·No text on this page.

·१ ၁ဝ ခ ခ ခ ခ ခ ခ ခ ခ ခ ခ - ခ ခ ခ ခ ခ ခ rojnbjareofanjaranjanjaolapieokasicorolaolestrotrolooferoeoroledrots CM P *श्री:* यज्ञमधुसूदनः 10000 4868 Socipes DYODHYOGDIOSYOODY यज्ञविद्याप्रकाशकोऽयमपूर्वो ग्रन्थः । विद्यावाचस्पतिश्रीमन्मधुसूदनसूरिणा। प्रणीतः प्रथतामेष श्रीयज्ञमधुसूदनः ॥ CG १०. Locadoa जयपुरराजकीयविद्वन्मण्डलसभाप्रधानपण्डितेन महामहोपदेशकेन समीक्षाचक्रवर्तिना श्रीमधुसूदन-विद्यावाचस्पतिना मैथिलेन प्रणीतस्य यज्ञमधुसूदनग्रन्थस्यायं द्वितीय-परिच्छेदरूपः- . samiti स्मार्तीकुण्डसमीक्षाध्यायः बौदिकसनातनधर्मधुरन्धरस्य जयपुरशेखावाटीप्रान्तस्थमलसी- सरप्रदेशाध्यक्षस्य ठाकुरसाहबश्रीभूरसिंहजीमहोदयस्य सुयोग्यपुत्रेण माननीयकुँवरसाहब-श्रीशिवनाथ- सिंहजीमहोदयेन वैदिकजनानामुपकारार्थ निजद्रव्येण संपूर्णमुद्रणव्ययसाहाय्यभार गृहीत्वा धर्मवुद्धया मुद्रापितः । 101010 सोऽयं श्रीमथुराप्रसादशिवहरेप्रवन्धेन, अजमेरनगरे वैदिकप्रेसनानि मुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितः॥ प्रथमावृत्तिः सन् १६२८ ई. { मूल्यम् १) sayriyo youyouyunyouyenyeoyoyouycycayenye symboycooyeoyoyoye ន ១១ ១១១ ១២ ១ ១ ១ ១ ១ ១ ១ ២២ ១ ១១១

·No text on this page.

·एष यज्ञमधुसूदनस्त्रिकाण्डः।
तत्राध्याया हाविंशतिः
१ प्रतिपत्तिकाण्डे, अध्यायाः-(६)
१ विहारसमीक्षाध्यायः
२ स्मार्तकुण्डसमीक्षाध्यायः
३ उपकरणसमीक्षाध्यायः
४ यज्ञप्रचयसमीक्षाध्यायः ( यज्ञविटपः)
५ कर्मानुक्रमणिकासमीक्षाध्यायः
६ यज्ञरहस्यसमीक्षाध्यायः
२ प्रयोगकाण्डे त्रयोऽध्यायाः-(३)
१ देवभाषाध्यायः
२ यज्ञकल्पद्रुमाध्यायः
३ अग्निचयनाध्यायः
३ प्राचीनपद्धतिकाण्डे त्रयोदशाध्यायाः-(१३)
१ आधानम्
२ अग्निहोत्रम्
३ दर्शपूर्णमासौ
४ चातुर्मास्यम्
५ आग्रयणम्
६ पशुवन्धः
७ सौत्रामणी
८ ज्योतिष्टोमः
.
१० राजसूयः
११ वाजपेयः
१२ अश्वमेधः
१३ गवामयनमू.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ यज्ञमधुसूदने स्मार्तकुण्डसमीक्षाध्यायः। विद्यावाचस्पतिः श्रीमान् महार्यो मधुसूदनः । समीक्षाचक्रवर्तीह स्मातकुण्डं समीक्षते ॥ १॥ यज्ञेश्वरप्रसादाय श्रीयज्ञमधुसूदने । स्मातकुण्डविधिःपाकयज्ञार्थ उपयुज्यते ॥२॥ दाशतानि श्रौतयज्ञसम्वन्धीनि वैतानिकाग्निकुण्डानि । अथातः प्रसङ्गात्, हायसम्बन्धीनि स्मार्त्ताग्निकुण्डान्यपि दर्शयितव्यानि । तत्रादौ मात्रासाधनम् । अङ्गुलमान तावत् कुण्डमण्डपादिसाधने विशिष्योपयुज्यते । तच्च मान- पर तरल चतुर्धा नियम्यते । मानाङ्गुलं, मात्राङ्गुलं, मुष्ट बङ्गुलं, देहतब्धाङ्गुलं देति । यवादिद्रव्यमानसाधितं मानाङ्गुलम् । तथा हि-वातायनपथप्राप्तपु रविर- दिए संचरन्तः सूक्ष्मरेणवस्त्रसरेणव उच्यन्ते । तत्राप्टो परमाणव इष्यन्ते । त्र- वोऽष्टावेको महीरेणुः । महीरेणवोऽष्टावेकं वालाग्रम् । तान्यष्टावेका लिक्षा। शा अष्टावका-यूका । ता अष्टावेको यबः । तेऽष्टावेकमङ्गुलम् । उक्तं च- "त्रसरेणू स्थरेणुर्वालाग्रं तदनु लिक्षा च । यूका यवोऽङ्गुलमिति क्रमतः परमाणुतोऽष्टगुणितानि ।। .

·( २ ) रथरेणु,महीरेणु,महीरज इत्येकार्थाः । तेनैकस्मिन्ननुले टौ यवाः स्युः । तथा घा चतुःपष्टियूकाः स्युः । तथा वा पञ्चशतानि द्वादशाधिकानि ( ५१२) लिक्षाः स्युः । तथा वा चत्वारि सहस्राणि परानवत्यधिकानि वालाग्राणि स्युः । (४०६६) : ८ यूकाः ८ यत्राः ८ परमाणवः १ त्रसरेणुः ८ सरेणवः १ रथरेणुः ८ रयरेणवः १ वालाग्रम ८ वालाग्राणि १ लिक्षा लिक्षाः १ युका १ यवः १ अङ्गुलम् तदिदं मानाङ्गुलं त्रिविधम् । उत्तम, मध्यममधमं च । तदुक्तम्- "विन्यस्तैस्तिर्यगटाभिर्यवैर्मानाङ्गुलिः स्मृता । सा तूतमाङ्गुलिः सप्तयचा सैव तु मध्यमा ॥१॥ पड्यवा साऽधमा प्रोक्ता मानाङ्गुलमितीरितम् ।" तिर्यविन्यस्तैरिति उदरमध्यतो योजितैरित्यर्थः । एतच्च लोकसाधारणमङ्गुलमानमुक्तम् । प्रातिस्विकं त्वङ्गुलमानं यजमान- भेदाद् भिद्यते । तच्च मात्रामुलादि भेदात् त्रिविधम् । तत्र मात्राङ्गुलं तावदद्गुष्ठ- सध्यरेखया कल्प्यम् । मध्यमाङ्गुलिमध्यपर्वणा वा । तदुक्तम्- "कर्तुर्दक्षिणहस्तस्य मध्यमाङ्गुलिमध्यतः । पर्वणोरन्तरादैर्घ्य मात्राहुलमुदाहृतम् ॥” इति । मुग्यङ्गुलमप्याह- "विनाङ्गुष्ठेन शेपाभिमुष्टिमङ्गुलिभिः कृत. चतुर्धा विभजेदेको भागो मुष्ट यङ्गुलिः स्मृता ॥" इति । देहलब्धाङ्गुलं तुर्विशत्यधिकशतेन विभक्तस्य पुरुपस्यैको भागः। तदुक्तम्- ·( ३ ) यत्किञ्चित्पुरुषायामं विभज्य दशधा पुनः । एकं द्वादशधा भागं कृत्वा तेम्बेकमङ्गुलम् ॥ देहलब्धाङ्गुलं नाम जानीयात् तस्य तत्पुनः ।" इति । अनेनैव प्रमाणेन यवयूकादयोऽपि संग्राह्याः । तथा हि-प्रपदोच्छूितस्योर्ध्व- होपुरुपस्य प्रमाण कम्बया साधितं पौरुपं नाम | कम्बा मानोपयोगिनी वंश- महिका । विशं शतमङ्गुलानां पौरुपं मानमाहुः । पौरुषस्य मानदण्डस्य पञ्चमों- शो हस्तः । हस्तस्य चतुर्विंशोंऽशोऽङ्गुलम् । अङ्गुलस्याष्टमांशो यवः । यवस्याप्ट- वांशो यूकता । यूकाष्टमांशो लिक्षा । एतेपामेव गणितप्रक्रियायामुपयोगो दृश्यते।न स्वतिसूक्षमाणां वालाग्नप्रभृतीनामतस्तदुपेक्षा। अथ चतुर्विशत्यङ्गुलो हस्तः । स हि कफोणिकादि मध्यमानान्तः । " मध्याङ्गुलीकूर्परयोर्मध्ये प्रामाणिका करः ।" इति चौधायनोजेः ॥ साहादि शत्यङ्गुलस्त्वरनिः । स हि हस्तस्य पोडशांशन न्यूनः कफोणिकादि- जिलान्तः । एकविंशत्यङ्गुलस्तु रनिः । स हि बद्धमुष्टिप्रकोष्ठः कफोणिकादि- सुधन्तो हस्तस्याएमांशेन हीनः । महाहस्तः, अरनिहस्तः, रनिहस्तः, इत्येते नयोऽपि हस्तविशेषाः कर्मविपेपूपयुज्यन्ते । शतपथश्रुतौ तु चतुर्विशत्यङ्गुल एवारस्निहस्तो नियम्यते । एतञ्च प्राति- किमानसाधितं प्रातिस्विकमेव हस्तायमाख्यातम् । मानांगुलसाधितं तु हस्त- 'मानं साधारणं स्यात् । तस्यापि त्रैविध्यमाहुः । चतुर्विशतिमितैः पड्यवाङ्गुलैब्रह्म- हल्तः । सप्तयांगुलैर्विष्णुहस्तः । अष्टयवांगुलैः शिवहस्त इति । ... ब्रह्मविष्णुशिवादीनां ये हस्ताः परिकीर्तिताः । पद सप्ताप्टयवैर्मानाङ्गुलैस्तांस्तु प्रयोजयेत् ॥" इति शारदोक्तेः । एवं हस्ताङ्गुलमानानां नानाविध्येतद्व्यवस्थामाहुः। यागौ- पंकरण मानि नुवादीनि च मानांगुलेन साध्यानि । कुण्डन्तु मुष्प्रयङ्गुलेन देहलधावेला या कल्पयेत् । प्रतिमोच्छ्रायो मात्राङ्गुलेन प्रतिमाङ्गानि तु मानाङ्गुलेन कार्याणि । प्रासादादि निर्माणं मात्राङ्गुलेन मानांगुलेन वा संभवति । वेदी, स्थ- शिजला, पीठ,शिविका, रथादग्रस्तुमानाङ्गुलेन कार्याः । वेश्मप्रासादारामादयो विष्णु- ·( ४ ) ७ यवाः " - १ मध्यम - १ उत्तम टयवाः हस्तेन, तडागारामक्षेत्रक्रोशादयस्तु शिवहस्तेन कार्य्याः इति विधानपारिजातादिपु निरूपितम् । क्वचित्तु मतभेदो दृश्यते । तेनात्र कामचारो द्रष्टव्यः । अथापि प्रक्रमनिर्वाहोऽनुरोद्धव्यः । यादशहस्ताङ्गुलमानेन यत्किञ्चित्प्रक्रम्यते तत्र तेनैव मानेन सर्वाग्यज्ञानि लाध्यानि । मानसरो यथा न स्यात्तथा कार्यमिति दिक् ॥ ६ यवाः = १ अधमं मानाङ्गुलम् | २४ अधमाङ्गुलानि = १ ब्रह्महस्त: २४ मध्यमाङ्गुलानि = १ विष्णुहस्तः २४ उत्तमाङ्गुलानि = १ शिवहस्तः २१ अंगुलानि = १ रनिहस्तः ४ महाहस्ताः D१ व्यामः २२॥ अंगुलानि = १ अरनिहस्तः ५ महाहस्ताः -१ पुरुपः २४ अंगुलानि = १ महाहस्तः अङ्गुठस्य प्रदेशिन्या न्यासः प्रादेशः । मध्यमया तालः । अनामया गोकर्णः । कनिष्ठया वितस्तिः ॥ सार्द्धदशांगुलः प्रादेशः । प्रादेशद्वयं रत्निः । स एकविंश- त्यङ्गुलः । रत्निद्वयं किकुः । स द्विचत्वारिंशदङ्गुलः ॥ पडङ्गुलं प्रपदम् । प्रपदद्वयं पदं वितस्तिर्वा द्वादशाङ्गुला । वितस्तिद्वयं हस्तश्चतुर्विशत्यङ्गुलः । हस्तद्वयं ब्रह्मतीर्थमष्टाचत्वारिंशदङ्गुलम् । प्रहातीर्थद्वयं धतुर्दण्डः । स चतुर्हस्तः परणवत्य- मुलः । धनुर्दण्डद्वयं नाली । त्रिंशद्धपि नल्वम् ॥ वे धनुः सहस्रे कोशः । क्रोश- द्वयं गव्यूतिः । तत्र चत्वारि धनुः सहस्त्राणि स्युः।गव्यूतिद्वयं योजनम् । तत्राप्टौ धनुः सहस्त्राणि स्युः ॥ १०॥ अंगुलानि= १ प्रादेशः ६ अंगुलानि=१ प्रपदम् = ६ अंगुलानि २ प्रादेशी = १ रत्निः २ पदे =१वितस्ति: १२ २ रत्नी = १ किष्कुः २ वितस्ती =१ हस्त: २४ ॥ २ हस्तौ २ ब्रह्मतीर्थे २ धनुर्दण्डौ = १ ब्रह्मतीर्थ = ४८ अंगुलानि = १ धनुर्दण्ड:= ६६ = १ नाली = ११२ ३० धषि = १ नल्वः २ क्रोशौ =१ गव्यूति: ४०००धषि २००० धषि = १ क्रोशः=२००० ध. २ गव्यूती १ योजनम् =८०० धनूंपि ·( ५ ) अथ भूमिसमीकरणम् ॥ २ ॥ तत्र तावजलतुलायन्त्रेण भूमि समीकुर्यात् । उच्च-वर्तुल-प्राकारघटितं जलपूर्णपात्रं यत्र भूतले तलेन चालितं जलं न पातयति, तद्भूतलं समं शेयम् । जलपतने तु यस्यां दिशि पतेत् तत्र दिशि पात्रस्याधस्तान्मृत्तिकां दद्यात् । तदन्य दिशि पात्रस्याधस्तान्मृत्तिकामुद्धरेद्वा । तथा चैपा भूमिर्जलसमीकृता स्यात् ।। अथवा भारयन्त्रेण भूमि समी कुर्य्यात् । तथा हि-समैत्रिभिर्दण्डैः प्रान्तसंलग्नैः समत्रिभुजं समीकरणयन्त्रं भवति । तस्य शिरोधेयकोणे प्रोतमधोवद्धपापाणभारं लम्बसूत्रमालम्वितं क्रियते । अधस्तनस्य तिर्यग्दण्डस्य मध्यभागे छिद्रादिचिह्न क्रियते । यन्त्रे भूमौ समुत्तोलिते सति लम्बसूत्राधः प्रोतभाराग्रमधस्तनदण्डमध्य- गतचिह्नाभिमुखं यथा स्यात् तथा प्रयोजयेत् । तथा प्रयुक्तोऽधस्तनः स दण्डो यन्त्र यत्र भूम्या न स्पृश्यते तत्र तत्र मृदमापुर्य भूमि दण्डेन समीकुर्य्यात् । उक्तं च कुण्डप्रकाशिकायाम--- कीलेनैकीकृते पूले पृथक् सूक्ष्म समाग्रयो। दण्डयोग्रनकन्येऽन्यस्तियं मध्यचिह्नितः ।। १ ।। कीलादिना योजनीयो दण्डः समतया द्वयोः । मूलनोतं लम्बसूत्रमस्पृशद् भारवद् भुवम् ॥ २ ॥ भूस्थेऽप्रयुग्मे मध्याङ्कात् तिर्यग्दण्डगताद्यतः । स्खलेत् तत्पूरयेदन्यं निम्नयेद्वापि युक्तितः ॥ ३ ॥ अङ्के यावत्सूत्रमेति भूरित्थं समतां व्रजेत् । विशोधितायां प्राक तस्यां मण्डपादि समाचरेत् ॥ ४ ॥ इति । मण्डपादिकर्मणि तावदुच्चावचादिप्रदेशवैषम्यनिरसनमा भूमिसमीकरण- मपेक्ष्यते न तु भूमेरप्रवणत्वेऽपि तत्राग्रहः प्रागुदक्प्रवणस्यैव देशस्य देवयजनतया तस्यैव यज्ञोपचारे प्राशस्त्यात् । प्रागुदप्लवने देशे मण्डपादिसमाचरेदिति सि- द्धान्तात् ॥ दिक्साधनकर्मणि तु सर्वथा भूमेः .समतापेक्ष्यते । उच्चावचभूमेः प्रवणभूमेश्च तत्र दोषाधायकत्वात् ॥

·(६) A अथ दिक्साधनम् ॥ ३ ॥ तत्रादौ छायामूलकदिसाधनाय शङ्कुक्लूप्तिः । स हि शकुः सूच्यनः सरलः प्रायेण द्वादशाङ्गुलः पृथुमूलः कार्यो येनार्य भूमौ धृतः स्थिरस्तिप्टेत् । अथवा तस्याधस्तादपि कश्चन भागः सूक्ष्मानोऽधिकः कार्यो, योऽस्य भूमौ निखात- स्यान्तः प्रविशेत् ॥ (१) पादोनशगुसंमितव्यासार्द्धन वृत्तं निर्माय तन्मध्ये शकुं संस्थाप्य तस्य दिक्चतुष्टये समाः सपादशकच्चप्रमाणा मध्यमशङ्कोः शिरसा संयोजिता एकी- कृताग्राश्चत्वारः शङ्कवः प्रयोज्याः। यद्यपां सिरांसि मध्यमस्य शिरसा समं युज्यन्ते तर्हि स मध्यमः शङ्खः समोन्नतोऽवधार्यते । समोन्नतस्यैव शङ्कोर्दिक्साधनोपयोगि- त्वात् ॥ (२) अथवा नवाङ्गुलब्यासार्द्धन वृत्तं कृत्वा मध्ये द्वादशाङ्गुलं शङ्कु संस्थाप्य दक्षिणोत्तरयोवी पूर्वपश्चिमयोर्चा वृत्तपाल्यां हस्तोन्मितं समं समीकरणयष्टिद्वयं स्थापयेत् । तयोर्यष्टयोरुपरि हस्तमिता लम्बानुपट्टी समं स्थाप्या । तस्याः प्रान्त- लम्बितेन लस्वसूत्रेण यष्टयोः समोन्नतिर्विज्ञायते । गर्भलम्बितेन तु लम्बसूत्रेण शङ्कुशिरसि समं प्राप्तेन मध्यशङ्कोः समोन्नतिः साधु प्रतिपद्यते । इत्थं प्रकारद्वयेन शङ्खमेव तावत् संशोधयेत् ॥ (३) ततः शङ्खमानार्द्धन साधिकेन कृते वृत्ते मध्यमशङ्कुच्छाया वृत्तपाल्यां यत्र प्रविशति, यत्र वा वहिर्गच्छति तत्रोभयन चिहं कृत्वा तदुपरि सूत्रं दद्यात्, सा प्राची । तामशुद्धां विद्यात् । परदिनेऽप्येचं प्रवेशनिर्गमचिहं कृत्वा दिनद्वयचि- द्वान्तरमिष्टैस्त्रिचतुरायैर्भागैत्रिभज्य तत्रायेत् । छायादिना च प्रवेशनिर्गमान्त-

