·{
আকাৰী ।
হমমননেতিক ঘষাৰণহামানব বিদ্যা
হয়ে মুন্ন রায়ের স্বাসকষ্টক্ষনমন্ত বৰ বিয়ার
মারব্বিরলির ‘নষাদান।বনানয়, মনশান' ‘বিট ব্যঃ
इत्यादेरनुपरचि ।
ঝিনু- এস
ৰিৰণাধিকাংশষ নিবন্যোপা
অবিন্যধন, বঙ্গ বিনিয্যে মানৰনাৰহণ , সরহ
'ৰসাৰৰী-- যা' হাই হিলাৰাছুয়া সারয.
মমূৰিথৈগৰয়া নমৰি ৰাণক্য বন্ধে নিৰনান। ৪.
সমল' রিম ৰ নিৰেণৰালৰিমৰ মূৰমেৰে বিৰঙিয়ম,
বর মকুৰবাহ এমিকিৰ ৰবি । মশাগৰ
शम्दत्यापच्चिन यावच्छन्दनिष्ठ मेकमेवेति नायोग्यता।
নব “বাব বানা'নি বিবি , মুখ ছি’
বিলনীলাকাশনৰ ব্যৱহাৰিষাৰ গাৰণ্য।
বৃষ্টি মাল্টকের সময় কেৰাল ,
মেলার একজন গীবিহারক্ষনাব্যতাৰবন্ধকৗশা
नुपस्थितेस्ता पदार्थान्तरस्यान्वयानुपपत्तरिति म-यले, तदा प्रकृते ऽपि तादृश्य
শর।
এর “না মহি" বিলাবিননামহিননি বিজলানি
সঙ্গ নামাজির হয় ৭ মালামগণমা
লিংগন্ধ নি, বর! যা লানীখনিসমরিগাঠাৱালী
* ওবধ সংস্থাৱাৰছিয়াদকালা , ন ৰখাৰণ,
রুমানধানখের হয় কাশা, মনুয়া। স্বর হয় না
শল” বলা শুনছবাহহাব বিনিমগাহ গো
রাছুধিরি । ভালাৰ শ স্বমণিবাবগহানিষাণ-মিম
মহাকা। অন্য “১ ২ ওপর তাৰী প্ৰণঃনি-
আনান কৰিাৰাৰ । হার। বোৰশূদ্যনালিঃ

·व्युत्पतिवाद। भेदप्रतियोगितानवच्छेदकैकत्वस्यैव तत्र गोधादिति, तस्य व प्रसिद्धवार एतद्देशे बहुघटसत्वदशाया तादृशयाक्यप्रयोगस्तु जात्येकत्वादेव समर्थनीय यत्तु एकत्याविवशायामपि भावाख्यातस्थले एकवचनस्य साधुत्व दर्शनासल्याया अविवक्षणे ऽपि 'सम्पन्नौ बीहि' रित्यादविकवचनोपपत्रक जात्येकत्वपरतया तत्र समर्थनेनेति , तदध्यकिश्चित्करम् । भागख्यातस्थले गत्यन्तरविरहण विभनिरर्थकत्वोपगमात् । तत्र च सार्थकत्वोपगमसभरे तत्परित्यागस्यानु नितत्वात् , सति तात्पर्य तद्बोधस्यानुभविकत्वाचेति । एव “प्रय समुदिता हेतु" रित्यत्र हेतुपद कार्योत्पादप्रयोजकता चच्छेफसमुदायत्वापछि नरम्, तादशमगुदापत्यापितमेकत्वमेकरचाार्थ अत एत्र शत्यादीमा प्रयाणा तृणारणिमणिन्यायेन हेतुत्वशङ्कानिरास । तया सत्येपामेकैकसमाधानदशायामपि कार्योत्पत्तेरावश्यकतया सत्तिनयपर्या- ससमुदाय यस्य कार्योत्पत्तिप्रयोजकतानादकतया तेम त्रयाणा तथा विधेकसमुदायत्वामयत्वानुपपत्ते । एव जात्याकृति यत्त्य पदार्थ" इत्यत्र त्रितीनप्रय पदशक्ति रूपपदार्थ रस्यैकत्व विवचितमिति तत्र विशेष्यपदस्य नहुवचनान्तये ऽपि विशेषणपदस्यकत्रचना-ततोपपत्ति | "प्रत्यवानुमाने" त्यादिमूरे प्रमा- करणवरूपाकृत्यर्थतापच्छेदकस्य प्रत्ययानुमादिनिध्यकताया बाधितले नाविवक्षित्वाप्रमाणपदस पहुवचना-ततेति । . A " पितरा सत " इयत्री पितृ पतामहादीना सो सनामेकम दवता दपिरदेश पितृ पितामहत्व दिना पृथगे स्यागाद्दश्यवसायातम् । उद्देश्यताउदकभेदेव उद्देशताभेदात् । सत्र एकवस्थाविरथप देवताएदस्य बाचनान्ततेति दिक् । म्वतकल प्रतिम-धीयम नत्वम् -- व स्वाहतोत्तरत्वेन " दरि मुन्दर" मयादी विशेष्यादान-सर विभत्तेरसाचे 50 न क्षति तत्र विभनरनुस-सन विना शाब्दबोधानुपगमात् ।

·।
নামনিমাম গালে,
দিন ঘূর্ননা মাঘীন। বন “ । " আধা '
पानन्तर विमरमाचे ऽपि नशी।
ঋথ “ নীল দু'বাব বাংলা।
যstষামন র ন মীরহাযষীয়; যা বা
বনিময়মনঃসহ হহিলি সস; বাৰিখ
বালবিঝায় । ব =বায়ে বিশাল
বাদঃ- চু-বটম নীতি-
#* 1 নং ২ ঘাবালিপৰাৰহি যা আer.
তা। কষ্ট হ হো হো সবান্ধায় বিরহঃ।
কালকাতায় বিবদমান গ্রামাগাযো:
ধত্ব
যাৰ বাঃ।
যৰ মাথোনাখাগৰিহাৰৰ বিবাবধাচুরি
কনকমপিএম ভিকৰিমৰবৰ বাৰোবাৰীখবিস্কা-
নিশ্বালানিদুগাৎকশখানি
৭। ক, সীমানৰ ' আবষয়াহিরি,
কায়া ;
ললেন । মিঠাখার মানোনাথ
বন্ধুৱশন।নবীণাং যা না দু'মী নীলাঞ্জ
पदसमभिव्याहतविभक्ता पदपदसमभिपाहतविभक्तिपितया सत्रात् ।
৩য প্রাণায়াহুবিধিকিৰিশাসকসকলে
ও বিগপি এ নি পা মিল্কিাকিমানও পথ ..
মালামাহীঘা 'লি ।। না ধই 'দুলাবালি খুব
অনুযায়ী বাংtivানুহলে। যে ঘ’ে হয়ে
বঃবঃ ফুস্থ মহাত্মা হ হ ম বায়নৰ বিহুতুমাণমত
৪ ধীর কংশ।

·व्युत्पत्तिबादः । , अथ 'नोलो घट 'नीलघट' इत्यादिद्विविधयोधस धारण स्वोत्तर- गुपदभिन्नपदानुत्तरत्वविशिष्टस्वोत्तरत्वादिरूपस्वाव्याहतोत्तरत्वसबन्धेन नला दपदवत्सुबन्तघटादिपदत्वमेव तथास्त्विति चेन्न । 'नील पटरूप' मित्यादि शाक्यमाधारण्यानुराधेपन्यादृश्या आप आकाड्शाया समासस्थले उपगन्त न्यतया उपदर्शितसमासव्याससाधारणानुगताकाक्षानुसरणस्याप्रयाजकत्या दिति । अरनील घटमानये' त्यादौ नीलादेर्घटादावन्चयोपगमे नला दिपदोत्तरविभक्त्यर्यकर्मत्वादे. कुत्रान्वय इति चेन कुत्रापि । विकिपद माधुत्वार्थमेव प्रयुज्यते । अभेद एव वा विशेषणविभक्तरर्यः , अभेदस्य ससर्गमर्यादया भान त पमासस्थलएव । तत्र लुप्तविभम्पनुमधान विनापि शाब्दबुदेगनुभविकत्वादित्यपि वदन्ति । अर्थतन्मते अभेदो यदि भेदत्यावच्छिन्नाभायस्तदा प्रसिद्धि , यादे च भेदमतियोगिको अभाव. , तदा नील जल 'मित्यादिवास्यस्यापि प्रामाण्यापत्ति । जले द्वित्वादिना नीलभेदावभावाय सत्वात् । नीलभेद स्वावच्छिनाभावस्थ विभक्भ्यर्थ वे नीलादिपदार्थान-वयप्रसन्न । न च भेदप्रतियोगिकामाव एव विभक्त्यर्थः , नीलपदममभिव्याधारानीलभेदत्वा वच्छिन्नाभावः प्रतीयते इति वाच्यमू; पदार्थद्रयसतर्गभानस्यैवाकामा नियम्यवानीलभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगितान्तर्भावण वृत्रं विना भेदरूपपदार्य- तावच्छेदकस्याभाव तादृशसबन्धन भानासभवात् । मैवम् = भेदो ऽभावश्च विशेषणविभक्तरर्थ., विशिष्टलाभत्त्या काादिवशात् । एतेन भेरे नीलादिपदार्थान्वये एक्देशा-क्यप्रसङ्ग इति निरस्तम् । न च विशेषणविभत्रभेदार्थक नीलं घर , इत्यादावस्यभेदा उपरोधापत्ति.- 'धान धनवा नित्यादौ तृतीयया अभेदबोधनात् अभेद- प्रकार योधे विरुद्धविभक्तिराहित्य स्थानपणादिति वाच्यम् । द्वितीयादिना उमेदवोधने द्वितीयाय-तविशेष्यवाचक पदसमभिव्याहारस्य प्रमोजक्त्वमित्यु पगमात् ।

·व्युत्पतिवादः। 'शिरपद्धित्वामुपपत्ते । प्रतियोगिविशेषिताभावशान च विशिष्ट धमयोदानातिशेवइति दर्शनात्वेवल "विशेष्ये विशेषण' मिति रीत्या भ्युपतीति चेत्,- त्यिम् । अभेदस्तादात्म्यम् , तच स्ववृत्यसाधारणो धर्म । असाधारण्य मालवृत्तित्वम । तच्च स्वसामानाधिकरण्यस्वपातयोगिवृत्तित्वोमय भेदविशिष्ट यत्तदन्यत्वभिमातिधर्म एव विशेषणविभनेर । 'त्रि प्रत्यर्थस्य सरार्गमर्यादया भासते । तादृशधर्मस्तत्तद्वयक्तित्वादरूप 'अपूर्वव्यकिनिष्ठनादशधर्मस्य मिशिष्य धातुमशक्यले प्येकमात्रवृत्ति- ना सामान्यप्रत्यासत्तित सुग्रहत्वमेव । अभेदस्य ससर्गतामते शानुगताभेदस्यैर तयात्यमुचितम् । तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नभेदाभाष विशिष्म तपाले 'पो न नील' इत्यादिवाक्यजन्यरोधे “प्रति पान्वयौ च तुल्ययोगक्षेमा"विति न्यायेन ताशाननुगतसबन्धा “तियोगिताकाननुगताभावा एवं भासरेन्, न तु नीलतिरेको तथा सति यत्किंचित्तादशाभारतात्पर्येण प्रयुक्तस्य नीले ऽपि इत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्य स्यात् । दन्तु योन्यम् । विशेषयविभत्तेरभेदायकले घटो न नील इत्यादी कायभेदाभार एव प्रत्य पयिष्यते न तु नीलादिभेद । याहय 'हारस्थले येन सबन्धेन यर धर्मिणि येन रूपेण यद्वत्त्व नसत्त्वे तारशस्पले नमा तद्धर्मिणि तादशसबन्धावच्छिन्नतादृश नप्रतियोगिताकतदभावबोधस्य व्युत्पत्तिीसद्धत्वात् । "प्रतियोग्य । "त्यादरम्ययमेवार्थ । एष च नमो भेदबोधकत्व न कुमापि घटमानये 'त्यारी पदपदसामानाधिकरण्यानुरोधेन स्य नीलभिन्नपरतया नो भेदरत्येव लक्षणाया उपगन्तव्यत्वात् । नावावयम् , अभेदस्य प्रकारतामसेपि यो न नीला नीलभेदामात्र रोधकवेपि तृतीयाभावस्य प्रतियोगि 'नो भेदयोधकर नानुपपन्नम् , परन्तु भेदत्व प्रकारेण भेदाधो १ 'अनाल क्यस्य ·शास्त्रमुक्तावली । इदं तु तत्त्वम् । नीलो पट' इत्यायसगासस्थले दम संसर्गतोपगमे ऽपि गौरवानिरहात् तत्र विशेषविभक्ते तिकल्पनमनुचितम् । न च यत्राभेदे विशेषणविभक्त शक्तिभ्रमः स्वारसिकल गाहो वा तत्र सर्व मतएवाभेदप्रकारक बोधस्य नौलो घट इत्यादिवास्यादुत्पत्या ताज्ञसमभिः व्य हारशानस्य द्विरिवोरे हेतुत्ताप कल्पनीयमभेदस्य सतर्गतावादिने ति गौरवम् । एव तादृशसममिनाहारज्ञानघटितसामग्र या भिन्नयोग्यताज्ञान- घटितन दैविध्यमिति भिन्नविषयक प्रत्यक्षादिक प्रति तादृशशाब्दसामीपति- बन्धकताया अप्याधिक्यमिति वाच्यम् । ससर्गतावादिनोत्तस्थलेपि सससर्म- कबोधस्यैवोपगमादिति दिक् । " स्तोफ पचा?, मृदु पचती" त्यादी विरुद्धविभक्त्यवरुद्धादी पस्थापितस्यापि स्तोकमृदादेधात्वयंपाकादावभेदान्वयो व्युत्पत्तिसिद्धा, तदनुरोधेन च दितीया-तपदधातुपदयौः समभिव्याहारस्याप्यभेदान्वयबोधौ. पयिकाकाक्षात्वमुपगम्यत ; क्रियाविशेषणस्थले च न द्वितीयातिरिक्त- विभक्ति सत्पद्यते, "किराविशेषणाना क्लीयत्व कर्मत्वञ्चे"त्यनुशासनेन तत्र कमवातिदेशात् न चैव स्तोक पाक' इत्यादरावपि द्वितीयाप्रसङ्ग , तत्रापि स्तोक दे क्रियायामेव विशेषणत्वात् । भावकृता प्रयोगसाधुस्वमानार्थकतया धातुन सा पासादि प्रतिपादनादिति वाच्यम् , क्रियापदस्थ तग सार्थकप्रत्ययान्त धातूपस्थाप्यार्थपरत्वात् । 'स्तोक रथीयते' इत्यादौ आख्यातस्यापि धर्तमानत्वार्यकतया स" कत्वात् । न च वर्तमानत्वाद्यविवश्वाया द्वितीयानुपपत्तिरिति वाम्यम ; वर्तमानत्वादिविवक्षास्थल इव अर्थबोधप्रयोजमाकाशाशालिवनैव तदविव. क्षास्थले ऽपि भाव ख्यातक्ष्यार्थवत्त्वात् । के चित्तु-धावरिव एजन्तारि पाकादौ शक्तियते । अन्यथा सुधिभत्यसरूषाकर्मवादीना तत्र पाकादावन्वयानुपपत्ते , तख पोधकर प्रत्यशानामिति व्युत्पत्ते तूना च सुविभक्त्यपकृतित्वात् । प्रकृत्यान्वि- ·व्युत्पत्तिवाद। मायेकदेशाय ऽपि प्रत्ययान्वयोपगमे 'पचन्त पश्यती' स्यादित । पत्र भान पश्यती' यादितच पाकादौ तिीयाथर्थर्मत्वाद्यन्वय धप्रसङ्गात् । एकविशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेषत्वेनान्वयस्या युत्पन्नतया तत्र प्रत्य याधिोपणपायादेनं मत्व विशेषणतयान्वय इति चत् , तथापि पायारिविश पापा मुरियाया अन्वयसभवान् यत्र पाकक दित्विादिक बाधितम् पाकादेव तदबाधितम्, तत्र पचन्ता पश्यति , १ चमानी पश्यता 'त्यादिप्रया गप्रसङ्गस्य दुरित्वात् । धात्पस्थाप्याथै सुक्यान्वयध प्रति तत्तद्ध तूत्तर प्रत्ययर्मिककिंचिदर्थपरत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकतामुपगम्यैतादृशातिप्रसङ्गवारणे च गौरवान् । एव शमन पचन' मित्यादौ धातुमात्रेण पाकापस्थितौ च तत्र शोभनाधभेदान्वयनोधानुपपत्ति , विशेषणविभक्ति सजातीयरिभनि प्रकृत्यनुप स्थाग्यानात् । प्रकृत्येरदेशसाधारणताहशविभाक्त प्रकृतित्यस्य प्रयोजकत्व तत्र ल्युडादरधिारणपरत्वे ऽपि तथाविधान्वयनराधापत्ते । कस्य चित्प्रात चन्धकता कल्पयित्वा तदारण च गौरवात् । न चैवमुपयुम्भाईपिपल्यादि रूपपूर्व पदार्थप्रधानसमासपदा कुम्भसमीपपिपल्य‘दौ विभक्त्यर्यान्ययस्य प्रातिपदिकान्तरायाभेदा-ययस्य चानुपपत्ति । पूर्वपदस्य समासोत्तरविभक्त्य प्रकृतिस्वादिति वाच्यम् तदनुरोधेनर तर कुम्भ पापल्यादिपदानामेव कुम्भसमीपपिपल्यर्बादी लक्षणाया यूपदस्य ता पर्यग्रहमात्रापयागितायाश्च स्वीकागत् । वस्तुतस्तु, तनोत्तरपदार्थनिरोपितपूर्वपदार्थसमीपादिौ प्रत्य यार्धान्वयपोधे तादृशसमस्तपदप्रत्ययपदयोर पवहितपूापरीभावोग्याकाक्षा । एक तत्र प्रातिपदिकान्तरार्था ऽभदाचयपोधे समान विभक्तियोस्तादृशसमस्तपद- पदा-तरयाश्च समभिव्याहाराप्याकाशा तथा सत्यातप्रसङ्गविरहात् । धावपाकादौ प्रत्ययान्वय रोधेि प्रातिपदिकान्तराभिदान्वयधि च स्युड् घनाद्यन्तसमुदायप्रत्यययोरानुयूलियाव्याहितपूर्वापरीभावस्य समानविभक्तिमयो स्ताहशसमुदायपदपदा-तरयो समाग याहारस्य चाकाायोपगमे दार्शताधिकर- णार्थव्युत्प्रत्ययस्थलीयातिप्रमङ्गस्य दुम्दरतया न तासभा । अथ घमन्त समुदायस्थ पामायकले धन तसमुदायस्य सशंगविभागवादिविशिष्टावा- चमत्व व्युत्वाय सय गरिमागादिपदाना नैमित्तिकसपालानराकरण दीधि ·एर च यत्र धातुमात्रस्यैव - तादेशश्च पोधस्त प्रत्या- १० शास्त्रमुत्तावली । तिकता विपद्धमिति चेत्, का क्षति 1 न हि कस्य चिदम यस्तो विप रीतलेसन युतियलाइसिद्धो याधकम् पापादौ तात्पर्य र तडिशवणाचकपदात् द्वितीयेव । यत्र तु दन्तसमु दायस्य पाकादो तात्पर्यम् , ता तारापद याविधकृदन्तसमुदामस- मानविभक्तिकमेव । तदुत कामापरिशिष्टकता--"वय स्तोक पाक दन्तविशेषणत्वात् । घावकाधिकरण्ये तु स्तोकमोदनस्य पाक इति स्थादेवेति वदीत। तदकपदोत्तरविभक्त्या सत्यारोधने उभेदसायछिनप्रफारता भिनतदर्थविषयताशालिशान्दयोधसामग्री अपेक्षिता । दर्थविशेष्यकस्तदर्थनिरूपितभेदान्वयविषयकश्च । ' मीलो घग' वित्यादी च विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्त्यैव दिरयादिक प्रत्यारयते । एव च क्रिया विशेषणाचकपदोत्तरविभक्त्या अाधित वारपि द्वित्वरहुत्खयो यनासभवात्ताशपदोत्तरमोसाकमेकवचनमेय भावारयातस्थलवदित्य वधयम् । अभेदान्वयबोधश्च विरूपोपस्थितयारेवेति व्युत्पत्ति । ' घो घट , ' दण्डवान् दण्डवान्, ''पाक पचती' साद घटत्त्वदण्डविपाकःयायमच्छिन्ने तत्तद्णवच्छिन्नस्य तथाविधान्वयवाधानुदयात् । अय तत्ययोजकसमानविमतिकवादे सत्वाकथन ताशा वय याध !-अभाहु = यादृश पर कांच प्रसिद्धयति ताशन्यैवापत्ति सम्भाति, क्लमसामग्रीबलात् । याश च सर्वथैवाप्रसिद्धम् तारस्थ चापादका प्रसिद्धरापत्तिरशक्य वेति घटत्वाचवाच्छन्नावशेष्यता कामदससर्गकघटत्वायत्र च्छिन्न प्रकारकशाब्दबोधस्य काचदप्यनुदयकिय तदापत्ति । अथ-'पटा नौलघर , दण्डवान् रक्तदण्डवा त्यादौ तादृशान्दाघस्य प्रसिद्धि विधयकोयावधिकायगाहिन शायाधस्य नवीन स्वाकरादिति चे, तर्हि घायझे विशेषणताच्छदायिधया नीलादिभाननियामकनाला युप- रियासतापर्यज्ञानविषादिस्तिय सामग्री घटत्यावछिनारशयनील्घट ।

·व्युस तिवाद । स्वायछिनाभेदाचयबोधप्रयाजिका, तदभावादव घटो घट' इत्यादिषु न ताशशान्द साधापत्तिारति के चित् । अथ द्रव्य वादा पर्मिताच्छदकताससगेण प्रसिद्धस्य शुद्धघटत्या धाच्छिन्नप्रकारकाभेदा वयवाधस्य घटत्वादापापत्तिसम्भव । न च नत्रा SSपादाकाभाव तात्पर्यज्ञानावशेषादिपा ताया धर्मितावच्छदकताया द्रव्य जादौ सदुत्पादनियामकमामग्न्या एवापादकत्वात् । न च धर्मितापच्छदकता सम्म धेश द्रव्यत्वादी तादृशान्वयवोधात्पात्तप्रयोजिका द्रव्यपदजन्यद्ध्य व पच्छिन्नविष्यकोपस्थितितदवच्छि नविशेष्यकशाग्यताशानादिघटितसामग्ये व धमिताय छेदकतायास्त कार्यतावच्छेदकसम्पन्धताविरहपि द्रव्यत्वादिनि छायास्तत्रायतारच्छेदकधर्मरटकत्वात् तादृशसामा माश्यात्मनिष्ठत्यामत्या द्रव्य स्वाधवच्छिन्नविशेष्यपरावच्छिन्नायभेदबुद्धिवरूपस्वीकार्यताव उदकाव- किनारपत्रक व्याप्यतपा घरवादी धर्मितावच्छदकतासम्बन्धेन परत्वा साभेदयोधापादकत्व सम्भवतीति वाच्यम्, योग्यताज्ञानस्य धर्मिताय छेदक निवेश्य तदेन अनन्तक रणतायल्पनमपेश्य लाघवा दमितावच्छेदकतासम्बन्धेन शान्दगुद्धी तादासम्बन्धन तस्य धर्मितावच्छेदकम निवेश्य हेतुताकल्पनयैर युक्त वात् । घटल्यादिधमितावच्छेदकघटत्वाद्य पच्छिमप्रकारस्ये ग्पताशान रलादेव घरवादी धर्मितापच्छेदकतासम्बन्धन तदापत्ते । - न ताहशप्रत्यासमा न च योग्यत ज्ञानस्य धर्मितारच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्या हेतुत्वोपगम द्रयातायावन्निस्य पदादनुपस्थितत्येपि द्रव्यत्वादी प्रत्यारा योग्यताशानात्तत्र ताशप्रत्यासत्या शान्दाधापत्ति । आत्मनिष पत्यासत्या हेतुभूता द्रव्यत्वायसिनोपस्थितिमन्तरेणापि ताशप्रमेयत्वाद्य- पन्छिनोपस्थित्यादिदशाया प्रमेयत्वादौ धर्मितावच्छदकतासम्बन्धन ज्ञानस्य पलजनकायात्ताहशद्रव्यत्वायवाच्छन्नौपस्थिातविरहस्याकिञ्चित्करत्वादति वाच्य म्, समानप्रकारतामत्यासत्या पार्योगस्थित सान्दयोधे हेतुचोपगमात् । येन सम्ब-धेन यदर्मावच्छिनकार्य प्रति येन सम्बन्धेन पद्धरिच्छिनकार्यस्य स्थापकता, तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावासकार्योत्पादकसामग्न्या अपि तेन ·१२ शायमुक्तावली । सम्बन्धेन तद्धमापनिजागांपत्तावमिततया प्रकारतासम्पन्धन द्रव्यादी द्रपदजन्यपदार्थोपा प्रत्यमाचे तर धर्मिताव-छदस्तासम्बन्धेन शाब्दयोधा पत्तेरयागात् । प्रात न च यत प्रमेय वायजिन्नावशेष्यातजनजन्यप्रमेयत्वावछिन्न विशेष्यकोपस्थितानेर उद्बोधकान्तरात् द्रव्यत्वावपछिनस्य भानम् तत्र द्रव्यत्वावच्छिन्नविषयमान्दापत्तियारणार तद्धमागच्छविकोप्यागाब्द घ तद्धर्माछिरिशेयरवृत्तिमानज यतद्धर्मप्रकारक्पदापिस्थितहें उता' वाच्या, तथा च प्रकारविशेषनिरेशस्यावश्यकत्रे विषयनिष्ठप्रत्यामत्या हतुताकल्पनमयुक्तम् , तथा मति पुरुषभेदन कार्यकारणभामबाहु यमम इति वाच्यम् , वजनकजानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूापतविशेग्यतावच्छदयता मिशिप्रकारतासम्बन्धेनोपास्थतेहनता स्वीकृत तादृशापत्तेवरिगात् । न च पदापि प्रमारतासम्बन्धेन शादरोधोरपाया तत्र ताराप्रकारता सम्बन्धे। पदार्थोपस्थितरभागप्रकारनिष्ठप्रत्यासत्या पदार्थोपस्थितेहेतुता व्यभिचारेण रस्पयितुमशक्यति वाच्यम् परामगकारणापचारदशितादगा व्यभिचारस्य बारणीयत्वादिति चत् , तर्हि तद्धमावच्छागेदससाच्छिन- भारतानिरूपिताशेग्यतापच्छदकतामम्बन्धेन शाद द्विजारस्छिन्न पनि तर्ममदसापि हेतुताया स्वाकरणीयतया न 'पटो घर' इत्यानस्थले शाब्दबाधापत्ति ।‘स घर ' इत्यादि वाक्याजा तत्वाादा घनत्वादिः ता चच्छेदकस्य स्वरूपता घरवादपनारतावच्छदारस्य 'घर स' इत्यादि व दया स्वरूपतो घपलादिमिनावच्छदरकस्य जतिसादावागावर या व च्छग्नपकारतापस्य गान्दोधस्योपपत्तये विशेष्य प्रकार योरवच्छेकाले रिच्छिन्नत्वेन विगषणाये । घग नीलघर' इल्यान्वयनो स प्रामाण कारल्यत्र दगतराया सो ऽयुपप नीय । 'सम' इत्यादिवाक्या- जातच राच्छिनधमिताप छकनारतद्धर्मावा उनकारतावच्छदकताकाभेदा पियवोधभ्य वारण य तद्धमानाच्छन्नारदकताक्प्रभारतानरूपितमता घरदकतापच्छेपत्यप्रत्य सत्या शाम्दर के प्रति तद्धर्मभेदस्याप पृथकारणत्व कल्पनीयम् ।

·व्युत्पत्तिवाद । १५ - , सम अथ राजा पुरुष इत्यादौ पदार्थोपस्थित्यादिसत्वेन कथन भैदान्त्रयबोध सामग्रथा कार्यजनने उक्त नियममगरूपाय प्रयोजनक्षतर किचित्करस्यात् , सामग्रीसत्त्वे अवश्य कार्यमिात नियमात् । न च तन भेदान्वयबोधीपयिकाकाङ्क्षाविरहाच्छाब्दसामप्रयेव सिद्धति याच्यम् , भिव्याहाररूपाकासायासत्रापि सत्त्वात् । न च तादृशाकाक्षायास्तत्र सत्व ऽपि राजादिपदार्थप्रकारकभेदान्वयनराधे राजादिपद व्यवहतोत्तरहस. पदत्वरूपानुपूर्वी विशेषरूपाया आकाङ्क्षाया মালদার, सदभाबादेव म तर शादसाग्रीति चान्यम, सम्प-धादिविशेष्यकरामादि प्रकारका-वयोधएव त शाकाडक्षाशानस्य हेतुतया पुरुषादौ राजादिपदार्थ प्रकारका चयबोयोपत्तो ताशाकाष्टक्षाशानरूपकारणयिरहस्याञ्चित्करत्वात् । आप प्रत्यासत्या अत्र के चित् =नामार्थप्रकारफभेदान्यवरोध प्रति समानविशेध्यता प्रत्ययज-योपस्थितेहेतुत्वकल्पनात् नामार्यप्रक रकभेदान्वयबोधे विशेष्यतया प्रत्ययार्थस्यैव भानम् , न तु नामान्तरस्य, तत्र विशेष्यतासम्बन्धेन प्रस्थतन्योपस्थितेरसनात् । न च सम्बन्धादेरपि नामार्यतया तत्प्रकारका स्वयबोधे पुरुषादिपदार्थस्य विशेष्यतया मानानुपपत्ति , तत्तनामपदजन्य. तननामापत्रकारकशान्दनाधत्वावच्छिन्न प्रात प्रत्ययजन्योपस्थितित्वेन हेतुत्य ऽपि राजसम्बन्ध, प्रमेय रश पुरुष इत्येताहशवाक्यदयजन्यवास्या- थद्वयान्वयत्रो पुरुषस्य राजसम्बन्धविशेष्यतया भानानुपपत्तिरिति वाच्यम् , प्रत्ययाधीनतत्त पदार्थोपस्थित्य जन्यतदर्थप्रकारकशाब्दत्वावच्छिन्न प्रत्येव प्रत्य यज-योपरिगते समानविशेष्यताप्रत्यासत्या हेतुत्वोपगमात् । भयैवमपि यत 'राजा पुरुष ' इत्या पुरुषपदाधीनपुस्पोपस्थिती प्रत्ययवशात्कथि प्रत्ययाथों प विषयीभूत , तर प्रत्यजन्यतयाविधसमूहालम्बनोपस्थि तेविशेष्यतासम्बन्धेन पुरुष ऽपि सत्वात्तश्य राजप्रकारकान्वयबोधे विशेष्यतया भानापन्नीरव । न च प्रत्ययजन्यतावच्छेदकीभूतविशेष्यता सम्बन्धेनोपरिचतेहेतु वोरगमानानुपपत्ति , तादृशसमूहालम्बनोपस्थितिनिरू- पितपुरुनिष्टशिप्यताया नान एक असयच्छवपत्यादीत पारयम्; शानभेदन पिोप्यताभेदाभाशत् , यत्र कुत्र चित्प्रत्ययादेव रक्षणादिना ·शासमुक्तावली। पुरुषास्थिनिमा ताशोपस्थितिनिरूपित प्रत्ययजन्यतापदभूतपिशे. प्यतात. पुस्पादिषदजन्यपुरुपयस्य तावशेग्यताया अभिवतया तारता. गुतातिप्रसङ्गपारणामम्भ मादिति चा,-म्पसनमानीयप्रत्ययवृत्तिाका रतानिरूपितविशेषताविशिरोयतासम्मन्येने योगस्थितेतयोत ममूहालापनो परितिनिरूपितपुरपनि विशध्यतायाध तादृशोचास्यत्तिजनवज्ञानीयप्रवृत्ति प्रकारतानिरूपितविशेप्पनासामानाधिकरविरहान्नातिप्रसङ्ग इनि वदन्ति । प्रत्ययत्वस्यानुगतानतिसतस्य दुर्वचतया उक्त कार्य- चारणभावकल्पनाया असम्भवात् । 'राजसम्बन्ध• पुरुष' दयादी सम्बन्धादिपदे डस्पदत्यादिभ्रमदशाया सम्पन्धादिवशेष्यकराजादिपदार्थ प्रसारकान्वयबोधानुपपने. । 'राज्ञ पुरुष ' इत्यादी इम्पदादिषु सम्ब-धादि पदत्वनमदशामा सम्बन्धाशे रानादिप्रकारकान्वयवोधापत्तेय । तदमत् , न च प्रत्ययत्वेन ज्ञात यपद तत्पदजन्यौपस्थिते कारण वादेतहो. पद्यस्य नावकाश इति वाच्यम् , 'राश पुरुष' इत्यादौ पटघादे. प्रत्ययत्वायतुपस्थिातदशायामपि आनुपूर्तीविशेष प्रकारकज्ञानाधीनतदोपस्थिति। सत्ले मान्दबोधोरया प्रत्ययत्वप्रकारकज्ञाननिवेशासम्भवात् । . इद पुनरत्र तत्यम् = ' राना पुरुष ' इत्यादौ पुरुषादिविशेष्यक- राजादिप्रकारक्भेदान्वययोधस्याऽप्रसिद्ध पत्र नापत्तिसम्भव । यत्र पठशादि विभत्ते रेव स्वारसिकरवाया शक्तिभ्रमेण या पुरुषायुपस्थितिस्तत्र तद्धि शेष्यवराजादिपदार्थप्रकारकभेदान्वयमोध प्रसिद्ध इति चेत् , तर्हि ताहाबोधे तथावधप्रकृतिप्रत्यपानुपूर्तीविशेररूपाकाक्षाशानसहकृततचद्विभक्तिजन्य पुरुषा युपस्थितिघटितसामग्या एवं ताहाबोधोत्पत्तिनियामकतया तदभावादेव न तदापत्ति । अत एव स्वस्वाादसमन्धेन राजादिविशिष्टपुरुषादिता पर्यक्तदादिषदर्घाटतात् 'स सुदर' इति वाक्या पुरुषादिविशेष्यक खत्वादिमसर्गराजादिप्रकारकशान्दयाघस्य च प्रसिद्धया 'राजा पुरुषः मुन्दर' इत्यादौ पदार्थोपस्थितिया ग्यताज्ञानादिबलात्तादृाशाब्दबोधापत्ति रिवपि निरस्तम्, ‘स सुन्दर ' इसादिवाक्याधीनशब्दचोध सामग्न्या ·व्युत्पत्तिवाद । १७ . - . स्तत्पदत्यायच्छिनविशेष्यासुन्दरादिपदसमभिव्याहरज्ञानसहकृततदादिपदजन्य ताशविशिष्टायोपस्थितिघटिततया तदभावादेवापत्त्यभागत् । अर्थताहशरीत्यापत्तिवारणे राज्ञः पुरुष ' इत्यादौ स्वत्वादिसम्बन्धेन पुरुपादौ रामाप पयोधस्वीकारे ऽपि क्षतिविरहादुचव्युत्पनिनियुक्तिका । विभक्तीना सम्पादिवाचकत्वमपि नियुक्तिकम् , 'नीला घट' इत्यादी विशेषणयाचपदसममियाहृतविभत्तेरिव सर्वविभक्तीना साधुत्वमागार्थकत्वस्यै योचितत्वात् । न हि तत्र तयारिधान्वयबोधोपगमे तत्स्थलीयसामग्रीवलात् राजा पुरुष इत्यादिधपि तथाविधा वयोधनराङ्ग सम्भवति तस्थलीयसामग्या पठय-तरानपदवाच्छित्रर्धामपुरुदिपदसमभिव्या हाररूपाकाशाज्ञानघटिततया तदभावादव तत्र तादृशसामग्या अभावात् । एव च 'रानपुरुष' इत्यादिसमासे राजादिपदस्य रातसम्मपादि लक्षणस्वीकारो ऽपि व्यर्थ , तर भेदान्वयधस्वीकारे ऽपि क्षतिविरहात् । न च तक भेदान्धयोधाभ्युपगमे तस्थलीयसामग्रासलात् ' राजा पुरुष' इत्यादावपि तादृशान्वयनोभापत्तिरिति वाच्यम् , तत्स्थलीयशाब्दबोधे रान पदाव्यवहितोत्तरपुरुषादिषदत्वरूपानुपूर्वीविशेषज्ञानस्य हेतुतया ऽसमासस्भले पुरुषादिपदस्य विभा या रानादिपदव्याहितत्वात्तादृशानुपूर्वावशेषशाना सम्भवेन तताहशोधसामग्या असिद्ध च प्रतिप्रत्यययोरानुपूचाविशेषरूपस्याकादवावायातिपदिकद्वया व्यवधानघटितोत्तानपूर्वाविशेषज्ञानस्य हेतुत्वमेव निष्प्रमाणमिति वाच्यम् । भव-मते ऽपि राजपुरुष' इत्यादौ तादृशसामग्रीलाद्राजपदार्थराज सम्बन्धिपुरुषपदार्थचोरभेदान्ययमोध , तादृशसामग्रीबलात् ‘राश. पुरुष न्यादानपि राजादिपदस्य राजसम्म भादौ लक्षणाग्रहसचे तादृशाभदा- भयभरोधप्रसङ्गमारणाय तथाविधानुपूर्वीविरोषज्ञानस्य समासन-यबोधे हेतुता कल्पनस्यावश्यकचात् अस्माभिर्मेंदा वयबोध एर तादृशानुपूर्वी विशेष ज्ञानस्य हेतुताया अपनीयत्वात् । न चौमयमत एव राजसम्बन्धिनि राज पदस्य सारसिर मशाग्रहेण 'रात पुर। इत्यन रानसम्बन्धिपुर योरभेदायधो भवति । न ३ ·शास्त्रमुक्तावली। इयास्तु विशेषो यदस्मन्मते ऽसौ समास पटीत पुरूषो भवन्मते कर्मधारय इति । एवं च पुरुषविशेष्यकाभेदसम्राजसम्बन्धिप्रकारक्यौधे राजपदाव्यवहितोत्तरवर्तिपुरुषपदत्वप्रकारकशानत्वेन तित्वमुमयवादिसिद्ध मेव, भेदान्वयत्रोधे तादृशानुपृषीशानहेतुतारल्पनमाधिकमिति वाच्यम् , उत्ता भेदान्वयपोधे तथाविधानुपाशानहेतुताया पर्यायशदान्तरघटितानुपूर्वी शान जन्यतथाविधा चयबोधे व्यभिचारवारणाय तादृशानुपूर्वीशानानन्तर्याय कार्यता वच्छेदकोटाबश्य निवेशनीयतया ता विषयनिवेशे प्रयोननाभावेन तादृशकार्यतावच्छेदरस्यैव भेदान्वयबोधसाधारण्यनानुपूर्वाशानस्य भेदान्वय बोधे हेतुताया अनाधिक्यात् । एवम् 'तण्डुल पचती' त्यादापि मामादिरूपधावणे कर्मत्यादि सम्बन्धेन तण्डुलादेरन्वयरोध स्वावर्तुमुचित कम वस्य पानावरी प्रकारत्वे तर ता द्वितीयादे शक्ति सरपने ताशयास्यज यशाब्दयोधे कर्मस्वादिससर्गस्याधिकस्य विषयताकल्पने च गौरवात् । 'तण्डुल पचती' स्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधसामग्राबलात् ' तण्डुल पचती' त्यादावपि तथा विधा ययबोधापत्तिस्तु ने सम्भवति । तादृशा वयबोधे द्वितीयान्ततण्डुल पदत्वाद्यवच्छिन्नधमिक 'पचती' त्यादसमाभ याहारज्ञानस्य हेठतया तण्डुल पचती त्यादौ ताशसामग्या अमासद्धे । . एवम् ‘प्रचति चैत्र' इत्यादायपि कृतिसम्बन्धेन पाकादेचैत्रायशे इन्वयबोधस्थीवार उचित अन्यथोक्तरीत्या गौरसात् , ता तादृशान्धय बोधस्वीकारे तत्स्थलीयसामग्रीबलात् , पच्यते चा पारक्षेत्र इत्यादौ तथाविधान्वयबोधापत्तेरप्युक्तरीत्या वारणसम्भवादीव । मैवम् ='राज्ञ पुरुष 'इत्यादौ पष्ठयादे खत्यादिवाचकत्वमावश्य कम्। अयथा 'पुरुषो न राज' इत्यादौ पुरुषे राजस्वत्वावभाव नाधानु पपत्ते । नहिं तंत्र स्वत्यादिसम्म धावच्छिन्न प्रतियोगिताकराजाद्यभाव एय प्रतीयते न तु राजस्वत्वाद्यभाव इति सम्भवति , स्वत्वादिसम्बन्धस्य वृत्त्य नियामक्तया प्रतियागितानवच्छेदकरवेन तत्समधावच्छिन्नप्रतियागिताकाभा ·व्युत्पत्तिवाद । . एव सति बाप्रसिद्ध । अत एव स्वामित्वादिक परित्यज्य स्वत्वादे पष्ठवर्थत नीना स्वीकुर्वन्ति , स्वामित्वादे षष्ठ्यर्थत्वे तस्य निरूपकतासम्म न्धेन पुरुषाशे ऽन्ययसम्भवे ऽपि तादृसम्बन्धस्य कृत्यनियामकतया ससर्गाभारतियोगितानपच्छेदकत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य ना प्रत्या यनासम्भयात् । आश्रयतासम्बन्धाद्यपच्छिाभावबोधस्यतादृशसमभिन्याहार स्थल ऽभ्युपगमे चत्रादिसम्बन्धिनि धने ऽपि आश्रयतासम्बन्घावच्छिन्न प्रतियोगितात्रवृनिस्वामियाभारसनानेद चत्रस्येति प्रयोगापत्ति । न च नमसमभिव्याहारस्थगनुरोधेन षष्ठयादे स्वत्वादिवाचकत्व ऽपि ' राज्ञः पुरुष ' इत्यादी प्रष्ठयार्थस्य ससर्गमर्यादया भानमुचितम् , तस्य प्रकारत्योपगमे तत्सम्बन्धस्याधिकस्य भानकल्पनेन गौरवात् । नञ् समभिन्याहारस्यैव तत्प्रकारकबोधनियामकत्वाभ्युपगमेन मामनाविरहात् तत्प कारकबोधस्य तदसमभिन्याहारस्थले ऽसम्भवादिति वाच्यम् , नपद विना यादृशतमभिव्याहारस्थर यत्र धर्मिणि बेन सम्बन्धेन यस्य विशेषणतया भानम् , नत्र जन्ममभिव्या हारे तत्र धर्मिणि तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकतदभार प्रतीयते इति सर्वजनानुभवस्याऽपलापापत्ते' । 'राह' पुरुष इनिवाक्यजन्याप्रामाण्य नानानारकन्दितबोधदशाया पुरुषो न राज ' इत्यादिवाक्यादपि शादरोधापत्ते स्वत्वाभावबुद्धौ स्वत्वससर्ग- कज्ञानस्य विरोधित्वे मामाभावात् । वृत्यनियामरसम्व धस्यामावप्रतियोगिता वच्छेदकले ऽपि 'राश पुरुप ' इत्यादौ राजस्यत्वादे प्रकारताभ्युपगम समुचित । अन्यथा तादृशसमाभन्याहारज्ञानपरितशाब्दसामग्रीकाले 'राज- स्वत्वाभाववान् पुरुष सुन्दर ' इत्या कारकविशिष्वैशिण्यागाहिप्रत्यक्षवारणाय तत्र तादृशसामग्या प्रतिपयकताकल्पनाधिक्येन गौरवात् । अस्मन्मते ताशसमभिव्याहारघटितसामग्या ' राजस्यत्वाभावगन् पुरुष ' इत्यादिवाधा भावघटिततया तत्सव विशेष्यतापच्छेदकादिप्रकारपनिक्षयरूपमारणविरहादेव तथापिायशिशिधावगाहियक्षोत्पत्त्यसम्भोन तादृशसामगर वास्तत्र प्रति अपंपावरपापल्यन्ताह । पाहमावास्यापप्रापिपरया चना भार निवहि अन्य नान्यविधप्रत्यक्षेच्छानामुत्तेजक्तया ताशेच्छायामसत्या . , ·२० शामुक्तावती । चौपदर्शितविशिष्टवैशिष्टयपोध वारकेच्छापलादुपदर्शितविशिष्टवैशिष्ट पत्रोधोर- पत्ये अन्याशायपयायो एप प्रतिरध्यतापम्पदकोषगमापश्यत्वात् । न च स्वत्वादेः प्रमारनामत ऽपि सत्यादिगम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- तारराजाभावविशिष्टपुष्पाटिशिष्टयोधे तथाविधतामग्याः प्रतिर धक्ता धिक्यन गौरवम् , तत्सतर्गतामते तानसामान्याः स्वत्वादिसम्बन्धाम्छिन्न प्रतियोगिताकराजाद्यभाववत्तानिश्चयाभावघटिततया तत्सत्से कारणविरहादेव तथाविधप्रत्यक्षपारणसम्भादिति वाच्यम् । मन्मते तादृशमन्यक्षं प्रति तथा- विधसामग्न्याः प्रतिबन्ध मताधिक्ये ऽपि निरूपितत्वादिसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियो- गिताकराजायभावविगिरस्यत्वादिवशिष्टयगधे तथानिधसामन्या' प्रातबन्ध- क्ताऽकल्पनेन तदो साम्यात् । तथाच पूर्पोत 'राजस्वत्याभाववान् पुरुष सुन्दर' इत्यादिविशिष्टवैगि- थप्रत्यक्ष प्रति 'राज्ञ पुरुप ' इत्यादिसामन्या. प्रतिबन्धात्वरल्पन বয়ানামাবিলা মন দিমিতি। . न च स्वत्वाद प्रकारतामते घटप्रत्यक्षादिर प्रति ताहासामग्री- प्रतिबन्धक्ताया चिमक्तिजन्यत्वलाद्युपस्थितिमिनेशाधिक्येन राजस्वना. भारवान्पुरुष' इत्यादिवाधाद्यभाव नवशाधिक्येन च गौरसम् । अस्मन्मत तादृशोपस्थितितथाविधवाधाभायादीना तथाविधवाश्य नन्यशाब्दबोध प्रत्य- हेतुतया तादृशाक्यघटितसामग्रीप्रतिवन्धकताया तेषामनिवेशादिति वाच्यम् । भवन्मते उप स्वत्वसम्प-धावच्छिन्नप्रतियोगितारराजाभावव्याप्यराजस्वस्या- भाववान्पुरुष इत्यादिनिश्चयस्य तदभावव्या यवत्तानिश्चयमुद्रया तादृशवाक्य जन्यगाब्दधीविरोधितया तादृशानिश्चयाभावस्य तथाविधसामग्रीप्रतिबन्धाताया निवेशनस्याधिक्येन लाघवानवयागात् । मन्मत राजवाभावान् पुरुप इत्यादिरापकामावनिवेशेनैव ताशनिश्चयकाले प्रत्यक्षाभ्युपपत्तस्तदभावा- निवेशात् । यत्त 'राज्ञ पुरुष' इत्यादौ राजस्यत्ववान् पुरुष इत्यायन्वयबोधोपगमे राजनीय स्वत्वम् , राजपत्ववान पुरुष इत्याकारमविविधानुमितेरेव तदतिरिता ·व्युत्पत्तिवाद। विषयकत्वेन तादृशानुमिति म्प्रति प्रत्येक तादृशवाक्यघटितसामग्या पात वापरत्वद्वयम् । अस्मन्मत च तादृशानुीमत्योस्तथाविधवाश्यजन्याद्राजीया पुरुष इत्यताहशोधादतिरिक्तविषयक्तया तत्र तादृशसामग या प्रतिबन्ध स्वरल्पन नास्त, तथाविधानुमितितथाविधशाब्दसामग्याश्च सत्योरनुमिते रेयोपत्ते , अपि तु ' राजकाय पुरुप ' इत्यागरवस्वत्वससर्गकावधानुमिति पत्यव तादृशसामग्या प्रतिवन्धन वमन कल्पनीयमिति लाघमिति, मत - तदप्यनिश्चितरम् । भव-मते यत्र यादृशानुमिति स्वीमियत अरू- ऽपि ता तादृशानुमिते वीररणीयतयामिती शाब्दसामग्या प्रतिबन्धात्यसाम्यात् , उपदर्शितस्थले भवद्भिरनुमिति स्वीक्रियत अस्मान भिरपि स्वीकियत , कुत प्रतिधरताद्वयकरूपनमिति भवतापि तादृशशाब्द पति तादृशानुमितिद्वयसामग्रादयस्य प्रतिबन्धक्ताया वाच्यतया साम्याच । एवम् ‘रानपुरुष' इत्या दसमासवाक्यास्वत्वससर्गकशाब्दयोधस्वीकारे तादृशशा दोधसामग्या स्वत्वससर्गेण राजविशिष्टपुरुषतात्पर्यशाना।दघटिताया मिनविषयपत्यक्षादर प्रति प्रतिबन्धकत्वाधिक्यन गौरवात् ता राज सम्पधिपूकरकाभेदान्ययोधस्वीकार एचित । न च भव-मते शाप तादृशाभेदान्वयवायसामग्या प्रतिर धकताधिक्येन गौरवमिति वाध्यम् । राजपदस्य राजसम्बन्धिनि स्वारासरलक्षणाग्रहदशायमभेदसम्बन्धेन राज- सम्पन्धिविगिए पुरुपे तात्पयग्रहमसे भान्मते ऽपि कर्मधारयत्वेनाभिमता. तथाविधसमासपाक्यात्ताहशशाब्दबोधस्वीकारस्यावश्यकतया ताहरासामग्नीपूति ब-धरताया उमयमतासदस्यात् । N यत्तु 'दधि पश्य इबादी लुप्सद्वितीयाविभक्तिभरणेन दधिर्म- दर्शनराधनद्राजपुरुष इत्यादापि एसपष्ठीविभत्ति स्मरणेन राजसम्यग्धपूरक भेदान्चयवाधानवाद राजसम्बन्धिनि निरूढलक्षणा स्वीकृत्याभेदान्वयबोधोप गमो निरथक । न च घष्ठीतत्पुरुषादिस्थले ऽपि लुप्तविभक्तिस्मरणएव चेदययपाधस्तदा "ऋद्धस्य राजमातङ्गा" इत्यादिपयोगापत्ति , त I मातगादौ राजादीनामन्व यत्रोधोरपत्तये राजादिपदे रिपष्टयादिविभक्त्यनुस भगानस्यावदय ·२२ दिति वाच्या, " चैत्रस्य दास कत्वेन समानविभक्तिपतया राजादौ ऋद्धादिपदार्थस्याभेदान्वयबोधसम्भवा. यतस्ता ऋद्धराजादीनामभेदान्यथबोधानुपपत्या नाभि- युक्तानामयोग , आप तु समासाघटकपदसापेक्षतया राजपदस्यासामध्याति देशात्समासासाधुत्वेन । तत्सापेक्षत्व च तदर्थान्वितस्वार्थपरत्वम्, स्वार्थश्च स्वीयवृत्तिमहविशेष्य । अत एव, "शरै शातितपत्र" भायें" त्यादौ न समस्यमानशातितदासपदादे सापेक्षता । तदर्थंकदेश- शातनदासत्वादावेव शरकरणात्वचैत्रनिरूपितत्वादीनामन्वयात् । तदन्धि तेत्यत्राभेदान्वयो वा निषेानीय इति--, तदसत् । स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थलानुरोधे। ताहरासमभिव्याहारज्ञाना देसथाविधयोधजनमताया क्लहवात्ता निरूलपणास्वीकार गौरवाभारात्। या राजपदस्य राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणामरसा तादृशोधस्यो भयमतसिद्धतया तादृशसमभिव्याहारज्ञानस्य राजमम्बन्ध्यभिन्नपुरुपयोधे कारण- ताया क्लतत्वात् , तयैव निबाहेण सर्वा सतविति स्मरण कल्पने माना मावात्। न च सारसिपलक्षणाग्रहस्यले तर ताशान्वयधस्योभयपादि सिदत्वे ऽपि निरूदलक्षणामते सम्बन्धितात्पर्यस्यानादित्वकल्पना गौराम्, अनादितात्पर्यविषयीभूतानिष्टलक्षणाया पप निरूढलणावादिति वारवम् ; राजपुरूप इत्यादिवाश्यजन्यशाब्दबोधा पौनियमता दतभितिसरणकल्पना पेक्षया तात्पर्यस्यामादित्वपल्पनाया गौरविरहादिति । न चैव 'दधि पश्यता' वादावत दम्पादिपदस दधिकर्मवादी राणा स्वीप्रत्य भात्वन सम तस्याभदा वयोधोपपादनमा पात्तत्रापि दप्तमित्तिसरणकल्पनमनुचितमिति वाच्यम् , दध्यादिपदस्य दधिरमकादौ मामहृदयायामपि तस्य द्वितायेताविमा यातायभ्रमदशया दधिर्भक पश्यति, दधिक्रमण पश्यतीपदापि उत्तम र दधिकर्मकदर्शना न्य योधानुदयात् । मब मते दधिधर्मा पश्यतोन्यत्र दविपश्यनीति स्सरी यदपिरदोत्तरपश्यात दरवरूपाकाइश गानापि तसाममत्वादधिमिरदर्श ·व्युत्पतिवादः। नान्वयस्यापत्तेदितीयान्नदयादिपदत्वावच्छिनधर्मिकताशपात्वादिसमभिव्याहार शानस्य साहशा-वयवोधे हेतुताया आवश्यकत्वात् , 'दधि पश्यती' त्यादी लसीद्वतीयानुसन्धानस्यावश्यकत्वात् ! राजसम्बन्धिपुरुषाधा-क्यरोधे च राजादिपदा ऽ यवहितोत्तरपुरुषादिषदत्वप्रकारवज्ञानस्य हतुताया, स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थला नुराधेनास्यरसनीयतया राजपुरुष' इत्यादौ रागादिपदस्य तृतीया द्यत भ्रमदशाया रातमम्बन्धिपुरुषायवयवोधापत्यसम्भवात् , तृतीयादि विभक्त्या व्यवधानात् । 'दाध रिपती' कादौ दधिपदाव्यवहितोत्तरत्य- प्रकारधातुपद जालस्य तुलाया अक्लतत्वात् । पश्यति दधि' 'पश्यति चैत्रो दाघ्र' इत्यादावाद दाधमरदशनान्वयपराधात् तादृशानहेतुताया सरापरल्पनत्वाति 'तण्डुल प्रमेय तण्डुल पचती' त्यादौ तण्डुलादिपदस्यैव तण्डुलादिकर्मके लक्षणा, विभचिस्तु साधुत्वार्था । ए। 'राश पुरुष' इत्यारावाप राजादिपदस्य सम्म यादो पक्षमा, निभात. साधुत्वार्था । तदिभक्त्यन्तसमभिन्याहारस्य तत्तलाशगिका बोधनियामकत्वान्नातिप्रसङ्ग । विभक्तेरेव प्रकृत्यर्थविशेषित स्वा लगाति तु न सम्भवति, विभने कुनापि शक्तरक्लप्ततया तत्र डायसनन्धरूपलक्षणाया असम्भवात् । इत्यादी विभक्त्यमिश्रितस्यैव प्रकृत्यर्थस्य भानात , प्रतिशते. स्वार्थे क्लसतया तत्र हरक्षणासम्मवादिति तु चिन्तनीयम् । राजादिपदस्य राजसम्बत्यादी शातलभ्रमदशायामि तदर्थलक्षणाग्रहदशायामीप 'राजसम्पान्ध सम्बन्धी पुरुष' इत्यादाबिन राजसपन्ध सम्मन्धी पुरुष इत्याद्यन्वयरोधस्य सर्वजनानामनुभव सिद्धवात् । पचति चैत्र' इत्यादावपि कृतिसम्बन्धन पाकादेश्चैवाचशे विशेषणवोपगमे चैवो न पचती' त्यादावन्वयवोधानुपपीत्तद्रष्टव्या । कृतसम्बन्धस्यापि मृत्यनिशमकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकामावस्या प्रसिदधा तद्वपिनासम्भवात् । जयवमपि ची जानाती' त्यादौ चैत्रायशे शानादेराश्रयता- सम्पन्धनाबयनोभोपगो क्षतिविरह , आश्रयतासम्बन्धायाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकतया न जानाति चैत्र' इत्यादावाश्रयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रति- ·शास्त्रमुक्तावली। बोगितारुज्ञानाभावस्वैव भानसम्भवात् । तथा च रावारण्यातत्याश्रयत्वार्थ पत्व नियुक्तिकम् । न च धात्वर्थजानादेराश्रयतासम्बन्धेन चैत्रादिरूपाति- पदिकार्थे साक्षारपसारत्वोपगमे 'ज्ञान वैध' इत्यादावपि तयान्वयोधा पतिरिति वाच्यम् ; तादृशान्वयसेवे जाख्यातान्तधातुसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुत्वात् । भवतोप्याश्रयताप्रकारस्बोधे तादृशसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुताया जावयालात् । यत्तु-" पचति चैन' इत्यादौ पातिमाक्षेत्र इत्याभारकाल्याताई. प्रकारमशाब्दयोधोत्पत्या নয়ারস্তুগানববন্ধনহয়, तथा च तत्तदर्भनिरोपाश्वेिश्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्या पदार्थापरिपनहेतुत्वकल्पने शक्यलक्ष्यसहसायमेदनाख्यातजन्यौपस्थिते. सारणताराहुल्यमित्यर्थविरोशन निवेश्य धात्वर्थप्रकारकान्यवरोध प्रति प्रत्यय न्योपस्थिते रामानविशेष्यता प्रत्यासव हेतुत्वमुपेयसे, तथा च ताशकारणयाधेन चैवादर्धात्वर्थजान विष्यसयानो जानाती" त्यादौ माननसम्भवति। यदि च धातुत्वमत्ययवादीना मनुगतानादुर्निर्वचनया नैतादृशानुगतार्यकारणभावकल्पन सम्भवतीति मन्यते । तदापि यत्र ज्ञाधातोरेव पाका लथणा तत्र जानातीत्यादिवाक्यात्परकर यादि प्रकारकान्वयनोधोत्पत्त्या शास्त्वयंप्रकारकायरोये तदव्यवहितोनरति त्वादि प्रकारकज्ञानजयोपस्थिते समानविनध्यत्वात्यासत्या हेतुनायास्तत्र कल्पनीय- तया तादृशारणराधाचैत्रो जानातीत्यादौ चैत्रादेज्ञानविशेष्यतया मानानु- पपत्तिदुवीरैवेति , तदप्यसत् प्रत्ययान्तरापिसष्यक्यान्दयोधे व्यभिचारवारणाय ताह- गोपस्थितियोशिष्टयस्य तमोरस्थितिजन्यतावदकोगे अवश्य नि- दशनीयतया तदनुत्तरमा दोधे चोदशीनादिविशेष्यतया भोन तासकारण बोधस्याऽमिञ्चितत्वात् । ताहमानुपूवाधटर शादिधातुजन्यज्ञानादयुपस्थिति বিমাথাখারাকানাঘানাম আ আ সনাবাহ यौपानने वापराभावात् । न चन्मते आश्रयतासम्ब-वेन ज्ञानादिवसारस्थान्दयोथे तादा- भोपतासानदेनुत्पा-वासनावियन , जाश्रयतासम्बन्धन भागातीवरचेवाद- ·व्युत्पत्तिवाद । २५ तात्पर्य कात्सर्वनाम्न साङ्केतिकशब्दान्तरादा तादृशसम्पन्धन श नादिप्रकारक- चैत्रादिविशेष्यकशाब्दबोधस्य सर्वमत एव प्रासद्धावपि तादृशशान्दवोधे पदा यन्तिरभाननयत्येन तम्मिश्रितयोग्यताज्ञानस्य ता हेतुताया आवश्यकत्वात् । शानादि वशिष्ट वेगादिमागविषयकयोग्यताज्ञानस्य शानादिविशिष्टचैादिविष यकशा दरोये हेतुताया कुमायक्लसत्वादिति वाच्यम् , भवन्मते ऽपि নানাগযনামাকবাকিবিহীৰাধ तथाविधयोग्यतासानहेतुताया आधिक्यात् । आश्रयताससर्गकज्ञानीयकारणतावच्छेदकस्य तदीयससर्गविषय. ताघटिततत्प्रकारकज्ञानस्वरूपकारणतावच्छेदकापेक्षया लघुशरीरतया आश्रयताया ससर्गतामतस्यैव लघुत्वात् । न च यत्राश्रयत्वे शाधानुसमाभिव्याहृताख्यातस्य शक्तिभ्रम स्वारसिक रक्षणामझे वा तत्र शानाश्रयताप्रकारकशन्दबोधस्योभयमतसिद्धत ताशयोग्यताशानहेतुत्वमुभयमतसिद्धमेवेति वाच्यम् , आश्रयताया• ससर्गता- वादिना तत्राप्याश्रयताप्रकारकवाधस्यानभ्युपगन्तव्यत्वादिति चत् , सत्यम् - एतदीभप्रायव जानाती त्यादावाख्यातस्य निरर्थ कता मणिकार ऊरीचकार तत्राभयत्व निरूढलक्षणामभ्युपगच्छता दीधितिकाराणा पुनरेष आशय = यत्र शाधाताहनाभयत्वे शक्ति भ्रम स्वारसिकलक्षणामहो वा तत्र चैत्रायचे धाव कदशस्य शानादेरन्वयानु- पपत्या स्वरूपसम्बन्धेन शानाश्रयताप्रकारकचैत्रादिविशेष्यमान्वयबोध एवं तत्र मणिकृता स्वीकरणीय । तथा च ता शानाभयताप्रकारकशाम्दयोधे तरकारकयोग्यताशानहेतुतापा म्लसल्लादाश्रयताससर्गकशा-दयोधे तादृश- योग्यतानानहेतुताकल्पनमधिवमेव मणि-मते । च दीवितिकृन्मते तादृशयोग्यताज्ञानहेतुत्वाकल्पनलाघवे ऽपि ' जानाती' त्याद्यानुपूर्वीज्ञानघटित ज्ञाधातुशक्तिशानजन्यज्ञानोपस्थितिघटित- शादसामान्या भिन्नविषयक प्रत्यक्ष प्रति प्रतिवन्धकताया आस्यातज या अयोपस्थित निवेशनस्याधिक्याद्रौरपमिति वाच्यम् , भाग्मते ऽपि 'ज्ञाना अयत्याभावरा सुन्दर इत्यादिविशिष्टवैशिष्टयागादिप्रत्यक्षे 'जानाति ·शास्त्रमुक्तावली। चैा' इत्याद्यानुपूर्वीज्ञानघटितशधातुजन्यच्चानोपस्थितिघटितसामग्न्याः प्रति बन्धकताधिक्येन गौरवात् । मन्मते च तादृशसाभप्रथा विरोधिशानाश्र- यत्वामाववत्तानिश्चयघटिततया तथाविधविशिष्टपैशिष्टयत्रोधसामग्या. ताश- शाब्दसामग्या मम युगपदवस्थानासम्मवेन तादृश्प्रतिवन्धकत्वकल्पनाविरहा- दित्यधिक दर्शितदिवाइवेसयम् । अथैव रीत्या ' भूतले न घट' इत्यादौ घटादिपदस्य घटप्रति योगिकादौ तदुत्तरसुधिभक्तरेष वा प्रतियोगिताया लक्षणामभ्युपेत्य तक 'घरप्रतियोगिकामावो भूतलवृत्ति' रित्याद्याकारकप्रतियोगिताप्रकारकशाब्दयोधो- पगम एव समुचित. ; तथा सति तथाविधसमभिव्याहारज्ञानघटितसाम. रन्या: 'घटप्रवियोगिकरवाभाववानभाव. प्रमेय ' इत्यादिविशिष्टवैशियोध प्रति प्रतिबन्धकत्वाकल्पनेन लाघवात् इत्युत्तनियमे निपातातिरिक्तत्वविशेषण- वैयर्यमिति चेन , 'भूतले न घट' इत्यादौ घाद्यभावे भूतलान्वितसप्त म्यांधेयत्वस्यैव वापर्यवशाद्घटादौ सप्तम्य तार्थभूतलादिवृत्तित्वाभावस्या व- यत्रोधोऽप्यनुभवसिद्धः, जन्यथा तादृशाक्यजन्यस्याप्रामाण्यज्ञानानामन्दि- सबोधाय भूतले घट ' इत्यादिवास्यजन्यघटादिविरोष्यम्भूतलाद्याधेयर प्रकारकोधविरोधितायाः सर्वानुभवसिद्धाया अनुपपत्ते. नत्रपद विना यत्र धर्मिणि यस्य विशेषणतया भान यादृशसमभिव्याहाराद्भवति ताशसममि- याहारस्थले नमसा तग धर्मिणि तदभार• प्रतीयत इत्यनुभपापलापप्रम एर च नमर्थाभावे ऽनुयोगितया घाद्यन्वयवोधापपत्तये निपातातिरिक्त्वरिशेयरमावश्यकम् । एसम् न पचति चैन' चैत्य न धन भित्यादौ पाततिचे- शरमवारमावस्य नर्थस्य चेत्रमादारवयोधोपपत्य घटोन पट इत्यादौ प्रघटादिभेदस्यान्वय रोधीपपत्तरे च तदारयरम् । न चोक्त- स्थानमा ऽभावपलागिकतया उभारखता राममनुयागिनो मेदान्वयबोध एष गोपयत इति वाच्यम्, तशा ति साभारवत एर नमर्थतया मानाधमनी दुरभावापते । - . अमावस्य मदाय गमे शरि गर्यकारणभावक्षनाधिपधिर ·व्युत्पात्तवाद। - हेणाभावयति रक्षणानौचिल्यात् , अभावयतो ऽभेदान्वयनोधोपगमे भूतले घट' इत्यादिवाक्य जन्य राधे 'भूतले न घट' इत्यादिवाक्यजन्यबोधस्या ऽविरोधितापत्तेश्च , लाघवात् स्वरूपसम्बन्धन ग्राह्याभावनिश्चयस्यैव विशिष्ट- बुद्धिविरोधित्वात् न त्वभेदससर्गकग्राह्याभावाश्रयप्रकारकनिश्चयस्येति । 'नौलो घट' इत्यादौ विशेषणरिमतेरभेदार्थक्त्यमते ऽपि यद्यायुक्त रीत्या लायव सम्भवति तथापि तत्रापि न नो विद्वेष हात दिस् । प्रत्ययाच विभक्तिकृत्तद्धितादिभेदेन गानाविधा. विभक्ति सुसिल्भेदेन द्विविधा । सुचिमत्तय प्रथमाद्वितीयादय सप्त। तत्र प्रथ. मार्थ प्रत्यय विशेषणविधयाऽन्वयिनी सख्यैव । अत एवं यत्र विशेग्य वाचसमानविभक्तिस्पद निपाठपद का नास्ति तत्र प्रथमान्तार्थस्य विशे प्यभासरसामग्यभावादसौ मुख्यविशेष्यतयैव भासते । सख्यावाचकाना च एकवचन द्विवचनबहुवचनानामकत्वत्वद्वित्वत्वबहुत्वत्वावच्छिन्नेषु शक्ति । गरता च सुत्वौत्वजस्त्वादिना न तु स्वादितिपादिसाधारणैरवचनत्वादिना । एकरचनल्यादचत्वात् । न चकत्यादिवाचकत्व तत् , घाचताया. दासतारूपत्वे आत्माश्रयप्रसङ्गात् । बोधकतारूपत्ये शतिभ्रमेण द्विवचना दामपि एकवरोधकतया अतिप्रसत्तत्वात् । न चैकवचनत्वादिक जाति विशेष , सुवादिना साकर्यात् । न च शक्तिसम्बन्धेन एरवचनादिपवत्त्व तत् , तादृशाशनदशाया च सुत्यादिना शक्ति भ्रमादेव शाब्दयोध एक वचनादिशब्दस्य तादृशसमुदायशक्तेरेवाप्रसिद्धिरिति. तु नाराहनीयम्="एक वत्ती' त्यादिव्युत्पत्या एक्वचनादिशब्दस्य सादि बोधकत्वे एकादिशब्दे ऽपि तादृशव्यवहागपते एकवचनादिशब्दस्य स्वादौ रूढिस्वीकारस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम् प्र-यकारीयसके तेनैवोपपत्ती एकवचनादिपदे शत्तरप्रामाणिरत्वात् । "तान्यावचन द्विवचने" त्यादिपाणिनि सूत्रस्य तदीयमकेतग्रहपरतयाध्युपपत्ते । न हि "यू स्त्रयाख्यो नदी " इत्यनुशासनात् प्रयाख्येदू दतादिशब्द नद्यादिपदस्य शक्ति सिद्धयति, किन्तु तदीयसकेत एव । अन एव नयादिसहा आधुनिकसक्तशालित्वात्पारिभा पित्ये न बोपाधिकी। . पदयात्मरतया %3 ·२८ રા अथैवमपि पाणिनिस्तसम्बन्धन ताशपदवत्वमेव एकत्वादिशक्त तावच्छेदकमस्त्विति चेन्न , तादृशसङ्केतस्य केन रूपेण सम्वन्धता सङ्केतत्वेनेति चेत् , तर्हि कस्य चित्पुस एकाचनपदात् स्वौजसादियोंदव्य इत्यामारकसङ्केतस्यापि सम्भवादातप्रसक्तिदुरिव पाणिनिसङ्केतत्वन तथेति चेत्तर्हि व्यावरणप्रणेतु पुरुषान्तरस्यापि तादृशसङ्केतस्य सम्भवात् , तदीयसङ्केतसम्बन्धेन तस्पद्वत्त्वस्य डित्यादिपदात् स्वौजसादिनोंदव्य इत्याकारकपुरुषसङ्केतसम्बन्धेन डिन्यादिपदवत्वस्य वा विनिगमनाविरहण शक्ततावच्छेदक्ताप्रसङ्ग , तथाचागत्या आनुपूर्णविशेष एव शक्ततावच्छेदक इति । . न यत्तु-सस्यापि प्रकृतेरर्य , एकवचनादिक च एकत्याला तारार्य- ग्राहकमेव , न चैवमेकमकृत्युपस्थाप्ययोरर्थयो परस्परमन्वये आकाक्षाविरहाद् घटादावेकत्वाद्यन्वयानुपपत्ति , अन्यथा हर्यादिपदादुपस्थितयोरश्वसूर्ययो- राधाराधेयभावनान्वयापत्ति । पटादिषदस्य एकत्वादिविशिघटादौ च नशक्तिसम्मव । 'घटरूप पदये' स्यादौ सख्यानवच्छिन्नघटादेरेवा- न्वयबोधादिति वाच्यम् , आकाशावैचित्र्यादेकप्रकृयुपस्थाप्ययोरपि घरैक- वयों परस्परमन्वयसम्भवात् । अतएव सशरकाराषस्थान्ययर- न्ययोगव्यवच्छेदारो परस्परमन्वयबोध चैत्र कमवादिकमपि प्रकृय एस्तु, तिर द्वितीयादिशक्न्यात वाच्यम , नामाधंधात्वर्थया. सापादेदान्वयबोधस्या उत्पन्नतया कर्मवादेन मार्थत्वे तेन सम धात्वर्या •यामम्भवात् । न च सख्याया प्रातिपदिकार्थचे सति तापजाने विनय शक्तिम लक्षणाग्रह च दिववनायतपदादेकलादिबोधसम्मनात् ण्यत्तादितात्पर्येण एकपचनान्तस्येर विचनान्तस्यापि पदस्थ स्वासिय प्रयागापत्तिरिति वाच्यम् , अनादितात्पर्यस्व स्वारसिकप्रयोगमूलत्वादेक- यनायतरदौर एकत्वादापनादतात्पर्योगमेनातिप्रमाविरहात । "येक योस्विचनेकवचने" इत्यायनशामन च तारातारायंन इकमरेति या करणमनम्- तरसत्-3भा निा এ যানথুগি। शत्ततावत्यापेक्षा ·व्युत्पत्तिवादः। अल्पतरविभक्त्याद्यानपूर्वाणामेकत्यादिशक्तताच्छेदकत्वस्यैवोचितत्वात् । न च प्रातिपदिकत्वमेव शक्ततावच्छेदकम् न तु घटपदत्वादिकमिति ने शक्त्या- नत्यमिति वाच्यम् ; प्रातिपदिकत्वस्य दुर्निर्वचत्वात् । तदसाने ऽपि एकत्यादिज्ञानस्यानुभविकापात् । पदन्वेन वर्णत्वेन वा शक्तत्वे विभक्त रपि तद्वाचकतासिद्धेः । एकत्वादिशाब्दरोधात्पूर्व वर्णत्वाशुपस्थितेरप्यना पश्यकत्वाच्च । पलानुराधेन तत्कल्पने च कल्पनागौरवात् । एवमानु- पूर्वीभिन्न धर्मस्य वाचकतावच्छेदकत्वे घटपद सुपद न सख्यावाचकमिति विपरीतनिश्चयकाले ऽपि ताहामावच्छिन्नस्य वाचरुवामहसम्भवार घाइत्यादौ सख्याया बोधात्तः । अथ विभक्तीना सख्यार्थकतासार्थकतामते प्रकृतिविभक्त्योरेकवाक्यता विरहनिश्चयदशाया विभक्त्युपस्थाप्यकत्वादेः प्रकृत्य अन्वयबाधवारणाय तया समभिव्याहारज्ञानस्य घटादिविशेष्यकैकत्वान्वयवोध प्रति कारणत्वमधिक पल्पनीयम् । एकपदोपस्थापितयोः घटेकत्वाद्योरन्वयपोधोपगमे समभिव्याहारज्ञानस्य तत्र हेतुता कल्यत इति लाघवात् , प्रकृत्याद्यानु- पूणा सख्यावाचकतावच्छेदकत्वमुपेयत इति चेन्न, आकाक्षाविचारे समभिव्याहाराकाचाहानस्य हेतुतःया निराकृतत्वात् । अवमपि विभक्ते. सख्यार्थकत्वे चिनिगमनाविरहेण प्रकृतिधर्मिकस्य विभक्तिधामस्य च सख्याप्रकारकान्वयबोधपरत्वज्ञानस्य हतुता कल्पनीया । विभक्तोतकत्वमते तु विभतितात्पर्यविरहेण प्रतिधर्मिकमेव तात्पर्यज्ञान तादृशा-वयधरिति राघव मिति चेन; विभक्के सल्याराचकताविरहे sप्रमाणावभस्य रानुपज्ञानस्य सादृशान्वयवाघहेतु ताया निर्विभक्ति- कादिपदशानादन्वरोधारणायारण्याल्पनीयतया सख्यावाचकप्रकृतरिव तदयाचकविमपि सख्यान्वयबोधकत्वाकारपेच्छाविषयावरूपताहशोधपरक- सम्भवेन विभनिर्मिपतज्ज्ञानहेतुताया विनिगमनाविरहेणावश्यकत्वात् । अथ स्वादीना सख्यावाचायल्पनापेक्षया प्रवेस्तल लवणैवाचिता, सक्यलश्ययोपरस्परमन्वयोपगम क्षतिविरहात् , प्रथमाविमले. कुलापि ·शास्त्रमुक्तावली । शत्तेस्क्लबतया तस्या शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणा न सम्भवति । द्वितीयादेः कर्मत्वादौ शक्तत्वेपि तादृधिमक्तेस्तसमभिव्याहृतप्रकृती सख्याया लषणा इत्यत्र विनिगमक दुर्लभम् । न चैकत्वाद्यन्वयबाधे घटपदादि- ज्ञानजन्योपस्थितित्वेनानन्तहेतुतारल्पनमपेक्ष्य स्वादिपदज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वेन कतिपयहेतुताकल्पनाया लाघवात्कतिपयशात कल्पने गौरवमकिञ्चित्करम् । सामान्यत पदवृत्तिशानज यतदुपसितित्वेनैककारण ताकल्पनन्तु न सम्यक् निर्विभक्ति ककुम्भपदादित सख्योपस्थितौ तदरहीतवृत्तिकघयादिपदे तत्त द्विभक्त यन्तत्वज्ञानवत पुसो घटादौ सख्यान्वयमोधप्रसङ्गात् । पटादिज्ञानजन्यैरत्वाद्युपस्थितित्वत्वादिविषयकशाब्दबोधतुता कल्पयित्रा विभक्तिधादिपदानुपूर्वीनानतादृशोपस्थित्यो परस्परसहकारण पर ननक्ताया अवश्याभ्युपैयत्वादिति वाच्यम् , घादिपदस्यत्वादी लक्षणाग्रहसचे 'घट प्रमेय' इत्यादिवाक्यादेकर प्रमेयमित्याय वययाधस्य सर्वसमततया तदनु रोधेनैकत्वादिविषयकशान्दगोधे घटादिपदजन्यैरत्वाद्युपास्थतित्वेन हेतुताया. सर्वसमतत्वात् । घट मैवम् ,---याशयाशपदाना लक्षणया एसवादिशाब्दधी जन कल नोभपयादिसिद्धम् , तादृशान-तपदज्ञानत यैर वाद्युपस्थितीना तच्छाब्दहतु चकल्पन प्रकृत सख्यावाचकतानादिनामधिसमिति तल्पनापेक्षया चाऽल्पतरस्वादिषदजन्यैरत्वाद्युपस्थितिहेतुताक्ल्पन एव लाघवम् । एतेन सख्याविशेषावच्छिनघटादिशणया प्रकृतेरर्थ न तु सख्या विभक्त्यर्थ , शान्दयोधे विभक्तिनयमख्यापस्थिातहेतुवारल्पनाधिक्यन गौर- वात् । घटादिपदस्यैकत्वादिविशिष्टघटादो रक्षणाग्रहदशाया सर्पमत एर तन्यविशिष्टरिषयोपस्थित्या विशिष्ट विषयाशब्दधीजननात्तथारिधोरणात मानुमनत्रात् । पदान्तराममभिव्याहताद घर इत्यादिपदादेक- त्वादिविशिष्टघटादिशान्दयोधस्त्वलीक --तदिपया स्मरणस्य तत्रापगमात् । समाचोचम् , "संह यास्य निवाया परिसमाप्यते "-इत्यपि निरमम् । यसरदाना गया परसादिविशिष्टयाधराधहेतु नोमयादि ·व्युत्पत्तिवाद। तादृशान त्तपदजन्यविशिष्टोपस्थितीना शाब्दधीदेतुतारल्पनमपेक्ष्य विभषिजन्य- सत्योपस्थितानामस्पाना तकल्पने लापात् । इद पुनरिहावधेयम् =विभते. सरयाशधरत्वे समानविषयकानु मित्यादिक प्रति शब्दसामग्रीप्रतिबन्धकताया या प्रातिपदिकजया घटा दयुपस्थिातयां च विभाक्त ज या सख्यापस्थिात प्रवेश्या, तयाश्च मियो विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहात्प्रतिबन्धाताबाहुल्पम् । प्रकृतविशिष्ट टाक्षणिकखे तु तदुभयस्थलीयावशिष्ट विषयकोपस्थितिरेकैव सामग्यामन्त भवति इनि लाधरम् । न च विशिरविषयकोपस्थितेराप एफत्वादिप्रका रतानिरूपितवटादियशष्यताशालित्वेन घरादिविशेष्यतानिपिरत्वादिविषय ताशालिवन वा प्रवेश पति विनिगमनाविरहात्साम्यमिति वाच्यम् , भवन्मते याग्यताज्ञानघटोपास्यत्येकत्वोपस्थिताना तिवणा विशेष्यविशेषण भारे वि-िगगनारिहण मतिमध्यप्रतिबन्धकभारपर्यम् , मन्मते तत्र योग्य नाज्ञाने विशिष्टानयकोपस्थित प्रत्येा दर्शिताभयरूपेण वैशिष्ट्य नियेश्य नदुभयम् । म त दृशरू दयावच्छिनायागुपस्थिती याम्यताज्ञानस्य वैशिष्टय निपश्य च श्यामति तच्चतुष्टयमात्रमितिरीत्या अस्मार मल्पतरतरकल्पने महा लाधयम् । तारीत्यैव च प्रणमती' त्यादौ प्रविशिएनतिर्धात्नामेवार्थ, भादयो द्योतका एव, न तु प्रापदिवाचा इति सर्वानुमत पन्धा. परिष्कर्नु अस्यत्त । न यथा अन तधातुजन्यप्रकर्षादिविशिष्टतत्तास्वार्थोप रिपसीना गादपीजनकतागपेश्य, कतिपयोपरागाधीनश्कर्षायुपस्थितीना तजनकताकपने साधवात् स्वादीनामिर प्रादीनामपि वाचस्ता निरा ब्राधा सिद्धयोदति । सपायाश्च प्रत्यय पर्याप्तिसम्बन्धेनैव विशेषणत्वम् , समवायादिना । तथा सति एमव्यक्तियोधपरादाराशश दादपि द्विवचन बहुवचनालापने तत्तदोदित्यय त्वया समयायादिना न्यययोग्यत्वात् । आकाशाद्य- ·शास्त्रमुक्तावली। न च पर्या सेः ससर्गवे ऽपि तदोषतादवस्थ्यम् ; घटानाशादौ द्वित्वा- दे. पर्याप्तिसावे प्रत्येकमाकाशादौ नत्पर्याप्सिर्नास्तीति वक्तुमशक्यत्यात् , प्रत्येकस्योभयानतिरिक्तत्वादिति वाच्यम् , उद्देश्यतावच्छेदकच्याप्यत्वविक्टि- पर्यासेरेव ससर्गतोपगमात् , आकाशत्वादिव्याप्यताया द्वित्वादिपर्याप्तावसत्त्व नातिप्रसङ्गविरहात् । वैशिष्टय च वैज्ञानिक न तु वास्तवम् ; तेन यत्र योग्यताभ्रमजन्य 'अत्राकाशा' वित्यादिवाक्यजन्यद्वित्वादिप्रकारकाकाशादि- शान्दबोधस्तत्र विशिष्टससर्गाप्रसिद्धावपि न क्षति । द्वित्वादिपर्याप्तावन्यत्र प्रसिरस्याकाशत्वादिव्याप्यत्वस्य भ्रान्तस्तत्रोपगमात् । प्रकारताया भ्रमस्य सर्वानुभवसिदत्वेपि सम्बन्धतावच्छेदकारी भ्रमवस्यान्यत्रोपपादितत्वात् । न च प्रकृत्यर्थतापच्छेदक एवं व्यापकतासम्बन्धेन द्विस्वान्वयधी. किं नौ यत इति वाच्यम् , घटावित्यादौ घटस्वादीना वरूपत एवोपस्थिततया तोकान्वयवाघस्यासम्भवात् । स्वव्यापकीभूतोद्देश्यतावच्छेदकावरूपपरपराया एव प्रकृत्य द्वित्वादे सम्बन्धतास्वीकारे च व्यापकतारूपसम्बन्धतावच्छेद- काये भ्रमत्वस्यावश्यकतया उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टपया सम्बन्धतो- पेक्षाया निजित्यात् । अयान व्याप्तिापरसामानाधिकरण्यरूपैव वाच्या, न तु तद्वदन्यावृत्ति वरूपा, केवलान्वयिधर्मस्य प्रत्यर्वतार छेदकता या समाप्रसिद्ध एव चोद्देश्यतावच्छेदकय्यासिविशिष्टपयांतथपेशया लो व्यापक्वाश धर्मवत्वस्यैव सम्बन्धवमुचितमिति चेत् तर्हि ' आकाच न द्वा' वित्यादि. वाम्पजन्यमान्दबोध दशायामपि आरासावित्यादिवाक्यात् विवोधापत्ति । तथाहि = 'आकाशो न दा' वित्यादितो द्वित्वावच्छिन्नभेद प्रतीयते, सच न स्वन्यापकालागस्वचादिसम्ब-धावच्छिन्नप्रतियोगितासम्छेदकत्ताक -ताहय सम्बन्धेन द्वित्वरतो ऽगिद्ध । अपि तु पर्याप्तिम पधावा छनप्रतियोगिता- बन्दकताक एव । तत्काले च पतिमम्बन्धन द्वित्यांवशिष्टबुदिरेव प्रति सम्यते न न्न परम्परासम्बन्धेन तदिशिर बुदिरपीति । अथाकाशो न सावित्यादी कल्पयातिसम्म धाउनप्रतियोगिता- घरकताको नमा वायितु न शक्यते, आकाध ऽयुक्तमुस्त्या ·व्युत्पतिवाद । तथा ' गानुपपत्ति रति द्वित्वान्तायतावच्छेदकमपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वादिरूपमुभया दिनिष्ठ साहित्य द्वन्द्वसमासार्थों वाव्य च मीमासकमतप्रवेश इति चेत् यत्र एकधर्मस्य द्वित्वाचूद्देश्यतावच्छेदकता तत्रैवोद्देश्यतावच्छेद क यासिविशिष्टपर्याप्त सतर्गतानियम । यत्र धर्मद्वयादेस्ताव तत्र केरला पर्याप्ति समवाय एर वा ससर्ग इत्युपगमात् , विनैव साहित्यस्यान्वयिता- चच्छेदकता एकैकता पर्येण पयसदिरावित्यादिप्रयोगोपपत्ते । F नवकैकवरसादरादितात्पर्येण धवौ सदिरावित्यादिप्रयोगापत्ति , तादृशाक्यद्वयपियकसमूहालम्बन तन्यसमूहालम्पनगाब्दयोधस्य नानाधर्मा यच्छिनोद्देश्यताक्तया शुद्धपर्यासराप ससर्गतया ऽगाहनसम्भवादति वाच्यम यत्र नानाधर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिता एकै द्वित्यादि कारता तत्रैव शुद्धाया पर्याम समवायस्य वा ससर्गतया भावात् , धौ संदिरावित्यादिनाना यज यममूहालम्पशाब्दबोध विशेष्यताभदेन प्रकारताभेदादुद्देश्यतावच्छेदक धात्वादिव्याप्तिविशिष्टपयाते ससर्गतानि मेन एकैफधवरदिरादितात्पयेणा तथा प्रयागासम्मवत् । धिसदिरौ' इत्यादिसमासात्तद्विवचनेन धरत्वमदिरवायच्छि- अनानाविशेष्यतानिरूपकद्रित्वादप्रकारताशालिज्ञानमेर जन्यत । तादृश- वाक्यजन्य पोधस्य समूहाल मनान त्मकतया विशध्यताभदेन प्रकारताभेदा भागत् । यथा हि समूहालम्पनाना मके 'सगी चैत्र कुण्डली' त्याकारक- नानावशेषणकै कविशायकजान नानाप्रकारतानिरूपिता एका विशेष्यता तथा तथापिधे धवखदिगस्त्यिायाकारक नानाविशेष्यफैविशेषणकलाने विशेष्यत भेदे ऽभिनव द्वित्वादिपकारता, अन्यथा समूहालम्बनतस्तदै रक्षण्यानुपपत्ते समासघटक यवरादिरादिपदानामेकवाक्यतानुपपत्तेश्च । तत्प्रयाविषयतया साक्षात्परम्परया वा निरूपिता या विषयता तत्प्रयाजक वस्यैव तदेयाश्यतापदार्थत्वात् । न चैतादृशंकास्यतापिरहेपि क्षति विरह , तथा सति समासस्यैवानुपपच । 'अयमेत पुगो राज पुरुषो उपमार्यता' मित्यादा रानपुरुषपदादाना समासवारणाय समर्थपदयोरेव रामासानुशासनात् सामध्यंत च निरुत्साक्यतास्पस्यात् । - ·व्युत्पत्तिवाद । वेधीन सम्भवतीति न ताहारापनापयण ताहाप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् , याम्यताभ्रमेणा कासार स इभादवास्याद् द्वित्वादिना एक-यक्तिमात्र पियपदार्थान्तर क्याधात्ता शव्युत्पन तानिर्वाह कार्यकारणभावस्य करपनासम्मनात् । यत्तु द्वितावान्छितागतापदायुनयनाच उदक यापकता नियमता विधेयमसग भामरो दनि व्युत्पत्ति , यत्र चाटे यताव दागिणाधि करणापसिद्धया लद्यापम पमप्रसिद्धम् तत्राप पाश प्रासद्धाना तत्त- दरम्पदा रोपापणभार पनाना भ नसम्भवान पातगदपाव अ यादौ ताप ग्रु पत्तिमा । एप चे रुघटादि यनिमा धिकरणपर IT घग त इन दवाक्यस्य प्रामाण्य सुघरमेव-उदश्यताव उदगीभूतघटमाग वृत्तिद्वित सस्तापास्ताहावाक्यप्रतिपायाश विषयससर्गे राधादिति-- न तदपि तु ठम् = "पस पौन' इत्यादौ द्वि समानाधिकरणा यो-यामा पायो गाना उदयस्य द्वि नवद निष्ठाभावप्रतियोगिताागच्छद कारवस्य च तदपिकरणानघगादाताभावप्रतियागतारच्छदकीमते तत्तद्विधेयससमें ना मात्परयाधिारणपरताशिवाक्यस्या' यप्रामाण्यापत्ते । तत्तदात्यसमाना धिररणाभारप्रति सागिताप दास्य तत्ताद्वधेयममगाशे भानोपगम 7 सम्भाति । तत्तद्दनवनानुपस्थिने च तदछिनस्व समातया भान तेन रूपगोपान्यात चिति वायम्, तत्ससर्गावच्छिन- तारनाम्लतत्तद्विपिताशालशा दराचारमिन्य कारकतात्पर्यशाने ससर्ग नामशेषण या तदानान वाहाय समीपट के परिसतरपि शा दोधात्यागावश्यक चात् प्रासमण पदाािपरपदा यो पपरत्वनानस्य प्रकृतवाया थपिय प्रागमनापातायनान र शान्दधातुवापगमात् । एम् चाम्या घट समस्याननुगमे 'गै स' इत्यासै वास्यभेद गराडाच्च । जोच्यते । पान वृत्तिधर्मावनिोदेशलाशाब्दबुद्धौ स्व याप्य हामसमरि नियमसंगतया भासने इति व्युत्पत्ति । व्याप्यत्व च ·शास्त्रमुक्तावली । तद्वदन्यावृत्तित्वम् । व्यतिरेकिविधेयस्यले तादृशधर्मरत्व चौद्देश्यतावच्छेद- कतापटकसम्बन्धेन बोध्यम् । 'अब घटौ स्त' इत्यादौ एतदशातानत्या दिरूपविधेयस्य तद्वदन्यावृत्तिवरूपव्यातियत दशस्यै रूपयदि तिमात्राधि करणत्वे घट्पटादिनिष्ठद्वित्वमेव घटत्वव्या'यपर्याप्तिरूपोद्देश्यतावच्छेदकतापटक- सम्पन्धावच्छिनतत्व च घटादो बाधित मिति न ताहशवाक्यस्य प्रामाण्य- म् । औपकरणस्य घटद्वयादिम च घटस्वादिल्याप्य द्वित्यमेव तथेति घटत्वादिव्याप्यपर्याप्तिसम्बन्धन तदूध घगदावधितमिति ताशाक्यस्य प्रामाण्य निर्वहति । केवलान्वयिविधयकस्थल च द्वित्ववाद्यांच्छन्नध्यापकत्वमा ससर्गघटकम् । कवला-वयिनि ताहशव्यापकताया अज्ञतत्पात् । न तु तचदादत्वत्व वच्छिनव्यापकत्वमिति न पूवात दापावका । 'घगवानयति चैत्र' इत्यादौ चैत्रकर्तृ कानयनकमत्वादिव्याप्य द्वित्वादिमनिष्ठनिरूपकताकाधेयत्वादिसम्र धन कमावादौ घटादरवियो न्यु. पत्र । तेन चैत्रादी एकघटादिव्याक्त मात्रानयनकर्तृ य न तादृशप्रयाग द्वित्वादिमत्व च प्रकारतावच्छदकीभूतघर वादच्याप्यपर्याप्तिसम्ब धेन बोध्यम् । तेन चैत्रस्य पगदिसहितकपादिःपक्यानयनकर्तृ si? न तादृश याग । एवमन्यवाप्यूहनीयम् । यत्रानेकवृत्तिधर्मो द्वि वा ययितावच्छेदकतया भासते तगोमयादिने सम पदार्थ तरस्यान्वय । यौकमात्र ति तथा तकनापि व्युत्पात्तभेदा वलम्बनात्कार्यकारणभाववैचि याच्च सर्वे समज समित्याप वदान । अथ घादिव्यक्तिभेदेनानयनकमता भिन्नति प्रतिसदधानस्य पुमो घगवानयतीतिवाक्याच्छाब्दयोधानुपाने तस्य कमता धारच्छेदेनाधेयता ससाँवच्छिन्न प्रतियागिताकस्य द्वित्लायवाच्छनारायभावस्य निश्चयसम्भात् । तस्य द्वित्वादना तादृशससगकघशादागिराधाापराध शादात चन्न उभय त्वाचवच्छिन्नाभाववत्ताज्ञानमुभयस्वावाच्छन्नानरूपताधयताससर्गावसाहज्ञान मर प्रतिबध्नाति न तु केवल विशघ्यावशेषणामति रीत्या जायमानमुभयत्वाादावाशष्ट ज्ञानम् । अता विशेषदाराना ताहामायाद्दोपायत्तमाधयत्वारे उभयत्या ·व्युत्पत्तिवाद । यच्छिमनिरूपित्यागाहिभ्रमात्मकज्ञान न भवत्या । अपि तु तदो तदनवगाहिप्रमात्मक ज्ञानमिति । उभयत्वावच्छिन्ननिरूपिताधेयत्व चोभया- दिवृत्तावेकस्मि-धर्म एर न तु प्रत्येकमागवृत्ताविति कर्मत्वाशे तादृशाधेय- वागाहिज्ञानस्य भ्रम यमि यवधयम् । सख्याश्च प्रत्यर्यतावच्छेदकगता के चित्प्रतीयते । य या 'सपनौ वीहिया' वित्यादौ । एनत्तत्व प्रागेपाभिहितम् । विरुद्धसख्याछ जवाचकरातादिपदोत्तर वेभ युपस्थाप्या सख्या प्रत्यर्थतावच्छेदकसख्याया मेगान्वेति । यथा 'शतमेक ' . 'द्वे शते । चीणि शतानी' त्यत्र यत भादौ एकत्पद्वित्यवहुत्वानाम वय अत एव च एकशाद्विशततात्प- थे। न दातानानि प्रयोग । ता प्रत्यर्थ शतस्य पहुयाय वययो ग्य रे डी प्रकृयतारच्छेद शतत्व शे बहुत्यायन्वय पहुचनस्य सा के सत्यात् त। च ये ग्यतावरहात् । न चैकशत ऽपि नानापुरुषीयापेक्षानुद्धिज यमानाशतत्यसम्भवादेक शतनिष्ठशतले ऽसि पहुचान्वययाग्यता ऽअतैवेति वाच्यम् । परस्परसमाना भिकरणयावृत्तिमहत्वयैव शतादिपदोत्तरबहुवचनार्थत्वात् । तादृशबहुत्वस्य करातादिवृत्तिनानाशतत्यादौ साधात् । जय वा तसपि पहु वमेव बहुरचनाय । परस्परसमानाधिकरण दयावृतिपर्याप्तिरेव काङ्गानिरूपा सम्बन्ध । 'त्रीण शतानी' त्यादौ सख्यैव शतादिशब्दार्थ, न तु सख्येयम् , सख्येयस्य तदर्थवे " पिंशत्याद्या सदैकत्वे सर्वा सख्येय सख्ययो" रित्यनुशासनविरोधात् द्विवचनादिस धुतानुपपत्ते । 'गवा शतानी' सादौ पष्ठया वयानुपपत्तेश्च । न चाभेद पष्ठयर्थ., तथा सति ब्राह्मणा दश इत्यत्र वझणाना दशत्यपि स्यात् । अस्माक चादशत, सख्या. सख्ये वर्तन्त, अत. पर सख्याने सखेये चेत्यनुशासनादशादि- शब्दाना शतादिशब्दवत्सख्यानार्थकत्वाभावात् । दरात्वादिसख्याया. पदार्थता- वच्छदावन त । पष्ठयर्यसम्बन्धा-वयासम्भवन न तथा प्रयोग इति = यत्त 'वे शते + ·१० शाखमुक्तावली सदसत्, - 'गवा शतानी' त्यादौ सख्शया' प्राधा नानादि- शब्दवाच्य वे गवा शत दयात् ' इत्यादौ शनादिपदार्थस्य सपाया दाता दिकका पायान्यता प्रामाण्यानुश्पत्ति । 'गवा शत गुण मित्या सख्याना शुलायभदा यययोग्यताविरहात्तदनुपपत्तिश्च । तस्मादशादिश दा इवनिंगति शतादिशब्दा अपि सरूपापरिजवान का एप। न तु धमविपाता न पनसख्यावाचका । साथैव देश ऽसि सख्याया घाति करिभक्त्यर्थ. सख्या वयमापाडवतयालयप्रतिस्पयर्थसम्मन्यान्वयमा काङ्गतमा च ते॥ सख्याना किताप्रसाद , न तु दादशब्दाना तयारम् , दशादिधाम गतापग नाम ना दत्य दिपयोगावरहाादति पा सरूपेयमा चिताप्रगद हात “पिंशत्याद्या सदै कत्ये सर्वा सख्यमख्यया । सम्माया दिरहुने स्त इत्यनुशासनमायुक्तार्थे त पर्यनादकम् । एव देवनुशन्दोत्तरैक पचनद्विवचन उपचनान च न मख्यापोधनानि , उद्देयतार छेद कावधययोरेक्यनै करवान्वये पकाउक्षाावरह दिात, तदुत्तर प्रयाविभक्ति साधुतामा य । नित्य नहु रचना ताऽयादिश दपर प्रथमाबहुवचनमपि काचनिरर्थकमव, यौकय्यान म बतात्पर्यण तादृशप्रगत ता बहुत्वा को योग्यताविरहान् । यत्त तद्गतगुणादिसाधारण बहुतस्य तत्रान्वय इति , तर शोभनम् , प्रकृत्यर्थनापच्छेदक मान्यप याप्तसम्बनेकानेक वृत्तिसख्यान्वयस्य न्युत्पन्नतया तादृशसम्बन्धेन तथा धबहु ना को योग्यताविरहात् । अन्यथा उदासीनघटप रादिमा वारणबहु पस्याप्यन्वयसम्भवन तद्गतगुणानिसाधारणपहुचानुधारन या ऽकि चपरत्वात् । , अथ अजह स्वार्थर क्षणया गुणादिसाधारणधर्मावच्छिन्न एव प्रकृत्यर्थ इति चत् तर्हि बहुत्वेन भासमानेषु गुणादावपि पदार्थान्तराचय स्यात् । तथा च 'आपो द्रव्याग, दाग अ ! गुहे स ना' त्यादिवाक्यानामप्रमाणतापत्ति । गुणादिषु द्रव्याभेदगृहात्तताद धात् । मुरयामात्रपरतादृशशब्दाना रवचना ततानुपपत्तेश्चेति न कि चिदत । जन दिपदाथ एकद्वित्वा न्वययोग्यतासच उध्यसाधुत्वादर तदुत्तरमेक्वान न प्रयु यते इति ध्ययम्।

