·प्रकाशक:-
श्रेष्टिप्रवरः श्रीगौरीशङ्करगोयनकाः,
अच्युतग्रन्थमालाकार्यालयः,
काशी।
मुद्रकः--
--
श्रीश्रेष्ठिजयकृष्णदासगुप्तः,
विद्या वि ला समुद्रणालय:,
काशी।

·. श्रीविश्वेश्वरः शरणम् । किञ्चिद्वक्तव्यम् । सहर्पमिदमावेद्यते यदस्यामच्युतग्रन्थमालायां नवमपुप्पत्वेन श्रीसूर्यनारायणशर्मविरचितया टिप्पण्या श्रीराघवानन्दविरचितेन विवरणेन च सनाथं श्रीभगवदादिशेषप्रणीतं परमार्थसारं प्रकाश- मासादयतीति । अस्य परमार्थसारस्य रचयिता भगवान् आदिशेषश्च शेषनाग एव इति पतद्ग्रन्धस्थितात्- 'वेदान्तशास्त्रमखिलं विलोक्य शेषस्सु जगदाधारः । आर्यापञ्चाशीत्या बबन्ध परमार्थसारमिदम्।। इत्यन्तिमात् पद्यात्, 'जगदाधारः जगतामाधारभूतः शेषः अनन्तो नान्यः कोऽपि विप- श्चिन' इति विवरणात्, बौद्धार्थनिरूपणप्रस्तावे लघुमञ्जूपायर्या "तदुक्तं परमार्थसारे शेषनागैन-मृगतृष्णायांमुदकम्" इत्यादि. व्याहरतो नागेशभवचनावावगम्यते । अत एव वैयाकरणनागेशभहस्यास्मिन् महती आस्थेति तेन वहूनि पद्यानि लघुमङ्ख्यायामेव व्याख्यातानि परमार्थसारविवरणं च रचितं श्रीराघवानन्दरचितविवरणवत् । परन्तु तश्च परमार्थसारं नानिर्वचनी- यख्यातिपरतया व्याचप्रेऽपि तु सदसख्यातिपरतया । परन्तु अस्माकं दौर्भाग्येन तद्विविवरणं नाद्यावधि अस्माकं दृग्गोचरमिति नितरां खिद्यतीव मे चेतः । एवं स्थिते व्याकरणमहाभाष्यप्रणेता योगसूत्ररचयिता चरकप्रति- संस्कर्ता च यः पतञ्जलिः स एवैतस्य परमार्थसारस्य रचयितेति सि- अम् । युज्यते चैतत्- 'योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन । योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोऽस्मि' ॥ इत्यभियुक्तवचनात् कायिकवाचिकमानसिकत्रिविधमलक्षपण- ग्रन्थत्रयनिर्माणानन्तरं ब्रह्मविद्याप्रकाशकग्रन्थनिर्माणमपि पतञ्जले- ·रावश्यकर्तव्यतामावहति, अन्यथा चित्तशुद्धेरुपायं प्रतिपाद्याऽपि चित्तशुद्धिफलाप्रतिपादनेन महर्पयूँनतापत्तिः स्यात । विवरणकर्ता श्रीराघवानन्दयतिश्च श्रीकृष्णानन्दशिष्य इति अस्यैव विवरणस्य प्रारम्भिकश्लोकैरवगम्यते परन्त्वयं कदा भुवमल- श्वकारेति नाद्यावधि निर्णीतम् । विवरणसमेतं परमार्थसारपुस्तकं पूर्वमनन्तशयने मुद्रितमाप इदानीं दुष्प्रापमिति पूर्वप्रकाशितेन विवरणेन नवीनया टिप्पण्या च समेतं पुनरात्मानं प्रकाशयति । विवरणकर्ता सदसद्विलक्षणाऽनिर्वचनीयाऽनादिर्भावरूपा ब्रह्म- शाननिवा चाविद्येति प्रतिपादयति । टिप्पणीकारस्तु-सदसख्यातिरूपा जन्याऽनात्मन्यात्माभिमान- रूपा ब्रह्मज्ञाननिवां अविद्या इति प्रतिपादयति । विवरणकारः अनिर्वचनीयस्य रजतादेरुत्पत्ति प्रतिपादयति, टिप्प- णीकारस्तु असत एव रजतादेर्भानम् । विवरणकारः अनादिर्जीव इति, उपाधिवैशिष्ट्येन जन्य इति च टिप्पणीकारः। अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरं । विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥ इतिाहरिग्रन्थस्य, हेलाराजरचिततद्वयाख्यानस्य, नागेशभट्टरचित- लघुमञ्जूषायाश्च दर्शनेन टिप्पणीकारमतमेव वैयाकरणानां सम्मतं श्रुतिस्मृतिपुराणसंमतं पातञ्जलमहाभाष्यसंमतं चेति टिप्पणीदर्शनाद- वगतं भविष्यतीति नात्र प्रयत्यते । चस्तुतस्तु टिप्पणीकर्तुरिह न किंचनापूर्व मतं किन्तु मञ्जूषायां य- था नागेशभट्टैः प्रतिपादितम् तदेव क्वचिदक्षरमप्यपरिवर्त्य क्वचिञ्च प- रिवर्त्य लिखितमिति सहृदया विदाकुर्वन्तु- विदुषां विधेयस्य सूर्यनारायणशर्मशुक्लस्य

·विषयाः।
(१) ग्रन्थावतरणम
(२) प्रश्नप्रकार:
(३) उत्तरम
(४) जीवपरैक्यकथनम
(५) विद्यादयोपायनिरूपणम
(६) विद्यास्वरूपनिरूपणम्
(७) विद्याफलभूतजीवन्मुक्तिनिरूपणम्
(८) मुक्तस्याशरीरपातं वर्तनप्रकारनिरूपणम्
(९) विदेहमुक्तिनिरूपणम्
(१०) क्रममुक्तिनिरूपणम् ।

·No text on this page.

·श्रीभगवदादिशपप्रणीतम् ।
* परमार्थसारम् ।
श्रीराघवानन्दविरचितेन
विवरणन समेतम्।
योगात्मनानाबुधधरनखिलव्याप्तमास्यामिदोप्णां
साहनयुक्तमन्तःकृतसुरनिवई म्वप्रभोद्भासिताशम् ।
नंबर केन्दुरुपविलसितमनलोग्राननं चित्रवर्ण
मागकाटिपदीमावयवमवतु वा विश्वरुपं मुरारेः ॥ १ ॥
विशपांसमवधूय वायुवदत्ताहगगनदीप्तिदायिनम् ।
विफरकलभवस्त्राविग्रहं विश्वनाथमानशं भजामहे ॥२॥
अगलकमलमध्ये सन्निविष्टायष्टिः
करजलरुहराजपुस्तकाक्षालिमाला ।
अखिलनिगमसारः सर्वभूतान्तरस्था
भवतु भवभयानां भेदनी भारती नः ॥ ३ ॥
श्रीमच्छाकरमार्गमध्यवसतिः शाखाशतालङ्कृतः
संसारार्कगभस्तितप्ततनुभिः संसेविताविर्जनैः ।
कृष्णानन्दमहीरोऽमृतरसापूर्णरपूर्वैः फले-
चित्रां प्रीतिमुपासकेपु जनयन् जीयान् महीमण्डले ॥४॥

·२ परमार्थसारम् । अशेषोपनिषत्सिद्धवस्तुतत्त्वानुगामिनी राघवानन्दमुनिना शेपार्यह विमृश्यते ॥ ५ ॥ परमार्थसारसंज्ञं ग्रन्थं चिकीर्षुराचार्यस्तस्याविनपरिसमाप्तिप्रचयग- मनाभ्यां शिष्टाचारपरिपालनाय च विशिष्टेष्टदेवताप्रणामलक्षणं मङ्गलं मूल- तः सम्पादयन्नर्थत आरम्भापक्षितं विपयप्रयोजनसम्बन्धाधिकारिलक्ष- णमनुबन्धचतुष्टयमाविष्करोति- परं परस्याः प्रकृतेरनादि- मेकं निविष्टं बहुधा गुहासु। सर्वालयं सर्वचराचरस्थं त्वामेव विष्णुं शरणं प्रपद्ये ॥ १ ॥ त्वां नित्यापरोक्षमात्मानमेव विष्णुं सदानन्दचिद्धनं परमात्मानं शरणं प्रपद्ये निजधामत्वेन विमृशामि । विष्णोरस्मदितरात्मत्वेऽनीश्वरत्वा- नाश्रयणीयत्वमित्यत उच्यते--परस्याः प्रधानायाः जगन्मूलकारणभू- श्रीचन्द्रधरपादाब्जद्वयमाराध्य भक्तितः । नागेशदर्शितदिशा व्याख्यास्ये शेपकारिकाः ॥ १ ॥ तत्रभवान् परमर्पिः पतञ्जलिः कायवाङ्मनसामशुद्धीः चरकमहाभाष्ययोग- सूत्ररपाकृत्य शुद्धान्तःकरणानां मोक्षेच्छावतां शिष्याणां 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्यु- मेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय' इति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानमेव मोक्षकारणमिति संप्र- तिपन्नानां ब्रह्मज्ञानजनकमुपनिषदर्थतात्पर्य निर्णतुमुपनिषदर्थतात्पर्यनिर्णायकं परमार्थ- सारसंक्षं ग्रन्थमारभमाणः विष्णुरूपां परदेवतामानमति परम् इत्यादिना परस्याः-जगत्कारणभूतायाः प्रकृतेरपि परं- कारणम् । एकम् अद्विती- यम् सर्वालयं-सर्वस्याधिष्ठानम् । सर्वचराचरस्थं----सर्वान्तर्यामिणम् ।

·३ सटिप्पणविवरणसमेतम् । तायाः प्रकृतेर्मायाशक्तेः परं प्रधानं तस्या अपि स्वतोऽसत्या अस्फुर- पायाश्च सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन प्रेरकं न खलु शक्तिमतोऽन्यत्र शक्तिः सती स्फूर्तिमती वा स्याद् , अन्यथा स्वातन्त्र्येण शक्तिमत्त्वमेव हीयेतेति ना- मान्तराद् भगवदुक्तिः प्रसज्येत । सदानन्दचिदेकरसत्वेऽपि स्वमायाश- क्तिमाश्रित्य महदाद्यवन्यन्ततत्त्वग्रामतत्कार्यसमष्टिव्यष्टिदेहतद्धर्मविशेषसर्व- स्वात्मना सदाप्रकाशमानमित्यर्थः । यथाहुः- "सदा सृष्टिविनोदाय सदा स्थितिसुखासिने । सदा त्रिभुवनाहारतृप्ताय भवते नमः" ॥ इति । तदेवं सर्वेश्वरत्वेन विष्णोराश्रयणीयत्वं साधितम् प्रकृतेः परत्वे हेतुः अनादिमिति । नित्यसिद्धमित्यर्थः । नन्वनादित्वं प्रकृतेरप्यस्ति सादित्वे मूलप्रकृतित्वासिद्धेः । “अ- मूलप्रकृतित्वासिद्धेरिति । वस्तुतस्तु मायाया जन्यत्वमेव 'सौम्य यथैकेन मृत्पिण्डेन विज्ञान सर्व मृन्मयं विज्ञातं भवति वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृति- केत्येव सत्यम्' इति दृष्टान्तेन 'यस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातम्भवतीति प्रतिज्ञया च ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य जन्यत्वावेदनात् अन्यथा प्रकृतिपदव्यपदेश्याया मायाया अ- जन्यत्वे ब्रह्मणस्तदकारणत्वात् ब्रह्मविज्ञानेन मायाविज्ञानासंभावात् सर्वविज्ञानप्रति-. ज्ञाया उपरोधः स्यात् । अत एव 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । अस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत्' इति श्रुत्या सावयवत्वप्रतिपादनमुखेन सूचितं जन्यत्वमुपपद्यते सावयवस्य घटस्य जन्यत्वदर्शनात् । अत एव च "प्रजापतिपति विष्णुमनन्तमपराजितम् । प्रधानपुसोरजयोः कारणं कार्यभूतयोः" इति विष्णुपुराणे कार्यभूतयोरिति प्रधानपुंसोविशेषणं संगच्छते ।

·४ परमार्थसारम् । जामेकां लोहित शुक्लकृष्णां वहीः प्रजाः मृजमानां सरुवा (इंचता-४- ५) इति श्रुतेश्च | अतः कथं तत्परत्वमित्यत उक्तम्-----एकमिति । स्वतन्त्रमित्यर्थः । प्रकृतेरनादित्येऽप्यचेतनत्यान्न स्वातन्त्र्यं भगवतन्तु चे- तनत्वात् स्वातन्त्र्यमिति सिद्धोऽतिशयः । श्रुतिश्च "अन्यक्तायुस्यः परः । पुरुयान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः' (का--३-११) इति । यद्वा अनादित्वे हेतु: एकमिति । अद्वितीयमित्यर्थः । म्बव्यति- रिक्तस्य कस्यापि वस्तुनोऽभावादस्य स्वतःसिद्धसत्तास्फूतिमत्त्वमान्थयम् । न च 'अजामेका लोहतशुलकृष्णामिति श्रुतो अजामिति, प्रधान सोरिन्यत्र अजयोरिति विशेषणेन च प्रकृतेरनादित्वमास्येयमिति वाच्यम् । अजयोरिति अजामिति च विशेषणस्य प्रकृतः पुल्पस्य च स्वातन्त्र्यनिरामय रूपकेण सत्त्वेनादोपात् अन्यथा कार्यभूतयोरजयोरिति विशेषणयाविरोधल्य दुष्प- रिहरत्वं स्यात् । यद्वा एतत्सृष्टौ तज्जन्मानुपलम्भादजत्वम् । तदुक्तं चरक पतनलिना आदिना- स्त्यात्मनः क्षेत्रपारम्पर्यमनादिकम्' इति ।क्षेत्रपदेन च प्रकृतिमुह्यते 'प्रकृति पुरुष चैत्र क्षेत्रं क्षेत्रनमेव च' इति गीतावचनात् । अत एव ब्रह्माण्डपुराणे- स्थूलं विलाप्य करणे करणं निशाने तत्कारणं करणकारणवर्जिते च । इत्थं विलाप्य यमिनः प्रविशन्ति यन्त्र तं त्वां हरिं विमलबोधधनं नमामः ॥ इत्यनेन करणं महदू निदानं प्रकृतिः तत्कारणं प्रकृतिरूपं कारणं करणकारगवर्जित ब्रह्मणि इत्यर्थकेन प्रकृतेर्ब्रह्मणि लयो दर्शितः। 'यस्य हि यत उत्पत्तिस्तस्य तत्रैव लयो न्याय्यो मृदीव शरावस्य' इति शाङ्करभाष्येण कारणे एव लयस्यौचित्येन ब्रह्म- णः प्रकृतिकारणत्वावगम उपपद्यते ।

·,
सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
ततश्चानादित्वं सिध्यतीत्याशयः । श्रुतिश्च "अथ नित्यो देव एको ना-
रायण" ( नारा० २) इति ।
ननु जीवानां बहुत्वात्तत्स्वरूपस्यास्यैकत्वं न घटत इत्यत उक्तं बहुधा
गुहासु निविष्टमिति । गुहावदुर्विज्ञेयस्वरूपा सदसदादिप्रकारेणानिर्वा-
च्या माया गुहा तस्याः सत्त्वाद्यवयवभेदेन बहुवचनम् , निमत्ते सप्तमी,
गुहालु स्वमायाशक्तिनिमित्तमेकमपि बहुधा निविष्टम् अनन्तजीवात्म-
ना भासमानमित्यर्थः । श्रुतिश्च "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" ( क.
२-५--१९ ) इति । एवं चेदुपाधीनां मायानां पृथक्सत्त्वान्नैकत्वमि-
त्यत उक्तं सर्वालयमिति सर्वस्थालयं सत्तास्फूर्तिप्रदमुपादानमित्यर्थः ।
मायातकार्यप्रपञ्चावस्थितिहेतुत्वात् परस्य न ततोऽन्यत्वं कस्यापि संभव-
तीत्यर्थः । सर्वालयत्वे हेतुः सर्वचराचरस्थमिति । सर्वेषु चरेष्वचरेषु च
देहेषु स्थितम् अध्यक्षत्वेनानुप्रविष्टमित्यर्थः । त्वामेव विष्णुमिति जीवन
हँकत्वं वेदान्तानां विषयोऽस्य विषयो दर्शितम् । तच्चाज्ञातं विषयः ज्ञातं
सत्प्रयोजनं भवत्यखण्डानन्दानुभवात्मकत्वादिति विषयनिर्देशात् प्रयो-
जनमपि निर्दिष्टम् । ततस्तदनुभवकामोऽत्राधिकारीति च सूचितम् । एवम
र्थाद्विपयनिर्देशादेवास्यानेन ग्रन्थेन प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावलक्षणः सम्बन्ध-
श्व प्रकटीकृत इति ज्ञेयम् ॥ १ ॥
नन्वात्मैव चेद्विष्णुः कुतः सर्वेऽहं ब्रह्मास्मीति न पश्यन्ति कुतो
गुहा-सदसद्रूपा माया तस्याः सत्त्वाद्यवयवभेदेन बहुवचनम् । मायाया सावय-
वत्वे मानम् । 'मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । अस्यावयवभूतैस्तु
व्याप्तं सर्वमिदं जगत्' इति श्रुतिरेव । अनया श्रुत्या मायायाः सावयवत्वप्रतिपादने-
न जन्यत्वमाविष्कृतं निवेदयिष्यते चैतदुपरिष्टात् ॥ १ ॥

·•wr परमार्थसारम् । वा 'मनुष्योऽस्मी'त्यन्यथात्मानं पश्यन्तीति चेत् तद्विचाराभावादित्याह- आत्माम्बुराशौ निखिलोऽपि लोको मग्नोऽपि नाबामति नेक्षते च । आश्चर्यमेतन्मृगतृष्णिकाभे भवाम्बुराशौ रमते मृषैव ॥ २॥ निखिलोऽपि लोको जीववर्गः आत्मम्बुराशौ परमात्मामृता- ब्धौ मग्नोऽपि नियमेन तत्स्वरूपोऽपि तद् नाचामति न किञ्चिदनुभवति नेक्षते न जिज्ञासते च प्रत्युत मृगतृष्णिकामे (तद्) मिथ्याभूतेऽनात्मनि च भवाम्बुराशौ संसारहेतुभूते देहादौ झुपैव भ्रान्त्यैव रमते आत्मबुद्धि करोति चेति यद् एतदाश्चर्यम्। अघटितत्वेऽपि भासमानत्वान् मायामात्र- मित्यर्थः । अनेन विष्णोनिजरूपतिरोधानेन रूपान्तरप्रकाशेन या शक्तिः सा मायात्र प्रकृतिरित्युपदिष्टं भवति । पूर्वश्लोकेन पुरुषस्वरूपं चोपदिष्टम् । तेन प्रकृतिपुरुषतत्त्वजिज्ञासेहारभ्यत इति चिकीर्षितं च प्रतिज्ञातं भवति २॥ कथं पुनरात्मजिज्ञासोदियात् , केन कस्य सकाशात् कथं वात्मा जिज्ञास्य इत्यपेक्षायां तदुत्तरत्वेन ग्रन्थमवतारयति- गर्भगृहवाससम्भवजन्म- जरामरणविप्रयोगान्धौ - आत्मनः स्वप्रकाशत्वेन नित्यापरोक्षत्वेऽपि मायावशातिरोहितस्वरूपः स्वं- न पश्यति इति देहादावात्मबुद्धिं यत्करोति तन्मृधैव न सत्यमित्यर्थः ॥ २ ॥ ननु सांसारिकसुखमेव पुरुषार्थत्वेन प्रतिपन्नस्य जीवस्य ततो विरक्तिर्न स्यादिति ·७ सटिप्पणविवरणसमेतम् । जगदालोक्य निमग्नं प्राह गुरुं प्राञ्जलिः शिष्यः ॥ ३ ॥ जगद् आत्मानमन्यं च जीवलोकं गर्भगृहवाससम्भवजन्मजरा- मरणविप्रयोगाब्धी गर्भ एव गृहं गर्भगृहं तत्र वासस्य सम्भवः प्राप्तिः, विप्रयोगः कलत्रपुत्रवित्तादीष्टवियोगः गर्भगृहवाससम्भवश्च जन्म च जरा च मरणं च विप्रयोगश्च गर्भगृहवासम्भवजन्मजरामरणविप्रयोगाः, त एवाब्धिर्दुःखसमुद्रः तस्मिन् निमग्नमालोक्य तस्मादुत्तितीर्पः कश्चित् पुमान् शिष्यः तत्त्वजिज्ञासुःगुरुं "तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् स- मित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" (मुण्ड १-२-१२) इति श्रुतेः उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः" ( गीता ४-३४ ) इति स्मृ- तेश्च । तत्त्वज्ञं पुरुषप्रवरमुपेत्य प्राञ्जलिः बद्धाञ्जलिः प्राह । अयमर्थः- प्राचीनानकजन्मविहितयज्ञदानतपोलक्षणसत्कर्मकदम्बकपरिशोधितान्त:- करणः साझाधीतसकलवेदवेदान्तः श्रुतव्याकरणश्च सहस्रेषु कश्चित् पुमान् वेदान्तवाक्यार्थापातज्ञानयोगाद् आत्मैव नित्यं वस्तुं ततोऽन्यत् सर्वमनित्यम् अतः सुखवत् प्रतीयमानोऽयं पुत्रवित्तकलत्रादिसंसारो वस्तुतो दुःखमेवेति निश्चित्य ततो विरागं गत्वा सांसारिके सुखफलमा- त्मतत्त्वज्ञानमेव काक्षमाणस्तच्छेपत्वेन · श्रुतशमदमादिसाधनसम्पन्नो भृत्वात्मतत्त्वसाक्षाद्वोधवन्तं जीवन्मुक्तं गुरुवरं यथाविध्युपगम्य बद्धाञ्जलिः पप्रच्छेति ।। ३ ॥ . मोक्षशास्त्रोपदेशोऽनर्थकोऽधिकारिणोऽलाभादिति सांसारिक सुखं. गर्भवासादिजन्य- दुःखमिश्रितत्वात दुखमेवेति विरक्तिरुपपद्यत इत्याह-गर्भति.॥ ३ ॥ .

·परमार्थसारम् । किंलक्षणेन गुरुणा भाव्यमित्यपेक्षा प्रतिक्षिपन् प्रश्नप्रकारमाह- 'त्वमिति चतुर्भिः श्लोकैः- त्वं साङ्गवेदवेत्ता भत्ता संशयगणस्य ऋतवक्ता । संसारार्णवतरणप्रश्नं पृच्छाम्यहं भगवन् ॥ ४॥ "उत्त्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति"। हे भगवन् ! त्वं साङ्गवेदवेत्ता अङ्गानि शिक्षाव्याकरणनिरु- क्तच्छन्दोज्योतिपामयनकल्पाः, वेदा ऋग्यजुःसामाथाख्याः, अझैः पड्भिः सहिताः साझाः, तेषां वेत्ता अध्येता। संशयगणस्य वेदार्थ विषयस्य भेत्ता तदर्थनिश्चयज्ञानवान् । तत्रापि विशेपमाह-ऋत- वक्ता ऋतस्य अशेपवेदान्तार्थभूतस्य भगवद्ब्रह्मादिशब्दलक्ष्यस्यात्मतत्त्वस्य वक्तोपदेष्टा स्वयं ज्ञातत्येव न परम् ; अन्येषां तत्प्रकाशकश्च । अत- स्त्वामहं संसारार्णवतरणप्रश्नं संसार एव योऽर्णवो दुस्तरत्वादिसाम्यात् तस्य तरणे निमित्ते तत्तरणार्थ प्रश्न प्रष्टव्यमर्थ पृच्छामि ॥ ४ ॥ 'यस्य देवे पराभक्तिर्यथादेवे तथा गुरौ । तरन्यैते कथिता ह्यर्था प्रकाशन्ते- महात्मन' इति श्रुत्युक्तरीतिमाश्रित्य स्वस्मिन् कृपां जनयितुं गुरु प्रशंसति- त्वमिति । ऋतवक्ता ऋतस्य सत्यस्य ब्रह्मणो वक्तेत्यर्थः ॥ ४ ॥ - ·. सटिप्पणविवरणसमेतम् । .:९ प्रष्टव्यमस्ति चेत् पृच्छेत्यत्राह- दीर्धेऽस्मिन् संसारे संसरतः कस्य केन सम्बन्धः। कर्म शुभाशुभफलद- मनुभवति (नु) गतागतैरिह कः ॥ ५ ॥ कर्मगुणजालबद्धो जीवः संसरति कोशकार इव । मोहान्धकारगहनात् तस्य कथं बन्धनान्मोक्षः ॥ ६॥ गुणपुरुषविभागझे धर्माधर्मों न बन्धकौ भवतः । इति गदितपूर्ववाक्यैः प्रकृतिं पुरुषं च मे ब्रूहि ॥ ७ ॥ दीघ-अनादाविति-प्रवाहन्यायेनानादित्वमित्यर्थः । जीव इति । एतन्मते जी- वो जन्यः सा च जन्यता उपाधिवैशिष्टयेन । अत एवाग्रे-एकस्मात्क्षेत्रज्ञाद् बह्वयः क्षेत्र जजातयो जाताः । लोहस्थादिव दहनात् समन्ततो विस्फुलिङ्गकणा इति वक्ष्यति । क्षेत्रोत्पत्तिरेव तदुत्पत्तिरिति तद्व्याख्यातारः । जीवस्य नित्यत्वं तु विशेष्यांशमादाय । एवं घटादयोऽपि उपाधिवैशिष्टयन जन्याः, विशेष्यांशमादाय च नित्याः तत्तदाका- रादिविशिष्टब्रह्मण एव घटादित्वात् । अत एवाग्रे 'यदिनकर एको विभाति सलिला शयेषु सर्वेषु । तद्वत्सकलोपाधिष्ववस्थितो भाति परमात्मा ॥ इति वक्ष्यति । भाति विशेष्यतयेत्यर्थः । अत एव द्रव्यं नित्यमिति महाभाष्यं संगच्छते ।

·परमार्थसारम् । १० इति गदितपूर्ववाश्यैः उक्तप्रश्नवाक्यैः पृष्टप्रष्टच्याथैः सह । तान्येवाह- दीर्घ अनादौ । संसारस्य सादित्वे मुक्तानां पुनर्वन्धप्रसङ्गादनादित्वमेव द्रष्टव्यमित्याशयः । अस्मिन् गर्भाधिवासादिदुःखरूपे संसारे संसरतः कस्य केन हेतुना संसारेण सम्बन्धः । स्वाभाविकत्वे संसारम्याग्न्यौ- एण्यादिवदनिवृत्तेः सहेतुकत्वमास्थ्यम् स चेत् सत्यो हेतुर्हेतुमतः संसार- स्यापि तर्हि सत्यतेत्यनिर्मोक्षः असत्यश्चेत् खपुप्पादिवत् कार्यकारणत्वं न घटेतेत्याशयः । सोऽयं क्षेत्रविषयः प्रश्नः । इह लोकत्रये शुभाशुभफलदं कर्म गतागतैः इतो लोकान्तरं तत इमं लोकमित्येवं गमनागमनैः कोऽनुभवति । पुरुपस्तावन्न संसरति त- स्य व्याप्तत्वेन निरञ्जनत्वेन च लोकाल्लोकान्तरप्राप्तेः कर्मतत्फलसम्बन्धस्य चासम्भवात् , नापि प्रकृतिः, तस्या अचेतनत्वेन सुतरां तदसंभवादित्यर्थः । प्रकृतिव्यामोहितः पुरुषो जीवाख्यः संसरतीत्यत्राह कर्मगुणजालबद्धो जीवः संसरति कोशकार इव । कः इत्यनुपज्यते यत्तच्छब्दा- वध्याहाौँ । कोशकारः उर्णनाभिः । तत्र गुणास्तन्तव इह सत्त्वादयः । जालम् आनाय इह सङ्घः । कर्म तन्तुप्रसरणादि इह शुभाशुभात्मकम् । कोशकार इव कर्मगुणजालबद्धः कर्माणि च गुणाश्च तेषां जालानि कर्मगुणजालानि तैर्बद्धो देहसम्बन्धं प्रापितः । यः संसरति गर्भवासादिदुःखमनुभवति स जीवः कः किं परः पुरुष एव किं वा तदन्यः कश्चित् । आये मायोत्तीर्णत्वान्न तथ्यामोहितः स्याद् द्वितीये 'द्यावाभूमी जनयन् देव एकः' (प-व ३-३) इत्याद्या श्रुतिर्वा- ध्येतेत्यर्थः । सोऽयं क्षेत्रज्ञाविषयः प्रश्नः । परस्यैव स्वमायया कथञ्चिज्जीवभावमभ्युपेत्याह मोहान्धकार- ६ ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ११ गहनात् मोहोऽविद्या स एवान्धकारस्तमः तेन हेतुना गहनात् दुरुच्छेदाद् बन्धनात् कर्मगुणबन्धात् कथं केनोपायेन केन वा प्रकारेण तस्य मोक्षः । प्रकृतिपुरुषविभागज्ञानेन पुंसः कै- बल्यलाभो मोक्ष इत्यत्राह-गुणपुरुपविभागज्ञे धर्माधर्मों कथं वन्धको न भवत इति । क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञानफलविषयः प्रश्नः । सर्व- न्यान्य इति गदितेति सम्बन्धः । अत्र प्रकृति पुरुपं च मे बहीति प्रधान वाक्यं परमपुरुषतच्छक्तिविषयत्वाद् वाक्यान्तराणि तच्छेषभूता- ज्येवेति विभागः ॥ ५॥६॥ ७ ॥ उत्तरमुत्थापयति- इत्याधारो भगवान् पृष्टः शिष्येण तं स होवाच । विदुषामप्यतिगहनं वक्तव्यमिदं शृणु तथापि त्वम् ॥ ८॥ इति एवं शिष्येण पृष्टो भगवान् आधारोऽनन्तः स गुरुः तमुवाच ह किल, कथं हे शिष्य ! इदं त्वया पृष्टं वक्तव्यं वस्तु विदुषामप्यतिगहनं दुर्विज्ञेयम् । तथापि वक्ष्यामि ! शृणु तच्छुवणे सावधानो भव ॥ ८॥ परिहारमारभते- सत्यमिव जगदसत्यं मूलप्रकृतेरिदं कृतं येन। इदम् असत्यं जगत् सत्यमिव मूलप्रकृतेः येन कृतं दर्शितमित्यर्थः ।