·(७)
रालघटीः संसाध्य ताभिर्घटीभिः प्रगुणितास्तेऽन्तरालभागाः षष्टया भाज्याः ।
लब्धांशैरेष पूर्वदिनकृतः पूर्वभागस्थः प्राचीविन्दुर्दक्षिणायने दक्षिणतः संचाल्यते,
उत्तरायणे तूत्तरतः । सा स्फुटतरा प्राची स्यात् ॥ अथैतवृत्तमध्यं किंचिदुल्लवन्य-
पादोनशकुसंमितव्यासार्द्धनैव द्वे वृत्तार्द्ध परस्परश्लिष्टे कार्ये। तत्र मत्स्ययोर्मध्या-
इक्षिणोत्तरसूत्रं पातयेत् सोदीची। (४)॥.
.
परे तु तारामूलकं दिक्साधनमाहुः । समशीर्पयोर्वशयोरेकमुदीच्यां
संस्थाप्य ततः किञ्चिदन्तरेण दक्षिणस्यां द्वितीय वंशं तथा स्थापयेत्, यथैतद्वंश-
द्वयसंलग्ना ध्रुवतारा दृश्येत । ततस्तयोर्वशयोरधोदेशे चिह्नद्वयं कुर्य्यात् , सोदीची।
चिह्नद्वयान्तरसूत्रेण पूर्वपश्चिमयोर्मत्स्यौ कुर्य्यात्, सा प्राची ॥ (५) ॥
इत्थं सुख्या दिशः संसाध्य दिग्द्वयमध्यलक्षणतः कोणान् साधयेत् । तत्र
चतुर्भिः सूत्रैश्चतुरस्रं क्षेत्रं समं संपद्यते ॥
to
Intram
DIE
उदीची
AI
विधानपारिजातके त्वन्यथाऽप्याहु:-
श्रवणस्योदये प्राची प्राची स्यात् कृत्तिकोदये ।
चित्रास्त्रात्यन्तरे प्राची न प्राची चन्द्रसूर्ययोः ॥ १॥

·(८)
रात्रौ संसाधयेत् प्राची साधकेन्द्रः प्रमाणतः ।
कृत्तिका श्रवणं पुप्यं चित्रास्वात्योर्यदन्तरम् ॥ २॥
एतत् प्राच्या दिशो रूपं युगमानोदिते पुनः ॥ इति ।
एतच पूर्वकालानुसारेणोक्तम् । पुरा युगे घेतेषां तारानात्राणां विपुबद्रे-
खायामुपसत्त्या प्राचीलक्षणत्वमालीदिति वेदवाक्यादवगम्यते । अद्यत्वे तु कृत्ति-
फावणादीनां शरवन्नक्षत्रतया न प्राचीलक्षणत्वं संभाव्यते । तस्मात् पूर्वोक्तमेव
साधीय इति दिए ।
अथ मण्डपसाधनम् ॥ ४ ॥
तत्र तावन्मण्डपनिर्माणाय स्थानमाहुः-
समुद्रगा नदीतीरे संगमे वा शिवालये।
आरामे विष्णुगेहे वा देवखातादिसन्निधौ ॥१॥
गृहस्येशानभागे वा मण्डपं रचयेद् दृढम् ।। इति ।।
यदि धामाग्रे मण्डपः क्रियते तदा तद्धामपरिमाणमन्तरं त्यक्त्वा परतो.
मण्डपं कुर्यात् । यत्र तु मण्डपद्वयं क्रियते तत्र प्रथममण्डपपरिमितमन्तरं त्यक्-
त्या द्वितीयमण्डपं कुर्य्यात् । तदुक्तं विश्वम्भरशास्त्रे-
धानो धाम्नान्तरं त्यक्त्वा धामाग्रे यज्ञमण्डपः ।
मण्डपान्तरमुत्सृज्य कर्तव्यं मण्डपद्रयम् ।। १ ।। इति ।।
अथ मण्डपनिम्माणे भूमिमष्टधा परीक्षेत-विकारतः, प्रवणतः, द्रव्यतः,
स्पर्शतः, रूपतः, रसतः, गन्धतः, शल्यतश्चेति । तद्यथा-
१
१-विकार-परीक्षा।
स्फुटिता च सशल्या च वल्मीका रोहिणी तथा ।
दूरतः परिवा भूः कर्तुरायुर्धनापहा ॥ १ ॥
स्फुटिता मरणं कुर्यादूषरा धननाशिनी ।
स शल्या क्लेशदा नित्यं विषमा शत्रुभीतिदा ॥२॥

·२-प्रवण-परीक्षा।
ईशकोणलवा सा चं कर्तुः श्रीदा सुनिश्चितम् ।
पूर्वसवा घृद्धिकरी बलदा तूत्तरमवा ॥१॥
विद्वेष मरणं व्याधि कुर्य्यादग्निसवा मही ।
धर्मराजलवा भूमिनित्य मृत्युभयप्रदा ॥ २ ॥
गृहक्षयकरी सा च भूमिर्या नैर्ऋतलया ।
धनहानिकरी पृथ्वी कीर्तिदा बरुणलवा ॥ ३ ॥
पातसवा तथा भूमिनित्यमुढेगकारिणी ।।
३.द्रव्य-परीक्षा।
ब्राह्मणी भूः कुशोपेता क्षत्रिया स्थाच्छराकुला ।
कुशकाशाकुला वैश्या
शूद्रा
सर्व
तृणाकुला ॥१॥
कुशैःशरैस्तथाकाशैर्वाभिर्या च संभृता ।
प्रशस्ता भूर्महाबाहो मण्डपादौ विशेषतः ॥२॥
४-स्पर्श-परीक्षा।
.
शीतस्पष्णिकाले च वह्विस्पर्शा हिमागमे ।
वर्षासु चोभयस्पर्शा सा शुभा परिकीर्तिता ॥ १ ॥
५.-रूप-परीक्षा ।
श्वेता तु ब्राह्मणी पृथ्वी रक्ता वै क्षत्रियः स्मृता ।
वैश्या पीता तु विज्ञेया कृष्णा शूद्रा प्रकीर्तिता ॥१॥
श्वेतारुणा पीतकृष्णा विप्रादीनां प्रशस्यते ।
स्थिरोदका दृढा स्निग्धा भूमिः सर्वसुखावहा ॥ २ ॥
६--रस-परीक्षा ।
ब्राह्मणी घृतगन्धा स्यात् क्षत्रियां रसगन्धिनी ।"
वैश्या तिक्ता च विज्ञेयां शूद्रा स्यात् कटुका च या ॥१॥

·(१०)
मधुरा च कपाया च यम्ला च फटुका च या ।
विप्रादीनां प्रशस्ता भूमण्डपादी विशेपतः ॥२॥
७-न्ध-परीक्षा।
काश्मीरचन्दनामोदा फर्मुरागुरुगन्धिनी ।
कमलोत्पल गन्धा च जातिचम्पक गन्धिनी ॥१॥
पाटलामल्लिकागन्धा नागकेसर गन्धिनी ।
दधिक्षीराज्यगन्धा च मधिनु रसगन्धिनी ॥२॥
सुगन्धि नीदिगन्धा च शुभगन्ध युता च या ।
सर्वेपामेच वर्णानां भूमिः साधारणा मता ।।३।।
८--शल्य-परीक्षा।
प्रासादारम्भकाले च गृहादौ च विशेषतः ।
शल्योद्धारः प्रकर्तव्यो यदीच्छेच्छुममात्मनः ॥१॥
प्रासादारम्भकाले च यदन्नं पुरुपः स्पृशेत् ।
वास्तुदेहे दृढं तत्र शल्यं विद्याद्विचक्षणः ॥२॥
फएट्यति शिरः पुंसि शिरः शल्यं समुद्धरेत् ।
शल्यं तत्रास्थि विज्ञेयं खन्यमाने फरत्रये ॥३॥
पाहुकरायनामोया द्विहस्ते लोहशृङ्खला ।
अरुकरट्यनाद्धस्त मात्रे कास्यं विनिर्दिशेत् ॥ ४ ॥
हस्तकण्झ्यनाद्धस्त प्रये कंकालमादिशेत् ।
पृष्ठकण्ट्रयनाद्धरने पहु( बाहु )शल्यं विनिर्दिशेत् ॥ ५ ॥
पादकण्ट्यनाद्धस्ति शल्यं दस्तद्वये भवेत् ।
कुक्षिकण्ट्यनाद्धस्त प्रये पापाणमादिशेत् ।। ६ ॥
जानुकरट्यनाभस्म शल्यं इस्तद्वये भवेत् ।
अङ्गारं च तुपं केशमस्थिशल्यं सयुद्धरेत् ॥ ७ ॥
शिरःशल्येन रोगः स्यादग्निदाहो धनश्यः ।
लौशल्ये तु मृत्युः स्याद विदेशगमनं तथा ॥८॥

·(११) कांस्यशल्ये तु भार्या स्यादसाध्वी च यशः क्षयः । कंकालशल्ये मरणं रोगोऽग्निदहनं तथा ।। ६ ।। बाडुशल्ये स्वामिनाशो भार्या वा जायतेऽसती । हस्तिशल्ये राजदण्डा सस्य हानिः पशुक्षयः ॥ १० ॥ पापाणशल्यानुद्धारात् सर्पदंशो भविष्यति । भस्मशल्याउनुद्वारात् क्लेशदुःखमयानि च ॥ ११ ॥ अग्निदाहो मनस्तापो वसतां तत्र जायते । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शल्यमुत्पाटयेन्नरः ॥ १२ ॥ शल्योद्धारं ततः कृत्वा पूरयेत् सुपमं यथा । खन्यमाने जलं यावच्छल्यदोषो न विद्यते ॥ १३ ॥ दूरनीचस्थितं वारि खनितुं नैव शक्यते । पञ्चहस्तं प्रखातव्यं शल्यदोपोपशान्तये ॥ १४ ॥ गोशृङ्गं पीतमण्डूका शंखः शुक्तिश्च कच्छपः । शंबू कश्च प्रशस्ताः स्युर्याश्चान्या रत्नजातयः ॥ १५ ॥ अथ मएउपायतनम् । मण्डपस्त्रिविधः-अवमः, मध्यमः, उत्तमश्च । दशहस्तोऽवमः । द्वादशहस्तो मध्यमः । षोडशहस्त उत्तमः । इत्येकं मतम् ॥ द्वादशहस्तोऽवमः । चतुर्दशदस्तो मध्यमः । अंपादशहस्त उत्तमः । इत्यपरंमतम् ॥ तुलापुरुपदानादौ तु विंशतिहस्त- मिच्छन्ति । एतैरेतैर्हस्तैः क्षेत्रभुजमेकैकं संसाध्य समचतुरस्र मण्डपक्षेत्रं सम्पाद- येत् ॥ हस्तानां शतं दशहस्तस्य, चतुश्चत्वारिंश शतं द्वादशहस्तस्य, षण् नवतं शतं चतुर्दशहस्तस्य । एकोनषष्टयधिके द्वेशते पोडशहस्तस्य, चतुर्विशानि त्रीणि- शतान्यष्टादशहस्तस्य, चत्वारि शतानि विंशतिहस्तस्य, क्षेत्रफलानि । ॥ १० १२ १४ १६ १८ २० हस्तैः १०० १४४ १९६ २५६ ३२४ :...४०० क्षेत्रफलानि विधानपारिजाते तु नवधा मण्डपा नामतो निर्दिश्यन्ते । अष्ट्रहस्तो धनः । दशहस्तो घोरः । द्वादशहस्तो विरामः । चतुर्दशहस्तः काञ्चनः । षोडशहस्तः ·(१२) कामराजः । श्रष्टादशहस्तः सुघोषः । विशतिहस्तो घर्घरः । द्वाविंशतिहस्तो दक्षः। चतुर्विशति-हस्तो गहन, इति भेदात् ॥ कैश्चित्तु द्वादशहस्तमारभ्याटाविंशति- हस्तान्ता नव मण्डपा इप्यन्ते । अपि च विंशतिहस्तो ब्राह्मणानां, पोडशहस्तः क्षत्रियाणां, खादशहस्तो वैश्यानां, दशहस्तः सच्छूद्राणां, अएहस्तो हीनवर्णानां मण्डपः प्रशस्यते ॥ फैश्चित्तु पोडशचतुर्दशद्वादशहस्ता उत्तममध्यमाधमा इच्यन्ते । इतिः ।। एवं मतभेदेऽपि कार्यकारणानुसारेण व्यवस्था नेया ।। स्थलाद द्वादशाश्गुलोच्छ्रितो मण्डपः स्यूल इष्यते । यथच्छं वातदुच्छ्रायः फ़ार्यः ॥ अपि च-- पाख्यातः साधनैः क्लृप्त। सरलः सममानकः । मनोज्ञो मण्डपो योऽसौ कर्मकर्तुः शुभावहः ॥१॥ अनुक्कसाधनैः क्लृप्तो यदि वा कुटिलाकृतिः । मानाधिकोऽधवा न्यूनो मण्डपः कर्तृनाशकः ।।२।। अथ जम्धूमधूकशालादिसारपहारसंभूता ऋअधः समा द्वादशांगुनपरी पाहाश्चतुरस्रा धर्तुला वा पोडशस्तम्भाः कार्याः । तत्र चत्वारो घेदिकोणस्था अष्टहस्तोन्नताः स्युः । उत्तमे तु मण्डपे मण्डपविस्तारार्द्धमित्याप्टहस्ता नवहस्ता- घा स्युः । अथान्ये चत्वारो मण्डपकोणस्था द्वौ द्वौ तु प्रत्येर्फ चतुर्पु मण्डपद्वारे वित्येपं द्वादशैते बहिः स्तम्भाः पञ्चहस्तोन्नताः स्युः । सर्षे चैते स्वपञ्चमांशै वि . निखेयाः।। न चैते वेधयुक्ता इप्यन्ते । सचूडास्तु सर्वे भवन्ति । चूडं स्तम्भाना- मुपरि कृतं शल्यम् । तानि च शल्यानि स्तम्भप्रमाणाद्वाहानि, न तु पञ्चहस्तादि- स्तम्भप्रमाणेष्वन्तर्भाव्यानि । चूडार्पितापि चोभयतो रन्ध्राणि वलिकास्यानि तिर्यग्दारूणि विन्यसेत् । ततस्तेभ्यो बाह्यस्तम्भमस्तकेभ्यो वेदिकोणस्तस्भचूड़ेपुर सरन्ध्राणि वलीनासानि तिर्यग्दारूणि क्षिप्त्वा तदुर्घ चतसभिवच्छितिं विदध्यात्॥ तासांप वलिकानामुपरितनमुखभागा एकस्मिन्नू+निहिते दारुकुम्भे निक्षेप्याः। पश्चाद्यथावका सर्वत्र काष्ठ्वलिका दत्त्वा कटैरेप मण्डपः परितश्छादनीयः । चतुारो हि मगइपो भवति । तत्रावमे तानि द्विहस्तानि । मध्यसे चतुरंगु.. लाधिकानि । उत्तमे त्वगुलाधिकानि । तानि च मुख्यदिगाश्रितानि कार्यापि, न तु कोणाश्रितानि, दिग्विच्युतानि विषमाणि वा ॥ तेप्येतेषु चतुर्दारेषु वस्वार तोरणानि भवन्ति । तत्र पूर्वादिक्रमेणायशोदुम्बरप्तक्षवटै प्रतितोरण द्वेले कृत्त्या :

·॥ (१३) ता अष्टौ द्वारशाखा कार्याः । ताश्वायमे पञ्चहस्ताः, मध्यम पड्ढस्ताः, उत्तम सप्तहस्ताः स्युः । सचूडासु च तास्वधमे द्विहस्तानि, मध्यमे षडगुलाधिकानि, उत्तमे तु द्वादशांगुलाधिकानि दारुफलेकानि स्वविलैर्विन्यसेत् । तेषु दारुफलकेषु मस्तके फलकद्वादशांशेन कीला निक्षेप्याः । ते च अवमे चतुरंगुलाः, मध्यमे सार्धचतुरंगुलाः, उत्तमे तु पञ्चांगुलाः स्युः । एते घ कीला वैष्णवे यागे शङ्ख- चक्रगदापद्माकाराः कार्याः । शैवे तु शूलाकाराः ॥ तद शुलं विटनं क्रियते । तत्र पार्श्वटङ्गे बने स्वाताम् । मध्यमं तु समम् । एतच्च शूलं नवांगुलदीर्घ, दैर्घ्य तुरीयांशमित्या सपादद्वयंगुलविस्तार, तस्य च फलकविले द्वयगुल प्रवेश इत्य- वमे । मध्यमे त्वेकादशांगुलदीर्घ, दैर्ध्य तुरीयांश मित्या पादनियंगुलविस्तारम् । तस्य व्यंगुलं विल प्रवेशः ॥ अथोत्तमे मण्डपे प्रयोदशांगुलदीर्घ, वैय तुरीयांश- मित्या सपादन्यंगुलविस्तारम् । तस्य चतुरंगुलं विलप्रवेश इति विशेषः ॥ सर्वाश्च ताः शाखाः स्वपञ्चमांशेरवटे निक्षिप्यन्ते ॥ प्रथ मण्डपे पूर्वादिक्रमेण ध्वजाः संनिवेश्यन्ते । तदुक्तम्- मण्डपस्य बहिर्दण्डैदशहस्तायतैः सह । पूर्वाद्यष्टसु काष्ठासु ध्वजान् संस्थापयेत् क्रमात् ॥ १॥ तेषां हस्तद्वयं- व्यासो मध्यश्च करसंमितः । व्यासार्द्ध शिखरं पुच्छं हस्तत्रितयमानतः ॥ २ ॥ मत्स्यामं शिखरं प्रोक्तं पुच्छं तु स्यात् त्रिकोणकम् । तयोर्मध्यं चतु कोणं ध्वजमेवं प्रकल्पयेत् ॥ ३॥ तत्र प्रागिन्द्रस्य पीतः पिशङ्गो वा । आग्नेय्यामग्नेरग्निवर्णो रक्तो या। दक्षिणे यमस्य कृष्णः । नैर्ऋत्यां रक्षसां शुकतनुसदृशो नीलः । पश्चिमे वरुणस्य खेतः । वायव्ये वायोधूम्रः, कुण्डप्रदीपे । शुकाम इति कुण्डकल्पद्रुमे । उसरे कुवेरस्य हरिसिताभ: उज्ज्वलः । विचित्र इति केचित् । ऐशान्यामीशस्य शुक्लः । नैर्ऋत- पश्चिमान्तरालेऽनन्तस्य धूम्रवर्णः, कुण्डप्रदीपे । घननिभः कुण्डकल्पद्रुमे पूर्व- शानान्तराले ब्रह्मणो विचित्रः, प्रदीप । अरुणः, कल्पद्रुमे । एते च ध्वजा गजच्छा- गमहिषसिंहमत्स्यमृगाश्ववृषगरुडहंसैरङ्किताः दिग्गजैरङ्किता वा पञ्चहस्तमिता द्विहस्तायताश्च कार्याः । ध्वजदण्डास्तु वंशजा दशहंस्तोच्छ्रिताः स्युः । एवमेव पताकाअपि प्रतिदिशमारोप्यन्ते । ताश्च सप्तहस्तमिता हस्तमात्रायता एकविंशत्यं गुलबिस्तृता वा लोकपालवर्णास्तदायुधाकिता वाहनाहिताश्च कार्याः । तेषां वर्णा श्रायुधानि वाहनानि च पठ्यते-- ।