·शास्त्रमुत्ताररी। - न्चयस्तद्विशेप्यक्सरयान्वयमोधरयैवारयातेन जननात्, तारामावना चयबोधे वि शेष्यश्च प्रथमान्तपदोपस्थाप्य एव । 'चैन पचति तण्डुला मित्यादौ चैत्रादि. साक्षादेव भावनाविशेष्यः । 'मण पच्यते तण्डुल' इत्यादौ तु परम्परया । चैलादिनिष्ठभावनाजायफलशाली ताडुल इत्याकार गोधस्यैव सत्रोदयात् । तस तिवादेर्राप सख्यायोधकत्वमावश्यकमिति = तन्न विचारसहम् । तथा हिमादिनिटसरयान्वयबोधाननुकूलत्व यदि तार योधोपधायकज्ञानविषयवाभायवाव तदा यात्शिदिशानेन सहकार्य-तरविरहाताहाबोधो न जनित्स्त योगे तृतीयाद्यापत्ति । यदि च ताशबोधस्वरूपयोग्यज्ञानविषयत्वाभा१स्तदा यादिसमभिल्याहतात्मनेपदादि शानस्यापि तादृश् बोधस्वरुपयोग्यत्वात्तस्वरुपयोग्यशनाविषयतिवारयातस्यैवा प्रसार । अथ कादिविशेष्यसरथा वयबुद्धित्वाच्छिमज यतानिरूपितजनकता. वच्छेदकावपयित्वानिरूपकत्वमेव ताराबोधाननुकूलत्वम् । 'चैत्र ५चती' त्यादिवाक्यघटक तियादिविषयिता चैत्रादिविशेष्य सरयान्वयद्धित्वावच्छिन्न जन्यतानिरूपित जनकतावच्छेदिका । तादृशान्वय बुद्धित्वावछिन्न प्रति चैत्रा दिपदसमाभन्याहृततिपादिपदज्ञानस्य हेतुत्वात् । चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादिवाक्यघटकतादिपदविपयिता च न ताशी , चैत्रादिपरसमभि याहृत- ताशपदज्ञानत्वेन ताहराबुद्धिवावच्छिन प्रत्यहेतुत्वात् । न च 'चैत्र पचते' इत्यादौ विशेष्यकाख्यातार्थसरयान्वय बोधोत्पत्या चै दिपदसमभिल्याहृततादिपदज्ञानत्वेन तादृशा वयनुद्धित्वा छिरहेतुता ऽक्षतैवेति चैोषण पच्यते' इत्यादि वाक्यघटकीभूततादि पदविपयितापि ताश्यवेति पण पचते' 'चैत्र पच्यते' इत्यादिवाक्याचे दिविशेष्यस्य भावनाया सख्यायाश्चान्वयबोधस्यानुदयात् । ताविशेष्यकतदुभयान्वयोधे प्रथमान्तपादिपदसममि याहृतराबादविवरणो- सरतत्तदारयातपदज्ञानत्वेन हेतुत्वात् 'चशेण पच्यते तण्डुल' इत्यादिवाक्य घटकतादीना तादृशसममिव्याहारादिशू यतया, तद्विषयिताया अताहश- वाच्यम् , ·- व्युत्पत्तिवाद । चात् । चैत्र पक्ष्यते' इत्यादित 'स्तण्डुल पक्ष्यते' इत्यादितश्च चैन तण्डुलादिविशेष्यफसख्यावयमोधोत्पत्त्या 'चैन पश्यते तण्डुल' इत्यन उभयविशेष्यकसख्या वयोधापयिकतादृशसमभिव्याहारज्ञानविषयिताया पक्ष्य त इत्यादौ सत्येन कर्तृकर्मणोस्तृतीयाद्वितीययोरप्रसत्तावपि न तादृशवाक्य व्युत्प- मा प्रयुञ्जते । कर्तरि साक्षात्काण च दर्शितपरम्परया युगपद्भावनाविशेषण कान्वयमाघजनकताया आख्यातस्याव्युत्पन्नतया तादृशवाक्यादुभयविशेष्य कान्वयबोधासम्भवात् । न चाकाङ्क्षायोग्यतादिसत्त्वात्मथन तादृशान्ययाध रति वाच्यम् , अगत्या एकविधा-वयमोघे 5 विधान्वयनोधसागर यास्तद्घटकतात्पर्यज्ञानस्य" वा प्रतिवन्धकवोपगमात् । न च 'चैनेण तण्डुल पक्ष्यते' 'चैवस्तण्डुल पक्ष्यते' इत्यादि पास्यद्वयविषयकसमूहालम्पनदशायामपि उभयविधा-वयवोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् , तादृशैकविधा वयबोधे तादृशान्यविधान्वयबोधपरत्वेनागृह्यमाणतथा विधाख्यातधर्मिकप्रकृतान्वयनोधपरत्वज्ञानस्य देवतया 'चैम इत्येस्वाक्यात्ताशद्विविधान्ययबोधधारणस्य दर्शितवाक्यद्वयात्तदुपपादनस्य च शक्यत्वात् । न च निरुत्तसंख्यानभिधानस्य तृतीयाद्वितीयानियामकावे ' चैत्रेण स्व दृश्यते, ' 'चैत्र स्व पश्यती ' त्यादौ तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्ति । कादि विशेष्यरूसल्यानमारकान्ययोधे पयिकाकारक्षाज्ञानीयविपयित्वनिस्पकत्वरय त लाख्याते सत्त्वादिति वाच्यम् , कांदिपरय पदाख्यातपदयो समभिव्याहार सख्यान्वयबुद्धित्वावच्छिनप्रयाजरुविषयित्वाऽनिरूपकस्तत्पदोत्तर तृतीयाविभ तिरित्येष नियमोपगमेन प्रामस्थले चैवपरवपदाख्यातपद योर्द्वितीये च तत्परनेवाल्यातपदयो समभियाहारस्यैव तद्विशेष्य कसख्यान्वयनराधप्रयोजकतया कमेण चैत्रपदस्यपदाभ्या तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्यनकाशादिति चेन , अनभिहिते" इत्यधिकारे कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्याद्यनुशासनस्य किं प्रयोजनमिति वनव्यम् । 'चैत्र पचति' तण्डुल पच्यते' इत्यादी . . पश्यते तण्डुल " ·४४ शास्त्रमुक्तावली । चैवतण्डुलपदाभ्या द्वितीयावृतं यारप्रयोग इति चेत् , तारक मणिमादि न्यायेन तादृशानुशासन य तथाविधप्रयोगविसाधता ? येन तदभाषस्त प्रयुक्त: स्य त् । न चैत्र सम्भव त 'पच त, पच्यते ' इत्यादिकिपायागे कर्तृकर्म वाचक दान-तरतूतीयाद्वितीययोरसाधुत्वस्य तत्कर्तृ धतर्भत्यादिवोधापयिका काक्षादिरहितत्वादिरूपस्य प्रतिपत्ति प्रयाजन तस्येति चेत्त है उ नियमपरतयापि न ततस्तलाभ । प्रथमा तचैत्रतण्डुलगादपदतत्तद ख्यातपदयोः समभिन्याहारस्यैव चैत्रतण्डुलादिवशेषकतत्तदाख्यातार्थमरूपा यो धप्रयो जमतया 'चनेग पचात तण्डुल पच्यते' इत्यादिनाक्यघाचे र राण्डुर दिपति कादिपदपा समभिःवह रस्यातया का तघटस्नती याद्वितीय यो साधु यस्योकनियमा यस यत्तात् । तस्मा मुख्पभाक्तसाधारणक. कर्म यो कतकर्मवाचकपदरा मभि पाहतलत्तद्धितसम सैरनभिधानमेन न तीयाद्वतीयादिनियामकम् शिरोमणि भरनेर निर्मरो सहित । वा लपदीना तदनभिनायक व च न तदपाचरत तनिएपनिरूपात । जामनेपदस्याप्यासा तरीन ल पारिना वा की मादिगार रक्षणानिरूपरस्यात् वर्तृत्वानभिधायकारख्यातस्यकामासद्ध तच्छाब्द- योधीप यकामा शून्य रमेसन् । ‘चत्रण पायते तदु' इत्यादा रतस्य कर्तृ या दवाचन प त गयो योपपिर मानसाहित्य या सना, चैत्रादपदात्ताना या योय मम्मपात् तम A MATETराया काव्यपग , ' योग पच्या ' इत्यादी जाय नुपात , पश्यन चैव । इत्यादिन दो पाने 117 नयादा मुरपशेिय योकत्तादृश मातार नु III अनिमाधा पनि तपा तप न च मामा रम्य पिका, गन प्रतिपय योगासन I मनाम पार पनुनगत पागम् , तमा सपना सादापा मानाने चमार पातर मनि पदाररत पागनी । । वाद- ·। . व्युत्पत्तिवाद । 'चैनेग विजेष्यते मैत्र' इत्यादौ तृतीय नुपपतेश्च । 'विजेप्यते मैत्र' इत्यादित मैतकृति गोधात्ताह शाख्यातपदमै पदयो समभिन्यादारस्य कृति- योधीपायस्यात् । कि तु तत्तात्पर्यशु यत्वमेन । तथा च चैनेण पक्ष्यत इन्यादावाख्यातस्य कर्तृवादतात्पर्यस्ले तृतीया असाधुरैव । तथा 'चत्रेण पचती' त्यादायाख्यातस्यार्थाविरवाया तृतीयाया माधुये ऽपि परम्मैपदस्यासाधुत्वान प्रयोग , परस्मैपदस्यासाधुत्व च धात्वर्थविशेप्यस्य प्रत्ययेनाविपक्षणे " भागो" रिति सूत्रणा मनेपदनियमात् । तार्थविवक्ष या न 'चनेण पचते ' इत्यादिप्रयोग , शवा दैनिकरणस्या साधुत्वात् । कतृत्वतात्पर्य+सार्वधातुकयोगण्य तत्साधुत्वात् । नर्तृत्वकर्मत्वो भयतात्या 'मैत्र पश्यते तण्डुल' इत्यादयस्तु न प्रयोगा । तदेक- तरमोधे ऽन्यतरपरत्वेनागृह्यमाणाख्यातधर्मिम हता-वयापरवज्ञानस्य हेतु चात् । ' चैबेण पक्ष्यते तण्डुल ' इत्यादी वतृत्वादावाग्व्यातस्य तात्पर्यग्रह कर्मवादयन्वयमोधो ऽपि न भवत्येर । आहा . . अब पनि मुड्ते चैत्र ' 'ओदन परत्या सुज्यते' इत्यादी कृता प्रमेण कम्मत्वानभिधानाच्चैनपदौदनपदाद्द्युत्तर तृतायाद्वितीये कथन स्याताम् ? न च कृतानभिधाने ऽपि आख्यातेन तदभिधानान्नान भिहितत्वम् , समभिव्याहतपदाभिहित नसामान्याभावमानभिहितपदेन विवक्षणात् । सम मिट्याहततिपरणाच्च नेण गम्यते ग्रामस्त मैत्री गाउती त्यादी न तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्ति । 'गच्छति , गम्यते' इत्याख्यातस्य तत्त पदामममिव्याहत वादिति वाच्यम् , तथा सति । भुजानेन चैनण पच्यते । १० मोदन पनती' त्यादौ उतीया द्वतीययोरनुपपत्ति , ना कर्तृ वर्म याभिधानात् । कृता तन भोजाकर्तृत्वामित्वयोरभिधाने ऽपि पाक- कर तर्मन चानमिहितमित चेतदि प्रने तदनभिहितमेव । न च प्रधानकिया निरूपितातत्वायनामधाने तृतीयादे साधुनेति । तदु तम्-"प्रधानमत्यभिधानगुणशक्ति भिहित रत्याशते' इति, शक्ति कर्तृ दिमित वाच्य, तय पि "चत्रेण दृश्यमाग घट मैन पश्यती, सादौ ज्ञानभेदेन पिपयताभेदाभावात् चैवदर्शनप्रदर्शनोमयनिरूपितविषय- , ·शास्त्रमुक्तावली। स्वरूपकर्मताया कृताभिधानाद् द्वितीयानुपपत्तिरिति चेन्न , तत्तत्प्राति. पदिकार्यविशेषणत्वमालेण कर्तृकम याद्यविवक्षाया एव तदनभिधानपदार्थत्वात् । तत्तत्प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया र्मत्वकर्तृत्वादिविरक्षाया द्वितीयादिमिभक्तेः साधुत्वमित्यर्थे तात्पर्यस्य पर्यवसितत्वात् । शेषमाख्यातार्थविचारावसरे विवेचयिष्यत इत्यलमनाधिक्येन । आख्यातद्विवचनबहुवचनयोस्तु सख्यानोधकत्वगावश्यकम् । मैत्रश्च गच्छत.' 'चैलो मैलो देवदत्तश्च गच्छन्ती ' त्यादौ, चैत्रो "चन्द्रे करकः सुजने दरिद्रता मिसासलक्ष्मी कमलेषु चञ्चला। मुसापसादः सधनेषु सर्वदा यशा विधातु कथयन्ति खण्डितम्" च तत इत्यादौ च द्वित्वमहत्वबोधकमुपो ऽभावात् । मुरेकरचनस्यैव द्वित्वयात्वादो लक्षणास् ियति वाच्यम् ৩ালয়ৰ निमीतरितार्थ मुश्भितेर्लक्षणाया अनभ्युपगमात् । अन्यथा मैप्रय गन्त' इत्यादाविय मन्दसि रक्षणय स्वादिना द्विजादि- धोधनसम्भवात् । जौनसादिरूपादेशस्मृतिद्वारा द्वित्वादियोधनिहाय छन्दसि 'मुपा मुहुन्' इत्यादिगण भोतमादिस्याने याबादेशस्य वैयर्यात् । चैत्रादिपोत्तराचास्य दित्यादिराणिकले तदात्ययमेनादिसाध रण. दिसादिवोस्पोनपुत्पत्तिनिरोधनानुपपत्तेध । जाग्यानासल्यान्वयधेि च ममानशिप्यकतदर्थभावनान्वयत्रुद्धिगामनी नोक्षता, भाषनाया रामादि. प्रहारे तात्पर्यादिग्रह-यकारे च उत्तस्थले दिया बयानोधात् । भारनाया आशिष धारवादी सरन्याययाधाच नाहशसामा या: साया गुद्धि- स्वाति मातन्त्र्य हेतु , तदय-रो चि आग्न्यात न यमगोप रियायोग्य नविशेषाविपरितसामान्या भानानदिपाय योधस्य पदासानात् । मुमयान्यवोधसाधारणमारनामा साउनद नामार सारसग मीमापात् ।

·+ व्युत्पत्तिवाद । न च तासकारणाना भावना वयबुद्धिव ससयान्वय बुद्धिस वा जन्यतावच्छेदवमुपयते १ यस चिनिगमनाविरह । ससधामविषयांकृत्यापि भावनान्वयबोधस्यानुभवसिद्धत्वात् , द्वितीयस्य जन्यतावच्छेदकलासम्भादिति दिक् । अथ गुणादिवाच पदोत्तरद्विवचन बहुवचनयो कथ द्वित्वादियोधकता ? सरसधाया गुणत्वेन गुणादौ नाघात् । न च तत्र स्वाश्रयसमेतत्वादिसामधेन द्रव्यगत द्वित्वादिग्गव भासत इति वाच्यम, एक-यत्तावपि ताहासम्म धेन द्वित्वाद परिसमाप्ततया एकमात्रतात्पर्येणापि द्विवचनाद्यापत्तिरिति चेत् , मंत्रम्। अपेक्षा बुद्धिविषयत्वमेव तदुत्तरद्विवचनादिना बोध्यत । त चैकमातवृत्ति धर्मस्य प्रकृत्य यतावच्छदकत्वस्थले प्रकृत्यर्थताव छेदयव्यायाधीशटपर्याप्त सम्म धेन प्रकृत्यर्थे ऽन्वेति । अन्यन तु शुद्ध पर्याप्तिसम्बन्धेनेति न द द्वादिस्थलो दोप इति विदुपा परामर्श ॥ इति प्रथमाकारकम् ·व्युत्पत्तिवाद । ५१ व्याहारज्ञानतादृशपदज्ञानजन्यपलायुपास्थातरितसामग्यास्तादृशान्वयबाधात्पा दप्रयानिकाया असत्येनोक्तस्थल तदापत्यसम्भर इति वाच्यम् ,यत्न गमनादिपदादव लक्षणया शक्तिभ्रमेण वा स्वात येण लोपस्थितिस्ता फ्लविशेष्यकस्पन्द भेदान्वयबोधप्रसिद्धथा गमनपदसमभिव्याहारतज्जन्यपलोपस्थितिघटितसामग्या. परनिगष्यास्पदत्यायवाच्छन भेदान्वयनोधप्रयोजस्ताया आवश्यक स्यात् तदबलेन शक्तिप्रमाधीननोधे ऽपि पलाशे पदभेदादिभानप्रसगात् । एर च पलव्यापारयो पृथशक्तिस्वीकारपक्षे ऽपि न निस्तार । तथा चे ऽपि हि गमन न स्पन्द इत्यादौ पले शक्ति प्रमया स्प दभेदान्वयबोध सम्भनेन तादृशप्रयोगापत्तेदुर्वारत्वादिति चेन्न , तद्विशेष्यवृत्तिज्ञानजयत दुपस्थितिज यतावच्छेदककाटौ तादृशापस्थित्यव्यरहितोत्तरत्वनिवेशनमावश्य यम् । विशिष्य तत्त पदमन्तर्भाव्यैव पदार्थोपस्थितरकैकविधपोध नाना हतुताया व्यवस्थापितत्वात् एकपदाधीनताद्वपयकशाब्दबोधे पदा तरवृत्ति ज्ञ नजन्यतदुपस्थितळभिचारस्य प्राकारान्तरेण वारणासम्भवात् एवं च धात्वर्यतावच्छेदरूपले द्वितीयार्थान्वयवोधे ऽपि क्षतिविरह , तत्र एताह शकारणस्प व्यभिचाराप्रसत्तेरिति वदन्ति । अत्रेद चिन्त्यते । व्यापारमानस्य धात्वर्थतायामपि सर्वानुपपत्तीना मुदत वात् फ्लावच्छिन्न यापारस्य गुरुतया तथात्वमनुचितम् । अथ फ्ले द्वितीयादे शमसन्तरकल्पनामपेय धातोर्विशिने शक्ति कल्पनमेयोचितम । न च भर मते ज्याधेयत्वे द्वितीयादे शक्य तरस्य कल्पनीयत्वात्तदशे साम्य मिति वाच्यम् , 'ग्राममध्यास्ते, ग्राममधिशेते, ग्राम सयुनक्ती' त्यादौ द्विती याया सर्वमतएवाधेय वबोधस्तया द्वितीयादे फलवाचकत्वमते ऽपि आधे यत्वाचताया जावश्यकत्वात् । न च द्वितीयाया सयागादियाचस्लमते आधेयत्व वस्या लमणैव ननु शक्तिरिति वाच्यम् , आधेयतानस्यारउण्डतया सयागवादिसमगरीर स्वात् सयोगत्वावच्छिन्ने तदवच्छिन्ने वा शक्ति करभ्यते इत्यत्र विनि गमासम्भवात् । अस्तु वा ममाप्यधेिय वे रक्षणैव, शत्तिस्तु ससयाया मेव । यदि न द्वितीयादे. पल्पोधकतामते फ्लेपि तस्या लक्षय न ·व्युत्पतिवादः । न्वयएव, तादृशद्वितीयाया साकाङ्क्षत्वकल्पनाद्यापारे तदुपस्थापिताधेयस्या- चयासम्भवात् । सवप्तम्यधानाधयत्वोपस्थितिमातगीसमभिव्याहारज्ञानघटिताया एव सामग्यास्तादृशान्वयबोधनियामकत्वात् । द्वितीयासतम्यो समानार्थक त्वे ऽपि व्युत्पत्तिभेदज्ञापनायैव पृथक् पृथक् सूत्रेण तयोविधानात् । अथ अघस्रायोगावच्छिन्नस्पन्दस्य पतधात्वर्थत्वात् , धात्वर्यतावच्छे. दकीभूताले आधेपत्या-बसतात्पर्येण भूमि पततीति प्रयोगापत्ति न द्वितीयोपस्थित्ताधेयत्वप्रकारकपलविशेष्यका-वयबोधे गम्यादिजन्यप लोप स्थितित समभिन्गाहारज्ञानघटितसामन्येव प्रयोजिका , न तु पतधातुजन्य तदुपस्थितिघटिता सामग्रीति नातिमरान इति वाच्यम् , पतधातुनैव यत्र सपोगावच्छिन्नगमन रक्षणादिनोपस्थापितम् तत्र सयोगे द्वितीयाधियत्वा वयात् । अत्राहु - धातुजन्यशुद्धस योगावच्छिन्नस्पन्दोपस्थिते. शाब्द रोधका रणताया मवच्छेदापक्सयोगविषयताया मधिकरणानवच्छिन्नत्व विशे- पण देयम् , तथा च तादृशविषयताशालिसयोगापस्थित्यादिघटितसामग्या एक सयोगविशेष्यकद्वितीयोपस्थाप्याधेयत्वान्ययोधप्रयोजत्योपगमारातिप्रस । न चैवमपि पलापच्छिन्नव्यापारोधकतया पते सकर्मकत्व यव- हारापत्तिारैवेति वाच्यम् , आश्रयतानवच्छिन्नफ्लावच्छिन्नव्यापारबोधकत्व- स्यैव ताशव्यवहारनियामकत्वात् । उत्तरदेशानवरिउन्न सयोग पल गम्यतावरदमिति नानुपपत्ति । अत एवाग्निसयोगावच्छिन्नक्रिया नालयापारस्य जुहोत्ययतया धात्वर्थतावच्छेदकसयोगाश्रयस्याप्यमेनं ताकर्मता। जाभयानच्छिन्नावच्छेदकतायफलबत्वविरहात् । सयोगनिष्ठाया धात्वर्थता घच्छेदकताया आश्रयेणाग्निनाऽवच्छिन्नत्वात् । न चामिविशापतसयोगस्य धात्व- यतावच्छेदतत्वे नौ घृत जुहोतीत्यत्रानन्वयप्रसन', उद्देश्यतावच्छेद कविधेययोरेक्यादिति षाच्यम्, सत्र सयोगनिटायामुद्देश्यताया वह्राधे यतासमागणाप-दकतया सप्तम्यर्थस्पानिवृत्तित्वस्य च विधेयतया उद्देश्यता च उदकविधेययोरक्यानवकाशात् । वस्तुतस्तु-तत्र बढेरनन्वये ऽपि न क्षति । व्यु पन्नाना ताशप्रयोगस्याप्रामाणिकत्वात् 1 सस्कृते यही न ·शासमुक्तावली। जुहुया 'दित्यादिश्यले च विधेयाशे ऽधिकावगाहनान्नास्त्येवानुपपत्तिः । घृतादेवाभयानवच्छिनधास्वर्थतावच्छेदकतापक्रियारूपफ्लाश्रयत्वात् कर्मत्वो- पपतिः । यत्तु-धा वर्षतावच्छेदकर धातुवृत्तिग्रहविशेप्यासे साक्षात्प्रकारत्वम्, तच क्रियायामेव न सयोगाशे ऽगति नामे जुहोतिर्मतापत्तिरिति = तदसत् । 'अजा माम नयती' त्यादौ सयोगाच्छन्नक्रियानुकूलच्यापारादिरूपे धा- स्वयं सयोगादेः साक्षादमारतया तदाश्रयीभूतग्रामादे. कर्मवानुपपत्या नीवादेहिकर्मरत्वव्यापातात् । अपात्र माम देः प्रधानमत्य नास्त्येव, अपि तु गौणकर्मत्वमेव । अत एव तादृशमत्वमाख्यातेन नाभिधीयते 'प्रधानकर्मण्याख्यये लादीनाहु. दिकर्मणाम्" इत्यनुशासनादिति आजा ग्रामो नीयत' इत्यादिको न प्रयोग इति चेतर्हि तत्र प्रामादेरिवानापि दुधात्वतावच्छेदकतापच्छेदक. पसगारिलेन गोग कर्मत्यापत्या 'यहि पृत जुहोती' ति प्रयोगापनि दुबारवेति । अरमन्मते राधयानच्छिरसयोगविषयतालिधातुजन्योपस्थिति पटितसामन्या एव सयोगे द्वितीयान्वयोधप्रयोजकता नेताहरायो- गापचिरिति । .

