Allahabad University
Bhav Bhaskar Kavayam
Front matter
रचयिता
मुनिः धनराजः
अनुवादकः
मुनिः बचन्द्रः
आत्माराम एण्ड सं
कश्मीरी गेट, दिल्ली-६
Bhava Bhaskara Karya
by
Muni Dhanraj
Rs.200
(श्री जैन श्वेताम्बर तेरापंथी महासभा, कलकता-१ ने सौजन्य से प्राप्त)
353200
प्रकाश
रामलाल पुरी, सचालक
आत्माराम एण्ड संस
काश्मीरी गेट, दिल्ली
हौज खाम, नई दिल्ली
माई हीरॉ गेट, जालन्धर
चौड़ा
रास्ता, जयपुर
गमपुल
विविद्यालय क्षेत्र चण्डीगढ़
रोड,
प्रावरण
योगेन्द्रकुमार लल्ला
मूल्य
दो संपए
मुद्रक
दी सैण्ट्रल इलेक्ट्रिक प्रेस
दिल्ली-६
COPY TGHT @ ATMA RA ONS. LEI-6
भूमिका कि न गौरबाही उक्तिरियं पंडितराजस्य जगन्नाथस्य- शृङ्गारादि ममुज्ज्वलरचनापटवः क्षितौ न के कवयः । ते तु नितान्त विरला आत्मज्ञानाय वाग् येषाम् ।। श्रेयोऽबाप्तिसमुह शशून्या भावाऽभिव्यञ्जना बुद्ध रभावाऽ भिव्यञ्जना, रसात्मकता विषात्मकता, समलङ्कारिताऽ- समलङ्कारितैव । मुनिधनराजनिर्मितं भावभास्करकाव्यमेतद् आत्मज्ञानलक्षिसु काव्येष्व॑कम् । श्रेयोभिमुखतैवास्य गरिमा- स्पदत्वम् । दुष्टस्य कोडेग् प्रचेष्टनं, क्षमाशीलानां कीदृशी क्षमा, क्षमाया विचलनान के के दोषा इत्युल्लेखाय न च कथानक- मन्यदृते स्कन्धकपालकयोश्चरितादेतस्याद् । ‘कथावस्त्वेतद् जैनरामायणग्रन्थाना । जैनरामकथाया वैशिष्ट्यमेतद् यदस्याः प्रमुखानां सर्वेषामपि पात्राणां पूर्वभवचरितमस्यां विवृत्तमस्ति । चरितमेतत् पूर्वभवस्य पक्षिणो जटायोः । कथानकमेतदुद्बोधकं, द्विगुणं हृदयाऽऽकर्षक मभूदिति न संशयः । बहूनां कृते चित्रकृदेतद् यदस्मिन् विस्मृतसंस्कृतेऽपि युगे काव्यान्यपि विरच्यन्ते । प्रभाव एषः श्रीमत्कालूरामाचार्याणा तच्छिष्यानां तुलसीरामाचार्याणाञ्च यत् तेरापन्थसाधु मुदाये अद्याप्यनेके संस्कृतरसिकाः साधवः साध्व्यश्च मृतमपि संस्कृतं पुनरुज्जीवयितु तत्पर इत्र विलसन्तितराम् । २०१८ श्रावणी पूर्णिमा दिल्ली मुनिः नगराजः प्राक्कथन. चमत्कुर्वते किलाऽस्यां, धरित्र्यामनेकानि कविरत्नानि वैज्ञानिकनक्षत्राणि च। तत एव समीचीनमस्या वसुन्धरेति नामधेयम् । विभजतीयं पाश्चात्यपौर्वात्यसंस्कृति लक्षीकृत्या- शेषराष्ट्राणि । तेषु विश्रुतोऽयं त्यागप्रधानो भरतमनुसृत्य प्राप्ताभिधानो भारतवर्षः । कीर्तितश्चायं "भारतः पञ्चमो वेद" इति केनचित् कविना। राजन्तेऽत्र स्वनामधन्या अनेके चरित्रमेव जीवनं मन्यमाना प्रामाणिकास्त्यागिनो महर्षयश्च । को नाम नावगच्छति साम्प्रतमणुव्रतान्दोलनप्रवर्तकान् श्रीतुलसीरामा- चार्यवर्यान् ? तेषा पावनप्रेरणया निमितं महत्साहिन्यं नदिनेय- वर्मेण पाथेयस्वरूपं स्वान्तसुखार्थ जनहितार्थ च । मयाऽपि तुलसीधवलसमारोहोपलक्षे तत्रभवना श्रीच रणार- विन्द उपहारार्थ सुदामाशालिसमानमिदं पद्यात्मक भावभास्क- राख्यं काव्यं व्यरचि। बाल्यावस्थात एव मामकीनः सर्वप्रमुग्वरुचिकरविषय आसीत् कविताकलिकागुम्फनम् । यदाऽह भैक्षवमंधे नवमाधि- नायकानां श्रीतुलसीरामाचार्यवर्याणामधाम् पाणिपल्लवं स्वोत्तमांगे तदा ततोऽधिकानुकूलवातारणमासाद्य भावनाशीज- मङ्क ररूपेण पर्यणैषीत् । चतुर्वर्षदीक्षितोऽहं सुरभारतीगद्यपद्यकलनाया स्वलेखनी-
तत्र
मलमकार्षम् । श्रीमता विशदसुखदमधुरकृपाकमलमास्वाद्य
सोऽङ्कुरः प्रतिदिनं वृद्धि प्रतिपद्यमानो विशालफलद इव
फलितो जात इत्यनुमामि । एतत् तु प्रथमं फलं, निश्चिन्वे
भविष्येऽनेकानि पक्वमधुरफलानि विदुषां नयनगोचरी
भविष्यन्ति ।
अस्मिन् भावनारसप्राधान्यं निहितमस्ति, किञ्चास्मिन्
वैज्ञानिके चान्तरिक्षे युगे नास्ति खलु कस्यापि वस्तुनोऽभावः ।
सद्भावमृतस्यैवाऽभावो दरीदृश्यते यत्रकुत्रापि नयने प्रसारयामि
। खाद्यार्थिकाऽनैतिकापनेकविषमसंमस्या अपाकर्तु
सद्भावनैव, सक्षमास्ति मम चिन्तने । भारतीयसंस्कृतिः
सद्भावमूलत्वाद् भारतीयाः सद्भावमयसाहित्यमेव स्वरुचिपदं
नेष्यन्तीति मदीयो निर्णय ।
भावनैव वरदानमभिशापोऽस्ति । एतदेवोक्तं काव्ये-
स्वकीयान्तर्भाव
सुफलवरदान च जनयेत्
स्वकीयांन्तर्भावः कुफलमपिशाप च जनयेत् ।"
भावनावशद्यमुररीकृत्य चान्यत्रापि
"तपस्तीव्र तप्यज्जिनसमयमध्येति सततं
क्रियां स्वाध्याय चेत् सृजति वसुधायां स्वपिति यत्
सदा ध्यान ध्यायेद् विहितनियमान् पालयति यो
विना सद्भावेनोषरवपनवन्मोघमखिलम् ।।"
सद्भावनाऽत्मानमृते श्वसन्नपि मनुज: शवसादृश्यस्वी-
कर्ता । मानवता दानवता च भावनायामेव न तु कस्याञ्चित्
कन्दरायाम् ।
प्रवर्धमान नास्तिकताप्रवाह निरोधु सुदृढ़बन्धस्वरूपेऽस्ति
-
तृतोयो मयूखोऽस्यकाव्यस्य । "सत्सङ्गतेः शक्तिरकल्पनीये" ति पद्येन सत्सङ्ग माहात्म्य प्रादुष्कृतं द्वितीयमयूखे । विनयत्यागात्मचिन्तनजातिवादादिविषयारणामपि यथाऽ- वसरे व्यधाम् निदर्शनम् । प्राशासेऽहं यद् येषां केषाचिद् देव- वाणी ज्ञातृणां करकमल लप्स्यते भावभास्कराभिधं काव्यफल- मेतत् तदा तेऽवश्यमस्यानन्दरसमवलेक्ष्यन्ति । काव्यमधीत्य चेत् कश्चिदपि पराहितचिन्तनं विहाय सद्भावश्रेणिमारोहिष्यति तदा मम्येऽहं स्वकीयाऽयासं मफलं कृतकृत्यञ्च। हंसराजर्षि पुनश्च' गुलाबचन्द्रमुनिमपि न विस्मरामि यो मदीयेऽस्मिन् शुभयोगवर्धापकविधेये सहयोगिनौ संजातो स्वकोयेच्छया : नि:
अन्तःसूचा संख्या नाम छन्दोनाम पृष्ठम् १ & प्रथमो मयूख २ द्वितीयो मयूख. ३ तृतीयो मयूख ४ चतुर्थो मयूख ५ पञ्चमो मयूखः षष्ठो मयूख अनुष्टुप्वृत्तम् उपजातिवृत्तम् वसन्ततिलकावृत्तम् विद्युन्मालावृत्तम् हरिणीवृत्तम् शार्दूलविक्रिड़ितवृत्तम् मन्दाक्रान्तावृत्तम् शिखरिणीवृत्तम् विद्युन्मालावृत्तम् ४७ ६ ५६ ७ सप्तमो मयूखः अष्टमो मयूख' है तबमो मयूख. ७३ ८५ प्रथमो मयूखः नुष्टु, छन्दान्सि मंगलकारिणो नित्यं चतुर्विंशतिशंभवः । शिवार्थ मम ते भूयुः कार्येऽस्मिन्वृषभादयः ।।१॥ जिनो न जिनसंकाशस्तेषां शासनशासकः। भिक्षुर्भद्रङ्करो भूयात् तेरापंथाऽदिकारकः ॥२॥ भारमल्लो रायचन्द्रो जीतमघवमारणकाः । डालचन्द्रस्तथाकालुः सप्त स्युः शिवतातये ॥३॥ साम्प्रतं तुलसीरामो जैनसंघधनाश्रये । प्रकाशतेऽर्कवद् विश्वं व्याचष्टेऽद्य नमामि तम् ॥४॥ सकलाऽऽराध्यदेवानामाख्यां प्रतिक्षणं स्मरन् । लिलिखिषामि काव्यं यत्सर्वे सन्तु सहायकाः ॥५॥ शैलकन्दरसंयुक्तं विविधशाखिशोभितम् । पासीद्विशालकान्तारं दण्डकारण्यनामकम् ॥६॥ अनेके तत्र निर्ग्रन्थास्तपोऽतपन्दिवानिशम् । कानने प्राप्नुयुस्तहि ग्राह्य ; तेषामभिग्रहः ॥७॥ २ १. सदा मंगल करने वाले ऋषभ आदि आर्हत् चतु- विशति (चौबीस तीर्थङ्कर) मेरे इस कार्य (काव्य रचना) में श्रेयस्कारी हों। २. जो साक्षात् जिन नही थे किन्तु जिन-सदृश, वीतराग शासन के शास्ता, तेरापंथ के आदि-कर्ता श्रीमद् भिक्षुस्वामी मेरे लिए कल्याणकारी हों। ३. आचार्य श्री भारमलजी, आचार्य श्री रायचन्दजी, श्री जयाचार्य, श्री मघवागणी, श्री माणकगणी, श्री डालगरणी तथो श्री कालूगणी ये सातों मेरे लिए क्षेमकारी बनें। वर्तमान में विश्व प्राचार्य श्री तुलसी जैन शासन- रूप गगन में सूर्य सदृश प्रकाश करते हैं ऐसा कहता है; मैं उन्हें भी नमस्कार करता हूं। सब आराध्यदेवों के नाम प्रतिपल स्मृतिपट में रखता हुआ मैं काव्य लिखना चाहता हूं। मेरे इस कार्य में सब सहायक बनें। ६. गिरि-गुहाओं से युक्त, नाना तरु-लतामों से शोभित दण्डकारण्य नामक एक विशाल वन था। ७. वहां अनेक निर्ग्रन्थ (मुनि) अहर्निश तपस्या करते थे। वन में जो कुछ प्राप्त होता, उसे ही ग्रहण करने का उनके अभिग्रह (संकल्प) था। ३
भिक्षार्थ निजकार्यार्थ ग्रामेऽगमन्न ते कदा ।
आत्मनि रममाणानां कृते किमस्ति दुष्करम् ॥८॥
साकेतराज्यनिर्मुक्तो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
कैकयीस्वान्तशान्त्यर्थ वनवासे विनिर्गतौ ॥६॥
विश्वे परोपकारार्थ धृतदेही रवीन्दुवत् ।
धरणीसुतया साकं विहरन्तौ महीतले ॥१०॥
मेघकालं समालोक्य व्यत्येतुं च मुमुक्षुवत् ।
एकाऽऽस्पदे समायातौ तत्राऽरण्ये सहर्षकम् ॥११॥
त्रिभिविशेषकम्
फलानि लक्ष्मणोऽरण्यादानिनाय निरन्तरम् ।
ददौ च भर्तृ देवृभ्यां विशोध्य तानि जानकी ॥१२।।
त्रिगुप्तश्च सुगुप्तश्च मुनियुग्मं तपोधनम् ।
समितिगुप्तिसंयुक्तं भिक्षार्थ भ्रमदेकदा ॥१३॥
भोजनसमये जाते यत्राऽस्थाद् रामलक्ष्मणः ।
तपसोन्ते द्विमासस्य समाजगाम तत्र तत् ॥१४॥
युग्मम्
चक्षुर्गोचरसंभूते मुनियुग्मे,
तपस्विनि ।
त्यक्त्वाऽऽसनं तं सर्वे भक्तिपूर्व ववन्दिरे ॥१५॥
वैदेही निजहस्तेन भिक्षामदाद्यथेप्सितम् ।
यत् प्रदत्तानि वस्तूनि गृहन्ति जैनसाधवः ॥१६॥
८. वे भिक्षा तथा निजी कार्य के लिए कभी गांव में नहीं
जाते थे। सच है आत्म-रमण करने वालों के लिए दुष्कर भी
क्या है ?
६-१०-११. कैकयी के हृदय को शान्त करने के लिए
अयोध्या के राज्य से मुक्त बनकर राम और लक्ष्मण दोनों भाई
वनवास के लिए गए। विश्व में परोपकार के लिए सूर्य और
चन्द्र की तरह देह धारण करने वाले वे दोनों सीता के साथ
पृथ्वीतल पर विहरण करते हुए वर्षाकाल को निकट जानकर,
एक योगी की तरह उसका यापन करने के लिए सहर्ष उस जंगल
एक स्थान पर पाए।
१२. लक्ष्मण नित्य वन से फल चुनकर लाता था तथा
सीता उनका संस्कार कर अपने पति और देवर को देती थी।
१३-१४. तपोधन, समिति-गुप्ति-संयुक्त त्रिगुप्त और
सुगुप्त नामक दो मुनि दो मास की तपस्या के बाद भिक्षा के
लिए भ्रमण करते हुए भोजन के समय जहां राम-लक्ष्मण
ठहरे हुए थे, आए।
१५.
