·- २ .... ७४ ... ९२ ... १२० १३ t... १४ श्रीकण्ठचरितकाव्यस्य सूचीपत्रम् । सर्गावाः। वर्णन विषयः । १ नमस्कारवर्णनम् २ सुजनदुर्जनवर्णनम् ३ देशवंशादिवर्णनम् ४ कैलासवर्णनम्. ५ भगवद्वर्णनम् ६ साधारणवसन्तवर्णनम् ७ दोलाक्रीडावर्णनम् ८ पुष्पावचयवर्णनम् ९ जलक्रीडावर्णनम् १० --संध्यावर्णनम्... चन्द्रवर्णनम् चन्द्रोदयवर्णनम् प्रसाधनवर्णनम्.... .... ४ पानकेलिवर्णनम् १५ क्रीडावर्णनम्.... १६ प्रभातवर्णनम् .... १७ परमेश्वरदेवसमागमवर्णनम् १८ गणक्षोभवर्णनम् १९ गणोद्योगवर्णनम् २० रथबन्धनवर्णनम् २१ गणप्रस्थानवर्णनम् २२ दैत्यपुरीक्षोभवर्णनम् .... २३ युद्धवर्णनम् .... २४ त्रिपुरदाहवर्णनम् २५ ग्रन्थकर्तृकविकालीनकविपण्डितादिवर्णनम् onlod ... १९४ २०८ २२० Sai ... 4 ·काव्यमाला। श्रीमङ्खककचिकृतं श्रीकण्ठचरितम् । जोनराजप्रणीतया व्याख्ययानुगतम् । प्रथमः सर्गः। उदेति यस्यां प्रकटीभवन्त्यां तिरोहितायां गलतीव विश्वम् । रविप्रभेवास्तु तमो हरन्ती दृशः प्रवोधाय सरखती वः ॥ श्रीलौलराजसुतपण्डितभट्टनोनराजात्मजः सहृदयैर्विहिताभ्यनुज्ञः । काव्ये पुरारिचरिते कुरुतेऽभियोग वाच्यार्यमानविवृति प्रति जोनराजः ॥ शेषार्थयोरिह विहस्तितवालबोधश्रद्धाप्रतीतिररणिस्थहुताशतुल्या । कष्टेन यस्य सुचिरादुपतिष्ठतेऽनं मांसस्पृहा भवति तस्य हि हासहेतुः ।। लक्ष्यादिना क्वचन सौरभमारभेय तद्वाच्यपोषकतयेत्यवसेयमेव । अर्थव्ययं स्पृशति पर्वसु यद्दरिद्रतत्केवलं भवति मङ्गलभगभीतेः ॥ परोपकारिणः सन्तो यशःपुण्यविवृद्धये । सावधाना भवन्त्वत्र मम स्खलितयोजने । जीयात्कृतानङ्गपतझदाहः खट्वाशिनो नेत्रशिखिप्रदीपः । यस्यान्तिके शुभ्रदशानिवेशश्रियं किरीटेन्दुकराः श्रयन्ते ॥ १॥ १. अयं महककविः कश्मीरदेशे सुस्सलसूनोर्जयसिंहमहीपालस्य समये समुत्पन्नः. जयसिहयं राज्यकालस्तु ११२७ मितानिस्तसंवत्सरादारभ्य ११४९ मितनिस्तसंव- सरपर्यन्तमासीत. तस्मिन्समये वहवोऽन्येऽपि विद्वासः कश्मीरेष्वासनित्यस्यैव ग्रन्थस्य पञ्चविंशमितात्समाप्तिसर्गादवगम्यते. कलणमहाकविरप्यस्मिन्नेव समये राजतरङ्गिणी. नामकं कश्मीरमहीपालेतिहासग्रन्थ प्रणिनाय. मसककविकृतो मलकोशनाना प्रसिद्ध एकोऽभिधानग्रन्थोऽपि कश्मीरेषूपलभ्यते. २. एतद्वन्थटीकाकारो राजानकजोनरा- जोऽपि कश्मीरदेश एव बभूव. अनेनैव जैनोल्लाभदीनराज्यसमये कह्नणादनन्तरं द्वितीया राजतरङ्गिणी प्रणीता. जैनोलाभदीनराज्यसमयस्तु १४१७ मितानिस्तसवत्सरादारभ्य १४६७ मितखिस्तसवत्सरपर्यन्तमासीत. जोनराजकृताः किरातार्जुनीयादिकाव्यानामपि काश्चन टीकाः कश्मीरेषूपलभ्यन्ते. ३. लक्ष्यव्यङ्गययोः. Adhikari Rama"? Vrisbeere, BHARA IP UP ·२ काव्यमाला। किरीटेन्दोमौलिचन्द्रस्य करा रश्मयो यस्य नेत्रशिखिनो निकटे शुभ्रदशाया वर्णा- न्तरसंनिधानाच्छेततराया अवस्थाया वर्तेश्च निवेशस्तच्छोभा श्रयन्ते सेवन्ते सः । अनः काम एव पतङ्गः कीटविशेषस्तस्य दाहः स कृतो येन सः । खट्दागिनो महादेवस्य नेत्राग्निरेव प्रदीपो जीयात्सर्वोत्कृष्टो भूयात् । अग्नेरत्र काव्ये वर्णनीय- त्रिपुरदाहसाधकत्वानयप्राप्त्यर्थं तद्वारा जगतामपि जयप्राप्त्या सतामुत्साइनार्थं जीया- दित्याशी:प्रयोगः । नेत्रशिखीति विशेषेण ग्रहणं भगवतस्त्रिपुरदाहेऽन्यानपेक्षत्वद्योत- नार्थम् । तस्य भगवदाहतत्वेन । सर्वासामग्निशक्तीनां तदुत्थत्वात् । कृतानगपतङ्गदाह इति विशेषणं व्यभिचाराभावेऽपि संगतम् । जीयादित्यत्र हेतुरूपतया तस्योपन्यासात् । 'वक्षःस्थली रक्षतु सा जगन्ति जगत्प्रसूतेर्गरुडध्वजस्य ।' इत्यत्र जगत्प्रसूतेरितिवत् । अत्र नेत्रशिखिनो जीयादित्याशीर्वादेनानङ्गदाहः कारणम् । उपकृतो झुपकारिण- माशास्ते । उपकारः पुरदाहलक्षणोऽनुक्तोऽप्यापतितः । यो हि मनोभवं पतगवदहति तस्य पुरदाहो दण्डापूपिकया सिद्धः । कामदाहात्पूर्वकालावस्थाया वा व्यवच्छेदार्थ विशेषणम् । कृततीर्थयात्रो मैत्रो वन्द्य इतिवत् । नयकृतकामदाहस्यामेर्जयाशिषा प्रकृतपोषकत्वम् । वर्णनीयस्य त्रिपुरदाहस्य तथाविधेन नेत्रामिना कथंचिदप्यसूचित- त्वात् । अथवा समरसोत्सुकस्य कवेः शिखी जीयादित्युक्तौ कृतानङ्गपतङ्गदाह इति विशेषणं हेतुः । तथाहि सर्वैः कैश्चन' (१ । ५७) इत्यादिनोत्तरप्रन्थेन खस्य शान्तत्वं प्रकाशिष्यते । अनङ्ग इति भविष्यदवस्थानुगुणस्य नाम्नः प्रयोगोऽनुप्रासानुरोधात्कृतः । कामस्य सुदहत्वाववोधार्थमुपन्यस्तस्य पतङ्गरूपस्यानुगुण्यानुरोधानेत्रादीपरूपणम् । खट्वाङ्गिन इत्ययोगव्यवच्छेदः । न त्वन्ययोगव्यवच्छेदः । खट्वाङ्गिन इति संहारानु- गुणं नाम ग्रन्थारम्भेऽपि निर्दिष्टम् । कामदाहानुगुणत्वात् । शुभ्रदशासहितश्च दीपः पतङ्गं दहति ।। तनोतु भूर्ति दहतादधानि स शूलिनो लोचनपावको वः । धूमानभिज्ञोऽपि रतेरजस्रमश्रुनुतेर्योऽजनि सूत्रधारः ॥ २ ॥ लोकोत्तरप्रभावत्वात्समिनिरपेक्षमेव ज्वलन्नत एव धूमस्यानभिज्ञोऽपि यो रतेः कामवध्वा बाष्पप्रवाहस्य सूचनात्सूत्रधारः समपादि स हरस्य नेत्राग्निभूति विस्ता- रयतु । पापानि दहतात् । भूतिरैश्वर्यं भस्म च । पावकानुगुणत्वादहतादित्यायुक्त्युप- न्यासः । शूलिनः पावको भूतिं तनोतीति वैचित्र्यप्रतीत्यर्थः शूलिशब्दोपन्यासः । अत्र बाष्पहेतौ धूमेऽसत्यपि वाष्पस्य फलस्योत्पत्त्या विभावनालंकारः ॥ भालस्थलीरगतले मृडस्य हुताशनस्ताण्डवकृत्स वोऽव्यात् । यस्मिन्रतिप्राणसमः शरीरमुन्मालकायेव निज मुमोच ॥३॥ १. दण्डापूपिकेति कैमुतिकन्यायस्यैव नामान्तरम्-'दण्डाकर्षणे तदवलम्बिनाम- पूपानामाकर्षणं यथार्थसिद्धं तद्वदित्यर्थः । इति कुवलयानन्दटीका.

·१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । रते: प्राणसमः प्रियः कामो नृत्तप्रीतः सनुन्मालकाय पारितोषकदानायेव शरीरं यमितत्साज स पावको हरस्य ललाटभूमिरेव रगतलं तत्र ताण्डवमिव ताण्डवं कर्ता युष्मान्प्रीणयतु । रतिप्राणसम इति पर्यायवक्रतया कामुकत्वावगमेनोन्मालको- दार्यप्रतीतिः ॥ तन्नेत्रमासूत्रितवहिसख्यमाख्यातु वः शर्म शिवस्य यस्मिन् । ज्वालावलीपल्लवकेलितल्पे विनैव रत्या मदनो निदद्वौ ॥ ४॥ यस्मिन्नेत्रे ज्वालावल्येव वर्णसंनिवेशाभ्यां पल्लवलीलाशयनं तत्र रतिरहितः कामो निदद्रौ दग्धः । तदासूत्रितमुङ्कितं वहिना सख्यं येन तच्छिवसंबन्धि नेत्र वः सुखं प्रथयताम् । मदन इति पर्यायवक्रतया कामुकत्वावगतौ सत्यां विनैव रत्येत्येवकारोप- न्याससंगतिः । तदुपोद्वलकं च ज्वालावलीनां पल्लवशय्यारूपणम् ॥ भर्गस्य सीमन्तितभालभित्तिः स्वाहापतिर्वो दुरितं दुनोतु । यत्तापयुक्त्येव बिलीयमानो न पूर्णतामेति किरीटचन्द्रः ॥५॥ यत्तापयोगेन विलीयमानो विगलन्मुकुटचन्द्रः पूर्णो न भवति सः । भर्गस्य । सीमन्तिता मध्यस्थाने निवेशेन द्विधा कृता भालभित्तिर्येन सः । खाहापतिरनिर्वः पापं दहतु । अत्र मौलीन्दुपूर्णत्वाभावस्य निमित्तभूताया वस्तुगतेनिमित्तान्तरेण विलये. नोत्प्रेक्षणमु ल्विषं प्लुप्यतु वः शराग्निरुमापतेरौर्व इव द्वितीयः । दानवस्मेरदृशां गणस्य बाष्पाम्बुपूरस्य न तृप्यति स्म ॥ ६ ॥ दानवस्त्रीणामश्रुवारिपूरस्य यो नातृप्यत् । भर्तृवधानित्यमेवारोदयदित्यर्थः । अत 'एव द्वितीयो वाडव इव । वाडवो हि जलेन्धनः । स गौरीपतेः शरदहनो दुरित दहतु । स्मेरदृशामिति पूर्वावस्थानुगुणम् । 'पूरणगुण-' इति ज्ञापकात्तृप्यतिक- मणः षष्ठी॥ स पातु वो विश्वगुरुगिरीशो यस्मै शिरःस्थाप्यसकृत्प्रयुके। आवर्तमालावलनक्रमेण प्रदक्षिणानीव सुरस्रवन्ती ॥ ७ ॥ शिरःस्था शिरसि तिष्ठन्ती मान्या च । सुरस्रवन्ती गगा । पुनः पुनरावर्तभ्रमणस्य क्रमेण छलपर्यवसायिना यस्सै विश्वगुरुत्वात्प्रदक्षिणानीव करोति स गिरीशो वः पातु । शिरःस्थापीति दण्डापूपिकयेतरेषां प्रदक्षिणदानातिशयप्रतिपादनम् ॥ मालिन्यदैन्यं जगतो हरन्तु हरस्य पीयूषरुचोऽट्टहासाः । दिशोऽपि शैवत्वमिव स्पृशन्त्यो यैलते भास्मनमङ्गरागम् ॥ ८॥ शिवो देवतास्येति शैवः । यैरट्टहासैः शैवत्वमिवाश्रयन्त्यः। एतेन हराहासानां दि- ग्व्यापित्वोपादानम् । यैर्भमागरागमिव दिशो गृङ्गन्ति । दिशोऽपीत्सपिशब्देन सचेत- - में योऽथ ।

·काव्यमाला। . नानां शैवत्वग्रहण दण्डापूपिकया सिद्धम् । अथवाट्टहासानां भस्मागरागेणाभेदाग- स्माङ्गरागौचित्याच्छैवत्वोत्प्रेक्षणम् । एतेन हि शिवाचारोऽनुष्ठेयः । अमृतश्रियो हरीह- हासा मालिन्येन पापवत्तया दैन्यं दीनता विश्वस्य निवारयन्तु। मालिन्यस्याध्यवसा- नेन पीयूषरुच इति विशेषणसंगतिः । पूर्वव्याख्यायामहासानां सशब्दत्वशुभ्रत्वाभ्या- मुत्प्रेक्षयोः समुत्थानम् ॥ अभ्यर्णवर्तिध्वनदभ्रमिन्धुवीचिं स्तुवे शंकरशेखरेन्दुम् । अभ्याशतः शिक्षितमीश्वरस्य मुखात्प्रयुञ्जानमिवाट्टहासम् ॥ ९ ॥ प्रत्यासत्तेरीश्वरमुखादधीतमट्टहासं कुर्वाणमिव । यतोऽभ्यर्णवर्तिन्यो निकटाः । ध्वनन्त्यः शब्दायमानाः । गङ्गालहयों ‘यस्य तं हरमौलिचन्द्रं नमामि । शुभ्रत्वसश- ब्दत्वाभ्यामुत्प्रेक्षणम् ॥ नीरन्ध्रभस्मौघसखी तनुर्वः शर्वस्य दुर्वारमधं हिनस्तु । सर्वाङ्गसंसङ्गिभुजंगमुक्तनिर्मोकपट्टैरवगुण्ठितेव ।। १०॥ नीरन्ध्रोऽविरलो यो भस्मौघस्तस्य सखी शर्वस्य तनुर्दुर्वारं पापं विनाशयतु । अतो भगवतः सर्वाङ्गेषु संसङ्गिनो ये भुजंगाः सस्तैिर्मुक्तास्त्यक्ता ये निर्मोकपट्टाः कञ्चुकास्तै- रवगुण्ठिता वलितेव । श्वेतत्वेनोत्प्रेक्षणम् ॥ स पातु वो मौलिशशिप्रभावस्रवत्किरीटेन्दुमणिद्रवाम् । स्वसाम्यसिद्ध्यै तनुते नतानां यः संगलद्गङ्गमिवोत्तमाङ्गमापणम् ।। भगवतो मौलौ यः शशी तस्य यः प्रभावस्तेन स्रवन्तो ये किरीटचन्द्रकायत स्तेषां द्रव: प्रवाहस्तेना नताना शिरः । संगलन्ती गङ्गा यस्य तदिव । यः खसाधा- याय कुरुते स वः पातु ॥ स नीलकण्ठो जयतादमोघमेघो मरुत्तं प्रति हेमवर्षी । भूषाफणिग्रामफणामणीनां मरीचिभिः कन्दलितेन्द्रचापः ॥ १२ ॥ भूषायै सर्पसमूहस्तस्य फणामणीनां रश्मिभिर्विहितेन्द्रचापः । नानावर्णत्वात् । मरु- त्तनामानं राजानं प्रति सुवर्णवृष्टौ सफलमेघः । स नीलकण्ठो भगवाजीयात् । मेघश्च.. समयूरः सेन्द्रचापश्च वर्षति मरुत्वन्तं देशं प्रति ॥ शंभोः स्तुवे लोचनवीतिहोत्रं यं पात्रमासाद्य जहच्छरीरम् । अत्यर्थदानप्रथमप्रयोगं पुपोष पुष्पायुधबोधिसत्त्वः ॥ १३ ॥ यं नेत्राग्निं पात्रमाधारं दानयोग्यमर्थिनं च प्राप्य देह सजन्पुष्पायुध एव बोधि. सत्त्वः । अत्यर्थदानस्य दानमहादानाभ्यामधिकस्य । प्रथममनन्यसेवितं प्रयोग चकार । १. महाभारत आश्वमेधिके पर्वणि चतुर्थाध्यायमारभ्य मरुत्तकथा द्रष्टव्या. " ·। १ सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । तं हरनेत्रानि नौमि । बोधिसत्त्वश्च दानयोग्यमथिनं प्राप्य देहदानमकरोत् । ओहाक- स्त्यागार्थत्वाद्विसर्गदानयोस्त्यजनकलक्षणत्वाजहदित्युभयत्र संगतम् ॥ स वोऽवताधच्छिरसि युसिन्धुडिण्डीरपिण्डावलिराचकास्ति । प्राप्तेव वैरिश्चकपालमुच्चैनिषेवितुं वाहनहंसपतिः ॥ १४ ॥ द्युसिन्धोर्गनाया डिण्डीरपिण्डाः फेनगुलकास्तेषामावलियच्छिरसि वर्तमान वै. रिनं ब्राह्म कपालं सेवितु प्राप्ता । यत उच्चैरुनतम् । अर्थाद्विरिश्चसंबन्धिनी वाहनहंस- पहिरिव विभाति स वो रक्षतात् । शुक्लत्वसाम्यात्संभावनम् । ब्राह्मकपालधारणोक्त्या भगक्तः परमेश्वरत्वप्रतिपादनम् ॥ अब्धिप्रवेशे वडवामितापव्यापत्सहिष्णुत्वमिवेहमाना । यस्योर्ध्वनेत्राग्निशिखानुषङ्गं गङ्गा शिरस्याश्रयते स वोऽव्यात् ॥१५॥ नदीनां सागरो गतिरिति भाविनि समुद्रप्रवेशे वडवामिना या तापव्यापत्तस्याः सहिष्णुत्वमभिलषन्तीव गह्ना यस्य तृतीयनेत्रेऽग्निस्तज्ज्वालानुष सेवते । सात्म्य हि तथा न दोषकारि । स वो रक्षतात् । एतेन भगवन्नेनाग्निज्वालानां वडवाग्निसाम्य- प्रतिपादनम् ॥ गङ्गातरङ्गानिलपूरणोत्थकपालनादच्छलतश्च यस्य । विधुर्यथार्थद्विजराजताथै त्रयीमिवाभ्यस्यति सोऽवताद्वः ॥ १६ ॥ यो योऽर्थः । यथार्थ सर्वेऽर्था इत्यर्थः । यथाशब्दो हि वीप्सायाम् । यथावृद्धमिति- वत् । 'यथासादृश्ये' इति समासः । यथार्थ सर्वेष्वर्थेषु द्विजराजता तदर्थम् । द्विज- राजशब्दस्य द्वावौँ प्रसिद्धौ-नक्षत्रराजो ब्राह्मणराजश्च । तत्र नक्षत्रराजोऽस्मि । बाह्मणराजोऽपि यथा स्यां तदर्थम् । गङ्गावीचीवातपूरणोत्थितकपालशब्दच्छलाचन्द्रो वेदानिव पठति । स वो रक्षतात् ॥ स वोऽवताभृकुटिकालरात्रौ कोपान्धकारं विषमं वमन्त्याम् । आरुह्य यन्नेत्रहुताशशय्यां कालो निदद्रावपुनःप्रबोधः ॥ १७ ॥ यस्य भृकुटिः सैवोप्रत्वात्कालरात्रिस्तस्या कोप एव कार्याकार्यविवेकलोपनादन्ध- कारस्तं दुर्वारं सृजन्त्यां सत्यां यत्नेनाग्निरेव शय्या तामधिरुह्य कालोऽविद्यमानपुनः- प्रबोधो निदद्रौ । दाहान्मृत्युमवापेत्यर्थः । स वोऽवतात् । रात्रौ चान्धकारे सति लोकः शय्यासु शेते ॥ वाहस्थपञ्चास्यभयादिवाराददत्तझम्पो मृगशावकेन । देव्याः स वोऽव्याद्वदनेन्दुबिम्बो यश्चन्द्रिकां दन्तरुचा चिनोति १८ देव्या वाहस्थः पश्चास्यः सिंहः तस्माद्भीत्येव मृगपोतकेनादत्ता झम्पा प्लवो यस्मिन् । अकलक इत्यर्थः । देवीमुखस्य चन्द्रारोपाचन्द्रे च शशस्य नित्यवासित्वप्रसिद्धेः शशस्य ।

·काव्यमाला। देवीमुखाश्रयणप्राप्तौ निषेधः । यो दन्तकान्त्या ज्योत्नां चिनोति । स देवीवदनेन्दु- बिम्बो वो रक्षतात् ॥ स दण्डपादो भवदण्डपातमुत्खण्डयन्रक्षतु चण्डिकायाः । यस्येन्दुलेखा पुरतः स्फुरन्ती त्रुट्यत्तुलाकोटितुलामुपैति ॥ १९ ॥ नाट्यारम्भ ऊोंक्षिप्तः पादो दण्डपादः । यस्य दण्डपादस्याग्रे चन्द्रकला छिद्य- माननूपुरसाम्यं प्राप्नोति । कलाग्रहणाद्देव्या हरस्य वा किरीटचन्द्रकला । एतेन हिं नाट्यकौशलं प्रतिपादितं भवति । अथवा नाट्यकाले लेखामात्रमेवोदितश्चन्द्रः । संध्या. काले हि देवी नृत्यति । अत एव पुरतो ग्रहणम् । स चण्डिकाया दण्डपादः संसा- रदण्डपतनं खण्डयन्वो रक्षतात् । दण्डो दण्डं सजातीयं खण्डयतीति वैचित्र्यप्रतिपाद- नाथै भवस्य दण्डेन रूपणम् । तुलाकोटित्रोटनोक्त्या नृत्तसंरम्भसूचनम् । त्रुट्यदिति विशेषणेन पादस्य परिणाहित्वं चन्द्रकक्षास्थानादप्युपरिगामित्वं वेगवत्त्वं च प्रति- पादितम् ॥ आकाशदेशं विदधविचन्द्र चण्ड्याः कपालं यशसे तदस्तु । जूटाहिरनद्युतयो यदन्तः कादम्बरीविभ्रममाश्रयन्ते ॥ २० ॥ चण्ड्या जूटे फणिनस्तेषां मणयस्तत्किरणा यस्य कपालस्यान्तर्मध्ये कादम्बर्या मद्य- विशेषस्य विलासमाश्रयन्ते । देव्या हि कपालं पानपात्रम् । तच्चण्ड्याः कपालं कर्तृ आकाशदेशं द्वौ चन्द्रौ यस्य तादृश कुर्वद्यशसेऽस्तु । अत्र विषयस्य कपालस्य निग- रणेन विषयिणश्चन्द्रस्याध्यवसानम् ॥ यो वेगपारिप्लववाहहंसवलक्षवालव्यजनैकपात्रम् । स व्यापदं लुम्पतु वो विधातुनिकेतनं पङ्कजचक्रवर्ती ॥ २१ ॥ वेगेन तरला वाहहसा एव शुभ्रचामराणि तेषामेकं पात्रमाधारो यः पद्मराजः स ब्रह्मणो निवासः । अत एव पद्मानामीश्वरः । विपद छिनत्तु । लक्ष्मीगृहमिति पद्मस्य प्रसिद्धविच्छेदोक्तेः । महतां च निवासश्चामरपात्रं भवति । विपदं च निवारयति । चक्रवर्ती च चामराणां पात्र भवति । तेषां राजलक्ष्मीचिह्नत्वात् ॥ सर्वाङ्गसंवाहनकृत्यभृत्यः पद्मः स वः पद्मभुवः पुनातु । यः प्रापदुत्कृष्टपुरंधिवत्रसाम्यक्रियावेतनसंविभागम् ॥ २२ ॥ यः पद्म उत्कृष्टस्त्रीमुखानां साम्यक्रिया एव वेतनं भृतिस्तस्याः संविभागं संविभ- जनं प्रापत् । यतः पद्मभुवो ब्रह्मणः पद्मोद्भवत्वात्पद्मासनत्वाच्च सर्वाहाणां संवाहन- कृत्ये भृत्यः स पद्मो वः पुनातु । भृत्यश्च लवनादिकर्मणि नियुक्तस्तत्सदृशी भृतिम- इति । अथवा स्त्रीमुखैः साम्यमेव वेतनम् । अस्यां व्याख्यायां पद्मस्योपमानत्वेनाधि- कगुणत्वोक्तिः । परिणामोऽयम् । भृत्यसंभाविनो वेतनस्य प्रौढोक्त्या प्रतिपादनात् । शेषोपपत्तिस्तु प्रपञ्चभिया नेह संदर्यते । अत एव सर्वत्रालंकारचर्चा मुक्का ॥

·१ सर्गः] -- । श्रीकण्ठचरितम् । अव्याद्विधातुः करपुण्डरीक विमण्डयन्पाण्डुकमण्डलुवः । 1: पर्यपङ्केरुहवैरमुक्तेरिवान्तरङ्गो रजनीभुजंगः ॥ २३ ॥ ब्रह्मणः पाणिमेव-श्वेतपद्म भूषयन्शुभ्रकमण्डलुओं रक्षतात् । नित्यविकसितत्वेनास- नेपझे विरोधंत्यांगादन्तरङ्गः प्रयासनश्चन्द्र इव ॥ ' 'स संगसीष्टाखिलविष्टपेषु सद्यः प्रसादेन कविः पुराणः । चित्रकरूपेऽपि हि सर्गबन्धे यस्य स्थितोऽनेकरसानुवेधः ।। २४ ॥ चित्रेणाश्चर्येणैकरूपेऽभिन्नरूपे । आश्चर्यमय इत्यर्थः । सृष्टिबन्धे यस्य विधातुरनेकर- सांनुवेधोऽसाधारणव्यसनानुषड्गो भवति । स पुराणः कविब्रह्मा सर्वलोकेषु सद्यो निरा- यास संगसीष्ट प्रसन्नो दर्शनं दद्यात् । प्रकृत्यादित्वात्तृतीया । अपिर्विरोधद्योतकः । चित्रेण काव्यालंकारविशेषेण । एकरूपेऽपि सर्गाणां बन्धे यस्य कवेरनेकरसानुवेधः स पुराण: कविः प्रसादेन काव्यगुणेन संगसीष्ट । 'समो गमि-' इत्यात्मनेपदे 'वा गमः' इति कित्त्वम् ॥ मुकुन्दकुक्षेः कुहराभिमृष्टसमस्तवृत्तान्त इवातिमात्रम् । यो हेलयैवाखिलविश्वसृष्टिमुन्मीलयत्यजभवः स वोऽव्यातू॥२५॥ • जगन्निधेरुदरं प्रविश्य । ल्यब्लोपे कर्मणि पश्चमी । अभिमृष्टा वुद्ध्या दृष्टाः सृष्टिरच- नावृत्तान्ता येनेव स ब्रह्मात्सर्थ हेलयैवाशेषस्य विश्वस्य निर्माणं करोति स वोऽव्यात् । विश्वंभरकुक्षौ प्रलयकाले समस्तविश्वावस्थानादुत्प्रेक्षणम् । य:- सकललोकष्टिं करोति स कथमब्जभव इति साकूतम् ॥ मूर्तिर्मुकुन्दस्य जयत्युदक्तधर्मच्छटा श्रीभुजबन्धनेषु । तत्कालनिष्पीडननिर्जिहानसर्वाङ्गसंधिस्थसरित्कणेव ॥ २६ ॥ लक्ष्मीपरिरम्भेषु रागवशादुदक्ता निर्गता धर्मच्छटा यस्याः सा हरेर्मूर्तिर्जयति । अत उत्प्रेक्ष्यते-तत्काल आलिङ्गनावसरे यनिष्पीडनं लक्ष्मीस्तनयोः पीडन तेन निर्जिहाना निर्गच्छन्तः सर्वाङ्गसंधिस्थसरितां कणा यस्याः सेव । 'नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु' इत्युत्त्रे- क्षाबीजम् । आर्द्र हि पीडितं सत्सवति । 'नाश्चः पूजायाम्' इतीडभावः ॥ पापानि वो दैत्यचमूकृतान्तो हिनस्तु कान्तामयवामभागः । अद्याप्यमुञ्चन्निव केलिपूर्वमजो विशोकावपुषोऽवशेषम् ।। २७ ॥ केलिपूर्व लीलया विशोकारूप यद्वपुस्तस्य भागमद्याप्यत्यजनिव दैत्यसेनायमो नारा- यणः कान्तामयो लक्ष्मीमयो वामो भागो यस्य स वः पापानि वारयतु । अमृतं हर्तु- कामान्दैत्यान्कपटस्त्रीरूपेण हरिरवश्चयदिति प्रवृत्तिः । त्याज्यस्यापि चिररक्षणाद्भगवतो- ऽनुगृहीतेष्टानुकम्पाप्रतिपादनार्थ संभावनम् ॥

·काव्यमाला। - स्तुत्यो हरिर्वामनरूपशोभं श्यामं वपुर्लीनगदं दधानः । येनान्वहध्यानपरः सहेलमानायि सायुज्यमिवारिलोकः ॥ २८ ॥ वामना दुःखाधारा संकुचिता रूपशोभा यस्य । तथा श्यामं यतो लीना-गदा रोगा यस्य तद्वपुर्विभ्रत् । वैरिवर्गो भयवशानित्यं नारायणस्मरणपरायणो येन सायुज्यं खस- मगुणत्वमिवानीतः स हरिः स्तुत्यः । हरिहि बलिवश्चनार्थमभिनीतवामनरूपोऽन्तर्हित- गदायुधः खतः श्यामश्च । ध्यानपराणां च भगवान्सायुज्यं ददाति ॥ दैत्येन्द्रनारीनयनाञ्जनौघहृतेरिवासादितकालिमा यः । शेषस्य नीलोत्पलमौलिमाल्यं कल्याणकृद्वोऽस्तु सकौस्तुभाः॥२९॥ विधवाः स्त्रियो नेत्राण्यञ्जनेन न रजयन्ति । अत उत्प्रेक्ष्यते-दैत्यस्त्रीणां नेत्रवञ्जनह- रणादिव यः प्राप्तश्यामलिमा सः । शेषशायित्वाच्छेषस्य नीलोत्पलमयं मौलिमाल्यं कौस्तु- भाको हरिवों मङ्गलकृदस्तु । माल्यस्य मध्ये नायकत्वेनोज्झितस्यारकपुष्पादेः कौस्तुभः प्रतिनिधिः । नीलत्वान्मान्यत्वाच्च नीलोत्पलमाल्यरूपणम् ॥ त्रैलोक्यलक्ष्मीगुरुहारदानि शेषस्य भोगे तरलेन्द्रनीलः । देवो दितेः संततितन्तुभेदी नेदीयसीं वो विदधातु सिद्धिम् ॥३०॥ त्रिलोकश्रियाः स्त्रीलिङ्गत्वोद्गुरौ महति हारदाग्नि मुक्ताहारे शेषस्य शरीरे मध्यस्थ इन्द्रनीलः । दितेः संततिर्दैत्याः सैव दीर्घवात्तन्तुस्तं भिनत्ति । देवो हरिरतिशयेना- न्तिकां सिद्धिं करोतु । 'अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ' इति नेदादेशः ॥ केशाश्रिताच्युतविद्युदोघसखीर्दधत्कौस्तुभरश्मिरेखाः । सहस्रशः सिञ्चतु पाञ्चजन्यनाडिंधमो वः पृषतैः सुधायाः॥ 'यस्य केशेषु जीमूताः' इति केशाश्रितेभ्यो मेघेभ्यश्चयुतो यो विद्युदोषस्तस्य सदृशीः कौस्तुभप्रभा दधत्पाश्चजन्यनाटिंधमो नारायणः सुधाकणैर्बहुधा सिञ्चतु । अजरामरान्क- रोत्वित्यर्थः । उपमोपक्रमोत्प्रेक्षेयम् । तडित्वांश्च जलकणैः सिञ्चति । 'नाडी-' इति खश् ॥ निर्मातुमैश्वर्यमयैकसर्गमिवादिकर्तुर्धरमारुरुक्षुः । अधः श्रयन्ती विकचारविन्दमनिन्दितं वो वसु वर्षतु श्रीः॥३२॥ विभूतिप्रचुरमसाधारणं सर्ग कर्तु विधातुरधिकारमारोदुकामेव प्रफुल्लं पद्ममासनत्वेन कुर्वती श्रीधर्मार्जितत्वान्निन्दारहित धनं वर्षतु । श्रियो धनवर्षणौचित्यादियमुक्तिः ॥ पद्मां नुमः सद्मसरोजसङ्गाङ्गैः प्रसङ्गेन विनिबुताङ्गीम् । साम्याय पत्युलनीलमूर्तेरिवावहन्तीमसितं शरीरम् ॥ ३३ ॥ समाश्रयो यत्सरोज तस्मिंस्तस्य वा सङ्गाश्रमरैराच्छादिताङ्गीम् । अत एव नलवनी- ·१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ९ लशरीरस्य भर्तुईरेः साम्यायेव नीलं शरीरमावहन्तीं कुर्वती लक्ष्मी स्तुमः । प्रसङ्गेनेति श्रियोशानां पद्मादधिकसौगन्ध्यप्रतिपादनम् । प्रकृष्टो हि सङ्गः प्रसङ्गः । यद्वा प्रसने- नानुषङ्गेणेति भ्रमरसहाजातं नीलत्व जनितत्वेन संभाव्यते । 'कृती करोत्यावहति विदधासादधाति च' इत्याड्पूर्वो वहतिः करणे वर्तते ॥ कवीन्द्रपक्षानधिरुह्य नित्यं या विस्फुरत्यस्खलितप्रचारा । साशेषवृन्दारकवृन्दवन्द्या सरस्वती यच्छतु वान्छितं वः ॥ ३४ ॥ साधयितुमिष्टेन धर्मेण विशिष्टो धी पक्षः पत्रं च । कवीन्द्राणां कालिदासादीनां हसानां च । पक्षान्मतानि पत्राणि च । आरुह्य निर्निरोधप्रचारा सती योलसति सा सकलगीर्वाणगणप्रणमनीया सरखत्यभिलषित ददातु ॥ वैदग्ध्यसिद्धिं विदधातु देवी कवीन्द्रजिह्वाञ्चलनर्तकी वः । यां नूपुरखानहृतेव नित्यमासेवते वाहमरालपाली ॥ ३५ ॥ कवीन्द्राणा जिह्वाग्रे नर्तकीव देवी सरस्वती विदग्धत्वसिद्धिं करोतु । सजातीयाना शब्दसदृशत्वानूपुरशब्देनेव हृता वाहनहसपतियो सेवते । नर्तक्याश्च नूपुरशब्दो भवति। नर्तकीत्वादेव विदग्धत्वविधानोक्तिसंगतिः ॥ या वेगनृत्यद्रथहंसपक्षपुटैौरवाज्ञानिरजः प्रमार्टि । सा चित्तकूलंकषदोषशोषं पुष्णातु वाचामधिदेवता वः ॥ ३६ ॥ या सरखती वेगेन नृत्यतामिव वाहहंसाना पक्षपुटैरिवाज्ञानिनामज्ञानमेव रजः प्र- मार्टि वारयति । रजो बुद्धिगुण. पांसुना व्यवसित । 'अज्ञानरज' इति वा पाठ । अत एव मार्जनोतरौचित्यम् । सा वाचा देवी चित्तस्य कूलकषोपचारात्क्षोभका ये दोषास्तेषा शोष करोतु । कूलकषत्वाच्छोषोकेरौचित्यम् । कूलकषशोष करोति रजो वारयति चेत्याश्चर्यम् । दोषा कफादयोऽपि । अतश्च शोषोक्तिसंगतिः ॥ सुधाकणानामपरः प्रकारो योऽन्तः कपित्थादिविकत्थनस्य । क्षौद्रद्रवोद्रेकवितीर्णमुद्रं व्यनक्तु तं वो रसमुक्तिदेवी ॥ ३७ ॥ योऽमृतबिन्दूना लोकोत्तरो भेदः । तथा कपित्यादीनां विकत्थनस्य स्तुतेरन्त स. माप्ति । तेभ्योऽपि सारखतरसस्याधिकगुणत्वात् । तथा माक्षिकरसोद्रेके वितीर्णा मुद्रा. नुद्धाटनीयत्व येन । त रस सरखती प्रकाशतु ॥ स प्रागभावो घनविघ्नजातेः स्फातेः पदं यच्छतु वो गजास्यः । सिन्दूरभृद्दानवदाननं यो महोत्सवं मूर्तमिव व्यनक्ति ॥ ३८ ॥ स सिन्दूरदान चात एव मूर्त महोत्सवमिवानन यः प्रकटीकरोति स घनविघ्नसंततेः नागभावः । उत्पत्स्यमानानामेव विघ्नानां निवारणात् । गजास्य. स्फातेद्वेः पद देयात्। महोत्सवश्च विघ्नशान्ति करोति । गजास्य प्रागभाव इति कार्यकारणयो रूपकम् ॥ २ ·१० काव्यमाला। यः कुम्भसिन्दूरविलिप्तदन्तच्छलात्सतां मोहतमोऽपहर्तुम् । बिभर्ति संध्यारुणचन्द्रलेखां सुखाय भूयात्स गजाननो वः ॥३९॥ कुम्भयोः कवाटविषये सिन्दूरेण विलिप्त उपदिग्धो यो दन्तस्तस्य व्याजात्सतामझा- नान्धकार निवारयितुं संध्यारुणां चन्द्रकलामिव बिभर्ति स गजमुखः सुखाय स्तात् । चन्द्रेण च तमसि निवर्तिते सुखं जायते ॥ दानाम्बुलुब्धालिकुलैर्निबद्धं विनान्प्रलुप्तायसशृङ्खलेव । कुम्भस्थली यस्य विभात्यमेया देयात्स नागेन्द्रमुखः सुखं वः॥४०॥ मदजले लम्पटैर्ऋमरसमूहैर्विघ्नबन्धार्थ कल्पितायसी शस्त्रमयी शृङ्खलेव यया सा। मातुमशक्या कवाटभूमिर्यस्य शोभते स गजमुखः सुखं दिश्यात् । दीर्घश्यामसंनिवेश- साम्याश्रमराणां लोहशृङ्खलासंभावनम् ॥ यो दैत्ययोषिजनबाष्पवर्ष स्वबहिणस्येव मुदे मुमोच । स ज्येष्ठमल्लो भृगुनन्दनस्य स्कन्दः सुखं वर्धयतु प्रजानाम् ॥४१॥ खो वाहनत्वादात्मीयो यो मयूरस्तस्य तुष्टयर्थमिव यः कुमारो दैत्यस्त्रीबाष्पजनया- मास स स्कन्दः परशुरामस्य ज्येष्ठः प्रधान मल्लः मुखं वर्धयतात् । कुमारेण हतभर्तृकाः स्त्रियोऽरुदनित्यर्थः । मुद इति प्रयोजनसभावनम् ॥ कुमारभावेऽपि जगत्प्रतीते यः संप्रयातो वयसि प्रतिष्ठाम् । स वाञ्छितार्थार्पणकल्पवृक्षो दिश्याद्विशाखः शतशाखमायुः॥४२॥ कुमार इति नामनि विश्वप्रसिद्धेऽपि सति यो वयसि पक्षिणि मयूरे प्रतिष्ठां यातो. ऽधिरूढः स विशाखः कुमारोऽभिलषितवस्तुदाने कल्पवृक्षः शतं शाखा वत्सरा यस्य तदायुर्दिश्यात् । कुमारभावे बाल्ये वयसि प्रतिष्ठां वार्द्धकं गत इत्यपिविरोधद्योतकः । विगतशाखश्च शतशाख ददातीति विरोधः ।। देवस्य यः पङ्कजसौधभाजः समग्रसर्गस्थितिसौविदल्लः । स त्रायतां पञ्चशरः सदैव विश्वं वृषाङ्कप्रथमाङ्ककारः ॥ ४३ ॥ पङ्कजमेव सौधं सुधालिप्तं हर्म्य तद्भजतो देवस्य ब्रह्मणः समग्रा या सर्गस्थितिस्तत्र मोविदल्ल. कचुकी । कामानुग्रह विना सृष्टिप्रच्यावात् । कामस्य सौविदल्लत्वेन रूपणं : गब्दोपात्तम् । सर्गस्थितेस्तु स्त्रीत्वेन रूपणमार्थम् । स पञ्चशरः कामो वृषाङ्कस्य परमेश्वरस प्रथमः प्रधानमककारो व्युत्पन्नयोद्धा जगद्रक्षतात् ॥ ज्ञानानपेक्षिण्यपवर्ग थी यज्ञो विनैवार्थकदर्थनाभिः । पयश्छटा नास्तिकपन्नगानां जयत्यसौ शंकरभक्तिचर्चा || ४४ ॥ ज्ञाननिरपेक्षो मोक्षः । तथा धनयाच्या विना यज्ञः। ज्ञानस्य यज्ञस्य च यफल तदी.

·। १ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ११ श्वरभक्त्या प्राप्यत इत्यर्थः । तथा नास्तिका एव सास्तेषाममृतवृष्टिः । भगवद्भक्तिच- चधिवणेनैव धक्ष्यमाणत्वात् (३)। ईश्वरभक्तिचर्चा जयति ॥ • या नित्यं क्रममाणचक्रघटना या शिक्षितक्षामता न क्षोभेऽपि मघोरधोगतिकरी पत्युद्धिजानां च या । दृष्टा कैरवसादकृत्रिजगतो बोधं दिशन्त्यद्भुत- श्यामा सा तनुरच्युतस्य कमलोल्लासाय वो जायताम् ॥४५॥ अच्युततनुर्नित्यं क्रममाणा चक्रघटना सुदर्शनसको यस्याः ।तथा मधोनवविशेषस्य क्षोभे मधुकर्तृकेऽपि युद्धे न शिक्षिता क्षामतासामर्थ्य यया । तथा द्विजानां पत्युर्गरु. इस्य वाहनत्वादधो गतिं करोति । तथा कैस्त्रिजगतोऽवसाद हानि कुर्वती दृष्टा । न कै. श्चिदित्यर्थः । तथा त्रिजगतो बोध मोहनिवृत्ति दिशन्ती । अद्भुता लोकोत्तरा श्यामा च । विशेषणोमयपदः कर्मधारयः । हरितनु कमलाया लक्ष्म्या उल्लासाय जायतामि. ति हरितनुपक्षे योजना । अद्भुतापूर्वा श्यामा रात्रिरेवविधा भवति । तत्पक्षे । चक्राश्व- क्रवाकमिथुनानि । मधुर्वसन्तः । क्षामता हानिः । द्विजानां पतिश्चन्द्रः । कैरवसादक- दित्येकं पदम् । कैरवाणा कुमुदानां सादं संकोचं करोति । बोध. प्रबोधः । कमलोल्लास: पद्मविकासः ॥ ऊर्ध्वाण्डादप्युपरि परितः प्रोद्गतस्ताण्डवेषु प्रेमोत्कर्ष रचयतु सतां चण्डिकादण्डपादः यन्मञ्जीरध्वननकलयाकृष्यमाणा जपस्थं ब्रह्माणं द्राग्वहनविहगाः संविदश्वालयन्ति ॥ ४६ ॥ अन्तमात्रेऽपि रुद्ध पटो रुद्ध इतिवदण्डशब्देनात्राण्डैकदेशस्य ग्रहणम् । ऊर्वाद- डादप्युपरि नाव्यावसर उत्थितश्चण्डिकाया दण्डपादः सतां स्नेहाधिक्यं करोतु । यस्य इण्डपादस्य नूपुरशब्दलेशेनाकृष्यमाणा वाहहंसा जपपरं ब्रह्माण समाधेश्चालयन्ति । नपुरशब्दे हंसशब्दभ्रमाद्वाहहंसेषु चलितेषु पतनभयाब्रह्मा निरवधानः संपन्न इत्यर्थः । 'कम्पने चलिः' इति मित्त्वाभावाद्भखाभावः ॥ प्रेडोलन्नखघोरहुंकृतिमहासिंहाधिरूढस्थितेः पार्वत्याः प्रमदानबद्यविभवं वन्दामहे तन्मुखम् । यल्लावण्यकणानवाप्तुमनिशं सेवां विदध्याद्रिधु- ने स्यादनिलीनरङ्कुकभवस्तत्रोपरोधो यदि ॥ १७ ॥ प्रेसोलन्तश्चपला नखा यस्य सिंहस्य । तथा घोरा दुःश्रवा हुकृतिहुँकारो यस्य सि. हस्य । तत्राधिरूढस्थितेः पार्वत्यास्तन्मुख नमामः। कीदृशम्। प्रमदानवद्यविभव प्रमदस्य ·१२ काव्यमाला। हर्षस्यानवयो निर्दोषो विभवः समृदिर्यस्मात्तत् । बङ्क उत्सहे निलीनो यो एक्ससार द्भवो जन्म यस्य सः । अनुरोधश्चन्द्रस्य । तत्र सेवायां यदि न सात्तदा यस मार सौभाग्यकालव्धुं गौरीमुखस्य सेवां कुर्यात् । यदि सौभाग्यमामलोभाद्रौरीमुबलेवा करोमि तदा गौरीवाहसिंहो मया लालितं मृगशाव भुत इति शतिना चन्द्रेण सेवान कृतेत्यर्थः । चन्द्रादप्यधिकं गौरीमुखमकलङ्कवादित्यर्थः । प्रेसोलनखेत्यादि विशेषण मृगत्रासप्रतिपादनार्थम् । पाठसूत्रलोकागमस्था धातवः । तेषु प्रेसोलतिलौकिकः । महा- कविभिः प्रयुक्तत्वात् । 'प्रेलोलचापले' इति केचित् ॥ संध्यास्तोत्रविधौ भवत्युदितभीर्यत्रेश्वरो यत्र च त्रस्यत्यद्रिसुता सखीः प्रति रहो विसम्भसंभाषणे । आस्ते यत्र च चित्तभेदविदुषां नो पैशुनोक्तिक्लम- स्तद्भूयाच्छिवयोः शिवाय रभसादेकीभवद्वो वपुः ॥ ४८ ॥ यकीभवति गौरीश्वरयोः शरीरे परमेश्वरः संध्यास्तोत्रविधाने जातभीतिर्भवति । संध्यायाः स्त्रीलिङ्गत्वे गौरीकोपशङ्कनात् । सखीषु विश्वासकथावेदने गौरी यत्र वपुषि त्रस्पति बिभेति । ईश्वरस्य द्वितीयास्थित्वेन प्रतिभेदभयात् । चित्तमेदवैमनस्यापादने विदुषां दक्षाणां खलानां पैशुनवचनक्लेशो नास्ते । क्षणमप्ययुतत्वेनासंभवात् । शरीरा- भेदे चित्ताभेदाद्वा । तदेकीभवद्गौरीश्वरयोः शरीरं कल्याणाय स्तात् ॥ तत्तत्ताण्डवडम्बरव्यसनिनो देवस्य चण्डीपते- ज्योतिस्तत्सुविशालभालनयनोद्भूतं नमस्कुर्महे । यत्तेजःप्रसरेण शोषमुदधिर्हन्तागमिष्यत्क्षणा- दन्तःप्रज्वलदौर्वदाहसतताभ्यस्तोऽभविष्यन्न चेत् ॥ १९॥ अन्तःप्रज्वलन्यो वाडवस्तत्कर्तृके दाहे नित्याभ्यस्तः समुद्रो यदि नाभविष्यत्तदा यस्य नेत्रामेस्तेजसा [समुद्रः] शोषमयास्यत् । तच्चण्डीपतेतत्तत्ताण्डवडम्बरे प्रसिद्ध नाट्यप्रपञ्चे व्यसनिनो देवस्य ललाटे स्थित तेजो नमामः ॥ चन्द्रार्कचक्रघटनारथाधिरूढं तं चण्डताण्डवदर्श गिरिशं प्रपद्ये । यहाहुघातकलया परिताड्यमानो वज्राहतिं सुखममन्यत शैलवर्गः ॥ १० ॥ चन्द्रार्कावेव चक्रे तयोर्घटना यत्र तथाविधे थुरथेऽधिरूढं दुःसहवृत्तं हरं प्रपये रथाधिरूढश्च लोकैः प्रपद्यते । यस्य भुजयोः पातनलेशेन ताज्यमानो गिरिगणो वजेणा घातं सुखममन्यत । यस्माद्वघातादधिको भुजपातः । अधिकदुःसह इत्यर्थः ॥

·१ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
१३
त्रुट्यत्साटोपजूटत्रिदशतटवतीवारिपूराभिरामं
कामारेश्वारुवक्षःस्थलमिह महते विभ्रमायास्तु तद्वः ।
यत्र स्वच्छन्दलीलाविहरणहरिणी सर्वदेवाद्रिकन्या
विन्यस्याङ्गानि सङ्गादतनु वितनुते कानि न क्रीडितानि ॥ ११ ॥
खच्छन्द यथेष्ट लीलास्ताभिर्विहरण खेलन तत्र हरिणी गौरी यत्र सङ्गात्सतत.
याङ्गानि क्षिप्त्वा का न क्रीडा कुरुते । सर्वेत्यर्थः । तदीश्वरस्य वक्ष एवं स्थल म-
हते विलासायास्तु । यतत्रुध्यन्पतन्साटोपो यो जूटत्रिदशतटवतीवारिपूगे गट्टाम्बुप-
रस्तेनाभिरामम् । सजले च स्थले हरिणी क्रीडति ॥
व्यक्तालक्तरुचिं नमत्सुरशिरोमाणिक्यकान्त्या स्तुम-
स्तां शंभोर्नखपतिमभिकमलश्लिष्यद्विसांशद्युतिम् ।
यद्भासां प्रसरेण यन्न गमितश्चूडाशशी पूर्णतां
तद्विस्तारनिरुद्धसर्वककुभो विस्फूर्जितं वक्षसः ॥ १२ ॥
यस्या नखपले सामुग्लासेन मौलिचन्द्र पूर्णव यन प्रापितस्तत्व विस्तारातस-
र्वदिशो वक्षसो विलसितम् । वक्षसो व्यवधान यदि न स्यात्तदा नखप्रभा मौलिचन्द्र प्र.
रयेयुरित्यर्थः । तमीश्वरनखपति स्तुमः । नमदमरमुकुटमणिमयूख़र्यकालक्तकस्य रु-
चिर्यस्याः । पादकमलयोर्लगन्ती मृणालभागद्युतिस्तामित्यारोप । ईश्वराणा पादनखे.
वलककरागौचित्यादलक्तकोत्प्रेक्षणम् ॥
सा शुद्धयेऽस्तु शिवपादनखावलिवों
भक्ता यदीयरुचिलीढललाटपट्टाः ।
व्यक्तीभविष्यति तृतीयविलोचनानौ
व्यञ्जन्ति पूर्वमिव तद्भवभस्मरेखाः ॥ १३ ॥
ईश्वरेण खसाम्यरूप नेष्यमाणा भक्ता. प्रणामसमये नखमयूखखचितभालतला प्र.
कटीभविष्यतो ललाटनयनामेः कारणात्पूर्वकालमेव कार्यभृतास्तद्भवा नेत्रामिजाता भ-
स्मरेखा इव वहन्ति । सा शिवपादयोनखपति. शुद्धये भवतु । श्वेतत्वात्पावनत्वाच
भस्मरेखोत्प्रेक्षणम् ॥
सर्वत्रेश्वरपादपद्मसहितो भूयासमित्याशया
यद्व्याजास्फटिकाद्रिणेव विहितं रूपान्तरं जङ्गमम् ।
यः क्षीराब्धिरिवागतः शिवजटाबद्धं सुतं वीक्षितुं
त्रैयक्षः कुशलाय भास्सनरजोगौरः स गौरस्तु वः ॥ १४ ॥

·काव्यमाला। स्थावररूपे मयि वसत ईश्वरस्य पादसंपर्कपवित्रता ममास्ति । अन्यत्रापि गच्छतः शिवस्य सा मम यथा स्यादिति लोभेन यस्य वृषभस्य व्याजाकैलासशैलेन जामं प्रकृ. त्यन्तरमिव कृतम् । तथा हरजटाबद्धं पुत्रं चन्द्र प्रत्यवेक्षितुं क्षीरसमुद्र इव य आगतः। बद्धस्य हि प्रत्यवेक्षा युका । स व्यक्षसबन्धी भास्मनरजोभिरिव गोरो वृषभः कुशलाय भूयात् । त्रैयक्ष इति 'न य्वाभ्यां पदान्ताभ्याम्-' इलैच् ॥ पुष्पाणामयमाकरस्तदखिलान्यस्यैव गात्रान्तरा. ण्यासाचैव लभामहे कमपि हि प्रीतिप्रकर्षोदयम् । इत्थं षट्पदपेटकैरिव रसादासेवितं मेचक बिभ्रद्देहमहर्निशं दिशतु वः खान्ते वसन्तः सुखम् ॥ ५५॥ अयं वसन्तः पुष्पाणामुत्पत्तिस्थानमतोऽस्यैवाङ्गानि । अर्थात्पुष्पाणि । प्राप्य प्रीति प्राप्नुम इति भ्रमरसमूहै रसादासे वितमिव श्याम शरीरं वहन्वसन्तो नित्यं मनसि सुख देयात् ॥ सर्वैः कैश्चन दूषिताः कवितृभिः प्रस्तीर्य पृथ्वीभृता- मास्थानापणसीनि विक्रयतिरस्कारादनर्घा गिरः । देवस्याद्रिभिदुत्तमाङ्गमकरीलिढाङ्किरेणुसजः कैलासाद्रिसभापतेरिति मया मङ्खन मङ्खायते ॥ ११ ॥ कैश्चन कैश्चिदपि । महद्भिरित्यर्थः । सर्वैर्महद्भिः कवितृभिः पृथ्वीभृतां राज्ञां शै- लानां च । आस्थान सद एवापण: पण्यवीथी । तत्र गिरा विक्रेयत्वात् । प्रस्तीर्य प्रकाश्य । विक्रयावमानाद्वाचो दूषिताः । यतोऽनर्घा अमूल्याः । गिरां स्त्रीलिजत्वात्स्त्री- व्यवहारप्रतीतौ विक्रयेण दोषोक्तिसंगतिः । इत्यतो हेतोः । इति वक्ष्यमाणप्रकारेण वा । मया मर्केनाद्रिभिद इन्द्रस्योत्तमाङ्गे शिरसि मकों मणिमय्यः प्राणिविशेषाकारा रचना- विशेषास्ताभि-ढा उत्पुसिता अङ्रेिणुसजश्वरणपद्मरजोभारा यस्य । कैलासाद्रौ सभा. पतेर्देवस्येश्वरस्य मङ्क्षवद्वन्दिवदाचर्यते । स्तुतिः क्रियत इत्यर्थः । मझेनेति खयं खनाम- ग्रहणमात्मोत्कर्षप्रतिपादनेन काव्यस्य सचेतसां श्रवणयोग्यताप्रतिपत्त्यर्थम् । अन्ये कवयः पृथ्वीभृता वाग्विक्रयमकुर्वन् । अह बद्रिभिदा नतस्य बन्दीभवामीति व्य. तिरेकालंकार इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्वावर्तसूनोर्महाकवि- राजराजानकधीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये नमस्कारवर्णनं नाम प्रथमः सर्गः । M ३ ।

·१५ २ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । द्वितीयः सर्गः। वितीर्णशिक्षा इव हृत्पदस्थसरस्वतीवाहनराजहंसैः । ये क्षीरनीरपविभागदक्षा विवेकिनस्ते कवयो जयन्ति ॥ १॥ हृत्पदस्था मानसवासिनी या सरखती तस्या वाहहंसैः कृतोपदेशा इव ये क्षीरनीरस्य समाहृतानामुपचारात्काव्यगुणदोषाणां विभजने दक्षा योग्या. । दोषानिवार्य गुणाना- विष्कुर्वन्तीत्यर्थः । ते कवयो जयन्ति । हंसानां दुग्धजलविभागयोग्यत्वासंभावनोत्या. नम् । सजातीयेषु कर्तुमुचिताया व्याख्यायाः सूचनार्थ खजातिधर्मवशागुरुशिक्षायाः सपूर्णत्वेन संक्रान्तिप्रतीत्यर्थ चोभयार्थवाचक' कविशब्दो निर्दिष्टः । हृत्पदस्थाहणं प्रत्यासत्त्या हृदयस्य सम्यगुपदेशसक्रान्त्यर्थम् ॥ काव्यामृतं दुर्जनराहुनीतं प्राप्यं भवेन्नो सुमनोजनस्य । सच्चक्रमव्याजविराजमानतैक्ष्ण्यप्रकर्ष यदि नाम न स्यात् ॥ २॥ सता चक्र समूहः सच्छोभन चक्र च । व्याज विना विराजमानतैष्ण्यस्य मतिस्थस्य धारास्थस्य चाकुण्ठत्वस्य प्रकर्ष आधिक्य यस्य । तयदि न स्यात्तदा सुमनोजनस्य पण्डि. तसमूहस्य देववर्गस्य च । काव्यमेवामृत खलराहुणा नीतं सल्लभ्य न भवेत् । अस्मा- भिरेतत्काव्य कृतमिति परकृते काव्ये विकस्थमानान्दुर्जनान्बुद्धिचातुर्येण सन्तो यदि न मूकीकुर्युस्तदा सुकाव्य पण्डिता न लभेरन् । राहुणा च नीतममृत प्रत्याहृत्य सुदर्शनो देवेभ्यो दत्तवान् । सदैव सत्संगमसंमुखोऽपि खलः खचयों न जहाति जातु । कृत्वापि सूर्याश्रयणं प्रयत्नाद्राहुर्गतः किं विबुधत्वयोगम् ॥ ३ ॥ कार्यवशात्सत्संगमे संमुखोऽपि दुर्जनो दौर्जन्य न त्यजति। सूर्यस्य रवेः सूरीणा चाश्रयणं कच्छ्रेण कृत्वापि राहुविवुधत्वस्य देवत्वस्य पण्डितत्वस्य च योग किं गतः । न गत इत्यर्थः ॥ कस्यापि शक्तिप्रभवात्प्रभावादुदेति तत्काव्यमहारहस्यम् । क्लिष्टो गुरूणां सदनेषु नित्यं कश्चिदुधश्चेतयते न वा यत् ॥ ४॥ शक्ति कवित्वबीजरूपः संस्कारविशेष. । तजातात्प्रभावात्कस्यापि लोकोत्तरगु- गस्य तत्काव्यस्य महारहस्यं सारमुदेति । गुरुकुलक्लिष्टोऽपि कश्चित्पण्डितो यतो वेति वा न वेत्ति । विमाख्यायाः शक्तः प्रभावादहस्यं चोदेति ॥ अज्ञातपाण्डित्यरहस्यमुद्रा ये काव्यमार्गे दधतेऽभिमानम् । ते गारुडीयाननधीत्य मन्त्रान्हालाहलावादनमारभन्ते ॥ ५॥ पाण्डित्यस्य रहस्यं सारभागस्तस्य मुद्रा प्रन्धि' साज्ञाता यैस्ते काव्यपथे व्यसन ·११ काव्यमाला। वहन्ति ते गारुडशात्रभवान्मत्रानपठित्वा विषभक्षणमारभन्ते । महानात्काव्यव्यसन. ममन्त्राद्विषभक्षणमिति वाक्यार्थरूपकम् ॥ तान्यर्थरत्नानि न सन्ति येषां सुवर्णसंधेन च ये न पूर्णाः । ते रीतिमात्रेण दरिद्रकल्पा यान्तीश्वरत्वं हि कथं कवीनाम् ॥१॥ तानि लोकोत्तराण्यर्थरत्नानि श्रेष्ठा अर्था येषां न सन्ति । तथा ये शोभनानां वर्णा- नामक्षराणी संस्तवेन न पूर्णास्ते दरिद्रप्राया रीतिमात्रेण कवीश्वरत्वं कथं यान्ति । न यान्ति । रीतिः पदरचनामात्रम् । शब्दार्थावेव कवित्वजीवभूतावित्यर्थः। निरर्या नी. रत्नाः कनकसंघरहिताश्च रीतिमात्रेणेश्वरा न भवन्ति।रीतिरारकूटाख्यो धातुविशेषः । तत्तद्विचारोपनिषद्विमृष्टं काव्यं कवेः पुष्यति निस्तुषत्वम् । न रत्नमायाति हि निर्मलत्वं शाणोपलारोपणमन्तरेण ॥ ७ ॥ स स चासौ लोकोत्तरो विचारस्तस्योपनिषत्परा काष्ठा तया विमृष्टं कवेरपि काव्यं निर्दोषत्वमेति । कवेः काव्य सदोष कथं भवतीत्याह-शाणोपले घर्षणपाषाण आरो- पणं विना रत्नं नैर्मल्यं नायाति । यद्वा युक्तमेतत् ॥. बर्थसिद्धा परिपाकभूमिः कस्यापि वाणी रसवत्युदेति । आत्तप्रयत्नं बहवः पुनन्ति मुखं यदुच्छिष्टलवोच्चयेन ॥ ८॥ प्रयत्नपूर्व यस्या वाण्या उच्छिष्टलवानां खकृतान्यकृतश्लोकापेक्षया न्यूनत्वादनाद. रेण त्यक्तानां श्लोकानां संग्रहेण बहवो मुखं पुनन्ति संस्कुर्वते । कविना खप्रवन्धम- ध्यात्तदसमतया त्यकानि पद्यान्यधीत्य सभासु मानाही भवन्तीत्यर्थः । सा बहुभिर्वा- च्यादिभिस्त्रिचतुरादिभिरथैर्वा । सिद्धा पक्का । अत एव सरसा । कस्यापि । न तु सर्वे. पाम् । उदेति । यस्याश्च रसवत्याः कणोचयेन बहवो मुखमास्यं पुनन्ति सफलीकुर्वन्ति । सा रसवती व्यञ्जनादिसामग्री बहुभिर्नानाविधैरथैर्द्रव्यैः सिद्धा पक्का कस्यापि संपद्यते । रस- वतीति प्रकृताया वाण्या विशेषणत्वादर्थान्तरे विशेष्यत्वाच्च शब्दशक्तिमूलो रुपकध्वनिः॥ सूक्तौ शुचावेव परे कवीनां सद्यः प्रमादस्खलितं लभन्ते । अधौतवस्त्रे चतुरं कथं वा विभाव्यते कजलबिन्दुपातः ॥९॥ शुचौ शुद्धायामेव वाचि परेऽशुचयः खलाः प्रमादेनावधानाभावेन स्खलितं काव्य- दोष लभन्ते । संदिग्धपदे कान्ये दोषाणां यथाकथंचित्समाधानार्हत्वात् । पूर्वार्धसाध- कमर्थान्तरं वैधयेणाह-अक्षालिते वस्त्रे पतितः कजल: सद्यः कथमिव विज्ञायते । नैव ज्ञायते । क्षालिते तु सद्य एव शायत इत्यर्थः । अवद्यजम्बालगवेषणाय कृतोद्यमानां खलसैरिभाणाम् । कवीन्द्रवाक़िर्जरनिर्झरिण्यां संजायते व्यर्थमनोरथत्वम् ॥ १० ॥ ४ ·१७ २ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । अवयं काव्यदोषस्तदेव मलिनीकरणात्पङ्कस्तस्यान्वेषणायै विहितोद्योगाना दुर्जन- महिषाणां निष्फलसंकल्पत्वं कवीश्वरवाग्गङ्गायां संजायते । सामान्यकाव्यवन्महाकाव्येषु दोषलाभलोभादुत्थिता दुर्जना निष्फलप्रयासा भवन्तीत्यर्थः । महिषाश्च पदार्थमेव ग. बाया मजन्ति, न च तत्तत्र लभन्ते । गङ्गाया नभोगामित्वात् ॥ कलकशून्यापि रसप्रवाहमपि स्रवन्ती विबुधोपजीव्यम् । वाणी किमेणाङ्ककलेव धत्ते टेवं विना वक्रिमविभ्रमेण ॥ ११ ॥ दोषरहितापि पण्डितैराह्लादकत्वादुपजीव्यमपि रसं सवन्ती वाणी चन्द्रकलेव वक्रत्व विना स्फारं न बिभर्ति । दोषाभावरसवत्त्वाभ्या वक्रोक्तिरेवाधिक चमत्करोतीत्यर्थ । चन्द्रकलादि निष्कलङ्कापि देवैरुपजीव्य रसममृत स्रवन्यपि वक्रत्वेनैव शोभते । प्र. सिद्धप्रस्थानव्यतिरिक्तत्वं वक्रिमा ॥ विना न साहित्यविदा परत्र गुणः कथंचित्प्रथते कवीनाम् । आलम्बते तत्क्षणमम्भसीव विस्तारमन्यत्र न तैलबिन्दुः ॥ १२ ॥ साहित्यज्ञेन विना परत्रासाहित्यज्ञे कवीनां गुणो न कथचित्प्रथते । साहित्यज्ञ एव काव्यौदार्य जानातीत्यर्थः । यथा जले तैलकणो विस्तारमेति तथा जलादन्यत्र न प्रसरति॥ सद्वृत्तविश्रान्तिमती न जातु कृच्छ्रेऽपि पात्रं परुषाक्षराणाम् । सत्पुण्यभाजः सततानुवृत्ता कस्याप्यहो सगृहिणीव वाणी ॥ १३ ॥ सद्वृत्ते वसन्ततिलकादौ सदाचारे च विश्रान्ता । तथा कच्छ्रे चित्रकाव्येऽनादिसं. कोचे च परुषाणामकोमलानामक्षराणा न पात्रम् । सततमनुवृत्ता वश्या । सती। सत्प- जीव वाणी कस्यापि भवति ॥ अत्यर्थवक्रत्वमनर्थकं या शून्यापि सर्वान्यगुणैर्व्यनक्ति । अस्पृश्यतादूषितया तया किं तुच्छश्वपुच्छच्छटयेव वाचा ॥१४॥ सर्वेऽन्ये गुणा औदार्यादयस्तै रहिता या वाग्रसशून्यत्वानिष्प्रयोजनमतिवक्रभाव बिभर्ति तया दुर्बोधत्वाद्बोधे सति वा चमत्काराभावात्स्पृश्यत्वाभावेन दूषितया किम् । तुच्छा या श्वपुच्छच्छटा श्वलोमप्रकरस्तया च किम् । सा च गुणैर्मशकवारणादिभिः शून्या तुच्छत्वाद्वक्रत्व च वहति । वक्रत्वं च यद्यपि गुणस्तथापि केवल न शोभते । कि तु गुणेन रसेन च परिवृतमेवेत्यर्थः ॥ अशिक्षिता या प्रकृतेऽपि मार्गे वागीहते वक्रपथप्रवृत्तिम् । पदे पदे पङ्गुरिवाप्नुयाकिमन्यद्विना सा स्खलितोपघातात् ॥१५॥ प्रकृते सुगमेऽपि मार्गेऽनभ्यस्ता या वाणी वक्रमार्गे प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिणि मार्गे १ टङ्कः शोभातिशयः.

·१८ काव्यमाला। प्रवर्तते सा पदे पदे स्खलितेनोपघातादन्यत्किमामुयात् । यश्च पराजपयेऽप्यशिक्षितो वके संकटादौ मार्ग प्रवर्तते स क्रमे क्रमे स्खलति ॥ जिह्वा कथं नाम खलस्य मा भूत्सतामविच्छिन्नभयाग्रदूती। कृता हि तस्या विधिनैव वृत्तिरहर्निशं पैशुनपाशुपाल्यम् ॥ १६ ॥ खलस्य जिहा सतां सततं भयस्याप्रदूती प्रथमव्याख्यायिका कथं नाम केन प्रकारेण मा भूत् । सर्वथा भवत्येवेत्यर्थः । सतां दोषारोपणे दुर्जना मा भय कुर्वन्विति तात्पर्यम् । यतो विधात्रा पैशुनं दोषारोप एव पाशुपाल्यं वृत्तिवेतनं कृता। वृत्ताविव परदोषे प्रयत. न्त इत्यर्थः । आ जन्मनः परेषा दोषारोपणे लाभनिरपेक्षमेव प्रवृत्ता इति तात्पर्यम् ॥ दृढप्ररूढा शतपत्रयोनेः कियत्यहो साधुजनेऽनुकम्पा । योऽद्यापि विद्यानवपक्षसङ्गं खलप्लवंगस्य न निर्मिमीते ॥ १७ ॥ शतपत्रयोनेः पद्मभुवो ब्रह्मणः साधुलोके दया। अहो आश्चर्यम् । कियती दृढ स्थिर प्ररूढा प्ररोहमाप्ता । अद्याप्या सर्गादियत्यपि काले गच्छति यो ब्रह्मा दुर्जनवानरस्य वि- वैवापूर्वपक्षास्तेषां सहं न कुरुते । खलाः सर्वदैव मूर्खा एवेत्यर्थः । खलाः सविद्या यदि स्युस्तदा साधुषु दोषानारोप्य प्राणानपहरेयुरित्यर्थः । वानरस्य च पक्षा यदि स्युस्तदा विश्वस्योपद्रवं कुर्यात् ॥ सतां बतासाधुरबाधितोऽपि बद्धावधानो विधुरक्रियासु । यत्क्रौर्यवादेन जितोऽहिवर्गों हियेव पातालतलं विवेश ॥ १८ ॥ अबाधितोऽकृतापकारोऽपि । कृतापकारो दण्डापूपिकया सिद्धः । दर्जनः साधूनां दोषारोपेषु सावधानः । यस्य खलस्य क्रूरत्वप्रसिद्धया पराभूतः फणिगणो लजयेव पा. तालं प्रविष्टः । लज्जितो हि लोकसंनिधौ स्थातुं न शक्नोति। सर्पो हि बाधितो देश ददाति । दुर्जनस्त्वबाधितोऽपीत्यर्थः । सर्पस्य पातालप्रवेशो वास्तवः । तत्र लजा नि- मित्तं संभावितम् ॥ नीचस्तनोत्वश्रु नितान्तकाष्ण्ये पुष्णातु साधर्म्यभृदअनेन । विना तु जायेत कथं तदीयक्षोदेन सारस्वतहक्प्रसादः ॥ १९ ॥ अञ्जनेन सौवीरादिना साधय साम्यं बिभर्ति । तथाविधो नीचो दोषारोपजाताद्रो- षाद्वाष्पं जनयतु कृष्णतां च करोतु । अनुमतौ लोट् । अनुमत्या सूचिता हितप्राप्तिद; र्शयति-तदीयक्षोदेन खलावमानेन विना सारखतदृशः काव्यादिचातुर्याः प्रसादो न जायते । दुर्जनेनारोपितदोषः साधुरप्रमत्तं काव्यं करोति । दोषद्वारेण गुणलाभसंदर्श- नानीचानां साधुनिन्दया केवलं स्वगतनीचत्वप्रकाशनमेव फलम् । अतस्तैः सतां निन्दै, वारम्भणीयेति वैरिणामपि हितोपदेशेन खस्य सौजन्यं व्यनकि । अअनं च कार्ण्यकारि चास्तु । तचूर्णेन विना दृष्टिप्रसादो न भवति ।

·१९ २ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । निगूढसौजन्यभृतोऽपि केचित्पारुष्यमाहार्यमनुप्लवन्ते । अन्तः सुधाबन्धुरसोऽपि धत्ते बहिर्वपुः कर्कशमिक्षुकाण्डः ॥२०॥ अप्रकाशितं साधुलं बिभ्रन्तोऽपि केचित्कृत्रिम काठिन्यमभिनयन्ति । अयाचितमेवो- पकुर्वन्तीत्यर्थः । कीर्तिप्रत्युपकारलोभाभावादिति भावः । अमृतसदृशखादोऽपि पुण्ड्र- कादिर्बहिः कठिनां प्रकृतिं धत्ते । प्रकृत्यानभिगम्यत्वमभिनीय साधवोऽसंभावितमुपकार कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ कियहतायं कलिकालनामा प्रकम्पहेतुः प्रथितो हिमतुः । खलिन्यखण्डा रजनीव यस्मिन्साधोर्दिनस्येव दरिद्रमायुः॥ २१ ॥ कलिकालो नाम यस्य स हेमन्त' कम्पस्योत्पत्तिकारण कियत्प्रसिद्धः । बहुप्रथित त्यर्थः । भयकृतस्य कम्पस्य शीतकृतेन कम्पेनाध्यवसानम् । यस्मिन्कलियुग एव हे- मन्ते निशेव खलिनी खलकुलमखण्डाक्षया । दिनस्येव साधोरायुर्दरिद्रमल्पम् । हेमन्ते च रात्रिर्दीर्घतरा दिनमल्प कम्पश्च जायते ॥ एकः पुनर्दुर्जनसारमेयैधृतो गुणोऽयं परसूक्तिकोषम् । विविक्षतां लुण्ठयितुं भवन्ति यदग्रतः काव्यमलिम्लुचानाम् ॥२२॥ दुर्जना एव सारमेया श्वानस्तैरेको गुणस्तु धृत । यत्परेषा सूक्तयस्तासां कोषस्ता एव वा कोषस्त लुण्ठयितुं मोषितुमिच्छता काव्यचौराणामग्रतस्ते भवन्ति । चौर्य स. भासु प्रकाशयन्ति । सजातीयोनतिमपि न सहन्त इति भावः । श्वानश्च परकोषमोष- णार्थ विशां चौराणामग्रेभषन्ति । शतृप्रत्ययोऽत्राविवक्षित । प्रकृतस्य भूतकालविषय- त्वात् । भषणं श्वजातिशब्दः ॥ दिव्येन्द्रजालातिशयज्ञमेतं सखे निरीक्षस्व खलं सभासु । वहिं विनवौषधिमन्त्रतत्रं मुखेन यो दुर्विषहं प्रसूते ॥ २३ ॥ सखिवद्धितोपदेशत्वात्सखे इत्यामन्त्रणम् । अपूर्वत्वाद्दिव्यमिव दिव्यम् । दिव्य य. दिन्द्रजालमद्भुतवस्तु निर्माण तस्यातिशयं जानाति । त खल निरीक्षख विमृशे । शङ्क- स्वेति यावत् । दूरस्थस्यापि खलस्य भयवशात्प्रत्यक्षस्येवैतमिति निर्देशः । यो वद्वि- जननकारणभूतमोषधीमत्रतत्र च विनैव सभासु मुखेनाग्निं सूते। दाहकलाहुर्वचना- गामग्निनाध्यवसानम् । औषधादिबलादैन्द्रजालिका अग्निजननमभिनयन्ति । खलस्वो- षधादि विनैव मुखेनानि वमति । अग्निवदुर्जनवचन दहतीत्यर्थ ॥ अनेकशोऽहं विमृशन्नपीत्थं खलं न वेद्मि स्थिरमस्थिरं वा । सत्यं स्थिरश्चेत्क्षणसौहृदः किमथास्थिरः किं युगदीर्घरोषः ॥ २४ ॥ एव वहुशो विमर्श कुर्वन यह खल स्थिरमस्थिर वा न जानामि । यतो यदि खल ।

·२० काव्यमाला। स्थिरस्तदा क्षणं सौहृदं प्रीतिर्यस्य । मेहे स्थिरखाभावात्सलोन स्थिरः । अथास्थिर- स्तत्कथं युगं यावदीर्णोऽचलो रोषो यस्य । वैरे दृढ इत्यर्थः ॥ विधेरुपाध्यायधुरामसाधुरपूर्वचारित्रधरोऽधिशेताम् । तेनाप्यसृष्टानि सृजत्ययं यत्सतां ललाटेषु दुरक्षराणि ॥ १५ ॥ अपूर्व विधात्रानिर्मित चारित्रं धारयति तथाविधोऽसाधुर्विधातुरधिकदर्थिवं श्रव. ताम् । अधिकदर्शी छुपाध्यायः । यदय खलो विधात्राप्यनिर्मितानि दुर्घचनानि सब- नानां ललाटेषु लिखति । अद्भुतानपवादान्सत्वारोपयतीत्यर्थः ॥ परेण सामान्यकवेर्वचस्ताद्विधीयतामङ्गुलिभङ्गपात्रम् । सर्वानवद्यस्तु कथं प्रबन्धः संजायते दुर्जनहन्तकारः ॥ २६ ॥ परेण शत्रुणा खलेन सामान्यस्य सामान्यगुणस्य कवेर्वचनमहुलिभङ्गानां तर्जनानां पात्र क्रियताम् । सर्वस्मिन्ननवद्यो निर्दोषः प्रबन्धो दुर्जनानां हन्तकारो भिक्षा कथं जा. यते । मार्कण्डेयपुराणे- 'प्रासप्रमाणं भिक्षा स्यादग्रं प्रासचतुष्टयम् । अपाच्चतुर्गुण तत्तु हन्तकारं विदुर्बुधाः ॥ सरस्वतीमातुरभूच्चिरं न यः कवित्वपाण्डित्यघनस्तनंधयः । कथं स सर्वाङ्गमनाप्तसौष्ठवो दिनादिनं प्रौढिविशेषमश्नुते ॥२७॥ सरखत्येव कवीनां माता तस्याः कवित्वपाण्डित्याभ्यां हेतुभ्यां धनं कृला स्तनंधयः । कवित्वपाण्डित्ये एव स्तनौ पिबतीत्यर्थः । यः स्तनौ चिरं नापिबत्स सर्वाङ्गमनाप्तमलब्ध सौष्ठवं व्युत्पत्तिगर्भव येन सः । प्रौढिः पदार्थे वाक्यरचना, वाक्ये च पदरचना, इत्या. दिका तस्या विशेष कथमश्नुते । य एव कवित्वपाण्डित्ये एव स्वनावपिबत्स एव प्रौढि- पात्रमित्यर्थः । यश्च मातुः खनौ चिरं न पिबति स कथं प्रागल्भ्यं प्राप्नोति ॥ बद्धोद्यमापि सतृणाभ्यवहारिवृत्ती धन्यस्य कस्यचन हन्त वशंवदा गौः । सूते तमद्भुतरसं बहुधा सुधाया योऽन्यः प्रकार इव विश्वमिदं पुनीते ॥ २८ ॥ सतृण सदसत् । 'अव्यय विभक्ति-' इत्यादिना साकल्यार्थेऽव्ययीभावः । सतृणमभ्य- वहरति सतृणाभ्यवहार्यविवेकी तद्भावे बद्धोद्यमापि निर्विवेकापि । तस्यापि गौर्वाण्यदु- ततर रसं शृङ्गारादिकं सूते । योऽमृतस्यापरो भेद इव जगन्माना करोति । तदभ्यासेन सभ्याः स्तुवन्तीत्यर्थः । सुन्दरतरगुम्फनेन कृताभ्यास इत्यर्थः । धेनुश्च सतृणाशिनी क्षीरं सूते । सारखतप्रसादादयनेनैव काव्यं स्फुरतीत्यर्थः ।।

·२ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
ये नो पदस्थितिजुषः कवयः कथंचि-
नार्थप्रथाप्रणयिनः प्रतिभादरिद्राः ।
काव्यग्रहेण किमरोचकिनोऽपि तेऽन्य-
दल्पीयसो मितरसाच्च बतामुवन्ति ॥ २९ ॥
पदानां सुप्तिडन्तानां शब्दानां स्थितिमवसानं ये न जुषन्ते । तथा न च वाच्यादा-
वर्थे परिचिताः । तथा प्रज्ञाहीनाः । तेऽरोचकिनोऽप्यविवेकपूर्व काव्ये प्रयतमाना अपि
काव्यग्रहेणात्यल्पादल्परसाच्चान्यत्किमा वन्ति । अत्यल्पमल्परसं च प्रामुवन्तीत्यर्थः ।
सरखतीप्रसाद विना प्रयत्नेनापि काव्य न स्फुरति, स्फुरितं वा मानाहै न भवतीत्यर्थः ।
ये च पदहीना निरर्थाश्च तेऽरोचकिनोऽप्यल्पमल्परसं चाप्नुवन्ति । एवं श्लोकद्वयेनान्वय.
व्यतिरेकाभ्यां सरखतीप्रसाद एव काव्यस्फुरणमूलमिति युक्त्या प्रतिपादितम् ॥
अर्थोऽस्ति चेन्न पदशुद्धिरथास्ति सापि
नो रीतिरस्ति यदि सा घटना कुतस्त्या ।
साप्यस्ति चेन्न नववक्रगतिस्तदेत-
द्वयर्थ विना रसमहो गहनं कवित्वम् ॥ ३०॥
अहो काव्य गहन दुर्गोहं दुष्करम् । यतो वाच्यादिरों याल्लिखितस्तर्हि पदाना
शुद्धिः संस्कृतत्व नास्ति । सापि यद्यस्ति तर्हि गुणवती पदरचना नास्ति । सा चेदम्ति
घटना कुतस्त्या कुतः । सापि चेदस्ति न नववक्रगतिरपूर्व प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिल
नास्ति । तदेतदर्थादि समुदितमपि रसं विना निष्फलम् । रस एव काव्ये प्रधानम् ।
अन्ये गुणास्तु गुणीभूता इत्यर्थ. ॥
काव्यं य एव गहनं क्षमते प्रयोक्तुं
शक्तः स एव रसमप्यसमं प्रणेतुम् ।
भानुर्य एव दहतीह खरैर्मयूखैः
सद्यः स एव जगदावृणुते पयोभिः ॥ ३१ ॥
गहन गाढवरूपविशेषसहित काव्य कतै य एव समर्थः स एवासदृशं रसमपि प्रयोक्तु
शक्त । गहन एव काव्ये रस इति तात्पर्यम् । यतो य एवार्कस्तीक्ष्णैः करैर्जगद्दहति स
एव सद्यो जलैर्जगत्सिश्चति । तापेनैव वृष्टिर्भवतीत्यर्थ. ॥
तैस्तैरलंकृतिशतैरवतंसितोऽपि
रूढो महत्यपि पदे धृतसौष्ठवोऽपि ।
नूनं विना घनरसप्रसराभिषेक
काव्याधिराजपदमर्हति न प्रबन्धः ॥ ३२ ॥

·२२ काव्यमाला। उपमादीनामलंकाराणां शतैर्भूषितोऽपि । साडम्बरायां शब्दरचनायां रूढोऽपि भूत- व्युत्पत्तिरपि प्रबन्धः साहित्यादिर्घरसप्रसरेणाभिषेकं विना काव्यज्वधिराज्यं नाईति। सरसमेव काव्यं महाकाव्यमित्यर्थः । हारायलंकारभूषितोऽपि सिंहासनारूडोऽपि पुरुषो. ऽभिषेकं विना न राजपदाहः ॥ वाणी प्रयत्नघटनानिपुणस्य रीति- नैयत्यमल्पकवितुर्भजतां वराकी । कल्लोलिता पुनरनङ्कुशमुक्तिदेवी केशि संस्मरति तुच्छविचेष्टितानि ।। ३३ ॥ प्रयत्नेन । न तु हेलया। घटनायां शब्दार्थयोजने निपुणस्य सामान्यकवेर्वराकी मा- नानीं वाणी रीती।न वर्थसंदर्भ । नयत्रं नियतत्वं श्रयताम् । उल्लसिता तु सरखती- दृशानि रीतिमात्ररूपाणि तुच्छविचेष्टितानि क स्मरति । न मरतीत्यर्थः । अल्पस्य कवेः काव्य रीतिमात्रकमेव । महतस्तु सर्वगुणमयमिति तयोर्महदन्तरमित्यर्थः ।। लाध्यैव वक्रिमगतिर्धनदायबन्धो- स्तस्याः कविप्रवरसूक्तिधनुर्लतायाः। कर्णान्तिकप्रणयभाजि गुणे यदीये चेतांसि मत्सरवतां झटिति त्रुटन्ति ॥ ३ ॥ घन यहाऱ्या दृढलरूपस्तेजोविशेषस्तस्य बन्धो. परिचितायाः । कस्या अपि लोको. त्तराया । सूक्तिरेव धनुर्लता तस्या वक्रत्वमेव स्तुत्यम् । यस्या गुण औदार्यादौ कर्ण. समीप गते श्रुते सति मत्सरिणां हृदयानि सद्यः स्फुटन्ति । गुणशालि काव्यं श्रुत्वा दुर्जनाना हृदयस्फोट' सद्यो भवतीत्यर्थः । वकाया धनुर्लतायाश्च गुणे कणे प्राप्त शत्रूणां हृदयानि स्फुटन्ति ॥ तत्तत्समग्रबहुशास्त्रविमर्शसिद्ध- वैदग्ध्यदिग्धमतयो बहवः कवन्ताम् । यत्किचिदस्ति तु महाकविवाग्रहस्यं खप्नेऽपि तस्य किल ते न दिशं स्पृशन्ति ॥ ३५ ॥ तेषा तेषा समग्राणां शास्त्राणां विमर्शन क्षोदेन जातं यद्वैदग्ध्यं चातुरीतेन दिग्धोप, चिता मतिर्येषां ते कवयो बहवः कवन्ताम् । काव्ये प्रयतन्तामित्यर्थः । यत्तु किमपि महाका वीनामुक्तिरहस्यं सहृदयगम्य कोऽपि परमार्थस्तस्य मार्गमपि ते न जानन्ति । आ तावत्सारांशस्पर्शोऽल्पकवीनां तन्मार्गमात्रमपि दुर्लभामित्यर्थः।

·२ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
२३
कुर्युस्त्वनुक्षणमशिक्षितलक्षणा ये
कापेयमाः कविपदाधिगमस्पृहायाः ।
तेऽनुद्गतच्छदपुटा इव पक्षिशावा
व्यग्रा हठोड्डयनभूम्यसकृत्पतन्ति ॥ ३६ ॥
अशिक्षितमनधीतं लक्षणं काव्यसाधन यैस्ते ये कविरितिपदस्याधिगमस्ततो हेतो.
प्रतिक्षणं चपलताम् । आः कोपे। विदध्युः । तेऽसरूढपक्षा. पक्षिपोतका इव हठन
यथा यदुश्यनं व्योमगमन तस्य वाहुल्ये व्यग्रा यथा पतन्ति तथा बहुवारान्पतन्ति ।
पक्षान्विना यथोड्यन तथा लक्षणं विना काव्योद्यम इत्यर्थः । स्पृहाया इति कापेयं प्रति
हेतो पश्चमी ॥
नो शक्य एव परिहृत्य दृढां परीक्षा
ज्ञातुं मितस्य महतश्च कवेविशेषः ।
को नाम तीव्रपवनागममन्तरेण
भेदेन वेत्ति शिखिदीपमणिप्रदीपौ ॥ ३७ ॥
बहुश. परीक्षामकृत्वाल्पस्येतरस्य महतश्च कवेविशेषोऽन्तरं ज्ञातु नो शक्यः ।
-ज्ञाग्लाघट-' इति शनोतावुपपदे जानातेस्तुम् । 'गुणक्रियातोऽपहृत प्रयानक्रियया क्व.
चित् । कर्मोच्यते यथा देव स्तोतु शक्यो न केनचित् ॥' इति विशेषशब्दात्प्रथमा ।
सवेगं मरुत विना को दीपरत्नदीपो भेदेन जानाति । वेगवता वातेन दीप. शाम्यति ।
न तु रत्नदीपः । तद्वत्परीक्षया सामान्यकाव्य त्यज्यते । महाकाव्य त्वादियन इत्यर्थ ॥
व्युत्पत्तिभूषणमवैहि नितान्ततैक्ष्ण्या-
न्माधुर्यतो रसमथोन्मिपदिक्षुदीक्षम् ।
रूढा तयोर्यदि मिथो घटना कवीनां
जातैव तद्वचसि पानकरीतिसिद्धिः ।। ३८ ॥
नितान्त तीक्ष्णत्वान्नानाशास्त्रपरिचय मरिच जानीहि । मधुरत्वाकाव्ये रममुन्मि
पन्तीक्षुदीक्षा यत्र तं जानीहि । तीक्ष्णत्वमधुरत्वी रसौ गुणौ च । तयोव्युत्पत्तिरसयो
संयोगो यदि भवति तदा काव्ये पानकस्य शर्करामरिचादिकृतपानविशेषस्य रीति मा.
मरस्यं तस्य सिद्धिर्जातैव । तथाविध काव्य पानकतुल्यमित्यर्थ ॥
अभ्रंकषोन्मिषितकीर्तिसितातपत्रः
स्तुत्यः स एव कविमण्डलचक्रवर्ती ।
यस्वेच्छयैव पुरतः खयमुजिहीते
द्राग्वाच्यवाचकमयः पृतनानिवेशः ॥ ३९ ॥

·काव्यमाला। भनंकषमाकाशगाम्युलसितं कीर्तिरेव सितच्छत्रं यस्य स कविमण्डले चक्रवर्ती स्तुत्यः । यस्य कविचक्रवर्तिन इच्छामात्रेणैव सद्योऽग्रे वाच्यवाचकमयोऽर्थशब्दप्रकृतिः सेनानिवेश उज्जिहीत उत्तिष्ठति । चक्रवर्तिनश्वेच्छया सेनायाति ॥ निष्पीडिता बहुमुखं सुवते बहूनां गावश्चिरान्मितसुभाषितदुग्धधाराः। कश्चित्त्वगाधरसशुद्धनवप्रबन्ध- क्षीरोददानपतिरेति कवीश्वरत्वम् ॥ ४० ॥ बहूनि मुखानि द्वाराणि संस्कृतप्राकृतादीनि यत्रैवं निष्पीडिता दुग्धा वाचो मिताः सुभाषितान्येव दुग्धधाराः सुवते सवन्ति । अगाधरसो रसमयः शुद्धो यो नःप्रबन्धः स एव क्षीरोदः क्षीरसमुद्रस्तत्र दानपतिहेलया निर्माता कश्चित्कवीनामैश्वर्यमेति । प्रबन्धान्कुरुते । पद्यमात्रकर्तारो बहवः सन्ति । प्रबन्धकर्ता तु कविर्दुर्लभ इत्यर्थः । या वैदर्भपथाध्वनीनभणितिप्रत्यप्रसूत्रान्तर- प्रोतप्रीतिदर्थरत्नघटितः कण्ठे गुणो धीमताम् । वाग्देवीनयनाञ्चलाञ्चनचमत्कारं विनोदेति किं सा वाणी मसृणीकृता निरवधि व्युत्पत्तिशाणाश्मनि ॥४१॥ वैदा अयं वैदर्भो यः पन्थास्तत्राध्वनीना संचरन्ती या भणितिरुक्तिः सैव प्रत्यय यत्सूत्र तन्मध्ये गुम्फितानि प्रीतिकृन्यानन्दकराणि यान्यर्थरत्नान्युत्तमा अर्थास्वैर्घटितः कण्ठे गुणो या विदुषां भवति सा वाणी व्युत्पत्तिरेव शाणाश्मा घर्षणपाषाणस्तत्र मस. णीकृतेव सरखत्या नयनाञ्चलस्य नेत्रप्रान्तस्याश्चनं निःक्षेपणं तेन चमत्कारं विना कि- मुदेति । तेनैवोदेतीत्यर्थ. । मसणीकृतेवेत्यत्रेवशब्दोऽध्याहर्तव्यः । अन्यथा चमत्कारा- भावात् । सरखतीप्रसादेनोल्लसिताया वाचो व्युत्पत्तिममृणीकृतखासंभवात् ॥ यातास्ते रससारसंग्रहविधि निष्पीड्य निष्पीड्य ये वाक्तत्त्वेक्षुलतां पुरा कतिपये तत्त्वस्पृशश्चक्रिरे । जायन्तेऽद्य यथायथं तु कवयस्ते तत्र संतन्वते येऽनुप्रासकठोरचित्रयमकश्लेषादिशल्कोच्चयम् ॥ १२॥ वामहस्यमेवेक्षुलता निष्पीज्य निष्पीज्य बहुशो विमृश्य ये कवयो रसस्य काव्यसारां. शस्य सारस्तस्य संग्रहविधिं चक्रिरे ते गताः। संप्रति पुनस्ते यथोत्तरं जायन्ते ये तत्र वाक्तत्त्वेक्षुलतायामनुप्रासादिरेव शल्कमसारभागखसंग्रहं कुर्वते । सारभागस्य पूर्वैः संगृहीतत्वेनासारांशावशेषत्वात् । कठोरशब्दश्चित्रादीनां विशेषणम् ॥

·२ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २५ सर्वः संचरते पथा परकविग्रामस्य कश्चित्तु स श्लाघ्यः खप्रतिभाधनस्य महतः प्रक्रान्तदिव्यव्ययः । यद्विश्राणितनव्यवाङ्मयबृहत्सेतुप्रतिष्ठाजुषो विसम्भावस्तरन्ति गहने सारस्वतस्रोतसि ॥ १३ ॥ सर्वः परकविप्रामस्य पथा संचरते । परकविभिरुल्लिखितस्थार्थस्यानुसारेण काव्य कु- र्वन्तीत्यर्थः । 'समस्तृतीयायुक्तात्' इत्यात्मनेपदम् । स तु कश्चित्स्तुत्यः यः खमतिधन- स्थारब्धोऽपूर्वो व्ययो येन सः । येन विश्राणितं प्रतिपादित नव्यमुल्लेखरूपत्वाद्वाङ्मय प्र. बन्धः स एव सुखतरणोपायत्वाद्वृहत्सेतुस्वत्र प्रतिष्ठामालम्बनत्वेन प्रहण जुषन्ते । तत्कृ- तप्रबन्धानुसारिणः । सरखतीसंबन्धिन्यगाधत्वाद्रसमयत्वादविच्छिन्नत्वात्स्रोतसि प्रवाहे शाने निःशई तरन्ति । धनव्यय कृत्वा येन च दत्तस्य सेतोर्मार्गेण बहवो नदीप्रवाह तरन्ति स च स्तुत्यः ॥ निर्मर्यादखलोपतापनबृहदुष्कर्मनिर्मार्जन- प्रायश्चित्तसचेतनश्रुतिसुधासेकक्रियादीक्षिताः । केषांचित्कृतिनां गिरः परिणतव्युत्पत्तिसीमन्तित- प्रादुर्भूतनवीनवक्रिमगुणाः कण्ठे सतां शेरते ॥१४॥ निर्मर्यादं निरवधि कृत्वा यत्खलोपतापनं दुर्जनसंतापन तदेव बृहदुर्वारं पापं तस्य निर्जिनाय निवारणाय प्रायश्चित्तं शुद्धिहेतुर्य: पण्डितकर्णविषयेऽमृतसेकः । सजना हि परकाव्यश्रवणादमृतसरसीव मजन्ति । तत्र दीक्षिताः कृतनियमाः । खलास्तापयन्ति, सजनानालादयन्तीत्यर्थः । दीक्षा च प्रायश्चित्ते युक्ता । परिणता पक्का या व्युत्पत्ति- स्खया सीमन्तितो विभागेन संनिवेशितः प्रकटीकतो नवो वक्रभावो याभिस्ताः । केषा- चित्कृतिनां वाचः सतां कण्ठे शेरते । अपूर्वत्वात्ता एव पठन्तीत्यर्थ. ॥ अधिष्ठायाश्रान्तश्रुतविततसिंहासनधुरा- महो वीरः कश्चिच्छ्यति कविसाम्राज्यपदवीम् । बिलासं गृहानो भणितिमयमक्षुण्णमपरै- गिरो देव्या विश्राणितमभिनवं प्राभृतमिव ॥ ४५ ॥ अश्रान्तं गाढाभियोगेनाभ्यस्यमानं यच्छ्रुतं शास्त्र तदेव विततं सिंहासनं तस्य धुरा धू. खामाश्रित्य । अहो भाश्चर्ये । कश्चिद्वीरः कविषु साम्राज्यं श्रयति । नानाशानाभ्यासेन कविराजो भवतीत्यर्थः । अत एव सरखत्या दत्तं दौकनकमिव भणितिप्रकृतिक विलास- मनन्यप्राप्त गृहन् । सम्राजश्च ढौकनकमुचितम् ।।

·२६ काव्यमाला। व्युत्पत्तिप्रतिपत्तिचञ्चरवचःसंचारवाचंयमो वक्रेणैव कलालवेन कुरुते यः काव्यमव्याकुलः । मुक्त्वा वर्म विहाय कर्म च समित्कालोचितं सोऽखिलं विश्वं दारुमयेन जेतुमसिना संरम्भतो जम्भते ॥ ४ ॥ व्युत्पत्तिर्नानाशास्त्राणां प्रतिपत्तिःखीकारतया चतुरो यो वचःसंचारतत्र वाचंयमो मौनी । 'वाचि यमो व्रते' इति खश् । नानाशास्त्रेष्वनभ्यस्त इत्यर्थः। वक्रेण प्रसिद्धन- स्थानव्यतिरिक्तेनोक्त्युत्कर्षेण योऽव्याकुल: काव्यं करोति स कवचं त्यक्त्वा सङ्कामसम- ययोग्य कर्म करणकौशलादिकं च विहाय दारुखरुन जगजेतुं संरम्भेण स्फुरति । अ. युध्यमानो यदि जयति तदा व्युत्पत्ति विना काव्यं करोतीत्यर्थः । वाचां वक्रिमपद्धतिः सुविहितव्युत्पत्तिपारायण- प्रावीण्यप्रगुणस्य हन्त कवितुः सोल्लासमुन्मीलति । क्षीणापीन्दुकला चराचरगुरोदेवस्य चण्डीपते- चूडासङ्गमवाप्य कुत्र न गता हृद्यानवद्यां स्थितिम् ॥ ४७ ॥ मुविहितमवधानपूर्वक कृतं यद्वयुत्पत्तिपारायणं नानाशास्त्राध्ययनं तेन प्रावीण्यं को. शल तेन प्रकृष्टगुणस्य कवितुर्वाचां वक्रत्व सोल्लास स्फुरति । जगदुरोदेवस्य भगवतो 'मौलि निवासमासाद्य क्षीणापि चन्द्रकला हृद्यानवद्या स्थितिं गता । क्षीणापीसपिशब्देन क्षीणाचन्द्रकलाविलक्षणाया वाण्या दण्डापूपिकया सिद्धम् । व्युत्पन्नस्य वक्रता शोभत इत्यर्थः ।। अविहितबृहत्तत्तच्छास्त्रक्रमोपनिषच्छ्रमे कवितरि गिरि प्रागल्भ्यं नो कथंचिदुदञ्चति । ऋतुकृतपरीपाकस्रोतःप्रकर्षमनाश्रिते कथमिव रसप्रस्यन्दः स्यादधित्थशलाटुनि ॥ ४८ ॥ अविहितोऽकृतो वृहता तेषा तेषा शास्त्राणा क्रमोपनिषदहस्यं तत्र श्रमोऽभ्यासो येन तस्मिन्कवी विषये वाचि सौष्ठव कथचिदपि न स्फुरति । व्युत्पत्त्यभ्यासं विना काव्य न स्फुरतीत्यर्थः । ऋतुना वर्षाकालेन कृतः परीपाको येषां तानि स्रोतांसि यत्रैवं प्रकर्षमु- त्कर्षमनाश्रितेऽप्राप्ते दधित्थशलाटुनि कपित्थवृक्षस्यामे फले रसतुतिः कथमिव स्यात् न स्यादित्यर्थः । अव्युत्पत्तिकाव्य चर्वित सदामकपित्थवरिस्य जनयतीत्यर्थः । 'दधिर म्य कपित्यग्राहिमन्मथा. । आमे फले शलाटुः स्यात्' इति कोषः ।। आटोपेन पटीयसा यदपि सा वाणी कवेरामुखे खेलन्ती प्रथते तथापि कुरुते नो सन्मनोरञ्जनम् ।

·२ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २७ न स्याद्यावदमन्दसुन्दरगुणालंकारझांकारितः स प्रस्यन्दिलसद्रसायनरसासारानुसारी रसः ॥ ४९ ॥ अतिमहत्या पदरचनया कवेर्वाण्यामुखे । न तु पर्यवसाने । यदपि प्रथते तथापि सा वाणी सता मनोरञ्जन चमत्कार तावन्न कुरुते यावदमन्दसुन्दरगुणा येऽलंकारा उपमादयस्तैझोकारितः संमुखीकृतस्तथा प्रस्यन्दी स्रुतिमालसन्यो रसायनरसासारोऽमृ. तरसासारस्तमनुसरति तथाविधो रसो न स्यात् । आमुख आडम्बरो मनोरमः पर्यव- माने नीरस इत्यर्थः ॥ मधुकणमुचो वाचो येषां विसारि रसं कम- प्युरुतरपरीपाकोद्रेकाः पिका इव बिभ्रति । त इह कवयो मन्ये नान्ये पुन?रतिक्रम- क्रमकठिनतायोगाद्येषां विमुह्यति शेमुषी ॥ ५० ॥ उरुतरो बहुः पाकोत्कर्षो यासा तथा मधुकणान्माक्षिकबिन्दूनिव या. स्रवन्ति ता वाचः कोकिला इव कमपि लोकोत्तरं विसारि रस विभ्रति । त इह कवय इति मन्ये । अथवा- न्वयव्यवधानेऽपि पिका इव ते कवय इति योज्यम् । अन्ये तु मधुरेतरवाचः कवयो न भवन्ति येषा दुरतिक्रमकमा दुर्लक्यक्रमा कठिनता दुर्बोधता तस्या योगाच्छ्रोतृणा मतिर्मुखति । उदारमेव काव्य काव्यम् । न खन्यत् ॥ परश्लोकान्स्तोकान्प्रतिदिवसमभ्यस्य ननु चतुष्पादी कुर्युर्बहव इव ते सन्ति कवयः । अविच्छिन्नोद्गच्छज्जलधिलहरीरीतिसुहृदः सुहृद्या वैशयं दधति किल केषांचन गिरः ॥ ११ ॥ अल्पान्परश्लोकान्सदाभ्यस्य ये चतुष्पादी श्लोकमात्र कुर्युस्त इह वहव कवयः सन्ति । यत्नेन मित च काव्य कर्तुं बहवः समर्था इत्यर्थ । अविच्छिन्नमनाहतमुद्ग- च्छन्यो या जलधिलहर्यस्तासा रीति. परिपाटी तस्या. सुहृदः सख्यस्तथा सुष्टु हृद्या मनोरमा. केषांचन विरलाना गिरो वैशय विशदत्व निर्मलत्व दधति । प्रबन्धकारिणो विरला इत्यर्थः ॥ दिव्ये वाक्प्रसरक्रमे सुकवितुः प्रत्यक्षवाचस्पतेः श्रोतृस्तोतृकथासु कः खलु पटुः स्याचर्मचक्षुर्जनः । लभ्यः शेषफणी कुतोऽत्र स तु यश्चक्षुःसहस्रद्वये- नाकण्यनमथ स्तुतौ वितनुयाज्जिह्वासहस्रद्वयीम् ॥ १२ ॥ स कवेरपूर्वत्वाद्दिव्ये वागुल्लासे विषये श्रोतृत्वे च कश्चर्मचक्षुर्जनोऽल्पदर्शी प्रगत्भः ये - ·२८ काव्यमाला। समर्थः स्यात् । अल्पदर्शिनां दिव्यकाव्यकरणं दूरतोऽस्तु । अन्यकृतं दिव्यं कायं श्रोतु- मपि ते न योग्याः । कुतः पुनः स्तोतुमिति भावः । स पुनः शेषो नागराजो भूमण्डले कुतो लभ्यः । तस्य नागलोकेश्वरत्वात् । यः शेष एवंविधं वागुलास चक्षुःश्रुतित्वादृष्टि. सहस्त्रद्वयेन श्रुत्वा तत्स्तुतौ दिव्यकाव्यस्तवे जिहासहस्रद्वयीं प्रसारयेत् । शेषो हित- स्काव्यं श्रुत्वा साश्चर्यों भूत्वा स्तोतीत्यर्थः । मेण्ठे स्वर्द्विरदाधिरोहिणि वशं याते सुबन्धी विधेः शान्ते हन्त च भारवौ विघटिते बाणे विषादस्पृशः। वाग्देव्या विरमन्तु मन्तुविधुरा द्वाग्दृष्टयश्चेष्टते शिष्टः कश्चन स प्रसादयति तां यद्वाणिसदाणिनी ॥ १३ ॥ मेण्ठनान्नि कविराजे खः खर्ग एवं द्विरदस्तमधिरोहति । प्रमीत इत्यर्थः। सुबन्धु. कवी विधेशंगते । तथा भारविकवी निर्वाणे । तथा बाणकवौ विघटिते भमे सति । विषादस्पृशः सदुःखायाः सरखत्याः । हन्त कष्टे । मन्तुविधुराः शोकग्लाना दृष्टयो व्या- पारा विरमन्तु । सरखती मा शोचत्वित्यर्थः । यतः स कश्चन शिष्टश्चेष्टते रहते (१) यद्वाणिरेव सद्वाणिनी शोभना दूती तो सरखती प्रसादयति । मेण्ठादिमरणदुःखं वि. स्मारयतीत्यर्थः । कश्चनेति संवृतिवक्रतया खात्मानं निर्दिशन्कविर्मेण्ठादिकाव्यात्खकाव्य. मधिकं द्योतितवान् ॥ त्रयस्त्रिंशत्कोट्यो दधतु विबुधा दृषकलुषां धियं नित्यं काव्ये त्रिदशचरिते के वयममी । भुवः खण्डेऽप्यस्मिन्बत स विधिनैकोऽपि विबुधो न सृष्टो यः काव्यं धृतविमलबुद्धिः कलयते ॥ ५ ॥ त्र्यधिका त्रिंशत्रयस्त्रिंशत् । 'स्त्रयः' इति त्रयस् । त्रयस्त्रिंशत्कोव्यः। सर्वा इत्यर्थः। विबुधा देवाः काव्ये शुके दैत्यगुरुत्वाद्धेषकलुषामप्रसनां दृशं नित्यं दधतु । अप्रसन्नाः सन्त्वित्यर्थः । यतो देवानां चरिते अमी वयं के कतमे। देवचरितान्वेषणं दूरतस्तिष्ठतु। यतो भूमण्डलेऽपि विधात्रैकोऽपि स पण्डितो न निर्मितो यो धृता विमला निषा पु. द्विर्येन तथा भूत्वा काव्यं विमृशति । एकोऽपि खण्डेऽपीयपिशब्दाभ्यां दण्डापूपिकया खर्गे विबुधानां काव्यविषये मत्सरवारणं दुष्करमिति सिद्धम् । काव्य विबुधशब्दयोरम- थार्थवाचित्वाद्वाक्यद्वयोक्तिसंगतिः ॥ शब्दार्थानां परिषदखिला नित्यमाज्ञाविधेया दास्यं यस्य श्रयति पुरतो भूलतास्पन्दनेन । १. 'हयग्रीववध'महाकाव्यस्य कर्ता मेण्ठकविः कश्मीरदेशे विक्रमादित्यसमवे वर्तमान भासीदिति राजतरङ्गिणीप्रन्यादवगम्यते.

·२ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २९ स श्लाघ्यश्रीजगति कथितश्चक्रवर्ती कवीनां श्वेतच्छत्रच्छविरुपचिता किं च तस्यैव कीर्तिः ॥ १५ ॥ यस्य भूलतायाः स्पन्दनेन कम्पमात्रेण । इच्छामात्रणेत्यर्थः । शन्दार्थानां सर्वसा- मयाज्ञाकारित्वादरे दासत्व भजति । न तु हठादासीकृतवन्मनसा द्वेष्टि । स जगति कविचक्रवर्ती ख्यातः । तस्यैव सितच्छत्रशुभ्रा कीर्तिरुपचिता वृद्धि गता । चक्रवर्तिनश्च सर्वे शासनकारिणश्छत्र चोचितम् ॥ शैथिल्यस्पृशि संशयावहपदे क्षोदासहिष्णौ कवेः खैरं तत्र सरस्वती निविशते किं काव्यजी कसि । यच्छास्त्रक्रमशिल्पकारुभिरलभूष्णुप्रकरैः परै- यस्ताभिः कथमप्युपस्कृतिवत्र स्थूणाभिरुत्तभ्यते ॥ १६ ॥ शैथिल्य गाढत्वरूपस्याजोविशेषस्याभावः ।अन्ये तु शैथिल्यप्रदो गुणसंप्लवादित्याहुः। तत्स्पृशति । तथा संशयावहानि सदेहकारिणि पदानि यत्र । तथा क्षोद विमर्शमसहिष्णौ। इंदृशे कवेः काव्यमेव जी कः पुराणगृह तस्मिन्कि सरखती निविशते । यत्काव्यजी. गृहं काव्यक्रमशिल्पकारुभिर्मर्मज्ञैरलंभूष्णुप्रकर्षः समर्थाधिक्यै परैः कथमपि कष्टेन न्यस्ताभिर्योंजिताभिरुपस्कृतिवांसि गुणावायकानि पदान्येव स्थूणाः स्तम्भास्ताभिरु. त्तभ्यत उन्नाम्यते । एवविध पुराणगृहे च राज्ञी नोपविशति ॥ वाचः काव्यरहस्यवर्त्मनि पराः पुष्णन्तु पतयितं तस्याः किं तु गिरः क नाम घटते रोधः पदस्फूर्तिषु । या सारखतपादलेपनिभृतावस्कन्दितानङ्कुश- खाच्छन्द्याखिलवाङ्मयाध्वसु यथाभिप्रायमाचेष्टते ॥ १७ ॥ परा वक्ष्यमाणोक्तिविलक्षणा वाचः काव्यरहस्यमार्गे पङ्गयित पह्नवदाचरित पुष्णन्तु । तस्या वाचः पदस्फूर्तिषु रोधो रुद्धिः क नाम घटते जायते । या वाक्सारखतो यः पा. दलेपस्तेन निभृतमविचलमवस्कन्दित प्राप्तमनङ्कुशमयन्त्रणं वाच्छन्द्य यया सा । सम. स्तशास्त्रेषु यथाभिलाष चेष्टते। पादलेपप्रभावाच सर्वपथेषु निर्निरोध. संचारः ॥ तान्संगच्छति भारती भगवती विस्रम्भतः क्रीडया- नुध्यातैव झगित्यसावपि हठानभ्यासदूरीकृता । तत्तद्यत्नशतप्रसादितवचोदेवीप्रसादीकृतं खच्छं 'संगमनीयरत्नमिव ये शक्त्यद्भुतं बिभ्रति ॥ १८ ॥ १. 'संगमनीय इति मणिः शैलसुताचरणरागयोनिरयम् । आवहति धार्यमाणः स. गममचिरात्प्रियजनेन ॥' इति विक्रमोर्वशी (४३६).

·३०
काव्यमाला।
हठेन चिरकाल योऽनभ्यासस्तेन दूरीकृता भगवती भारती हेलया स्मृतव
श्वासेन तान्संगच्छति । तानाश्रयतीत्यर्थः। तत्तद्यनशतैरध्ययनबोधादिभिः प्रस
या वचोदेवी सरखती तया प्रसादीकृतं शक्त्यदुत विचित्रं कवित्वबीजं ये विवति)
किमिव । खच्छं संगमनीयरलं संगमहितं रत्नमिव । संगमनीयरने हि सति सबै संग
च्छते । शक्तिव्युत्पत्त्यभ्यासरूपात्कवित्वबीजत्वाच्छक्तरेव प्राधान्यमित्यर्थः । यमेन से.
वितः स्वामी च प्रसाद करोति । संपूर्वस्य गमेः सकर्मकत्वादात्मनेपदाभाव इति भद्रम् ॥
इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्वावर्तसूनोर्महाकवि-
राजराजानकश्रीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये
सुजनदुर्जनवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ।
।
तृतीयः सर्गः ।
कुबेरसख्याः ककुभो ललाटिका यदेति कश्मीरपदाभिधेयताम् ।
सतीसरोनाम तदस्ति मण्डलं विचित्रसर्गावभृथः प्रजापतेः ॥ १॥
कुबेरस्य धनदस्य परिचिता । खत्वात् । ककुबुत्तरा दिक्तस्या ललाटिका ललाटभूष
णम् । 'कर्णललाटात्कनलकारे' । उत्तरदिशि वर्तमानानां पदार्थानां मध्ये तस्य देशस्या-
धिकगुणत्वात् । यन्मण्डल कश्मीर इति पदेन वाच्यतामभिधेयतामेति । कश्मीरसंज्ञमि.
त्यर्थः । एतेन पुराणप्रसिद्ध्यनुसरण द्योतितम् । विधातुर्नानाविधसृष्टौ यज्ञान्तस्नानं तत्स.
तीसरोनाम मण्डलमस्ति । सर्गो यज्ञस्थानीयस्तन्मण्डलं स्नानस्थानीय शुद्धिहेतुत्वात् ॥
विभान्ति यत्रानघदैर्ध्यसौहृदादहंयुभिर्युपपरिग्रहैर्दिशः ।
कलेः प्रवेशानवकाशसिद्धये स्वयं मुखेष्वङ्कुरितार्गला इव ॥ २ ॥
यत्र मण्डले दीर्घत्वादुद्धतयूपैर्दिशः क्व न भान्ति । अत एव कलिप्रवेशस्यावकाशा-
भावाय खय प्रवेशस्थानेषु संमुखीभूतार्गला इव । यत्र चार्गलव्यापारस्तत्र प्रवेशो न
सिद्ध्यति ॥
विभाव्यते सान्द्रहिमाईमूर्तिभिः प्रवर्तिताहालकमुद्रमद्रिभिः ।
मणिव्रजैश्वर्यजितेन सूत्रितप्रदक्षिणं क्षीरसरखतेव यत् ॥ ३ ॥
घनहिमनुतारैः पर्वतैः कृतः प्राकारटको यस्य तन्मण्डल रत्नसाम्यजितेन क्षीरसमुद्रेण
कृतप्रदक्षिणमिव लक्ष्यते । पर्वतपरिवेषोक्तिमुखेन सर्वदेशानां मध्यात्कदमीरदेशस
युक्त्या दुर्जेयत्वं प्रकाशितम् । न केवल दुर्जेयत्वमेव यावद्रत्नाकरादधिकत्वमपीत्युत्प्रे.
क्षयोक्तम् । अन्यश्च बलवता जितः संस्तस्य प्रदक्षिण करोति ।।
तनौ बटूनां प्रकटत्वमानयन्नयत्नकृष्णाजिनसंविधानकम् ।
शिखित्रयीधूमभरोऽखिलं रजः प्रमाष्टिं यत्रौकसि सोमपीथिनाम्॥४॥

·३ सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । द्विजातिपुत्राणा शरीर भायासं विना कृष्णाजिनस्य संविधानक घटन प्रकाशयना- हितामिशालाखमित्रयीधूमपुनः सकल पापं वारयति । धूमस्पर्शमात्राकुग्णाजिनधार- गपुण्यं द्विजशिशव प्रामवन्तीत्यर्थ । धूल्यर्यपक्षे धूमेन सह विरोधाभाम ।। क भान्ति यस्मिन्मधुपानभूमयो न नागरङ्गैः शिशिरे विलासिनाम् । शनैर्मनो भङ्गुमुपोढधन्वनः स्मरस्य शोणाश्मवृहद्गुलैरिव ॥ ५ ॥ शिशिरममये यत्र देशे विलासिना मधुपानम्थानानि नागर क न भानि। अना. ज्ञाविधेयाना चिनमा विनानु गुणचापस्य कामम्य शोणाममहद्भिगुलरिव । श. नरित्यनाकलितम् ।। स्थलाधिदेवीकुरुविन्दशेखरप्रभाकर कुङ्कमगर्भकेमरे । करोति यस्य क्षितिरक्षनायुषं जगत्रयम्बैणविशेषकक्रियाम् ॥ ६ ॥ स्थलदेवताया मुकुटपनरागरम्यप्रै कुडमपुष्पकमरहेतु भियस्य भूमिजंगप्रये प्रणय स्त्रीसमूहस्य तिलकक्रियामक्षतायुष चिरजीविनी करोनि । कश्मीरकुमेनव त्रिलोका- निनास्तिलक सदा कुर्वन्तीत्यर्थ । यद्वा जगत्रये यन्त्रण तस्य यमिलकक्रिया करोनि। यरेव तिलकभूतेत्यर्थ. ॥ वितस्तया यत्र लुठत्तद्रुमप्रसून माहार्द भृतोऽलिसपद । पुरस्क्रियन्ते हठमजनोत्सवभ्रमत्सुरम्बीकवरीसनाभय. ॥ ७ ॥ पतन्ति यानि तटवृक्षाणा पुष्पाणि तेगा मन्य वित्रनि । मारमलामन नापतितपु. पेभ्योऽनुन्थिता इत्यर्थ । विनतया महानया भ्रमरपझ्य. प्रकटीफियन्ते । अत एवं हटेन व्यसनेन मजनोत्सवम्तेन भ्रमन्यो या मुरनियम्नामा कवरी चणी तस्या सना. भय मदृश्य । उपमोपक्रमोत्प्रेक्षयम् । नान्तीनामपि नामामदृदयवा । एतेन नाम. नद्या अप्यविका पावनत्वादिगुणा द्योनिता इत्यर्थ ॥ रसायनैर्यत्र पुरध्रिविभ्रमक्रियामयैरात्तनवीनयौवनः । पतत्तुपारच्छलतस्तप.क्षणे जहाति मून पलितं रनिप्रियः ॥ ८ ॥ यत्र रामाणा विलासक्रियाप्रकृतिभी रमायने प्राप्त नवीन बलवत्य येन स कामो माघमासे पततो हिमस्य व्याजान्मून जराकृत कंगशालय त्यजति । हेमन्ते मुखिनो नित्य स्त्रीभोग कुर्वन्तीत्यर्थ । अन्यश्च तप क्षण ब्रह्मचर्यादा मनि रसायनस्तरुणो भ. वति । रतिप्रिय इति साकूतम् ।। व्यनक्ति यत्रोदकतर्युकैर्वृतं घनैर्महापद्मफणीश्वरः सरः । मुकुन्दपादाहतिदोहदोन्मिपच्छिर सरोजातिथिभृङ्गभङ्गिभि ॥ ९ ॥ यत्र महापद्मनामा नागगजो जलाभिलापुक्वान्मेपर्वष्टितमुखोलाग्थ्य सरः प्रकाश- ·३२ काव्यमाला। यति । विष्णोः पादेनाहतिस्तया । दोहदोऽत्र पद्माधानलक्षणः । तेनोम्मियिकरण तस्यार्थिनां भ्रमराणां भनिर्विच्छित्तिर्येषां तैः । कालियनागस हि विष्णु पोत्पत्तौ तलाञ्छनत्वान्महापद्म इति प्रसिद्धिः । समुद्रवदतोऽपि मेधैर्जलं पाते ।। विवृण्वती कौतुकतन्तुसंतति भुवं यदीयामधिगम्य शारदा । घनै रजोभिश्चरणारविन्दनैः करोति सारस्वतदृक्प्रसादनम् ॥१०॥ कौतुकमेव तन्तुस्तरसंतति प्रकाशयन्त्याश्चर्यकारिणी शारदा यदुवमासाद्य पादपप्रयो रजोभिहेतुभिः सारखत्या दृशो बोधशतः प्रसन्नतां जनयति । शारदापादपग्रसेवया सुखेन विद्या प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । रजोभिः प्रसादनोक्त्या विरोधाभासः ॥ पिनाकिनो मूर्तिषु सपिरर्पितं न यत्र नेत्रामिबलाद्विलीयते । किरीटकोटीगृहमेधिनो विधोः प्रभाभिराश्यानमिवोत्तरायणे ॥ ११ ॥ उत्तरायणे यत्र भगवतो मूर्तिषु विजयेश्वरादिकाखर्पितं घृतं भगवनेत्रामिवेजसा विलयं न याति । घृतस्य बहुत्वादिहेतुरत्र प्रत्येयः । भगवतः किरीटकोव्यो गृहमेधिनो वसतो विधोश्चन्द्रस्य दीप्तिभिराश्यानम् । 'आस्त्यानमिव' इत्यार्षः पाठः (१)। कठिनी. भूतमिवेति संभावनम् । भगवतस्तत्र नित्यसांनिध्यमित्याशयः ।। वशंवदः शंसितसंततस्थितेरिव श्रियाः कार्मणकर्मयुक्तिभिः । विमुच्य दुग्धाब्धिजरत्कुटीरकं पुनाति यच्चक्रधरात्मना हरिः॥ १२ ॥ शंसिता सुखप्राप्त्या स्तुता संततस्थितिर्यया तस्याः । कश्मीरेषु निसं वसन्या इ. त्यर्थः । अब्धिपुत्र्या भर्तृन्नेहात्कृताभिः कार्मणकर्मयुक्तिभिर्वशीकरणप्रयोगैरायत्त इव नारायणः क्षीरसमुद्र एव जरत्कुटीरक चिरानुभूतं गृहं तत्त्यक्त्वा चक्रधररूपेण यत्पवि. त्रयति । न्यूनगुणत्वात्क्षीरसमुद्रं त्यक्त्वा यत्रैव हरिर्वसतीत्यर्थः । अवामनानेकसमीपपर्वतच्छलादुदस्ताभयहस्तसंहति । यदण्डजाखण्डलभङ्गखण्डनात्करोति कदा अदरिद्रमन्वयम् ॥ १३ ॥. उन्नता बहवो ये निकटपर्वतास्तद्याजादुत्क्षिप्ता अभयहस्तपहियेन तन्मण्डलं कर्तु अण्डजाखण्डलाद्गरुडाद्भय तत्खण्डनानागकुलमदरिद्र सुखित करोति । तत्र बसत नागानां गरुडाद्भयं नास्तीत्यागमः । तत्रोत्प्रेक्ष्यते-गिरिव्याजानागानामभयाथै हस्ता. निवोन्नमयतीत्यर्थः । गरुडभीतिवारणादिति ।। स यत्र भर्गः कपटेश्वराख्यया निरस्तलोकत्रयकल्मषक्लमः । दधद्वपुः काष्ठमयं जले स्वपित्यनुद्गमायेव हगमितेजसः॥१४॥ लोकत्रयस्य पापेन खेदो निरस्तो येन तथा काष्ठमयी मूर्ति दधदत एव नयनामेर्म- लनाभावायेव कपटेश्वरनामा महेश्वरो वारिणि गूढ वसति । जलवासित्वालमहरणोति -- ·. पसर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । ३३ विमति मार्तण्डवपुर्यदन्तिके पदं प्रभुझ्न्तगदैकभेषजम् । उपेत्य पौरप्रमदामुखेन्दुभिः खकान्तिपूरैर्मसृणीकृतातपः ॥ १५॥ मार्तण्ड इति वपुर्मूर्तिर्यस्य स मार्तण्डसंज्ञ इत्यर्थः । ध्वान्तं तमस्तदेव गदो रोगः । ध्वान्तं.च गदश्चेति वा । ध्वान्तसदृशो मोहकारित्वाद्यो गदो रोगस्तस्यैकभेषजमौषधं तमोहर्ता प्रभु सूर्यो यत्पद बिभर्ति प्रभावेण रक्षतीत्यर्थ । अथवा यत्पद स्थानमुपेत्य सूर्यो मार्तण्डवपु. कर्म पद बिभर्ति । अथवा यदन्तिके कपटेश्वरनिकटे सूर्यः पद विभति। अत एव पूर्वश्लोके ‘स भर्ग.' इति तच्छन्दनिर्देशः । व्याख्यान्तराश्रयणे तुप्रसिद्धयर्थः । अन्तिके पौरस्त्रीमुखचन्दैः कर्तृभिः खकान्तिपूरैहेतुभिः करणैर्वा मसणीकृतो मृदुः सं. पादित आतपो यस्य । एतेन सूर्यस्य तत्र साक्षात्संनिधानभूमिध्वस्तित्वेन चण्डत्वादसे. व्यत्वं परिहतम् । अन्तिकग्रहणान्मार्तण्डसज्ञस्य पुरत्व प्रतिपादयति । अथवा पूर्वश्लोक. निर्दिष्टस्य भगवत्खापस्यायं श्लोको हेतुत्वेनोपन्यस्तः । यत्तमोहरोऽको निकटे वमत्यतो भगवान्खपिति निर्विकल्पमास्ते । भगवद्विधेयस्य तमोहरणस्य सूर्येणैव विहितत्वात् ॥ पुरस्थतीर्थप्रतियातनातिथिर्विगाहते यत्र स धाम वामनः । बलेरकाण्डे दययेव बन्धनच्छिदेऽवरोहन्फणिराजविष्टपम् ॥ ११ ॥ पुरस्थमप्रवर्ति यत्तीर्थ जल तत्र प्रसन्नत्वात्प्रतियातना प्रतिबिम्बस्तस्यातिथिः सखा वामनो यत्र धाम तेजः स्थान वादत्ते । तत्र सभाव्यते--अकाण्डेऽनिमित्तमकाले वा करु- णयाबलेबन्धनच्छेदाय पाताल प्रविशनिव। प्रतिबिम्बस्य तटसंमुखत्वमनादृश्योत्प्रेक्षेयम् ॥ वियोगिहल्लोहितसंविभागवन्मनोभवप्रासविलासबन्धुभिः । दिगन्तदूतैर्युसृणस्य केसरैः करोति यत्कीर्तिसुभिक्षमक्षतम् ॥ १७॥ वियोगिना हन्दि हृदयानि तेषा सबन्धिनो लोहितस्य रक्तस्य सविभागो येषा ते ये कामस्य प्रासास्तेषा विलासबन्धुभिः सदृशः । प्रासरिव तैः कामो जयतीत्यर्थः । दिग. न्तेषु दूतै कीर्तिख्यापकै कुङ्कुमकेसरैः करणर्यन्महद्यश खस्योत्पादयति । अथवा कीर्ति- सुभिक्ष कर्तृ यदक्षत सर्वगत करोति ॥ न जातु यस्मिन्वसुधाविलासिनामकीर्तिजम्बालननिक्रियाक्रमः । यतः स कूटस्थतयैव जृम्भते पुराङ्गनालोकदृशामवग्रहः १८ ॥ यस्मिन्वसुधाविलासिनो भूपतीनामकीर्तिरेव मलिनत्वात्पङ्कस्तस्य जनिक्रियोत्पत्ति- स्तस्याः क्रमो न जातु भवति । यतो यत्पुरस्त्रीजनस्य दृशामवग्रहो वृष्टिप्रतिबन्ध । बा- पाभाव इत्यर्थ. । स कूटस्थतया कालव्यापित्वेन स्फुरति । वृष्टी हि सत्यां पडू भवति । प्रत्यवेक्षया पौरेषु नित्यमुखितेषु यद्भूभुजा यश एव स्फुरतीत्यर्थः ॥ कटाक्षिते शारदया दयामृतद्रवादृष्टया श्रुतिशष्कुलीपदम् । न शास्त्रभोगानशनव्रतक्रियासहिष्णु बाला अपि यत्र बिभ्रति ।। १९ ।। । ।

·काव्यमाला। दयैवाप्यायकस्वादमृतं तख प्रवाहलेना दृष्टिर्यसाखया शारदया भावित शिशवोऽपि कर्णपत्रिकास्थानं शास्त्रभोगस्यानशनव्रतमचर्वणनियमस्तसहिष्णु शासमा णायोग्यं न विभ्रति । शारदाप्रसादादयत्नेनैव विद्याप्राप्तिरित्यर्थः । स संगमो यत्र समुद्रकान्तयोविहारवीथी ध्रुवमिन्दुलक्ष्मणः। . निरन्तरावर्तशतैर्व्यनक्ति यः खुराप्रमुद्रा इव तत्ककुअतः ॥ २० ॥ समुद्र कान्तयोः सिन्धुवितस्तयोः संगमो यत्र भवति । पवित्रत्वानूनमीश्वरस्य विहर- णमार्गः । ईश्वरस्य यो वाहवृषस्तस्य खुरपदवीरावर्तव्याजेन यः संगमः प्रकटयतीति साधनम् ॥ गुणैर्मयूखैरिव शुद्धिमत्तरैनिकाममुत्तसितसर्वदिङ्मुखम् । धृतप्रसिद्धि प्रवराख्यया पुरं विगाहते यस्य किरीटरत्नताम् ।। २१॥ रश्मिभिरिवातिशुद्धैर्गुणैर्हेतुभिरुत्तसितानि सर्वदिङ्मुखानि यत्र तत्प्रवराख्यया प्रवरसे. ननाम्रा प्रसिद्धम् । तनिर्मितत्वात् । अथवा सर्वनगरेभ्योऽधिकत्वात्प्रवरमित्याख्ययेति व्याख्येयम् । नगरं यस्य मौलिमण्डलभूषणत्वं भजते । मयूखैरिव गुणैः सुवर्णसूत्रभूषितं किरीटरत्नं भवति ॥ जयन्ति ते यत्र चकोरचक्षुषां पर विलासा रतितन्त्रसूरयः । विवृण्वते मान्मथशौर्यकत्थनप्रथासु ये तथ्यतया समर्थनाम् ॥ २१ ॥ चकोरचक्षुषां स्त्रीणां विलासाः परमत्यर्थे जयन्ति । रतितन्त्रमेव तत्रं व्याकरणादि तत्र सूरयोऽध्यापका ये विलासा मान्मथशौर्यस्य कामपराक्रमस्य कत्थनप्रथा मुनिजय- रूपास्तासु समर्थनां विवृण्वते प्रकाशयन्ति । यत्र स्त्रीणां विलासान्दृष्ट्वा मुनयोऽपि भ्र. मन्ति । पण्डिताश्चासमर्थान्समर्थयन्ते ॥ प्रदर्शिताश्लेषनिपीडनोल्लसद्रसातिरेकेषु न यत्र जातुचित् । कुचेषु नैबिड्यमधीरचक्षुषां महाकवीनां च वचःसु शीर्यते ॥ २३ ॥ प्रदर्शितमालिङ्गनेन निपीडन मण्डलाकारताप्राप्तिस्तेनोल्लसन्रसातिरेको येषु । कठिनो हि स्तन आलिङ्गनेन पीडितो भवति । इति स्तनपक्षे । न श्लेषेण निपीडनमश्लेषनिपीडन श्लेषाभावस्तेन सरसेषु । इति वचःपक्षे । स्त्रीस्तनेषु काव्येषु च निर्विवरत्व गाढत्वलक्षण. मोजश्च न जातु शीर्यते । यत्र पानाशनगुणेन स्त्रियो नित्ययौवनाः शारदाप्रसादेन कवयः सरसकाव्याश्च भवन्तीत्यर्थ. ॥ पयोनिधिप्रेमभुवोर्महासरिद्वितस्तयोर्यत्र चकास्ति संगमः । वनं घनावर्तनिभेन योजयन्नवालवालैरिव धर्मगर्मुताम् ॥ २४ ॥ धना य आवर्ता जलभ्रमास्तद्वयाजेन धर्मगर्मुता पुण्यलतानां वनं जलधारणैः संगम- ·१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । बमिव महत्वादविरोधाद्वा समुद्रप्रिययोमहासरिद्वितखयोमहानयोः संगमो यत्र शोमते। तत्र संगमे मानादि महाफलमित्यर्थः । निशासु यस्मिन्वलभीषु विभ्रमादपास्तनीरनिकवरोचिषा । बिलासलोला बहुलेऽपि कुर्वते विधोविपरसंगमभङ्गमङ्गनाः ॥ २५ ॥ असूर्यस्पृष्टत्वाग्निशामु विलासव्यसनित्वेन वलभीषु विशिष्टाद्रमासंचारादेतोरपास्ता निवारिता नीरनिकावगुण्ठनपटो यस्य तद्वक तस्य रोचिषा कान्या स्त्रियः कृष्णपक्षेऽपि चन्द्रस्य विपत्सगमः कलाक्षयस्तस्य भङ्ग पूर्णता कुर्वते । यत्र श्रीणो मुख चन्द्रादधिक- मित्याशयः ।। इतस्ततः कुङ्कुमरेणुधोरणीर्वियोगिनीवध्यपटानिव क्षिपन् । न यत्र वायुः सहते नतभ्रुवामकाण्डमानग्रहकीर्तिडिण्डिमम् ॥ २१ ॥ विरहिणीनां वध्यपटानिव कुडुमरज पट्टीः किरन् । वध्यत्वज्ञापनाय रकाम्बरेण प्रा. वृत्य वध्यो हन्यत इत्याचार' । वायुर्यत्र स्त्रीणा पत्यपराधाभावेऽपि मानग्रहणेन या कीर्ति. सैव डिण्डिमः पटहखं न सहते । कुकुमवायो. कामोद्दीपनत्वान्मानं न गृहन्तीत्यर्थः ॥ मधुव्रतानां श्रवणोत्पलस्पृशां कुलैरुपश्लोकितदैर्ध्यरीतयः । हरन्ति यत्रैणदृशा दृशो रतेरसबवैधव्यविषादविक्रियाम् ॥ २७ ॥ कर्णोत्पल जिघ्रतामपि मधुव्रताना श्रमराणा कुल स्तुतंदर्यगुणाः । स्वाभाविक भ्रमराणां शब्दे स्तुतिसभावनम् । स्त्रीणा दृशो रतेरसह्यो यो वैधव्यविषादो भर्तृमरण- दुःख तेन विकार हरन्ति । स्त्रीणा कटाक्षपातमात्रेण कामोत्पत्तिर्भवतीति भावः ॥ सरःसु यस्मिन्त्रिसदण्डमण्डली चकास्ति शेषेण निजा फणावली। स्फुट विसृष्टेव मुकुन्दसुन्दरी सरोजपर्यजुषं निषेवितुम् ॥२८॥ पद्ममेव पर्वहस्त जुषमाणा लक्ष्मी निषेवितुम् । पर्यशायिन्या श्रियः सेवावसरप्राप्ते.। शेषेणोत्क्षिप्ता खशिरःपतिरिव मृणालदण्डसहतिर्यत्र सर:सु शोमते । शेषो हि हरि- सेवकः । अतस्तत्प्रियाया भपि सेवोतिरुचिता ॥ हिमागमे यत्र गृहेषु योषितां ज्वलहूहुच्छिद्रसखी हसन्तिका । विभाति जेतुं मदनेन शूलिनं धृता ततिर्वहिमयीव चक्षुषाम् ॥ २९ ॥ हरपराभवाय कामेन धृतामयदृष्टिपतिरिव । हरेण धेकेनामेयेन नेत्रेण कामो जितः। अतोऽनेकामेयनेत्रत्वाभिनयात्कामेन जेतुमिष्यते । यत्र हिमर्तावन्तःपुरगृहे ज्वलतां निर्गच्छदमीनामनेकेषां छिद्राणा परिचिताहारशकटिका शोभते । हसन्तिकागुणैः शीत- निवृत्तौ कामोद्दीपन भवतीत्यर्थः ।।

·काव्यमाला।
विभाव्य यत्राननकेलिकानने विलासचैत्रोत्सवमेणचक्षुषाम् ।
प्रियासखो दीर्घगुणैरभङ्गुरामपाङ्गदोलामधिरोहति सरः ॥ १० ॥
यत्र स्त्रीणां मुखोद्याने विलास एवाह्लादकत्वाचैत्रोत्सवसं विलोक्य रतिसचिवर
कामो दीर्घगुणामपाङ्ग एव दोला तामधिरोहति । यत्र स्त्रीणां कटाक्षपातमात्रेण सर्वे
कामवशा भवन्तीत्यर्थः । चैत्रे दोलाधिरोहणमाचारः । तत्पक्षे गुणा रजवः ।।
स मन्मथो नाम जगाम तद्भुवि प्रथां प्रसन्नेश्वरदृष्टिभाजनम् ।
न मार्गणानां सुमनोमयात्मनां मनागपि क्षेपकलासु शिक्षितः ॥११॥
प्रसन्नायाः सानुग्रहाया ईश्वराणां खामिनां दृष्टेर्भाजन राजप्रसादपात्र तथा सुमनोमयः
पण्डितरूप आत्मा येषां मार्गणानां याचकानां धिकृत्य विसर्जनेषु न शिक्षितः । स
मन्मथो नाम प्रवरपुरभूमौ प्रसिद्धिमगमत् । कामः प्रसन्नाया हरदृष्टेः पात्र पुष्पशराणा
मोक्षे च न शिक्षित इति शब्दशक्तिमूलो विरोधध्वनिः ॥
अपारिजातप्रसरे प्रदर्शितक्षमास्थितावच्छदयाश्रियाश्चिते ।
बभार यस्मिन्सततं मनः पिता प्ररोहदानन्दमपूर्वनन्दने ॥ ३२ ॥
अरिजातस्य वैरिजातस्य प्रसरोऽपगतो यस्य शत्रुरहिते । यतः प्रदर्शिता क्षमायां
क्षान्तौ स्थितिफैन । अच्छा निर्मला दया तस्याः श्रिया पूजिते । अपूर्व लोकोत्तरगुणे
नन्दने पुत्रे पिता मनः सहर्षमुवाह । अविद्यमानः पारिजातप्रसरो यत्र तथा प्रदर्शिताक्ष-
माया भूमौ स्थितिर्येन । तथाच्छदयापत्रया श्रियाश्चिते । अत एवापूर्वभूते नन्दने देवो-
द्यान इति सादृश्यध्वनिः ॥
सिषेच पुण्यद्रुमकाननानि यः समग्रमक्षालयदान्तरं रजः ।
वृषप्रमोदाश्रुसमानधर्मिभिर्द्विजातिहस्तार्पितदक्षिणाम्बुभिः॥ ३५॥
वृषस्य धर्मस्यानन्दाचजल तेन समानो धर्मो येषां तैाह्मणहस्तेषु दत्तानि यानि द.
क्षिणाजलानि तैः पुण्यमेव द्रुमवनानि सिक्तवान् । समग्र चान्तरस्थं रजः पापमक्षाल.
यत् । जलेन सेको रज.क्षालनं चोचितम् ।।
अशेषमाहेश्वरमौलिरत्नतामुपेयिवान्यः स्वयशः प्रयुक्तिभिः ।
प्रसादनायेव विभोः किलाखिलान्नगान्निनाय स्फटिकाद्रिभूमिकाम् ३४
समस्तानामीश्वरसेवकानां मुकुटरलत्व धारयन् । महामाहेश्वर इत्यर्थः । यो मन्मयः
कैलासवासिनः खामिनः प्रसादापादनायेव सकलान्पर्वतान्खयशःप्रयोगैः कैलाससाम्यं
निनाय । तद्यशः सर्वत्रैव प्रसिद्धमभूदित्यर्थः ॥
वदान्यमास्त्यानबृहत्कृपारसप्रवाहशङ्काजननैकदक्षिणम् ।
स्वसूक्तिकीर्तिप्रसरैरनश्वरं स विश्ववर्ताख्यमवाप नन्दनम् ॥ ३५ ॥

·३ सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । बहुप्रदमत एवास्त्यानः कठिनीकृतः करुणारस इति संभावनाया जनन एक दक्षिण- मनुकूलम् । शाया जनन यस्याः सा दक्षिणा धनादिदान यस्येति वा । अय मूर्तः करु- णारस एवेति संभाव्यते । खाकृत्रिमा या. सूफिकीर्तयस्तासामुल्लासैरनश्वरमविनाशिन स्थिरप्रियोक्तियशसं विश्ववर्तनामान पुत्रं स लेभे ।। अनेकशी येन धृताडशा इव प्रचारशान्त्यै कलिदुष्टदन्तिनः । अरालसौवर्णविषाणकोटयः कति द्विजेभ्यो ददिरे न धेनवः ॥ १६ ॥ कलिः कलह कलियुग च । स एव दुष्टो मत्तो हस्ती तस्य य प्रचारो यथेष्ट सचरण तनिरोधाय धृतोऽशो याभिस्तादृश्य इव । अराला कुटिला सावर्णी विषाणकोटि . झाप यासां ता । कति न धेनवो नवप्रसूता गावो येन विश्वर्तन दत्ता । विधिपूर्वकस्य गोप्रदानस्य माहात्म्यात्कलि सकुचतीत्यर्थ ॥ गलत्यविद्यातिमिरे शुभापतद्गुरूपदेशाञ्जनसेवनेन यः । विशुद्धदृष्टिः क न पारमेश्वरं वपुर्विमुच्य द्वयमेकमैक्षत ॥ ३७ ॥ शुभैरापतञ्छुभ आपतन्वा यो गुरूपदेशः स एवाअन तत्सेवनेनाविद्यातिमिरेऽज्ञानरूपे नेत्ररोगविशेषे गलति सति विशुद्धा निर्मला दृष्टिज्ञान यस्य सः। द्वय द्वैत त्यक्त्वक पार- मेश्वरं वपुः क्व नैक्षत सर्वगत परमेश्वरमपश्यदित्यर्थ । अअनसेवया च तिमिरे शाम्यति सति चन्द्रादि विषय द्वैताभासं त्यक्त्वक एव दृश्यते ।। सहस्रशो भक्तिकथासु वक्षसि स्खलद्विरानन्दभुवोऽश्रुणः कणैः । रराज यो हृद्तमिन्दुशेखरं भजन्निवानर्गलमर्घमौक्तिकैः ॥ ३८ ॥ परमेश्वरभक्तिचर्चासु सहस्रसाध्यैर्वक्षसि पतद्भिरानन्दजलकर्णहेतुभिरर्घमुक्ताफलह- द्गत हर सेवमानो य शुशुभे । सहजभक्तिवशादीश्वरकथासु तस्यानन्दाच पततीत्यर्थ ॥ महद्भिरामूर्धतलं दिवः पदं निर्विशङ्कयेव भृतं सुकर्मभिः । अनुल्बणो यो विनयावरुद्धया धिया सदैवावनताननोऽभवत् ॥ ३९ ॥ सविनयया बुद्ध्या शान्तो य. पुण्ये. पूरित नभः शद्वित्वेव नित्यमेव नतमुखोऽभवत् । अवकाशे हि सति शिर उन्नमयितु शक्यते। मदहेतुभूताना धनादीना संभवेऽप्यनुद्त- कंधर आसीदित्यर्थः॥ उपेत्य पादद्वितयं जगाहिरे नमत्समग्रामरकेशकौशलम् । करालकालोरगकङ्कणस्रजां भुजेषु चक्रुः पुनरुक्तकल्पनम् ॥ ४० ॥ वितेनिरे प्राप्य गलस्थलं शनैरकाण्डरोहद्गरलान्तरभ्रमम् । नवोदतश्मश्रुनिवेशपेशलं कपोलमूले दधति म विनमम् ॥ ४१ ।।

·1
ललाटिकालिगनलीढपार्वतीकुरजनाभीतिलकाहराषितम् ।
क्रमात्प्रपद्यालिकपट्टवर्मनि क्षणावतंसप्रणयं प्रणिन्थिरे ॥ १२॥
शिरःशशाङ्कस्य विवबुरन्तिके सभाजनासन्ननिशीथिनीप्रथाम् ।
ययुस्ततो जूटसुरापगातटे जलग्रहव्यप्रपयोदवैदुषीम् ॥ १३॥
समुच्छ्रसद्भक्तिलतानिमन्त्रितद्विरेफपतिप्रतिनायकश्रियः ।
अनेकदग्धागुरुधूमराजयो यदर्चनस्यावसरे पिनाकिनः॥४॥ (कुलकम्)
विकसन्त्या भकिलतयाहूता या भ्रमरमाला तत्प्रतिनिधिशोभा यत्कर्तृकस्य हरपूज-
नस्य समयेऽनेका दग्धागुरोधूमपट्टयो महेश्वरचरणद्वय प्राप्य नमतां समप्राणाममराणा
संबन्धिना केशानां कौशल शोभां प्रापुः । तथेश्वरस्य भुजौ प्राप्य कालसर्पा एव काम-
सजस्तासां पुनरुक्तकल्पन द्विर्भावं कल्पयामासुः । सर्पसमा आसनित्यर्थः । ततश्च गल- ।
तलं प्राप्य धूमरेखा अकाण्डे समुद्रादिमथनव्यतिरिककाले रोहतो गरलान्तरस द्विती-
यविषस्य भ्रान्ति चक्रु । नव उद्गतो भिन्नो यः कूर्चसनिवेशस्तेन पेशलं मनोरमं विभ्रम
गण्डतले दधुः । ततश्च ललाटिका ललाटभूषण तदालिगनेऽवलीढः सक्रान्तो यो गौरीक-
स्तूरीतिलकस्तद्वदाचरित सादृश्यं प्राप्य ललाटतटेक्षणं भूषणल चक्रुः । पूर्वकालविवक्षा
नात्र प्रधानम् । तिलकत्व चारिति वा योजना । ततश्च मौलिचन्द्रमसो निकटे धूमले.
खाश्चन्द्रस्य नायकत्वात्प्रीतिदर्शनार्थमागता रात्रिस्तद्धान्ति चक्रुः । ततश्च गङ्गातटे
धूमलेखा जलग्रहणागतमेघभ्रान्ति चक्रुः ॥
पुरः स शृङ्गारमुदारचेष्टितं सुतं प्रपेदे पदमेकमुन्नतेः ।
मुखेन यः सत्यसरस्वतीमयश्रिणार्धनारीश्वरतामिवाग्रहीत् ॥ ४५ ॥
सत्य च सरखती च तन्मयी श्रीर्यस्य तेन मुखेन यः शृङ्गारोऽर्धनारीश्वरभावमिव
गृहीतवान् । तथौनत्यस्थान तं पुत्र प्राप्तवान् । सत्यमीश्वरस्थानीयम्, सरखती ना.
रीस्थानीया ॥
कवित्ववक्तृत्वमयैरनुद्रुतं प्रदानभोगादिमयैस्तथोर्मिभिः ।
सरस्वती श्रीश्च मिथः समागते यमाश्रितद्वीपदशं विवव्रतुः ॥११॥
कवित्व च वक्तृत्वं च तन्मयैरूमिंभिरनुगत तथा दानभोगप्रकृतिभिस्तरझरनुगतं वं
सरखती लक्ष्मीश्च द्वीपदशं चक्रतुः । लक्ष्मीश्च सरखती च तस्यास्वामित्यर्थः ॥
अरालयभृकुटिकृष्णपन्नगीनिरङ्कुशश्छिन्नपथो यतोऽभवत् ।
अतः प्रतापो युधि हर्षभूभुजश्चकार यात्रामपुनर्निवृत्तये ॥ ४७ ॥
ज्वलत्प्रतापामिसमक्षमक्षतं जयश्रियो यो घटयन्करग्रहम् ।
अखण्डजन्यान्तरबद्धपद्धतिः सहेलमैक्षिष्ठ कबन्धनर्तनम् ॥४८॥

·३ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । अनुक्षणानेकनिपीतशात्रवप्रतापवहिप्रतिवर्षणादिव । असतां कस्य न नाम निष्पतज्जगाम यद्वामविलोचनाञ्चलम् ।। ४९ ॥ वितीर्य पुष्पसजमुन्मदालिभिः पुरस्कृतां दैवशुभाक्षरैरिव । असूत्रययस्य स मुस्सलक्षमापतिर्ब्रहत्तन्त्रपतित्वकल्पनम् ॥१०॥(चकलकम्) भराला वका या यकटिः सैव कालोरगी तया निर्निरोधदिछन्नमार्गो यदभवत्ततो हर्षदेवप्रतापेऽपुनःप्रवेशाय यात्रां चकार । यस्य च प्रस्थानसमये कृष्णसर्पण मार्गदिउद्यने तस्य पुनः प्रवेशो न भवति । यदुकुटिमात्रेणेव हर्षदेवप्रताप शान्तोऽभवदित्यर्थः । तथा ज्वलन्यः प्रतापामित्स्य पुरो जयलक्ष्म्याः करग्रहमखण्डित कुर्वन्प्रचण्डजन्यस्य यु- दस्य मध्ये बद्धा पद्धतिः सचारो येन स कबन्धाना छिनशिरसां कलेवराणा ननमै. क्षिष्ट । सर्वत्र जयलक्ष्मी लब्धवानित्यर्थः। अन्यश्च ज्वलतोऽमेरप्रे विधिना पन्या पा. णिग्रहणं कुर्वअन्यानां तत्कालसहचारिणा मध्ये तिष्ठन्नर्तनमीक्षते । तथानेकेषो प्रतिक्ष. गपीतानां वैरिप्रतापानीना वमनादिव । मुहुर्बहु च यत्पीयते तदवश्यमुद्गीर्यते । पतदेव यस्य कुदृष्टिमात्र दुःसह कस्य नाभूत् । तेन दृष्टा एव शत्रवो मत्सरात्पलायिता इत्यर्थ । तथा विश्वकर्तुः शुभसूचकैरक्षरैरिव भ्रमरै सहिताम् । अम्लानामित्यर्थः । पुष्पमाला दत्त्वा यस्य झारस्य सुस्सलदेवो बृहत्तन्त्रपतित्व धर्माधिकारित्वमकल्पयन् । अधि- कारार्पणसमये ग्रहीतुर्माला बधन्तीति कश्मीरेध्वाचारः ॥ अदीर्घसूत्रः प्रसरद्भिररितो गुणैर्वृहत्तत्रपतिर्विशेषवित् । उपोढशास्त्रप्रकृतिर्मुदुक्रमः करोति यः कौतुककाहलं जगत् ॥ ११ ॥ अदीर्घसूत्रोऽचिरक्रिय उल्लसद्भिर्गुणै सौजन्यादिभिरङ्कितो वृहत्तन्त्राधिपतिधर्माधि. कार्यन्तरज्ञो धृता शास्त्रप्रकृतियेन विनीतश्च विश्व कौतुकेन काहल सकोलाहल करोति । अदीर्घ सूत्र यस्येदृशो यः प्रसरद्भिर्गुणैः सूत्ररङ्कित. । यो बृहत्तन्त्रस्य स्थूलशास्त्रस्य पति. स कथ विशेष रहस्य जानाति । शास्त्री शस्त्रमयी प्रकृतिर्येन वृता स कथ मृदुरिति विरोधप्रतीतिः ॥ वसन्तमाप्तं क न वीक्ष्य यो मुदं बिभर्ति लुम्पन्सुमनःस्वलं रजः । विमुद्रपद्माधिगमेऽपि नोज्झति स्पृहातिरेकं मदवारणे चयः ॥ १२॥ स भृङ्ग इत्यस्य गतोऽनुजन्मतां दधत्स्वनामोऽनुगुणामपि श्रियम् । अपक्षतित्वे पदमुन्नतोन्नतं विगाहमानो दिशति स्म विस्मयम्५३(युग्मम्) १. सबद्धं श्लोकचतुष्टयं चक्कलकमित्युच्यते. यथा समन्वयप्रदीपे-'यत्र वाक्यार्थवि. श्रान्तिः श्लोकेनैकेन जायते । तन्मुक्तकं युगं द्वाभ्यां त्रिभिः स्यात्तिलक पुनः ॥ चतुर्भिः स्थाचालक पञ्चभिः कुलक ततः । महाकुलकमित्यार्थाः कथयन्ति ततः परम् ॥'. ति- लकस्य पर्यायान्तर विशेषकमिति. चक्कलकशब्दस्तु प्रायः कश्मीरदेशप्रसिद्ध एव.