·१२ परमार्थसारम् । तं प्रणिपत्योपेन्द्र वक्ष्ये परमार्थसारमिदम् ॥ ९ ॥ इदं परमार्थतयेव भासमानं सत् आत्मनोऽत्यन्तासतः शशविषा- णादेश्च जन्मविनाशाभावात् तदुभयाश्रयत्वेन सदसद्विलक्षणम् अत एव एतेन अनिर्वचनीयजगदुत्पत्तिः निराकृता । सत्यमिवेत्यनेन जगत आरोपितत्वं स्पष्टीकृतम् । यद्वा पूर्वपूर्ववासनावशात् सत्यत्वेनापि प्रतीतिः । नच असतो जगतो भाने बौद्धमतप्रवेश इति वाच्यम् । बौद्वेन जगति आरोपितसत्त्वस्याप्यनङ्गीकारात् आत्मनस्तेनानित्यत्वाङ्गीकाराच वैपम्यात् । किञ्च अनिर्वचनीयस्य जगत उत्पत्तिरधीकारे घटादिना मृदादेरिव ब्रह्मणोऽपि विकारित्वापत्तिः भ्रमविपयेण विकारिता तु न वापि दृष्टचरी। किञ्च रजतोत्पादकप्रसिद्धसामग्रीविरहे यया सामग्र्या रजताद्युत्पत्तिस्तयैव सा- मय्या विपयासत्त्वेऽपि ज्ञानाभ्युपगमे वाधकाभावः । किञ्चार्निवचनीयोत्पत्तिवादे तस्य तस्य रजतत्वाद्याश्रयतया तस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वेन प्रमात्वापत्तिश्च । तदुक्तं योगसूत्रे 'विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्टमिति । एतेन भावरूपा अनिर्व- नीया अविद्येति कैश्चिदुक्तं परास्तम् । सदसद्विलक्षणमिति । इदमयुक्तम् सद्भिन्नत्वादसत्त्वम् असद्भिन्नत्वात्सत्त्वमिति उभयरूपत्वमेव प्राप्नोति तच्च 'विरोधवारंणाय सत्त्वमारोपितमिति भेदाभेदयोरिव त- योन विरोधः सदसद्विलक्षणस्य वस्तुनः लोकव्यवहारे क्वाप्यदर्शनात् । अत एव सां- ख्यसूत्रे नासतः ख्याति शृङ्गवत्' 'नानिर्वचनीयस्य तदभावात्' इति अनिर्वचनीय- ख्यातेः खण्डनमारचितम् । तस्मात्सदसत्ख्यातिवादः श्रेयान् तदुक्तं सांख्यसूत्रे 'सदसत्ख्यातिर्वाधावाधाभ्यामिति सूत्रेण । भ्रमे ज्ञानाकारस्यैव विपये आरोपः । सन्निकृष्टज्ञानाकारं विहायासन्निकृष्टदूर- स्थरजतारोपे मानाभावात् तदा दृष्टमधुना नास्ति इति स्वरूपतो बाधानुभवाच्च य- याहुः 'बुद्धिसिद्धं तु तदसत्' इति ।

·-- सटिप्पणविवरणसमेतम् । असत्यं महदायवन्यन्तं जगद् येन मूलप्रकृतेः स्वमायाशक्तेहेतोः सत्यमिव कृतं सृष्टं तमुपेन्द्र विष्णुं प्रणिपत्य भक्तिश्रद्धापुरस्सरं नत्वा इदं बिद्वदनुभवसिद्ध परमार्थसारम् उपनिपदर्थतत्त्वं वक्ष्ये वक्ष्यामि॥९॥ प्रकृति पुरुषं च मे बृहीति प्रश्नोत्तरं तावत्संगृह्णाति- अव्यक्तादण्डमभू- दण्डाद् ब्रह्मा ततः प्रजासर्गः । मायामयी प्रवृत्तिः संहियत इयं पुनः क्रमशः ॥ १० ॥ नय ज्ञानलक्षगासन्निकर्पण हटेऽनुभूतरजतस्य प्रतीतिरिति वाच्यम् । ज्ञान- लक्षगाया संनिकपत्वं मानाभावात् सुरभि चन्दनं पश्यामीत्यनुव्यवसायस्तु निष्प्रा- माणिकः । तत्र सौरभमानं मानसमानुमानिकं वेति न कश्चिद् दोपः । ननु स्वप्ने भ्रमादौ च अनिर्वचनीयोत्पत्तेरनङ्गीकारे 'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्यानो भवन्ति अथ रथान् रथयोगान् पयः सृजते' इति स्वप्नविपयश्रुतिप्रतिपादित सृष्टयसंप्रतिपादनेन 'वेदो वा प्रायदर्शनात' इत्यधिकरणसिद्धान्तेन दुर्बलेन उपसंहारेण स्थादिवृष्टिवचनस्य भाक्तत्वादिति तत्त्वम् । तथाहि 'उच्चचा क्रियते । उपांशु यजुपा । उच्चैः साम्ना' इति तत्र विधि- वाक्ये ध्रुता मन्त्रवाचिन ऋगादयः शब्दास्तेन उच्चस्त्वादयो मन्त्रधर्माः एवंच यजुबदोत्पना अध्वर्युगा प्रयुज्यमाना अपि च उच्चैरेव पठनीया इति पूर्वपक्षः सिद्धान्तस्तु असंजातविरोधित्वेन प्रबलमुपक्रममनुसृत्य तद्वशेन उपसंहारो नेतव्यः उपक्रमे हि वेदशब्दः श्रुतः, त्रयो वेदा असृज्यन्त । अग्नेग्वेदः । वायोर्यजुर्वेदः । आदित्यात्सामवेदः । इति उपक्रमगतवेदानुसारेण विध्युद्देशगतानामप्युगादिशब्दा- नां वेदपरत्वे सत्यूचोऽपि यजुर्वेदोत्पन्ना उपांशु पठनीया इति एवंच उपसंहारापेक्षया उपक्रमस्य प्राबल्यम् । मायामयीति । सदसद्रूपाविद्यामयीत्यर्थः । अयं भावः नियतकालपरिपा- ·१४ परमार्थसारम् । अव्यक्तात् परमपुरुपेक्षिताद् महदादिक्रमेण अण्डं ब्राह्मम्- असूत्-अण्डात् पुरुषानुप्रविष्टाद् ब्रह्माभूत् । ततः ब्रह्मणः प्रजासर्गः प्रजानां चराचराणां सर्गो जन्माभूत् । एवम् इयं मायामयी मायोपाधिका पुंसः पुनः प्रवृत्तिः कार्यसृष्टिः क्रमशः संहियते संगृह्योपदिश्यते सद्भिः- नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम् । अण्डस्यान्तस्त्विमे लोका सप्तद्वीपा च मेदिनी ॥ इति । नचात्र स्वतन्त्रादव्यक्तादण्डोत्पत्तिरभिप्रेता . "सत्यमिव जगदसत्यं मूलप्रकृतेरिदं कृतं येने"ति—परमेश्वरस्यैव स्वमायाशक्त्या विश्वात्मना विवर्तितत्वोक्तेः, "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः" (तै० २- १-१) इति श्रुतेश्च । एवं विश्वनिदानं प्रकृतिः पुरुषश्चेति तयोः स्वरूपं सामान्येनोपदिष्टम् ॥ १०॥ अथ पुरुषस्य मायातकार्यानुप्रवेशवशेनान्तर्यामित्वेन जीवत्वेन चा- वस्थितस्य स्वरूपं निरूप्यते । तत्र 'मायामयोऽपि' इति, द्वादशार्याभि- जीवस्य तत्त्वं प्रकाश्यते । यत् तावत् पृष्टं 'दीर्धेऽस्मिन् संसारे संसरतः कानां सर्वप्राणिकर्मणामुपभोगेन क्षये सर्वस्य जगतो सायायां लयो भवति सा च स्वकारणे परमेश्वरे लीयते लयश्चायमपुनर्भावफलको नात्यन्तिको नाशः उत्तरसर्गानु- पपत्तेः । नापि सर्वथाऽभानम् प्रतिभासमानशरीरस्य वस्तुनोऽनवभासे तदभावस्यैवा- पत्तेः किन्तु सप्तेव तिष्ठति कार्यप्रवृत्यभावात् स्वप्रतिष्ठेश्वरप्रकाशस्यात्यन्तनिर्विक- ल्पकतया तबलानासमानाप्यभातप्रायैव । ततोप्राप्तपरिपाकैः प्राणिकर्मभिः प्राप्तप- रिपाकैः स्वफलप्रदानाय भगवतोऽबुद्धिपूर्विका सृष्टिर्मायापुरुषावाविर्भवतः ततः परमेश्वरस्य सिसृक्षात्मिकामायावृत्तिर्जायते ततः अण्डम् जायते इति ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । १५ फन्य केन सम्बन्ध, इति तत्राह- मायामयोप्यचेता गुणकरणगणः करोति कर्माणि तदधिष्ठाता देही सचेतनोऽपि न करोति किञ्चिदपि॥११॥ पूर्वोत्तरार्धयोः साम्यादार्याविशेषोऽयम् । गुणकरणगणः कार्य- करणसवलतो मायामयः-मायाशक्त्यालिङ्गितस्य परमेश्वरस्य विवर्तः सः अचेतनोऽपि कर्माणि शुभाशुभमिश्ररूपाणि करोति यस्तु तदधि- ठाता तस्याश्रयभूतो देही जीवः, स चेतनोऽपि किञ्चिदपि कर्म न करोति चिदेकरसत्वेन स्वरूपचलनात्मनः कर्मणस्तस्मिन्नसम्भवात् ॥११॥ नन्बचेतनत्वात् स्वतो निश्चेष्टस्य कार्यकरणसङ्घातस्य कथं चेतन- सान्निध्यादेव प्रवृत्तिरित्यत्राह- . यद्वदचेतनमपि सन्- निकटस्थे भ्रामके भ्रमति लोहम् । तद्वत्करणसमूह- श्रेष्टति चिदधिष्ठते देहे ॥ १२ ॥ भ्रामके अयस्कान्तमणौ निकटस्थे अचेतने स्वतो निश्चेष्टमपि लोहं भ्रमति चेष्टते यद्वत् , तद्वत् देहे चिदधिष्ठिते चेतनेन "अहं मनुष्य" इत्यादि प्रकारेण स्वीकृते करणंसमूहः कार्यकरणस- ·. १६ परमार्थसारम् । छातः चेष्टति चेष्टते । वृत्तभङ्गभयात्परस्मैपदम् ॥ १२ ॥ मा भवतु कर्मसु साक्षात्कर्तृत्वमात्मनः, हेतुकर्तृत्वं स्यात् तेन वि- ना बुद्ध्यादीनामप्रवृत्तेरित्यत्राह- यद्वत् सवितयुदिते करोति कर्माणि जीवलोकोऽयम् । न च तानि करोति रवि- नकारयति तद्वदात्मापि ॥ १३ ॥ यद्वंदयं जीवलोकः सवितयुदिते कर्माणि स्वस्वाभिमतानि करोति तथापिं रविस्तानि न करोति न कारयति च तद्वद आ- स्मनि देहं प्रविष्ट एव गुणकरणगणः कर्माणि करोति । एवमपि आत्मा तानि न करोति न कारयति च । तदुक्तं भगवता! नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्न् । न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ॥ (गी०५-१३-४)इति । कर्मेन्द्रियाणि खलु पञ्च तथापराणि बुद्धीन्द्रियाणि मनआदिचतुष्टयं च । प्राणादिपञ्चकमथो वियदादिकं च कामश्च कर्म च तमः पुनरष्टमी पूः ।। चेष्टतीति परस्मैपदमनुदात्तत्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात् । अनित्यत्वे मानं तु चैक्षिको डित्करणमेव । नचेदिदिदन्तत्वाभावसंपादनद्वारा नुमभावार्थ तदिति वाच्यम् इकारस्थानेऽकारसाठेनापि नुमभावस्य संपादयितुं शक्यत्वात् । वृत्तभङ्ग- भयादिति तु न युक्तम् ऋपेः शब्ददारिद्रयसूचकतया न्यूनत्वापादकत्वादित्यलंम् ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । १७ इत्युक्तलक्षणं पुर्यष्टकमात्मनः संसारसम्बन्धे हेतुः । स च माया- मयत्वादवास्तवोऽनादिश्च प्रवाहतः । तेन तत्त्वबोधान्निवर्तत इति श्लोकत्रयार्थः ॥१३॥ अथ “कर्म शुभाशुभफलदमनुभवति गतागतैरिह क" इति प्रश्नोत्तरमाह- मनसोऽहङ्कारविमू- च्छितस्य चैतन्यबोधितस्येह । पुरुषाभिमानसुखदुः- खभावना भवति मूढस्य ॥ १४ ॥ इह मायाकार्येषु मध्ये मनसो मूहस्याचेतनस्यापि चैतन्यबो- धितस्य स्वतादात्म्यं गतेनात्मचैतन्येन प्रकाशितस्य अत एव अहंकार विमूछितस्य अहंप्रत्ययास्पदीभूतस्य पुरुषाभिमानसुखदुःखभावना भवति 'पुरुषोऽहं' 'दुःख्यहं' 'सुख्यहमित्यभिमानो भवतीत्यर्थः ॥१४॥ ततः किमित्यत आह- - कर्ता भोक्ता द्रष्टा- स्मि कर्मणामुत्तमादीनाम् । मूढस्याचेतनस्य मनसः चैतन्येन प्रकाशितस्य 'अहं सुखी' 'अहं दुःखी'त्याद्यभि- मानो भवति । एवं कतृत्वादेर्बुद्धिधर्मस्य स्वस्मिन्नसतोऽपि आत्मा स्वस्मिन्नभिन्यते बुद्वितादात्स्याध्यासात ; वस्तुतस्तु बुद्धौ चैतन्यमात्मनि कर्तृत्वादयश्च धर्मा न सन्ती- , भावः ॥ १४ ॥ १५ ॥ ३

·१८
परमार्थसारम् ।
इति तत् स्वभावविमलो
ऽभिमन्यते सर्वगोऽप्यात्मा ॥ १५ ॥
यस्माच्चैतन्यानुप्रविष्टस्य मनसः पुरुषत्वाद्यभिमानः तस्मात् स्वभाव
विमलः सर्वगोऽपि च आत्मा द्रष्टा प्रमाता अस्मि उत्तमादीनां
वैदिकादीनां कर्मणां कर्तास्मि, तत्फलानां भोक्ताल्मीति च अभिम-
न्यते । सर्वगतस्य विषयावशेषद्रष्टुत्वं क्रमद्रप्ट्रत्वं स्वभावविमलस्य कर्म
कर्तृत्वं तत्फलभोक्तृत्वं च न सङ्गच्छते । तथापि पुर्यष्टकतादात्म्याध्यासा-
दात्मनि तत् सर्वमध्यारोपयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥
तवारण स्थूलदेहसम्बन्धात् सुरनरनारकत्वं च यातीत्याह-
नानाविधवर्णानां
वर्ण धत्ते यथामलः स्फटिकः।
तद्वदुपाधेर्गुणभा-
वितस्य भाव विभुर्धत्ते ॥ १६ ॥
यथा लोके अमलः स्फटिकमणिः स्वसन्निहितानां नानाविध-
वर्णानां बन्धूकादीनां वर्ण धत्ते रक्तः स्फटिक इत्यादि, तद्वद् विभुः
आत्मापि गुणभावितस्य प्रकृत्या प्रकाशितस्य देहादिलक्षणस्य उपा-
धेर्भावं देवत्वमनुष्यत्वादिकं धत्ते स्वीकरोति ।। १६ ॥
यथाऽमलः स्वच्छः स्फटिकः जपाकुसुमादीनां लौहित्यप्रतिविम्बनाद् 'लोहितः
स्फटिक' इति प्रतीतिविषयो भवति तद्वदात्मापि गुणेन प्रकृत्या प्रकाशितस्य कर्तृत्वादे-
भावं धत्ते ॥ १६ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
१९
सर्वव्याप्तोऽप्युपाधिवशाद् देहादेहान्तरं लोकाल्लोकान्तरं च याती-
त्याह---
गच्छति गच्छति सलिले
दिनकरबिम्बं स्थिते स्थितिं याति ।
अन्तः करणे गच्छति
गच्छत्यात्मापि तद्वदिह ॥ १७ ॥
इह लोके सलिलप्रतिविम्बितं दिनकरविम्बं सलिले गच्छति
सति गच्छतीव स्थिते स्थिति यातीव तद्वत् आत्मापि अन्तः करण-
प्रतिविम्वितः अन्तः करणे गच्छति सति गच्छतीव स्थिते स्थिति
यातीवेत्यर्थः ।। १७॥
अदृश्योपि दृश्यत्वं च तत्सम्बन्धाद् यातीत्याह----
राहुरदृश्योऽपि यथा
शशिबिम्बस्थः प्रकाशते जगति ।
सर्वगतोपि तथात्मा
बुद्धिस्थो दृश्यतामेति ॥ १८ ॥
यथा राहुः सन्नपि तमःस्वभावत्वान्न दृश्यते चन्द्रबिम्बे प्रतिबिम्बितस्तु दृश्यते
तद्वत् सर्वत्र वर्तमानोऽप्यात्मा दृश्यतां नैति- बुद्धिस्थस्तु दृश्यताम् अस्मत्प्रत्ययविष-
पता चैति तदुक्तं श्रीशङ्कराचार्यैः 'नायमेकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात्।
इति ॥ १८ ॥

·२० परमार्थसारम् । यथा राहुरदृश्योऽपि शशिविम्बस्थः, प्रकाशते दृश्यो भवति, तथा सर्वगतोऽपि बुद्धिस्थ आत्मा अदृश्योऽपि दृश्यतामेति अहं प्रत्ययविषयो भवतीत्यर्थः । तदुक्तं श्रीभगवत्पादैः “न तावदयमेकान्तेना- विषयोऽस्मत्प्रत्ययविषयत्वाद्" इति ॥ १८ ॥ यदि प्रमातृत्वं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं चात्मन औपाधिकं किं तर्हि निजं रूपमित्यत्राह- . सर्वगतं निरुपमम- द्वैतं तच्चेतसा गम्यम् । यद्बुद्धिगतं ब्रह्मा- पलभ्यते शिष्य बोध्यं तत् ॥ १९ ॥ यद् बुद्धिगतं तत् ततो हेतोः चेतसा अस्मत्प्रत्ययेन गम्यं च ब्रह्म आत्मस्वरूपम् उपलभ्यते, तत् सर्वगतं देशकालवस्त्वनवच्छिन्नं निरुपम परमानन्दस्वरूपम् अद्वैतं सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यं चिदेकरसं बोध्यम् ॥ १९ ॥ नात्र बुद्धिशब्देनान्तः(१)करणमात्रं विवाक्षितं. किन्तु सूक्ष्मं शरीर- हे शिष्य यस्माद् बुद्धिगतं सद् ब्रह्मोपलभ्यते अतःसर्वगतं निरुपमं परमा- नन्दस्वरूपं चिदेकरसं बोध्यम् ॥ १९ ॥ vvv Ms. (१) अस्या आययाः प्राक् 'आदर्श मलरहिते यद्रूपं विचिन्वते लोकाः । आलोकयति तथात्मा विशुद्धबुद्धौ स्वमात्मानन्' इति काचिदार्या पठ्यते ख० पुस्तके।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । २१ मित्याशयेनाह- बुद्धिमनोऽहङ्कारा- स्तन्मात्रीन्द्रियगणाश्च भूतगणः । संसारसर्गपरिर- क्षणक्षमाः प्राकृताः हेयाः ॥ २० ॥ बुद्धिर्महत्तत्त्वम् मनोऽन्तः करणं, अहङ्कारोऽहन्तत्त्वम् । तन्मात्राणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । इन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिाघ्राणानि पञ्च ज्ञा- नेन्द्रियाणि, वाक्पाणिपादपायूपस्थाः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । तन्मात्र गणाश्च इन्द्रियगणश्च तन्मात्रेन्द्रियगणाः । भूतानि व्योमवायुतेजोज- लावनयः तेषां गणो भूतगणः प्राकृताः प्रकृतिसम्भूताः । सं- सारसर्गपरिरक्षणक्षमाः संसारस्य सर्गे उत्पादने परिरक्षणे च क्षमाः श- ताः आत्मनः संसारोपाधिभूता इत्यर्थः । अत एव मुमुक्षुभिहया अना- त्मत्वेन परित्याज्याः । एवं प्रकृतिपुरुपौ महदाधवन्यन्तानि तत्का-णि चेति पञ्चविशंतितत्त्वान्यत्र दर्शितानि । प्राकृता इत्यनेन 'अव्यक्ताद- ण्डमभूदि'त्यत्र महदादिक्रमेणेत्यावेदितं भवति ॥ २० ॥ आत्मनः संसारस्यौपाधिकत्वेन फलितमर्थमाह- धर्माधर्मों सुखदु:- खकल्पना स्वर्गनरकवासश्च । , । त एते बुद्विमनोऽहङ्कारादयाः सर्वे प्राकृताः संसारसर्गपरिरक्षणाय मायया कल्पिता अ- तो हेयाः परमार्थिक वस्तु ब्रह्मैव तु ज्ञेयमित्याशयः ॥ २० ॥ वस्तुविचारे क्रियमाणे इह परमार्थे आत्मतत्त्वे धर्माधर्मादयो न सन्ति किन्तु ·परमार्थसारम् । २२ उत्पत्तिनिधनवर्णा- श्रमा न सन्तीह परमार्थे ॥ २१॥ इह आत्मनि परमार्थे वस्तुविचारे क्रियामाणे धर्माधर्मादयो न सन्तीत्यन्वयः औपाधिकस्य स्फटिकलौहित्यादिवद्वास्तवत्वायोगात् । धर्माधर्मों शुभाशुभकर्मसंस्कारौ । सुखदुःखयोस्तत्फलयोः कल्पना- नुभूतिः सुखदुःखकल्पना । तदर्थं स्वर्गनरकयोसिः स्वर्गनरकवासः धर्माधर्मोद्भवस्थानभूतेऽस्मिन् लोके उत्पत्तिनिधनवर्णाश्रमाः उत्पत्तिश्च निधनं च वर्णश्चाश्रमश्च तथोक्ताः ॥ २१ ॥ नन्बसतां कथं भानमित्यत्राह--- मृगतृष्णायासुदकं शुक्तौ रजतं भुजङ्गमो रज्ज्वाम् । तैमिरिकचन्द्रयुगव- द्धान्तं निखिलं जगद्रूपम् ॥ २२ ॥ । बुद्धिप्रतिविम्वतत्वात् बुद्धिंगता एव धर्माधर्मादयस्तंत्र भासन्ते तदादायैव च धर्म- शास्त्रादिव्यवस्था । औपाधिकस्य धर्माधर्मादेर्वास्तवत्वायोगात इति. भावः ॥२१॥ अयमाशयः मृगतृष्णादिभ्रमे ज्ञानाकारस्यैव विपये आरोपः । तथा च स्मृतिः विप्र पृथ्व्यादि चित्तस्थं न बहिःस्थं कदाचन ... स्वप्नभ्रममदाद्येषु सवैरेवानुभूयते इति । सन्निकूटज्ञानाकरं विहायासनिकृष्टरजताधारोपे अनिर्वचनीयरजतोत्पत्तौ वा मानाभावात् । 'तदादृष्टमधुना नास्तीति' वाधानुभवस्यानुपपत्तेश्च । .. " ,.. ह ·सटिप्पणविवरणसमंतम् । २३ www WhawAN पारागन मापनातायगाती प्रत्ययः, स्वल्पतो रजताधभावाव- गाभिमानिनिरयोग नारा निर्गतालः करगयत्तेः साबयबद्रran माजालन्याः पतिवन्तुबनी समाफविश्यादुदबुन्द्रसंस्कारवशा- fewa ना परिमागः । मिनापागावर नियान पनि सूत्र महाभाये उनम् । .' या मा पुनरपति मायं ऋष्टम्। मृगतृष्णा- मातिा: भागः पश्यन्ति न च ताः सन्ति यथा गन्धर्वन- सोमय मोरया" इति अनेन यहिदगे असता रजतrria अनिर्वचनीय रजनन्य था। हरिरप्याह- निनिन मगतकार मनातीजाद पनि मनि । शनिमान मान मिन प्रसोनिमा नत्राधिष्टानगतसत्तारोपात् । नामानिराधावाधाभ्यामिति सांग्-यसूत्रे उक्तम् । शुक्ती रजता- निसान प्रमधिपयः नेमरिफयन युगवन् । दम नत्यम् सवारपयानो रजोत्पादकानामसन कथं शुक्त्यादी रजतो- शनि म्यार। नमामिलामच्या प्रालिभासिफरजोत्पादः किं तर्हि काचकामलादि- पदनिधनन्य पुरावारिधनबस्नुसंबन्ये सति इदमाकारा चाकचिक्याकारान्तः समिनि नाल्यां गुताबिदमवच्छिन्नं चैतन्यं प्रतिबिम्बत ततश्च विपयचे- नयनिष्टा अनित्यप्रकारिका विद्या चाकचिक्यादिदर्शनोदबुद्धरजतसंस्कारसहिता न्यायर्याकारण परिगमन इनि वाच्यम् । यथाऽनया सामठ्या प्रसिद्ध सामग्रीव्यतिरेकेपि रखतमुत्पाद्यते तथा राजतास- विपि रजतनानमयोत्पाद्यताम् किं रजतात्पादकल्पनयेत्यदोपात् किं च अनि- वंचनीयरजापत्यहीकारे अनर्वचनीयरजतत्वाश्रयत्वस्य शुक्तिकादौ 'इदरजतम्। नितानम्य भ्रमत्वानापत्तिः । तहक्ष्यति-रज्ज्वां नास्ति भुजङ्ग इत्यादिना इत्य- ·२४ परमार्थसारम् । यथा मृगतृष्णायां मरुभूमिस्थमध्याह्वार्कमरीचिमण्डल उदक, शुक्तौ रजतं रज्ज्वां भुजङ्गम्, इत्येतत् । तैमिरिकचन्द्रयुगवत् । ति- मिरं चक्षुर्दोषः, तेन सम्भूतं तैमिरिकं चन्द्रस्य युगम् चन्द्रयुगं तैमिरिक च तच्चन्द्रयुगं च तैमिरिकचन्द्रयुगं, तद्वद् भ्रान्तं भ्रममात्रेण सिद्धं न वस्तुभूतं सत्त्वे वाधानुपपत्तेरसत्त्वे प्रत्यक्षप्रतीत्यनुपपत्तेः सदसत्त्वे द्वयोर- प्यनुपपत्तेश्च सदसद्भ्यामनिर्वाच्यत्वान्मिथ्याभूतं तथा निखिलं जगद्पं भ्रान्तमात्माविद्यावशात् तत्रैवाध्यस्तमित्यर्थः । मिथ्यार्थप्रतीतेरप्रसि- द्धिपरिहारायानेकदृष्टान्तोपादानम् । तथा च प्रयोगः विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वाद् विभक्तत्वादनात्मत्वाच्च मृगतृष्णिकोदकादिवदिति । किं पु- नरिदं मिथ्यात्वं नाम । अधिष्ठानतत्त्वज्ञानवाध्यत्वमिति प्रतीमः । किमेत- दनुमानं स्वस्यापि मिथ्यात्वं साधयेत् किं वा न । नो चेत् तत्रैव दृश्य त्वादीनां व्यभिचारः । साधयति चेत् स्वव्याघातकता । सत्यम् । आत्मघातकमेवैतदागमवत् । सोऽपि “नेह नानास्ति किञ्चन" (वृ० ४-४-१९) इति ब्रह्मणि सर्वद्वैतप्रतिषेधं कुर्वन् द्वैतान्तर्भू- तत्वादात्मानमपि प्रतिषेधति । एवं तदनुग्राहकतर्करूपमिदमनुमानमपीति सन्तोष्टव्यम् । न च स्वव्याघातकत्वं लोके क्वाप्यदृष्टमिति वाच्यम् एधो नाशके ज्वलने स्वनाशकत्वदर्शनात् । एवमपि मिथ्यार्थस्य कथं तत्त्वावेदकत्व- मिति चेत् को नाम वक्ति वादी मिथ्याभूतं वस्तुतत्वावेदकमिति । तत्त्वं यस्माकमात्मैव, स च स्वप्रकाश इति कथं मिथ्याभूता आगमादयस्तत्त्वं बोधयेयुः । किं तहाँह तैः । इत्थं मिथ्याभूताया अविद्याया इतोऽपनय- नमात्रम् । तच्च मिथ्यात्वेऽपि सम्भवति स्वाप्नसिंहादिवत् । यथा स्वप्ने ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । २५ Eष्टः सिंहादिमिथ्याभूतोऽपि मिथ्याभूतं स्वाप्नप्रपञ्चं समूलमपनयति, त- थागमादिमिथ्याभूतोऽपि मिथ्याभूतं जाग्रदादिद्वैतमपनयतीति किन्ना- भ्युपगम्यते । किञ्चान्यद् मिथ्यार्थम्य तत्त्वावेदकत्वमपि दृश्यते, दर्पण- गतमुखप्रतिविम्बादेस्तात्त्विकमुखसंस्थानादिप्रकाशकत्वात् स्वाप्नकामि- न्यादेः सम्पत्माप्त्यादिबोधकत्वाच्च ! यथाहुः स्वप्नाध्यायविदः- "यदा कर्मसु काम्येपु त्रियं स्वप्नेषु पश्यति । समृद्धि तत्र जानीयाद् (छा० ५-२-९) ॥" इति । एवं प्रतिमादा विप्ण्वादिदृष्टिरपि तत्तत्त्ववोधोपायत्वेन मि- ध्यात्वेऽपि सर्वैरभ्युपगम्यते । तस्मात् प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमाने न दोषः क- श्चिद् । विपक्षे बन्धस्य सत्यत्वेनानिर्मोक्षप्रसङ्गो वाधः । ननु दृश्यत्वमात्मन्यस्ति, अस्मत्प्रत्ययविषयत्वोक्तेरिति चेद न तम्य बुद्धिसम्बन्धोपाधिकत्वेनावास्तवत्वात् केवलस्यात्मनोऽहंप्रत्ययविष- यत्वाभावाच्च । स हि चित्प्रकाशावेशवशेन बुद्ध्यादिकम् अहं सुखी दुःखीत्यादिरूपेण भासयति । तत् कथमहंप्रत्ययः प्रत्यगात्मानं प्र- काशयेत् । ननु केवलस्याप्यात्मनः शास्त्रीयदृशा दृश्यत्वमस्ति अन्यथा तत्र शास्त्रवैयर्थ्यादिति चेद् उक्तोत्तरत्त्वाद् आत्मतत्त्वाज्ञानापनयनमात्रमाग- मज्ञानं करोति न पुनरात्मानं प्रकाशयति तस्य स्वप्रकाशत्वादिति । श्रुतिश्च 'अदृश्यो न हि दृश्यते" इति । तदेवं प्राकृतिकपुर्यष्टकावच्छि- न्नश्चेतनः संसरति तस्य चायं संसारो मायीयत्वान्मिथ्यैवेति प्रतीचः स्व- रूपमुपदिष्टम् ।। २२ ॥ यत् पुनः पृष्टं "कोशकार इव कर्मगुणज़ालबद्धो यः संसरति स ५ ·२६ परमार्थसारम् । जीवः क "इति तत् परिहरन् “यद्वद् दिनकर" इति चतुर्दशार्यामिः परस्वरूपं निरूपयति- यद्वदिनकर एको विभाति सलिलाशयेषु सर्वेषु । तद्वत् सकलोपाधि- प्ववस्थितो भाति परमात्मा ॥ २३ ॥ यद्वत् सर्वेषु सलिलाशयेषु जलाशयेषु अवस्थितो दिनकर एक एव विभाति अनेकधा भाति तद्वत् सकलोपाधिषु सकलेपूपा- धिषु कार्यकरणसङ्घातेष्ववस्थितः परमात्मैक एवानेकधा भाति । श्रुतिश्च-"एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" ननु लोके सुखादिवचित्र्यानुभवात् गौतमादितन्ने तथैव प्रतिपादनाच्च आत्म. नां नानात्वमेवास्थीयताम् तत्कथं सर्वगतं ब्रह्मैकमेवेत्युक्तमित्याशङ्कय तन्नानात्वमपि भ्रम एवौपाधिकं चेत्याह-दिनकर इति । यथा एक एवाकाशस्थ आदित्यः तत्तज्जलाशयेषु प्रतिहतचक्षुपा उपाधिवात्पू- वासनावशाच्च नानात्वेन गृह्यते तथा सकलोपाधिषु घटादिष्वपि विशेष्यतयाऽव- स्थितः एक एव परमात्मा नानात्वेन भाति । तत्तदाकारादिविशिष्ट एव ब्रह्मणो घटा- दित्वात् । अत एव 'द्रव्यं नित्यमिति महाभाष्ये उक्तम् । अन्न कैयटः 'तत्तदाकारं तत्तव्यङ्गयजातिरूपं वा असत्यमुपाधिमाश्रित्य तदवच्छिन्नं ब्रह्मैव द्रव्यम्' इति । एतेन मृदोऽनित्यत्वाद द्रव्यं नित्यमित्ययुक्तमित्यपास्तम्। मृदोप्याकारमात्रतया ब्रह्मण्येव पर्यवसानात् । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति श्रुत्तिवत् । तथा च श्रुतिः । यथा स्वयज्योतिरात्मा विवस्वानेपोऽभिन्नो बहुधैकोऽनुगच्छन् । .