उन दोनों तपस्वी मुनियों पर दृष्टि पड़ते ही सबने
शीघ्र आसन छोड़कर भक्तिपूर्वक वन्दन किया ।
१६. जानकी ने अपने हाथ से यथेष्ट भिक्षा दी। जैन
साधु दी हुई वस्तुएं ही ग्रहण करते हैं ।
६
भिक्षायामुपलब्धायां प्रतियातौ यतीश्वरौ।
पारयित्वा तपः सौवमादत्तः कवलो यदा ।।१७।।
नानारत्नानि, वासांसि, गन्धाम्बु, कुसुमानि च ।
वर्षितानि तदाऽनन्ताद् दिव्यध्वनिः सुरैः कृतः ।।१८।।
-युग्मम्
अहोदानमहोदानमिति घोषेण सर्वतः ।
रोदसी गुञ्जितं नूनं धर्मदानप्रभावतः ॥१६॥
गन्धाम्बुसुरभिस्तत्र चतुराशासु वेगतः ।
प्रसृतः पवनं लब्ध्वा तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥२०॥
भावभास्करकाव्यस्य प्रथमाऽशु तमोहरम् ।
वीक्ष्य भिक्षोरनुक्रोशाद् धावति लेखितुं मनः ॥२१॥
१ -१८. भिक्षा प्राप्त होने पर दोनों मुनि वापस चले
गए । तपस्या को पूर्ण करके जब उन्होंने कवल ग्रहण किया
तब प्राकाश से नाना रत्न, वस्त्र, गन्धाम्बु
(गन्धोदक) और
फूलों की वर्षा हुई तथा देवता ों ने दिव्य घोष किया।
१६. इस धर्मदान के प्रभाव से ' होदानम् ! होदानम् !
इस प्रकार के घोष से आकाश और पृथ्वी गुंजित हो गए।
२०. जिस प्रकार पानी में तेल का बिन्दु फैलता है,
उसी प्रकार वायु के संयोग से गन्धाम्बु की सौरभ शीघ्र ही
चारों दिशाओ में फैल गई।
२१. श्रीमद् भिक्षुस्वामी के अनुग्रह से भाव भास्कर
व्य की अन्धकार का हरण करने वाली प्रथम किरण
देख कर पुनः लिखने के लिए मन दौड़ता है।
द्वितीयो मयूखः
उपजाति छन्दानि
प्रातङ्कशीलोजनुषा हि कश्चिद् ।
दाक्षाय्यनामा विहगो द्रुमस्थः ।
गन्धाम्बुगन्धेन मुदाशयोऽगात् ।
पपात निम्नं वतिनोः पुरस्तात् ॥१॥
ज्ञानं तदानीं मुनिदर्शनेन ।
सम्प्राप जातिस्मरणाख्यमाशु ।
पूर्वे भवे सञ्चितकल्मषस्य ।
स्मृत्यैव चिन्तादहने विदग्धः ॥२॥
अस्मत्समानः खलु साम्प्रतं हा !
नान्योऽधमात्मा वरिवति विश्वे ।
यो व्याहरेच्चिन्तनमन्तरेण ।
चित्रं न तस्य स्थितिरीदृशी स्यात् ॥३॥
ऋणं स्वकृत्यार्जितमस्ति तस्मा-
दुत्तारयिष्यामि कथं तदेतत् ।
एवं विहस्तो हृदये विमृश्य ।
मूर्छा समासादयतिस्म गृध्रः ॥४॥
१. वृक्ष पर बैठा हुअा, जन्म से हो रुग्ण एक गृध्र
पक्षी गन्वोदक की सौरभ से प्रसन्न चेता बन कर मुनियों के
सम्मुख
नीचे आ गिरा।
२. मुनि दर्शन से शीघ्र ही उसने जाति स्मरण ज्ञान
प्राप्त कर लिया। पूर्व भव में संचित पापों की स्मृति मात्र से ही
वह
चिन्तारूप दावानल में दग्ध हो गया ।
३. संसार में मेरे समान अधम प्राणी दूसरा कोई नहीं
है। जो बिना सोचे बोलता है, उसकी स्थिति ऐसी हो, इसमें
कोई आश्र्चय नहीं।
४.
'अपने कृत्यों से अजित यह ऋरण में कैसे उतारूंगा?'
इस प्रकार दिल में सोचता हुआ वह गृध्र पक्षी व्याकुल होकर
मूच्छित हो गया।
OM
२
भुक्त्वा मुमुक्ष्वोरथ सन्निधाने ।
समागमद् दाशरथिः स्त्रियाऽमा।
सीता ससंज्ञ मरुता विधाय ।
वाचंयमांऽह विदधौ समीपम् ॥५॥
स्पृष्टे क्रमे तत्क्षणमेव साधो-
निरामयोऽभूद्विशदाऽऽकृतिश्च ।
सृपाटिका विद् मतुल्य रक्ता।
तनूरुहं स्वर्णसम
चकास ॥६॥
माणिक्यमालेव तदुत्तमाङ्गे।
जटा चकास्तिस्म तदन्तरं सः ।
जटायुनामा प्रथितो जगत्यां ।
निमित्तमासाद्य भवेत्प्रसिद्धिः ॥७॥
"सत्संगतिः किं न करोति पुसां"।
विज्ञोक्तिरेषाऽत्र यथा तथाऽसीत् ।
सकृत्सुधा स्याद्गरलोऽपि तस्मा-
त्सत्संगतेः शक्तिरकल्पनीया ॥८॥
वीथेरनच्छे हरशेखरायां ।
स्वभावत: सम्मिलिते मनुष्याः ।
मत्वा पवित्रं दधते वराङ्ग ।
सत्संगते. शक्तिरकल्पनीया ॥६॥
३
५. भोजन करने के पश्चात् दशरथ-सुत राम अपनी
पत्नी (सीता) के साथ मुनियों के पास आए । सीता ने उस
(पक्षी) को हवा के द्वारा सचेत कर साधु चरणों में रख दिया।
६. मुनि चरणों के संस्पर्श मात्र से ही वह रोग मुक्त
और सुन्दर प्राकृति वाला हो गया। उसकी चोंच प्रवाल सदृश
रक्त वर्ण और रोम स्वर्ण की तरह चमकीले बन गए।
७. उसके मस्तक पर फैली हुई जटा मणिमाला का
तरह शोभित होने लगी। तभी से महितल पर उसका नाम जटायु
प्रसिद्ध हुआ । प्रसिद्धि किसी निमित्त के द्वारा ही होती है ।
' त्संगति मनुष्यों के लिए क्या नहीं करती ?'
विज्ञजनों की यह उक्ति यहां पर यथार्थ हुई । संगति से जहर
भी एक बार अमृत बन सकता है, अतः सत्संगति की शक्ति
कल्पनातीत है।
६. गलियों के गन्दे पानी को भी गंगा नदी में मिल जाने
पर मनुष्य पवित्र मानकर मस्तक पर चढ़ाते है, तः सत्संगति
की क्ति कल्पनातीत है।
कृष्णामिषं पारससंगतश्च । विश्वप्रियं स्वर्ण पदं प्रयाति । घासोऽपि गोसंगमतः पयश्च । सत्संगतेः शक्तिरकल्पनीया ॥१०॥ दृढ़प्रहारिप्रतिमोऽपि दस्यु- श्चिलायतीपुत्रसमश्च हिंस्रः । संगप्रभावादपवर्गमाप्तः सत्संगते: शक्तिरकल्पनीया ॥११॥ दूरोदरादिव्यसनेऽतिरक्ता मा अनेके व्यसनं स्वकीयम् । मुञ्चन्ति संगादधुनाऽपि विश्वे। सत्संगतेः शक्तिरकल्पनीया ॥१२॥ सत्संगतेस्तु 'श्रवणादिनश्च । प्राप्तिर्भवेद्यद् दशवस्तुनोऽपि । जैनागमो वक्ति तथाऽन्यशास्त्र । सत्संगतेः शक्तिरकल्पनीया ॥१३॥ कथं निरामो विशदाऽकृतिश्च। दाक्षाय्य एष प्रभुवर्य ! जातः । प्रभूय शान्तः श्रयते भवन्तौ । पृच्छेति रामेण तदा व्यधायि ॥१४॥ सवणे । न्निाणे पच्चक्खाणे तवे वे चेव, गोदारणे अगिरि निदि ।
१०. लोहा भी पारस की संगति से जगतप्रिय बहुमूल्य
स्वर्ण बन जाता है । घास भी गौ की संगति से दूध रूप में
परिणत हो जाता है, अत: सत्संगति की शक्ति कल्पनातीत है।
११. दृढ़प्रहारी सदृश डाकू और चिलाती पुत्र जैसे र
व्यक्तियों ने भी संगति के प्रभाव से मुक्ति प्राप्त की, अतः सत्सं-
गति की शक्ति कल्पनातीत है।
१२. अाज भी विश्व में द्यूत आदि व्यसनों में गहरे फंसे
अनेक व्यक्ति संगति के प्रभाव से अपने व्यसन छोड़ते हैं,
अतः सत्संगति की शक्ति कल्पनातीत है।
१३. जैन आगम तथा अन्य शास्त्र कहते हैं कि सरगति
से दश तत्त्वों (श्रवण, ज्ञान, विज्ञान, प्रत्याख्यान, तप, संयम,
अनाश्रव, व्यवदान, प्रक्रिया और सिद्धि) की प्राप्ति होती है,
अतः सत्संगति की शक्ति कल्पनातीत है।
तब राम ने प्रश्न किया 'प्रभो ! जटा पक्षो जो
शान्त होकर आपकी पर्युपासना करता है, वह निरोग और
सुन्दर प्राकृतिवाला कैसे हु ?'
६
ज्ञानी सुगुप्तः श्रमणस्तदानो।
प्रत्युत्तरेद् दूरदृशः पुरस्तात् ।
अस्येतिहासं विगतोद्भवस्य ।
तन्वेशृणु त्वं धरणीश! पूर्वम् ॥१५॥
आकर्णयन्ति प्रमदेन सर्वे।
दत्तावधाना: स्थिरचेतसस्ते ।
ज्ञातं यथा ज्ञानबलेन वृत्तं ।
तथाऽभिधत्ते न च सशयोऽत्र ॥१६॥
श्रीभारमल्लस्य कृपाकटाक्षा-
द्व! द्वितीयोपधृतेः समीक्ष्य ।
आह्लादसिन्धोर्न च कापिसीमा ।
मनोऽवगच्छेज्जगतीश्वरो वा ॥१७॥
.
१५. ज्ञानी
सुगुप्त श्रमण ने
जटायु
के
सम्मुख उत्तर
दिया राजन् ! इसके विगत भव का इतिहास मै बताता हूँ ।
तुम सुनो।
१६. सब सहर्ष दत्तावधान और स्थिर चेता बन कर
सुनते हैं । मुनि ने अपने ज्ञान-बल से जैसा वृत्तान्त जाना, वै।
बतलाते है, इसमें कोई सन्देह नहीं।
१७. श्रीभारमलजी स्वामी के कृपा कटाक्ष से द्वितीय
किरण का प्रकाश देख कर आह्लाद सिन्धु की कोई सीमा न
रहो, इसे मन जानता है या जगदीश्वर ।
तृतीयो मयूखः वसन्ततिलका छन्दान्सि को कुम्भकारकटनाम्नि निवेशते यद् । राज्यं चकार वसुधाधिप दण्डकाख्य । सद्धर्ममर्म सुतरामवबुध्यमानो। नित्य प्रजासुखविवर्धनमीप्सुक सः ॥१॥ नगर्या' श्रावस्त्यां सृजति जितशत्रुः क्षितिपतिः । स्वगज्यं सौराज्यं वदति किल तत्रत्य जनता। अथैकस्मिंस्तन्त्रे प्रमदमनस. सन्ति सकला। भवेद्यत्र न्यायः प्रसरति शिवं तत्र सततम् ॥२॥ राज्ञी नृपस्य विनयाञ्चितधारणी च । तस्या जयन्तसमदारकखंधकाख्यः। पुत्री पुरन्दरयशा कमलासमाना:- ति न्तिशैशवदशा विदुषी विनीता ॥३॥ पारिणग्रहार्थमनिशं महिषो महीशं। सम्प्रेरयेद्भवति योषिति सत्वरत्वम् । अन्वेष्य योग्यरमरणं स्वसु वियस्क- मु ाहिता महिभुजा सह दण्डकेन ॥४॥ १. शि रिणीव १. इस वसुधातलपर कुम्भकारकट नामक नगर में दण्डक राजा राज्य करता था। धर्म-मर्म को जानने वाला वह सदा प्रजा की सुख-वृद्धि का इच्छुक था । २. श्रावस्ती नगरी में जितशत्रु राजा था। वहां की जनता अपने राज्य को स्वराज्य कहकर पुकारती थी। एक- तन्त्र राज्य होने पर भी सब प्रसन्नचित्तथे । जहां न्याय होता है, वहां निरन्तर सुख का प्रसार होता है । ३. राजा के धारणी नामक विनयवती रानी थी। साक्षात् इन्द्रतनय के सदृश खंधक नामक एक राजकुमार था। परम विदुषी, विनीता और शैशव दशा को पार करतो हुई लक्ष्मी स्वरूप पुरन्दरयशा नाम की एक कन्या थी। ४. रानी उस पुत्री का विवाह करने के लिए प्रतिदिन राजा को प्रेरित करती थी, क्योंकि स्त्रियों में इसकी शीघ्रता होती है। राजा ने भी अपनी पुत्री के लिए समवयस्क और योग्य वर जानकर दण्डक नृप के साथ उसका पाणिग्रहमा कर दिया। २
२२
सन्देशहारकपदेन जितारिराज-
द्रङ्ग कदाचिदिह पालकवेदगर्भः।
कार्यार्थमेव गतवान्न च मन्यमानो।
धर्मात्मकर्म वदतीति समाजरूढ़िः ॥५॥
राजा तु धर्मरुचिरित्यथ पालकाय ।
नो रोचते कुह कदापि च धर्मचर्चा ।
धर्माभिधा यदि पतेन्निजकर्णकुट्यां ।
शीघ्रं समुच्छलति भेक इवाल्पनीरे ॥६॥
आत्माभिधं गगनपुष्पनिभं न वस्तु ।
धर्मश्च कर्म नरकस्तविषस्तथा न ।
मिथ्याभ्रमः
चर्चा सृजेद्यदिह कोऽपि तदाऽस्मि सज्जः॥७॥
सुकृतदुष्कृतयोर्नरेश !
राज्ञा।
आहारपानवरभक्तिरकारि
सभ्यो विमुञ्चति कदा निज सभ्यतां नो।
कच्चिद्भवद्वपुषि मंगलमस्ति किन्तु ।
च!मिरस्य हृदयार्णव उच्छलेत्सा ॥८॥
तत्रैव ससदि समग्रसभासदऽने।
तत्त्वज्ञखंधककुमार
उदारचेताः।
शान्तः प्रभूय सह नास्तिकपालकेन ।
सज्जोऽभवत्कलयितुं किल धर्मचर्चाम् ॥६॥
२
५. एकदा किसी कार्य के लिए सन्देशवाहक के रूप में
पालक नामक ब्राह्मण जितशत्रु राजा के नगर में गया ।
वह धर्म, कर्म, आत्मा आदि में विश्वास नही करता था, सिर्फ
इन्हें सामाजिक रूढ़ि बतलाता था।
६.
राजा तो धर्म में रुचि रखता था, किन्तु पालक को
'-चर्चा कभी अच्छी नही लगती थी। धर्म का नाम भी उसके
नों में पड़ जाता तो वह अल्प जल में मेंढ़क की तरह उछलने
।
लगता था।
वह कहता था राजन् ! आकाश कुसुम की तरह
हो आत्मा नाम की कोई वस्तु नही है । उसी प्रकार धर्म-कर्म,
स्वर्ग-नरक भी कुछ नही है । पुण्य और पाप का भ्रम मिथ्या
है । यदि इसके लिए कोई चर्चा करे तो मैं तैयार हूं।
राजा ने भोजन, पानी आदि के द्वारा उसका अच्छा
स्वागत किया, क्योंकि सभ्य व्यक्ति अपनी शिष्टता कभी नहीं
गोड़ता। राजा ने पूछा प्रापके शरीर में कुशल तो है ?