·व्युत्पत्तिवाद । ५७ द्वितीयासमासविधानमुपपद्यते । धावतावच्छेदकतावच्छेदकाले द्वितीया चय एवाभयानवच्छिन्नालोपस्थितेरपशा 'अनि जुहोती' ति वारणाय खी. क्रियते इति वदन्ति = तदपि न शोभनम् । तथा सति भूम्यादिपदोत्तर चदा चिसप्तमी कदाचिद् द्वितीयन नियामक प्रसङ्गात् । व्यापाराशे भाधेयत्वविवशाया सप्तमी फ्लाशे तद्विवक्षाया द्वितीयेन्यस्योक्त युनया फलाशएक सप्तम्यन्वय स्थावश्य स्वीकरणीयतया वस्तुमशक्यत्वादिति । " ह्मणाय धन ददती" त्यादौ स्वस्वत्वध्वसविशि परस्वत्यानु पूला इच्छा धात्वर्थ । तादृशस्वस्वरूपपात्वर्थतावच्छेदकफ्लएव द्वितीया •वय । उपेक्षायामतिप्रसङ्गवारणाय परस्वत्वनिवेश । दान चन सम्म दानव-जनम्म्, अपि तु तत्स्वीकार एवेति मते तु स्वस्वत्यघसानुकूलपरस्य स्वप्रमशारवि ददात्यर्थ तत्र स्वयत्यध्वसरूपपलाश्रयत्वादन स्प फर्मता । 'धन प्रतिगृह्णाती' त्यादौ स्वस्वत्वजनकेच्यारूपस्वीकारषि शेषा धातारर्थ । स्वस्वत्वरूपफ्ले च द्वितीयार्थाधेयत्वान्वय ।' तण्डु लम्पचती' त्यादौ रूपपरावृत्तिनमतजस्सयोयो धातो रर्थ । रूपाादे परावृत्तिरूपपले च तण्डुलादिवृत्तित्वान्वय । 'औदन पचती' त्यादौ औदनादिपदस्य तन्निपादातदुलादी लक्षणा । अवयावनि पाकान-युए- गमे च तण्टुल पचती' त्यादौ तण्डुलादिपदस्य तदारम्भरपर माणुपु लक्षणा । 'औदन भुत्ते' इत्यादौ गगधोनयन थात्वर्थ । तम्च गराधस्सयोगावच्छिनकियानुकूलव्यापार । तादृशक्रियारूपार एव ओपनवृत्तिवान्वय । उत्तयुक्त या गलायोदेशस्य न मत्यम् । एवम. न्यसकर्मधातूनामग्यर्था स्वयमूह्या । 'गा दोन्धि ५५' इत्यादौ द्विकर्मधातुसमभिव्याहृतगवादिपदो त्तरद्वितीया नियाजन्यपरशारित्वादन्यदेव कर्मत्व बोधयति । कारकावि कारायण 'अकथित चे' ति सूत्रेणादानत्यादिमिनधातुप्रतिपाद्यान्वयि धर्मान्तराधिनस्यापि कर्मसज्ञामिधानात् । गवा पयो दोग्धी' त्यादी धातुप्रतिपाद्यान्वयिग गादिसम्पन्धो न विपशित. , राधन्वय - . अपितु ८ ·५८ शास्त्रमुक्तावली। स इति कर्मत्वाविवक्षया द्वितीयानवकाशः, किन्तु शोषिकी षष्ठयेवेति । अत्र धातुप्रतिपाद्यत्व तदर्थतावच्छेदककोटिप्रविष्टसाधारणम् , दोग्धी' त्यादौ धात्वर्यतावच्छेदककोटिप्रविष्ट एवं द्वितीयाान्वयात् । गा 'वृक्षा न तथा दि = क्षरणानुकूलव्यापारो दुहेरर्थः । द्वितीयार्थश्च जनकत्वस. म्बन्धेन क्षरणान्वयी विभागः । विभागे चाधेयतया प्रकृत्यर्थंगवादेर •न्वयः । एव च धात्वर्थतावच्छेदपक्षरणरूपपले प्रधानकर्मक्षीराद्यन्वि- तद्वितीयार्थवृत्यन्वय इति गोनिष्ठविभागानुलपयोनिष्ठक्षरणानुकूलव्यापार- मर्ता मैन इति 'गा पयो दोग्धि मैत्र' इति वाक्याधीना बोधः । न च विभागोऽपादानत्वमेवेति तद्विवक्षाया द्वितीया ऽनवकाशेति वाच्यम् ; धातुवृत्तिग्रहविशेष्यान्वयिनो विभागस्यैव पादानस्वरूपत्वात् । पर्ण पतती' त्यादी स्पन्दरूपविशेष्याश एव पञ्चम्यर्थविभागाग्वयात् । वस्तुतो विभागावच्छिन्नक्षरणानुलो व्यापारो दुर्थ । गोपदोतरद्विती. यार्यश्च विभागान्ययिनी नृत्तिरेव । चैव धात्वर्थतावच्छेदकपल शालिवरूप समत्वमेवासापि प्रतीयते इति न 'अथित चे' त्यस्य विषय इति वाच्यम् ; धात्वर्थतावच्छेदकत्वस्य धानुवृत्तिग्रहविशेष्याशे साक्षा द्विशेषणत्वरूपस्यात् । या च धरणानुलव्यापारमच धावयतया विधित क्षरणान्यायविभागय रिभक्त्यतया तापादानवोधिरा पञ्चमी । प्लेन पदाचित् गा दोन्धि पयः, कदा विच गोभ्यो दौग्धि पय इत्यव नानियम । अथ वा 'गोम्यो दोग्धि पय' इत्यनापि विभागो भारवर्यतायलेदाॉटिप्रविष्ट एव । 'वृशाद्विभजते' इत्याऽनधित्वरूप पादानविप्रशाया पञ्चमी, आश्रय रिवाया च द्वितीया । अवधित्व चाभयवादन्यदेव म्वरूप गतिमेष । अन धरणान्वपिन परममतत्वस्य द्वितीया पात् पयोनिशरणस्य पयोनिविभागानकले पि न 'पप पयो दोधी' धि प्रयोग ! पप च विभागान्यायारछेदमाच्छना. देगपा पम् । . 'तुपो गौ• धीर मियादी सरकार पविभाग यम्प गयादिनिध. मानामंचमान्यातापः । "जधाने दार्शना" भित्सनुशासनात् ·व्युत्सात्तवाद । -क्षीरवृत्तित्वस्य धात्वर्थक्षरण एवान्वय । आख्यातार्थचरणे च धात्वर्थव्यापा रान्वय । तथा च विभागारच्छिन्नक्षीरनिष्ठक्षरणानुकूलव्यापारजन्यक्षरणज न्यविभागाश्रयो गौरित्याकारको चोध । - अथ वा विभागक्षरणव्यापारेषु धातो विशकारतेषु शक्तित्रयम् , विशिष्ट लाभो ऽन्वयबलात् । कमांख्यातस्थल चाकाडक्षावैचित्र्येण तेषा विशप्यविशेषण भाववैपरीत्यात् । व्यापारजन्यक्षरणजन्यविभागपर्य तस्य धातुत एव लाभ आश्रयत्वमेवाख्यातार्थ । एव च धरणीवभागयोन द्विधा भानम् । गौण कमासमभिव्याहते 'दुह्यन्ते क्षीराणी' त्यादौ आत्मनेपदेन केवलेन धातुसहितेन या विभागारच्छिन्नक्षरणाश्रयत्वरूपप्रधानमत्यस्य बोधने ऽपि एक्दा उभयविधमत्वबोधनस्याव्युत्पन्नता 'दुह्यन्ते क्षीराणि गौ' रित्यादयो न प्रयोगा। 'पौरव गा याचते विप्र' इत्यादौ स्वोद्देश्यकदानेच्छा याचत्यर्थ । प्रधानकर्मगवान्वितद्वितीयार्थ विषयित्व धात्वर्थतावच्छदकदानेऽन्वेति । सविषयाज्ञानादिरूपविषयोपहितेच्छाचोधमधातुस्थले इच्छाविषयविषयत्वमेव प्रधानकर्मत्वम् । अत एवं 'घटा जिज्ञास्यते' इत्यादौ घटाद सन्नन्तरर्मता । अथैव यद्वस्तुविषयक दानमप्रसिद्ध तद्वस्तुरूपरमसमभिव्याहृतधातुप टितवचस का गतिरिति चेत् या गति 'गगन दिदृक्षते' इत्यादिकस्य म्रान्तपुरुषीयगगनादिप्रकारकदर्शनेच्छानोधकवाक्यस्य । गगनविषयकत्व कारपदानेछापोधस्तत्रेति चेत्, इहापि गोविषयिताप्रकारतानिरूपितस्वत्वेच्छा निष्टविषयतावारीच्छारोधस्तद्वाक्यस्य विशेषादर्शिमात्रविषयता च समा। विवे चनीय चेदमग्रे । पौरवपदोत्तरद्विनीयायास्तु दृचिरेवार्थ । तस्याश्च दाने ऽन्वया । पौरवस्य ताहशदानाश्रयत्वमेवाप्रधानकर्म वम् । न चैवमिच्छारगेषरूपदान. स्याश्रयत्व कर्तृत्वमवेति वाच्यम्, भातुजन्यप्रतिपत्तिविशेष्यीभूतदानाश्रयत्व सैर ताक्र्तृत्वरूपत्वात् । अत्र च दानस्य तादृशप्रतिपत्ता विचारूप ·शास्रमुत्तावली। धात्वर्थे विशेषणत्वात् । 'चैत्रण पौरवो गा याच्यते' इत्यादाप्युक्तक्रमण चैनवृत्तीच्छाविषयगोकर्मदानाश्रय इत्य-वयोधो बोध्य । याप निरुत्याच्या भिवेति "दुहिया चरुधिच्छिभावविआ" मित्य- प्रार्थपभियुपादानेनैय चरितार्थतया याचेरुपादानमनर्थरम , तथापि 'यानमान शिष सुरा' नित्यादी याचतन निरुत्तभिक्षार्थकतेति तदुपादानम् । तर हि व्यापारजन्यत्वप्रकारफेच्छा घावर्थ । इच्छाया प्रधानकर्मकल्याणान्वित- द्वितीयानिपयिताया अन्चय । व्यापारे च सुरान्वितवृत्तित्वस्य द्वितीयायस्या न्वय , तथा च गुरवृत्तिव्यापारजन्यत्वप्रकारसबरयाणेच्छाश्रय इत्य वयबोध । गा बज रुणद्धी' त्यादी देशान्तरमञ्चारविरोधिव्यापारी धात्वर्थ । सवारपिरोधिस्व सधारानुत्पादप्रयोजकत्वम् । अनुत्पादे प्रधानाभंगावृत्तिया ग्वय । देशविशेषणे भेद च अजामति द्वितीयान्तार्यवनप्रतियागित्वा वय । रुध्यत गा प्रज इत्यादावन्धोध स्वयमूहनीय । गुरु धर्म पृच्छती' त्यादौ जिज्ञामारोधकव्यापारो धात्वर्थ । बोधे गुरुपतित्यस्य जिशासाया धर्मविषयक्त्यस्यान्वय । 'पिण्य धर्म मूते' इत्यत्र शानानुलशब्दपयोगा घातय । जाने धर्मविपरित गिप्पा निसायचान्वय इति ता नास्तरम् । तया सति या जिजासाविषय- सजानेछया प्रसारासदाच्च सामग्रीयरेन मैप्रस्यापि प्रतिज्ञागा शानम् , तर 'मैन पद्धती ' ति प्रयोगस्य, ए। यत्न चैत्रज्ञान या व्रते देववमान मैलस्यापि शान तय • मैस व्रते दशी प्रयागस्य चापर साक्षाशा वशेणानरूपलाभयतया तर गुरांदीना प्रधानकर्मया अवधान इहादीना" मि यनुशासनविरोधेन 'पृा गुरुधर्म' 'शिष्य उभ्यते धर्म' मित्यादिस्यले चEARदिना तक न्याभिधानानुपपनेश । पर I जिस माज्ञानाद्देवपत्र प्रत्यधौनान्द गृलतरयं । साने गुस्मृत्ति वस्मय गन्दे च धर्मविषय सत्यस्य न्यय इन्दयविश्यता ग्यापागाधनी, सास्य परया सदम्पशवपितषण वात् । नद भए भूतगुरगोगमता । म प न घीयतया प्रधानमंता, PR सानासपी- गुम्यो । सान तय गनि ग . . . " .

·व्युत्पत्तिवाद । च धर्मविषयकत्वस्यान्वय । 'अजा ग्राम नयती त्यादौ 'ग्राम भार बहती ' त्यादौ च उत्तरदेशसयागावच्छिक्रियानुकूलव्यापाररूप प्रापण घातोरयं । तत उत्तरदेशसयागे गामस्य गोणकमण , प्रियारूपे च पळे अजादिप्रधानमंणाऽन्वय । तथा च ग्रामवृत्तिसयोगजनकाजादिवृत्तिक्रिया नुकूलव्यापारानुक्रतिमानित्यन्वयबोध । 'अजा ग्राम नीयते, उहत भारो ग्राम चैत्रेण ' इत्यादानुत्तरदेशसयोगा बच्छिन्नप्रियारूप फल कारयातार्थ , तर च धात्वर्थस्य ताशव्यापारस जन्यतासम्बन्धन तस्य चाभयतासम्बन्धेन अजाभारादिरूपप्रधानकर्मण्यन्वय । प्रामादिवृत्तित्वान्ययस्तु सयोग एवं । एर च चेप्रकृतिजन्यो य सयोगाव छिनक्रियानुकूव्यापारस्तजन्यम मात्तसयोगानुकूल कर्मवानजादिरित्यन्वयमाघ । न च कारकविभक्त्यर्थस्य धात्वर्थ एमान्वयनियमाप्रत्ययापस्था'यसयोगे क्थ मामादिवृत्तित्वालय इति वाच्यम् , 'भूतले घट' इत्यादौ घटादिपदार्थ प्यधिकरणसमभ्यर्धा वयात्ताशनियमासिद्ध । अस्तु वा धात्वर्थतापच्छेदक्त बच्छेदतिय भासमाने सयोग एव तद- न्वय । पलव्यापारयो पृषकशक्तिमत चाश्रयत्वमेवात्मनेपदर्थ । सयोगा- घागरक्रियाम्पधात्पर्य एव वापारम्पधा ववशष्यतया आश्रयत्वविशेषण- सगा चान्येति । तदेकदेशे सयोग एव ग्रामादिवृत्तित्वान्वय । चैत्रीयकृति- जन्यव्यापारजन्गग्रामवृत्तिसयोगानुकलवियाश्रय अजादिरित्याकारको बोध । झानानुलाब्दश्र 'ट्रव्य निम्परती' त्यादौ धातोरर्थ । ताश निगमकास्य एकदशे ज्ञानाशे आधय चान्वयबोधे च न द्वितीयायाः मा काटाता स्वीमियते, अपि तु विषयतया अन्वयबोध एवेति 'शिष्य द्रव्य निरूपयती' स्यादि प्रयोग । यत्तु पावर्थों ज्ञानमेर, तदनुकूलपारश्च गिजर्य इति तदसत्, पातारचुराधन्तर्गततया खाथै पप गचा विधानात् । अन्यथा 'निरूपयती' त्यस्य ज्ञापयतीन्यादसमशीलतया হি' शापयती त्यादिवच्छिप्य निम्पयतीति प्रयागस्य दुर्गरत्वात् । 'अजा ग्राम यापयति' 'शिष्य शाम्र ज्ञापयति' ब्राह्मणमार भोजयति' 'यनमान मन्त्र पाठयात घट ·शास्त्रमुक्तावली। जनयति, नाशयती' त्यादौ णिच्प्रत्ययप्रकृतिभूतपात्वर्थकर्तृवाचकानादि- पदोत्तरदितायाया. मुख्यभातसाधारण कर्तृत्वमेवार्थः । “गतिबुद्धि" इत्यादि- सूत्रेण कर्तु. मसज्ञाविधानात् । गतिज्ञानोत्पत्त्यादिनिरूपित कर्तृत्व चाभ यत्वमेव गलाघस्सयोगनारनियानुकूलव्यापाररूपभोजन भिघातरूरपाठनिरूपित च सदनुकुलकृतिमत्व नाशनिरूपित व प्रतियोगि- त्वम् । तस्य च निरूपकतासम्बन्धेन धात्वये ऽन्वयः । कण्ठवाल्वाधा . नव्यमते च यत्राश्रयत्व कर्तृत्व तत्राधेयत्व द्वितीयार्थः । यत्रानुकूल- वृतिमत्त्व तल कृतिजन्याव यन प्रतियोगित्व तत्रानुयोगित्वम् , तेषा चार तासम्बन्धेनैव धात्वर्थेन्वयः । गत्यादिभ्यो ऽत्यन्न णिच्प्रत्ययप्रकृतिधात्वर्थ कर्तृवाचकपदात् न द्वितीया, तादृशकर्तुः कर्मतातिदेशाविषयत्वात् । तेन पाचयत्योदन सहायेने' स्यादय एक प्रयोगाः, न तु 'पाचयस्योदनः सहाय' मित्यादयः । के चित्तु - पाकादिकर्नु पाकादिकमस्खविरहे ऽपि ण्यन्तसमुदायस्यापित घातुत्वेन तत्कर्मतया सहायादे. पाचयत्योदनं सहायमित्यादय. प्रयोगा अपि साधवः । अत एर "अजिमहत्त जन को धनुस्तत् इत्यादयो, भप्रियोगाः । “गतिबुद्धी" स्वादिस्त च नियमपरतया गत्यर्थधानु. योगे कर्तृप्रत्ययासाधुत्वज्ञापम् । तेन 'पाचयत्योदन सदायेन ' इत्या- दिवत् ' अजया प्राम यापयती' यादयो न प्रयोगा इत्याहुः । एषामयमाशय' = "हेतुमति चे" त्यनुशासनात् णिजयों हेनुकत्यम् । तच स्वतन्य करणा, अन्यनिष्ठ कर्तृत्वनिषाहकव्यापाररूपा, कर्तृत्व क चित्प्रयत्नः कचिदाश्रयत्वादिकम् , यादृशधात्तराख्यातेन यादृशकर्तृत्व योध्यते तद्वत्तर- गच्यत्ययन तादाकर्तृत्वानाइक-यापारो चोभ्यते । अत एव यती' त्यादौ पाकादितिनिवादका, 'ज्ञापयती' त्यादौ शानाभय. विनिर्वाहकः, नासपती' त्यादौ नाशप्रतियोगित्वनिर्वाहको व्यापारः प्रतीयते । निवाहकत्य च स्वरूपसम्बन्धविशेषः, न तु जनकत्वम् । अतो म नाण्यती' वादावन्यवानुपपनिः । एव च ण्यन्तधातुपांतपायता. मन्दक पल कर्तृत्वमेव, निहार पललात् , तदाशयतया अस्थतन्त्र- पाच- - ·व्युत्पतिवादः। -- पारत- स्य कर्तु वर्मता , तादृशफ्लविशेषणतया अस्वतन्त्रवृत्तित्वविरक्षाया पाचयत्योदन सहायमित्यादय प्रयोगा, । यदा तु पाकादिविशेष णतया सहायादिकर्तृत्व विवक्षितम्, तदा 'पाचयत्योदन सहायेने त्यादय अथ यत्र नमैनोमयकर्तृक एक एव पाकस्तन चैत्रमान प्रयो जयति यशदत्तो मैत्रेणान्न पाचयतीति प्रयोगापत्तिीति , तवापि ण्यर्थ कृतावेव तृतीयान्तार्थमैत्रादिवृत्तिवस्यान्वयो वाच्य 1 एव च मैन पाच- यतीत्यादिवाक्यजन्यबोधावलक्षण्याद द्वितीयातृतीययोस्तात्पर्यभेदेन व्यवस्था या न सङ्गतिरिति चेन्न , अगत्या तन्न पाकादिविशेषणकृते ज्येण व्यापारविशेषणीभूतणिजयकृतावभेदान्ययमुपगम्योकातिसप्रङ्गस्य वार जीयत्वात् । पदार्थदशे कृतौ पाकादेरिय कृतेरप्यन्वयो व्युत्पत्तिवैचि यात् । चस्तुत कर्तृत्व व्यापारश्च पृथगेव जिर्थ । विशिष्टलामो ऽन्व यसलात् । केचित्त, अनुकूलव्यापार एव णिज , तदन्वपिनी गमनशानभोज मादिक्रियेव धात्वर्थतावच्छेदक पलम्, तत्सम्बन्धिनतादृशत्रियाकर्तुय-तकर्मता, राशक्रियासम्बन्धथाश्रयत्वकृतिमत्वाद्यन्यतमो ग्राह्य । अतो गमनादिकम्प धिमाललदो नातिप्रसङ्ग इत्याह अन च ताशकर्मतावाचस्पदात् कदाचिद् द्वितीया कदाचित् तृतीया इत्या नियामाभाव । तादृशपदोत्तर योस्तयोस्तुल्यार्थकतया विवक्षाभेदरूपनियामकाभावादिति तु चिन्तनीयम ग्राम याप्यते चेत्रणे' त्यादौ चैवकर्तृव्यापारनिर्वाह्य यग्राम गृत्तिसयोगानुकूलकियाकर्तृत्व तदाश्रय अजा इति बोध । तत्र संयोगानच्छिन्नफिया धातुलम्या , सयागे ग्राममित्यादिद्वितीया तार्थप्रामादि दृत्तित्या वयात् प्रामादिवृत्तिप्तयोगावच्छिनक्रिया लभ्यते । ताहदया णिजयकर्तृत्वे ऽन्वय । काख्यातादिसमभिव्याहारनियन्त्रितव्यु पत्तित्रला च्च तादृशक्रियान्वितस्तत्व तृतीया तार्थचैत्रादिक्तृत्वविशेषितव्यापाररूपापर णिनन निर्वाह्यत्यसम्बन्धेन पिशेषितम् । अनादिरूपकर्मीभूत पतरि वद्विशे पणीभादाख्यातार्याश्रयत्वे विशेषणतया भासते । ये तु "गतिबद्धी' न्यादि - अजा -- ·शास्त्रमुक्तावली। सूत्रस्य सज्ञाविधायकस्य वर्णयन्ति , सेपामयमाशय = व्यापार एव णिजथं , तर धात्वर्थक्रियाया. स्वकर्तृत्वनिीहरत्य ससर्गः । मतो न कर्तुं धमत्व सूत्रान्तरप्राप्तम् । 'याप्यते ग्राममजा ' इत्यादौ च स्वनिर्वाधर्तृतानिरूपरत्व- सम्बन्धेन व्यापारविरोपितो धात्वर्थ, पर्तृत्वे ऽन्यति । तच्चाश्रयत्वसम्बन्धेन अजादौ विशेषणतया भासते । तादृशव्यापार तृतीयान्तार्थस्य चैत्रादिक- स॒त्वस्य धात्वक् देशे सयोगादिरूपपले च द्वित यान्तार्थस्य प्रामवृत्तित्वस्य विशेषणतया भानम्। ण्यन्तोत्तराख्यातस्यापि कर्तृ धमेवार्थ । तत्र च तस्य वृत्ति. क्लप्तैन । तच्च उत्तस्य धात्वर्यस्य विशेष्यतया प्रथमान्तपदार्थस्य च विशेषणतया भासते । . न च यक्समभिव्याहृताख्यातोपस्था यार्तृत्वस्यान्वयवोधोपगमे 'गम्यते चैत्र' इत्यतो ऽपि 'गमनकर्ता चैव ' इत्यन्वयपाध. स्यादिति वाच्यम् , ज्यन्तोत्तरयक्समभिव्याहृताख्यातस्यैव कर्तृत्वान्वययोधनियामस्वात् । अथैवमपि 'अजा याप्यते' इत्यादौ तत्वस्याख्यातपोध्यत्वे "वर्तरिक्ष" बित्यपवादविषयतया यको ऽसाधुतापत्ति । न च यादृशधातूत्तर यत्सार्वधातुक विहित तादृशधात्वर्थनिरूपितकर्तृत्वस्य तेन विवक्षायामेव "वर्तरि शपि" स्यादः शबादिविधायकत्वात् , प्रकृते ण्यन्तसमुदायस्य उत्तरमेवाख्यातम् , तेन तदर्थ निरूपितकर्तृत्व च न बोभ्यते , अपि तु ण्यर्थविशे पतधात्वान्वितकर्तृत्व मेवेति न ताहशापवादविषयतेति वाच्यम् , कर्माख्यातस्थले विशेष्य- विशेषणभाववैपरीत्येन ब्यापारविशषितक्रियाया अपि ण्यन्तधात्वर्थत्वात् = मैगम् । लकारसामान्यवृत्त्या यत्र तत्व प्रतं यते तत्रैव "तीर शप् " इत्यस्य शब्विधायक्ता, अत्र कर्मत्वसमशीले कर्तृत्वे आत्मनेपदत्वेन शक्ति । वस्तुत फ्ल्व्यापारयो पृथक् धात्वर्थतामते गच्छतीत्यादाविव 'गम्यते । इत्यादावपि स्कारेणाश्रयत्वरूपकर्तृत्वाभिधान यर अनुपपन इति परस्मै पदसमभिव्याहृतातुना यादृशविशिष्टो ऽर्थ, प्रत्याय्यते, तादृशविशिष्टार्था- वितरर्तृत्वाभिधानमव शविषय एव च प्राते ऽपि नानुपपतिरिति ध्येयम् ।

·व्युत्पांचवादः। ६५ . - प्रामो याप्यते, अथों बोध्यते' इत्यादौ भावनाविशेष्यतया ग्रामा देर्भाने ऽपि गमनादिवतुं कर्मत्वविवक्षाया तस्यैवाख्यातार्थविशेष्यतया बोधो व्युत्पन्न -"ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण' इत्यनुशासनात् , अतो 'ऽजा ग्रामो याप्यते' 'शिष्यमों योध्यते' इत्यादयो न प्रयागा । 'प्रामो याप्यते, अपर्चा बोध्यते' इत्यादौ फल विषयत्वादिरूप च मुख्यभारसाधारण कर्मत्वमेवाख्यातार्य । पलव्यापारयो पृथधात्वर्थतामते आश्रयत्वमेवाख्यातार्थ । धात्वर्थ- व्यापारविशेष्यतया ताहशाश्रयत्वविशेषणतया च धात्वर्थपरस्य भानम् , ण्यर्थ व्यापारस्य जन्यतासम्बन्धेनैव धात्वर्थनियाज्ञानादिविशेषणत्व पूर्वपदेय । 'अजा ग्रामो याप्यते' इत्या दकस्तु न प्रयोग , द्वितीयथा कर्मत्वबोधने धात्वर्थव्यापार विशष्यतया व्यर्थबोधमागग्याः प्रयोजत्वात् , यगादिसमभिव्याहारस्थले च धात्वर्थविशेषणतयैव ण्यथस्य बोधात् , ण्य-तधातो सर्मरत्वेन तदुत्तर- भावाख्यातस्य "भावे चाकमोभ्य" इत्यनुशासनेनासाधुत्वाच्च न तादृशमयोग । प्रामो याप्यते इति भागाख्यातप्रयोगस्त्विष्ट एव । ण्यन्तस्य कर्मासमभिव्याहारात् । एक्दा कर्तृत्वमित्वयोधकताया आरयातस्याव्युत्पन्नतया 'अजा ग्रामो याप्यते' इत्यादयो न प्रयोगा । एवम् तण्डुल सदायेन पाच्यते चैत्रेणेत्यादी धात्वर्थे सहायादिकर्तृक्त्वस्य ताद्वशेषणण्यर्थव्यापारे विशेषणतया च चैत्रादि फर्तृत्वस्य तृतीयान्तार्थस्य बोध । शेष पूर्ववदिति दिक । ग्राम गच्छतीतिवत् स्व गच्छत्तीति प्रयोगवारणाय परसमवेतत्वमपि द्वितीयार्य इष्यते । तस्य च धात्वर्थे ऽन्वय. । परत्वे चैकदेशे ऽपि आराक्षावैचि यात् प्रकृत्यर्थस्य प्रतियोगितयान्वय । एव च 'ग्राम गच्छति चैत्र' इत्यादौ ग्रामभिनसमवेता ग्रामनिष्ठतयोगजनिका या किया सदाश्रयतावाथैव इत्यन्वयमाघ । स्वनिष्ठसयोगजनकक्रियाया स्वभिन्नसमवे रात्वस्य वाधात् समात्मान गच्छतीति में प्रयोग । यत्र चोभयकर्मभ्या मल्लयोः रायोगस्तल मलान्तरसमवेतक्रियाया सनिष्ठसयोगजनिकाया स भिनसमवेतत्वे ऽपि ताशक्यिाश्रयताया स्वस्मिन् बाधात् मल्ल स्व गच्छतीति न प्रयोगः । न च त्वनिष्ठसयोगननस्वसमवेतनियाया स्वभिनसमवेतत्वस्या- ये ग्यतया तदभानेप्याधित स्वनिष्ठसयोगजनकत्व विषयीकृत्य शान्दयोध सम्भवात् तदर्थमावतात्पर्येण स गच्छत्तीति प्रयोगो दुर्वार एवेति ·शास्त्रमुक्तावली1 वाच्यम् परसमवेतत्वाशविषयकस्य द्वितीयाधीनपल्जनालोधस्य कुलाप्प- नभ्युपगमेन तादृशरोधे तद्भासक्सामग्न्या अप्यपेक्षणीयत्वात् । अश स्वस्यापि द्वित्वावच्छिन्नखमेदवत्वात् स्व गच्छतीति प्रयोगस्य दुर्वार तया द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनैव भेदे ऽन्वयो वाच्य । तथा च चैत्रो द्रव्य गच्छति, मल्लो मल गच्छनि, इत्यादिवाक्यस्याप्रमाणतापत्ति । चैत्रमल्लादिनिष्ठक्रियाया महत्यर्यतावच्छेदकी भूतद्रव्यत्वमलत्याद्यवच्छिन्नभिन्नासमवेतत्वात् । तत्तयत्तित्वानुपस्थितावपि शाब्दबोधोदयेन तत्तयत्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगितासम्बन्धेनान्वये पगमासम्भवात्, उत्तयुक्त्या सम्बन्धघटकोपरिसतेरपि शाब्दवोधे ऽपक्षितत्वात् , एकधर्मा वच्छिन्न प्रतियोगिताया अन्यधर्मावच्छिन्नससर्गत्वे मानाभावाच्च, प्रतियागि विशेषिताभारजुविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्यनियमात् अन्वयितानरच्छेदका वच्छिन्न प्रतियोगिताया. सम्बन्धत्वासाभवाचेति चेत्तर्हि, क्रियान्वयिभद- प्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव द्वितीयायों ऽस्तु । भेदे प्रकृत्यर्थस्याधेवता सम्बन्धेना वय इति न का चिदनुपपत्ति । न चैवमपि विहगो भूमि प्रयातीतिवत् विहगो विहग गाछत्तीति प्रयोगो दुरि , विहगनिष्टभूमिसयोग जनकतक्रियाया विहगा-नरनिष्ठभेद प्रतियोगितावच्छेदस्तया रिहगे अवग- निष्ठप्रतियोगितावच्छेदकविहगवृत्तिसघोगजनयिाश्रयत्वस्याबाधितत्वादितिया च्यम् , विहगो विहग गच्छतीत्यादौ विहगादिप्रकृत्यर्थवृत्तित्त्वविशिष्टसयोगस्य क्रियाया स्वजनकत्वस्वाश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वोमयसम्ब धेनान्वयो पगमात्, विहगनिष्ठक्रियायास्तद्विहगनिष्ठसयोगजनकपेन तजनक्तासम्बन्धेन तत्सयोगवत्वे उप विहगवृत्तित्वविशिष्ठत सयोगाश्रयविहगनिष्ठभेदप्रतियोगि तावच्छेदकत्वाभावान्नोत्तोभयसम्बन्धेन विशिष्टसयोगवत्त्वमित्यनतिप्रसङ्गात् । एव सति परसमवेतत्व सपन्यघटकमेव न तु द्वितीयार्य इति चेत् का क्षति । विहगो विहगेन गम्यते' इत्यादावपि स्वब याचस्वावच्छिन्नभेदसा मानाधिकरण्योमयसम्बन्धन क्रियाया सयोगे ऽन्यय इप्यते, तत्तत्निया- वच्छिन्नभेदयति भूम्यादावेव तादृशभेदसामानाधिकरण्यसम्म धेन तत्तक्रिया विशिष्टसयोगादिमत्त्वोपगमात् , तर तरिक्रयाश्रयविहगे तदाधेन नातिप्रसङ्ग इति ध्येयम् ।

·व्युत्पतिवादः। ६७ । शानादिरूपसविषयकवस्त्वभिधायकधातुसमभिव्याहृतद्वितीयायाः प्राची नमते निरूपकतासम्बन्धेन धात्वर्यान्वयि विषयत्वमर्थ. । सत प्रकृत्यर्थ स्याधेयतासम्बन्धेनान्वय. । वृत्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छे- दकतया घट जानाति, पट न' इत्यादावनुपपत्तेस्तन विषयित्वार्थकत्व- मेष नवीना उपपर्णयन्ति । ततच प्रकृत्यर्थस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन , तस्य च धात्वर्थे अश्रयतासम्बन्धनान्वयः घटादिनिष्ट जानादिकर्मत्व च ज्ञानादिविपयित्वमेव । विपयित्वादौ च द्वितीयाया लक्षणैव न तु. शक्तिरिति साम्प्रदायिका. । वस्तुतस्तु विषयितात्वस्य सयोगत्वाद्यपेक्षया आधेयत्वाद्यपेक्षया चाऽगुरुतया किधर्मावच्छिन्ने शक्ति कल्प्यते इत्यत्र विनिगमक दुर्लभम् । एकस्मिन योगभूयस्त्वमायशक्यनिर्णयमिति तत्रापि शक्ति. सिद्धय तीत्यवधेयम् । 'चैनेण ज्ञायते घट , इत्यादौ कर्माख्यातस्थले आख्यातेन घटादौ थात्वर्थनिरूपितविषयत्व योध्यते । चाक्षुपत्वाद्यवच्छिन्नवाचकदृश्यादिसम भिव्याहृतीद्वतीयाया लौकिकवियित्वम् , तादृशकर्माख्यातस्य लौकिकविषयत्व मर्य: । उपनीतसौरभादियिषयम्सुरभिचन्दनमित्याद्याकारक्चाक्षुपादिदशाया. 'सौरभ पश्यती' ति, 'सौरभ दृश्यते' इत्याद्यप्रयोगात् । अथैवम् 'पुष्प जिघती' त्यादिप्रयोगानुपपत्ति । प्राणजप्रत्यक्षस्य। पुष्पाद्यंशे सैक्सियविरहात् । तादृशधातुयोगे विपयित्वादिसामान्यस्य कर्मप्रत्ययार्थले गन्धसाक्षात्कारे उपनयमांदयाकाशादिभाने आकाश जिप्रती' ति प्रयोगप्रसगेन तमापि लौक्किविषयिताया एव कर्मप्रत्य यार्थतयोपगन्तव्यत्वादिति चेन, प्राधातोहिं गन्धलौकिकप्रत्यक्षस्व शक्यताय ग्छेदकम् , “घ्रा गन्धोपादाने" इत्यनुशासनात्। तत्सममिव्याहृतद्वितीयायाश्चाधेय त्वमेवार्थः , तस्य च व्युत्पत्तिवैचित्र्येण गन्धादिरूपधात्वर्थक् देशेनान्वय । एव च पुष्प जिप्रती त्यादित पुष्पवृत्तिगन्धलौक्किप्रत्यक्षाभयतावान नित्याकारक एवं शाब्दयोधो न तु पुष्पनिरूपितलौकिमविषयिताशालिप्रत्य- धाश्रय इत्यामारक इति नानुपपत्ति । न चैव सविषयार्थबोधकधातु ·तत शास्त्रमुकावली। समभिव्याहतकर्मप्रत्ययस्य विषयितार्थकत्वनियमभङ्गप्रसङ्ग इति वाव्यम् । विषयानवच्छिन्नतादृशवस्त्वभिधायकधातुसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्यैव तदर्थक- स्वनियमात् । अस्य च गन्धात्मकविषयावच्छिन्नप्रत्यक्षवाचकतया ताह- शनियमस्याबाधितत्वात् । न च प्राधातुसमभिव्याहृतद्वितीयाया गन्धान्वि- ताधेयत्वार्थकरवे 'आमोदमुपजिप्रती ' सादेरनुपपत्तिः गन्धविशेषरूपा- मोदपदार्थाधेयत्वस्य गन्धे बाधादिति वाच्यम् ; विषयावच्छिन्नप्रत्यक्षार्थ- प्राधातुसमभिव्याहृतद्वितीयाया एव आधेयतार्थक्त्वनियमात् , विषयानवच्छिन्नस्यैव प्रत्यक्षविशेषस्य लक्षणया प्राधात्वर्थतोपगमेन विषयि- ताया एव तदर्थत्वात् । वस्तुतस्तु 'पुष्प जिघ्रती ' त्यादौ समवायावच्छिन्नाधेयत्वसंसर्गावच्छि- न्नविषयतानिरूपितप्रकारतैव द्वितीयार्थ , तस्याश्च गन्धनिरूपितलौकिकविष्- सिताशालिप्रत्यक्षात्मकधात्वर्थकदेशे विषयिताया निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वयः । तेन 'इदानीन्तनपुष्पे गन्ध' इत्यादिप्रत्ययस्याधेयताससर्गेण कालादिप्र- कारकत्वे ऽपि ताशप्रत्यक्षदशाया न 'काल जिप्रती त्यादिप्रयोग. । तादृशज्ञानायगन्धादिविषयिताया कालादिप्रकारतानिरूपितत्वविरहात् । अत एव तदानन मृत्सुरभि क्षितीश्वरो रहः समाप्राय न तृप्रिमाययो आघातवान् गन्धवह' सुगन्ध" मित्यादी उपाधिनिष्ठग-धग्रहतात्प- येणैव जिप्रते. प्रयोगात् , ताशगन्धे च आनन गन्धवहादिवृत्तित्वस्य बाधे ऽपि न क्षतिः । तादृशगन्धस्याननाद्यवृत्तित्वे ऽपि 'आनने गन्ध इत्याकारकबोधीयगन्धविषयिताया आननादिप्रकारतानिरूपितत्वेन वाक्यार्थी- बाधात् । वाय्वानीतचम्पक्गन्धस्य यत्न वाय्वादिवृत्तित्वेनैव ग्रहः, तन चम्पर्क जिघ्रती' त्यादिप्रयोगो नेष्यत एव । - " " यत्तु आधेयतामात्र द्वितीयार्थः, न तु समवायाछिन्नत्वविशेषित भाधेयत्वम् । तथा च मुसादिससष्टमृत्तिकादिगन्धे परपरासम्बन्धेन मुसादिवृत्तित्वस्य सत्त्वात् न तादृशस्थले ऽनुपपत्तिरिति = तदसत् ; तथा सति 'कालं जिघ्रती' ति प्रयोगस्य दुर्वारत्वात् । 'पुष्पमाप्रायते' इत्यादी च निरुत्प्ररत्वमाख्यातार्यः । आश्रयतासम्बन्धेम पुष्पाय- ·व्युत्पत्तिवाद । विते तस्मिन् घात्वर्थप्रत्यक्षस्य निरूपितरसम्बन्धेन द्विशेषणतापनगन्ध विषयितायाश्च तादृशसम्पन्धेनान्वय । एकर्मिविशेषगतयोपस्थित्तस्य स्वात न्येणान्यविशेषणतयान्वयवुद्धरेवाव्यु पन्नत्वात् । अन च प्रत्यक्षपारतन्त्र्ये व गन्धविषयिताया माख्याता) ऽवपन व्युत्पतिविराधविरहात् । अस्तु वा गन्ध सौकिविषयलाप्रत्यक्ष च विशन्तिमेव पातोरर्थ । काख्यातादिसमभिव्याहारे गन्धविष यताया प्रत्यक्षविशेषणतया कर्माख्या समभिव्याहारस्थले च प्रत्यञ्चविशेष्यतयान्वय इति न कश्चिदोष । जिप्रत्यर्थ गन्धविपयिता (निरूपितनिरुतप्रकारता) निरूपकत्वमेव पुष्पादिनिष्ठ जिपति मंत्वमिति दिक् । न अथ श्यादिसमभिध्याहृतद्वितीयाचा लौफिरविपीयतार्थकत्वे सौरभ न पक्ष्यतीत्यादौ सौरभादिनिरूपितलौकिवियिताशालिचाशुषाद्यप्रसिद्धया लामाश न पश्यती' त्यादौ चाकाशादिनिरूपितलौक्किवियिताया एवा उपसिद्धया तादृशविषयिताशास्त्रिाक्षुपाश्रयत्वाद्यभावरूपनाक्यार्थाप्रसिदि । न च 'सौरभ न पश्यती' त्यादौ सौरमादिनिरूपितलाकिकवियित्वाभाव चाभुपादौ प्रतीयते इति वायम् , एवमप्याफाशादिनिरूपितलौकिक विपयि या 5 पूसिया 'आकाश न पश्यती' त्यादावप्रतीकारात् । लगाक कविषयिताया निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका काशाभान प्रतीयते इति याच्यम्, वृश्यनियामकसम्म धस्य ससर्गाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया लादशाभावस्याप्रसिद्ध एतेच निरूपकतासम्बन्धेन वाशुपादिनिपुलौश्किवियिताया अमावस्तमाकाशादौ प्रतीयते इत्यो निरस्तम् । जन्बयोधस्य प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकताया गर्वानुभवसिद्धाया मङ्गप्रसङ्गाच, चाशुपादिनिधौकिक विधयितात्वावच्छिन्नस्य पदाद्वाफ्याच्चानुपस्थित वन तदभावस्यामाशादो भानासम्भवाच । भाया म्वयाधे च लौकिकपियिताप्रकारेण चाक्षुपादानात् नाऽभावाक्यराधे चाशुषपकारेण तस्या माम् । अनु वा वृत्यौनयामकोपि सम्बन्धो भावातयागितावच्छदम ,तथापि निरूपित यसब धावच्छिनप्रतियोगितारस वियिताविशेषनिष्ठावायभावस्य भानोपगमो न सम्भवति । तथा मति ·७० . न शास्त्रमुक्तावली। आकाश पश्यति चैत्र' इत्याकारकवाक्यजन्ययोग्यताभ्रमदशायां 'आकाशं न पश्यति चैत्र ' इत्यादिवाक्याच्छाब्दबोधप्रसङ्गात् । आकाश पश्यति मैत्र' इत्यादिभ्रमदशाया 'आकाश न पश्यति चैत्र' इत्यादिवाक्याच्छाब्द बोधस्य दुरपह्नवतया लौकिकविपयवात्वसामानाधिकरण्येनैव तादृशामावरोधक तद्वाक्यमुपगन्तव्यम् । तादृशबोवश्च लौकिकविषयतात्वसामानाधिकरण्यमा श्रेणेवाकाशादिनिरूपितत्वावगाही दर्शितयोग्यताज्ञानाप्रतिषभ्य एव । च चैत्रीयचाक्षुषादिनिष्ठलौकिकविषयतात्वावच्छेदेनैव तदृशामावो दर्शित बाक्येन प्रत्याय्यत इति क्षेत्रीयचाक्षुपादिनिष्ठलौकिकविषयिताया आ- याशीयत्वाद्यवगाही 'चैन आकाश पश्यती ' ति वाक्यजन्यबोध• प्रति बनात्येव तादृशवाक्यजन्यधियमिति वाच्यम् , तादृशवियितात्वेन विषयि ताया अनुपस्थितेस्तदवच्छदेनाभावप्रत्यायनासम्भवात् 'चैन आकाश पश्यती' तिवाक्यजन्यबाधे चैत्राशे दर्शनाश्रयत्व विशेषण दर्शनाश लौकिकविषय- ता विशेषणमितिरीत्यैव पदार्थाना भानात् चैलीयचाक्षुषादिनिष्ठवियितात्व नाकाशादिधर्मितावच्छेदकम् , किन्तु शुद्धलौकिकविषयितात्वमेवेति तस्य शुद्धलोककविषायतात्वावच्छेदेनाकाशाद्यभावावगाहिज्ञान प्रत्येव प्रतिबन्धक तया निरुत्तधमावच्छे देनाकाशाद्यभावावगाहिज्ञानस्य तदप्रतिबध्यत्वाच्च । एतेन तत्राकाशादिपदस्याकाशादिनिरूपितत्वार्यक्ता (द्वितीयाया सण्डशो निरुपितत्वकिरुविषयतात्वोभयार्थकता वा ) स्वीकृत्य लौकिकविषयिताया माश्रयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावोपगमेनापि न निस्तारः। 'घट आकाश न पश्यतीत्यादौ नितरामेवाऽगति. । यत्तु नश्यस्य द्विधा भानोपगमेन आमाशादिनिरूपितत्वामाववल्लौकिक विषयताशालिचाक्षुषाश्रयत्वाभाववान् घट इत्याकारकस्तत्रान्वय बोध इति = तदपि न ; 'चलो घट न पश्यति' 'मैल आकाश न पश्यती' त्यादिवाक्यजन्य मान्दयोधादविरक्षणयोधस्य सर्वानुभवसिद्धस्य तादृशवाफ्यादनुपपत्ते । न हि ततापि तादृश एव शान्दवोध.। तथा सति चैत्रो यदा घटादिक न पश्यत्यपि तु पटादिकमेव, तदा घटाद्यनिरूपितलौक्किविषयताशालि चाक्षुषाभयत्वाभावस्य तत्र बाधात् 'चैत्रो घट न पश्यती' ति प्रयोगा- ·व्युत्पतिवाद । नुपपत्ते । यदा च भावपार पश्यति तदा भावानिरूपितलौकिकविषयता. शालिचाचपराश्रय वामावसस्यात् भाव न पश्यति चैत्र इत्यादिप्योगा पत्तेश्च । एव 'आकाश न पश्यति घट ' इत्यादौ आकाशाद्यनिरूपितलौकिक विषयताशालिचाक्षुषाश्रयत्वाभावस्य वाक्यार्यत्वे यदाऽऽकाशाद्यतिरिक्तपदार्थविष यकचाक्षुषाश्रयत्वभ्रम घटादौ, तदा आकाशाद्यनिरूपितलौकिकविषयताशालि चाक्षुषाश्रयत्वनिश्चयरूपप्रतिबन्धकसलेन तादृशवाक्यज यशाब्दबोधानुपपत्ति । यथा 'यो घट पश्यती' त्यादिनिश्चयदशाया 'पट न पश्यति चैत्र' इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दपाधोत्पादो ऽनुभवसिद्ध , तथैवोत भ्रमदशाया । आ काश न पश्यति घट ' इत्यादिवाक्यजन्यबोधोत्पादो ऽपाति न तत्रष्टापत्ति सम्भवति । उप यच्चालौकिक विषयताशून्य चाक्षुषत्वाद्यवच्छेदेनाकाशादिविषयकत्वघटा- दिवृत्तित्वोमयाभाव एव आकाश न पश्यतीतिवाक्यातीयते, नीताकाशादिविषयकचाथुपे आकाशादिविषयस्त्वचैत्रादिवृत्ति बोभयसत्वेन चैत्र आकाश न पश्यतीत्यादिप्रयागानुपपत्ति । घटादौ तादृशचाक्षुषाया श्रयत्वभ्रमदशाया घर आश न पश्यतीति वाक्याच्छाब्दयोधानुपपत्तिश्चैत्य लौक्सिविषयतार्यत्वन चाक्षुपादिक विशेषितम् । आकाशविषयकचाक्षुषा शुपनीतभानस्यापीतराशे लोरिकत्यात् तादृशानुपपत्तितादवस्थ्यम् । अता लगे किकत्वविशेषणमुपेचितम् । अत्रालेक्यिविषयिता शू यचाक्षुषत्वाद्यांच्छन्नस्य घट आकाश न पश्यतात्यादौ नाक या धात्वर्थ वासम्भवे ऽपि प्रकृते तस्यैव रक्षणया धात्वर्थत्वमुपेयते, विषपयितासामा यमेव च द्वितीयार्थ आश्रयत्व द्वित्व निरूपकर चारयातार्थ । आश्रयत्वे व्युत्पत्तिवैचित्र्या प्रथमा न्तपदार्थधादेस्तस्य निरूपकत्वे विशेषणतयान्वय । तादृशानरूपकत्व द्वितीयाता काशादिविषयत्वयोश्च (प्रमारतया) द्वित्वा वय , दिरयायवच्छिनप्रति यागिताकत्वसम्म धेन तादृशोभयस्य नमर्याभावे तस्या वयितावच्छेदवनिरुत्त धर्मावच्छेदेन धात्वर्थे ऽन्वय । धात्वर्थस्य प्रकृते मुख्यविशेष्यतयैव भानम् । पा सनिष्ठायो याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपव्यापक्ता- सम्म धेन धात्वर्थस्य तादृशोभयामाचे वय तस्य चाख्यातार्थनिरूप अथ 1 ·७२ शास्त्रमुक्तावली । करवे, तस्य च प्रथमान्तार्थपद थे घरादौ घटादेः, प्रतियोगितावच्छेदक घटक्तया तादृशामावनिरूपकत्वात् । एव चान्वयबोधस्य प्रथमान्तपदा यमुख्यविशेष्यकत्वनियमस्यापि न अतिरिति, . तदपि न । घादिविषयकचाक्षुषादे. कालिकादिसम्बन्धेन घटा- दिवृत्तिया घटो घट न पश्यती ति प्रयोगानुपपत्ते । आकाशादि- विषयत्यावच्छिन्ने चाक्षुषे कालिकादिसम्बन्धेन धादिवृत्तित्वनिश्चयदशाया 'घट आकादा न पश्यती ' ति वाक्याच्छाब्दयोधानुपपत्तेध । समवायेन पादिवृत्तित्वाससादिविषयकत्वोभवाभावमानस्यैव स्वीपरणीयतया 'आभाव आकाश न पश्यती' त्यादी अभावसमवेतत्तामसिद्धया वाक्पार्याप्रति देारत्वात् । चैलादेरतीतचाभुषस्य घटादिविषयले ऽपि समयावशेष 'चत्रो घर न पश्यती' ति प्रयोगाद्वर्तमानतादृशचाचपत्वाद्यवदेन उभ याभावभानस्य प्रतियोगिकोटी वर्तमान वमन्तव्य नित्यापच्छिमाभायभान स्य या स्वीकरणीयतया, यदा शिविदो लोरिकमेव घटादिनाप तस्य घर्तते, तदा 'चैत्रो घर न पश्यत' स्यादि प्रयोगापत्ते१रित्वात् । वर्तमानागरिक विषयतागून्यनामुपस्वादपदेन प्रकृत्तिवपरीचय योभ- यामारसचात् । समानेद्रिपम्पोपनीतभानादी प्रत्यक्षसामान्या विरोधिवस्य नियमाणतया सैक्षिप्तानियामकोपयशानादिरामय. हितगतिमलिपीत् , परादिसिपिन रोकिकालौरियोमयावयिताशालि चाभुगदेरसत्या तासादिदशायामुप्रयोगात्त । भाराशादि- निरूपितागैकिन पिपिताजरिवर्तमानचा पाराशे घटादित वस्य आग सायावादिना गरियतायाध भ्रादशापा घट आमा न पश्यती सादियामासादोधारबार पाच । पटादानकापतागकरिययिता शून्यचागत्यायपदेन यादव नपाभावमग ज्यान मागन् । एनर, भारतानं मान स्वनिगमायाचित्राप्रपवागय (नं सितिमिर कार सिपाययप्रति पोलिल पार कर पाय समिती मासो, भार अन पाटीप नागरि रिपरि - ·व्युत्पत्तिवादः । योगिकरवं द्वितीयार्थ निरुत्तचाक्षुषप्रतियोगित्व विव धातो रच । घटाद्यनुयोगिवत्व न प्रथमा-तार्थ इत्यपि निरस्तमिति चेत् , अगत्या 'घट आताश न पश्यती त्यादिशाक्यानामप्रामाण्यमुपग-त व्यमिति ॥ ॥ इति द्वितीयाकारक प्रथमखण्डः ॥ तस्य अनुमित्यार्थधातुयोगे विधेयत्त विधेयित्व वा द्वितीयार्थ तेन यहयादिपक्षानुमितिपरस्य — वह्निमनुमिनोमी' त्यादिवाक्यस्य न प्रामा ण्यम् । यदि च पहिसाध्यक्पतपक्षमानुमितिपरस्य बहिमवेन पर्वतगनु मिनामीत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्य मन्यते तदा तादृश धातुयोगे उद्देश्य त्वमुद्दस्यिय स द्वितीयार्थ च तृतीयान्तोपस्थाप्यसाध्यविधेयकत्वे विशिष्ट ऽन्वय । अतो वह्निगत्वेनेत्यायसमभि याहारे तल पर्वतमनुमि नोमीत्यादया न प्रयोगा । विधेयत्वाद्यर्थे तृतीयानुशासनविरहात् तृतीया न्तेन वहयादिविधेयकव कथमुपस्थापनीयमिति तु न शङ्कयम् , वैशिष्टय. रूपार्थे तृतीयानुशासनसत्वात् विधेयतादेरपि वैरिटयरूपत्वात् । अत एव 'रजतत्वेन गुति जाताती' यादी ज्ञाने रजतत्वादिप्रकारकत्वस्य घटत्वेन यदिन स्ती त्यादौ सौंदलगते अभाव घटत्वावछिनप्रतियोगिताकत्वस्य तृतीयान्ततो गोधः । तृतीयान्तायरजतादिपसारकत्वाद्वतीयान्तार्थशुक्त्या दिविषरकत्वयो विशिष्टवैशिष्ट्यपौधमयादया ऽवद्यापच्छेदकभावभानम् 'तत्वेन शुक्ति जानाती' त्यादौ नियतम , केवल मेस्त्र द्वयमिति रीत्या तदुभयबोधस्य तवाव्युत्पन्नत्वात् । अत 'इमे रगरजते' इत्यादिप्रमा परस्य तादृशाक्यस्य न प्रामाण्यम् । - घरस्वायवच्छिन्नवद्याद्यभावनिष्ठेन बहयादिनिरूपितानुयोगिताविशेषरूप वहयाद्यभावन तदभावनिष्ठघटनायवच्छिन्न प्रवियोगिताकत्वस्यावच्छेद्यावन्छे दयभाव स्वीत्रिपदे । घटत्वेन बहिनास्तीत्यादौ च तद्बोधस्योत्तरी त्याऽवश्यावमिति घटत्यापच्चिसनहयायभारस्य यहित्यागजिन्नघटायभाव समानयतत्वा तदभिनतया तन घरवायपच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वघटायभा. यत्वसव ऽपि तादृशाभारपरस्य 'घटलेन घटो नास्ति, वहिन बद्धि १० ·७४ शास्त्रमुक्तावली। नारती' त्यादिवाक्यस्य न प्रामाण्यम् । उक्तस्थलेषु तृतीयान्तार्थ स्य द्वितीयान्ताय ऽवच्छेद्यावच्छेदकभाषसम्पन्धेनान्वय इत्यपि केचित् , तन्न, विभक्त्यर्थे विभक्त्यर्थान्ययस्याव्युत्पनत्वात् । - नच तल रजतत्वेनेद शायते' इत्यादी आख्याताविषयताया तृती यान्तार्थप्रकारताया निरूपितत्वसम्बन्धेना क्यानोत्तव्युत्पत्तिकल्पनमिति वाच्यम्, रजत वादिप्रकारकत्वविशिष्टधात्वर्थज्ञाननिरूपितत्वस्याख्यातार्थे भान स्वीकारणातिप्रसङ्गभङ्गात् । न च 'तस्मात्पचति' 'तस्माच्चैनस्थे। स्यादौ विभक्त्यर्थं कृतिसम्बन्धादौ हेतुविभक्त्यर्थान्वयदर्शनानारयुक्ताव्युत्पत्ति रिति वाच्यम् , हेतुविभक्त्यतिरिक्तविभक्त्यर्थस्यानन्वयनियमात् । न च रजतत्वेनेद जानातीत्यादौ तृतीयाया. कारविभक्तिलाभावान्न तदर्थस्य कियायाम वयसम्भव इत्यगत्या द्वितीयार्थ एव तदन्वय उपगन्तव्य इति वाच्यम् , मणिकारमत ' तस्माजानाती' त्यादौ ज्ञानादिरूपधात्वर्थ एव हेतु विभस्त्यर्थस्य तस्मात् स्थीयते' इत्यादौ च सर्पमत एव धात्वयस्थित्यादी तत्यान्वयेन पठासम्ब-पायापि "गुरुवित्रतपस्विदुर्गलाना प्रतिपातभिषा स्वभेषजे " इत्यादी घात्वर्थे ऽन्वयेन कमांसमभि याहृत रजत येन ज्ञानाती त्यादी धात्वर्थे तृतीयार्थान्ययस्यारस्थान काररिभक्तिभिननिभात्यधरय कियायामनन्वय इत्यनियमात् । एक घट या दिनासीत्यादौ प्रथमाथों गानुयोगित्वम् , प्रथमाया सर यातिरितार्थाशेधावनियमात् । ता नपर्धाभारे सम्र. एर तत् । तत्र चन तृतीयालयसम्भा । मम नु अनुपगितासम्म धैन पहपादि पिशिष्टाभारे तृतीया तापट यावच्छिन्नमतियोगिता वशिष्यमानाद्विशिष्ट वैशिष्टय मेधमयांदया यहयायनुपौगिकत्वस्य यस्यायोगितया सम्बद्धव दादेस्नाइप्रतियोगितामनारच्छयापच्छेदकभारमानोपममेन स्यात् । अनुयागिताया नप्रर्थनास टकरे तर यहादे प्रतियोगिनी उसय । जनम्नत्र तृतीया डायपर पच्चिन-योगिताया किपर पेनान्वय मी पानिमवारण सम्यम् प्रतिभागि । गामम- ·तल च व्युत्पतिवादः। रने ऽभेदेन रजतारोपस्थले 'रङ्ग रजतेन जानाती ' त्यप्रयोगात् तादात्म्यमिन्नसाधावच्छिनप्रकारतैव तृतीयार्थ । रन रजत नानाती' ति प्रयोगात्तादात्म्यसम्बन्धावच्छिनपकारता कर्मत्यानुशिद्वितीया देरेवार्थ । तस्याश्च तादृशकारपचिपदसमानविभक्तिपदोपस्था'यविशेष्यता विशिणयामेर ज्ञानरूपक्रियायामन्वय । तेन भेदारोपस्थल रने रजतत्व जानातातिवत् अभेदारोपस्थले रङ्गे रजत जानातीति न पयोग । उत्तस्थले च रङ्गरजतायो समानरितिपदोपस्याप्योरभेदान्वये राजाधारे वि नायोग्यतया तादृशान्वय ननु-एव सति रङ्गरततादिपदयो सामानाधिारण्यानुपपत्तिरिति चेत् , का क्षति १ न चैव रजतगतैकत्वबहुत्वाविवक्षाया 'रङ्गाणि रनत जानाती' ति प्रपोगस्य, 'स्त्रिय पासुला जानाती' ति प्रयोगस्य च प्रसङ्ग । सामानाधिकरण्यस्यैव समानवचनलिङ्गकत्यनियतत्वादिति वाच्यम् , समानाधिकरणयोरिव यत्पदार्थविशेष्यकत्वविशिष्टे ऽभदसम्बन्धावनिया दार्थप्रकारसत्वस्या-बयस्तयोरपि समानलिङ्गवचनात्यनियमात् । , यज्ञपतिमतानुयायिनस्तु-'रङ्ग रजत जानाती' त्यादौ सामानाधि- करण्यानुरोधात् रजतादिपदस्य रजताभेदज्ञानविषये रमणा । जत एवं भ्रान्तिशविशेषदर्शिना प्रयुक्तस्य लोहितवहि जानातीत्यादिवास्यत्यापि प्रामाण्यनिर्वाह । न ह्यसमासस्थल इव लोहितवह्नयाथोरभेदाविवक्षा, शानाशे लोहितादे स्वातन्त्र्येणान्वयो वा सम्भवति, कर्मधारयस्य साधुतानुपपत्ते । लोहितपदोत्तर प्रकारतावोधारभतेरभावात् । धात्वथें साक्षान्नामार्थस्या भेदान्वये ऽभ्युत्पत्ते । द्वद्वस्थलवकर्मधारयोत्तरविभते पूर्वपदप्रकृतिकला भावात् तस्या पूर्वपदार्थान्वितप्रकारवायोधकावायोगात् । न च द्वन्द्वसमास एकासी, अल्पावो वहिपदस्य पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । समाहारपक्षे पुटिङ्ग- ताया इतरेतरपचे च एकवचनस्यानुपपत्ते । एतन्मते गुल्लो वह्रिरित्यादि लोहिताभेदारोपविषयवह्निविषयकत्वे ऽपि शुलो वहिलाहिता जरेति समूहालम्बनप्रमाया लोहिताभदायगाहस्वीरपयवाहोपयकत्वे प्रमाया ·शास्त्रमुक्तावली। ऽपि च तदमाया रोहितवहिं रोहित वह्नि वा जानातीति न प्रयोग' । त दशपदोपस्याप्यपिययताया धर्मिपारत-येण द्वितीयार्थविषयतायामभेद सम्पन्न विशेषणताया नियमोपगमात् 1 जय वा रोहिताभेदरिषरता निरूपितविषयतापनस्य वदयादेखना-वायपिपयितानिरूपकत्व भासते । समूहालम्पनादौ च तादाविषयतानापनस्यैव विष यताानरूपकवमिति नातिप्रसन. । विषयतापनस्य निम्पकत्यभित्यस्य च विषयतावजित निरूपत्वमित्यर्थ 1 एतच विलक्षण विपरितानिरूपकतावच्छेदकायम विषयस्यापि पिपरत्वस्योपैयते, रत्तदण्डया' नित्यादौ दण्डादिरूप प्रकाराशे मारेगापि रतवादिप्रकारतानिरूपितविशेप्यतन दण्डादि- प्रभारताया जवच्छेयावच्छेदाभावयदित्याहु । सन शोमान-, उारीया विनर रक्षणामुपपत्तौ तस्या अ य य्य पात् ।

·व्युत्पत्तिवाद । गत्योपगमात् । यथा प्रतिविकृतिभावस्थले वृक्ष पश्चनौका भात्तीत्यादी प्रकृतिभूतवृक्षादेविशेष्यतया भावना वयित्वात् , तद्गतसख्यानोधकतया प्रक- तिपाचपदसमानवचनत्वमारयातस्य तथा एका द्वो ज्ञायते' इत्यायु भयाभेदारापस्थलीयवाक्ये एकादिपदार्थस्यारापविशेग्यस्याख्यातावशाय- तया पयविशेष्यतया तत्पदसमानवचनत्यमाख्यातस्य । नचैवम् " जमानि तत्तेन गिनायशोयुग द्विपाल्पाश्चिकुरा शिर स्थितम्, इत्यत्र कायमारोप्यविशेष्यवाचस्पदविरुद्ध वचनत्यममानीति क यापदस्थेति वाच्यम् , तलायशोद्वयस्य वासवरन चिकुरभागद्यस्य राम आरोप्यत्वेन क्वेरुत्प्रेक्षित यात्, जाख्यातायविशेग्यतास्वयविशेष्यत्वेन अयशोयुगस्यैव विवस्तित्वात् । इच्छाधधातुस्थले मुख्यविदोध्यत्वरूप कमर द्वितीयार्थ. , अतो 'वृष्टिसाध्य सुग्ग भवतु ' इयादीच्छास्थल सुरच्छिती' त्यादिवत् वृष्टि मिच्छतीत्यादयो न प्रयोगा । . अथ 'जह सुसी स्या' मिन्यायीच्छा सुस्वादिविशेषणातया नव मुसमिच्छतात्मादिप्रयोगानुपपनिरिति चेन , मम सुस भवन्ति त्यादिसुसविगेयोच्छाया एर कदाचित्सुवादिविशिष्ट मबाधाशब्देन विष याभिलापात् । स्वत्यधीनसिद्धिस्त्वरूपस्वतिसाव्यत्वप्रकारकपारविशेष्य केच्छाया एवं पात्र कृत्य साधयामीति पाकसिद्धयनुकूलकृत्यभिनव्यापार- विशिष्टस्वरोधकशब्देन विषयाभिलापवत् । यदि चाद्देश्यमुसादेशिपणत- यापि चदानमांनुभविकम् १ तदोद्देश्यदिव्यवहारनियामर छाचिकवि शेपणसाभारो पियताविशेषो ऽन्युपेय । अनुमितौ विशेग्यतया छा चिकमानविषयसायनिष्ठरियताख्यविषयतायत् । स एव च सुखमिच्छती त्पादौ द्वितीयाधर्म 'ग्राममिन्उती' त्यादौ ग्रामादिपद ग्रामस्वत्वा दिपरम् , अत एप च सिद्वस प्रामादेमुरयाविशेयताया उपदर्शितपिलक्षण विपरताया या विरहपि न क्षति ग्रामादे सिद्धचे ऽपि स्पस्वताय मिदोरतस्य इत्या प्राधान्या वचिदानम् , विशिप्रस्यासिद्ध वात् । 'ग्रामीमच्छती ' त्यादिप्रयाग इत्यपि वदन्ति । - .