·(१४) सिन्दूराः कर्वरा धूम्रा धूसरा मेघसंनिभाः । हरिताः पाण्डुवर्णाश्च शुभ्राः पूर्वादितः क्रमात् ॥ १ ॥ अथवा पीत श्राग्नेयोऽजनो नीलो हिमप्रमः । शुकामाश्चित्रितः श्वेतोऽरुणो मेघनिभस्तथा ॥ २ ॥ वजं शतिर्दण्डखद्गौ पाशाहकुशगदास्तथा । शलं कमण्डलुश्चक्रं लोकपालायुधान्यपि ॥ ३ ॥ लोकेशवाहनानि स्युर्गजोवस्तोऽथ सरिभः । सिंहो मत्स्यो मृगो बाजी वृपो हंसः सुपर्णकः ॥ ४ ॥ पताकादण्डा अपि वंशजा दशहस्तोच्छूिताः स्युः ॥ ध्वजादि दण्डानां पञ्चांशमानेन भुवि नियोपः स्तम्भवत् कार्यः ॥ अपि चाहुः-तपल्लवमालाढ्यं वितानैरुपशोभितम् । विचित्रवस्त्रसंछन्नं घंटाभिश्च विराजितम् ॥ १॥ सफलैः कदलीस्तम्भैः क्रमुकैर्नारिकेलकैः । फलैर्नानाविध ज्यर्दपणैश्चामरैरपि ।। २ ॥ भूपितं मण्डपं जुर्सान्नानापुप्पसुशोभितम् । कलशैएिटफाभिश्च साधारैः करकैस्तथा ॥ ३ ॥ M IN मा 14 ·। (१५) अथ वेदीविधानम् ॥ ५ ॥ इदं मण्डपक्षेत्र पूर्वापरतो दक्षिणोत्तरतश्च त्रेधा विभज्य मध्यमे भागे इष्टकाभिश्चिता समा चतुरना पंधी निर्मातव्या । दर्पणोदरसंकाशा निनोन्नतविवर्जिता । शुभाकारा च या वेदी कर्तुः कामफलप्रदा ॥ १ ॥ चक्रपार्धा क्लिनमध्या परुषा गशोभना । मानहीनाधिका वेदी कर्तुः कामविनाशिनी ॥ २ ॥ पक्काभिर्वाप्यपक्काभिरिष्टकाभिमुढे यथा । चतुरस्रा'चतु:कोणा तदभावे मृदापि वा ॥३॥ एवं द्विव्यंगुलैहीना क्षत्रविद् शूद्रजन्मनाम् । सिद्धान्तशेखरे त्वेषा वेदी प्रोक्ता चतुर्विधा ॥ ४ ॥ श्रीधरी सर्वतोभद्रा चतुरस्त्रा च पमिनी । विवाहे श्रीधरी वेदी विंशत्यससमन्विता ॥ ५ ॥ राज्ञां स्यात् सर्वतोभद्रा चतुर्भद्राभिषेचने । तडागादिप्रतिष्ठायां पभिनी पद्मसंनिभा ॥६॥ चतुरस्रा चतु:कोणा वेदी सर्वफलप्रदा । मण्डपस्य नवांशस्तु वेदी स्यान्मध्यवर्तिनी ॥७॥ तस्या उच्छायो घेदीविस्तारस्य तृतीयेन चतुर्थेन पञ्चमेन सप्तमेन नवमेनैकादशेन वांशेन कार्य्यः ॥ तुलादानादिकर्मणि त्विष्टकामयी चतुर्थांशोच्छूिता सा वेदिरुत्तममण्डपे सप्तहस्ता, मध्यमावमयोस्तु पञ्चहस्ता कार्येति व्यवस्थि- तविकल्पमाह । मत्स्यपुराणे- सप्तहस्ता भवेद्वेदी मध्ये पञ्चकराऽथवा:।.. तन्मध्ये तोरणं कुर्यात् सारदारुमयं शुभम् ॥ इति ।। तुलावलम्बनार्थे काष्ठदण्डे तोरणाकृतित्त्वादिह तोरणशब्दः ॥ कर्मविशेष पुनरियं वेदी मण्डपस्यैशान्यामपीष्यते । तदुक्तं विधानपारिजाते-- ·(१६) तुलापुरुषदानादौ मध्यभागे तु वेदिका । शान्तिके पौष्टिके विप्र शिवकाणे प्रशस्यते ।। १ ।। चतुर्थांशोच्छितिस्तस्या राजहस्तोच्छ्योऽधवा । राजहस्तो मतो विंशत्यंगुलैरेच समितः ।। २ ।। चतुर्विशत्यंगुलस्तु वंशइस्तो विधीयते । पएणवत्यांगुलैरेवं दण्डहस्तो मतो बुधैः ॥ ३ ॥ अष्टादशाङ्गुलोऽप्यन्यः स्वामिहस्तः क्वचिन्मतः । ईशानकोणगा वेदी राजहस्तोच्छ्रिता मता ॥ ४ ॥ अथ कुण्डविधानम् ।। ६ ।। स्थानं मान क्षेत्रं खातो नाभ्योष्ठ मेखला योनिः । इत्यष्टाङ्गं कुण्डं भवति स्मार्तस्य कर्मणः सिद्धये ॥ १ ॥ तत्रादौ स्थानसाधनम् ॥ १ ॥ कुण्डमाकारभेदाइशधा-चतुरस्र, त्र्यसं, पञ्चानं, पडन, सप्तासमष्टानं, पद्म, वृत्तमर्द्धचन्द्रं, योनिकुण्डं चेति । तत्र कामनाविशेपात् फुण्डविशेपोऽपेदयते । पुत्रेप्टो योनिकुण्डं, शुभकर्मस्वर्द्धचन्द्र, शान्तिकर्मणि वृत्तं, पुष्ट्यर्थयागे पद्म, रोगशमने शास्त्रम्, अभिचारशान्तौ सप्तकोणं, मारणच्छेदनयोः पडलं, भूतोत्सादने पञ्चास्र, शत्रुदमने व्यथि कुर्यात् । चतुरस्त्रे तु सर्वार्थसिद्धिरिति । एतश वेदीमकृत्त्वा यत्रैकमेव कुण्डं कुर्वन्ति तत्र नेयम् । वेदीसहकारेण तु कुण्डकरणे घेधनुसारादेव कुण्डानाम् । कामना भेदेन दिविशेपे कर्तव्यता नियम्यते। तथाहि- चतुरस्रं शत्रुस्तम्भे पूर्वस्यां कार्यम् । योनि गार्थमाग्नेय्याम् । अर्द्धचन्द्र शनुमारणे दक्षिणस्याम् । त्रिकोणं विद्वेपणे नैर्ऋत्याम् । वृत्तं शान्तिकर्मणि पश्चिमे कुर्यात् । घट्टचपरिशिष्टे स्वन्यत्रापि कामनाविशेषे वृत्तकुण्डं वेद्याः पश्चिमतो विधीयते- - - भुक्तौ मुतौ तथा पुष्टौ जीर्णोद्धारे विशेषतः। सदा होमे तथा शान्तौ वृत्तं वरुणदिग्गतम् ।। इति ।।

·(१७) पडसामुच्चाटनार्थ वायव्ये । पद्मं पुष्टिकर्मण्युत्तरस्याम् । अष्टावं मोक्षायै शान्यामित्यष्टकुएडानि । कामनाभेदादेकमेकं कुण्डं वेदीतो नियते दिग्विशेपे कुर्य्यात् । सर्वकामस्तु नवकुण्डी कुर्य्यात् । परे त्वाहुः-नवकुण्डीकरणे तावच्च- तुरनादीनां पूर्वादिक्रमेणैषा दिग्व्यवस्था काझं । यत्रत्वकमेव कुण्डमिण्यते तत्र सर्वस्वपि कामनासु वेद्याः पश्चिमे एव चतुरस्त्रं वृत्तं वा कुण्डं रचयत् । छिकुण्डी- करणे दक्षिणपश्चिमयोः । त्रिकुण्डीकरण पूर्वदक्षिणपश्चिमेषु । चतुष्कुण्डीकरणे चतुर्दिनु क्रमेण चतुरनमर्द्धचन्द्रं वृत्तं पझं च कुर्यात् ; इति नारदीये । चतुरस्त्र- मेव वेत्यन्ये । पञ्चकुण्डी चेदपेक्ष्यते तर्हि चतुर्दिनु कृत्वा पूर्वेशान्यन्तराले पञ्चम कुर्यात् । इति कुण्डप्रदीपकदाह ॥ ऐशान्यां पञ्चमं कुर्यादिति ज्ञानरत्नावल्या- माम्नायरहस्ये विधानपारिजाते चाहुः । नवकुण्डीविधी त्वष्टदिनु कृत्त्व। पूर्वेशा- न्योरन्तराले नवमं तदाचार्यकुण्डं कुर्यादित्यूह्यम् । एतच्च वृत्तं वा चतुरस्रं वेत्युक्तं विधानपारिजाते ॥ काम्पादन्यत्र तु नित्यनैमित्तिकादौ वर्णभेशत् कुण्ड- व्यवस्था नेया । ब्राह्मणानां चतुरनं पूर्वतः । क्षत्रियाणां वृत्तं पश्चिमतः । वैश्या- नामर्द्धचन्द्र दक्षिणतः । शूद्राणां त्रिकोण नैत्यामिति प्रतिवर्ण दिग्भेदेन कुण्ड- भेदा निरूपिताः ॥. सर्वारयेवैतानि कुण्डानि वेद्याः सकाशात् पदमात्रमन्तरं कृत्वा तत्तद्दिशि रच्यन्ते । पदं द्वादशाङ्गुलम् ॥ विधानपारिजाते तु त्रयोदशांगुलमन्तरामिष्यते । त्रयोदशाकुलं त्यक्त्वा वेदिकायाश्चतुर्दिशम् । कुण्डानि गणनोक्तानि विदध्याद् विधिवद्गुरुः ॥१॥ इत्युक्तेः । केचित्याहुः-वेदीस्तम्भमण्डपस्तम्भयोरन्तरतः कुण्डानि कुर्य्यादिति । तेषा- मपि वेद्या पदान्तर एव तात्पर्य्य नेयम् । नारदीये तु- कुण्डवेद्यन्तरं चैव सपादकरसमितम् । । इत्युक्तेत्रिंशदंगुलमन्तरामिप्यते; तत्कुण्डक्षेत्रगर्भाभिनायं तुलादानादिकर्म- विषयं वा नेयम् । वेदीगर्भादष्टासु दिक्ष्वप्टौ रेखाः कृत्वा तत्तदेखायां तत्तत्कुण्ड- गर्भ प्रकल्प्य कुण्डानि निर्मातव्यानि । येन दिग्विरोधो न भवेत् तथा कुण्ड- रचना कार्या । विनापि कुण्डं वेद्यामेव केचिद्धोमं कुर्वन्ति । विनापि वेदी कुण्ड- मांत्रण होमसिद्धिं केचिदिच्छन्ति । तेषां. मण्डपमध्ये वेदीस्थाने कुण्डरचना भवतीति विशेषः ॥ ३ ·(१८) वेदी D. अथ मानसाधनम् ॥ २ ॥ दशिता स्थानसंपत्तिः । अथ क्रमप्राप्ता मानसंपचिर्दर्शयितव्या। तत्राहुति संख्यया कुण्डमान नियम्यते । दशहोमे पदमात्रम् । पञ्चाशद्धोमे तु रनिमात्रम् । शतहोमे सत्यरतिमात्रम् । सहनहोमे हस्तमात्रम् । अयुतहोमे द्विहस्तम् । पञ्चा. युतहोमे त्रिहस्तम् । लक्षहोमे चतुर्हस्तम् ।प्रयुतहोमे पडूढस्तम्। प्रञ्चप्रयुते सप्त- हस्तम् । कोटिहोमे चाप्टहस्तम् । नातः परं हस्तवृद्धिः ॥ तेन दशकोटिहोमेऽ- - प्यष्टहस्तमेव स्यादित्याहुः ।। - ·(१६) पंचाशत पंचायुतम् दश लक्षम् प्रयुतम् पंचप्रयुतम् कोटि आहुतिमानम् १००० १०००० ५०००० १०००००० १०० ५०००००० १००००००० चत्वारोहस्ताः १००००० रत्तिः अरत्तिः पदम् द्वौहस्तौ त्रयोहस्ताः हस्तः अष्टहस्ताः सप्तहस्ताः पड्ढस्ताः कुण्डे हस्तमानम् ॥ १ १ २ ३ w ७ कुण्डेऽङ्गुलमानम् | १२ | २१ २२॥ १२/२१/२२॥ २४/३४ 28 ४११५ ५८.७ ६३।४ 9 विधानपारिजातादिषु विशेषो यथा- प्रोक्तं पंचकर कुंडं दशलक्षाहुतिष्वपि । पड्ढस्तं लक्षविंशत्यां कोट्यद्धे सप्तहस्तकम् ॥ १॥ कोटिहोमे दशकरं प्रोक्तं कुंडं महर्षिभिः । दशहस्तान्न हि परं कुण्डमस्ति महीतले ॥२॥ इति ।। केचित्तु लक्षहोमे हस्तमात्रम् , द्विलक्षे द्विहस्तम् , त्रिलक्षे त्रिहस्तमित्येवं लक्षशा हस्तवृदिव्यवस्थया दर्शलक्षे दशहस्तं स्यात् । नातापरं हस्तवृद्धिः । तेन कोटिहोमेऽपि दशहस्तमेव स्यादित्याहुः ॥ आहुति संख्या १००००० २००००० ३००००० ०००००8 ६००००० ७००००० ८००००० १०००००० कुण्डहस्ताः ३ ४ ५ wr ह १० ·(२०) कंचित्पुनः - अयुते त्वथ होतव्ये कुण्डं स्याद्धस्तमात्रकम् । द्विगुणं लक्षहोमे तु कोटिहोगे चतुर्गुणम् ॥ १ ॥ इत्यावक्षाणा फोटिहोमे चतुर्हस्तं कुण्डमाहुः । स्कान्दे तुसमन्ततश्चतुर्हस्त- प्रयुक्त्या पोडश हस्तक्षेत्रफलं कुण्डं कोटिहोमे पदन्ति । घृतादिशीघ्रदाहिवस्तुभेदा- दोम्यवस्तु स्थौल्यादितारतम्यानुरोधाच्चैते मतभेदा यथायथं नेयाः । अर्थात् परिमाणमिति कात्यायनपरिभापोक्ते होमीयद्व्यसंभारयोग्यतानुसारेणैव कुण्डमान- तारतम्यस्य नियन्तव्यत्त्वात् ॥ इदं त्वत्रावधेयम् । हस्तमात्रकुण्डस्यैकैको भुजश्चतुर्विशत्य गुलो भवति । किन्तु द्विहस्तकुण्डस्य स एकैको भुजो नाष्टाचत्वारिंशदालो भवति । तावद् भुजकरणे कुण्डस्य चतुर्हस्तत्वसंपत्तेः ॥ तस्माद द्विहस्तादि विज्ञानार्थ प्रकारमाह शुल्बसूत्रे-समचतुरस्राक्ष्णया रज्जुई करणीति । एतदेवोक्तमन्यत्रापि, यथा- पूर्वपूर्वस्य कुण्डस्य कोणसूत्रेण निम्मितम् । उत्तरोत्तरकुण्डानां मानं तत्परिकीर्तितम् ।। इति यामले । पूर्वकुण्डश्रयः कोटिरुत्तरम्येति कल्पना । विज्ञेया सर्वदा तदिहस्तादि विधिस्त्वयम् ॥ १ ॥ इति शारदातिलके। चतुः कोणाक्ष्णया रज्जुः करणी यत्र जायते । फलं द्विगुणितं तत्र चतुरस्र समीरितम् ।। इति कुण्डरत्नाकरे ॥ यथाकथंचिद् हस्तमितस्य चतुरस्रक्षेत्रस्वैशान नैऋतकोणे दत्तसूत्रेण यन्मानं स्यात् तत्ततो द्विगुणहस्तकुण्डस्य पारिभापिक मानं स्यात् । तेन मानेन कृतभुजं चतुरस्रक्षेत्रं पूर्वक्षेत्रापेक्षया द्विगुणं भवति । अतएव एकहस्तकुण्डस्य कोणमानेन समं द्विहस्तकुण्डस्य भुजमान स्यात् । एवं समचतुरस्रस्य द्विहस्तकुण्डस्य कोणसूत्रेण समा यस्य भुजाः स्युस्तञ्चतुरस्त्रं चतुर्हस्तं स्यात् । तथा चतुर्हस्तकुण्डस्य कोणसूत्रेण समा यस्य भुजाः स्युस्तद- एहस्तं स्यात् । एवमुत्तरेपामपि बोध्यम् । तत्रैकहस्तक्षेत्रस्य भुजमानं चतुर्विंश- त्यंगुलानि चेत् तदा कोणस्य मानं कियदिति निर्णेतुं प्रयतन्ते । एके तावदाहुः- 4 ·(२१) समचतुरस्रक्षेत्रस्य भुजसप्तमाशैर्दशभिः समं कर्णसूत्रं भवति । अथवा कर्णदश- मांशैः सप्तभिः समा सुजो भवति । यथा-चतुर्विंशत्यंगुलभुजके समचतुर्भुजक्षेत्रे त्रीण्यंगुलानि, त्रयो यवाः, तिस्रो यूकाः । तिस्रो लिक्षाः, त्रीणि वालाग्राणि, त्रयो वालाग्रस्य सप्तमांशाश्वेत्येतावान् भुजसप्तमांशः स्यात् । तैर्दशभिस्तुल्यं तत्र कर्ण- सूत्रं स्यात् । सप्तभिः सप्तमांशैः सिद्धस्य भुजस्यापेक्षया त्रिभिः सप्तमांशैस्तत्क- र्णस्य वर्द्धमानत्त्वात् । तथा हि सप्तमांशसप्तके षट्सु स्थानप्वंगुलयवादिरूपेण्वेक- विंशत्यङ्काः पृथकाऱ्यांः । तत्र तावद् वालाग्रसप्तमांशस्यैकविंशत्या त्रीणि वाला- ग्राणि लभ्यन्ते । तद्योगात् लिद्धया वालाग्रचतुर्विशन्या तिस्रो लिक्षा लभ्यन्ते । तद्योगात् सिद्धया लिक्षाचतुर्विंशत्या तिस्रो यूका लभ्यन्ते । तद्योगात् सिद्धया यूकाचतुर्विंशत्या त्रयो यवा लभ्यन्ते । तद्योगादंगुलानां चतुर्विंशतिर्भुजमानं संप- द्यते ॥ अत्रैव सतमांशत्रयवृद्धो तत्को भवति । तद्यथा-षट् स्थानेष्वंगुलयवा- दिरूपेषु नवाङ्काः पृथक् कार्याः । तत्र नवभ्यो वालाग्रसप्तमांशेभ्यो द्वयमवशेष्य सप्तभिरेकं वालाग्रं लभ्यते । तद्योगात् दशभ्यो वालाग्रेभ्यो द्वयमवशेष्याप्टाभिरेका लिक्षा लभ्यते । तद्योगादशभ्यो लिक्षाभ्यो द्वयमशेष्याप्टभिरेका यूका स्यात् । तद्योगादृशभ्यो यूकाभ्यो द्वयमवशेष्याभिरेको यवो लभ्यते । तद्योगादशांगुलानि स्युः । तथा च दशांगुलानि, द्वौ यवौ, द्वे यूके, द्वे लिखे, द्वे वालाग्रे, द्वौ वालाग्र- सप्तमांशौ चेत्येतावतो वर्द्धनांशस्य योगात् चतुस्त्रिंशदंगुलानि यव-यूका-लिक्षा- चालान तत्सप्तमांशानां द्वयं द्वयं चेत्येतावत्कर्णमानं संपद्यते । एवं तत्त्कर्णस्य दश- मांशोऽपि भुजसप्तमांशवदंगुलादीनां त्रयं त्रयं भवति । तैर्दशमांशैरपि सप्तभिः कृतं भुजमानं चतुर्विशत्यंगुलं निष्कृप्यते । स्पष्टप्रतिपत्तये न्यासो यथा-हस्तमात्र क्षेत्रे तावत्- ·{ २२) अंगुलानि, यवः यूका: लिक्षाः वालाग्राणि) सप्तमां. भुजमानम् २४ o . भुजसप्तमांशः ३ ३ ३ ३ ३ ३ भुजसप्तमारासप्तकम् .. २१ २१ २१ २१ २१ २१ तस्य योगरूपम् २४ ० . भुजसप्तमांशत्रिकम् है 8 ह 8 ह 8 तस्य योगरूपम् १० २ २ २ २ २- सप्तकनिकयोगात्कर्णमानम् ३४ २ २ २ २ २ एतत्कर्णदशमांशः ३ ३ ३ ३ ३ ३ कर्णदशमांशसप्तकम् २१ २१ २१ २१ २१ तस्य योगरूपम् २४ ० एवमेव द्विहस्तक्षेत्रे द्रष्टव्यम् । भुजमानं पूर्वकर्णवत् । भुजसप्तमांशश्चत्त्वारि सप्तैका तिनः पट् च । भुजसतमांश सप्तकं त्वष्टाविंशतिरूनपञ्चाशत् सतैकविं- शतिचत्वारिंशद् द्वौ चेति । तस्य योगरूपं तु भुजमानम् । तथा भुजसप्तमांश- त्रिकं द्वादशैकविंशतिस्तिस्रो नवाष्टदश चेति । तस्य योगरूपं तु चतुर्दश पञ्च चतस्रस्तिस्रो द्वे एकश्चेति । सप्तकत्रिकयोर्योगस्तु अष्टचत्वारिंशत् सप्त षट पञ्च चत्वारि त्रय इति । एतदेवेह कर्णमानं स्यात् । तद्दशमांशो भुजसप्तमांशवत् । तत्सप्तकं तु भुजमानं निष्कृष्यते । स्पष्टप्रतिपत्तये तस्यापि न्यासो यथा-- ·(२३) अं० य० यू० लि० वा० स. भुजमानम् ३४ २ २ २ २ भुजसप्तमांशः or ६ S ३ २१ भुजसप्तमांशसप्तकम् २८ ४९ ४२ तस्य योगरूपम् ३४ २ २ २ २ भुजसप्तमांशत्रिकम् १२ २१ w & १८ S तस्य योगरूपम् ४ ५ 20 لع २ १ सप्तकत्रिकयोर्योगः कर्णमान ४८ ६... ५ ४ ३ एतत्कर्णदशमांशः ४ १ ३ ६ S कर्णदशमांशसप्तकम् २८ ४६ २१ ४२ २ तस्य योगरूपम् २ or २ २ एवं चतुर्हस्तक्षेत्रे भुजमानं द्विहस्तक्षेत्रीयकर्णवत् । तत्सप्तमांशः षट् सप्त सप्त षट् चत्वारि चेति । तत्त्रिकमष्टादशैकविंशतिः पुनरेकविंशतिरष्टादश द्वादश चेति । तस्य योगरूपं विंशतिः सप्त पुनः सप्त तिनश्चत्वारि चेति । एतावतोंशस्य भुजमाने योगादूनसप्तत्यंगुलानि, सप्त यवाः, षड् यूकाः, एका लिक्षा चेत्येताव- कर्णमानं संपद्यते॥