न्तु इसके हृदय में तो चर्चा की ही लहर दौड़ती थी।
नि
है. वहीं सभा में ब सभासदों के समक्ष उदारचेता,
त्त्ववेत्ता खन्धक कुमार शान्त होकर उस नास्तिक पालक के
। धर्म-चर्चा करने के लिए तैयार हुआ।
२४
आत्माख्यवस्तु मृदुलोमकशृङ्गतुल्यं ।
पृथ्वीसमीरजलवह्निचतुष्टयानाम्
सयोगतो भवति मद्य मिवापरा या।
चैतन्यशक्तिरिह विज्ञजनः प्रशस्या ॥१०॥
पृथ्व्यादिभूतविलये विलयोऽस्ति तस्याः ।
गतेविनाश इह देहविनाश एव ।
नष्टेऽङ्ग ईक्षणपुरो न समेति कश्चि-
दात्माभिवं किमपि वस्तु यतोऽनुमन्ये ॥११॥
प्रात्मा हि सिद्ध्यति न कर्हि कयाऽपि युक्त्या ।
सिद्ध्येत्पुनर्जननमेव कथं
तदानीम् ।
'अन्तर्गड्डु त्रिदिवनारककल्पना त-
च्चिन्त्यं क्षरणं नयनमत्रनिमील्य किञ्चित् ॥१२॥
प्रेत्याऽपि नास्ति निजचिन्तनतस्तदेद-
मज्ञानमेव जगत: किमु नास्ति भूरि ।
यच्छोषयेत् त विषसिद्धिसुखार्थ मङ्ग-
माशङ्कय नारकभयंकरवेदनां
हा ॥१३॥
सत्या
भवेत्सुकृतदुष्कृतकल्पना य-
द्वाच्यं द्वयोरुपलयोः कथमन्तरं तत् ।
भक्त्या सदाऽर्चयति मानववर्ग एकं ।
मोमूत्र्यते पशुगणोऽपि यतः परस्मिन् ॥१४॥
२५ पालक १०. आत्मा नाम को वस्तु तो शशशृङ्ग तुल्य है। पृथ्वी, वायु, जल और अग्नि के संयोग से ही मद्य की तरह वि न्मान्य चैतन्य शरित निष्पन्न होती है। ११. पृथ्वी आदि चारों भूतों के विलय से उस चतन्य- शक्ति का भी विलय हो जाता है। चैतन्य-शक्ति के विलय से शरीर का विनाश हो जाता है । देह-नाश होने पर प्रात्मा नाम की ऐसी कोई वस्तु आंखों के सामने नहीं आती, जिससे कुछ अनुमान किया जा सके। १२. आत्मा ही जब किसी युक्ति के द्वारा सिद्ध नहीं होती तब पुनर्जन्म तो सिद्ध होगा ही कैसे ? स्वर्ग और नरक की कल्पना व्यर्थ है । इसका प्रांख मूद कर कुछ चिन्तन करो। १३. जब अपने चिन्तन से पुनर्जन्म (पर भव) भो नहीं है, तब नारकीय दारुण दुःखों से सशंकित वनकर स्वर्ग और मुक्ति के सुखों के लिए अपने शरीर को सुखाना क्या दुनिया का घोर अज्ञान नहीं है ? १४. यदि पुण्य और पाप की कल्पना सत्य भी हो तो कहो, दो पाषाण खण्डों में इतना अन्तर क्यों है ? एक की तो मानव भक्ति पूर्वक पूजा करते हैं और दूसरे पर पशु भी मूत्र- त्याग करते हैं।
मिथ्या प्रपंच इह केन कृतो न जाने। यद्भापयेत्प्रतिपलं शयुवन्नितान्तम् । यः शोचयेन्न च धिया मनुतेऽन्यतो नो। प्राख्याति मूर्खमुकुट प्रकटं जगत्तम् ॥१५॥ दुःखसुखमस्ति तदेव नूनं । यौ नारकोऽस्ति न परत्र पदं हि किञ्चित् । यावद्धि जीवसि ततश्च सुखेन जीवेः । कृत्वार्णमेव पिब दुग्धघृतं नितान्तम् ॥ ६॥ अत्रत्य सर्वैः सभास्थितजनैः कथनं तदीय- मश्रावि शान्तिसहितं लपितं न मध्ये। एतहि तत्र विरते खलु खंधकेन । प्रारभ्यते मुदिरघोषसमा स्ववारणी ॥१७॥ प्रलाप- कान्ताररोदनसमोऽयमहो ! स्ते भाति पालक! न 'साम्प्रतमस्ति किञ्चित् । प्रात्माऽपि नास्त्यनुभवेदनिशं तदा कोऽ- हं सौख्यभागपर एव सदाऽस्ति दुःखी ॥१८॥ पृथ्व्यादिभूतनिकरण समुद्भवेद्य- च्चैतन्यमेव सुखदुःखसुबोधकारि। चैतन्यशक्तिमचलादिषु कल्पते या। भिन्ना ततोऽस्ति वद सा खलु वाऽस्त्यभिन्ना ॥१६॥ १. नि .
२७
१५. यह मिथ्या प्रपंच न मालूम किसने फैलाया है ?
जो प्रतिपल अजगर की तरह सबको भयभीत करता है । जो
व्यक्ति अपनी बुद्धि से नहीं सोचता और दूसरे को भी नहीं
मानता उसे दुनिया स्पष्ट मूर्ख शिरोमरिण कहती है।
१६. यहां के सुख-दुःख ही स्वर्ग और नरक हैं । पुनर्भव
नाम का कोई स्थान नहीं है। जब तक जीनो सुख से जीओ।
कर्ज लेकर भी घृत और दूध का पान करो।
१७. सभा में बैठे हुए सब व्यक्तियों ने उसका (पालक
का) कथन शान्तिपूर्वक सुना । कोई बीच में न बोला । उसका
कथन पूर्ण होने पर खन्धक ने मेघगर्जन के सदृश बोलना
प्रारम्भ किया।
१८. हे पालक ! तेरा यह प्रलाप अरण्यरोदन तुल्य है।
किञ्चित् भी उचित नहीं है । अगर अात्मा नहीं है तब 'मै सुखी
हूं अथवा अपर दुःखी है यह अनुभव कौन करेगा ?
१६. यदि पृथ्वी आदि चार भूतों के समूह से समुद्भूत
होने वाला चैतन्य ही सुख-दुःख का बोध करने वाला है, तब
जिस चैतन्य-शक्ति की कल्पना पृथ्वी आदि में होती है, वह
उससे भिन्न है या अभिन्न ?
भिन्नाऽस्ति वस्तुयुगलं सहसैव सिद्ध ।
चैतन्यमालपसि पालक! तकिलाऽऽत्मा।
मन्येऽहमेव सततं वपुषोऽस्ति भिन्नोऽ-
भिन्नाऽस्ति योगजननं वदनं हि फल्गु ॥२०॥
भेदं हि कः सुकृतदुप्कृतमन्तरेण ।
सम्पादयेत्तव मते सुखदु.खभाजाम् ।
त्वं चाक्षपाद इव नाद्रियसे विभु यः ।
संहाररक्षणविधायक एक एव ॥२१॥
.
दुःखं च शर्म वरिवति तदा तु नूनं ।
सद्धर्मकर्मकलनाऽपि यथातथा स्यात् ।
धर्म बिनोदयति नैव कदापि पुण्यं ।
पुण्यं हि भौतिकसुखस्य निमित्तमस्ति ॥२२।।
प्राणस्पृशो विदधति स्वसुखानुभूतिं ।
दुःखानुभूतिमथवा न ततो विहीनाः ।
सर्वेऽवयान्त्युपल एव जडः प्रयुक्तो।
दृष्टान्त एव तव दोषयुतस्ततोऽत्र ॥२३॥
साध्यं न साधयितुमेव बिनाऽनुमानं ।
शक्तोऽस्ति कोऽपि न मते तव मन्यते तत् ।
प्रत्यक्षमेकमनुतिष्ठति नैव जातु ।
सम्पादयिष्यति च सर्वपदार्थसिद्धिम् ॥२४॥
२६
-
२०. पालक ! यदि वह भिन्न है, तब दो वस्तुएं स्वतः
सिद्ध हो जाती है । जिसे तू चैतन्य कहता है, वही तो आत्मा है।
मै भी उसे शरीर से भिन्न मानता हूँ । यदि चेतना शक्ति
अभिन्न है तब उसकी व्युत्तत्ति संयोग से होती है ऐसा कहना
ही व्यर्थ है।
२१. तेरे मतानुसार पुण्य और पाप के बिना सुखी और
दुःखी व्यक्तियो में भेद ही कौन करेगा ? तू अक्षपाद की तरह
संहार, रक्षण और निर्माण करने वाला एक ही ईश्वर तो नहीं
मानता ?
२२. सुख और दुःख यदि हैं तो धर्म और कर्म की
कल्पना भी यथार्थ है; क्योकि धर्म के बिना पुण्य की उत्पत्ति नहीं
होती और पुण्य हो भौतिक सुख का निमित्त है।
२३. चेतनावान् ही
सुख
और
दुःख की अनुभूति करते
है, न कि चेतनाहीन। सब जानते है प्रस्तर खण्ड निर्जीव है,
अतः तेरा उदाहरण ही सदोष है।
२४. बिना अनुमान के साध्य की साधना कोई नहीं कर
सकता और वह तेरे मत में मान्य नहीं है। सिर्फ एक प्रत्यक्ष
ही सब पदार्थों की सिद्धि कैसे कर सकता है ।
तत् ।
अत्रत्यमात्मकृतकृत्यफलाफलं
साक्षान्नयन्ति मनुजा न कथं परत्र ।
सिद्ध
ततस्तविषनारकधर्मकर्म ।
मिथ्या भ्रमस्तव ममाऽस्ति रिचारणीयम् ॥२५॥
मन्ये मुधेन्द्रियसुखानि च हारितानि ।
ते भावि नाम यदि वा कथनं यथार्थम् ।
तथ्या भविष्यति मदीयविचारधारा।
युष्म तिश्च भविता किल केति चिन्त्यम् ॥२६॥
युक्त्याः पुरः सदसि पालक इत्थमाशु ।
जाते निरुत्तर उदीरणमन्तरेण ।
कोपं सृजन् स्वमनसि प्रतिशोधभावं ।
तुं त्वरेण सफलं स्वपदे जगाम ॥२७'
श्रीजैनधर्ममवदातमितः
कुमारः।
सम्पालयेद्विश भावनया नितान्तम् ।
श्री भावभास्करविभा सुखदा तृतीया ।
श्रीरा चन्द्रकृपया भवतिस्म पूर्णा ॥२८॥
२५. अपने प्रात्म कृतकृत्यों का फलाफल यहां पर हो मनुष्य साक्षात् प्राप्त करते हैं। तब परभव में कैसे नहीं पायेंगे? इससे स्वर्ग-नरक, धर्म-कर्म स्वतः सिद्ध हैं। अतः मिथ्या भ्रम तेरा है या मेरा, यह विचारणीय है। २६. तेरा कथन यदि सत्य होगा तो मैं मानता हूँ मैंने ऐन्द्रिक सुख व्यर्थ ही खो दिए । किन्तु यदि मेरी विचार- धारा सत्य हुई तब तेरी क्या गति होगी? इसका विचार कर । २७. भरी सभा में इस युक्ति के सामने निरुत्तर होने पर पालक मन ही मन रोधित हुआ और प्रतिशोध-भावना से बिना कुछ बोले ही शीघ्रता से अपने स्थान चला गया। २ . इधर खन्धक कुमार विमल जैन धर्म का शुद्ध भावना से निरन्तर पालन करता है। श्री रायचन्द्र स्वामी की कृपा भाव भास्कर की सुखद तीय किरण समाप्त हुई। से चतुर्थो मयूखः
विद्युन्माला छन्दान्सि
खधकपावनगूढपथोया ।
वैराग्यांकुर आविर्भूतः।
निजचारित्रिकमोहकर्मणो।
वरक्षयोपशमेन कदाचित् ॥१॥
मातापित्रोरनुशासनतो।
मुनिसुव्रततीर्थङ्करसविधे।
संयमकमलामङ्गीच ।
पञ्चशतेन समं हरिवृत्त्या ॥२॥
परिजग्राह यया भावनया।
तद्वत्पालयति प्रतिदिवसम् ।
प्रतिपदमघकृत्येन विभीया-
संयमजीवन मशुभाऽऽतङ्क: ॥३॥
१. खन्धक के पवित्र हृदय स्थल में चारित्र मोहनीय
कर्म के श्रेष्ठ क्षयोपशम से वैराग का कुर प्रस्फुटि हुआ।
२. अपने माता-पिता की आज्ञा लेकर बीसवें तीर्थकर
मुनि सुव्रतर मी के पास पांच सौ व्यक्तियों हित सिंहवृत्ति से
संयम लक्ष्मी स्वीकार की।
३. जिस भावना से संयम ग्रहण किया उसी भावना से
वह प्रतिदिन पालन करता है। पग-पग पर पाप का भय
र ता है। क्योंकि दुष्कृत्यों का भय ही वस्तुतः संयम जीवन
का र्थ है।
विनयशीलविनयस्थविनेयं । खंधकनामकराजकुमारम् । अध्यापयति त्रिकालवेत्ता। शिक्षाशीलोऽष्टगुणयुतः' स्यात् ॥४॥ शिक्षाऽनन्तरमनगारोऽयं । पञ्चशतेन सतीर्थ्यः सहितः । जातु जिनैः सह कदा स्वयं हि । प्रकाशयन्जिनमार्ग विहरेत् ॥५॥ कुम्भकारकटनगरं गन्तुं । जैनधर्मतत्त्वं व्याहर्तुम् । निजभगिनीं दर्श लु दित्सु- र्जाते मनसि प्रभु मायातः ॥६॥ नतमौलिबद्धाञ्जलिरंह्रा- वभिनन्दनमाप्तस्य विधाय । मार्गयति प्रस्थातुमनुज्ञां। प्रभुणोच्यते स्वज्ञानबलेन ॥७॥ १. प्रठे लेनि . ले विसीले च्चई। हरे॥ गोलुए। लेरि बुच्चई ॥ रि . च्चरए रि ३ ४. नियवान् शिष्य खन्धककुमार को मुनि सुव्रत स्वामी ध्ययन कराते हैं। क्योंकि अष्ट-गुणान्वित ही शिक्षा प्राप्त र सकता है। ५. शिक्षा सम्पूर्ति के पश्चात् यह अनगार (खंधक कुमार) पांचसौ साधुओं के साथ कभी मुनि सुव्रत स्वामी के सा अथवा कभी स्वयं जिन मार्ग को उद्येतित करता हुआ विहरण रता है। ६. जैन धर्म का तत्त्व बताने के लिए और पनी सार पक्षीया भगिनी (पुरन्दरयशा) को दर्शन देने का इच्छुक कुम्भ- कारकट नगर में जाने को मन होने पर प्रभु के निकट आया। ७. सिर झुकाकर, हाथ जोड़ कर प्ति चरणों में वन्दन करके जाने के लिए आज्ञा मांगी। तब प्रभु ने पने ज्ञान से हा।
उपसर्गो मरणान्तो भावी।
तत्र ततो गमनं न श्रेयः ।
रत्नत्रयवृद्धिर्यत्र स्या-
विहर्तव्यं निर्ग्रन्थैः ॥ ॥
अन्यद्राष्ट्रग्रामनगराणि ।
विद्यन्तेऽनेकशोऽत्र
विश्वे ।
मुनियोग्यानि सुखेन विहर्तुं ।
न च तत्रास्ति निधानं निहितम् ॥६॥
प्रत्युत्तरिते
भगवत्येवं ।
पुनरप्राक्षीत्स्वहठं
आराधकपदवीं प्राप्स्यामो।
विराधका भवितास्म उताहो ? ॥१०॥
घृत्वा।
त्वामपहाय श्रमरगाः सकला।
आराधकतां प्रतिपत्स्यन्ते।
या ज्ञातं तादृक्
रोक्तं ।
विचिकित्सांऽशं मा कुरु वचने ॥१॥
विराधके मयि सत्येकस्मि-
सिद्ध्येद्यदि सर्वेषां कार्यम् ।
को दोषो भगवन् ! गमने मां ।
गन्तुकाममाज्ञापय कृपया ॥१२॥
my
८. वहां मारणान्तिक उपसर्ग उत्पन्न होगा, अतः वहां
जाना श्रेय नहीं है । जहां रत्नत्रय (ज्ञान, दर्शन, चरित्र) की वृद्धि
हो, वहीं मुनियों को विहरण करना चाहिए।
६. दुनिया में सुखपूर्वक विहार करने के लिए साध्वो-
चित अनेक राष्ट्र, ग्राम और नगर हैं । वहां पर (कुंभकारकट
नगर में) कोई निधान धरा हुआ तो नहीं है ?