·सटिप्पणविवरणसयेतम् ।
२७
(श्वे०६-११) इति । स्मृतिश्च-
एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवद् ।। इति ॥ २३ ॥
यदैवं परमात्मैव जीवात्मा तदा मनुष्योऽहमिति बुद्धिन्तिरेवेत्याह-
-
खमिव घटादिष्वन्त-
बहिः स्थितं ब्रह्म सर्वपिण्डेषु ।
देहेऽहमित्यनात्मनि
बुद्धिः संसारबन्धाय ॥ २४ ॥
घटादिषु खमाकाशमिव ब्रह्म सर्वपिण्डेपु सर्वेषु पिण्डेषु देहे-
प्वन्तर्बहिश्च स्थितं व्याप्तम् उपाधिपरिच्छिन्नतया तदपरिच्छिन्नतया च
तत्र तत्र वर्तमानम् “एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञा-
नधन एव (बृ०-४-५-१३ ) इति श्रुतेः । अतः अनात्मनि देहे-
ऽहमिति बुद्धिः संसारवन्धाय, संसारबन्धहेतुन्तिरेवेत्यर्थः ॥२४॥
उपाधिना क्रियते भिन्नरूपो देवःक्षेनेष्वेवमजोयमात्मा । इति ।
यथा भिन्नजलेप्वेकः आदित्यो भासते पृथक् ।
एक आत्मा शरीरेषु भिन्नवद्भासते तथा । इति स्मृतिश्च ।। २३ ॥
संसारहेतुं भ्रान्तिमाह-खमिवेति । घटादिषु अन्तर्बहिश्च यथाऽऽकाशं वर्त-
मानं तथा सर्वण्डेिषु सर्वदेहेषु अन्तर्वहिश्च स्थितं ब्रह्म इति देहस्यानात्मत्वम् । इति
अनात्मनि देहेऽहं गौरः अहं मनुष्य इति या बुद्धिः सैव अविद्या संसारहेतुरित्यर्थः ।
तदुक्तं योगसूत्रे अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्येति ।
एतेन अनिर्वचनीया भावरूपाविद्येति मतमपाकृतं वेदितव्यम् इति ॥ २४ ॥

·परमार्थसारम् । कथं पुनरात्मा प्रतिपत्तव्य इत्यत्राह- सर्वविकल्पनहीनः शुद्धो बुद्धोऽजरामरः शान्तः । अमलः सकृद्विभात- श्वेतन आत्मा खवद्व्यापी ॥ २५ ॥ चेतनः दृश्यत्वेन घटादिवदचेतनाद् देहाद् व्यतिरिक्तो जीवः आत्मा परमात्मैवत्यन्वयः । तत्साधनार्थानि विशेषणानि । सर्वविक- ल्पनहीनः सर्वैर्विकल्पनैः अस्ति वा नास्ति वायं, नित्योऽनित्यो वा, एकोऽनेको वेत्यायैः संशयैविहीनः सर्वसंशयसाक्षित्वात् । ननु तथात्वं देहस्याप्यस्ति प्रत्यक्षत्वादिति स एवात्मा स्याद्, नेत्याह-शुद्ध इति । विण्मूत्रभाजन ( त्वात् ) त्वङ्मासपिण्डात्मक- त्वाच्चाशुद्धस्य देहस्य नात्मत्वमित्यर्थः । तथापि प्राण एवात्मा स्यात् तस्य निर्लेपत्वेन शुद्धत्वादित्यत उक्तं—बुद्ध इति । वोधशक्तिहीन- त्वात् प्राणस्य बाह्यवायुवदनात्मत्वमित्यर्थः । एवं चेन्मन एवात्मा स्या- दित्यत उक्तम् अजरामर इति । सुषुप्त्यादावभावेन मनसो नश्वरत्वान्ना- त्मत्वमित्यर्थः । तर्हि बुद्धिसन्तान एवात्मा स्यात् तस्याविच्छिन्नप्रवाह- ननु किंस्वरूपस्तहि आत्मा-सर्वविकल्पैः सर्वविशेपैहीनः निरवद्यं निरञ्जन- म्' इति श्रुतेः । शुद्धः पापरहितः 'शुद्धमपापविद्धम्' इति श्रुतेः । बुद्धः बोधस्व- रूपः 'विज्ञानं ब्रह्मेति श्रुतेः । अजरोऽमर इति उत्पत्त्यादिपविधभावविकाररहितः । शान्तः निष्प्रपञ्चः 'शिवमद्वैतमिति श्रुतेः । अमलः न विद्यते मलमज्ञानकार्यतालक्षणं

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
२९
त्वादित्यत उक्तं शान्त इति । बुद्धिसन्तानस्य जन्मादिविकारवत्त्वा-
दात्मनश्च सर्वविकारद्रप्तृत्वेन निर्विकारत्वान्नात्मत्वमित्यर्थः । तर्हि नित्य-
सिद्धं शून्यमेवात्मा स्यादित्यत उक्तम्-अमल इति । शून्यस्य संवृ-
तिलक्षणेन मलेनावृतत्वात् सर्वावरणसाक्षित्वेनात्मन्यविद्यादिमलावरणा-
सम्भवाच्चानात्मत्वमित्यर्थः । तथापि बुद्ध्यादिनवगुणविशिष्टोऽहंप्रत्य-
यगम्यो जडव्यविशेष एवात्मा स्यादित्यत उक्तं—सकृद्विभात इति ।
नित्योदितानम्तमितप्रकाशरूप इत्यर्थः 'तमेव भान्तमनु भाति सर्वम्'
(मु० २-२-१०) इति श्रुतेः । एवम्भूतत्वेऽपि क्षेत्रज्ञान्तरात् क्षेत्रेभ्यश्च
भिन्नः पुरुष आत्मा स्यादित्यत उक्तं खवद्यापीति । सर्वदेशकाल-
वस्त्यनुगतस्वरूप इत्यर्थः । अणुपरिमाणत्वे जीवस्य सकृदेवसर्वावयवगत
वेदनानुसन्धानं न घटेत परिच्छिन्नत्वे मनआदिवज्जडत्वं च प्रस-
ज्येत, मध्यमपरिमाणत्वे घटादिवद् दृश्यत्वमनित्यत्वं च स्याद् । अतो-
ऽस्य परिशेषात् परममहत्त्वं सिध्यतीत्याशयः । जीवः परमात्मैव निर्वि-
कल्पत्वादियोगित्वाद् विपर्ययेण घटवदित्यनुमानमिह प्रयुक्तम् ।
न चात्राद्वैतवादिनो दृष्टान्तासिद्धिः परसिद्धेन परो बोधनीय इति न्यायाद्
व्यावहारिकस्य द्वैतस्याङ्गीकृतत्वाच्च । वस्तुगत्या वादिप्रतिवादिभेदादि-
कमपि नास्तीति कः कं प्रति किं साधयेद् दूषयेद्वा । तथा च श्रुतिः-
"यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, यत्र वा अस्य सर्वमा-
स्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येद् (बृ० २-४-१४) इति । ये पुनर्जीवा-
यस्य सः 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्' इति श्रुतेः । सकृद्विभातः 'सकृद्विभात'
इति श्रुतेः । चेतनः । चैतन्यात्मा इति पाठे चैतन्यस्वरूपः 'प्रज्ञानं ब्रह्मेति श्रुतेः ।
खवढ्यापी आकशवदपरिच्छिन्नः । आत्मेत्यर्थः ॥ २५ ॥

·परमार्थसारम् --- . दात्मान्यः कश्चित् पर एव नास्तीति साध्यधर्मस्याप्रसिद्धि मन्यन्ते, तेषा- मपि सामान्यतः सिद्ध एवासौ, नो चेत् तन्निषेधानुपपत्तेः । यथाहु:- "लव्धरूपे कचित् किञ्चित् ताहगेव निषिध्यते । विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य सम्भवः" ।। इति । विपर्ययेऽन्यतरस्यानात्मत्वापत्तिर्वाधः । आत्मनोऽन्यश्चासा- वात्मा चेति हि विरुद्धम् । तदेवं ब्रह्मैवाहमस्मीत्यात्मा प्रतिपत्तव्यः "त- स्वमसि" (छा० ६.८-७) "अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादि महावाक्यप्रमाण (स्वार) स्याद् दर्शिततर्करूपानुमानाच्चेति सिद्धम् ॥ २५ ॥ स्यादेतत् 'सर्वगतं निरूपमद्वैतमिति यदात्मनः सजातीयविजातीय- स्वगतभेदशून्यत्वमुक्तम् । तत्र स्वगतभेदः सजातीयभेदश्च यद्यपि श्रुति युक्तिभ्यामाशङ्कथ निरस्तौ एकः परमात्मैवाप्सु प्रतिविम्बितार्कवदनेक- धोपाधिभेदेन भासत इत्युपपादितत्वात् तथापि विजातीयभेदो जागर्ति समष्टिव्यष्टिदेहात्मन उपाधेः पृथक् सत्त्वादिति । तत्राह- रसफाणितशर्करिका- गुडखण्डा विकृतयो यथैवेक्षोः । तद्वदवस्थाभेदाः परमात्मन्येव बहुरूपाः ॥ २६ ॥ विज्ञानान्तर्यामि- प्राणविराड्देहजातिपिण्डान्ताः । . आत्मनोऽस्थाभेदमाह-यथेक्षोः रसफाणितादयो विकृतयस्तथा आत्मन्येव बहुरूपा विज्ञानान्तर्यामिप्रभृतयो व्यवहारा भवन्ति । -

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
.३१
व्यवहारास्तस्यात्म-
न्यतेऽवस्थाविशेषाः स्युः ॥ २७ ॥
प्राथमिकं मधुरद्रवरूपं रसः, पाकपिच्छिलं तत् फाणितं, शर्करिका-
पञ्चधारारूपं, गुडः पाकातिशयपिण्डीभूतरूपं, खण्डास्तच्छकलानि, रसश्च
फाणितं च शर्करिका च गुडश्च खण्डाश्च रसफाणितशर्करिका-
गुडखण्डाः । ते यथेक्षोर्विकृतय एक इक्षुरस एव तद्वत् परमा-
त्मनि एकस्मिन्नेव बहुरूपा अन्योन्यं विलक्षणाकारा अवस्थाभेदा
रूपविशेपा भवन्ति । के ते विज्ञानान्तर्यामिप्राणविराड्देहजातिपि-
ण्डान्ताः विशिष्टं सर्वोपरिष्टाद् वर्तमानं मूलप्रकृतेः परं चिदचिद्भेदम-
प्राप्तंज्ञानं चैतन्यं विज्ञानंब्रह्म "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" (बृ० ३९-२८) इति
श्रुतेः । ( अन्तर्यामी पृथिव्यादियमयिता ) "अन्तर्याम्यमृत" (बृ०
३-७-३ ) इति श्रुतेः । प्राणस्त्रिगुणात्मिकायां सत्त्वगुणप्रधानायां ज-
डायां स्वमायाशक्त्यां प्रतिविम्बितं तज्जीवरूपम् ।
प्राणास्तु प्रणवे जीवे जीविते परमात्मनि ।
इन्द्रिये वायुभेदे च बलान्तर्यामिणोरपि ।
इति स्मरणात् । तावेतौ चिदचिदात्मना विवर्तमानस्य विज्ञा-
नस्य चित्कोटिगतौ "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाये” (श्वे ४-६) ति श्रुति
प्रसिद्धौः भेदौ । विराड्देहः समष्टिशरीरं पञ्चीकृतपृथिवीकार्यत्वात्
पृथिवीक्दवादिमायान्तैस्तत्त्वैर्दशगुणोत्तरवृद्धरावृतं. मनआदिषोडशवि-
.
ननु निरुपाधिब्रह्मण एव विज्ञानरूपत्वाद्विज्ञानमित्यवस्थावर्गनमयुक्तमिति चेन्न
नामवैशिष्टयेनावस्थात्वोक्तरदोषात् ॥ २६ ॥ २७ ॥

·३२
परमार्थसारम् ।
कारोपेतं पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्ण ब्रह्माण्डम् । जातिपिण्डाः
देवत्वमनुष्यत्वपशुत्वपक्षित्वसरीसृपत्वस्थावरत्वादिजातिभेदयुक्ता व्यष्टि-
देहाः । एतावाचिकोटिगतौ विज्ञानस्य भेदौ।
ननु चैतन्यं कथं चेत्यात्मना विवर्तेत ।
,
नवचेतना रज्जुः कथं चेतनसर्पतया विवर्त्तते । रज्जुतत्त्वाज्ञाना-
ञ्चत् तर्हि चैतन्यमपि तदज्ञानाचेत्यात्मना विवर्त्तताम् ।
ननु मायामपि चेत्यान्तर्भूता तत् कथं सर्वं चेत्यं मायया चेतने-
ऽध्यस्तं भवेदिति चेद् न मायासम्बन्धोऽप्यस्य मायया, तस्या अपि
चेत्यान्तर्भूतत्वमित्युररीकरणात् । न चात्रात्माश्रयतादोषः । "न हि मा-
यायामघटितं किञ्चिदि"ति न्यायात् । यथाहुः-
"दुर्घटत्वमविद्याया भूषणं न तु दूषणम् ।"
इति । तस्मान्मायासम्बन्धस्यापि तत्कार्यसम्बन्धस्येव मायैव हेतुः ।
तदुक्तमाचार्यैः-
द्वारं तमोऽन्वयमपेक्ष्य हशा हि दृश्यं ।
सङ्गच्छते सकलमत्र न वो विवादः ।।
मोहोऽपि दृश्यवपुरत्र च संवदध्वे ।
तस्मात् तदन्वयनिमित्तमपीह मोहः ।।
इति । तस्मात् समष्टिव्यष्टिस्थूलसूक्ष्मदेहतत्कारणान्यचेतनान्यपि
चेतनस्यैवाघटितघटनापटीयसो रूपाणि, तथा च श्रीवैष्णवे-
ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः ।
त(द)वार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ।।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ३३ . इति । अनुगृहीतं च भगवता-- यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम् (गी० १०-३९) इति । चिद्विवर्तश्चेत्यमित्यत्र सद्भियुक्तिश्चोपदिश्यते- प्रागिवार्थोऽप्रकाशः स्यात् प्रकाशात्मतया विना । न च प्रकाशो भिन्नः स्यादात्मार्थस्य प्रकाशता ।। इति । अन्तशब्दः स्वरूपवाची "अन्तोऽस्व्यवसिते मृत्यौ स्वभावे निश्चयेऽन्तिके" इति । अत्र रसस्थानीयं विज्ञानं, फाणितस्थानीयोऽन्त- र्यामी, शर्करिकास्थानीयः प्राणः, गुडस्थानीयो विराड्देहः, तत्खण्डस्था- नीया जातिपिण्डाः । विज्ञानं चान्तर्यामी च प्राणश्च विराड्देहश्च जाति- पिण्डाश्च तथा तदन्ताः तत्स्वरूपाः । हन्त तर्हि परमात्मनो महान् स्वगतो भेदः प्राप्तः न च तदोपनिपदानामिष्टम् "एकम्" "एव" "अद्वितीयमि"ति पदत्रयेण श्रुतौ त्रिविधस्य भेदस्य बाधितत्वाद्, इतरथा मृदादिवद् विकारित्वापत्तेश्चत्यत्राह-एते विज्ञानादिरूपाः तस्य चिन्मा- त्राकारस्यापरस्य आत्मन्यवस्थाविशेषाः चिदचिद्भेदाः चिद्धदा अचिढ़ेदाश्च व्यवहाराः व्यवहारोऽभिज्ञाभिवदनम् उपादानम- र्थक्रियेति चतुर्विधः तद्भेदमात्रसिद्धभेदाः न स्वरूपभेदवन्तः "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" ( छा० ६-१-४) इति "अजायमानो बहुधा विजायत" इति च श्रुत्यायमर्थ आविष्कृतः । एका विज्ञानावस्थैव वस्तुसती मायोत्तीर्णरूपत्वाद् रज्ज्ववस्थावद् अव- ५ ·- ३४ परमार्थसारस्। स्थान्तराणि मायाकार्यत्वादचस्तून्येवेत्यर्थः । श्रुतिश्च- कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः । कार्यकारणतां हित्वा पूर्णवोधोऽवशिष्यते ।। इति ॥ २६ ॥ २७॥ ननु चिदचिद्भेदस्य तदवान्तरभेदस्य च मिथ्यात्वेऽर्थक्रियाकारित्वं न सङ्गच्छते । न खलु मृगतृष्णिकोदकस्नानेन तुष्यति कश्चिदित्यत्राह- रज्ज्वां नास्ति भुजङ्गः सर्पमयं भवति हेतुना केन । तद्वद् द्वैतविकल्प- भ्रान्तिरविद्या न सत्यमिदम् ॥ २८ ॥ अयं सर्प इति भ्रान्त्याधिष्ठानभूतायां रज्ज्वां भुजंगो नास्ति ना- यं सर्प इत्युत्तरकालं बाधितत्वाद् भुजङ्गोत्पत्तिहेतोस्तत्राभावाच्च तत् केन ननु सर्वस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे कथं लौकिको व्यवहारो न हि शुक्तिरजतेन भूपण निर्माण संभवतीत्यत आह-रज्ज्वामिति । अयं भावः रज्ज्वां सोत्पादकानां सवयवानामभावेन सो नास्ति तहि केन हेतुना भयं भवति । भ्रमरूपाविद्ययेति चेत् तद्वत, इदं द्वैतविकल्पभ्रान्तिः अ- न्तर्याम्यादिनन्तिः न सत्यमित्यर्थः । आत्मनि वासनारूपाविद्यामूलकं वासना- रूपसूक्ष्मोपाधिवैशिष्ठयेनापि ब्रह्मभानं मननादिपरिपाकवतासस्त्येव । अविद्याया- श्वाध्यासिकसम्बन्धेन परमात्मैवाश्रयः । भ्रमाधिष्ठानत्वमेव तद्विशेष्यत्वरूपं विवा- पादानत्वम् । स्पष्टं चैतद्-अनादि निधनं ब्रह्मत्याद्यश्लोके हरिग्रन्थे 'तत्त्वादप्रच्युतरन्य वस्तुनो भेदानुकारेणासत्याविभक्तान्यरूपोपग्राहिता विवर्तः स्वप्नविषयप्रतिभा- ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ३५ हेतुना सर्पभयं सर्पाद् भयं भ्रान्तस्य भवति यदि मिथ्यावस्तुनः का. . र्यकरत्वं न भवेत् । मृगतृष्णिकोदकभ्रान्तेरपि प्रथमत आहादकरत्वम- स्ति । एवं शुक्तिरूप्यभ्रान्त्यादेरपि द्रष्टव्यम् । अतो यद्वद् रज्जुसर्पभ्रा- न्तिरविद्यैव तद्वद् द्वैतविकल्पभ्रान्तिः । द्वैतविकल्पो द्वैतावभासः स चासौ भ्रान्तिश्च । द्वैतं च तद्विकल्यो भ्रान्तिश्च अविद्या अद्वितीयात्माज्ञानविजृम्भितैव तथापि कार्यकर्ती च भवतीति शेषः । त- दुक्तमाचार्यैः- सत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ स्तां नासत्त्वे ख्यातिबाधको । सदसद्भयामनिर्वाच्याविद्या वेद्यैः सविभ्रमा ॥ इति । ततः किमित्यत उक्तं-न सत्यमिदमिति । यतोऽवि- द्यामयम् अत इदं द्वैतं न सत्यम् । असत्यमपि सत्यवद्भासत, एव केव- लम् । तस्मान्नाद्वितीयताहानिः ॥ २८॥ सवत्' इत्यादिना । तत्त्वात्-स्वस्वरूपात् । असत्यं वस्तुतो बहिरसत्वात् । अ- विभक्तं तदधिष्ठानेन । अन्यद्-वैधोपलम्भनात् । तादृशरूपोपग्राहिता तद्रूपप्र- कारकज्ञानविशेष्यता । तदाह-स्वप्नविषयेति तद्व्याख्यातारः । एतेन तत्तत्प्राणिकर्मवशात् “बीजाङ्करन्यायेनानादिपूर्वपूर्ववासनयैव सादिन- मरूपां घटादिभ्रमरूपां च सृष्टिमीश्वरः करोतीति सूचितम् । अत एव रजौ भुजङ्गो जात इति न प्रत्ययः किन्तु रज्ज्वां भुजङ्गभ्रमो जातइत्येव। एवं चानिवर्चनीयभुजङ्गोत्पत्तिः प्रत्याख्याता वेदितव्येति दिक् । एतेन अनिर्वचनीय सदसद्विलक्षणं जलादि मृगतृष्णादावुत्पद्यते एवं ब्रह्मणि प्रपञ्चः मृदादौ घटादि स्वाप्नश्चेति यत्कैश्चिदुक्तं तदपास्तम् । तादृशानिर्वचनीयस्याप्रसिद्धः । किंच तस्य सनिन्नत्वादसत्त्वम् असन्निन्नत्वाच्च सत्त्वमिति द्विरूपतैवायाति तत्र सत्त्वमारोपितमसत्त्वं वास्तवमिति भेदाभेदयोरिव न तयोविरोध इति सदसख्यातिवादः सांख्याभिमतः समर्थितो भवतीति ॥