·(२५) तदित्यमेकहतनेत्रं भुजमानम् २४ ० कर्णमानम् २ २ २ २ २ .... अन्तरम् १० २ २ २ २ .... द्विहम्नक्षत्र भुजमानम् ३४ २ २ ૨ २ २ कर्णमानम ४८ ६ ५ ४ ३ अन्तरम् १४ ५ ४ ३ २ १ चतुर्हस्तक्षेत्रे भुजमानम् ४८ ७ ६ ५ ३ कर्णमानम् ६४ ७ ६ १ अन्तरम. २० ३ s केचित्तु फिञ्चिन्यूनाधिकपरिमाणमपि तुवते । तथा च हस्तचतुरन्नक्षेत्रीयकर्ण तुल्यभुजस्य द्विहस्तत्त्वे तस्य भुजो हस्त. मात्रीयात् प्रथमाद भुजात् विभिभुजसप्तमांशैवते । तस्य कर्णसूत्रं च प्रथमकर्ण- सूत्रात् प्रिभिः फर्ण दशमशिवर्द्धते । अयनाशकणसंमेन भुजेन चतुरन्त्रनिर्माणे तस्य भुजो हस्तमानीयात् प्रथमाद भुजात् सतभिः सतम शैवद्धते । तस्य कर्ण- मूत्रं च प्रधमकर्णसूत्रादशभिर्दशमांशेवईते । तथा चेदं तृतीयं चतुरन्नं भुजतः फर्णनश्च प्रथमचतुरन्नाद् द्वैगुण्येन प्रायः संपद्यते इति भुजनानाचत्वारिंशदइगुलेन: सनस्यास्य तृतीय चतुरन्नस्य चतुर्दस्तत्वं बाध्यमिति ॥ एतच्चाशुद्धम् । चतुर्वि- शन्यंगुलभुजस्य समचतुरनस्य यथैकाहस्तत्वं तथंगष्टचत्वारिंशदंगुलभुजस्य समचतुरनस्य चतुर्कस्तत्वमिप्यते । उक्तरीत्या तु चतुर्भिलाः पञ्चभिलिक्षाभिः पइभियूकाभिः सतभिरंगुलैः सावययस्य तस्य चतुई स्तत्वं प्रामासीति वैषम्य ·-~- (२५) भवति । तस्माष प्रकारः सांधीयान् ॥ वस्तुतस्तु भुजवर्ग-कोटिवर्गयोर्योगाङ्कस्य मूलं कर्ममानं भवतीत्याहुः । यथा-हस्तमात्रे क्षेत्रे भुजस्य चतुर्विंशत्यङ्गुलात्म- कतया तद्वर्गः षट्सप्ततानि पञ्चशतानि । भुजकोट्योस्तत्र समानतया कोटि- वर्गोऽपि तावानेव । तयोर्योगाङ्को द्वापञ्चाशान्येकादशशतानि । तन्मूलं चतुस्त्रि- शदासन्नं किञ्चिन्न्यून भवति । चतुस्त्रिंशद्वर्गस्य पट्पचाशैरेकादशशतैस्तु- ल्यत्वात् एतच्च विज्ञानोपपन्नं भवति। अथापि यत्कोणमानेन तुल्यं यस्य भुजमानं तत्क्षेत्रं तत्क्षेत्रापेक्षया द्विगुणमिति वस्तुभूतोऽप्यर्थः क्षेत्रफलविज्ञानादेवोपपद्यते । तस्मादिह द्विहस्तादि फुण्डमानानि क्षेत्रफलविज्ञानात् स्फुटं साधनीयानि । क्षेत्र फलमूलाङ्कस्यैव क्षेत्रभुजमानत्वात् ॥ तथा हि-चतुरस्त्रक्षेत्र विस्तारकृतिः क्षेत्र- फल भवति । विस्तारस्य दैर्ध्यघातेन क्षेत्रमानस्य सुग्रहत्वात् । तथा चात्र चतु- विशत्यङ्गुलो हस्त इति कृत्वा, हस्तमात्रस्य पट्सप्ततानि पञ्चाङ्गुलशतानि क्षेत्रफलं स्यात् ।। ५७६ ॥ एतान्येव द्विगुणित त्रिगुणितादिक्रमेण द्विहस्तत्रिह- स्तादि क्षेत्राणां फलानि स्युः । यथा हि द्विहस्तस्य द्वापञ्चाशान्येकादशाङ्गुल- शतानि ॥ ११५२ ॥ त्रिहस्तस्याष्टाविंशानि सप्तदशाङ्गुलशतानि ॥ १७२८ ॥ चतु- हस्तस्य चतुरुत्तराणि त्रयोविंशतिशतानि ॥ २३०४ ॥ पञ्चहस्तस्याशीतानि अष्टाविंशतिशतानि ॥ २८०॥ पड्ढस्तस्य षट्पञ्चाशानि चतुस्त्रिंशच्छतानि ॥ ३४५६ ॥ सप्तहस्तस्य द्वात्रिंशानि चत्वारिंशच्छतानि ॥ ४०३२ ॥ अग्रहस्तस्या- योत्तराणि पट्चत्वारिंशच्छतानि ॥ ४६०८ ॥ नबहस्तस्य चतुरशीतान्येकपंचा- शच्छतानि ।। ५१८४ ॥ दशहस्तस्य षष्ट्युत्तराणि सप्तपंचाशच्छतानि ॥ ५७६० ॥ पोडशहस्तस्य तु षोडशाधिकानि वानवति शतानि ।। ६२१६ ॥ क्षेत्रफलं नेयानि। w कुण्डहस्ताः १ २ ३ ५ ९ १०।१६ 15 क्षेत्रफलानि एषामेव क्षेत्रफलानां वर्गात्मकानां यानि मूलानि तान्येव तत्तत्कुण्डानां तत्तद्भुजमानानि स्युः । तद्यथा-अङ्गुलानां चतुर्विंशतिरेकहस्तस्य ॥ (२४) ॥ त्रय- स्त्रिंशदंगुलानि, सप्तयवाश्वतो यूका एका लिक्षा, षड्वालाग्राणीति द्विह स्तस्य ( ३३ । ७।४।१।६ ) ॥ एकचत्वारिंशदंगुलानि, चत्वारो यवाः, । ४ ·(२६) चतस्रो यूकास्तिस्रो लिक्षा स्त्रीणि वालाग्रारणीति त्रिहस्तस्य ( ४६ । ४ । ४।३। ३)॥ अष्टचत्वारिंशदंगुलानि चतुर्हस्तस्य (४८)॥ त्रिपञ्चाशदंगुलानि, पंच यवा, द्वे यूके, पलिक्षा इति पंचहस्तस्य । (५३ । ५।२।६।०) ॥ अष्ट- पंचाशदंगुलानि, पझ्यवा, द्वे यूके, तिस्रो लिक्षाश्चत्वारि वालाग्राणीति पढ- स्तस्य ( ५८ ॥ ६ । २ । ३।४ ) ॥ त्रिपष्टयङ्गुलानि, चत्वारो यवाः सप्तहस्तस्य । ( ६३ । ४ । 01 01 0) ॥ सप्तषष्टयङ्गुलानि, सप्त यवाः, षड् लिक्षा अप्ठह- स्तस्य । (६७।७।०। ६ । ० ) ॥ द्वासप्तत्यगुलानि नवहस्तस्प। (७२ । 01 01 0) ॥ पंचसप्तत्यगुलानि, सप्तयवास्तिस्रो यूका दशहस्तस्येति दिक् । (७५। ७ । ३। ०।०)॥ कुण्डहस्ता २ ३ ५ ६ is १० क्षेत्रफलानि 30 ११५२ ५१८४ ५७६० अंगुलानि २४ | ३३:४१४८५३ ५८६३६७ ७२७५ 'यवाः . ४ ६ ४ ७ क्षेत्रफलमूलाकानि कुण्डानां भुजमानानि ० यूकाः ४ २ २ ३ लिक्षाः १ ३ ६ ३ . ६ वालाग्राणि . . ६ . तथा च-यावद्धस्तभितं कुण्डमभिप्रेतं स्यात् तेन हस्ताङ्केन हस्तमात्रकु- एडक्षेत्रफलं गुणयेत् । तदेव तावद्धस्तकुण्डस्य क्षेत्रफलं स्यात् । यथा चतुर्हस्त- कुण्डेभिप्रेते हस्तकुण्डक्षेत्रफलं षट्सप्तत्यधिकपंचशतात्मकं, चतुर्गुणितं चतुर- धिकत्रयोविंशतिशतात्मकं भवति । तञ्चतुर्हस्तस्य क्षेत्रफलं स्यात् । तन्मूलं त्वष्टा चत्वारिंशदंगुलानि चतुर्हस्तकुण्डस्य भुजमानं स्यादित्येवमूह्यम् ॥ यत्त्वेषां न्यूना- धिकपरिमाणं भुजमाने कचित्पठ्यते तद्गणनासौ काय स्थूलं स्थूलतरं घा ·(२७) द्रष्टव्यम् । यथा शारदातिल के द्विहस्ते विहस्ते पञ्चहस्ते पड्ढस्तेऽष्टहस्ते च लिक्षाश्वतन उक्ताः । पञ्चहस्ते यूका नोक्ता । षड्ढस्ते यवौ द्वौ । दशहस्ते तु यूकैका लिका । घालाग्रं तु सर्वेष्वेवोपेक्षितम् । तथा च न्यासः । or २ ३ ४ ५ ६ St १० हस्तमानानि २४ ३३४१ ४८५३/५८६३६७/७२/७५ अंगुलानि ५ ६ ४ यवाः ४ 20 . १ यूकाः 20 ४ ४ ० ४ लिक्षाः . १ एवं कुण्डप्रदीपे द्विहस्तस्य त्रयस्त्रिंशत् सप्त पञ्चेति (३३ । ७१५)। त्रिहस्तस्यै कचत्वारिंशञ्चत्वारः पञ्चेति (४१ । ४ । ५) । पञ्चहस्तस्य त्रिपञ्चा. शत् पञ्चतिन इति ( ५३ ॥ ५। ३)। पड्ढस्तस्याष्टपञ्चाशत् षट् द्वे चतन्न इति च (५८।६।२।४) भुजमानान्युक्तानि ॥ क्वचित्तु पञ्चहस्तस्य त्रिपञ्चा शदगुलानि, चतस्रो यूकाः, एका लिक्षा, पड्वालाग्राणि इत्येवं ( ५३.1 0१४॥ १।६) यवपरित्यागेन भुजमानमुच्यते । एवं कुण्डप्रकाशिकायां द्विहस्तस्य चतुस्त्रिंशदलात्मकं भुजमानमुक्तं तदतिस्थूलम् । सूक्ष्मानादरेण. सौकर्याय तथोक्तेः ॥ एवमुत्तरत्रापि फलभेदा उपेक्ष्याः ॥. अथ निरुक्ततत्संख्या न्यूनाधिकसंख्याकहोमप्रयुयुक्षायां तु पूर्वापरसंख्या नुपातेन कुण्डमान कल्प्यते । यथा-चतुःसहस्रहोमे चिकीपिते पूर्वसंख्या सहस्रम् । सहस्रहोमे हस्तमात्रस्य कुण्डस्य- क्षेत्रफल षट्सप्तानि पञ्चाङ्गुल- शतानि (५७६) उत्तरसंख्या स्वयुतम् । अयुतहोमे द्विहस्तकुण्डस्य क्षेत्रफल द्वापञ्चाशान्येकाशाङ्गुलेशतानि (१९५२) तथा च नवसहस्त्रात्मके पूर्वापरसं- ख्यान्तरे यदि पट्सप्ततानि पञ्चाङ्गुलशतानि क्षेत्रफलतया लभ्यन्ते तदा त्रिसहस्रात्मकेंन्तरे कियलभ्यमित्यनुपातेन द्वानवतं शतं (१६२.) प्रमाणान्तरं लभ्यते । तत्र षट्सप्तत्युत्तरपञ्चशतयोगादष्टषणयुत्तरसप्तशती ( ७६८ ) क्षेत्रफलं. भवतिः। तस्य च. वर्गात्मकस्यः मूलं सप्तर्विशत्यङ्गुलानि, पञ्न्क ·(२८) ययाः, पञ्च यूकाः, पञ्च लिक्षाः स्युः । (२७ । ५१५ । ५) तदेवात्र चतुःसहस्रहोमे कुण्डमानमिति सिद्धम् ।। एवमेवान्यनान्यत्रापि न्यूनाधिकसंख्यायां कुण्डमान संपद्यते । तञ्च कानि- चिदगुलयवयूकालिक्षावालाग्रक्रमेण प्रदर्श्यन्ते ॥ दश ढोमे द्वादशाङ्गुलम् । विंशतिहोमे चतुर्दश पडेकं वे द्वे च । त्रिंशद्धोमे सप्तदश शून्यं पड तिस्रो द्वे च । चत्वारिंशद्धोमे ऊनविंशतिरेकमेकंपञ्च त्रीणि च । पञ्चाशद्धोमे एकविंशतिरिति । पपिहोमे एकविंशतिद्वौतिनः परपट् च । सप्ततिहामे एकविंशतिश्चत्त्वारः सप्तका प्रीणि च । अशीतिहोमे एकविंशतिः सप्त द्वे तिस्त्र इति।नवतिहोमे द्वाविंशतिरंकः पञ्चतिनश्वत्वारि च ॥ अथ शतहोमे द्वाविंशतिश्चत्वार इति । द्विशतहोम द्वाविंशातेः पञ्च द्वे सप्तेति ॥ त्रिशतहोमे द्वाविंशतिः पट पञ्च पडिति । चतुःशतहोम प्रयोविंशतिः शुन्यं शून्यं पञ्चति । पञ्चशतहामे प्रयोविंशतिरेकस्तिनस्तित्र एकश्च । पट्शतहोमे प्रयोविंशतिद्वौं पट शून्यं पञ्च च । सप्तशतहोमे त्रयोविंशतिश्चत्वारः शून्यं पञ्चैकं च। अपशतहामे प्रयोविंशतिः पश्चतिन एका पञ्च च । नवशतहोमे अयोविंशतिः पट् पञ्च परिति ॥ - अथ सहस्रहोमे चतुर्विशतिरिति । द्विसहने पञ्चविंशतिद्वा तिस्रः शून्य पञ्च च । त्रिसहने पविशतिश्चत्वारो द्वे शून्यं सप्त च । चतुःसहस्रे सप्तविंशतिः पञ्च पञ्च पञ्चेति । पञ्चसहस्नेष्टाविंशतिः पट् पट् शून्यं पञ्च च । पट्सहस्र ऊनविंशतिः सप्ततिस्त्रश्चतस्र एकं च । सप्तसहस्रे त्रिंशत् सप्त षट् सप्त पट् च । अष्टसहस्र द्वात्रिंशदिति । नवसहने द्वात्रिंशत् सप्त सप्त शून्यं त्रीणि च । अथायुतहोमे त्रयस्त्रिंशत् सप्त चतन एकापट् च । द्वययुते पट् त्रिंश- दिति । व्ययुते सप्तत्रिंशत् सप्तवतस्रश्चतस्रः सप्त च । चतुरयुते ऊनचत्वारिंशत् पट तिन एका चत्वारि च । पञ्चायुते एकचत्वारिंशञ्चत्वारश्वतम्रस्तिस्रस्त्रीणि च । पडयुते द्वाचत्वारिंशत् सप्ततिस्रः पञ्चैकं च । सप्तायुते चतुश्चत्वारिंशद्वौ- शून्यं द्वे इति । अष्टायुते पञ्वचत्वारिंशश्चत्वारो द्वे द्वे त्रीणि च । नवायुते पर- चत्वारिंशत् पड द्वे एका सप्त च ।

·(२६ ) अथ लक्षहोमेऽष्टचत्वारिंशदिति । द्विलक्षे ऊनपञ्चाशद्वौ चतस्र एका द्वे च । त्रिलक्षे पञ्चाशञ्चत्वारः पडेकैकं च । चतुर्लक्षे एकपञ्चाशत् पट् षडेकैकं च । पञ्चल त्रिपञ्चाशच्छून्यं चतस्र एका षट् च । षड्लने चतुःपञ्चाशद् द्वौ शून्यं पञ्चेति । सप्तलक्षे पञ्चपञ्चाशत् प्रयस्तित्र एका पञ्च च । श्रष्टलक्षे षड्पञ्चाशश्चत्त्वारश्चतस्रास्तस्रो द्वे च । नवलक्षे सप्तपञ्चाशद् द्वौ पञ्च षट् षट् च । श्रथ प्रयुतेऽष्टापञ्चाशत् षड़ द्वे तिनश्चत्वारि चेति दिक् ॥