१०. प्रभु के इस प्रकार उत्तर देने पर उसने पुनः
आग्रह पूर्वक पूछा वहां पर हम आराधक होंगे या विराधक ?
११. तेरे अतिरिक्त अन्य सब श्रमण आराधक पदवी
प्राप्त करेंगे। जैसा मैंने जाना है, वैसा कहा है, अतः इसमें
किंचित् भी सन्देह मत कर प्रभु ने कहा ।
१२. सिर्फ एक मेरे विराधक होने पर यदि सबका काम
द्धि होता है, तब भगवन् ! वहां जाने में क्या पित्ति है ?
कृपया मुझे आज्ञा दें।
!
स्पष्टं ।
निषेधिते सर्वज्ञ
निजाग्रहं खंधक उज्झति नो।
सौनःपुन्यं पृष्टे
तूष्णी जातो जिनस्तदानीम् ॥१३॥
गन्तु।
निजेच्छ्या , सह पञ्चशतेन ।
श्रमरणः
कुम्भकारकटनगरे।
पुरन्दरयशास्वसारं।
दर्श दातु बोधयितु च ॥१४॥
गतः
समागमनमाकर्ण्य पालका
प्रासादितनिधिरिव तुष्टोऽभूत् ।
कृतापमानस्य
प्रतिशोधं ।
नेतु शोचति पथश्चौरवत् ॥१५॥
सुप्तेष्वनगारेषु निशाया-
मेकाकी शस्त्राणि बहूनि ।
अपह्न ते स्माऽन्तिकतमभूम्यां ।
स्वयमवगच्छति सर्वज्ञो वा ॥१६॥
खंधकसमागमनवृत्तान्ते
प्रख्याते
सर्वस्मिन्नगरे।
हार्दिकभक्त्या भक्तसमूहः ।
समेति दर्शनोपदेशार्थम् ॥ ७॥
१३. सर्वज्ञ के स्पष्ट निषेध करने पर भी खंधक ने अपना आग्रह नहीं छोड़ा। बार-बार जाने की पृच्छा करने पर प्रभु मौन हो गए। १४. स्वेच्छा से अपनी भगिनी पुरन्दरयशा को दर्शन और बोध देने के लिए पांच सौ साधुओं सहित खंधक कुंभ- कारकट नगर में गया। १५. उसका आगमन सुनकर पालक प्राप्तनिधि की तरह प्रसन्न हुआ। जिस प्रकार चोर रास्ता ढता है; उसी प्रकार अपने किये हुए अपमान का वह बदला लेने की सोचने लगा। १६. रात्री में सब साधुनों के सो जाने पर उसने एकाकी वहां आकर भूमि में बहुत सारे शस्त्र गाड़ दिए। खुद जानता है या सर्वज्ञ ही । जिन्हें यह १७. खंधक के आगमन का वृत्तान्त समस्त नगर में प्रसिद्ध होने पर भक्त लोग हादिक भक्ति से दर्शन और उपदे श्रवण के लिए वहां आए।
४२
समाकर्ण्य सन्देशं शास्ता ।
समागमन्निजराश्या सार्धम् ।
पादौ प्रणम्य मुकुलितपाणि-
स्तत्राऽऽसितः श्रोतुमुपदेशम् ॥१८॥
शुश्रूषणां
रुचिमवगम्य ।
श्रद्धा जीवनमिति मन्तृणाम् ।
श्रद्धां बिना गृहीतभैषजं ।
यथेष्टलाभं नैव
विधत्ते ॥ ६॥
मानवधर्मविषयमालम्ब्य ।
प्रारब्धा मुनिना स्वदेशना ।
न्तर् गीतिका
[ भावय रे वपुरिद मिति रागण गीयते ]
मानव ! भज मानवताकृत्यं, त्यज पूर्व दानवतानृत्यम् ।
कथं मानवो भवेन्मानवः, कथं मानवो भवेद् दानवः ।
एतज्ज्ञानाद् विना समस्तं, ज्ञानं कुरुते जगद्विहस्तम् ॥१॥
भूषरि त्वं सततममर्त्यः, प्रथमं भव कथनं मम मर्त्यः ।
वें स्यु मनुजा यदि मनुजा, नश्येयुः शब्दा अपि दनुजाः ॥२॥
१
राजा भी सन्देश सुनकर अपनी रानी के साथ वहां
आया और चरणों में नमस्कार करके, हाथ जोड़ कर उपदे
नने के लिए बैठ गया।
१६-२०. श्रद्धा के बिना ली हुई औषधि भी यथेष्ट
लाभ नहीं रती। अतः श्रद्धा को ही पना जीवन मानने वाले
श्रोताओं की रुचि जानकर 'मानव धर्म' विषय पर मुनि ने
पना प्रवचन प्रारम्भ किया।
न्तर् गीति
मानव ! तू दानवता का नर्तन छो कर मानवीय कृत्यों
को स्वीकार कर।
मानव वस्तुतःकैसे मानव होता है और कैसे दानव?
इस वस्तु-ज्ञान के अतिरिक्त नि समस्त वि व को व्याकुल
कर रहा है।
२. तू निरन्तर देवता होने की इच्छा करता है, किन्तु
कहता हूं, तू पहले मानव तो बन । सब मानव दि वास्तव
में मानव हो जाएं तो 'दानव' ये शब्द ही नष्ट हो जाएं।
में
चिकीर्षसि त्वं धार्मिककृत्यं, कुरु पुण्यं मानसमपि नित्यम् । धर्मो विलसति विशदे चित्ते, नारेकोऽत्र विधेयो वृत्ते ॥३॥ मानवता चिरशान्तिनिधानं, तीवनमेनां बिना श्मशानम् । मानवताऽभावो यदि नश्येत्, सहसा सकलं विश्वं हृष्येत् ॥४॥ त्यागो यत्र तत्र मानवता, भोगो यत्र तत्र दानवता। त्यागेन स्वपरेषां श्रेयस्तन्मानवधर्मोऽस्त्यादेयः ॥५॥ तूर्यजयाचार्याणामाख्यं स्मरन्पिपमि चतुर्थमयूखम् ॥२०॥ युग्मम्
४
३. तू सदा धर्म हि या करना चाहता है, किन्तु अपने
हृदय
को भी जरा पवित्र कर। धर्म विशुद्ध हृदय में हरता
है, इस कथन में संशय नहीं करना चाहिए।
मानवता स्थायी शान्ति का निधान है। इसके
बिना जीवन श्मशान सदृश है । मानवता का अभाव यदि दूर
हो जाए तो सहसा ही सकल विश्व हर्ष प्लावित हो सकता है ।
५. जहां त्याग है, वहां मानवता है और जहां भोग है,
वहां दानवता है। त्याग से स्व और पर दोनों का श्रेय है।
यही मानव धर्म प्रादेय है ।
चतुर्थाचार्य जयाचार्य का अभिधान स्मरण करता हुआ,
में चतुर्थ मयूख सम्पूर्ण करता
पञ्चमो मयूखः हरिणी छर पनि प्रवचनसुधां पीत्वा हृष्ट्वाऽखिला जनता तदा । कमपि नियमं शक्तेभक्तेः स्फुटं परिचायकम् । मुकुलितकरा कृत्वा नत्वा गुरोः क्रमपङ्कजं । निज-निजगृहे व्याख्याश्लाघां गता किल कुर्वती ॥१॥ उचितसमयः कर्तु वार्ता न साम्प्रतमस्त्यसा- विति च मनसा ज्ञात्वा कृत्वाऽनृतं खलु निर्णयम् । विरमति मुनी व्याख्याकार्यात्प्रणम्य समागतं । मुदितमनसा राज्ञा राश्या समं नृपमन्दिरे ॥२॥ जनजनमुखान्नेतु निं निशम्य स पालको। नृपतिनिकटे गूढं मन्त्रं विधातुमना इव । सपदि चलितो नीत्वैकान्तं च दण्डकभूपतेः । श्रवणसविधं वक्त्रं कृत्वाऽब्रवीत्खलवच्छनैः ॥३॥ ४८
१. समस्त जनता प्रवचनामृत का पान कर, प्रसन्न चित्त
होकर अपनी शक्ति और भक्ति का प्रकट परिचय देने वाले
नियम ग्रहण कर, हाथ जोड़ कर, गुरु के चरण कमलों में शीश
झुकाकर विवेचन शैली की प्रशंसा करती हुई अपने-अपने घर
चली गई।
-
२. मुनि के प्रवचन कार्य से निवृत्त होने पर राजा भी
'वार्तालाप के लिए यह उचित समय नही है'-यों मन ही
मन मिथ्या निर्णय कर प्रसन्नमना वन्दन करके अपनी रानी
के साथ महलों में आ गया।
३. जन-जन-मुख
से
नृप
के मुनि के पास गमन का
वृत्तान्त सुनकर वह पालक गूढ़ मन्त्रणा के इच्छुक की तरह
राजा के पास आया । नृपति को एकान्त मे ले जाकर कान के
पास मुंह करके पिशुन की तरह
बोला।
५० अधिप ! नगरे श्रीमच्छयालो मुनिः कथमागतो । यदि परिचितो हेतु र्वाच्य स्तदा पुरतो मम । न च यदि भवेद् ध्याने जिज्ञाससे मम सन्निधे- स्तदिह सकलं स्वामिन् ! व्यक्तीकरोमि निबन्धनम्॥४॥ कथय सहसा नाहं जानामि कारणमस्ति किं । निदिशति नृपे तुष्ट्वा हित्वा त्रपां मलिनाशयः । वदति भवतो राज्यं प्राज्यं जिघृक्षुरयं मुनिः । श्रमणसहितो हन्तुं भूपं समागतवान्प्रभो ॥५॥ कपटकलनाऽऽछन्नाकल्पे मुने रह यावती। न भवति कदाऽन्यस्मिन्वे' चिरात लु तावती। वचसि मम नो विश्वासः स्यात्तदा सहयाहि भो ! अवनिपिहितान्यासशस्त्राणि मार्गयितु द्रुतम् ॥६॥ तरलितमना व्यक्तं र तं विधाय निजेक्षणं । निगदति नृपः किञ्चिन्नो विश्वसीमि तवोदिते । स्व रकुशलं कतु हतु नृकृत्यमनैतिकं । विहरति सदा तस्मै द्विक्षे धिगस्तु न लज्जसे ॥७॥ कमपि मनसा वाचा कायेन कहि न पीड़येत् । त्रिजगदनिशं स्वात्माकाशं पाल ! मन्यते । ति था या ताहक्तथा स्वयमाचरेत् । स्थगयति निजं चित्त पञ्चेनि ाणि च कूर्मवत् ॥ ।।
RAMAD.
४. राजन् ! शहर में प्रापकैश्याल बंधक मुनि)
क्यों आए है ? यदि इसका ारण आप जानते हैं तो मेरे समक्ष
बताएं। यदि आपके ध्यान में नहीं है और मुझसे जानना चाहें
तो स्वामिन् ! इसका समस्त कारण मैं प्रकट करता हूं।
५. 'मै नहीं जानता क्या करण है ? तू बता।' इस
प्रकार राजा के निर्देश देने पर तुष्ट होकर, लज्जा छोड़ कर
मलिनाशय पालक कहने लगा प्रभो ! यह मुनि आपका प्रभूत
राज्य लेने का इच्छुक बनकर श्रमरण गरण के साथ आपको
मारने के लिए यहा आया है।
६. मुनि वेश में जितनी कपट हियाएं चिरकाल तक
आच्छादित रहती हैं, उतनी अन्य वेश में नही रह पातीं। यदि
मेरे कथन में आपको विश्वास न हो तो शीघ्र ही पृथ्वी में ढंके
हुए शस्त्रों को देखने के लिए आप चलें।
७. अपनी आंखों को लाल करके कम्पितमना राजा ने
स्पष्ट कहा मैं तेरे कहने में किञ्चित् भी विश्वास नहीं करता।
जो स्व और पर का श्रेय करने के लिए तथा मनुष्यों के नै-
तिक कृत्यों को दूर करने के लिए विहरण रता है; उससे
तू द्वेष करता है ? हा! धिक्कार है ! क्या तुझे लज्जा
नहीं आती?
पालक ! वह मुनि अपने मन, चन और शरीर की
प्रवृत्ति से किसी को पीड़ा नहीं देता है। प्रतिदिन तीन जगत
को अपने प्रात्म-तुल्य समझता है। जैसा हता है वैसा ही
आचरण करता है। नित्य कछुवे की रह अपनी पांचों इन्द्रियों
तथा मन का दमन करता है।
५२ वितरति शिवा पुण्यां शिक्षा भ्रमन्धरणीतले । भवति स सुखी प्रेत्याऽत्राङ्गीकरोति निजोच्चले । सकृदनिमिपा ब्रूयुर्मन्ये न मामभिगम्य यत् । क्व तव गणना गच्छाऽतो माऽभिधेहि मदन्तिकम् ॥६॥ मम विभु कृते प्रारणा गच्छन्तु नास्ति विषण्णता। वितथकथने भेतव्यं नो यथार्थनिरूपणे । स मम न रिपुः स्वामिन् ! भाषेऽनृतं क्षणमूहता- मितरयमिनामारोपः कि मया क्वचिदाहितः ॥१०॥ अहमभिदधेऽलीक वक्ति स्वयं प्रभुरेव वा। यदि सह मया कश्चित्क्रामेद्भवेन्ननु निर्णयः । अतिहठममु दृष्ट्वा स्वेच्छा विनाऽपि महीक्षिता । प्रमुखसचिवो द्रष्टु प्रैषि प्रगे श्रमणाऽऽस्पदे ॥११॥ सपदि सचिवः शस्त्राण्यालोक्य नायकमागतः । प्रणतशिरसातद् विज्ञप्तं प्रभोऽस्ति स सत्यवाक् । अधिपसविधे यावत्प्रोक्तं प्रमाणयुतं समं । न महिपतिनाऽऽरेकः कार्योऽस्मदक्षिविलोक्तेि ॥१२॥ न खलु नयनदृष्टं स्यादन्यथा श्रवणैः श्रुतं । निखिलभुवचे : प्रख्यातैषःऽधुनाऽत्र जनश्रुतिः । मम वचसि यद्विस्रम्भः स्यात्तदाऽऽशु करोतु किं । विगतसमयो भूयो नैव समेष्यति यत्नतः ॥१३॥ -
मेरा शत्रु
९. वह मुनि पृथ्वी पर भ्रमण करता हुआ श्रेयस्कारी
पवित्र शिक्षा प्रदान करता है। जो उसको अपने हृदय में धारण
करता है, वह इहभत्र और परभव मे सुखी होता है। यदि एक
बार देवता भी आकर मुझे ऐसा कहें तो भी मै उनकी बात
नहीं मानता, अत तेरी तो गणना ही क्या है ? बोल मत ।
चला जा यहा से।
१०. पालक ने कहा-स्वामी के लिए यदि मेरे प्राण भी
जाएं तो मुझे खेद नहीं है । असत्य कथन मे भय होना चाहिए
न कि यथार्थ में। प्रभो ! क्षण भर विचार करो। वह
नहीं जो मै भूठ बोलू । क्या अन्य साधुओं पर मैने कभी आरोप
लगाया है ?