·३६. परमार्थसारम् । केयमविद्या नाम, कस्य कस्मिन् वाऽसावित्यत्राह- एतत्तदन्धकारं यदनात्मन्यात्मता भ्रान्त्या न विदन्ति वासुदेवं सर्वात्मानं नरा मूढाः ॥ २९॥ अथ केयमविद्या कस्य चेत्याह-एतत्तदिति । यदनात्मनि देहादौ आत्मता आत्मबुद्धिः एतत्तदन्धकारम् अविद्यैवेत्यर्थः । भ्रान्त्या उपलक्षिता अत एव सूदा सर्वात्मानं वासुदेवं न विदन्ति । एतेन न वि- दन्त्यनयेति अविद्यापदव्युत्पत्तिः प्रदर्शिता । तथा च सनत्सुजातीयभाष्ये- "उभे सत्ये क्षत्रियांद्यप्रवृत्ते मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम् । प्रमाद वै मृत्युमहं ब्रवीमि सदाप्रमोदामृतत्वं ब्रवीमि ॥ इति पद्ये श्रीभगवत्पादैरप्युक्तं "मोहो मिथ्याज्ञानमनात्मन्यात्माभिमानः । अनेनाग्रहणान्यथाग्रहणात्मिका अविद्या सूचिता" इति। अग्रहणमात्मस्वरूपा- ज्ञानं तन्मूलकमिथ्याज्ञानात्मिका इत्यर्थः । श्लोकार्थस्तु अन्धप्रश्ने सनत्सुजातोक्तिःहे क्षन्निय ये मृत्योरस्तित्वनास्तित्वे प्रागुक्त ते उभे आधप्रवृत्ते आदिसर्गमारभ्य प्रवृत्त । ननु कथं तयोमिथो विरुद्धयोः सत्यत्वमत आह-मोहो मृत्युरिति । भवदेयं विरोधस्तयोर्यदि परमार्थरूपो मृत्युः स्यात् किन्तु यो महो मिथ्यानानमनात्मन्या- त्माभिमानः स मृत्युः केपां चित्कवीनां संमतः अहं ममेति मिथ्याज्ञानस्यापि कार- मात्मानवधारणमात्माज्ञानं मृत्यु जननमरणदिसर्वानर्थवीजसहं ब्रवीमि तथा सदा प्रमोदं स्वाभाविकरुपणावस्थानममृतत्वं ब्रवीमि इति ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । तदतदन्धकारम् अविद्या यदनात्मनि देहादौ आत्मता, भ्रा- त्या उपलक्षिता अत एव मूढा आत्मतत्त्वजिज्ञासाशून्या नराः स- त्मिानं सर्वस्य चराचरस्यात्मानं स्वरूपभूतं द्रष्टारञ्च वासुदेवं सर्वात्म- स्वेन न विदन्तीति । सदानन्दचिद्धनस्यात्मनः स्वरूपतिरस्करणेना- More Mamam पन्याधायतनाधिकरणे च "देहादिप्वनात्मसु 'अहमस्मि' इत्यात्मबुद्धि- रविद्या" इति शाकरभाज्ये उक्तम् । तयाध्यासभाप्यपि- "युष्मदस्मप्रत्ययगोचरयाविपयविपयिणोस्तमः प्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयोरि- तरेतरभावानुपपत्ती सिद्धायां तवर्माणामपि मुतरामितरेतरभावानुपपत्तिरित्यत- स्तयोरध्यासो मिध्येति ( नास्ति ) भवितुं युक्तम्" इत्यनेन मिथ्याभू- तेनालीकन सकललोकशास्त्रव्यवहारानुपपत्तिरिति पूर्वपक्षं कृत्वा "तथाप्यन्योन्य- स्मिनन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्माश्चाध्यस्येतरेतराविवेकेन अत्यन्तविविक्तयोधर्मध- मिंगोमिथ्याज्ञाननिमित्तः सन्यान्ते मिथुनीकृत्य 'अहमिदम्। 'ममेदम्' इति नैसगि- को लोकव्यवहार" इति सिद्धान्तितम् । तस्यैव चाध्यासस्य प्रहाणायाध्यात्मशास्त्रमिति निष्कर्षः । तत्र सत्यं ब्रह्म विशेष्यम् । अनृतमुपाधयो विशेषणम् । स्पष्टीकृतं चैतदैतरेयोपनिपदि "सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति एप ब्रॉप इन्द्र एप प्रजापतिरेते सर्वे देवा" इत्यादिना । विशेप्यांशस्यैव च नामधेयं भवति नहि घट इति घटत्वस्य नामधेयमिति कोऽप्यभ्युपैति । 'नैसर्गिकः इत्यनेन पूर्वपूर्वभ्रमजन्यः उत्तरोत्तरः संस्कारस्ततश्चो- त्तरोत्तरभ्रम इति सूचितम् ।। एतेन भावरूपाऽविद्या भाष्यकृतोऽभिप्रेतेतिमतमपास्तम् । इदमेव सूचयितुं 'त' मतमेवंलक्षणमध्यासमविद्येति त्रुवते' इत्युक्तं भाष्ये भावरूपायाः कारणाविद्यायाः स्वाभिमतत्वे तु 'अध्यासमपीति' ब्रूयात् । -- ·३८ परमार्थसारम् । संभावितानेकस्वरूपान्तरप्रकाशनशक्तिरविद्येति, प्रकृतिरिति, मायति, प्र- धानमिति, अक्षरमिति, शून्यमिति, चाभिधीयत इत्यर्थः ।। २९ ।। -- किन्तर्हि वासुदेवादन्ये तदज्ञानमोहिता नराः सन्तीति, नेत्याह- प्राणाद्यनन्तभेदै- रात्मानं संवितत्य जालमिव । 'तमेतमेवंलक्षणम्'इत्यक्षरस्वारस्येन 'अहं 'मम' इत्याद्या एवाविद्या । 'वासुदेवः सर्वमिति बुद्धौ तस्यैव विरोधित्वात् । योगसूत्रेऽपि "अनित्याशुचिमुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या' इति लक्षणमुक्तम् । इति व्याससूत्रेऽपि एतद्विलक्षणस्याऽविद्यालक्षणस्यानुक्ता तस्यापीयमेव संमता। अत एव "पञ्चवृत्तिर्मनोवद्वयपदिश्यत' इति सूत्रे परमतमप्रतिपिद्धमनुमतं भ- वत्तीति.न्यायेन योगशास्त्राभिमताः प्रमाणविपर्ययविकल्पनिदास्मृतिरूपा मनसः प- ञ्च वृत्तयः परिगृह्यन्ते” इति भाष्ये उक्तम् । . तस्माद्भमरूपा स्थूलाविद्या वासनारूपा चाव्यक्तपदवाच्या सूक्ष्माविद्या, व्य- वहारकाले सा स्थूलाविद्यायाः करणम् इति तस्या एव 'अव्यक्तं कारणमित्यादी कारणत्वेन निर्देशः । सा चेयं जन्या नत्वनादिः अजामेकामित्यादावजत्वोक्तिस्तु एतत्सृष्टौ तजन्म- नाशानुपलस्मात् छागावद्विचित्रसृष्टिजनकतया रूपकेण वा । किंच 'तत्तु समन्वयात्' सूत्रे 'साध्यश्चेन्मोक्षोऽभ्युपगम्येत अनित्य एव स्यात् तत्रानित्यत्वं नाश्यत्वमेव तव तु अजन्याया अविद्याया नाश्यत्वमिव जन्यस्यापि मोक्षस्याविनाशित्वे किं बाधकम् जन्यत्वनाश्यत्वयोः परस्परव्याप्तरैव लोके दर्शनात् एवं चाविद्या जन्या नाश्या चेति सिद्धमित्युक्तमधस्तात् ॥ २९ ॥ किन्तर्हि वासुदेवादन्ये न तदा सन्ति नेत्याह-प्राणेति । प्राणोऽन्तर्यामी । आ-

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
३९
सहरति वासुदेवः
स्वविभूत्या क्रीडमान इव ॥ ३० ॥
प्राणोऽन्तर्यामी । आदिपदाद् ब्रह्मादिस्थावरान्ता जीवाः समष्टिव्य-
ष्टिदेहाश्च गृह्यन्ते । वासुदेवः चिदेकरसं ब्रह्म स्वविभूत्या स्वयानन्य-
गामिन्या विभूत्या स्वातन्त्र्यशक्त्या मायया आक्रीडमान इव "लोक-
वतु लीलाकैवल्यम्” (ब०सू० २-१--३३) इति श्रीमच्छारीरकसूत्रो-
क्तरीत्या स्वाराज्यसमृद्धिमन्तो नरेन्द्रा यथा स्वविभूत्या क्रीडन्ति, त-
द्वदात्मनात्मन्येव विहर्तुकाम इव प्राणाद्यनन्तभेदैः प्राणाद्यैरन्तै दैमि-
नाकारः आत्मानं जालमिव जालकारः संवितत्य सम्यग् विततं व्या-
तं कृत्वा पुनः स्वयमेवात्मविद्यया स्वाविद्यां विधूयात्मन्येव सर्व
संहरति । तदुक्तमाचार्यैः-
"अज्ञानि ब्रह्म वुद्धीरनुसरति ततः स्थावरं जङ्गमं च
स्वाज्ञानादेव भूत्वा कचिदवगतितो मुक्तमन्यत्र बद्धम् ।
तच्चाज्ञानं विनष्टं स्थितमथ च तदेवांशभेदोपपत्ते-
रेवं सर्वव्यवस्था परमपुरुषगा जाघटीतीति केचित्" ।
इति ॥ ३०॥
-
दिपदेन ब्रह्मादिस्थावरान्ता जीवाः समष्टिव्यष्टिदेहाश्च । संवितत्य दर्शयित्वा स्ववि-
भूत्या वासनाख्यया क्रीडमान इव स्वज्ञानेन स्वाविद्यां विधूय सर्वमात्मन्येव संहर-
तीति भावः । अन्यथाऽऽत्मनो विकारित्वापत्तिः । भ्रमविपयेण तु न विकारित्वम् ।
अत एवकामुककृतैः कान्ताविषयः 'सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना
विलीना नु किम्' इति विकल्पैः न विकारित्वम् । वस्तुतोयं प्रपञ्चः भ्रम एव न
कोपि पदार्थ इति तदनन्यत्वमिति सूत्रे शाङ्करभाष्ये स्फुटं प्रतिपादितमिति ॥ ३० ॥

·परमार्थसारम् । आत्मानं संवितत्य संहरतीत्युक्तम् । तत्र कदा नागना कथं सृजति सहरति चेत्यत्राह- - त्रिभिरेव विश्वतैजस- प्राज्ञैस्तैरादिमध्यनिधनाख्यैः। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तै- भ्रमभूतैश्छादितं तुर्यम् ॥ ३१ ॥ आदिमध्यनिधनाख्यैः सृष्टिस्थितिसंहाराबस्थाग्यः त्रिभि- र्जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तैः जाप्रदादीनाश्रित्य विश्वतैजसम्राज्ञास्यन्निी रूपरा- त्मानं संवितत्य संहरतीति पूर्वेण संवन्धः । नन्वनन्तचिद्रूपे भगवति भासमाने कथं जायदादयः कालास्तद्गता विश्वसृष्टयादयः तदभिमानिनो विश्वादयश्च भासरेन्नित्यत उक्तं श्रम- भूतैः मिथ्याभूतैरपि तैरेव तुर्यं भगवतो निजं धाम च्छादितमि- आत्मानं संवितत्य संहरतीत्युक्तं तत्र कदा केनात्मना कथं सृजतीत्यवाह-- त्रिभिरेवेति । त्रिभिर्जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तः आदिमध्यनिधनाख्यैः सृष्टिस्थितिसंहा- रावस्थाख्यैः जाग्रदादीनाश्रित्य भ्रमभूतैर्विवादिभिः आत्मानं संवितत्य संहरति । तथा च श्रुतिः-"सर्वश्ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रहा सोयमात्मा चतुष्पात् । जाग. रितस्थानो(१)वहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः । (१) स्वात्मव्यतिरिक्त विपये प्रज्ञा यस्य स बहिष्प्रज्ञः । सप्त द्युलोकसूर्यदा- य्वाकाशजलपृथिव्याहवनीया अङ्गानि यस्य सः । बुद्धिन्द्रियाणि कमेन्द्रियागि च दश, प्राणादयः पञ्च, मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तमिति चत्वारः, संकलनया एकोनविंशतिः मुखान्यस्येति सः । स्थूलाञ्छब्दादीन भुङ्क्ते स विश्व इत्यर्थः ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ति । स्वमायाशक्त्यात्मीयं धाम तिरस्कृत्य जाग्रदाद्यवस्थाश्रयणेन वासुदेवो विश्वादिरूपी विश्वसृष्टयादिकं करोतीत्यर्थः । भ्रमभूतरिति जाग्रदादीनां मिथ्याभूतत्वान्न वस्तुतस्तैस्तुर्य तिरस्कृतं, राहुणेवादित्यः । तत्तिरस्कारे साधकाभावेन स्वासिद्धिप्रसङ्गादिति । तदुक्तं तत्त्वविद्भिः ! “अनेन च जगतास्य भगवतः प्रकाशात्मकं (१)स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः ससाना एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः । (२)यन सुप्तो न कंचन कामं कामयते न के चन स्वप्नं पश्यति तत्सुपुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभृतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राजस्तृती- यः पादः । एप सर्वेश्वर एप सर्वज्ञ एपोऽन्तर्याम्येप योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् । (१) इन्द्रियापेक्षयाऽन्तःस्थत्वान्मनसस्तद्वासनारूपा स्वप्ने प्रज्ञा यस्य स अ- न्तः प्रज्ञः । विश्वस्य सविपयत्वेन प्रज्ञायाः स्थूलाया भोज्यत्वम् । इह पुनः केवला- वासनामात्रा प्रज्ञा भोज्येति प्रविविक्तो भोगः । समानमन्यदिति । (२) सुपुप्तपदार्थमाह-योति । नहि सुपुप्ने पूर्वयोरिवान्यथाग्रहणलक्षणं स्वप्न- दर्शनं कामो वा कश्चन विद्यते तदेतत्सुपुप्त स्थानमस्येति सुषुप्तस्थानः । स्थानद्वयप्र- विभक्तं मनः स्पन्दितं द्वैतजातम् । तथारूपापरित्यागेन विवेकापन्नं नैशतमोग्रस्तमि वाहः सप्रपञ्चमेकीभूतमित्युच्यते । अत एव स्वप्नजाग्रन्मनः स्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीव सेयमवस्थाऽविवेकरूपत्वात्प्रज्ञानघन इत्युच्यते । मनसो विषयवि- पय्याकारस्पन्दनायासदुःखाभावादानन्दमयः आनन्दप्रायो नानन्द एव अनात्यन्ति- कत्वात् । अत्यन्तानायासरूपा हीयं स्थितिरनेनानुभूयते इत्यानन्दभुक् । बोधलक्षणं चेतो द्वारं मुखमस्य स्वप्नाद्यागमनं प्रतीति चेतोमुखः । सुपुप्तोऽहि भूतपूर्वगत्या प्राज्ञ उच्यते इति । ६ ·४२ परमार्थसारम् । रूपं न कदाचित् तिरोधीयते । एतत्प्रकाशनेन प्रतिष्ठां लब्ध्वा प्रकाश- मानमिदं जगदात्मनः प्राणभूतं प्रकाशं कथं निरोद्धं शक्नुयात् । कथं च तन्निरुद्धं x x x न प्रकाशेते"ति । तत्र जाग्रन्नामात्मनोऽज्ञानोपहितस्यान्तर्वहिष्करणतद्विपयज्ञानक्रिया- तत्कलब्यवहारेण प्रतिभाससमयः । जाग्रत्प्रपञ्चः सर्वप्रमातृसाधारणो- भवति व्यवहारिकसत्ताकत्वात् । तद्रष्टात्मा विश्वसंज्ञो भवति । बहिष्करणतद्विषयज्ञानादीनि निद्रामुद्रां वहन्त्या स्वाविद्ययैवान्तः- करण उपसंहृत्य तद्वासनासहस्रवासितान्तःकरणतद्विपयज्ञानक्रिया फलमात्राकारेणात्मनः प्रतिभाससमयः स्वप्नः । स्वाप्नप्रपञ्चस्त्वे कैकप्रमातृसाधारणो भवति प्रतीतिमात्रसत्ताकत्याज्जायत्कालीनरज्जु- भुजङ्गादिवत् सुखादिवद(न्ति ? नितर) स्थत्वाच्च तद्रष्टात्मा तैजसः । अन्तःकरणतद्विषयज्ञानादिकमपि प्रौढया निद्रया त- न्मूलाज्ञान उपसंहृत्य जाग्रत्स्वप्नभ्रमसंस्कारसद्धीचीनस्वाविद्यामात्र- शेषविवर्त्तत्वेनात्मनोऽवस्थानसमयः सुषुप्तम् । सौपुप्तज्ञानं च साक्षिमा- वसंवेद्यविग्रहत्वादान्तरीयत्वाच्चैकैकनिष्ठमेव न सर्वप्रमातृसाधारणम् । तद्रष्टात्मा प्राज्ञः । स्वाविद्यामपि स्वसंविदापास्य सदानन्दचिन्मात्राकारेणात्म- नोऽवस्थानसमयस्तुर्यम् । तदप्यात्मानुभवरूपत्वात् सर्वान्तरत्वा- च्चैकैकप्रमातृगतं भवेत् । तद्रष्टात्मा तुरीय उच्यते ॥ ३१ ॥ तदेवं बासुदेवः स्वयमेवात्ममाययात्मानमजानन्निवात्मनि कञ्चित् कालमनन्तचेत्यचेतनप्रपञ्चात्मना तन्नियामकेश्वरात्मना च क्रीडति । स ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ४३ एव पुनरात्मविद्ययात्माविद्यामपोखात्मानं पश्यतीत्याह- मोहयतीवात्मानं स्वमायया द्वैतरूपया देवः । (१)नान्तः प्रशं न बहिः प्रनं नोभयतः प्रई न प्रज्ञानवनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अ- दृष्टमव्यवहार्यममायमलक्षगमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शा- न्तं शिवमहतं चतुर्थ मन्यन्तं स आत्मा स विज्ञेयः' इति ॥ ३१ ॥ स एव वासंदवः नियाम्यात्मना नियामकात्मना च क्रीडति पुनरात्मज्ञानेना- विद्यां नाशयित्वात्मानं पश्यतीत्याह-मोहयतीवेति- द्वेतशब्देन द्वाभ्यां प्रकाराभ्यामितं ज्ञातं द्वीतं तस्य भावो द्वैतमिति व्युत्पत्या नामरूप उच्यते तथा च द्वैतं नामरूप तदेव स्वरूपं यस्यास्तया स्वमायया आ- ध्यासिकसंबन्धन नित्यसंबद्धत्वात्स्वभावभूतया । - (१) नन्वात्मनश्चतु पात्त्वं प्रतिज्ञाय पादत्रयकथनेनैव चतुर्थस्यान्तः प्रज्ञा- दिभ्योऽन्यत्वे सिद्धे नान्तःप्रज्ञमित्यादि निषेधो व्यर्थ इति चेन्न-सादिविकल्प- प्रतिपयनैव रज्जुस्वरूपप्रतीतिवत्तद्वस्थस्यैवात्मनस्तुरीयत्वेन प्रतिपादयितुमिष्ट- त्वात् । नान्तः प्रज्ञमिति तैजसप्रतिषेधः । न चहिप्प्रज्ञमिति विश्वप्रतिषेधः । नो- भयतः प्रज्ञमिति जाग्रत्स्वप्नयोरन्तरालावस्थानिपेधः । न प्रज्ञानघनमिति सुपुप्ता- वस्थाप्रतिषेधः । न प्रज्ञमिति युगपत्सर्व विषयप्रज्ञातृत्वनिषेधः । नाप्रज्ञमिति अचै- तन्यप्रतिपेधः । अत एवादृष्टम् । यस्माददृष्टं तस्मादव्यवहार्यम् । अग्राह्यं कर्म- न्द्रियैः । अलक्षणमननुमेयम् । अत एवाचिन्त्यम् । अत एवाव्यपदेश्यं शब्दैः । एकात्मप्रत्ययसारम्-जाग्रदादिस्थानेष्वेकोऽयमात्मेत्यव्यभिचारी यः प्रत्ययस्तेना- नुसरणीयम् । प्रपञ्चोपशममिति जाग्रदादिस्थानधर्माभाव उक्तः । अत एव शान्तम् । शिवं यतोऽद्वैतं भेदविकल्परहितं चतुर्थं तुरीयं मन्यन्त इति श्रृंत्यर्थः ।

·४४ परमार्थसारंम् । उपलभते स्वयमेवं गुहागतं पुरुषमात्मानम् ॥ ३२ ॥ एवम् उक्तप्रकारेण देवः स्वप्रकाशचिदात्मा भगवान् द्वैतरूप- या स्वमाययात्मानं स्वयं मोहयतीव स्वयमेव च पुनः गुहागतं मायातिरस्कृतम् आत्मानं पुरुष परमात्मानम् उपलभते ॥ ३२ ॥ वासुदेवः स्वमायया विश्व सृजति पश्यति चेत्युक्तम् । तत्र कुत्र सृजति पश्यति चेत्यत्राह- ज्वलनाद् धूमोद्गतिभि- विविधाकृतिरम्बरे यथा भाति । तथा च वक्ष्यति-तद्वत्स्वभावभूता मायैपा कीर्तिता विष्णोरिति आत्मानमुपाध्यवच्छिन्नमात्मानं जीवादिकं मोहो मिथ्याज्ञानं तद्वन्त- मिव करोतीत्यर्थः । वास्तवमोहाभावादिवेत्युक्तं तेनारोपित एव मोहः तेषां स्वस्वरूपाज्ञानं च सुचितमित्यलम् ॥ ३२ ॥ स्थूणानिखननन्यायेन तदेव द्रढयति-ज्वलनादिति । ज्वलनाद्वन्हेधूमोद्गतिभिः अम्बरे विविधाकृतिः कृष्णत्वादिरूपा यथा भाति तथा विष्णौ रुघमायया वासनारूपया द्वःतविस्तरा नामप्रपञ्चरूपा सृष्टि - तीत्यर्थः । नैतावता विष्णोविकारित्वं सृष्टेः काल्पनिकत्वादिति भावः । अत्र भातीत्युक्त्याऽनिर्वचनीयजगदुत्पत्तावस्वरसो दर्शितः । अत एव 'उत्पद्यते' इति नोक्तम् । आकाशे जलरेखावत् शिलायामङ्कुरवद् विविधाकृतेस्तत्र स्वरूपायोग्य- वेनासंभवात् । अत एव "ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात्" इत्यधिकरणे भाष्ये "प्रत्येत्येव हि केवलं शुक्तिका रजतमिति नतु तत्र रजतमस्तीति" इत्युक्तम् । न च तव दोषस्य ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ४५ तद्वद् विष्णौ सृष्टिः स्वमायया द्वैतविस्तरा भाति ॥ ३३ ॥ यथा ज्वलनाद् अमेः धृमोद्गतिभिः अम्बरे विविधाकृतिः श्वेतत्वकृष्णत्वादिरूपा भाति, तद्वत् स्वमायया विष्णौ द्वैतविस्तरा द्वैतविस्ताररूपा सृष्टिः सृज्यत इति कार्यपरम्परा भाति । विश्वाश्रय- वेऽपि तदसंस्पर्शेऽम्बरधूमदृष्टान्तः ॥ ३३ ॥ स्यादेतत् जाग्रदादिद्रष्टात्मा परमेश्वर इति न युक्तं, तस्य सात्त्वि- कवराजसत्वतामसत्तभेदात् परस्य मायोत्तीर्णत्वेन सात्त्विकत्वाद्यसम्भवा- च्चेति । तत्राह- शान्त इव मनास शान्ते हृष्टे हृष्ट इव मूढ इव मूढे । व्यवहारस्थो न पुनः परमार्थत ईश्वरो भवति ॥ ३४ ॥ व्यवहारस्थो जीवभावं गत ईश्वरो मनसि शान्ते सात्त्विके शान्तः सात्त्विक इव भवति हृष्टे राजसे हृष्टो राजस इव मूढे तामसे मूढः तामसः इव न पुनः परमार्थतः, गुणानां दृश्यत्वेन दृक्सम्बन्धास- म्भवादित्यर्थः ॥ ३४ ॥ रजतज्ञानत्वं कार्यतावच्छेदकं मम तु रजतत्वमिति लाघवमिति वाच्यम् उत्पत्ति- नाशकल्पनापेक्षया प्रमास्थले क्लुप्तस्य तस्यैव तथात्वौचित्यादिति ॥ ३३ ॥ काल्पनिरभिः परमेश्वरस्य न वास्तवः सम्बन्धो न वा तेन तस्य विकारि- ·- परमार्थसारम् । ननु सुखदुःखमोहानामनुभवितुरात्मनस्तैः कारणैर्गुणैः सम्बन्धेन भाव्यमित्यत्राह- जलधरधूमोद्गतिभि- मलिनीक्रियते यथा न गगनतलम् । तद्वत् प्रकृतिविकारै- रपरामृष्टः परः पुरुषः॥ ३५ ॥ यथा जलधरधूमोगतिभिः जलधरधूमयोरुद्धतिभिरुदयैः गगन- तलं न मलिनीक्रियते असङ्गस्वभावत्वात् तद्वत् प्रकृतिविकारैः सुखदुःखमौहैस्तत्र प्रतीयमानैरपि अपरामृष्टः पुरुषो जीवभावं गतः प- रः परमात्मा, निरञ्जनत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥ ननु सर्वक्षेत्रेण्वेक एव चेत् क्षेत्रज्ञस्तबकस्मिन्नज्ञेऽन्येऽप्यज्ञाः स्युः एकस्मिन् दुःखिनि सर्वेऽपि दुःखिनः स्युरित्यत्राह- एकस्मिन्नपि च घटे धूमादिमलावृते शेषाः। न भवन्ति मलोपेता यद्वज्जीवोऽपि तद्वदिह ॥ ३६॥ त्वमित्याह-द्वाभ्याम्-शान्त इत्यादि । स्पष्टम् ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ननु यदि सर्वशरीरेषु एक एव क्षेत्रजस्तकस्मिन्दुः खिनि सर्वे दुःखिनः स्यु- रित्यत्राह-एकस्मिन्नपीति । घटे-घटाकाशे । क्वचित्तु 'एकस्मिन्घटगगने' ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ४७ रहेकस्मिन, घरे घटाकायो नादिगलावृतेऽपि शेपाश्च मलोपेता न भवन्ति यदन् तद्वद् एकस्मिन् जीवेऽज्ञानाद्यावृत्तेऽप्यपरो जीवोऽ- नावती भवतीत्यर्थः ॥ ३६॥ एवं जीवगतो धर्माधों ( व्यव) हरता गुरुणा, परमात्मापि चिनस्य निरूपितः । अथ 'गुणपुरुपविभागने धर्माधर्मों कथं बन्धको न भवन' इति प्रदनी दशभिः 'दहन्द्रियोधिपत्यादिभिरायभिः परिहियते- देहेन्द्रियेपु नियताः कर्म गुणाः कुर्वते स्वभोगार्थम् । नाहं कर्त्ता न ममति जानतः कर्म नैव बध्नाति ॥ ३७॥ देहेन्द्रियेषु देहश्चेन्द्रियाणि च तेषु नियता व्याप्ता गुणाः कार्य- करणसङ्घातात्मना परिणता प्रकृतिः स्वभोगार्थ कर्म कुर्वते, नाहं क- ती ततो विलक्षणाकारत्वात् , न च मम तद्भोम्यफलं भवति इति जनतो जानानान् कर्म नव वध्नाति देहान्तरण योजयति । येयमात्मनः का- यकरणसमातात्मिका जडा प्रकृतिस्तदनुप्रवेशाद्वा प्राप्तस्वातन्त्र्या, सैव यत्किञ्चिदहिकमामुत्रिकं वा फलमिच्छन्ती शुभमशुभं वा कर्म करो- Anamurar इति पाठः । शेपाः-अन्ये । एवं व एकस्मिन्नज्ञानावृतेऽपि नान्येऽज्ञानावृता भव- न्तीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ ननु बन्धनिवर्तकं तत्त्वज्ञानं किमित्याह-देहेन्द्रियेष्विति । देहेन्द्रियव्याप्ता गुणाः स्वभोगार्थ कर्म कुर्वते नत्वहमिति न वा सत्कर्मफलं मम इति जानतः पुस:

·४८ परमार्थसारम् । ति । तेनेह परत्र वा तत्फलमपि सैवानुभवति । आत्मा तु तत्तादात्म्या- ध्यासात् कर्तेवभोक्तेव च भासते 'ध्यायतीव लेलायतीव (वृ० ४-३-७) इति श्रुतेः । अत एवं जानतः पुंसो न कर्मतत्फलसम्बन्ध इत्यर्थः ॥ ३७॥ ननु देहसम्बन्धस्य कर्मनिमित्तत्वेऽन्योन्याश्रयः देहे सति कर्म तस्मिन् सति देह इति तत्राह- अन्यशरीरेण कृतं कर्म भवेद् येन देह उत्पन्नः । तदवश्यं भोक्तव्यं भोगादेव क्षयोऽस्य निर्दिष्टः ॥ ३८ ॥ येन देह उत्पन्नः तत् कर्म अन्यशरीरेण ततः प्राचीनेन कृतं भवेत् । तदारम्भकं कर्म ततः प्राचीनेन देहेन एवं तत्तत् कर्मेति ना- न्योन्याश्रयः । न चात्रानवस्थादोषः संसारस्यानादित्वेन मूलक्षयकरत्वा- भावात् । तदुक्तं भट्टपादैः- "मूलक्षयकरी प्राहुरनवस्थां हि दूषणम्" इति । ननु प्राचीनदेहकृतस्य कर्मणः फलमनेन देहेन भुज्यत इति कुतो निर्णीतमित्यत्राह-तत् शुभमशुभं वा कर्म अवश्यं भोक्तव्यं यतः me- कर्मबन्धकं न भवतीत्यर्थः ॥ ३७ ॥ ननु देहसम्बन्धो यदि कर्मनिमित्तस्तदा सति देहे कर्म कर्मणि च सति देह इत्यन्योन्याश्रय इत्याह-अन्येति । अयं भावः संसारप्रवाहस्यानादिपेन पूर्वश- ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । अस्य भोगादेव क्षयो निर्दिष्टः शास्त्रेपु- नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमनुभोक्तव्यं कृत कर्म शुभाशुभम् ।। इति ॥ ३८ ॥ एवं चेद विद्वद्भिरपि प्राचीन कपिभोक्तव्यमित्यनिमोक्षः । तत्राह- -- प्राग्ज्ञानोत्पत्ति चितं यत् कर्म ज्ञानशिखिशिखालीढम् । बीजमिव दहनदग्धं जन्मसमर्थं न तद् भवति ।। ३९ ।। प्राग्ज्ञानोत्पत्ति ज्ञानोत्पत्तेः पूर्वं यत् कर्मचितम् अनुष्ठितं तद् यतो ज्ञानशिखिशिखालीदं तन्मूलाज्ञानसंहारद्वारेण सहृतम् अतो जन्मसमर्थं पुनर्जन्मसम्पादने शक्तं न भवति दहनदग्धं बीजमिव तदुक्तं भगवता- "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन"। (गी० ४-३७) इति ॥ ३९॥ तथापि ज्ञानोदयादूर्ध्वमादेहपातं क्रियमाणं कर्म विदुषो देहा- रीरे कृतं कर्म देहान्तरे भुज्यते तस्मिश्च कृतं देहान्तर इति नान्योन्याश्रय इति॥३८॥ नन्वेवं तहि ज्ञानिभिरपि देहान्तरे कर्म भोक्तव्यं स्यान्नेत्याह-प्रागिति । ज्ञानाग्निदग्धं कर्म देहान्तरोत्पादनसमर्थ न भवतीति भावः ॥ ३९ ॥ ५ ·५० परमार्थसारम् । न्तरमुत्पादयतीत्यत्राह- ज्ञानोत्पत्तेरूज़ क्रियमाणं कर्म यत् तदपि नाम । न श्लिष्यति कर्तारं पुष्करपत्रं यथा वारि ॥ ४०॥ यद् ज्ञानोत्पत्तेरूव॑म् आदेहपातं क्रियमाणं कर्म तदपि कतारं न श्लिष्यति न स्पृशति, यथा पुष्करपत्रं पद्मपत्रं तल्थं वारि न शिलण्यति तथेत्यर्थः । श्रुतिश्च “यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्ते एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिप्यते" (छा० ४-१४-३) इति । संसार दुःखजनकत्वाविशेषाच्छुतौ पापशब्देन शुभाशुभं कर्म गृहीतम् ॥१०॥ कुतो न श्लिष्यति कर्तृत्वाभिमानाभावादित्याह- वाग्देहमानसैरिह कर्मचयः क्रियत इति बुधाः प्राहुः । एकोऽपि नाहमेषां कर्ता तत्कर्मणां नस्मि ॥ ४१ ॥ एवं ज्ञानोत्पत्तेरूज़ क्रियमाणमपि कर्म न देहान्तरसम्बन्धापादकमित्याह- ज्ञानेति । कर्तृत्वाभिमानशून्यस्य पुंसस्तदानीमुत्पन्नकर्मणा सम्बन्धासम्भव इह मूलम् । 'नामुक्त क्षीयत' इति वचनं तु प्रारब्धकर्माभिप्रायं द्रष्टव्यं तस्य भोगेनैव नाशादिति ॥ ४०॥ कुतो न कर्म श्लिष्यति कतृत्वाभिमानाभावादित्याह-वाग्देहेत्यादि श्लोक-