·( ३०) कुएडभुजाकुलमानम् आहुति संख्या कुण्डस्य हस्तमानम् अं० | य० यू० लि० | वा० . ० १० १२ हस्तार्द्धः . ० २० १४ ६ १ २ २ ० ३० १७ ६ ३ २ ४० २ ५ سد . ५० | २१ रनिहस्तः २ ६० २१ w mr २१ ४ १ سع ८० २१ ७ २ mr ९० २२ १ ५ ४ १०० | २२ ४ २०० २२५ २ ७ ३०० | २२६ ५ w ४०० | २३ ५ ३ ५०० २३ १ ३ १ . ६०० २३ २ ur ५ ·(३१) कुण्डभुजांगुलमानम् आहुतिसंख्या कुण्डस्य हस्तमानम् अं०] य०यू० लि० | वा० ७०० २३ ४ ५ ८०० २३ ५ ३. ५ १०० | २३ ६. ५ wr ० . १००० 30 एको हस्तः . २००० २५ २ ३ ५ ४ ३००० २ . ५ २७ ५ ५ . २८ ५००० w ६ ५ ६००० २४ سن ४ १ w w . ७०० ८.०० |३२ १००० ३२ ७ १०००० ३३ ४ ६ | द्वौ द्वौ हस्तौ २०००० . . ३०००० ३७ ७ ४ ४ ·(३२) -- कुण्डभुजांगुलमानम् आहुतिसंख्या कुँएडस्य हस्तमानम् अं० य०यू० लि० वां० ४०००० ३६। ६ C ५०००० ४ ४ ३ سد त्रयो हस्ताः ६०००० ४२ ५ ܒܫ܂ ७०००० 20 ४ २ २ ८०००० ४५ ४ २ २ ३ ९०००० ४६ ६ २ १००००० ४८ चत्वारो हस्सा . 20 २ ४ or २ ३००००० ४ ur १ १ ४००००० ६ ६ १ १ ५००००० ५३ ६ पञ्चहस्ता: ६००००० ५४ २ ५ ७ ०००० ५५ ३ १ ५ ३ २ 8००००० ७ ૨ ५ ६ ६ १०००००० ।५८ ६ ૨ ४ पढ़स्ताः ·(३३) इदं चतुरस्रकुण्डविपयं सर्वमुक्तम् । योन्यादिकुण्डेषु पुनरित्थं मार्यम् । यावन्तो हस्ता आहुतिसंख्यानुसारेण कुण्डे चिकीर्पिताः स्युस्तावद्धस्ताङ्गुल- मितं मानदण्डं यजमानपञ्चमांशात्मकहस्ताङ्गुलैमित्या समं संपादयेत् । तत्र मानदण्डे चतुर्विंशत्यंशकाः कार्याः । तदङ्गलमानं स्यात् । तैरैजुलैः साईद्विय- चाधिकत्रिंशदाद्यङ्गुलमानं कृत्वा योन्यादिकुण्डरचना कार्या । वातनाभिकएठमे- खलायोनिरूपाणि पञ्चाङ्गान्यपि तेषु तैरेवाङ्गुलैः संपाद्यानि । इति दिक् ॥ एतच्च सर्वविधकुण्डानां न्यूनाधिकमानसंपादनं धजादिशुभाव संपत्य क्रियते । अष्टौ ह्याया वास्तुशास्त्रे निरूपिताः । अायो दैर्घ्यहतव्यासेऽष्ट भक्त शेषतः क्रमात् । ध्वजधूमौ च सिंहः वा गोखरौ गजवायसौ ॥ तत्र ध्वजसिंहवृषगजाधिपमा आयाः सर्वत्र शस्ताः । समारतु धूम- शुनकरातमध्यांक्षा अनिष्टकराः । कुरडे तु ध्वजधूमौ शस्तौ । तयोरपि ध्वजा- योऽतीवशस्त इत्याहुः । तदुक्तं विश्वकर्मणा- । स्थापने सर्वकुण्डानां ध्वजायः सर्वसिद्विदः। ध्वजायहीनं यत्कुण्डं प्रोकं कर्तुनिष्टकृत् ।। इति ।। आयतत्वेऽपि- गारे तथा कुण्डे धज प्रायः प्रशंस्यते। इत्याहुः । ध्वजायालाभे धूमायेऽपि कार्यम् । तदुक्तं शारदायाम्- ध्वजापरहितं कुण्डं सलक्षणमपि त्यजेत् । अन्ये धूमायमिच्छन्ति दैवज्ञाः कुण्डकर्मणि ॥१॥ अग्निस्थानं होमकुण्डं शालापाकगृहाणि च । धूमे कुर्यात् प्रयत्नेन याज्ञिकानां गृहं तथा ॥ २ ॥ इति ।। वस्तुतस्तु धजायस्यात्र प्रशस्ततमत्वेऽपि कुरजसिद्धौनात्यन्त दस्यापेक्षा । हस्तमात्रे क्षेत्रे चतुर्विंशतिवर्गस्याटभागानिःशेषता प्राप्तौ वायसाय सत्वेऽपि धजायासंभवात् । तस्यानादेयतापत्तेः । यत्तु कुण्डप्रदीपे ध्वजायंसपत्यथ तत्र- ५ ·( ३४ ) यूकामात्रं सर्वभुजेष्वत्रिक कार्य यथा त्र क्षेत्रफलेऽष्टभक्त किञ्चिदगुलात्मक- मवशिष्टं स्यादित्युक्तम् । यथा वा- ध्वजायप्राप्तये तिर्यगूर्वमेकाङ्ग्लीयकम् । निरखनेत् सर्वकुण्डानां ध्वजायः कार्तितो बुधैः ।। प्रति शारदायाम् ॥ यावान् कुण्डस्य विस्तारस्तावानरायाम ईरितः । तिर्यगू_ध्वजायार्थ खन्यमेकाङ्गुलाधिकम् ।। इति कुण्डमण्डपे व्याख्यातम् ॥ तत्प्रमाणभावादनादेयम् । चतुर्विशत्यन- लात्मकभुजमानस्यैव शाखसंमतत्त्वादपेनाप्याधिक्ये यज्ञशास्त्रविरोधापत्तेः । "नोपदध्यानेदतिरेचयानीति । एतावद्वा एतद्देवा भकुर्वन्" इति श्रुत्या अक्षेऽ- तिरिक्तफरणस्य विप्रतिपिद्धत्वात् । अपि च मुदिष्टकादिम पकुण्डनिर्माणप्रसझे न्यव यूका लिक्षादिमानेन न्यूनाधिकताया देवैरपि दुर्विशेयत्वं मन्यामहे । श्रतएवे. दृशी सूचमेक्षिका तथा तत्कृतदुष्करव्यापारेण कर्मणो जटिलीकरणं च पुरोडा- शाश्वखुरत्वन्यायेन श्रुत्या प्रतिविध्यते । तथा हि पुरोटाशं प्रकृत्य-"अश्वशफ- मात्र कुर्यादित्युहैक आहुः । कस्तद्वेद यावानश्वशकः ! यावन्तमेव स्वयं मनसा त सत्रा पृथु मन्येत, एवं कुर्याद" इति श्रूयते ॥ एवमिहापि कस्तद्वेद यदिह थूकालिक्षादिभिरन्यूनमनतिरिक्तं चास्तीति । तस्मादिह यूकालिक्षादिभियूं: नाविकताभिमानो मिथ्याव्यामोहमानमतस्तदुपेक्ष्यते । तथा च ध्वजायालाभेऽपि- यथोक्तप्रमाणेन साधितानि कुराडानि सिध्यन्तीति दिक् ।। अपि चाथर्वणवेदानुसारेण तिलो विद्या इप्यन्ते-दैवविद्या, अथर्वविद्या, लोकविद्याचति । एपा हि प्रकृतिभगवती यथायथमिदं जगचक्रवालमनवरतं यया निपत्या निर्वाहयति-उत्पाद्योत्पाद्य पुनः संहारयति तद्विशानं दैवीविद्या । यथा सूर्यचन्द्रपृथिव्यादिसृष्टिः सुवर्णरजतादिसृष्टिः भेषवृष्टिरित्यादयोऽर्था दैव्या नियत्या संपद्यन्ते । अथ मनुष्याणां स्वप्रतिकूलप्रकृतिप्रवाहस्य प्रकृत्यन्तरप्रवाह- योजनया निरसनं तथा स्वानुकूलप्रकृतिप्रवाहस्य स्वाभिमुखीकरणं चेत्येवमादयो- र्था यया निपत्या कर्तुं शक्यते ताशनियतिविज्ञानमाथर्वणीविद्या । यथाऽवरोधे ·यथा यथा मेघवृष्टिकरणं, वन्ध्यायाः पुत्रोत्पादनं, गृहच्छत्रादिनिर्माणं चाथर्वण्या संपाद्यते अथ तत्तद्देशविशेषे तत्तल्लोकैः स्वदेशपात्रानुकूलव्यवहारसिध्यर्थ बहवोऽर्थाः प्रकल्प्य प्रकल्प्य व्यवहारे नियोज्यन्ते । यथा कुडवप्रस्थाढकद्रोणादिमानानि, यूकायवागुलहस्तादिमानानि, वराटिकाताम्रपणपुराणिका- कार्यापणसुवर्णमुद्रादिमानानि; तेषां तत्तत्कल्पनामूलकं तत्तन्नियतिविज्ञानं लोकविद्यानाम । तासामासां विद्यानामयमायो दैवविद्यार्थोऽथर्वणविद्यार्थो वा स्यात् । अङ्गुलहस्तादिमानप्रकल्पनं तु लोकविद्यार्थः । स च लोकप्रतिपत्तिभेदेन तत्तद्देशे प्रभिद्यते । यथेहदेशेऽगुलहस्तादिमानेन व्यवहाराः प्रवर्त्यन्ते । देशान्तरे पुनरिञ्चफुटादिमानेन व्यवहाराः प्रवृत्ता दृश्यन्ते । तत्र हस्तमानेन हस्तमात्रे कुण्डे ध्वज आयः संपद्यते । अगुलमानेन वायसायः । इञ्चफुटमानेन तु तत्र चतुर्थः शुनकायः स्यादित्यव्यवस्थायामप्रतिपत्तिर्भवति । न च तत्तद्देशे स्वेच्छा- प्रकल्पितमानक्रमानुरोधेन तत्र तत्रायफलोत्पत्ती वैपम्योत्पादनं विज्ञानानुमोदितं संभाव्यते । लोकविद्यार्थानां दैवविद्याथैः सह संप्रयोगस्यानवलुप्तेः । तस्मादवि- शानमेतत् । अतएव ध्वजायालाभेऽपि यथोक्तप्रमाणेन- साधितानि कुण्डानि सिद्धयन्त्येवेति सिद्धम् ।। इत्यायप्रतिपत्तिसाधनम् ॥ अथ क्षेत्रसाधनम् ॥ १॥ कुण्डानामाकारप्रकारः क्षेत्रम् । कुण्डः स्वविग्रहेण यावन्तं प्रदेशमाकामति तत् क्षेत्रम् । तत्र सर्वाधिकार साधारणं सर्वकामप्रदं सर्वविधकुण्डानां प्रकृतिभूतं चतुरनं कुण्डमादौ व्याख्यास्यामः । कुण्डस्य यावान् विस्तारो विवक्षितस्ततो. द्विगुणा रजुमुभयतः पाशां कृत्वा, तत्र विस्तारार्धे शकुनिमित्तं विस्तारार्धार्धे तु कर्षणनिमित्तं चिह्न कृत्वा, तां रखं प्राच्यन्त शंकुद्वये प्रोतां कुर्यात् ॥ ततः कर्ष. णचिह्न दक्षिणाकृप्य शंकुनिमित्त शंकुं निखन्यात् सा दक्षिणा श्रोणिः । एक मुत्त-- रतः । श्रथ पाशौ विपर्यस्य तथा करणे दक्षिणोत्तरावंसौ भवतः । तेन चतुरन संपद्यते। . केचित्तु चतुरस्रसाधने प्रकारान्तरमाहुः । दिक्साधनविधया पूर्वापररेखां दक्षिणोत्तररेखां च निष्पादयेत् । ताइशरेखामान्तचतुष्टयस्य प्रत्येक पार्श्वये ·(३६) चिकीपिंतपरिमाणस्या मर्द्ध निधाय तत्सन्धौ कोणचिह्नानि कुर्यात् । ततः कोणचिढेषु सूत्रचतुष्टयनिपातनाचतुरस्त्रं संपद्यते इति ॥ यथाकथंचिद्वा चतुर्विंश- त्यगुलैश्चतुर्भिर्भुजः समकर्ण चतुरस्रं निष्पादयेत् । न्यासो यथा- अथ योनिकुण्डम् ॥ २॥ घेद्या श्राग्नेयदिशि योनिकुण्डं संपादयेत् । चतुरस्रक्षेत्रव्यासस्य द्वानवतं शतमंशानां कृत्वा तादृशा ऊनविंशतिर्भागा उत्तरश्रोण्यामूनविंशतिरेव दक्षिण- श्रीयां पुरस्तात् कोणाश्रिता वर्द्धनायाः । ते चोनविंशतिर्भागा यवत्रयोपेतेनाङ्गु- लिद्वंयेन तुल्या भवन्ति । तथा हि हस्तमात्रे कुण्डे चतुर्विशत्यगुलः क्षेत्रव्यासो भवति । अझगुलं त्वयवात्मकम् । तेन द्वानवतं शतमेव यवास्तत्र क्षेत्रव्यासो निष्पद्यते । तेषु चोनविंशत्या यवैः श्रोण्या अभिवृद्धिः कार्यो श्रोण्या रमपर्यन्तं सूत्रद्वये स्थिते त्रिकोणं भवति । मध्यावद्धितश्रोण्यापर्य्यन्तं विततस्य सूत्रस्थाई कृत्वा तदाधारण बहिवृत्ताई भ्रामयेत् दक्षिणतश्चोत्तरतश्च । तथा च योनिकुण्ड ·( ३७) संपद्यते ॥ तच्चेदं हस्तमात्रं योनिकुण्डं स्यात् । द्विहस्तादिकुएडेपु त्वगुलस्य पारिभापिकतया यवा अपि पारिभापिका एव ग्राह्याः । द्वानवतशतात्मकस्य क्षेत्रव्यासभागस्यैवेह यवत्वेनेप्यमाणत्वादित्यूह्यम् ।। अथवा चतुरस्रक्षेत्रे नैऋत्यकोणसूत्रस्य वायव्य कोणसूत्रस्य च क्षेत्रमध्यात् फोणपर्यन्तमौ भागाः कायाः । तत्र क्षेत्रमध्यारब्धपञ्चमभानान्ते सूत्रं दत्वा ताशपञ्चभागपरिमितसूत्रत्रिज्यया चहिर्वृत्तार्थ नैऋत्यकोणे वायुकोणे च संपादयेत् । तेन योनिकुण्डं संपद्यते । केचित्तु प्रकारान्तरमाहुः । समचतुरस्त्रक्षेत्रस्य पश्चिमरेखामध्यात् पूर्वरेखा- मध्यभेदिनी क्षेत्रसूत्र पंचमांशेन० । ३८ । ३ । यूकात्रयोपेतपड्यवाधिकचतुरङ्ग लामोनाधिकांगर्भरेखामालिख्य नैत्यदेशे कोणसूत्रस्थतुरीयांश चिह्नं कृत्वाञ्च ह्रो परिविन्यस्तादेः सूत्रस्य पूर्वोक्तगर्भरेखामूला वन्यस्तं प्रान्तं परिभ्रम्य बहिर्वृत्तार्द्ध- निष्पादयेत् । एवं वायव्यकोणेऽपि वहितार्द्ध रचयेत् । ततो गर्भरेखाप्रान्ताद् वृत्तद्वयप्रान्तस्पर्शिसूत्रद्वयं निपात्य पिप्पलपत्राकारं योनिकुण्डं विदध्यादिति ॥ परे त्याहुः । यथाकथंविद्वा सार्द्धद्वियवाधिकैस्त्रिंशदगुलैस्त्रिभिर्भुजैस्त्रि- कोणं प्रागनं कुर्य्यात् । तत्र पश्चिमदिशि यो भुजस्तस्या? कृते जातयोर्दलयोः पश्चादर्द्धचन्द्राकारौ द्वौ नितम्बौ तद्दलार्द्धत्रिज्यया कर्कीटकेन संपाद्यौ ॥ तत इत्थं साविते क्षेत्रे खातं नाभि कण्ठं तिस्रो मेखलाश्च प्राग्वदचयेत् । योनि तु योनिकुण्डेन कुर्य्यादिति बहवः ॥ न्यासस्तद्यथा- - > ·(३८) अथार्द्धचंद्रकुण्डः ॥ ३ ॥ घेद्या दक्षिणदिश्यर्द्धचन्द्रं संपादयेत् । चतुरन्न क्षेत्रव्यासस्य चतुर्विंशयं- शान् कृत्वा सार्द्धभागद्वयमधः सन्त्यज्य पोडशांशहीनं साईभागद्वयं चोपरिपात्. संत्यज्योभयत्र चिद्वं तत्र तत्र कृत्वोपरि चिहे तिर्यग्दक्षिणोत्तरज्यासूत्रं दत्वा चिवद्वयान्तरसूत्र त्रिज्ययोपरि चिन्हस्य सूत्रेण वृत्तार्द्ध भ्रामयेत् । ततोऽर्द्धचन्द्रं कुराडं भवति ॥ प्रकारान्तरं यथा--चतुरस्रक्षेत्रं नवधा विभज्य तत्राद्यन्ती भागौ त्यक्त्वा अवशिष्टसप्तभागादिमरेखा गर्भदेशे सूत्रादि नियाय तस्यैव भागसप्तकस्यान्तिम- रेखा गर्भदेशे सूत्रान्तं निवेस्य तत्सूत्रपरिभ्रमणेन प्रथमरेखातुल्यविधान्तप्रान्तं वृत्तार्द्ध रचयेत् । अथ प्रथमरेखाप्रान्तद्वयमपि वृत्ताः संयोज्य चन्द्रार्द्ध संपा- दयेत्।। परेवाहुः । यथाकथंचिद्वा सपादयवयुक्तैकोनविंशत्यगुल (१६ । १ । २) व्यासार्द्धमानेन वृत्तं कृत्वा तदर्द्ध कुर्यात् । तदर्धचन्द्रं. संपद्यते ।। इत्थं साबिते क्षेत्रे खातादीनि पञ्चाङ्गानि यथायथं रचेत् ।। तत्र दक्षिणमेखलासूत्तराभिमुखी योनि विन्यसेत् ।। न्यासो यथा- T अथ त्रिकोणकुण्डः ॥ ४ ॥ घेद्या नैऋत्यभागे त्रिकोणकुण्डं सम्पादयेत् । समचतुरस्रक्षेत्रव्यासचतुर्वि- शांशप्रमितान् पञ्चभागान् श्रोण्योः पृथक् परिवर्ध्य दशभागानष्टमांशविकलान् पुरस्तात् संवर्ध्य तेपु पातितैत्रिभिः सूत्रैस्त्रिकोणकुण्डः संपद्यते ॥ परे त्वाहुः-समचतुरस्रक्षेत्रस्य पश्चिमरेखामध्यात् पूर्वस्थितरेखामध्यमे दिनी क्षेत्रसूत्रतृतीयभागाधिका गर्भरेखामालिख्य पश्चिमरेखामांतवयमपि क्षेत्र ·( ३६) सूत्रतृतीयभागाधिकं कुर्यात् । ततो गर्भरेखामान्तात् पश्चिमरेखाप्रान्तद्वयस्प. शिसूत्रद्वयं निपात्य त्रिकोण संपादयेत् ।। परे त्वाहुः--यथाकथंचिद्वा सार्द्धषट्त्रिंशदगुलै ( ३६ । ४) स्त्रिभिमुंजे त्रिकोण संपादयेदिति ॥ इत्थं साविते क्षेत्र खातादीनि पञ्चाङ्गानि यथायथं रचयेत् ।। तत्र पश्चिममेखलासु पूर्वाभिमुखी योनि विन्यसेत् ।। तद्यथा-- N अथ वर्तुलकुण्डः। वेद्याः पश्चिमदिशि वृत्तं संपादयेत् । समचतुरस्रक्षेत्रव्यासपोडशांशप्रमित भागमेकं पुरतः संवर्ध्य मध्याधारण वर्धितचिह्नत्रिज्यया मण्डलं कुर्य्यात् । तेन वृत्तकुण्डः संपद्यते ॥ अन्ये त्वाहुः-चतुरस्रक्षेत्रे कोणात् कोणान्तरगामिनः सूत्रस्यार्द्ध कोणार्द्ध- शब्देनोच्यते । कोणार्द्धस्याप्टयाविभक्तस्य यावानष्टमी भागस्तावन्तं भागं चतुर्दिनु वहिविन्यसेत् । ततः क्षेत्रगर्भदेशे सूत्रादि निधाय वहिः स्थिताष्टमभागं विन्यस्तं तस्यैव सूत्रस्य प्रान्तं सर्वतः परिभ्रम्य वृत्तकुण्डं संपादयेत् ॥ परे त्याहुः-यथाकथंचिद्वा सपादचतुर्यवयुक्तत्रयोदशागुलव्यासार्द्धमा- नेन (१३ । ४ । २) वृत्तं कार्यम् । तवृत्तकुण्डं स्यादिति ॥ इत्थं साधिते क्षेत्रे खातादीनि पञ्चाङ्गानि यथायथं रचयेत् । तत्र पश्चिममेखलासु पूर्वाभिमुखीं योनि विन्यसेत् ॥ तद्यथा- श्रथ षट्कोणकुण्डः । ६ वेद्या वायव्यभागे षट्कोणं संपादयेत् । चतुरस्रक्षेत्रे गर्भसूत्रस्य द्वानवतं शतमंशानां कृत्वा तथाविधैः पञ्चविंशत्यशैरुभयतो वर्द्धितस्य दक्षिणोत्तरसूत्र- स्य पूर्वस्य यौ प्रान्तविन्दू स्तयोरधस्तात् सप्तविंशेऽशे मत्स्यतश्चिह्नयेत् ।