·काव्यमाला। माप्तं बन्धुं वसन्तं सुखेन कृतवसतिं दृष्ट्वा यस्तुज्यति तथा कन सर्वत्र दूरेऽपील सुमनःसु पण्डितेषु रजो दारिद्यादि छिन्दन्विमुद्रायाः प्रसारिण्याः पद्माया लपम्या: प्तावपि महाविभवेऽपि सति मदत्यागविषयमभिलाषं न त्यजति । कारस्थानुजो पति भृङ्गनामा निजनामानुरूपां शोभा वहनपगता क्षतिः क्षयो यस्य तद्भावे सत्युनतादुनत पद गच्छन्कस्य नाश्चर्यमदादिति प्रकृतोऽर्थः । अथवा भृजति विमति भृङ्गः । 'भृजी भर्जने'।वसन्त पुष्पमासमाप्तमागत वीक्ष्य भ्रमरस्तुष्यति । सुमनःसुरजः कुहमकेसरान्मु. आनो यः प्रफुल्लानां पद्माना लाभेऽपि मदहस्तिन्यभिलाषं करोति, स भ्रमरोऽविद्यमाना पक्षतिः पक्षमूल यस्य तद्भावेऽप्युनते भ्रमन्नाश्चर्य ददातीति विरोधप्रतीतिः ॥ धृतामिताभं वदनेन्दुमण्डलं प्रसन्नतारागतिरीक्षणद्वयी । सुम घोषं च वचः परिच्छदः प्रदर्शितश्रीघनविभ्रमग्रहः ॥ १४ ॥ इतीदृशीं प्रस्तुवतोऽपि सौगतक्रमानुरूपप्रतिपत्तिकल्पनाम् । विलोक्यते यस्य कदापि केनचिन्न सौहृदेषु क्षणभङ्गसंगतिः५१(युग्मम्) धृतामितानल्पा भा येन तद्यस्य मुखेन्दुबिम्बम् । तथा यस्य नेत्रद्वयी प्रसन्ना तारागतिः कनीनिकासंचारो यस्या ईदृशी । तथा यस्य मधुरोक्तिसहित वचः । तथा परिच्छदः परिवारः श्रियो घना ये विभ्रमास्तेषांग्रहः प्रदर्शितो येन । यत्परिजनोऽपि महाधन इत्यर्थः। एतादृशीमेवविधा शोभन गत गमनमाचारो यस्य तत्संबन्धिनः क्रमस्यानुरूपानुगुणा प्रतिपत्तिः सदाचारस्तत्कल्पनामनुतिष्टतोऽपि यस्य सौहृदेषु सुहृद्भावेषु क्षणेन भङ्गोनाशः केनापि न लक्ष्यते । स्थिरस्नेह इत्यर्थः । अथ च चन्द्रमण्डलं धृतोऽमिताभस्तथागतो येन तत् । धामत्रयस्थत्वाद्भगवतः । तारा भगवती प्रसन्ना सह मअघोषेण तथागते वर्तते। तच्छ्रीघनस्य सुगतस्य विलासो दर्शितो येनेदृश सौगतक्रम सुगतसंबन्धिनमाचारमनुति. ष्ठतोऽपि पदार्थेषु क्षणभहो न दृश्यत इति विरोधः । सौगतानां क्षणिकज्ञानसंतानवा- दित्वात् ॥ ततः कनीयानजनिष्ट विष्टपत्रयेऽप्यविच्छिन्नगतागतैर्गुणैः । श्रयन्त्रलंकार इति प्ररूढतां सरस्वतीपादरजोतिथौ पथि ॥११॥ सरखत्याः पादौ तयो रजस्तस्यातिथी परिचिते सरखतीसेविते पथि शास्त्रेऽविच्छि- नगतागतैरात्मगुणैः सचेतनेत्यादिभित्रिभुवनेऽप्यलकार इत्यतो हेतोः प्ररूढतां नाम प्ररोह श्रयन् । अलंकारनामेत्यर्थः ॥ न सूत्रकृद्वार्तिककृन्न चेष्टिकृच्छशाक यल्लक्षणतन्त्रमीक्षितुम् । स्वयं तदुन्मीलितवानकल्पयच्चतुर्मुनि व्याकरणस्य वनं यः ॥ १७ ॥ पाणिनिर्वररुचिः शेषश्च यल्लक्षणतन्त्र वीक्षितुमपि नाशकत् । किमुत बोबुमित्यपि. शब्दार्थाध्याहारः । तत्खय गुरुनिरपेक्ष कृतवान्यो व्याकरणपथ चत्वारो मुनयः प्रवर्तवि- ·३ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ४१ वारो यस्य तादृशं व्यधात् । खयं चतुर्थमुनिलात् । शेषादिसदृश इत्यर्थः । 'संख्या व. श्येन' इत्यव्ययीभावः ॥ सदा मुखे यस्य निसर्गमाधुरीपरीतनृत्यत्पदसूक्तियुक्तिभिः । सरस्वतीस सरोरुहस्पृशां रसायुषां व्यक्तिमुपति निकणः ।। १८ ।। यन्मुखे खभावेनायनतो मधुरत्वसहिता नृत्यत्पदा याः सूक्तयस्तासा युक्तिभिः प्रयो- गैहेतुभिः सरखतीसम यत्सरोरुह तत्स्पृशा भ्रमराणा शब्दो व्यक्ति व्यञ्जन प्रानोति । अत्र युक्तिशब्दस्य योजनार्थत्वेऽपि लोकोत्तरमाधुर्यदर्शनादिवच.सभावनाभावपर्यालोच. नया निषेधपर्यवसानादापहव. । यन्मुखे सूक्कयो न भवन्ति सरस्वत्यासनपद्मस्थिताना भ्रमराणा शब्द इत्यर्थः । तदेव सरोरुह मुख आरोपित सूक्तिषु भ्रमरशब्द. । तन्मुखे पद्मभान्या सरखती वसति तत्राय भ्रमरशब्द एव नोकय इति तात्पर्यम् ।। वहत्यनिर्वेदगतिं न मुञ्चति द्विजाधिराजश्रियि वर्धनोद्यमम् । बतोपयुते च बहुप्रमाणतामुपोढलोकायतवृत्ति यद्यशः ॥ ५९॥ यस्य यशोऽनुद्वेगकारिणी स्थिति वहति । शतशोऽपि श्रुत यद्यशः श्रोतुमेव मनोऽभि- लषतीत्यर्थः । द्विजाधिराजस्य चन्द्रस्य शियि शोभाविषये वर्धन उद्योग न त्यजति । निर्मललाचन्द्रस्य शोभा वर्धयतीत्यर्थ.।तथा बहु विपुल प्रमाग परिमाण यस्य तद्भाव भजते। उपोढा धृता लोकेषु भुवनेष्वायतायतिमती वृत्तिर्येन तत् । बतशब्दो विरोध सूचयति । मनिर्वेदा वेदपातिनी गति धत्ते । द्विजाधिराजस्य भट्टकुमारिलस्य श्रियो दर्शने वृद्धि करोति । बहूनि प्रमाणानि चार्वाकैरनङ्गीकृतानि तद्भाव धत्ते । तथापि धृता लोका. यतस्य चार्वाकस्य वृत्तिथैन । यदाननेन्दुद्युतिसङ्गसंकुचनिकेतपङ्केरुहपीडनादिव । चिरं पुरस्ताददनेषु जायते विवादिनामाकुलिता सरस्वती ॥६॥ यन्मुखचन्द्रप्रभायोगेन सकुचद्यनिकेतपङ्केरुहम् । अर्थात्सरखत्या आश्रयपद्मम् । तत्र निपीडन सरखत्या सकोचेनासन तस्मादिव प्रतिवादिना मुखे वर्तमाना सरखती तस्याने व्याकुला संपद्यते । प्रतिवदितु सर्वेऽप्यसमा भवन्तीत्यर्थः । परिणामोऽयम् । अन्यथा पद्मसंकोचसंगत्यभावात् ॥ खलीकृता यस्य वचोभिरुद्धतैविलुण्ठ्य सर्वप्रतिभामयीं श्रियम् । भवन्ति सद्यः प्रतिवादिनां गिरो गभीरमौनवदमममूर्तयः ॥११॥ सर्वा या प्रतिभोल्लेखबुद्धिस्तन्मयीं लक्ष्मी विलुण्ठ्य हठेन हवा यद्वचोमिरवमानिता प्रतिवादिना वाचो गभीरोऽगाधो यो मौनबदस्तत्र बुडितरूपा भवन्ति । मौनान निःसरन्ति । तदुकिमात्रारम्भ सभावितपराजया वादिनो मौन भजन्त इत्यर्थ. । सभासु पराजयान्मौन श्रेयः । यश्च श्रियं हृत्वा खलीक्रियते स लज्जावशाद्रदे मजति ॥

·४२ काव्यमाला। निवेशिते सुस्सलभूविडोजसा खयं गरीयस्खपि संधिविग्रहे । विधाय चक्रे स्वयशोमयीं लिपि स लेखवर्गस्य विमुद्रमाननम् ॥१२ गुरुतरे संधिविप्रहे राज्यस्य संधिविग्रहप्रयोगविषये कार्यविषये सुस्सलदेवेन रुपमा प्रेरणया विन्यस्ते निजकीर्तिप्रकृति महिं विधाय लेखाना पण्डिताना वर्मय मुझे मिदं मौनमुद्रारहित यश्चके । गुणिनि गुणिरागिणि चैतस्मिन्महाधिकारिणि सति गुणिनोरम न्प्राकाशयनित्यर्थः । लेखानां देवानां च वर्गस्य मुखं विमुद्र चके । पूर्व पारिषदा देश कुलद्वार परिपन्थिभयान्मृत्तिकया बबन्धुस्तेन तु परिपन्थिषु मथितेषु देवमूर्तीनी भाभक- व्यपगमाद्वाराण्युदघाटयन् । सुजनानरक्षत् , दुर्जनानतक्षदित्यर्थः॥ अथोदभूत्तस्य कनिष्ठसोदरः स माको यस्य शिशोरतन्वत । शिरस्युपोढा गुरुपादरेणवः सरखतीकार्मणचूर्णनैपुणम् ॥ १३ ॥ तस्यालंकारस्य कनिष्टो यवीयान्सोदरो महनामा जातः । येन शिरसि धृता गुरुचर- गरेणवः सरखत्याः कार्मणचूर्ण वशीकरणौषधचूर्ण तस्स नैपुण भ्रमं यस्य विभोर्गुणप्रौढस दधुः । गुरुमुखादृष्टसर्वशास्त्रार्थ इत्यर्थः । खयमवबोधे व्याख्याभेदस्यापि संभवात् ॥ खदेहलीनां दधदुन्नतिप्रथामखर्वसद्धयंगतिप्रतिश्रवः । बहिष्कृतानेकपराङ्गनस्थितिर्य एक एवावसथोऽजनि श्रियः ॥१४॥ खाकृत्रिमा देहलीनां शरीरवर्तिनीम् । खदेहयोरात्मशरीरयोर्वा लीनाम् । तुजता दधत् । तथाखर्वाहखा सती या धागतिस्तस्याः प्रतिश्रवोऽङ्गीकारः। मूर्ती धर्म इत्यर्थः। अनेकेषु पराङ्गनेषु परेषामङ्गनेषु चत्वरेषु स्थितिः सा बहिष्कृता त्यका येन । मानिखात्सं. तोषशीलत्वात्वगुणमहिनान्येषां तत्समीपगामिखाद्वेति भावः । अथवा यकाः पराणनाः परस्त्रियो यया सा स्थितिर्यस्य सुशीललात् । यो महक एव लक्ष्म्या एकं स्थानमजनि । लक्ष्मीगृहं च निजा या देहल्यस्तासामौनत्यं दधत् । तथा सत्या हर्म्यगतेः प्रतिश्रवः । जिता पराङ्गनानां स्थितिर्येनैवविध भवति । अजनीति 'दीपजन-' इति कर्तरि णिच् । 'गृहावग्रहणी देहल्यङ्गन चत्वराजिरे' इति कोषः । अधीतवैदग्ध्यविशेषमक्रमात्कलासु शास्त्रे व्यवहारकर्मसु । विशेषवात्सल्यवतीव यं सुतं मुखैरचुम्बद्बहुभिः सरखती ॥ १५ ॥ कलासु भरतशास्त्र निर्दिष्टासु, शास्ने तर्कव्याकरणादौ, व्यवहारकर्मसु स्मृतिनिर्दिषु युगपच्छिक्षितवैदग्भ्य सरखती सस्नेहेव बहुभिर्मुखैर्भाषाषट्कादिभिरचुम्बत् । माता पुत्र चुम्वति । 'अक्लमात्' इति वा पाठः ॥ अनन्तरं सुस्सलदेवनन्दनो यमादराच्छ्रीजयसिंहभूपतिः । व्यधात्प्रजापालनकार्यपूरुषं रुषं वितन्वन्नविनीतजन्तुषु ॥ १६॥ सुस्सलदेवात्मजो जयसिंहदेवो दृप्तेषु रोष कुर्वनादरात्प्रार्थनात्पूर्व यं महकमनन्तरम• ·सर्गः] 40 श्रीकण्ठचरितम् । प्रजापालनकार्यपूरुष धर्माधिकारिणमकरोत् । सुस्सलदेवनन्दन इति मकवापरीक्षकताद्योतनार्थम् ॥ पिता स तेषां जरयापि जर्जरो निपीयमाने श्रुतिसंपुटाध्वना । अनेकतत्कीतिरसायनेऽभवन्नवीनतारुण्यविशेषवानिव ॥ १७ ॥ बुद्धस्वेन शीर्यमाणोऽपि स तेषां पिता कर्णमार्गेण बहुनि पुत्रयशोमृते पीते सति नवीनतारुण्यविशेषो विद्यते यस्य स इवाभवत् । पुत्रयश श्रवणसुखेन वृद्धोऽपि तरुण इवासीदित्यर्थः। रसायनपानाच पुनस्तारुण्यप्राप्ति ॥ अनेकमुक्तानुगतात्मनि स्वयं विगाहमाने बहुदानवारिताम् । अतिद्रुतं तस्य यियासतो दिवं नवारणखामिनि भक्तिरुद्ययौ ॥ १८॥ अनेकैर्मुकैः प्राप्तमोक्षरनुगतः प्राप्त आत्मा यस्य प्रलीनमुक्के । तथा बहूनां दान- बानामरिता शत्रुब भजति रणखामिनि श्रीप्रवरपुरप्रधानदेवताविशेषे नवा भक्तिस्तस्य खर्ग जिगमिषोरुदभूत् । यश्च द्रुत गन्तुमिच्छति तस्य मुक्ताभिरनुगतात्मनि तथा बहु दानवारि मदजलं यस्य तद्भाव दधति वारणवामिनि गजराजे भक्तिर्नोधाति । काका उद्यात्येवेत्यर्थः॥ ततः स काले शिवरात्रिपावने मनागिव क्लिष्टशरीरसौष्ठवः । दशामगातीर्थपथोपपत्तिमत्कुशाग्रशय्यासुखसुप्तिकासखीम् ॥ १९ ॥ किंचिदिव क्लिष्ट शरीरसौष्टव यस्य सः । शरीरसस्कारजभोगस्य कस्यापि पीडा. विशेषस्य ज्ञानिनामप्यवश्य भाविखात् । तत्पिता विश्ववर्तः शिवरात्रिरत एव पावनस्त- स्मिन्काले तीर्थपथ उपपत्तिमत्युपपन्ना या कुशाप्रशय्या तस्यां सुखसुप्तिका मुखखा- पस्तत्सखी दशामगात् । शिवरात्रौ ब्रह्मभूयप्राप्तये स दर्भशय्यामाश्रयत् ॥ लीलामुक्तमनुष्यविग्रहमयग्रन्थिग्रहः शाह्मिण- स्तीर्थे सोऽथ तिथौ वहत्ववनिभृत्पुत्रीपतेरभ्यगात् । वामार्धध्वजराजदण्डजपतित्रस्तापरार्धस्खल- केलीकङ्कणदन्दशूकबहुलोत्फालावचूलं वपुः ॥ ७० ॥ शाङ्गिणस्तीर्थे रणखामिप्रासादेऽवनिभृद्धिमाद्रिस्तस्य पुत्री गौरी तत्पतिः शिवस्तस्य तिथौ शिवरात्रौ पुण्यबलालीलया व्याधि विना मुक्तो मनुष्यशरीरमयो अधिग्रहः संविदाश्यानताखभावो येन स विश्ववर्तो वामार्धे ध्वजभूतो राजन्योऽण्डजपतिर्गरुडस्त. मागीता अत एवापरार्धे दक्षिणभागे स्खलन्तो लुठन्त क्रीडाकङ्कणरूपा दन्दशूका. फणिनस्तेषा बहुला य उत्फाला उत्पतनान्यवचूलो भूषग यस्य तद्वपुरापतत् । तीर्थकाल. योर्माहात्म्यारिहररूपं प्राप्तवानित्यर्थः । हरिहररूपभावप्राप्तिवर्णने च वक्ष्यमाणः स्वप्नः प्रमाणम् ॥

·काव्यमाला। इत्यं याते पितरि झगिति ब्रह्मभूयं य आसी- दन्तस्तेषां विषमविषमाहंकृतिः शोकशङ्कः । चेतोभित्तेरनुपधिबृहह्वन्धुरेको विवेको लब्धोद्रेको निभृतनिभृतं तं शनैरुच्चखान ॥१॥ पितरि विश्ववर्त एवं द्रुतं परपदरूपल प्राप्ते सति तत्पुत्राणां चित्ते दुःसहो यः शोक एव शङ्कः कील आसीत्तं शोकशङ्ख चेत एव भित्तिः कुड्यं ततो विवेक उदखनत् । अनुपधिप्रत्युपकारनिरपेक्षतया वृहद्वन्धुः। मरणं कालधर्म इति विवेकबलात्, नतु तद्गुण- विस्मरणात्तदुःखमत्यजनित्यर्थः । शोकस्य शङ्खत्वारोपणादुत्खननोक्तिः संगता । बन्धुश्चो- पदेशैः शोक वारयति ॥ एकादश्यां व्रतनियमवानेकदा तत्कनीया- नेकाकी सन्भवनवलभी मङ्खकः सोऽधिशिश्ये । वागीश्वर्या वदनवसतेः केवलं वाहहंसं व्यञ्जन्गण्डस्थलपरिणमञ्चन्द्रबिम्बच्छलेन ॥ ७२॥ गण्डस्थले परिणमन्प्रतिबिम्बितो यश्चन्द्रबिम्बस्तद्वयाजेन मुखस्थायाः सरखत्या वा- हहंसं प्रकटयन् । नाय चन्द्रः । किं तर्हि । वाग्देवीवाहहस इत्यर्थः । एकादश्यां व्रतस्योप- वासस्य नियमो विद्यते यस्य सः । तेभ्यः कनिष्ठो मङ्खकः केवल: सन्भवनस्य गृहस्य वलभीमाशिश्रिये। गण्डाभोगे चन्द्रबिम्बोक्त्यावगताभ्यामुद्भिन्नश्मश्रुनिर्मलखाभ्यां नवव- यस्त्वमपि सरस्वत्याः साक्षान्मुखवासित्वमभिजातत्व च सूचितम् ॥ खप्ने तत्र ददर्श स स्वपितरं देहं वहन्तं मिल- तापिच्छच्छदकेतकच्छविवपुष्खण्डद्वयीकल्पितम् । एकार्थेन वमन्तमग्रचरणद्वारेण मन्दाकिनी- मन्यार्धेन च बिभ्रतं पटुरटद्वीचिं जटावर्त्मनि ॥ ७३ ॥ शकरनारायणरूपत्वादेकार्वेन वामभागेन पादाप्रमुखेन गङ्गां स्रवन्तम् । द्वितीयान दक्षिणभागेन पटुरटन्तो वीचयो यस्यास्तां गङ्गा जटाजूटतटे विभ्रतम् । तथा मिलन्ति मिश्रीभूतानि तापिच्छपत्रैः केतकानि तद्वच्छविः शोभा यस्यास्तया वपुष्खण्डद्वय्या- शरीरार्धयुग्मेन कल्पित देह विभ्रत स्वपितर महकः स्वप्ने ददर्श ॥ सुतमथ स तदानीं कल्पितप्रत्यभिज्ञ लहरिभिरनुगृह्णन्दूरतोऽभीक्ष्णमक्ष्णाम् ।

·। ३ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । अमुचदमृतमित्थं कर्णगण्डूषले सपनमिव विवृण्वस्योत्स्नया दन्तपढ़ेः ॥ ७१ ॥ हरिहररूपत्वात्कल्पिता संपादिता प्रत्यभिज्ञा 'अहं स विश्ववर्तः' इत्येवंरूपा यम तम्। कियाविशेषणं वा । पुत्रं हरिहररूपत्वाद्बहूनां नेत्राणामविच्छिन्नपातैर्भजन्स विश्ववर्ती बचनावसरे व्यक्तीभूताया दन्तपत कान्त्या पुत्र अपयत्रिव कर्णपेय वचनमेवमवो. चत् । सानपूर्वं च पानाधुचितम् ॥ द्वैराज्यकारि सुमनोनिवहस्य कर्ण- पूरश्रियः किमपि वाङ्मयमध्यगीष्ठाः । तत्कि पुनासि न सुत क्षणदाकुटुन्ब- लेखावचूलचटुयुक्तिभिरुक्तिदेवीम् ॥ ७५ ॥ पण्डितानां देवानां वा वर्गस्य कर्णाभरणशोभादराज्यकरम् । शास्त्रेणापि कर्णाना भूष्यत्वात् । किमपि लोकोत्तर शास्त्रं त्वमधीतवान् । तस्माद्धेतोहे सुत, क्षणदा रात्रिः सा कुटुम्ब कलत्रं यस्य स चन्द्रस्तस्य लेखा भूषण यस्य स ईश्वरस्तस्य चटुयुक्तयो माहात्म्यवर्णनानि ताभिः सरखती किं न पवित्रयसि । पवित्रयेः । देवानां कर्णभूषणस्य पौनरुक्त्यापादनोक्त्या खस्य देवमध्यपातित्वसूचनेन हरिहररूपता प्राप्तिर्विश्ववर्तेन निर्वाहिता॥ इति सूक्तिमौक्तिकमयीं सुतस्य स प्रकटय्य कर्णभुवि शेखरस्रजम् । गगनाध्वलङ्घनघनश्रमस्पृशा शशिना सहैव चतुरं तिरोदधे ॥ ७९ ॥ सदुकिमुक्ताफलप्रकृति माला पुत्रस्य कर्णे निधाय स चन्द्रेण सम तिरोहितोऽभूत् । भाकाशमार्गोलबनेन धनं श्रम स्पृशतेवेतीवशब्द प्रतीयमानोत्प्रेक्षार्थोऽध्याहार्यः। च. न्द्रास्तमयोक्त्या खरस्य सत्यत्वं सूचितम् ॥ उद्युक्ते गुणवद्विषादकदनव्यप्रैर्गवामुद्द्वमै- निर्मातुं भुवनानुरञ्जनविधि देवे ततो भावति । तच्छून्यासु विसृज्य दिक्षु सुचिरं निद्रादरिद्रे दृशा- वुत्कण्ठां च शुचं च विस्मयरसोल्लासं च तुल्यं दधौ ॥ ७७ ॥ गुणवता पद्मानां विदुषां च विषादकदने संकोचवारणे व्यप्रैः सज्जैर्गवा रश्मीना वाचा चोगमैरुद्भेदैः करणभूतैर्भाखति देवे सूर्ये भासमाने च भुवनानामनुरञ्जनं पीतव- तापादानं प्रीतिपरत्वं च कर्तुमुयुक्त प्रवृत्ते सति तेन तथाविधेन पित्रा शून्यासु दिक्षु तत्रैव पितृस्थितिसंभावनया निद्रारहिते दृशौ निधाय चिरदर्शनाभावात्पुनर्दिदृक्षालक्षणा- मुत्कण्ठां शोकं तथाश्चर्यरसं च दधौ । ५ ·११ काव्यमाला। पितृभारतीविवृतपौष्टिकक्रियाक्रममाणभक्तिसहवासिमानसः । इति स प्रबन्धयति मलको गिरं विरचय्य शंकरचरित्रकिंकरीम् ॥७॥ पितुर्वचनेन संपादिता या पौष्टिकक्रिया पुष्टिप्रयोजनकर्म तया क्रममाणा वर्षमाना या भक्तिखया सहवासि मानसं यस्य स मलकविगिर खवाचं श्रीकण्ठचरितदासी संपाद्यैवं प्रबन्धं करोति । एतेन पितुराज्ञया प्रबन्धकरणेऽहं प्रवृत्तो न तु खबुद्धिद. ति सूचितवानिति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाकवि- राजराजानकश्रीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये देशवंशादिवर्णन नाम तृतीयः सर्गः । । चतुर्थः सर्गः। शशिशुभ्राः किरन्भासो हासो धनपतेर्दिशः । गिरिरस्तीह कैलासो निवासो वृषलक्ष्मणः ॥ १ ॥ चन्द्रवत्सिता दीप्तीः क्षिपन् । अतश्च वैश्रवणदिशो हासो हरावासः कैलासो नाम शैलोऽस्ति । धनपतेरिति साकूतम् । धनिस्त्रिया हि हास उचितः ॥ बिम्बितैर्यो मृगै ति स्फुटस्फाटिकसानुषु । कौतुकेन कृतो धात्रा राशिभिः शशिनामिव ॥ २॥ स्फुटा निर्मला ये स्फटिकसानवस्तेषु प्रतिविम्बितैः कुरङ्गयों भाति । अतः संभाव्यते जगत्की कौतूहलेन मृगाङ्कसंभारेणेव कृतः । यो हि मृगाङ्कमयः क्रियते स शुभ्रो मध्य. स्थहरिणश्च भवति । विधातुश्च कौतुकमेतत्-'मत्कृतेनैकेन चन्द्रेण विश्वमियच्छोमते । यदि चन्द्रराशिं कुर्या तदा कियन्नु शोभते' इति । चन्द्रलक्षसदृशः कैलास इत्यर्थः । रश्मयोऽभ्रंकषा यस्य श्रयन्ते सरलश्रियः । मूले मृणालनालत्वं ब्रह्मासनसरोरुहः ॥ ३ ॥ रत्नानां त्रासरहितत्वातू] सरला श्रीः शोभा येषां ते तथाभ्रमाकाशं कषन्तो यस्य रश्मयो ब्रह्मासनभूतं यत्सरोरुट पद्म तस्य मूले बिसभावं सेवन्ते । मृणालनालं च शुभ्रं सरलं च भवति । उपक्रमोत्प्रेक्षयम् । तद्रश्मयो ब्रह्मभुवनव्यापिन इत्यर्थः ।। यदंशुस्रोतसः सङ्गादुत्तमाङ्गेऽपि धूर्जटेः । नेन्दुः क्षीरोदकल्लोलनिवासप्रीतिमुज्झति ॥४॥ हरमुकुटेऽपि तिष्ठंश्चन्द्रः क्षीरसमुद्रलहरीषु वसनेन या प्रीतिस्ता न यजति । यद्र- दिमयोगात् । क्षीराब्धिलहरीवद्रश्मयो नभो व्याप्नुवन्तीत्यर्थः ।।

·१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । सर्वतोऽपि प्रनृत्यद्भिर्यश्चकास्ति गभस्तिभिः । लिखन्मुखेषु ककुभां कर्पूरस्थासकानिव ॥५॥ न केवलमुपर्येव, अपि तु सर्वत्रापि स्फुरद्भी रश्मिभिर्हेतुभियों दिशा मुखेषु कर्पूर- तिलकालिखन्निव शोभते । दिशा स्त्रीत्वात्तिलकलिखनोक्तिरुचिता ॥ पादैर्महद्भिराक्रान्तदिगन्तो यः सितद्युतिः । बिभर्ति क्षममात्मानं मोक्तुं नवसुधाभरम् ॥६॥ उन्नतैःप्रत्यन्तपर्वतैः कान्ताशः शुभ्रदीप्तिर्यो वसुधाया भूमेर्भर त्यक्तुं न शकः । भुव धारयतीत्यर्थः । सितद्युतिश्चन्द्रश्च पादै रश्मिभिाप्तदिगन्तो नव सुधारसं मुञ्चति ॥ जहाति यस्य लिम्पद्भिः करैराचान्तकालिमा । जलदः प्रावृषेण्योऽपि न शारदपयोदताम् ॥ ७ ॥ यस्य रश्मिभिराचान्तः पीतः कालिमा कृष्णत्वं यस्य । शुभ्रीकृत इत्यर्थः । वार्षिकोऽपि मेघः शारदवारिदभाव न त्यजति । मेघमार्गव्यापिन्यो यद्दीप्तय इत्यर्थः ।। सगुहां प्रकटाहीनकटकां दधदाकृतिम् । सदापिनाकमाक्रम्य स्थितः पादवलद्गणः ॥ ८॥ दधानोऽधिगतश्वेतसानुग्रहशरीरताम् । खसाम्यमिव यो नीतः सेवाप्रीतेन शंभुना ॥९॥ (युग्मम्) सह गुहाभिर्वर्तते या, तथा प्रकटा अहीना अन्यूनाः कटकाः शिखराणि यस्या- तामाकृतिं दधत् , तथा नित्य खर्गमाक्रम्य जित्वा व्याप्य वा स्थित., पादेषु प्रत्यन्त- पर्वतेषु वलन्तः सचरन्तो गणा यस्य, तथाधिगतः श्वेतसानूनां ग्रहो येन तच्छरीरं यस्य तद्भावं दधानः, यः कैलासस्तत्सेवया तुष्टेनेश्वरेण निजात्मनः साम्यमिवापादितः । ईश्वरोऽप्येवविधो भवति । तत्पक्षे । गुह कुमारः। अहीनाः सर्पेन्द्राः । कटका वलयाः। पिनाकोऽजगवं धनुः । पादयोश्चरणयोर्वलद्गणः । श्वेते श्वेताख्ये मुनौ सानुग्रह सप्रसाद शरीरं यस्य तद्भाव दधानः । अन्यश्च सेवया तुष्टो भृत्य खसम करोति ॥ आबद्धपरिवेषस्य रश्मिभिः स्फटिकाश्मनाम् । प्रदक्षिणप्रवृत्तेव राजते यस्य जाह्नवी ॥ १० ॥ स्फटिकरश्मिभिः कृतपरिवेष्टनस्य यस्य कैलासस्य प्रदक्षिणकरणप्रवृत्तेव गङ्गा भासते। श्वेतत्वावजयो बन्धुत्वं वा प्रदक्षिणे हेतु । अन्योऽपि जितः सन्प्रदक्षिण करोति ॥ धत्तेऽशुभिः समालब्धां भर्गनेत्रहविर्भुजः । यो मूर्ति रोहणं जेतुं पद्मरागमयीमिव ॥ ११॥ १. मृत्युपाशाच्छेतो नाम मुनिमहादेवेन मोचित इति महाभारते. - ·काव्यमाला। हरनेत्राग्निभिररुणिता मूर्ति रोहणपराभवार्थ पद्मरागमयीमिव यो वहति । तुल्यजा. तीयत्वाज्जेतृजेयभावः ॥ यत्र स्फटिकतेजोभिर्भर्गस्य च गलत्विषा । रजन्यपि दिनंमन्या रात्रिमन्यं भवत्यहः १२ ॥ स्फटिकदीप्तिभिः प्रकाशमयत्वानिशाप्यात्माम दिन मन्यते । हरकण्ठविषदीप्त्यन्ध. कारितवाहिनमप्यात्मानं रात्रि मन्यते । उक्तियुक्तिमात्रमेतत् । न तु तात्त्विकम् । रात्री दिवा च स्फटिकाशुकण्ठप्रभाणां निर्विशेष प्रवृत्तेः । रात्रिदिनयोरचेतनत्वेन सचेतनध- ममननासंभवादुपचारप्रयोगः ॥ दिक्षु द्युतिभिरेणाङ्कगभस्तिप्रतिवस्तुभिः । यशांसि वर्षता येन राजन्वन्तो महीभृतः ॥ १३ ॥ चन्द्ररश्मीनां प्रतिवस्तूनि सदृश्यस्ताभिर्युतिभिहेतुभूताभिर्दिगन्तेषु यशांसि वर्षता येन पर्वता राजन्वन्तः प्रशस्तो राजा येषा ते भवन्ति । कैलासः शैलानां सुराजेत्यर्थः । राज्ञो यशोवर्षणमुचितम् । 'राजन्वान्सौराज्ये' इति साधुः ॥ नृत्यद्भवपदक्षुण्णयत्क्षोणीरेणुविपुषः । भनिभेन नभो नूनं नक्तं नक्तमुपासते ॥ १४ ॥ रात्रौ रात्रौ यत्र संध्यासमये नृत्यतो भवस्य पद्भयां क्षुण्णाया घृष्टाया भूमे रेणुकणा नक्षत्रव्याजेनाकाश सेवन्ते । वस्तुगत्या रात्रौ दृश्यमानेषु नक्षत्रेषु स्फटिककणसंभावनो. पनिवन्धनेश्वरस्य नित्यसंनिधानसूचनेत्यर्थः । रेणूनामाकाशगमनोतिः कैलासस्य मनो. हरत्वादीश्वरस्य नृत्यरसद्योतनार्थम् ॥ शिववाहखुरोपज्ञजातरूपसमृद्धिभिः । क्षणान्मेरुसहस्रं यः सूते शैलप्रजापतिः ॥ १५ ॥ शिववाहस्य वृषभस्य खराणामुपज्ञायज्ञानं खुरोपज्ञ यानि जातरूपाणि तत्समृद्धिमिः। कैलासे संचरतो हरवृषस्य खुरेभ्यः सुवर्णोत्पत्तिरिति प्रसिद्धिः । यः शैला एव प्रजा. खासा पतिः प्रधान मेरुशतानि क्षणाजनयति । मेरुप्रमाणं सुवर्ण तत्रोत्पद्यत इत्यर्थः । प्रजापतेश्च सृष्टिरायत्ता ॥ यत्र नेत्रानलः शंभोः प्रतिबिम्बावलम्बनात् । कल्पतेऽनल्पदावामिशिल्पकृद्रत्नसानुषु ॥ १६ ॥ यत्र स्फटिकसानुषु प्रतिविम्बितो हरनेत्रामिमहादवामेः शिल्पकृदपूर्व निर्माता संप. 'यते । पर्वते दावामिदर्शनादमिप्रतिबिम्बे दावामिभ्रान्त्युतिः ॥

·४ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
१९
रुद्रोत्तंसविधूद्रेकद्रवञ्चन्द्राश्मजन्मभिः ।
प्रवाहैरिव यः सख्यं कचिन्नोज्झति निर्झरैः ॥ १७ ॥
रुद्रोत्तसस्य हरमौलिभूषणभूतस्य विधोश्चन्द्रस्योद्रेकेण गलद्भयश्चन्द्रकान्तेभ्यो जन्म
येषां तैः प्रवाहैरिव निर्झरैर्यः परिचय न सजति । उपमोत्प्रेक्षा वा ।।
किंखिगौरीहरेीत्या विनीत्या किमु धूर्जटेः ।
दूराद्रथमृगं त्यक्त्वा यं मृदुः सेवतेऽनिलः ॥ १८॥
किंखित्पार्वतीवाहसिंहभयात् । किंवेश्वरविनयात् । दूराद्रथहरिणमपास्येव वायुर्य
सेवते । यतो मृदुः । देशधर्मखान्मन्द वहतो वायोरार्युत्प्रेक्षा । तनिबन्धश्च संदेहः ।
अथवा पर्वतस्य गुणैस्त्यकवाहमृगो वायुर्यत्र वहति तद्विषयः सदेहः ॥
दरीषु किनरीलोकं धत्ते यः प्लोषविप्लवे ।
न्यासीकृतमनङ्गेन भाण्डागारमिव खकम् ॥ १९ ॥
दाहोपद्रवावसरे कामेन सदैव पर्वतस्य कामोद्दीपकत्वेन हितत्वं सभाव्य न्यासीकृत
नि क्षेपरूपत्वेन स्थापित निजे कोषमिव । कामस्य युवत्येकास्त्रलात् । गुहासु किन-
रीजन यो धत्ते । उपद्रवांश्च विश्वासाश्रयगृहे सार न्यासीकरोति ।।
श्वेताश्मकुहरैर्मध्यसुप्तश्यामाप्रमण्डलैः ।
व्यनक्ति यः शैलवृषा सहस्रमिव चक्षुषाम् ॥ २० ॥
मध्ये स्थायिलासुप्ता इव श्यामा मेघा येषु तै. स्फटिकगता गिरिप्रधानो नेत्रसह.
समिव धत्ते । वृषा इन्द्रः । तस्य च चक्षु सहस्रमुचितम् ॥
अवगूढो दृढं देव्या पौलस्त्यभुजनर्तिते ।
यत्र क्षणं विभुलेभे दोलाकेलिरसज्ञताम् ॥ २१ ॥
रावणभुजैः कम्पिते यत्र तत्कम्पेन भयवशागौर्या दृढमालिङ्गितो हरः क्षणं दोलाकी-
डासुख प्राप । अन्यत्राप्राप्त दोलाकेलिसुखं भगवांतत्रैव प्राप्तवानित्याशयः । तथा रा-
वणकम्पितेऽपि कैलासे प्रभोरक्षोभ्यत्वमेवासीदित्यर्थः ॥
अत्युन्नतस्य पादेषु क्षपासु लुठतेन्दुना ।
यस्य प्रभुरपि स्पर्धा नैति चन्द्रशिखामणिः ॥ २२ ॥
अत्युभतत्वात्प्रत्यन्तपर्वतेषु लुठता चन्द्रेण हेतुना चन्द्रमौलिः प्रभुर्यस्य साम्य नैति ।
अत्युनतस्य पादाप्रे लोठनोक्तिरुचिता ॥
दिक्षु प्रसारितबृहत्प्रभापक्षतिसंपुटः ।
यो मानसे जगल्लक्ष्मीकेलिहंस इव स्थितः ॥ २३ ॥

·१० काव्यमाला। सर्वासु दिक्षु प्रसारिते बृहती प्रभैव पक्षतिसंपुटे पक्षमूलद्वयं येन स मानसे चेतसि स्थितो जगलक्ष्म्याः कीडाहंस इव भवति । सर्वगुणमयत्वात्तेनैव विश्वलक्ष्म्या भासनात् । नायिकायाश्च क्रीडाहंसो भवति । तत्पक्षे मानसं सरोविशेषः ॥ यो मध्यमध्यसंक्रान्तनवाभ्रकणशारितैः । लौहितीकतटै ति खप्रशस्तिपटैरिव ॥ २४ ॥ मध्ये मध्ये संक्रान्ताः सका ये मेघकणास्तैः शारितैः स्फटिकतटैयों भाति । अतः संभाव्यते । निजैः प्रशस्तिपटैरिव । अभ्रकणा वर्णस्थानीयाः ॥ स्फुलिङ्गभङ्गिभिर्भानोः प्रतिबिम्बैर्य ईक्ष्यते । राशिभूतेरिव त्र्यक्षप्तुष्टानां विश्वपाप्मनाम् ॥ २५ ॥ अमिकणशोभैः सूर्यप्रतिबिम्बैहेतुभिरीश्वरदग्धानां जगत्पापानां सर्वेषां पापानां वा भस्मनो राशिरिव यः संभाव्यते । भूतिच्छादिताश्च स्फुलिङ्गा भवन्ति । मानसास्कन्दनपटुः स्पृशन्नुत्कटकान्तताम् । दधानः सुखदं रूपं सिद्धसाध्यगणाश्रितः ॥ २६ ॥ सालकान्तस्थितिनीलकण्ठाध्यासनपावनः । य इवाभाति यच्चित्रमहर्यक्षैस्तु सेव्यते ॥ २७ ।। (युग्मम्) मानसस्य सरसः, चेतसश्चास्कन्दन आक्रमणे पटुः समर्थः । उच्चैः कटकान्तानि नित- म्बरूपाणि, उत्कटश्चासौ कान्तश्च तद्भाव दधत् । शोभनाः खदा द्रोण्यो यस्य, सुख ददातीति सुखदं रूप दधानः । पावनखासिद्ध निष्पन्नं साध्यमाशास्यं येषां तैर्गणैर्मुनि- कुलैराश्रितः; सिद्धैः साध्यैर्गणैश्च सहितः । सालदेवदारुभिः कान्त स्थितिः, सहालकया नगर्यान्तःस्थित्या वर्तते । नीलकण्ठस्य हरस्य, मयूरस्य चाध्यासनेन पावनः । अहः समस्तं दिन यक्षः सेव्यते, हर्यक्षाः सिंहास्तत्सदृशैः प्राणिभिः सेव्यते । पर्युदासे नञ् । यः पर्वतो य इवाभाति । अहरिति 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया । अत्राभेदेऽपि भेदारोपेण द्वित्वकल्पनया साम्योक्तिरुपमानान्तराभावसूचनार्था । क्वचित्कवचितः सान्द्रनवाम्बुदकदम्बकैः । यो विमुद्रयति क्षोणीरञ्जनाद्रिमदद्रुहः ॥ २८ ॥ अजनशैलस्य कृष्णत्वेन मदस्तस्मै दुयन्ति । अतिनिम्नत्वेन प्रकाशाभावात् । अत एव मरुत्प्रवेशाभावात्कवचिताः कृतकवचा इव । मदद्रुहः कवचितत्वमुचितम् । अथवा साभ्रत्वादअनाद्रिमदहरीदरीर्धत्ते । 'कवलितः' इत्यपपाठः ॥ सीमन्तरेखा रोदस्योः क्षौमनीरनिका दिशाम् । ककुप्कुञ्जरयूथस्य पुरोमुखपटच्छटा ॥ २९ ॥ ।

·४ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । द्वितीयभूतिर्भर्गस्य फेनश्रीर्मानसाम्भसाम् । भूपन्नगस्त्रीनिर्मोको भाति यत्कान्तिसंततिः।। ३०॥ (युग्मम्) रोदस्योर्यावापृथिव्योः सीमन्तरेखा । 'सीमन्तः केशेषु' इति साधुः। कैलासशिखर नावद्भूः, अत ऊर्ध्व द्यौरित्यर्थः । दिशां नायिकालावच्छिन्नानां क्षौमनीरङ्गिका पटवस्त्रा- वगुण्ठनपट. । दिग्गजबजस्याने मुखपटच्छटा तन्तुमय आच्छादनविशेषः । हरस्य खान- भूत्यपेक्षया द्वितीया भूतिः । मानसजलानां फेनः । भूरेव फणिनी तस्याः कञ्चको यस्य कान्तिः शोभते ॥ संक्रान्तं यो वहत्यन्तर्वपुषि स्फाटिके जगत् । आचान्तमिव कल्पान्ते शिक्षया वृषलक्ष्मणः ॥ ३१ ॥ संहारैकसिद्धान्तरूपाद्धरोपदेशात्कल्पात्यये निगीण मिव । वृषलक्ष्मण इति पञ्चम्यन्त व्याख्येयम् । स हि कल्पान्ते जगत्सहरति । एतेन कैलासस्य करपान्तेऽप्यविनाशिल सूचितम् । स्फटिकतटे प्रतिबिम्बित विश्वं मूर्तेमध्ये यो धत्ते । त्रिजगत्तत्रैव वसतीति तात्पर्यम् । दूरस्थस्य प्रतिबिम्बसंभवाभावात् ॥ बिम्बितार्कधृतापाण्डुशरीरो यो विराजते । सान्द्रेरामञ्जरीपुष्पगुच्छोत्तंस इव सितौ ॥ ३२ ॥ बिम्बितार्क वृतमापाण्डु शरीरं येन स शैलो भूमेर्भूषणार्थ घनेरामञ्जरीपुष्पगुच्छ इव शोभते ॥ स्फटिकाश्मसु यत्रास्ते बिम्बितो गुहबहिणः । दत्तयात्र इवाकष्टुमहीन्पातालवासिनः ॥ ३३ ॥ प्रतिमितः कुमारमयूर. पाताले वसत सोनाक्रष्टुमुद्युक्त इव भवति । कुमारोऽपि तत्रैव वसतीति भावः ॥ विश्वात्मने स्वनाथाय दिगम्बरदशाजुषे । वयतीवाम्बरं दिक्षु यस्ततैरंशुतन्तुभिः ॥ ३४ ॥ दिशोऽम्बरं वस्त्रं यस्य तदवस्था दधते विश्वात्मने खखामिने रश्मितन्तुभिर्हेतुभियों वस्त्र वयतीव । वेनः शपि रूपम् ।। योऽश्रान्तशशभृत्सङ्गद्रवच्चन्द्राश्मशीकरैः । व्यनक्ति भगवत्पादपातानन्दाश्रुदुर्दिनम् ॥ ३५ ॥ भगवतस्तत्र कृतवसतिवादश्रान्त नित्यम् । अर्थाद्भगवन्मौलिचन्द्रस्यांशुसहस्तेन गल- द्रयश्चन्द्रकान्तेभ्यो जन्मोत्पत्तिर्येषा तैर्जललवैहेतुभिर्यों हरचरणस्पर्शहर्षबाष्पजलप्रवाह प्रकटयति॥

·काव्यमाला। यो बिभर्ति ज्वलत्तुङ्गपतङ्गाश्मगुहात्मना । दत्ता भगवता दृष्टिमहि वहिमयीमिव ॥३१॥ दिवा ज्वलन्तस्तुङ्गाः पतझाश्मानः सूर्यकान्ता यस्यां सा गुहा यस्य स भात्मा खरू. पम् । अथवा गुहानामात्मा रूपम् । तेन हेतुना भगवता सेवाप्रीतत्वाहत्तामामेयीं दृष्टि- मिव धत्ते। नेत्रस्थानीयतत्रत्यगुहानामतिविस्तारात्तन्मध्ये सूर्याशवः प्रविशन्तीति भावः॥ ढौकितानन्तकुसुमप्रकरः पार्श्वपादपैः । कीर्णाक़ गिरिजासिंहकरजोन्मुक्तमौक्तिकैः ॥ ३७ ॥ धूपधूममभिव्यञ्जन्मरैर्नवपयोमुचाम् । दत्तदीपालिकः शृङ्गप्रज्वलत्तपनोपलैः ॥ ३८॥ स्नानानि यच्छन्नच्छिन्नमुच्छलद्भिरितस्ततः । नित्यनिःष्यन्दमानेन्दुदृषत्सूतिभिरम्बुमिः ॥ ३९ ॥ सधातुनिझरारब्धसमालभनविभ्रमः। स्तुवन्दरीमुखैर्वातलहरीमुखरीकृतैः ॥ ४० ॥ शुभोपकल्पितबलिर्नानाविधफद्धिभिः । तटप्रस्तुतसंगीतभङ्गीको दिव्यचारणैः ॥ ४१ ॥ यो भस्मस्मेरसर्वाङ्गो निभृतां स्थितिमश्नुते । नित्यसंनिहितं देवदेवमभ्यर्चयन्निव ॥ ४२ ॥ (कुलकम्) समीपवृक्षहेतुभिौकितः सज्जीकृतोऽनन्तः पुष्पचयो येन । गौरीवाहसिंहनखनिर्ग- तमुक्ताफलैः क्षिप्ताघ । नवमेधैहेतुभिधूपधूममिव प्रकटयन् । शिखरेषु ज्वलद्भिः सूर्य- कान्तैहेतुभिर्दत्ता दीपालयः प्रदीपपलयो येन । मौलिशशिसंनिधानान्नित्यविगलच्चन्द्रका- न्तजातैर्जलैः स्नानादि ददत् । सधातुभिः सगैरिकैरैरारब्धः समालभनविभ्रमस्तिलक- शोभा येन । वायुतरगर्मुखरीकृतैर्दर्य एव मुखानि तैः स्तुवन् । फलैः कल्पितनैवेयः । खर्गगायनैस्तटेषु प्रस्तुता आरब्धा संगीतभङ्गी गायनं यस्य । भस्मनेव स्मेराणि सर्वा- गाणि यस्य सः । निभृतामकम्पा स्थिति प्राप्नोति । अत एव नित्यसंनिहितं महेश्वरं पू. जयनिवेति संभावनम् । यश्च भगवतः पूजा करोति स एवविधावस्थो भवति ॥ धातुपाटलमुत्क्षेपपरिभूत्यपराधिनि । योऽद्यापीव मुखं धत्ते सको दशकंधरे ॥ ४३ ॥ उत्क्षेपस्तोलनं स एव परिभूतिरवमानस्तेनापराद्धरि रावणेऽद्यापि कोपारुणमिव मुखं भत्ते । यतो धातुभिः पाटल रक्तम् । अन्यश्चापराद्धरि कोपारुणं मुखं धातुवद्रकं धत्ते ॥

·४ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
सूर्यग्रावामिना दुन्वन्सिञ्चन्निन्दूपलद्रवैः ।
कोपप्रसादसंभेद इव योऽनङ्गदाहिनः ॥ ४४ ॥
सूर्यकान्तानामग्निना तपश्चन्द्रकान्ताना प्रवाहैः सिञ्चन्यः काम दग्धवतः प्रभोः
कोपप्रसादयोः संसर्ग इव भवति । अनङ्गदाहिन इति साकूतम् । कामस्य प्रथम कोप
कृलेश्वरेण पुनः प्रसादकरणादियमुक्ति. ॥
सोरगाश्लेषनिःशेषतापघ्नस्थाणुसंगतेः ।
श्रीखण्डशैलं कुरुते यः साम्यानुग्रहातिथिम् ॥ ४५ ॥
उरगाणां फणिनामाश्लेषेण योगेन सह वर्तते यः । तथा नि.शेषं ताप निदाघसंचार-
कृत हन्ति यः स्थाणुस्तत्संगमाद्यो मलयपर्वत साम्यप्रसादस्य याचक कुरुते । मलंये
स्थाणुश्चन्दनच्छेदः । तत्र स्थाणरीश्वर. ॥
दिवापि पूतासु महेशशेखरप्रजागरूकेण कुरङ्गकेतुना ।
कदाचन प्रोषितभर्तृकाव्रतं शिखासु यस्यौषधिभिन शिक्षितम् ॥४६॥
यस्य शिखरेष्वौषधिभिः प्रोषितः प्रवासस्थितो भर्ता यस्यास्ततं कृशत्वमलिनत्वादि
कदापि दिवसेऽपि न शिक्षितम् । न प्राप्तम् । महेश्वरस्य मौलौ प्रजागरूकेण प्रबुद्धेन
चन्द्रेण । तच्छिखाना पूर्णत्वात् । ओषधीनां चन्द्रो भर्ता तत्साहचर्य तत्रैव हरसनि-
धानान्न व्यपेतम् ॥
शिखराध्वनि यस्य षट्पदद्युतिचौरा नवकेकिबन्धवः ।
ज्वलदोषधिदीप्तिसंपदा दधते संभृतकज्जलश्रियम् ॥ ४७ ॥
भ्रमराभाभाजो नवा मयूरबन्धवो मेघाः कज्जलतया सभाव्यन्ते । सजलाना मे.
घाना केकिबन्धुत्वेन वेति विशेषणमतिनवत्वद्योतनार्थम् ॥
तनुरनुसरति श्रीसंस्तवं यस्य शृङ्गे-
ध्वनुरजनि सुधाशोमूर्तिभिर्बिम्बिताभिः ।
भरसहनभृतान्तस्तोषभर्गप्रसादी-
कृतनिजनकपालस्रक्सहस्राश्चितेव ॥ ४८ ॥
निर्मलत्वाद्यस्य शृङ्गेषु प्रतिबिम्बिताभिश्चन्द्रमूर्तिमि प्रतिनिशं यस्य मूर्तिः शोभापरि.
चयमेति । अतः सभाव्यते-हरसंबन्धिनो भरस्य वहनेन धृतोऽन्तश्चेतसि तोषो येन
तेन भर्गेण प्रसादीकृतानो निजानां नृकपालस्रजा सहस्रेण सहितेव । श्वेतत्व वर्तुलत्व
चोप्रेक्षानिमित्तम् ॥
स्फटिककटककुट्टिमेषु यस्य प्रतिमितयः खरतेजसो जुषन्ते ।
विचरणचणशर्ववाहपादप्रणयसमुद्तजातरूपशोभाम् ॥ ४९ ॥

·५४ काव्यमाला॥ स्फटिककटकान्येव कुटिमास्तेषु प्रतिबिम्बानि विहरणेन वित्तो यो हरवाहो वृषभ- स्तस्य पादानां योगेन समुद्तानि यानि जातरूपाणि तच्छोभा भजन्ते। सूर्यप्रतिवि- म्बानि जातरूपत्वेन संभाव्यन्त इत्युपमोत्प्रेक्षा वेयम् ॥ यस्याः सौरभकिंकरीकृतमिलन्मत्तालिमालानिभा- द्वयज्यन्तेऽनवधिक्रुधो रतिपतेर्भूभङ्गविच्छित्तयः । चित्रा चैत्ररथानिलस्य लहरी सा यत्र संजायते मानानध्ययनाष्टमी शिशुतमीजीवातुभृत्सुभ्रवः ॥ १०॥ यस्याः सौरभेण सौगन येन हेतुना किकरीकृताः वायत्ताः संपादिता मत्ता भ्रमरमा. लास्तासां व्याजात्कुपितस्य कामस्य संबन्धिनो भ्रूभङ्गाः संभाव्यन्ते । भ्रमरदर्शनेन मानिनीना मानधशात्कालत्वाच्च । सा चैत्ररथे वैश्रवणोद्याने वायोलहरी शिशुर्यस्तमीजी. वातुर्बालो रात्रिपतिस्त बिभर्ति हरस्तत्सुभ्रुवो गौर्या मानस्यानध्ययनार्थमशिक्षणार्थमष्टमी जायते । अष्टम्यां त्यध्ययनपरिहारः । यत्र वायौ वहति सति गौरी मानं मुश्चतीसर्थः।। निहोतुं क्षणमीशते गणपतेर्येऽत्यूर्जितं गर्जितं खैरं तारकवैरिवाहशिखिनो ये मौनमुद्राभिदः । ते यत्र स्तनितोर्मयो जलमुचां देवीहठालिङ्गन- क्रीडासादरसौख्यदानपतितामायान्ति खट्वाङ्गिनः ॥५१॥ सुखवशादतिमहगणपतेर्गर्जितं छादयितु ये शक्ताः। ये तारकवैरिणः कुमारसंबन्धिनो वाहमयूरस्य मौनमेव मुद्रां भिन्दन्ति । केकाः प्रकटयन्ति । बृहितस्य तिरोधायकाः । ते यत्र मेघगर्जिततरङ्गा भयवशाद्देवीकर्तृका या हठेन हरस्यालिङ्गनक्रीडा तया खट्रागिनः सादरं सौख्यदातृत्व प्राप्नुवन्ति । गौर्या हठालिङ्गनेनेश्वरस्यादरः सुखं च जातमित्यर्थः । कालुष्यप्रागभावप्रणयिनि निबिडप्रावृडातङ्कनश्य- द्धंसश्रेणीशरण्ये प्रकटतटलुठद्वीचिलेखाजटाले । यो मुख्य मानसाख्ये परिसरसरसि प्राप्तसंक्रान्तिरन्त- भूलोकालोकनेच्छोजिगमिषदुरगाधीशभङ्गीं बिभर्ति ॥ १२ ॥ स्फटिकमयत्वात्कालुष्यस्य मलिनत्वस्य यः प्रागभावः । न तु सरोन्तरवत्प्रध्वंसाभावः। तस्य प्रणयिनि परिचिते । अत एव घनो वर्षाकृत आतङ्कस्तेन नश्यन्ती पलायमाना हं. सपतिस्तस्याः शरण्ये रक्षितरि । यतः प्रकट तटे लुठन्यो या वीचिलेखाताभिर्जटाले जटाधर इव । तटव्यापितर) । मुख्य प्रधाने मानसनाम्नि निकटस्थे सरसि लब्धप्रति. बिम्बो यो महीलोकस्य दर्शनेच्छयोत्थास्यतीत्याशयमानो यः फणिराजस्वच्छोभां धत्ते । भूलोक द्रष्टु शेष उत्थित इति संभाव्यत इत्यर्थः । 'भाशङ्कायां सन्'। रटत्' इति वा पाठः ॥

·४ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
५५.
क यस्य नक्तंदिनचन्द्रिका न द्युतिर्युवीथीमुपतिष्ठमाना ।
संनद्धतां कन्दलयत्यशेषवर्णान्तरापहवविप्लवाय ॥ १३ ॥
आकाशमात्रामन्ती रात्रिंदिवज्योत्स्ना यस्य दीप्तिः सर्वेषा वर्णान्तराणामसितादीनाम-
पहवो लोपः स एवोपद्रवस्तदर्थ क न भवति । सर्वत्र भवतीत्यर्थः । तस्या एव बलीय.
स्त्वात् । वर्णान्तराणां ब्राह्मणादीनामपहव एकवर्णतापादन मिति लेशतो ध्वनितम् ॥
या काप्युदात्ततरदक्षकुलप्रसूति-
र्या सेवते हरिपदाक्रमणक्षमत्वम् ।
तां तारकान्तकरजन्मशुभानुभावां
गौरी तनुं वहति यो दयितां हरस्य ॥ १४ ॥
उदात्तानि तरन्ति वर्धमानान्यक्षकुलानि बिभीतकराशयस्तेषां प्रसूतिर्जन्म यस्याः ।
तथा या हरिपदस्याकाशस्याक्रमणे समर्थतां दधाति । तां तारा दीप्ताः कान्ता मनोहरा
ये करा रश्मयस्तेषां जन्मना शुभखभावां शुभ्राम् । हरस्य प्रियां मूर्ति यो दधातीति
प्रकृतयोजना। उदात्ततरेऽत्युनते दक्षकुले जन्म यस्याः । तथा हरे. सिंहस्य पादाभ्या-
माक्रमणेऽधिरोहणे सामर्थ्य धत्ते । ता तारकासुरस्यान्तकरो हन्ता कुमारस्वज्जननेन
शुभप्रभावां हरस्य प्रियां गौरी यो वहतीति गौरीपक्षे ।
दन्ता नितम्बभुवि पादतलेऽलकाप्ति-
योग्या पयोधरविवृत्तिषु मेखला च ।
यस्यास्तरङ्गितवलीमुखपृष्ठता च
यस्ता समुद्वहति मूर्तिमपूर्वकान्ताम् ॥ ५५ ॥
यस्या मूर्तेनितम्बभुवि कटकस्थाने दन्ता विषमपाषाणाः । यस्या. पादतले प्रत्य-
न्तपर्वतेऽलकाया नगर्या आप्ति । यस्या मेखला बुनस्थानविशेष. पयोधराणां मेघाना
विवृत्तयो विवर्तनानि तासु योग्या । उन्नतत्वात् । तरङ्गिता हर्षवशादतिचपला वलीमुखा
वानरा यत्र तत्पृष्टमूर्ध्वस्थान यस्य तद्भावश्च भवति । अतोऽपूर्वादृष्टपूर्वा कान्ता दृश्या
च तो मूर्ति यो वहति । अथवापूर्वकान्ता एवविधा भवति-दन्ता यस्या नितम्बे, पा-
दतले केशाः, पयोधरे स्तने मेखला, तरङ्गिताभिर्बलीभिर्युक मुखपृष्ट यस्यास्तद्भाव. ॥
उद्देल्लत्फलमुण्डखण्डसचिवैरुत्तंसिता मूर्धभिः
प्रेङ्गत्पत्रकराश्रितालिलहरीरुद्राक्षमालाभृतः ।
रोहद्दीर्घजटास्तटेषु तपसि स्थेनेव यस्य द्रुमा-
स्ते तिष्ठन्त्यनिरोध एव मरुतामन्तं नयन्तो रजः ॥ १६ ॥

·११
काव्यमाला।
4
उद्वेषन्ति फलान्येव मुण्डखण्डाः कपालमालास्तत्सचिवैधमिररुत्तसिता भूषिताः ।
तथा पत्राण्येव करास्तदाश्रिता भ्रमरमाला एव पृथुत्वादिना रुद्राक्षमाला दधतः । तथा
रोहन्यो दीर्घा जटा मूलानि येषां ते तरवस्तपसि माघमासे मरुतामनिरोध एव संचार
एव सति स्थेनेव निष्कम्पत्वेनेव तिष्ठन्ति । फलादिकृतगौरववशादृक्षान्कम्पयितुं वायुर.
समर्थ इत्यर्थः । रजो मकरन्दमन्तं खरूपं पक्वतां नयन्तः । अथवा वायुसंचार एवं
सति रजो धूलिमन्तमनुत्थानं नयन्तः । अन्यत्र वायौ वहति सति वृक्षा दीर्घपनत्वाइ-
लिमुत्थापयन्ति । तत्र तु न तथा स्फटिकमयत्वात् । अथवा वृक्षास्तपसि तपोविषये
स्थेना स्थिरत्वेन तिष्ठन्तीति व्याख्या। तपखी कपालरुद्राक्षजटादिकं धत्ते।मरुतो प्राणा.
दीनामनिरोध एव कुम्भकाभावेऽपि रजो रागं तपोवलेनान्तं विनाश नयति ॥
यस्मिञ्जातु न जायतेऽम्बुजवतीकौमारधर्मक्षति-
दृष्टो यत्र न वा कदाचिदशनाभिज्ञश्चकोरीजनः ।
तस्मिन्नप्यहिचक्रवर्तिनगरोद्देशोपकण्ठे क्षणं
यन्मूलस्फटिकाश्मरश्मिपटलैः कोऽपि प्रकाशोदयः ॥ १७ ॥
यस्मिन्पाताले पद्मिनीनां वधूस्थानीयाना कौमारधर्मस्य संकोचस्याक्षतयोनित्वतुल्यस्य
क्षतिहानिर्न जायते । पाताले सूर्यप्रवेशाभावात् । यस्मिंश्चकोरीजनोऽशनाभिज्ञो न दृष्टः ।
पाताले चन्द्रप्रवेशस्याप्यभावात् । तत्राप्यहिचक्रवर्तिनः शेषस्य नगरनिकटे यन्मूलरश्मि-
भिः कोऽप्यपूर्वः प्रकाशोद्भवो भवति । सूर्येन्दुप्रकाशादपि तत्प्रकाशोऽधिक इति भावः ॥
नैर्मल्यतस्तुलितसाधुजनाशयो यः
संक्रान्तकोमलतमालतरुप्रकाण्डः ।
ज्योत्स्वासपतरुचिपीततमस्तरङ्ग-
संदर्भगर्भमिव कुक्षिमभिव्यनक्ति ॥ १८ ॥
निर्मलत्वेन तुलितो विडम्बितः साधुजनाशयः सज्जनहृदयं येन । मलशब्दोऽध्यव.
सितः । अत एव संक्रान्त प्रतिबिम्बितं कोमल तमालतरुप्रकाण्डं श्रेष्ठस्तमालतयंत्र ।
प्रकाण्डशब्दः प्रशस्तवाचकः । स कैलासो ज्योत्स्नायाः सपत्नी समा या रुचिस्तया
पीतस्तमस्तरङ्गसंदर्भः स गर्भे यस्य तमिव कुक्षि मध्यदेश प्रकटयति । ज्योत्सायातमः-
पान धर्मः । अथस्तत्सादृश्यात्तमालप्रतिबिम्बे तमःपानसंभावनोक्तिः ॥
यो लम्बोदरकुम्भसंभवमदस्रोतःसिरासीकर-
क्षुण्णः स्वःसरिदकपङ्कजरजःसौगन्ध्यबन्धुश्च यः ।
वप्रेषु प्रसरः स यत्र मरुतामोजायते जायते
यत्सेवाप्रवणो गणो मधुलिहां मन्दारमन्दादरः ॥ ५९॥

·। सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ५७ लम्बोदरस्य गजाननस्य कुम्माभ्यां संभवो यस्य तन्मदस्रोतस्तस्य सिराः सूक्ष्मप्रवा- हास्वत्कणैर्युक्तः । तथा स्वःसरितो गङ्गाया अड्के मध्येऽभूतानि वा पङ्कजानि तेषां रजः- सौगन्ध्यस्य यो बन्धुः परिचितो भवति । तथा यत्र सौरभशीतलत्वादिभिर्हेतुभिर्भम- रभरो मन्दारेषु दिव्यपुष्पविशेषेषु मन्दादरो निःस्पृहो भवति स मरुतां प्रसर उल्लास ओजायते । ओजायत इति क्यडि विन्मतोलोंपे रूपम् ॥ यमदूरतस्त्रिजगदेककौतुकव्यवहारसर्गविधिनव्यवेधसम् । अलका विमुद्रबहुसौधसौहृदादनिमेषलोचनचयेव वीक्षते ॥६॥ एकं कौतुकव्यवहाराणामद्भतकर्मणा निर्माणेऽभिनवप्रजापति य तापकरशीताद्यभा- वामियोद्घाटितानि बहूनि सौधानि राजगृहाणि तत्परिचयादनिमिषनेत्रेवालका वीक्षते। अद्भुतं च निमिषरहितत्वेन लोको वीक्षते ॥ यस्याश्चकास्ति कटकेषु सहेलखेल- द्विद्याधरीचरणयावकपङ्कमुद्रा । श्रीकण्ठनेत्रपथजानपदार्कसोम- सेवाकृते सततसंनिहितेव संध्या ॥११॥ यत्र नित्य वसतो हरस्य नेत्रमार्गे वास्तव्यावर्कसोमौ तयोः सेवार्थ नित्यसंनिधानकरी सध्येव यनितम्बेष्वेकान्तवशात्सहेल नि शङ्क क्रीडन्यो या विद्याधर्यस्तासा पादयो- रलक्कक तत्पदवी शोभते । रक्तत्वात्सध्योत्प्रेक्षणम् ॥ व्योमोलङ्घनजाचिकेन वपुषा निःशेषकाष्ठाहठ- क्रीडाश्लेषविटस्य कल्पितवतो ब्रह्माण्डमुत्कर्परम् । पातालाधिशयालुमूलमहसः शङ्के न यस्य प्रति- स्पर्धावर्धनसाहसे बलभिदः शैलोऽपि संनयति ॥१२॥ व्योम्न उल्लइने जाबिकेन शीघ्रगामिना । व्योनोऽप्युपरिव्यापिनेत्यर्थ. । देहेन ब्रह्मा- ण्डमुत्कर्परमुत्थापितो+कटाह रचयत । तथा समस्तदिशा स्त्रीत्वान्नायिकास्थानीयाना हठेन क्रीडालिङ्गने विटस्य परिहासशीलस्य । दिग्व्यापिन इत्यर्थः । पातालाधिशयालु पातालव्यापि मूलमहो बुनतेजो यस्य तस्य स्पर्धयोपमया वर्धनमृद्धिस्तदेव साहसं तत्र सुमेरुरपि न संनयति । असमर्थोऽस्ति बलभिदः शैल इति पर्यायवक्रतयाल्पत्वं सूचि- तम् । इन्द्रस्यापि नियतगतित्वात् ॥ दिवि क्षीरोदन्वान्हिमगिरिरजय्योऽर्कमहसा- मजाताधःपातस्त्रिदशसरिदोषः कचति यः।

·१८ काव्यमाला। वमझ्योत्लाजालं दिशि दिशि सपलं शशिरुचा चकोरीजिह्वाभिर्विरचितवृथालेहनविधिः ॥ १३ ॥ आकाशे क्षीरसमुद्रः । सूर्यरश्मीनामजय्यश्यावयितुमशक्यो हिमाद्रिः । अधःपातो यस्य स गङ्गाप्रवाहः । ज्योत्लाजालं वमजलरूपतया संतन्वन् । ज्योत्स्नाशङ्कया विहितोऽज्योत्स्नात्वादृथा लेहनविधिर्यस्य यः कैलासः शोमते ॥ द्विर्भावश्चन्द्रभासां तरुणकुमुदिनीनाथचूडाट्टहासा- नुप्रासः शैलपुत्रीनवहसितसुधाविपुषां पौनरुत्यम् । खर्गङ्गावीचिवीप्सा रुचिरुपचिनुते चातुरी यस्य तस्य क्षोणीभर्तुर्गुणेषु प्रतिपदपठनं को विनिर्मातुमीष्टे ॥ १४ ॥ द्वौ वारौ द्विश्चन्द्रांशूनां द्विर्भावः । तरुणः कुमुदिनीनाथो बालचन्द्रचूडायो यस स हरस्तदहासस्यानुप्रासस्तुल्यरूपो द्वितीयः समुदायः । गौर्या नवह सितमेव सुधाविशुष- स्तासां पौनरुक्त्यम् । खर्गनायास्तरङ्गाणां वीप्सा यस्य दीप्तिश्चातुर्य वर्धयति । यस भूभृतो गुणविषय प्रतिपदपाठ कर्तुं कः समर्थः । द्विर्भावादयो वक्रोक्त्या सादृश्यगमका इति भद्रम् ॥ . : इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकवि- राजराजानकश्रीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये कैलासवर्णन नाम चतुर्थः सर्गः । पञ्चमः सर्गः । वृन्दारकाधिपशिरोरुहपारिजात- रग्बन्धुभिर्मधुकरैरुपवीणिताशिः। देवः स्वयं जगदनुग्रहकेलिकार- स्तं बालशीतकिरणाभरणोऽधिशेते ॥ १ ॥ वृन्दारकाणां देवानामधिपः शक्रस्तस्य शिरोरुहेषु केशेषु पारिजातनजस्तासां बन्धुभि. परिचितैरलिभिरुपवीणितौ वीणयोपगीतावनी यस्य । इन्द्रोऽपि तं नमवीत्यर्थः । यतो जगतामनुग्रह एव केलिस्तत्करो हरः खयमप्रार्थितो गुणवत्त्वात्त कैलासमाश्रयति । केली वीणागानमुचितम् ॥ येनाङ्गिपीठहठसंततवृष्टिनिर्य- त्तिर्यकिणा जगति कस्य न भालपाली । दैवानधीतनवदिव्यशुभाक्षराली- न्यासेच्छया निहितकाकपदेव चक्रे ॥२॥ .

·. सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । ५९ सेवासमय ईश्वरस पादपीठे ठेन नित्य पृष्टिन तथा निर्यसंपपमानालयक्ति रवीनः किणो मांसस पनीभायो यस्था सा भालपाली प्रशम्न माल देवेन विभिना नापीतान्यलिखितस्वादपठिनानि दिव्यानि शुभाक्षरान तेपामानि पाली तम्या न्यानो लेखन यत्रेरछया हेतुभूतया निहितं कारद कारणाकार. पतिनाराभिज्ञानदि. , शेषो यस्याः सेव चके । इभर प्रणमता पापक्षयेण भाग्योपवयो भवतीत्यर्थ ॥ भत्तया नतेन पुरतोऽवनिचुम्बिमा पुष्पोत्करं विकिरना वनमालयेव । दैत्यारिणा चरणयोः कममेघवियु- दोघग्दायिषन यम्य बलिप्रदीपा ॥ ३ ॥ भक्त्यावनिचुम्बी दणप्रणामयशामापा मुधा यस्यविनात एक बनमालया पुष्पपत्रमय्या मालया वक्ष स्थितया पुष्पगह क्षिपना हरिणा बसविद्भिरेष पूजाप्रदीपा दत्ता । भवसादायिषति वा योज्यम् । भकिवादानोपहरणसंग्रह. सावश्यभाविकालतिपातासहिणुहरिरस्नीत्यर्थ. । 'स्य सिरसीयुटतामिपु-' इति चिन. दिडागमः ॥ पूजामु भक्तिरभसातिरमाधिमद. ताम्यन्नशेषकुसुमप्रकरव्ययेन । यम्मै चिकीर्षति पुनर्वृहिणोऽपि नुन- मभ्यर्चन निजनिवाममरोरुहेण ॥ ४ ॥ पूजावसरे सकलयुपममाया रसायन्यतो भगम्युरेकयुक्तो ममा नून वितंक म्वासन. पग्रेन पुन' पूजा कर्तुमिच्छति । स्वामनपपेन पूजाया माध्यायास्तान्ति साधनम् ॥ आस्त्याननिरसनाभिगुणाहिराज- भोगम्य मन्दरगिरेम्बिपुरव्ययाय । यच्चापता धृतवतोऽपि शरामिपुत्र- व्याजाहवानलशिखा इव नो विरेमुः ॥ ५ ॥ त्रिपुरसंहारकाले भगवद्धनुर्भाव भजतोऽयत एवास्त्याना शल्यवशात्कठिनीभूता ये निर्झरास्तेषां समाभिः समो निर्मरत्वेन सभावितो गुणो वामुकिभोगो यस्य तस्य मन्द. राद्रेर्दवामिज्वाला इव नो विरेमुर्न विरता ।कस्मात् । त्रिपुरदाहाथै नियुको य शरामि. स्तस्य पुत्राः प्रान्तास्तव्याजात् । धनुर्भूते मन्दरादी गुणभूतस्य वामुकिभोगम्य निरव सभाव्यते । अथवामिरिव पुरः । दीप्तत्वात् । शरस्य हि सालतकादिराग पुरो भवति । धनुर्भावपरिण मेऽपि मन्दरः खधर्म नात्यजदित्यर्थः ॥

·१० काव्यमाला। क्रोधोत्तमाङ्गधुतिलोलकिरीटसिन्धु- पाथःपृषत्परिसमूहनसिक्कदिक्के । रुद्धान्तिके भ्रुकुटिपक्ष्मकुशस्तरौधे- यो मन्मथाहुतिमदत्त विलोचनामौ ॥१॥ त्रिपुरसुन्दरीणां क्रोधेनोत्तमाङ्गस्यातिकम्पस्तया लोला या किरीटसिन्धुस्खस्याः पाथ:- पृषन्ति जलकणास्तैः परिसमूहनं जलाट्टैण पाणिनामेः प्रदक्षिणीकरणम् । तत्तु परिपे- चनमात्रे वर्तते । उपचारात् । तेन सिक्का दिशो यस्य । तथा भ्रुकुटिपक्ष्माण्येव कुश- खरा वहेश्चतुर्दिक्षु विकीर्यमाणा दर्भास्तैाप्ते नेत्रामौ यः कामाहुतिमदत्त । कृतसम्- हने कीर्णास्तरे चामावाहुतिर्दीयते ॥ नीरन्ध्रबाष्पलहरीपरिवारितानि वक्राणि यः पुरकुरङ्गदृशां चकार । कोदण्डदण्डपदवीमधिरोपितस्य शैलस्य निर्झरजलैरिव पूरितानि ॥ ७ ॥ धनुर्दण्डदशा प्रापितस्य मन्दराद्रोनिझरजलैाप्तानीव त्रिपुरसुन्दरीणां मुखानि यथ- कार । यतोऽश्रुपूरितानि ॥ यस्योद्धताभिनवकोपपिपासितेन नेत्रामिना चुलकिते वपुषि स्मरस्य । खेदाद्विवेद रतिरक्षततापभूमि- र्नामापि नाधररसासवपानगोष्ठयाः॥८॥ यस्योद्धतेषूदतो वा प्रत्यग्रो यः कोपस्तेन पिपासितेन संधुक्षितेन नेत्रामिना कामश- रीरे चुलकिते दग्धे सति खेदादक्षतस्य तापस्य दुःखस्य संतापस्य च भूभिः स्थानं सती रतीरधररस एवासवो मधु तत्पानगोष्टया नामापि न ज्ञातवती । रतेः प्रियाधररसपानं दुर्लभमित्यर्थः ॥ मारावरोधमुखशीतकरप्रभातं श्वेतस्य दीक्षितमथाभयदक्षिणायै । अध्यापकं विलडितेषु युगान्तवहे- यो दुःसहं वहति लोचनहव्यवाहम् ॥९॥ १. विलसितेषु.

·६ सर्ग:]
श्रीकण्ठचरितम् ।
११
मारस्य कामस्यावरोधो रतिस्तस्या मुखचन्द्रस्य प्रभातम् । मोजोहानिकरमित्यर्थः ।
श्वेतस्य राजयमभयनिवारणार्थ गृहीन नियमम् । तथा कल्पान्तामेहींहोपाध्यायम् ।
तस्मादधिकमित्यर्थ. । एवविध लोचनानि तथा परदुःसह यो विभर्ति ॥
लोलाञ्चलानिलविनिर्धेतसिद्धसिन्धु-
नीरन्ध्रसीकरकरालतया चकास्ति ।
सायाइताण्डवविधौ गजराजकृत्ति-
यस्याधुनाप्यनहनीव कवाटमुक्ताः ॥ १० ॥
सायाहे पश्चिमसध्याया नाव्ये मति लोलो योऽनलो गजकृत्तिप्रान्तम्तद्वातंन कम्पिता
या गहा तस्या घन कर्ण करालता व्याप्तता तयाद्यापि कवाटमुक्ताफलान्यत्यजन्तीव
गजेन्द्रस्य कृत्तिः शोभते । जलकणाना मुकावनोत्प्रेक्षणम् ॥
अष्टौ तनूरपि दिक्षुरिवैककालं
नीत्वा दृशो नवविकासविलासमष्टौ ।
देवः कुशेशयकुटीचरतापसोऽपि
यस्याग्रतोऽनुदिवसं विनयं प्रयुके ॥ ११ ॥
भक्तिवशायुगपदेव क्षितिजलाया अष्टावपि मूर्तीष्टकामश्चतुर्मुखलादष्टी शो विकास
नीला पद्माश्रयो ब्रह्मा यस्य पुरः प्रत्यह विनय करोति । यद्विनय कुर्वन्त्रमा हर्षवशादि-
कसितदृष्टिीत इत्यर्थ ॥
सिद्धा चिरेण विधिसूदहठप्रयत्ना-
संरक्षितामथ मुकुन्दपुरोगबेन ।
यः केवलोऽवगिरते निखिला सलीलं
लोकत्रयीरसवतीं प्रलयोत्सवेषु ।। १२ ।।
विधिरेव सूदो रसवतीपाचकस्तस्य प्रयत्नाचिरेण सिद्धाम् । अथ मुकुन्द एव पुरो.
गवः सूदाध्यक्षस्तेन पालिताम् । लोकत्रयीमेव रसवतीमन्नव्य अनादिसामग्री यः केवलः
कल्पान्तोत्सवेध्ववगिरते सहरति । अन्यश्चेश्वर. सूदसाधिता सूदाध्यक्षेण रक्षिता रसवनी
मुझे ॥
कुम्भः करे शिरसि वारिगतिः श्रयन्ति
मुक्ताः पदं चरणयोर्नगजा कलत्रम् ।
नागैर्मदोल्वणमुखैर्वृतमङ्गमङ्गं
यस्याद्भुतस्थितिमतः सुरकुञ्जरस्य ॥ १३ ॥

·१२ काव्यमाला। .. यस्य सुरकुअरस्य महादेवस्य कुम्भः सुधाकलश: करे भवति । वारिगतिगडा शिरसि भवति । मुक्ता विरक्ताः पादयोः स्थान श्रयन्ति । नगजा शैलपुत्री यस्य कलत्रं भवति । यस्य च विषमदऋरमुखैः सरगमहं वृतम् । अत एवाश्चर्यकारिणः । अथ चाद्भुतस्य हस्तिनः, कुम्भः कवाट: करे, वारिगतिर्गजबन्धनं शिरसि, मुक्ताफलानि पादयोः, गजा हस्तिनी न कलत्रम्, समदै गैर्हस्तिभिरङ्गमग वृतम् ॥ पुस्फोट दन्तमुसलं मुकुटेन्दुभासा दानाम्बु दीप्रनयनाभिरुचा शुशोष । हाराहिभिः श्रवणतालमरुत्पपे च यस्याग्रतः कथमवल्गि गजासुरेण ॥ १४ ॥ यस्य । चन्द्ररदिमसंपर्काद्धस्तिनां दन्तस्फोटनं जातिधर्मः। गजासुरस्येश्वरमौलिच. न्द्रदीप्त्या दन्त एवायुध पुस्फोटास्फुटत् । नेत्राग्निज्वालया मदजलमशुष्यत् । हारसपैः कर्णतालपवन: पीतः । अतो हरस्याप्रे गजासुरेण कथं वल्गितम् । युद्धारम्भात्पूर्वमेव भमनिजायुधवात् । योर्बु गजासुरः समर्थो नाभूदित्यर्थः ॥ भूषोरगेषु तुलितायसशृङ्खलेषु व्यक्ताङ्कशश्रियि किरीटशशाङ्कखण्डे । आलानदण्डरुचिदोष्णि च यस्य चक्षुः क्षिप्त्वैव कातरतरः स गजासुरोऽभूत् ॥ १५ ॥ तुलिताः सदृशीकृता आयस्यो लोहमय्यः शृङ्खला यैस्तेषु सर्पेषु । तथा व्यकाङ्कुश. श्रीर्यस्य । हस्तिदमनार्थायुधविशेषसदृशे चन्द्रखण्डे । तथा गजबन्धनस्तम्भशोभे भुजे च दृष्टिमेव क्षिप्त्वा गजासुरो भन्नोऽभूत् । सर्पादीलादित्वेन संभाव्य युद्ध विनैव गजा- सुरो भई प्रापेत्यर्थ. ॥ लोकत्रयैकभिषजा विचरन्रणोव्या येनावलम्ब्य निबिडां करवालयष्टिम् । दुरदर्पपटले शमिते प्रयोगा- दन्धासुरः सकलमैक्षत भीतितत्त्वम् ॥ १६ ॥ लोकत्रयस्यैको भिषग्मलत्रयचिकित्सकस्तेन खड्गयष्टिं गृहीला रणप्रयोगान्मदे ना. शिते सति युद्धभूमौ विचरन्भयात्पलायमानोऽन्धकासुरः समस्खं भीतिरहस्यमपश्यत् । यष्टिं की लिका च गृहीला वैधेनौषधप्रयोगात्पटले नेत्ररोगविशेषे शमिते सत्यन्धस्तत्व वस्तुजात पश्यति ॥ - ·५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । येन क्षतायुषि मखे विमुखेन कोपा- नष्टात्विजीनमुनिलोकविलुप्ततन्त्रे । दक्षस्य तत्क्षणविषादभुवा निजेन बाप्पहदेन पृथुनावभृतो विवढे ॥ १७॥ रोषवशाद्विमुखेन येन दक्षस्य यज्ञे नाशिते सति, अन एव नष्ट' पलायमान भात्वि- जीनोऽस्विकर्मापोहो मुनिलोको यत्र । अत एव विलुप्तत नष्टविधी दक्षस्य दुःखजा तेन खेनाश्रुपूरेण यज्ञान्तनान सपादितम् । यज्ञान्ते हि मानमुचिनम् । दक्षस्येश्वरेण नाशितयज्ञन्वाच्छोकाश्रुणैव मानमभूदित्यर्थ ॥ नृत्तोत्सवे स्फुरति यम्य स दण्डपादो यस्मिन्गते गगनसागरसेतुमुद्राम् । दृराध्वलइनघनश्रमवारिबिन्दु- वृन्दप्रथां चिरमुडूनि कटाक्षयन्ति ॥ १८ ॥ यस्मिन्व्योमसमुद्रस्य सेतुत्व याते मार्गालान जानधर्माम्बुकणसंभावना नारा लभन्ते । स दण्डाकारः पादो यस्य स्फुरति ।। पाश्र्थोपविष्टहरिकेगपयोदयोगा- हाग्विद्रुतं रथमरालकुलं विचेतुम् । आपृच्छच यं कमलभूः पृथुहंसयूथे ताम्यन्बहु भ्रमति रोधसि मानसस्य ॥ १९ ॥ पार्श्व उपविष्टस्य हरे. केशेषु पयोदा मेघास्तेषा सहात्तर्णमपमृत वाहहससमूहं गवे- षयितु यमापृच्छय ज्योत्कृत्य मानसतीरे ब्रह्मा बहु भ्रमति । यतो बहुहसे ताम्यन्खिय- मानः । यमापृच्छयान्वेष्टुमिति वा योज्यम् ॥ गौरीमयैकवपुरधभृदात्तरागं केयूरककणफणीन्द्रमणिप्रभाभिः । सेष्य द्वितीयमपि भागमिवावरुद्ध यः संध्यया सततवल्लभया बिति ॥ २० ॥ अङ्गदरूपाणां फणीन्द्राणां मणिदीधितिभिरात्तराग रक्तं द्वितीयमपि खशरीराध नित्य- प्रियया संध्ययाक्षमापूर्वमवष्टब्धमिव बिभर्ति । यतो गौरीमयमेकं शरीराधै बिभ्रत् । अनेन प्रियायै गौर्यै शरीराधे दत्तम्, अहमप्यस्य प्रिया, अतो द्वितीयमर्ध रुणध्मीति रत्नां- शुव्याजात्सध्ययेवाक्रान्तमित्यर्थः ॥

·१४ काव्यमाला। यश्चक्षुषः प्रकुपितस्य विकारशान्ति चक्रे निजस्य बत पावकशोणभासः । कृत्वा स्मरस्य समवर्तिरसाधिरोह तत्सुध्रुवश्च विरचय्य घनाश्चमोक्षम् ॥ २१ ॥ स्मरस्य समवर्तिरसायां यमभूमावधिरोहं कृत्वा । समवर्तिनो यमस रसे संहारामि- लाषे अधिरोहमिति वा । तत्सुध्रुवो रतेघनमश्रुमोक्षं च कृत्वा यः पावकेनामिना शोण- भासोऽरुणस्य । तृतीयस्येत्यर्थः । नेत्रस्य विकारशान्तिमसौम्यत्वनिवारणं चके। अथव समा सममात्रा । अविषमा वा । वर्तिस्तूलिका तया रसाधिरोहमन्यस्य कृत्वा । अन्यस्य च बाष्पमोक्ष अमिरक्तस्य खनेत्रस्य विकारशान्तिकरणमद्भुतम् ॥ धत्ते द्विजाधिपमुपर्यजिनावतारं खं गाहतेऽनवममूर्ध्वशयालुशेषः । भीमाङ्गदाविरहितां च भुजाग्रवीथीं पुष्णात्यपूर्वचरितः पुरुषोत्तमो यः ॥ २२ ॥ लोकोत्तरचरितो विपरीतखभावश्च, पुरुषोत्तम पुरुषेषूत्तमः हरो हरिश्च, द्विजाधिपं चन्द्र गरुडं चोपरि धत्ते, अनवममुत्तमं गजचर्माच्छादनम् । नवमं खात्मानमजिनस्य सुगतव्यतिरिक्तस्यावतारमुत्पत्तिं गाहते दधाति । तथोर्ध्वमुपरि शयालुर्निवसञ्शेषो यस तथा भीमेन फणिमयत्वादगदेनाविरहितां सहिताम् । भीमा भयानका गदया विरहितां च बाहुवीथीं पुष्णाति । हरेर्हि वाहो गरुडो नवमश्च बुद्धावतारः शेषे च शेते श्रीभोगाई। त्वात्कोमलान्सगदाश्चतुर्भुजान्धत्ते । अतो नारायणपक्षे विरोधः ॥ द्यामालिलिङ्ग मुखमाशु दिशां चुचुम्ब रुद्धाम्बरं शशिकलामलिखत्करात्रैः । अन्तर्निममचरपुष्पशरोऽतिपाता- किं किं चकार तरुणो न यदीक्षणाग्निः ॥ २३ ॥ यवेत्राग्निी दिवमालिलिङ्ग दिशां च मुख चुचुम्ब । रुद्धमम्बर नभो यत्रैवं कृत्वा कराग्रेश्चन्द्रकलामलिखत् । यतोऽन्तर्मध्ये निममचरो दग्धपूर्वः पुष्पशरः कामो यस तथा तरुणो दीप्तः । अथ च तरुणो युवा हृदयस्थितकामः सन्कि किं न करोति । - चिदालिङ्गति कासाचिन्मुख चुम्बति । रुद्धमम्बरं वस्त्र यत्र काचिनखैलिखति । इति शब्दशक्तिमूलो ध्वनिः ॥ यो मूर्ध्नि धारयति सान्द्रवलत्फणीन्द्र- फूत्कारधूमलहरि द्रुहिणस्य मुण्डम् ।

·६५ ५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । आवासतामरसगन्धलवानुवृत्ते- रद्यापि षट्पदकुलैरिव लिझमानम् ॥ २४ ॥ सान्द्रं यथा भवति तथा वलन्त्यः फणीन्द्रफूत्कारधूमलहों यस्य तद्ब्रह्मणः कपालं धारयति । अतः संभाव्यते-ब्रह्मण आवासो यत्तामरस पद्म तत्सौरभकणानुवर्तनाब्रमरै- रिवाखाद्यमानम् । गन्धलवानुवर्तन ब्रह्मशिरसः साक्षादासनपद्मसपर्काभावात् ॥ रूढिं दृढामसमनेत्रतया विवृण्वं- लोकत्रयाक्रमणशौण्डशुभैकपत्रः । आलोकवर्मधृतपुष्पवदुद्गमो यः स्थाणुहीतपरशुर्दुरितं छिनत्ति ॥ २५ ॥ असमानि त्रीणि नेत्राणि यस्य तद्भावेन प्रसिद्धि प्रकटयन् । लोकत्रयस्याक्रमणे शौण्डं समर्थ शुभमेक पत्र वाहन वृषभो यस्य । तथालोकवर्त्मनि दर्शनाश्रये नेत्रद्वये धृतः पुष्पवतोरन्द्वोरुगमो येन । गृहीतः परशुरायुधविशेषो येन । स स्थाणुहरः पापं निवारयति । अथ च । असमानि नेत्राणि मूलानि यस्य तद्भावेन प्रसिद्धिं वहन् । स चैकपत्रः । आलोकवर्मनि दृश्ये विषये धृतः पुष्पवानुद्गमो येन । स स्थाणुर्मुण्डवृक्षश्च । गृहीतः परशुः काष्ठच्छेदको येन स च्छिनत्ति ॥ ते कुन्दकुमलसगोत्ररुचो मयूखा यस्यावचूलशशिनोऽनिशमुच्छ्रसन्ति । आसीदतां दिविषदां मुकुलीभवन्ति यद्वैभवादिव पुरः करपुष्कराणि ॥ २६ ॥ सेवार्थमुपसीदता सुराणा करमुकुलानि येषा शशिरश्मीनां वैभवान्माहात्म्यादिव संकुचन्ति, ते कुन्दकुमलानां सगोत्रा सदृशी रुग्यस्य हरमौलिचन्द्रस्य किरणा जयन्ति । सेवानिमित्तेऽअलिबन्धे चन्द्रकरमाहात्म्य निमित्तान्तरमुत्प्रेक्ष्यते ॥ जूटाहिराजफणरत्नमरीचिपूरैः सीमन्तितं वदनरन्ध्रपथप्रवृत्तैः । यस्याचकास्ति नृकपालमतीत्य भाल- मानेयमन्यदिव लोचनमुजिहानम् ॥ २७ ॥ कपालसंबन्धिना मुखरन्ध्रपथेन प्रवृत्तै—टे फणिना फणरत्नरश्मिकलापैः शोभितं नृ. कपालं नरमुण्डो यस्य भालमतीत्य ललाटादन्यत्रोत्तिष्ठदन्यनेत्रमिव शोभते । महानसे द्वारेभ्यो यथा शिखा निर्यान्ति तथा कपालस्य नेत्रादिभ्यो द्वारेभ्यः शिखा निर्गच्छन्ति । अतस्तृतीयनेत्रवचतुर्थमप्यामेय नेत्रमुत्थितमिति संभाव्यते ॥

·११ काव्यमाला। यस्याः परो न करपीडनकृन्न नीता या राहुणा विषयतां दशनक्षतानाम् । या दूषिता न शशशावकचुम्बनेन यस्ता सतीमधिशिरो वहतीन्दुलेखाम् ॥ २८ ॥ यस्याः परोऽर्कादिः करैः रश्मिभिः कराणां रश्मीना वा पीडनं व्यथा न करोति दिवसेऽप्यम्लानरश्मिरित्यर्थः । राहुणा दन्तकर्तृणां क्षतानां घातानां स्थानतो न नीता लेखामात्रत्वादिति हेतुः प्रत्येयः । अत एव मृगपोतकस्पर्शेन या न दूषिता तो सती को भनां चन्द्रलेखां बिभर्ति । अथ च सती साध्वीं कश्चिद्वहति यस्याः परः करेण पीड कुचादिविमर्द न करोति । अन्येन रतिदन्तव्रणाना स्थानतो न नीयते । परचुम्बनेन या न दूषिता ॥ वक्रश्रियो गणपतेर्गतिविभ्रमे च देव्या विभाव्य हठचौरमसूययेव । यः कल्पितद्विपतनुं दनुजं चकार श्लिष्यन्मदक्षपणलोलशिलीमुखौषम् ॥ २९ ॥ गजमुखस्य गणपतेर्मुखशोभायां गौर्या गमनविलासे च लुण्ठाकं गजासुरं निवित्येवं जातात्कोधाद्यः कल्पिता स्वेच्छया गृहीता हस्तिमूर्तिर्येन तं दनुजं गजासुर शिव्यन्यो मदो दानवारि तस्य क्षपणं खण्डनं तेन हेतुना लोलाश्चटुला अन्यत्र गता भ्रमरा य. स्मात्तं चकार । 'कृ विक्षेपे' इत्यस्य वा प्रयोगः । चकार विक्षिप्तवान् । तदा श्लिष्यन्मद क्षपणे दानाखादने लम्पटभ्रमरसमूहं तमिति व्याख्येयम् । अथवा श्लिष्यतः सकस मदस्य दर्पस्य खण्डने लोलः शिलीमुखौधः शरसमूहो यस्येति व्याख्येयम् । चौरं च मदवारणार्थ निखातशरं कुर्वन्ति ॥ न क्षामतां त्यजति पुष्यति पाण्डिमानं हृदूढया परिणमद्विरहोऽलक्ष्म्या । यस्यामृतांशुरसमधुसरित्तरङ्ग- शीतोपचारवति जूटतटे शयालुः ॥ ३०॥ असमा महान्तो ये द्युसरित्तरङ्गा गङ्गालहर्यस्तैः शीतोपचारवति शीतले जूटे वर्तमान- बन्द्रः क्षामता कलात्वं न त्यजति । श्वेतत्व धत्ते । हृदयस्थया कलङ्गलक्ष्भ्या च प्राप्त- विरहः । हृदयस्थितया च स्त्रिया विरोहितः कृशः पाण्डुश्च भवति । शीतले नदीतटे शेते ॥ भालखलादहरदमिशिखानुषङ्गं चक्रे वलद्धजगकङ्कणविप्रलोपम् ।

·सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । निःसर्वमङ्गलमथारचयच्छरीरं हर्तु खसाम्यमिव योऽसुरसुन्दरीणाम् ॥ ३१ ॥ असुरस्त्रीणामात्मसाम्यं निवारयितुमिव तासा ललाटादग्निशिखस्य कुडमस्यानुषङ्ग- महरत् । वलन्तो भुजगा बाहुगता ये कङ्कणास्तेषां विप्रलोप निवारण चक्रे । तासा शरीर सर्वमङ्गलेभ्यो निष्क्रान्त कल्याणरहित व्यवात् । ईश्वरस्य पुरस्त्रियां चामिशिखादिसंब न्धाद्यत्साम्यमभूत्तद्वारणायेवामिशिखादिकमपाहरदित्यर्थः । ईश्वरो हि ललाटेऽमिं वहति। भुजगाः सर्पास्त एव कङ्कणास्तान्वहति । सर्वमङ्गला गौरी तत्सहित शरीरं वहति ॥ यस्यात्तदाशवपुषः सरुषः सिताश्वे भालस्थलं श्रमपयःप्रकरं ववर्ष । हव्याशनो विषमनेत्रपुटोपविष्टो यत्पातसंभ्रमभियेव तिरोबभूव ॥ ३२ ॥ आत्तमभिनीतं दाशवपुः किरातरूप येन । सिताश्वेऽर्जुने सकोपस्य यस्य ललाटस्थल कर्तृ धर्मजलप्रवाहं ववर्ष । यस्य धर्माम्बुनः पातस्तेन संभ्रमाद्भीत्येव विषमे तृतीये नेत्र. पुट उपविष्टोऽनिरन्तर्दधे । ईश्वरेण खरूपस्य प्रकाशनाभावार्थ तृतीय नेत्रं गोपितम् । तत्र धर्मजलपातभीतिनिमित्तत्वेनोत्प्रेक्ष्यते ॥ शश्वत्सहेलचरणार्पणमात्रकेण कुर्वञ्जगज्जनितनिर्भरजातरूपम् । क्लेशेन सप्तदिवसानि सुवर्णवर्ष क्लुप्तवन्तमपि वाहवृषोऽतिशेते ॥ ३३ ॥ सहेल चरणयोरर्पण पादन्यासस्तावन्मात्रेण नित्य जनितान्युत्पादितानि निर्भराणि बहूनि जातरूपाणि सुवर्णविशेषा यस्य तदीदृश जगत्कुर्वन् । वाहवृषो य कष्टेन सप्ताहानि सुवर्ण वर्षन्त जयति । ईश्वरो हि सप्ताहानि सुवर्ण ववर्ष, वृषस्तु नित्य वर्षति, अतो वा- हवषो जयति । खभक्कान्खस्मादधिकान्करोतीत्याशयः ॥ आलोकमार्गमुपरोदुमभमसारं खोकपक्ष्मलदृशां नयनोत्पलेषु । तत्कालसंभ्रमहठक्षुभितेन धूम- मुद्गीर्यमाणमिव वाडवपावकेन ॥ ३४ ॥ मन्थाद्रिघट्टनभियेव पलायमानं तालतः सुचिरसंभृतमन्धकारम् । यं ·काव्यमाला । लुण्ठाकमुजिगमिषत्कमलानिवास- व्याकोशपङ्कजपुरःसरभृङ्गरीतेः ॥ ३५ ॥ योऽम्भोनिधेरुदितमाहितधान्नि हार- कालोरगेन्द्रनिबिडायसशृङ्खलाभिः । लोकत्रयग्लपनदुर्ललितं खकण्ठ- कारागृहे गरलमुत्तरलं बबन्ध ॥ ३१ ॥ (तिलकम्) खोके खर्गे पक्ष्मलदृशां स्त्रीणां नेत्रोत्पलेषु दृश्यं विषयं रोदुमकुण्ठशक्ति । खतो विस्तीर्णान्यप्यनिमिषस्त्रीणां नेत्रोत्पलानि विषभयात्संकुचितान्यासनित्यर्थः । अत एष तत्काले मथनविषये संभ्रमवशाद्धठेन क्षुभितेन सता वम्यमानं धूममिव । धूमो हि दहि- पथ रुणद्धि । अत एव च मन्थाद्रिणा मन्दरेण घटनं घातस्तद्भयेन पातालतः पलायमान चिरं राशीभूतमन्धकारमिव । तथोज्जिगमिषन्ती समुद्रादुद्गमिष्यन्तीति संभाव्यमाना या कमला श्रीस्तस्या निवासो गृहभूतं विकचं यत्पङ्कज तस्य पुरःसराः प्रथमोत्थिता ये अमरास्तेषां रीतेः शोभाया लुण्ठाकम् । तथा जगत्रयस्य ग्लपनं हर्षक्षपणं तत्र दुर्ललितं व्यसनिनमत्युद्भट कृत्वा समुद्रादुत्थितं गरलं विष गले हारभूता ये फणीन्द्राख एवा. च्छिदुराः शस्त्रशृङ्खलास्ताभिराहित धाम स्थान खकण्ठ एव कारागृह बन्धनधाम तत्र बबन्ध । यश्च लुण्ठाकश्चौरः सर्वग्लपकश्च चपलमुदेति स शृङ्खलाभिः कारागृहे वध्यते । तद्यस्य कैटभजिता घटितैक्यवृत्ते- र्वक्षः कटाक्षयति कंचन तुङ्गिमानम् । यस्मिन्परस्परसभाजनसौख्यमाप- देकोदरेण मणिना सह कालकूटः ॥ ३७ ॥ एक साधारणमुदरमुत्पत्तिस्थानं यस्य तेन मणिना कौस्तुभेन सह परस्परं सभाजन प्रीतिदर्शनं तेन सौख्य सुख यत्र कालकूटः प्रापत् । नान्यत्र संक्षिप्तत्वात् । काप्येकत्र तौ नावसताम् । हरिहररूपस्य यस्य वक्षसि विस्तीर्णत्वात्सम वसत इत्यर्थः । कैटभजिता हरिणा घटितैक्यवृत्तिरद्वैत येन यस्य वा । हरिहररूपस्येत्यर्थः । यस्य तद्वक्षः किमप्यो- नत्यं दर्शयति । तुङ्ग उदारे च वसतोोत्रोः सौहार्द भवति । महद्भिः सह संयोगे महतां तुङ्गत्ववर्णनमुचितम् ॥ गौर्या नतश्चरणयोर्दधदुत्तमाङ्गं संक्रान्ततद्रथमृगेन्द्रमुखद्युसिन्धु । यः प्रौढिमेति गुरुगर्वशमाय विष्णो रूपं रसादनुसरन्निव नारसिंहम् ।। ३८ ॥

·१ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
१९
यो गौर्यावरणयोर्नतः । अत एव संक्रान्तं प्रतिमितं तपमृगेन्द्रमुख बाहसिंहमुख
वसां सा सिन्धुर्गा यस्य तच्छिरो दधत् । प्रणामसमये हरशिरस्तिरोभूत सिंहमुख
प्रतिविम्बितम् , अतो नरसिंहरूप वहमिव हरेर्दभशाय सामर्थ्यमेति ॥
यस्यासकृत्प्रणमतो धृतमन्तुतन्तु.
नम्रानना गिरिसुताश्रुभिरञ्जनाकैः ।
मौलौ नवं लिखनि शीतरुचेः कलई
पुष्णात्यकाण्डयमुनाप्रणयां च गङ्गाम् ॥ ३९ ॥
रोषनिवृत्तये पुन पुन प्रणमतो यस्य सबन्धिनो मालिचन्द्रस्यापूर्व कलङ्क गौरी सा-
अनैरश्रुभिलिखति । तथाकाण्डे प्रयागादन्यत्र यमुनाया प्रणय परिचयो यस्यास्ता
गङ्गामानाश्रुभिः करोति । सापराधे भर्नरि प्रणमति स्त्रीणां रोपशमेनाश्रुपात खभा.
बतः । अतो गीर्याः पादयोऽपरि नमतो हरम्य मुकुटचन्द्र पतिता गौरीवाष्पकणाः क.
लइत्वेन सभाव्यन्ते, गमाया च यमुनात्वेनेत्यर्थ. ।।
प्राडिग्रहं विरचयन्वपुषः स्वरूप
पश्चादनुग्रहदशा च दिशन्नशेषम् ।
यः सर्गसंहृतिविपञ्चनमक्रमेण
चक्रे महानयविदा प्रथमः म्मरम्य ॥ ४० ॥
पूर्व कामस्य शरीरनाश कुर्वस्तदनु प्रसाददृष्ट्या विश्वशीकरणलक्षण रूप कामम्य
प्रतिपादयन्योऽक्रमेण सहारानन्तरमृष्टिलक्षणेन सर्गसहत्यो.मष्टिमहारयोविस्तारण चके।
यतो महानयविदा दर्शनज्ञानामाद्य । तस्मिन्दर्शने हि सहारानन्तरं सृष्टि ॥
सख्युः स्मरस्य नवकेतुकृते किरीट-
ख.सिन्धुवाहमकरं सहसेव हर्तुम् ।
यस्योत्तमाङ्गभुवि पुञ्जितमूर्तिरिन्दु-
रास्ते नगेन्द्रतनयाननवर्णचौर. ॥ ४१ ॥
खमित्रस्य कामस्य ध्वजकृते मौलिगङ्गाया वाहनभूत मकर हर्तुमिव चन्द्रो गौरीमुख.
कान्तिचौरः पुनितमूर्ति सकुचितवपुरास्ते । कलामात्रन्वान्संकुचितमूर्तिव मकरहरणार्थ
सभाव्यते । चौरश्च हरणोयतः खगोपनार्थ सकुचितमूर्तिर्भवति ॥
यस्मिन्विनिर्मितवति प्रसभं प्रकोपा-
दत्युप्रनिग्रहनवानुभवोपदेशम् ।
उद्घोप्यते ऋतुषु याज्ञिकतन्त्रविद्भि-
रद्यापि पिष्टचरुभाजनमजबन्धुः ॥ ४२ ॥

·काव्यमाला।
रोषवशायस्मिन्त्रादित्यस्यातिदुःसहो यो निग्रहो दन्तभलक्षणस्तस नवो योजनक
खदुपदेश कुर्वति सति पिष्टचरोः पुगेडाशस्य भाजनं भवनयापि याशिकरकः पुरोगकर
पात्रं वर्ण्यते । यदुन्मूलितदन्तविषया हेतू प्रेक्षेयम् ॥
यस्यांशवः सकलकैरववैरकारा
वक्रेषु यो मृगशामुपमानबन्धुः ।
लोढे मखेष्वसममन्त्रसखं हवियों
यः प्रोच्छ्रसत्कुसुमसौरभसार्थवाहः ॥ ४३ ॥
शेषस्य यत्फणभृतो वहदातपत्रं
यद्याचते जलधरं विधुरो मयूरः ।
दीक्षाप्रवेशकृशमर्हति यः शरीरं
यः सर्वतारकनिरर्गलराजमार्गः ॥ ४४ ॥
यस्तन्मयीभिरपि मूर्तिविवर्तनाभि-
स्तिष्ठन्प्रपद्य भुवनत्रयसामरस्यम् ।
पुष्णन्पदं जनिजरामरणानभिज्ञ
शास्त्रेष्वगादि मतिमद्भिरनष्टमूर्तिः ॥ ४५ ॥ (तिलकम्)
यस्य रश्मयः सकलोत्पलानां वैरकरा' सोऽर्कः, तथा यः स्त्रीमुखेषूपमानेन बन्धुः
परिचितः स चन्द्रः, तथा यज्ञेषु यो मन्त्रपूतामाहुतिं भुते सोऽमिः, तथा यो विकसतां
पुष्पाणां सौगन्ध्यस्य सार्थवाहः सोऽर्थाद्वायुः, तथा यच्छेषाहेराच्छादकत्वाच्छत्रमर्यामिः,
विधुरः पिपासितो मयूरो बर्हिणो मेघ यद्याचते तज्जलम् , यः शरीर दीक्षाप्रवेशेन नि.
यमेन तनु बिभर्ति स यजमानशब्दव्यपदेश्यात्मा, यः सर्वेषां तारकाणां निरर्गलोऽनि-
कृष्टः पन्था अर्थादाकाशः, तन्मयीभिरादित्यादिमयीभिरष्टभिर्मूर्तिविवर्तनाभिः शरीरपरि-
णामैर्भुवनत्रयसामरस्य व्यापकावस्थान प्राप्य तिष्ठनिजरामरणानां जन्मजरामृत्यूना-
मनभिज्ञ पद पुष्णशास्त्रेषु वेदादिषु मतिमद्भिर्ब्रह्मादिमियों भगवानष्टमूर्तिरविनाशिरूपो-
ऽगादि गदितः । अपिर्विरोधद्योतक' । यो मूर्तीनामष्टकेन जगन्ति व्याप्नोति स कथमन-
ष्टमूर्तिः । नाष्टौ मूर्तयो यस्येति तत्पक्षे वाक्यम् ॥
ऊध्र्व व्रजकमलजाकलितस्फुलिङ्गं
लिङ्गं तदमिमयमाविरवीभवद्यः ।
गच्छन्नधोऽवधिदिदृक्षुतया मुकुन्दो
यत्राग्रहीन्मुहुरबामुखधूमरेखाम् ॥ ४६ ॥

·९ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ७१ - भमिलिङ्गस्योविधिदर्शनेच्छयोर्ध्व गच्छन्कमलजो प्रमा स एवाकलितः स्फुलिको बहिकणो यत्र । तथाषोऽवधिदर्शनेच्छयाधो गच्छनारायणोऽवायुम्वस्य सुधगामिनो धू. मस्स भङ्गिमाहीत् । तदग्निमय लिा यः प्रकटयामास । हरिबह्मणोधूमामिकणत्वारोप. द्वारेण लिगावधिभावः सूचितः । धूमस्फुलिायोरदरगामित्वात् ।। यो वाहिनीं सुमनसां घटितार्धचन्द्रा कुर्वन्पुराणकवितुर्मुखभङ्गहेतुः । भोगैर्वपुः परिचरन्निजमेव चित्रं पुष्णाति सेव्यगुणमपदमद्वितीयाम् ॥ ४७ ॥ सुमनसा देवानां वाहिनी नदी गहा घटितः सक्रान्तोऽर्धचन्द्रो यस्यास्ता कुर्वन् । पुराणकवितुर्ब्रह्मणो मुखभहस्य शिरस्छेदम्य हेतु । भोग सर्पशरीरैरेव निज वपुः परि. चरन् । यः सेव्यस्य सेवनीयस्य राजादेर्गुणास्तेपा संग्दमद्वितीयाममहशी धत्ते । चित्र. शब्दो विरोधद्योतक । यः समुनसा पण्डिताना गण घटिनोऽर्धचन्द्रः खलीकारार्थ गल. हस्तिका यस्यास्तां करोति । पुराणस्य कवेर्मुखभङ्गेऽवमाने हेतुः । भोगदृष्टानपानायै. निजमेव वपुः परिचरति म सेव्यगुणान्विभर्तीति विरोध ॥ द्राक्संधिष्विव पत्रिपु व्यवहृति संचारयन्पञ्चमु व्यञ्जन्नारभटी शनैरुपनमत्सर्वाङ्गहाराकुलैः । निर्वाह्य स्ववधाख्यनाटकविधि मीनावचूलो विश- न्यन्नेत्रामिशिखावलीजवनिका तात्पर्यतोऽन्तर्दधे ॥ १८ ॥ मुखादिषु पञ्चसु संधिष्विव तापनायेषु पञ्चमु शरेषु व्यवहारं लक्ष्यपात दर्शयन् । भारभटी सरम्भम् , रौद्रवृत्तिविशेष च प्रकटयन् । उपनमतां सर्वाहाणां दाहात्मकेन हारेणाकुल', अङ्गहारैः करणविशेषैश्वाकुलः । खवधनामनाटक सपाद्य यनेत्रामेाला. पतिरेव तिरोधायकत्वाज्जवनिका तिरस्करिणी ता विशन्मीनावचूल. काम , विशेषण- साम्यावच्छिन्नः शैलूषश्चान्तर्दधे ॥ तरलविवलनाभिः पतयस्ताः शिखानां यदलिकनयनान्तर्वर्तिनः पावकस्य । रविजमनसिजादिप्लोषशौटीर्यबन्धो. ररुणजयपताकाटकमुन्मीलयन्ति ॥ ४९ ॥ यद्भालनेत्रान्त.स्थितस्य यमकाममुखाना प्लोषे दाहे शौटीर्यबन्धोधृष्टत्यामेस्तरलं कृत्वा विवलनाभिः स्पन्दैहेतुभिवालामाला रकानां जयध्वजाना भहिं बिभ्रति । ब.

·काव्यमाला। लिनो हि जयपताका उचिताः । अमिश्च यमकामदाहाली, तो ज्यान संभाव्यन्ते ॥ स प्रीतिं च कुतूहलं च जगतां पुष्णातु यस्य खवं वामार्धक्रमणोत्सवो गिरिजया यत्र क्षणं जायते । संभिन्नोभयवाहनाग्रिमखुरन्यासक्रियानिःसर- न्मुक्तादन्तुरजातरूपविपुलालंकारवत्युवरा ॥१०॥ यत्रोत्सवे गौरीश्वरावस्थायां खामिसंभेदात्समिन्ने एकीभूते ये उभे वाहने तयोर्यावप्रिमखुरौ तयोर्या न्यासक्रिया संचरणं तेन निःसरन्ति निर्गलन्ति यानि न्तुराणि समौकिकानि जातरूपाणि । सिंहस्य करिकवाटपाटनान्मौक्तिकानि, वस्तुधर्मत्वात्काञ्चनानि, तान्येव विपुला अलकारा विद्यन्ते यस्याः सा भूमिर्जायते ।। गौर्या खयमप्रेरणया हरवामार्धाक्रमणमेवोत्सवो विश्वस्य प्रीतिम्, विचित्रत्वात्कौतुक वितनोतु । उत्सवे चालकारधारणमुचितम् ॥ नाट्यारम्भे क्षुभितमभितो यो दधानः शरीरं सर्वाङ्गेभ्यः प्रसभमुदयद्भास्मनं रेणुजालम् । पश्चाल्लोकत्रितयविपदां द्रागिवोत्सारितानां दिक्षु न्यस्यत्यनिभृतशिरःसिन्धुपाथःसनाथम् ॥ ११ ॥ वृत्तारम्भे क्षुभित लोलं शरीरं दधानः, अत एव समस्खावयवेभ्यस्तरमोत्तिछन् । तथानिभृता या शिरःसिन्धुर्गङ्गा तस्याः पाथो जलं तेन सनाथं युक्तं भमरेणुजालं वो विपदामिव पश्चारिक्षपति । यतो दिक्षु दिगन्तेषु निष्कालितानाम् । दुष्टस्य देवालिका लितस्य पुनः प्रवेशाभावार्थ पश्चाद्भस्मजल क्षिप्यत इत्याचारः ॥ दन्तोदन्ततिलाञ्जली दिनपतेरम्भोजयोनेः शिरो- दारिये नयनोद्धतौ भगवतो लीढासुरेन्द्रायुषः । किं चाशेषवपुर्व्यये रतिपतेर्यः कारणत्वं भज- न्यायाति न कुत्र नाम जगतः सर्वाङ्गसिद्ध्यङ्गताम् ॥ १२॥ दिनपतेः सूर्यस्य दन्तानामुदन्तः कथा तस्य तिलाञ्जलौ, वक्रोक्त्या निःशेषतयोन्म लने । तथा ब्रह्मशिरोदौरिये मूर्धच्छेदे । तथा लीढ निगीर्णमसुरेन्द्रायुर्येन तस्य भगवतो हरेर्नेत्रोद्धरणे । कामस्य समस्तशरीरनाशे च हेतुभावं भजन्यः सर्वाङ्गायाः संपूर्णायाः सिद्धरणतां साधनलं कुत्र नायोति । अपिर्विरोधद्योतकः । यो दन्तादीनामहप्नो भा• हेतुः स सर्वानानां सिद्धावगवामाशातीति चित्रम् ॥

·५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ७५ खयं बभ्रुविभ्रद्विषमनयनस्थेन शिखिना द्रढीयः सौहार्दै सततमनुरुद्धौषधिपतिः । जटाजूटो यस्य त्रिभुवनमन.कौतुककृतः स धत्ते विश्रब्धावसथपथरीते फणभृताम् ॥ १३ ॥ खय राग विना कपिश. । विषमनयनस्थेन शिखिनाग्निना दृढतरं परिचयं बिभ्रत् । सदानुरुद्ध ओषधिपतिश्चन्द्रो येन । स त्रिजगदाश्चर्यकारिणो यस्य जटाजूरः सर्पाणामा- श्वस्वावस्थानभङ्गि धत्ते । अथ च यः खय बच कुल: । शिखिना मयूरेण यः सौहार्द बिमति । ओषधीनां नागदमनीप्रभृतीना पतिर्येन धृत स कथ सर्पाणामाश्वासस्थानम् । नकुलमयूरौषधिपतयो हि प्रत्येक वैरिण , कि पुन समुदिता इति कौतुकम् ॥ द्वैधस्यान्तं व्यधित वपुषोर्यस्तमन्द्रीन्द्रपुच्या साकं स्थानं कुसुमधनुषोऽनुग्रहात्यादरस्य । सौन्दर्याख्यानवधिमदिरानिर्भरे यत्र नेत्र- लेंभे वृन्दारकमृगदृशां खैरमापानकेलिः ॥ १४ ॥ खसंबन्धिनोः शरीरयोद्वैधस्य द्विरूपत्वस्यान्तमेकरूपता यः शैलपुच्या सह चकार । कर्तृसाहित्यागौर्यप्यकरोदित्यर्थः । कुसुमधनुष कामस्य योऽनुग्रहो दग्धस्याप्यनुष्ठेयाज्ञत्व स एवात्यादरस्तस्य स्थानम् । स्त्रीपुसयो शरीरैक्य हि कामाज्ञानुष्ठानलक्षणम् । सौन्दर्या- ख्या सौन्दर्यव्यपदेश्या,अनवधि पीयमानत्वेऽप्यक्षया मदिरा तया निर्भरे यत्र शरीरैक्ये देवस्त्रीणां नेत्ररापानक्रीडा प्राप्ता । गौरीश्वराभ्या खशरीरैक्ये सपादिते सति देवस्त्रियः साभिलाषमवसन्नित्यर्थ. । दृष्टेविस्तारान्मनस सानुरागलाच मृगदृशामित्युपन्यस्तम् ।। बिभ्रत्या प्रभुशक्तितां रतिपतेरेकत्र भागे कृत- प्रत्यादेशमगाधिराजसुतया यस्तद्वपुः पुष्यति । वामो यत्र कुचो विस्फुरदुर.शेषाहिरत्नान्तरे संक्रान्तो नयतीव दक्षिणमपि प्रत्यक्षसंलक्ष्यताम् ॥ १५ ॥ रतिपते कामस्य प्रभुशकिता दधल्या गौर्यैकत्र वामे भागे कृत' प्रत्यादेशः खयमा. क्रमणेन निराकरण यस्य तच्छरीरं बिभर्ति । प्रभुशक्तिमांश्च खयमाकामति । शरीरे यदर्धे सामाक्षिण तत्र विस्फुरनुर स्थो य. शेषाहिस्तदनमध्ये प्रतिबिम्बितो वामः स्तनो गुप्तमपि दक्षिण स्तन प्रत्यक्ष दृश्यतामिव नयति । दक्षिणार्धाभरणीभूतस्य फणिपतेः फणरनमध्ये वामस्तनः प्रतिविम्बितो दक्षिणस्तनतया सभाव्यत इत्यर्थः । बीपुंसैकात्म्यकल्माषितगति घटयन्यो वपुस्तन्निमेष- केशावेशान केषां सुचिरमुदहरत्पर्षदं लोचनानाम् । ।

·७४
काव्यमाला।
वामाङ्गोत्तंसगारुत्मतमणिकिरणापटुता| रजन्या
प्रेयस्या यत्र चूडाविधुरपि वहतीवार्धनारीश्वरत्वम् ॥११॥
यत्रकीकृते वपुषि वामार्धस्योत्तंसो मूर्धाभरणं ये गारुत्मतमणयस्तेषां
छादितमध यस्य तथाविधः सन्मौलिचन्द्रो रात्र्या वल्लभया साहर्धनारीश्वरवमिव प्रम
मोति । मरकतरनरश्मिभिरसितवादात्रित्वेन संभावितैश्चन्द्रस्याच्छादितखादर्षनारी
श्वरता संभाव्यत इत्यर्थः । स्त्रीपुसयोरैकात्म्यमेकरूपतापादनं तेन कल्माषिता शवलित
गतिर्यस्य तद्वपुः संपादयन्केषां न नेत्रपति निमेषत्वकर्तृकान्लेशादुदहरदुद्धतवान् । सर्व
एव लोकोत्तरलागौरीश्वररूप निनिमेषतयापश्यन्नित्यर्थः ॥
देहद्वन्द्वैकशेष सममबनिभृतः कन्यया निर्मिमाणो
यस्तं शस्तं प्रयुङ्क्ते प्रतिरजनिमुखं नाट्यलीलारहस्यम् ।
श्राम्यन्तो दक्षिणार्धाभरणफणभृतो यत्र फुल्लत्फणानं
क्लाम्यद्वामार्धनिर्यत्सुरभिमुखमरुत्पानगोष्ठी जुषन्ते ॥ १७ ॥
नाट्यवशारिखद्यमाना दक्षिणार्धाभरण ये फणभृतः सर्पाः, अबलखाकाम्यप्राप्त
यद्वामार्ध ततो निर्यन्तो मुखमरुतस्तेषां पानार्थ गोष्ठीमासनबन्धन फुल्लत्फणानं व्यादीर्ण
फण कृला सेवन्ते त देहद्वन्द्वस्यैकशेष द्वितीयार्धेन निति गौर्या सह कुर्वाणो यः प्रदोष
नाव्योत्सव कुरुते तमित्येकशेषविशेषणस्य यत्रेति प्रतिनिर्देशः । एकशेषनिर्देशेन गौरी
श्वरयोः सरूपत्व सूचित मिति भद्रम् ॥
इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकवि-
राजाराजानकश्रीमसकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये
भगवद्वर्णन नाम पश्चमः सर्गः ।
षष्ठः सर्गः।
अलिब्रजस्यानशनव्रतान्तो मानोग्रशापावधिरङ्गनानाम् ।
अथैकदानङ्गमदानुकूलः पुष्पावचूलः समयो जजृम्भे ॥ १ ॥
अथ भगवतः कैलासाश्रयणादनन्तरम् । अथग्रहणं तत्रैवेति प्रतिपादनार्थम् । एक-
स्मिन्समये पुष्पावचूल: समयो वसन्तो जजृम्भ उल्ललास । शिशिरे पुष्पाभावाइमर,
लस्यानशनं भोजनाभाव एव व्रत तस्यान्तः समाप्तिः। वसन्ते मकरन्दोद्भवात् । वीणा
मान एवोप्र. शापस्तस्यावधिः समाप्तिसंकेतः । वसन्ते मान वोढुमशक्तः । अतोऽनास
मदस्तस्यानुकूल: ॥
क्रमादवाची मलयाद्रिबन्धुमुदीक्षमाणां पवनं युवानम् ।
उपोढतापं प्रथयशरीरं प्रियोऽम्बुजिन्याः शिथिलीचकार ॥ २ ॥

·१ सर्गः। श्रीकण्ठचरितम् । मलयाद्रेर्बन्धुं नववायु प्रतीक्षमाणामवाची दक्षिण दिश नलिन्या नायकः सूर्यः क्र. मादशिथिलयत् । वसन्ते सूर्यस्योत्तरदिग्गमनात् । मेघापायादेहस्य ताप वहन् । शिथि- लीकरणोक्त्या वसन्तस्य प्रौढत्व सूचितम् । अथ च विशेष गसाम्यावच्छिन्नत्वाक्षिप्त ना- यिका महत· कम्यचिद्वन्धु तरुणमभिप्रायेणेक्षमाणामम्वुजिन्या. सखीवव्यवहृताया वल्लभः खदेहमीर्घ्य या तापेन युक्त वहशिथिलां करोति । अनुभूतस्नेहा चित्तादवरोह- यतीत्यर्थ.॥ कश्मीरकान्ताननकिंकराणि पङ्केरुहाणि क्व न पल्वलेषु । अथाविरासन्सहसोपगन्तुं वसन्तलक्ष्म्या इव विष्टरत्वम् ॥ ३ ॥ कश्मीरस्त्रीमुखाना किकराणि पद्मानि तडागेषु क नाविरासन् । अन उत्प्रेक्ष्यते- वसन्तलक्ष्म्या आसनव गन्तुमिव । लक्ष्म्या पद्मासनत्वात् । पझे वेव वसन्तलश्मीरर. सदित्यर्थ ॥ अखण्डषागुण्यपथेषु विद्वान्वसन्त एको रसपार्थिवस्य । अन्यर्तवो मान्मथपुस्तकेषु न ग्रन्थिमुन्मोक्तुमपि क्षमन्ते ॥ ४ ॥ रसपार्थिवस्य कामस्याखण्ड यत्षागुण्य जगद्विषय सधिविग्रहादिव्यवहारम्तन्मार्गपु वसन्त एको विद्वान्बभूव । पार्थिवत्वात्पाहुण्योक्ति । वसन्तादन्ये ऋतवो ग्रीष्मादर. कामतन्त्रेषु प्रन्थिमात्रमपि निवारयितु न शक्ता । अपिशब्देन दण्डापूपिकया कामश'- नावबोधो दुष्कर इति सूचितम् । सौन्दर्यातिशयेन वसन्तो यथा कामकथान्तरङ्गो न तथा ग्रीष्माद्या इति कविना प्रौढोक्त्या वर्णितम् ।। स्फुरत्पलाशोष्ठपुटो विलोलद्विरेफमालातरलीकृतभूः । फुल्लाजनि.स्पन्ददृगास्त नूनं शृङ्गारकाव्योन्मुखधीर्वसन्तः ॥ ५॥ स्फुरन्ति चपलानि पलाशान्येवोष्टपुट यस्य । विलोलालिपगिरेव कम्पिता भूर्येन । फुल्लान्यजान्येव नि.स्पन्दा दृग्यस्य । अतो नून मन्ये वसन्तः शृङ्गारकाव्ये कामवीर्य- प्रबन्धे संमुखी धीर्यस्य स आस्त । सर्वाभिर्विच्छित्तिभिर्वसन्तः काम प्रकाशितवानि- त्यर्थ. । अन्यश्च काव्य कुर्वन्नेवविधो भवति । चिरानुभूतोष्णमयूखसख्यप्रवृद्धतापग्लपनेच्छयेव । दिग्दक्षिणा चन्दनसौरभामरुत्तरङ्गप्रणयं पुपोष ॥ ६ ॥ चिरमनुभूत कृतानुभाव यदुष्णमयूखसख्य दक्षिणायनकृतः सूर्यसंयोगस्तेन प्रदो यस्तापस्तस्य ग्लपन खण्डन तत्रेच्छयेव दक्षिणा दिक्चन्दनसौरभेणाईस्तत्क्षणस्पृष्टो यो मरुत्तत्परिचयं पुपोष । वस्तुगत्या वसन्ते मलयमरुद्वहति । दक्षिणदिशस्तत्सेवनं तापनि- वारणेच्छानिमित्तत्वेन संभाव्यते । उष्णमयूख इति साकूतम् । अन्योऽपि तापार्तश्चन्दनं पवन च सेवते ।।

·७६
काव्यमाला।
-
शनैः शनैर्मानवतीकवोष्णश्वासोमिभिः सार्धमवर्धताहः ।
निशीथिनी कार्यदशां वियोगिजीवाशया सार्धमपि प्रपेदे ।।
मानिनीनामतनुतापवशात्कवोष्णा. किंचिदुष्णा ये निःश्वासास्तैः सह अमेज
वधे । दिनेषु वृद्धेषु विरहवशान्मानिन्यो बहूनिःश्वासानमुश्चमित्यर्थः। विरहिणा
जीवन आशया साक रात्रिर्दुर्बलतामापन् । वसन्ते रात्रिष्वल्पीभूतासु विरहिणो
शामत्यजनित्यर्थ. ॥
पलाशरक्ताईनखे वसन्तकण्ठीरवे मानगजोऽजनाभ्यः ।
भीतो ययौ साञ्जनबाष्पपतिच्छलाद्विमुक्तायसशृङ्खलालिः ॥
वसन्त एव कण्ठीरवः सिंहः । पलाशानि किशुकान्येव रक्तार्दा नखा यस्य
न्सति भीतो मान एव हस्ती स्त्रीभ्यः सकाशाद्ययौ पलायितः । साअनाधृव्याजाद्विमु
त्यक्तायसी लोहमयी शृङ्खलापटिपैन । सिंहे च पलाशे पल मांसमश्नाति, अत एव रजा
ईनखे सति भीरुदछेदितशृङ्खलो गजोऽपसरति ॥
दिग्दक्षिणाकै न शशाक हातुं तत्संगतः सोऽपि सदाल्पतापः ।।
परस्परं कि तु तयोस्तदानीं न वेद्मि कः पैशुनमाचचार ॥९॥
दक्षिणा दिगक त्यक्तु शक्ता नाभूत् । षण्मासान्रवेदक्षिणदिक्स्थत्वात् । तथा दविष
दिशासंगतः संगच्छमानस्तत्संगमाद्वा स रविश्च सदाल्पतापोऽभूत् । दक्षिणायने हिमक
यत्वात्। तयोरर्कदक्षिणदिशोरन्योन्य भेदक पैशुनमसत्यदोषारोपणं कश्चकारेति न जाने।
लिङ्गविशेषाद्विशेषणसाम्याच दिगर्कयोः कामुकमिथुनव्यवहारप्रतीतिः । तत्पक्षे दक्षिणा-
नुकूला ॥
ये तस्थुरुद्यानपथेऽतिवेलमनेलमूकाः शिशिरेऽन्यपुष्टाः ।
ऋतुक्षितीशस्य त एव चित्रमास्थानविद्यापतयो बभूवुः ॥ १० ॥
उद्यानान्तर्ये शिशिरेऽनेलमूका वक्तु श्रोतु चासमर्थास्तस्थुस्त एव कोकिला वसन्त-
स्यास्थाने विद्यापतयः पण्डिताश्चित्र बभूव । राजानुगुणोक्तिरियम् । अनेलमकाथान्य-
पुष्टा भवन्ति ॥
उद्यद्रजोभिर्घनपत्रशोभै रुन्धद्भिराशाः परपुष्टनादैः ।
अध्वन्यलोकः सुरभेबिभाय कंदर्पसैन्यैरिव बालचूतैः ॥ ११ ॥
उद्यद्यद्रजो मकरन्द', धूलिश्च येषु । तथा घना पत्राणां [किसलयानाम्], वाहनाना कर
शोभा येषु । तथा परपुष्टनादैः पिकशब्दैः, परमत्यर्थ पुष्टै दैश्च करणैराशा दिशः, अ
याशाश्च रुन्धद्भिः । कामकटकैरिव चूतवृक्षहेतुभिर्वसन्तात्पथिकलोको भीतो बभूब
वियोगिभिः प्रोच्छुसदट्टहासवासन्तिकाशिक्षितसाहसानि ।
अकाण्डवैतण्डिककोकिलानि कैरप्यसहन्त न काननानि ॥१२॥

·१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । प्रोच्छ्रसन्नदृहासो विकासो यासां ता वासन्तिका माधव्यस्ताभिहेतुभिः शिक्षितं साहसं विरहिवधादियैर्येषु वा । तथाकाण्डे रात्रावपि वैतण्डिता बहुजल्पाकाः कोकिला येषु तानि वनानि कैरपि विरहिभिर्न सेहिरे ।। विवृण्वता सौरभरोरदोषं बन्दिव्रतं वर्णगुणैः स्पृशन्त्याः । विकखरे कस्य न कर्णिकारे घ्राणेन दृष्टेववृधे विवादः ॥ १३ ॥ कर्णिकारे सौरभरोरं सौगन्ध्याभाव एव दोषस्त प्रकाशयता घ्राणेन सह दृटेर्विवादो ववृधे । यतः कर्णिकारवर्णगुणैर्हेतुभिः स्तुति कुर्वन्त्या. । दृष्टिनासिकयो खविषये गुण- दोषदर्शनात्तनिराकरणसमर्थहेतूपन्याससामर्थ्याभावेन निर्णयरहिते विवादे समाप्ति सी- दित्यर्थः । कर्णिकारस्य वर्णसौभाग्यं सौगन्ध्याभावश्च कविना युक्त्या प्रतिपादित इति कर्णिकारमल इति प्रसिद्धि. ॥ शशाक नो यः किमपि ग्रहीतुमध्याप्यमानोऽपि वराङ्गनाभिः । उद्यानलीलान्यभृतस्तदानीं स सिद्धसारस्वततां प्रपेदे ॥ १४ ॥ वरा उत्तमा उपाध्यायकर्मणि निपुणा या अङ्गनास्ताभिः पाठ्यमानोऽपि यः कोकिल: किंचिदप्यध्येतुं नाशकत्, स तदानीं वसन्तकाले सिद्ध स्वय निष्पन्न न तु साध्य सरखती- संबन्धि वाग्भवकौशल यस्य तद्भाव प्रपेदे । 'पुराङ्गनाभि ' इति वा पाठः । नगरस्त्रीभिः । न तु ग्राम्याभिरित्यर्थः । पुरेति भिन्न पद वा।समन्तादन्यदा पठने प्रेरितोऽपि जाध्यमेव योऽभजत्, स कोकिलो वसन्ते खयमुपाध्यायनिरपेक्षतया वाकौशलशाली बभूवेत्यर्थः ।। व्यक्तानलोल्काकृतिमध्यमध्यसमुच्छलद्गुच्छगवाक्षिताङ्गी । कडूलिवल्लिस्तुहिनात्ययेऽपि बभावनङ्गस्य हसन्तिकेव ॥ १५ ॥ व्यक्ताः फुल्ला अनलोलकाकृतयोऽमिज्वालारूपत्वेन व्यवस्थिता मध्यमध्य उत्पन्ना ये गुच्छाः स्तबकास्तैर्गवाक्षितानि जालयुक्तान्यङ्गानि यस्याः सा कङ्केल्लिवल्लिरशोकलता बभौ । अनङ्गस्य हिमाभावेऽपि [अङ्गार]शकटिकव । हसन्तिका च जालयुक्का शस्त्रमयी मनामिः॥ स्वपक्षलीलालडितैरुपोढहेतौ मरे दर्शयतो विशेषम् । मानं निराकर्तुमशेषयूनां पिकस्य पाण्डित्यमखण्डमासीत् ॥ १६॥ ख आत्मीय कोकिलस्य पक्षस्तलडितैरुपोढा हेतिरायुध येन पिकपक्षविक्षेपैरेव का. मस्य धनुष्कार्यसिद्धेः । कामे बलोपोद्वलनाद्विशेषमाधिस्य दर्शयतः कोकिलस्य पा. 1. रोरशब्दो दारिट्यवाचक:. 'पात्रेषु रोरशिखिभागिषु' इति राजतरङ्गिगी (५।१५). २. एतच्छोकनिर्माणादेव महस्य 'कर्णिकारमसः' इति नाम जातम् एवमेव तत्त- दपूर्वकल्पनायुक्तश्लोकनिर्माणात् दीपशिखाकाालेदासः, छत्रभारवि., घण्टामाय., ताल- रखाकरः, यमुनात्रिविक्रमः, इत्यादिविशिष्टनामानि कवीना जातानीति ज्ञेयम्.

·काव्यमाला। . ण्डित्यं ज्ञवं तरुणानां मानं वनितोपेक्षां निवारयितुमखण्डमभूत् । अथ च षितधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः । हेतुः साधनोपन्यासः । हेतुबलेन खपक्षे दर्शयतः कस्यचित्पण्डितानां मानं प्रत्यक्षादि निराकर्तुं ज्ञलमस्ति । सिन्दूरितानङ्गमतङ्गजास्यं यद्वयानशेऽशोकरजो जगन्ति । तन्मानिनीमानतमोऽङ्क(न्त कारं बालातपाइंकृतिमारुरोह ॥ १७॥ सिन्दूरितं सिन्दूरवत्कृत कामकरिमुख येन तदशोकानां रजो जगन्ति व्याप्त्या जगृहे यत्ततो हेतोर्मानिनीनां मानतमसोऽ(न्त)कारं विनाशकं बालातपस र्धामाप । यथा बालातपोऽन्धकार निराकरोति तथाशोकरजो मानं निराकारेलः। नीरन्ध्रनिर्यत्सुमनोनिकायकाषायपट्टप्रणयादशोकः । जग्राह भिक्षुव्रतमध्वगानां मनःसु शून्यत्वमिवोपदेष्टुम् ॥ १८ ॥ नीरन्ध्र निविवर कृत्वा निर्यत्रुद्भिद्यमानो यः सुमनोनिकायः पुष्पसमूहः स एव काषायपट्टस्तस्य प्रणयात्परिचयादशोको भिक्षुवत शाक्यदर्शननिर्दिष्टमाचारमिव जग्राह किं कर्तुम् । पान्थानां चेतःसु शून्यत्वं किंकर्तव्यतामूढत्वमुपदेष्टुम् । भिक्षवो हि काषा- यधारिणः शून्यत्वमनुपपद्यमानरूपत्वमुपदिशन्ति ॥ वियोगिनीरोषकषायितेव नेत्रद्युतिर्विस्फुरिता स्मरस्य । प्राप्ता पलाशेषु बभौ शुकामचञ्चुस्तुतिस्तेयनिरङ्कुशेषु ॥ १९ ॥ मानवशात्प्राप्तविरहासु यो रोषस्तेन कषायिता रक्ता कामस्य दृष्टिदीप्तिः पलावे. विव प्राप्ता शुशुभे । यतः शुकानामग्रचञ्चोश्चश्वग्रस्य रक्तत्वेन या स्तुतिस्तस्याः स्तवं हरणं तत्र निरङ्कुशेषु निरवग्रहेषु । पलाशानां नैसर्गिक रक्तत्व नास्ति, किं तु मानिनी- क्रोधारुणा कामस्य दृष्टिः पलाशेषु पतिता । लोहितत्वात्स्मरोद्दीपकत्वाच्च संभावना । स्तेनेषु च क्रुद्धा राजदृष्टिः पतति ॥ कामप्रशस्त्यक्षरसंप्रदायो वियोगिहालाहलबीजमुष्टिः । द्विरेफराजी रुरुचे लतानां अवेयगारुत्मतरत्नमाला ॥ २० ॥ कामस्य यशःप्रशस्तिस्तत्राक्षराणि तेषां संप्रदायः परम्परागतः क्रमः । कृष्णत्वा न्मालारूपत्वाच्च । तथातएव विरहिणां विषबीजमुष्टिः । अथवा हालाहलशब्देन दुई लक्ष्यते । तथा लताना प्रैवेयं ग्रीवाभरण चासौ गारुत्मतरत्नाना माला । लता मंत्र नायिकास्थानीयाः ॥ सत्यं वसन्तक्रकचक्षतानां शल्कं निशानामलयो बभूवुः । न चेत्कथं पान्थनितम्बिनीनां व्यधुईशोरान्ध्यनवोपदेशम् ॥२१॥ वसन्तेन का कचेनेव करणेन क्षताना तनकृताना रात्रीणां शल्कं चूर्ण भ्रमरा - . -- ·१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । नूनमभवन् । भ्रमराश्च शल्क यदि नाभवंतत्कथं पान्थस्त्रीणां दृष्टेरन्धभावोपदेशमकार्षुः । चूर्णमेव हि दृष्टेरान्ध्य करोति । आन्ध्य हि विरहजनित चूर्णकृत च दृष्टिविघातार्थम् ॥ कंदर्पकर्णेजपभूमिकासु मधुव्रता धैर्यमधीतवन्तः । विलुप्तकोषाः सुमनःशतानामचीकरन्निग्रहमध्वगानाम् ॥ २२ ॥ कदर्पस्य कामस्य कर्णेजपभूमिकासु पिशुनरूपग्रहणावस्थासु धैर्य धृष्टभाव शिक्षित- वन्तो भ्रमरास्तथा सुमनःशताना पुष्पसमूहानां विलुप्तो भुक्तः कोषो मकरन्दो यैस्ते पन्थानां दु खानुभवरूप निग्रह वसन्तेन कारयामासु । अथ च केचिद्राज्ञोऽग्रे पैशुन- माचरन्तो देवाना हेतगा अध्वगाना सन्मार्गगामिना निग्रह कारयन्ति ॥ द्विजाधिराजेन गवां प्रसादात्प्रतिक्षपं कारितभूमिसेकः । पान्थप्रियाणामृतचक्रवर्ती नेत्रेष्ववग्राहमपाचकार ॥ २३ ॥ गवां रश्मीना प्रसादान्नैर्मल्याद्विजाधिराजेन चन्द्रेण का कारितो भृमिसेको येन हेतुक; स ऋतुचक्रवर्ती वसन्ते विरहिणीनां नेत्रेषु वर्षप्रतिबन्धन निवारयामास । ता अरोदयदित्यर्थः । अथ च द्विजाविराजेन ब्राह्मणवरेण गवां धेनूनां प्रसादेन कारितः क्षीरेण भूमिसेको येन स चक्रवर्ती खदेशेषु वर्षप्रतिबन्ध निहन्ति । अण्यन्तावस्थायां करोते. कर्तृपदभूतस्य द्विराजशब्दस्य ण्यन्तावस्थायाम् 'हक्रोरन्यतरस्याम्' इति पा- क्षिक कर्तृत्वम् । कर्तुस्तेनानभिहितत्वात्तृतीया । 'अवग्रहो वर्षप्रतिबन्धे' इति वा घञ् ॥ गलत्तुषाराम्बुकणान्किरन्ती दैर्घ्य नयन्ती पिककूजितानि । वियोगिनीनामवनी तदानी किं रोदनाय व्यधितोपदेशम् ॥ २४ ॥ विरहचिन्तया भुव लिखन्तीना विरहिणीना तापवर्षकन्दिताविर्भाव । अतो वसन्ते तापवशाद्गलत्तुषार हिम यस्या अतोऽम्बुकणान्तवन्ती, अतः शीतलत्वाकोकिलशब्दा- न्दीपीकुर्वती, भूमिविरहिणीना रोदनोपदेश किमकाषींदिति सदेह ॥ सपक्षपाता निरुपाधिबन्धोश्चिराय वेगादुपरि भ्रमन्ती । अकल्पयचूततरोः वदेहमारात्रिकायेव मधुव्रताली ॥ २५ ॥ निरुपावि भ्रमरकृतमुपकार विना बन्धोरुपकारकस्य चूतवृक्षम्योपरि सौरभलोभाद्र- मन्ती, सह पक्षाभ्या करणा-या पातेन गमनेन वर्तते या सा भ्रमरमाला चूतवृक्षस्या- रात्रिकाय पूर्णपात्राय भूतादिदोषशमनहेतो. खदेहमकापयदिव । अकारणवान्धवस्य च खदेहमारात्रिकाय सपक्षपातो जन कल्पयति ॥ न मानभङ्गाय बभूव केषां लोलालिमालाभ्रुकुटिच्छटाभिः । विश्वैकजिष्णोर्मदनस्य नव्यसाचिव्ययोगान्मधुरुन्मदिष्णुः ॥ २६ ॥ १. लुण्ठितकोषा..

·काव्यमाला। । एकस्य विवजेतुः कामस्य नवमन्त्रित्वादृप्तो वसन्तो लोलावपा का एव भ्रुकुटिच्छटास्ताभिः केषां न यतीनामपि मानखण्डनाय बभूव । तथा मानमत्यजनित्यर्थः । नवसचिवश्व भ्रुकुटिभिः सर्वेषां मानखण्डन करोति । पुष्पावृताङ्गो निबिडालिनाद केलीवनेषूनतचम्पकोऽभूत् । चैत्रश्रियो नूपुरनिःखनाको नृत्तोद्यताया इव दण्डपादः ॥१ विश्वविजयरूपकार्यसिद्धिदर्शनाबृत्तप्रवृत्तायाश्चैत्रलक्ष्म्याः समीरसिमिती इवोत्रतचम्पवृक्षः क्रीडावनेष्वभूत् । यतः पुष्पैरावृतान्यानि यस्य, तथा मते. निभृतभ्रमरशब्द. । विश्व जित्वा नृत्यन्त्याश्चैत्रलक्ष्म्या दण्डपादत्वेन चम्पक निष्पन्नपुष्पातिथिभिर्द्विरेफैरुपास्यमानस्तिलकश्वकासे । एणीदृशां दोहददृष्टिपातैरिवाञ्जनेनाहितसंविभागः ॥ २८ ॥ निष्पन्नानि रूपसौरभसंनिवेशवन्ति यानि पुष्पाणि तेषामतिथिभिर्म मभ्यागतैर्भमरैः सेव्यमानस्तिलकद्रुमः शुशुभे। अत उत्प्रेक्ष्यते-एणीदृशा बीमा दरूपा विकासोपायभूता ये दृष्टिपाता. कटाक्षास्तैरञ्जनेन कृतसंविभाग इव । कर पेण सक्ता अन इव तिलक इति संभाव्यते । तिलकतरोवैरनारीकटाक्षदोहद प्रसिद्धिः ॥ पुष्पोद्गमैराभरणप्रयोगं प्रारेभिरे वामदृशां युवानः । ततो विना कार्मुककर्मसिद्धि पुष्पायुधस्यागमदस्त्रमोक्षः ॥२९॥ रमणीनामाभरण तरुणाः पुष्पैरारब्धवन्तस्ततो भूषणकरणादनन्तरं हेतोर्वा कार्येण विना कामस्य शरमोक्षः सिद्धि गतः । स्त्रीपुसयोः परस्पर प्रेमरूप यत्कार्य रशरैः साध्य तत्पुष्पभूषणसंपादनात्मिद्ध मित्यर्थः । उक्त निमित्ता विभावना । चात्र परस्परानुरागोद्दीपकं पुष्पाणामाभरणीकरणम् ।। तनूरशोकस्य पदा प्रतीभिः पुरंधिभिः पुष्पशरास्त्रशाला । श्लिष्यन्नवालक्तकपङ्कटङ्कात्सिन्दूरमुद्रासचिवेव चक्रे ॥३०॥ लीलारसादशोकस्य तनु मूर्ति पदा चरणेन प्रतीभिताडयन्तीभिः पुरधिभिरुतम नायिका भिरशोकवृक्षतनूः सिन्दूरमुद्रायुक्तेव चक्रे । कस्मात् । श्लिष्यन्संक्रामन्नवो को ऽलक्तकपड़ोत्तस्य टङ्को भगिस्तत. । यत. कामस्यास्त्रशाला । अत्रशालायां हि सिन्दर मुद्रान्यासो युक्त: । 'स्त्रिया मूर्तिस्तनुस्तनूः' इति कोषः । अथवा पदा नतीभिः बीमित रशोकतनूः कामात्र गाला चक्र इति योज्यम् । अत एवालक्तकश्लेषात्ससिन्दूरेवेति योज्यम् । एव योजनया कामास्त्रशालाल पादाघ तेऽपि प्रतिपादित स्यात् ॥ १. 'पादाहतः प्रमदया विकसत्यशोकः शोक जहाति बकुलो मुखसीधुसिक्तः । मा लिगित. कुरबकः कुरुते विकासमालोद तस्तिलक उत्कलिको विभाति ॥'.

·. .. सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । ८१ यन्न्यस्यति स सयवत्यशोके पदं नदन्नूपुरमुत्पलाक्षी । स्वैरं स चक्रे तत एव मूर्ध्नि पदं बताशेषमहीरुहाणाम् ॥ ३१ ॥ स्मयवती समरदर्पा स्त्री चरणमशोकवृक्षे यन्यस्तवती ततः पादन्यासादेव खैर सातव्येण समस्तवृक्षाणां शिरसि पादमशोकश्चकार । पादाघातात्फुलः सन्नशोकवृक्षः सर्वक्षेभ्योऽधिक आसीदित्यर्थः । अनुन्मिषदृष्टि निषेदुषीणामास्थाय रम्भादलदर्भशय्याम् । वियोगिनीनां द्विजपुंगवेन पुंस्कोकिलेनाधिजगेऽन्तकालः ॥ ३२ ॥ अनुन्मिषन्यौ संकुचन्यौ दृष्टी यत्रैव कृत्वा निषेदुषीणामुत्ताननिषण्णानां कदली- पत्रदर्भास्तरणमाश्रित्य निषण्णानां विरहिणीनां मरणकाल: पक्षिमुख्येन कोकिलतरुणे- नाधीतः । कोकिलशब्दं श्रुत्वा विरहिण्यो मुमूर्षवो जाता इति तात्पर्यम् । द परि निवेशितस्य संकुचनेत्रस्य मुमूर्षोर्ब्राह्मणेन मन्त्ररन्तकालो गीयते ॥ उद्भूष्णुना कस्य न नाम यात्रा वसन्तनामा रुरुधे ठेकेन । प्राणास्तु कण्ठेषु चिराय चक्रुर्वियोगिवर्गस्य गतागतानि ॥३३॥ उद्भूष्णुना बलवता वसन्तनाना ठकेन हठमोषकेण कस्य न प्रस्थानं रुद्धम् । प्रस्था- नसंकल्पेऽपि विरहव्यथाभूदित्यर्थः । विरहिणां प्राणा. कण्ठेषु गमनागमनानि चक्रुः । विरहिणो मुमूर्षव आसन्निति तात्पर्यम् । सर्वेषा यात्रानिरोध कृतः, विरहिप्राणाना च गमनानुगुण्य कृतमिति चित्रम् ॥ सेकोऽम्बुना सौष्ठवमाततान प्रतानिनीनामथ मानिनीनाम् । सङ्गोऽश्रुपूरैर्वत पत्रवल्लीः कपोलयोराकुलयांचकार ॥ ३४ ॥ अम्बुना सेको जलकर्तृक सेचन प्रतानिनीना लतानां सौष्ठव बलं विस्तारयामास । भथ बाष्पपूरैोगो मानिनीकपोलोल्लिखिताः पत्रलता व्यनाशयत् । अम्बुसेको लतानां सौष्ठवं करोति, स एव बाष्परूपः पत्रवलीशब्दवाच्यानां तासां निःसौष्ठवं करोतीति विरोधो बतशब्देन प्रतिपादितः ।। प्रसारिता दूरमतिग्मभासा करा निरीयातिरस्करिण्याः। वियोगिनामन्तकराजधानीमपावृतद्वारपुटां प्रचक्रुः ॥ ३५ ॥ अभ्राण्येव तिरस्करिणी जवनिका ततो निरीय निर्गत्यातिग्मभासा चन्द्रेण प्रसारिताः प्रसरन्तः प्रयुक्ताः करा रश्मयः पाणयश्च यमनगरीमुदाटितद्वारपिधाना चक्रुः । चन्द्ररश्मिदर्शनेन विरहोद्दीपनात्पान्या आसन्नमरणा अभवनित्यर्थः ।। १. 'ठग' इति देशभाषाप्रसिद्धन वञ्चकविशेषेण.

·८२ काव्यमाला। मानग्रहानध्ययनोन्मुखीनामासेदुषीणां दयितोपकण्ठम् । वामध्रुवां लोचनचक्रवालमभ्यस्तलीलाकुलविद्यमासीत् ॥ ३९ माने प्रहोऽभिनिवेशस्तस्यानध्ययनं वर्जनं तत्र संमुखीना मानं त्यजन्तीनाम् । दयितानामुपकण्ठं गलतलं प्राप्तवतीनां रामाणां नेत्रसमूहोऽभ्यस्ता लीलैव येन तदासीत् । रमणनिकटे लटभाः कटाक्षविक्षेपं चकुरित्यर्थः । अथ च मभिमानानामित्यर्थः । अत एवानध्ययने संमुखानां तथा दयिताया रमण्या प्राप्तानां कुलविद्याभ्यस्ता भवतीत्याश्चर्यम् ।। सुखोऽनिलः खं विशदं जलानि रम्याणि तेजस्तरुणं नवा भूः । अहो मधोः काचन शौर्यलक्ष्मीश्वकार भूतेष्वपि या विकारम्।। या शौर्यलक्ष्मीभूतेषु पृथिव्यादिष्वपि विक्रियां चक्रे, सा वसन्तस्य काचन लोकोत्तरासीत् । तमेव विकारं पृथिव्यादीनां विशेषणमुखेन पूर्वार्धे दर्शयति अनिलो मरुत्सखः सुखकार्यासीन्मेघापायेन शीतलत्वात् , खं नमो विशदं वात् , जलानि रम्याणि प्रसन्नत्वात् , सूर्यादिकं तेजस्तरुणमभ्रविमुक्तत्वात, नवा रसाईत्वात् । अपिशब्देन दण्डापूपिकया भूतेभ्य इतरेषां तु सिद्ध एव । सर्व विकारवन्तोऽभूवन्नित्यर्थः ॥ मलीमसश्रीर्मधुपानसक्तो भेजे लताः पुष्पवतीः स्फुटं यः । स एव चैत्रेण बत द्विरेफः पुष्पेषुराज्ये विहितः पुरोधाः ॥१८॥ मलीमसातिकृष्णा श्रीर्यस्य । तरुण इत्यर्थः । वृद्धत्वे हि खखवर्णापबयो भवति । दृश्यते हि व्यभिचाराभावेऽपि विशेषणोपन्यासः पारम्पर्येणार्थान्तरद्योतनार्यः । यपाः 'आकाशमसिश्यामम्' इत्यसिश्यामत्वेन दूराकाशोत्प्लवनप्रतीतिः । दूराकाशस्यैव श्यामत दर्शनात् । असिश्यामं निरभ्र वा। तच्च मङ्गलसूचनार्थम् । तथा मधुनो मकरन्दस पाने सक्तो यः प्रफुल्ला लता भेजे । चैत्रेण पुष्पेषोः कामस्य राज्य ऐश्वर्यदर्शी कृतः। पुष्पेष्विति सप्तम्यन्त वा । चन्द्रादिभ्योऽधिकं कामोद्दीपनो भ्रमर एवासीदित्यर्थः । मन च मलिनलक्ष्मीको मद्यपायी च पुष्पवती रजखलाः स्त्रीः सेवते स राज्ये पुरोहितः क्रियत इत्याश्चर्य बतशब्देन सूचितम् ॥ शुद्धं दधत्पान्थपुरंघ्रिबाष्पपूरैरिव क्षालितमंशुजालम् । मेरेण चन्द्रो मुरलाङ्गनानां मुखेन सापनकमाललम्बे ॥ १९॥ वसन्ते मेघापायाच्छुद्धं निर्मलं रश्मिसमूहं दधत् । अत एव पान्थवनिताचप्रवाई क्षालितमिवेति संभाव्यते । क्षालितमेव हि शुद्धं भवति । चन्द्रो हसतामुरलनामजनपद विशेषवनितानां मुखेन सापत्नक स्पर्धा जग्राह । अन्यथान्यस्याः समानः पतिर्यस्याः १. प्रगल्भाङ्गना.

·। १ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । सा सपत्नीति मुख्योऽर्थः । तस्याश्चान्यस्या प्रति प्रायशो द्वेष इति सपत्नीशन्दो द्विष्टमा- त्रवचनः । द्वेषश्च सदृशेन सदृशस्येति लक्षितलक्षणया सदृशमात्रवृत्तिः । अत साप- नकशब्दः स्पर्धावाची॥ संकोचितायव्यय एव यः प्रागनेहसा पुष्पमितंपचेन । सदा स किजल्कमहासुभिक्षे लीलाः शिशिक्षे कति न द्विरेफः॥४०॥ पुष्पाणा मितंपचोऽल्पनिर्माता काल: शिशिरस्तेन हेतुना करणेन वा संकोचिता- वायव्ययावुत्पत्तित्यागौ येन स प्राक्शिशिरे य आसीत्स तदा वसन्ते किंजल्कस्य महासु- भिक्षं समृद्धिस्तस्मिन्सति कति न क्रीडाः शिशिक्षे । बहुलीलाज्ञ आसीदित्यर्थ । शिशिरे यः परिमिताशनमात्रेण प्राणसधारणमकार्षीत्स भ्रमरो वसन्ते सर्वलीलापारं. गम आसीदिति । सर्वर्तुभ्यो मधावधिक आसीदित्यर्थ । 'मितनखे च' इति खश् ॥ दिक्षु क्षतस्वापरसैरशोकैः कृतप्रतापानलसूत्रपातः । गाढाभिमानग्रहिलो जगन्ति तृणाय मेने न झषावचूलः ॥ ४१ ॥ दिक्षु क्षतः खण्डितः खापे संकोचे रसो यैः । प्रफुरित्यर्थ । अशोकै रक्तवर्णवा- कृतः प्रतापामः सूत्रपात आसूत्रणिका यस्य सः । तथा गाढेऽहकारे पहिलोऽभिनिविष्टो मीनध्वजो जगन्ति तृणाय न मेने । तृणवदनादरणीयान्यकरोदित्यर्थ । 'मन्यकर्मणि-' इति चतुर्थी ॥ समीरणश्चन्दनशैलराजजन्मा स्मरस्य प्रथमोऽङ्गरक्षः । वियोगिनीनिःश्वसितानिलेन प्रत्युद्गतो गौरवमाससाद ॥ ४२ ॥ चन्दनशैलराजान्मलयपर्वताजन्मोत्पत्तिर्यस्य स समीरणो मरुन्कामस्य महाशरीर. रक्षिता विरहिणीनि.श्वासवायुना कृतप्रत्युत्थानो गौरव महत्त्व प्राप । समानेन हि सर्वस्य वृद्धिर्भवति । राज्ञश्च प्राणरक्षको गौरव मान्यता प्राप्नोति ॥ हृत्वेव पाण्डुव्रतमाचरिष्णोः कपोलमूलात्पथिकाबलानाम् । रुचं कचत्काञ्चनवर्णचौरी व्यधत्त चैत्रो नवचम्पकेषु ॥ ४३ ॥ पाण्डो पाण्डिम्नि गुणे व्रत तत्प्राप्त्यर्थ नियममाचरिष्णो. सेवमानात्पथिकस्त्रीणा गण्ड- तटादिवानीय चैत्र. कचतो दीप्तस्य काश्चनस्य यो वर्णस्तचौरी रुच दीप्तिं फुल्लचम्पकेषु निहितवान् । चैत्रे प्राप्ते सति विरहिणीना गौरत्व मुखाद्गतम् । मुखाना पाण्डुत्वप्राप्तेः। चम्पकेषु गौरी दीप्तिदृश्यते । अतः सभाव्यते-विरहिणीगण्डेभ्यो गौरत्वमपहृत्य चैत्रश्चम्पकेषु स्थापितवानिति ।। दाक्षिण्यदक्षः पवनैनवीनमासूत्रयन्साप्तपदीनतन्त्रम् । गण्डूषिताशेषजगज्जयोऽभूद्देवः स्वयं कामुकलोकपालः ॥ ४४ ॥ दाक्षिण्ये दक्षिणदिग्वर्तित्व आनुकूल्ये च दक्षैर्मरुद्भिः । मलयागतैरित्यर्थः । साप्त-

·काव्यमाला।
पदीनतलं सख्यमासूत्रयन्संपादयन्कामुकलोकपाल कामो
येन तादृशोऽभूत् । मलयानिलभयात्कामस्य विश्वमायत्तममूबिलकः।
स्मरामिधूमप्रतिमालिमाले वहद्रजोरूषितचूतवायौ ।
पान्थप्रियाणां नयनोत्पलेषु बाष्पो वसन्ते सुलभो बभूव ।।
स्मर एव तापकत्वादग्निस्तस्य धूमस्तस्य प्रतिमा यस्था अलिमालायाखयारिया
रमाला यत्र । धूमानिन्यायेन स्मरस्य ध्वजत्वं भ्रमराश्चकुरित्यर्थः । तथा
रूषित आच्छुरितचूतवायुर्यत्र । तस्मिन्वसन्ते पान्थस्त्रीणां नेत्रेष्वव सुलभ बना
विरहिण्यो भ्रमरादीन्दृष्ट्वारुदनित्यर्थः । धूमे रजोयुक्त वायौ च सति
रुचिता ॥
वनानि चैत्रानिलचातुरीभिश्चकाशिरे ताण्डवितच्छदानि ।
ससौष्ठवंमन्यमसूययेव मनो मुनीनामपि तर्जयन्ति ॥ ११ ॥
चैत्रानिलस्य चातुर्यश्चातुर्याणि ताभिस्ताण्डविताश्चपलत्वेन नृत्तप्रवृत्ताश्वदा
येषु तानि वनानि बभासिरे। अत: संभाव्यते-ससौष्ठवमात्मानं मन्यमानम् । नत
सौष्ठवसहितम्।मुनिमनोऽपितर्जयन्तीव ।यश्च तर्जनां करोति सोऽहुल्यादिकं
लतानताङ्गीषु सहेलमात्तलोलालिपुञ्जासितचामरासु ।
बभूव कण्ठः कलकण्ठयूनामास्थानदानोन्मुखरागराजः॥१७॥
लता एव नताङ्गयः । अत्र चामरवाहिन्यः। ताखात्तानि गृहीतानि लोलान्यलिमाल
कृष्णचामराणि याभिस्तासु सतीषु पिकतरुणाना कण्ठ आस्थानस्य
दानं तत्रोन्मुखो रागराजः पश्चमाख्यो रागो यस्य सहेलम्, न तु यत्नेन, बभूव ।
कुराखादेन कषायत्वात्कोकिलानां कण्ठेषु पञ्चम एव खर उच्चरति स्मेत्यर्थः । एतच
वृत्तान्तभङ्गया वर्णितम् ॥
शनैः शनैरात्तवता नवीनजगत्रयोल्लेखमहाकवित्वम् ।
चैत्रेण चक्रे बत चम्पकौधैरभ्यस्तसौरभ्यसुवर्णसर्गः ॥१८॥
उल्लेखोऽपूर्व निर्माणविषयः प्रज्ञोल्लासस्तत्र महाकविनिर्माता तस्य भावोजगप्रय उसे
महाकवित्वं गृह्णता । अपूर्व रागादिक कुर्वतेत्यर्थः । चैत्रेण चम्पकसमूहैहेतुमिरम्मत
सौरभ्य विधृतसौगन्ध्यं यत्सुवर्ण तस्य सर्गः सृष्टिश्चक्रे । चम्पकानि पीतवर्णानि का
न्धीनि भवन्ति । अतो ज्ञायते चैत्रेण सुगन्धि सुवर्ण कृतम् । कविना च सुवर्ण
सर्गः क्रियते ॥
विकोषकंदर्पकृपाणधामा व्यञ्जन्समलब्धमिवाङ्गमङ्गम् ।
जल्पाकतोत्सेकमियाय चूतसौरभ्यसभ्यो मधुपायिलोकः ॥ १९॥

·१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ८५ बिगोषः कोपादाकृष्यो यः कदपकृपाणः मरासिखस थाना तेजसा समालब्ध लिप्तमिवानामहं व्यअन्धमरवर्गो जल्पाकता बहुजल्पवं तत्रोत्सेक उद्रेकस्खमियाय, यतश्च- ताना सौरभ्यं तत्र सभ्यश्वर्वयिता । चूतरजो भुक्लोपचितो बलवान्भ्रमरवर्गोऽसन्दाय. तेत्यर्थः । श्रमराणा कृष्णे वर्णे कामखाप्रभालेपोत्प्रेक्षणाद्रमराणां कामशस्त्रधरत्वावगमेन कामप्राणरक्षत्व सूचितम् । राज्ञश्च प्राणरक्षकः खङ्गादिक शस्त्रमुद्दतमुद्वहति, जल्पा. कश्च भवति, दुर्लभवतुभोगं च करोति । 'जल्पमिक्षकुट्ट-' इति षाकन् । श्रीखण्डशैलानिलरात्रिराजपुस्कोकिलादिप्रविभक्तराज्यः । हठातूनामधिपश्चकार जगत्सगर्वः स्मरवीरभोग्यम् ॥ ५० ॥ सगर्वः साहंकारो ऋतुपतिरत एव श्रीखण्डशैलानिलो मलयवायुः, रात्रिराजश्चन्द्रः, पुस्कोकिलः कोकिलतरुणः, तदादिषु प्रकर्षेण विभक्त विभागेन दत्त राज्य येन स जगत्कामवीरस्य भोग्य चकार । यश्चाधिपति. खयमवलिप्तत्वाद्राज्यभारोद्वहन खयं न करोति, सोऽन्येषां हठाद्राज्य विभज्य खमण्डलं वीरभोग्य करोति । वसन्तप्रभावात्का. मस्य विश्वमायत्तमभूदित्यर्थः । 'सगर्वस्मरवीरभोग्यम्' इत्येकपदतया पाठे प्रविभकमिति कर्मकर्तरि कः । खय पक्का माषा इतिवत् । विभक्त राज्य यस्येति वाक्यम् । यस चाधिपते राज्य बहुधा विभक स खमण्डल हठाद्वीरभोग्यं करोति ॥ इन्दिन्दिरैनिर्भरगर्भमीषदुन्मेषवच्चम्पकपुष्पमासीत् । हिरण्मयं शासनलेखहेतोः सजं मषीभाण्डमिव स्मरस्य ॥ ११ ॥ इन्दिन्दिरैमरैर्निर्भरो गर्भोऽन्तरं यस्य तच्चम्पकपुष्पमीषद्विकासवदभूत् । ईषद्विका. सेऽपि भ्रमरै तान्तरत्वोक्तिः परिमलातिशयसूचनार्थम् । आज्ञालेखाद्धेतो. सज्ज सनद्ध कामस्य संबन्धि सुवर्णमय मषीभाण्ड मषिधानमिव । तदेव स्मरस्याज्ञालेखेष्वङ्गमभू- दित्यर्थः । मधुश्रियः कुङ्कुमपत्रभङ्गानध्यावसत्किशुककुमलानि । अलिस्तदीयैश्च घनै रजोभिः प्राणाग्निहोत्रक्रममन्वतिष्ठत् ॥ १२ ॥ वसन्तलक्ष्म्याः कुङ्कुमपत्रभङ्गास्तद्रूपाणि किंशुककुमलानि भ्रमरोऽध्यावसदध्यतिष्ठत् । तदीयैः किंशुकसंबन्धिभिर्घनै रजोभिः केसरैभ्रमरः प्राणा एव ग्रासकत्वादग्निस्तस्य होत्रं होमस्तस्य क्रममाखादनपरिपाटी चान्वतिष्ठत् । किंशुककुङालानां भिन्नलिङ्गपत्र. भनेकरूपणम् । भ्रमरस्यावासदाता प्रासदाता च किशुक एवाभूदित्यर्थः । मधुश्री यि- कास्थानीया ॥ रराज मूर्त्या कुरबो नवोद्यत्पुष्पोपहूतैर्वृतयालिजालैः । सद्योऽङ्गनालिङ्गनतः प्रसक्तकुचाग्रकस्तूरिकपङ्कयेव ॥ १३ ॥ बीपरिरम्भानव कृत्वोयन्त्युत्पद्यमानानि यानि पुष्पाणि तैरुपहूतैराकारितैर्ऋमर• ·८६ काव्यमाला। न जालैवेष्टितया मूर्त्या कुरवपक्षो दिदीपे । अतः संभाव्यते-आलिङ्गनात्प्रस कुचाप्रविषयं कस्तूरिकापङ्क यस्याः सा तयेव । कृष्णत्वाइमराः कस्तूरीत्वेन यद्वा वास्तवे पुष्पसौरभे कस्तूरीसौरभसंक्रामणसंभावनेयम् ॥ नतभ्रुवोऽग्रेऽरुणपुष्परेणुकाषायपट्टो मधुमासभिक्षुः । मानस्य चेतोगृहनिर्गतस्य चकार यात्रामपुनःप्रवेशाम् ॥ ११ ॥ नतभ्रुवो रामायाः संबन्धिनश्वेतोगृहानिर्गतस्य मानस्याने पुरो मधुमास एव भिक्षु सन्तश्रमणो यात्रां प्रस्थानमर्थान्मानस्यापुनःप्रवेशां चकार । रामाचित्ते मानः पुनः कदाचिन्न प्रविष्टः । वसन्तगुणस्मरणेन पुनर्निरासभयादित्यर्थः । अरुणः पुष्पाणां कषायरक्तः पट्टो यस्य । गृहानिर्गतस्य पुरुषस्य [संमुखे] वर्तमानो भिक्षुर्यात्रामपुर, प्रवेशांकरोतीति शकुनज्ञाः। तदुक्तम्-'विमुक्तकेशकाषायनमेन्धनबुभुक्षितैः' इत्यादि रसायुरुत्सङ्गनिलीनजानिरनङ्गभोगावलिपाठबन्दी । किंजल्कतल्लेऽजनि साहकारे निमज्जनोन्मज्जनकेलिकारः ॥१५॥ उत्सङ्गेऽङ्के निलीना गाढाश्लेषेण लग्ना जाया भ्रमरी यस्य । 'जायाया लिई इति निड् । तथानङ्गस्य कामस्य भोगावलिरुपभोगवर्णना तत्पाठे बन्दी । जगज्जित्वा कामो भोगान्करोतीतीव रुतव्याजेन वर्णयतीत्यर्थः । रसायुर्भमरः साहकारे चूतसंवन्धिवि किंजल्क एवागाधत्वात्तलस्तडाकस्तत्र निमज्जनोन्मज्जनरूपां केलिं करोतीत्येवंविष मासीत् । कश्चिच्च शृङ्गारी रामामढे गृहीत्वा तडाकमध्ये केलिं करोति । 'तल्पे' इल. पपाठः । तत्र निमज्जनायसंभवात् ॥ मध्येनभः कौशिकववितीयं किं स्वर्गसगै मदनस्ततान । दोलाधिरूढप्रमदापदेशाद्यस्मिन्नवा अप्सरसो विरेजुः ॥ १६ ॥ नभसो मध्ये मध्येनभः । 'पारे मध्ये षष्ट्या वा' इत्यव्ययीभावः । मदनः कौशिक वद्विश्वामित्रवद्वितीयां खर्गसृष्टि कि चकार । विश्वामित्रः किल त्रिशङ्कमेहेन द्वितीय खर्ग निर्ममे । यस्मिन्द्वितीये सर्गे नवा अप्सरसो विरेजुर्बभुः । दोलाधिरूढा दोग. केलिकृतो याः प्रमदास्तासामपदेशाद्याजात् । खर्गे यप्सरसो भवन्ति । तत्र दोल- गेनोपरिगच्छन्त्यः स्त्रियोऽप्सरस्त्वेन संभाव्यन्ते । पुरा स्त्रीणामप्सरोभ्यो नमःसंचार- मात्रेण भेदोऽभवत् । तदा तु दोलाधिरूढेरप्सर.सदृश्य एवाभवन्नित्यर्थः ॥ आरूढवत्यः क्षणमन्तरिक्ष यान्ति स्म दोलास्तरलास्तरुण्यः । वऋद्युतिद्रोहविधातुरिन्दोरास्कन्दहेतोरिव दत्तयात्राः ॥ १७ ॥ तरला लोला दोला. कर्मभूता भारूढवत्यस्तरुण्यः क्षणमाकाशं यान्ति स । अतः सभाव्यते-तरुणीनां मुखकान्तिद्रोहकर्तुश्चन्द्रस्यास्कन्दहेतोहठपातनकारणाहत्तयात्राः ·१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । - कृतप्रस्थाना इव । चन्द्रस्य पूर्व दूरतया मुखसादृश्य निश्चित दोलाधिरोहे तु प्रत्यासत्त्या मुखेन चन्द्रो जित इत्यर्थः । द्रोग्धरि च हठपातन युकम् ॥ अभिनवविभवाप्तौ बन्धनान्माननाम्नो निखिलशशिमुखीनां मोचयन्मानसानि । अभजत सहकारस्यन्दसान्द्राभिषेक- रधिपरभृतकण्ठं सौष्ठवं रागराजः ॥ ५८॥ प्रतरणनिरोधेन मानाख्याद्वन्धनात्सर्वस्त्रीणां चिनानि मोचयनरागराजः पञ्चमो राग: कोकिलकण्ठे चूतरसाभिषेकैः सौष्ठव बलमभजत । चूतरस भुभानस्य कोकिलस्य क- पायकण्ठत्वात्पश्चम उदचरदित्यर्थः । राजा च नवराज्यलाभे बन्धनस्फोट कुर्वराज्या- भिषेकैः सौष्ठव भजते ॥ उन्मीलत्कुसुमभराधिकावनम्रा बिभ्रत्यो निखिलशिलीमुखोन्मुखत्वम् । चापत्वं भुवनजयाभियोगभाजः सेवायै जगृहुरनन्यजस्य वल्लयः ॥ १९ ॥ भुवनजयार्थमभियोगमुद्योग भजतोऽनन्यजस्य कामस्य सेवार्थ धनुर्भाव लताश्चक्र । लताभिरेव कामस्य धनुष्कार्यमभवत् । लता दृष्दैव जगत्कामस्यायत्तमभूदित्यर्थः । यत उन्मीलन्ति विकसन्ति कुसुमानि तै रस्तेनावनम्राः । तथा अत एव निखिला ये शि. लीमुखा श्रमरास्तत्संबन्धि संमुखत्व वहन्य.। धनूषि चारोपितगुणवानम्राणि शिलीमु. खाना शरणां समुखल वहन्ति ॥ मलयपरिमलाढ्यंभावुकः केरलीनां विपुलपुलकवेधा मान्मथग्रन्थकारः । दिशि दिशि पृषदश्वो दाक्षिणात्यः शिशिक्षे रसपरिवृढसख्याहंकृतश्चापलानि ॥ १० ॥ मलयस्यार्थाच्चन्दनस्य सबन्धी परिमलस्तेनाव्यभावुकः समृद्धिमान् । केरलस्त्रीणाम- भिलाषजननाद्रोमाञ्चनिर्माता । मन्मथसंबन्धिनो ये प्रन्था येषु मन्मथो वर्णनीयस्ता- • करोति । मन्मथवृत्तान्तप्रकाशक इत्यर्थः । रसपरिवृढ शृङ्गारापरनामधेय. कामदेव- स्तेन सख्यं मैत्री तेनाहकृतः साहकारः । कामोद्दीपनसमर्थ इत्यर्थः । दाक्षिणात्यो मरु- चापलानि दिशि दिशि शिशिक्षे। सर्वत्र ववावित्यर्थ. । राजमैश्या साहकारश्चान्यो भवति । स्त्रीणां च राग जनयति । राजवृत्तान्तप्रकाशकश्चपलश्च भवति ।। विश्वाकान्त्याहवसरमसानङ्गयोधैरशोकै- देः सास्त्रत्रणमुखसखी प्रोच्छसत्पुष्पमाला । - ·काव्यमाला। आसीदन्ती निबिडनिबिडं पद्धतिः पदपदाना- मने यस्याः सममघटत श्यामला पट्टिकेव ॥१ विश्वस्य कर्मभूतस्याक्रान्तिर्वशीकरण स एवाहवः सङ्कामखत्र टैरशोकवृक्षैः सात्राणां रुधिरार्द्राणां व्रणानां रणक्षताना सखी सहशत्वात्तत्वे माना प्रोच्छ्रसता विकसता पुष्पाणां माला दधे । यस्याः पुरः समं सीदन्यासीना भ्रमरपतिः श्यामला कृष्णा पट्टिका व्रणाच्छादनभिवापटा योधाश्च रुधिराद्देषु व्रणेषु पट्टिका प्रश्नन्ति ॥ रोहत्कन्दुककेलयस्तरलितैये नारिकेलीफलै- ये श्लिष्यमरोमिभिर्बहुविधाभ्यस्तासिधेनुक्रियाः । ये कल्लोलितपांसुखेलनरसा वासन्तिकारेणुभि- स्ते कर्णाटसमीरणाः कमिव न क्रीडारसं चक्रिरे ॥११ रोहन्ती कन्दुककेलिगेंन्दुकाख्यकीडनकक्रीडा येषां ते कम्पितैनारिकेतकी भवन्ति । तथा लिष्यन्तः सज्जन्तो ये भ्रमरा रोलम्बास्सैर्बहुवि छुरिकाक्रिया यैस्ते भवन्ति । तथा वासन्तिकानां माधवीनां रजोभिर्ये रहितः पांसुस्तरखेलने रसो रजःक्रीडारागो यैः । ते कर्णाटसमीरणा मलयवाया न क्रीडारसं चक्रिरे । बाल्यादिवयोवस्थोचिताः क्रीडाश्चक्रुरित्यर्थः । बाल्ये क्रियते । छुरिकाक्रियाक्रीडा यौवने । तत्संधौ कन्दुकादिनिर्गन्धः ॥ पृष्ठभ्रमत्सजवषट्पदचक्रचिई यत्प्रोच्छ्रसत्कुसुममाविरभूल्लतानाम् । मानस्य पक्ष्मलदृशां सहसैव पेष्टुं तत्स्पष्टमान्मथघरट्टविलासमासीत् ॥ ६३ ॥ पृष्ठे चक्राकारतया घूर्णमाना. सजवा वेगसहिता ये भ्रमरास्तेषां चक्र तमिलों यस्य तत् । लतानां संबन्धि यत्पुष्पं प्रोच्छ्सद्विकसत्प्रकटमभूत्, तत्त्रीणां मानस पेष्टु दलयितुं स्पष्टो निःसंशयो मन्मथसंबन्धिनो घरहस्य विलासो यस तदासीद घरः पेषणार्थे चक्रकद्वयमुच्यते । दलितं न पुनः प्ररोहति । अतो मानदलनाचे घसा ऽस्तीति संभाव्यते । सभ्रमर लतानां पुष्प दृष्ट्वा स्त्रीणां मानः पिष्टप्रायोऽभूविसका घरहस्य चोर्ध्व चक्र श्रमति । पेष्टुमिति 'जासिनिप्रहण-' इति कर्मणि षष्ठी । पतिः पुष्पलिहामशेषवनितामानावसानक्रिया- गर्वोन्नद्धवसन्तबद्धविततश्मश्रुश्रियं बिभ्रती।

·१ सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । ८९ आलानापसरत्स्मरेभविधुतायःशृङ्खलोल्लेखभू- विसब्धं कथमप्यहो विरहिभिर्न प्रेक्षितुं चक्षमे ॥ १४ ॥ भशेषपनितानां संबन्धी यो मानस्तस्यावसानक्रिया समाप्तिस्तया गर्वस्तेनोद्धतो यो बसन्तस्तेन बद्ध श्मश्रु कूर्चस्तच्छोभा बिभ्रती । नेयं भ्रमरपतिः, किं तु वसन्तस्य बद्धकूर्च इति संभाव्यते । 'संधा' इति वा पाठः । संधा प्रतिज्ञा । तथालानाद्वन्धन- सम्भादपसरन्मुच्यमानो यः स्मरेम कामहस्ती तेन विधुता कम्पितायःशृङ्गला लोह. हाला तस्या उल्लेखो भगिस्तस्य भू सा भ्रमरपतिविरहिभिर्विश्वस्ततया द्रष्टुमपि न चक्षमे । समथैरभावि । उपमोपक्रमोत्प्रेक्षा । भयवशान चक्षम इत्युक्तिसंगतिः ॥ ये गात्रे ययुरध्वगोत्पलदृशामङ्गारवर्षप्रथा ये संभोगरसालसालसवधूनेत्राञ्चलैरञ्चिताः । श्रीखण्डाद्रिगुहागृहान्तरभुवः शृङ्गारिषु प्रोन्मिष- च्छापानुग्रहशक्तयो ववृधिरे तेऽहंयवो वायवः ॥ १५ ॥ अध्वगोत्पलदृशां विरहिणीनाम) ये वायवोऽङ्गारवर्ष स्फुलिङ्गवृष्टिस्तरख्याति ययुः । अमिकणवर्षवद्विरहिणीनां व्यथा चक्रुरित्यर्थः । तथा सभोगरसेन रतिक्रीडयालसालसा ये वधूनेत्राश्चलाः स्त्रीकटाक्षास्तैः सादरं धार्यमाणत्वेन पूजिताः । संभोगोपकारकात्वात्। ते मलयाद्रिगुहोत्थिता वायवो ववृधिरे वृद्धि गताः । कामिषु विषये प्रोन्मिषन्त्युल्लसन्ती शापानुग्रहशक्तिः कोपप्रसादसामर्थ्य येषाम् । सयोगिषु प्रसाद , वियोगिषु निग्रहः । अतोऽहयवः साहंकाराः । 'अहशुभमोर्युसू' इति युस् ॥ आगच्छन्मलयानिलः स रुरुचे कोदण्डदण्डग्रह- व्यग्रिम्णा पुरतः प्रसारित इवानङ्गेन दी| भुजः । सौगन्ध्यस्पृहयालुमांसलमिलद्धृङ्गावलिव्याजतो व्यक्ति यत्र जगाहिरे परिणमन्मौवींकिणग्रन्थयः ॥ ११ ॥ कोदण्डदण्डस्य धनुर्दण्डस्य ग्रहो ग्रहणं तत्र व्यग्रिमा व्यग्रत्व तेन हेतुना कामेन पुरतः प्रसारितः खो दी! बाहुरिवागच्छन्मलयवातो दिदीपे। पुरतोग्रहणं सबलत्वाव- बोधकम् । खबाहुनेव मलयवायुना कामो जगदजैषीदित्यर्थ । यत्र वायुभुजे सौगन्ध्ये स्पृहयालरमिलाषवती मांसला घना मिलन्त्युपविशन्ती भृङ्गावलिस्तस्या व्याजात्परि- णमन्तः परिणाम गच्छन्तो ये मौर्वीकिणग्रन्थयो ज्याघातलेखा व्यक्तिं प्रथा जगाहिरे प्रापुः । वीराणां भुजेषु हि मौर्वीकिणा भवन्ति । अतो मौवींकिणत्वमलीनां संभाव्यते । परिणती मौर्वी किणाना श्यामत्व भवतीति परिणमब्रहणम् ॥ चिरादसमपत्रिणो भुजमकाण्डकण्डूलतां नयन्मलयवीरुधां परिमलस्य वैतालिकः ।

·९० काव्यमाला। निदेशकृदनेहसः कनककेतकीलक्ष्मणः स दक्षिणसमीरणो मुनिशमापमृत्युर्ववौ ॥१७॥ असमपत्रिणो विषमबाणस्य कामस्य संबन्धिनं बाहुं चिरादकाण्डे भावे कण्डूलता प्रहर्तुमभिलाषवत्व नयन्।मलयवायुबलात्कामो दुःसह मलयवीरुधां चन्दनलतानां संबन्धिनः परिमलस्य सौगन्ध्यस्य वैतालिको प्रकाशक इत्यर्थः । वसन्ते सुवर्णकेतक्यो भवन्तीति प्रसिद्धस्तलक्ष्मा कालो निदेशमाज्ञा जगलइनलक्षणां करोतीति तादृशः । मुनिशमस्यापमृत्युर स दक्षिणवातो ववौ ॥ कैलासाधिशयालुशंकरशिरोलंकारकाकोदर- प्रासायासभयादिवानुचरतां हित्वोत्तरस्या दिशः। वातोऽसेवत दक्षिणापथमथ श्रीखण्डखण्डोच्छ्रस- सर्पालीरसनावलेहचकितस्तूर्णं ततोऽप्याययौ ॥ १८ ॥ कैलासमधिशयालुरधिवसन्यः शकरस्तस्य शिरोलंकारा मुकुटभूषणानि ये का सास्तकर्तृको ग्रासो निगरणम् । सीणा वातभक्षत्वात् । तेनायासस्ततो भया रस्या दिशोऽनुचरत्व त्यक्त्वा मरुद्दक्षिणापथमसेवत । वसन्ते हि दक्षिणो मरुद्वति तत्रोत्तरदिक्त्यागे सर्पभयं कारणत्वेन संभाव्यते । अथ दक्षिणागमनादनन्तरमेव ततोऽपि दक्षिणापथादपि मरुदाययौ । श्रीखण्डाना चन्दनतरूणां खण्डे समूह उच्चसन्ती वायुमा नोन्मुखी या सर्पपशिस्तस्या रसनाभिजिह्वाभिरवलेहः पानं ततश्चकितो भीत इति विशेषणमुखेन हेतुः । सर्वत्र प्रसरन्वसन्तवात आसीदित्यर्थः ॥ विकसितसितपुष्पच्छत्रमासाद्य तस्थौ तरुषु यदलिचक्र प्रोषितप्रेयसीनाम । पिशुनयितुमसह्यं दुनिमित्तं दिनेऽपि स्फुटमजनि स एवानेकचन्द्रोपरागः ॥१९॥ वृक्षेषु विकसितानि प्रफुल्लानि सितानि पुष्पाण्येव प्रत्येक छन्त्र प्राप्य यमरवा तिष्ठति स्म, स एव प्रोषितप्रेयसीनां पान्थस्त्रीणा दुनिमित्त मरणलक्षण सूचयितुं हिवे. ऽप्यनेकचन्द्रग्रहो जातः । सभ्रमराणि पुष्पाणि दृष्ट्वा प्रोषितप्रेयस्यो मुमूर्षवो जाता इत्या दिवसेऽनेकचन्द्रोपरागो यदा भवति तदारिष्टानि भवन्ति । कार्य कारणोपचाराणि- मित्तशब्दः प्रयुक्तः ॥ मदनगणनास्थाने लेख्यप्रपञ्चमुदश्चय- विचकिलबृहत्पनन्यस्तद्विरेफमषीलवैः । --

·६ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
९१
कुटिललिपिभिः कं कायस्थं न नाम विसूत्रय.
व्यधित विरहिमाणेष्वायव्ययावधिकं मधुः ॥ ७० ॥
मदनस्य गणनास्थानम्, यत्र तदीय कृताकृतं विविच्यते, तत्र लेख्यप्रपश्चमक्षरवि-
न्यासमुदश्चयनुल्लासयन् । कैः । विचकिलानां बृहन्ति पत्राण्येव पत्राणि तेषु न्यस्ता ये द्वि-
रेफा भ्रमरास्त एव मषीलवा मषीकणास्तैः । तथा कुटिला वक्रा' समस्तैर्वाचयितुम-
शक्या या लिपयो भयोऽक्षरविन्यासाश्च क न कायस्थ शरीरिणमायव्ययाधिकृत
च विसूत्रयन्विह्वलयन्मधुर्विरहिणां प्राणेषु प्रवेशनिर्गमौ चक्रे । प्रियसंगमे प्रवेशोऽन्यदा
व्ययः॥
घनकुन्दकुड्लविशोषणच्छलात्तुहिनापचारचरुभाण्डयज्वना ।
तिमिरQहोऽम्बुदनिचोलगोलकं महसा विहाय जगृहे कठोरता ॥ ७१ ॥
वसन्त कुन्दानि शुष्यन्ति । अतो घन कुन्दानां यद्विशोषण शोषः शुष्ककुन्दव्या-
जातुहिनस्य हिमस्याभिचारे विनाशहेतुभूतायां कृत्याया चरुभाण्डानि यत्र तत्र यज्वना
यजमानेन तत्कळ । तिमिरQहो रवेमहसा तेजसा कठोरत्व गृहीतम् । अम्बुदा मेघा
एव निचोलगोलक प्रावरणमण्डल त्यक्त्वा । शिशिराभावान्मेघानिर्गत्येत्यर्थः । अत्र लौ.
किकेऽभिचारे शास्त्रप्रसिद्धवस्तुव्यवहारसमारोपः ॥
यत्कंदर्पयशोनुवादविदुषा मल्लीदलानां कुलं
गुञ्जद्धृङ्गभरश्च यो विरहिणीप्राणाध्वगुञ्जा तयोः ।
एकेनाजनि पान्थपक्ष्मलदृशां क्रूरं विषं चक्षुषो-
रन्येनाथ च पप्रथे श्रवणयोर्वाणावलीदुर्दिनम् ॥ ७२ ।।
कदर्पस्य कामस्य यशस्तस्यानुवादोऽनुकरणेन वदन तत्र विदुषा पण्डितानाम् ।
शुभ्रत्वात्कामयशोऽनुकरणाना मल्लीदलाना कुल यदभूत् । तथा गुञ्जन्तो रुवन्तो ये
भृङ्गास्तेषां भरश्च योऽभूत् , स शब्दत्वाद्विरहिणीप्राणानामध्वगुजा निर्गमनपटह.।तयो.
मल्लीपत्रराशिभ्रमरभरयोः । निर्धारणे षष्ठी। एकेन मल्लीपत्रराशिना हेतुना पान्थस्त्रीणां
दृष्टयोः क्रूर विषमजनि । अन्येन भ्रमरभरेण पान्थस्त्रीणा कर्णयो. शरपतिप्रसरः पप्रथे।
मल्लीपत्राणि पश्यन्या दृष्टेर्विषमिव लग्नम्, भ्रमररुतानि शृण्वतो कर्णयो शरा इव
प्रविष्टा इत्यर्थः ॥
अभ्यस्ताशङ्कलङ्कापरिसरसरणिक्रीडितात्तत्रिकूट-
प्रान्तप्रोतद्रुमालीमुकुलपरिमला भृङ्गसौभाग्यभङ्गिः।
आश्वस्तो मातरिश्वा मलयविटपिनामाययावात्मनीनो
मीनाङ्कस्याङ्कपाली दधदतिरभसादर्णसां ताम्रपाः ॥ ७३ ॥

·९२ काव्यमाला। अशवं शङ्कारहितं यल्लङ्कापरिसरसरणौ लहानिकटमा क्रीवित पुनः पुनः कृत यत्क्रीडितं तेनात्ता गृहीता त्रिकूटपर्वते प्रोता खोदानीय वृक्षपतिस्तस्याः कुडालसौगन्ध्यसंस्कारेण सौभाग्यमलियन । लङ्कानिक्टे ऽस्ति, अतो लड़ायां वहनात्रिकूटस्थवृक्षाणां सौगन्ध्यं वायोः संक्रान्तं तेन जातमित्यर्थः । मलयवृक्षाणामाश्वस्तो निकटावस्थानात् । मीनाकस्य काम ताम्रपर्णा नद्या जलानामपालीमालिङ्गनं दधद्धारयन् । तत्संपर्काच्छीतल मुभगश्च स्त्रीभिरालिङ्गयते । मातरिश्वा वायुराययौ वहति स । वायोविशेष न्ध्यमन्दवहनशीतलत्वादयो गुणा वर्णिताः ॥ नवमसूणतृणौघश्यामलायामिलाया- मथ शिशिरमपास्तोद्रेकमुद्रं निदद्रौ । अभजत च वसन्तोऽनङ्गसर्वस्वरक्षा- विधिषु मधुपनादाहंकृतो यामिकत्वम् ॥ ७ ॥ अथ वसन्त उद्विक्ते सति नवोऽतो महणः सुकुमारत्वाच्छुश्णो यस्तृणोषस्तेन मलायामिलायां भूमौ शिशिरं कर्तृ निददौ । यतोऽपास्ता त्यक्तोद्रेकमुद्रा महिमको यः परिभूतः स हि लीनो भवति। शिशिरस्य च वसन्तेन पराभवकरणामिलीबत्योकि अतो भ्रमरनादेनाहकृतः साहंकारः । अहकारी हि नदति । वसन्तोऽनङ्गस सर्वसान सर्वप्रयोजनानि सर्वखं सर्वे धन वा तेषा तस्य वा रक्षाकर्मसु यामिकत्वं जागरूकत्वमा भजत । अथवा रक्षासु मधुपनादाहंकृत इति योज्यम् । यामिकेषु कश्चिभिदाति द्वितीयों जाग्रन्नादान्मुश्चतीति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाकवि- राजराजानकश्रीमङ्खकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये साधारणवसन्तवर्णन नाम षष्ठः सर्गः । सप्तमः सर्गः । इति रतिपरिणेतुरन्तरङ्गी कुसुममये समये वहत्यभिख्याम् । स्फटिकशिखरिणः श्रियं दिक्षुनिरगमदद्रिसुतासखः स देवः ।। रतिपरिणेतुः कामस्यान्तरहीं योग्यत्वेन प्राह्यामभिल्यां शोभी कुसुममये सन वसन्ते वहति सति कैलासस्य श्रिय द्रष्टुकामोऽद्रिसुतासखो गौरीसहितः स देवो सिरक मत् । अत्र त्रिषु पादेषु वीपुलिगावच्छिन्नस्त्रीपुसव्यवहारो भगवतोः सह दर्शनसमान मानदोषनिवृत्त्यर्थः॥ रुचिभिरलिकशायिनः कृशानोहिममहसश्च किरीटकिंकरस्य । उपवनतरुपतिमीश्वरोऽद्रौ किसलयितामथ पुष्पिता चकार ॥ २ ॥ .

·७ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । अलिके ललाटे शायिनोऽमे रुचिमिहेंतुभिर्भगवानुद्यानवृक्षपॉि संजातपल्लवां चकार । तथा मौलिस्थस्य चन्द्रस्य दीप्तिभिस्ता संजातपुष्पां चकार । अनिदीप्तयो रक्तास्तद्यो- गात्संजातपल्लवत्वम् । चन्द्ररश्मयः श्वेतास्तद्योगात्संजातपुष्पवम् ॥ विषमनयनदृग्भिरञ्चितायां वनभुवि शैलभुवश्च दृष्टिपातैः । रतिकमितुरशोकमूलधाम्नो मनसि भयाभयसंधिकार्यमासीत् ॥ ३॥ त्रिनेत्रस्य दृग्भिस्तथा गौर्याश्च दृष्टिपातरबिताया शोभितत्वेन पूजितायां वनभुवि सत्यामशोक एव मूलधाम प्रधानगृह यस्य तस्य कामस्य चित्त भयाभययोः संधिः संघटनं तत्कार्यमासीत् । अशोकावासः कामो हरदृष्टिपातैभीतोऽभूत् । गौरीदृष्टिपातै- स्वभयमभजत । देवी सोत्कर्षमपश्यदित्यर्थः ॥ प्रसरमवसरस्य तस्य चञ्चद्विचकिलकुडबलविभ्रमस्मितस्य । प्रभुरचलभुवः स्म तत्र नेत्रैश्चलकयति स्म सविस्मयप्रमेयम् ॥ ४ ॥ तस्यावसरस्य वसन्तस्य प्रसरमुल्लासमचलभुवः प्रभुईरो नेत्रेवुलकयति स्म । साभि- लाषमपश्यदित्यर्थः । सह विस्मयेन प्रमेयेन ज्ञातव्येन वर्तन यत्र तदिति क्रियाविशेषणम्। चञ्चन्ति फुल्लानि विचकिलान्येव विभ्रमस्मित यस्य । चुलकेन गिरतीति कर्तृकरणाथें णिचि रूपम् ॥ मलयपवनदोलिताञ्चलाभिः सविधलताभिरिवोपदिश्यमानम् । अभिसुरभि भवस्य कौतुकेन क न किल कम्पमशिक्षतोत्तमाङ्गम् ॥ ५ ॥ सुरभेर्वसन्तस्याभिमुखमभिसुरभि कौतुकेन हेतुना भवस्योत्तमागमशिक्षत । विचित्रः पदार्थदर्शनादाश्चर्येण हर शिरोऽकम्पयत् । अत उत्प्रेक्ष्यते-मलयपवनेन दोलितक- म्पितोऽश्चल. प्रान्तो यासा ताभिर्निकटलताभिरुपदिश्यमानमिव । मलयवायुकम्पि- ताभ्यो लताभ्य इव हरशिरसा कम्पः शिक्षित इत्यर्थः ॥ अधिककुतुकलोलमौलिमुक्तैः सुरसरितः सलिलैस्ततो हरेण । निकटकटकशाखिनामयत्नात्सुचिरमरच्यत सेचनोपचारः ॥ ६ ॥ वसन्तगुणदर्शनादधिक यत्कुतुकमाश्चर्य तेन हेतुना लोलो यो मौलि शिरस्ततो मुक्कैः पतितैर्गङ्गाजलैहेतुभिः करणैर्वा हरेण क; खनिकटशिखरवृक्षाणां सेचनोपचार. सेकेन वर्धनार्थ परिचरणमयत्नान्जलानयनादिरूप प्रयत्न विना कृत ॥ दिशति दृशमयुग्मलोचनेऽभूदखिललतापटली वनस्थलीषु । अधिवसदसमास्त्रगुप्तयेऽने अथिततिरस्करिणीव रेणुजालैः ॥ ७ ॥ न युग्ममयुग्मं लोचनानि यस्य तस्मिन्पश्यति सति वनभूमिसंबन्धिनी सकला लता- पतिः, अर्थानभूमिष्वधिवसन्योऽसमान. कामस्तस्य गुप्तये निहवाय परागजालैः कृता १ ·कायमाला। २. तिरस्करिणी जवनिका यया। बदजवनिवासीदिलः । त्रोऽपि कामे कोप विसरमारेत्यर्थः। समुदितमुकुटामृतांशुनेत्रज्वलनमहाप्रसरेण माधवस्य । अतनुत समशीततापयोगे भुवनगुरुभंगवानिवोपदेशम् ।। मुकुटेऽमृतांशुश्चन्द्रो नेत्रे ज्वलनस्तयोः समुदितं मिश्रीभूतं व हेतुना भुवनगुरुभंगवानीश्वरो माधवस्य वसन्तस्य समयोः शीततापयोगा' करोत् । वसन्ते शीततापावस्था वास्तवी तत्रोत्प्रेक्ष्यते । धृत जाता । अत एव 'भुवनगुरुः' इति समुचितः पाठः ॥ इति परिमलमालभारिणस्तच्चरितमृतोरुपनीय नेत्रमैत्रीम् । भणितिमणिवतंसमेवमीशो गिरिदुहितुः श्रुतिवम॑नि व्यवत्त परिमलमालां बिभ्रत ऋतोर्वसन्तस्य चरितं लताविकासादिक वीक्ष्य गिरिपुत्र्याः कर्णे हर एवं भणितिरुक्तिरेवातिमनोहरलान्मणिवतंक चके । गौर्या वसन्तगुणान्दयितुमुवाचेत्यर्थः । 'इष्टकेषीकामालानाम्-ही ब्दस्य हखः । 'वष्टि भागुरिरलोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यवशब्दस्याकारलोपः सुरभिमनुगृहाण देवि नृत्यन्मधुकरकेतकबन्धुभिः कटाक्षः । भवतु शबलमन्तिकं वनानां विहरदनङ्गविलासकृष्णसारैः ॥1 देवीति महत्त्वोचितमामन्त्रणम् । नृत्यन्तो मकरन्दभोगानन्देनेतखतः मधुकरा येषु तेषा केतकानां सदृशैः कटाक्षर्वसन्तमनुगृहाण । वसन्तकृत सादिकं पश्येत्यर्थः । अनुगृहाणेति देवीत्यामन्त्रणानुगुणम् । अनङ्गस्य विलासार्य रैर्मुगैर्वनानामन्तिक शबल विचित्रं भवतु । भ्रमराः कृष्णमण्डस्थानीयाः, शुक्लमण्डलस्थानीयानि । स्तबकयति यथायथं कठोरद्युतिनिकरस्तरणिस्तवायताक्षि । सरकरिकरसीकराङ्ककारैः श्रमजलबिन्दुभिराननेन्दुबिम्बम् ॥ १॥ यथायथं यथोत्तराधिकं कठोरो दु.सहो द्युतिनिकरो यस्य स तरणिः सूर्यलय खं धर्माम्बुकणे. स्तबकयति स्तबकवन्तं करोति । स्मरकरिणः करसीकरा: कणास्तवामकारैः स्पर्धाकारैः । धर्मजलकणानैर्मल्यात्पुष्पगुच्छाकारान्सूर्यः भिर्दर्शयतीत्यर्थ: आयताक्षीत्यामन्त्रण खाभाविकनेत्रविकासद्योतनार्थम् ॥ रचय चटुललोचनेच्छटानामतिथिमथ श्लथनिद्रमब्जखण्डम् । ऋतुकुलपतिरेतु किं च ताभिर्विधुतसितासितकेलिचामरत्वम् ॥ ११ चटुलाना नेत्रच्छटानामतिथि दर्शनविषय विकसित कमलकुलं कुरु । वक्षस्वेलर्षः।

·सर्गः)
श्रीकण्ठचरितम् ।
९५
यो नेत्रानामधिकगुणवं युक्त्या प्रतिपादितम् । अथ ऋतुकुलस्य पतिर्वसन्तो विधुते
ते सितासिते केलिचामरे यस्य तद्भावमेतु । दृष्टीनां सितासितसाचपललाच चा.
म् । राज्ञश्च चामरवीजनमुचितम् ॥
मुखमनुसृतदीर्घमत्सरं ते सहजरुचिप्रतिवादतोऽम्बुजेषु ।
प्रभवति गिरिराजपुत्रि सोढुं कथमपि तत्सुहृदो न पादपातम् ॥ १३॥
मुखस्य सहजा खाभाविकी या रुचिस्तस्याः परकृत्रिमशोभया प्रतिवादः स्पर्धा
त्पनेष्वनुसतः प्राप्तो दीर्घो मत्सरो रोपो येन तन्मुखं कर्तृ तत्सुहृदः पद्मबन्धोः
-स्य पादपातं रश्मिस्पर्श चरणताडन च सोढ न प्रभवति न शक्तम् । गिरिराजपु.
त्यामन्त्रणं सौकुमार्यख्यापनार्थम् । मित्रबलेनार्जितया शोभया वास्तव्या. शोभायाः
"र्षिया कस्मिंश्चिजातमत्सरः कश्चित्प्रतिपक्षमित्रचरणेन ताडन न सहते । तत्पक्षे राज.
नीति साभिमानलख्यापनार्थम् ।।
दुपरि परिवारधारितं ते नवघनचक्रसगोत्रमातपत्रम् ।
'पृशतु शुभवपुर्निधानरक्षापरिचितमण्डलितासितोरगत्वम्॥१४॥(तिलकम्)
तत्तस्माद्धेतोस्तवोपरि परिवारेण धारित नवधनचक्रस्य सगोत्र सम तापवारणात् ।
आतपत्र छत्र तव शुभ यद्वपुस्तदेव निधान निधिस्तस्य रक्षार्थ परिचितः संनिहितोऽतो
मण्डलितो मण्डलीकृताकारो योऽसितोरगः कृष्णसर्पस्तद्भावमेतु । निधेश्च रक्षार्थ समीपे
कृष्णसर्पो वसति ॥
विघटय धुसूणेऽधुनाधिकारं रचय च सूत्रितसङ्गमङ्गमङ्गम् ।
मलयरुहरसैः स्मरप्रतापज्वलनविलीनशशिप्रभासपत्नैः ॥ १५ ॥
इदानीं शैत्याभावात्त्व घुमणे कुङ्कुमेऽधिकार प्रस्ताव विघटय वारय । कुङ्कुम घुष्णवी-
र्यम् । अतः स्मरप्रतापामिना विलीना याः शशिप्रभास्तासां सपत्नैः समैमलयाहरसैश्च-
न्दनद्रवैः सूत्रितष्टङ्कितः सहो यत्र तदङ्गमङ्ग कुरु । अधुना तापोद्रेकः, अतः प्रत्यङ्ग चन्द-
नलेपं कुरु ॥
मलयजरजसा हृतावकाशं तनुषु चकोरदृशामसूययेव ।
स्तबककपटतोऽद्य धीरमास्ते विरचितपाशमशोकमञ्जरीषु ॥ १६ ॥
चकोरडशा स्त्रीणा तनुषु तापवशान्मलयजरजसा चन्दनरसेन हृतोऽवकाशो यस्य
तद्धीर कुङ्कममशोकगुच्छच्छलादशोकलतासु रुषा कृतोद्वन्धनमिवास्ते । यस्य च स्त्रीदेहे
भोगानवकाशः सोऽसूयया पाशमुद्वन्धन करोति ॥
पथिकयुवतिभिः कृताभिषेको नयनजलैः सकलर्तुचक्रवर्ती ।
त्वदधरदलकान्तितस्करीभिः स्थितमथ पाटलिभिर्दरिद्रनिद्रम् ॥१७॥

·काव्यमाला। पान्थवधूभिर्विरहव्यथया नेत्रवारिभिर्ऋतुचक्रवर्ती वसन्तः विरहिणीरोदनेन वसन्तस्याज्ञाप्रतिहताभूदित्याशयः । अयानन्तरं तस्करीभिश्चौरीभिः पाटलिमिः पुष्पविशेषैर्दरिद्रा नष्टा निद्रा संकोचो यत्र, एवं स्थितम् । विकासो लब्ध इत्यर्थः । चक्रवर्तिनश्वाभिषेके सति चौरा म निद्रारहितत्वेन तिष्ठन्तीत्युचितम् । स्थितमिति 'नपुंसके भावे क्तः ॥ निबिडितकुचकुबलास्तरुण्यो विदधति यस्य तरोईठावगूढम् । भवति वृततनुः स पुष्पपूरैरुपनमदद्भुतभृङ्गसाधुवादः ॥ १८ ॥ यस्य तरोः सामर्थ्यात्कुरबकस्य तरुण्यो हठेन निबिडमवगूढमालिङ्गानं कुर्वन्त्यते निबिडितानि चक्ररूपाणि संपादितानि कुचकुङमलानि तुङ्गत्वान्मुकुलाकाराणि चासो स कुरबकः पुष्पपूरैर्वृनतनुर्व्याप्तमूर्तिर्भवति । रामालिङ्गनेन कुरबकस्य विकासमभाव, अत एवोपनमन्नाप्नुवन्नद्भुतोऽभूतपूर्वो भृङ्गानां भ्रमराणां साधुवादो यस्य। भ्रमराणां गुञ्जित साधुवादत्वेन रूपितम् । यस्य च सौभाग्यलोभात्तग्यो हठेनागिन कुर्वन्ति, त भृङ्गाः कामुकाः स्तुवन्ति तस्मिन्पुष्पाणि च मुश्चन्ति ॥ मलयगिरिभुवां लतारजोभिर्विरचितनेत्रपटोपकल्पनानाम् । भवति युवजनः समीरणानां क न पृथुमान्मथसंप्रदायशिष्यः ॥१९॥ मलयगिरेभूरुत्पत्तिर्येषां तथा लतारजोभिः करणभूतविरचिता अर्थायुवजनख नेत्र पटोपकल्पना नेत्राच्छादनवस्त्र कल्पना यैस्तेषां समीरणानां वायूनां तरुणलोकः पृथोमहतो मान्मथस्य मन्मथसंबन्धिनः संप्रदायस्य परम्परागतस्य रहस्यक्रमस्य शिष्यः कम भवति । मलयवायी वहति सति तरुणाः कामवश गता इत्यर्थः । शिष्यस्य च रहसोप- देशसमये गुरवो नेत्रपट बनन्ति ॥ इह कचति पलाश एष मूर्त्या पवनचलारुणवर्णपुष्पपङ्कया। विरहिमृगदृशामकालमृत्युर्बहुहतसंभृतपान्थजीवयेव ॥ २० ॥ पवनेन चला, न तु खतो गुच्छरूपत्वेन, गौरववशात् । अरुणवर्णा लोहिता पुष्पा तिर्यस्याः । अतः संभाव्यते-बहवो हता राशीभूताः पान्थजीवाः पथिकजीवितानि यस्यास्तयेव मूर्त्या, इह विरहिणीना मृगशामकालमृत्युरकस्मान्मरणादपमृत्यु, ए पलाशः कचति दीप्यते । पलाशः पलमश्नाति राक्षसः । स च बहुजीवान्संहरति, तस च शोणानि चपलानि च नेत्राणि भवन्ति । 'पर्णपङ्कया' इत्यपपाठः । नहि पलायस पर्णान्यरुणानि, अपि तु पुष्पाण्येव । रकत्वाच्चपलत्वाच जीवोत्प्रेक्षणम् । जीवो के ज्योतीरूपश्चपलश्च ॥ मदसहचरगन्धनिर्धतैलापरिमल एष विशेषतो जगन्ति । मदयति मलयानिलोऽतिवेलं मदनमदद्विपकर्णतालवायुः ॥ २१ ॥ - ·७ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । मदस्य गजसंवन्धिनः सहचरः सदृशो यो गन्धः सौरभ्यं तेन हेतुना निर्धतो जित एलापरिमलो येन । तथा मदन एव मदगजखस्य कर्णतालौ । तालशब्दः प्रशसाव. चनः । तयोर्वायुरेष मलयवायुरतिवेलं भृश जगन्ति मदयति मत्तानि करोति । मलयानि- लस्पर्शादहुलीभूतरागाः शृङ्गारिणो रात्रावुचिता कीड दिवाकुर्वन्तीत्यर्थः । मलयवायोः कर्णतालवायोश्च जातिभेदाभावेऽपि व्यकिभेदमाश्रित्य रूप्यरूपकभावोकिः । मुखमरुदिव चन्दनाचलस्य सितमुखि दक्षिण एष गन्धवाहः । मुखरयति जयाय मीनकेतोः परभृतगारुडरत्नशङ्खपालीः ॥ २२ ॥ चन्दनाचलस्य मलयस्य मुखमरुदिवैष दक्षिणो गन्धवाहपवनो मीनकेतोः का- मस्स जयाथै परभृताः कोकिला एव गारुडरमशङ्कपास्यः प्रशस्ता गारुडरत्नशङ्खास्तान्मुख- रयति । मलयवायौ वहति सानन्दाः कोकिलाः कूजन्तीत्यर्थः । माङ्गलिकत्वाच्छाशब्देन जयो भवतीति शकुनशास्त्रविदः । गण्डपालीवरपालीशब्दः प्रशसायाम् ॥ शशिकरमृगतृष्णिकाधिकाराद्विचकिलरेणुषु विप्रलब्धजिह्वः । भरमपि परमार्थचन्द्रिकाया दशति न पश्य चिरं चकोरशावः ॥२३॥ विचकिलानां पुष्पविशेषाणां रज सु शुभ्रत्वात्सर्वत्र स्थितत्वाच शशिकरा इति मृगत- ष्णिका भ्रमस्तस्याधिकारात्प्रस्तावाद्विपलब्धा प्राप्तविसवादा जिहा रसना यस्य स चकोर- शावः सत्यज्योत्माया अपि भरं न पिबति त्व पश्य । पश्येत्यस्य वाक्यार्थ कर्म । एते चन्द्ररश्मय इति मत्वा चकोरशिशुना विचकिलरेणूभोक्त प्रारब्धं ततोऽप्राप्ताखाद. स- सज्योत्सामपि तथैव मत्वा नाखादयतीत्यर्थ. । चकोरशाव इति साकूतम् ॥ सपदि रविजदिग्भुवः समीरा विषमशराजगरस्य फूत्कृतानि । विरहिहरिणचक्षुषां शरीरं निदधति हालहलस्य दीर्घिकासु ॥ २४ ॥ रविजो यमस्तस्य दिग्दक्षिणा दिक्, ततो भूरुत्पत्तिर्येषाम् । तथा विषमशरः कामः स एवाजगरः सर्पस्तस्य फूत्कृतानि फूत्कारा समीरा वाता विरहिणीनां शरीरं हालाहलस्य विषभेदस्य दीर्घिकासु वापीषु निदधति निहितवन्तः । मलयवायुस्पर्शाद्विरहिण्यो विष. व्यथां प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । रविजदिगिति साकूतम् ।। मदनहुतवहेऽध्वगोत्पलाक्षीजनहृदयाहुतिदानदीक्षितस्य । अलिततिरियमाज्यधूमराजिः सुरभिमुनेर्बकुलोटजादुदेति ॥ २५ ॥ मदनः कामः स एव दाहकत्वाद्भुतवहोऽग्निस्तत्राध्वगोत्पलाक्षीजनस्य विरहिणीलो- कस्य संबन्धि यदृदय सैवाहुतिस्तस्या दान कामानौ प्रक्षेपस्तत्र दीक्षितस्य कृतनि- यमस्य सुरभिमुनेर्वसन्तर्षेः सबन्धिनो बकुलोटजाद्वकुलवृक्षपर्णशालासकाशादियमलित- तिभ्रमरपतिराज्यधूमराजिहंविधूमरेखोदेति । धूमेन यथाहुतिदान तथा भ्रमरपङ्ख्या कामानौ हृदयहोमो लक्ष्यते ॥ .