·शास्त्रमुक्तावली । पाक चिकीर्षती' त्यादौ द्वितीयाया विशेष्यतारूपकमत्वार्थक- तया कृतिप्रकाररुपाकविशेष्यकेच्छा प्रतीयते च . पाक कृत्या साधयामीतीच्छा । अथ वा सनो धात्वर्थविशेष्यकेच्छाचाचित्वा कृति विशेष्य केन्छा चिकीर्षापदार्थः सा च पास्कृतिर्भवविच्छैिव । प्रवर्तिका च सा भवतु मा अत्यन्यदेतत् । पाकादेश्च कृतिकर्मत्वमेव द्वितीयया प्रत्याय्यते , न विच्छाया विषयत्वरूप कर्मत्वम् , गृहस्थि तीच्छामादाय गृह तिष्ठासतीत्यादिप्रयोगापत्ते । - A . तन भोजन- । न युक्त चैतत्–सनो धात्वर्थप्रकारच्छायाचित्वे ओदनमोजने- च्छादशायाम् 'औदन धुभुक्षते' इति प्रयोगो न स्यात् । स्याप्रकारत्वात् कमतासम्बन्धन भोजनप्रसारिका यदा ओद पिच्छा तदैवैतादृशप्रयोग सा चेच्छा भाजन मेरेष्ट साधनताज्ञानार्दो जनविशिष्टोदनर्धामकष्टसाधनतानानाद्वा । ओदनस्य सिद्ध दादशायामपि विशिष्टमिरेटसाधनताशानाद्विशिष्टर्मिकासिद्धत्वज्ञानसहिता- द्विशिटेच्छासम्भात् । यत्र भोजनसिद्धतादशाया भोननोत्तरकालीनगमन त्वादिप्रसारिका भुत्तौदनजन्य पुष्टित्वादिप्रसारिका वा इच्छा तत्र बुभुक्ष तइति प्रयोगस्य न प्रसङ्ग । मुख्यविशेष्यविशेषणतापन्न कर्मचारी इच्छा प्रकारताया एव सन्यत्ययप्रन्यर्थे भामोपगमादिति वाच्यम्, भोजन भवति' स्यादिभोजनविशेप्यवेच्छादशायामपि “बुभुक्षते" इति प्रयोगस्य सर्वसिद्ध- खेन धात्वर्थविशेष्यरेच्छारोधाताया स.प्रत्ययस्यावश्यमुघयत्वात् न च यो व्युत्पत्तिरेवोपेयते, एफ्युत्पत्त्येन निवाहे व्युत्पत्तिद्वयक- हमने गौरवात् , अत एव च स्थित्यदिगोचरेच्छाया ग्रहादिपिशष्यरत्व स्योत्तरीत्या सम्भवे ऽपि गृह तिष्ठामतीत्यादयो न प्रयोगा । भोजन प्रकारकोदनविशेयकेच्चाधिोपदशाया बुभुभत इति प्रयोगमचे तु उद्देश्यता रूपविश्यताया एर यावर्षे मानोपगमेन तम्घ निहात् । पात्यधीशेपच्छाया मन्मन्ययार्थये । पार चियापति , आदन उभुशो' इत्यादौ पामोदनादेद्वितीयया कृतिभोजनादिमित्यप्रत्याय सम्भरे ऽपि 'पाधिकोठे , ओदना बुभुश्वत ' इत्यादी कमाल्या. न - ·व्युत्पतिवाद । तेन तत्प्रत्यायनासम्भव, तत्प्रतिभूतसन्नतधात्वर्थकृतिभोजनेच्छाकमत्व स्यैव तत्मत्यायन योग्यत्वात् , प्रत्ययाना प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वात् , इच्छाविषयत्वविशीपततिमोजनादेश्च प्रकृत्या प्रतिपादनादिति वाच्यम् , फर्तृप्रत्ययस्थले सन्प्रत्ययार्थच्छाया धात्वर्थविशेष्यतया भाने ऽपि कर्मप्रत्य यस्थल तस्या धात्वर्थविशेषणतया भागोपगमात् । 'चिकीर्यते पाक ' इत्यादौ इच्छाविशेषितकृत्यादेरेव सन्नन्तेन प्रतिपादनात् , ताशकृत्यादिकर्मताया आत्मनपदादिना प्रत्यायनसम्भवात् । आरयातायुपस्थितवर्तमानत्वादेश्च कृत्यादिविषयकेच्छा यत्र प्रकृत्यर्थ यन वा इच्छा विषयतिस्तत्राभयत्रैव छायाम य । प्रत्यथैरदशे ऽपि नीलतरो पट इत्यादिस्यले नीलरूपादौ तपाद्ययातिशयान्वयानुराधात् । न चैव कर्मप्रत्ययस्थले ऽपि कृतिविशेपितेवेच्छा सना प्रत्याय्यताम् , विशेषणीभवन्ती कृतिरेव क्मत्वेन अन्वीयताम् , भर-मते - विशेष णीभूनेच्छाया वर्तमान वाद्यपरारयातार्यान्वयवदिति वाच्यम् , एकन विशे- पणतयोपस्थितस्यान्यव विशेषणतयान्वयो 5 युत्पन इति प्रथमान्तार्थविशे पणकर्म इछाया विशेषणतयोपस्थितस्य धात्वर्थस्य विशेषणतयान्वया- योगात् । विशेष्यतया चान्वयस्या ऽप्रसत्तत्यात् । धात्वविशेषणतया इच्छाभानेपि तस्या वर्तमानत्वादिविशेष्यतयैय भानेनोक्तव्युत्पत्तिविरोध विरहात् । एवं धात्वर्यस्य इतरविशेषणतयोपस्थितस्य स्वातन्येण कर्मता. नियेपण मयुक्तरममेव । प्रकृत्यर्थत्यक्दश ऽपि प्रत्यर्थान्तर्गततया भासमान एर प्रत्ययार्थान्धयदर्शनात् , न नु स्वात येण भासमाने । इच्छारूपविशे प्यपारत- येण कर्मयान्वयो ऽपि इच्छाया कर्मत्वानन्वये दुर्घट । विशेष्यान्वायन्ये विशेषणस्य पारत-येणान्वयस्य विशिष्टान्वयस्थले व्युत्पत्ति सिद्धत्वात् न तु विशेष्यान वयिनि । यथास्तु पियतारूपत्वे चिकीर्यते पार इत्यादाविच्छा- यास्तत्परतन्वतेश्चान्वय । उभयत्रैव पाकादेविषयत्वात् ! स्थित्यादि समयामसिद्धया च गृह तिष्ठास्यते' इत्यादेरप्रसङ्गादिति चेत् , 'ओ दनो घुमुक्ष्यते' इत्यादी का गति तमेच्छाकर्मताया विषयतारूप- ·८० शास्त्रमुत्तविली। पाक । तत्र स्वात् । भोजनादिर्मतायाश्च तदन्यत्वात् । विशेष्यीभवदिच्छान्पपिनि कर्मत्वे भोजनाद्यन्वयायोग्यत्वेन विशिष्टान्वयासम्भवात् । वस्तुत श्चिकीर्यत इत्यत्राप्यगतिरेव । कृत्यविशेषणतया पारनिष्ठेच्छाविषयताया कृतिविशेषणतया वनिष्ठकृतिविषयताया भिन्नतया इच्छान्वयिनो विषयत्वरूप कर्मत्वस्य कृत्य वयायोग्यत्वात् । यदि च विशेष्यावविश्यक्तावेव तत्पा रतन्येण विशेषणान्यय इति न नियम , अपि तु तदन्वयिताव च्छेदकावच्छिन्न एवेति, तथा च विषयतात्यावच्छिन्नस्य उभयान्वय योग्यतया न पुरते ऽय वयानुपपत्ति अत एवाऽरुणयेत्यादावा- रुण्यनिरूपितसाध्यताया गोनिरूपितसाध्यताभिन्नत्ये ऽपि न तृतीयाथें विशिष्टान्वयानुपपत्ति परम्परया विशेष्यान्वयिसोमायव्यसे परम्परया विशपणान्वयिव्यक्त्यभेदवत् प्रकृते ऽपि परम्परयोभयान्वयिक मव्यक्त्यभेदो त एवेत्युच्यते । तदा भोजनतिर्भवतु पारश्च भवतु' इति समूहागरनेच्छामादाय 'पाश्चिीयते' इति प्रयोगस्य काय न्तरीयकृतिविपयतामादाय दुवारतर । विषयितासम्बन्धेनेच्छाविशेषणी भरकृतिव्यक्तिमत्वस्यैव तदिच्छान्वयिनि कर्मण्य क्यानायर्मातप्रसन इति चेत् , तथापि तदिच्छासाठे 'पा इदानी न चिनीप्यते' इति प्रयोगातुपपत्ति । अवयितावच्छेदारतिविषयतात्यनिगोचरवर्तमानेच्या पियवाचावस्दिन्नाभाययोसदा परे सत्पात् । न च वर्तमान लासिकृतिविषय यतापसिनाभाव एप तत्र प्रतीयते , स च परे अाधित इति वाच्यम् , यदानाच्छाधीनपारमतिरपि तत्र वर्तते , तदा तारामावस्यापि स्त्र याघात् । पाररानीच्छायाममत्यामुत्तेच्छासचे उप च तथा प्रयोग न् । कृत्यमारे ऽपि पाहतीलामो तथा प्रयो- गविरहात् रतियतामाग्माधिस्य तायुगमामाभांचीत रममावय स्थर राधावयापार । रनु तापम् । पममत्ययस्पो र पात्यक्ष्यितयेच्छा सन्. प्रापये प्रत्यारत 1 तामेर यमारगार्य । तप धार मंगा दिशा । 'प्रीदनानाभागा भा, पारविषयमनिर्भर प पारीदनाना तय मागियया, त FANJA ] ·अत एव - , न घा गगन व्युत्पत्तिवाद । ८१ गृहस्थित्यादीच्या च गृहादे स्थित्याशारत्यादिनैर विषयत्वमिति न गृहादेस्तिष्ठासादिमत्वम् । यदोदनव्यक्ति कर्मभोजनमः सिद्धम् , अथ च भोजनमतया तदिष्टम् , तत्र 'अयमादनो बुभुक्ष्यते' इत्यादेदर्शनादिविषयत्वेन गगनादिगाचर मास्थले च गगन दिदृश्यते इत्यादेश प्रयोगाय नानुपपत्ति आदनादिरूपार्ममानोपरा गेण यत्र भोजनादीच्छा देवरशेन च तद्भोजनादिक विषादिमम्मपि तब विष बुभृश्यते इत्यादय प्रयोगा । कतृपत्ययस्यले ऽपि च ताह शरिपयताप क्मत्वमेन इच्छापिशपणतया भामत न तु धात्वथ कर्म स्वम् । धात्वापशेपणतया तत्तापदार्यकमत्वविाशनभोजनादिानरूपित. विपषिताया नियमत इच्छाया भानोपगमेनतिस्पले विष बुभुक्षेत चैत्र इत्यादिषय गपारणे ऽपि दक्षत चैत्र इित्यादि पागस्य दुरपपादत्त्वात् । इद चोप्यम् । स-पतिपायेच्छाया धात्वतिभोजनादे केवल निशपतासम्बन्धन न विशेषणत्यम् । तथा सति परसर्तृहतिभोजनादि गोचरेच्छावति जय चिकीर्षति, बुभुक्षत' प्रति प्रयोगप्रसङ्गात् , किन्तु विशेष्यतासमानक कत्लोमयसम्पन्धनैव, उत्तातिप्रसङ्गवारणाय इच्छासमान- तृकले १ स-प्रत्यय वाच्यता स्वत्य नियाया तद योपगमो न साधीयान् । इच्छान्तरसमानरुतकत्रमादाय दर्शितस्थले ऽतिप्रसङ्गताद वस्थ्यात् । स्वममानकतत्त्वस्य वाच्या तनदिच्छारूपस्वपदार्थानामननुगमन ध्युत्त्यनुपपत्ति । न च समानर्तृकत्वस्य सम्बन्धत्वोपगमे तत्र शक्ति ग्राहदानुशामगारोध , यतो "धातो मा समानरमादिच्छाया वे" ति स-प्रत्ययविधायरमून सा समानरर्नुकत्यार्यकता न प्रतिपादयति । तर ही डाकर्मवेन त ममानकर्तृत्वन च स्वार्थपराद्धातरि ठारूपार्थे सन् भवतवार्य । इच्छाधात्वर्थयो ससर्गतया समानकर्तृत्वविवशायामपि समान मयोपरतायपरत धातोनिहतीति, इच्छामात्रे शक्तिप्राहक तत्सूत्रमिति ॥ सुबन्तोत्तरे छाविहितस्यकाम्यज तस्य धानोरिन्छार्थकतया स-प्रत्य , ·स ७१. ली। यान्ताविशेपे ऽपि सन्नन्तधातुवन्न सकर्मक्ता । तदन्तर्गतप्रातिपदिकस्यैव इच्छा कर्मोधकतयेच्छाया कर्मावाडशाविरहात् । न च "पुत्रीयति, पुत्रकाम्यती" त्यादौ क्यजादिप्रकृत्यर्थपुत्रादे कियात्वाभावेनार्मिक्त्वे ऽपि “आत्मन पाकमिच्छति, पाकीयती , त्यादौ प्रात्यर्थपाकादे सकर्मकतया सन्नन्त समुदायवत् क्यजाद्य-तपाकादिसमुदायस्य सर्मकताया दुरितया तण्डुल पाकीयतीत्यादिप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् , कृधातुसमानार्थक्यतेरिव सन्नन्त समानार्थकस्य क्यजन्तादेपि वर्मताबोध सुम्साकाक्षत्वानुपगमेन तथा प्रयोगाप्रसङ्गात् । कृदन्तक त्वविवक्षाया तु षष्ठ्या बाधाद् द्वितीयाया अप्रसति । " न च धात्ववयरकृयोगे "क्रमणो कृती।' त्यस्य द्वितीया बांधरत्वे क्सकर्मकवधमाचष्टे, कस पातयती त्यव द्वितीया न स्यात् । क्सस्याख्यानमत्यायोगेन वधम्मायैव तदुत्तर द्वितीयासमर्थनादिति वाध्यम् , कूद-तोत्तर यत्राख्याना णिच , तन्न " प्रवृत्तिवन मारर मित्यनेन कृदन्तकारक्स्य ण्यन्तप्रवृतिप्रतिपाद्यनियागारकतुल्यत्वातिदेशात् रानान गमयति, सूर्यमुद्रमयती ' त्यादी प्य-तधानुयागे यथा प्रत्यर्थक्रियापर्नु कर्मत्व तथा कृदन्तोत्तरणिचप्रयागे त्याख्ययगत्युद्गत्यादिकर्तु कर्मतया तदुत्तर द्वितीयति, ज्य-तधातुयोगे यश प्रहने कर्मणो द्वितीया-तता तथा जिप्रत्यय न्त हद तकमणो ऽपीति लाभात् दन्तकमेण सादेद्वितीयोप पत्ति । तया विवक्षाया 'तरस्य पानीयती' ति प्रयाग इप्यत एव । कारविभक्त्यस्य वृत्येक दशेनाप्य यस्य व्युत्पनत्वात् । सम्बन्धविवक्षाया च न तथा प्रयोग ॥ . वस्तुत सम्पन्धविणायामपि नया प्रयोग ध्यत एव । न च तर नृत्येफदेशन पाटर्यान्वये प्रतियोगिपादन्यवदन्यत्कारकादपीति व्युत्पनि विरोध इति वास्यम् , तारगःगु रत्तरभेदा क्यापल एव म्बीनारात् । वृत्यर देशन भेदान्वय गधकाभारात् , अन एप ऋदस्य रानमातमा" पादिसपोगा नया । पते १ 'पि मनाम' त्यादिप्रयाग ।

·व्युत्पत्तिवाद । ८३ नन कारापदप्रतियोगिपदयाभदानवेशनमपलमिति वाच्यम् , तनिवेशस्य दृष्टान्तविधयोत्तत्वात् । यथा प्रतियागिपदाथस्य कुत्रापि अभेदान्वयों न भवति तथा प्रत्येपदेशेना-यपदार्थस्यत्यर्थ ता पयादिति ध्येयम् । प्रयोगा । . अभेदविवक्षाया । पण्डित पुत्रीयति, प्रवीर पुत्रकाम्यती" त्यादि प्रयोगाभाववत् परपुत्रादिगारेच्छावनि पुसि पुत्रीयती ' त्यादया न मुप आत्मन क्यच" इत्यादिना इच्छाकतसम्बन्धि यदि च्याकर्म तद्वोधासुमन्तात् क्यचायचोधिान्मत् । सम्बन्धित्व च सम्बन्धि स्येन भातत्यम् । अन्यथा यस्येच्छारत्तु पुत्रो ऽसिद्धस्तस्यापि स्वीयत्वेन पुत्रेच्छादशाया 'पुत्रीयती' त्यादिप्रयोगस्य सर्वसिद्धस्यानुपपत्ते । उक्त स्थले पुवीयतीत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यवारणाय च क्यजादच्छाया पुत्रादे. विषयित्यमान न सम्बन्ध , किन्नु स्वाशे मासमानसानन्यस्य प्रतियोगितया यो विषयस्तादृश पुरुषवृत्तिवत्सदितमित्युपेयम् । स्वसम्म-धस्य क्यजाय वाच्यत्वे प्रयुक्तसम्बन्धेनैवेच्छाया मुरन्तार्थस्यान्वय इति व्युत्पत्तिदर्शनायर सूत्रे 'आत्मन' इत्युपात्तम् । 'आत्मन' इति षप्ठ्यर्थसम्बन्धश्च न "धातो कण" इत्यादिसूत्रानुवृत्तायामिच्छायामन्वेति, अन्यावर्तकत्वा दुत्तार्थलाभाप्रयोजकत्वात् , अपितु मुा इत्यर्थे सुबन्तादित्यत्र । तचेच्छा- कर्नू समन्धितयेच्छाविपयार्यकम् । एव च " इच्छाकर्मण. सुबन्तादि- च्छायतुरिन्छाया " मिति वृत्तावपाहार्नु सुप्रतादित्येव योजना कार्या । यथाश्रुते दशितानुपपत्तीरति ध्येयम् । त्यादापाचारायांवहितक्यजन्तस्य सकर्मकत्व युज्यत एर । तथाहि = तमियाचरतीत्यर्थे उपमानवाचिन क्यच् विहित, समयाचरतीत्यस्य तत्तुल्य जानातीत्यर्थ । आचारपदस्य व्यवहारमूलज्ञान- परचात् । तुल्यतया ज्ञान च क्यनर्थ । तच्च सकर्मरमेव । तव तुपये प्रतियोगितथा पुत्लादेरन्यय , पुनादिपदमेव वा गोण्या पुलादि- तुस्यपरम् । ज्ञानमा क्यजथै , तर च साभेदावगाहित्यसम्म धेन पुनादि- नुष्यस्मान्चय । भृत्य पुयती ·। . व्युत्पतिवाद । इत्यर्थकधातुयोगे इष्टसाधनपादिजनविशेष्यताप्रयोज्यसाध्यताख्यविष- यताविशेष एव कमत्व द्वितीयादेर्थ न तु विषयतामावम् । यन घट परोतीति प्रयु.यते तन कपाल रात सलाह कराना या प्रयोगात् ।। अर्थवम् 'कागान कर सात, - भस्म रीता गत्र काशकाष्ठादि पदोत्तरद्वितीयानुपपत्ति तत्र धानान पित नापासावरहातात चेत् ? उपादानीयविलक्षणविषयतापि दियाथ सा च दिनाय तरोपस्थाय- सार्थीयविषयतापिशिष्टायामेष आरपति । जत स्टादिरूपकर्मान्तरा- समभि पाहारे कामान् कराते त्यादया न प्रयागा अयमपि 'काठ भस्म कराति, दुग्ध दाध करोती' त्पादौ काठदुर पादे क्मयानुपपत्ति । तस्य भस्मट यायुपादानताविरहात् , कारदुग्यादिनाशानन्तरमेव तदारम्भरपरमाणुभिर्भस्मद याद्यारम्भादुत्पत्याश्रय स्यैत्रीपादानत्यात् , विभिन्न कालीनयोश्चाधाराधेयभारविहार , कारणस्यैवो पादानत्वमिति नियमाच । न च परिमादविद्वापणा नैयायिकाना काठादेमस्मादिरूपद्रच्या-तर कारणवमपि तु प्रतिर धात्वमेव, द्रव्यपति द्रव्या-तरानुत्पत्तरेति चेन , म हि त्रिपध भवति = पाय प्रकृतिविकृती च । तर प्रा. कर्म कियाज या शालि गम्पादेमादि, रानादेविपयश्व कियानिष्पा यत्तद्विकृतिरूपम् । यथा पामादरे दनादि, यथा वा कृतेमा ज्याद, स्टादि च । प्रथमे तण्डुलादिरूपपूर्वद्रव्य विनाश्यौदनादेर्निर्तनम् । द्वितीये पुप्पादिरूपपूर्वद्रव्यगविनाश्य र सन्दादिरूपविशेषनिष्पादनेग निशिणम्य माल्यादेनिर्वर्तनम् । तृतीय च काशादिरूरपूर्वधर्मिणमविनाश्य तर कटादिस्पमिनिप्प दनम् । ईदृश च कर्म प्रकृतेरसमभिव्याहारस्थले निर्यमुच्यते । तण्डुलानोदन पचति, कुसुगानि सन करोति, काशान् कट करोती' या पतिसमभि याहारस्थले 54 नियंते निष्पावते यदिति व्युत्पत्या, याप्योद वादेराप निर्यताऽस्ति, तथापि तद्यावृत्तमेय पारिभाषा नियम् । तदुक्तमभियुक्त = “मती वा ऽविद्यमाना वा प्रति. परिणामिनीं । यस्य नाश्रीयते तस्य निर्यव प्रचक्षते" इति । .

·शारूमुक्तावली । यस्य-विकृतिकर्मणः, नाश्रीयते-न प्रयुज्यत इत्यर्थः । एवं च तत्र' तबौदनादेर्विकार्यकर्मध्येवान्तर्भावः । तदुत्तम्- "क्रियाकृतविशेषाणा सिद्धिर्यत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राप्यमिति पश्यते ।। यदसजावते पूर्व जन्मना यत्प्रकाश्यते । तन्निवत्यै विकार्य तु धर्म द्वेधा व्यवस्थितम् ।। प्रकृत्युच्छेदसम्भूत किञ्चित्वादि भलात् । किं चिद्गुणान्तरोत्पत्या सुवर्गादिविकारयत्" ॥ इति ।। इतरत्र धर्मिण अत्र प्रकृतिरपि ग्राह्या, अन्यथा काठगुवर्णादेस्तुरीयतापत्तेः । विकार्यपदेनैकव्युत्पत्या प्रक्रतिविकृत्युभयाबोधने ऽपि उभयसाधारणरूपानच्छिन्ने पारिमापिकमेव विकार्यपदम् । प्रकृतिरूप कर्म च क्रियया वस्त्वन्तरनिप्पत्त या पूर्वभावविशिष्टस्य यस्यासत्त्वरूपो विकारो निर्वाह्यते तद्यथा पाकादः तण्डुलादि, कृतेश्च पुष्पाशादि । तब प्रथमस्थल तण्डुलादिरूपभिनाशादेव पूर्वभावविशिष्ट तदसत्यमोदनादिरूपान्तरनिष्पादकम् , काशकुसुमादेः सत्त्वे ऽपि कटसन्दीदविरहरूपपूर्वभावासत्त्वेन तद्विशिष्ट- स्यासत्त्व कटसन्दर्भादिनिष्पादकक्रियातो निहति । एव च तण्डुला- नौदन पचती' त्यादौ प्रतिकोत्तरद्वितीयाया नाशकत्वमर्थ , तण्डुलायान्वितं माशकत्व च पाके ऽन्वेति । विकृतिरोत्तरद्वितीयायाश्च उत्पादकत्वमर्थः । ओदनाद्यन्वितस्य तस्य नाशत्वविशिष्ट पाके उपय. । नारी चोत्पत्तेः प्रयोजकत्वमुद्देश्यतापच्छेदविधेयभावमहिम्ना नियमतो भारते । अतः पाकस्य तण्डुलायारम्भकमयोगनाशजनकत्येऽपि तन्नाशस्य द्रव्यान्तरोत्पत्तौ द्रव्यनाशनान्यथासिद्धतया प्रयोजकत्वबाधेन ‘सयोगमोदन पचती' ति न प्रयोगा। वस्तुतस्तु निर्यकासमाभिव्याहारस्पले 'सयोग पचती' ति प्रयो गवारणाय संयोगनाशद्वारा माशात्वमेव द्वितीयार्थों वक्तव्य हात क्त प्रयोन्यायोतकमावोधनेन ।

·बोध्यते । । अग्नि , तण्डुलमोदन रौति, काट भस्म करोति , दुग्ध दधि करोती स्यादावपि प्रकृतिकर्मोत्तरद्वितीयया ताशकस्व कृतौ प्रत्याय्यते , वितिक मोनरद्वितीयया च विषयताविशेष उत्पादकत्व वा मिलित मुभय वा वृत्ती काशान् कर करोति , कुसुमानि मौक्तिकानि वा सज करोती' त्यादौ काशादिपदोत्तरद्वितीया कृतौ विषयताविशेषमेव बोधयति । काशायुच्छेदफतायास्तत्र वाधात् । करमित्यादौ द्वितीयार्थ पूर्ववत् । सगादिपदविन्यासपिशेषविशिष्ट कुसुमादेर्न कुसुमादयुपादानकृतिभिषयता, अपि तु विन्यासादिरूपविशेषणस्यैत्र , तस्यैर कृत्यधीनोत्पत्तिरिति नजमि त्यादिद्वितीयान्तस्य विशिप्रसत्यनिर्वाहकत्वमर्थ विशेषणोत्पादकस्यापि स्वरूपसम्पन्धविशेषरूप विशिष्ट सस्वनिधाहकत्वमक्षतमेव श्याम रक्त करोती' त्यादापचेतनमर्तृव्यापारयोधककरोति समभि याहृतश्यामादिपदोत्तरद्वितीयाया पि नोपादानताख्यविलक्षण विषयतार्थत्वराम्भव अपि तु ताशद्वितीयान्तेन श्यामरूपादिविशिष्टा सचीनाहयतारूप विशिोच्छेदकत्व ताशयापारे प्रत्याम्यते । 'घट रक्त करोती त्यादानाप घटादिपदस्यारक्तत्वविशिष्ट घटादिलाक्षणिकतया विशिष्टघायसत्त्वनिर्वाहास प्रतीयते । प्रकृतिविकृतिभावस्थले कमा ख्यातेन प्रकृते कर्मत्वमेव प्रत्याय्यते , 'काष्ठानि भस्मराशि. नियन्त. इत्यादायाख्यातायविशेष्यमाष्ठादिवाचकपदसमानवचनत्वमाख्यात स्य न तु निर्वय॑भस्मादिरूपविकारवाचस्पदसमानवचनता । अधेर निर्यकर्मपानकपदा प्रथमा न स्यात् अपि तु द्वितीयेव , उत्कर्मताया एकारणानभिधानात् । यत्तु-उभयमत्वमेव लकारेणाभिधीयते, प्रधानाप्रधानमर्मसमभि याहृत-नीबहाददुहादिरूपद्विकर्माकोत्तरकर्म त्यपस्यैव व मंत्वद्वयानभिधायक्त्यनियमात् , प्रकृते च कर्मद्वयस्यैव तुल्यत्वात् । विहते- राख्यातार्थविशेष्यत्वे ऽपि आख्यातस्य त समानरचनत्वानियम ति वाचक, सख्या प्रकृतेर्विकृतेनं ही त्यनुशासनसिद्धप्रकृतिविकृतिसम भिव्याहतलकारीयविसरसख्याबोधकत्वाभाव-युत्पत्तिनिर्वाह्य इत्युपसले न क्रियापदस्य कवचनान्तता । तदर्यान्वितसइयायोधरस्यैवाख्यातस्य तापद- , अत 16 ·, मुत्पत्तिवादः। अजा नीयते ग्राम' मित्यादी दोहननयनादित्रियाया क्षीरप्रामादिकमकत्वान- न्ययप्रसङ्ग इति याव्यम् ; प्रकृतिविक युभयकर्मकस्थले तथा व्युत्पत्तेः । यथोक्तातिप्रसङ्गवारणाय दर्शिता व्युत्पत्ति. कल्प्यते , तया कर्तृत्वविशे- पणतयाऽभासमानायामेव क्रियाया तृतीयार्थकर्तृत्वान्वय इत्यपि व्युत्पत्तिः करूया । अन्यया प्रत्यर्थविशेष्यतया कर्तृत्वविवक्षया 'काष्ठ भस्मना भवती' ति प्रयोगस्य दुरित्वात् । उत्पत्तिप्रयोजानाशप्रतियोगित्वरूपविकार काठ भस्म भवती । त्यादौ धात्वर्थ । आधेपत्वरूप तत्कर्तृ. स्वमेव सप-धमयांदया भासते । 'काष्ठेन भत्मना भूयत हत्या दौ भस्माद्याधैयत्वमुत्पत्ती काष्ठापयत्व च नाशप्रतियोगित्वे तृतीयोपस्था'य मकारतया भासते कर्तृत्वविशेषणतया भासमानस्य निरुक्तभवनस्या तर्गतायोमवोत्पत्ती भस्मादेराधेय सम्बन्धतया भासत इति व्युत्पत्ते फाटेन भस्म भूयत ' इत्यादयो न प्रयोगा । ख्यातस्य कर्तृवा. घोधरुत्वात् । स्मंत्वान्तरविशेष्यतापकृत्यादौ कर्मत्यस्य ससर्गतया भानमव्युत्पन्न मिति — काष्ठ भस्मराशि करोती' त्यादयो न प्रयोगा ॥ अधिशीयासा कमें" त्यादिना यवाधारस्य कर्मसज्ञा लना धारत्वमाधेयत्व वा द्वितीयार्थ. । 'स्थलीमधिशत इत्यादी वाशार्थे द्वितीयाया ' स्थल्या अधिशयिते ' त्यादी कृत्प्रयोगे पष्ट्याश्च साधुत्वार्थमय धर्मसज्ञाविधानात् । अय कृत्रयव्यापारा-तर धात्वर्थे ऽन्तर्भाव्य शयनादि. रूपफ्लावउिन्नव्यापारार्थकसोपसर्गशाप्रमृतिधात्वर्थतावच्छेदकशयनादिरूपप लाश्रयतयाऽधारस्य फर्मत्योपपादनसम्भवात् तादृशसूत्राणा वैयर्यमेव । अभ्याद्युपसृष्टशीप्रभृतीनामेव च ताहशार्थे निरूढल्क्षणा, न त्वनुप- सप्टानाम्, अतो न 'स्थली शेत' इत्यादय स्वारसिकप्रयोगा इति चेन्न, धातो- मुख्यार्थपरत्वे ऽपि दर्शितप्रयोगनिहाय भगवता पणिनिमुनिना तादृय- स्वप्रणयनात् । तदप्रणीतवता शर्ववर्मप्रभृतीना मुख्यार्थपराणा 'स्थल्या. मधिशेत' इत्यादिप्रयोगाना साधुताया दुर्धारत्वाच्च । फालापदेशानामकर्मसंक्रयायोगे वैश्विकर्मप्रत्ययाय विभाषया कर्मत्व- मनुशिष्यते । अन्ये तु किया-तरा-तर्भावनोतरीत्या तन्न पाशिष कर्मप्रत्यय मुपपादयन्तस्तानानुशासति । उक्त च है १२ ·व्युत्पतिवाद। गत्या सख्याया पदार्थान्तरत्वोपगमाच्च , सख्यादिरूपनानादिनादि- निष्ठानुगतत्रिंशवादे गुपचत्वात् । एव 'मासमधीते चैत्र' इत्यादावा चित्रणव द्वितीयार्थ । मासादिपदायतावच्छेदकदिनपर्याप्तत्रिशत्त्वादेमि- विशेषगतापनस्य द्वितीयाधिकरणताया चैत्रमतृकाध्ययनाधारतात्यादिव्यान्य- धर्मावच्छिन्न स्वरूपसम्पन्धरूपमवच्छेयत्व सरार्गता भारात इत्युपगमेन सामञ्जस्यात् । यविञ्चिदेरमास व्याप्य यत्राधीतम् , तपाध्ययनाधारतानाम बचातावच्छेदकाधारतावृत्त्यन्यतमत्वावशेषादिरूपोक्तधर्मावच्छिनाऽनतिप्रसक्ते- न तवृत्तिनिशानावच्छेदात् । न्यूनकाला व्ययनस्थले च अतिप्रसत तादशस्य मारावस्योस्पायच्छिनाधारतानवच्छेदकत्याचाऽप्रजाति प्रसङ्गयोरनरकाशात् । मामादिपदप्रतिनिमित्तधमें चैत्राध्ययनाधारताया व्याप्यत्वस्य शब्दादलामे ऽप्यर्थतनहाभात् द्वित्तायाया अत्यन्तसयोगार्थपरत्व मिति नानुशासनविरोध । तया न च भूतले घट , भूतल घर ' दित्यादिप्रत्यय बलादतिप्रसक्तो ऽपि धर्म आधेष साधार वयोरवच्छेदा इति वाच्यम् , तादृशप्रत्यये प्रच्छेदक स्वभानानुपगमात् । आधेयताया अतिप्रसक्तधर्मावच्छयत्वे सा व्यसामाना धिकरण्यावन्दरधात्मकन्याति शरीरे मिश्रादीना स्वरूपसम्बन्धरूपा व छैदकत्व निवेशस्य व्यभिचारिण्यति याप्त्या न ह्यतिप्रसक्तमा छेदकमिति तत्स्थलीयचि तामणिपरिष्कारविरोधादसम्भवदुरिकतापते आधारताला आतप्रसक्तधर्माच्यत्वे यद्धत्वधिकरणत्व साध्याधिरणनावच्छदकमिति तलमणव्याख्याप स्वरूपसम्पन्धरूपावच्छेदकत्वपश व्यभिचारिण्पतिव्याप्त्या पयित्वा "विपददिकालाच्छिन्नत्तिकस्य" त्यादिदूषणान्तरेण तत्परित्यज्य दीधितिकतामनतिरित वृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वविवक्षाया अबङ्गसापत्ते. ) अस्तु मा व्यासज्यवृत्तिधर्मस्यातिप्रसक्तस्यापि दर्शितप्रतीतिग्लादा- धाराधेयभागावच्छेदयत्वम् , व्यासजन्यस्त्वतिप्रसत्तस्य तदवच्छेदक 'रितिजलोभय गन्धयत् , लेहगन्धोभय क्षिता' वित्याय त्वमप्रसत्तम् , प्रतीत ।

·शास्त्रमुक्तावली। अथ वा, द्वितीयाद्यर्थे ऽध्ययनाधारत्वे तत्तन्मासादिरूपप्रकृत्यविशे- पणतापन्न सन्मासत्वादिव्यक्तीना व्यापकतासम्बन्धन खपारतन्त्र्येण विशेषणत्वा मुपेयते । तादृश च व्यापकत्व स्खसमानाधिकरणच्याप्यवृत्त्यभावप्रतियोगिता वच्छेदकत्वसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नस्य यो भेदस्तदाश्रयधर्मवत्त्वम् , तादृशधर्मश्च चैत्रो मासमधीत' इत्यादौ चैत्रीयाध्ययनाद्याधारतास्व विशिध्यैव सम्बन्धे 5-तर्भावनीयम् । मासान्तानिष्ठतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य ताशा धर्म सत्वे ऽपि तत्तन्मासत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानयच्छेदकतादृशधर्म उक्तसम्बन्धेन तत्तन्मासत्वाद्यवच्छिन्नस्य यो भेदस्तदाश्रयावमक्षतमेवेति यरिकञ्चिदेकमासादिमानव्यापकाभ्ययनादिस्थले ऽपि ताशप्रयोगनिर्वाहः । प्रतिमास मधीत ' इत्यादौ प्रत्यादिशन्दाना मासादिपदोपस्थाप्यानुगतरूपा- यछिन्नमासत्वादिसतिष्ठाभायप्रतियोगितावच्छेदकत्त्वसामान्याभावटितव्यापक- तायोधकतया यत्किञ्चिदेकमासब्यापकाध्ययनादिस न तमश. प्रयोग । अधात्यन्तमयोगार्थकद्वितीयाया एकादिपद विनापि पत्किञ्चिदेक- मासादिव्यापकताबोधकरवे "उपसद्भिश्चरित्वा मासमेकममिहोत्र जुहोती त्यत्र एकपदवैयमिति चेन , तत्र मासाधिककालव्यापकरवे ऽपि मासव्यापकतया- ऽधिककालव्यापकस्य होमस्य शास्त्रार्थतावारणायकपदोपदानात् । तथा सति तस्य फेवलार्थकृतया मासमानव्यापकतालाभासाशप्रयोजनोपपत्ते । अत च " यावजीवममिहोद जुहोती" तिश्रुतियोधितामिहोसानुवादेन, पतिलगीहिचपदव्यस्य मासकरूपकालस्य च विधाने वाक्यभेदः स्यादिति तादृशद्रव्यकालोभयविशिष्टस्य गौणानिहोनपदप्रतिपाद्यस्य कर्मान्तरस्यैव विधा. यिका तादृशी भुतिरिति सिद्धान्ते यावजीवकालान्तर्गतमासरूपकालाशे इप्यनुवादकतासम्भवा प्राप्तामिहोत्रानुवादेन द्रव्यस्यैव विधानमुचितमिति पूर्वपचा निरस्त.। 'यावजीव' मित्यादिश्रुत्या यावजीव-यापकत्त्वे बाधिते इयतो मासेकन्यापकतालाभे ऽपि उपसच्चस्करणकत्वविशिष्टहोमे तन्मात्र व्यापकताया अलामेन तस्यापि विधेयतया वाक्यभेदस्य प्रासामिहोन्नानुवादेन दन्यविधिपधे दुरत्वात् । एव अथ तादृशभ्रतेव्यकामयविशिष्टस्य गौणामिहोत्रपदप्रतिपादस्य वि.

·ध्युत्पत्तिवादः। भापकरखे ऽपि न कथ वास्यभेद । विधेयभेदस्यतावताध्यपरिहारात् । प्रत्युत धर्मिणो ऽप्यधिकस्य विधानात् । एव च "प्रामे कर्मणि मानेको विधातुं शस्यते गुण । अप्राप्ते तु विधीयन्ते बहतो ऽप्येकर्य- इत्यपि नियुक्तिकमिति चेप्न, यन्न विधेयाशे युगपदनेकधर्माणां विशेषणतया भान तन विधेयाविशेषणभेदे ऽपि विशिष्ट निष्ठविधेयत्वाभेदेन वाक्यभेदविरहात् । अन्यथा 'भूतल नीलपटय ' दित्यादावपि । नील वत्घटवत् इत्यादाविव बाक्यभेदप्रसङ्गात् । अनुवाद्याशे विशेषणतया यत्राने केषां विधान त तेषा विधेयता भिन्नैवेति वाक्यभेदः । " यद्यपि तमोपसयपकरणकहोमाधिकरणतावेन षा अधिकारिविशेषकत- ताशहोमाधिकरणतात्वेन या मासैकव्यापकता मासन्यूनकालहोतृवृतहोमाधि करणतायामप्यन्यान्यदिने पुरुपान्तरकर्तृकहोमाधिकरपतासलेनाशय , तत्तत्पु रूपकर्तृकतास्यहोमाधिकरणतात्वेन व्यापकतायाः अतितात्पर्यविषयत्वे च विधेयानन्त्यम् ; तथापि विभिन्न पुरुषकर्तृकहोमाधिकरणतायावृत्तितादृशचर- होमाधिकरणतामात्रवृत्तिधभरवनानुगतीकृत्य तत्तत्पुरुषकर्तृकताराचसोमाधिकर- णतात्वावच्छिन्द्रव्यापकताना ससर्गविधया विवक्षितत्वान दोषः । ताहया- धिकरणतादयावृत्तित्व चः, स्ववृत्तित्वस्वनिरूपकहोमकर्तृनिष्ठभेदप्रतियोगिक कहोमाधिकरणतावृतित्वोमयसम्बन्धनाधिकरणताविधिमान्यत्वरूपमनुगत यो- भ्यम् । मांसमधीत इत्यादावपि चैनादिकर्तृकाध्ययनाधिकरणतात्वरूप- व्यापकतावच्छेदकधर्मस्योकानुगतरूपेणैवानुगम. कार्य. । अतो 'मासम- इत्यादौ विशिष्य क्षेत्रत्वाचनुपस्थितायपि ना-वयत्रीधा - षपचिः । अन्य स्वयमूहनीयम् । घट उत्पद्यते, विनापि घर उत्ए. द्यत इत्यादी विनापदार्थों उमाववान् । तापदसमभिव्याहतद्विती- याया अभावाग्यविप्रतियोगित्वमनुयोगित्व वाऽर्थः । अभावक्तधोपचाया धारत्वेनान्वयः । तथा च दण्डामावयवृत्त्युत्पत्तिकत्वाभाववान् घट, सभामाग्मदृत्युत्पत्तिको घट हन्यायारको योधः । यद्यपि निपाता - धीयानो दृष्ट . दण्ड विना न रासभ . + ·शास्त्रमुक्तायली। मामार्यस्य साक्षादपि भेदान्वयः तथापि सम्भवति सार्थकत्वे विभक्तेः निरर्थकत्वमचिमति द्वितीयायाः सार्थकत्वमुपेयते । . भूतले न घटः, चन्द्र इव मुस' मित्यादौ प्रथमायाः प्रतियोगिता- धर्थकत्वे प्रथभैव साधुः स्यात् । प्रातिपदिकार्यान्वयनोऽन्यपदेनाभि घानस्थल एव " प्रानिपदिकार्थे । त्यादिसूत्रेण प्रथमाविधानादिति तल प्रतियोगित्वादिः सम्बन्धविधयैव भासत इत्युपेयते । 'दण्ड विना न घटोत्पत्ति' रित्यादौ च विनान्ता घटोत्पत्त्याद्यभावान्वये ऽनुयोगिविशेष- णदण्डाद्यभावस्य च तदनुयोगितावच्छेदकत्व भासते । द्रव्ये न गन्ध इत्यप्रयोगात् उपलक्षणीभूतधर्मावच्छिन्ने न नर्थाभावान्वय इति व्युत्पत्त- रासभ विना न घटोत्पत्ति • रिति न प्रयोग अतिप्रसक्त- तया रासभामावस्य घटोत्पत्त्याद्यभावानुसोगितावच्छेदकताविरहात् । रिति । दण्ड - . अथ वा अभाव एवं विनार्थः । विना न घट इत्यादौ च विना-तार्थस्याभावस्य ननये घटायभावे प्रयोज्यतासम्बन्धेनैवा- ज्ययः । अत एवं रासभ विना न घट' इत्यादयो न प्रयोगा अत एव दण्डाद्यभावति घटादेवृत्तावपि 'जायते' इत्यस्याध्याहार विनय 'दण्ड विना न घट' इति प्रयोगोपपत्तिः । रासभ विना घर इत्यादौ च विनार्यस्याभावस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन घटादावन्वय । दीधितिकतापि "अधिनाभावो व्याप्ति" रित्यत्र "साध्य विना साध्याभाव- वति यो ऽभाव" इति यद्वयाख्यात तत्र सप्तम्यन्तेन मतुपा ससर्गविधया भास- मान तदधिकरणनिष्ठत्वमेवोपात्तम् , न तु विनार्थत्वेनाधिकरणम् । अभावा- विकरणपर्यन्तस्य विनापदार्थत्वे ऽपि सप्तम्या आधेयत्वरूपापदार्थविवरणरूपताया आवश्यकत्वात् । न च विनापदोत्तरलुप्तसप्तम्यर्थ एवाऽभाववतीति सप्तम्या विवृत इति वाच्यम् , निपातोत्तविभते निरर्थकत्वात् । अत निपातोचर साधुत्वार्थे प्रथमैवेति शाब्दियाः । एव सर्वत ·१७ १ व्युत्पतिवादः पृथिव्यामेव गन्ध' इत्यादायेवकार प्रकृतिकसप्तम्या यदाधेयस्ववोध. कत्वमङ्गीकृत दीधिविकृतिसत्रापि तेषा न निर्भर । अस्तु वा तत्र प्रतियोगिता पृथिव्यायवृत्तित्वभानानुरोधेनैकारस्यान्यवृत्चित्वार्यकत्व मोरया- नुपेक्ष्य तयाधेयत्ववाचकत्वेन क्लप्सायाः सप्तम्या कल्पनम् । प्रकृते चाधे- यत्वस्य ससर्गतयैवोपपत्ती विनापदसाकाक्षाधेयत्वार्थकससमीकल्पन दुष्कल्प नमेव । एवकारस्थले चाभावरूप एवार्थेऽन्यरूपतदर्थान्तररयामताराम्बन्ध हति न सम्भवति, आघयतादेसद्वत्येव सम्बन्धत्वात् न तु तदभावे। न च आधेयत्वाभावो न प्रतीयते, अपि तु तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकपृथि ध्यायेन्याभाव हत्युरेषम् , ताशप्रतियोगिताकत्वमेवाऽभावे ऽन्यस्य समन्धो स्विति वाच्यम् ; आधेयतासम्बन्धस्य प्रतियोगिन आधारस्यानुयोगिन्याधेपे वृत्यनियामकत्वेनाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । 'चैन. पचती' स्थादो कृत्यादिसम्बन्धस्यापदार्थत्वे ऽपि 'पाकीतमा' नित्यादौ मतुवादिपदेन विवरणवत् , उक्तस्यले सामानाधिकरण्यस्य पदेन विवरणमपि न विरो पमादयति , विवरणीयास्याप्यायलम्यत्वे ऽपदार्थतोपपत्तरित्यलमसदा वैशेन । प्यत्वात् । "विना वात वृक्षः पतित' इत्यादौ विनापदार्थस्यामावस्याश्रयता सम्पन्धेन वृशे ऽन्वयाद्वातामावविशिष्टो वृक्ष पतित इति शब्दतो लभ्यते। पतने अनुपसिद्धो वातजन्यत्वाभावलाभाऽऽर्थः , जन्यतायाः पदानुपस्या तदभावस्य तस्य वृत्यनियामकसम्बन्घत्वाचदवच्छिमवातामावस्य २ शन्देन बोधयितुमयस्यत्वात् । “पुत्र विना गत' इत्यादौ पुत्रादि- पद क्षणया पुनगमनादिपरम् । विनापदबोध्यत्तदभावश्च समानकालीन. लादिसभ्यन्धेन गमने ऽन्येति । समानकालीनत्वपटक कालानिष्ठ स्वाधिक रणवमनवच्छिन्न योध्यम् । अतो गमनादिकाले सदनधिकरणदेशावच्छे. देन गमनाद्यभावसत्त्व ऽपि मातिषसाः । केचित्तु उकस्थले असाहित्यमेव विनापदार्थः । तस्य चं गमनादि. कर्तयन्वयः । असाहित्य च स्वकर्तृकरमभिव्याहतगमनादिक्रियासमानकाली मताशक्रियावीत्यरूपमाहित्याभाव:, क्रियान्वयिस्वकर्नुफतादृयकियाकालीन.

·शाखमुक्तावली। खाभाव एव वा विनार्थ । कर्तृत्वे पुत्रादेराधेयत्वेना यय । विभक्ति साधुत्वाथैव । अस्तु वा आधेयत्व द्वितीया । सप्तम्या आधेयत्वार्थकत्वे ऽपि न तत्र सममीप्रसक्ति , तस्या कारकविभक्तित्वेन क्रियान्वयिस्वार्थ बोधकत्वात् । अत शेषषष्ठीप्रसक्त्या तामेवोपपदविभत्ति द्वितीया बापत इति " सर्वा उपपदविभक्त्य पठयपनादिका" इत्यस्याऽविरोध इति । विनासमानार्थक्यो 'ऋते ऽतरेणे' ति निपातयोरपि दर्शितैव रीति । एव विनायुक्ततृतीयापञ्चमीस्थले ऽपि । मर्यादाभिविध्यर्थक्यावच्छब्दयोगेपि द्वितीया दृश्यते , तल मर्यादा र्थको यावच्छन्द --" आरभ्य तस्या दशमी तु यावत्प्रपूनये पर्वतराज पुली" मित्यादी। मर्यादा-सीमा, कालरूपा दारूपा च । कालनिष्ठ च, तत्काल निष्ठ समभिव्याहतकालप्रागभावानधिकरणस्वागभावाधि वरणस्वसजा ययावत्कालवृत्तिसमभिव्याहृतक्रियानाधिकरणत्वम् एवं चात्तस्थले यावच्छन्देन पूजारूपक्रियाया शुक्लदशमीनिष्ठतादृशसीमात्व निरूपकत्व प्रत्याय्यते । तावतैवार्थत शुक्लदशम्यां मर्यादाव लभ्यते । तनिष्ठसीमास्वनिरूपकत्व तदवृत्तित्वे सति कृष्णनवमीप्रागभावान धिकरणशक्ल दशमीप्रागभावाधिकरणतिथिकूटव्यापरत्वम् । तावता पोडश तिभ्यधिकरणकषोडशपूजारूपस्यैकर्मणो विधेयतया लाभ व्याय फालसमुदाये सजातीयत्वषिशेषणा पूजायामुक्तविशेषगयाक्रा तदण्डादिसमुदा याव्यापकत्वेपि न बाध । अवयितावच्छदव रूपेण साजात्यस्य विव- क्षणादुतस्थले च तिथिमित्यस्याध्याहारेण दशमीपदार्थतावच्छदकस्य तिथित्व घाटवत्वेन वा यावत्पदार्थान्वयितावच्छेदस्तया तिधित्वभानाचेन रूपेण दण्डादेर्दशमीसजातीयत्वाभावात् । तत्व -- च . तिथिश्चाऽखण्डकालविशेषरूपा, न तु चद्रमण्डलकलारम्भाधनुगुण कियापचयरूपों , पूनायास्तावरक्यावृत्तित्वासम्भवात् । अन च प्रागभाव एव याव पदार्थ । द्वितीयार्य प्रतियोगियमनुयागि व वा । तत्र तत्प कृत्यर्थदशम्या अवय तावता दशमीप्रतियोगकप्रागभावलाभ । तस्य स्वप्रतियोग्यवृत्तित्वविशिष्ट्रव्यापकतासम्बर्धन पूजारूपसमभि याहतक्रिया ।

·व्युत्पत्तिवादः। न चैव यामन्वय । व्यापकत्वं च स्वाधिकरणतिथिनिष्ठामावप्रतियोगितानवच्छेदक पूजाविशेषस्ववत्त्वम् । स्वाधिकरणत्व च, स्वाधिकरणकृष्णनवमीप्रामभावा- यच्छिरभेदविशिष्टवारिकविशेषणतासम्बन्धेन । एतेन कृष्णनवमीप्रागभावाधिकरणपतियोगिकभेदस्यान्यावर्तकतया । सामान्यभेदनिवेशे भाविकृष्णनवमीप्रागभानाधिकरणत्वमादाय नाप्रसिद्धि तथा सत्यपि तत्तद्दशमीप्रागभावाधिकरणकालस्य स्वाधिकरणकृष्णनवमी मागभावावच्छिनमेदवत्वसम्बन्धेन तत्तत्प्रागभावाधिकरणत्वाक्षते माप व्यवहितपूर्वकृष्णनवमीप्रागभावावच्छिनभेदघटितसम्बन्धेनाव्यवहितपूर्व कृष्णनवमीपूर्वतियानामपि तत्तद्दशमीप्रागभावयत्वात्तदधिकरणतिथिव्यापकत्व गुनाया न सम्भवतीति वाच्यम् , स्वावचिनकृष्णनवमीमागभावानधिकरण लसम्बन्धन साच्छिनभेदस्यैव भागभावराम्बन्धे निवेशनीयत्वात् । स्वा घिरणनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमपि तादृशावच्छेदकत्वसम्बन्धेन स्वा वच्छिजस्य भेद । अतस्तादृशावच्छेदस्त्वत्वावच्छिन्नाभावनिवेशे यकि- श्चिदशमीमागभावाधिकरणनिधाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमादायापसिीदवार- णाय विशिष्य तत्तत्प्रागमावरूपस्वपदार्थस्य सम्बन्धमध्ये प्रवेश्यतयाऽननुगम इति निरस्तम् । देशरूपा सीमा च, 'काशीत कौशिकी यावद् याती' त्यादौ । तव कौशिक्या गमनसीमात्व प्रतीयते । तच्च, काशीपूर्वकौशिको पश्चिम- देशव्यापक्गमनानधिारणत्वम् । यावत्पदेन च कौशिक्यनधिकरणत्वे सति काशीपूर्वकौशिकीपश्चिमदेशव्यापकत्व गमने पूत्याय्यते । तत्र द्विती- यार्थो ऽवधित्वमवधिमाव था पूतीच्याद्यन्वयि निष्कर्ष. पूर्ववस्व- समू-नीय । अभिविध्ययों यावच्छन्दः कार्तिकमारभ्य चैा यावच्छीत भवती' स्यादौ 'काशीत पाटलीपुत्र यावद् वृष्टो देव ' इत्यादौचामिविपिस्तत्पर्य-ता- मिन्याति । एव च पूधमे कार्तिकर्पूवकालोतरोत्तरकालपूर्वकालव्यापक व चोत्तरकालावृत्तित्वसहित शीतभवने, दितीये च काशीपश्चिमदेश पूर्वपाटलीपुत्रपूर्वदेशपश्चिमदेशव्यापकत्व पाटलीपुत्रपूर्वदेशावृत्तित्वसहित वृष्टी ·" यावत्पदेन पत्याय्यते । विशेष पूर्ववत् । यावन्छब्दसमानायक आशब्दाले ऽपि दर्शितैव रीतिरवसेया । तद्योगे च पञ्चमी साधु । यशमनु पावर्ष' दिस्यादानुशब्दार्थ कारकत्वरूप हेतुत्वम् । अनुलक्षणे " इत्यत्र कर्मपूर्वचनीयसशाविधायकस्ने लक्षणपदस्य कारक हेतुपरत्वात् । ताच यशान्वितस्याधेयत्वरूपदितीयार्थस्यान्वयः । हेतुताया निरूपकत्वसम्बन्धेन वृष्याष वय । जन्यत्व या अनुशन्दार्थ । तब निकापतत्व रूपदितीयार्थस्य यान्वितस्यान्वय । जन्यतायामाश्रयत्वसम्बधेन वृष्टा वन्वय.. " अन्वर्जुन योद्धार इत्यनापूकर्षरूप हीनत्वमनुशन्दार्थ । अर्जु नावधिकत्व द्वितीयान्ता , तस्य चापकर्षे इन्वय । अवधित्वस्यापादानता रूपवे ऽपि क्रियान्वयामावाल पञ्चमीप्रमति “अस्मादय दीर्घ " इत्यादी 'मवती' त्यस्यान्याहारेणेव पञ्चम्युपपादनात् । अत पाटरपवादतनिर्वाह । वृक्ष पूति विद्योतते विद्युत् , मातर पूति साधु , यो मा पूति स्मात् , वृभ वृक्ष पूति सिञ्चती ' त्यादौ "लक्षणेत्य भूते" त्यादिवानुशिष्टकम भूपचनीयसशकपत्यादि शब्देषु पृथमे परिचायकत्वरूप लक्षणत्व परिचपत्व रूप लश्यत्व या कर्मपूवचनीयार्थ । क्षकाशेन विगुदिचोतनगानाक्षस्य परिचायकता । द्वितीयार्थश्राधेपल निरूपितत्व या। द्वितीय साधुत्व पियका रित्वम् , साधुत्वघरकक्रियान्वयी सम्यन्य कर्मपूर्वचनीया । सम्पत्यान्वयि प्रतियोगिख वसिरूपाव वा दिवीसार्थ । तृतीये भाग वदन्वपी सम्बन्यो द्वितीया । इत्थ चाऽस्म KRITी यो भाग स्यादिति दोष । ननु कमपेव द्विती या,पत्क्याप पर समापरम्, प्रतिम निरर्थक , 'गदे गृहे ऽश्वा पादारि व्यापकताया दिकिवल्लभ्यत्वात् । प्रतिशब्दस्य व्यापकतात्वेि टाकया गृह व्याप्नुसते इवा' इत्यादाविप द्विवचिव न सत्। " स्पत्वाश्रय A . न न प्रीसदगरि व्यापरतायंकर 'प्रतिदिनमपीत 'इत्पादो सम् । दिन रवि 'पृण सिसवी ' त्यादी सप्तमिति प्रादे ·याव्यम् । याध। व्युत्पतिवादः। "सम्बन्धेनान्यतरवैयर्य" मिति न्यायायोरेव व्यापकताबोधकत्वमवर्जनीयमिति 'प्रतिमासमधीत' इत्यादावव्ययीभावे हि प्रथमातिरिक्तविभक्ते.. रसाधुत्वेन प्रतिशब्देन मासन्वितव्यापकत्व क्रियाया बोम्यते । विभक्तिः साधुत्वार्था । 'ध पक्ष प्रतिसिवती' सत्र तु सेके द्वितीयाकर्म- त्वावरुद्धपकृत्यर्थविशेषितव्यापकता बोधयितु न शक्यते । एकविशेष- पपेनोपस्थितस्यान्यत विशेषणत्वे व्युत्पत्चिविरोपार । कर्मत्वसम्म-घस्यैव च व्यापकताघटकलेन स्वीकरणीयतया वृत्त्यनियामकस्य तस्य तयात्वासम्म तस्य सङ्ककर्मत्वे आश्रयतासम्बन्धपटितव्यापकतापत्यायनमपि न युज्यते , प्रकृत्यर्थसुवर्थयोर तरा नर्थातिरिक्तभानस्य व्युत्पतिविरुदस्वाद, “नाम्दस्यतरोत्पत्तेः" " नानुपमृद्य प्रार्दुभावा" दित्यादी. नर्थमासस्य पक्षम्पर्थहेतुताया विशेषणत्वेन प्रकृत्यर्थस्य च विशेष्यत्वेनान्ययार । सम्मा- व्यतिरनक एव । द्विरुक्तान्वये तात्पर्यबलाध सेचनकर्मले पादेयांप- फाय संसर्गतयैव मासते । यदि च वृक्ष प्रति सिञ्चती' त्यारावुपतर्गस्य प्रतेवाल्यो धोयो था कथिदन्यो ऽर्थः , तदाऽस्तु स एवात्रापि तदर्थः । अत एव तस्मेवा- स्यापि प्रतिशब्दस्य प्रयोगो नानर्थः । वस्तुतः अवर्थको धर्मप्रय- चनीयाऽधिपरिशब्दयोः प्रयोगपत्ताशपतेरपि प्रयोगस्य प्रयोजनान्तरानुपए- निश्चिन्त्या । प्रतेयंत्र व्यापकतार्थकस्वम् , तन 'प्रतिवृक्ष सिद्धती ' त्यष्य- यीमावसमास एव नियतः । तदर्थकाव्यपस्याव्ययीभावसमासविधेर्विभाषाधि. कारीयताविरहेण नित्यत्वात् , अतो वीप्सया 'प्रतिवृक्ष सिवती' विय- ६ 'वृक्ष प्रतिसिञ्चती' तिन प्रयोगः । यत व्यापकत्वाकेनाव्ययेनाव्य- पीमावसमासस्तदुत्तर सर्व प्रथमा विभत्तिरेव न शु 'उपकुम्भ गच्छत्ती' तिरत् 'प्रतिगृहे उधा' इत्यादिरपि प्रयोगः, उक्त- युस्त्या तत्र पतिना ऽश्चादौ गृहादिम्यापकताया बोधयितुमशक्यत्वात् । तदाधारतादिरूपसप्तम्यादथे च समासस्य गृहादिव्यापकत्वस्याभयतासम्क धेन तदर्थस्य व्यापकरूपर्धामणो का ऽभेदसम्बर्धनाचये 'मेयस्वे घम, घरवृत्ती घट इत्यादिप्रयोगवारणाय ससम्पयंधारतामा साभयत्यसम्म घेनाभेदसम्बन्धेन मा मध्यर्यानन्षयव्युत्पत्तेविरोधात् । करन्याया.