·(१०) पश्चिात्यस्य तु तस्य चोप्रान्त विन्दूतयोरू लप्तविंशेऽशे मत्स्यतश्चितयेत्।श्रथ पूर्वतः पश्चिमतश्चानाधिशदेशवृद्धौ दक्षिणोत्तरपूर्वभागस्थान्मत्स्यद्वयादारभ्य पुरो वर्द्धित- विहं या सूत्रं दद्यात् । तथा दक्षिणात्तरपश्चिमभागस्थान्मत्स्यद्वयादप्यारभ्य पश्चातचिहं यावत् सूत्रं दद्यात् । मत्स्योः पाश्वंद्यपि सूचदानात् पदकोणं संपद्यते ॥ प्रकारान्तरमप्याहुर्यथा समचतुरनक्षेत्र स्वपष्ठांशमानेनोत्तरतो दक्षिणतश्च वयित्वा तदायतचतुरन्नं संपादयेत् । तस्मिश्च दक्षिणोत्तरायता गर्भरेखां रचयेत् । गर्भरेखाया मध्यविन्दोस्तदुत्तरप्रान्तविन्दोश्च समभुजत्रिकोण पूर्वेशान्यन्तराले पश्चिमवायव्यान्तराले च मत्स्यमुत्पाद्य संपादयेत् । एवमेव गर्भ रेखामध्यात् तदक्षिणप्रान्ता समत्रिकोणं पूर्वाग्नेयान्तराले पश्चिमनैऋत्यान्तराले च मत्स्पेन संवादयेत् । तदित्यं चत्वारो मत्स्या द्वौ च गर्भरेखा प्रास्तारित्येतेषु पन्यु कोणविन्दुपु पाणां योगसूत्राणां निपातनात् पट्कोणं संपद्यते।। परेवाहुः-यथा कथंचिद्वा साईचतुर्यवयुक्त कविंशदङ्गुलै स्त्रिभि जै (३१ । ४१४ स्त्रिकोणमकं प्राङ्मुखं संपाद्य तावता मानेनेवार प्रत्यङमुखं त्रिकोण संपादयेत् । तयोश्च प्रामुखप्रत्यङ्मुखयाईयो त्रिकोणयोरूधिो गेन विन्य- स्तयोरन्योन्येन तृतीये भागे परियोजनात् पटकोण संपद्यते । ततो वाद्यकोण- परकपर्यन्तं खात्या कुण्डं संपादयेदिति ।। इत्थं साविते क्षेत्रे खातादीनि पञ्चाङ्गानि यथायथं रचयेत् । तत्र पश्चिम मेखलासु पूर्वाभिमुखी योनि विन्यसेत् । तद्यथा-- ♡ XA ·(४१) अथ पद्मकुण्डः । ७ वेधा उत्तरतः पद्मकुण्डं संपादयेत् । चतुरस्रक्षेत्र पूर्वापरतो दक्षिणोत्तर- तश्चाष्टधा विभज्य क्षेत्राद्वहिरप्यष्टमभागेन चतुर्दिक्षु वर्द्धयेत् । ततः क्षेत्रमध्यादष्ट- भांशत्रिज्यया कृतं प्रथमं वृत्तं कर्णिका स्यात् । पुनर्द्वितीयेनाष्टमांशेन वर्द्धितया त्रिज्यया कृतं द्वितीयं वृत्तं केसराणि स्युः । पुनस्तृतीयेनाष्टमांशेन वर्द्धितया नि- ज्यया कृतं चतुर्थ वृत्तं दलकोटयः स्युः । दलानामुपरितनीभूमिदलकोटिः । मध्यतश्चतुर्थेऽष्टमांशे चतुरस्त्रक्षेत्रं परिसमाप्यते । ततः क्षेत्राद्वहिः परिवर्द्धितेन पञ्चमेनाष्टमांशेन वतिया त्रिज्यया कृतं पञ्चमं वृत्तं दलायाभूमिः स्यात् । पञ्च- स्वतेषु वृत्तेपु सर्वत्र वृत्रद्वयपाल्योरन्तरं व्यङ्गुलं द्रष्टव्यम् । हस्तमात्रे क्षेत्रे क्षेत्राटमांशस्य व्यङ्गुलात्मकत्वात् । फेचित्तु पञ्चभिः पोडशाशैहीनस्याऽटमांशस्य क्षेत्रावहिः समन्ताद्वृद्धिमिच्छन्तः सार्द्धसप्तयवैीनं व्यङ्गुलं चतुर्थपञ्चमवृत्त- योरन्तरमाहुः । तथा च तन्मते दलकोटिदलाप्रवृत्तयोरन्तरं चतुकाधिकहत्य- गुलं द्रष्टव्यम् (२१ ० १ ४) इयतैवान्तरेण चतुरस्त्रक्षेत्रतोऽपि वल्दैिलाग्राणि स्पर्शयेत् । श्रथ काणेकां स्वविस्तारतुल्योच्चां विहाय खनेत् । तर्विदमष्टदलं चतु- दलं वा पमं संपद्यते ॥ प्रकारान्तरेणापि तन्निर्माणमुच्यते । प्रतीच्यामिवान वृत्तकुण्डं विधाय तवृतान्मेरवलाभ्यन्तरस्थादन्तरतः समभागं वृत्तत्रयं कुर्य्यात् । तेन मेखलाभ्यन्तरे वृत्तकुण्डं चतुर्धा विभक्तं संपद्यते । तत्र क्षेत्रमध्ये सार्धभागेन विस्तृतासार्धभागेनैव नोच्छ्रिताकर्णिका स्यात् । अवशिष्टेन सार्द्धभागद्वयेन केसरव्यतिरिक्तानि दलान्येव कुर्यात्।तेन चतुर्दलमष्टदलं वा पद्मकुण्डं संपद्यते॥अथवा वृत्तकुण्डं विधाय तन्मध्ये यथाविभागं दलानि कृत्वा पद्मकुण्डं कुर्यादित्याहुः ॥ परे त्याहुः-यथाकथंचि- द्वासार्द्धद्वादशागुलव्यासार्द्धन (१२ । ४) पूर्वमेकं वृत्तं कृत्वा सपादयवयुक्त- पञ्चदशाङ्गुलैः पुनरपरं वृत्तं कुर्यात् । (१५ । १।२ ) ततः केन्द्रात् ककार्ट प्रसार्या वाह्यवृत्तेऽभ्यन्तरवृत्ते चाष्टौ दिचिह्नानि कृत्वा मध्यवृत्ताद्दिगन्तपर्यन्तं दिचिह्नानां मध्यतोऽष्टौ व्यस्त्राणि कार्याणि । तेनाप्टदलं पद्मकुण्डं संपद्यते ॥ तत्र खातादीनि पञ्चाङ्गानि यथायथं रचयेत् । पश्चिममेखलालु पूर्वाभिमुखी योनि विन्यसेत् । तद्यथा- ·.... (४२) भधाष्टकोणकुण्डः । घेद्या ऐशानी भागेष्टास्नकुण्ड संपादयेत् । चतुरस्रक्षेत्रस्य पूर्वापरं गर्भ- सूत्रं पुरस्तात् पश्चाय तथा वर्द्धयेत् येनेदं गर्भसूत्र फर्णसंमितं स्यात् । कोणात् कोशान्तरस्पर्शिसूत्रं शिल्पशाने कर्णशब्देन व्यपदिश्यते । दक्षिणोत्तरं च गर्भ- सूत्रं कर्णतुल्यत्वाय दक्षिणोचरयोद्धयेत् । ततस्तेषु वर्द्धितगर्भरेखाप्रान्तेषु चतुर्यु चतुरस्रक्षेत्रकोणेषु च चतुर्यु योगसूत्रदानादष्टाश्रिकुण्डं संपद्यते । इति ग्रूमः ॥१॥ प्रकारान्तरं यथा-चतुरस्रक्षेत्रस्य पूर्वापरं दक्षिणोत्तरं च गर्भसूत्रं प्रयोद- शभागैः स्वीयद्वात्रिंशांशसहितैश्चतुर्दिनु वर्द्धयेत् । वतियोः प्रान्तयोः सूत्रदाने- नान्यञ्चतुरस्रं वाां क्रियते । ततो गर्भसूत्रं कोणसूत्रं चान्तरान्तए पुनरन्यारेखा अष्टौ कार्या: । तासामन्तररेखाणां ब्राह्मचतुरने यत्र यत्र योगस्तत्र तत्र चिह्न कृत्वा तेपु योगचिढेपु सूत्रं निपातयेत् । ततोऽष्टभुजक्षेत्रं संपद्यते ॥२॥ तृतीयं प्रकारमप्याहुः-चतुरस्रक्षेत्रं बहिश्चतुर्दिनु द्वादशभागेन वर्द्धयित्वा तत्परिमाणेनापरं बाह्यं चतुरस्रं कुर्यात् । तस्य बाह्यस्थितचतुरस्रस्य गर्भदेशाव- धिर्यावान् कर्णस्तावता मानेन संमितस्य सूत्रस्यादिवाह्यचतुरस्रसंवन्धिनि कोणे निधाय तत्सूत्रं तत्कर्णाभयपायवर्तिनार्वाह्यचतुरस्रभुजयोः प्रसार्या सूत्रप्रान्ते चिह्नयेत् । एवं प्रतिकोणं सूत्रादि निधाय प्रातिलोम्यानुलोम्येन सूत्रस्य बाह्यचतुर- स्ररेखोपरि प्रसारणात् सूत्रप्रान्तेपु चिह्नकरणात् प्रतिदिशं चिह्नद्वयसंपत्या दिक- चतुष्टये चिह्नाष्टकं निष्पद्यते ॥ तचिह्नोपरि सूत्राष्टकनिपादनादष्टाश्रिकुण्डं संपाद- येत् ।

·(४३).
परे त्याहुः-यथाकथंचिता द्वाविंशत्यगुलभुजैश्चतुरन्ने कृते चतुर्विक्षु
चतुरङ्गुलैर्वृद्धिः कार्या ॥ तत् प्रान्तात् पार्श्वयोः पादोनषडगुलेषु तिर्यम्
रेखाद्वयं विरचयेत् । ततोऽष्टास्वकुण्डं संपद्यते । तत्र खातादीनि पञ्चाङ्गानि यथा-
पथं रचयेत् । पश्चिममेखलासु, पूर्वाभिमुखी योनि विन्यसेत् । तद्यथा-
urneaamansar...
।
M.ON10.
।
6.sinesMsa.a
IBRUMusMINum
AN
an
इत्थमष्टौ कुण्डानि वेद्या अष्टासु दिनु क्रमेण विहितानि । तेषां पूर्वमाग्नेय
दक्षिणं चेति त्रीणि कुण्डान्युसराग्राणि दक्षिणतो योनीनि कुर्य्यात् । इतराणि
तु नैर्ऋत्यादीनि पञ्चकुण्डानि पूर्वाग्राणि पश्चिमतो योनीनि स्युः । नवकुण्डी
करणे तु नवमं पूर्वेशानमध्यस्थं पूर्वनञ्चतुरस्त्रमुत्तराने दक्षिणतो योनिकुर्य्या-
दित्येके । पूर्वानं पश्चिमतो योनि स्यादिति परे ॥ पञ्चकुण्डयामप्येवं पूर्वेशा
नमध्यस्थं कुर्य्यादिति, कुएरप्रदीपायो । ऐशान्यां दक्षिणयोनिकं कुर्यादित्या.
म्नायरहस्यादयः ॥

·(२४) "नवमं कारयेत् कुण्डं पूर्वशानदिगन्तरे । विधाने पञ्चकुण्डानामीशाने पञ्चमं भवेत् ॥" इत्युक्तेः। अथ पञ्चास्त्रकुण्ड।।। ग्रहनिग्रहादिहोमे विधानललितोपदिष्टं पञ्चास्नकुण्डं विदध्यात् । द्वादश- भागवति क्षेत्रव्यासा धीन भागान् स्वविंशांशसहितान् संवर्य तेन व्यासार्द्धन वृत्तं कुयात् । स्वपञ्चमांशयं शून्येन चतुरस्त्रव्यासेन संमिताः पञ्चज्यास्तत्र फुर्य्यात् । ज्यापाशमितैः पञ्चशरैर्युक्ताः पंचचापा यथा स्युस्तथा कृत्वा तांश्चा- पान परिमार्जयेत् । तथा च पंचाधिकुण्डं संपद्यते ॥ १ ॥ अथवा चतुरस्रक्षेत्रस्य वहिः प्रदेशे चतुर्दिनु क्षेत्रसप्तमांश विन्यसेत् । ततः क्षेत्रगर्भविन्यस्तादेर्वाह्यस्थित सप्तमांशापरि विन्यस्तप्रान्तस्य सूत्रस्य सर्वतः परिभ्रमणावृत्तं निप्पादयेत् । अथान्तर चतुरस्त्रस्य यद्देयं तत् स्वीयचतुर्थभागन्यूनं कृत्वा तावता मानेन परिमितानि पंचसूत्राणि यायवृत्तस्यान्तर्विन्यस्य सूत्रसन्धौ कोणं कुर्यात् । तानि पंचसूत्राणि प्रत्येक प्रान्तद्वयसंस्पृथ्वृत्तत्वाद् धनुर्व्याकृतीनि स्युः । ततः पंचसूत्रातिरिक्तं सर्व परिमृज्य पंचास्नकुण्डं संपादयेत् ॥ परेवाहुःयथाकथंचिद्वा पूर्वमेकादशाङ्गुलव्यासार्थेन ( ११) वृत्तं कार्य्यम् । ततः सार्धाष्टादशाङ्गुलैः ( १८ । ४) परं वृत्तं कार्यम् । ततः कृतपंचांशचिह्नादाभ्यन्तरवृत्तावाद्यवृत्ते यवाधिककादशाङ्गुलभुजैः कृतानां त्रिकोणानां पंचानां विन्यासात् पंचानं फुराउँ संपद्यते ॥ खातादिपंचाङ्गानि पूर्ववत् ॥ न्यासो यथा-~~ ....."

·(४५) अथ सप्तास्त्रकुण्ड। अभिचारदोषोपशमनहोमेपु विज्ञानललितापदिष्टं सप्तकोणकुण्ड प्रयोजयेत् चतुरस्रक्षेत्रव्यासार्धे षट्त्रिंशद्भागवति सप्तभागान् संवर्ध्य वर्धितेन व्यासार्धन वृत्तं कुर्यात् । तव्यासविंशांशमितैः शरैर्युक्ता सप्तचापा यथा स्युस्तथा तत्र ज्याः सावयेत् । एपाहि ज्या नवगुणितशरमिता द्रष्टव्या। तथा च सप्ताधिकुण्ड संपद्यते ॥१॥ अथवा-चतुरस्रक्षेत्रस्य दशमभागं चतुर्दिक्षु बहिर्विन्यस्य पूर्ववद्वृत्तं कुर्यात् । ततश्चतुरस्रक्षेत्रं चतुःषष्ठया विभज्य तादृशैस्त्रयस्त्रिंशद्भागैः परिमितानि सप्त- सूत्राणि वृत्तस्यान्तर्विन्यस्य सप्तास्नकुण्डं संपादयेत् ।। २ ॥ परे त्वाहुः-यथाकथंचिद्वा यवत्रययुक्तचतुर्दशाङ्गुलव्यासार्धमानेन (१४ । ३) वृत्तं कुर्य्यात् । तत्र सपादद्वादशाङ्गुलैः (१२ । २) सप्तभुजान् विरवयेत् तेन सप्तकोणकुण्डं संपद्यते ॥ तद्यथा-इत्थं चैते कुण्डनिर्माणे यावन्तः प्रकारा आख्यातास्ततोऽप्यन्यथा बहुशः संभाव्यन्ते अन्येऽपि प्रकारा ग्रन्थान्तरेषूपलभ्यन्ते किन्तु फले विशेषाभावाजटिलप्रक्रिया उपेक्ष्यन्ते ॥