·करोति । त्वद्विरहादिति प्रतीयमानो हेतुः । पद्मिनीपत्राणा बहुत्वात्संततिरुका।
९८
कानमाला।
विटपिभटजनोऽयमुन्मदिष्णुमधुकरपद्धतिलोहवर्मबन्धात् ।
नयति मकरलक्ष्मणो नियोगं सकलसुरासुरशेखराप्रशय्याम् ॥
मधुकरपद्धतिभ्रमरपतिरेव श्यामलत्वालोहवर्म शत्रकवच
विटपिभटजनो दुमयोधलोको मकरलक्ष्मणः कामस्य संबन्धिनं नियोगमाका
सुराणां शेखरा मौलयस्तेषामप्राणि तान्येव शय्या विश्रान्तिस्थानं तां नयति
वृक्षान्दृष्ट्वा मदनमोहिता जाता इत्यर्थः । बद्धकवचा भटाश्च प्रभोराज्ञा
नयन्ति ॥
य इह पथिकविप्रयोगदीर्धीकरणवशादुदभून्मधोरधर्मः ।
मुकुलितरजनेः स चक्रनाम्नां विरहतनूकरणेन तस्य शान्तः ।
पथिकानां विप्रयोगदीर्धीकरणं विरहबाहुल्यजननं ततो हेतोर्वसन्तस
समजनि मुकुलिताल्पीकृता रजनिनिशा येन तस्य वसन्तस्य चक्रवाकानां
रणेन सोऽधर्मः शान्तो व्यपेतः । मधोः खाधिकारे वर्तमानस्य
पन्नस्याधर्मस्य चक्रवाकविरहाल्पीकरणानिवृत्तिरिति समताख्योऽलंकारः ।
भवो वसन्तो यथेष्टमचेष्टतेत्यर्थः॥
वहति मुहुरदक्षिणः समीरो भवति निशा च नितान्तदीयामा
वपुषि पुलककम्पसंपदास्ते मधुसमयः शिशिरतुरेव तस्याः ॥ २८
वहतीत्यादि नवभिः कुलकम् । विरहव्यथावर्धनादृशमत्यर्थमदक्षिणोऽप्रतिकार
मीरो वायुर्वहति । निशा रात्रिश्च नितान्तमत्यर्थ दीर्घा यामा यस्याः । विरहस
वाहत्वात् । तस्या वपुषि पुलको रोमाश्चः कम्पश्च तयोः संपदास्ते। त्व
एवं सति तस्यास्त्वत्प्रियाया वसन्तः शिशिरर्तुरेव भवति । शिशिरवद्वसन्तेऽपि
स्य भावनात् । शिशिरतौं चादक्षिण उत्तरदिग्भवो वातो वहति, रात्रिय
पुलककम्पौ च शिशिर. करोति ॥
शयनमपि सरोजिनीपलाशैर्मनसिजसैन्यसितेतरातपत्रैः ।
अमृतकरतनोस्तनोति तस्या घटितविधुतुदसंततिप्रतिष्ठाम् ॥ ३॥
मनसिजसैन्यस्य कामकटकस्य धवलत्वलक्षणार्थ सितेतराणि
च्छत्राणि तैः सरोजिनीपलाशैर्नलिनीदलैरपि शयन शय्या घटिता लमा या
तती राहुश्रेणिस्तस्याः प्रतिष्ठां पर्यवसानं करोति । कस्याः । अमृतकरसदृशी मूर्वि,
स्तस्यास्त्वत्प्रियायाः । त्वत्प्रिया चन्हसदृशी तस्या नलिनीदलैरपि शय्या
N
.
वपुषि शुचिमुपोढगाढतापे दृशि च भृशोदकवर्षभाजि वर्षाः ।
वहति कृशतर्नुहठापकारिण्युपचितमन्तुतयेव सा वसन्ते ॥ ३० ॥

·सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । बमा शुचिमाषाहं शरीरे बहति । यत उपोडो रखो गाडो दुपारखापो मेन । मा. पाडो हि गाढतापलक्षणः । तथा सा दृशि दृष्टौ वर्षाः प्रावृषं वहति । यतो भृसमुदकव. मधुरूप भजन्याम् । अत एव कृशतनुहुँला । अत उत्प्रेक्ष्यते-विरहोदीपकत्वाद- ठेनापकारिण्यपकर्तरि वसन्त उपचितो वृद्धि गतो मन्तुर्मन्युर्यस्य तदावेनैव वसन्त- स्वस्था विरहव्यथां वर्धयति । अतो मन्तुनेव सा वसन्तप्रतिद्वन्द्विनो प्रीष्मादीशरीरादी धारयति । अमित्रसंबन्धी च शत्रुलोंके मान्यः ।। अधिकरतलमाननस्य निद्रा परमुरसो नयनाम्भसावगाहः । श्वसितपवनपानमेव तस्यास्तव विरहादियती शरीरयात्रा ॥ ३१॥ तब विरहाद्भवतः संगमाभावात्तस्याःशरीरयात्रादेहगतिरियती। तामेव दर्शयति- अधिकरतल हस्ततल आननस्य मुखस्य निद्रा सवेशः । नयनाम्भसाश्रुणा केवल वक्ष- सोऽवगाहनं मानम् । श्वसित निःश्वास , अधरयोः पानमेव शोषकम्, मानपाननिद्राः प्राणिना शरीरगतिः । तस्याश्च त्वद्विरहे ता एव भवन्ति । अतः प्रत्यासत्रमरणेति सूचितम् ॥ विवृतसहजसौरभाभिषेकश्वसितवशंवदभृङ्गवेणिभङ्गया । असितरविजपाशदन्दशूकैः प्रथयति सा हठलिबमानमायुः ॥ ३२ ॥ विवृतः प्रकाशितः सहजोऽकृत्रिमः सौरभाभिषेकः सौगन्ध्यवान यस्तानि निःश्व- सितानि निःश्वासास्तेषां वशवदायत्ता या भृङ्गवेणिः ।मालात्वावणिरूपणम् । तद्याजादसि- ता:कृष्णा ये रविजपाशदन्दशूका यमपाशसास्तैर्हठेन तरसा लियमानमाखाद्यमानमायुः प्राणान्प्रथयति प्रकाशयति । भ्रमरपझेविरहोद्दीपकत्वान्मुमूर्षुः सा भ्रमररूपः कृष्णैर्यमसं. बन्धिभिः पाशसपै पीयमानप्राणेव संभाव्यते । वाताहारत्वमुत्प्रेक्षाबीजम् ॥ श्रवणपुटतटाभिघातमक्ष्णोर्मलयमरुद्धनमोहतन्त्रवायः । रथहरिणमपत्रपानभिज्ञं रचयितुमिच्छुरिवोच्छिनत्ति तस्याः ॥ ३३ ॥ तस्या अक्ष्णोर्नेत्रयो श्रवणपुटतटेन कर्णद्वयान्तेनाभिघात प्रसरणनिरोधं मलयवायू रचयति । यतो घनस्य मोहस्य मूर्खायाः कुविन्दः । कर्तेत्यर्थः । मोह पटस्थानीय यस्त- न्त्रयति स तन्त्रवायकः । तस्या दृष्टि कर्णान्तव्यापिन्यासीत् । अद्य पुनर्मलयवायोर्विर- होदीपकत्वान्मूर्छाया दृष्टिन्मिीलतीत्यर्थः । अत उत्प्रेक्ष्यते-ख रथमृगमपत्रपाया दृष्टि- कीर्तिपराजयजाताया अनभिज्ञमज्ञातारै कर्तुमिच्छुरिव । मद्रथमृगस्य दृष्टिविस्तारकीर्ति- मेषातिविस्तीर्णया खदृष्टया मा हादितीव वायुस्तदृष्टिं निमीलयतीति वाक्यार्थः ॥ भ्रमरकलकलासहिष्णुरास्ते चिरमबला निमितेक्षणा कुचाने। हृदयगृहविहारिणः कथंचित्तव वचनश्रवणाभिवाञ्छयेव ॥ ३४ ॥ ।

·काव्यमाला। हृदये धृतस्य तव वाक्यं श्रोतुमिच्छयेव भ्रमरकोलाहलमबहमाना खाक्य निश्चलदृपिरास्ते । अधोमुख्यात इत्यर्थः ॥ भृशकृशमहरिष्यदेव तस्या वपुरपसव्यसमीरणो रयेण । यदि न समजनिष्यतोजिहानस्तनजघनस्थलगौरवान्तरायः ॥ १६ विरहवशाभ्रशं कृशं तनूकृतं तस्याः शरीरमपसव्यो दक्षिणः समीरणो ध्यदेव यदि नोज्जिहानमुन्नतमुद्गच्छत्पृथु यत्स्तनजघनस्थलं तेन गौरवं देहहरणे विघ्नः [यदि न] समजनिष्यत समुदपत्स्यत ॥ विषममृतसनाथमुद्रिन्त्यो युवतिमहाविरहार्तिकीर्तनेन । अभिदधति रसाश्चितैर्वचोभिर्युवजनमित्यचिरादुपेत्य सख्यः ॥११॥ युवतीनां तरुणीनां महती विरहार्तिविरहव्यथा तस्याः कीर्तनेन विषमुगिरन्त्यः । अमृतसहितत्वं विरहव्यथया दुःखस्याश्वासस्य च जननत्वात् । श्चितैः शोभितत्वेन पूजितैः पूर्वोक्तैर्वचनैर्वल्लभलोकं सख्य एत्याभिदधति कषयन्ति । लकम् ॥ मनसि धृतिलतां विबाधमानो मुकुलबृहत्करकौघदुर्दिनेन । कुसुमशरयशश्छटाविवर्तस्तुदति वियोगिजनस्य सिन्धुवारः ॥ ३७ मुकुलानि कलिकास्तान्येव बृहत्करकौघो वर्षोपलप्रवाहस्तस्य दुर्दिनेन वर्षेण विरी जनस्य चित्ते वर्तमाना धृतिधैर्य सैवाल्पत्वालता ता बाधमानः । कोरकाणां वर्णसनिवे शाभ्यां करकाभी रूपणम् । करकाश्च लतां बाधन्ते । कुसुमशरस्य कामस्य संवन्धिनीको यशश्छटाना विवर्तः परिणामः सिन्धुवारो विरहिजनस्य तुदति। वियोगिजनस्पति मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी। 'न माषाणामश्नीयादितिवक्रियाश्रुतावपि कारक णासंबन्धमात्रस्याविवक्षितत्वात्षष्ठी' इति न्यासकारः ॥ प्रकृतिमभिसरन्निजां कथंचिद्धनहिमदुर्दिनगर्भवासमुक्तेः। जगदुपवदते शनैरुदश्चत्सरसिजभर्तुरयातयाममोजः ॥ ३८ ॥ घनहिम यहुर्दिन मेघच्छन्नमहस्तदेव गर्भवासस्ततो मुक्तनिष्क्रमणारखां प्रकृतिमान सरदनुसरदयातयाममपर्युषितम् । नवमित्यर्थः । शनैः क्रमेणोदश्चदृद्धि गच्छत्सरसिजगई सूर्यस्य संबन्धि तेजो जगदुपवदते सान्त्वयति ॥ चटुलितसिचयाञ्चलच्छटाभिर्मुरलपुरन्ध्रिकुचेषु पुष्पकेतोः । भुवनविजयकीर्तिवैजयन्तीमरुदयमुत्क्षिपतीव दाक्षिणात्यः ॥ ३९ ॥ मुरला दाक्षिणात्या जनपदविशेषा एतत्स्त्रीखनेषु चटुलिताः कम्पिता याः सियार लच्छटा वस्त्रान्तपतयस्ताभिः करणभूताभिः पुष्पकेतोः कामस्य भुवनविजयेन या ·७ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १०१ विखस्सा वैजयन्तीः पताका इव दाक्षिणात्यो मरुन्मलयवायुरुत्क्षिपति । वायुना कम्पि. तानां मुरलखीवनप्रान्तानां कामोद्दीपकत्वात्पताकात्वेन संभावनम् ॥ युवजनघनकेलिसूत्रधारो विरहिशरीरनवीनवहिवर्षः । स्खलति बत न सैंहलो नभखान्क्षणमपि मानशरव्यसव्यसाची ॥४॥ युवजनस्य तरुणलोकस्य घनकेलेरनवरतक्रीडायाः सूत्रधारः सूचकः । तथा विरहि- णीनो शरीरस्य नवीनो वहिवर्षः । अग्निवर्षवद्यथां करोतीत्यर्थः । सैंहल: सिंहलदेशा- दागतो वायुः स न स्खलति । माननानो लक्ष्यादपराद्धो न भवति । मानशरव्ये मान- लक्ष्ये सव्यसाची वामदक्षिणयोधी । वर्षशब्दः पुस्यपि वर्तते ॥ ज्वलितदलदशोकयातनामिस्तरलतमालतरुच्छदासिपत्रा। निरयति गुरुमानदुष्कृतानामुपवनभूमिरवामनस्तनीनाम् ॥ ४१ ॥ दलन्ति विकसन्ति यान्यशोकानि स एव यातनाग्निर्नरकतीव्रपीडामिालितो यत्र। तमालतरुच्छदा एवासिपत्राणि नरकोचितकरपत्राणि चपलानि यस्या सा उपवनभूमि- रुयानभूर्गुरुर्दुर्वारो यो मानः स एव वल्लभकदर्थनाडुष्कृत पाप यासा तासामवामनस्तनी- नामुन्नतकुचानां तरुणीनां निरयति निरय इवाचरति । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किए' इति क्विप् । उद्यानभूमिः कामोद्दीपनलात्तरुणीना नरकव्यथा संपद्यत इत्यर्थः । गुरुमानदु- कृतानामिति विशेष्यपदे वा तदा फलत्वेनेत्यर्थीद्योज्यम् ॥ रतिरमणनटस्य पान्थनारीजनवधनाटकनर्तनोन्मुखस्य । व्रजति जवनिकालिपि पुरस्तात्पवनविसारितचूतपांसुपट्टः ॥ ४२ ॥ पान्थानां पथिकाना नारीजनस्तस्य वधः स एव नाटक तत्र नर्तन तत्र संमुखस्य । रतिरमण कामः स एव नटः शैलुषस्तस्य पुरस्तादप्रे पवनेन विसारिता विकीर्णा ये चू. तानो पासवस्त एव पट्टो जवनिकायास्तिरस्करिण्या लिपि भङ्गिं व्रजति । चूतरजोभ्यः प्रादुर्भूय कामः पान्थस्त्रीहन्तीत्यर्थ । नटश्च जवनिकाया निर्गत्य नाटक संपादयति ॥ विनमदसमबाणचापमौर्वीरवबधिरीकृतसप्तलोकरन्ध्र । मुखरमधुकरेऽस्त्यमुत्र चैत्रे कथमिव मानवतीजनस्य निद्रा ॥ ४३ ॥ मुखरा. शब्दायमाना मधुकरा भ्रमरा यत्र । अतः संभाव्यते--विनमद्यदसमबाण- चाप कामधनुस्तस्य मौवीं गुणस्तस्या रव शब्दस्तेन बधिरीकृतानि सप्तलोकरन्ध्राणि सप्तभुवनान्तराणि यस्मिन्नमुत्र चैत्रे मानिनीलोकस्य निद्रा कथमिवास्ति । अथवा विश्वस्य बधिरीकरणात्स्मरोद्दीपनाच्च निद्राया अभावः । “विनमदित्यत्राव्यभिचारगता- र्थत्वादप्रयुज्यमानमधःप्रदेशमिति कर्मपदमत्र योज्यम् । अन्यथा 'न दुहस्नुनमा यक्विणी' इति [यक्विणो. प्रतिषेधेऽपि] कर्मवद्भावादात्मनेपद स्यात् । 'नमते दण्ड.' इतिवत्' इति केचित् ॥

·१०२ काव्यमाला। शिखरिदुहितुरुत्तरसूक्तिव्यवहृतिभिः शशिखण्डमुण्डमाल्ये। इति भगवति कंचन प्रसादं कृतवति कर्णरसामृतप्रपाभिः ॥ UR मधुमुपनयता रदांशुतन्त्रैरभिनवकेतकसूचिसख्यरेखाम् । भगवदभिमुखं शनैरथेत्थं विशदमगादि शिलादनन्दनेन।।११॥ ( शिखरीत्यादि श्लोकद्वयेन संबद्धार्थेन युगलकम् । कर्णयो रसार्थमाखादा सुधाशालिकाभिः । अथवा कर्णयो रस आखादः स एवामृतं तस्य प्रपाभिः नैरुत्तरमाः सोल्लासा याः सूक्तिव्यवहतयो वसन्तगुणवर्णनानि ताभिः पार्वत्याः शशिखण्डमुण्डमाल्ये चन्द्रार्धमुकुटभूषणे भगवति महेश्वरे कमपि प्रसाद सति भगवदभिमुखं महेश्वराग्रे शिलादनन्दनेन नन्दिना विशदमगादि अतो रदांशूनां दन्तरश्मीनां तन्त्रैः प्रपश्चैर्मधुं वसन्तमभिनवमपूर्व यस्के सूचीकरपत्रत्वात्सूचिभिः सख्य परिचयस्तद्भनिमुपनयता । केतकानां सख्यमपूर्वम् । भगवदभिमुखमिति भगवदुक्तेः सकाशानन्युक्तरधिकगुणत्वं सूचितम् पिबदिव दिनलक्ष्मी क्षीबतामेति चक्षु- स्तरुणतपनसङ्गाद्गात्रमत्रस्तमास्ते । किमपरमनिमित्तोत्कण्ठया देव दृष्ट्वा नवसुरभिविलासं माति न कापि चेतः ॥ ११ ॥ सादर निरीक्षणादिनशोभां पिबदिव चक्षुर्मदविकारसदृशं विकास घूर्णमानत्वनेति, तथा तरुणः सद्योमेधमुक्तस्तपनः सूर्यस्तत्परिचयाद्गात्रमगमत्रतं त्रासरहितमात्र वसन्ते रवेः शीतोष्णरूपत्वाच्छीतोष्णत्रासरहितमङ्गमित्यर्थ । किमन्यत् । नव ष्णुर्यः सुरभिर्वसन्तस्तस्य विलासं दृष्ट्वा, अनिमित्तालम्बनशून्या योत्कण्ठा कर तया हेतुभूतया चेतः क्वापि न माति न वर्तते । तमः कृतसंकोचनिरासाद्वैपुल्वं इत्यर्थः ॥ दूरं दृशां प्रहिणु नाथ मनाक्पतंग- खाहाभुजंगशशिसङ्गभृतां तरङ्गान् । संजायतां समुदिताभिरथ प्रभाभि- स्तासां दिशां घुसूणचन्दनलेपसंधिः ॥ ४७ ॥ हे नाथ खामिन् , पतगः सूर्यः, खाहाभुजंगोऽमिः, शशी चन्द्रः, तेषां का विभ्रति तामां दृशां दृष्टीना तरङ्गानुल्लासान्मनाग्दूर प्रहिणु । किंचिरं पश्येसः। ततः समुदिताभिखासा प्रभाभिदृष्टिरश्मिभिर्दिशा स्त्रीलानायिकात्वेन व्यवहावांगी सणचन्दनाभ्यां लेपावतरागी तयोः सधिः सहावस्थान संजायतां संपयताम् ।

·सर्ग: श्रीकण्ठचरितम् । प्रमाः नेताः, मम्मारित्ययो रजा, अतः शमसम्बवामानुयायम् । पदना. इमपोषिताः । नापेस्थामन्त्रमप्रयोगात्त्राने बोट । लिम्पन्नमो मरकतद्रवनिमगाभि. चान्द्रं महश्च घटयन्स्फटिकाश्मकरैः । तन्वन्दिशां परिमलाद्वयवाददीक्षां पश्योल्लसत्ययमृतुः कुसुमावनमः ॥ १८ ॥ भरकतरनानां वा युक्तिसाधिना प्रवाहाम्नेषां निनगास्वामिनमो लिनुपदिान । भाकाशं श्यामलयमित्यर्थ । नया स्फटिकामना कट रश्मिभिधान्द्र महपत्रमबन्धि जो पटयन्योजयन् । शशिरस्मीनिमलयनियर्थ । अतिशयोक्तिद्वयम् । नपा परि. मस्याद्यवादः परिमलेकमयत्व नत्र दीक्षा नियम दिशा नवमय गमानतम पुप. भूषणमृतुर्वमन्त स्फुरनि । म पनि यार्थ कम ॥ दिमण्डली कनककेतकमिन्धुबार- कवेल्लिवल्लिपटलीशबलीकृनेयम् । चैत्रेण विश्वविजयाय अषध्वजम्य सजीकृनाममग्चापनि व्यनकि ॥ ४९ ।। कनककेतकानि सिन्धुवाराणि श्रेतानि कालिवहिरशोकलना पिकमित पवाद का तासो पटली समूहस्तेन शवलीकृता चित्रिनेय दिपाली चत्रमामेन काम विभा. या डोंकितामिन्द्रधनु पति प्रकाशन । केन कादीना विनित्रवर्ण वादिन्द्रजापति व्यनफि॥ प्रारदक्षिणा दिशमशिश्रियाणरश्मि- रभ्यग्रहीत्प्रणयितां मरुदुत्तरम्या । उन्निद्रचूतसुहृदेष नयोम्त्विदानी. मन्योन्यदिग्विनिमयं समयः करोति ॥ ५० ॥ वसन्तात्पूर्व हेमन्त उष्णरदिम मूयो दक्षिणा दिशमशिधियन । तदैव मरुद्वायुरुत्त- रस्या दिशः प्रणयिता परिचितत्वमग्रहीन् । उत्रिदाणा विकासिना चूनाना मुहत्सखैप समयो वसन्तस्तयो सूर्यमरुतोरन्योन्यस्य म्वस्य संबन्धिन्योर्दिशोविनिमयं परिवृत्तिमि- दानी करोति । सूर्य उत्तरा दिश प्राप्त', वायुदक्षिणामित्यर्थः । एतेन वसन्तस्य प्रभुत्व सूचितम् । राज्यरक्षार्थमुन्निद्राणा भटाना मखा राजा च भृत्यै क्रान्तानां विषयाणां परिवृत्ति करोति ॥

·१०४ काव्यमाला। १ हेलावहन्मसृणदक्षिणगन्धवाह- प्रेजोलचम्पकशिखामधिरूढवन्ति । प्रेङ्खाविलासमधुना मधुनामुना य- त्पश्य द्विरेफमिथुनान्यपि शिक्षितानि ॥५१॥ गण्डप्रभाभिरपहस्तितचम्पकाभि- व्योमोऽतसीकुसुमसाम्यमपहृवाना । युष्मन्निदेशमधिगम्य विलासलोला दोलातलं भगवती तदलंकरोतु ॥ १२॥ हेलया यत्नं विना वहन्मसणो मन्दो दक्षिणो गन्धवाहो वायुस्तेन प्रेझोलानि मानानि चम्पकानि तेषां शिखामग्रमारूढवन्ति द्विरेफमिथुनानि वसन्तेन प्रेक्षाविलासं दोलालीला यच्छिक्षितानि ततो हेतोयुष्मनिदेशं प्राप्य भगवती गौरी दोलातलमलंकरोतु शोभयतु । यतो विलासलोला अतोऽपहस्तितानि निर्जितानि चम्पकानि याभिस्ताभिर्गण्डप्रभाभिः कपोलकान्तिमिः करणभूनाभिर्हेतुभिः [हेतुभूताभिर्वा] व्योमस्यातसीकुसुमसाम्यं नीलत्वमपहुवाना अद यन्ती । गण्डकान्तियोगेनाकाशस्य [गौरत्व प्रतिपादनात् ॥ आपीय स श्रुतिमुखेन सुधासनाभि तन्नन्दिनो वचनमिन्दुकलाकिरीटः । देवीमवोचत दिशन्दशनांशुपूरै- भूयोऽप्युपोढहिमतामिव दिङ्मुखेषु ॥ १३ ॥ अभिप्रेतदोलाक्रीडोपदेशात्सुधासनाभ्यमृतदृश तन्नन्दिनो वचनं श्रुतेः, नतु लेखा मुखेनापीय श्रुत्वेन्दुकलाकिरीटश्चन्द्रमौलिर्भूयोऽपि देवीमवोचत । अतो दशनानां दन्ताः नामशुपूरै रश्मिभरैहेतुभिरुपोढहिमता सतुहिनत्व दिङ्मुखेषु भूयोऽपि दिशभिव ॥ नन्दी यदिन्दुवदने मदनेन्द्रजाल- दिव्योपदेशवति वक्ति तदद्य युक्तम् । आदत्स्व तत्परिकरं सुचिरं कुरुष्व मल्लोचनान्यनुसृतामृतपारणानि ॥ १४ ॥ मदनस्येन्द्रजालमद्भुतकर्म तत्संबन्धी दिव्यो लोकोत्तर उपदेशः शिक्षा विद्यते यसमा स्वस्या आमन्त्रणम् । कीदृशि । इन्दुवदने चन्द्रमुखि, नन्दी यक्ति तदश बसन्वे युक्तमुपपन्नम् । त्वं तस्या दोलायाः परिकर संभारमादत्व गृहाण । त्वं ·१०६ • सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । गतामृतपारणानि कुरु । त्वहोलाक्रीडादर्शनेन मष्टरमृतपारणं जायताम् । यावत्वदीय. ओलादर्शनं न जातं तावत्रयोरुपवासोऽभूत् । जाते तु दोलाक्रीडादर्शने पारण भवि- श्यतीत्यर्थः ॥ दोलां मदाशयमिवानुबधान नाके मदृष्टिभिः सह विधेहि गतागतानि । त्वत्कण्ठमौक्तिकततिप्रतिपत्तिभिः खे संजायतामितरतारकवर्गसर्गः॥५५॥ मदाशयं मम हृदयमिव दोलां नाके खर्गेऽनुबधान । पार्वत्यां नेहवशादीश्वरहृदय बन्ध्यत्वे साधारणे धर्म उपमानम् । मम दृष्टिभिः सह त्व दोलाभिर्गतागतानि कुरु । यथा यथा पार्वतीदोला गतागतानि कुरुते तथा तथा भगवदृष्टयोऽपीति सहार्थ । एतेन भगवत्संबन्धी कौतुकप्रेमसंकरो द्योतितः । दोलोत्फालावसरे त्वत्कण्ठमौक्तिकानां प्रति. पत्तिभिः स्वीकारः खे नभसीतरः प्रजापतिकृतादन्यो यस्तारकवर्गस्तस्य सर्गः संजायता- माविर्भवतु । बद्धारमुक्तास्तारात्वेन सभाव्यन्त इत्यर्थः । दोलादर्शनोत्कण्ठयास्माकम. तिप्रेरणया तारापथं तावद्गच्छेत्युक्तियुक्त्या दोलालीलायामुत्साहयति ॥ ध्वानेन दोलनविलोलपदारविन्द- संदानितौ मुखरतामखिलं नयन्तौ । त्वन्नूपुरौ रचयतां क्षणमन्तरिक्ष प्रत्यक्षसिद्धनिजशब्दगुणप्रसिद्धिः ॥ १६ ॥ दोलाक्रीडया विलोले चपले ये पदारविन्दे पादपद्ये तयो. सदानितौ बद्धी, अतो ध्वानेन शब्देन समस्तमन्तरिक्ष मुखरता शब्दायमानत्व नयन्ती त्वन्नूपुरौ तव तुलाकोटी अन्तरिक्षमाकाश प्रत्यक्षसिद्धः शब्दो गुण इति प्रसिद्विर्यस्य तत्क्षणं रचयता कुरुताम् । आकाशस्य शब्दो निजो गुण इति प्रसिद्धिरनुमानाश्रयाप्यधुना क्षण प्रत्यक्षसिद्धा इन्द्रि- यप्राप्यास्तु । दोलायां वेगवशादृष्टेरगोचरं दूरं गच्छन्त्या त्वयि सत्या केवलनूपुरशन्द. श्रवणात्॥ अन्तर्वसन्मदनसायकपुष्पगन्ध- मभ्युद्धरन्निव घनस्तदनु श्रमेण । श्वासस्तव धुसरिदनवनं वियोग- मिन्दिन्दिरैर्नयतु सौरभचाटुकारैः ॥ १७ ॥ तदनु दोलाखेलनमनु श्रमेणायासेन धनोऽनवरतः श्वासो नि.श्वसित |सरिदब्जवन गङ्गापप्रवनमिन्दिन्दिरैवियोग भ्रमरै रहितत्व नयतु । यतः सौरभस्य मौगन्ध्यस्य चाटु- ·१०१ काव्यमाला। ल कारैर्लुब्धैः । अथवा सौरभस्य श्वाससंबन्धिनश्चाटुकारैः प्रसिद्धिकारकैः । मन व्यते--अन्तर्मनसि वसनिय निवसन्मदनः कामस्तस्य सायकभूतानि च ता तेषां संबन्धिनं गन्धमभ्युद्धरत्वमाकर्षन्निव । नैसर्गिक सौरभं सौगन्ध्यमत्र देव स्माभिस्तथा दोलोत्फाल्यते यथा गङ्गानिकटमपि गच्छसीत्यर्थः । इति श्रमे सत्यपि श्वासानां सौगन्ध्यवर्णनं पार्वत्या दोलेयमुम्भितवपुर्मणिभिर्विनिर्य- नियन्त्ररश्मिनिकरेण सुसंहतोरु । आरोदुमिद्धमनसे रभसेन तुभ्यं दूरात्पुरो वितरतीव करावलम्बम् ॥ १८ ॥ हे सुसंहतोरु सुसंहतो निबिडी पीवरौ वा ऊरू यस्याखस्या आमन्त्रणम् । हित-' इत्यूड् । साकूतमामन्त्रणम् । विनिर्यन्प्रसरनिर्यत्रो निनिरोधो यो स्तेन करणेनेय दोला तुभ्य पुरोऽग्रे करावलम्बं हस्तावलम्ब पाणिखीकारं दिशतीव यतो दोलामारोदुमिद्धमनसे तत्परिचितायै मणिभी रत्नैरुम्भितवपुः पूरितमूर्तिः । पीक- रस्य च त्वरया पर्यारोदुकामस्य हस्तखीकारो युक्तः ॥ किं चेयमञ्चितमरुहलतो वलन्ती दूरोच्छलत्कनकपीठमरीचिबाहुः । आसन्नतावकपदप्रणयप्रमोदा- त्पश्य प्रिये नभसि लास्यमिव प्रयुते ॥ १९ ॥ अञ्चितो मृदुत्वेन पूजितो यो मरुत्तबलेन वलन्तीतस्ततो गच्छन्ती, अत एव कनक पीठस्य सुवर्णचक्कलस्य मरीचयस्त एव बाहवो दूरमुच्छलन्तः प्रसर्पन्तो यस्याः से दोला तावके त्वत्संबन्धिनी पदे चरणौ तयोः प्रणयः परिचयः । आसनोऽचिरभाव यः परिचयस्तेन प्रमोदो हर्षस्तस्माल्लास्य वृत्तमिव करोति । अपूर्वप्राप्त्या तुष्टो यो नृत्यादि तस्य च बाहुप्रसारण भवति ॥ एनां समीरवलनक्षणवाग्मिनीनां नादैर्घनश्चटुलकाञ्चनकिङ्किणीनाम् । अभ्यर्थनामनुमुहूर्तमिवाचरन्ती- मध्यासनादनुगृहाण गलद्विलम्बम् ॥१०॥ समीरणस्य वातस्य वलनक्षणश्चलनावसरस्तदा वाग्मिनीनाम् । चटुला वायुवशाच पला याः काश्चनकिङ्किण्यः सुवर्णसूक्ष्मघण्टिकास्तासां घनै दैर्ध्वनिभिः प्रतिक्षणमारोहण रूपामभ्यर्थनां यात्रा कर्मभूतामाचरन्ती कुर्वन्तीमिवैना दोलां गलद्विलम्ब कालातिपा- तरहितत्वेनानुगृहाण । अचिरेणैवारोहेत्यर्थः । प्रार्थयितुश्च महान्तोऽनुग्रन्ति ।

·७ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १०७ इति वचनमनीचोदञ्चिरोमाञ्चसूची- सचिववपुरुमा तयाहृतं वल्लभेन । श्रुतिपथमुपनीय प्रीतिकल्लोलिताक्षी चिरविरलितलजा तां शनैरध्यरुक्षत् ॥११॥ वल्लभेन भगवतेति पूर्वोक्तयुक्त्या व्याहृतमुक्तं वचनं कर्णान्तमुपनीय रसेन श्रुत्वा अनीचा उन्नता उदश्चन्य ऊवचारिण्यो या रोमाञ्चसूच्यः पुलककण्टकास्तासां सचिव वपुर्यस्याः सा । अथवा रोमाश्चसूच्यः सचिवाः सहभाविनो यस्य तद्वपुर्यस्याः । तथा प्रीत्यानन्देन कल्लोलितं तरङ्गितमक्षि नेत्रं यस्याः सोमा चिरेण विरलिता किंचिञ्चलिता लजा यत्रैवं दोलां शनैः, न तु त्वरया, अध्यक्षत् ॥ अङ्गैः काञ्चनभङ्गभङ्गिभवनर्भान्ती परं पार्श्वयो- रुन्मीलन्मणिकर्णपूरकिरणैरुन्मुद्रितेन्द्रायुधा । आचस्कन्द तदेन्दुमौलिदयिता दोलाविलासक्रिया- यातायातशतैरनगगनाविर्भूतविद्युद्दचुतिम् ॥ १२॥ काश्चनस्य भङ्गश्छेदस्थानं तस्य भगिविच्छित्तिस्तस्या भवनैराश्रयैरङ्गैरवयवर्भान्ती शोभमाना । तथा मणिकर्णपूरयो रत्नाभरणयोर्ये किरणा । उन्मीलन्तो निर्गच्छन्तो ये किरणास्तैः पार्श्वयोः परमत्यर्थमुन्मुद्रित टङ्कितमिन्द्रायुधमिन्द्रचाप यस्या यया वा सेन्दुमौलिदयितेश्वरी तदा वसन्ते दोलाविलासक्रिया [दोलाखेलन तथा यातायातानि गतागतानि तेषां शतैः करणभूतैरनभ्रं मेघरहितं यद्गगनमाकाश तत्राविर्भूता प्रस्टा संपन्ना या विद्युत्तस्या द्युतिं शोभां प्रापत् । परमुत्कृष्टमिति पूर्वविशेषणेन वा योज्यम् ।। आलिम्पन्ती सकलककुभामन्तरालं विशालं तस्या व्योनि व्यसरदसमा कापि लावण्यसिन्धुः। दोलोत्फालावपतनकलाडम्बरेण स्वयं सा स्वैरं यस्यामसकृदकृतोन्मजनं मजनं च ॥ १३ ॥ सकलककुभां सर्वासा दिशा संबन्ध्यन्तराल मध्यमालिम्पन्ती व्यामुवती कापि लोकोत्तरा लावण्यमेवाविच्छिन्नप्रवाहत्त्वात्सिन्धुव्योंम्नि नभसि विशालं व्यसरनिरगमत् । यस्यां लावण्यसिन्धावसकृत्पुनःपुनर्मजनमुन्मज्जन च सा खयमप्रेरिताकृता व्यत. नोत् । दर्शनाभावान्मज्जनमन्यदुन्मज्जनम् । केन । खैरै दोलाया उत्फालावपतने ऊवधिोगमने तयोर्वेदग्ध्यं तत्प्रपञ्चेन । दोलाक्रीडयात्यर्थ शोभामापदित्यर्थः ॥ शिखरिदुहितुः प्रेढोत्कालक्रियावसरे गत- श्वरणसरणेरमं वक्रप्रभावजयादिव । 7) ·काव्यमाला। चटुलिततुलाकोटिध्वानोपहूतसितच्छदै- च्छविविचयनं चक्रे तत्र क्षणं क्षणदाकरः ॥ दोलोक्रिमणकाले शिखरिदुहितुः पार्वत्याः संबन्धिना चरणसरणेः पदपद्धतेरप्र गतः क्षणदाकरश्चन्द्रश्चटुलितौ यौ तुलाकोटी नूपुर्व रणनं तेनोपहूत आकारितो यः सितच्छदो हंसस्तस्य शोभा तथा मकरोत् ॥ यस्तस्याः श्रमनीरसीकरभरः क्रीडातिरेकक्रमा- दासीत्तं जवनो जहार पवनो लोलः कपोलस्थलात् । हेलार्तितजागरूककनकाम्भोजाधिवासाकर स्वर्गङ्गाजलबिन्दुवृन्दममुचत्तन्निष्क्रयायेव च ॥१५॥ तस्याः पार्वत्या दोलाक्रीडानुबन्धाच्छ्रमेण खेदेन नीरसीकरा धर्मकणास्तेषां आसीत्त धर्मकणसमूहं कपोलस्थलाज्जवनः, न तु मन्दः, लोल: पवनो लोलश्च हरति कमलनालम् (१) । हेलानर्तितानि जागरूकाणि यानि विकासीनि सुवर्णपद्मानि तेषामधिवासो गन्धस्तस्याकरं स्थान वर्गङ्गाजलबिन्दूना भर पवनस्तस्य हतस्य धर्मकणभरस्य निष्क्रयाय [मूल प्रतिपादनायेवामुचत् । किंचिद्धरति स सवृद्धि तत्प्रतिददाति ॥ वेल्लल्लोलोत्तरीयाञ्चलमलसवलत्काञ्चिसंचारितोच्च- क्वाणं मञ्जीरमञ्जस्वनितमुखरिताखण्डदिमण्डलं च । यातायातानि दोलाविधिभिरधिनभोऽनङ्कुशं दर्शयन्ती सा पुष्पास्त्रस्य लोकत्रयजयपिशुना वैजयन्तीव रेजे ॥१६॥ वेल्लमुल्लसंल्लोलश्चल उत्तरीयाञ्चल उत्तरीयवस्त्रप्रान्तो यत्र तथा नितम्बरस लसं वलन्ती चलन्ती या काची रशना तथा संचारितः प्रक्रमित उच्चोऽनीचः का रणन यत्र । तथा मञ्जीरयोः पादाभरणविशेषयोर्मनु मधुरं यत्खनितं तेन मुखरित शब्द कृतमखण्डं सर्व दिडमण्डलमाशावलयो यत्रैव कृत्वा दोलाविधिभिर्दोला करणभूतैरधिनभो व्योनि निर्निरोधं गमनागमनानि दर्शयन्ती पार्वती लोकत्रयस नत्रयस्य य. कामकर्तृको जयस्तस्य पिशुना सूचिका वैजयन्ती पताकेव रेजे। कात्वेन संभावितेत्यर्थः । पताका च कम्पमानवस्त्रप्रान्ता ससूक्ष्मकिङ्किणीशन्दा हशब्द जिष्णोः संबन्धिभिरनुजीविभिर्जयप्रकाशनार्थ नगरमध्ये संचार्यत इति भाम इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकवि- राजराजानकश्रीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये दोलाक्रीडावर्णनं नाम सप्तमः सर्गः । 1 ·सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । अष्टमः सर्गः। चिरखेलनखेदवद्भिरङ्गैरवरूढा विरहय्य केलिदोलाम् । रभसादपि साधिबाहुयन्त्र गिरिपुत्री जगृहे महेश्वरेण ॥ १॥ चिरं यखेलनं प्रकृतत्वादाद्वा दोलाविषय क्रीडन तेन खेदो ग्लानिविद्यते येषां त. संतुभिः क्रीडादोला विरहय्य त्यक्त्वावरूढा पार्वती रभसात्तुणे बाहुयश्रोपरि महेश्वरेण जगृहे । अवरोहन्ती भुजालिङ्गनसंस्थाने पार्वती भगवता गृहीता । दोलायाः सकाशाद. वरुय यावत्कैलाससानु न प्राप्ता तावदेवातिस्नेहादालिहितेत्यर्थः । घनकेलिविमर्दकीर्णकर्णप्रणयीन्दीवररेणुसीकरेषु । हृतपीतनधर्मबिन्दुवृन्दैरधिगण्डस्थलि वुब्रुडे मृडान्याः ॥ २ ॥ अधिगण्डस्थलि कपोलोपरि घनानवरता या कलिः क्रीडा तया नस्या वा विमर्दः संमर्दस्तेन कीर्णाः प्रसारिता ये कर्णप्रणयिना कर्णाभरणीभूतानामिन्दीवराणामुपलाना संबन्धिनो रेणुसीकराः परागकणास्तेषु हृत पीतन कुडुमं येस्तर्घर्मबिन्दुन्दर्बुजुडे डि. तम् । परागकणाः पीताः, तेषु कुड्डुमधर्मकणा व्यकि न गता इत्यर्थः । चौरवामिनी- तवेषादिसाधम्र्जलमध्ये स्थीयते ॥ क्लमसङ्गिभिरङ्गकैः सती सा परिरेमे सुभगं चलढुकूला । बहुशः पृषदश्वमष्टमूर्तिप्रियमूर्त्यन्तरमित्यपास्तशतम् ॥ ३ ॥ अय वायुरष्टमूर्ते: परमेश्वरस्य प्रिय मूर्त्यन्तरं भवतीत्यपास्ता त्यक्ता शङ्का यव कृन्या क्लमहरत्वात्सुभग मनोहर पृषदश्व वायु सा सती देवी क्लमसगिभि सखेदरहकरनुकम्पि- तैरङ्गैः परिरेभ आलिलिङ्ग । अष्टमूरिति साकूतमभिधानम् । अपास्तशङ्कमिति वायोवा विशेषणम् ॥ हिमवद्दुहितुस्तदावद्भिः स्मृतिशेषश्रमसीकर शरीरम् । हरशेखरनिम्नगोमिमझेरनुसने सितचामराधिकारः ॥ ४ ॥ हरस्य शेखरो मौलिभूषण या निम्नगा गङ्गा तस्या अमिभङ्गास्तरङ्गखण्डास्तैः सित्त- चामराणामविकारः कर्तव्यतानुसने प्राप्ता । यतो हिमवदुहितुः शरीरं वपुः स्मृतिशेषा- स्वदानीमविद्यमानत्वाच्छ्रमसीकरा धर्मकणा यस्य तदावहद्भिः कुर्वद्भिः । सनिवेशेन श्रमनिवारणरूपेण कार्येण च चामरै. साम्यम् ॥ घटिताप्रकरः पपौ स तस्याः श्रमजं निर्भरजृम्भमाणमम्भः । गिरिशस्य शिखेन्दुरूर्वनेत्रज्वलनासङ्गभुवा पिपासयेव ॥५॥ घटिता योजिता अग्रकरा रश्म्यप्राणि पाण्यप्राणि च येन स गिरिशस्य शिवेन्दुश्शू- डाचन्द्रस्तस्याः पार्वत्याः श्रमज खेदजात निर्भरजृम्भमाणमत्यर्थमुद्भवदम्भो धर्मजलं पपी पीतवान् । मतः सभाव्यते-ऊर्ध्वनेत्रज्वलनामिस्तस्यास प्रत्यासत्तिस्तस्या भूरुत्पत्तिर्य- ·११० काव्यमाला। -- M स्यास्तया पिपासयोदन्यया तृष्णयेव । यस्य चामितापेन पिपासा भवति योजितहस्तपुटो जलं पिबति । प्रेमवशाद्भगवास्तत्रैव संनिहित भासीदिलः। विजयाकरनतितैर्मुहूर्तात्कुचकुम्भातिथिधर्मवारि तस्याः । अनिलो नलिनीदलैरशेषं चषकैर्मारकतैरिवाचचाम ॥१॥ विजया पार्वतीसखी तया करेण खहस्तेन नर्तितैश्चालितैर्नलिनीदलैः पापकर रनिलो वायुः कुचकुम्भातिथिधर्मवारि स्तनकलशयोरतिथिरपूर्वागतं स्वेदजलं चाम निगीर्णवान् । अत उपमीयते-मारकतैश्चषकैः पानपात्ररिव । कुचयोः त्वारोपेण पृथुत्वे प्रतिपादितेऽपि धर्मजलस्यातिथित्वोक्त्या महिमोत्कर्षः प्रतिपावितर अतिथि: पुलिङ्गः, अतो धर्मवारिशब्देन सहैकपद्यम् ॥ क्षणशिक्षितवेगतारतम्यैः श्वसितैरात्तवती गतागतानि । व्यतनोदिव वीजनोपचारं निजचूर्णालकमालिकापि तस्याः ॥ क्षण शिक्षित पुन पुनः स्वीकृत वेगतारतम्यं रयप्रकर्षों यैस्तानि तैः श्वसितैनिः सैर्गतागतान्यात्तवती गृह्नती निजा चूर्णालकमालिका चूर्णकुन्तलपतिवींजनेन तनेनोपचार परिचरणमिव व्यतनोत् । चूर्णशब्दः कुश्चितवचनः ॥ वचनाधिकमाधुरीषु शिष्यः पिकलोकोऽन्तिकचूतजागरूकः । उपवीजयति स्म तां क्लमार्तिक्षतिदीक्षागुरुभिर्गरुत्समीरैः ॥ ८ ॥ अन्तिके पार्वत्या निकटवर्तिनि चूते जागरूकः । चूताङ्कुराखादावहित इत्यर्थः । वचनानामर्थात्पार्वतीसंबन्धिनां या अविकमाधुर्यः प्रकृष्टमधुरत्वानि तासु शिष्यः ।। कर्षवत्यास्तस्या उपजीवक इत्यर्थः । पिकलोकः कोकिलसमूहः क्लमेन दोलाकृतेन पीडा तस्या. क्षतिर्निवारण तत्र दीक्षा नियमस्तत्र गुरव उपदेष्टारस्तैर्गरुत्समीरैः तैस्ना पार्वतीमुपवीजयति स्म । शिष्यश्च महागुरु स्वल्पगुरुभिः सह परिचरति ॥ अथ लोलकपोलपाटलिम्नि स्खलितवेदपृषद्गरिम्णि तस्याः निभृतश्वसिते च विग्रहेऽभूद्विधुताशेषपरिच्छदः सखेदः ॥९॥ लोलो निवर्तनाभिमुखत्वेन चटुलः कपोलपाटलिमा गण्डारुणिमा यस्य । स्वेदपृष्टद्गरिमा धर्मकणबाहुल्य यस्मात् । निभृतानि निवृत्तवेगानि श्वसितानि यस.. तस्मिन्विग्रहे पार्वत्याः शरीरे सखेदो विधुतोऽशेषः परिच्छदः परिवारः । स निवृत्तो वर्णितः॥ यदुवाह वपुस्तदा मृडानी निबिडक्रीडनशीर्णसर्वभूषम् । अधिकाधिकभूषणामथैतां बत मेने तत एव चन्द्रचूडः ॥ १० ॥ मृडानी पार्वती वपुनिबिडक्रीडनेनानवरतदोलाक्रीडया शीर्णा विच्छिन्ना: . .

·४ सर्गः]
१११
श्रीकण्ठचरितम् ।
भूषा भूषणानि यस्य तद्यदुवाह यदभार तत एव हेतोचन्द्रचूडो भगवानेता पार्वतीम-
विकाधिकानि भूषणानि यस्यास्तां मेने । बतशब्दो वितकें । भूषणेषु दोलावेगाअष्टेषु
निजलावण्यप्रादुर्भावात् । भूषणभ्रशे भूषणाधिकत्वमिति विरोधो बतशब्देन सूचितः ॥
मृडमौलिशशाङ्करश्मिभिर्यन्मुखपकेरुहमुन्मिमील तस्याः ।
ननु जृम्भित एष तत्र जैत्रो मदनस्याद्वयवादसंप्रदायः ॥ ११ ॥
मृडस्य भगवतो मौलौ शशाङ्कस्तस्य रश्मिभिस्तस्याः पार्वत्याः संवन्धि मुखपग्रं
यदुन्मिमील स्वेदनिवर्तनाद्यद्विचकास, एष चन्द्राशुभिः पद्मविकासो मदनस्याद्वयवादसं.
प्रदायो जृम्भित. । कामस्याद्वयवादो विरुद्धयोरप्येकत्ववचनम् । चन्द्रप्रभया हि परस्य
विकासोऽन्यत्र विरुद्धः, अत्र तु स एव सिद्ध इति ध्रुव कामाद्वयवादः ॥
गिरिराजभुवः शशाङ्ककान्तं वदनं प्रोच्छुसदच्छरश्मिपति ।
मुहुरुग्रकराभिमर्षयोगाद्विरतखेदजलप्रबन्धमासीत् ॥ १२ ॥
प्रोच्छ्सन्य उल्लसन्त्योऽच्छा निर्मला रश्मिपतयो यस्य तत् । तथा शशाङ्ककान्तं
चन्द्रसुन्दर गिरिराजभुवः पार्वत्या मुख मुहु. पुनःपुनरुप्रस्य भगवतः करौ हस्ती तयो.
रभिमर्षः स्पर्शस्तेन योगाद्विरतो निवृत्तः स्वेदजलप्रवन्धो यस्य तदासीत् । खय हरः
स्वेदजलोत्पुंसनमकार्षीदित्यर्थः । अथ च शशाङ्ककान्त रत्नमुप्रकरस्य सूर्यस्य योगाग्नि.
वृत्तजल भवति ।
सुचिरं शिशिरोपचारतन्त्रैरिति देहात्पतिमुक्ततान्तितन्तुः ।
कुसुमोच्चयनेन सा लतानां सफलीकर्तुमियेष चैत्रमैत्रीम् ॥ १३ ॥
इति पूर्वोक्तयुक्त्या सुचिर शिशिरो य उपचारः परिचरण तस्य तन्त्रैः प्रपञ्चहेतु-
भिर्दैहात्प्रतिमुको वारितस्तान्तिरेव सतानेन वर्तमानलात्तन्तुर्यस्या.। वीतखेदेत्यर्थः ।
मा पार्वती कुसुमोच्चयेन पुष्पावचयेन लताना चैत्रमैत्री पुष्पोत्पत्तिलक्षणा सफलीकर्तु
सफलयितुमियेष । उत्तमनायिकाया पुष्पाणामवचयेन सफलता भवति ॥
सुमनोनिवहं ग्रहीतुमिच्छजितमुक्ताशबलेन्द्रनीलभासः ।
प्रतिपण्यतयेव दृष्टिपातानमुचत्सा प्रथमं महीरुहेषु ॥ १४ ॥
सा पार्वती महीरुहेषु वृक्षेषु दृष्टिपातानमुचत् । वृक्षानद्राक्षीदित्यर्थः । यतः सुमनो-
निवह पुष्पभर प्रहीतुमिच्छुः । अतो विकासाजिता मुक्ताशबलानामिन्द्रनीलानां
शोभा यैः । श्वेतमण्डलस्थानीया मुक्ताः कृष्णमण्डलस्थानीयानीन्द्रनीलानि । अतः सं.
भाव्यते -प्रथम प्रतिपण्यतयेव । प्रतिपण्य प्रति विक्रेय येन पण्य क्रीयते । यश्च किंचि-
कीणाति स प्रतिपण्य ददाति ॥
श्वसितेषु सृजरसु तत्र तस्याः प्रसरत्सौरभसारसत्रदानम् ।
अलितकुंकलोकभूमजन्मा कुसुमानां विरलीबभूव भारः ॥ १५ ॥

·काव्यमाला। re - तत्र कैलासोद्याने तस्याः पार्वत्याः श्वसितेषु निःश्वासेषु प्रसरहिग्व्यापक. यत्सौरमः सारं तदेव सत्रं तस्य दानं सृजत्सु सत्सु कुसुमानां पुष्पाणामलय एव तर्कको याचकजनस्तस्य भूमा बाहुल्यं तस्माजन्मोत्पत्तिर्यस्य स भारो विरलीवभूवाल्पोऽभूत श्वसितेभ्यः पूर्व भ्रमराः पुष्पेष्वेवासन् , निःश्वासेषु निर्गतेषु तु पुष्पेभ्यश्चलित्वा तत्रैव गताः । श्वासानामधिकसुगन्धित्वात् ।। अथ तामनुजग्मुरुन्मिषद्भिर्मणिमञ्जीररवैरुदीरयन्त्यः । मदनाभ्युदयोत्सवाग्रवाद्यं विजयाद्याः प्रमथाग्रणीरमण्यः ॥ १६ ॥ उन्मिषद्भिः स्फुरद्भिर्मणिमीराणां रत्ननूपुराणां रवैः शब्दैर्मदनस्याभ्युदयोत्सवेऽप्र- वाद्यमुदीरयन्त्यः। नूपुरशब्दाः कामस्योदयोत्सववाद्यभूता जाता इत्यर्थः । यथा वाधान्यु- त्सव सूचयन्ति तथा नूपुरशब्दाः कामोदयं सूचितवन्त इति तात्पर्यम् । विजयाख्या देव्याद्या यासां ताः प्रमथायणीना देवप्रधानानां संबन्धिन्यो रमण्यस्तामनुजग्मुरनुययुः ॥ लतिका लतिका व्यलोकि देव्या तरला केरलमारुतच्छटाभिः । पृथुवेपथुमद्वपुर्भविष्यत्सुमनोलुण्ठिभिया विवृण्वतीव ॥ १७ ॥ केरलाख्यो दक्षिणापथे जनपदविशेषस्तस्य मारुतच्छटाभिस्तरला सकम्पा लतिका लतिका देव्या व्यलोकि विलोकिता । अतः संभाव्यते-भविष्यन्ती भाविनी या सुमनोलुण्ठिः पुष्पहठहरण ततो भिया पृथु बहु वेपथुमत्कम्पसहितं वपुर्विवृण्वती प्रका. शयन्तीव । यस्य च धनादि हरिष्यते स भयात्कम्पते ॥ निभृतं प्रतिकेलिवल्लि तस्या नवशोभाविभवाद्भुतेन चक्षुः । भ्रमरावलिलोहशृङ्खलानां विनिवेशैरिव बध्यमानमासीत् ॥ १८ ॥ नवो यः शोभाविभवः स एव लोकोत्तरत्वादद्भुतमाश्चर्य तेन हेतुना सर्वासु क्रीडाल, तासु निभृतं निश्चल चक्षुदृष्टिभ्रमरावलय एव वर्णसंस्थानाभ्यां लोहशृङ्खलावासां विनि- कैशैर्निवेशनैर्बध्यमानमिवासीत् । यश्च शृङ्खलाभिर्बध्यते स निश्चलो भवति । तरुसंकटसीमि कर्णिकारैस्तनुलेखा परिपस्पृशे सुरीणाम् । अधिगन्तुमिवाङ्गनाङ्गसङ्गान्नवसौरभ्यमगोचरं विधातुः ।। १९ ॥ । तरुभिवृक्षैः संकटा संरद्धा या सीमा तत्र कर्णिकारैः सुरीणा देवीनां तनुलेखापरेखा संकटत्वादेव पस्पृशे स्पृष्टा । अतः फलोत्प्रेक्षा-अङ्गनानामरेन सङ्गात्सौरभ सौगन्ध्यम धिगन्तु प्राप्नुमिव । यतो विधातुः स्रष्टुरगोचरमविषयम् । विधात्रा तेषां निःसौरभाषा निर्माणात् । 'अङ्गरागसगात्' इति वा पाठः ॥ अधिनोहकुलः सदाधिकं यो मधुगण्डूषसमर्पणेन भृङ्गीः । स तदा गिरिजानुयायिभृङ्गीमधुगण्डूषरसं बताचकाङ्क ॥ २० मधु मकरन्दस्तस्य गण्डूषथुलक तस्य समर्पणेन दानेन यो बकुलो भृशीर्भमरीर M + ·( सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । विनोदप्रीणयत्स तदा गिरिजायाः पार्वत्या अनुयायिन्योऽनुचों या भूयः कामुक्क खायां मधुगण्डूषमासवचुलकं तद्रसमाचकालाकाढितवान् । य एव मधुना भृङ्गीत- पितवान्स एव भृमीभ्यो मधु याचितवानिति बतशब्दसूचितो विरोधोऽर्थभेदात्समाहितः। अधिनोदिति 'चिन्विकृण्व्योर च' इति लडि रूपम् ।। तिलकोऽप्रपथस्थितोऽमरीषु प्रकिरन्तीषु यदृच्छयैव दृष्टिम् । कमपि श्रममन्तरेण सद्यः शरकारः कुसुमायुधस्य जज्ञे ॥ २१ ॥ अमरीषु देवीषु यदृच्छयैव हेतुं विनैव दृष्टिं क्षिपन्तीषु सतीषु सद्यस्खिलकवृक्षः क. मपि श्रममल्पमपि शरानयनघटनादिरूपमायासमन्तरेण विना, कुसुमायुधस्य पुष्पेषोः शिरकारो] जज्ञे जातः । रामाणा कटाक्षपातेन तिलकस्य विकसनीयत्वात् । तिलकपु. पाणि पुष्पेषोः शरा जाता इत्यर्थ. ॥ विशतो विबुधीजनस्य सम्यक्चरणस्पर्शमिवाप्तुमश्रमेण । प्रतिबिम्बनिभाद्विलीय तस्थौ मणिमय्यां विपिनावनावशोकः ॥२२॥ वनं विशतो देवीजनस्याश्रमेण देवीकृतं यत्न विना पादस्पर्श प्राप्तमिवाशोको मणि- मम्यां वनभूमौ प्रतिबिम्बव्याजेन निलीय तस्थौ निलीनः । पूर्वकालो विवक्षितः अनेन मार्गेण यास्यन्यो देव्यो मां सम्यक्पादाभ्यां स्पृशन्त्वितीवाशोको भूमौ प्रविष्टः ॥ चरणाहतिभिः प्रसूय नीत्वा विकचत्वं ललना नखैलनन्त्यः । समकालमशोकपुष्पजातेर्बत सर्गस्थितिसंहृतीवितेनुः ॥ २३ ॥ पादाहननैरशोकपुष्पाण्युत्पाद्य तान्येव विकचत्व विकास नीत्वा तान्येव नखैर्जुनन्य- दिछन्दन्त्यो ललना देव्यो बताशोकपुष्पजातेयुगपत्समकालं सर्गस्थितिसंहृती: सृष्टि- स्थितिसंहारांश्चक्रुः । सर्गादीनां समकालस्यासभवाद्वताश्चर्यद्योतकम् । जातेर्व्यक्तिद्वा- रेण सर्गादिसंवन्धः॥ सुचिरं विरसक्रमापि खेलत्पदसंपर्करसैरशोकपाली । सहसा विबुधाधिपावरोधैरथ चक्रे मधुपौधकामधेनुः ॥ २४ ॥ चिरकाल विरसक्रमा रसरहिताप्यशोकपतिर्विवुधाधिपानामवरोधै रमणीमिर्मधुपौ- घस्य भ्रमरकुलस्य कामधेनु सद्य एव चक्रे । कैः । खेलतां विहरतां पादानां चरणाना संपको हनन तत्र रसै करणैः । विशेषण वैतत् । रामाणा चरणाहननाद्विकसितो. ऽशोको भ्रमरानतर्पयदित्यर्थ ॥ बकुलो द्विजजातिसंस्तुतोऽपि प्रमदोच्छेषणमद्यपीत आसीत् । बत गाढनिषेवितखशाखैरपि पातित्यमथान्वभावि कुन्दैः ॥२५॥ द्विजानो अमराल्याणा पक्षिणां जातिः समूहस्खया संस्तुतोऽशोकः प्रमदानां नायि- कानामुच्छषणमद्यमुच्छिष्टा सुरां पिबति स्म पीत आसीत् । भुक्तपीतौ कर्मकर्तरि' इति ·११४ काव्यमाला। :- - . कर्मकर्तरि कः। मयं पीतमनेनेति 'वाहिताश्यादिषु' इति पीतशब्दस परलिपी वा व्याख्येयः । गाढं निबिडं कृत्वा निषेविता खशाखा लता यैस्तैः कुन्दैखदा पारित पतितस्य भावः पतनमन्वभावि प्राप्तम् । बतापिशब्दौ विरोधद्योतको । येन मयं पात में द्विजैः स्तुतो यः खां शाखां खाध्यायविशेषं सेवते स पावित्यमाचारभ्रंशमनुभवति ।। रमणी चरणं दधत्यशोके सहसोदस्तमपि प्रसूनखण्डम् । तरुणारुणरत्ननूपुरांशुस्तबकच्छन्नतनौ चिरादबोधि ॥ २६ ॥ अशोकवृक्षे खय पादं ददती रामा, अतः सद्य एवोदस्तं जातं पुष्पखण्डं चिरा. दबोधि ज्ञातवती । यतोऽरुणरत्नानि पद्मरागास्तन्मयौ यौ नूपुरौ तयोरंशवो भासखा एव स्तवका गुच्छास्तैश्छन्ना तनुर्यस्य । रूपसाम्यं चिरबोधे हेतुः । अशोकपुष्पाणा शोणखभावात् ॥ हठताडितमूर्तिरङ्गिणाने मुखरीभूतविलासनूपुरेण । अधरद्युतितस्कराण्यशोकः सुदृशामाशु पुपोष कुड्लानि ॥२७॥ मुखरीभूतः शब्दायमानो विलासनूपुरो लीलामजीरो यस्य तेनाङ्गिणा चरणेन हठेन तरसा ताडिता हता मूर्तिर्यस्य सोऽशोकः सुदृशां संबन्धिनोऽधरस्य या युतिः कान्ति. स्तस्यास्तस्कराणि सादृश्यात्कृतचौर्याणि कुङ्मलानि कलिकाः पुपोष । हठताडितमूर्ति- त्वादिव कोपकरणादधरद्युतितस्कराणीति ध्वन्युपमानोत्प्रेक्षा ॥ श्रवणाभरणीकृतं वधूनामुपकारान्तरमादधावंशोकम् । नवकुङ्कुमपत्रभङ्गभासा प्रतिबिम्बेन विमण्डयकपोलम् ॥ २८॥ श्रवणयोः कर्णयोराभरणीकृतं भूषणतां नीतमशोक कर्तृ वधूनामुपकारान्तरमन्यमाप पकार गण्डमण्डनरूपमादधौ जनयामास । यतो नवकुङ्कुमेन पत्रभङ्गः पत्ररचना तना; यस्य तेन प्रतिबिम्बेिन कपोल गण्ड विमण्डयद्भूषयत् । एतेन वधूनां विशदगण्डल युक्त्या वर्णितम् ॥ स सुरप्रमदाजनस्तदानीं वनपर्यन्तपथप्ररोहभाजि । करजक्षतकर्मणा विकारानतिमुक्त सुमनस्यपि व्यधत्त ॥ २९ ॥ धनपर्यन्तपथे प्ररोह जन्म भजत्यतिमुक्तकनामनि पुष्पे करजैर्नखै. क्षतकर्मणा करमेन स सुरप्रमदाजनो देवीलोको विकारान्विक्रिया व्यधत्ताकार्षीत् । अथ च मुक्के वासना- बन्धरहिते सुमनसि पण्डिते वनस्थिते नखक्षत. कामजननमित्यपिविरोधयोतक प्रयुकः॥ सहकारमथो विधाय काचित्क्षतपुष्पव्रजसंपदं पिकानाम् । वसतिच्छिदया वचोऽनुवादक्रमवैरप्रतियातनं चकार ॥ ३०॥ १. अशोकपुष्पम्. 'द्विहीनं प्रसवे सर्वम्' इत्यमरः. ।

·सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । सहकारक्षमवचितोचिता पुष्पसंपदस्य तं विधाय वसतिच्छिदया सहकारपुष्पच्छेदेन पिकानां कोकिलकर्तृको यस्तद्वचसामनुवादोऽनुकरणं तेन क्रमेण यद्वैर तस प्रतियातनं शोधन चकार काचित् । वैरिणश्च वैरं प्रतिवरेण महान्तः शोधयन्ति । कोकिलमपुर- वादिन्यता युवतय इत्याशयः ॥ अवचित्य करेण कापि दधे शिरसा पुष्पमशोकपादपस्य । अपनेतुमिवाडियातहेलाविनयातिक्रमजं क्रुधः प्रबन्धम् ॥ ३१ ॥ अशोकवृक्षस्य पुष्पं करेणावचित्याहृत्य काचिच्छिरसा दधे । कराहणं स्कन्धात्प्र. सशोकस्य पुष्पितत्वज्ञापनार्थम् । अत्र फलोत्प्रेक्षा-अद्रिणा पादेन घातो हननं तेन हेला स चासौ विनयातिकमोऽविनय औद्धत्य ततो जात रुषः प्रबन्ध संततिमपनेतुं वारयितुमिव । 'प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम्' । निदधे सविधे श्रुतेर्वधूभिश्च्युतनिद्रं नवचम्पकप्रसूनम् । अथ काञ्चनकर्णिकाकपोलस्थलयोस्तस्य च सामरस्थमासीत् ॥३२॥ च्युत्तनिद्रमसंकुचितं नवचम्पकपुष्प वधूमि. कर्णनिकटे निहित ततः काधनकर्णिका सुवर्णकर्णाभरणं कपोलस्थल गण्डतट तयोस्तस्य चम्पकस्य चेति प्रयाणां सामरम्य गौरत्वानुगमाद्विभागाभावोऽभूत् ॥ मुखेरं कुहरद्विरेफनादैस्तुलितानङ्गमहेभहेमघण्टम् । प्रियगात्रसगोत्रमित्यजत्रं चतुरा काचन चम्पकं ददर्श ।। ३३ ।। कुहरेऽभ्यन्तरे द्विरेफास्तेषां नार्दर्मुखरमतस्तुलितानुकृतानहमहेभस्य मदनमतहजस्य संबन्धिनी हेमघण्टा सुवर्ण किङ्किणी येन तञ्चम्पकपुष्प काचन प्रियगात्रस्य वभागस्य शोमया सगोत्र सदृशमित्यतो हेतोरजस्र ददर्श । प्रियाङ्गसादृश्यपरिज्ञानाचतुरा॥ कबरीभुजगी तथामरीभिस्तगरैरश्चितकञ्चकेव चक्रे । अभिपत्य यथा मधुव्रतानां प्रकरो वेणिभरान्तरं ससर्ज ॥ ३४ ॥ अमरीभिर्देवीभिः कबर्येव रूपसनिवेशाच्या भुजगी तगरपुष्पैरश्चितः शोभया पूजितः कक्षुको निर्माको यस्याः सा तथा चक्रे यथा कबरीमभिपस मधुव्रतानां प्रकरो भ्रम- रमरो वेणिभरान्तरं द्वितीयं कबरभरं ससर्ज । अन्तरशब्देन सहजस्य तगरैश्छादनादि- तीयमुच्यते ॥ नवकिंशुककर्णपूरमन्या दयितेन स्वकरापितं बभार । बत तत्क्षणमेव तत्सपत्न्याः प्रकटापाटलमाननं बभूव ॥ ३५ ॥ भर्ना खकरेण निजहस्तेनापितं दत्त नवाकिंशुकैः कर्णपूर कर्णाभरणमन्या बभार । बताश्चर्ये । तत्क्षण एव तस्या. संबधिन्याः सपत्न्या आननं मुखं प्रकट व्यक्तमापाटल- -- ·१११ काव्यमाला। AM . मरुणं बभूव । सकोपत्वात् । लौहित्यकारण किंशुकधारणमन्यत्र बंतशब्देन योतिता॥ इतरा कुसुमं ग्रहीतुमैच्छद्विटपादुच्चतरादुदस्तपाणिः । भरतो वपुरानमय्य तस्याः कुचभारस्तु मनोरथं बभञ्ज ॥ ३१॥ खदेहापेक्षया वृक्षविटपस्योन्नतत्वात्तदधस्तादुन्नती पाणी पादापोमागो बबाह उन्नताद्विटपात्स्कन्धात्कुसुम पुष्पं ग्रहीतुमैच्छत् । भरतो भरात्तस्या वपुरानमय्य प्रहर कृत्य कुचभारस्तस्याः पुष्पप्राप्तिविषयं मनोरथं बभन । पाण्योर्मुदुत्वेन खनमारासह त्यानम्रत्वे पुष्पं न प्रापेत्यर्थः ॥ श्रवणामनिवेशिसिन्दुवारं घटमानप्रतियातनं कपोले । उदगच्छदकृत्रिमप्ररूढस्मितगुच्छच्छविचौरतां परस्याः ॥ १७॥ कर्णाग्रे निवेशि निविशमानमतः कपोले घटमाना संपद्यमाना प्रतियातना यस्य । सिन्दुवारं कर्तृ । अकृत्रिमः सहजः प्ररूढोऽचलो यः स्मितगुच्छो हासस्तवक, स्वस्य च्छविः कान्तिस्तचौरता स्वीकारं बभार । चौरशब्दः खीकारार्थमभिदधत्सा-:: दृश्ये पर्यवसितः ॥ कुसुमान्यपहृत्य यस्य शाखा मुमुचे ताभिरवाञ्चिताञ्चलस्य । नमनापगमे जवादुदश्चन्स रुषेवाथ तरुश्चिरं चकम्पे ॥ ३८ ॥ पुष्पहरणसमाप्ताववाश्चितो नमितोऽश्चल: प्रान्त यस्य तस्य तरोवृक्षस्य कुसुमाव हृत्य लुण्ठित्वा ताभिः शाखा लता मुमुचे हस्तात्यक्ता स वृक्षो नमनस्यापगमे ञ्चनृवंशाखो भवन्रुषेव चिरं चकम्पे । वस्तुवृत्तेन पुष्पावयार्थ शाखा गृहीत्वा ततः कम्पो जातः स कोपहेतुकत्वेनोत्प्रेक्षितः॥ परया दुधुवे द्रुमः सहेलं रजसापूर्य दृशौ क्रुधेव तस्याः । अथ तद्दयितस्य तेन तेने परकान्तापरिरम्भणोपलम्भः ॥ ३९ ॥ परया द्रुमो वृक्षः सहेल हेलया दुधुवे धुतः । अथ हेलाकम्पनजातया कुधेव दृशावापूर्य पूरयित्वा तेन द्रुमेण तद्दयितस्य परकान्तयान्यरमण्या यत्परिरम्भण तस्योपलम्भः प्राप्तिस्तेन संपादितः॥ उदजृम्भत वीरुधां रजस्तद्विबुधाधीशपुरंध्रिभिधुतानाम् । मधुमन्मथयोनिसर्गसख्यात्पचुराकल्पत येन पांसुकेलिः ॥ ४० विबुधानां देवानामधीशाः स्वामिनस्तेषां पुरधिभिर्नायिकाभिः कम्पितानां वीरुधां लतानां रजो रेणुरुदजृम्भतोदलसत् । येन रजसा करणेन म थयोर्वसन्तकामयोनिसर्गेणाकारणं सख्यं तस्मात्प्रचुरो बहुः पांसुकेली रजः

·र सर्गः)
श्रीकण्ठचरितम् ।
संपमा । बालानां पांसुक्रीडा भवति । प्रकृते पुष्परजोगतत्वेन वसन्तकामयोः सहभा-
विखल्यापनायें वर्णिता॥
प्रसमं परिरे मिरे तथा ता अधिरोढुं वरशाखिन सुमुख्यः ।
अथ तत्र यथा घुसधुवानो द्रुमजन्मप्रणिधानमेव चक्रुः ॥४१॥
दिवि सन्तश्च ते युवानो दुमजन्मनि प्रणिधानं प्रार्थनामेव चक्रुः । यथा वरशाखिनं
श्रेष्ठवृक्षमधिरोढुमारोद प्रसभं बलेन देव्यः परिरेभिर आलिलिङ्गः । वृक्षाधिरूढालिगन.
दर्शनादात्मनो वृक्षजन्म देवैः कालितमित्यर्थ. ॥
अधिरोहणसज्जया कयाचिन्निदधत्या चरणौ तरुस्तरुण्या ।
अवजेतुमशोकमुज्जिहानस्तबकस्तद्रुचिसंचयेन चक्रे ॥ ४२ ॥
अधिरोहणे सजयोद्यतयातो वृक्षे चरणौ निदधन्या क्षिपन्या कयाचित्तरुण्याशोक.
क्षमवजेतु वृक्षस्तयोः पादयोःयोजिहाना उत्पद्यमानाः स्तवका गुच्छा यस्य स चक्रे ।
प्रतीयमानोत्प्रेक्षा ॥
अतिमुक्तकमौक्तिकैर्विवत्रे कुचकुम्भेषु वधूजनस्य हारः ।
समधत्त तदन्तरेऽप्ययत्नादलिपुञ्जस्तरलेन्द्रनीललीलाम् ॥ ४३ ।।
वधूजनस्य कुचकुम्भेष्वतिमौक्तिकान्येव वर्णसनिवेशाभ्यां मौक्तिकानि तैहोरो विवत्रे
हारशोभा प्रकटीकृता । विप्रकीर्णान्यतिमुक्तकानि मुक्ताकाराणि समाहृत्य स्तनोपरि
स्थापितानि हारवद्बभूवुरित्यर्थः । तस्यातिमुक्तकहारस्यान्तर्मध्येऽलिपुओ भ्रमरभरोऽपि
यत्नेन विना तरलो हारमध्यगो य इन्द्रनीलस्तच्छोभा समधत्त संपादितवान् ॥
परया बकुलस्य पुष्पलोभप्रसरत्पाणिनखाशुमण्डलेन ।
वितरीतुमिव द्रुमाधिराज्यं विदधे मूर्धनि पट्टबन्धसंधिः ॥ ४४ ॥
पुष्पेषु लोभस्तेन प्रसरनितस्ततो गच्छन्य पाणिर्हस्तस्तस्य नखशिवस्तद्वयाजेन
बकुलस्य द्वमेषु वृक्षेष्वधिराज्यं साम्राज्य वितरीतु दातु परया मूर्धनि पबन्धस्य रा-
ज्यप्राप्त्युचितस्य संधि. संधानमिव विदधे चक्रे । नखरश्मिभर पट्टबन्धत्वेन संभावितः॥
विधुतः करपुष्करेण दूरानिपतद्भिः कुसुमैरधश्चरन्तीम् ।
तरुणीमितरस्तरुश्च कांचिच्चिरमानर्च मनोभवाधिदेवीम् ॥ ४५ ॥
कयाचित्कर एव पुष्करं पद्म तेन विधुतः कम्पितः पूर्वापेक्षयेतरस्तरुस्तस्य वृक्ष.
स्थाधो बुने चरन्तीं काचिद्दूरानिपतद्भिः कुसुमैरान पूजितवान् । यतो मनोभवस्य
सिद्धिदायिलादधिदेवीम् । इष्टदेवता च पूज्यते ॥
स पुरंघ्रिजनः कृतोपकारं सहकारं कुसुमार्पणोपदामिः ।
रजसा जनितैर्हगम्बुपूरैरसिचत्प्रत्युपकर्तुमिच्छयेव ॥ ४६ ॥

·११८ काव्यमाला। कुसुमानामर्पणं दानं तदेवोपदा ढोकनिकास्ताभिः कृतोपकार सहकारक्षं स सी. लोको रजसोत्पादितैर्बाष्पपूरैरसिचत् । अतः संभाव्यते--प्रत्युपकर्तुमिच्छयेव । स्माकं सहकारेण पुष्पाण्यर्पितानि वयमपि सेकेन प्रत्युपकुर्म इतीवासिचदित्यर्थः ।। अवतंसितमल्लिकाधिवासप्रवले गण्डतले विलासिनीनाम् । घटिता कुटिलालिपतिराधान्मृगनाभीमकरीषु पौनरुक्त्यम् ॥१७॥ अवतसिता भूषणीकृता या मल्लिका तस्या अधिवासस्तेन प्रबले सनाये सुराइनानां गण्डतले कुटिला घटितोपविष्टालिपतिगण्डलिखितासु मृगनाभ्याः कस्तूरिकाया म- कों मकर्याकाराः संनिवेशास्तेषु पौनरुक्त्यं पुनर्भावमाधादकरोत् । भ्रमरपलेख. त्सादृश्यात् ॥ गणपक्ष्मलचक्षुषां तदानीं रजसा सुमनोभिरर्पितेन । निपतत्कठिनार्कतापयोगद्रुतलावण्यमिवाङ्गमङ्गमासीत् ॥ १८ ॥ सुमनोभिः पुष्पैरर्पितेन प्रतिपादितेन रजसा द्रवरूपेण मकरन्देनाद्र गणपक्ष्मलचक्षुषो गणस्त्रीणां संबन्ध्यङ्गमङ्गं निपतन्यः कठिनांशुतापः सूर्यातपस्तद्योगाद्रुतं द्रवरूपता प्राप्त लावण्यं सौन्दर्य यस्य तदिवासीत् ॥ करवीरमधीरलोचनामिर्जगृहे यत्सविलासमग्रहस्तैः । प्रसरत्करजांशुसूत्रसख्यात्नजि तहद्धमिवाप्रयत्नतोऽभूत् ॥ १९॥ अप्रहस्तैः कराप्रैः करणभूतैरधीरलोचनाभिर्योषिद्भिः सविलासं कृला यत्करवी. रपुष्पं जगृहे गृहीतं तत्करवीरं प्रसरन्तः स्फुरन्तो ये करजाशवो नखप्रभात एव सूत्र तद्योगात्स्रजि बद्धं मालायामुम्भितमिवासीत् ॥ सकलाध्वगलोकनिनिमित्तक्षपणाख्याभ्यधिकापराधवन्ति । निबिडं रसराजकिकरीभ्यो ललनाभ्यः कुसुमानि बन्धमापुः ॥१०॥ सकलो योऽध्वगलोकस्तस्य निर्निमित्तमहेतुक क्षपणं वधस्तदाख्या नाम यस्य सो. ऽभ्यधिकोऽपराधो विद्यते येषां तानि कुसुमानि रसराजकिंकरीभ्यः शृङ्गारमुखप्रेक्षणीभ्यो ललनाभ्यो बन्धमुम्भनमापुः । अध्वगानां मार्गस्थितानामुपद्रवकारी च राजकिकरैर्वध्यते। अभमनैसर्गिकसौकुमार्ये निःशेषभूषाग्रथनास्पदेषु । चक्रे शरीरे गणसुन्दरीभिरुदात्ततत्तत्सुमनःसमाजः ॥ ११ ॥ अभम नैसर्गिकमकृत्रिम सौकुमार्य पेलववं यस्य तस्मिञ्शरीरे नि:शेषाणि तानि भूषाप्रथनास्पदान्यलकरणबन्धनस्थानानि कण्ठादीनि तेषु गणस्त्रीभिरुदात्तानां श्रेठानी तासां तासां सुमनसां पुष्पाणां समाजः संग्रहश्चके । पुष्पैरेव भूषणान्यकुर्वमित्यर्थः । देहम्य सुकुमारत्वात्तावन्मात्रश्रमेण भूषणाना वोढुमशक्यखात् ॥ --- ·८ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ११९ एकत्र लीनो मधुपः परत्र पुष्पे पुरोऽभूहहुलाभिलाषः । तत्तत्प्रसूनोत्करभाजि देहे तासामनाकासतया तु तसौ ॥ १२ ॥ पुरस्तत्क्षणात्पूर्वमेकत्रार्थात्पुष्पे लीनोभ्रमरोऽपरवान्यस्मिन्पुष्पे बहुलाभिलाषोऽभूत्। तासां देहे पुनर्भमरो निराकाहतया निःस्पृहत्वेन तस्थौ । यतस्तत्तत्प्रसूनानामुत्कर्ष भ. जति । सर्वपुष्पैदेहस्य कृतभूषणखात् । निराकाल इति व्यतिरेकात्पुराशब्दार्थप्रतिपक्ष. भूतं तदाब गम्यते॥ आसीत्स्फुरन्मधुकरकणितासहिष्णु. श्छायादरिद्रितमथोदवहच्छरीरम् । उत्कम्पमापदवशं श्वसनानुबन्धा- कान्तैर्वियोगमधिगम्य लता गुलुच्छैः ॥ ५३ ॥ कान्तैः सुगन्धिभिर्गुच्छेविरह प्राप्य । पुष्पेष्ववचितेष्वित्यर्थ । लता मधुकरक्कणितस्य भ्रमररुतस्यासहिष्णुरासीत् । तथा शरीरं छायया दरिद्रित रहितमवहन् । तथा श्वसनस्य वायोरनुबन्धात्कम्पमापत् । कान्तैरिति बहुवचनालताया समामोक्त्या खच्छन्दचारि- णीवप्रतीतिः । सा च कान्तैः कामुकविरह प्राप्य भ्रमरशन्द न सहते, विच्छायता धत्ते, श्वसनाना विरहनि.श्वासानामनुबन्धात्पुन. पुन कम्पते ॥ उत्तंसितातिसुरभिप्रसवानुवन्धा- त्पृष्ठे भ्रमद्रविकराङ्कुरितक्लमाया । देव्याः किरीटमणिदीधितिदण्डसङ्गि तद्भङ्गमण्डलमभूदसितातपत्रम् ॥ १४ ॥ उत्तसिता भूषणत्वेन कृता अतिसुरभयो ये प्रसवाः पुष्पाणि तेष्वनुबन्धालोभाद्देव्या पृष्ठ भ्रमच्चक्राकारतया घूर्णमान भृङ्गकुल देव्या. किरीटरश्मय एव दण्डस्तस्य सङ्गो विद्यते यस्य तदसितातपत्र नीलच्छत्रमभूत् । यतो रविकरैरङ्कुरित. क्लम. खेदो यस्याः । देव्या राज्याश्च तापे सति च्छत्रधारण युक्तम् ॥ सर्वखे सुमनोमयेऽथ समये तस्मिन्गणप्रेयसी- लोकेनापहृते झगित्यवसिताशेषश्रियः पादपाः । प्राक्संस्कारनिषीददाकुलघनोत्तालालिमालारवै- रब्रह्मण्यमुदैरयन्निव हठोदस्तानशाखाभुजम् ॥ ५५॥ तदा पुष्पावचयरसाद्गणस्त्रीजनेन सुमनोमये सर्वस्वे पुष्पमये सर्वधनेऽपहृते लुण्ठिते सत्यवसिता विनष्टाशेषा श्रीर्येषा ते पादपा वृक्षाः प्रासंस्कारः प्रागत्रासदनुभूतानि ·१२० काव्यमाला। * पुष्पाण्यत्र भवन्तीति स्मरणं तेन निषीदन्य भाकुला पनं फलोत्ता भविमान खासां रवैहेतुभिरब्रह्मण्यमुफ्द्रवनिवेदकं शब्दमिवोदैरयनुदचारयन् । कथं चिरनों नमितलाद्धठेनोदस्ता उत्क्षिप्ता अप्रशाखा लताप्राण्येव भुजा यत्र । हृतसर्वखचोलिस भुजं कृत्वोपद्रवं पूत्करोति । 'खलयवमाष-' इत्यब्रह्मण्यमिति रूपम् ॥ कर्णे चम्पकमुन्नतस्तनतटोत्सङ्गेऽतिमुक्तस्रज भूषायै प्रमथप्रिया निदधिरे मौलौ च चूताङ्करम् । प्रत्यङ्गं कृतनित्यसंनिधिविधेः सद्यः सपर्यारस- स्तेनाकल्पत नान्तरीयकतया देवस्य शृङ्गारिणः ॥ ११ ॥ प्रमथप्रिया गणस्त्रियः कर्णादौ चम्पकादिक भूषणवार्थ यन्निदधिरे निहितवत्यस्तेन शृङ्गारिणो देवस्य कामस्य सपर्यारसः पूजा संपन्ना। यतो नान्तरीयकतयाविनामावे तासां प्रत्यहं कृतो नित्य संनिधिविधियेन । देवस्य च पूजायुक्तति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाकवि- राजराजानकश्रीमङ्खकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये पुष्पावचयवर्णनं नामाष्टमः सर्गः । नवमः सर्गः। अथ ताः प्रसूनरभसेन निभृतपिहिता मधुव्रतैः । श्रान्तिदवथुहतये यमुनापयसीव मनवपुषोऽवतस्थिरे ॥ १ ॥ भूषणत्वाथै ग्राह्येषु पुष्पेषु रभसेन वेगेन हेतुना मधुव्रतैर्निभृतं कृत्वा पिहितास्वाः क्लान्या खेदेन दवथुस्तापस्तस्य हतये निवारणाय यमुनापयसि ममवपुषो मबन्य इवा.. वतस्थिरेऽवस्थिताः । 'समवप्रविभ्यः स्थः' इत्यात्मनेपदम् ॥ अवहन्त ताः श्रमजलाकुसुमरजसाञ्चितं वपुः । एत्य सुरभिरमया रभसाद्विहिताङ्गरागमिव निर्जराङ्गनाः ॥ २॥ ता वपुः कुसुमरजसाश्चित शोभितमवहन्त । अत एव सुरभिरमया बसन्तलाम्बा रभसादेत्य विहिताङ्गरागमिवेत्युत्प्रेक्षणम् । वसन्तश्रीरपि ताभ्यो न्यूनेसर्थः ॥ घनकर्णिकारभररेणुकवचितसमग्रविग्रहा । श्यामतनुरपि सुगौरतनूरिव तत्र कापि रुरुचे चकोरदृक् ॥१॥ श्यामतनुः श्यामवर्णापि कापि चकोरडा सुगौरतनूौरवर्णेव रुरुचे । यतो धको कर्णिकारभररेणुस्तेन कवचितश्छादितः समग्रो विप्रहः शरीरं यस्खाः । 'सिवा नुस्खनः इति कोषः॥ -

·९ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम्।
१२१
अपरा परागनिकरेण धनतरहरिद्रिताम्बरा ।
आचदयितवसनव्यसनां रमणीमनुव्यषित पीतवाससः॥१॥
परागस्य मकरन्दस्य निकरेण धनतरमत्यर्थ हरिद्रितं पीवीकृतमम्बरं यस्याः सा.
परा आत्तं दयितवसने पीताम्बरवन्ने व्यसनमभिषको यया ताम् । पीतवसधारिणी-
मित्यर्थः । पीतवाससो हरे रमणी लक्ष्मीमनुचकार । पीतवासस इति प्रकृतानुगुण-
मभिधानम् ॥
अथ ताभिरुप्रतरखेदबहुलगतिभिर्मुखानिलैः ।
नुन्नमिव दिवसनाथवपुः सुरवर्त्मनः सपदि मध्यमध्यगात् ॥ ५॥
दुर्निवारखेदेन बहुलगतिभिर्मुखानिलैर्नि श्वासै करणभूतैस्ताभिनुन्न प्रेरितमिव दिव.
सनाथवपुः सूर्यबिम्ब सुरवर्त्मनो व्योनो मध्य सपदि क्षणेनैवाध्यगादवापत् । सपदीति
पुष्पावचये रसद्योतनार्थम् । अध्यगादिति 'इणो गा लुडि' इतीणो लुडि रूपम् ॥
गगनासिताश्मतटकोटिनिबिडतरघट्टनादिव ।
धाम कठिनमभवत्तरणेरधिकं तदा विवृततापविप्लवम् ॥ ६ ॥
तदा मध्याहे तरणेः सूर्यस्य धाम तेजोऽधिक कठिनमभूत् । यतो विवृतः प्रकाशित-
स्तापविप्लवः संतापोपद्रवो येन । 'विधृत-' इति वा पाठे विवृतस्तापो यस्मादिति वा-
क्यम् । अतः संभाव्यते-गगनमेवासिताइमतटमिन्द्रनीलतट तस्य कोट्या निविडतर
घटनं तस्मादिव । ताडितो हि कटिनो भवस्ताप धत्ते ॥
तिलकं ममा विससर्ज घुसृणरसमायद्वपुः ।
धर्मसलिलमकृतैणदृशामवगाहकृत्यमलनात्तु न क्लमम् ॥ ७ ॥
धर्मसलिल कर्तृ तिलक ममा विनाशयामास । धुमृणरसं कुडमाइराग विससर्ज
संजहार । वपुराईयदामकरोत् । आईशब्दाण्णिचि लडि रूपम् । शतरि वा रूपम् ।
एणदृशामवगाहकृत्य स्नानकार्यमक्रोत् । स्नान हि तिलकादीन्माटि । धर्मसलिलं क्लमं
तु नालनात् । स्नानाद्धर्मजलस्येयदेवान्तरमासीदित्यर्थ. ॥
प्रहिताग्रदूतमिव सान्द्रविदलदरविन्दबन्दिभिः ।
ऊर्मिपवननिवहैरथ ताः प्रययुर्निमजनरसेन मानसम् ॥ ८ ॥
सान्द्र कृला विदलन्ति यान्यरविन्दानि तेषा बन्दिभिर्गुणवर्णकै. । सपद्मसौगन्ध्यै-
रित्यर्थः । ऊर्मिपवनानां निवहैः प्रहिता विसृष्टा अग्रे दूता येन तन्मानसं सरोविशेष
निमज्जनरसेन हेतुना जग्मुः ॥
उदपश्यदाशु कुतुकेन गणशशिमुखीस्तटोन्मुखीः।
लोलशफरवलनेन सरः प्रकटय्य लोचनविचेष्टितानि ताः ॥९॥

·१२२ काव्यमाला। लीलया भयेन वा लोला ये शफरा मीनास्तेषां वलनेन स्पन्दनेन हेतुना लोचक विचेष्टितानि नेत्रकृत्यानि प्रकटय्य तत्सरो मानसं तटस्थितास्वा गणत्रीरुदपश्यत् । अत्रेवशब्दः प्रतीयमानो द्रष्टव्यः ॥ पुलिनस्थलीकनकपट्टपटलमुकुटेषु तत्र ताः । केलितुलितकलधौतशिलै घनिषेदुरसमश्रमच्छिदे ॥ १० ॥ तत्र मानसे पुलिनस्थली सैकतभूमिस्तत्र ये कनकपट्टा हेमशिलासनानि तेषां पटर्स तस्य मुकुटेषु ता गणस्त्रियोऽसमस्य बहोः श्रमस्य च्छिदे वारणाय जघनैनिषेदुनिषण्णाः । केल्या.अयत्नेन तुलिताः समीकृताः कलधौतशिलाः सुवर्णदृषदो यैस्तानि । गौरववद्धि- रित्यर्थः । अनुरूपसंघटनोकिरियम् ॥ पवनात्तताण्डवतदङ्गपरिचितदुकूलपल्लवैः । तस्य तटमपि चिरं सरसो धवलोमिसर्ग इव सक्तिमग्रहीत् ॥१२॥ पवनेन हेतुनात्त ताण्डव कम्पो यैस्तदनपरिचिता नायिकागात्रलमा ये दुकूलपालवा- आहेतुभिस्तस्य मानसस्य तटमपि धवलोमीणा शुभ्रतरङ्गाणां सर्गे निर्माणे सक्तिमिवाप्र- हीत् । वस्त्राणां कम्पमानवाच्छुभ्रत्वाच्च मानसवीचिभिरुत्प्रेक्षणम् ॥ प्रतिफालमेत्य सरसोऽन्तरपि धृतपटावगुण्ठनः । तूर्णमकृत स पुरंथ्रिजनः प्रतिपालनासहतयेव मजनम् ॥ १२ ॥ धृत पटावगुण्ठनं वनवेष्टन येन स पुरध्रिजनस्तस्य सरसोऽन्तर्मध्ये प्रतिफाल प्रति. बिम्बमेत्य मजनमिवाकरोत् । सवस्त्रः कथं मज्जतीत्याह-प्रतिपालने वस्त्रवारणेन. का. लविलम्बेऽसहता तयेवेति पूर्वकालो विवक्षितः ॥ द्रवदिन्द्रनीलमणिभासि पयसि सरसः स बिम्बितः । दिव्ययुवतिनिवहः प्रययौ बहिरुजिहानजलमानुषीलिपिम् ॥ १३॥ द्रवन्तो द्रवरूपा ये इन्द्रनीलमणयस्तद्वद्भा दीप्तिर्यस्य । निर्मल इत्यर्थः । सरसः पयसि प्रतिबिम्बितो दिव्ययुवतिनिवहस्तस्मात्सरसो बहिरुजिहाना उद्गच्छन्यो या जलमानुष्यस्तासां लिपि भगि प्रापुः । वस्तुवृत्तेन प्रतिबिम्बित ऊर्ध्वमुखो भवति, अतः संभाव्यते-जलमानुष्य उद्गच्छन्तीति ॥ जलकेलिनाटकनटीषु तटपथमुपेयुषीष्वथो। उद्यदमललहरीनिवह. पुरतोऽब्रजज्जवनिकापरिश्रमम् ॥ १४ ॥ जलकेलिरेव विविधाभिनयखानाटकं तत्र नटीषु तासु तटपथमुपेयुषीषु सतीषु ता. सामने उद्यनुत्तिष्ठनमलो यो लहरी निवहो जवनिकाया: परिश्रममाच्छादनरूपं कार्यम- व्रजत् । नटीनां च जवनिका भवति ॥

·९ सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । १२१ स्फुरदुत्कटोत्कलिकमाशु विसृमरतराबाहुभिः । शैलदुहितृपरिवारवधूः परिरब्धुमैच्छदिव ता जलाशयः ॥ १५ ॥ स्फुरन्त्य उत्कटा उत्कलिकाः सूक्ष्मलहों यत्रैव कृत्वा विमृमरा प्रममरशीला ये तरवाहवस्तैस्ताः शैलराजदुहितु. परिवारवधूः परिरब्धुमालिङ्गितु जलाशयो मानसमै. च्छदिव । अथ च स्फुरन्ती उत्कलिका यत्रैवं कश्चित्परिवारस्त्रीरालिङ्गति ॥ श्रमवारिबिन्दुभरवर्षपरिचितपयोधरोद्धराः । कूलसितविहगलोकमदच्छिदिमादधुर्गतिरसेन तत्र ताः ॥ १६ ॥ श्रमवारिणो बिन्दुभर एव वर्षे तेन परिचिता युक्ता ये पयोधरा स्तना मेघाश्च तैरु- दुराः । तुगस्तन्य इत्यर्थः । ताः कूले सितविहगलोकस्य हसगणस्य मदच्छिदि दर्पनाशं गतिरसेनादधुश्चक्रुः । हसेभ्योऽपि सलील जग्मुरित्यर्थः । सवर्षेषु मेघेषु सत्सु हंसाना मदच्छेदः ॥ वरुणावरोधपुरसौधसहचरविलाससद्मनि । दृष्टिरजनि घनफेनभरे सुदृशां निजस्मितसखे सखेलना ॥ १७ ॥ वरुणस्यावरोधपुरमन्त पुर तस्य सौध तस्य सहचराः सहभाविनो ये विलासास्तेषा समन्याश्रयभूते । वरुणस्त्रीसौधसदृश इत्यर्थः । निजस्मितस्य तद्धासस्य सदृशे घनफेनभरे विषये सुदृशा दृष्टिः सखेलना खेलन्ती जाता। फेनमपि दृष्ट्वा दृष्टिरतुष्यदित्यर्थ. ॥ मुखरस्तरङ्गनिकरः स मुखनिमितफेनलीलया। किंस्विदचलदुहितुर्व्यतनोदभिषेककेलिशुभशङ्खवादनम् ॥ १८ ॥ मुखमग्रमास्य च तत्र निमिता निश्चला ये फेनास्तेषा लीलया भगया पार्वत्याः नानक्रीडाया शङ्खवादन मुखरस्तरङ्गनिकरो भगभरः किखिदकरोत् । फेनाना शुभ्र. त्वाच्छतत्वं मुखरत्वेन वादन सभाव्यते ॥ विधुतः स्मरामिकणवर्षकरणिभिरशोककोरकैः । भाविसलिलपरिमर्शभयादिव तत्यजे कचभरो नतभ्रुवाम् ॥ १९ ॥ स्मरामेः कणवर्षस्य करणिभिर्वर्णसनिवेशाभ्या समैरशोकमुकुलैनंतश्रृंवा कचभरस्त- त्यजे । यतो विधुत स्नानावसरे भूषणपुष्पादिपतनार्थे कम्पितः । सभाव्यते-भावी भविष्यन्यः सलिलपरिमर्शो जलस्पर्शस्खतो भयादिव । जल यनेविपक्षः ॥ विवलत्तिमिप्रणयभाजि तरलसितफेनचामरे । प्रीतिमधित सुरभीरुजनः स्मरकेतुदण्ड इव वीचिमण्डले ॥२०॥ विवलन्तो भयवशाचटुला ये तिमयो मीनास्तेषाप्रणय भजति । तरलाः सिताःफेना

·१२४
एव चामरं यत्र तस्मिन्वीचिमण्डले । अत एव सरबजवनमा काम
ध्वजः । ध्वजोपरि चामरेण भाव्यम् । सुरमीरजनो देवानागणः प्रीतिमवात् ।
स तदा विकीर्य कणपतिमुरसि निबिडोन्नतस्तने ।
हारमपरमुपकल्पितवान्समतूतुषत्स्वरबला जलाशयः ॥२१॥
निविडो पीवरावुनतो तुङ्गौ स्तनौ यस्य तस्मिधुरसि कणपहिं क्षित्वापर विवाद
हारमुपकल्पितवान्स जलाशयः सरः खरबलाः खर्गस्त्रीः समत्तुषदतोषयत् ।।
स तटान्बभार सुरदारविविधमणिभूषणांशुभिः ।
वारिविसररभसाभिसरद्धनढौकितेन्द्रधनुरुद्धतानिव ॥ २२ ॥
सुरदाराणां संबन्धीनि विविधानि मणिमयानि भूषणानि तेषामशुभिहेतुभूतैः स जमा
शयो वारिविसरे रभसेन तृष्णयाभिसरद्भिर्घनैढौंकितानि यामीन्द्रधनूषि तैद्धतानिय
तटान्बभार । धनुष्मत्त्वादौद्धत्योक्तिः ॥
अरुणत्विषाधरदलेन शशिरुचिसखैस्तथा मुखैः ।
स्त्रैणमकृत तटजानपदं हरिहेतिइतिजनमुन्मदाकुलम् ॥ २३ ॥
अरुणा लोहितारुणवच्च विट् कान्तिर्यस्य तेनाधरदलेन । तथा शशिरुचेः सदशैर्मुस
करणैः स्त्रैण स्त्रीवर्गो हरिहेत्या नारायणायुधेन चक्रेण हूतिराह्वान यस्य स जनश्चक्रवाक.
वर्गस्तं तटवासिनमुन्मदमाकुलं चाकरोत् । अरुणप्रभस्यौष्ठस्य दर्शनात्प्रभातसंभावना
योन्मदश्चन्द्रमसस्य मुखस्य दर्शनाद्रात्रिशङ्कयाकुलश्चक्रवाकवर्गः कृतः ॥
जलदेवताजनविनिर्यदसितमणिकेलिदर्पणैः ।
वक्त्रहिमगुसविधे सुदृशां गगनायितं घनसरोजिनीदलैः ॥२४॥
जलाद्विनिर्यन्तो बहिरुत्थिता असितमणय इन्द्रनीलप्रकृतयः केलिदर्पणा क्रीडादशीः
जलदेवताना संबन्धिभिः केलिदर्पणैर्नलिनीदलैः पद्मिनीपर्वक्राहिमगोर्मुखचन्द्रस्य निक,
गगनायितमाकाशवदाचरितम् । 'कर्तुः क्यड् सलोपश्च' इति क्यडन्ताद्भावे कः ॥
च्यवमानवाससि चिराय वपुषि गणयोषितां प्रियः ।
ऊर्मिमरुदतत वेपथुमत्पुलकोद्गमं कृतहठावगूहनः ॥२५ ।।
च्यवमानं लसद्वासो यस्य तस्मिन्गणस्त्रीणां वपुषि वेपथुमान्यः पुलकोद्गमो रोमा-
चोद्भेदस्तमूर्मिमरुलहरीवायुरतत विस्तारितवान् । यतः कृत हठेनात्यर्थमवगृहनमाणि
इन येन । प्रियो हृदयंगमः। कमिता चालिङ्गन्स्त्रीणां कम्परोमाचौ जनयति । 'तनादि.
भ्यस्तथासोः' इति सिचो लुक ।।
प्रतिबिम्ब्य वारिणि ममज वदनपटली नत वाम् ।
जन्मभुवमिव सभाजयितुं निजसंनिवेशसुहृदां सरोरुहाम् ॥२९॥

·सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १२५ प्रतिविम्य । जल इत्यर्थः । नतध्रुवां स्त्रीणां संबन्धिनी बदनपटली मुखसमूहो पारिणि ममब ममः । अतः संभाव्यते-निजो यः संनिवेशो रूपं तस्य मुहदा सह- धानो सरोरुहां पनानां संबन्धिी जन्मभूमि सभाजयितुं प्रीया प्रद्युमिव । 'समाज प्रीतिदर्शने' इति चौरादिकः ॥ कुचकुड्मलैस्तरलवीचिभरपरिणतैः सुचक्षुषाम् । प्रापि सुचिरमतिवेलवलजलदेवताकनककन्दुकायितम् ॥ २७ ॥ मानक्षोभवशात्तरलो यो वीचिभरतत्र परिणतैः प्रतिविम्बितैः स्वनमुकुलैरतिवेलम- त्यर्थ वलन्त्यूर्वाधो गच्छन्ति यानि जलदेवीनां कनककन्दुकानि सुवर्णकीडनकविशे- षाखद्वदाचरित सुचिरं प्रापि ॥ क्षुभिते तदाम्भसि मुमोच मधुपबिसरः सरोरुहम् । द्रष्टुममरयुवतीः कुतुकात्पुरतोऽपसारित इव श्रियोदरात् ।। २८ ॥ अम्भसि क्रीडया क्षुभिते चपले मधुपबिसरो भ्रमरसमूहः सरोरुहं पद्म तत्याज। अतः संभाव्यते-कुतुकात्कुतूहलवशादममरयुवतीरप्सरसो द्रष्टु वीक्षितुमुदरात्पद्ममध्य. स्थितया श्रिया पुरतोऽप्रादपसारितो निवारित इव । उदरात् ल्यब्लोपे पञ्चमी ॥ भयकातरं तरुणमुक्तकुटिलहठदीर्घविग्रहः । प्रैक्षि जलकरिभिरेणदृशां कबरीभरोऽभिनवशृङ्खलाभ्रमात् ॥२९॥ तरुणैर्मुक्तोऽपसारितग्रन्थिः, कुटिल. संस्कारानुरोधात् , हठदीर्घोऽतिप्रलम्बो विग्रहः शरीरं यस्य स एणीदृशा संबन्धी कबरीभरः केशपाशो जलहस्तिभिर्नवलेति भ्रान्ति- वशाद्भयेन कातरं दीन कृत्वा प्रैक्षि वीक्षितः ॥ जलदन्तिदानभरलोभविशदलिकलापचापलम् । मजदमररमणीचिकुरप्रकरस्तदा वरसरस्यसेवत ॥ ३० ।। जलहस्तिनां दानभरे मदप्रसरे लोभनार्थाजलान्तर्विशन्योऽलिकलापो भ्रमरसमूह- खस्य चापल तत्सदृश चपलत्व मानसे मजन्तीना स्मान्तीनाममरयुवतीनां चिकुरप्रकरः केशसमूहोऽसेवत प्राप्तवान् ॥ तनुसीकरोत्करनिभेन पुलकित इवास्त विग्रहः । दिव्ययुवतितनुसङ्गसुखं सलिलाशयस्य सहसाभ्युपेयुषः ॥ ३१॥ अजनामानक्षोभोत्थितानां तनूनां सीकराणा जलकणानामुत्करः समूहस्तस्य निभेन व्याजेन सलिलाशयस्य सरसो विग्रहो मूर्तिः पुलकितो जातरोमाश्च इवास्त। यतो दिव्ययुवतीनामप्सरसां तनुसान शरीरस्पर्शेन सुखं प्रामुवतः । सलिलाशयशब्दस्य पुंलिगत्वादियमुकिः॥

·१२१ काव्यमाला। जलमानुषीचिकुरभारशिथिलपटुपाटलखजाम् । धाष्टर्चमधुरुपनमत्तरुणीघुसृणाकरागसुभगास्तदोर्मयः ॥ ३२ ॥ उपनमन्संक्रमन्यस्तरुणीकुमाङ्गरागस्तेन सुभगा मनोहरा ऊर्मयखदा जलमानुषीषा नलखीणां संबन्धी यश्चिकुरभारः केशकलापस्ततः शिथिला विश्लिष्टाः पटवो याः पाट. लस्रजः पाटलामालास्तासां धाष्टथै तत्सादृश्यमधुरधारयन् । उपमोपक्रमोत्प्रेक्षेयम् ॥ अपनीय पीतनमुपोढदयितनखलक्ष्मणस्तनोः । कापि झगिति परिपाटलतां प्रतिनायिकाननमिवानयत्पयः ॥३॥ उपोढानि धृतानि दयितनखलक्ष्माणि प्रियनखक्षतानि यया तस्यास्तनोः सकाशात्पी. तनं कुङ्कुमाङ्गरागमपनीय स्तनक्षोभेण निवार्य कापि प्रतिनायिकानन सपत्नीमुखमिय जलं झगित्याशु परिपाटलतामरुणत्वमनयत् । नखक्षतदर्शनात्कोपेन सपनीमुखस्या- णत्वं कुङ्कुमसंक्रमणाजलस्यारुणत्वम् । प्रतिनायिकाननमित्युपमानतया कुडमादप्यधिक रोषारुणत्वं सपत्नीमुखस्य सूचितम् । समुच्चितोपमेति केचित् ॥ अपहृत्य पीतनमशेषममरसुदृशां शरीरतः । भीत इव गहननाभिगुहां प्रपलाय्य तुर्णमविशत्पयोभरः ॥ ३४ ॥ अमरसुदृशां शरीरात्पीतन कुङ्कुममपहत्य हृत्वा भीत इव सन्पयोभरः प्रपलाय्य ग-, हना या नाभिः सैव गहनत्वाद्दुहा ता प्राविशत् । अन्योऽपि महतां संबन्धि वस्तुहत्वा भयवशागहनां गुहां विशति || ललनासु मजनरतासु तदमलमुखेन्दुसंनिधौ । वृद्धिमधिकमधिगम्य तदा सरसोऽम्बुनाम्बुधिजलं व्यडम्ब्यत ॥१५॥ देवागनासु मजने स्नाने रतासु सतीषु तासां देवस्त्रीणां मानवशादमला ये मुझे न्दवस्तेषां संनिधी सनिधाने सत्यधिका वृद्धि प्राप्य सरसो जलेन समुद्रजलमन्वकार । समुद्रस्य हि चन्द्रसंनिधौ वृद्धिः । मुखेन्दुसंनिधिवशास्तनजघनमजनप्रतीया खना. दिप्रथिमा सूचितः ॥ अवशं प्रविश्य रससज्जदनिमिषतरङ्गितात्मनाम् । तत्र सरसि ततिरप्सरसां सलिलं चकार किल कूलमुगुनम् ॥ अवशं कृत्वा रसेन सजन्तो येऽनिमिषा देवास्तैस्तरङ्गित उल्लासित आत्मा ती यास तासामप्सरसा ततिः पतिस्तत्र सरसि प्रविश्य जलं कूलमुद्रुजं कूलानि तटान्त इजति भनक्त्येवंविधं चकार । 'उदि कूले रुजिवहोः' इति खश् । अनिमिर्मत्सखरक गित भात्मा खभावो येषां तेषामप्सरसामप्पूर्णानां सरसामिति च ॥ निजतीरशेखरमरालकुलगतिविलासतस्करीः । क्षुभ्यदकृत लहरीलगुडैर्हठघट्टितास्त्रिदिवसुन्दरीः सरः ॥ ३७॥ 4 ·१२७ ९ सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । निजतीरस्य शेखरो भूषणं यन्मरालकुल हसवातखस्य गतिविलायो गमनशोभा तस्य तस्कर्यः । तत्सदृशगतीरित्यर्थः । त्रिदिवसुन्दरीन कनारीः सरो लहर्य एव पृथुखार- गुडास्तैईठेन घहितास्ताडिता अकृत । यतः धुभ्यसक्षोभम् । तस्करस्य च लगुडताइन. मुचितम् । कोपनिमित्तः क्षोभो विसंस्थुलरूपेण क्षोभेणाध्यवसित ॥ धुवधूचतुःसमरसेन कलुषितमशेषतस्तदा । कूलधवलविहगानदुनोदपि मानसस्य सरसो बनोटकम् ॥ ३८॥ |वधूनामप्सरसां चतुसमरस. कुडमकस्तूरिकाकर्पूरचन्दन रचिनमारागद्रव्य तेना. शेषतः सर्वत्र कलुषितमाविलिन सन्मानसस्यापि जल कूले चकलविहगान्हसानदुनो. दतापयत् । यस्यैव नित्यनिर्मल जल तदेवातापय दिति बतशब्दार्थ. । चलबिहगेनि पर्यायपदग्रहण कलुषितेन निर्मलम्य तापन मगन मित्सम्यार्थम्य च मुचनार्थम् ॥ गतिभङ्गिनिजिनजलेमदगनशकलभ्रमादिव । कापि बिसमुदहरत्सरसः प्रियकेन्दिघट्टनधियामगङ्गना ।। ३९ ।। गतिभया गमनशोभया निर्जिन' पराजिनो यो जलेभो जलहमी तत्मरन्धी यो दशनशकलो दन्तान तद्रमादिव कापि सरमः मकाशादिम मृणाल केल्या क्रीडया यद्धन ताडन तद्धियोदहरदुद्धृतवती । पराभूतम्य च यम्नुहरणमुचितम ॥ सलिलग्रहाय परिरब्धमपट इव साध्यनीग्दै । स्टैणतनुघुमृणमंवननप्रथिनारुणानि ग्गज नन्मर ॥ ४० ॥ सांध्यनीरद. संध्यामेघेम्पदेऽममये पानीयानागालिदिमिर नगर प्र गम्य श्री. वर्गस्य तनुषु यद्भुमण कुडुम नम्य सवनन सक्रान्तिम्तेन प्रथितारुणा निर्यम्य नामगे रराज । संवननेन खायत्तीकरणेन च युनि प्रथते ।। रसमजदुन्मदपुगंधितरुणकवरीभरैर्दधे । व्यक्तसलिलतुरगप्रवरश्रुतिकृष्णचामरविडम्बचुम्बनम् ॥ ४१ ॥ रसेन मज्जन्त्यः मान्य उन्मदा सहर्षा पुरंद्रयम्नामा नम्णा कृष्णा ये कवरी. भराः केशपाशास्तैर्व्यक्ता उत्तियन्तो ये सलिलनुरगप्रवरा. अंटा जलाबाम्तेषा धृतय कर्णास्तत्र कृष्णचामराणि तेषा विडम्बोऽनुकारस्तस्य चुम्बन प्रामिदवे हनम् ॥ क्षुभिताम्बुभूग्नि निरमजि मुरयुवतिवक्त्रनिर्जितैः । गन्तुमिव शरणमम्बुरुहैर्बलिसअशायिहरिनाभिपङ्कजम् ॥ १२ ॥ मानवशारक्षुभित यदम्वु जल तस्य भुमा बाहुल्य तत्राम्बुमहै: कमलनिरमजिज म- मम् । अत संभाव्यते-सुरयुवतीना वस्त्राणि मुखानि तनिजितलिसप्रशायी पा. तालवासी यो हरिविष्णुस्तस्य नाभिपद्म शरणं गन्तुमिव । तुस्यजातीयवादित्याशयः ॥

·काव्यमामा करजैनुलाव कलधौतकमलकुलमङ्गनागणः । रूढनवकनकपद्ममिव प्रतिबिम्बितैरथ सरोऽकरोन्मुखैः॥१३॥ अनाजनः बैण करजैर्नखैः करणभूतैः कलधौतमयं सुवर्णप्रकृति कमलकुल मा चिच्छेद । अथ च प्रतिबिम्बितैः खमुखैः सरो रूढानि जातानि कनकपमानि यस तदिवाकरोत् । नवत्वं पुराणानां छेदात् ।। विजहेऽधिवारि तटकोकमिथुनततिमात्मसोदरीम् । द्रष्टुमिव कुचयुगैः पुरतो धनकुङ्कुमावरणमेणचक्षुषाम् ॥ १४ ॥ जले एणचक्षुषां स्त्रीणां कुचयुगैः स्तनद्वन्द्वैरप्राद्धनकुङ्कुममेवावरणमाच्छादनं त्यतम् । अत्र फलोत्प्रेक्षा-आत्मनः खस्य सोदरीं सदृशीं तटे कोकमिथुनानां चक्र-- वाकाणां तति पनिं द्रष्टुमिव । भगवानथ खयमुपेत्य सममचलराजकन्यया । तस्य बहलजलकेलिरसात्कमलाकरस्य पुलिनं व्यमण्डयत् ॥ ४५ ॥ बदलो मो जलकेलिरसस्तस्मान्खयमप्रेरणयाचलराजकन्यया पार्वत्या सममुपेत्यागल भगवान्महेशस्तस्य सलिलाशयस्य सरसः पुलिनं तटं व्यमण्डयदभूषयत् ॥ चूडेन्दुना मुकुलिताम्बुजमन्धकार- शङ्काकृता गलरुचासमशोककोकम् । नेत्रानलोष्मचरितेन दरिद्रिताम्भ- स्तस्याग्रतो बत सरो विधुरीबभूव ॥ ४६ ॥ चूडाचन्द्रप्रभावात्संकुचितपद्मम् । नीलगलत्वादन्धकारभ्रान्तिकृता कण्ठदीत्या असमशोका. सदुःखाः कोकाश्चका यस्य तत् । तथा तृतीयनेत्रेऽनलोऽमिस्तस्सोमय रितेन संतापेन दरिद्रितमल्पीकृतमम्भो यस्य तत्सरो भगवतः पुरो विधुरीबभूव ॥ तत्तत्क्षणं भगवतः शशिखण्डमौले: सायुज्यमाप्तमिव मानसमाबभासे । तद्विग्रहेण पयसि द्रवदिन्द्रनील- लावण्यलुण्ठनकृति प्रतिबिम्बितेन ॥ ४७ ॥ द्रवन्तो द्रवरूपा य इन्द्रनीलास्तेषा लावण्य शोभा तस्य लुण्ठनं हननं कुर्वति । नि- मल इत्यर्थः । पयसि प्रतिबिम्बितेन तद्विग्रहेण भगवच्छरीरेण हेतुना तन्मानसं कई. चन्द्रमौले: सायुज्यमाप्तं प्राप्तकात्म्यमिवावभासे । निर्मलत्वात्सूक्ष्मानानामपि प्रतिक्किा म्बितत्वात् ॥

·९ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
१२९
शुद्धप्रमेऽम्भसि तदा स जलाशयाय-
स्तस्योर्ध्वनेत्रशिखिना प्रतिफालभाजा।
हतु मयव्यतिकरं जलधेरपूर्व-
मौर्वामिसौहृदमिव प्रकटीचकार ॥ ४८ ॥
शुद्धप्रभे निर्मलेऽम्भसि जले प्रतिफाल प्रतिबिम्ब भजता तस्य भगवत ऊर्वनेत्र-
शिखिना तृतीयनेत्रामिना हेतुना स जलाशयाश्य. सरोवरः समुद्रस्यीर्वामिवहनेन दर्प
हर्तुमिवौर्वामे सौहृद परिचय प्रकटीचकार । 'हृदयस्य हल्लेखयदण्लासेषु' इत्याणि हृदा.
देशेन सौहृदमिति रूपम् ॥
फेनापाण्डुरखण्डभस्मरजसं पर्यन्तसीमन्तितो
हेमाम्भोरुहकुमलैः प्रकटितालीकामिकीलाभरम् ।
बिभ्राणो जटिलं वपुः पुटकिनीपत्रैर्घनोद्यद्गल-
च्छायं तं स मृडं व्यडम्बयदिव क्रीडासरोजाकरः ॥ ४९ ॥
स क्रीडायै सरोजाकरः सरोवरस्त मृडमीश्वर व्यडम्बयदन्वकरोत् । अनुकारोऽत्र
न सिद्धत्वेन, अपितु सभाव्यमानत्वेनेतीवशब्दप्रयोगः । अत्रोपपत्य फेनापाण्डरियादि.
विशेषणोपन्यास । फेनैरापाण्डुरखण्ड भम्मरजो यस्य । हेमपद्ममुकुल पर्यन्ते सर्वत्र
सीमन्तितः कृतसीमन्तः । प्रकटितोऽलीके ललाटेऽने कीलाना ज्यालाना भरो येन ।
तथा पुटकिनीनां नलिनीना पत्रैर्जटिलमावत वपुर्विधाण । घन कृन्वोद्यन्ती गलच्छाया
कण्ठशोभा यस्य तम् ॥
दधचूडाचन्द्रं नयनदहनाचिःकपिशितं
जलक्रीडासजीकृतकनकशृङ्गप्रतिभुवम् ।
निमज्य प्राज्यत्वं सह गिरिदुहित्राथ भगवा-
ननैषीत्तस्याम्भो घटितपटुफेनाट्टहसितम् ॥ ५० ॥
नयने दहनोऽग्निस्तस्यार्चिभिः कपिशितमतो जलक्रीडार्थ सजीकृत यत्कनकनं
तस्य प्रतिभुव सदृशम् । प्रतिभूहि सदृश उचितः । चूडाचन्द्र दधद्भगवानिगरिदुहित्रा
पार्वत्या सह निमज्य तस्याम्भो मानसजलं प्राज्यवमाधिक्यमनैषीत् । अत एव घटितं
पटुफेन एवाहसित यस्य । आधिक्यलाभे घट्टहास उचितः ॥
तरललहरीबाहुक्षिप्तैस्त्रिलोचनमार्चिच-
चिरमिव सरः फेनश्वेतप्रसूनकदम्बकैः ।
हरितसलिलावर्तश्रेण्या हरिन्मणिकरण-
प्रकरमुपदाहेतोर्देव्यै ददाविव चादृतम् ॥ ११ ॥

·काव्यमाला * तरलाचपला या लहर्यस्ता एव बाहवस्तै क्षिप्तः कीर्णैः फेना एव श्वेतप्रसूनानि वेषा कदम्बकैः समूहैः करणैस्तत्सरो हरमपूजयत् । तथा हरिता नीला ये सलिलावास्तेषा श्रेण्या हेतुभूतया हरिन्मणिकङ्कणानामिन्द्रनीलबाहुवर्तकानां प्रकर तत्सरः कर्तृ उपदाहे. तो कनिकानिमित्ताद्देव्यै सादरं कृत्वा ददावदादिव । देव्याचोपदोचिता ॥ तस्मिन्नथो सरसि दत्तसमुद्रशङ्के सोदर्यवत्सलतया तनया हिमाद्रेः । पातालमूलविहितावसथं वराक मैनाकमाश्विव सभाजयितुं ममज ॥ १२ ॥ तत्र सरसि पार्वती ममज मना । अत उत्प्रेक्ष्यते-सोदरवत्सलतया भ्रातृस्नेहेन मैनाकं सभाजयितुं प्रीत्या द्रष्टुमिव । यतो वराक दयाहम् । यतः पाताले कृतवसतिम् । पक्षच्छेदभयात् । मैनाकः समुद्रे वर्तते । सा तत्र किं ममेत्साह-महत्त्वेन दत्ता समुद्र । इति शङ्का येन ॥ संसज्जत्सरभसनीलकण्ठदृष्टावातिथ्यं निबिडपयोधरप्रपञ्चे । आयाते गिरिदुहितुर्वतातिरेकं तत्कालं किल सलिलाशयोऽधिशिश्ये ॥१३॥ दर्शनसजसोत्कण्ठहरदृष्टी गौरीसबन्धिनि पयोधरप्रपञ्चे स्तनप्राग्भारे आतिथ्यम- न्तःप्रवेशात्परिचयमायाते सति स सरोवरोऽतिरेकमाधिक्य शिधिये । अथ च सक्त. सोत्कण्ठमयूरदृष्टौ पयोधरप्रपञ्चे मेघाडम्बरेऽतिथौ सति सरोऽतिरिच्यत इत्याश्चर्यम् ॥ परितो महेश्वरकुरङ्गचक्षुषः प्रतिबिम्बिताम्बुरुहबन्धुमण्डलाः । धृतशातकौम्भकलशा इवादधुः सुचिरं तरङ्गततयोऽभिषेचनम् ॥१४॥ प्रतिबिम्बितसूर्यबिम्बा वीचिमालाः ससुवर्णकुम्भा इव महेश्वर्याः पार्वत्याः परितो. ; ऽभिषेक दधुः । ईश्वरस्त्रियाश्च सुवर्णकुम्भैरभिषेक कुर्वन्ति स्त्रियः ॥ कचेष्वकृत मुक्ततां व्यधित वीतरागं वपु- निरञ्जनदशास्पृशावथ ततान सद्यो दृशौ । स मजनमहोत्सवः पुलककम्पसंपज्जुषं जगत्रयगुरुप्रियामपि निकाममन्वग्रहीत् ॥ ५५ ॥ तत्सरो गौर्याः केशेषु मुकता बन्धमुक्तिमकरोत् । तथा निरङ्गरागं वपुर्व्यधात् । तथा निरअनावस्थे दृशौ चकार । शीतवशात्पुलककम्पसंपदं सेवमानां जगत्रयगुरुप्रिया । गौरीमप्यन्वग्रहीत् । सहजकान्त्याविष्करणात् । अथ च कश्चिन्मुक्ततां निर्वाणं करोति । रागमभिष्वङ्गं विगमयति निरञ्जना विश्लेषावस्थतां करोति । पुलककम्पौ समावेशकतो. तज्जुषं गुरुप्रियो महाचार्यभार्यामनुगृहाति ।। S . 7 ·१० सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १३१ त्वङ्गतुङ्गतरङ्गधौतशिरसोऽप्यातन्वतो मजन- क्रीडां सार्धमगाधिराजसुतया देवस्य मारदुहः । मौलीन्दुद्युतिपौनरुक्त्यगुरुभिर्गात्रोद्भवैर्भस्मभि- दिक्केलीमुकुरे निकाममुदभूत्तस्मिन्सरस्वच्छता ॥ ११ ॥ त्वद्भिस्तुङ्गैस्तरङ्गधौत शिरो यस्य तथाविधस्यापि गोर्या साकं स्नातवतो मारनुहो हरस्याङ्गोत्थितैर्भमभिस्तस्मिन्सरसि । मानस इत्यर्थ । अच्छता पवित्रतारूप नैर्मल्य- मुदभूत् । मौलीन्दोर्युतिपौनरुक्त्ये गुरुभिरुपदेष्टुभिः । दिशा केलीमुकुरे क्रीडादर्पणे । दिशां तत्र प्रतिबिम्बात् । मुकुरस्य च भस्मनाच्छत्वमुचितमिति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्नसूनोर्महाकवि- राजराजानकश्रीमद्धकस्य कृती श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये जलक्रीडावर्णन नाम नवम सर्ग । दशमः सर्गः। भानुमानथ नभोवलवनक्लान्निकुङ्मलितपादपल्लवः । मन्द्रनिर्झररवैरुदीरितस्वागतं चरमशैलमभ्यगात् ॥१॥ नभोध्वनो गगनमार्गस्य लकन पारगमन तेन क्लान्ति क्लेशस्तया कुमलिता संकु. चिताः पादपल्लवा यस्य भानुमान्सूर्यो मन्दा मधुरा ये निर्झररवा प्रपातजलशब्दास्तैहे. तुभिरुदीरितमुक्त खागत शोभनागमशब्दो येन त चरमशैलमस्ताद्रिमभ्यगात् । अध्व. क्लान्तश्च विश्रमार्थे स्वागतकारिणमभिगच्छति ॥ तत्क्षणोजिगमिषन्सुधाकरपावदुर्दिनकणोक्षणादिव । अस्तभूभृति कलापमूष्मणोऽभीक्ष्णमर्यममरीचयोऽमुचन् ॥२॥ अर्यम्णः सूर्य मरीचयो रश्मय ऊष्मण• कलाप तापप्रपश्चममुचनत्यजन् । क। अस्तपर्वते । कुत एवोजिगमिषन् । आशङ्काया सनिच्छाया वा । उजिगमिषन्नुदयन्यः सुधाकरश्चन्द्रस्तस्य प्रावाणश्चन्द्रकान्तास्तेषां दुर्दिन प्रवाहस्तस्य कणास्तैरुक्षण सेचन तस्मादिव । जलं ह्यनेः प्रतिपक्षः॥ प्रस्थितेन रविणा समं पितुर्गन्तुमिच्छुरिव पार्श्वमम्बुधेः । पल्लवाररपिधानबन्धुरं श्रीरमुञ्चदरविन्दमन्दिरम् ॥ ३ ॥ पल्लघाः पत्राणि त एवाररपिधान द्वारसपुटं तेन बन्धुरं सुबद्ध कृत्वा तेन श्रीरर- विन्द कमलमेव मन्दिरमावासमत्यजत् । हेतुरुत्प्रेक्ष्यते-ससुद्र निकटं प्रस्थितेन सूर्येण समं पितुः समुद्रस्य निकटं गन्तुकामेव । प्रवाससहचरस्य लाभे स्त्री च पितृगृहं गन्तु- कामा खगृह सुबन्धं करोति ॥

·१३२ काव्यमाला। भूमिमण्डलरसोपभुक्तिभिस्तिग्मगोः सुहिततामुपेयुषः । तल्पकल्पचरमाद्विशायिनः पादलालनमकारि वारिजः ॥४॥ भूमिमण्डलस्य रसो जलं तस्योपभुक्तिभिः पानहेतुभिः सुहिततां तृप्तिमुपेयुषः प्राप्त- वतः । तथा तल्पकल्पः पर्यङ्कसमो यश्चरमादिरस्तपर्वतस्तत्र शायिनः । तिग्मगोः सूर्यस पादानां रश्मीना लालनं परिचरण वारिजैः पद्म. कृतम् । कस्यचिच्च रसानां मधुरा- दीनामुपभुक्तिभिस्तृप्तस्य तल्पशायिनः पादयोश्चरणयोालन सुकुमारकमेण परिचरणं भृत्यैः क्रियते ॥ रोद्भुमिन्छुरिव गन्तुमुद्यतं वल्लभं द्युतिपटाञ्चलग्रहात् । संकुचकमलपाणिपल्लवो विक्लवोऽजनि सरोजिनीजनः ॥५॥ संकुचन्तः कमलान्येव पाणिपल्लवा यस्य स कमलिनीगणो विक्लवो दीनोऽजनि जातः। हेतुरुत्प्रेक्ष्यते-गन्तुमुद्यत कृतोद्योग वल्लभं नलिनीसंबन्वित्वात्सूर्य रोद्भुमिच्छरिव । कृतः । द्युतिरेव प्रसारितत्वात्पटस्तस्याश्चलग्रहात् । कामिनीलोकश्च पटाश्चलमहणेन जिगमिषु नायक रोदुकामस्तस्मिन्हठाद्गच्छति संकुचकरो दीनो जायते ॥ चण्डधामनि वहत्यदूरतामावहद्भिरसमोध्मविप्लवम् । सूर्यकान्तगतिरेव पश्चिमे प्रापि सर्वमणिभिः पयोनिधौ ॥ ६ ॥ पश्चिमसमुद्रे सर्वमणिभिरशेषरत्नैः सूर्यकान्तानां गतिः साम्यं प्रापि प्राप्ता । यतश्च. ण्डधामनि सूर्येऽदूरतां प्रत्यासत्तिं दधति सति । असमो बहुरूष्मविप्लवः संतापबाधस्त. मावहद्भिः कुर्वाणैः । सूर्यकान्तवत्सर्वे पाषाणाः ससतापा जाता इत्यर्थः ।। पद्मपाणिमरविन्दिनी तदा यहभार करसंमुख रवः । वेद्मि तेन पुनरागमार्थिनी धर्महस्तममुतः किलाग्रहीत् ॥ ७ ॥ रवेः सूर्यस्य नायकमुख्यस्य संबन्धिनः करस्य रश्मेहस्तस्य च संमुखं पद्म एव पा- णिर्हस्तस्त नलिनी यदभार तेनेति वेद्मि जानामि, अरविन्दिनी पुनरागमनमर्थयते भूय आगमनमभिलषन्ती सत्यममुतो नायकप्रख्यात्सूर्याद्धर्महस्त सत्यार्थ हस्तवाचनिकम- ग्रहीत् ॥ रुग्णपादघटनादिवांशुमहिम्बशोणमणिपीठिकालुठत् । संभ्रमाकुलसरोजलोचनो वासरोऽजनि चिरान्निराश्रयः ॥ ८॥ रुग्ण भम यत्पादघटनं पादानां रश्मीना खुराणा च घटनं ततो हेतोर्दिवोऽम्बरस- काशादंशुमद्विम्ब सूर्यमण्डलमेव शोणमणिपीठिका पद्मरागमय आसनभेदोऽलुठत् । संभ्रमेणावेगेनाकुल सरोजलोचनं पद्मनेत्र यस्य स वासरो दिवसो निराश्रयोऽजनि ज. नितः । पीठिकास्थानस्य रवेरस्तमयात्खरकमहात्पीठं लुठति । पुरुषश्च निराश्रयो जायते ॥

·१० सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् ।
१३३
अम्बुधेः पयसि बिम्बमम्बरातूर्णमम्बुजपतेस्तदापतत् ।
तत्समुच्छलितसीकरैरिव प्रापदर्कमणिपावकः शमम् ।।९।।
अम्बरादाकाशादम्बुधेः पयसि समुद्रजलेऽम्बुजपतेर्बिम्ब सूर्यमण्डलमपतत् । तेन दूर
राजलमध्ये सूर्यपतनेन समुच्छलिता ऊर्ध्वमुत्थिता ये सीकराः कणास्तैरिव सूर्यकान्तामिः
शम प्रापत् ॥
मन्दमग्निमधुरर्यमोपला दर्शितश्वयथु चाभवत्तमः ।
दृष्टयस्तिमिरज सिषेविरे दोषमोषधिपतेरसंनिधौ ॥ १० ॥
ओषधिपतिश्चन्द्रो वैद्यश्च तस्यासनिधी सनिधानाभावेऽर्थमोपलाः सूर्यकान्ताः सलिङ्ग-
त्वात्पुरुषाश्च मन्द शाम्यन्तमग्नि बाह्यमाभ्यन्तर चाधुरधारयन् । तमोऽन्धकारं दर्शितः
श्वयथुर्वृद्धि. शोफश्च येन तदभवत् । दृष्टयो नेत्राणि तिमिरादन्धकारानेत्ररोगभेदाच
जात दोष सिषेविरे प्रापुः । अत्राद्यपादे 'विश्वमास्त विरुचि प्रदोषत.' इति वा पाठा.
न्तरम् । नहि तम.प्रणाशः श्वयधुव्यपगम इव सूर्यकान्तानामग्निवव्यपगमः ॥
उन्मिषत्तरलतारतारया संध्यया तरुणता तथा दधे ।
गाढरागगरिमोद्गमो यथा वासरो भृशकृशत्वमाययौ ॥ ११ ॥
उन्मिषन्त्य उल्लसन्यस्तरलास्तारा दीप्तास्तारास्तारका दृष्टिमण्डल च यस्यास्तया ।
विशेषणसाम्यात्स्त्रिया च । तरुणता प्रौढत्व यौवन च तथा दधे धृत यथा गाढो रागस्य
लोहितत्वस्याभिष्वङ्गस्य च गरिमोद्गमो बाहुल्य यस्य स वासरो दिवसो भृश कृशत्व
तनुत्वमाययौ प्राप्तः ॥
सर्ववासरनिघृष्टपद्मिनीकण्टकक्षतकरः प्रभाकरः ।
पातितोऽम्बरतलादनेहसा चक्षमे किमपि नावलम्बितुम् ॥ १२ ॥
सर्ववासरमशेषदिन निघृष्टा दाापादनेन तीक्ष्णीकृता ये पद्मिनीकण्टकास्तैः क्षतः
करो रश्मिहस्तत्वेना-यवसितो यस्येति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा । दिवाकरः सूर्यो विशेषणसाम्या-
पुरुषश्चानेहसा कालेनाम्बरतलादाकाशात्पतितः सन्किमप्यवलम्बितुमालम्बत्वेन कर्तु न
चक्षमे न शक्तः ॥
शंसितुं विजयितामनेहसो न्यस्यता लहरिकोणमन्धिना ।
निर्ममेऽभ्युपनमन्मरीचिमद्विम्बताम्रपटहावघट्टनम् ॥ १३ ॥
लहर्य एव कोण. पटहवादनदण्डसं न्यस्यताब्धिना समुद्रेणाभ्युपनमद्यन्मरीचिमद्धि-
म्बमेव ताम्रपटहः शुल्वानकस्तस्य घटनं निर्ममे कृतम् । किं कर्तुम् । अनेहसः कालस्य
विजयिता शसितु प्रकाशयितुम् । निकट प्राप्ते सूर्ये लहोऽलगनित्यर्थः ॥
पद्मरागरुचिसंचयाञ्चितावर्तगर्तशतबन्धुरेऽम्बुधौ ।
सांध्यरागसचिवं न मण्डलं पप्रथे विवलमानमुष्णगोः ॥ १४ ॥

·१५४ काव्यमाला। १ पधरागाणां रुचिसंचयो दीप्तिप्रपश्चस्तेनाञ्चिता व्याप्ता ये थावर्ता गदरास्तेषा तैर्बन्धुरे मनोज्ञेऽम्बुधौ समुद्रे ससंध्यारागं विवळमानं भ्रमदुष्णगोः सूर्यस्य पप्रथे न प्रतीतम् । समानगुणत्वादावर्तभ्रान्तेः ।। पश्चिमाद्रिवनदावपावके चण्डरोचिषि दधत्यदूरताम् । गर्भसोढवडवानलव्यथः सागरोऽथ बहिरण्यदह्यत ॥ १५ ॥ पश्चिमादिरस्ताद्रिस्तस्य वनेषु दावपावके दावाप्नौ तापकत्वाच्चण्डरोचिषि नैकव्य दधति सति सागरो बहिरप्यदयत दग्धः । गर्भेऽभ्यन्तरे सोढा येन सः । अन्तर्वडवानिरिव बहिरादित्योऽतापयदित्यर्थः ॥ क्षोभिते प्रविशता विवस्वता वारिधावधिकमा रसातलात् । रत्नशारिततदीयपङ्कवत्प्रोद्ययौ तरुणतारकं तमः ॥ ११ ॥ समुद्र विशता विवखता सूर्येण रसातल यावत्समुद्रे क्षोभिते सति रनैः शबलं कृत यत्तदीयपङ्क समुद्रसंबन्धी कर्दमस्तदिव तरुणतारक तमस्तिमिरं प्रोद्यया वुद्यतम् । उपमोपक्रमोत्प्रेक्षयम् ॥ सत्यमुष्णरुचिराययौ तदा संमुखत्वमनले विविक्षया । तद्विमानशुकचक्षुरोचिषामञ्चनादिव भृशं शुशोण यत् ॥ १७ ॥ विविक्षया प्रवेशेच्छयोष्णरुचिः सूर्योऽनलेऽनौ संमुखत्व सत्य ध्रुवमाययौ । र्थस्य साध्यस्य हेतुर्यत्सूर्यः शुशोण शोणोऽभवत् । तस्यामेर्ये विमानशुकास्तेषां मुखाग्राणि तेषां रोचींषि दीप्तयस्तेषामश्चनात्संक्रमणात् । अत्र साध्यस्य वह्नौ साधनभूतं शोणत्व तस्य वहिकृतचञ्चप्रभापातः संभावितो निमित्तान्तरम् । हि वस्तु रकं भवति । अत्रोत्प्रेक्षा ॥ सायमर्चनविधि वितेनिरे खेचरा नियतमुष्णरश्मये । सांध्यरागहरिचन्दनाञ्चितै: भोऽर्घकणवद्यदाबभौ ॥ १८ ॥ नियत निश्चयेन खेचरा देवाः सायं दिनावसाने सूर्याय पूजां चक्रुः । यत्रभो व्यो. मार्घकणवत्सार्धमावभौ शुशुभे । भैस्तारकैः । सांध्यराग एव हरिचन्दनं तेनावितैः शोभितैः । पूजायां चन्दनाश्चितेनार्पण भाव्यम् । अर्घकणवदिति वतिप्रत्ययो व्याख्येयः । स औपम्ये वाच्य उत्प्रेक्षायां पर्यवसनीयः ।। किं नु कालगणनापतेर्मषीभाण्डमर्यमवपुर्हिरण्मयम् तत्र यद्विपरिवर्तितानने लिम्पति स्म धरणिं तमोमषी ॥ १९ ॥ कालः सर्वभूतानामधिष्ठाता स एव कलनीयानां भूतानां संख्यानाधिकारित्वाइजना- पतिस्तस्य मषीमाण्डं कबलरसपात्रमर्यमवपुः सूर्यविम्बं कर्तृ किं न्वभवत् ।

·३ १. सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । १९५ सूर्यविम्बमषीभाण्डे विपरिवर्तितानने समुद्रमध्य उत्तानं पुरति सति तम एव मलि. नत्वान्मषी धरणि भूमिमलिपत् । मषीभाण्डे च विपरिवर्तिते मषी पतति ॥ दृप्तमान्मथवरूथिनीभटस्पष्टकृष्टकरवालरोचिषाम् । बन्धवोऽन्धतमसोर्मयोऽभवन्वल्लभाभिसरणाय सुभ्रुवाम् ॥ २० ॥ दृप्ता भुवनजयेन सदर्पा या मान्मथी कामसबन्धिनी वरूथिनी तस्यां भटा योधास्तैः स्पष्टमच्छन्नं कृत्वा कृष्टा निष्कोषीकृता ये करवालाः खङ्गास्तेषां रोचींषि प्रभास्तासां बन्धवः सदृशा अन्धतमसस्य गाढान्धकारस्योर्मयस्तरङ्गाः सुचवां ब्रीणां वल्लभाभिस- रणाय प्रियान्तिकगमनायाभवन् । कार्यसंपादनसंनिवेशाभ्या खड्न तमसः साम्यम् । 'क्रियया चोद्देश्यः' इति चतुर्थी । अन्धकारे निबिडे सति सुखेनाभिसारिकाः प्रियस- मीपमगमन्नित्यर्थः ॥ शाम्यतोऽर्कमणिजातवेदसो जृम्भमाण इव धूमडम्बरः । अन्धकारनिकरो विनिर्ममे चक्रवाकशि बाष्पदुर्दिनम् ॥ २१॥ दिवसावसाने शम प्राप्तवतोऽर्कमणिजातवेदसः सूर्यकान्ताने. सबन्धी जृम्भमाणः स्फुरन्धूमप्रपञ्च इवान्धकारश्चक्रवाकनेत्रेषु बाष्पदुर्दिनमश्रुप्रवाहं विनिर्ममे जनयामास । चक्रवाकाणा विरहहेतुलात् ॥ ताम्यतामधिकसांध्यनर्तने शंभुकङ्कणफणाभृतामिव । श्वासधूमविसरेण मासलं तत्तमिस्रमतुदद्वियोगिनः ॥ २२ ॥ तत्तमिस्रमन्धकारो वियोगिनो विरहिणोऽतुददव्यययत् । यतो मासल धनीकृतम् । अत उत्प्रेक्ष्यते-शंभोरीश्वरस्य कङ्कणा ये फणभृत. सास्तेषा सबन्धिना श्वासधूमवि- सरेणेव यतोऽविकम् । यत्सध्यानर्तने सध्याताण्डवे ताम्यता खिद्यमानानाम् । वशन्दो भिन्नक्रमो विसरणेत्यतोऽनन्तरं द्रष्टव्यः ॥ सांध्यताण्डवविलाससंसरच्चन्द्रशेखरशिरःसरिजलैः पूर्यमाण इव नीरधिर्दधे वृद्धिमिन्दुदृषदम्बुभिः सह ॥ २३ ॥ इन्दुदृषदां चन्द्रकान्तानामम्बूनि जलानि तैः सहाम्बुधि समुद्रो वृद्धि दधौ ववृधे । चन्द्रोदयादिति भाव. । अतः सभाव्यते--साध्या. सध्याभवा ये ताण्डवविलासा नाट्य- लीलास्ताभिः संसरन्तीतस्ततः पतन्ति यानि चन्द्रशेखरशिरःसरिजलानि गङ्गाम्बूनि तैः पूर्यमाणो भ्रियमाण इव ॥ दीपिका रजनिकलिकुङ्कुमस्थासकपतिभुवो मरीचिभिः । जर्जरत्वमुपनीय सान्द्रतां निन्युरजनरजोभरैस्तमः ॥२४॥ रजनेरत्र स्त्रीत्वान्नायिकात्वप्रतीतिः । रजने रात्रे. केलये क्रीडायै कुड्डमसमा ये स्था- सकातिलकास्तेषां प्रतिभुवः सदृशाः। प्रतिभूहि सदृश उचितः । मरीचिमिदीप्तिभिः A ·काव्यमाला। करणभूताभिस्तमोऽन्धकार जर्जरत्वं हानिमुपनीय नीत्वाचनस्य दीपिकासंबन्धिन एवं कजलस्य रजोभरैः करणैर्दीपिकास्तमः सान्दतां धनत्वं निन्युः ॥ केलिसौधशिखरे ततोऽधिका दीपिकाः प्रतिगृहं चकाशिरे । उल्लसन्त्य इव दग्धुमध्वगप्रेयसीजनमनश्रविद्युतः ॥ २५ ॥ गृहे गृहे क्रीडासौधा ततोऽनन्तरं दीपिका दिदीपिरे। अध्वगानां पथिकानां प्रे यसीजनः प्रियालोकस्त दग्धु भस्मीकर्तुमुल्लसन्त्योऽनभ्रविद्युतः । अभ्रं विना विद्युतो- द्योतन्ते ता अनभ्रविद्युतः ॥ उन्मयूखमनुसंदधन्पुरः प्राणनाथवदनेन्दुमण्डलम् । अस्खलत्पथि तमिस्रनिःसहे नो कथंचिदभिसारिकाजनः ॥ २१ ॥ तमिण तमसा करणेन निःसहेऽगम्ये पथि अभिसारिकाजनः खैरिणीगणः कथं- चिनो अस्खलत्स्खलितवान् । यतः प्राणनाथानां प्रियाणां वदनेन्दुमण्डलं पुरोऽनुसंध. दाकलयन् । तत्प्राप्तिलाभात्सावधान इत्यर्थः । चन्द्रे सति स्खलनाभावः प्रसिद्धः । इहर तद्रूपरूपितस्य प्रियमुखस्यानुसंधानमात्रादस्खलन मिति चित्रम् ।। तन्त्रमद्भुतमहो मनोभुवो यन्मते तिमिरमेव योषिताम् । चित्तनाथमभिसर्तुमञ्जसा जायते स्म पथि हस्तदीपिका ॥ २७ ॥ मनोभुवस्तन्त्रमद्भुतं यस्य कामस्य मते तिमिरमेव मार्गे हस्तदीपिका प्रकाशको जा- तम् । चित्तनाथं प्रियमभिसर्तु प्राप्तुमभिसारिकाणां सत्यपि तिमिरे कामवशान्मार्गप्र- काशनमिव संपन्न मित्यर्थः ।। संकटावटपथेऽपि चास्खलन्मांसले तमसि नाभिसारिकाः । जग्मुरम्बरपथेन निश्चितं ता विमानमधिरुह्य मान्मथम् ॥ २८ ॥ संकटः संकीर्णो योऽवटपथः श्वभ्रमार्गस्तत्रापि धनेऽप्यन्धकारेऽभिसारिका नारक लन् । ता अभिसारिका नूनं मान्मथं कामसंबन्धि विमानमारुह्याम्बरपथेन जग्मुः। अन्यथा कथ न स्खलेयुरिति भावः ॥ शीलितोष्णकरधामभिश्चिरं रात्रिमारुतजडीकृतैरिव । व्यक्तिसीत्कृतमलिखनैस्तदा संकुचत्तनुभिरासि नीरजैः ॥ २९ ॥ कोषमध्ये रसलोभाद्रुद्धानां पूर्वसंस्कारवशादुपरिभ्रमता वा अमराणां खनैव्यंजामि सीत्कृतानि सीत्कारा यत्रैव नीरजैः पझैः संकुचत्तनुभिरास्युपविष्टम् । अतः सभाव्यते- रात्रिमारुतेन जडीकृतैः शैत्यमापादितरिव । यतः शालितमभ्यस्तमुष्णकरधाम वैरिदि। शीतमसात्म्यं सूचितम् । असात्म्येन शीतेन जडीकृतः पुरुषश्च ससीत्कारं संकुचातक रुपविशति । पासीति लुडि भावे रूपम् ॥ ।

·७ १० सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १३७ सैन्यरेणुरुदगाजिगीषतो रोदसी रतिपतेर्बुवं तमः । खापकैतवमुपेत्य जन्तुभिर्यद्भयादिव निमीलिता दृशः ॥ ३० ॥ रोदसी यावापृथिव्यौ जिगीषतो जेतुकामस्य कामस्य नूनं सेनारजस्तम उत्थितम् । तमसि संभावितस्य रेणुलस्य साधनं विवक्षुराह-खापकैतव निद्राकपट प्राप्य यद्भया- द्रेणुभीतेः प्राणिभिर्दशो मीलिताः । अत्र वाक्यार्थसमय एव यद्भयस्य हेतोरतात्त्विक- त्वावगतेरिवशब्दस्तृप्तभोजनवत् । दृङ्मीलने निद्रा न निमित्तम्, किं तु रजःपात इत्यर्थः। अत्रारोपविषयस्य खापस्य निषेधेऽन्यस्य विषयिणो रजसोऽभिधानम् । कैतवशब्दाच प्रकरणादिवशानिषेधप्रतीतिरित्यार्थोऽपहवः ॥ पानतः खरमयूखरोचिषामात्ततापमिव तत्क्षणं तमः । निर्ममेऽङ्गवलनान्यलिवजव्याजतो विकचकैरवोदरे ॥ ३१ ॥ भ्रमरव्याजात्फुल्लोत्पलमध्ये तमोऽङ्गवलनानि गात्रप्रसारणानि चकार । सभाव्यते- खरमयूखस्य रोचिषां सूर्यरश्मीना पानतो निगरणादात्ततापमिव । तापशमनार्थ च शीतलस्थाने गात्रप्रसारणानि क्रियन्ते । आतपस्यावसान पानमत्र ॥ कुत्र नो सरसि तत्यजे रजःसत्रदानपतिता सरोरुहैः । कैरवाणि जगृहुः शनैः शनैश्चञ्चरीकनवरङ्गपीठताम् ॥ ३२ ॥ रजो मकरन्दस्तदेव सत्रमविच्छिन्न दान तत्र दानपतिता दातृत्व पद्मः कुत्र नो त्यता । उत्पलानि चञ्चरीकाणा भ्रमराणा नवरगपीठता नृत्तस्थानभावं शनैः शनैः प्रापुः । पद्मानि त्यक्त्वा भ्रमरा उत्पलेपु ननृतुरित्यर्थः ॥ उद्यतोऽथ रजनीविलासिनो भासि कन्दलितनिर्मलश्रियि । क्षुभ्यदम्बुधिविमुक्तमौक्तिकद्योतसख्यमधितेव शक्रदिक् ॥ ३३ ॥ उद्यतो लब्धोदयकालस्य रात्रिराजस्य भासि दीप्तौ कन्दलिता प्राप्ता निर्मला श्री. र्यया तस्या सत्या शकदिक पूर्वदिक् क्षुभ्यश्चन्द्रोदयवशद्योऽर्णवस्तस्माद्विमुक्तानि बहिः. पतितानि मौक्तिकानि मुक्ताफलानि तेषा द्योतो दीप्तिस्तत्सख्यमधिताधादिव ॥ पूर्वपर्वतशिखाधिशायिभिविभिः शशिमयूखपाण्डुरैः । भाविनाशभयतस्ततो दधावस्थिशेषमिव विग्रहं तमः ॥ ३४ ॥ पूर्वपर्वतस्योदयाद्रे शिखाग्र तामाश्रयद्भिस्तथा शशिमयूखैः पाण्डुरैः शुभ्रीभूतैग्री- बभिः पाषाणैर्हेतुभिरस्थिशेषमिव शरीरं तम कर्तृ दधावधारयत् । कुतः । चन्द्रोदये भावी भविष्यन्यो नाशस्ततो भय तस्मात् । ज्योत्स्रया शुभ्रा नेमे पाषाणाः, कि तु तिमिरस्य कीकसशेषो देहो भयाजात इत्यर्थः ॥

·काव्यमाला। गाढरागमभिगच्छतश्विरादुन्नतप्रसरदंशुबाहुभिः । इष्यते स परिरम्भणं पुरः कर्तुमोषघिमिरोषधिपतेः ॥ ३५ ॥ गाढो राग उदयकृतं लौहित्यं यत्रैव कृत्वा पुरः पूर्वदिशोऽभिगच्छत ओषधीपते श्चन्द्रस्य परिरम्भणमालिङ्गनं कर्तुमोषधिभिः कीभिरुनताः प्रसरन्तोऽशव एव बाह वस्तैः करणैरिष्यते स योग्यता प्राप्ता । उन्नतप्रसरदंशुबाहुभिरिति विशेषणत्वेन वा गो ज्यम् । नायिकाभिश्च चिरागतस्य प्रियस्य परिरम्भणं बाहुभिः क्रियते ॥ गन्धसारमृगनाभिपङ्कयोः संकरं प्रतिदिशं दिशन्निव । स क्षणो विहितसंधिविग्रहश्चन्द्रिकातिमिरयोरजायत ॥ ३६ ॥ स क्षणोऽवसरश्चन्द्रिकातिमिरयोज्योत्स्नान्धकारयोविहितसंधिविग्रहो जातः । संधिः मिलित्वावस्थानं विग्रहो ज्योत्स्नयान्धकारस्य पराभवः । अतः संभाव्यते-गन्धसारसू गनाभिपङ्कयोश्चन्दनकस्तूर्यो. संकरं संसर्ग प्रतिदिश दिशनिव । प्रतिदिशमिति 'अन्य यीभावे शरत्प्रभृतिभ्य.' इत्यकारः समासान्तः ॥ दिक्तटान्कचन चन्द्रिकाञ्चितान्क्वाप्यनुज्झिततमिस्रविपुषः । उत्थितो जलनिधेर्विधुळधात्कीर्णमौक्तिकहरिन्मणीनिव ॥ ३७ ॥ विधुश्चन्द्रो दिक्तटान्कीर्णा मौक्तिकह रिन्मणयो मुक्तेन्द्रनीला येषु तानिवाकरोत् । यतो जलनिधे रत्नाकरादुत्थितः । वचन कापि चन्द्रिकया ज्योत्नयाश्चिताञ्शोभितान् ।। काप्यनुज्झितास्यक्तास्तमिस्रविघुषोऽन्धकारकणा यैस्तान् ॥ रात्रिवल्लभमरीचिशारितध्वान्तसंततिपरिच्छदे पथि । तत्क्षणे किल सितासितांशुकैः सख्यमैच्छदभिसारिकाजनः ॥३८॥ तत्क्षणे तस्मिन्नवसरे शुभ्रकृष्णवस्त्रैः परिचय मार्गेऽभिसारिकालोक ऐच्छत् । तमाम स्थाने कृष्णवस्त्राणि ज्योत्स्नास्थाने श्वेतवस्त्राणि खगोपनार्थमैच्छदित्यर्थः । यतो रात्रि वल्लभस्य मरीचिभिः शारिता शबलिता या ध्वान्तसंततिस्तम.पूरः स परिच्छदो यस कोऽप्यराजत नभस्तले तदा रोहिणीरमणबिम्बदर्पणः । यत्र विश्ववरवामचक्षुषामेकतः परिणता मुखद्युतिः ॥ ३९ ॥ कोऽपि रोहिणीवल्लभस्य चन्द्रस्य बिम्ब मण्डलमेव दर्पण आदर्शोऽराजत शुधने यत्र चन्द्रादर्श एकत एकस्मिन्भागे विश्ववरवामचक्षुषामित्यत्र वरग्रहणसामाणिक लड्डे वरस्त्रीणां परिणता प्रौढा मुखकान्तिरभूत् । अथवा स्त्रीणां मुखकान्तिः तद्भावमापना । परिणामात्पूर्वावस्थाया मुखकान्तिचन्द्रयोराधाराधेयभावः । स्त्रीणां दर्पणे मुखप्रतिबिम्बादिहेतुतद्भावप्राप्तेश्चित्रत्वम् ॥ भूतलेऽन्धतमसेन सेविते कुत्रचित्कचन धामभिर्विघोः । देहयुग्ममिव शौरिशर्वयोराससाद तिलतण्डुलायितम् ॥ ४०॥ ५ . .

·सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । ११९ कुत्रचिदन्धकारेण वापि विधोश्चन्द्रस्य धामभिरंशुभिः सेविते भूतले शौरिशर्वयो- ... संबन्धि देहद्वयमिव तिलतण्डुलायितं तिलतण्डुलवन्मिश्रीभावेनालिङ्गनमास- साद प्रापत् ॥ पूर्वाद्रिनिर्झरजलान्मृदुभिः समीरै- रुल्लास्यमान इव नूतनफेनपिण्डः। बिम्बः शनैरथ निशीथवतीप्रियस्य प्रावेशिकीमधिनभोङ्गनमाततान ॥ ११ ॥ निशीथवतीप्रियस्य चन्द्रस्य बिम्बोऽधिनभोगनमाकाशागने प्रावेशिकी प्रवेशो. चितं संरम्भमाततान चके । अतः संभाव्यते--मृदुभिः कोमलै. समीरैः पूर्वपर्वत- निरजलादुल्लास्यमान ऊध्र्व नीयमानो नवः फेनपिण्ड इव । मृदुग्रहणाच्छनैरुदयसूचनेन बसन्तः ख्यापितः ॥ उन्मुद्रतामुदयनक्षण एव देवः सारङ्गकेतुरनयत्क न करवाणि । न्यासीकृतामुषसि भानुभिया स्वभासं तत्कुङ्मलेभ्य इव मङ्गु पुनर्जिघृक्षुः ॥ ४२ ॥ उदयकाल एव सारङ्गकेतुश्चन्द्रः कैरवाण्युन्मुद्रता विकास मद्दु तूर्ण व नानयत् । अतः संभाव्यते-प्रातः सूर्यभयेन तेषु न्यासीकृता नि क्षिप्ता खभासं जिघृक्षुर्ग्रहीतुकाम इव तत्कुङ्कले यः कैरवमुकुलेभ्यः । अथ च देवो राजोदयकाले सकुचितान्खभृत्यान्विका. सयति ।। या प्रागौर्वज्वलनदवथुच्छेदनेच्छोपयुक्त- श्रीखण्डाम्भःपरिकरधुरामम्बुराशौ चुचुम्ब । सा पूर्वाद्रौ वनकरिरदोदञ्चदंशुव्यवस्था प्राप्य ज्योत्सालभत नभसः कैरवोत्तंसमुद्राम्॥४३॥ या ज्योत्स्ना प्राक्प्रथमं समुद्रे वाडवतापस्य च्छेदनेच्छा परिजिहीर्षा तया हेतुभूतयो- पयुक्तं संक्रमित यच्छीखण्डाम्भश्चन्दनरसस्तस्य परिकरः सामग्री तस्य धूः साम्य सामिवारोह । सा ज्योत्स्ना पूर्वपर्वते वनहस्तिना रदेभ्यो दन्तेभ्य उदश्चन्तोऽशवस्तेषां व्यवस्था संनिवेशं व्याप्य नभसो व्योन्नः कैरवैरुत्तसमुद्रा भूषणभहिस्खामलभत । चन्द्रो व्योम प्रापदित्यर्थः ॥ अशरूदघुणायमानहरिणप्रोत्कीर्यमाणोदर- श्रीखण्डद्रुमखण्डपाण्डुशशभृचूणाधकीर्णा इव ।

·काव्यमाला।
ज्योत्स्ना सा विदधे दिशो दश पटुः पान्थाङ्गनाघट्टन-
व्यग्रानगनिशाचराट्टहसिताशङ्कासमुट्टकने ॥ १४ ॥
अङ्कारूढो मध्यवर्ती घुणायमानो दारुकिमिसमो यो हरिणो मृगपोतकस्तेन प्रोत्की-
र्यमाणं प्रास्यमानमुदरं यस्य स श्रीखण्डद्रुमखण्डपाण्डुश्चन्दनवृक्षश्वेतो यः शशभृचन्द्र
स्तस्य चूर्णौधै सूक्ष्मशल्क तेन कीर्णा भृता इव दश दिशः सा ज्योत्स्ना चके । पान्या-
जनानां विरहिणीनां घटन हृद्भगस्तत्र व्यप्र: संरब्धो योऽनङ्गनिशाचरः कामराक्षसख.
स्थाहसितं तस्याशङ्का भ्रान्तिस्तस्या उड्कने संपादने पटुः प्रगल्भा । कामराक्षसस्थाय
हास इति ज्योत्स्नायां संभावनम् । मृगदारुक्रिमिणा चन्दनवृक्षस्तक्षितस्तचूर्णमेषा
ज्योत्स्ना भविष्यतीति संभावनम् ।।
अभ्युद्धृतो रजनिवल्लभबिम्बभङ्गया
राव्या तदा ध्रुवमनङ्गनिधानकुम्भः ।
यत्तत्र मण्डलितविग्रहकालरक्षा.
सर्पद्युतिविरहिणीरदशत्कलङ्कः ॥ ४५ ॥
रजनिवल्लभस्य चन्द्रस्य बिम्ब तस्य भङ्गया व्याजेन रान्यानङ्गनिधानकुम्भः कामशे-
वधिर्धवमुद्धृतः । अत्र साध्यस्य साधनमाह-मण्डलितः कुण्डलितो विग्रहः शरीर
यस्य स कालोऽसितो यो निधानरक्षासर्पस्तत्समः स कलको विरहिणीर्यददशद्दशति ।
विरहोद्दीपनेन बबाध इत्यर्थः । निधानकुम्भोद्धरणवेलाया कुपितो रक्षासों यं कंचन
दशति । कामस्याभीष्टसाधकलाचन्द्रस्य निधिरूपणम् ।।
कूलाङ्केषु मृणालशेवललताभङ्गान्रथाङ्गो मुखा-
त्पर्यस्तान्शिशिरोपचाररचनाहेतोरिवाग्रे वहन् ।
सावश्यायपयःकणोत्करवलत्पक्षावलीलीलया
दभ्रे गाढवियोगतापविधुरः सान्द्रां जलार्द्रामिव ॥ ११ ॥
कूलानामङ्केषु मध्येषु विषये रथाङ्गश्चक्रवाकः सावश्यायपयःकणोत्करा सनीहारा,
वलन्ती कम्पमाना या पक्षावली पक्षततिस्तल्लीलया व्याजेन सान्द्रां घना जलाद्री जल-
क्रूत वासो वस्त्रमिव दधे बभार । यतो गाढेन तीव्रण विरहतापेन विधुरो दीनः । गत
एव मुखाच्चञ्चोः सकाशादुःखवशेन पतितान्मृणालशेवलभान्विसशेवालच्छेदानने कि
शिरोपचाररचनाहेतोः शीतलोपचरणनिमित्तादिवाने वहन् । ज्योत्नां दृष्ट्वा विरहमया-
न्मुखमध्यादपि चक्रवाकस्य प्रासाः पतिता इत्यर्थः ॥
विहितपरिसमूहनः पुरस्ताच्छशिमणिवारिभरातैिः करात्रैः ।
विरहहुतवहे जुहाव कोकालिगमिषुराशु दिवं द्विजाधिराजः ॥१७॥

·१. सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १४१ शशिमणीनां चन्द्रकान्तानां वारिभरो जलप्रवाहस्तेनादितैः करानै रश्मिमिहस्वैव विहितं परिसमूहनं संस्कारविशेषो येन स द्विजाधिराजश्चन्द्रो ब्राह्मणवरच विरहामो कोकांचकात्रुहाव चिक्षेप । दिवं खर्गमाकाशं च जिगमिषुर्गन्तुकामः ॥ राज्ञो दर्शितमण्डलाप्रमहसः सोढप्रहाराश्चिरं प्रेङ्खखड्गरुचस्तमिसनिचया ये जीवितं तत्यजुः । ते सद्योऽगुरुधूपधूमकलया जन्मान्तरं लेमिरे शके नाकिवधूजनाईचिकुरोत्सनोपभोगोचितम् ॥ १८ ॥ प्रेन्युलसन्ती खगरुक्खड्गवद्दीप्तिः खगाभिलाषश्च येषाम् । तथा दर्शितं प्रकाशितं मण्डलाप्रमहो बिम्बतेजः खगतेजश्च येन तस्य राज्ञश्चन्द्रस्य पार्थिवस्य च संबन्धी सो. डोऽभिमृष्टः प्रहारो हनन येते तमिस्र निचयास्तमोराशयो जीवितं तत्यजुर्नेशुस्ते सद्यो- ऽचिरादगुरुधूपस्य यो धूमस्तस्य कलया व्याजेन जन्मान्तरं लेभिरे। कीदृशम् । नाकि- वधूनामप्सरसामाा ये चिकुराः केशास्तेषामुत्सको मध्यं तस्योपभोगखत्रोचितं यो. ग्यम् । आणां केशानामगुरुधूप्यमानत्वात् । ये च सयुद्धाभिलाषाः पार्थिवेन खान हतास्ते खर्गस्त्रीभोगयोग्यं जन्मान्तर लभन्ते ॥ यः सान्द्रोदयरागयोगसुभगः सिन्दूरमुद्रालिपि प्रागध्यास्त समस्तमान्मथबृहत्कोषप्रतिष्ठातिथिः । जज्ञे स क्रमशो निरङ्कुशरतक्षुभ्यत्सुरप्रेयसी- कर्णाग्रच्युतदन्तपत्रतुलनामल्लस्तमीवल्लभः ।। १९ ॥ सान्द्रो घनो य उदयरागस्तस्य योगेन सुभगो मनोहरो यश्चन्द्रः प्राक्प्रथमं सिन्दूरेण मुद्रा मुद्रणं तेन लिपि भगिमध्यास्त्र प्रापद्यत समस्तोऽखण्डितो मान्मयो मन्मथसंबन्धी बृहयः कोषो गजस्तस्य प्रतिष्ठातिथिः । प्रतिष्ठापक इत्यर्थः । कोषे हि सिन्दूरमुद्रणेन भाव्यम् । चन्द्रकामकोषे नायमुदयरागः, कि तु सिन्दूरमुद्रेत्यर्थः । क्रमशः क्रमेण स तमीवल्लभो रात्रिराजो निरङ्कुश निर्यन्त्रणं रते क्रीडाया क्षुभ्यन्तः संरब्धा याः सुरप्रे. यस्योऽप्सरसस्तासा कर्णाग्रेभ्यश्चतं सुरतसंरम्भात्पतित यद्दन्तपत्र दन्तिदन्तकृतो भूष- गविशेषतस्य तुलनानुकारस्तत्र मल्लः समर्थों जज्ञे जातः । प्रापेति तात्पर्यम् ॥ भ्रातृव्यं दिव्यनारीजनवदनरुचां कुर्वदाचार्यचर्या- मम्भोधेः स्थूलकुलंकषजललहरीलास्थलीलारहस्से । बिम्ब कौटुम्ब्यचुम्बि स्मरमदकरटिश्रोत्रशङ्खपथानां चा द्रागेव लीढाम्बरतलमलुनाद्विश्वचक्षुर्विषादम् ॥१०॥ दिव्यनारीजनस्याप्सरसा बदनरुचा मुखकान्तीना सपनम् । सपनेन च सहशेना १३ ·११२ कामाला भवितव्यमिति लक्षणया सममित्यर्थः । 'भातुळसपने' इति पम् । तया - इस स्थूला महत्यः कूलंकषास्तटव्यापिन्यो या जललहर्षखासा लासमोर न्युत्यानं तद्रहस्य आचार्यचर्यामुपदेशं कुर्वत् । चन्द्रोदयं दृष्ट्या समुद्र ऊर्षमुनिका व्यर्थः । तथा मर एव मदकरटी गन्धगजस्तस्य श्रोत्रे कर्णे शहः कम्बुः तस्य प्रथाना प्रकाशाना कौटुम्ब्यं बन्धुखोपलक्षितं सादृश्यं चुम्बति स्पृशति । तथा लीढं सृष्टमम्ब- रतलमाकाशो येन । तचन्द्रविम्ब द्रागेव तूर्ण विश्वस्य विश्वानि वा चक्षुषि दृष्टयस्तेषां विषादो निरालोकत्वमलुनादवारयत् ॥ हृदयनिवसत्कंदप॑षुप्रसूनजसौरभ- प्रणयिमधुकृत्पतया छायाछलादनुधाविताः । घनहिमकरालोके लोके विपाण्डुरमण्डना- श्चतुरचतुरं कान्तोपान्तं ययुर्वरयोषितः ॥ ११ ॥ छायाछमात्खच्छायाव्याजावृदये चित्ते निवसन्यः कामस्तस्येषवः शरा ये प्रसूनानि पुष्पाणि तेभ्यो जातं यत्सौरभं गन्धस्तत्र प्रणयिनी लुब्धा मधुकृत्पतिर्भमरमाला तया- नुधाविता अनुमृताः । अपरिहार्य छायामात्रमेव कृष्णं दधुरित्यर्थः । घनो हिमकरालो- कश्चन्द्रप्रकाशो यस्मिलोके भुवने सति विपाण्डुरमण्डनाः परिज्ञानाभावार्थ शुभ्रभूषणधा- रिण्योऽभिसारिकाश्चतुरचतुरमुत्कण्ठया, न तु भयात्तूर्ण कान्तोपान्तं प्रियनिकटं जग्मुः। देवः शिखामणिरयुग्मविलोचनस्य ज्योत्स्नानिचोलनिहिताखिलजीवलोकः । तत्कालकान्तविरहार्तपुरंध्रिवर्ग- दृङमार्गमात्रशरणं विदधेऽन्धकारम् ॥ १२ ॥ ज्योत्स्वाच्छादकत्वानिचोल: प्रसेवकस्तत्र निहितस्वदाच्छादिवखरूपत्वारियो ऽखिलो जीवलोकः प्राणिवर्गों येन सोऽयुग्मलोचनस्य त्रिनेत्रय शिखामनिया रन देवश्चन्द्रतत्काले चन्द्रोदयसमये कान्तविरहेणा” व्यथितो यः पुरंधिवर्गः और तस्य दृमार्गः स एव केवलः शरणमाश्रयो यस्य तमन्धकारमादधे । अन्यतो वित्तो विरहिणीशामेव विरहान्ध्यलक्षणोऽन्धकारो लनोऽभूदित्यर्थः । असकृदुदयद्दानस्रोतःकणोत्करविभ्रम सरसि सरसि व्यातन्वानैनिलीनमलिब्रजम् । जलगजघटोदस्तैर्दन्ताङ्करैरिव सर्वतः कुमुदमुकुलै गस्फोटि स्फुटेन्दुकरोदये ॥१३॥ स्फुटो य इन्दुकरोदयस्खस्मिन्सति सरसि मुदमुकुलैः कैरवकोरकैद्रामाश्वस्कोटि ॥

·१० सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १४१ विकसितम् । अतः संभाव्यते-जलगजानां घटा पकिस्तयोदस्तै लमध्वाल्वीकृतैर्द- तारैरिव । ज्योत्सया हि हस्तिनां दन्ताः स्फुटन्ति । अत एवालिग्रज भ्रमरभरमस- कृत्युनरुदयनिर्गच्छादानस्रोतो मदजलं तस्य कणोत्करतत्समम् ॥ आमन्द्रोमिनिनादहितरवैराघातदिकुञ्जरः खैरं वारिधिवारणस्तटगिरिप्रक्रान्तवप्रक्रियः । चञ्चच्चन्द्रमरीचिभूतिरजसः सङ्गेन शृङ्गारितै- रङ्गैव्योम तमालकाननहठास्कन्दाय दः मदम् ॥ १४ ॥ वारिधिः समुद्रः स एव वारणो हस्ती, व्योम खमेव तमालवन तस्य हठेन रभसे- नास्कन्द आक्रमणं तदर्थ मदं दपै दानं च दधे । कीदृशः । आमन्द्रा मधुरा ये ऊर्मि- निनादास्तरङ्गशब्दास्त एव बृहितरवा गलगर्जितशब्दास्तैराधाता गृहीतगन्धा दिकुरा दिग्पस्तिनो येन । ऊर्मीश्रुलाशागजशब्दस्तिरोहित इत्यर्थः । तथा तटगिरी वेलापर्वते प्रकान्तारब्धा वप्रक्रिया परिणतिर्येन। चश्चन्त्यो याश्चन्दमरीचयस्ता एव भूतिरजो भस्म तत्सहन शृङ्गारितैः कृतमण्डनैरजैरुपलक्षितः ॥ व्याख्याता पृथुमान्मथोपनिषदां कल्याणमित्रं हठ- प्राणेशाभिमृतिव्रते मृगदृशां हस्तप्रदीपो रतेः। ध्वान्तारंतुदकान्तिदन्तुरवपुः सीमन्तितखर्मुखो देवोऽजायत यामिनीप्रियतमस्तृष्यच्चकोरप्रपा ॥ ५५ ॥ यामिनीप्रियतमो देवश्चन्द्रस्तृष्यतां पिपासितानां चकोराणां प्रपा जलवितरणस्थान. मजायत जातः । पृथवो या मान्मथ्य उपनिषदः सिद्धान्ताः सुरतक्रीडास्तासां कर्मभू- तानां व्याख्याता प्रख्यापकः । मृगदृशा स्त्रीणां प्राणेशान्प्रभृत्यभिसतिरभिसरणं सैवाप- श्यानुष्ठेयलादूत तत्र कल्याणमित्रमनुगुणवस्तूपदेशकम् । रतेः संभोगनिर्वृतः स्त्रीत्वान्ना- यिकात्वेन व्यवहृताया हस्तप्रदीपः स्फुट प्रकाशकः । ध्वान्तस्य तमसोऽरंतुदाभिर्मर्म- च्छेदिकाभिः कान्तिमिहेंतुभिर्दन्तुरं वपुर्यस्य । तथा मीमन्तित मध्ये वर्तमानवाद्विधा कृतं खर्मुखमाकाशावनिपार्श्व येन ॥ किं देवस्य कुमुद्वतीकुलपतेयॊमस्थलीशायिनः संक्रान्तप्रतिकेलिवापि तरलोत्तालं बभौ मण्डलम् । पेष्टुं मानवतीजनस्य मनसो मान मरो निर्ममे किं पानीयघरदृटङ्कनमिति भ्रान्तिर्न विश्राम्यति ॥१९॥ इति भ्रान्तिरय भ्रमो न व्यपैति । कुमुदतीनां कुमुदिनीना कुलं तस्य पतेश्चन्द्रस मन प्रतिकिवापि सर्वासु क्रीडावापीषु संक्रान्तमत एव तरलं चपलं तयोत्ताल- ·१४१ काव्यमाला) मुद्रटं किं बभौ । मानिनीनां मनसः पेधुम् । मानमिति वा क्रियाविशेषणम् । सर पानीयघरहस्य विम्बप्रतिविम्बवशाहनं कि निर्ममे । किमेतबन्द्रमन्ड किमानिनीम- नोदलनाय कामनिर्मितः पानीयघरह इति भ्रमो न चलतीत्यर्थः ।। भूरैन्दवोपलमयी सलिलं ववर्ष धौराप ताण्डवितचित्रशिखण्डिरूपम् । आस्तोपडुस्य रससीमि न रोधवृत्ति- रित्यं ससर्ज किल रात्रिरपूर्ववर्षाः ॥ १७ ॥ ऐन्दवोपलाश्चन्द्रकान्तास्तन्मयी भूमिः सलिल जलं ववर्ष । चन्द्रकान्ताः सुतु. रित्यर्थः । यौः खं ताण्डविताः स्फुरन्तश्चित्रशिखण्डिनः सप्तर्षयो यत्र तद्रूपमाप । रस सीनि शारदशायां रोधवृत्तिरुडुपस्य चन्द्रस्य नास्त । भूमिर्जलं वर्ष । चौतार- तमयूररूपमाप । उडुपस्य शरणप्रवहणस्य रससीनि जलमध्ये रोषधत्तिवर्तनं नाख। एव रात्रिरपूर्वाश्चित्रा वर्षाः ससर्ज ॥ करैः शाम्यत्सूर्योपलदहनभसव्यतिकरा- दिवापाण्डुच्छायैर्हृदयमुकुरं भङ्गुरदृशाम् । समुत्सृज्याशेषं मलमतुलमानग्रहमयं मृगाङ्कस्तत्कालप्रतिफलितकंदर्पमकरोत् ॥ १८ ॥ मृगाश्चन्द्रो भङ्गुरदृशां चतुरस्राक्षीणां हृदयादर्श प्रतिफलितः संक्रान्तः कंदर्पः कामो पत्र तमकरोत् । किं कृता । अतुलोऽसमो यो मानग्रहस्तन्मयं मलं समुत्सृज्य निवार्य। कैः । शाम्यन्यः सूर्योपलदहनः सूर्यकान्तामिस्तस्य भस्म तत्परिचयादिवापाण्डच्छा शुभैः करैः । भस्माइंश्च करैरादर्शस्य च मल निवार्य संक्रान्तपदार्थमादर्श करोति । आरक्तं हठरोदनारुणपतन्नेत्रान्तकान्त्युद्गमै- निःश्वासैविरमन्निसर्गशिशिरस्पर्श कठोरोमिभिः । चन्द्रं चण्डकर वियोगजरुजासब्रह्मचारिकथ- कोकीशोकजिहीर्षयेव सुचिरं पान्थप्रियाश्चक्रिरे ॥ १९ ॥ हठेनानारतं यद्रोदनमश्रुमोक्षस्तेनारुणा लोहिताः पतन्तो ये नेत्रान्तास्तेषां कान्तिर- रुणत्वं तस्योद्माः स्फुरणानि तैरारकं लोहितम् । तथा कठोरोमिभिर्वेगवद्भिनिःश्वासकि- रमन्नपगच्छनिसर्गशिशिरः खभावशीतलः स्पर्शो यस्य तं चन्द्र पान्यप्रिया विरहिन्य- अण्डकर चक्रिरे । रतलोष्णत्वयोः सूर्यधर्मयोः प्रापणाचन्द्रः सूर्यः कृत इत्यर्थः । अतः संभाव्यवे-वियोगरुजाया विरहव्यथायाः सब्रह्मचारिण्यः समानानुभवा अत एषक ·११ सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । १४५ बन्यो दन्दयमाना याः कोक्यवाकवाक्यवासा संबन्धिनः शोकस जिहीर्षया निवार मेच्छयेव । चक्रवाक्यो हि दिवा प्रिययोग लभन्ते । स्फूर्जकिंजल्कहालाहलबहुलरसोद्गारतो मानिनीनां दत्तायासं विकास कुवलयमुकुलान्याश्रयन्ति श्रमेण । उद्यत्सायाहवात्याकवलनकलितस्पन्दकंदर्पकाल- व्यालव्यादीर्यमाणस्फुटफणफलकप्रौढिमानं विवाः ॥ १०॥ कुवलयमुकुलान्युत्पलकलिका उद्यन्ती वान्ती या सायावाल्या सध्याकालवातवा- तखस्य कवलनमदर्शन तदर्थ तेन वा कलितस्पन्द स्वीकृतकम्पो यः कदर्पकालव्याल. कामकृष्णसर्पस्तेन व्यादीर्यमाणा विकासिता ये फणास्त एव विपुलत्वात्फलकानि तेषां पौडिमान शोभा विवबुर्दधुः । अत एव स्फूर्जनलमन्य किंजल्क स एव हालाहलो विषभेदस्तस्य बहुलो यो रसोगारस्तस्माइतमायासो विरहदुःख येन तं विकासमाश्रयन्ति मजमानानि ॥ मललवनिभसज्जकजल: सान्द्रसांध्य- घुतिशिखिखचिताभप्राष्ट्रगश्चन्द्रबिम्बः । नवरजतकटाहः कल्पिनो मन्मथेन कथयितुमिव पान्थप्रेयसीमानसानि ॥ ११॥ मन्मयेन चन्द्रबिम्बो विरहिणीना चेतासि कपिनु नवो रजतमयः कटाहः कथनभा. ण्डमिन कल्पितः । सान्द्रा साध्या या युति सेव शिस्त्री वहिस्तेन खचित यभ्रधाष्ट्र माकाशपावकस्थान तत्रस्थः । मल कलस्तस्य लवस्तनिभेन तद्याजेन सजलमं क. बल यस्य । कथनभाण्डं च श्राष्ट्रम्थं सकजल च भवति । चन्द्र दृष्या विरहिण्यो दयन्त इत्यर्थ इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेत. श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकवि. राजराजानकश्रीमहकस्य कृती श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये सध्यावर्णन नाम दशमः सर्गः । एकादशः सर्गः। मण्डलेन शशिनो विनिविश्य व्योनि दीर्घकरदण्डसखेन । मारवज्रगुलकप्रतिमेन द्रागमज्यत वधूजनमानः ॥ १॥ दीर्घा ये करात एव दण्डास्तत्सखेन चन्द्रस्य मण्डलेन योनि निविश्य स्थित्वाब. धूजनमानो ममः । मतो मारस्य बजगुलकमायुधमेदखत्समेन ॥

·काव्यमाला। ॥ यत्कला किल झषाङ्कपुलिन्दस्पन्दमानबडिशवतमाधात् । मण्डलोऽमृतरुचोऽजनि चक्रं स क्रमेण रसराजरथस्य ॥२॥ यस्य चन्द्रबिम्बस्य कला झषाङ्कः काम एव विरहिणीहिंसकलायुलिन्दः शबरतस्य संबन्धि स्पन्दमानं कम्पमान यद्वडिशं मत्स्यवेधनवालकं तस्य व्रतं सादृश्यमधात् । लामात्र एवोदित आसीदित्यर्थः । आवहन्ननवधिं परिवार मण्डलं शशभृतोऽधिशयानः। चित्रमत्र कुसुमायुधदेवो मानिनीष्वधित संहृतिमुद्राम् ॥ ३ ॥ असंख्यं परिवारं वसन्तादिमावहंस्तथा चन्द्रस्य मण्डलमाश्रयन्कामदेवो मानिनीषु विषये संहारटक्कमधात् । चित्रत्वं संहारापेक्षया परिवार गणेशादिमसंख्यमावहन्मण्ड. लमिन्दोः सिन्दूरादिकृतमाश्रयन्संहारमुद्रां धत्ते । संहारो हि सूर्यमण्डलाधिछानेनाम. मेषु प्रसिद्धः॥ दूरतः परिणमद्विधुबिम्बं विक्लवाः कुचतटं विरहिण्यः । बिभ्रति स्म हृदि दत्तपिधानं मन्मथेन पुटपाकधियेव ॥ ४ ॥ दरत इति स्तनयोर्वेशद्यप्रतिपादनार्थम् । परिणमद्विम्बितं विधुषिम्बं यत्र तत्तनतट विरहिण्यो दधुः । संभाव्यते-मन्मथेन दत्तं पिधानं छादन यस्य तदिव । कया। हदि पुटपाकः पिहितभाण्डपाकस्त दुद्ध्या । तथा हि गाढपाको भवति । हृदीत्यनेन कुचतटस्थ पृथुत्वप्रतिपादनम् । 'कुचतटे' इति वा पाठः । दत्तपिधानमिति कर्मधारयोऽयम् । 'दन्तपिधानम्' इति वा पाठः । दन्तमय पिधानमिति करणे ल्युट् । करणं च कर्बपेक्षम्। मन्मथेनेति क्रियापेक्षा कर्तरि तृतीया । पिधानापेक्षया हृदीति सप्तमी ॥ अब्धिवारिवदवीवृधदिन्दुः कोष्णमम्बु दृशि मानवतीनाम् । येन सिक्तवपुषो रतिभर्तुः प्रत्युत प्रववृते भुजकण्डूः ॥५॥ समुद्रजलमिव कोष्णं बाष्पं चन्द्रो मानवतीनां दृष्टाववीवृधत् । येन सिकवपुषः कामस्य प्रत्युत शमने प्राप्ते भुजयोः कण्डुर्दावस्था ववृधे । कोष्णं ह्यम्बुकण्हशमनम् ॥ प्रस्तुताखिलधृतिक्षतिदीमण्डलाञ्चनचणैः शशिपादैः। निर्ममे गुरुभिरध्वगयूनामश्रु नेत्रपटबन्धविधानम् ॥ १ ॥ कृतसकलधैर्यनाशनियमैर्मण्डलस्याश्चनं शोभनं तेन वित्तैर्गुरुभिर्महद्भिः शशिपादः पान्यतरुणानामश्रु नेत्रपटलस्य बन्धन निर्ममे कृतम् । गुरुभिराचार्यैश्च प्रतदीम- ण्डलस्य यागभवनस्याश्चनचणैः शिष्याणा नेत्रपटो वध्यते ॥ मध्यलक्ष्यपृथुलान्छनमिन्दोमण्डलं ददृशुरध्वगवध्वः । उद्धृताररमिव स्फटिकाश्मद्वारमन्तकपुरीमधिरोदुम् ॥ ७ ॥ १. आदर्षापुस्तके श्लोकोत्तरार्धटीका नास्ति.