·जयपुर
नगर.
--
सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
ग
कर्मफलंबीजनाशा
उजन्मविनाशो न चात्र सन्देहः ॥
वुद्ध्वैवमपगततमाः
सवितेवाभाति भारूपः ॥ ४२ ॥
इह देहिपु मध्ये बुधा वाग्देहमानसैः कर्मचयः क्रियत इति
प्राहुः । न च अहम् एप मध्य एकः तत्कमा कर्तापि नास्मि ।
कर्मफलबीजनाशात् कर्मफलस्य वीजं कर्तृत्वं तस्य नाशादभावाद्
जन्मविनाशः पुनर्जन्माभावः । अत्र च न सन्देहः । एवं बुद्ध्वा
सवितेवापगतमा अपगतमोहः पुमान् भारूपो नित्योदितानस्तमित-
प्रकाशात्मा आभाति सर्वोपरिष्टात् प्रकाशते ॥ ४१ ॥ ४२ ॥
किं ज्ञानोदयसमकालमेव कर्माणि नश्यन्ति किं वा कालान्तर
इति तदैवेत्याह-
यद्वदिषीकातूलं
पवनोद्धृतं हि दश दिशो याति ॥
ब्रह्मणि तत्त्वज्ञानात्
तथैव कर्माणि तत्त्वविदः ॥ ४३ ॥
द्वयेन । कर्मफलस्य वीजं कर्तृत्वाभिमानस्तस्य नाशात्पुनर्जन्म न भवति । अत्र
संदेहो नास्ति । स्वस्वरूपं बुद्धा प्रकाशरूपः सविता इव पुनराभातीत्यर्थः॥४१॥४२॥

·५२ परमार्थसारम् । इषीका काशस्तस्यां परिणतायां स्थितं तूलम् इपीकातूलम् । तत् पवनोद्धृतं दश दिशो याति यद्वत् तथा तत्वविदः कर्मा- णि तत्त्वज्ञानादेव ब्रह्मणि यान्ति लीयन्ते ॥ ४३ ॥ किं तर्हि विदुषो देहः सद्यः पतति किं वा कालान्तरे । आधे पक्षे तत्त्वज्ञस्य गुरोरभावाद् ब्रह्मविद्या सम्प्रदायविच्छेदः । द्वितीये विदुपो- ऽपि देहाभिमानादनर्थप्राप्तिरित्याशङ्कायां प्रारब्धकर्मवशात् कश्चित् कालं तदेहस्तिष्ठति तदारम्भकस्य कर्मणस्तत्त्वज्ञानेनाविनष्टत्वात् तद्विनाश उपजीव्यविरोधप्रसङ्गान्मुक्तेपुवत् प्रारब्धफलस्य कर्मणः फलभोगेन विना क्षयायोगाच्च । तथापि नास्य प्राग्वद् देहाद्यात्मभ्रान्तिः स्याद् ब्रह्मभावं गतत्वादित्याह- क्षीरादुद्धृतमाज्यं क्षिप्तं यद्वन्न पूर्ववत् तस्मिन् । प्रकृतिगुणेभ्यस्तद्वत् पृथक्कृतश्चेतनो नात्मा ॥ ४४ ॥ क्षीरादुद्धृतमाज्यं तस्मिन् पुनः क्षिप्तं पूर्ववत् क्षीरवत् न भवति यद्वत् तद्वत् प्रकृतिगुणेभ्यः प्रकृतेर्गुणेभ्यः कायेभ्यो देहा- दिभ्यः पृथक्कृतः श्रुतियुक्तिभ्यामन्यत्वेन निश्चितः चेतनो जीव आ- स्मा परमात्मा सन् पुनः प्रकृतिगुणेषु कर्मशेषास्थितोऽपि पूर्ववन्न भव- ति, देहाद्यात्मभ्रान्ति न यातीत्यर्थः ।। ४४ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ५३ परमात्मभावं गतश्चेतनः कथं भवतीत्यत्राह- - गुणमयमायागहनं निधूय यथा तमः सहस्रांशुः । बाह्याभ्यन्तरचारी सैन्धवघनवद् भवेत् पुरुषः ॥ ४५ ॥ यथा सहस्रांशुः सूर्यः तमो निधुनोति, तथा पुरुपो विद्वान् गुणमयमायागहनं कार्यकरणसङ्घातरूपं मायासंज्ञं तमो निधूय निःशेषं संहृत्यानात्मत्वेन परित्यज्य वाह्याभ्यन्तरचारी देहाद्यवच्छिन्नत्वेऽपि तदनवच्छिन्नत्वेन वर्तमानः सैन्धवघनवत् चिदेकरस एव भवेत् । अन्तर्वहिश्च लवणमेव हि तत् । एवमात्मापि अन्तर्बहिश्च चिदेकरस एवावतिष्ठत इत्यर्थः । श्रुतिश्च-"तद्यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव" (वृ० ४-५-१३ ) इति ॥ ४५ ॥ यद्यात्मा मायातकार्येभ्योऽन्यः, तर्हि तेषां ततः पृथक्सत्त्वादद्विती- वहानिरित्यत्राह- यद्वद्वेहोऽवयवा मृदेव तस्या विकारजातानि । .. -- यद्यात्मा मायातत्कार्येभ्यश्चान्यस्तदा तस्याद्वितीयताहानिरित्याह-यद्वदिति। अवयवातिरिक्तोऽवयवी यथाऽसन् । मृद्विकाराश्च यथाऽसन्तो भान्ति । द्वाभ्यांप्रका-

·परमार्थसारम् ।
तद्वत् स्थावरजङ्गम-
मद्वैतं द्वैतवद् भाति ॥ ४६ ॥
,
यद्वद् अवयवाः शिरःपाणिपादादयो देह एव, न ततः पृथक्-
सन्ति, तथापि देहः तेभ्योऽन्यः, अन्यथा तस्यावयवित्वायोगात् ।
यद्वच मृदेव तस्या विकारजातानि घटशरावमृदङ्गादीनि, न ततोऽ-
न्यानि, तथापि तेभ्यो मृदन्यैव, नो चेत् कारणत्वानुपपत्तेः । तद्वत्
स्थावरं जङ्गमं च जगद् अद्वैतं सदानन्दचिदेकरसं ब्रह्मैव सद् द्वैतवत्
ततोन्यदेव भाति अन्यत्वेन भासत एव केवलम् , वस्तुतस्तु तदेव ।
तथापि जगतोऽन्यदेव तद्, अन्यथा मूलकारणत्वानुपपत्तेः । श्रुतिश्च----
विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् ।
विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् ।।
( महानारायण ११-१)
इति । तेन नाद्वितीयताहानिशापीत्यर्थः । 'कोशकार इव क-
मगुणजालबद्धो यः संसरति स जीवः क' इति यस्त्वं पदार्थविषयप्रश्नः,
यश्च प्रकृति पुरुषं च मे ब्रूहि' इति तत्पदार्थविषयः, यश्च ‘गुणपुरुष-
विभागज्ञे धर्माधर्मो कथं बन्धको न भवत' इति फलविषयः एव मे
(पामे) कचत्वारिंशदार्या भवन्ति ॥ ४६॥
राभ्यामितज्ञातं द्वीत तस्य भावों द्वैतं नामरूपे तद्रहितं अद्वैतम् द्वैतवद् नामरूपवत्व-
मसदेव भातीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'वाचारम्भगं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव
सत्यम्' इति ॥ ४६ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । 'यद्वद् दिनकर एको विभाति सलिलाशयेषु सर्वेषु । तद्वत्सकलो- पाधिष्ववस्थितो भाति परमात्मा' इति यत् पूर्वमुक्तं तदेवानुवदन वा- क्यार्थसंभूतं जीवपरैक्यं तावदाह- एकस्मात् क्षेत्रज्ञाद् बह्वयः क्षेत्रज्ञजातयो जाताः। लोहगतादिव दहनात् समन्ततो विष्फुलिङ्गगणाः ॥ ४७ ॥ लोहगताद् दहनात् समन्ततो विस्फुलिङ्गगणा इवैकस्मात् । क्षेत्रज्ञाद् बहवः सुरनरपशुपक्षिजलजन्तुसरीसृपस्थावरभेदेन तत्राप्ये- कैकंत्र बहुधा भेदेन चतुरशीतिलक्षसङ्ख्या क्षेत्रज्ञजातयो जाताः । य- थोक्तं श्रुत्या 'यथानेविस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवमेव तस्मादात्मन एत आत्मानो व्युच्चरन्ति ( वृ० २-१-२०) इति क्षेत्रज्ञजातिभेदाश्च सद्धिरुपदिश्यन्ते- त्रिदशा मनुजाश्चैव जलजा विहगा मृगाः। सरासृपाः स्थावराश्च सप्तैते जन्महेतवः ।। त्रिदशा षोडशलक्षाणि नव लक्षणाणि मानुषाः । "यद्वद्विनकर एक" इत्यार्यया प्रतिपदितं 'तत्त्वमसि' इत्यादि श्रुतिसिद्धं जी- वपरैक्यं तावदाह-एकस्मादिति । ननु क्षेत्रज्ञजातयो जाता' इत्यनुपपन्नं- जीवेशौ च विशुद्धा चिद्विभागश्च तयोर्द्वयोः । अविद्या तचितोर्यागः षडस्माकमनादयः ।।

·परमार्थसारम् । F दशभिर्दशभिश्चैव जलजा विहगा मृगाः सरासपा एकादशाष्टादश स्थावरा स्मृताः । इति सर्वक्षेत्रेष्ववस्थिता ये क्षेत्रज्ञाः त एकः परमात्मापरपर्यायः प्रधानः क्षेत्रज्ञ एवेति जीवपरैक्यलक्षणो वाक्यार्थोऽनेन श्लोकेन च दर्शितः ॥ ४७॥ एवं चेत् कुत एषां बन्धः कुतो वा तन्निवृत्तिरित्यत्राह- ते गुणसङ्गमदोषाद् बद्धा इव धान्यजातयः स्वतुषैः । जन्म लभन्ते तावद् यावन्न ज्ञानवह्निना दग्धाः ॥ ४८ ॥ तन्त्रेण वावृत्त्या वात्रेवशब्द उभयत्र सम्बध्यते । क्षेत्रज्ञाः स्वतो मुक्ता अपि गुणसङ्गमदोषात् गुणाः क्षेत्राणि तैः सङ्गमाद् बद्धा इव न परमार्थतो बद्धाः औपाधिकस्य स्फटिकलौहित्यादिवत् पारमार्थि- कत्वानुपपत्तेः "विमुक्तश्च विमुच्यते" (कठ० २-५-१) इतिश्नु तेश्च । धान्यजातयः स्वतुषैरिव बन्धहेतोः क्षेत्रस्य स्वोद्भवत्वे तत्त्व- तस्तदसंस्पृष्टत्त्वे तत्त्वविचारेण ( परं ) हर्तुं शक्यत्वेऽनकत्वे च दृष्टा- " इत्यभियुक्तोक्तेः क्षेत्रज्ञानां जीवानामनादित्वादिति चेन्न जीवानामुपाधिवैशि- टोन प्रकृते जन्यत्वोक्तरदोषात् । क्षेत्रोत्पत्तिरेव च क्षेत्रज्ञानामुत्पत्तिरिति तदाशयः । एवमेव स्मृतावपि 'प्रधानपुंसोरजयोः कारणं कार्यभूतयोरित्युक्तं संगच्छते । जीवानां नित्यत्वोक्तिस्तु विशेष्यांशमादायेति निवेदितमधस्तात् ॥ ४७ ॥ ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । न्तः । एवञ्च यावद् ज्ञानाग्निना जीवेश्वरैक्यसाक्षाज्ञानामिना नेद्धाः संहृतक्षेत्राभिमानाः तावद् जन्म लभन्ते धान्यजातयोऽपि यावद्वह्निदाहं पुनर्जन्म लभन्ते ॥ ४८॥ ननु ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्त्तकम् । तत् कथं बन्धस्यानेन निवृत्ति- रित्याशक्य तस्याज्ञानमयत्वमाह- त्रिगुणा चैतन्यात्मनि सर्वगतेऽवस्थितेऽखिलाधारे । कुरुते सृष्टिमविद्या सर्वत्र स्पृश्यते तया नात्मा ॥ ४९ ॥ त्रिगुणाः त्रयः सत्त्वरजस्तमोलक्षणा गुणाः अवयवा यस्याः सा अविद्या चैतन्यात्मनि बोधस्वरूप आत्मनि सर्वत्र सर्वदा सृष्टि सृज्यते इति सृष्टिं क्षेत्रलक्षणानि कार्याणि कुरुते । इहाविद्याया भगवतः स्वरूपाच्छादनशक्तिस्तमः, रूपान्तरसम्पादनशक्ती रजः, तत्प्रकाशनशक्तिः सत्त्वमि,ति भेदः । यथाहुः "सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते।" इति । ननु 'सत्यं भावं न वित्तियंपनुदति यतः कर्मनाश्यो घटादिमिथ्याभूतं च कर्म क्ष- पयति न तथा वित्तिधात्यं यतस्तत्' इति नयेनाज्ञाननिवर्त्यत्वस्य मिथ्याभूते वस्तु- न्येवावगमात् सत्यस्य बन्धस्य कथं ज्ञाननिवय॑त्वमित्याशङ्कामुन्मूलयितुं बन्धस्या- विद्यकत्वमुपपादयति-त्रिगुणेति। अविद्यायाश्च आध्यासिकसम्बन्धेन परमात्मै- ६ ·५८ परमार्थसारम् । कि देहादिपरिच्छिन्न आत्मनि सृजति नेत्याह-सर्वगत इति । द्रेहादेरनुत्पन्नत्वात् तदनवच्छिन्न इत्यर्थः । तथापि किं क्षणिकवि- ज्ञानसन्तानरूपे नेत्याह-अवस्थित इति । स्थिरस्वभाव इत्यर्थः । आ- त्मनः क्षणिकविज्ञानरूपत्वे पूर्वानुभूतार्थस्मरणानुपत्तेः स्थिरत्वमास्थेयमि- त्याशयः । श्रुतिश्च "आकाशवत् सर्वगतश्च नित्य" इति । तत्रैव सृजती- त्यत्र हेतु:--अखिलाधार इति । अखिलम्याधारे द्रष्टरीत्यर्थः । तदुक्तं भगवता "यथा प्रकाशयत्येकः कृत्लं लोकमिमं रविः । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्न प्रकाशयति भारत" ।। (गी १३-३३) इति। 'ननु प्रकाशात्मनि भगवति कथमप्रकाशामिकाविद्या सम्भवतीत्यत- उक्त तयात्मा न स्पृश्यत इति । यथा राहुः सवितरि प्रकाशमानो ऽपि ते नस्पृशति तथाविद्यात्मनि प्रकाशमानापि तं न ‘स्पृशती- त्यर्थः । तदुक्तं बृहद्वार्तिके "अविद्यास्येत्यविद्यायामेवासित्वा प्रकल्पते । ब्रह्मद्वारा त्वविद्येयं न कथञ्चन युज्यते ॥ इति ॥ ४९॥ वाश्रयः शाङ्करमतानुयायिनोऽतिरिक्ताविद्याया इव । भ्रमाधिष्टानत्वमेव तद्विशेष्य- त्वरूपविवर्तापादानत्वमिति बोध्यम् । अविद्या च सूक्ष्मा संस्काररूपा मायारूप स्थलाविद्यायाः कारणमिति निष्कपः ॥ ४९ ।।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
अविद्यया न स्पृश्यते चेत् कथं सकार्यायास्तस्यास्तस्मिन् प्रतीति-
रित्याशङ्कयोक्तमर्थ दृष्टान्तेन साधयति-
1
रज्ज्वां भुजहेतुः
प्रभवविनाशौ यथा न स्तः ।
जगदुत्पत्तिविनाशौ
न च कारणमस्ति तद्वदिह ॥ ५० ॥
यथा रज्ज्वां भुजङ्गहेतुः तस्य प्रभवविनाशौ च न स्तः,
तद्वदिह आत्मनि जगदुत्पत्तिविनाशौ न स्तः न च तत्कारणमस्ति ।
अयमर्थः—यथा रज्जुन्यतिरेकेण तत्र सर्पस्य तत्कारणस्य चाभावेऽपि
सर्पभ्रान्तिः एवमात्मव्यतिरेकेण जगतस्तत्कारणस्य चाभावेऽपि : तस्मिन्
जगभ्रान्तिरिति ॥५०॥
.
..ततः फलितमर्थमाह-
जन्मविनाशनगमना-
गममलसम्बन्धवर्जितो नित्यं ।
रज्ज्वामिति । रज्ज्वां भुजङ्गहेतुः भुजङ्गारम्भकपरमाणुनौस्ति नवं तत्र
भुजङ्गस्य उत्पत्तिविनाशो वा भवतीति तथापि सर्पभानं भवति तद्वत् ब्रह्मणि
जगतोऽपि उत्पत्याद्यभावेऽपि भानं बोध्यमित्यर्थः । अनेनानिर्वचनीयसोत्पत्ति-
वादः स्फुट निरस्तः सामान्यत उत्पत्तनिपेधश्रवणात् ॥ ५० ॥

·६० परमार्थसारम। आकाश इव घटादिषु सर्वात्मा सर्वदोपेतः ॥ ५१ ॥ सर्वात्मा सर्वेषामात्मा नित्यं जन्मविनाशनगमनागममलसम्ब- न्धवार्जितः जन्मविनाशौ गमनागमौ मलानि चाविद्यादीनि तैः सम्बन्धन वर्जितो हीनः तथापि घटादिषु आकाश इव सर्वदा सर्वत्र उपेतो व्याप्त इति ॥ ५१॥ . . तर्हि बन्धमोक्षार्थः प्रयाशोऽनर्थक इत्यत्राह- कर्मशुभाशुभफलसुख- दुःखोगो भवत्युपाधीनाम् । तत्संसर्गाद् वन्ध- स्तस्करसङ्गादतस्करवत् ॥ ५२ ॥ यदुपाधीनां कर्म, यश्च शुभाशुभजनितैः सुखदुःखैः सम्बन्धः तत् कर्म सम्बन्धश्च तत्संसर्गाद् उपाधिभिः सह तादात्म्याध्यासादा- स्मनो भवति, तस्करसङ्गादतस्करवद् यथा अतस्करस्य तस्करसङ्गा- चौर्य बन्धश्च भवेत् तथेत्यर्थः ।। ५२ ॥ उपाधीनेवाविष्कुर्वन्नुक्तमर्थं विशदयति- देहगुणकरणगोचर- सङ्गात् पुरुषस्य यावदिह भावः । + ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । तांवन्मायापाशैः संसारे बद्ध इव भाति ॥ ५३ ॥ देहशब्देन तदात्मना परिणतान्यव्यक्तमहदहङ्कृतिभूतान्युच्य- न्ते गुणा बुद्धिसुखदुःखेच्छाप्रयत्नादयः, करणानीन्द्रियाणि गोचरा ज्ञेयाः कार्याश्च शब्दादयो विषयाः, तैः सङ्गात् पुरुषस्य यावदिह भाव आत्मत्वाभिमानः तावन्मायापाशैः संसारे गर्भाधिवासादिदुःखे बद्ध इव रुद्ध इव भाति । 'देहगुणकरणगोचरे ति क्षेत्रस्वरूपमुक्तम् । यथाह भगवान् महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ।। इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ (गी०१३-५-६) इति । इन्द्रियेभ्यः परा ही अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ महतः परमव्यक्तम् (क० १-३-१०-११) इति श्रुत्या चैतदेव गृहीतम् ॥ ५३ ॥ - बन्धस्वरूपमाह- मातृपितृपुत्रबान्धव- धनभोगविभागसम्मूढः।

·६२ परमार्थसारम् । जन्मजरामरणमये चक्र इव भ्राम्यते जन्तुः ॥ ५ ॥ - जन्तुः जीवो जन्मजरामरणमये संसारे चक्रे इब कुलालचक्रे तत्स्थः पिपीलिकादिरिव भ्राम्यते भ्राम्यति । कथम्भूतः मातृपितृपुत्र- बान्धवधनभोगविभागसम्मूढः माता च पिता च पुत्रश्च वान्धवा- श्व धनञ्च भुज्यन्ते इति भोगाश्चन्दनवनितादयश्च तेपां विभागः पृथक् पृथगवभासः 'ममेयं माता' 'अयं मे पिता' 'अयं पुत्र' 'इभे वान्धवा' 'इदं धनम्' 'इमे भोगा' इत्यादिरूपः तेन सम्मूढो भ्रान्तः ॥ ५४ ॥ कुतो हेतु भ्यतीति कर्मवशादित्याह- - लोकव्यवहारकृतां य इहाविद्यामुपासते मूढाः। ते जनममरणधर्माणो- उन्धं तम एत्य खिद्यन्ते ॥ ५५ ॥ लोक्यत इति लोकः कार्यकरणसंघातः तत्रस्थो व्यवहार आत्म- त्वाभिमानः तेन कृताम् अविद्याम् कर्म य उपासते कुर्वन्ति ते मूढाः पुनरपि अन्धं तमः अविद्यामयं देहान्तरमभ्येत्य जननमरणधर्माणो जननमरणादिधर्माश्रयाः खिद्यन्ते दुःखमनुभवन्ति । श्रुतिश्चः । “अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासत" (वृ० ४-४-१०) इति ॥ ५५ ॥ कुतः सम्भूतेयमप्रकाशामिका माया प्रकाशात्मनि भगवतीति ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । स्वस्मादेवेत्याह- हिमफेनवुद्बुदा इव जलस्य धूमो यथा वह्नः। तद्वत् स्वभावभूता मायैपा कीर्तिता विष्णोः ॥ ५६ ॥ एपा संसारहेतुः माया विष्णोः सर्वात्मनः स्वभावभूता स्वो- ऽसाधारणो भावः सत्ता स्वभावः तस्मात् सम्भूता निसर्गसिद्धा सद्धिः कीर्तिता "मिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्या- हमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार" इति । जलस्य हिमफेनबुबुदा इव यथा वह्नः धूमः तद्वच्च । निर्मलद्र- वात्मकाज्जलात् कठिनं श्वेतवर्णं च हिमादि यथोत्पद्यते यथा च प्रका- शवपुपो वहेरप्रकाशरूपो धूमः तथा प्रकाशात्मनः परमेश्वरादप्रकाश रूपिणी मायोदेति । नो खलु निव]न तमसा विना प्रकाशस्य प्रकाशता सिध्यतीति । यद्वा स्वमायाशक्तिमवलम्व्य परमेश्वरो महदादिक्रमेणाण्डं तदन्तश्चतुर्दशभुवनानि, तत्रं चराचरशरीरणि, च सृष्ट्वा तत्र तत्रान्तर्यामि- त्वेन जीवत्वेन च प्रविश्य विश्वनियमनं स्वनियमानतिक्रमेण सुखदुःखाँ ऽनुभवञ्च किमुद्दिश्य करोतीत्यत्राह-हिमेति । यथा जलाद्धिमफेनाद- नन्वप्रकाशात्मिकेयं माया प्रकाशस्वरूपे ब्रह्मणि कथं संभवतीत्याह-हिमे- ति । जलादेः फेनजनकत्वस्वभाववत् विष्णोः स्वभावभृता तजननस्वभावत्वात्तस्य।

·, , परमार्थसारम् । स्तथा परिणमनस्वभावत्वादेव जायन्ते न प्रयोजनविशेषानिमित्ताद् यथा च वढेधूमः, तथा कार्यकारणात्मिका माया परमेश्वरात् स्वत एवा- विर्भवति, न किमपि प्रयोजनमुद्दिश्य, तस्याप्तकामत्वेन कस्मिंश्चिदिच्छास- म्भवादित्यर्थः । श्रुतिश्च- भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ।। (गौ०का०१-९) इति अस्मिन् पक्षे मायाशब्देन तन्मयी विश्वसृष्टयादिका विभोः प्रवृत्तिगृह्यते ।। ५६ ॥ एवं बन्धस्याविद्यकत्वेन विद्यापोद्यत्वं साधितम् , अथ विद्योदयोपायं तस्याः स्वरूपम् , तत्फलभूताया जीवन्मुक्तेः स्वरूपञ्च कमेणैकोनविंश- त्यार्याभिरुपदिश्यते । तत्रोपायं तावदाह- एवं द्वैतविकल्पां भ्रमस्वरूपां विमोहनी मायाम् । उत्सृज्य सकलनिष्कल- मद्वैतं भावयेद् ब्रह्म ॥ ५७ ॥ एवम् उक्तप्रकारेण द्वैतविकल्पां द्वैतं विकल्पयति भासयतीति द्वैतविकल्पा ताम् अद्वैते द्वैतत्वस्यासम्भावितत्वाद् भ्रमस्वरूपाम् मायाया विष्णौ वास्तवसम्बन्धाभावेऽपि आध्यासिकसम्बन्धेन तस्या विष्णौ नित्य- सम्बद्धत्वात्तत्स्वभावत्वारोप इति ध्येयम् ॥ १६ ॥ विद्योदयोपायमाह-एवमिति । द्वैतं नामरूपात्मकं विकल्पभिदास्तद्विषयको यो भ्रमः तजनिकां जीवानां विमोहिनीमसदर्थप्रकाशिकां तथाच भ्रमविषयद्वैतवि- ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ६५ अथापि विमोहनी संसारभयजनयित्रीम् । मायां देहाद्यात्मबुद्धिम् उ- सज्य सकलनिष्कलं सकलमथापि निष्कलं च नामरूपप्रपञ्चात्मना मायया भासमानत्वेऽपि सदानन्दचिदाकारेणैवावस्थितत्वाद् , यथा सर्पद- ण्डाद्यात्मनाविद्यया भासमानत्वेऽपि रज्जुः स्वेन रज्ज्वात्मनैवं वर्तते । तद्वत्-एवम्भूतत्वाद् अद्वैतं सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यं च ब्रह्म भावयेद् आत्मतयोपासीत || ५७ ॥ तत्फलमाह- यद्वत् सलिले सलिलं क्षीरे क्षीरं समीरणे वायुः । तद्वद् ब्रह्मणि विमले भावनया तन्मयत्वमुपयाति ।। ५८ ॥ यद्वत् सलिले महति क्षिप्तं कलशादिगतं सलिलं तन्मयं भवति, यद्वच्च प्रभूते क्षीरे क्षिप्तमल्पं क्षीरं तन्मयं भवति,यद्वच्च समीरणे बाह्ये प्रविष्टश्चामरादिसम्भूतो वायुः तन्मयो भवति, तद्वद् विमले निष्प्रप- ञ्चे ब्रह्मणि भावनया आत्मतयोपास्त्या तन्मयत्वं पुमान् उपयाति ॥५८॥ ततः किमित्यत आह- इत्थं द्वैतसमूह भावनया ब्रह्मभूयमुपयाते। कल्पस्वरूपां तत्कारणवासनारूपां चोत्सृज्य 'नेह नानास्ति किञ्चन' इति श्रुतिबला- त्सकलं दृश्यं निष्कलमद्वैतं ब्रह्मैव इति आदरनरन्तर्याभ्यां भावयेत् । सकलेति भनु स्वारलोप आपः ॥ ७५ ॥ ९