·शास्त्रमुक्तावली। 'उपकुम्भे निहि, उपकुम्मादागत 'उपकुम्भन कृत इत्यादौ च वियक्षितस्याधारत्वापादानत्वकर्तृत्वादौ अम्भसमीपदिराधेयता- सम्बन्धेनान्वयस्याधेयत्यादौ निरूपितत्वसम्बन्धेन तदन्वयस्य वा बोधेन पश्चिद्व्युत्पत्तिविरोध इत्युपपद्यन्ते तथा प्रयोगा इति ध्येयम् । 'स्वा घ मा चान्तर' त्यादी " अन्तरान्तरेण युक्त " इति द्वितीयाया निरूपितत्वमर्थ । तस्यान्तरापदार्थतावच्छेदकमध्यत्वे ऽन्वय । एवमन्म सापि, तदर्थतनदिशा वय परिच्छेद्य ॥ ॥ इति द्वितीयाविभक्तय.॥ ॥ अथ तृतीया ॥ . भ- पारतविभक्तृितीयाया. त्रिपारपि क्तृत करणार ব্যর্থ " करणयोस्तुनीया" इत्यनुशासनात् । कल्प च मुरय त्रियाल प्रतिष । सा च न्यातप्तमभिध्याहते 'त्र पचती । यादी प्रियाविशेष्यतयारयातेन प्रतिपाद्यते , चरण पश्यते , अप्यते' रत्या दिकर्मभावास्यावसरे च क्रियाया विशेषणतया तृतीयया सा स्याम्पते । पतु सायायाता एप प्रति मृतीपायाभेपन्यम्, चास्यातातिपिपान्यय कोष रियाविशेषणापा । तथा हतियो- भने घामनेादस्पस्यारपातस्य यगादि समभियाहारसानमनितम् । - 'पचति , परो' मादी सा सपन्ययावरोधात् । 'चरे शायते, गम्मत पादौ दारापर आधार समेति न पत्करपनाम पिनी- तत्य ·व्युत्पत्तिवादः । तन 1 'चैत्रण पत्र' मित्यादौ तृतीयाया- कृत्यर्थबताया आवश्यक वात् । तल कृत्सर्थकाख्यातविरहेण कृतश्च कर्तृकर्मवाचकत्वेन इत्यर्थकताविरहात् । यदि च-कर्तृकृत कृतावेव शक्तिर्न तु विशिष्टे , ज्ञाते त्यादी त्वाश्रयार्थताया कृत क्लतत्वेन तत्र कृत्यन्वयादेव कर्तृलाम. सम्मवादित्युच्यते । तथापि कर्मकृत कृत्यर्थलमप्रसक्तमेव । उत्तप्रत्य. यस्य क चित्क्र्तृवाचकत्वे ऽपि दुष्पचश्चैत्रेणोदन., चैत्रेणौदनस्य पाफ' इत्यादौ वृता न कृतिबोधमलामति तत्र कृति- बोधानुरोधन तृतीयायाः कृतिवाचकत्वमावश्यकम् । एव च पच्यत' इत्यादावपि तृतीययैव कृतिर्णोध्यते । तल चैत्रादेः सम्बन्ध एवाधेयत्वमित्यत एव निर्वाहे वृत वाधेयत्वस्य विशेषणतया भानोपगम- स्यानुचितत्वात् । तथा सति तत्सर्गस्यापि विषयताकल्पनाधिक्यात सादरावास्यज्ञानपटितशाब्दसामग्यामधिकोपस्थितिनिवेधन च गौरवात् । चैत्रग पाया, •चत्रण अथ तत्र कृतस्तृतीयार्धतोपगमे 'चैत्रेण पच्यते न मैत्रेण' इत्यादौ तृतीयान्तार्थ. मैत्रीयकरभाव. पाके ऽन्येतीत्युपेयम् । तस्याश्च समवायसम्बन्घावच्छिन्नाभावो मैत्रकर्तृकपा ऽवात्यरिप्रसङ्गः। जन्यतायाश्च वृत्त्यनियामकतया तत्सम्बन्धा. परिछनाभात्र. प्रसिद्धयत्येव न । मैत्रफर्तृकपाककर्मत्वाभावस्य कर्मणि तण्डुलादौ प्रतीतिश्च कर्मवाचकपदासमभिव्याहारस्थले दुर्घटा । आधेयत्वस्य तृतीयार्थत्वे चाधेयत्वाभावबोध एव कृतावनीक्रियते । न च तथा सति मेषचनोभयकर्तृकपाकस्थले चैत्रीयपाककृतौ मैत्रवृत्तित्वाभावसत्त्यात् 'मैत्रेण न पच्यत' इति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् , ‘भत्रेण न पच्यत' इत्यत वर्तमानपाकानुकूल कृतित्वावच्छेदेन मैत्रवृत्तित्वाभावबोधनात् , उपस्थले च ताशकृतित्वसामानाधिकरण्येन मैत्रवृत्तित्वसत्यात्ताशवाक्यामामाण्यात् ! वर्तमानत्वस्य कृतिविशेषणतया च 'चैत्रेण पश्यते ऽपच्यत न तु पच्यत' इत्युपपद्यते, क्रियाविशेषस्य तथात्वात् । यदा मैत्रेणान्यक्रियते न तु पच्यते, तदा 'मैत्रेण न पच्यत' इति प्रयोगश्च । न चाख्यातेन कालस्य तिविशेषणतया योधनात्यालविशेषविशेपिततिरवस्यान्वयितावच्छेदक्तया तदयच्छेदेन ननाऽभाव. शक्या बोधयितुम्, न तु कालक्रियाविशेषोभयविषित- ·१०४ शालमुक्तावली। तित्वावच्छेदेन कर्मपत्ययस्थले, क्रियायाः कृतिविशेषणत्वाभायेन तद्घटित धर्मस्यान्वयितावच्छेदकत्वाभावादिति वाच्यम् ; क्रियाविशेपघटितधर्मस्या वयितानवच्छेदकत्ये ऽपि तदवच्छिन्नत्वविशिष्टविशेषणताया अभावससर्ग सपा मानसम्भवेन सामञ्जस्यात् । न. चान्वयितावच्छेदकावन्नित्वमेव विशेषणसम्बन्धे भासत इति नियमः । तथा सति शरदि पुष्यन्ति उसन्धरा इत्यादौ पतच्छदपुष्पोत्पत्तित्वादेः शरवृत्तित्वाद्यन्वयितानवच्छेदक- तपा आल्यातान्तप्रतिपाद्यतावच्छेदकपुष्पोत्पत्तित्वाधवच्छेदेन व शरवृत्तित्वा- वापारयच्छेदकारच्छेदेनान्वयानुपपत्तेः मन्वयितावच्छेदकसामानाधिकरण्य. मात्रप घ तरन्ययोपगमे 'शरदि पुष्प्यन्ति सप्तश्छदा, शरदि पुष्यन्ति चापका' इत्यविशेषण प्रयोगापतिः । यदि च तत्र भारसम्मन्यः सप्त- टदविशेषणतया मासते न पुनराख्याता धातुमात्रार्थे वा पुष्पोत्पत्ती, अत एव सत्र कारकविभक्तिरूपसप्तम्यनुपपरया कालरूपविशेषणपदोचर स्वा. तम्येण सप्तमी शर्वपमेणा अनुशिष्टा । एव च क्रियानिमित्तत्त्वरूपकारक- स्वगर्मकर्तृत्वस्याख्यातार्थत्वेन पुष्पोत्पतिनिमित्वरूगपातान्तास्य विशिष्टा- चपानुरोधेन सम्बन्धेप्यन्वय उपगन्तव्य इति कारकावस्यारुपातधित्या. मुपगमे ऽपि "जीता सरी ऽवगादवतो निदायात व्यक्ती " त्यादा. विवोरेसविषयभायमहिनौदेश्यविशेषणेन शरस्सम्बन्धन विधेयभूतपुष्पोपचे. पोज्यप्रयोजकमावस्य संसर्गमर्यादया मानमोत्सर्गिकमिति चम्पकादिपुप्पोलची परत्यासत्यनिमित्तकत्याभावामोत्तातिप्रसन्न रत्युकसारेऽवम्छेदकावन्दैनाम्ययं ·व्युत्पत्तिवाद.) १०५ भावात् । न चावच्छेदा मच्छिनत्वस्यावच्छेदकावच्छेदेन रिशिष्टादो विशेषणाशे भानमसम्भवदुक्तिकम् , 'घगे द्रव्य' मित्यादी घटत्या वच्छेदेन द्रव्यत्व दिमत्चबुद्धौ द्रव्यत्वादिविशेषणस्य स्वरूपत एव भानादिति घाव्यम् ; तादृशशाब्दबोचे द्रव्यत्वाधवच्छिन्नस्थैवाऽभेदसम्बन्धेन विशेषण स्यात् । घटत्वादिविशिष्ट द्रव्यत्वादिविशेषणकताशप्रत्यक्षेऽवच्छेदकावच्छिन्नत्व भानानुपगमे क्षतिविरहात् । तथा च मैत्रेण न पश्यत' इत्यादौ पाक कृतित्यस्या-वयितानवच्छेदकत्वे ऽपि अर्थलम्यतादृश वर्मावच्छिन्नत्वस्य सस गोशे भान निराराधमेवेति चेन, प 'मैवेण न पक' इत्यादौ कृतौ मैत्रादिवृत्तित्वाभावबोधासम्भवेन कृतिजन्यत्वस्य तृतीयार्यता स्वीकृत्य क्रियाया भैत्रादिकृतिजन्यवाभावयोधस्य अवश्यमुपग त यतया भेगेण न पच्यत' इत्यादापि तद्बोधापगमेन सामञ्जस्यात्। न च यदा मेगा सुप्तस्तदा भनीण पश्यते न तु पच्यत' इति प्रयागानुप पति , भैनवृत्तिवर्तमानातेरपमिया तादृशकृति न यत्वाभावप्रत्यायनासम्भ- पात्, वर्तमानत्वाविशेपिततदीयकृतिजन्यवाभावस्य च बाधितत्वादिति वाच्यम्, आख्यातायवर्तमानस्वादनममभिव्याहारस्थलेऽभाषाशएबाऽन्वयभ्य व्युत्पन्नवाद) अन्यथा 'विनष्टघट म पश्यती' त्यादौ ताहाघटकर्मकवर्तमानदर्शनाद्यप्र- सिद्धया ऽन्यययोधानुपपत्ते । प्रकृते च मैलीयवतमानकृत्यप्रसिदायपि वर्त मानकालावच्छिन्नतजन्यत्वाभावस्यैव पाके प्रतीत्या सामञ्जस्यात् । पाकत्वाद्य पच्छेदेनैव मैत्रादिकर्तृक यामावबोधोपगमान्मैत्रादिकर्तृकथाकदशायामन्यकर्तृक पाके मेवादिक्कत्याभावसत्वे ऽपि नपच्यते मैलेण' इत्यादयो न प्रयोगा । यत्र मैत्रेणादन पच्यते न तु तेमनम् , तत्र 'मैत्रेय न पच्यते तेमन' मित्यादिप्रयोगनिहाय तेमनपाकत्वाद्यवच्छेदनैवाभावा-वयोध उपगम्यते , न तु शुद्धपात्यायवच्छेदेन , बाधित वात् । यथा च तेन रूपेण शब्दादनुपस्थितापि तदवच्छेदेनान्वयशेनिर्वाइस्तथोपपादितमा यत्वस्य तृतीयार्थस्वयादिनैव। 'घटेन न ५-यत' इत्यादय प्रयोगा 'आकाश न पश्यती' त्यादिप्रयो- गसमानयोगक्षेमा एवं म तय ! अचतनस्य काठस्थाल्यादेरपि कर्तवविवक्षया ·शास्त्रमुक्तावली। 'काट पचति, स्थाली पचती' त्यादिवत् 'काष्ठेन पच्यते स्थाल्या पच्यत' इति प्रयो- गात् । तत्र व्यापाररूपे कर्तृत्वे तजन्यस्वरूपे तत्कर्तृकले वा तृतीयाया लक्षणा । एष 'वेण ज्ञायते , इष्यते , गम्यत' इत्यादावाश्रयत्वरूपे कर्तृत्वे आधयत्व रूप कर्तृ मरवे वा, 'नश्यते घटेने ' स्यादौ प्रतियोगित्वरूपे कर्तृत्वे ऽनु- योगित्वसी कर्तृमचे वा लक्षणा । कर्तृपदपि व्यापारादिमत्यचेतनादौ अचेतनादौ स्वरसत. कर्तृपदाप्रयोगात् । अत एव च कृमो भातमव । यावाचक त्वम् । १ च यज्ञयत एव वर्तृपदार्थ वे "वर्तकरणशेस्तृतीया' इत्यादौ कर्तृपदस्य मुख्यार्थ त्यागे युक्तिविरहात् अचतन र काष्ठादियाचा पदयोगे कर्तृप्रत्ययानुपपत्ति- रिति वाच्यम् ; सूत्रस्थकर्तृपदाना “ स्वतन्त्र क्ा" ति सूत्र परिभाषित वर्तपरत्वात् । अन्यथा तप्रणयनवेयध्यप्रसङ्गात् । स्वतन्त्रत च कार कान्त रव्यापारानधीनत्वे सति कारकत्वम् । 'काठं पचती' त्यादौ स्वातन्त्र्य- विवक्षया काठादे कर्तृ वम् । न च स्वातन्त्र्यविवक्षणेऽपि पुरुषव्यापाराधीनक्रियानुकलव्यापारवतामेपा मन्यव्यागरानधानक्रियानुकूलच्यापारववरूपस्यस्वातन्त्र्यस्य वासनिकस्याभापात् तदोधपविभक्तीनामप्रामाण्य दुरिमेति वाच्यम्, समभिव्याहतक्रियाकारान्त रव्याचारानधीनतक्रियानुर थापारस्य ताकपाबाचपदसमभिव्याहत- विभाज्यत्वात् । अनधीनान्तविशेषणप्रयोउन च , . का. स्थाल्या पचनी । त्यारियल 'चैव स्थाली काठानि पचती। तिप्रयो. गारतियारणम् । यत च 'चैत्र पचति काठ पचती' पादौ समभि पाहतकारकन्तिराम धिमानधीनान्तारोपण न प्रतीयत एव , तनिधी दम तत्र सरादे. वत शक्य तरयल्पनात् विशिष्टायशया गिधाजननात् । - न च मित्र. चा पानयती' स्यादौ देकरमभिप्यास्यते कीर नानुमत्त., कद वागरम्य सममियाहना पापाराधीन ग • पाशासन रति च पाट. ।

·व्युत्पतिवाद. दिति याच्यम् । तत्र ण्यन्तप्रतिपाद्यपाचनादिक्रियायामेव हेतों कारकतया स्वतन्त्रम्र्तृव्यापारस्य पयादिक्रियाया कारकान्तरव्यापारानधीनत्वात् । सतन्तप्रयु आनत्य पुसो व्यापारम्तण्डुलक्रयणादिवापाकादावन्यथासिद्धतया न कारण मिति पाकादिप्रयोगकव्यापारवत्वे ऽपि तस्य तरिक्रयाकारकत्वाभावात् । अत एव 'चैयो मैलेण पाचयती' त्यादौ चैन पचती, तिन प्रयोगः । न च 'पञ्चभिईलैः कर्षति गृही' इत्यादौ भूमिलेरखनरूपयादिाक याया स्वतन्तकर्तृन् पयुआनस्प गृदिगो व्यापारण दर्शितयुक्त्या लकारा- दिना ऽभिधानासम्भव इति 'कर्षती' ति न स्यात् , 'यती' ति च स्यादिति वाच्यम् ; तत कृषे. प्रतिविधानार्थत्वात् । उक्त च--- 'याजका यजन्तीति-यजिवि प्रक्षेपार्थः । पक्षमिले. कर्पती ति-कृषि प्रतिविधानार्थ" इति । " यजैर्देवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागेच्छाविशेषरूपाथें मुख्यतया तल च यज मानस्यैव कर्तृतया हवि. प्रक्षेपपलक्ष्यार्थपरत्व दर्शितम् । तत च ऋत्वि जामेव स्यात-त्र्यम् । होतेत्यत्रापि हवि.प्रक्षेप एर हुधातारषों न तु ताहशफलावच्छिजस्त्याग । तथा सति ऋत्विजस्तन स्वतन्तकर्तृताविरहेण होतृपदेन प्रतिपादनासाभवात् । धात्वतावच्छेदकालकर्तृत्वमेध कर्तृप्रत्य येन प्रतिपायत इति अविजि होतृव्यवदारो न यष्टार । अत: प्रति ग्रहीतृव्यापारो न स्वत्वजनक तथा सति तत्र दातूयवहारापत्तरिति । जीमूतवाहन । अधातु । चैत्रेण मैत्रेण पाभ्यत' इशादौ नतमव्यापारस्य हतु- कत यागराधीनाये ऽपि दर्शितरीत्या तस्य स्वत-लकर्तृवनिर्वाह :, तथापि सदाचा पदोत्तर तृतीयानुपपत्ति , कर्तृ वस्स णिन्प्रत्ययेनाभिधानादिति चेन कतत्वनिर्वाहकत्यसम्म धेन पाकायवीयनो हेतुर्तृ पापारस्य जित्येन स्वत ग्वक वम गिचाभिधानात् । कर्तृ रूपफ्लावच्छिन्नस्य ताशयापारस्य णिजपतामतेऽपि आअयोपरगरय कर्तृतस्याः यतो भानानिहिण करनभिधाना- , ·१०८ शास्त्रमुगावली। तृतीयोपपत्ति । आरयातस्य धर्म्यवाचकत्वे ऽपि कृतिविशिष्टबोधकत्वरूपस्य कभिधानस्याक्षतत्वात् 'चैत्र पचती' त्यादौ न तृतीया । न चैव मुख्यविशध्यतया कृतियोधकत्वरूपस्य त्रभिधानस्य विवक्षाया चैलेण पचतीति स्यादिति वाच्यम् , आश्रयातिरिक्ताशे ऽविशेषणतया कृतियोधनस्यैव वर्तभिधानरूपत्वात् । तथा तदभिधान च लकृतदितसमा सानामेव । अत एव तैरेवाभिधान वृत्तिकृता विकृतम् । इद ववधेयम् यद्यपि स्वतलाव्यापारमान एवं तृतीयादेरनुशासनम्, तथापि लापाकृतिरूप एव कर्तृले तुतीयादे शक्तिं । अचेतनव्यापार निरूढलक्षणव । अनुशासनस्यानादितात्पर्यमामाहकत्वात् लाघवसहकृतस्यैव तादशतापर्यस्य शक्ति कल्पकत्वात् व्यापार तत्सत्वे ऽपि गौरवेण शक्त्य सिद्धे । एव च कर्तृत्वरूपकृतिबोधस्थले कारका-तरल्यापारानधीनत्व न प्रतायत इति तदन्तभवन शक्तिकल्पने । व्यापारलाक्षणिकेन कर्तृप्रत्ययेन लक्षणया तदन्तर्भावन व्यापारबोधनादेव पूर्वोक्तातिप्रसङ्गया रणात् । अन्यथा तदन्तमविन कृतिशतापि ताशातिप्रसङ्गस्य दी रत्वादिति । मानाभाव 'घरी जायते, ओदन सिस्थती' त्यादौ सत्कार्यबाद विपिणा नैयायिकाना कारकत्व कर्तृत्व च घटोदनादेयंशाश्रुतस्त्रानुसारण दुरुपरादमद, मुख्य च प्रियाकर्तृत्वम् , न निषानुदूलातिमानम् । एकक्रियाविषयक इतितो यन ना-तरीयकत्रियान्तरनिर्वाहासन तस्कृतिमतस्तारकयात याभावात् । अत एव 'मत्तो भूत न तु मा कृत' मिति व्यपदेश इति । किन्तु तमिया. विषयकत्व मात तरनुलाया कृतिस्तदेव तस्कर्तृवम्। अ याददोन नाराचक्षेपाचत ब्राह्मणधसत मरणानुकरस्य नाराचशेररूप यापारस्य कृतिविषयत्वे ऽप वामनमरणानुकरन्यापारविन तस्यानामसहितत्यात्तेन रूपेण ऋतिरिषयत्व न ताहराध्याप ररपति ब्राह्मणवायन क्र्तृत्व न ताशिव्यापारकारिति न तस्य सम्पूर्ण प्रायश्चित्तम् । अत एर मापूर्णमातिप्रया नकस्य व व्यापारस्य लयत भिप्राय दिमारपणे मणिरता मरणोदेशनानुधीय- ·मर व्युत्पत्तिवाद। १०९ मानस्वाऽदृष्टाद्वारसत्वविशेषणयोपादानमिति मिश्राभिमानसङ्गति । पोद्देशेनानुीयमानस्य व्यापारस्यावश्य मरणानुलब्यापारवेन मतिसहित वाताशरूपेण कृतिविषयत्वमिति तादृशविशेषणस्य विशिष्टाततानिर्वाहक स्वात्तद्विशेषणवतो व्यापारस्य नियमन लक्ष्यत्वात् , तन्न्यस्य चाल- क्ष्यावनियमात् । , 1 अग मरणोद्देशेनानुपितस्यापि व्यापारस्य यत्र खडगाभिरातत्वादिनैवेष्ट साधनत्यकृतिसाध्यायधीविषयता न तु मरणानुकुलत्यविशेषित दूपेण , तल न मरणानुकूलनाराष्टविषयिणी तिगित तादृशव्यापारकर्तु वधस्यविशि- एक-यमित कथाविशेषणस्य विशिष्टकतृता भर्नाहकत्वम् १ यदि च मरणोद्देशनानुष्ठीयमानत्वमित्यस्य मरणानुनलवेन कृतिविषयत्वमेवार्थ इत्युपेयते , तदा व्यापारे तादृशविशेषणस्य तस्कर विशिष्ट कर्तृतानिर्वा- दकत्वे ऽप्युक्तस्थले खड्गाभिधातादौ दादशलक्षणाच्यातिटुर्गिय । तप सम्पूर्ण प्रायश्चित्तस्य निर्विवादतया रक्ष्यताया आवश्यकत्वात् । न च विशेषणीभूतपलनिष्ठोद्देश्यतास्यविषयतानरूपकत्वे सति व्यापारनिष्ठमाध्यता- ख्यविषयतानिरूपकत्वमेव विशियविषयकाव कृतरित्युपदर्शितस्थले ऽनुक्- पतासम्बन्धेन मरणवैशिष्याय साध्यतारूपकृतिविषयताब छेदकताविरहो ऽपि ने विशिष्टार्तृवानिवौह इति मरणोद्देशनानुष्टीयमान वस्त्र शनकृतिविषयत्वरूपतेवेति वाच्यम् , 'माहाण ह-या दिल्यादी भात्वतावच्छेदकस्य मरणस्य सोद्देश्यकत्वसम्बन्धेन कृतावन्ययराम्भव पर निरुत विशिष्ट स्य निषेध विधिविषयत्वसम्भपात व्यापारविशेष णतयोपस्थितस्य इत्यो विशेषतया अन्वयरप व्युत्पतिविरुद्धत्वात् । अप मरणोपलक्षितव्यापारबर्तृवस्य तादृर्शनपर्धापयत्वे पिन सति., अन्योद्देशेन नाराचक्षेपस्यापि ब्राह्मणमरणोपधायक्स्प नरकसाधन- स्यात् । मरणप्रायथितपिधेरेव तदविषयकावमुपपादनीयम् , सच्च मरणोद्देशेन तदनुहलत्यापार कर्तृ बाधकस्य शब्दस्य तदिधावन्तः र्भाव एवोपपयत इति चेत् , एवर्गा। ब्राह्मणमरणकामनया यन न तन्मरणा- मरणकामना- न A ·व्युत्पत्तिवाद । अन्यथासिद्धत्वात् । मरणोपरक्षितान्यरर्तृकखड्गाभिधातादिरूपवैविध प्रत्येर श्येनस्य हेतुताथा वेदेन बोधित वात् । क्रियाजन्यकायें तक्रियानुकूलकातहेतु- ताया नियमे ऽपि सड़गाभिघातादादेव येन कृतहेतुत्वात् । तथा चानिष्ट विशेषफ्लजनकताबदवप्रत्यारातिप्रविष्ट परणानुकूलत्व मरणजनकत्वमेव , न तु प्रयोजकत्वम् , अतो ऽदृष्टाद्वारकर न ता निवेशन यम् । कारणत्व पर्यन्तनिवेशलामायैव वा तदुपादानम् । याद च विशिष्टान्वयपरताया घेदे औसर्गिकपेन वधसाधनतापोधक(त्या विशेषणीभूतमरणसाधनता र दयेन स्य प्रन्याय्यते , तदापि इयनानुकूलकृनमरणसाधनत्वमप्रामाणिकमेव । नि याजनम्वृतेस्तज-यजनकतानियमस्याप्रामाणिकत्वात् । अधान्योद्देशेन नाराच क्षेपकर्तुषिशिष्टविषयककृतिमत्वघटितविशिष्टकर्तृताविरदे ऽपि यथाऽवध जन्यपापप्रायश्चित्त तथा श्येनकर्षिशिष्टाकर्तृत्वात्पापार्द्धस्यावश्यकत्यादबलव- दनिष्टाननुन्धित्वबाधो दुरि एवेति चेन्न , अकामक्तेऽप्यर्धप्रायश्चित्त स्मरणन मरणावच्छिन्न यापारस्य विषयतामन तर्भाव्य विशिष्टजनातमत्व सम्पन्धेन न्यूनपापे स्वतः हेतुत्वकल्पनात् तद्वलेन विशिष्टात श्येनकाइसाजन्यपापानुत्पत्ते । न च लाघवेन मरणोपलक्षितव्यापार जनकत्वमेव प्रत्यासत्तिमध्ये निवेश्यतामिति वाच्यम् , श्रुत्यर्थवाधापादाला घवस्याप्रयोतकत्वात् । वेदस्थले विशिष्टान्ययस्यौत्सर्गिकत्ये ऽपि श्येन स्य मरणननकले विभ्यर्थबाघप्रसलेन गरण प्रति श्यनस्या-यथासिद्धताया एयोपगन्त यतया तस्य जनकतागर्भहिनस्त्यर्थतावच्छेदकरूपशू यताया अपि खूपपादत्वात् । न च यदि रागाभिघातजनक दृष्टव्यरहितस्य श्येनस्य मरणे ऽन्यथासिद्धत्व तदा हननकर्तृव्यापारो ऽपि तान्यथासिद्ध स्यात् । यश्च व्यापारो मरणे ऽव्यवहितसाधनम् , ता तद्धेतु कृतिरेवान्यथासिद्धति, मरणकारणव्यापारकारणकृतिमच न कस्यापि हेतु स्यादिति वाच्यम् , मण्डुलविल्यादिरूपफ्ल्व्यवदितस्यापि तुपादिप्रक्षेपस्य तत्करणदशाया पच तीत्यादिव्यवहारानुरोधेन यथा ऽनन्यथासिद्धत्य तथा सङ्गप्रक्षेपादिकर णशाया हन्तीति व्यपदेशानुरोधेन तब पवहितस्यापि मरणे ऽनन्यथा सिद्धत्वमवश्याभ्युपेयमिति सामअस्यात् तण्डुलफयणदशाया पचतीत्या घभाववत् सद्गादिनिभाणदशाया हन्तीत्यव्यवहारात्तद्वयापारो मरणे अन्य - -- ·११२ यासिद्धतया न हिंसा । व्याप्रमरणोद्देशेन कृतो यन्मार्पणादियथा तर दैवाद्गवादिमरणे ऽपि न हिंसारूपस्तया न व्याघ्रादिहिं सारूपो ऽपि । तत्करणदशाया हन्तीत्यप्रयोगात् । अतथात्वे ऽपि तन्मरणोद्देश्यकादृष्टा द्वारकत मरणप्रयोजककृतिजन्यव्यापारस्यापि हिंसावत् पापजनकलादुतस्थले गोयपाभिसन्धाने गोवधप्रायश्चित्ताचरणमित्यवधेयम् । एव च पर पचती' त्यादौ विषयतापटितकर्तस्यबोधनिहाय यथा कृती पाकादेरुपधायकवरिपयित्वोमयसम्बन्धेनान्वय विपयिताया सम्प-धत्वे ऽपि उपधायकस्वनिवेश आवश्यक पाकाद्यनिष्पत्तिस्थले पचति , • पक्ष्यती' त्यादिप्रयोगस्य प्रामाण्यवारकत्वात् , तथा 'चैने। पच्यत' इत्यादावपि तृतीयाकृतेर्जन्यत्वाविषयित्वोभयसम्य-धेनान्वयो बोध्य । कृतिजन्यत्वस्य तृतीयार्थ वे न-यत्वसम्य-धमध्य एव स्वनिरूपकविषयाच प्रवेश नीयम् । कृतिविषयरवमेव वा तृतीयार्थ । स्वनिरूपकजन्यत विषय ताया सम्बन्धमध्ये ऽन्तर्भावनीयम् । 'काठेन पचती' त्यादी कर णस्व तृतीयार्थ सच्च व्यापारव-कारणत्वम् । ध्यापारे कर्तृव्यापारा धीनस निवेशनीयम् । अन्यथा कर्तुरपि करणतापल्या 'चै ोिण पति , कार चोण पचती' त्यादिप्रयोगापत्ते. न च कर्तुष्टादि रूपन्यापारस्य तदायकृत्यादिरूप याचाराधीनतया तद्विपणाने पि क. फरणत्व दुयोरमेवेति वाच्यम् , स्वभिन्नन कर्तुशिपणीयत्वात् । यो फैन पाकादिप्रिया ग कादिना मग तुरादिप्रदेोषेण निपाद्यते, ar चातुमि काटे पचती' ति प्रसा. समभिव्याहतात व्यापाराधीनवस्य तत्तत्वरणव्यापारे भानमुपगम्य धारणीय । न २ गमभिन्याहनक निर्माण हनीया कांगभियादारस्यले करणे तृतीपाया अप्रयोगापत्तिरिति तथापि 'तो'शी सूनेग तुतामा कतृतीयासम्भवन् , "धनेा विग्या न दिता करण नृतीया दिपायोगाभाग । न नेयमुक्त यागम्, यश • पश्य-इति पाटान्तरम् ।

·खले 'चैवस्तुपण पचती' ति श्योगस्य 'ता' विति सूत्रकलादापचाविष्टा. पत्ति विनोत्तराभावात्समभिव्याहृतकप्रतिभावस्य करणे स्वतन्त्रतृतीयानुशासन स्यैव वा वैयमिति वाच्यम् , उक्तखले पाके तुपहेतुकत्वाभावाधेऽपि चैत्रस्तुपेण न पचति किन्तु दारुणैवे ' ति प्रयोगोपपत्तये समभिव्याहतकन तर्भावेण तृतीयायाः शक्तिकल्पनाया आवश्यकत्वात् , तद्ग्राहकतयैव करणे तृतीयानुशासनस्यावश्यकत्वात् । "शरै. शातितपत्तोऽय " मित्यादौ तृतीयाया कारकविभक्तित्व एव तदर्यान्वितार्थकशातितादिपदेन समासस्य साधुतानिर्वाहाच । न च तृतीयाया सामव्याहतकर्वन्तर्भावण करणवावे तल समभिव्याहतकत्रभावात् अ कारविभक्तित्व करणे तृतीयानुशासने ऽपि दुर्गारमेवेति वाच्यम् , एत- दनुरोधन तन कर्तुर यादरणीयत्वात् । - वस्तुतः समभिव्याहतकर्तृव्यापाराधीनत्वे व्यापारवत्कारणत्वे च तृतीया याः शक्तिदयम् , कर्तसमभिव्याहारस्थले व्यापारयत्कारणत्वमाल प्रती यवे , कर्तृसमाभिव्याहारस्थले च व्यापारे सधापराधीनत्वमपीति साम स्थम् । एव देवशिष्टतृतीपायाः " अकर्तण' " इत्यनेन वाधनात्करणत्व विवशाया 'धनवता ऋणेन बद्धोऽय' मित्यत्र तृतीयाया उपपत्तये करणे तृतीयानुशासनस्यावश्यकता ! कारणत्व व पलोपधानतारूपमेव करणताघर- कम् अन्यया कुठारादिकरणकन्छिदादौ दानादेरपि स्वरूपयोग्यतया करणत्वापत्तेः । लिङ्गशानस्यानुमितिकरणतामते 'धूमेन हिगनुमिनामी' त्यादौ धूमादिषद तज्ज्ञानपरम् । ब्यासिविशिष्तुशामस्य व्यापारस्तदि- शिष्टवैशिष्टयावगाही परामर्श । स चाममनोयोगादिरूपानुमातृपुरुषव्यापा- राधीन इति तस्य निरुक्तकरणत्वमचाधितमेव । धूमादिलि कवहानुमिती यन्न दिनान्तराद् घटादिभान तत्र 'धूम घटमनुमिनोमी ' ति न प्रयोगः। अभ्ययितापच्छेदकाद्विषेयकानुमितित्वावच्छेदेनेवान्वयितावच्छेदकधुमादिविषय कशानस्वावच्छिन्नलन मासमानस्य करणत्वस्य निरूपकत्वभानोपगमात् । निरूपात तु करणतामासस्य तृवीयार्थतावादिना प्राचा मते ससर्गः १८ ·. रा. गुर... ।। नव्यमते तु करणतानिरूपकत्वस्यैव नत्र भावे प्रतियोगित्वेनान्वयानुरोधात्तावत्या यन्तस्य तृतीयार्थतया प्रकार एवेत्यन्यदेतत् । परे तु-लिङ्गज्ञानस्य करणत्वेऽपि 'धूमेन वहिमनुमिनामी ' त्यादौ धूमा. दिपद मुख्यार्थपरमेव , “हेता' विति सूत्रण तल तृतीया , हेतुत्वस्य कार- णतावच्छेदकसाधारणप्रयोजकत्वरूपस्य तल विवक्षितत्वात् । जनक ज्ञानविष यधूमादेशानुमितिकारणत'वच्छेदकतया प्रयोजकत्वमक्षतमेव । उक्त समूहाल. मनसले ऽतिप्रसङ्गश्च वहिविधेयकानुमितिन्त्रावच्छेदन प्रयोजकतानिरूपक स्वभानाभ्युपगमेन वारणीय । यस्तुतो जनरुताव छेदकनिष्ठप्रयोजकतानि रूपकत्व कार्यस्येव कार्यतावच्छेदकस्याप्यक्षतम् , प्रतीतिसाक्षिक च । तथा चानुमितिविशेषणतत्तद्विधेयकत्वरूपसुबन्तार्थ एव तृतीयान्वय उपगम्यते । समूहालमनानुमितिनिठघटादिविधेयकत्वस्य धूमाद्यप्रयोज्यतया नोक्तातिप्रम । 'धूमेन पद्धिमनुमिनोमिन घटेने ' त्यादापनुमितो घटादिप्रयोज्यत्वा. भावो नान्वति । अपि तु ननोऽसत्वे प्रतियोग्यन्वयित्व यत्र तत्र वहया दिविधेयकत्व एवं अतो यत धूमादिलिङ्गक वदयनुमितो घादिरूपलि जाधीन द्रव्यपादिभान तत्र 'धूमेन यतिमनुमिनोमि , न घटेने' ति प्रयोगोपपत्ति । सनहालम्बनरूपतादृशानुमितो घटादिस्पलिङ्गप्रयोज्यतामा वस्याऽमचे ऽपि वदयादिविधेयत्वे तदवाधात् । न ह्यनुमितानपि द्रव्यत्यादिविधेयरवारबिनध्य घटादिलिप्रप्रयास्यरस्थ पदयादिारधेयक सापटेदेनामा योध्यत इति सम्भवति, प्रयोज्यताथा व्याप्यतित्व चिरदात् । एतेन अनुमिनी धूमादिरिभानकरणकत्व तृतीयया प्रत्याप्यते , करण एम ननीया तलति मत प्रत्युक्तम् , उनरथरे ऽनुमितो नसणंम्बययाम्य ताया अनुपपते । वहयादिवियरले धूमादिशानरूपणजन्य नावचंद- कत्वतदभायो नृतीयान्ततत्माभ याहतनम्म्या प्रत्याप्यों इत्यपि न रात् । पारमियस्य क्रियातिरिने नन्वयात् । उसस्थरे वाश दिधिमादन घटादिम्मान जन्यतापदनुमितिमायाभार. पुरुष- नि नया प्राणी, तामिनिटादो घायादिौलमत्वभ्रमदा यो प्रमिया यायम् , मन परनुमानमिद न पटगे' सादारमित मानापमा पनि प्रा । न ·- तज रुयुत्पत्तिवादः । 'पर्वतो धूमेन वह्निमा ' नित्यादौ क्रियायोगाभापादेतृतीयैव , सापकज्ञानविषय वरूप हेतुत्व ज्ञानशाप्यत्वरूप वा हेतुमत्व तृतीयार्थ । हेतुशब्दो यद्यपि कारणपर्यायो न तु शापकपर्यायस्तथापि 'हता ' विति सूतस्थहेतुपद न समभिव्याहृतनिरूपितहेतुतामालपरम्, अपि तु समभिव्याइततज्ज्ञा- मान्यतरनिरूपितहेतुतापरभवेति समभिव्याहृतवहयादिज्ञानहेतुजामविषयधूमा दिपदादपि तृतीया तत्सूत्रेणानुशिष्यते । गुणहेतौ पञ्चम्या विकल्पेन विधायकसूनान्तरमप्यन्यतरनिरूपितहेतुताविषयक मेव,अतो जाड्याद्रदो जाइयेन चैत्यत्र जायस्य हेतुतावमाहिमान् धूमेन वेत्यादौ धूमादेवहयादिशान हेतुता प्रतीयते । हेतुल च पूर्वोक्त प्रयोजकत्वमेव । गुणपद च न चतुर्षियतिपरम् , धूमादिहेतौ तवासम्भवात् । न च तन्न धूमादिपद तन्मानपरमेति ताशगुणत्वमेव वह्नयादिहेवोरिति वाच्यम् , तत्र धूमादि पदस्य शानलाक्षणिकत्वे ऽपि 'अज्ञानाद्वद्ध' इत्यादावभावरूपन-धादिहेतास्तथा- वासम्मवात | नापि धर्ममात्रपरम् , गगनादेरपि कालिकसम्बन्धेन धर्मतयाऽज्यावर्तकत्वात् । समयायादिना धर्मस्व नाभावादासग्राहकम् । नापि द्रव्याश्रितत्वम् , ' सत्तावान गुणत्वा' दित्यादौ पञ्चम्यन्तस्यालाक्षणि कत्वपक्षे पञ्चम्यनुपपत्तेः । किन्तु कार्यस्य ज्ञाप्यस्य वाऽऽश्रये आश्रितत्वम् । जाड्यादे. स्वप्रयोज्यमन्धाश्रये धूमादेश्व स्वशाप्यवह्नपाद्याश्रये आश्रितत्वाद् गुण सम् । हेतो तद्विशेषणप्रयोजन च , 'पितु. पाण्डित्येन पुल आहूतः 'धूमस्य सस्मिन् सत्वेन पर्वतो यहिमा' नित्यादौ पञ्चमीधारणम् । शापकत्व च तज्ज्ञानजनकप्रमाविषयत्वम् , शाप्यत्वमपि प्रमाजन्यज्ञानविषयत्वम् । अतो वहयादेव्याप्यताभ्रमेण धूमादिज्ञापकत्वसचे ऽपि विहिना बर्वी धूमयानय' मित्पादयो न प्रयोगा: प्रमाल न ' यावद्रमभिन्नत्वरूप विवक्षणीयम , वेन 'धूम व्याप्यो वहि' रित्यादिज्ञानस्य वहित्वाद्यशे प्रमावमादाय नोक्तातिप्रस ग. । द्रव्यवादे प्रमेयस्य वच्छिन्नवहादिनापकावे ऽपि विशिष्टद्रव्यत्यत्वा- दिना वदितावठिनापकावे ऽपि च 'पर्वतो वहिमान् द्रव्यत्वाद् द्रव्य- सेन थे' त्यादिर्न प्रयोग । जबवितावच्छेदकवहिवद्रव्यत्वत्यादि ·शास्त्रमुक्तावली। ना भाप्यशापकभावस्य तृतीयादिना बोधनात् तन तेन रूपेण , ज्ञापकभावविरहात् । एवं शाप्यवहयादिमत्वान्वयितावच्छेदकपर्वतत्वावच्छिन्नाशे ज्ञापकत्व शाप्यत्व वा प्रतीयत इाप नियमः , तेन 'पर्वतो वह्निमान् महानस. स्वात्तेन वे' त्यादयो न प्रयोगाः। ६ - अत्रेदमबधेयम् ; 'पर्वतो वहिमान् धूमान्न द्रव्यत्वान्नापि महान- सत्वा' दित्यादौ नत्रा वह्वयादौ द्रव्यत्वमहानसत्वादिज्ञानज्ञाप्यत्वाभावबोधने वाया, तन प्रमेयत्वादिना द्रव्यत्वादिशानशाप्यत्वस्य महानसादो महानसत्वादिज्ञान- ज्ञाप्यत्वस्य च ( सत्वेऽपि) सत्वात् वह्नित्वादिना द्रव्यत्वादिज्ञाप्यत्वस्य पर्वतादौ महानसत्वादि शाप्यत्वस्य चाप्रसिद्धथा नाभावप्रत्यायनसम्भव इति ज्ञानप्रयोज्यत्वं शानजन्यतावच्छेदकत्वरूप समभिव्याहतपर्वतादिविशेष्यतानिरूपित विधेयत्व- च विशवलित पञ्चम्यर्थः , विशिष्टलाभो ऽन्वयकलात् । एव चोक्त. स्थले नमा विधेयतायां द्रव्यत्वमहानसत्वादिज्ञानप्रयोज्यत्वाभावः प्रत्या- च्यते तत्प्रयोज्यत्व च प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नविधेयताया प्रसिद्धम् । न चैव ‘पर्वतो वद्धिमान् न धूमा' दित्योदपि प्रसङ्गः, धूमत्वायव- च्छिन्नविषयकचानाप्रयोज्यतत्तदाहित्वाद्याच्छिन विधेयताया वह्नयादावबाधित- त्वादिति वाच्यम् ; पर्वतादिविशेष्यतानिरूपितवशित्वाचवच्छिन्नविधेयतात्वावच्छे. देन विधेयताया नमा ऽभावान्वयबोधोपगमात् । यत पहित्वावच्छिन्न- विधेयतात्वमन्वयितावच्छेदक तत्रैव तदवच्छेदेनेतरान्वयः सम्भवति । अन्न च बहिवारच्छिमत्वाविशेषित विधेयतात्वमेव तथेति कथ तदवच्छेदेनामा- धान्वय इति तु न शक्यम् ; पञ्चम्याद्यविधेयताया वयादौ वाहत्वाय. बच्छेदेनान्वयोपगमात्तदवच्छेदेन तदन्वये चावच्छेदकतपस्य तद्विशेषणाशे धर्मिपारतन्न्येण प्रकारत्वात् । प्रकृते स्वरूपसम्बन्धरूपवहिवाधवन्छिन्न- खेन सहितस्य विधेयतावस्यैवान्वयितावच्छेदकत्वात् । वयादिपदमेव तदसिजविधेयतामालिशनपरम् तदुत्तरमनुवादिप्रत्ययो विशेप्यतारूप- सावधपर इति प्राचीनमते तु वदित्वावरन्टिनविषयतावस्यान्वयितावच्छे. दरवमविसदमेव । विषेयतापानवासम्बधानन्टिनवियतात्वेन पयम्या- ·व्युत्पत्तिवादः। ११७ धर्थत्व स्वीकरणीयम् । तेन 'अय जानाति, आत्मत्वान द्रव्यत्व। दित्यादी विषयतासम्बन्धावच्छिनाया प्रकृतविशेष्यतानिरूपितशानविधेयताया द्रव्यत्वादिरूपलिज्ञानप्रयोज्यत्वसत्त्वे ऽपि नावच्छेदकावच्छेदेनाभावान्वया- ऽयोग्यत्वम् , सम्बन्धविशेषावच्छिन्नविधेयतात्वरूपान्वयितावच्छेदकावच्छेदेना- भाववस्वबोधात् । . । सम्ब- . एवं ज्ञानप्रयोज्यत्वप्रविष्ट शानमपि तचासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारकत्व विशेषितमर्थः , तेन समवायेन हेतुस्वपरस्य ' अय वहिमान् तद्रूपान्न तु धूमा' दिति प्रयोगस्य नायोग्यता । वह्रिविघयताया सयोगेन धूम प्रकारकज्ञानप्रयोज्यत्व सत्त्वेऽपि समवायसम्बन्धावच्छिन्नतामकारता शालि- शानप्रयोज्यतात्वरूपान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नामावस्याबाधात् न्यारशेषघटितधर्मस्यान्वयितावच्छेदकतया भाननियामक तु तात्पर्यमेव; वहपादिविधेयताया व्याप्त्यादिघटकाभावादिशानप्रयोज्यत्वसत्त्वे ऽपि 'पर्वतो वहिमानभावा' दित्यादिन प्रयोगः, मुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारताया एव निवेशनीयत्वादिति दिक् । 'केन हेतुना, कसै हेतव' इत्यादौ विभक्तिभितुताविशिष्टे हेतुता बोधयितु मशक्या पौनरक्यादिति दु न शक्यम् । हेतुशब्दस्य स्वरूपयोग्यपरत्वात् , विभक्त. फलोपधानपरत्वात् । वान् रक्तदण्डवा' नितिमत् कार्यविशेषानुपरक्तहेतुताविशिष्टे कार्यविशेषो- परकहेतुताबोधे ऽनाकाक्षताविरहाच । न चान्वययोधसम्भवे ऽपि हेतु- शब्दप्रयोगयय॑म् , फलोपधायकतालामे खरूपयोग्यताया अल्लिाम- सम्मवादिति वाच्यम् ; विभक्तैरन्यार्यताया अप्पन्यत्र दृष्टवादेनुतापर- स्वनिमयार्थ तत्प्रयोगात् । सहायोगे ऽपि साहित्यप्रतियोगिवाचकपदात् तृतीया , 'पुलेण सहागत" इत्यादौ । अथ यदि सहशम्दार्थ समभिन्याहतपदोपस्था प्पक्रियासमानकालीनक्रियान्वयित्वम् , तदन्वयित्व च समभिव्याहृतक्रि- याबोधकपदेन क्रियाया यादृश सम्बन्धः साहित्यान्वयिनि प्रत्याय्यते, स च 'पुत्रेण' इत्यादी कर्तृत्वम् , श्रा ताहशतत्सम्बन्ध एक, 'दण्ड- 7 ·। न ११८ सहोदनो भुज्यत ' इत्यादौ पर्मत्वादिः तृतीयाधों ऽपि स एव सम्बन्धः, तथा च पुत्रकर्तृकागमनसमानकालीनागमनकर्तृत्व दधिकर्मक भोजनसमानका लीनभोजनकर्मत्वादिक पुरुषोदनादौ तत्र तत्र प्रतीयते इत्युच्यते । तदा सदशब्देनैव तत्तत्कियाकर्तृत्ववोधने क्रियापदवेयय॑म् । द्विधा क्रियाभान स्याऽनुपयुक्तत्वात् । क्रियान्यायिनि क्रियान्वयनोधस्योदेश्यतावच्छेदकविधेय. योरभेदेन निराकाङ्क्षतया ऽसम्भवान्च च तत्तक्रियासमान- कालीनत्वमात्र सहशब्दार्थ , तस्य च क्रियापदोपस्थापितक्रियायामेवा- न्वय इति क्रियापदसहितसहशब्दादेवोक्तविशिष्टार्थलाम इति न कस्यापि. वैयर्यमिति वाच्यम् ; एव सति 'पुत्रेण सहागत' इत्यादी सहशब्दा थस्य क्रियापदार्यान्वयित्वेनान्यसापेक्षतया तेन सह पुत्रशब्दस्य समासा- सम्भवेन 'सपुत्र' इत्यादिप्रयोगानुपपत्तेः । न यत्र ,समासे सहार्यस्य प्राधान्यम् , येनान्यसापेक्षत्वे ऽपि समासो भवेत् । किं तु बहुव्रीहि- खादन्यपदार्थप्राधान्यमेवेति चेन । समभिव्याहतपदोपस्थाप्यक्रियाकाल एव सहशब्दार्थः । तस्य क्रियान्वयिनि नामार्थ एवान्वयः । तादृश- कालविशिष्ट नामा क्रियान्वये च क्रियायामपि तादृशकालावच्छिन्नत्व भासते । उद्देश्यतावच्छेदकापच्छेदेन विधेयान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । अतः क्रियादयसमानकालीनत्वलाभ इति सामञ्जस्यात् । या अथ आगमनसमानकालीनागमनादिकमैव सहशब्दार्थः । तस्य कर्तृत्वादिसम्बन्धेन पुरुषादावन्वयः । तादृशसम्बन्धेन तद्विशिष्टे च आगतः आगच्छतीत्यादिपदोपस्थाप्यागमनकर्तृत्वादीनाम-वये न व्युत्पत्तिविरोध. । विधेयस्योद्देश्यतावच्छेदवप्रकाराभेदविरहात् । न च सहशब्दार्थान्वयब- लादेव तक्रियाकर्तृत्वस्य पुरुषादौ लाभे प्रकारतयापि क्रियापदेन तत् प्रतिपादनमफ्लमिति तत्प्रयोगो व्यर्थ इति वाच्यम् ; समभिन्याहतपदेन तत्तक्रियाया अनुपस्थाने सहशब्देनापि तत्तक्रियाघाटेतसाहित्यस्य शक्यस्थ बोधन ने सम्भवतीति क्रियापदप्रयोगस्यावश्यकत्वात् । सशब्दार्थ- क्रियायाः कर्तृत्वादिसम्बन्धेन नामा 5-वयश्च न व्युत्पत्तिविरुद्धः । सहश-दस्याऽधानुत्वात् प्रातिपदिस्त्वेपि निपातत्वाच ·" . प्रासोट शतधमुदारचेष्टमेका मुमित्रा मह लक्ष्मणेने " त्यादौ शनलप्रसालक्ष्मणप्रयवयोः समानकालीनावाभावात् क्रियाद्वयसमानकालीन- तायाः सदान्दापत्यायामव इति वाच्यम् , तथापि स्थूलकालघटि. तसमानकालीनस्वसत्त्वात् । न च कालत्वेनैव कालस्य तदन्तभावे पुत्रागमनपूर्वमाग तरि · आगतो ऽय न पुत्रण सहे 'ति प्रयोग नुपपत्तिः । पुवागमनाधिकरणत्यूलकालवृत्यागमनकर्तृत्वसत्येनान्वयितावच्छेदकरूपावच्छिन्न- प्रतिरोगिताक्साहिन्याभावबाधादिति वाच्यम् , तन्न क्षणत्वेनैव कालस्य सदयन्दा ऽन्तर्भावनीयस्यात् । एवं यत्र एककाले ऽपि विभिन्नस्थले भुञ्जानमधिकृत्य 'न सह मुहतः' इति प्रयुप्यते तकशालारूपोजनाधारो ऽपि सहान्दार्थे उन्तर्माननीयः । अत एवं आलाशदानमानि श्वासात्सहभोजमा " दित्यादिना पतितभोजनसमानकालीनभोजनमानस्य पापजनकत्व न बोभ्यते तत्र एकपडतेरपि एक्कालवत् विवक्षणात् । एवम् “याजनं योनिसम्बन्ध स्वाध्याय सह भोजनम् । संयः पतसि कुर्वाणः पतितेन न संशय. इत्यादी एकदैकपात्रभोजनस्यैव सद्य पातहेतुत्व प्रवीयते । पना वारशामस्यैव सहशन्देन विवक्षणात् । अथ नामार्थस्यैव महाविपतयाऽमगोपगमे 'पुत्रेण सह नागन्छ. त्यय ' मित्यादौ सदाम्दापुनसाहिन्यामाव एव पुरुषाशे ना योध्यत- इन्युपग-तव्यम् ; तच्च नोपपद्यते ; तथा सत्याख्यातार्योदेश्यतावश्छेदकतयैव नपर्यभानस्योपग-तव्यतया । प्रसज्ज्यप्रतिषेधायठे निषेधस्य त प्रति - पायेन भाननियमव्यायागात् । एपमनागरछन्तमपि पुरुषमधिकृत्य तथा प्रयोगलगायोग्यताप्रहाच्च । एतेन तक पर्युदासनवकियायोगपरित्याग . १ - " प्रस-ज्य प्रतियोऽय क्रियया सह यत्रा नन् । पर्युदासरस- मिशेयो यत्रोत्तरपदेन नम् ॥" ति कारिका यौया ।।

·१२० शाममुक्तावली। - इत्यु कायपि न प्रतीकारः न च तथागमनाभावकाल एव पुरुषा. न्वयी सहाम्दार्थः । तथा च पुत्रागमनाभावकालावच्छिन्नपुरुष वर्तमा- नकालावच्छिमाऽऽगमनस्र्तृत्वाभावः प्रतीयत इति न काचिदनुपपत्तिरिति धान्यम् । यगाऽस्य पुर आयाति न त्वय तथापि तादृशप्रयोगात् । ता च पुगागमनकालावच्छिन्नस्याऽऽगमनकर्तृत्वाभावस्य सावे ऽपि पुराग मनाभावकालावच्छिन्नपुरपे वर्तमान कालावच्छिन्नागमनकर्तृत्वाभावस्यासरवना- योग्यतापातात् ; भवम् । सहशब्दार्थस्तक्रियाकालः कचित् क्रियान्वयिनि प्रथमान्तपदायें इन्वेति कचिच्च समभिव्याहतक्रियायाम् । सपुग आगच्छती' त्यस्य पुगेण सहागच्छति य इति विमहात् प्रथमान्तान्य. पदार्थ एव पुगागमनकालान्वयो, न तु क्रियायामिति ने पूर्वोक्त समा- सानुपपत्तिः । न वाऽन्यपदार्थपुरुषाराभः । न चैव समासलम्यस्य पुगागमनकालावच्छिन्नस्य पुसो विग्रहवाक्येनापि प्रतिपादनाबहुव्रीहिमागस्यैव नित्यसमासत्वमिति भज्येतेति वाच्यम् , बहुमोहिमागस्य तपारवानियमात् । प्रथमान्तानुपस्थाप्यान्यपदार्थबोधकबहुव्रीहेरेव सत्त्वाभ्युपगमात् । अग चा- न्यपदार्थस्य पुरुषस्य प्रथमा-तोपस्थाप्यत्वात् । नच प्रथमार्थे ऽन्यपदार्थ बोधकबहुव्रीहिरेवाऽसाधु : तदुक्त "प्रथमाय न भवति-'वृष्टे देवे गत' इति " इति वाच्यम् , “अनेक" मित्याद्यनुशिष्टबहुव्रीहावेव तनियमात् । अग च शान्तरेणैव तद्विधानात् । अत एव तदारम्भो ऽपि । 'पुरेण सह नागच्छती, त्यादौ च क्रियायामेव तादृशसहार्यान्वय इति पुत्रागमन कालीनागमनकर्तृत्वाद्यभाव प्रथमान्तार्थे प्रतीयत इति सर्व सुस्थम् । " तथाऽपि सपुत्रो नागच्छती ' त्यादौ पूर्वोदिशाऽनुपपत्ति ईटव्या । भारमनुद्वहन्त पुनमनुदहन्त्यामपि गर्दभ्याम्, सहेब दशभि पुरे रित्यादी वर्तमानेत्यध्याहाराद्वर्तमानत्वक्रियामादायैव साहित्यबोध इति वदन्ति । 'इत्थम्भूतलक्षण' इत्यनेन लक्षणवाचिपदास्तृतीया ऽनुशिष्यते । लक्षणत्व ध व्यावर्तकत्वम् , तच्च (विशेष्यवृत्तिले सति) विशष्यतावच्छेदकसमानाधि करणाभावाप्रतियोगित्वम् । तदाश्रयश्च धो द्विविध, विशेषणमुपलक्षण च ।

·व्युत्पासा५ । १२१ विद्यमान सदावर्तक विशेषणम् , पुरुषादी वर्तमानकालावच्छे देन विद्यमानो दण्डादि । अविद्यमान सत् ध्यावर्तकमुपरक्षणम्, तापसादे कालान्तरीणजटादिकम् । विशेषणस्य सम्बन्धो मतुवादिमि प्रत्याय्यत । आरमन अस्तीत्यर्थे विहिताना वर्तमानसम्बन्घार्थकत्वात् । अतो 'जगभिस्तापस' इत्यादावविद्यमानजटादे सम्बन्धविवक्षया मनुवाद्यनवकाशात् तत्र तृतीयैध । तया च विद्यमानस्येव विद्यमानस्सापि प्रत्यायनात् । विशेषणवााचपदादपि तृतीया । यथा "शायमानत्वेन लिङ्ग करण" मित्यादौ । . अथ तत्र ज्ञायमानत्यादिवैशिष्य तृतीयया लिङ्गादौ न प्रत्याय्यते, अपि तु पदार्थैकदेशे करणत्वादादेव तदवच्छिन्नत्वमित्ति चेत् , तथापि सा विशेषणतृतीयैव , अनुशासनान्तराभावात् । वस्तुतो लिङ्गादौ ज्ञायमानत्वा दिवशिष्टयोधनेऽपि सम्बन्धविषया करणत्वज्ञायमान वाद्योरवच्छेद्यापच्छ दकभावभानसाभवादेकदेशान्वयस्वीकारोऽनुचित । न च सम्ब-पविधया करणत्व एकदेशेऽवच्छिन्नत्वभानेऽप्येकदेशान्वयनौव्यमिति वाच्यम् , करणा भेदरूपे करण करणस्य सम्बन्धविधया भासमाने शायमानत्वावच्छिन्नाव स्यारच्छेदकतया भानोपगमेनकदशान्वय विनाप्यवच्छेद्यावच्छेदकभावमानात् । अम 'दण्डवानयमासीत्, दgी गतवा' नित्यादौ दण्डस्यात्तीततया विशेषणत्वा सम्मवान्मतुवाद्यनुपपत्तिरिति चेत्, न , प्रतशब्दप्रयोगाधिकरणकालावच्छिन्न स्येव विधेयान्तरसमभिन्याहारस्थल तदधिकरणकालावाच्छनसरन्यस्यापि मतु चादिना प्रत्यायनात् । तत्रातीतकालसत्त्वादिरूपविधेयाधिकरणातीतादिकाला यच्छिनसान्धस्यैव मतुवायत्वात् । अविद्यमानोऽपि दण्डादिधर्मान्तर सरन्धसमानकालीनतथा धर्मान्तरा वपिनि विशेषणम् । तापकारेण भासमाने घान्तरान्वयबोधो विशिष्टवैशियरोध इत्युच्यते । नरसायन्वयि युपक्ष म् । न वा ताशबोधस्तदुपलक्षिता क्योष इत्युच्यते । क चिद्धि धेया तरसमानकालीनमपि विशेषण तदन्वयि युपलक्षणमुच्यते । यथा 'रूप. पान् रसदार नित्यादौ रूपादिक रमा धायनि । सारनाथान् गोप याच्य' इत्यादौ सान्नादिक गवादिपदयाच्ये । ब चिमिसनधर्मा न्तरसम्बध्यपि धर्मान्तरसन्धिताना छेद सतया धमा तरपन्धि-युपलक्षणम्,अतो दण्डपुरुषाचियदिसमृहारमाधो दण्डागुपरभितपुवादेविषयको न तु ·शास्त्र मुक्तावरी। विशिणविषयक इत्युच्यते । विशेष्यसपदासबभ्यपि तत्मा घताय उदयतया तद्वति विशपणम् । अत एव सज्ञाविशिष्टमयादिशाने सादेर्विषयत्वमन नीकुर्वता प्रामाकराणा प्राचीननैयायिकाना च मते तटस्थज्ञान विषयतयैव विषयतावच्छेदयत्वासशादेरप्रसारस्य ज्ञानविषयविशेषणलम् । अत द्वित्वनाशकालीनाया द्वे द्रव्ये इति मुद्धौ न द्वित्वविषयावमाप तु द्वित्व विशिरविषयकत्वमेव, द्वित्वरूपवियपणधीन यत्वादित्याचार्या । एवं एवमप्रतियोगित्वाविशपेऽपि घटसामा याभावादिप्रतियोगिनि घटत्वा- दिक विशेषणम् , नीलादिकमुपलक्षणमित्युच्यत । के चिच्च विद्यमानमप्यत यावृत्तिन्यूनाधिकवृत्तितया तन न विशेषणमित्युच्यत, फ तूपलक्ष गम् , यथा विद्यमानापि जटा तापस उपलक्षण, न तूपलक्ष्यतावच्छेदशमदमादि वद्विशेषण मत्यलम् क चिदविशेषणस्यापि सम्यग्धो मत्त्वायेन बाध्यते, 'प्रटोऽय विनादी' त्यादिप्रयोगदर्शनादति दीधितिकृत , तदसत् , आ भश्यकार्थधातूत्तरणिनिप्रत्ययेनापि तल विनाशिपदव्युत्पत्तरिति । इति तृतीया ।

·पादः। अथ चतुर्थी । ----- 'माह्मणाय गा ददाती" त्यादौ सम्प्रदानचतुर्ध्या ब्राह्मणादिसप्रदान कत्व दानादौ बोध्यते । सप्रदानत्व च मुख्यभातसाधारण क्रियाकर्म सबन्धि तया कबंभिप्रेतत्वम् । कियाकर्मत्व कियाजन्यालगालित्व, तद्वता समन्धस्ताने. पलभागित्वमेव । तथा च क्रियानन्यफल्भागितया कर्तुरिच्छाविषयत्य पर्यवसनम् । 'कर्मणा यमभिती" न्यस्य कर्मणा यमभिसबधुमिच्छतीति शाब्दिकै विवरणादुक्तस्थले त्यागमत्रियाजन्यगोनिष्ठस्वत्वभागितया दारिच्छा विषयों ब्राह्मण इति तस्य सप्रदानधम् । , इति वाच्यम्, न च अथ निरुतस्य सप्रदानत्वस्य फर्मत्वस्याविशेष 1 "कर्तुगप्सते "ति सूत्रेण फत्तुं क्रियया व्याप्तुमिष्टस्य कर्मयशाविधानात् । क्रियाया व्याप्तुमि त्वमपि हि नियाजन्यफ्लभागितयेच्छाविषयत्वमेव । न च तथायुक्तमित्य नेन तद्भागितयाऽनभिप्रेतस्यापि तदाश्रयस्य तत्सलाविधानात्, कर्मर क्रिया जन्यफ्लशालित्वमेव न विच्छागर्मम् , सादानव विच्छागर्भम् , अतो भेद कमवस्येच्छाऽटितत्वे सूत्रभेदयध्यापत्ते । तदाश्रयत्वेनानभिप्रेतस्यापि कर्मत्वे तत्साधारगनियाजन्यफ्लशालितयेष्टस्यापि ग्रामादे मतोपपत्ताविच्छाचरिततत्सूत्रवैयय॑मेरेति वाच्यम् , इच्छाऽघटितस्य निरुतरूपस्य यल पास्तव ताशरूपमपि कर्म प्रत्ययेनपतिपाद्यत इत्येतत्प्रति पादनाय सूबद्वयप्रणयनात् । अत एर यत्रीदनस्स गळाघ सयोगेच्छया यो व्यापारस्ततो विपादेशपि तत्सयोगस्तन विभदौ क्रियाज यालशालिवा भाक्याधेऽपि तेन रूपेणेच्छाविषयत्वामागे धित, तत्र 'निपानेन न मुन्यते' इति प्रयोगोपपत्ति इच्छाधरित मर्मस्वतात्पर्येण च 'देवाद्विप भुन्यत' इति प्रयोगस्य चोपपनि । न च धाव्यर्थतावच्छेदका लशालते नौद्देश्यत्व मत्वम् , तदनगच्छेदकपलशालिवेनोद्देश्यत्व समदानत्यमिति, विशेष खस्वत्वञ्चसायनित्याग एव ददात्यों न तु परस्व वरूपाला- वच्छिनौपीति वाच्यम् , उपेक्षायामपि ददाते या यंतापते । 3 ·श.. पला। मैवम्- पलाश्रयतयेष्टत्वमेव हि कर्मत्वम् , पल्सम्बन्धितयेटरवं सम्प्र- दानपम् । ब्राह्मणादिश्च न त्यागजन्यस्वत्याश्रयतया दानुरिष्ट , अपि तु तन्नि रूपक तयैव, अवो न तस्य कर्मता । न चाश्रयमपि सम्बन्धविशेष इति गयादेपि सम्प्रदानत्व दुर्वारम् , आश्रयत्वेनाभिप्रायस्थले कर्मसज्ञया बाधादन्य एव हि सम्बन्ध. सम्प्रदानता घटक इति ययुच्येत, तदा 'वृक्षायोदकमासिञ्चति । 'पत्ये ते' इत्यादी सफजन्यजलसयोगशयनजन्यप्रीत्याद्याश्रयतयाभिप्रेतस्य वृक्षपत्यादेः सम्प्रदानत्वा नुपपत्तिरिति वाच्यम् , धात्वर्थतावच्छेदकपलाश्रयत्वभिनपलसम्बन्धस्य सम्म दानवशरीरे निवेशेन सामञ्जस्यात् । 'वृक्षायोदकमासिञ्चती 'यादौ दव द्रव्यक्रियानुकूलक्यापारो धात्वर्थ । सम्प्रदानतानिर्वाहकसयोगच न तामा धात्वतावच्छेदक इति तदाश्रयाय निरुत्ताभयताभिनमेवेति तत्प्रकारकाथि प्रायविषयवृक्षादे सम्प्रदानतानिर्वाहात् । 'पत्ये शेत ' इत्यादौ धात्वतावच्छेदकालाप्रसिद्धथा तदनु पपत्ति भेदप्रतियोगिप्रविष्टधात्वर्थतावच्छेदके पलत्वानिवेशन प्रसिद सम्भवात् । एव च 'ब्रह्मणाये ' त्यादौ ब्राहाणनिरूपितत्वेनेच्छाविषयगोनिष्ठ स्वत्वजनकत्यागकर्तेति बाध । निरूपितत्वेन कर्तुरिच्छाविषयत्व द्वितीयान्ता गोवृत्तिल्यान्वयिधास्वयंतारच्छेदकस्वत्यान्वयि चतुर्थ्यर्थ । स्वत्वजनकत्यागश्च ददायर्थ अन्न पेचित्-- ददातियोगे धात्वर्थतापच्छेदकस्वत्वनिरूपकत्वमेव सम्म दानायम् , तदेव च मुख्यम् । तथा च तत्र निरूपितत्वमाव चतुर्यों धात्वर्य तावच्छेदकस्वत्वेऽन्येति । अत एव श्राद्धस्य पिलपेक्षया यागत्वमेव, दा- नत्व तु ब्राहाणापेक्षयात शूपाणि । तत्र त्यत्यमानेऽ पितृणा स्वत्वानु पत्या सम्प्रदानत्वासम्भपात् । स्वत्वभागित्वेनोद्देश्यले यदि स-प्रदानत्व स्यात्तदा पितृणामपि तथात्वाक्षते , पित्रपक्षयापि दानव स्यात् । नह श्राद्धे पितृणा स्वस्वभागित्वेन नोद्देश्यत्वम् । ' पितरतत्तेऽन स्वधे " त्यादि श्राद्धरूपयागा भिलापकत्वधार्थे त्यागे चतुर्थ्या स्वत्वमागत्वेन पलादरुद्देश्यत्वबोधकत्वात् । स्वत्वभागाद्देश्यस्यापि पिवादे स्वीकाराभावान्न स्वस्य, न हाणाना तत्रानु .