·नामावलिको बोषवन्द्रय समिसार करणे महत्त नापिनु पिकी ये मिसाइनस तो हवं तर दर बिराटने सिचायपहेल्को विवादा नि देतो र शवादेशः। पिपोगमरमरा विरहाता रामाः पान्याहना यत्र । एतत्वालावेजमा सेतुबन्ध- पोरनहाने राक्षसाखदर्शनेन ताम्यन्सीताया विरहेजातों रो बर्वित्र । नुवाका समुद्रःोमव्याकुलतामाप । चन्द्रोदयकृतसमाजासन बोगसायसायम् । मीलितासु नलिनीषु तदानी किं रमा कुमुदिनीरषिक्तेि। वासु यत्तदिभदानकणानां रामापुरलयो निपतन्तः॥११॥ अपने पत्रिपुरे नछिनीषु मीलितामु मंचितासु सतीषु रमा ममीः भारी पिलो मशिनिदे खिन्। माया ममी. प्रसिद्धा । बायोलेजमाई मामी कि जगामेति सदेहः । अत्र साधनम्-तसा खबर बनाना स भरियलको यापु । तामु भयदिनीषु विपतन्तः पहिरन सीरावेतमा मदिनी रमाबाहहखिनो मदनमाया विवर:। चन्द्रमाः स्मरचम्करयोधो धामयियंददरमुदानि । विमयुरनिताजनचेतोदारवे विरक्वचित बोम्बाम् ॥ ११ ॥ प्रमविविसीमेपकानप्रतिसपराधिकसल्यरेखदेव । पारिवनतिरेकामा परिरमते रसेव जीपुरमण ११ सर्गः) श्रीकण्ठसरितम् । म अमानं को बस वचनाविन निरहियो सलवरीबारोडे पडतदारपुट स्फटिकद्वारमिवापश्यन् ।। मानिनीषु परुषो मरुदासीत्फुल्लरवरजाप्रकरेंग । भस्मनेव विरहानलहेलादग्धपान्थहृदयप्रसृतेन ॥ ८॥ मान्मानिनीषु स्पर्शन कार्येण च परुष मासीत् । कैरवरजसा विरहामिदम्पविर- हिरस्थितेन भसनेव॥ चूचुकोपमशः शशिविम्बः कोऽप्यदर्शि स निशाकुचकुम्मः । पीडनं निविडमप्रकरैर्यश्चित्रमातनुत कामिजनस्व ॥९॥ खबारोपममृग शशिविम्बः कोऽपि निझावनकुम्भो दृष्टः । यः कामिनां कराड येत् । चित्रत्वं पीडनीयस्य पीडकत्वात् ॥ चन्द्रहासपथदर्शनताम्यद्विप्रयोगभरजर्जररामे । सेनुबन्ध इव तत्समये स क्षोगसंश्रममवार पयोधिः ॥१०॥ बनस संबन्धी यो हासपथो रदिममार्गस्तदर्शनेन ताम्वन्तो म्बवन्तो वो ·१४६ काव्यमाला। ॥ ॥ यत्कला किल झषाङ्कपुलिन्दस्पन्दमानबडिशव्रतमाधात् । मण्डलोऽमृतरुचोऽजनि चक्रं स क्रमेण रसराजरथस्य ॥२॥ यस्य चन्द्रबिम्बस्य कला झषाङ्कः काम एव विरहिणीहिंसकलायुलिन्दः शबरखस्य संबन्धि स्पन्दमानं कम्पमान यदडिशं मत्स्यवेधनवालकं तस व्रतं सारश्यमधात् । लामात्र एवोदित आसीदित्यर्थः । आवहन्ननवधिं परिवार मण्डलं शशभृतोऽधिशयानः । चित्रमत्र कुसुमायुधदेवो मानिनीष्वधित संहृतिमुद्राम् ॥ ३ ॥ असंख्यं परिवारं वसन्तादिमावहंस्तथा चन्द्रस्य मण्डलमाश्रयन्कामदेवो मानिनीषु विषये संहारटकमधात् । चित्रत्वं संहारापेक्षया परिवार गणेशादिमसंख्यमावहन्मण्ड लमिन्दोः सिन्दूरादिकृतमाश्रयन्संहारमुद्रा धत्ते । संहारो हि सूर्यमण्डलाधिष्ठानेनाग- मेषु प्रसिद्धः॥ दूरतः परिणमद्विधुबिम्ब विक्वाः कुचतटं विरहिण्यः । विप्रति स्म हृदि दत्तपिधानं मन्मथेन पुटपाकधियेव ॥ १ ॥ दरत इति स्तनयोर्वेशद्यप्रतिपादनार्थम् । परिणमद्विम्बितं विधुविम्बं यत्र तत्तनतट विरहिण्यो दधुः । संभाव्यते-मन्मथेन दत्त पिधानं छादन यस्य तदिव । कया। हदि पुटपाकः पिहितभाण्डपाकस्तढुझ्या । तथा हि गाढपाको भवति । हृदीत्यनेन कुचतटस पृथुत्वप्रतिपादनम् । 'कुचतटे' इति वा पाठः । दत्तपिधानमिति कर्मधारयोऽयम् । 'दन्तपिधानम्' इति वा पाठः । दन्तमय पिधानमिति करणे ल्युट् । करणं च कर्बपेक्षम्। मन्मथेनेति क्रियापेक्षा कर्तरि तृतीया। पिधानापेक्षया हृदीति सप्तमी । अब्धिवारिवदवीवृधदिन्दुः कोष्णमम्बु दृशि मानवतीनाम् । येन सिक्तवपुषो रतिभर्तुः प्रत्युत प्रववृते भुजकण्डूः ॥ ५ ॥ समुद्रजलमिव कोष्ण बाष्पं चन्द्रो मानवतीनां दृष्टाववीवृधत् । येन सिकवपुषः कामस्य प्रत्युत शमने प्राप्ते भुजयोः कण्डूदावस्था ववृधे । कोष्णं खम्बुकण्ड्शमनम् ॥ प्रस्तुताखिलधृतिक्षतिदीमण्डलाञ्चनचणैः शशिपादैः । निर्ममे गुरुभिरध्वगयूनामश्रु नेत्रपटबन्धविधानम् ॥१॥ कृतसकलधैर्यनाशनियमैर्मण्डलस्याश्चनं शोभनं तेन वित्तैर्गुरुभिर्महद्भिः शशिपादः पान्यतरुणानामभु नेत्रपटलस्य बन्धनं निर्ममे कृतम् । गुरुभिराचार्यैश्च प्रखुतदीक्षम- ण्डलस्य यागभवनस्याश्चनचणैः शिष्याणा नेत्रपटो वध्यते ॥ मध्यलक्ष्यपृथुलाञ्छनमिन्दोमण्डलं ददृशुरध्वगवध्वः उद्धृताररमिव स्फटिकाश्मद्वारमन्तकपुरीमधिरोदुम् ॥ ७॥ १. आदर्शपुस्तके श्लोकोत्तरार्धटीका नास्ति.

·११ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
१४७
मध्ये लक्ष्य पृथु लाञ्छन कलाको यस्य तच्चन्द्रबिम्ब विरहिण्यो यमनगरीमारोद्ध
दूरीकृतद्वारपुट स्फटिकद्वारमिवापश्यन् ॥
मानिनीषु परुषो मरुदासीत्फुल्लकैरवरजःप्रकरण ।
भस्मनेव विरहानलहेलादग्धपान्थहृदयप्रसृतेन ॥ ८ ॥
मरुन्मानिनीषु स्पर्शन कार्येण च परुष आसीत् । कैरवरजसा विरहामिदग्धविर-
हिहृदुत्थितेन भस्मनेव ॥
चूचुकोपमशशः शशिबिम्बः कोऽप्यदर्शि स निशाकुचकुम्भः ।
पीडनं निबिडमप्रकरैर्यश्चित्रमातनुत कामिजनस्य ॥ ९ ॥
खनायोपममृग. शशिबिम्बः कोऽपि निशास्तनकुम्भो दृष्टः । यः कामिना कराप्रैः
पीडामकरोत् । चित्रत्व पीडनीयस्य पीडकत्वात् ।।
चन्द्रहासपथदर्शनताम्यद्विप्रयोगभरजर्जररामे ।
सेतुबन्ध इव तत्समये स क्षोगसंभ्रममवाप पयोधिः ॥ १० ॥
चन्द्रस्य संबन्धी यो हासपथो रश्मिमार्गस्तद्दर्शनेन ताम्यन्यो ग्लायन्यो यतो
विप्रयोगभरजर्जरा विरहार्ता रामाः पान्थाङ्गना यत्र । एतत्कालपक्षे योजनम् । सेतुबन्ध-
पक्षे तु चन्द्रहासो रावणखगस्तद्दर्शनेन ताम्यन्सीताया विरहेणातों रामो दाशरधिर्यत्र ।
सेतुबन्ध इव तत्काले समुद्रः क्षोभव्याकुलतामाप । चन्द्रोदयकृतस्य शैलपातजातस्य च
क्षोभस्य चाध्यवसानम् ॥
मीलितासु नलिनीषु तदानीं किं रमा कुमुदिनीरधिशिश्ये ।
तासु यत्तदिभदानकणानां टमापुरलयो निपतन्तः ॥ ११ ॥
तदानीं रात्रिमुखे नलिनीषु मीलितासु संकुचितासु सतीषु रमा लक्ष्मीः कुमुदिनी:
किमधिशिश्ये आशिश्रिये खित्। कमलाश्रया लक्ष्मी प्रसिद्धा । आश्रयोपद्रवेणाश्रयान्तर
कैरविणीलक्ष्मी. किं जगामेति सदेहः । अत्र साधनम्-तस्या रमाया यतोवाहनहस्ती
तदानकणानां टकं भगिमलयो यत्प्रापुः । तासु कुमुदिनीषु निपतन्तः । यदि न लक्ष्मी:
कैरविणीराश्रयेत्तत्कथ कुमुदिनीषु रमावाहहस्तिनो मदजलकणा दृश्येरनित्यर्थः ॥
चन्द्रमाः स्मरचमूवरयोधो धामभिर्व्यददरत्कुमुदानि ।
विप्रयुक्तवनिताजनचेतोदारणे विरचयन्निव योग्याम् ॥ १२ ॥
मरस्य चमूवरः सेनापतिश्चासौ योधश्च चन्द्रमा धामभिरंशुभिः करणैः कुमुदानि
व्यददरत् । विप्रयुक्को विरही यो वनिताजनस्तस्य चेतो हृदय तस्स दारणे विपाटने
योग्यां शिक्षा विरचयनिव । 'लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' इति हेतौ लटः शत्रादेशः ॥
कमलरुचिनिमीलनैककार्यप्रविसमराधिकसख्यरेखयेव ।
नवपरिणतमूर्तिरेणलक्ष्मा परिरभते रमसेन तेऽङ्गियुग्मम् ॥ १३॥

·१४८ काव्यमाला। नखेषु निर्मललात्परिणता प्रतिविम्बिता मूर्तिर्यस्य स एणमा चन्द्रो रमसेन तव पादद्वयमालिङ्गति । हेतुरुत्प्रक्ष्यते-कमलानां रुचिः शोमा तथा निमीलनं पराभवः तदेवैक साधारणं कार्य तेन प्रविसमरं प्रसरणशीलमधिकं यत्सत्यं सुहद्धावस्खदेखयेव । चन्द्रस्येव रामापादस्य संनिधौ पद्मस्य हि शोभाहानिरिति कार्यसाधारण्यम् । सम. कार्योदहनेन च स्नेहवशादालिानमुचितम् ॥ तव चरणयुगं प्रिये नखेषु प्रतिफलता हरिणामण्डलेन । चतुरमुखरनूपुरोपहूताविरलमरालसनाथतामिवैति ॥ १४ ॥ प्रिये इत्युचितमामन्त्रणम् । नखेषु प्रतिबिम्बभाजा हरिणामण्डलेन चन्द्रबिम्बेन हेतुना तव चरणयुग चतुरं निर्विलम्बं कृत्वा मुखरनूपुराभ्यां सशब्दाभ्यां मजीराभ्या- मुपहूताकारिता अविरला बहवो ये मरालास्तैः सनाथतां साहित्यमिवैति । नलेविति बहुवचनादुत्प्रेक्ष्यमाणेषु हसेध्वविरलवचनम् ॥ घनजघनतटे निलीयतेऽसौ तव तरुणि प्रतिमाहिमांशुबिम्बः । दधदधिगतनित्यसंनिधानस्मरनृपराजतपादपीठगोष्ठीम् ॥ १५ ॥ तरुणीति संभावनाङ्गमामन्त्रणम् । तव घनजघनतटे प्रतिमाचन्द्रो निलीयते निली. नतामेति । अधिगत प्राप्त नित्य शश्वत्संनिधानं येन स स्मर एव महत्त्वानृपो राजतं रौप्यमयं यत्पादपीठ तस्य गोष्ठी विच्छित्त्या वर्तन दधत् ॥ परिणतिमुपजग्मुषा तुषारद्युतिवपुषोदरसीम्यखण्डितेन । अनुहरसि हरेः पुरंभिमूर्ति पिहितहठोद्गतनाभिपुण्डरीकाम् ॥ २९॥ उदरेऽखण्डितेन परिणतिं प्रतिबिम्बमुपगतेन तुषारयुतिवपुषा चन्द्रबिम्बन हेतुनाव हरेः पुरध्रिमूर्ति विशोकारूपामनुहरसि स्पर्धसे। कीदृशीम् । पिहितमाच्छादितमपि परि- ज्ञानाभावार्थ हठेनोद्गतं नाभिपुण्डरीकं नाभिस्थं सिताम्भोज यस्याः । गतिताच्छील्यानु- विवक्षयानुहरसीत्यत्र सिप्रत्ययः ।। तव वरललने वलीविभङ्गप्रतिफलनप्रविभक्तमूर्तिरिन्दुः । श्रयति लिपिमकृत्रिमप्ररोहन्नवरशनाश्रयरत्नकितिणीनाम् ॥ १७॥ वरललने इति रशनायां रत्नकिङ्किणीवत्त्वस्य साधारणमामन्त्रणम् । तव वलीविमोश प्रतिफलनं प्रतिबिम्बस्तेन प्रविभक्तानेकरूपा संपन्ना मूर्तिर्यस्य स इन्दुरकृत्रिमं खभावेन प्ररोहन्यो नवा रशनाश्रया मेखलावर्तिन्यो या रत्नकिङ्किण्यस्तासां लिपि विच्छिति श्रयति । वलिसंपन्नेषु चन्द्रप्रतिविम्बेषु मणिकिङ्किणीसंभावनम् ॥ प्रहरति हरिणाङ्कने तवेदं कुचयुगमन्तिकविम्बिते लसन्त्याः । रुचिसहचरकोकपक्षपातादिव चलहारलताविवल्गनेन ॥ १८ ॥ भन्तिके समीपे विम्बिते जातप्रतिबिम्ब हरिणादने बन्ने इचवं प्रहरति । कर्मा ·११ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । त्राधिकरणत्वेन विवक्षितम् । चला लीलावशात्तरला या हारलता तस्या विवल्गनेन । संभाव्यते-रुचेः खकान्तेः सहचराः । सदृशा इत्यर्थः । कोकाश्चक्रास्तेषु पक्षपाता. दिव । रात्रिराजो हि चक्रवाकाणा वैरी। वर्तुलत्वाड्यरूपत्वावस्थानाच रुचिसाहचर्यम् ॥ विलसति कलकण्ठि कण्ठ एष प्रतिफलता तव चन्द्रमण्डलेन । मुररिपुकरकम्बुनेव शोभाहरणरुषा हठकिंकरीकृतेन ॥ १९॥ हे कलकण्ठि, तवैष कण्ठः प्रतिबिम्बतेन चन्द्रेण विलसति । संभाव्यते-शोभाया हरणं स्पर्धा तेन रुषा हेतुभूतया हठेन बलास्किंकरीकृतेन दासीकृतेन मुररिपुकरकम्बु- नेव पाश्चजन्येनेव । कण्ठस्य शङ्खमात्रं न सदृशमिति हरिशङ्खः सादृश्येन संभाव्यमान- तिरस्कृतत्वेन दासीकृतः ॥ परिणतवपुरेष रात्रिराजस्तव सविधेऽधरपल्लवस्य मुग्धे । प्रभवति रचनामनुग्रहीतुं प्रतिदिनपुञ्जितविभ्रमस्मितस्य ॥२०॥ मुग्धे इत्यामन्त्रणं विलासोक्त्यनुगुणम् । तवौष्ठपल्लवस्य सविधे निकटे परिणतं प्रति- विम्बित वपुर्बिम्ब यस्य स चन्द्रः प्रतिदिन दिने दिने पुञ्जित राशीभूत यद्विभ्रमस्मितं विलासहासस्तस्य रचना संनिवेशस्तामनुग्रहीतुं सादृश्येन कृतार्थयितु प्रभवति । हासस- रश: संभाव्यत इत्यर्थः ॥ प्रतिमितमधिगण्डमण्डलं ते रजनिपतेः परिपूर्तिमच्छरीरम् । उपनयति नतानि पौनरुक्त्यं पृथुतरमौक्तिककुण्डलप्रतिष्ठाम् ॥२१॥ परिपूर्तिमत्पूर्ण गण्डमण्डले प्रतिमित चन्द्रबिम्ब पृथुतरं बृहद्यन्मौक्तिककुण्डलं तस्य प्रतिष्ठा तां पौनरुक्यं द्विर्भावमुपनयति । गण्डतटे चन्द्रप्रतिबिम्ब द्वितीय मुक्काकुण्डलं संभाव्यत इत्यर्थः॥ श्रवणपरिसरे तुषारधामा तव घटितप्रतियातनश्चकास्ति । युवतिकुलगुरोर्मुखादधीतं किमपि हरस्यमिवोपदेष्टुकामः ॥ २२ ॥ तव श्रवणस्य परिसरे निकटे घटिता लमा प्रतियातना प्रतिबिम्ब यस्य स चन्द्रव- कास्ति । अतः संभाव्यते-युवतीना कुलगुरुः कामस्तस्य मुखादधीत शिक्षित किम- व्यन्यस्यावाच्यं रहस्यमुपदिदिक्षुरिव । रहस्योपदेशो हि कर्णनिकटे क्रियते ॥ अलिकफलकसीमि तेऽजवक्त्रे शिशिरकरप्रतिबिम्बपतिरास्ते । निखिलयुवतिमण्डलाधिराज्ये कृत इव पञ्चशरेण मौलिबन्धः ॥२३॥ अलिकं ललाटं तदेव विपुलत्वात्फलकं तस्य सीनि शिशिरकिरणस्य चन्द्रस्य प्रति- विम्बपङ्किरास्ते । ललाटस विपुलत्वाचन्द्रस्य प्रतिबिम्बपङ्कयुक्तिः । अतः संभाव्यते- समखत्रीमण्डलसाम्राज्ये मौलिवन्ध उचितः ॥

·१५० काव्यमाला। निरुपममहिमस्पृशां शशाश्प्रतितनुमिनिखिलासशिनीमिः अघटि चटुचमूरिति प्रियेण प्रसूतिशामनुरागकिकरेण ॥ १४ ॥ निखिलानेषु समस्तावयवेषु सङ्गिनीभिलमाभिः शशाङ्कप्रतितमिवन्द्रप्रतिविम्बे- निरुपमोऽतुलो यो महिमा तं स्पृशन्ति तासां प्रसूतिशा निकुन्जपाणिदृष्टीनां चटुवमू- बाटुप्रपञ्चः प्रियेणापटि छतः । यतोऽनुरागेणानुषङ्गेण किंकरो दासः ॥ चन्द्रबिम्ब कुलकम् ॥ जहि नीलदुकूलसंविधानं वपुषस्त्वं शरकाण्डपाण्डुरस्य । क्षतिमेतु कुरङ्गकेतुमूर्ते लदाता दातककलामयः कलकः ॥ २५॥ शरकाण्डवत्पाण्डुरस्य गौरस्य वपुषो नीलदुकूलस्य संविधानं घटन जहि परिहर । फुरको मृगः केतुर्लाञ्छनं यस्य स चन्द्रस्तस्य मूर्ते लदातको मेघकृतो बाघखस्य च्छादनवैदग्ध्य तन्मयः कलङ्कः खीयकलविलक्षणः क्षतिमेत्वपैतु । वाक्यार्यरूपकम् ॥ सकृदेव विलोचनद्वयीयं कृतवत्येणमदावधीरणं ते । घटनामधुना तु गण्डलेखाप्यनुयात्वेणमदावधीरणाय ॥ २१ ॥ ते तव संबन्धिनी या विलोचनद्वयी नेत्रद्वयमेणानां मृगाणां मदो नेत्रसौन्दर्यदपंख. स्यावधीरणं पराभवं सकृदेवैकवारमेव कृतवती तथा मृगाणां दृष्टिदर्पखण्डनं त्वया कृतं यथा पुनः कदाचिदपि मृगास्त्वदृशां साम्य मनसापि नाकुर्वनिति सकृद्रहणस्वार्थः । द्विः शरानभिसंधान हि धन्विगुणः । एव पूर्व मृगदपै दृष्टिरहार्षीत् । अधुना तु तव गण्डलेखा एणमदस्य कस्तूरिकाया अवधीरणाय त्यागाय घटनामेतु । कस्तूरिकारहिता संपायतामित्यर्थः । अवयवत्वेन दृष्टिगण्डयोस्तुल्यत्वादेणमदस्य चाध्यवसानादुफिसंगतिः । लेखाशब्दः प्रशसार्थः ॥ विसृज सजमुत्पलच्छदानां हठकेशग्रहसाहसैकधृष्णुम् । क्रियते तव पैशुनं कदाचिद्यदमीभिर्नयनैकवैरकारैः ॥ २७ ॥ केशानां प्रहो भूषणत्वेन ग्रहणम् , कलहकृतः कचप्रहश्च स एव दुष्करत्वात्साहसं त. त्रैका धृष्णुः प्रगल्भा तामुत्पलपत्राणां माला त्यज । यतोऽमीभिरुत्पलपत्रैस्तव पैशुनंक- णीकरणगन्धालिशब्दैः सूचन कदाचिक्रियते। यद्यपि सितनीरङ्गिकाद्याच्छादनं तथाप्य. न्याशङ्कया कदाचिद्रहणम् । यतो नयनयोरेकवैरकारैः सदृशैः । फुलैरित्यर्थः । भ्रष्टेभ्यो वैरिभ्यश्च पैशुनशङ्कोचिता ॥ द्रुतमुच्चकुचद्वयं दरिद्रं कुरु कालागुरुमञ्जरीभरेण । मुखरभ्रमरोपहूतिचञ्चुर्यदनान्तरमप्ययं प्रसूते ॥ २८ ॥ कृष्णागुरुणा मार्यो मार्याकारा रचनाविशेषाः कालागुरोर्बहुमलतास्तासां भरेग रिवं रहितमुचकुचद्वय त्वं । यद्यतोऽयं गुरनान्तर कलीकरणाहिलावर्ष ·११ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । प्रसूते करोति । यतो मुखरा वे अमरास्तेषामुपहूतिराहान तथा वित्तः। ष्णागुरुगन्ध- लोभादव्यः सशब्दमेष्यन्तीति कृष्णागुरु परिहरेत्यर्थः । उन्नतात्सौरभ प्रसरतीत्युचप्रह णम् ॥ निबिडस्तनमण्डलात्तवासावपयातु द्रुतमिन्द्रनीलहारः । वितनोति तमोधियेव चन्द्रो रुचिकेशग्रहमस्य यत्करागः ॥२९॥ तव स्तनमण्डलादिन्द्रनीलरत्नैर्हारोभूषणविशेषोऽपयातु। 'लोट् च' इति प्रार्थने लोट् । मस्मिन्नीलत्वादन्धकारभ्रान्त्येव कराग्रे रश्म्यप्रैर्हस्ताप्रैश्च चन्द्रोऽस्य हारस्य रुचीनां केशप्रह न्यग्भाव करोति प्रारभते । चन्द्ररश्मिसंनिधौ स्फुरत्परभाग इन्द्रनीलहारः पै. शुन करोतीत्यर्थः॥ इति मेचक एष वेषमार्गः शममायातु तवानवद्यगात्रि । उदयन्यदयं करोति विघ्नं मृगलक्ष्मा तिमिराभिसारिकाणाम् ॥३०॥ हे अनवद्यानि निर्दोषाणि गात्राणि यस्याः । मेचकः श्याम इत्येष वेषमार्गः शममाया- त्वपयातु । यद्यत उदयन्मृगलक्ष्मा चन्द्रोऽन्धकाराभिसारिकाणामभिसरणविघ्र करोति। प्रकाशनात् । अनवद्यगात्रीति विशेषानुगुणमामन्त्रणम् । उदयश्च शत्रुर्विघ्न करोति ॥ अथवा बिभृहि त्वमङ्गवीभ्यामसिताकल्पमनल्पमिन्दुवक्त्रे । स्वयमेव पिधास्यते यदेनं घनकेलिस्मितचन्द्रिकाधिकारः ॥ ११ ॥ हे इन्दुवक्त्रे, त्वमङ्गवीध्यामवयवपथेऽनल्पमसिताकार कृष्णवेषमथवा विभृहि । अनुमतौ लोद । यद्यतो घन यत्केलिस्मित लीलाहासस्तदेव चन्द्रिका ज्योत्ला तस्या- धिकारः प्रस्ताव एन कृष्णवेष स्वयमेवाप्रेरणयैव पिधास्यत आच्छादयिष्यति ॥ चतुरं शशलक्ष्मणि क्षपाया हरति ध्वान्तसितेतरोत्तरीयम् । उपदेशमिति प्रसह्य सख्यो रचयन्ति स्म तमोभिसारिकाणाम् ३२ वासन्तिकत्वादथवा सपूर्ण प्राप्तोदयत्वाच्चतुरं तूर्ण शशलक्ष्मणि चन्द्र क्षपाया रात्रे- नायिकास्थानीयाया ध्वान्तमन्धकारमेव सितेतरं कृष्णमुत्तरीय वस्त्र प्रसह्य हठाद्धरति सति तिमिराभिसारिकाणामित्येवमुपदेश सख्योऽकुर्वन् । रचयतेश्चतुरं वा विशेषणम् ॥ भभिसारिकाकुलकम् ॥ ज्योत्स्नाभिसारविधये बिसकणानि मुक्तागुणा मलयजं च तवातितुष्टयै कंदर्पदाहलहरीहरणादवाप्त यत्रान्तरीयकगुणान्तरमप्यमीभिः ॥ ३ ॥ ज्योत्स्नायामभिसारविधिः प्रियाभिसरण तदर्थ बिसकङ्कणानि मृणालवलयाः, मुका. हारः, मलयज चन्दन च तवातिहर्षाय भवति । न केवलं चन्द्रिकायां वर्णसादृश्यादभे- ·काव्यमाला। दोपगमात् । यावत्वय्येवान्तरीय ध्रुवं गुणान्तरमन्यो गभूतैर्यदवाप्तम् । कुतः । कदण कामेन दाहलहरी तखाहरणं तस्मात् । न केवलमेवाकारगोपनम्, अपि तु कामदाहहरणमपि कृतमिलषः । कल्लोलिताप्युदयतो यदतिग्मरश्मे- र्यवाहसे च झषकेतुविवल्गितानि । शुभ्राभिसारपरिपाण्डुरवेषबन्धु- स्तद्भासि दुग्धजलधेरधिदेवता त्वम् ॥ ३४ ॥ अतिग्मरश्मेश्चन्द्रस्योदयात्त्व कल्लोलिता तरलिता सतरङ्गा [च) यदसि, यच्च अषकेतुः कामः समुद्रश्च तद्विवल्गितानि तदुल्लासान्गाहस आलोडयसि, शुभ्राभिसारे ज्योत्मा- गमेन परिपाण्डरवेषस्य बन्धुर्यदसि, ततो हेतोस्त्वं क्षीरसमुद्रस्याधिदेवता प्रतिभासि । तस्यास्तथाविधत्वात् ॥ संपादयेन्दुवदने त्वमकाण्ड एव श्रीखण्डकाण्डरसपक्किलमङ्गमङ्गम् । येनात्र केतकशरो विचरन्पदानि नोद्धर्तुमर्हति जवेन रतिद्वितीयः ॥ ३५ ॥ हे इन्दुवदने, वमगमग श्रीखण्डस्य काण्ड नालं तद्रसेन पङ्किलं चन्दनपयुकं कुर- येन यतोऽत्राग्रे रतिद्वितीयो विचरन्नत्या सह विचरन्पङ्किलत्वात्पदानि तूर्णमुद्धर्तु नार्हति । कामस्त्वदड्रे वसतीति प्रकाशितम् । चन्द्रोदये खयमेव तापोपशमादनुलेपेन भाविवि- लम्बत्वाद्वाकाण्डेऽकाल इत्युक्तम् ॥ चूर्णालकव्यतिकरे ननु किं मुधैव शेफालिकामुकुलशेखरकल्पनाभिः । अस्मिल्ललाटफलके प्रतिबिम्बितस्ते तत्कर्मनर्म कुरुते हि तमीकुटुम्बः ॥ ३६ ॥ चूर्णालकानां व्यतिकरः समूहस्तत्र शेफालिका मल्लिका तस्या मुकुलानि तैः शेखरो मौलिभूषण तत्कल्पनाभिः किम् । न किचिदित्यर्थः । यतो मुधैव निष्फलाभिः । ते तवास्मिल्ललाटमेव विस्तीर्णत्वात्फलक तत्र प्रतिबिम्बितस्तमीकुटुम्बश्चन्द्रस्तत्कर्म शेखर- कर्मैव नर्म परिहासस्तत्तनुते । ललाटे प्रतिबिम्बवशान्मुकुटभूषणं सिद्धयति किं मलि- काभिः । विलम्बकारित्वादित्याशयः ।। चन्द्रातपाभिसरणे मणिनूपुराभ्यां पादौ परं परिचर त्वमधीरतारे।

·११ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । तन्मनुशिञ्जितशतैरुपहूयमानं यन्निहवाय तब केलिमरालयूथम् ॥ ३७॥ चन्द्रातपे ज्योत्सायामभिसरणे प्रियनिकटगमने तदा सशब्दत्वापिशुनाभ्यामपि रत्ननपुराभ्यां चरणौ परं परिचर शोभय । अधीरतारे, इति प्रकृतानुगुणमामन्त्रणम् । यतस्तयोर्नूपुरयोर्मनि मधुराणि शिक्षितानि शब्दास्तैरुपहूयमानमाकार्यमाणं क्रीडाहं. सकुल निहवाय, अर्थानूपुरशब्दाना छादनाय भवति । अथवा शुभ्रवेशाया गौराद्याश्च तव निहवायेति योज्यम् ॥ खेलैः पदैर्दयितमानससंचरिष्णु- स्त्वं प्रस्थिता मदनविभ्रमराजहंसि । व्यालोलचीनसिचयाञ्चलपक्षपालि- स्तूर्णं किमुड्डयनकर्म विनिर्मिमीषे ॥ ३८ ॥ हे मदनस्य विभ्रमार्थ राजहसि । विनोदकत्वात् । दयितस्य मानसे चित्ते संचरिष्णुः खेलैर्मन्थरैः पदैः प्रस्थिता लमुड्यनमेव कर्म कि विनिर्मिमीषे । यतश्चीनसिचयस्य ची. नदेशवस्त्रस्याञ्चल एव पक्षपालिः पक्षतिालोला यस्याः । प्रथम शनैः प्रस्थिता, इदानी- मुत्यस इवेति परिहासद्योतनम् । अथ त्व खेलैः पदै. प्रियचित्ते सचरन्त्यसि, इह तु प्रस्थिता तदुइयनमेव कर्म किं करोषि । राजहसी च खेलैर्मानससरसि संचरन्त्युड्यते॥ ज्योत्स्वास्थितावभिसरन्त्यभिकं शरीरे भूषां वृथैव कृतवत्यसि चन्द्रकान्तैः । एषां यदिन्दुकरताण्डवितैः पयोभि- राीकृते पथि पदानि तव स्खलन्ति ॥ ३९ ॥ ज्योत्सास्थितौ सत्यामभिक कामुकमभिसरन्ती चन्द्रकान्तैर्भूषा वृथैवाकरोः । यदेषा चन्द्रकान्ताना संबन्धिभिर्धश चन्द्रस्रावितै लैराकृते पयि तव पदानि स्खलन्ति । अत्र संभाविताद्भूषणत्वोपकाराद्विरुद्धस्य पदस्खलनस्योक्तिः ॥ रक्षायताक्षि सितवेषविशेषमेव चिन्ता प्रियं प्रति न संप्रति युज्यते ते । तज्जन्मभिः श्रमजलैहि कदाचिदेष त्रुध्यत्युदारघनसारमयोऽङ्गरागः ॥ १०॥ भायताक्षि इत्यामश्रण साकूतम् । चिन्त्यमानक्रीडाना प्रियेणैव कारयिष्यमाणलान् । त्व सितं वेष रक्ष । चिन्तानां परिहारादित्याशयः । प्रियं प्रति तव चिन्ता न युज्यते ।

·१५४ काव्यमान यतस्तया चिन्तया जन्म येषां तैः श्रमजलैः करायो गीशिवारणेन की लोत्पत्त्या कर्पूररागो नश्यतीति प्रियसरणं किमर्थम् ॥ दाक्षायणीप्रियतमे विहिताभिसारे ज्योत्स्नासितांशुकविनिबुतया रजन्या । आपाण्डुभूषणजुषामभिसारिकाणा. मित्थं मियोऽकथि पथिष्वनुगत्वरीभिः ॥ ४१ ॥ ज्योत्नैव च्छादकत्वासितांशुकं तेन च्छादितया रजन्या दाक्षायणीनां ताराणां प्रि यतमे चन्द्रे विहिताभिसारे कृताभिसरणे सति शुभ्रवेषधारिणीनामभिसारिकाणामनुक रीभिश्चेटीभिर्मियोऽकथि, एवं कथितम् । 'वा नामधेयस्य' इति दक्षशब्दस्य वृद्धसंज्ञा याम् 'उदीचां वृद्धात्-' इति फिजि रूपम् ॥ ज्योलाभिसारिकाकुलकम् ॥ वक्त्रश्रिया सततदक्षिणयोपनीतः प्रीति शिरस्ययमितो निदधत्करामम् । भूयाः समग्रललनाकुलमौलिरत्नं दत्ते तवाशिषमितीव पतिर्द्विजानाम् ॥ ४२ ॥ सततं दक्षिणया समानधर्मत्वादनुकूलया मुखलक्ष्म्या प्रीति सादृश्यजनितां नीतः प्रापितो द्विजानां पतिश्चन्द्रस्तवेमामाशिष दत्ते ददातीव । त्वं समस्तरमणीगणस्य मौ. लिरत्नं प्रधानं भूया इति । कराग्र रश्म्यग्र शिरसि निदधत् । द्विजानां पतिर्बाह्मणश्च दक्षिणया प्रीणितः शिरसि हस्तं स्थापयनाशीर्वादं करोति ।। सौभाग्यविभ्रमविशेषकराण्ययं ते मन्ये लिलेखिषति दिव्यशुभाक्षराणि । संध्यावशेषधुसूणेन विसृत्वरीभि- र्भालस्थले हिमकरः करलेखनीभिः ॥ ४३ ॥ चन्द्रसंबन्धिभिस्त्वललाटे रश्मिभिरह मन्ये । अयं चन्द्रस्तव ललाटे दिव्यशुभाक्ष. राणि लिलेखिषति लेखितुमिच्छति । काभिः । संध्याया अवशेषो निवृत्तिमदवस्थानं स एव धुसृणं कुङ्कुमं तेन विसत्वरीभिः प्रसरणशीलाभिः करलेखनीभिरशुकलमैः सौभाग्य- विभ्रमयोर्विशेषकारीणि । 'नव्य-' इति वा पाठः । चन्द्ररश्मियोगादधिकसुभगा विला. सवती च त्व जातेत्यर्थः ॥ कर्पूरपांसुलहरीलटमा घटन्ते मिथ्या तवाधरदले शशिनो मयूखाः ।

·११ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १५५ अस्मिन्सुहन्दि रतिकान्तयशश्छटाना- मेषां ननु स्थितिमपहुवते मितानि ॥ ४ ॥ कर्पूरपांसोलहरी तालटमाः प्रौढाः । कर्पूरभ्रान्तिजनका इत्यर्थः । महान्तो हि कर्पूरभोगिनः । चन्द्रप्रभास्तवोष्ठे मिथ्या घटन्ते वृथा पतन्ति । ननु यतः कामयशसां सुहृन्दि सदृशानि स्मितानि हासा एषां चन्द्राशूना स्थितिमपटुवते छादयन्ति । हासो. लासवशाञ्चन्द्रकरा न विभाव्यन्त इत्युक्त्या प्रेमसूचनम् । 'निपाताश्चोपसर्गाश्च धात. वश्वेति ते त्रयः । अनेकार्थाः स्मृताः (ोते निर्देशश्चोपलक्षणम् ॥] ॥ दन्तच्छदं हृतमदं नवविद्रुमाणां चान्द्रास्तव स्तबकयन्ति कराग्रभागाः । एषाममुष्यकिरणैररुणीकृतानां भूयोऽप्यसावुदयराग इवाभ्युदेति ॥ ४५ ॥ नवा विद्रुमाः प्रवालास्तेषा हृतो मदो लौहित्यदर्प येन । विद्रुमाधिकगुणमित्यर्थः । दन्तच्छदमधरं चान्द्राः कराप्रभागाश्चन्द्राशवः स्तवकवन्त कुर्वन्ति । विद्वमाणा च स्तबका भवन्ति । अमुष्यौष्ठस्य रश्मिभिररुणीकृतानां चन्द्राशूना पुनरप्युदयागम इवाभ्युपैति स्फुरति ॥ दूरप्रसारितकरस्य पुरः सुदूर- माक्रामता तरलहारलताकरागः । मुग्धे नियुद्धघटना शशिमण्डलस्य किं वर्तते सह तव स्तनमण्डलेन ॥ ४६॥ मुग्धे इत्यामश्रण साकूतम् । तदद्गस्यापि चन्द्रमण्डलस्य चन्द्रेण सह बाहुयुद्धवृत्तैः । परैर्वध्यमानत्वात् । तव स्तनमण्डलेन सह शशिमण्डलस्य नियुद्धघटना भुजयुद्धारम्भः किं वर्तते । द्वयोर्मण्डललेन सजातीयत्वाद्युद्धोक्तिसंगतिः । यतो दूरे प्रसारिताः करा रश्मयः पाणयश्च येन । तरला तुगत्वेन विषमत्वाचपला या हारलता तस्याः कराप्राणि प्रभा हस्ताश्च तैश्च दूरमाकामता ॥ एणाङ्करश्मिलहरीभिरधीतसख्यः पुष्णाति ते श्रियमसावुदरप्रदेशः । कार्यक्रमावजितवज्रतयार्जितस्य व्यञ्जन्निवाच्छमहसो यशसस्तरङ्गान् ॥ ४७ ॥ असौ तवोदरप्रदेशः त्रिय धत्ते । यतश्चन्द्ररश्मिभिः प्राप्तयोगः । अतः संभाव्यते- काश्र्येन करणेन क्रमेणावजितो वो येन तद्भावेनार्जितस्याच्छमहसो निर्मलतेजसो

·काव्यमाला।
यशसस्तरङ्गान्व्यञ्जन्प्रकाशयत्रिव । वज्रो मध्ये शस्ततोऽप्युदरं ऋशीय इत्यतः कीर्तिर-
वासौ, नेन्दुरश्मय इत्यर्थः । भल(?)जयाशङ्कानिरासाथै क्रमवचनम् ॥
स्रोतः शशाङ्कमहसां सहसा गभीर-
नाभीपथं शिशुमृगाक्षि तवाधिशेते ।
अत्रास्य निर्जरतरङ्गवतीसपढ़े
रोमावलीयमुनया घटतां प्रयागः ॥ ४८ ॥
हे शिशुमृगाक्षि बालहरिणनेत्रे, शशाङ्कमहसां स्रोतः प्रवाहस्तव गभीरं निम्नं नाभी.
पथमधिशेते श्रयति । चन्द्ररश्मिप्रवाहस्य बहुखद्योतनार्थ महसां वचनम् । अल्पस
निम्ने तूर्ण प्रवेशाभावात् । निर्जरा देवास्तेषां तरङ्गवती गङ्गा तस्याः सदृशस्य । नामी.
पथे रोमावल्येव वर्णसंनिवेशाभ्यां यमुना तया सह प्रयागो घटतां संपद्यताम् ॥
रम्भोरु संभृततमोऽत्र तवातिदूरा.
दूरुद्वयीं स्पृशति चन्द्रमसः प्रकाशः ।
एषा किलैतदुदयात्कदलीविशेषा-
न्कान्त्येव शैत्यकलयापि तिरस्करोतु ॥ ४९ ॥
हे रम्भोरु कदलीस्तम्भोरु, चन्द्रप्रकाशस्तवोरुद्वयी दूरात्स्पृशति । संभृततरो धनतरः।
एषोरुद्वयी कदलीविशेषारम्भास्तिरस्करोतु विजयताम् । कया। कान्त्येव शैयकलयापि।
कुतः । एतस्य चन्द्रप्रकाशस्योदयात् । कदल्यस्तदूर्वोः समाना आसन् , अधुना चन्द्रा
शुसंपर्कात्कान्त्या शैशियेण चोरुन्या कदल्यो जीयन्ताम् ॥
एते करा हिमकरस्य चलाचलाक्षि
लाक्षाजुषोश्चरणयोस्तव संस्तवेन ।
जन्मानवाप्तचरफुल्लसहस्रपत्र-
सौहार्दसौख्यघटनां चिरमाप्नुवन्तु ॥ ५० ॥
हे चलाचलाक्षि चञ्चलनयने । 'चरिचलिपति-' इति रूपम् । लाक्षाजुषोरलता
भाजोः पादयोः परिचयेन हेतुना चन्द्रांशवो जन्मनि जन्ममध्येऽनवाप्तचरम्, चन्द्रोदये
पद्मानां संकोचात्तैरलब्धपूर्व यत्फुल्लसहस्रपत्रसौहार्दै प्रफुल्लपद्मपरिचयस्तेन सौख्यं सुर्ख
तद्धटनां चिरमाप्नुवन्तु । प्रफुल्लपद्मसदृशौ तव पादावित्यर्थः ॥
उत्तुङ्गसौधपदबन्धरता नताङ्गयः
प्रत्यङ्गसंगतकुरङ्गभृदंशुरेखाः ।
इत्थं क्रमेण रमणैर्मणिपीठपृष्ठ-
प्रष्टैरवर्णिषत चाटुमयैर्वचोभिः ॥५१॥

·११ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १५७ मणिपीठपृष्ठे प्रष्ठाः प्रधानभूतास्तै रमणैताग यश्चाटुमयैः स्तुतिप्रकृतिभिर्वचोभिरेव क्रमेणावर्णिषत वर्णिताः । प्रत्यङ्ग संगताः कुरङ्गभृतश्चन्द्रस्यांशुरेखा यास ताः । तथो- तुले सोधे यः पदबन्धः स्थितिस्तत्र रता. ॥ चन्द्रकरकुलकम् ॥ आलि कल्पय पुरः करदीपं चन्द्रमण्डलमिति प्रथितेन । नन्वनेन पिहितं मम चक्षुर्मस पाण्डुरतमोगुलकेन ॥ १२ ॥ हे आलि सखि, व करदीप हस्तसंचार्य प्रदीप कल्पय । नन्विति हेतौ । चन्द्रमण्ड- लमिति प्रसिद्धनानेन पाण्डुरतमोगुलकेन शुभ्रान्धकारपिण्डेन मम चक्षुदृष्टिः पिहितम् । दीपस्थासमवसूचनार्थ करग्रहणम् । अन्यथा तमसात्यर्थमन्धीकरणमनुक्त स्यात् । नेद चन्द्रमण्डलम् , अपि तु पाण्डुरं तमोगुलकम् । ततो मम दृष्टितिरोधायकम् ॥ कोटरे तिमिरमेप कलङ्कच्छद्मना वहति हन्त शशाङ्कः । यत्कणैरिव विलुम्पति दृष्टि मादृशा दयितदीपवियोगे ॥ १३ ॥ हन्त कष्टे । कलङ्कव्याजेनैष चन्द्र कोटरे मध्ये तिमिर तमो धत्ते । यत्कणस्तिमिर- करिव मादृशां विरहिणीना दृष्टिमय लुम्पति पिदधाति । कदा । दयित एव प्रकाशक- त्वाद्दीपस्तस्य वियोगे। चन्द्रोदयस्य कामोद्दीपकन्वात्तदा विरहिणीना सतो दृष्टिलोपस्य निमित्तत्वेन कलङ्कान्धकारकणा सभाव्यन्ते ॥ कालकूटमिह निन्दति लोको येन शंभुरजरामर एव । अन्तकं विरहिणीषु सुधांशु स्तोत्यमुं तु विरलो हि विवेकः॥५४॥ येन कालकूटेन शभुरीश्वरोऽजरामर एव त कालकूटमिह जनो निन्दति । एवेति नियमेनोपकारिख प्रतिपादितम् । विरहिणीपु विषये यमममु चन्द्र लोकः सुधांशु स्तौति सश्लाघ वर्णयति । विवेको हि विरलोऽल्प । सर्व एव गतानुगतिका इत्यर्थः । विषभक्षणाचन्द्रो दु सह इति तात्पर्यम् ॥ घोरकर्म विरहिप्वहह त्वं कर्तुमिच्छसि तवोचितमेतत् । मूनि रात्रिकर तिष्ठसि शश्वद्विश्वसंहृतिकृतो हि हरस्य ॥ ५५ ॥ संहारलक्षण घोरं कर्म विरहिषु विषये त्व कर्तु यदिच्छसि तत्तव युक्तम् । विश्वसंहा- रकारिणो हरस्य मूर्ध्नि शिरसि, लोकोक्त्या धुरि च तिष्ठसि । हरस्येति प्रकृतानुगुणम् ॥ कालकूटमधुनापि निहन्तुं हन्त नो वहसि लाञ्छनभङ्गया। यद्भयादिव निगीर्णमपि त्वामाशु मुञ्चति सुधाकर राहुः ॥१६॥ हन्त कष्टे । नोऽस्माक निहन्तु त्व कलङ्कव्याजेनाद्यापि कालकूटं वहसि । मथनात्पूर्व कालकूटसहवासादधुनापीयपिशब्दोपन्यासः । नाय कलङ्कः, अपि तु कालकूट इति वर्णकृत्याभ्यां संभावनम् । यद्भयात्कालकूटभय प्राप्येव राहुस्त्वां निगीर्ण कण्ठावतीर्ण- मपि तूर्ण मुश्चति वमति ॥ - ।

·. अंशवस्तव निशाकर नूनं कल्पिताखरुणकेतकखण्डः। येन पाण्डुरतरद्युतयो नः कण्टकैरिव तुदन्ति शरीरम् ॥ विधिना तव प्रभाः केतकखण्डैनूनं कल्पिताः । येनेति हेतौ । एतेऽभयो कण्टकैरिव तुदन्ति । पाण्डुरतरा द्युतिर्येषाम् । केतकानि सकण्टकानि सितानि कम वन्ति । निशाकरेति साकूतमामन्त्रणम् ॥ अम्बुधेरुदगमद्विधुभङ्गया नूनमौर्वशिखिभास्मनपिण्डः। यत्किलास्य घटते नहि तृप्तिः खण्डिताजनगम्बुसरिद्विः॥५॥ नून वितर्के । चन्द्रव्याजेन समुद्रादौर्वामिनो भस्ममयः पिण्ड उदगमलितः नायं चन्द्रबिम्बः, किंतु वडवामिभस्मपिण्डः । यद्धेतौ । अम्य चन्द्रशब्दव्यपदेवस भस्मपिण्डस्य तृप्तिन घटते । काभिः । खण्डिताजनस्य विरहिणीवर्गस्य उगम्बुवान तनदीभिः । अत्यर्थ रोदयतीत्यर्थः । भस्म च जलेन न तृप्यति ॥ रात्रिराज सुकुमारशरीरः कः सहेत तव नाम मयूखान् । स्पर्शमाप्य सहसैव यदीयं चन्द्रकान्तदृषदोऽपि गलन्ति ॥ १९॥ कः सुकुमारशरीरस्तव रश्मीन्सहेत नाम । समर्थनायां लिङ् । यदीयं त्वमिसक न्धिनं स्पर्श प्राप्य चन्द्रकान्तशिला अपि गलन्ति द्रवन्ति । दण्डापूपिकान्यायेन मुद्ध माराणां गलनं सिद्धम् ॥ युक्तमाह दयितो मम वक्त्रं पङ्कजं रहसि चाटुकथासु । संस्तवं रुचिभिरस्य हिमांशोः प्राप्य कामपि रुजं यदुपैति ॥६. तद्युक्तमुपपन्नम् । दयितो मम मुखं पद्म श्लाघावसरे यदाह । 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इति लट् । यद्यतो हिमाशोरप्यस्य संस्तवं योगं प्राप्यैव मम मुलं कामपि रुज व्यथां प्राप्नोति । पद्मस्यैव हि संकोचकारी चन्द्रमाः ॥ पद्मनाभ करुणां कुरु भूयोविग्रहेण परिपूरय राहुम् । येन तज्जठरकोटरशायी जात्वयं विधुरयेन्न विधुनः ॥११॥ हे पद्मनाभ नारायण, त्व करुणां कुरु । भूयोविप्रहेण पुनःशरीरेण राहुं परिपूरक । भूय शब्दो विग्रहशब्दसंबद्धः । येनेति हेतौ। तस्य राहोर्जठरमुदरं तदेव कोटरं तत्र शेत एवविधश्चन्द्रो नोऽस्माातु न विधुरयेद्बाधेत । कुर्विति प्रार्थने लोट । विचरत- ब्दात्त करोनीति णिजन्ताल्लिङ् ॥ तापयद्धपुरुदश्रुदुकूलाः कल्पयन्त्य इव सान्द्रजलाम् । खण्डिता निबिडदैन्यवतीभिर्वाग्भिरित्यसकृदिन्दुमनिन्दन ॥१२॥ खण्डिताः जनसंकेतभाश्चन्द्रमनिन्दनकृत्स्यन् । कामिः । निविडमत्सर्व देन्यवती.

·११ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
१५९
मिर्दानाभिर्वाग्भिः । यत उपश्रु वाष्पप्लुतं दुकूल यासाम् ।अतः संभाव्यवे-वपुः सान्द्र
जलाई जलतं वस्त्रं यस्य तत्कल्पयन्स इव । यतस्तापवत्सविरहतापम् ॥ चन्द्रनिन्दा-
मुधैव बाधं कुसुमायुधस्य क्रुद्धः शरीरे व्यषित त्रिनेत्रः ।
त्वया हि मित्रेण सुधाकरेण नीतः स भूयोऽप्यजरामरत्वम् ॥ १३ ॥
कुसुमायुधस्य कामस्य शरीरे, न तु तदधिष्ठातरि, हरो बाध मुधैव वृथैव कृतवान् ।य-
तस्त्वया सुधाकरेण मित्रेण स कामो भूयोऽप्यजरामरत्व नीतः।क्रुद्ध. क्रोधवशाददूरदृश्वा ।
त्वन्मण्डलं नूनमतिग्मरश्मे चेतोभुवः संगमनीयरत्नम् ।
यस्य प्रभावात्सहसैव भङ्गं यात्यङ्गनानां पियविप्रयोगः ॥ १४ ॥
हे अतिग्मरदमे चन्द्र, नूनं तव मण्डल चेनोभुवः कामस्य संगमनीयरत्न समागमहे-
तुर्मणिर्भवति । 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति कर्तर्यनीयर् । यस्य सगमनीयरत्नस्य प्रभावा-
प्रियविप्रयोगो दयितविरह सहसैव भङ्ग याति । दूरस्था अपि पुरुषास्त्वन्महिनैवैत्य
वनितामियुज्यन्त इत्यर्थः ॥
यदर्धनारीश्वरमूर्तिरीशः सदैव गौरीविरहानभिज्ञः ।
शृङ्गारबन्धो भजतः शिरोग्रं शशाङ्क शके स तव प्रभावः ॥ १५ ॥
हे शृङ्गारबन्धो शशाङ्क, शृङ्गाररसस्योपोद्वलकत्वाद्वन्धो, अह शङ्के स तव प्रभावः ।
यच्छिरोग्रमीश्वरस्य रक्षामणिस्थान भजतोऽर्धनारीश्वररूपो भगवानित्यमेव गौरीविरह-
स्थानभिज्ञो यद्भवति । शृङ्गारबन्धो इति प्रकृतानुगुणमामन्त्रणम् ॥
लब्ध्वा विधो कान्तभुजोपधानं माधूलिशय्यामधितस्थुषीणाम् ।
संकेतभूमावभिसारिकाणां भवस्ययत्नेन रतिप्रदीपः ॥ ११ ॥
कान्तभुज एवोपधान शय्यान्तगण्डक लब्ध्वा माया भूमौ धूलिशय्यामधितस्थुषी-
णामभिसारिकाणामयत्नेन दशादिसपहलेशेन विना व सुरतप्रदीप: संकेतभूमौ भवसि ।
अधितस्थुषीणामिति 'स्थादिष्वभ्यासेन-' इति षत्वम् । लब्ध्वेति पूर्वकालविवक्षा न
प्रधानम्॥
अन्योन्यमेणाङ्क न संघटय्य विलासिनोर्देहकवाटयुग्मम् ।
सुरक्षितं त्वं दृढबाहुबन्धात्करोषि कंदर्परहस्यकोषम् ॥ १७ ॥
विलासिनोदेहावेव कवाटयुग्म मिथः संघटय्य, दृढ बाहुभ्यामर्गलास्थानीयाभ्यां बन्ध-
स्तस्मात्कदर्परहस्यमेव कोषं सुरक्षितं करोषि । चन्द्रोदयस्य कामोद्दीपकत्वादालिङ्ग-
नेन कामरहस्यं मानभोगरूपं रक्षित भवतीत्यर्थ. ॥
धुर्योऽसि सौभाग्यभृतां सुधांशो यस्मिन्पुरो गोचरताधिरूढे ।
मुखे मितं बिभ्रति कैरविण्यश्चिरेण निद्रन्ति च पकजिन्यः ॥ १८ ॥

·१९० काव्यमाला। हे सुधाशो, त्वं सौभाग्यभृतां सुभगानां धुर्योऽप्रगीरसि । यस्मिंस्त्वनि गोचरताधि- रूढे दृष्टिविषयतां गते सति पुरोऽप्रे कैरविण्यो मुखे स्मितं विकासं विति।पकजिन्यो निद्रन्ति संकुचन्ति । सुभगदर्शनेन च काश्चिदनुरागवशासन्ति, काश्चन सुखवशान्मु- कुलितहशो भवन्ति ॥ किं कौतुकं तत्स्ववपुःसखानि धिनोषि यद्वामदृशां मुखानि । भवान्निसर्गेण तमीभुजंग वहत्यनङ्गेऽपि हि पक्षपातम् ॥ १९॥ खमकृत्रिमं यद्वपुः । वपुःशब्देन सौभाग्य लक्ष्यते । तेन सखानि समानि वामहशां मुखानि यद्धिनोषि सुखवशाद्धासयसि तत्कि कौतुकम् , नाश्चर्यम् ।हे तमीभुजंग निशार- मण, भवाननङ्गे मनोभुवि, अनिष्टेऽपि निसर्गेण फलनिरपेक्षं पक्षपातमानुकूल्यं वहति ॥ न नूतनं तत्प्रमदाश्रुवृष्टिं दृष्टौ यदासादितवल्लभानाम् । तनोषि चन्द्र प्रथमस्त्वमत्रेरानन्दजन्मा हि हगम्बुबिन्दुः ॥ ७० ॥ प्राप्तप्रियाणां स्त्रीणां दृष्टावानन्दाश्रुप्रवाह यत्करोषि तन नूतनं नाश्चर्यम् । यतस्त्वमत्रेः प्रथमो हर्षाश्रुबिन्दु. । अथवा कारणानुगुणत्वात्कार्यस्य तन्नाश्चर्यम् । अस्यां व्याख्यायां प्रथम इति पूर्ववाक्येन योज्यम् ॥ मृगावचूलोदित एव सद्यः कर्णान्तरे संचितविभ्रमाणि । करोषि नेत्राणि विलासिनीनामुत्सङ्गसारङ्गकशिक्षयेव ॥ ७१ ॥ मृगावचूलेति वक्ष्यमाणोत्प्रेक्षानुगुणमामन्त्रणम् । उदितः कृतोदय एव संस्त्व विला. सिनीना नेत्राणि संचितविभ्रमाणि प्राप्त विलासानि कर्णाश्चलीकरोषि विकासयसि । अतः संभाव्यते-उत्सङ्गेऽच्चिन्द्रस्यैतदीयः सारङ्ग कस्तस्माच्छिक्षोपदेशस्तयेव । चन्द्रोदये कामोद्दीपनत्वात्स्त्रीणा दृष्टिविकसति । तत्र मृगोपदेशो निमित्त संभाव्यते ॥ राशीनशेषाञ्जहता सहेलं क्रमादुदारेण विधो युवानः । त्वयातुलत्वं गमितेऽनुरागे नान्योन्यमानग्रहमुत्सहन्ते ॥ ७२ ॥ हे विधो चन्द्र, अशेषानराशीन्मेषादीक्रमाजहतातिकामतोदारेण संपूर्णेन त्वयानुरागे. ऽतुलत्व धाराधिरूढत्व गमिते सति युवानोऽन्योन्यं मानग्रह नोत्सहन्ते । संयुक्ता एव तिष्ठन्तीत्यर्थः । राशयो हेमादिकूटा अपि, अतुलत्व तुलोन्मेयत्वाभावोऽपि, मानग्रहः परिमाणस्वीकारोऽपीति लेशतः सूचितम् ॥ अदृष्टतापव्यसनाः स्तनाग्रं प्राणेश्वरे हार इवाधिरूढे । वाक्यैरिति प्रीतिरसोत्तर स्तन्व्यः स्तुवन्ति स्म सुधागभस्तिम् ॥ ७३ ॥ हार इव प्राणनाथे स्तनाग्रमधिरूढे सत्यदृष्टतापदुःखास्तन्व्यः प्रतिरससोला. वैचनैश्चन्द्रमस्तुवन् । सुधागभस्तिरिति प्रीत्यनुगुणमभिधानम् ॥ चन्द्रप्रशसाकुलकम् ॥ - ·१२ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १११ शृङ्गारद्विरदो हृदम्बुजवनं यूनां झगित्युत्खन- बित्यासीदवचूलचामरधुरारूढेन्दुबिम्बोन्मदः । आसेदुः कुमुदानि सामिविकसन्मूर्तीनि यस्योदर- त्वद्भुङ्ग रवाणि संभ्रमरणदुर्वर्णघण्टालिपिम् ॥ ७ ॥ शृङ्गार एव द्विरदो हस्ती यूनां हृत्कमलवन तूर्णमेव पूर्वोक्तप्रकारेणोत्खनन्नासीत् । अवचूल भूषण यच्चामरं तद्धरामारूढ यदिन्दुबिम्ब तेनोन्मद उद्भिन्नमद ।यस्य शृङ्गा- रद्विरदस्य कुमुदानि दुर्वर्णघण्टालिपि रौप्यकिङ्किणीभङ्गि प्रापुः । चन्द्रोदयस्य नवत्वात्सामि किचित्फुल्लानि स्फुरड्रमरशब्दानि । भृङ्गारवा घण्टानुनादस्थानीया' ॥ त्रैलोक्याशक्यवीरव्रतविवृतिरतानङ्गकोदण्डविद्या- तुष्यद्गीर्वाणवर्गप्रहितपिपतिपत्पुष्पवृष्टिप्रतिष्ठाम् । आक्रामद्भिर्महद्भिनिबिडितमुडुभिव्योम सोमाशुपुजै- रित्थं शृङ्गारकल्पद्रुमघनसुमनोगुच्छसख्यं पुपोष ॥ ७५ ॥ त्रैलोक्येऽशक्यं यद्वीरव्रत तस्य विवृतौ प्रकाशने रतो योऽनद्गस्तस्य कोदण्ड विद्या तया तुष्यन्यो गीर्वाणवर्गस्तेन प्रहिता पिपतिषन्ती पतिष्यतीत्याशङ्कयमाना या पुष्प- ष्टिस्तस्याः प्रतिष्ठा रमाकामद्भि प्राप्नुवद्भिर्नक्षत्रेनिबिड सवाध कृतं व्योमाकाश: सोमाशुपुञ्जहेतुभिः शृङ्गारकल्पवृक्षस्य सुमनोगुच्छानां सख्यं पुपोष । चन्द्ररश्मयः शृङ्गा. रकल्पवृक्षगुच्छसमा आसनित्यर्थ । आक्रामद्भिरित्युद्गमनाभावात्कमेरा पूर्वालटः श- त्रादेश इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेत. श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकवि- राजराजानकश्रीमतकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये चन्द्रवर्णन नामकादश सर्ग.। द्वादशः सर्गः । तद्वपुष्युपहितं विरराज क्रीडया कदलिपत्रतनुत्रम् । नीलिमाद्वयनयान्न कथंचित्तत्र यस्य घटते परभागः ॥ १ ॥ तत्कदलिपत्रमय तनुत्र वर्म रराज । क्रीडया, न तु भयेन, वपुष्युपहित प्रावरणीकृ- तम् । यस्य कदलिपत्रतनुत्रस्य तत्र कामवपुषि परभागो विच्छित्तिनाभूत् । कुतः । नी. लिनो नीलत्वस्याद्वयनयात् । वपुषस्तनुत्रस्य वाद्वयनयो द्वयोरपि नीलत्वात् । कामो हि 'श्यामः, कदलीपत्राणि च सरसत्वाच्छयामान्येव, अतः परिहितमपि कदलीपत्रकनुकं न विभावितमित्यर्थः॥

·११२
कामिसंततिहृदन्तरवासक्रान्तरागलहरीसमरीतिः ।
पाटलापटलमय्युदगच्छद्वीरपट्टघटनापिललाटम् ॥ २॥
पाटलाः पुष्पविशेषास्तासां पटलं समूहखन्मयी वीरपस घटना ललाटे उदग-
च्छत् । कामिसंतते रागिजनस्य हृदन्तरे हृदयमध्ये वासो निवसनं तेन क्रान्ताः सं-
कान्ता या रागलहर्योऽनुरागोल्लासास्तासां समा रीतिनिर्यस्याः । उपमोपक्रमोप्रेक्षे.
यम् । रागशब्दोऽध्यवसितः ॥
माधवप्रथितया कृतरोधं गोधया विकचचम्पकमय्या ।
उज्झितेऽपि बलये कृतकेलिवर्णकङ्कणमिवास्त भुजाग्रम् ॥३॥
समरसमये संनहनवशात्केलीकङ्कणे त्यक्तेऽपि भुजाग्रं केलये लीलायै वर्णकङ्कणं धृतं
येनेव । यतो माधवेन पुष्पसमयेन प्रथितया विकचचम्पकमय्या फुल्लचम्पकपुष्पनिर्मि-
तया [गोधया] मौवींघातरक्षण प्रकोष्ठत्राणेन कृतरोधमाच्छादितम् ।।
चापमाप करपङ्करुहाई पाटलं दलदशोककुलेन ।
सर्वतः परिणताधररागं चुम्बनादिव जगज्जयलक्ष्म्याः ॥ ४ ॥
दलन्ति विकसन्ति यान्यशोकानि तेषां कुलेनारुणं चापं धनुः कर्तृ करपङ्कहाई
हस्तपद्ममध्यमाप । कामेन हस्ते चापं गृहीतमित्यर्थः । जगतां जयलक्ष्मीस्तत्कर्तृकात्स-
वंतश्चुम्बनात्परिणतः सक्रान्तोऽधररागो यस्य तदिव । अत्यन्तरागद्योतनाथै सर्वतोवच-
नम् । जयलक्ष्म्याः स्त्रीलिङ्गत्वेन नायिकाव्यवहारः ॥
तद्धनुर्गुणलताग्रनिषण्णैः क्षोभयत्रिजगदप्यलिशावैः ।
साञ्जनैर्विरहिणीनयनाम्भःसीकरैरिव करालितमासीत् ॥ ५॥
गुणलतार्थात्पुष्पमयी तस्या अमं तत्र निषण्णनिविष्टरलिशावैर्भमरपोतकहेंतुभिस्त.
धनुरञ्जनसहितविरहिणीबाष्पकणैरिव करालितं भाखरितमासीत् । यतस्त्रिजगदपि कर्म-
भूत क्षोभयत् ॥
सोऽस्त्रपुष्पनिवहै तगर्भः पृष्ठवर्मनि ररङ्ग निषङ्गः ।
यत्र सौरभहृतभ्रमरौघे मज्जति स्म शिथिलः कचभारः ॥ ६ ॥
अस्त्राणि च तानि पुष्पाणि तेषां निवहैः समूहैर्भूतः पूरितो गों मध्यं यस्य स नि.
पास्तूणीरं पृष्ठवम॑नि ररङ्ग शुशुभे । अत एव सौरभण हृतः खसमीप नीतो भ्रमरौ
घोऽलिमाला येन तस्मिन् । यत्र निषङ्गे कचभारो वेणी मजति स्म। विभागाभावा-
दहश्योऽभूत । त्रिजगतस्तृणवद्गणनीयत्वद्योतनाथै शिथिल इति वचनम् ॥
अन्वरोधि दधता गुरु रंहः सैंहलेन रथता पवनेन |
सौरभादुपनतैरलिचर्योऽप्रसंगतरथाङ्ग इवासीत् ॥ ७ ॥

·१२ सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । गुरु गौरववद्रहो वेगं दधता सैंहलेन सिंहलदेशादागवेन पवनेन रथतान्वरोधि प्राप्ता । मलयमारुतेन जगदजैषीदित्यर्थः । सौरभात्योगध्यादुपनतैरागतैरलिचहेत. भिर्यो वायुरप्रे संगतरथाः पुरोलमचक इवासीत् ॥ आतपत्रपदवीमधिशिश्ये मण्डलो रजनिभर्तुरखण्डः । चित्रमध्वगसरोजमुखीनां योऽन्तरातपविशेषमपुष्यत् ॥ ८॥ अखण्डः संपूर्णो रजनिभर्तुर्मण्डलश्चन्द्रबिम्बश्छत्रभावमधिशिश्ये श्रयति स्म । यथा ब्रमण्डलोऽध्वगसरोजमुखीनां पान्थस्त्रीणामन्तश्चेतस्यातपविशेषं संतापाधिक्यमपुष्यद. जनयत् । छत्रस्यातपजननाचित्रत्वम् ॥ आकुलान्कलकलाननुबननग्रतः परभृतोऽजनि बन्दी । यः पृषत्कसहकारपरागैरप्यनीयत परं परितोषम् ॥ ९ ॥ अपिशब्दो मित्रक्रमः परभृतशब्दात्पुरो ज्ञेयः । स च समुच्चयार्थः । आकुलानन- न्तरान्कलकलान्रुतान्यनुबनन्मुहुर्मुहु कुर्वन्परभृतोऽपि कोकिलश्च बन्दी गुणपाठको जातः । 'दीपजन-' इति कर्तरि चिण् । पृपत्कभूतानि शरभूतानि यानि सहकाराणि तेषां परागै रजोभिर्यः कोकिल: परं परितोषमनीयतानीत । चूतरसपानकषायकण्ठः कोकिल: कामोद्दीपकोऽभूदित्यर्थ । बन्दी च धनादिना तोष्यते ॥ आवहन्प्रविशदुद्धतमानन्यकृति युवतिहृद्भवनेषु । दृप्ततां दधदधिप्रतिहारं पञ्चमोऽप्युपययौ प्रथमत्वम् ॥ १० ॥ युवतीनां हृन्दि तान्येव भवनानि राजगृहाणि तेषु प्रविशत्यत उद्धतः साहंकारो यो मानस्तस्य न्यकृति पराभवमावहन्कुर्वन् , तथा दर्प दधत् , अधिप्रतिहारं प्रती. हारेषु पञ्चमो रागराज: प्रथमत्व प्रधानत्वमगमत् । पञ्चमोऽपि प्रथम इति विरोधोऽपि- शब्देन द्योतित ॥ उन्नतस्य झगिति खयम केतनस्य तिमिरध्यशयिष्ट । वाहिनीविरहिणीक्षणवाभिर्यः प्रपञ्चयति बासधियेव ॥ ११ ॥ उन्नतस्य गुणाधिकस्य केतनस्य ध्वजस्यान खयमप्रेरितस्तिमिर्मीनः श्रयति स्म । यस्तिमिविरहिणीनामीक्षणवारो बाष्पजलानि तैर्वाहिनीनदीः प्रपश्चयति कल्पयति । विरहिणी रोदयतीत्यर्थः । मत्र संभाव्यते-वासधियेवाश्रयबुद्धयेव । जलवासी हि कौतुकादिति जगत्रयलक्ष्मीमुद्यतो रतिपतिः परिणेतुम् । संननाह दयितार्पितनेत्रप्रान्तकान्तिपुनरुक्ततनुत्रः॥ १२ ॥ कुतूहुलाजगज्जयलक्ष्मी नायिकास्थानीयां परिणेतु वोढुमुद्यतः प्रवृत्तो रतिपतिः काम. संननाह समनबत् । अत एव सेय॑त्वाइयितया रत्यार्पित क्षिप्त यक्षेत्रान्तं तस्य ·१९४ काव्यमाला। कान्या पुनरुकं द्विर्भूतं तनुत्रं वर्म यस्य । सेय॑त्वं रतिपतिपदेन ध्वनितम् ॥ संनहनकुलकम् ॥ प्रिय खण्डयितुं वियोगिनीः कतरस्तेऽयमियान्परिश्रमः । अबलादलनात्क वाद्यते वद वीरव्रतकीर्तिडिण्डिमः ॥ १३ ॥ हे प्रिय, वियोगिनीः प्रोषितभर्तृकाः खण्डयितु दलयितुमियानपरिमितोऽयं परि. श्रमः कतरः कः । कतरशब्दो रून्या किंशब्दार्थोऽपि दृश्यते । अत्र हेतुं त्वमेव वद । अबलानां दलनान्मारणाद्वीरव्रतेन कीर्तिरेव डिण्डिमः क वाद्यते । न कापीत्यर्थः । स्वयमेव कथं प्रवर्तसे त्रिजगजेतुमुपोढकङ्कटः । घटते मधुनेन्दुनाथवा न तदेकेन पदातिनापि ते ॥ १४ ॥ उपोढं बद्ध कङ्कटं कवचं येन स त्वं त्रिजगज्जेतुं खयमेव कथ किमर्थ प्रतिष्ठसे । यतस्तजगजयलक्षणं वस्तु न घटते । काका संपद्यत एवेत्यर्थः । केन । मधुनायवे न्दुना भवत्पत्तिना । पत्तिमात्रसाध्ये कार्य स्खय प्रवृत्तिर्न यशस्करीत्यतस्त्वया न प्रस्था- तव्यमित्यर्थः । प्रस्थानमात्रमपि नोचितम् , प्रवृत्तेस्तु वातॆव केति प्रतिष्ठसे इति प्रयुक्तम् ॥ स निहत्य बभूव राघवः स्त्रियमेकामपि दुर्यशोनिधिः । तव नाथ कथं नु कीर्तनं त्रिजगत्स्त्रैणवधात्प्रवर्त्यति ॥ १५ ॥ एकामपि स्त्रियमबलां निहत्य स राघवो रामो दुर्यशसोऽपयशसो निधिः स्थान ब. भूव । हे नाथ, त्रिजगतः स्त्रैण स्त्रीवर्गस्तस्य वधात्कीर्तन स्तुतिस्तव कथं प्रवस्यति वृद्धिं गमिष्यति । दण्डापूपिकयापकीर्तिरेव भाविनीत्यर्थः । प्रवय॑तीति 'वृद्धयः स्यसनोः' इति परस्मैपदम् ।। शमिनामथ धैर्यलुप्तये यतसे बिभ्रदुदाशुगं धनुः । अधिकं वद किं त्वयेप्सितं स्वशरीरव्ययतोऽपि सत्फलम् ॥१६॥ अथेत्याक्षेपे । अथेति पक्षान्तरग्रहणेन खमतनिरासाशङ्कया कोपे। उदाशुगमुद्यतशर धनुर्दधत्त्वं शमिनां मुनीना धैर्यस्य लुप्तये नाशाय यतसे उद्यच्छसे । त्वं वद, तस्स य. नस्य फल खशरीरनाशादप्यधिकं किमीप्सित प्राप्तुमिष्टम् । शमिक्षोभोत्सादनात्त्वया शरीरस्यापि नाशः प्राप्तः, अतः परं कस्याप्राप्तस्य प्राप्तये यत्नः क्रियते । पुनरपि शरी- रनाश एव प्राप्यत इत्यर्थः ॥ एतदेव स्फुटयति- तव दुर्मदता कियत्यहो हरनेत्रामिशिखाङ्करैः शितः । घटनादधुनापि यस्य नो भुजकण्डूरुपशान्तिमनुते ॥ १७ ॥ दुष्टः खाश्रयविनाशायोत्तिष्ठन्मदो यस्य तद्भावस्तवाहो कियती । अपरिच्छेदेत्यर्थः । ।

·१२ सर्गः]. - श्रीकण्ठचरितम् । .१९५ यस तव हरनेत्रामः शिखा घालावा एष तीक्ष्णस्वादारास्तैर्घटना तयोगादधुनापि भुजकण्डतिरुपशान्ति ना ते नोपशाम्यति । पराभवे सत्यपि मानिनो यशोरक्षार्थ त. काले दर्पममिनीय क्रमेण दर्प न्यग्भावयन्ति । भवास्तु पराभवकालबदद्यापि दर्पमेव विभीति दुर्मदभावः । यद्वा विजितस्यापि मदो दुर्मदत्वम् ॥ विजहीहि मुधा तपोधनानवजेतुं स्मर चापचापलम् । पुरतः पुनरप्यहं सहे नहि वैधव्यविषादविक्रियाम् ॥ १८ ॥ स्सरेति पूर्वोक्तार्थस्मारकमामन्त्रणम् । तपोधनान्मुनी तु ख मुधा चापचापल मिथ्या धनु क्षोभं विजहीहि सज । पूर्वोक्तमेवोत्तरार्धनावष्टम्भयति यतः पुनरपि पु- रतः खमरणापूर्व वैधव्य प्रियमरण तेन विपादो दुग तेन विक्रिया न सहे । अथवा त्व मृत एवेति मयात्र निश्चितम ,अतोऽहमपि मह म्रिये इति पुरतोवचनम् । सह इति शब्द न्युत्पाद्य पश्चात्पुरत.शब्देन संबन्धः ॥ शमिना तर्जनमात्रार्थ मया गम्यते, न त्ववजयार्थम् । एतनिरसितुमाह- शमिषु त्यज तर्जनोद्यमं सफलानुग्रहनिग्रहा हि ते । ननु निश्चितनिष्फलश्रमो व्यवसायोऽयमनर्थसंश्रयः ॥ १९ ॥ शामिविषय तर्जनार्थमुद्यम सज मा कापी । शमिविषयतर्जनोद्योगनिषेधे हेतुमाह-- ननु निश्चये । अयं व्यवमायो मुनिविषयभगोद्यमोऽनर्धसश्रयो भवति । यत्रानों बहुल' संभाव्यतेऽर्थश्च दुर्लभ. । निश्चित कृत्वा निष्फल [श्रमो] यत्र । हियम्मादर्थे । शमिन' सफलप्रसादकोपा । 'अनर्थसश्रये' इति वा पाठः ।। न मम प्रस्थान शमिविषये, न च स्त्रीणा वधार्थम् , किं तु तासा मानभार्थमित्याश- थाह- त्रिजगद्विजये स्म संभृतं ललना एव तवैकसाधनम् । कतरेण पथाथ जेष्यसि प्रथमं ता यदि हंस्यनागसः ॥ २० ॥ रामा एव त्रिलोकजयार्थमयनोपनतमेकमसाधारण साधन तवास्ति । आरोप्यमा- णरूपकाविवक्षयाम्नीत्येकवचनप्रयोगः । तुशब्दो भिन्नमस्ता इत्येतस्मात्परो बोद्धव्यः । स चावधारणार्थः । अनागमो निरपराधास्ता ललना एवं पूर्व यदि हसि हताः कुरुषे तत्व कतरेण पथा केन साधनेन जेष्यसि । मानवत्त्वादुपभोग क्षण निषेधयन्यो ललना राग विवर्धयन्ति ॥ भवतोज्झित एव विग्रहः सुमनोमार्गणपूरणैषिणा । तव नाथ तथाप्ययं कथं परबाधाय मुधैव दुर्ग्रहः ॥ २१ ॥ सुमनोमार्गणा विद्वद्याचकाः पुष्पशराव तेषां पूरणमिच्छता भवता विग्रहो विरोध - ·काव्यमाला। । शरीरं चोज्झितस्त्यक्तः । तथापि परेषामन्येषां बाधाय दुर्घहो दुहेवाकः कथं भवति । युक्त इत्यर्थः । यतो मुधैव निष्फलः ॥ अधुनाप्यनुभूयते त्वया स्मर शापात्फलमब्जजन्मनः । किमयं क्रियते तदप्यहो बहुमुन्यन्तरशापसंग्रहः ॥ २२ ॥ स्मरेति प्रकृतानुगुणमामन्त्रणम् । त्वयाब्जजन्मनो ब्रह्मणः शापात्फलमधुनावाप्यनुम यते । तथापि त्वयि बहूनां मुन्यन्तराणां शापास्तेषां संग्रह' संचयः किं क्रियते । एक स्यापि फलं न निर्वाहितम् , बहुभिः किं प्रयोजनमित्यर्थः ॥ कुसुमैनिहताः कथं व्यथामुपयान्तीति वृथैव मन्यसे । मणिमन्त्रपथातिवर्तिनां विषमेषां हि पुरोऽमृतायते ॥ २३ ॥ पुष्पाणि मे शरास्तैस्ताडिता व्यथा कथं यान्ति । न यान्तीत्यर्थः । इति वृथैवासलं मन्यसे । हिर्यस्मादर्थे । एषां कुसुमानां पुरोऽप्रे विषममृतायते। वरं विषम् ,न त्वेतानी- त्यर्थः । यतो मणिमन्त्राणां पन्थास्तमतिवर्तन्ते उल्लयन्ति । विषदोषहरणोपायैर्मणि- भिर्मन्त्रैर्वासाध्यत्वात् ॥ सनयैः समयैश्च विस्तरैर्वचसामित्यरुणस्मरं रतिः । स तु तत्करतोऽशुकाञ्चलं द्रुतमाकृष्य मदेन निर्ययौ ॥ २४ ॥ नयभयसंभृतैर्वाग्विस्तरै रतिः काममरुणद्रोद्धं प्रवृत्तासीत् । स कामः पुनस्तस्या रते: करतो हस्तादशुकाश्चल वस्त्रान्त तूर्ण मदेनाकृष्य निर्ययो । स तु तत्करत इति श्री ढोक्त्या स्मरप्रकाशितम् (3)॥ रतिप्रणयवाक्यकुलकम् ॥ विलोचनाम्भःसरितो व्यनक्ति सा मुखेन मीनापथानुबन्धिनीः । ह्रदेषु यासां प्रतिबिम्बिताश्चिरं व्रजन्ति सख्यो जलमानुषीलिपिम् ॥२१॥ मीनाङ्क कामः समुद्रश्च तत्पथमनुवनन्ति यान्ति । केन । मुखेनारम्भण, न त्ववसा- नेन । अन्या नद्यः समाप्त्या समुद्र यान्ति । सा विलोचनाम्भसोऽश्रुणः सरितो नदी- य॑नक्ति प्रकटयति । यासामचनदीना ह्रदेषु प्रतिविम्बिता जातप्रतिबिम्बाः सख्यो जल- मानुपीणां लिपि भङ्गिं स्पृशन्ति ॥ भुजंग तस्या विरहापचारितः प्रवर्धमानोऽभ्यधिकं मधावपि । त्वदाप्तिसंकल्पचमक्रियौषधैर्निशीथिनीनां श्वयथुर्विलुप्यते ॥ २६ ॥ भुजग कामुक, विरह एवापचारो विरुद्धाहारविहारादिसेवन तस्माद्धेतोर्मधावपि व. सन्तेऽपि प्रवर्धमानो वृद्धिं गच्छञ्श्वयथुद्धिर्गदभेदश्च त्वदाप्तये संकल्पा मनोरथास्तव मस्क्रिया चमत्कार एवौषधानि तैविलुप्यते निवार्यते । त्वामेव स्मरन्यास्तस्या निशा यातीत्यर्थः ॥

·१२ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १६७ ससौरभश्वासहृतैर्मधुव्रतैः स्मरोप्तहालाहलबीजबन्धुभिः । निपत्य तस्याः पुरतोऽश्रुसारणीभृतो हलोल्लेखरुजेव जन्यते ॥ २७ ॥ निपत्य पतित्वा मधुव्रतैर्धमरैस्तस्यास्त्वत्प्रियाया हलेन सीरेणोल्लेख उत्कर्षण तेन रुजा व्यथेव जन्यते । ससौरभाः सुगन्धयो ये श्वासास्तैर्हताः । तथा स्मरेणोप्त यद्धा. लाहलबीज तस्य बन्धुभिः सदृशैः । अश्रुणः सारणी कुल्या तां बिभर्ति । विरहेऽपि श्वासाना सौरभोक्तिनैसर्गिकगुणख्यापनार्था । सिक्ते हलोल्लिखिते च बीजोप्तिः ॥ कुचस्थले सा बिसकाण्डतन्तुभिर्विवृण्वती हारलतापरिग्रहम् । व्यनक्ति लब्धं मदनादवध्यतां धृतोपवीतामिव देहकन्दलीम् ॥२८॥ विरहतापशमनाय स्तनस्थले मृणालसूत्रैर्हारलताग्रहण विवृण्वती प्रकाशयन्ती सा भूयोऽपि त्वत्प्राप्त्याशया कामादवध्यतामहन्तव्यतां लब्धं देह एव तनुत्वात्कन्दली लता तां धृतोपवीता धृतयज्ञसूत्रामिव धत्ते । सापराधस्यापि ब्राह्मणस्य शास्त्रे वध्यत्वाभा. वश्रवणातू॥ अनल्पसंकल्पवशेन मन्यते दिशस्त्वदाकारकृतावगूहनाः । ततश्च सा तासु मुहुर्विमुग्धधीविमुञ्चतीर्ध्याकलुषे विलोचने ॥ २९ ॥ अनल्पा बहवो ये संकल्पास्त्वद्ध्यानानि तद्वशेन तत्संस्कारेण सा दिशस्त्वदाकारस्य भवच्छरीरस्य कृतमवगृहनमालिङ्गन याभिस्ता मन्यते । भावनाबलात्सर्वत्रैव त्वामेव पश्यतीत्यर्थः । ततः सत्यतया प्रतीते सा मुग्धा तासु दिक्षु स्त्रीत्वानायिकात्वव्यवहा. र्यासु विलोचने ईर्ष्याकलुषे विमुञ्चति क्षिपति । मन्नायकमेताः कथमालि गन्तीती- यौचित्यम् ॥ शशाककान्तोपलकुट्टिमेषु सा विभाति संक्रान्तवपुः प्रतिक्षपम् । रसातले कर्तुमिवोद्यता शशिच्छविच्छटासङ्गभयेन मजनम् ॥ ३० ॥ शशाङ्ककान्ताश्चन्द्रकान्ता ये उपला. पाषाणास्तन्मयेषु कुट्टिमेषु प्रतिक्षप रात्रौ रात्रौ सक्रान्तवपुः प्रतिबिम्बिता सा शशिच्छविच्छटाया ज्योत्स्नापालेस्ततो भयेन पाताले ब्रुडन कर्तुमिवोद्यता । पाताले चन्द्रस्य प्रवेशाभावात् । पाताले ब्रुडनात्तस्या ज्योत्नास्पर्शो दुःसह इत्याशय ॥ वियोगवत्याः शबले कुचस्थले सकज्जलप्रोच्छलदश्रुचक्रकैः । कथंचनोच्छासधुतेर्विभाव्यते निवेश्यमानाम्बुजिनीदलावलिः ॥ ३१ ॥ विरहतापशमनार्थे कुचस्थले सखीभिर्निवेश्यमाना नलिनीपत्रपतिस्ताभिरेव कथं. चन विभाव्यते विभक्ततया लक्ष्यते । यतः सकजलै साअनैः प्रोच्छलद्भिरश्रुचक्रक- श्वक्राकारैः कणैः शबले कल्माषे । कुतस्तर्हि विभाव्यत इत्याह-उच्छासैनिःश्वासैधुतेः ·१९८ काव्यमाला। कम्पात् । निःश्वासकृतकम्पस्याश्रुकणेष्वसंभवात् । निवेश्यमानेति वर्त सादृश्यप्रतिपादनार्थः । तस्य च फलमश्रुबिन्दूनां पृथुत्वख्यापनम् ॥ व्यनत्त्युपान्ते श्रवसोवलत्तनुः सकज्जलां सा नयनाम्बुपद्धतिम् । खका स्वसारं रविजेन निम्नगां पुरो विसृष्टामिव दूत्यसिद्धये ॥ १२ व्यथावशाच्छय्यायां वलन्ती तनुर्यस्याः श्रवसोः कर्णयोरुपान्ते साजना बाष्पपर्ष प्रकाशयति । अतः संभाव्यते-रविजेन यमेन दूत्यसिद्धये दूतत्वाय पूर्व विखर्क खका खसारं यमुनामिव । दूतश्च महतां निदेश कर्णे ब्रूते । 'दूलं तद्भावकमल इति कोशः ॥ स्तनाग्ररम्भादलडम्बरेषु सा पतद्भिरात्ताञ्जनमश्रुणः कणैः । यियासतां दूरमनङ्गशासनाल्लिखत्यसूनां पथि पट्टकानिव ॥ ३३ ॥ स्तनाग्रे रम्भादलानि तेषां डम्बरेष्वात्ताञ्जन सकजलं कृत्वा पतद्भिरचकणैर्हेतु- भिरसूनां प्राणानां पथि पकान्मार्ग निर्निरोध गमनाथै लेख्यानि लिखतीति । अन्त. र्भावितण्यर्थो वा लिखिः । यतः कामनिदेशाधियासतां यास्यन्तीत्याशङ्कयमानानाम् । श्वो मुमूर्षतीतिवदाशङ्काया सन् ॥ ततः किमन्यद्बहुनाधुनापि चेदुपैषि चातुर्यवशंवदैः पदैः । न जायते ते तदकीर्तिकल्मषप्ररोहकल्माषनिवेशनं यशः ।। ३४ ॥ बहुनाप्युक्तेन पूर्वोकादन्यत्किम् । सा म्रियत इति निश्चयः । चातुर्यस्य त्वराया वशंवदैः सत्वरैः पदैः कमैयदि त्वमुपैषि तत्तव यशोऽकीतिरेव कल्मष पापं तेन क- ल्माषं शबलं निवेशनमवस्थितिर्यस्य तन जायते न संपद्यते । तूर्ण यदि तत्समीपं ग. च्छसि तदा सा यदि जीवेदित्यर्थः । अकीर्तिकल्माषमिति वा द्वन्द्वः ॥ निपीय दूतीवदनात्तजन्मनः क्षणं श्रुतिभ्यामिव वाक्यविग्रुषः । जवाधुवानो दधतः पदात्पदं ययुः प्रियाणां नयनोच्चुलुम्प्यताम् ॥ ३५ ॥ दूतीपदनादात्तजन्मनो गृहीतोत्पत्तेः । वदनग्रहण साक्षाच्छ्रवणप्रतीत्यर्थम् । अन्यथा पारम्पर्येणापि श्रवणसंभावना स्यात् । वाक्यविप्रुषो वचनानि श्रुतिभ्या निपीय सानु- रागं श्रुत्वा पदादनन्तरं पद जवाददतस्तूर्ण कामन्तो युवानः प्रियाणां नयनाभ्यामुधु- लुम्प्यः पेयस्तद्भाव ययुः । प्रियासमीप तरुणा अगच्छनित्यर्थः । धातुपाठेऽपठितस्थापि चुलुम्पे: 'कास्यनेकाज्ग्रहणं चुलुम्प्यर्थम्' इति धातुत्वम् ॥ दूतीवाक्यकुलकम् ॥ अभंलिहोल्लोलकुले कुचेषु क्षिप्रं क्षिपत्यक्षतमौक्तिकालीः । बभूव वैमानिककामिनीनामयलतो हारलतानिवेशः ॥ ३१ ॥ विमानेन संचरन्ति वैमानिकाः । तेषा संबन्धिनीनां कामिनीनां कुचेष्वभ्रंलिहमाका- ·१२ सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । १९ शव्यापि यदुल्लोलकुल तरङ्गसमूहस्तस्मिन्नक्षता अविद्धा मौकिकपटीः क्षिपति सत्यय. नतो हारविषयं यत्नं विना हारलतानिवेशः स्थितिर्बभूव ।। इन्दौ सुदूरोच्छलदूमिमुक्तैर्मुक्ताफलैरात्तनवावगूहे । दक्षस्य कन्याश्धुकुपुः प्रसङ्गमाशङ्कय तस्येतरतारकाभिः ॥ ३७॥ वेगवशात्सुदूरमुच्छलन्त उत्तिष्ठन्तो ये अमिभङ्गास्तैरिन्दावात्तो गृहीतो नवोऽपूर्वोऽव- गृह आलिङ्गन तस्मिन्सतीतराभिस्तारकाभिः सह प्रसङ्ग सक्तिमाशङ्कय दक्षस्य कन्या रोहिण्यादयस्ताराथुकुपुः कोप चक्रुः । ऊर्मिवेगेन तारासमानि मुक्ताफलान्याकाशं प्रापु- रित्यर्थः ॥ तुङ्गोर्मिभङ्गेषु सुरषिलोकः प्रसङ्गतोऽप्यग्रमवाप्तवत्सु । आचान्तये प्रोद्धतसीधुशेषभयेन पस्पर्श न तत्पयांसि ॥ ३८ ॥ तुङ्गा ये ऊर्मिभङ्गा जलानि तेषु प्रसङ्गेनाप्यग्र प्राप्तेषु सत्खमृतमथने प्रोद्धृताच्छेषो यः सीधुर्मदिरा तद्भयेन देवर्षिगणः समुद्रस्य पयास्याचमनार्थ नास्पृशत् । जलानि सप्त- र्षिसमीप प्रापुरित्यर्थः ॥ छन्नेऽम्बरेऽनर्गलवीचिचक्रादुत्थाय मीनैर्मकरैरनेकैः । मौहूर्तिकानां प्रबभूव दृष्टिर्न राशिसंचारविनिश्चयेषु ॥ ३९ ॥ अनर्गल निनिरोध यद्वीचिचक्रं तत उत्थायानेकैनिर्मकरैर्जलजन्तुभिरम्बरे व्योनि छन्ने सति राशीनां यः संचारस्तस्य विनिश्चयास्तेषु मौहूर्तिकानां कालविदा दृष्टिन प्रबभूव पटुर्नासीत् । उदयाद्रावस्ताद्रौ नभोमध्ये च मकरमीनादिदर्शनाद्राशिसंचारामाजानन् । मीनमकरादयो राशयो हि मीनमकरादिसमाकारा ॥ दूरोच्छललोहितकांशुजालैरालम्बमाना नवमङ्गरागम् । खे सौम्यकाव्याङ्गिरसादयोऽपि न कस्य भौमभ्रममेव चक्रुः ॥ ४० ॥ खे नभसि दूरमुच्छलन्तो ये लोहितकाः पद्मरागमणयस्तेषामंशुजालैनवमङ्गेषु रागमा- लम्बमाना गृह्णन्तः काव्यसौम्यागिरसादयः शुक्रबुधजीवादयोऽपि भौम इति भ्रमं कस्य न चक्रुः । भौमोऽपि रक्तवर्ण । शुक्रादयोऽपि पद्मरागरश्मियोगवशाद्रताः संपन्नाः । अतो भौमभ्रान्तिर्जाता । अपिशब्दः शुक्रादीनां शुभ्रत्वगुणातिशयेन भौमात्तेषां भेदप्र. तिपादकः॥ अन्तःशयानाच्युतनाभिपद्मगन्धानुसंधि दिवि तन्वतीषु । संत्यज्य संतानकवीरुधोऽपि वीचीषु नाकभ्रमरा निषेदुः ॥ ११ ॥ संतानकलता अपि त्यक्त्वा लहरीषु वर्गभ्रमरा निषेदुनिषण्णाः । यतः, अन्तःशयान: समुद्रशाय्यच्युतो हरिस्तस्य नाभिपद्म तस्य गन्धस्तस्यानुसंधानं प्रसरणमाकाशे वि. खारयन्तीषु ॥

·काव्यमाला। पत्यौ चिरागृह्णति वाहिनीनां प्रस्थानलीलामधिनाकवीथि । कल्लोलवात्यामुखरान्तरालाः शङ्खाः शुभायेव पुरो विनेदुः ॥११ वाहिनीना नदीना पत्या समुदेऽधिनाकवीथि वर्गमार्गे चिरात्प्रस्थानलीको सति कल्लोलवात्याभिलहरीवातवातैर्मुखरमन्तराल मध्य येषां ते शहाः पुरोऽने शब्दमकुर्वन् । अतः संभाव्यते-शुभायेव मङ्गलार्थमिव । वाहिनीनां पत्यौ च प्रतिष्ठमाने शुभार्थ शङ्खशब्दः कियते ॥ निद्राणनारायणकेलितल्पप्रान्तस्थदीपोज्ज्वलमल्लिकानाम् । तरङ्गदण्डा लिपिमौर्ववह्निज्वालाजटालाग्रत्याधिजग्मुः ॥ ४३ ॥ और्ववहिर्वडवामिस्तस्य ज्वालास्ताभिर्जटालमाकीर्णमग्र यस्य तद्भावेन निद्राणः समुद्रमध्ये शयानो यो नारायणस्तस्य केलितल्प लीलाशय्या तस्य प्रान्तका समीपवर्तिन्यो दीपोज्ज्वला या मल्लिका दीपिकादण्डिकास्तासां लिपि भगिमधिजग्मुः प्राप्ताः । तथा समुद्रक्षोभोऽभवद्यथा वडवाग्निज्वालावलिता अपि लहयों दृष्टा इत्ययः । पीनत्वदादिगुणोऽध्यशायि तथा निकामोच्छलितैस्तरङ्गैः । तेभ्यो यथा वारिगजाः सुदूरमालानदण्डभ्रमतोऽपसनुः ॥ १४ ॥ निकाममुच्छलितैरुत्पतितस्तरङ्गलहरीभिः पीनत्वं परिणाहो देर्यमायामस्तदादि- गुणस्तथाध्यशायि प्राप्त', वारिगजा जलहस्तिनस्तेभ्यस्तरङ्गेभ्यो यथापसउर्दूरे नेशुः । कुतः । आलानदण्डो हस्तिबन्धनस्तम्भ इति भ्रमो भ्रान्तिस्ततः ॥ दूरोजिहानौर्वशिखाविलीनप्रौढेन्दुबिम्बप्रसृतामृतौघैः । आपूर्यमाणोऽथ सुधोदधित्वमवाप तूर्ण लवणार्णवोऽपि ॥ ४५ ॥ दूरमुजिहान ऊर्व गच्छन्य और्वो वाडवस्तस्य शिखाभिर्खालाभिर्विलीनो विग• लितः प्रौढः पूर्णो य इन्दुविम्बस्तस्मात्प्रमृताः पतिता येऽमृतोपास्तैरापूर्यमाण भा. भ्रियमाणो लवणार्णवः क्षारसमुद्रोऽपि सुधार्णवत्व क्षीरसमुद्रत्वमाप प्राप्तः । तथा छ हरीवेगवशावडवानिदूरमुदतिष्टद्यथा तत्तापवशाद्विलीनस्य चन्द्रस्यामृतपूरैः समुद्रः । रित इत्यर्थः ॥ तटीरजोभिलहरीसमीरधुतैः पयोभिश्च सवाडवोल्कैः। आलिङ्गयमाने गगने चिरेण जज्ञे महाभूतसमाजतन्त्रम् ॥ ४६ ॥ लहरीसमीरेण धुतैरुत्थापितस्वटीरजोभिडिवज्वालासहितैः पयोभिश्च गगने आः लिङ्गयमाने व्याप्यमाने सति महाभूतानां पृथिव्यादीनां समाजः समूह एकत्रावस्थान तत्तन्त्र चिरेण जज्ञे जातम् । समाजतन्त्रं च सौगतप्रसिद्ध गीतवादोपयोगीति के शेन प्रकाशितम् ॥

·No text on this page.

·१७२ काव्यमाला। लहरीभरेणान्दोलितानां क्षुभितानां विठुमाणां प्रवालाना ते किरणाः येषां किरणानां प्रणयात्संपर्काबलहस्तिनां मुखे सहजः सिन्दूरपूरोऽभूत् । जलहस्तिमुखे सिन्दूरः संभावित इत्यर्थः । आन्दोलिधातुलौकिकः ॥ तीरप्ररोहद्धनसारवल्लिप्लोषोद्भवं सौरभमौर्ववहः । संस्कारसिद्धयै कबरीभराणां सिषेविरे खेचरचन्द्रमुख्यः ॥ ५९ और्ववढेहेंतोस्तीरप्ररोहद्धनसारप्लोषस्तटजायमानकर्पूरलतादाहस्तस्मादुद्भवो यस्य तत्सौरभं खेचराणां देवाना चन्द्रमुख्यो नायिकाः सिषेविरे । गर्भस्थविश्वंभरनाभिपद्मसद्मप्रसक्तेश्चतुराननस्य । तमीकुटुम्बप्रतिबिम्बभङ्गया विगाह्यमानो रथराजहंसैः ५४ ॥ क्रुध्यन्निवागस्त्यनिवासदानाड्यां ताडयन्नुच्चतरङ्गदण्डैः । सौहार्दमासाद्य विभाभिरिन्दोरित्थं प्रचुक्षोभ सरिद्भुजंगः॥१५॥ गर्भस्थोऽभ्यन्तरवर्ती यो विश्वभरो हरिस्तस्य नाभिपद्म तत्र प्रसक्तिनिवासो बस तस्य चतुराननस्य ब्रह्मणो रथराजहसैविगाह्यमानः । कया। तमीकुटुम्बश्चन्द्रस्तस्य प्रति बिम्बानि तेषां भगिलिपिस्तया । तथोच्चा ये तरङ्गदण्डास्तैा ताडयन् । अतः व्यते--अगस्त्य निवासदानादाश्रयदानात्क्रुध्यन्कुप्यन्निव । अगस्त्येन समुद्रः पीतः, ऽगस्त्येन समुद्रस्य विरोधः ॥ समुद्रक्षोभकुलकम् ॥ सक्तप्राच्याब्धिवलागिरितगररजोविश्रमेणेव शुभ्रा बिभ्राणाः सान्द्रमङ्गेष्विव विरहवतीवक्त्रलुप्तस्मितौघम् । श्लिष्टा निर्मोकपट्टोर्मिभिरुदयगुहापन्नगानामिवेन्दो- र्भासो हासायमाना रजनिमृगदृशः सन्तु तान्तिच्छिदे वः॥१६ इन्दो सश्चन्द्ररदमयस्तान्तिच्छिदे ग्लानिनिवारणाय सन्तु । तान्तिच्छेदोषि श्चन्द्ररश्मीनामुचिता । रजनिरेव मृगहकामिनी तस्या हासायमानाः । उपम क्षेयम् । अतः सभाव्यते-प्राच्या पूर्वस्या योऽब्धिः समुद्रस्तस्य वेलागिरिखत्र तगराम पुष्पविशेषास्तेषां रजः पराग । सक्त यद्रजस्तस्य विभ्रमेण प्रसरणेनेव शुभ्राः । पूर्वान द्रादेव हि चन्द्रस्योदयो भवति । तथा विरहिणीना वक्त्रेभ्यो लप्तश्छिन्नो यः लिवी हासोल्लासस्तमङ्गेषु सान्द्र निबिड मम वित्राणा इव । तथोदयः पूर्वपर्वतस्वस बुझाड पन्नगानां सर्पाणां निमोकपट्टास्त्वच एवोर्मयस्ताभिः श्लिष्टा आलिङ्गिता इव पार्न शुश्रव परागादिकृत सभाव्यते । व्यभिचाराभावात् । वक्त्रस्य स्मितविशेषण मिति 'वर्ग' इति पाठः साधुः । अथवा सद्य एव स्मितलोपयोतनार्थ वक्त्रग्रहणम् । सद्यः संकोचनेच्छामृदितकमलिनीखण्डनालप्रकाण्ड- द्राधीयःकण्टकारप्रकटघटनयेवोन्मिषद्रतधाराः। - -

·No text on this page.

·१७४ काव्यमाला। दर्श दर्श निषङ्गादिव दिवसकृतः कान्ततत्स्यन्दनाश्व- श्रेणीकान्त्यंशमङ्गे शिशुशशकलया संततं यद्विति । प्राच्याः सीमन्तमुक्तामणिरिव कविभिः स्वैरमुत्प्रेक्ष्यमाणं खाच्छन्द्येनैन्दवं तद्विदलयतु विपन्मण्डलं मण्डलं वः ॥१० तदैन्दव चन्द्रसंबन्धि बिम्ब विपन्मण्डलमापत्समूहं विदलयतु नाशयतात् । पूर्वदिशः सीमन्ते केशेषु मुक्तामणिरयमिति कविभिः संभाव्यमानम् । मावास्यायां रविमण्डलप्रवेशात्कान्तः संक्रान्तो यस्तत्स्यन्दनाश्वश्रेणीकान्त्यंशो वाजिप्रभालेशस्तमिवाङ्गे वहति । कया। शिशुशशकलया बालाङ्कमृगव्याजेन ॥ मध्ये रन्ध्रायमाणप्रविसृतहरिण द्योरभिद्योतयद्य- न्मुक्तामञ्जीररीतिं दिशति मृगदृशां शोभया लोभमक्ष्णोः । तद्विम्बं पार्श्वरोहहगणगुणितायत्नरत्नोपचारं ताराणामीशितुर्वो निभृतमभिमतावाप्तये बोभवीतु ॥ ६१ ॥ . तत्ताराणामीशितुर्नाथस्य बिम्बमभिमताप्तयेऽभीष्टलाभाय बोभवीत्वत्यर्थं भवतु । यत्स्त्रीणामणो. शोभया लोभ दिशति । यतो द्योर्दिवो नायिकात्वेन व्यवहार्याया मुक्का- मयं यन्मीरं तस्य रीतिं शोभामभिद्योतयत् । यतो मध्ये रन्ध्रायमाण श्यामच्छिाक- दाचरन्प्रविमृतो हरिणो यस्य । तथा पार्श्वे निकटे रोहन्यो ग्रहगणस्तेन गुणितः कृतोऽय. त्नेन रत्नोपचारो रत्नपरिकरत्व यस्य । मञ्जीरं ह्यन्त शून्य परिकररत्न च भवति ।बो- भवीविति भवतेर्यडन्तस्य लोटि रूपम् ॥ पूर्वक्ष्माभृन्निकुञ्जभ्रमणपरिणतानर्गलापूर्वदूर्वा- सच्छायं लाञ्छनं तत्कुमुदकुलपतेनिर्वृतिं नो घिनोतु । रात्रिश्वश्रान्तसक्ताञ्जननयनजलोत्पीडतो गण्डलेखा यत्कान्त्येवोच्छलन्त्या विरहिमृगहशां श्यामतामामुवन्ति ॥ २॥ पूर्वमाभृत उदयाद्रेय निकुआ गह्वराणि तेषु भ्रमणं तेन परिणता संकान्तानर्ग- लापूर्वा या दूर्वा शतपर्विका तस्याः सच्छाय समानम् । उपमोपक्रमोत्प्रेक्षेयम् । तत्क: मुदकुलपतेश्चन्द्रस्य लाञ्छनं कलको निर्धति सुख धिनोतु वर्धयतु । रात्रिष्वप्रान्तं कृत्वा सक्ताअनः साञ्जनो यो नयनजलोत्पीडो बाष्पभरस्ततो विरहिणीनां गण्डलेखाः श्यामतामाप्नुवन्ति । अतः संभाव्यते-उच्छलन्या स्फुरन्त्या यत्कान्त्येव कलाशो- भयेव ॥ तच्चान्द्रं लक्ष्म लक्ष्मी चिरमुपचिनुतादग्रतो वल्गमानं मध्ये बिम्बं कुटुम्बं लटभचटुलदृक्केशपाशप्रथानाम् ।

·No text on this page.

·काव्यमाला। कृलात सुकुमार यहण्डं तस्य गर्भ मित्त्वा जायमानः। तथा विळे पासते कृतौ पुलककम्पौ तन्वन् । तथाक्षीणा बलवन्तो ये पक्षाः पत्राणि तेराकाशमध्यं गच्छन् ॥ और्वामिद्योतशेषं दधदिव जलधेरुजिहानोऽशुभं वः संध्यारागानुबन्धारुणरुचिरचिराद्रात्रिराजस्तृणेदु । अभ्यङ्गाद्यत्प्रभाणामसमपरिणमच्छोणिमानो मुहूर्त वर्तन्ते कैरविण्योऽप्यखिलकमलिनीमण्डलस्पर्धयेव ॥११॥ जलधेरुजिहान उदयत्रतः संघ रात्रिराजश्चन्द्रोऽशुभं तृणेढ हिनस्तु । अतः संभाव्यते-और्वामेोतस्तस्य शेष दिव । [अथवा] जलनिधेरुजिहान इत्यौर्वाग्मियोतशेषधारणे हेतुः । समुद्रमध्ये ग्वाडवज्वालाव्याप्त आसीदतः शेषवचनम् । 'लेशम्' इति वा पाठः । यस भ्यङ्गादसमः परिणमन्संकामञ्शोणिमा रक्तवं यासां ताः कैरविण्योऽपि सकलं मलिनीमण्डलं तत्स्पर्धयेव वर्तन्ते । रक्तलात्कुमुदानि पद्मिनीसमानि भवन्तीत्यर्थः । कंदर्पस्येव शाणोपलफलकमिषूशाततामाशु नेतुं तद्धर्षश्यामिकाभं वहदुदरपथे विभ्रमं लाञ्छनस्य । फेनावर्तायमानं गगनजलनिधेरन्तरालेऽसकृद्वो व्यञ्जन्बिम्बं कदम्बं दिशतु कुमुदिनीजीवबन्धुः सुखानाम् ॥९॥ कुमुदिनीनां जीवबन्धुः प्राणनाथ इन्दुः सुखानां कदम्ब समूहमसकृदिशतु । । कुर्वन् । गगनमेव विशाललाजलनिधिस्तस्याभ्यन्तरे फेनयुक्तो य आवर्तस्तत्तुल्यं विन व्यञ्जन् । संभाव्यते-कदर्पस्य शाणोपलफलकमिव घर्षणाश्मपमिव । किं कर्तुम् । इशराञ्शाततां तैक्ष्ण्यं नेतुम् । वस्तुतश्चन्द्रस्य स्मरोपकर्तृत्वात् । यतो लाइनल विभ्रमं कलङ्कस्य टई तदर्षश्यामिकाभं शरघर्षसक्तश्यामिकासदृशम्, उदरपथे मध्यभागे,, दधत् ॥ गङ्गामप्येष लीलोज्झितचरयमुनावारिपूरः किमकों निर्मुश्चत्यद्य यस्मिन्प्रतिपदि विशदं मण्डलादुजिहाने । लोकोऽनल्पान्विकल्पानिति वहति पतियोमिनीनां स विनं नेयाद्वः शान्तिमाविर्भवदसमशरक्रीडितोपक्रमेषु ॥१८॥ स यामिनीनां पतिश्चन्द्र आविर्भवप्रसन्नः संपद्यमानो योऽसमशरः कामखल क्रीडितानि क्रीडास्तेषामुपक्रमा आरम्भास्तेषु विघ्नं वः शान्ति नेयात् । वामिनीया पतिरिति रतलीलाविनशमनानुगुणमभिधानम् । लील्या हेलयोजिमतचरो ·中华 ·१७८ काव्यमाला। द्विजानां नक्षत्राणां राजा योऽनुदिनं सदैव वारुण्याः पश्चिमदिशः सो मयते गच्छति । तथा द्राधीयो दीर्घतरं मण्डलानं यस्य सः। यस्तमसि नाशस्तत्रोद्यममुदयं प्रथयति धत्ते । तथा हरिणेन मृगेणाध्यास्यमान आश्रितो.पा. नामायासतत्रं संकोचं दिशति । स शिशिरकिरणश्चित्रं चारित्रमाश्चर्यवस्ति ऽशस्तेरप्राशस्त्यस्य च्छिदे वारणाय स्वात् । अपिशब्दो विरोधद्योतकः । द्विजानी सद्राह्मणो वारुण्या मदिरायाः सामयते । तथा दापीयान्मण्डलामः खगो बल असिध्वंसे खड्गनाशे तमुद्यम प्रथयते । तथा हरिणा विष्णुनाध्यास्थमानो य: लक्ष्भ्या आयासतनं क्लेशं दिशतीति विरोधः॥ बालालीलागवाक्षोदरपथविसरभूपधूमप्रबन्ध- व्याजादालिङ्गयमानाकृतिरिव निशया मूर्तियत्यानुरक्तेः । निर्यन्नीरन्ध्रधर्मोदककणसचिवेन्दीरबिन्दुः स शश्व- द्रातिप्राणेश्वरो वो वितरतु विततानन्दसंदोहमैत्रीम् ॥ ७२ ॥' बालानां लीलागवाक्षः क्रीडाप्रप्रीवस्तस्योदरपथस्तस्माद्विसरनिर्गच्छन्यो धूपधू प्रबन्धोऽनुबन्धस्तयाजादनुरकेरनुरागाद्धेतोर्निशयालिङ्गयमानाकृतिः परिरब्य इव, अत एव निर्यन्तो नीरन्ध्रा अनन्तरा धर्मोदककणसचिवा धर्मजलसदृशा इन्दीरविन वोऽवश्यायजलकणा यस्य स रात्रिप्राणेश्वरश्चन्द्रो विततो य आनन्दसंदोहवस मैत्री रिचय वितरतु दद्यात् ॥ निर्यान्तीनामवाप्तुं रहसि रतिरसावाप्तये मुक्तशर्क प्रेयःसंकेतकेलिप्रमदवनलतामण्डपं कामिनीनाम् । तत्र प्रत्यङ्गमित्थं वपुषि समपुषन्सान्द्ररोमाञ्चराशी- नाशीर्वादैः शशाङ्काभ्युदयनसमयोपक्रमैर्वृद्धवध्वः ॥ ७३ ॥ रतिरसस्य शृङ्गाररसस्यावाप्तये प्राप्यर्थ तत्र कैलासशैले रहसि विजने प्रेयसां प्रियत:- मानो संकेतो यत्र तत्केलिप्रमदवन क्रीडोद्यानं तत्र लतामण्डपमवाप्तुं खगृहानिर्यान्तीना, निर्गच्छन्तीनां कामिनीनां प्रत्यङ्गमङ्गेऽङ्गे सान्द्रा ये रोमाञ्चराशयो रोमाचपुजाखान्य वध्वः समपुषन्नवर्धयन् । कैः । शशाङ्कस्याभ्युदयनसमय उदयकालस्तदुपक्रमैसन्मूलेर शीर्वादै. । शृङ्गारध्यानजातो रोमाञ्चः कार्यसिद्धिफलेनाशीर्वादेन पोषित इत्यर्थः चन्द्राशीर्वादकुलकम् ॥ गगनमहीरुहसितकुसुमं जयति स रजनिभुजंगः । मधुकरनिकरविलासमयं प्रथयति यस्य कुरङ्गः ॥ ७४ ॥ गगनमेव महील्हो वक्षस्तस्य श्वेतपुष्पम् । वर्णसंनिवेशभूषकत्वेन रूपणम् । स रजत निभुजंगश्चन्द्रो जयति । यस्य चन्द्रपुष्पस्यायं कुरको मधुकरनिकरविलासं अमरसमूह 4- ·AL ·AN दप्यूर्व विकिरति क्षिपति । चन्द्रोदये समुद्रस्य क्षोभोत्पत्तेः । किरतिरन्त वितम्पयों १८. यो ललनाजनमानतरोः परशुः प्रकृतिनिशातः । तस्य नमामो धाम विधोरधिगतमहिम निशातः।। ललनानां संबन्धी यो मानः स एव दुश्छेवत्वात्तवृक्षतस्य यश्चन्द्रः खभावतीक्ष्णः परशुः कुठारविशेषो भवति । छेदक इत्यर्थः । निशातो धिगतः प्राप्तो महिमा येन तस्य विधोर्धाम चान्द्र तेजो नमामः प्रणमामः बन्धो सकलचकोरदृशां रजनिकराय नमस्ते । मा त्वा द्राक्षम कदापि विधो झगिति कृतायनमस्ते ॥८॥ सकलानां चकोरदृशां रामाणां बन्धो । ऋगारोद्दीपकत्वात् । चन्द्रस न्धुत्वोफेरौचित्यम् । तेषां ज्योत्स्नापायित्वात् । ते तुभ्यं रजनिकराय नमः। झगिति तूर्णमेवास्तेऽस्तपर्वते कृतायनं कृतगमनं कदापि मा माश्म मा द्राक्ष्मेति दृशेर्मास्मयोगेन लुडि रूपम् ॥ कस्य च दिशति न नाम मुदं विधुरुडुकुलपरिवारः। विकिरति यो जलधेर्गगनादपि सहसोपरि बारः॥८॥ उडुकुलं तारकागणः परिवारः परिच्छदो यस्य स विधुश्चन्द्रः कस्य न मुर्द सर्वस्यैव प्रीतिं ददातीत्यर्थः । यो विधुर्जलधेर्वारः समुद्रस्य जलानि . व्याख्येयः ॥ विजयन्ते तव तुहिनरुचे किरणा गुरुमहिमानः। यूनां कचन यदभ्युदये रोहति हृदि नहि मानः ॥ ४ ॥ हे तुहिनरुचे हिमकर, गुरुमहिमा येषां ते तव किरणा विजयन्ते। येषांकि भ्युदये सति यूनां हृदि मानो न रोहति न जायते । चन्द्रोदयस्य काम अभिषिश्चतु सा वपुरसकृत्तावककान्तिनदी नः । आस्थां यत्र दधन्मदनः क्वचिदपि भवति न दीनः ॥ ८५ ।। तावकी लत्संबन्धिनी या कान्तिः सैवाविच्छिन्नत्वानदी नोऽस्माकं वपुरमिनिया यत्र त्वत्कान्तावास्थामाशां दधन्मदनो दीनः कचिदप्यजय्येऽपि न भवति । जयतीत्यर्थः॥ इत्थं नृत्यन्मधुरगिरो दृशि निहितामृतबिन्दुम् । अधिगतदयिततया वनितास्तुष्टास्तुष्टुवुरिन्दुम् ॥ ८६ ॥ अधिगतः प्राप्तो दयितः प्रियो येन तद्भावेन तुष्टः।अत एव नृत्यन्ती स्फुरन्ती रानन्दकारिणी गीर्यासां ता वनिता इन्दु चन्द्रं तुष्टुवरस्तौषुः । दृशि दृशौ लिहिता ·२ सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । ता अमृतबिन्दवः सुधाकणा बेन । चन्द्रं दृष्टामृतवव हथ इत्यर्थः । चन्द्रबाटु- मत्कार्यसिद्धचै तब हन्त यान्त्या मार्गे पुरोऽभूत्परुषः समीरः । यद्ाहतेऽयं ललितालकत्वं पर्यतबन्धः कबरीनिवेशः ॥ १७ ॥ हन्त कष्टे । मम कार्ये रमणानयनलक्षण प्रयोजनं तस्य सिद्धिः साधन तदर्थ यान्या च्छन्सास्तव मार्गे पुरोऽग्रे समीरो वायुः परुषो दुःसहोऽभूत् । शैत्यात्कामजननाच । यस्तः शिथिलो बन्धो यस्य स कबरीनिवेशः केशवेशाभोगो ललिता विप्रकीर्णा अलका यस्य तद्भाव गाहते सेवते । अत्र कान्तानयनार्थ विसृष्टया दुत्या खय कृतस्य नेगूढस्य सतः कान्तोपभोगस्य प्रतिभेदः खामिन्या कबरीवन्धशैथिल्यकथनद्वारेण कृतः । एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् ।। संस्पृश्य तं दुश्चरितैकचञ्चु सखि त्वया किं विहितोऽवगाहः । आणि गात्राणि तवासते यद्धत्से च यन्निस्तिलकं ललाटम् ॥ ८॥ दुश्चरितेन दुष्टवृत्तेनैकं चक्षु वित्त तं मद्भर्तारं संस्पृश्य त्वयावगाहः मानं किं कृतः । अथ दूत्युपभोगाख्यदुश्चरितकारी त्वया सस्पृष्ट । तथा गात्राण्याण्यिासते, त्व ललाटं निखिलकं नष्टविशेषक धत्से यच्च धारयसि । अहाना स्वेदाईत्वेन निस्तिलकत्वेन च प्र- तिभेदः ॥ केन क्रमेण स्विदथाद्वितीया तेनाधिकं सुन्दरि भायिताभूः । यच्छाम्यति व्याकुलितेक्षणाया नाद्यापि ते कम्पकलानुबन्धः ।। ८९॥ अथेसाक्षेपे । खिद्विनर्के । सुन्दरीति प्रकृतानुगुणमामन्त्रणम् । अद्वितीयैकाकिनी त्वं केन क्रमेण खिद्भायिता भय प्रापिताभू । भयाकुलिते ईक्षणे यस्यास्ते कम्पस भयजातस्य कला भगिस्तदनुबन्धो नाद्यापि शाम्यति निवर्तते । केन क्रमेण कस्य भी. षणस्य रूपग्रहणेनेत्यर्थः ॥ स एव कस्तूरिकपङ्कजन्मा दोषं ध्रुवं ते व्यषिताङ्गरागः । बिर्षि यत्सौरभसङ्गिभृङ्गदशवणैर्भगुरमङ्गमङ्गम् ॥१०॥ कस्तूरिकपात्कस्तूरीकर्दमाजन्म यस्य सोऽङ्गरागो नूनं ते दोषमनर्थमकरोत् । * सौरमेण हेतुना सङ्गिन. सक्ता ये भृङ्गास्तद्दशत्रणैर्भङ्गुर साभिघातमङ्गमग यद्विभर्षि । पूर्वश्लोके सुन्दरीत्वेन त्वमुपभुकेति सूचितम् । इह तु त्वमिहैव तदुपभोग संकलय्य गतेति कस्तूर्यगरागप्रत्युक्त्या सूचितम् ।। अनत्ययं शैत्यमुपेत्य सत्यमबाधत त्वां सखि गन्धवाहः । अद्यापि यत्ते विवलत्यभमरोमाञ्चसंचारसखं शरीरम् ॥११॥ अनत्ययं दुर्वारं शैवं शीतता शिवतां च प्राप्य त्वां गन्धवहो वायुरबाधत बाधित.

·काव्यमाला । . 14 वान् । अभमास्तुजा ये रोमाश्चाः शीतकृताः कामकृताच तेषां संचारस से शरीरमद्यापि यद्विवलति कम्पते । अत्र परोमाषाभ्यां प्रतिभेदः । नखानखि प्रस्तुत आस्त तस्य केनापि साकं किमु संग्रहारः। यद्वारणार्थ सहसा विशन्ती त्वं तनखोल्लेखपथं गतासि ॥ ९१ किमु वितर्के । तस्य नखानखि संप्रहारो द्वन्द्वयुद्ध केनापि साकं प्रस्तुत किमु भास्ताभूत् । यस्य नखानखियुद्धस्य वारणार्थे सहसा निर्विमर्श विशन्त नखैरुल्लेखः पाटन तत्पथं गतासि । बहुव्रीहि समासात्मकं तृतीयार्थवृत्तीजन्तं त्यव्ययम् ॥ दूतीस्तदानीं दयितोपभोगलक्ष्माकुलाङ्गीरपलप्य कोपम् । स्वभ्रूलतावक्रिममार्गशिष्यैरित्थं तरुण्यो वचनैरधुन्वन् ॥ ९३ ॥ कान्तोपभोगजनित दूतीषु कोपमपलप्य नित्य तरुण्यो दूतीरधुन्वनकम्पयन् । खभ्रूलतानां वक्रिममार्गे वक्रत्वे शिष्यैः । वरित्यर्थः । वचनैर्निजभ्रूलतागतं शिक्षितमिति शिष्यपदम् । दयितस्योपभोगस्तस्य लक्ष्माणि नखक्षतादीनि तैराकुला अत्र प्रियोपभोगस्य दूतीकृतस्य लुलितालकायुक्त्या प्रतिभेदादुद्भेदालंकारः । माय केष्वनभिधेयत्वेन व्यङ्गयस्याप्युद्भेदस्य चरमश्लोकवाच्यसिद्धयङ्गत्वेन ध्वनिः ॥ तीवाक्यकुलकम् ॥ इत्थं मान्मथसंप्रदायगुरुणा यूनां हिमज्योतिषा न्यस्यानभ्रनभोनकुन्तलतले नक्षत्रपुष्पाञ्जलिम् । अन्वग्राहि विभावरी मुकुलिताम्भोजेक्षणा छिन्दता बन्धं कैरवमण्डलस्य दधतः पादग्रहव्यग्रताम् ॥ ९४ ॥ अनभ्र यन्नभोग तदेव श्यामत्वात्कुन्तलाः केशास्तेषां तले नक्षत्राण्येव वर्णसलिये शाभ्यां पुष्पाञ्जलिस्त न्यस्य निवाय हिमज्योतिषा चन्द्रेण विभावरी रात्रिरन्वप्राण गृहीता । ज्योत्स्नया प्रसाद नीता । यूना मान्मथसप्रदाये कामपारम्पर्योपदेशे शकेन । तथा पादानां रश्मीनां ग्रहे ग्रहणे व्यग्रतां दधतः कुमुदकुलस्य बन्ध छिन्दता वारयता। मुकुलितमम्भोजेक्षणं यस्या रात्रेः । अथ च संप्रदायगुरुणा श्चिदनुग्राह्याया मस्तके पुष्पाञ्जलिं न्यस्य तदीयसब्रह्मचारिवर्गस्य गृहीताचा संसारबन्धच्छेदपूर्व समाहितत्वेन संकुचितनेत्रा सानुगृह्यते । हिमज्योतिषसाचा: गुणम् ॥ दूरं सीकरधोरणीरिव किरचारावतारात्मना भर्गप्लुष्टमनोभवोद्धृतिधिया चन्द्रेण गाङ्गं पयः। - ·१२ सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । शके भूमितले व्यसार्यत घनज्योत्साछलादन्वभू- यत्कान्तागृहधूपधूमलहरीयोगात्प्रयागश्रियम् ॥९५ ॥ अहमिति शङ्के-भर्गेण हरेण प्लुटो दग्धो यो मनोभव. कामस्तस्योदृतिरुवरणं त. दुध्या हेतुभूतया चन्द्रेण का धनज्योत्स्नायाइछलागाइ पयो भूमितले व्यकीयंतावता रितम् । ताराणामवतारः प्रकाशन तस्यात्मना रूपेण सीकरधोरणीः कणपतीरिव किरत् । यदापयः कान्तागृहेषु योधूपधूमस्तद्योगात्प्रयागश्रियमन्वभूत्।प्रयागो गङ्गायमुनासंगमः। अथ च प्लुष्टशब्दोऽधोगतोपलक्षणार्थ. । अधोगतश्च गङ्गाजलेनास्थिस्पर्शद्वारेणोद्रियते ॥ वातक्षिप्ते सविधलतिकापल्लवेऽप्यात्तशङ्का संतन्वन्त्यो निभृतचकितं लोचनाकुञ्चनानि । संकेतोा तमसि तरुणे भीरुभावकभाजो- ऽप्येकाकिन्यः क्व न युवतयस्तस्थिरे वल्लभेभ्यः ॥ ९ ॥ सविधलतिकानां पल्लवेऽपि वातक्षिप्ते वायुकम्पिते सत्यात्ता गृहीता शङ्का 'पश्येत्क. श्चित्' इति बुद्धिर्याभिस्ता. । अत एव निभृत चकित च कृला लोचनाकुचनानि दृष्टि- मीलनानि तन्वन्स. कुर्वन्यो युवतयस्तमसि तरुणे सति सकेन भूमी क्लमेन्यः क न त. स्थिरे । खात्मान प्रकाशयामासुः । भीरुभावकभाजो भीता अप्येकाकिन्यः केवलाः । प्रतिभेदभयात् । 'प्रकाशनस्थेय-' इति तिष्टतरात्मनेपदम् । 'सायद म्या-' इति वल्लभशब्दाचतुर्थी ॥ त्यक्त्वासंध्याभ्ररक्तांशुकमथ विधृतध्वान्तकस्तूरिकाम्भ:- संभारालेपकेली वपुपि धृतवती चन्द्रिकाचीनचेलम् । द्यौः सद्यो नूतनोद्यद्विचकिलकलिकाकारनक्षत्रमाला- मालिन्याकल्पलीलामिव चिरमचिनोद्दर्पणाभेन्दुबिम्बम् ॥ ९७ ॥ संध्याश्रमेव रकाशुक रक्तवस्त्र परिहृत्य शरीरे चन्द्रिकैव चीनचेल चीनवस्त्र धृतवती परिहितवती । ध्वान्तमेव कस्तूरिकाम्भ समारस्तेनालेपकेलिरङ्गरागलीला विवृता येन । नूतनं नव कृत्वोद्यन्त कृतोदया विचकिलकलिकाकारा विच किलमुकुलसमा नक्षत्रमाला मलति धारयति । एवविधा द्यौ. स्त्रीत्वान्नायिकात्वेन व्यवहार्या आकल्पलीला वेषशो- भामिवाचिनोदधारयत् । दर्पणाभो मुकुरसम इन्दुबिम्बो यत्र, एव कृत्वा । एतेन वक्ष्यमाणार्थोपक्षेप इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेत. श्रीराजानकवि श्रवर्तसूनोर्महाकवि- राजराजानकश्रीमसकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये चन्द्रवर्णन नाम द्वादशः सर्ग. ।

·प्रयोदशः छ अथ संभ्रमं नयनसंवननप्रथमौषधाय मदनाध्वजु सुरलोककोकनदपत्रदृशः परिकर्मनर्मविषये विदधुः ॥१ नयनसंवनने दृष्टिवशीकरणे प्रथमाय प्रधानायौषधाय परिकर्म वेषखदेर विधानाय सुरलोके नाके याः कोकनदपत्रदशः पद्माक्ष्यः संभ्रमं चक्रुः । यता, जुषः काममार्गसेविन्यः ॥ अथ काचिदङ्गपथमाच्छुरय सृणेन काश्चनसवर्णतनुः । स्फटिकाश्मचन्दनविलेपनवत्स मनाग्विशेषमपुषन्न विधिः ॥ काश्चनस्य सवर्णा समानवर्णा गौरी तनुर्यस्याः सा काचन घुसणेन च्छुरयद्विलिप्तवती स विधिः कुड्डमवर्णायां तनौ कुङ्कुमरागलक्षणो विशेषः परमानं व्यत् । किंवत् । स्फटिकाश्मनि चन्दनविलेपनमिव । तयोरपि समवर्णत्वात् ।। अपरा वपुर्विपुलग्विसरन्मृगनाभिपत्रपटलापिहितम् । स्थिरभाविमारशरपातभिया धृतलोहककटमिवोदवहत् ॥ ३॥ विपुलदृग्दीर्घाक्षी दीर्घदर्शिनी च वपुः कर्मभूतं विसरता मृगनाभिपङ्कपटकेन गरागेण पिहितमकरोत् । अतः संभाव्यते-स्थिरं कृत्वा भावी भविष्य कामबाणपतनं तस्माद्भिया भीत्या धृतं लोहमयं कङ्कटं येन तदिव । स्थानम् । मार इति साकूतम् ॥ स्मरगन्धसिन्धुरशरीरधुतिच्युतभूतिविभ्रममुपोढवता । इतरा तरुण्यकृत पाण्डुरितं धनसाररेणुविसरेण वपुः ।। स्मर एव गन्धसिन्धुरो गन्धहस्ती तस्य शरीरान्मदकृतया धुत्या कम्मेन च्युत भूतिः शुक्लोऽङ्गरागस्तस्या विभ्रम दधता घनसाररेणुविसरेण कर्पूरागरागेण पाण्डुरितं पाण्डु अकृताकरोत् । अत्र घनसारस्य वर्णोत्पादकत्वाभ्यां सादृश्य ज्ञेयम् ॥ लसता चतुःसमरसेन वपुः पुनरुक्तसौरभमधीरदृशाम् । घटमानषट्पदभरादवृणोदितरैणनाभिरसलेपमिव ॥५॥ इतरा वपुरेणनाभिरसेन लेपो यस्य तदिवाणोत्प्रकाशितवती । कुतः। घटमानः युज्यमानो यः षट्पदभरस्वतः । यतो लसता चतु:समरसेन कुडमादिसमाहारेग गन्धि । अधीरहशामिति निर्धारणषष्ठी। अथावाधीरदृशां वपुः कर्तृ इतरो य रसलेपस्तमिवावृणोदिति योज्यम् ॥

·.
११ मी
श्रीकण्ठस्तिम् ।
मृगचक्षुषालिकतले तिलकं यदलिख्यतागुरुरसेन सकृत् ।
अजनिष्ट तेन शशिनः शनकैः सशरीररात्रिपरिरम्भविधिः॥१॥
अगरसेन करणभूवेन मृगचक्षुषा भारतले तिलकं यदलिख्यत तेन लिखनेन च-
नस धनकै सरसवात्सशरीराया मूर्तया रात्रेः परिरम्भविधिरालिजनमजनि जातः ।
महादिति कौशल्ययोतनम् ॥
कुसुमाखकेलिसदने बदने विनिवेश्यमानवपुरन्वभवत् ।
रतिविभ्रमस्फटिकदर्पणता घनसारबिन्दुररविन्ददृशः ॥ ७॥
कुसुमावस कामस्य केलिसदने नर्मगृहे पद्माक्ष्या मुखे विनिवेश्यमानवपुलिखितो
घनसारविन्दुः कर्पूरतिलको रतेर्विभ्रमस्फटिकदर्पणता लीलादर्शत्वमन्वभवत् । स्फटि-
कादशेनेव वेन रतिरतुष्यदित्यर्थः ॥
परयैणनाभिपयसा तिलकं यदसर्जि वृत्तमधिभालतलम् ।
मदनप्रसादविभवादुदितं ददृशे तृतीयमिव तन्नयनम् ॥ ८ ॥
अधिभालतल ललाटे वृत्त तिलक कस्तूर्या यदसजि लिखित तत्तिलक कामप्रसादा.
दुत्पन्नं तृतीयं नेत्रमिव दृष्टम् ॥
अपरा ललाटफलके घुसृणद्रवचित्रकं व्यधित मुग्धमुखी ।
हरकोपलुप्तवपुषो निमितो मदनस्य जीव इव यो रुरुचे ॥९॥
मुग्ध मनोशं मुख यस्याः सापरा धुमणद्रवेण चित्रक तिलक व्यधिताकरोत् । यो
पुष्णचित्रको मदनस्य जीव इव रुरुचे दिदीपे । हरकोपेण लुप्तवपुषो दग्धशरीरस्य
निमितो निश्चलः । कल्पितोपमेयम् । कामस्य प्राणसम इत्यर्थ. ॥
कबरीभरं व्यधित कापि लसन्नवसिन्धुवारसुमनःसचिवम् ।
मुखशीतगोरजनि येन समं सितकृष्णपक्षपरिरम्भविधिः ॥१०॥
कापि कबरीभरं वेणी लसन्तीभिः सिन्धुवारसुमनोभिः सिन्धुवारपुष्पैः सहितं व्य.
पिताकरोत् । येन हेतुभूतेन मुखचन्द्रस्य युगपत्सममेव शुक्ल[कृष्ण पक्षस्पों जातः ।
अधिरोपिते चिकुरशेखरतामतिमुक्तके त्रिदिववामदृशाम् ।
अगमन्नजङ्गममधुव्रततां मुकुटेन्द्रनीलमणिदीपितयः ॥ ११ ॥
दिव्यत्रीणां चिकुरस्य केशमरस्य शेखरता भूषणसमधिरोपिते प्रापितेऽतिमुक्तकपुष्पे
सति तासामेव मुकुटेन्द्रनीलरश्मयोऽजाममधुव्रततामलोलभ्रमरभावमगमन् । अजमे-
मतिमुकस सौगन्ध्यं सूचितम् ॥
भवणेषु बोहितमणीनमणीनिवहो मुहुनिरवधीनिदधे ।
धनवत्यभामणयतो द्विगुणामगमन्नपारुचयोऽरुणताम् ॥ १२ ॥

·१८९ काव्यमाला असंख्यामोहितमणीन्पारागान्त्रीजनः कर्णेषु निहितवान् । येषा परिचयात्कटाक्षकान्तयो द्विगुणां शोणतामगच्छन् । न केवलं वर्ण एवं यावदपाहा अपीत्यर्थः॥ अधिगण्डमण्डलमलेखि चिरात्स्वभुजिष्यया वरतनोर्मकरी । मृगनाभिमय्यपि विलासहसयुतिभिः कृतेव धनसारमयी । खभुजिष्यया निजदास्या निपुणं कृत्वा लेखनाचिरेण गण्डमण्डले मकरी कारा रचना लिखिता कस्तूरीप्रकृतिरपि विलासहासकान्तिभिः कर्पूरमयीव कृता मणिकुण्डलं व्यधित कापि वधूः श्रवणे कपोलफलकप्रणयात् । व्यतिषक्तमौक्तिककुलच्छलतो बहुलोल्लसत्पुलकजालमिव ॥ १॥ कापि वधूः कर्णे रत्नकुण्डलमकरोत् । व्यतिषक्त लग्न यन्मौक्तिककुलं लमुल्लसत्पुलकजालं यस्य तदिव । पुलकजाल कुतो जातमित्याह-कपोल ण्डसंपर्कात् । न केवलं श्रवणमेव भूषितम् , यावत्कपोलोऽपीति भावः ॥ परिवर्तुलोऽगुरुमयस्तिलको वरयोषितोऽलिकतले लिखितः । मुखकान्तिसततिसरिद्विसरत्तनुपद्मिनीदलविलासमधात् ॥ १५ ॥ ललाटे वरस्त्रिया लिखितो वर्तुलोऽगुरुतिलको मुखकान्तिसंततिरेवा रित्तस्यां विसरत्तनु यत्पमिनीपत्र तस्य विलासमधात् । एतेन मुखकान्तेरगाववं चितम् । अगाध एव नलिनीदलोत्पत्तेः ॥ मणिकुण्डलं घुसदधीरदृशो विमले कपोलफलकस्य तले । विचुचुम्ब बिम्बितमनङ्गतरोस्तरुणालवालवलयैकलिपिम् ॥ १९ ॥ निर्मले दिव्यनार्या गण्डतले प्रतिबिम्बितं रत्नकुण्डल कामवृक्षस्यालवालशोभामापद कामस्तस्मादाप्यायमवापदित्यर्थः ॥ दयितेऽप्रवर्तिनि मुधैव दधौ मुकुरं करे सुरपुरंथ्रिजनः । न तदीक्षणानि हि तदाननतः प्रतिवर्तितुं वचन चक्षमिरे ॥ १७ ॥ प्रिये पुरः स्थिते सति दिव्यस्त्रीजनो हस्ते दर्पण मिथ्याधारयत् । यत प्रियमुखात्प्रतिवर्तितु प्रत्यागन्तु तदीक्षणानि स्त्रीजननेत्राणि न चक्षमिरे न शाः रागवशात्प्रियमुखमेवैक्षिष्ट, न तु दर्पणे खं मुखमित्यर्थः ॥ घटमानदन्तवलया विबभुः सुरसुध्रुवां मृदुलबाहुलताः । निजकान्तिचौर्यरचनैकरुषा कृतवेष्टना इव मृणालदलैः ॥ १८ ॥ घटमाना दन्तवलया यासां ता दिव्यस्त्रीणां कोमला बाहुलता विबभुः । अतः संभ " ·१५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १८७ व्यते-निजकान्तेयौर्यरचनं मोषणं तेनैका रुट तया हेतुभूतया मृणालदलः कृतं वेष्टन परितो प्रथनं यास ता इव ॥ नवमौक्तिकावलिरमर्त्यवधूनिवहस्य दृष्टधनसंघटनम् । स्तनमण्डलान्यथ निजप्रभवद्विपकुम्भभक्तित इवाम्यसरत् ॥ १९ ॥ दृष्टा धना संघटना यत्राभिसरणे एव कृत्वा दिव्यस्त्रीजनस्य स्तनमण्डलानि नवौ- चिकपङ्किरभ्यसरत् । अतः संभाव्यते--निजस्य मौक्तिकाना प्रभवः कारणं ये द्विपकु. म्भास्तेषु भक्तित इव, तेषां भक्तितः शोभातो वा । एतेन स्त्रीणा तारुण्य सूचितम् ॥ मुखवाससौरभहृतभ्रमरप्रततेप्सितस्थिति कपोलतलम् । पुरुषायितेषु पटिमस्पृहया धृतकूर्चलेखमिव काप्यवहत् ॥ २० ॥ कापि कपोलतलं मुखवासस्य कर्पूरादेः सौरभेण हृता आकृष्टा ये भ्रमरास्तैः प्रतत कृत्वेप्सिता कातिना स्थितियंत्र तदवहत् । अतः सभाव्यते-पुरुषायितेषु पुरुषोचितेषु कर्मसु पटिमस्पृहया पौरुषाभिलाषेण वृता कूर्चलेखा इमश्रृद्भेदो येन तदिव ॥ नवपद्मरागलतया सविधं तरुणीजनोऽलमकरोत्कुचयोः । यदभीशुभिः सकलमेव वपुर्घसृणाङ्गरागनिरपेक्षमभूत् ॥ २१ ॥ स्त्रीलोकः स्तनयोनिकट नवया पद्मरागलतयालमकरोदभूपयत् । यस्याः पद्मरागलति- काया रश्मिभिहेतुभि सकलमेव शरीर कुङ्कुमाङ्गरागनिःस्पृहमभूत् ॥ असितः शिखामणिरथेतरया विनिचिक्षिपेऽलिकसमीपभुवि । प्रियपाणिकर्षणमवापि मुधा यदभीशुभिः कचभरभ्रमतः ॥ २२ ॥ इतरयालिकस्य ललाटस्य निकटे नील चूडारत्न बद्धम् । यस्य शिखामणे रश्मिभिः प्रियपाणिना कर्षण ग्रहण मुधायुक्तमवापि प्राप्तम् । कुत । कचभर इत्याप्रियस्य प्रमो भ्रान्तिस्ततः । भ्रमयोगादेव मुधालम् ॥ निबबन्ध काचन चिराय वधूररुणोपलाङ्गदमनगवती । प्रकटीबभूव यदभीशुनिभाद्भुजवल्लरीकिसलयाभ्युदयः ॥ २३ ॥ चिरायानगवती संकल्पितोपभोगा काचन पद्मरागवाहुपट निबवन्ध । यस्याङ्गदस्य रश्मिव्याजाद्भुजवल्लयो हुलतयोः किसलयाभ्युदय. पल्लवोद्भेद प्रकटीबभूव। तद्रश्मियो- गात्समस्तोऽपि भूषितोऽभूदित्यर्थः ॥ मणिकाश्चिरश्चितविलोचनया रभसादबध्यत ततोऽपरया। न यदंशुनिद्भुतनितम्बतया भवति हियो रतिषु सा विषयः ॥ २४ ॥ भश्चिते सुरतावसरे लनाविषयवाभावादानन्देन विस्तीर्णे लोचने यस्यास्त्रया मणि- ·१८ काव्यमाला। - काश्चिरबध्यत बद्धा । यस्याः कावनांशुभिर्निदुतं अदितं नितम्ब गुणस्तान वेन हेतुना सुरतेषु लगाया विषयः स्थानं सा न भवति । लटभाललाटफलकं सकलद्विजराजकान्तिहठलुण्ठनकृत् । पुरतः प्रलम्बकुरलच्छलतस्त्रपयाकरोन्मुखपटग्रहणम् ॥१५॥ लटभाया विदग्धाया ललाटफलकं भालपटं मुखपटखीकारमकरोत् । कुतः। दीर्घकेशत्वालम्बमान यत्कुरलमलकरचनाविशेषस्वद्याजात् । अत्र त्रपया यतः पुरतोऽप्रे सकलः पूर्णः सकलाः समस्ताश्च, द्विजराजश्चन्द्रो प्राक्षापा कान्तेईठेन लुण्ठनं करोति ॥ ऋजुतूलिकाप्रविनिवेशिगलहूहलाञ्जनव्यतिकरक्रमतः । प्रकटीविधातुमिव केलिपथं पपिरे तमांसि नयनैः सुदृशाम् ॥२॥ ऋजुरकुटिला या तूलिका शलाका तदने विनिवेश्यनन्तरं गलदहुलं यदव व्यतिकरः संसर्गस्तत्क्रमानयनैस्तमांसीव पपिरे । केलिपथमभिसरणमार्ग प्रकटीकर्तुम नेदमान किं तु तमांसीव नयनैः पीतानीत्यर्थः ॥ घटितप्रलम्बतरहारलतं मणिमेखलाकिरणजालसखि । उदरं द्वयोरपि दिशोः सुदृशां श्रमतो विनान्वभवदाभरणम् ॥ २७ उपरिष्टादटिता प्रलम्बतरा हारलता यस्य तथाधस्तान्मणिमेखलायाः किरणजा, सखि परिचितं द्वयोरपि दिशोरुपर्यधश्चोदरं श्रमतो भूषाविषया न्वभूत् ॥ स्तनभारहारबहुवर्णमणिलगभीशुवर्तिभिरधीरदृशाम् । रतिकान्तचित्रकृदुरःफलके व्यतनोदिव स्वमतचित्रलिपिम्॥२८. स्तनभारे हारस्तत्र बहुवर्णा या मणिस्रजस्तासामभीशव एव वर्तयस्तूलिका स्त्रीणामुरःपट्टे स्मरचित्रकरः खमतां चित्रां लिपिमिवालिखत् ॥ अपरा ससौरभवतंसघनस्तबकात्तसंस्तवकलैरलिभिः । कुलबालिका प्यधित वक्त्रपथं सहसेव नीलपटजालिकया ॥ २९, ससौरभा वतंसभूता ये स्तबकास्तेष्वात्ता गृहीता संस्खवकला परिचयविच्छित्ति रलिभिर्हेतुभिः परा कुलबालिका नीलपट एव जालिका जालसदृशमच्छं बन मुखमार्ग प्यधिताच्छादयत् ॥ उररीचकार सुरवारवधूचिकुरोत्करानगुरुधूमभरः। घटनात्तदर्थिमधुपायिततेरनुबध्यमानविनिवेश इव ॥३०॥ अगुरुधूमभरो दिव्यत्रीकचान्सीकार्यत्वेनागीकृतवान् । तस्सागुरुधूमस्यार्थिनः ·। सर्ग: श्रीकण्ठचरितम्। वे मधुपायिनो भ्रमरास्तेषां तवेः पढ़ेर्घटनात्संसर्गादनुबध्यमानोऽनुबन्धेनाश्रीय. मानो विनिवेशोऽर्थादगुरुधूमस्यैव संस्थानमिव ।। बरयोषितः कुचतटे दयितो विहितप्रयत्नमकरोन्मकरीः । सहसा तदअकरसङ्गभवं विममार्ज तास्तु धनधर्मपयः ॥११॥ दिव्यस्त्रियः स्तनतटे बहुप्रयत्न कृत्वा प्रियो मकरीरलिखत् । तस्य दयितस्याप्रकरस्त. सात्त्विकभावरूपतयोत्पन्न धनधर्मजलं ता मकरीर्विममाोंदपुंसयत् ॥ दयिते विलोकयति कापि कुचौ हियमेत्य कञ्चलिकया पिदधौ । अमृतं ववर्ष तु तदुन्नतितस्त्रुटिमेत्य सापि बत तस्य दृशोः ॥ ३२ ॥ प्रिये पश्यति सति लज्जा प्राप्य कापि कञ्चलिकया स्तनाच्छादकवनविशेषेण स्तना- पपिदधावाच्छादयत् । अथ तयोः स्तनयोरुन्नतित औनत्यात्रुटिं प्रन्थिच्छेदमेस सा कबुलिका प्रियदृशोरमृतमवर्षयत् । एकरूपतायै द्विरेत्यशब्दो विस्मयाय च बतशब्दः प्रयुकः॥ इतरा निसर्गहठगौरतनूमंगनाभिपङ्कममुचकुचयोः । भयतश्वचाल मुहुरक्षियुगं दयितस्य गाढविनिमममिव ॥ ३३ ॥ निसर्गेण हठेन गौरी तनूर्यस्या इतरा कुचयोः स्तनोपरि मृगनाभिपङ्कममुचत् । यतः कुचसकाशादक्षियुग न चचाल । अतः संभाव्यते-गाढ विनिमममिव । पङ्किलखात् ।। अपरामराग्र्यसुतनोः श्रमतो विहितोऽपि भूषणविशेषविधिः । कृतनिहवो निजशरीरहठप्रसृतप्रभाभरवशादभवत् ॥ ३४ ॥ अपराया अमराग्यसुतनुर्देवस्त्री तस्याः प्रयत्लेन कृतोऽपि भूषणविधिनिजमर्थाद्देवस्त्रियो मच्छरीर तस्माद्धठेन प्रस्तः स्फुरन्य प्रभाभरस्तद्वशात्कृतनिहवोऽभूत् ॥ रशनां च नूपुरयुगं च परा परिहृत्य भूषणमुखे मुखरम् । स्फुटतां निनाय दयिताभिसृतिप्रणयस्पृहामधिविदग्धसखि ॥ ३५ ॥ भूषणारम्भे रशना नपुरद्वय च वर्जयित्वा दयितस्य कर्मभूतस्य याभिसतिरमिसरणं तस्य प्रणयस्तत्र स्पृहामभिलाष स्फुटत्व निनाय प्रकटीचकार । अधिविदग्धसखि विद. ग्पसख्याम् । यतो मुखरं सशब्दम् । रशनानूपुरपरिहारवशाद्विदग्धसख्या ज्ञातमियम. भिसरणप्रवृत्तेति ॥ करणेषु यात्सु हठविक्लवतामवधानतः प्रचलिते मनसि । दयितेऽभ्युपेयुषि न वेषविधिश्चलचक्षुषां किमपि सिद्धिमगात् ॥ ३६॥ कान्तेऽभ्युपेयुषि प्राप्तवति सति करणेषु चक्षुरादिषु हठेनात्यर्थ विक्लवता खविषय. महमालमत्वं यात्सु गच्छत्सु सत्सु तथा समाहितत्वान्मनसि चलिते सति चले प्रियागम- बात्समावब चक्षुषी यासा तासा वेषविधिः सिद्धि नागानासिध्यत् ॥

·काव्यमाला। विबुधावरोधनमुखैरमलस्फटिकात्मदर्शकृतसंक्रमणैः । विदधे परस्परमथो बहुशः परिरम्भणं कमलचन्द्रमसोः ॥ ३॥ अमल: स्फटिकमयो य आत्मदर्शो दर्पणस्तत्र कृतं संक्रमणं प्रतिबिम्बन मुखैः पद्मचन्द्रयोरालिङ्गनं विदधे कारितम् । स्फटिकादर्शश्चन्द्रसमः पद्मसममित्यर्थः । अथो' इत्यस्य स्थाने 'अहो' इति पठनीयम् । न्यमालिङ्गनमाश्चर्यम् ॥ गुरुसंभ्रमा प्रियतमागमनादपहाय काप्यलमलक्तरसम् । प्रसरगुचोळधित पादयुगं मृदुपद्मरागमणिनूपुरयोः ॥ १८ ॥ प्रियतमस्यागमनात्संभ्रमवती । अतोऽलतकरसं परिवर्त्य स्फुरकान्योः रागमजीरयोर्विषये पादद्वयं निहितवती । नूपुरद्युतिभिरेवालतककार्यकरणात् । पादयुगविशेषणं वा ॥ युवधैर्यकुट्टनगृहीतरसस्मरकीर्यमाणकरकौघरुचा । त्रिदिवारविन्दवदनानिवहः समयुत मौक्तिकभरेण कुचौ ॥१९॥ यूनां धैर्य मानस्तस्य कुटनं ताडनं तत्र गृहीतरसः प्रवृत्तो यः स्मरस्तेन यः करकौघो वर्षांपलास्तद्वद्वग्यस्य तेन मुक्कादाना दिव्यस्त्रीवर्गः खनौ संयोजितवान् । कनकं निमज्जति शरीररुचाविति कापि गौरतनुरीक्ष्य चिरम् । परभागलाभकृतसंवननैः स्वमभूषयन्मरकताभरणैः ॥ ४०॥ कनक गौरत्वाच्छरीरकान्ती निमजति परभाग न लभत इति विचार्य कापि राङ्गी मरकतभूषणैः खात्मानमभूषयत् । यतो गौरतनुत्वात्परभागलाभेन कृतं संबई वशीकरण यैस्तैः ॥ लटभाजनस्य पटुहारलताविनिवेशनाधिगतकान्तिधनम् । प्रतिविम्बितोऽधितरलं रमणो द्विगुणं व्यमण्डयदशेषमुरः ॥४१॥ तरलो हारमध्यगो मणिस्तत्र प्रतिबिम्बितो रमणः स्त्रीजनस्य वक्षो द्विगुणं व्यमायर भूषयत् । पर्या हारलता तस्यां विनिवेशनमाभरणीकरणं तेन हेतुनाधिगतं शत कान्तिरेव धनं येन । तरलवद्दयितोऽपि प्रतिबिम्बितो वक्षोऽभूषयदित्यर्थः ॥ लावण्यदुग्धजलधेरधरप्रवाल- सख्यस्पृशो दशनमौक्तिकपतिबन्धोः । व्यक्तेव सीकरततिर्वदनेन्दुयोगा- सीमन्तवंशजलता रुरुचेऽङ्गनानाम् ॥ ११॥ अङ्गनानां सीमन्तेषु केशेषु वंशजलता मौक्तिकसीमा रुरुचे। संभाव्यते-लायब ·११ सर्ग:] . श्रीकण्ठचरितम् । १९१ मेव दुग्धजनपिः क्षीरसमुद्रस्तस्य कणमालेव । अधरस्यारुणत्वात्प्रवालो विद्रुमस्तस्य सख्यं परिच सशति, तथा दशना एव मौकिकानि तेषां पशिस्तस्या बन्धोः संयोगभाजः । चन्दात्प्रकटीभूता । नेयं मुक्कालता किं तु लावण्यसमुद्रस्य बिन्दुपतिरित्यर्थः ।। पर्युच्छुसन्मकरकेतुरसा निसर्गा- दुद्यत्पयोधरभरा च तनुर्वधूनाम् । आसाद्य करणविशेषमहो चकार प्रेयोजनस्य नयनद्वयमुत्पिपासम् ॥ ४३ ॥ निसर्गात्पर्युच्छ्रसन्स्फुरन्मकरकेतुरसः कामग्सो यस्याः सा, उद्यंस्तुङ्गः पयोधरभरः खनभरो यस्याः सा, वधूनां तनुः कङ्कणानां वलयानां विशेषमासाद्य प्रेयोजनस्य प्रियव. मंस नयनद्वयमुत्पिपासं दर्शनलम्पटं चकार । अहो आश्चर्यद्योतकम् । मकरकेतोः समु- दस्य रसः स्फुरन्यस्याः, तथोद्यन्पयोधरभरो मेघाडम्बरो यस्याः कामो जलस्य कणानां विशेषमासायोत्पिपासमुद्रततृष्णं करोति ॥ इत्थं तत्क्षणकल्प्यमानविविधाकल्पाश्चितैरङ्गकैः काञ्चीकरणनूपुरादिरणितान्येणीदृशस्तेनिरे । तत्कोलाहलमाकुलत्वमनयन्नादोऽलिना चाधिक- क्रीडासंभ्रमलोलकुन्तलवसद्वासन्तिकावन्दिनाम् ॥ ४४ ॥ एवं तत्क्षणकल्प्यमानः परिधीयमानो विविधो य आकल्पो नेपथ्यं तेनाश्चितै पूजितै. रकैरनुकम्पनीयैरङ्गैः काची च नूपुरं च कङ्कणानि च तदीयं शब्द स्त्रियश्चक्रुः । अधिक: क्रीडाविषयो यः संभ्रमस्तेन लोला ये कुन्तलाः केशास्तेषु वसन्त्यो या वासन्तिकास्तासां दन्दिनी सौरभख्यापकानामलिना नादस्तेषां काश्यादीनो कोलाहलमाकुलत्वमनयन्मु- कुलीकृतवान् ॥ घनसहजशरीरद्योतकल्माषभूषा- मणिकिरणतरबैरावहन्मांसलत्वम् । तनुतरमपि वासो नाङ्गकान्यङ्गनानां दयितशि कथंचिद्वयक्ततामानिनाय ॥ ४५ ॥ ततरमच्छमपि वासः कर्तृ भजनानामङ्गकानि दयितदृशि कान्तदृष्टौ व्यक्तता न नेनाय । दर्शनलुब्धा अपि कान्ताः कान्ताई तनुवस्त्रावृतमपि नापश्यन्नित्यर्थः । यतो मोसलव पीनतामावहत् कैः। धनः सहजो यः शरीरद्योतः कान्तिस्तेन कल्माषाश्चित्रा पे भूषामणिकिरणतरावैः ॥ अन्योन्यमच्छमणिभूषणमालिकासु मध्येसम प्रतिफलपुषः पुरंधीः ।

·१९२ काव्यमाला। । औत्सुक्यतश्च तुरमेत्य तदा न नाम सप्रत्यभिज्ञमविदन्दयिताः प्रतिखम् ॥ ४६॥ तदौत्सुक्यतोऽर्थात्पुरध्रिष्वेवोत्कण्ठया द्रुतमेस कान्ताः प्रतिखं रंध्रीः प्रत्यभिज्ञानेन सह नाविदन्नाजानन् । इयं मे प्रियेति नाशासिषुरित्यर्थः । मध्येसभं स्थिताः, अत एवान्योन्यं प्रतिफलद्वपुर्यासां ताः । भन्यास प्रतिविम्बिता इति यथाखं स्त्रियो दयिता न प्रत्यभिज्ञासिषुरित्यर्थः ॥ कासांचित्समभून्नवीनमगमत्कासांचन व्यक्तता. मन्यासां ववृधे विनिहुतमभूत्कासांचनाकृत्रिमम् । जात्यैवाधममध्यमोत्तमतया सौन्दर्यलेखालिप- राकल्पेन शरीररूपलहरीतत्त्वं चकोरीदृशाम् ॥ १७ ॥ चकोरीदृशां रामाणां शरीरस्य रूपं लावण्यादि तस्य लहर्य उल्लासास्तस्य तत्त्वं कासांचित्त्रीणां नवीनं समभूनवं जातम् । केन । आकल्पेन वेषेण । वेषेण कान्तिर्जातेत्यर्थः । कासांचिद्यक्तता प्रकटत्व रूपं वेषेणागमत् । अन्यासो वेषेन रूपं ववृधै वृद्धिं गतम् । कासांचनाकृत्रिम सहज रूपं वेषेणापहृतमभूत् । कया। जासैव निसर्गेणैव सौन्दर्यस्य सौभाग्यस्य लेखा तस्या लिपिविच्छित्तिस्तस्या अधममध्यमोत्तम. तया । अधमप्रकृतीनां नवं सौभाग्य वेषेण जातम् , मध्यमप्रकृतीनां सौभाग्यं वृद्धि गतम्, उत्तमप्रकृतीनां नवं सौभाग्यं वेषेणाच्छादितमित्यर्थः ॥ इत्थं तत्र विचित्रमण्डनविधि निवर्त्य वामझुवः खाकारार्पणभङ्गयनुग्रहपदं द्राग्दर्पणं तत्यजुः । साफल्यं प्रसरत्सु वृत्तगतिषु स्वच्छत्वबन्धुष्वथो संक्रान्त्या प्रियमानसेषु तु निजाकल्पश्रियं निन्यिरे ॥१८॥ तत्र कैलासे विचित्रो यो मण्डनविधिभूषणविधानमेव निवर्स संपाय खाकारस- निजशरीरस्यार्पणभङ्गिः प्रतिबिम्बमुखेन प्रतिपादनं सैवानुग्रहः प्रसादस्वस्य पदं स्थान: दर्पणं तत्यजुः । दर्पणे खं रूपं दृष्ट्वा तं तत्यजुः । प्रसरन्ती सुवृत्ता सानुराग दर्पणस्या- नीयत्वाद्वर्तुला च गतिर्येषाम् , तथा खच्छत्वस्य वन्धुपु प्रियचित्तेषु संक्रान्त्यावेचन * तिबिम्बनेन वेषत्रियं सफलतां निन्यिरे । वेषभूषिताः प्रियाणां चित्तमविशनिसर्वः ।। तत्राकल्पमनल्पमाततया संतन्वतीनां स्मर- स्वाराज्याद्भुतविभ्रमप्रतिभुवा नाकेसदेणीदृशाम् । तासां केलिकलाविलोलकबरीभाराप्रवासन्तिका- सौगन्ध्यातिथिभिः शुभं शुभमितीवावादि मत्तालिभिः॥ ४९ ·२ सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । १९५ भारततथा सादरं महान्तं वेषं कुर्वतीनाम् , अत एव सरस खाराज्ये खगराज्य. विभ्रमेषु क्रीडासु प्रतिभुवा लमकानां देवत्रीणां संबन्धी क्रीनवि- विलोलो यः कबरीमारस्वदले वसन्त्यो या वासन्तिका लतामेदास्तासां सौग- मिरर्थिभिमत्तालिभिः समदर्भमरैः शुभं शुभमितीवादि कथितम् ॥ काचित्तत्र विमुद्रपङ्कजमुखी सौभाग्यभाग्यावधि- विभ्राणं हठकष्टरक्षितनिजाकल्पैकपात्रं वपुः । प्रेमव्याकुलकान्तकलिकलहनोन्मृज्यमानाखिल- क्रीडामण्डनडम्बरा व्यजयतायनात्सपत्नीजनम् ॥ ५० ॥ सौभाग्यभाग्यानामवधिः । अतिसौभाग्यभाग्येत्यर्थः । अत एव प्रेम्णा रागेण व्या- कुलो यः कान्तस्यस्य केलिकलहो रतरणस्तेन प्रोन्मृज्यमानो गलितः क्रीडामण्डनड- म्बरोऽङ्गरागादिर्यस्याः सा काचित्सपत्नीवगै व्यजयत पराभवत् । यतो हठेन कष्टेन र. क्षितो गुप्तो निजो य आकल्पस्तस्यैकपात्र वपुर्बिभ्राणम् । दौर्भाग्याभाग्यभाजमित्यर्थः।। निर्वत्येत्थं प्रथमसुहृदं मान्मथप्रक्रियाणां तास्तन्वङ्गयो विविधमधुरोल्लेखतो वेषशेषम् हेलाखेलत्प्रियकरतलन्यस्तहस्तारविन्दाः क्रीडोद्यानावनितिलकतां कौतुकादध्यरुक्षन् ॥११॥ ताखन्वयः क्रीडोद्यानावनौ तिलकता भूषणत्वमाश्रयन् । हेलया खेलन्तः क्रीडन्तो ये प्रियास्तेषां करतले न्यस्त हस्तारविन्द याभिस्ता मान्मथप्रक्रियाणां कामप्रकाराणा- माद्य सुहृदं वेषशेष निर्वर्त्य सपाद्य विविधो मधुरो य उल्लेखस्तस्मात् । 'हेलाखेद' इति वा पाठः॥ बिभ्राणा धनरागयोगलहरी भृङ्गावलिप्रीणन- प्रौढाकृत्रिमसंसरत्परिमला गीर्वाणवामझुवाम् । व्यालोलप्रथमाननेत्रचषकैरापीयमाना चिरं तत्र स्वस्वविलासिनां समजनि प्रीत्यै प्रसन्ना तनुः ॥१२॥ दिव्यस्त्रीणां तनुः खङ्गारिणां प्रीत्यै हर्षाय समजनि जाता। यतो घनो यो रागः मादिकृतोऽभिष्वह्रो वा तद्योगं बिभ्राणा । तथा भृशावले. कामुकपड़ेर्भमरमालायाच प्रीणने तोषणे प्रौढः प्रगल्भोऽकृत्रिमः ससर्पन्परिमलो यस्याः। तथा व्यालोलाः प्रथमाना ये नेत्राण्येव चषकास्तरापीयमाना प्रसन्ना प्रसादवती,अथ च प्रसन्ना सुरा प्रीत्यै जाता। तपक्षे रागः खाभाविकः । भृका रागिणो भ्रमराश्च । सा चषकैः पीयमाना । मुख्येऽये ·१९४ काबमाला। तनुर्विशेष्या प्रसन्ना विशेषणम् । अन्यत्र विपर्ययः । एतेन वक्ष्यमाणापॉपक्षेपात इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाककि- राजराजानकश्रीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये प्रसाधनवर्णनं नाम त्रयोदशः सर्गः । चतुर्दशः सर्गः । अधिवल्लिमण्डपमखण्डमान्मथप्रथमोपदेशगुरु भङ्गुरभुवः । अथ वल्लभैः सममभमविभ्रमा मधु कर्तुमीपुरधरामृतातिथिम् ॥ १ ॥ वल्लिमण्डपे लतामण्डपे वल्लभैः सम मधु मद्यमधरामृतस्यौष्ठामृतस्यातिथिमथिनं कर्ते भङ्गुर वो वकध्रुव ईपुरैच्छन् । मधु यद्योष्ठामृतादूनं तकि पानेनेत्याह-अखण्डा मा- न्मथाः प्रथमे प्रधानानि ये उपदेशास्तेषु गुरु उपदेशकम् । मदवशालज्जापगमे कामाति- शयात् । अभमविभ्रमाः स्फुरद्विलासाः । ईषुरितीच्छतेर्लिटि रूपम् ॥ पटुगन्धलुब्धमधुपायिधोरणीपरिरम्भणेन बहुला हलिप्रिया । मणिकुन्तलेषु ववृतेऽतिलोमतो निजवाससा हलभृतेव गोपिता ॥१॥ रत्नचषकेषु स्थिता हलिप्रिया मदिरा हलभृता हलधरेण खवनेणार्थानीलेन करणेन गोपिता रक्षिता पिहितेव ववृतेऽभूत् । केन । पटुगन्धे लुब्धा या मधुपायिधोरणी श्रम रपतिस्तस्याः परिरम्भेण निवेशेन । मैना कश्चिद्धार्षीदिति हलधरेण खवनेणाच्छादि- तेव । उत्प्रेक्षयतया हलधरेणापि तथाविधा मदिरा न पीतेति प्रकाशितम् । हलिप्रियेति नाम प्रकृतानुगुणम् ॥ प्रसरत्प्रभादलतयाग्रढौकिता नवपद्मरागचषकाः सिषेविरे । निपतिष्यदासवरसावलेहनस्पृह्या प्रसारितरसज्ञतामिव ॥३॥ अप्रे ढौकिताः प्रापिता नवाः पद्मरागमया ये चषकाः पानपात्राणि प्रसरन्त्यः प्रमा एवारुणत्वाद्दलानि पल्लवा यस्य तद्भावेन हेतुना प्रसारिताः कर्षिता रसज्ञा जिल्हा वैख- दावमिव सिषेविरे । कया। निपतिष्यन् , अर्थाञ्चषकेषु, य आसवरसस्तस्मै स्पृहा पधुता तया । अचेतनैरपि चषकैर्मधुखादलोभादशुव्याजेन जिह्वाः कर्षिता इवेत्युत्प्रेक्षया खा. दिष्ठता सूचिता । दीर्घत्वं रक्तत्वं च जिह्वोत्प्रेक्षणे प्रमाणां हेतुः ॥ पृथुमाण्डतोऽन्यलघुभाजनोदरे विनिवेश्यमानविसरः पुरःसरैः। अविदूरनिर्जरपुरंभिचुम्बनप्रमदादिवोदनददासवद्रवः ॥४॥ पुरःसरैरप्रवर्तिभिरनुजीविभिः पृथुमाण्डतो घटादेरन्यस्मिलघुनि सूक्ष्मे भाजनोदरे करिकादौ विनिवेश्यमानः पात्यमानो विसरो यस्य स आसवद्रयो मधुप्रवाह उदनददश ·१४ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १९५ म्दावत । अतः संभाव्यते-अविदूरेऽचिरेण यत्पुरधिभिक्षुम्बन तेन प्रमदात्तोषादिव । अवशन्दस्य पुंलिङ्गत्वात्पुंव्यवहारयोग्यं चुम्बनादि संभाव्यते ॥ परिवत्रमुर्मधुरगन्धगृध्नवो बहुहारहरकभृतासु पारिषु । अकिमण्डला विपिनदेवतार्पितप्रकटेन्द्रनीलचषकानुकारिणः ॥५॥ बहु यद्धारहूरकं मधु वेन भृतासु पारिषु पानपात्रेष्वलिमण्डलाः परिबभ्रमुरभ्रमन् । यतो मधुरे गन्धे गृनवोऽतृप्ताः । संभाव्यते-वनदेवीभिरर्पिता ये प्रकटा इन्द्रनीलमया- चषकाः पानपात्राणि ताननुकुर्वन्ति । उपमोपक्रमोत्प्रेक्षेयम् ॥ पृथुशातकौम्भकरिकास्ततस्तदा पुरतस्तरङ्गितदृशामलिस्वनैः । उदरस्थितासवतयेव मत्ततामधिगम्य किंचिदलपन्निवास्फुटम् ॥१॥ श्रीणामप्रे पृथवः शातकौम्भ्यः सौवर्यो याः कारिका भ्रमररुतैहेतुमिः किंचिदवि- स्फुटं म्लिष्टमलपन्निव । उदरे मध्ये जठरे च स्थित भासवो यस्य तद्भावेन मत्तता मदमधिगम्य । मत्तश्चास्फुटं प्रलपति ॥ मदिरा चिराय चषकेषु दिद्युते दधती विमुग्धपरिपाटलं महः । अविलम्बमम्बुनिधिसंभवक्षणे सकलप्रवालशकलैरिवार्पितम् ॥ ७ ॥ चषकेषु मदिरा दियुते । अतः संभाव्यते--अम्बुधेः समुद्रसकाशात्संभवो निर्गम. स्वत्क्षणे सकलैः प्रवालशकलैरविलम्बमकालक्षेपमर्पितं दत्त विमुग्धं पाटलं च तेजश्चिराय दपतीव । वास्तवं लोहियं कृत्रिमतया संभाव्यते । समुद्रान्तःसारभूतत्वसूचनार्थम् ॥ प्रतिपादितस्वकतनूरकृत्रिमप्रमदोदयैकविधये शरीरिणाम् । शतशः सुरा बहुजनानुरागभूः क्व न पुष्पवृष्टिघटनोचिताभवत् ॥८॥ अकृत्रिममदजानन्दकरणाय प्रतिपादिता खका आत्मीया तनुर्यया । अत एव बहु कत्ला जनानुरागस्य भूः स्थानं सुरा शतशः शरीरिणा संबन्धिन्या पुष्पवृष्टेघंटने योजने उचिता क नाभवत् । अत्र च विशेषणसाम्याबोधिसत्त्वचर्या गम्यते । तत्पक्षे च परार्थ सरीरसमर्पणं जनानुरागास्पदत्वं पुष्पवृष्टिविषयत्वं च योजनीयम् । 'नवृतश्च' इति कपमनित्यं केचिदाहुः॥ दृढमानतन्तुकरपत्रप्रक्रिया नयनद्वयाकृतकलास्यदेशिकः । सदसद्विभागकलनामलिम्लुचो मृगचक्षुषामजनि सीधुसंस्तवः ॥९॥ पुरीणां रहो यो मानतन्तुस्तस्य करपत्रप्रकारः । तन्तुर्यथा करपत्रेण च्छिद्यते तथा मानस्तेनेत्यर्थः । नयनद्वयस्याकृतकलास्ये सहजघूर्णने देशिक उपदेष्टा । सदसतोर्युका. पुज्योर्या विभागकला विभजनबुद्धिस्तस्या मलिम्लचोऽपहारकः । सीधुसंस्तवो मधुप- रियो मृगराषां जातः । मान त्यक्त्वा रामा मदनलीलारता अभववित्यर्थः ॥

·१९१ काव्यमाला। मधुडम्बरेण सुमनःशिलीमुखप्रणयोद्धतेन धनरागयोगिना । हृदयप्रवेशकलनैकच ना ललनाजनोऽधरदलेष्वचुम्ब्यत ॥१०॥ सुमनःसु पुष्पेषु शिलीमुखा भ्रमरास्तेषां प्रणयस्तेन हेतुनोद्धतेन । घनरागस्य बहुशो. णवस्य योगिना । तथा हृदये उदरे प्रवेशरचना पानद्वारेण (१) तयैकचक्षुर्वित्तस्तेन मधु. डम्बरेणौष्ठपल्लवेषु स्त्रीजनोऽचुम्ब्यत स्पृष्टः । अत्र समासोक्त्या कामिभावावगतिः । तत्पक्षे सुमनःशिलीमुखः पुष्पेषुः कामः । रागोऽभिष्वङ्गः । हृदयं मनः ॥ मणिकुट्टिमप्रतिमितं पुरोऽपरा शशिमण्डलं हरिणशारितोदरम् । मधुपानकेलितरला धृतोत्पलस्फटिकाश्मकुन्तलधिया व्यलोकयत्॥११॥ पुरोऽग्रे मणिकुटिमे रत्नभूभागे प्रतिमितम् , तथा हरिणेनाङ्कमृगेण शारितं शवलित. मुदरं मध्यं यस्य तच्छशिबिम्बमपरा धृतोत्पलः स्फटिकाश्मकुन्तल इति धीखया व्य- लोकयत् । इदं सोत्पल स्फटिकपानपात्रमित्यपश्यत् । यतो मधुपानकेलो तरला ल. म्पटा । मधुपानकेल्या तरला घूर्णिता विचाररहिता वा ॥ रसना सुपर्वसुदृशां प्रयत्नतो रसमासवस्य शनकैरबुध्यत । ननु नासिकापरिमलोच्चुलुम्पनादजनिष्ट तत्प्रथमभोगभागिनी ॥ १२॥ सुपर्वणां देवानां संबन्धिनीना सुदृशां स्त्रीणां रसना जिह्वा चिराद्यत्नेन मयखादम. जानात् । आसवस्य परिमलो विमर्दोत्थगन्धस्तस्योचुलुम्पनादाघ्राणान्नासिका तस्सास- वस्य प्रथमं रसनेन्द्रियात्पूर्वमेव भोगभागिनी जाता ॥ निपतन्विलासमणिभाण्डमण्डले नवकापिशायनरसोऽन्ववर्तत । घटिताङ्गरागरतिनाथपार्थिवप्रथमाभिषेकसलिलच्छटालिपिम् ॥ १३ ॥ विलासार्थ मणिमयं यद्भाण्डमण्डल तत्र निपतनवो यः कापिशायनरसो मयं घटि- ताङ्गरागस्य रतिनाथपार्थिवस्य कामचक्रवर्तिनः प्रथम यदभिषेकजलं तद्भकिमवापत् । सर्व एव कामाज्ञामप्रहीषुरित्यर्थः ॥ किमपीन्द्रजालमहह प्रसन्नया विदधे तया सदसि वामचक्षुषाम् । विनिपत्य सानवरतं हि कुम्भकाच्चषकान्तरे व्यधित वर्षविभ्रमम् ॥१४॥ प्रसन्नया सुरया स्त्रीसभायां किमपीन्द्रजालं कृतम् । कुम्भकाद्धटादविच्छिन्नं चषक- स्थान्तः पवित्वा वृष्टिभ्रमं व्यधात् । अथ च कालांशरूपस्य चषकस्य मध्ये वर्षस संब. सरस्य विभ्रममकरोदिति विरोधच्छाया ॥ अतिदीर्घया सरलया च दूरतो मधुधारयाधिमणिकलिकुन्तलम् । भ्रमतः स्ववर्त्मनि दधेऽङ्गनागुरोरवलम्बविद्रुमविलासयष्टिता ॥ १५ ॥ मणिमये लीलाचषके द्राधीयस्या सरलया मधुधारया दूरतः पतित्वा खर्गमार्गे संच.