·६६
परमार्थसारम् ।
को मोहः कः शोकः
सर्व ब्रह्मावलोकयतः ॥ ५९ ॥
इत्थं भावनया द्वैतसमूहे ब्रह्मभूयम् अद्वितीयब्रह्ममयत्वम् उप-
याते द्वैतभ्रमप्रवाहे नष्टे सति सर्वम् ब्रह्मावलोकयतो ब्रह्मणोऽन्यत्
किमप्यश्यतो विशेषः को मोहः देहाद्यात्मभ्रमः, कश्च शोकः न
कोऽपि । यथोक्तं श्रुत्या 'तत्र को मोहः कः शोक एकत्वनुमपश्यतः'
( ई० ७) इति ॥ ५९॥
नत्वात्माभिव्यक्तिनिमित्तस्य बुद्ध्यादेविलये कथमसौ प्रकाशेते
त्यत्राह-
विगतोपाधिः स्फटिकः
स्वप्रभया भाति निर्मलो यद्वत् ।
चिद्दीपः स्वप्रभया
तथा विभातीह निरुपाधिः ॥ ६० ॥.
यद्वनिर्मल: स्वच्छः स्फटिको विगतोपाधिः विगतसमुद्गाद्युपा-
धिः स्वप्रभया स्वया प्रभया सितभास्वराकारेण भाति स्फुरति तथा
चिद्दीपोऽपि निरुपाधिः स्वप्रभया स्वरूपसम्विदा विभाति ।
एतदुक्तम्भवति-यथोपाधिमन्तरेणापि स्फटिकमणिर्भासते भास-
ननु बुद्ध्यादेविलये कथससौ भासेदित्याह-विगतेति । 'यस्य भासा सर्वमिदं
विभाति' इति-विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इति श्रुत्या च ब्रह्मणः स्वप्रकाश-
त्वात् सर्वावभासकत्वाच न तत्प्रकाशाय बुद्ध्यादेरपेनेति भावः ॥ ६ ॥

·६७ -. सटिप्पणविवरणसमेतम् । नस्वभावत्वाद् एवं बुद्ध्याद्यपाधिमन्तरेणाप्यात्मा भासेत स्वप्रकाश कारित्वादिति ॥ ६० ॥ आत्मन उपाधिवशाद् भानमङ्गीकृत्यैतदुक्तम् । वस्तुतस्तु क्वचि- दपि नास्यान्यतो भानम् अपि तु स्वत एवं निरञ्जनत्वेनान्यसम्बन्धास- म्भवाद् व्याप्तत्वेनैकत्रावस्थानासम्भवाच्चिदेकरसत्वाच्चेत्याह- गुणगणकरणशरीर- प्राणैस्तन्मात्रजातिसुखदुःखैः । अपरामृष्टो व्यापी चिद्रूपोऽयं सदा विमलः ॥ ६१ ॥ अयम् आत्मा सदागुणकरणगणशरीरमाणैः गुणाः सत्त्वादयः, करणगण इन्द्रियगणः, शरीरं पिण्डं, प्राणोऽन्तर्वायुः, तैः । तन्मात्रजा- तिसुखदुः खैः तन्मात्राणि शब्दादीनि, जातयो मनुष्यत्वाद्याः, सुखं शुभ कर्मफलं, दुःखं अशुभकर्मफलं, तैश्च अपरामृष्टः । अभिव्यापीत्युक्तलक्ष- णस्याप्याकाशस्य मनोगम्यत्वमित्यत उक्तम् चिद्रूप इति ॥ ६१ ॥ देहसम्बन्धाभावान्नास्य दर्शनादिक्रियाकर्तृत्वमपीत्याह-- द्रष्टा श्रोतां घ्राता स्पर्शयिता रसयिता ग्रहीता च । - केशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्ट पुरुषविशेष ईश्वर इति योगसूत्रे लक्षितं ब्रह्म स्मा- रयन् तद्रूपतां जीवस्याह-गुणेति । स्पष्टोर्थः ॥६१ ॥ नन्वस्य दर्शनादिक्रियया विकारित्वात्कथं विमलत्वमित्यत आह-द्रष्टेति ।

·६८
परमार्थसारम।
देही देहेन्द्रियधी-
विवर्जितः स्यान्न कर्तासौ ॥ ६२ ॥
असौ आत्मा देही देहसम्बन्धं प्राप्तो द्रष्टा श्रोता घ्राता स्प-
शयिता रसयिता ग्रहीता च भवति । अतो देहेन्द्रियधीविवर्जितः
सन् न कर्ता दर्शनादिक्रियां प्रति की न स्यात् । ग्रहीता मन्तेति
मनोव्यापारोक्तिः। स्पर्शयितेति स्वार्थे णिच् एवं रसयितापि । स्प्रष्टेत्यर्थः ।
तथाच श्रुतिः-'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्य-
कर्णः ।' (श्वे० ३-१९) इति ॥ ६२ ॥
मायामुत्सृज्य ब्रह्म भावयेदित्युक्तम् । तत्केन प्रकारेणेत्यपेक्षा प्रति-
क्षिपति--
एको नैकत्रावस्थि-
तोऽहमैश्वर्ययोगतो व्याप्तः।
आकाशवदखिलमिदं
न कश्चिदप्यत्र सन्देहः ॥ ६३ ॥
आत्मैवेदं सर्व
निष्कलसकलं यदैव भावयति ।
असौ आत्मा देही देह संबन्धं प्राप्तः द्रष्टत्व श्रोतृत्वादिकं भजते देहादिविवर्जितस्तु
कथं द्रष्टुत्वादिधर्मानाश्रयेतेत्यर्थः । स्पर्शयितेति स्वार्थे णिच् स्प्रष्टेत्यर्थः । एवं
रसयितेत्यत्रापि रसग्रहीतेत्यर्थः ॥ ६२ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ६९ मोहगहनाद्वियुक्त- स्तदैव परमेश्वरीभूतः॥ ६४ ॥ . इदं दृश्यजातं सर्वम् आत्मैव तत्सतास्फूर्तिव्यतिरिक्तसत्तास्फूर्ति- रहितत्वाद्--- 'यदिदं दृश्यते किञ्चिद्दर्शनात्तन्न भिद्यते । दर्शनं द्रष्टुतो नान्यद्रष्टैव हि ततो जगद् ।। इति स्मरणाद्, 'आत्मैवेदं सर्वम्' । (छा० ७-२५-२) इति श्रुतेश्च । अतः अहमैवैश्वर्ययोगतोऽस्मात् सर्वात्मत्वविभूतिमत्त्वाद् एकोऽद्वितीयः परमस्वतन्त्रो वा । नैकत्र देशे काले वस्तुनि वा अव- स्थितः, किन्तु व्याप्तः । किं व्याप्नोति, अखिलमिदं द्वैतजातं सर्वस्मिन् देशे काले वस्तुनि चावस्थितः आकाशवत् । तस्य वाय्वा- द्यात्मताभावाद् वस्तुपरिच्छेदेऽपि कालदेशपरिच्छेदो व्यवहारावस्थायां नास्तीति दृष्टान्तता । न खलपमेयोपमानयोः सर्वात्मना सादृश्यामिच्छ- न्ति सन्तः । अत्र अस्मिन्नर्थे कश्चिदपि सन्देहो नास्ति इत्येवं नि- कलसकलं निष्पपञ्चत्वेऽपि सप्रपञ्चं ब्रह्म यदा भावयति स्वात्मतयो- पास्ते, तदा तस्मिन्नेव काले मोहगहनाद् अविद्याबन्धाद् विमुक्तः परमेश्वरीभूतः परमेश्वरस्वात्मसाक्षाद्वोघं गतः 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मु० ३-२-९) इति श्रुतेः । तदैवेति' ब्रह्मोपासनस्य तत्साक्षाद्वोधन- नने न ज(न्मान्तरापे)क्षेति सूचितम् । स्यादेतत् । 'अत्मैवेदं सर्वम्' इत्ययुक्तं, तत्र वादिनां बहुधा वि. प्रतिपत्तिदर्शनात् । तथाहि- ·७० परमार्थसारम् । केचित् पृथिव्यादिभूतचतुष्टयकार्य चैतन्यगुणाश्रितं शरीरमेवात्मेति कार्यत्वं तस्य मन्यन्ते । तत्रास्य सर्वात्मताया दत्त एवाञ्जलिः, कार्यस्य कार्यान्तरपु कारणेपु चाननुगमात् । केचित् प्राण एवात्मेति । तत्रापि सा न स्याद्, इन्द्रियाणामन्यो- ऽन्यस्मिन्नर्थान्तरेषु चाननुगतः । अन्येऽणु परिमाणं देहपरिमाणं वा प्रकाशद्रव्यमात्मेति । तेष्वपि सा न स्यात् , अणुपरिमाणस्य सर्षपादेर्मध्यमपरिमाणस्य घटादेश्च सर्वा- स्मत्वादशनात् । केचित्पुनः सर्वतो व्याप्तं क्षणिकत्वलक्षणं विज्ञानमात्मेति । तत्रापि सा न स्यात् , विज्ञानानामन्योऽन्यस्मिन् व्याप्त्यभावात् । अपरे शून्यमात्मेति मेनिरे । तेषां पक्षे व्यापक आत्मा व्याप्यं विश्वं व्यापन क्रिया तत्रिकं द्रष्ट्टदर्शनादिकं च नास्तीति न सर्वात्मता- प्रसङ्गोऽपि । अपरे तु पृथिव्यादिवद् बुद्ध्यादिगुणवान्नित्यो विभुः प्रतिशरीर भिन्नः परमेश्वरादन्यस्तत्परतन्त्रोऽहंप्रत्ययगम्यो जडद्रव्यविशेष आत्मे- त्यास्थिषत । तेषां तस्य परमेश्वरे क्षेत्रज्ञान्तरेषु क्षेत्रेषु च व्याप्त्यभावात् सर्वात्मत्वं नोररीकुर्वन्ति । एवं परमात्मप्रेरिता प्रकृतिः परमाणवो वा विश्वोपादानमिति मतेऽपि नात्मनस्सर्वात्मता स्यात् , निमित्तभूतानां कुविन्दकुलालादीनां पटकुटादिष्वनुगमादर्शनात् । ये पुनर्ब्रह्मपरिणामत्वं विश्वस्याश्रयन्ते तेषां ब्रह्मणः सर्वात्मत्वेऽपि , ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ७१ . तदंशो जीव इति नात्मनः सर्वात्मता स्यात् । औपनिषदाग्र्याणामपि ब्रह्मात्माधिष्ठितमाया विवर्तत्वं विश्वस्य ये- ऽभ्युपगच्छन्ति, तेपामपि प्रकृतेरेव सर्वात्मता, न पुरुषस्य, कारण- स्यैव कार्यानुगमानयमात् , नो वा तस्या अपि, पुंसस्तत्स्वरूपत्वाभावात् । तस्माद् ‘आत्मैवेदं सर्वमि'त्ययुक्तमुक्तमिति । नैष दोषः, स्वमायाशक्त्यनुप्रविष्टस्य ब्रह्मात्मन एव भोक्तृभोग्य भोग त्रितयात्मकप्रपञ्चात्मना विवर्तितत्वोक्तेः 'रसफाणितशर्करिके (२६)त्यत्र । अत एव 'जन्माद्यस्य यतः' (व०सू०१-१-२) इति जगत्कारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणत्वेन सूत्रितवान् भगवान् पाराशर्यः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्य- भिसंविंशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म' (त०३-१) इति भगवती श्रुतिर- प्याह । 'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते' (गी० १०–८) इत्यच्युतेन चोपदिष्टम् । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।' 'मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय !' (गी० ७-६-७) इत्यन्यत्र, प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः भूतग्राममिमं कृतम्' (गी०९-८) इति च । तस्माद् यथा क्षणिकस्य यागस्य स्वर्गसाधनत्वेन श्रु- तौ श्रुतस्यापि न. कालान्तरदेशान्तरदेहान्तरोपभोग्यफलसाधनवं ·परमार्थसारम् । ७२ साक्षात्सम्भवतीति श्रुत्यर्थापत्त्या अपूर्वस्य द्वारत्वं कल्प्यते, एवमिहा- पि चिदेकरसविग्रहस्य भगवतोऽनन्तचेत्यचेतनप्रपञ्चत्वात्मनावस्थानं श्रूयमाणं मायया विना न सङ्गच्छते इति जगदुदयादौ निमित्तत्वमेव मायाया, उपादानत्वं तु तदधिष्ठातुरीश्वरस्यैवेति स्वीक्रियते । यथोक्त- माचार्यैः- चित्रायागः पशुफल इति श्रूयमाणोऽपि चित्राऽ- पूर्वद्वारं पशुफलतयाक्षिप्यते तत्र तद्वत् । चैतन्यात्मा जगदुदपकृच्छ्रयतेऽत्रापि पश्चा- न्मायादीनां भवति जगति द्वारभावः फलेऽस्मिन् । इति । तथाच प्रयोगः—विमतं चेतनोपादानं भवितुमर्हति कार्य- त्वात् स्वप्नप्रपञ्चवदिति । नच घटपटादौ व्यभिचरितो हेतुः, तेषां प- क्षान्तर्भूतत्वात् । विपक्षे जगतः कार्यताहानिर्बाधः अचेतन प्रधानपर- माण्वादेः स्वात्मन्यपि किञ्चिद् ज्ञातुं कर्तुं चासमर्थत्वेन जगदुत्पादक- वायोगात् । तस्मादात्मनः सार्वात्म्ये नास्मत्पक्षे विरोधगन्धोऽपीत्य- भिप्रायः ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ एवं भगवतः सर्वात्मत्वे सिद्धे फलितमर्थमाह- यद्यत्सिद्धान्तागम- I - तर्केषु प्रब्रुवन्ति रागान्धाः यद्यदिति । वैष्णवशैव शाक्तादिसिद्धान्तप्रतिपादकेषु पाञ्चरात्रायागमेषु तद- नुकूलतर्केषु भ्रमन्ति 'अयमेवसिद्धान्तः समीचीनः' इति भ्रमन्ति चित्तस्वास्थ्यं च न लभन्ते । तत्तेपी मतं 'सर्वमात्मा' बोदयाधीस्तया अनुमोदायः इति तदर्थः । .

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । .७३ : अनुमोदामस्तत्त- तेषां सर्वात्मवादधिया ॥६५॥ .. स्वसिद्धान्तादन्यऽन्न सिद्धान्ताः प्रामाणिकत्वनाभ्युपगतानि क- मीमांसकतवरनिरीश्वरसांग्स्यनेयायिकवंशेषिकशून्यविज्ञानक्षणिकवादि- क्षपणकम्यभाववादिमतानि । आगमाः वदान्तलक्षणस्वागमव्यति- रित्ताः कर्मकाण्डश्चतिशवणवशाक्तसाराद्यागमाः प्रत्यक्षानुमानागम्यस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणम्य धर्मस्य सगुणस्य निर्गुणम्य च ब्रामणस्त- दनुष्ठानज्ञानफरन्य तदधिकारिणां तम्थानां च प्रकाशकाः अनादि सिद्धा मन्थाः । तत्तसिद्धान्तागमापदिष्टास्तदर्थसाधनार्था अनुमानार्थापत्तिरूपा- स्तकीः। व्याप्याहयापकप्रसञ्जनं हि तर्क उच्यते अनग्मित्वे निघूमत्वं स्यादिति । तच्चानुमानार्थीपत्त्योम्तुल्यम् | अग्मिना व्याप्तोऽयं धूम इति हि धूमसत्तयामिसत्ता महीधरऽनुमीयते, भोजनव्याप्तं पीनत्वमिति च दिवा भोजनविहीनदेवदत्तपीनत्वेन रात्रिभोजनं निश्चीयते इति तस्मात्तर्क- शब्देनोभयोरपि ग्रहणं यद्यत्सिद्धान्तागमतर्केषु सिद्धान्ताश्च आग- - अनुमोदाम इति परस्मैपदम् अनुदात्तेत्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात् । नन्वस्मिन् मते सर्वल्य चतन सर्वत्र चतनकार्य स्यादिति चेन्न चेतनसनि- धानेन तत्तत्कायें जननीय सेन्द्रियव्यस्य कारणत्वात । तथा च चरके पतञ्जलि:- 'सन्द्रियं चतनं व्यं निरिन्द्रियमचेतनम्। (च० सं० सूत्रस्था० (१।४७) अयमाशयः कणादादयोऽपि महर्पयो मायिकत्वेन ब्रह्मरूपत्वेन च ज्ञातस्य प्रपत्रस्य बोधनीयशिष्याद्यधिकारानुसारेण मायिकत्वाद्यपलप्य (स्व) · ज्ञातपरमा-

·७४
परमार्थसारम् ।
माश्चतर्काश्च तेषु रागान्धाः स्वपक्षरागेणान्धाः स्वदोपनिरीक्षणे च
मूढाः प्रबुवन्ति परपक्षदूषणं स्वपक्षसाधनं च कुर्वन्तो मुख्यत्वेनोप-
दिशन्ति । तत्तदनुमोदामः सत्यमेवोक्तमायुष्मतेति तुप्यायः । न
विवादं कुर्मः कुतः तेषां सर्वात्मवादधिया सर्वात्मा भगवानेव
एतैः कर्मेश्वरपुरुषप्रधानपरमाणुशून्यविज्ञानसन्तानक्षणिकस्वलक्षणार्थसर्वा
नैकान्तिकस्वभावशब्दब्रह्मविष्णुरुद्रमहेश्वरसदाशिववासुदेवसकर्पणप्रत्रु-
नानिरुद्धसरस्वतीपद्मवासिनीपवितीभास्करादिशब्दैश्च गृह्यते इति निश्चि-
त्येत्यर्थः ।
तदेतदभिप्रेत्य श्रीगौडपादाचार्योक्तिः-
"ख्याप्यमानामजाति तैरनुमोदामहे वयम् ।
विवदामो न तैः सार्द्धमविवादं निवोधत ॥"
इति । श्रीभगवत्पादोक्तिश्च-
"वेदान्तैश्चाध्यात्मिकशास्त्रैश्च पुराणैः
शास्त्रैश्चान्यैः सात्त्वततन्त्रैश्च यमीशम् ।
दृष्ट्वाथान्तश्चेतसि बुध्वा विविशुर्य
तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे' इति ॥ ६५ ।।
प्रवादिभ्यः सृष्टिं, समवायादीनां पदार्थत्वं चातीन्द्रियदृशा ज्ञात्वोक्तवन्तः । तत्र
तदुक्तपदार्थानां शुष्कतर्कवलनान्यथाकारणं तेषां खण्डनं चायुक्तमेव, असत्सु भासमा-
नेप्वथेषु ऋष्यनुसारेणैव कल्पनाया औचित्यात् ।
एतदुक्तं भवति-ऋषीणां सर्वज्ञानां परस्परं मतभेदो न संभवति किन्तु पर-
म्परया स्थूलारुन्धतीन्यायेन सर्वात्मवादे एव तात्पर्यम् । तथा इ-हरिः 'उपेय
प्रतिपत्त्या उपाया अव्यवस्थिताः' इति ॥ ६५ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
७५
ननु कर्ममीमांसकादगः शैवादयश्चैनं भगवबुद्ध्या न पश्यन्ति,
किन्तु कर्मकानार्थादिबुद्ध्यैव । तत्कथं तेषां तत्तत्फलप्राप्तिदृश्यते श्रूयते
चेत्यत्राह-
साकारो भगवा-
नुपास्यते येन येन भावेन ।
तं तं भावं भूत्वा
चिन्तामणिवत्समभ्येति ॥ ६६ ॥
सर्वाकारो हि भगवान् सर्वात्मत्वात् । अतोऽसौ येन येन
भावेन आकारण तेस्तैः उपास्यते तं तं भावम् आकारं चिन्ताम-
णियद् भृत्या समभ्येति प्राप्नोति स्वतो निराकारत्वादित्यर्थः । श्रुति-
श्व "तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति श्रीभगवद्वाक्यं च 'ये
यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्' (गी० ४-११) इति ॥६६॥
उक्तमुपसंहरति-
नारायणमात्मानं
ज्ञात्वा सर्गस्थितिप्रलयहेतुम् ।
ननु शैवाः शिवं वैष्णवा विष्णुं वौद्धा बुद्धमुपासते इति परम्परमत्यन्तभि-
नानां मतं कधं भवतानुमुद्यते इत्यत आह-सर्वाकार इति । एक एव भगवान्
उपासकानां भावनानुरोधेन तत्तद्रूपो भूत्वा तेभ्यः कर्म फलं ददाति यतः भगवान्
सर्वाकारः। तथाच भगवामयम् 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।
अलि ॥ ६ ॥

·७६ परमार्थसारम। सर्वज्ञः सर्वगतः सर्वः सर्वश्वरो भवति ॥ ६७ ॥ सर्गस्थितिप्रलयहेतुं विश्वस्येति शेषः । न स्थितिमात्रहेतुं स- वेश्वरं नारायणमात्मानं ज्ञात्वा आदरनैरन्तर्याभ्यां चिरमुपास्य सर्वो जनः न ब्राह्मणः परिबाडित्यादिनियमः यः कोऽपि देवतागुरुभक्तिमान् सर्वेश्वरो भवति नारायणमात्मत्वेन साक्षात्करोतीत्यर्थः । कोऽयं सर्वे- श्वरो नामेत्यत उक्तं सर्वज्ञः सर्वगत इति ॥ ६७ ॥ तत्साक्षात्करणेन किमित्यत आह- आत्मज्ञस्तरति शुचं यस्माद्विद्वान् विभेति न कुतश्चित् । मृत्योरपि मरणभयं 1 न भवत्यन्यत् कुतस्तस्य ॥ ६८ ॥ . आत्मज्ञः शुचं सर्वदुःखं तरति । कुतः यस्माद्विद्वान् भगव- न्तमात्मत्वेन पश्यन् पुमान् कुतश्चिन्न विभेति । तदपि कथं तस्य म- रणभयमपि न भवति अन्यद् भयं कुतः। तत्र हेतुर्मृत्योरिति स्वयं मृत्युरूपस्येत्यर्थः । श्रुतिश्च 'तरति शोकमात्मविद्' (छा० ७- - . 'आत्मज्ञस्तरति शुचम्' इत्यनेन आत्मज्ञानेन शोकपदवाच्यसंसारस्य निवृत्तः सूचनात्संसारस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वरूपं मिथ्यात्वं सूचितम् । एतदुक्तंभवति-यदा जीवः स्वस्वरूप नारायणमात्मानं जानाति तदा आत्माज्ञानभातस्य बन्धस्य निव- ..

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ७७ - १-३ ) इति । एतदुक्तं भवति-कालसकाशाद्धि सर्वेषां मरणभयं भवति, अयं तु परकालात्मा भगवानेव, तन्नास्य मरणभयप्राप्तिः अन्य- इयं तु दूरत इति ॥ ६८ ॥ किंपुनरत्र प्रकृतिपुरुषयोः स्वरूपमुक्तं भवतीत्यत्राह- क्षयवृद्धिवध्यघातक बन्धनमोक्षैर्विवर्जितं नित्यम् । परमार्थतत्त्वमेतद् यदतोऽन्यत् तदनृतं सर्वम् ॥ ६९ ॥ क्षयवृद्धी वध्यघातको बन्धनमोक्षौ क्षयवृद्धिवध्यघातकवन्धन- मोक्षाः तैः नित्यं विवर्जितं यद् एतत् परमार्थतत्त्वं, पुरुषतत्त्वम् , अतोऽन्यत् क्षयवृद्ध्यादिमत् यत् तत् सर्वमनृतं प्रकृतितत्त्वम् ।। ६९ ॥ तनान्मृत्योरपि भयं न भवति अन्यस्मात्तु कुतो भवेदित्यर्थः ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ क्षयवृद्धोति । परमार्थतत्त्वं ब्रह्म सत्यम् । ततोऽन्यद्विकारजातमनृतमस- त्यम् । तथा च शाङ्करभाष्यम् 'मृत्पिण्डादिदृष्टान्तैहि सतो ब्रह्मणः एकस्य सत्यत्वं, विकारस्य चानृतत्वं प्रतिपादयति शास्त्रम्' इति । 'सत' इत्यस्यायन्तयोः सत्वेन मध्येऽपि सत्त्वानुमानेन कालत्रयावाध्यत्वरूपं सत्यत्वं, प्रपञ्चस्य तु आपन्तयोरस- त्वेन मध्येप्यसत्त्वानुमानेन कालनययाध्यत्वरूपमसत्यत्वमित्यर्थः । मध्ये कदाचि- सत्त्वेन प्रपत्रस्य प्रतीतिस्तु भ्रमएव । उत्पत्यादीनां भ्रमविपयाणामेव तत्रानुवाद इति विकारत्वप्रतीतिरपि भ्रम एवेति तत्वम् । एतेन मायाया अनादित्वं पराकृतम् । ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य विकारत्वप्रतिपादनेन मायाया अपि सादित्वाव- गमात् । सा च न भावस्वरूपाऽनिर्वचनीया मानाभावादिति प्रागुतं न वि- स्मर्तव्यम् ॥ ६९ ॥ -

·७८
परमार्थसारम् ।
एवं तयोः स्वरूपं संक्षिप्य तद्विभागज्ञानफलमाह-
एवं प्रकृति पुरुषं
विज्ञाय निरस्तकल्पनाजालः।
आत्मारामः प्रशमं
समास्थितः केवलीभवति ॥ ७०॥
.
एवम् उक्तप्रकारेण प्रकृतिं पुरुपं च विज्ञाय विवेकतो ज्ञात्वा
निरस्तकल्पनाजाल: सत्यक्तद्वैतभ्रान्तिप्रवाहः आत्मारामः आत्मै-
वारामः क्रीडास्थानमस्येति तथा अखण्डानन्दानुभवरूपं स्वात्मानमेवे-
क्षमाणः प्रशमं समास्थितः, तत्रैव लीनचेताः केवलीभवति कैवल्यं
लभत इत्यर्थः । "तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त" (मु०३-२-८) इति
श्रुतेः ।।.७० ॥
एवं पुंसि मुक्ते तदेहेन्द्रियप्राणबुद्ध्यादयः किं तदैव नश्यन्ति किं
वा कश्चित्कालं प्रतीक्षन्त इत्याकाङ्क्षायां द्वितीय पक्षं पक्षीकृत्याह-
नलकदालिवेणुवाणा
नश्यन्ति तथा स्वपुष्पमासाद्य ।
प्रकृतिपुरुषविवेकफलमाह-एवमिति । प्रकृतिर्माया 'मायां तु.प्रकृति वि-
द्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इति स्मरणात् । केवलीभवति कैवल्यं लभत इत्यर्थः
एतेन स्वस्वरूपाचाप्तिमोक्ष इति सूचितम् ॥ ७० ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
७९
तद्वत्स्वभावभूताः
स्वभावतां प्राप्य नश्यन्ति ॥ ७१ ॥
कदलिवेण्विति मात्रामङ्गभयानस्वः । नलो वृहत्तृणविशेषः, कदली-
रम्भा, वेणुर्मस्करः, वाणः शरः, नलश्च कदली च वेणुश्च वाणश्चं नलक-
दलिवेणुवाणाः ते यथा स्वपुष्पं स्वस्वकार्यम् आसाद्य जनयित्वा
नश्यन्ति यावन्न जनयन्ति तावन्न नश्यन्ति, तद्वत्स्वभावभूताः स्व-
भावात्प्रकृतेः संभूता देहादयः स्वभावतां स्वेषां संबन्धिनो भावा वि-
काराः फलानि तेपां भावः स्वभावता तां प्राप्य स्वस्वकार्य कृत्वा नश्य-
न्ति न सद्यो नश्यन्ति प्रारब्धकर्मवशात् कंचित्कालं स्थित्वा सुखदुःख-
मोहलक्षणं स्वकार्यमापाद्यैव नश्यन्तीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'आप्तका-
म आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' (वृ० ४-४-६ ) इति,
'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये' (छा० ६-१४-२०)
इति, 'तद्यथाहिनिलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं
शेते' (वृ० ४-४.७) इति च ॥ ७१ ॥
देहादिलक्षणां प्रकृतिमनात्मतया परित्यज्य कैवल्यं गतः पुमान्
किंरूपः स्यादित्यत्राह-
भिन्नेऽज्ञानग्रन्थौ
छिन्ने संशयगणे शुभे क्षीणे ।
.
पुंसि मुक्तेऽपि देहादयः प्रारब्धकर्मभोगकालं यावत्तिष्टन्तीत्याह-नलेति ।
यथा नलादयः स्वपुष्पं जनयित्वा नश्यन्ति तथा स्वभावात्प्रकृतेः संभूता
देहादयः स्वेषां संवन्धिनो भावा विकाराः फलानि स्वभावास्तेषां भावः स्वभावता
तां प्राप्य फलभोगं जनयित्वा नश्यन्तीत्यर्थः । नलो वृहत्तृणविशेष इति ॥ ७१ ॥