·व्युत्पतिवादः । द्देश्यत्वेऽपि स्वत्वं प्रतिपत्तितो जायते । अनुद्देश्यत्वेऽपि च सम्प्रदानत्वमुप पादितमेव । पितृणामिव ब्राह्मणानामपि च स्वत्वमागित्वेनौद्देश्यत्वमविरुदम् । धात्वर्थतानवच्छेदकफलभागितया यत्र सम्प्रदानत्व 'वृक्षायोदक सिञ्चति पत्ये शेवे ' इत्यादौ , तनोद्देश्यत्वाशनिवेश आवश्यकः । यत्रान्योद्देशेन क्षिप्तजलस्य देवावृक्षसंयोगोऽन्योद्देशेन शयनादितथ पत्यादेः पलसम्बन्धस्तन्न तथा भयोगविरहात् । अत एव तत्र चतुर्थ्यः स्वनिष्ठतया कर्तभिप्रेत तरपल प्रति जनकत्वम् । तरन सेकादिक्रियायाम-वेति । भाक्त च तल सम्प्रदान स्वम् , उद्देश्यत्वागर्भसम्प्रदागत्व एव लापवाच्छतेरितरत्र लक्षणाया अभ्यु पगमात् । " पितृभ्यो दया " दित्यादावनिराकर्तृसम्प्रदाने चतुर्थी । ताप च तन त्यागअन्यस्वभागितयोद्देश्यत्वमेय । अथ जनान्तरस्थ वृक्षादिनिष्ठजलसयोगादिरिच्छाविपयोऽन्येन च जनेना न्योदेशेन क्षितजलादेवृक्षादिसयोगस्तत्रापि 'वृक्षायोदकमासिञ्चति जन' इत्यादि प्रयोगापत्तिः, तत्तद्यक्तित्वस्य पदेनानुपस्थापनात् । तेन रूपेण विशेष्यभूतकर्त व्यक्तीनामिच्छाशे भानासम्भवादुपस्थितजनत्वायच्छिन्नेच्छाविषयत्वस्य च वृक्ष सयोगादावयाधात् । एव तदीयकालान्तरणेच्छामादायाप्यतिप्रसङ्गतादवस्थ्य मिति चेत् ; न, वृक्षादिनिष्ठत्वेनेच्छव हि चतुर्यन्तार्थः । तस्याश्च स्वाविषयसयो गादिजनकत्वस्वजन्यत्वोभयसम्बन्धेन सेकादिक्रियायामन्वयः । उकस्थले च यक्रियाव्यात्या जलसयोगादिक्षादौ ज-यते तत्र कालान्तरीणपुरुषान्तर्राणे च्छायाः स्वविषयसयोगादिजनकत्वसम्प-धसत्त्वेऽपि स्वजन्यत्वाभावानोमयसम्ब धेनेच्छावैशिष्टयमित्ययोग्यतैवेति वदन्ति । अद बोध्यम्- उद्देश्यत्वागत्यागज-यस्वत्वभागित्वस्य ददातिसम्प्रदा नतारूपये मैत्रोदेशेन यदत्त तत तादशदानेन 'दम्पत्योमध्यग धन' मित्यतस्त स्पल्या अपि स्वत्वस्य प्रामाणिकतया सम्प्रदानत्वेन मैवपल्यै दत्तमिति व्यवहारापत्तेः । मच पन्यु. स्व-वमेय पत्नीत्वाव जनयति, न तु तत्सामग्रीति पाच्यम्; स्वत्ववति स्वत्वान्तरानुत्पत्तेः । तथा च सर्ववोद्देश्यवान्तर्भावः । भवन च पितृभ्यो दद्या' दित्यत्रापि मुख्यमेव सम्प्रदानत्य चतुर्थ्यर्थ , अस्तु या यसलेच्छाधीनतकत्वमेव मुख्यदानरूपक्रियासम्प्रदानव, मया च पूर्वोक्त ·१२६ शास्त्रमुक्तावली। स्थले खियाः सम्बन्धसत्वेपि मेन्छारा. स्त्रीविशीपतस्पत्यविपरमत्यन् । अपितु पतिविशेषितस्वत्यविषयकत्वमेवेतिपितृस्वत्याप्रसिद्धया न तेगा सम्प्रदानत्वम्। चतुर्ययों धात्वर्थतापच्छेदकत्वस्वत्वान्यायिनिरूपितत्यम, स्वत्वस्य स्वत्वव्यसेच्छारूपे त्यागे जनकत्वस्वेच्छाधीनत्लोमये सम्बन्ध सलामश्च विशिष्टस्य धातुराश्यतामते शतिरभ्य एच, तदन्तर्भावगैर शक्त्युप गमात् । परन्यापारयो पृथक् धात्वर्धतामते आकाक्षारलादेव ताइदा सभ्य लाभ । पितृभ्यो दयादित्यत्र च धात्वर्या-तर्गतररत्वे चतुर्ष्या पित्रा द्यन्ययी निरूपितत्वरूपो मुख्योऽयों याधितत्वान्न प्रत्याय्यते, अपि तु निरूपि तत्वेनेच्छाविषयत्वरूपो लक्ष्यार्थ एव । ददातिस्तु तत्र मुख्य एव, भादस्यापि ब्राह्मणापेक्षया दानत्वात् । श्राद्धे वामगास्य सम्प्रदानतानिहाय 'अस्ति चोद्दे श्यतापि ब्राह्मणस्थे' त्यादिकमभिदधानस्य झूलपाणेरपि सम्प्रदानत्वशरीर उद्दे इयत्वाशापरित्यागे निर्भरोऽउगम्यते । कर्मणा यमभिप्रेतीति प्रणयतो महर्षे. पाणिनेरपि समतोऽयमर्थ । 'शत्रवे भय ददाती'त्यादी जनयतीनि भातोर्यः । एव चौपादकव्यापाररूपे धात्वर्थे कियाफ्लशालि भयरूप कम। तयोगितयो द्देश्यत्वात् सबादे. सम्प्रदानत्वम् । युद्धाय सन्नातीत्यादी सनहनादिक्रियाजन्यालासम-धायुद्धादेर्न सप्र- दानतानि ह इति नेय सप्रदानचतुर्थी, अपि वेधानाहतें बजतीत्यर्थे एधे भ्यो व्रजत्तीत्यत्रे युद्ध क सोटु वा सनह्यतीत्यर्थविवक्षया क्रियार्थोपप देति सूत्रान्तरण । तस्य च स्थानिनोऽश्रूयमाणस्य क्रियार्थोपपदस्य तुमुन्नत- धातो. कर्मणि स्वार्थनिष्टकर्मत्वे विवक्षिते स्वोत्तर चतुर्थ त्यर्थ. । तथा चाहरणसहनायुद्देश्यक्त्व तादृशचतुर्थ्यर्थ इत्यवधेयम् । अथ ' यदनये च प्रजापतये च साय जुहोती त्यांदारयादेरिव " सर्वभूतेभ्य उत्सृ मयैतजाल मूर्मित" मित्यादौ सर्वप्राणिनाभिव "पशुना रुद्र यजत'' इत्यादावपि त्यागविशे परूपक्रियाया रुद्रादरनिराकर्तृसप्रदानतया चतुर्थी स्यादिति चत्, न, गौर वितप्रीतिहेतुक्रिया य यर्थ । तदर्थतावच्छेदकाल प्रीत , तदाश्रयतया रुद्रस्य विवक्षितत्वात्मसकत्वेन द्वितीयैव न तु चतुर्थी त्यागात्मतादृश क्रियाया निरुक्तानिरापर्तृसप्रदानले सत्यपि तदोवपक्षणात् । प्रीतिभागि ·व्युत्पत्तिवादः। १२. तपोद्देश्यत्यरूपरांमदानत्वविवशाया च रुद्राय यजत इत्यपि प्रयोग । उभ- यविवक्षाया परत्वेन फर्म सञया बाधात् द्वितीयैव । जुहोत्युत्सृजधादेः प्रीतिरूपफ्लावस्छिनत्यागावोधकतया त्यागरूपाक्रयाजन्यप्रीतिभागनो देवता- देसमताविरहानैव प्रजापति जुहोति भूतान्युत्सृजतीत्यादय प्रयोग । रजकस्य वस्त्रे ददातीत्यत्र ददातिन त्यागार्थक , जपि तु परायत्तीक- रणार्थको गौणः तदायत्तीकरण च प्रवृते सत्कर्तृगनिनुजनेच्छामका- शो व्यापारः । तदेवदेशे कर्तृत्व रजकस्य सम्बन्धीयवक्षाया शैषिको पठी । ह.तुः पृष्ठ ददातीत्यत्र तकर्तृकताडनानुमतिप्रकाशकव्यापार एल ददात्यर्थः तदेकदेशे कर्तृपे हन्तु समन्धविवक्षाया पठी संग्राहकस्य चरण ददातीत्पादायूहनीयम् । नारदाय रोचते कलह इत्यादौ रुच्यनामित्यनुशामनेन प्रीतिजनकता- रूपरच्यघटकप्रीतिमागिन. सनदासज्ञा विहिता , तल चतुयर्थ आधि- तत्व प्रीतारन्चेति । तादृशक्रियाश्रयतया क्लहादे. कर्तृवा । + । , - पुष्पेभ्यः स्पृहयतीत्यत्र स्पृहाविषय पुष्पस्य सहेरीप्सित इत्यनेन सप्र- दानत्वाच्चतुर्थी । तदर्यो विषयित्यम् , तस्येच्छारूपक्रियायागन्वयः पुत्राय ऋद्धयतीत्यत्र 'ऋद्रुहे ' त्यादिसूत्रेण कर्मणः सम्प्रदानसशा । तत्रापि चतुर्यों विषयित्व कोपेऽ-वेति । क्रोधस्य द्वेषविशेषात्मक्तया भक्तिभदादिवत् ज्ञानविशेषरूपत्वेन वा सविषयकत्वात् । एवं शत्रवे द्रुपती यादायपि तेनैव सप्रदानत्यम्। द्रोहोडाचिकीर्षा, अहितेच्छे ते यावत् । अविभागितया या इच्छाविषयता तन्निरूपकल चतुर्व्यर्थ हच्चान्वयी , अहितान्वय्याधेयत्व वा । अतः कर्मणेत्यादिसूत्ररयाविषयः । ईष्या अक्षा- न्तिः, परोपसहिष्णुता, परीवर्षगोचरो देष इति तद्विषयस्य परस्य तेनैव सप्रदानता | असूया गुणिनि दोषाविष्करणम् । तद्विषयस्या- विषयताविशेषस्तत्र चयः । विपाय शत धारयतीत्यादौ 'धारेरुत्तमर्ण' इत्यनेन घनिविप्रादे: समदानता । अप कोऽय धार्यर्थः ? न तावद् द्रव्यान्तरदानमड़ीकृत्य प्यनेन सप्रदानता, ·तमिति वाच्यम् शासमुक्तावली। परदत्तद्रव्यादानम् ; तथा सल्यादानापरतो धारयतीति प्रयोगानुपपः । आदानस्यावर्तमानत्वात् । न चेष्टापत्तिः । आविशोधन तथा प्रयोगात् । नापि ताशादानभ्वस 1 अधमर्गस्य तदकर्तृत्वात् । नचादानभिच्छा विशेष , तद्वत पुसस्तदाश्रयतया तस्कतृत्वयत्तदवसाश्रयतया तत्कर्तृत्वमप्यक्ष एवमप्यादान-वसस्य परिशोधनोत्तरमपि सत्वेन तदा नीमपि धारयतीति प्रयोगापत्त । न च परिशोधनमागमाचविशिष्टो निक क्तादानध्वसस्तथा, ऋणीकृतद्रव्या-तरपरिशोधनप्रागभावदशाया परिशुद्ध णमादाय धारयतीत्यापत्ते । न च स्वप्रतियोग्यादाननिर्वाहकाङ्गीकारविषय द्रव्यदानप्रागभावविशिष्टादानध्वसस्तथा यण परिशोधित तावद्रव्य च पुनगृहीत्वा पुन परिशोधनीय तदादाय धारयतीत्यापत्तेः, तदीय- परिशोधनस्यापि खकर्तव्यतया पूर्वाभ्युपगमविषयत्वात् , तत्प्रागभावस्य पूर्व परिग्रहीतशोधनोत्तरमपि सत्त्वात् । न च स्वप्रतियोग्यादाननिर्वाहकाभ्युपगम विषयीभूत यव्यदान एकक्षणावच्छिन्नैकाधिकरणवृत्तित्वसम्बन्धेन तदिशि- टान्यप्रागभावविशिष्टादानध्वसस्तथा, उक्तस्थले चोदीच्यपरिशोधनप्रागभाव. प्रथमादानश्योजका-युपगमविषयपरियोधनविशिष्ट , प्रथमपरिशोधनप्रागभाव प्रथमपरिशोधनोतर नास्त्येवेति नोत्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् एष मपि यस्य ऋणस्य परिशोधनमप्रसिद्ध तदादानपूर्वकालीनस्य ताक्द्रव्य मया तुभ्य देयमि यभ्युपगमस्य तदुत्तमद्देश्यकत्वेन स्वकर्तृकान्योद्देश्यकता- वव्यदानमव विषय इत्युपेयम् तदुत्तमर्णोद्देश्यकतत्कर्तृकतावद्रव्य- दानस्याप्रसिद्धत्वात् । तथा चा-योद्देश्यकतावद्रव्यदानोत्तर तदभ्युपग- मविषयाव्यदानविशिष्टा यप्रागभावासावादारयतीति व्यवहारानुपपत्तिरिति चेत् । अत्राहु ऋणमहणेनाधमर्णनिष्ठः परिशोधननाश्योऽष्टविशेषो जायते । तेनैवादृष्टेन मणमपरिशोध्य मृतस्य नरकादिक उत्पद्यते । च द्रव्या तरदानाभ्युपगमपूर्वकपरदत्तद्रव्यादानजन्यादृष्टविशेषवत्वमेव धारयतेरर्थ । तद्धदकदानात्वयि कर्तृत्व तन्त्र चतुर्ध्यर्थ. । न च मणाशोधनमैव दुरदृष्ट जनकम् , उपपातकमध्ये तस्य परिगणनात् , न तु मणादानम् । तस्य तथाले मानाभावादिति वाच्यम् ऋणादानस्य दुरदृष्टविशेषजनक्वेऽपि परिशोधनेन तस्य नाश इति बोधतायापरिशोधनस्य तथा ·तथा च नोको . व्युत्पतिवाद । नरकरूपालप्रयोजकत्वाभिमायण तस्योपपातकमध्ये परिगणनो पपत्ते , रणमादायापरियोधकरय नरकभागितया ऋणादानस्यैव दुरदृष्ट साधनताया. कल्पनीयलात् , गृहीतऋणापरिशोधनापेक्षया लघुत्वार , अपरिशोधनस्य हेतुले परिशोधनपूर्वकालेऽप्यपरिशोधनसत्वे दुरदृष्टोत्पत्तराय रेपकतथा परिशोधनस्य तबादराफताया आवश्यकतयाऽस्माक कल्पनाधिप विहात् , परिशोधनोत्तरकाल परिशोधनाभावसत्त्वेन सदबलाचदुत्तरमदृष्टयार माय परिशोधनध्वसस्य प्रतिबन्धकताया कल्पनीयतया भयन्मते गौरवाच । मच परिशोधनानुत्तरमरणमेय पापजनक वाच्यम् तिप्रसङ्ग इति याच्यम् , गृहीतद्रव्यमपरिशोध्य मरणसले तदद्रव्यपरेशाध नामसिया बदनुचरत्यादिपदितरूपेण हेतुताया कल्पयितुमशक्यत्वादित्यलम् । 'यूपाय दारू' इत्यादौ न सम्प्रदानचतुर्थी , अपि तु तादार्यसूलान्तरेण । तादय च स एवार्थ प्रयोजन यस्य तत्वम् । समभिव्याहतपदा ताद विवक्षाया तद्वाचकाच्चतुर्थीति तदर्थ । प्रयोगनव चात्र न जन्य स्वम् , दुखादे पापादिजयतया दुखाय पापमित्याधापते , नापि जन्यत येच्छाविषयत्वम् , स्वर्गादे पुण्यादिजन्यत्वेनेच्छाविषयत्वात् स्वर्गाय पुण्य मित्यायापत्ते. , नचेष्टापसि , तया सात पक्तु प्रतीत्यर्थे पाकाम बजतीति निहाय तुमतिसूत्रमणपनययात् , पाकादेनिसत्तव्रजनाद्यर्थतपैध ताप कपदाच्चतुर्युपपत्त आप तु समभिन्याहतपदार्यनिष्ठव्यापारे छानुकूलच्छा विषय प न प्रयोजन त प्रयोजनालापतादर्थ चतदिन्छाधीन छाविषयव्यापा राभयत्वे, दारुणो यूपेच्छाभीनेच्छाविषय तक्षणादिरूपव्यापारवनया पार्थकत्व मिति नदिवशया यूपपदाचतुर्थी । इजाधीरेधाविषयव्यापारवत्व चतुर्य । प्रथमेन्छया यूपाद प्रत्ययस्य विषयितयान्वय । एव रन्धनाय स्थाली त्यादावृत्सम् । तत्र तादृशव्यापारस्तष्दुलधारणादि 1 पुण्याद स्वर्गेच्छाधीनेच्छा विषय-यापारानाभमत' न स्वर्गाय पुष्यमित्यादिप्रयोग । मजनादे पाकामु व्यापारानाश्रयतया न काय प्रजतीत्सादायमेन चतुर्थीति तुमश्चत्यादि सूत्रम् । तदर्थख तुमन्न तयद्रातुना यादशोऽर्थ प्रत्यायो, समभिव्याहतक्रिया विततदर्थपरातदातुपरितमाद तान्चयाति । पक्तु बजतायत नुमुन्म देन , ·मु बजने पाकसमानकर्तृकत्वसहितपाकविषयेच्छाधीनेन्याविषयत्व बोप्यते । तुमुन्मुलावितिरवेण समभिव्याहतक्रिषायां प्रकृतक्रियासमानयतकत्वसहिततदि याधीनेच्छाविषयत्वरूपतदर्थकत्येन विविक्षितायां तुमुन्युलोविधानात् । एतत्सूलस्यापि वर्माय पुण्यमित्यादिनं विषय इति सौ साधुरेव । एधानाहर्तुं बजतीत्ययें एधेभ्यो मजतीत्यन्न एघस्य न प्रजनप्रयोजनत्वम् । सिद्धतया ब्रजनन्छानुकलेच्छाया अविषयत्वात् , ब्रजनस्य तदनुकूलव्यापारानाभ यत्वाचेति न तादयेइति सूत्रस्य प्रवृत्तिः,नापि तुमर्यादित्यादेः, एचपदस्य क्रिया रूपभाववचनत्वाभावादिति तब कियार्योपपदस्येति चतुर्थी । तदर्थध क्रिया योपपदस्तुमन्नन्तो यो धानुरप्रयुक्तस्य तस्य यत्कर्म तत्प्रयोग विना तदर्थ कर्मतया यद्विवक्षित तवाचकाच्चतुर्थीति । तत चातुमिति तुमनन्तार्थः समभिव्याहतक्रियान्वयी, स्वार्थकत्वान्वय्याहरण , ताशार्थकर्मतया एघस्य विवक्षितत्वात्तत्र चतुर्थी । चतुया एवार्थस्तत्कर्मकाहरणप्रयोजनकत्वम् । पाकाय प्रजतीत्यादौ पाक कर्त्तमित्यर्थविवक्षायामनेनैव सूत्रेण चतुर्युपपत्तावपि यदा पाककृतीच्छाधीनेच्छाविषयत्वरूपपाककर्मककरणप्रयोजनकत्व न बजने विवक्षित, अपि तु पाफेच्छाधीनेच्छाविषयत्वरूप पाकप्रयोजनकत्वमेव विवक्षित, तत्रापि चतुर्युपपत्तये तुमोदिति सूत्रम् । इत्यादा वश्वपदस्याश्वभोजनपरतया तार्थ्यचतुर्येव । आहियते इत्यस्याध्याहारे। पाश्व भोजयितुमाहियत इत्यर्थविवक्षया क्रियार्थोपपदेत्यादिसूत्रेण चतुर्युप पत्या अश्वपदस्य मुख्यार्थपरत्वोपपादनेऽपि अश्वघास इत्यखाश्वपदस्य तद्भो- जनपरतायातादर्थ्यचतुश्विावश्यकत्वात् अन्यथाऽऽहतपदसापेक्षतया चतुर्थीसमासानुपपत्तेः । अश्वाय घास नच तथापि समासानुपपत्तिः दुर्वारा-र-धनाय स्थालीत्यादौ तद्वारणाय(चतुर्थी तदर्धायलिहितसरक्षणैरितिसूबेण) चतुर्थीसमासे प्रकृति वकारमावस्य नियामकत्वा नुसरणादिति वाच्यम, आवासगृहाश्वघासादा चतुर्थीति योगविमागेन शान्दिकैः समासोपपादनात् । नम.वस्त्यादिशब्दयोगेऽपि तदर्थविशेषणवाचकपदात् नमः स्वस्तीत्यनेन चतुर्थ्यनुशिष्यते । नम शब्दार्थस्त्यागो नमस्कारश्च, एषोऽर्थः ·विश्यत्वम् । व्युत्पतिवाद । शिवाय नम इत्यादौ स्यागार्थकः । चतुर्या च तर प्रकृत्यर्थय शिवादे रद्देश्यत्व प्रत्याय्यते । याग यदि शिवस्याय भवत्वित्यादिपलच्छाधीन स्वस्वत्वामावेच्छारूपस्तदा त्यागोद्देश्यत्व त्यागजनकेच्छाया स्वत्वभागितया यदि च त्यागरूपेव स्वस्वत्व भावमिवान्यदीयत्वेन व्यय मानगत स्वत्वमपि तत्र विधयाकरीति, न तु तजनकेच्छा, तवा स्वत्वभागि तया त्यागविषयत्वमेव तदुद्देश्यत्वम् । शिवादेविग्रहवचमते स्वीकारामा धात् तदाकारतया यातमन्त्रस्य त्यागोद्देश्यतामते सुतरा तदसम्भवाच्च । स्यज्यमानोपचारादौ स्वत्वामावेऽपि तदीयत्वेन द्रव्ये स्वत्वावगाहिनीच्छा वि सम्बादिलपैव । दून्यनिष्टान्यदीयस्वत्वे बाधित शिवादिनिरूपितत्व शिवादि निरूपिवप्रसिद्धस्वत्वान्तरे वाऽवाधित तत्तद्रव्यसम्बन्धमवगाहते सत्वान्तररूपफ्लेच्छा विना स्वस्वत्वामायगोचरेन्छेय न सम्भवतीति शिवादि स्वस्प त्यागस्यैव विषय इति पक्षोऽसम्भवदुतिक इति वाच्यम् भावविषयकेच्छाया धुण्यादिरूपपलजनकत्वात्तप्रियस्य पुण्यादिजनकतावच्छे दकस्यापि पुण्यादिपलकत्वात् । अन्यथा तत्स्वत्वस्यापीशजनकतया स्वतो पुरुषार्थतया च प्रथममपि तदिन्छाया असम्भवेन प्रथमकल्पस्यापि हेपत्ता पातात् । तस च प्रथमकल्प स्वस्वत्वाकारतेन्छाजन्यत्व, जन्यता सम्ब धेन तादृशेच्छावत्य वा चतुयर्थ । तष मत्यर्थस्य शिवादेविषयता विशेषसम्बन्धनान्वय । द्वितीयकल्पे च विषयितायशेष एव चतुर्यर्थ । तत्र च निरूपितावसम्बन्धेन शिवादेरन्वय । नम पदार्थत्यागस्य च विषयिता विनोपसम्बन्धेन द्रव्यऽन्वयः । द्रव्यस्यैव वा विशेष्यतया भासमानत्यागे विष यिताविशेषसम्बन्धेनान्वया । 7 च प्रथमातपदार्थस्य मुख्य विशेष्यतानियम इति याच्यम् , भूतले न पर स्यादौ निपातार्थस्यापि मुख्याविशेष्यतया मानात् । शियायो राजतीत्सादानिय नाबानिराकर्तृसम्पदानला, नग पदार्थल्य क्रियात्वाभावात् । नम पदेन च स्वप्रयोपतृपुरुषकर्तृकचौपागेणैव त्यागी ऽभिधीयते । अन्योरचरितनम पदेनान्यदायत्यागायोधनात् , तापुरुषाचरित नम पदात् त्यागयोंधे सति त्यागे त्ययमानद्रव्य तदीयवसायानुदयात् । , स्वस्वत्वा ·अशक्यस्य १३२ शास्तमुक्तावली। अत एव त्यागे तदीयत्वबोधनायाह ददे, मयादीयत इत्यादिवदहमम इति न प्रयुज्यते , म वा परकीयत्ययोधनाय चैत्रो नम इत्यादि । ऋषिजा च यजमानरूपपुरुषान्तरीयतत्तद्रव्यत्यागे स्वीयत्वमारोप्यैव पूजाया ना. पद प्रयुज्यते । स चारोपस्तस्य विशेषदर्शनदयायामप्पाहार्य- तयोपपद्यत इति प्रतिनिधिमयुक्तस्य दानवाक्यस्येव पूजाया तादृशनम.पद घटितवाक्यस्य बाधितार्थखेऽयहरजनयत्व न विरुद्धम । अस्मन्छन्दादिवत् खोच्चारणकर्तृत्वोपलक्षितपुरुषविशेषवाचकानम पदाद्विशेषरूपेग चैत्रत्वादेभीनासम्भवेन तस्यापि वाच्येऽन्तर्भाव स्वीकरणीय । तदनुगमक चौपलक्षणीभूतमेस्क लीनोभयावृत्तिशरीरजातित्वम् । स्वत्वाननुगमेऽपि शक्त्यै क्य कथ चिदुपपादनीय सर्वनामशक्त्यैक्यवत् । उपलक्षणरूपप्रविष्टमुन्चारण घेदीयत्वेन विशेषणीयम् । अत पूजाभिनयादृच्छिकानत्यागयोधनायान नम इत न प्रयोग । योग्यतासत्त्वेऽपि तन्न नम पदप्रयोगस्य वेदाबोधितत्वेन तघटिततत्तत्पदशक्यपुरुषोपलक्षणरूपाप्रसिद्धयाऽवाचकत्वात् । अत एव यथा भीचप्रीतिहेतुक्रियास्थले पूजयतीत्यादिवारणाय पूजयतीत्यादिवाच्यग्रीती गौरवित वृत्तित्व स्वसमभिव्याइतपदार्थकर्तृपुरुषावधिकोत्कर्षवद्वृत्तित्यरूपमुपलक्षणभुपे यते । उक्तस्थले च योग्यतासम्वेऽपि नीचवृत्तिप्रीतेस्तत्त्वाभावेन तत्तात्पर्यण पूजयत्यादेनं प्रयोग । तथा च नीचोद्देश्यकत्यागतात्पर्येण नम.पदाप्रयोगा नदतिप्रसनवारणाय गौरवितोद्देश्यकापाग एव नम पदशक्तिरित्यनादेयम् , गौरवितोद्देश्यकत्वस्य नम पदार्थदारीरे निवेशेऽपि गौरवितोद्देश्यक पूजतिरिक्त द्व्यत्यागबोधनाय नम पदप्रयागवारणत्योत विशेषणस्यो चारणेऽप्यवश्य निवे शनीयतया तत एव तदतिप्रसङ्गवारणात् । इद्राय स्वाहा पितृभ्य स्खधेत्यादौ अग्निप्रक्षेपोपहितदेयोद्देश्यकत्यागबोधकस्वाहापदपितुद्देश्यकत्यागबोधकस्वधापदयो रपि नम पदवद्वेदादेशितोच्चारणकर्तृत्वापलक्षित पुरुषोयत्यागवाचकता ! अन्यथा पूर्ववदेवातिप्रसङ्ग । एव च देवोद्दश्यकत्वादरपि न वाच्या-तर्भाव । अता दृशत्यागतात्पर्येण स्वाहादिप्रयोगस्य वेदादेशितत्वविरहेणैवानतिप्रसङ्घात् । मतएर सान्तिपूजापामाचमनीयादिदानेमिप्रक्षेपोपहितत्वम् दवतोद्देश्यकत्व ·। - वाष्यम् एवं व्युत्पतिवादः । चिरहेऽपि स्वादालधापयोगस्य नासमवेतार्थता । एवं च सति नम. खादावधाधन्दानामकस्थलेऽन्यप्रयोगस्य वेदोधितत्वाभावेनैव नातिप्रसा । नतिरूपो नम पदार्थश्च स्वापकर्षवोधनानुकूल स्वीय व्यापार या चापकर्षान्धयविवमधिमत्व या प्रत्याय्यते । स्वमुच्चारथिता । तथा च घेतायुचारितात् नमोहस्यइत्यादिशब्दादर्यवधिकलापकर्षबोधानुक लपैतीयन्यापार इत्याकारको बोध । नारायण नमस्कृत्येत्यादौ नम अन्दयोगेऽपि न चतुयी । द्वितीयया कारकविमतित्वन पलीयस्या याधात् । अपान नारायणादेनमस्कारघटकापकावधित्वमेव, तच्च न कर्मत्वम् , फर्मत्व च क्रियाजन्यफलशालिवादिरूपमेघ , तच्च न तस्येति द्वितीयाया नाय विषय न चापकर्षयोधरूपपलायस्वरूपकमत्व तसाबाधितमेवे ति मति नारायणाधिकापकांवोधक्दण्डवत्प्रणिपातादि लिङ्गकतारशापकयोधाश्रयताया पुरुषान्तरताधारणतया नारायणप्रणामदशा- या मनुष्य नमस्करोती.त्यादिप्रयोगापत्ते । यदि चापकीयधित्वमकारक चौधानुकूलन्यापारो नमस्कार , तटकराविशे यता नारायणाद कर्मत्वम् , कियानन्यालशालिवरूप कसले च व्यापाराशऽनुकूलतासम्बन्धेन विशेषणी भूत परमेव विवक्षणीयम् , अत्र चानुलवमेव व्यापाराशे विशेषण मित्यपकर्यावधित्ववोधु पुरुषान्तरस्य न कनेत्युच्यते , तदापि नारायण प्रणम्येत्पादावेव कर्मत्वमुपपद्यते न तु नारायण नमस्कृत्येत्यादौ, नम पदार्थपरक ज्ञानस्य पावतावरदेण तद्विषयताया कर्मतानात्मकत्वात् । तिविषयतायाच नम पदार्थव्यापार एर सत्वात् । मैवम् , नमस्करोती त्यादौ पातुनैव व्यापारयोघात् । भर च स्यापकांवयित्वप्रकारक दोपविषयतामात्र निपावार्थ । अत्र व समभिव्यात कर्ता , तथा छ तादृशोधविषयताप्रपोजकन्यापारानुकूलपिमानिति समुदायाधीनो बोध । तादृशविषयताश्यतया नारायणादे कर्मयम् ! यतो धात्वर्धतापच्छेदकपल गालिख धर्मलमित्य मात्वतावच्छेदकत्व न धातुशक्यतावच्छेदकरवम्, अपि व्यापारलपाऽनुकूलतासम्बन्धन विशेषणतया धानुमतिपादत्वम् । प्रकृत निपाता धावन हाशादन्वयेन शाहरायोपास्पियत्वरूपम नम पदायस्य ·अत शास्त्रमुक्तावली। तदवच्छेदकत्वमक्षतमेव । न चैव पूर्वदेशादेर्गम्यादिकर्मत्व दुर्वार, विमा गादौ क्रियाजन्याक्सवेऽपि निरुक्तधात्वर्थतावच्छेदकत्वाभावात् । नहि विभागादिर्गम्याद्यर्थे कथमपि विशेषणतया भासते । एव च नारायणादैः करोतिकर्मत्वेऽपि ममापदादिक विना न तयोगे नारायणादिपदोत्तर द्वितीया । तद्-वयिफ्लोपस्थापकाभावेन तदर्थानन्वयात् , नापि नारा यण फल करोतीति प्रयोगापत्तिः, पलस्यात्र धात्वर्थव्यापारे. साक्षाद विशेषणत्वात् । निपातातिरिक्तनामार्थस्य धात्वर्थे भेदेनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । धात्वर्थे साक्षाद्विशेषणीभवत्येव फले द्वितीयार्थाधेययत्वान्वयात् । एव पुरस्कृत्य शिखण्डिनमित्यादावपि शिखण्डयादेः कृतिकर्मता । धात्वर्थ व्यापारविशेषणपुर.पदरूपनिपाताांप्रदेशावस्थानरूपफ्लाश्रयत्वात् । नारा यो नमस्क्रियते , ज्यायान् पुरस्क्रियते , इत्यादौ निपाताल धात्वर्थ घ्यापारे विशेष्यतयैव भासते । तदन्वितमाश्रयत्व कारख्यातादिना प्रत्यारयते । अथैवमपि कारकविभक्तेः साक्षादात्वर्थान्वयित्वनियमभङ्ग इति ताहानियमे निपातातिरित्तार्यमद्वारीकृत्येत्यस्यैव साक्षादी स्वात् । अन्यथा घटो दण्डाजायते न पारिमाण्डल्यादित्यादौ कारका चम्या जन्पायन्वयिनि नमर्याभावे प्रतियोगितया स्वार्थप्रयोज्यत्वादिवोधना सम्भवात् । पारिमाण्डल्यादिनिरूपितमपि प्रयोज्यत्व विषयितया तदवच्छि भजनकताव ज्ञानादौ प्रसिद्धम् । प्रयोज्यत्वविशिष्टोत्पत्तिरेव वा तल धात्वधः । नत पञ्चम्यन्तामारिमाण्डल्यनिरूपितत्वस्याभावो नसा चोप्यते । उक्तरीत्या क्रियायोगे नमस्यायस्य कर्मत्वेऽपि स्वयम्भुवे नमस्कृत्येत्यादी चतुर्थी अपकर्षान्वयारधित्वमाप्रविवश्वया । - बन चित्त-पण्यण नमरहत्येत्यादौ नम. पद नतिर्मपरम् । तथा च नारायण नतिकमांकृत्येत्यविवक्षया घट शुक्ल करोति शुक्लीकरोतीत्यादी घटादेरिव नाराय णादे. तिम्र्मता, सिण्डिन पुरस्कृत्येत्यादौ पुर.पदमप्रस्थितपरम् , पव पर साकारोतीत्यादौ सासायद प्रत्यक्षविषयपरम् , एव दुखमाविष्करोता यादारप्यावि.पद शनगोचरार्थमिति सर्वत्र पूर्ववद्वितीयानिर्वाह.- इत्याहु । नम.पदस्य धार्मिबोधरत्वे परिराविभवतीत्यादिवसम्रोमवतीति प्रयोगमसङ्गात् ।

·व्युत्पाचवादः। तस्मान्नमस्कारोति आविष्करोति पुरस्कारोति अलङ्करोतीत्यादौ नम प्रभृतयों निपाता धर्मवाचका एव; लाधवात्, तत्तदर्माश्रयस्य दर्शितरीत्यैव कर्मताप पत्तेः । भाषिर्भपतीत्यादिप्रयोगानुरोधेन चाविरादिशब्दाना प्रकटराभ धार्मिणि लक्षणोपेयते । शुक्ल पटइत्यादौ शुक्लादिशब्दानाभिव । अस्तु वा तलापि प्रकटनादिरूपो धर्म एव तदर्थस्तस्यैव धात्वर्थभावे 'धर्मरूपेऽभेदान्वयः । क्रियाया स्वार्थाभेदान्वये विरादेरेयाकाङ्क्षा स्पीकियते, नवे नमःपदादेरिवि न नारायणी नमो भवतीत्यादेः प्रसनः । शुक्लीकरोती त्पादौ विप्रत्ययान्तस्यापि शौक्लयादिधर्म एवार्यः । अभूततद्भावे तदनु शासनात्। अभूतस्य पूर्वकालावच्छेदेन शुक्लादिभावरहितस्य तदाय शौक्लपादि। अथ वा अभूतः पूर्वकालाबच्छदेन घर्मिण्यविद्यमानस्तद्भाव. शौक्यादि । शुक्ली भवतीरयादौ व दर्शिता रीति । न चाभूतभावपर्यन्तस्य विप्रत्ययवाध्यत्वे गौरवाच्छुकादिपदोपस्थाप्यपदार्थतावच्छेदकशौनयायन्वयि अभूतत्वमेव स्व- मत्प्रयार्थोऽस्तु , शुलतर इत्यादौ तरवाधर्योत्कर्षस्यैव व्यपस्यापि व्युत्पत्ति पेचिश्ण पदार्थतावच्छेदकेऽन्वयसम्भवादिति वाच्यम् ; मन्मतेऽपि शौरत्यादि मावस्यैव विप्रत्ययार्यतोपगमेन गौरवानवकाशात् । पूर्वकालावच्छिन्नस्वनिष्ठा भावप्रतियोगित्वसहितस्याधेयत्वस्य प्रत्ययाचे प्रत्यर्थस्य सम्बन्धतया भानोप गमात् । शौफ्ल्यादावभूतत्वलाभेनैव जलपरमाणु शकीमवतीति प्रयोगा प्रसङ्गात् । शौक्ल्यादेर्धर्म वेनैव वाच्यता न तु ताप्येणेति न शक्त्यानत्यम् । प्रायतावच्छेदकतवद्धर्मनिष्ठाधेयताविशेषाणामेव सम्पन्धतया मानोपरामा- धर्मान्तरस्याभूतत्वमादाय न जलपरमाणुः शुक्लीभवतीत्यादिषसङ्कः । प्रकृत्य थतापच्छेदकालपाविद्यमानस्य विजययार्थत्वमते तु अशुलीभयतीत्यादी प्रत्यर्थतापच्छेदकशौक्ल्याप्रमावस्य प्रागपि कचिद्विद्यमानतया तदमायान्वये योग्यतानुपपत्ति, तत्तदर्भिण्यविद्यमानत्वस्य व्यर्थत्वे शस्त्यानन्त्यमिति पूर्वकालावच्छिन्नोऽभाव एवापिश्मानत्यम् । तस्य च प्रकृत्यर्थताबदके सामानाधिारण्यसहितप्रतियोगित्वसम्बन्धेनान्वयो वाच्यः । प्रत्यये च ताश सम्बन्धेनाभावविशिष्टय पैशिष्टयभानमुपेयम् । अन्यथाऽन्यत्र स्वाभावसमा नाधिकरणस्यानियादेः सर्वदाइशुक्लकाकादायपि सत्वेन काकोऽशुक्लीम- तीति प्रयोग. स्यात् । अनाभावरूपपदार्थान्तविशिष्ट प्रकृत्स्यवादक ·शाखमुक्तावली। वैशिघ्यभान च -प्रकृत्यर्थे न सम्भवतीति प्रकृत्या खवृत्तिसहकारेण स्वायें यादृशविशेषणावच्छिन्नप्रकृत्यर्थतावच्छेदकीययादृशसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थता वच्छेदक प्रत्याय्यते, पदान्तरसमभिव्याहाररूपाकाक्षयापि प्रकृत्यर्थतावच्छेद कीयतादृशविशेषणावच्छिन्नसम्बन्धप्रत्यायनेन प्रकृत्यर्थतावच्छेदकीयतादृशसम्बन्धे- विप्रत्ययार्थवृत्त्या प्रकृतिवृत्याऽभासमानस्य भानासम्मव इत्यनुपपत्तिः । असन्मते तु भवत्यथे भावे विप्रत्यया-तार्यस्याधेयतासम्वन्धेन पूर्वकालाव छिन्नस्वामानाधिकरणविशिष्टस्य अशोक्ल्यादेः सामानाधिकरण्यसम्बन्धनका न्वयस्योपगन्तव्यतया तेन सम्बन्धेन चाधिकरणविशिष्टाशौक्ल्यादिना विशि एस्य भवत्यर्थस्यैवाख्याताद्यर्थे आश्रयत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेन भानात् तादृश विशिष्टनिरूपिताश्रयत्वस्य च पूर्वकालावच्छेदेनाशौक्ल्यायभायाधिकरण एवं सत्वेन नोचातिप्रसङ्गः । अन्यत्स्वयमूह्यम् । स्वस्ति भवत इत्यादावाशी: स्वस्त्यर्थः । सा च परहितविषयकस्वेच्छा । स्वमुच्चारयिता , हितान सम्बन्धश्चतुर्थ्यर्थः । एव च भवदीयहितवियिणी मदीयेच्छेति बोधः । कल्याणाद्यर्थकोऽपि स्वस्तिसन्दः, स्वस्त्यस्तु मा " मित्पादो, तत्रापि चतुर्ययः सम्बन्ध. स्वस्ययान्वयी। इत्यलम् । इति चतुर्थी। " 403000- ·!! श्रीर•तु ।। BHA अथ पञ्चमी। LIBRARY 11 . वृक्षात् पः पतति ' इत्यादी पञ्चम्या प्रकृयाय वृक्षादे पतादिक्रिया ऽगदान । प्रत्याय्यते । आदानव च साभदप्रतियागिताव-उद का भूतक्रिया डायविभागायत्तम् । पद स्व निवृक्षादिविभागजनकपतनाद्यपादा वा रपय भूतान्त क्रियाविशेषणम् । भेदप्रतियोगिताव-छे काय विभागे च पञ्चम्य शक्तिइयम् । भेदे विभागे च वृशादे प्रकृयर्थस्याप्यतासबाग न्यय । प्रतिमा गितावच्छेदकत्वमाश्रय समधे विभाग जनका साधेन क्रियामा ऐति । जनकास धस्य प्रतियोगिताउन उदकतया ना तत्सर धावछिन्नाभागा भाव शिपाया बोधयितु न शक्यत इतिचत् १, ताइ विभागजनकत्वमे। पशम्य योऽस्तु प्रतियोगिताकत्वस्थय तस्यायाम पतासम्बन्धी कियाम वय , पस বৃহসলিমনিস। 14-৪রসিTণনার সাক্ষাতকা . उक्तस्थले बाघ । अथ पञ्चमीसगभि-पाहतनमोक्तया पञ्चम्पर्थयाईयारबाऽगायला बोलते' यथायोगमेकतरस्य वा १ नाव पक्ष - 'पर्ण वृक्षारपतति न स्वस्मात् इत्यम यनिष्ठपतने स्वनिधभेदप्रतियोगिताव छेदकालामायसरयेपि स्थनिष्ठावभागज करवा मानामवेग वृक्षापतति न भूतलात् ' इत्यत्र पनो भूतलारिमिठविभागा दिजन करवाभावसत्वेपि तनिटभेदप्रतियोगिताबसा - माशापोग्यताss पत्ते । नापि द्वितीय ,- ' वृक्षात् पर्ण पतति में पर्णात् ' इत्यन्न पत्ननिष्ठपती पनि उविभागाजनकत्वस्येव पत्ला तरीभदप्रतियोगिताब छेदकतया निष्ठभेदप्रतियोगितानयश्छेदकत्वस्यापि बाधायोग्यताया गिहियितुमराम्यवा- पत्र दिति । १८ ·१३८ शासमुक्तावळी । - अत्राहु -विभागो जनकन्द च पइम्य , विभागे प्रकृयर्थस्याऽवधिकल सम्म ध तनसबन्धेन प्रात्यविष्टिस्य विभागस्य निरूपितत्त्वविशेषसबन्धन जनकऽ क्य जाकरव च फ्लोपधानरूपम्, विशिष्ट निरूपितलाशजनक वस्य क्रियायाम्, नभ्सा। भिव्याहारस्थले च क्रिया वयि यभावे प्रतियोगित्वेनाऽन्वय । वृक्षपन विवि भागजनक पत्रादिकमे च न पनायवधिकत्वमिशिष्टविभागोपधायकम्, पनादे खा पिकत्वविशिष्टविभ गानधिकरणत्वेन तत्कर्मणि विशिष्टविभागसामाभिकरण्यामा वात्, फ्लापधायकरस्य सामानाधिकरण्यगर्भत्वानोत.ऽनुपपत्ति । 'वृक्षाद्विभजते ' इत्यादापि वृक्ष अधिकत्व विभागे प्रतीयते तत्राऽपारा नताया अवधितारूपत्वा वृक्षाधवधिकत्व वशिष्टविभागनिरूक्तिमेवाश्रयत्वम या तेन बोलते जत 'वृक्ष स्वामादिभजते' इति न प्रयोग । यथा हि समतिया गिकत्वविशिष्टसयोग स्वस्मिन्न वर्तते तथा स्वावधिकस्य विभागर। स्ववृत्तिति । स्वस्य न रिशिष्टविभागाधिकरण वमित्यतिवादमन । अपिदिक च स्वरूप ब-पमिशेष। - या विभागाऽभिकरणता प्रयाजक व च 'वृथात् पाति इत्यादौ पत्र" 4 , विभाग अपविकत्वतन धन प्रत्ययान्वय , तद्विशिष्टविभागप तिरूपितर' विशेषाम्बधनाधिकरणतायाम वय विभागविशिष्टाधिकरणताया निरूपित सम्बधेत प्रयाज कताधाम वय | म दिकमणि च तदधि कवविशिष्टविमान निरपितान्यमानाधिकरणताप्रयोजकत्वम् कारणस्यापि यांधि। रगताममायोजन समास्यम् । - मनु 'पान् पताते 'वृक्षादिभजते' इतियत् " वृक्षात् त्यति' इत्यादि कपन प्रयोग - पहायधय विभागाकत्वस्य विभागावनियमक्रियास्पत्यागेर मरायण रियासलपक भाकामाचार ·व्युत्पतिवाद ! न च विभागावनिहलाने पाया विभाग न्बयोऽन्युपम उपयताबरठे दोन भव मोरे पादित वाच्यम्, जनकतास्वाधेन विमागावछिन्ने प्रकृत्य विशेषितविभागजनक वापपे पुत्पत्तिविसमविरहात्। न च पचास्यविभागजनकत्वाऽवधिमत्व पोरवप पोषे पाविशेषाधीनन्यापारविभागोपस्थितेहेतुत्वोपगमातदभावेन पजपात स्थिरा" तत्तद न पञ्च पर्यान्वय रति वाच्यम्, त्यभिपत्यो पजिविभज्योश्च पर्याया। भ्रमद Uा त्यपस्यापारविभागयोः पाचम्या वयात पिजधातुज पतसदीपस्थित रपि पश्चम्यागयईतुनाया अनाय नान्यत्वात् । न च पसाय विभागानकाया ধৰা ঘৱলমিলত্বানবনিমকিশনিবাখোৰাধাৰা च शदजन्यविभागमुख्यपिशेयकोपरियति तारेति त्य नधातुजन्य विभागाव- भन्यायारोपस्थितिविषमन्यापारविभागको पञ्चम्य विभाग जनकत्यावधिमस्या पलव्यागारयो पृथग पात्यामते त्यापाती मामा येन विमागस्य तदना हमाप दस्य चेपस्थित्या तनुपस्थितिविषमताशाय पि, सम्पर्धान्वयसम्मवादिति चेत् ।, वासभव इति कायम বাংলার কথা न-, फ्लावन्निपारस्य भालचंतामते उक्तरीयैव सा स्यात् । तपो. यधावतामदे व तो, पलावषयक व्यापारविषयक पोध जनपत धातुपदमित्ये रिपरिक शक्ति पुश्परतादिपदवत् न तु पलविषयक। प.वषय च बोध जयविति सगदालापनात्मकबोधनिया तक्षदिषयकस्वावलि अविभिन्न विषयताशालिसप्तरूपा. तथा सति चानावानिशेपेग कदाचित् पर वापारय रेकैकपरित्यागेनाप्येकैकस्य बोधप्रसङ्गात. तथा च विभाग पञ्चम्याऽय भिमाया-ययनोध मरवापबोधनियाविषयत्वाशे विभागतरविषयकवानवाहिन्न पाय गाविधातशक्तिशान किया विभागजनक याम्यम्य वयवोधे च तादृशोध निविषयताशे विभागविषयकल नछिनावगादिभावशक्तिशान हेतुषेयते हति.

·शस्त्रमुक वळी । यजधातोस्तानातानमभ्रान्तस्याऽसम्भवी सतिप्रसङ्गानवकाशात् । शक्तिद्वपादिवद् दर्शितकाक्तेप कतृकर्मप्रत्ययस्थले पलव्यापारयो. विशेषणविशेष्यभाववैपरीत्येन शा ब्दशोधसम्भवात् विशिष्टशक्तावेव विशेषांवशेष्यभावविपयांसाऽनिर्वाहात् । यदि च पलव्यापारयो शक्तिभेदे एकार्थपरित्यागेनाऽपरार्थबोधप्रसङ्गवत् उमरूपसङ्केतोपगमेपि पुष्परन्तपदशत्यविशेषण तत व सकर्मक धातुतोपि विशे- घणविशेष्यभावानापन्नस्यैवान्वयधोध स्यात् , न तु तदापनार्थद्यविषयक- इत्युच्येत । तदा सकेतस्य योधाशे विशेषणतया भासम नयो फलव्यापारविषयक स्थयोरवठ्याचच्छेदकभावावगाहित्वमपि स्वीकरणीयम्.विदोषणविशेष्यभावेन भा समानयारेव पव्यापारयो विषयताद्वयमय छैद्यायछेदकभावापनमिति तथैव तयो र्भानम् । पुष्पयन्त पदस ते च च द्रसूर्यविषयतयोरपन्छे पाय छेद कमावो न भासते. अतस्तयो विशदखलमेव भानमिनि न काप्यनुपपीत । यदि च ' वृक्षात् सारते इत्य दिर्न प्रयोगस्तदा सर्मधातो पलवि शिव्यापारवाचतामते पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वबोधे विभागानवच्छिन्नफ्लाव- छिपापायक पातु शनि जान जत्योपस्थिति पर व्यापारयोगविशम्य नुपरत यो धीवधतामते च सङ्केयर धनिष्ठविषयता विभागविषयकवानवाउनत्यपसात विपरयान्टिनायोभयागादिशानजन्योरहित कारणमभ्युपग तव्यत्यल- । याप दिभेति दयुमो रक्षति' इत्यादी "भीमाना भयो । मोनाणदान म । भर च परतोऽनिसभावना, प्राण चानिष्टनियुक्त्यनुको व्यापार { तदर्थक्वाटय गे त निकमगादानसशमिति स्त्रार्थ , एवं च पपत्र येसमा निस्नया संघटमा निरे यति ।

·व्युत्पत्तिवाद । अथ यस्य व्यायाधीन मयमप्रसिद्धमय च व्याधाधौमत्वनाऽसौ स्वायमरण दिक सभायमति, तत्पुरुपपर भ्यागादप विभेति ' इति क्य प्रयोग प्रमाणम् । अनिष्टे पावापनित्यस्य पाधादिति रत् ।, भयार्थधातयागे प्रयोज्यताप्रकारकाव पञ्चम्य , तच्चानियसभावनायामदेति प्रकृते च व्याघाधीनत्वस्य तत्पुरुषायाऽनिटे वाप्यनिष्टसभावनाया त प्रकारकत्वमयापितमेवेति नानुपपत्ति । एव च मेण मित्रादपि प्रिति इत्पादियाक्यस्यापि प्रामाश्यनिर्वाह । एव च भवार्थ धातुयोग भयहेतुत्वेन सम्भावितमपादानमित्येक सूतार्थ , अनिणविरहानुपूला पाररूपत्राणार्थक धातुयोगे तदनिष्टप्रयोजक नदित्यपर । अनि च दु खमव सर्व त्रानुगत। यज प दुसकरयापि न प्रसिद्धयति ताशस्या यहिकण्टकादरपादानत्व पमिति चेत् ', दि यनिष्ठस्यदु खोपधायकव्यापारविरहानुकूलव्यापारस्तदपा दाना सकर्षक रक्षणमिति वक्तव्यम् । पटारचेवनामक रक्षण विनाशोषधाय कन्यापारविरहानुन व्यापार तदपादानक स्वर्मक रक्षणमिति वक्तव्यम् । पठा पंचेचन मे रक्षण विनाशीपभायकव्यापारविरहममें निर्वाच्यम् । 'पवेश्या गा वारयते' 'पादप पारयति' इत्यादौ "वारणार्यांना मीप्तित्" [দন অনুযাবহান, আং শিথামবি’বণ , নর্থ+মানুষ ছিল तत्तनियाजन्यपरभागितया तत्तास्कियाकरभिरते ऽपादानमिति सूत्र, किया तात्पर्यवशात काँचत् कामाथि प्रतिषेधो धारयत्यादिना योध्यते, मतिपध कर्तृत्वामावानुलग्यापार । कर्तृवाभाररूपधात्वर्धतापच्छेदक पलशालिदया गयाधादे कर्मता । यवादिषदोत्तरपदम्पा यगदिगतरवेनेच्छाविप मालकाच भक्षणादौ प्रत्याय्यते, इच्छा च भक्षणादिनियार र्तृगवादिनिया, तद तभायगीया, एस चौहायर पर दीपा गया धादी विष योगाइ . च मशगगमनादिरूपा, ·१४२ शास्त्रमुक्तावळी । भासयोगोत्तरदेशसयोगादिर्गवादिनिष्ठतत्तफलकल्यापार विशेषकर्तृत्याभावानुकूलच्या पारानुकठकतिमानित्याकारको बोध । अन्धादेर्यद्यपि कुपगमन वादिना नेन्छ। तया भिख दशगमनत्वादिना कूप गमनारिच्छा वर्तत एवात, वस्तुगत्या पादिदेशस्तद्गतत्वेन क्रियाज यसयोगस्य तदिच्छाविषय वमक्षतमेव । य. न च प्रकृते यवकूपादिनिष्ठफ्लविशेषजनकत्वमेष पञ्चम्ययोऽस्तु, किमिया तविनति वागम्, यत चैनादेना-तरीयकतया विषभोजनादिक प्रसक्त न त स्खे छातस्तत्र तोजनविरोधिव्यापारकर्तरि 'चत्र विषारयति' इति न प्रयोग , अपि तु सिविषाद्वारयति ' इत्यादिरेष, तत्र पूर्वप्रयोगवारणाय सूत्रकृता "ईप्सित." इत्यस स-प्रत्ययेनेच्छोपदानम् . अत एव यद् यवादिक केनापि न भुक्त तत्कर्मक भोजनामसिद्धावपि भोजनाले सयोगविशेष तनादिगतत्वेनेच्छाविषयत्वप्रसिदया सरावाद् गा वारयति (स्यादिप्रयोगोपपत्ति । एव च तत्र भक्षणादो तद्यवा दिकमंकत्वगवादिकर्तृकत्वोभयाभावोधाय केषाचित् प्रयासोऽनादेय एवेति । 'पण्डितात् पुराण शृणीति 'उपापायोद्वदमधीते 'रामारीतस देश' त्यादौ "आख्यातु-आख्यातोपयोगे " इत्यनेनागदानता, तन प्रकृत्यर्थ पण्डिता दिककोधारणाधीनत पञ्चम्य , तस्य च भवणोधारणाविशेपशानादिक्रियाया मप। 'मरियण्डार पणे जायते 'त्यादौ " निकर्तुं " इत्यनेनापादानस्वमा रात्र प्रकृतित्व न विकारित्वम् प्रकृतिवितिभावाभावपि " प्राक् कैकयीतो भरत. तोऽभूत् "' वायोमर्मत 'इत्यादौ पञ्चमीदर्शन'त् न हि सुतवपुरी मातापित शरीरविकारस्वम्, अपि तु तदीपशुशागितादिविकृतित्वमेव, शशोणितादे शरीर ग्य वेपि मनममादेरिख शरीरावयव वाभावात् तवययारस्य पश्येष सदिकारवार ५.

·व्युत्पतिवादः। न च ता हेतुपञ्चम्येव न पादानपञ्चप्रीति वाच्यम्, गुणातिरित्ततो पञ्चम्यनुशासनविरदाता अन्यथा ' दुग्धा दरि जायते ' ' मचिधान्यो षये जायते ' 'शृङ्गाद धनुर्जायते इत्यादावपि हेतुपञ्चम्यैवोपपत्तो " जानकर्तः ।। इत्यादिसूत्रस्यैव वैयपितेः, तस्मात् कारणत्यमेव प्रकृते प्रकृतित्वम् । दण्टाद् घटी जायते' इत्यादयोपि प्रमोगा इम्यन्त एव । अत एवेश्वरस्य द्रव्यादिकार्या विपि “यतो द्रव्य गुणाः कर्म" इत्यादौ पञ्चमी । न च प्रकृतिपदेन कारणमात्र নিযামণি ক্ষিকানিসারাববারনবশবলি, ইব্রণবীকঙ্গনা प्रतऽनुपपनैवति वाच्या, भगाया जायते । इत्यादिक्रियायाहारेण वा पञ्च म्या उपपादनीयत्वात्। 'हिमवतो गना प्रभवति यादौ " भुत प्रभव যৌনালাে -नता, पासबन्धात् प्रभवनम् प्रथम, प्रमादा , स प्रभव , प्रथमप्रकाश एवं प्रमद. क्ययः । पञ्चम्यर्थ. सब-वाधीनस्य तादृशक्रियायाम वेति, समन्भे च हिमवदाद प्रत्ययस्यान्वय । 4 , * খাবৰ ভগ, 'বাহী * স্ত্রী সালিমগুরি त्यपादानता। अ-तदि.-अन्तर्धानम, निधान्यकर्तृकदर्शनविरहोद्देश्यको व्यापार एष व व्यापारानुकूलतयाऽन्तद्धानघटको यत्कर्तृकद तविषयतापिरहोदेशः सोऽपा दानीमति सूत्राथ. । उक्तस्थलीयपचम्या अन्तर्द्धिघटकना विस्तृतानिरूपक-- स्वमेवा जयादशनविषयताया य वाष्टोऽभावस्तदुद्देश्यकव्यापारक ता छा इति तसावयबोध । इद तु दोध्यम्-- 'अस्मादय दीप ''भरमादय तार 'इत्यादौनापादानपक्षमा देवियरपादानावस्याऽननुशासनात् । " भवमपायेऽपादानम् ॥ इत्यनेन प. ऽपाय विभागस्पप्रियायर्या क्रियान्तरजन्यविभागे च. पदवधिभूत तस्यापादानावं विधीयते न घिमात्ररए । यदि चापायपर वस्तुमानेपलक्षकायते तदा पादानमनर्थक स्यात् । .

·। १४४ शास्त्र मुक्तावळो। अथ त पदेन क्रियामानमुपलक्ष्यते ' अस्माद् दोर्य ' इत्यादी च भवति' रत्यध्याहार्यम्, दीघभवन च देधितवात क्रियाया सावधित्वम्, आवश्यक क्रिया ध्याहार , तद्योगमन्तरण कारकत्वस्याऽनिर्वाहात् । एवम् ‘वलाइकादियोतते नि द्युत् ' इत्यादौ द्योतनादिक्रियाया सावधिकत्वविरहेण 'निस्सत्य' इत्यध्याहिपते । अत एव ननदपादान निर्दिष्टविषयम्,अपि तूपाविषयमिति वैयाकरणा । निर्दिष्ट सम्, उच्चरितत्वम, उपात्तत्वम् अध्याह्तत्वम्, विषयोऽवधित्वनिरूपक निस्सर गच विभाग एवेति उक्तस्थले अध्याहृतक्रियाया सावधिकत्वमिति चेत् !, एवं सति वृक्ष त् पतत्ति' इत्या वृक्षादेरसाद । तत्रापि विम गरियाऽ याट्रियते इति और ', नल निर्दिष्टविषयताप्रपादविरोध । एवम् ' अस्माद् दीर्घ ' इत्यादावपि क्रियाध्याहारे तत्समशीले 'माधुरा इत्यादापि कियाया अभ्य हरणीयतया ताऽपादानस्या पेशिफियारूपस्योपात्तविषयान्तभवप्रसङ्ग इति ताशापादानमोरविशेषापत्ति । एकच- उप त्तविषय विचिनिर्दिष्ट विषय तथा । अपेक्षितक्रिय चेति त्रिधा पादानमुन्यत ।। इति शान्दिकविभागविरोध । सोध्नेभ्य आदयतरा " . अय:पदेन ग्यासामा य कियाज यतिभागश्च विवक्षित , एव च 'वृ पत् पतति ' इत्यादौ न विभागामकक्रियाध्याहार इति पाशनर्माप निर्दिष्ट विषयम् यलाऽपादनतानिहायमेव प्रियाऽध्याहार 'बलाकात्' इत्यादी, तरपादामुपगत्तविषयम्, यत्र वाससमा यतदयाहारस्तत एव चापादानतानि बांहो यथा 'मापुर सोप्नेम्य। इत्यादौ, तनापेक्षितत्रिम मिति चेत्, एवमरि ' अपस्मात्तार: पायावति -तन हि तारत्व जा वि, नातेस नसावधिकसमिति तोडादाता। अयपा 'अयमरमाद् गौ हत्या वापत्ति न च जावेरेपि तारत्यस्य 'अयमस्मापार 'इति प्रतीशिरद् भय अमाप दोष ·व्युत्पतिवाद । १६१ पदांयकत्व पति वाच्यम्, यदव शेकापेश्या गारपि देवा यापश्या महाधम माय जातियानभ्युपगमात्, समनयमानभ्युपगो जासिसलात, तथा च तरवाद सावाषिकत्व स्नापेक्षया यस्तारस्तमपेप स्वस्मिन् मन्द्र०पवहार दारव्यवहारोपि स्यात् सापेशवा यो मन्द्रस्तगपश्य तारव्यवहारमा तमपेक्षा स्व रिमन् म द्र-पदापि स्यात् । अभदपश्या तारज्यवह रस्त मजयवे सततसाक्षात्कारप्रतिक तापच्छेदकजा तमरयमवलम्पते, असा न स्वापक्षया यस्तारस्तदपेक्षया तारव्यवहारो 5 पापेक्षया रिपि भवतीति चेत् , ताई ' अ माशार ' रत्यक्ष साजात्य TAN नविकरणमादारतिर-एकतावदक जातिरूपतारपदप्रवृत्तिनिमित्तपर कसाना ६ साक्षात्कारे च पञ्चम्प पीवियो वाच्य तावतंत्र दर्शितातिप्रसनधारणसम्भवात् साजाय तदतिमदत्यजाति , तस्या सक्षाक रस्प च न सावधिकलमित न साधिकायमपादानाय तन परम्यर्थ । न च पानात्यपट जाते पिरयामाथि वृत्ते सावधिक पमहत्येव (ৰ ধাক্কায় কিশোধণথিরাহাতয়ান , দৈধি ৭ শামই বিশে पचयर्यन्वयेन सामजस्यमिति वाच्यम्, यतो वृत्तर्विषयितायाश्च स्वाधारांवणपति योगिकत्वमय न द वदवधिकतर, तदपिकवत प्रतियोगिक वयोवस्तुतो भेदात् अन्यथा 'घर वर्तते । 'घटमगादते 'पत 'सतह । पिटादवगाहो' पति प्रयोगस्य घटायाादात्वेन दुवारत्वात् । अत एक प्रतियोगिताया अपारा নানা কথাসাহিত্য বিষ্ণাষাবা চর্মী সুলাইগাব্রাহা, प्रतियोगित्यस्याऽपादानतारूपये तत्सूनवयध्याप সখা যাবিয়ামাহ জিবাংগামাইন কাআেৰুমৰ ছবি মুনি ধু सदर प्रनायेति चेत् !, तत् किं तारादिश दायघर कतारयादे क्रियास्वमनु मापसे मयता । तरमादत पञ्चायुपपादक सूत्रान्तरमनुसतम्यामिति ।

·লাবার। সৰ হ'বযৈবাহন থানূখcuণৰাধম সিfoা ধারণাৰ 'যবন 'বাহী মীংথ ঘাবার্ষিক খালি ৰখাৰাণৰদ্ধাৰ সমাৰীৰবিশস্যবীfলবাসা যখ না আবা. ‘ম't soানাৰাষাঘষি বঙ্গী, বহাগ মাধবং ঘ খাযাথা নষ্ট মাথমষের ম্যমান মারার সিল অযথায় হল মূকই শুষমা =fa মি-ষষধ বাধিনি মাথপু, মাখন গণমাধান এল অথোমিবিয়া খৰিবংশ ধংশন' (য়ি সংযর বই বাবধবযৌবনা। সথ ধা" গমণ বিলাসৰগ বিধিবদ, রসবিৰ বন- সমাগমঙ্গানাৰাৰ যুৱ ' (মারী ৭মুম্বই-ইং। ধান । বলবেষবংং বম ওৰে অংশ 'লির ‘মঃ। 'বষ্ট পৃষ্যকাণ। मैया যটি ব্যবস্থা না থাকা, মন র মামলার যাবত বিনিঃশ্বকৰিয যুগৰনিৰ 1 মারঘরি দলে যথাবিননামীর ব্রণzগালকাধিত প বৰাৰবিবিৰািণৰমমিথ, ও যা যা থাগা ও শৰ দৰে 'বি এনিফানি বাংলা কন্যবস্তুর বাবা করবাসবন্দীসগ্ন্যথহষাসংগমৰ হওঁ, বগা ৰ যামু ' প্রন্থির 'লাৰী থানায় মামৰ কৰিবনাথ। বখতি মিখানাযৗন্যাম ঘzzন বz 'ৰ সন্থা গুণ নিহত ছিল।শানুষইম মহি বাংলা শিখে ·. शासमुक्त वळी । अदेवादिकत्वात् परस्मैपदित्वाच इयन्यत्री मनपदयोरनयकाश त्. अर्भकभाउपांगे कर्मकर्तृविवक्षाया अध्ययोगात्. कस्यचिदकर्मकस्य ज्यां तनि कर्मकर्तृत्वमुप पादनीयम्. अन्योन्यामावस्याऽजन्तया तदर्थकधातोरनि प्यन्तिभवस्य दुक रत्वात् । भियते कसूल. ' इत्यादौ भिदेविदारणार्थयेन सकर्मकतण कुसूमा देः कर्मकतत्वसभवात्, अतोऽयित्वा ज्ञापन भिदेरर्थः, शापनम् ज्ञानविषयताप्रयो जान्यासिषधधर्मता, सदाभयोऽनाधारणमं एक भिदादिकर्तृत्वानेदक उभ्यते. जापावरक र कानुमितिविषमता पधात्वतावच्छेदकालाभयो भिदादिकर्मतमा भेष, एय च पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते ' इत्यादौ पृथिव्यादेः कर्मय न केवल कदंता । भन्योन्याभावे साध्ये सर्वतानिकाणा तासतिशलेबन का चिदनक धानेन । प्रतिययादिपद यमयादिज्ञानविषयत थकम् । इत्यषयवस्थपन ग्या साप्यय नापोऽपि तु प्रयोग्यत्वमेवात माणकारादिमतानुरागरेण पदिदि ति गरिरचनचतुराः। . 'अजुन क्रोम विपति' 'अब भुपत्याऽय यहाद्रोक्ता 'इत्यादी "मसमीपञ्चायो कारकमध्ये " इति पम्नमी प्रत्ययोरपकाली. कारफटूप मपातामामधने, नपा पम्पा निदेशानन्तरको नामावभागानन्तरदेशा पर रिप• र्जुन इत्याद प्रथम बोध.,. ममपिव्याहतका विधिनदेशा नविनया प्रयन याय. विशेष्यतया प्रन्या गाय चान तरदेशात जा सीपकावत परपराधावताभकरमरपत्र पत्तिाच पदप क्रियते । भे जनारयविकरदियमानन्तरपान तरदिनानिमो नातिमा नयांमन्य फारसोरमस्य । कारपदेन छियानुकुमायापारकार पापा मारिया पनि पदमात्ययावर त्यान मामिलावर मयागनामपदापकिय नुरागपिकरण कामाननगम परोपकर मारगी । कायमम्मनिता समकालम्प नसते. कागर "धोमध्ये पर काम " हि ॥ ॥ न पपन्यनिम्पग ममातग ।।

·अथ षष्ठी। इति प्रमारस्य सम्बन्धविवक्षाया कारकावभरत्यरात: "शेष पहा" स्नेत तस्परम्' इत्यादौ पटी विधीयते । त्रस्य द्रव्यम्' इत्यादौ स्वसस्य, चित्र परश्य कारणम् चैत्रस्म हस्तः' इत्यारी निरूपितरवावययत्वा सेना सम्ब-परवेनैव घाट्यर्थता, न तु विशिष्य-शस्त्यानन्स्य प्रसङ्ग त् । सपोगादित मापसाप चित्रस्य र वास. ' इत्यादी स्वत्वादिसम्बन्धपि यो पोधतात्पण यात नम्मयुज्यते तल विशेषरूपेण षठया लक्षणेव, “सुन्धिभक्तो न लक्षणा', अनुपासनाऽसत्ये एकविमरत्यय ऽपरविमतेनं सक्षणा पर परत्वात् । अत एम च "कृयोगापि हि पष्ठी सम्पन्धत्वेनैव रोषयति" इति मिभा । इत्यगत र सम्बन्धविन कर्मत्वादिविषक्षायाम्, ' माढ. स्मृतम् ।। पायो " भधीग " इत्यादिएनुशासनस्य नियमपरतपा सार्थक्योपपादन इतिकतापपते, समत्वविशिष्ट सम्माविषधाया " पठी" इत्यस्य उपविभा . पकवेताश नुशासनस्य विपिस्वमेन स्यात् । अत एव च " आम शूद्रस्य पकाम परिमुष्यते त्यस पकम् ' पहानुपज्यमानाया. पया भावेन कतत्वमयों न तु स्वत्वम्--- शुद्रफर्तृकरणोत्सर्गे चरहोमानुपपत्तेरिति नया नस्मार्ताना मतमप्युपपद्यते। 7 न च त योगा पठी कर्तृत्ववेनैव बोधयतीति नायम, निठायोगे तस्पा निभात् । अत एव " नाग्नस्तृप्यति कामाना न पुमा वामलोचना । इत्यादी करणवारे सम्पयस्वेन विवषया पाठयपत्ति , तृतीमामिभिषिपयतया विशेषरूपण करणावारिसम्व-पश्विमापा पष्ठयनुपपत्ते । . प . मथ सम्पन्न सम्पयस्य षष्ठीवाच्यत्वे 'पुरुषस्य दरः' इत्यादिवत् दरस्य पुरुष: ' इत्यादिरपि प्रयोगः स्यात् । एवम् 'दण्डी पुरुष,' घरः इत्यादिवत् रूपादेः पुरुषपटाद्यनाधारषेपि 'पुरुषी दण्ड. बद्रूपम्' 'पादिः योगो दुरि - 'दास्ति' इत्य) व 'तपस्य इस्वपि मतुपो पिधानात्. रूपादिपदोचराधा चैनवटादिनिष्टतदर्थसम्बन्ध .

·व्युत्पतिवाद । न च मे एक पटयर्थः, तत्र च त्रियादिपदापरय प्रतियोगिनाऽन्या न धन्यनरादिन्यावृत्तावलाभः शक्तिभेद वितति वाच्यम्, एपोप करूयातिरि हरिभक्त्परय प्रकायविशेष्यतयैव मानमिति व्युत्पत्तिविरोधाऽपरिहारम्त । 'नरेष परिमाणामेव शौर्यम्' इत्यादी क्षनिषादविभक्त्यविदोषणायोपरिए । सरप भेदे विशेषणत पा भानोपगमे " विशेषणे ' ति युपायन्तरविरोधाच । अपास्तु लक्षपाया नशीदपदादेव क्षषिधान्य तरवादिविशेषरूपणोपरिपातरिति चेत् ।, अक्षा ध्यात्तत्व कितावत् कुन पा तदत्यय ११ ज्यानात तदभित्तमा रतमादिपदोपरयाप्रित धमें तदम्बय इति श्चत् ।, न- पदार्थतादफेन परा में-तरान वयात, पदार्थाना जातिमांत राना' इत्यादौ मातिमदन्यपदार्थवृत्ति स्वसामान्याभारस्य सत्तादौ बाधितवार. तारापदार्थ तयरेतत्वाद्यभावर चाऽम सिदेपावृत्तियोभासाभगन । एवम्--' द्रव्येषु कम्बुप्रीयादिमान पर. ' त्पादौ पटवादिधर्मघाऽन्वयितावच्छेरकरूपेणापस्थितस्वात् तरा सायपरम सयनोभी दुर्पट इति । १ । भनत्रित्- 'राणां साजय शूर. इत्य से अभियवसाय पाया बायान्यापि जियपदा , शूरपदस्यापि शूर व तर पायः, पापों उमेदः क्षत्रिपे तमिमाति । तथा च नराभित्र नियः शूरो नराभित्र इलियान्यो न श इत्यर्थः । ' नराणा अनियेषु शर्मिम् ' श्यनापि अनियपर माणदुभपाकम्, शौर्यपद च तसदस्य-ताभावार्थकम्. तथा व मरामिक्षा शोर्य सदयस्मिस्तदभात्र प्रति घोषः। उद्देश्यविधेयपापांशसम्बन्धी भावाप थयोथे भासी वासम्बम्भावजितविमाभाव उद्देश्य वाचविषेपारकपरयोथेर विकरण्यरपो वियपदलल्यार्थः, तमो सामानाधिकरण्यस्य हे त विप्रेयमिमि सति सामान्यतो स्पतिरित्याहुः । दम शोभनम् सपा सति तस्मै पुरुषोत्तमाय नमः' इयत्र नपा अंतसत्यपारेर पुरयाउभेदविवधणे उत्तमपरेनाऽसामार्मात् समासाप्रसके ·न्युपविषादः। १५५ लेब कर्टपटितपरम्परासम्पन्धावसिाभारताया एव एतापर्यवेन सर्वसाधा स्यात् । परम्परासम्बन्धस्यापि प्रतीतिवलेन इचिदाभारतानियामकरयोगमात् । भवनोद्यताविशेपो प्यापारसप्तम्यर्थः । प्रथा बागाया शन्द, कणे सर अक्षय कपितयोग इत्यादौ । एषु स्थषु कारकतानिहाय भवतीत्य अव वा " सप्तम्यधिकरणेचेति ॥ चकारणाकारकाधारवाचिनोऽपि स . समी । गत एष मापकदिनमा पाभारतश्पत्तित्वमि यत्र मानिने मः घायाम इति सप्तमीतापुरुषेण म्पाख्यान सङ्गम्यते । तत्र कियाभ्याहार सापैश्चतपासामध्यन समासानुपपत्ते । 'चर्मणि दीपिनमि' यादी "निमित्ताकर्मयोग" इत्यनेन सप्तमी प्रकृत्यर्थच भोईननादिरियानिमित्तान बोधयति । निमित्य च न कारणवम् , धर्मादेई ननादिकिताकारणत्वे भानामावात् । पूवतित्वेऽपि रात्यादिना यः भासदत्वात् । अपेतु क्रियानिका या विनियोजनेच्छा शिपयत्यम् ; परिपकताशिवाधीनत्वमेव ता क्रियान्वयी सराम्ययः । तदेकदेशाविषय वाया निरूपितरलेन प्रकृत्यारय । वर्मादेषोत्यमायादे. समभ न पर ग्य. , आप तु सतम्मा. साधुर स्वरूपसनपेक्षित । 'गोषु दुधमानामु गत' हयादौ "पस्य र माने" त्यनेन गवादिप रावतमी। तासमानाधिकरणदुह्यमानादिपदाच 'नील परमानये याद नाला दिपदात् द्वितीयाचदिशेषणपदस्य विशेष्माहतमानपभफिक नियमा सप्तमी। विाय सूखे च भाषपद क्रियापरम् । तथा च परिवेषणकृदन्ताविशेषणताप प्रक्रियया किमान्तरस्य लक्षण-मारतेन तदारुपासमीति तदर्थ । उक्तः थके गमनादिक्रिया दोदनादियमानकारी नत्यादिपुरस्कारेण बाध्यताभिता। भतो यावर्तकविधेपणप्रविधतादशक्रियाया अपि न्यावर्तवतया वकांद्यभेदा न्यायगकारिपक्षासमी। भग ताशसप्तम्या, समानकालीनस्वादिकम- मयः , ता माद्युपस्थापितदोहनादेनिरूपितवेनासादोहनम्मानकालनिवारिक गमगादी सभ्यत इति न युद्धम् ; दुह्यागुपस्थापिताझियाया. कदापयेष गतवोपरिणताया. समानकालीनवारिविशेषणत्वास भयात् । प्रकृपगादिनान ·तत्र वर्तमा शासनुकाधळी। विताथस्य सप्तम्या बोधनासम्भवाच । तु समभिव्याहृतदोहनादिक्रियेव स. सभ्यर्थः । तस्याश्च समानकालीनत्वादिक क्रियान्तर सम्बन्धः । नाककृत्समभिन्याहारस्थले समानकालानस्य 'दोरणच्यासु गत' इत्यादि भविष्यदक्क स्य प्राकालीनाय । दुधासु गत इत्पादावतीताभकरस्थके उत्तरकालीनत्व सम्बन्धतबा भासते । . 'पार्यास पीते तृषा शाम्यती' सादापत्तीतार्थककृत्समभिन्याहारास्कार्य कारणभावोऽपि सामन्यतया भासत इत्यादिकमहनीयम् । गुणान्यो सति सत्या' दित्यादौ सतीत्सनन्तर सत इत्यस्याहार्यम् । अपधा लक्षण यक्रियामा नोक्तसनायिष यतया सप्तम्यनुपपन्चेः । तत्र चाऽरषा तोरणं आधारता, गुणात्मत्वाद्याधारतायाश्च सचाभारताया तद्वनियत्व सम्बन्ध तया भासत रति चिन्तामणिकारोक्तसामानाधिकरण्यलाभनिर्वः। न चरण भुक्त' मित्यादौ सपनभोजनादिप्रिययोः समानकालीनस्वभाने ऽपि तत्र लट्प्रत्ययौव समभिन्याहाराोजनादिसमानकालीनस्व शयनादिकि य या रोष्यते , अतो न सहमी । अन्यतस्तदनभिधान एव सप्तमी- विधानात् । ॥ इति सप्तम्पीनरूपणम् ॥ 'शया अथ सम्बोधनम् । चन त्या भुज्यता मियादी " सम्बोधन " ति प्रथमा सम्बोधन मेवाह । तच्च दक्तुरव्यवहिनशब्दजन्मबोधाश्यत्यने ।। प्रथमा साशासाय विषयतासम्बन्धेन प्रकृत्य विशेषणतया भानम् । अप समोर यमानं विनापि स्वयाभुज्यता मियादिवायाधीनस्म समादेयांदयायोपस्य भोजनादिप्रयतेम निर्वाहात् चैत्रेत्यादिप्रपमानपदप्रयोगो sक इति चेन्न सम्बतानमारकासाधारणाभिमुख्यासिरहे विशि ध्य प्रत्यासिने युपपदातिमानियांहस्यैव तत्प्रयोजनस्वात् । सरमा पत्र मुटवानिवार पाठः। .

·मुस्पतिवादः। १५७ यन्टिने सम्योपत्वमह बिना सम्योध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितावनियाच कलापदप पिशिष्य चैवत्याधच्छिी शक्ते नितुमशक्यत्वात् । न चैपमपि यभानन्तरवारयन युष्मच्छन्दपरितं बिलान पटोऽस्ती' त्यादौ, तर सम्योधनपदसाय दुरुपपादमेवेति वाच्यम् ;-तत्रापि तत्तद्वाक्ये स्वीयया स्वार्थोपार्थोचरितत्यरूपतात्पर्य निश्चमामेष तापदप्रयोगात् । तातापनि अप बिना भतादपि तत्तदाक्याच्चैलादेः शाब्दबोधासम्मयात् । वैषश्याश्वान বাহিৰাঘাষ সিং ব সানবাহিনীষীবিরা মাসখ’ বি पायादेपरांचन चत्रियोत्तत्तद्वाक्याबोधधारणाय तदीयतदर्थयोधे तदीय दावायाचरितवापतात्पर्यनिश्रयस्य विताथा आवश्यकमात् । सख्यातिरिक्त मुषः प्रकृत्यविशेष्वतयैष मासते इति नियमे सरूपाभेदयत्सम्बोधनभेदो कि निवेशनीयः ; अतः सम्योधनस्य प्रकृत्यविशेषणतया मानेऽपि न सतिः । सम्बोधनस्य प्रत्यर्थविशेषतयत्र वा भानमुपेयम् । वस्तुतो येस्स प्रत्यपार्षमन्तराकृपय क्रियान्वय इत्यनुराधासुत्रकर्मवादे. प्रकृत्यधिो पतयैव भानमुपयवे, न तूक्तनियमानुरोधेन, तथा नियमें मानाभायात् । सम्बो धनविभक्तपातप्रकृत्यस्यान्मल निश्शेषणतयाऽन्वपा(सम्बोधनश्य विशेष्यतया भान नियुक्तिकम् । इति कृत विस्तरेण । ।। इति सम्बोधनविभक्तयर्थनिरूपणम् ॥ नामा अथ स्त्रीप्रत्ययाः । मातिपदिकप्रकृतिकाः 'स्त्रिया' मित्यनेन विहिताटावादयः कश्चित्स्त्रीर्ष महत्यविशेषणतया चौथपरित- अना, अश्वा, शूद्रा, श्यामा, चपला, मामणी, गौरी, मुकेशी, गर्भिणीत्पादौ । स्रोत्व च योनिमत्वम् । न च स्त्री परपक्षासाधुवाटावादिप्रत्ययो न तु स्त्रील सत्यार्थ क चित् जीवकोष स्त्रीमाययप्रकवितालपविषयत्वापालिङ्गा श्वेति वाच्यम् ; खट्नादो व्यभिक्षा रेण ताशदतोः प्रीवासापकायात् । प्रापिरलेन विशेषणेऽपि देवतादौ व्यभिचारात् । यवसमात्यपि अना नास्तीत्मादिप्रयोगात्रोत्सव नवर्यान्ययिताव. मोदकता मानमाषश्पकम् ; अम्पपा पुसाशरणजानिश्चिपावधियाभावस्प ·सानालापही। बाधेन ताशप्रयोगस्य प्रामाण्यानुपरचेः । न द प्रातिपदिकार्थ एव स्त्रीत्वम् , तस्य च तदर्थ एव नात्पादियति विशेषणत्वेनान्वयः स्त्रीप्रत्ययाख श्रत एव- योतका एवं . नान " स्वायों द्रव्यच लिङ्गच सख्या कर्मादिरेव च । अमी पञ्चय नामामांस्त्रयः केषां चिदग्रिमाः ॥" इति शान्दिकाना कारिकापि सशकते; तत्र स्वार्थो नात्यादिरूप गवादिपदमुख्याः , द्रव्य गवादिरूपस्तद्धी ; त-मते औपचारिको गरि पदार्थ. ; लिस्य प्रातिपदिकार्थत्वमावश्यकमेव, ब्राह्मणोऽपित ब्राह्मणीस्यादौ पुत्ववोधकपदान्तराभाषेन तबोधानुपपत्तेः । ब्राह्मणादिपदाब मायादेव्यस्य च भान नियतमेव , लिङ्गभान तात्पर्ययोग्यताधीन चिकम् , ब्राह्मणीत्यादौ पुस्त्यायवोधादिति वाच्यम् । उक्तयुक्तथा पुरत्वस्य प्रातिपदिकार्थत्वे ऽप्यनन्ताना प्रातिपदिकपदाना स्नीत्व करवे गौरवात् ला- घपेनापीयमा स्त्रीप्रत्ययाना तदर्थकत्वकल्पनौचित्यात् । अत एव स्त्रीत्वखड्म हाल 'प्रातिपदिकाय' त्यादिसूत्रे सिङ्गग्रहणम् । अन्यथा प्रातिपदिकार्य एव तदन्तर्भावेन पृथक् तदुपादानानुपपत्तेः । का भा चिस्त्रीप्रत्ययः स्त्रीत्वं भार्यात्वेन प्रकृत्यर्थविशेष्यतया योधयति- चार्याणी, मानवी, शूद्री' स्पादौ । भार्याल सम्बन्धविशेषः । तब च निरूपकत्वेन प्रकृश्यर्यान्वयः । खट्वाऽटवीदेवतादिपदे च श्रीप्रत्यया नार्थबोधकाः; तत्र प्रकृत्य योनिमत्वरूपस्त्रीत्वस्यारोग्यतया ऽनन्वयात् । न च शन्दगत स्त्रीत्वादिरूपधर्मा न्तरमेव तत्र परम्परासम्बन्धेनार्थगततया भासत इति श्रीपतिदत्तोक्त युक्तम् । तहाने मानाभावात् । " यूरूयाख्या" वित्यस स्त्रयाख्यपद स्त्रीलिङ्गशब्दपर-- न तु नीयविशिधार्थकशन्दपरम् । तेनाटव्यादिशब्दाना स्त्रीत्वविविधायोधकतो ऽपि न नदीसज्ञानुपपत्तिः । अत एव श्रीभूभृतीना स्वीप्रत्ययान्तस्वाभावेन स्त्रीत्वविशिशयोधकले ऽपि नदीस जाप्रसक्तया 'नेयवस्थानादिति निषेधस इतिः । न चैव सेनान्ये स्त्रियै हत्यारावपि नदीमा स्यात् স্বনাশ " ·मुत्ताधिकार सदस्य तत्र विशेष्यनिघ्नतया श्रीलिङ्गत्वादिति वाच्यम् प्रयोगानुसारेण विशेष्यामभिपाहारानीनायाः नीलिताया विवक्षणीयत्वादिति सक्षेपः ॥ इति श्रीमत्यपविवेचनं समासम् । अथ तद्वितप्रत्ययाः। तम तरितप्रत्यया आप नामप्रकृतिका कचित् प्रकृत्यर्थेन स्वारेशस्य कपि तेन स्वास्मान्वयरोष जनयन्ति। 'गाणिः ' इत्यनापयामि हिततदितापरयाऽपत्यस्यैकदेश जन्यत्वे निरूपकतया प्रकृत्य यंगाचत्वपः । 'गायः' इत्यादौ तद्भितागोतापत्मैकदेशपुलत्वपटकजन्यत्वे तथा ぐ रः । 'गाायणः' इत्यारो तद्धितास्य युवापत्यापैकदेशे लन्यावे गा परय "जीवति तु पश्ये युघा " इति परिभाषितयुवायपरकजीयने ५ गई रेल्वय., वेन गादिनीवनकारीनी गगंगोलापत्यस्यापत्समयम् इति बोधः । माजि वासः इत्या " तेन रक्तम्" इत्यय तदिता विहित । तत्सम्याधीनतदीयरूपारोपविषयत्व तेन रक्तस्वम् । 'शनः पातः' इत्या रोपमादाय शङ्लादेरागेप्यपीतिमाद्यामपहरितालादिरक्तत्वस्य नारणायाऽध ना न्तमारोपे विशेषणम्। पटादेवक्षुरादिना रक्तत्वस्य वारणाय तदीयत्व रूपवि शेषणम् । अत्र च रागकरणस्य मजिहादेः प्रत्यर्थप तद्धिताकदेण्स सारे प्रतियोगिता पे चाभयतयाऽन्वयः। शुल्यम् उख्यम् ' इत्यादौ तदितासंस्कृतेकदेशे पाकादिरूपर रकारे शूचोखादे प्रत्ययस्याधिकरणवनान्वयः । 'पोपी रात्रिः' इत्यादौ नत्रयुक्तकाला तस्ति, कालस्य नक्षलयु च तमाशशिभोगाभयस्वम् । तदेकदेये शशिभोये कमतया . . ताम- पत्रान्वय:। . पायो माषः 'पौषो वर्ष.' त्यादौ पारिमर" इत्यनेन विहितस्य तदितस्य पौर्णमासी पंटितत्वावच्छिन्नोऽर्थः, पौमास्या' प्रकृययं पापादेरभेदेनारस। पौरादिपद च न केवत यौगिक- पौषः पश:

·शाम की। , इत्यादिन्यवहारविरहात् , भतो रूढमपि । अत एव सूने सहापदणम् । कार निरूपकतावच्छेदक च मासनिष्कमतिपदादिदशांन्ततिथिसमुदायत्वम्, न तु कि शतिषिरूपमासस्वमात्रम्, यत्किविमिथ्यवधिकमिंशत्तिथिसमुदाये मासन्या- होरेपि चान्द्रसारपोषादिवहि तपै यादिमटितभिशत्तिथ्यातगंततिभिषु पौषारिम्य चहाराविरहात् । मथैवमपि पोरे पोषादिन्यवहारस्य निर्विवादतया भनु:स्थरविविशिष्ट स्वमेव न कभ पौधादिपदशक्यतावच्छेद कमुपेपत इतिचेत् !, न. सार पौ चादौ पौष्यादिपूर्णिमाया अगभ योगरूढिलभ्यपौषपदार्थविलोपापत्तेः । ता रूढिमात्रमवलम्व पोषादिन्यमहारः गैरपौषादौ मुख्य इति वाच्यम् , तथा सति योगाव्युत्पादनवैयर्थ्यात् । स्खलपादो अय पिलुष्यतां वर्षविशेष पोषादिपदमुख्याधः, ( म्यवहारः ) का पतिः । तत लक्षणया सौरमासे पौपव्यवहारस्योपगन्तव्यत्वात् , पहजव्यवहारषदिति चेत् ! तर्हि वन पोषादिपदमुख्यामानिमित्तकाऽऽन्दिक भादादिविलोपप्रसनः । यथाभूतशूलपाणिमन्यानुसारिणस्तु- धनुरादिस्थरव्यारन्धशुक्लप्रतिपदादर यांग्तेषु धनुरादिस्थरविसमाप्यमकरादिस्थरावसान्तिमन्मासभिन्न धनुरादिस्पर- यधिकरणलप्रतिपदादिन्तेिषु वा पौरादिपदस्य रूढवमेव स्वीकुर्वन्तिम तु पौगिकत्वम्- " अन्त्योपान्त्यौ त्रिभी शेयौ " इतिवचनात् , पोषादिमासीय पौर्णमास्या पुष्पादियोगस्यानियम त् । न च योगानादरे लाघवात् तचाधि स्परविविशिष्टकालरूपसौरादिपशक्तिरुचितेति वाच्यम्- अमावास्या या रोहिग्या सम्बध्यते " इत्यारिभतिबलावाद एव वैशाखा दिपदाधिसिदे। " वैशाखमा " स्पिन नासयोगयोग्यत्वमेव वि "नशा युक्तः कालः बक्षितम्- पुप्याययुक्त यामपि पौरादिपूर्णिमाया पोप्यादिव्यहारात् , अन्यथा ·पुस्पतिया। " माया यदि ममा नास्ति" इत्यादेरराङ्गत्यापतेः । पुष्पादयोगयोग्यता च पनुरादिरपरव्यारब्धपक्षीयत्व तद्रपाक्रान्तपौर्णमासीघटित वरूपयोगलभ्यतावचे २क नियतमेव पौपादरिति नोक्तानुपपस्या यौर पत्वनिराकरणसम्मयस्ताप रानाम् । इत्यादी पुण्या "सास्मिन् " अपर निकालपत्य पुष्यायघाटेततया तेन सोश पूर्णिमायोधपोण्या दिशदानां यौगिकत्वासक्तिरेव नास्ति, पोपी रादि दियोग एवं प्रतीयत न तु निरुक्त योग्यत्वम्-~मसादस्थरघ्यार पक्षीय रम्यादापि तथा व्यवहारादिति " नक्षत्रेण युक्त. काल " इत्यत्र योग एय विपक्षणीयो न तु योगयोग्यवमिति । पौर्णमास्या पाष्पादिपदस्य ग यौगिक पराभव इति चेत् ! भवतु पौध्यादि पद निरुक्तरूपावधिपूर्णिमारूढमेव । पौपादिपदाना तु संयोगपुरस्कारेण गाण्याचार बाधनाभावाद् योनि फत्व ५ प्रन्याख्येयम् ।। " सास्मिन् पौर्णमासी" इतिसूलस्य ' अस्मिन् पौष्यादिपूर्णिमा योग्यता ' इत्यपियशया भनुरादिशिस्थरत्यारब्धगुलपतिपदादिदन्तेि तदि सान्तसमूदायरूदिग्राहक तयापपत्तौ योगरूढिस्वीकाराऽनुचित्त इति वाच्यम्, केव लदिपक्षे समुदायशक्यतार छेदा शरीरे आरब्धान्तविशेषणपक्षपेण गौरवात्, पोपतपमाघादिवानापदाना गुरुधर्मावउिन शक्तिकल्पनमपेक्ष्य रायण: प्रत्ययस्यन शतिक-पनाधिक्यस्योचितत्वार । न च योगरूद्विपक्षे पोषादिपदाना योगार्थरून्याभेदान्वयबोधजनक स्वफस्पताधिक्येन गौरवगिति वाच्यम्, भर मतेपि तत्तदय यौगिकरूदत्य भ्रमदशाया रुति च तत्तभेदान्वयपर वन तथान्दयोधस्य दुरणहयतया उस ताशराधहेतुताकल्पस्यापपरत्वादति दिन । ऐन्द्र हरि' इत्यादौ देवतागविहिततरितस्य रादेयताकत्यमर्थ.। मन्त्रस्य तद्देवतास्य सद्दे कायागकरणत्वेन वेद. घोधितलम् । अथ मन्जस्य त्यागकरणत्व प्राधितमेर- विनाति मनमिच्छाविशेष परस तस्योपा व्यभिचारात् , साधमाशानपटिसवलतमामा अन्यथा सिदत्वाचेति मनस्य पता करवंदो योवरेत् । योधयन् चा प्रमा अमेत् । सत्यम्- म लक्ष्य त्यागरणात त्यागा कोचारणापा तनात्तम, यतो न दोष. । हविगस्तदेवताय य च तदुद्देश्ययागकतम् -- तत्याग यताया एव सदेवता यपदार्थत्वात् न पैर धृत दिसा दामनाहा गस्य पृतादिदर तात्यापत्ति , उद्देश्यपदेन बेदमोधितद्रव्यस्वामित्वमारोच्चाविषयताया एत विव प्रित पास मादानेच स्वामित्वस्याऽधेितत्वात् ।

·शायगुलावळी । न च स्यागीदेश्यसालानुयापि योधनात् तदितचतुभ्यो बहाव बोरस्तावा मविशेषात् - ' तदितेन चतुषां या मनालटेन का पुन । देवतार निता दुल तु पर परम ॥ इत्यनेन विरोध इति वाच्यम् , त्यागौद्देश्यताया दमयत्यपाधिकाय निवेनीय रापा चतुया तदशाऽबोधनेन तस्योपायान्तस्वाध्यतया चतुध्यधीनदेवतात्योधरक वियिततया दितापेशया चतुभ्यो जघन्यतापपत्त । देवतापिहितलादन देवतास्वरक्तदशस्यापि बोधनात् । अशा वेदमेयत्वावस्य साक्षादयोधनेपि त्यागौद्देश्ययस्य साक्षादीप न पिलादीना साहित्यापन्निानाम , " पितृभ्या दद्यात् " इति चतुर्पधीन यागोद यत गोधरय " पितरो देवता " इति तस्तिसमानायकदेवतापदाधानान पेक्षयागाद्देश्य-वयोधाशयाऽपिलपिरत्वेन " साहित्यावरिउन्माना निरपेक्षाणों पा पादोद्देश्यत्वम् " इत्यत्र चतुर्यपेश्या देवतापदस्य रलवावरूप शूलपाणिपर्यो साचित विनिगमक म सङ्ग छते इति चेत् !, न- " पितृभ्यो दद्यात् " इति चतुभ्यास हिन्यावरिछनाप त्यागौद्देशतापोधे रस वेदसमानार्थकस्मृति वाक्यजन्य स्यग्रहे सत्सेवासामोण्याहानुदय । ताहामध विलम्बित' । देवता पक्षात् त्यागे देश्यताराश्च सीद्देश्यत शे वेदयाधितवावगाहा स्वस्मिनप्रामाण्याव्युदासाय शाना तरमपेक्षत- स्वस्वैव सामकोदे प्रयतावोधाशेऽप्रामाप्यन्यावर्तरदजन्यावायगाहन त् , भामाण्य झावलाई नभ पोथी जतोप्यऽकिचिकर इसे देवतापदरय शांति निश्चीयमानप्रामाण्यवोध जनमतया पर वन पिनिगमनाया उपपत्ते । एवं श्राद्धार्थावाइनप्राशकात् " पितर " इत्यादिमन्तादहुए चनोपल्या तिसाहित्यावन्निाऽऽवाहनयोधन साहित्यामाना भाडदेवतावलापि म अल्मिस्य विपक्षबाधकतर्कादिसापेक्ष यातिनिश्चयाधीगतमा सुतरा 'पितरो देवता' इत्यता दुबलतेति च यम् । कापतिम् । 'राजत 'जनता' इत्यादौ समूहा विहितस्य तद्धितस्व पर्याप्तसमुदायत्वावछिनोऽर्थ , पर्याप्तौ प्रकृत्यर्थकोतवायच्छिन्नस्या-वय | क पातशुकसारिफ दिपतिस्मुदाय वस्य पर्याप्तिथ न न्यूनतव पोतत्वादिगाऽवधि द्यते । अता न ताशर मुदाय कापोतादिव्यवहार । पर्याः यवच्छेदको चाऽन्यू गतित्वमेव तन्त्र न वसतिरिक्त वृत्तिपम प । अन्यथाऽऽ कादशवादेरिव घटत्वा देशप द्वित्यादिपर्याप्त्यवादकत न स्यात् ( तथा च) आकाशो' इति पत् घरी ' इत्यपि न स्यात् । इत्य च कपातमात्रवृत्तिशतस्य दिप हाप्य तरिक्त पुतिकपोलत्वाधान्नित्यनिर्धाहात् य पोतरातादायर्याप कापोतदिव्यधारोम्पत्ति । पा यतिप्रसवधर्मस्य तदनवग्दकने गत्यातर चिन्तनीयम् ॥ ।। इति तद्धितप्रत्ययार्थविवेचनं समाप्तम् ।। ग ·॥ अथ धातुप्रत्ययाः ॥ धातुप्रतिकाश्च लकारकत्सन्यणिप्रभृतय प्रत्यया केचिद्धारक यमितमधिकमर्थ ध्रुवते । अर्थान्तरमनभिदधानाध केचिदाकाहानिर्वा हतया प्रकृतिभिः स्वीयार्थयोधन एवोपकुर्वते । तत्र लडादिवशलकाराणा ल. कर्मणि च भावे चाऽर्मकेभ्य " इति सूत्रेण फर्तृकर्ममावेप्यनुशि घाना कर्तृत्वसामा यमर्थ.- तावन्माभिधाननैव प्रथमा तपदोपस्थाप्ये विशेषणतया सदन्ययेन कृतिविशिष्टस्य कर्तृबोधनिर्वाहात् । लकारस्य तद्वो पातया न " लः कर्मणि " इतिसूत्रविरोध -बोधकताया एर तत्र सप्त भ्यर्थत्वात् । न तु वाचकताया', गौरवेण विशिष्टधर्मिणि शक्तेर्वाधात् । मैत्र. पचति ' इत्यादी लकारे प्रथमान्तपदसामानाधिकरण्यमनादस्याऽभे, देन सदन्वितस्वार्थबोधपरत्वामावपि कथचिदुपपादनसभवात् ।। तृतीयाया. साधुतानियामक लकारादिना वर्तुरनभिधानमरि फर्तृत्ता विशिष्टाऽबोधनमेय न तु विशिष्टशक्त्या विशिष्टानोधनपर्यन्तम् । अतो विशिष्टस्य लकारावाच्यत्वेति । चैत्र. पचति ' इत्यादौ न तृतीयापत्ति - अन्वयरलेन विशिष्टबोधात् । 'चैत्र पक्ता' इत्यादौ कृत्पत्ययस्य धर्मिणि, शक्तानी न क्षति । शक्त्य नविशिष्टयोधसाधारणबोधस्यैवाऽनमियानादा प्रतियोगितात् । “अनभिहिते कर्तरि तृतीया" इत्यनुशामनेगी सप्तम्यर्थो, बोधस्त्वमेय; तथा च ' चैत्रेण पच्यते' इत्यादौ तृतीयार्थक्र्तृत्वस्य मकृत्यर्थविशेष्यतथैव भानान्न कर्तृत्वविशिष्टमित्रोधकत्वमिति सूखाऽविरोध । यदि च तम कादिपद धर्मपरम्, तया च समभिव्याहृतलकाराध, मभिहितं कर्तृत्व तृतीयार्थ इनि सूत्रार्थ , ' त्रेण पच्यते' इत्यादौ कर्तृ स्वस्य तृतीयामात्रात्वाल्लकारेण तदनभिधान सुघटमित्युच्यते । तदा तत्रा नाभिधानशब्दार्थों भवतव, निर्वतव्य , तावदमाचकन्यं तदर्भ --छका । न ·-111 " दत्याय नमः प्रातिपदिार्थ . गैषम् - " समिहिने फनी हनीपा ध्यनया मानिदिकारियलिने पनि तृतीया' इत्यर्थः, विशेषतपय मतिविनाशने' निया, साधारणतया च प्रति पदिकार्यविशेष्यतया कप वियक्षिन पर गया' इति पर्ययगिना । मर चितः परति' इत्यापायाच्यातेर फर्तृत्वोधनार " उषा नाममयोगः" इतिन्याया तृतीपातिपिरहार ‘पातिदि पार्थानमितया करविवक्षायां । इत्येद सम्यर । विशेष्यतयाऽवपि स्वपर्यन्तनिवेशनेनेति "गिदिने" इत्यनुचिराग-विपर्यन्ता भायैव तदनुरिफरत्वादिति नाशयम, सम्यातिरकर य प्रात्य भविशेष्यतयैवात्ययः । इनि व्युत्पचिम्नकत्वेन विशेष्यतमा वयितपर्यन्त स्यावश्यं विवक्षणीयत्वात् । यथाश्रुतमार्थानुरोपेन करि लगारतृतीयानि भात्योः शक्तिवादिमिर्वयाकरणैरपि । प्रातिपदिकाविशेष्यतया पती विवक्षिते तृतीया' इत्येव सूत्रार्थी पाच्य , भन्यथा • नेण पच्यते इत्यादी फ रनरिधागस्योकत्रगण फर्तृत्वानमिधानवदुर्य त्व पत्तेरियल मधिकेन। अनभिहित करि तृतीया " इत्यन्योनाक्ये त्रादि पर्तृप त्वविशेषतपाकाविविपक्षया ' चैतेण पनी' इत्यादिप्रयोगापि , न च परस्मैपदार्थकर्तृत्वान्यायविशेष्यधिरहास त्या प्रयोग.- विशेष्यत. मापि कर्तृत्ववोध संभयात् चैत्रमैनोमपकपासले "मैतकर्तृकपाका भै" इत्यन्वयतापग । चैत्रेण पनति मैनः । इनि प्रयोगम्य दु- . - भथ चरिख च । न च फलातिरिक्त विशेषगतापजायां, कर्तृत्वे वा विशेषणताना मायामेव कियाया तृतीयार्यकर्तृत्वान्वयो व्युत्पन्न इति वाच्यम्, ' चैत्रण पाचमनि मैत्र ' इत्यादौ व्यर्थ कर्तृतनिशेपणतापने पापादौ चैत्रादिकर्तृक ·- - व्युत्पतिवादः । स्वान्वयेन ताइभव्युत्पचेरासिद्धेः । न च लकारार्थकर्तृत्वविशेषणतानापन क्रियाविशेषणतया कर्तृत्वयोधकत्वं सुपी व्युत्पन्नमिति न फायदोष इति वाच्यम् , उक्तस्थले • चलेण पकवान् गैत. ' इति प्रयोगापतेः । मैर-आश्रयातिरिक्ताविशेषणलापनकर्तृत्वविशेषणलानापनक्रियायामेव विशेषणतया क त्वं तृतीयया बेध्यते इति नियमः चैत्रेण पाचयति' इत्यादौ कर्तृत्वनिर्याहव्यापारी पिंजर्थस्तत्राश्यातिरिक्त व्यापार विशेषणं फत्वमिति तद्विशेषणतापनक्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्वविशेषण न फिश्चि. हाधकम् । चत्रेण पचति मेत्रः' इत्यादयश्च न प्रयोगा.--तलाश्रय एव तेर्विशेषणवगा तद्विशेषणतापनक्रियागां तृतीयगा फतवोधासंभ वात् । कृतिविशेष्यबोधानिप्रायेण । चत्रेण पचति' इतिवारणाया यविशेषणत्वमुपेक्ष्याऽऽश्रयातिरिक्ताऽविशेषणत्व निवेशितम् । " अनाभिहिते कारि तृतीया " इत्यस्यापि निरुक्ताफियाविशेषणतया प्रातिपदिकार्धा बयिफर्तृत्व यवक्षया तदुचरं तृतीया भवत्ति' इत्येयार्थ इति दिन् । कर्तृत्वं च चैत्रः पचति ' इत्यादौ त्रियानुकूला कृतिरेय । तस्या धानुकू' कृतिन कृतित्वमात्रेण वाऽऽख्यातवाच्यता । रथो गच्छति' का पचति ' इत्यादी च क्रियाकूमव्यापाररूपे फर्तृत्वे निरूढलक्षणा । कृतित्वजाते. प्रतिनिमित्तत्व लाघवात् । मामांसकास्तु-व्यापारत्वनैव शक्ति -- 'पति' इत्यादावपि रोनैव रूपेण पोधोपगमात् । एवं चाश्चेतनेपि प्रयोगो मुख्य एवं । कृति तस्य लाघवं चारिधिकरम् । यत्र लघुगुरुरूपाभ्यां बोधो निर्विवाद स्तत्रैव लघुरूपावच्छिन्ने शक्त्युपगमात् । तथापि तदवच्छिन्ने शक्त्युपगमे तत्रामुख्यार्थानादितात्पर्यकरूपनायां गौरवात् । एवं बीजादिनाङ्करः कृतः ' इत्यादौ विगापि यले कृमः प्रयोगात् तस्यापि व्यापारासामान्यार्थ फना, भतः करोतिथिवरणीयार्यक्रवेपि नाख्यातस्य यतस्यावच्छिन्नवाचकता ·शासगुप्तावली न वा ' किं करोति । 'पति' इति प्रश्नोत्तरयो समानपफारसांप ननकत्वानुरोधेन तपातम् । अब फेचित्-'पति' इतिवारपन्यो सनि यसत्यावच्छिन्ने वर्तमानत्वसंशयानुदयात् तम यनत्यावच्छिले वर्तमानत्वबोधकत्वसिदा तदवच्छिने शक्ति पवार मिद्धयति । न हि यत्नाविनाभूतक्रियाविशेष लिकानुमानलभ्येन यसत्यापच्किचेन समं वर्तमानवान्वयबोधकत्वमा रुपातस्यार्थाध्याहारमतेपि संभवति-लहादिजन्यवर्तमानस्वान्वयत्रो लडा दितत्समभिन्याहतप त्वन्यतरजन्यविशेष्योपत्थितः कारणताया आवश्यक स्वात् , अन्यया निराशायनादिपदमात्रायनायुपस्थितावपि तत्र वर्तमान स्वादेर्लडादिती बोधप्रसमात् । न चार्था याहारादिना · द्वारं पियानं कृति.' इत्यादितो द्वारक मफश्तेरिव . पचति यत्नः' इत्यादित 'पाय-नो वर्तमान. ' इत्या घाकारको वर्तमानत्वादेर्योध इष्ट एवेति वाच्यम् , परस्परसाकाङ्क्षपदार्थ यान्वयवोभ एवाऽध्याहृतम्येव निराकाङ्क्षपदादुपस्थितस्याऽर्थस्य विषयता यान्तैरुपगमात् , तत्रान्वयानुभावकसाकाङ्क्षपदसत्वात्, प्रकृते चान्वयवोध स्याऽऽका ड्वानुपयोगिपदार्थद्वयविपयत्वेन तेषामप्यसम्गतत्यात् । तस्त्री कारे निराकाङ्क्षस्याप्यनुभावकत्वस्वीकारापते , शाब्दयोधे आकाळानुर योगप्रसशाचेति । तन्न तत्र तात्पर्यलिलेन यतत्यवच्छिन्ने वर्तमानत्वानु मितेरेवोपगमात् । तादशवर्तमागत्वपतीतौ शाब्दत्वमतीते सविवादत्वा दित्याहु । अत्र यायिका - ' रथो गच्छति' इत्यादावाश्रयत्वमेवारमा तार्यो न तु व्यापार --अन्यदायगगनानुकूलनोदनादिलक्षणव्यापारयत्ति गच्छति' इत्यप्रयोगात् । एवं च 'पाष्ठं पचति' इत्यादिप्रयोग एवं व्यापारशक्तिमाख्यातम्य साधयेयदि स्वारीसके. ससा तदेव न, ·चुत्राबाद। -- न हि 'चत पपति' इत्यादिभयोगेण 'कष्ठ पंचनि' इत्यादिप्रयोगस्यावि शेष । एवमपेतने सरसत कर्तृपदाप्रयोगात् कृपि यांगत्वविशिष्टार्थ । एवम् 'चर एवं पचति पाक्का न त्वचेतन काष्ठादि' इत्यादिप्रयोग त् सकारस्य कृमश्च यतत्वविशिष्टार्थकताया, आवश्यकत्यालापवात् तत्लेव शक्ति । व्यापारे लक्षणेति । न च यत्नत्वस्याख्यातायाच्यनिवृत्तिजीवनयानियत्नसाधारणतया ल- कारशक्यतावच्छेदकत्वाऽसंभव इति वाच्यम, निवृत्त्यादियत्नस्याख्याता च्यनोपगमे क्षतिविरहात् , निवृत्त्यादे पाकानुकूलताविरहेण तत्काले 'पति' इति प्रयोगापचविरहात । इष्टसाधनताज्ञानजन्यतावच्छेदक प्रवृत्तित्वजातरेव पारयातपदप्रवृषिनिमितत्यमुपगम्यते, अत एवेश्वरकृते र्जन्यमाननकत्वेपि, · ईश्वर पति ' ' ईश्वरो भुङ्के' इत्यादयो न प्रयोगा। , न चैव । ईश्वरो वेद वक्ति । मधुराया कृष्णो विहरति इत्यादिप्रयोगानुपपति , भवाख्यातस्य लक्ष्यार्यव्यापारबोधकतोपगमात् । ईश्वरकृतिसाधारणधर्मस्याऽऽख्यातप्रवृत्तिगिगिवलेपि तन न्यापरलक्षणाया आवश्यकत्वात् , तथा हि-'आत्मा पचति' । शरीर पचति । इत्यादिस्वारसिकायोगविरहादाख्यातार्थतेरदेश्यतावच्छेदकरीरविशेषाऽ घच्छेदेन समवायेनाऽन्ययनियम स्वीकरणीय -~~ नैतादिदस्य शरीर विशेषविशिष्टात्मपरतया 'चैन पचति' इत्य'दो शरीरविशेषात्मको इयतावच्छेदकावच्छेदेनात्मनि रामवायेनान्वयसमतात् । 'गोर पचति । इत्यादावपि गौरादिपदम्य गौरशरीरापपछि गारमीन आख्यातम्यैव वा व्या पारे लक्षणोपगमात् । एव नेश्वरकृते शरीरानवच्छि नत्वादुक्तस्थले कृते स्तथान्वयासमर इति व्यापारलक्षणाऽऽवश्यकी। २२ ·वैकत्यादिशेयत् प्रकृतेपि बाधफाभावात् , तर विगले साधुत्वार्थकत्वे शाबमुक्कापटी। ईश्वरकृतिसाधारणयतत्वावच्छिम एय याख्यातार्य , असाधारणान झूलत्व हि यत्ने प्रियाया सबन्धतया भासते न स्वनुकूलतामानम्-- असाधारणानुकूलताया एवामामानिरूपरत्वोपगमात् । अतोऽस्मदादि फर्तृकपारादिकियानुकुल कृतिम दाय, न + ईश्वर पचति ' इति प्रयोग । वेदवचनादौ चश्वरकृतेरेवाऽसाधारणकारणत्वात् । ईश्वरा पेद वक्ति' ६ त्यादय प्रयोगा इत्यपि फेचित् । मथ तेराख्यातम्य कृनश्च नाच्यत्वे : करोति' इत्यादी कृते दिघा भात स्यात्- धातुप्रत्यययोयो रतियोधकत्वादिति चेत् ', न- द्वौ ' इत्यादावेकरवद्वित्वादिवोधप्रतिप्रत्ययोभयरात्त्वे येरु . एक प्रश्तेफि तथात्वात् । . अथ तर्हि 'फरोवि चैन इत्यादौ मातिपदिकाय साक्षादेव कृत्मन्वय स्मात् । स च नामार्थधात्वर्थयोमेंदा साक्षादन्वयस्याऽव्यु स्पन्नत्वात् न समति, नामार्थधालयो साक्षादन्ययोपागे कर्मतादि बोधकविभक्तरसत्त्वेपि · तण्डुल पचति' इत्यादौ फर्मतादिससन्धेन तण्डुलादे पाकादायन्वयसभवेन तादृशवाक्यात् तण्डुलकर्मकपाकादिबोधा पत्ते । न च प्रातिपदिकार्थप्रकारकरियान्वयबोध एवाऽव्युत्पनो न तु कियापकारकप्रातिपदिशाविशेष्यवोधोपीति वाच्यम, इत्यादित कर्मतादिसबन्धेन कृत्यादेर्घटादावन्मयाभावात क्रियामकारक नामार्थविषययोधम्या व्युत्पनत्वादितिचेत् ', न उक्तातिप्रसादारणाय धातो कर्मतादिसपन्धेत किया वयाऽवोधकत्यव्युत्तेरुपगमानवाश्यतासष धेन कृत्यादिरूपक्रियान्वया बोधकत्वव्युत्पत्तरित्यदोषात् । न च तादृशातिप्रसावारणाय धातुजन्यकृत्यादिप्रकारकान्वयबोधे प्रत्ययजन्यविशेष्योषस्थितेहेतुता वाच्या, ताशकारणाभावात् प्रातिपदिकार्य घट करोति' , ·न्मुत्पतिवादः। विशेष्यकवोधोपि न संभवतीति वाच्यम् , कर्मवादिसंबन्धेन कृत्याविप्रका रकोपस्याऽप्रसिद्धया सामप्रयकल्पनेनाऽऽपादकाभावात् तादृशफारणताया भासनात् । प्रयोगः । नच 'क्रियते चैत्रः । इत्यादौ कृत्यादिप्रकारकान्वयनोधवारणा येवोक्तकारणताकल्पनमावश्यकमिति वाच्यम्, सति तात्पर्य इष्टत्वात् । फर्तृविशेष्यकान्वयबोधपरधातू तरयकोऽसाधुत्वादेष प्रामाणिकानां न सथा 'करणं चैत्रः ' इत्यादौ चैलादौ धात्वर्थकृतेराश्रयतासंबन्धेना. ऽन्वयबोधवारणाय तादृशकार्यकारणभावकल्पनमित्यपि न- तादृशाऽन्य यबोधे आख्यातान्तपातुनामसमभित्र्याहारज्ञानहेतुतथैवोक्तस्थले ताशयोध वारणसंभवात् । दीधितिकृतस्तु- ‘गच्छति' 'जानाति' । करोति' इत्या. दावाख्यातस्याश्रयत्वे निरूदलक्षणायाः स्वीकारान नामा क्रियाया सा- क्षादन्वय इत्याहुः । तन्मते यद्यप्याश्रयत्वसंबन्धस्याधिकम्य जानाति चैत्र' इत्यादिवाक्यजन्यनोधविषयताकल्पनेन गौरवं तथापि यत्र ज्ञाधातोर्ज्ञानाचा अयत्वे लक्षणाग्रहः शक्तिभ्रमो वा तत्र चैत्रादिविशेष्यको ज्ञानाधाश्रयत्वम कारको बोध आश्रयतायाः संसर्गदावादिनामप्यनुगतः । चैत्रादिविशेष्यका श्रयतासंसर्गकज्ञानादिप्रकारकशाब्दबोधस्तु दीधितिकारमते कचिदपि न प्रसिध्यतीति तादृशशाब्दबोधे योग्यताज्ञानादेर्हेतुताकल्पनं तथाविधशाब्दयो धाजीक मणिकारस्य मते आवश्यकमिति गौरवम् । वस्तुतस्तु- ' चैतेण ज्ञायते घट. ' इत्यादौ फर्मप्रत्ययस्थले या. पता पदार्थानां प्रकारता तारतां चैत्रों जानाति घटम् ' इत्यादिकर्तृ प्रत्ययस्भले तधात्वं परं तु विशेष्यविशेषणभाववैपरीत्यम् , एवं कर्मप्रत्यय स्थले यस्य ससंबन्धिकपदार्थस्य यदशे विशेष्यता कर्तृप्रत्ययस्थले तानि रूपकनापास्तदशे प्रकारतेत्यनुभवस्य दुरपद्दवत्वाभिप्रायेणाऽऽश्रयत्वस्या - ·. शासनमायकी। स्यातार्थता दीधितिकार उरांमकार । पोण शायो' इत्यत्रापरव सनायाम्य विशणला गगनाति' इत्यताधेियतानि रूपपलपाधारतामाबगाशे प्रकार तामागुगरपिरोपार । मच 'त्रण शायने ' इत्यत्राप्यायच ससर्ग एप न तु कि शेयमिति याच्यम, तप राति । गारगना नायतन पटेन' इत्यादी पादिमाखरामाययोधानुरप - गायतम्य तृतीयातापिरहेग नीगा न्ताघटादितिलापनतियोग्यनुस्मिते , भाषेपत्यगन्धम्याभावप्रतियो गितान्यदकतया च तत्मपन्पायरिलपटामायबोपम्य तत्रोपगगास भात् । ताहासमस्यामा प्रतियोगितावच्छेदये । झाने न पट इत्यादिपाययजयप्रत्यये ज्ञानाधिपरणफ्तारशसपाधापच्छिमपटापभाष स्याप्यवगाहगराभवात् 'पटे शान ग या' इत्यादिसायनिरासाय पदा त् 'जान ग घट ' इत्यादिकमपि प्रयुज्यत । अत एवानुलतिम स्वादिरूपपर्तृत्व देरपि चा पचति' इत्यादी प्रकारता मणि नापि रवीमियते न तु सरार्गता- न पचति' इत्यादायन्वययोधाऽनिर्वा हत् । तादृशसव धस्य गृत्त्यनियामानयाऽगावप्रतियोगितानवच्छ रफ्त्वेन तसंपन्धावच्छिन कियाविरहात्ययस्य ततोपगमासमवात् । एवम् - चित्रेण ज्ञायते । इत्यादायाधेयत्वस्य तृतीययाऽपिय क्षणे प्रातिपदिकार्थमागविवक्षया तपियानुशिष्प्रभाव स्यात् । ' जानाति चत्र ' इत्यादौ चाख्याता त्या वयक्षणे धात्वरगावगानपरतया परस्मै पदस्य भाविधिकरणस्य च ऽसाधुत पत्ति " भावार्मणो " इत्मा रमनेपदविषायकानुश सनविपयत्वात् , इत्याधिकारीयक्रया दिभ्य भेयनुशासनाविषयत्वाचेति तवाल्यातस्य यर्तृवरोधमतायुक्तिस्तु म सधीयसी-इतराविशेषणतया नियायोधपर वरूाभावनिवक्षाया आत्म - । फरि " ·व्युत्पतिवाद नेपदानुशासनविषयतोपगमादुक्तम्यले परस्मैपदसाधुतायाः, तादृशमावविपक्षा दिविरहस्य भानुशासनविपगन्चोपगमेन भादिविकरणम्य साधुतामाश्च निहिसभवात् । - पचन् पचति' इत्यादावियोद्देश्यतावच्छेदकविधेयाभेदेन 'जा नन् जानाति इत्यादेनिराकाङ्क्षतानिहायापि 'जानाति इत्यादा वारुयातम्याभयतार्यकतोपगम आवश्यक , अन्यथा कृद-तप्रतिपाद्यताव च्छेदकज्ञानाश्रयत्वरूपोद्देश्यतावच्छेदकस्य ज्ञानादिरूपविधेयभिन्नतया नि- रामाझताविरहेण तथा प्रयोगापत्ते । एतेन तत्राश्यताया प्रकारतोपगमे जानाति चैत्र.' इत्यादिवाक्यज्ञानपटितशाव्दसामप्रया भिन्नविषयकम सक्षादिप्रतिनधातायामाख्यातज-यागयत्वोपस्थित्यादिरूपाविककारणाना निवेशे गौरयेणाश्रयतायाः संसर्गत्यमेवोचितमित्यादिकमनुपादेयम् । 'नश्यति' इत्यादौ प्रतियोगियरूपकर्तृत्वमाख्यातार्थ , ताशस बन्धम्य वृत्त्यनियामकनया भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन 'न नश्यति। इत्यादी नाशपतियोगित्यामाग्योधम्यैव स्वीकरणीयतया न संसर्ग- + तासभवः। भयाख्यातस्य कर्तृत्वशक्ततापच्छेदक रूप दुर्वचम् । न च ति इत्वं तया; तिप्तमादिसाधारणतित्वस्य दुर्वचलात् । न च पानिनीयस तसंबन्धेन तिड्दवत्वमेव तिवम्, तिवाद्यष्टादशसु तत्पदसदेतमा - " आदिरन्त्येन " इतितप्रमेव, तत्सतिमविदुषामनधीतपाणिनी पतन्त्राणां सिप्टनादिना सिधमादेव शाब्दयोध इति वाच्यम्, एव सत्ति घटादिवार घटा दिपदेश्यपि कस्यचिच्छब्दस्य पुरुषविशेषीयसहतसभवेन तुल्ययुक्त्या ततापि तच्छब्दस्यैव शक्ततावच्छेदकतापत्या तिवादिषु पागि नेस्तिड्यदानवत् तत्र शान्तासमेतन्याप्यन्यपुरुषीयस्य संभवात नए छन्दामामि प्रतिनिलिवलास मुक्कसाहिनियमानुररहे ।

·भत्र कचित् - तिवादिस्थानिनो लकारस्यैव रजातिपुरस्कारण कृतिवाचकता, 'पति' इत्यादी रफाराऽप्राणेन्यादर्शन तिमादिना स्थानिन स्मरणात् तत एवार्थोपस्थिति । आदेशादशिगावमविदुषा ३ तिप्त्वादिना शक्तिनगादेवार्थोपस्थिति । या तिमादेदेशित्वज्ञान नास्ति अतल काराचाोपस्थिनिस्तत्र 'पवति । इत्यादिवाक्याच्छाब्द बोधारणाय 'पति' गायानुपूर्वानानजन्यमोधे तिवादेल देशत्वज्ञान मनि हेतु । न चोक्तस्थले धातुसामानाने भवत्येव शाब्दबोधस्तद् सत्त्वे च दारणामायादेव नापतिरिति वाच्यम्, 'पति' इत्यादी तिपादिना लमारस्योपस्थापनेपि तत्तद्धातुसाकाङ्क्षतया तत्स्मारकाभावेन त च्छाब्दयोधानुपपत्ते --- लकारे घातुसाकाड्सत्वग्रहस्य शाब्दयोघहेतुत्वा ऽसमवान् । न हि तत्तद्धातुसाकासत्वेन लस्तिवादिस्भानिता, येन तद्रूग पच्छिनत्र तिपादि स्गारयेत् । अपि तु लसेनैव तधात्वमिति । एवं तद्धातुपदाव्यवहितोत्तरत्वरूपतत्साकाक्षत्वेन येन पुसा न लकार श्रुत स्तस्य तेन रूपेण तवस्मरणाऽसगव इति । भवेद चिन्त्यते-- लकारतियाद्योरनतिप्रसक्तस्थान्यादेशमावस्य दु पंचत्वात् तिनादिस्मारितलकारस्य वाचात्व न विचारसहम् तिवादेरेव यत्र वाचकताश्रमस्तदनुरोधेन ‘पचति' इत्याचानुपूज्ञिानस्य तियादि जन्योपस्थितिसहकारेण शाब्दबोधोपधायकताफल्मनस्यावश्यक वात् । फारजन्योपस्थितिसहकृततादृशानुपूर्वानानतियादिधर्मिफलादेशत्वज्ञानघटित साममयन्तरकल्पने गौरवेण लापवात् तिवादेरेव ताप्येण शक्तिकल्पनाया सरितत्व चति दिक् । आख्यानसामान्यस्य फर्नुल इव तद्विशेषस्यात्मनेपदस्य कर्मत्वे शक्ति , न तु यथाश्रुतग्राहिवैयाकरणमत इव कर्गरूपमिवाचकत्व गौरवात्, प्रथमान्तपदार्थे कर्मत्वान्वयवलादेव मताविष्ट्रिधर्मिलाभसभवात् । . ल ·, व्युत्पतिवाद । न चारमनेपदस्य शानच्प्रत्ययस्य धर्मिणि शके 'पच्यमानमानय' इत्यादौ पच्यमानादिनिठानयनकर्मत्यायनुगेयेनावश्यक वात रात एयोपत्ता पाल्यानरूपात्मनेपदस्य वाच स नियुक्तिमिति वाच्यम्, तशागच् साधारणत्यात्मनेपदत्वस्य शक्ततावच्छेदकत्व एव तयोक्तिसमवात् । ताह सामनेपदम्य चाऽगुरोनिर्वचासायात, पाणिन्यादिसकेतसबन्धेगात्मनेपद वत्वस्य शक्तनावच्छेदक्ताया उक्तरीत्याऽनवदाशात् । अतस्तादीना तप पेण शक्तिमनस्यावश्यतया लाघवात् गत्व एव तत्कल्पनात् । फर्गत च 'त्यज्यते प्राम' गम्यतेग्राम इत्यादी धावतावच्छेदकीमत सयोगविभागादिरेव विशेष्यतया तड्दाच्य । चोपण गम्यते ग्राम इत्यत् तृतीयार्थस्त कर्तृकत्यरूपमाधेयत्व, तस्य धात्वर्थे सयोगात्मरुफलाय च्छिन्ने सन्दलक्षणे व्यापारे तम्य च जन्यतासबन्धेनात्मनेपदार्थसयोगरूप फले तम्य चाश्रयतासनन्धेन प्रथमान्तपदोपाधाप्ययामेऽन्वय इति चैत्र चिर्य सयोगावच्छिलत्पन्दस्तजन्यसयोगवान् ग्राम इत्या कारक शाब्द मोष । । चैत्रेण त्यज्यते ग्राम इत्यत्र सयोगस्थाने विगागमन्तव्य बोध उपपादनीय । भय चैतनिष्ठक्रियाजन्यसयोगविभागादे मादाविय चैलादावपि सत्वात् । चैत्रेण त्यग्यते- गम्यते चैत । इत्यपि स्यात् । न स्याध चैत्रेण न गम्यते न त्यज्यते चैत्र । इत्यादीति चेत् ', अत्र दीपिति फारप्रभृतय फलमिय ता क्रियान्वयि परसमवेतत्वमपि कारख्यातार्थ , परत्वे व भेदरलो प्रतियोगितया फ्ले आत्रयतयान्वयिन प्रथमान्तपदोप ने चेलान्यसमवेतक्रियाजन्यसयोगादिमत्तस्याऽध्वया ऽयोग्यत्वात् , वाशसपोगाथमावस्य च तत्रान्वययोग्यत्वान्न तनापत्त्यन पपत्त्योरयाश इत्मा स्थाप्यस्यान्वय ·दव्यत्पावच्छिन्नभिन्नराम मलान्यस १५६ शासमुकावळी सद चिन्तयन्ति -- प्रथमान्तपदोपस्थाप्यकर्मणोऽन्ययितावच्छेद कावच्छिन्नत्वाऽविशषितप्रतियोगितया भंदाशेन्यमोपगमेपि पि चैत्रस्य द्वित्वादिना भेदमभवेन तत्समवेतक्रियाया परसमवेतत्वाक्षरुक्तदोपोद्धारा सभर । अन्वयितावच्छेदकावच्छिलप्रतियोगितया त तदानस्वीकरे । । क्षेत्रेण द्रव्य गम्यते' इत्यादावनुपपति - तत्वादे त्रियादौ मापात् । न च तत्र द्रव्यपद लक्षणया चैनान्यद्रव्यपरमिति वाच्यम्, 'मछेन गम्यते मल्ल ' इत्यादो गल्लपदम्य मलान्यगल्लपरत्वासभवात् , मवेतमलवृतिक्रियाया गमसिद्धयाऽनुपपसितादवाथ्यात्, भननुगतमाहगतत पद्व्यक्तित्योपस्थित्यनयस्यात् , कर्मव्यक्तिभिन्नमलत्वेन लक्षणाग्रहस्य ता शवाक्यजन्यधीपूर्व नियमतोऽसमपात् । न च फलविशेष्मव्यक्तीना तत्त व्यक्तित्वाचच्छिन्नप्रतियोगितासबन्धेन परत्वेऽन्ययात् सबन्धोपस्थिते धान क्षणानाध्नुपपचिरति वाच्यम्, सततिापर्यज्ञानानुरोधेन तदुपस्थितेरपि शा ब्दबुद्धावपेक्षणीयत्वात् । तदव्यत्या तदव्यक्तिर्न गम्यते' इत्यादा यभावप्रतियोगिनोटिप्रविष्टतद्व्यक्तित्याचच्छिन्ननिसमवेतक्रियाया मसिद्ध । ये तु फल भेदश्च कर्मप्रत्ययार्थ , फले नयतासबन्धेन भेदे र स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यसबन्धेन क्रियाया अन्यय , ण्याश्रयतासबन्येनान्वय , चैत्रसमवेतक्रियावच्छिन्नभेदस्य चैत्रो नाभय इति तादशक्रियाजन्गफलानयत्वेपि तस्य श्रोण चैत्रो गम्यते ' इति म प्रयोग । 'मल्लो मल्लेन गम्यते । इत्यादरेकमल्लादिनिष्ठक्रियावच्छिन भेदसहितस्य सज्जन्यफलस्य मल्लान्तरे सत्त्वान्नानुपपत्तिरिति ब्रुक्ते, तम्म लेपि चैत्रैण चत्रो न गम्यते ' इत्यादेरनुपपचिर्दुरिव-चैत्रे क्षेत्रसमवेत किवावच्छिन्नभेदाभावसत्त्वेपि तादशक्रियाजन्यफलाभायस्य चापात भेदफलयोश्च कर्भ - ·१७ मुत्पतिवादः। नरे फलाभावो नना न तत्र प्रत्याय्यः । अपि तु मैदाभार एक कर्मणीति वाच्यम्, यदा चैत्रेण प्रामो न गम्यते तदापि ताशप्रयो गानुपपत्तेः- तादृशभेदाभावाय ग्रामे बाधात । न च भेदस्य सामा नाधिकरण्यसंबन्धेन फलेऽव्ययस्ताहशसंबन्धेन क्रियावच्छिन्नभेदविशिष्टस्य क्रियाजन्यफलस्यैव चाभावो नना कर्मणि प्रत्याय्यते इति न दोषः-वि शिष्टागावस्योभयत्र सत्त्वादिति वाच्यम्, एवमपि मल्लेन यत्रापरमडो न गम्यते अपि तु प्रामादिरेव तत्र प्रामाधगन्तरि, मल्ले मलान्तरनिष्ठकि पावच्छिनभेदसहितस्य स्वात्मकमल्लनिष्ठक्रियाजन्यमामादिसंयोगस्य सत्त्वेन विशिष्टभावनाधात् ' महेन मल्लो न गम्यते ' इत्यादेरनुपपतिः । यदि च फलमेव कर्माख्यातार्थतस्याऽऽश्रयत्वानुल्लक्रियावच्छिन्न भेदवत्योभयसंवन्धेन कर्मप्यन्वयः, नसमभिव्याहारे च तदुभयसंवन्धा बचिनक्रियाजन्यफलाभाव एवं तत्रान्वेतीत्युच्यते , तदापि यत्र चैत्र मैत्रयोरुभयकर्मजसंयोगस्तत्र चैत्रनिष्ठतारशसंयोगस्य च आश्रयत्वस्थानुरू लक्रियावच्छिन्नभेदवयोमयसंपन्धेन सत्वात् । चैत्रेण क्षेत्रो ग गम्पते इत्यस्यांनुपपतिः चैत्रेण चैत्रो गम्यते । इस्लापतिश्च । अत्रोच्यते-- भेदः फलं च कर्माख्यातार्थः, स्वावच्छिन्नपतियोगि ताकत्वसंबन्धेन चैत्रादिनिष्ठक्रियाविशेषितमेदस्य स्वसामानाधिकरण्यत्वप्रति योगिक्षावच्छेदकजन्यत्वोभयसंबन्धेन फलेन्यय., विशिष्टफलस्य नअसममि व्याहारे विशिष्टफलामावस्य नसमभिव्याहारे च कर्मण्यन्वयः । नैत्रत्रयो रुभयकर्मजसंयोगस्थले चैत्रवृत्तिक्रियावच्छिन्नभेदस्य पत्रेऽसत्त्वेन विशिष्टफ लामावोऽक्षतः । यन मल्लेन ग्रामो गम्यते न तु माल्लान्तरं तत्र माइनिष्ठ- ग्रामसंयोग मल्लान्तरनिष्ठक्रियावच्छिन्नभेदसामानाधिकरण्यस्य तन्मल्ला ।