·१४ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
१९
रतः कामसालम्बार्थमाधाराय विडममयी प्रवालप्रकृतिविलासयष्टिलदायः तःमधु.
धारावलेन कामः सर्वत्र सुखमचरिष्टेयर्थः । गुरुशब्देन भ्रमणासामध्ये सूचितम् ॥
मदिरारसस्य किमतः परं वयं प्रथयामहे प्रकटचाटुकक्रमम् ।
अपि योऽन्वमोदि सुदृशामविप्लुतद्विजमध्यजन्मसुहृदा रसज्ञया ॥१९॥
अतः परमस्मादप्यन्य प्रकटचाटुकक्रम व्यको स्तुति वय किं प्रथयामहे वर्णयामः ।
अविभुता निर्दोषा दुराचाररहिताश्च ये द्विजा दन्ता ब्राह्मणाच तन्मध्ये जन्मोत्पत्तिख.
सुहृदा । जातयेत्यर्थः । रसज्ञया जिह्वया । अकारप्रश्शेषेणारसज्ञया खादानभिशया चा.
न्बमोदि चर्वितः । मपिविरोधद्योतकः । 'नयम्' इति पाठे प्रतिपत्तिगौरव स्यात् ।।
मुखपङ्कजस्य सविधेऽधिकाधिकप्रसवाकितं किमपि कापिशायनम् ।
स्पृशतां वधूसदसि पुष्पपायिनां बत तत्क्षणं शुभपरम्पराभवत् ॥१७॥
मधुपायिनो भ्रमराणाम् । बताश्चर्ये । तत्क्षणाच्छुभपरम्परा मङ्गलपतिः किमप्यचि.
न्यतयाभवत् । यतो मुखपद्मस्य निकटेऽधिकतरपुष्पैः शोभित मद्य स्पृशताम् । पद्मपु.
रूपमदिरादिपरिमलाखादलाभाच्छुभपरम्पराप्राप्तिः ॥
दयिताः स्तनस्तबकशालिनीः शनैरवलम्ब्य मञ्जतरगीतिकेलिषु ।
मधुपत्वमाचरितवत्सु पप्रथे तरुणेषु भृङ्ग इति सार्थकं वचः ॥ १८ ॥
खना एव भ्रमरानुगुण्यात्स्तवकास्तै शोभिता दयिता अवलम्व्य मधुरगीतिकेलिपु
लीलासु । तथा मधु मद्य पुष्परसश्च तत्पिवति तद्भाव कुर्वत्सु तरुणेषु भृह इति वचः
सार्थक सकलेवर्थेषु पप्रथे प्रसिद्धिमगमत् ।भृङ्गशब्दस्य हि द्वावर्थी प्रसिद्धी-कामी श्र.
मरश्च । तत्र कामित्वात्तरुणानां भृगनामासीत् । तदा तु मयुपत्वादिमित्वात्सर्वार्थप्रति-
पादको भृङ्गशब्द आसीत् । सार्थकमिति 'अव्यय विभक्ति-' इत्यव्ययीभावः ॥
परिपीयमानमदिरोमिलीलया द्रुतसान्द्रमानरजसो मृगीडशाम् ।
वदनाध्वना विविशुरन्तरं भरात्सशरीररागरसनिझरा इव ॥ १९ ॥
सशरीरा मूर्ता रागरसप्रवाहा इव मृगीदृशामुदरं मुखमार्गेण विविशुः । परिपीयमाना
ये मदिरोर्मयस्तद्याजेन । यतो द्रुत विगलित सान्द्र मान एव रजो यैः । मद्यपानेन
माने नटे स्त्रियः सरागा जाता इत्यर्थः ।।
नतशातकुम्भकलशीमुखाच्युतं वलमानमग्रकरभाजि कुन्तले ।
मुतनोर्मुखामृतरुचेरुपेयुषो व्यधित प्रदक्षिणमिवान्तिके मधु ॥ २० ॥
पानार्थमुपेयुषः स्त्रीमुखेन्दोर्मधु प्रदक्षिणमिव चके । यतो नतहेमकरिकाप्रात्पतितम्।
चषके आवर्तमानम् । महतः प्रदक्षिणं युक्तम् ॥
ललनाननामकृतसङ्गसंगलनहारहरकमनोहरस्थितिः।
चषकान्तरागतवती तदा तुलां बकुलेन बालसहकारसंहतिः ॥ २१॥

·१९८ काव्यमाला। सलनानां बीणामाननाने कृतसङ्गं प्रविष्टम्, तदनु मदवशात्संगकविपतमा महामाये यद्वारहरकं [मर्य] तेन मनोहरा चषकान्तः पात्रमध्ये स्थितिर्यस्याः सा नवसहकार. शिर्वकुलेन सदृश्यभवत् । बकुलस्य हि श्रीगण्डषेण सौगन्ध्यं चषके नैव जायते । 'सर्व. पश्चात्' इति भाष्यकारवचनादव्ययेन समासप्रतिषधाभावः ॥ कटचीनपिष्टघटनाविपाटलसरगन्धसिन्धुरमदच्छटामिव । मदिरा समेत्य बहुभृङ्गसंहतिनिपपौ स्फुरन्मधुरगीतनिकणम् ॥ २२ ॥ समेत्य संयुज्य भृङ्गसंहतिभ्रमरमाला कामिपतिश्च स्फुरन्मधुरो गीतनिक्कणो यत्रै कृत्वा मदिरा पपौ। अतः संभाव्यते-कटे गण्डे चीनपिष्टं सिन्दूर तस्य घटना तया विपाटलो यो मदनमदहस्ती तस्य यो मदस्तस्य च्छटा प्रवाहस्तामिव ॥ चषकः सपीतिसमये युयोषितां बहिरप्युपोढमधुसीकरोऽरुचत् । मूदुतत्कराप्रपरिमर्शवैकृतप्रथमानधर्मकणसङ्गवानिव ॥ २३ ॥ सपीतिः संभूय पानं तत्समये बहिरपि करिकातो निपतनसमये परिकीर्णकणवाद- हिर्धतमधुकणचषकोऽभूत् । मृदु यत्करानं धुयोषित्पाणिस्तस्य परिमर्शस्तेन वैकृतं प्रक- तिप्रच्यावस्तेन प्रथमानो धर्मकणसको विद्यते यस्य स इव ॥ वदनं विशन्मृगदृशां सुराभरः शुशुभेऽप्रसङ्गिधनभृङ्गसंहतिः । अधरामृतासवरसाद्भुतेक्षणत्रपया पुरो मुखपटं वहन्निव ॥ २४ ॥ अग्रसङ्गिनी पुरोवर्तिनी घना भृङ्गसंततिर्यत्रैवं स्त्रीणामास्यं विशन्सुराभरो मुखप्रवेशा- वसरेऽधरामृतमेवासवरसाद्धतमपूर्वमद्यरसस्तस्येक्षणं तेन त्रपया पुरो मुखपटं वकाच्छा. दनपटं वहनिव शुशुभे । अधरामृतमित्यध्यवसानम् । अमृतमिवेत्यमृतमिति वोपमानाद- दोषः । न्यूनगुणेनाप्यासवेनाधरामृतस्य रूपणं सजातीयत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । सजातीयाधि- कगुणदर्शनालजमानः परश्च तमधिकगुणमुखपटलं वहति प्रविशति (१) ॥ परिपीतसर्वमदिरारसोऽप्यहो गणमुग्धया कनकलिकुन्तलः । परिपूर्ण इत्यविरमन्निजाधरद्युतिसंस्तवो न सुचिरं व्यमुच्यत ॥ २५ ॥ परिपीतो निपीतः सर्वः समस्तो मदिरारसः सीधुरसो यस्मात्सोऽपि कनकमयः केलिकुन्तल: क्रीडाचषकोऽयमर्थान्मदिरया परिपूर्ण इत्यतो गणमुग्धया सुचिरं न व्यमु. च्यत । यतोऽविरमन्ननिवर्त्तमानो निजाधरद्युतिसंस्खवो यस्य । ओष्ठप्रभासकान्मदिरा. भ्रान्त्या मुग्धया चषको न सक्त इत्यर्थः ॥ प्रतिबिम्ब्य यत्प्रथममापदुत्पलप्रतिमल्लतां मधुनि लोचनद्वयम् । सदृशां तदेव षटमानशोणिम क्रमशोऽथ तत्र शपथैरबुध्यत ॥ २१ ॥ मणिमयतबिम्बितं यनेत्रद्वयं प्रथममर्यान्मद्ये निवेशितस्योत्पलस्य स्पर्धामापत् । अय

·१४ सर्ग:]
श्रीकण्ठचरितम् ।
१९९
मथपानाक्रमेण घटमामः शोणिमा लैहिवं यस्य तच्छपपैदेयितैर्युबम् । मदवशाब
नेत्र रकवणे मद्ये परभागाभावाचिरेण शातमित्यर्थः ।
मुखरद्विरेफरणितामिमत्रितं दृढमानखण्डननिरर्गलस्थिति ।
मदनस्य वारुणमिवास्त्रमाबभौ हृदयं विशन्मधु विमुग्धचक्षुषाम् ॥२७॥
बीणामुदरं प्रविशन्मधु कामस्य वारुणं वरुणदेवतमनमिवाबभौ । यतो मुखरा द्विरे-
फास्तेषां रणितं रुतं तेनामिमन्त्रित कृतसंस्कारम् । तथा दृढमानस्य खण्डने निरर्गला
स्थितिर्यस्य । मानहरमित्यर्थः । मद्ये पीते मानत्यागात्तापशान्तौ वारुणास्त्रत्वेनोत्प्रेक्षितम्।
अस्त्रं च मत्रित भवति ॥
नवहालया सुतनवोऽगमन्समा प्रतिकामिनीषु च सखीषु च स्थितिम् ।
तदनुग्रहेण घटते हि देहिनां क न सामरस्यमयसंविदुद्गमः ॥ २८ ॥
नवा या हाला मदिरा तया हेतुभूतया स्त्रियः सपत्नीषु सखीषु च समो स्थितिमग.
मन् । सखीवत्सपत्नीरपश्यनित्यर्थः । तदनुग्रहेण मदिराप्रसादेन सामरस्य पानकरस-
वदनेकस्यैक्यं तन्मयी संविदद्वितीयप्रथा तदुद्गमो देहिनां क न भवति ।
प्रथमं यतो दधुरपत्रपिष्णुतां चरमं च मोहपथममतामिव ।
रुरुचे मदस्य बहुविभ्रमैकभूरिति मध्यमैव गतिरेणचक्षुषाम् ॥ २९ ॥
प्रथमं किंचिन्मद्यपाने स्त्रियोऽपत्रपिष्णुता लजा यतो यद्दधुः, चरममतिमद्यपाने च
मोहपथे ममतामिव यद्दधुः, अत एणचक्षुषां मदस्य संबन्धिनी मध्यमैव नात्यल्पा न
चातिबहुर्गती रुरुचे । यतो बहुविलासैक्यास्पदम् ॥
अधिकुन्तलं तिलकितं घुसद्मनां मधु मालतीमुकुलकैरलक्ष्यत ।
प्रतिमाशशाङ्कपरिरम्भलोभतः कृतसंनिधानमिव तारकाकुलैः ॥ ३०॥
मालतीकुड्लैस्तिलकवत्कृत कुन्तलस्थित मधु जनेन प्रतिबिम्बचन्द्रालिङ्गनलो.
भात्तारागणे. कृतसनिधानमिव लक्षितम् । एतेन मधुनस्तनुवं सूचितम् ॥
प्रसरच्चमत्कृतिविशेषपोषतः पुटयोर्मनाकुलतां विवृण्वती ।
अनिमेषपक्ष्मलदृशां दृशौ हठात्सनिमेषतामिव हलिप्रियानयत्॥११॥
हलिप्रिया मदिरानिमेषपक्ष्मलदृशां नाकिस्त्रीणां संबन्धिन्यौ दृशौ सनिमेषतामिव
हठादनयत् । यत. प्रसरतः सोल्लासस्य चमत्कृतिविशेषस्य पोषतो वर्धनादृष्टिपुटयोः
किंचिन्मुकुलभावं संपादयन्ती । मदपूर्णिता अभवमित्यर्थः । निनिमेषस्य निमेषवत्वकर.
णाठशब्दप्रयोगः ॥
प्रियया मुखासवविलासघट्टनादधिरोपितो बकुलवन्मुदः पदम् ।
चिरमाचकाङ्क तरुणस्तदन्तिकात्तदनन्तरंकुरबकस्य दोहदम् ॥१९॥

·काव्यमाला। मुखासवेन गण्डूषरूपेण विलासैहेतुमिर्षनं तस्मात्प्रियया बकुलवृक्षवदाका स्तरुणस्तदनन्तरं तदन्तिकात्प्रियानिकटात्कुरवकस्य दोहद खनालिबानरम तवान् ॥ शशिनः कलां परिणतां सुरीसुरा पुरतः प्रसारिकुसुमा तदावहत् । अधिरोप्यमाणविशिखां धनुर्लतां गमितां स्फुटत्वमिव पुष्पपत्रिणः॥३॥ सुरीणां देवस्त्रीणां सुरा पुरतोऽप्रे प्रसारितकुसुमां सपुष्पां चन्द्रकलां कामेन प्रक टवं प्रापितां संधीयमानशरी धनुर्लतामिवावहत् । संनिवेशकार्यकरणाभ्यामुत्प्रेक्षोत्या- नम् । पुष्पपत्रिण इति नाम प्रकृतानुगुणम् ॥ मदनप्रतापतपनोष्मविप्लवद्रुतविश्वपाटलमणिद्रवद्रुहि । जघटे परिस्रुतिनवीनमालतीमुकुलैर्विडम्बितविशुद्धमौक्तिकैः ॥ ३४ ॥ मदनस्य प्रतापः स एव तपनोऽर्कस्तस्योष्मविप्लवः संतापोपद्रवस्तेन द्वता द्रवीभूता विश्वे सर्वे ये पाटलमणय. पद्मरागास्तेषां द्रवाय प्रवाहाय द्रुह्यति । पद्मरागसमायामि- त्यर्थः । परिसुति मदिरायां नवैर्मालतीकुडलैर्घटितम् । विडम्बितानि शुद्धानि मौक्तिकानि यैः । पद्मरागेषु मौक्तिकैर्भाव्यमित्युक्तिसंगतिः । वदनप्रभालवजितस्य शीतगोरबलाः कलां विचकरुः परिस्रुति । नियतं तदा मृदुलमालतीमिषाद्धनतत्सुधासवनिवेशसिद्धये ॥ ३५ ॥ मुखजितस्य चन्द्रस्य कलां मालतीव्याजास्त्रियो नून चिक्षिपुः । तस्य चन्द्रस सुधारसस्तस्यार्थान्मदिरायां निवेशस्त्रत्सिद्धये । मालतीयोगान्मदिराया रसः सुधासमो. ऽभूदित्यर्थः।। सदसद्विकल्पकलनापहारिणो मधुनः स्मरोपनिषदेकशालिनः । घटमानचाटुवचसः कलस्वरैलयः प्रदक्षिणमिव प्रणिन्यिरे ॥ ३१ ॥ सदसती हिताहिते तद्रूपा विकल्पकलना विचारग्रहणमपहरतः तथा सरसोप- निषद्विजयरहस्यं तत्र तया वैकया शालते तस्य मधुनः प्रदक्षिणमिव भ्रमरावकुः।मा- रशब्दैः स्तुतिकराः । युक्तायुक्तरूपविवारणे ज्ञातोपनिषदो गुरोश्च शिष्याः स्तुतिपूर्व प्रदक्षिणं कुर्वन्ति ॥ चरितं व्यजेष्ट बत पानगोष्ठिका सुचिरप्ररूढमपि पद्मसमनः । ललनाननाम्बुजकदम्बके तदा व्यतनिष्ट यन्नवमधूदयोत्सवम् ॥३०॥ चिररूढमपि ब्रह्मणचरितमापानगोष्ठी जितवती । यत्स्त्रीणां मुखपनेषु नवं मधु मयं मकरन्दश्च तदुदयोत्सवमकार्षीत् । ब्रह्मणा पछेष्वेव मधूदयः कृतः, न तु मुखपग्रेषु ।। आपानगोष्ठया पुनर्मुखपद्धेषु मधूदयः कृत इति निर्माणजयः । केवलाम्बुजपक्षे मा मकरन्दः । भाननाम्बुजपक्षे मधु मयम् ॥

·श्रीकण्ठचरितम् । २०१ स्मयने प्रियं प्रति विलोलचक्षुषः । प्रतिविम्बिता मधुनि दन्तमण्डली नवमालतीमुकुलभङ्गिमग्रहीत् ॥३८॥ साकरेणोडो धृतश्चषको यत्रैवं कृत्वा समीपस्थ प्रिय प्रति लीलया विधेयत्वदर्शनेन भावने हासे सति मधुनि प्रतिमिता दशनपतिर्मालतीमुकुलविच्छित्ति प्रापत् ॥ अधिमद्यमध्यमुरुपुष्पसंहतिभ्रमरावली कलकलाकुला दधे । हरमीतिभङ्गुरमतर्मनोभुवो जलदुर्गगर्तगतसैन्यविश्रमम् ।। ३९ ॥ अवमध्ये उरुर्घना या पुष्पपतिस्तस्या भ्रमरपङ्किरत एव सकलकला सती हरभीत्या भमा मतिः साहसबुद्धिर्यस्य तस्य मनोभुवः कामस्य संबन्धिनो जलदुर्गगता: विच्छित्तिं दधौ । नात्र नेत्राग्निना त्रिनेत्रः सदग्घु शक्नोतीति जलदुर्गे प्रवि- कामकटकस्य भ्रान्ति मद्यान्तर्गतपुष्पवासिनो भ्रमराश्च ॥ विनिमज्ज्य सीधुसरिति ध्रुवं स्मरो हरहव्यवाहदवथुव्यथां जहौ। ध्यवमानशान्तरुचितत्स्फुलिङ्गता तदुपान्तवम॑नि यदापि षट्पदैः॥४०॥ मद्यनद्या निमजन कृत्वा कामो हरनेत्राग्निदाहव्यथा त्यक्तवान् । तस्याः सीधुस- रितः समीपमार्गे भ्रमरैश्यवमाना आर्द्राः शान्तरुचयः कृष्णवर्णा ये तत्स्फुलिङ्गा हरान- कामाखद्भावो यदापि प्राप्तः । दह्यमानेन यत्र मज्ज्यते तत्राहारैर्भाव्यम् ॥ परिपाटले मधुनि मालतीकुलैर्धवले विवलगदसितालिशालिनि । तपनीयकुन्तलमयूखदन्तुरे स्मरचित्रभित्तिरिति पप्रथे भ्रमः ॥ ४१ ॥ परिपाटलेऽरुणवणे, तथा तपनीयकुन्तलस्य सुवर्णचषकस्य मयूखैर्दन्तुरे व्याप्ते, तथा- सितंभोंगवशादतिश्यामैरलिभिः शालिनि, तथा मालतीमुकुलैः श्वेते मधुनि कामचित्र- मित्तिरिति भ्रान्तिर्जाता। 'अमित' इति वा पाठ ॥ कनकालुकामुपरि कापि पाणिना दधती खवक्त्रपतदासवसुतिम् । अतनोदखण्डशशिबिम्बकोटरप्रसरत्सुषुम्णमपरार्कमण्डलम् ॥ ४२ ॥ वक्त्रे पतन्त्यासवसुतिर्मद्यधारा यस्याः सकाशात्तां कनकालुका सुवर्णकरिका पाणिना करेणोपरि दधती । खहस्तेन करिका गृहीत्वा पिबन्तीत्यर्थ. । काप्यखण्डं पूर्ण यच्छ- शिमण्डलं तदन्तरे प्रसरन्ती विशन्ती सुषुम्णा यस्मादर्कमण्डल व्यधात् । सुषुम्णा क्षी- पश्चन्द्रो विशतीत्यागमः । काचित्तु पूर्णचन्द्रे सुपुम्णायाः प्रवेशमकरोत् । 'अपरार्कम- ण्डलम् इत्येकपद वा योज्यम् । अपरं भिन्नगुणम् । भिन्नगुणत्व पूर्णचन्द्रे सुषुम्णाया: प्रवेशनात् । सुवर्णकरिका सूर्यस्य कल्पितोपमानम् । मुखं चन्द्रस्य । मद्यधारा सुषु- म्णायाः॥ प्रतियातना शशिनि मेचकोत्पलच्छदपतिभिर्विनिहिताभिरादधे । मधुभाजनेष्वमरवारयोषितां नवसंसरद्वहुकलङ्कसंकरः ।। ४३ ॥ १८ ·२०२ काव्यमाला। सुरस्त्रिया मद्यचषके न्यस्तामिनीलोत्पलपत्रपतिभिः प्रतिविम्बचन्द्रे नवाः संसरन्तः सर्पन्तो बहवो ये कलङ्कास्तेषां संकरो योगः कृतः । उत्पलपत्रपतयः कलचाहुल्येना- ध्यवसिताः ॥ नवपानकेलिकिलकिञ्चिताञ्चिता भृतमासवेन सुरवामलोचना । पृथुनेत्रनीलनलिनं विनिर्ममे मुखमेव कापि दयितस्य कुन्तलम् ॥४॥ नवा या पानकेलिस्तस्यां किलकिश्चितेन विभ्रमविशेषेण शोभिता स्त्री खं मुखमेव चषकमकरोत् । यतो मयेन भृत पूर्णम् । तथा विस्तीर्णनेत्रोत्पलम् । भर्तारं रागवशान्म- धुगण्डूषं पायितवतीत्यर्थः ॥ अवहद्वपुः कुवलयामकेसरैश्चषकोदरे विवृतरागसंगमः । परिचुम्बनात्सुरविलोलचक्षुषां दशनक्षतैरिव सनाथमासवः ॥ ४५ ॥ रूढराग उत्पलकेसरव्याजेन स्नीकर्तृकाचुम्बनादासवो वपुर्दन्तक्षतैः सहितमिव दधौ ॥ मणिभाजनाग्रजवनिष्यतत्सुरारसविघुषः पुपुषुरेणचक्षुषाम् । कटचीनपिष्टपरिपाटलस्मरद्विपकीर्यमाणकरसीकरभ्रमम् ॥ ४६॥ रत्नचषके सातिजव पततः सुरारसस्य कणाः कपोलसिन्दूरारुणा ये कामदन्तिकर- कणास्तेषां विभ्रम दधुः । रत्नांशुभिररुणत्वसूचनार्थ मणिग्रहणम् ॥ पुरतोऽलिजालपिहितां हलिप्रियां विबुधावरोधललना व्यलोकयत् । हठलुप्यमानविभवामनर्गलं हलिमत्सरादिव कलिन्दकन्यया ॥ १७ ॥ सुरान्तःपुराङ्गना भ्रमराच्छादिता मदिरां यमुनया हलिना हेतुना मत्सराद्धठेन लुप्य- मानो विभवो यस्यास्तामिव व्यलोकयदज्ञासीत् । नायं भ्रमरभरः, किं तु यमुनाप्रवाह एवेत्यर्थः । हली हि यमुनांदारितवान् । अतस्तत्प्रियाया यमुनया विभवलोपोक्तिसंगतिः। अथवा हलधरस्य मदिरा यमुना च प्रिया, अतो यमुनाया हलिनि मत्सरः । हलिप्रियेति साकूतम् । अवरोधललनेति च साभिप्रायम् । खच्छन्दा हि सपत्नीषु द्वेषं न संभावयन्ति । स ममैष शेवधिविशेष इत्यलं मदिराममस्त नियतं मनोभवः । कुटिलालिपतिकलया सितेतरैरुरगै रिरक्षिषुभिरावृतेव यत् ॥ १८ ॥ स एवं मम शेवधिविशेषो निधिभेद इत्येव नूनं कामो मदिराममस्त । कुटिलभ्रमर- पतिव्याजेन कृष्णसपैरिव रक्षितुकामैर्मदिरा यदावृता। निधानस्य सपै रक्षेत्पुरगैरित्युक्तम् ॥ मुखसौरभश्रमदलिप्रभावतो दशनच्छदोऽभजदिवाञ्जनार्जनम् । मधुनारुणे मृगदृशां विलोचने ययतुश्च सान्द्रमदनार्द्रतामिव ॥ १९ ॥ मुखसौरभेण भ्रमतामलीना प्रभावाद्दशनच्छदोऽधरोऽञ्जनार्जनमिव प्रापत् । मद्यपा- नेन रक्ते नेत्रे धनं मदनेन रागद्रव्यविशेषेणार्द्रतामिव प्रापतुः ॥

·श्रीकण्ठचरितम् । १४ सर्गः] २०३ अतिताम्रयोर्मधुमदेन गण्डयोः प्रविलुप्यमान परभागविभ्रमम् । अवरोप्य लौहितककुण्डलं व्यधात्सुदृशः श्रुतौ कनककर्णिकां प्रियः५० ततो मधुपानमदेनारुणयोः कपोलयोर्विषये गतपरभागं पद्मरागकुण्डलं कर्णानिवार्य त्रियः कर्णे सुवर्णकर्णिकामर्थात्परभागार्थ रमणोऽकरोत् ।। हठचुम्ब्यमानवदना विलासिभिर्ललनास्तदा मदनहृष्टदृष्टयः । मधुमध्यविम्बितनिपीतशीतरुक्तनुशैत्ययोगत इवाचकम्पिरे ॥ ११ ॥ हठेन किचिल्लजावशाचुम्बितमुख्योऽत एव कामयोग्यीकृतदृशो रामाः सात्त्विक- भावाचकम्पिरे । अतः संभाव्यते-मधुमध्ये पूर्व बिम्बितो निपीतो यः शीतरुश्चन्द्र- स्तस्य तनुर्मूर्तिखच्छत्ययोगादिव । तनु सूक्ष्म वा व्याख्येयम् ॥ तरुणाः पुरः परिचिता नवोच्छ्रसन्मदघूर्णनाकुलितकेलिवाससाम् । अपि यन्मनोरथगतेरगोचरं तदवापुरीक्षितुमधीरचक्षुषाम् ॥ १२ ॥ पुरो वर्तमानास्तरुणाः परिचिता वल्लभाः स्त्रीणा संबन्धि तदीक्षितुमापुः । तदपश्य. नित्यर्थः । यन्मनोरथगतेरगोचरम् । मनोरथा अपि यन प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । यतो नवमु- च्छृसतोल्लसता मदेन घूर्णनं भ्रमण तेनाकुलितानि खस्थानाच्चलितानि वासांसि यासाम् ॥ कादम्बरी कुहरसङ्गिकुरङ्गभङ्गि- भृङ्गा कुरङ्गकदृशां मणिकुन्तलेषु । कामप्रतापदहनद्रुतसांध्यचन्द्र- बिम्बोपमाधित सुधारससामरस्यम् ॥ १३ ॥ मृगदृशां रत्नचषकेषु कादम्बरी मदिरा मुधारसस्य सामरस्य साम्यमधिताधारयत् । कामस्य प्रतापदहनेन द्रुतो विलीनो यः सांध्यः सध्याकालभवश्चन्द्रबिम्बस्तेनोपमा यस्याः। नेयं मदिरा, कि तु प्रतापानिगलितश्चन्द्रः । यतोऽत्र भ्रमरव्याजेनाङ्कमृगोऽस्ति । अत एव सुधाखादेत्यर्थः ॥ देवी स्वयं भगवती युवसु प्रसन्ना तत्राजनिष्ट नियतं झटिति प्रसन्ना । यद्वैभवादृढमपि प्रविमुच्य मानं तान्सुभ्रुवोऽनुजगृहुईठचुम्बनेन ॥ १४ ॥ नूनं प्रसन्ना सुरा भगवती तरुणेषु खयमप्रार्थनया प्रसन्ना जाता। यस्या वैभवात्प्रसा- दमाहात्म्यादृढमपिमान [प्रविमुच्य] स्त्रियो हठचुम्बनेन तान्यूनोऽनुजगृहुरनुगृहीतवत्यः। यदिति भिन्नं वा पदम् ॥

·२०४
कामाला
चके गतौ च गिरि च स्खलनं पदानां
दृष्टौ च चेतसि च रागभरं पुपोष ।
मार्दीकमुत्पलदृशामुपनीयमानं
प्रेयोधरामृतरसस्य पुरःसरत्वम् ॥ १५ ॥
माद्वींकं गोखनीसंबन्धि मद्यं कर्तृ स्त्रीणां गतौ चक्रमणे गिरि वाचिन पदानां चरणानां
शब्दानां च स्खलनं चक्रे । स्त्रीणा दृष्टौ चित्ते च रागस्य लौहित्यस स्नेहस च मरे
पुपोष । प्रेयसामधररसस्य पुरःसरत्वमप्रवर्तित्वमुपनीयमानम् । मद्यपानस्य पश्चादधरा.
मृतस्य पानात् । अधरामृतपानेन वाच्येव स्खलनान्मनस्येव रागदर्शनाच ॥
निर्व्याजगद्गदगिरो वदनं वहन्त्या
श्राम्यद्भु पाटलविलोचनगण्डलेखम् ।
कोपं विपक्षमधुपायनजायमानं
क्षैव्यस्पृशो मृगदृशो न युवा विवेद ॥ १६ ॥
विपक्षः सपत्नी मधु पिबतः प्रयोजनं मधुपायनं तेन जायमानं रामाया कोपं तरुणो
नाजानात् । अतः क्षैन्यस्पृशः क्षीबायाः, निर्व्याजमकृत्रिमं गद्दगिरोऽस्पष्टवाचः, मुखं
भ्राम्यद्भु, तथा पाटला विलोचनगण्डलेखा यस्य तद्वहन्त्याः । कोपपक्षे द्वयोधर्मिणो.
गद्दवचनादीनां धर्माणा साधारणत्वात् ॥
रुष्टा काप्यगमत्प्रसादपदवीमप्रार्थितापि प्रिये
निर्हेतु प्रथमानमन्तुरपरा कान्तं प्रकुप्यादुनोत् ।
तस्थौ काचन सामरस्यसरणौ निस्तोषरोषा वधू-
रित्थं भावविभागमाविरकरोत्तासां मदोपक्रमः ॥ १७ ॥
मद्यपानात्पूर्व रुष्टापि तदन्वप्रार्थिताप्रसादितापि काचित्प्रिये प्रसादमगमत् । अपरा
हेतुं विना प्रकुप्य कुपित्वा कान्तमदुनोदतापयत् । कान्तेन सह कलहमकाषींदित्यर्थः ।
प्रथमानः प्रसिद्धो मन्तू रोषो यस्याः । काचन रोषतोषरहिता प्रियविषयायां सामरस्यस.
रणौ समरसत्वमार्गे तस्थौ । एव तासां मदोपक्रमः क्षीबत्वारम्भो भावानां कोपादीनां
विभागं विभजनमाविरकरोत् ॥
रक्तत्वं विजहौ कपोलफलकं गृहच्छनैः पाण्डुतां
मीलन्त्यां दृशि चास्तमापदवशं चाञ्चल्यचर्चाक्रमः ।
व्यक्तत्वं न जगाम गद्दपदन्यासश्च मौनागिरा-
मित्यासीदतिवृद्धितो मृगदृशां विक्षिप्सलक्ष्मा मदः ॥ १८॥

·१४ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
२०५
अतिवृद्धितो मदात्ययान्मदः क्षेव्यं विक्षिप्तलक्ष्मा गलितचिहोऽभूत् । पाण्डुतां गृह-
कपोलफलकं गण्डाभोगो रक्तत्वमत्यजत् । दृशि दृष्टी चपलत्वमस्तमगमत् । यतो मी.
लन्त्यां प्राप्तसंकोचायाम् । गिरी गद्गदः पदन्यासो व्यकत्वं नागात् । कुतः । मौनात् ।
मदात्ययेन पाण्डुत्वस्य निमीलनस्य मौनस्य चोत्पादनादकत्वचपलत्ववचनगद्गदत्वादीनि
मदचिहानि गलितानीत्यर्थः ।।
क्रीडाकुरङ्गककृते न ममाङ्करकुं
त्वं चेद्ददासि दयितानननिर्जितोऽपि ।
तत्ते कवाटितमितश्चषकान्तरेण
कारागृहं चषकमेव विधो विधास्ये ॥ ५९॥
दयिताननेन मद्रमणमुखेन निर्जितोऽपि त्व क्रीडाकुरगक इति कृत्करणं तदर्थम् ।
उत्सामृग मम चेन्न ददासि तत्ततश्चषकान्तरेणान्येन चपकेण कषाटित बद्ध चषकमेव
कारागृह करिष्ये । यश्च जितोऽप्युपयुज्यमान न ददाति स कारागृहे स्थाप्यते ॥
किं ते कम्पो वपुषि चषकोन्नद्धसीधूमिमध्ये
क्रीडाबाहूत्तरणमसकृत्कुर्वतः शर्वरीश ।
आयात्येतन्ननु तव कथंकारमस्मिन्नकस्मा-
हिम्बं तुम्बीफललघु सखे मन्जनस्यातिथित्वम् ॥१०॥
हे शर्वरीश । विलासानुगुणमामन्त्रणम् । चपके उन्नद्रा उद्धना ये सीधूर्मयो मधु.
तरङ्गास्तन्मध्ये क्रीडया बाहूत्तरण पारगमन कुर्वतस्ते किं वपुषि कम्पः । अनदीष्णस्य
परैबोंडयितुमारब्धस्य वा जलमध्ये कम्पो युक्तः । तुम्बीफलमलाबु तस्मालधु तुच्छ तव
बिम्बमस्मिन्मधुनि मजनस्य त्रुडनस्यातिथित्व समुखत्व कथकारमकस्माद्धेतु विनायाति ॥
त्वं राजतां द्विजजने भजसे निसर्गा-
क्षत्रान्वयस्य च भवान्प्रथमः प्रणेता।
तधुज्यते बत शशाङ्क कथं किलाय-
मुच्छिष्टसीधुचपकेषु तवावगाहः ॥ ६१ ॥
द्विजाना नक्षत्राणां ब्राह्मणाना च जने राजतामध्यत्व व निसर्गादजसे ।तथा क्षत्र:
कुलस्य प्रथमो जनकस्त्वम् । तत्तस्मादुच्छिष्टसीधवोऽवपीतमद्या ये सीधुचषकास्तेष्वव.
गाह बानं तव कथं युकः।
परिहर चतुरं कुरङ्गकेतो मम चषकं त्वमधीश्वरो द्विजानाम् ।
परिणतमधुसौरभे जुगुप्सां त्वयि न यथा त्रिदशर्षयो जुषन्ते ॥१२॥

·२०१ काव्यमाला। द्विजाना नक्षत्राणां च त्वमधीश्वरो मम चषकं परिहर । इतो दूरं गच्छेत्यर्थः । प. रिणतं संक्रान्त मधुसौरभं यस्य तमिस्त्वयि देवर्षयो जुगुप्सां निन्दा यथा नकुर्वन्ति । तास्तन्वयः परिसरलसत्प्राणनाथारूपाली- लीलालोलालसतरवपुर्लेखमुल्लेखवत्यः । क्षेब्यव्यावलानतरलितापाझरङ्गत्कटाक्षा मध्येसीधु प्रतिमितमिति स्वैरमेणाङ्कमूचुः॥१६॥ परिसरे निकटे लसन्तो ये प्राणनाथाः प्रियास्तेषामकपाली आलिङ्गनं तत्र लोलान्य. त्रालसतरा वपुर्लेखा यत्रैवं कृत्वा खैरं निःसंकोचं मद्यमध्ये प्रतिविम्बितं चन्द्र ताः स्त्रिय एवमूचुः । उल्लेख जहनं विद्यते यासाम् । तथा दैव्येण व्यावल्गनं भ्रमणं तेन तरलिताश्चपलाः कृता येऽपागा हगन्तास्तेषु रगन्तः स्फुरन्तः कटाक्षा यासाम् ॥ प. ऋभिः कुलकम् ॥ निरवधिमधुगोष्ठीगौरवादध्यगच्छ- निति कति न तरुण्यः शोणतामाननेषु । अलभत परभागं येन तासां स रज्य- श्रवणकुवलयेभ्योऽप्याशु नेत्रत्रिभागः ॥ ६४ ॥ इत्येवं निरवधि यन्मधुगोष्टीसौष्ठव पानक्रीडाहृद्यत्वं तस्माद्धेतोः कति न सर्वास्त- रुण्यो मुखेषु राग प्रापुः। रज्यनक्तः संपद्यमानस्तासा कटाक्षः कर्णोत्पलेभ्यः सकाशात्प- रभागं येनालभत यथा प्राप्तवान् । येन रज्यनिति वा योजना ॥ ये नागरङ्गफलखण्डपुटैरपीप्य- न्मुग्धाननां मधु विलासरसाधुवानः । तस्याः किलाधररसस्य विविच्यमानं प्रत्युदाहरणमग्रत एव चक्रुः ॥६५॥ विलासे रसाद्धेतो गरगफलानो खण्डान्येव पुटानि चषकास्तैः करणैर्युवानो मुग्धा- ननां रामां मध्वपीप्यन्पिबन्तीं प्रयुक्तवन्तः । तद्विचार्यमाणं त्रियोऽधररसस्य प्रत्युदाह- रणं प्रागेव चक्रुः । अधररसापेक्षया नागरगदलमधुनो न्यूनगुणत्वात् । एकाहविकलं हि प्रत्युदाहरण भवति । खादोऽत्रैकाङ्गम् ॥ काप्यास्त स्तिमितैव तत्र कृतक:ब्यक्षणासूत्रणा- तत्कान्तोऽपि परां चुचुम्ब विगलनिःशेषशङ्कालवम् । तामांविर्भवदुद्धतक्रुधमथ क्षीबासि नो वेत्यहं त्वय्येवं कृतवान्परीक्षणमिति द्राक्सोऽपमन्तुं व्यधात् ॥ १९ ॥ ते ·१४ सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । २०७ कृतकमभिनीतं यत्क्षेभ्यं तस्य क्षणमासूत्रणमुट्टङ्कन तस्मात्कापि स्तिमिता निःस्पन्दे. वासीत् । विगलनपगतो निःशेषशङ्कालवोऽर्थात्तस्या भयं यत्रैवं कृत्वा क्षीवत्वेन तस्या निश्चेतनत्वावगमात्तत्कान्तोऽपि परामचुम्बत् । अथ क्षीवत्वस्यातात्त्विकत्वादाविर्भवन्त्यु- द्धता क्रुध्यस्थास्तां स तत्कान्तोऽपमन्तु विगतेामेव व्यधातू-अहं त्वयि परीक्षणमेव. मनया युक्त्या कृतवांस्त्व क्षीबासि नो वेति ॥ इत्थं तासां विलासालसवलितकरोत्सङ्गसंसङ्गिपात्रं प्राणेशान्पाययित्वा सममधरदलपान्तदंशावदंशैः । पायं पायं निपीते मधुनि मधुरता याङ्गकेष्वाविरासी- तां वक्तुं पौष्पचापे सदसि न कतरोऽप्येति पाण्डित्यमुद्राम्॥१७॥ विलासैहेतुभिरलसं कृत्वा । वलितान्युत्थापितानि करोत्सङ्गसङ्गीनि हस्तमध्यस्थानि पात्राणि चषका यत्रैव कृत्वाधरदलप्रान्तस्य दशाश्चुम्बनान्येवावदशास्तैः समं प्राणेशा- न्मधु पाययित्वा मधूनि पीत्वा पीत्वा निपीते सति तासां तनुषु गात्रेषु या मधुरता कान्तिराविरासीत्तो कान्ति वक्तु पौष्पचापे सदसि कामसभायां मध्यात्कतरोऽपि पा. ण्डित्यमुद्रां वकृत्वटङ्क नैति । वागगोचरा शोभा तासामजायतेत्यर्थः॥ पुष्णन्पुष्पेषु सक्ति विवृतनिरवधिव्यक्तरागानुषङ्गः सीधुस्तासां प्रविश्य त्रिदशमृगदृशामाशयं विभ्रमेण । प्रत्यङ्गं लब्धसङ्गः पटुपुलकभृतो मीलदालोलनेत्रा- स्ताश्चक्रे प्रागवाप्ताधरदलघटनो निवृतेरन्तरङ्गाः॥१८॥ पुष्पेषु पुष्पविषया सकि सङ्ग पुष्णन् । तथा विवृतः प्रकाशितो निरवधिरनन्तो व्यक्तो रागस्यारुणत्वस्यानुषङ्ग प्रवृत्तिर्येन। तासामाशयमुदरं प्रविश्य प्रत्यङ्ग लन्धसङ्गः । सर्वनाडीव्यापित्वात् । प्राक्पूर्वमेवावाप्ताधरदलघटना ओष्ठपल्लव योगो येन स सीधुः पुरस्तादेव स्त्री रोमाञ्चधारिणीः संकुचच्चपलनेत्रा निर्वृतेः सुखस्यान्तरङ्गाः प्रत्यासना- श्वके । अत्र मधुनि समासोक्त्या कामुकव्यवहारावगतिः । तत्पक्षे पुष्पेषौ कामे सक्तिः। रागोऽभिष्वङ्गः । आशयोऽभिप्रायः । प्रत्यङ्ग लब्धसङ्ग सर्वाङ्गालिङ्गनात् । मीलन्नेत्रत्वं रतश्रमवशात् । एतेन वक्ष्यमाणार्थोपक्षेपः कृत इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाकवि- राजराजानकश्रीमहाकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये पानकेलिवर्णनं नाम चतुर्दशः सर्गः। -

·२०८
काव्यमाला
पञ्चदशः सर्गः ।
ता वारुणीपरिमलानुचरद्विरेफ-
कोलाहलाकुलितनुपुरम शिक्षाः।
स्वं वासवेश्म विविशुर्मदघूर्णमानाः
प्राणेशपाणिनिहितारकरास्तरुण्यः॥१॥
मदेन घूर्णमाना उल्लसन्त्योऽतः प्राणेशैराग्निजेषु पाणिषु न्यस्खा अप्रकरा यासां
ताः । दयितदत्तहस्ता इत्यर्थः । तास्तरुण्यः खं लीलागृहं विविशुः । अतो पारुण्या:
सुरायाः परिमलेनानुचरा अनुलग्ना द्विरेफास्तेषां कोलाहलेनाकुलिताः संदिग्धीकृता
नूपुरमअशिक्षा मीरमधुरशब्दा यासां ताः । प्राणेशसंनिधावपि तरुणीनां कर्तृत्वं प्र.
स्तूयमाने वस्तुनि प्राधान्यात् । एवमुत्तरत्र सार्धं प्रियैरिति व्याख्येयम् ॥
सान्द्रोपकारकुसुमप्रकरान्तरङ्गं
कीण शरैः प्रथममेव मनोभुवेव ।
साध प्रियैर्युवतयः स्वविलासवास-
मासाद्य केलिशयनीयतले निषेदुः ॥ २॥
सान्द्रोऽविरलो य उपकारकुसुमप्रकर आस्तरणपुष्पसमूहस्तस्यान्तर प्रत्यासनम् ।
अत एव प्रथमं तासा प्रवेशात्प्रागेव कामेन शरैः पूरितमिव निजलीलागृह प्राप्य क्री-
डाशय्यार्या ताः प्रियैः साक निषेदुः ॥
श्लिष्यत्फणामणिमनङ्गभुजंगमेन
क्षिप्तां दधन्ति नवनिवयिनीमिवाने ।
चीनोत्तरच्छदपटैरविदूरकेलि.
दीपविलासशयनीयतलानि रेजुः ॥ ३ ॥
अविदूरे निकटे केल्यर्थ दीपा येषां तैश्चीनवश्लीलाशय्या रेजुः । अतः संभाव्यते-
सफणरत्नां कामसर्पण मुक्ता नवकचुकीमिव बिभ्रतः । केलिदीपस्थानीयाः फणामणवः ।
चीनवस्त्रस्थानीयो निर्मोकः ॥
प्रक्रान्तचेलहरणेषु यदृच्छयैव
जज्ञे कुरङ्गकदृशां रतिमन्दिरेषु ।
निर्दयमानबहुलागुरुधूमपुजै-
स्तत्रासितांशुकतिरस्करिणीनिवेशः॥४॥

·१५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २०९ लीलागृहे प्रक्रान्तमारब्धं पेलानामात्त्रीसंवन्धिना वस्त्राणां हरणं येषु तेषु लीला- गृहेषु निर्दधमानागुरुधूमराशिमिरसिताशुकमय्यास्तिरस्करिण्या निवेशो जातः । लीलागृहे विहितनिहवयैणनाभि- नासीरधूमलहरीभिरुदेत्य दूरम् । मूर्त्या मुहूर्तमपुषन्मिथुनानि केलि- मुद्वेलमान्मथरसहदममयेव ॥५॥ कस्तूरीकर्पूरधूमतररैर्दूरमुत्याय च्छादितयातो मन्मथरसहदे ममयेव मूल् मिथुनानि श्रीपुंसाः क्रीडामकुर्वन् ॥ अभ्यस्तसौरभसखालिरवैः सुवृत्त. गण्डोपधानपटलैरघटिष्ट तल्पम् । सज्जीभवत्कुसुमचापरथावशेषै- श्चकैरिवोन्मुखरनेमिभिरङ्गनानाम् ॥ ६ ॥ अभ्यस्ताः सौरभसखानामलीनां रवा यैस्तैर्गण्डरूपैरुपधानैर्गण्डमसूरेति प्रसिद्धों- पाश्रयभूतैस्तल्म संयुयुजे । सज्जीभवञ्जयार्थे कृतोद्योगस्य कामस्य रथस्तस्यावशेषैः स. शब्दैवकैरिव ॥ प्रोताहिवल्लिदलवीटकनिर्विभागाः सूच्यो विलेसुरुपधानपथेषु यूनाम् । द्राग्विद्धमेकसमये बहुलक्ष्यवर्ग- मङ्गे वहन्त इव पञ्चशरस्य बाणाः ॥ ७ ॥ प्रोतानि स्यूतान्यहिवल्लिदलवीटकानि नागलतापर्णवीटकानि तैनिर्विभागाः सूच्यो वंशादिमय्य उपधानेषु रेजुः । त्वरया युगपद्विद्ध बहुलक्ष्यवर्गमनेकशरव्यगणमड़े विभ्रन्तः कामबाणा इव ॥ लीढोपकारविपुलोत्पलपल्लवाया मत्तालयो भवनभूमिषु जाग्रति स्म । विश्राम्यतो रतिपतेरवजित्य विश्व- मात्तासिधेनव इवाभिनवाङ्गरक्षाः ॥८॥ लीलान्याखादितान्युपकारोत्पलानां पल्लवाग्राणि यैस्ते मत्तालयो लीलागृहेषु जाप्रति स्म । जगजित्वा विश्राम्यतः कामरस गृहीतकरवालाः प्राणरक्षा इव ॥ प्राणेश्वरद्विगुणबाहुलतोपधानं कीलानिषण्णवपुषामुपरि प्रियाणाम् ।

·११०
काव्यमाला।
अन्योत्तरीयघटना मदनाज्ञयेव
तेने वितानकमणिप्रसृतैर्मयूखैः ॥९॥
प्रियाणां द्विगुणा भुजलता एवोपधानं यत्र । लीलाथै निषण्णानां स्त्रीणामुपरि विता.
नरत्नांशुभिरुत्तरीयान्तरच्छादनं कामाज्ञयेव कृतम् ॥
कान्तेषु कञ्चुकविमोचनचञ्चुरेषु
व्यक्ता बभौ कुचतटी चटुलेक्षणानाम् ।
तत्कालकृष्टधनुषे ददती दशार्ध-
बाणाय चम्पकशरौघमिवांशुदण्डैः ॥१०॥
प्रियेषु वस्त्रहरणसक्तेषु व्यक्ता स्त्रीणां स्तनतटी बभौ। तत्कालकृष्टधनुषे कामाय
शरजातं रश्मिभिर्ददतीव । दशार्धबाणायेत्यभिधानं साभिप्रायम् । स्तनद्वयकान्त्या कामो
विलासिनो जितवानित्यर्थः ॥
निष्पीडितस्तनतटं दृढबाहुबन्ध-
बन्धुं सहेलकृतकण्ठहठग्रहं च ।
निर्मुच्य कञ्चकमथाञ्चितलोचनाभि-
स्तत्कर्मणः पदमकल्प्यत कान्तलोकः ॥ ११ ॥
निष्पीडितो मृदितः स्तनभरो येन तम् । तथा दृढस्य वाहुबन्धनस्सालिङ्गनस्य
बन्धुम् । तथा सहेलं कृतः कण्ठग्रहो येन तं कचुकं निवार्य स्त्रीभिस्तत्कर्मणः स्तनपी-
डनादेः स्थानं प्रियवर्गः कृतः । कबुके निवारिते स्तनमर्दादिकं प्रिया व्यधुरित्यर्थः ।।
चामीकराम्बुरुहकुड्मलभूमिकासु
रूढं कुचद्वयमधीरविलोचनानाम् ।
अग्रादनगरसनाटकनर्तनाय
द्राक्कञ्चकं जवनिकाभमपाचकार ॥ १२ ॥
चामीकराणि सौवर्णान्यम्बुरुहकुड्बलानि कमलमुकुलानि तेषां भूमिकासु रूपन.
हणेषु रूढं विश्रान्तं स्त्रीणां स्तनद्वयं कामरस एव नाटकं तस्य नर्तनं नानाचेष्टन-
मपि (2) जवनिकासदृशं कचुकं पुरस्तादवारयत् । गृहीततत्तद्भूमिकस्य जवनिकापसार-
णमुचितम् ॥
केलिप्रदीपलतिकाप्रतियातनाभि-
निष्कञ्चकाः प्रतिभुवो बभुरङ्गनानाम् ।
कंदर्पभूभुजि मनोभवनं प्रविष्टे
सीमन्तिता इव हिरण्मयवेत्रदण्डाः ॥ १३ ॥

·१५ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
२११
कञ्चुकरहिताः स्त्रीणां स्तनप्रदेशा नैर्मल्यालीलादीपप्रतिबिम्बैर्वभुः । अतः संभा-
व्यते-कामभूपतौ चित्तराजधानी प्रविष्टे सति सुवर्णवेत्रैः पार्श्वद्वयसंनिधानाविधा
विभक्ता इव । राज्ञां च राजधानीप्रवेशावसरे पार्श्वद्वये वेत्रदण्डानां संनिधिरुचितः ॥
आच्छिद्य कञ्चकमयं सिचयं निपीब्ध
नैबिव्यतो नखमुखैश्च विदारयद्भिः ।
नीरन्ध्रपीतनरसा कुचभूः पुरस्ता-
कोपारुणेव ददृशे युवभिर्वधूनाम् ॥ १४ ॥
नीरन्ध्रो घनः पीतनरसः कुङ्कुमाङ्गरागो यस्याः सा कुचभूः कोपारुणेव युवभिदृष्टा ।
कोपे कारणमाह-कञ्चुकवस्त्र हृत्वा नैबिज्यतो बलेन पीडयित्वा कुचभुवं नखानविदार.
यद्भि. पाटयद्भिः । यस्य च वस्त्रहरणादिक क्रियते स रोषेण शोणो भवति ॥
सख्योऽथ पक्ष्मलदृशां तदवेक्ष्य तन्त्रं
स्मेराननापितकरं शनकैनिरीयुः ।
तत्कर्पटाञ्चलसमीरविधूयमानो
दीपोऽपि निर्जिगमिषुत्वमिवाललम्बे ॥ १५ ॥
तत्तन्त्र स्तनमर्दनादिक दृष्ट्वा सख्य' परिचारिका. स्मेरेषु सहासेवाननेष्वप्तिकर
लजाभयाद्धासगोपनार्थ न्यस्तहस्त निर्जग्मुः । तासा सखीना कर्पटाञ्चलस्य समीरेण
विधूयमानः कम्प्यमानो दीपोऽपि निर्गन्तुकामत्वमिवाश्रयत् । तथा ताभिः क्रीडारब्धा
यथा निश्चेतनानामपि लज्ना जायत इति भाव । अपिशब्दान केवल सख्यः, याव-
च्छृङ्गारोद्दीपनोपयोग्यो दीपोऽपि ॥
नर्मोक्तिमन्त्रमुखरः परिवेष्टयन्ती
कंदर्पशेवधिसनाभिनितम्बबिम्बम् ।
कृष्णोरगीमिव ततो झटिति प्रियायाः
कस्मिन्मसाररशनासजमाचकर्ष ॥ १६ ॥
कंदर्पस्य शेवधिहेमकुम्भस्तस्य सनाभि सदृश नितम्ब वेष्टयन्ती मसाररशना मरक-
तमेखलैव सक्तां कश्चिदाचकर्षाकृष्टवान् । चिरं नर्मोक्तिलीलाकथैव मन्त्रस्तेन मुखरः।
दैर्ध्यवर्णाभ्यां कृष्णफणिनीमिव । अन्यश्च गारुडमन्त्र पठन्हेमघटस्थां फणिनीमाकर्षति ॥
काञ्चीहठापहरणाय करे प्रियेण
न्यस्ये न्यधत्त दयिता त्रपया निरोद्भुम् ।
यत्पाणिपङ्कजमभूत्स्मरधूर्तहस्त-
संज्ञाप्रवृत्तिरिव सैव परस्परस्य ॥ १७ ॥

·.२१२ काव्यमाला। काश्या रशनाया हठेन बलेनापहरणार्थ प्रियेण हस्ते न्यस्वे सति काबी रोड हस्तपन यन्यस्त्रवती सा करन्यसनं परस्परस्य सर एव धूर्तखस्स या हत्तसंज्ञा शितया गोपनीयोऽर्थः प्रकाश्यते तत्प्रवृत्तिरिवाभूत् । तेनैव काम उददीपीलयः ।। वस्त्रं हरत्सु विजनेऽथ च चित्तचौर- लोकेषु तूर्णमबलाजघनस्थलानाम् । वीक्ष्य प्रबोधसमयं रसपार्थिवस्य काञ्ची चिरं कलकलं कलमाततान ॥ १८ ॥ ये चित्तस्य चौरा मनोहराः प्रियास्तेषु स्त्रीजनसंबन्धि वस्त्रं हरत्सु निवारयस्तु सत्सु रसपार्थिवस्य कामदेवस्य प्रबोधमेकाग्रतां वीक्ष्य मेखला चिरं शन्दमकरोत् । चौरेषु च वस्त्रं भयवशात्तूर्णं हरत्सु राज्ञः प्रत्यवेक्षां दृष्ट्वा पूत्कारः कस्यचिदुचितः । प्राणेश्वरेण रभसापहृतोत्तरीय- मेणीहशो जघनबिम्बमपत्रपिष्णोः । अग्रेऽसृजन्नवनवद्युतिसंस्तवेन कस्याश्चन खयमिवावरणान्तराणि ॥ १९ ।। प्रियेण त्वरापनीतवसन स्त्रिया जघन नवनवकान्तिपरिचयेनान्यानि वनाणीव पर्य- धात् । यतोऽपत्रपिष्णोः सलज्जायाः ॥ स्तम्भन निर्दयनिपीडनविक्लवानि प्रत्यप्रवेपथुविशेषविशृङ्खलानि । प्रेमाकुलं समघटन्त ततोऽनकानि यूनां कथंचन मिथः परिरम्भणेषु ॥२०॥ सस्नेहमालिङ्गनेषु यूनामङ्गकानि स्तम्भेन स्तब्धताख्येन सात्त्विकेन भावेन हेतुना कथचन संयुयुजिरे । स्तब्धयोः संयोजयितुमप्यशक्यत्वात् । रागवशानिर्दयं निविड निपीडनेन विक्लवानि निःसहानि । तथा प्रत्यग्रो नवो यो वेपथुविशेषः कम्पाधिक्य तेन विशृङ्खलानि विसंस्थुलानि ॥ शृङ्गारिणां युवतिभिः सह रागयोगा- माक्सिद्ध एव मनसोरविभाग आसीत् । सुस्यूतयोः स्मरशरैरिव दृश्यते स्म तस्मिन्क्षणे तु वपुषोरपि नो विभागः ॥ २१ ॥ कामुकानां रामाभिः सह मनसोरविभागो द्वैताभावः प्रागाजिनात्पूर्वमेव, अमिय.

·१५ सर्गः श्रीकण्ठचरितम् । प्रसिद्धो न तु साधित मासीत् । तस्मिन्क्षणे मालिकानावसरे बपुषोर्विमागो मेदो नो हरः । तपा निविडमालिलिगुर्यया शरीरयोरक्यामिवाभूत् । अतः संभाव्यवे-कामशरः सम्यक्स्यूतयोः । स्यूतयोहि न भवति भेदः । रोमाञ्चकचुकतनुत्रभृतो ययुस्ते शृङ्गारिणः सुरतसंगरवीरगोष्ठीम् । येषां समं शिततरस्सरकङ्कपत्रै- श्चके पदं हृदि वधूकुचमण्डलाप्रैः ॥ २२ ॥ रोमाश्चाः कबुका इव तनुत्रमिव कवच मिव विभ्रन्तस्ते कामुका' सुरतयुद्ध वीरभाग ययुः । येषां कामुकाना हृदये तीक्ष्ण कामशरः सम ख्रीस्तनानां मण्डला रागोप. पुरोभागः (१) खश्च पदं चके प्रवेश कृन. । वीरस्य च युद्धगमने शराणा सहाना र पक्षसि प्रवेशः॥ अन्योन्यगाढभुजबन्धनबन्धुरत्वं यूनामगाहत तथा परिरम्भमार्गः । जज्ञे यथा पृथुलहारलताफलानां कंदर्पगन्धगजभूतिरजःप्रतिष्ठा ॥ २३ ॥ यूना तरुणानामालिनक्रमो मिथो बाहुभ्यां बन्धन तेन बन्धुरत्व निर्विवरत्वं तथा प्रापथथा स्थूलाना हारमुक्ताफलाना कामगन्धहस्तिभूतिरजो मण्डनधूलिस्तद्भनिरभूत् । मालिङ्गानवशाचूर्णीभूतानि हारमुक्काफलानि काममदीपयनित्यर्थ. ॥ एणीदृशां कुचतटी पटुयौवनोमा हारावली च निबिडा जडिमप्रथाभिः । ताभ्यामुरःसु सममेव निपत्य यूनां शीतातपक्लमशमोऽजनि मन्मथस्य ॥ २४ ॥ वीणा खनतट बहुयौवनतापम् । मुक्ताहारलता च जाज्यातिशयैर्निर्भराभूत् । यूना- मुरःसु युगपत्पतित्वा ताभ्या स्तनतटीहारावलीभ्यां कामस्य शीतातपाभ्यां समस्य शान्तिर्जनिता । अजनीति जनेर्हेतुणिजन्तस्य लुडि कर्मणि रूपम् ॥ नीरन्ध्रमात्तपरिरम्भविजृम्भणस्य रम्भोरुभिः सह विलासिजनस्य कामः। प्रोतं विधातुमिव चेतसि रागसूत्र रोमाञ्चसूचिनिचयं प्रचुरीचकार ॥ २५ ॥ ११

·२१४
काव्यमाला।
नीभिः सह निविदं गृहीतालिङ्गन विलासस्य तरुणलोकस्य चिते राग एव सूर्य प्रति
स्यूतमिव कर्तु रोमाश्च एव सूचयः सेवन्यस्खासा समूहं कामः प्रधुरीवकार । सूचीमिर्च
सूत्रं सीव्यते । रम्भाधिका ऊरवो यासामिति विग्रहः ॥
वामध्रुवां निबिडतुजपयोधराग्रे
सत्यं स्वयं वसति पुष्पशरप्रतापः ।
तस्मिन्नुरः परिचिते हि तदा युवानो
बभ्रश्चिरं वपुरुपोढदृढश्रमाम्भः ॥ २६ ॥
श्रीणां पीनोन्नतस्तनकोटौ खयं कामप्रतापो निश्चितं वसति । हिर्यमाद। तसि-
न्स्तनाग्रे तरुणानां वक्षोलमे सति तरुणाः शरीरं धैर्यविनाशिधर्मजलमधारयन् । तापेनैव
हि धर्मजलोत्पत्तिः ॥
प्रेमाकुलं युवजनो वनजेक्षणानां
तं वीप्सयाधररसासवमाचचाम ।
जीवाप्तये रतिपतेः पुनरुद्वाम
यद्विभ्रमादमृतमाननपूर्णचन्द्रः ॥ २७ ॥
स्त्रीणामोष्ठरसमधु युवजन: प्रेमाकुल स्नेहनिर्भरं कृत्वा मुहुराचचाम पपौ । यस्या-
धररसस्य विभ्रमादमृत मुखचन्द्रः कामस्य पुनर्जीवनायोदगिरत् । ओष्ठरसामृतपाने
सति कामः सजीव इव संपन्न इत्यर्थः ॥
कान्तावगूढवपुषस्तरुणीजनस्य
तानि क्रमान्मसृणतां मणितानि जग्मुः ।
लीलाशुका यदनुवादविधेर्गुरूणा-
मने प्रगे व्यधुरनङ्गरहस्यभेदम् ॥ २८ ॥
कान्तैः कामुकैरवगूढमालिङ्गित वपुर्यस्य तस्य तरुणीजनस्य मणितानि रतिकूजितानि
महणतां श्रुतिप्रियत्व प्रापुः । प्रातर्गुरूणां पुरो येषा मणितानामनुवादोऽनुभाषणं तद्विधेः
क्रीडाशुकाः कामरहस्यभेदं सुरततत्रप्रकाशनं चक्रुः । सुरतावसरे त्रियो रतिकूजितानि
पुनःपुनस्तथा चक्रुर्यथा शुकैरप्यधीतानीत्यर्थः । प्रगे इत्यव्ययम् ॥
लीलारतोद्यदनुपाधिकसामरस्य-
लीनेष्वशेषकरणेषु हठोद्गतानि ।
यूनां ययुर्बधिरकर्णपुटोपजाप-
सापत्न्यमेव दयिताजनसीत्कृतानि ॥ २९ ॥

·१५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । लीलापूर्वे रते सुरते उघदुद्गच्छदनुपाधिकमकृत्रिमं यत्सामरस्सं तेन लीनेषु शान्त. खव्यापारेषु करणेषु सत्सु दयिताजनस्य सीत्कृतानि बघिरस्य श्रुतिविकलस्य कर्णपुटे उपजापो नीचैः कथनं तस्य सापत्न्यं साम्यं ययुः । अश्रूयमाणलात् । सुरतसुखावहितैः कर्णैः सीत्कृतानि न श्रुतानीत्यर्थः । हठेनोद्गतानि निर्गतानि ॥ न्यस्तानि मन्मथरसालसमङ्गनाभि- यूनां तनूषु बभुराईनखक्षतानि । शृङ्गारमत्तकरिणो गलिताः कवाट- सिन्दूरराजय इवालुलिता मदेन ॥ ३० ॥ कामरसेनालसं कृत्वा स्त्रीभिस्तरुणानां तनुषु लिखितानि सरसनखक्षतानि बभुः । अतः संभाव्यते-शृङ्गार एव मत्तगजस्तस्य कवाटे कटे याः सिन्दूररेखास्ता इव । यतो मदेनालुलिता आकृताः । मन्मथरसालसमित्यनेन तरुणानां सकुमारतनुस्ख सूचितम् ॥ गीर्वाणपार्वणनिशारमणाननानां चेतोविलुण्ठनचणानि कुचस्थलानि । आदेशतो रतिपतिक्षितिपस्य सद्यः प्रापुः कठोरकरजक्षतपीडनानि ॥ ३१ ॥ पर्वणि प्रतिपत्पौर्णमास्यन्तरे भव पार्वणः । पूर्ण इत्यर्थः । 'अन्' इति प्रकृतिभावः। पार्वणः पूर्णो यो निशारमणः । पार्वणनिशारमणवत्पूर्णचन्द्रवदानन मुख यासाम् । पूर्ण- चन्द्रमुख्यः स्त्रिय इति यावत् । देवस्त्रीणा कुचस्थलानि कामराजाज्ञया कठोरैरभङ्गुरैः करणैर्नखैर्यानि क्षतानि व्रणास्तैः पीडनानि प्रापुः । यतश्चेतोविलुण्ठनेन मनोहरणेन वि. त्तानि । विलुण्ठकस्य च राजाज्ञया शासन युक्तम् ॥ विश्वोपभोगभृतिपत्रकता रसानां राजा निनाय निभृतं सुदृशां कपोलान् । तेषु व्यलक्ष्यत नवप्रियपाणिजादै. स्तस्य खहस्तमतकुड्डुमवर्णपतिः ॥ ३२ ॥ रसानां राजा कामः कपोलान्सुदृशा विश्वोपभोगो जगद्राज्यमेव, विश्वे ये उपभो- गास्त एव वा भृतिवेतन तत्र पत्रक शासनपट्ट तद्भावमनैषीत् । हिर्यस्मादर्थे। तेषु नवै. देयितनखक्षतैस्तस्य कामस्य सबन्धिनी खहस्तेन मतस्याभिप्रायस्य कुङ्कुममयी वर्णपति- दृष्टा । जयसाधकतमाना भटाना राजा खहस्ताक्षरसहितानि शासनपनि ददाति ॥ प्रत्यग्रपुष्पशरविभ्रमसामरस्यं कान्ताजनः प्रणयकोपसनाभि चक्रे ।

·२१९ काव्यमाला। यस्मिन्पुरः प्रियतमस्य रदच्छदार्ग दन्तैः प्रसव दशति स्म स ताण्डवश्रु ॥ ३३ ॥ बीलोकः प्रत्यग्रेषु नवेषु कामविलासेषु सामरस्यं प्रगयकोपस्य सनामि समं चके । यस्मिन्सामरस्से सति पुरोऽग्रे स्थितस्य वल्लभस्यौष्ठ दन्तैः करणैः सपत्नीजनः सताण्डवे श्रुवौ यत्रैव कृला दशति स्म । प्रीतिकोपे च सभ्रुकुटिदन्तैश्च दशन्ति ॥ लज्जावती परिजहार रतिप्रसङ्ग- प्रोद्धात एव मुखराभरणोपरोधम् । तस्यास्त्वशेषलटभागुणपैशुनाय जज्ञे हठप्रविसृतः खककण्ठनादः ॥ ३४ ॥ रतिप्रसङ्गस्य प्रोद्धात आरम्भ एव काचिन्मुखराभरणानां रशनादीनामुपरोधं परिज- हार तत्याज । यतो लज्जावती । मम सुरतप्रागल्भ्यं मा कश्चिज्ज्ञासीदिति काञ्चीकहा- गादीनत्यजदित्यर्थः । तस्याः पुनः समस्तप्रगल्भगुणाना सूचनार्थ निजः कण्ठनादोजातः । यतो हठेन प्रविमृतो निर्गतः । विदग्वस्त्रीणा सभोगकाले कण्ठकूजितस्यावश्यंभावात् ॥ तन्वी तथा रतिपथातिरसाधिरूढा व्यानञ्ज कापि पुरुषायितनैपुणानि । सस्तो यथा पृथुविमर्दतया खजूट- बन्धोऽपि ता चिरतरं किरति स्म पुष्पैः ॥ ३५ ॥ रतिपथेऽतिरसमधिरूढा कापि तन्वी पुरुषायिते विपरीतसुरते नैपुण्यानि वैदग्धी. स्तथा व्याना प्रकाशितवती यथा सुरतक्षोभवशाद्वहुमर्दभावेन शिथिलो निजबूटबन्धो- ऽपि पुष्पैर किरत् । अपिशब्दादनिष्टस्यापि सचेतनेभ्यः पुष्पस्य सिद्धिः ॥ काचित्तथा विबुधमुग्धमुखी गरीयो धाष्टयं दधार विपरीतरतिक्रियासु । चेतोभुवो विवृतकार्मुककर्मतान्ते- जज्ञे यथालकततिर्नवतालवृन्तम् ।। ३६ ॥ काचिद्देवस्त्री विपरीतसुरतारम्भे तथा प्रागल्भ्यमावहद्यथा कार्मुककर्मणा धनुराकर्षणेन तान्तिः खेदो विवृता प्रकाशिता येन तम्य चेतोभुवः कामस्यार्थात्तस्या अलकततिर्नवं तालवन्तं व्यजनं जज्ञे जाता। कम्पमानामलकमालो दृष्ट्वा तरुणानां कामचिरमदीपी- त्यर्थः ॥ शृङ्गारिणोरथ मिथः परिचुम्बनानि व्यातन्वतोविबभतुर्वदनेन्दुबिम्बे ।

·१५ सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । २१७ . अन्योन्यमात्तघटना मकरध्वजस्य सर्वखसंभृतिसमुद्पुटद्वयीव ॥ ३७ ॥ परिचुम्बनानि मियोऽन्योन्यस्य व्यातन्वतोः कुर्वतोविलासिनोर्मुखचन्द्रौ विवमतुः । मिथोऽन्योन्यस्माद्विबभतुरिति वा योज्यम् । अन्योन्यमात्ता गृहीता घटना संघो यया सा कामस्य सर्वखस्य संभृतिः संभारो यत्र तस्य समुद्कस्य पुटद्वयीव । 'समुद्गपुटे इव द्वे' इति निपुणः पाठः॥ धौतासिपट्टरुचिरं प्रियकेशपाश- माक्रष्टुमर्पितकराः पुरुषायितेषु । तस्थुस्तथा युवतयो गणिता यथात्म- सैन्ये प्रधानसुभटा इति मन्मथेन ॥ ३८ ॥ धौता येऽसिपट्टास्तद्वद्वर्णसंनिवेशाभ्या रुचिरं प्रियकेशपाशं विपरीतरतेष्वाकष्टु न्यस्तहस्तास्तरुण्यस्तथा तस्थुर्यथा मन्मथेन खसैन्यमध्ये प्रधानयोधा इति गणिताः । खीभिः पुरुषाणां केशपाशाकर्षणसमये कामो दीप्तोऽभवदित्यर्थः । सुभटानां सहसंबन्धः॥ काचिद्वभार पुरुषायितविक्लवाङ्गी खेदोदकद्रवदलक्तकमङ्खिमूलम् । आर्द्रव्रणाङ्कमिव शातझषावचूल- बाणौघकीर्णपथसंमृतिसाहसेन ॥ ३९ ॥ पुरुषायितेन विक्लवानि नि सहान्यगानि यस्या' सा काचित्पादमूल स्वेदोदकेन द्रवद. लककं यस्य तद्वभार । एतेन खेदानुरागी द्यो तितौ । अत. सभाव्यते-शातास्तीक्ष्णा ये झषावचूलस्य कामस्य बाणौघास्तैः कीर्णो यः पन्थास्तत्र संमृतिमार्गे चरणेनेव साहस तेना. सरसा व्रणा अङ्कश्चिद यस्य तद्वदिव ॥ मीलद्विलोचनपुटाः स्फुरिताधरौष्ठा- स्तस्थुश्चिरं मृगदृशः सुरतावसाने । ध्यानं जपं च युगपत्प्रतिपद्य सम्य- गाराधयन्त्य इव मान्मथमन्नतघ्रम् ॥ ४० ॥ सुरतसमाप्तौ स्त्रियः सकुचनेत्राः कम्पमानौष्ठयश्चिरं तस्थुः । अतः संभाव्यते- तुल्यकाल ध्यानं जप च प्राप्य कामसंबन्धिमन्त्रतन्त्रमाराधयन्यः प्रसादयन्स इव । नेत्राणां मीलनं सुरतरसानुभवाध्यानवशाच । अधराणा स्फुरणं दन्तक्षतव्यथया - जपेन च।।

·२१८ काव्यमाला। सुरतविरतौ मीलन्नीलोत्पलप्रतिमेक्षण- क्षणपिशुनिता पूर्वावाच्यप्रपञ्चचमत्कृति । कन नवघनोदश्चद्धर्भच्छटाघटनान्मियो गलदिव हठप्रेम्णा युग्मं रराज विलासिनाम् ॥१॥ संभोगान्ते रसानुभावात्संकुचन्ति नीलोत्पलतुल्यानि यानीक्षणानि नेत्राणि तैः पिशुनिता सूचिता पूर्वाद्भुतावाच्यप्रपश्चा वक्तुमशक्या चमत्कृतिर्यस्य तद्विलासिनोमिथुन घना नवा उदश्चन्यो या धर्मच्छटास्तासां घटनाद्धेतोर्हठेनास्यन्तं प्रेम्णा बेहेन गलदिव क्क न बभौ । नेदं धर्माम्बु, किं तर्हि, मेहरस एवेत्यर्थः ॥ तासामण्डलितावखण्डदयिताश्लेषप्रहर्षात्कुचौ रेजाते जलजच्छदायतदृशां खेदाम्बुनो बिन्दुभिः । व्यावलगन्मदनानुगत्वररतिश्रोत्राप्रवेगस्खल- न्मुक्तादन्तुरहेमकुण्डललिपेरारूढवन्तौ धुरम् ॥ ४२ ॥ अखण्डं निबिड दयितकर्तृकादाश्लेषान्मण्डलितौ मण्डलाकारौ संपन्नौ तासां कुचौ धर्मजलस्य कणैः शुशुभाते। व्यावल्गन्क्रीडासंचारी यो मदनतस्यानुगत्वर्यनुयायिनी या रतिस्तस्याः श्रोत्रापाद्वेगेन स्खलत्पतन्मुक्कादन्तुरं यद्धेमकुण्डलं तस्य लिपेष्टकस्य धुरमारूढवन्तौ । सुवर्णकुण्डलसदृशावित्यर्थः । उपमोपक्रमोत्प्रेक्षयम् ॥ मुकुलितदृशो धर्माम्भोभिर्विमृष्टविशेषका वपुषि विधृतोत्कम्पे सान्द्रस्फुरत्पुलकोर्मयः । इति युवतयो मजं मजं रसे झपलक्ष्मण- श्चिरमुषवहल्लावण्यस्य व नानवधि विधिम् ॥ १३ ॥ सुरतखेदवशान्मीलन्नेत्रा धर्मजलैरुत्युसिततिलकाः सकम्पे शरीरे कृत्वा (1) स्फुर- त्पुलकोर्मी रोमाञ्चोल्लासो यासाम् । ता युवतयो झषलक्ष्मणः कामस्य रसे मचं मनं निमज्य निमज्य लावण्यस्य विधिमियत्तारहित क्क न बभुः । कामरसोऽत्र जलेना- भेदेनाध्यवसितः । मजं मजमिति 'आभीक्ष्ण्ये णमुल्च' इति णमुल् ॥ तत्कालत्रुटदच्छहारफलकैरध्यास्यमानं वधू- केलीतल्पतले किमुच्छलिततां गण्डोपधानं दधौ । शृङ्गारैकमये पुपोष समये तस्मिन्नुपेत्य क्षिति तारान्तःपुरसुन्दरीभिरुत किं चन्द्रो रतिव्यत्ययम् ॥ ११ ॥ वधूनां क्रीडाशयने गण्डोपधान कपोलमसूरिकोच्छलितता स्थानान्तरगमनं कि

·No text on this page.

·२२० काव्यमाला। काचित्पादनखाञ्चलेन किमपि क्ष्मामालिखन्ती मुहुः सब्रीडं च सविभ्रमं च कमितुश्चित्ते निखाताभवत् ॥१८॥ श्रमवशाद्गलितालक्तयोरङ्गयोः पादयोर्मुद्रा संस्थानसंक्रातिस्तत्सखे क्रीडाशयने सहासं मुखं कृत्वा सखीषु पुनः पुनदृशं क्षिपन्तीषु सतीषु लज्जावशाचरणनखाप्रेण किमपि सलज्ज सविलासं च भूमि लिखन्ती काचित्प्रियस्य चित्ते निखाता रोपिता- भवत् ॥ पौनःपुन्योपचितसुचिरानङ्गकेलिश्रमार्ता निद्रान्ति स्म द्विगुणतरुणीबाहुगण्डोपधानम् । ये विस्रब्धं वचन जघटे प्रत्युषस्तूर्यघोष- स्तेषां योषित्कुलगुरुनवोच्चाटनामूलमन्त्रः ॥ ४९ ॥ पौनःपुन्येन वीप्सयोपचिता वर्धिता यानङ्गकेलिस्तया श्रमस्तेनार्ताः सन्तो ये निद्रा. न्ति स्म निदद्रुः । कथम् । द्विगुणास्तरुणीबाहुदण्डा एवोपधानं गण्डको यत्र । तेषां प्रभातपटहशब्दो योषित्कुलगुरोः कामस्य संबन्धी नव उच्चाटनामूलमत्रः क न संपन्नः । उच्चाटनात्समयभ्रशानिग्रहस्तत्र प्रधानभूतो मन्त्रः ॥ इत्थं शृङ्गारभङ्गीरसमयसमयाविष्कृतेः किं रजन्या सार्धं नीहारधामा स्फुटमघटि रतौ वैपरीत्यप्रयोगः । तस्मिन्नस्ताद्रिकेलीशयनतलवलद्विग्रहे ह्यग्रहीत्सा पृष्टारूढा विशीर्णे तिमिरकचभरे संकुचत्तारकत्वम् ॥ १०॥ एवं शृङ्गारमयप्रकाशनाद्राच्या समं चन्द्रेण विपरीतसुरतप्रयोगः किं कृतः । यतः सा रात्रिः पृष्ठारूढा भूमेश्वलिता परिवर्तमाना च । संकुचन्त्यस्तारका नक्षत्राणि कनी- निका च यस्य तद्भावमग्रहीत् । तस्मिंश्चन्द्रेऽस्तादिरेव क्रीडाशयनं तत्र विषये वलत्क- म्पमानः पुरुषायितेष्वधःस्थो विग्रहो यस्य तस्मिन्सति । एतेन राज्यवसानं प्रकाशि- तम् । 'रजन्याः सार्धम्' इति पठन्ति केचित् । एव च व्याचक्षते-हारभङ्गया रसम- यसमयस्याविष्कृतिर्यस्या इति विशेषणं तत्तु.न सहृदयानां मतमिति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकविराज- राजानकश्रीमङ्खकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये क्रीडावर्णनं नाम पश्चदशः सर्गः । षोडशः सर्गः। शीतांशावथ शीर्यमाणमहसि क्रीडालतामण्डपे भूयः शैलभुवा समं रतिपतावातन्वतोऽनुग्रहम् ।

·श्रीकण्ठचरितम् २२१ ११ सर्गः] इत्युत्ताण्डवभिन्नषड्जसचिवैर्वाचा प्रपञ्चैर्जगु- चण्डीशानुचराश्चराचरगुरोः प्रत्यूषभोगावलिम् ॥१॥ चण्डीशानुचरा बन्दिनः । तेषां तद्देवतावत्त्वात् । भगवतः प्रत्यूषे प्रात गावलिं कालोचित काव्यमूचु । तैरत्ताण्डव उद्भटो भित्रषड्जः प्रभातोचितो रागस्तस्य सचि- वैर्वाचा विस्तरैः शीताशी चन्द्र प्रातः शीर्यमाणमहसि नश्यत्तेजसि सति क्रीडालताम- ण्डपे विषये भगवत्या समं कामे पुनः प्रसाद कुर्वतः ॥ निद्रा रुद्र दरिद्रतां नय दृशां ध्वान्ते प्रशान्ते श्रिताः पश्यैताः परभागलाभमधुना त्वत्कण्ठपीठीरुचः । किं चान्यद्यदसौ सुधांशुरुदधावासूत्रितान्तर्जल- स्त्वचूडाजडतेजसस्तदुपमाद्वैराज्यभुत्सृज्यते ॥२॥ हे रुद्र, त्व दृशा निद्रा सकोच दरिद्रता क्षीणत्व नय । त्रिनेत्रत्वादृशामिति बहुव. चनम् । यतस्त्व पश्य । ध्वान्ते तमसि शान्ते सति त्वत्कण्ठ एव वर्तुलत्वात्पीठी तस्या रुचः परभागो विजातीयसनिधावुत्कर्षः स एव लाभ उत्कृष्टवस्तुप्राप्तिनं तु प्राप्तिमात्र तंत्रिताः । इदानीं तमसो निवृत्त्या सति प्रकाशे श्यामाः कण्ठप्रभा उन्मजन्तीत्यर्थः। किं चान्यत् । न केवल कण्ठप्रभा एव स्फुरन्ति यावदिदानीमयं चन्द्रः समुद्रे आसू- त्रित कृतमन्तर्जले ब्रुडन येन स यद्भवति तत्ततस्त्वन्डाजडतेजसो भवन्मौलीन्दोरुपमैव द्वैराज्यमुत्सृज्यते गलितम् । सादृश्ये हि सति द्वयो. स्पर्धित्वाद्वैराज्यम् । चन्द्रेऽस्त गते सति त्वचूलाचन्द्र एव शोभत इत्यर्थ. ॥ मध्येवारिधि मम एव शशभृड्डिण्डीरपिण्डक्रमा- नैवाद्यापि च रोचिषा तिलकिता प्राची कठोरत्विषः । तवित्रक्षणमासलान्धतमसः प्रत्यागतौ प्रेयसा- मावासादभिसारिकापृथुदृशां नन्वेष योग्यः क्षणः ॥ ३ ॥ डिण्डीरपिण्डः फैनगुलकस्तस्य क्रमष्टवस्तमाश्रित्य । ल्यब्लोपे पञ्चमीयम् । फेनगुल. कवचन्द्रो मध्येसमुद्र बुडितः । कठोरत्विषः सूर्यस्य रोचिषा प्रभया प्राची पूर्वा दिन तिलकिता भूषिता । चन्द्रोऽस्त गतः सूर्यप्रभापि नोदितेत्यर्थ । तत्तस्माद्धतोः प्रेयसा. मावासात्सकेतस्थानात् [प्रति]यह प्रत्यागमने विषये एष क्षणः कालोऽभिसारिकासु मध्ये पृथुदृशा योग्य । प्रकाशाभावेन तासामलक्ष्यत्वात् । यतो द्वित्रा ये क्षणाः कालक- लास्तान्यावन्मासल घनमन्धतमस गाढतमो यत्र । अत ऊर्व तमसो विनश्वरत्वात् । द्वित्रेति द्वौ वा त्रयो वेति विग्रहः । बहुव्रीहौ सख्येये-' इति डजन्तः । 'अभिसारिका- मृगशाम्' इत्यपपाठः । 'अभिसारिकापृथुदृशाम्' इति सार्थकः पाठः । पृथुडशो दीर्ष- नेत्राभाविदर्शिन्यश्च ॥

·१२२
काव्यमाला।
निर्यान्तीनां कथमपि गृहात्प्रेयसः सुन्दरीणां
चेतो दातुं पदमपि पुरो गाहते नाभिमुख्यम् ।
दर्श दशै दयितवदनं भूय एवोत्सुकाना-
मूरुस्तम्भाकुलमथ तथैवेहते गात्रतन्त्रम् ॥ ४ ॥
प्रेयसो गृहात्संकेतस्थानानिर्यान्तीनामभिसारिकाणां चेतः कर्तृ एकमपि पद पुरोऽग्रे
दातुं संमुखत्व न गाहते । अनिवृत्तोत्कण्ठत्वात् । कान्तमुखं दशै दशैं दृष्ट्वा दृष्ट्वा पुनरपि
अर्थात्कान्तान्प्रत्युत्सुकानां सोत्कण्ठानां तासां गात्रतत्रमझमामथ तथैवेहते चेष्टते।
पदमात्रमपि न ददातीत्यर्थः ।
अम्भोधौ सलिलं निमीलति तमीनाथः पथि स्वःसदा
कोष्णश्वासमयो वियोगविगमात्कोकानने चानिलः ।
वह्निः पूषहषत्सु पूर्वशिखरिण्युष्णांशुरुर्वीदिवा-
वक्ष्णोर्वमनि चोन्मिषन्ति बत ते भिन्ना मिथो मूर्तयः॥ ५ ॥
समुद्रे जल निमीलति निस्तरङ्ग भवति । चन्द्रस्याल्पप्रभत्वात् । स्वःसदा देवाना
पथि व्योम्नि तमीनाथश्चन्द्रो निमीलति निष्प्रभो भवति । कोकानां चक्राणाम् । विरह.
वशादुष्णश्वासप्रकृतिर्वायुः । पूषदृषत्सु सूर्यकान्तेषु वहिरुन्मिषति ज्वलति । पूर्वाद्रावु-
ष्णांशुः स्फुरति । अक्ष्णोर्वम॑नि नयनमार्गे उव:दिवावुन्मिषतः । दृग्गोचरे भवत इत्यर्थः ।
बताश्चर्ये । तव मूर्तयोऽन्योन्यस्माद्भिन्नाः । कासाचिनिमीलनात्कासाचिदुन्मीलनात् ॥
दिश शिव दृशं स्थाने स्थानेऽवनावधुनाप्यसौ
रजनिपयसां स्तोकः स्तोमो मनागवशिष्यते ।
उपकमलिनीकूलं त्वङ्गद्रथाङ्गकुलाङ्गना-
नयनसलिलं यस्यापुष्णात्कवोष्णदशां निशि ॥१॥
हे शिव, त्वं दशं दिश । पश्येत्यर्थः । अद्यापि स्थाने स्थानेऽवश्यायाम्भसा खोको.
ऽल्पः स्तोमः पुझो मनागवशिष्यते । पद्मिनीतटसमीपे त्वङ्गयञ्चक्रवाकीनयनसलिलमश्रु
यस्य निशाम्बुस्तोमस्य कवोष्णदशामुष्णत्वमकरोत् । चक्रवाकीबाष्पयोगाच्छीतोऽप्यव-
श्याय उष्णः संपन्न इत्यर्थः ।।
व्यञ्जन्नगूढमुदरे कमलं सराग-
पद्माकरापचितिदुर्ललिताप्रपादः।
जाते प्रभातसमयेऽप्यगजाभुजंग
पश्य खपित्ययमितो विधुरन्तरब्धेः ॥ ७ ॥

·११ स पा: सर्गः] २२३ श्रीकण्ठचरितम् । उदरे मध्ये कमलं मृगं प्ररूढ व्यजन् । सरागा ये पनाकरा: पप्रसरोसि तेषामप- चितिः संकोचतत्र दुर्ललिता अप्रपादा यस्य स विधुश्चन्द्रः प्रभातसमये जाते समुद्र- ध्ये खपिति । अस्त्रं गत इत्यर्थः । अथ च विधुर्विष्णुस्तत्पक्षे [कमला] पमा लक्ष्मी- तस्याः करौ हस्खौ ताभ्यामपचितिः पूजा तत्र दुर्ललितावप्रपादौ यस्य । भपिशन्देन वापस्थासमय उक्तः॥ म्लायल्लीलाभवनवलभीदीपकान्तौ भजन्ते याः प्रत्यूषे दयितमतनूत्कण्ठया कम्बुकण्ठ्यः । पार्श्वस्तम्भज्वलदभिनवोष्णाशुरलैरयत्ना- त्तासां तत्र क न किल दिशः सप्रकाशा घटन्ते ॥८॥ म्लायन्ती क्रीडाभवनेषु दीपकान्तियत्र तस्मिन्प्रत्यूषे । अतनु कामः । अतनुरनल्पा वोत्कण्ठा यता हेतुभूतया या. कम्बुकण्ठ्यः शङ्खगलाः प्रिय भजन्ते तासो पार्श्वस्तम्भेषु ज्वलन्ति यान्युष्णाशुरत्नानि सूर्यकान्तास्तैर्दिशो यन विना सप्रकाशाः क न पटन्ते जाताः । यावप्रियमालिङ्गस्तावत्रभात जातमित्यर्थः ॥ अग्रे नीराजित इव नवावाप्तधैर्योऽर्यमाश्म- ज्वालाजालैरयमुदयते चक्रवर्ती ग्रहाणाम् । व्यक्तो योऽभूयुवतिवदनोल्लेखसर्वखचौरो रात्रौ सोऽथ ब्रुडति नडगुर्भूमिभृत्कंदरासु ॥ ९ ॥ यः, सूर्यकान्तज्वालाजालैनीराजितः कृतशान्तिकोऽय प्रहाणां चक्रवर्ती सूर्य उदयते उदितः । अथ सजडगुः शीताशुभूमिभृत्कदरासु अस्ताद्रिगुहासु बुडति। यश्चन्द्रो रात्रौ स्त्रीमुखशोभासर्वखचौर.। चक्रवर्ती कृतशान्तिक उदेति। चौरश्च भयानिलीयते ॥ चिरमचिनुत खर्लोकस्त्रीविसारितकौसुम- प्रकरकरणि ताराचक्रं यदम्बरकुट्टिमे । सपदि समदायानक्लाम्यत्पतङ्गतुरंगम- श्वसितपवनासङ्गेनेव स्वदात्तदपास्यते ॥ १०॥ यत्ताराचक्रमम्बरकुट्टिमे दिव्यस्त्रीविसारितपुष्पशोभामवहत् । समदायानेन क्लाम्यन्तः खिद्यमाना ये पतङ्गतुरंगमाः सूर्याश्वास्तेषा श्वसितपवनस्तदासनेनेव स्यदाद्रयात्तारा- चक्रमपास्यते निवार्यते । आयानमश्वातम्ब (१) इति केचित् । तदा समदेति पदम- सङ्गतम् ॥ क खिद्विमुच्य गलतः स्वमणीन्प्रयातो देवोऽधुना त्रिजगतीदयितः सुधांशुः ।

·२२४ काव्यमाला। प्रस्तौति याद्विरहकालमवेत्य सूर्य- कान्तोऽपि संप्रति हठादनलप्रवेशम् ॥ ११॥ गलतो जलं स्रवतो नश्यतश्च खमणींश्चन्द्रकान्तांस्त्यक्त्वा चन्द्रनिजगत्या दयितः माहादकत्वात् । क खिद्गतः कुत्र नु गतः । यस्य चन्द्रस्य विरहकालमवेत्स ज्ञात्वा सूर कान्तोऽनलप्रवेशं सूर्यसंबन्धाज्ज्वलनम्, दु खवशादनौ शरीरत्यागं च प्रवीत्यारभते भपिशब्देन विपक्षत्व सूचितम् ॥ हृष्यत्पङ्कजसौखसुप्तिकदशावस्कन्दनासादित- प्रौढामोदमदः स वाति सपदि प्रत्यूषवेलानिलः । योऽशेषक्षणदाक्षणाधिकधनुर्दण्डश्रमश्रेयसी कंदर्पस्य ललाटतः प्रतितुटि खेदोमिमाचामति ॥ १२ ॥ हृष्यन्ति बुद्धानि योनि पङ्कजानि तेषां सौखसुप्तिकदशा । सुखसुप्तं खपनं पृच्छति। 'पृच्छतौ सुनातादिभ्यः' इति ठक् । तस्य दशाया अवस्कन्दनमाक्रमणं तात्पर्येणानुकू त्यभजनं तेन हेतुनासादितः प्रौढ आमोदो येन । प्रत्यूषवेलायाः प्रातःकालस्या- निलो वहति यो वायुः कंदर्पस्य ललाटतः प्रतितुटि प्रतिक्षण स्वेदोमिमांचामति-निवार, यति । अशेषः सकलो यः क्षणदाक्षणो रात्रिकालस्तदाधिक धनुर्दण्डश्रमस्तेन श्रेयसी प्रभूताम् । प्राभातिकवायुस्पर्शाद्विलासिनां कामः पुनरपि प्ररोहतीत्यर्थः । पश्यारोढुमयं त्विषां परिवृढः पूर्वोर्वरीभृच्छिखां प्रस्तौत्यप्रतिवस्तुवेगसुहृदं प्रस्पन्दयन्स्यन्दनम् । यस्योत्तुङ्गरथाङ्गसङ्गविगलवावाग्रसंघट्टजं श्रुत्वेव खनितं जवेन नलिनीखण्डोऽयमुहुध्यते ॥ १३ ॥ त्व पश्य । अय त्विषां परिवृढः प्रभापतिः पूर्वो य उर्वीभृत्पर्वतस्तस्य शिखामग्रमा- रोढुं प्रस्तोत्यारभते । अप्रतिवस्तोरप्रतिनिधेवेंगस्य सुहृदं सहचारिणं स्यन्दनं रथं स्पन्द- यंश्वालयन् । यस्य रथस्योत्तुङ्ग यद्रथाङ्गं तत्सङ्गेन विग(द)लश्चूणीभवन्यो प्रावाप्रसंघ शिलाकुलं तस्माज्जातं शब्दमिव श्रुत्वायं नलिनीखण्डः पद्मिनीगणो जवेनोध्यत उन्मीलति॥ नीरन्ध्रोदयरागसीधुशशभृहिम्बानुतर्षाञ्चिता तारालीकुसुमोपकारगहने व्योमाङ्गणे यामिनी । नक्त नूनमसेवतासवरसक्रीडां प्रभातेऽरुण- घोतोद्यन्मदशोणिमा स्खलति यत्संपत्यशेषाध्वसु ॥ १४ ॥ नीरन्ध्र उयदराग एष लोहितत्वात्सी मयं यत्र स शशभृद्विम्ब एवानुतः पान- ·१९ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २२५ पात्रं तेनाचिता यामिनी नकं रात्रौ तारावल्येव कुसुमोपकारः पुष्पशयनं तेन गहने व्योमैवाणं तत्रासवरसक्रीडां नूनमसेवत । यद्यतःप्रभाते सा सर्वपयेषु स्वलति विवर्तते पतति च । अरुणयोत एवोन्मदशोणिमा मदरागो यस्याः ॥ तल्ये स्वल्पीकुरु परिचयं देवदेवोपकण्ठ- क्रीडावापीपयसि कुहरेन्दिन्दिरस्यन्दिवाचः। यन्मीलन्त्यः सपदि कुमुदश्रेणयः प्रस्तुवन्ति त्वत्स्तोत्रायाञ्जलिपुटमिवाविर्भवत्कुड्मलौघाः ॥ १५ ॥ त्वं तल्पे परिचय खल्पीकुरु । शय्या त्यजेत्यर्थः । यद्यतो मीलन्त्यो निकटजले कुमु- दपतयः कालौघेहेतुमिस्त्वत्स्तोत्रार्थमअलिपुटमिव प्रस्तुवन्यारभन्ते । कुहरे गर्ने इन्दि. न्दिराणां गणां स्यन्दिनी विलसनशीला वाग्यासाम् ॥ पनुहुन्तनुते चन्द्रग्राव्णां सिराव्रणरोपणं झटिति हरते विश्वास्याग्रातिरस्करिणी शोः । अपि च मिहिरोऽकूपारापस्मृतिक्षतिमान्त्रिको हरिहरिदलंकारं सिंहासनीकुरुते गिरिम् ॥ १६ ॥ चन्द्रप्राव्णा चन्द्रकान्ताना तनुषु सिराबणाना नाडीव्रणानाम् । अविच्छिन्नप्रवाह- त्वात् । रोपण रविस्तनुते । चन्द्रकान्ताना शोषणत्वात् । विश्वस्य दृशोरणात्तिरस्क- रिणी हरते । ध्वान्तरूपाम् । अपि च किं चाकूपारस्य समुद्रस्यापस्मृतिः क्षोभस्वस्य क्षतौ निवारणे मान्त्रिकः । क्षोभनिवारक इत्यर्थः । मिहिरः सूर्यो हरिहरित इन्द्रदिशो- ऽलंकार भूषण गिरिमुदयपर्वत सिंहासनीकुरुते । आदित्य उदित इत्यर्थ.॥ एता दिशस्त्रिदशनायकवल्लभायाः प्राप्ते पयोधरधुरामुदयाद्रिशृङ्गे । देवावलोकय यविष्ठदिनेशरश्मि- रेखा नवीनकरजाङ्कलिपि पठन्ति ॥ १७ ॥ त्रिदशनायकस्येन्द्रस्य वल्लभाया ऐन्द्या दिशः स्त्रीत्वान्नायिकात्वेन व्यवहार्यायाः पयो. धरधुरा स्तनमहिं प्राप्ते उदयपर्वतशिखरे एता यविष्ठस्य बालस्य दिनेशस्य रश्मिरेखा नवीनानां सरसाना करजावाना नखक्षताना लिपि टङ्क पठन्ति । लिपेश्च वर्णविन्या- सरूपायाः पठनमुचितम् ॥ नियतमयमनेहा तापनस्येव रूदि द्रढयति भुवि धामो वाङ्मयैकात्मनोऽपि ।

·२२६ काव्यमाला। ॥९॥ मुहुरिह हि कवीन्द्रा जैहृचक्षुःप्रबोधा. करबदरमिवाने विश्वमालोकयन्ति ॥ १८ ॥ तापनस्य सूर्यसंबन्धिनो धाम्नस्तेजसो रूढिमयमनेहाः प्रातलकालो यथा द्रढयति तथा वाङ्मयमेकमात्मा रूपं यस्य तस्य च धानो रूढिमवश्यं द्रढयति । प्रातःकालो रविसं. बन्धि वाङ्मयरूपं च द्विविधं तेजः पृथिव्यां दृढीकुरुत इत्यर्थः । ब्राह्ममुहूर्तस्य सारख. तक्षणत्वात् । हिर्यस्मादर्थे । जैह्र जिहासंबन्धि यच्चक्षुस्तस्य प्रबोधात्कवीन्द्रा विश्वं कर. बदरमिव पुरः पश्यन्ति । धामढिनैव हि चक्षुषः प्रबोधः ।। दिङ्मय्यो दश देवताः परिणतध्वान्ताद्वयेऽनेहसि प्रध्वस्ता इव खण्डिता इव निरालम्बा इवैश्यन्त याः। जीर्णोद्धारमिवाधुना विदधते तासाममी विष्टप- त्रय्युन्मीलनधार्मिका भगवतो रात्रिद्रुहो रश्मयः ॥ १९॥ परिणतं संक्रान्त ध्वान्ताद्वयमन्धकारैक्य यत्र । सकलविभागास्तमयात् । अनेहसि काले । रानावित्यर्थ । या दिडाय्यो दिग्रूपा दश देवताः । देवताशब्देनाद्वयप्रतिपक्षव. मुक्तम् । प्रध्वस्ता नष्टा इव, खण्डिताः शकलिता इव, निरालम्बा निराश्रया इवैश्यन्त तासामिव रात्रिद्रुहो भगवत सूर्यस्य रश्मयो जीर्णोद्धार विनष्टस्य पुनर्योजनं विदधते । यतो विष्टपत्रय्या भुवनत्रयस्योन्मीलनं धर्म चरन्ति । ये च धार्मिकास्ते प्रयीमुन्मील. यन्तः प्रचारयन्तो देवतानां जीर्णोद्धारं कुर्वन्ति ॥ साहाय्याय निजप्रियस्य नियतं राजीविनीनां जनो व्यादायाम्बुरुहाननानि झटिति प्रस्तौति पातुं तमः । तस्यान्तर्घटिता विशङ्कटविशन्मत्तालिमालाछला- लक्ष्यन्ते हि सहस्रशस्तत इतो निर्मुद्रतद्राशयः ॥ २० ॥ दिनपतेः साहाय्यकाथै नून पद्मिनीवर्ग: पद्मास्यानि व्यादाय विकास्य तमः पातुं नि- गरितु प्रस्तौति । विशङ्कट विशन्त्यो या अलिमालास्तासां व्याजान्निर्मुद्रास्तद्राशयस्तमः- पूरास्तस्य पद्मिनीवनस्यान्तर्लक्ष्यन्ते ॥ आसंसारदृढप्ररूढनलिनीरागस्य पश्याग्रतो गौरीकान्त विवस्वतः कुमुदिनी मन्ये नवोढा वधूः । प्रक्रान्ताभिनवावगूहनविधौ तस्मिन्हि दीर्धेः करै- रायाता सधुरालियोगमपि सा संकोचमेवाश्नुते ॥ २१ ॥ आ ससारं जन्मकालादारभ्य दृढप्ररूढ नलिनीनां रागो लौहित्यं यस्मात् । रागो- - ·११ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २१७ ऽभिष्वाश्च दृढं प्ररूढो यस्य तस्य विवखतो भानोः कुमुदिनी नवोढा वधूभवतीत्यह मन्ये । हे गौरीकान्त, त्वमप्रतः पश्य । पद्मिनीपतिरिति सूर्यः प्रसिद्धः, अहं पुनरेवं मन्ये कुमदिनी तस्य नववधूरिति । हिर्यस्मादर्थे । दीर्धेः करै रश्मिभिस्वस्मिन्सूर्ये प्रक्रान्त मारब्धोऽभिनवोऽचरमोऽवगृहनविधिरालिङ्गनं येन तस्मिन्सति मधुरभ्रमर. युक्का सा संकोचमेव प्राप्नोति । नवोढा च हस्तैर्भर्तर्यालिङ्गति सति मधुराणामालीना योगं गतापि संकुचति लज्जावती भवति ॥ तरलभजलबिन्दूत्तसितध्वान्तचक्र- प्रकटपुटकपति व्योमवेशन्तवीथ्याः । विततकरनिवेशादुद्धरनर्कदन्ती नयति सरणिमग्रे चीनपिटारुणत्वम् ॥ २२ ॥ अर्क एव दन्ती गजोऽप्रे सरणिं पद्धतिं चीनपिष्ट सिन्दूरस्तद्वदरुणत्व नयति । तर. लानि प्रभातप्रभावाच्चपलानि भानि ताराम्नान्येव वर्णमनिवेशान्या जलबिन्दवस्तरुत्त. सिता या ध्वान्तचक्रमेव प्रकट पुटकपतिर्नलिनीदलावलिस्तामुद्ररन् । व्योमैव वेशन्तः सरस्तन्मार्गात् । कस्मात् । वितता ये करा रहमय. करपुष्कर च] तस्य निवेशात् ॥ कुर्वाणो निखिलं जगन्मुकुलितं मोहेन निद्रात्मना ध्वान्ताडम्बरकालकूटगरलापीडोऽरुणद्यो दिशः । त्वन्मूर्त्यन्तरमर्यमा गिलति तं पश्याष्टमूर्ने यतो विसस्ता कणिका इवाधिनलिनं भृङ्गा रुजन्त्यध्वगान् ॥२३॥ निद्रारूपेण मोहेन सज्ञाभावेन जगत्सकुचित कुर्वाणो यो ध्वान्ताडम्बर एव काल- कूटाख्यो गरलापीडो विषपुझो दिशोऽरुणवास्तमन्धकारकालकूटमर्यमा सूर्यो गि. लति । त्वन्मूर्त्यन्तरं तव कालकूटप्रसितुरष्टमी मूर्ति. । यतस्तमोविषाद्विस्रस्ताः पतिताः कणिका इव अमराः पान्थान्व्यथयन्ति । रुजेर्भावकर्तृकत्वाभावारकर्मणि षष्ठयभावः । अथवा त्वं कालकूटप्रसिता तव मूर्त्यन्तरमष्टमी मूर्तिः सूर्यस्तमोविष नून निगिरति । भोजनावसरे कणाः पतन्ति । अष्टमूर्ते इति प्रकृतानुगुणमामन्त्रणम् ॥ हठत्रुट्यत्पङ्केरुहकुहरहेवाकविहर- विरेफालीलीलामधुरतरगीतिश्रुतिधिया । हृतो मन्दं मन्दं वहनहरिणेनाधिनलिनी- सनीडं प्रातस्त्यश्वरति मरुदुद्यत्परिमलः ॥ २४ ॥ हठेन त्रुध्यन्ति फुलानि पकेरुहाणि तेषा कुहरे मध्ये विहरन्ती या द्विरेफाली तस्या मधुरतरा या गीतिर्गीतं तस्याः श्रुविधीः श्रवणेच्छा तया हेतुभूतया नलिनीसमीपे पनि-

·१२८
काव्यमाला ।
नीनिकटे वाहमृगेण मन्द मन्दं हृत इव मरुदुयन्संक्रमन्परिमलो यस स पहति । मन्दी
बहतीत्यर्थः। कालखभावसंपने मन्दवहने मृगखभावाहीतजुम्धेन वाहमृगेण मन्द
हरणमुत्प्रेक्षितम् । प्रतीयमानोलोक्षेयम् ॥
शान्ते मेदुरमेघमण्डलतुलाकारे तमोडम्बरे
द्रागार्दीकृतसान्द्रचन्द्रदृषदि ध्वस्तेऽप्यपां दुर्दिने ।
अस्तं चित्रशिखण्डिनामपि गते तेजस्यहो संप्रति
प्रस्तौति प्रतिसूर्यकान्तशिखरं नृत्तप्रसक्ति शिखी ॥२५॥
मेदुरै निबिडं यन्मेघमण्डल तेन तुला यस्य स आकारो यस्य । मेघसमेऽन्धकारप्र-
पञ्चे शान्ते सति । आर्द्राकृताः सान्द्रा बृहत्यश्चान्द्रदृषदश्चन्द्रकान्तशिला येन तस्सि.
नपा दुर्दिने जलप्रवाहे निवृत्तेऽपि । चित्रशिखण्डिना सप्तर्षीणां विचित्राणां च तेजसि
प्रकाशे दर्षे चास्तं गते सति । सर्वेषु सूर्यकान्तेषु शिखी अमिर्मयूरश्च नृत्ते ज्वलने नाव्ये
च प्रसक्ति प्रस्तौति । अपिशब्दो विरोधद्योतकः । मेघालोको दुर्दिनमन्यमयूरनाव्यं च
मयूरवृत्तहेतुः । तदभावेऽपि नाट्यमित्याश्चर्यम् ॥
इतस्ततस्तरुणसरोजसौरभस्पृहाभ्रमद्भमरभरः समीरणः ।
वहत्यसौ दधदिव धूमधूम्रतां प्रबोधनाद्रविमणिजातवेदसः ॥ २१ ॥
तरुणः सरोजाना सौरभभरस्तद्विषयया स्पृहया भ्रमभमरभरो यत्र स वायुरितस्ततो
वहति । अतः संभाव्यते-सूर्यकान्तामेज्वलनादर्थात्तस्य धूमेन धूम्रता दधदिव।
पद्मान्विकासयन्वायुर्वहतीत्यर्थः ॥
उमारमण निद्रया विजहिहि क्षतिं चक्षुषां
विकाससुखमश्नुतां सुचिरमत्र धामत्रयी ।
भवन्तमुपसेवितुं बहिरिहाञ्जलिव्यञ्जनं
पुरंदरपुरःसरः सुरजनो ननूदीक्षते ॥ २७ ।।
उमारमणेति प्रकृतानुगुणमामन्त्रणम् । निद्रया चक्षुषां क्षति संकोचं वं विजहिहि
त्यज । अत्र नेत्रेषु धामत्रयी सूर्यसोमामिरूपा विकासेन सुखमश्रुतां भजताम् । खा
सेवितुमजलीनां व्यअनं प्रकाशनमेव चिह्न यत्र । एवं कृत्वा इन्द्रमुखो देवजनो
बहिरुदीक्षते॥
त्रस्येद्यस्येक्षणदशशती वज्रनिष्पिष्यमाण-
श्लिष्यद्गर्वासुरवरशिखारनरेणुच्छटाभ्यः ।
युद्धे सिद्धानवधिविजयोन्मेष एषोऽनिमेष-
प्रष्ठस्तिष्ठत्यवनतशिराः सोऽलमुन स्वदमे ॥ २८ ॥

·११ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २२९ लियन्सको दपों येषां वेऽसुरवरास्तेषां शिखारलानि वोण निष्पिज्यमाणानि तेषां रेणुच्छटाभ्यो यस संबन्धिनी नेत्रदशशती पस्येद्रीति भवेत् । यावतामसुराणां पिष्टेभ्य. बडारलेभ्व उत्थितादजसः सहस्रसंख्यान्यपि नेत्राणि भीति भजन्ति । तावन्तोऽसुरा येन हता इत्यर्थः । युद्धे सिद्धोऽनवधिरियत्तारहितो विजयोन्मेषो जयोलासो यस्य सोऽनिमे. पाणां देवानां प्रष्ठोऽप्रणीस्त्वदने नतशिराखिष्ठति । ब्रह्मादिसंनिधावपि प्रथममिन्द्र निवे. दन प्रस्तूयमानवस्तुनि प्राधान्यात् ॥ सुरकरिमदस्रोतःप्रोतद्विरेफजटालता- सुहृदि दिविषत्केशा यस्य श्रयन्ति पदद्वये । रुचिसखनखश्रेणीयोगाच्छिरोमणिशारता- मिव स निवसन्नग्रे शको मनागनुगृह्यताम् ॥ २९ ॥ सुरकरिणो मदस्रोतसि प्रोता अनुषका ये द्विरेफा भ्रमरास्वैर्जटालता जटासहितता तत्सुहृदि परिचिते यस्य पदद्वये रुचिसखा ये शकसंबन्धिनो नखास्तेषां श्रेणी तत्संयो. गादिविषत्केशाः सुरमूर्धजाः शिरोमणिरिव शारता दधति । त्यतमौलिमणीनां प्रणमता देवाना नखरश्मिव्याजात्पुनरपि मौलिमणियोग इव जायत इत्यर्थः । सोऽयं नमनिन्द्रो. ऽनुगृह्यताम् । दृश्यतामित्यर्थः।। यस्याच्छमानसपथे विजिहीर्षयेव याता विमानपदवीं कति नो मरालाः । आवासतामरसनालमृणालवल्ली- माखाद्य वेतनमयाचितमाप्नुवन्ति ॥ ३०॥ भक्त्यञ्चितं च घटिताञ्जलिसंपुटं च त्वां स्तौति स स्तबकितं भगवन्यशोभिः । वाचा त्रयीकविरयं तिरयन्मुहूर्त जीमूतगजितजिता रथराजहंसान् ॥ ३१ ।। (युग्मम्) यस्य ब्रह्मणः संबन्धि अच्छ निर्मल मानसं चित्तं सरोभेदश्च तत्पथे विहर्तुमिच्छयेव यस्य विमानपदवीं याताः कति नो मराला हंसा आवासोऽर्थाब्रह्मण आश्रयस्वामरसं पद्म तस नाले मृणालवल्लीमाखाय चर्वयित्वायाचितमप्रार्थित वेतनमर्थाद्वहनस्य भृति. माप्नुवन्ति सोऽयं त्रयी वेदत्रयीकविता जीमूतानां मेघानां गर्जितं जयन्या वाचा वा खौति । यतो भयचित सभक्तिकं कृताअलिपुट च । स्तनिततुल्यलाद्रयराजहंसास्ति- रयनन्तर्हितान्कुर्वन् । यशोभिः स्तबकित प्रमृतम् ॥

·२३० काव्यमाला। निःष्यन्दमानमुकुटेन्दुसुधोर्मिसेका- संजायमाननवसंविदनुप्रवेशम् । चत्वार्यमुष्य भव पश्य किरीटतस्ते पृच्छत्पदः किमपि पञ्चममुत्तमाङ्गम् ॥ ३२ ॥ भवेति प्रकृतानुगुणमामन्त्रणम् । त्व पश्य । ते किरीटतो मुकुटादमुष्य प्राणः सं. वन्धि अदः पश्चममुत्तमाझं शिरश्चत्वारि शिरसि किमपि पृच्छति । यतो निःध्यन्दमानः सुधास्रावी यो मुकुटेन्दुस्तस्य सुधोर्मिभिः सेकाद्धेतोः संजायमानो नवः संविदश्चेतनाया अनुप्रवेशो यस्य । ब्रह्मसंवन्धि पञ्चमशिरश्छित्त्वा हरेण खकिरीटे स्थापितमिति तस्य निर्जीवस्यामृतसेकात्पुनश्चेतना प्रविष्टेति तत्सगोत्रमुखचतुष्टयं वार्ता पृच्छतीति वाक्यार्थः॥ यः पादादमुचत्वविग्रहमहःसंतानसीमन्तितां प्रागेवात्तकलिन्दजाजलपरीरम्भादिव स्वर्धनीम् । स त्रैलोक्यविलवनैकनिरघश्लाघो मघोनः सखा श्रीकण्ठ प्रणतिं चिरं चरणयोः पुष्णाति कृष्णस्तव ॥ ३३ ॥ हे श्रीकण्ठ, संसारस्य विलङ्घने बलिबन्धने एका निरधा निर्मला श्लाघा लोकवादो यस्य । यतो मघोन. सखा शक्रकार्यप्रवृत्तः, स कृष्णस्तव चरणयोः प्रणाम करोति । यः कृष्णः खर्धनी गङ्गा पादादमुचदसृजत् । अत एव स्खविग्रहस्य निजशरीरस्य महः सं. तानेनार्थात्कृष्णस्थेन सीमन्तितां विभक्ताम् । अत: प्रागेव प्रयागात्पूर्वमात्तः कलिन्द- जाया यमुनाया जलेन परीरम्भः संघटन यया तामिव । खमहिमख्यापनार्थ यः पादान खवयवान्तराद्गगां क्षिप्तवान्स पादयो. प्रणमतीति भगया कृष्णभक्त्यतिशयो घोतितः ॥ येनाङ्गेषु जगद्भरं कृतवता नोत्सार्यते मत्स्यता गृह्णानेन शुभान्तरङ्गपदवीं कूर्मीकृतो विग्रहः । सोऽयं कौतुककन्दलीजनयिता चन्द्रार्धमूर्धध्वज- ध्वस्तारातिकुलोऽपि ते चरणयोनारायणो लीयते ॥ ३४ ॥ अङ्गेषु जगद्भरं कृतवता। कूर्मरूपत्वात् । येन मत्स्यता नोत्सार्यते मीनरूपत्वं न त्यज्यते। समुद्रान्तरे मत्स्यस्य तदापि भावात् । तथा शुभस्यान्तरङ्गा शुभकारिणी पदवी प्रकारस्त गृह्णानेन येन विग्रहस्तनुः कूर्मीकृतः कमठीकृतः । कौतुकमेवोल्लासनखभावात्कन्दली तस्या जनयितोन्पादकः । विचित्ररूपग्रहणात् । ध्वस्तारातिकुलो जितारिवर्गोऽपि नारायणस्तव चरणयोलीयते । अङ्गेषु जनपदभेदेषु । मत्स्यानां जनपदान्तराणां भावः । तथा शुभां तरङ्गपदवीं मुहानेन कूर्मिः कुत्सित ऊर्मिर्यस्य स विग्रहः कृत इति च कौतु- कम् ॥

·११ सर्गः)
श्रीकण्ठचरितम् ।
२३१
यः प्रोल्लयति स तारकभुवं स्वर्वाहिनीनिर्गम-
प्रोच्चण्डेन निरर्गलेन च रणोल्लासेन शत्येकभूः।
आरूढः स भुजंगवैरिणमयं त्वारि पारिप्लवः
सेवावाप्तिधिया स्थिति विवृणुते स्कन्दो मुकुन्दो यथा॥३१॥
यः स्कन्दस्तारकस्यासुरविशेषस्य भुवं स्थान प्रोल्ल(दल)क्यत् । केन । खर्वाहिन्याः
सुरसेनाया निर्गमस्तेन प्रोच्चण्डेन दुःसहेन, तथा निरर्गलेन च सभामस्फारेण । शक्तरायु-
धविशेषस्यैकभूः । सोऽय स्कन्दः कुमारो भुजगवैरिणं मयूरमारूढः पारिप्लवः सेवाक्षणा-
न्वेषणचश्चलस्त्वद्वारि स्थिति विवृणुते करोति । मुकुन्दो यथा । हरिवत् । तत्पक्षे
खर्वाहिनी गङ्गा । चरणः पादः । तारकाणां भुव स्थानम् । शक्तिः सामर्थ्यम् । भुजंग-
वैरिणं गरुडम् ॥
अत्रैकादशधा विभक्तमपि ते रूपं भवानी च यो
द्रष्टुं तुल्यमिवातिवत्सलतया धत्ते दृशो द्वादश ।
सोऽयं तारकनायिकाकुचकचद्बाहीकपत्राङ्कुर-
श्रेणीलुण्ठिकरस्तवास्तु भगवन्प्रीत्यै चिरं चक्षुषाम् ॥ ३१ ॥
अत्रास्मिन्स्थाने स्थितमेकादशधा विभक्त तव रूपमेकादशरुद्रलक्षणम् , तथा भवानी
स्नेहवशायुगपद्रष्टुमिव द्वादश दृशो धत्ते । सोऽय तारकस्यासुरस्य नायिकानां कुचेषु
कचन्तो ये बालीकपत्राकुराः कुडमपत्ररचनास्तच्छ्रेणीना लुण्टिलुण्ठनम् । वैधव्ये सति
स्त्रीणां भूषणेष्वनुपपन्नत्वात् । प्रीसै हर्षाय चिरमस्तु । कुमारे दृष्टिपात कुर्वित्यर्थः ।।
यस्ते कुड्डमपङ्कपुण्डूकधुरामध्यास्य मध्येलिकं
चके पञ्चशरावरोधसुदृशो लीलानभिज्ञं वपुः ।
स खाहाहृदयेश्वरोऽत्र पुरतो दूरानतस्तुद्यते
सद्यः पश्य गजाननेन करतः कीर्णैः पयः सीकरैः ॥ ३७ ॥
मध्येलिक ललाटमध्ये कुङ्कुमपङ्केन पुण्ड्रक तिलकं तद्भुरामध्यास्याश्रित्य यः पञ्चशरा-
वरोधसुदृशः कामान्त.पुरपुरंधे रतेर्वपुर्लीलानभिज्ञ चके । वैधव्यदानात् । स साहाय
हृदयेश्वर. प्राणेशोऽनिर्भक्त्या दूरानतो गणपतिना करसकाशात्कीर्णैर्जलकणैस्तुद्यते ।
अमेहि जलकणस्पर्शो विरुद्धः ॥
ज्वालामालाजटिलितवपुः पावकोऽसौ शरीरं
विश्वेषामप्यहह महसा त्वद्गणानां दुनोति ।
तेऽप्येतस्य प्रबलविगलभूर्मपाथस्तरङ्गै-
रङ्ग भङ्गं खरतरशिखाटोपमारोपयन्ति ॥ ३८ ॥

·२१२ काव्यमाला। सर्वेषामपि त्वद्गणानां वपुरखौ पापको महवा तापेन दुनोति । तो ज्यालामाता- भिर्जटिलितं वपुर्यस्य । त्वदर्शनप्राप्तिहर्षात्ते त्वरणा अपि तत्तापवशालयले विगलदिर मैजलप्रवाहैरस्यामेरङ्ग ज्वालाभई समारोपयन्ति । खरतरोऽतिजालाडम्बरो बस-1 पुरः प्रहो जिहापटलचटुलीभूतवपुषं समीरोऽयं दूरात्परिहरति पश्य खसुहृदम् । तदुत्सेकाधिक्यागिरिदुहितरि क्लान्तिवसतौ विपर्यस्थत्यस्य त्वयि हि हर सेवारसविधिः ॥ १९॥ प्रह्रो भक्तिवशान्नम्रोऽय समीरो मरुत्खसुहृदममि दूरात्परिहरति वर्जयति । जिहान ज्वालानां पटलं तेन चटुलीभूतं वपुर्यस्य । जिहाचटुलस्य च त्यागो युकः । यतख. स्यामेरुत्सेकाधिक्याज्ज्वलनातिशयादिरिदुहितरि गौर्या क्लान्तेः खेदस्य बसतो सत्या त्वयि विषयेऽस्य समीरस्य सेवा विपरीता भवति । वायुवशादमिर्जाज्वलीति, ततब गौरी लाम्यति, ततो वायुकृतोऽपकार एव गणितो भवतीत्यर्थः । योऽन्तय॑स्तानवधिनिधिकं कृप्तवान्भूतधान्याः क्रोड क्रीडाविहरणचणः शोणपादांशुपुजैः । रक्षाहेतोरिव रचयति न्यस्तसिन्दूरमुद्र स द्राग्रुद्रावनतवदनस्त्वां कुबेरः स्तवीति ॥ १०॥ निधिपतित्वाद्भूतधान्याःकोडं कुहरं न्यस्ता निखाता अनवधयोऽसंख्या निषयो यसतं संपादितवान् । यः शोणस्य रक्तस्य पादस्याशुपुजैः करणैय॑स्तसिन्दूरटङ्कमिव करोति । रक्षा चासौ हेतुस्ततः । यतो निधिप्रदेशेषु क्रीडाविहरण संचारस्तेन वित्तः स कुबेरस्त्वा स्तवीति स्तौति । 'तुरुस्तुशम्य-' इतीट् । आपिशलिमते तस्य लोके सिवयमावः । वे हि तुप्रभृतिभ्यश्छन्दस्वेटमिच्छन्ति । स्वोकाक्रमणक्रियास्वनुदिनं दूरोत्पतत्पुष्पक- प्रान्तप्रोतबृहत्सुवर्णघटिकासांकट्यमुक्यन् । यः पातालवदम्बरेऽपि तनुते कुम्भैनिधीनामिव श्लेषं शेषविलासहार स पुरः सेवोन्मुखस्ते सखा ॥ ११ ॥ खनगरात्प्रत्यहं खर्गाधिरोहे दूरमुत्पतद्यत्पुष्पर्क कुबेरविमानं तस्य प्रान्ते प्रोताना सुवर्णषटिकाणां हेमकिङ्किणीना बाहुल्यानरन्तर्याच साकव्यं संकीर्णतामुयनासूत्रयन्, यः पाताल इव गगनेऽपि निधिकुम्भैयोगं करोति स ते सखार्याकुबेरः सेवोन्मुखो भ. वति । शेषविलासहारेत्यामन्त्रणम् । सुवर्णषटिका निषिकुम्भत्वेनोत्प्रेषिताः ॥ ५

·१९ सर्गः)
श्रीकण्ठचरितम् ।
निसर्गभूमङ्गव्यतिकरकरालाखिलमुखे
मनाक्पश्यैतस्मिन्सपदि तनये पद्मसुहृदः ।
भवबारोपान्तप्रणयवति दण्डाकितकरे
प्रतीहाराशङ्कां क्षणमुपजुषन्ते दिविषदः ॥ ४२ ॥
मनाक्पश्य । दिविषदो देवा अस्मिन्सूर्यपुत्रे प्रतीहार इत्याश क्षणं सेवन्ते। यतो
निसर्गेण भ्रूभाव्यतिकरकरालं भृकुटिभीषणमखिल मुखं यस्य । तथा भवद्वारोपान्ते
प्रणयवान्वर्तमानस्तस्मिन् । तथा दण्डेनायुधेनातितः करो यस्य तलिन् । प्रतीहारस्य
च भूभङ्गादियोगः प्रसिद्धः ॥
एतत्तय कौतुकं कुमुदिनीनाथार्धमूर्धन्मना-
क्पश्यत्यद्य शनैरनुग्रहदशा भक्तानुरक्ते त्वयि ।
स्मारं स्मारमपारलोचनशिखिज्वालावलेहव्यथा
दूरादेव विसंस्थुलैरवयवैः कालः किल ग्लायति ॥१३॥
हे कुमुदिनीकान्तस्य चन्द्रस्याधैं मूर्धनि यस्य तस्यामन्त्रणम् । त्वमेतत्कौतुकं
तर्कय । विसंस्थुलैः स्वस्तैरवयवैः कालो यमो ग्लायति । कदाचित्तस्मिन्बुद्धो भवानि-
साह-भक्तानुरके भक्तवत्सले त्वयि प्रसाददृष्टया पश्यति सति । कुतखहीत्साह-
अपारा या लोचनामेलास्तदवलेहेन व्यथा तो स्मारं स्मार स्मृत्वा स्मृत्वा । पुनरपि
मां मा धाक्षीदिति यमस्य ग्लानिः । किलेति दाहव्यथाया आनातत्वं घोतितम् ॥
सस्तं हस्ताद्भवदभिसृतित्रासवैहल्यलोला-
कालस्यासौ कलय भगवन्षाण्मुखो वाहबहीं।
अत्तुं न्यञ्चत्तनुरपहरत्याशु पाशोरगेन्द्र
तेऽमी क्षुभ्यन्त्यथ च सुचिरं संभ्रमेण त्रयोऽपि ॥ १४ ॥
भवतामभिमृतिः समुखागमनं तेन त्रासस्तेन वैवल्य तेन लोलारसस्तात् । महतामप्रे
तेजोहान्या भयोत्पत्तेरवश्यंभावित्वात् । पूर्वश्लोकोक्काद्वा हेतोः । यमस्य हस्तात्रस्त
पाशबन्धनरूपमुरगेन्द्रमत्तु भोक्तु पाण्मुखः कुमारसंबन्धी वाहमयूर उरगेन्द्रमपहरति ।
अत एव न्यश्चन्ती नम्रा तनुर्यस्य । अथ तेऽमी त्रयः कालसर्पमयूराः संभ्रमेण तत्क्षण.
जनितेन क्षुभ्यन्ति । येन विश्व प्रस्त तमपि प्रसिमित्यर्थप्रतीत्यर्थ पाशग्रहणम् ॥
सायं सायमुदशुदीपपरिषद्यद्वल्लभाया दिशो
यात्यारात्रिकहेमपात्रपदवीं चण्डाचिषो मण्डलम् ।
सोऽयं तोयकुलाधिदैवतमितः कंदर्पदर्पद्रुहः
कीतीः पश्य जपत्यनत्ययशशिश्वेताः प्रचेतास्तव ॥ १५ ॥

·काव्यमाला। त्वं पश्य । सोऽयं प्रचेता वरुणस्खप कीतीर्जपति । अनत्यवा पूणों यः शशी तर्- च्छृताः। कंदर्पस्य दर्पाय त्यति तस्य । तोयकुलस्य नयादिरूपस्याधिदैवतम् । तोय- [स्य] कुलाधिदैवतमिति वा योजना । यदलमायाः पश्चिमदिशः संबन्धिन भारात्रि- कहेमपात्रस्य पदवीं शोभां सूर्यमण्डलं सायं सायं याति । यत उचैरंशुदीपानां परिष- वस्य तत् । अधिदैवतस् च सायं योषिद्दीपयुक्तमारात्रिक करोतीति दिशो योषित्वं व्यवहरणीयम् ॥ धृत्वा मूर्धन्यमरसरितः सादरं वारिपूरा- नेतत्पक्षं यदपि भगवन्पूर्वमेवान्वगृह्णः । सद्यस्तत्राप्ययमुपसरन्नाप्तपापप्रमाथः पाथोनाथो भवतु भवतोऽनुग्रहापाङ्गपातैः ॥ ११ ॥ हे भगवन्, त्व गगां यच्छिरसि धृत्वा एतस्य वरुणस्य पक्षं नद्यादिरूपमुपसरणात्पू- वमेव यदप्यन्वगृह्णस्तथापि पूर्वमेवानुग्रहे सत्यपि सद्य उपसरनयं वरुणो भगवतोऽनुग्रहे. णापागपातैनॆत्रत्रिभागेक्षितै राप्तः पापाना प्रमाथो नाशो येन स भवतु । 'धृत्या' इति समासः पाठः । मूर्धनि धृत्या धारणेनेत्यर्थः । 'धृतिर्धारणधैर्ययोः' इति कोषः ॥ सूक्ष्मां यस्य धियं वितयं नलिनीनालान्तरास्पदा- दभ्यस्तं बिसतन्तुमप्युपचितस्थौल्यं हरिर्मन्यते । किंचिन्मुञ्च विलोचनाञ्चलमितश्चण्डीवरास्तोकया तोकं सोऽङ्गिरसो गिरा त्वयि पुरः प्रस्तौति बन्दिव्रतम् ॥४७॥ ब्रह्महत्याभयादात्मान निहोतु नलिनीनालस्यान्तराले यदास्पद स्थानं तस्मादभ्यस्तं परिचितं बिसतन्तुमपि स्थूलतरं हरिरिन्द्रो यस्याङ्गिरसस्य धियं सूक्ष्मां वितयं मन्यते । मृणालसूत्रादपि बृहस्पतिमतिः सूक्ष्मेति मन्यत इत्यर्थः । सोऽशिरसो देवर्षे स्तोकं पुत्रो बृहस्पतिरस्तोकयानल्पया वाचा वन्दिव्रत प्रस्तोत्यारभते । हे चण्डीश, त्वं किंचिद्वि- लोचनाश्चलमितो मुश्च । 'अपत्यं तोक तयोः समे' इति कोषः ॥ इतो रुद्राः पश्य त्रिनयन भवन्तं समममी नमस्यन्ति क्षोणीतलवलनपारिप्लवजटाः । हठन्यञ्चज्जूटस्खलितशशिलेखासु वदनं विधेसा येषां निदधति मृणालाङ्करधिया ॥ १८ ॥ त्वमितः पश्य । अमी रुदा भवन्तं समं सहैव नमस्यन्ति । 'नमस्तपो(नमो) परिव. श्चित्रङः क्यच्' । अतः क्षोणीतले वलनमतिदेयात् । तेन लोला जटा येषां रुद्राणाम् । हठेन न्यश्चनधः पतन्यो जूटस्ततः स्खलितासु लुठितासु शशिलेखासु मृणालाकुर इति बुद्धया विधेब्रह्मणो हंसा वदन चञ्च निदधति । हंसा हि मृणालाशिनः ॥

·१९ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
२३९
रुद्रा हिमाद्रितनयाधव नम्रजूट-
विश्लिष्यदिन्दुशकलाहितपुष्पकृत्याः ।
आसीददूलनयनामिशिखाभिरेते
नीराजयन्ति तव देव पुरोऽडिपीठम् ॥ ४९ ॥
हे हिमाद्रितनयाया गौर्या धव भर्तः, नम्रजूटेभ्यो विश्लिष्यद्भिः पतद्भिरिन्दुशकलै-
राहितं पुष्पकृत्य यः । एते रुद्रास्तव पीठ नीराजयन्ति । आसीदन्तीभिरुवनयनामीना
शिखाभिः । नीराजनं शान्तिकर्म । तस्य पुष्पाग्य मिश्चाङ्गम् ॥
एषां मौलिमृगावचूलमहसः संप्राप्य साहायक
त्वचूडाजडरश्मिरर्ककिरणन्यक्कारमारब्धवान् ।
ज्योत्स्व नपयत्यशेषभुवनाभोगान्तरालं ततः
प्रत्यूषेऽपि दिनस्य पश्य सहसा संजायतेऽपहवः ॥ १० ॥
एषां रुद्राणा मौलिषु मृगावचूलाश्चन्द्रास्तेषा महसस्तेजस साहायक संप्राप्य
वन्मौलीन्दु. सूर्याशुपराभवमारब्धवान् । ततो न्यकारार्थ ज्योत्स्नैव न खौशवः सर्व-
भुवनानि नपयति निर्मलीकुरुते । त्व पश्य । ततः प्रभातेऽपि दिनस्यापहवः सपद्यते ।
रात्रिन निवृत्तेति ज्योत्स्नामहिना लोको जानातीत्यर्थ.
उद्दण्डैः फणमण्डलैस्तत इतो दीपायमानोन्मिष-
द्रराहितमल्लिका इव पुरः स्वामिन्भवत्सेवया ।
पार्श्व यान्त्युरगा हठात्सुरपतेः संरब्धवाराङ्गना-
पाणिप्रेङ्खदसंख्यचामरमरुद्रासक्रियागृध्नवः ॥ ११ ॥
दीपवदाचरन्तीति दीपायमानानि रत्नानि येषु तैरुद्दण्डैरूध्वीकृत फणमण्डलैर्भवत्से.
वया हेतुभूतया आहिता धृता मल्लिका दीपाधारयष्टिरिव यैस्त उरगा. सुरपतेरिन्द्रस्य
हठानिवारिता अपि पावै यान्ति । यतः संरब्धाः सेवार्थ ससंरम्भा वाराङ्गनाश्चैव्यस्ता-
सां पाणिषु प्रेक्षन्ति कम्प्राणि चामराणि तेषां मरुत्तस्य प्रासक्रियाया गृध्रवो लम्पटाः ।
सर्पाणा वायुभक्षत्वात् । मणिदीपानां वायुभयं नास्ति । पूर्वमेव भगभयाभावात्तत्प्रत्या-
, सत्तिः॥
फूत्कारैस्तुदतोऽप्यपारगरलोद्गारैगिरीशोरगा-
पश्यैते त्रिदशा अपि प्रतिकलं सर्वे नमस्कुर्वते ।
यत्सर्वाधमतां रसातलसमुत्पत्तेर्गता अप्यमी
संक्लुप्ता भवतोत्तमाङ्गघटनाद्विश्वोपरि स्थायिनः ॥ १२॥

·। .: २५१ काव्यमामा अपारो गरलस्य विषयोहारो येषां तैः फूत्कारैबिदचांदतो व्यस्तो त्रिदशाः प्रतिकल मुहुर्मुहुर्नमस्कुर्वते । ययतो रसातलं सर्वभुवनानामयः सित मुत्पत्तेः सर्वाधमतां गता अप्येते भवतोत्तमाओं शिरसि धारणाद्विवखोपरि कृताः । अधमोऽपि महता मानितः सन्नमस्कायों भवति ॥ ये वेगोड्डयनावदारितनभःखण्डाभखङ्गारिता रोहत्पुण्यलताफलानि गुलिकाभनया च ये विति। ते संप्रत्युभयेऽपि शंकर नमस्कारोपचाराय ते न्यस्तं मस्तकमुद्धरन्त्यवनितो नाद्यापि विद्याधराः ॥५॥ ये एके विद्याधरा वेगेनोड्यनं गगनगमनं तेनावदारितं खण्डशः कृतं खण्डं तद्वदामा यस्य तेन खड्नाङ्किताश्चिह्निताः । तथा ये चान्ये विद्याधरा गुलिया जेन रोहत्पुण्यलताफलानि विभ्रति ते उभयेऽपि विद्याधरा द्विविधास्तव नमस्कारसेवा, भूमौ न्यस्त्रं मस्तकमद्यापि चिरकाले प्राप्तेऽपि भूमितो नोद्धरन्ति नोत्थापयन्ति ।मक्स तिशयादित्याशयः॥ त्वत्सूनोः कलया तुरङ्गवपुषो दन्तावलास्यस्य ये तानालोकय गायतो हयमुखान्प्रीत्यञ्चनैलोचनैः। वक्त्रे पक्त्रिमरोषपोषवलितापाङ्गादृशो वीप्सया दूरादेव कृतान्तवाहमहिषो येषां चिरं मुञ्चति ॥ १४॥ दन्तावलो हस्ती तद्वदास्यं यस्य । त्वत्सूनोर्गणपतेः कलयांशेन ते तुमवपुषः सदृशः मूर्तयः । मुखेन पशुरूपत्वात् , देहेन मनुष्यसादृश्यात्।तान्हयमुखान्किनरान् । प्रीसाधन प्रसारण येषां तैर्लोचनैः पश्य । येषां मुखे कृतान्तस्य यमस्य वाहमहिषो देशो वीप्सया पुनः पुनर्मुश्चति । पवित्रमः पक्को यो रोषपोषस्तेन वलितापानाः कम्पमाननेत्रान्ताः । शाश्वतिकविरोधादिति भावः ॥ यस्याः खलीनमखिलं वपुरेव हर्ष वर्वष्टि या च दिविषन्महिषीजनस्य । वर्णे स्वरे च विवृतातिशयामपूर्वी गन्धर्वपकिमवधारय तामपाङ्गैः ॥ ५५ ॥ यस्था गन्धर्वपङ्केरखिल वपुः खे आकाशे लीनम् । या च दिविषदा महिषीजनस स्त्रीवर्गस्य हर्ष वर्वर्टि अत्यर्थ वर्षति। वर्णे स्थाय्यादी खरे षड्जादौ धृतोऽतिशय आविषय यया तामपूर्वी लोकोत्तरां गन्धर्वसंबन्धिनी [प]ि अवधारय पश्येत्यर्थः । गन्धर्वा म. वाच । तत्पक्षे सर्व वपुः खलीनं कविका भवति । महिषीणां महिषास्यपशुत्रीणां हर्षे करोतीत्यपूर्वम् । वर्णः शोणादिः, खरो हेषितम् ॥

·२३७ ११ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम्। भास्ते कापि सुपर्वभिस्तिलकितं सख्यं क्वचिद्वाहते नागैः क्वापि च किंनरैरनुगमं गीताकुलैः पुष्यति । कुत्राप्येति च संस्तवं रजनिकृल्लेखाक वैरंकृति()- रित्थं दर्शितविश्वरूपमिव ते द्वाराङ्गणं रङ्गति ॥ १९॥ हे रजनिकृतश्चन्द्रस्य लेखाङ्क चिह यस्य तस्यामन्त्रणम् । ते तव द्वारस्याङ्गण कापि सुपर्वभिर्देवैतिलकितं शोभितमास्ते । एवं सर्वक्रियासु द्वाराष्ण कर्तृलेन योज्यम् । एव दर्शित विश्वेषां रूपं येन तदिव द्वाराङ्गणं राति शोभते ।। हरेणैता वैतालिककुलमुखाद्रात्रिविरति- प्रतिष्ठा वैदग्धीविवरणविधानप्रतिभुवः । गिरः श्रुत्वा तल्पं चतुरमुदमोचि प्रियतमा चिरं शिश्ये तस्य त्वधिहृदयमुत्सृज्य शयनम् ॥ १७ ॥ रात्रेविरतिनिवृत्तिस्तस्यां प्रतिष्टा दृढत्व तस्या वैदग्ध्येन विवरणं प्रकाशनं तत्र प्रति- भुवः पालनपरा गिरः श्रुत्वा हरेण तूर्ण शयनं मुक्तम् । अस्य प्रियतमा गौरी तु शयन- मुत्सृज्य त्यक्त्वास्याधिहृदय हृदये शिश्ये अशेत । शयनादुत्थितोऽपि भगवान्गौरीमेव स्मरन्नासीदित्यर्थः ॥ गौरीलीलाकचापग्रहकलहमरक्षोदनिःष्यन्दमान- क्रीडाचूलावचूलामृतकरकलिकाजन्मनः सीकरौघान् । शीर्णान्प्रातःसमीरैः पुनरपि रसनाभङ्गभीतिप्रसङ्गा- च्छंभोभूषाभुजिष्या न लिलिहुरह्यो वक्त्रमैत्रीजुषोऽपि ॥ १८ ॥ गौरीकर्तृको यो लीलार्थमर्थाद्भगवत. कचारग्रहः केशाकर्षण तत्कलहे अर्थाश्चन्द्रस्य क्षोदो मर्दस्तेन नि.ष्यन्दमाना सवन्ती या क्रीडावचूलभूतामृतकर कलिका चन्द्रकला तस्या जन्मोत्पत्तिर्येषा तान् । तथा प्रातस्यैर्वातैः कीर्णान् । तथा वक्त्रे मैत्री परिचयं जुषन्ते तानपि कौघानहयो [न] लिलिहु खादयन् । कुतः। पुनरपि रसनाया जि. हाया भङ्गो दारण तस्य भयात् । पूर्व हि नागानाममृतभक्षणाज्जिहाभद्रो जात इति पुनरिति पदम् । शभोभूषायां भुजिष्याः सपादका इत्यर्थ. ॥ क्षिप्रक्षिप्तोडुपुष्पो मुखरखगकुलध्वानयुक्तिप्रणीत- स्तोत्रारम्भः प्रदीपं निदधदधिनभः कर्परं भानुमङ्गया । चक्रे भक्त्येव दूरानमिततुहिनरुग्बिम्बमूर्धा सपर्या- पर्याप्ति स प्रसङ्गत्रिभुवनगुरवे चन्द्रचूडाय तस्मै ॥ १९॥ ११ ·२३८ काबमान। स प्रसङ्गः प्रातःकालस्तस्मै त्रिभुवनगुरवे चन्द्रचूगय अपर्यापर्याप्ति पूर्णतानिय भक्त्या चके । यतः क्षिप्रं क्षिप्तान्युइनि तारा एव पुष्पाणि येन तथा मुखरस्य । प्रातः काले तत्वभावात् । खगकुलस्य ध्वानयुक्त्या रुतव्याजेन प्रणीतः स्तोत्रारम्भो बेन । तथा नभ एव कर्पर तत्र [भानुभगथा सूर्यव्याजेन प्रदीपं निदधत् । तथा दूरमानमि- तस्तुहिनरुग्बिम्बमेव मूर्धा येन । पूजयितुश्च पुष्पादिक्षेपः प्रसिद्धः । त्रिभुवनगुरव इति साकूतम् । इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाकविराज- राजानकश्रीमङ्खकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये प्रभातवर्णनं नाम षोडशः सर्गः । सप्तदशः सर्गः। गल्वर्कक्षितितलबिम्बितार्कबिम्बप्रत्युप्तप्रतिनवरत्नपादपीठाम् । चूडेन्दुप्रविसृमराच्छरश्मिजालैरुन्मीलद्धवलवितानपौनरुक्त्याम् ॥ १ ॥ आस्थानीमचरमसांध्यकर्मसिद्धः सासूयं गिरिसुतया विलोक्यमानः । देवोऽथ त्रिपुरपुरंथ्रिलोकलीलाबाह्रीकस्तबकमलिम्लुचो विवेश ॥२॥ नैर्मल्यप्रविशदहस्करांशुकाण्डैरुचण्डद्विगुणितहेमवेत्रदण्डाम् । बंहिष्ठैरपिहितबन्दिवृन्दनादामुद्गर्जन्मुकुटसरित्तरङ्गघोषैः ॥३॥ भ्रश्यद्भिर्नमदमरेन्द्रमौलिरत्ननिर्यनप्रकटितनूतनोपकाराम् । वेल्लद्भिर्गुहशिखिनः शिखण्डखण्डैरारब्धप्रवितततालवृन्तवृत्ताम् ॥ ४ ॥ (चक्कलकम्) गल्व स्फटिकं तन्मये भूतले प्रतिबिम्बितानि यान्यबिम्बानि तैः प्रत्युत्तानि संपादितानि प्रतिनवानि लोकोत्तराणि रत्नमयानि पादपीठानि यस्याम् । तथा चूडेन्दोः सकाशात्प्रविसमरैरच्छे रश्मिजालैरुन्मीलदुत्पद्यमान धवलितानां वितानानां पौनरुक्त्य द्विधा भवनं यस्यां ताम् । तथा सवितानलाद्वैरल्येन प्रविशद्भिरहस्करांशुकाण्डै. रोशुभिर्द्विगुणिता हेमवेत्रदण्डा यस्याम् । वितानान्तरेणार्काशूनां प्रवेशे दण्डाकारखात् । अत एव काण्डारोपः। तथातिषहुभिर्गङ्गाशब्दैरश्रुतबन्दिशब्दाम् । तथा दिदृक्षया भ्रमतां सुराणां मौलिरत्नैर्धमादिव भ्रश्यद्भिरयत्नसंपन्नपुष्पप्रकाराम् । तथा हर्षवशादुल्लसद्भिःकुमा- रवाहमयूरपिच्छैः कृतविततवीजनचरित्राम् । 'नृत्तम्' इति वा पाठः । वृत्तं स्पन्दनम् । अचरम प्राभातिकं यत्संध्याकर्म तसिद्धौर्या सासूयं दृश्यमानः । संध्यायाः स्त्रीलिङ्गला- तद्वन्दनेन गौर्याः सेयॆवम् । त्रिपुरस्त्रीणां लीलाथै कुछमगुच्छास्तेषां पुरवधेन मलिम्लुबो हर्ता हर भास्थानी सभी विवेश । चकलकम् ॥

·१७ सर्ग:]
श्रीकण्ठसरिता
विप्राणो बंपुरहिमालि छमतापं प्रत्युप्तामखिलगणैर्दिवादिसाराम् ।
आश्चर्य चरितमुदश्चयन्नपूर्वी शर्वाणीदयिततमः सभामवापत् ॥५॥
महिमालि फनिधरं वपुर्विभ्राणः । लुप्तः संसारिणां तापो येन स गौरीपतिः सकल.
गणैः सहिताम् । तथा आदिवासी सारा च तां सभा दिवा प्रातरवापत् । आश्चर्यमि.
सादिविरोधसूचकम् । अविद्यमाना हिमस्यालिः पतिर्यस्य स लुप्तताप इत्याचर्यम् ।
गणेभ्वादिभिर्युकां दिवादिरेव धातुपाठच्छेदविशेषः सारो यस्या इत्यपूर्वत्वम् । दिवाश-
ब्दोऽव्ययं प्रातर्वाचकम् । केचित्तु 'दिवादिसाराम्' इत्येकपद कृत्वा एवं व्याचक्षते-
दिवादौ खर्गादौ सारामिति । तत्तु न लाक्षणिक हृदयगमम् । 'दिव उत्' इति दिवश.
बसोवप्राप्तः । यच्च दिवशन्दो समानोऽस्ति (1) तन तथा मतम् । दिवशब्दस्य
महाकविमिरप्रयुकत्वात् ॥
सस्फारस्फटिकविटककुट्टिमान्तःसंक्रान्ताखिलतनुभिर्गणैर्गणानाम् ।
पातालस्थलमधिरुह्य मूनि भक्तरुत्सेकात्सततमिवोधमानपादः ॥१॥
सस्फारः सविस्तारः स्फटिकमयो विटङ्क उमतभागो यस्य तस्य कुष्टिमस्यान्त:-
प्रतिविम्बितैर्गणकुलैर्भक्त्युद्रेकात्पाताल गत्वा सततमुपवेशनसमयेऽपि धार्यमाणपाद इव।।
नेत्रामिज्वलनविलीयमानचूडाखण्डेन्दुस्रवदमृतोपजातजीवान् ।
भूयोऽपि प्रमुषितसंपदो नृमुण्डान्कुर्वाणः श्वसितविषेण करणाहेः ॥७॥
नेत्रामज्वलनं तेन विलीयमानाचूडाचन्द्रावतामृतेनोपजातो जीव प्राणो येषां
तामुण्डाकपालानि केयूराहि विषश्वासेन पुनरपि गतचेतनान्कुर्वाण । प्रतिप्रसवालंकार.॥
चिन्वानो दृढतरमधुपोढभारं पादाब्जद्वितयमिवोच्चजूटबन्धम् ।
ग्रीवाया वलयमिवान्वहं दधानो दोर्दण्डं श्रितविषमांसलस्वरूपम् ॥८॥
दृढतरं कृत्वाहीना सणामुपोढो भारो येन तमुच्चमुन्नत जूटबन्धं बिभ्राणः । पाद-
पक्षे दृढतरमप्युपोढो भारो यस्य । श्रित विषमांसल पीवरं खरूप येन तं दोर्दण्ड
दधानः । ग्रीवापक्षे त्रितविष मासलखरूप यस्य ॥
व्यप्राणां चटुघटनासु वीक्षमाणो नेत्रान्तैर्वदनममर्त्यमागधानाम् ।
नाथोऽथ प्रमथसभां प्रपद्य तस्थावासीनः शिरसि विलासविष्टरस्य ॥९॥
चटुकारिणां सुरवन्दिना वदनेषु] दृष्टिं क्षिपन्गणसभा प्रतिपद्य विलासासनस्य
शिरस्यासीनस्तस्थौ ॥ कुलकम् ॥
मारारेमरकतविष्टरप्रभाणामभ्यङ्गादनुसृतनीलिमोदमानि ।
सर्वासायमिनवभूतिभूषणान्यप्यासेदुः सहचरतां गलस्थलस्य ॥१०॥

·२४० काबमान।' मरकतमयासनरश्मीना संपर्कात्याप्सनीलत्वोदवानि भगवतः सर्वात तान्यपि नीलत्वेन कण्ठतटस्य साम्यमापुः ॥ मिथ्यैव व्यधिषत तस्य पादपीठं सोत्कण्ठाः परिचरितुं पुरो भुजियाः। नम्राणां चिकुरभरा हि निर्जराणां तत्कृत्यग्रहणमनुक्रमेण चकुः ॥११॥ परिचरितु सोत्कण्ठा भुजिष्या दास्यस्तस्य पादपीठं मिथ्यैव निष्प्रयोजनमेष का यतः क्रमेण नमता देवानां चिकुरभराः केशास्तस्य पादपीठस्य कृत्यं कर्म चकुवा स्तत्पादयोरधो मूर्धानमक्षिपन् ॥ सावेगं कथमपि तस्य नोपशल्ये किंकर्यो विदुधुवुरप्रचामराणि । चूडेन्दुग्लपनकृतो विशय पात्रं लालाटज्वलनमकाण्डताण्डवस्य १३ तस्योपशल्ये निकटे किंकर्यश्चामराणि सावेगममन्दं कथमपि नाधुवन् । मौलिचन्ह ग्लानिकृतोऽकालनाट्यस्य भालामिं पात्रं शङ्कित्वा । यद्यमन्दं चामराणि धुनीमो नेत्रा- मिज्वलनेन चूडाचन्द्रो विलीयत इति शङ्कित्वा मन्दं चामराणि दास्सोऽकम्पयन् ॥ हेरम्बो निजपितुराप्य जूटकूटादेणाकं विनिदधदन्यदन्तधामि । अभ्यङ्गादथ पृथुतत्करच्छटानां त्रुट्यन्तं प्रकृतमपि व्यधत्त दन्तम् ११ खपितुर्हरस्य जटाचन्द्रमवाप्य प्रकृतादन्यस्य दन्तस्य स्थाने निहितवान् । द्विती. यदशनप्रतिनिधित्वेन कृतवान्गणेशः । तस्य चन्द्रस्य रश्मिपतीनां संपर्कात्प्रकृतमपि दन्तं त्रुव्यन्त स्फुटन्तमकरोत् । इत्यर्थपदेनार्थोत्पत्तिः । हिमांशुसंपर्केण दन्तमको वस्तुगतिः ॥ प्राविक्षन्नथ शनकैरकैतवेन व्यञ्जन्तो विनयविनम्रता शिरोभिः । सर्वेऽपि त्रिदिवसदो निवेद्यमानाः सावज्ञं किमपि शिलादनन्दनेन १५ अकैतवेन निर्व्याज शिरोभिर्विनयविनम्रता प्रकाशयन्तः सर्वेऽपि देवाः शिलादन. देनेन नन्दिना किमप्यत्यर्थ सावज्ञ सावगणन निवेद्यमानाः कृतनिवेदनाः ॥ दूरात्ते तदनु सुधान्धसो विवत्रुः संहत्य प्रणतिमयुग्मलोचनाय । तत्पादौ विरचयतां हि मौलिभूमौ खान्मौलीजगदपि पादुकीकरोति १५ ते सुधा अन्धो भोजन येषा ते संहत्य मिलित्वा भगवते प्रणतिं चक्रुः । संहत्येति भक्त्युरोकप्रतिपादनम् । यतस्तस्य भगवतः पादौ शिरसि कुर्वतां पुरुषाणा जगत्कर्व, खान्मौली-पादुकीकरोति पादपीठानि कुरुते ॥ चण्डांशुज्वलनतुषारधाममय्योऽप्यव्याज पुररिपुणा विकीर्यमाणाः । दृग्लेखा बत वपुषोऽखिलामराणां संतापं जडिमपरिग्रहं च जडुः १९ अपिशब्दो भिन्नक्रमः पुररिपुशब्दात्परो द्रष्टव्यः । धामत्रयीप्रकृतयो भंगवतापि निर्व्याज म्यस्खा दृष्टिलेखा देवानां संताप जाज्य च निवारयामासुः । भगवदृष्टिपातमात्रे ·१७ सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । गैव तापजाज्यनिवृत्तिजावेत्यर्थः । बवेत्याश्चर्यसूचकम् । सूर्येन्द्रनिभिस्तापजाज्यहरणं कथं भवतीत्यर्थः॥ औचित्यान्निजनिजमासनं भजन्तस्ते पृष्टाः कुशलमथेन्दुशेखरेण । इत्यूचुर्नमुचिभिदादयः सुधायाः संबन्धादिव मधुरोद्गमैर्वचोभिः ॥१७॥ निजनिजासनोपविष्टा भगवतीचित्यारागत• कुशल प्रव्य इति नयात् ,न वितरवत्प्र. त्युपकारलोभात्कुशलं पृष्टा नमुचिभिदादय. शक्राद्याः सुधापानादिव मधुरैर्वचोभिरेव- मवदन् । विश्वेषां पुरि पुरि यत्सदैव शेषे विद्वद्भिः पुरुष इति प्रतीयसे तत् । किं धामत्रितयमयानपायदृष्टेस्तस्मात्ते जगति परोक्षमस्ति वस्तु ॥१८॥ व नित्यमेव पुरि पुरि यच्छेपे ततो विद्वद्भिस्त्व पुरुष इति प्रतीयसे यथार्थः कथ्यसे। कदाचिन्महतामेव पुरि पुरीत्याह-विश्वेषामिति । ब्रह्मादिकीटान्तानाम् । तस्मात्पुरि पुरि निवासाद्धेतो/मत्रयरूपनिर्दोषदृष्टे स्ते जगति मध्ये कि वस्तु परोक्षमस्ति । सर्वमेव दृश्यमित्यर्थः । एव वचनोपोदात एव युक्त्या विपत्सूचनम् ॥ नन्वेवं किमपि विनिर्मलं प्रकृत्या त्वद्रूपं सुरसरिदम्बुवत्पुनीते । स्रोतोभिस्त्रिभिरथ कारणात्मभिस्तद्विश्वात्मन्कृतकमपि व्यनक्ति भेदम् ।। गङ्गाजलमिवैक खभावेन निर्मल च किमपि भवद्रूपं पवित्रयति । अब कारणात्म. भिर्हरिहरब्रह्मायेत्रिभिः स्रोतोभिस्त्वद्रूप कर्तृ कृतक खेच्छया कृत भेद प्रकाशयति । गाजलं च त्रिधा भिन्नम् ॥ घिड्यूढा वितथमुदासनस्वभावं भापन्ते पुरुष तव त्रिलोकभर्तुः । की चेत्प्रकृतिरियं करोतु किंचिकैवल्यं भवदधिरोहमन्तरेण ॥२०॥ घिड निन्दायाम् । मूढा मोहातचेतसः पुरुषा । तवोदासीनस्वभाव ताटस्थ्य वितथमसत्य भाषन्ते । नन्द्यादित्वाल्यु. । यतस्तव त्रिलोकभर्तुः । अथ यदि पुरुषनि- रपेक्षतया प्रकृतेरेव कर्तृत्वमारोप्यते तर्हि भवत्सबन्ध विना केवलत्व प्रकृतिः किंचि- स्करोतु । त्रिलोककर्तृत्वं दूरतोऽस्तु, वां विना तृणाचनमपि कर्तुमशकेति प्रतिपादनार्थ किंचिद्रहणम् । एतेन सांख्यमत निराकृतम् । ते हि सत्वरजस्तम.साम्यावस्थालक्षणायाः प्रकृतेः कर्तृत्वं मन्यन्ते॥ कि मिथ्या हर महदादिषु प्रयुके लोकोऽयं विकृतिमयेषु तत्त्वशब्दम्। एकस्त्वं निरुपधिरूपभृद्धि तथ्यं तत्तत्त्वं पुरुष विभर्षि पञ्चविंशः ॥२१ महदादि येषां तेषु तत्त्वमिति शब्दमय लोक. किं प्रयुड़े।मा प्रयुङ्कादित्यर्थः । यतो विकृतिमयेषु विकाररूपेषु । निरवधि अवच्छेदोपरागरहितं रूपं बिभ्रत्वमेकस्तत्त्व- शन्दं तभ्यं विभर्षि । पञ्चविंशतः पूरण पञ्चविंशम् । महबुद्धितत्त्वम् । संज्ञाशब्दोऽयम्॥

·२४२ काव्यमाला। किं कर्तुं तव पुरतोऽथ किं नु वक्तुं शक्ष्यामः त्वं खण्डं क्वचिदपिनो पदं व्यनक्षि त्रैलोक्यं ध्वनिवपुषश्च ते विवत: हे कैलासवासिन् , तवाग्रे वयं किं कर्तुं वक्तुं वा शक्ष्यामः । यतस्त्वमखण्ड स्फोटरूप प्रकटयसि । शब्दब्रह्मस्वरूपस्य च ते त्रिभुवनमसत्यः परिणामः । एक तयोरेककर्तृत्वयोः सिद्धयोस्तवाग्रे किमस्माक कर्तृत्व वेत्यर्थः ।। कुत्रापि प्रतिहतिमेति नान्तरिक्षं शब्दस्तद्गुणपदवीं न चातिशेते । तन्मूर्तिस्त्वमसि च तद्विभो जगन्ति व्यामोषीत्ययमुपपत्तिसंप्रदायः ॥२॥ अन्तरिक्ष कर्तृ, प्रतिहति निरोधं नैति । शब्दस्तस्यान्तरिक्षस्य गुणत्वं नातिशेते। अनधिकत्वान्न त्यजति । एव शब्दस्य गुणत्वे सिद्धे, गुणस्य च गुणिनि समवायाच्छब्दस जगद्यापकत्व सिद्धम् । त्व शब्दमूर्तिरसि। जगन्ति व्यानोषीत्ययमुपपत्तेायस्य संप्रदाय। नो किंचिद्वहिरुपपत्तिमेति वस्तु ज्ञानात्तत्प्रसरति किंतु चित्रवृत्ति । ज्ञानात्मा प्रभुरिति विश्वकर्तृभावो नो बौद्धैरपि भवतो बत व्यपास्त:११ किंचिद्वस्तु कर्तृ, ज्ञानाद्वहिरुपपत्ति नैति । चित्रवृत्ति अनेकरूपं ज्ञानात्प्रसरति । एव ज्ञानस्यैव कर्तृत्वम् । भगवाश्च ज्ञानस्वरूपः । इति न्यायेन बौद्धैरपि विज्ञानवादिमि- रपि जगत्कर्तृत्वं तव न निरस्तम् ॥ शून्यं तैरकथि न तुच्छमेव रूपं मादृक्षानधिगमनीयवृत्ति किंतु। तादृक्षं तव च वपुस्तथा च बौद्धास्त्वामेव क न परमार्थतो गृणन्ति २५ तैः शून्यवादिभिर्बोद्धस्तुच्छमेव रूप कर्मशून्य नाकथि । किं तु मादशैरल्पदृग्भिरन- धिगमनीयाप्राप्या वृत्तिनानात्वं यस्य तच्छ्न्यं बौद्धैः कथितम् । भगवतश्च मूर्तिस्वाक्षा- तिसूक्ष्मत्वाच्छ्न्येत्यर्थः । एव सति शून्यवादिनो बौद्धास्त्वामेव, नान्यं परमार्थतः सुवन्ति। बोधात्मन्यनवधितां त्वयीह जानन्त्यन्यानि त्रिनयन सन्तु दर्शनानि । आत्मा त्वं तव च वपुस्त्रयोऽपि लोकास्तन्मानं त्वमिति च नाहतोऽस्ति गरेर बोधखरूपे त्वयि अनवधिता बोधखरूपादेवावधिरहितत्वं जानन्यन्यानि दर्शनानि सन्तु, नापास्यानि । भगवदेकनिलीनत्वात् । योऽपि देहप्रमाणमात्मानं मन्यते अहंद क्षपणकतेनापि त्रैलोक्यलक्षणं शरीरं प्रत्यात्मत्वाद्यापकत्वमङ्गीकृतम् । अव्यापकत्वाचा गर्दा सा नास्त्रीत्यर्थः ॥ त्रैलोक्यं विभजति यो विचित्रतत्रं यस्माच्च प्रसरति सर्वजीवलोकः । चार्वाकास्तमिह वदन्ति यत्खभावं तद्भङ्गया त्वमसि शिवोररीकृतः। अनेकप्रकार त्रिजगयो विमजति विभागेनावस्थापयति । तथा यस्मात्सोऽपि जी ·१७ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १४१ पलोक: स्फुरति । तं विचित्रवस्तुनिर्मातारं यत्स्वभावं वदन्ति । खभावमेव निर्मातार वदन्तीत्यर्थः । तद्भङ्गया विचित्रवस्तुनिर्मातृस्वभावमङ्गया तैश्चार्वाकस्त्वमेवाणीकृतः । यं माया कचिदनिरुद्धयमानरूपा न स्पष्टुं प्रभवति नेति नेति सन्तः। यस्मिंश्च व्यवहृतिमाचरन्ति तं त्वां तात्पर्यादुपनिषदो विभो गृणन्ति २८ अनिरुध्यमान रूपं यस्याः सा माया यं नैति । तथा यस्मिन्सन्तो नेति नेति नैवायं प्राणो नैव शरीरम्' इत्यादिक्रमेण व्यवहरन्ति । ते लामुपनिषदो वेदान्तास्त्वामेव तमिति तात्पर्याद्भजन्ति । एकस्त्वं त्रिनयन दृश्यसेऽधिक ज्ञातुं च त्रिभुवनमीश्वरः प्रकाशः । तादात्म्यं विवृतवती विमर्शशक्तिद्वैधेऽपि प्रथयति ते न भेददोषम् २९ इच्छद्भिः शशिमुकुट क्रियैकरूपं वैवश्याप्रणयविधायिनं वियोगम् । नियूंढश्रुतिकविकृत्य विश्वकर्ता त्वं हर्ताभ्युपगत एव वेदविद्भिः॥३०॥ यच्छायापृषदभिषेकतोऽपि सर्वे तात्पर्यादवसितजाड्यतां भजन्ते । तस्यात्मंस्तव जडतामुदीरयन्तः काणादा बत न कथंचन पन्त॥३१॥ कावत्स्यत्कथमजनिष्यत प्रकाशं प्राणिष्यत्कथमथवैष जीवलोकः । आ सर्गादखिलजगद्गरिष्ठ नो चेत्कारुण्यात्प्रभुरभविष्यदष्टमूर्तिः ॥१२॥ वक्त्रेऽभूत्तव मुरजित्प्रतिग्रहीता त्वं ग्रीवां सरसिजजन्मनो व्यलावीः । इत्थं ते हिमकरशेखर प्रसादः कोपो वा कचिदजनिष्ट नो महत्सु ३३ ॥ इत्यादिस्तुतिमुखरेषु निर्जरेषु प्रत्यग्रप्रसृतकृपारसातिरेकः । तानित्यं कथयितुमिन्दुखण्डचूडःप्रारेभे रभसवशंवदैर्वचोभिः ॥३४॥ देवेष्वेवमादिस्तुत्या मुखरेषु सत्सु नवोल्लसत्करुणो भगवान्सत्वरैर्वाक्यैस्वान्देवान्व- भारेमे ॥ प्राप्तानां मम सविधं विधूतधैर्या चर्यासौ विपुलमुपप्लवं व्यनक्कि । विश्लिष्यनिजमहसां मुखानि यद्वः प्रातस्त्यं रजनिपति विडम्बयन्ति ३५ मन्निकटमागतानां वो हतधैर्येयमवस्था दुःसहमुपद्रवं सूचयति । यद्विगलनिज- तेजसा वो मुखानि प्राभातिकं चन्द्रमनुकुर्वन्ति । पाण्डूनि जातानीत्यर्थः ॥ विश्वापद्दभिषजोऽपि किं भवन्तो वैक्लव्यव्यसनविसंस्थुलाननाः स्थ । प्रत्यर्थिप्रधनरसा विलङ्घच दैन्यं तेजो वस्तुलयति वाडवं हि धाम ३९ १. 'एकस्त्वम्' इत्यादि श्लोकपञ्चकस्यादर्शपुस्तके टीका त्रुटितास्ति.

·२४४ काव्यमाला। ११ : मापदेव गदो रोगः । विश्वस्यापददभिषजो निवारका अपि भवन्तो दीनमुखाः किं स्थ भवथ । हे प्रत्यर्थिभिः प्रधनं युद्ध तत्र रसो येषां दैन्यमुलाय वस्तेजो वाडवं तेजोऽनुकरोति । 'विलायदैन्यम्' इत्येकपदंपा। ध्यानेन स्तिमिततमत्वमब्जयोनेरासीद्यत्प्रणिहितदीक्षमीक्षणेषु । चिन्तायाः परिचयने तदेव सद्यः साधिक्यक्रममपि नाधिकं पिनोति ध्यानेन समाधिना ब्रह्मदृष्टी स्तिमिततमत्वं चिन्तायाः परिचये सति नाधिक प्रीणयति । सहाधिभिश्चित्तपीडाभिर्वर्तते यस्तद्भावेन सहितम् । अपिविरोधयोतका अधिकस्य भाव आधिक्य तेन सहितमपि नाधिकम् ।। सावेगं युधि वलतां द्विषां शिरोभिर्यस्याने समजनि मृत्युभाण्डभङ्गिः।। तच्चकं कशिमवशंवदानिमाचिःसंचार किमिति मुरद्विषोऽधिशेते॥३॥ सोत्कण्ठ रणे स्फुरतां शत्रूणां शिरोभिर्मृत्युभाण्डभगिर्यमाशनपात्रटको यस्याने जाता । शत्रुशिरांसि यमाशनभाण्डसमानि संपन्नानीत्यर्थः । ऋशिमवशंवदोऽल्पोऽप्रि- मार्चिःसंचारो यस्य तद्विष्णोरपि चक्रं किमधिशेते निष्प्रभावत्वात्सुप्तप्रायमास्ते ।। यत्र श्रीरनिशविनिद्रहक्सहस्त्रे विश्रम्य स्मरति न पङ्कजाकरस्य । सोऽकाण्डे किमिति बिडौजसोऽस्य देहः संदेहं मुहुरिव कस्य न व्यनक्ति ॥ नित्यविकसितसहस्रदृष्टौ यत्र विश्रान्तिमाप्य लक्ष्मीः पद्मसरसो न स्मरति । पन. सरोविकासस्थानकान्तिकत्वात् ...... चित्रोद्यत्कशिमविशेषवद्भिरङ्गै(क्लव्यं विवृतवतां समीरणानाम् । किं त्वेषां पुनरपि जायते महद्भिनिःश्वासैरनलसमांसलत्वयोगः॥४०॥ अभूतपूर्वजायमानकशिमाधिक्यसहितैरङ्गैः । उपलक्षणे तृतीया । दैन्य प्रकाशयता वायूनां महद्भिनि:श्वसितैरनलसत्व चातुरी, मासलत्वं पीवरता तद्योगः पुनरपि किन जायते । सुखकृते तद्योगपीनत्वे गलिते दुःखनिःश्वासकृते एव मरुतां वर्तेते इत्यर्थः । पाण्डिमा परिचितमुज्झितप्रतापप्रावारं किमिति तथा वपुः खरांशोः । शुभ्रांशुभ्रमघटनाद्विना त्रियामामातकं सृजति यथा रथाङ्गनामाम् ॥४१ प्रताप एव प्रावारो बृहद्वस्त्रमुज्झितस्त्यको येन तदर्कस्य शरीरं पाण्डिन्ना पाण्डुरत्वेन तथा परिचित मिति कि यथा रात्रि विना चन्द्रमाश्चक्रवाकाणां शोक सूर्यमण्डलं सजति । सूर्यश्चन्द्रवत्पाण्डुर्जातः किमिदमिति तात्पर्यम् ॥ निःशेषत्रिभुवनघस्मरश्रितत्वात्तद्वहेः सहजमपहुतं क्व तेजः । युष्माकं सपदि विलोक्यतेऽस्य हा धिक्शोकोष्णश्वसिततरङ्गमात्रशेषः४२ १ । १. भादर्शपुस्तके श्लोकोत्तरार्धटीका नास्ति.