·परमार्थसारम् । ८० दग्धे च जन्मबीजे परमात्मानं. हरि याति ॥ ७२ ॥ . अज्ञानग्रन्थौ आत्माज्ञानेन कृते ग्रन्थौ देहाद्यात्माभिमाने भिन्ने प्रकृतिपुरुषविभागज्ञानेन नष्टे । अत एव संशयगणे छिन्ने देहादिव्य- तिरिक्तः कश्चिदात्मास्ति, किंवा नास्ति अस्ति चेदपि स किमीशोऽनीशोवा, एकोऽनेको वा, ईश्वरश्चेदपि स किं सर्वदेहिनामन्तर्वर्तते किं वा कैलास गिरिशि खरे किं वा क्षीराब्ध्यादौ किंवा पश्चिमायां दिशि वसति किंवा दक्षिणस्यामथवोत्तरस्यामाहोस्वित्याच्यामुतोपरिष्टादथवाधस्तादित्यादयः संशयाः । 'आत्मस्थमात्मानमर्ज न दृष्ट्वा भ्रमन्ति मूढा गिरिगहरेषु । पश्चादंदग्दक्षिणतः पुरस्तादधः स्विदासीदुपरिस्विदासीद् ॥ इति श्रुत्यैव प्रकाशिताः तेषां गणे छिन्ने आत्मतत्त्वसाक्षाज्ज्ञा- नेन बाधिते (शुभे) शुभाशुभे कर्मणि च क्षीणे आत्माज्ञानलक्षणस्वका- रणविनाशेन विलीने । अत एव जन्मवीजे पुनर्जन्मनो बीजभूतेऽर्थे दग्धेऽभाव गते सति हरिं याति। कोऽसौ हरिरित्यत उक्तं परमात्मा- नमिति 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किंचन मिषत् स ई- क्षत' (ए० १-१) इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धः परमात्मेत्यर्थः । श्रुतिश्च- "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । भिन्न इति । अन्न-'शुभे' इत्यस्य स्थाने 'शुभाशुभे' इति चित्पाठः सच मानानयाधिक्यादपपाठः । हरि याति स्वस्वरूपं प्राप्नोतीत्यर्थः। अवाप्तमेव स्व- ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे" ॥ (मु० २-२-८) इति । कैवल्यं गतो जीवः पर एव भवतीति श्लोकार्थः ॥ ७२॥ किमस्मान्मानुषादेहाद देहान्तरं प्राप्य मुच्यते किं वाऽनेनैव देहे- न, अनेनापि किमिहैव मुच्यते किं वा देशान्तरं गत्वेत्यत्राह- मोक्षस्य नैव किञ्चि- द्वामास्ति न चापि गमनमन्यत्र । अज्ञानमयग्रन्थे- भैंदो यस्तं विदुर्मोक्षम् ॥ ७३ ॥ मोक्षस्य संबन्धि तदुद्भवहेतुभूतं धाम शरीरम् अस्मादन्यत् किञ्चिन्नवास्ति नाप्यन्यत्र गमनम् “तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम्" (वृ० १-४-१०) इति श्रु- तेः । उक्तेऽर्थे हेतुत्वेन मोक्षस्वरूपमाह-अज्ञानमयग्रन्थेरज्ञानरूप- स्य बन्धहेतोर्यो भेदः संहाररूपः तं मोक्षं विदुः स च तत्त्वज्ञानमेव स्वसिद्धावपेक्षते, न देहान्तरं देशान्तरं वेत्यर्थः । अनेनास्मादन्ये मोक्ष- पक्षा आक्षिप्ताः । , " स्वरूपमज्ञानेनाप्राप्ततया अज्ञाने नष्टे प्राप्नोतीवेति यावत् ॥ ७२ ॥ 'परमात्मानं हरिं याति' इत्युक्तया देशान्तरगमनं मोक्ष इति प्रतीयते तदूषय- ति-मोक्षस्येति । अज्ञानमयग्रन्थेरनात्मन्यात्माभिमानलक्षणाया भेदो निवृ. तिरेव मोक्षः न देशान्तरगमनमित्यर्थः ॥ ७३ ११ ·८२ • • परमार्थसारम् । कथं- यत्तावन्मरणं मोक्ष इति चार्वाकमतं तन्मरणस्य स्वविनाशरूप- त्वेनापुमर्थत्वादप्रत्यक्षत्वेनानिश्चिताकारत्वाच्चायुक्तम् । यत्पुनः क्षपणकाः सततोर्ध्वगमनं मोक्षमिच्छन्तीति तदप्ययु- क्तम् । सतताधोगतिवत् प्रयासात्मकत्वेनास्यापुरुषार्थत्वात् । विशुद्धविज्ञानसन्तानोदयो मोक्ष इति यद्विज्ञानवादिमतं तन्मोक्षसाध- नानुष्ठातुर्विषयोपरक्तविज्ञानसन्तानस्य नष्टत्वादकृताभ्यागमकृतविप्रणाश- दोषेण विषयोपरागाभावे विज्ञानस्य भेदकाभावेन सन्तानरूपत्वासिद्धेश्चा- युक्तम् । सर्वशून्यतालाभो मोक्ष इति यन्माध्यमिकमतं, तत्र शून्य- स्य स्वप्रकाशत्वे सत्त्वप्रसङ्गादस्वप्रकाशत्वे साधकाभावेनासिद्धत्वाचा- नुपपन्नम् । बुद्ध्यादिनवगुणप्रहाणेनात्मनोऽवस्थानं मुक्तिरिति यत्तर्कम तं, तच पाषाणादिवदात्मनो जडताप्राप्तिरूपत्वान्मोक्षे परमेश्वरवदिच्छा ज्ञानक्रियावत्त्वापत्तेश्चानादरणीयम् यत्प्रकृतिपुरुषविवेकात्मा मोक्ष इति निरीश्वरसाङ्ख्यमतं, तच्च मोक्षे प्रकृत्यदर्शनेन ततो विवेकस्य दुस्संपादत्वात् तद्दर्शने बन्धप्राप्तेश्चाविचारसुन्दरमेव । यत्तु पुनः सेश्वरसाङ्ख्यमतं क्षेत्रज्ञस्य परमपुरुषसायुज्यं मोक्ष इति, तदप्यचारुं, प्रागनीश्वरस्येदानीं तद्भावे मोक्षस्य कादाचित्कत्वेन नित्य- पुरुषार्थत्वासिद्धेरकृताभ्यागमकृतविप्रणाशदोषस्य परिहर्तुमशक्यत्वाच्च । आत्मनः स्वरूपावस्थानं मोक्ष इति यत्कर्ममीमांसकमतं, तच्चा- ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ८३ . , त्मनः प्राक्स्वरूपावस्थानेनाधुना न किञ्चित्कर्तव्यं सिद्धत्वात्, अन- वस्थाने स्वरू(पत्वा) (पा) सिद्धिरिति दूष्यमेव । यत्तु, पाशुपताः परमशिवसाम्यावाप्तिर्मुक्तिरित्याहुः, तत्र साम्यं नाम किमिति वाच्यम् । सर्वज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वं चेत्, न-सर्वात्मत्वाभावे सर्वज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वासिद्धेः, तद्भावे च मु. क्तानां परमशिवताप्राप्त्या तत्साम्यवचनानुपपत्तेः । अथाणवमायीयका- ममलविहीनत्वं तत्साम्यमित्युच्येत तदप्यसत् ज्ञातृत्वस्वभावत्वेन निर्भ- दत्वेन निर्मुक्तवन्धनत्वेन विना मलत्रयविधुरताया आसिद्धेः, उक्तलक्षण- त्वे च परमेश्वराद भेदासिद्धेश्च । विपर्यये परस्य विपरीताकारताप्रसङ्गः । यत्पुनः सात्वता वासुदेवादिचतुर्दूहात्मनो हरेः सालोक्यसामीप्यसा- रूप्यसायुज्यस्वलक्षणो मोक्ष इत्याचक्षते, तत् सालोक्यादीनां प्रांगसंत्त्व- ऽधुनासत्त्वायोगात् प्राक्सत्त्वे तत्सिद्ध्यर्थस्य प्रयासस्यानर्थकत्वात् भेदद- शनमयत्वेन सभयत्वाच्चानुपादेयमेव । अतो ब्रह्मात्मैक्यसाक्षाज्ज्ञानेन तदज्ञानोपशान्तिरेव मोक्षः । तथा च भगवद्वचनम्- "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः । (गी०५-१५) ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ।। गी० ५-१६) तबुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिषूतकल्मषाः' । (गी० ५-१७) इति । 'तस्मै मृदितकपायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान् सन- . कुमारः' (छा० ७.२६-२) इति चोपनिषदा अविद्यास्तमय एव ·परमार्थसारम। मोक्ष इति साक्षादुपदिष्टम् । तथा च प्रयोगः-विमतमात्मतत्त्वज्ञाननिव- त्यं तदज्ञानविलसितत्वात् स्वाप्नजगद्वद् इति । का पुनरियमविद्यानिवृत्तिर्नाम, या मुक्तिरित्युच्यते सा तावन्न सती आत्मवन्नित्यत्वापत्तेः, नाप्यसती ज्ञानस्य निष्फलत्वापत्तेः, नापि सदसती सत्त्वासत्त्वयोः परस्परबाध्यबाधकत्वेनाविवादमेकत्र वर्तनानु- पपत्तेः, नापि सदसद्विलक्षणा अविद्यायास्तथात्वात् भावाभावयोरैक- रूप्यायोगाच्च, नापि चतुष्कोटिविनिर्मुक्तरूपा शून्यस्यैव तल्लक्षणत्वा- दिति चेद्- न सत्पतियोगिनोऽसत एव शून्यशब्दार्थत्वात् सदसद्विलक्षणा- विद्याप्रतियोगिनस्तन्निवृत्तेः पञ्चमप्रकारत्वेन शून्यस्वलक्षणत्वाभावाच्च । अतः सच्चासच्च सदसच्च सदसद्विलक्षणं चेति यच्चतुर्विधं रूप, तद्वि- लक्षणं किश्चनाविद्यानिवृत्ते रूपमाश्रीयताम् । किञ्चमिथ्यावस्तुनो निवृत्तिर्न तदधिष्ठानाद् याथातथ्येन वीक्ष्य- माणादन्यद् वस्तुतोऽस्ति तस्यैव तन्निषेधे परिशिष्यमाणत्वात् । अतो ब्रह्म विद्याप्रतिबिम्बितं स्वाध्यस्तायाः सकार्याया अविद्याया निवर्तकम् । तत्स्वरूपमेवाविद्यानिवृत्तिरिति सिद्धम् ॥ ७३ ॥ ननु प्रकृतेः पुरुषस्यात्यन्तविलक्षणाकारत्वे सकार्यायास्तस्यास्ततः पृथक् सत्त्वादद्वितीयताहानिरित्यत्राह- बुद्ध्वैवमसत्यमिदं - विष्णोर्मायात्मकं जगद्रूपम्। : मनु ब्रह्मणः पृथग् जगतः सत्वात् कथमद्वितीयत्वं ब्रह्मण इत्यत आह-चुवै.

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ८५ विगतद्वन्द्वोपाधिक भोगासङ्गो भवेच्छान्तः ॥ ७४ ॥ एवं 'सत्यमिव जगदसत्यं (श्लो०) इत्यादिनोहोक्तप्रकारेण मा- यात्मकं मायामयम् इदं जगद् विष्णोरेव तदधिष्ठातुः असत्यं रूप बुद्ध्या सनिदानं देहदैहिकप्रपञ्चमन्वयव्यतिरेकामावपरिहारेणात्मन्येवा- ध्यस्तं निश्चित्य विगतद्वन्द्वोपाधिकभोगासङ्गः विगतो द्वन्द्वोपाधिको देहादिनिमित्तो भोग आसमन्तात् सङ्गो यस्य स तथा आत्मन्यध्यस्तत्वात् तयतिरेकण विश्वं नास्तीति देहादिसङ्गमपास्यात्मन्येव सक्तो भूत्वा शान्तः तत्रैव लीनमानसो भवेत् ॥ ७४ ॥ मिति । इदं जगद् विष्णोर्मायात्मकमतोऽसत्यमिति ज्ञात्वा भोगेष्वसक्तः सन् शान्तो भवतीत्यर्थः । माया वासनारूपा सूक्ष्मावियेत्यर्थः । तथा च 'यथा च तक्षोभयथा' इति सूत्रे भाष्यम् "स्वाप्नो विकारः वासना- मयः न पारमार्थिकोऽस्ति" इति तदनन्यत्वम्' इति सूत्रे च 'यथा च मृगतृ- प्णोदकादीनामूपरादिभ्योऽनन्यत्वम् , दृष्टादृष्टस्वरूपत्वात् , एवमस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्म- व्यतिरेकेणेति भाव' इति 'सर्वव्यवहारस्य प्राग ब्रह्मात्मविज्ञानात्सत्यत्वम् स्वप्न- व्यवहारस्येव प्राक् प्रबोधात्' इति च । अतो वासनामयस्वाप्नपदार्थतुल्यतो- क्त्या जगतोऽपि वासनामयत्वम् । '. यत्तु सदसद्विलक्षणा निर्वाच्या माया- भासद्रूपा न सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया मिथ्याभूता सनातनी ॥ : इति वृहन्नारदीयादिति । तन्न-व्यवहारकाले सत्त्वेन प्रतीते केवलमसद्रूपा, प्रतिक्षणं परिणामितया ·८६ परमार्थसारम् । प्रतीतेर्बाधदर्शनाद्विशेषदर्शनबाध्यत्वाच्च न केवलं वास्तवसद्रूपा, अत एव वास्त- वोभयरूपापि न विरोधाच । अत एवानिर्वाच्या सत्येव असत्येवेति निर्धार्य वक्तुमशक्या । किन्तषुभयविल- क्षंणा नेत्याह-मिथ्याभूता प्रतिभासमात्र विषयत्वात् । सनातनी-भ्रमपरम्पराजन- कपरम्पराकवासनारूपेणेत्यर्थकत्वेन तस्य तदुक्तार्थेऽप्रमाणत्वात् । तस्मादारोपितं सत्वम् परमार्थतस्त्वसत्त्वमित्येव रम्यम् । तदुक्तम्-'यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकार' इति । नित्यं प्रवाहरूपण यावत्संसारं सत्त्वात् । न्यायदर्शनेऽपि 'बुद्धिसिद्धं तु तदसत्' इति सूत्रेणोक्तम् । तथाहि-चित्तस्य द्रव्यरूपो वृत्त्याख्यः परिणाम इन्द्रियप्रणाल्या निर्गत्य विपयेण संयुज्य सूक्ष्मावस्था- रूपविषयवासनावशात् तत्तद्विपयाकारेण परिणमते न तु तस्यां संयुक्तबाह्यविषय- प्रतिबिम्बः स्वप्नादौ वाह्य विषयासंयोगेन तत्प्रतिविम्बासम्भवात् । तथा स्मृतिरपि- 'विप्र पृथ्व्यादि चित्तथं न वहिःस्थं कदाचन । स्वप्नभ्रममदायेषु सर्वैरेवानुभूयते ॥ इति स्पष्टं वासनामयत्वं प्रतिपादयति नानिर्वचनीयत्वमिति ॥ तथा साङ्ख्यसूत्राण्यपि 'नासतः ख्याति शृङ्गवत्' 'नानिर्वचनीयस्य तदभा- वात्' 'नान्यथाख्यातिः स्वचोव्याघातात' इति । व्यासस्यापि मायापदेन सदसत्ख्यातिरेव विवक्षिता नानिर्वचनीयख्यातिः, साङ्ख्यदृषितानिर्वचनीयख्यातेः तत्सूत्रानारूढत्वात् । तथा श्रीहर्पोऽपि “परकीयरीत्येदमुक्तम् 'अनिर्वचनीयत्वं विश्वस्य पर्यवस्यति' इति । वस्तुतस्तु वयं सर्वप्रपञ्चसत्त्वासत्त्यव्यवस्थापनविनिवृत्ताः 'स्वतः सिद्धे चिदात्मनि ब्रह्मतत्त्वे केवले भरमवलम्ब्य चरितार्थाः सुखमास्महे । ये तु स्वपरिक- ल्पितसाधनदूषणव्यवस्थया विचारमवतार्य तत्त्वं निणेतुमिच्छन्ति तान् प्रति घूमः - न साध्वीयं भवतां विचारव्यवस्था भवत्कल्पितव्यवस्थयैव व्याहतत्वात्" इति ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ८७ सत्यासत्यव्यवस्था तदन्यतरव्यवस्थेत्यर्थः । भरं-प्रातिभासिकप्रपञ्चभरम् । अनिर्वचनीयत्व-निर्धार्य सत्त्वासत्त्वान्यतररूपेणानिर्वचनीयत्वं न तु सदसद्विलक्षण त्वमिति तयाख्यातारः । एतेन सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वचनीयत्वे तदस्वरसः स्पष्टमेवावगम्यते इति । तथा भागवतमपि- बतऽर्थ यत्प्रतीयत न प्रतीयत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽऽभासो यथा तमः ॥ इति । यद्विनाप्यर्थमात्मन्मधिष्टाने प्रतीयत । सच्चात्मरूप न प्रतीयेत तत्प्र- त्ययाप्रत्ययरूपमात्मनो मायां विद्यात् यथाऽऽभासः-द्विचन्द्रादिः । यथा च तमः- राहुहमण्डले सन्नपि न प्रतीयते इत्यर्थः । असदर्थप्रकाशनस्य मायात्वादेवमेव युक्तम् । ऋतेऽर्थ यत्प्रतीयतेत्युक्त्या च भ्रमस्थलेऽनिर्वचनीयरजतोत्पत्तिरप्रामाणिकोति लभ्यते इति। अत एव प्रकृततावत्त्वं हि प्रतिपेधति इति सूत्रे 'अथात आदेशो नेति नेति' श्रुतिव्याख्यावसरे 'पूर्वः प्रतिपेधो भृतराशि प्रतिपेधति उत्तरो वासनाराशिम्' इति भाष्ये उक्तम् । । यच शाङ्करभाष्यादौ कचिद् अनिर्वचनीया मायेत्युक्तमिति प्रतीयते तत् तत्त्वा- न्यन्यत्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वरूपानिर्वचनीयत्वपरं न तु सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वचनी- यत्वपरम् । तथा च शाङ्करभाष्यम् 'अविद्याकल्पितेन नामरूपलक्षणेन भेदेन व्या- कृताव्याकृतात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन ब्रह्म परिणामादिसर्वव्यवहारा- स्पदम् पारमार्थिकन रूपेण सर्वव्यवहारातीतम्' इति । अविद्यापूर्वतनसंस्काररूपा । व्याकृतं स्थूलम् । अव्याकृतम् तज्जन्यः संस्कारः अस्थूलम् । यत्तु वाचस्पतिमिश्राः-'मृगतृष्णाजलादि न सत् नासत् नापि सदसत् विरोधा- दित्यनिर्वाच्यमेव मरीचिपु तोयमास्थेयम् । अध्यस्तं च तोयम् परामार्थतोयमिव भासते । अत एव पूर्वदृष्टमिव । तत्त्वतस्तु न तोयं न पूर्वदृष्टं किन्त्वनिर्याच्यम्- ·८८ परमार्थसारम् । एवं मुक्तस्याविद्यासंस्कारात् कंचित्कालं देहे जीवत्यपि नानर्थप्राप्ति- रित्याह- (१)बुद्ध्वा विभक्तां प्रकृति पुरुषः संसारमध्यगो भवति । निर्मुक्तः सर्वकर्मभि- रम्बुजपत्रं यथा सलिलैः ॥ ७५ ॥ प्रकृति देहादिरूपिणीं विभक्ताम् आत्मनोऽत्यन्तविलक्षणां चुद्ध्या अनात्मतया त्यक्त्वा पुरुषः परमात्मभावं गतः संसारमध्यगः देहीवा- नृतम् । देहादिप्रपञ्चोऽप्यनिर्वाच्यः अपूर्वोऽपि मिथ्याप्रत्ययोपदर्शित एव चिदा- त्मन्यध्यस्यते' इत्याहुः। तत्रानिर्वाच्यत्वम् सत्त्वासत्त्वान्यतरधर्मेण निर्धाय वक्तुमशक्यत्वरूपं न तु सदसद्विलक्षणत्वरूपम् । अत एव 'ज्ञानात्पूर्वमविद्यमान इत्यर्थस्य अग्रेतनस्य 'अपूर्व' इत्यस्य नासङ्गतिः सदसद्विलक्षणत्वरूपस्यानिर्वाच्यत्वपदार्थले अनिर्व- चनीयोत्पत्त्यङ्गीकारे च तदसङ्गतिः स्यादेव । सांख्यसूत्रे च सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वचनीयत्वस्यैव खण्डनं 'नानिर्वचनी- यस्य ख्यातिरिति सूत्रेण कृतम् न तु तत्त्वान्यत्वाभ्यां निर्वक्तुमशक्यत्वरूपस्यानि- र्वचनीयत्वस्येति निपुणमीक्षणोयम् । तस्माद्धमारूपा स्थूलाऽविद्या । वासनारूपा च 'अव्यक्त' पदवाच्या सूक्ष्मा- ऽविद्या । व्यवहारकाले स्थूलाविद्यायाः सा कारणमिति तस्या एव कारणत्वेन निर्द- शः 'अव्यक्तं कारणम्' इत्यादौ । एतत्सृष्टौ तज्जन्मानुपलम्भान्नित्यत्वोक्तिनेयेति सर्वमवदातम् ॥ ७४ ॥ (१) अत्र तृतीये पादे च त्रयोदशमात्रादृश्यन्ते ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ८९ भासमानोऽपि सर्वकर्मभिनिर्मुक्तो भवति अम्बुजपत्रं सलिलैरिव । तथा च पराशयं सूत्रं 'तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तब्यप- देशात्' (म० सू० ४-१-१३) इति ॥ ७५ ॥ एवं जीवन्मुक्तिमुक्त्वा मुक्तस्याशरीरपातं वर्तनप्रकारमाह 'अश्न- निति चतुर्भिः श्लोकः- अश्नन् यहा तद्वा संवीतो येन केन चिच्छान्तः । यत्र वचन च शायी विमुच्यते सर्वभूतात्मा ॥ ७६ । सर्वभूतात्मा भगवदात्मतां गतः शान्तः संयमी यद्वा तद्वा श्रेष्ठ- मश्रेष्ठं वान्नमग्नन् येन केनचित् कापायेण मलिनेन वा वसनेन संवीतः संवेष्ठितः यत्र वचन च शय्यायां भूमौ वा प्रासादोपरि रथ्यामध्य वा शायी विमुच्यते मुक्तिसुखमनुभवति ॥ ७६ ॥ यात्किञ्चन शुभमशुभं वा कर्म कुर्वन्नपि न लिप्यते चेत्याह- हयमेधसहस्राण्य- प्यथ कुरुते ब्रह्मघातलक्षाणि । परमार्थविन्न पुण्यै- नंच पापैः स्पृश्यते विमलः ॥ ७७ ॥ परमार्थविद् यतो विमलः विगताविद्यादिमलः, अतो हयमेध " १२ ·९० ܚ परमार्थसारम् । सहस्राणि कुरुते यदि अथवा ब्रह्मघातलक्षाणि, तथापि न पुण्यः स्पृश्यते, न च पापैः ।। ७७ ।। किञ्च- मदकोपहर्षमत्सर- विषादभयपरुषवर्यवाग्बुद्धिः। निःस्तोत्रवषट्कारो जडवद्विचरेदगाधमतिः ॥ ७८ ॥ अगाधमतिः अगाधमतलस्पर्शमनन्तानन्दरूपं ब्रह्म, तस्मिन् म- तिरात्मबुद्धिर्यस्य सः । जडवदित्युपलक्षणं, जडोन्मत्तपिशाचवद् विच- रेत् । तदुक्तं बृहद्वार्तिके 'बुद्धतत्त्वस्य लोकोऽयं जडोन्मत्तपिशाचवत् । बुद्धतत्त्वश्च लोकानां जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥' इति । कथंभूतः मदकोपहर्पमत्सरविषादभयपरूपवर्जी । मदो विद्वत्त्ववतित्वाद्यभिमानः, कोपः शत्रुविषयो मानसोऽसहनव्यापारः, हर्षः इष्टलाभहेतुर्मानस उल्लासः, मत्सरः परवृक्ष्यसहिष्णुता, विषादोऽभिम- तार्थालाभादनभिमतार्थप्राप्तेर्वा दैन्यं, भयं राजलोकवेदेभ्यो भीतिः, परुपं पारुष्यं नैष्ठुर्य, मदश्च कोपश्च हर्षश्च मत्सरश्च विषादश्च भयं च परुषं च मदकोपहर्षमत्सरविषादभयपरुषाणि तानि वर्जयितु शीलमस्येति त- थोक्तः । अवाग्बुद्धिः प्रणवे तदर्थे ब्रह्मात्मनि च पर्यवसितवाड्मनोवृत्तिस- वस्वः । निः स्तोत्रवषट्कारः स्तोत्रं कस्यचित् केनचिद् गुणोत्कर्षप्र- शंसनं, वषट्कारो यजनं, निर्गतौ स्तोत्रवषट्कारौ यस्मात्स तथा ॥७८॥ ,

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
९१
तद्वृत्युपदेशमुपसंहरति-
उत्पत्तिनाशवर्जित-
सेवं परमार्थसुपलभ्य ।
कृतकृत्यसफलजन्मा
सर्वगतस्तिष्ठति यथेष्टम् ॥ ७९॥
एवम् 'अव्यक्तादण्डमभूदि'(१०)त्यायुक्तक्रमेण परमार्थ प्रकृ-
तेः परं पुरुषस्य स्वरूपम् उपलभ्य ‘उपोपसर्गः सामीप्ये तत्प्रतीचि-
समाप्यते' इति न्यायादात्मत्वेन साक्षात्कृत्य कृतकृत्यश्चरितार्थः अत
एव सफलजन्मा सर्वगतः अन्तर्बहिष्ठो (स्थो) यथेष्टं तिष्ठति सुखं
जीवतीत्यर्थः ।। ७९ ॥
देहे पंतिते तस्य स्थितिः कथं कुत्र कथं वा तद्देहः पतेदिति जिज्ञा-
सायां विदेहमुक्तिमाह-व्यापिनमिति चतुर्भिः श्लोकैः
व्यापिनमभिन्नमित्थं
सर्वात्मानं विधूतनानात्वम् ।
निरुपमपरमानन्दं
यो वेद स तन्मयो भवति ॥ ८० ॥
कृतकृत्यसफलजन्मेति । तथाच श्रुति:-
'यदात्मानं विजानी यादहमस्मीति पूरुपः ।
किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्' इति ॥ ७९ ॥
तन्मय इति । 'ब्रह्म वेद ब्रहौव भवति' इति श्रुतेः ॥ ८० ॥