११.
मैं झूठ बोलता हूं या स्वयं स्वामी ही, इसका निर्णय
यदि मेरे साथ कोई चले तभी हो सकता है । पालक का अति
आग्रह देखकर इच्छा न होते हुए भी राजा ने प्रातः अपने
प्रधान मन्त्री को साधुओं के स्थान पर देखने के लिए भेजा।
१२. मत्री ने शस्त्रों को देखकर शीघ्र ही राजा के पास
आकर सिर
झुकाकर
निवेदन किया प्रभो! पालक सत्य-भाषी
है। आपके समक्ष जितना उसने कहा, वह सब सप्रमाण है ।
हमारे आंखों देखे वृत्त में महिपति को संशय नहीं करना चाहिए ।
१३. अखिल विश्व में यह किवदन्ति आज भी प्रचलित
है कि कानों से सुना हुआ अन्यथा हो सकता है, लेकिन आंखों
देखा हुअा नहीं । मेरे कथन में यदि विश्वास हो तब तो शीघ्र
ही कुछ करना चाहिए। क्योंकि बीता हुआ समय प्रयत्न करने
पर भी वापस नहीं आता।
५
व्रजति समय. पश्चान्मोघं महीप ! विमर्षणं ।
ज्वलितपृथुलक्षेत्रे व्यर्थ यथा जलसेचनम् ।
अहमिहमुधाऽवेशं तन्वे न पालकवद् भृशं ।
भवतु तनय: सम्यग्वाक्ये बिभेति न धीसखः ॥१४॥
विषचुलुकवत्पीत्वा चेखिद्यते हृदये नृपः ।
किमु जलनिधिर्मर्यादां स्मोज्झतीह निजात्मनः
हनि सविता स्वच्छ ध्वान्तं प्रचारयति स्वय ।
कथमिह तदा श्रेयो भावी ति वेत्ति जिनेश्वरः ॥ ५॥
त्वरता
सदा ।
मम किमपिमा कार्य यत्स्तात् क्वचित्त्त्वरया कृतं ।
मनुजजडताचिह्न वेविद्यते
स्वयमपि सकृत्पूर्व द्रष्टव्यमेव निजाऽक्षिभि-
स्तदनु मनुजैनिऐतव्यं विचार्य विवेकतः ॥१६॥
इति मनसि वा धृत
भाभ्यां गतः सह तत्पदे ।
कथितमखिलं सत्यं ज्ञात्वाऽऽगमन्निजमंदिरे ।
नरपतिरसौ दूते कृत्वा महान्तमनुग्रहं।
परिषदि तदा सत्कृत्येत्थञ्च पालकमूचिवान् ॥ ७॥
स्वहितवचनं श्रुत्वा तुभ्यं मया कुपितं मुधा।
वितर कृपया मह्यं पूर्वं क्षमामयि पालक! ।
उपकृतिममुतेऽहं स्मर्तास्मि जन्मनि जन्मनि ।
कुरु तव यथाकान्तं शान्तिर्भवेन्मम शासने ॥१८॥
१४. राजन् ! जिस प्रकार खेत जल जाने पर जल सींचना वृथा है, उसी प्रकार समय बीत जाने पर विचार करना ज्यर्थ है । मै पालक की तरह वृथा आग्रह नहीं करता किन्तु त्री चाहे अपना पुत्र भी क्यों न हो युक्तियु त क्थन में नहीं करता। य १५. जहर की घूट सदृश बात पीकर राजा हृदय में खेद- खिन्न होने गा। हा! क्या सागर अपनी र्यादा छोड़ने लगा ? स्वच्छ दिन में भी सूर्य तिमिर फैलाने लगा? तब कैसे कल्याण होगा ? भगवान् ही जाने । १६. राजा सोचने लगा-मेरा कोई भी कार्य भी जल्दी मे न हो जाए। योंकि शीघ्रता ही मनुष्य की जड़ता [ चिह्न है । प्रथम स्वयं पनी आंखों से देखना चाहिए और तत्पश्चात् विवेकपूर्वक विचार कर मनुष्य को निर्णय करना चाहिए। १७. इस प्रकार मन में सोच कर नृपति दोनों के साथ उस स्थान पर गया और कहा गया सब सत्य जानकर पने महलों में वापस आ गया। राजा ने उस दूत (पालक) पर नुग्र कर परिषद में सत्कार करके इस प्रकार कहा । १८. पालक ! अपने हित वचनों को सुनकर भी मैं तेरे ऊपर व्यर्थ कुपित हु T; अत: सर्व प्रथम तू से क्षमा प्रदान र । मैं तेरे इस उपकार को जन्म जन्मान्तर में या रहूंगा। तुझे जैसा प्रिय गे' कर, जिससे मेरे राज्य में शान्ति हो। रता
५
न खलु मुनयो लुण्टाका यच्च संदधते जग-
द्विदितमधुना भिक्षोर्वेषे भवेन्निबिडं तमः ।
इति लिखितक पत्रं दत्वाऽथ तस्य करेऽब्रवीद्
वज चिरय मा कार्य कार्य विधेहि ममाज्ञया ॥१६॥
नृपतिसविधे प्राप्यादेशं समोदमुपासृतः ।
सपदिगतवाँस्तत्रस्थाने स घातयितु मुनीन् ।
मुदिरगणिनोऽनुक्रोशेनैव पञ्चमदीधिति।
मधुरहरिणोवृत्तेनाहं विनिर्मितवानिमाम् ॥२०॥
५
१६. "ये मुनि नहीं; लुण्टाक है जो दुनिया को ठगते
है। आज मैने जाना कि भिक्षुवेश में भी घोर पाप होता है।"
इस प्रकार लिखा हुअा एक पत्र पालक के हाथ में देकर राजा
ने कहा-जा! देर मत कर। मेरी आज्ञा से कर्तव्य का
पालन कर।
२०. राजा के पास से इस प्रकार का आदेश प्राप्त कर
पालक प्रसन्नता पूर्वक शीघ्र उस स्थान पर साधुओं को मारने
के लिए गया। मघवागणी के अनुग्रह से मधुर हरिणीवृत्त में
पांचवीं किरण का निर्माण समाप्त हुआ।
षष्ठो मयूख.
शार्दूलविक्रीड़ित-छन्दान्सि निर्माप्यैकविशालकायमयसो यन्त्रं मुनेरास्पदे । तस्मिन्पीलयितु स्वयं हि तिलव दुष्टाशयः पालकः । एकैकं श्रमणञ्च खंधकपुरोऽप्याधत्त निष्कारण- मेवं स्युद्गमीनसभ्यरिपवः पृथ्वीतले दुर्जनाः ॥१॥ दृष्ट्वा पालकमुद्धतं परिचितं रक्ताननं नास्तिकं । कि सम्पादयिताऽत्र साम्प्रतमहो ! अस्मत्पुरो यन्त्रको । एकाकी किल विद्यतेऽपरजनो नो दृश्यते सन्निधा- वन्योन्यं मुनयो वितयं सकला अप्राक्षुरेवं गुरुम् ॥२॥ किं कृत्यं गुरूदेव ! साम्प्रतमयं प्रस्तौति साधोः पदे । निश्चिन्मोऽभिनवोपलिङ्गमधुनाऽऽगामीति चेतो वदेत् । सर्वान् सान्त्वयितु मुनीन्गतभयः प्रत्युत्तरेत् खन्धक- स्तहि ज्येष्ठमुनिः स्वयन्त्रनिकटे तेनाऽस्ति चाकारितः ॥३॥ १. ती तुि रो र ए : ६०
१. उस दुष्टाशय पालक ने एक-एक साधु को तिलों
की तरह पीलने के लिए उस स्थान पर खंधक के समक्ष एक
विशाल लोहे का यंत्र स्थापित किया। इस प्रकार वसुधातल
पर मृग, मोन और सज्जन-जनों के बिना कारण ही दुर्जन
व्यक्ति
शत्रु
बनते है।
२.
उस र, नास्तिक, क्रोध से लाल आखों वाले परि--
चित पालक को देख कर सब मुनियो ने परस्पर इस प्रकार
तर्क वितर्क करते हुए गुरु से
पूछा-अब यह हमारे सामने
यंत्र पर क्या करेगा? यह तो अकेला ही है, दूसरा कोई
दिखाई नहीं देता।
३. गुरुदेव ! यह साधुओं के स्थान पर क्या कार्य प्रस्तुत
कर रहा है ? हमारा हृदय कहता है, अब निश्चत ही कोई
नूतन उपसर्ग पाने वाला है । मुनियों को सान्त्वना देने के लिए
अभय खंधक जब उत्तर देने लगा, तभी पालक ने ज्येष्ठ मुनि
को अपने यंत्र के पास अामन्त्रित किया।
६२
यन्त्रे खंधकसम्मुखोनमनृजुविन्यस्य हन्तु मुनि ।
रः पीलयति प्रमत्तमनसा सौवं शिरो धूनयन् ।
किञ्चिन्नो विविनक्ति सिञ्चिततमो वल्लीफलं देहभृ-
दत्राऽऽप्नोति विशेषत. परभवे नूनं हि नो संशयः ॥४॥
निध्यायाऽतिविषादकारकमिदं कृत्यं स्वचक्षुः पुर ।
आचार्यो ढ़साहसं स्वमनसि स्वीकृत्य शान्तिप्रियः ।
आगम्य स्वयमेव यन्त्र निकटेऽन्तेवासिनो मङ्गिनीं।
जातो नेतुमहो ! नियामकसमः संसारसिन्धोस्तटम् ॥५॥
नेतुं प्रत्नसपत्नतामयमितो व्यापादयेत्पालक।
आत्मानं व्रतिनोऽत्र कर्मरहितं कतु त्वरा खंधकः ।
साधुत्वेऽनवधानता यदि कदा जाता तयोपार्जितं ।
ज्ञाताज्ञातमघं तदर्थमधुनाऽग्र्याऽऽराधनां कारयेत् ॥६॥
अन र गीति
रक्ष
(R !चिन्तय वस्तुतत्वमिति रागेण गीयते)
स्वात्मकृतमवगम्यदो मंगलभावनाम् ।
परकृतमवमन्यरोषं मुञ्च भौति कामनाम् ।।
वपति याहग् बीजमसुमान् फलं । शमश्नुते ।
प्रति किंवदन्ती केन नो म मन ते ॥ ॥
६
४.
वह र और कपटी पालक खंध के सम्मुख उस
मुनि को मारने के लिये यंत्र (कोल्हू) में डालकर अपना सर
धुनता हुआ प्रमत्त मन से पोलता है। ' पने हाथ से सिंचित
पाप-लता का फल प्रारणो इह भव में भी पाता है, किन्तु परभव
में तो निश्चय ही विशेष रूप से प्राप्त रता है । इसमें कोई
संशय नहीं, ऐसा वह तनिक भी विचार नहीं करता ।
५. शान्ति प्रिय आचार्य खंधक अपनी आंखों के सामने
इस अवसाद जनक कृत्य को देख कर मन में दृढ़ साहस धारण
• रके स्वयं यन्त्र के निकट आकर पने शिष्य की जीवन
नौका सं पर समुद्र से किनारे लगाने के लिए नाविक
सदृश बना।
६. इधर पालक अपनी पुरानी शत्रुता का बदला लेने के
लिये मुनि को मारता है। उधर खधक शीघ्र ही साधु की
आत्मा को कर्म रहित करने के लिए साधक जीवन में हुई
यदा कदा असावधानता से ज्ञात अज्ञात में अजित पाप कृत्यों
की उत्तम आराधना कराने लगा।
अन्तर् गीतिका
शिष्य पने किये ए दोष का ज्ञान करके अपनी
भावना को पवित्र र । दूसरे के किये हुए गोप को भूल
कर भौतिक कामना को छोड़ ।
प्राणी जैसा बी बोता है, वैसा ही फल प्राप्त
करता है, इस प्रख्यात नश्रुति को न हीं मानता ?
पूर्वविहितं पर्युदञ्चनमशेषं
निश्शेषयेत् ।
अमर प्रात्मा भङ गुरं वपुरिदानीं यत्पीलयेत् ।।२।।
न जाने तव मम शरीरं केन कतिधा खण्डितम् ।
बिना सम्यग्ज्ञानदर्शनमधिकवारं मुण्डितम् ॥३॥
एतमुपकारिणं मत्वा स्मर मुनि जिनकल्पिनम् ।
जन्ममृत्योर्नागपाशं त्रोटयितुमुदितं दिनम् ।।४।।
व्रतेऽभूद्यत्क्षतिस्तस्याः कारयाम्यालोचनाम् ।
श्रद्धत्स्व मनसाऽखिलानामिमां
संकटमोचनाम् ॥५॥
शिक्षा स्वस्य गुरोविशुद्धमनसा चालोचनां धारय-
न्सच्छ्रेणी क्षपकाभिधां त्वरितमारोहशिवोत्सर्जिकाम् ।
ज्ञानं केवलमाससाद करयो रेखेव सुस्पष्टितं ।
रुन्धन्कायवचोमनोऽक्षरपदं ज्यायान्मुनिः प्रस्थितः ॥६॥
एवं स क्रमशः स्वय निजकरेणारोपयन् यंत्रक ।
एकैकं किल पीलयन्स्वजनने प्राप्नोत्यपूर्व सुखम् ।
नैवं धवशाद्विमृश्यति जन स्तत्राऽप्यसौ नास्तिक ।
उत्पत्तेर्न वरोज्वरो भवति को वृत्त्या भवेन्निश्चितम् ॥७॥
२. आत्मा अमर है और शरीर नाशवान है । वर्तमान में जो तेरा शरीर पिल रहा है, उससे तेरा पूर्व कृत समस्त ऋरण शेष हो रहा है। ३. तेरा और मेरा शरीर किस के द्वारा कितनी बार खण्डित हुमा ? इसका कोई पता नहीं । सम्यग् ज्ञान और दर्शन के बिना मुण्डित भी बहुत बार हुआ। ४. इसे (पालक को) अपना उपकारी मानकर जिन- कल्पिक मुनि का स्मरण कर। अाज तेरे जन्म और मृत्यु के वन्धन टूटने का दिन उदित हुआ है। ५. तेरे नियमों में यदि कही स्खलना हुई हो तो मै उनकी सब दुःखों का नाश करने वाली आलोचना कराता हूँ। जिसमें हृदय से श्रद्धा रख । ६. वह ज्येष्ठ मुनि अपने गुरु की शिक्षा और आलोचना को शुद्ध मन से धारण करता हुआ, मुक्ति प्रदाता शुभ क्षपक श्रेणी पर चढ़ता हुआ, हस्त रेखा की तरह स्पष्ट केवलज्ञान प्राप्त करके, अपने मन वचन और काय की प्रवृत्तियों को रोकता हुमा मोक्ष में गया । इस प्रकार वह पालक क्रमशः अपने हाथ से एक-एक मुनि को उस यत्र में पीलता हुआ अपने जन्म में अपूर्व सुख पाने लगा। मनुष्य क्रोधवश कुछ भी विचार नहीं करता, फिर यह तो नास्तिक था। उत्पत्ति से कोई भला बुरा नहीं बनता- भला बुरा तो वृत्ति से होता है; यह निश्चित है। ७. -
.