·१. सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ११ समवस त्रिभुक्नस घसरादनशीला श्रीर्यस तत्तेजो पोखन्या कातं गो. पितम् । ममिहीनतेजाः कि जात इत्यर्थः । हा कष्टे । पिलिदावाम् । असामेकमा शोकोष्णा ये असिततराखन्मात्रं शेषो यस्य स कथं श्यते । अमेः खोमा गठितः। दुःखोष्णश्वासकृत एव दृश्यत इति तात्पर्यम् ।। क्रान्ताभिः प्रतिदिवसास्तशैलसीदचण्डांशुद्युतिभिरिवेश्वरः प्रतीच्याः । यस्तेजो दुरभिभवं बभार सद्यः खां शक्ति दृशि विधृताम्भसि व्यनक्ति ।। कान्ताभिराक्रमणेन खीकृताभिः प्रत्यहमस्तादौ सीदतः प्राप्तास्तमयस्य चण्डांशोर्युति. भिरिव यः प्रतीच्या ईश्वरो वरुणो दुरभिभव तेजो बभार स विधृताम्भसि सवाष्पायां दृष्टौ खां शकिं प्रकटीकरोति । सवाष्पेण नेत्रेण वरुणशकि: प्रकाशितेत्यर्थः ।। अन्येषां सवनलिहामपि प्रयातः स प्राच्यः क नु निजतेजसोऽतिरेकः । नीरन्ध्रप्रविसमराननानिलौषैः किं लीढः कथमपि दीपवच्छमेन ॥४॥ मखभुजामपि स प्राच्यः प्राक्स्थितः खतेजोमहिमा क यातः । नीरन्धं कृत्वा विसमरैनिःश्वासः स तेजोमहिमा द्वीपवर्तिक लीढः शमितः ।। ईग्भिः सरमकरैकमान्त्रिकस्य व्याहारैरपहृतकल्पचित्तपीडाः । निर्वेदादभिमुखलोचनं कथंचित्प्रोक्षिप्य क्षणमवतस्थिरे मुखानि॥४१॥ सर एव मकरः स्मरस्य वा मकरस्तस्यैकास्य] मान्त्रिकस्य प्रभावशमहेतोईरस्ये- दृग्भिः सस्नेहाभिरुक्तिभिर्निवारितकल्पचित्तचिन्ताः । अत एव निदेन दुःखेनानभिमु. खानि लोचनानि यत्र । एवं कृत्वा कथचिन्मुखान्युत्क्षिप्य क्षण देवास्तस्थुः ॥ देवोऽथ श्रुतिकविता पयोदनादप्रत्यर्थिखनरचनाञ्चितैर्वचोभिः । हंसानां रथपथवर्तिनां मुहूतै तन्वानो भयमिति सादरं जगाद ॥४६॥ श्रुतिकविता देवो ब्रह्मा सादरं जगाद । पयोनादस्य स्तनितस्य प्रत्यर्थी स्पर्धा. करो यः शब्दस्तद्रचनया पूजितैर्वचोभिर्निजरथभूताना हसानां भीतिं कुर्वन् । हसा हि मेषद्वषिणः ॥ संतापं किमपि विवृण्वते न केषां ये पादा इव दिविषन्मनोज्वरस्य । सन्त्यत्र त्रिनयन दुःसहप्रमेया दैतेयास्त्रिभुवनशत्रवस्त्रयस्ते ॥ १७ ॥ दिविषदा देवानां यो मनोज्वरस्तस्य पादा इव ये केषा न संताप प्रकाशयन्ति ते देवया दैत्यात्रिपुराख्यास्त्रयो दु सहप्रमेया गहनखरूपास्त्रिभुवनवैरिण: सन्ति । प्रागुद्यधमनियमादिमांसलामिश्चेष्टाभिस्त्रिदिवमुनीन्विलवयन्तः । संहत्य स्थिरतरनिश्चयेन ते मामारादु निरवधि तेपिरे तपांसि ॥१८॥ प्रथममुद्यद्भिर्यमैरहिंसादिभिनिवृत्तिरूपैनियमैः शौचादिभिर्मासलाभिर्घनामिश्चेष्टाभिः

·काव्यमाना।
मभिर्देवर्षीजयन्तस्ते देत्याः संहत्य मिलित्वा स्थिरनिधयेन मा सेवितुं और निप.
रिच्छेदं तपांसि तेपिरे बक्रुः । तपःकर्मकस्यैव कर्मवदावादात्मनेपदम् ।।
त्रैलोक्यं तपसि विशमेव तेषां कल्पान्तज्वलननयेन बाधमाने ।
निर्व्याजक्रममथ दर्शनं पुरस्तात्तेभ्योऽहं व्यतरमनुत्तरानुरोधः ॥ १९ ॥
कल्पान्तामिन्यायेन तेषां तपसि त्रिभुवनं बाधमाने सति जातानुरोधोऽहं निष्कपर्ट
तेभ्यो दर्शनमदाम् ॥
संतप्ते वपुषि तपोभरेण कुर्वनिर्वाणं वहनपतत्रिपत्रवातैः ।
सावेगं पटु घटिताञ्जलीन्पुरस्ताचानाविष्कृतनिजमूर्तिरित्यवोचम् ॥१०॥
तपस्खप्ते शरीरे वाहभूतहंसपक्षवायुभिस्तापच्छेदं कुर्वन्प्रकटीकृतमूर्तिरहं कृताञ्जलीं-
खानुयैस्तूर्णं चेत्यवोचम् ॥
संतुष्टं निशिततपोविशेषमय्या वास्या वः सकलमपीह गात्रतत्रम् ।
युष्मभ्यं वरमहमीप्सितं प्रदास्ये भो वत्सा खलु विरचय्य तद्रतानि ११
तीक्ष्णया तपोरूपया वास्या कुब्जिकया सर्वोऽपि भवतामाप्रपञ्चस्तनूकृतः। बह-
मिष्टं वरं भवद्भयो दास्यामि । तस्माद्रतानि विरचय्य कृत्वा खल्वलम् । व्रतेभ्यो
निवर्तध्वमित्यर्थः । 'अल खल्वोः' इति क्त्वाप्रत्ययः ॥
ईदृक्षप्रतततपःपणप्रयुक्त्या यं प्राप्तुं विवृतदुरोदरक्रियाः स्थ ।
अर्थ तं कथयत तत्र कापि मा भूदाशक्का दितिकुलमौलिमण्डना वः॥
तप एव पणो द्यूतनिबन्धस्तत्प्रयोगेण यूय यमर्थे लब्धं विवृता प्रकटीकृता दुरोदर-
क्रिया मया सह यूतव्यवहरणं यैस्ते स्थ भवथ । यदर्थमीदृश तपः कृतमित्यर्थः । हे
दितिकुलस्य मौलिमण्डनाः, तमर्थ बूत । तत्राभिलषितेऽर्थे वः संशयो मा भूत् ।मण्डना
इति 'रुधिमण्डि-' इति कर्तरि ल्युट् ।।
इत्यस्मद्विरमधिरोप्य कर्णवीथीं नेदीयः प्रमदरसोक्षितेक्षणास्ते ।
मामेवं विनयमपाक्षरान्तरङ्गप्रोन्मीलत्पदमगदन्विनम्रकण्ठम् ॥ १३ ॥
श्रवणादरेण विस्तीर्णत्वाकर्ण एव वीथी तामस्मद्वचनमधिरोप्य ।श्रुत्वेत्यर्थः।नेदीयो
निकटमानन्दजलेनोक्षणं सेको येषां तानीक्षणानि येषाम् । 'रसोक्षणक्षणाः' इति वा
पाठः । नेदीयान्प्रमदरसेनोक्षणक्षणः सेकावसरो येषां ते दैत्या विनयमयान्यक्षराणि येषां
तान्यन्तरङ्गाणि विवक्षितप्रत्यासन्नानि प्रोन्मीलन्ति पदानि यत्रैव मामवोचन ।।
अन्यैः किं वरद वरान्तरैरवाप्रप्राप्तैरथ च न कोऽपि यैर्विशेषः ।
त्वद्वक्त्रप्रसृतवचोमृतौघलाभादस्माकं भवतु विभो झगित्यमृत्युः ॥१४॥

·१७ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ११७ हे वरद, भलब्धैलेन्थैर्वा विशेष उत्कषों न भवति तैर्वरान्तरैः किम् । न किंचि. दित्यर्थः । त्वन्मुखनिःमृतवचनसुधाप्रवाहलाभादस्माकममृत्युरमरणं भूयात् ॥ नैवेदं वितरितुमीश्वरोऽस्ति कश्चिनिश्चित्य द्रुतमितरं वरं वृणीध्वम् । इत्यमद्वचनमथोधुलुम्प्य तेऽत्र श्रोत्राभ्यां पुनरिदमादरादवोचन १५ इदममरणं दातुं कश्चिन्न समर्थः । यूयमन्यं वर याचध्वम् । इत्यस्मद्वाक्यं सादरं धुत्वा तं भूय एवमवदन् । नैवं चेत्प्रतिशृणुते भवानकस्मादस्मभ्यं दृढतपसापि निःसहेभ्यः । तोको युधि रिपुणा शरोऽर्प्यमाणः सर्वेषां भवतु सहैव मृत्यवे नः५१ दृढेन तपसा पीडितेभ्योऽपि नस्त्वमेव नागीकुरुषे तर्हि सङ्ग्रामे शत्रुणा प्रहितः शर एक एवास्माकं सहैवापृथक्त्वेन मरणायास्तु । 'प्रत्याइयो ध्रुवः' इत्यात्मनेपदम् ।। मत्तस्तं वरमिति दीप्तमाप्तवन्तस्ते युक्त्या मतिमतिवर्तितुं यमस्य । त्रील्लोकानथ च पृथक्पृथडिरोद्धं संनद्धा व्यधिषत नूनयनसिद्धिम् ५७ मत्सकाशात्तं वरं लग्ध्वा यमस्य मति मरणविषयां युक्त्योलखितु त्रीणि भुवनानि पृथक्पृथगावरीतु संनद्धा नूनस्य यत्नस्य सिद्धिं चक्रुः । 'नवीनो नूतनो नव. । नूनध' इति कोषः । अथ चापि चेत्यस्यार्थे ।। तत्तत्त्वमान्तरमवेत्य ततः सुवर्ण- दुर्वर्णलोहघटनाविकटैः प्रकारैः । तेभ्यः पृथक्त्रिषु जगत्सु पुरीरनल्प- शिल्पाविकल्पसमयः स मयश्चकार ॥१८॥ तत्रिजगदाक्रमणलक्षणमान्तरमप्रतिभिन्नमपि तत्त्वमवेत्य ज्ञात्वाभयवशात्सेवावधाने. नेङ्गितादिमिर्लक्षिताभिप्रायत्वात् । सुवर्णरौप्यलोहमयघटनया विकटैविस्तीर्णैः प्राकारैः पुरीनंगरीत्रिषु भुवनेषु तेभ्यो दैत्येभ्य समयो विश्वकर्मपुत्रः कृतवान् । अनल्पशिल्पेऽवि- कल्पो निष्कम्पः समयो मर्यादा यस्य । आन्तरं तपःप्रयुक्त वरलक्ष्यमिति व्याख्येयम् ।। अरुणमणिगरीयोगोपुरप्रोज्जिहान- द्युतिनिवहनवीनोदृकितामेयवप्रम् । पुरवरमथ हैमं दैत्यनारीकटाक्षः कुवलयितगवाक्षं तारकाक्षोऽध्यरुक्षत् ॥ १९ ॥ पद्मरागमयगुरुतरपुरद्वारप्रसतांशुभरसंपादितनवानिमयप्राकारम् । तथा दैत्यत्रीह- घिमिः संजातोत्पला. कृता गवाक्षा यस्य तत्सौवर्ण नगर तारकाक्षो दैत्योऽधिरूढवान् । वक्ष्यमाणयोनंगरयोर्यावाभिव्यधिकरणखात्पारिशेष्यात्सौवर्णनगरस पाताले विधिः ॥

·१४८
काव्यमाला।
धवलभवनयोगादाप्तपर्याप्तसाम्य-
श्रिणि नभसि हसन्त्यामुल्लसद्भिर्मयूखैः ।
पुरि परिकरमाधाद्राजतोल्लासबन्धी
खक इव कमलाक्षः प्रक्रमो विक्रमस्य ॥१०॥
धवलानि सुधानातानि भवनानि गृहाणि भानां नक्षत्राणां वनानि कुलानि तयो-
गात्सदृशे व्योनि रश्मिभिर्हसन्त्याम् । तथा राजतो रौप्यमयो यत्रोलासः । राजद
राजभावश्च । तदुल्लासस्य बन्धौ परिचितायां नगर्याम् । अत एव निजपौरुषोल्लास इव
कमलाक्षो दैत्यः परिकरं चकार । पुर्या यन्त्रभसः साम्यश्रीः प्राप्ता तदधिकरणा पूरिति
व्याख्येयम् ॥
भरत्रुट्यत्क्षोणीतलविसृतपातालतिमिर-
स्थिरासङ्गेनेव स्फुरदसितनिःशेषवपुषम् ।
नृणां लोके कालायसमयमयालाजनपदं
ततो विद्युन्मालीत्यसिसलिलधाराभिरसिचत् ॥ ११ ॥
भरेण बृहत्त्वानगरभरेण त्रुट्यतः स्फुटतः क्षोणीतलानिर्गतं यत्पातालान्धकार तत्सं.
बन्धी स्थिरो य: संपर्कस्तेनेव कृष्णप्रकृति कालायसमय कृष्णायोजातिकृतं जनपदं
विद्युन्मालीति दैत्योऽसीनां सलिल प्रभाविशेषस्तत्प्रधानाभिर्धाराभिरसिचद्यापत् । वि.
युन्माली मेघश्च जलधाराभिः सिञ्चति ॥
ते प्राप्य त्रिपुरप्रथामथ पृथग्लोकान्रुजन्तः स्थिता
दिव्यान्यब्दशतायुतान्युपनमद्विश्वापमृत्युश्रियः ।
यन्नामाप्यधिरोहता श्रुतिपदं गीर्वाणवामध्रुवां
गाहन्ते तनवोऽतिवेलपवनोद्वेल्ललतासौहृदम् ॥१२॥
अथ भुवनत्रये राजधानीकरणादनन्तरं त्रिपुराणीति प्रसिद्धि प्राप्य दिव्यानि वर्ष-
शतायुतानि वर्षदशसाहस्रीः पृथग्भुवनानि बाधमानाः स्थिताः । श्रुतेन येषां नानापि
देवागनानां तनवः सवेगवायुकम्पमानलताकान्ति श्रयन्ति । नामापि श्रुत्वा कम्पन्त
इत्यर्थः ॥
तापं रुचिक्षतिमथो विविधाश्च पीडा
विश्वस्य धातव इवोत्कुपितास्त्रयस्ते ।
आतन्वते सपदि दुःसहसंनिपाते
तस्मिन्भिषक्तु यदि भर्ग भवत्प्रसादः ॥१३॥

·१. सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २४९ तापं दुःखम्, पित्तसंताप च । रुचिक्षतिं विच्छायतामोजोमनाद, अनविषयामिला. पनिवृत्ति श्लेष्मकृतां च । पीडा जनोपद्रवात, वातकृताः पीडा । ये कुपिता ईा. लवः, खप्रमाणातिरिकाच । धातवश्व वातपित्तकफा इव विकुर्वते । तसिन्दुःसहे संनिपाते दु:सहानां संनिपाते वा वातादिकोपे च भवतः प्रसादो भिषगगदंकारो भवति । याः क्रीडद्विबुधावरोधनपरिष्कारार्ककान्तानल. ज्वालातापलवावलेहमपि नो मध्येदिन सेहिरे। ताः संतानकवीरुषो विधुनितास्तत्सैनिकैः सांप्रतं दावामियदि नाम रक्षति ततो नीचावमानज्वरात् ॥१४॥ क्रीडन्ति यानि विबुधावरोधनानि देववध्वस्तासां परिष्कारार्थ भूषणार्थमर्ककान्ता. स्वदमिसंतापस्पर्शमपि या न सेहिरे ताः संतानकलतास्तञ्चमूचरैर्व्यथिताः । नीचावमान एव ज्वरस्तस्मादावामियदि रक्षति । दाधामिर्वरम्, न तु दैत्यावमान इत्यर्थः ।। पाशैर्बद्धशिरोधराः फणिमयैरुत्खातनाकिद्रुम- स्कन्धालानतलेषु दानसलिलावग्राहिणो दिग्द्विपाः । नीतास्तैरजिरेषु यामगजतां सस्तेऽपि विश्वंभरा. भारे वीडनिपीडनेन दधते दूरावननं शिरः ॥ १५ ॥ + उत्खातानां देवरक्षाणां स्कन्धा एवालानानि ततलेषु सर्पमयैः पाशैर्बद्धनीवाः । तेषां मदजलस्यावाहः शोषोऽस्ति येषां दुःखवशात् । दैत्यैरङ्गनेषु प्रहरहस्तिता प्रापिता दिग्दन्तिनो भूभारेऽसत्यपि शिरो दूरनत वहन्ति । यतो लज्जया नम्रम् ॥ किं वान्यत्ते तथाद्य त्रिनयन विनयातिक्रमाक्रान्तविश्वा निःश्वासौधेन दीर्घाकृतचमरमरुडुम्बराः खर्वधूभिः । सर्व निर्वीरमुर्वीतलमथ निलयं नाकिनां मन्यमानाः कर्तारो नूनमसत्परिकरमचिरान्नाममात्रावशेषम् ॥११॥ अन्यत्किमिव वर्णयामः । अविनयेन जितविश्वा बन्दीकृताभिर्नाकनारीभिनिःश्वास- बहुलीकृतचमरवायवस्ते दैया भूतल देवावासं च वीररहित मन्यमाना निश्चितमस. सामग्री नामैकशेषा करिष्यन्ति ॥ इत्यं प्रस्तावनायै विवृतवति वचः पद्मभूसूत्रधारे तूर्ण वक्त्रप्रसादप्रसरजवनिकामप्रतोऽपास्य दूरम् । १. 'स्पृष्टाखा नन्दने शच्या केशसंभोगलालिताः । सावझं पारिजातस्स मजयों यस्य सैनिकैः ॥ इति हयग्रीववधम् , (साहित्यदर्पणे). २. 'इवेऽपि भारे महतनपाभरा. दुवाह कृच्छ्रेण भृशानतं शिरः इति माप: . ११ ·२५० काव्यमाला। क्रोधाख्यः पर्षदानां विदधदधिमनोरङ्गपीठप्रवेश शैलूषो दृष्टहस्ताद्यसमविकृतिभिः सङ्गमङ्गीचकार ॥१७॥ प्रस्तावना आमुखे भाविवस्तूपक्षेपस्तदथै ब्रह्मण्येव सूचनात्सूत्रधारे वचो वहति वक्त्र- प्रसाद एव प्रसरणाज्जवनिका तां तूणे निवार्य क्रोधप्रवेशात्पर्षदानां गणानां मन एवं रङ्गपीठं तत्र प्रवेश कुर्वन्क्रोधाख्यः शैलूषो दृष्टिहस्तादीनामसमाभिर्विकृतिभिर्विकारैः सङ्गमहीचकारेति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकवि- राजराजानकश्रीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये परमेश्वरदेवसमागमवर्णनं नाम सप्तदशः सर्गः । अष्टादशः सर्गः। दैत्योदयासवरसं श्रवणानुतर्ष- मार्गेण ते गणगणा विनिपीतवन्तः । रज्यद्विलोचनकपोलतलाः स्खलद्भि- क्यैर्विलोलवलितभ्रु विकारमूहुः ॥ १ ॥ श्रवण एवानुतर्षश्चषकस्तत्पथेन दैत्योदयमेवासवरसं पीतवन्तः । अत एव रज्यन्ति सरागाणि संपद्यमानानि नेत्रगण्डतलानि येषां ते [गण्डसमूहाः] स्खलद्भिः किंचिनिः- सरद्भिर्वचनैर्विलोलवलिते ध्रुवौ यत्र । एवं कृत्वा विकारं प्रतिभेदमूहुर्बभ्रुः । मधुपानेन च नेत्रादिरागसंभवः ।। तेऽक्षि वभ्रमिकरालतरालिकाग्र- माजग्निरे करतलैर्घनमंसकूटम् । यत्संभ्रमेण विदलत्कनकोमिकोत्थं चक्रे रजः पृथुविलोचनकूणितानि ॥ २ ॥ अक्षिणी च भ्रुवौ च तदक्षिध्रुवम् । 'अचतुर-' इति साधुः । तस्य भ्रमिभ्रमण तया दुर्दर्श ललाट ते गणा निजस्कन्धं हस्तैराजनिरे । 'खाङ्गकर्मका-' इत्यात्मनेपदम्। यस्मिन्नाहनने संभ्रमेण विदलन्यो याः कनकोमिकाः स्वर्णबालिकास्तदुस्थ रजः पृथूनां नेत्राणां कूणितानि किंचिनिमीलनानि चक्रे । 'पृथु' इति वा भिन्नं पदम् । यच्छन्दश्च भिन्नपदीकृत्य यथार्थ वा व्याख्येयः । तदुक्तं त्रिलोचनपति(अि)कायाम्-'निपाता. थोपसर्गाश्च धातवश्चेति ते त्रयः । अनेकार्था भवन्त्येवं पाठस्तेषां निदर्शनम् ॥ प्राथम्यतः प्रमथवीरजनः सकोप- निष्पिष्यमाणविविधाभरणामचूर्णैः ।

·१८ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
२५१
उद्दामदानवजनस्य पुरंघिदृष्टे-
रथुपथार्थमिव धूलिभरं पुपोष ॥ ३ ॥
सकोपं कृत्वा निष्पिध्यमाणानां विविधानामाभरणानामप्रचूर्णैः सकललोको(१) रजो-
भरमुत्पितवान् ।प्राथम्यतो युद्धात्पूर्वमेव दैत्यस्त्रीलोकस्य बाष्पजननार्थमिवेति संभावनम् ॥
साटोपपाणिमृदितखविलासहार-
तारेन्द्रनीलनिबिरीसरजश्छटाभिः ।
व्यानञ्ज कश्चन पुरोन्तरदीप्यमान-
कोपप्रदीपगलदञ्जनधूलिपुजम् ॥ ४ ॥
साटोप ससंरम्भं पाणिभ्या मृदित कोपवशास्पिष्टो य. खविलासहारस्तत्र तारा ये
इन्द्रनीलास्तेषां निबिरीसाभिघनाभी रेणुच्छटाभितुभिः कोऽपि अन्तरेऽन्तदीप्यमा-
नस्य कोपप्रदीपस्य संबन्धी पुरो गलन्योऽअनपुन कन्जलराशिस्तं व्याना । पिष्टाना
रत्नानां धूलि. कोपदीपकज्जलमिति संभावना ॥
अन्योन्यमर्दनरयादुदितासमोष्म-
ताम्रीभवद्विधृतधूमशिखोद्गमं च ।
कस्यापि पाणियुगलं स्वभुजप्रताप-
वहर्विनिर्गमनमार्गमिवाचचक्षे ॥ ५ ॥
मिथोमथनाजाततापम्, तथा रक्तीभवत्, तथा प्रकाशितधूमोत्पत्ति च कस्यापि
करद्वय निजभुजप्रतापामेनिर्गममिव सूचितवत्। अग्निनिर्गमस्य च तापारुणत्वधूमा लिङ्गम्।।
केनाप्यभज्यत तथा पृथुपद्मराग-
चूडामणिनिबिडपाणिविघट्टनाभिः ।
नासीद्यथोल्लसति तद्रजसि प्रसक्त-
रोषारुणाननरुचः परभागलाभः ॥६॥
निबिड कृत्वा पाणिना घटनाभि. करणभूताभिः केनापि महापद्मरागमणिस्तथा भमो
यथा तस्य रजसि स्फुरति रोषलोहिताया मुखशोभाया. परभागलाभो नासीत् । वर्णा-
न्तरसनिक परभागलामस्य सद्भावात् ॥
कश्चिद्विशङ्कटपटु कुटीकराल-
भालस्थलः किमपि घोरतरं बभाषे ।
नीतो रुषा कलुषतां स हठात्प्रवीरो
वाचां कथं त्वपरुषं प्रसरं व्यनक्तु ॥ ७ ॥

·२५२
काव्यमाला।
भ्रुकुटिदुर्दर्शललाटतटः कोऽपि कठोरमवदत् । कचिदिति निर्दिष्टस्य स इति परा-
मर्शः । रुषा कलुषतामप्रसादं नीतः स वाचामुल्लासमपरवं सुकुमारमरोष वर्ष
व्यनक्तु । विरोधच्छायापक्षे कार्यस्य कारणानुगुण्यं हेतुः ॥
कस्यापि तत्समयसंभ्रमदूरदीर्ण-
जीर्णव्रणप्रणयिनी तनुराबमासे ।
द्रष्टुं वोरसमलास्यरहस्यदीक्षा
वीरश्रिया कृतगवाक्षपरम्परेव ॥ ८॥
तत्काले संभ्रमेण दूरं दीर्णाः स्फुटिता जीर्णाः पुराणा व्रणाः शरप्रवेशखातानि
तेषां प्रणयिनी परिचिता तनु शुशुभे । अतः संभाव्यते-ध्रुवोः कोपवशाभाब्बरहस्से
दीक्षा नियमेन ग्रहणं वीक्षितु वीरलक्ष्म्या विरचिता जालपतिरिव । राज्ञी च जाला-
न्तरेण नाट्यादि वीक्षते ॥
क्रोधानुबन्धधनधर्मविकीर्यमाण-
विस्तीर्णदीर्णजरठव्रणविभ्रमेण ।
कूपावलीविपुलवीररसाः प्रताप
हतु द्विषामिव च कश्चन संचिकाय ॥ ९ ॥
क्रोधव्यसनेन घनो यो धर्मस्तेन पूर्यमाणानि विस्तीर्णानि दीर्णानि स्फुटितानि
व्रणानि तद्वयाजेन धनवीररसाः कूपपलीः शत्रूणां प्रतापं शमितुमिव संचितवान् ॥
व्यालोलतारकगतिकसत्सरोज-
श्रीसख्यवत्यरुणतामवलम्बमाना ।
कस्यापि चित्रमहह प्रमथाधिपस्य
दृष्टिनिशातमसिडम्बरमेव भेजे ॥१०॥
व्यालोलतारकयोः कनीनिकयोस्तारकाणामुडूनां च गतिर्यस्याः । तथा प्रफुल्लया
पद्मश्रिया सख्यं सादृश्यं परिचयश्च तद्वती । तथारुणता शोणत्वमरुणभावं च गृहती
कस्यापि दृष्टिनिशितं तीक्ष्णमसिडम्बरं खगप्रपञ्चमेव सेवितवती। अथ च निशाया-
स्तमसि निशातमसि दृष्टिर्डम्बर विषयग्रहणसामर्थ्य भजते ॥
संरूढरीढमरुणीभवदीक्षणान्त-
कान्तिच्छटाघटनया क्षणमीक्षमाणः ।
आसन्नसंगरमहोत्सवशंसनाय
सिन्दूरपूरमिव कोऽप्यकिरत्कृपाणे ॥ ११ ॥

·१८ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
संस्ढा रीढा मदमन्यरत्वेनावज्ञा यत्र । एवं कृत्वा क्षणमर्थात्खड़ वीक्षमाणः कोपरो.
पारुणनेत्रकान्तिसंपर्केण हेतुना सङ्कामोत्सवसूचनाय खड्डू सिन्दूरमिवाक्षिपत् । उत्सवे
च सिन्दूरक्षेपो युक्तः॥
दुःशिक्षिताखिलविपक्षदिधक्षयान्त-
नेत्रेषु संघटितपाटलिमोद्गमेषु ।
माहात्म्यतोऽन्तकरिपोरखिलास्तदोद्य-
दामेयदृष्टय इव प्रमथा बभुवुः ॥ १२ ॥
रोषवशात्रेवन्तर्घटितः पाटलिमोद्गमः शोणत्व येषा वेषु सत्सु दुःशिक्षितानामव.
स्तुशिक्षितानामखिलानां विपक्षाणा दिधक्षया दग्धुमिच्छया भगवतः प्रभावात्प्रमथाः प्र.
कटीभवदनिमयदृष्टय इवाभूवन् । अन्तकरिपोरिति प्रकृतानुगुणमभिधानम् । भगवता.
मेयशा यमस्य दाहात् ॥
कश्चिन्निनाय पटुपाटलिमावमृष्टा
दृष्टिच्छटास्तत इतः सुचिरं विमुञ्चन् ।
वक्तुं पुरः प्रतिभुवामशुभान्यनभ्र-
विद्युद्धटाजटिलतामिव दिङ्मुखानि ॥ १३ ॥
पटुना पाटलिना शोणत्वेनावमृष्टाः स्पृष्टा दृष्टिच्छटा इतस्ततः क्षिपन्कश्चिद्वैरिणा-
मशुभानि सूचयितु दिङ्मुखानि अनभ्राया विद्युतस्ताभिर्जटिलतामिवानयात् । रोषारुण-
दृष्टयो वर्णधर्मकार्यविद्युत्वेन संभाविताः । 'पटु' इति वा भिन्न पदम् ॥
धुन्वन्परः परुषरोषतयोत्तमाङ्गं
प्रेढोलकेलिमणिकुण्डलयुग्मभङ्गया।
निन्ये निनर्तिपति वैरिकबन्धलोके
संनद्धतालपुटतामिध वक्त्रचन्द्रम् ॥ १४ ॥
क्रूररोषभावेन शिरः कम्पयन्कश्चित्कम्पमानक्रीडारत्नकुण्डलव्याजेन दैत्यकबन्धवर्गे
निनार्तिषति सति मुखचन्द्र सतालयुगलतामिवानषीत् । संनिवेशकार्याभ्यां कुण्डलयोस्ता.
ललसंभावनम् ॥
आघट्टयन्करतलेन घनाभ्यसूयः
कश्चिन्महीमुदितनूतनरन्ध्रयुक्त्या ।
सद्योऽतनोदिव मदाग्र्यधुराश्रितानां
द्वारं विकस्वरमधोगतये परेषाम् ॥ १५ ॥

·२५४ काव्यमाला। धनरोषतः पाणिना भूमिं घड्यन्कश्चिजातनवच्छिद्रयोगेण परेषामधोगतये किंचि. द्वारं विवृतमकरोत् । यतो मदस्यापधुरं श्रितानाम् । पतनान्ताः समुच्छ्रया भवन्ति । वीरोऽपरस्त्रिनयनानुचरः सरोष मृद्ल्ललाटफलकं करपङ्कजेन । दग्धुं रिपूननलमाशु ततो न्वियेष निर्मथ्य लब्धुमिव नेत्रदशाधिरूढम् ॥ ११ ॥ हस्तेन भालस्थलं मनंत्रिनेत्रसेवकः कश्चिच्छत्रून्दग्धुं नेत्रावस्थया स्थितममि म. थिला लन्धुमिवानुससार । त्रिनयनानुचर इति साकूतम् ॥ आकर्ण्य निर्णयमरातिमतप्रथाना- मारोहतोऽभिनवदुःसहरोषकोटिम् । चित्तेऽनवाप्य धृतिरुद्ध इवावकाशं कस्याप्यभूदधर एव दृढः प्रकम्पः ॥ १७ ॥ शत्रूणां सङ्ग्रामोद्योगरूपाणा मताना निश्चयं पक्षान्तरनिरासेन स्थापन श्रुत्वा रोष- मारोहतः कस्यापि चित्ते धैर्येण रुद्ध आवृते, अतोऽवकाशमलवेवौष्ठ एव कम्पो ह. ढोऽभूत् । तदा कस्यापि रोषवशादोष्ठ एव चकम्पे, न तु भयवशादृदयमित्यर्थः ।। धूमच्छटाप्रविकट कुटीपुटस्य कस्यापि वेपथुसखोऽधरपल्लवोऽभूत् । उग्रोग्रनिःश्वसितमारुतघट्टनाभिः कोपानलस्य वलमान इव स्फुलिङ्गः ॥ १८ ॥ धूमरेखावद्भीषणभ्रूभङ्गस्य कस्यापि कम्पमान ओष्ठपल्लवो निःश्वासवाताहननैः कम्प- मानकोपामिस्फुलिङ्ग इवाभवत् ॥ वर्षन्नजस्रमसमश्रमवारिबिन्दू- नाताम्रलोलनयनान्ततडित्कडारः । कश्चित्प्रनर्तयितुमुग्रकबन्धकेकि- लोकं स्पृहां व्यधित दिव्यधनुर्ग्रहाय ॥ १९ ॥ घनधर्मजलकणान्वर्षनरुणनेत्रान्ता एव विद्युतस्तामिः कपिशः कश्चित्कबन्धा एवं केकिनो मयूरास्तेषां लोक नर्तयितुं दिव्यधनुषो लोकोत्तरस्य चापस्येन्द्रबापस्य व प्रह भिलाषमकरोत् । सेन्द्रचापो मेघो मयूरावर्तयति ॥ 1 ·१८ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २५५ कस्यापि कोपधुतमूर्धविलोलमौलि- माल्योत्पतन्मधुपशावशतच्छलेन । धर्माम्बुतिम्यदलकस्थलरूढलोल- भ्रूवल्लरीनवफलावलिराविरासीत् ॥ २० ॥ कोपेन हेतुना धुतो यो मूर्धा तत्र विलोलं यन्मौलिमाल्यं ततो भयवशादुत्पतन्तो ये मधुपशावा भ्रमरकास्तव्याजेन धर्माम्बुना तिम्यदाद्रीभवद्यदलिकस्थल तत्र जाता या भ्रूवल्लरी भ्रूलता तत्संबन्धिना फलानामावलिः पतिराविरासीत् । अत्र भ्रमराणा धूल. ताफलत्वेन संभावनम् ॥ मभन्मिथः करयुग पृथुमन्युरन्यो भनोमिकारुणमणेः शकलैर्ववर्ष । नियूंढगाढतरमत्सरनिर्जिहान- हव्याशनव्यवधिभाज इव स्फुलिङ्गान् ॥ २१ ॥ बहुरोषतो हस्तद्वयमन्योन्य मननन्यो भनवालिकापद्मरागरनस्य खण्डे हेतुभिमत्सर एव निर्जिहानो निर्गच्छन्यो हव्याशनोऽग्निस्तस्याव्यवधानमव्यवहितत्व भजन्ते ये ता. स्फुलिङ्गानिव ववर्ष । हस्तमर्दभमवालिकापद्मरागखण्डा रोपामिस्फुलिङ्गत्वेन सं. भाव्यन्ते ॥ संध्येव गण्डतलपाटलिमा परस्य प्रागाविरास्त तदनु भृकुटीतमिस्रम् । पश्चात्ततोऽपि विचकास नवाट्टहास- ज्योत्स्ना विपक्षमुखपद्मनिरासहेतुः ॥ २२॥ कस्यचित्कपोलयोः पाटलिमारुणत्व पूर्वसध्येवाविरासीत् । अथ (कुट्येव तमिसं तम आसीत् । अतोऽपि पश्चानवाहास एव ज्योत्स्ना विचकास । विपक्षाणा दैत्याना मुखपमानि तेषा निरासहेतुः सकोचकारिणी ॥ ऐक्षन्त वक्षसि नवश्रमवारिबिन्दू- नन्यस्य संभ्रमविशेषभुवो भुजिष्याः । कोपश्रियोऽतिचतुरं हृदये विशन्त्या मुक्तामणीनिव जवक्षतहारसूत्रान् ॥ २३ ॥ सभ्रमेण विशेषेण भूरुत्पत्तिर्येषा तान्धर्मकणान्कस्यचिद्वक्षसि दासा ददृशुः । अतः सभाव्यते-हृदय विशन्याः कोपलक्ष्म्याः सभ्रमच्छिन्नहारसूत्राणि मुकारनानीव । ।

·२५१ काव्यमाला। अत्र धर्मकणानां मुकाफलोत्प्रेक्षया स्थौल्यं प्रतिपादितम् । अत एव मुजानामन्तःप्रवे. शाभावः । 'हारसूतात्' इति वा पाठः । हारेण सूतानुत्पादितान् । कश्चिद्वभार पुनरुक्तविपञ्चयमान- रोमाञ्चसूचिसचिवं प्रमथप्रवीरः । तत्तत्समीकशतपीतचरारिखङ्ग- खण्डोत्करोद्वमनसज्जमिवाङ्गमङ्गम् ॥ २४ ॥ पुनरुतमत्यर्थे विपश्यमाना जायमाना ये रोमाश्चास्त एव तीक्ष्णतया सूचयस्वत्स- चिवमेकैकमहं कश्चिदवहत् । अतः संभाव्यते-तेषु तेषु समीकशतेष्वनेकरणेषु पीत- चराः पूर्व निगीर्णा येऽरिखगखण्डोत्करास्तेषामुदमने सजमिव । अत्र रोमाश्चाः खगख- ण्डत्वेन संभाविताः ॥ कस्यापि पाणिकमले तरवारिलेखा भ्रूवल्लरी च सुमहत्यलिके चकम्पे । मालिन्यभूश्च कुटिला च मतिः परेषा- मुद्रूष्णुकम्पकलनास्त तयोस्तृतीया ॥ २५ ॥ कस्यापि हस्ते करटिका ललाटे च भ्रूलता चकम्पे । तयोः करटिकाभ्रुवोस्तृतीया शत्रूणां मतिरासीत् । यत उद्भूष्णुः कम्पकलना यस्याः । मालिन्यभूरित्यादि तिसृणो विशेषणम् ॥ आत्तः क्रुधा मृधविधानधृतानुबन्ध- मुद्वेपथुः पृथुरुचिभ्रुकुटीजटालः । केयूरलौहितकभाभिरगाहतेव खगोऽपि कस्यचन कोपविपाटलत्वम् ॥ २६ ॥ मृधविधाने रणकरणे धृतोऽनुबन्धो व्यसन यत्र । एवकृत्वा गृहीतः । तथोद्वेपथुः । आधारभूतस्य हस्तस्य सकम्पत्वात्कम्पमानः । अथवा पाणिनर्तनात् । तथा रुचिरेव भृकुटी तया जटाल: कस्यापि खड्गोऽप्यगदपद्मरागाशुभिः कोपारुणत्वमिवाभजत् । कुपितस्य कम्पादिसंभवः ।। द्राडिप्रहन्तुमितरः समरे रिपूणां चक्रं चिरं चलयति स कराम्बुजेन । आवर्तमूर्तिरुदटति भुजोत्तरङ्ग- सङ्गस्य येन नवशौर्यमहार्णवस्य ॥२७॥ " ·१८ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २५७ रिपूणां निप्रहन्तुं कश्चित्करेण चक्रमभ्रमयत् । भुजाभ्यामुद्गतेन तरण सङ्गो यस्य तस्य शौर्योदधेरावर्तरूपं टङ्कितम् ॥ धाराजलहदपथामिनवप्ररूढ- रक्तोत्पलव्यतिकरेव कृपाणलेखा। केनाप्यमन्थरमरच्यत मुच्यमान- रोषारुणारुणनिरङ्कुशदृष्टिपातैः ॥ २८ ॥ द्रुतं क्षिप्यमाणा रोषातिरका अनियन्त्रणा ये दृष्टिपातास्तैहेतुभिः केनापि खगलेखा धाराजलममि(१)गतस्निग्धप्रभाविशेषस्तदेव जलत्वेनाध्यवसित तदेव हृदस्तत्पथेऽभिनवः प्राढो जातो रक्तोत्पलानां व्यतिकरोऽस्याः सेवारच्यत कृता । रोषरक्का दृष्टिपाता रकोत्पलत्वेन संभाविता ।। कश्चित्तथाप्रथितरोषभरं करण वेगोद्भुतं व्यधित कुट्टिमघट्टनानि । सद्यो यथा प्रथितनूतनरन्ध्रयोगा- त्रासेन भमहृदयेव धरापि जज्ञे ॥ २९ ॥ प्रथितो रोषभरो यत्र । एव कृत्वा । तथा वेगेनोद्धतं कृत्वा कश्चित्कुहिमानो घटनानि तथाकार्षीद्यथा सद्यः संपन्ननवच्छिद्रयोगाद्भूमिरपि भीत्या स्फुटितहृदयेव जज्ञे जाता ॥ कस्यापि वक्त्रमुदयात्परिपाटलश्रि मिश्रीकृतार्धमसिदीधितिधोरणीभिः । नाशैकपैशुनकृते द्विषतामकाण्ड- राहूपरागमिव कन्दलयांचकार ॥ ३०॥ रोषवशादुदयन्ती परिपाटला श्रीर्यस्य । तथासिदीधितिधोरणीभिः खड्गप्रभापतिभि. मिश्रीकृतमध यस्य तत्कस्यापि वक्त्र नाशद्योतनायाकाण्डे दिनादौ राहूपरागमिव प्रका- शयामास ॥ आक्रन्दमावहदिवाविरतान्तराल- पारिप्लवभ्रमरसंहतिझांकृतेन । प्रत्यर्थिवीरकमलागृहशङ्कयेव कश्चिद्वभञ्ज निजविभ्रमपुण्डरीकम् ॥ ३१॥ रोषवशात्कश्चित्खविलासपद्ममस्फोटयत् । अतः संभाव्यते-प्रत्यर्थिनो वैरिणो ये वी. रास्तेषां कमला श्रीस्वस्था गृहमावास इति शङ्कया संभावनयेव । अत एव चान्तराले

·२५८
काव्यमाला।
पारिप्लवा चञ्चला या भ्रमरसंहतिस्तस्या शांकृतं रुतं तेन हेतुनाकन्द विह्वल बन्द वि.
भ्रदिव ॥
कोऽपि प्रकोपितमतिः परकिंवदन्त्या
दन्त्याहवप्रसरसंभृतसिंहवीर्यः ।
अझैः समीकशतपीतचरारिखङ्ग-
धाराम्बु धर्मभरविभ्रमतो ववाम ॥ ३२ ॥
परेषां किंवदन्ती वार्ता तया प्रकोपिता मतिर्यस्य सः । दन्याहवं हस्तियुद्धं तत्प्रसरे
संभृत सिंहवीर्य यस्य स कोऽपि धर्मजलव्याजात्सङ्ग्रामेषु पूर्वपीतं यदरिखाधाराम्बु क.
वामोदवमत् ॥
कश्चित्पुरो विकिरति स्म विमृद्यमान-
हस्तोर्मिकोत्करगलत्तपनीयचूर्णैः ।
उन्मूल्यमानपरिपन्थिरमानिकेत-
पकेरुहप्रकरकेसररेणुपुञ्जम् ॥ ३३ ॥
विमृद्यमानो भज्यमानो यो हस्तोर्मिकोत्करस्तस्माद्गलन्ति तपनीयचूर्णानि सुवर्णरेण.
वस्तैहेतुभिः कोपत उन्मूल्यमान उत्खातमूलो यः परिपन्थिरमानिकेतपढेरुहप्रकरो वैरि-
लक्ष्मीनिवासपद्मसमूहस्तस्य केसरास्त एव [तदीय]रेणुपुञ्ज व्यानञ्ज । हस्तवालिका-
सुवर्णचूर्णानि पद्मपरागत्वेन संभावितानि ॥
कस्याप्यवेपत वपुः पुनरुक्तकोपा-
टोपाकुलं गलदनर्गलधर्मवारि ।
आसन्नसंगररसव्यसनानुषङ्गा-
द्वीरश्रियेव हठतः परिरभ्यमाणम् ॥ ३४ ॥
पुनरुक्तो य. कोपाटोपस्तेनाकुल कस्यापि वपुर्गलदनर्गल निनिरोधं धर्मवारि यत्र ।
एवं कृत्वाकम्पत । आसन्नो यः सगर. सभाम' स एव चळमाणत्वाद्रसस्तत्र व्यसनेना-
नुषङ्गाद्धेतोरिश्रिया स्त्रीत्वान्नायिकात्वेन व्यवहतयालिङ्गयमानमिव । योषितालिङ्गथमा.
नश्च गलद्धर्मजल: कम्पते ॥
श्यामोद्धमद्भुकुटि पाण्डतराट्टहास-
मुल्लासिशोणिमसखं च मुखं परस्य ।
कोपश्रियः सममिवारभतणनाभि-
नासीरपीतनरसैरनुलेपकेलिम् ॥ ३५ ॥

·१८ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २५९ श्यामोद्भमन्ती कुटिर्यस्य । तथाविच्छिन्नत्वाच्छुम्राहासम् । तथोलासिनः शोणिनो. ऽरुणत्वस्य सखं परिचित चान्यस्य मुख सम मित्रैः कस्तूरीकर्पूरकडमरसैः कोपत्रियो वीरलक्ष्म्या अङ्गरागसिद्धिमिवारब्धवत् ॥ दूरं प्रसार्य भुजदण्डयुगं मुखं च व्यादाय कश्चिदथ जृम्भणविभ्रमेषु । आकृष्य दिग्वलयतोऽखिलवैरिलोका- न्द्रागत्तुमारभत भैरवशिक्षयेव ॥ ३९ ॥ जृम्भाविलासेषु भुजद्वय प्रसार्य मुख च व्यादाय विकास्य कश्चिद्दिगन्तराद्वैरिवर्गमा. कृष्य महाकालोपदेशेन भोक्तु मिवारब्धवान् ॥ दीर्यदभीरजरठवणरन्ध्रपुञ्ज- संजातसंस्तवमुवाह परः शरीरम् । दोर्दण्डयष्टिकृतसंनिधिशौर्यकीर्ति- हंस्या यदातनुत विभ्रमपञ्जरत्वम् ॥ ३७ ॥ कश्चिच्छरीरं दीर्यन्तः स्फुटन्तो गम्भीरा अगाधा जरठाः पुराणा ये व्रणरन्ध्रपुजा- स्तेषा संजातः संस्तवो यस्य तदुवाह । यच्छरीरं दोर्दण्डो भुजदण्ड एव यष्टिस्तत्र कृत- संनिधिः संनिहिता या शौर्यकीर्तिः सैव हंसी तस्या विलासपञ्जरभावमकरोत् । पञ्जरे च च्छिद्राणि भवन्ति । देहस्य रोषवशाद्विदीर्णवणच्छिद्रपरिचयो यो जातस्तेन कीर्तिहस्या अनेकच्छिद्रसंकुल पञ्जरमिव जातम् । यत्र दोर्दण्डो वासयष्टयाकार इत्यर्थः । तेषां मुखेषु रिपुसैन्यमदान्धगन्ध- दन्तीन्द्रगण्डतटखण्डनचण्डचारः । भालस्थलोड्डमरलोलवलत्कराल. भ्रूवल्लरीभिरुदपुच्छयतेव कोपः ॥ ३८ ॥ तेषा गणाना मुखेषु कोप उदपुच्छयत पुच्छमिवोदक्षिपत् । भालस्थले उडमरमुडा- मरतया लोलं कृत्वा वलन्त्यो या भ्रवलयस्ताभिर्हेतुभि. । भ्रवः पुच्छत्वसंभावनात्को- पस्य सिंहताप्रतीति । रिपुसैन्य एव मदान्धगन्धदन्तीद्रास्तेषा गण्डतटखण्डने चण्ड- चारः क्रूरकर्मा । सिंहश्च गन्धदन्तिनां गण्डखण्डने पण्डितः । 'पुच्छभाण्ड-' इति णिचि लडि रूपम् ॥ उन्मीलदर्घकणविभ्रमधर्मबिन्दु- दूरोल्लसढुकुटि पद्धतिधूपधूमम् ।

·२१० काव्यमाला। कोषाधिदैवतमिवाचिंचदुचरिष्णु- शोणत्वरक्तवलिभिर्वदनं गणानाम् ॥ १९॥ गणानां वदनं कर्तृ । कोप एव दैवतं तमाचिदिव । उच्चरिष्णु यच्छोणत्वं लौहित्यं तदेव रकवलयस्तैरुन्मीलन्तः स्फुरन्तोऽर्धकणविभ्रमा यत्र । दूरमुच्छलन्त्युलसन्ती कुटिपद्धतिरेव धूपधूमो यत्र । कोषाधिष्ठातृदेवतंबरने नार्चितमिति वा व्याख्येयम् ॥ संचुर्भे घटितधर्मजलेन चन्द्र- चूडामणेः सदसि कोपमहार्णवेन । आरक्तगण्डरुचिविद्रुमदण्डभाजो यस्यास्ति फेननिकुरम्ब इवाट्टहासः ॥१०॥ भगवतः सभायां कोपसमुद्रेण संचुक्षुभे क्षुभितम् । भावे लिट् । घटित स्फुरदमजक यत्र । रोषवशादारकं यद्गण्डतटं तदेव विठुमदण्डस्त भजते । यस्य कोपसमुद्रस्वाहास: फेनराशिरिवासीत् । चन्द्रोदये च समुद्रक्षोभ उचितः ॥ तेषां तथोन्मिषितदुर्धररोषतिग्म जग्मुस्तदा किमपि पाटलतां मुखानि । शंभीर्यथादित तदंशुभरैरकाण्डे संध्यानुबन्धमिव शेखरचन्द्रखण्डः ॥११॥ उन्मिषितः स्फुरन्दुर्धरो यो रोषस्तेन तिग्मं तीक्ष्णं कृत्वा तेषां मुखानि लौहिलं किमपि तथा जग्मुर्यथा भगवतो मौलिचन्द्रस्तस्याः पाटलताया अंशुभरैतुमिरकाले सं. ध्यानुबन्धमिव प्रापत् ॥ सस्फारसारसहितप्रसरानुबन्ध- भाजोऽधिकं कमपि टक्कयतः प्रचारम् । लोकस्य तस्य सरसोऽभिनवप्रकर्ष- श्चित्रं स्फुटत्वमनयन्नवकोपयोगम् ॥ ४२ ।। स्फारयुक्तो यः सारो बलं तेन सहितस्य प्रसरस्यानुबन्धं भजतः । तथाधिकं कमपि लोकोत्तर प्रचारमुल्लास टड्कयतः । तस्य लोकस्य सरसो रसयुक्तः । कोपस्स बळमा- गत्वात् । प्रकर्ष भास्फालनरूपो नवस्य कोपस्य योगं संपर्क स्फुटत्वमनयत् । चित्री त्याश्चयद्योतकम् । तत्पक्षे सरसो हृदस्य प्रकर्षों नैर्मल्यादिलक्षणम् । पकानां शकुनिविशेषा णामुपयोग स्फुटत्व न नयति सस्फारः सारसेभ्यो हसेभ्यो हितो यः प्रसरतदनुबन्ध - जते । तथाधिकं जले विषये प्रचार टइयतः ॥

·१८ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २११ अन्योन्यनिर्दयविघट्टनतोऽप्यखण्ड- चण्डाश्रिभिर्विवृतकोपभरै रदाप्रैः भक्तो विभुं प्रति निरस्तसमस्तदम्भो दम्भोलिदन्तवददृश्यत पुष्पदन्तः ॥ ४३ ॥ अन्योन्यं निर्दय कला विघटनादप्यखण्डा अकुण्ठावण्डा दुर्दर्शी अश्रयो धारा येषां तै रदाप्रैर्दन्तात्रैहेतुभिः पुष्पदन्तो दम्भोलिमया वञमया दन्ता यस्य तद्वददृश्यत । रो- षवशान्मियो दन्तानां विमर्देऽपि कृते काठिन्यनिवृत्त्यभावात् । भगवन्त प्रति भक्तस्त्य. काशेषदम्भश्च ॥ कोपग्रहोड्डमरनिर्भरधर्मगर्भ- रोमाञ्चकञ्चकपृथुश्वयथुप्ररोहः । बिभ्रच्छरीरमपि कीकसमात्रसार- मापीवराङ्ग इव भृङ्गिरिटिर्बभासे ॥ ४४ ॥ कोपग्रहेण व्यसनेनोहमर उद्दामो धर्मो येषु तेषु गर्भेष्वस्थिसंधिषु यो रोमाञ्चकश्चकः स एव देहस्थूलवाभासनात्पृथुः श्वयथुप्ररोहः शोफोदयो यस्य स भृहिरिटिरापीवरागो मासलगात्र इवाभात् । शरीरं कीकसमात्रसारमस्थिसारं दधदपि ।। निर्मूज्य भालफलकात्किरतो हरित्सु खेदाम्भसां सरभसं कणचक्रवालम् । नागाननस्य जघटे सलिलावगाहे कलिं विनापि करसीकरसर्गमार्गः ॥ ४५ ॥ ललाटपटादुत्पुस्य दिक्षु धर्मकणसमूह क्षिपतो गजमुखस्याम्बुकीडा विनापि करसी- करसर्जनमभूत् ॥ उद्भूष्णुना श्रमजलेन गजाननस्य सिन्दूररेणुरुदमृज्यत गण्डभित्तेः । आर्द्रप्रकोपजनितोऽथ स तत्र तस्य तत्कृत्यकृज्झटिति पाटलिमा बभूव ॥ ४६॥ उत्पद्यमानेन धर्मजलेन गजमुखस्य गण्डासिन्दूरधूलिरुत्युसिता । अथ प्रत्यग्रक्रोध- जनित लौहित्य तस्य गजाननस्य तत्कृत्यकृत्सिदूरकार्यकृद्धभूव ।। झञ्झामरुत्सहचरं परुषं पुरस्ता. न्मुञ्चन्विनिःश्वसितडम्बरममिजन्मा ।

·२६२ काव्यमाला। वर्षश्रमाम्बुपृषतैश्च पृथुप्रकोपो नृत्तक्रियामकृत वाहनबहिणस्य ॥ ४७॥ झञ्झामरुद्वार्षिकः सशब्दो वातस्तस्य सहचरम् । तथा परुषं निःश्वासप्रपञ्चं क्षिपन्, धर्मजलकणान्वर्षश्च कुमारो वाहमयूरनाव्यमकरोत् । वातमिधं च वर्ष मयूरस्थ वृत्तहेतुः॥ ताम्रीभवन्मुखततिर्विततोज्जिहान- भ्रूभङ्गधूमलहरीविकारालिताशः । तापं किमप्यनुसरशिखिभूरवाप तत्र खकारणगुणानुगुणामवस्थाम् ॥ १८॥ रोषवशादरुणीभवन्मुखपतिः । तथा वितता उज्जिहाना उत्तिष्ठन्तो ये अभङ्गास्त एव धूमलहर्यस्ताभिर्विकरालिता आशा दिशो येन । तथा कमपि तापं भजशिखिभूः कुमारः खकारणस्यामेर्गुणानामनुरूपामवस्था प्रापत् । अमेयरुणवादिकं गुणः ॥ प्रापत्करालतरवारिहठग्रहेण स्वच्छन्दतामविरतं विवशो ववल्ग । चित्राय विद्विषदुरस्तटवप्रकेलि- कल्लोलितोऽसकृदकल्प्यत वीरभद्रः ॥ ४९ ॥ कराला दुर्धर्षा या तरवारिः कटारिका तस्या हठेन प्रहेण खातन्य प्राप। विवशः। अर्थात्कोपस्य । अविरत ववलग विकट संभ्रमन् , विद्विषतामुरस्तट एव वास्तत्र केलिक- लोलित. क्रीडोल्लसितो वीरभद्रो नाम गण आश्चर्यायाकल्प्यत । कुप्तावपसंख्यानाच- तुर्थी । चित्रशब्दो विरोधद्योतकः । तत्पक्षे भद्रो गजजातिविशेषः । स करालतरा या वारिर्गजबन्धनस्तम्भस्तद्हणेन खच्छन्दतां यथेच्छकारितां प्राप्नोति । अविरत वल्गति वप्रकेलिर्दन्ताघातकीडा तया कल्लोलितश्च ॥ तण्डुः पुनः पुनरकाण्डकराभिघात- जातं विशन्नधिधरित्रि मदस्वतन्त्रः । स्वस्या ध्रुवोऽनुसृतलास्यरहस्यकेले- रुद्धयन्किमपि तालमिवात्रभासे ॥१०॥ मदेन हेतुना खतन्त्रः । तथाधिधरित्रि धरित्र्यां पुनः पुनरकाण्डं कृला घटनजात ददत्तण्डु म स गणोऽनुमृता प्राप्ता स्पन्दरूपा लास्यकेलिर्यया तस्या भ्रवः किमपि ता- लमुद्दयनिवाबभासे । भूमिघातव्याजेन तालोट्टनमनुगुणप्रदर्शनार्थम् ॥ द्वारावलीहठविशत्सुरलोकपाल- मालानिषेधविधिसंततशीलनेन । y ·१८ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २१३ अभ्यस्तमाविरभवत्खयमश्रमेण भ्रूलास्यकर्म सहसैव शिलादसूनोः ।। ५१ ॥ द्वारावलीभिर्हठेन विशन्यो याः सुराणां लोकपालाना च मालास्तासां निषेधविषये संततं शीलन परिचयन तेनाभ्यस्तं भ्रूलास्यकर्म भ्रूस्पन्दनमक्लेशेन खयं शिलादसूनो- नन्दिनः प्रकटमभवत् ॥ क्ष्मापीठपृष्ठमपि घट्टयतोऽतिवेल- मुद्वेलमत्सररसप्लवमानदृष्टेः । अभ्यासतो मुरजवादनविभ्रमेषु नो नन्दिनः करतलं श्रममाससाद ॥ १२ ॥ उद्वैलो वेलातिकामी यो मत्सरः स एव रसचर्वणाद्रस: । जलमपि रसः । तत्र प्लव. माना भ्रमन्ती दृष्टिर्यस्य । तथा भुव प्रतो नन्दिनः करतलं मुरजवादन विलासेष्वन्या- मान्न श्रान्तम् ॥ औत्सुक्यतो विवृतशैत्यविपक्षखड्ग- धाराजलाप्लुतिषु रूक्षवचोनुबन्धि । तत्तद्विकारविशरारुतया पुरस्ता- कस्यापि वक्त्रमतनोत्पवनप्रकोपम् ॥ १३ ॥ विवृत शैत्य शितभावस्तीक्ष्णव यैस्तेषां विपक्षखड्गाना धारास्तासा जलम् । स्निग्ध प्रभाविशेषो जलत्वेनाध्यवासितः । तत्राप्लुतय. स्नानानि तेष्वौत्सुक्यात् । तत्तद्विकारैर्मु. खारुणवादिभिर्विशरारुत्वात् । रूक्षवांस्यनुबध्नन्कस्यापि मुख प्रथम पवनस्य निःश्वास- वायोः प्रकोपमकरोत् । अथ च विवृत शीतलत्व यैस्तेषु धाराजलेष्वाप्लुतयस्ताखौत्सुक्य- तोऽतिसेवनात्तैस्तैर्विकारैरङ्गच्छला(१)दिभिर्विशरारुत्वेन रूक्षाण्यस्निग्धानि वचांस्यनुब- ध्नाति पवनकोपोऽभवत् ॥ स्रोतांसि धर्मसरितो माणिक्यभूषणरजोभिरुरुपकोपः । भालस्थले सिकतिले कुरुते स वीर- लोकः पटुचकुटिशेवलमांसलानि ॥ १४ ॥ रोषवशाद्ध ठेन रभसेन चूर्ण्यमानानि यानि माणिक्यभूषणानि रत्नालकारास्तद्रजो. भिहेतुभिारवर्गो ललाटे धर्मनद्याः प्रवाहान्ससिकतानकरोत् । पटुर्या भ्रुकुटी सैव वर्ण- सनिवेशाच्या शेवलं तेन मासलानि । रनरेणवः सिकतात्वेन, भ्रूभनाश्च शेवलत्वेन ध. मनद्याः संभाविताः॥ हठचूर्ण्यमान- ·काव्यमान। सान्द्रस्वेदनदीष्णदोष्णि विकटरगपीठीभक- द्भाले पाटलतानिचोलकविशत्प्रोचण्डगण्डस्थले। इत्थं वाप्यतिहप्यदुल्वणगणनामे ननामेव भू. स्तयः करपाणिघनशताविर्भावगोष्ठीमरैः ॥१५॥ सान्द्रे स्वेदे नदीष्णे कुशले, अथवावयवार्थानुसरणद्वारेण नयाँ माते दोषौ भुजौ यस। तथा ध्रुवोः स्पन्दनमेव नाट्यप्रवृत्तत्वानटीत्वेन प्रतीतयो सपीठीभवापीठं संपर्क भालं यस्य । भ्रमणकारिणीयर्थः । तथा पाटलता लौहित्यं तदेव निचोलको जवनिका तां विशत्प्रोचण्डं गण्डस्थलं यस्य तस्मिन् । दृप्यन्सदर्प उल्वणो यो गणप्रामः प्रमथसमू- हस्तस्मिन्नेव कुप्यति सति । तस्य गणसमूहस्य भूयांसि करपाणिघनशतानि हस्तपा• दताडनानि तेषामाविर्भावस्तगोष्ठीभरैनतेवाभवत् ॥ रोहद्वारुणवारबाणघटनोसिक्तामिवातन्वतां तेषां मूर्तिमजस्रधर्मबिसरां संख्येऽथ नेदीयसि । वीप्साकुट्टिमघट्टनोद्यदरुणच्छायाछटाविष्कृत- प्रौढानेयशरग्रहा इव हठादने व्यवल्गन्कराः ॥ १६ ॥ रोषवशादजस्र धर्मबिसरो यस्याः । अतः संभाव्यते-आत्यन्तिके सङ्कामे सति रो. हन्ती वारुणी वरुणदेवता वारबाणघटना कवचसंपर्को यस्यास्वामिव मूर्तिमातन्वतां तेषां करा वीप्सया पौनःपुन्येन कुटिमाना भूभागानां घटना ताडनं तयोद्यन्यरुणा छायाछटा तया हेतुभूतयाविष्कृतः प्रौढस्यामेयस्य शरस्य ग्रहो यैस्त इव व्यवल्गन् । अत्र धर्मजलं वारुणकवचत्वेन, भूताडनजातमरुणवं चामेयशरत्वेन संभावितम् ॥ अन्योन्यं घट्टनायाजनि करतलयोर्दन्तदंशव्यथायाः पात्रं चक्रेऽधरौष्ठं व्यतनुत वसुधा घट्टनक्लेशमतेः । इत्थं तेषां निजाङ्गान्यपि चिरमतुदन्पार्षदाग्रेसराणां कोपाटोपोऽथ मा भूत्कथमरिपृतनानायिकानां रुजायै ॥ १७ ॥ कोपस्याटोपः प्रपञ्चो हस्ततलयोमिथस्ताडनाय जातः । अधरमोष्ठ दन्तदंशेन व्य. थायाः पात्र चक्रे । तथाढ़ेः पादस्य भूताडनेन क्लेशमकरोत् । एवं तेषां गणापण्यानां कोपप्रपञ्च. खानान्यप्यव्यथत् । अथाक्षेपे । शत्रुसेनापत्नीनां रुजायै कथं मा भूत् । दण्डापूपिकया सिद्धेः ॥ तत्तयुद्भवसुंधराचुलकितारातिप्रतापानक- प्राग्भारं वमतामिवाट्टहसितज्वालावलीलीलया। स ·१८ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २१५ तेषां रोषकषायितेक्षणपुटव्याजेन वीरश्रियो दीपानाददिरे विचेतुमसुरान्संयन्निशायामिव ॥१८॥ तासु तासु युद्धवसुंधरासु रणभूमिषु चुलकितः पीतो योऽरातिप्रतापानलप्राग्भारो वैरिप्रतापानिप्रपश्चस्तमिवारहसितज्वालामालाछलेनोद्विरतां तेषां रोषारुणनेत्रव्याजेन वीरश्रियः कर्यः संयदेव निशा तस्यामसुरानन्वेष्टु दीपानिवागृहन् । नृत्यद्भवल्लिकेतुव्यतिकरतरलैराननैर्दुनिरीक्ष्या दीक्षां कम्पे दिशन्तः प्रतिपदमवनेः पाणिभिर्घट्टनेन । नेत्रैः कोपोपरक्तैः क्षयसमयमिवानेकचण्डांशुबिम्ब- प्रादुर्भाव सृजन्तो द्विषदशुभमिवाशेषतस्ते शशंसुः ॥ १९ ॥ नृत्यन्तः स्पन्दमाना या भ्रूवलयस्ता एव विनाशपिशुनत्वात्केतवस्तेषां व्यतिकरण तरलैश्चपलेर्मुखै दर्शाः । तथा पाणिभि. पादतलैताडनेन भुवः कम्पे दीक्षा नियमपूर्व ग्रहण दिशन्तः । तथा कोपारुणैर्नेत्रैर्युगपदनेकेषा सूर्यबिम्बानामाविर्भाव कुर्वन्तस्ते गणाः सर्वतो द्विषताममहलमिवासूचयन् । केतुदर्शन भूकम्पो युगपदहुसूर्यदर्शन चेत्यनि- मित्तसूचनानि ॥ इति प्रथितदुःसहासमरुषां गणाना रण- द्विलासवलयावलीमुखरितालिकैः पाणिभिः । घनश्वसनविस्फुरदशतयांशुकौघा अपि क्रुधा ददृशिरे चिरं तरलतर्जनीका इव ॥ १० ॥ एवं प्रसिद्धासदृशकुधा गणाना रणन्ती विलासवलयमाला तया मुखरित सशब्द कृतं ताडनवशादलिक यैस्तैः पाणिभिः करैर्हेतुभिः । धनश्वसनैर्विस्फुरन्त्यः कम्पमाना दशा वस्त्रप्रान्ता यस्य तद्भावेन वस्त्रसमूहा अपि चपलतर्जनीका इव दृष्टाः ॥ इत्वं साम्राज्यमापद्विगलदविरलखेदवारिप्रवाह- प्रौढारब्धाभिषेको मुखभुवि भगवत्किंकराणां प्रकोपः । द्वाःस्थेनेवारुणिमा तरलितविततभ्रूलतावेत्रदण्डं गण्डाभोगात्प्रसादश्चतुरतरमथो दूरमुत्सारितोऽभूत् ॥ ११ ॥ विगलनिर्गच्छन्नविरलोऽनवरतो यः स्वेदवारिप्रवाहस्तेन प्रौढो लोकोत्तर आरब्धो. ऽभिषेको यस्य स भगवकिकराणा कोप एवं साम्राज्यमापत् । भय वितता बृलता एवं वेत्रदण्डास्तरलिता यत्र । एव कृला द्वाःस्थेन प्रतीहारेणेवारुणिमा लौहित्येन द्वत प्रसादो ·२११ काव्यमाला। निष्कालितोऽभूत् । विशेषणबलाचात्र राजलप्रतीतौ प्रसादस्याननुगुणस्थानीयस्य दूरमु. सारणमिति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाकविराज- राजानकश्रीमतकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये गणक्षोभवर्णनं नामाष्टादशः सर्गः । । एकोनविंशः सर्गः । आक्रष्टुमरिकोषेभ्यः श्रियं ते श्रितकौतुकाः । इत्थमुल्लासयामासुर्वक्रĀवल्लिकुञ्चिकाः ॥ १॥ अरय एव कोषा अरीणा वा कोषास्तेभ्यः श्रियमाऋष्टु कुतूहलिनस्त एव वक्रा या वलयस्ता एव कुश्चिका उल्लासयामासुरभ्रमयन् । कुञ्चिकोल्लासेन कोषेभ्यो लक्ष्मीः कृष्यते ॥ चूर्णिताभरणवर्णमणिरेणुभरोमिभिः । तैः पुरस्ताद्विचकरे पटवासो जयश्रियः ॥ २ ॥ चूर्णिताश्चर्णीकृता आभरणानां ये वर्णमणयस्तद्रजोभरैहेतुभिः पुरस्तात्प्राप्तेः पूर्वमेव जयलक्ष्म्याः पटवासः कर्पूरादिक्षोदो विचकरे कीर्णः। पिष्टरत्नरजोभिरेव वशीकृतेत्यर्थः । किरतेः 'ऋच्छत्यृताम्' इति गुणे कृते विचकरे इति रूपम् ॥ घट्टयत्सु रुषा तेषु साटोपं करपङ्कजैः । हरसंसदि भीत्येव भित्तयोऽपि चकम्पिरे ॥ ३ ॥ घयत्सु रोपवशात्साडम्बर हस्तपझैः । अर्थात्सदस्ताडयत्सु तेषु भयेनेव हरसभायां भित्तयोऽपि कम्पिताः ।। ज्वलता वहिना शंभोरधिलोचनवेदिकम् । पराभिषेणने तेषां चके नीराजनाविधिः ॥ ४ ॥ शभोर्लोचनमेव वेदिस्तत्र ज्वलतामिना क; तेषा परेवभिषेणने सेनया गमने सति नीराजनाविविः शान्तिक कृतम् । प्रतीयमानोत्प्रेक्षेयम् ॥ दन्तक्षतानि तन्वाना नृत्यगु दशनच्छदे । क्रोधक्रियैव सा तेषां वल्लभा समजायत ॥ ५ ॥ नृत्यन्यौ स्यन्दमाने भवौ यत्र । एव कृत्वौष्ठे दन्तैः क्षतानि कुर्वती सा क्रोधरूपा कियैव तेषामिष्टा जाता । पुनः पुनः क्रोधमकुर्वमित्यर्थः । वल्लमा प्रिया नायिका चौछे दन्तक्षतादि ददाति ॥ :

·१९ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
२९७
कान्तिस्तेषां च तत्काले लोहितायत्त्विपोद्विषोः ।
अभूदकाण्डसंध्येव नाशपैशुनकृविषाम् ॥ १ ॥
तत्काले शत्रूदयश्रवणसमये रोषवशालोहितायन्ती रक्ता सपद्यमाना विख्ययोस्तयो-
स्तेषां दृशोः कान्तिरकालसध्येव द्विषा विनाशसूचनकृदभूत् । तेषां नेत्रारुणत्वदर्शनाद्वै-
रिणां विनाशोऽनुमित इत्यर्थः ॥
प्रकोपपाटलरुचस्ते भार्गवगुरोर्गणाः ।
कृतस्नाना इवैश्यन्त मध्येऽरिरुधिरहदम् ॥ ७ ॥
रोषारुणास्ते भार्गवगुरो रामोपाध्यायस्य भगवतो गणा अरीणा रुधिरहदस्य माये
कृतनाना इव दृष्टाः । भार्गवगुरोरिति साकूतम् । भार्गवो हि वैरिरक्तेन सातवान् ।
कोपाय समरोत्साहशंसिने धर्ममार्जितैः ।
तेऽङ्गरागपटैस्तूर्ण पूर्णपात्रमिवादिशन् ॥ ८ ॥
धर्मो धर्माम्भ । कार्ये कारणव्यपदेश । तेन मार्जितैरुत्पुसितै. । अारागा एव पटा.
स्तैहेतुभिस्ते गणा कोपाय पूर्णपात्रमारात्रिकामिवादु । यतोरणोत्सवसूचकाय । उत्सा-
हशसी च पटादिना सविभज्यते ॥
अथ दक्षिणमाधूय पाणिं प्राणितधैर्यभूः ।
प्रमथाना श्लथीचके कोपकोलाहलं हरः ॥ ९ ॥
दक्षिण वामेतरम् , दक्षिण कृत्वा वा पाणिं कम्पयित्वा भगवान्गणाना रोषकलकलम-
ल्पीचक्रे । प्राणित जीवितं धैर्य तत्रावष्टम्भकहेतुर्भूः स्थानम् ॥
दन्ताशुभिः शिरःसिन्धुस्रोतोन्तरसधर्मभिः ।
तेषामशेषतो रोषदहन शमयन्निव ॥ १० ॥
शिर.सिन्धोर्गङ्गायाः स्रोतोन्तरस्य प्रवाहमध्यस्य सवर्मभिः समानगुणैर्दशनरश्मिभि.
स्तेषां रोषानि निर्वापयनिव । जलेन समेः शम उचितः ॥
धामत्रयेण नेत्रेषु क्षिप्यमाणेषु नृत्यता ।
सांमुख्यमेत्य घुसदां तेजः संविभजन्निव ॥ ११ ॥
अर्थाद्दयसद्विषये क्षिप्यमाणेषु नेत्रेषु नृत्यता समन्तात्स्फुरता धामत्रयेण सूर्येन्दुवहि-
लक्षणेन करणेन सामुख्य प्रसादमेत्य शुसदा देवाना तेज. संविभजन्निव । दृष्टिपातेन
देवास्तेजस्विनो जाता इत्यर्थः ॥
आत्तस्फूर्जथुपर्जन्यगर्जितप्रतिवादिना ।
खरेण रुचिरां वाचमिति च खैरमैरयत् ॥ १२ ॥

·२१८ काव्यमाला। आत्तो गृहीतः स्फूर्जथुर्वजनिर्घोषो येन स पर्जन्यो मेषस्तर्जितस प्रतिवादी सशस्तेन खरेणैवं वाचमवोचत् ॥ तिलकम् ॥ वदनैः सूच्यमानानामकाण्डपरिपाण्डुभिः । शुचां मनःसु वः कोऽयं नवः प्रावेशिको विधिः ॥ १३ ॥ असमयपाण्डुरैर्मुखैः सूच्यमानानां शुचां शोकानां प्रावेशिको विधिवों मनः कः। प्रवेशसमये गीयमानो ध्रुवाभेदः । शुचोऽत्र पात्रस्थानीयाः । अत एव सूच्यमानानामि- त्युचितम् । 'नासूचितस्य पात्रस्य निर्गमः प्रवेशो वा' इति युक्तम् ।। शुचिरूढमुपोढोग्रसंतापमथ वो मनः । छायासु चिरमामोतु विश्रान्तिमसिवीरुधाम् ॥ १४ ॥ शुचि शोके रूढं स्थितम्, धृतदुःसहतापं वश्चित्तं खगलतानां छायासु कान्तिषु विश्रा- म्यतु । अथ च शुचिरूढः शुचावाषाढे रूढोऽतो धृतसंतापः कश्चिल्लतानां छायाखातपप्र- तिपक्षजातिषु विश्राम्यति । अथवा मनोनायकः शुग्लक्षणदुर्भगस्त्रीसंपर्कात्ससंतापो वीरु- लक्षणसुभगनायिकासङ्गेन विश्रान्तिमेति ॥ उपप्लवरजस्तत्र स्थितिमेति कियच्चिरम् । ईशते ब्रह्मणो यत्र कुशाग्रजलविपुषः ॥ १५ ॥ ब्रह्मणः संबन्धिन्यो दर्भाप्रजलकणिका यत्रेशते ऐश्वर्य भजन्ते तत्रोपद्रव एव मलि. नीकरणाद्रजः कियच्चिरं स्थितिमेति । न तिष्ठतीत्यर्थः । यत्र च जलं तत्र रजः कथमव. तिष्ठते । ब्रह्मणो दर्भाग्रजलबिन्दुपातनमात्रेणैव दैत्या नश्यन्तीत्यर्थः ॥ डिण्डीरमन्तरे कृत्वा यदभूदहितापदम् । तात्कं न कुरुते जिष्णोर्दोर्वीर्यमहितापदम् ॥ ११ ॥ डिण्डीर फेनमन्तरे कृत्वा । फेनेनोपायेनेत्यर्थः । यदिन्द्रभुजवीर्यमहर्वृत्रासुरस्य वधा. त्तापदायकमभूत्तजिष्णोरिन्द्रस्य संबन्धिनोर्दोषोर्भुजयोवीर्यमहितानां वैरिणामापदं कि न कुरुते । सतीन्द्रे किं भय मित्यर्थः ॥ शाङ्ग भ्रलतयोास्यमञ्जनं नन्दको दृशोः । हरेः कथं वा सहते विपक्षमृगचक्षुषाम् ॥ १७ ॥ हरेः संबन्धि शाई चाप कर्तृ, शत्रुस्त्रीणां ध्रुवोरिव लतयोलियो व्यं कथमिव सहा ते । संनिवेशचौर्य द्वेषादिति भावः। हरेः संबन्धी नन्दकः खड्गस्तासां दृशोरजनं कथमिव सहते । वर्णचार्यद्वेषादिति भावः । नारायणसंबन्धिनोधनुःखहयोः सतोःशत्रूणामुत्कर्षः कथमित्यर्थः॥ मरुतो दूरविसस्तस्मितपुष्पासु वेपथुम् । कथं तन्वन्ति न द्वेषियोषितां तनुवल्लिषु ॥ १८ ॥ ।

·१९ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
२१९
स्मितमेव सितत्वभूषणत्वाभ्यां पुष्पाणि दूर विनस्वानि विसंसितानि यासाम् । अ.
न्त वितण्यर्थोऽत्र ससिः । तासु द्वेषित्रीणा शरीरलतासूत्कम्प कथं न वायवः कुर्वन्ति ।
भयजननादिति भावः । मरुतो लताकम्पनखाभाव्यात्कम्पोफिसंगतिः ।।
तन्वन्वपुषि संतापमनन्तमरिसुध्रुवाम् ।
प्रथ्नाति न कथं वहिर्गण्डयोभस्मपाण्डुताम् ॥ १९ ॥
शत्रुस्त्रीणां शरीरसतापं खेदं कुर्वनामि, अर्थात्तासा गण्डयोर्भमवशात्पाण्डुतां पाण्डु.
रत्वम् , भस्मना वा पाण्डुतां कथं न प्रध्नाति कुरुते । वरेश्च भस्मपाण्डुतादिकरणमु-
चितम् ॥
मुखेषु ब्रह्मणः साम दानं वर्दन्तिगण्डयोः ।
दण्डो यमस्य भेद च हृदि द्रढयतु द्विषाम् ॥ २० ॥
ब्रह्मणो मुखेषु सामवेदविशेष । तथा खर्दन्तिगण्डयोरैरावणकपोलयोन मदजलम् ।
तथा यमस्य दण्डश्च द्विषां हृदि भेदमैकमयाभावं द्रढयतु दृढ करोतु । सामाद्या उपाय.
विशेषा अपि ॥
भास्वन्तोऽमी सहोदेत्य व्यञ्जन्तु प्रलयं द्विषाम् ।
रुद्धाङ्गा लोहसंनाहैरकाण्डजलदैरिव ॥ २१ ॥
अकालमेधैरिवायसकवचैराच्छादितगात्रा एते सूर्या' सहोदेत्य संहत्य द्विषा सहार
प्रकटयन्तु । अकालमेघाच्छादितत्व भाखता सहोदयश्च सहारसूचक ॥
अपि यदिशि सामुख्यादन्वहं महसा निधेः ।
प्रतापो हीयते सोऽयं वरुणः केन सह्यताम् ॥ २२ ॥
यस्य वरुणस्य दिशि पश्चिमायामाशायामपि समुखत्वात्तेजःपतेरपि तेजो ग्लायति ।
सोऽयं वरुणः केन सह्यते। अत्र च वस्तुवृत्तमपि वरुणोत्कर्षप्रतिपादनाय प्रौढोक्त्यान्य.
था प्रतिपादितम् ।।
वीरश्रीरत्र तन्वाने कबन्धहठताण्डवम् ।
पुरः सरागा धनदे सारणीव विलीयते ॥ २३ ॥
कबन्धानां रणमुखच्छिन्नशिरसा पुरुषाणाम् , कस्य जलस्य बन्धस्तस्य हठताण्डव वा
नाव्य संपादयत्यत्र वरुणे वीरलक्ष्मीः सारणी सूक्ष्मकुल्येव विलीयते । कीदृशी । धनदे
कुबेरे पुरः प्राक् । अन्येभ्योऽधिकमित्यर्थः । सरागानुरक्ता। अथवा पुर.सरा । आ-
शाविधायित्वात् । अगाधा नदाः सरासि यस्येति वरुणविशेषणम् । वरुणो हि तेषाम
धिष्ठाता॥
युज्यते वो न चेतःसु सद्यः कौसीधसौहृदम् ।
गतेऽपि मुश्चत ग्लानि हानि कुरुत वैरिणाम् ॥ २४ ॥

·२७०
काव्यमाला।.
युष्माकं चित्तेषु सद्यः कौसीद्यमविजिगीषुता तत्सौहृदं न युतम् । एवं गतेऽपि
ग्लानि यूयं मुञ्चत । यूयं वैरिणा हानि नाशं कुरुत ॥
गता वो यदपि भ्रान्ताः श्रान्ता दैत्या रणाध्वनि ।
कति नासिलतामूले दीर्घनिद्रारसज्ञताम् ॥ २५ ॥
सुरास्तथापि भीष्मस्य यौष्माकस्य भुजोष्मणः ।
ममोपस्कुरुतामंशो धाम्नो दग्धुं विरोधिनः ॥ २१ ॥
हे सुराः, रणमार्गे भ्रान्ताः खिन्नाः कति न दैत्या युष्माकं खगलतामूले दीर्घ निद्राया
मरणस्य रसज्ञता प्राप्ताः । अध्वखिन्नश्च लतामूले निद्रा भजते । भवद्भिदैत्या यद्यपि
जिता इत्यर्थः । तथापि भवद्भुजतेजसः कर्मभूतस्य मम तेजसो भागोऽरीन्भस्मीकर्तुमुप-
स्कुरुताम् । 'कृषः प्रतियत्ने' इति कर्मपदस्य भुजोष्मशब्दस्य षष्ठी । 'उपात्प्रतियत्न-'
इति सुद ॥ युग्मम् ॥
इत्याप्याप्यायमुग्रस्य श्रुतिग्राह्येण तेजसा ।
भगवन्तमवोचन्त ते भूयोऽपि सुधालिहः ॥ २७ ॥
श्रुतिभ्यां कर्णाभ्यां प्रायेणोग्रस्य भगवतस्तेजसा प्रभावेण वचनरूपेणाप्यायमुत्कर्ष-
माप्य प्राप्य ते सुराः पुनरपिहरमवोचन् । भगवद्वचनसंभावितावष्टब्धत्वाच्छुतिग्राह्यणे-
त्युक्तम् । उप्रस्येति साकूतम् । तेजश्च कथं श्रुतिप्राह्यमाप्यायकं च भवतीति विरोधा-
भासः । आप्येत्यापूर्वकस्याप्नोते रूपम् ।
स्वामिन्नस्त्येव नस्तेजो भवत्सेवनवेतनम् ।
तत्पृथूरःकवास्तु पुरैर्दूरतिरस्कृतम् ॥ २८ ॥
हे स्वामिन् , भवत्सेवनस्येवाशास्यत्वाद्वेतनं भृतिमूल्य तदेव नस्तेजोऽस्ति, न तु खकीय-
मित्यनौद्धत्यादनन्यशरणत्वस्य प्रतिपादनम् । उरास्येव विस्तीर्णत्वात्कवाटाः पृथवो येषाम् ।
सबलैरित्यर्थः ।पुरैर्दानवविशेषेस्तद्भगवत्सेवनरूपं तेजो दूरे तिरस्कृतम् । पुरैः पुरसंबन्धि-
भिश्च पृथुकवाटैः सूर्यादितेजस्तिरस्क्रियते । अथवा न तेजोऽस्त्येवेति व्याख्येयम् । 'सं.
गलन्महसः' इत्युत्तरप्रन्थानुरोधात् ॥
वलन्नेत्राञ्चलप्लुष्टकालकामस्य ते वयम् ।
गृह्यमाणं न चेशान सोढुं प्रौढा महन्महः ॥ २९ ॥
हे ईशान, गृह्यमाण तव महस्तेजः सोढ वयं न प्रौढाः समर्थाः । यतश्चलनेत्राव-
लेन करणभूतेन प्लष्टौ दग्धौ कालकामौ येनेति महत्त्वप्रतिपादनम् ॥
तत्तान्युदात्तचरित स्वयं संहर्तुमर्हसि ।
नहि संरभते दीपो निरोद्धं रोदसीतमः ॥ ३० ॥

·१९ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । हे उदात्तचरित उदात्तकर्मन्, तत्ततो हेतोः खयं न स्वस्माकमुत्तेजनद्वारेण तानि पुराणि संहर्तुमर्हसि । यतो रोदस्योर्यावापृथिव्योस्तमो हतु दीपो न संरभते । तमोदृष्टा- न्तेन तेषां सर्वबाधकत्व प्रतिपादितम् । अत्र धर्मिणो दीपस्योपादनतः प्रतीतेन द्यावापृ. थिवीतम.संहारहेतुना सूर्येण सह परमेश्वरस्यार्थमौपम्यम् ॥ तदायु हुधि प्रेद्धहेतिभाजि हविर्भुजि । भूयोऽपि संविभज्यन्ते ककुभो येन भूतिभिः ॥३१॥ प्रेद्धा दीप्ता हेतोर्वाला भजत्यमा त्व तेषामायुर्जुहुधि । विधिवत्प्रतिपक्षभूतिभिर्विभू- तिभिव ककुभो दिशः पुनरपि येन संविभज्यन्ते ।। तेजसा तेऽज सान्द्रेण संगलन्महसो वयम् । शीलिताकौशुसंपर्कदीपसापल्यमामुमः ॥ ३२ ॥ हे अज नित्य, तेजस्तेजसि शाम्यति' इति सगलन्महसो न्यग्भूततेजस्काः । अकि- चित्करा इत्यर्थः । वय शीलितोऽभ्यस्तोऽौशुसपकों यस्तेषा दीपाना सापत्न्यमानमः । मूर्यसंनिधौ दीपवद्वय तवाप्रत आस्मह इत्यर्थः ।। तत्र कर्मणि निर्मातुं यत्नमर्हस्यगर्हितम् । यत्र ते खयमायाति भर्ग मार्गणतां हरिः ॥ ३३ ॥ अगर्हित सर्वलोकोपकारकत्वात्स्तुत्यम् । विपर्यये नन् । तत्र कर्मणि यत्नं निर्मातु क- तुमर्हसि । यत्र कर्मणि खयमप्रेरितो हरिर्विष्णुर्मार्गणता याचकता तदृपप्राप्त्या दारता चैति ॥ तवोद्योगविधावजीकृतपुष्पवदाकृतिः । उच्चै रथदशामेति शर्व सर्वेयमुर्वरी || ३४ ॥ तवोद्योगविधी सति अङ्गीकृता पुष्पवती पुष्पवत्त्वोपलक्षितफलयुक्ताकृतिः स्वरूप यया सेय सर्वा भूरुच्चदशामुन्नतामवस्थामेति । अथवा अङ्गीकृता अह्न कृता रथाङ्गनया संपादिता पुष्पवतोरन्द्वोः संबन्धिन्याकृतिर्यया सा भूरुच्च रथदशां महास्यन्दनरूपत्र- मेति । 'एकयोतया पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरी' इत्यमरः ॥ पुरां पुराणपुरुष प्लोषाय यदि बुध्यसे । सत्त्वोत्तरगुणस्तर्हि सूतः संजायते विधिः ।। ३५ ॥ पुरां दानवविशेषाणो दाहाथै यदि बुध्यसे विस्फारितखपीरुषानिर्भवसि तर्हि तदा विधिविधानं सत्त्वोत्तरगुणोऽवष्टम्भाधिकगुण. सूत सुष्टुतो बद्धमूलो जायते । अथ च सत्त्वाहुणविशेषादुत्तरं रजस्तद्गुणो यस्य । प्रजापतेहि सृष्टिकारिवारजोगुणयोगः । विधिः प्रजापतिः सूतः सारथिर्जायते ॥

·काव्यमाला।
न कुत्र त्वयि संनद्धे निधनाय विरोधिनाम् ।
हर प्ररोहमभ्येति गिरि चापलतानवम् ॥ ११ ॥
त्वयि संनद्धे सति गिरि वाग्विषये चापलतानवं चपलताल्पत्वं कुत्र न
मभ्येति । भवच्छौर्यगुणवर्णनसामर्थ्याभावात्सर्व एव वाक्चापल्यं त्यजन्तीत्यर्थः
च गिरिरेव चापलता मन्दरपर्वतधनुर्दण्डो नव प्ररोहमेति मन्दरवापरूप:
इत्यर्थः॥
त्वयि ध्यक्षाक्षतक्षोभे प्रतिपक्षदिधक्षया ।
आक्रामश्रवणाभ्यर्णमहीनो जायते गुणः ॥ ३७॥
प्रतिपक्षाणां दैत्यानां दिधक्षया दग्धुमिच्छया तया हेतुभूतया त्वय्यक्षतक्षोभेऽखण्डित-
संरम्भे सति कर्णनिकटं प्राप्नुवन्गुण उत्कर्षोऽहीनोऽखण्डितो जायते। अथ चाहीनामिनो
नागो वासुकिर्गुणो मौवीं जायते ॥
किं च शात्रवसंहारे स्मेरमस्मन्महःकणः ।
त्रिलोकदुःसहं तेजो भावत्कं वरिवस्यतु ॥ ३८ ॥
किं चास्माकं महस्तेजस्तस्य कणो भावात्कं भवदीयं तेजो वरिवस्यतु । 'वरिवसः
परिचर्यायाम्' इति क्यच् । शात्रवसंहारे स्मेरे सोलासम्, यतत्रिलोक्या दुःसहम् । सेव.
कवर्चस्वत्तेजः परिचरत्वित्यर्थः । अथ च त्वत्तेजस्क्यमापयताम् ॥
वाचमुच्चाञ्जलिपुटो बालेन्दुमुकुटं प्रति ।
इति वक्रोक्तिभिः पूतामसूत दिविषद्गणः ॥ ३९ ॥
बद्वाञ्जलिर्देवजनो भगवन्त प्रति वक्ष्यमाणार्थसूचनाद्वकोक्तिभिराहतां वाचमूचे ॥
शेषां वचोमयीं मूर्ध्नि गृखमाणां सुपर्वभिः ।
पुनरप्यथ जग्रन्थ नाथो मन्मथमाथकृत् ॥ ४० ॥
वचनमयीं मालां पुनरपि भगवाजप्रन्थोम्भितवान् । सुपर्वभिर्देवैर्हर्षप्राप्त्या सोत्सवैरिव
गृह्यमाणाम् ॥
एवमस्त्वत्र संरम्भो गरीयानुररीकृतः ।
मया युष्मद्धिताधानसिद्धिशर्मणि कर्मणि ॥ ११ ॥
एवमस्तु । युष्माकं हिताधानसिद्धेः शर्म यस्मात्तस्मिस्तत्र कर्मणि मया गरीयान्सरम्म
उररीकृतो गृहीतः ॥
सूतसूतश्रियं क्षुण्णमझेधूर्यधरं सुराः ।
कैलासमिव संधत्त रथममदरक्षमम् ॥ १२ ॥

·१९ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । सूतेन सारथिना सूता सुधूता श्रीर्यस्य । तथा रथाः क्षुण्णं सेवितं धुर्यधर हयधा- रकं रथं हे सुराः, यूयं संधत्त । अत एव कैलासमिव । तत्पक्षे सूतं पारदम् । भवि- भीतकै(र्या धरा भूमिर्यस्य ॥ मम वीररसो दूरमास्कन्ध स्यन्दनग्रहम् । द्विषां ललाटतो माष्टुं प्रमभङ्गकालिकाः ॥ ४३ ॥ स्पन्दनस्य रथस्य प्रह ग्रहणमास्कन्ध कृखा मम वीररसो वैरिणां ललाटाड्रमलू- भः कालिकाः श्यामिका माटुं निवारयतु । द्विषो हरत्वित्यर्थः । रेस्रो जलं स्यन्दन सुतिमाप्य कालिका माष्टिं ॥ सुपर्वाणोऽधिकुर्वाणा इव शात्रवमोजसा । वचोभिरिति भर्गस्य तुतुषुर्निस्तुपोर्मिभिः ।। ४४ ॥ तेजसा हेतुना शात्रवं वैरिवर्गमधिकुर्वाणाः पराभवन्त इव सुपर्वाणो देवा निस्तुषो. मिभिरनवद्योल्लासर्वचोभिस्तुतुषुः ॥ अमृतमिति निपीय ते विमुद्रश्रुतिचुलकैः प्रसृतं हराम्बुराशेः । अधिगतधृतयः पुनः सुराग्र्या विवृतहढस्थिति मेनिरेऽमरत्वम् ।। ४५॥ हर एव गभीरखादम्बुराशिः। निर्गतं वचोरूपममृतमेव पीला लब्धधैर्या देवा अम- रमावं विधृता दृढा स्थितिर्येन तन्मेनिरे । इदानीमेवामरा जाता इति मेनिर इत्यर्थः ।। तेषां प्रमोदसुहृदां घुसदां तदानी. मानीतधैर्यमधिगम्य वचः पुरारेः । वक्र महो मुहुरवामुवदन्यदेव निर्मुक्तवैशसमयत्वगिवाबभासे ॥ ४६ ॥ तेषां भगवतो वचः श्रुत्वा प्रमोदस्य हर्षस्य सुहृदां परिचितानां तेषा] देवानामन्य- लोकोत्तर महस्तेजः प्राप्तवता [देवाना] निर्मुका त्यक्ता वैशसमयी विषादमयी त्वग्येन तदिवाबमासे । हरिकचकन्यायेन(१) तन्मुखैवैशसं त्यक्त चेत्यर्थः ॥ तस्मिन्क्षणे प्रमदकाहलनाकिलोक- कोलाहलप्रतिरवाङ्कगभीरगर्भः । शंभोररीनभिषिषणयिषोः पुपोष मङ्गल्यशङ्खघटनां स्फटिकादिराजः ॥ ४७ ॥ तस्मिन्नवसरे प्रसादेन हर्षेण हेतुना काहलः संरब्धो यो नाकिलोकस्तस्य कोलाहल. खस्य प्रतिरवः प्रतिशब्दः सोऽः यस्य स गभीरो गर्भो यस्य स कैलासो भगवतो मह.

·काव्यमाला। त्यो मालावहो यः शाखस्य घटनामिव पुपोष । यतोऽरीनभिविषेपविषोः सेनवामि- यातुमिच्छोः । श्वेतत्वसशब्दत्वाभ्यो शणसंभावनम् ॥ प्रादुर्बभूवुरविदूरविपत्कलाप- संतापपैशुनविशेषविशृङ्खलानि । अत्रान्तरे त्रिपुरदानवविष्टपेषु स्पष्टान्यरिष्टपटलेन विचेष्टितानि ॥४८॥ अविदूरे निकटे आपत्कलापो विपत्समूहस्तस्य पैशुन सूचनम् । [अविदूर निकट] पैशुनेन विश्ङ्खलानि दुःसहानि । यतोऽरिष्टपटलेन वक्ष्यमाणेन भूकम्पादिदुनिमित्तसमू- हेन स्पृष्टानि चेष्टितानि दैत्यपुरेषु प्रादुर्बभूवुः प्रादुरासन् ॥ आसीदन्मृडचापदण्डगुणतासङ्गप्रसङ्गालथा. प्रेडोत्पीडनभीतिलोलभुजगाधीशानुबन्धादिव । भूः संपादितकम्पसंपदपृथग्भावा ककुप्कुञ्जर- श्रेणीकुम्भतटीगतागतशतश्रान्तिव्यथामन्वभूत् ॥ १९ ॥ दैत्यानामनिष्टसूचनार्थ संपादिता कम्पसंपद्यस्याः सा भूमिः ककुकुअरा दिग्गजास्तेषा श्रेणी पतिस्तस्याः कुम्भतव्यः कवाटतटास्तेषु कम्पवशागतागतानि तैः श्रान्तिः श्रम- स्तेन व्यथामन्वभूत् । अत्र संभाव्यते-आसीदन्नभ्यर्णवर्ती यो मृडचापदण्डगुणतासा प्रसङ्गो भगवद्धनुर्दण्डगुणभावानुबन्धस्तेनालथ निबिडमामेडोत्पीडनं ततो भीतिस्तया लोलः कम्पमानो यो भुजगाधीशो वासुकिस्तदनुवर्तनादिव । वासुकिर्हि भूमेराधारः । अतस्तत्कम्पे सत्याधेयभूता भूरपि चकम्पे इत्याशयः । अथवाधीशानुबन्धात्प्राप्तसंपदा पुरुषेण कुञ्जरकुम्भतटेषु विश्रम्यते ॥ बिम्बं रवेर्घटितराहुशरीरशेष- संवादिताण्डवनिबन्धवलत्कबन्धम् । आसीददूरहरकूबरिचक्रताप्ति- हेतोरिवोदरविसारिगभीररन्ध्रम् ॥ १० ॥ राहोः शरीरं तस्य शेषमपमूर्धकलेवरं तस्य संवादी सशस्ताण्डव निवन्धेन नाव्यन्य- सनेन वलंश्चलन्घटितः कबन्धो यस्य तद्रवेर्बिम्बं कर्तृ, उदरे मध्यस्थाने विसारि प्रसरदमी- रमगाधं रन्ध्र यस्य तदिवासीत् । कुतः । हरस्य कूबरी रथस्तत्र चक्रत्वावाप्तीरवारिक प्राप्तिः।अदूरासना या चक्रत्वाप्तिः सा चासौ हेतुस्तस्मात् । चक्रं हि मध्ये सरन्धं भवति । गीर्वाणप्रतिपक्षपक्ष्मलदृशामनेषु संसगिभि- घोराम्भोघरकीर्यमाणरुधिरसोतश्छटाविन्दुभिः ।

·१९ सर्ग: श्रीकण्ठचरितम् । वैधव्यव्यसनाभिमुख्यसुहृदां रेजे चिरप्रेमत- स्तन्वानैरिव सान्द्रकुडमरसैराप्रष्टुमालिङ्गनम् ॥ ११ ॥ घोराः प्रलयसूचका अम्भोधरा मेघास्तै. कीर्यमाणा ये रुधिरस्रोतश्छटानां विन्दवः कणातैर्देवस्त्रीणामशेषु सके रेजे शोभितम् । अतः संभाव्यते-बहुकालनिवासलेहाद- सुरखीरांदाप्रष्टुं प्रतिमोक्तमालिनं कुर्वाणधनकुहमरसैरिव । यतो वैधव्येन भर्तृवचेन व्यसनं दुःखं तस्लिमामिमुख्य तस्य सुहृद परिचिताः॥ संभ्रान्तान्तकवाहसैरिभकुलप्रोल्लासिताविर्भव- लालप्रतिवादिभिर्जनमनोभीहेतुभिः केतुभिः । व्योमाब्धेरुदयत्तरङ्गपदवीमारूढवद्भिर्दिशा- माजहे हठसाध्वसाकुलतराभिव्यक्तवेणीलिपिः ॥ १२ ॥ खामिकार्यसंपादनाथै संभ्रान्त संभ्रमवदन्तकवाहस्य सैरिभस्य महिषस्य कुलं महिष. वर्गस्तेन क्षोभवशात्प्रोल्लासित उत्क्षिप्त आविर्भवन्यो लाहूल: पुच्छ तस्य प्रतिवादिभिः सदृशैः । अतो जनमनसां भीहेतुभिः । तथाकाशसमुद्रस्योत्फुल्लत्कलोलदां श्रयद्भिः केतुभिर्दिशा श्रीलिङ्गखात्रीत्वेन व्यवहार्याणा संवन्धिन्या हठसाध्वसेनातिभयेनाकुलत. राया इतस्ततो वलन्त्या वेण्या लिपिर्भगिराजहे प्राप्ता ॥ द्यावाभूम्योरपि पिदधता मध्यमचिःप्रवाहै- दिग्दाहेनोड्डुमरिततडिद्दण्डचण्डक्रमेण । शके दृप्यन्परपरिभवाविर्भविष्यद्भवानी- नाथस्थयोविशिखशिखिनो निर्ममे पूर्वरङ्गः ॥१३॥ अहमिति शङ्के जाने । दिग्दाहेन दिग्ज्वलनेन दृप्यन्तो दृप्ता ये परे दैत्यास्तेषा परि- भवार्थमाविर्भविष्यन्प्रकटीभविष्यन्यो भवानीनाथस्य भगवत स्थेयान्स्थिरतरो विशिख- शिखी बाणामिस्तस्य पूर्वरङ्गो नाटकादौ प्रकृतात्पूर्व प्रकृतसूचक वस्तु निर्ममे कृतः । द्यावाभूम्योराकाशभुवोर्मध्य पिदधताच्छादयता । केन । उडुमरित उडामरः कृतो य. स्तडिद्दण्डवचण्डः क्रमस्तेन । तडिद्वतेत्यर्थः ॥ आसन्नेषूद्धरतरपुरारातिबाणासरग- दुर्वारौर्वायुतसखशिखिप्लोषणोपप्लवेषु । दूरोदश्चद्विपुलपुलकोल्लोललेखाकरालो वारं वारं सरिदधिपतिर्वासरेऽप्युच्चकम्पे ॥ १४ ॥ भासनेषूदुरतरं कृत्वा पुरारातेर्हरस्य बाणाने रान्स्फुरन्दुर मौर्वायुतसखो वाड- - ·१०१ काबमान वसहस्रसदृशो यः शिखी वहिस्तेन प्लोषणानि दाहाखदुपालवेष्वासनेषु सब अन्त्यो विपुलाः पुलकसदृश्यो या उल्लोललेखाखरेसास्तामिः करालः । भवसात पुलकम्पो जायते । वारं वारं पुनःपुनर्दिनेऽपि समुद्रबकम्पे चुक्षुमे । आशङ्कयेव पिधास्यतोऽम्बरपथं पातं हरेषोभिया स्वर्वाष्पाम्बुकणश्रियोऽनुसमयं पेतुः क्षितौ तारकाः । भूकम्पप्रचलासुराजिरहरिद्रनस्थलीषु क्षणं यासां पङ्कजिनीदलोदरपयोबिन्दुभ्रमः पप्रथे ॥ १५ ॥ अम्बरपथमाकाशमार्ग पिधास्यतश्छादयिष्यतो हरेषोः । हरेषुमाकाशपथश्छादक सं. भाव्येत्यर्थः । ल्यब्लोपे कर्मणि पञ्चमी । खस्य पातमाशङ्कयेव क्षितौ तारकाः प्रतिकालं पेतुः । भिया खः खर्गस्य बाष्पाम्बुकणश्रियो रुदितविन्दुतुल्याः । हरेषुकर्तृकपातमा- शङ्कय भियेवेति योज्यम् । यासांतारकाणी नलिनीपल्लवमध्यस्थितवारिकणभ्रान्तिर्जाता। कासु । भूकम्पचपलासुराङ्गणमरकतरत्नभूमिषु । पद्मिनीदलेषु हि जलं सकम्पं भवति । मरकतभुवश्च भूकम्पवशात्कम्पन्ते । नलिनीदलजलभ्रान्तिः ॥ यस्योच्चैः कटचीनपिष्टपटली दिग्दाहजन्मा रुचि- भ्रंश्यद्भिः करसीकरायितमथाकाण्डे च यस्योडुमिः । तस्यानर्गलदुनिमित्तकरिणः : क्रूरत्वमाक्रामत- श्चके व्योमनि नूतनैः कदलिकालीलायितं केतुभिः ॥ ११ ॥ यस्यारिष्टहस्तिनः कटे कपोले चीनपिष्टपटली सिन्दूरपूरो दिग्दाहजाता दीप्तिर्भवति । तथा असमये पतद्भिस्तारकैर्यस्य करसीकरायितं करजलकणवदाचरितम् । तस्य क्रू. रत्वं भजतो निनियन्त्रणारिष्टहस्तिन: केतुभिधूमकेतुभिर्घहभेदैः कदलिका ध्वजयष्टिस्त- []लीलया चरितम् । क्यबन्तादुभयत्रापि भावे कः ।। पुरारिशरवहिना प्रथममेव धूमोत्करो विकीर्ण इव पूर्णतामुपगतोऽथ पाथोधरः । रुरोध रुधिरैर्धरामधिलसत्तडिन्मण्डल- प्रचण्डरुचिताण्डवक्षणविनिर्मितापहवैः ॥ १७ ॥ प्रथमं संधानात्पूर्वमेव हरशरामिना क्षिप्तधूमसमूह इव पायोधरो मेघः पूर्णतामुपग- तो घनो रुधिरैधरी भूमि रुरोध च्छादयामास । अघिलसदुल्लसद्यत्तडिन्मण्डलं विद्युद्दाम तस्य प्रचण्डा या रुचिस्तस्याखाण्डवेन स्फुरणेन क्षणं विनिर्मितोऽर्थाद्वर्णसाम्याकतो ऽपहवश्छादनं येषां तैः । तडित्सु स्फुरन्तीषु रुधिराणि क्षणं न निरूपितानीत्यवः ।।

·१९ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २७७ तैर्नृत्यन्मृत्युपादाक्गलदविरलालतकौघानुकार- रत्रासारैरपारैः पिदधति वसुधामम्बुदे भीतिभाजाम् । पिङ्गापाङ्गपणालप्रविसमररुचिव्यक्तरक्ताश्रुरीत्या दैत्यस्त्रीलोचनानामपि ववृपुरिव श्रेणयः शोणितानि ॥१८॥ हर्षवशनृत्यनृत्यं कुर्वन्यो मृत्युर्यमस्तस्य पादाद्लनविरलो योऽलककौघस्तमनुकुर्व- द्भिरपारैरतासारै रुधिरप्रवाहेमेंघे भूमि छादयति सति भीनिभाजा दैत्यत्रीनेत्राणां पतयः पिडा रोदनवशादारका येऽपाहा नेत्रप्रान्तास्तेभ्यः प्रविममरा प्रसरन्ती या क. विस्त्रया व्यकं कृत्वा रक यदश्रु बाष्प तस्य रीतिहितया हेतुभूतया शोणितानीव वपुः॥ प्रत्यग्रोत्सातवातास्त्वचि मुमुचुरिवापारमगारपूर दूरं दिग्दाहसाहायकवदथ नमो दृब्धदृग्दाहमासीत् । वार्षामृग्विसगन्धो दितिजमृगदृशां पीडयामाम नासा- महयप्यहाय चाभूदृशमशिवशिवावाशिनैः श्रोत्रशूलम् ॥ १९ ॥ प्रत्यमा अपूर्वा उत्पातवाताः प्रलयवायवस्त्वचि स्पर्शनन्द्रियेऽपारमहारपूर स्फुलिङ्ग- राशिमिव चिक्षिपुः । अग्निकणवद्वयों चकुरित्यर्थः । दिशा दाहो ज्वालाजटालत्व तस्य साहायक विद्यते यस्य तत्रभो इब्धः सपादितो दृग्दाहो दृष्टिव्यथा येन तदासीन् । दिग्दाहमिवारिष्टमयमाकाश वीक्ष्य दृष्टयोऽदयन्तेत्यर्थ । वार्ष वृष्टेर्यदमधिर तस्य विस्र भामगन्धित्वधारी यो गन्धः स नासामव्यथयत् । दिनेऽप्यमहलसगालीरुतै कर्णपीडा- भूत् । अत्र चैवविधेषु दुनिमित्तेषु दृष्टेषु भोजनाद्यभावाद्रसनेन्द्रियविधातोऽर्थादाक्षिप्तः॥ सेवायै समकालमागतवता षण्णामृतूनामपि प्रत्यासत्तिगुणेन योऽजनि पुरे पूर्व सुपर्वद्विषाम् । सारिष्टेषु तरुष्वकालकुसुमोल्लासात्स एवाभव- तत्काले प्रविभक्तकालसुमनःसंभेदज़म्भाग्रहः ॥१०॥ अर्थादैत्याना सेवार्थ युगपदागतवता षण्णामप्यतूनां नैकव्यवशेन दैत्यनगरे यः पूर्व जातः स दुनिमित्तेषु वृक्षेष्वकाण्डविकासाद्धेतो. स एव प्रविभककालानामस्मिन्काले एता भवन्तीति विभक्तः कालो यासा सुमनसा पुष्पाणा सभेदेन युगपज्जृम्भाग्रहो वि- कासोऽभवत् । पूर्व दैत्याना सेवार्थमृतवो यानि पुष्पाणि समकाल व्यकासयस्तानि तदा तत्र दुनिमित्तवशाद्विकसितानीत्यर्थः ॥ पतदविरतरक्तवर्षबिन्दुव्यतिकरनिडुतचित्रवर्णपत्रैः । झटिति नयनयोरकालपुष्पैरजनि न दैत्यपरिग्रहस्य कम्पः ॥११॥ - ·२७८ काव्यमाला। दैत्यानां परिग्रहः परिवारस्तस्याकालपुष्पैः कम्पो न जातः । यतः च्छिनं रकवर्षे तस्य बिन्दूना व्यक्तिकरेण संपर्केण नितश्यादितवित्रपणों मेषा पत्राणि येषां तैः ॥ भृगुपतिविजयायेवात्तगाढाभियोगाः पथिषु दितितनूजाः संचरन्तः समन्तात् । अधिकरुधिरवर्षारम्भतः संभृतासु प्रविदधुरवगाहं शोणितद्रोणिकासु ॥१२॥ अधिकं रुधिरवर्षारम्भात्संभृतासु पूरितासु रक्तद्रोणीषु मानं दैत्याश्चक्रुः । सर्वसैव जलस्य रकमयत्वापत्तेः । अतः संभाव्यते-भृगुसुतस्य रामस्य विजयायात्तो गाडो- ऽच्छिन्नोऽभियोग उद्योगो यैस्त इवेति हेतूत्प्रेक्षा । स हि क्षत्रियालेणैकविंशतिवारान. क्तसरःसु नातवान् । आत्ताः साकमिवोदकेन सिकसास्तत्तत्सरिडम्बरा- दालम्ब्याम्बुधरोऽम्बराग्रमवमद्वर्षरजोराजिभिः । यत्सङ्गेन विनापि निष्फलजलक्रीडानुभूतिश्रम पांसुनानममर्त्यवैरिकटकस्तम्बरमा भेजिरे ॥ १३ ॥ रजोराजिभिः पांसुधाराभिर्वर्षन्मेघोऽम्बराप्रमालम्ब्याच्छाय सिकता इवावमत् । यत उदकेन साकं पीताः । ओदन किण्ववत् । यासां रजोराजीनां सङ्गेन दैत्यगजाः पांसुला- नमवापुः । कं विना । हस्तिनां नानादनन्तरं पांसुनानखभावत्वानिष्फला या जलक्री. डानुभूतिस्तया श्रमः खेदस्तं विना । तावती रजोवृष्टिः पतिता यावत्या दैत्यहस्तिनां स्नानं सिद्धमित्यर्थः ॥ धूलीवृष्टिभिरप्यरिष्टपिशुनोत्सेकातिरेके भव- दूरापूरितलोचनाभिरसुरस्त्रीणामरीणो गुणः । नैताभिर्बहुदुनिमित्तनिमितातङ्कातिघोरा दिशो दर्श दर्शमवापि यन्नवनवत्रासव्यथासाक्षिता ॥ १४ ॥ धूलीवररिष्टपिशुनानां दुनिमित्तसूचकानामुत्सेकस्याधिक्यस्यातिरेके बहुलत्वे स. त्यपि दैत्यस्त्रीणां गुण उपकारोऽरीणो महानभवत् । यतो दूरमत्यर्थमापूरिते लोचने या- भिः । ततः को गुण इत्याह-बहुभिर्दुनिमित्तैहेतुभिर्निमितो निश्चित मातको दुःख ते- नातिधोरा दुर्दर्शा दिशो दर्श दशैं दृष्ट्वा दृष्ट्वा ताभिरसुरस्त्रीभिर्नवनवत्रासन्यथायाः साक्षि. ता साक्ष्यं नो आपि प्राप्ता । यदि दैत्यत्रियो रजोवर्षेण पूरितनेत्रा न स्युस्तदा बहूनि दुनिमित्तानि दृष्टा महहुःखमनुभवेयुरित्यर्थः ।

·२७९ २० सर्ग:] श्रीकण्ठचरितम् । तन्वन्वामपुमङ्गसंगमविधि क्षुन्दन्नयो दक्षिण- स्त्रीगात्राक्रमणक्रियामुपनतोऽपूर्वार्धनारीश्वरः । संहारानुगुणप्रपश्चितबृहदुर्वारलीलायितः कम्पो दानवविष्टपेषु कमपि त्रासप्रयासं व्यधात् ॥१५॥ घाम यत्युमा सव्येतरः पुरुषभागस्तत्र सगमविधिं कुर्वन् । तथा दक्षिणनीगात्रस्या- क्रमणकियां कुर्वन् । अत एवापूर्वोऽभूतपूर्वोऽर्धनारीश्वर. । अर्धनारीश्वरो हि दक्षिण पुंमागं सेवते वाम स्त्रीभागम् , अयं तु विपरीत इत्यपूर्वत्वम् । सहारानुगुणं प्रलयानुरूपं अपचित विस्तारितं दुर्वार लीलायित येन स कम्पो दानवनगरेषु कमपि लोकोतरं भीतिप्रकर्षमकरोत् ॥ उद्त्तैर्दुनिमित्तैरिति दितिजपुरोपान्तसंचारचर्चा प्रारंभे प्रस्तुवानैरिव विपुलविपत्सैन्यदूत्यप्रयोगम् । किं चान्यत्संचिकाय त्रिदिवपथजुषां खैरमावासवीथी सद्यो वर्धिष्णुतत्तच्छुभपिशुनबृहन्मङ्गलालिङ्गनानि ॥१६॥ उच्चैर्वृत्तैः संपनैरमगलैर्दितिसुतनगरनिकटे संचारचर्चा संचरणानुबन्धः प्रारेभे । भतः संभाव्यते-विपुल यद्विपत्सैन्यमापत्कुल तस्य दूत्य दूतकर्म प्रस्तुवानरारभमाणे- रिव । किंचान्यत् । त्रिदिवे नाके पथजुषा वास्तव्यानामावासवीथी खर्गः, वर्धिष्णूनि तानि तानि शुभपिशुनानि बृहन्ति मङ्गलानि तेषामालिङ्गनानि सचिकाय बभार । दैत्यनगरेषु दुनिमित्तान्यभूवन् । सुरनगरेषु पुनर्मगलानि प्रादुरभूवन् । आवासवीथी नायिकास्थानीया । मङ्गलानां चिरेणागमनादालिङ्गनमुचितम् । एतेन वक्ष्यमाणार्थ. स्योपक्षेपः कृत इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेत. श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकवि- राजराजानकश्रीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये गणोद्योगवर्णन नामैकोनविंशः सर्ग. । । विंशः सर्गः। हप्तासुरपाणपणापहारहेतोरिवाक्षीणधृताक्षतन्त्रम् । पुरारये प्रारभतात्तयत्नमथो रथं कर्तुममर्त्यलोकः ॥ १॥ पुरारये हराय । क्रियया चोद्देश्ये' इति चतुर्थी । रथं कर्तु सुरलोकः प्रयत्नमारेभे। धृतमक्षीण सपूर्णमक्षाणा रथावयवविशेषाणा पाशकाना च तन्त्र खोचिता प्रक्रिया

·२८०
काव्यमाला ।
येन । अतः संभाव्यते-दप्ताः सदा येऽसुरास्तेषां प्राणास्त एव पणो छूतादौ परिक
ल्पितं जयलभ्यं धनादि तस्यापहारः स चासौ हेतुस्तस्मात् । पणवाक्षयूतत्वमा
लभ्यते ॥
ततः वयं तत्र सुरानुबन्धाद्वसुंधरा कूबरितां प्रपेदे ।
दधत्यधोडम्बरलम्बमानरश्मिश्रियस्तुङ्गभुजंगभोगान् ॥ २ ॥
सुराणामनुबन्धः प्रार्थना तस्मात् । ल्यब्लोपे पञ्चमी । खयं भूः रथमावममहीत् ।
डम्बरेण संरम्भेण लम्बमानाश्च रश्मयो वल्गास्तद्वच्छ्रीर्येषां ते । ततः कर्मधारयः ।
तांस्तुगान्भुजगभोगाश्शेषफणा अधो दधती ॥
जुपूर्णिरे तस्य निसर्गदीर्घा जङ्घापदे संघटितास्तटिन्यः ।
सचेतनानेकरथाङ्गसङ्गाद्याः संततं कौतुकमेव तेनुः ।। ३ ।।
तस्य जनास्थाने संघटितास्तटिन्यो नद्यो जुघूर्णिरे बभ्रमः । या नद्यः सचेतनस्या-
नेकस्य रथाङ्गस्य रथावयवभेदस्य चक्रवाकस्य च सङ्गात्कौतुकमाश्चर्य चक्रुः । रथावय-
वानामचेतनत्वाद्विस्मयः ॥
परस्परं दिकरिदानपङ्कयोगादिवाश्लेषविशेषभाजः ।
ततः परीवारपथं रथस्य समं दिशश्च प्रदिशश्च जग्मुः ॥ ४ ॥
समं दिशो विदिशश्च रथस्य परीवारपथमुपकरणदशां जग्मुः । मिथ माश्लेषविशेष
नैरन्तर्य भजन्ते । अतः संभाव्यते-दिक्करिणां दानपङ्कयोगादिव ॥
आस्कन्ध तं स्यन्दनमिन्दुमौलेर्वरूथतां तारकयूथमागात् ।
स पाण्डुकम्बल्यवलम्बिताङ्गो नीरन्ध्रयद्दीधितिभिर्बभूव ॥५॥
तं रथमाक्रम्य ताराकुलं वरूथो रथरक्षार्थ लोहाक्षमयावरणं तद्भावमगमत् । यस
तारकयूथस्य नीरन्ध्राभिर्दीधितिभिरवलम्बितान्याच्छादितान्यङ्गानि यस्य स पाण्डुक-
म्बली [पाण्ड]कम्बलसंवीतो बभूव । तारादीप्तयः पाण्डुकम्बलत्वेन संभाविताः । 'पा-
ण्डकम्बलादिनिः' इतीनिः ।।
तस्यानुकर्षत्वपरिग्रहेण ग्रहैरुपान्तस्थितिराललम्बे ।
द्राग्वासवावासनिवासिनां तु व्यलोक्यताशेषशुभानुबन्धः ॥१॥
अनुकर्षों रथाधःस्थं दारु तद्भावग्रहणेन प्रस्तस्योपान्ते समीपे एकादशस्थाने च
स्थितिराललम्बे प्राप्ता । वासवावासे खर्गे निवासिना देवानां पुनरशेषाणां शुभानामनु-
बन्धोऽनुषको दृष्टः । तदुकम्-'सर्वेऽप्युपान्ते शुभाः'। कार्यकारणयोर्देशभेदादसंगतिः ।।
धर्मार्थकामैः समुदायवद्भिस्तत्र त्रिवेणुस्थितिरन्वरोधि ।
देवः परो यत्र शशाङमौलिः खयं च मोक्षप्रतिभूविभूषा ॥ ॥

·. १. सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २८१ बमुदायबहिः समुदितैधर्मार्थकामैखत्र रथे त्रिवेणुस्थितित्रिवेणुरूपत्वमाललम्बे प्राप्ता । अथ च त्रिवेणूनां यतिविशेषाणां स्थितिः । अत एवोत्तरवाक्ये मोक्षप्रतिभू. मंगवान्विभूषा यत्रेत्युक्तिसंगतिः। भगवता हि परब्रह्मरूपेण तेषां मोक्षो दीयते । अनेन चतुर्वर्गसंनिधानं रथे प्रतिपादितम् ॥ इतस्ततस्तस्य गृहीतबन्धमध्यासनामोषधयोऽधिजग्मुः । प्रक्रान्तचक्रक्रियरात्रिराजतेजोवगूढेरधिरूढभासः ॥८॥ गृहीतबन्धं कृत्वा इतस्ततस्तत्रौषधयोऽध्यासनामधिजग्मुः । प्रक्रान्ता आरब्धा चक्रक्रिया रथाङ्गभावो येन तस्य रात्रिराजस्य चन्द्रस्य तेजसा अवगूढिरालिङ्गनं तया अधिरूढा उत्पन्ना भा यासां ताः । चन्द्रस्योषधिपतित्वात्पत्युरालिङ्गनाचाधिरूढभास्त्व. मुचितम् ॥ तस्मिन्पतंगक्षणदाभुजंगौ रथाङ्गतासंगतिमग्रहीष्टाम् । यद्भाप्रभावादिव दानवेन्द्रास्तापं च जाड्यं च सहान्वभूवन् ॥ ९ ॥ तस्मिन्नथे पतंगक्षणदाभुजंगावन्दू रथाङ्गतायाश्चक्रमावस्य संगतिमाहीष्टामभज. ताम् । ययोरर्कचन्द्रयोर्भाना प्रभावादिव दैत्यास्ताप खेदमातपं च, जाज्यं कार्ये कुण्ठत्व शीतलत्वं च प्रापुः । तयोस्तिग्महिमकरत्वात् ॥ एकत्र पक्षे रजनीतमिस्रं तस्यापरत्रास्त दिनप्रकाशः । ताभ्यां स संभिन्नतनुश्च लोकालोकाचलस्य स्थितिमारुरोह॥१०॥ एकस्मिन्पार्चे रात्रितम', अन्यस्मिन्पार्श्वे दिनप्रकाश आस्त तस्थौ । ताभ्यां तमः- प्रकाशाभ्यां सभिन्ना मिश्रा तनुर्यस्य स रथो लोकालोकपर्वतस्य सादृश्यमापत् । लो- कालोको टेकपाधै प्रकाशः, अन्य पार्श्वे तमोमयः ॥ तस्मिन्मिथः संघटनेन पक्षपदग्रहात्कूबरिणि स्मरारेः । दिनस्य रूपं रजनी विवेद दिनं रजन्याश्च चिराञ्चरित्रम् ॥११॥ स्मरारेस्तस्मिन्कूबरिणि रथे पक्षे पार्श्व पदस्य स्थानस्य ग्रहाद्रहणाद्रजनी दिनस्य स्वरूप चिराद्विवेदाज्ञासीत् । दिन च रात्रेश्चरित्रं चिराद्विवेद । तयोर्जात्वपि संघटनाभा- वात् । अथ च दिनरजन्यौ नायिकानायकस्थानीयौ । तौ च पक्षपदग्रहादभिलषितव. स्तुसाधननिबन्धान्मिथो रूप शीलं च बुध्येते इत्यपि लेशतोऽर्थः ॥ तस्मिन्विरेजुर्युगवर्त्ममूर्तिमावर्त्य संवर्तकवारिवाहाः । उदृतयन्तो निबिडं तडिद्भिरकाण्ड एवोड्डुमराः पताकाः ॥ १२॥ युगो वो स्कन्धनिषण्णः काष्ठविशेषः । तस्य वर्मस्थान यत्र स्थाने युग आस्ते तदारमना मूर्तिमावर्त्य परिणमय्य संवर्तकवारिवाहाः कल्पान्तमेषा विरेजुः शुशुभिरे

·काव्यमाला।
"
+
तेषां युगवत्मनि मूर्तिबन्धौचित्यात् । तरिद्भिहें तुमिः । पताकाब
एव रणात्पूर्वकाल एवोनयन्तो रचयन्तः॥
रथेऽवतस्थे दिवसो निशा च पूर्णेन्दुपूष्णोर्घटना व जज्ञे ।
इत्थं विरोधेऽपि बताखिलानामन्योन्यमद्वैतमिवाविरासीत्॥ १३॥
दिनं रात्रिश्च रथे स्थिती । पूर्णचन्द्रार्कयोश्च घटना सङ्गो जज्ञे जातः । एषां सदी
विरोधेऽपि सति । अन्यतमकृतस्येतरेण विघातात् । रथे मिथोऽद्वैतमद्वयमिवाविरासीत् ।
एकत्र निवसनात्रिपुरसंहारलक्षणस्य [कार्यस्य] संपादनाच्च । द्वयोर्भावो द्विता । द्विता
द्वैतम् । इति स्वार्थेऽण् ॥
चित्रं कथंचित्किल नोदलङ्गि संवर्तकात्रैः खचरित्ररेखा ।
तदापि तेषां तदशेषतो हि युगान्तमेवानुबबन्ध रूपम् ॥ १४ ॥
संवर्तकात्रैः कल्पान्तमेधैः स्वचरित्रस्य रेखा मर्यादा कथंचिन्नोदलछि त्यका। कयं-
चिदिति तदा तेषां रूपानुग्रहणात् । तदापि रूपान्तरग्रहणकाले तेषां रूपं कर्तृ, युगान्तं
रथकाष्टविशेष कृतादिपर्यन्तं चानुबबन्धाधिशिश्रियत् ॥
तदाधिशिश्ये युगवर्त्मभाजामुद्रान्तकल्पान्तमहाघनानाम् ।
वरूथतारामिरदूरयोगाद्गलद्रीयःकरकानुकारः ॥ १५ ॥
युगवर्मस्थानानां कल्पान्तमेघानां संबन्धिन्यो गलन्त्यः पतन्यो गरीयस्यो गुरुतरा
याः करका वर्षोपलास्तदनुकारो वरूथरूपाभिस्ताराभिर्निकटवासात्प्राप्तः । करकात्वेन
तराः संभाविता इत्यर्थः ।।
तस्य प्रशस्या युगतां प्रपद्य द्यौरद्युतन्मन्मथजिद्रथस्य ।
पुरो वलद्भिः प्रलयाम्बुवाहैनिम॒ज्यमानेव तडित्कराप्रैः ॥ ११ ॥
तस्य हररथस्य युगभाव प्राप्य द्यौरद्युतत् । 'युद्भयो लुडि' इति परस्मैपदम् । अग्रे
स्फुरद्भिः कल्पान्तमेधैस्तडित्कराप्रैर्विद्युत्पाणिभिरुत्पुंस्यमानेव । अम्बुवाहैरिति मार्ज-
नानुगुणोक्तिः ॥
तस्मिन्विमाने मदनावरोधवैधव्यदीक्षागुरुलोचनस्य ।
धृतिश्च मेधा चबभूव शम्या सम्यक्समेत्य स्थितिसंनतिभ्याम् ॥१७॥
मदनावरोधो रतिस्तस्या वैधव्यं भर्तृवधस्तदेव दीक्षा तत्र गुरु लोचनं यस्य हरस्य
तस्मिन्विमाने रथे स्थितिसंनविभ्यां मिलिला धृतिर्मेधा च शम्या बभूव । रथविशरारु-
तानिवृत्त्यर्था कीलिकासीत् ॥
विडम्बयंश्चुम्बितविस्फुलिङ्गं धूमं भविष्यत्पुरजिच्छरामेः ।
विचित्रवर्मत्वमियाय तत्र तारावलीदन्तुरमन्तरिक्षम् ॥ १८॥

·६ : सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २८३ मविश्वमावी यः पुरजिच्छरामिहरवाणवाहिस्तस्य सामिकणं धूममनुकृर्षदन्तरिक्षं सस स्वस विचित्र नानावणे धर्म रक्षासंनाहखद्भावमापत् ।। फेनच्छलासीतचरं मुखेभ्यो भरेण पीयूषमिवोद्विरन्तः । शक्रः प्रचेता धनदो यमश्च तस्मिन्धृति धुर्यतया बबन्धुः ॥ १९॥ शकः, प्रचेता वरुणः, धनदः, यमच तस्मिन्रथे धुर्यतया अनभावेन प्राधान्येन च कृति बन्धुरासन् । पीतचरं पूर्वपीतममृत फेनव्याजादुगिरन्त इव ।। विगाहमानस्तुरगत्वमिन्द्रः साकूतमुच्चैःश्रवसा लुलोके । यमोऽश्वमूर्तिददृशे च वाहवाहद्विषा रोषकपायितेन ॥२०॥ अश्वत्व विभ्रदिन्द्रः सरभसमुच्चैःश्रवसा दृष्ट । स्वजानिन्वेन परिणामात् । वाह. मूतो यो वाहद्विद महिषस्तेनाश्वमूर्तियमो रोषरूपेण दृष्टः । वाहद्विषेति साभिप्रायम- मिधानम् ॥ ईक्षांबभूवे श्रवणान्तगैस्तैर्विलोचनैरश्वमुखीजनेन । महेश्वरस्यन्दनधुर्यतायै हयाकृतिः किपुरुषाधिराजः ॥ २१ ॥ महेश्वरस्य स्यन्दने धुर्यतायै धूर्वहनार्थ हयरूप किंपुरुषाधिराजो वैश्रवणोऽश्वमुखी- जनेन किंनरीलोकेन श्रवणान्तगै. कर्णान्तप्राप्तनशे । स्वसादृश्यप्राप्तरिति भावः ॥ सावर्तमूर्तिबहलोजिहानफनावलीढं दधदङ्गमङ्गम् । अपापतिर्वाहतनुर्बभार निजाधिकारानुगुणं शरीरम् ।। २२ ॥ आवर्ता वाजिलक्षणानि पयोध्रमाश्च । सावर्ता मूर्तिर्यस्य । तथा दर्पवशाहल कृत्वा उज्जिहान उत्पद्यमानो यः फेनतेनावलीढ व्याप्तमाम दधदपापतिर्वरुणो वाहतनुरपि शरीर निजाविकारस्य तौयैश्वर्यस्यानुगुणमनुरूप बभार । अपापतिरिति प्रकृतानुगुणम् ॥ तेषु ध्रुवं वाहतनूभवत्सु धुर्यत्वसिद्धावधिकाभिलाषः । शेषाङ्कमप्यश्वमयं विधातुं हयाननो वाक्पतिराचकाह ॥ २३ ॥ तेषु लोकपालेषु वाहरूपेण परिणतेषु सत्सु हयाननो वास्पतिर्विष्णुमूर्त्यन्तरं शेष. महमपि हयमयं कर्तुमाचकाङ्क्ष । यतो धुर्यत्वसिद्धौ प्राधान्यसिद्धावपि साभिलाषः ।। कुहूः सिनीवाल्यथ तत्र योक्ररूपेण राकानुमती च तस्थुः । तुदंश्च धिन्वंश्च ततश्चकोरानभूत्तमश्चन्द्रिकयोः प्रयागः ॥ २४ ॥ कुहूर्नटचन्द्रामावास्या, सिनीवाली दृष्टचन्द्रा, राका पूर्णचन्द्रा पूर्णिमा, अनुमती भसंपूर्णेन्दुः, एता योकरूपेणाश्वसंयमनरज्जुत्वेन तस्थुः । ततो दर्शपूर्णिमावस्थानात्त- मश्चन्द्रिकयोःप्रयागः संगमोऽभूत् । चकोरायोलापायिपक्षिणो व्यथयन्त्रीणयंव। तमो- दर्शनातेषां व्यथा ज्योत्सादर्शनात्प्रीतिः। धिन्वनिति 'चिन्वितव्योर च' इति रूपम् ।। .

·२८४ काव्यमाला। . निरत्ययः सत्यतपोर्थकर्ममयैः स्वयं रश्मिभिराबभासे । स विप्रलम्भवतलोपहानिकौसीधकृत्तद्विषतां बभूव ॥१५॥ सत्यमविसंवादिता, तपः कृच्छादिः, अर्थः समृदिः, कोयन्तृता (1), तपै रश्मिभिर्वल्गाभिरावभासे शुशुभे । विप्रलम्भो विसंवादः, व्रतलोपः कृच्छ्रायकरणम्, हानिरर्थनाशः, कौसीपमालस्यम्, तत्करो दानवानामासीत् ।। अनूरुवृत्तिग्रहकृद्भवस्य भास्वान्रथः कोऽपि बभौ स तस्य । रश्मिप्रकाण्डैश्चतुरात्मभिर्यः प्रकाशलक्ष्मीमलुनात्पुरेषु ॥ २१ ॥ अनु पश्चात् उरोमहत्या वृत्तेः स्थितेर्ग्रहं करोति स भवस्य कोऽप्यपूर्वो भाखान्दीप्तो रथः शुशुभे । चतुरात्मभिश्चतुःसंख्याकदेहै रश्मिप्रकाण्डैः श्रेष्ठाभिर्वल्गाभिः पुरेषु प्रका- शलक्ष्मी प्रसिद्धि योऽलनान्निवारितवान् । अथ च भाखान्सूर्यः । तत्पक्षेऽनूरो- ररुणस्य वर्तनकृत् । चतुर भात्मा रूपं येषां तै रश्मिभिः पुरेषु नगरेषु प्रकाशं लुनाती. त्यपूर्वत्वम् ॥ स वेपमानैः पवनोपदेशाचित्रैः पताकासिचयैर्बभासे । उद्दीपनायेव शिवाशुगामेरनेककल्लोलिततालवृन्तः ॥ २७ ॥ पवनस्य मरुत उपदेशात्कम्पमानैर्ध्वजपल्लवैः शुशुभे । पुरारिवाणवहेदर्दीपनार्थमनेके बहवः कल्लोलिता वीजितास्तालव्यजनानि यत्र स इव । ध्वजपल्लवा व्यजनत्वेन संभाविताः। तदा नवन्यादघनाशनाय मृत्युप्रनृत्यद्रसनासपत्न्यः । कम्पं दधुस्तस्य च वैजयन्त्यः स्वान्तेषु वैरिभ्य इव प्रदातुम् ॥ २८ ॥ निःशेषेणादनं न्यादः, तद्रूप घन यदशनं तदर्थम् । सामान्यविशेषाभावे योजना । मृत्योर्यमस्य प्रनृत्यन्तः प्रसपन्यो या रसना जिह्वातासां सपत्न्यः सदृश्यः। तस्य रथस्य वैजयन्त्यः पताकाः कम्पं दधुः । यत्रोत्प्रेक्ष्यते -शत्रुभ्यश्चित्तेषु दातुमिव । विद्यमानस्य देयत्वात् । निःशेषेणायते इति कर्मसाधनो 'नौ ण च' इत्यदेणः । तत्र हि भावेऽकर्तरि च कारके द्वयस्याप्यनुवृत्तेः । तथा च दृश्यते- नद्धं तदिन्द्रायुधविद्युतोचैरमोघमेणाकशिखस्य पत्रम् । अदूरगं दैत्यकबन्धबर्हिनृत्यप्रवृत्तेः समयं शशंस ॥ २९ ॥ एणाशिवस्य चन्द्रमौले: पत्रं रथो भाव्यर्थसूचकशास्त्राङ्कितं भूर्जादि च कबन्धा एव बहिणस्तेषां नृत्यप्रवृत्तेः समयमदूरगं निकटस्थ शशंस । भचिरेणैव दैत्यकबन्धा न- तितार इति रथ दृष्ट्वा जनैतिमित्यर्थः । इन्द्रचापतडिद्भिः सहितम् । तथा अमोघं सफलम् । इन्द्रायुधविद्युद्भिश्च मयूरनाव्यहेतुः कालो ज्ञायते । पत्रं च समयं विशिष्टं कालं शंसति॥ १. अत्र किमपि त्रुटित भावि. १ ॥ ।

·२० सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २५ सोमावचूलो यजमानमूर्तिरुपोढमन्युभगवान्पुरेषु । आसादितस्तोत्रशतोऽथ सधस्तद्वेदिकां शसमयीं चकार ॥३०॥ सोमश्चन्द्रोऽवचूल भूषणं यस्य स भगवस्तिस्य रथस्य वेदिकां प्रधानयोवृस्थान शस्त्रमयीं सपाशुपतास्त्रां चकार । यतः पुरेषु दैत्यविशेषेषु उपोटो मन्युः कोषो येन। तथा यजमानमूर्तिरष्टमूर्तिखादात्मरूपः । आसादितानि खोत्रशतानि भक्तजनस्तु. तयो येन । अथ च यजमानमूर्तिः खोद्देशेन यागकर्ता यस्य यास वेदिकाम युद्दी. पनस्थानं शनमयीं करोति । तत्पक्षे सोमस्तृणविशेषो यज्ञाम् । मन्युर्यशः । पुरेषु नगरेषु । स्तोत्रशतानि सामकदम्बकस्तुतयः ॥ एकत्र नीतो दिशि शंकरस्य रथे परिस्कन्दधुराममत्यैः । यो ब्रह्मदण्डो न्यपतत्स एव दैत्येषु नूनं वचसा मुनीनाम् ॥ ३१ ॥ रथे एकस्यां दिशि देवैः परिस्कन्ददशा यो ब्रह्मदण्डो ब्रह्मणः शापत्रासश्च प्रापितः स एव पुरेषु नूनमपतत् ॥ तस्मिन्परिस्कन्दपदं विमाने देवस्य खटाङ्गविभूषणस्य । अन्यासु काष्ठासु च कालरुद्रो दण्डो ज्वरश्च प्रथयांबभूवुः ॥ ३२ ॥ अन्यासु तिमषु दिक्षु कालरुद्रो दण्डो ज्वरश्च परिस्कन्ददशाः प्रापुः ॥ गर्वादथर्वाथ स्थानरक्षस्तस्यैकपाधै प्रणयं बबन्ध । पुराभिचाराय महोमयेऽमौ कुर्वन्निवापानरुचासहोमम् ॥ ३३ ॥ अथवा भाभिचारिककर्मप्रधानो वेदविशेषः, तस्य रथस्यैकपाचे प्रणय परिचय चकार । महस्तेजस्तन्मयेऽनौ पुराभिचाराय दैत्योच्चाटनायास्रहोम कुर्वमिव । अभि. चारे रकहोम उचितः॥ तस्येतरचक्रमरक्षि तेन पुरःसरणाङ्गिरसा मुनीनाम् । सुरद्रुहामैन्द्रपदाधिरोहे सदैव यत्संततिरन्तरायः ॥ ३४ ॥ सुरवहामसुराणामैन्द्रपद इन्द्रत्वेऽधिरोहस्तत्र यत्सततिहस्पतिरन्तरायो विघ्नभूतः। बृहस्पतेर्देवगुरुवात् । तेन मुनीनां पुरःसरेणाङ्गिरसा द्वितीय चक्र रक्षितम् ॥ पुरः पुराणैः सह सार्धमृग्भिः सामान्यसामान्यजवं ववल्गुः । विलोकयन्त्यास्पदसंस्तवेन वक्राणि यन्तृत्वभृतो विधातुः ॥ ३५॥ ऋग्भिः ऋग्वेदेन सार्धम्, तथा पुराणैः पश्चलक्षणैः सह सामानि रथस्याप्रेऽसामा- न्यजव बहुवेग ववल्गः पुस्फुरुः । यन्तृखभृत. सूतभूतस्य ब्रह्मणो मुखानि प्रतिष्टापरि- चयेन पश्यन्ति । वेदा हि ब्रह्ममुखानिरासन् ॥ - २५ ·२८१ काव्यमाला ।। सहेतिहासैश्च सहेतिहासैर्यजूंषि सोद्रेकवलपूंषि । पृष्ठे प्रतिष्ठामतिशय्य तस्य रक्षाभरक्षान्तिसखत्वमूहुः ॥२१॥ हेतीनामायुधानां हासः स्फुरणम् । सहेतिहासेन वर्तन्ते ये तैरितिहासैः पुराहतः सह तस्य पृष्ठे प्रतिष्ठामाश्रित्य स्थित्वा यजूंषि रक्षालक्षणे भरे या क्षान्तिवत्सखसमक. हन् । सोद्रेकं सोत्कर्षे वलत्स्फुरद्वपुर्येषाम् । एतेन तेषां निर्भयत्वं प्रतिपादितम् ॥ यासां शरीरं पदमन्तरात्मा वाक्यं प्रमाणं परिकर्ममार्गः । विद्वन्मुखालंकरणं गिरस्ताः सिषेविरे तत्परिपार्श्ववृत्तिम् ॥ १७ ॥ पदं यासां शरीरम् । पदस्य प्रथमोपलक्ष्यमाणत्वाच्छरीरत्वम् । वाक्यं यासामन्त- रात्मा । वाक्यस्य शरीरभूतैः पदैर्व्यज्यमानत्वात्प्राधान्याचान्तरात्मत्वम् । प्रमाण यासां परिकर्ममार्गः । तस्य विचारहेतुत्वात् । विद्वन्मुखेऽलंकरणभूतास्ता वाचस्तत्पाा वृत्तिमभजन ॥ तत्कर्मसाहायकसामरस्यं सारस्वतस्यावधयो रसस्य । अदुर्दशां तत्र चतुर्दशापि प्रपद्य हृद्या विदधुश्च विद्याः ॥ ३८ ॥ सारखतस्य रसस्य चळमाणवात्प्रसरस्यावधयः पर्यन्तभूमयश्चतुर्दशविथा अदुर्दशा प्रपद्य । तदा वीतविघ्नैर्मुनिभिरुपास्यमानत्वात् । तत्कर्मणि साहायकं तत्र सामरस्यं तुल्यां वृत्ति चक्रुः । 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराण धर्मशास्त्र च विद्या येताश्चतुर्दश' ॥ पद्मं च सिन्धुं च महीधरं च मुक्त्वा किलैकत्र सदा घटन्ते । यस्मिन्मिथः स्त्रीण्यपि कारणानि ययौ स तस्य प्रणवो मुखत्वम् ॥३९॥ पद्मं समुद्र महीधरमत्र कैलासं त्यक्त्वा यस्मिन्नेकस्मिस्त्रीण्यपि कारणानि ब्रह्मादयो मिथोऽन्योन्यं घटन्ते स प्रणवस्तस्य रथस्य मुखभावं गतः । अस्य त्यकारोकारमकारल- क्षणास्तिस्रो मात्रा ब्रह्मादिरूपाः ॥ सितासितानर्गलपक्षजालक्रमेण रोहज्जवतारतम्यः । पृषत्कवत्संनिदधे हि चापे संवत्सरो मत्सरिणः पुरेषु ॥ १० ॥ शुक्ल कृष्णावनर्गलो यौ पक्षौ दिनपश्चदशकरूपौ कालिकविशेषौ पक्षाः पत्राणि च तेषां जालं तत्क्रमेण रोहदुत्पद्यमानं जवतारतम्यं यस्य संवत्सरस्य । गत्वरत्वात् । पृष. स्कवच्छर इव संवत्सरः पुरारेश्वापे संनिहितः ॥ चापे तदध्यासनतो हिमर्तुग्रीष्मश्रियो भीष्मतया गुणस्य । प्रागेव सेवां व्यधितेव भाविपृषत्कसोमज्वलनप्रभावः ॥ ११ ॥ धनुषि विषये तस्य संवत्सरस्याध्यासनत भाश्रयणाद्धिमर्तुप्रीष्मसंबन्धिनो गुणस्य ·२० सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २८७ शीतोष्णलक्षणस्य भीष्मतया व्यकत्वेन भाविनौ भविष्यन्तौ पृषत्के शरे सोमज्वलनौ तयोः प्रभावः शीतोष्णलक्षणः पूर्वमेव सेवामकरोत् ॥ श्रीनायकः सायकतामकाण्डचण्डक्रुधः खण्डशशामौलेः । प्रागेव वाहाण्डजपक्षवेगगत्यां चिराभ्यस्त इवाललम्बे ॥ ४२ ॥ अकाण्डे तपःक्षयाभावेऽपि चण्डक्रुषोऽतिक्रुद्धस्य हरस्य विष्णुः शरभावमाहीत् । अतः संभाव्यते-पूर्वमेव वाहो योऽण्डजो गरुडस्तस्य पक्षश्च वेगेन गतिर्गमनं तत्र चिराभ्यस्त इव । शरश्च हि पक्षवेगेन गच्छति । अकाण्डग्रहणाद्वरस्य खातन्य प्रतिपादितम् ॥ शौरिः शरीभूततनुः पुरस्तान्निममममिं बिभरांचकार । विनिहुतस्यापि हठात्स्फुरन्तं भरं प्रभाणामिव कौस्तुभस्य ॥ ४३ ॥ शरः संपद्यमानो विष्णुरप्रे निक्षिप्तमूल वर्तमानमग्निं दधे । खात्मगोपनार्थ गोपि. तस्यापि कौस्तुभस्य बलानिर्यान्त दीप्तिभरमिव ॥ स्फुरन्पुरस्ताच्छतशः शरस्य स्वाहाकुटुम्बः पटलैः शिखानाम् । यात्राप्रसङ्गे व्यधितेव शंभोरव्याजनीराजनचेष्टितानि ॥ १४ ॥ शतशः शतसंख्यालाकदम्बैः स्फुरननिर्यात्रावसरे नीराजनचेष्टितानि शान्तिक- माणीवाकरोत् ॥ सोमोऽपि सोमाभृतः शरस्य प्रोट्टयामास निवासमनौ । विलायिताभिः सविधानिधामा सुधाभिराप्यायितजीवलोकः ॥ ४५ ॥ सवहिमहाय विवर्धमानमो विवृण्वन्नवलीढसोमः। नेतुं शरः शूलकरस्य मन्यौ पुराणि पूर्णाहुतितामियेष ॥ ४६॥ अग्निमग्रे धारयन्नवलीढो धृतः सोमश्चन्द्रो येन स शूलिनः शरो रोषे पुराणि दैत्यविशेषान्पूर्णाहुतिभाव नेतुमैच्छत् । अथ चानिं बिभ्रदवलीढः सोमस्तृणविशेषो येन स मन्यौ यज्ञे पूर्णाहुति ददाति ।। विधुः खयं सायकतामियेष विधुश्च तस्याथ पुरो निलिल्ये । अस्तानि ताभ्यां न कथं पुराणि विध्वस्ततासंस्तबमामुवन्तु ॥ ४७ ॥ विधुर्विष्णुः खयमप्रेरितः शरभाव काङ्कितवान् । विधुश्चन्द्रस्तदने निलीनः । ताभ्यां विधुभ्या नारायणेन्दुभ्यामखान्यवगणितानि पुराणि विध्वस्तताया विध्वंसस्य विधुभ्या- मस्तत्वस्य च संस्तव कथ नाप्नुवन्तु । यो विधुभ्यामस्तः स विश्वस्तः कथं न भवति ।। १. आदर्शपुस्तकेऽस्य श्लोकस्य टीका नास्ति.

·२८
काबमाला
सर्गप्रसङ्गे जगदेकजिष्णोविष्णोः खितिः कर्म किल प्रणीतम् ।
अहो पुराणां चरितं तु तेषु यत्सोऽपि संहारपुरःसरोऽभूत् ॥ १८ ॥
किलेल्यागमे । मृष्टयारम्भ एव हरेः स्थितिः कर्म व्याख्यातम् । पुराणो चरितं
पुनरहो अदुतम् । सोऽपि स्थितिकार्यपि हरिस्तेषु संहाराधमप्रणीरभूत् ॥
यस्यास्ति वैकुण्ठतया प्रसिद्धिस्तस्मिम्शरे पञ्चशरान्तकस्य ।
चक्रे शशाङ्केन हुताशतप्ते पानक्रियेव खसुधारसेन ॥ १९ ॥
यस्य शरस्य वैकुण्ठतया वैकुण्ठभावेन विकुण्ठोऽतीक्ष्णस्तद्भावेन च प्रसिद्धिः । तस्लिन-
रस्य शरे चन्द्रेण क; निजामृतरसेन करणेन पानक्रियेव चके। [तप्तस्य जले ब्रोडनं
पानक्रिया । कुण्ठस्य च शरादेरमितापनात्पूर्व पानक्रिया युक्ता । वैशब्दः प्रसिद्धपः ।।
अद्वैतमूर्तेर्विशिखेन शंभोः प्रत्युप्तशीतांशुहुताशनेन ।
अतन्यतान्योन्यविरोधमाजोरेकत्र शीतातपयोनिवेशः ॥ १० ॥
अद्वैता निर्द्वन्द्वा मूर्तिर्यस्य । विश्वमयस्येत्यर्थः । हरस्य बाणेन परस्परविरुद्धयोः शी.
तातपयोनिवेश एकस्मिन्स्थाने कृतः । यतः प्रत्युप्तौ निवेशितौ चन्द्रामी यत्र ॥
यस्यासिताश्रीरधिकण्ठपीठमाभाति मूर्धा च धृतार्धचन्द्रः ।
ऊर्ध्वाक्षिरोहहहुहेति तस्य विभोः किमस्त्रान्तरदुम्रहेण ॥ ११ ॥
असिता श्रीः श्यामा शोभा, असेः खगस्य भावोऽसिता तया श्रीर्यस्य कण्ठपीठे
भवति । मूर्धा च धृतोऽर्धचन्द्रः शरविशेषोऽपि येन स आभाति । तथा ऊर्वाक्षि
तृतीयं नेत्रं रोहन्यो बहवो हेतयो ज्वाला आयुधानि च यस्य तद्भवति । तस्य विभो-
रन्यानाध्यासनेन किम् ॥
इत्थं मुकुन्दं च हविर्भुजं च विभावरीशं च विधाय शस्त्रम् ।
मूर्त्यन्तरैरेव निजैस्तथासावक्रीडदाद्यः पुरुषोऽष्टमूर्तिः ॥ १२ ॥
इदानीं कविर्भगवतः स्तुत्यर्थ खातन्त्र्यमाह-एव नारायणादीनस्त्रीकृत्य खैरेष मू-
य॑न्तरैर्निजाभिरेव मूर्तिभिः सोऽक्रीडत् । यत आद्यः पुरुषोऽष्टमूर्तिः ॥
कालं च कामं च यदा प्रसह्य काक्षेक्षितैरेव तिरश्चकार ।
एकस्य लोकत्रितयस्य जेतुरस्त्रं तदानीं कतरद्वभूव ॥ १३ ॥
अक्षश्चक्षुरिन्द्रियं तस्येक्षितानि रोषरूक्षेक्षितानि काक्षेक्षितानि । ईषदर्थे कादेशः ।
काणाक्षपातमात्रैरित्यर्थः । कालं च काम च यस्तिरश्चकार जितवास्तस्य कतरदस्त्रम् ।
न किंचिदित्यर्थः॥
यस्यासकृटैरवविग्रहस्य लोकत्रयग्रासरसोऽवहेला ।
तिसः पुरस्तस्य पुरोऽपकत को नाम संरम्भधुराषिरोहः ॥१४॥

·२० सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २८९ महाकालरूपस्य यस्य विश्वप्रासोऽवहेला हेलासाध्यस्तस्य तिमः पुरो दैत्यविशेषा- नगरीश्च जेतुं कः संरम्भः । न कश्चिदित्यर्थः ॥ शिरो विरिश्चस्य नखाञ्चलेन मृणाललावं किल यो लुलाव । चिक्रीड स स्पन्दनवारवाणबाणादितन्त्रक्रियया पुरेषु ॥१५॥ मृणालमूलमिव ब्रह्मणः शिरो यो नखाप्रेण लूनवान्स वारवाणं वर्म बाणास्तदा- दिकरणेन पुरेषु दैत्येन्चक्रीडत् । दण्डापूपिकया पुरदाहस्य सिद्धेः ॥ अध्यासीनो रथमवितथस्तोत्रतन्त्रप्रयोग- व्यग्राशेषत्रिदशवदनन्यस्तनेत्रत्रिभागः । देवो रेजे तदनु दनुजध्वंसदीक्षकसत्री तस्मिन्काले शिशुकुमुदिनीकान्तलेखावचूलः ॥ ११ ॥ रथमारोहस्तथा अवितथ. सत्यो यः स्तोत्रतप्रधानः प्रयोगस्तस्मिन्व्यप्राः संर. ब्धा ये अशेषत्रिदशास्तेषां वदनेषु न्यस्तो नेत्रत्रिभागोऽनुप्रहसूचकः कटाक्षपातो येन। तथा दनुजध्वंस एव दीक्षा तस्य एकसत्री अनवरतदाता चन्द्रमौलिर्दिदीपे । भक्त्या नित्याहितहठनतिस्तत्क्षणं मार्गणत्व- खीकारेण प्रसृतवितताकाण्डसारल्ययोगः । शंसन्नद्रेनियतनमनं चापदण्डत्वमग्रे मन्ये तस्य त्रिभुवनगुरोः शार्ङ्गपाणिर्ललज्जे ॥ १७ ॥ अह मन्ये-तस्य त्रिभुवनगुरोरने हरिललने । यतो भक्त्या नित्यमाहिता हठन- तिर्दण्डप्रणामो येन । तत्क्षण मार्गणत्वस्य शरभावस्य याचकत्वस्य च स्वीकारेण प्रह- णेन प्रमृतो विततोऽकाण्डे सारल्येन ऋजुत्वेनानम्रत्वेन च योगो यस्य । यतो नित्यं नमन तत्र तदद्रेर्धनुर्दण्डत्व शसन्स्तुवन् । मन्दर. शिलामयो नमति, मया तु मार्ग- णरूपेण नित्यभकेन च न नम्यते, कि त्वकाण्डे स्तब्धता धार्यते इति हरेर्लज्जा । त्रिभुवनगुरोरिति साकूतमभिधानम् ।। अग्रे कूबरिचक्रयोदिनकरश्यामाभुजङ्गो शरे ज्वालालाञ्छनमित्युवाह भगवानादृत्य धामत्रयम् । यत्तत्रापि पुरत्रयस्य कदनादैच्छत्स लब्धास्पदं त्रैलोक्येऽपि निजं यशो रचयितुं सोऽभूद्विचित्रः क्रमः॥१८॥ कूवरिणो रथस्य चक्रयोः पुरः सूर्येन्दू, तथा शरे ज्वालालाञ्छनोऽमिः, इति धामत्रयं तेन खय स्थानत्रयं चाहत्य भगवान्यदवहत्तत्रापि पुरत्रयस्य दैत्यत्रयस्य नगरत्रयस्य च ·१९० काव्यमाला। नाशात्खयशत्रिभुवने प्राप्तस्थानं कर्तुमैच्छदिति क्रमोऽवतः। आत्मनि धामत्रयं वहति स पुरत्रयनाशात्रिजगत्स्थायि खयशः कर्ते कथमिच्छिवीति वैचित्र्यम् ॥ देवः स्यन्दनमिन्दुशेखरमणिस्तं सोऽध्यरुक्षततः सर्वाङ्गीणभुजंगमण्डनकृतायःकङ्कटोकनः । त्वङ्गत्तुङ्गतरङ्गसंगतशिखागङ्गाम्बुपूराहित- प्रादुर्भूतशिरस्त्रभङ्गिरधिकप्रकान्तवीरव्रतः ॥ १९॥ सर्वाङ्गीणाः सर्वाङ्गव्यापिनो ये भुजंगास्त एव मण्डनानि भूषणानि तैः कृतमय:का टस्य लोहकवचस्योनं भगिर्यस्य । तथा त्वङ्गत्तुगतरङ्गसंगतो यः शिखागाम्बुपूरस्ते- नाहितो निर्मितः प्रादुर्भूतस्य प्रकटस्य शिरस्त्रस्य शिरस्त्राणस्य भनियको यस्य । यतो- ऽधिकं प्रक्रान्तमारब्धं वीरव्रतं येन स चन्द्रशिखारत्नो रथमधिरूढवान् ॥ आरूढस्य दृढाभिमानगरिमप्रस्यन्दतः स्यन्दनं बाणेनामिमयात्मना रचयितुं नामावशेषान्द्विषः । दर्शदर्शमदर्शदाश्रितजनस्तं कालकूटं गले लौहोरश्छदशङ्कया धृतनवोद्रेकं पुरद्रोहिणः ॥ १०॥ दृढो योऽभिमानगरिमा तदुल्लासाद्धेतोः आग्नेयखभावेन शरेण शत्रूभाममात्रावशे- षाकर्तुं रथमारूढवतः पुरजितः कण्ठे कालकूटविषं दृष्ट्वा दृष्ट्वा सेवकजनोऽनाक्षीत् । लौहोरश्छद इति शङ्कया । नायं कालकूटः, अपि त्वायस उरश्छद इत्यद्राक्षीत् । अदर्श- दिति लुइयडि गुणे च कृते रूपम् ।। अक्षरक्षतधुर्यवृत्तिरधिकावाप्तोपरश्मिग्रहा- दासीदनिबिडश्रियं हृतदृशं प्रोद्यद्रजोडम्बरैः । यः पद्मं विधुतप्रथं रथमिवाध्यास्ते सदा सूतता सूते कूबरिणि प्रभोः समतनोत्सोऽथ श्रुतीनां कविः ॥ ११ ॥ यो ब्रह्मा सदा पद्म रथमिवाश्रयति स श्रुतीनां कविः [ब्रह्मा] सुष्टु उते संबद्ध तस्मि. न्हररथे सारथिभावमकरोत् । अक्षबीजैरखण्डिता धुर्या सर्वपझेभ्यो ज्यायसी वृत्ति र्यस्य । तथा अधिकमवाप्त उग्ररश्मौ सूर्य ग्रहो येन तस्मात् । आसीदन्ती निविडा श्रीलक्ष्मीर्यस्य । तथा प्रोयन्तो ये रजोडम्बरा रेणुप्रबन्धास्तैर्हता आवर्जिता हग्येन । इति पद्मपक्षे । रथपक्षे तु-अझै रथाइरक्षता धुर्याणां वाहानां वृत्तिर्यत्र । श्रीः शोभा। रजो मकरन्दः ॥ कौतूहलं मनसि कस्य न स व्यवत्त यस्मिन्पुरो भगवतः पुरशासनस।

·२० सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २९१ गर्व चतुर्वदनताधिगमेन धुर्य- पालीव सारथिरपि प्रथयांचकार ॥१२॥ स रथो मनसि कौतूहलं कस्य न व्यवत्त । सर्वेषामेवाश्चर्यमकरोदित्यर्थः । यस्मिन्हरस्य रथे धुर्यपाली चतुःसंख्याकाश्वश्रेणीव सारथिब्रह्मा चतुर्मुखतासंबन्धि दर्पमवहत् ॥ मित्रेणारिदशान्वभावि जगृहे बाणारिणा बाणता प्राप्याग्रसरतामथाभिववृते दण्डक्रिया सामभिः । नासीरत्वपरिग्रहेऽभिनवता लेभे पुराणैरहो तस्मिन्विस्मयवेधसो भगवतः पत्रे पुराणां रिपोः ॥ ६३ ॥ मित्रेणादित्येन सुहृदा च अरिदशा चक्रावस्था शत्रुत्व च प्राप्ता । बाणस्य बलिसु- तस्य शरस्य च अरिणा बाणता शरभावो गृहीता। अग्रवर्तित्व प्राप्य सामभिः प्रथमोपा- थैर्वेदैश्च दण्डक्रिया चतुरङ्गबलकर्म तुर्योपायविधिश्च प्रारब्धा । पुराणैः पञ्चलक्षणैः जी- गैश्च नासीरत्वस्याग्रेसरत्वस्य ग्रहणे सामग्री लब्धा । पुराणा रिपोः पत्रे रथे इति सर्व- वाक्येषु योज्यम् । एव सति विस्मयवेधस इत्युचितम् ॥ कोपात्पाटलिमा कपोलयुगले यः प्रादुरासीद्विभोः स व्यक्तिं न जगाम धामनि धने भालाभिनेत्रार्चिषाम् । उष्णीषासितदन्दशूककुटिलस्फूर्जत्फणासंचयैः किं चान्यत्प्रकटोत्कटा भृकुटयः सामान्यमानिन्यिरे ॥ १४ ॥ हरस्य गण्डयोः क्रोधवशालोहितत्वं यदुत्पन्न तल्ललाटाग्निमयनेत्रदीप्तीनां घने तेजसि सति व्यक्तिं नागतम् । किं चान्यत्-भृकुटयो भ्रूभङ्गा उष्णीषभूताः शिरोवेष्टनभूता असिताः कृष्णा ये दन्दशकाः सर्पास्तेषां संबन्धि कुटिल कृत्वा स्फूर्जदुन्नमद्यत्फणाम- ण्डल तैः सामान्य सादृश्यमानिन्युः । पूर्वत्र वर्णमात्रम् , उत्तरत्र वर्णसंनिवेशावव्यजन- कारणम् ॥ अग्रे निर्वर्त्य संवर्तकसलिलमुचः स्पन्दनं स्यन्दनस्य प्रस्थाने विश्वभर्तुर्विधुरपुरपरिप्लोषरोषग्रहेण । श्लिष्यत्सौवर्णकोणप्रतिभटतडितस्तत्क्षणाद्धन्यमानाः क्षुभ्यद्गम्भीरमेरीपरिकरकरणेरन्तरङ्गीबभूवुः ॥१५॥ संवर्तके प्रलये सलिलमुचो मेघास्तत्क्षणे प्रस्थानावसर आहन्यमाना अत एव क्षुभ्यन्यः शब्दायमाना गम्भीरा भेर्यः पटहास्तेषा परिकरः प्रवन्धस्तस्य करणिः सादृश्य तस्यान्तरणीबभूवुः । मेघाः पटहाः संभाविता इत्यर्थः । किं कृत्वा । विधुराणि सुजेयानि पुराणि दैत्यास्तेषा प्लोषार्थ दाहाथै रोषप्रहस्तेन हेतुना हरस्स प्रस्थाने रथ. - ·२९२ काव्यमाला। स्थान स्पन्दनं चलनं कृत्वा । तथा शिष्यन्यः सौवर्णकोणप्रतिमटाः सुवर्णमयपटह. वादनलगुडिकासमाखडितो येषां ते । एतेन वक्ष्यमाणार्थोपक्षेपः कृत इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाकविराज- राजानकश्रीमहाकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये रथबन्धनं नाम विंशः सर्गः । एकविंशः सर्गः । अथाभ्यमित्रीणमवेक्ष्य शर्वरीकुटुम्बलेखाभरणं गणावली । इतस्ततः संनहनोद्यमक्रमादनर्गलव्याप्ततामगाहत ॥१॥ अथ हरममित्राशनाच्छन्तं दृष्ट्वा संनहने संनद्धत्वे उद्यम उत्साहस्तकमागणप. तिरितस्ततोऽनर्गलं निर्विलम्बं व्याप्ततां व्यापारमभजत् ॥ न कौतुकं तद्विदलय्य वैरिणो भवस्य वीरैर्यदवापि मङ्गलम् । वरूथिनी तस्य हि सा जगत्पतेः सवीरभद्रादित एव पप्रथे ॥२॥ भवस्य वीरैर्भटैः शत्रूञ्जित्वा महलं प्राप्त यत्तनाश्चर्यम् । हिर्यस्मादर्थे । प्रभोः सा सेना आदितो वैरिदलनात्पूर्वमेव वीरभद्राख्यगणसहिता वीराणां भद्रं मालं तणुका [च] प्रथिता । यः पूर्वमेव वीरभद्रसहितस्तस्य शत्रुजयेन वीरभद्रप्राप्तिः किमुच्यत इत्यर्थः ॥ परानपेक्षो विजयः पिनाकिनस्तथापि संवर्मयति स्म तच्चमूः । तमोऽशुमात्रेण विनिम्नतो रवेः पुरोऽर्ककान्तैरपि किं न दीप्यते॥३॥ हरस्य विजयो यद्यप्यन्यं नैवापेक्षते । सर्वेभ्योऽधिकबलत्वात् । तथापि हरसेना व. मंणा संनयति स्म । 'सत्यापपाशरूप-' इत्यादिना णिच् । रश्मिमात्रेणान्धकार वारयतः सूर्यस्याग्रे सूर्यकान्तैरपि किं न दीप्यते । अपि तु दीप्यत इत्यर्थः । पिनाकिन इति विजयानुगुणमभिधानम् ॥ असेर्मयूखैरथ लोहवर्मणा गणो महाकाल इतीन्दुलक्ष्मणः । विशङ्कटभृकुटिकान्तिभिश्च स त्विषं खनामोऽप्यधिकाधिका दधौ ॥४॥ खगरश्मिभिस्तथा आयसेन कवचेन तथा विशङ्कटा वका या भ्रकुटयस्खासामंशुभिश्च महाकाल इत्यन्वर्थानानोऽप्यधिको दीप्ति महाकालो नाम हरस्य गणोऽवहत् ॥ प्रायेण भेरीरणितैर्घनस्वनः स्फुटोमिभिर्नृत्यति वाहबर्हिणि । उपोढदाळः शरभूरवोचत खमासनस्थैर्यविशेषकौशलम् ॥ ५ ॥ स्वनितसमैः प्रस्थानानकशब्दैर्वाहमयूर नृत्यं कुर्वति सति धृतवाव्योऽविचल शरभू कुमारो निजमासने स्थैर्य विशेषस्तत्र कौशलमदर्शयत् ॥

·११ सर्ग]
श्रीकण्ठचरितम् ।
१९५
हतप्रवाणोऽवत एव गच्छतामभूदनर्वाय मतङ्गजाननः ।
प्रचस्खलस्ते हि पदे पदे गलत्तदीयदानहृदपहिले पथि ॥१॥
बुद्धाय गच्छतामने निर्भयत्वात्कृतप्रस्थानः करिमुखो गणपतिरनर्यावाभूत् । हिर्य-
मादयें । तदीयो गजमुखसंवन्धी यो दानहदो मदप्रवाहस्तेन पचति मार्गे गच्छन्तः
स्वस्तिवन्तः ॥
तमस्यदीने पृतनारजोपमे प्रभोः स गच्छन्सुरसिन्धुनन्दनः ।
स कुम्भसिन्दूररदारच्छलादभूदिवाने धृतहस्तदीपकः ॥ ७ ॥
प्रभोर गच्छन्स गायः कटसिनापूरितदशनाप्रव्याजावृतो हस्खदीपको मार्गसं.
दर्शनार्थ एप्रमाणो दीपो येन स इवासीत् । तमस्यदीने घने सति सेनारजोपमे ॥
बहन्विलोलश्रुतितालवृन्तता समक्षमुक्षन्वमथूदबिन्दुभिः ।
बभूव भूमा घुसरित्सुतो यतां पथि प्रयाणश्रमवैशसच्छिदे ॥८॥
श्रुती कौँ ते एष विस्तारदाभ्यां तालवृन्ते वीजिते विधूतकम्पिते येन तद्भाव
विभ्रत् । तथा बमथुः करसीकरतज्जलकणैः समक्ष सम्यगुक्षन्सिश्चन् । गाङ्गेयो यतां
गरातो भूमाविशयेन प्रस्थानखेदच्छेदायाभूत् । जलसेकव्यजनयोस्तापप्रतिपक्षत्वात् ॥
विलोलकर्णाचलमारुतोद्धतखकुम्भसिन्दूररजोविकूणिते ।
स वीक्षितुं वर्म तदान्तरान्तरा कथंचिदुन्मीलयति स्म लोचने ॥९॥
खभावादिलोलखपलो यः कर्णाञ्चलस्तेन मारुतस्तेनोद्भूत यत्वकुम्भसिन्दूररजस्तेन
संकरिते नेत्रे गजमुखो मार्गे मध्ये मध्ये उदमीलयत्। निम्नसंभावनया पतनभयादित्यर्थः।
करे गणानां करवालवल्लरीततिः परेषामदिशद्विषव्यथाम् ।
उपयुषी जङ्गमतां तरङ्गिता हरस्य कण्ठादिव रश्मिसंहतिः ॥ १० ॥
गणाना हो सातापतिः शत्रणा विषवद्वयथामदात् । अत संभाव्यते-जाम.
सात्वावरत्व प्राप्तबदी हरकण्टनिर्गता रदिममालेव । अथवा हरस्य कण्टाभिर्गताशु-
पहितिवाभानिय सणामकान् । येन विष जीणे तस्य वय कि कम इत्यर्थः । जामता
प्राप्ता मधवा हापरिरित्यारोकः ॥
मनीककोलाहरूकेलिविस्तरप्रतिश्रुता काहलता जगाहिरे ।
मपास्मानाः पुरतः परतिपो दिशः प्रयाणोत्मवमलैरिव ॥ ११ ॥
सम्यमप्रतिमन हेतुना दिश काहलता शम्दायमानम्बमापुः ।
भन सेभाव-रस प्रस्थानोत्सवात मिस्वामीना इस । दामवमवावीन्वय.
हावापूर्व वासा मौनमासीत् । रामप्रसाने र बारकारीगीतमोक्तित्वात् ॥
प्रवाणीमयसरे पिनाकिनो वितण्वती बेगनिराशा दशाम् ।
पुरम मोगे मुपर्ववाहिनी विनिद्रकोलाहलतामगाहत ॥ ११ ॥

·२९४ काव्यमाला। पिनाकिनः प्रस्थानावसरे सवेगामवस्था प्रकाशयन्ती सुपर्ववाहिनी देवसेना गङ्गा च पुरो मुकुटे चासंकुचितकलकलतामभजत् ॥ विलासपढेरुहसौरभापतद्विशालभृङ्गावलिभिर्विरेजिरे । क्व सैन्यसारङ्गशोऽपि नोच्छुसत्कृपाणरेखैरिव पाणिपल्लवैः ॥ १३ ॥ लीलापने सौगन्ध्येनागच्छन्तीभिर्वितीर्णामिभ्रमरपतिमिहेतुभूताभिः सखौरिव हस्तैः सैन्यस्त्रियोऽपि क नादीप्यन्त ॥ पदं चुचुम्ब प्रतिबिम्बिता विभोर्वरूथिनी सा स्फटिकाद्रिसानुषु । श्रयन्त्यरातिक्षतितारतम्यतः प्रभावतोऽनेकशरीरतामिव ॥ १४ ॥ स्फटिकादिशिखरेषु प्रतिविम्बिता सा प्रभोः सेना पदं चुचुम्ब सादरं पस्पर्श । अतः संभाव्यते-अरातीनां शत्रूणां क्षतिर्हननं तत्र तारतम्यमतिवाञ्छा ततो हेतोः प्रभावव- शाद्वहुमूर्तितामिव सेवमाना॥ निनाय माद्यन्सुरसिन्धुनन्दनो बत खसेनामपि दौस्थ्यपद्धतिम् । तदीयमाघ्राय हि दानसौरभं गजो विदद्रौ क न कस्य योधिनः॥११॥ माद्यन्मदमयो गजमुखः खसेनामपि दुरवस्थत्वमनैषीत् । हिर्यस्मादर्थे । कस्य न योधिनः सर्वेषामेव योधानां गजो हस्ती गजेन्द्रमदसौगन्ध्य घ्राला क न विदद्रौ । सर्व- त्रैव पलायितः । गजजातेर्गजान्तरगन्धोद्विमत्वात् ॥ रवेण भेर्या घननादबन्धुना शिखी विशाखस्य नटत्वमादधे । अवाप्य शिक्षामिव तत्क्षणं यतो द्विषत्कबन्धा अपि नृत्तमादधुः ॥१६॥ स्खनितसदृशेन पटहशब्देन विशाखस्य कुमारस्य शिखी मयूरो नटत्वमादधेऽनृ- यत् । यतः शिखिनः शिक्षामिव प्राप्य द्विषतां कबन्धा अपि नृत्तमादधुर्नन्तुः ॥ रथाङ्गैः स्फटिकारुणोपलप्रभाविभागातिथिभिनगाध्वसु । रथाः परेषामपि तत्र भेजिरे विनिद्रचन्द्रार्कमयारितामिव ॥ १७ ॥ हरादन्येषामपि रथा विनिद्रावुदितौ यो चन्द्राकौं तन्मयमरि चक्रं यस्य तद्भावमिव दधुः । यतो रथाहैश्चकैरूढाः । स्फटिकानि चारुणपलाः पद्मरागास्तेषां प्रभास्तासां विभागस्यातिथिभिः परिचितैः । स्फटिकचक्रत्वाचनत्वं पद्मरागचक्रत्वादकत्वमिति प्रभाणां विभागः ॥ अहो महो दैत्यजनाभिषेणने तदीश्वरस्यानुपमश्रि पप्रथे। रथाङ्गमूर्ती दिनकृन्निशाकरौ विसृत्वरे यत्प्रसरे ममजतुः ॥ १८ ॥ त्रिपुरयात्रायां हरस्य तेजोऽनुपमा साम्यरहिता श्रीर्यस्य तत्पप्रथे । विसरणशीले यत्प्रसरे तेजःस्फारे चन्द्राकौं ममौ ॥ धृता

·No text on this page.