·शास्त्रमुक्ताव ग्राम - - न्तर्भावेन सत्वेपि तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकमलान्तरनिक्रियाजन्यत्र स्याऽसत्वात् तद्घाटनोभयसबन्धेन मल्लनिष्ठक्रियावच्छिन्नमेदविशिष्टस्य फल स्यामानो मल्ले क्षत एवेति न कश्चिद्दोष कर्तृप्रत्ययस्थले चाधेयतया प्रकृत्याधिनस्य फलस्य भेदरूपा ऽपरार्थे सामानाधिकरण्यस्वजन कियावच्छिन्नपतियोगितात्योभयसबन्धना वय , तादृशभेदस्य च स्वपतियोगितावच्छेदकत्वसबन्धेन क्रियायाम् । यन चैत्रक्रि यया ग्रामे न सयोग अपि त्यन्यत्र तत्र गच्छति १चैत्र । इतिप्रये गवारणाय स्वजनकियावच्छिन्नप्रतियोगितात्वस्य चैत्रो ग्राम गच्छति' इत्यादौ । चैतश्चैत्र गच्छति' इतिप्रयोगवार णाय सामानाधिकरण्यस्य सबन्धम पे निवेश । चरमसले चैत्रग्रामस मोगस्य तादृशभेदे -सामानाधिकरण्यविरहाचेत्रक्रियाया तवेदप्रतियोगिता पच्छेदकरवसत्त्वेपि नातिप्रपङ्ग । 'चैत्रश्चैत्र न गच्छति । इत्यादौ च तादृशगेदान्वित क्रियाकर्त -साभाव एव चैत्रे प्रतीगते न तु क्रियाया वितीयार्थविशिष्टभेदस्य प्रति योगितावच्छेदकत्वसवन्धावच्छिनागाय ताह शराब घस्य वृत्यनियामक स्वात् । यदि त पर्यविशेषरशात् क्रियानुयोगियोप्यभाव कचित् प्रती पने इत्यनुगवमिद्धम् । तदा प्रतियोगितावच्छेदकपि द्वितीयापर्थत्वमुप गम्य विशिष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदक वाम वान्वय इनि दिक् । फलाबनिन्नव्यापारबोधकपातूना फले व्यापारे च शक्तिद्वयम् । फाल्यातस्थले फल धात्वर्थव्यापारविशेषणतया भासने , तत्र द्वितीयार्थाधे । कर्मान्यातस्यले घालव्यापारस्य विशेश्यनया भासते । तम्य विशेष्यतयाऽऽम्पानार्थ आश्रयत्वम् [भासने ], तदि क्षेप्यनया धर्म ( मामने) इति दीपिनियन । - एव तमोपगन्तव्य पन्चान्यप ·१७९- न्युतरियाद फैचित्तुः संयोगादिरूफलावच्छिन्नव्यापारचोपकानां गमिप्रभूनना कर्मप्रत्ययापेक्षया वहां फले शक्तिकलानामपेक्ष्य कर्मपत्ययानां फले शाक्तिकल्पनमेव लवीयः, धातूनां च व्यापारमानवाचिता । धातोः फलमोधक. तामने नामार्थ वात्वर्थयोराधाराधेयभावसंबन्धेन साक्षादन्वयमंभवात् , फला श्रयत्वस्य कर्मणि प्रकारतया भानस्योऽगन्तव्यतया तत्संसर्गस्याधिकस्य भानकलानेनापि गौरवम्, फलस्य प्रत्ययार्थले च तदाश्रयत्वं संबन्ध एवेति लाघवम् । न च धातूनां व्यापारमालवाचित्वे 'प्रामं त्यजति' इत्यादि तोपि 'ग्रामं गच्छनि' इत्यादिन इव संयोगादिरूपफलायच्छिन्नस्सन्दयोधापतिः प्रामस्त्यज्यते ।" इत्यादितोपि" ग्रामो गम्यते' इत्यत इव स्पन्दन न्यसंयोगादिमत्त्वेन भानप्रमाा इनि वाच्यम्, कर्मपत्ययस्य संयोगविभागा दिरूपनानाफलबाचिरपि तत्रफलबोधे धातुविशेषसमभिव्याहारज्ञानस्यारे क्षयातिप्रमजविरहात । 'गच्छति' 'स्पन्दते '--- गमनम् स्पन्दः' इत्यादी कर्मासमभिव्याहृते बोध, मैक्षण्यं च तत्तद्धातूनां फलविशेषावच्छिन्न व्यापारलक्षणोपगमेनोपपादनी यम् । फनान्सिस्वार्थव्यापारमोधक सफर्मकतं गम्यादेः स्वमावाधीनम , . तदमायात स्पन्दिपभूतिप्वककत्वव्यवहार इत्याहु । 'त्यजति' - त्यागः , , . वन - यागमिप्रभृतीनामिव त्यजिग्रमिप्रभृतीनागपि पर्यायतेनि भ्रम- दशायां ' यति 'गच्छति' इत्यादाभि. 'यजति । गच्छति' इत्यादितोप्यविलक्षणोधोपत्त्या धातुविशेपममभिव्याहारस्य फलविशेषयो पनियामकताकपनाममवान् । न च माम स्पजति' इत्यादितः संयोगारच्छिन्नन्यापारवोध तात्पर्यसत्तो ऽपत एव- वन्मतेपि तात्पनी, नुरोधेन लक्षणया तटोप पत्ते गवश्यक यात्, परं तु तत्र विभागादिरूपफल, एच फलपत्य पर्यस्यानादिना संयोगादिरूपालपत्यायनेच्छया म्पर ·१८० . कपाल शसमुक्तावली। सतो न तादृशप्रयोग इति वाच्यम्, विना शक्तिभ्रमं लक्षणामहं च ' प्राम त्यजति ' इत्यादित सत्यपि तात्पर्य संयोगावच्छिन्नव्यापाराऽप्रतीतेरानुभवि कतया पातो. फलनिशपनाचिताया आवश्यकत्वात् । 'ज्ञायते इप्यते क्रियते घट । इत्यादौ विषयत्वरूपं फर्म तसर्थः । न च कृतिविषयताया. फलतत्साधनतदुपादानसाधारणतया यस पट. क्रियते' इत्यादि प्रयुज्यते तत्र · जलाहरणं क्रियते' कियते' इत्यादिप्रयोगन्यापतिरिति वाच्यम्, कृत्यर्थकधातुसमभिव्याहृत कर्मप्रत्ययस्य चिकीर्याप्रयोज्यसाध्यताख्यविलक्षणविषयत्वमेवार्थः, उक्तस्थले घकपालादौ कृतेरतादृशविषय-वाभावानोक्तप्रयोगप्रसङ्ग । ' काशाः कटाः क्रियन्ते । इत्यादौ साध्यताख्यविपयताश्रय कर्मान्तरसमभिव्याहृतकर्मपरा येन व्यापार्यशरूपविषयतापि प्रत्याय्यते, अन उपादानतया कृतिविषयका- शादी साध्यतारूपकृतिविषयताविरहात् न तादृशप्रयोगानुपपत्ति । साह शकर्मसमभिन्याहारन्पतत्प्रयोजक विरहात् 'काशा कियन्ते' पाशादी व्यापार्यताबोधानुपपत्तेन तादशरयोग इति । काशा. कटा. क्रियन्ते ' इत्यादावपि विशेष्यभेदेन वाक्या भेदात् कर्मक्याचपदयो समभिव्याहारे व्यापार्यताबोधानुपपत्ति , एवम्- 'नियते । इत्यत्र विषयतायाः कर्मपत्ययार्थत्वे पाकानुपधाय फातिमादाय · पाकोऽझारि ' इत्यादिप्रयोगापचिरित्या विक तु दूषणं निरातमधम्तात् । फर्तृकर्मवत् कालविशेपेऽनुशिष्टा लडादयः फालविशेपमपि बोध पन्ति । तत्र लट्प्रत्ययस्य वर्तमानकाले शक्तिः, 'पति' इयादी प्रत्यादिरूपव्यापारयोधपत्य मोपस्थाप्यफालम्तादृशम्यागर एवान्वेति न तुझियायाम्-पदा पुरषो यतनामस्तदधीनामिसंयोगादिरूप पध्यादे र वियते तदा । भय न पचति । इनिप्रयोगान्, 'अय पचति' . इत्यादी . . . . इन्युक्त ·व्युत्पत्तिवाद । 'इदानीमय पाफयतवान वा ' इतिसशयनिवृचे , पूर्वापरीगावापास्या स्यारोपणादिव्यापाराणा विशिष्य पच्याद्यर्थघटस्त्वेन प्रत्येकतद्वयापारेषु का मान्ययोधापेक्षया कृत्यादिरूपैकार्थे तदन्वयस्यैव लाघवेनोचितत्वाच । वर्तमानकालश्च तत्तच्छन्दप्रयोगाधिकरणकालरूपस्तवच्छब्दार्थ , मतो नैकालप्रयुक्तलडादितोऽपरलडादिप्रयोगाधिकरणकालीनत्वस्य कृत्या दावन्वय | स्वप्रयोगाधिकरणकालल्वेग स्ववाच्यत्व स्वत्वाननुगमाच्छ" कानन्त्य सामान्यतोव्युत्पत्तदुर्घटतया पूर्वव्यक्तियोषानुपपत्ति सर्वनामवि चारदर्शितरीत्या समाध्यस्यते -- विशिष्य तत्तकालत्वावच्छिन्नबोधस्यानुभ वसिद्धतया सर्वनामशक्तो बुद्धिस्थत्ववच्छन्दप्रयोगाधिकरणत्वमुपलक्षावि घया व्यारर्तक वाच्यम् । न च ततकालस्यैवमप्यवाच्यत्वे तदानानुपप रिसमाधेयथेति वाच्यम् , शब्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिकालत्वव्याप्यधर्मवेन तत्तत्कालत्वानामेयोपलक्षणीयत्वात् । अथ शब्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिकालत्वव्याप्यधर्मा वत्वादिकमपि । फालद्यावृत्तिधर्मत्वनिवेशेष्येतद्रूपमासत्वादिव्यावर्तनमशक्यम्, क्षणाया-- त्तिक्षणवृत्तिधर्मत्वेन तद्व्यावतने चाऽध्ययनाचनधिकरणेभ्यध्ययनाधि करणस्थूलमालान्तर्गतक्षणेऽसमाप्तारब्धा मयने पुसि · चिन्तामणिगय- मधीते' इत्यादिप्रयोगानुपपत्ति । यदिन - स्वप्रागभावान पिकरणस्वाभयकर्तृम्पकृतक्रियानाशप्राममा पाधिकरणशब्दप्रयागारिकरणकाल एव वर्तमानकाल आधेयगासर धेन फाय वेति, अनो नोत्तस्थले 'चिन्तामणिमयमधीते' इत्यादिप्रयोगा नुपपति , भारम्भावनि समाप्तिपर्यन्तस्य स्ट्लकालम्यापि तमात्लेन शब्द प्रयोगाधिकरणक्षणादिरूपान्तरालकालेऽध्ययनाद्यनुकूलकृतिविच्छेदेपि शब्दप योगाधिकरणत्वोपलक्षितताग्यस्थूलकाल वृत्तित्वम्यापि तादृशक्रियानुक्ला- .

·है तलान्तरालदशायामणि इत्यादिवदुक्तस्थले। - . इत्यादिप्रयो আৱস্কাৰঞ্জী। तायवान योग्यता निर्वाह इत्युच्यते । तदा सगमचिन्तामणि पीत्स किश्चित्कालोतर पुनश्चिन्तामणिगध्येप्यते "अम चिन्तामणिमधीते । इति प्रयोगापत्ति । यदि स्तुतिपाठादि विच्छेददायगी । प्रत्यहगय स्तुनि पठति ' दर्शितप्रयोग इष्ट एोत्युच्यते । तदा स्वपन विशिष्य तनी नामुपादानेगान (मो दुरुधर एन इति चेत् ' शब्दमयोगाधिकरणवृत्ति मालवव्यायधर्मवेनोवलक्षणेनाना तीनतत्तत्क्षणदिनमामर्षवायाच्छिन्न एस काले लट शक्ति । कि यारम्भात पूर्व कर्मममाप्त्युत्तर च । अधीते ! ' पनि " गयारणाय पृत्य दिसाव्यागारे तादृशमालस्यम्बकृत्रिपागमावा प्रतियोगित्वस्व प्रतिध्वसामातयोगिप्रतिक्रियानिपुःनाया विशेषिोनायनासबन्धेनाऽन्य' यनियम उपगन्तव्य , ततकिपारम्पपूर्वमपि त समापुत्तामपि वा बनने यस्तामियानुकूल कृत्यीकरण कालस्तत्व दर्शित विशिष्टापतामय-धम्ताद शनी गाधिो अमिनो वेतिन शब्दप्रयोगानिकरणनाशकालमादाम दर्शित, प्रयोगापनि' । सबन्धे पादार्थस्य मिशिष्य निोप्युपपत्तिश्विन्त्या । गच लियानुरुकृतिशून्यान्तालदशाया स्यूल कालमादाय 'पति' * अधीत' इत्यादिवत् तादृशत्यधिकरणक्षणी स्थूलकारापच्छिन्ना" यमादाय न पनी' 'नाधीने' इत्यादिनयोग मानक्षणमानाधिनताशकियानुदास पापोधानानियगात्, उत्तरीत्या विधिप्य रब्दप्रयोगारिकरणक्षगादिरूप मालम्याद सत्प्रत्ययेन बोधनमः भात् । नामगि पाहारस्थगी प्रतियोगिन्येत्र कागयय इति तु न मता নায়াগনিপিগোনাতল রানা वच्छेदा तारातानि मत्तेने सानिमाम्य दुर्वाग्वान् । , -- तम, नमो वर्न ·सुपरियाद । न च कालरानवच्छिन्नौधारतासबधेा ननस्य पुरुषेऽन्वयाभोक्ता तिवसङ्ग इति याच्यम्, तादृशस्थूलकाले यनात्मनि पाकादिकतिस्तादश फार तर्गततादृशकृत्यनाधिकरणक्षणे न पचति' इत्यादिप्रयोगोपपये तत्तत्क्षणापच्छिनपाकादिश्त्यमाययोयम्यैव तत्र तत्र स्वीकरणीयतया साचित् मतियोग्यपसिरित्वात् ।। व्यापारावधन च लडादिप्रत्ययेन कियायागेव वर्तमानपाक्यो चोध्यने 'जानाति' इत्यादौ न तु रडश्रियत्वादौ- ज्ञानायमस्वेपि तदाश्रयत्वादिसब ध सात 'जाति' इत्यादिप्रयोगापसे । ज्ञायादि विशिष्ट मा नयत्वादी काला वयमुप म्यातिप्रपायारणे । विपणे ज्ञाना दापि तद वयस्पावश्यक्रवे तस्व स्वीकाराचित्यान् । • पश्यति' इत्यादी मियाया पाला वयस्वीरे निष्टादावपि ' नश्यति । इत्यादिप्रयोग स्यादित तोरपि लवाद्य वमुपगम्य वनय काला यम दीधितिर दुपजगाम । यस्तुवस्तु नाशलमुचिमद भावत्वम, तथा च धातुपतिपाद्यतावच्छेदके सतावेव काला वय इलेव सा भीय वर्तमान कायोत्पत्ति पर येन पात्वर्थेऽवय इत्यपि वदति । लसत्ययेन 'पक्ष्यति' इत्यादी प्रत्ययार्थ नौ, 'ज्ञास्यति । इत्यादौ क्रियाया भविप्यास्त्र प्रयाप्यते । यद्यपि भुन उत्सस्यर्थकतमाऽना गतकालोत्पत्तिकत्व गाविप्यच्छन्दार्थ तथापि ' प६ीत ' इयादौ प्रत्यया कृत्यादापनागतत्वमानस्य प्रतीनिरुपेयते --- उत्पत्तिपतीतप्फिलत्वात् । 'भविष्यति' उत्तरभ्यते' त्यादौ च धातुनैव तागोराति प्रत्या प्यते । यति' इत्यादौ च दर्शिता गति । वम च वर्तमान प्रागभावप्रतियोगित्व प्रतियोगितामव धना यी वर्तमानपागभावो पा लप्रत्ययार्थ । भागभावानीकारे वर्तमाापालध्वस एव तदर्थ , ध्वस - - . -- ·भ कृत्या- - तत्तद्वयक्तिमनन्तमान्य स्य कालोपाधित्वेन स्वतमानकालपदार्थाधारतयाऽऽधेयतासंबन्धेन । गागतकतेर्वर्तमानकालध्वंसोत्पत्तिमतया उत्पत्तिसंबन्धेन वा दावम्बयः भार पचमानेप्युदीच्यपाकानु फूलकृतिमादाय 'पश्यति ' इत्या दिपयोगापति , पाकानुकूलकृतित्वावच्छेदेन चाऽनागतत्वबोधस्वीकारो न सभवति - पूर्वपूर्वपाकानुकूलकतौ तहापात्, पक्ष्यमाणेपि ' पक्ष्यति' इतिपयोगानुपपत्ते । तपाकानुकूलकृतित्वावच्छेदेनापि तदन्वयाऽसंभवः- वत्पाकत्वेन पदादनुपस्थिते । नापि यत्किचित्पाळानुरागऽऽयहतित्यवच्छे देन सदन्वयः-- आयत्योपस्थापकपदाभावात् । दुर्वचत्वाचेति चेत् ! 7- प्राभावस्य वर्तमानत्वं . शब्दप्रयोगाधिकरण क्षणवृत्तित्वम्, वर्तमानप्रागभावस्य प्रत्ययार्थच तस्य स्वविशिष्ट कालवृत्तिक तिजन्ययाकाननुकूलत्वविशिष्टप्रतियोगितासबन्धेन वर्तमानकाल यसत्यतदर्थत्वे पत्नपूर्वकालीनकृतिजन्यपाकाननुकूलत्वविशिष्टाधेयत्व संबन्धेन कृत्यंशेऽन्व योपगमे उदीच्यतो वर्तमानपागभावादेशित विशिष्टसबन्धाऽसत्वेनाऽति मसजविरहात् । ध्वंसपूर्वत्वं च तदनधिकरणत्वमेव । न चाऽऽन्तरालिककृतिजन्यस्य पच्यर्थव्यापारस्य पूर्वव्यापारानुकूल कृत्यजन्यतयाऽऽन्तरालिककृते. पूर्वकृतिजन्यपालानुकूलत्वमक्षतमेवेति सत्या भपि निरुतविशिष्टमंबन्धेन वर्तमानपागमापादिमत्तमातमेवेति वाच्यम्, कृतिजन्यपात्यत्र कृतिजन्यव्यापाराधीनफलानुरूव्यापारस्य विवक्षि- स्वात्। ' इत्यादी स्टोऽनयतमभविष्यत्वमर्थः । अनपतन- भविष्यवं च शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसाऽवृत्तित्वे सति शब्दप्रयोग कालीनपागमावप्रतियोगित्वम् । शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसध्वंसोत्पति- - . कत्वं पा !

·म्युलाचवाद । केचित्तु- भविष्यत्वमेव तस्यार्थ , क्रियाया कृतेर्वा स्वरूप सदनयतनत्वमेव तत्साधुतानियामकम् । असाधुत्वादेव 'मद्य पक्ष्यति' इत्यादौ । ' इति न प्रयोग इत्याहु । तन्न- तथा सति भवि ध्यत्वादिकमपि नाख्यानार्थ स्यात्, स्वरूपसद्भविष्यत्यादिकमेव लडा दिप्रत्ययस्य साधुतानियामकम्, असाधुत्वादेव 'पक्ष्यति' इत्यादी पक्ता' इतिवत् ‘पचति ' इत्यादौ पक्ष्यति' इति प्रयोगविरह इत्यस्यापि वक्त शक्यत्वात् । 'पचति' 'पक्ष्यति' इत्यादेरविलक्षणोधजनकल्लमनुभवविरु मिति बालविशेषरोध आवश्यक इतिचेत् ', तदा ति' इत्यादेरपि विलक्षणोधनना वस्याऽऽनुभविकतया भायतनत्तान्वयको धोपि दुर । यदि च ‘पक्ष्यति' इत्यादिवाक्यजन्यबोध सति भविष्य स्वादिसशयानुदयाद्भविष्यत्त्वादे शाब्दधीविषयत्वमावश्यममित्युच्यते । वदाऽनद्यतनपोधेपीहशीमेव युक्तिं गृहाण । पत्ता पक्ष्य . एवम् 'न पक्ष्यति' इत्यादायमावेऽनागतकालावच्छिन्नत्वभानमाव श्यकम्, अन्यथा पक्ष्यत्यपि वर्तमानपुतिपाककृत्यभावमादाय न पक्ष्य ति' इत्यादिप्रयोगप्रसङ्गात् । न च पक्ष्यत्यप्यनागतयत्किञ्चित्काला पच्छेदेन वर्तमानमभावमादाय न पक्ष्यति' इति प्रयोगो दुर्वार एवेति वाच्यम्, भनागतकालावच्छिन्नव हि तत्र वर्तमानक्षणध्वंसावच्छिन्नत्यम, तादृशध्वसनिष्ठावच्छेदकता चाऽनवच्छिन्ना प्राधा, अनागतकृतिमति च पुसि तदभाववृत्तौ वर्तमानक्षणध्वमरूप काल प्रतियोगिवृत्तावत्यवच्छे दक इति विरोधभञ्जनाय ताशकृत्यनवच्छेदकाऽवान्तरकाल एवारच्छेदक उपय इति नोक्तातिप्रसङ्ग इनि ।

·सरभुक्तापळी । पक्ष्यत्यप्य न पक्का' इति प्रयो . उक्तयुक्त्याऽनागतत्वम्य यथा लडाद्यर्थयम्, तथा ' अब पक्ष्यति न फ्ता' इत्यत्रानद्यतनकालायच्छिमत्वस्याभावभाने धः यतनाऽनागनकालावच्छिन्नपाककृत्यभावमादाय गप्रसङ्गेन लटोऽनयतनार्थत्वनावश्यकम् । अनागतानद्यतनफालावच्छिन्नत्यमप्युक्तरीत्यानियसकारणाय प्रकृत शब्दप्रयोगाधिकरणदिनपंसनिष्ठानवच्छिनारच्छेदकनाफवरूपं प्रायम् । अनच्यावच्छेदकगायश्च गन्धविधया भासते बस एव पदार्थ इत्यधधेयर । अथ गतमभिव्याहारम्भलेी कृतावेव कालान्चयोस्तु । भगागत झनिश्च गहापलयम्याऽपामाणिकतया सर्वत्रैव प्रसिद्धयतीति न प्रतीयोग्य प्रसिद्वि., सभावान्ययश्चात्मनि फालानच्छिमाश्रयनासंबन्धेनोपगम्यता मिति नेत् । - यदुरारकाले चैवीयौदनाकादिकमप्रमिई तदा गोम्, 'चैत्र भोदुनं न पश्यति' इति प्रयोगानुपपते,- पनागत चैत्री यौदनाकपाशानुककृत्यप्रसिद्धचा तदभावप्रत्यायनासंगवान् । ग नामादे पालान्बयोपगोपि यत्तण्डुलव्यस्त्यादिफर्मकपाक एका अगिदस्तधयत्यारिपरस्य 'एतत्तण्डुल , पश्यति ' इत्यादिवाक्यस्या sगावराति: -- पनिणेग्यपमिरित्वादिति तत्र पाके राद्वयक्ति यमपन्यायाव एव नना चोप्यने इत्युपगन्तव्यम्; तथा चोक्तस्थरेरित साफे मदिनामयाभावयोधोगमेनोपनिरिति वाच्यम्, पाके কৰকল'ৰাঘৰ নৱহণাক্ষানুষ্টান্যান: কবি শামীণ मन्तव्यतरा दुसरं पदाचिदपि यम न पश्यने ताशर्तृमगभिन्या ·८७ व्युरारियादः। हनदर्शितवाक्यम्य प्रामाण्योगपादनाऽसंभवात् । अगत्या तु यत्कर्मको यताकः पाको असिनाशकावटिताकनम्पदचापसम्पाध्याय तोपगम्यते । । केचित्तु तत्रापि पाके तकर्मकत्वामातस्य सारशे च कार पाक. हत्य भाषम्य चोधमुपगम्य प्रामाण्यगुपपादयन्ति- सात्सर्गसत्वे एनागि ननाऽभावयनोधनसमवात् । न चैव तण्डुलमात्र पचति पक्ष्यति या चैत्रेषि — तण्डुलमर्ग न पचति न पक्ष्यति । इनि प्रयोग. स्यात् -- सतण्डलाऽझर्गकपाकानुकूलवर्तमानादिकृत्यमावाऽवाधादिति वाच्यम्, यतः मुपपलियोगिकस्वार्थाभावान्वितक्रियाकर्तृत्वाभाययोधकता नमः फाशंग पचति घटः । इत्यादावपि न स्वीक्रियते - तादृशबोधजनताया समुत्पन्नलात्, येनोकातिप्रसड़ पाक आकाशाककः पात्मभाववान घटः' इत्यादिसम्हालम्बनबोध एव, उक्तस्थले च. भन्ने पाकर्तृत्वाभावमाधान प्रामाण्यपसा । अन्तु या तलाभापान्विनकि यातत्यानावविषयकोऽयमूहालबनरूप एव नोधसभापि न दर्शिताति प्रसड़ --ताशबोधेऽचयितावच्छेदकापच्छेदेन प्रथमाभावभाननियमात पात्यावच्छेदेन च तण्डुलादिकर्मकत्वाभापान्वये योग्यवापिरहात् । भ भाकाश न पश्यति' इत्यादावीशी मति । . स्यात्, किंतु अ. यष यतण्डुलादिकर्मको यत्पुरुषकर्तृक पाकोऽप्रसिद्धस्तत्पुभयो ऽन्यक्रमकपाइकर्तृत्वम्य तत्तण्डलादी चान्यपुरुषपच्यमानत्वादेर्भगदमाया तण्डुलमयं न पश्यति ' इत्यादिवाक्यम्य चोपकाया अनुभवसिद्ध नाऽपाकतुमशक्गलानोकप्रकारः सभीयान- विगधिनिश्चयमत्त्वेन - ·१८८ न शाख मुकावळी । पुरुपे पाककर्तृत्वसामान्याभाव य याकत्वावच्छेदेन तम्डुलकनक वामावस्य- च प्रत त्यसंभवादिति चेत्, न-तत्र तादृशवाक्यस्यैकाभावायगाहिसमजनकत्वोपगमात् । च सर्वत्रैव तदुपामौचित्येन प्रयासयैफल्यमिति वाच्यम्, विशेपदर्शिभिर मनारकैरपि तयाविधवाक्यप्रयोगात् तस्य प्रसिद्धार्थकतासंपादनस्यायश्य फरपात । न च तचण्दुलादिकर्मकलम्-तन्निछविक्लनिजनकत्वं तदपि चाऽप्रमिद्धमिति कथं पाफे तदभावमत्यय इनि वाच्यम्, विनलत्त्यादावेष तत्तदतित्वाभावोधोपगमात् । भाक्षात्' ' इत्यादी लुडोऽतीतकालोऽर्थः, सम्याप्यारुयातगा मागार्थकृत्यादापन्दय , तस्य प संपन्ध आधेयत्वम् । भय या काला विशेषणतयैवानीतल लुडोर्थः, आश्रयनासबन्धेन च तस्य कृत्यादावन्ययः कालान्तर्भावस्य व्यर्धवान् । गतीन वम् वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वम् । चतुतो वर्तमानध्वंस एव लुहाद्यर्थ नस्य प्रतियोगितासंबन्धेन कृत्यादानन्वय । मध्यदशायाम् 'माक्षात् ' इमादिप्रयोगवारणमुक्तरीत्या योध्यम् । समस्ययस्याऽतीतत्ववदनयतनावगप्यर्थ - अब पति 'मा चन' इन्यप्रयोगात् । " ममून्नपः इत्यादामन गरी तद विक्षमा न समस्ययेन अट्याप. । अनोप्यनयननयमोश लम स्यगम्यावश्गकम्-यसापदनयतनत्वाय समाभुनानियामक ये नियतनाव स्य पातुसनोऽविवक्षामागोम्पले लड्याग्णानुपपनेः । इदमप्यनप सनत्यम् -पस्तान्दमयोगाधिकरणादिना यूनिया । गा पा स्यानयेणा नपान गर्ग, कि तु नारशादिनापत्ति वमप्रतियोगित्याम मनन,नीन यिशिप .

·न्युत्पतिवाद । - " . अतीत वमनयतनत्व परोक्षत्र च लिटोर्थ । अध्यात सर्वतुंमुखागयोभ्याम् " इत्यादौ परोक्षवसत्सेषि परोक्षस्वाविवक्षया न लिट् । परोक्षत्व च वाकु साक्षा काराविषयत्वम् । फेचित्तु- वकृमितकर्तृकत्वोव परोक्ष वम्, अत एव रिट उत्तग पुरपाऽसमयेनाऽपरोक्षतामामपि लिट साधुरखे " लुत्तमो वा इत्या देझपकत्वमुपायकारोक्त समच्छते, अन्यथा निद्र दिदशाया स्वकर्तृक गमनादिप्रियाया स्वपरोक्षत्वसभवेन ज्ञापक चाऽसङ्गतरित्याहु । पलिडे दृष्टोसि, नाह कलिङ्गान् जगाम' इत्यादावत्य-तापह यस्थले सूत्रान्तरेण त्रियाया अपरोक्षत्वेपि लिड्विधानात् ताशजायक मलेन "व्यातेने फिरणायली इत्यत्र लिट साधुत्वोपपादनमपाय कृतामयुक्तमेवेति बोध्यम् अत्यन्ताऽपवश्वाऽवाधितपरोक्तविपरीतबोर नाय तदुपपादाभावप्रतिपादनेश करिताधिकरणकदर्शनादेरुपपादक कलिङ्गगमनादिक तेन विना तदसभवात् । अत्यन्तापय स्वरूपमन्वेष लिट्साधुतानियामक । रिड्लोटोविपिर्थ - परप्रवृत्त्यर्थ तत्मयोगात् । विधि --प्रय संकज्ञानविषयो धर्म, स च ममा न्यायनये रनिवा-यत्व बलबदनिष्टान गुबन्धित्व ( अजनकत्व ) सहितमिष्टमाधव च । ' ओदाकाम पचेत् ' " वर्गकामो यजेत " उत्सादायोटनस्वदिप यफल पाक्यागादिवियाया प्रतीयो। साशासना च तद्रूपे लिडादिश फ्यतावच्छेदककोटिपनेश शक्त्यानन्त्य सर्वसाधारण्येन व्युत्पत्त्यनुदपे नाऽफिलमापनत्वयोधानि होतीटरवेन तेयामनुगम । इष्टत्वम् -स मभिव्याहतपदोपस्थापितकामनाविषयत्वा, अत म्वर्गकाम पचेत' इत्यादी शक्तिममशू तस्य नौदनादिग्धनत्वशी । न वा तत्तापर्यंग तथाप्रयाग प्रामाणिकानाम । तत्माघनत्व ·इष्टत्वज्ञानस्याऽप्रवर्तकस्वेपि शक्यफलानुगमार्थ तस्य शक्यता । पस्तुतम्त्वशक्यस्यैव तस्य शक्यानुगमकता सर्वनामस्थले बुद्धिस्थत्व- मत् । तेन रूपेण फलाना सङ्केतविषयता विना शक्त्यैक्या समवात् । तस्य मझेतविषगत्वोपामेपि यपान तम्य वाच्यता तथा प्रपश्चितम न्यत्र । गत चेष्टत्याय शाब्दवोधेऽभानाद्विशिष्येष्टतावच्छेदकत्विा दिप्रकारेण शान्दगेधोत्पत्त्या विशिवाक्यात प्रवर्तकज्ञाननिर्वाह । यतु इष्टत्वेन फलभानेषि गर्गकागादिपदेकदेशोपधितस्वर्गवा पच्छिन य विध्यर्थे देशे इटे-भेदान्वयात् प्रवर्तरज्ञाननिर्वाह इति, तन सन् - वृत्तशब्देकदशे इतरानन्वयनियमात्, म्यर्गत्वादिप्रकारण कामना धीनगृती म्वर्गस्यादिविशेपितकलसाधनताज्ञाम्य हेतुतयाऽभेटेन स्वर्गा- दिविशेपितफल गाधननानानात्यानुायोगिलाच । ' अभेदेन स्वर्गादिप्रकारक म्वर्गादो माधनताजानगी सर्ग:रादिप्रकारकावृत्तौ हेतु , " स्वर्गनगी यन" इत्यादित वृति ' इति तु 7 युतार-वर्ग त्वमारक कामाया अश्किारत्यानुपाते । भथेष्टत्यम्य शक्योपलक्षण वे उदाऽभाननिर्वाहेति स्वर्गत्वादेरश फ्यम्य मान न मगनि असम्यस्य भानोपगमेऽतिपसनादितिचेत् ', म्वर्णत्वापयच्छिने समभियानकामनाविषयमनानसहकतम्य तादृशका मनाविषयतावा नाक्तिज्ञानम्य मर्गत्यादिप्रकारकशाब्दीहेतुत्वोपगर्ग अतिप्रमाणवकाशात् । यस्तुतम्नाशकामनाविषयतावच्छेदकचोपलक्षित स्वर्गवादिरिशिष्ट मापाचे शक्तिवीपागल सर्वसामसम्गम् । गच म्यग वादिविशिष्ट माधा वम्य विधिप्र यमयाच्यर न पति स्वर्ग देगनासा दित यादगाधारप्या यागादिनन्यवान च्छेदयतया यामादा वदिशीशष्टपाधन साध न् । नदि जन्यता नारम्प यस विषपनि याच्यम्, स्वर्गवादे शक्य अन सग ·. व्युत्पत्तिपाद । विशेषणविपि तदुपलक्षितवैनात्यावच्छि नमित्तपतजनकनाया यागादाव पाधिनाया वजनकता वेन रिधिमन्ययगे भानसमवात् । घटत्वादि विशिष्टवाचकपदघटितात भट व्यत्वेन जानाति' इत्यादिवास्याद् पटत्याधुपलक्षिताटादिविशेष्या वगानवत् । न च तदर्गायच्छिन्ननिरूपितत मापनत्वज्ञान विना भिकारक फलेच्छाधीनप्रवृत्त्यनिर्वाह इति शकपम्, पहित्यादिप्रकारकच्छातोपि समादिसमभानेऽमान्तप्रवृतेरानुभरिकत्वात्, भूय सुखार्थिनामपि भ्रम विना क्रियाविशेपे प्रवृत्तेश्य तद्धर्मावच्छिरफलार्थिप्रवृत्ती तद्धर्मकारेण ग समानफल प्रति साधनताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात् । स र धर्म कार्य सावच्छेदफ्नया भासता कार्याशे उपलक्षणतयैव वेत्यन्यदेतत् । न हि चहित्यादिक तृणादिगन्यतापच्छेदका - व्यभिचारिसाथ रणनात् ।नया गयस्त्वाविक स्यविजयावच्छेदरम्-नवशमपनत्वात् । एव सति घटत्यावच्छिापालार्थी तरवादौ कथ न प्रवर्तते । स्वादेरपि पटल धुपरक्षितजन्यत्वादिविशिष्टनिरूपितद्रव्यत्वाव टलसाथ मतावत्वादिति चेत् । फलानुपधान निश्चयात् , तस्य स्वातन्त्र्येण प्रपात प्रतिबन्धकत्वात् । फलोपधामसाधनत्तम्प चा विधिपत्मसार्थतया 'पद फागस्तन्तुमुपाददीत' इत्यादिर्न प्रयोग । न च तथापि स्वर्गत्वादेर्यागा दिनिष्ठ झारणतायटफयापानानिष्पकतावच्छेदकनया स्वर्गवारच्छिन्ननि- रूपितव्यापकनाघटितकारणताया नाम । स्वर्गादिनिष्टकार्यतावच्छेदक पैनात्याय न कारणताग्रहोसरकालालप्य रेन प्रागनु स्थित्या तदवच्छिना निमपिनयापकतायोधासमा इति । स्वर्गकाम " इत्यादौ विध्यर्थयो धानुषपपिवारवेनि याच्यम्, स्वरूपमवन्धरूपाया एर कारणनाया कि भ्यर्यस्योगमा त . .

·शासमुक्तावली अन्ययासिद्धनिरूपकताऽनवच्छेदकनियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मव स्वर्गकत्वमेव वा स्वर्गकारणत्वम्, नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकश्च धर्मो विशि यो तरकालकल्प्यो जानिविशेष एव नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकत्वेन सा मान्यरूपेण शान्दबुद्धौ भासते, नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकत्वं च कारण तापच्छेदकत्वानिमतधर्मावच्छिन्नतद्वयापारान्यतराभायाधिकरणताविशिष्टोत्प तिक्षणावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपस्तान तानवच्छेदकत्वम् । अधिकग्णतावैशिष्ट्य च स्वावच्छेदकक्षणाव्यरहितोत्तरक्षणावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ठत्यसबन्धेन । वस्तुतः स्वर्गनिष्ठधर्मावच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्म चश्वमेव स्वर्गकारणत्यम् । नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वं चाऽव्यवहितपूर्व कालावच्छिन्नवृत्तिकाभावघटितदैशिकव्यापकतायाः स्वाश्रयत्वस्माश्रयनिष्ठ व्यापारवत्त्वाऽन्यतरसबन्धेनावच्छेदकत्वमेव । व्यापकत्यनिरूपकतावच्छेद कवैजात्यस्य विशिष्यानुपस्थितावपि स्वर्गधर्मत्वेन ज्ञानं सभवत्येव । व्या पकनाघटकाभावप्रतियोगितायां स्वरूपतोऽयच्छेदककोटिपविष्टाया अपि जातेापकतामाने स्वर्गधर्मवादिना भाने न वाधकम् -- स्वर्गधर्मत्वादे रुपलक्षणतया भानात् । प्रतियोगितासंबन्धन प्रतियोगिप्रकारकज्ञान एवं प्रतियोगिकोटावुपलक्षणप्रकाराऽभाननियमात्, प्रकृते च कारणताशरीर घटकाभावस्य इतियोगिताप्रकारेण भाननियमात् । अत एव स्वरूपतो बद्रिनायवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य वहित्वाद्यवच्छिन्नव्यापकतावच्छेद फत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नाभापत्वेन लक्षणप्रवेशस्य समयदुक्तिकता । इत्यमेव चेष्टनावच्छेदकधर्माणामुपलक्षणाभूतैनष्टतावच्छेदकत्वेन व्या पकताघटकाभावमतियोगितावच्छेदककोट्यप्रविष्टेनापीष्टतावच्छेदकधर्माणां, सर्वसाधारणशक्तिमहे मानमुपपद्यत इति । एतेन- नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्स्वर्गकत्वस्य विध्यर्थना मते यागादिधर्मिकतादृशकारणताग्रहस्य प्रवृचिहेतुता वाच्या, तदपेक्षया र स्वर्गादिधर्मिकनियतांजरवर्तितावच्छेदकधर्मरूपयागादिसाध्यताज्ञानस्य .

·प्युस्सावादः पाचहेतुले तादृशसाध्यताविशिष्टेष्टमात्रस्य विध्यर्थत्वे प्रवर्तकत्वं च लापवम् , ताहासाध्यताया निरुक्तसाधनतान्तर्गतत्वात् इतीप्रसाधनत्वस्यविध्यर्थन्वं प्रब संचव्याहन्येता एवं यत्र कारणतावच्छेदकधर्मोप्यनुपस्थितः, अतिप्रसकेन न्यूनचिना वा धर्मेण कारगनुपलहित तत्र शब्दात् कारपातामहानुपपत्ति धेति निरस्तम्-व्यापकापरितकारणताया. सध्यतामपेक्ष्याऽगरीयस्या एवो कन्या प्रवर्तकत्वादिसंभवात्, सादशसावनताशरीरे व्यापकतावच्छेदक नैव कारणतावच्छेदकमवेशात् तद्ब्रहे विशिष्य तदुपस्थित्यनुपयोगा - चति । पेचित्तु विजातीयम्वर्गनिरूपितसमवाय एव स्वर्गादिनिधयागादि जन्यतामच्छेदामबन्ध, तथा च वैजात्यस्य सबन्धघटकतयैव व्यापकताश रोरे निवेशान्नोपस्थित्यपेक्षा न वा कारणताविघटकव्यभिचारावकाश इत्याहु । वनसत् ~~- विजातीयस्वर्गनिरूपितसमयायत्वेन संबन्धताया मानाभावात् । ताइसंबन्धपरितव्यापकताया विधिप्रत्ययार्थत्वे तस्य स्वर्गादिनिष्टवजा त्यमेदेन शक्तिबाहुल्यमसात् । तादृशकार्यसंबन्धपटितेष्टकारणतायाश्च प्रमाणान्तरेणाऽप्रत्यायितत्वात् तत्र शक्तिमहानुपपत्त्या शाब्ददौ तदा नाऽनुपपत्रेध । न चेष्टतावच्छेदकत्वोपलक्षितम्बर्गत्वावच्छिन्ने कारणताघटकाधि फरणादिपदार्थे च खण्डशः शक्तिरुपेया। आकाक्षावशाच्चाधिकरणरू पविध्यर्थे विजातीयस्वनिरूपितसमवायस्य सबन्धतया मानात् तारा फार्यसंयन्धघटित कारणतायाः शाबोधे भानमुपगन्तव्यम्, न तु तादृश सबन्धान्त वन शक्तिरिति न काचिदनुपपत्तिरिति याच्यम्, एवं सत्यपि संसर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधेन तादृशसंसगोपस्थित्यपेक्षाया दुर्वारस्वात् ।

·16 the न च तस्मसर्गेण विशेषणविशिष्टविशेष्यारवानगेप ससर्गभाननि- थागरम्, तत्रापि च ससर्ग ससर्ग एव न तु विशेषणमिति न ज्ञानापेक्षेति चाच्यम्, विरेपणविशिष्ट पेशष्यस्य वाक्यार्थत्वेन पूर्वमनिश्चितत्तथा तत्प रखनहन्य शाब्दयोधात् पूर्वमसमवात, तसत्सब विषयतानिरुापनविशेष पादि पयताशालिवोधपरत्वज्ञानरयेव हेतुतया तत्र सबम्य विशेषण सया तदुपस्थितेरावश्यकत्वात् । एन विजातीयस्वर्गनिरूपितसम्वायसर न्धेन स्वादानच्छेन जन्यतोपगमे स्वर्ग स्याश्वमेधयवसामानाधि करण्यमानमेव हि शब्देनापि प्रतीयते न तु स्वर्ग वस्य जन्यतावच्छेदर वर माशिमगाव" इत्यादिगिनन्थविरोध । यतु जात्या कार्यतावच्छेदक तब राबग्धविधयेव धारण ताघटक कार्यतायटेदाधर्मविशिष्ट निरूपित कार्यतावच्छेद सब धेन कार्य यनिष्ठाभावाप्रतियोगित्यस्ता पारणतपरीर निवेश्यत्वात्- इति, तदप्यसत् - कार्यत्य कार्यताप रूपेणैव विश्नी यतया रदुपरिख योशघ्र च्यात् । नचे स्वाधीचे प्रयत्नय कार्यप्रवेश गातीति याच्यम् पिनातीयत्वर्गवीत्रष्टागावातियोगितात्प स्याऽगुरोरयच्छेदारसभेने वित तीयत्वापिसमायसन धन प्रमय छा। पातियो गेता वरूपगुरुधर्मावािगावापतिदे । एने सर्ग पगेच वागायापच्छेदार , शबच्छेदन घटसम बायसन्धादाचन 7 मिवार त्यी रिला--~सन्धविशेषे पष्टतावच्यापिभियस्य प्रमाणपतया तन शातिनिधयासस चात् । न हि समणि पादताधम्पदोपस्याप्यतावच्छंटरवरुपापर पधमेण यथा रिवाना तिग्रहे भान तथोपरापीभूतताशपदोष स्थाप्यतावदामा दिनातीगारगनिष्ठसमसायाशी सत्र भान ·व्यु परिवाद । हैमय --- वर्गपदाच्नु दसमवायेनैव स्वर्गस्वविशिष्स्योपस्थिते । विशिष्टस मवायेन वर्गसविशिष्टस्य सर्गपदार्थ योगमे लक्षणानसशात । शुदसम चागेन म्वविविशिष्टविषयक कामगावतोऽनधिकारप्रसङ्गात् । जथ मीमासकास्तु-- महरह सध्यामुपासीत" इत्यादौ नित्यतया निफले मध्योपाननादाविष्टसाधनत्यस्यायोग्यत्वेनान्वयासमवानेष्टसाधनत्व लिडर्ध । सम् गाय दनादेरप्यर्थवाटोपरथापित लोकाय त्यादि फलसाधा गत्वमव्यागा, या नित्येऽर्थवादादपि न फ्लोपस्थितिलापि फालाभाव निधायक प्रम णाभावाद् योग्यतासम् यसमान फलसाधनवप्रत्ययो रिखा दिश सरक्लेव । न च तटोधा नोपयोगी-फिरतया शाते चैत्य व दनादो प्रकृतिवारणायटगाधनताज्ञानम्य प्रवृत्तिहेतुतावश्यकत्वेन नित्य विधे प्रातिनिहाय तस्ग फरसाधनताबो मताण मावश्यरत्यादि विचन्', न- सन्मामुपासते. गे च सतत राशितना " इतिचौ सातम् इति ते कदाचिः याय मन्ध्याम सादियाधन्तेन स्वीय स यावन्दने कावाप्तिकलानुग्धानस्य निश्चिन्तयाऽह र बन्द नारोमातिमाधन बोपनी तम्य सन्ध्यारो प्रवृत्त्यनि हात् । या च नितो विशिष्य फलयोधकोऽर्थवादादिनान्ति र विधि प्रत्ययेनेटत्वेन परमाधननायोवन्य जननेपाविषयतावच्छेदसम्बर्गत्यादि रूपणिोप मिग्यारेण फारियातमाभनता स्थाऽनिहित प्रवृत्त्य निर्वाहात । इष्टसाधन्ताजानाधटित रखास्तोगाधिरामा सध्यावन्द नामावगोचरनकादिसाधनताजानाधीनतदोचरगवटितममग्रमा म म्याग्दनादो प्रातस्ताया उपगन्तव्यतया सिम्पले इष्टगाधनसामो . सन्ध्या ·शासनुत्तापळो। विश्वजिता यजेत" इन्या विशिष्ट कामयपि यथा म्यर्गफामपदम्याऽगाहारेण तत्समभिव्याहाराट् विशेषतान्छिमार्ण साधनताबोधस्तथानित्यायोपि विशेष प्रकारकम्यर्गसाधनताबोधसभवा दुक्तप्रवृत्तिसामप्रयन्तरफापनमयुत्तमिति वाच्यम, बहुवित्तस्ययाऽऽयास साध्यविश्वजित्यागे तत्तद्ग्रामपश्चादिफलोद्देशेन प्रवृत्त्यनुपपस्तहिने म्य- गंफलतासयनिश्चयान, सन्यान्दगादौ चाऽल्पायासमाये माग्गदिपको शेनापि प्रवृत्त्युपपत्तेतद्विधे स्वर्गपरत्वनिधयाऽयो रात, स्वर्गादिफल पामगारहितैमुमुक्षुभिती सध्याव-दनापानरणात् उक्त रिसागीपरा नस्यावश्यपत्याच ताशमामी बिना प्रायशितादाविष्टामाधने प्रवृस्य निर्वाहाच । न च तत्रापि पापम्पेटमायनताजानात गवृचिनिहनि, सुस दु ग्वागावतरगोचरेच्छायामिधमाधनतानानम्य नियमतो पेक्षाया निष्फल पापध्वंसम्येष्टत्वासंभवात् । नरमसाधनमोचरद्वेपथ्य सद् मगोचरेच्छाज नफरयोपगमेऽस्मत्समीहितायामिष्टसाधारयज्ञानाऽघटिसाचिसामगयामपिया दात्, कृतसाध्यतानानसहितेच्छासागा-यसामगीतावित निकलेवि सन्ध्यावन्दनादौ निर्वाण प्रवृत्युपते । । - न च नरकानुत्पाद पय प्रायश्चित्तम्य सन् पावन्दनादश्च फलमि तोटमाधनत'ज्ञानपटितव प्रवृत्तिसामग्री, गरक्षरता च तदनुगदे नियमन एवच्छेति ते निल्यसन्ध्यावन्द राशनुहानमुपपद्यते । अन्येध रानानुष्ठीयते इति वाच्यम्, नरसानुसादत्य तत्मागभावामाम्य प्रति मोगिविकल्पग्रासेन फलत्वाऽसभवात, असन्ताभावम्य प्रतियामिपिरोधि तया पदाचित् पापा नरेण यस्य नरकदु ख जनित जमिप्यते वा ता समरसत्वात् नित्यत्वेन चोभयो पत्यातभवात् । योगक्षेमसा ।। रणसायगायाथ गुरुशरीरखेन प्रवृत्त्यनुपयोगित्वात् ।

·व्युत्पत्तिवाद यदपि “ मण्डली कुर्यात् " इत्यादियाश्य माध्यधारणायेष्टम- पनत्वम्य विभ्यर्थत्वमाश्यामिति, तदपि न मण्डलीकरणादिजन्य तद्ध्वंसा देरूसफपि कदाचित् कस्यनिदिष्टताभमेणेच्छे पत्त्या माउलीकर गादापोष्टसाधनसावाधेनेष्टसाधनत्वविध्यर्थतामतेपि तद्वाक्यपागाण्यस्या वशकनयेटापते. 'स्वर्गकामो मण्डली कुर्यात् ' इनियाक्ष्यजन्यबाधे र स्वगकामनाया मण्डलीकरणादिनिष्टकर्तव्यावसयोजकत्वमानेन बदबाधेना तद्वाश्याप्रामाण्योपपरे । - न चेप्टसाधनत्वस्य विधिमत्ययार्थत्व नुपगमे ' स्वर्गकामो यगेन इत्यादिवाश्याचागादौ प्रवृत्त्यनुफ्पत्ति - तमाम वगोचरhषटितसागप्रय समपात। यागाद्यभारम्य नादिरूपद्विष्यसाधनस्वागावात् । इष्टसा धनत्यधिकमानामावेन तज्ञानवटितसामग्या अपि भापते दुर्घटना दिति वाच्यम्, इटमाघनत्वस्य वियर्थतापिरहेपि ' स्वर्गाऽमान न स्य गंकामनाधीनमतिताध्यम्' इतातरत्राधनलार स्वर्गकामहतियाध्यता बयि सावच्छेदकत्तया म्वर्गस धनत्व योविधिजन्यवोधे मानावागादास नत ज्ञानादेव प्रवृत्तिनिर्माहात् । इस्थ च सम्याव दनादौ ताकालाच्छि বহীলাদিনাধিক্কী র ব্র কামনা, সব पलकामनशून्य स्या र शौचादिमत सध्यान दनाकरण गत्यवायजनकम् । फकागना यास्तत्राविकारत्वे तळून्यस्याऽवधिवारितया तबकरण ग प्रत्यवाय- मावत् । न च मुमुक्षारवादेन स्वर्गादिस्यफलसमज. नदाचिदसम- र नाकामावरूपाले नियमत एवेच्छा समजतात न शौचादिमन सन्वारन्दनराकरणस्य प्रन्यायनासत्यानुपातीति वाच्यम्, नरका पनुपस्थियन तदभावाऽपानेग सदिच्छरोपपत्तरित्यार । तदसत् - सादेरम नामावविरोधिताया निम्प्रमाणात माना फायनामावस्यैव गायाश्चत्तसन्ध्यावन्दनादिपरत्वसम गार्दिष्टवायनतामा

·शासमुकामली।
-
माऽघटितपतिसानप्रया असिद्ध । कारणान्तरकल्पनापेक्षया गुरुगरी
क्षेमसाधारणसानताशानन्यैव सर्वा प्रवृत्तिहेतुनेति । ' दप्माद् घट.
इत्यादिप्रतीतिालात स्वरूपसपन्धविसपरपस्य क्षेममाभारपसाधनवोप
गमे तच्छरीरगौरवस्यामानामेति गिन्यस्थले शौचाविकामा नये रुपयोरपि
बारवेपि प्रलोकगेर तयोरधिधारता तु मिलितयोरिति मागनाशून्य
स्यापि शौचादिगतोऽपिरितका रास्यापि मिल्यारण प्रत्यवायजनकम् !
अथ या रामान्दनारपेन प्रमागजगने शिकिदेशशौचा
दिमत्त्पनेव सरकारि न तु फलामरि, तहगतो ते स.
सिद्धत्वात् । न सलमानुपाने गो गारिशय मनायो
देवानित्यारा प्रत्यारा जति निर तम् । चतर निया
ग्यजयन्तीनतारे फागनाया अभिरवय समिया शौचा
दिमत फलकामनारहित- तदकर पचमाग जनयति ।
अपरे तु चैव न सन्देत ' इलियानामाणानुरोधेनेष्टसाधन
स्वरय विध्यत्तिगाद, दिगति पकडमा हात
साध्यत्वायभायरय रजा वोधने तहाद म्यामामायापत्ते । तिसाध्यता
याश्च विवित्त नितितम् - तदन पानी हरारूपारामामा यार्थ
तया विधिप्रत्ययस्यापि तदर्यस्तगा 'पत' इत्यादौ ते पागनुरु
लत्यभानस्यानशातयाऽर्थात् पाकादापि हातिमा प्रतामानान्
साध्यताया विविवेपि तत कारुतरा पुरुषविशेषाद पातिमाध्यताविषय
फत्य प्रवर्तकशानन्य योघोतरमेव धीकरणापावा विधिनायज
शाब्दबोधत साक्षात् प्रहत्यनिर्माहात् ।
अस्तु वा साध्यतासम्बन्धीवास्नातसामान्यार्थको कियात्रा वि
धिपत्यपजन्ययोधे भागम्, प्रवर्तिझा विकीपि सागतासन्न दृति
कारिका तियेचैन । न च उदियो आख्याताने जिगातिले
.

·शाखमुक्तायो। विनिगमकमिति वाच्यम्, मियायो उपदनिष्टाऽसाधनस्यज्ञानत्यापि तदोरेच्छाहेतुतया बलपानिधामाधनवन्येष्टसाधनत्वविशेषणत्वमते कि याविशेष्यतामकारकजानान्तरस्य परपनीयतया मतदये फरपगासाम्याता यदि च रानिमाधनलगानमेव देपसामग्रीत्वेनेच्छामतिरन्यक ग तु सदमाधन बहानभिच्छाहेतु । दोकाय विशेष्यविशेपणभावे विनि गमकस्य समेवेपि विशिष्टस्य वाच्यत्वे श्येने विध्यर्थयाधेन तद्विष्ण- यफथुतेरमामास इति शतिभेदस्य श्येने केवलेटसाधनताबोधस्य घोपगम आवश्यक । मणिकनापि तत पलवदनिप्टा साधनत्वस्गभान लिखितम् । सदभान विशिष्टशक्तिपक्ष ग सभवत-विशिष्टशक्तविशेषणविनियों केन विशेष्याशाभासकलात्, तत्तमप्रकारेण पदार्थविषयकशाब्दयोघे तत्वमींगे शक्यतावच्छेदकत्वपर्याप्त्यवगारिशानस्य हेतुरमात्, अन्यथा विशिष्टम्वर्गादियाचा स्वर्गादिपदाद्विना लक्षणा केवलमुखत्यादिप्रकारक शाब्दबोधापचे । तत्र शक्ति यदि च केवरसुखत्यादिना 'स्वर्गादिरूपमुखबोधो लक्षणामन्तरेण स्वर्गादिपदादिष्यत एव नेप्यते पर सुखान्तरयोध विरहादिसि शक्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवगाहित्वमनुपयोगात्युच्यते । त- दापि पलयदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेप्टसाधनत्वस्य शक्यताया श्येन निष्ठवैरिवधसाधनत्वस्य परवानप्टसावनत्वनियतत्वेन तदसाधनत्वविशि टत्नेन विधिपत्ययाऽवाच्यतया सुतरा तत्र विध्यर्थत्वाऽनिर्वाह एव । यत्तु श्येनस्याऽदृष्टाद्वारक्वघटितहिंसालक्षणानाक्रान्ततया बलव दु ग्वाजनकत्वमिति मतान्तरम्, तदसत् - तथा हि श्येने सात्त्वि कप्रतिधारणाय बलबददु खाप्रयोजकत्वज्ञानस्यैव प्रवृत्तिहेतुताया उपग- ·पुत्पतिवाद। तन्यतया तम्यैव विध्यर्थताया भावश्यकत्वेन श्येने तद्बामातेरमा माण्यमसातादयस्थ्यात्, श्येनस्य हिंसात्वविरहेप्यभिचारतया नरकन कायम दुर्वास्त्वाच । । अमिचरन् " इत्यस्य वैरियभगोचरमरकामनाविशि पटातया ताशकामनाविशिष्टस्पैम पुरुभस्य बलबद्वेषविषयाजनकरव कमलवदनिष्टाननुवन्धित्वघटकदेषानुदयात् तादृशकामनाविशिष्टयत्ति- पावद पविषयाजनमत्त श्रुतिवाक्यात् प्रत्येतव्यम्, तप श्येनेऽमाधितमेव- बारव उत्कटरागवतस्तग्जन्यनरके बलवद्वेषानुत्पत्त्या तादृशनरमस्य वैरिव पोस्टफामनाविशिष्ट वृत्तिद्वेषाऽविषयत्वात्, न येकदैकत्राऽवर्तमानयोरेकत रमपरविशिष्टयतीति मिशाणा मूलाभिप्रायवर्णनम् तदपि न बलवद्वेष विषयदु सजनकत्वप्रतियोगिकामावस्याऽतिप्रसक्ततया बल्व पविषयदु खन चकत्वत्वावच्छिन्नाभादस्य वाच्यताम्वीकारेणान्यपुरुषस्य पुरुषविशेषीयवलय. द्वेषविषयदु ग्यजनकत्वाभावस्य प्रत्ययाऽसमवात् ताश खजनकत्वेऽभावे र खण्डशक्तिस्वीकारे विशिष्ट शक्तिस्वीकारपरित्यागात् । एव यत्रोत्कटरागो यदा तय गोत्कटद्वेपस्तदा , सज्जन्मे फले उत्फटरागदशाया च तम्जन्यदु सरूपफलान्तरे उत्कटद्वेष न किविद्वाप फमिति रिवधे उत्कटरागदशाया श्येनज-पनरके बलदद्वेषो दुरपवाद एव । भन्तु वा फलविपयोत्कटरागपटिता उपायगोचरोलररागसामग्री, तव वजन्यतया ज्ञाते फलान्तरेप्युस्कटद्वेषविरोधिनी तथापि नरकरिवष पोरेकतर प्रति श्येनस्स हेतुत्वाग्रहदशामा तपोस्वदेपरागयोर्युगपत् सभाए। ३.

·शामकारी।
t"
मा हिंस्यात्
मा दीक्षाशुपातस्य नरकाऽमापननया
इत्ययाऽवैपरिसर विवक्षितेति श्येनस्य नरकामापन वोपपादनम, तदपि
- तावताप्पभिवाविषया तपादम्य दुरित्यात ।
भम सारशक्तिमवलम्न्यानिशमापनत्वविनिमणि कविद् कि
भिवाक्यजन्मबोधोपामे "वेत गमासमेत इत्याद वा तसारत्या
गसभवात् यदिगेवेन " मा दिया" इत्यर श्रुत्यसोगे न म्या
दिनि साल्पगतमेर सापीय इति चेत् । स्यादेव भविरोपी हामणेभ्यो
दपि दीपता तक कौण्डिया" इत्याच सात्यविधरिशेपेत्तापरत्व युरप
निसिद्धगिनि ।
मा हिस्यात् " इत्यत्र सोच ।
-
अथ वा यचित् बानकासमोनोसणिकामारित्याग गरी
हिंसानिषेधसझोप चोपचौ ग "वेनं सगालोन' इत्यावौ विधिप्रत्ययात्य
प्रवदनिटाउमापनवार्थपरित्य ग इत्ययाहु ।
সম যায়।শাবিল অনলৰি পৰিল কাদি। নামঃ
मार ' यतेत ' ' पचेत ' इत्य दावप्रामाण्यप्रसको दुरि ।
यतु वदगिटाऽसाधनले न सिविध्य किन नना
इत्यादिश्रुते प्राध्यापचने की एव तदर्थरता, तत्रापि मला
निष्ट नरकमेव तादृयेणार्य , सत इटोतिनानीयाश्रमादे। कदाच
द्वेषविषयलयान यागादी विध्यर्थनाप इति, तदा न.
भुशीत " इत्यादिपकवाय मलबदनिष्टाजनकावरिल वि
प्रामाण्यानुापसे ।
तत्रापि गोगाजनकत्व विध्यर्थ , तवभाको नना गोध्यो इतिः
रिकाया न गन्छन्
पुप्ये नोव्हेत् ॥ इत्यादणाने साना
"

·पुरातिमाद ।
नम्य नैक पर्वतमागहेत " इत्यादिवाश्य य व गते । वापि
विशिष्य ततनिष्टागाधन वस्य विधिप्रपमा शकमात्यसको न्यु
सत्यमुपपतिध।
भर बदन्ति-पविषयतारच्छेदपोपलशितनरयत्व र थपसाध्य
नतात्यावनिप्रतियोगिताकामायकूटे ताशामामायेना नगते एवैध वि
धिययस्य शक्ति. । उपलक्षणीभूत विषयतादात परित्या
नरकापसापनत्व प्रतीयते । कुत्रचिन्नरपास धनत चिद्रोगासाधना
पनीयते इत्यत्र तात्पर्यमेव निमारकम् । प्रतियोगितामा प्रकारतया भा-
नात प्रतियोगितानच्छेदकपटकनरकस्य दो परिषयतावच्छेदकत्वस्योप,
सगतया शक्तिग्रहे भानमाबिरुदम् ।
न च प्रमेपलादेप्युपलक्षणतमा भानमविरुदमित भया पर
धतिया नरवापनुगमकाव कम न स्वीक्रियते विनिगमलामावादिति वा-
ध्यम, सुखापसायनत्तत्म विपर्यतानिरहेण प्रमेय वादे मुरात्वादिसाधारण
नोक्तरूपस्येत्यस्यैव विनिगम करवात् । न र तापर्णगावात् सुखापसाधन
जारोधकास्योपौ विध्यतिरि क्षतिविरह इति वाच्यम, तस्य विध्यर्य के
ततासगानिकाना न भुञ्जीत ' इत्यादिप्रयोगारचे ॥
दात वशान पुरन्धरमहामहोपाध्याय मिदनदाधर भट्टाचार्य वरचित
॥ न्युत्पतिरादः सयात.
॥ औरन्तु ।।
"