·परमार्थसारम् । व्यापिनं परमहान्तम् । 'अशब्दमस्पर्शमरूपमन्ययं तथा रसं नित्यमगन्धवञ्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ॥' ( कठो० १-३-१५ ) इति श्रुतिः । विधूतनानात्वं विधूतं नानात्वं भिन्नत्वं येन तमद्वितीयं 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वि- तीयम्' (छा० ६-२-१) इति श्रुतेः। निरुपमपरमानन्दं निरुपमः परमो निरतिशयश्च य आनन्दस्तम् 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । एषोऽस्य परम आनन्दः। एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' (वृ० ४-३-३२ ) इति श्रुतेः । सर्वात्मानं वासुदेवम् इत्थं व्याप्त्यादिम- न्तम् अभिन्न वेदितुः स्वस्माद्वद्यतया भेदमप्राप्त यो वेद स्वात्मत्वेन साक्षात्करोति 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवतानाम्' (वृ० १-४-१०) इति भेदेनेक्ष- णस्य श्रुत्या प्रतिषिद्धत्वाद् 'एष त आत्मामृत' इत्यभेदेनेक्षणस्यामृत- स्वफलतया विहितत्वाच्च । स तन्मयः सर्वभूतात्मा वासुदेवः एव दे- हे स्थिते पतितेऽपि भवतीत्यर्थः । ननु सर्वात्मनि वासुदेवे कथं श्रुतयः प्रवर्तन्ताम् । स हि सर्व- बुद्धीन्द्रियाध्यक्षत्वात् सर्वात्मोच्यते। अतश्च मनसा स्मर्तुं वाचा वक्तुं चाशक्यस्वरूपः स्यात्। न खलु प्रदीपेन प्रकाशितो घटः प्रदीपं प्रकाश- यितुं प्रगल्भते । एवमात्मना प्रबोधितं मनो वचो वा नात्मानं बोध- यितुं शक्नोति । श्रुतिश्च यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' (तै० २-४-१) इति । ननु मुख्यगौणभेदेन द्विविधा शब्दस्यार्थे प्रवृत्तिः । तत्र मुख्या रूदि- ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । वृत्तियोंगवृत्तिश्चेति द्विविधा । तयोवृद्धव्यवहारनिमित्तेन सङ्केतेन यः शब्दो यमर्थमभिधत्ते तस्य तस्मिन् प्रवृत्तिलॊके रूढिरुच्यते, यथा गवादिशब्दस्य गोत्वादौ । यस्तु पुनरवयवव्युत्पादनेन स्वार्थे शब्दो वर्तते तस्य तस्मिन् प्रवृत्तिोगवृत्तिः, यथा पङ्कजादिशब्दस्य तामरसादौ । एवमौपचारिकी वृत्तिरपि द्विविधा गौणी लाक्षणिकी चेति । तयोर्मुख्यार्थगुणयोगेनार्थान्तरे शब्दस्य वृत्तिगौणी । यथा क्रौर्यशौर्या- दिमुख्यार्थगुणयोगेन सिंहशब्दस्यार्थान्तरे प्रवृत्तिः सिंहो देवदत्त इति । या तु पुनर्मुख्यार्थसंबन्धादर्थान्तरे शब्दस्य वृत्तिः सा लक्षणा । अनयोश्चोभयोवृत्त्योर्मुख्यार्थवाधः प्रयोजनान्तरं च साधारणं कारणं भवति, 'मुख्ये संभवत्यमुख्यकल्पना न न्याय्येति' 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति च न्यायात् । सा च लक्षणा त्रिविधा जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहरुलक्षणा चेति । तत्र स्वार्थ सर्वात्मना परित्यज्यार्थान्तरं यत्र शब्दो लक्षयति यथा गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यत्र गङ्गाशब्दस्तीरं तत्र जहलक्षणा । यत्र पुनः स्वार्थमपरित्यज्यैव तत्संबन्ध्यर्थान्तरं शब्दो लक्षयति यथा कुन्ताः प्रविशन्तीति कुन्तिनः पुंसः तत्राजहल्लक्षणा । यत्र पुनः स्वार्थात्किंचि- परित्यज्य किंचिद्रूपं शब्दो लक्षयति यथा सोऽयं देवदत्त इत्यत्र तदेत- देशकालवैशिष्टयप्रहाणेन देवदत्तमात्रं सोऽयमिति शब्दौ लक्षयतः तत्र जहदजहल्लक्षणा । एवं त्रिविधासु वृत्तिषु यद्यपि मुख्या गौणी च वृत्तिब्रह्मणि शब्दस्य न संभवति जातिगुणक्रियारहितत्वाब्रह्मणः, तथापि कथं- चिल्लाक्षणिकी वृत्तिस्तस्मिन्सम्भवत्येव या जहदजहरलक्षणेत्युच्यते । , ·९४ परमार्थसारम् । कथम् , अबाध्यं वस्तु हि लोके सत्यशब्दार्थः । तच्चाकाशादौ व्यावहारिकमात्मनि पारमार्थिकम् । तेनाकाशादिविशिष्टं प्रत्यक्चैतन्य सत्यशब्दस्य वाच्योऽर्थः । तथाच 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति वाक्ये (१)सत्यशब्दस्य वाच्याकाशादिरूपप्रहाणेन प्रत्यक्ष्मानं लक्षय- ति । एवं ज्ञानशब्दस्य प्रकाशनशक्तिमानर्थः । तथात्वं च घटाद्याका- रायां बुद्धिवृत्तौ व्यवहारतोऽस्ति परमार्थतश्च प्रतीचि । तेन बुद्धिवृत्ति विशेषविशिष्टं प्रत्यक्चैतन्यं ज्ञानशब्दस्य मुख्योर्थः । तत्र बुद्धिवृत्त्यं शं परित्यज्य प्रत्यक्चैतन्यमानं ज्ञानशब्दो लक्षयति । तथा शुभकर्मोप- स्थापितविषयोपभोगजन्या सर्वतः काार्थ्यजननी कापि बुद्धिवृत्ति यवहारतः परमार्थतः प्रत्यगात्मा चानन्दः । तथा च तद्विशिष्टेथे आ- नन्दशब्दो मुख्यवृत्त्या वर्तते 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इत्यत्र । आनन्द शब्दस्तेन बुद्धिवृत्तिरूपं स्वार्थाशं त्यक्त्वा तद्रूष्ट्ररूपं स्वार्थाशं लक्षयति । एवमनन्तशब्दस्यापरिच्छिन्नं वस्तु मुख्योर्थः । कालस्य च व्यवहारे न देशकालपरिच्छेदः कालस्य कालान्तराभावात् तदव्याप्तदेशाभावाच्च । ब्रह्म चापरिच्छिन्नं भवति तत्त्वतः कालदेशादेः परिच्छेदहेतोस्तदृश्य- त्वेन तत्परिच्छेदकत्वायोगात् । अतः कालाद्यनुगतं ब्रह्मानन्तशब्दस्य मुख्योर्थः । तेन कालादिकं परित्यज्यानन्तशब्दो ब्रह्मणि लक्षणया वर्तते इति । न चैवंविधाया लक्षणाया लोकेऽप्रसिद्धिः 'प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः' 'पृथुतुनोदराकारो घट' इत्यादिवाक्येषु प्रसिद्धत्वात् । तत्र हि अस्मिन् (१) अत्र सत्यशब्द इति पाठो रम्यः प्रतिभाति ।

·-- सटिप्पणविवरणसमेतम् । ९५ ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रः एषु मृद्विकारेपु को घट इति च प्रश्नोत्तरत्वात् प्रकृष्टप्रकाशशब्दाभ्यां पृथुवुध्नोदराकारशब्दाभ्यां च स्ववाच्यांशप्रकृ- टत्वप्रकाशत्वजातिप्रहाणेन पथुत्वबुध्नोदराकारत्वधर्मप्रहाणेन च प्रकृष्टप्र- काशामिका एका चन्द्रव्यक्तिः पृथुवुनोदराकारका घटव्यक्तिश्च लक्ष्यते, अन्यथा आम्रान्पृष्टः कोविदारानाहेतिवदसझातिप्रसङ्गात्' एवमिहापि 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति ब्रह्म किंलक्षणमित्यपेक्षायां प्रवृत्तत्वात् सत्यादिपदानां ब्रह्मण्येव वृत्तिः । सोऽयं वेदान्तगतावान्तरवाक्यपु तत्त्वंपदार्थशोधनपरेषु न्यायः । तत्त्वमस्यादिमहावाक्यपु सोऽयं देवदत्तः इति वावयवत् प्रवृत्तिः । तत्र हि तच्छन्दस्य तद्देशकालविशिष्टो देवदत्तो मुख्यार्थः इदंशब्दस्यैतद्दे- शकालविशिष्टः । नच तत्परिग्रहे एकत्ववोधनं शक्यं तदेतद्देशकालादीनामन्योन्यै- क्याभावाद् । अत उभयत्र तदेतद्देशकालवैशिष्टयप्रहाणेन देवदत्तमात्रं लक्षणया स्वीकृत्यैवयं बोध्यते स एवायमिति । तथा तत्त्वंपदयोः सर्वज्ञ- त्वादिगुणविशिष्ट ईश्वरः किञ्चिज्ज्ञत्वादिगुणविशिष्टो जीवश्च वाच्योर्थः । न च सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य किञ्चिज्ज्ञत्वादिविशिष्टे नैवयं घटते विरोधात् । अतस्तच्छब्देन सर्वज्ञत्वादिप्रहाणेनाद्वितीयचिन्मात्रं, त्वंश- ब्देन किंचिज्ज्ञत्वादिप्रहाणेनापरोक्षचिन्मात्रं च लक्षयित्वैक्यं बोध्यते तत्त्व- मसीति । तस्माद् ब्रह्माणि वेदान्तानां प्रवृत्तौ नानुपपन्न किश्चिदिति चेद् न लोकेप्रमाणावन्तरावगतस्य तीरादिशब्दान्तरवाच्यस्य चार्थस्य लक्ष्य- त्वदर्शनात् ब्रह्मणस्तथात्वानभ्युपगमाञ्च लक्ष्यत्वासिद्धेः इति यत् कौश्चिदुच्यते,

·९६
परमार्थसारम् ।
तदसारं सिद्धत्वमान्नं लक्षणाप्रयोजकं न प्रमाणसिद्धत्वं केवलव्य-
तिरेकाभावात् । न खलुसिद्धत्वे सत्यपि प्रमाणसिद्धत्वाभावापराधेन
कचिश्लक्षणाभावो दृष्टः । ब्रह्मचिदेकरसत्वात्स्वतः सिद्धमिति किमिह
प्रमाणतः सिध्यभावेन हीयते ।
न च शब्दान्तरवाच्यस्वाभावे लक्ष्यनिर्देशासिद्धिः अवाच्य-
स्याप्यर्थस्य लक्ष्यत्वदर्शनात् । 'इक्षुमधुरो' 'गुडो मधुरः' 'क्षीरं, मधुरम्
इत्यादौ हीक्ष्वादिपदैर्मधुररसविशेषो लक्ष्यते न च तस्य शब्दान्तरवा-
च्यत्वमस्तीति, यथाहुर्भट्टपादाः-
इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् ।
तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते ॥
इति । तथापि सत्यादिपदैः फिलक्ष्यमिति मया पृष्टे किमायुष्मतो-
च्यते, यः प्रष्टा भवान् , यश्च प्रतिवक्ताहं, य चान्ये देहिनः, तेषां सर्वेषां
यद् देहाद्यनवच्छिन्नं रूपं तदेवेति । एतच्च रूपमिक्षुक्षीरादिरसविशेषवत्
स्वानुभवगम्यमेव, नेदमित्थमिति वक्तुं केनापि शक्यते इति न तद-
नुदीरणे दोषः कश्चित् नापि स्वसिद्धत्वात् प्रष्टव्यमेतदित्यलं बहुप्रलापन ८०
कुत्र कथं विद्वद्देहः पततीत्यस्योत्तरमाह-
-
,
-
तीर्थे श्वपचगृहे वा
नष्टस्मृतिरपि परित्यजन् देहम् ।
ज्ञानसमकालमुक्तः
कैवल्यं याति हतशोकः ॥ ८१ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ९७ हतशोक एवं जीवन्नेव मुक्तः पुमान् यतो ज्ञानसमकालमुक्तः ज्ञानोदयकाल एव पिण्डमण्डे अण्डं तत्कारणभूतायां भुवि तां तत्कारणे- प्वप्सु अपोऽप्यासां कारणे ज्योतिपि तत् तत्कारणे वायौ वायु व्योम्नि तत् तामसाहन्तत्त्वे एकादशेन्द्रियाणि तदधिष्ठातृदेवताश्च राजसे सात्विके चाहन्तत्वे त्रिविधमहन्तत्वम् महत्तत्त्वे महत्तत्त्वं चाव्यक्ते तत्पुंसि तदधिष्ठा- तरि पुरुषं च स्वे महिम्नि परमपुरुष इत्येवं सृष्टिविलोमक्रमेण स्वे धामनि संहृतदेहदैहिकप्रपञ्चोऽतो गङ्गादौ तीर्थे श्वपचगृहे कस्यचिन्नीचस्य गृहे वा नष्टस्मृतिः प्रबुद्धो वा देहं परित्यजन्नपि कैवल्यं याति । यथाहुः-- "यत्र यत्र मृतो ज्ञानी येन वा केन मृत्युना । यथा सर्वगतं ब्रह्म तत्र तत्र लयं गतः" ।। इति ।। ८१ ॥ ननु सितासिते सरितौ यत्र संगते तत्राप्लुतासो दिवमुत्पतन्ति' इति श्रुतिप्रसिद्धेः 'तीर्थे श्वपचगृहे वेति' (कथं) साम्यवचनमित्यत्राह- पुण्याय तीर्थसेवा निरयाय श्वपचसदननिधनगतिः । ज्ञानसमकालमुक्त इति । देहदैहिकादिप्रपञ्चं स्वस्वकारणे प्रविलाप्य स्वे- महिम्नि परमपुरुषे लीनः यत्र कापि देहं त्यजन्नपि कैवल्यं यातीत्यर्थः । तथा च ब्र- ह्माण्डपुराणम्- स्थूलं विलाप्य करणे करणं निद्राने तत्कारणं करणकारणवर्जिते च । इत्थं विलाप्य यमिनः प्रविशन्ति यत्र तं त्वां हरिं विमलबोधधनं नमामः ॥ इति ॥ ८१ ॥ १३ ·९८ परमार्थसारम् । पुण्यापुण्यकलङ्क स्पर्शाभावे तु किं तेन ॥ ८२ ॥ तीर्थसेवा तत्र स्नानपानादिकं तत्रैव मृतिश्च पुण्याय भवति न साक्षान्मोक्षाय 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति' 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति श्रुतेरात्माज्ञानमूलस्य बन्धस्य तज्ज्ञा- नेन बिना निवृत्त्यनुपपत्तेः अन्यथा कर्मसाध्यत्वेन मोक्षस्यानित्यतापत्तेश्च । श्वपचसदननिधनगतिः नीचसदने विनाशप्राप्तिः निरयाय नरकपात- फलस्य पापस्योदयाय । सत्यमेवमेतत् । किमतो भवतीत्यत्राह-पुण्या- पुण्यकलङ्कस्पर्शाभावे तु अपुण्यं पापं पुण्यं चापुण्यं च पुण्यापुण्ये स एव कलङ्कः पुण्यापुण्यकलङ्कः तेन स्पर्शाभावे तु तेन तदुभयहेतुना किं न किञ्चिदपि फलमस्तीत्यर्थः ।। ८२ ॥ एवमपि देहपातसमये नष्टस्मृतस्तत्त्वविदोऽपि न मुक्तिः 'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः' ।। इति भगवद्वचनात् , प्रत्युताधोगतिरेव स्यात् । 'उर्ध्व गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधोगच्छन्ति तामसाः' (गी० १४-१८) 'अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते प्रवृद्धे कुरुनन्दन ।। (गी०१४-१३ )

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
९९
इति च भगवद्वचनादिति चेत्तत्राह--
वृक्षागाच्युतपादो
यद्वदनिच्छन्नरः क्षितौ पतति ।
तद्वद् गुणपुरुषज्ञोऽ-
निच्छन्नपि केवलीभवति ॥ ८३ ॥
वृक्षाग्राद् वृक्षारूढः कश्चित् तदग्राद् दैवात् च्युतपादोऽनि-
छन्नपि क्षितौ पतति यद्वत् , तद्वद् गुणपुरुषज्ञः प्रकृतिपुरुषतत्त्वज्ञः
उभयोः स्वरूपविवेकेन देहादिरूपिण्याः प्रकृतः पुरुपमात्मानं पृथक्कृत्य
प्रागेव विसृष्टदेहोऽनिच्छन् देहपातक्षणे ब्रह्मभूयं गमिष्यामीति संकल्पम-
कुर्वन्नपि केवलीभवति ब्रह्मण्येव लीयत इत्यर्थः । ओमित्येकाक्षरमित्या-
दिभगवद्वाक्यानि मुमुक्षुविपयाणि ‘स मद्भावं याति' इत्यादिवाक्यशेषान्न
मुमूपुविपयाणीत्याशयः ॥ ८३ ॥
एवं निष्कामस्य ब्रह्मोपासनस्य फलं सद्योमुक्तिरुक्ता अथ सका-
मस्यापि तदुपासनस्य क्रमेण मुक्तिफलत्वमवश्यानुष्ठेयत्वसाधनार्थमाह
'परमार्थति त्रिभिः श्लोकैः-
परमार्थमार्गसाधन-
मारभ्याप्राप्य योगमपि नाम ।
सुरलोकभोगभोगी
मुदितमना मोदते सुचिरम् ॥ २४ ॥

·१०० परमार्थसारम। परमार्थो ब्रह्म तस्य सम्बन्धी मार्गस्तत्प्राप्त्युपाय उपासनं परमार्थ मार्गः तस्य साधनमनुष्ठानम् आरभ्यापि योगं तदैक्यसाक्षाद्रोधम् अप्राप्य मृतः सुरलोकभोगभोगी सुरादीनामिन्द्रादीनां लोकेषु ये भोगाः वि- शिष्टकामास्तेषां भोगी अनुभवी स मुदितमनाः सुचिरं मोदते नाम सदा प्रसिद्धमित्यर्थः ।। ८४ ॥ किं तत्तल्लोकाधिपतय एनं प्रति कुर्वन्तीत्याह- विषयेषु सार्वभौमः सर्वजनैः पूज्यते यथा राजा । भवनेषु सर्वदेवै- योगभ्रष्टस्तथा पूज्यः ॥ ८५ ॥ यथा सार्वभौमो राजा विषयेषु तेषु तेषु देशेषु सर्वजनैः पू- ज्यते तथा योगभ्रष्टो भुवनेषु सर्वदेवैः पूज्यः ॥ ४५ ॥ उपासनजन्ये महितैौगैः पुण्ये क्षीणे सति किमसौ करोती त्यत्राह- महता कालेन महान् मानुष्यं प्राप्य योगमभ्यस्य । प्राप्नोति दिव्यममृतं यत्तत्परमं पदं विष्णोः ॥ ८६ ॥ महता द्विपरार्द्धपर्यन्तेन कालेन ब्रह्मलोकपर्यन्तं गत्वा पुनश्च ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । १०१ मानुष्यं प्राप्य महान् विशिष्टो ब्राह्मणो भूत्वा योगं ब्रह्मोपासनं प्रा- चीनसंस्कारवशाद् अभ्यस्य यद् दिव्यं दिवि भवं सूर्यमण्डलमध्यस्थं स्वप्रकाशचिद्रूपं वा 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध' (तै०वा) इति श्रुतेः, 'यदादित्य गतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यश्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्' (गी०१५-१२) इति भगवद्वचनाच्च । अमृतम् अनश्वरम् नित्योदितानस्तामतरूपम् अथवाऽमृतवद्रास्वाद्यममृतं सदानन्दघनं परमं सर्वोत्कृष्ट प्रकृतेः सकार्य- प्रवाहाया अधिष्ठानभूतं निषेधावधिभूतं च विष्णोः सर्वात्मनः सर्वेश्वरस्य च परमपुरुषस्य पद्यते गम्यते ज्ञायते च मुमुक्षुभिरिति पदं स्वरूपम् , तत् प्राप्नोति स्वात्मतया साक्षात्करोति, मुच्यते इत्यर्थः । तथा च श्रीमद्भगवद्गीतायाम्- "अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महावाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ।। एतं मे संशयं कृष्ण च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ E (गी० ६-३७, ३८, ३९,) इत्यर्जुनेन पृष्टे भगवताभिहितम्-- "पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥

·१०२ परमार्थसारस् । प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ।। तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ।। पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ।। प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ।। ( गी० ६-४१, ४२, ४३, ४४, ४५) इति ॥ ८६ ॥ अथ मुख्यप्रमाणमूलत्वान्नित्यमुक्तेन भगवताऽनन्तेन रचितत्वा- न्महिततमविषयत्वात् कैवल्यफलत्वान्मनोज्ञवृत्तत्वात् परिमितग्रन्थत्वा- चेदंशास्त्रं तत्त्वजिज्ञासुभिरभ्यसनीयमिति प्रतिपादयन् ग्रन्थ (नाम) चा- पदिशन्नुपसंहरति- . वेदान्तशास्त्रमखिलं विलोक्य शेषस्तु जगदाधारः । एतस्य ग्रन्थस्य समूलतां सूचयितुं ग्रन्थकर्तुग्रन्थस्य च नामोपदिशन्नुपसंहर- ति-वेदान्तेति । जगदाधारः शेषः पतञ्जलिरिदं परमार्थसारं बन्धेत्यन्वयः । श्रीमन्माधवदेशिकादपि परां विद्यां तु वैयासिकी मीमांसामतिमांसलां गुरुवराद्रामानुजार्यादपि ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । १०३ आर्यापञ्चाशीत्या बबन्ध परमार्थसारमिदम् ॥ ८७ ॥ ॥ इति परमार्थसारं समाप्तम् ॥ तुरवधारणे जगदाधारो जगतामाधारभूतः शेपः अनन्तस्तु न यः कोऽपि विपश्चित् सोऽपि वेदान्तशास्त्रं वेदान्त एव यच्छास्त्रं प्रत्यक्षा- नुमानाद्यनधिगम्याभिमतार्थप्रकाशनपरं वाक्यकदम्बकं तद् अखिलं सर्व- शाखागतं विलोक्य "सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषाद" (ब्र० सू० ३-३--१) इति सूत्रोक्तरीत्या सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मात्मप्रतिपादकत्वं निश्चित्य तान्सम्यग् विचार्य आर्यापञ्चाशीत्या- "लक्ष्मैतत्सप्तगणा गोपेता भवति नेह विषमे जः । पष्ठोऽयं न लघू वा प्रथमेढे, नियतमार्यायाः ।। पष्ठे द्वितीयलात् परके न्ले मुखलाच्च सयति पदनियमः । चरमेऽढ़ें पञ्चमके तस्मादिह भवति पष्ठो लः' । शाद चद्रधराजगत्सु विदिताच्छ्रीदत्तविद्वद्वरा- तर्क सम्यगधीत्य सोऽस्मि सुकृती श्रीसूर्यनारायणः ॥ इति श्री न्यायव्याकरणाचार्य सूर्यनारायण शुक्लविरचितं विषमस्थलपरमार्थसारटिप्पणं मसाप्तम् ॥

·परमार्थसारम् । इत्युक्तलक्षणो मात्रावृत्तविशेप आर्यावृत्तश्लोकानां पञ्चाशीत्या अशी- तिश्च पञ्च च पञ्चाशीतिः। (१)ततञ्चतसृभिर्विदेहमुक्तिरुक्ता, ततस्तिसृभिः क्रममुक्तिः एवं चतुरशीतिः इयं चान्तिमायेति पञ्चाशीतिराया भवन्ती- ति । तया परमार्थसारमिदं ववन्ध ॥ ८७ ॥ परमार्थसारविवरणमेतद्गोविन्दचन्द्रचन्द्रिकया । संहतसंसृतितापात् संभूतं राघवानन्दात् ॥ यश्चानन्तसुखैकतानविमलस्वात्मप्रबोधः स्वराट योऽसौ भातिचराचरात्मकजगद्रूपेण भूत्या स्वया । यत्स्वाराज्यममेयमागमगिरः संलक्षयन्त्यक्षया- स्तस्मै विश्वहृदि स्थिताय महते पुंसे नमस्कुर्महे ।। इति श्रीराघवानन्दविरचितं परमार्थसारविवरण समाप्तम् । (१) बतु इति अतः प्राक् ‘तन्त्र प्रथमयार्यया ग्रन्थोवतारितः, ततश्चतस्- प्रश्नप्रकार उक्तः, तत एकोनचत्वारिंशता तदुत्तरं, ततो दशभिर्जीवपरैक्यब- न्धाऽविद्यकत्वादि कथितम्, ततो विद्योदयोपाय-विद्यास्वरूप-तत्फलजीवन्मुक्ती- नां स्वरूपम् एकोनविंशत्या प्रतिपादितम् , अथ चतसृभिर्मुक्तस्याशरीरपातं वर्तन प्रकारोऽभिहितः' इत्यर्थको ग्रन्थस्त्रुटित इव भाति ।

·परमार्थसारश्लोकानुक्रमणिका पृष्ठ पृष्ठ अव्यक्तादण्डमभू- अन्यशरीरेण कृतं ४८ e ६ ५३ ६७ ५० ४६ ४४ ५० ९६ ५६ १३ | गच्छति गच्छति सलिले गुणपुरुप ८९ / गर्भगृहवास- ७६ गुणमयमायागहनं ६ / गुणगणकरणशरीर- ६८ | जन्मविनाशन- ११ / जलधरधूमोद्गतिभिः ६६ ज्वलनामोद्भगतिमि ९१ | ज्ञानोत्पत्तरून ६५ | तीर्थ श्वपचगृहे वा ४६ / ते गुणसंगमदोपात् ६८ त्वं साङ्गवेदवेत्ता निभिरेव विश्वतैजस- ६४ त्रिगुणा चैतन्या ७८ । दीघऽस्मिन् संसारे १७ | देहेन्द्रियेषु नियताः ९ | देहगुणकिरण- ६१ द्रष्टा श्रोता घ्राता ६० | धर्माधर्मों सुखदुःख- नलकदलिवेणुवाणा मानाविधवर्णानां नारायणमात्मानं अश्नन् यद्वा तद्वा आत्मज्ञस्तरति आत्माम्बुराशी मात्मैवेदं सर्व इत्याधारो भगवान् इत्यद्वैतसमूहे उत्पत्तिविनाशवर्जित- एकस्मात्क्षेप्रज्ञात् एकस्मिन्नपिच घटे एको नैकग्रावस्थित- एतत्तदन्धकारं एवं द्वैतविकल्पां एवं प्रकृति पुरुष कर्ता भोक्ता द्रष्टा कर्मगुणजालबद्धो कर्मफलबीजनाशा- कर्मशुभाशुभ- क्षयवृदिवध्य- क्षीरादुर्धतमाज्य खमिव घटादिष्व- ८ ६७ or ६० २१ ७७ १ ७५ .

·श्लोकानुक्रमणिका । पृष्ठ २ ६५ परं परस्याः परमार्थमार्गसाधन- ७२ ७ पुण्याय तीर्थसेवा ३० १ ९ ६२ ८८ ५० ३० १० पृष्ठ यद्वत्सलिले सलिलं ९ . यद्यसिद्धान्तागम- रसफाणितशर्करिका ३८ रज्ज्वां नस्ति भुजङ्गः रज्ज्वां भुजङ्गहेतुः २१ राहुरहश्योऽपि यथा ८४ लोकव्यवहारकृतां वाग्देहमानसैरिह ७९ विज्ञानान्तर्यामिप्राण- विगतोपाधिः स्फटिका १०० विषयेषु सार्वभौमः वृक्षायाच्च्युतपादो वेदान्तशास्त्रमखिलं व्यापिनमभिन्नमित्थं शान्त इव मनसि ६१ सत्यमिव जगदसत्यं ८१ सर्वगतं निरुपम- १५ सर्वविकल्पनहीनः १६ सर्वाकारो भगवा- २६ ५१ हयमेधसहस्रा- ५३ ।। हिमफेनबुबुदा इव प्राणाधनन्तभेदै- प्रागज्ञानोत्पत्तिचितं बुद्धिमनोऽहङ्काराः बुद्ध्यैवमसत्यमिदं बुद्ध्वा विभक्तां प्रकृति भिन्नेऽज्ञानग्रन्थी मदकोपहर्षमत्सर- महता कालेन महान् मनसोहङ्कार विमूच्छितस्य मायामयोप्यचेता मृगतृष्णायामुदक मोहयतीवात्मानं मातृपितृपुत्रवान्धव- मोक्षस्य नैव किंचिद् यद्वदचेतनामपि यद्वत्सवितयुदिते यद्वहिनकर एको यद्वदिपीकातलं यद्ववेहोऽवयवा १ १८ १५ २२ ९१ ४५ २० २८ ८९ ६३ -- इति श्लोकानुक्रमणिका ।

·२. अच्युतग्रन्धमालातः प्रकाशितां पुस्तकानां सूचीपत्रम् । [क] विभागे १. भगवन्नामकौमुदी-श्रीलक्ष्मीधरविरचिता, श्रीमदनन्तदेवनिर्मितप्रकाशटीका- सहिता, आचार्यवरगोस्वामिदामोदरलालशास्त्रिभिः स- म्पादिता। मू० आ०१० भक्तिरसायनम्-श्रीमधुसूदसरस्वतीविरचितम् । प्रथमोल्लासे मुलकृद्रचितया टीकया, शेपद्वयोलासे आचार्यवरगोस्वामिदामोदरलाल- शास्त्रिविरचितया प्रेमप्रपया टीकया सहितम् । मू० आ० १२ ३.शुल्बसूत्रम्-श्रीमहर्पिकात्यायनपणीतम् पदाचार्यश्रीविद्याधरशमविरचितया सरलया वृत्त्या सहितम् । तैरेव सम्पादितम् । मू०आ० ४ ४. कात्यायनश्रौतसूत्रम्-श्रीमहर्षिकात्यायनप्रणीतम् । वेदाचार्यश्रीविद्याधर- शर्मविरचितया सरलया वृत्त्या समेतम् । तैरेव सम्पादितम् । मू० रु०६ ५. प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः-( प्रथमो भागः ) श्रीसदानन्दविद्वद्विरचितः ग्रन्थकृद्रचितया स्वोपज्ञस्वप्रभाख्यटीकया ‘सहितः, साहित्याचार्य-श्रीकृष्णपन्तशास्त्रिणा संपादितः मू० रु०२ ६. हरिभक्तिरसामृतसिन्धुः-श्रीरूपगोस्वामिविरचितः । श्रीजीवगोस्वामि- कृतदुर्गमसङ्गमनीटीकोपेतः, आचार्यवरगोस्वामिश्रीदामो- दरलालसास्त्रिभिः संपादितः । मु० रु०३ ७. प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः-(द्वितोयो भागः ) सदानन्दविद्वद्विरचितः ग्रन्थ- कृद्रचितया स्वोपज्ञस्वप्रभाख्यव्याख्ययासहितः साहित्या- चार्यश्रीकृष्णपन्तशास्त्रिणा सम्पादितः । मू० रु० २-४ तिथ्यर्कः-श्रीदिवाकरविरचितः, साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्तशास्त्रिणा संपादितः । मू० १८ ६. परमार्थसारम्-श्रीभगवदादिशेषविरचितम् । न्यायव्याकरणाचार्यश्रीसूर्य. नारायणशुकविरचितटिप्पणीसमेतम् । मू० आ०६ .

·[ख] विभागे १. खडनखण्डखाद्यम्-श्रीहर्षप्रणीतम् । पण्डितप्रवरश्रीचण्डीप्रसादमुकुल- विरचितहिन्दीटीकया सहितम् । मू० रु०२-१२ २. काशीकेदारमाहात्म्यम्-साहित्यरञ्जनश्रीविजयानन्दन्निपाठिविरचित. हिन्दीटीकयासहितम् , साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्त- शास्त्रिणा संपादितम् । मृ० रु० २-८ प्राप्तिस्थानम्-- [१] अच्युतग्रन्थमालाकार्यालयः, काशी। [२] गीता प्रेस गोरखपु । [३] चौखम्बासंस्कृतग्रन्थमालाकार्यालयः, काशी।

·No text on this page.