वर्षोद्भूतजलप्रवाहसदृशो रक्तप्रवाहोऽवह-
सर्वान्पीलयतो मुनीन् दृढमना आलोचनां कारयन् ।
प्रात्मानं विमलं विधाय सकलां चिन्तां स्वकीयां त्यज-
न्मोक्षं प्रेषितवान्गुरु यदि भवेद्भूयात्तदा त्वीदृशः ।।८।।
हित्वैकं सकलेषु पीलितमुनिष्वाधेर्गुरोरङ्कुरो।
नो प्रादुर्भवतिस्म मानसधरायां किन्तु शिष्यं लघुम् ।
हस्तग्राहमवेक्ष्य पालकमवादीदस्य भीष्मां व्यथां ।
मां मा दर्शय हे नृशंस ! परिचर्यार्थ त्यजैनं द्रुतम् ।।६।।
एकोऽहं श्लथितं कलेवरमिदं तद्विस्रसा पीड़ितं ।
वार्धक्ये श्रवणं तनु प्रतिदिनं व्यत्येति चक्षुःप्रभा।
शुश्रूषां मम को विधास्यति कथं त्वं नैव मीमांससे ?
एवं व्याहरतः पपात झरवद् बाष्पाऽम्बु नेत्राद्गुरोः ॥१०॥
स्मित्वा पालक एवमुच्चरति वा मन्ये न गुप्तं मम ।
स्नेहाऽऽधिक्यमशेषमानवगणः कुर्याल्लघौ प्रायशः ।
ज्ञातं हार्दमतस्त्वमेव पुरतो मे चोत्करोसि स्वयं ।
मोहोऽस्त्यक्षरबाधकः स्ववदनादाख्यासि किं विस्मृतम् ॥११॥
नाऽभूवन्नपरे तवात्र किमुतोपास्तिं विधातुं क्षमा ।
लक्षीकृत्य यदेनमेव शिशुवद्रोरुद्यसे निष्फलम् ।
स्योद्वासनमन्तरेण तव हृत्स्नेहो न नश्येत्ततो।
व्यापाद्यैनमवश्यमक्षरसुखं त्वां दर्शयिष्याम्यहम्॥ ॥१२॥
६
-
वर्षा के जल-प्रवाह
की तरह रक्त का प्रवाह बहने
लगा। खंधक ने भी मन मजबूत करके अपनी समस्त चिन्ताएं
छोड़ कर सब पिलते हुए मुनियों को आलोचना कराते हुए,
उनकी आत्मा को कर्म-रहित बना कर उन्हें मोक्ष में पहुंचा
दिया। गुरु हो तो ऐसे ही हों।
६. सिर्फ एक को छोड़ कर समस्त मुनियों के पिल जाने
पर भी गुरु के अन्तस्तल में शोकांकुर पैदा नहीं हुआ, किन्तु
पालक के हाथ में पकड़े हुए उस लघु शिष्य को देखकर
खंधक ने कहा हे नृशंस ' इसकी दारुण व्यथा तो मुझे मत
दिखा । मेरी परिचर्या के लिए इस एक को तो छोड़ दे ।
१०. मैं अकेला हूं। शरीर शिथिल और वृ विस्था से
जर्जरित हो गया है। वृद्धता के कारण सुनता भी कम हूं।
नयनों की ज्योति प्रतिदिन क्षीण हो रही है। मेरी सेवा
कौन करेगा? यह तू क्यों नहीं विचार करता ? यों कहते
हुए गुरु की आँखों में निर्भर की तरह आसू बहने लगे।
११. कुछ मुस्कराकर पालक कहने लगा मैं मानता
हूँ; मेरे से कुछ भी अज्ञात नही है। मनुष्य प्रायः छोटे पर
अधिक स्नेह करते है। इसीलिए तू मेरे सामने ऐसी पुकार करता
है, किन्तु तू ही कहता है मोह मुक्ति में बाधक है । क्या इसे
?
भूल गया?
१२. क्या अन्य शिष्य तेरी शुश्रूषा के योग्य नहीं थे, जो
इसी को लक्ष्य करके बालक की तरह निरर्थक रोता है ? इसे
मारे बिना तेरे हृदय से मोह नट नही होगा। अतः इसे मार
कर अवश्य ही तुझे मुक्ति का सुख दिखाऊगा ।
प्राचार्येण निषेधितेऽपि मनसा नो मन्यमानो मनाक् । तद्वत्पीलयति स्वरोः सममुरः कुर्वन्गुरुः पूर्ववत् । अस्याङ्गीकृतशुद्धलक्ष्यमकरोत्पूर्ण तथाऽऽलोचयन् । नायाते निजपीलनस्य समये शिक्षा गुहायां गता ॥१३॥ आत्मोद्यानमुदञ्चतिस्म सुगुणान् दग्धु द्रु माङ्कुद्दव- श्चिद्वल्ली खलु मूच्छिता विकसिता नष्टो विवेकाङ्कुरः। प्लुष्टं चिन्तनपुष्पमेव गलितो ज्ञानप्रकाण्ड: पर। उद्भते प्रतिघेऽक्षिवान् विकलहक् संजायते कृत्यतः ॥१४॥ किं स्यात्तेन च भाषणेन यदि नो तद्वच्चरित्रं निज- मन्यज्जागरणेन किं स्वपिति यत्स्वात्माऽन्धकारे सदा। उद्धारेण च तेन कि ब्रुड़ति यत्संसारसिन्धौ स्वयं । कि भोः ! केवलशिक्षया स्मरति नो तां प्रक्रमे दायकः ॥१५॥ संसारं सततं निशामयति यः सच्छास्त्रवाणी मुदा । संसारं सततं प्रबोधयति यः सज्ज्ञानबीजं वपन् । संसारं सतत प्रदर्शयति यः कल्याणमार्ग स्वयं । किन्त्वात्मालयमीक्षते यदि न तं, व्याख्याति वैज्ञानिकम्॥१६॥ .
६६
१३. गुरु के रोकने पर वह पालक कुछ भी नहीं मानता
हुमा मुनि को उसी प्रकार पोलने लगा। गुरु ने भी पहले
की तरह अपना हृदय वज्र करके आलोचना कराते
हुए
इसका भी स्वीकृत पवित्र लक्ष्य पूर्ण किया, किन्तु जब स्वयं
के पिलने का समय आया, तब सारी शिक्षा गुफा में विलीन
हो गई (व्यर्थ हो गई।
१४. गुरु के आत्मोद्यान में गुण रूप वृक्षों को जलाने के
लिए क्रोध दावानल पैदा हो गया। विकसित प्रज्ञा लता मुरझा
गई, विवेकांकुर नष्ट हो गया, चिन्तन कुसुम दग्ध हो गया और
श्रेष्ठ ज्ञान स्कन्ध गल गया। क्रोध प्रकट होने पर प्रांखोंवाला
व्यक्ति भी अपने कृत्यों से अन्धा हो जाता है ।
उस भाषण से क्या हो सकता है; यदि वैसा चरित्र
न हो। दूसरों को जगाने से क्या हो सकता है। यदि अपनी
आत्मा सदा अन्धकार में सोती ही रहे । उस उद्धार से क्या हो
सकता है; यदि स्वयं संसार-सागर में डूबता ही रहे । सिर्फ
शिक्षा देने से क्या हो सकता है। यदि शिक्षा प्रदाता स्वय उसे
अवसर पर याद न करें
१६. जो संसार को निरन्तर मोदपूर्वक शास्त्र वाणी
सुनाता है, जो संसार को निरन्तर सद्ज्ञान बीज बोता पा
बोध देता है, जो संसार को निरन्तर कल्याण का पथ दिखलाता
है, वही यदि अपने प्रात्म-मन्दिर को नहीं देखता तो दुनियां उसे
ज्ञानी नही बतलाती।
याव दक्षिरणमस्ति वा यकथनं तत्पालनं साम्प्रतं । तावल्लक्षगुणाधिकं हि कठिनं विश्वे दरीदृश्यते । सर्वेषामुररीकृतं शिवकरं सम्पूर्य साध्यं स्वय- मत्यावेगरुषा निदानमशुभं च गुरुः खंधक: ॥१७॥ श्लिष्येत्संयमपालनस्य यदि मां प्रेत्याऽत्रकिञ्चित्फल । तत्स्यां दण्डकपालकाखिलपुरीराष्ट्रस्य संहारकः । जैनाप्तोन्तिनिषेधितं मुनिकृते सर्व निदानं परं' । यस्यास्ति भ्रमणं स्फिरंजगति नोपायोऽप्यहो! तत्कृतः।।१८॥ निर्वाते जनिदीपके तदनुसंधर्तु नवं विग्रहं । तत्कालेऽग्निकुमारदेवनिवहे कश्चिद् बभूवाऽमरः । स्वाहाभुक्षु चतुर्विधेषु जनुषो ज्ञानं तृतीयं भवे- त्पात्रापात्रविभेदतश्च समये प्रोक्तं श्रुतं ह्यश्रुतम् ॥१६॥ जन्मानन्तरमेव सञ्चितहविर्वर्धितः च्छिखी। निर्मातुं सफलं निदानमभितः संचेष्टते साम्प्रतम् । श्रीमन्मानिकपूज्यपाददयया काव्यस्य षष्ठा द्युति- हर्षालोकमनाविलं विदधतीयं ! पूर्णतामञ्चति ॥२०॥ किन्तु
१
१७. कहना जितना सरल है, उसका पालन दुनिया में
लाख गुना कठिन है । सब शिष्यों के स्वीकृत श्रेयस्कर साध्य
को सम्पूर्ण करके स्वयं खंधक ने अति क्रोधावेग से शुभ
निदान किया।
१८. 'यदि मुझे संयम पालन का इह भव और परभव
में कुछ फल मिले तो मैं दण्डक, पालक, अखिल नगर और
राष्ट्र का घातक बनू'। जैन तीर्थकरों की वाणी में मुनि के
लिए निदान करना निषिद्ध है, किन्तु जिसका चिरकाल तक
संसार में भ्रमण करना अवशेष है, उसके लिए कोई उपाय
भी नहीं।
प्राण दीपक बुझ जाने पर उसके अनन्तर नव्य
शरीर-धारण करने के लिए खंधक अ
अग्निकुमार देव
समूह
देवता हुअा। चार प्रकार के देवताओं में जन्म से ही तीसरा
ज्ञान (अवधिज्ञान) होता है, किन्तु सिद्धान्त में पात्र और अपात्र
के भेद से ही ज्ञान को अज्ञान बताया है ।
में
२०. जन्म के पश्चात् ही सिचित घृत की तरह उसकी
कोप ज्वाला भभकी। अपने किये हुए निदान को सफल
करने का प्रयत्न करने लगा। श्री मारणकगणी की कृपा से
काव्य की छठी किरण हर्ष का शुभ्र आलोक प्रकट करती
हुई पूर्ण हुई।
सप्तमो मयूखः
न्दाक्रान्ता-छन्दानि
चञ्च्वा
रत्नोर्णायोविहितमवरं मूल्यभाज
विशिष्टं ।
ज्ञात्वा कश्चित्पललसकलं रक्तलिप्तं शकुन्तिः ।
धर्मध्वजमभिनवं खधकस्य गृहीत्वा।
स्वस्रादत्तं नभसि सहसोड्डीयतेस्म प्रमोदात् ॥ ॥
पक्षित्रोटेस्तदतिविवधात् खधकस्वस्र पान्तं ।
दैवात्सौधे विगलितमधस्ताच्च धर्मध्वजेन ।
ज्ञात्वा चिह्न {तमवरजं धपूर्णा नृपाये।
ब्रूते सभ्य तपरिषदि
प्रोद्धतां वाचमेवम् ।।२।।
कस्माद्ध तोरधिप! मम तं भ्रातरं पुण्यजातं ।
श्रीमच्छ्यालं सकलजगतः प्राणिनः स्वात्मतुल्यान् ।
पश्यन्तं हा ! त्वमभयदयं साम्प्रतं भास्वरान्तं ।
व्यापाद्याऽद्य स्फुटितहृदयो लक्ष्यसे वेद्मि नाहम् ॥३॥
प्रादुर्भूतं यदि निजगृहे तक्ष्णुयात् कल्पवृक्ष ।
दुत्कुर्याद्योऽभिगतकमलां यष्टिमादाय
पारणौ।
भाग्येनाऽऽप्ताभिलषितमरिण चूर्णयेद् यो मनुष्य-
स्तं संसारेऽभिदधति बुधाः सार्वभौमं जडानाम् ॥४॥
बहिन के दिये हुए रत्नकम्बल से बने खंधक के मूल्यवान्, श्रेष्ठ, नव्य रजोहरण को रक्त से लथपथ हो जाने पर एक पक्षी उसे मांस का टुकड़ा समझ कर अपनी चोंच में ले र प्रसन्नतापूर्वक आकाश में उड़ गया। २. देवयोग से अधिक भारी होने के कारण वह रजो- हरण पक्षी की चोंच से महलों पर खंधक की बहिन (पुरन्दरयंशा) के पास नीचे गिरा । चिन्हों द्वारा अपने कनिष्ठ भ्राता (खंधक) को मरा हुआ जान कर वह रानी कुपित हुई और सभासदों से भरी हुई परिषद् में राजा के सामने आकर कर्कश वाक्य बोलने लगी। ३. राजन् ! जगत् के सकल प्राणियों को आत्म सदृश देखने वाले, अभयदाता, देदीप्यमान मेरे पवित्र भ्राता और अपने ले को आज किस कारण से मारकर आप प्रसन्न- चित्त हो रहे हैं ? मैं नहीं जान सकी। ४. अपने घर में उत्पन्न कल्पवृक्ष को जो व्यक्ति काटता है, सम्मुख आती लक्ष्मी को जो हाथ में लाठी लेकर दुत्कारता हैं, भाग्य से मिले चिन्तामणि को जो खण्डित कर देता है, उसे द्ध जन संसार में मूर्यो का शिरोमणि कहते हैं । ५
w
मार्गे
गच्छद्भुजगवदनेऽदाद्भवान् हस्तशाखा।
प्रासस्यान्तं मृदुनयनयोः स्थापितं पश्यता हि ।
एत विश्वे गृहमणिमविध्यापयस्त्व ज्वलन्तं ।
नून मन्येऽद्य निजनिलयं दग्धवान्नायकोऽपि ॥५॥
एवं शोकं हृदि विदधती क्रन्दनार्ता सकोपां।
देव्याऽऽदाय प्रगुणमनसां शासनं सेवयन्त्या।
रक्षाय सा जिनपतिपुर. स्थापिताऽस्यै तदानीं ।
जैनी दीक्षा स्वकरकमलेनेव दत्ता जिनेशैः ॥६॥
पूर्ण राज्यं कुपितसुमना दाववद् दग्धुमग्नि ।
विष्वक् स्म प्रज्वलयति तदा भूभृताऽमा समेपि ।
भस्मीभूता तदनुनगरी नोषिता कर्हि राजन् !
राज्ञो नाम्ना प्रथितमधुना दण्डकारण्यमेतत् ॥७॥
,
निर्ग्रन्थ
वा शमरसयुत क्लेशयेन्मानवोयोs-
क्लैशीकश्चित्कथयति पुरावृत्तमेतन्नितान्तम् ।
नो तल्लाभो भवति कुहचिन्नैव भूतश्च भावी ।
सन्देहांऽशो यदि हृदि भवेद्वोक्ष्यतां धर्मशास्त्रम् ।।८।।
कश्चिद् वाञ्चछेद्वितरणमिदं वस्तुनस्तहिं दत्तां ।
वाञ्छेत्स्तोतु प्रणमितुमथो स्तोतु वन्देत भक्त्या ।
नेच्छेत्कश्चित्किमपि मुनयो नैव तं दुःखयेयुः ।
स्वान्तर्वृत्त्या
वचनवपुषा तत्कथं
पीडयेयुः ॥६॥
७७ में अगुलि । ७. ५. आपने मार्ग में चलते हुए सर्प के मुख डाली है। देखते हुए भी भाले की तीक्ष्ण नोंक को अपनी दोनों कोमल आंखों में रखी है। विश्व में प्रकाशनमान दोपक को आपने बुझाया है । मैं निश्चित मानती हूँ-आज स्वामी ने अपने घर को भी जला दिया है। इस प्रकार हृदय में शोक करती हुई, क्रन्दनाकुल, कुपित रानी को शासन सेविका देवी ने सरल मन से रक्षा के लिए तीर्थकर (मुनि सुव्रत) के सामने लाकर रख दिया। प्रभु ने अपने कर कमलों से इसे दीक्षा प्रदान की उस कुपित सुर (खंधक) ने सम्पूर्ण राज्य को दावानल को तरह दग्ध करने के लिए सर्वत्र अग्नि जलाई । दण्डक नृप के साथ सब उसमें भस्मीभूत हो गये। राजन् ! उसके बाद कभी यहां पर नगरी नही बसी । उस राजा के नाम से ही यह 'दण्डकारण्य' वन है। यदि कोई मनुष्य शान्त रसोपेत मुनि को दु.ख देता है अथवा दिया है तो इतिहास बताता है कि उसमें न तो कभी लाभ हुआ और न कभी होगा। अगर दिल में सन्देह हो तो धर्म शास्त्र देखें। ६. यदि कोई अपनी वस्तु देना चाहे तो दे ! यदि स्तुति और वन्दन करने की इच्छा हो तो भक्तिपूर्वक करे । यदि कोई कुछ भी नही चाहता तो साधु उसे अपने मन से भी पीड़ा नहीं देते, फिर वचन और शरीर से तो पीड़ित करें ही कैसे? ८.