·(४६) अथ खात:। उकानि दशधा कुएउक्षेत्राणि । अतः परमेषां पंचाङ्गानि खात, नाभि, कण्ठ, मेखला, योनिरूपाणि यथाक्रमं प्रदर्श्यन्त । खननं खातः । कुण्डगतः । समचतुरस्ने कुण्डे चतुरस्रो वृत्ते वृत्त इत्येवं फुण्डानुरूपं कार्यः । अपि च विस्तारतुल्यः खातो विधीयते । कुण्डस्य तिर्य्यङ्- मानं विस्तार उच्यते । तथा च हस्तमात्रे कुण्डे हस्तमात्र पूर्वापरयोदक्षिणोत्त- रयोश्च तिर्यङ्मानं भवतीत्यूधिरमानमपि कुण्डस्य हस्तमात्रमेव कुर्यादित्याहुः । तत्र खातविषये मतद्वयं भवति-प्रथमया मेखलया सहितस्य कुण्डस्योवधि- रमानं ग्राह्यमिति कृत्वा मेखलाया नवाङ्गलोच्चतया तव्यतिरेकेण पञ्चदशाङ्गुलान्य- धस्ताद् भूमि खनेत् । तथा च विस्तारतुल्यं चतुर्विंशत्यङ्गुलमेव कुण्डस्यो; धरमानं संपद्यते । उक्तं च- "कुण्डं जिनागुलं तिर्यगूर्व मेखलया सह । पञ्चत्रिमेखलोच्छ्रायं ज्ञात्वा शेषमधः खनेत् ।।" व्यासात् खातः करः प्रोक्तो निम्नस्तिथ्यङ्गुलेन तु । इति । द्विमेखलापले त्वाचा सप्ताङ्गुलेत्यतः सप्तदशाङ्गुलः खातः । एकमेखलापने पंचमेखलापले चाद्या षडङ्गुले त्यतस्तत्र खातोऽष्टादशाङ्गुलः कार्यः । तदित्थं मेखलोत्सेधान्ती वेनकुण्डोत्सेधो ग्राह्य इत्येक विश्वकर्मसिद्धान्तशेखरादिमतम् ॥१॥ अथवा मेखलानन्तर्भावन कुण्डविस्तारतुल्यः खातः स्यात् । तथा च हस्तमात्रे कुण्डे पूर्वापरयोदक्षिणोत्तरयोश्च साम्येन चतुर्विशत्यनुलां भूमि परिमा- प्याधस्तादपिचतुर्विंशत्यगुलामेव भूमिं खनेत् । न तु पञ्चदशुङ्गलमात्रम् मेखलायाः कुण्डाङ्गत्वेऽपि क्षेत्रवहिर्भूतत्वात्तदुत्सेधस्य कुण्डोत्सेधप्रवेशानौचि- त्यात् ॥ इति द्वितीय वायवीय संहिता गणेशविमर्शिनी प्रयोगलारादि मतम् ।।२॥ अनयोश्च कामचारो वैकल्पिकत्वदित्याह शारदायाम् । पक्षद्वयमिति ज्ञात्वा यथारूचिसमाचरेदिति ॥ वस्तुतस्तु द्वितीयः पक्षो ग्राह्यो बहुसंमतत्वाद्यक्तियुक्त- त्वाच । कुण्डस्य रूप जानीयात् परमं प्रकृतेर्षपुरित्यादिनाभिहिते प्रकृतिशरी- रात्मके कुण्डे मेखलानां भूषणरूपत्वेन विवक्षितत्वादनङ्गत्वात् तत्प्रवेशेन शरी- रसंस्था निर्देशानौचित्यात् । अपि च खातोऽयं दृष्टद्वारा सनिपत्योपकारक ·(४७) कुण्डस्याङ्गम् मेखलात्वदृपद्वारा भवत्यारादुपकारकं कुण्डस्याङ्गम् । मेखला- भिविनाश्तस्य कुण्डस्य स्वरूपतः सिद्धावण्यनिष्टफलजनकत्वं स्मय॑ते । मरणं छिन्नमेखलमिति । खातेन विना कृतस्य तु कुण्डस्य स्वरूपमेव न सिद्ध भवतीतिस्वरूपोत्पादके खाते स्वरूपानुत्पादकमेखलान्तर्भावो नावकल्पते । उक्तं च योगिनीहृदये- "खातं कुण्डायतेस्तुल्यमङ्गत्वं तस्य कीर्तितम् । संनिपत्योपकारेण मेखला बेदिरिष्यते ॥" इत्यादि । अपि चेयं मेखला क्वचिदेका क्रियते, सा चतुरङ्गुलोच्छ्रिता भवति । क्वचित्पंच क्रियते, तत्र प्रथमा नवाङ्गुलञ्छूितेत्येव मनियतरूपाणां मेखलानां प्रवेशेन कुण्डस्वरूपनिर्माणमनुगतरूपं न स्यात् । अपि च-कुण्डव्यासतुल्यः खात: कार्य इत्युपदिश्यते । कुण्डव्यासस्तु कण्ठादधस्ताचतुर्विशत्यगुलः । कण्ठादुप- रिष्टा पर्विशत्युङ्गल इति मेखलान्तर्भावेण कुण्डस्वरूपाभ्युपपत्तौ पड्विंशत्य- गुलः खातः प्रामोति । तद्यानिष्टम् । तस्माद् द्वितीयः पक्ष एव साधीयानिति कुण्डरत्नाकरादयः प्राहुः ।। मेखलानन्तर्भावेन कुण्डविस्तारतुल्या खातः स्यात् । हस्तमात्रे कुराडे खातोऽयमाख्यातः । द्विहस्तादिष्वप्येतावानवेखातः कार्यो न तु क्षेत्रवृद्धिवत् खातवृद्धिरिहेष्यते । कण्ठमेखलादिवत् खननस्याप्यङ्गतया तद्रू- हेरविवक्षितत्वात् । चयनश्रुतौ सप्तविधायेकशतविधपर्यन्तं पुरुषवृद्धावपि तोष्टकाचयनवृद्धरकल्पनवत् ॥ परेतु- चतुर्विंशतिम भागमगुलं परिकल्प्यतु । चतुर्विशाहगुलं हस्तं कुण्डानां परिकल्पयेत् ॥ १॥ हस्तमात्रं खनेत्तिर्यगूर्व मेखलया सह ॥ इति मोहचूडोत्तरशास्त्रादिषु खातादिमानार्थ पारिभाषिकमङ्गुलमानमिष्यते । तेन चिकीर्षितकुण्डक्षेत्रं चतुर्विंशतिधा विभज्य यावान् चतुर्विंशतितमोभाग:. स्तावत्परिमाणमङ्गुलं परिकल्प्य तादृशाङ्गुलानां चतुर्विंशत्या हस्ते परिकल्पयेत् । तेन हस्तेन परिमितं सर्वकुण्डानां तिर्यक् खातमानं विधाय मेखलासहितस्य खातस्य तेनैव हस्तेन परिमितमूर्वमानं विदध्यादित्याहुः ।।

·(४८) । अथ कराठः । . फएठ योष्ठ इत्येकोऽर्थः । स च खातस्य पहिभागे खातमेखलयोरन्तराले चतुर्दिनु परितः समः कुण्डन्यास चतुर्विशांशेन द्वादशांशेन कार्यः । तेन हस्त- माकुण्डे एकाकुलो यद्गुलो वा फण्ठो व्यवतिष्ठते । तत्र वहिरेकाकुलः कण्ठो व्यङ्गुलः कचिदागमे इति सोमशंभुवचनाद्विकल्पः । केचित्तु पार्यद्वयस्थि- तैकाङ्गुलफण्ठद्वययोगाद् द्वयगुलस्वमुक्तामित्याहुः । वस्तुतस्तु-कण्ठस्य द्वयकुलत्वं फामिकादितान्त्रिकमतेनैकमेखलापक्षे नेयम् । तत्साहित्येनैवाक्तेः । यथोक्तं कामिके- क्षेत्राकाशेन तस्योष्ठः स्यात्तद्वदतु भागतः । मेखला पृथुतोच्छ्रायः कुण्डाकारा तु मेखला ।। सर्वेषां तु प्रकर्तव्या मेखलैकात्र लाघवादिति । यत्र द्वादशांशेन कएठः क्रियते तत्रैका मेखला स्यात् । तस्याश्च विस्तारः कुण्डचतुर्थीशमाने पडङ्गुलः स्यात् मेखलोच्छ्रायस्तु कुण्डस्य पष्ठभागेन करणा- धतुरकुलः स्यात् । एकाङ्गुलकण्टपक्षेऽपि कचिदेका मेखला पडङ्गुला क्रियते । : तदुक्तं प्रथमे- "कण्ठाङ्गुलाबहिः कार्या मेखलैका पडगुला । चतुस्त्रिद्वयङ्गुला यद्वा तिस्रः सर्वत्र शोभना ।।" इति । तथा चैकमेखलायचे कण्ठस्य क्वचिद् द्वय१त्वेऽप्यन्यत्र साधारण्येन सर्वत्रै- काङ्गुल एव कण्ठः कार्यः ॥ "खातादेकाङ्गुलं त्यक्त्वा मेखलानां विधिर्भवेत् । एकागुलः स कण्ठः स्यान्मेखला खातमध्यगः ।। इत्युक्तेः । वृद्धौ तु द्विहस्ते द्रव्यङ्गुलं, विहस्ते व्यङ्गुलं, दशहस्ते दशाङ्गुलमि. त्येवं नेयम् ॥ कुण्डपमाङ्गनिर्माणेऽङ्गुलमानस्य पारिभाषिकत्वात् ॥

·(४६) अथ नाभिः।४ ला कुण्डगर्ने तत्तत्कुण्डाकारा क्रियते पहझाकारा वा । कुण्डव्यालस्य द्वाद- शांशेन तस्या उच्छ्रायः स्यात् षष्ठांशेन तु विस्तारायामौ स्याताम् । तेनैकहस्ते कुंण्डे द्वयङ्गुलोच्छूिता चतुरङ्गुलायामविस्तारा नाभिः संपद्यते । नाभेः पज्ञाता- रत्वे तनिर्माणप्रकारमाहुः । नाभित्रमाणस्य द्वादशांशं बहिः संत्यज्यावशिष्ट भूमि विधा विभजेत् । मध्ये प्रथमैकांशेन कर्णिका, तद्वहिरेकांशेन केसराणि, तद्वहिरे- कांशेनाप्टो पत्राणि, तद्वहिरवशिष्टद्वादशांशेन दलामाणि स्युरिति ॥ योनिकुण्डे यो- निवत् पनकुएडें नामिन कर्तव्येति बहवः प्राहुः ॥ अथ मेखला ॥५ . कएत्तोऽपि वहिभीगे समन्ततो वृत्तिरूपा मेखला क्रियते । तत्र मतचतुष्टय. म् । एकैव स्यात्, द्वौ वा, तिस्रो वा, पञ्च चेति । उत्तमं त्विह निर्दिष्टं कुण्डं वै पञ्चमेखलम् । द्विमेखलं भवेन्मध्यं हीन स्यादेकमेखलम् ।। १॥ यद्वा मनीषिभिः प्रोत्तम स्यानिमेखलम् । द्विमेखलं भवेन्मध्यं हीनं स्यादेकमेखलम् ॥ २ ॥ इति विधानपारिजातोक्तः ॥ तत्रैकापक्ष, द्विपक्ष पञ्चपक्षाः क्वाचित्काः । एता- पो तस्याः पडङ्गुलो विस्तार श्चतुरङ्गुलस्तूच्छायो विधीयते । पिङ्गलादमते तूच्छा. योऽपि षडङ्गुल एज । "एका पडगुलोत्सेधविस्तारा मेखला मता"। इत्युक्तेः । वैश्चित् त्वेकस्या मेखलाया उच्छ्रायस्तद्विस्तारोऽपि चतुरङ्गुल एवे. प्यते । कुण्डमदीपे तथोक्तेः । द्विमेखलापक्षे तु ते द्वे मेखले पञ्चाङ्गुलाचतुरङ्गुले ·(५०) फार्थे ॥ क्वचित्तु चतुरझुलव्यङ्गुलरूपे द्वे मेखले विधीयते "पष्ठशिनाष्टमांशेन मेस्त्र- ला द्वितयं मतमिति तान्तरोक्तेः । तत्कामनाविशेष विहितमप्यसांप्रदायिक- वादनादेयम् ॥ अथ बहुमतेन ता मेखलास्तिनः कार्या: । तासां कण्ठतो वहिः संलग्ना प्रथमा चतुरङ्गुलम्, प्रथमातो बहिः संलग्ना द्वितीया ध्यमुलम्, तृतीया प्रत्यनुलं विस्तृता स्यात् । भत्र चतुरजुलादिकमुपलक्षणं कुण्डयष्ठांशादीनाम् । कुण्डपड्भागिका त्वाद्या द्वितीयाऽष्टांशिका स्मृता । तृतीया द्वादशांशा स्याद् इति कापिलपञ्चरात्रोतः ।। अथवा पारिभापिफमत्रागुलं द्रष्टव्यम् । तेन द्विहस्त चतुर्हस्तादिष्वपि फुरडा- नुरूपकल्पिताङ्गुलश्चतुरङ्गुलव्यङ्गुलद्वयकुला एव तास्तिनो मेखला उपपद्यन्ते । उक्तं च शारदायाम्- "कुण्डानां यश्चतुर्विंशो भागः सोङ्गुलसंज्ञकः । विमज्यानेन कर्तव्या मेखलाकण्ठनाभयः ॥ " इति । एवं प्रथमा नवाङ्गुलम्, तृतीया व्यङ्गुलमुच्छ्रिता स्यात् । यस्त्वाहुः-मेख- लाया यावानेवोच्चायस्तावानेव विस्तार इति । तत्समष्ट्यभिप्राय नेयम् । सम- पट्यात्मना हि कण्ठाद्वहिर्नवालस्थलावगाहदर्शनात् । नवाग्मुलोच्छ्रिताया मेखलाया नवाल एव विस्तारः प्रतिपद्यते। चतुरङ्गुलव्यङ्गुलद्रव्यङ्गुलानां मेखलानां योगेन सर्वसमष्टया मेखलाविस्तारस्य नवाङ्गुलत्त्वोपपत्तेः । तथा च कुण्डकण्ठतो मेख- लाया यावदृर्ध्वमानं तावदेव तिर्यमानमिति सिद्धम् ।

·(५१) प्रथया-फराठोपलक्षितपार्श्वे नवाङ्गुलोच्छ्रितायाः प्रथमाया मेखलायाश्चतु- रगुलबिस्तृताया घाटे पाचँ संलग्ना पश्चाङ्गुलोच्छूिता व्यङ्गुलविस्तृता द्वितीया मेखला कार्या । तस्या बाह्ये पार्श्वे संलग्ना व्यङ्गुलोच्छ्रिता व्यङ्गुलविस्तृता तृतीया मेखला कार्या। तेन तिसृणामपि मेखलानासुच्छ्रायविस्तारौ समानौ भवतः । उच्छाये विस्तारे च प्रथमा चतुरङ्गुला, द्वितीया व्यङ्गुला, तृतीया द्वयङ्गुलेति । सर्वथापि नवागुल एवोच्छायो विस्तारश्चोपपद्यते । तदुक्तं क्रियासारे- प्रधानमेखलोत्सेधमुक्तमत्र-नवाङ्गुलम् । तद्वाह्ये मेखलोत्सेधं पञ्चाङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ १ ॥ तद्वाह्यमेखलोत्सेधमड्गुलद्वितयं क्रमात् । चतुस्त्रिद्वयगुलव्यासा मेखला त्रितयस्य तु ॥ २ इति ।। तदिदं कुण्डरत्नाकरोक्तं मतान्तरं द्रष्टव्यम् ॥ . परे त्याहु:-क्षेत्रस्य द्वादशभागैः प्रथमायाः, अष्टभागैद्वितीयायाः, चतुर्भिर्भागै- स्तृतीयाया उत्सेधः कार्य इति ॥ प्रथमा मेखला तत्र द्वादशाङ्गुलविस्तृता । चतुर्भिरजुलैस्तस्याश्चोन्नतिश्च समन्ततः ॥ १ ॥ तस्याश्योपरिवप्रः स्याच्चतुरङ्गुलमुन्नतः । अष्टाभिरङ्गुलैः सम्यग् विस्तीर्णस्तु समन्ततः ।। २ ।। तस्योपरि पुनः कार्यो वप्रः सोपि तृतीयकः । चतुरङ्गुलविस्तीर्णश्चोन्नतश्च तथा विधिः ।। ३ ।। इति वसिष्टसंहितोक्तः ॥ 4-0.AR AmeeM. अत्र भागः क्षेत्रस्य चतुर्विंशोऽशः । तेनैकहस्ते कुण्डे एकाङ्गुलो, द्विहस्ते.द्वयङ्गु- लस्त्रिहस्ते त्र्यङ्गुल इत्येवं दशहस्तपर्यन्तमूह्यम् ।। विधानपारिजाते त्वेवं पच्यते- ·(५२) मुण्डे द्विहस्ते तास्ताः स्युस्तकौब्धिगुणसंमिताः । (६।४ । ३) कुण्डे विहस्ते ता ज्ञया युनिभूतगुणागुलाः ॥१॥ (७ । ५ । ३) अब्धिहस्ते तु कुण्डे ता नागतकयुगानुलाः । (८ । ६ । ४) कुण्डे पञ्चकरे नन्दसतभूतागुलैः स्मृताः ॥ २ ॥ (६ ! ७ । ५) ताः स्यु: कुएडे ऋतुकरे दिगवटाउलान्विताः । (१०८) कुण्डे सप्तकरे द्वयं रानवसमाजलाजताः ॥ ३ ॥ ( १२ । ६ । ७) कुरडे बसुकरे ताः स्युर्मानुपायकाडला । (१२ । १०१८) सुरडे नवको विधरुद्रनन्दाजुलाः स्मृताः ।। ४ ।। (१३ । ११ । ६) दिग्वस्तत्रमिते कुण्डे मनुभानुदशाजुलाः । (१४ । १२ । १०) उत्सेधायामतो ज्ञेया मेखलाः सर्वतो बुधैः ।। ५ ।। इति ।। तदित्थं निमेखलापक्षेऽपि मतत्र यमाल्यातम् ॥ २थ केचित् पञ्चमेखला इच्छन्ति । तासां च प्रथमादीनां क्रमेण पडलः, पञ्चाजुलश्चतुरनुलस्यगुलो द्वयनुलश्च विस्तारो विधीयते । तेन पञ्चमेखलाविस्तारात् कण्ठतो वहिर्भागे विंशत्य मुलस्थलावगाहो भवति । उच्छायस्वाला प्रथमाया नवांशैद्धितीयाया: पञ्चमभागोनैनवांशस्तृतीयायाः पञ्चमभागद्वयोर्नवांशश्चतुर्थ्याः पंचभागनयोने नव शैः, पंचम्यास्तु पंचमभागच उष्टयोनैर्नवांशेः कार्यः । तथा चैकहस्ते फुण्डे प्रथमा नबाडुला (६) द्वितीया तपादसताकुला (७) तृतीया साईपञ्चाङ्ग- ला (1) चतुर्थी पादोनच तुरहुला ( ३ पञ्चमी तु इयॉलोत्सेधा (२) संग्द्यते । अनोव्छ्रायः पञ्चमांशेन हसति । स च पञ्चमोशः पड्यवाधिका- गुलामको द्रष्टव्यः ॥ (१।६ ॥ योन्यादिकुएडेपु ता मेखला योन्यायाकारा पव स्युः ॥ .

·(५६) अथ योनिः। । ला पृष्टमेखलाया मध्यभागेऽश्वत्थपत्राकृतिनजोण्ठाकृतिर्वा क्रियते। घृतरक्ष- णार्यमन्ताला सा पश्चादुम्नता पुरस्तात्त्वप्रे नता काळें। कूर्मपृष्ठवन्मध्योन्नता कार्येत्येके । लण्डव्यासार्द्धन दीर्वा, व्यासव्यंशेन विस्तृता, चतुर्विंशशिन तून्नता योनिश्चतुर्विशांशमानेनैव चाणाधोमुखेन कुण्डमध्ये प्रविष्टा क्रियते। तेनै- कहस्ते कुण्डे द्वादशाङ्गुलायता अष्टालविस्तृता, एकाङ्गुलोत्सेवा, एका लाग्नेश चाधोमुखेनकुण्डस्यान्तर्विशती संपावते । एपापि समन्तान्नेखलया चतार्षिशांश- मितया युज्यते । एकाङ्गुलमेखला सापेक्षवास्या यङ्गुलोन्नतिरुक्ता विधानपारिजाते- मेखलामध्यतो योनिः कुएडार्द्धात् व्यंशविस्तृता । उन्नतिय?लेनास्याः कुण्डोष्ठी बोधिपत्रवत् ।। इति ।। अधस्तातु सा द्वाभ्यां वृत्ताभ्यिां गजकुम्भाकाराभ्यां युज्यते । कुम्मद्वयसमायुक्तं मध्ये त्वाज्यधृतिस्तथा । अग्रेण कुण्डाभिमुखी किञ्चिहुत्सृष्टमेखला ।। इति विधान पारिजासोक्तेः ॥ यत्तु योन्याः पश्चिमपार्श्वद्वयसंलग्नदेशे नालस्यो- भयपाययोः कुम्भद्वयं कुम्भद्वयाकार वा भूपिण्डद्वयं स्थाप्यमिति केचिदाहुस्त- दशाखीयम् । त्रिकोणपश्चिमभुजावासलग्नयोरर्द्धचन्द्रयोरेवेह कुम्भशब्देन व्यपदेश्यत्वात् ॥ यत्तु- योनिमध्यगतं लिङ्ग तुङ्ग पृथुकराजुलम् । मृत्पिण्डद्वितयं तस्याः पाश्चयोः कुम्भिकुम्भवत् ।। इति साटमेव पिण्डद्वयस्थापन विधान पारिजातादिपु विधीयते । तदेकदेशी- यत्त्वादनादेयम् । योनिशब्दार्थभ्रांत्या तत्राण्डकोशादिसन्निधानकरणस्य सोपधि- कतया निरर्थकत्वात् ॥ कैश्चित्तु सा नालनितम्बयुक्ता क्रियते। तत्र योनिपश्चिमभुजे व्यङ्गुलविस्तृतेन फाटकेनास्या नितम्बो भवति । स च त्रिकोणपश्चिमभुजावः कृतयोर्गजकुंभाका- रयोरईचन्द्रयोरेव संज्ञाविशेयात्मको न तु ततोऽन्यः कश्चिदर्थः । यच पूर्वोक्ताईच.