·२९१
कापमाला।
काचित्प्रियमाणत् । ततो वापराच्छाबमानव्याकुलनेत्रा साभूत् । तदन्तरे कि
द्रकाले उपांशु शनैर्निगैत्य सङ्गामाय गतः । यतो कीररससैककरः । मसाबाच्या
दितनेत्रायां गन्तुं मम समय इति विचार्य गतः ॥
हठात्प्रयान्तं प्रियमझनेतरा विमुञ्चती दैन्यसखे विलोचने ।
सितासितापाङ्गतरङ्गितांशुभिर्जुगोप रक्तव नवेन वर्मणा ॥२९॥
प्रियगमनेन सदैन्ये नेने भर्तरि नेहवशाकिरन्ती काचिद्धठादच्छन्तं बलभं नवेन
कवचेनेव जुगोप ररक्ष । सितासिता अपाङ्गतरङ्गिता येऽशवस्वैः । यतो रका सानु
रागा। कटाक्षकान्तिव्याजादायसं कवचमिव पर्यधापयदित्यर्थः ॥
अशक्नुवन्त्यस्तरसेतराः प्रियान्विमोक्तुमिन्दीवरदीर्घदृष्टयः ।
प्रतुष्टुवुः साध्वसगद्गदैः पदैः कथाश्चिरायानुपयोगिनीरपि ॥ २७ ॥
वल्लभान्सहसा प्रतिमोक्तुमसमर्था अन्या भयवशेन श्लिष्टैः पदैः सङ्कामप्रस्तावानुचिताः
कथाः प्रारेभिरे। विलम्बनार्थमिति भावः ।।
परः प्रियायाः प्रतिमुक्तिलालनाकृते स्थितोऽग्रे मुहुरातचेतसः ।
सरूपमुत्खातकृपाणरश्मिभिर्दशोरुवापेव वियोगजं तमः ॥ २८ ॥
विरहभयाद्दीनचित्ताया वल्लभाया प्रतिमोचने लालनायाः करणार्थ पुरः स्थितः क.
श्चिदुत्खातस्य कोषानिष्कृष्टस्य रश्मिभिर्हेतुभिः सरूप रूपसहितं विरहजमन्धकारमिवो.
प्तवान् । अत्र खड्गप्रभास्तमस्त्वेन संभाविताः ॥
विलिप्यमानाननमोजसः कणैर्जयश्रियः संवननौषधैरिव ।
स्थिरानुरागवततत्पराः पराः स्वयं प्रियं वामदृशोऽनुवबजुः ॥ २९ ॥
जयलक्ष्म्या वशीकरणौषधैरिवौजसः कणैर्विलिप्यमानमुखं प्रिय दृढानुरागवते त.
स्पराः सक्ताः काश्चित्रियः खयं वल्लभमनुजग्मुः ।।
सितातपत्रैः शबलं विदिद्युते विकोषसैन्यासिविसृत्वरं महः ।
रथीभवन्त्यां भुवि शेषमूर्धभिः सहैव पातालतमः समुद्गतम् ॥३०॥
आकृष्टेभ्य. खरेभ्यो निर्गच्छस्तथा श्वेतातपत्रश्चित्रं तेजो दिद्युते । संभाव्यते-भुवि
रथरूपायां सत्यां शेषफणाभिः सहोत्थितं पातालान्धकारमिव ।
अनीकिनीवीरुधि गुच्छविभ्रमो भवस्य बभ्रे धवलोष्णवारणैः ।
अनेकनिस्त्रिंशगभस्तिसंस्तवादकाण्डविस्तारितषट्पदैरिव ॥३१॥
भवस्य संबन्धिनी अनीकिनी सेना सैव वीरुलता तस्यां सितच्छत्रैः खबकभावः
प्राप्तः । बहुखड्गप्रभासमादृतभ्रमरैरिव । गुच्छेषु हि भ्रमरैर्भाव्यम् ॥
प्रभोः पुरो दिव्यवचोऽधिदैवतव्रतप्रथामात्तवतः पिनाकिनः ।
गणैर्विवत्रे बहुधातुलक्षणप्रकर्ष एवानवधिक्रियात्मभिः ॥१९॥

·२१ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
२९७
दिव्यं वचः संस्कृतवाणी तत्राधिदैवतव्रतप्रथामधिष्ठातृत्वं गृहीतवतो भगवतोऽप्रै
गणैरतुलस्योत्साहप्रधानत्वादनन्यसदृशस्य सेवाक्षणस्य प्रकर्षो बहुधा बहुभिः प्रकारै-
विववे धृतः । अनवधिरियत्तारहिता क्रिया रणानुगुणो व्यापारो यस्य स आत्मा येषां
। अथ च गणैर्भूप्रभृतिभिर्बहूनां धातूनां यलक्षणं धर्मस्तत्प्रकर्षों विवियते । क्रिया
साध्यमानैकरूपा सा येषां तैः । दिव्यानां दिवि निवसतां वचसि दैवतभावं गृहीतवत
इति वा मुख्यार्थे व्याख्येयम् ॥
नवान्तकभृकुटिभङ्गिसङ्गिभिर्व्यलोकि सेना तरवारिडम्बरैः ।
विचेष्टितं पत्युरवेत्य बिभ्रती विभूषणं कालभुजंगमैरिव ॥ ३३ ॥
यमभूभासदारेकधारखड्गप्रपञ्चैहेतुभिः खामिनोऽभिप्राय थुद्धा कृष्णसभूषणमिव
कुर्वती सेना जनेन दृष्टा । अत्र तरवारीणा भुजंगमलेनोत्प्रेक्षणम् ॥
मृगाङ्कमौलेर्बजतो वसत्यधो रथाङ्गताभाजि पतङ्गमण्डले ।
प्रसृत्य
तद्रश्मिभिरुष्णवारणं प्रपञ्चितच्छायमुपर्युपर्यभूत् ॥ ३४ ॥
चक्ररूपेऽबिम्बेऽधोगते सति तत्प्रभाभिर्हरस्य च्छत्रमुपर्युपरि कृतच्छायमभूत् ।
वुधेऽौशुसहाच्छायाया उपरिवर्तित्वम् ॥
जगत्प्रभोः पाण्डुरमुष्णवारणं कचकिरीटादुपरि प्रतिष्ठया ।
अदर्शि बद्धेय॑तयोपगत्वरद्वितीयपूर्णेन्दुधिया शिखेन्दुना ॥ ३५ ॥
मुकुटादुपरिस्थित्या दीप्यमान तथा श्वेतं छत्र चन्द्रेणागच्छदपरचन्द्रभ्रान्त्या सम.
त्सरमदर्शि । 'किलेन्दुना' इति पाठः । 'शिखेन्दुना' इति पाठे द्वितीयपूर्णेन्दुशब्दस्या-
संगतिः स्यात् ॥
खरांशुचन्दौ समसप्तकस्थितौ रथेऽवधार्याधिकगर्वदुर्धरः ।
शरीभयन्मूर्तिमवेक्ष्य शामिणं विधुतुदोऽभूत्पुनरुद्भवद्भयः ॥ ३१ ॥
सूर्येन्दू रथचक्रतालक्षणतुल्यकार्यकरणात्परस्परं संमुखतया स्थितौ दृष्ट्वा राहुबहुगण
दुर्धरोऽभूत् । समसप्तकस्थितयोरेन्द्वोरुपरागसंभवात् । विष्णु बाणरूपं दृष्ट्वा राहुः
पुनरुद्भवद्भय यस्य सोऽभूत् । विष्णोरेव राहोर्भय युक्तम् । विशेषेण शररूपात् ॥
रथः पथा नाकसदां स्यदाकुलं प्रतिष्ठमानः स पिनाकधन्वनः ।
चकार चक्रत्वजुषोऽप्यहो मुहुनियोगशून्यं न पदं विवस्वतः ॥ ३७ ॥
स्यदेन वेगेनाकुल कृला आकाशेन प्रस्थान कुर्वन्स हरस्य रथश्चक्ररूपस्यापि सूर्यस्य
नियोगेनाधिकारेण रहितं पदमाकाश नाकरोत् । चक्ररूपस्याप्यर्कस्याकाशेनैव गमनात् ।।
अरिष्टमन्यत्किमतोऽपि मृग्यतां सुरद्विषां यद्गनामसङ्गिनि ।
रथे विभोरात्तस्थानरूपयोः सहोदयोऽभूत्तपनैणलक्ष्मणोः ॥ ३८ ॥

·२९८ काव्यमाला। . जनेन दैत्यानामन्यदमङ्गलं किमन्विष्यताम् । नमः सक्ते रथे सूर्येन्द्वोः सहोदयो यदभूत् ॥ तदा स्यदः स्यन्दनमिन्दुलक्ष्मणस्तथाध्यशेतानवधौ दिवः पथि यथा गणानां रणतारतम्यतो मनोऽपि पश्चाच्चरतामशिश्रियत् ॥ अनवधावियत्तारहिते आकाशे हररथो वेगं तथाश्रयत्, यथा गणानां चेतः पश्चादगमत् । मनसोऽप्याशु रथोऽगमदित्यर्थः ॥ रथाङ्गचन्द्रार्ककराग्रसंग्रहप्रसक्तशीतातपदैन्यहानये । गणाङ्गनानां हरपत्रपार्श्वयोः सपौनरुक्त्याः परिवृत्तयोऽभवन् ॥ चक्ररूपयोश्चन्द्रार्कयो रश्मीनां योगेन हेतुना प्रसक्ती यौ शीतातपौ तनिवारणाय हररथपार्श्वयोः परिवर्तनानि गणस्त्रीणां पुनःपुनरभवन् । एकत्र लग्ने सति गणस्त्रियोऽन्य पार्श्वमगमन् , शैत्यदैन्यात्ततोऽप्यौन्तिकमित्यर्थः । अकाण्डनैबिड्यनिपीडनस्फुटविलासमुक्तासररत्नरेणुभिः । मरुद्विकीर्णैः कटकैणचक्षुषां रजोऽसृजद्वयोमगतापि सा चमूः ॥ अकाण्डऽकाले नैबिज्येन संकटत्वेन स्फुटश्चूर्णीभवन्यो विलासमुक्तसरो तादाम तद्रजोभिर्हेतुभिराकाशस्थापि सेना रजोऽसृजत् ॥ सा सोमार्धशिरोमणेरगणितैः शाङ्गैः कृतालिङ्गना भङ्गि प्राप पताकिनी रिपुजनीवैधव्यवैक्लव्यभूः । आरूढेररिवीरलोककदनानन्ताभियोगान्तक- क्रीडावाहलुलायसंहतिहठाभिव्यक्तशङ्गश्रियम् ॥ ४२ ॥ अरिवीरलोकस्य कदनं मारण तत्रानन्ताभियोगेऽभ्युद्यतो योऽन्तको यमस्तस्य वाहभूता लुलायसंहतिर्महिषपतिस्तस्या हटेनाभिव्यकानां शृङ्गाणां श्रियमारूढः । षशृङ्गसमैरित्यर्थः । शाः कोदण्डैः कृतास्पदा हरस्य सेना शोभां प्रापत् । शत्रुवधूनां वैधव्येन भर्तृवधेन वैक्लव्यस्य भू स्थानम् ॥ द्राकर्तासि स्मयरसजुषामद्य शान्ति पुराणा- मेवं संधामनुसृतवतस्तर्जनीवान्तकस्य । तत्रैकैको गिरिशकटके पार्षदानां करेषु प्रासस्त्रासव्यसनगुरुतामाससाद द्विषत्सु ॥ ४३ ॥ तत्र हरसैन्ये गणानां हस्तेष्वेकैकः प्रास आयुधविशेषो रिपुत्रासव्यसने गुरुतामुप- देशकतां प्राप । भयदुःखे कृतवानित्यर्थः । अतः संभाव्यते-स्मयरसं दर्षे धारयता ·२१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २९९ - त्रिपुराणामद्य तूर्ण शान्ति निर्वाणं कर्तास्मीत्येवं संधां प्रतिज्ञा कुर्वतो यमस्य तर्जनी प्रदेशिन्यङ्गुली । तर्जनीति प्रकृतानुगुणमभिधानम् । प्रासान्दृष्टदैवारयो मुमहुरित्यर्थः ।। नासीरपार्षदभटेषु ततः प्रतोली लोलीकृतासिषु हठादधिरूढवत्सु । वामभुवः पुरपुरेष्वभवन्नकाण्डे ममा मियेव निजबाष्पजलहदेषु ॥४४॥ नासीरः सेनामुखं तत्र ये पार्षदभटा गणयोधास्तेषु हठाबलेन प्रतोली रथ्यामाधि- तवत्सु सत्सु भीत्येव त्रिपुरनगरेषु स्त्रियो निजाश्रुप्रवाहममा अभवन् ।एते वीरा अस्म. दीयभर्तृन्हनिष्यन्तीति पुरस्त्रियोऽरुदनित्यर्थ ॥ वीरैस्तस्य प्रकृतिचपलैविश्वजैत्रस्य शंभो- विसम्भासूत्रितनवनवोपप्लवेष्वन्तिकेषु । द्वारश्लिष्टाररपुटतया ताः पुराणां पुराणा पल्यो मीलदृश इव बभु तिमोहग्रहेण ॥ ४५ ॥ विश्वजैत्रस्य सर्वजेतु. शभोः संबन्धिभिवीरविंसम्भेण निर्भयमासूत्रिताः कृता नव- नवा उपप्लवा उपद्रवा येषु तेष्वन्तिकेषु निकटस्थानेषु सत्सु द्वारश्लिष्टानि पिहितान्य- ररपुटानि द्वाःपटानि यस्य तद्भावेन हेतुना नगर्यो भीतिमूर्छापातेन सकुचदृष्टय इव बभुः । विसम्भासूत्रितेति यतिभङ्गोऽनुप्रासानुरोधादगीकृत ॥ आक्रामत्सु भटेषु बालशशभृन्मौलेर्बलादन्तिकं त्रासोद्धान्तपिधीयमानविकटद्वारामपट्टखनैः । दूरोत्क्षिप्तभुजायमानतनुभिः सीमन्त्यमाना ध्वजै- रब्रह्मण्यमुदैरयन्निव पुरस्ता नाकसद्वैरिणाम् ॥ ४६ ॥ हरस्य योधेषु हठात्समीप जयत्सु सत्सु त्रासोद्धान्या भयचकितत्वेन पिधीयमानानि श्लिष्यमाणानि विकटानि यानि द्वाराप्रपद्यानि तेषां शब्देहेतुभिर्देवद्विषा नगर्योऽब्रह्मण्य. मुपद्रवनिवेदक शब्दमुदैरयन्नकुर्वन् । दूरमुरिक्षप्ता अत एव भुजायमाना भुजसमास्तनवो मूर्तयो येषा तैर्ध्वजैः सीमन्यमाना विभक्तीक्रियमाणाः । बलिनाक्रम्यमाणश्वोत्क्षिप्तभुज पूत्करोति ॥ विशति शशिकलाशिखस्य सैन्ये त्रिपुरपुरेषु भयैकदन्तुरेषु । ध्वजसिचयचयोऽपि वातधूतो रभसमिवाध्यवसत्पलायनाय ॥ ४७ ।। हरस्य कटके प्रविशति सति त्रिपुरनगरेषु भयैकव्याप्तेषु सत्सु ध्वजवस्त्रसमूहोऽपि ·२९८ काव्यमाला। जनेन दैत्यानामन्यदमङ्गलं किमन्विष्यताम् । नमः सक्ते रथे सूर्येन्द्वोः सहोदयो यदभूत् ॥ तदा स्यदः स्यन्दनमिन्दुलक्ष्मणस्तथाध्यशेतानवधौ दिवः पथि । यथा गणानां रणतारतम्यतो मनोऽपि पश्चाचरतामशिश्रियत् ॥ ३९ अनवधावियत्तारहिते आकाशे हररथो वेगं तथाश्रयत्, यथा गणानां चेतः पश्चादगमत् । मनसोऽप्याशु रथोऽगमदित्यर्थः ॥ रथागचन्द्रार्ककराग्रसंग्रहप्रसक्तशीतातपदैन्यहानये । गणाङ्गनानां हरपत्रपार्श्वयोः सपौनरुक्त्याः परिवृत्तयोऽभवन् ॥ ४० चक्ररूपयोश्चन्द्रार्कयो रश्मीना योगेन हेतुना प्रसक्ती यौ शीतातपौ ताभ्यां । तनिवारणाय हररथपार्श्वयोः परिवर्तनानि गणस्त्रीणां पुनःपुनरभवन् । एकत्र पार्थे । . लग्ने सति गणस्त्रियोऽन्य पार्श्वमगमन् , शैत्यदैन्यात्ततोऽप्यौन्तिकमित्यर्थः । अकाण्डनैबिब्यनिपीडनस्फुटविलासमुक्तासररत्नरेणुभिः । मरुद्विकीर्णैः कटकैणचक्षुषां रजोऽसृजद्वयोमगतापि सा चमूः ॥ ४१ अकाण्डऽकाले नैबिज्येन संकटत्वेन स्फुटंश्चूर्णीभवन्यो विलासमुक्तसरो तादाम तद्रजोभिहेंतुभिराकाशस्थापि सेना रजोऽमृजत् ॥ सा सोमार्धशिरोमणेरगणितैः शाङ्गैः कृतालिङ्गना भङ्गि प्राप पताकिनी रिपुजनीवैधव्यवैक्लव्यभूः । आरूढेररिवीरलोककदनानन्ताभियोगान्तक- क्रीडावाहलुलायसंहतिहठाभिव्यक्तशृङ्गश्रियम् ॥ ४२ ॥ अरिवीरलोकस्य कदनं मारणं तत्रानन्ताभियोगेऽभ्युद्यतो योऽन्तको यमस्तस्य क्रीडा वाहभूता लुलायसंहतिर्महिषपतिस्तस्या हठेनाभिव्यक्तानां शृङ्गाणां श्रियमारूडैः । महि षशृङ्गसमैरित्यर्थः । शाः कोदण्डैः कृतास्पदा हरस्य सेना शोभां प्रापत् । शत्रुवधूनां वैधव्येन भर्तृवधेन वैक्लव्यस्य भू स्थानम् ॥ द्राकर्तासि मयरसजुषामद्य शान्ति पुराणा- मेवं संधामनुसृतवतस्तर्जनीवान्तकस्य । तत्रैकैको गिरिशकटके पार्षदानां करेषु प्रासस्त्रासव्यसनगुरुतामाससाद द्विषत्सु ॥ ४ ॥ तत्र हरसैन्ये गणानां हस्तेष्वेकैकः प्रास आयुधविशेषो रिपुत्रासव्यसने गुरुतामुप- देशकतां प्राप । भयदुःखे कृतवानित्यर्थः । अतः संभाव्यते-मयरसं दर्प धारयता ·२९९ २१ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । त्रिपुराणामद्य तूणे शान्ति निर्वाणं कर्तास्मीत्येवं संधां प्रतिज्ञा कुर्वतो यमस्य तर्जनी प्रदेशिन्यङ्गुली । तर्जनीति प्रकृतानुगुणमभिधानम् । प्रासान्दृष्ट्वैवारयो मुमुहुरित्यर्थ. ॥ नासीरपार्षदभटेषु ततः प्रतोली लोलीकृतासिषु हठादधिरूढवत्सु । वामझुवः पुरपुरेष्वभवन्नकाण्डे ममा भियेव निजबाष्पजलहदेषु ॥ ४४ ॥ नासीरः सेनामुखं तत्र ये पार्षदभटा गणयोधास्तेषु हठावलेन प्रतोली रथ्यामाधि. तवत्सु सत्सु भीत्येव त्रिपुरनगरेषु त्रियो निजाश्रुप्रवाहममा अभवन् ।एते वीरा अस्स. दीयभर्तृन्हनिष्यन्तीति पुरस्त्रियोऽरुदनित्यर्थः ॥ वीरैस्तस्य प्रकृतिचपलैविश्वजैत्रस्य शंभो- वित्रम्भासूत्रितनवनवोपप्लवेष्वन्तिकेषु । द्वारश्लिष्टाररपुटतया ताः पुराणां पुराणां पल्यो मीलदृश इव बभु तिमोहग्रहेण ॥ ४५ ॥ विश्वजैत्रस्य सर्वजेतुः शभो. संबन्धिभिवीरैर्विलम्भेण निर्भयमासूत्रिताः कृता नव- नवा उपप्लवा उपद्रवा येषु तेष्वन्तिकेषु निकटस्थानेषु सत्सु द्वारश्लिष्टानि पिहितान्य- ररपुटानि द्वाःपट्टानि यस्य तद्भावेन हेतुना नगर्यो भीतिमूर्छापातेन संकुचदृष्टय इव बभुः । विसम्भासूत्रितेति यतिभङ्गोऽनुप्रासानुरोधादङ्गीकृतः ॥ आक्रामत्सु भटेषु बालशशभृन्मौलेबलादन्तिकं त्रासोद्धान्तपिधीयमानविकटद्वाराग्रपट्टखनैः । दूरोत्क्षिप्तभुजायमानतनुभिः सीमन्त्यमाना ध्वजै- रब्रह्मण्यमुदैरयन्निव पुरस्ता नाकसद्वैरिणाम् ॥ १६ ॥ हरस्य योधेषु हठात्समीप जयत्सु सत्सु त्रासोद्धान्त्या भयचकितत्वेन पिधीयमानानि शिष्यमाणानि विकटानि यानि द्वाराप्रपट्टानि तेषां शब्देहेतुभिर्देवद्विषां नगर्योऽब्रह्मण्य. मुपद्रवनिवेदक शब्दमुदैरयन्त्रकुर्वन् । दूरमुरिक्षप्ता अत एव भुजायमाना भुजसमास्तनवो मूर्तयो येषां तैर्वजैः सीमन्यमाना विभक्तीक्रियमाणाः । बलिनाक्रम्यमाणश्वोत्क्षिप्तभुज पूत्करोति ॥ विशति शशिकलाशिखस्य सैन्ये त्रिपुरपुरेषु भयैकदन्तुरेषु । ध्वजसिचयचयोऽपि वातधूतो रभसमिवाध्यवसत्पलायनाय ॥ ४७ ॥ हरस्य कटके प्रविशति सति त्रिपुरनगरेषु भयैकव्याप्तेषु सत्सु ध्वजवनसमूहोऽपि . -

·३००
काव्यमाना।
पलायनार्थमिव बरामाश्रयत् । यतो वातधूतो वायुकम्पितः।
सूचितम् । 'उपान्वध्याड्सः' इति सकर्मलम् ॥
शंभोः सेनापटहरणिताडम्बरः कम्पसंप-
संपर्कायाजनि स तुहिनप्रक्रियामाददानः ।
यस्मिन्नन्तर्विशति दितिजप्रेयसीनां न भूयः
कर्णे रूढिप्रणयमपुषशेखरेन्दीवराणि ॥ १८ ॥
हरस्य सेनायाः पटहरटितस्यानकध्वनेराडम्बरः कम्पसंपदः संपर्कायाजनि जातः
अत एव हिमसमकार्यकारित्वं गृह्णन् । यस्मिन्पटहशब्दप्रबन्धेऽन्तर्विशति
दैत्यस्त्रीणां कर्णे रूढलं भूषणकर्णोत्पलानि नागमन् । हेमन्ते चोत्पलानां प्ररोहाभावः
विशद्विरिशसैनिकप्रवरपाणिहेलावल-
त्कृपाणकिरणच्छटापिहितसंकुचन्मूर्तयः ।
पुरः सुरविरोधिनां रुरुधिरे चिरेणाननं
स्पृशन्त्य इव तत्क्षणं व्यतिकरेण कालस्य ताः ॥१९॥
विशन्तो ये हरसेनाचरास्तेषां पाणिषु वलन्तो वल्गन्तो ये कृपाणाः खङ्गा
किरणच्छटाभिः पिहिताश्छादिता संकुचन्ती मूर्तिर्यासां ता दैत्याना नगर्यस्तर
वृत्तान्तेन यमस्य मुखं विशन्य इवारोचन्त । कालस्येति प्रकृतानुगुणम् । खगांशुस
पर्को यममुखप्रवेशरूपत्वेनोत्प्रेक्षितः ॥
सासे श्रवणोत्पलं विजघटे कण्ठादथैकावली
श्रोत्राभ्यां मणिकलिकुण्डलयुगं विश्रश्य दूरं ययौ ।
इत्थं दानवसुभ्रुवां हरचमूनादश्रुतौ पप्रथे
त्रासेनैव भविष्यदक्षतबृहद्वैधव्ययोग्यः क्रमः ॥ १०॥
दैत्यस्त्रीणां कर्णोत्पलं त्रस्तम् । कण्ठादेकावली मुक्तासरो विजघटे च्युतः । रनकु.
ण्डलद्वय कर्णाभ्यां पतित्वा दूरमगमत् । एव हरसेनासिंहनादाकर्णने दानवस्त्रीणां भये
नैव भाव्यक्षत संपूर्ण यद्वैधव्यं तत्र योग्यः क्रमोऽवस्था पप्रथे संपन्नः । वैधव्ये हि
स्त्रियः कर्णोत्पलादि परिहरन्ति ।।
बाणीभूतसुरारिवैरिणि लसत्सारथ्यपथ्यस्थिति-
ब्रह्मण्यागतवत्युपोढसुदृढाटोपं पुरद्वेषिणि ।
आसन्ने तदनीकिनीपरिकरे सामरद्रोहिणां
क्षुभ्यत्सत्त्वमुदस्तदुःसहरजो रोहत्तमश्चाभवत् ॥ ११ ॥

·३०१
२२ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
बाणीभूतः शररूपः संपन्नः सुरारिवैरी नारायणो यस्य । तथा लसन्ती सारथ्यपध्या
सारथिभावपथानपेता स्थितिर्यस्य स ब्रह्मा यस्य । तस्मिन्हरे धृतस्थिराडम्बरमागत-
चति सति तस्य हरस्थानीकिनीपरिकरे सेनाडम्बर भासने सति, असुराणां स्थानं क्षु.
भ्यन्ति सत्त्वानि प्राणिनः सत्त्वं च गुणो यत्र, तथा उदस्खमुत्थितं रजः पांसुर्गुणश्च,
तथा रोहत्तमोऽन्धकारो गुणश्च यत्र तदभवत् । हरिब्रह्मसंबन्धात्सत्त्वाद्युतिसंगतिः ॥
उद्गच्छदच्छिदुरकच्छपकेतुवैरि-
दुर्वारसैन्यजरजःपरिरम्भणेन ।
गण्डस्थलीषु पुरविष्टपसुन्दरीणां
जज्ञेतरां विरहपाण्डिमपूर्वरङ्गः ॥ ५२ ॥
कच्छपो मीनः स ध्वजो यस्य स कामस्तस्य वैरी हरस्तस्य दुर्वारं यत्सैन्य तस्मा-
जातमुद्गच्छदुत्तिष्ठद्यद्रजस्तत्संनिपातेन पुरस्त्रीणा कपोलेषु विरहेण पाण्डुत्वस्य पूर्वरहो
जातः॥
इत्थं सैन्ये धरित्रीधरवरदुहितृप्राणनाथस्य तस्मि-
नासन्ने दानवानां पुरि परिचिततामाससाद प्रसादः ।
येनाकाण्डप्रकम्पाकुलिततनुलताः पौरपारिप्लवाक्ष्य-
स्वासेनेवोपभुक्ता ददुरधिकतरखेदरोमाञ्चचर्चाम् ॥ १३ ॥
गौरीपतेः कटके एव निकटं प्राप्ते सति प्रसादोऽभाव. (1) परिचय प्रापत् । येन
हेतुना त्रासेन भयेनेवोपभुक्ताः सर्वाङ्गव्याप्ता नायकव्यवहारसमारोपात्कम्पिताश्च क.
म्पव्याकुलदेहाः पौरस्त्रियोऽधिकयो स्वेदरोमाञ्चयोश्च! दधुरधारयन् । कृतोपभोगाश्च
त्रियः कम्परोमाञ्चयुक्ता भवन्तीति भद्रम् ।।
इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेत श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकवि-
राजराजानकश्रीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये
गणप्रस्थानवर्णन नामैकविंशः सर्गः ।
द्वाविशः सर्गः ।
तन्निशम्य पुरवैरिणो बलं सर्वतोऽप्यभिसरत्पुरः पुरीः ।
मन्दिरेषु सहसैव जज्ञिरे गाढरोषपरुषाः सुरद्विषः ॥ १ ॥
पुरवैरिणो हरस्य तद्बलं सर्वतोऽपि पुरीनंगरी: स्त्रीलिङ्गत्वान्नायिकाव्यवहारयोग्या
अभिसरगच्छदृष्ट्वा खगृहेष्वसुरा गाढकोपेन परुषा उल्वणा जाताः ॥
अप्रयुक्तवति चन्द्रशेखरे बाणममिमयमप्यनर्गलम् ।
पूर्वमेव दितिजा निजक्रुधा दह्यमानतनवोऽवतस्थिरे ॥२॥

·३०२
काव्यमाला ।
हरे आनेयं शरमक्षिपत्यपि सति प्रागेव दैत्या दह्यमानवपुषः क्रुधासन् ॥
पश्यतां स्मयरसेन दोर्युगं बिम्बिता झुकुटयोंऽसवम॑नि ।
स्वर्द्वहां हठगलग्रहोच्छुसत्कालपाशकरणिं प्रपेदिरे ॥ ३ ॥
दर्परसेन हेतुना भुजद्वयं वीक्षमाणानां खईहामसुराणामसेषु प्रतिबिम्बिता
हठेन कण्ठरोधार्थमुच्छसतां यमपाशसर्पाणां साम्यमापुः । उपमोपक्रमोत्क्षयम् ॥
जग्भमाणकटुकोपदारुणास्तेऽरुणारुणमुखत्विषोऽभवन् ।
कल्पितैर्हरशरामिभीतितो रक्तचन्दनविलेपनैरिव ॥ ४॥
ज़म्भमाणः कटुवुःसहो यः कोपस्तेन दारुणास्ते दैत्या अरुणवदरुणा
तेऽभवन् । अतः संभाव्यते-हरशराग्निभयात्कल्पितै रक्तचन्दनाङ्गरागैरिव ।
हि शीतवीर्यम् ॥
तैः कृतान्तकरपाशपन्नगस्फारितस्फुटफणागणात्मसु ।
शोणकान्तिकृतवहिवृष्टयो दृष्टयो मुमुचिरेऽसियष्टिषु ॥५॥
तैरसियष्टिषु दृष्टयो मुमुचिरे मुक्ताः । शोणकान्त्या कृता वहिवृष्टिर्याभिस्खाः
अग्निवहुःसहा इत्याशयः । कृतान्तस्य करे पाशपन्नगास्तैः स्फारितो योऽसौ
स आत्मा यासामिति प्रहर्तृभावत्वानुगुण्यादतिशयभीषणत्वं प्रतिपादितम् ॥
निर्गमोन्मुखरमाकुलीभवद्विष्टराम्बुरुहचुम्बिता इव ।
बिम्बितारुणविलोचनास्तदा तैरवाहिषत खड्गयष्टयः ॥ १ ॥
निर्मलत्वाद्विम्बितान्यरुणानि विलोचनानि यासु ताः खगयष्टयस्तैरसुरैरवाहिषत
अतः संभाव्यते-निर्गमे उन्मुखी या रमा तस्या आकुली
तेन चुम्बिता इव । लक्ष्म्या निर्गमोन्मुखत्वं भाविनाश्रयनाशेन भयात् ॥
भ्रूकुटीपरिणतेरुपागता निर्जिहानबहुशाखतामिव ।
वर्धमानहठरोषदुर्धरैस्तैः क्रुधा दुधुविरेऽसिवीरुधः ॥ ७ ॥
भ्रूभङ्गप्रतिबिम्बनानिर्जिहाना उत्पन्ना बहवः शाखा यस्य तद्भावमिवोपगतास्तैः
खगलताः कम्पिता. । वर्धमानेन हठरोषेण दुस्तरैः ।।
कस्यचित्करविघट्टनस्फुटत्कुट्टिमागविवरं वरक्रुधः ।
तत्क्षणग्रसनलालसान्तकव्यात्तवक्त्रकुहरायितं दधौ ॥ ८॥
वरक्रुधः कस्यचित्करविघटनेन स्फुटद्यत्कुहिमाणविवरं कर्तृ तत्क्षणं प्रसने लालसो
योऽन्तकस्तेन व्यात्तमुद्धाटितं वककुहरं तद्वदाचरितं दधौ ॥
कोऽपि कोपतरलाप्रपाणिना घट्टयन्नसकृदंसमण्डलम् ।
गन्तुमन्तकपुरं पुरः स्वयं निर्ममे पटहताडनामिव ॥९॥

·२२ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । कोपेन तरलश्चपलो योऽप्रपाणिस्तेन पुनः पुनः स्कन्धमण्डलं घयन्कोऽपि पटह- ताडनामानकध्वनिमिव खयमकरोत् । अन्तकपुरं यमनगरं गन्तुम् । अन्तकपुरगमन- समये पुरः पटहस्तायत इत्याचारः ।। नर्तयन्नरि करेण कश्चन व्रश्चनाय परिपन्थिनां बभौ । आत्मनो यमपथप्रवृत्तये सज्जयन्नवरथक्रियामिव ॥ १० ॥ परिन्थिना वैरिणां व्रश्चनाय च्छेदार्थमरि चक करेण नर्तयन्कश्चिद्वभौ । अत संभाव्यते-यमपथे प्रवृत्तिस्तदर्थमात्मनो नवरथक्रिया सजयन्सजीकुर्वनिव ॥ मृगतः करयुगं मिथोऽअतस्तद्भुवा विततधूमरेखया । प्रापि कस्यचन बन्धनोन्मुखप्रेतराद्प्रहितशृङ्खलालिपिः ॥ ११ ॥ क्रुधा मिथः करयुग्म मृद्गतो ममतः कस्यचित्तदुवा मथनजातया धूमरेखया बन्ध. नोन्मुखेन प्रेतराजा यमेन प्रहिता या शृङ्खला तमः प्रापि प्राप्त' । यमशृङ्खलावद्भय- करी धूमरेखासीदित्यर्थः ॥ कस्यचिद्वपुषि तत्क्षणस्फुटबूढपूर्वजरठवणस्रजः । सत्वरापमृतिसिद्धये बहुद्वारविभ्रममबिभ्रत श्रियः ॥ १२ ॥ कस्यापि शरीरे तत्क्षणं स्फुटन्त्यो रूढ पूर्वा जरठा [या] व्रणस्रजो बहुद्वाराणां [टक] सादृश्यमधारयन् । द्वारवद्रणानां विवृतत्वमभूदित्यर्थः । श्रियो लक्ष्म्याः सत्वरमपम- रणसिद्ध्यर्थमित्युत्प्रेक्षणम् । व्रणाना स्फुटितत्वं वीररसपूरितत्वेनाहाना विकासात् ॥ मण्डलायमुरुकोषकोटरात्केनचिद्रणरसेन कर्षता । कालसूत्रघटनेव सर्वतस्तन्मरीचिभिररच्यतात्मनः ॥ १३ ॥ उरोमहतः कोषकोटरात्परिवारान्मण्डलायं खड्ग कर्षता केनचित्खगांशुभिः करणे. रात्मनः कालसूत्रघटनेव यमसूत्रपात इव कृतः । खड्गरश्मयो यमवास्तुसूत्रत्वेन संभा- विता इत्यर्थः ॥ केचिदुच्छसितधर्ममार्जितैरङ्गरागधुसृणैरितस्ततः । उच्छलद्भिरचिराद्गलिष्यतां पूर्वरङ्गमसृजामिवासृजन् ॥ १४ ॥ स्वेदगलितैरङ्गरागैहेतुभिः पतिष्यता रुधिराणां पूर्वरङ्गमिव केचिदसजन ॥ कोऽपि पाणिधृतखडतेजसां निर्झरैः क्षणविनिडुताननः । सिंहिकासुतकबन्धशङ्कया भास्वतः कृतभयो व्यभाव्यत ॥ १५ ॥ पाणिना धृतो यः खगस्तत्तेजसा निर्झरैः प्रवाहैः क्षण छादितमुखः कोऽपि सिंहि- कासुतस्य राहोः कबन्धः शिरोरहितकायस्तत्सभावनया भाखतः सूर्यस्य कृतभयो व्यभाव्यत॥

·काव्यमाला। कोपपाटलिमसंविभक्तता नीयमान इव गण्डरेखवा । कस्यचिद्वदनतः श्रमाम्बुनो डम्बरः सधुसूणोद्मोऽगलत् ॥१९॥ कस्यापि मुखात्सकद्धमः स्वेदजलप्रबन्धोऽगलत् । अतः संभाव्यते-गण्डरेसवा कोपारुणत्वसंविभागं नीयमान इव । गण्डरेखया स्त्रीलिङ्गत्वानायिकास्थानीयया संकि. भक्तः । कृतोपभोग इति च लेशतोऽर्थः ।। ते ततो वपुषि लोहनिर्मितैर्मभिः प्रकृतिमेचका बभुः। नूतनाम्बुधररञ्जिताञ्जनक्ष्माधरभ्रमविधानबन्धवः ॥ १७ ॥ प्रकृया मेचकाः कृष्णास्ते लोहकर्बभुः । नूतनैः सजलैरम्बुधरैर्मेधै रबितो यो. अनाद्रिस्तद्रमकारिणः ॥ कल्पितश्विरमयोमयोऽप्यहो स्वर्द्वहां समरचेलसंचयः । कोपपाटलविलोचनत्विषा मस वध्यपटतामिवापठत् ॥ १८ ॥ खईहां दैत्यानां शस्त्रमयोऽपि कल्पितः समरचेलानां रणवस्त्राणां संचयः कोपपा. टला रोषारुणा या विलोचनविद नेत्रप्रभा तया हेतुभूतया वध्यपटताभावमिवापठद्वय जितवान् । रकपटावृतो वध्यो हन्यत इत्याचारः ॥ मृत्युवाहमहिषस्य शृङ्गयोर्वप्रकेलिघनकर्दमैरिव । लिप्यमानवपुषश्चकाशिरे ते तदायसतनुत्ररश्मिभिः ॥ १९ ॥ यमवाहमहिषस्य शृङ्गयोस्तटाघातपङ्खाहकङ्कटांशुभिर्लिप्यमानाहा इव ते वभुः ॥ नूतनाभ्ररुचयो निसर्गतः संगता निभृतलोहवर्मभिः। जज्ञिरेऽसिमहसा सुरद्विषां मूर्तयस्त्रिगुणितासितत्विषः ॥ २० ॥ निभृतैनिश्चलैर्लाहकङ्कटैः संगताः, तथा नवमेघश्यामा दैत्यानामाकृतयः, असिमहसा त्रिगुणकृष्णाभा जाताः ॥ निःसरत्सु दनुजेषु संयते संयतेद्धकवचेषु भूमिषु । भाविनी सुवसति स्वविष्टपे मन्यते स तनयो विवस्वतः ॥ २१ ॥ संयतानि बद्धानीद्धानि कवचानि यैस्तेषु सयते सङ्कामाय निःसरत्सु निर्गच्छत्सु यमः खभवने सुवसतिं वसदहुलजनत्वममन्यत ।। आतपत्रमुपरि प्रपेदिरे भेजिरे च चमराञ्चलानिलम् । यत्सुरारिपतयस्तदास्त तत्केवलं विकसदूष्मशान्तये ॥ २२ ॥ दैत्या यच्छन्न दधुः यश्च चमरवायु भेजुः, तत्केवलं तापशमनायैव, न तु विभूति. व्यमार्थम् । तस्या अचिरेण नाशात् ॥

·२१ सर्गः श्रीकण्ठचरितम् । उच्छ्रितैरुपरि नाकवैरिणां रलखण्डखचितैरचुम्ब्यत । कालमण्डलितपाशपन्नगश्रीरजस्रमसितोष्णवारणैः ॥ २३ ॥ देसानामुपयुवतैः कृष्णछत्रैः कालस्य मण्डलिता ये पाशसस्तच्छोभा दधे । रत्नखण्डखचितत्वेनाहिफणारत्लधर्मत्वमाक्षिप्तम् ॥ जज्ञिरे त्रिपुरदानवाः शिरोरत्नबिम्बितवलक्षचामरैः । शांभवाशुगहुताशसंस्तवात्प्रागिव प्रसितभास्सनोमयः ॥ २४ ॥ शिरोरलेषु प्रतिविम्बितैः शुभ्रचामरैहेतुभिदैत्या हरशरपातात्पूर्वमेव जातभस्मवीचय इव जाताः । जानावे लिटि कर्मणि रूपम् ॥ पद्मरागघटिकांशुशारिता छत्रपङ्किरसिता मुरद्विषाम् प्राप.मारकतसीधुकुन्तलप्रक्रियामहरधीशजन्मनः ॥ २५ ॥ पद्मरागघटिकाया अंशुभिः शारिता दैत्यानां कृष्णा च्छत्रपक्लिरहरधीशादिनपतेः सूर्याजन्मोत्पत्तिर्यस्य तस्य यमस्य मारकताः सीधुपूर्णा ये कुन्तलाश्चषकास्तत्प्रक्रिया. मधातू ॥ सान्द्रतूर्यनिनदा विपाण्डुरच्छत्रसंहतिमती पताकिनी। निर्जरप्रतिभुवां तदा बभावन्तकाट्टहसिताश्चितेव सा ॥ २१ ॥ कोणबाहुभिरुरःस्थलश्रियस्ताडयन्त्यलसमन्द्रदुन्दुभीन् । सा ध्वजिन्यतत तूर्यनिःस्वनक्रन्दितान्युपनमत्प्रभुक्षतिः ॥ २७ ॥ वक्षस्थलशोभान्पटहान्दुन्दुभिपटलवादनदण्डभुजैस्ताडयन्ती सा सेना तूर्यनि:- खना एव ऋन्दितानि व्यधात् । यत उपनमन्ती प्रभुक्षतिः खामिक्षतिर्यस्याः । ध्वजि. न्यत्र नायिकास्थानीया ॥ कर्णतालवलनान्यनारतं तद्गजा विदधिरे मदोद्धताः । व्यञ्जयन्त इव दन्तसंसरत्संनिधेश्चपलतां प्रभुश्रियः ॥ २८ ॥ दैत्यदन्तिनः कर्णतालकम्पाश्चक्रुः । अतः संभाव्यते-तद्दन्तेषु संसरनुल्लसन्सनि- धिर्यस्याः श्रियश्चापल ख्यापयन्त इव । पूर्व दन्तिना दन्तद्वारेण श्रीरधो गतासीदिती- ', तिहासः । तालो वायभाण्डविशेषः ॥ दन्तिनां श्रुतिपुटैरनेकशो नय॑मानतनुभिर्व्यतन्यत क्लाम्यतो द्रुततरागतिश्रमादन्तकस्य नवतालवृन्तता ॥ २९ ॥ मदवशात्कम्प्यमानैर्हस्तिनां कर्णपुटैर्यमस्य नवव्यजनभावो गृहीतः । यतः कार्यगौ- रवात्तूर्णमागमनेन जातखेदस्य ॥ १. आदर्शपुस्तके 'सान्द्रतूर्य-' इत्यादिश्लोकस्य टीका नास्ति.

·३०१
काव्यमाला।
वाजिभिनिकटविप्लवार्जितैः प्रेषितैर्गगनवम॑हेषितैः ।
द्रागदूरयमवाहसैरिभत्रासवैशसमिवाभ्यधीयत ॥ ३०॥
दर्पवशादाकाशवत्मविसष्टेहेषितैः करणैर्वाजिमिः कर्दभिररे यमबाहमहिषाबासस्तेन
वैशसमिवोकम् । अश्वानां महिषैः सह शाश्वतिकविरोधात्रासवेशसम् ॥
दीर्घकाञ्चनखलीनदीधितिप्रोतमाननमवाहि वाजिभिः ।
आन्तरस्य महसो निरेष्यतश्चुम्ब्यमानमिव वीचिडम्बरैः ॥ ११॥
वाजिभिराननं दीर्घाणा काश्चनखलीनानां कविकानां रश्मिभिः संबद्धमवाहि धृतम् ।
अतः संभाव्यते-आन्तरस्यान्तर्वतिनो महसस्तेजस्रो जीवरूपस्य वीचिस्फारैः स्पृश्य-
मानमिव । यतो निरेष्यतोऽभ्यन्तरान्निर्गमिष्यतः । वाजिनां मरणेनाश्रयाभावात् ॥
वक्रनिर्यदनलार्चिषां मिषादन्तकाय धृतहस्तदीपकाः ।
अग्रतः पिशुनिताशिवाः शिवा वाशितानि दिवसेऽपि तेनिरे ॥३२॥
दिनेऽपि शिवा रटितानि चक्रः । यतः सूचितामङ्गलाः । वाशन्तीनां शिवाना
मुखादमिज्वाला निर्गच्छतीति वस्तुगतिः । अतः संभाव्यते--मुखनिर्गच्छदग्निज्वालानां
व्याजाद्यमाय धृता हस्तदीपिका याभिस्ताः । रजोन्धकारे स्फुरति मार्गदर्शनात् ॥
पप्रथे यमवरूथिनीपृथुच्छत्रपतिभिरिव क्षतातपा ।
दूरविस्तृतपतत्रमेचकैः पेचकैः परिचिता नभःस्थली ॥ ३३ ॥
दूरं विस्तृतानि पतत्राणि पक्षास्तैर्मेचकैः कृष्णैः पेचकैरुलूकैर्हेतुभिर्नभःस्थली वारि-
तातपा संपन्ना । अतः संभाव्यते-यमवरूथिन्याः पृथुभिश्छत्रपतिभिरिव ॥
सा तदा त्रिदशलोकवैरिणां स्वैरिणां प्रचलिता पताकिनी ।
विन्ध्यहास्तिकवदास्त विस्तृतप्रस्फुरत्करटवाशिताञ्चिता ॥ ३४ ॥
स्वैरिणां खतन्त्राणां दैत्यानां सा सेना करटानां काकानां वाशित रटितं विस्तृतं स्फुरितं
तेन व्याप्तासीत् । विन्ध्यहस्तिसमूहवत् । तत्पक्षे स्फुरन्तः करटा गण्डा यासां ता
वाशिताः करिण्यस्ताभिरश्चिता । हास्तिकमिति 'अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् ॥
नर्तितोड्डुमरमृत्युदेवताकाश्चिमारकतकिङ्किणीलिपिम् ।
आश्रितैः परभृतामितस्ततो मण्डलैर्मुखरतान्वबध्यत ॥ ३५ ॥
नर्तिता उइमरा मृत्युदेवता तस्याः काचौ मारकतीनां मरकतमयीनां किङ्किणीनां
लिपि सादृश्य प्राप्तः कोकिलानां कुलैर्मुखरत्वमितस्ततो धृतम् । खाभाविकमुखरशब्द.
परिहारेण मुखरतानुबन्धनमशुभसूचकम् ॥
काकधूकमविमूकतां तथा गाढमापदधिदैत्यवाहिनि ।
येन नैव पिहिताम्बरोदरः सान्द्रतूर्यनिनदोऽपि पप्रथे ॥ ३१ ॥

·२२ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । दैत्यसेनायो काकधूकं कर्तृ अविमूकतां मौखर्च तथापत् , यथाकाशव्याप्यपि पटह- शब्दो न प्रथितः । काकधूकमिति 'येषां च विरोधः शाश्वतिक' इति रूपम् । अपि- मिनमः॥ व्योमपट्टकतले निरर्गलाः पतयो बलिभुजां विरेजिरे । उद्यदन्तकनिदेशशंसनं कल्पयन्त्य इव वर्णराजयः ॥ ३७ ॥ उद्यन्विजयाय कृतोद्योगो योऽन्तकस्तस्य निदेश इत्थ सेवा कार्या इत्याज्ञा तस्याः शसन प्रतिपादनं कल्पयन्त्योऽक्षरमाला इव बलिभुजां काकानां पतयो व्योमव पहक तस्य तले विरेजिरे रेजुः । आज्ञा च पहकतले लिखिता भवति । हेमचक्रसचिवासितोल्लसद्वारवाणघटनेन ते वभुः । आवहन्त इव दुष्प्रवृत्तये भूरिचण्डकरमण्डलं नमः ॥ ३८ ॥ हेममयानि चक्राणि वारवाणेषु शोभार्थ कियन्ते । तत्सचिवानामुल्लसतां वारवाणाना कबुकाना घटनेन ते दैत्या वभुः । अमङ्गलवार्तामूचनार्थ भूरयश्चण्डकरमण्डला: सूर्य- बिम्बा यस्य तन्नभः कुर्वन्त इव । संहारकाले बहूनामर्काणामुदयो युगपद्भवति ॥ आत्तमण्डलितचण्डकार्मुकाः कामुका दितिजवामचक्षुषाम् । करणानि रविजाङ्गनोपदाकल्पनाय बहुशोऽवहन्निव ॥ ३९ ॥ गृहीतमण्डलाकारधनुषो दैत्यस्त्रीणां कामुका दैत्या यमस्त्रीणा कोशलिका कल्पयिनु कङ्कणानि दधु रिव । धनुषामाकर्षणेन मण्डलाकारत्वात्कणत्वसंभावनम् ॥ श्यामचर्मफलकाजिनीदलव्याकुलोद्यदसिशेवलच्छटा । सा दधौ शमनकेलिदीर्घिकादीर्घतामसुरलोकवाहिनी ॥ ४० ॥ श्यामाश्चर्मफलका उद्यमनपट्टा एवाजिनीदलानि तैर्व्याकुला असय एव शेवलच्छटा यस्याः सा दैत्याना वाहिनी सेनेव नदी शमनस्य यमस्य केलिदीर्घिका लीलापुष्करिणी तद्वदीर्घतां दधी॥ ते कुकर्मनिधयो जगाहिरे स्वैर्वपुर्भिरसिपत्रयोगिताम् । संमुखं तदपि निर्जरद्विषश्चक्रिरे चिरमरौरवग्रहम् ॥ ४१ ॥ ते दैत्याः खै. शरीरैरसिपत्रस्य खड्गस्य नरकविशेषस्य च संग्रहं चक्रुः ।" पङ्कटङ्कशितिककटाकितैर्वमभिर्विवृतवैकृतोर्मयः । तेऽथ जग्मुरधिखड्गमण्डलीवारिधारमवगाहनेप्सवः ॥ ४२ ॥ अथ ते जग्मु । रणभूमिमित्यस्य सकर्मणो व्यभिचाराभावान्न ग्रहणम् । खड्गमण्ड- लीवारिधार खड्गधारानैमल्य तत्संमुख नातुकामाः। अतिशयोक्त्या कवयो जलशब्देन खड्गधारानर्मल्यव्यवहारिणः । यतः पङ्कटडाः कर्दमाकाराः शितयो नीला ये कइटास्तैर- . ॥

·काव्यमाला। वितैर्वमंभिर्देहैतुभिर्विवृताः प्रकाशिता वैकृतोर्मयो विकृत्युलासा यैः । सपहस च मानमुचितम् ।। गाढपाटलविलोचनाञ्चिता सा चमूररुचदप्रयायिनी । बिभ्रती तुलितलोहया त्विषा कोपपावकहसन्तिकालिपिम् ॥१२॥ रोषवशागाढपाटलैर्विलोचनैः सा चमूररुचहिदीपे । अतः संभाव्यते-विम्बित- शस्त्रया भासा हेतुभूतया कोपामेरङ्गारशकटिकासाम्यं दधती । सा हि लोहमयी सच्छिया च भवति । लिपिः सादृश्यम् । पृष्ठनिष्ठबहुतूणपतयस्तेऽरयो मखलिहां चकाशिरे। प्रस्थितौ यमपुरे पुरः पुरामुद्गता दुरितभारिका इव ॥ ४४ ॥ पृष्ठे निष्ठा यासां ता बहवस्तूणपतयो निषङ्गमाला येषां ते दैत्या दिदीपिरे । अतः संभाव्यते-पुरां यमपुरे विषये प्रस्थिती पुरः पूर्व निर्गताः पापभारिका इव ॥ चित्ररत्नवलयांशुशारितैः कार्मुकैर्ददृशिरेऽमरद्रुहः । भीतितो दितिजभावनिहवं कर्तुमातविविधायुधा इव ॥ ४५ ॥ मारणभीत्या दैत्यभावच्छादनं कर्तुं गृहीतनानाविधायुधा इव दैत्या जनेन दृष्टाः । कैः करणैः । मणिकङ्कणकिरणैश्चित्रितैश्चापैः ॥ ते परस्परविमर्दनिर्दयत्रुध्यदङ्गदमणीरितैः कणैः । सैन्यरेणुजलदच्छटोदये ज्योतिरिङ्गणगणानदीडशन् ॥ ४५ ॥ रणरसेनाहपूर्विकयान्योन्यं यो विमर्दस्तेन निर्दयं त्रुव्यद्भयो बाहुभूषणमणिभ्य ईरि- तैनिःसृतैः कणैर्हेतुभिस्ते दैत्या ज्योतिरिङ्गणगणान्खद्योतानिवादर्शयन् । कदा । सैन्यरेणु. मेघमालोदये । प्रावृष्येव हि खद्योतेर्भाव्यम् । अदीदृशनिति 'उरत्' इत्यकारः ॥ उपनतवति मृत्युनोपरोधे कटकरजोजवजन्यमानबाष्पैः । प्रतिपदमविदूरवंशनाशैः स्वयमिव तैरवशं भयादरोदि ॥ १७ ॥ सैन्यरजसा जवेन जन्यमानमुत्पाद्यमान बाष्पमस्र येषां तैः । खयमप्रेरितैरिव तैर- रोदि । जनितेऽजनितत्वमुत्प्रेक्ष्यते । अत्र हेतुः-यमेन का उपरोधे प्राप्तवति सति। प्रतिस्थानमविदूरेऽचिरेण वंशनाशो येषां तैः ।। ते गाढगाढघटमानपटुप्रकोप- रज्यद्विलोचनरुचो दिविषद्विपक्षाः । हृष्यत्कृतान्तपुरनिर्भरकीर्यमाण- सिन्दूररेणुसचिवा इव चक्रुराशाः ॥ ४ ॥ . ।

·२२ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । गाढगाढं भृशं घटमानेन रोषेण रज्यन्ती रक्ता संपद्यमाना नेत्रकान्तिर्यपां ते मुर. द्विषो दिशो भाविसंहारोत्सववशाध्यद्यत्कृतान्तपुरं तेन निर्भर कीर्यमाणेन सिन्दूररजसा सहिता इव व्यधुः । हर्षे सिन्दूरप्रक्षेप आचारः ॥ चञ्चच्चमूभररजोहठलिप्यमान- धुर्याक्षकूबरयुगा युगपत्तदानीम् । ते स्यन्दनीकृतधरं गिरिशं विजेतुं दैत्या रथं खमिव पार्थिवतामनेषुः ॥ ४९ ॥ स्फुरत्कटकरेणुना हठेन लिप्यमाना धुर्या वाजिनः, अक्षा नाभिकाष्टम् , कूबरो युग- धरः, युगं च येषां ते दैत्या निजरथ पृथिवीमयतामिवानपुः । अत्र हेतुः-रथीकृतभूमि गिरिशं जेतुम् ॥ निर्गच्छतो निजपुरादितिजनजस्य काकावली ककुभमभ्यचिनोदुदीचीम् । तस्य प्रवेशविधये खदिशो यमेन प्रोत्सारिता विवृतमार्गमयोर्गलेव ॥ ५० ॥ निजपुरात्प्रस्थानसजस्य दैत्यकुलस्य वामां दिश काकपतिद्वाशितैरव्यथयत् । तस्य दैत्यकुलस्य विस्तीणेमार्ग कृत्वा दक्षिणदिशि प्रवेशार्थ यमेन वारिता शस्त्रार्गलेव ।। चक्रन्द दुन्दुभिरवैरवशं रुरोद विस्तारिभिः करटिनां करसीकरौधैः । तेषां चमूरभिनवोपनतक्षयाना दुःखोचितं किमिव नासकृदाचचार ॥५१॥ अपूर्वोपनतमरणाना तेषा सेना शोकयोग्य किमिव न चकार । सा पटहशब्दः क्र. न्दितवती । हस्तिना करजलकणै रोदितवती । अमहलपरम्परादर्शनात् । स्वकृत मा. लावहमप्यमहलावहमेव सभावितमित्यर्थः ॥ किंचिनिमीलदलसालसनेत्रतन्द्रा गद्विपुश्च शिथिलाकुलमावहन्तः । मध्येऽरिशस्वशयनीयमदूरदीर्घ- निद्रारसत्वमिव ते बहुशः शशंसुः ॥ १२ ॥ गानिमीलनेत्रत्वाच्छरीरं शिथिल चात एव वहन्तो दैत्या रिपुशस्त्रशय्यायां विष. यभूताया दीर्घनिद्राया रसो यस्य तद्भावमिव सूचितवन्तः । गर्वनिद्रयोधर्ममाम्यादुत्प्रे- क्षोत्थानम् । निद्रावसरे च नेत्रसंकोचशैथिल्यादयो भवन्ति ।

·३१० काव्यमाला। हन्मश्चेत्समरेमरब्रजमथो हन्यामहे तेन वा द्यामासाद्य पदं रतेरुभयथाप्येतद्वधूरामुमः । ध्यायं ध्यायमिति प्रकामविकसच्छृङ्गारवीरोमयः केचित्तत्र सुरारयो बहुरयोत्साहोदयं निर्ययुः ॥ १३ ॥ मारणमरणयोरन्यतरदवश्य भावि भटानामिति निश्चयः । अतो रणे वयं देवसमूह चेन्मारयामस्तदा जीवन्त एव वर्ग प्राप्य रतिस्थानमप्सरसः प्राप्नुमः । अथ तेन देव- समूहेन वय मार्यामहे तदाप्यप्सरस एव वयं प्राप्नुम इति च स्मृत्वा विकसन्तः शशा- ररसोर्मयो येषां ते केचिदैत्याः शीघ्र गृहानिर्जग्मुः ॥ उद्यद्भिविषसीकरैर्वृतमुखास्तद्वाहिनीदन्तिना- माक्रान्तेऽम्बरवर्त्मनि प्रकटितावर्ताः करा रेजिरे । दैत्याकर्षणकेलिसंभ्रमरुषां मृत्योर्भटानामिव व्यक्ताः पाशमहोरगास्तत इतो व्यावलिगतुं प्रस्तुताः ॥ १४ ॥ विष जल च। तत्कणैर्वृतमुखाः, तथा व्यक्तावर्ताः, तत्सेनाहस्तिनां हस्ताः शुशुभिरे । अतः संभाव्यते-दैत्याकर्षिणा पाशसा इव । तेऽपि सविषाः सावर्ताश्च भवन्ति ॥ योद्धं सार्धमधिज्यकार्मुकगणग्रामाण्यनीकैहठा- तान्निर्गन्तुमुदञ्चितोद्यमरसान्नाकेसदां वैरिणः । संभाव्यापुनरागमं परिणतौत्सुक्याजवोद्गत्वरैः खाः पुर्यः परिरेभिरे मणिदृषद्भित्तिप्रभाबाहुभिः ॥ १४ ॥ कटकैः सार्व युद्धाय निर्गन्तु सरसानसुरानिजनगर्यो रत्नभित्तिप्रभाभुजैः करणैरा- लिलिगिरे । यतोऽपुनरागम मला सोत्कण्ठाः ।। निर्गच्छत्सु प्रियेषु प्रधनविधिधिया दानवेन्दीवराक्ष्य- स्त्रासखेदापनीतैः कुचमुकुलतटास्कन्दिबाहीकपकैः । उत्तंसैः स्रंसमानैरथ पृथुविकसद्वेपथूद्वेगयोगा- दूहुः प्रागेव गात्रं दधदिव नियतादूरवैधव्यचिह्नम् ॥ १६ ॥ विधवत्वलक्षण दधदिव शरीर दानव स्त्रियो भर्तृवधापूर्वमेव दधुः । रणचिकीर्षया वल्लभेषु निष्कामत्सु भय जातस्वेदगलितैः स्तनकुङ्कुमैस्तथा कम्पवशात्पतितैर्भूषणैश्च हेतुभिः ॥ दर्श दर्श सुराणां कटकमभिविशत्ताः पुरीमुक्तशर्क सातकान्तःपुरस्त्रीजनजनितघनाक्रन्दवाचालशालाः । :

·२३ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । गीर्वाणद्वेषिणस्ते हठकठिननवक्रोधदष्टौष्ठरक्तै- रापीतपूर्व नियतमुदवमन्वैरिवीरप्रतापम् ॥ १७ ॥ निःशङ्क ता नगरीः प्रविशमान देवसैन्य दृष्ट्वा दृष्ट्वा सदुःखाभिः पुरस्त्रीभिः कृतेन क्रुष्टेन सशब्दगृहास्ते दैत्या रोषदष्टौष्ठारुणैर्मुखैहेतुमिनून पीतपूर्व शत्रुप्रतापमुदगिरन् । वमन च सशब्द भवति ॥ अन्योन्यं ते ध्वजिन्यावथ सुरदनुजाधिष्ठिते सौष्ठवेन श्लिष्यन्त्यौ फेनपिण्डोपमविधृतसितच्छत्रपालीकराले । खीचक्राते प्रसर्पत्पटुपटहरवारभ्यमाणोमिघोष- स्फारेणानल्पकल्पात्ययसमयमिलत्सागरद्वन्द्वलीलाम् ॥ १८ ॥ फेनपिण्डसदृशश्वेतच्छत्रपतिसहिते तथा बलेन मिलन्त्यौ ते सेने भेरीशङ्खशब्दभरेण हेतुना कल्पान्तकालमिलत्सागरद्वयशोभा जगृहतुरिति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकविराज. राजानकश्रीमङ्खकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये दैत्यपुरीक्षोभवर्णन नाम द्वाविशः सर्गः । त्रयोविंशः सर्गः । समघटत पताकिनीयुगं तदथ मिथः प्रथमानयत्सरैः । धुसदसुरभटैर्मदोत्कटैः प्रकटितदुर्धरसंगरक्रियम् ॥ १॥ मदोत्कटै सुरासुरभटैरन्योन्य प्रकटिता दुर्धरा संगरक्रिया करणं यत्र एवं कृखा तत्सेनाद्वयं समगस्त ॥ मणिसखयमपाशपन्नगस्फुटफणविभ्रमसख्यचञ्चवः । परिणमदहिमांशुमण्डला विबभुरकोषकृपाणयष्टयः ॥ २ ॥ परिणमत्प्रतिबिम्बसंक्रान्तमहिमाशोरादित्यस्य मण्डल यासु ता विकोषाः कोषाकृष्टाः खड्गलता विवभुः । अत उत्प्रेक्षते-मणिसखा मणिसहिता यमपाशसर्पफणा इति वि- भ्रमो विशिष्टो भ्रमस्तत्सख्येन ख्याताः । अथवा फणाविलाससादृश्येन ख्याता. । 'का. लपन्नग' इति वा पाठः । कालाः कृष्णाः ॥ अशुभपिशुननिःसरद्धनश्रमजलसिक्तशराः सुरद्रुहः । हरमनलशरं जिगीषवो दधुरिव कल्पितवारुणेषुताम् ॥ ३॥ वीरैर्विजितश्रमैर्भवितव्यमित्यशुभस्यामङ्गलस्य पिशुन सूचक निःसरद्धन यच्छ्रमजल तेन सिक्ताः शरा येषां ते दैत्याः कल्पितो वारुणो वरुणमन्त्रसंस्कृत इषुः शरो यैस्त- ·३१२ काव्यमाला। द्भावमिव दधुः । वरुणस्य जलदैवतत्वाजलशरतामिव दधुरित्यर्थः । किं कर्तुम् । भनिसरे हरं जेतुम् । जलं अमेर्विपक्षः ॥ शिखिमयवपुयोऽप्रभाविनो विधृतभया विशिखात्पिनाकिनः । दिविषदसिसखे श्रियः पुरामचरममेव ममज्जुरम्भसि ॥ ४ ॥ भविष्यतोऽमिरूपाद्वरस्य शरागीता इव त्रिपुरलपम्यः सुरखाधारावर्तिनि जले पू. र्वमेव ममज्जुः । भीतानां जले मजन युक्तम् । विशेषतो वहेः ।। अमरकटककिंकरा मुखश्वसनविपूरिततूर्यचर्यया । अथ दधुरभिसृत्य मृत्यवे पुरबलभोजनकाहलामिव ॥ ५ ॥ अमरसेनादासा निःश्वासपूरिततूर्यचरित्रेण यमायैत्य पूरकटकभक्षणे काहला भोज- नाहानार्थस्तूर्यशब्दस्तामिव दधुः ॥ उपगतवति शंकरे ततो भुवनगुरावुभयोरनीकयोः । धनुरनमदवाप मुक्ततामथ तु बताविनतोऽपि सायकः ॥६॥ भुवनेषु मध्ये गुरौ हरे समीपप्राप्ते सति देवासुरकटकयोधनुराकर्षणादनमत् । अन- तस्तु शरो मोक्ष प्राप । महतो दृष्ट्वा सर्वो नमति । भयसंभ्रमादनमस्तु महता प्रसादा. न्मुक्ति लभते । गुरावाचार्ये च समीपप्राप्ते लोको नमति । आचार्यशक्तिपातात्कश्चिद. नमन्नपि मोक्षं लभेत ॥ सुरशरनिकरोऽम्बरेऽरुचजवचटुलोभयपक्षति भ्रमन् । उपनमदसुरासपारणामद इव दर्शितनृत्तविभ्रमः ॥७॥ जवेन चटुले उभे पक्षती यत्र एवं कृत्वाम्बरे भ्रमनमरशरवातोऽरुचत् । अत उत्प्रे. क्ष्यते-उपनमदसुररक्तपारणया मदो यस्य अत एव दर्शितनृत्यविलास इव । मत्तश्च नृत्यति । पक्षती बाहुस्थानीये । 'मुद' इति वा पाठः । हेतौ पश्चमी । 'पक्षतिक्रमम्' इति वा पाठः ॥ समरतरुरनङ्कुशाङ्कुरः पुलकितमूर्तिरशेषदिक्ततिः । चिरमजनि शरैरितस्ततः प्रविस्मरैरमरेन्द्रवर्त्मनि ॥ ८॥ दिवि प्रसरणशीलैः शरैरनङ्कुशा निर्निरोधा अङ्कुरा यस्य स रणनुमो जातः । सर्वदि. क्पटी रोमाञ्चितमूर्तिर्जाता । दिशा स्त्रीलिङ्गत्वात्स्त्रीत्वे रोमाञ्चितत्वोक्तिर्युक्ता ॥ अपि कटकयुगे धनुष्मतामघटि परस्परमीरितैः शरैः । उरसि विवृतवीप्समप्सरःकुचमुकुलप्रणयाग्रदूतता ॥९॥ अन्योन्य प्रेरितैः शरैः सेनाद्वयवर्तिनां धानुष्काणां वक्षसि विवृता वीप्सा पौनः- पुन्य यत्र एव कृवाप्सरसः स्तनकुड्डलानां प्रणये परिचयेऽप्रदूतता पुरोदूत्यमघटि संपा. :

·२३ सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । ३१३ दिता। हृदि शरप्रवेशेन मरणाद्भुवमप्सरसःप्राप्तिः। सैन्ययोर्मध्ये कोऽपि नापलायतेत्यर्थ.॥ मुखमकृत तथा परो रिपोर्विपुलविसारितमार्गणार्गलम् । श्वसितमरुदवाप नो यथा पुनरपि तत्र किल प्रवेशनम् ॥ १०॥ परो वैरी रिपोर्मुखं विपुला विसारिता मार्गण एवार्गला यस्य तत्तथाकरोद्यथा श्वसि- तमरुत्प्राणवायुस्तत्र पुनः प्रवेशनं नावाप । मरण प्रापेत्यर्थः । पृथोरर्गलाया दाने च वायोरपि प्रवेशाभावः । शरपटलविघट्टनोच्छलदहनशिखाकपटेन शस्त्रिणाम् । द्विषदसुविधसाय ककटा अपि विकसदसना इवाबभुः ॥ ११ ॥ शरभरेण विघटनयोल्लसन्तीनामनिज्वालानां व्याजेन शस्त्रिणां कवचा अपि द्विषत्प्रा- गभक्षणार्थ [अपि] लोलमानजिह्वा इवावभुः । प्रवसदसुरथापरो रयादुरसि निमममुखे शिलीमुखे । अजनि किल मुहूर्तविग्नितत्रिदशवधूनिबिडावगूहनः ॥ १२ ॥ वेगाच्छरे वक्षसि प्रविष्टाने सति प्रवसन्तो निर्यान्तोऽसवः प्राणा यस्य सोऽपि परो मुहूर्त विनित जातविघ्न त्रिदशवध्वा निविड कृवावगूहनमालिङ्गनं यस्य तथाजनि संगन । वक्षसः शरान्तरितत्वारक्षणमालिङ्गनविघ्नः ॥ चतुरमसुरसायको मुखे गजवदनस्य कृतावरोहणः । पुनरपररदाङ्कुरोद्गमभ्रममपुषन्मुहुरीशचक्षुषाम् ॥ १३ ॥ चतुरे कौशलवशादलक्षितं कृत्वा गणपतेर्मुखे शत्रुणा कृतमधिरोहण प्रवेशनं यस्य सोऽसुरबाण ईशस्य दृष्टीना भूयो द्वितीयस्य दशनाङ्करस्योत्पत्तिभ्रान्तिमकरोत् । ईशस्ये- श्वरस्यापि बहूनामपि दृष्टीनामितीशचक्षुषामित्यस्य प्रहणम् ।। क्षणमसुरचमूमतङ्गजा द्विरदमुखस्य मदं विहिरे। वहनहरिमवेक्ष्य तस्य तु त्रुटितधृति त्वरितं विदुद्रुवुः ॥ १४ ॥ दैत्यदन्तिनो दन्तिवदनस्य मदं क्षण सोडवन्तः । मुखमात्रसाम्येन तत्पराक्रममा- म्यसभावनयेति भावः । अथ तस्य गणपतेर्वाहसिंह दृष्ट्वा ते पलायिताः । सिंहस्य गजा- न्तकलात् ॥ उपनतसमरोत्सवग्रहादिव दधतः पटुचीनपिष्टताम् । विधृतनिबिडताण्डवः करे परशुरशोभत विघ्नविद्विषः ॥ १५॥ उपनतः प्राप्तो यः सभामोत्सवस्तबहाद्धेतोरिव पटु बहुलं चीनपिष्टं सिन्दूरो यस्य तद्भाव दधतो गणपतेः करे परशुरायुधविशेषो विधृत निबिड ताण्डवं नानाविधं स्फुरणं येन सोऽशोभत । उत्सवे सिन्दूरस्ताण्डव चोचितम् ।।

·काव्यमाला। विशिखकुसुमवृष्टिभिः पुरः करिवदनोऽश्चितचर्चमर्चताम् । मिहिरसुतपुरप्रवेशने व्यतनुत विनहति धनुष्मताम् ॥ १६ ॥ विशिखाः शरा एव कुसुमवृष्टयस्ताभिरर्चतां पूजतां धानुष्काणां मिहिरसुतपुरप्रवे. शने यमनगरप्रवेशे विघ्नाना हति हननं गणपतिरकरोत् । निर्विलम्ब शत्रूनवधीवित्यर्थः। द्विरदनवदने जिगीषया विषमतमात्तबृहन्मदोद्माः । उपरि करटसंकटानना दितिजभटाः सहसैव जज्ञिरे ॥ १७ ॥ गणपतौ जिगीषया दैत्यभटा विषमतमोऽनन्यसामान्य आत्तो गृहीतो मदोद्रमो दो- त्पत्तिर्यै । अतोऽमङ्गलसूचनार्थमुपरि करटैः काकैः संकटमुखा जाताः। महद्भिः सह वि. रोधेऽन्येषामवश्यपराभवनीयत्वात् । अथवा जिगीषयेति प्रतीयमानहेतूत्प्रेक्षा । गणपतेहि मदो दानम् । करटो गजगण्ड । गणपतिं प्रति प्रतिपक्षतया तद्रूपाभावापत्त्यध्यवसायः॥ हठकठिनविटङ्ककीकसस्खलितनिशातविपक्षसायकम् । कवचपरिचयानपेक्षतामभजत भृङ्गिरिटेरहो वपुः ॥ १८ ॥ भृङ्गिरिटेगणविशेषस्य वपुर्देहः कवचप्रहणानपेक्षतामपेक्षारहितत्वमभजत । यतो हठेनातिमात्र कठिनानि विटवान्युन्नतानि कीकसाण्यस्थीनि तेभ्यः स्खलिता निशिता- स्तीक्ष्णा अपि शत्रुशरा यत्र तत् । कीकसैरेव कङ्कटकृत्यस्य शरनिवारणस्य संपाद- नात् । देव्यवगणनाद्धि भृङ्गिरिटिरस्थिमात्रशरीरः ॥ प्रतिकटकभटान्विशङ्कटप्रविसरदायुधमुक्तियुक्तिभिः । चतुरमुपनयन्कबन्धतामतनुत तण्डुरखण्डताण्डवम् ॥ १९ ॥ विशङ्कटानि विशृङ्खलानि प्रविसरन्ति स्फुरन्ति यान्यायुधानि तन्मुक्तौ युक्तिभिः शत्रुसेनाभटान्कबन्धतामपशिरस्त्वं नयस्तण्डुर्गणविशेषोऽखण्डमविकल ताण्डव विस्ता- रितवान् ॥ चलकरयुगलकमाहतद्विपकरटद्वितयेन नन्दिना । किमु मुरजमवाद्यताग्रतः शशिशिरसो रणरङ्गनर्तने ॥२०॥ हर्षवशात्करतलद्वयेन कमेणाहत द्विपसबन्धि करटद्वितयं गण्डद्वय येन तेन नन्दिना हरस्य रणरङ्गे यन्नर्तनं नानाक्रियाकरण तत्र मुरज किं वादितम् । नर्तने हि मुरजवा- दनमुचितम् ॥ चतुरतरतया निरस्य तानरिविशिखानखिलानितस्ततः । प्रकटिततनुरमिभूरभूच्छरवणतः पुनरुद्भवन्निव ॥ २१ ॥ इतस्ततः शत्रुशराश्चातुर्येण निवार्य प्रकटितमूर्तिः कुमारः शरवणात्पुनरुद्भवनिवासीत्। शरजन्मा हि कुमारः ॥

·२३ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
पतितमधिकबन्धमुच्छलच्छकलितदन्तितनूदतं शिरः ।
अधिदितिजबलं प्रनर्तनैरपरगणाधिपसंशयं दधौ ॥२२॥
पतितं ततो दैत्यसेनायामधिकबन्धं कबन्धोपरि उत्फलत्सत् कृत्तहस्तिशरीरोस्थित
शिरो द्वितीयगजमुखभ्रान्तिमधात् ॥
श्रवणपुटविवर्तनानिलक्रममुखरश्रुतिकम्बुचुम्बितः ।
द्विरदनवदनस्य पप्रथे खयमसकृजयशङ्कवादनम् ॥ २३ ॥
श्रवणपुटयोर्विवर्तनं धूनन तेनानिलस्तेन करणेन क्रमेण मुखराश्च ये श्रुतिशङ्खास्त-
चुम्बिन. शङ्खधारिणो गजमुखस्य बहुश. वय जयशतवादन सिद्धम् । जये सति शतो
वाद्यत इत्याचारः ॥
प्रतिमिततनुरमिजन्मनो व्यरुचदसौ तडिदुज्ज्वलासृजि ।
नवमुदिरधिया ससंभ्रमं कृतपरिरम्भ इवाङ्कबहिणः ॥ २४ ॥
तडिद्वदुज्ज्वल सशोभमसृग्यस्य तस्मिन्नसौ खड्ने प्रतिविम्वितोऽङ्कबर्हिणो लाञ्छन-
मयूरो व्यरुचत् । नवो मुदिरो मेघ इति वुद्धया कृतालिङ्गन इव । मेघश्च श्यामो
विद्युत्वाश्च ॥
झटिति विरचितेऽसिलेखया पुलकभृता हठतो गलग्रहे ।
असमशरनिपीडनाकुलः सुभटजनो दृढरक्ततामगात् ॥ २५ ॥
पुलक गुणविशेष रोमाञ्चं च बिभर्ति तया खगलतया नायिकास्थानीयया मारणनि-
मित्ते रागप्रयुक्त च गलग्रहे सति सुभटलोकोऽसमैः शरैरसमशरेण कामेन च पीडितः
सन् दृढरक्ततां धनरुधिरत्वमभिषड्वत्त्व चागमत् ।।
व्यसुरसुरभटोऽधिरूढवान्दिवमुपयुज्य सुरैणचक्षुषः ।
अगमयदितरोऽथ पश्यतो द्विगुणितमत्सरतां सुधान्धसः ॥ २६ ॥
युद्धे व्यमुर्विंगतप्राणः, अतो दिवमारूढवान् , अन्यो दैत्यभटोऽप्सरसो भुक्त्वा त-
भोगं पश्यतो देवान्द्विगुणरोषत्वमप्रापयत् । कथमयमस्माभिर्जित्वा हतोऽस्मद्रूपं प्रा-
प्यास्मन्नारीभोग कुफ्त इति भावः ॥
समिदभिमुखमुज्झितासुषु त्रिदशदशामुपलब्धवत्वहो ।
अपि सुररिपुषु स्वबान्धवैर्विनिदधिरे स्थिरमत्सरा दृशः ॥ २७ ॥
समिति सभामेऽभिमुख कृत्वा त्यक्तप्राणेषु, अतो देवत्व प्राप्तवत्सु, असुरेषु खैरपि
स्थिररोषा दृष्टयो निक्षिप्ता.। कथमेतेऽस्मज्जातयोऽपि सन्तो देवत्वं गृहीतवन्त इति भावः॥
समिदुपगमदुःसहोच्छुसन्महसि धृतोष्मभरः खवर्मणि ।
निजजनयितुरापदमिभूरसृगरुणोल्बणहेतिकस्तुलाम् ॥ २४ ॥

·काव्यमाला।
समितः सङ्ग्रामस्योपगमेनोल्लसत्तेजसि शरीरे धृतदर्पभावः तथासजा रुधिरेणारमा-
युधः कुमारो निजजनयितुर मेस्तुला स्पर्धामापत् । अमिहिं समिधामुपगमेनोसति
शरीरे धृततापोऽसग्वञ्च रक्तज्वालः ॥
धृतवनि शमने सपाशतामनुसृतशारिभरेषु दन्तिषु ।
समजनि सुरविद्विषामसुग्लहहरणाय दुरोदरक्रिया ॥ २९ ॥
शमने यमे सपाशतां पाशाख्यायुधविशेषवत्वं साक्षतां च धृतवति तथा हखि
प्राप्त शारीणा हस्तिपर्याणाना द्यूतक्रीडाफलकानां च भरो यैस्तेषु सत्सु दुरोदरक्रिया
जयपराजयविषयं युद्ध द्यूत च प्राणपणहरणाय प्रादुर्भूता ।।
सकलदिगनुबद्धसैनिकस्फुरदसिसंहतिबिम्बिताननः।
दशमुखपदवीमिवासुरो हरबलकम्पकृतो परोऽगमत् ॥१०॥
सकला दश या दिशस्तस्थितानां सैनिकाना स्फुरत्सु खनेषु प्रतिविम्बितमुखोऽन्यो.
ऽसुरो हरकटककम्पकरणार्थमिव दशमुखदशामगात् । दशमुखेन रावणेन हि पूर्व कैलास
चालयता गणानां कम्प उत्पादितः ॥
मुहुररिविशिखान्प्रतीच्छता चतुरगतागतकेलिशालिना ।
श्रवणपुटयुगेन खेटकक्रममपुषद्वदने विनायकः ॥ ३१ ॥
शत्रुबाणान्प्रतीच्छता चतुरं गतागतकेल्या शोभमानेन कर्णद्वयेन गणपतिः खेटक-
स्योद्यमनस्य क्रमं भगिमपुषत् । खेटकस्य हि मुखरक्षा मुख्यो व्यापारः ॥
गजवदनरदाग्रघट्टनाशकलितमूर्तिषु नाकवैरिषु ।
कुपितशमनदन्तसंततिप्रहृतिरसः पुनरुक्ततामगात् ॥ ३२ ॥
गजमुखस्य दन्ताप्रैर्घटनया खण्डिततनुष्वसुरेषु कुपितस्य यमस्य दन्तपडयाप्रहरणरस:
पुनरुक्ततामापत् । गजमुखदन्ताप्रघटनेनैव तत्कार्यकरणात् ॥
सकलवपुरुपोढसायकव्यतिकरकण्टकममतालुना ।
वदनत इव मृत्युनोज्झितः पुनरभजवणितोऽपि कोऽप्यसून ॥३॥
व्रणितोऽपि व्रणवान्कृतोऽपि कश्चित्पुनः प्राणानभजत् । अत उत्प्रेक्ष्यते--मुखाद्यमेन
त्यक्त इव । कुत इत्याह-सकले वपुषि धृता ये सायकास्तेषां व्यतिकरः समूहः स एव
कण्टकास्वैर्भन पाटित तालु यस्य तेन । तालुनि पाध्यमाने हि मुखगतमपि भोज्यं
त्यज्यते ॥
प्रथमगलदुपोढकुङ्कमश्रमसलिले वपुषि घुसविषः ।
द्विषदिषुघटनासु कस्यचिद्विसृतमसृङ् न झगित्यलक्ष्यत ॥ ३४॥

·२३ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ३१७ शत्रुशरप्रवेशात्प्रथमं गलत्सकुडमं श्रमजलं यस्य तस्मिन्नसुरस्य शरीरे द्विषत्संबन्धि- नीषु शरघटनासु सतीषु निर्गतं रक्त न लक्षितम् । वर्णसं निवेशयोः साहश्यादिति भावः॥ रचयितुमिव दूततां मिथः कथमपि संधिकृते जयश्रिया। दिविषदसुरसैन्ययोश्चिरं विवृतगतागतता व्यतन्यत ॥ ३५ ॥ कथमपि कच्छ्रेण संधिकृते दूत्यं कर्तुमिव जयलक्ष्म्या सुरासुरकटकयोर्विषयभूतयो- विवृत गतागत येन तद्भावः कृतः । दूतो हि गतागतानि चिरं करोति । क्षण जयल- क्ष्मीदेवेषु क्षण चासुरेवासीदित्यर्थः ॥ बहुशरकरसीकरावलीमुचि करवालमदच्छटातिथौ रणकरिणि गलद्भटासृजा परिममृषे मुखधातुविभ्रमः ॥ ३१ ॥ बहवः शरा एव करसीकरावली तां मुञ्चति तस्मिन् , तथा करवालाः खड्ना लक्षणया खड्गधारा एव मदाम्बुच्छटा तदतिथौ तत्प्रणयिनि रण एव करी तस्मिन् , मुखधातोः सिन्दूरस्य विभ्रमः शोभा गलता भटारजा प्राप्तः ॥ धूमो ममज करवालरुचिच्छटासु भेदोऽप्यलम्भि रुधिरोमिषु नो शिखाभिः । आमेयमस्वमिति नाकिमटैः प्रयुक्त- मप्याससाद न कथंचिदपि स्फुटत्वम् ।। ३७ ॥ खङ्गेषु धूमो ममज न प्रतिबभौ, तथा रक्ततरङ्गेषु ज्वालाभिर्भेदो न प्राप्त । इत्यतो देवयोधैः प्रयुक्तमप्यानेयमस्त्रं कथचिदपि प्रकटत्वं नापत् ॥ असं पलं च सममेव पचशवानां यस्तत्क्षणं प्रयुयुजे सुहुताशनोऽन्यैः । हृष्यत्पिशाचरजनीचरपूतनाना- मूरीचकार स महानसवहिकृत्यम् ॥ ३८ ॥ अन्यैः सुरैर्योऽस्वामिः प्रयुक्तः स तत्क्षणमस्र रक्त पल मांसं च सद्यः पचन् , पि. शाचानां सूदशालामिकरणीयमगीचकार । 'महानस' सूदशाला' इति मालाकोषः ॥ वरुणदहनजिष्णुब्रह्मविष्ण्वादिभिर्य- जगति विवृतमोजो दैवतैरस्वजातेः । स्वयमकृषत तस्यां यत्र तेऽपि प्रयोगं कथमिव विजयाशा तत्र संशीतिपात्रम् ॥ ३९ ॥ यैर्वरुणादिभिर्दैवतैरखजातेरोजो वीर्य विवृत प्रकाशितं तेऽपि वरुणादयोऽस्यामस्त्र- ·काव्यमाला। जाती खयं प्रयोगमकार्षुः, तत्र जयसंभावना कथं संशीतेः संशयस्य पात्रम् । येषां वरुणादीनां संनिधापनमात्रादत्राणां वीर्यवत्त्वं ते यत्र प्रेरिताः संनिदधते तत्र को जयसंदेह इत्यर्थः । दैवतशब्दः पुंलिङ्गो न प्रसिद्धः ॥ त्रिदिवयुवतिरुद्यत्संग्रहाराभिमुख्य- प्रवसदसुमनल्पप्रेमकल्लोलितापि । कमपि किल कवन्धीभूतमुज्झांचकार व्यधिकरणमवेत्यालिङ्गन चुम्बनं च ॥ ४० ॥ उद्यते संप्रहारे सङ्ग्रामे आभिमुख्येन प्रवसन्तोऽसवः प्राणा यस्य । तथा कबन्धीभूतं कंचिदप्सरातत्याज । कीदृशी । अनल्पेन प्रेम्णा रागेण कल्लोलिता चञ्चलीकृतापि । किं कृत्वा तत्याज । आलिङ्गन चुम्बनं च व्यधिकरणं विभिन्नाधार ज्ञात्वा । यतः शि- रोरहित कलेवरं कबन्धः ॥ वीरोऽरिशस्त्रगलदस्रवसावसेकै- बीभत्सवृत्ति किल वर्म यथायथाधात् । चित्तं धुलोकललनासु तथातथा स शृङ्गारवर्त्मनि विभावदशामियाय ॥४१॥ अरीणां शस्त्रैर्गलतात्रेण वसाया चावसे कैबीभत्सस्थिति वर्ध्न देहं वीरो यथायथावत्त तथातथा स वीरो नाकनारीषु शृङ्गारमार्गे विभावदशामालम्बकत्वं जगाम । शृङ्गारबी- भत्रायोर्विरोधाचित्रत्वम् ॥ सङ्घामाभिमुखोज्झितासुरसुरो विस्पष्टदंष्ट्राङ्कर- करास्योर्जितवीरलोकगतये योऽखण्डयन्मण्डलम् । जज्ञे तेन दिनाधिपस्य किमपि त्रासाय कृत्वा पुरः संप्राप्तखकबन्धसंधिविधुरस्वर्भानुसंभावनाम् ॥ ४२ ॥ संप्राप्तः स्वकबन्धसंधिर्थेन स विधुरः क्रूरो य. खर्भानुस्तत्संभावनामुत्पाद्य तेन सूर्यस्य किमपि त्रासाय जज्ञे पर्यवसितम् । जनेर्भावे लिट् । तेन केन । यो युद्धत्यक्त- प्राणः क्रोधवशात्प्रकाशदष्टः सूर्यस्य मण्डलमर्जितवीरलोकगमनार्थमखण्डयदभिनत् । वीरा हि सङ्ग्रामे संमुख त्यक्तप्राणाः सूर्यमण्डल भित्त्वा परं धाम प्रविशन्तीति स्मृतेः। दष्टावरमुखत्वाद्राहुभ्रान्त्या सूर्येण त्रस्तमित्यर्थः ॥ अङ्गमङ्गमनिममनिरूढप्रासदन्तुरितवृत्ति दधानः । कोऽपि नर्तनरति रणहर्षे दोःशतैरिव बबन्ध कबन्धः ॥ ४३ ॥ अनिममा अब्रूडितास्तथा निरूढा ये प्रासा आयुधविशेषास्तैर्दन्तुरिता करालिता 4 ·३१९ २३ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । वृत्तिर्यस्य तदङ्गमग वहन्कोऽपि कबन्धो रणेन हर्षे सति भुजशतैरिव नृत्तसक्ति दो। प्रविष्टानेकप्रासं तत्र युद्धमभूदित्यर्थः । हर्षे च नर्तनमुचितम् ॥ समरपरिहृतासोः कस्यचिन्नाकनार्या समजनि रतिकेलिश्चुम्बनोल्लासमात्रः । तदधरपरिपीतस्फीतपीयूषपूरैः पुनरपि हि स सद्यो जीवितव्यं प्रपेदे ॥ ४४ ॥ समरे परिहृतास्त्यक्ता असवः प्राणा येन तस्य कस्यचित्राकनार्या रतकेलिश्रुम्बनो- लासप्रमाणः सजातः । हिर्यस्मादर्थे । तस्या नाकनार्या अधरात्परिपीता । सक्रान्ता इत्यर्थः । तथाविधा ये स्फीताः पीयूपपूगस्तैः पुनरपि जीवितव्य जीवितं स वीरो लेभे। नाकनारीणा वीरकरऽवभिध्वगः ॥ वासः कृत्तिभिरासद्धिरसृजा लीलावदंशः पलै- मुक्ताभिः कटजन्मभिश्च दयितालोकस्तनालंकृतिः । किं किं नेत्थमसिध्यदुद्यतमृधोल्लासे निशाचारिणा- मन्योन्यप्रहितामरासुरशरस्रग्दार्यमाणैर्गजैः ॥ ४५ ॥ उद्धवे मृवोल्लासे युद्धस्फारेऽन्योन्य प्रहिता ये देवासुरशरास्तेपा खजा पलथा दार्य- माणैः खण्ड्यमानहस्तिभिर्हेतुभी राक्षसाना किं कि नासिध्यत् । सर्व सिद्वमित्यर्थः । इत्थमनेन प्रकारेण कृत्तिभिश्चमभिर्वास । अमृजा रक्तेनासद्धिर्मद्यसमृद्धिः । पलैर्मासै- लीलापूर्वमवदशोऽन्तरान्तरा चर्वणम् । कटजन्यभिर्गण्डजाताभिर्मुक्ताभिश्च दयितालो. कस्य स्तनयोरलकृतिर्भक्तिरभूत् । सपरिवारा राक्षसास्तत्र सुखमवसनित्यर्थः ॥ लिप्यन्निशातशरदारणनिर्जिहान- सुव्यक्तमौक्तिकभृताखिलदिग्विभागैः । उद्धाट्यमानयमराजमहानसान्धः- स्थालीलिपिः करटिनामुदटङ्कि कुम्भैः ॥ ४६॥ करटिना हस्तिनां कवाटैर्यम एव राजा तत्सबन्विनी उद्धाव्यमाना उद्रियमाणा या महानसान्धःस्थाली तस्या लिपिः सादृश्यमुदटति रङ्किता। कीदृशैः । श्लिष्यद्भिर्नि- शातैः शरैर्दारणेन पाटनेन निजिहानानि । निर्गच्छन्ति सुव्यक्तानि स्फुटानि यानि मौ. क्तिकानि तैर्भूता अखिला दिग्विभागा यैः ॥ तमसिपरिकरेण प्रौढिमानं दधाने विततमहिमभाजि प्रोन्मदेभाश्रयेण ।

·३२० काव्यमाला। समररजनिकाले स्वप्रतापप्रदीपै- ददृशुरखिलवारास्तत्त्वमयं जयस्य ॥ १७ ॥ असिपरिकरेण खड्गसमूहेन तथा प्रोन्मदानामिभानामाश्रयणेन तं प्रसिद्ध प्रोटिमा, दधाने तथा विस्तीर्णमहिमधारिणि रणरात्रिसमये सर्वे वीरा जयस्य वरवं खप्रतापा एव प्रदीपास्तैर्ददृशुः । प्रतापैर्जयं लब्धवन्त इत्यर्थः । तमसि विमिरे च भाना नक्ष- त्राणां चाश्रयेण प्रोन्मदे दीपस्तत्त्वं पदार्थों दृश्यते ॥ इत्थंकारं करालोऽसमसमररसो दुर्वहान्योन्यवैर- स्वैरस्वाराज्यरज्यन्निखिलमुखरुचामास्त देवासुराणाम् । उच्चण्डैर्मुण्डखण्डैरधिधरणि शरवातघातात्पतद्भिः पुष्णन्नुष्णांशुसूनोः प्रमदवनगलन्नारिकेलीफलानि ॥ १८ ॥ असमो यः समररसः स इत्थंकार करालो भीषणोऽभूत् । केषाम् । देवासुराणाम् । कीदृशानाम् । दुर्वारं यदन्योन्यवैरं तस्य खैरं खतन्त्रं यत्साराज्यमिन्द्रलं तेन रज्यन्ती रका निखिला मुखरुग्येषाम् । किं कुर्वन् । उष्णांशुसूनोर्यमस्य अधिधरणि भूमौ प्रमद- वनादन्तःपुरोचितोद्यानाद्गलन्ति यानि नारिकेलीफलानि तानि पुष्णन् । कैः । शरमा- तेन घातात्पतद्भिर्मुण्डखण्डैः । कुर्वन्निति लक्षणे शतृ ॥ बले दृप्यत्येवं शिशुशशभृदुत्तंसशिरसो जयश्रीविसम्भग्रथितपरिरम्भव्यतिकरैः । बृहत्कोपाटोपप्रकटनविशेषस्थिरतर- स्फुरद्युद्धश्रद्धं त्रयमपि पुराणामघटत ॥ १९ ॥ शिशुलेखामात्रः शशभृञ्चन्द्र उत्तसो भूषण यस्य तच्छिरो यस्य तस्य हरस्य बले एवं दृप्यति सति पुराणा त्रयमपि समगस्त । कथम् । वृहतः कोपाटोपस्य प्रकटनेन विशे- पेण स्थिरतरा युद्धश्रद्धा यन एवम् । दर्पः कैहेतुभिः । जयश्रिया विनम्भेण प्रथिताः कृता ये परिरम्भव्यतिकरास्तैः । 'प्रथित' इति पाठः समीचीनः । मृत्युभयात्कथचिदपि न मिलद्भिः पुरैस्तदा क्रोधाच्छत्रुजयसंभावनया मिलितमित्यर्थः ॥ ते रेजुर्दनुजा भुजार्गलहृताशेषद्विषन्मन्दिर- श्रीसंचाररसाः प्रकोपविगलद्धर्मोमिभिर्मूर्तिभिः । दीर्घक्लेशपरिग्रहासहतया शीघ्र हरास्त्रानल- ज्वालाप्लोषमवाप्तुमाहितबृहत्तैलानुलेपा इव ॥१०॥ प्रकोपेन विगलन्तो धर्मोर्मयो यास ताभिभूतिभिस्ते दनुजा रेजुः । भुजार्गलेईतो निवारितोऽशेषद्विषन्मन्दिरेपु श्रियः संचाररसो यैस्ते। अत उत्प्रेक्ष्यते-दीर्घो दीर्घकाल- ·२३ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । स्थायी क्लेशः पीडा तस्स परिप्रहेऽसहतया हेतुभूतया शीघ्रं हरामममियालाभिः प्लोष दाहं प्राप्तुमाहितः कृतो बृहत्तैलानुलेपो यैस्ते ॥ कालत्वं बुकुटीषु वेपथुरथो दन्तच्छदे भीष्मता- भाजामूष्मभरच चेतसि पदं तेषां बबन्ध कुधा । अन्योन्याहितसकृष्णहिमगुज्वालाध्वजोदृद्वितं श्रीकण्ठाशुगपातवैशससमासत्तिप्रभावादिव ॥११॥ रोषवशादीष्मता भयानकल भजतां तेषां पुराणां भृकुटिषु कालव काय यमलं वा, तथा दन्तच्छदे ओछे वेपथुः कम्पः, तथा चेतसि ऊष्ममरतापः पदंबवन्ध । अत्र हेतृत्प्रेक्षा-अन्योन्यमाहितसमिलितैः कृष्णहिमगुज्वालाध्वजैविष्णुचन्द्रामिभिरुति तो निर्मितो यः श्रीकण्ठाशुगस्तस्य पावेन वैशसं दुःख तस्य समासत्तिनैकव्यं तत्प्रभा. वादिव । कृष्णादीनामन्वर्थतयोत्प्रेक्षणम् ॥ रोहदुर्वारगर्वा अपि शशिशकलोत्सविध्वंसनाय व्यायस्तैरस्वतत्रैः प्यधिषत दिविषद्वीरवर्गस्य वर्म । ते दैत्याः क्रूरकृत्यास्तदवनिवनितालोकवके तु चित्रं तास्ता लीला विनश्यद्धनघुसूणपटे प्रापुरन्तर्हितत्वम् ॥ ५९॥ ते दैत्या दिविषदर्गस्य वर्म शरीरं व्यायस्तैरितस्ततः क्षिप्रखतन्त्रैः प्यधिषत आ. च्छादितवन्तः । किमर्थमपि शशिशकलोत्तसस्य हरस्य विध्वसनाय नाशायापि । इत्य- पिभिन्नक्रमो योज्यः । क्रूरकृत्याः अत एव रोहन्दुरिगो येषाम् । चित्रमाश्चर्ये । तद. वनौ दैत्यभूमौ वनितालोकस्स बके ताताः प्रसिद्धा लीला अन्तर्हितवं प्रापुर्विनष्टाः । अन्यदाच्छादितमन्यदन्तर्हितमित्याश्चर्यम् ॥ हस्तैरत्रव्युदस्तैः प्रसृतसरसिज लूनदण्डैविपाण्डु- च्छत्रैरुच्चण्डफेनं स्फुटमसिभिरभिव्यक्तशेवालवल्लि । लीलानृत्यत्कबन्धभ्रमरकरचनैर्नतितावर्तचक्र सङ्कामोर्वीसरस्ते दनुजमदगजा लोडयन्तो जगर्जुः ॥ १३ ॥ अत्रेण व्युदस्तैः कृत्तैईस्तैः स्फुरितपद्यम् , तथा लूनदण्डैश्छत्रैबहुफेनं खौः प्रकटित. शैवललतम्, तथा लीलया नृत्यतो कबन्धानां भ्रमरकरचनैः पादरेचकादिभिर्तितमाव. तंचक यत्र तत्सवामसरो लोडयन्तो दनुजा एव मदगजा जगर्जुः। 'वर्तित' इति पाठः ॥ असूक्सोतः प्रोतस्थलगलदसिच्छेदपटलैः परीतं वीराणामुपहितनवीनासवमदम् । २८ ·३२२ काव्यमाला। तदा सङ्कामोर्वीतलमविरलेन्दीवरदल- प्रसन्नौषकान्तान्तकचषकसाचिव्यमचिनोत् ।। ५४ ॥ असक्स्रोतसा रकप्रवाहेण प्रोतं पूरितं यत्स्थलं तत्र गलन्तो दपटलैः परीतं व्याप्तं सङ्कामोवीतलमविरलेन्दीवरदलेन संकुचितोत्पलपमेण मदिराप्रवाहेणाकान्तस्य पूरितस्यान्तकचषकस्य यमपानभाजनस साचिव्यं सारश्वमा नोदवहत् । अत एव वीराणामुपहितः कृतो नवीनो मद्यमदो येन तत् । स्थल पर स्थानीयम् । असूक् प्रसन्नास्थानीयम् । असिच्छेदा इन्दीवरदलस्थानीयाः॥ अन्तःसंप्राप्तवीरस्थितिरपि विवृतोद्रेकसेका सुराणां सर्वत्रापि प्रवलात्परहरणरसालम्बमानाम्बरामम् । वृद्धत्वं दर्शयन्त्यप्यनुपरतरजोविक्रिया विस्मयाय प्रायः सैन्यद्वयी सा समजनि दिविषद्दानवाजिक्रियासु ॥१५॥ अन्तः संप्राप्ता वीरस्थितियया सा, तथा विवृत उद्रेकेण सेको यया, तथा प्रवल्गन्तः पटहा यत्र स रणरसो यस्याः, तथा अम्बरस्याकाशस्याप्रमालम्बमाना माश्रयन्ती, तथा वृद्धलं वृद्धि दर्शयन्ती, तथा अनुपरतानपेता रजोविक्रिया यस्याः सा सेनाद्वयी सुरासुर युद्धेषु आश्चर्याय जाता। आश्चर्य च अन्तः संप्राप्ता वीनां पक्षिणामीरस्थितिः पलायन यया सा । विभिः पक्षिभिर्वत उद्रेक उत्सेको यस्याम् । अथवा विगता इरा भूमियंस्थाः मा स्थितिर्यस्याः । विवृत उद्रेकेणात्यर्थ सेको यया सा । कथ हि भूमेः सेको युजः। यस्याः पटहरणे रसः साम्बराप्रमालम्बमाना कथम् ।या वृद्धा सा अनुपरतरजाः कथम् । आमेयास्त्रप्रभाभिर्घनघटितपरीरम्भमुज्जम्भमाणं दुर्वारं वारुणास्त्रं यदजनि पिहिताशेषसङ्ग्रामभूमि । तस्य क्रोधानुरोधोत्कटकटकयुगान्योन्यनिर्मुच्यमान- क्रूररेषुघातोद्धतरुधिरभरैर्निहवोऽहाय चक्रे ॥ १६ ॥ यद्वारुणास्त्रमानेयास्त्रदीप्तिभिर्घनो निबिडः परीरम्भः संश्लेषो यस तदजनि । तथा उज्जृम्भमाणं दुर्वार पिहिता अशेषा सङ्ग्रामभूमिर्येन तस्य क्रोधानुरोधेनोत्कटं यत्कट- कयुगं तेनान्योन्यं निर्मुच्यमानाः क्रूरकरा ये इषवस्तैरुद्धतं यदुधिरं तस भरैनिहलो. ऽपलापश्चके । द्रवत्वारुणत्वाभ्यां सदृशेन रुधिरेण ससृष्टयोरामेयवारुणानयोरपडकत इत्यर्थ इति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाकविराज. राजानकधीमाकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये युद्धवर्णन नाम त्रयोविंशः सर्गः।

·२४ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । । चतुर्विशः सर्गः। क्रोधोत्सेकादिति दितिभुवां तत्र तेषां त्रयाणां प्रत्त्यासत्तौ पुनरुपययौ यौवनं संख्यरेखा । हित्वा दूरे तुलितपलितं कोषमुत्खातखड्ग- ज्योतिाजातसितकबरीरीतिमामुश्चतीव ॥१॥ क्रोधस्योत्सेकाद्वाहुल्यात्तेषां त्रयाणां दैत्यानां प्रत्यासत्तौ सत्यां संख्यरेखा सङ्काम- स्थितियौवनमुपययौ बाहुल्यमगात् । तुलित पलितं जराशौक्ल्य येन त कोष परिवार परिवोत्खातस्य निष्कृष्टस्य खड्स्य व्याजादसितायाः कबर्याः केशविशेषस्य गति भङ्गिमामुश्चती । आडत्र खार्थे । प्रियप्राप्तौ च स्त्री विरहजात पलित सक्त्वा कृष्णां कबरी दधती यौवनमायाति ॥ तत्तद्वीरप्रवरवरणप्रेप्सया वीप्सया ता यातास्तस्यां रणभुवि तथा सान्द्रतामिन्द्रवध्वः । तत्रान्योन्यं कथमपि यथा संभ्रमाणहत्या- भीत्या बाणप्रकरकिरणं धन्विनो नान्वतिष्ठन् ॥ २ ॥ तेषां तेषा वीरप्रवराणां वरण ग्रहणं तस्य प्रेप्सया प्राप्तुमिच्छया वीप्सया पौनःपुन्ये- नाप्सरसः सान्द्रत्वं बाहुल्यं तथा याता यथा तत्र रणभुवि धन्विनो भटा बाणप्रकरस्य किरणं कथमपि नाचरन् । कस्मात् । भ्रूणहत्यायाः स्त्रीवधाद्भीत्या संभ्रमात् । वाशब्द इवार्थः । यत्कोष:-'उपमायां विकल्पे वा' । 'व प्रचेतसि जानीयादिवार्थे च तदव्ययम्॥ धूल्या दृष्टिं त्वचमविरतक्षिप्यमाणास्त्रतत्रै- घोणं गन्धोत्कटकरिमदैस्तूर्यनादैः अवांसि । अन्योन्योत्कोपनपटुवचो विप्लवैश्वाबबाधे जिह्वां जज्ञे तदपि कृतिनामुत्सवायैव युद्धम् ॥ ३ ॥ युद्ध धूल्या रजसा दृष्टिमाबवाधे । तथा अविरत संतत कृत्वा. क्षिप्यमाणैरस्त्रत- न्त्रैस्त्वचं बबाधे । तथा गन्धोत्कटः करिमदैर्घाण बबाधे। तथा तूर्यशब्दैः कर्णान्वबाधे । तथान्योन्यमुत्कोपनानि पटूनि वचासि तैर्विलवास्तैर्जिह्वा बबाधे । तदपि तथापि । पञ्चेन्द्रियबाधेऽपीत्यर्थः । युद्ध कृतिना वीराणामुत्सवायैव जातम् । वीरत्वादिति ॥ रक्तैः सिन्दूरितमविरतोज्जम्भमाणोपकारं वक्राम्भोज शरशतहठक्षिप्यमाणैर्भटानाम् ।

·काव्यमाला। - संख्यस्थानं पिहितगगनैरुद्वितानं घनाः सद्यो लीलासदनपदवीमाससादान्तकस॥॥ संख्यस्थानं युद्धप्रदेशोऽन्तकस्स क्रोगग्रहगति प्राप । सुखं तत्र लीलागृहगुणानाह-रकैः सिन्दुरितं सिन्दूरितवदिव रुतम् ।तथा परशदेव माणैश्छिद्यमानैर्भटाना मुखपौर्भूय उज्जृम्भमाण उपकारः पुष्पप्रकारो यत्र । धनैरीराच्छादिताकाशेरुमतवितानम् ॥ नीरन्धं यत्प्यषित हरितामन्तरालं करालं वल्गत्कौशेयकरुचिमयाकृत्यजसं तमिस्रम् । तस्य लिष्यन्नवनववरावाप्तिपर्याप्तलोभ- खोलाक्षीजनमुखशशिज्योतिषापहवोऽभूत् ॥५॥ बल्गन्ती या कौक्षेयकविः सहकान्तिस्तन्मयी भावतिर्यस्य तत्तमित्र सामान्य कारो नीरन्ध्र संकटतया हरितां दिशामन्तराल प्यधित छादितवद, तस बाप्रमा न्धकारस्यापहवोऽभूत् । व्यपगमोऽभूदित्यर्थः । केन । नवनवानां बराणामवाप्तौ पर्याप्तलो. भोऽतिलुब्धो यः खोलाक्षीजनोऽप्सरोवर्गस्तस्य मुखशशिना लिष्यता ज्योतिषा प्रकाशेन । प्रकाशे सति बन्धकारपक्षनिरासः॥ एकस्थानाक्रमणविवृता खर्ववैराभिमर्षे दर्श दर्श त्रिपुरमसुरैः सार्धमन्यैः समन्यौ । भर्गे साभ्यर्थनमिव मुहुस्तत्र संभूय भूयो देवाः सेवावनतशिरसश्चिक्षिपुर्लोचनानि ॥६॥ एकस्थानस्याक्रमणेन विकृत प्रकाशित यदखर्वमनल्पं यद्वैरं तदमिमर्षात् । तैहिं पूर्व. मेवमेकत्र स्थाने मृत्युर्वृतः, अत एव वैरप्रकाशनम् । क्रोधवशाद्धि खच्छिद्रकालबिल- रण भवति । अन्यैरसुरैः सार्धं सरोष त्रिपुरं मुहुर्लक्षयित्वा देवाः संभूय युगपद्धरे दृष्टीन पुनः पुनः क्षिप्तवन्तः । चतुरं त्रिपुरनाशायेति भावः । साभ्ययनं सप्रार्थनम् । प्रार्थना. संभवात्कातर्ययुक्तमिवेत्यर्थः ॥ नृत्यद्वक्रभृकुटिघटिताटोपलालाटनेत्र- स्पर्धाबन्धप्रणयि धनुषः कुञ्चितस्याश्चनेन । दैत्यग्लानत्रिजगदगदंकारचारित्रसीमा सोऽरातिभ्यः समधित ततो हव्यभुमित्रमस्त्रम् ॥ ७॥ ततो देवप्रेक्षणानन्तरं स हरो हव्यभुमित्रमनिहसितमस्त्रं समधित संहितवान् । केभ्यः । अरातिभ्यः क्रियया चोदेश्ये' इति चतुर्थी । सबै शेते इतिवत् । कस्य ।

·२४ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । १२५ धनुषः अश्चनेन कर्षणेन कृषितस्य । असं कीरशम् । नृत्यन्ती कम्पमाना वका या भुक- टिखया घटिताटोप यहालाटनेत्रं तस स्पर्धावन्धप्रमथि परिचितम् । दैत्यग्लानस्य त्रिजगतः भगदंकारचारित्रे वैद्यकर्मणि स्वास्थ्यापादने सीमा अवधिः । 'रोगहार्यगद- कारः' इति कोषः ॥ वैरिद्वेषादपि परिणतिं गृहता बाणतायां कृष्णेनाविष्कृत इव हठाद्विप्रमः खप्रभाणाम् । अस्त्रप्रोतप्रबलहुतभुङ्गिर्जिहानोप्रधूम- स्तोमोऽपुष्णादसुरसुदृशामश्रुणः पूर्वरङ्गम् ॥ ८॥ भने प्रोतो लमः प्रबलो हुतभुगमिखत्र निर्जिहानो निर्गच्छन्नुप्रो धूमः पुरनारीणां वैधव्यकारणस्थाश्रुणः पूर्वरङ्ग पीठिकामपुष्णादपुष्यत् । उत्प्रेक्ष्यते-कृष्णेन यथार्थनाना हरिणाविष्कृतः प्रकटीकृतः खभाना विभ्रम इव । कीदृशेन । वैरिषु द्वेषाद्वाणतायो शर- भावेऽपि परिणति रहता । अपिभिन्नकमो बाणतायामपीत्यनेन योज्यः । धूमाकुलाक्ष्यः पुरत्रियो वैधव्यात्पूर्वमेवाश्रु मुमुचुरित्यर्थः । व्यञ्जन्कौतूहलबहुलतामाशये खेचराणां यो लक्ष्यत्वं युधि विवृतवान्बाणपक्षं लुलाव । बाणत्वं स त्रिभुवनगुरोरावहशाधन्वा तन्वा साधै श्रियमपि हठादग्धुमैच्छत्पुराणाम् ॥९॥ स शाहधन्वा हरिस्तन्वा वपुषा सार्धं त्रियमपि दग्धुमैच्छत् । हरस्य बाणल शर. भावमावहन्कुर्वन् । स कः । यो युधि युद्धे लक्ष्यत्व विकृतवान्प्रकाशितवान् । बाणस्या- सुरविशेषस्य पक्षं बन्धुवर्ग लुलाव । अत एवाश्चर्यबाहुल्यं व्यञ्जन् । येन शरव्यत्वं प्राप्य बाणपक्षो लूनः स बाणत्व प्राप्यान्य दहतीत्याश्चर्यम् ।। येनोदस्तो नभसि स बलेर्मन्दिराणि प्रवेष्टुं लक्ष्म्या मन्येऽनघपरिघतामाययौ दण्डपादः। बाणीकृत्य त्रिपुररिपुणा मुच्यमानोऽतिदूरं स त्रैलोक्याक्रमणचणतां भूय एव प्रपेदे ॥ १० ॥ स हरिभ्यः पुनरेव त्रैलोक्याक्रमणेन चण: ख्यातसद्भाव प्रपेदे । त्रिपुररिपुणा ह. रेण वाणीकृत्य शरभावमापद्योन्मुच्यमानः । येनाकाशे अवै क्षिप्तः स दण्डपादो दण्डा. कारः पादः अनघपरिघतां दृढार्गलभावमाययौ । किं कर्तुम् । लक्ष्म्या मन्ये मन्दिराणि प्रवेष्टुम् । दण्डपादे ऊोरिक्षप्ते सति लक्ष्मीलिगृहानाविशदित्यर्थः ॥ निर्मुक्तायाः सपवनजवं व्योम भर्गेण हेते- रेकस्या अप्यहह कति नो हेतयस्ताः प्रससुः । - ·२२१ काव्यमाला। याः प्रत्यहं विहितवलनाः प्रेतराजामेमाण- मेलज्जिहापटलपटुतामालिलिङ्गः पुराणाम् ॥ ११ ॥ वायुसदृशवेगं हरेण क्षिप्ताया एकस्या अपि हेतेरेकस्यायुधस्य ता हेतयो ज्वार प्रसनुः । अपिविरोधे । एकहेतेर्बहुहेतिरहहेति प्रसरणलक्षणो विरोषः । याः पुरा प्रत्यहं विहितवलनाः कृतवेष्टनाः प्रेतराजेन यमेनार्यमाणं भक्षणायें संसज्यमानं प्रेशर रजिहापटलं तत्पाटवं प्रापुः । यमजिताकर्तव्य प्रासं ज्वाला अकुर्वमित्यर्थः । तापं बिभ्रत्यसमविशिखासङ्गतो वेपमान- रहे रागव्यतिकरमयीमादधानेव दृष्टिम् । ज्वालैकैका दितिसुतपतीन्दूरमुक्ताम्बरश्री- रालिङ्गन्ती चतुरमकरोदाकुलान्मोहनेन ॥ १२ ॥ असमस्य विशिखस्य शरस्यासगादेकैका ज्वाला दैत्यान्मोहनेन मोहापादने. नाकुलान्द्रुतमकरोत् । कीदृशी । तापं बिभ्रती पोषयन्ती । तथा कम्पमानर रागस रजनस्य व्यतिकरस्तन्मयी दृष्टिमादधानेव । तथा दूर मुक्ताम्बरश्रीराकाशलक्ष्मीर्यया । असुराणामालिङ्गन्ती कान्ता चासमविशिखस्य कामस्यासमात्संतापात्सकम्पैरः साभि. वहां दृष्टिं कुर्वतीव त्यकवस्त्रालिङ्गन्ती सुरतेन पुरुषानाकुलान्करोति ॥ नेतुं दैत्योत्करमचरमन्यादतामाददानः पूर्व प्राणाहुतिमतनुतत्सुन्दरीनेत्रनीरैः । चण्डीभर्तुः स विशिखशिखी ज्वालजिहाजटालो विष्वग्विश्वग्रसनरसिकाहंकृतित्वं प्रपेदे ॥ १३ ॥ चण्डीभर्तुर्हरस्य स शरानिर्विष्वक्समन्ताद्विश्वप्रसने रसिकाहंकृतिर्यस्य तद्भावं प्रपेदे । विश्वप्रासारम्भमकरोदित्यर्थः । कीदृशः । अतनुभिरनल्पैस्तत्सुन्दरीणां दैत्यकान्तानां ने. त्रनीरपूरैर्बाष्पप्रवाहैः पूर्व प्राणाहुतिमादधानः । किं कर्तुम् । दैत्योत्करमचरमन्यादतामप- श्चिमभोजनता नेतुम् । यतो ज्वालजिह्वाभिर्जटालः । भोजनार्थिना च जिह्वाजटालेन सता पूर्व प्राणाहुतिः क्रियते ॥ ज्वालादण्डाः पुरपरिभवारम्भसंरम्भयोगे लोलाः कोलाहलितककुभि व्योम भर्गास्त्रबहेः । नव्योत्साहोत्सवबृहदुपक्रान्तनृत्तक्रियाया रेजुर्व्यक्ता इव सुबहवो बाहवो विश्वलक्ष्म्याः ॥ १४ ॥ पुराणां परिभवाम्भार्थ संरम्भयोगे लोला लम्पटा हराखामेर्वालादण्डा ब्योग्नि रेजुः । अत एव कोलाहरिताः कोलाहलवत्यः कृताः ककुभो दिशो येन । अत्रोत्प्रेक्षा- ·२. सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । नव्योत्साहो यो भावित्रिपुरसंहारादुत्सवलत्र बृहलकान्तारम्धा वृत्तक्रिया यया तस्या विश्वलक्ष्म्याः सुबहनोऽनेके बाहब इव । उत्सवे हि मृत्तरितम् । तत्तन्नानारसशवलिताशेषविश्वोपसर्ग- क्रीडानाम्नि प्रकरणविधावात्तनिर्वाहसीनि । स प्राविक्षततरमथालयदैर्ध्याशुगामि- ज्वालाजालान्तरजवनिकां दैत्यशैलूषलोकः ॥ १५ ॥ स दैत्या एव शैलुषा नटास्तेषां लोकः भलाय देय यस्य तम्बालाजालान्तरं तदेव जवनिकाच्छादनपटी तो प्राविक्षत् । तेस्नानारसै क्रोधलोमादिभिः शवलित सहितो यो विश्वोपसर्गो जगदुपद्रवः स एव क्रीडा सा नाम यस्य तस्मिन्प्रकरणविधी दशा- युक्तनाव्यबन्धविशेषे आप्ता निर्वाहसीमा समाप्तियेन तस्मिन्सति । नानारसे. मा- रादिमिचित्रिते नाव्ये निर्वाहिते सति शलषाणामन्तर्धानाय जवनिकाप्रवेशो युरु.॥ तेषामले मरकतमणिप्रोतसत्पद्मराग- स्वर्णक्रीडाभरणसचिवे दानवाधीश्वराणाम् । धूमस्तोमाकुलितविकसद्विस्फुलिङ्गात्तसङ्क- श्रीकण्ठासानलमुखशिखा नो मुहुर्व्यक्तिमूहुः ॥ ११ ॥ धूमस्तोमेन पुनाकुलितो विकसितैर्विस्फुलिरात्तसको यः श्रीकण्ठावानलस्तस्य मुखे शिखा ज्वाला व्यकि लक्षितत्व नो अहुर्वध्रुः । कुत्र । वेषा दानवानामा । ज्वा- लाव्यअनाभावे हेतुमुपन्यस्यति-मरकतमणिभिः प्रोतानि सत्पनरागाणि वर्णमयानि क्रीडाभरणानि तत्सचिवे तयुक्त । मरकतैधूमस्य, पद्मरागैः स्फुलिङ्गानाम्, वर्णभूषणेर- मिज्वालानां सादृश्यादलक्षितलम् ॥ घोरक्रूराकृतिविकृततां किं जगत्कण्टकाना- मन्यत्तेषामखिलदिविषद्वैरिणां वर्णयामः । येषामग्रे हठजयवलत्कीलजालस्य मन्ये बाणामेरप्यजनि सहसोत्कम्पसंपद्भयेन ॥ १७ ॥ अखिलस्य जगतः कण्टकानामुपद्रवकारिणा तेषा घोरकराकृतिः शरीरं तस्य विकृ. तता विकारवत्त्व किमन्यद्वर्णयामः । अन्यच्छन्दस्य प्रथम सामान्येनोपकान्तस्य पश्चा- द्धोररेति विशेषोपन्यासः । येषामने हठेन जवेन वलत्कीलजाल यस्य तस्य बाणामे- रपि तूर्णमुत्कम्पसमृद्धिर्जाता । मन्ये तेभ्यो भयेनेति संभावनम् ॥ संनद्धानामपि परिकरं रत्नमन्त्रौषधीनां मोघीकृत्य त्रिनयनशराप्रेसरो जातवेदाः ।

·३२८ काव्यमाला। गात्रं गात्रं घुसदसुहृदां निर्दहन्नट्टहास व्यानञ्जव प्रकटितटसत्कारनादैस्तदस्माम् ॥ १८ ॥ त्रिनयनशरस्याप्रस्थोऽनिरहहासमिव व्याना व्यकीकृतवान् । कैः । तदस्मो पुरकी- कसानां टसत्काररूपैर्नादैर्गात्रं गात्रमझम निर्दहनिति हेतुः । किं खा । संनद्धानाम- मिदाहाभावार्थ गृहीतानामपि रनमात्रौषधीनां परिकर समूहं मोषीकृत्य निष्फलता नीखा । शत्रूणां रक्षणोपायविघटनादट्टहासोकिः । विश्वं बाष्पं व्यसृजदसकृषद्धजे व्योमभाजि स्पष्टीचक्रुः समिदुपचिताः कस्य ये नोपतापम् । सोदर्यत्वादिव धृतधनस्नेहयोगः स तेषां चक्रेऽङ्गेऽङ्गे शरहुतवहो गाढमालिङ्गनानि ॥ १९ ॥ स शरामिस्तेषामोऽझे गाढमालिङ्गनानि चक्रे । यतो धृतो घनमेहेन मेदोक्सा- दिना योगो येन । सोदर्यलादिव सादृश्यादिव । तदेव दर्शयति-यद्धजे येषा बजे व्योमभाजि उन्नमिते विश्वं बाष्पमश्रु व्यस्जदमुचत् । सङ्कामे उपचिताः सन्तो ये कस नोपतापं चक्रुरित्यर्थः । अमेवजे धूमे च सति बाष्पनियांसो भवति । अमिश्च समिद्भिः रुपचितः संतापकारीति शब्दसाम्यम् ॥ व्योमोत्सङ्गं गिरिशविशिखोल्लिख्यमानामिशृङ्ग- छयूताः स्यूता दिशि दिशि तदा प्राक्प्यधुधूमलेखाः । पश्चादासन्नसुरसुदृशामश्रुणे मुच्यमान- खर्बन्दिस्वीचरणनिबिडायोमहाशृङ्खलौघाः ॥ २० ॥ गिरिशविशिखे उल्लिख्यमानोऽपूर्वत्वेन संधीयमानोऽमिस्तस्य शमाणि शिखायैष्ठभूता वान्ताः, तथा दिशि दिशि स्यूता धूमलेखाः प्राक् पूर्व व्योमोत्सहं प्यधुश्छादितवत्यः । धूमलेखाः पश्चादसुरीणामधुणे आसन् । धूमलेखाना द्विविध कार्यम्-व्योमाच्छादनम- श्रुजननं च । तच्च ताभिः क्रमेण संपादितम् । अत एव मुच्यमानानां खर्बन्दिस्त्रीणां चर• गेषु निविडा अयोमया महान्तः शालौघाः । अत्र रूपके सादृश्यसंबन्धः कार्यकारण- संबन्धश्च निबन्धनम् ॥ सेनाधूलीतमसि नभसि व्याप्तिपर्याप्तिभाजि आजिष्णुत्वं भजति च गणे सर्वतः खेचराणाम् । तेषां शूरस्थितिमजहतां प्रस्खलन्मण्डलाम- च्छाये तस्मिन्महति सहसा धाम वहौ ममज ॥ २१ ॥ शूरस्थिति शूरभावमजहता तेषां पुराणां धाम वेजस्तस्मिनमौ ममम ममम् ।

·२४ सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । प्रस्खलन्ती नश्यन्ती मण्डलामाणां वा कान्तिर्वत्र तस्सिन्सति । सेनाधूल्येव तम. मिनमसि विषये व्याप्तिपर्याप्ति भजति । तथा देवराणो देवावा गणे व प्राजिष्णुत्वं दीप्तत्वं भजति । शरसादित्यस च वहौ धाम मबति । भादित्यपये मण्डल बिम्बम् । खेचराखारकाः॥ बन्दीभूतत्रिदिववनिताकोष्णनिःश्वाससक्त- म्लायवालव्यजनपवनाभ्यस्तशीतातपानाम् । ईशानाखज्वलनघटनादचानशे दानवानां चित्रं तेषां प्रमयसमयेऽप्यनमहं प्रतापः ॥ २२ ॥ ईशानस्य हरसानामिसंबन्धात्प्रतापस्तेषामामा प्रमयसमयेऽपि मरणकालेऽपि [प्रतापो] व्याप्तवान् । बन्दीभूता हठहता यानिदिववनितावासा शोकवचात्कोष्णाः किंचिदुष्णा ये निःश्वासास्तेषां सोन म्लायन्बालव्यजनपवनधामरमरुत्तेन हेतुनाभ्यस्तो शीतातपौ यैः । एवेन प्रमयात्पूर्व प्रतापवर्णनम् । प्रतापः प्रकृष्टतापः, भरिभवजननी बार्ताच॥ हित्वा तेषां घनमपधनं संसरच्छंकरास्त्र- प्रान्तप्रोतानलसदवधु विश्वसाम्राज्यलक्ष्मीः। स्वैरं भेजे सुचिरशिशिरोदश्चदानन्दवाष्प- स्रोतःसिक्तं पुनरपि सुराधीश्वरस्याङ्गसङ्गम् ॥ २३ ॥ धनं कृत्वा संसरशंकरानप्रान्तप्रोतो योऽनलस्तेन सदव) सतापमसुराणामपघन. महं हित्वा विश्वसाम्राज्यलक्ष्मीरिन्द्रस्यासहं पुनरपि खैरं भेजे । कीदृशम् । सुचिरं शिशिरेणोदचतानन्दवाष्पस्रोतसा सिकम् । स्त्री च सतप्तं त्यक्त्वेतर सेवते ॥ नृत्यत्कीलापटलजटिला व्यामुवन्तः समन्ता- दुर्वीमभंलिहलहरिभिर्भस्मशेषैः शरीरैः। तत्तदीप्तौषधिकिलतितोत्सङ्गकैलासभूभृ- च्छृङ्गश्रेणीमरणसरणि तेऽपुषशंकरस्य ॥ २४ ॥ नृत्यता कीलापटलेन ज्वालाजालेन जटिला भावृताः । तथालिहलहरिभिर्भस. शेषैः । आकाशव्यापिभिर्भमशेषैरित्यर्थः । शरीरैरुर्वी व्याप्नुवन्तस्ते दैत्यास्तामिदीप्ता. मिज्वलन्तीभिरोषषिभिस्तिलकितोत्सङ्गः शोभितमध्यः कैलासभूभृत्तस्य श्रेणी तस्याः स्मरणसरणिं शकरस्यापुषन् । भस्मशेषाणि ज्वालावृतानि पुरशरीराणि दृष्ट्वा ज्वलितौषधि कैलासशैलं हरोऽस्मार्षीदित्यर्थः । मिन्नं मिन्नं निशितविशिखज्योतिषा प्रज्वलन्तो दैत्येन्द्रास्ते समरवसुधावेदिसीनि त्रयोऽपि ।

·३३० काव्यमाला। त्रैलोक्यापत्प्रशमनमये सप्ततन्तावपर्णा- भर्तुर्जग्मुः सदजिनतनोरमतो वहिकृत्यम् ॥ १५ ॥ निशितविशिखज्योतिषा शरामिना भिनं भिनं पृथक्पृथग्रनवेदिमा, प्रज्यक न्तस्ते त्रयो दैत्या वहिकृत्यममिकाये जग्मुः । कुत्र । त्रैलोक्यापदः प्रशमनप्रकृती स. प्ततन्तौ यज्ञे । कस्य । अपर्णाभर्तुर्हरस्य । सदजिनं हखिचर्म यस्याः सा तनुर्यस । बजे च त्रयोऽप्रयो वेदी वहयुद्दीपनस्थाने ज्वलन्ति ।सदजिनतनोरपर्णामर्तुरिति यज्ञानुगुणम् ॥ उद्यद्दानहद इव वलदूमदण्डच्छटाभि- दूंरं मुञ्चन्वमथुकणिका दिङ्मुखेषु स्फुलिङ्गः । सिन्दूराभासखमुखतया सोऽस्त्रभू:तिहोत्रो भङ्गं दन्तावल इव पुरश्रीनलिन्याश्चकार ॥२१॥ दन्तावलो हस्तीव सोऽस्त्रभूतिहोत्रोऽनिर्भङ्ग नाशं चकार । कस्याः । पुरभीलिपु. रलक्ष्मीरेव नलिनी पद्मिनी तस्याः । सिन्दूराभासखं सिन्दूरदीप्तिसदृशं मुखमारम्भो यस्य तद्भावेन । कीदृश इव । वलन्तीभिधूमदण्डच्छटाभिरुचन्दानहदो यस्य । स्फुलि - रग्निकणैः करसीकरानिव दिगप्रेषु किरन् । हस्तिपक्षे-सिन्दूरेणभायाः सखि मुख• मानन यस्येति विग्रहः ॥ तेषां दैर्घ्यप्रसरसुहृदो रेजिरे सिन्दुवार- श्वेतोदस्तानलमलरजोराशयस्ते त्रयाणाम् । यैः कृष्णोरःस्थलतललिपिन्यन्तरिक्षे शिशिक्षे निर्विक्षेपैरुपनतनवब्रह्मसूत्रप्रतिष्ठा ॥ २७ ॥ तेषा त्रयाणां सिन्दुवारवच्छेता उदस्ता उत्थिता अनलमलभूता रजोराशयो रेजिरे रेजुः । दैर्घ्यप्रसरस्य सुहृद. परिचिताः । यैरुपनतं नवं यद्रह्मसूत्रं यज्ञोपवीतं तस्य प्र. तिष्ठा शिशिक्षे। कुत्र । कृष्णोरःस्थलस्य लिपिः सादृश्यं यस्य तस्मिनन्तरिक्षे नभसि । उरःस्थल च यज्ञोपवीतस्थानम् ॥ भस्मस्मेरोऽसितफणिनिभाविर्भवद्भूमदण्डो व्यञ्जन्सान्द्राञ्जनजवनिकाविभ्रमात्कालकूटम् । लालाटाक्षिद्युतिमृदुपरि प्रोतकीलाकलापः शंभोरेवानुकृतिमकरोत्सायकामिः क्रमेण ॥ २८ ॥ शभोः शरामि. शंभोरेव साम्यमकरोत् । यतो भस्मना स्मेरो धवलः । तथा असि. तफणिनः कृष्णसर्पस्य वर्णाकारत्वाभ्यां निभ आविर्भवन्धूमदण्डो यस्य । तथा सान्द्रा याअनजवनिका कज्जलतिरस्करिणी तद्विभ्रमात्कालकूटं व्यअन् । तथा लालाटस्याक्ष्णो

·२४ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
युतिभृदुपरि प्रोत ऊर्ध्वगो ज्वालाकलापो यस्य । खामिनो भृत्यः साम्यं करोतीत्येव.
कारोपन्यासः॥
पक्कानामप्यनवधिमता खप्रतापानलेन
स्वर्गारीणां बतबत वपुर्दुर्जरं मेदुराणाम् ।
विभद्दीप्तां रुचिमपि मुहुर्यन्निगीर्यैव शुष्मा
धूमोद्वारान्कटुककटुकान्भोगिराजः ससर्ज ॥ २९ ॥
अनवधिमता परिच्छेदरहितेन निजप्रतापानिमा पक्कानां च तथा मेदुराणां घनानां
मेदखिना चासुराणां वपुर्दुर्जर दीप्तां रुचि दीप्तमशनाभिलाष विभ्रदपि शुष्मामिर-
तिकटुकान्धूमोदारानुत्सृष्टवान् । दुर्जरस्य द्रव्यस्य हि कटुकात्मको विपाकोऽनुभवसिद्धः ।।
त्रैलोक्योपप्लवशममयोत्साहमाहात्म्यमाजां
सर्वाशानां विवृतहसितोल्लासभर्मुिखेषु ।
तेषामगाजवनपवनाडम्बरैः कीर्यमाणो
भस्मस्तोमस्तरुणतगरोद्गारबन्धुर्ववला ॥ ३०॥
जवनस्य जवाधिकस्य पवनस्याडम्बरैस्तेषामङ्गात्कीर्यमाण. क्षिप्यमाणो भमराशि-
वल्ग आवृतवान् । कीदृशः । सर्वदिशा मुखेषु विस्ता प्रकटीकृता हसितोल्लासस्य
भङ्गिः सादृश्यं येन । यतस्त्रैलोक्यस्योपप्लवानां शमस्तन्मय उत्साहस्तन्माहात्म्य भज-
न्तीनाम् । उत्साहे हासो युक्तः । तथा तरुणो यस्तगरोदारस्तगराख्यपुष्पविकास-
स्तस्य बन्धुः ॥
भङ्गिलेभे चतुरमरुता दिक्षु विस्तार्यमाणै-
गीर्वाणारिप्रवरवपुषामुन्मिषभूतिलेशैः ।
तत्तत्कल्लोलितचरजगद्विप्लवातकशङ्का-
संकोचोत्कत्रिभुवनगुरुक्षिप्यमाणाक्षतानाम् ॥ ३१ ॥
चतुरेण मरुता दिक्षु कीर्यमाणैर्दैत्यदेहानामुन्मिषद्भिर्भूतिकणैर्भङ्गिः सादृश्यं लेभे ।
केषाम् । ते ते कल्लोलितचरा उल्लासितपूर्वा ये विप्लवा उल्काबाधव्यसनानि (8) तेषां
शङ्का तस्याः संकोचे निवारणे उत्को यत्रिभुवनगुरुमहेश्वरस्तेन क्षिप्यमाणानामक्षतानां
मन्त्रसंस्कृताना तण्डुलादीनाम् । त्रिभुवनगुरुरित्यनुगुणम् ॥
फेनोण्डूकप्रकरकरणिं व्योमसिन्धौ बबन्ध
व्यानञ्जाङ्गे त्रिदिवकरिणां किं च शृङ्गारभङ्गिम् ।
दैत्येन्द्राङ्गानलमलरजोडम्बरोऽशेषदिक्षु
क्षिप्तो दृप्तप्रसमरमरुञ्चक्रवालक्रमेण ॥ ३२॥

·काव्यमाला। प्रसारमुल्लसथन्माचकवाकं तस्य कमेण क्रमणेन सर्वदिषु शितो स्पेनमाला नलोऽनिखस्य मलरजोडम्बरो भलप्रपश्चः फेनसोण्डकाः पिण्डाखाकरस - सादृश्यं व्योमसमुद्रे प्राप । तथा त्रिदिवकरिणां भारमणि सिनरमण्डनसायं व्या. नज व्यजीकृतवान् । आकाशव्यापी बभूवेत्यर्थः । इत्यं सिद्धे दितिजविजये पत्रिणा शैलपुत्री- भर्तुनिवर्तितजगदभिप्रायपूर्तिक्रमेण । भूयो भूयः प्रमदमदिरापानगोष्ठीगरिष्ठ- क्षैब्यक्षुण्णा इव दिविषदोऽनर्गलं ते ववल्गुः ॥५॥ ते दिविषदः सुराः पुनः पुनरयन्त्रणं ववल्गुननृतुः । प्रमदो हर्ष एव मदिरा तसा पानगोष्ठी तया गरिष्ठं क्षैव्यं तेन क्षुण्णाः सेविता इव । कस्मिन्सति । हरसरेण दैत्य- विजये एवं सिदे निर्वर्तितः संपादितो जगदभिप्रायस्य खसुखसंपत्तिरूपस प्रतिक्रमः पूरणस्थितियेन । क्षीवश्चानियन्त्रणं नृत्यति ॥ निष्कृष्टायाः श्रिय इव गृहाम्भोजसौगन्ध्यलुभ्य- बृङ्गश्रेणीः पदनददयःशृङ्खलाः प्रेङ्ख्यन्त्यः । ता निर्जग्मुस्तदनु दनुजाधीश्वराणां गृहेभ्यो हेलाखेलाः प्रमदपदवीवीजनानाकिबन्धः ॥१४॥ पुराणां गृहेभ्यस्ता नाकिनां बन्यो हठहृता नार्यों निर्ययुः । कीदृश्यः। पदेषु नदन्यो. ऽयःलाः प्रेमयन्त्यो वाहयन्यः । अत्रोत्प्रेक्षा-पुरगृहेभ्यो निर्वासिताया लक्ष्म्या गृहभूतं यदम्बुज तत्सौगन्ध्यलुब्धा या भ्रमरपतयस्ता इव । हर्षमार्गोलासनाकीगमन्य. रगामिन्य इत्यर्थः ॥ दैत्यध्वंसोडुमरितमृडोपक्रियोपक्रमाता हित्वा तास्ताः प्रकृतिविकृतीरुद्धतः साध्यसिद्धेः। आज्ञाविश्राणनचटुलितभूलते शूलपाणौ भूयोऽप्यापन्निजनिजवपुःसौहृदं नाकिलोकः ॥ १५ ॥ साध्यस्य पुरवधस्य सिद्धरुद्धतो नाकिलोको निजनिजेन वपुषा सौहदं युक्त्वं पुनरपि प्रापत् । शूलपाणौ हरे आज्ञादानेन चटुलिता भ्रूलता येन तस्मिन्सति । ताखा यन्तभावापादनरूपाः प्रकृती रूपान्तरापत्तीस्त्यक्त्वा । कीदृशीः । दैत्यध्वंसार्यमुहमरिता गृहीता या मृडोपकिया ईश्वरोपकारस्तदुपक्रमार्थमात्ताः । पुरवपप्रवृत्तस्य हरस्याङ्गतायै गृहीता यन्त्रादिरूपावस्थास्त्यक्त्वा ब्रह्मादिभिः ख खं रूप प्राप्तमित्यर्थः ।

·।
.
२४ सर्गः]
श्रीकण्ठचरितम् ।
३३३
प्रत्यक्सिन्धौ स्मरजिदिषुणा क्षिप्यमाणः प्रदीप्त-
रमेालापटलघटनादादितेयारिलोकः ।
वर्नाथास्त्रप्रहरणभयोद्धान्तदावामिमम-
क्ष्माभृद्वर्गः स्मरणसरणिं कस्य चेतो न निन्ये ॥ ३१ ॥
स्मरजित इषुणा शरेण प्रत्यक्सिन्धौ पश्चिमसमुद्रे क्षिप्यमाण भादितेयारिलोको देव.
वैरिजनः खर्नाथास्त्राद्वात्प्रहरणभयेनोड्रान्तः संभ्रान्तोऽत एव दावामिममो यः क्ष्मा-
भृद्वर्गो गिरिगणस्तस्य स्मरणसरणिं सर्यमाणत्व कस्य न चेतो निन्ये । सर्व एव दावा-
निममान्पर्वतान्सस्मरुरित्यर्थः । कैः । ज्वालायोगाद्दीप्तैः ॥
नीत्वा तापं त्रिजगदसकृदुःसहैमण्डला-
रस्तं यान्तः पयसि जलधेस्ते त्रयस्तत्र शूराः ।
विश्वस्मिन्नप्यहह महसा बोधितानल्पपञ
प्रादुश्चक्रुनिरुपधि हठव्यञ्जिताशं प्रकाशम् ॥ ३७ ॥
दुःसहैमण्डलाप्रैः खविम्बाप्रैव त्रिजगत्रिलोकी तापं दुःखमातपं च नीत्वा समु-
द्रजलेऽस्तं गच्छन्तते त्रयः शूरा वीरा भादित्याश्च विश्वस्मिन्नपि प्रकाश बाधाभाव.
मालोकं च प्रादुश्चक्रः प्रकटयामासुः । महसा तेजसा बोधितानल्पा पद्मा लक्ष्मीन-
लिनानि च यत्र । तथा निरुपधि उपाधिवर्जित कृत्वा व्यझिता आशा आस्था दिशश्च
यत्र एवं कृत्वा । अस्त गच्छन्तश्चादित्याः प्रकाशं व्यञ्जयन्तीत्याश्चर्यम् ॥
देवः सोऽथ त्रिभुवनगुरुकृतं घोरघोरं
तत्संजहे त्रिजगदगदंकारचारित्रमुद्रः ।
सन्तो नैसर्गिकमधुरिमोपोढवार्तामुहूर्त
नन्वाहा- खलनिकृतये विक्रियामाद्रियन्ते ॥ ३८ ॥
त्रिजगतोऽगदकारचरित्रा मुद्रा यस्य स त्रिभुवनगुरुर्देवो हरतद्धोरतरं वैकृत
संजहे । नैतदाश्चर्यम् । नैसर्गिकेण सहजेन मधुरिम्णा उपोढा वार्ता येषा ते । महजम-
धुरा इत्यर्थः । सन्तः खलानां निकारार्थमाहार्यो कृत्रिमा विक्रियामभिनयन्ति । सन्तो
दुर्जनवाधार्थ कृत्रिम विकारममिनीय तस्यां सिद्धायां माधुर्यलक्षणं खभावमेव प्रप.
यन्त इत्यर्थः॥
गीर्वाणानां तदनु पृतना सा प्रहर्षान्तरङ्गै-
र रुद्यद्विपुलपुलकोपस्क्रियामावहन्ती।
मध्येकृत्य त्रिनयनमभिव्यक्तभक्तिमसक्ति
द्यामास्कन्ध खसदनधिया भूय एव प्रतसे ॥ ३९ ॥

·१११ काव्यमाला। प्रहर्षस्यान्तरसैरानन्दवद्भिररुद्यता विपुलेन पुसकेनोपस्कियां योमा विनती मा देवसेना अभिव्यका भकिप्रसफिर्यत्र एवं कृत्वा हर मध्ये कृत्वा दिवसमावुल खसदने धिया भूय एव प्रतस्थे । कर्तव्यनिष्पत्या सानन्दा देवसेना खरहान्प्रति प्रस्थिवेस नृत्यन्निर्मुद्ररुद्राशुगशिखिनिशितज्वालजालावलेह- क्षुभ्यहुरिदृप्तत्रिपुरपरिचयेनेव संक्रान्ततान्तिम् । सर्वे निर्वापयन्तो निजनिजकरिणामुन्मिषद्दाननीरैः प्रत्यावृत्तां द्युलक्ष्मी पिदधुरनवधि व्योममुद्रा सुरेन्द्राः ॥४०॥ सर्वे सुरेन्द्रा व्योममुद्रामाभोग पिदधुश्छादितवन्तः । अनवधि भवपिरहितं कृत्वा खहस्तिनामुल्लसन्मदजलै कलक्ष्मी शीतलीकुर्वन्तः । प्रत्यावृत्ता प्रत्यागताम् । अत्र हे. तूत्प्रेक्षा-नृत्यनिर्मुद्रो निःसंकोचो हरवाणामिस्तस्य निशितं यज्ज्वालाजालं तसाव हो निगरण तेन क्षुभ्यतां दुराणां दृप्तानां त्रिपुराणां परिचयेन संकान्ता तान्तिरकोनि. यस्याः । तान्तस्य च जलैर्निर्वापणम् । सुरगजान्दृष्ट्या देवलक्ष्मीः समाश्वसदित्यर्थः । सुरपरिवृढो रूढप्रीति क्रमेण तथा दधौ वदनमुदयद्रागोत्कुल्लन्नवाब्जमुखद्युति । सुचिरविरहौत्सुक्याधिक्याविलम्बितचुम्बन- व्यवसितनिजस्त्रीबिम्बोष्ठप्रभाभिरिवाञ्चितम् ॥ ११ ॥ इन्द्रो हर्षवशेन मुखं सराग फुल्लपमाभं दधावित्यर्थः । रूढप्रीति मुखय वा विशे- षणम् । अत्रोत्प्रेक्षा-सुचिरविरहेण यदौत्सुक्याधिक्यं रागोत्कर्षखेन हेतुना अविल- म्बितं द्रुतं चुम्बने व्यवसिता उद्यता या निजा श्री शची तस्या विम्बौष्ठदीप्तिभिरिव शोभितम् ॥ धातुर्विष्टरपङ्कजे पुनरपि प्रक्रान्तगन्धोद्धतौ निःष्पन्दे मदविपुषां च वदनादुद्वाति विनद्विषः । भृङ्गाणां सुरकाननान्तरलतावैतालिकानामभू- त्तत्सौरभ्यरसान्तरं तुलयतां दोलाधिरूढं मनः ॥ १२॥ ब्रह्मण आसनपने पुनरपि जातसौरभ्यबहुले, गणपतेर्मुखान्मदकणिकानां प्रबाहे निर्याति सति नन्दनवनलतास्तुतिपाठकानां भ्रमराणां मनः संशयितमभूत् । तेषां प्रमा. सनपने मदजलकणानां सौरभ्यरसान्तरं तुलयताम् । नन्दनव्रततिभोगिनोऽपि भ्रमरा ब्रह्मपद्धे गणेन्द्रमदसौगन्ध्यान्तरे संदिग्धा इत्यर्थः ॥ तां सेनाममृतान्धसामुपगतामासूत्र्य लोकत्रय- प्रोतप्रीति बृहत्प्रतीति दितिजव्यापन्मयी प्रक्रियाम् ।

·२९ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । शैलः केलिनिकेतनं भगवतो देवस्य खट्वामिनो मन्येऽनर्गलमालिलिक मणिमप्रांशुभिः प्रांशुभिः ॥ १३ ॥ लोकत्रयप्रोता प्रीतियंत्र तथा बृहती प्रतीतिः प्रसिद्धिर्यत्र एवं कृत्वा दैत्यवाहप्रकृ. विप्रतिष्ठा प्रक्रिया तन्त्रं संपायोपगताममृतान्धसां देवानां तां सेना हरस्य क्रीडागृह शैलः कैलासो रनतटदीप्तिमिरालिलिङ्ग एवं जाने । साहसं कृत्वा निवृत्तस्यालिङ्गनं युक्तम् । रश्मयो बाहुस्थानीयाः । स्त्रीत्वाद्वाहालिङ्गानौचित्यप्रतीतिः ॥ निःसंख्याम- मस्तुतिवचनरसाखादनासादनोद्य- द्रोमाञ्चाध्यासिताङ्गः प्रभुरथ स सदः खं सहेलं पुनानः । दूरन्यश्चकिरीटाञ्चलमणिमकरीघृष्टरत्नाङ्गिपीठा- श्रीकण्ठः प्रत्यमुञ्चत्प्रणयरसजुषा चक्षुषा नाकिलोकान् ॥ ४४ ॥ प्रणयरसजुषा नेहधारिणा चक्षुषा दृष्टया श्रीकण्ठः प्रभु किलोकान्प्रत्यमुश्चत्प्रतिमु- कवान् । निःसंख्यानां बहूनाममर्त्यमजानां देवबन्दिनां यानि स्तुतिवचनानि तेषु रसस्तस्याखादनासादनेनोद्यन्यो रोमाश्चस्तेनाध्यासितान्याश्रितान्यगानि यस्य । तया खं सदः शोभयन् । दूर न्यश्चन्तो नम्रीभवन्तो ये किरीटाञ्चलातेषु मणिमकयों रत्नमया मकराकारा रचनाविशेषास्तामिघुष्टमछिपीठ यैस्तान् । प्रतिमोचनावसरे नमतो देवान्प्र- गयाईया दृष्टया प्रभुः प्रतिमुकवानित्यर्थः । अथ च प्रक्रान्तप्रन्थसमाप्तौ मत इति खनाम गृहन्खस्तुतिवचनैः प्रभो रोमाञ्चवर्णनेन खसांमुख्यप्रकाशनं कृतवानिति भद्रम् ॥ इति श्रीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोमहाकविराज. राजानकश्रीमलकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये त्रिपुरदाहवर्णन नाम चतुर्विशः सर्गः । पञ्चविंशः सर्गः। इति स श्रवणोत्तंसं मांसलं भक्तिविभ्रमैः । जगन्नाथस्य जग्रन्थ मङ्खकः सूक्तिलीलया ॥ १ ॥ जगन्नाथस्य महेश्वरस्य भक्तिर्दृढा भावना रचना च । तद्विभ्रमैर्बहुलं कर्णभूषणं सूक्तिलीलया स मलको बबन्ध । त्रिपुरदाहवर्णनलक्षणसूक्ति भगवतः कर्णभूषण- मकरोत् । श्रावितवानित्यर्थः । तिग्मानलदृशः खण्डपरशोः प्रणयग्रहात् । तस्य सूक्तिलता व्यक्तं बत साफल्यमग्रहीत् ॥ २॥ तिग्मस्तीवोऽनलोऽनिर्देशि यस्य तस्य खण्डपरशोर्भगवतः प्रार्थनाहेवाकात्तस्य महा- कस्य सूफिलता कृतार्थत्वमाहीत् । बतेयाश्चर्यद्योतकम् । दीप्तोऽमिदृशि यस्य तथा हस्ते च खण्डपरशुस्तस्य प्रणयालताया दाहच्छेदौ मा भूतां प्रत्युत सफलत्वमित्याश्चर्यम् ॥

·३५१ काव्यमाला। . स्वयं मौलीन्दुपीयूषपूरैः सिक्तेव शंभुना । सरसत्वं च दाव्यै च वाक्तस्याव्यप्रमग्रहीत् ॥३॥ तस्य वागनाकुलं सरसत्वं शारादिरसयुक्तत्वं चर्वणीयत्वं च, दार्चमभक्तम- विनश्वरत्वं चाग्रहीत् । स्वयं मुकुटचन्द्रामृतपूरसिकेवेत्युत्प्रेक्षणम् ॥ प्रबन्धेन जगन्धुमुपश्लोक्य पिनाकिनम् । आक्रान्तानन्तसंतोष इति सोऽन्तरचिन्तयत् ॥ ४॥ प्रबन्धेन भगवन्तमुपश्लोक्य स्तुत्वा प्राप्तप्रविततप्रमोदमित्यन्तः सोऽचिन्तयत् ॥ अहो धन्योऽस्मि यस्येयं स्वच्छन्दापि सरस्वती । विना श्रीकण्ठमन्यत्र नाचरच्चाटुकारिताम् ॥५॥ अहो अस्मि धन्यः । यस्य सरखती श्रीकण्ठं विनान्यत्र चाटुकारितां नाचरत् । श्रीकण्ठस्यैव स्तुतिमकार्षीदित्यर्थः । अन्यस्तुतिकरणे हेतुमाह-खच्छन्दापि । उहा- मवाचो हि कवयः । सरखती नाम नदी च श्रीकण्ठाख्यजनपदविशेषमेव सेवते । सरखतीनदीपक्षे स्वच्छन्दा । स्वेच्छया स्थानान्तरेषु सापहवप्रकाशेत्यर्थः । महत्कष्टमहो हित्वा यच्छवै सर्वतः श्रुतिम् । गर्वानवधिबाधियों नरेण स्तूयते नरः ॥ ६ ॥ ईश्वरादन्यस्य स्तुतिकृतः शोचनीया इति व्यतिरेकोक्त्या खस्येश्वरस्तुत्या धन्य. त्वमुपबृहयति-एतन्महत्कष्टं सर्वतः श्रुतिं हरं त्यक्त्वा बधिरो मनुष्येण स्तूयते ।। मानुष्यजन्म वैदुष्यं विवेकः काव्यचातुरी। श्रीकण्ठे चाटुकारित्वमहो पुण्यपरम्परा ॥ ७॥ मानुष्य जन्म, तथा विवेकः, तथा काव्येषु चातुर्यम्, तथा भगवति स्तुतिकारिख. मित्रहो पुण्यश्रेणिः ॥ धिक्तान्कृतप्लुतिर्येषां भारत्यधिसरस्वति । स्वं दूषयति मत्तेव नृपचाटुकपांसुभिः ॥ ८॥ सरखत्यां कृतमज्जना येषां वाणी राजस्तुतिरजोभिरात्मान निन्द्य करोति तान्धिक । सरखती नदी च । अत एव मत्तेवेत्युपमोत्प्रेक्षा वा ॥ दृष्टिः सारस्वती भूरिरजोभिरिह पार्थिवैः । वशंवदीकृता सत्यं कवेः कालुष्यमश्नुते ॥९॥ सारखती दृष्टिनिं कालुष्यं प्राप्नोति । अत्र हेतुः-बहुलरजोगुणैः पार्थिवै राजभि- रायत्तीकृता । पार्थिवैः पृथिवीसंबन्धिभी रजोभिभूरि बहुलमाकान्ता दृष्टिनेत्रं कालुज्य प्रसादाभावं प्रामोतीति ध्वनिः ।।

·२६ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । - किं वान्यद्गुणनदापि बद्धापि रसवम॑नि । रहिता कर्णधारेण सूक्तिनौरिव सीदति ॥ १० ॥ अन्यत्कि वा । वदाम इति शेषः । गुणैर्माधुर्यादिभी रज्जुभिश्व नद्धा तथा रसः शारादिर्जल च तन्मार्गे बद्धापि सती सूक्तिनौरिवावसीदति । तत्र हेतु:-कर्णधारेण श्रोत्रा नाविकेन च रहिता ॥ चामीकरस्य सौरभ्यमम्लानिर्मालतीसनाम् । श्रोतुर्निर्मत्सरत्वं च निर्माणागोचरं विधेः ॥ ११ ॥ सुवर्णस्य सौगन्ध्यम् , तथा मालतीमालानामसंकोचः, तथा श्रोतुः काव्यं शृण्वतो निर्मत्सरत्वं गुणद्वेषाभावश्च विधेः सटुर्निर्माणमार्गस्यागोचरा. । श्रोता काव्यदोषदूषित इत्यर्थः ॥ यत्किमप्यस्ति मूर्खाणाममात्सर्य तु सूक्तिषु । तत्कोपयोगि सौन्दर्य षण्ढस्येव पुरंध्रिषु ॥ १२ ॥ यः पुनः काव्यविषये मूर्खाणां मत्सराभाव. किचिदस्ति स कुत्रोपयुज्यते । मूर्खाणा विवेकाभावादिति भावः । यथा क्लीबस्य सौन्दर्य पुरंध्रिषु कोपयुज्यते ॥ विमत्सरश्च विद्वांश्च श्रोता चेद्धटते गिराम् । स्यन्दते तर्हि वाग्वल्ली रसं पर्वणि पर्वणि ॥ १३ ॥ मत्सररहितस्तथा विद्वान्विवेकी च पुरुषः काव्यस्य श्रोता यदि घटते तर्हि वागेव तापहरत्वादल्ली प्रतिपर्वस्थान रसं स्रवति । वल्ली च सुरसं स्त्रवति ॥ सन्तश्च तादृशाः सन्ति गणिताः सूक्तिभेषजम् । भूषणं यैः स्ववैदुष्यात्सौजन्येन वितन्यते ॥ १४ ॥ यैः सद्भिः सूक्तेः काव्यस्य भेषज दोष निवारण सौजन्येन हेतुना खवैदुष्याद्वित- न्यते । अत एव भूषण सतां काव्यस्य वा । तादृशाः सन्तो गणिताः सन्ति । सूक्तिभे- षजमिति सतां वारोपः ॥ तदेवं विद्वांसः काव्ये दोषमारोपयन्ति, सन्तस्तु सन्तमपि दोषं समर्थयन्त इति प्रतिपद्य सविभवं सज्जनशिरोमणित्वमग्रजस्य प्रतिपादयितुमाह- मदग्रजन्मनः श्रीमल्लङ्ककस्य सभागृहम् । तेऽध्यासते च विस्रब्धाः सारसा इव मानसम् ॥ १५ ॥ यथा विश्वस्ता राजहंसा मानसं सरोभेदमाश्रयन्ति तथा ते सन्तो मदीयज्येष्ठधातुः श्रीमलकस्य सभागृहम् ॥ -

·काव्यमाला।
ततः साफल्यदीक्षायै खपरिश्रमविप्रुषाम् ।
तदेवास्य प्रबन्धस्य नेष्यामि निकषाश्मताम् ॥ ११ ॥
अस्य प्रबन्धस्य सुवर्णस्थानीयस्य तदेव सभागृहं परीक्षोपलत्वं नेष्यामि । त एव
सन्तो मत्काव्यं परीक्षन्तामित्यर्थः ॥
पण्डितैमण्डलीबन्धाद्विद्भिरसमं रसम् ।
हब्धालवालवलयं वाग्देवीसुरवीरुधः॥ १७ ॥
इति संचिन्त्य संतोषदन्तुरेण स चेतसा ।
तदथाविशदास्थानं कृतार्थस्याग्रजन्मनः ॥ १८॥ (युग्मम्)
असम रसं बिभ्रद्भिः पण्डितैमण्डल्या बन्धाद्रचनाहेतोः सरखतीकल्पलताया इन्धः
संपादित आलवालवलयो यत्र तत् । लतायाश्च जलसहितमालवालं भवति। काव्यपरीक्ष.
कलाभादानन्दपूर्णेन चेतसा इति चिन्तयित्वा ततः श्रीलङ्ककसभास्थानं मजकविरविशत् ॥
श्रीवाहकरटिक्षुण्णवर्णकम्बलरुङ्मुषि ।
कुथे निवेशितपदं धुरीवाखिलमन्त्रिणाम् ॥ १९ ॥
ततस्तत्र शिखारत्नमप्रनामात्यसंहतेः ।
अनयन्नयनातिथ्यं पथ्यं स नयवर्त्मनि ॥ २०॥ (युग्मम्)
यथा सकलमन्त्रिणां धुरि तथा श्रियः संबन्धी वाहो वाहनं यः करटी हस्ती तेन
क्षुण्णो धृतो यो वर्णकम्बलस्तस्य रुचं मुष्णति कुथे वर्णकम्बले विन्यस्खपदं तथा
अप्रत्ना नूतना येऽमात्यास्तेषां संहतेौलिमणिं तथा नयमार्गे पथ्यं ज्यायांस तत्र स-
भागृहे स नयनयोरातिथ्यं प्रणयिलमनयत् ॥
विनयेन नमन्नग्रे शपथैरर्थितोऽसकृत् ।
ज्यायसोऽर्धासने तस्य स कथंचिदुपाविशत् ॥ २१॥
श्रीलङ्ककेन पुनः पुनः शपथैरर्धासनोपवेशनार्थमर्थितः स मङ्गकविः समस्तेन विन.
येन तदर्धासने कथचिदुपाविशत् ॥
नित्यं नृत्यद्वचोदेवीमञ्जीरोच्चरवैरिव ।
घटते शास्त्रचिन्तासु यस्य निद्रादरिद्रता ॥ २२ ॥
महाभूतानि पश्चापि विरञ्चेन विमुञ्चता ।
योऽवैमि वाङ्मयैरेव निर्ममे परमाणुभिः ॥ २३ ॥
व नु कानि कियत्कालमहो तेपे तपांसि यः ।
वैदुष्ये लमकान्यन्ययोगव्यावृत्तिसाक्षिणि ॥ २४ ॥

·२५ सर्गः] श्रीकण्ठस्तिम् । पुनानमन्तिकं तस्य प्रथमं ब्रह्मवादिनाम् । विद्वत्संक्रन्दनं तत्र स नन्दनमवन्दत ॥ २५ ॥ (चक्कलकम्) नित्यं नृत्यन्या वाग्देव्याः संबन्धिनो मजीरस्य पटुभी रवैरिव हेतुभिर्यस्य शान. विमर्शेषु सत्सु वैनिद्य जायते । रवैरिति हेतूत्प्रेक्षा । तथाहं जाने स यत्र भूतसर्गे पश्चापि पृथिव्यादीनि महाभूतानि विमुखता । अपाश्चभौतिकं सर्ग कुर्ववेत्यर्थः । विपिना यो वाड्मयैरेव परमाणुभिर्निर्मितः । शास्त्रमयपरमाणुनिर्माणमध्ये साधनमुपन्यस्यति- केति । क नु कुत्रखित्कानिखित्कियत्कालंखिद्यस्तपासि तेपे । कीदृशानि । वैदुष्ये पा- ण्डित्ये लमकानि प्रतिभूभूतानि । कीदृशे । अन्ययोगव्यावृत्तिसाक्षिणि । अन्यस्य नन्दनप. ण्डितादपरस्य योगव्यावृत्तिरेतादृशेनैव पाण्डित्येन योगस्य व्यावृत्तिर्व्यवच्छेदस्तत्साक्षिणि । सैव साक्षी यस्येति वा। प्रतिभूसाक्षिणोईयोरपि संनिधाने सत्ययलेन वस्तु घटते । तस्य श्रीलकस्य समीपं पवित्रयन्त ब्रह्मवादिनां प्रधान पण्डितेन्द्र नन्दन स तत्र दृष्टवान् ॥ व्याख्यासु यस्य वदनं रदनांशुभिरीक्ष्यते । आकर्षदिव वाग्देव्या धौतक्षौमपटाञ्चलम् ॥ २९॥ अर्पयन्कमपि स्पन्दं धामः सारखतस्य भूः। य एव सर्वशास्त्राणां साकारमिव जीवितम् ॥ २७ ॥ विवृतीयों लिखत्यात्तलेखन्येकाङ्गुलीतलः । अन्थेभ्योऽर्थस्य विश्रान्त्यै सूत्रिकामर्पयन्निव ॥ २८ ॥ यत्कृतिष्ववधानेन मूर्धा कस्य न वीप्सया । सारस्वतरसावर्तवलनेनेव चेष्टते ॥ २९॥ तं श्रीरुय्यकमालोक्य स प्रियं गुरुमग्रहीत् । सौहार्दप्रश्रयरसस्रोतःसभेदमजनम् ॥ ३० ॥ जनेन यस्य मुखं सरखत्याः श्वेतपट्टवस्त्रान्तमाकर्षदिवालक्ष्यते। कैः। शास्त्रव्याख्यासु सतीषु दन्तांशुभिः । सरखती तन्मुखे कृतसंनिधानेत्यर्थः । यत्पटप्रान्तं चाकृष्यते स तत्रैवावतिष्ठते । सारखतस्य धानो तेजसो भू स्थानम् । तथा अत एव तस्यैव धानः कमपि लोकोत्तर स्पन्द शिष्यमुखे संचारमर्पयन्य एव रुय्यकः सर्वशास्त्राणां मूर्त जीवितमिव भवति । जीवितं च स्पन्दमर्पयति, तेजसश्च स्थानं भवति । तथा आत्ता गृहीता लेखनी लेखनकाण्डं येन तादृगङ्गुलीतल यस्य शास्त्राणां विवृतीविवरणानि लिखति । करोतीत्यर्थः । अत उत्प्रेक्ष्यते-अन्थेभ्यः शास्त्रेभ्योऽर्थस्य वाच्यस्य धनस्य १. राजानकरुय्यककृतमलकारसर्वख सहृदयलीला चेति प्रन्थद्वयं कश्मीरेषु प्रसि. द्धम्. अलंकारसर्वखकर्ता राजानकरुचकः, न तु रुय्यकः, इत्यपि केचित, ·काव्यमाला। - च विश्रान्त्यर्थ सूत्रिका वस्त्रदशालेशं दददिव । तथा यस कृतिषु विमर्शन का शिरश्चेष्टते विवलते । अत्रोत्प्रेक्षा-पारखतो यो रसो जलं च तचर्षणवलनेनेति। मावर्तस्य जलभ्रमस्य च वलनेन वस्तु विवल्यते, तं श्रीरुय्यकं दृष्ट्वा महाकविः सौहादर. सस्य प्रश्रयरसस्य च स्रोतसोः संभेदे मजनमग्रहीत्। अत्रैव हेतुद्वयम्-गुरुं प्रियमितिः यस्य व्यनक्ति काषायग्रहमारक्तया रुचा। नित्योपन्याससंक्रान्तवेदान्तार्थ इवाधरः ॥ ३१ ॥ नीत्वा सफलतां वल्लीरिष्टसिद्धि विवृण्वता । श्रुतीनां पथि शिष्येषु येन कल्पद्रुमायितम् ॥ ३२॥ निस्तुषीकृतवैदुष्यं मयमात्सर्यसंहृतेः । धृतप्रणतिपारम्यं रम्यदेवं तमैक्षत ॥ ३३ ॥ (तिलकम्) यस्याधरः कषायं रक्तवस्त्रग्रहणमिव प्रकटयति । कया। आरफया रुचा। नित्यं संन्यासेन प्रतिपादनेन संक्रान्तः संचरितो वेदान्तार्थों यस्य । वेदान्तवादिनो हि काषा- यग्रहणमुचितम् । येन शिष्यविषये कल्पद्रुमायित कल्पवृक्षवदाचरितमिति भावे कः । कुत्र । श्रुतीनां वेदान्तानां पथि । तत्र हेतु:-वल्लीः कठवल्लीलक्षणान्वेदान्तविशेषान्स- फलतां कृतार्थतां नीत्वा, इष्टसिद्धिं वेदान्तार्थप्रतिपादकशास्त्रविशेषं विवृण्वता विवरणेन प्रकाशयता । कल्पद्रुमाणा वल्लीसफलत्वादिकरणमुचितम् । स्मयमात्सर्ययोः संहरणा- निर्दोषीकृतपाण्डित्यं तथा धृत प्रणतो पारम्यं प्रसङ्गो येन तं रम्यदेवं तत्रापश्यत् ॥ वाग्देवतालिनीलीलाधुतपक्षतिचातुरीम् । वदनाम्बुरुहे यस्य भाषाः षडधिशेरते ॥ ३४ ॥ खलानां यत्प्रबन्धेषु दृढव्युत्पत्तिवर्मसु । प्रोद्यच्चोद्यमया दूरे कुण्ठिता इव पत्रिणः ॥ ३५॥ कतिचिल्लोष्टदेवस्य तस्येति मुखतोऽशृणोत् । श्रीलङ्ककं प्रति प्रोतचारुचाटुरसा गिरः ॥ ३१ ॥ (तिलकम्) यस्य मुखप संस्कृताद्याः षड् भाषा वाग्देवतैवालिनी तया लीलया धुतायाः पक्ष. तेश्चातुरीमाश्रयन्ति । यदुक्तम्-'संस्कृतं प्राकृतं चैव शूरसेनी तदुद्भवा । ततोऽपि मागधी प्राग्वत्पैशाची देशजेति यत् ॥' यथा पद्मे अमरीपक्षतेश्चातुरी तथा तन्मुखे भाषाणामित्यर्थः । दृढा व्युत्पत्तिः सैव वर्म कवचो येषां तेषु तत्प्रबन्धेषु खलसंबन्धिनः १. 'प्रकृत्यैवातिवक्रेण गुणदैर्घ्य वितन्वता। मया शरासनेनेव बाणो दूर निरस्यते ।' अयं शोकः सूक्तिमुकावलौ लोष्टदेवनाना समदृतः.

·२५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम्। प्रोबचोधप्रकृतयः शराः कुण्ठिता इस भवन्ति । तस्य लोष्टदेवस मुखादिति वक्ष्यमाणाः श्रीलङ्गक प्रति प्रोतश्चारुबाटुरसो यास ता गिरः श्लोकानणोत् ॥ गोमिः शुभरसैकसूतिभिरनुस्यूतं विभो लङ्कक ज्यायःशुद्धिसखिद्विजोच्छसदनिवेदप्रथापावनम् । सत्यायार्पयति स्म दर्शितवते निःसंश्रयत्वं कलौ वाग्देवीसहिताय तावकमुखं मन्येऽप्रहारं विधिः॥ ३७॥ हे लङ्कक विभो, विधिस्तावकमुखमहारमर्पयति स्मेति मन्ये । कस्मै । सत्याय । दाने हेतुमुपन्यस्यति-कलिकाले निराश्रयत्व दर्शितवते । कीदृशम् । शुभ्रस्य निर्मलस्य रसस्य झारादेरेका सूतिर्याभ्यस्ताभिर्गोभिर्वाग्भिरनुस्यूतम् । तथा ज्यायस्याः शुद्धे । मल्यस्य सखायो ये द्विजा विप्रास्तेषामुच्छ्रसन्ती या अनिर्वेदप्रथा दुःखाभावकारणं तया पावनम् । वाग्देवीसहिताय । अन्यश्च दुग्धदाभिगोभिः सहितं निराश्रयाय कलैचि. दप्रहारं ददाति । यद्वा द्विजा दन्ताः । अनिदा वेदसहिताः॥ तीक्ष्णा पृथुलोहमयी गुरुतरगुणनिकरसंग्रहव्यग्रा । गुढयति धर्मपटच्चरमचिरादिह लङ्ककस्य मतिः ॥ ३८ ॥ यस्य मतिधर्म एव पटचर जीर्णवासस्त्रं द्रढयति दृढं करोति । यतस्वीक्ष्णा । तथा पृथुलो य ऊहस्तत्प्रकृतिः । गुरुतराणां गुणनिकराणामौदार्यादिगुणगणानां संग्रहे व्यप्रा। तीक्ष्णलादिविशेषणसाम्यात्सूचीव तीक्ष्णा । तथा पृथु यलोह तन्मयी गुणानां सूत्राणां संग्रहे व्यग्रा जीर्णवस्त्रं द्रढयति॥ मूर्तिर्यस्य सभानुताद्भुतलिपेः पुष्णाति गाढामृत- प्रादुर्भावविसृत्वरीं परिणतिं पङ्केरुहद्रोहिणः । तस्य त्वन्मुखशीतगोः प्रणयतोऽलंकार वाग्देवता गल्वकर्कोपलपुत्रिका गुरुपरिस्यन्दं रसं स्यन्दते ॥ ३९ ॥ सभासु नुता स्तुता अद्भुता लिपिर्यस्य तथा पङ्केरुहेभ्यः पापेभ्यो द्वदति तच्छील. स्तथाविधस्य यस्य मूर्तिः ऋतप्रादुर्भावे सत्यप्रकाशने विसत्वरीं परिणति रसं पुष्णाति तस्य त्वन्मुखचन्द्रस्य प्रणयतः सरखती चन्द्रकान्तपुत्रिका महाप्रवाह रसं प्रसूते। सह भानुतया सूर्यभावेन वर्तते या सा । अत एवाद्भुता लिपिर्यस्य चन्दस्य तथा पद्मद्रो- हिणो मूर्तिर्गाढेऽमृते पीयूषे विसत्वरी परिणति पुष्णाति तस्य प्रणयाचन्द्रकान्तपुत्रिका रस सूते । मुखपक्षे पङ्करहेभ्यः पद्मेभ्यो द्रुह्यति । कान्त्याधिकीभवतीति वा ॥ १. अलंकार इति लङ्ककस्यैव नामान्तरम्. राजतरङ्गिण्यामलंकार इति नाम वर्तते. 'अलंकाराभिधो बाघराज्यस्थानाधिकारभाक् । अधृष्यो मानुषैर्युद्धैर्विरुद्वान्बहुधावधीत् ॥' (८।२६५८) इत्यादि राजतरङ्गिण्यामलकारनाना व्यवहारः.

·काव्यमाला। यः सामन्तशिखामणेऽत्रभवतालंकार नित्यं सता- मानीतोऽनवकाशता हृदि हृताशेषाद्भुतापद्भियि । तेषां श्रोत्रविलिघमानगहनत्वत्सूक्तिचर्वोत्सवे राशीभूत इवाधिशीर्षमधुना कम्पः स संपद्यते ॥ ४० ॥ हे सामन्तानां मौलिरत्न, सतां हृदयकम्पस्वयावकाशरहितत्वं नीतः । अत्र हेतुः- हृदयेऽस्तविपद्भये । सकम्पस्तेषां साधूनां शिरसि राशीभूत इव संपनः । श्रोत्रपीयमा- नत्वदीयकाव्यरसोत्सवे ॥ सामन्तभद्रनयमपि भजसे पदमनुसरन्नसामान्यम् । विश्वमपापोऽहमिति श्रीलङ्कक तदपि बोधयसि ॥ ११ ॥ असामान्यं विशिष्टं पदम् । सामन्तेषु मण्डलेश्वरेषु भद्राः प्रधानानि तेषां नयं त्वं भजसे । यद्यप्यसामान्यमसदृशं पदमनुसरन् । तदपि तथाप्यहमपापः पापरहित इति विश्व बोधयसि । असामान्य जातिरहितं पदमनुसरन्यः सामन्तभद्रं बुद्धसंबन्धिनं नयं भजते सोऽपगतान्यावच्छेदमिति कथ बोधयतीति विरोधाभासः ॥ यापूर्वा कविगर्वहृत्पदगतिर्यस्या विपर्येति नो स्पष्टं या परपुष्टसौष्ठवहरं वाक्यक्रमं पुष्यति । सा श्रीलङ्कक मानमार्गमजहत्यप्यात्तकण्ठा हठा- द्विद्वत्ता तव चित्रमुज्झितरजाः सूते यशःसंततिम् ॥ ४२ ॥ यस्या विद्वत्तायाः पदगतिः सुप्तिडन्तादिरचना न विपर्येति । यतोऽपूर्वात एव कवीनां गर्व हरन्ती । तथा परेषां पण्डितानां पुष्टं सौष्ठवं हरन्तं वाक्यक्रम या पुष्यति सा तव विद्वत्ता मानमादरं दधाना गृहीतकण्ठा । सादरमधीतेत्यर्थः । यतस्त्यकरजोदोषा यशः. प्रसरण सूते इति समाधिः । विरोधस्तु के जले वीनां पक्षिणां हंसानां मद हरन्ती यस्था नायिकायाः पदगतिः पादन्यासो न विपर्येति । तथा परपुष्टानां कोकिलानां सौ- ष्टवहरं वाक्यक्रमं या पुष्यति सा मानिन्यप्यालिगन्ती विगतार्तवापि सा नायिका सं- तति प्रसूते । यद्वा विद्वत्तापक्षे मानं प्रत्यक्षादि ॥ मार्गे पदस्य पथि वाक्यकथाप्रथानां मानस्य वर्त्मनि च कन्दलिताभिषेकः । राज्ञेव मन्त्रिवर लङ्कक सूक्तिदेव्या सर्वाधिपत्यपदवीमधिरोपितोऽसि ॥ १३ ॥ पदस सुप्तिङन्तादेर्मार्गे तथा वाक्यानां तर्कायलकारप्रथानां पथि तथा मानस प्रल.

·२९ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । क्षादेर्मार्गे विहिताभिषेको भवान्यथा राज्ञा धकलाधिपत्यमधिरोपितखथा सरखत्या चाधिरोपितः । राजपक्षे मान आदेशः । पदमधिकारः । वाक्यमालापः ॥ श्रीमल्लङ्कक यद्विशङ्कमुरगाधीशस्य हालाहल- ज्वालाडम्बरडामराद्वदनतस्तात्पर्यतो निर्ययौ । वाग्देवीकरकुम्भनिर्यदमृतोदिक्तेन सिक्ते महा- भाष्यं काव्यरसेन तत्तव चिरं वक्त्रेऽद्य विश्राम्यति ॥४४॥ विषज्वालादुरीक्ष्याच्छेषस्य मुखाद्यनिर्ययौ तन्महाभाध्यं सरखतीहस्तस्थकलशगलद. मृताइँण काव्यरसेन सिक्ते तव मुखे विश्रान्तिमेति विषदिग्धशेषमुखान्महाभाष्य सरख- तीसुधासिककाव्यसिक्ते तव मुखे सुखं लभते । त्वया महाभाष्य सुबोध कृतमित्यर्थः । स्वान्ताक्रान्तसरस्वतीगृहबृहद्वाजीवनालोन्नत- लिष्यत्कण्टकशिक्षयेव शतशः पुष्णाति या तीक्ष्णताम् । तस्यां भिन्नसमग्रशास्त्रगहनग्रन्थ्युद्गतौ त्वद्धियि श्रीमल्लङ्कक किं कलिः किल पदं स्वमेऽपि दातुं क्षमः ॥१५॥ या त्वन्मतिस्तीक्ष्णतां विचारकौशल पुष्णाति । अत्रोत्प्रेक्षा-खान्तेनाकान्ता या सरखती तस्या गृह यद्राजीव तन्नाले उल्लसन्त उदगा ये कण्टकास्तेभ्यः शिक्षया उप- देशेन शतशस्तस्यां त्वन्मतौतीक्ष्णत्ववशाद्भिन्नाः समस्तशास्त्राणां ग्रन्थ्युद्गतयः संशयस्था- नानि यया एवंभूतायां पद दातु कलिः खनेऽपि न समर्थः । यच्च तीक्ष्ण तत्र पद दातुं न शक्यते ॥ नाणोपमः प्रबन्धो लङ्कक तव पत्रलब्धदूरगतिः । विध्यति कस्य न हृदयं विविधसमज्यानिवेशेन ॥ १६ ॥ बाणः कविस्तत्कृतः प्रबन्ध उपचाराद्वाणः, तत्समस्तव प्रबन्धो दूर लब्धा पत्रेषु प्रन्याधारेषु गतिर्येनैवविधो विविधासु समज्यासु सभासु निवेशेन प्रतिष्ठया कस्य न हृदय विध्यति रसज्ञ करोति । बाणः शरश्च दूरं लब्धा पत्रैः पक्षैर्गतिर्गमन येन स विचित्रा समा या ज्या तस्या निवेशेन कस्य न हृदय भिनत्ति ।। आरूढाः शुभमेधसां परिचयात्तं पावकोपक्रम श्रीमल्लङ्कक पाकमाकलयितुं व्यग्रा वचोवर्मनि । निधत्पात्रसहस्रपूरणभरादुन्मीलयन्तो मुदं भावत्काः प्रगुणा गुणा बहुरसाभिज्ञं जगत्कुर्वते ॥ १७ ॥ भावत्कास्त्वत्संबन्धिनः प्रगुणा निःसंख्या गुणाः पाण्डित्यादयो जगहूनां रसाना महारादीनामभिज्ञ कुर्वते । कीदृशाः । शुभा मेषा धारणबुद्धिर्येषां तेषां परिचयात्त प्र.

·कायमाग। सिद्धं पावकोपक्रम पवित्रीकरणहेतुं क्रियारम्भमारूढाः । वचोवत्मनि काव्ये पार विस्रष्टुं व्यप्राः । नियन्ति यानि पात्राणि योजनास्तेषां सहस्रपूरणभरादर्ष जनयन्तः । गुणाः सूदाश्च जगद्रसानां मधुरादीनामभिशं कुर्वते । ते चैधसां समिधा परिचयात्पाक- कोपक्रम ज्वलनारम्भमारोपयन्तः । तथा पक्कता संपादयितुं व्यप्राः। वियता पात्राणां भाजनानां सहस्रस्य पूरणाद्धर्षे कुर्वन्तः ॥ इत्येते लोष्टकश्लोकाः ॥ आक्रान्ता यस्य वक्रिम्णा दीर्घदीर्घगुणा गिरः । वाग्देवीकरवल्लक्या इव पुष्णन्ति माधुरीम् ॥ १८ ॥ द्विजराजेन भजता प्रभाकररुचिग्रहम् । पावकेन श्रिता येन धामत्रयमयी स्थितिः ॥ ४९॥ तमदर्शदथ श्रोत्रपथसख्यस्पृशा दृशा । अदभ्रगुणसंदर्भ श्रीगर्भ हर्षनिर्भरः ॥१०॥ (तिलकम्) वक्रिम्णा वक्रभावेन प्रसिद्धप्रस्थानातिरिकमात्रेण तथातिदीर्घगुणा यस्य वाचो मा- धुरी मधुरत्वं पुष्णन्ति । अत्रोत्प्रेक्ष्यते-सरखतीहस्वस्थवीणा या इव । सापि हि मधुरा । येन द्विजराजेन प्रधानब्राह्मणेन प्रभाकराचार्यप्रन्याभिलाषं कुर्वता पवित्रीकर णहेतुना धामत्रयमयी चन्द्रसूर्यामीनो स्थितियन त्रिता । अदना बहवो गुणसंदर्भा। यस्य तं श्रीगर्भ महाकविहर्षपूर्णः श्रुतिमार्गपरिचयस्पृशा दृशा समपश्यत् । अदर्शदिति च हशो लडि गुणः ॥ चतुर्दशापि यस्यान्तार्द्वजराजश्रितोन्नतेः । कृष्णस्य भुवनानीव विद्यास्थानानि शेरते ॥ ११ ॥ श्लिष्यत्कवित्वपाण्डित्यमयसंदंशवम॑ना । बाल्य एवोद्धृता येन मोहकर्दमतो मतिः ॥ १२ ॥ क्रमादजनि सौन्दर्यरसस्मेरमुखः सखा । भैगभिर्मण्डनस्तस्य पारणाय स चक्षुषोः ॥ ५३॥ (तिलकम्) चतुर्दश विद्यास्थानानि 'अनानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्म- शास्त्रं च विद्या घेताश्चतुर्दश ॥ यस्यान्तईदये शेरते । द्विजराजेभ्यो ब्रामणपुगवेभ्यः सकाशाच्छ्रिता उनतिर्यन । द्विजराजेन गरुडेन च धितोपतेः कृष्णस चोदरे या चतुर्दश भुवनानि शेरते सुखं वसन्ति । श्लिष्यन्ती ये कवित्वपाण्डित्ये तन्मयो यः- देशः शनाकर्षणयन्त्रं तन्मार्गायेन बाल्य एव मोहपवान्मतिरुवृता। संशेन चमममुद्रि यते । श्रीगर्भस्यापलं मण्डनसमेत्रतर्पणार्य क्रमाजातः । सौन्दर्यरसेन स्मेरपुर।।

·२५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । २१५ ततो न्यधित निःशेषवैदुषीकेलिसमनि । श्रीकण्ठे विहितोत्कण्ठे दृशं तदनुजन्मनि ॥ १४ ॥ समस्तवैदुषीकेलिगृहे सोत्कण्ठे मण्डनानुजे श्रीकण्ठे दृश न्यस्तवान् । कृतश्रुतिसुधेत्यादि युग्मम्- कृतश्रुतिसुधासेकाः सोद्रेका विविधैर्नयः । रूढिं यद्वचसि च्छेकाः खच्छे कामपि विधति ॥ १५ ॥ म सन्मार्गचगे गर्गमान स्थविरं चिरम् । सत्कवीनां तमग्रण्यं द्रोणं चापभृतामिव ॥ १६ ॥ नयहिभि. करणभूतैः कृतकर्णामृनमेका गन सोदेकाछेका अनुप्रासभेदा यकाव्ये सदि धारयन्ति त गर्ग द्रोणाचार्यमिव [चापभना] मत्कवीना प्रधान स पूजितवान् । प्रदीपरचीत्यादि तिलकम्- प्रदीपरुचिसंचारचारु योऽध्याम्य मन्दिरम् । झगित्येव स्वयं विष्णोम्तत्तत्त्वं परमेशत ॥ १७ ॥ अनिरुद्धाच्युतबलश्लाघ्यदर्पकलाश्चिनाः । एकायनस्य यस्यासंश्चातुगत्म्यान्जिना गिर ॥५८ ।। मुधासमिभिर्द्विगिनि लङ्ककचाटुभि । अभ्यर्ण कर्णयोस्तम्य स श्रीदेवधगेऽविनोन् ।। ५९ ॥ प्रदीपो मन्दिरशास्त्रविवरण तचिमुचारेण चारू गबोध मन्दिराज्य शास्त्रमाश्रित्य यो द्रुतमेव विष्णुसवन्धि तत्तत्त्व स्वय दृष्टवान् । अनिरुद्रुमच्युतमनम्न यदल तेन श्ाध्यो यो दर्पस्तकलयाविना व्याप्ता यस्यकायनम्य एको विष्णुरयन गनिर्यस्य गिर. श्चातुरात्म्येन चतुरखभावतयाजिताः पूजिना [गिर] आमन् । अनिरद्वान्युतहलधर- प्रद्युम्नाञ्छिताश्च । अमृतमधुरद्वित्र श्रीलङ्ककम्नुतिवचन म श्रीदेवधरो मकविश्र- वणसमीपमप्रीणयत् ॥ त्रिभिः काण्डैरायः कविरमुमविध्यत्तदनु च क्षतो बाणेनायं तदपि विदधे चापलकलाम् । अलंकार त्वत्कैः प्रतिपदनिबद्धैर्ध्वनिलवै- रथेदानीमन्तःकरणहरिणः शाम्यति मम ॥ ६ ॥ आद्यः कविर्वात्मीकिरमु चित्तमृग त्रिभि काण्ड परिच्छेदविशेषैरविध्यत् । बाणेन १. राजतरङ्गिण्या प्रसिद्धो गर्गोऽप्यस्मिन्नेव समय आसीत्. कदाचिदयमेव स्यात्. ३०

·काव्यमाला।
.
कविना तदनन्तरं चेतोमृगो विद्धः । रञ्जित इत्यर्थः । तदपि तथापि चपलतामेव
मकरोत् । प्रतिपदं निबद्धर्भावकैर्वनिलवैः करणेहेतुमिमैदीयचेतोमृगः संप्रति शाम्यति
वाल्मीकिवाणकाव्याभ्यामधिकगुणं भवदीयं काव्यमित्यर्थः । हरिणश्च काण्डैः शरविधे
पैर्चाणेन शरेण च विद्धोऽपि चापलं करोति । ध्वनिलवैीतांशैस्तु शाम्यति चपलर
त्यजति । हरिणा हि गीतरसिका भवन्ति ।
एकं श्रीजयसिंहपार्थिवपति काश्मीरमीनध्वज
तस्योपासितसंधिविग्रहमलंकारं द्वितीयं स्तुमः ।
भूभारः प्रथमेन पन्नगपतेः मां रक्षता वारितो
नीतोऽन्येन कृतार्थतां प्रवचनैर्भाष्योपदेशश्रमः ॥ ११ ॥
काश्मीराणां कश्मीरभूमेर्मीनध्वज कामम् । चेतोहरमित्यर्थः । तमेकं श्रीजयसिंहदेव
स्तुमः । तस्य श्रीजयसिंहदेवस्य संपादितसंधिविग्रहमलंकारं द्वितीयं स्तुमः । तयोराधेन
श्रीजयसिंहदेवेन शेषस्य भूभारो निवारितः । द्वितीयेनालंकारेण प्रवचनैर्व्याख्याभिखस्य
यो भाष्योपदेशेन श्रमः स कृतार्थतां नीतः । इति द्वयोः स्तुतौ हेतुद्वयम् ॥ इति भाग-
वताचार्यदेवधरश्लोकद्वयम् ॥
बहुश इत्यादि तिलकम्-
बहुशः श्रवणे यस्य रुचिरुत्कर्षमीयुषी ।
नाम्नि पुष्यति याथार्थ्यमुद्यत्पदशतश्रियः ॥ १२ ॥
यस्य पाणिनिबद्धेन वररुच्यञ्चितश्रिया ।
व्यज्यते कङ्कणेनेव लक्षणेनादरिद्रता ॥ १३ ॥
वयसो मध्यमत्वेऽपि गुणैरधिकवार्द्धकम् ।
नागं साहित्यविद्यायाः सौविदल्लं तमैक्षत ॥ १४ ॥
बहुशो बहुप्रकारं श्रवणे शास्त्राकर्णनविषय उत्कर्षमाधिक्यमीयुषी प्राप्तवती रुचिर.
भिलाषो यस्य नागधरस्य नाम्नि नागरूपे याथार्थ्य सार्थकतां पुष्णाति प्रकटयति । नागा
हि बहुमूर्धत्वाद्बहुशः शृण्वन्ति । तथोद्यन्ती पदशतैः श्रीः शोभा यस्य । नागानां च
पदानि चरणा बहवो भवन्ति । पाणि निनाचार्येण बद्धन तथा वररुचिनाचार्येणाबिता
श्रीर्यस्य तेन लक्षणेन शब्दशास्त्रेणादरिद्रता व्यज्यते । यथा पाणी हस्ते निबद्धन तथा
वरा या रुचिः शोभा तयाश्चितधिया कङ्कणेन कटकेनादरिद्रता व्यज्यते।मध्यमवयस्त्वे.
ऽपि सति गुणैरधिकवृद्ध साहित्यविद्यायाः सौविदलं कबुकिनं रक्षकं नागं स दृष्टवान् ।
दृढोऽपीत्यादि युगलकम्-
दृढोऽपि तर्ककार्कश्ये प्रगल्भः कविकर्मणि ।
यः श्रीतुतातितस्येव पुनर्जन्मान्तरग्रहः ॥१५॥

·२५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । . तं श्रीत्रैलोक्यमालोक्य गण्यं सत्कर्मिणां धुरि । ययौ मुहुरधिज्यस्य कार्मुकस्य सधर्मताम् ॥११॥ तकोणा कार्कश्ये हतपरिचयोऽपि कविकर्मणि शशारादिरसकोम काव्ये प्रगल्भो यः श्रीतुतातितस्य पुनर्जन्मान्तरप्रह इव भवति । तुतातित. कुमारिलः । स हि ता. किंकः कविश्वासीत् । महता सम्यामप्रहणमयुक्तमिति तुतातितशब्दः प्रयुक्तः । विव- रणावसरे युक्तः । अन्यथा विवरणत्वाभावप्रमात् (१) । सत्कर्मिणो सदाचाराणा धुरि गण्य तं श्रीत्रैलोक्यं दृष्ट्वाधिज्यस्य धनुषः सधर्मता सादृश्यं ययौ । प्रणाम चकारेत्यर्थः। 'षट्कर्मिणाम्' इति पाठः ॥ सर्वमानातिरिक्तेन विवृतापूर्वजन्मना । योऽधिकार्यस्थिति ति नियोगेनेव चेतसा ॥ १७ ॥ सूक्तिभूरिगुणानर्घमश्लाघत स वीप्सया । दामोदरं तदासीददादरप्रहकंधरः ॥१८॥ (युग्मम्) सर्वेभ्यो मानेनाहकारेणातिरिक्त तथा वित्तमपूर्व गुणवत्त्वालोकोत्तर जन्म येन तेन चेतसाधिकार्यस्थितिमर्यादा यस्य स भाति । सर्वेभ्यो मानेभ्यः प्रत्यक्षादिभ्योऽतिरिक्तन । तथा विवृतं प्रकाशितं पूर्वशास्त्रानुष्ठानजनितस्य फलस्य जन्म येन तेन नियोगेन प्रवर्तक- कर्तव्यतारूपेण शास्त्रार्थनाधिकायेषु नियोज्येषु विषयभूनेषु स्थितिर्यस्य तम् । तथा सूक्के. भूरिगुणैरनर्धे दामोदर बहुशः स्तुतवान् । तस्मिन्समये आसीदता भादरेण ननग्रीवः ।। यः संततं निसर्गेण विनयानतकंधरः । व्यनक्त्यात्तवृहच्छास्त्रभारन्यश्चिततामिव ॥ १९ ॥ पादोपसंग्रहव्यप्रविवलत्पाणिपल्लवः । तं षष्ठं विबुधप्रष्ठं स सोत्कण्ठमवैक्षत ॥ ७० ॥ (युग्मम्) खाभाविकविनयेनैव नतशिराः सन्यो गृहीतगुरुशास्त्रभारेणेव नम्रता बिभर्ति । पादोपसंग्रहे व्यग्रो लोलः स तं पण्डिताना प्रष्ठमप्रगामिन षष्ठ पण्डितमुत्कण्ठया दृष्ट- वान् । आत्मविषयमुपाध्यायलं पादोपसग्रहे हेतुः ॥ व्यज्यत इत्यादि युग्मम्- व्यज्यते येन निर्मुष्टनिःशेषकलिपांसुना। भट्टप्रभाकरनयद्वयस्रोतोनदीष्णता ॥ ७१ ॥ सुवृत्तं क्रमलब्धोर्ध्वपदं परिचितं दृशोः । तं च वागीश्वरीकेलिकन्दुकं जिन्दुकं व्यधात् ॥ ७२ ।। १. 'एतनरेन्द्रकृषभ क्षपया वजन्या' इत्यादि जेन्दुकश्लोकः सुभाषितावलौ वर्तते.

·३४८ काव्यमाला। . भहस्थाचार्यस्य तथा प्रभाकरस्याचार्यस्य यन्नयस्यं तदेव स्रोतसी तत्र कुशलता येन व्यज्यते । अत एव निर्मुष्टाः शोधिता निःशेषाः कलिपासबो येन च नदीनायिनश्च पांसुनिर्मार्जनमुचितम् । तथा सुवृत्तं शोभनाचारम् । तथा लब्धमूर्वपदमुच्चपदं येन । तथा सरखतीकेलिकन्दुकारूयक्रीडनक जिन्दुकनामानं ष्टिगोचरं चकार । कन्दुकस च सुष्टु वृत्तता वर्तुललं क्रमलब्धोर्ध्वपदता च भवति । पथा चरतीति तिलकम्- पथा चरति वक्रेण वाग्यस्य चतुरैः पदैः । सरखत्यै विनिर्मातुमुद्यतेव प्रदक्षिणम् ॥ ७३ ॥ प्रक्रमैर्हठवक्रिम्णो मुरारिमनुधावतः । श्रीराजशेखरगिरो नीवी यस्योक्तिसंपदाम् ॥ ७४ ॥ श्रीमद्राजपुरीसंधिविग्रहस्य नियोगिनम् । अथानचे वचोभिस्तं जहणं विनयाश्चितैः ॥ ७९ ॥ यस्य वाक्सरखती चतुरैः पदैः सुप्तिडन्तैः शब्दैः करणभूतैर्वक्रेण प्रसिद्धप्रस्थाना- तिरिक्तन पथा चरति । अतः संभाव्यते-सरस्वत्यै प्रदक्षिणं कर्तुं प्रवृत्तेव । प्रदक्षिणे वक्रः पन्थाः सत्वरैश्चरणन्यासैर्भवति । .... राजशेखरोकयः पन्थाः राजशेखरोक्तिसमा यदुक्कय इत्यर्थः । राजपुरीसंधिविग्रहाधिकारिणं जलणं स विनयो. क्तिभिः पूजितवान् ॥ यो रञ्जयतीत्यादि युग्मम्- यो रञ्जयति सत्यूगरससंचारणोज्ज्वलैः । न कस्य स्वप्रबन्धोक्तिवर्णैः पर्णैरिवाननम् ॥ ७९ ॥ पुनानमाभिजन्येन कृत्यं पाण्डित्यपद्धतेः । निसर्गात्तमसंदिग्धं श्रीगोविन्दमविन्दत ॥ ७७ ।। सता पूगस्य वर्गस्य रससंचारणेनोज्ज्वलैः प्रबन्धोक्तिवर्णैः कस्य न यो मुखं रखा. यति । यथा पर्णै गलतादलैः सन्तः शोभना ये पूगाः क्रमुकफलानि तेषां रससंचार- १. राजपुरी कश्मीरदेशसंलमैव 'राजवेरी' 'रजौरी' इत्यादिनामभिः प्रसिद्धा वर्तते। तत्र तस्मिन्काले सोमपालमहीपतिरासीत् , यस्याय जलणः सधिविग्रहनियोगी. 'राज. पुर्यामाकुललं नीतायामाससाद तत् । तद्भर्तुः सोमपालस्य दूरस्थस्यान्तिक चिरात् ॥' (८ । १४६७) इति राजतरङ्गिणी. जलणकृत सोमपालविलासकाव्यमलंकारानुसा. रिणीनामकटीकासमेत कश्मीरदेशप्रसिद्धमस्ति. सूक्तिमुकावलीसंग्रहकर्ता मारोहक- भगदत्तजलणस्तु भिन्नः.

·२९ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ३७९ नोज्वलैः । आभिजन्येन पाण्डिसं पवित्रयन्तं विनयेन विद्या भूषयन्तं तं गोविन्द स वन्दितवान् ॥ श्रीमानलक इत्यादि तिलकम्- श्रीमानलकदत्तो यमनल्पं काव्यशिल्पिषु । खपरश्रमसर्वस्वन्याससभ्यममन्यत ॥ ७८ ॥ तथोपचस्करे येन निजवाध्ययदर्पणः । बिलणप्रौढिसंक्रान्तौ यथा योग्यत्वमग्रहीत् ॥ ७९ ॥ तत्तद्बहुकथाकेलिपरिश्रमनिरङ्कुशम् । तं प्रश्रयप्रयत्नेन कल्याणं सममीमनत् ॥ ८० ॥ काव्यशिल्पिषु कविष्वनल्पो ज्यायांस्तथा श्रीमान्सांधिविग्रहकोऽलकदत्तो ब्राह्मणा- "णीय कल्याण खपरिश्रमः काव्य तदेव सर्वख तस्य न्यासे निक्षेप योग्य ज्ञातवान् । न खवाझ्ययादर्शस्तथोपचस्करे नैर्मल्य प्रापितो यथा बिलणकवेर्या प्रौढिः पदार्थे क्यरचना वाक्ये च पदार्थाभिधान तत्संक्रान्तौ योग्यसमग्रहीत् । निर्मले च दर्पणे स्तु संक्रामति । ताश्च ता या बहवः कथा महाभारतादयस्तत्परिक्रमेण निरङ्कुशं तं ल्याण स समानितवान् । यावाविष्कुरुत इत्यादि युग्मम्- यावाविष्कुरुतो वक्त्रमुरुचन्दनपुण्डूकम् । मुद्रितं सूक्तिदेव्येव कोषं काव्यकलाश्रियः ॥ ८१ ॥ मुडश्रीवत्सनामानौ सूरी सब्रह्मचारिणौ । वाक्यैर्जितामृतस्वादैः सादरं तावभाषत ॥ ८२ ॥ यौ भुाश्रीवत्सौ सूरी पण्डितौ मुख चन्दनतिलकाङ्कित बभ्रतुः । अतः सभाव्यते- काव्यलक्ष्म्याः कोष सन्त सरखत्येव मुद्रितम् । कोषो हि मुद्रासहितो भवति । तौ समानं ब्रह्म चरन्ती सहाव्यायिनी सुधामधुरैर्वचोभिर्भाषितवान् ॥ तीक्ष्णेत्यादि युग्मम्- तीक्ष्णसारखतज्योतिरनुस्यूतरसात्मना । श्रुतिभ्यां लिखते सद्भिर्यस्योक्तिः पाकमीयुषी ॥ ८३ ॥ तं स तर्कमहाम्भोधिकुम्भसंभवमार्चिचत् । ध्यानन्दं स्निग्धदृड्न्यासदीबैन्दीवरदामभिः ।। ८४ ॥ तीक्ष्ण सारखत ज्योतिर्मान वेनानुस्यूतः साधितो यो रसः शृङ्गारादिस्वदूपेण पार्क ।

·३५० काव्यमाला। लभमाना यस्योक्तिः श्रवणाभ्यां सज्जनैलियते । वहिना साधितस्स रसस्य च देर्लेहनमुचितम् । तर्कसमुद्रेऽगस्त्य तर्कसमुदं पिबन्तं श्रीआनन्दं स सग्भिः पूजितवान् ॥ उज्झिते पथि वैदर्भ कठोरपदकण्टकैः । निसर्गललिता यस्य स्वैरं चरति भारती ॥ ८ ॥ अतूतुषन्निस्तुषया भूषितं कविविद्यया । तं पद्मराजमव्याजव्याहारविनियु(नयो)क्तिभिः ॥ ८६ ॥ (युगलकम्) कठोरपदान्येव कण्टकास्तरुज्झिते कोमलपदसहिते । वैदा गुणमयत्वात् । एवंविधे पथि खभावसुकुमारा यस्य वाणी चरति । कण्टकरहिते च मार्गे सुकुमारा नायिका स्वैर चरति । त पद्मराज निर्दोषया कविविद्यया भूषितं स महको निर्व्याजव्याहारेण तथा विनियुक्तिभिरतूतुषत् ॥ भाति केशकटप्रेण यस्त्रयीधूमबभ्रुणा । उपासनाया नित्यममुक्त इव संध्यया ॥ ८७ ॥ अगर्हवाहतमतन्यायोपन्यासदेशिकम् । श्रीगुन्नमुन्नमत्प्रीति ततस्तं प्रत्यपद्यत ।। ८८ ॥ (युगलकम्) त्रयी आहिताग्निवादग्नित्रयी तमेन बभ्रुणा केशकटप्रेण केशातिशयेन यो भाति । अतः संभाव्यते-उपासनेनाईया सध्यया अमुक्त इव । विषयविषयिभूताभ्यां धूमबध्रुः केशकटप्रसंध्याभ्यां साचारत्वमस्य द्योतितम् । बृहती प्रभाकरशास्त्र तत्संबन्धि अगं यन्मत तत्प्रायस्योपन्यासे देशिकमुपदेष्टारं तश्रीगुन्न समसको गाढ प्रेम कृत्वा प्रत्यभाषत। धिन्वन्पवित्रचारित्रो विश्वामित्र इव त्रयीम् । पाठबोधावनुष्ठानसौष्ठवेन पुनाति यः ।। ८९ ॥ वक्त्रटको निसर्गेण व्यञ्जन्सदनुरक्तताम् । न जहात्यसुरो यस्य सामराजिस्थितिग्रहम् ॥ १० ॥ खतन्त्रः शास्त्रवीथीषु प्रथमः सोमपीथिनाम् । लक्ष्मीदेवस्तमाशीभिः स निर्भरमवीवृधत् ।। ९१ ॥ (तिलकम्) यो विश्वामित्र इव त्रयीमग्नित्रयीं धिन्वस्तर्पयन् अत एव पवित्रचारित्रः तस्यास्नय्याः पाठं तदर्थावबोधं च त्रय्युक्तधर्मस्यानुष्टानेन सौष्ठवेन यः पुनाति सफलीकरोति । नि. सर्गेण सत्खनुरक्तता व्यजन्प्रकाशयन् अविद्यमाना सुरा आसवो यस्य स वकटको व. दनाभोगः सामभी राजते तच्छील स्थितिग्रहमवस्थानं न त्यजति । अथ च स वक- टोऽसुरोऽसुर इव दनुरक्ततां दनौ दानवमातरि रकता व्यअन् सामरा सदेवा या ·३५१ २९ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । भाजिः सङ्ग्रामस्खस्थितिप्रहं न सजति । स लक्ष्मीदेवः शास्त्रमार्गेषु खतरः तथा सोमं ये पिबन्ति तेषामायस्तमाशीर्वादरवर्षयत् ॥ व्याख्याभिख्यासु भाष्यस्य यो यागोपक्रमेषु च । इष्टीविवृणुते धुर्यों बुधानामिव यज्वनाम् ॥ ९२ ।। आतन्वन्विनयाकूतं दूरनप्रेण मौलिना। ततो जनकराजेन तेन संतुष्य तुष्टुवे ॥ ९३ ॥ (युगलकम्) भाष्यसंबन्धिनीषु व्याख्यामिख्यासु व्याख्याशोभासु । बुधानां पण्डिताना [मुख्यः] इष्टीर्भाष्यकारवचनानि विवृणुते । यथा यागोपक्रमेषु यज्वनामिष्टीर्यागविशेषान्विवृणुते । तेन जनकराजेन स दूरं नम्रण शिरसा विनयाकूतं विस्तारयन्संस्तुतः ॥ व्यनक्ति पृथु सामर्थ्यमाख्याया एव योऽक्षरैः । जयेऽभिनवगुप्तस्य प्रकटः प्रथमो गुरुः ॥९४ ॥ तं तत्रागमतन्त्रेषु सूचितानङ्कुशश्रमम् । ततः संकेतसदनं प्रागल्भ्यस्याभ्यभाषत ॥ ९५ ॥ (युगलकम्) आख्यायाः प्रकट इत्येवरूपायाः सवन्धिभिरक्षरैरेव हेतुभिरभिनवगुप्तस्य जये सा- मर्थ्य यो व्यनक्ति । अभिनवगुप्त काश्मीराचार्यवर्य. । स ह्यभिनवो नूतनो गुप्त ,अय तु प्रकटः प्रथमश्च । अतो नामाक्षरैरेवाभिनवगुप्तजयो येन कृतः । आगमशास्त्रेषु कृत- बलभ्यासं तथा प्रागल्भ्यस्यैकाश्रयं स संकथितवान् ॥ येन जाड्यैकपीडाभिः पुष्णतः कम्पसंपदम् । विवृतानन्ततापस्य विहितं लङ्घनं कलेः ॥ ९६ ॥ अशेषभिषगग्रण्यं शरण्यं शास्त्रपद्धतेः । ववन्देऽथ तमानन्दं सुतं 'शंभुमहाकवेः ॥९७ ॥ (युगलकम्) जाड्यं शुभकर्मोद्यमनिरोधस्तत्पीडाभि. कम्पातिशय कुर्वतः, तथा प्रकाशितबहुदुः- खस्य कलियुगस्योलहन येन कृत तमानन्दवर्धनं शभुनानो महाकवे पुत्र सकलवैद्य. चूडामणिं तथा शास्त्रसरणिशरण्य स ववन्दे । वद्यश्च जडत्वेन कम्प कुर्वतस्तथा शरीर तपतश्च ज्वरस्य लहानमुपवासादिक करोति ॥ नागरप्रकृतिश्चारुबलात्मा विधृताभयः । यः प्रीणात्यातुरानगर्भेषजैकमयैरिव ॥ ९८ ॥ १. अन्योक्तिमुकालता-राजेन्द्रकर्णपूरादिकर्ता शभुमहाकविः प्रसिद्ध एव.

·३५२ काव्यमाला। ततस्तदनुजन्मानमगदंकारपुंगवम् । सुहलं गाढया प्रीत्या तं पुनः पुनरैक्षत ॥ ९९ ॥ नगरीभवा नागरी सा प्रकृतिर्यस्य । एतेन वैदग्ध्यसौजन्यचातुर्यप्रकाशनं कृतम् । चारुबल आत्मा यस्य । तथा विधृतमभयं भयाभावो येन । एवंविधो योऽहैरातुरान्प्री- णाति । अतः संभाव्यते-औषधैकप्रकृतिभिरिव । नागरं शुण्ठी, बला, अभया हरी. तकी । अगदंकारपुंगवं भिषक्प्रधानं तदनुजं सुहलमतिप्रीत्या मुहुर्मुहुर्दृष्टवान् ॥ पाणिनीयातपत्रेण पवित्रं यस्य तन्मुखम् । सङ्गं स्वप्नेऽप्यवाप्नोति नापशब्दरजःकणैः ॥ १० ॥ खस्येश्वरस्य यो व्यञ्जन्मण्डले मन्त्रसंस्क्रियाम् । धत्ते सदागमप्रीतिं दैशिकानां धुरि स्थितम् ॥ १०१ ।। अन्यः स सुहलस्तेन ततोऽवन्धत पण्डितः । दूतो गोविन्दचन्द्रस्य कान्यकुब्जस्य भूभुजः ॥ १०२॥ (तिलकम्) पाणिनीय पाणिनिप्रणीतं व्याकरण तदेवातपत्रं तेन करणभूतेन यस्य तन्मुखमपश• ब्दैरेव रेणुकणैः सङ्ग स्वप्नेऽपि न प्राप्नोति । अत एव पवित्रम् । छत्रे सति रजःसङ्गो न भवति । खस्येश्वरस्य गोविन्दचन्द्रस्य मण्डले राष्ट्रे कान्यकुब्जदेशे मन्त्रैः संस्किया व्यञ्जयन् यः सता साधूनामागमेन प्रीतिर्यस्या स्थितौ तां दैशिकाना देशान्तरीयाणा धुरि स्थिति धत्ते । अथ च वस्येश्वरस्य भगवतो महेश्वरस्य मण्डले यागादौ मत्रस. स्क्रिया प्रणवादिसंस्कारं व्यनक्ति । कान्यकुब्जमण्डलेन्द्रस्य गोविन्दचन्द्रस्य राज्ञो दूतः स सुहलो नाम भन्यो लोकोत्तरः पण्डितः । अथवान्य. पूर्वोक्तसुहलात् । स सुहल. स्तेन वन्दितः ॥ तस्येति स ततः प्रीति प्रणयादशिकोऽदिशत् । व्यापृतौ काव्यकेलीनामसमस्य समस्यया ॥ १०३ ॥ काव्य केलीनां व्यापारेष्वविद्यमानसशस्य तस्य मतकस्य प्रणयात्प्रीतः स दैशिक: समस्यया वक्ष्यमाणया प्रीतिमदिशत् ॥ एषा समस्या यथा- एतद्बभ्रुकचानुकारिकिरणं राजद्रुहोऽहः शिर- श्छेदाभं वियतः प्रतीचि निपतत्यब्धौ रवेमण्डलम् । (इति समस्या) राज्ञे चन्द्राय व लिने च द्रुह्यतोऽहो दिनस्य शिरश्छेदामं छिन्नशिरःसदृशं तथा १. अय कान्यकुब्जमहीपतिर्गोविन्दचन्द्रः नितान्दद्वादशशतकस्य पूर्वार्षे आसी. दिति 'इण्डियन आण्टिक्केरी'मुदितदानपत्रेभ्यो ज्ञायते.

·३५३ २५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । बचकेशाननुकुर्वन्ति तच्छीला. किरणा यस्य तद्रवेमण्डल वियत आकाशात्पश्चिमसमुद्र निपतति । राजद्रुहः शिरश्छेद उचितः ॥ अपूपुरत्पुरस्तेषां द्रुतमित्थं स तां सताम् । आरात्रिकमिव भूभिर्वलन्तीभिर्विवृण्वताम् ॥ १०४ ॥ सतां पण्डितानामप्रे स मलकस्ता समस्यां सद्योऽपूरयत् । अतः संभाव्यते-चम. कारवशाद्वलन्तीभिर्भूमिरारात्रिकमिव कुर्वताम् ॥ एषापि धुरमा प्रियानुगमनं प्रोद्दामकाष्ठोत्थिते संध्यागौ विरचय्य तारकमिषाज्जातास्थिशेषस्थितिः ॥ १०५ ॥ (इति समस्यापूरणम्) एषापि दुरमा आकाशलक्ष्मी प्रोदामे तथा काष्ठासु दिक्षुत्थिते संध्या एवामिस्त- स्मिन्प्रियस्य दिनस्यानुसरण कृला तारकव्याजादस्थिशेषस्थितिर्जाता । राजद्रुहः पत्नी प्रियस्य पत्युरिन्धनोत्थितेऽनावनुसरण कृलास्थिशेषा जायते । एतत्पूरणार्धम् ॥ अविस्मृतस्वजननीजनक्षीररसा अपि । बटवो निन्यिरे येन सूक्तिदेवीरसज्ञताम् ॥ १० ॥ जोगराजमुपाध्यायं ध्यायन्तं शुभमञ्जसा । अथ भक्त्या तमानर्चत्तत्तच्च भिरचितम् ॥१०७॥ (युगलकम्) न विस्मृतो जननीजनस्य क्षीररसस्तस्याखादो येषां ते बटवो बाला येन सरखतीर. सज्ञतां नीताः । सरखती मातृस्थानीया । बाला हि परस्या. स्त्रियः क्षीरं न पिबन्ति । अतो विरोधच्छाया । त जोगराजमुपाध्याय शुभ चिन्तयन्त तत्तचर्चाभिर्बहुकथाभिः पूजितमञ्जसा स्पष्टेन मागेण पूजितवान् ॥ क न यः साधुवादेषु नृत्यद्भिर्दशनांशुभिः । विद्वजनेन साम्राज्ये सभ्यानामभ्यषिच्यत ॥ १०८ ॥ बचोमिच्नुदे दन्तद्युतिश्रीखण्डपाण्डुभिः । वादिनां वाददर्पोष्मा येन शूर्पारकाध्वसु ॥ १०९ ॥ यं श्रीमदपरादित्य इति दूत्यप्रसिद्धये । प्रजिघाय घनश्लाघः काश्मीरान्कुङ्कु(न्कोङ्क)णेश्वरः॥११०॥ १. अपरादित्यकृता कारिता वा याज्ञवल्क्यस्मृतिटीका 'अपरार्क' नाना प्रसिद्धा सुल- मैव. मिताक्षराख्यतट्टीकाकारो विज्ञानेश्वरस्वपरादित्यात्किचिदेव प्राचीन विक्रमाङ्कदेवचरितकाव्ये बिहणकविना वर्णितस्य कल्याणनगराधिपतेर्विक्रमस्य सभाया.

·३५४ काव्यमाला। तेन श्रीतेजकण्ठेन सोत्कण्ठमनुबनता। इति सोऽधिकवैशद्यनिरवद्यमगद्यत ॥ १११॥ क न साधुवादेषु साधुवादावसरे स्फुरद्भिदन्तरश्मिभिहेंतुभिर्विद्वजनेन सभ्यानां साम्राज्ये सर्वाधिपत्येऽभिषिक्तः । येन वादिनां वादिदर्पणोष्मा नुनुदे वारितः केषु । शूर्पारकाध्वसु कुडणप्रदेशेषु । दन्तद्युतिरेव श्रीखण्डस्तेन पाण्डुभिर्वचोमिः । श्रीखण्डेन च तापो ह्रियते । श्रीमदपरादित्यनामा कुडणेश्वरो यं दूतत्वार्थ काश्मीरान्ति सृष्टवान् , तेन श्रीतेजकण्ठेन सोत्कण्ठं प्रार्थयमानेनाधिकं वैशयं यत्र तथा निरवयं च कृत्वा स महकः संभाषितः ॥ निष्कल्मषं तवैकस्य श्रीमल कविताद्भुतम् । स्पृष्टोक्तिर्यस्य नास्तुत्यस्तुतिकीर्तनपाप्मभिः ॥ ११२ ॥ एकस्य तव कविता काव्यमद्भुतमाश्चर्यम् । यद्वा कवितादुतमित्येकपदम् । निष्क. ल्मष निर्दोषम् । यस्य ते उक्तिरस्तुत्यस्तुतिकीर्तनपाप्मभिन स्पृष्टा। अस्तुत्या राजानस्तेषां तुतेः कीर्तनेन पाप्मानः पापानि तैः । महाकविनापि भवता यद्राजस्तुतिन कृता तत्रा. श्वर्यम् ॥ शिक्षन्ते भिक्षितुं सर्वे त्वयैकेन न शिक्षितम् । भिक्षाकतां निराकर्तुमशेषविदुषामपि ॥ ११३ ॥ सर्वे भिक्षितुं राजस्तुत्यादिना भिक्षापालनार्थ शिक्षन्ते। त्वया पुनरेकेन समस्तप- ण्डितानां भिक्षाकत्वं निवारयितुं शिक्षितम् । त्वत्काव्यं श्रीकण्ठचरितलक्षणं दृष्ट्वान्येऽपि कवयः श्रीकण्ठस्तुसैव वाणी पुनन्तीत्यर्थः । संभेदः श्रीसरस्वत्योः केवलं न विपन्मयम् । त्वं मोहमयमप्याशु मलं कस्य न लुम्पसि ॥ ११४ ॥ त्वं कस्य न, अपि तु सर्वस्य विपद्रूप मलं केवलं न नाशयसि, मोहमयमपि मलं सर्वेषां नाशयसि । अत्र हेतुमाह-लक्ष्मीसरस्वत्योः सभेदः संगमः । 'संभेदः सिन्धुसं. गमः' । तस्य च मलविलोपनमुचितम् । पापभीतस्य च संस्कारधारणमुचितम् ॥ सा वैदुषी फलं यस्या न परोपकृतेः परम् । शिक्षन्ते जीवनोपायमन्ये वाङ्मयशिल्पिनः ॥ ११५ ।। मासीत्. तस्माद्विलणविज्ञानेश्वरौ खिस्तान्दैकादशशतकोत्तरार्धसमुद्भती, अपरादित्य द्वादशशतकपूर्वार्धसमुद्भूत इति ज्ञेयम्, किं तु याज्ञवल्क्यस्मृतिटीकाकायमेवापरादित इति सदिग्धम्. टीकाकर्तापरादित्यो विद्याधरवशोत्पमजीमूतवाहनकुलोद्भव इति तट्टी- कातो ज्ञायते.

·२५ सर्गः) श्रीकण्ठचरितम् । ३५१ यसाः परोपकारादन्यत्फल नास्ति सा बैदुषर्षा भवति । अन्ये वेपरोपकार नकुर्वन्ति ते शासकर्मकरा जीवितोपाय शिक्षन्ते ॥ नृपचाटुकपाप्मभ्यस्तदित्यं तव यद्यपि । सरस्वती विभेत्येव दधती शुद्धिसंस्क्रियाम् ॥ ११९ ॥ तथापि मां गुणनिधे भज मापचतिभिः । पञ्चषाभिः पठित्वा याः सभामुद्रिक्ततामियात् ।। ११७ ॥ राजस्तुतिपापेभ्यस्तव सरखत्येव यद्यपि भीता भन एव शुद्धिसंस्कार दयनी । तथापि हे गुणनिधे, पञ्च वा पड़ा पञ्चषाः ताभी गजम्नुतिकथाभिर्मामनुप्रहाण । याः पठिलाह सभासूदेक प्राप्नुयाम् ॥ असावध्यवसायोऽस्मदनमहधिया च ते । न दुप्येत्प्रार्थिताः सन्तः किं न दार्हि याचते ॥ ११८ ॥ अम्माखनुप्रहधिया हेतुभूतया तेऽयमध्यवमायो राजन्तुतिलक्षणो न दुष्येन् । अधी- न्तरन्यास:-कृतयाच्या. समनाः प्रार्थयमानाय कि नादेश द. ॥ श्रोत्रशुक्तिपुटेनेति पीत्वा तद्वाक्यविमुपः । इमामुदगिरत्मोऽथ सूक्तिमुक्ताफलम्रजम् ॥ ११९ ।। श्रुतिशष्कुलीमार्गेण तद्वचनविन्दून्पीला सूक्तान्येव मुक्ताफलानि तेपा माला ग उदवमत् । शुक्तिमार्गण च जलकणान्पी वा समुद्रो मुक्ताफलान्युमनीनि मह कचिना खस्य समुद्रवद्राम्भीर्य प्रकाशितम् ।। यद्वक्रेण पथा प्रयामि सततं यद्वामि विद्वन्मन- श्चौरी यच्च करोपि पूर्वसुकविप्रौढिप्रथोत्पुंसनम् । तस्माद्भारति सद्भिरत्र भवती तीक्ष्णेति संभाविता तूर्ण पार्श्वममुप्य पार्थिवमुनेग्भ्येहि शुद्धयर्थिनी ॥ १२० ॥ वक्रेण प्रसिद्धप्रस्थानातिरेकेण पथा यत्प्रयासि, नित्य पण्डितचित्तावर्जका यचासि, यच्च पूर्वेषां सुकवीनां प्रौढा या प्रथा तस्या उत्पुंसन बाधन करोषि, ततः सद्भिस्तीक्ष्णा कुशाग्रीया संभाविता लम् । अतः शुद्ध्यार्थिनी त्वमस्य राजर्षे समीपमभिगच्छ । यो हि वक्रेण परवश्चकेन पथा नित्य प्रयाति नित्य च चौरः पटञ्चरः परबाधन करोति स हिंसः संभावितः शुद्ध्यर्थी शुद्धिकरसमाप याति । पार्थिवमुनेरिति शुद्ध्यनुगुणम् ॥ त्वत्खड्ड्रेन जगत्रयैकगुरुणा राजन्गणो विद्विषां सङ्घामेषु पलायनोपनिषदां सिद्धान्तमध्यापितः ।

·३५६ काव्यमाला। उन्मुक्तासमसर्वशास्त्रसरणिः संत्यक्तपत्रक्रम- श्चित्रं चिन्तयितुं विविक्तविपिनासमै समाश्लिष्यति ॥१२॥ जगत्रये एकेन गुरुणा गौरववता खत्खङ्गेन पलायनोपनिषदामदर्शनरहस्याना निधी शत्रवर्गोऽध्यापितः । अत उन्मुक्ता त्यक्ता असमा सर्वा समस्तशास्त्री शस्त्रसंबन्धिनी सरणिर्येन तथा संत्यतः पत्रक्रमो वाहनक्रमो येन स तव वैरिवर्गो विजनवनास दि. न्तयितु समाश्लिष्यति । यश्च गुरुणा उपनिषदां मोक्षोपायशास्त्राणां सिद्धान्तमध्यापितः स संत्यक्तसमप्रकुमार्गः तथा संत्यक्तः पत्रक्रमो प्रन्थाधारक्रमो येन स विजनं चिन्तयितुं गच्छतीति चित्रम् ॥ व्यथोद्रेकादेका धनरुदितशोणे नृपदृशौ वहन्ते वैराग्यादिव विधृतकाषायवसने । अरण्यान्यामन्यास्त्वदरिवनिता यान्ति विपदं लतानां संसर्गादिव नवजटावल्कलभृतः ॥ १२२ ॥ अतिभयाद्यद्धनं रुदितमश्रु तेन रक्ते । अत: संभाव्यते-वैराग्यावृत काषायं काषाय- रक्त वसन याभ्या ते दृशावेका. काश्चिद्वेरिरामा वहन्ते । अन्याः काश्चित्वद्वैरिरामा अरण्यान्यां महत्यरण्ये विपद यान्ति । कीदृश्यः । जटाः संयताः कचास्तथा वल्कल भूर्जादिकृतं वस्त्र विभ्रत्यः । अतः सभाव्यते-लताना परिचयादिव । लता हि जटा- मूलानि, वल्कल वच च विभ्रति ॥ वैधव्योपहताः प्रतापतपनप्लुष्यद्वपुष्कान्तयः कान्ताराध्वसु लब्धसाध्वसभुवः प्रत्यर्थिवामभुवः । राजनिर्भरबाप्पवारिविवलन्नेत्रालवालावली- संदोहैस्तव वर्धयन्ति विशदम्पन्दा यशःकन्दलीम् ॥ १२३ ।। वैधव्येन [पति]मारणोपहता, प्रताप एव तपन सूर्यस्तेन प्लष्यन्ती वपुष्कान्तिर्यासा ताः, कान्ताराध्वसु दुर्गममार्गेष्वपि, तथा लब्ध यत्सा-वस तस्य भुवो भूमयः, प्रत्यर्थिना वैरिणा वामभ्रवस्तव निर्मलोल्लासा कीर्तिलता वर्धयन्ति । कैः । निर्भरेण बाष्पवारिणा हेतुना विवलन्ति यानि नेत्राणि तान्येवालवालावल्यम्तत्समूहै । आदित्यतापिताश्च भुवो ग्रीष्महताः सेकाधारैलता वर्धयन्ति ॥ प्रियान्प्रति मरौ लग्नाः कुर्वते त्वदरिस्त्रियः । सासधाराः कराश्लिष्टकुचाः पिण्डोदकक्रियाम् ॥ १२४ ॥ मरुभुवि सबाष्पप्रवाहा हस्तरुद्धस्तनाः । हृत्वम्पातिशयवशादिति भावः । बद्रिपु- । .

·५ सर्ग: श्रीकण्ठपरितम् । रामाः प्रियाप्रति युदहतान्भडदिव पिन्डोदकलियां कत इस्युरोका। इवाः पि. भासानीवाः, मदवसानीयम् ॥ मिनभ्रूवलनाकुले तरलिते वक्त्रोडुपे सान्द्रया निःश्वासक्रमवात्यया किमपरं भर्तरित्रे हते। राजेन्द्र त्वदरातिचन्द्रवदनालोकस्य शोकाचलो. द्विनावश्रुतरङ्गिणीषु कुरुते दृमजनोन्मजने ॥ १२५ ॥ अरिभ्यनायते अरीबायत इति वा इत्यारित्रे तथाविधे भर्तरि हते अतः सान्दया नि:. श्वासा एवं क्रमवाला तया करणभूतया छिन्न भ्रूणां वलन तेनाकुले मुखप्रवहणे तरलिते सति बदरिरामागणस राष्टिः शोकशैलोद्भिनासु वाष्पनदीषु मजनोन्ममने कुरुते वात्यया छिन्नवलने चोडपे भमे मरित्रे केनिपातने हवे प्रवहणगामी नया निमबति चोन्मज्जति च ।। त्वद्यात्रासमवेतदुर्धरगतेः सैन्यस्य संमर्दतो द्रापिष्टेऽपि शिरोगणे गुणयुगं जज्ञे फणाभृत्पतेः । प्रापद्भूपरमाणुभिस्तरलितैः कालुष्यमक्ष्णा न य- बृद्ङ्गस्य च कारणं यदशृणोन्नो पत्तिकोलाहलम् ॥ १२१ ॥ खदीययात्रासु समवेतस्य संघटितस्य अत एव दुर्धरंगते१र्वहधावनस्य सैन्यस्य मर्द. नेन फणगणे क्लेशितेऽपि शेषस्योपकारद्वयं जातम् । सैन्यमर्दैनाधः पतितै रजोभिरुचित. मपि दृष्टिकालुध्य शेषो यन्त्र प्रापत्, तथा हृदाहेतुं पदातिसिंहनाद च यमाणोत् ततः ॥ एते श्रीतेजकण्ठाभ्यर्थनया कृताः श्लोकाः ॥ ततो यथार्थनामानं द्विजं वागीश्वराभिधम् । अस्तोष्ट पठितश्लोकमिति श्रीलङ्ककं प्रति ॥ १२७ ॥ अथ श्रीलङ्ककमुद्दिश्येति कृतश्लोक वागीश्वराख्य महाकवित्वेन सत्यार्थसंज्ञ संस्तुतवान्। त्वयि प्रसन्ने मम किं गुणेन त्वय्यप्रसन्ने मम किं गुणेन । रक्ते विरक्ते च वरेऽङ्गनानां मिथ्यैव नेपथ्यविशेषभङ्गिः ॥ १२८ ।। यदि मयि व प्रसन्नः गुणाः किमर्थाः । गुणैः साध्यस्य प्रसादनस्य खयं सिद्धत्वात् । अथ त्वमप्रसन्नः गुणाः किमर्थाः । गुणसाध्यस्य प्रसादस्याभावात् । एतदृष्टान्तेन स्पष्टी. करोति-भर्तरि रक्त किमर्थो वेषः, विरके वा किमर्थो वेषः ॥ इति श्रीमहवागीश्वरस्य नेत्रे कवित्वपाण्डित्यमये दधदचार्मणे । योऽक्केशादखिलं वर्म सारखतमवैक्षत ॥ १२९ ॥ श्लोक.।।

·३५८ काव्यमाला। चरतः पथि शास्त्राणां यस्यासचर्मचक्षुषः । देव्याः करावलम्बेन न जातु स्खलितं पदैः ॥ १५०. सकृदाकर्णनघ्रातसमस्तग्रन्थसंसृतेः । इति तस्य पटोः पट्टी गिरं चिरमचर्चयत् ॥ १३१ ॥(तिलकम) अचार्मणे दिव्ये काव्यपाण्डित्यमये नेत्रे दधानो यः सुखेन समस्तं सरखतीसंवन्धिन मार्ग दृष्टवान् । शास्त्रमार्गे संचरतोऽसञ्चर्मचक्षुषोऽप्रशस्वदृशोऽल्पदृष्टेयस्य सरखतीहखा- वलम्बन पदैः सुप्तिडन्तादिभिर्न स्खलितम् । अविद्यमानदृष्टेरन्धस्य च हस्तावलम्बन पदानि न स्खलन्ति । प्रन्था एवानन्तत्वात्संमृतिः संसारः सकृदाकर्णनेनैकवारं श्रवणे. नाघ्राताधीता समग्रा ग्रन्थसंमृतिर्येन तस्य पटुपण्डितस्योकिं स चर्चितवान् । तज्ज्ञसूरिकृतप्रीति चारुमन्दारपुष्पवत् । कदा भवन्महाकाव्यं व्योमेवेक्षे ध्रुवस्थिति ॥ १३२ ॥ तज्ज्ञाश्च ते सूरयस्तेषा कृता प्रीतिर्येन । मन्दारपुष्पवत्सुन्दरम् । अविनश्वरप्रकृति । तत्प्रसिद्वत्वात्काव्यं कदा पश्यामि । व्योमेव बुधबृहस्पतिभ्या कृतप्रीति । चारवो मन्दार- पुष्पवन्तः शनिभौमार्केन्दवो यत्र । ध्रुवस्य नक्षत्र विशेष]स्य स्थितियत्र ॥ इति पण्डि. तपटुश्लोकः ॥ ज्यायसो वीक्ष्य विद्वद्भिहर्षदामिति पर्षदम् । स तदा सुचिरं दधे दृशं कर्णान्तचुम्बिनीम् ॥ १३३ ॥ श्रीलङ्ककस्य सभामेव दृष्ट्वा स दृश विकसितां तदावहत् ॥ विद्वद्वादविधिस्तस्य षट्तीरसजन्मभूः । कर्णयोः षडूसाहारसिद्धयै चिरमकल्पत ॥ १३४ ॥ षट्तीरसस्य जन्मभूः पण्डितगोष्ठी [वादविधिः) तस्य कर्णयोर्मधुरादिषड्रसकल्पि. ताहारसहश: संपन्नः ॥ त्रुट्यद्भिराननपथावसथोक्तिदेवी- हस्तागपुस्तकमुखादिव बन्धसूत्रैः । दन्तांशुभिः प्रसूमरैः पिहिताधरौष्ठः श्रीरुय्यकस्तमथ स स्वगुरुर्बभाषे ॥ १३५ ॥ मुखनिवासिसरखतीहस्तस्थितपुस्तकापात्रुटद्भिरिव स्फुरद्भिर्दन्तरश्मिभिश्छादितौष्ठः श्रीरुय्यकः खगुरुस्तमथोक्तवान् । आराधिता भगवती भवतैव सत्यं प्राग्जन्मसुव्रतशतोर्मिभिरुक्तिदेवी ।

·श्रीकण्ठचरितम्।
.२५ सर्गः]
११९
यनं विनाप्यधिवसन्कविकर्म गर्भ
सारस्वतत्वमिव योऽलममिव्यनक्ति ॥ १३६ ॥
बहुषु पूर्वजन्मसु व्रतशतप्रबन्धैर्हेतुभिर्भवतैव सरखती सेविवेति सत्यम् । अभ्यास
विनैव कविकर्म प्राप्नुवन् यो भवान् गर्भ सारखतत्वमिव प्रकाशयति ॥
यत्काव्यरत्नमुपधातुमिवोपनीय
शक्त्या निसर्गविवृतोद्गमयापितं ते ।
तच्छाततां गमितवानसि वर्धमान-
व्युत्पत्तिशाणफलकार्पणनैपुणेन ॥ १३७ ।।
निसर्गेण विवृतोद्गमया स्फुरन्सा शक्त्या नीत्वा ते तुभ्य यत्काव्यरत्न दत्त तच्छात-
तामच्छत्व प्रापितवान् । वर्धमाना व्युत्पत्ति सैव शाणफलक तस्मिन्नर्पणे नैपुण तेन ॥
तत्सौष्ठवव्यसनि काव्यकलाशरीरं
नो जात्ववद्यमयमामयमभ्युपैति ।
शक्त्यादयो दधति साम्यगति त्रयोऽपि
यत्र धातव इवाविकृतप्रतिष्ठाः ॥ १३८ ।
सौष्ठवे दान्ये अशैथिल्ये व्यसनि काव्यकलाशरीरं शब्दार्थसंदर्भी दोषरूप रोग न
जातु प्राप्नोति । यत्र शक्तिव्युत्पत्त्यभ्यासास्त्रयोऽपि निर्विकाराः समाः । यत्र शरीरे चा.
विकृतास्त्रयो दोषा वाय्वादयः समास्तच्छरीरं रोग न प्राप्नोति ।।
धन्यस्त्वं विनिवेशितैर्बहुतिथैरथैः स्थितिं बिभ्रती
न क्वापि खवपुः प्रसारितवती पण्यत्वसंसिद्धये ।
सालंकारपदाधिकध्वनिजुषा मूल् नरीनहँसौ
शंभोयेन पुरोऽर्पिता भगवतो वाग्देवतानर्तकी ॥ १३९ ॥
बहुतिथैर्वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयादिभिरर्धनेश्च स्थितिं दधाना तथा पवित्रलार्थ सर्वत्र ख.
रूप निहवाना । या सालकार सोपमोत्प्रेक्षादिभि. सविभूषणैश्च पदै. सुप्तिङन्तादिभिः
पदयोश्चरणयोश्च योऽधिको ध्वनिस्त बिभ्रता रूपेणात्यर्थ नृत्यति सा सरखतीनर्तकी येन
हरमुद्दिश्य प्रतिपादिता स त्व धन्य. ।।
यच्छ्रीमङ्खक मुख्यतां गतवता व्युत्पत्तिविच्छित्तिभिः
श्रीश्रीकण्ठचरित्रमित्यभिधया काव्यं व्यधायि त्वया ।
एतस्मिन्सदसि प्रसिद्धविविधोपासीनविद्वद्वरे
तत्संदर्शय तस्य रोहतुतरां साफल्यतः कल्पता ॥ १४०॥

·३१० काव्यमाला। व्युत्पत्तिभनिमिः प्राधान्यं प्राप्तवता श्रीकण्ठचरितारूवं कायं यत्त्वातं सभायां सावधानपण्डितायां संदर्शय । तस्य काव्यस्य सफलत्वेन स्तुतिरुत्पद्यताम् । आरूढां परिपाकवर्मनि धुरं तत्तद्रसस्यन्दिनी निःशेषोऽपि सभाजनोऽयमधिकं श्रद्धानुबन्धातिथिः । वीप्सामूर्धविधूननाकुलतरोत्तंसोत्पलानच्छदै- रुन्मीलद्रसनैरिव श्रुतिपुटैस्त्वद्वाचमाचामतु ॥ १४१ ॥ परिपक्कां सरसां च खद्वाचं सश्रद्धः सभ्यवर्गः श्रवणैश्चर्वयतु । चमत्कारवशात्पुनः पुनः शिरःकम्पचपलकर्णाभरणोत्पलपत्रैः । भतः संभाव्यते-स्फुरबिहैरिव । चर्वयता हि रसना स्फुरति ॥ श्रुत्वा वाक्यमुदारमाशयविदस्तत्तस्य सम्यग्गुरोः किंचिभ्यश्चितकंधरेण शिरसा स व्यञ्जितप्रश्रयः । वाग्देवीकरिणीविसृत्वरमदस्रोतःकणस्पर्धता- मारूदैरिव गृढमक्षरशतैर्व्यस्तारयत्पुस्तकम् ॥ १४२॥ भावज्ञस्य श्रीरुय्यकस्योदारं तद्वचनं श्रुखा किंचिन्नAण शिरसा प्रकाशितविनयः स महाकः सरखतीहस्तिनीमदजलकणसमैर्वणः सहितं पुस्तक विस्तारितवान् ॥ तद्विस्तार्य च पुस्तकं परिचितं कीर्णैर्वचोदेवता- भूषामेचकमौक्तिकैरिव हठाक्षिप्तेक्षणैरक्षरैः । व्याहारेण हृदन्तरालविहरद्विद्यावधूनूपुर- ध्वानभ्रान्तिकृता ततस्तदपठत्वं काव्यमव्याकुलः ॥" सरखतीभूषणभूतसितेतरमुक्काफलैरिव रभसाकृष्टदृष्टिभिरक्षरैः सहितं पुस्तक विस्ता- र्यानाकुलमना मनोमध्यक्रीडत्सरखतीपुरंधिनूपुरशब्दभ्रान्तिकृतोक्त्या श्रीकण्ठचरितं स पठितवान् ॥ तत्काव्ये धृतदिव्यवर्त्मनि विशत्यन्तः ससंतोषता- मश्रान्ताहितमूर्धधूननविधिव्याप्तेरभिव्यञ्जनात् । तेषां तत्र कपोलमूलपुलकव्याजाद्ववाम श्रुति- स्तत्तत्पीतचरान्यकाव्यनिवहव्यक्ताक्षरालीमिव ॥ १४४ ॥ धृता लौकिकसरणौ तदीयकाव्ये श्रुतेमध्य प्रविशति सति शिर:कम्पेन चमत्कारं प्र. काशवता सभ्यानां पुलकन्याजेन श्रवणं पूर्वपीताम्यमहाकाम्याक्षरपडिमिवावमत् ।।

·२९ सर्गः श्रीकण्ठचरितम् । ३११ बाग्देवीपदधूलिविपुष इव व्यक्ताक्षरश्रेणय- स्तास्तत्काव्यवशंवदाः प्रतिपदं कौतूहलं तेनिरे । याः सद्यः श्रुतिरन्ध्रवर्त्मनि भृतावाप्तप्रवेशा दृशो- रानन्दानुगुणाकणानजनयंस्तेषां सतामश्रुणः ॥ १४५ ॥ सरखतीसूक्तिकणा इव व्यक्तवर्णास्तत्काव्यपुस्तकान्तरपसय आश्चर्य चक्रुः । याः कर्णमार्गप्रविष्टा दृष्टेहर्षाश्रुकणानुदपादयन् ।। उद्यद्वैद्युतदीप्तिसोदरसरत्सारस्वतज्योतिषा पूतस्तद्वचसां रसः श्रुतिपुरैः संसत्सदामापपे । तेषामुन्मिषितालसालसगतौ दृक्शुक्तिपत्रौ शन- रानन्दाश्रुपृषन्मयी तु जघटे मुक्ताफलानां ततिः ॥ १४१ ॥ विद्युत्समसारखततेजसा निर्दोषस्तत्काव्यरसः श्रवणपुटैः श्रुतिमुखैः पीतः, तेषा सभासदामुन्मिषन्त्या दृष्टिशुक्तिपती हर्षाचप्रकृतिर्मुताफलपतिर्षटिता ॥ सद्वृत्ताश्च सुसूक्ष्मदर्शनकलायोग्याश्च तत्सूक्तय- स्ताः सिद्धार्थतयैव कस्य न मनो निन्युर्घनस्नेहताम् । आसीना वलमानमूर्धनि तदा तस्मिन्वचोदेवता सच्चक्रे व्यतनिष्ट या बहुमुखश्योतद्रसस्रोतसः ॥ १४७ ॥ सन्ति वृत्तानि वसन्ततिलकादीनि यासु, सन्तो वृत्ताश्च । सुसूक्ष्मा या दर्शनकला शानकला च तत्र योग्याः । तीक्ष्णमतिगम्या इत्यर्थः । दर्शने शैवादौ च योग्याः। तत्सूकयः सिद्धाभिधेयतयान्यूनातिरिक्ततया सर्षपत्वेन च । सर्वेषां मनो धनप्रीतितां (धनतेलख च निन्युः । चमत्कारेण कम्पमानशिरसि साधुवर्गे च निविष्ट सरखती याः स्रवद्रसप्रवाहा व्यतनोत् । चक्रे निवेश्य च सिद्धार्थान्स्रवद्रसान्करोति ।। स प्रक्रान्तविचारसूरिदशनज्योत्सात्तभसाप्लुतिः खव्याख्येयधुरां महेश्वरकथाबन्धुः प्रबन्धोऽन्वभूत् । सत्कल्लोलविलोलतां त्रिजगतीशंस्यस्य यस्याग्रही- वने वककलातिथेषुधजनानन्दानुमन्दाकिनी ॥ १८ ॥ विचारयता सूरीणां दन्तभासा भात्तमसमानसिपुरारिचरितान्तरः प्रबन्धः ·३६२ काव्यमाला। काव्यं खव्याख्येयस्य महेश्वरस्य साम्यं प्रापत् । त्रिजगत्स्तुत्यस्य तथा वक्रोक्रया परि चितस्य यस्याने बुधजनहर्षाश्रुगङ्गा तरङ्गितसमग्रहीत् । ईश्वरश्चन्द्रगो धारयति । सारखतस्य महसः प्रथमा शिखेव सा मजकस्य ववृते धुरि सूक्तिरेका । दग्धुं मनः खलजनस्य कपोलराग- भङ्गया व्यधत्त वचनेष्विव या खमोजः ॥ १४९ ॥ सरखतीतेजोभिनवा ज्वालेव सा मलकस्य सूक्तिः । या दुर्जनानां चित्तं दग्धुमिव मत्सरोत्थितगण्डारुणत्वव्याजानिज तेज इव व्यधात् ॥ इत्यादिभिः प्रकरणैर्बुधसाधुवादा- नादाय चेतसि दधत्परितोषमुद्राम् । तत्काव्यपुस्तकमार्पयति स्म तस्मै पूजाक्षणे त्रिजगतीगुरवे हराय ॥ १५० ॥ -ण्डितकृत यशः श्रुत्वा परितुष्य स पूजावसरे परमेश्वराय काव्यं न्यवेदयत् ॥ इक्षुक्षीरसधर्मनिर्मलरसस्रोतःसमुल्लासना- दातन्वान इवाधिकाधिकमहास्नानक्रियाप्रक्रियाम् । तेनाने निहितश्वराचरगुरोर्वक्रीभवन्मूर्तिभिः शब्दैरङ्कुरितपणाम इव स प्रौढिप्रबन्धोऽधिनोत् ॥ १५१ ॥ इक्षुमधुरस्थ क्षीरनिर्मलस्य रसस्रोतसः स्फुरणान्महामानमिव ददत्स प्रबन्धो वकी- भवद्रूपैः शब्दैहेतुभिः कृतप्रणाम इव महेश्वरस्याने निहितोऽप्रीणयत् । अन्योऽपि शर्क- क्षिीराभ्यां भगवतो महास्नानं ददत्प्रणमश्च प्रीणयति ।। पितुर्बिभ्राणस्य स्मररिपुपुरीपौरपदवीं नियोगेन खप्ने पदमुपगतेन श्रवणयोः । प्रबन्धं संधायेत्यधिकविबुधलाध्यनिरध- क्रमं महः सौख्यं किमपि हृदये कन्दलयति ॥ ११२ ॥ महेश्वरलोकस्थस्य पितुराशया स्वप्ने श्रुतया विजुषस्तुत तच्छ्रीकण्ठचरित कार्य भगवते निवेद्य स महको मनसि कमप्यानन्दं प्रकाशयति ।

·२५ सर्गः] श्रीकण्ठचरितम् । ३६३ काले कलौ विकसिते किल जोनराजस्तकाव्यराजविवृतेर्भजते पुरारिम् । ब्रह्मादि चाटु पटु नास्य हि रञ्जनाय का मादृशस्तु गतिरीश्वरसेवनेऽन्या ।। सन्तो नयन्ति गुणता खलु दोषजात जातेति चापलकलासु मम प्रवृत्तिः । वारा पतिस्त्यजति चेत्स्वकृता व्यवस्था कीर्तिः स्थिति यति कस्य जगत्प्रसिद्वा ॥ श्रीकण्ठकाव्यविकृति विरचय्य जोनराजः सतो नमति यनमतिप्रतिष्टः (१) । हेलास्तु वस्तदपि यत्नमकार्षमस्यां दीपो बिलान्ध्यहरणात्तरणेः समः किम् ॥ इति श्रीपण्डितलोलतनयपण्डितनोनराजतनयराजानकधीजोनराजकृतया टीकया समेतः श्रीराजानकविश्ववर्तसूनोर्महाकविराजराजानकश्रीमहकस्य कृतौ श्रीकण्ठचरिते महाकाव्ये पञ्चविंशः सर्गः । समानोऽयं ग्रन्थः।

·No text on this page.

·श्रीकण्ठचरितस्थश्लोकानां सूची। स. श्लो. स. लो. पृ. अंशवस्तव निशाकर ११॥ ५७ ॥ १५८ अदीर्घसूत्रः प्रसरद्भिर ३।५१। ३९ भकाण्डनैविध्यनिपीड २१॥ ४१ । २९८ अष्टतापव्यसनाः स्त ११।७३।१६. भक्षरक्षतधुर्यवृत्तिरधि २० । ६१ । २९० अद्वैतमूर्विशिखेन श २०।५० । २८८ अखण्डषागुण्यपथेषु वि ६।४। ७५ अधिककुतुकलोलमौलिमु ७।६। ९३ भगईबाईतमतन्यायोप २५ । ८८ । ३५० अधिकरतलमाननस्य ७।३१ । ९९ भने कूबरिचक्रयोदिनक२० । ५८ । २८९ अधिकुन्तल तिलकितं १४ । ३०। १९९ बग्रे निर्वर्य संवर्तकस २० । ६५। २९१ अधिगण्डमण्डलमलेखि १३ । १३ । १८६ भग्रे नीराजित इव न १६ । ९ । २२३ अधिनोदकुलः सदाधि ८।२ • । ११२ मारूढघुणायमानहरि १० । ४४ । १३९ अधिमद्यमध्यमुरुपुष्प १४ । ३९ । २०१ अङ्गमङ्मनिममनिरूढ २३ । ४३ । ३१८ अधिरोपिते चिकुरशे १३ । ११ । १८५ है: काश्चन भङ्गभगिम ५। ६२ । १०७ अधिरोहणसज्जया कया ८ । ४२ । ११७ अज्ञातपाण्डित्यरहस्यमु २। ५। १५ अधिवल्लिमण्डपमखण्ड १४ । १।१९४ मतिताम्रयोर्मधुमदेन १४ । ५० । २०३ अधिष्ठायाश्रान्तश्रुतवि २।४५। २५ भविदीर्घया सरलया च १४ । १५ । १९६ अधीतवैदग्ध्यविशेषमा ३ । ६५। ४२ मतिमुक्तकमौक्तिकैर्वि ८।४३ । ११७ अधुनाप्यनुभूयते त्व १२ । २२ । १६६ भत्तुषनिस्तुषया भूषि २५ । ८६ । ३५० अध्यासीनो रथमवित २० । ५६ । २८९ भत्सर्थवक्रत्वमनर्थक १७ अनत्यय शैत्यमुपेत्य १२ । ९१ । १८१ मत्युनतस्य पादेषु क्ष ४। २२। ४९ अनन्तरं सुस्सलदेवन ३ । ६६ । ४२ अत्रैकादशधा विभक १६ । ३६ । २३१ अनल्पसंकल्पवशेन म १२ । २९ । १६७ अथ काचिदङ्गपथमा १३ । २।१८४ अनिरुद्धाच्युतबललाध्य २५ । ५८ । ३४५ अथ ताः प्रसूनरभसेन । १ । १२० अनीककोलाहलकेलि २१ । ११ । २९३ अथ ताभिरुप्रतरखेदब ९। ५। १२१ अनीकिनीवीरुधि गु २१ । ३१ । २९६ अथ तामनुजग्मुरुन्मि ८ । १६ । ११२ अनुक्षणानेकनिपीतशा ३। ४९। ३९ अथ दक्षिणमाधूय पा १९। १।२६० अनुन्मिषदृष्टि निषेदु ६।३२ । अथ लोलकपोलपाटलि । ९।११० अनूरुवृत्तिप्रहकृद्भवस्य २० । २६ । २८४ अथवा विभृहि बमङ्ग ११।३१ । १५१ अनेकमुक्तानुगतात्मनि ३।६८ । ४३ अथ संभ्रम नयनसंव १३। ।1८४ अनेकशो येन धृताङ्क ३। ३६ । ३७ भथाभ्यमित्रीणमवेक्ष्य २१ । १। २९२ अनेकशोऽह विमृशन २।२४ । अयोदभत्तस कनिष्ठसो ३।३। । ४२ अन्तःशयानाच्युतना १२।११।१६९ २।१४।

·२ स० श्लो. पृ० स० श्लो. पृ. अन्तःसंप्राप्तवीर स्थिति २३ । ५५ । ३२२ अभ्युद्धृतो रजनिवल्लभ १० । ४५ ॥ १४० अन्तर्वसन्मदनसायक ७ । ५७ । १०५ अभंलिहोलोलकुले कु १२ । ३६ । १६ अन्यः स सुहलस्तेन २५। १०२।३५२ अभ्रकषोन्मिषितकीर्ति २।३९ । २५ अन्येषां सवनलिहाम १७ । ४४ । २४५ अमरकटककिंकरा मु २३ । ५।३१९ अन्यैः किं वरद वरा १७ । ५४ । २४६ अमृतमिति निपीय ते १९ । ४५ । २१ अन्योन्यगाढभुजबन्ध १५ । २३ । २१३ अम्बुधेः पयसि बिम्ब १०। ९।११३ अन्योन्यं घटनायाजनि १८ । ५७ । २६४ अम्बुधेरुदगमद्विधुभ ११।५८ । १५८ अन्योन्यनिर्दयविघटन १८ । ४३ । २६१ अम्भोधी सलिल निमी १६ ।। ५। २२२ अन्योन्यं ते ध्वजिन्या २२ । ५८ । ३११ अरालयद्धृकुटिकृष्णप ३।४७॥ ३८ अन्योन्यमच्छमणिभूष १३ । ४६ । १९१ अरिष्टमन्यत्किमतोऽपि २१ । ३८ । २९७ अन्योन्यमर्दनरयादु १८। ५। २५१ | अरुणत्विषाधरदलेन ९। २३ । १२४ अन्योन्यमेणाङ्क न संघ ११ । ६७ । १५९ अरुणमणिगरीयोगोपुर १७ । ५९ । २४७ अन्वरोधि दधता गुरु १२ । ७ । १६२ अर्थोऽस्ति चेन पदशु २। ३०॥ २१ अपनीय पीतनमुपोढद ९। ३३ । १२६ अर्पयन्कमपि स्पन्द २५ । २७ । ३३९ अपरा परागनिकरण ४ । १२१ अलिकफलकसीनि ते ११ । २३ । १४९ अपरामराग्यसुतनोः १३ । ३४ । १८९ अलिब्रजस्यानशनव्रता ६। १। अपरा ललाटफलके १३॥ ९। १८५/ अवगूढो दृढ देव्या ४ । २१ । ४९ अपरा वपुर्विपुलदग्वि १३ । ३ । १८४ अवचित्य करेण कापि ८।३१। ११५ अपरा ससौरभवतंस १३ । २९ । १८८ अवतंसितमल्लिकाधिवा ८।४७ । ११८ अपहृत्य पीतनमशेष ९ । ३४ । १२६ / अवधजम्बालगवेषणाय २।१०। १६ अपारिजातप्रसरे प्रदर्शि ३ । ३२ । ३६ अवश प्रविश्य रससज्ज ९।३१। १२६ अपि कटकयुगे धनु २३ । । ३१२ अवहद्वपुः कुवलयाग्र १४।४।२०२ अपि यद्दिशि सामु १९ । २२ । २६९ अवहन्त ताः श्रमजला । २।१२. अपूपुरत्पुरस्तेषा द्रुत २५।१०४ । ३५३ अवामनानेकसमीपपर्व ३ । १३ । ३२ अप्रयुक्तवति चन्द्रशे २२। २ । ३०१ अविस्मृतखजननीज २५ । १०६ । ३५३ अब्धिप्रवेशे वडवानि १ । १५ । ५ अविहितवृहत्तत्तच्छा २ । ४८ । २६ अब्धिवारिवदवीवृधदि ११। ५ । १४६ अव्याद्विधातु: करपुण्ड १ । २३ । अभमनैसर्गिकसौकुमा ८ । ५१ । ११८ | अशक्नुवन्त्यस्तरसेतराः २१ । २७ । २९६ अभिनव विभवाप्तौ ब ६।५८ । ८७/ अशिक्षिता या प्रकृते अभिषिश्चतु सा वपुर १२ । ८५ । १८० अशुभपिशुननिःसरद्ध २३ । ३।३११ अभ्यर्णवर्तिध्वनदभ्रसि १। ४ अशेषभिषगग्रण्य शर २५ । १७ । ३५१ अभ्यस्तसौरभसखालि १५६ । २०९ अशेषमाहेश्वरमौलिरत्न ३ । ३४ । ९१ अष्टो तनूरपि दिक्षुरि ५।११। अभ्यस्ताशङ्कलङ्कापरिस " त ·. शो. पृ. स० श्लो. पृ. असदुदयदानस्रोतः १०। ५३ । १४२ आरूढवत्यः क्षणमन्त असावघ्यवसायोऽस्मद २५।११८१३५५ आरूढस्य दृढाभिमान २०। ६० । २९० असितः शिखामणिरथे १३ । २२ । १८५ आरूढाः शुभमेधसा २५ । ४७ । ३४३ मसक्लोतः प्रोतस्थल २३ । ५४ । ३२१ आरूढां परिपाकवर्म २५।१४१।३६. असेमयूखैरथ लोहवर्म २१ । ४ । २९२ आलि कल्पय पुरः क ११। ५२ । १५७ अस पलं च सममेव २३ ॥ ३८॥ ३१७ आलिम्पन्ती सकलक महो धन्योऽस्मि य २५। ५। ३३६ आलीषु क्रमशः प्रवि १५। ४८ । २१९ महो महो दैत्यजना २१ । १८ । २९४ आलोकमार्गमुपद्धुम ५। ३०। ६७ आकये निर्णयमराति १८ । १७ । २५४ आवहननवधिं परिवार ११।३।१४६ आकाशदेश विदध ६ आवहन्प्रविशदुद्धतमा १२ । १० । १६३ भाकुलान्कलकलाननु १२ । ९ । १६३ आशङ्कथेव पिधास्यतो १९ । ५५ । २७६ आक्रन्दमावहदिवावि १८।३१ । २५७ आसंसारदृढप्ररूढनलि १६ । २१ । २२६ माक्रष्टुमरिकोषेभ्यः १९। १ । २६६ आसनेयूदुरतरपुरारा १९ । ५४ । २७५ माकान्ता यस्य वकि २५ । ४८ । ३४४ आसीत्स्फुरन्मधुकर ८।५३ । ११५ आक्रामत्सु भटेषु बाल २१ । ४६ । २९९ आसीदन्मृडचापदण्ड १९ । ४९ । २७४ मागच्छन्मलयानिल: ६ । ६६ । ८९ आस्कन्ध तं स्यन्दन २० । आग्नेयास्त्रप्रभाभिर्घन २३ । ५६ । ३२२ आस्ते वापि सुपर्वभि १६ । ५६ । २३७ घट्टयन्करतलेन घ १८॥ १५ ॥ २५३ आस्त्याननिर्झरसनाभि ५। ५। ५९ आच्छिय कञ्चकमय १५ । १४ । २११ आस्थानीमचरमसाध्य १७। २ । २३८ आटोपेन पटीयसा य २। ४९ । २६ इनक्षीरसधर्मनिर्मलर २५।१५१।३६२ भातन्वन्विनयाकूत दू २५ । ९३ । ३५१ इन्छद्भि. शशिमुकुट १७ । ३० । २४३ आतपत्रपदवीमधिशि १२ । ८।१६३ इतरा कुसुम ग्रहीतुमै ८।३६ । ११६ आतपत्रमुपरि प्रपेदिरे २३ । २२ । ३०४ इतरा निसर्गहठगौरत १३ । ३३ । १८९ मात्त. क्रुधा मृधविधा १८ । २६ । २५६ इतस्ततः कुङ्कुमरेणुधो ३ । २६ । भात्तमण्डलितचण्डका २२ । ३९।३०७ इतस्ततस्तरुणसरोज आत्तस्फूर्जथुपर्जन्यग १९ । १२ । २६७ इतस्ततस्तस्य गृहीतब २०। ८।२८१ आत्ताः साकमिवोदके १९ । ६३ । २७८ इति परिमलमालभारि ७॥ आन्दोलितानां लहरी १२ । ५२ । १७१ इति प्रथितदुःसहासम १८ । ६० । २६५ आपीय स श्रुतिमुखेन ७।५३ । १०४ इति मेचक एष वेषमा ११ । ३० । १५१ भावद्धपरिवेषस्य रश्मि ४।१०। ४७ इति रतिपरिणेतुरन्तर ७१। ९२ आमन्द्रोमिनिनादबृहि १० । ५४ । १४३ इति वचनमनीचोदश्चि ७।६१ । १०७ आरक्क हठरोदनारुण १० । ५९ । १४४ इति सचिन्य संतोष २५ । १८ । ३३० भाराधिता भगवती २५॥ १३६ । ३५८ | इति स श्रवणोत्तसं मां २५ । १।३३५ ५.२८० ·र M स. श्रे. पृ पृ. स. . इति सूफिमौक्तिकमयीं ३।७६ । ४५ उौ फणमण्डलैत १६।५। इतीहशी प्रस्तुवतोऽपि ३ । ५५ । ४०/उष्णुना कख न ना ६।३१ इतो रुद्राः पश्य त्रिन १६।४८ । २३४ | उष्णुना श्रमजलेन १८।४६ । १६ इत्य याते पितरिम ३ । ७१। ४४ उद्यतोऽथ रजनीविला १०।३३।११ इत्यं शशारभङ्गीरसमय १५ । ५० । २२० उपदानहद इव वलदू २४ । २६ । ३३० इत्थं साम्राज्यमापद्विग १८ । ६१ । २६५/ उद्यद्भिर्विषसीकरैत २२ । ५४ । ३१ इत्थ सिद्धे दितिजवि २४ । ३३ । ३३२ उद्यद्रजोभिर्घनपत्रशो ६।११। ७६ इत्यं सैन्ये धरित्रीधरवर२१ । ५३ । ३०१ | उद्यद्वैद्युतदीप्तिसोदर २५ । १४६॥३॥ इत्थंकार करालोऽसम २३ । ४८ । ३२० २३ । ४८ । ३२० | उद्युक्के गुणवद्विषादक ३।७। ४५ इत्य तत्क्षणकल्प्यमान १३ । ४४ । १९१ उद्धृतैर्दुनिमित्तैरिति १९।६६।२७९ इत्थं तत्र विचित्रमण्ड १३ । ४८ । १९२ उद्वेलरफलमुण्डखण्डस ४।५६ । ५५ इत्थं तासां विलासाल १४ । ६७ । २०७ / उन्नतस्य झगिति खय १२।११।१६५ इत्थं नृत्यन्मधुरगिरो १२ । ८६ । १८० उन्मयूखमनुसंदधन्यु १०।२६ । १३६ इत्य प्रस्तावनायै विश् १७ । ६७ । २४९ / उन्मिषत्तरलतारतार १०।११।१३३ इत्थं मान्मथसंप्रदायगु १२ । १४ । १८२ | उन्मीलत्कुसुमभराधि ६ । ५९। ८७ इत्थं मुकुन्दं च हवि २० । ५२ । २८८ उन्मीलदर्घकणविभ्रम १० । ३ । २५९ इत्यस्मद्विरमधिरोप्य १७ । ५३ । २४६ | उन्मुद्रतामुदयनक्षण १०। ४२ । १३९ इत्यादिभिः प्रकरणैर्बु २५ । १५०।३६२ उपगतवति शंकरे त २३ । इत्यादिस्तुतिमुखरेषु १७ । ३४ । २४३ उपनतसमरोत्सवग्रहा २३ । १५ । ३१३ इत्याप्याप्यायमुनस्य १९ । २७ । २७० उपनतवति मृत्युनोप २२ । ४७ । ३०८ इन्दिन्दिरैर्निर्भरगर्भमी ६।५१। ८५ उपप्लवरजस्तत्र स्थिति १९ । १५ । २६० इन्दौ सुदूरोच्छलदूर्मि १२ । ३७ । १६९ उपर्यहीन्दो गिरिशस्य २१। १९ । २९५ इह कचति पलाश एष ७ । २० । ९६ उपेत्य पादद्वितय ज ३। ४०।३० ईक्षाबभूवे श्रवणान्तगै २० । २१ । २८३ उमारमण निद्रया वि १६ । २७ । २२८ ईदक्षप्रतततपापणप्रयु १७ । ५२ । २४६ उररीचकार सुरवारव १३ । ३० । १८८ ईदृग्भि. स्मरमकरैक १७॥ ४५ । २४५ ऊर्ध्व बजत्कमलजाक ५।४६। उच्छ्रितैरुपरि नाकवै २२ । २३ । ३०५ ऊर्वाण्डादप्युपरि परि १।४६। उज्झिते पथि वैदर्भ २५ । ८५ । ३५० ऋजुतूलिकाप्रविनिवे १३ । २६।१८८ उत्तसितातिसुरभिप्रस ८।५४ । ११९ एक श्रीजयसिंहपार्थि २५।६१।३४६ उत्तुङ्गसौधपदबन्धरता ११ । ५१ । १५६ / एकः पुनर्दुर्जनसारमेयै २ । १२ । उदजृम्भत वीरुधा रज ८।४० । ११६/एकत्र नीतो दिशि २०।३१। २०५ उदपश्यदाशु कुतुकेन । ९ । १२१/एकत्र पक्षे रजनीत २०।१०।२८१ उद्गच्छदच्छिदुरकच्छ २१ । ५२ । ३०१/एकत्र लीनो मधुप. प ८. ५२ । १५ ११ ·स.ओ. ८।३०२ कर्णतालवलनान्यनार २२ । २८ । ३०५ कामिसंततिहृदन्तरवा १२ । स. ओ. पृ. पृ. एकसत्वं त्रिनयन दृश्य १७।२९ । २४१ कर्पूरपासुलहरीलटमा १४।१५४ एकस्थानाक्रमणविता २४ । ६ । ३२४ कलाशून्यापि रसप्रवा एकादश्यां व्रतनियम ३।७२। ४४ कल्पितविरमयोमयो २२ । १८ । ३०४ एमाङ्करश्मिलहरीभिर ११।४७ । १५५ कलोलिताप्युदयतो य ११।३४ । १५२ एगीदृशां कुचतटी १५। २४ । २१३ | कवित्ववकृत्वमयैरनु एतत्तय कौतुकं कु १६ । ४३ । २३३ कवीन्द्रपक्षानविरुध नि ।।३।। एतद्वश्रुकचानुकारिकिर २५।१०५। ३५२ कश्चिनयाप्रथिनरोषभ १८ । २९ । २५, एता दिशत्रिदशनाय १६।१७। २२५ कश्चित्पुरो विकिरनि १८ । ३३ । २५८ एते करा हिमकरस्य ११।५० । १५६ कश्चिद्धभार पुनरुक्तवि १८ । २४ । २५६ एनां समीरवलनक्षण । ६० । १०६ कचिद्विशङ्कटपटुभृकुटी १८ । ७ । २५१ एवमस्त्वत्र संरम्भो १९ । ११ । २७२ कश्चिग्निनाय पटुपाट १८ । १३ । २५३ एषो मौलिमृगावचूल १६ । ५० । २३५ कदमीरकान्ताननकिक । ऐक्षन्त वक्षसि नवध १० ॥ २३ । २५५ कस्य च दिशति न ना १२ । ८३।१८. भौचित्यानिजनिजमा १७॥ १७ । २४१ कस्यचित्करविघटनम्फु २२ । औत्सुक्यतो विवृतशे १८ । ५३ । २६३ कस्यचिद्वपुषि तन्क्षण २२ । १२ । ३ और्वाग्निद्योतशेष दध १२ । ६६ । १७६ कस्यापि कोपधुनमूर्ध १८ । २० । २५५ कचेवकृत मुक्तता ९।५५ । १३० कस्यापि तत्समयसत्र १८ । ८. २५२ कटचीनपिष्टघटनावि १४ । २२ । १५८ कस्यापि पाणिकमले त १८ । २५ । २५६ कटाक्षिते शारदया दया ३ । १९। ३३ कस्यापि वक्त्रमुदया १८ । ३० । २५७ कतिचिलोष्टदेवस्य त २५ । ३६ । ३४० कस्यापि शक्तिप्रभवा १५ कनक निमन्जति शरी १३ । ४० । १९० कस्याप्यवेपत वपु पु १८ । ३४ । २५८ कनकालुकामुपरि का १४ । ४२ । २०१ काकधूकमविमूकता कदर्पकर्णेजपभूमिकासु ६ । २२ । ९ काचिनत्र विमुद्रपङ्कज १३ । ५.० । १९३ कदपस्येव शाणोपलफ १२ । ६७ । १७६ काचित्तथा विबुधमुग्ध १५ । ३६ । २१६ कबरीभर व्यधित का १३ । १० । १८५ काचिद्वभार पुरुषायित १५ । ३९ । २१७ कबरीभुजगी तथामरी । ३४ । ११५ काञ्चीहठापहरणाय क १५ । १७ । २११ कमलरुचिनिमीलनैक ११ । १३ । १४७ कादम्बरी कुहरसहित १४ । ५३ । २०३ करलुलाव कलधौत करणेषु यात्सु हठवि १३ । ३६ । १८९ कान्तिस्तेषां च तत्का १९ । ६ । २६७ करवीरमधीरलोचना करे गणाना करवालव २१ । १० । २९३ काप्यास्त स्तिमितैव करैः शाम्यत्सूर्योपल १०। ५८ । १४४ कामप्रशस्त्यक्षरसंप्रदा ६।२० । १४। ६६ । २०६ २२ । ३६ । ३०६ ९ । ४३ । १२८ कान्तावगूढवपुषस्तरु १५ । २८ । २१४ ८ । ४९ । ११० कान्तेषु कबुकविमोच १५। १० । २१० ७८ कणे चम्पकमुन्नतस्तन ८ । ५६ । १२० कालकूटमधुनापि निह ११ । ५६ । १५० २।१६२ है ·स० श्लो ४।१८। स. श्लो. पृ. कालकूटमिह निन्दति ११।५४ । १५७ कुहू: सिनीवाल्यथ तत्र २०।१४।१ कालं च काम च यदा २० । ५३ । २८८ कूलाङ्केषु मृणालशेवलल १०।४६ । कालत्वं भृकुटीषु वेपथु २३ । ५१ । ३२१ कृतप्रयाणोऽप्रत एव २१। ६। कालुष्यप्रागभावप्रणयि ४ । ५२ । ५४ कृतश्रुतिसुधासेकाः सो २५ । ५५ । ३४१ काव्यं य एव गहन २ । ३१ । २१ कृष्णाङ्क बिभ्रदङ्क जनन १२ । ६५ । १७५ काव्यामृत दुर्जनराहु २। २ । १५ केचिदुच्छसितधर्ममा २२ । १४ । ३०१ कासाचित्समभूनवीन १३ । ४७ । १९२ / के तव तस्य चरित्रगु १२ । ७५ । १७९ किं वान्यत्ते तथाद्य १७ । ६६ । २४९ केन क्रमेण खिदथाद्वि १२।१९।११ किं वान्यद्गुणनद्वापि २५ । १० । ३३७ केनाप्यभज्यत तथा १८।६। । २५ किंखिगौरीहरेभीत्या ४९ केलिप्रदीपलतिकार १५। १३ । २१. कि कर्तु तव पुरतोऽथ १७ । २२ । २४२ केलिसौधशिखरे ततो १०।२५। १३६ किं कौतुकं तत्खवपुः ११ । ६९ । १६० केशाश्रिताच्युतविद्यु १। ३१ । किं च शात्रवसंहारे १९ । ३८ । २७२ कैलासाधिशयालुशकर ६।६८। ९. किंचिनिमीलदलसाल २२ । ५२ । ३०९ कोटरे तिमिरमेष कल ११। ५३ । १५७ किं चेयमश्चितमरुद्वल ७ । ५९ । १०६ कोणबाहुभिरुरःस्थल २२ । २७ । ३०५ किं ते कम्पो वपुषि १४ । ६० । २०५ कोपग्रहोड़मरनिर्भरघ १८ । ४४ । २६१ कि देवस्य कुमुद्वतीकु १०। ५६ । १४३ कोपपाटलिमसंविभक्त २२ । १६ । ३०४ किं नु कालगणनापते १०। १९ । १३४ कोपात्पाटलिमा कपोल २० । ६४ । २९१ किमपीन्द्रजालमहह प्र १४ । १४ । १९६ कोपाय समरोत्साहश १९ । ८ । २६७ कि मिथ्या हर महदा १७ । २१ । २४१ कोऽपि कोपतरलाप्रपा २२ । ९।३०२ कियद्वताय कलिकाल २। २१ । १९ कोऽपि पाणिधृतखगते २२ । १५ । ३०३ कीर्णेऽपि श्रवणोत्पले १५ । ४७ । २१९ कोऽपि प्रकोपित मतिः १८ । ३२ । २५८ कुचकुमलैस्तरलवीचि ९।२७ । १२५ कोऽप्यराजत नभस्तले १० । ३९ । १३८ कुचस्थले सा बिसका १२ । २८ । १६५ कोऽस्ति भवानिव शि १२ । ७६ । १७९ कुत्र नो सरसि तत्यजे १० । ३२ । १३७ | कौतुकादिति जगत्रय १२ । १२ । १६३ कुत्रापि प्रतिहतिमेति १७ । २३ । २४२ / कौतूहल मनसि कस्य २०। ६२ । २०० कुबेरसख्याः ककुभो ३० क्रमादजनि सौन्दर्यरस २५ । ५३ । ३४४ कुमारभावेऽपि जगत्प १० क्रमादवाची मलयाद्रिब ६। २। कुम्भः करे शिरसि वा ६१ क्रान्ताभि प्रतिदिवसा १७ । ४३ । २४५ कुर्युस्स्वनुक्षणमशिक्षित २। ३६ । २३ क्रीडाकुरहककृते न म १४ । ५९ । २०५ कुर्वाणो निखिल जग १६ । २३ । २२७ क्रुध्यग्निवागस्त्यनिवा १२ । ५५ । १७२ कुसुमान्यपहृत्य यस्य शा ८ । ३८ । ११६ / क्रोधानुबन्धधनधर्मवि १८। कुसुमान के लिसदने वद १३ । ७ । १८५ क्रोधोत्तमाजधुतिलोल कुसुमैनिहताः कथ व्य १२ । २३ । १६६ क्रोधोत्सेकादिति दिति २४ । ६ १ । ४२ ।

·स० लो० ७।११० पृ. स० श्लो. पृ० समसनिमिरहकैः सती ८॥ ३।१०९ गलतुषाराम्बुकणान्कि ६।२४ । कचित्कवचितः सान्द्र ३।३७ ३७ ४ । २८ । ५० गलत्यविद्यातिमिरे शु गल्वर्कक्षितितलबिम्बि १७॥ १ । २३० कन प्रचिक्षेप पयोधि १२ । ५१ । १७१ कन यः साधुवादेषु २५ । १०८।३५३ गाढपाटलविलोचनाश्चि २२ । ४३ । ३०० कनु कानि कियत्का २५ । १४ । ३३८ गाढरागमभिगच्छतश्चि १० । ३५ । १३८ गिरिराजभुवः शशाङ्क ८। १२ । १११ क भान्ति यस्मिन्मधु ३। ५। ३१ गीर्वाणपार्वणनिशारम १५। ३१ । २१५ क यस्य नक्तंदिनचन्द्रि ४ । ५३ । ५५ क खिद्विमुच्य गलत. १६ । ११ । २२३ गीर्वाणप्रतिपक्षपक्ष्मल १९ । ५१ । २७४ क खिद्विमुच्य गलत. १६ । ११ । २२३ गीर्वाणाना तदनु पृत २४ । ३९ । ३३३ कावरस्यत्कथमजनिष्य १५ । ३२ । २४३ गुणैर्मयूखैरिव शुद्धिम ३ । २१ । ३४ क्षणमसुरचमूमतङ्गजा २३ । १४ । ३१३ गुरुसंभ्रमा प्रियतमाग १३ । ३० । १९० क्षणशिक्षितवेगतारत गोभिः शुभ्ररसैकसूति २५ । ३७ । ३४१ क्षिप्रक्षिप्तोडपुष्पो मुख १६ । ५९ । २३ गौरीमयैकवपुरर्धभृदा ५। २० । क्षुभिताम्बुभूग्नि निरम ९। ४२ । १२७ गौरीलीलाकचारग्रहक १६ । ५८ । २३० क्षुमिते तदाम्भसि मुमो ९ । २८ । १२५ गौर्या नतश्चरणयोर्दध ५। ३८। ६८ क्षोभिते प्रविशता वि १० । १६ । १३४ घटमानदन्तवलया वि १३ । १८ । १८६ क्षोभोन्मदिष्णुप्रगुणारु १२ । ४७ । १७१ घटितप्रलम्बतरहारलत १३ । २७ । १८८ मापीठपृष्ठमपि घट्टय १८ । ५२ । २६३ घटिताग्रकरः पपौ स खराशुचन्द्रौ समसप्तक २१ । ३६ । २९५. घट्टयत्सु रुषा तेषु सा १९। ३ । २६६ खलाना यत्प्रबन्धेषु २५ । ३५। ३४० घनकर्णिकारभररेणु ३ । १२० खलीकृता यस्य वचोभि ३।६१। धनकुन्दकुमलविशोषण ६ । ७१। ९१ खेले. पदैर्दयितमानस ११ । ३८ । १५३ घनकेलिविमर्दकीर्णकर्ण ८।२।१०९ गगनमहील्हसितकुसु १२ । ७४ । १७८ घनजघनतटे निलीयते ११।१५। १४८ गगनासिताश्मनटकोटि ९। ६ । १२१ घनसहजशरीरद्योतक १३ । ४५ । १९१ गलातरङ्गानिलपूरणोत्थ १ । १६ । ५ घोरकर्म विरहिवहह ११ । ५५ । १५७ गङ्गामप्येष लीलोज्झित १२ । ६८ । १७६ घोरक्रूराकृतिविकृतता २४ । १७ । ३२७ गजवदनरदाप्रघटनाश २३ । ३२ । ३१६ चक्रन्द दुन्दुभिरवैरव २२ । ५१ । ३०९ गणपक्ष्मलचक्षुषा तदा ८ । ४८ । ११८ चक्रे गतौ च गिरि च १४ । ५५ । २०४ गण्डप्रभाभिरपहस्तित ७ । ५२ । १०४ चचाल कश्चित्परितोष २१ । २२ । २९५ गता वो यदपि भ्रान्ता १९ । २५ । २७० चञ्चञ्चमूभररजोहठलि २२ । ४९ । ३०९ गतिभनिनिर्जितजलेभ ९।३९ । १२७ चटुलितसिचयाञ्चलच्छ ७ । ३९ । १०. गन्धसारमृगनाभिपङ्क १० । ३६ । १३८ चण्डधामनि वहत्यदूर १०। ६ । १३२ गर्भस्थविशभरनाभिप १२ । ५४ । १७२ चण्डाशुज्वलनतुषारधा १७ । १६ । २४० गर्वादयाय रथारक्ष २० । ३३ । २८५, चतुर शशलक्ष्मणि क्ष ११ । ३२ । १५१ ·स. श्लो. पृ० १८ १ स. श्लो चतुरतरतया निरस्य २३ । २१ । ३१४ जयन्ति ते यत्र चकोर ३ । २२। ३४ चतुरमसुरसायको मुखे २३ । १३ । ३१३ जयसि सुधानिधिरिह १२ । ७४ । १४ चतुर्दशापि यस्यान्तढेि २५ । ५१ ॥ ३४४ जलकेलिनाटकनटीषु ९.१४।१२५ चन्द्रमाः स्मरचमूवर ११।१२। १४७ जलदन्तिदानभरलोभ ९।३०।१२५ चन्द्रहासपथदर्शनता ११।१०। १४७ जलदेवताजनविनिर्य १।२४ । १२४ चन्द्रातपाभिसरणे मणि ११ । ३७ । १५२ जलमानुषीचिकुरभार । ३२ । १२६ चन्द्रादाप्तप्रसूतिर्दिशि १२ । ५८ । १३ जहाति यस्य लिम्पद्भिः ४। चन्द्रार्कचक्रघटनथुरथा १।५० । १२ जहि नीलदुकूलसंविधा ११ । १५ । १५. चरणाहतिभिः प्रसूय ८ । २३ । ११३ जानाम्या हृदयायि १२ । ७९ । १७९ चरतः पथि शास्त्राणां २५।१३०।३५० जिला कथं नाम खलस्य २।१६ । चरितं व्यजेष्ट बत पा १४ । ३७ । २.० जीयात्कृतानपतङ्गदाहः । चलकरयुगलक्रमाहत २३ । २० । ३१४ जुपूर्णिरे तस्य निसर्ग २०। ६ । २८० चषकः सपीतिसमये १४ । २३ । १९८ जूटाहिराजफणरत्नमरी ५।२७। ६५ चापमाप करपङ्करुहाङ्क १२ । ४ । १६२ जृम्भमाणकटुकोपदारु २२। ४ । ३०१ चापे तदध्यासनतो २० । ४१ । २८६ जोगराजमुपाध्याय २५।१०७॥३५३ चामीकरस्य सौरभ्यम २५ । ११ । ३३७ ज्ञानानपेक्षिण्यपवर्गवी चामीकराम्बुरुहकुङमल १५ । १२ । २१० ज्यायसो वीक्ष्य विद्व २५ । १३३ । ३५० चित्रं कथचित्किल नो २० । १४ । २८२ ज्योत्स्नाभिसारविधये ११।३३ । १५१ चित्ररत्नवलयांशुशारि २२ । ४५ । ३०८ ज्योत्लास्थितावभिसर ११ । ३९ । १५३ चित्रोद्यत्कशिमविशेष १७॥ ४० । २४४ ज्वलता वहिना शभो १९। ४ । २६६ चिन्वानो दृढतरमापो १७ । ८ । २३९ ज्वलत्प्रतापानिसमक्ष ३ । ४८। ३० चिरखेलनखेदवद्भिर र ८। १। १०९ ज्वलितदलदशोकयात ७।४१ । १.१ चिरमचिनुत खर्लोक १६ । १० । २२३ ज्वालादण्डाः पुरपरिभ २४ । १४ । ३२६ चिरादसमपत्रिणो भुजम ६।६७ । ८९ ज्वालामालाजटिलितव १६ । ३८ । २३१ चिरानुभूतोष्णमयूखस ६। ६। ७५ झन्झामरुत्सहचरं परु १८ । ४७ । २६ चूचुकोपमशशः शशि ११ । ९।१४७ झटिति विरचितेऽसिले २३ । २५ । ३१५ चूडेन्दुना मुकुलिताम्बु ९। ४६ । १२८ डिण्डीरमन्तरे कृत्वा १८।१६।१६८ चूर्णलकव्यतिकरे ननु ११ । ३६ । १५२ दौकितानन्तकुसुमप्रकर. ४ । ३७। ५२ चूर्णिताभरणखर्णमणि २९ । २ । २६६ तं श्रीत्रैलोक्यमालोक्य २५। ६६ । ३४७ च्यवमानवाससि चिरा ९ । २५ । १२४ त श्रीरुय्यकमालोक्य २५ । ३० । ३३९ छन्नेऽम्बरेऽनर्गलवीचि १२।३९ । १६९ त स तर्कमहाम्भोधि २५ । ८४ । ३४९ जगत्प्रभोः पाण्डुरमुष्ण २१ । ३५ । २९७ त गिरिशस्य शिखाभर १२ । ८०।१७९ जज्ञिरे त्रिपुरदानवाः २२ । २४ । ३०५ तचान्द्र लक्ष्म लक्ष्मी १२।१।१७४ १।४४ । १ १.

·पृ० स. -- ६८ - २ २॥ ३ स० श्लो. पृ० श्लो. तज्जसूरिकृतप्रीति चा २५ । १३२॥३५८ तदायुर्जुहुधि प्रेद्धहेति १९ । ३१ । २०१ तटीरजोमिलहरीसमीर १२ । ४६ । १७० तदा स्यदः स्यन्दनमि २१ । ३९।२९० तण्डः पुनः पुनरका १८ । ५० । २६२ तदुपरि परिवारधारित ७।१४। ९५ ततः स काले शिवरात्रि ३ । ६९ । ४३ तद्धनुर्गुणलताप्रनिषण्णः १२ । ५ । १६२ ततः साफल्यदीक्षायै २५ । १६ । ३३८ तद्यस्य कैटभजिता घ ५। ३७ । ततः खय तत्र सुरानु २० । २ । २८० तद्वपुष्युपहित विरराज १२ । १ । १६१ ततः कनीयानजनिष्ट ३ । ५६ । ४० तद्विस्तार्य च पुस्तक २५ । १४३। ३६० ततः किमन्यद्बबहुनाधु १२ । ३४ । १६८ ' तनुरनुसरति श्रीमस्तव ४ । ४८ । ५३ ततस्तत्र शिखारत्नमप्र २५ । २० । ३३८ तनुषु तनुते चन्द्रग्रा १६ । १६ । २२५ ततस्तदनुजन्मानमग २५ । ९९ । ३५२ तनुमीकरोत्करनिभेन ९।३१ । १२५ ततो न्यधित नि शेष २५ । ५४ । ३४५ तनूरशोकस्य पदा नती ६ । ३० । ततो यथार्थनामान द्वि २५ । १२७॥ ३५७ तनोतु भूतिं दहतादघा १। तत्कर्मसाहायकसामर २० । ३८ । २८६ ननौ बदना प्रकटत्वमा ३ । तत्कालत्रुटदच्छहारफल १५ । ४४ । २१८ त तत्रागमतन्त्रेषु मू २५ । ९५ । ३५१ तत्काव्ये धृतदिव्यवर्त्म २५।१४४ । ३६० तन्त्रमद्भुतमहो मनोभु १० । २७ । १३६ तत्क्षणोजिगमिषन्सुधा १०। २। १३१ तनिशम्य पुरवैरिणो २२ । १।३०१ तत्तत्क्षण भगवत. शशि ९ । ४७ । १२८ तन्नेत्रमासूत्रितवहिम तत्तत्ताण्डवडम्बरव्यस १ । ४९। १२ तन्वन्वपुषि सतापमन १९ । १९ । २६९ तत्तत्त्वमान्तरमवेत्य १७ । ५८ । २४७ तन्वन्वामपुमगसगम १९ । ६५ । २७९ तत्तत्समग्रबहुशास्त्रविम २ । ३५। २२ तन्वी तथा रतिपयाति १५ । ३५ । २१६ तत्तद्बहुकथाकेलिपरिश्र २५ । ८० । ३४९ तमदर्शदय श्रोत्रपथ २५ । ५० । ३४४ तत्तद्युद्धवसुधराचुलकि १८ । ५८ । २६४ तमसिपरिकरेण प्रौढि २३ । ४७ । ३१९ तत्तद्विचारोपनिषद्विमृष्ट २॥ ७। १६ तमस्यदीने पृतनारजो २१। ७ । २९३ तत्तद्वीरप्रवरवरणप्रेप्स २४ । २ । ३२३ तरलभजलबिन्दूत्तसि १६ । २२ । २२७ तत्तन्नानारसशवलिता २४ । १५ । ३२७ तरललहरीबाहुक्षिप्तैत्रि १।५१ । १२९ तत्तान्युदात्तचरित ख १९ । ३० । २७० तरलविवलनाभिः पङ्कय ५। ४९ । तत्र कर्मणि निर्मातु १९ । ३३ । २७१ तरुणाः पुर परिचिता १४ । ५२ । २०३ तत्राकल्पमनल्पमात १३ । ४९ । १९२ तरुसकटसीम्नि कर्णिका ८ । १९ । ११२ तत्सौष्टवव्यसनि काव्य २५।१३८।३५९ तल्पे खल्पीकुरु परिच १६ । १५ । २२५ तथापि मा गुणनिधे २५।११७।३५५ तव चरणयुग प्रिये न ११ । १४ । १४८ तथोपचस्करे येन नि २५ । ७९ । ३४९ तव दुर्मदता कियत्यहो १२ । १७ । १६४ तदाधिशिश्ये युगवर्त्म २० । १५ । २८२ तव वरललने वलीवि ११ । १७ । १४८ तदा नवन्यादघनाश २० । २८ । २८४ ' तवोद्योगविधावङ्गीकृत १९ । ३४ । २७१ ·१० स. श्लो. पृ० २१ स० श्लो. पृ. तस्मिन्क्षणे प्रमदकाह १९ । ४७ । २७३ तेजसा तेऽज सान्द्रेण १९ । ३२ । २१ तस्मिन्नथो सरसि दत्त ९ । ५२ । १३० ते ततो वपुषि लोहनि २२ । १७।३०४ तस्मिन्पतगक्षणदाभुज २०। ९ । २८१ तेन श्रीतेजकण्ठेन सो ३५।१११।३५४ तस्मिन्परिस्कन्दपदं २० । ३२ । २८५ ते परस्परविमर्दनिर्दय २२ । ४६ । ३०० तस्मिन्मिथ संघटनेन २० । ११ । २८१ ते प्राप्य त्रिपुरप्रथाम १७ । ६२ । २४० तस्मिन्विमाने मदना २० । १७ । २८२ ते रेजुर्दनुजा भुजार्ग २३ । ५० । ३२० तस्मिन्विरेजुर्युगवर्त्ममू २० । १२ । २८१ तेषां तथोन्मिषितदुर्घ १८ । ४१ । २६० तस्य प्रशस्या युगतां २० । १६ । २८२ तेषा दैर्घ्यप्रसरसुहृदो २४ । २७ । ३३० तस्यानुकर्षवपरिग्रहेण २० । ६ । २८० तेषामहे मरकतमणिप्रो २४ । १६ । ३२७ तस्येतरचक्रमरक्षि तेन २० । ३४ । २८५ तेषा प्रमोदसुहृदां यु १९ । ४६ । २७३ तस्येति स तत प्रीति २५।१०३ । ३५२ तेषां मुखेषु रिपुसैन्यम १८ । ३८ । २५९ तां सेनाममृतान्धसामु २४ । ४३ । ३३४ तेषु ध्रुव वाहतनूभवत्सु २० । २३ । २८३ तान्यर्थरत्नानि न सन्ति २ । १६ तैः कृतान्तकरपाशप कृतान्तकरपाशप २२ । ५। ३०२ तान्संगच्छति भारती २ । ५८ । २९ तैर्नृत्यन्मृत्युपादावगल १९ । ५८ । २७७ तापं रुचिक्षतिमथो वि १७ । ६३ । २४८ ' तैस्तैरलंकृतिशतैरवत २ । ३२ । ताप बिभ्रत्यसमविशि २४ । १२ । ३२६ त्यक्तासंध्याभ्ररक्कांशु १२ । ९७ । १८३ २८ तापयद्वपुरुदश्रुदुकूला ११। ६२ । १५८ त्रयस्त्रिंशत्कोव्यो दधतु २। ५४ । ताम्यतामधिकसांध्यन १० । २२ । १३५ त्रस्येद्यस्येक्षणदशशती १६ । २८ । २२० ताम्रीभवन्मुखततिर्वि १८ । ४८ । २६२ त्रिजगद्विजये स्म सं १२ । २० । १६५ ता वारुणीपरिमलानु १५ । १५। १ । २०८ त्रिदिवयुवतिरुद्यत्सं २३ । ४० । ३१८ तासामण्डलितावखण्ड १५ । ४२ । २१८'त्रिभिः काण्डैरायः क २५। ६० । ३४५ तास्तन्वङ्गयः परिसरल १४ । ६३ । २०६ त्रुट्यत्साटोपजूटत्रिदश १।५१। १३ तिग्मानलदृश खण्ड २५ । २। ३३५ त्रुट्यद्भिराननपथावस २५ । १३५ । ३५० तिलक ममार्ज विससर्ज ९ । ७ । १२१ त्रैलोक्य विभजति यो १७ । २७ । २४२ तिलकोऽप्रपथस्थितो ८।२१ । ११३ ' त्रैलोक्य तपसि विशङ्क १७ । ४९ । २४६ तीक्ष्णसारखतज्योतिर २५ । ८३ । ३४९ त्रैलोक्यलक्ष्मीगुरुहार १।३०। तीक्ष्णा पृथुलोहमयी २५ । ३८ । ३४१ त्रैलोक्याशक्यवीरवन ११ । ७५ । १६१ तीरप्ररोहद्ध नसारवल्लि १२ । ५३ । १७२ त्रैलोक्योपप्लवशममयो २४ । ३० । ३३१ तुङ्गोमिभङ्गेषु सुरर्षिलो १२ । ३८ । १६९ त्व राजता द्विजजने १४।६१।१०५ ते कुकर्मनिवयो जगा २२ । ४१ । ३०७ त्वगत्तुगतरङ्गधौतशिर ९ । ५६ । १३१ ते कुन्दकुडलसगोत्ररु ५। २६ । ६५ त्वत्खरुन जगत्रयैकगुरु २५ । १२१। ३५५ तेऽक्षिVवभ्रमिकरालत १८ । २। २५० त्वत्सूनो. कलया तुरङ्ग १६ । ५४ । २३६ ते गाढगाढघटमान २२ । ४८ । ३.८ ' त्वद्यात्रासमवेतदुर्घरग २५ । १२६ । ३५७ ८ ·स० १॥ १८ श्लो. पृ० स. श्लो. पृ० त्वन्मण्डलं नूनमतिग्म ११ । ६४ । १५९ दीपिका रजनिकलिकु १० । २४ । १३५ त्वयि व्यक्षाक्षतक्षोभे १९ । ३७ । २७२ दीर्घकाश्चनखलीनदी २२।३१।३०६ खयि प्रसन्ने मम किं २५ । १२८॥३५७ दीर्यद्गभीरजरठवणर १८ । ३७ । २५९ दधचूडाचन्द्र नयनदह ९ । ५० । १२९ दु शिक्षिताखिलविपक्ष १८ । १२ । २५३ दधानोऽधिगतश्वेतसानु ४। ४७ दूनीस्तदानीं दयितोप १२ । ९३ । १८२ दन्तक्षतानि तन्वाना १९। ५। २६६ दूर सीकरधोरणीरिव १२ । ९५ । १८२ । १४६ दन्तच्छद हृतमद नव ११ । ४५ । १५५ दूरतः परिणमद्विधुबि ११ । दन्ताशुभि. शिर सि १९ । १० । २६७ दूर दृशा प्रहिणु नाथ ७।७।१०२ दन्ता नितम्बभुवि पाद ४ । ५५। ५५ दूरप्रसारितकरस्य पुरः ११ । ४६ । १५५ दन्तिना श्रुतिपुटैरनेक २२ । २९ । ३०५ दूरं प्रसार्य भुजदण्डयु १८ । ३६ । २५९ दन्तोदन्ततिलाञ्जली दि ५। ५२ । ७२ दूरात्ते तदनु सुधान्ध ७२) दूरात्ते तदनु सुधान्ध १७ । १५ । २४० दयिताः स्तनस्तबकशा १४ । १८ । १९७ दूरोच्छललोहितकाशु १२ । ४० । १६९ दयितेऽप्रवर्तिनी मुधै १३ । १७ । १८६ दूरोजिहानौर्वशिखावि १२ । ४५ । १७० दयिते विलोकयति का १३ । ३२ । १८९ दृढप्ररूढा शतपत्रयोनेः २।१७ । दरीषु किंनरीलोक धत्ते ४ । १९। ४९ दृढमानतन्तुकरपत्रप्र १४ । ९।१६५ दर्श दर्श सुराणा कट २२ । ५७ । ३१० दृढोऽपि तर्ककार्कश्ये २५ । ६५ । ३४६ दर्श दर्श निषगादिव १२ । ६० । १७४ दृप्तमान्मथवरूथिनीभ १० । २० । १३. दाक्षायणीप्रियतमे वि ११ । ४१ । १५४ दृप्तासुरप्राणपणापहार २० । १। २७९ दाक्षिण्यदक्ष पवनर्नवी ६ । ४४ । दृष्टि सारखती भूरिर २५ । ९।३३६ दानाम्बुलुब्धालिकुलै १. देव शिखामणिरयुग्म १० । ५२ । १४२ दिक्तटान्कचन चन्द्रि १० । ३७ । १३८ देव सोऽथ त्रिभुवन २४ । ३८ । ३३३ दिक्षु क्षतखापरसैरशो ६ । ४१ । ८३ देवः स्यन्दनमिन्दुशे २० । ५९ । २३० दिक्षु द्युतिभिरेणाङ्कगम ४ । १३ । ४८ देवस्य यः पङ्कजसोव दिक्षु प्रसारितबृहत्प्रभा ४ । २३ । ४९ देवी खय भगवती यु १४ । ५४ । २०३ दिग्दक्षिणार्क न शशाक ६।९। ७६ देवोऽथ श्रुतिकविता १७ । ४६ । २४५ दिमण्डली कनककेतक ७ । ४९ । १०३ देहद्वन्द्वैकशेष सममव ५। ५७ । ७४ दिङ्मय्यो दश देवताः १६ । १९ । २२६ दैत्यध्वसोइमरितमृडो २४ । ३५ । ३३२ दिवापि पूतासु महेश ४ । ४६ । ५३ दैत्येन्द्रनारीनयनाञ्जनौ १।२९ । दिवि क्षीरोदन्वान्हिम ४ । ६३ । ४ । ६३ । ५७ दैत्योदयासवरस श्रव १८ । १ । २५० दिव्येन्द्रजालातिशयज्ञ २ । २३ । १९ दोला मदाशयमिवानुब ७।५५।१०५ दिव्ये वाक्प्रसरक्रमे सु २। ५२ । २७ दोलेयमुम्भितवपुर्मणि ७।५८ । १०६ दिशति दृशमयुग्मलोच ७। ७। ९३ यामालिलिङ्ग मुखमाशु ५। २३ । ६४ दिश शिव दृश स्थाने १६ । ६ । २२२ । धावाभूम्योरपि पिद १९ । ५३ । २७५ ·१२ स. ५।४८॥ श्लो. पृ. स. श्ये युवधूचतुःसमरसेन क ९।३८ । १२७ धृतवति शमने सपाश २३ । २९।११ द्रवदिन्द्रनीलमणिभासि ९ । १३ । १२२ धृतामिताभं वदनेन्दुम । ३। ५४। ४० द्राकर्तास्मि स्मयरस २१ । ४३ । २९८ धृता रथाङ्गः स्फटिका २१ । १७ । २९४ द्राक्संधिष्विव पत्रिषु ७१, धृत्वा मूर्धन्यमरसरित: १६ । ४६ । २३४ द्राड्विप्रहन्तुमितरः सम १८ । २७ । २५६ : धौतासिपहरुचिरं प्रिय १५ । ३८ । २१७ द्रुतमुचकुचद्वय दरिद्रं ११ । २८ । १५० ध्यानेन स्तिमिततमत्व १७ । ३७ । १४४ द्वारावलीहठविशत्सुर १८ । ५१ । २६२ ध्वसं भेजेऽङ्गरागो नि १५। ४६ । २१९ द्विजराजेन भजता प्र २५ । ४९ । ३४४ ध्वानेन दोलनविलोलप ७॥ ५६ । १०५ द्विजाधिराजेन गवां प्र ६ । २३ । ७९ न कुत्र त्वयि संनद्धे १९ । ३६ । २७२ द्वितीयभूतिर्भर्गस्य फेन ४ । ३०। ५१ न कौतुक तद्विदलय्य २१ । २ । २९२ द्विरदनवदने जिगीष २३ । १७ । ३१४ न क्षामतां त्यजति पु ५। ३०। ६६ द्विर्भावश्चन्द्रभासां तरु ४ । ६४ । ५८ नखानखि प्रस्तुत आ १२ । ९२ । १८२ द्वैधस्यान्त व्यधित वपु ५। ५४ । ७३ न जातु यस्मिन्वसुधा ३।१८। ३३ द्वैराज्यकारि सुमनोनिव ३ । ७५ । ४५ नतभ्रुवोऽग्रेऽरुणपुष्प ६ । ५४ । ८६ धत्तेऽशुभिः समालब्धां ४ । ११ । ४७ नतशातकुम्भकलशीमु १४ । २० । १९७ धत्ते द्विजाधिपमुपर्यजि ५। २२ । ६४ नद्ध तदिन्द्रायुधविद्यु २० । २९ । २०४ धन्यस्त्व विनिवेशितै २५। १३९। ३५९ न नूतन तत्प्रमदाश्रु ११ । ७० । १६० धर्मार्थकामैः समुदायव २० । ७ । २८० नन्दी यदिन्दुवदने म ७। ५४ । १०४ धवलभवनयोगादाप्तप १७ । ६० । २४८ नन्वेव किमपि विनिर्म १७ । १९ । २४१ धातुपाटलमुत्क्षेपपरिभू ४ । ४३ । ५२ न मानमगाय बभूव के ६।२६ । ७९ धातुर्विष्टरपङ्कजे पुनरपि २४ । ४२ । ३३४ नर्तयन्नार करेण कश्च २२ । १० । ३०३ धामत्रयेण नेत्रेषु क्षि १९ । ११ । २६७ नर्तितोडमरमृत्युदेवता २२ । ३५ । ३०६ धाराजलदपथाभिनव १८ । २८ । २५७ नोक्तिमन्त्रमुखरः प १५ । १६ । २११ धिक्तान्कृतष्ठतिर्येषां २५ । ८। ३३६ / नव किंशुककर्णपूरमन्या ८।३५। ११५ घिड्यूढा वितथमुदासन १७ । २० । २४१ नवपद्मरागलतया सवि १३ । २१ । १८७ धिन्वन्पवित्रचारित्रो २५। ८९ । ३५० नवपानकेलिकिलकि धुन्वन्परः परुषरोषत १८ । १४ । २५३ नवमहणतृणौघश्याम ६। ७४ । १२ धुर्योऽसि सौभाग्यभृतां ११ । ६८ । १५९ नवमौक्तिकावलिरमर्त्य १३।१९।१८७ धूपधूममभिव्य अन्भरैर्न ४ । ३८ । ५२ नवहालया सुतनवोऽग १४ । २८ । १९९ धूमच्छटाप्रविकटचकु १८ । १८ । २५४ नवान्तकभ्रूकुटिभगिस २१ । ३३ । २९७ धूमो ममज करवाल २३ । ३७ । ३१७ | न सूत्रकृद्वार्तिककृत धूलीवृष्टिभिरप्यारिष्टपि १९ । ६४ । २७८ नागरप्रकृतिश्चारुचला २५ । १८ । ३५१ धूल्या दृष्टिं त्वचमविर २४ । ३ । ३२३ / नाव्यारम्भे क्षुभितम १४।४४.२.२ ·स० ४२ ८. स० श्लो. पृ. श्लो० पृ० मासीरपार्षदमटेषु ततः २१ । ४४ । २९९ निवेशिते सुस्सलभूवि ३। ६२ । निःशेषत्रिभुवनघस्मर १७ । ४२ । २४४ | निशासु यस्मिन्वलभीषु ३ । २५। ३५ वि:न्यन्दमानमुकुटेन्दु १६ । ३२ । २३० निष्कल्मष तवैकस्य श्री २५ । ११२।३५४ निःसंख्यामळमास्तु २४ । ४४ । ३३५ निष्कृष्टायाः श्रिय इव २४ । ३४ । ३३२ निःसरत्सु दनुजेषु संय २२ । २१ । ३०४ निष्पन्नपुष्पातिथिमिर्द्वि ६।२८ । निगूढसौजन्यभृतोऽपि २।२०। १९ निष्पीडितस्तनतट दृढ १५ । ११ । २१० निजतीरशेखरमरालकु ९।३७ । १२६ निष्पीडिता बहुमुख सु २।४०। २४ निलं नृत्यद्वचोदेवीम २५ । २२ । ३३० निसर्गभ्रूभङ्गव्यतिकरक १६ । ४२ । २३३ निदधे सविधे श्रुतेर्वधू ८ । ३२ । ११५ निस्तुषीकृतवैदुष्य स्म २५ । ३३ । ३४० निद्रा रुद्र दरिद्रता न १६। २ । २२१ निहोतु क्षणमीशते गण ४ । ५१। ५४ निद्राणनारायणकेलित १२ । ४३ । १७० नीचस्खनोत्वश्रु नितान्त २।१९ । निनाय मायन्सुरसिन्धु २१ । १५ । २९४ नीत्वा ताप त्रिजगदस २४ । ३७ । ३३३ निपतन्विलासमणिमा १४ । १३ । १९६ नीत्वा सफलतां वल्लीरि २५ । ३२ । ३४. निपीय दूतीवदनात्तज १२ । ३५ । १६८ नीरन्ध्र यत्प्यधित ह २४ । ५। ३२४ निवबन्ध काचन चिरा १३ । २३ । १८७ नीरन्ध्रनिर्यत्सुमनोनिका ६।१८। निविडस्खनमण्डलात्तवा ११ । २९ । १५१ नीरन्ध्रबाष्पलहरीपरि ५। निबिडितकुचकुलला ९६ नीरन्ध्रभस्मौघसखी त निभृतं प्रतिकेलिवल्लि ८।१८ । ११२ नीरन्ध्रमात्तपरिरम्भ १५। २ । २१३ नियतमयमनेहा तापन १६ । १८ । २२५ नीरन्ध्रोदयरागसीधुश १६ । १४ । २२४ निरत्ययः सत्यतपोर्थक२० । २५ । २८४ नूतनाश्ररुचयो निसर्ग २२ । २८ । ३०४ निरवधिमधुगोष्ठीगौर १४ । ६४ । २०६ नृत्तोत्सवे स्फुरति यस्य ५। १४ । निरुपममहिमस्पृशा श ११ । २४ । १५० नृत्यत्कीलापटलजटिला २४ । २४ । ३२९ निर्गच्छतो निजपुराद्दि २२ । ५० । ३०९ नृत्यद्भवपदक्षुण्णयत्क्षो ४ । १४ । निर्गच्छत्सु प्रियेषु प्रध २२ । ५६ । ३१० नृत्यद्भवल्लिकेतुव्यतिकर १८ । ५९ । २६५ निर्गमोन्मुखरमाकुली २२ । ६।३०२ नृत्यद्वक्रभृकुटिघटिता २४ । ७। ३२४ निर्मर्यादखलोपतापन २ । ४४। २५ नृत्यनिर्मुद्ररुद्राशुगशि २४ । ४० । ३३४ निर्मातुमैश्वर्यमयैकसर्ग १।३२ । ८ नृपचाटुकपाप्मभ्यस्त २५।११६।३५५ निर्मुक्ताया. सपवनज २४ । ११। ३२५ नेतु दैत्योत्करमचरम २४ । १३ । ३२६ निर्मृज्य भालफलका १८ । ४५ । २६१ नेत्राग्निज्वलनविलीय १७। ७ । २३९ निर्यान्तीना कथमपि १६ । ४ । २२२ नेत्रे कवित्वपाण्डित्यम २५ । १२९।३५७ निर्यान्तीनामवाप्नु रह १२ । ७३ । १७० नैर्मल्यतस्तुलितसाधुज ४ । ५८ । । निर्वत्य प्रथमसुहृद १३ । ५१ । १९३ नैर्मूल्याविशदहस्करां १७। निर्व्याजगद्दगिरो वद १४ । ५६ । २०४, नैवं चेत्प्रतिशृणुते म १७ ७।१८॥ ४ Pre ·१४ स० श्लो० पृ० स. लो. पू. नेवेदं वितरितुमीश्वरो १७ । ५५ । २४७ परिपाटले मधुनि माल १४ । ४१ । २०१ नो किंचिदहिरुपपत्तिमे १७ । २४ । २४२ परिपीतसर्वमदिरारसो १४ । २५ । १९८ नो शक्य एव परिहृत्य २। ३७ । २३ परिपीयमानमदिरोमि १४ । १९ । १९५ न्यस्तानि मन्मथरसाल १५। ३० । २१५ परिबभ्रमुर्मधुरगन्ध] १४। ५। १९५ पक्कानामप्यनवधिमता २४ । २९ । ३३१ परिवर्तुलोऽगुरुमयस्ति १३ । १५ । १८६ पङ्कटकशितिकवटावित २२ । ४२ । ३०७ परिहर चतुरं कुरङ्गके १४ । ६२ । २०५ पतिः पुष्पलिहामशेषव ६ । ६४ । ८८ परेण सामान्यकर्वच २ । २६ । २० पटुगन्धलुचमधुपायि १४ । २ । १९४ पर्युच्छ्सन्मकरकेतुर १३ । ४३ । १९१ पण्डितैर्मण्डलीबन्धाद्वि २५ । १७ । ३३० पलाशरक्ताईनखे वस ८। ७६ पतदविरतरतवर्षबि १९ । ६१ । २७७ : पवनात्तताण्डवतदङ्गाप ९।११।१२२ पतितमधिकबन्धमुच्छ २३ । २२ । ३१५ पश्चिमाद्रिवनदावपाव १० । १५ । १३४ पसौ चिरागृह्नति वा १२ । ४२ । १७० : पश्यतां स्मयरसेन दो २२। ३ । ३०१ पथा चरति वक्रेण वा २५ । ७३ । ३४८, पश्यारोढुमयं त्विषां १६ । १३ । २२४ पथिकयुवतिभिः कृता ७ । १७ ॥ ९५ पाणिनीयातपत्रेण पवि २५ । १००।३५२ पदं चुचुम्ब प्रतिबि २१ । १४ । २९४ पाण्डिना परिचितमु १७ । ४१ । २४४ पद्म च सिन्धु च मही २० । ३९ । २८६ पादैर्महद्भिराक्रान्तदिग ४। पद्मनाभ करुणा कुरु ११।६१ । १५८ पादोपसंग्रहव्यप्रविवल २५ । ७० । ३४७ पद्मपाणिमरविन्दिनी १०। ७ । १३२ पानतः खरमयूखरोचि १० । ३१ । १३७ पद्मरागघटिकांशुशारि २२ । २५ । ३०५ पापानि वो दैत्यचमूक १।२७। पद्मरागरुचिसचयाश्चि १० । १४ । १३३ पाशैर्बद्ध शिरोधराः फ १७ । ६५ । २४९ पा नुमः सद्मसरोज १ । ३३ । ८ पावापविष्टहरिकेशपयो ५ । १९ । ६३ पप्रथे यमवरूथिनीपृथु २२ । ३३ । ३०६ पिता स तेषा जरयापि ३ । ६७ । ४३ पयोनिधिप्रेमभुवोर्महा ३ । २४ । ३४ पितुर्बिभ्राणस्य स्मररि २५ । १५२ । ३६२ परः प्रियायाः प्रतिमु २१ । २८ । २९६ / पितृभारतीविवृतपौष्टि ३।७४ । ४६ परया दुधुवे द्रुमः सहे ८ । ३९ । ११६ पिनाकिनो मूर्तिषु सर्प ३ । ११ । परया बकुलस्य पुष्पलो ८।४४ । ११७ | पिबदिव दिनलक्ष्मी क्षी ७ । ४६ । १०२ परयैणनाभिपयसा ति १३ । ८।१८५/ पीनत्वदादिगुणो परश्लोकान्स्तोकान्प्रतिदि २ । ५१ । २७ पुनानमन्तिक तस्य प्र २५ । २५ । ३३९ परस्परं दिकरिदानपङ्क २० । ४ । २८० पुनानमाभिजन्येन कृ २५ । ७७ । ३४८ परानपेक्षो विजय. पि २१ । ३ । २९२ पुरः पुराणैः सह सार्ध २० । ३५ । २८५ परिणतवपुरेष रात्रिरा ११ । २० । १४९ पुरः प्रहो जिह्वापटलच १६ । ३९ । २३२ परिण कापजग्मुषा तु ११ । १६ । १४०/पुरः स शृङ्गारमुदारचे ३।४५ । परितो सकुरगच ५। ५४ । १३. पुरतोऽलिजालपिहिता १४ । ४७ । २०२ १२।४४ । १७० ·१५ स. लो. स० श्लो. पृ. श्लो. पृ. रखतीर्थप्रतियातना ३।१६। ३३ प्रत्यप्रोत्सातवातास्वचि १९ । ५९ । २७४ पुरी पुराणपुरुष प्लोषा १९ । ३५। २७१ प्रथमं यतो दधुरपत्र १४ । २९ । १९९ पुरावधरवहिना प्रथम १९ । ५७ । २७६ प्रथमगलदुपोढकुम २३ । ३४ । ३११ पुफिनस्थलीकनकपट्टप १।१०। १२२ प्रदर्शिताश्लेषनिपीडनो ३।२३। ३४ पुणन्पुष्पेषु सकि वि १४ । ६८ । २०७ प्रदीपरुचिसंचारचारु २५ । ५७ । ३४५ पुष्पाणामयमाकरस्तद १।५५ । १।५५। १४ प्रपद्य नाकं करवाला २१ । २४ । २९५ पुष्पाताडो निबिडालि ६ । २७ । ८० प्रबन्धेन जगद्वन्धुमुप २५ । ४ । ३३६ पुष्पोद्गमैराभरणप्रयोग ६. २९ । ८० प्रभोः पुरो दिव्यवचो २१ । ३२ । २९६ पुस्फोट दन्तमुसलं मुकु ५। १४ । ६२ प्रयाणलीलावसरे पिना २१ । १२ । २९३ पूजासु भक्तिरमसाति ५। ४। ५९ प्रवसदसुरथापरो रया २३ । १२ । ३१३ पूर्वक्ष्माभृनिकुञ्जभ्रमण १२ । ६२ । १७४ प्रव्यज्यमानोदरशैलशृङ्ग १२ । ५० । १७१ पूर्वपर्वतशिखाधिशायि १० । ३४ । १३७ प्रसभं परिरेभिरे तथा ८४१।११७ पूर्वादिनिर्झरजलान्मृदु १०। ४१ १३९ प्रसरञ्चमत्कृतिविशेष १४ । ३१ । १९९ पृथुभाण्डतोऽन्यलधुभा १४ । ४ । १९४ प्रसरत्प्रभादलतयाग्र ३ । १९४ पृथुशातकौम्भकरिका १४। ६ । १९५ प्रसरमवसरस्य तस्य च । ४। ९३ पृष्ठनिष्ठबहुतूणपङ्कय प्रसारिता दूरमतिग्ममा ६। ३५ । २२ । ४ । ३०८ ८८ प्रस्तुताखिलवृतिक्षति ११। ६ । १४६ पौनःपुन्योपचितसुचि १५ । ४९ । २२० प्रस्थितेन रविणा सम १० । प्रकृतिमभिसरनिजा क ७।३८ । १०० प्रहरति हरिणाङ्कने त ११। १८ । १४८ प्रकोपपाटलरुचस्ते भा १९ । ७ । २६७ प्रहिताप्रदूतमिव सान्द्र ९।८।१२१ प्रक्रमैहठवक्रिम्णो मु २५ । ७४ । ३४८ प्रागुयद्यमनियमादिमा १७ । ४८ । २४५ प्रक्रान्तचेलहरणेषु यह १५ । ४ । २०८ प्रारदक्षिणा दिशमशि ७ । ५० । १०३ प्रतिकटकभटान्विशङ्क २३ । १९ । ३१४ प्राङ्ग्रिह विरच प्रतिपदि कस्य न नाम १२ । ७७ । १७९ प्राणेश्वरद्विगुणबाहुल १५। ९।२०९ प्रतिपादितखकतनूरक १४ । ८ । १९५ प्राणेश्वरेण रभसापहृ १५। १९ । २१२ प्रतिफालमेत्य सरसो । १२ । १२२ प्राथम्यत प्रमथवीरज १८।३।२५० प्रतिविम्च्य यत्प्रथम १४ । २६ । १९८ प्रादुर्बुभूवुरविदूरविप १९।४८ । २०४ प्रतिविम्य वारिणि म ९।२६ । १२४ प्रापत्करालतरवारिह १८ । ४९ । २६२ प्रतिमिततनुरमिजन्म २३ । २४ । ३१५ प्राप्ताना मम सविध १४ । ३५ । २४३ प्रतिमितमधिगण्डमण्ड ११।२१।१४९ प्रायेण भेरीरणितैर्धन २१ । ५। २९२ प्रतियातना शशिनि मे १४।४।। २.१ प्राविक्षनय शनकैरकै १७।१४ । २४० प्रत्सविसन्धी स्मरजि २४ । ३९ । ३१३ प्रिय खण्डयितु वियो १२। १३ । १६४ प्रखपुष्पशरवित्रम १५ । ३३ । २१५ प्रियया मुसासवविला १४ । ३२ । १९९ पृष्ठभ्रमत्सजवषट्पद ·स. श्लो. पृ० स. लो. पृ. प्रियान्प्रति मरौ लमाः २५ । ११४ । ३५६ भर्गस्य सीमन्तितमाल प्रेसोलनखघोरहुंकृति १।४७ । ११ भवतोज्झित एव विप्र १२ । ११ । १६५ प्रेमाकुलं युवजनो वन १५। २७ । २१४ भस्मस्मेरोऽसितफणि २४ । २८ । ३३० प्रोताहिवल्लिदलवीटका १५ । ७। २०९ भाति केशकटप्रेण य २५। ८७।३५० फूत्कारैस्तुदतोऽप्यपा १६ । ५२ । २३५ भानुमानथ नमोवल १० । १।१३१ फेनच्छलात्पीतचरं मु २० । १९ । २८३ 'भालस्थलादहरदग्निशि ५। ३१ । ६१ फेनापाण्डुरखण्डभस्म ९। ४९ । १२९, भालस्थलीरगतले मृड २ फेनोण्डूकप्रकरकरणि २४ । ३२ । ३३१ भाखन्तोऽमी सहोदे १९ । २१ । २६९ बकुलो द्विजजातिस ८ । २५ । ११३ भिन्नभ्रूवलनाकुले तर २५ । १२५। ३५० बद्धोद्यमापि सनृणाभ्य २ । २८ । २० भिन्न भिन्नं निशितवि २४ । २५ । ३२९ वन्दीभूतत्रिदिववनिता २४ । २२ । ३२९ भुजंग तस्या विरहाप १२ । २६ । १६६ वन्धो सकलयकोर १२ । ८२ । १८० भुश्रीवत्सनामानौ सू २५ । ८२ । ३४९ बले दृप्यत्येव शिशुश २३ । ४९ । ३२० भूतलेऽन्धतमसेन से १० । ४० । १३० बहुश.श्रवणे यस्य रुचि २५। ६२ । ३४६ भूमिमण्डलरसोपभुक्ति १० । ४। १३२ बहुशरकरसीकरावली २३ । ३६ । ३१७ भूरैन्दवोपलमयी सलि १० । ५७ । १४४ वह्वर्थसिद्धा परिपाकभू २। १६ भृगुपतिविजयायेवात्त १९ । ६२ । २७८ वाणीभूतसुरारिवैरिणि २१ । ५१ । ३०० भृशकृशमहरिष्यदेव ७ । ३५ । १०० वाणोपमः प्रबन्यो ल २५ । ४६ । ३४३ भूषोरगेषु तुलितायस ५। १५ । वालालीलागवाक्षोदर १२ । ७२ । १७८ भ्रमरकलकलासहिष्णु ७॥ ३४ ॥ विभर्ति मार्तण्डवपुर्यद ३ । १५ । ३३ भ्रश्यद्भिर्नमदमरेन्द्रमौ १७। ४ । २३८ विभ्रत्या प्रभुशक्तिता ५। ५५ । भ्रातृव्य दिव्यनारीजन १० । ५० । १४१ बिभ्राणा घनरागयोगल १३ । ५२ । १९३ भ्रकुटीपरिणतेरुपागता २२ । ७ । ३०२ विभ्राणो वपुरहिमालि १७ । ५। २३९ मणिकाश्चिरश्चितविलो १३ । २४ । १८७ बिम्ब रवेर्घटितराहुश १९ । ५० । २७४ मणिकुहिमप्रतिमित पु १४।११।१९६ विम्बितार्कधृतापाण्डुश ४ । ३२ । ५१ मणिकुण्डल व्यधित १३ । १४ । १८६ बिम्बितैर्यो मृगैर्भाति २॥ ४६ वोधात्मन्यनवधिता व १७ । २६ । २४२ मणिकुण्डल द्युसदधीर १३ । १६ । १८६ भत्तयश्चित च घटिता १६ । ३१ । २२९ मणिभाजनाग्रजवनिध्य १४ । ४६ । २०२ २। ३११ भत्तया नतेन पुरतोऽव ५। ३। ५९ मणिसखयमपाशपनग २३ । भक्त्या नित्याहितहठ २० । ५७ ॥ २८९ मण्डलायमुरुकोषकोट २२ । १३ । ३०३ भगवानथ खयमुपेत्य भगिलेभे चतुरमरुता २४ । ३१ । ३३१ मत्कार्यसिञ्चै तव हन्त १२। ८७ । १८१ भयकातरं तरुणमुक्त ९।२९। १२५ मत्तस्तं वरमिति दीप्त १५ । ५७ । २४७ भरत्रुव्यरक्षोणीतलवि १७ । ६१ । २४८ । मभन्मियः करयुग पृथु १८ । २१ । २५५ ६२ ९। ४५ । १२८ मण्डलेन शशिनो विनि ११ ।

·१७ स. श्लो श्लो. पृ० ८।१४७ ३ ११ । ११ । १.७ स. सो. पृ. मदप्रजन्मनः श्रीमल्लङ्क २५ । १५ । ३३५ मानिनीषु परुषो मरुदा ११ । मदनगणनास्थाने लेख्य ६।७०। ५. मानुष्यजन्म वैदुष्य २५। ७।३३६ मदनप्रतापतपनोष्मवि १४ । ३४ । २०० मारारेमरकतविष्टरप्र १७ । १० । ०३. मदनहुतवहेऽवगोत्प ७ । २५। ९७ मारावरोधमुखशीतक ५। ९। मदसहचरगन्धनिर्धत ७ ॥ २१॥ ९६ मार्गे पदस्य पथि वा २५ । ४३ । ३०२ मदिरा चिराय चषकेषु १४ । ७ । १९५ मालिन्यदैन्य जगतो मदिरारसस्य किमतः १४ । १६ । १९७ मित्रेणारिदशान्वभावि २० । ६३ । २९१ मधुकणमुचो वाचो येषा २ । ५० । २७ मियैव व्यधिषत तस्य १७ । ११ । ०४. मधुडम्बरेण सुमनःशि १४ । १० । १९६ मीलद्विलोचनपुटाः स्फु १५ । ४० । २१, मीलिनामु नलिनीषु मधुमुपनयता रदाशुत ७ । ४५। १०२ मधुव्रतानां श्रवणोत्पल ३।२७। ३५ मुकुन्दकुक्षे. कुहराभि १।२५। मधुश्रियः कुङ्कुमपत्रम ८५ मुकुलितदृशो घर्माम्भो १५ । ४३ । २१८ मध्यलक्ष्यपृथुलाञ्छन ११ । ७ । १४६ मुखपङ्कजस्य सविधे १४ । १७ । १९७ मध्येनभः कौशिकव ६ । ५६ । ८६ मुखमकृत तथा परो २३ । १० । ३१३ मध्ये रन्ध्रायमाणप्रवि १२ । ६१ । १७४ मुखमनुमृतदीर्घमन्सर मध्येवारिधि मग्न एव १६ । ३ । २२१ मुखमरुदिव चन्दनाचल ७ । २२ । मनसि धृतिलता विवा ७।३७ । १०. मुखर कुहरद्विरेफनार्दै ८। ३३ । ११५ मन्थादिनभियेव प ५। ३५। ६७ मुखरद्विरेफरणिताभिम १४ । २७ । १९९ मन्दमग्निमधुरर्यमोपला १० । १० । १३३ मुखरस्तरगनिकर. स ९ । १८ । १२३ मम वीररसो दूरमास्क १९ । ४३ । २७३ मुखवाससौरभहृतभ्रम १३ । २० । १८७ मरुतो दूरविस्रस्तस्मित १८ । १८ । २६८ मुखसौरभश्रमदलिप्र १४ । ४९ । २०२ मलयगिरिभुवा लतार ७ । १९। ९६ मुखेषु ब्रह्मणः साम दा १९ । २० । २६९ मलयजरजसा हृताव ७ । १६ । ९५ मुधव बाध कुसुमायुध ११ । ६३ । १५९ मलयपरिमलाव्यभानु ६।६०॥ ८७ मुहुररिविशिखान्प्रती २३ । ३१ । ३१६ मलयपवनदोलिनाञ्चला ७ ॥ ५। ९३ मूर्तिर्मुकुन्दस्य जयत्यु १ ।२६। मललवनिभसजत्कज १० । ६१ । १४५ मूर्तिर्यस्य सभानुताद्भुत २५ । ३९ । ३४१ मलीमसधीर्मधुपानस ८२ मूलेन पातालमथो तर १२ । ४८ । १७१ महत्कष्टमहो हिला य २५। ६ । ३३६ मृगचक्षुषालिकतले ति १३ । ६।१८५ महद्भिरामूर्धतलं दिवः ३ । ३९ । ३७ मृगाङ्कमौलेर्बजतो वस २१ । ३४ । २९७ महाभूतानि पञ्चापि वि २५ । २३ । ३३८ मृगावचूलोदित एव माधवप्रथितया कृतरो १२। ३ । १६२ मृडमौलिशशाङ्करश्मिभि ।।११।१११ मानग्रहानध्ययनोन्मुखी ६ । ३६ । ८२ मृत्युवाहमहिषस्य भ २२ । १९ । ३०४ मानसास्कन्दनपटुः स्त्र ४ । २६ । ५० मृद्गत. करयुग मिथो २२ । ११।३०३ ११ । ७१ । १६० ·यवस्थाः धमनीरसीक १८ स० श्लो. पृ० स० श्लो. पृ. मेण्टे खरिदाधिरोहि २।५३ । २८ यस्मिन्विनिर्मितवति म्लायल्लीलाभवनवलभी १६ । ८ । २२३ यस्य पाणि निबद्धन २५। ६३ । ३४६ यं श्रीमदपरादित्य इति २५।११०।३५३ | यस्य व्यनकि काषाय २५ । ३१ । ३४० यः कुम्भसिन्दूरविलिप्त १।३९ । १० यस्याः खलीनमखिलं १६ । ५५ । १३६ यः पादादमुचत्खविग्र १६ । ३३ । २३० यस्याः परो न करपी ५। २८।६६ यः प्रोलक्ष्यति स्म ता १६ । ३५ । २३. यस्याः सौरभकिंकरीकृ ४।५०। ५४ यः संतत निसर्गेण वि २५ । ६९ । २४७ यस्याशवः सकलकैरव ५।४३ । यः सान्द्रोदयरागयोग १० । ४९ । १४१. यस्याच्छमानसपथे वि १६ । ३० । २२९ यः सामन्तशिखामणे २५। ४० । ३४२ यस्यात्तदाशवपुषः सरुषः ५ । ३२ । ६७ य इह पथिकविप्रयोग ७ । २७ । ९८ यस्याश्चकास्ति कटकेषु ४।६१ । ५ यच्छायापृषदभिषेकतो १७ । ३१ । २४३ यस्यासकृत्प्रणमतो धृत ५। ३९। ६९ यच्छ्रीमहक मुख्यता २५ । १४०।३५९ यस्यासकृद्भरवविग्रहस्य २० । ५४ । २८८ यत्कदर्पयशोनुवादविदु ६ । ७२ । ९१ यस्यासिताश्रीरधिकण्ठ २० । ५१ । २८८ यत्कला किल झषापु ११ । २ । १४६ यस्यास्ति वैकुण्ठतया २० । ४९ । २८८ यत्काव्यरत्नमुपधातुमि २५ । १३७।३५९ यस्योचैः कटचीनपिष्ट १९ । ५६ । २०६ यत्किमप्यस्ति मूर्खाणा २५ । १२ । ३३७ यस्योद्धताभिनवकोपपि ५। ८।६० यत्कृतिष्ववधानेन मू २५ । २९ । ३३९ याः क्रीडद्विबुधावरोध १७ । ६४ । २४९ यत्र नेत्रानल: शभोः ४ । १६ । ४८ या काप्युदात्ततरदक्षक ४। ५४ । ५५ यत्र श्रीरनिशविनिद्रह १७ । ३९ । २४४ यातास्ते रससारसंग्रह २।४२ । २४ यत्र स्फटिकतेजोभि ४ । १२ । ४८ या नित्यं क्रममाणचक १। ४५। ११ यदशुस्रोतसः सगादुत्त ४। ४६ यापूर्वी कविगर्वहृत्पद २५ । ४२ । ३०२ यदर्धनारीश्वरमूर्तिरीश: ११ । ६५ । १५९ या प्रागौर्वज्वलनदव १०।४३ । १३९ यदाननेन्दुद्युतिसहसंकु ३ । ६० । ४१ / यावाविष्कुरुतो वक्त्र २५। ८१।३०९ यदुवाह वपुस्तदा मृडा ८।१०। ११० / या वेगनृत्यद्रथहंसपक्ष १।३६ । यद्वक्रेण पथा प्रयासि २५ । १२० । ३५५ या वैदर्भपयाध्वनीनभ २।४१ । यस्यस्यति स्म स्मयव ८१ यासा शरीरं पदमन्त २० । ३७ । २०६ यमदूरतस्त्रिजगदेककौतु ४ । ६० । ५७ युक्तमाह दयितो मम ११।६० । १५८ यं माया क्वचिदनिरुद्ध्य १७ । २८ । २४३ युज्यते वो न चेत.सु १९ । २४ । २६९ ६४ युवजनघनकेलिसूत्रधारो ७ । ४० । १०१ यखन्मयीभिरपि मूर्ति ५। ४५ । ७. युवधैर्यकुटनगृहीतरस १३ । ३९ । १९० यस्ते कुहमपपुण्डूकधु १६ । ३७ । २३१ ये तस्थुरुवानपथेऽति ६।१०। ४ । ५७ । ५६ येन क्षतायुषि मखे वि ५।१७। ३ ९ २४ यश्चक्षुषः प्रकृपितस्य - यस्मिनातु न जायते ·१९ स. - - श्लो. लो. पृ०, पृ. येन जाध्यकपीडाभिः २५ । ९६ । ३५१ रराज मूर्त्या कुरबो न ६ । ५३ । ४५ ये नागरहफलखण्डपुटै १४ । ६५ । २०६ रवेण भेर्या घननादव २१ । १६ । २९४ येनाङ्गेषु जगद्भर कृत १६ । ३४ । २३० रशना च नपुरयुग च १३ । ३५ । १८९ येनाड्रिपीठहठसंतत २। ५८ रश्मयोऽत्रकपा यस्य येनोदस्तो नभसि स २४ । १० । ३२५ रसना सुपर्वमुशां प्र १४ । १२ । १९६ ये नो पदस्थितिजुपः २१ रसमजदुन्मदपुरंधित ५।१ । १२. ये वेगोड्यनावदारित १६ । ५३ । २३६ रसायनयंत्र पुरध्रिवि ८. ३१ यो दैत्ययोषिजनबाष्प १।४१ । १० रसायुरुन्सङ्गनिलीन जा ६ । ५५ । योद्ध सार्धमधिज्यकार्मु २२ । ५४ । ३१० राकेन्दो मिन्बुवारन्न १२ । ६४ । १७५ योऽन्तन्यस्तानवधिनि १६ । ४० । २३२ राज्ञो दर्शितमण्डलाय १० । ४८ । १४१ यो बिनि ज्वलत्तुङ्गप ४ । ३६ । ५२ रात्रिराज मुकुमारश ११। ५९ । १५८ यो भस्मस्मेरसर्वाङ्गो ४ । ४२ । ५२ रात्रिवल्लभमरीचिशारि १० । ३८ । १३८ यो मध्यमव्यसंक्रान्तन ४ । २४ । ५० । राशीनपात्रहता सहे ११। ७२ । १६. यो मूर्ध्नि धारयति सा ५।२४। ६४ रुग्णपादघटनादिवांशु १० । ८। १३२ योऽम्भोनिधेरुदितमा ५। ३६। ६० रुचिभिरलिकशायिन यो रञ्जयति सत्पूगरस २५ । ७६ । ३४८ रुद्रा हिमाद्रितनयाधव १६ । ४९ । २३५ यो राजापि द्विजानाम १२ । ७१ । १७७ रुद्रोत्तसवियूदेकद्रवच यो लम्बोदरकुम्भसभव ४ । ५९ । ५६ , रुरोध काचिद्दयित त २१ । २५ । २९५ यो ललनाजनमानतरो. १२ । ८१ । १८० रूढिं दृढामसमनेत्रत ५। २५। ६५ यो वाहिनी सुमनसा ५। ४७ । ७१ रुटा काप्यगमप्रसाद १०। ५७ । २०४ यो वेगपारिप्रववाहहस १।२१ । ६ रोमिच्छुरिव गन्तुमु १०। ५। १३२ योऽश्रान्तशशभृत्सङ्गद्र ४ । ३५। ५१ रोमाञ्चकचुकतनुभृ १५ । २२ । २१३ रक्तव विजही कपोल १४ । ५८ । २०४ रोलम्बैर्मील्यमानाखिल १२ । ५९ । १७३ रक्त. सिन्दूषितमविर २४ । ४ । ३२३ रोहत्कन्दुककेलयस्तर रक्षायताक्षि सि वैष ११ । ४० । १५३ रोहहुचारगर्वा अपि श २३ । ५२ । ३२१ रचय चटुललोचनच्छ ७ । १२ । ९४ रोहद्वारुणवारवाणघट १८ । ५६ । २६४ रचयितुमिव दूततां २३ । ३५ । ३१७ लज्जावती परिजहार १५। ३४ । २१६ रतिरमणनटस्य पान्थ ७॥ ४२ । १.१ लटभाजनस्य पटुहार १३ । ४१ । १९. स्थ. पथानाकसदा २१ । ३७ । २९७ लटभाललाटफलक स १३ । २१११८८ स्थानचन्द्राकराप्रसं २१।४० । २९८ लतानताङ्गीषु सहेलमा ६।४७ । रथेऽवतस्थे दिवसो २०।१३ । २८२ लतिका लतिका व्यलो ८। १७ । ११२ रमणी चरण दधत्यशो ८ । २६ । ११४ लक-वा विधो कान्तभु ११ । ६६ । १५९ रम्भोरु संभृततमोऽत्र ११ । ४९ । १५६ ललनाननाप्रकृतसङ्गस १४ । २१ । १९५ ४। १७॥ ८८ ·२० श्लो० पृ० १।१८॥ स० लो० स० ० पृ. ललनासु मजनरतासु ९। ३५ । १२६ वहति मुहुरदक्षिणः स ७।२८ ९८ ललाटिकालिङ्गनलीढपा ३ । ४२। ३८ वहत्यनिर्वेदगतिं न मु ३८ वहत्यनिर्वेदगति न मु ३।५९। ४१ लसता चतुःसमरसेन १३। ५। १८४ वहन्विलोलश्रुतितालव २१। ८।२९६ लावण्यदुग्धजलधेरधर १३ । ४२ । १९० वाग्देवतालिनीलीला २५ । ३४ । ३४० लिम्पन्नभो मरकतद्रव ७ । ४८ । १०३ वाग्देवीपदधूलिविघुष २५।१५।३६१ लीढोपकारविपुलोत्पल १५ । ८ । २०९ वाचः काव्यरहस्यवर्ती २ । ५७। २९ लीलागृहे विहित निद्रव १५। ५। २०९ वाचमुच्चाअलिपुटो बा १९ । ३९ । २०२ लीलामुक्तमनुष्य विग्रह ३।७०। ४३ वाचां वक्रिमपद्धतिः सु २।४७। २६ लीलारतोद्यदनुपाधिक १५ । २९ । २१४ वाजिभिर्निकटविप्लवा २२ । ३० । ३०६ लोकत्रयैकभिषजा वि ५। १६ । ६२ वाणी प्रयत्नघटनानिपु २।३३। २२. लोलाञ्चलानिलविनिर्धं ५। १०। १ वातक्षिप्ते सविधलति १२ । ९६ । १८३ वक्रटको निसर्गेण व्य २५ । ९० । ३५० वामध्रुवां निविडतुङ्गप १५ । २६ । २१४ वक्रनिर्यदनलार्चिषां २२ । ३२ । ३०६ वासः कृत्तिभिरासवर्द्धि २३ । ४५ । ३१९ वक्रश्रिया सततदक्षि ११। ४२ । १५४ | वाहस्थपश्चास्यभयादि वधियो गणपतेर्गति ५। २९ । ६६ विकसितसितपुष्पच्छ ६।६९। ९० वक्रेऽभूत्तव मुरजित्प्र १७ । ३३ । २४३ | विकोषकंदर्पकृपाणधा ६। ४९ । वचनाधिकमाधुरीषु ८।८।११० विगाहमानस्तुरगत्वमि २० । २० । २८३ वचोभिर्नुनुदे दन्ता २५।१०९।३५३ विघटय घुसणेऽधुना ७ । १५॥ ९५ वदन विशन्मृगदृशां १४ । २४ । १९८ | विजयन्ते तव तुहिनरु १२ । ८४ । १८० वदनप्रभालवजितस्य १४ । ३५ । २०० | विजयाकरनर्तितैर्मुहू ८।६। ११० वदने. सूच्यमानानाम १८ । १३ । २६८ | विजहीहि मुधा तपो १२ । १८ । १६५ वदान्यमास्त्यानबृहत्व ३ । ३५। ३६ विजहेऽधिवारि तट ९।४४ । १२० वनानि चैत्रानिलचातु ६ । ४६ । ८४| विजित्वरः सत्वरमेषि २१ । २३ । २९५ वपुषि शुचिमुपोढगाढ ७ । ३० । ९८ | विटपिभटजनोऽयमु ७। २६ । ९८ वयसो मध्यमत्वेऽपि २५ । ६४ । ३४६ विडम्बयश्रुम्बितविस्फु २० । १८ । २८२ वरयोषितः कुचतटे द १३ । ३१ । १८९ / वितस्तया यत्र लुठत्तट ३ । ७। ३१ वरुणदहनजिष्णुब्रह्मवि २३ । ३९ । ३१७ वितीर्य पुष्पस्रजमुन्मदा ३ । ५। ३९ वरुणावरोधपुरसौधसह ९ । १७ । १२३ वितीर्णशिक्षा इव हृत्प १ । १५ वर्षनजस्रमसमश्रमवा १८। १९ । २५४ वितेनिरे प्राप्य गलस्थ ३ । ४१ । ३७ वलन्नेत्राश्चलप्लुष्टकाल १९ । २९ । २७० विद्वद्वादविधिस्तस्य ष २५ । १३४१३५८ वशवदः शसितसतत ३ । १२ । ३२ | विधुः खयं सायकता वसन्तमाप्तं क न वीक्ष्य ३ । ५२ । ३९ विधुत: करपुष्करेण दू ८।४५ । ११७ वन हरत्सु विजनेऽथ १५। १८ । २१२/विधुतः स्मरामिणवर्ष ९ । १९ । १२३ २॥ २०।४७ । २८७ ·२१ - ३ ६ स० श्लो. पृ० स. लो. पृ. विधेरुपाध्यायधुरामसा २।२५। २० विश्वोपभोगभृतिपत्रक १५ । ३२ । २१५ विनमदसमबाणचापमौ ७ । ४३ । १०१ विषमनयनदृग्भिरश्चि विनयेन नमान्नने शप २५ । २१ । ३३८ विषममृतसनाथमुदिर ७ । ३६ । १०. विना न साहित्यविदा २।१२। १७ विमृज जमुत्पलच्छ ११ । २७ । १५० विनिमज्ज्य सीधुसरि १४ । ४० । २०१ विहितपरिसमूहनः पुर १० । ४७ । १४० विबुधावरोधनमुखैरम १३ । ३७ । १९. वीरश्रीरत्र तन्वाने कब १९ । २३ । २६९ विभान्ति यत्रानघदैर्ध्य ३। २। ३० वीरैस्तस्य प्रकृतिचपले २१ । ४५। २९९ विभाव्यते सान्द्रहिमाई ३। ३ । ३। ३। ३. वीरोऽपरस्त्रिनयनानुच १८ । १६ । २५४ विभाव्य यत्राननकेलि ३।३०। ३६ वीरोऽरिशस्नगलदसत्र २३ । ४१ । ३१० विमत्सरश्च विद्वांश्च २५ । १३ । ३३७ वृन्दारकाधिपशिरोरुह ५ । १। ५८ वियोगवत्याः शबले १२ । ३१ । १६७ वेणीदण्डो रतिरसहठ १५। ४५ । २१९ वियोगिनीरोषकषायिते ६।१९। ७८ वेल्टलोलोत्तरीयाञ्चलम वियोगिभिः प्रोच्छ्सद ६ । १२ । ७६ वैदग्भ्यसिद्धिं विदधातु १।३५ । वियोगिहलोहितसविभा ३ । १७ । ३३ वैधव्योपहताः प्रताप २५ । १२३ । ३५६ विलसति कलकण्ठि क ११ । १९ । १४९ वैरिद्वेषादपि परिणति २४ । ८। ३२५ विलासपङ्केरुहसौरभाप २१ । १३ । २९४ व्यकानलोल्काकृतिम विलिप्यमानाननमोज २१ । २९ । ३९६ व्यकालक्तरुचि नमत्सु १। ५२ । १३ विलोचनाम्भःसरितो १२ । २५ । १६६ व्यप्राणा चटुघटनासु विलोलकर्णाश्चलमारुतो २१ । ९।२९३ व्यज्यते येन निर्मुटनिः २५ । ७१ । ३४० विवलत्तिमिप्रणयभाजि ९ । २० । १२३ व्यअन्कौतूहलपहुलता २४ । ९ । ३२५ विवृण्वता सौरभरोरदोष ६ । १३ । ७७ व्यञ्जनगूढ मुदरे कमल १६ । ७।२२२ विवृण्वती कौतुकतन्तु ३ । १० । ३२ व्यथोद्रेकादेका धनरुदि २५११२२ । ३५६ विवृतसहजसौरभाभि ७।३२। ९९ ' व्यनक्ति पृथु सामर्थ्य २५ । ९४ । ३५१ विवृतीर्थो लिखत्यात्तले २५ । २८ । ३३९ व्यनक्ति यत्रोदकतर्षकै ३। ९। ३१ विशति शशिकलाशिख २१ । ४७ । २९९ व्यनक्त्युपान्ते श्रवसो १२ । ३२ । १६८ विशतो विबुधीजनस्य ८ । २२ । ११३ व्यसुरसुरभटोऽधिरूढ २३ । २६ । ३१५ विशगिरिशसैनिकप्रवर २१ । ४९ । ३०० ( व्याख्याता पृथुमान्मथो १० । ५५ । १४३ विशिखकुसुमवृष्टिभिः २३ । १६ । ३१४ व्याख्याभिख्यासु भा २५ । ९२ । ३५१ विश्व बाष्प व्यस्जदस २४ । १९ । ३२८ व्याख्यासु यस्य वदन २५ । २६ । ३३९ विश्वाकान्याहवसरभ ८७ व्यालोलकल्लोलकुलप्रति १२ । ४९ । १७१ विश्वात्मने खनाथाय दि ४ । ३४ । ५१ व्यालोलतारकगतिर्विक १८ । १० । २५२ विश्वापद्दभिषजोऽपि १७ ॥ ३६ । २४३ व्युत्पत्तिप्रतिपत्तिचञ्चु २।४६ । २६ विश्वेषां पुरि पुरि यत्स १७ । १८ । २४१ व्युत्पत्तिभूषणमवैहि नि २।३०। २३ ·१२ स० श्लो. पृ० स. ओ. श्लो. पुर व्योमपट्टकतले निरर्ग २१ । ३७ । ३०७ शुद्धं दधत्पान्यपुरधि व्योमोत्सहं गिरिशवि २४ । २० । ३२८ शुद्धप्रभेऽम्भसि तदा स १।४।१५॥ व्योमोलहनजादिकेन ४ । ६२ । ५७ शुभोपकल्पितबलिना शंसितुं विजयितामनेह १० । १३ । १३३ शून्यं तैरकथि न तुच्छ १७ ॥ २५ ॥१॥ शनैः शनैरात्तवता नवी ६ । ४८ । ८४ शृङ्गारद्विरदो हृदम्बुज ११।४।११ शनैः शनैर्मानवतीकवो ६। । ७६ शृङ्गारिणां युवतिभिः १५ । २१ । १११ शब्दार्थानां परिषदखि २ । ५५। २८ शृङ्गारिणोरथ मिथः प १५। ३७ । शमिनामथ धैर्यलुप्तये १२। १६ । १६४ शेषस्य यत्फणभृतो व ५।४४ शमिषु त्यज तर्जनो १२ । १९ । १६५ शेषां वचोमयीं मूर्ध्नि १९ । ४० । २५१ शंभोः सेनापटहरणि २१ । ४८ । ३.० शैथिल्यस्मृशि संशयाव २।५६ । २९ शंभोः स्तुवे लोचनवी १।१३ । ४ शैत्यं यस्याश्रयन्ते दि १२ । ७० । १७७ शयनमपि सरोजिनीप ७ । २९ । ९८ शौरिः शरीभूततनुः पु २० । ४३ । २८७ शरपटलविघटनोच्छल २३ । ११ । ३१३ श्यामचर्मफलकाब्जिनी २२ । ४० । ३०७ शशाक नो यः किमपि ६ । १४ । ७७ शामोद्भमढुकुटि पाण्ड १८ । ३५। २५८ शशाङ्ककान्तोपलकुटिमे १२ । ३० । १६७ श्रमवारिबिन्दुभरवर्षप ९।१६ । १२३ शशिकरमृगतृष्णिकाधि ७ । २३ । श्रवणपरिसरे तुषारधा ११ । २२ । १४९ शशिनः कला परिणतां १४ । ३३ । २०. श्रवणपुटतटाभिघातम शशिशुभ्राः किरन्भासो ४ । १। ४६ श्रवणपुटविवर्तनानिल २३ । २३ । ३१५ शश्वत्सहेलचरणार्पण ५। ३३ । ६७ श्रवणापनिवेशिसिन्दु ८।३७ । ११६ शान्ते मेदुरमेघमण्डल १६ । २५ । २२८ श्रवणाभरणीकृतं वधूना ८ । २८ । ११४ शाम्यतोऽर्कमणिजात १० । २१ । १३५ श्रवणेषु लोहितमणीनर १३ । १२ । १८५ शाई भ्रूलतयोास्यम १८ । १७ । २६८ श्रीखण्डशैलानिलरात्रि ६।५० । शिक्षन्ते भिक्षितुं सर्वे २५।११३१३५४ श्रीनायकः सायकताम २० । ४२ । २८७ शिखराध्वनि यस्य ष ४ । ४७ । ५३ श्रीमद्राजपुरीसंधिविप्र २५ । ७५ । ३४८ शिखरिदुहितु प्रेतो ७ । ६४ । १०७ श्रीमल्लङ्कक यद्विशङ्कमुर २५ । ४४ । ३४३ शिखरिदुहितुरुत्तरङ्ग ७ । ४४ । १०२ श्रीमानलकदत्तो यमन २५ । ७८ । ३४९ शिखिमयवपुयोऽग्रमा २३ । ४ । ३१२ श्रीवाहकरटिक्षुण्णवर्ण २५ । १९ । ३३८ शिरःशशाङ्कस्य विवत्रु ३।४३ । ३८ श्रुत्वा वाक्यमुदारमा ३८ श्रुत्वा वाक्यमुदारमा २५।१४२ । ३६० शिरो विरिश्चस्य नखा २०। ५५ । २८९ श्रोत्रशुक्तिपुटेनेति पी २५।११९। ३५५ शिववाहखुरोपज्ञजात ४८ श्लाध्यैव वक्रिमगतिर्घन २। ३४ । २२ शीतांशावथ शीर्यमाण १६ । १। २२० श्लिष्यत्कवित्वपाण्डित्य २५ । ५२ । ३४४ शीलितोष्णकरधामभि १०।२९ । १३६ श्लिष्यत्फणामणिमना १५ । शुचिरूढमुपोढोग्रसंता १८।१४ । २६८ श्लिष्यनिशातशरदारण २३ । ४६ । ३१९ ४।१५।

·२३ स० श्लोक १ ३ स. श्लो. पृ. पृ० श्वसिते मजसु तत्र ८।१५ । १११ सधातुनिझरारब्धसमा ४।४। । ५२ श्वेताश्मकुहरैमध्यसुप्त ४ । २०। ४९ सनयैः समयैश्च विस्त १२ । १४ । १६६ संकढरीढमरुणीभवदी १८। ११ । २५२ स निहत्य बभूव राघ १२ । १५ । १६४ १।१२। संसवत्सरभसनीलकण्ठ ९ । ५३ । १३० स नीलकण्ठो जयताद संस्पृश्य तं दुश्चरितैक १२ । ८८ । १८१ संतप्ते वपुषि तपोभरे १७ । ५० । २४६ स एव कस्तूरिकपङ्कज १२ । ९० । १८१ सन्तश्च तादृशाः सन्ति २५ । १४ । ३३७ सकलदिगनुबद्धसैनिक २३ । ३० । ३१६ सताप किमपि विवृण्व १७ । ४७ । २४५ सकलवपुरुपोढसायक २३ । ३३ । ३१६ संतुष्ट निशिततपोविशे १७ । ५१ । २४६ १२ सकलाध्वगलोकनिनिमि ८।५० । ११८ संध्यास्तोत्रविधी भव स किल्बिषं प्रध्यतु वः संध्येव गण्डतलपाटलि १८ । २२ । २५५ ३ सकृदाकर्णनघ्रातसम २५॥१३११३५८ संनद्धानामपि परिकर २४ । १८ । ३२७ सपक्षपाता निरुपाधिब ६ । २५ । सकृदेव विलोचनद्वयी ११ । २६ । १५० सपदि रविजदिग्भुवः ७।२४। सक्तप्राच्याब्धिवेलागि १२ । ५६ । १७२ स पातु वो मौलिशशि १।११। सख्युः स्मरस्य नवकेतु ५।४१। ६९ सख्योऽथ पक्ष्मलदृशां १५। १५ । २११ स पातु वो विश्वगुरुगि १। ७ । स पुरध्रिजनः कृतोप सगुहां प्रकटाहीनकट स प्रक्रान्तविचारसूरिद २५ । १४८।३६१ संकटावटपथेऽपि चा १० । २० । १३६ स प्रागभावो घनविघ्न संकोचितायव्यय एव स प्रीतिं च कुतूहलंच ५। ५० । संक्रान्त यो वहखन्त ४ । ३ । ५१'स भृङ्ग इत्यस्य गतोऽनु ३ । ५३। ३९ सङ्कामाभिमुखोज्झिता २३ । ४२ । ३१८ समघटत पताकिनीयुग २३ । १ । ३११ संचुक्षुभे घटितधर्मज १८ । ४० । २६० म मन्मथो नाम जगा स तटान्बभार सुरदार १ । २२ । १२४ स ममैष शेवधिविशेप १४ । ४८ । २०२ स तदा विकीर्य कणप ९ । २१ । १२४ ' समरतरुरनङ्कुशाङ्कुरः २३ । ८।३१२ सता बतासाधुरबाधि २ । १८ । १८ समरपरिहतासोः क २३ । ४४ । ३१९ सत्य वसन्तककचक्षता ६।२१ । ७८ : समिदभिमुखमुज्झिता २३ । २७ । ३१५ सत्यमुष्णरुचिराययो १० । १७ । १३४ समिदुपगमदुःसहोच्छ २३ । २८ । ३१५ स दण्डपादो भवदण्ड ६ समीरणश्चन्दनशैलराज ६ । ४२। ८३ सदसद्विकल्पकलनाप १४ । ३६ । २०० समुच्चमद्भक्तिलतानि ३ । ४४ । ३० सदा मुखे यस्य निसर्ग ३ । ५८ । ८१ समुदितमुकुटामृताशु ८ ९४ सदैव सत्सगमसंमुखो ३। ३ । १५ सपादयेन्दुवदने त्वम ११ । ३५ । १५२ सद्य संकोचनेच्छामृ १२ । ५७ । १७२ सभेदः श्रीसरस्वत्यो. २५ । ११४ ॥३५४ सदृत्तविश्रान्तिमती न २।१३। १७ संभ्रान्तान्तकवाहसरि १९ । ५२ । २७५ सहत्ताच मुसूक्ष्मदर्शन २५ । १४ । ३६१ स यत्र भर्गः कपटेश्वरा ३ । १४ । ३२ ६।४०। ९ ७२ - ·२४ स. श्लो. पृ० स. श्लो. पृ. सरःसु यस्मिन्बिसदण्ड ३ । २८ । ३५ सामन्तभद्रनयमपि भ २५ । ४१ । ३४२ सरखतीमातुरभूचिरं न २ । २७ । २० सायं सायमुदंशुदीपपरि १६ । ४५३२३१ सर्गप्रसङ्गे जगदेकजि २० । ४८ । २८८ सायमर्चनविधि वितेनि १० । १८ । १३४ सर्वः संचरते पथा पर २।४३ । २५ सारखतस्य महसः प्र २५ । १४९।३२ सर्वतोऽपि प्रनृत्यद्भिर्य ४। ५। ४७ सालकान्तस्थितिर्नील ४ । २७। ५१ सर्वत्रेश्वरपादपद्मसहितो १ । ५४ । १३ सावर्तमूर्तिर्बहलोजिहा २० । २२ । २८३ सर्वमानातिरिक्तेन वि २५ । ६७ । ३४७ | सावेगं युधि वलतां द्वि १७ । ३८ । २४४ सर्ववासरनिघृष्टपद्मिनी १० । १२ । १३३ / सावेगं कथमपि तस्या १७ । १२ । २४० सर्वखे सुमनोमयेऽथ ८।५५ । ११९ मा वैदुषी फलं यस्या २५ । ११५। ३५४ सर्वाङ्गसंवाहनकृत्यभृत्यः १ । २२ । ६ / सा शुद्धयेऽस्तु शिवपा १ । ५३ । १३ सर्वेः कैश्चन दूषिताः क १ । ५६ । १४सा सोमार्धशिरोमणेर २१ । ४२ । २९० सलिलप्रहाय परिरब्ध ९ । ४० । १२७ साहाय्याय निजप्रिय १६ । २० । २२६ सवहिमहाय विवर्धमा २० । ४६ । २८७ सितातपत्रैः शबलं वि २१ । ३० । २९६ स वेपमानैः पवनोपदे २० । २७ । २८४ सितासितानर्गलपक्षजा २० । ४० । २८६ स वोऽवताभृकुटिकाल १ । १७ । ५ सिद्धां चिरेण विधिसूद ५।१२। ६१ स वोऽवताद्यच्छिरसि १ । १४ । ५ सिन्दूरक्षोदरज्यद्दिनक १२ । ६९।१७७ स संगमो यत्र समुद्र ३ । २० । ३४ सिन्दूरितानङ्गमतङ्गजा ६ । १७ । स संगसीष्टाखिलविष्टपे ७ | सिपेच पुण्यद्रुमकानना ३ । ३३ । ३६ स सन्मार्गचरो गर्गमान २५ । ५६ । ३४५ सीमन्तरेखा रोदस्योः ४ । २९ । ५० स सुरप्रमदाजनस्तदानी ८ । २९ । ११४ सुखोऽनिल: खं विशदं ६।३०। ८२ ससौरभश्वासहृतैर्मधुव्र १२ । २७ । १६७ सुचिरं विरसक्रमापि खे ८ । २४ । ११३ सस्फारसारसहितप्रस १८ । ४२ । २६० सुचिरं शिशिरोपचारत ८११३ । १११ सस्फारस्फटिकविटक १७। ६ । २३९ सुतमथ स तदानीं क ३ । ७४ । सस्रसे श्रवणोत्पल विज २१ । ५० । ३०० सुधाकणानामपरः प्रका १। ३७ । सहकारमथो विधाय - । ३० । ११४ सुधासर्मिभिर्द्विवैरिति २५ । ५९ । ३४५ सहस्रशो भक्तिकथासु ३।३८ । ३७ सुपर्वाणोऽधिकुर्वाणा १९ । ४४ । २७३ सहेतिहासैश्च सहेतिहा २० । ३६ । २८६ सुमनोनिवह ग्रहीतुमि ८।१४ । १११ साटोपपाणिमृदितख १८ । ४ । २५१ मुरकरिमदस्रोतःप्रोत १६ । २९ । २२९ मा तदा त्रिदशलोकवै २२ । ३४ । ३०६ सुरतविरतो मीलनीलो १५ । ४१ । २१८ सान्द्रतूर्यनिनदा विपा २२ । २६ । ३०५ सुरपरिवृढो रुढप्रीति २४ । ४१ । ३३४ सान्द्रखेदनदीष्णदोष्णि १८ । ५५ । २६४ सुरभिमनुग्रहाण देवि सान्द्रोपकारकुसुमप्रक १५ । २ । २०८ सुरशरनिकरोऽम्बरेऽरु २३ । ७ । ३१२ सांध्यताण्डवविलाससं १० । २३ । १३५ सुरास्तथापि भीष्मस्य १९ । २६ । २७० १।२४। ४४ १ ·२५ स. .... - - श्लो. पृ. स. लो. पृ. सुवृत्त क्रमलब्धोधपद २५ । ७२ । ३४७ लत हस्ताद्भवभिम् १६ । ४ । २१३ सूतिभूरिगुणानबमला २५ । ६८ । ३४७ स्रोत. शशाइमहमा स ११ । ४० । १५६ सूक्तो शुचावेव परेक २। । १६ मोतासि धर्मसरितो ह१८ । ५४ । २६३ सूक्ष्मा यस्य धिय वि १६। ४७॥ २३४ खकरोढकुन्तलमुपान्त १४ । ३८ । २० खतन्त्र शास्त्रवीवीषु २५ । १.१ । ३५० सूतसूतत्रिय क्षुण्गम १९ । ४२ । २७२ खदेहलीनो दधदुमति ३।४ । सूर्यप्रावाग्निना दुन्वनिम ४।४४। ५३ म्वपक्षलीलालडितरूपो सेकोऽम्वुना सौष्ठवमा ६।३४ । खने तत्र ददर्श म व ३।७३ । सेनाधूलीतमसि नभसि २४ । २१ । ३२८ स्वयमेव कथ प्रवर्नमे १२ । १४ १६४ सेवाये समकालमागत १९ । ६० । २७ । वय वर्षिद्विषमन म्वय बर्विद्विषमन ५। ५३ । ३ सैन्यरेणुरुदगाजिगीष १० । ३० । १३. खय मालीन्दुपीयूषपू २५। ३ । ३३६ सोमावचूलो यजमान २० । ३० । २८५ स्खलाकाक्रमणकियाख १६ । ४१ । २३२ सोमोऽपि सोमाभृतः २० । ४५ । २८..स्वस्येश्वरस्य यो व्यन्ज २५॥१.११३५२ सोरगालेपनिःशेषताप ४। ४५५ ५३ वान्ताकान्तसरखनी २५ । ४५ । ३४३ * सोऽस्त्रपुष्पनिवहे तग १२ । ६ । १६२ खामिन्नस्त्येव नस्तेजो १९ । २८ । २७. सौभाग्यवित्रमविशेष ११ । ४३ 1 १५४ हठकठिनविटङ्ककीकस २३ । १८ । ३१४ स्तनभारहारबहुवर्णम १३ । २८ । १८८ हठचुम्च्यमानवदना वि १ । ५१ । २०३ स्तनाग्ररम्भादलडम्बरे १२ । ३३ । १६८ हठताडितमूर्तिरद्रिणाप्रे ८।२७ । ११० स्तबकयति यथायथ ९४ हठट्यत्र महकुहर १६।२८ । २२७ बम्भेन निर्दयनिपीडन १५ । २० । २१२ हठान्प्रयान्न प्रियम २१ । २६ । २०६ तुत्यो हरिर्वामनरूप - हटाद्विनिर्यनय कोऽपि २१ । २० । २९५ २१।२१। २९५ स्त्रीपुसकात्म्यकल्माषि हन्मश्वेत्ममरेऽमरव्रज २२ । ५३ । ३१० स्थलाधिदेवीकुरुविन्द ३॥ हरेणता वैतालिककुल १६ । ५।। २३७ नानानि यच्छन्नच्छिन्न ४।३९ । ५२ हस्तरस्त्रव्युदस्तः प्रम २३ । ५३ । ३२१ स्फटिककटककुटिमेषु य ४ । ४९ । ५३ हित्वा तेषा घनमपधन २४ । २३ । ३२९ स्फटिकाश्मसु यत्रास्ते । ३३ । ५१ हिमवहुहिनुस्तदावहद्भिः ८। स्फुरत्पलाशोष्टपुटो वि हिमागमे यत्र गृहेषु ३। २९। ३५ स्फुरदुत्कटोत्कलिकमा ६। ४३ । ८३ स्फुरन्पुरस्ताच्छतश २० । ४४ । २८७ हृदयनिवसत्कदषुप्र १० । ५१ । १४२ स्फुलिङ्गभगिभिर्भानो ४ । २५। ५० हृष्यत्पङ्कजाखसुप्तिक १६ । १२ । २२४ स्फूर्जस्किजल्कहालाह १० । ६० । १४५ हेमचक्रसचिवासितोल्ल २२ । ३० । ३०७ स्मरगन्धसिन्धुरशरीर १३ । ४ । १८४ हेरम्बो निजपितुराप्य १७ । १३ । २४० स्मराग्निधूमप्रतिमालि ८४ हेलावहन्ममृणदक्षिणग ७१५१ । १०४ १।२८। ५। ५६ । ७३ हटोत्कया कश्चन का ३१ ४।१०९ ९। १५ । १२३ हृत्वेव पाण्डुव्रतमाच ·nagatino 16 anatains choioest, a! Bhones, Prahanenus, es are available, there commentarner nutes arogin has alrin harry is dit ashore the periods ako Fouristi number consists of 10u pages. RATES 01 Per annum (in advanoisy Single copy *** Intending subsoribers "the-Proprietorol the. भ " . हे संस्कृत पुस्तक प्रतिमासास प्रसिद्ध होत भी कार, नाटके, चम्पू, भाष, प्रहसनें, होत असतो ज्या प्रन्यांच्या टीका उपलब्ध परंतु टीकारहित प्रन्यांतील दुर्बोध शब्दावर व अन्य इत्यादिकांविषयी अलीकडील शोधकालिन * दिली जाते । प्रत्येक महोत " पृष्ठे असतात किंमतीवें राष वर्षास (भामा N फुटकळ अहास ज्या कोणांस पेणं असेल त्या रस्त्यावर निर्णयसागर छापखान्याच मालकाच्या पार्व काव्यमाला। यह सस्कृत पुस्तक प्रतिमास प्रसिद्ध होता है।समे उत्तम काव्य, नाटक, चम्प, भाण, प्रहसन, इन्द, भलंकार धादि अन्दर जिन मनोको टीका मिलती है वे सटीक छापे जाते हैं. परंतु दुर्बोध शब्दोंपर टिप्पण लिखा जाता है। कवियोंका देश, काल, नाम, इत्यादि विषय भी यथाज्ञान लिखा जाता है। प्रत्येक माम। मौल्यका नियमा वार्षिक (अग्रिम) ....कव्ययसहित फुटकर अरका जिनको देना होवे अपना पता और विपखामर शाप

·No text on this page.