मृत्वाऽकाले श्रमरणगणसंहारक: पालक: सोऽ-
पादुष्कृत्याद् गहननरके सप्तमे ही नृशंसः ।
उप्त्वा निम्बं न खलु भुवने प्राप्नुयात्कचिदाम-
मीदृक्पापी व्रजति नरके तन्दुलस्यैव तुल्यः ॥१०॥
.
मृत्वा राजा गहनभुवने भूरि भूरि भ्रमित्वा।
दाक्षाय्योऽयं पृथुतरगदैः पीड़ितोऽभूत्स्वपापात् ।
प्राप्नोज्जातिस्मरणमधुना
दर्शनादावयोर्यत् ।
पादस्पर्शाद्विगतदुरितोऽसौ महालब्धियोगात् ।।११॥
सान्द्र कर्माऽदिगणमखिलं वज्रतुल्येन भेत्तु ।
स्रोतश्चेतद्विरददमनेप्यङ कुशेनैव
साक्षात् ।
उत्पद्यन्ते विविधतपसा शाम्यता विघ्नदावं।
प्रायोऽनेकाः श्रमणपटले लब्धयः सिद्धयश्च ॥१२॥
स्वेदाच्छ्लेष्मान्नृजलशमलाद् दूषिकातश्च किट्टा-
त्पिञ्जूषाद्वा तनुगपवनाल्लब्धियुक्तस्य साधोः ।
कुष्ठोपामाग्रहणिवमनाऽऽपीडितो
नो संशेतां झटिति मनुजो जायते रोगमुक्तः ।।१३।।
राजयक्ष्मा।
उल्लाघाङ्गो विमलवसुवद् दीप्तिमत्पक्षजातं ।
रत्नाकाराऽभिनवरुचिराऽभूज् जटैतद्वराङ्ग।
रक्ताङ्काऽऽभावदतिलषिती रोहिता चञ्चुरेषा ।
निःशेषोऽयं विहिततपसोऽस्ति प्रभावो न मन्त्रम् ॥१४॥
६ १० वह साधुगणघातक नृशंस पालक अकाल में ही मर कर अपने दुष्कृत्य के कारण सातवें नरक मैं पैदा हुआ । नीम का पेड़ बोकर कोई भी आम नहीं पाता। इस प्रकार का पापी तन्दुल मत्स्य की तरह नरक में ही जाता है । ११. राजा भी मर कर संसार में अनेक बार भ्रमरण करता हुआ अपने पाप से विपुल रोग पीड़ित यह गृध्र हुआ है । वर्तमान में इसने हमारे दर्शन से जातिस्मरण ज्ञान प्राप्त किया और चरण स्पर्श के महान् शक्ति संयोग से रोग मुक्त बना है। १२. निबिड कर्म गिरि समूह को भेदने के लिए वज़ तुल्य, इन्द्रिय और मन रूप हाथी का दमन करने के लिए अंकुश विघ्न दावानल को शान्त करने वाले नाना प्रकार के तप से श्रमणों को अनेक शक्तियां और सिद्धियां प्राप्त होती हैं। सदृश, - १३. लब्धिधर साधु के पसीने, श्लेष्म, मल, मूत्र, नैत्र मेल, तनु मेल, कर्ण मेल तथा शरीर से स्पृष्ट, हवा से कोढ़, पाम, संग्रहरणी, क्षय, वमन आदि रोगों से पीड़ित नर शीघ्र ही निरोग न सकता है, इसमें संशय नहीं करना चाहिये । १४. इस ( पक्षी ) का शरीर रोगमुक्त हो गया। इसके पर शुद्ध स्वर्ण सदृश चमकीले बन गये। सिर पर मरिण- आकार तुल्य सुन्दर नव्य जटा हो गई। चोंच विद्रम प्रभा की तरह रक्त-कान्ति वाली हो गई। यह समस्त तप का प्रभाक है, कोई मंत्र आदि नहीं।
प्राकण्येवं सकलमुदितं तत् सुगुप्तर्षिणा च । ज्ञात्वा जातिस्मरणबलतोऽप्यात्मनः पूर्वभावम् । हा ! हा ! पूर्व दुरितनिचयस्ते कियान्सञ्चितोस्ति । दाक्षाऽय्य ! त्वा धिगिति हृदये खिन्नतामाप पक्षी ।।१५।। मत्वा । हिस्राऽवद्य प्रमुखकथन पालकस्यैव दिष्टेनाप्तप्रतिपदुदधौ मज्जनं नो ममाऽभूत् । ज्योत्स्नापूर्ण विधुमिव सदा पुण्यनिर्ग्रन्थवृन्दं । हन्तु प्रोक्त सपदि जड़तामूलमावेग एकः ।।१६।। एक हिस्यात् कमपि भुवने जीवितं सैकहिन । एकं साधु दमयति तदाऽनन्तजीवोपहन्ता । मृत्यु नीताः प्रवरमुनयो हा ! शतान्यत्र पञ्च । किण्वोद्धारं कथमिदमहात्तोरयिप्यामि कृत्स्नम ।।१७।। यावत्पाप भवति हनने मारणे तन्महत्स्यात् । काले यावद्भवति खलु नो मारणे तदृधे स्यात् । अल्पाधिक्यं कथयति जिनो भावनायां निविष्टं । नो छद्मस्थोऽल्पबहुतुलया तोलयेज्जातु बुद्ध्या ॥१८॥ द्राङ निर्णीतान्मनसि नियमाञ्श्रावकस्याऽवधार्य । स्वश्रद्धालुप्रकरगणना प्रापितोऽसौ विहंगः । सर्वत्रापि प्रकटयति यद भानुमान् स्वप्रकाशं । यो वा भुङ्क्ते कथमपि सितां स्यात् तदाऽऽस्यं मधूलम्।।१६॥ : २.
१५. श्रमण सुगुप्त के द्वारा अपना सकल वृत्त सुन
कर तथा जातिस्मरण ज्ञान से भी अपना पूर्वभव जान कर
वह पी 'हा! प्रात्मन्!! तू ने कितने पाप संचित किये है ?
गृध्र ! तुझे धिक्कार है।' इस प्रकार सोचता हुआ हृदय मे
खेद-खिन्न होने लगा।
१६. अपने भाग्य से मिले
प्रतिभा सागर में डुबकी
न लगा कर मैंने पालक का हिंस्र और अवद्य प्रधान कथन
मान कर शशि सम प्रकाश्यमान पवित्र साधुवृन्द को शीघ्र हो
मारने का आदेश दे दिया। आवेग ही जड़ता का मूल है ।
१७. दुनिया में जो किसी एक जीवित प्राणी को
मारता है, वह एक जीव का घातक है, किन्तु यदि किसी एक
साधु को मारता है, वह अनन्त जीवों का घातक होता है । मैंने
तो पांच सौ शुद्ध साधुओं को मरवाया है। हा! इस मग्र
पाप ऋण को में कैसे उतारूंगा ?
१८. जितना पाप मारने में होता है कदाचित् मरवाने
में उससे अधिक हो सकता है। किसी समय मरवाने में अधिक
न होकर मारने में अधिक हो सकता है । जिन-वचनानुसार
अल्पता और अधिकता भावना में निहित है। छद्मस्थ उसे
अपनी बुद्धि से नहीं तोल सकता।
१६. शीघ्र ही मन में निर्णीत किये हुए श्रावक के
व्रतों को धारण करा कर मुनि ने इस पक्षो को अपने
श्रद्धालु समूह की गणना में सम्मिलित कर लिया। सूर्य ब
जगह समान प्रकाश करता है। जो मिष्टान्न खाता है, उसी
का मुह मीठा होता है।
८२
धर्मो भेद जनयति तदा मन्यतां तं न धर्म ।
पूज्यः पक्षं व्रजति च तदा बुध्यतां तं न पूज्यम्।.
सिन्धुर्विश्वं प्रलयति . तदा. भाषतां तं न सिन्धु ।
दीपो ध्वान्तं प्रणयति तदा लम्बतां तं न दीपम् ॥२०॥
--
--
पीयूषं संहरति. : भुवनं. मन्यतां, तत्सुधा कि ?
शाखी छायां वितरति यदा नैव तत्पादपः किम् ?
पुष्पं वातं सुरभयति नो, तत्सुमं नाममात्रं ।
पूर्णाऽभूत्सप्तमगणपतेः सप्तमाचिः
कृपातः ॥२१॥
२०. धर्म यदि भेद पैदा करता है तो उसे धर्म नही
मानना चाहिये। पूज्य यदि पक्षपात करता है तो उसे पूज्य
नहीं मानना चाहिये। सागर यदि विश्व में प्रलय करता है
तो उसे सागर नहीं मानना चाहिये । दीपक यदि तिमिर फैलाता
है तो उसे दीपक नहीं मानना चाहिए ।
२१. अमृत यदि जग का संहार करता हैं तो या उसे
अमृत कहा जाता है ? वृक्ष यदि छाया प्रदान नहीं करता
तो क्या वह वृक्ष है ? फूल यदि पवन को सुरभित नहीं
करता तो वह सिर्फ नाम मात्र का फूल है। सप्तमाचार्य
डालगरणी को
कृपा
से सातवी किरण सम्पूर्ण हुई ।
अष्टमो मयूखः
ति रिणी-छन्दान्सि
फलं नाऽऽमं भोक्ष्ये न च निशि करिष्यामि निघसं।
स्वकीयाऽस्थां व्यञ्जशपथयुगल साधुसविधे।
समाश्लिष्यन् मोहं शकुनिरकृताकारि मुनिना।
न तज्जैनत्वांङ्क विलसति मनुष्येष्वपि पृथु ।।१।।
निषिद्ध यामिन्यामशनकरणं धार्मिककते।
समस्तेषु ग्रन्थेष्विह तदधिकं जैनसमये।
निशां भुङ्क्ते लब्ध्वा मनुज जनन जैनसदने ।
न चोत्पत्त्या जात्या लघुरथ गुरु: स्याज्जिनमते ॥२॥
तदा
स्वकीयाचारः स्वं प्रकटयति वक्त्रं मुकुरवत् ।
दम्भो व्यथों जननकुलरूपादिजनितः ।
स्वपाश्चात्यं भागं निजजनुषि पश्यन्नपि नहि ।
शिखी हृष्येन्नृत्येज्जगति नुतिपात्रं किमु भवेत् ॥३॥
१. पक्षी ने अपनी श्रद्धा प्रकट करते हुए साधुओं के सम्मुख मैं कभी कच्चा फल नहीं खाऊंगा और रात्रि भोजन नहीं करूंगा ये दो नियम प्रसन्नता पूर्वक ग्रहण किये और मुनि ने कराये । जैनत्व के ये चिह्न मनुष्यों में भी अधिकांशतः नहीं मिलते। २. धार्मिक के लिए रात्रि-भोजन समस्त ग्रन्थों में निषिद्ध है, किन्तु जैन सिद्धान्त में तो और भी अधिक है । कुछ एक व्यक्ति जैन परिवार में जन्म लेकर भी रात्रि-भोजन करते है, किन्तु जिनमतानुसार उत्पत्ति और जाति से कोई बड़ा अथवा छोटा नहीं होता। ३. जैसे दर्पण में मुंह का प्रतिबिम्ब प्रकट होता है, उसी प्रकार स्वयं का आचरण ही स्वयं को प्रकट करता है। अतः जन्म, कुल, रूप आदि का गर्व तो मिथ्या है। जन्म में भी कभी अपना पृष्ठ भाग नहीं देखता हुअा मोर प्रसन्न होता है, नाचता है तो क्या वह जगत में स्तुति पात्र बन सकता है ?
निशम्याऽऽलोक्यवं मुकुलितकरो वन्दितशिरा। विधत्ते विज्ञप्ति दशरथसुतः साधुचरणे । दयां सौवं कष्टं फलद इव नापेक्ष्य विहितां । स्मरिष्यामि स्वामिनिह जनुषि तेऽहं प्रतिपलम् ॥४॥ यथा तारासंख्या भवति नभसो नैव भुवने। पतेद्धारासंख्या भवति मुदिरस्याऽपि न भुवि । समुद्र रत्नानां न च भवति संख्या क्वचिदपि । भ्रमज्जन्तोविश्वे विगतभवसंख्या न च भवेत् ।।५।। प्रदेशानां ख्या भवति नभसो नापि कुहचित् । कदाचिद् वा मानं वसुगिरिहिरण्यस्य न भवेत् । प्रदाने सत्पात्रे नहि सुकृतसंख्या भवति च । तथा मन्ये नूनं भवति गुणसंख्या न भवताम् ।।६।। -युग्मम् भवेद् दुर्भावानां यदि गिरियकः कोऽपि तनुभा गियं तस्याऽवस्था भवति सिदिताऽधव मयका स्वकीयाऽन्तर्भावः सुफलवरदानं जनये- त्स कीयातभावः कुफलमभिशापं जनयेत् ॥७॥ स्वसद् त्यात्मा स्यादनिमिषवनं कामसुरभिः । स्वदुर्वृत्त्यात्माऽयं भवति नरकस्था जलधिगा। माधाय शिवदं। मुने ! मन्ये मस्ये सुफलकृतकृत्यं स्वजननम् ॥८॥ इमं राद्धान्तोक्ते रमृतरस
८६
राम ने समस्त वृत्त सुन कर और देख कर, हाथ
जोड़ कर, सर झुका कर, साधुचरणों में निवेदन किया
"स्वामिन् ! वृक्ष की तरह अपने कष्ट की अपेक्षा न करके
आपने जो कृपा की, उसे मैं जीवन में प्रतिपल याद
करता रहूंगा।
५-६. जिस प्रकार दुनिया में नभ के तारों की, मेघ की
गिरती हुई धाराओं की, सागर में निहित रत्नों की, संसार में
परिभ्रमरण करते
हुए.