·( ५४ ) न्द्रावधस्तानालस्योभयतः पुनरपरं क्षुद्रमर्द्धचन्द्रद्वयं नितम्बशब्दवाच्यं मृत्तिफया निर्मापयन्ति तदज्ञानात् । एकस्वार्थस्यार्द्धचन्द्रशब्देन कुम्भश देन नितम्बशब्देन श्रोणिशब्देन च विवक्षितत्वात्, पदार्थान्तरत्वे प्रमाणभावात् ।। नालं तु भूतलमा. रभ्य श्रोण्यारन्तरा योनिमूलपर्यन्तं दीर्घ सच्छिद्रमद्धचन्द्रवत् संपद्यते ॥ तत्रेदं सच्छिद्रत्वं द्वेधा प्रतिपद्यत । नालविशेपणतयेत्त्येके, फियाविशेषणतयेत्येके । तत्र नालस्य स्वतएव सरन्ध्रस्वरूपतया तद्विशेषणं व्यर्थं स्यात् । तस्मात् क्रियाविशे- पणमेतत् । मध्यमेखलायां परिधि धारणार्थ सरन्ध्ररूपेण नालसनिवेशस्यावश्यक त्यात् । परिविधारणतिरिक्तं तु स्थलं सर्व परिपूरणीयम् ॥ परिधिर्मेखलान्तः । नालस्य मानमुक्तं प्रयोगसारे- "योन्याः पश्चिमतो नालमायामे चपुरङ्गलम् । त्रिद्वकाङ्गुलविस्तारं क्रमान्न्यूनाग्रामिष्यते ।। इति । तेन चतुरङ्गुलदीर्घमादौ व्यङ्गुलेन मध्ये व्यङ्गुलेन योनिनितम्बमध्ये त्वका लेन विस्तृत कार्य्यम् । शारदातिलकेऽप्याह । दक्षपश्चिमतो नालमायामे चतुरङ्गुलम् । विधाय रन्ध्र मध्यस्थमेखलोपरि शोभनम् ।। " इति ।। पूर्वदक्षिणकुएडयोदक्षिणतस्तदितरेषु तु कुण्डेपु पश्चिमतो नालं कुर्यादिति व्यवस्था नेया। विधानपारिजाते तु नालस्थानमाह- "अधिसंख्यागुलोपेतामुच्छ्राया यामतः समाम् । वेदि विधाय तस्यां तु न्यस्तनालं विधानवित् ।। शेष प्रपूरयेदन्तः परिधिस्थापनाय च । " इति । होतुरग्रे तु योनिरिति शारदोक्तः कुण्डस्य पश्चाद्भागेऽवस्थितस्य प्रामुखस्य होतुरो प्राङ्मुखी योनि रुदङ्मुखस्य तु होतुरने योनिरुदङ्मुखी क्रियते । यहि- श्यायां मेखलायामियं योनिर्भवति स कुण्डस्य पश्चाद्भागः स्यात्, तद्विरुद्धदिश्या च मेखला कुण्डस्याग्रभागः स्यात् । अतएव कुण्डाग्रभागप्रतिपत्यर्थ योनिविध,ने दिनियमः क्रियते । पूर्वाग्यदक्षिणदिश्येपु कुएडेपु पूर्वेशान्यन्तरालकुण्डे पञ्च- कुण्डयाः पञ्चमे कुण्डे च कुण्डस्योत्तरमुखत्त्वविधानाय दक्षिणदिश्यायामेखलाय ·. (५५) उपरि सा योनिरुत्तरदिङ्मुखी निवेश्यते । इतरेषु तु पंचलु कुण्डेपु कुण्डस्थ प्राङ्मुखत्त्वविधानाय पश्चिममेखलोपरि सा प्राङ्मुखी क्रियते । तदुक्तं त्रैलोक्यसारे- "दक्षिणस्था पूर्वयाम्पे जलस्था पश्चिमोत्तरे । नवमस्यापि कुण्डस्य योनिर्दक्षदलस्थिता ।" इति ।। नवमेऽपि कुण्डे पश्चिमदिशि प्राङ्मुखी योनिरित्याह कुण्डप्रदीपकारः ॥ तंत्रा- वकल्पते । यथा वेदी पृष्ठतः कृता न भवति, होता च प्राङ्मुख उदङ्मुखो वोप- विशति, यथा च ब्रह्माद्युपवेशनस्थानमवशिष्यते तथैव विधातुमौचित्यमिति कुण्डरत्नाकरोक्तन्यायेन नवमे दक्षिणत एव योनेरौचित्यात् । सेयं योनिमेखला- वत् प्रतिकुण्डे विधीयते । योनिकुण्डे तु योनि कुर्याद्वा न कुर्याद्वेति मतद्वयम् । तत्र प्रतिषेधे बहूनां पक्षपातः ॥ द्विहस्तादि-कुण्डवृद्धौ व्यवस्थामाह विधान- पारिजातादौ- एकैकाथुलतो योनि कुण्डेष्वन्येषु वर्द्धयेत् । यवद्वयक्रमेणैव योन्यग्रमपि बर्द्धयेत् ॥ इति ।। सदित्थं स्थानमानक्षेत्रखातनाभिकण्ठमेखलायोनिरूपाणिअष्टाङ्गानि कुण्डस्य व्याख्यातानि । तैरुपेता एव सः कुण्डा निर्माय प्रयोगे नेयाः । तद्व्यतिक्रमे दोपस्मरणात् ॥ तथा चोक्तम्- "खातेऽधिके भवेद्रोगो हीने धेनु धनक्षयः । वक्रकुण्डे तु संतापो मरणं भिन्नमेखले ॥ १ ॥ मेखलारहिते शोकोऽभ्यधि के वित्तसंक्षयः । भार्याविनाशनं प्रोक्तं कुण्डे योन्या विना कृते ॥ २ ॥ अपत्यध्वसनं प्रोक्तं कुण्डं यत् कण्ठवर्जितम् ॥ इत्यादि । तस्मालक्षणलक्षितान्येव कुण्डानि विधेयानि । अत्र विशेषोऽप्युक्त कुण्डरना- करे- कुण्डमत्रोक्तमार्गेण निर्माय सह लक्षणम् । क्षत्रियो वा समृद्धो वा शूद्रस्तानेण बन्धयेत् ॥ १ ॥ तदभावे त्विष्टकाभिः संवध्य सुदृढं यथा । पूर्वोदितप्रकारेण मृदा वा लेपयेत्तथा ।। २ ।। ताण लक्षणोपेतं कुर्य्यान्मृत्तिकयापि वा । एतत्कण्डं चरार्चायां गृहीयान स्थिरार्चने ॥ ३ ॥ - - ·(५३) अम्लेन ताम्रकुण्डं तु मृन्मयं गोमयाम्मसा। सौधं च सुधिया सम्यक् शोधयेदमरर्पम ।। ४ ।। मृन्मयानां तु कुण्डानां परितः सन्धिभिः सह । रक्तमृच्छालिपिष्टाभ्यां भूपयेदाप्रियं यथा ॥ ५ ॥ इति ।। अथ कुण्डानुकल्पलाधनम् । कुण्डकरणाशक्ती स्वस्रहोमे वा नित्यनैमिचकहोमे वा पार्तव्ये हस्तमात्र. विस्तृतं चतुरन्नं चतुरझुलोच्छूितमेकामुलोच्छूितं वा स्थंडिलं निर्माय तत्र होमः फाय:। "कुण्डाभावे तु होमार्थ स्थंडिलं पीठमेव वा । होमायें स्थंडिलं पीठं कार्यमित्याह शौनकः॥ इति चौधायनोक्तेः । तच स्थंडिल वालुकाभिः कार्य रक्तमृद्रजसो पा । नित्यनैमित्तिके होमे स्थंडिले वा समाचरेत् । हस्तमात्रेण तत्कुादालुकाभिस्तु शोभनम् ।। शकुलोत्सेधसंयुक्तं चतुरनं समन्तत इति शारदो। स्थंडिलं वालुकाभिर्वा रक्तमृद्रजसोऽपि वा । इति क्रियासारोलेश्च । आहुतितारतम्यानुरोधेन तदुच्छ्रायमानं शुल्वफारिकायामुक्तम् । पञ्चाश- द्धोमे तदेकाङ्गुलेन, शतालुतौ द्वयलमानेन, सहस्रहोमे चतुरलैः, अयुतहोमे- ऽष्टाङ्गुलैः, लक्षहोमे पोडशाजुलैः, प्रयुतहोमे विंशत्यङ्गुलैः, कोटिहोमे पञ्चविंश- त्यङ्गुलैरुन्नतं स्थंडिलं कुर्यात् । नातोऽधिक मुन्नतं कुर्यात् । तेनाधिकहोमेऽपि पञ्चाशत्यगुलोचितमेवेदं स्थंडिलमिष्यते । स्थंडिलेऽपि मेखलायोम्यादयः कुएडवदेव संपाद्याः। "कुएटवन्मेखलां कृत्वा योनि कृत्वा ततः परम् । बौधायनमते प्रोक्तं स्थंडिलं चतुरस्रकम् ।। इति चौधायनोक्तेः । स्थंडिलाभावे तु पोठे होमः कार्यः । तत्र योनिमेखला. भावः । तञ्च पीठं स्थंडिलमानतो शेयमुच्चये द्वादशाङ्गुलं स्यात् । सर्वविघ्नोपसर्गविनाशनाय विधीयमाने विनायकस्नानादौ कर्मविशेपे चत्वारि पीठानि कार्याणीत्युक्तं कुण्डप्रदीपे । तत्रादौ पडशीत्यङ्गलैश्चतुरस्रां समकर्णा ·( ५७ ) वेदी निर्माय तत्रेशानकोणे पूर्वोत्तररज्जुसंसक्तमूल चतुरस्त्रं समकर्ण प्रहपीठं विदध्यात् । तच द्विहस्तं क्रियते । इति कुण्डोक्तरीत्या श्यस्त्रिंशदङ्गुलैः सप्तयवैश्चत- सृभियूकाभिरस्य भुजाः संपाद्याः । एवं वायव्यकोणे पश्चिमोत्तररज्जुसंसक्तमूलं चतुरस्त्रं लमकर्ण भद्रपीठं नाम स्नानपीठं निदध्यात् । तदपि द्विहस्तं कार्यमिति प्रहपीठवदेवास्य भुजाः संपाद्यन्ते। अथाग्नेयकोणे भद्रपीठस्य समफर्णतया दुर्गापीठं विरच्यते । तच्च पञ्चाङ्गुलानि पूर्वतः पञ्चाङ्गुलान्येव दक्षिणतो वेदीप्रदेशं त्यक्त्वा चतुर्विशत्यङ्गुलं कुर्य्यात् । त्रीण्यप्येतानि पीठानि द्वादशाङ्गुलैरुच्छ्रितानि स्युः । ततो नैर्ऋतकोणे ग्रहपीठसमकर्णतया वह्निपीठ रचयेत् । तदपि दक्षिणतस्त्र्यङ्गुल पश्चिमतोऽपि व्यङ्गुलं वेदीभागं त्यक्त्वाऽष्टाविंशत्युङ्गलैरायतविस्तीर्णं चतुरङ्गुलोच्च समचतुरखं विधीयते । एतद्धोमपीठं विद्यात् । चतुर्णा कर्णसूत्रे समतया भवतः न्यासो यथा- पू.८६ ५ ७२ प्रहपीठ दुगोपीठ १२ २३१०३ २४ ३३७४ ३३७४ 28 ३३/७४ १५०६ भद्रपीठ १२ होमपीठ ३३/७४ ३६४ २१०३ २८ २८ ३३७४ ३ 1४1 प. ६

·(५८)
अत्र गणितं कुण्डप्रदीप निरूपितं यथा-भद्रपीठदुर्गापीठान्तरद्वात्रिंशच्च
पञ्च चेति । (३२ । ५) ।। दुर्गापीठहोमपीठान्तरंपविशतिः (२६) ॥ ग्रहपीठदु-
पीठान्तरं प्रयोविंशतिश्च शुन्यं च तिस्रश्चेति ( २३ । । ।३)। भद्रपीठहोमपी-
छान्तरमेकविंशतिश्च शुन्यं च तिनश्चेति (२१ । ०।३) । ग्रहपीठभद्रपीटान्तरं
त्वष्टादश च शून्यं च पट् चेति ( १८ 1 0 1६)॥ पडशीति वर्ग: । परनवत्य.
धिकानि त्रिसप्ततिशतानि (७३६६) ॥ स विनश्चतुर्दशसहस्राणि सप्तशतानि
द्वानवत्यधिकानि ( १४७६२) तस्य मूलमेकविंशं शतं पञ्चोचरं स्यात् । (१२१ ।
५) अयं वेदीकर्णः स्यात् ।। ग्रहपीठे कर्णाटचत्वारिंशत् (४८) होमपीठे कर्णस्तू-
नचत्वारिंशञ्च चतुष्कं चेति ॥ होमपीठान्नैऋतकोणकर्णश्चत्गरश्च द्वौ चंति( ४ ।
२)। एषां संयोगस्त्वेकनपतिश्च पञ्च चेति । घेदीकर्णाच्छोधिते शेपं त्रिंशत्
(३०) एतदेव ग्रहपीठहोमपीठान्तरं वसिष्ठेनोक्तम्-
ग्रहहोमान्तरं कर्णे त्रिंशदलसंमितम् । इति ॥
एवं भद्रपीठे कर्णोऽटचत्वारिंशत् । दुर्गापीठे कर्णत्रयस्त्रिंशञ्च सप्त च चतस्र-
श्चेति । दुर्गापीठादाग्नेयकोणे कर्णः सप्त चैकं चेति । एपां संयोगो नवाशीतिश्च
पञ्च चेति । वेदीकरणाच्छोधिते शेपं भद्रपीठदुर्गापीठान्तरं स्यात् । द्वात्रिंशश
पञ्च चेति । एवमेवान्यत्राप्यूह्यम् ॥
स्थहिलपीठयोरप्यभावे लोहपात्रे वा नूतनमृन्मयपात्रे चा हवनं कार्यम् ।
"अथाग्निकार्य वक्ष्यामि कुएहे वा स्थंडिलेऽपि वा।
वेद्यां वाप्यायसे पाने मृन्मये वा नवे शुभे ॥
इति वायवीय संहितोक्तः ॥ इति कुण्डानुकल्पसाधनम्
कुण्डप्रकाशिका, कुण्डमार्तण्डा, कुण्डकौमुदी ।
कुण्डरत्नाकरा, कुण्ड प्रदीपः, कुण्डदर्पणः॥१॥
कुण्डोद्योता, कुण्डतत्वप्नदीपः कुण्डकारिका ।
कुण्डोदधिः कुण्डासद्धिः कुण्डार्कः कुण्डभास्करः ।। २ ॥
कुण्डकल्पद्रुमः कुण्डरचना कुण्डपद्धतिः ।
कुण्डार्णवः कुण्डविधिः कुण्डश्रीः कुण्डनारदः ॥ ३ ॥

·कुण्डाङ्कुशोऽथ कुण्डांशुमालाथो कुण्डनिर्णयः। स्वायंभुवं पञ्चरात्रं कुण्डलक्षणसंग्रहः ॥ ४ ॥ वैश्वम्भरं वास्तुशास्त्रं प्रतिष्ठासारसंग्रहः ।। बौधायनं नारदीयं हेमाद्रिगणितागमः ॥ ५ ॥ तत्वचिन्तामणि: सार तरङ्गिण्यात्मवल्लभः । विधानपारिजातं च शारदातिलकादिकम् ॥ ६ ॥ ज्ञानरत्नावली शुल्बसूत्रार्थः शुल्वकारिका । पुराणानि च सर्वाणि तन्नाम्नाय रहस्यकम् ॥ ७ ॥ एतेष्वेवोदितं कुण्डविधानमिह-दर्शितम् । तेनैष भगवान् यज्ञपुरुषः सुप्रसीदतु ॥ ८॥ मधुसूदनकृत्युक्ते श्रीयज्ञमधुसूदने । स्मातकुण्डसमीक्षाख्यो द्वितीयोऽध्याय ईरितः ॥४॥ इति यज्ञमधुसूदनस्य द्वितीय: कुण्डसमीक्षाभिध: स्मातकुएडाध्यायः समाप्तः। B W ह M M M MA ZA M का ·( ५७ ) वेदी निर्माय तत्रेशानकोणे पूर्वोत्तररज्जुसंसक्तमूल चतुरस्रं समकर्ण प्रहपीवं विदध्यात् । तच्च द्विहस्तं क्रियते । इति कुण्डोक्तरीत्या श्यस्त्रिंशदगुलैः सप्तयवैश्वत- सृभिर्युकाभिरस्य भुजाः संपाद्याः । एवं वायव्यकोणे पश्चिमोत्तररज्जुसंसक्तमूलं चतुरस्र लमकर्ण भद्रपीठं नाम स्नानपीठं निदध्यात् । तदपि द्विहस्तं कार्यमिति प्रहपीठवदेवास्यभुजाः संपाद्यन्ते। अथाग्नेयकोणे भद्रपीठस्य समफर्णतया दुर्गापीठं विरच्यते । तच्च पञ्चाङ्गुलानि पूर्वतः पञ्चाङ्गुलान्येव दक्षिणतो वेदीप्रदेशं त्यक्त्वा चतुर्विंशत्यङ्गुलं कुर्य्यात् । त्रीण्यप्येतानि पीठानि द्वादशाङ्गुलैरुच्छ्रितानि स्युः । ततो नै भ्रतकोणे ग्रहपीठसमकर्णतया वह्निपीठं रचयेत् । तदपि दक्षिणतस्त्र्यमुलं पश्चिमतोऽपि त्र्यङ्गुलं वेदीभागं त्यक्त्वाऽष्टाविंशत्युङ्गलैरायतविस्तीर्णं चतुरङ्गुलाञ्च समचतुरखं विधीयते । एतद्धोमपीठं विद्यात् । चतुणां कर्णसूत्रे समतया भवतः न्यालो यथा- - ५ ७२ प्रहपीठ १२ दुगोपीठ २३।०३ ३३७४ ३३७४ २४ ३३/७४ उ.६ १८६ २६ १२१॥५ भद्रपीठ होमपीठ 8I २१४०।३ २८ ३६४ ३३१७४ /४ ३