प्रारणी के विगत भवों की, आकाश के
प्रदेशों की, सत्पात्र में देने से अजित पुण्यों की संख्या तथा
मेरु पर्वत के स्वर्ण का मान नही हो सकता, उसी प्रकार मै
निश्चित मानता हूँ कि आपके गुणों की संख्या नहीं हो सकती।
७. यदि कोई प्राणी दुर्भावों का खिलौना बन जाता है
तो उसकी ऐसी अवस्था होती है। यह मैने आज ही जाना कि
अपनी अन्तर्भावना ही सुफल वरदान पैदा करती है और
अपनी अन्तर्भावना ही कुफल अभिशाप पैदा करती है ।
'अपनी सद्वृत्ति से प्रात्मा नन्दनवन और काम
धेनु गाय है तथा अपनी दुवृत्ति से नरक स्थित वैतरणी
नती है' इस सिद्धान्त का श्रेयस्कर सुधारस पान करके
मुने! मैं अपने जीवन को सफल और कृतकृत्य मानता हूँ
और मानता रहूंगा।'
मुखं नेत्रेणोषा रजनिपतिनाऽभ्र तरखिना। मुनिः शान्त्या शिष्यो विमलविनयेनैव नितराम् । पतत्री पक्षाभ्यां मधुकरसमूहेन कुसुमं । कुलं सत्पुत्रेणाऽलिक' मपि च चित्रेण सुकृता ॥६॥ वधूः शीलैवल्ली विवधकुसुमैमौलिरलक- वनं वृक्षर्मेघो ज्वलदशनिनाऽद्भिश्च सरसी । यथाऽऽचार्यैः सङ्घो लसति वसुना चैव कनकं सुभावाऽलङ्कारैः पुरुषजननं चञ्चति तथा ॥१०॥ युग्मम् कलाहीनो मत्यों लवणरहिता या रसवती । विशीर्णाऽऽचारो ही विधृतमुनिवेषः क्षितितले । त्रपाहीना नारी सुकृतरहितं प्राणिपटलं। मुखं नासा हीनं वितरणविहीनश्च विभवः ॥११॥ विना भक्ति स्तोत्रं कटुकवचन सत्यरहितं । सदा स्वार्थी नेता कपटसहित शासनमपि । यथा विश्वे कस्मैचिदपि नहि रोचेत सुतरां । तथा दुर्भावार्तो जगति लभते नो प्रियपदम् ॥१२॥ युग्मम् तपस्तीव्र तप्येजिनसमयमध्येति सततं । लियां स्वाध्यायं चेत्सृजति वसुधायां स्वपिति यत् । सदा ध्यान ध्यायेद्विहितनियमान् पालयति या । विना सद्भावेनोषरवपनवन्मोघमखिलम् ॥१३॥ भा
है
६-१०. जिस प्रकार मुख नेत्र से, रजनी चन्द्रमा
से, आकाश सूर्य से, मुनि शान्ति से, शिष्य विमल विनय से,
पक्षी पंखों से, सुमन भ्रमर समूह से, वंश सत्पुत्र
से, भाल
तिलक से, स्त्री शील से, लता नाना प्रकार के फूलों से, सिर
केशों से; वन वृक्षों से, मेघ चमकती हुई बिजली से, सरोवर
सलिल से, संघ प्राचार्य से, स्वर्ण रत्न से शोभित होता है,
उसी प्रकार सद्भावालंकारों से मनुष्य जन्म चमकता है।
११-१२ जिस प्रकार पृथ्वी तल पर कलाहीन मनुष्य,
नमक रहित भोजन, भ्रष्टाचारी का धारण किया हुआ
मुनि वेश, लज्जाहीन नारी, पुण्य रहित प्राणी समूह,
नाक रहित मुह, दान हीन धन, भक्ति रहित स्तुति, सत्य
रहित कटुवचन, स्वार्थी नेता, कपट युक्त अनुशासन किसी को
अच्छा नही लगता उसी प्रकार दुर्भावग्रथित व्यक्ति संसार
में प्रिय नहीं बन सकता ।
'१३. जो व्यक्ति कठोर तप करता है, सतत सिद्धान्त
का अध्ययन करता है, नित्य यिा और स्वाध्याय करता है,
जमीन पर सोता है, प्रतिदिन ध्यान करता है, ग्रहण किये
हुए नियमों को पालता है, किन्तु सद्भावना के बिना उसका
ऊषर भूमि में बीज बोने के तुल्य सब व्यर्थ है ।
सदा
अयं भ्राता मेऽद्यप्रभृति तव मन्ताऽस्ति वचसः ।
स्थाता सीता सहितमतुलानन्दितमनाः ।
मुनी विज्ञाप्यवं वरशकुनिमादाय गतवान् ।
स्वकीयस्थानं तौ विहरणमकार्टामपि ततः ॥१४॥
स्वायुष्यं
प्रपूर्य
तदनुसमभावेन
विहगो।
जटायुस्तूर्यस्व.सुपदमगमत्
साधुकृपया ।
न कश्चिद् दुष्प्रापं भवति महतां सन्निधिगतैः ।
परं दुष्प्रापोऽयं भवति महतां सन्निधिरसौ ॥१५॥
जगच्छ्रद्धापात्रं तपनवरदीप्त हरिसमं ।
प्रियं भिक्षोः सङ्घऽष्टमतममधीशं प्रतिपलम् ।
स्मरन्कालु छोगातनयमवदातं स्वचरणे।
विगाहे काव्यस्याष्टमकिरणमाचारविभव. ॥१६॥
१४. आपके वचनों को मानने वाला यह (पक्षी)
आज से मेरा भाई है और सदा सानन्द सीता के साथ रहेगा-
इस प्रकार साधुओं से कहकर राम उस श्रेष्ठ पक्षी को लेकर
अपने स्थान पर चले गये तथा दोनों साधुओं ने भी वहां से
विहार कर दिया।
१५. साधुओं की कृपा से “जटायु" समभाव से अपना
आयुष्य पूर्ण कर चौथे स्वर्ग-स्थान में गया। सच है महा-
पुरुषों के सान्निध्य में गये हुए प्राणियों के लिए कुछ भी
दुष्प्राप्य नहीं । किन्तु उनका सान्निध्य ही दुष्प्राप्य है।
जगत के श्रद्धापात्र, सूर्य के समान देदीप्यमान,
सिंह सदृश परा मी, अपने चरित्र में पवित्र, भैक्षव संघ में प्रिय,
अष्टम गणाधीश, छोगांगज श्रीकालूगरणी का स्मरण करता
हुआ मै काव्य की आठवीं किरण सम्पूर्ण करता हूं।
प्रशस्ति प्रकरणाम् नवमो मयूखः वि माला-छन्दान्सि कृपया जीवनशोधं । येषां कृपया येषां येषां कृपयाऽध्यात्मिकबोधम् । येषां कृपया दुरितनिरोधं । येषां कृपया भ्रमणविरोधम् ।।१।। येषां कृपया शं न्यग्रोधं । येषां कृपयाऽऽत्मीयाऽऽमोदम् । येषा कृपया संयमकमला । येषां कृपया सरणि विमलाम् ।।२।। नवपाथेयं । येषा कृपया जे याऽऽदेयम् । येपां कृपया लभे विधेयं । येषा मन्ये निजमाधेयम् ॥३॥ अणुव्रताऽऽन्दोलनकर्तृणा। विश्वसमस्याऽऽमयहर्तृणाम् । भैक्षवसङ्घ नवमार्यारणा। तत् तुलसीरामाचार्याणाम् ।।४।। एतत्पूरस्ति सफलीभूतं ध्येयं प्रेयः । नैतत्काव्यं यद्यपि गेयं । तथापि दक्ष. सकृदध्येयम् ।।५।। श्रेयः । पञ्चभिः कुलकम् १-५. जिनकी कृपा से मै जोवन की शोध, प्राध्यात्मिक बोध, अघ कृत्यों का अवरोध, समार-परिभ्रमण का निरोध, सुख का शतशाखी, आत्मानन्द, सयम लक्ष्मी, शुद्ध मार्ग, नूतन संबल, ज्ञेय और उपादेय का ज्ञान, स्वकर्तव्य प्राप्त करता हूँ तथा जिनका मै प्राधेय हूँ, उन अणुक्त आन्दोलन- प्रवर्तक, विश्व समस्या का रोग हरने वाले, भैक्षव संघ के नवमाचार्य श्री तुलसी गणो को इस काव्य-सम्पूर्ति का श्रेय है, जो मेरा प्रिय ध्येय सफल हुआ । यद्यपि इसे काव्य नही कहना चाहिये फिर भी बुध जनों को एक बार इसका अध्ययन करना चाहिये।
चिर शासनं सङ्घ कुर्या- श्चिरं भूतले विचरन्भूयाः । वदनातनय ! चिरं त्वं जीया.. श्रद्धाञ्जलिमेतां गृण्होयाः ॥६॥ सुरभाषाया रचना कार्या। प्रेरगायेति मोहनकुमार्याः' । धनराजषि स्वान्तमुखार्थ । व्यथा प्रयासं प्रथमं सार्थम् ॥७॥ गङ्गाशहरे वर्षाकालं । कर्तुं गच्छति मुदा विचालम् । हसगुलाबमुनिभ्यां सहित.। भीनाशहरे वासो विहितः ।।८।। पञ्चम्या दर्शनचन्द्रगगनकरवर्पे । शुक्रासितपो। रविवारे मध्याह्न पूर्ण। वीक्ष्योच्छ्वसिति मनोब्जं तूर्णम् ।।६।। नव्योपमाकल्पनाभरणै- विभूषितं न श्लाघ्यं निपुणैः । तथाप्यान्तरिकभावा असवः । सन्ति विनैनान्नूनं हि शवः ॥१०॥ १. साध्या:
88 ! है वदनाङ्गज तुलसी ! तुम चिरकाल तक संघ में शासन व महिमण्डल में विचरण करते हुए चिरायु हों और मेरी यह श्रद्धाञ्जलि स्वीकार करें। ७. साध्वी श्री मोहनकुमारी (मोहनाजी) को- 'संस्कृत भाषा में रचना करें इस प्रेरणा से मैने अपने आत्म- तोष के लिए यह प्रथम प्रयास सार्थक किया है। ८. गंगाशहर में प्रसन्नतापूर्वक वर्षाकाल बिताने के लिये जाते हुए बीच में मुनि हस और मुनि गुलाब के साथ भीनाशहर में प्रवास किया। 8. वि.सं. २०१६ ज्येष्ठ कृप्या ५ रविवार को मध्याह्न में यह काव्य पूर्ण हुआ । इसे देखकर हृदय-कमल खिलता है। १०. यह काव्य नूतन उपमा और कल्पना के आभरणों से भूषित और विद्वत्प्रशस्य नहीं है, फिर भी अन्तर्भावना के प्राण इसमें निहित हैं । इनके बिना निश्चित कलेवर है।
१००
धवलसमारोहेस्मिन् विमलेऽ-
नेके
श्रीतुलसीक्रमकमले।
उपनेष्यन्ति निजान्तर्भक्त्या ।
नव्याः कृती विरचिताः स्वधिया ॥११॥
विविधच्छन्दस्तेजोदीप्तं
प्रथयन्नववसुभि संयुक्तम् ।
अल्पज्ञ रपि सरलं थाव्यं ।
भावभास्कराभिख्य
काव्यम् ॥१२॥
आधिव्याधेर्हरणे कुशले ।
श्री तुलसीक्रमकमले विमले ।
एनत्सादरमुपदीकुर्वे।
प्रार्थये स्वीकरोतु गुरवे ॥१३॥
यदि प्रमादाद्विहिताऽऽशुद्धि.।
क्षन्तव्योऽहं सहृदयचिद्भिः ।
मोदकखण्डेन
शिशुहूं ष्ये-
त्तथैतत्कवितयाऽन्तस्तुष्येत् ॥१४॥
सिन्धौ सलिल निवसेद्याव-
काव्यं विलसतु लोके तावत् ।
इयं धनान्तःकरणकामना।
भूयात्प्रतिपलममलभावना ॥१५॥
११. आचार्य श्री तुलसी धवल समारोह के उपलक्ष में
अनेक साधु सध्वियां अपनी प्रतिभा से रचित नव्य कृतियां
सभक्ति से पूज्य चरणों में भेंट करेगे ।
१२. यह भाव भास्कर काव्य नाना प्रकार के छन्दों
के आलोक से पालोकित, नौ किरणों से युक्त, अल्पज्ञों के लिये
भी सरल और श्राव्य है।
१३. प्राधि-व्याधि को हरने में कुशल आचार्य श्री तुलसी
के अमल चरण कमलों में मैं सादर भेंट करता हूँ तथा प्रार्थना
करता हैं-गुरुदेव ! इसे स्वीकार करे ।
१४. यदि प्रमादवश कही अशुद्वि रही तो मै सहृदयालु
पाठकों से क्षमाप्रार्थी हूं। जिस प्रकार मोदक के टुकड़े से
हो शिशु हर्षित होता है, उसी प्रकार मेरा भी अन्तःकरण इस
कविता (काव्य) से तुष्ट हो रहा है ।
१५. जब तक सागर में जल रहे, तब तक यह काव्य
संसार में रहे। इसके द्वारा प्रतिपल भावना विमल बनती रहे,
यही मेरी आन्तरिक कामना है ।
स तयः संस्कृत मृतभाषेति गीयते संप्रति । किन्तु स्यादमृतमपि मृतं क्वचिदिति न श्रुतम् । सुरभारत्या धारा नूनमविरलं वहन्तीदानीमपि लोकान् नयति विशदताम् । आचार्यवर्य- श्रीतुलसीगणिना नेतृत्वे वर्तमानाः साधनः साध्व्यश्च सन्ति तत्परास्तत्र नवनिमिति-विधौ विहिताशयाः । अस्मिन् 'प्राचार्यश्रीतुलसीधवलसमारोहस्य' अवसरे ऽनेकै मुनिभि विरचित मनेकश. । तस्योपयोगं को मतिमान् न कुर्यात् । मुनिना धनराजेनापि तन्मूल्यमङ्कितम् । विरचितं भाव- भास्कराभिधं काव्यम् । अत्र संकलितमेकं कथानकं जैनराम. चरित्राऽन्तर्गतम् । काव्यस्य क्षेत्रमस्ति खल्वनारपारम् । परन्तु यो हि यावत् स्पृशेत् तावदस्ति तस्याग्रगमनम् । मुनिनानेन प्रथमचरण एव सफलताचिह्नमलाभि चेति विषयोऽस्ति प्रसत्तेः । बहु प्राप्यमस्ति ततः प्रथमचरणो मन्यतां प्रगतिप्रस्तावनमेव । हृदयस्य बित्ति चासो स्वच्छता मिति भावमेव बहु मनुते। मन्येऽनेन भावमेव रूचिपदं नीतवान् । विनयशीलस्य कवेः विकसितं स्यात् कवित्वमिति कामयाम्यहम् । नि: नथ १०४ भगवतो महावीरस्य वाण्याः सत्यसारग्रहणार्थ श्रीमद्भिक्ष स्वामिनः प्रादुरभवन् । विशृङ्खलसाधुसमाज पुनः शृङ्खला. बद्धमकार्षुः श्रीचरणा:, य "स्तेरापंथसङ्घ" इति नाम्ना प्रसिद्धोऽभूत् । अधुनातस्य द्विशतकं सम्पूरितम् । द्विशतकेऽप्टा चार्या बभूवुः । साम्प्रतं नवमाचार्यश्रीमत्तुलसीगणिनः संघभार वहन्ति स्वकीये स्कन्धद्वये । आचार्यः स्वयं संयमपथे प्रचलन्त साधुसाध्वीभ्यः संयमजीवितव्यं प्रददते। अनेकसाधुसाध्व्य स्वकीयकलाकुशलतयाऽस्य संघस्य शोभा वृद्धि नयन्ते । अस्मिन् धवलसमारोहाऽवसरेऽप्यने कसाधुसाध्ध्यः स्वकीय- रचना आर्यचरणेषु समुपढौकयिष्यन्ति । मुनिश्रीधनराजस्वामिभिरपि काव्यं विरचितम् । एतत्सस्कृतभाषायां भावपूर्ण नानाछन्दोयुतं पद्यात्मकमभिलषति । भावपूर्ण काव्यमेव विद्वज्जनमानसं स्पृशति । अहमपि काव्यरचनार्थ प्रसन्नतां प्रकटीकुर्वन्नित्थमेव कामये यदेतकाव्यं विश्वेभ्यो जनेभ्यः पाथेयं प्रदातुं प्रभवस्तु । भावभास्कराख्य निः रा: