·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184148
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP.- +3--30-1-71-5,000
OSMANLA UNIVERSITY LIBRARY
5294.534
Accession No.
8255
Call No.
Author
52392
सत्याबाद
श्रौतसूत्रम् 1927: षटो त्रा)
Title
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·I gulus
आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ५३
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ।
महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
पञ्चदशषोडशप्रश्नात्मकः पष्ठो भागः ।
एतत्पृम्तकं
वे. शा. सं. ग. शंकरशास्त्रीमारुलकर
इत्येतैः मंशोधितम् ।
तच
बी. ए. इन्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्यतः
पुण्याग्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरमंदयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाव्दाः १८४९
खिम्ताव्दाः १९२७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशामनानुसारेण स्वायत्ती कृताः । )
मूल्यं सार्थो रूपकः ( १४८ )

·No text on this page.

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् । महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । अथ पञ्चदशप्रश्नः। तत्र प्रथमः पटलः । विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्य- लसच्चिदानन्दसुख मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं हिरण्यकश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् ॥ १ ॥ गुरुं गणपतिं नौमि जन्मज्ञानप्रदौ तथा । सह गौर्या सोमनाथं नौमि विष्णुं च पद्मया ॥ २ ॥ अश्वमेधं ब्रह्ममेधं सर्वमेधं चतुर्दशे । प्रश्ने पञ्चदशे यज्ञप्रायश्चित्तमयोच्यते ॥ ३ ॥ उक्तानि द्वादशाहादर्वाश्चि नित्यानि कर्माणि यानीह हविर्यज्ञसोमयज्ञराजसूयाश्व- मेधान्तान्ल्याचरव्युराचार्याः । तेपामिदानी प्रायश्क्तिप्रदचनमारभ्यते- श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयते ।। १ ॥ श्रुती लक्षणमात्रमेव प्रायश्चित्तं तस्योपदिश्यते । श्रुतिलक्षगप्रायश्चित्तमिति श्रूयते । श्रुतिर्वेदः । यस्यैव विधित्वाद्येन लक्ष्यते ज्ञायते तल्लक्षणं श्रुती लक्षणं यस्य तदिदं श्रुतिलक्षणमिति । श्रुताविति स .मीनिर्देशः । श्रुती किंचिदुक्तं न कृत्स्नोक्तिरिति । इतरथा श्रुतिलक्षणमित्येव स्यात् । किंपुनम्तत् प्रायश्चित्तम् । प्रायो विनाशः । कथं प्राय उ(यो)पदि(वि)टो विनाशं कर्तुमात्मनः उपदि(वि): इति लोके दर्शात् । चिती संज्ञान इत्यस्माद्धातोश्चित्तमनेकार्थत्वाद्धातोः संधान नित्तमित्युच्यते प्रायश्चित्तं विनष्टस्य कर्मणः संधानं प्रायश्चित्तमित्युच्यते । चित्तिचित्तयोः सुडागमो लक्षणकृत इति प्रायः ·२६२ सत्याषादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्भे- शब्दम्य विनाशपर्यायस्याकारान्तत्वाचित्तिचित्तयोः सुडागमेन प्रायश्चित्तमिति रूपसिद्धिः। लक्षणाच्च सुडागमो गणसूत्रवृत्तिकारेण प्रायम्य चित्तिचित्तयोः मुडम्फारो वेति पटि- तत्वात् । श्रुतौ लक्षणं प्रायश्चित्तस्योपदिष्टमिति पिण्डितार्थः । तत्र चोदयति सर्वकर्मसु श्रुतिलक्षणेषु प्रायश्चित्तम्, स्मृतिलक्षणमिति न वक्तव्यम् । तत्र परिहार:- अन्यानि कर्माणि श्रुतिलक्षणानि भवन्ति प्रायश्चित्तमेव श्रुतिलक्षणमित्येवमुच्यते । कम्तयर्थः । श्रुतौ लक्षणमात्रं प्रायश्चित्तस्योपदिश्यते । चिह्नमात्रं यथा पुरोडाशः क्षायतीति । क्षायो दाहः । तल्लक्षणं प्रायश्चित्तम्य क्षायतीत्यत्र द्वयोर्बहूनां क्षाये प्रायश्चित्तम् । नैकम्यैव हविषः क्षाये । यद्यष्टो(टा)पदि(दी)त्यववुध्येतेत्यत्र द्वादशपद्यां पोडशपद्यां वा प्रायश्चित्तसा- मान्यमात्रे नैमित्तिकं भवति । विध्यपराधे विधीयत इति कर्मविधिः । अपराधोऽन्यथा क्रिया, विधेरपराधो विध्यपराधः । तस्मिन्विध्यपराधेऽन्यथा भावे प्रायश्चित्तं विधीयते । यथा- यस्यानो वा रथो वाऽन्तराऽग्नी यातीत्यविधानेनान्तरागमनेन प्रायश्चित्तम् । यत्र तु विधिर्न तत्र प्रायश्चित्तं विहितत्वात् । यागार्थगमने च न प्रायश्चित्तम् । अथवा श्रुति- लक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयत इत्येतदेकं सूत्रम् । अर्थविशेषश्चान्य इति पूर्व. सूत्रभेदमाश्रित्य पूर्वसूत्रेण श्रुती लक्षणमात्रमुक्तं न यावदपेक्षितमुत्तम् । विनीयसूत्रेण विहितस्य पुरुषवृ(कृ)त्यापराधे प्रायश्चित्तं न विधानान्तरेण विहितम्यान्यथाभावे भवतीति । इदानीमेकसूत्रत्वमाश्रित्योच्यते । विधीयते ब्राह्मणेनेति कर्म विधिस्तस्यापरार्थेऽन्यथाक्रियायां श्रुतिलक्षणं विधीयते न म्मृतिलक्षणं विधानसा- सामर्थ्यात् । यत्र ह्यभयम्य प्राप्तिः कर्ममध्येऽपि स्मृतित्वलक्षणं प्रमाणम् । आचमनव. कर्माङ्गत्वेन वेदमूलम्मृतिदर्शनात्तत्रैवम् । ब्रह्मौदनार्थ औपासनं सर्व निर्माथ्यं वेति त्रयः पक्षाः । औपासनैकदेशं वा स्थापनीयं सर्वमौपासनं वा स्थापनीयम् । अथवा तो विना निर्मन्थ्यं वा स्थापनीयम् । तत्रानुगमने विषयमाह- औपासनैकदेशपक्षे पाकात्पूर्वम- नुगतश्चेत् पुनरौपासनैकदेशमाहृत्याऽऽदधातीति । सर्वप्रायश्चित्तमनाम्नातत्वात् । पाकादू. मनुगतश्चेत्पुनरेकदेशमाहृत्य पुनः पाकं कृत्वा न वरदानं न प्रायश्चित्तम् । सर्वमौ. पासनपक्षे पाकात्पूर्वमनुगतश्चेदापासनानुगमनप्रायश्चित्तं स्मृतिविहितम् । अयाश्चेति संधान कृत्वा सर्वमाहृत्य स्थापनीयम् । पाक'दूर्ध्वमनुगतश्चेत्पूर्ववत्संधानविधिना संधाय स्थाप. नीयम् । निर्मन्थ्याग्निपक्षे पाकात्पूर्वमनुगतश्चेत् पुनर्निर्मन्थ्य स्थापनीयम् । पाकादूर्ध्वम- नुगतश्चेत् पुनर्निर्मन्थ्यं स्थापयित्वा पाकः कर्तव्यः सर्वप्रायश्चित्तम् । द्वितीयाधानादिप्वौ- पासनैकदेशपक्षे तद्देशमाहत्येत्यादिसर्वमोपासनपक्षे तन्तुमाते पथिकृतं च कृत्वा स्थाप- नीयम् । निर्मन्थ्यपक्षे लौकिकारणीद्वयमाहृत्य माथित्वा तमाहृत्य स्थापनीयम् । यम्य तु सर्व आहितस्तस्य श्रोत्रियागारादाहृतमपि द्वितीयाधानादिषु स्थापनीयम् । बहुपत्नी- कश्चेत् स्मार्तविधिनौपासनाग्निं संसृज्य तस्यैकदेशं सर्व वा निधायाऽऽधानं कर्तव्यम् ।

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २६३
सर्वाधानपक्षे स्मार्तकर्मणां लोप एव श्रौतेन चरितार्थत्वात् । अग्नीकरणादि केचिल्लौकि-
कानले कुर्वन्ति । दक्षिणाग्नौ पैतृकं कर्म क्रियत इति निर्देशात् , अग्नौकरणादि तत्रैव
विष्यपराध इति वचनात्पुरुषापराधे तु श्रीतम्मार्तप्रायश्चित्तं भवति ॥ १ ॥
यथा पर्याहितानामेककार्याणां यूपादीनां विकल्पो द्रष्टव्यः । खदिरपलाशादीनामिहा-
प्येकनिमित्तानां विकल्पः स्यादत इदमुच्यते--
एकस्मिन्दोष श्रूयमाणानि समभ्युच्चीयेरन्याय-
श्चित्तान्यर्थान्तरसंयोगात् ।। २ ॥
एकस्मिन्दोष एकम्मिन्निमित्ते यानि विधीयन्ते प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्ते । तानि
यथा- अग्निहोत्रम्कन्दने--अस्कान्द्यौः पृथिवीमित्यभिमन्त्रणम् । उपसर्गे- उन्नं भय
पृथिवीमिति । अनशनमाहतः सायं नाश्नीयादिति समुच्चय एतेषां भवतीति । किं कारणम् ।
अर्थान्तरसंयोगात् । अर्यादन्यदर्यान्तरम् । अर्थान्तरम्य भावोऽर्थान्तरत्वम् । तस्मादर्था-
न्तरयोगात् । अर्थान्तरप्रयोजनं प्रयोजनादन्यत्वादित्यर्थः । अन्यत् प्रयोजनमभिमन्त्रणे-
नान्यदुपसर्गेणान्यच्चानशनेनातः समुच्चय इति । यद्यपि दोषनिर्घातप्रयोजनमेकं तदाऽप्ये.
कस्मिान्नेमित्तेऽनेकपायश्चित्तोपदेशाद्विकल्पम्य नान्याम्यवादोपनिर्घातार्थश्च । तेन चावा-
न्तरप्रकारभेदेन साधनतया समुच्चयोपपत्तेः पाक्षिकत्वमन्याय्यमिति समुच्चयः । यथा
लोके-अक्षामयेऽक्षिदोपोऽन्योऽञ्जनेन हन्यतेऽन्यो न वाऽन्येनान्यो निपातशयनेनेति
रोगपरिहारप्रयोजनक्येऽपि अवान्तरकार्यभेदो यथा तद्वद्दोपनिर्घातादर्थत्वेऽपि समुच्चयः ।
उपदेशो नार्थान्तरभावो न भवति एकार्थतव तत्र विकल्पो भवति, न समु-
चय इति । साक्षाद्रीहियवादिवदेककार्यतया श्रवणाभावेऽपि अर्थवादादेव प्रयोजनदा
यत् प्रागवगम्यते तत्रापि विकल्पो युक्तः । यथा पथिकृद्यागः स्वर्गफलप्रतिपत्त्यर्थो
वैश्वानरोऽपि तथैव । ततस्तयोर्विकल्प इति समुच्चयो न न्यायः । अदृष्टदोषोभयोरुपदेशा-
दुभाभ्यामेव हन्यत इति । अवान्तर कार्यभेदा इति प्रागेवोक्तम् । यस्तु
शाखान्तरस्थो विधिरोपामित्युच्यते । तत्रापि विकल्प एवाधिकविधेरनित्यत्वादिति ।
एकशाखीयप्रयोगोपदेश शाखान्तरीयांशोपसंहार एकेपामिति न वक्तव्यम् । ततो यत्रै
केपामिति निर्देशस्तु तत्र विधीयमानप्रयोगादधिकधर्मोपदेश इत्यवगमादनित्यत्वादतः
समुच्चयत्वम् । दर्शपूर्णमासातिपत्तो पाथिकृती वैश्वानरी च विहिते तयोः समुच्चयः
यत्र सामान्यविशेषभावस्तत्र सामान्यस्य विशेषेण बाधः । यथा-आहवनीयानुगमने
सामान्येन ज्योतिष्मतीष्टिविहिता । अवाधाने कृत आहवनीयानुगमन आहुत्यन्तरं
विहितं तत्र बाधः । यथा देवाञ्जनममन्यज्ञ इत्येकेषामिति तत्राप्यदृष्टकार्यत्वात्समुच्चय-
संभवेऽपि विकल्प एवं मतान्तरत्वेनोपन्यासात् ॥ २ ॥

·२६४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १५ प्रभे- तत्र त्रिविधं प्रायश्चित्तमाह जपो होम इज्या च । ३ ॥ चेतिप्रकारवचनः । अन्यान्यप्यनुमन्त्रणोपस्थानोपसमिन्धनपुनराधानादीनि संगृह्णाति । तेषामपि प्रायश्चित्तत्त्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । त्रितयोदाहरणं तु तेषां प्राधान्यख्यापनार्थ बाहुल्याभिप्रायं चेति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ।। सन्त्वेतानि प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्तां चार्थान्य(न्तर)त्वात् । कस्मै पुनरर्थाय तानि क्रियन्ते । अत आह- दोषनिर्घातार्थानि भवन्ति ॥ ४ ॥ कर्मणो वैगुण्यमित्युक्तम् । तन्निर्घातेन कर्मण उपकुर्वन्ति, कार्यशक्तिमविकलां कुर्व- न्तीत्यर्थः । कथं पुनरेतेषां तादर्थ्यमिति चेत् , एतस्मिन्वैगुण्य एतत्कर्तव्यमित्युक्ते तत्स- माधानस्यापेक्षितत्वाद्वैगुण्यपरिहारार्थमेव तदवसीयत इति भावः ॥ ४ ॥ अस्त्वेषां दोषनिर्घातः फलं कालोऽप्येषां व्याकरणीयः । किं कर्मकाल एव कर्त. व्यानि, उतापवृत्ते कर्मणि आहोस्विदिष्ट्यादेः पर्वाद्यपेक्षत्वात्स स कालः प्रतीक्षणीय इति । तत्राऽऽह- अनन्तरं दोषात्कर्तव्यानि ॥ ५ ॥ शतादिचिकित्सावदनन्तरं दोषादेतान्यनुष्ठितान्येव दोष निर्हण्युनर्नान्यथेति भावः । एतेन प्रायश्चित्ताधानस्याप्यतुनक्षत्राद्यनपेक्षत्वं व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ निहते पुनर्दोषे कृत्स्नं कर्म ॥ ६ ॥ एवं प्रायाश्चित्तेन निहते दोघे ततः कर्मशेषः कार्य इत्यर्थः । यदप्यकृतमयथा- कृतं वा सत्कृते प्रायश्चित्तेऽङ्गं प्रधानं वा तदपि यथा क्रियतेत्युक्तं कृत्स्नमिति तत्राङ्गमपवृत्ते कर्मणि न क्रियते, प्रधानानुपकारात् । द्रव्यसंस्कारस्तु परतो द्रव्योपयो- गान्न क्रियते तदर्थत्वात् । प्रधानमप्यपवृत्तकालं न क्रियतेऽकाले कृतस्याकृतत्वात् । गौणकाले तु क्रियत एव मुख्याभावे गौणम्यापि ग्राह्यत्वात् । तेनार्वाक्षरपर्वणः । क्रियैव दर्शपूर्णमाप्तयोः । तच्च परस्तादर्शयिष्यामः । केचित्तु व्याचक्षते निर्हते दोषे पुनः कर्म कृत्स्नं भवति सकलं भवति फलदानसमर्थ भवतीति ॥ ६ ॥ ननु नि तदोषमपि कर्म दोषागमविकलशक्तिकं सत्कथं कार्याय कल्पयिष्यते । नहि शल्यप्रवेधात्पादेन खञ्जः सन्नुत्खातशल्योऽपि पन्थानं प्रतिपयते । तेन प्रयुक्तस्य कर्मणोऽपार्थकत्वात्पुनः प्रयोगेण भवितव्यम् । अत आह- - ·१ पटसः]। महादेवशासिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । १२६५ -~ सस्य नावचनात्पुनः प्रयोगः ॥७॥ सस्य सहप्रयुक्तस्य कर्मणो नर्ते वचनात्पुनः प्रयोगो' भवति । भवत्येव 'तु पचना- पपा- ' अन्य दुग्ध्या पुमोंतव्यम् ' अथान्यामिष्टिममुल्बणां तन्वीतेत्यादी । को पष्टार्थस्य कर्मणः कार्याकार्यते शक्यशक्ती वा जानीयात् । न खल्वन्धो रूपविशे- पापश्यति । तस्माद्यम्य शास्त्रमेव पुनः प्रयोग शास्ति काम तत्र प्रयोक्ष्यते प्रत्येप्यते व सस्य पङ्गोरिव कार्या(4)शक्तिः । यत्र तु न शास्त्रमस्ति, कुतस्तत्र पुनः प्रयोगः । त्वेष्यते तु तत्र प्रयुक्त स्यैव' कर्मणश्चिकित्सितपटलस्येव चहुँषः कार्यशक्तिरित्यलं सङ्गेन ॥ ७ ॥ तुभ्यं ता अङ्गिरस्तमेत्यन्वाहितानिः प्रयास्यजुहुयात् ॥ ८॥ यद्यवाहिताग्निर्देशविप्लवाद्यावश्यकनिमित्तवंशात्सगृहः प्रयास्यास्यात् तदा तुभ्य- मित्यनयाऽऽहवनीये मुहुयात् । वास्तोंप्पतीयप्रत्याम्नायः ॥ ८ ॥ पृथगरणीष्वनीन्समारोष प्रयाति ॥ ९ ॥ अरणिक्यनान्नाऽऽत्मनि समारोन्याः ॥ ९ ॥ ।, यत्र वसेत्तदैतामिष्टिं सरस्थापयेत् ॥ १० ॥ यत्र वत्स्यति तत्रावसितहोमान्तं कृत्वा कृतान्तात्प्रक्रम्येष्टिः संस्थाप्या ।। १० ।। यद्यन्वाहितागेराइवनीयोऽनुगच्छेछचग्निरुषसाम- ग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीय यो अनि देव वीतये हवि- मार ला विवासति । तस्मै पावक मृडय स्वाहेति खुवाहुतिं जुहोति ॥ ११ ॥ पूर्ण खुवं सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वा, इदं विष्णुर्विचक्रम इत्याहुतिं जुहुयात् ( आप० श्री० ९-१-११) इत्यापस्तम्बः । जुहूनिवृत्त्यर्थ सुवग्रहणम् । वैष्णवीं तु जुहा जुहुयाद्यद्यव्यापृता भवति ॥ ११ ॥ या कश्चनानुगच्छेदेसदेव प्रायश्चित्तम् ।। १२ ।। तं तमनुगतं योनित उत्पाय भरित्युपस्थानादि समानम् । होमावपि तत्र तत्रैवेति भाष्यकृत् । आहवनीय एवेति वैखानसः ॥ १२॥ मथित्वा माईपत्यम् ।। १३ ॥ मार्हपत्यमनुमतं मन्यनेनोत्पाद्य यथोक्तमेव प्रायश्चित्तमावर्तयेत् । तथाऽऽस्वनीय- स्थापि गाहवत्यतामापत्रस्य मन्थनमेव न प्रणयनं यथोर्ध्वमौत्तरवेदिकम्पयनारपशु- सोमयोः ॥ १३ ॥ ४ ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १५ प्रभे-- प्रणयनवर्जमावर्तेत ॥ १४॥ यथा दक्षिणाम्यनुगतिप्रायश्चित्तं प्रकृत्याऽऽह भरद्वाजः- अन्याहार्यपचने जुहुया- दित्याश्मरथ्यः । आहक्नीय इत्यालेखन इति । केचित्त्वाहक्नीयानुगतावप्यनस्त्रविषये प्रणयनवर्जमावर्तयन्ति तस्य गार्हपत्याननुप्रवेशान्मन्थनमेव सर्वत्रेति । तदयुक्तम् । भविशेषात् । उद्धार्यस्यापि गार्हपत्यानुप्रवेशे प्रमाणामावस्य दर्शितत्वाच्च । अस्तु वा तदनुप्रवेशस्तदा तमजस्रोऽप्यनुप्रविशन्न दण्डेन पराणुयते योनित्वादेरनुप्रवेश- हेतोस्तं प्रत्यविशेषात् । वाच्यो वा विशेषः । तस्मात्प्रणयनविधिप्ववशिष्टमेव प्रणयन- मजस्रोद्धार्ययोः ॥ १४ ॥ या प्रकृतिर्दक्षिणामेः ॥ १५ ॥ सत आहरेदिति शेषः । प्रदर्शनार्थ चैतत्सम्यावसथ्ययोरपि यः कश्चनानुगच्छेदिति सामान्योपक्रमात् । अन्यथा तस्याऽऽनर्थक्यप्रसङ्गाच्च । तदभिप्रायमेव चानयोरननुक्रमण वेदितव्यम् । अनित्यत्वाभिप्रायमित्यपरे । तदेतदन्वाहितप्रायश्चित्तं स्वविषये सर्वमाग्निहो- त्रिकादिप्रायश्चित्तान्तरं बाधते, विशेषविषयत्वात् । यस्य चोभावनुगतावित्यनेन तु सर्वो विधिर्बाध्यते, विशिष्टतमविषयत्वात्तस्य । सर्वेऽपि ह्यनुगतप्रायश्चित्तविधयोऽवाहितानन्वा- हितादिगोचरा एकैकानुगतावभिनिम्रोकाम्युदयरहितोमयानुगतौ च सावकाशाः । तद्वि- शिष्टोमयानुगतौ युक्तं तदेकविषयेणानेन बाध्यत इति ।। १५ ।। रित्युपतित ॥ १६ ॥ स्पष्टम् ॥ १६ ॥ मनसा प्रतोपायनीयं यजुर्जपेत् ॥ १७ ॥ यनमाम इति शेषः । व्रतोपायनीयमिति वचनाद्रतं चरिष्यामीति (तै० सं० १- ५-१०) च मन्त्रलिङ्गात् । । संततिर्वा एषा यज्ञस्य ' ( तै० ब्रा० ३-७-२) इस्यादिना विच्छिन्नवतसंतानार्थत्वस्तधनाच्च व्रतोपायनीयमिति स्वस्य यद्रतोपायनार्थ यजुस्तज्नपेदित्यर्थः ॥ १७ ॥ इदं त एकं पर उत एक तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्त्र । संवेशनस्तनु वे चारुरेषि प्रिये देवानां परमे जनित्र इत्यन्वाहितामेरमियपक्षा- यन्तमा शम्यापरासात्संभरेत् ॥ १८ ॥ अन्वाहिताधिकारशक्कानिवृत्त्यर्थमाहिताग्निग्रहणम् । यावति देशे शम्या परास्ता पतति ततोऽग्यिद्यग्निः कश्चिदपक्षायेत्, आयतनादपगच्छेत् । तदा तमेव त्रिः परीत्य संभरेत्पुनरायतने निक्षिपेत् । तदुक्तमापस्तम्बन-शम्यापरासात्परि वामपतिः कविर-

·:
१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्यास्यासमेतम् । २६७
निरिति त्रिः प्रदक्षिणं परिक्रम्य तर संभरेदिदं त इति । कृत्स्नाम्न्यपक्षाण एव चायं
विधिः । यथोक्तं बाढच्याश्वलायनयोः- ' आहवनीयमवदीप्यमानमर्वाक्शम्यापरासा-
दिति । अग्न्येकदेशापगमे तु यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिः परिध्यङ्गारः स्कन्देत् ।
इत्यादिविध्यन्तरं द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥
परम्तरा५ शम्यापरासादपक्षायन्तमनु
प्रयायान्ववसाय यजेत ॥ १२ ॥
परःशब्दोऽत्यन्तसंनिकर्षे वर्तते । शम्यापरासात्परतरमपगच्छेद्यत्र सोऽग्निस्तत्रेतरानपि
प्रत्यक्षान्नीत्वा तदनुगुणान्विहृत्य तदहस्तत्र वसेत् ॥ १९ ॥
अग्नये पयिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निवेपेत् ॥ २० ॥
यत्र वसेत्तत्रेत्यर्थः ॥ २० ॥
पयोऽन्तिकादर्हिराहरेत् ॥ २१ ॥
पथः समीपे ये दर्भास्ततो बर्हिराहरेत् ॥ २१ ॥
अनडान्दक्षिणा ॥ २२ ॥
यदा त्वियमिष्टिस्तन्त्रमध्ये पतिता तस्यैव प्रसङ्गो वेदितव्यः ॥ २२ ॥
श्वोभूते गृहेषु प्रत्यवस्येत् ।। २३॥
ततः श्वोभूते यतो देशात्पूर्व गतस्तत्र प्रत्यवस्यति । सोमेषु त्ववसानप्रत्यवसाने च
न भवतो यत्राहवृद्धिः स्यात् ॥ २३ ॥
यस्य हघिषे वत्सा अपाकृता धयेयुर्वायव्यां यवागू
निर्वपेत् ॥ २४॥
यदा सर्वगवीनां वत्साः सर्वमेव पयः पिबेयुर्न तु हविषे पर्याप्तमवशेषयेयुस्तदा
यवागू निर्वपेत् । शिथिलतण्डुला यवागूः ॥ २४ ॥
सा दोहस्थाने प्रतीयात् । अन्यतरस्मादपाकृता
धयेयुः ॥२५॥
यद्यपि सांनाय्यस्थानापत्तेस्तद्धर्मिका यवागूस्तथाऽप्योषधिगुणत्वान्निर्वापादयः श्रप-
णान्ता धर्मावरुवत्कार्यः । ये हविर्निष्पत्त्यर्था भवन्ति । सानाय्ये विहितास्त्वर्थलोपा.
निवृत्ता न शास्त्रात् । अतोऽत्रार्थवत्त्वात् क्रियन्ते । उद्वासनादारभ्य सानाय्ययोर्य-
तरस्थानापन्ना ततरधर्मा भवति । पृथकप्रदाना च नानादेवतात्वात् । ' यदा तूमयोरपि
दोहयोः पयो धीतं स्यात्तदा सह प्रदानं यवाग्वोरेकदेवतात्वात् । आह च भरद्वाज:-
समानदेवतेषु समवदाय प्रचरति हविर्गणेषु पशुगणेषु चेति ॥ २१ ॥

·[.१९ प्रभ- । . .. सरपापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- अयोत्तरस्मै हषिधे इत्सानपाकृत्योपवसेत् । २६ ॥ संस्थाप्येष्टिं तदहरेवोपवसथं कृत्वा पीतेन हविषा पुनर्यजते त्यर्थः । नाऽश्रेयस्याऽऽ- वृत्तिः । नाशदोषाधभावतः - उत्तरम्मै हविषे वसानपकृित्य ' ( ते ० ब्रा २) इति लिङ्गाश्च । एवं दोहान्तरस्याप्यनष्टस्येति द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥ यस्य सायं दुग्ध हविरार्तिमा तीन्द्राय ब्रीही- मिरुप्योपवसेत् ॥ २७॥ आतिनशिदोषापहारादितः । इन्द्रग्रहणं महेन्द्रस्यापि प्रदर्शनार्थम् । प्रातदोहे. नास्य समवदाय प्रचरेत् , इत्यविशेषवचनादन्यथा महेन्द्रयानिनस्तत्र याज्यानुवाक्या. दिविरोधात् । तथैन्द्र वा महेन्द्र या पुरोंडाशं तस्य' स्थान बढेचाः । बाहिग्रहणाद्यवा निवर्तन्ते । यदा रात्रावार्तिस्तदा यावदर्थ पात्राणि प्रयुज्य निरुप्य नीहीमुफ्वसेत् । यदा तु श्वस्तदा त्वनन्तरमेव निसप्य मोक्यासः ॥ २७ ॥ यत्प्रातः स्यात्तच्छ्रुतं कुर्यात् ॥ २८ ॥ यत्प्रातरदुष्टं स्यात्तच्छ्रुतमेव कुर्यात् न तु सानाय्यप्रतिनिधित्वेन पुरोडाशः प्रवृत्त इति सोऽपि [न] पुरोडाशः कार्य इति भावः ॥ २६ ॥ । अथोत्तर ऐन्द्रः पुरोडाशो, भवति ।। ६९॥ इसरो दोहा युरोडाशः स्यात्तस्य - स्थाचे निरुवैाहिभिः पुरोडासः कार्य इस्यर्थः । सचैकादशकपालो द्वादशकपालो वा । ऐन्द्राग्नविकारत्वात् । तस्य लो: मारसमारो. डाशधर्माः परत सानाम्यधर्माध पूर्ववदेव वेदितव्याःः ।। १९ ।।, प्रातदोहेनात्र समवदाय प्रचरसि ॥ ३० ॥ समवदायामहावदाय ॥ ३० ॥ अयोत्तरस्मै हविक वसानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३१ ॥ एतदेव प्रातःहस्थाऽऽतिंगतस्य मायविचम् ॥ ३२ ॥ उपवासस्तत्रान्निवर्तते ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ सायंदोहेनान समषदाय प्रचति ॥ ३३ ॥ अत्र ब्राह्मणे कल्पान्तरेषु चान्यतरदोहार्तावुभयाती च पुनरिज्योक्ता । सूत्र- कारस्तु तामुभयातीवेव वक्ष्यति तेनान्यतरातो नेप्यते । आश्वलायनस्त्वत्रानुग्रहमाह- यथा अन्यतरादोषे व्यासिच्य प्रचरेयुः पुरोडाशं वा तत्स्थाने ' इति । बाढच्येऽपि सायं दोहार्तावानातोऽनुग्रहः-यथा प्रातर्दुग्धं द्वैवं कृत्वा तस्यान्यतरां भक्तिमातच्य तैन यजेत, इति ॥ ३३ ॥ Re; १...: AirFF5:47 ·१-अलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्यार यासमेतम् । अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३४ ॥ अथ यवागूनिर्वापादूर्ध्वमुत्तरस्मै हविषे पोधुरनुष्ठेयम्य सानाय्यस्य सिद्धये पुनरपि वसानपाकुर्यात्पृथक् कुर्यात् । अन्यद्गतम् ॥ ३४ ॥ यस्य सायंप्रातर्दुग्धः हविरातिमार्छत्यैन्द्र पश्वशरावमोदनं पचेत् ॥ ३५॥ उभयोः क्रमेणाऽऽतौ क्रमेण पुरोडाशौ निरुप्य सहप्रचारः पूर्ववत् । यदा पुगर- निरुप्तेऽन्यतरार्थे पुरोडाशेऽन्यरयाप्यार्तिर्युगपदातिर्वा तदाऽष्टाकपाल पञ्चशरापी निर्व- षेत् । तदस्य परिमाणमित्यर्थे लुप्ततद्धितः पञ्चशरावशब्दः पञ्चशरावपरिमितं व्य- मभिधत्ते । तच्च शरावेण निर्वपति त्रिर्षजुषा द्विस्तृप्नीं स द्वादशशरावं चहें मिर्षपति द्वादशभिर्मन्त्रैस्तूप्णीमितराणीति लिङ्गात् । इन्द्रग्रहणमत्रापि प्रदर्शनार्थम् । ऐम्बा माहेन्द्रं घेति समानमिति वढचश्रुतेः । सानाय्यप्रतिनिधित्वं च हविषोरत एव विका- सिद्धम् । ' पयो वा औषधयः । पयः पयः। पयसैवाम्मै पयोऽवरुन्धे' (ले० प्रा० ३-७-१) इति लिङ्गाच्च । तेन सांनाय्यधर्मकताऽपि तयोः पूर्ववदेव वेदितव्या । कात्यायनस्तु पञ्चशरावं प्रकृत्याऽऽह- 'प्रतिनिधिः प्रायश्चित्तं वा देवताश्रुतेः' इति । प्रायश्चित्तार्थत्वे परतोऽप्युद्वासनाग्नेयेन्द्राग्नधर्मता हविपोरिति विशेषः । यवाग्वादीनां व प्रतिनिधित्वं प्रदर्शितमेव सूत्रे स्पष्टमिति सानाय्यधर्मतेव यथोक्ताऽनुसंधेया ॥ ३५ ॥ अग्निं प्रथमं पुरोडाशेन यनेत ।। ३६ ।। देवतायास्तद्धितेनैव सिद्धरुत्तर ऽनुवादः ॥ ३६॥ उत्तरमिन्द्रं पञ्चशरावेण ॥ ३७ ॥ पञ्चशरावमेवैकमिन्द्राय निरुप्य तेनैव प्रथममग्निमिष्ट्वा तत इन्द्रं यजेत, न त्वष्टाक- पालं पुरोडाशं निर्वपेदित्यर्थः । ब्राह्मणे ह्येन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निपेदामि देवताना प्रथमं यजेत इति यागविधिरेवाग्नेरष्टाकपालस्य कल्पक इति प्रथमः क.रूपः । ऐखादेव पञ्चशरावादग्नेर्वाचनिको याग इति द्वितीय इति द्रष्टव्यम् । उभयत्र चाऽऽग्नेययोः सह प्रदानमिष्यते विभवात् ॥ ३७ ॥ अथोत्तररमै हविणे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३८ ॥ व्याख्यातः ॥ ३८ ॥ यस्य व्रत्येऽहन्पत्न्यनालम्भुका भवति तामपरुध्य यजेत ॥ ३९ ॥ व्रताहमहो व्रत्यमहस्तच्चौपवसथ्यम् । तत्रैव व्रतोपदेशात्तस्मिन्नहनि यदि पत्न्या- विवशादनालम्भुका स्पर्शानीं स्यात्तदा तामपहाय यजेतेव, दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यर्थः । अथवा व्रतशब्दः कर्मवाची यथा शिक्षति व्रतेनेत्यादौ । तत्प्रतिनियतमहत्यमहः ।

·सस्याषाडविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रभ- तस्मिन्मनालम्भुकायामपि पत्न्यां तया विना कुर्यादेव सत्कर्मेत्यर्थः । तद्यथा पर्वणो दर्श- पूर्णमासी, अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञः सायंप्रातरग्निहोत्रमित्यादि । व्रत्येऽहनीति वच- नायन प्रतिनियतं तत्तत्रानालम्भुकायां क्रियते । एतदुक्तं भवति यस्मिन्काले यस्यां क्रियायां प्रत्यवायः प्रायश्चित्तं वा भ्रश्येच्च मुख्यः कालस्तत्रानालम्भुकायामपि क्रियते नेतरदिति । तेन काम्येष्टयः पशुसोमाश्च यस्मिन्पर्वण्यनालम्भुका न तरिमन् क्रियन्ते । कियन्त एव तस्मिन्यदा प्रक्रान्ता भवन्ति । प्रक्रान्तम्य कर्मणस्तत्कालं प्रतिनियमात् । एतेनाग्न्याधेयादेरपि प्रक्रान्तस्य तत्कालापवर्गों व्याख्यातः । सोमे तु प्रान्तेऽनालम्भुकायां नियमविशेषानाह कात्यायन:-- पत्न्युदक्या दीक्षारूपाणि नि( वि )धाय सिकतास्वासीतोपस्रवणात्तिष्ठेत्संधिवेलयोर्वेदिसमीपे सुत्यासु त्रिरात्रान्ते गोमूत्रमिश्रेणोदकेन स्नापयित्वा परिधानादि करोति संनिपातिकम् । प्रजा- तायाश्च दशरात्रादूर्ध्व स्नानादि, न गर्भिणी दीक्षयेदित्येके । अयज्ञिया गर्भा इति श्रुतेः । नानूपन्ध्या प्रकरणादिति । प्रजातायां तु सत्यप्याशीचे यजमानम्याग्निहोत्रादावधिकार उक्तो धर्मशास्त्रकारैः । बौधायनस्तावत् । नाशुचिः काम्यं तप आतिष्ठेन्न यनेत न स्वाध्यायमधीयीतान्यत्राग्नि होत्रदर्शपूर्णमासेभ्यः ' इति । मनुनाऽप्युक्तम्- न वर्धयेदघाहानि प्रत्यूहेन्नाग्निषु क्रियाः । न च तत्कर्म कुर्वाणः सनाभ्योऽप्यशुचिर्भवेत् ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽप्याह-वैतानोपासनाः कार्याः क्रियाश्च श्रुतिचोदिताः । इति । तथा नित्यानि निवर्तन्ते वैतानवर्जम् , इति गौतमः । जाबालिश्चाऽऽह- जन्महान्योर्वितानस्य कर्मत्यागो न विद्यते । इति । एतेन जातेष्टिरपि व्याख्याता । तत्र त्वाह भरद्वाजः भरद्वाजः-कथं जातेष्टिरित्यूर्व पशम्या इत्याश्मरथ्यो जात एवविजः कुर्यादित्यालेखन इति । बौधायनश्चाऽऽह- संह स्माऽह बौधायन उत्थितायां निर्दशायां निर्वपेदिति जातमेव विदित्वेति शालीकिः इति ॥ ३९ ॥ उदकशुल्ब स्तृणीयात् ॥ ४० ॥ योक्त्रं तु स्वकाले दक्षिणतः पाशमुदक्शुल्वं जघनेन वेदिमन्तर्वेदि वेत्यापस्तम्बः । पश्चाद्वेदेरन्तर्वेदि वा तूष्णीं निदध्यात् ॥ ४० ॥ तामिष्टवा त्रिरात्रे स्नातामुपह येत (ख०१)।। अमू- हमस्मि सा त्वं धौरहं पृथिवी त्व५ सामाहमृक् त्वं तावेहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुश्से -

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
२७१
पुत्राय वेत्तवै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवी-
र्यायेति । अर्ध एवैनामुपह्वयते सैव ततः प्राय-
श्चित्तिः ॥ ४१ ॥
यदेयमतिगतत्रिरात्रा स्नाता स्यात्तदैनामृतुगमनार्थमुपह्वयेत तच्च कर्मण एव प्राय-
श्चित्तार्थ, न तु पुरुषार्थम् । कस्मात् । अवा एतस्य यज्ञस्य मीयते । यस्य प्रत्येऽह.
पत्न्यनालम्भुका भवति, ( तै० ब्रा० ३-७- १ ) इति प्रकृत्य — तामिष्टोपह्वयेत ।
सैव ततः प्रायश्चित्तिः' ( तै० ब्रा० ३-७- १ ) इति श्रुतेः ॥ ४ १ ॥
यदि सानाय्यमग्निहोत्रं वा विष्यन्देत । यदि वा
कीटोऽवपद्येत । मध्यमेन पलाशपणेनान्तमेन
वोदक्परेत्य प्राजापत्ययर्चा वल्मीकवपायां विष्य-
न्दमानमवमनीय भूरित्युपतिष्ठेत ॥ ४२ ॥ मध्य-
मनैव पलाशपर्णन द्यावापृथिव्ययर्चाऽन्तःपरिधि
कीटावपन्नमवनीय भूरित्युपतिष्ठेत ।। ४३ ।।
क्वथनवशादुवृत्तस्याधः पतनं विप्यन्दनम् । व्याख्याता वल्मीकवपा । तामुद्धृत्य
विवृतबिलां कृत्वा तम्या बिलेऽवीय पुनर्नुहुयादग्निहोत्रम् । अवनयनापेक्षया पुनःशब्द
आ( ब्दमा )वर्तयेत् । दोहनेन विनाऽन्यदागमयेदुत्पादयेत् । कीटोऽमे यसेवी क्रिमिः ।
अन्तःपारधीति देशोपलक्षणमग्निहोत्रे ॥ ४२ ॥ ४३ ॥
यदि सानाग्यमन्यदागमयेत् ॥ ४४ ॥
यदि दधनि पयसि वा कीटोऽवपद्येत तत्रान्यदागमयेत् । स्पष्टमन्यत् ॥ ४४ ॥
यद्यग्निहोत्रमन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयान्मित्रो जना-
कल्पयति प्रजानन्मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम् ।
मित्रः कृष्टीरनिमिषाऽभिचष्टे सत्याय हव्यं धृतव-
ज्जुहोतेत्यभिवृष्टमग्निहोत्र हुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा
पुनर्जुहुयात् ॥ ४५ ॥
पुनरग्निहोत्रग्रहणात्सांनाय्ये नायं विधिः । यस्याग्निहोत्रमववर्षेदित्यापस्तम्बः । अप.
वर्षेदुपरि वर्षेत्पर्जन्यः । तत्कृत्वा तदववृष्टं मध्या हुत्वेत्यर्थः । स जुहुयान्मित्रो मनान्
( तै० ब्रा० ३-७-२ ) इति श्रुतेः । ततोऽन्यां दुग्ध्वा होमः । कचित्तु-मित्रो
ननानिति पूर्वाहुतिमन्त्रेणाग्निहोत्रं हुत्वा पुन)ममिच्छन्ति । तदाऽप्यन्यां दुग्धा पुनर्जु.
हुयात् , इति वचनाद्दोहहोमयोरावृत्तिः यत्तु पुरस्तादोहस्योपरिष्टाश्च हुत्वोपस्पर्शनस्य
तन्त्रं स्यात्तत्तन्त्रमेव भवत्युभयोर्विभवात् ॥ ४५ ॥

·[११ प्र- २७२ सत्याषादविरचितं श्रौतसूत्रम्- यदि पूर्वस्यामाहुत्या५ हुतायामुत्तराहुतिः स्कन्देत पूर्वी चोत्तरयाऽभिहुत्य (भिजुहुयात् ) यत्र वेत्थ वनस्पते देवानां गुह्या नामानि । तत्र हव्यानि गामयेति वानस्पत्ययर्चा समिधमाधाय तूष्णीमेव पुनर्जुहुयात् ।। ४६ ॥ अभिहोम उपरिहोमः । तत एव शिष्टादेवोत राहुतिस्तूष्णीमुभयत्र । ततो होमावृत्तिः पूर्ववत् । यदा पुनरुत्तराहुत्येकदेशः स्कन्नो न सर्वाहुतिस्तदा तन्नाऽऽद्रियेत । यथा च वक्ष्यति यदनाहुतिमात्र विगुडेव सेति मात्रापचारे तच्छेपेण समाप्नुयादिति च । पूर्वा- हुत्या सहोत्तराहुतिपतनेऽप्ययमेव विधिस्तम्यापि फलतः स्कन्नत्वात्तत्तुल्यन्यायत्वाञ्च ॥ ४ ॥ यदि पूर्वस्यामाहुत्या५ हुतायामाहवनीयोऽनुग- च्छेदग्निदारौ दारावग्निरिति वदन्ननन्तरे शकले हिरण्ये वा जुहुयात् ।। ४७ ।। यस्माद्दारोरुद्वायेदन्ततः सोऽनन्तरः शकलः । तस्मिस्तत्स्थे हिरण्ये वा जुहुयात् । उत्तराहुतिमित्यर्थः । मन्त्रलिङ्गानुरोधात् । तथोत्तमे शकले हिरण्यं निधायेत्येव भर- द्वाजः । वदन्निति वचनान्मन्त्रमध्ये होमः स्वाहाकारस्त्वन्तत एव भवति । ततः शेष- समाधिः । तत्र स्रुप्रतितपनमुपसमिन्धनं चाऽऽहवनीयस्यासंभवान्निवर्तते । प्रतितपन- निवृत्तेरेवोद्देशनमपि निवृत्तं भवति । परिसमूहनादेस्त्वनिवृत्तिः शकलहिरण्ययोरग्निप्रति- निधित्वेन विधानात् । यस्याप्यजस्र आहवनीयस्तस्यापि प्रतिनिधावेवाग्निहोत्रसमाप्ति- रविशेषात् । ततो मन्थनम् ॥ ४७ ।। यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिष्परिध्याहवनीयात्माची- नमगारो निवर्तेताध्वर्यवे च यजमानाय चाकर स्यात् । यदि दक्षिणा ब्रह्मणे च यजमानाय चा- कर स्यात् । यदि प्रत्यग्धोत्रे च पत्नियै च यज- मानाय चाक' स्यात् । यादडग्रीधे च पशु. भ्यश्च यजमानाय चाक५ स्यात् । मा तमो मा यहरतमन्मा यजमानस्तन्नमस्ते अस्त्वायते नमो रुद्र पराय ते नमो यत्र निषीदस्यध्वर्यु मा मा हिसीर्यजमानं मा हिसीरिति त५ सुवस्य बुध्ने- नाभिविदध्यात् ॥ यदि प्राचीनं निवतेतैवान ·तु १ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २७३ तरासु दिक्षु ब्रह्माणंमा हि सीर्यजमानं मा हिर सीरिति दक्षिणतो मन्त्र संनमति ॥ होतारं मा हिसीः पत्नी मा हिसीर्यजमानं मा हिसीरिति पश्चात् । आनीभ्रं मा हिसीर्यजमानस्य पशून्मा हिसीर्यजमानं मा हिश्सीरित्युत्तरतः ॥ (ख०२) ॥ ४८ ॥ बहिष्परिधीति देशोपलक्षणम् । यदि पुरस्तादिति लिङ्गाद्राह्मणे परिध्यग्रहणाच्च । तेनान्वाधानप्रभृत्या प्रयानारम्भादयं विधिः । अन्यत्र तु तूष्णीमङ्गारं प्रहृत्य सर्वप्रायश्चि. समेव । बुध्नो मूलम् । अभिनिदध्यात् , अभिपीडयेत् । मा तम इत्येतत्सर्वासु दिक्षु समुच्चीयते ॥ ४८ ॥ सहस्रशृङ्गो वृषभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठो घृत- वान्सुप्रतीकः। मा नो हासीन्मत्थितो नेत्त्वा जहाम गोपोषं नो वीरपोषं च यच्छेत्येनमग्री प्रहरति ॥ ४९ ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ ४२ ॥ प्रहृत्य वाऽभिजुहुयात् ।। ५० ॥ तूष्णीं प्रहृत्य मन्त्रेण वाऽभिजुहुयात् ॥ ५० ॥ यद्याहिताग्नेरग्निर्मथ्यमानः कालसंनिकर्षण न जायेत यत्रान्यं पश्येत्तत आहृत्य वि. हृत्य हुत्वाऽत्वरमाणः पुनर्मन्येत् ।। ५१ ।। प्रवासादी समारूढोऽग्निरग्निहोत्रकालसंनिकर्षे यदि विहरणाय मध्यमानो न जायेत तदा लौकिकाग्निमाहृत्य गार्हपत्यायतने निधाय विहृत्य जुहुयात् । तथा च बौधायन:- 'अथारण्योः समारूढेषु मथित्वाऽग्नीन्विहृत्य जुहुयात् । अपि वा लौकिकमाहृत्य विह. त्याग्नीनन्तराऽरणिं निधाय जुहुयात् ' इति । आश्वलायनेनापि-अग्निहोत्राय कालेऽ- नावजायमान इति वदता समारूढविषयत्वमेवास्य विधेः ख्यापितम् । न ह्यनुगतोऽग्नि. रग्निहोत्राय मथ्यते, अपितु सर्वकामार्थ समारूढस्तु कदाचिदाग्निहोत्रायैव मथ्यते प्रवा. सादाविति युक्तं तद्विषयत्वम् । तत्रानलाग्नेर्बहुषु समारूढेषु य एवाग्निर्मथ्यमानो न मायते स एवाऽऽहर्तव्यः । एवं विहरणकालप्रभृत्या होमकालादयमेव विधिः । अनुगति- विषये तु केवलगार्हपत्यानुगतावुभयानुगतौ च मथ्यमानस्याजन्मनि यो विधिः स यस्य - ·। १९ प्रभ . २७४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- वोभावनुगतावित्यत्रैवं दर्शितः । अन्यत्तु मतम् । ' मध्यमानम् ' इत्यविशेषवचनादनु- गतिविषयेऽपि समानोऽयं विधिः । कालसंनिकर्ष इति च प्राधान्याद्धोमकालसंनिकों गृह्यते । तेनानुगतिविषयेऽपि होमकालातिपत्तौ यस्याऽऽहवनीय इत्यादिविधिना मथ्य- मानस्याजन्मनि भवत्येवायं विधिः । अनासत्तौ तु होमकालस्य यथाविहितप्रायश्चित्ता- न्येव भवन्तीति । आगामिकालविप्रकर्ष एवात्वरमाणो मन्येत् , अन्यथा पुनरनुकल्पः प्रसज्येत । न च तच्छक्तिविषये युक्तमिति भावः ॥ ११ ॥ अन्यमविन्दनजाया दक्षिणे कर्णे जुहुयात् ॥ ५२॥ अमादयोऽग्नेः प्रतिनिधीयन्ते मुख्यत्वादिसामान्यात् । यथोक्तं ब्राह्मणे-तमग्निर्देवता भन्वसृज्यत गायत्री छन्दो रथन्तर साम ब्राह्मणो मनुष्याणामनः पशूनां तस्मात्ते मुख्या मुखतो ह्यसूज्यन्त, इत्यादि । तस्मादविकारोऽग्निलिङ्गाना मन्त्राणाम् । तत्रोदरण- अपणप्रतितपनाद्यन्यभावाग्निवर्तते । तथा श्रपणोद्धरणामावादेवाजादीनां गार्हपत्ये स्थापनमपि निवृत्तम् ॥ ५२ ॥ अजस्येत्येकेषाम् ॥ ५३॥ पराग्निहोमपक्षे तु होमार्थमवस्थापयन्ति ॥ ५३ ॥ अजस्य तु ततो नाश्नीयात् ॥ ५४॥ अमजातिसंबन्धि मांसं क्षीरादि वा किंचिन्नाश्नीयात् । 'कर्णे चेन्मांसवर्जनम्' इत्या. श्वलायनः ॥ १४ ॥ अजामविन्दन्ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते जुहुयात् ॥ ५५॥ प्रामणोऽप्यजया व्याख्यातः ॥ ५५ ॥ ब्राह्मणं तु वसत्यै नापरुन्ध्यात् ॥५६ ॥ असूर्योदार्थ वचनम् ॥ ५६ ॥ ब्राह्मणं त्वविन्दन्दर्भस्तम्बे जुहुयात् ।। ५७ ॥ भवत्यत्र ब्राह्मणम्-'अग्निवान्वै दर्भस्तम्बः ' ( तै० ब्रा० ३०.७-३) इति॥१७॥ दर्भास्तु नाध्यासीत ॥ ५८ ।। अन्यत्र ब्रह्मयज्ञार्थत्वाद्वैधादासनादिति द्रष्टव्यमविरोधात् ॥ ५८ ।। दर्भान्न वन्दन्नप्सु जुहुयात् ॥ ५१ ॥ कार्यकारणयोरभेदादिति भावः भवति चात्र श्रुतिः-अग्निं या गर्भ दधिरे (ते. 4. ५. ६ - १ ) इत्या ॥ ५९ अपम्तु न परिच तिमा भोजनीया इमा अभोज- नीया इति ॥ ६०॥ ॥

·१ पटक ] महादेवशाखिसंकलितमयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । २७५ आपस्तु बीभत्सा अपि न वर्जयेदित्यर्थः ॥ ६० ॥ दातृदोषादपि न बीभत्सेतेत्याह- अप्यभोजनीयस्यैतं संवत्सरं परिगृहीयादेवापः ॥ ६१ ॥ अमोजनीय अमोज्यानः ॥ ६१ ॥ अद्भिस्तु पादौ न प्रक्षालयीत ॥ ६२ ।। मुखार्थस्य प्रक्षालनस्य निषेधो न शौचार्थस्यापि, प्रयतस्यैव कर्माधिकारात् ॥ १२ ॥ सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानि भवन्ति ॥ ६३ ॥ । सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानि भवन्तीत्याश्मरथ्यः । यावज्जीवमित्यालेखनः' इति भरद्वामः । सांवत्सरिकत्वविकल्पाभावः स्वमते । अप्यमोजनीयस्यैतं संवत्सरमिति लिङ्गात् । श्रुतिश्च मवति-संवत्सर हि व्रतं नाती(त्ये)ति ॥ ६३ ॥ संवत्सरेऽनये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ६४ ॥ संवत्सरस्य परस्तादित्यापस्तम्बः । व्रातपत्येष्ट्या व्रतनिवृत्तिः ।। ६४ ॥ अमये क्षामवतेऽटाकपालम् । यद्याहिताग्नेरग्नि- हान्दहेत् ॥ ६५॥ येषां पूर्वापरा अन्वयः प्रमीयेरन्गृहदाहे वेत्यापस्तम्बः । पूर्वे चापरे च वृद्धवाला वंश्या यद्यन्वधः संतता म्रियेरन्दोरन्वा गृहास्तत्रेयमिष्टिनैमित्तिकी सिध्यति च तर कामो वाक्यशेषात् “ यथा नैषां पुरायुषोऽपरः प्रमीयते नास्यापरं गृहान्दहति ' (. सं० २-२-३) इति च ॥ ६५ ॥ अग्नये विविषयेऽष्टाकपालं यस्यान्यैरग्निभिरग्नयः सरसज्येरन्मियो वा ॥ ६६ ॥ अन्येलौकिकैदिकैर्वा संसर्गे पञ्चानां परस्परं संसर्गे चेयमेवोष्टिरुत्सर्गेण भवति । अप- वादे त्वन्याः । ताश्च समारोपणेन विविक्तेप्वग्निषु भवन्ति । समारोपणमन्त्र एव तु तं तमसिं हंसः क्षीरनीर इव विवेक्ष्यति । तथा संसर्ग प्रकृत्यारण्योरग्नीन्समारोप्येत्येव बोधायनः ॥६६॥ अग्नये वीतयेऽष्टाकपालं यदि गाईपत्यदक्षिणानी समृज्येयाताम् ॥ ६७ ॥ गार्हपत्यदक्षिणानी इति वचनात्तयोः पृथगेकदेशसंसर्गे न भवतीयमिष्टिः । एवं मुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ६७ ॥

·[१५ प्रश्भे- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम् अग्नये विपृचयेऽष्टाकपालं यदि गाईपत्याहवनीयौ। गाईपत्यदक्षिणानी इत्येकेषाम् ॥ ६८ ॥ दक्षिणाग्न्याहवनीयो वेत्यापस्तम्बः । पूर्ववदन्वयः ॥ ६८ ।। अग्नये व्रतभूतेष्टाकपालं यद्यभ्यादायेन ॥ ६९ ॥ संसृज्येरनग्नयः, इत्यन्वयः । अभ्यादाह्यो गृहदाही ॥ ६९ ॥ अग्नये शुचयेऽष्टाकपालं यदि शवामिना । अग्नये संकुसुकायाष्टाकपालं यदि सूतकाग्निना ।। ७० ॥ संसृज्येरन्नग्नय इत्यन्वयः सर्वत्र । शवाग्निश्चिताग्निः । सूतकाग्निर्जातकर्मार्थः ॥ ७० ॥ संकुसुको विकुसुको विकिरो यश्च विष्किरः । माषाज्येन नलेध्मेन ऋव्याद शमयामसि । अस्मि- न्वयं संकुसुकेऽग्नौ रिमाणि सृज्महे । अभूम य- ज्ञियाः शुद्धाः प्र ण आयूषि तारिषदिति या- ज्यानुवाक्ये ॥ ७१ ॥ इदं यानुषं हौत्रम् ॥ ७१ ॥ अमयेऽप्सुमतेऽष्टाकपालं यदि वैद्युतेन ॥ ७२ ॥ वैद्युतोऽशनिप्रभवः । संकुसुकादन्यासामाम्नाय एव याज्यानुवाक्याः ॥ ७२ ॥ सर्वे संनिपतेरनमये विविचये निरुप्यानये शुचये निर्वपति । ब्रातभृतीं तृतीयामासुमती चतुर्थी क्षामवतीमन्ततः परिक्रमयेत् ॥ (ख०३) ॥ ७३ ॥ यत्र तु गृहदाहादिनिमित्तसमुच्चयात्क्षामवत्यादयोऽप्सुमत्यन्ताः सर्वा इष्टयः संनि- पतेयुस्तत्र निमित्तक्रमभेदे सत्यप्यनेनैव क्रमेणेष्टीनिपेत् । व्रातभृतीं चाधिका तृतीयाम् । तत्राप्सुमती चतुर्थी निरुप्य ततो विपृगादिभ्यः संकुसुकान्तेभ्यः शुचिवर्न निर्वपेत् । ततः क्षामवतीमाद्यां सतीमन्तं गमयेत् ॥ ७३ ॥ बातभृती द्वितीयामेके समामनन्ति । व्रातपतीमुत्तमाम् ।। ७४ ॥ अथवा विविचये निरुप्य व्रतभृते निर्वपेत् । ततोऽनन्तरोत्तेनैव क्रमेण शुच्यादिभ्यः क्षामवदन्तेभ्यः । ततोऽन्ते व्रातपतीमित्यर्थः । कतिपयनिमित्तसंनिपाते तु क्रमेणेवेष्टयो भवन्ति ।। ७४ ॥ गर्भ सवन्तमगदमकरनिरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः । पृयिष्यामवचुश्चोतैतमाभिषामोति नितिं परा. चैरित्यनिहोत्रस्थालीसवन्तीमभिमन्त्रयेत ॥७५।। •.

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २७७ -- स्पष्टम् ॥ ७९ ॥ यस्य हविर्निरुतं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति त्रेधा तण्डुलान्विभजेये मध्यमाः स्युस्तानमये दाने पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्याचे स्थविष्ठास्तानिन्द्राय पदात्रे दधश्वरं येऽणिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिधि- टाय शृते चरुमग्निरेवास्मै प्रजां प्रजनयतीति॥७६॥ यः पुरस्ताञ्चन्द्रोदयवती तिथि चतुर्दशी तेन मिश्रा वा पञ्चदशी यजनीयमहर्बुद्ध्वा तदनुगुणं प्रवृत्तदर्शतन्त्रो हविनिर्वापोत्तरकालं तत्त्वं जानीयात्स निरुप्तस्य हविषस्तण्ड. लान्स्थूलमध्यमाणुभेदेन त्रेधा विभज्य मध्यमानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात् । अधिवपनादिप्वग्निं दातारमुपलक्षयोदित्यर्थः । स्थविष्ठानिन्द्राय प्रदात्रे सायदोहे चहें कुर्यात् । अणिष्ठान्विष्णवे शिपिविष्टाय प्रातदोहे । तत्र चरुधर्मा यवाग्वा व्याख्याताः । चरुसांनाय्ययोः श्रपणात्स्थानाच्च तयोरेव गुणविकारौ। पुरोडाशस्त्वामेयविकार एव । पुनरिज्यायास्तु विकल्पः । तदुक्तम्- एकामेव यजेत द्वे एव यजेत ' इति । नायं विधिरसंनयतः, सांनाय्यसंयोगात् । आह चाऽऽश्वलायनः-सांनाय्ये पुरस्ताच्चन्द्रम- साऽभ्युदित इति । भारद्वाजस्त्वाह- सोऽयं मासंनयतो विद्यत इत्येकम् । विद्यत इत्यपरम् इति। विद्यत इति पक्षेऽप्सु श्रपणम् । चोरेन्द्राग्नवच्च धर्माः ॥ ७६ ॥ अनिरुप्तेऽभ्युदिते ॥ ७७ ॥ प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्यनुषङ्गः । यदा पुनरवानिर्वापादकालप्रवृत्तिाता तदा संशयः, किं प्राकृत्या एव देवतायै निर्वप्तव्यमुत वैकृतीभ्य इति । तत्र प्राकृतीम्य इत्यापस्तम्बो मन्यते । प्राकृतीभ्य इत्यविवक्षिता संख्या ॥ ७७ ॥ व्युद्धभाग्भ्यो निर्वपेत् ॥ ७८ ॥ वि वा एतं प्रजया पशुभिरर्धयति ' इत्यर्थवादेन व्युद्धिहेतुत्वख्यापनादम्युदितं हवियूद्धमित्युच्यते । तद्भजन्ते या वैकृत्यो देवतास्ता व्युद्धमानः । ताम्यो निर्वपे. दित्यर्थः ॥ ७८ ॥ तथैकदेशे निरुतेऽभ्युदिते व्युद्धभाग्भ्यः शेषम् ॥ ७९ ॥ विनिरुप्तमर्धनिरुप्तम् । तत्राभ्युदिते प्राकृत्या एव देवतायै शेषं निर्वपदित्यर्थः ॥७९॥ तामिष्टि सस्थाप्य वत्सानपाकृत्य श्वः साना- येन यजेत ॥ ८ ॥ अथ निरुतानिरुतविशेषयोः शाखान्तरीया अपि कल्पा विकल्पार्थ प्रदर्यन्ते- ' यस्यागृहीतं हविरभ्युदियागतचर्यां वा नोदाश रसीत । स श्रेधा तण्डुलानिति पूर्ववत् । .

·[१५ प्रो- .. सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अयोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ' इति भरद्वाजादयः । अगृहीतमनिरुतम् । अनिरुप्तविषये पूर्ववदभ्युदितेष्टिं कृत्वा पुनरिज्यां कुर्यात् । निरुतविषयेऽपि वक्ष्यमाण- प्रतचर्याकल्पाशक्तावेव कुर्यादित्यर्थः । व्रतचर्या वा नोदाशंसीत । व्रतचर्या उपवसथा. भ्यासः । तां च नोदाशंसीत, न शक्ष्यामि कर्तुमित्युदीक्ष्य नाशंतीत नेच्छेदित्यर्थः । तथाच व्रताशक्तावेवेति कात्यायनः । पुनरिज्यानियममात्रमत्राधिकमिति वेदितव्यम् । ' अथ यस्य गृहीतं हविरभ्युदियात्सैव प्रायश्चित्तिः सा व्रतचर्या, इत्यापस्ताम्बः । निरु- सविषये सेवामावास्यैव पुनरभ्यस्ता प्रायश्चित्तिः, सा वा व्रतचर्या प्रत्यमहरेव वाऽभ्य- स्तमित्यर्थः । तदत्र निरुप्तविषयेऽनन्तरसूत्रोक्तेन कल्पेन सह प्रयोऽमी शाखान्तरकल्पा उक्ता भवन्ति, यथा प्रकृतिमेवाविकृतां कृत्वा तयैव पुनर्यजेत । अभ्युदितेष्टिं वा कृत्वा प्रकृत्या पुनर्यजेत । उपवसथमात्रं वा वर्धयित्वा पश्चाधनेतेति । तदेतदुक्तं बौधायनीये स ह स्माऽऽह बौधायनः सिद्धैरेवाऽऽमावास्यैर्हविभिंरिष्ट्वा पुनरुपोष्य श्वोभूते काल्या. मनम्युदितामव्यापन्नां यनेत । अत्र ह स्माऽऽह शालीकिः-यैषा ब्राह्मणष्टिस्तया न्यक्तयेमा पुनरुपोप्य श्वोभूते काल्यामनम्युदितामव्यापन्नां यजेतेत्यपि वोपावसय एवा- विप्रवर्धत, इति । सा व्रतचर्येत्यत्र प्रयोगमाहाऽऽपस्तम्ब: :-' वत्सान्मातृभिः समृज्य पुनरपाकृत्य पूर्वार्दुग्धं दधि हविरातञ्चनार्थ निदध्यात् ' ( आप० श्री०९-४-११) इति । अग्न्यन्वाधानादि सर्व कर्म यथानुष्ठितमेवावतिष्ठते । प्रातोहार्थ त्वपाकृतान्य- त्सान्मातृभिः संसृज्य सायंदोहाथै पुनरु( र ) पाकृत्य दध्युत्पादयेत् । यत्तु प्रागुत्पन्नं दधि हविस्तदातञ्चने निदध्यात्प्रतिपादयेत् । यदि प्रातदोहोऽप्युत्पन्नः स च तस्मिन्नेव दध्न्यभिदोहत्वेन योज्यो न त्याज्यः । तत एव न्यायात् । यस्तु निरुप्त एवाऽऽग्नेयो धार्यते, अपितश्चेत् त्याज्य एव, अशक्तपर्युषितत्वादिदोषप्रसङ्गात् । ततः श्वोभूते कृता- तात्प्रक्रम्य यजेत । यदा तु कृतायामिज्यायां चन्द्रज्ञानं तदा पुनरिज्यैव । अकाले कृत. स्याकृतत्वात् ॥ ८० ॥ अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदयो दर्शपूर्णमासयाजी सनमावास्यां वा पौर्णमासी वाऽतिपादयदिति ॥ ८१ ॥ एतदुक्तं ब्राह्मणे कल्पान्तरेषु च तत्तथा कुर्यादित्यर्थः । इदं च तत्रोक्तम्-आर. ब्धदर्शपूर्णमासः संस्तयोरन्यतरं स्वकालादतिपाद्यादनडुद्दक्षिणां पारिवृती निर्वपेदिति तां च कृत्वा वैश्वानर्यपि कार्या, निमित्तैक्यात् । एकस्मिन्दोषे श्रूयमाणानीति वचनाच तेच कृत्वाऽतिपन्नेष्टिरपि कार्या कालातिपत्त्यर्थत्वात्तयोः । उक्तं च बौधाय. नेन-पाथिकृतं - निरुप्य वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपदयातिपत्रां प्रतियो- ·२७९ १ पठलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । देति । कल्पान्तरमप्याह । तत्राऽऽह स्म ह शालीकि:- पाथिकृतं निरुप्य वैश्वा- नरं द्वादशकपालं समानतन्त्रमनुनिर्वपेन्नचातिपन्नां प्रतियजेत, इति । तत्र च यावदुत्तरस्य कर्मणः कालस्तावदेवेष्टाऽतिपन्नेष्टिः । उत्तरेण त्ववरुद्धे काले प्रायश्चित्तमात्रं तदधि- काराय क्रियते नातिपन्नेष्टिः। अकाले कृतस्याकृतत्वात् । अथापद्यकृतप्रायश्चित्त- त्यैव गौणमेनं कालमाहुः कल्पान्तरकाराः । भरद्वाजस्तावत्-' आ दर्शात्पौर्णमा. स्य कालो नातीयादापौर्णमासाद्दर्शस्येति कालातिक्रमेऽप्यापदि यजेत, इति । निदान- कारोऽप्याह-'सर्वत्राऽऽपूर्यमाणपक्षो दर्शस्य स्थानं कृष्णपक्षश्च पौर्णमासस्येति । तथा पौर्णमासेन हविषाऽपरपक्षमभि यजेताऽऽमावास्येन पूर्वपक्षमिति च वचनान्तराणि कल्पान्तरत्वान्न लिख्यन्ते । समानमेतद्विबहूनामतिपत्तावपीति द्रष्टव्यम् । योऽयं पाथिकृतः पुरोडाशः सोऽतिपन्नेष्टया सह । तथा चाऽऽह भगवानापस्तम्बः- समानतन्त्रे वा मुख्यः कार्यः' (आप० श्रौ ० ९-४-३) । तच्चातिपन्नेष्टेः सर्वथाऽती- कालत्वे न संभवतीति गौणकाल एव व्यवतिष्ठते । न चास्मिन्कल्पे वैश्वानरी, शाखा- तरीयत्वात् पाथिकृतेन सहातिपन्नयागनिवृत्तेश्च । एवमुत्तरविकल्पयोर्द्रष्टव्यम् ॥ ८१॥ अथ प्रवृत्तस्यातिपत्तौ शाखान्तरीय विधिमाह- वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य यज्ञे प्रततेऽ. न्तरेतामिष्टिं निर्वपन्ति । य एवासावाग्नेयोऽ- शाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां तमेवा. प्रये पथिकृते कुर्यात्नेनैव पन्यां पुनरेवैति न यज्ञं विच्छिनत्तीति विज्ञायते ॥ ८२ ।। यस्य प्रारब्वेष्टिमध्ये विहता स्यात्तस्य यदि मध्येयज्ञं पाथिकृती क्रियेत तदा स ज्ञः पूर्वप्रततो विच्छिद्येत, न चान्ते कर्तव्यतेप्यताम्, निहत्य दोषमतिपन्नायाः कर्तव्य- वात् । अतो य एव तत्राच्युत आग्नेयः स एव पथिकृद्गुणकः कार्यः, सेनैव नर्यज्ञस्य विहतस्य पन्थानं प्रतिपद्यते, न च यज्ञो विच्छेदितो भवतीति । स चायं कल्पः प्रवृत्तस्यातिपत्तौ पूर्वाभ्यां विकल्पाभ्यां विकल्प्यते, शाखान्तरी- पत्वात् । अप्रवृत्तस्य तु पूर्वावेव भवतः प्रवृत्तैकविषयत्वादस्य ॥ २ ॥ प्रवृत्तस्य कालातिनयेऽप्रवृत्तस्य वैश्वानर्यग्नये व्रत- पतये पुरोडाशमष्टाफपालं निर्वपेत् ।। ८३ ॥ भाचार्यस्तु पाथिकृतीमपि प्रवृत्तविषयां वष्टि यथा एना प्रकृत्याऽऽहेति प्रवृत्तस्य कालापनयेऽप्रवृत्तस्य वैश्वानरीयेति । नायमभिप्राय आपस्तम्बस्य । तम्य सामान्यतो बिनादत्र विशेषवचनाच्च ।। ८३ ॥ ~

·२८.
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
(१५ प्री-
य आहिताग्निः सम्भवत्यमिव चरेत् । य आहि-
तामिः प्रवसेदित्येकेषाम् ।। ८४ ॥
प्रतभ्रेषोऽनत्यचरणम् । 'व्रत्येऽहनि मासं वाऽश्नाति स्त्रियं वोपैति' ( आप० श्री.
९-१-४) इति वचनान्न पूर्वाभ्यां संबध्यते । तेन सार्वकालिकयोरेव व्रतभ्रेषप्रवासयो-
भवति व्रातपती । व्रत्येऽहनीति सूत्रान्तरवचनं काकाक्षिवदुभयत्र संबध्यत इत्यपरम् ।
बौधायनश्चाऽऽह- 'य आहिताग्निः सन्नवत्यमिव चरेदित्याधानप्रभृत्येवेदमुक्तं भवतीति ।
अन्वाहितेष्वेवोपसमाहितेषु चेति शालीकिः' इति ॥ ८४ ॥
अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपालं य आहिताग्नि-
रातिजमश्रु कुर्यात् । व्रातभृती प्रवास
एके समामनन्ति । ब्रासपतीमश्रुकर्मणि ।। ८५ ॥
आतिजग्रहणं हर्षनाश्रुन्यावृत्त्यर्थम् । केचिद्रतभृद इति दकारश्चान्दसः प्रामादिको
वा । प्रत्येऽहनीत्यनुषङ्गः । तथा च बढ्चा:-तदाहुर्य आहिताग्निरुपवसयेऽश्रु कुर्वीत'
इति ॥ ८५ ॥
त्वमग्ने व्रतभृच्छुचिर्देवार आसादया इह । अग्ने
हव्याय वोढने ॥ व्रता नु विभ्रद्वतपा अदाभ्यो
यजा नो देवा५ अजरः सुवीरः । दधद्रत्नानि
सुविदानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेद इति
याज्यानुवाक्ये ॥ (ख०४) ।। ८६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥
इदं यानुषं होत्रम् ॥ ६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां
पञ्चदशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥
॥
अथ पञ्चदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।
यस्माद्भीपा निषीदसि ततो नो अभयं कृधि ।
प्रजाभ्यः सर्वाभ्यो मृड नमो रुद्राय मीढुष इत्य.
भिमन्त्रयेत ॥ १ ॥
तापिति शेषः ॥ १॥

·. २ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २४१ यद्यग्निहोत्र्युपसृष्टोपसमा वा निषीदेदुदस्थादेश्य- दितिर्विश्वरूप्यायुर्यनपतावधात् । इन्द्राय कृष्णती भागं मित्राय वरुणाय चोत तामुत्थाप्य दुग्ध्या ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ २ ॥ अग्निहोत्रद्रव्यधुग्धेनुरग्निहोत्री । सा यदि प्रस्रवणार्थमुपसृष्टा संयोजितवसा वा निषीदेदुत्थापयत्यध्वर्युः । तां दुग्ध्वा सह क्षीरेण तस्मै दद्यायजमानो यस्यान्नं न मुञ्जीत । अत्र शाखान्तरश्रुतिमुदाहरत्यापस्तम्बः- ' अवर्तिमेवास्मिन्पाप्मानं प्रतिमु वतीति विज्ञायते ' ( आप० श्रौ० ९-२-५) इति । तथा च कृते तस्मिन्नेवावर्ति- लक्षणं पाप्मानं प्रतिमुञ्चति आसनति । अवर्तिर्दारिद्यमशनाया वा ॥ २ ॥ यस्यानं नाद्यादपि वैनां दण्डेन विपिण्याविषिष्य वोत्थाप्याऽऽत्मन्कुर्वीत सूयवसाद्भगवती हि भूया अयो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानी पिव शुद्धमुदकमाचरन्तीति दर्भस्तम्ब- मालु(लो)प्य ग्रासयेत् ॥ ३ ॥ तामात्मनि कृतामेवं ग्रासयित्वा ततो होमाय दुह्यादिति भावः ॥ ३ ॥ यदि दुह्यमाना वाश्येत यदि वा लोहितं दुहीत व्युत्क्रामतेत्युक्त्वा दक्षिणाग्निं परिश्रित्य तस्मिने त५ श्रपयित्वा तस्मिन्नेव जुहुयात् । तां प्राम. णाय दद्याधमनभ्यागमिष्यन्मन्येत ॥ ४ ॥ व्युत्क्रामतान्यत्र गच्छतेति यजमानादीनां प्रैषः । यमनम्यागमिष्यन् यं प्रति कस्मै- चिदपि कार्याय न गमिप्यति तस्मै दद्यात् ॥ ४ ॥ यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसरधदापः। पयो गृहेषु पयो अनियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीत्येनदभिमन्त्र्य यदि दुबमान स्कन्देत्समुद्रं वः पहिणोमीत्येतयाऽद्भिरुपनिनीय तदेव यादृक्कीदृग्घुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥ ५॥ सामान्यतोऽग्निहोत्रस्कन्दने-अस्कान्धौरित्यभिमन्त्रणम् , उन्नं भवेत्याद्रिः संसर्ग च वक्ष्यति तस्यायं पुरस्तादपवादः ॥ ५ ॥ , .स. 'यी समिहोत्रमभिमन्त्रयेत । १ ·[११प्रमे- २३२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अपि का तां चैव दुखादन्यां वा यदि भिन्द्यादन्याँ स्थाली निर्णिज्याथान्यां दुह्यादुदकं त्वनुपरासि. च्यम् ॥ ६ ॥ स्थाली चेदेकदेशतो भिन्द्यात्तदा प्रक्षाल्य तां स्थाली तस्यामेवान्यां गां दुह्यात् । तामेव" वा गां सा चेत्पुनः प्रपीना स्यात् । सर्वभेदे तु स्थाल्यन्तरमागमयेत् ॥३॥ यदि दुग्ध स्कन्देद्यदि ह्रियमाणं यद्यधिश्रीय- 'माणं यद्यधिश्रितं याद्वास्यमानं याद्वासितमन्या. मभिदुह्यात् ॥ ७ ॥ दुह्यमानस्कन्दने प्रायश्चित्तमुक्तं पूर्वसूत्रे । तथा दुग्धादीनामाप पुरस्ताद्वक्ष्यते । तत्रो- भयेषामपि द्रव्यमनेन नियम्यते । अतो दुह्यमानस्य पुनर्ग्रहणम् । हियमाणं गार्हपत्येऽ- धिश्रयणार्थम् । तदेव यादृरित्यादि स्कन्नशिष्टमेव यावत्तावद्वाऽल्पं शिष्टमपि होतव्य. मित्यर्थः । अथ यद्यल्पतरमवशिष्टमनाहुतिक्षमं स्यात्तदा तस्योपर्यन्यां दोहयित्वा वर्धि- तेन होतव्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥ अथ यानीतर स्कन्देद्यदि द्विर्यदि त्रिन तदाद्रि- येतेत्येकेषाम् । चतुर्थमुन्नीयमानः स्कन्देत्स्थाल्यौं शेषमानीय ततश्चतुर्गृहीतं गृहीत्वा वारुणीमृचम- नूच्य वारुण्या जुहुयात् ॥ (ख०५) ॥ ८॥ यदि सद्विस्त्रिोन्नीतं क्रमशो युगपद्वा . स्कन्देन्न तदाद्रियेत । शिष्टेनैव जुहुयात् । आद्रियेवैव तु स्कन्नप्रायश्चित्तम् । आहुतिमात्रस्कन्दने प्रायश्चित्तविधानात् । यदि पुनश्चतुर्थ स्कन्देत्तदा त्रुचि शिष्टं स्थाल्यामानीय पुनरुन्नयितव्यमभिदोह्यं वा स्रुचि । तत्र चतुरित्येतदनुवादत्वात्पञ्चमस्याप्युपलक्षणं पञ्चावत्तिनः । तेन चतुर्थमित्येतदपि चतुर्थप्रभृतीत्युक्तं भवति । तथाऽत्र प्राक्चतुर्थादनादरवचनापूर्वसूत्रेऽप्युन्नीयमानमुन्नीतं वा स्कन्देदित्येतच्चतुर्थप्रभृत्येव स्कन्दनेऽवतिष्ठते । तस्य चानेन समुचयासंभवाद्विकल्पः । केचित्तु विनिवेशनं कुर्वन्ति । यत्र तु सकृविस्त्रिोन्नीतस्कन्दने सति चतुर्थप्रभृत्यप्युनीतं स्कन्दति तत्राय विधिः । अन्यत्र पूर्व इति ॥ ८ ॥ यधुनीत ५ स्कन्देत्पुनरभ्युन्नीय होतव्यमथाऽऽज्येन वारुणीमृचमनूच्य-वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ ९ ॥ याद्रुतस्य स्कन्देद्यत्ततो हुत्वा पुनरेयाधनं विच्छिन्द्यापत्र स्कन्देत्तं निषद्य पुनर्ग्रहीयात्तदेव यादृक्कीहरघुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥१०॥ तु ·१ पटेल . महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्यारथासमेतम् । उक्द्रुतस्येति आदिकर्मणि क्तः । उद्रुतमुत्थाय प्राङ्नेतुं प्रक्रान्तमित्यर्थः । प्राङ्नय- नप्रभृत्युत्तरत्रोपादानात् । उक्त च ब्राह्मणे- बृहस्पतेरुन्नीप्तं सवितुः प्रक्रान्त थावा. पृथिव्य हियमाणम् ' इति । तदुद्रुतं यत्र स्कन्देत्तन्निषद्य तत्राऽऽसित्वा स्कन्नस्योपरि स्थाली निधाय तस्याः पुनः स्रुचि गृहीत्वा तदेवाभिवार्धितं होतव्यं न तु ततः पृथग्द्र- व्यान्तरमुत्पादयितव्यमित्यर्थः । यथा चायमर्थस्तथा याद्रुतस्य स्कन्देदित्यादिश्रुतिरेव विभावितव्या । व्याचष्टे च तां बौधायनो यथा-यदुद्रुतम्य स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्गृह्णी- यादिति। यत्रैव स्कन्दति तत्रैव स्थाली निधायातिशिष्टमानीय पुनरभ्युम्नीय तदेव यादृ. क्कीदृक् च होतव्यमिति । पुन:मः प्रागेव व्याख्यातः । दम्मिन्कृते-अव ते हेड इत्यनुद्रुत्योदुत्तममिति वारुण्यर्चाऽऽज्याहुतिं जुहुयात् ॥ ९ ॥ १० यदि प्राचीन ह्रियमाण स्कन्देत्प्रजापतर्विश्व- भृति तन्वा( न्वां )हुतमसीत्यभिमन्त्र्यायाऽऽज्येन वारुणीमचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ ११ ॥ अत्र तु ह्रियमाणमिति विशेषणाद्यावन्नियच्छत्युद्गृह्णाति वा तदाऽपूर्व एव विधि- र्भवति । प्राचीनं प्राक्प्रवृत्तम् । यावत्पुरतः पराहृतं स्यादित्यर्थः । तत्र प्रजापतोरत्य- मिमन्त्रणमन्त्रोऽस्कानित्यस्यापवादः । उपसर्गस्तु यथोक्त एव भवति । तत एतदेव स्कन्नशिष्टमग्निहोत्रद्रव्यं स्यान्न त्वन्यां दुग्ध्वा पुनातव्यमित्यापस्तम्बीये "वाश्मर. ध्यमतम् । पुनः सिद्धान्तमतात्तु पुनहोंमोऽपि कार्यः । तत्राशेषम्कन्दने स्थाल्याः पुनरु- नयनम् । स्थाल्या अप्यभाव आज्यं च प्रतिनिधिमाहाऽऽश्वलायनः-'प्रजापतेर्विश्वभृति तन्वं हुतमसीति तत्र स्कन्नाभिमर्शनम् । शेषेण जुहुयात् । पुनरुन्नीयाशेषे । आज्यमशेष' इति ॥ ११ ॥ यदि पुरः पराहृतः स्कन्देदनूदृत्य पुनरभ्युन्नीय होतव्यमथाऽऽज्येन वारुणीमृचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ १२ ॥ पुरः पराहृतं पुरस्तादुपसादनशेष प्रति नीतमित्यर्थः । तत्रोपसन्नस्य पुरस्तादुपसाद- नादुपसाद्यमानेऽप्ययमेव विधिः । अनुदाहृत्य सुचमनु स्थालीमानीय ' चतुरभ्युन्नीय होतव्यमन्यया वाऽभिदोह्यमित्यापस्तम्बः ॥ १२ ॥ यदि पुर उपसनमहुत स्कन्दत्तदेव यादृक्कीह- क्च हुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥ १३ ॥ दर्भेषूपसादनप्रभृत्या पूर्वाहुतेरयं विधिः । यदि पूर्वस्यामाहुत्यामिति पुरस्ता. दुपादानात्ततोऽर्वागवध्यन्तरानुपादानाच्च । तथा च ब्राह्मणम्-'ऐन्द्राग्नमुपसन्नम् ।

·[१५ो-
सत्यापासविरचितं श्रौतसूत्रम्-
अमे पूर्वाहुतिः' इति । उपसलमहुतमुपसादनप्रभृति यावन्न हुतं तावदित्यर्थः ॥१३॥
कन्वेवं पूर्ववदनुक्तसिद्धे परावधावहुतमिति कस्मादुक्तम् । को दोषः । पूर्व हि
कथंचिदम्यमानत्वात्परावधिोंपात्तः । इदानीमापस्तम्बसूत्रे सोऽपि पठित इति तयैव
दार्शितः । तेनाचोयमेतत् । पुनहोमादि समानमुद्रुतस्कन्दनेन । एवमग्निहोत्रस्कन्दने
बन्योत्पत्तिरता । इदानीं प्रायश्चित्तमाह-
अस्कान्यौः पृथिवीमस्कानृषभो युवा गाः ।
कमेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु ।
अस्मानजनि माजन्या स्कन्नाज्जायते वृषा ।
स्वमात्मजनिषीमहीत्यग्निहोत्र स्कन्नमभिमन्या.
निस्पमिनयेत् ॥ १४॥
उपनिनयेत् संमृजेत् ॥ १४ ॥
यदि साय५ स्फन्देदा होतोः प्राताश्नी.
यात् । यदि प्रातः स्कन्देदा होतोः सायं
नाभीयात् ॥ १५ ॥
सायंस्कन्दने प्रातरा होतोः, आप्रातमि नाश्नीयात् । एवमा सायंहोतोः प्रातः ।
सर्वामिहोत्रद्रयाणामयमेव विधिः स्कन्दने । द्रव्योत्पत्ती त्वभिदोहनादिस्याने सजाती-
यस्य द्रव्यस्य पुनराहरणमिति विशेषः ॥ १५ ॥
दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैति यस्याग्नि
होत्र शिरिशि(शरश)रा भवति । समो.
षामुमिति ब्रूयाधं द्विष्यात् ॥ १६ ॥
शिरािशरेति शब्दानुकारः । यस्याग्निहोत्रं शिरिशिरायते तस्यायमशनिपातो
दुर्निमित्तमिति यावत् । तत्र यजमानद्वेष्यस्य नाम गृहीत्वाऽध्वर्युयात्-तत्र समोष
देवदत्तमिति । ओषतिर्दाहकर्मा । तस्य संपूर्वस्य रूपं समोषेति ॥ १६ ॥
पस्यामिहोत्रेऽधिश्रिते श्वाऽन्तरा धावेदाई.
पत्याजस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति
वैष्णव्यर्चाऽऽहक्नीयाद्ध्व संयमुवेदेत-
यैव भस्मना शुनः पदमुपवपति ॥ १७ ॥
ध्वंसयन्नितस्ततो भस्म विकिरन्गत्वा शुनः पदानि भस्मनाऽभिपूरयेत् । अधिश्रयण-
प्रभूति. ओबासनादिदं प्रायश्चित्तम् । आप्रदानमित्यपरे । अन्यदा(था) सर्व-
प्रायश्चित्तमेव ॥ १७ ॥

·२ पेटल:] महादेवशाखिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाण्याख्यासमेतम् । यस्यानाहतमग्निः सूर्योऽभिनिम्रोचेद्यत्र दीप्य- मानं परापश्येत्तत हुत्यैनं प्रविशानीति वैष भाधीयते ।। १८ ॥ अहरहरेनमाहरेयुरिति दक्षिणाग्नावुक्तम् । तत्र यद्यनाहृतेऽग्नौ सूर्योऽस्तमियासदा पुष्टगृहावियोनिविशेषमनवेक्ष्य यत्र दृष्टोऽग्निस्तत आहृत्येतं प्रविशानीत्येष विधीयते । षाकारः प्रसिद्धौ । अथवा एतं प्रविशानीति वा तूष्णीं वा विधीयत इत्यर्थः । अमि- निम्नोचेदिति वचनादभ्युदये तूप्णीमाधेयः ॥ १८ ॥ इति दक्षिणाग्नेरनुगतस्याऽऽधानकल्पः ॥ १९ ॥ सर्वत्रानुगतस्यापि दक्षिणाग्नेर्यथायोन्युत्पाद्या(दनम )यमेवाऽऽधानप्रकार इत्यर्थः । दक्षिणाग्नेरिति वचनात् । सभ्यावसथ्ययोस्तृप्णीमेवाऽऽधानम् । प्रायश्चित्तं तु सर्वेषु सर्वप्रायश्चित्तमेव, विशेषस्यानुक्तत्वात् ॥ १९ ॥ यस्यानुदृतमग्निः सूर्योऽभिनिम्रोचेत् ।।(ख०६)। अग्निहोत्रं पूर्वर हरेयुः । अथाग्निमुद्धरेयुः । अपि वा दर्भेण हिरण्यं प्रबध्य पूर्वः प्रतिपद्येतान्वब्राह्मण आयो बहुविदाग्नमद्धरेत् । अन्वङग्निहोत्रेणा- नुद्रवेदग्निं प्रतिष्ठाप्याग्निहोत्रमुपसाधाऽऽतमितोर- प्राणनासित्वा वरं दत्त्वा हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्यु- पतिष्ठेत वारुणं चरुं निवपेत् ।। दोषावस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् ॥ २० ॥ अधिवृक्षसूर्ये प्रणयनस्योक्तत्वात् । तदतिक्रमे प्रायश्चित्तमिदम् । अत उद्धरणश. देन प्रणयनं लक्ष्यते । यथा यस्याग्नावग्निमुद्धरेयुरित्यादौ । तथा यस्याऽऽहवनीयमप्रणी- तमभ्यस्तमियादित्याश्वलायनः। तेनोद्धतेऽप्याणीते भवत्येव प्रायश्चित्तम् । वेदार्थविदाय इति व्याख्यातं ब्रह्मौदने । तत्रैव बहुविषयं वेदनं यस्य स बहुवित् । अथवा ब्राह्मण आर्षेय उद्धरेदिति ब्राह्मणस्य व्याख्या बहुविदिति । तत्र च वेदनबहुत्वस्यापोक्षित- त्वात् । यस्य यस्य यतो यतो वेदनप्रकर्षस्तस्य तस्य परिग्रहे गुणातिशय इति द्रष्टव्यम् । तत्रेमाहरणादारभ्य प्रागुद्द्वणादाहवनीयकर्मवर्जमध्वर्युणा कृते यजमानस्य परि- कर्मी कश्चिद्दर्भण बद्धं हिरण्यं पुरस्ताद्धरेत् । तमन्वङ् अनुगतो बहुविदग्निमुद्धरेद्- विधिवत्प्रणयेत् । तमन्वङग्निहोत्रेणाध्वर्युरनुद्भवेत् । ततः परिकर्मिमा स्थापित हिरण्ये बहुविदग्निं प्रतिष्ठाप्य मुश्चति । ततोऽग्निहोत्रमुपसादयत्यध्वर्युः । नित्यमिति सूत्रों

·•.
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[ १५ प्रमे
नित्याग्निहोत्रमेवेदं न तु वैकृतं सत्पुन)मापेक्षमित्यर्थः । नित्यः पयसो नियत इत्यन्ये ।
तत आहवनीयस्येमाधानादिप्रतिपद्याः पूर्वाहुतेः कृत्वा ततो यावत्तास्य( म्य )ति
तावदनुच्छ्रसन्नासीत । उच्छम्य हुत्वाऽग्निहोत्रं वृष्टिरसीत्यपामुपस्पर्शनान्ते कृते भूर्भुवः
पुतरित्याहवनीयमुपस्थाय तदानीमेव वारणं चर्को निर्वपेत् ।। श्वोभूत इति भर-
हानः । दोषावस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् । एतदेव नित्यमग्निहोत्रमित्याश्मरथ्यः ।
अथाऽऽलेखनः कालसमापादनीयमेवानेन मन्त्रेण होमं हुत्या नित्यमग्निहोत्रं जुहुयादिति
पूर्ववत् ॥ २० ॥
यदि सायमग्निहोत्रस्यर्तुमति नयेत्पातर्वस्तनमः
स्वाहेति जुहुयात् ॥ २१ ॥ यदि प्रातरग्निहोत्रस्य-
तुमति नयेत्कालसमाप(पाद)नीयमेताभ्यां मन्त्रा.
भ्या हुत्वा नित्यमग्निहोत्रं जुहोति ॥ २२ ॥
अग्निहोत्रे संध्यादयः सायंप्रात)मकाला उक्ताः । तेषां सर्वेषामतिपत्तौ प्रायश्चित्त-
मुपदिश्यते । तथा प्रदोषान्तो होमकालः, संगवान्तः प्रातस्तमतिनीयेत्याश्वलायनः ।
तत्र त्वापदि काला उक्ताः सूत्रकृता-- 'यन्मध्यंदिने जुहोति ' इत्यादिना । तथो.
पग्रन्थकारेणाप्युक्तम्-' सर्वमहः प्रातराहुतेः स्थानं सर्वा रात्रिः सायमाहुतेः' इति ।
भरद्वाजोऽप्याह- सायं होमं चोपोदयं जुहुयात् । प्रातोमं चोपास्तमयम् । कालेन
कालमनतिक्रम्य न स्कन्दने न व्यथन्ते, इति विज्ञायते ' इति । तस्मादनापद्येतत्प्राय-
श्चित्तम् । आपदि तु होम एव क्रियेत । यावदुत्तरस्य कालः प्राप्स्यति । प्राप्ते तृत्तर-
स्मिन्न पूर्वः क्रियेत, भ्रष्टकालत्यात् । प्रायश्चित्तं तु तत्र परस्तादर्शयिप्यते । कालः
समापद्यते येन स काल समापादनीयः । तं हुत्वेमाहरणादि । स एवाग्निहोत्रार्थे कौश्चि.
दिष्टस्तन्निरासार्थमुक्तं नित्यमग्निहोत्रमिति ॥ २१ ॥ २२ ॥
सायमग्निहोत्रमुपसाद्य भूर्भुवः सुवरिति पुरस्ता.
द्धातोर्वदति हुत्वा च पातरग्निहोत्रमुपसाद्याऽऽत-
मितोरपाणनासित्वा वरं दत्त्वा हुत्वा भूर्भुवः
सुवरित्युपतिष्ठतानुगमयत्याहवनीयमन्वग्निरुषसा-
मग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीयेहैव क्षेम्या एधि मा
प्रहासीन्माऽमुमामुष्यायणमित्युपतिष्ठेत । मैत्रं चरुं
निर्वपेत् ॥ २३ ॥
व्याख्यातः पूर्वेण । अमुमामुष्यायणमिति यजमानस्य नामगोत्रयोनिर्देशः । यथा
देवदत्तं भार्गवमिति ॥ २३ ॥

·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमैतम् । २८७ सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति ॥ २४ ॥ सौर्यस्याऽऽग्रयणोक्ता एककपालधर्माः कार्याः । स चाऽऽग्नेयविकारः ॥ २४ ॥ तस्या५ सरस्थितायामनश्नन्तौ वाग्यतावेतद- हर्जायापती अग्निमिन्धानावासाते ॥ २५ ॥ 'सस्थितायामिष्टयामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनश्नन्तौ वाग्यतावासाते यजमानः पत्नी च' (आप० श्री ०९-२-७) इत्यापस्तम्बः । आहवनीयमेवेति तमेवाऽहक्नीय सायंहोमार्थमिन्धानावित्यर्थः । अथ वा सर्वाग्नीन्धनस्याऽऽश्वलायनादिभिरिष्ठत्वा- तन्निवृत्त्यर्थ एवकारः ॥ २५ ॥ द्वयोः पयसा सायमाग्निहोत्रं जुहुयात् । पूर्वमधिश्रित्योत्तरमानयेत् ॥ २६ ॥ द्वयोर्गवोरिति शेषः पूर्ववत् । यथा द्वयोः पयसा पशुकामस्य जुहुयादित्यधोक्त- रीत्येत्यर्थः । तत्र पूर्वमधिश्रयणमुपकारार्थमिति गम्यते ॥ २६ ॥ यस्यानुद्धृतमग्नि५ सूर्योऽभ्युदियाञ्चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्वा पूर्वः प्रतिपद्येतान्वब्राह्मण आर्षेयो बहु. विदग्निमुद्धरेत् । अन्वङग्निहोत्रेणानुद्रवेदनि पति- ष्ठाप्याग्निहोत्रमुपसाय ।। (ख०७) ।। पुरस्तात्मत्य- डासीन उपाः केसुना जुषतां यज्ञं देवेभिरिन्वितं देवेभ्यो मधुमत्तम स्वाहेत्येतचतुगृहीत५ हुत्वा नित्यमग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ २७ ॥ व्याख्यातोऽभिनिम्रोचनविधिना । इयांस्तु विशेषः-हिरण्यस्थाने जुह्वां चतुर्गृहीतं हरेत् । तच्च प्रतिष्ठापितेऽनावध्वर्युरग्निहोत्रमुपसाय पुरस्तादाहवनीयस्य प्रत्यङ्मुख उप- विश्य-उषाः केतुनेति जुहुयादिति ॥ २७ ॥ तस्य स एव होमकल्पः । सा प्रायश्चित्तिः । यत्पात–तावतीते ॥ २८ ॥ भातमितोरप्राणन्नित्यादिवरदानान्तो होमकल्पोऽनन्तरविधिना समामः । तयाऽऽ. दित्योपस्थानादि द्वयोः पयसा होमान्तं प्रायश्चित्तम् । यत्प्रातर्ऋतावतीते यत्प्रातःकाला तेपने सतीत्यर्थः ॥ २८॥ एतावनाना । नात्रानुगमयस्याहवनीयम् ॥ २९ ॥ तस्मिन्नेवाग्नौ मैत्रेष्टिः सायंहोमश्चेति भावः ॥ २९ ।। . : :

·kat सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्री- यजमा- यस्याहुतमग्निहोत्र सूर्योऽभ्युदियादुनीयाऽऽ. तमितोरमाणनासित्वा हुत्वा भूरित्युपतिष्ठेत । वरो दक्षिणा ॥ ३० ॥ यस्यानुदिते होष्यामीत्यभिसंधाय प्रक्रान्तमग्निहोत्रमनुदित एवाहुतं स्यात्तथथा प्रक्रान्तप्रसवा स्त्री सद्योऽप्रसूताऽऽतिमियात् तादृगात भवति । तेन च नोऽप्यात्मानं रुणाति दुःखायाऽऽत्मानं नयतीत्यर्थः । ततो दुःखाय रुद्धः सर्वज्यानि मीयते सर्वा बाधाः प्राप्नोति । तस्मादादर्तव्यमेतत् प्रायश्चित्तमिति भावः । आतमितो- रप्राणमित्यादि व्याख्यातम् ॥ ३० ॥ यद्यन्ते स्यादुन्नीय प्राङदाद्रवेत्स उपसाधाऽऽत. मितोरासीत यदा ताम्येदथ भूः स्वाहेति जुहुयात् ॥ ३१ ॥ यद्यन्ते स्याद्यद्येतन्निमित्तं होमसमीपे स्यात् । किमुक्तं भवति । यदि निष्पन्नेऽग्निहोत्र- द्रव्येऽर्वाग्योमादुदयः स्यादित्यर्थः । तथा च भरद्वाजः-'यद्यन्ते स्यादित्यग्निहोत्रादन. न्तरवादोऽभिप्रेतः' इति । तत्रोन्नयनाद्योपसादनात्कृत्वा प्राणायामेनः तान्तो भूः स्वाहेति पूर्वाहुतिं जुहुयात् ॥ ३१ ॥ यस्य होण्यामीति प्रवृत्ते हुतपग्निहोत्र सूर्योऽभ्यु. दियादुत्वा तदथोत्साद्य पुनराधेय इत्येके- पाम् ।। ३२ ॥ होण्यामीति प्रवृत्ते, इति हुत्वा तदग्निहोत्र विधिवदुद्वाम्य पुनराधेयमप्यस्य प्राय चित्तत्वेन कार्यमित्याश्मरथ्यो मन्यते । नत्वन्येषामेतन्मतमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ यस्योभावनुगतौ सूर्योऽभ्युदियात् । अपिवाऽस्त- मियात् । यदिवाऽरण्योः समारूढो नश्येत्पुनराधे. यमेव । तत्र प्रायश्चित्तम् ॥ ३३ ॥ सूर्योऽमिनिम्रोचेदम्युदियाद्वा (आप० श्री० ९-२-७) इत्यापस्तम्बोक्तेश्च ॥३३॥ अमये तन्तुमतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्यस्यामिहोत्रं विच्छित द्वयहे व्यहे वा ॥ ३४ ॥ पई होमेष्वतिपन्नेषु तन्तुमती कार्या, षट्सु वाऽष्टासु वा । प्राक्तेभ्योऽवधिभ्यो विछोदे वैशेषिकप्रायश्चित्तावचनात्सामान्योक्तः सप्तहोता भवति, सप्तहोत्रा यज्ञविभ्रष्टं पानवेदिति । न चाग्निहोत्रस्यायज्ञस्वादयज्ञविभ्रेषत्वमस्य शङ्कनीयम् । तस्मादग्निहो- प्रस्य यज्ञकतो, इति तस्यापि यज्ञसंस्तवाडौधायनेनास्यवाऽऽहत्य यज्ञविभ्रेषत्ववच- नाच । यथा प्रोषितमधिकृत्योक्तम्-अथ यद्यस्मै यज्ञविभ्रेषमाचक्षते, न तेऽहौषु.

·पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २८९ रेतीति । तथोपग्रन्थकारेणापि को नु खलु विभेष इति प्रकृत्योक्तम्- 'यस्याग्निहोत्र- याऽऽहुती अन्योन्यस्य स्थानमापयेते' इति । तस्माद्युक्तमेव सप्तहोता भवतीति । यज्ञविभ्रेषेष्टेस्तु विषयव्यवस्था प्रागेव दर्शिता । कात्यायनस्तत्राऽऽह- अग्निहोत्राति- त्तावाहुतिं जुहुयान्मनो ज्योतिर्जुषतामिति । आश्वलायनश्च मनस्वत्या चतुर्गृहीतं प्रकृ- याऽऽह-अग्निहोत्राहोमे च प्रतिहोममेकः, इति । बौधायनेनासमारूढविषये प्रतिहोम एवोक्तः । ' यथा दीप्यमानेष्वेवाहूयमानेषु यावन्त्यतिक्रान्तान्यग्निहोत्राणि स्युस्तानि तिसंख्याय जुहुयात् ' इति । विदुषस्तु ब्राह्मणोक्तमप्यनुसंधेयम्-' तस्माद्यस्यैवं वेदुषः उतैकाहमुत व्यहं न जुह्वति हुतमेवास्य भवतीति । अत्र चतुरहादूर्ध्वमनेक- वेच्छेदेऽप्ययमेव विधिः । अतोऽन्यस्यावचनात् । अर्वाश्चतुरहादिष्टिनिवृत्त्यर्थत्वाश्चाधि- विचनस्य । भरद्वाजस्त्वत्र समारूढाग्नेश्चिरकालं होमादिविच्छेदे विशेषमाह-होमेव- हूयमानेषु चाऽऽत्मन्यरण्योर्वा ध्रियमाणानां कथं तत्र न लुप्यते द्वौ मासावहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्ट्वाऽग्नये पथिकृतेऽझये वैश्वानरायाग्नये इतपतयेऽग्नये व्रतभृत हत्येषा महापथिकृदिष्टिः । 'पवित्रेष्टया यजेताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाविति सर्वमाप्नोति ' ति । तथा षण्मासानहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्ट्वा वेति प्रकृत्य पूर्ववदेव वित्रेष्टयन्तमुक्त्वाऽतिपवित्रेष्टया यजेतेत्युक्तवान् । अतो यदत्र कैश्चिच्चतुरहादूर्व होमविच्छेदेऽग्निर्नश्यतीत्युक्तं तदतिसाहसं पश्यामः ॥ ३४ ॥ स्वयं कृण्वानः सुगमप्रयावं तिग्मशृङ्गो वृषभः शोशुचानः । प्रत्न५ सधस्थमनु- पश्यमान आतन्तुमग्निर्दिव्यं ततान ॥ त्वं नस्तन्तुरुत सेतुरग्ने त्वं पन्था भवसि देवयानः । त्वयाऽग्ने पृष्ठं वयमारुहे. माथा देवैः सधमादं मदमति याज्यानु- वाक्ये ॥ ३५ ॥ (ख०८) । इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । इदं यानुषं होत्रम् ॥ ३५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चान्द्रकायां पञ्चदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।

·२९० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१९ प्रभे- अथ पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वाते गाई पत्य उदाये- दाहवनीय मुद्राप्य गार्हपत्यस्यावक्षाणानि संनिधायेतः प्रथमं जज्ञे अग्निरिति मन्थे- दाहवनीयं प्रणीयाग्ने सम्राडिषे रथ्यै रमस्व सहसे घुम्नायोऽपत्याय सम्रा- डसि स्वराडसि सुषदा सीद सारस्वती वोत्सौ समिन्धातामित्युपसमिन्धेऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ १ ॥ यत्रानो कर्मार्थ प्रणीते वाऽग्नौ ध्रियमाणे गार्हपत्य उद्वायत्तत्राऽऽहवनीयं दक्षिणाग्निं च गार्हपत्ययोनिमुद्वाप्य यथोक्तेन प्रकारेणाग्नीनुत्पाद्य तपस्वीष्टिर्वक्ष्यमाणा, आहुतयो वा । ततः कर्मसमाप्तिः । सावित्रसारस्वतचतुत्रादयो दर्विहोमा उदाहरणम् । अग्नि- होत्रं च प्राग्योमकालादिष्टिपशवोऽपि प्रागन्वाधानात् । परतस्त्वन्वाधानाद्धोमकाले च तत्तत्प्रायश्चित्ताभ्यां वैशेषिकाभ्यामपोद्यत एवायं विधिः । अपवदति च स्वविषये यदि गार्हपत्य इत्यादिविधिम् । तं प्रति विशेषविषयत्वात् । तेनाकर्मकालेऽध्ययमेव विधि- रजस्राग्नेः । अथवा विकल्प एव तयोविध्योर्न सामान्यविशेषभावः शाखाभेदात्। वक्ष्यत्याचार्य:- यस्याग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न कालमवधारयेदिति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिम- थितव्यः' ( स० श्री० १५-३) इति । भरद्वाजश्वाऽऽह-अथैकेषाम् । यतरोऽग्नि- रनुगच्छेत्तेभ्य एव दारुम्योऽधिमन्धितव्य इत्यादि । अत्र बढचवाजसनेयकयोराश्वलायन- कात्यायनबौधायनैश्चाऽऽहवनीयं ध्रियमाणमाहृत्य गार्हपत्यायतने निधाय ततः पुनः प्रणयनमुक्तम् । तत्र बढचे तावदाहवनीयमधिकृत्याऽऽनायते- 'सर्वमेवैनं सहमस्मानं समोप्य गार्हपत्यायतने निधायाथ प्राश्चमाहवनीयमुद्धरेत् ' इति । पानसनेयकेऽप्यय- मेवान्तरः पाठः । तथाऽऽश्वलायनकादावपि । बौधायनीये तु · सर्वमाहवनीय माण्डे समोप्य दक्षिणेन विहारं हृत्वाऽऽयतनद्वयादपि भस्मोद्वास्य शकृत्पिण्डेनोपलिप्य न्युप्योपसमाधाय प्रणयनमिति विशेषः । तथा प्रायश्चित्तेऽपि विशेष उक्तः ष षा- हुतीर्नुहुयात्- 'उबुध्यस्वाग्ने त्वमग्ने सप्रथा असि मनो ज्योतिर्जुषतां तन्तुं तन्वन्नुद त्यं चित्रम्' इति ॥ १ ॥ .

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । २९१ आयाहि तपसा अनेष्वग्ने पावको अर्चिषा । उपेमा सुष्टुतिं मम ॥ आ नो याहि तपसा जने प्वग्ने पावक दीयत् । हव्या देवेषु नो दधदिति याज्यानुवाक्ये ॥ २॥ गतः । इदं यानुषं होत्रम् ॥ २ ॥ एतदेवाऽऽहवनीयेऽनुगते प्रायश्चित्तम् । नात्र गाई- पत्यमनुगमयत्यग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालं निर्व- पति ॥३॥ तत्र तत्राऽऽहवनीयानुगतौ यथाविहितमग्निमुत्पाद्य ज्योतिष्मती निर्वपति । यथा पदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे यदि प्राग्योमकालादित्यादौ । यत्र तु प्रायश्चित्तविशेषश्चो- देतस्तत्र स एवेष्यते यथाऽन्वाहितादौ । तेनाप्येषा विकल्पित (लप्यत) इत्यन्ये ॥३॥ ननु पूर्वसूत्रेण तपस्वत्यपि तत्र तत्र प्राप्ता । तत्किमनयोरेकस्मिन्दोषे श्रूयमाणत्वात्स- मुच्चयः । नेत्याह- न तपस्वते ॥४॥ यदा ज्योतिष्मते निर्वपति तदा न तपस्वते । विकल्प एव त्वनयोः शाखाभेदादिति मावः । अथवा सर्वत्रानुगतेष्टिमित्यनेन सहैतत्सामान्यविशेषभावेन योजनीयम् । सर्वा- निषु तपस्वती । ज्योतिष्मती त्वाहवनीये न तपस्वत इति बाध एव तत्र तपस्वत्या इत्यर्थः । मन्थनविषये तु यदि गार्हपत्य आहवनीयो वेति विधिना तपस्वत्येव सर्वत्र न ज्योतिष्मती विशेषविहितत्वात् । अन्यथाऽऽहवनीये तस्यानवकाशत्वप्रसङ्गाच्च । तत्रापि तु द्वयोर्विकल्पः, इत्यपरम् ॥ ४ ॥ यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे पूर्वोऽग्निरनुगच्छेद ग्निहोत्रमधिश्रित्योन्नीयेत्येकेषाम् । अग्निना पूर्वे- णोद्धृत्याग्निहोत्रेणानुद्र(नूद्र)वेद्यो ब्राह्मणो बहुवि- सोऽग्निमुद्धरेत् । यत्पुनराधानमादायी स्यात्त- द्यात् ॥ ५॥ यद्यप्यत्राहुतेऽग्निहोत्र इतिवचनादा पूर्वाहुतेरयं विधिरास्थेयः । तथाऽप्यधिश्रित्या- ग्निहोत्रमुन्नीय वेत्युद्धरणकालनियमान्सहाग्निहोत्रेणोद्भवणवचनाच्च ततः पूर्वकाल एवास्य संकोचः सामर्थ्यात् । बहुविद्वयाख्यातः । तदयमर्थ:-विहरणकालप्रभृत्याऽधिश्रयणा- दोनयनाद्वाऽऽहवनीयानुगतो पूर्ववदाऽऽहवनीयकर्मवर्जमाधिश्रयणान्त उन्नयनान्ते वा कर्मणि कृते बहुविद्ब्राह्मणस्तूष्णीमग्निमुद्धरेत् । ततोऽध्वर्युः कृतान्तादारभ्योद्भवणात्कृत्वा ·[१५ प्री- २९२ सत्पाषादविरचितं श्रौतसूत्रम्- सहाग्निहोत्रेण बहुविदमग्निं नयन्तमनु( न द्भवेत् । ततो बहुविदा प्रतिष्ठापितेऽग्नी तस्मै यजमानस्तद्धनं दद्याद्यस्मै स्पृहयालुरात्मार्थ निहितवान् नेदमन्यस्मै दास्यामीति । तेनैवाच्युतेन धनेनैनमाहवायं गार्हपत्याच्यावितवि ( वा) न भवति, एनं बहुविदं वा ततोऽग्निहोत्रमन्यस्मै दत्त्वाऽन्यत्र वा निधायानुगतेष्टिमित्राद्याहुतयो वा । तत आह- वनीयकर्माण्यकृतानि कृत्वा कृतान्तादारभ्याग्निहोत्रसमाप्तिः । समानोऽयं विधिरजस्त्रे विशेषावचनात् । न चाहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादाग्निहोत्रमात्रााग्निविषयो युक्त इति वाच्यम् । यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रे परोऽग्निरनुगच्छेदित्यत्र व्यभिचारात् । यस्याग्निरु- द्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेदित्यन्यत्र विशेषवचनाच्च ॥ ५ ॥ यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽग्निरनुगच्छेदनुगम- यित्वा पूर्व मथित्वाऽपरमुद्धृत्य जुहुयात् ॥ ६॥ प्रातर्विहरणकालप्रभृत्या पूर्वाहुतेर्गार्हपत्यानुगतावाहवनीयोगापनादि तपस्वत्यन्तं कर्म यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वात इत्यादिविधिना समानम् । तत्कृत्वा ततोऽग्निहोत्रं जुहुयादित्यर्थः । पुनरुपन्यासस्तृत्तराविधिविकल्पार्थः ॥ ६ ॥ यदि त्वरेत पूर्वमग्निमन्ववसाय ततः प्राश्चमुद्धृत्य जुहुयात् ॥ ७॥ यदि त्वरेत कालातिपत्तिभयादिना तदाऽऽहवनीयमेव गार्हपत्यं परिकल्प्य तत्रैव दक्षिणान्यादीनपि नीत्वा ततः प्राश्चमाहवनीयमुद्धृत्याग्निहोत्रं जुहुयात् । ततो यदि गार्हपत्य इत्यादिविधिना गार्हपत्यस्योत्पत्तिः ॥ ७ ॥ जामि तु तद्योऽस्य पूर्वोऽग्निस्तमपरं करोति । अन्यत्रैवावसायाग्निं मथित्वोइत्य जुहुयात् । वोऽनये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ( ख०९)॥ ८ ॥ जामीति पूर्वनिन्दा, उत्तरविधिप्रशंसा । पौन:पुन्यनिमित्तमश्रेयस्त्वं जामित्वम् । तत्तु जामि यत्पूर्वमेवाग्निमपरमपि करोतीति । तस्मादन्यत्रैव देशे सहाग्निभिार्धयमाणैः र्गत्वा तत्रानुगमयित्वा पूर्वमित्यादिविधिनाऽपरं मथित्वा पूर्ववदेवोद्धृत्याग्निहोत्रं जुहु. यात् । ततः श्वोभूते तपस्वतीं निर्वपेत् ॥ ८ ॥ यस्यापरोऽग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् ॥९॥ शाखोन्तरोक्तविधिविकल्पः ॥ ९ ॥ न कालमवधारयति । ततोऽत्राग्निं मथित्वोद्धृत्या- भिमन्त्रयत इतः प्रथमं जज्ञे अग्निरित्येत- याऽग्ने सम्राडिषे रय्यै रमस्व सरसे घुम्नायोर्जेऽ- ·पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २९३ पत्याय संम्राडसि स्वराडसि सुषदा सीद सार. स्वती वोत्सौ प्रावतामित्युपसमिन्धेऽग्नये ज्योतिप्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्ववारुणं यवमयं चरुम् ॥ १० ॥ अथ वा प्रातरिति न कालविशेषमवधारयेत् । सायं प्रातःहुतेऽग्निहोत्रेऽपराम्य- नुगतावनुगमयित्वा पूर्वमित्यादिविधिरेव स्यात् । तपस्वत्यास्तु म्याने वारुण,ज्योतिप्मन्ती समानबर्हिषौ निर्वपेदित्यर्थः । तदेवमेते त्रयः कल्पाः प्रातःकाले ‘यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्धृत इत्यादिविधिना सह विकल्प्यन्ते । अन्त्यरत्वेकः सायं कालेऽपि । गतमन्यत् ॥ १० ॥ यस्य पूर्वोऽग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न काल- मवधारयति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थि- तव्यः । अथ यदि न तादृशानीवावक्षाणानि स्युः । भस्मनाऽरणी सस्पर्य मन्थितव्यः स्वादेवैन योनेर्जनयात ॥ अग्नये तपस्वते जनदते पावकवतेऽष्टाकपाल निर्वपत्।। यस्या- निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न कालमवधारयति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमथितव्योऽथ यदि शल्केव(द्ध) स्तृणेदो(दो)वा स्याद्भस्मनाऽरणी सस्पर्य मन्थितव्यः स्वादधैनं योनेर्जनयति। अग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ११ ॥ क्षामावशिष्टानि काष्ठान्यवक्षाणानीत्युच्यन्ते । तेषु मन्थनसमर्थेषु सत्सु तेभ्य एव द्वे गृहीत्वा मन्थेत् । यदि पुनर्न तादृशानि स्युस्तदा तक्तद्भरमसंस्पर्श कृत्वा तयोररण्यो- मन्थेत् । एवमरणी संस्कृत्य मन्थनेन स्वादेव योनेर्जनयत्यग्निम् । अक्षाणाभावे भरमस्थ- वादग्नेस्तत्स्थस्येदानीमरण्योः संक्रमितत्वाच्च । तास्थ्ये च लिङ्गम्- ' अत्र वाव स निलायत' इति । अत एव वचनादवक्षाणाभावे भम्मसंस्कारमन्तरेण मथितोऽप्यग्निः स्वयोन्यनुत्पन्नत्वादसत्सम इत्युक्तं भवतीति। न च गार्हपत्यारण्योराहवनीयमन्थनम् । पृथ- गरणीष्वग्नीनिति लिङ्गात् । गार्हपत्यम्य तावदियमेवोत्पत्तिः सर्वत्र । प्रायश्चित्तं च तपस्वत्ये. वासत्यपवादे यथा:---- यत्राऽऽह प्रणयनानुपदेशस्तत्रापीयमेवोत्पत्तिः। यथा सावित्रादिषु दर्विहोमेष्वग्निहोत्रे च होमकाले तथैव पशुप्वपि प्रागन्वाधानादित्यादि, प्रायश्चित्तं च तत्रेदमेवासत्यपवादे यथा यदि होमकाले प्राण उदानमित्यादिना । आप- ·[१९ प्रभे- २९४ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-- स्तम्बस्त्वत्राऽऽह-'यदि गार्हपत्य आहवनीयो वाऽनुगच्छेत्तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थि- तव्यः' इति । भरद्वाजश्च- 'अकेषां यतरोऽग्निरनुगच्छेत्तेभ्य एव दारुभ्योऽधिमन्धि- तव्यः' इत्यादि । ‘एवं शकेधे तृणधे चेत्यापस्तम्बः' । शकानि करीघाण्येधा यस्य स शकैधः । तथा तृणैध इति । शकादीन्धने चाग्नावनुगते भस्मनाऽरणी संस्पर्य मन्थितव्यः । तेषामपि मन्थनसामर्थ्यादिति भावः ॥ ११ ॥ अनुगतेष्टेर्वा स्थान एता आहुतीर्जुहोति ।। ॥ (ख० १०)। मित्राय स्वाहा वरुणाय स्वाहा सोमाय स्वाहा सूर्याय स्वाहाऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवते स्वाहाऽग्नये शुचये स्वाहाऽप्रये ज्योतिष्मते स्वाहाs- गये व्रतपतये स्वाहेति व्याहृतिभिर्विह- ताभिः समस्ताभिश्च ॥ १२ ॥ सर्वस्या एवानुगतेष्टेरयं विकल्पः । पुनरनुगतेष्टिग्रहणात् । अन्यथा हि अपि वैता आहुतीरित्येवावक्ष्यत् । तथा सर्वासामेव प्रायश्चित्तेष्टीनामनुग्रहमाहाऽऽश्वलायनः 'अपि वा प्रायश्चित्तेष्टीनां स्थाने तस्यै तस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुहुयादिति विज्ञायते' इति । बढचाश्च ता एवेष्टीः प्रकृत्याधीयते ॥ १२ ॥ अथैकेषां विज्ञायते यदि प्रागग्निहोत्रकालादाहव- नीयोऽनुगच्छेदन्यं प्रणयेत् ॥ १३ ॥ केचिदहुत इत्यनेन सकलस्य बाधं मन्यन्ते । तदयुक्तं शाखाभेदादेकोदाहरणाभिप्रा- येण सामान्यायोगाच्च । यदि हि तथाऽभिप्रेष्येत प्रातर्ग्रहणमेवाकरिष्यत् । न हि माणवकायैकस्मै दधनि दित्सिते तके च कौण्डिन्याय भवति वचनं ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक्रं कौण्डिन्यायेति भवति च तत्र वचनं माठराय दधि. दीयतां तकं कौण्डि न्यायेति । तथा महाभाष्यकार:-न ह्येकमुदाहरणं सामान्यवचनं प्रयोजयतीति । तस्मा- दुभयकालार्थमित्येव युक्तम् । अथ को होमकालः । ननूक्ता आनक्षत्रदर्शनादयः कालाः सायंप्रात)मयोः सूत्रकृता । तेषु यतमस्मिञ्जुहूषति ततमो भविष्यति प्राग्योमकाला- दिति । कोऽर्थः । यदेध्माहरणादि तन्त्रं प्रक्रस्यते ततः प्रागित्यर्थः । तथा च होम- कालमनुवदता कात्यायनेनोक्तम्- आसन्नेषु चेत्पात्रेप्वाहवनीयोऽनुगच्छेद्गार्हपत्ये जुहुयात्प्राण उदानमप्यगात् ' इति । कश्च पात्रासादनकालः । तन्त्रारम्भ इति ब्रूयात् । यथा प्रणयनविध्यनन्तरमाह बौधायन:- अर्थतान्यग्निहोत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गाहपत्यमुपसादयति ' इति । वैखानसभरद्वाजौ तु पारस्तरणानन्तरमाहतु:--' अग्नि- ·- { पटलः ] महादेवशाखिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् २९५ मोत्रपात्राणि प्रयुनक्ति ' इति । तस्मात्प्रणयनकालप्रभृत्या तन्त्रारम्भादा वा परिस्तर- दाहवनीयस्यानुगतावन्यं प्रणीयानुगतेष्टिमित्राद्याहुतयो वा । समानोऽयं विधिरजा । विशेषात् ॥ १३ ॥ यदि होमकाले प्राण उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये जुहुयात् ॥ १४॥ व्याख्यातो होमकालः पूर्वसूत्रे । तत्र यद्याहवनीयोऽनुगच्छेत्प्राण इत्यादिना गाई- त्ये प्रायश्चित्तार्थमाज्याहुतिं जुहुयात् । ततो यदि गार्हपत्य आहवनीयो वा, इत्यादि- वेधिनाऽग्निमुत्पाद्य प्रकृतिवदग्निहोत्रसमाप्तिः । तथा चात्रैतामाहुतिमुक्त्वा यथानुपूर्व्यकर- गमिति कात्यायनः । नात्रानुगतेष्टिः प्रायश्चित्तविशेषवचनात् । नापि विकल्प्यते शाखा- भेदात् । यम्याग्निरुद्धृत इति विधिनोद्धरणमप्यम्याऽऽहवनीयस्योद्धार्यस्य लभ्यत इति इष्टव्यम् ॥ १४ ॥ यदि गार्हपत्य उदानः प्राणमप्यगादित्याहवनीये ॥ १५ ॥ व्याख्यातः पूर्वम् । नात्र यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वात इत्येष विधिरिप्यते, जीवन्तमाह- पनीयं कृत्वा तत्र होमवचनात् । यस्तु अथैकेषां यस्याग्निरनुगच्छेन्न कालमवधारयेत् , इति विधिः स त्वत्रापि भवत्येव सार्वकालिकत्वात् ॥ १५ ॥ यदि दक्षिणाग्निान उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये ॥ १६ ॥ एवं हुत्वैव प्रविशानीति यथायोन्युत्पाद्याऽऽधेयः ॥ १६ ॥ यदि सर्वेऽनुगच्छेयुरग्निं माथित्वा यां दिशं वातो वायात्तां दिशमाहवनीयं प्रणीय वायवे स्वाहोत जुहुयात् ॥ १७ ॥ होमकालेऽनुगतो सर्वेषां गार्हपत्यं मथित्वा निधायानुवातमाहवनीयमुद्धृत्य वायवे स्वाहेत्याहुतिं जुहुयात् । ततो यथास्थानं विहत्याग्नीन्कृतान्तादारभ्य कर्मसमाप्तिः । कात्यायनस्तु वायव्यामाहुतिमपि यथास्थानमुद्धृत्य तस्मिन्नग्नावेवाऽऽह यथा सर्वे चेत तूर्ण मथित्वा प्रतिवातमुद्धृत्य वायव्यामाहुति हुत्वा यथानुपूर्व्यकरणम्, इति ॥ १७ ॥ यदि निवातेऽनुगच्छेयुरमिं मथित्वा विहार साधयित्वाऽपरेणाऽऽहवनीयमुपविश्य स्वयमग्नि- होत्रं पिबेत् ( अग्निहोत्रप्रत्याम्नायो भवतीति

·[१९ प्रश्ने-
त्व
२९६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
यदि निवाते सति सर्वेऽनुगच्छेयुस्तदा गार्हपत्य मथित्वा यथास्थानमेव विहारं साधयित्वा
यथाविधि संस्कृतमग्निहोत्रमपरेणाऽऽहवनीयमुपविश्य यजमानः स्वयं पिबेत् । पानस्य च
होमप्रत्याम्नायत्वान्न पुन:मः । होमकालादन्यत्र सर्वानुगतावनुगतिक्रमेण तस्य तस्या-
ग्गेर्यथाविहितमुत्पत्तिः प्रायश्चित्तं च । क्रमानवगमे त्वाधानक्रमेणेति द्रष्टव्यम् ॥
यद्यस्तमिते जुहुयात् । पुनरेवास्तमिते जुहुयात् ॥१९॥
प्रागस्तमयाद्धोमे साङ्गस्य होमस्याऽऽवृत्तिः । अकाले कृतस्याकृतत्वात्प्रधानकाल-
कानाम् । न तु प्रणयनस्याऽऽवृत्तिः । काल एव तस्य कृतत्वात् । तत्र तु
हुत्वाऽप उपस्पृश्येत्येतावति कृते भवतं नः समनसावित्युपतिष्ठेत । गार्हपत्याहवनी-
याविति शेषः । मन्त्रलिङ्गाच्च ॥ १९ ॥
यदि महाराने जुहुयात् । पुनरेवोपसि जुहुयात् ॥ २० ॥
उपसि जुहूषतः । प्रागुषसो होमोऽप्येवमीपतः पुनहोंम उपस्थानं च हुत्वैतयैवो.
पतिष्ठेत ( आप० श्री०९-३-१०) इत्यापस्तम्बोऽप्यसूत्रयत ॥ २० ॥
अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व-
पेद्यस्याग्नात्रग्निमभ्युद्धरेयुः ॥ २१ ।।
यस्याऽऽहवनीये विद्यमाने तमसन्तं बुद्ध्वा तस्योपर्यन्यं प्रणयेत् तस्यैतामिष्टिं
निर्वपेत् । ननु - किमप्युद्धरणमात्रप्रयुक्तमिदं प्रायाश्चित्तमाहोस्विदभिप्रणयनप्रयुक्तमिति
न ज्ञायते । उद्धरणशब्दस्योभयत्रापि दर्शनात् । तत्र यद्यभ्युद्धरणमात्रप्रयुक्तं ततोऽभ्यु-
द्धृत्याग्निं मध्ये तत्त्वं विदित्वा निहितवतोऽपि प्रायश्चित्तं स्यात् । विपर्यये तु न स्यात् ।
अतो वक्तव्यो विशेषः । तत्राऽऽहाऽऽपस्तम्बः - यथा कथा चाभ्युद्धरेयुः प्रायश्चि-
तमित्याश्मरथ्यः । यद्यसंन्युप्ते स्पाशयेयुरनुगमयेयुरेनं न प्रायश्चित्तमित्यालेखनः '
( आप० श्री० ९-.३-१० ) इति । अस्तु वाऽभिप्रणयनं मा वा । यदि कथंचि.
दभ्युद्धरेयुभवत्येवेदं प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्यमतम् । आलेखनस्तु मन्यते 'यद्यनिहि-
तेऽसौ स्पाशयेयु नीयुस्तत्वं तदैनं पश्चादुद्धृतमग्निमनुगमयेयुर्नतु भवत्येव प्रायश्चित्तम् ।
सर्वप्रायश्चित्तमात्रं श्रूयते । अप्राप्तस्योद्धरणमिति । यत एतदुभयमप्याचार्याणां मतं
ततो यथाकामी तयोरिति भावः । कर्मार्थाग्न्यभ्युद्धरणविषयश्चायं विधिनिर्दिष्टभागो
था । एतयोरन्योऽनिर्दिष्टभागोऽन्य इति लिङ्गात् । तेनापवृत्तकर्मण्यन्यार्थमुद्धृतेऽनौ
संन्युप्ते लौकिकाग्निसंसर्गनिमित्तेष्टिरेव कार्या नाभ्युद्धरणनिमित्ता ॥ २१ ॥
भवतं नः समनसावित्यभिमन्त्रयेत ॥ २२ ॥

·पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २९७ अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्षपेत् । यस्याग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेदपर आदी- प्यानुदृत्य इत्याहुस्तत्तथा न. कार्य यद्भागधेय. मभिपूर्व उध्रियते किमपरोऽभ्युद्धियेतेति तान्येवावक्षाणानि संनिधायेतः प्रथमं जने आमि. रिति मन्थेत् ॥ २३ ॥ ब्राह्मणे तु 'अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेत् ' ( सै० सं २ । २। ४ ) इति प्रकृत्य प्रणयनं निषिध्य निन्दित्वा च पुन- रितः प्रथममित्येतया मन्थनमुक्तम् । तत्र प्रणयननिन्दानिषेधयोर्मन्थनविधिप्रशंसार्थ- त्वात्प्रणपनमन्थनयोर्विकल्प इति सूत्रकाराभिप्रायः । तत्र च लिङ्गम् ----- तं हैवमेके पशुबन्ध एवोत्तरवेद्यां चिन्वीत' इति ब्राह्मणव्याख्याता विकरास्ताननुक्रमिष्यामः । पशुबन्धे सोमे सत्रे सर्ववेदसे वा ' इति ब्राह्मणनिषिद्धस्यैव पशुबन्धस्य विकल्पत- याऽनुस्मरणम् । तथा दन्नोऽवदाय शृतम्यावद्यति एतद्वा विपरीतम् । तथा पत्नी संन. ह्यति तिष्ठन्ती वा, इत्यादि द्रष्टव्यम् । अयं च विधिः । अहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादा पूर्वाहुते)मकालविषयः सर्वैरपि पूर्वोक्तविधिभिर्विकल्प्यते । ' यस्याग्निरुद्धृत इति वच- नाच नानोऽग्नौ भवति ॥ २३ ॥ त्रयस्त्रिशत्तन्तवो ये वितत्निर इति जुहुयात् ॥ २४ ॥ अथाऽऽहुतिं जुहुयादित्यापस्तम्बः । अथानुगतेष्टेरनन्तरं मित्राद्याहुतीनां वा त्रय. स्त्रिशत्तन्तव इत्याहुतिः ॥ २४ ॥ यदि कृष्णशकुनिल सयन्नुपर्युपर्यग्निहोत्रमती- य( तिप )ते( त् ) । यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते हविषि वा निरुते पुरुषः श्वा रथोऽनो वाऽन्तराऽनी वीयात् ॥(ख०११) ॥ गौर्वराह एडको वा । तत्रा. पोऽन्वतिषिच्य गामन्वयाऽऽवर्तयेत्( वर्धतां भूति र्दना घृतेन मुञ्चतु यज्ञो यज्ञपतिमहसः स्वाहेति ) ॥ २५ ॥ कृष्णशकुमिः कपोतो वायप इत्येके। ध्वंसयंत्रस्तयन्नुपर्युपर्यग्निहोत्री मौस्तामती- यते । यस्य सानाय्येऽधिश्रितेत्यापस्तम्बः । पुरुषो मनुष्यजातीयः । अनः शकटम् । गौरारण्योद्भवा । बराहः प्रसिद्धः । ग्रामसूकर इत्येके । एडको मेषः । कमेलक २० ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [ १५ प्रश्ने- इत्यन्ये । यद्येषामन्यतमः सर्वो वा हविरुत्पत्तिप्रभृत्या प्रदानादन्तरा गार्हपत्याहवनीयो गच्छेत्तदाऽत्र पुरुषादिगते मार्मेऽपोऽन्वतिषिच्य तानतिक्रान्तानन्वपः सिक्त्वा गामन्वत्य गां सर्वतोऽनुगमय्याऽऽवर्तयेत् । यत एवं गमितस्तत एव प्रतिगमयेदित्यर्थः । गामन्त. रेणातिकमयेदित्याचलायनः ॥ २५ ॥ गाईपत्याद्भस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीयाद्ध्वसयन्नुवेदेत- यैव भस्मना पदमपि वपति । वर्त्म च लोपयेत्पदं च ॥ २६॥ : कर्म समूहेत् , अनोरथयोवर्मनी समीपदेशेन समी कुर्यात् । पदं वा लोभ(प)येत् । पनि पदरूपं नाशयेत् । गार्हपत्यभस्मना पदमभिवपेत् । देवाञ्जनमिति षडाहुती- ईवापस्तम्बमावाजी ॥ २६ ॥ ययनो रथो वाऽन्तराऽनी वीयादित्यके. पाम् । न कालमवधारयति । अनुगमयत्या. हवनीयं यदग्ने पूर्व प्रभृतं पद हि ते रश्मीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनुसंभरैत सं नः सृज सुमत्या वाजवत्या । त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञं वितन्वत इत्यन्यं प्रणीयाग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । अथोऽन्तिका. दहिराहरेदनड्वान्दक्षिणा ॥ २७ ॥ सामान्यवचनात्सार्वत्रिकोऽयं विधिः । पूर्वविधिविषये तु तेन बाध्यते । तथा यद्यनो रथो वाऽन्तराऽनी सदो हविर्धाने वा वीयात्पाथिकृती पूर्ववन्निपेदिति सौमिकेनापि बाध्यते तस्यापि सदोहविर्धाननिर्माणादूर्ध्वभावित्वेन विशिष्टविषयत्वात् । अथवा विकल्प एवास्य द्वाभ्यां न सामान्यविशेषभावः शाखाभेदात् । तथा च भरद्वाजवैखानसाभ्यां पूर्वविधिमुक्त्वाऽन्तरमुक्तम् । — यथनो वाऽन्तराऽग्नी वीयादित्येकेषाम् । न कालमवधा- स्थति इति । समानोऽयं विधिरजत्रेऽप्यविशेषात् । बढचस्त्वत्राधीयते-'यस्य पाहपत्याहवनीयावन्तरेणानो वा रथो वा श्वा या प्रतिपद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः । शतिः । नैनन्मनसि कुर्यादित्याहुरात्मन्यस्य हिता भवन्ति, इति । तच्चेन्मनसि कुर्वीत ·- - ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । गार्हपत्यादविच्छिन्नामुदकधारां हरेत् , तन्तुं तन्वरजसो भानुमम्विहीवाहवनीयात् । सा तत्र प्रायश्चित्तिः, इति । पूर्ववदिति यथाऽन्तिकार्हिराहरेदनड्वान्दक्षिणेति विधिनेत्यर्थः ॥ २७ ॥ एतामेव निर्वपेत् । स्तोत्रे मूढ एतार शस्त्र एताम् ॥ २८ ॥ स्तोत्र शस्त्रयोरवयवस्याप्रतिभानमन्यथाप्रतिभानं वा मोहः । तत्राप्येतामेवेष्टि निर्वपेत् । यद्या समाप्तेरप्रतिसंहिते भवतः । प्रतिसंधाने तु नेप्यते । सर्वोप्रतिमाने तु हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तं तदेव प्रतिभावद्भिः प्रतिभावनीयम् ।। २८ ॥ यस्य वाऽग्निभिरग्नीव्यवेयुर्यो वा व्यवेयात् ॥ २९ ॥, एतामेव निर्वपदित्यनुपङ्गः । अग्निभिरिति जात्याख्यायां बहुवचनं संसर्गिस्वाहा। यम्याग्नीन्विहृतान्परः स्वेनाग्निना समारूढेनासमारूढेन वा व्यवेयात् । व्यवदध्यात् । तस्येयमिष्टिः । यश्चायं व्यवेयात्तस्यापि लौकिकाग्निना व्यवेतामेरपीत्यन्ये ।। २९ ।। एतां जने प्रमीतस्य ॥ ३० ॥ जने प्रमीतस्य देशान्तरे मृतम्य मरणश्रवणानन्तरं गृहेष्वेतामिष्टिं निर्वपेत् । भरद्वाजस्तत्रानुग्रहमाह--' प्राचीनावीती पूर्णाहुतिं जुहुयादित्येके ' ( भ. श्री. ९-१३.) इति ॥ ३० ॥ तस्याभिवान्यवत्सायैः पयसा जने प्रमी. तस्याग्निहोत्रं जुहुयाद् यावदस्याग्निभिः शरीराणि सस्पर्शयेयुः । य उदश्चो दर्भास्तान्दक्षिणाग्रान्स्तृणाति । प्राची- नावीत्यग्निहोत्रं दोहयत्यधस्तात्समिधं धा- रयति ॥ ३१॥ व्याख्याताऽभिवान्यवत्सा । तस्याः पयसाऽग्निहोत्रं जुहुयात् , आ शरीरदाहात् । यद्यपि तद्यावज्जीवं श्रुतं तथाऽपि वचनाद्भूयते, निवर्तते त्वन्यत्सर्वम् । वाढच्ये त्वेवमेव मृताग्निहोत्रमुक्त्वोक्तम्- 'अथाप्याहुरेवमेवैनानजस्रानजुह्वत इन्धीरन्ना शरीराणामहतो' इति । अत्र सर्व तूष्णी क्रियेत । इत्यापस्तम्बभरद्वाजावाहतुः । य उदञ्च इति ये पूर्व मग्निहोत्रे परिस्तरणदर्भेषूदगग्रा इत्यर्थः + प्रदर्शनार्थ दोहग्रहणम् । प्राचीनावीत्येव सर्वत्र पित्रर्थत्वात् । पित्रर्थत्वं चोपरि देवेभ्यो धारयतीति लिङ्गात् ॥ ३१ ॥ उपरि हि देवेभ्यो धारयातीति विज्ञायते ।। ३२ ।।

·[१५ प्रभे- सत्यापारविरचितं श्रौतसूत्रम्- देवेभ्यो झुपरि धार्यते न पितृभ्य इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ अपो मृन्मयान(न्य)भ्यवहरन्ति ॥ ३३ ॥ अमैवेत्यापस्तम्बः । सर्वाण्यप्सु क्षिपेत् ॥ ३३ ॥ ददत्येवाऽऽयसानि ॥ ३४॥ यदयोमयमसिदः स्वदितिरित्यादि तहहत्येव । ददाति वा चिनोति वेतरयज्ञायु. धानीति भावः । परमतनिरासार्थ वाऽवधारणम् । यथाऽऽह भरद्वाजः-पुत्रस्य दृष- त्स्यादायसं च इति ॥ ३४ ॥ ब्राह्मणाय यज्ञायुधानि दद्यात् ॥ ३५ ॥ पात्रप्रतिपत्तिकाले तानि पत्नी पुत्रो वा ब्राह्मणाय श्रोत्रियाय दद्यात् । दानवचना- देवं ज्ञायते प्रतिग्रहीतुरप्युपयोज्यान्येवेति ॥ ३५ ॥ अमैव पुत्रस्य दृषत् ॥ ३६॥ अमेव सहैव दृषत्पः, दृषदुपलाश्मादि पुत्रस्य स्यादित्यर्थः । तथा चाश्ममया- नीत्येव कात्यायनः ॥ ३६ ॥ यचप्रमीतं प्रमीत इति शृणुयादग्नये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपालं निपेत् ।। ३७ ॥ अमृतं मृतमुपश्रुत्य पुनरमरणे निणीते, अग्नये सुरभिते निर्वपेत् ॥ ३७ ॥ यदि पूर्वस्यामाहुत्या हुतायां यजमानो म्रियेत दक्षिण उत्तरामाहुतिं निनयेत् ॥ ३८ ॥ उत्तराहुत्यादेः कर्मशेषस्य मृतहोमन्यायेन समाप्तिवेदितव्या ॥ ३८ ॥ भस्मोत्करं वा गमयेत् ॥ (ख०१२) ॥ ३९ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । यत्राग्नीनां भस्मराशिनिहितस्तत्र वा निनयेदित्यर्थः ॥ ३९ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ अथ पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । यद्याज्यमनूत्पूत स्कन्देच्छिन्दइयं वरो देय इत्येषाम् । यधुत्पूयमानं स्कन्देच्छिन्दत्माणि ·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याल्यासमेतम् । दद्यात् ॥ यधुत्पूतं चित्रं देयम् ॥ १ ॥ छिन्द प्राणीति यत्तृणादीनि दन्तैश्छिन्दद्भक्षयति तदेव गवानादि दद्यात् , न माल. मित्यर्थः । चित्रं हृदयंगमं धनमिति शेषः । तथा चित्रं धनमित्येव भरद्वाजः । वरो देय इत्येकेषाम् , इत्यापस्तम्बः ॥ १॥ यदस्य गृहे पुष्कल स्यात्तद्दद्यात् ।। २ ॥ यदस्य गृहे पुष्कलं सुलभं यवव्रीह्यादि तद्दद्यात् ॥ २ ॥ यदि सुग्गतं भूपतये म्वाहेति तत्प्राश्च प्रादेशं निदध्यात् । भुवनपयते स्वाहति दक्षिणतः । भूतानां पतये स्वाहेति प्रत्यञ्च भूताय स्वाहत्यु. दश्चम् । भूर्भुवः सुवरिन्यूज़ सं त्या सिञ्चामीति तत्स सिञ्चत्यभिमन्त्र यते वा ॥ ३ ॥ यदि जुग्गते स्कन्ने पुष्कलं दत्त्वा सं त्वेति संसिच्याभिमन्व्य वा ततः प्रादेशाः । ततस्तत्स्रुचः स्कन्नं स्रुचि संसिञ्चेत् स्रुचि पुनर्निक्षिपेत् । संसेकायोग्यत्वेऽभिमन्त्रयेत । केचित्तु–यदा तु देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्यभिमन्त्रणं तदा प्रादेशा न भवन्ति । न च पुष्कलदानादि। निगदव्याख्यातश्चायमर्थः कल्पान्तरेषु ॥ ३ ॥ यज्ञस्य त्वा प्रमया भिमया प्रतिमयोन्मया परि- गृह्णामीति परिगृह्णाति ॥ ४ ॥ ततः स्कन्नं परिगृह्णाति, परिताश्छन्नेनापभज्य तम्य देश तम्योपरि प्रतिदिशं प्रादे- शान्मिमीते । तस्मात्प्रतिदिशमित्यन्ये । प्रदेशिन्यड्गुष्ठयोः प्रसारितयोरायामः प्रादेशः । पूर्वतरविधिशेषश्चायं न सर्वविधिशेषः । प्रासङ्गिकत्वात्तत्य । तेन झुग्गते रवन्न इत्यर्थः ॥ ४ ॥ देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येकेपामनन्तरमाज्यादति ॥ ५ ॥ , एकेषां शाखा । आज्यादनन्तरमाज्यमधिकृत्य देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्याज्यस्कन्नाभि- मन्त्रणं वदतीत्यर्थः । कुत एतदभिमन्त्रणं वदतीति चेत् तस्यैवानन्तरवचनात , देवा- ञ्जनमगन्यज्ञ इत्येतैर्यथापूर्वमभिमन्व्येति लिङ्गाच्च । तथा देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येतदभि- मन्त्रयेतेत्येकेषामित्येव भरद्वाजः । एतदुक्तं भवति न केवलं त्रुग्गते, किंतु सर्वत्रैवाऽऽज्ये स्कन्ने देवाननमगन्यज्ञ इत्येतैर्मन्त्रैरभिमन्त्रणं तैरतेविधिभिर्विकरुप्यत इति ।। ५ ॥

·[१५ प्रश्ने- ३०२ सत्याषाढघिरचितं श्रौतसूत्रम्- भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति स्कन्नमनुमन्त्र येतेति सर्वहविषामनवय- वेन श्रूयते ॥ ६॥ सर्वेषामेव हविषामर्थे श्रूयते नतु किंचिद्विशेषमवयुत्येत्यर्थः । केचित्त्वाहु :- सर्वह- विषामित्यैष्टिकसर्वहविरभिप्रायं दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रुतत्वात् । अनवयवेनेत्यनेनापि तेष्वेव विषयकान्य विवक्षितमिति । तत्र त्वाह भर द्वाज:--- 'भूपतये स्वाहेति स्कन्न- मनुमन्त्रयेतेत्येकेषाम् । न किंचन हविरधिकृत्य वदति ' इति । तच्चेदमविशेषवत्र नं यत्राप्युक्तमथिमन्त्रणान्तरं तत्रापि तेन विकल्प्यते । समुचीयत इत्यन्ये । यथा देवाअनम- गन्यज्ञ इत्यादौ । यत्र त्वनुक्तं तत्र नित्यमेवेप्यते। 'यथा यम्य हविर्निरुप्तं स्कन्देदयस्य वा देवतायै गृहीतमहुतम्' इत्यादौ । न बर्हिषि स्कन्ने हविपि प्रायश्चित्तमिप्यते, अम्क- न हि तद्यर्हिषि म्कन्दति । इति श्रुतेः । तत्र त्वाह भरद्वान:--- 'न वर्हिषि स्कन्ने प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्यः । यदि भूमिं प्राप्नुयात्कुर्यादेव तत्र प्रायश्चित्तमित्यालेखनः ' ( भ० श्री० ९-१३ ) इति ॥ ६ ॥ यदि कपालं नश्येदाश्चिनं द्विकपालं निपढ्या- वापृथिव्यमेककपालम् । भार्गवो होता भवति । एकहायनो दक्षिणा ॥ ७ ॥ प्रयुक्तानां प्रागर्थकर्मणः' इत्यापस्तम्बः । इत्यापस्तम्बः । अथ यदि कर्मणि प्रयुक्तानां मध्ये प्रागर्थकर्मणः पुरोडाशाधिश्रयणात्कपालं नश्येन्न दृश्येत तदैतां द्विहविष्का निर्वपेत् । तस्यां तु ऋत्विनियमात् प्रासङ्गिकत्वाच्च । तन्त्रिण एव होतारं भृगुवंश्यमागमयेत् । अविरोधादक्षिणायाश्च समुच्चयः ।। ७ ।। . . : यदि भिद्येत गायत्र्या त्वा शताक्षरया संदधामीति तत्संधायाभिन्नो धर्म इत्यभिमन्व्यापोऽभ्यावह- त्याथान्यत्कपाल५ सस्कृत्य तद्वा पिष्ट्वाऽन्यया मृदा करणीयया कृत्वा घों देवा अप्येत्विति कपालेष्वपि सृजति ॥ यदि प्रागुपधानाद्भिद्येत ॥ ८ ॥ यदि कर्मणि प्रयुक्तं कपालं भिद्येत तत्संधाना व्यैः संधाय मनो ज्योतिरित्याप स्तम्बीये संधानलिङ्गया तदमिजुहुयादित्युक्तम् । समानोऽयं विधिरेकदेशभेदेऽपि यथोक्तं न्यायविद्भिरर्थसमवायात्प्रायश्चित्तमेकदेशेऽपीति । भूमिभूमिमगादित्य वयोनिव-

·४ पटल: ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३०३
तते प्रत्याम्नानात् । ब्रह्मा तु तेनाभिमन्त्रयत एव । अन्यत्कपालं दर्भेषु प्रयुज्य तत
एकवदृहेन संमृश्यैवं प्रोज्झ्य धर्मो देवार अप्येत्विति भिन्नस्य स्थाने क्षिपेत् प्रागुपधाना-
चेत्तद्भिन्नं भवति ।। ८ ॥
अथ यापहितानामेतेनैव मन्त्रेणोपदध्यात् ।। ९ ॥
परतस्तुपधानादेऽन्यत्संस्कृतमेतेनैव मन्त्रेणोपध्यादित्येतावान्विशेषः । समानम-
न्यत्संधानादि ॥ ९ ॥
वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्यदि पत्नी
संयाजयन्कपालमाभि जुहुयात् ॥ १० ।।
प्रासङ्गिकत्वमम्यापि तन्त्रमध्यपाताद्रष्टव्यम् ॥ १० ॥
एतामेव निवपेत्पुत्रे जात एतामेव निर्व-
पयो दर्शपूर्णमासयानी सन्नमावास्यां वा
पाणमासी वाऽतिपाद(त)येत् ॥ ११ ॥
व्याख्यातोऽयं विधिः पथिकृद्विधिना ॥ ११ ॥
एतामेव निर्वद्यदनिष्ट्वाऽ:ग्रयणेन नवस्याश्नीयात् ॥ १२ ॥
नानिवाऽऽअयणनाऽऽहिनाग्निर्नवस्याश्नीयादित्युत्तम् । तदतिकमेऽप्येषेव प्राय-
श्चित्तिः ।। १२ ॥
आनीतो वा एप देवानां य आहिताग्निरदन्त्यस्य
देवा अन्नम् । यदकृत्वाऽऽग्रयणं नवास्याश्नीया)
देवेभ्यो(वानां) भागं प्रतिक्लुप्तमद्यादार्तिमा-
छत् ।। १३ ॥
अथानेन प्रायश्चित्तनिमित्तस्य प्राशनस्य निन्दा प्रदर्श्यते, प्रायश्चित्तादरार्थम् ।
देवानां ह्येष संबन्धमानीतो योऽग्नीनावत्ते, भागलिप्सुभिर्देवैः स्वीयत्वेन परिगृहीत इति
यावत् । तस्मादतः परमम्यान्नं देवा भुञ्जते । तत्र यदि ताननिष्ट्वा स्वयं नवमश्नीयात्
देवेभ्य एव भागतया क्लप्तमग्रपाकमशितवान्स्यात् ततश्चाऽऽति प्राप्नुयात् । तस्मादशन-
निषेधं नातिकामेत् । अतिक्रम्य त्ववश्यमेनां निर्वपेत् । निरुप्य चैनां स्वे काले पुनरा-
ग्रयणेन यजेत अशननिमित्तत्वादम्याः कालातिकमे च पुनः पाथिकृतवैश्वानरौ प्रागेव
दर्शितौ ॥ १३ ॥
मारुतं त्रयोदशकपालं निर्वपेद्यस्य
पुत्रौ यमौ जायेतां गावौ वा ॥ (ख० १३) ॥ १४ ॥
पुत्रावात्मसंभवी यमौ जायेयाता गावी वा पुरुषो वेत्यापस्तम्बः ॥ १४ ॥

·[ १५ प्रभे- ३०४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- निर्वीयतां वै जातः पुरुष आशास्तेऽपशुतां गौः ॥ १५ ।। वीर्य प्रजननशक्तिः । आशासनमिच्छा । तया च तत्कार्य करोति । अर्थो लक्ष्येत । तदयमर्थः-पुरुषो यमो जातो वीर्योपघातं करोति । पशुश्चापशुताम् । तस्मादादर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति ॥ १५ ॥ गायत्री पुरोनुवाक्या भवति । त्रिष्टुग्याज्या ॥ १६ ॥ मरुतो यद्धवो दिवो, या वः शर्मेति । इदं याजुषं होत्रम् ॥ १६ ॥ वैष्णवं त्रिकपालमेके समामनन्ति ॥ १७ ॥ गतः ॥ १७ ॥ आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्यस्या ( द्य) न्यम( स्या)ग्निषु याजयेयुर्यो वा यजेत ॥ १८ ॥ यदि प्रमादवशात्परम्याग्निषु परमनवहिता ऋत्विजो याजयेयुस्तत्रेयमिष्टिरुभयोर्यष्टु- राग्निमतश्च ॥ १८ ॥ रौद्रं वास्तुमयं चरु निर्वद्यत्र पशुपतिः पशूञ्छ- मयेत ॥ १९ ॥ यस्य पशूवरो मारयेत्तस्य तच्छान्त्यर्थं चरुः । वास्तु म सस्यविशेषः ॥ १९ ॥ एतया निषादस्थपतिं याजयेत् ॥ २० ॥ निषादो नाम ब्राह्मणाच्छूद्रायामुत्पन्नः । क्षत्रियादित्यपरम् । स्थपतिमहत्तरः । निषादश्चासौ स्थपतिश्चेति निपादस्थपतिः । सोऽपि स्वर्गकामोऽनयेष्टया यजेत ॥ २० ॥ ननु शूद्रस्य कर्मानहम्य कुतः कर्माधिकारः कुतश्च तस्याग्निविद्ये तत्राऽऽह कृष्णाजिनं वा कुटं वाऽकर्णो वा गर्दभो दक्षिणा। हरिणो वा हरिणणाका वा श्यामाकपात्रो वा। द्वे वाक्याम्बू शूर्प शय्यां वा । सा हि तस्येष्टिः ॥ २१ ॥ निषादस्य मृगघातकवृत्तेः स्वकर्मार्थसाधनविशेषः कूटम् । अकर्णः कर्णविकलः । निषादैः कृतपरिचया हरिणवश्यार्थ विसृष्टा हरिणपोतिका हरिण प्रणाका । पात्रपूरणाः श्यामाकाः श्यामाकपात्रः। शफकः प्रसृतखुरो हरिण इप्यते । सा हि तदुद्देशेन विहिता । अतस्तावत्तस्यामम्ति तस्याधिकारः । सैव च यावदर्थमस्याग्निविद्ये अप्याक्षे. प्स्यतीति भावः । लौकिकानाविष्टिरित्येके । तत्र हविकृदाधावेति शूद्रस्येत्यादि न विसराय ॥ २१ ..

·४ पटलः] महादेव शास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
३०५
यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स गर्दभं पशुमाल भेत ॥ २२ ॥
आहिताग्नेब्रह्मचर्यकाले स्त्रियमुपेयुषोऽयं विधिः । आहितान्याधिकारात् । अथवा
प्रसिद्धब्रह्मचारिण एव ग्रहणं रूढेर्बलीयस्त्वात् । वक्ष्यति च धर्मसूत्रे-' गर्दभेनावकीर्णी
निर्ऋतिं पाकयज्ञेन यजेत ' इति । न चवमस्याऽऽनर्थवयं देवताविकल्पार्थत्वात् । न
चाऽऽहिताग्न्यधिकारे वचनानुपपत्तिः, देवताभेदे श्रीतप्रयोगविधानार्थत्वेनोपपत्तेः । तस्मा-
ब्रह्मचर्यार्थत्वेऽपि न दोपः । तदुक्तं भरद्वाजेन-' यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयादिति
कस्यायं वादः । आहिताग्नेरित्येकम । अनाहिताग्नेरित्यपरम् ' इति । तत्र त्वाहिताग्ने
तिपत्यादिप्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । यथोक्तं सूत्रकृता-' व्रत्येऽहनि मांसं वाऽनाति ' ।
'स्त्रियं वोपैति ' । । यदि दीक्षितोऽवकिरेत् ' इत्यादि ॥ २२ ॥
भूमावेककपालं पशुपुरोडाश५ श्रपयति ॥ २३ ॥
अकपालम् इति(?) वचनाद्भमिकपालमित्यवचनाच्च कपालधर्मरहितायां भूमौ पुरोडाशं
श्रपयेत् ॥ २३ ॥
अप्स्ववदानश्चरेयुः ॥ २४ ॥
वपादिभिरवदानैरप्सु चरेयुः । प्रयाजादिभिर प्यप्स्वेव प्रचार :, प्रधानस देशत्वादङ्गा-
नाम् । न चावभृथवद्यत्राऽऽपस्तत्र गच्छन्ति, अपोऽभ्यवहत्येत्यवचनात् । तेनाऽऽप
एवोत्तरवेविस्थाने स्थापनीया भवन्ति । तत्रावभृयवदेवे मादीनामर्थलुप्तानां निवृत्ति-
यथार्थ मन्त्राणामृहश्च द्रष्टव्यः ॥ २४ ॥
नैर्ऋतः प्राजापत्यो वा । रक्षादेवत इत्येकेषाम् ।
यमदेवत इत्येकेषाम् ॥ २५ ॥
गर्दभ इति शेषः ।। २५ ॥
यस्य हविः क्षायति तं यज्ञं निऋतिगृहाति
यदा तद्धविः संतिष्ठेन । अथ तदेव हविः पुन-
निर्वपेत् ।। २६ ॥
यस्य हविः क्षायति विदह्यते तं यज्ञमलक्ष्मीगृह्णाति न स कार्य इति यावत् ।
ततश्च क्षामस्य हविष आज्यं प्रतिनिधिं कृत्वा शिष्टैश्च हविर्भिस्तत्कर्म · तत्सस्थाप्या.
न्यद्धविस्तद्देवतं निर्वपेत् ' इत्यापम्तम्बभरद्वाजा । संस्थाप्य तस्मिन्नेव विहारेऽन्यद्धवि.
स्तद्देवतं निर्वपेत् । अग्न्यन्वाधानादि तेनैव हविषा पुनर्यजेत नान्यैरक्षामैरपीत्यर्थः ।
तदेव हविनिवपेदित्येव सूत्रकाराभिप्रायः । दोहयोर्दाहे तु वैशेषिकत्वादार्तिप्रायश्चित्तमे-
वेष्यते ॥ २६ ॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१५ प्रश्न- यज्ञो यज्ञस्य प्रायश्चितिर्यदुच्छिष्ट५ स्यात् ॥ तेन सस्थापयेत् । यं द्विष्यात्तस्मै तां दक्षिणां दद्यात् । तमेव निर्ऋत्या ग्राहयति ॥ २७ ॥ पुरोडाशे क्षामेऽयं विधिः पूर्वेण विकल्प्यते । तत्र यदेव क्षामावशिष्टं स्यात्तेनैव यनेत । या तु तस्मिंस्तन्त्रे दक्षिणा तां हविरुच्छिष्टं च दद्यादित्यापस्तम्बभरद्वाजौ । क्षामहविःशेषं च द्वेष्याय दद्यात् । तथा च कृते यज्ञग्राहिणी निर्ऋतिस्तस्मिन् गमिता भवति । ततश्च स एव यज्ञः श्रेयान्संपद्यत इति पुनरिज्याऽपि न कार्येति भावः ॥२७॥ यथाकथा च क्षायेत्प्रायश्चित्तमेव स्यात् ॥ २८ ॥ सर्वदाह इत्यापस्तम्बः । यदेतत्क्षामप्रायश्चित्तं तत्सर्वदाह एव भवेत् । नैकदेशदाहे तस्यावर्जनीयत्वात् । यथोक्तं न्यायविद्भिः—' क्षामे तु सर्वदाहे स्यादेकदेशस्यावर्जनी- यत्वात् ' ( जै० सू० ६-४-१७ ) इति ॥ २८ ॥ यदि वाऽवदानेभ्यो न प्रभवेत् ॥ २९ ॥ असर्वदाहेऽपि यदा शिष्टं हविरिज्यार्थेभ्योऽवदानेभ्यो न पर्याप्तं स्यात्तदाऽपीप्यते । न कयंचिदवदानेभ्यः पर्याप्तमित्यर्थः ॥ २९ ॥ यद्यप्रत्तदैवत ५ हवियापद्यताथान्यत्तदैवत हविरभ्युदाहरेत् ॥ ३० ॥ अप्रत्तं दैवतमवदानं यस्येति विग्रहः । पि इति भरद्वाजः । सा च नाशा- दिनाऽप्ययोग्योपलक्षणार्थी असर्वहावर्विष वा च । यस्य सर्वाणि हवींषि नश्येयुर्दुप्ये- युरपहरेयुर्वेत्युत्तरत्र वचनात् । तदस्यां व्यापत्ती सत्यां यदैवत्यं हविापन्नं तन्मात्रमन्य- निर्वपेन्न तु तत्सहभाव्यव्यापन्नमपि हविरन्तरमित्यर्थः । प्रत्तदैवतस्य स्वप्रत्तसौविष्ट. कृतस्यापि व्यापत्तौ न पुनरुत्पत्तिः । अप्रत्तदैवतमिति वचनादप्रयोजकत्वाच्च । तथा प्राक्स्विष्टकृत इत्येवाऽऽश्वलायनः । तथाऽवदानदोषे पुनरायतनादवदानमिति च । सांनाय्यव्यापत्तौ त्वातिप्रायश्चित्तमेवेप्यते, वैशेषिकत्वाच्च । वक्ष्यति · जुगादानप्रभृतयो मन्त्राः ' इति । तद्विकारव्यापत्तिरपि तेनैव व्याख्याता । तत्र त्वाह भरद्वाजः सांनाय्यप्रायश्चित्तान्यामिक्षायां न विद्यन्ते । यद्यन्यतरद्वयापद्येत यत एव कुतश्चोत्पाद्य प्रचरेत् । यद्युभयं व्यापयेतान्येन दना पयसा वा यजुषोत्पतेन प्रचरेत् । आज्येन वाजिने व्य पन्न इति ॥ ३० ॥ तत्र जुगादानप्रभृतयो मन्त्रा आवर्तेरन् ॥ ३१ ॥ सुगग्निहोत्रहवण्यादीयते येन स मन्त्रः जुगादानः । समन्त्राणामेव कर्मणामा सिद्भौ मन्त्रवचनमुत्तरविधिविकल्पार्थम् ॥ ३१ ॥ - ·४ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । (यावदन्ते वा व्यापद्येत ॥ ३२ ॥ यावदन्ते कणि कृते व्यापत्तिांता ततः परभाविन एव मन्त्राः प्रयुज्येरन् । पूर्वभाविनां तु सकृत्प्रयोगादेव सिद्धः कर्मोपकारः । त एव वा पूर्वप्रयुक्ताः स्वैः स्वैः कर्मभिरावर्तमानैः संपत्स्यन्त इति भावः ॥ ३२ ॥ यदि तु प्रत्तदैवतमाज्येन शेष५ सस्थापयेत् ।। ३३ ।। यदि प्रत्तदैवतं ततः स्विष्टकृदादि शेषमाज्येन निवर्तयेत् । न तु हविरन्तरमागमये- लोपयेद्वेत्यर्थः । यदा तु प्रत्तदैवतमपि प्रागेव प्रदानादुष्टमिति ज्ञायते तदा तु पुनरुत्प. त्तिरेवासत्कल्पत्वात्प्रदानस्य । अत्र त्वाह कात्यायन: --- 'अदोपो वा न वै देवाः कस्माञ्चन बीभत्सन्ते इति श्रुतेः, इति ॥ ३३ ॥ यस्य सर्वाणि हवी पि ॥ (ख० १४)। नश्येयुर्वा दुष्येयुर्वाऽपहरयुवाऽऽज्येन देवताः प्रतिसंख्याय यजेत ॥ ३४ ॥ यस्य त्वेकद्विबहुषु तन्त्रेषु यावत्संभवं सर्वाण्येवाप्रत्तदेवतानि हवींषि नश्येयुर्दाहा- दिना दुप्येयुर्वा केशकीटादिनाऽपहरेयुर्वा तानि दम्यवस्तदा यासां हविापन्नं ता देवताः प्रतिसंख्याय प्रदानार्थं गणयित्वा ध्रौवाज्येन प्रतिनिधिना यथाप्रकृत्येव यजेत, नोपांशुधर्मेण प्रतिनिधेस्तद्धर्मवचनात् । पशुधर्माऽयं भवतीति लिङ्गाच्च । आज्यानामपि व्यापत्तौ स्वात्स्वाद्यानेः स्वः स्वर्मन्त्रै. पुनर्गृहीत्वा यजेत ॥ ३४ ॥ अथान्यामिष्टिमनुल्बणां तन्वीत । यज्ञो हि यज्ञस्य प्रायश्चित्तिः ॥ ३५ ॥ अथ संस्थितायामिष्टौ तामेवेष्टिं पुनरनुल्बणामविकृतां कुर्वीत । यतो यज्ञस्याऽऽर्तस्य पुनरिज्यैव प्रायश्चित्तिः । तत्र तु सर्वहविापत्तिविषये सांनाय्ययोरप्ययमेव विधिवैशे- षिकत्वादिप्यते, नाऽऽर्तिप्रायश्चित्तम् । आश्वलायनमतात्त्वावाहनादूर्ध्वमेवायं विधिः । यथा हविषां व्यापत्तावेल्हासु(?) देवतास्वाज्येनेष्टिं समाप्य पुनरिज्येति । तथा हविरावृत्ति प्रकृत्याऽऽह प्रागावाहनाच्च दोष इति । तथाऽप्यत्यन्तं गुणभूतानामिति च । गुणभूता- नामपि हविषामत्यन्तमावाहनालागवं च सर्वदाहे हविरावृत्तिः । नेज्यावृत्ति- रित्यर्थः ॥ ३५ ॥ अपो व्यापार हविरभ्यवहरतीति विज्ञायते ।। ३६ ॥ व्यापन्नं तु हविरप्सु क्षिपेत् ॥ ३६ ॥ ननु किमेतद्वयापन्नं नाम । तत्राऽऽह- यदार्याणामभोजनीयं स्यान्न तेन यजेत ॥ ३७॥ ॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्ने •. अयमभिप्रायः-यागानहतापत्तिापत्तिः । सा चाऽऽर्यभोजनानहत्वलक्षणो दोषः। न तेन दुष्टपर्यायेण व्यापन्नेन यजेत । तदप्म्वेव क्षिपेदिति । तथा चापो दुष्टं हविरभ्य- वहरन्तीति प्रकृत्याऽह भरद्वाजः- 'कथं दुष्टं हविः स्यात् । यदार्याणामभोजनीयं न तेन देवान्यजेत ' इति । तथा शिष्टभक्षप्रतिषिद्धं दुष्टमित्याह कात्यायनः । आश्वलायन श्वाऽऽह-व्यापन्नानि हवींषि केशनखकीटपतङ्गैरन्या बीभत्सरिति ॥ ३ ॥ यद्धविर्दुः शतं यमदेवत्यं तद्यममेव गच्छतीति सस्थाप्य तदन्वाहार्यपचने चतुःशरावमोदनं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ ३८ ॥ हविग्रहणाच्चरुपुरोडाशेप्वयं विधिरिति गम्यते नेतरविकारेषु । यदपक्कं विषमपक्कं वा तद्दुःशृतम् । तत्तस्यै देवतायै हुतमपि यमदेवत्यं भूत्वा यममेव गच्छति । तम्मा- तदारब्धं कर्म तेनैव हविषा संस्थाप्य ततश्चतुःशरावं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् । एतदेवास्य प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ तेषां भार्गव एकः प्राशितूणा ५ स्यात्तेभ्यः समानो वरो देयः । सा प्रायश्चित्तिः ॥ ३९ ॥ एकस्य भार्गवनियमान्नविनियमो भोक्तः ॥ ३९ ॥ योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत । स यज्ञः प्रक्षामोऽना[रु] वैरा प्रतिष्ठिता देया सा प्रायश्चित्तिः ॥ ४० ॥ दक्षिणाविशेषानाम्नाने यदि यत्किचिदोदनाद्यत्त्वा यजेत स यज्ञः प्रक्षामो दग्ध इव भवति निर्यित्वादनायुरिव च भवति । 'यज्ञ आयुप्मान्स दक्षिणाभिः' इति श्रुतेः । अथ वा-अनायुरनायुप्यं च यजमानस्य म्यादित्यर्थः । तथाऽनायुर्यजमानः स्यादिति वैखानसभरद्वानौ । तत्राभिप्रेतदाक्षिणातुल्यमूल्यामुरां दद्यात् । सर्वसस्याट्या भूरु- वरा ॥ ४० ॥ यद्यादिष्टां दक्षिणामन्तरियादुर्वगं दद्यात्सा प्रायाश्चित्तिः ॥ ४१ ॥ अथ यदि चोदितामेव दक्षिणामदत्त्वा यजेत तत्रापि तत्तुल्योर्वरादानमेव प्रायश्चित्तं नेतरदित्यर्थः ॥ ४ १ !! यद्यभागां देवतामावाहयेदाज्यनैनां यथोढां यजेत । पुरस्ताद्वा स्विष्टकृतः ॥ ४२ ॥ यद्यचोदितां देवतामावाहयेत्तां यथोढां यस्मिन्क्रम आवाहिता तस्मिन्नेव क्रमे यजेत हुतेषु वा नारिष्ठेषु । सा चाऽऽज्यहविष्वादुपांशुधर्मेण यष्टव्या । आवहनवचनं च निर्वा ·। पटलः ] महादेघशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । पाकरणदोहनादिरूपस्य हविर्गहणस्यापि प्रदर्शनार्थम् । यद्यभागां देवतामावाहयेद्ली- द्वेति बचश्रुतेः । तेनाभागायै निरुतमुपाकृ दुग्धं चैवोत्सृज्य, एषमाज्येन यजेत । कात्यायनस्त्वाह-.'अधिकं निरुप्य तच्च यजेन्न वाऽचोदितत्वात् ' इति । तत्र भागिन्यमा- योर्मिश्रनिर्वापेऽपि विभागमन्त्रेण विभक्तम्याभागाभागम्य त्यागः ॥ ४२ ॥ यदि भागिनी नाऽऽवाहयेद्यदोपस्मरेत्तदुपोत्थाय मन- साऽऽवाहयेद्यहो देवा अतिपाद(त) यानीत्याहुतिं जुहुयात् ॥ ४३ ॥ भागिन्यनावाहने सति प्रागिज्यायाः स्मृते तदानीमेवोपोत्थाय मनसाऽऽवाह्य- यद्वो देवा' इत्याहुतिं जुहुयात् । परतम्त्विज्यायाः स्मृतावाहुतिरेव नाऽऽवाहनम्॥ ४३॥ यस्य हव्यं निरुप्त स्कन्देदाज्यं वा गृहीतं चित्रं देयम् । वरो देय इत्येकेषाम् ॥ ४४ ॥ निर्वापप्रभृत्योत्पवनाच्छिन्द प्राणि दद्यात् । ततश्चित्रम् । उभयत्र भूपतय इत्यनुम. त्रणम् । व्याख्यातः शेषः ॥ ४४ ॥ यस्य देवतायै गृहीतमहुत स्कन्देद्यदस्य गृहे पुष्कल ५ स्यात्तद्दद्यात् ।। ४५ ॥ देवतायै गृहीतमितीज्यार्थमवत्तमित्यर्थः । देवनान्तराये स्वक्रमेऽनिज्या, अनिर्वापो वा । यदस्य गृह इत्यादि व्याख्यातम् । एतेषु निमित्तेषु पुष्कलदानमेव प्रायश्चित्तम् । यदाऽन्यदीयाद्धविषोऽन्या देवतेज्यते, अन्यदीयाभ्यां वा याज्यानुवाक्याभ्यां तत्र पुष्कलं इत्त्वा शिष्टादेव पुनरवदाय यजेत, सर्वस्यैव हविपो देवतार्थत्वात् । अवदानदोपे पुनरायतना: दवदानमित्याश्वलायनवचनाच्च । तथा देवतायै गृहीतम्य स्कन्दने भूपतये' इत्यभिमन्त्र्या- यमेव विधिरादानायोम्यत्वे तु तदेवाऽऽदाय यजेत । तथा देवतान्तरायेऽप्यसमाप्ते कर्मणि स्मृते तदानीमेवेज्या निर्वापो वा। समाप्ते कन्यत्वाधानादारभ्यान्तरितयागार्था पुन- रिज्या ॥ ४५ ॥ यद्याहुती विपरिहरेयुर्मनो ज्योतिर्जुषतामित्याहुति जुहुयात् ॥ (ख० १५ ) ॥ ४६॥ यस्य देवते अवदाने वा याज्यानुवाक्ये वा विपरिहरेयुस्त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इत्येताभ्या५ संतति जुहुयात् । सर्वत्रान्तरिते विपरीते च ॥ ४७ ॥ यस्य देवते विपरिहरेयुर्व्यत्ययेन नयेयुर्ऋत्विजः । यथा निर्वापावाहनादिप्रथममग्नी- षोमयोः कुर्युरथानेरिति । प्रथमं पूर्वार्धादवदाय, अथ मध्यादित्यवदानविपर्यासः ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५ प्रश्ने-
॥
तथा- अग्नीषोमीयादग्निं यजत्या यादग्नीषोमावित्यादि हविषाम् । याज्यामनुवाक्यां
कुर्यादनुवाक्यां वा याज्यामचोदितां वाऽन्यतरत्र कुर्यादुभे वाऽचोदिते इति याज्या-
नुवाक्ययोः ।
सर्वत्रोक्तविषयेऽन्यत्र चायं विधिः । उक्तविषये तु पूर्वेण विकल्प्यते तत्र प्रधाना-
न्तराये-कृत्वा प्रायश्चित्तं, पुनः क्रिया पूर्वत्रेव दर्शिता । यदाऽङ्गमप्यन्तरितमसंस्थिते
तन्के स्मृतं तदुपकारक्षमं च तदपि क्रियते । द्रव्यसंस्कारस्तूपयुक्ते द्रव्ये न क्रियते
तदर्थत्वात् । तथा समन्त्रके कर्मण्यमन्त्रकमपवृत्ते ( क्ते ) प्रायश्चित्तमेव न पुनर्मन्त्रप्रयो-
गस्तादादेव पुनः प्रयोगो वा यावदन्ते वा व्यापद्यतेत्यत्रोक्तानन्यायात् । तथाच भर-
द्वाजः-अपवृक्तार्थस्य कर्मणो मन्त्रप्रयोगः कृताकृत इति । द्राह्यायणेन चोक्तम्-'यजु-
रन्तर(रा)येऽन्वाहारं ध्यानजप्ये उपेक्षणं शाण्डिल्यः' इति । होममन्त्रान्तर(रा)ये तु
पुनहोंमोऽन्यत्र प्रतिनिगय होमेभ्यः । तेषु तु नाऽऽवृत्तिर्याज्याप्राधान्यात् ॥ ४६ ॥
॥७॥
यदि बहिष्परिध्याहुतिः स्कन्देदाग्नीधं ब्रूयादेता
संकृष्य जुहुधीति । ता सोऽञ्जलिना संकृष्य
जुहुयान्मा यजमानो रिपन्मा पत्नी मा यज्ञो मा
यज्ञपतिः स्वाहेति तस्मै पूर्णपात्रं दद्यात् ।। सा
प्रायश्चित्तिः॥४८॥
'यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिप्परिध्याहुतिः स्कन्देदित्यापस्तम्बः । यत्र पुरा प्रयाजे-
भ्योऽप्याहुतिसंभवः सोऽस्य विधेर्विपयः । यथा करम्भपात्रादि पूर्णपात्रः (त्रं) पात्रपूर्णो
(ण) व्रीह्यादि ॥ ४८ ॥
यदि पुरोडाश उद्धा पतेत्स वा विजेत तमन्तवेद्या-
साध किमुत्पतास किमुत्प्रोष्ठाः शान्तः शान्तरि-
हाऽऽगहि । अघोरो यज्ञियो भूत्वा सीद सदन
स्वं मा सीद सदन स्वं मा हिसीर्देव प्रेषित
आज्येन तेजसाऽऽज्यस्व मा नः किंचन रीरिषो
योगक्षेमस्य शान्त्या अस्मिन्नासीद बहिषीति
तमेतेन यजुषाऽभिमन्त्रयेदभिवाऽऽघारयेत् ॥४९॥
उत्पतेत्कपालेभ्यः पाच्या वा प्रमादादपगच्छेत्स विजेत भिद्येत वा ततस्तमादाय
बहिष्यासाद्य किमुत्पतसीति द्वाभ्यामभिमन्ध्य द्वाभ्यामभिघार्य पुनः स्थाने स्थापयेत् ।
अस्तीणों तु बर्हिप्यभिमन्त्रणाभिघारणे एव क्रियेते नोद्वासनादि ॥ ४९ ॥

·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमैतम् । ३११ भूत्वा प्रभवति यजमानो यस्यैतां यज्ञे प्रायश्चि- तिं कुर्वन्ति ॥ (ख० १६) ॥ ५० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । भूत्वा भूतिं प्राप्य प्रभवति प्रभुर्भवति समानानामीश्वरो भवतीत्यर्थः । प्ररोचनाप्रद- र्शनमादरार्थम् ॥ ५० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः॥ ॥ अथ पञ्चदशप्रश्ने पलप: पटलः । अथ सोमप्रायश्चित्तान्युच्यन्ते- अग्निं नरो दीधितिभिररण्योहस्तच्युती जनयन्त प्रशस्तम् । दूरे दृशं गृहपतिमयुम् । अग्निनाऽनिः समिध्यते सप्त ते अग्ने मनो ज्योति पता त्रयस्त्रि- ५शद्यन्मे मनसश्छिद्रं यद्वापो(चो)यच्च मे हृदः । अयं देवो बृहस्पतिः सं तरिसञ्चतु राधसा ।। विश्वकर्मा हविरिदं जुपाणः संतान यज्ञ समिमं तनोतु । या व्युष्टा उपसो याश्च याज्यास्ताः संदधामि हविषा घृतेन । अयाश्वाग्ने । त्वं नो अग्ने । सत्वं नो अग्ने । भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टु. वासस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः। स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिष्टनमिः स्वस्ति नो बृह- स्पतिर्दधातु । पृपदश्वा मरुतः पृश्निमातरः शुभं- यावानो विदथेषु जग्मयुः । अग्निजिह्वा मनवः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसाऽगमनिह । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्वका जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो मदन्ति मा नो ·३१२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१५ प्रश्ने- मध्या रीरिषताःऽयुर्गन्तोः । प्रेद्धो अग्न इत्येषा । श्रुत्कय कवये मेध्याय वचोभिर्नाकमुपयामि शसन् । यतो भयमभयं तत्कृधी नोऽग्ने देवाना- मव हेड युक्ष्व । अग्निं वो देवमग्निभिः सजोषा यवि(जि); दूतमध्वरे कृणुध्वम् । यो मर्ते- (त्ये)पु निध्रुविक्रतावातपुमूर्धा घृतान्नः पावको घृतप्रतीको घृतयोनिरग्निघृतैः समिद्धो घृतम. स्यान्नम् । घृतप्रुपस्त्वा सरितो वहन्ति घृतं पिब. न्त्सुयजा यक्षि देवान् ।। आयुर्दा अग्न इमो अग्ने सप्त ते अग्ने मनो ज्योतिर्जपतां त्रयसिशद्यन्मे मनसच्छिद्रं विश्वकर्मा गुनामि त्वाऽग्निं यनज्मी- न्धानास्त्वा ॥ ( ख० १७ ) ॥ अग्निर्न ईडित ईडितव्यदेवः पार्थिवैः पातु । वायुन इंडित ईडि- तव्यैर्देवैरान्तरिक्षः पातु सूर्यो न ईडित ईडित- व्यैर्देवैर्दिव्यैः पातु । विष्णुर्न ईडित ईडितव्यैर्देवै. दिश्यैः पातु । अग्निर्यजुर्भिः पूषा स्वगाकारेण त इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्त्वनु व आरभेऽनु मा रभश्वर स्वाहेत्यतैत्रिभिरनुवाकैरविज्ञातपाय- श्चित्ते सोमे त्रयस्त्रिशतमाहुतीर्जुहोति ॥ १॥ तत्राश्रुतानि विशेषप्रायश्चित्तानि यत्र दोषाणां सोऽविज्ञातप्रायश्चित्तः सोमः । एत- दुक्तं भवति, पुरुषप्रमादालम्यादिभिस्तत्र प्रायशो भवन्त्येवान्येऽन्येदोषाः । न च ते सर्वे श्रुतप्रायश्चित्तविशेषा एव भवन्ति, विचित्रत्वात्तेषाम् । तस्माददृष्टदोषविघातार्था एता आहुती होतीति । तत्र- अग्निर्न ईडित इत्यादीनां त इमं यज्ञमित्यादिरनुषङ्गः । यथा पार्थिवैः पातु त इमं यज्ञमित्यादि । तथा-अग्निर्यजुभिस्त इमं, पूषा स्वगाका- रस्त इममिति च ॥ १॥ त्रयस्त्रिशतं यज्ञतनूरानीधे ॥ २ ॥ नात्र पूर्वपूर्वानुद्रवणम् , अवचनात् ॥ २ ॥ पृथिवि भूवरि सिनीवाल्युरन्ध्र आचित्ते मनस्ते भुवो विवस्त इति वसतीवरीषु सबनीयासु वा विषिक्तासु सप्ताऽऽहुतीर्जुहोति ॥ ३ ।। सोम- ·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । .. ३१३ स्याऽज्यमसि हविषो हविज्योतिषां ज्योतिर्विश्वे- षां देवानां भागधेयी स्थेत्यभिमन्त्र्य संव: सिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः सं बृहस्पतिः । सं वोऽ. यमग्निः सिञ्चत्वायुषा च बलेन च । सर्वमायु. दधातु मे ॥ मान्दा वाशाः। आपो भद्राः। आदि- त्पश्यामि। आपो हि ष्ठा मयो भुवो यो वः शिव- तमो रसस्तस्मा अरं गमाम व इत्येताभिः सप्तभिः ससिश्चेदभि वा मन्त्रयेत ॥ ४ ॥ प्रतिपदमेकैकाऽऽहुतिः । भुवो विवस्त इति सप्तमी । सवनीयासु एकधानासु विवि- क्तासु स्कन्नासु । संसिञ्चत्ता एव पुनराददीत । यदा त्वादानायोग्यास्तदाऽभिमन्त्र. येत ॥ ३ ॥ ४ ॥ यदि प्रातःसवने पुरा होमात्सोमोऽतिरिच्येत तं चमसेष्वभ्युग्नयेयुरुप जुहुयुध ।। ५ ॥ प्रातःसवनेऽन्तिमस्य चमसगणस्य प्राग्योमाद्यदि कलशादिषु पश्येयुरतिरिक्त(क्तानि) चमसेप्वानयेत् । उपजुहुयाद्वा परिप्लवादिनाऽर्वागनुवषटकारात् । उपहोमास्तु परतो होमाद्दर्शनेऽपि यावदनुवषट्कारं लम्यन्ते, उपहोमकालानत्ययात् । प्राग्योमादिति चानु. वषट्कारहोमोऽभिप्रेतः ॥ ५ ॥ हुतेऽतिरिक्तस्याऽऽशयित्वा स्तुतशस्त्रवन्तं कुर्युः सा प्रायश्चित्तिः ॥ ६॥ निर्वृत्ते सानुवषट्कारहोमे दृष्ट्वा ततः स्तुतशस्त्रवन्तं सोमं कुर्यात् ॥ ६ ॥ होतृचमसमुख्याश्चमसानुन्नीय बृहतः स्तोत्रमुपाकरोति ॥ ७ ॥ अतिरिक्तादेवोपस्तरणं चमसानाम् । अत्र चमसानुन्नीयेति वचनाच्चमसगणाय पर्याप्तसोमातिरेक एवातिरिक्तविधिः । अन्यथाऽग्निं नरादिविधिरेवेति सिद्धं भवति । केचित्त्वाहुतिमात्रातिरेकेऽप्येकधनाभिवर्धयित्वाऽतिरिक्तविधिं कुर्वन्ति ।। ७ ।। गौर्धयति मरुतामिति धयद्वतीषु स्तुवीरन् ।॥ ८ ॥ पञ्चमोऽन स्तोमभाग इति ब्रह्मत्वविधावेव दार्शतम् ॥ ८ ॥ अस्ति सोमो अय५ सुत इति वैतास्वैन्द्रावैष्णवी- भिोत्रे स्तुयुः ॥ ९ ॥ म १ क. पश्येत् इतिपाठः .

·प्रभे- ३१४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१५ प्रश्भे एतासु वा स्तुवीरन् नेतरयोरन्यतरेण साम्ना । अथवा-ऐन्द्रावैष्णवीमिहोत्रे ॥९॥ ऐन्द्रावैष्णव होताऽनुशसति ॥ १० ॥ गतः ॥ १० ॥ एतदेव माध्यंदिने सवनेऽतिरिक्ते प्रायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ यदि माध्यंदिनेऽतिरिक्तं पश्येदेतदेव प्रायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ बण्महा५ आस सूर्येति सौर्येषु बृहता गौरवीतेन वा स्तुवीरन् । एतदेव तृतीयसवनेऽतिरिक्त पाय- श्चित्तम् । वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु बृहता गौर. वीतेन वा स्तुवीरन् ॥ १२ ॥ म्तोत्रे विकार इत्यापस्तम्बः ॥ १२ ॥ अग्निष्टोमे सोमोऽतिरिच्येतोक्थ्यं कुर्वीत ॥ १३ ॥ तृतीयसवनेऽपि प्राग्योमादृष्ट्वा स एवाम्युन्नयनविधिरुपहोमो वा। हुते तु दृष्ट्वा अग्निष्टोमश्चेत्क्रतुम्तमुक्थ्यं कुर्वीत । तत्रातिरिक्तं रसमाध(ह)वनीये प्रकृतिवद्धारां कृत्वा स्थाल्योक्थ्यं गृह्णाति । तत एकधनानां यथार्थमित्येतदाद्या पञ्चहोतुः क्रियते । ग्रहाव- काशशतकारास्तु लुप्यन्ते । प्रस्त्र(अ)प्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्त इति वचनात् । ततः प्रातःसवनवदुक्थ्यं विगृह्णातीत्याद्युन्नेतः सर्व राजानमित्यन्तं तन्त्र तायते । स्तोत्रेषु चोक्थ्यवदेव स्तोमभागः । न द्वादशस्याऽऽवृत्तिः, उक्थ्यत्वविधानात् ॥ १३ ॥ याक्थ्ये षोडशिनं यदि षोडशिन्यतिरात्रं यद्य- तिरात्रे । ( द्विरात्रं यदि द्विरात्र एकस्तोत्रमेव )॥१४॥ तृतीयसवनेऽतिरिच्यतेति कुर्वीतेति चानुषङ्गः । सर्वः प्रयोगश्चैषां ग्रहग्रहणादिरुक्थ्य- पद्रष्टव्यः । एकस्तोत्रमेवेति तृतीयसवनेऽपि सवनान्तरवदेकस्तोत्रमेव, न तूत्तरः ऋतु- रित्यर्थः । अत्र सूत्रकारेण शाखान्तरानुसारादतिरात्रातिरेके द्विरानः । ततः परमेकस्तोत्रं चोक्तम् । तैत्तिरीयकेऽतिरात्रातिरेकेऽप्येकस्तोत्रमेवोच्यते । यस्यातिरात्रेऽतिरिच्यते तं वै दुष्प्रज्ञानम् ' इत्यादिना । छन्दोगवढचैरपि तदेवाऽऽम्नातमनुमतं च तत्तत्कल्प- कारैः । वचनानि तु विस्तरभयान्न लिख्यन्ते । अतोऽतिरावातिरेकेऽप्येकस्तोत्रं युज्यते विकल्पयितुम् । कात्यायनस्तु तत्रैकस्तोत्रमुक्त्वाऽऽह- अप्तोर्यामो वा । अर्यामो वा ' इति । अप्तोर्यामेऽप्येकस्तोत्रमेवाऽऽहोपग्रन्थकारः । अथो अप्तोर्यामे गौरवीतमेव शिपिविष्टवतीषु कुर्यः' इति । अथ विकृत्येकाहानां यथास्वं प्रकृत्युक्त एवातिरिक्तविधिरनुसंधातव्यः । वान. पेये त्वेकस्तोत्रमेवोक्तवानुपग्रन्थकारः । तथा तासु बृहन्निधनं वा मृम्भं कुर्युः, इति । भत्र पुनः सर्वस्यास्य सोमातिरेकविधेरनुग्रहमाचष्टे वौधायन:--'यथा यस्यः प्रातःसवन ·१ १ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३१५ इत्यादि यथा ब्राह्मणमुक्त्वाऽऽह ' इति च्छन्दोगवढचेषु कामयमानेषु ते चेन्न कामये- रम्प्रात: :सवनेऽतिरिक्ते यां स्थाली राज्ञेऽतिशिष्टाय मन्यते तस्या उपरिष्टादारयणमा- नीयाधस्तादुपगृह्णाति तं त्रिरभिविष्यन्दयति. सोऽभिविष्यन्दमानः सर्व एवाऽऽग्रयणः संपद्यते तं त्रिरभिहिंकृत्य परिमृज्य सादयति ' इति । तथा माध्यंदिनेऽप्येतमेव विधि- मविकृतमुक्त्वाऽऽह । तृतीयसवनेऽतिरिक्ते हारियोजनमेवात्राभिविष्यन्दयति । न हि पुनर्ग्रहणं विद्यत इति । कात्यायनोऽप्याह- 'पूर्वात्सवनादतिरिक्तस्योत्तरे संयावनमेके तं निकामयमानोऽभ्यतिरिच्यत इति श्रुतेः । तृतीयसवनाचेद्धारियोजनेऽवनीय होमः । अप्सु तावृजीषमिश्रस्याप्स्ववहरणम् ' इति । अथ यदा सूत्रकारमतादतिरात्रे द्विरात्रः क्रियते तदा पूर्वमहः पत्नीसंयाजान्तं संस्थाप्य द्वितीयोऽप्स्वतिरात्रः कार्यः । उपरिष्टा- दतिरात्रत्वादहीनानां त्युष्टिद्विरात्रप्रकृतित्वाच्च द्विरात्राणाम् । एवमन्येऽप्यहीनधर्मा द्विरा- त्रधर्माश्च यथाप्रकृति द्रष्टव्याः ॥ १४ ॥ (तत्र ) वैप्णवीषु शिपिविष्टवतीषु बृहता गौरवी- तेन वा स्तुवीरन् ॥ १५ ॥ तातीयसवनिक एकस्तोत्रे ॥ १५ ॥ यदि सोमौ सरसुतौ स्यातां प्रथमानि चत्वारि संभारयजूषि हुत्वा महति रात्रियै प्रातरनुवा- फमुपाकुर्यात् । तस्मिन्परिहित एहि यजमाने- त्युक्तेऽन्वारब्धे यजमाने संवेशायोपवेशाय गाय. त्रिया अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तात्प्रातःसवनस्य जुहुयात् ॥ १६ ॥ यदि सोमयोः समानस(सु)त्यः स्यात् । आदितः प्रातःसवनस्य बुध्यमात्रे(ने) चतुर्भिः संभारयजुर्तुित्वा प्रबोधनकाले प्रातरनुवाकम्योपाकरणमन्वारब्धे यजमानेऽध्वर्युः(यजुर्भिः) संवेशायोपवेशाय० अभिभूत्यै स्वाहेति एवमन्तेन जुहुयादिति भाप्यकृत् ॥ १६ ॥ उत्तराणि चत्वारि संभारयजूषि हुत्वा संवेशा- योपवेशाय त्रिशुभोऽभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तान्- माध्यंदिनस्य सवनस्य जुहुयात् । उत्तराणि चत्वारि संभारयजूषि हुत्वा संवेशायोपवेशाय जगत्या अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तात्तृतीयसव- नस्य जुहुयात् । उत्तराणि चत्वारि संभार. ॥ १ सवनमेके।

·३१६ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- ..!... [१९ प्रश्न यजू५षि हुत्वा संवेशायोपवेशायानुष्टुभोऽभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तादनवन्ध्याया वपाया जुहुयात् । उत्तराणि चत्वारि संभारयजषि हुत्वा संवेशा योपवेशाय पङ्क्त्या अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तादु- दवसानीयाया जुहुयात् । समिद्धेऽनौ हूयन्ते प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं प्राणापानौ मा मा हासि- ष्टमिति द्वे आहुती ॥ १७ ॥ एवं सवनस्य सवनस्य चाऽऽदावुत्तरोत्तरैश्चतुर्भिः संभारयजुर्भिश्छन्दसा सो(चो)त्तरे सह पङ्क्त्या । पञ्चसवनो यज्ञः । त्रीणि सवनान्यवभृथोऽनूबन्ध्येति ( आप० श्री. १४-७-३ ) इत्यापस्तम्बः । पञ्चसवनस्तु यजु:- अग्ने नयेति प्रातःसवनादि, अभि- षवादि माध्यदिनम्, आदित्यारम्भणम्, अवभृथोऽनुबन्ध्येति पश्च । अन्त्यसंभारयजनियुज्यते छन्दस्त्वेकैकम् । ज्वलत्यग्नौ हूयन्ते प्राणापानाविति । जपं कृत्वा वनस्पतेः ॥ १७ ॥ पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टक तो जुहोत्येतिवतीः प्रति पदो भवन्ति । प्रेतिवन्त्याज्यानि ॥ १८ ॥ पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकृतोऽध्वर्ये(यु) जुहोति । जपतीत्यापस्तम्बः । एतिशब्दः प्रेति- शब्दो निग़द्यते । तान्याज्यानि भवान्त वैश्वदेव्यादीनि ॥ १८ ॥ मरुत्वतीः पूषण्वतीर्वा प्रतिपदो भवन्ति ॥ १९ ॥ मरुत्वतीः पूषण्वतीर्वाऽऽरम्भ आज्यानाम् । ब्राह्मणाच्छंसिनो यत्साम तदभिवर्तः । उभे बृहद्रथंतरे कर्तव्ये । सर्वेषु संसवप्रायश्चित्तेष्वेष विधिः ॥ १९ ॥ यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यं कुर्वीत । यद्युक्थ्यः षोडाशनम् । यदि पोडश्यतिरात्रम् । यद्यतिरात्रोऽप्तोर्यामम् । यद्यप्तोर्यामो द्विरात्रम् । यदि द्विरात्रस्त्रिरात्रम् । यदि त्रिरात्र एकस्तोत्रमेव ॥ २० ॥ यद्यग्निष्टोमः । तेन सह संसवप्रायश्चित्तविधिरात्मयज्ञः कर्तव्यः संस्थाविधिकः । यद्युक्थ्यसंस्था स्यात्परयज्ञः । षोडशिसंस्था स्वशाखीययज्ञः, तैत्तिरीयकोक्थ्यसंसवे सोऽतिरेक उक्थ्ये अतिरात्र एव कर्तव्यः । यदि षोडशी परयज्ञः स्यादतिरात्रसंस्था कर्तव्या । यद्यतिरात्रः स्यात्रिरात्रः स्वयज्ञः कर्तव्यः । सर्व गर्गत्रिरात्रवत् । यदि तु त्रिरात्रः परयज्ञः स्यात् । एकस्तोत्रमेव विवर्धते :। यद्येकसोमातिरेकेण वोक्थ्यादि- विवृद्धिः ॥ २० ॥ •.

·६ पटलः ] - महादेवशास्त्रिसंकलितमयोग चन्द्रिकाच्यास्यासमेतम् । ३१७ अभिजित्कार्योऽभिजित्यै । विश्वजित्कार्यो विश्वस्य जित्यै । सर्वरतोमः सर्वपष्ठः सर्वस्याऽत्यै सर्वस्यावरद्धयै । पोशा. नुक्रोशे कार्ये वसिष्ठस्य निहवे उभे बृहद्रयंतरे कायें । सजनीय शस्यं विहव्य५ शस्यमगस्त्यस्य कया शुभी- य' शस्यमिन्द्रस्य निष्केवल्यं तानि शसेदभिवत ब्रह्मसाम कुर्यात् । अभिजितं विश्वजितं वा यज्ञ क्रतुं कुर्यादिति सं- प्रेष्यति ॥ २१ ॥ आभनिद्विश्वजिद्वा सर्वपृष्ठः सर्वस्तोमः सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यावरुद्धया इति ब्राह्मणम् । वैरानं शाकरं रैवतमिति सोमे तूभयच्छन्दसः । सप्तदश एकविश. स्तृणवस्त्रयस्त्रिश इति । एवंलक्षणोऽतिरात्रो भवति । विश्वजितं (सर्वस्तोमः ऋतूनाम्) इति यस्मिंस्तस्य शंसनम् । ममाग्न इति । अगस्त्येन दृष्टं कया शुभीयं नी(नारि)ष्ठे त्रीण्यपि जानयिम् ( यात् । ) प्रातःसवनीये वैश्वदेवे क्षिपेत् । विहन्यं माध्यंदिनीये । मरुत्वतीये अगस्त्यस्य कयाशुभीयं तृतीयसवनीये वैश्वदेवेऽनुप्रोहेत् (क्षिपेत्) । पुनरेषां प्रयोगः-तौरश्रवसं कार्यमित्येवाऽऽहाऽऽपस्तम्बः । क्रोशानुक्रोशे कुरुतावित्येवमन्तम् । पुरस्तात् प्रातःमवनात्संप्रेष्यति । प्रातःसवनात्. प्रेषश्छन्दोगबचानां . मतादिति । एतदाममिति विश्वजिति वा । यदुक्तं संप्रेषे सवनीयादीनि च ॥ २१ ॥ पूर्ववत्सरस्थाप्यः । अभिषुत्यं वा दक्षिणाभिर्वा वर्षी- याश्यं यज्ञक्रतुं कुर्युः ॥ २२ ॥ अथवा पूर्ववत् संस्थापयितव्यः । य एवाऽऽरब्धं नैवाभिषवः उक्तो(?) । यद्यग्निष्टोमः सोमः : पुरस्तात्स्यात् । इति । दक्षिणाग्निर्या( आ )नीयाः सम( सं ) ( दक्षिणाभिर्वरी- यासं) बहुदक्षिणं शक्रयज्ञात् । रथो वा यावन्तमध्वानं गच्छति ॥ २२ ॥ यावद्र्थान्य(ध्वम)न्तरा गिरि भिवा ( स्वा) नदी तावता सरसकः सबानजनपदे सरसवो नानाम- नपदे ससवो नाविद्विषाणयोः सरसवो विद्यत इत्येकेषाम् ।। (ख०१९) ॥ २३ ॥ अन्य( याव )द्रथान्ध( न्य )न्तरेति वचनात्तद्रथान्यं तावत्यध्वनि यजतो न संसव- प्रायश्चित्तम् । यत्र वा गिरी स्यातामन्तरा यमेत न संसवप्रायश्चित्तं, सो गिरिंकारी- त्युच्यते, गिरिमिद्वा तत्रान्तरा न तत्र संसक्दोषः (१) । गिरिर्वा यथा सर्वतः सर्वतो मह- च्छिखरैः सवाः यत्रान्तरे वर्तते नानाभूते काऽन्यत्र राज्येऽपि तत्रापि न संसापश्चि. त्तम् । अत्र शाखान्तरमुपसंहरत्यापस्तम्बः- 'यावद्रयान्ह्यमन्तरा गिरिगिरिभिट्ठा नदी : •• ..

·३१८
सत्याषादविरचितं श्रौतसूत्रम् [ १५ प्रा
प्रभे-
व्यवेयात्पर्वतान्तसये वा नानाराज्ययोर्या संसवो नाविद्विषाणयोः संसवो विद्यत इति
कतिब्राह्मणं भवति ' ( आप० श्री०. १४-२०-४ ) इति । अन्यस्मिंश्चान्यं तत्र
न संसवदोषः । विद्विषाणयोरेव संसवदोषो विद्यते । अविद्विषाणयोर्नास्ति संसवप्रायश्चि
त्तम् । अर्वागपि रथान्यायमतो लोके ॥ २३ ॥
यदि दीक्षितानामुपत्तापः स्यान्महानामीधीयमु-
पसमाधाय प्रामणं दक्षिणतो निषाद्यैकाविंशति-
यवान्दर्भपुञ्जीलाश्च पूर्णपात्रेऽवधाय ब्राह्मणाय
पोच्यापः परिश्रूयात्-जीवा नाम स्थ ता इमममुं
जीवयत जीविका नाम स्थ ता इमममुं जीवयत
संजीवा नाम स्थ ता इमममु संजीवयतेति .
प्रतिब्यात् ।। २४ ॥
दीक्षितानां यत्रोपतापो ज्वरः स्यात् । स यजमान आयतने शेत एव । न करोति
यजमानकर्माणि । तं परिगृह्याऽऽग्नीध्रमण्डपं नयेत् । परीमं परित इति नयनमन्त्र आप.
स्तम्मीये द्रष्टव्यः । नास्त्यस्माकं नयनमन्त्रः । तूष्णीमानयनमिति वा गम्यते । आनी-
ध्रीय एव स उपसमाधानं बलवत्करणं परिस्तरणं च दर्भाह्मणस्तस्य दक्षिणत उपवि.
शति । दर्भेष्वाग्नीधीयमभिमुखमुदकपूर्णपात्रमुत्तरतो निषाद्यैकविंशतिकुशस्तम्मांश्च
क्षिप्यन्ते । त्रिभिर्मन्त्रैराप उच्यन्ते जीवा नाम स्थ ता इत्यादि । तृतीये च मन्त्रे तस्य
नामग्रहणं द्वितीयान्तं देवदत्तं संजीवयतेति ब्रूयात् ॥ २४ ॥
या जाता ओषधय इत्योषधिसूक्तेनैताभिरद्भि-
रभिषिश्चेत् ॥ २५ ॥
ओषधिसूक्तेन च स्नापयत्युदपाने या अपः ॥ २५ ॥
पाययत्येसासामपां प्राणापानौ त उपाश्वन्त-
र्यामो पातामसी व्यानं त उपाशु सवनः पातु
वाचं म ऐन्द्रवायवः पातु दक्षक्रतू ते मैत्रावरुणः
पातु चक्षुषी ते शुक्रामन्थिनौ पाता श्रोत्रं त
आश्विनः पात्वात्मानं त आग्रयणः पात्वङ्गानि
म उपथ्यः पात्वायुष्टे ध्रुवः पातु वीर्य तेऽतिग्राह्याः
पान्त्वसावित्यभिमृशति ॥ २६ ॥
अनमभिमृशन्तीत्यापस्तम्बः । सर्वेऽभिमृशन्ति । असाविति नामग्रहणं संनुढ्या
॥ २१ ॥

·५ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३१९
प्रतिजपति प्राणापानौ म उपाश्वन्तर्यामी पाता
व्यानं मे उपाशु सवनः पातु वाचं म ऐन्द्रवा-
यवः पातु दक्षक्रतू मे मैत्रावरुणः पातु चक्षुषी मे
शुक्रामन्थिनौ पाता श्रोत्रं म आश्विनः पात्वा-
स्मानं म आग्रयणः पात्वङ्गानि म उक्थ्यः पातु
वायुर्मे ध्रुवः पातु वीर्य मेऽतिग्राखाः पान्विति
प्रतिजपिते पुष्टिपतौ पुष्टिं माणे पाणमपानेऽपानं
व्याने व्यानमुदान उदान५ समाने समानं वाचि
वाचमस्मै पुनर्धेहीत्याहुतिं जुहोति ।। २७ ।।
यजमानं प्रतिजपत्यध्वर्युः । ब्रह्मेति वैखानसः । प्रतिनपिते पुष्टिपतौ पुष्टिमिति
होममन्त्रः । हुत्वा पूर्ववदभिमर्श इत्यापस्तम्बः । भाष्ये तु स्वयं जपत्येतावेवोपांश्चन्त.
र्यामा इति । तत आहुतिराग्नीध्रीयेऽध्वर्युर्यथा पूर्व कृतमामशर्भनं तथैव न तु स्वयं जपः।
आग्नीध्रीय उत्पन्न एतत्कर्म, नतु पूर्वम् ।। २७ ।।
न पुनर्भेषजं करोति ॥ २८ ॥
ततो निवृत्तिः ॥ २८ ॥
यदि म्रियेत प्रागवभृथादग्न्यवभृथं कुर्युः ॥ २९ ॥
यदि यजमानो नियाक्रियमाणे तु नैमित्तिके प्रागवभृथादभितरेव दहनम् । अस्य
परिसमापने कृते नैमित्तिके नतु प्रत्यक्षविधानात् । अधिकारः पितृमेधेन यजमानार्थ-
स्वात् कर्मणः स नास्ति यदर्थ तत् क्रियते । अन्ये त्वाहुः-आग्निषु प्रक्षिप्यत इति ॥२९॥
अवभृथं वा गमयित्वोदाहत्यावभृथादग्निभिरभिसमाहारं दहेयुः ।। ३० ।।
अवभृथस्नानमन्त्रैरवभृथमन्त्रेणावभृथ इति । अथवा-' अवभृथं नीत्वा स्वकालेऽवभृ-
थस्नानकाले तूष्णी प्रोक्ष्याम्युदाहृत्य प्राग्वशमुन्नेतारं पुरस्कृत्य, अथ लुप्तं यजमानकर्म
निवर्तते । संस्कार आशिषश्च आयुराशास्त इत्येवमाद्याः समाप्य साङ्गं क्रतुं स्वैरप्य-
ग्निभिः । ये पितृमेधे व्यापारं गच्छन्ति तैर्यथालोकं दहेयुः । पत्नीप्रयाणेऽ( मरणे )प्ये.
तदेवेति मीमांसकाः । तस्या अपि प्राधान्यात् । पत्नी अङ्गं, तस्मान्न तस्या इत्युप.
देशः ॥ ३० ॥
एतावदेकाहे ॥ ३१ ॥
एतावदेकाहे विधानात् ॥ ११ ॥
अहर्गणे वाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणानेरङ्गार
निर्वर्त्य निर्मन्थ्येन वा दहेयुः ॥ ३२ ॥

·[१५ प्री- : . ३.२० सत्यापदविरचितं श्रौतसूत्र- अहर्गणे तु सत्रेऽहीने वाऽऽहर दहेत्युक्त्वा यजमानमात्मानमध्वर्युराहर तं यजमानं मृतं विधिना दह तं चैनमिति प्रैषार्थः । दक्षिणाग्नेगृहीत्वाऽङ्गारान्निर्मन्थ्येन वा, मृतस्य यजमानस्य दल्नं तूष्णीममात्यैः कर्तव्यम् । वर्तमानमहः परिसमाप्यास्य पत्नीसंयाजान्तं कर्मान्ये कुर्युः ॥ ३२ ॥ दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यामस्थिकुम्भं निदधाति ॥ ३३ ।। यजमानस्य चेति शेषः ॥ ३३ ॥ तिसभिः, सापाजीभिरभिमतिहतामिरुद्गातारः स्तुवीरन् ।।.३४ ॥ उद्गातारः सार्पराझीमिः स्तुवीरमिति तिसृभिरस्थीमि ॥ ३४ ॥ इतर ऋत्विजो होतृपयमाः प्राचीनावीतिनो यामीर मुब्रुवन्तः सार्पराजीनां कीर्तयन्तो दक्षिणा- केशपक्षामुन्नथ्य सव्यान्मस्रस्य दक्षिणानुरूना- नानाः सव्यानित्येक्रेषाम् ॥ ३५ ।। ऋत्विजो होतृप्रथमाः प्राचीनावीसिनो . दक्षिणान्केशपक्षानुद्थ्य बद्ध्वा सव्या- न्मुक्त्वा दक्षिणानुरूनानाना विपरीतमित्येके ॥ ३५ ॥ .. त्रिः प्रसव्य मार्जालीयमनुपरीयुः ॥ ३६ ।। अस्थीनि त्रिः प्रसव्यं परिगच्छन्त्यप नः शोशुचदघमिति मन्त्रेणानेन पश्राद्यामीयं यमो. द्राधारेति सार्पराज्ञीश्च कीर्तयति । यत्स्तुतमननुशमि(१)स्तमिति लिङ्गात् ।। उच्चै. स्तुमानसाः सर्पराज्ञीः । सव्यान्बद्ध्वा दक्षिणान्मुक्त्वा सव्यानूख्नानानाः स्त्रीरेव प्रतिनिधिमप नः शोशुचदघमित्येतेनैव तत्कृत्वोदङ्मुखा गच्छन्ति । अथैभ्यो यजमा. नेभ्यो दक्षिणतोऽश्मानं परिधिं दधाति-इमं जीवेभ्यः० पर्वतेनेति विशेप्व(षोड)कृता. स्वहीनसंततिषु पूर्वकाल एव रात्रौ परिस्तरणान्तं महाराने बुद्ध्वा यत्प्राप्तकालमहस्तन्त्रं कुर्वन्ति ॥ ३६ ॥ ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहा मैत्रापरुणाग्रा वा मार्जाली- यन्यन्ते भक्षानुपनिनीयुः ॥ ३७॥ अग्निष्टोमनिमित्तं कुर्वन्त्युपसमूहनं, तस्य भूयस्त्वात् । तस्मादेव स्तोमान्(मा) गृह्यन्से । तथा दर्शपूर्णमासयोः प्रायश्चित्तेषूत्पन्नेषु नान्यमाज्यं निरुप्यते । केचित्त्वस्यार्थे सोमक्रयं कुर्वन्ति । अयमग्निष्टोमो नैमित्तिक इतरेषां मृतस्य नाधिकार इति न्यायः । तदा सर्वे यानमानं कुर्वन्ति । सूत्रकारमतिस्तु तस्यायं यज्ञ इति तदा तु जपानां यानमानानां संस्काराणाम्-आयुराशास्त इत्यादीनां लोपः । अग्निष्टोमसंस्थासु सोमे चैन्द्रवायवाना ·५ पटल: ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२१ ग्रहा मैत्रावरुणाग्रा वा । यामीषु सर्वम्तोत्राणि । स्तोत्रे स्तोत्रे वर्तमानेऽस्थिघटो निशी- यते । मार्जालीयेऽअङ्गप्रधानभक्षान्निनीयन्ते ।। ३७ ॥ अग्न आयूपि पवस इति प्रतिपदं कुरिन् ।। ३८ ! अग्न आयू५ पानि सर्वस्तोत्राणामारम्भः । अत्र विशेषमाहाऽऽपस्तम्बः-'रथंतरसांमैषां सोमः स्यात् । आयुरेवाऽऽत्मन्दधतेऽथो पाप्मानमेव विजहतो यन्तीति विज्ञायते' । ( आप० श्री० १४-७-२२ ) इत्यादि । रथंतरपृष्ठ एवायं म्तोत्रविधिः । अस्मि- पत्नीसयाजान्ते कृते तम्याग्नयोऽपशीयन्ते निर्मथ्य पितृमेधादिप्रकृतिवच्छेषं समापयन्ति । सत्रमहीन वा । यस्त्वकृतो दिवसम्तम्मादारभ्य मृतस्य च यत्कर्म तत्सर्व कुर्वन्ति । तस्मिन्निार पक्ष एप विधिरनाथम्य ॥ ३८ ॥ एतावदनाथे नाथवतस्तु दग्ध्वाऽस्थीन्युपनद्य यस्तस्य स्वो नेदिष्ठी स्यात्तं तस्य स्थाने दीक्ष- यित्वा तेन सह यजेरन् ।। ३९ ॥ एतावदनाथे नाथवत इति हेतुवचनात् । यदि तु नाथवान्दग्ध्वाऽऽहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणाग्नेरङ्गारेण कृष्णाजिनेऽस्यीनि बवा निधाय तम्मिन्नपि न दृश्यन्ते । मृतस्य यः पुत्रः सोदों भ्राता वा मृतम्य स्थाने दीक्षित आत्मसंस्कारे न वपनमिति केचि. द्वयाचक्षते । यस्याऽऽवृत्तिः । प्रेताग्नयस्तु ये दीक्षिताम्त एव तिष्ठन्त्या ऋतुसमाप्तेः । येनेष्टयोऽग्नयस्ते गृहे तिष्ठन्ति नित्यकर्मापि तस्य क्रियते । प्रवासागतम्य चेन्न स्वयं तु पितृशुश्रूषां कुर्वन्प्रतिनिधि एतेन सहेतरयाजमानम्तिष्ठति । मृतस्य यजमानस्य कर्म यः करोति ये वितरे यजमानास्ते ॥ ३९ ॥ संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुः। अग्निष्टोमः सोमो रथंतरं गौरवीनं वा साम सप्तदशः स्तोमो व्याख्याते ग्रहाने स्तोत्रेऽस्थिकुम्भमुपनिदधाति ॥ ४० ॥ संवत्सरे पूर्णेऽस्थीनि याजयेयुरिति श्रुतेः । जपो यजमानसंस्कारश्च निवर्तते । अर्थलुप्ता आयुराशाम्त इत्येवंविधा आशिषश्च । दक्षिणीया तु देवतापरिग्रहार्थेन न दीक्षार्थेन । अग्निष्टोम ऐन्द्रवायवाना मैत्रावरुणाग्रा वेत्येवमादि पूर्वास्थियज्ञवत् । अनुत्पन्ने तु मार्जालीये ये तक्षास्तेषां तु त्याग उत्करे । द्वादशमासात्मकमस्यास्थियज्ञम्य दक्षिणा उदवसानीयान्तं पृष्ठशमनीयं मैत्रावरुण्यामिक्षां वा कृत्वा क्रियतेऽस्थियज्ञः । एष विधिः सूत्रकाराणाम् । मीमांसकानां तु पृथक्पृथक् पृष्ठशमनीयं सौत्रामण्यामिक्षां कृत्वा यथैव पूर्वयज्ञे दीक्षिताः सह(व)नेष्टिना(ध्या) कुर्वन्ति । तेषां नैमित्तिको यजेत प्रमीत इति । -

·[ १५ प्रश्ने-
३२२
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् -
यावज्जीवश्रुतेः । नित्यानां निवृत्तिः । अग्निहोत्रं तु मृतहोने न क्रियते चतूरात्रमहूय-
मानानां लौकिकत्वश्रुतेः । अग्नेर्गुप्त्यर्थत्वादिति अनुपदकारवचनाच्च । केचित्त्वहूयमा-
नाग्नीधारयन्ति । संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुरिति वचनान्न लौकिका भविष्यन्तीति मृत-
पत्न्यस्थियज्ञेऽपि दीक्षिते पत्नीकर्म च करोति नेष्टिसमीपतः ।। ४० ॥
यामेन साम्ना स्तुवते । द्वादशशतं दक्षिणा ।। (ख०२०) ।। ४१ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ।।
गतः ॥ ४१ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग-
चन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥
अथ पञ्चदशप्रश्न पाठः पटलः ।
यदि सत्राय दीक्षेनाथास्य साम्युत्थानं जायेत ।
सोममय(वि)भज्य विश्वजिताऽतिरात्रेण सर्वस्तो-
मेन सर्वपृष्ठेन सर्ववेदसदक्षिणेन यजेत ॥ १ ॥
सत्राय सत्रार्थम् । यज्ञशून्यसत्रेण यक्ष्य इत्युक्त्वा यदि न यत । यो यक्ष्य
इत्युक्त्वा न यजत इति लिङ्गात् । याऽत्र योक्ष्य इत्युक्त्वेति विधिप्राप्तां धातवीया-
मेके , सहस्रदक्षिणां समामनन्ति
( आप० श्री० १४-८-२) इत्यापस्तम्बः ।
सा सहस्रदक्षिणा कार्या । सत्रे दीक्षित्वा रोमादिना निमित्तेन मध्य एवोत्थात्तुमिच्छेत्स
सोमस्य स्वांशं गृहीत्वा स्वाग्नीश्च समारोप्य गत्वा कृतान्तादेव प्रक्रम्य विश्वजिद्विधिना
ऋतुः समापनीयः । एवमतिरात्रेण सर्वस्तोमेन सर्वष्ठेन सर्ववेदसदक्षिणेन यनेत इति
वचनात् । न चास्य सप्तदशोऽग्निष्टुद्भवति । अत एव विधेरयज्ञविभ्रषात् ॥ १ ॥
कृतान्तात्कर्माणि प्रतिपद्यते ॥ २ ॥
कृतान्तो यमः । तस्य संबन्धात्पैतृमेधिककर्माणि प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ २ ॥
अवलिख्योखायास्तैरन्यां मृद सस्कृत्य कुर्यात् ॥ ३ ॥
यदि दीक्षासूतिष्ठासेदित्यापस्तम्बः । स चोखायाः पासूनपादाय तैरन्यां मृदं संसृज्य
तृष्णीमुखां कृत्वा तस्यामुख्यमुत्पादयेत् ॥ ३ ॥
अवलिख्य पशुशिरसां तूष्णीकेष्वाश्लेषयेत् ॥ ४ ॥
तथा पञ्चपशुशिरोभ्यो लेशानपादाय लौकिकेषु पशुशिरःस्वालिप्य मृदा प्रलिप्य
निदधाति ॥ ४ ॥

·६ पटलः ] महादेवशास्त्र संकलितप्रयोग चन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
३२३
प्रणीत आहवनीये तूष्णीमग्नि५ हरति ॥ ५ ॥
' प्रणीतेऽनौ तृणीमन्यं प्रणयेत् ! मन्त्रवन्तमित्यपरम् ' ( आप० श्री० १४-
८-१० ) इत्यापस्तम्बः । प्रणीतेऽग्नावृत्तिष्टत इत्यनुपङ्गः । स्पष्टमन्यत् ।। ५ ।।
संचितेऽनावृत्तिष्टतो न साम्युत्थानेऽग्निचयनं
विद्यते ॥ ६॥
चितेऽग्नावृत्तिष्टतो नाग्निचित्या विद्यते । तूष्णीं वाऽग्निं चिन्वीत । मन्त्रवन्तमित्य.
परम् ' इति भरद्वाजः ।। ६ ।।
प्राचीनमुदीचीनं वोदवसाय विहार ५ साधयित्वा
सर्वपृष्टया (ष्ठया) यजेत । सर्वक्रतुभ्य आर्याश-
क्यमाने यष्टुम् । त्रैधातयिया सत्रे तु विश्वजि-
ताऽतिरात्रेण ।। ७ ॥
आगोरणं मनसा संकल्पः । वाचा चेत्यपरम् । सूत्रार्थः पूर्वाख्यातः ॥ ७ ॥
यदि सुन्वतामाहवनीयोऽनुगच्छेदाग्नीधात्मणये.
युरेनं यद्यानीघ्रो गार्हपत्याद्यदि गार्हपत्यो
मन्थेयुरेनम् ।। ८ ॥
सुन्वतामिति जात्याख्यायामिति बहुवचनम् । नतु सत्रार्थम् । आत्तरवेदिकस्याऽऽ.
ग्नीध्रीयोऽग्नियोंनिम्तम्यापि शालामुखीयः । तस्य त्वक्षाणमन्यनम् । प्राक्त्वाग्नीध्रप्रण-
यनादौत्तरवेदिकस्यान्वाहितविधिना प्रणयनं शालामुखीयात् । तस्य तु तेनैव विधिना
मन्थनं प्र[स] क्त्वोत्तरवेदिकप्रणयनात्तेनैव विधिनाऽम्य प्रणयनं प्राजहितात् । प्राजहि.
तदक्षिणाग्निसभ्यावसथ्यानां तु यथाप्रकृत्यवाहितविधिरेव सर्वत्र ।। ८ ॥
यस्मादारोरुद्वा येत्तस्यारणी कुर्यात् ॥ ९ ॥
अत एव पुनर्मन्थेदित्युक्तम् । तत्र यद्दारुगतोऽग्निरन्ततोऽनुगच्छेत्तच्छित्त्वाऽरणी
परिकल्प्य मन्थेत् ॥ ९ ॥
क्रमको भवति ॥ १० ॥
धनुरादिनिर्लेखनप्रभवाः शकलाः क्रमुकः, तत्रेन्धनार्थे भवति ॥ १० ॥
ब्रह्मण उद्गात्रे होत्रेऽवयवे च चतुरो वरान्दद्यात् ॥ ११ ॥
मुख्याश्चत्वारो महविजः ॥ ११ ॥
यद्यकीत सोममपहरेयुरन्यः क्रेयः ।। १२ ॥
प्राक्क्रयादपहरणे पुनराहृत्य क्रय एव कार्यो नान्यत्प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥
यदि क्रीतं यो नेदिष्ठी स्यात्तत आहृत्याभिषुणुयात् ॥ १३ ॥

·[१५ प्रश्ने-
३२४
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
क्रीतस्यापहरणे यो नेदिष्ठी नेदिष्ठः सोमसनिकृष्टदेश इति यावत् । ततो यावद-
र्थमाहृत्य तमेवाभिषुणुयादित्यर्थः ॥ १३ ॥
सोमाहाराय सोमाविक्रायणे वा किंचिद्दद्यात् ॥ १४ ॥
य इदानीं सोमस्य हर्ता यो वा पूर्वः सोमविक्रयी तयोरन्यतरम्मै यथाश्रद्धं
दद्यात् ॥ १४ ॥
यदि तं न विन्देयुः पूतीकानभिषुणुयात् । यदि
न पूतीकानथ फाल्गुनानि । यदि न फाल्गुनान्य-
थार्जुनान्यथाऽऽदारान् । यदि नाऽऽदारान्या एव
काश्चाऽऽर्दा ओषधीराहृत्याभिपुणुयात् ।। (ख०२१) ॥ १५ ॥
पतीकादय ओषधिविशेषाः । फाल्गुनानि तृणविशेषाः । तेप्वादाराः फाल्गुनानि
च समुच्चीयन्ते । तत्राप्यापस्तम्बीये विशेष:- पृतीकाभाव आदारान्फाल्गुनानि च
यानि श्वेततूलानि स्युम्तदभावे याः काश्चोपचीः क्षारिणीररणदूर्वा : कुशान्वा हरितानिति ।
वाजसनेयकम् । अप्यन्ततो व्रीहियवान् ' ( आप० श्री० १४-८-१३ ) इति ।
तत्राऽऽदारादयोऽपि सोमस्यैव प्रति निधयो न पतीकादेः सोमस्याङ्गत्वात् । तेन सर्वेषां
तद्धर्मतच्छब्दी भवतः । हरितानित्येव सर्वालामेऽपि हरितान्त्रीहिम्तम्बान्यवस्तम्बा-
न्वाऽभिषुणुयान्न त्वसमाप्य विरमेदित्यर्थः ॥ १५ ॥
प्रतिधुक् प्रातःसबने पूतीकाश्च । दधि च माध्यं-
दिने सवने पूतीकाश्च । शृतं च तृतीय सवने
पूतीकाश्च ॥ १६॥
प्रतिधुगादयः पूतीकाश्च सहाभिपूयन्ते, न तु श्रयणं प्रतिधुगादिभिरित्यर्थः ।।१६ ॥
अपिवा प्रतिधुपा प्रातःसवने सर्वान्सोमाच्छी
णाति । शृतेन माध्यंदिने सबने दना तृतीय-
सवने नीतमिश्रेण ॥ १७ ॥
सर्वेप्वप्येतेषु प्रतिनिधिकल्पेषु प्रतिधुगादिभिः सर्वसोमानां श्रयणं स्यात् । समुच्ची.
यते च तत्तत्प्राकृतैः श्रयणमैत्रावरुणादीनाम् । प्रतिधुगशृतं दुग्धमात्रं पयः । तथा च
भरद्वाजः-'प्रतिधुगिति दुग्धमात्रं स्यात् ' इति । नीतमिति नवनीतम् । तन्मिश्रेण
केवलेन वा दध्ना श्रयणम् ॥ १७ ॥
अग्निष्टोमः सोमः स्याद्रथंतरसामा ॥ १८ ॥
आरब्धः क्रतुरग्निष्टोमान्त एव कार्यों रथंतर सामा च यद्यपि संस्थान्तरं सामान्तरं
वाऽभिहितमासीत् ॥ १८ ॥

·. ६ पटलः ] महादेवशाखिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२५ एकां गां दक्षिणां दद्यात्तेभ्य एव ॥ १९ ॥ यद्यपि पुनरिज्यायां तेभ्यो दास्यन्ते दक्षिणाम्तथाऽपि तेभ्य एवेत्यर्थः । एवं च पुनरिज्यायामपि त एवविज इति सिद्धं भवति ॥ १९ ॥ पुरा द्वादश्याः संवत्सरे वा । तस्मा एव क्रतवे पुनदीक्षेत । तत्र तयात्पूर्वस्मिन्दास्यन्तस्यात् त एवैनमृत्विजो याजयेयुः ॥ २० ॥ प्रतिनिधिना प्रवृत्तस्य क्रतोः कर्मान्तरत्वभ्रमादृत्विगन्तर परिग्रहनिरासार्थोऽयं नियमः । ब्राह्मणवाक्यमेतत्पुनरिज्याविधानार्थ व्याख्यातुमुदाहियते कल्पान्तरे पुनः सोमं क्रीणी- यादिति लिङ्गेन पुनरिज्याऽनुमीयते । वाक्यशेषश्च भवति यज्ञेनैव तद्यज्ञमिच्छति, इति । अत्रैवमुच्यतां तर्हि कियदन्तः पूर्वक्रतुः कियदादिश्चोत्तरः कश्च तम्य कालः का वा संस्थेति तदेतत्सर्वमाहाऽऽपस्तम्बः- 'अवभृथादुदेत्य पुरस्तावादश्यास्तस्मा एव क्रतवे पुनर्तक्षेत ' इति । अवभृथान्तम्तावत्पूर्वः ऋतुः । दीक्षणीयादिश्चोत्तरः । दीक्षायाश्च पूर्वसुत्याप्रभृत्याग्द्वादशरात्रात्कालः । तम्मा एव च क्रतवे दीक्षेत यत्संस्थः प्रागारब्ध इत्यर्थः । आश्वलायनम्तु अत्र पूर्वमपि ऋतुमुदवसानीयान्तमुक्तवान् । यथा यज्ञं संस्थाप्योदवसाय पुनर्यजेत, इति । विकल्पं त्वाह कात्यायनः पुनर्यज्ञोऽवभृथान्तो वा ' इति । तत्र तद्दद्यात्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यादिति । तामेव दक्षिणां दद्यात् । यां पूर्वस्मिन्क्रतो दास्यस्यात् । दक्षिणोत्कर्षवचनसामर्थ्यात् प्राग्दक्षिणाभ्यो ऽ पहार एवायं विधिः । दत्तासु दक्षिणासु रसम्यपिम्य वाऽपहारेऽपि समाप्तिरेव प्रति- निधिना । तथा प्रवृत्तद्रव्यलाभे नायं विधिः सर्वत्र । तथा चाऽऽश्वलायनः- 'सोमा- धिगमे प्रकृत्येति एवं च पूतीकानेव क्रीतवतस्तदपहारे पुनम्तानेव लभमानम्य नायं विधिर्भवति । तथा सर्वापहार एवायं विधिः । असर्वापहारे त्वतिशिष्टमन्येन वर्धयि- त्वाऽभिषुणुयुः । सर्वः क्रीतापहारविधिः क्रीतनाशदोपयोरपि दर्शनार्थः, तुल्यन्याय- त्वात् । अभिदग्धे तु तत् प्रायश्चित्तं यदपहृत इति लिङ्गाच्च । तथा क्रीते राजनि नष्टे दग्धे वा ' इत्याश्वलायनः ॥ २० ॥ अथ यदि सदोहविर्धानान्यभिदोरन्ग्रहानध्वर्युः स्पाशयेत् । स्तोत्राण्युद्गाता । शस्त्राणि होता॥२१॥ ग्रहान्गृहीतानगृहीतान्हु तान्होप्यमाणांश्चाध्वर्युः पाशयेद्बुध्येतेत्यर्थः ॥ २१ ॥ अनभिदग्धे सोमे कृतान्तात्कर्मणि प्रतिपद्येरन् ॥ २२ ॥ पार्श्वतो देवयजनमध्यवसाय कृतान्तादेव प्रक्रामेयुः ' इत्यापस्तम्बः । देवयजनम- वसाने वेदिकरणादीनि तूष्णीं क्रियन्ते मन्त्रेण वा प्रागुक्तन्यायात् । तथा नावृताः 'यथा समाप्य ·[ १५ प्रश्भे- ३२६ सत्याषाढविरधित्वं श्रौतसूत्रम्- क्रियेरन्नावृता वेत्याश्वलायनः । कृतान्तादिति यावत्कर्म कृसं ततः परं तन्त्रमित्यर्थः । प्राग्वंशादिमण्डपदाहे तु न देवयजनान्तरं गम्यते ॥ २२ ॥ दग्धे तत्मायश्चित्तं यदपहते ॥ २३ ॥ अभिदग्धे तु सोमे यदपहृतप्रायश्चित्तं यो नेदिष्ठी स्यादित्यादि तदेव भवति ॥२३॥ पश्चात्र गा दक्षिणा ददाति । पञ्च वरानित्येकेषाम् ।। २४ ।। या तत्रोक्ता गौरेका दक्षिणां दद्यादिति तस्याः स्थाने तत्र पञ्च दद्यात् । अनडु. होऽपि प्राप्त्यर्थ वरवचनम् । प्रवृत्तद्रव्यस्य लाभे त्वत्रापि प्रकृत्या समाप्तिद्रष्टव्या॥२४॥ यदि ग्रावा दीर्येत द्युतानस्य मारुतस्य साम्ना स्तुवीरन् । ब्रह्मसान्नेत्येकेषाम् ॥ २५ ॥ यदि प्रातःसवने पावा शीर्येत पुरस्ताहिष्पवमानादित्यापस्तम्बः । दीर्येत खण्डितः स्यात् । द्युतानस्य मारुतस्य यत्साम तेनात्र स्तुवीरन् । यद्यपि न तम्य च्छन्दोगेंर्ब्रह्म- सामत्वमुक्तं तथाऽप्यत एवानुवादात्क्वचिद्विधिद्रष्टव्यः ॥ २५ ॥ यदि प्रातःसबने कलशो दीर्येत वैष्णवीषु शिपि- विष्टवतीषु स्तुवीरन् ।। २६ ॥ व्याख्यातमिदं ब्राह्मणे--- यदि प्रातःसवने कलशो दीर्यत वैष्णवीषु ।-~- वतीषु स्तुवीरन् यदि मध्यंदिने दीर्येत वषट्कारनिधन ५ साम कुयुः । यदि तृतीयसवन एतदेव ' इति । तद्यथा ब्राह्मणमेवानुसंधातव्यमित्यर्थः । कलश इति द्रोणकलशम्यवैक- देशग्रहणं, यथा सत्यभामा भामा भीमसेनो भीम इति । दीर्यंत भिधेत ॥ २ यदि माध्यंदिने दीर्येत वषट्कारनिधन साम कुर्युः । यदि तृतीयसवन एतदेव ।। २७ ।। निधनमन्तिमा भक्तिः । तद्वषट्कारो यस्य तद्वषट्कारनिधनं तत्साम गायेयुः।।२७॥ यदि कलशो दीर्येत वषट्कारनिधनं ब्रह्मसाम कुर्यु- रित्येकेषाम्। सर्वेषामनवयवेन श्रूयते॥(ख०२२)।। ॥ २८ ॥ असवे स्वाहा वसवे स्वाहा विभुवे स्वाहा विवस्वते स्वाहा गणश्रियै स्वाहा मलि- म्लुचाय स्वाहा शूषाय स्वाहेति सप्ताऽऽहुती - त्वेन्द्रस्य ग्रहोऽस्य गृहीतो ग्राह्यो देवानां पूरसि तं त्वा प्रपधे सह ग्रहः सह पशुभिः सहत्विग्भिः सह सौम्यैः सह सदस्यैः सह दाक्षिणेयैः सह - ·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२७ दक्षिणाभिः सह यज्ञेन सह यज्ञपतिना प्रवि. शानि सह यन्मे अस्ति तेनेत्यभिमन्य ॥ २९ यद्वषट्कारनिधनं साम ताणाच्छंसि साम कुर्यात् । तथाऽसवे स्वाहा, इत्याहुतिषु हुतास्वध्वर्युणा दर्णिमनुमन्त्रयते यजमानः । नोत्तरयोः सवनयोरयं विधिः । यदि प्रात. सवने कलशो दीर्येत ( आप० श्री० १४-८-२५ ) इत्यापस्तम्बीये तु प्रातःसक नग्रहणादुत्तरविधावनुसबनमितिवचनाच्च ॥ २८ ॥ २९ ॥ सवेशाय त्वोपवेशाय त्वेत्यनुसवनं दीर्णे जुहोति ॥ ३० ॥ एतैः प्रतिमन्त्रमनुमवनं दीर्णे पञ्चाऽऽहुतीर्नुहोतीत्येके (आप० श्री० १४-८-८५) इत्यापस्तम्बः । सवनत्रयार्थोऽयं कल्पः । तेन सर्वत्र विकल्प्यते । एवं कृते प्रायश्चित्ते संधानीयद्रव्यैः कलश प्रतिलिम्पेत् । तथा च बौधायन:-'स यद्यवदीर्णो भवति प्रति. लिम्पत्येनम्' इति । धारणासमर्थत्वे त्वन्यं मन्त्रेण प्रयुज्य तस्मिन्न(र)समवनयेत् । स्कन्ने तु रसे विधिमाह बौधायन:- आग्रयणादत्राऽऽप्तुं प्रस्कन्दयति' इति । पूत- भदाधवनाययोस्तु दीर्णयोः सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वाऽयमेव प्रकारो द्रष्टव्यः । तथा च तावे- वैकैकं प्रकृत्याऽऽह बौधायन:-'स यद्यवदीर्णो भवति लिम्पत्येनम् ' इति । तथा- 'आग्र- ऽऽप्तुं प्रस्कन्दयति ' इति । समानोऽयं प्रकार आग्रयणस्थाल्यां विदीर्णायाम् । कलशात्तु रसोत्पत्तिः । यथोक्तम् – यदाऽऽग्रयणः कलशादिति ॥ १० ॥ यदि सः पर्यायैरस्तुतमभिव्युच्छेत षड्भि- हों। स्तुयुः । तिमभिस्तिसृभिरितरेभ्यः ॥ ३१ ॥ यदि सर्व रात्रिपर्यायः (आप० श्री० १४-२३-१२) इत्यापस्तम्बः । अतिरात्रे त्रयो रात्रिपर्यायाश्चतुश्चमसगणास्तत्रिभिरप्यस्तुते यदि व्युष्टा रात्रिः स्यात्तदा त्रिष्वपि पर्यायेषु होतृशस्त्रार्थानि स्तोत्राणि षड्भिः षड्भिः स्तुयुः, इतराणि मैत्रावरुणब्राह्मणा- च्छंम्यच्छावाकशस्त्रार्थानि तिसृभिस्तिसृभिः । एवं द्वादशस्वपि रात्रिस्तोत्रेषु ह्रासः कार्यः ॥ ३१ ॥ यदि द्वाभ्यां पायाभ्यामस्तुतमभिव्युच्छेद्धोत्रे मैत्रावरुणाय चान्यतरस्य स्तुयुः । ब्राह्मणा- च्छ सिनेऽच्छावाकाय चान्यतरस्य ॥ ३२ ॥ यदि द्वाभ्यां पर्यायाभ्यामस्तुते प्रथममात्रेण स्तुते व्युच्छेत्तदा मध्यमपर्याये होत. मैत्रावरुणार्थे द्वे एव स्तोत्रे स्तुयुः । ब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाकार्थे तु लुप्यते । एतदेव विप. रीतमुत्तरपर्याये । मध्यमोत्तमयोः पर्याययोरितरेतरापेक्षायां पूर्वोत्तरत्वं वेदितव्यम् ॥३२॥ ..

·[ १५ प्रश्भे- ३२८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- योकेन पञ्चदशभिर्होत्रे स्तुयुः । तिसृभिस्ति- सृभिरितरेभ्यः ॥ ३३॥ योकेन पर्यायेणास्तुते व्युछेत्तदा होतुः स्तोत्रं यथाप्रकृत्येव पञ्चदशभिः स्तुयुः । इतराणि पञ्चभिः । अत्रेयं मीमांसा-'किमयमभिव्युष्टिशङ्कायामेव विधिरुताभिव्युष्टी सत्याम्' इति । शङ्कायाम्, इति ब्रूयात् । कुतः । ब्राह्मणेष्वभिव्युच्छेदित्येवाऽऽम्नानात् । नियतपरिमाणभूतासु स्तोमवचनानुपपत्तेश्च । न हि नियतकालपरिमाणा सर्वत्राभिव्युष्टि थेन तत्परिमिताः स्तोमा नियम्येरन् । अतः सत्यामभिव्युष्टी नैमित्तिको ह्रासः । न त्वनभिब्युष्टयर्थ इति सांप्रतम् । तदुक्तमुपग्रन्थकारण-अभिव्युच्छेदित्येव शाट्यायनि- ब्राह्मणं भवति । तथा भाल्लविनां तथा कालविनां तथा तैत्तिरीयाणां तथा सर्वेषां विभ- क्त्युपनिपात एव स स्यात् । अयापि चेदनभिविवासार्थोऽभविष्यदपरि मतः स्तोमोऽमवि- प्यत् । यथा नाभिविवसेत् तथा स्तुवीरन्नित्येवाभविष्यत् । न ह्यनभिविवासार्थे परिमा- णमुपपद्यते । तेन तु परिमाणग्रहणेन जानीमोऽभिव्युष्ट्या संयुक्त एवायं कल्पो भवतीति ॥ ३३ ॥ अग्ने विवस्वदुषस इत्याश्विनस्य प्रतिपदं कुर्वीरन् ॥ ३४ ॥ त्रिप्वप्युक्तेषु निमित्तेष्वेषेव प्रतिपत् ॥ ३४ ॥ यस्याऽऽश्विने शस्यमाने सूर्यो नोदियात्। सर्वा अपि दाश- तय्यः शश्सेत् । सौर्य पशुं बहुरूपमुपाकुर्यात् । यस्याऽऽ- श्विने शस्यमाने सूर्यो नाऽऽविर्भवतीति विज्ञायते ॥ ३५ ॥ यदा सूर्यो न प्रकाशते मेघादिच्छन्नस्तदा संधिचमसेषु भक्षितेषु नानावर्णश्छाग आलभ्यते प्रसज्यते च तत्र सवनीयतन्त्रम् । दश मण्डलान्यवयवा अस्या इति दशतयी ऋक्संहिता । तस्या ऋचो दाशतयीर्दाशतयीरित्याहानतिभेदात् । ता बह्वीरप्यनुब्रू- याद्वा यावत्सूर्यः प्रकाशते ॥ ३५ ॥ यदि समन्वारब्धाना सर्पतामुद्गाताऽपच्छिद्येत । यज्ञेन यजमानो व्युध्येतादक्षिणः स यज्ञक्रतुः सस्थाप्योऽथान्य आहृत्यः ।। ३६ ॥ स यज्ञ उदवसानीयान्तः संस्थाप्यः । अथानन्तरे पर्वणि स एव ऋतुः पुनराह- तव्यः ॥ ३६ ॥ तत्र तपद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यस्यात् ।। ३७ ।। उक्तोऽर्थः ।। ३७ ॥

·६ पटलः] महादेवशार्तिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३२९ ननु सन्त्वेते विधय एकैकस्यापच्छेदे । यदा पुनरेषां त्रयाणां द्वयोर्वा युगपदपच्छेद- तत्र को विवेकः । किमत्र विवेचनीयं यावतामपच्छेदम्तावतां प्रायश्चित्तानि समुच्चेष्यन्ते निमित्तसंनिपातात् । सत्यं समुच्चीयतां सर्वत्र प्रस्तोतृप्रायश्चित्तमविरोधात् । उद्गातृप्रति- होंस्तु विरुद्धे प्रायश्चित्ते कथं समुच्चेप्येते, न ह्यदक्षिणत्वसर्वस्वदक्षिणत्वयोः समु- चयसंभवः । तत्राऽऽह- त एवैनमृत्विजो याजयेयुः । अथ यदि प्रस्तोता:- पच्छिद्येत यज्ञस्य शिरोऽपच्छिद्येत ब्रह्मणे वरं दत्त्वा ॥ ३८ ॥ उद्गातृप्रतिहत्रोंनिमित्तसंनिपाते मुख्यत्वाद्गातुरेव प्रायश्चित्तं प्रवर्तते न प्रतिहतुम्तेन विरोधात् । तस्य तु कृते सर्वप्रायश्चित्तमात्रं भवति ॥ ३८ ॥ अथ पवमानासर्पतामुद्गातृणामपच्छेदे प्रायश्चित्तमारम्यते - स एव पुनर्वर्तव्यः ॥ ३९॥ स एव पुनः पूर्ववदृत्विग्वरणविधिना वर्तव्यः ॥ ३९ ॥ अथ यदि प्रतिहर्ताऽपच्छिद्येत पशुभिर्यजमानो व्युध्येत । पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्यात् ।। ४० ॥ ऋतुदक्षिणार्थे सर्ववेदसं दद्यात् ।। ४० ॥ युगपदपच्छिन्नयोरुगातुः प्रायश्चित्तं कुर्यात् प्रतिहतुः सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयात् ॥ ४१ ॥ युगपदपच्छेदे तद्गातुः प्रायश्चित्तं प्रतिहर्तुः सर्वप्रायश्चित्तं जुहोतीत्यर्थः ॥ ४ १ ॥ अस्त्वेवं योगपद्ये । क्रमादपच्छेदेऽपि किमयमेव न्यायः, नेत्याह- पूर्वापरापच्छेदे यो जघन्यः सर्वप्रायश्चित्तं कुर्यात् ।। ४२ ।। पूर्वापरयोस्त्वनयोर्यतरो जघन्योऽपच्छिद्येत ततरस्य प्रायश्चित्तमेव प्रवर्तते । सर्व- प्रायश्चित्तमात्रं वितरस्य भवति । पूर्वबाधेनैव जघन्यप्रायश्चित्तस्योत्पत्तेः । तथा च मीमांसकाः- पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् ' ( मी० सू० ६-५-१९ ) इति । एतदुक्तं भवति यदा प्रतिहर्ता जघन्यस्तदा सर्ववेदसमेव दीयते, न पुनरिज्या । यदा सूद्गाता जघन्यस्तदा पुनरिज्यैव भवति न तत्रैव क्रतो सर्ववेदसमात्रमिति । तत्र तु पुन- रिज्यायां सर्ववेदसं देयमिति प्रतीयात् । कुत एतत् । पूर्वस्मिन्क्रती प्रागुद्गातुरपच्छेदा- प्रतिहस्रपच्छेदने तस्यैव प्राप्तत्वात् । तत्र तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यादिति नियमाच्च । तथा च मीमांसका:-'यद्युद्गाता जघन्यः स्यात्पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्याद्यथेतरस्मिन्' (जै.

·[१५ प्रश्भे-
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
सू० ६-५-२० ) इति । येषां त्वनुक्तमपच्छेदप्रायश्चित्तं ब्रह्मादीनां तेषां सर्वप्राय-
वित्तमेव सर्वत्र ।। ४२ ॥
यधुद्गाता जघन्योऽपच्छिधेत पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं
दधात् ॥ ४३ ॥
पूर्वसूत्रेण व्याख्यातम् ॥ ४३ ॥
यद्यार्भवे पवमानेऽपच्छिद्येत सर्वप्रायश्चित्तं जुहु-
यात् ।। (ख०२४) ॥४४॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशमश्ने षष्ठः पटलः ।
यदि माध्यंदिने पवमान एतदेव । आर्भवे सर्वप्रायश्चित्तमेव सर्वेषां कृते जुहुयात्
॥४४ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलिताया
प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
अथ पञ्चदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ।
..
यदि सोम उपदस्थेत्सुवर्ण हिरण्यं द्वैधं विभ-
ज्यामजीषेऽन्तर्धायापोऽवनयेदर्घमभ्युभीय ग्रहै है
प्रचरेत् ॥ १ ॥
हिरण्यस्यार्ध द्रोणकलशेऽवधाय वसतीवरीगृहीत्वा तासु पयः क्षिपेत् । तत्सो-
मस्थाने भवति । तस्मात्तु येषां ग्रहणं ग्रहाणां चमसानामर्धमभ्युन्नीय होमः पूर्ववत् ।।१।।
ब्रह्मण उद्गात्रे होत्रेऽश्व ये वे च चतुरो वरान्दद्यात् ॥ २ ॥
उक्तोऽर्थः ॥ २ ॥
यद्याग्रयणः स्कन्देदुप वा दस्येदितरग्रहेभ्यो
निगृह्णीयात् । यदीतरे ग्रहाः स्कन्देयुरुप वा
दस्येयुराग्रयणाभिगृह्णीयात् । अन्याछुक्राच-
वाच ॥ ३ ॥
गतः । शुक्रध्रुवरहितानां ग्रहाणां कलशस्य चाऽऽअयणो योनिरिति ॥ ३ ॥
अथान्य विधिमाह-
द्रोणकलशाभिगृहातीति सर्वग्रहाणार स्कमाना
मुपदस्तानां वेति विज्ञायते ॥४॥

·पटरः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाध्याख्यासमेतम् । ३३१ सर्वेषामेव ग्रहाणा शुक्रध्रुवसहितानामुपदस्तानां स्कन्नानां च कलश एव योनिरिति । त एते चत्वारो विधयस्तत्र तत्र विकल्प्यन्ते । केचित्तु-सर्वग्रहाणामित्यनेन पवमानग्रहाणामपि ग्रहणभिष्ट्वा पूतभृदाधवनीययोर- प्युपदस्तयोः कलशादुत्पत्तिमाहुः । तदयुक्तम् । ' यद्हो वा कलशो वा ' इति कल- शस्य पृथ-ग्रहणेन पवमानग्रहाणामत्र ग्रहग्रहणेनाग्रहणावगमात् । अतः कलशवदाग्रय. णादेव तयोरुत्पत्तिः । यथा तं तं प्रकृत्याऽऽह बौधायन:- 'आग्रयणादेवाऽऽप्तुं प्रस्क- न्दयति ' इति । चमसानां तु सर्वत्र पूतभृत एवोत्पत्तिः, तद्योनित्वात् । सर्वेषामप्येषां विधीनां योनिविशेषपरत्वात् । क्वचिटुपदासग्रहणं क्वचित्स्कन्दनोपदासग्रहणं चैवमादे - शप्रकारस्य प्रदर्शनार्थ द्रष्टव्यम् । तथा सर्वत्र सशेपस्कन्दने सोमे सोममभिगृह्य जुहु- यादित्ययमपि विधिरनुसंधातव्यः । यदा तु निःशेषः स्कन्दति तदा स्वेन स्वेन मन्त्रेण यथायोनि गृहीत्वा सादयेत् ।। ४ ।। यदि ध्रुवः स्कन्देदायर्दा असि ध्रुव आयुर्मे दे- हीति वक़दा आस ध्रुव वर्गों मे देहीति तनूपा आस ध्रुव तन्वं मे पाहीत्यभिमन्य वरं ददाति॥५॥ तु गतः ॥ ५ ॥ यघुपदस्येत्सुवर्ण५ हिरण्यं त्रैधं विभज्य स्वाहा दिव आप्यायस्वेति प्रथममवधायाऽऽप्याययति॥६॥ स्थालीमात्दृत्य द्रोणकलशादाप्याययति । यदा तु दीर्णा स्यादसमर्था च तदाऽन्यां प्रयुज्य स्कन्नशेषस्यावनीयाऽऽप्याययति । निःशेषस्कन्नस्तु ग्रहणमन्त्रेणैव ग्राह्यः ॥ ६ ॥ स्वाहाऽन्तरिक्षादाप्यायस्वेति द्वितीयम् । स्वाहा पृथिव्या आप्यायस्वति तृतीयम् ॥ ७ ॥ अवधायाऽऽप्याययतीत्यनुकर्षः ॥ ७ ॥ अध्वरो यज्ञोऽयमस्तु देवा ओषधीभ्यः पशुभ्यो नो धनाय विश्वस्मै भृतायाध्वरोऽसि स पिन्वस्थ घृतवदेव यज्ञस्य ध्रुवा द्यौर्बुवा पृथिर्वा ध्रुवं विश्व- मिदं जगत् । ध्रुवा ह पर्वता इमे ध्रुवो राजा विशा- मयम् ॥ इहैवैधि मा व्यथिष्टाः पर्वत इवाविचा. चलिः । इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय । अभितिष्ठ पृतन्यतोऽधरे सन्तु शत्रवः । इन्द्र इव वृत्रहर तिष्ठापः क्षेत्राणि संजयन् ॥ इन्द्र एन- ·३३२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्ने- मदीघरधुवं ध्रुवेण हविषा । तस्मै देवा. आध. ब्रुवनयं च ब्रह्मणस्पतिरिति चतसृभिरभिमन्य वरं ददाति ।। (ख०२५) ॥ ८ ॥ सन्नेऽभिमन्त्रिते चाध्वर्युणा, वरं ददाति यजमानः ॥ ८ ॥ यदि नाराशस स्कन्देद्यमध्वर्युरुत्तरं ग्रहं गृही. यात् । तं वषट्कारानुवषट्कृते हुत्वाऽऽप्यायस्व मदिन्तमति तस्मादेनमाप्याययति तेनैनं भक्षवन्तं करोति ॥ ९ ॥ भक्षिताप्यायितश्चमसो नाराशंस इत्युक्तम् । स यदि शोषणादिना नश्येत्तदा यश्च. मसाप्यायनादनन्तरो ग्रह ऐन्द्राग्नादिस्तं स्वकाले हुत्वा चमसाध्वर्यवे दद्यात् । स च भक्षं शेषयित्वा तेन चमसानाप्याययति अनुप्रकम्पयति च द्विः । तदर्थत्वादाप्यायनस्य 1 ॥ ९ ॥ देवाञ्जनमगन्यज्ञ इति प्रातःसवने सोम५ स्कम- मभिमत्रयेत । गन्धर्वाञ्जनमगन्यज्ञ इति माध्य. दिने । पितृजनमगन्यज्ञ इति तृतीयसबने । आप ओषधीवनस्पतीञ्जनमगन्यज्ञ इति नक्तम् । धावा- पृथिवी जनमगन्यज्ञ इति । तिरोअलियान्सोमे सोममभिगृह्य निदधाति ॥ १० ॥ हविर्वा स्कन्देदित्यापस्तम्बः । हविः सवनीयादि । नक्तं रात्रिपर्यायेषु । तिरोअहनेषु संधिचमसेषु । एवमनुक्रमणात्तिरोअनेभ्यः परेप्वप्तोर्यामचमसगणेषु नार्य विधि- भवति ॥ १० ॥ पृषदाज्य स्कन्देद्यद्यथान्याधि पृषदाज्यं गृहीत्वा द्रप्सश्चस्कन्द मनो ज्योतिर्जुषतामिति सहिता- भ्यामेकाहुतिं जुहोति ॥ ११ ॥ यदि पृषदाज्य" स्कन्देदिति भरद्वाजः ॥ ११ ॥ यवृतग्रहः प्रचरन्तो मुझे यातां विसृष्टधेनाः सरितो घृतश्चतो वसन्तो ग्रीष्मो मधुमात वर्षाः शरद्धे. मन्त उत नो मयोभुव उदप्रुषो नभसी संवसायाम् । आ नः प्रजा जनयतु प्रजापतिर्शता ददातु परि- वत्सरो नः । संवत्सर ऋतुभिश्चाक्रपाणो मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु ॥ आ देवानां त्वमग्ने व्रतपा ·७ पटलः.] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३३३ असि यद्वो वयं प्रमिनाम व्रतानि । मधुध माथ- वश्व वासन्तिकारत् । इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्तु अनु व आरभेऽनु माऽऽरमध्वः स्वाहेत्येतैः सह दशभिर्भग्यजुभिर्दशाऽऽहुतीर्जुहोति । प्रत्याहुति वरं ददाति ।। (ख. २६) ॥ १२ ॥ मन्त्रतो मुखतः प्रेषतो मार्गतो वा विपर्यासो मोहः । तत्र विसृष्टधेना इति पञ्चभिः, मधुश्चेति त्रयोदशमासनामभिश्च जुहोति ।। १२ ॥ यदि सोमः स्कन्देहह्मन्सोमोऽस्कानिति ब्रह्मण आवेद्य यत्र स्कन्दे सदपो निनीयाभूचिः सविता वन्धोऽनु न इदानीमह उपधा- च्यो नृभिः। वि यो रत्ना भजति मानवेभ्यः श्रेष्ठं नो अत्र द्रविणं यथा दधदित्यभिमन्य हिरण्य. गर्भः समवर्तताग्र इति जुहुयात् ॥ १३ ॥ ब्रह्मणः स्कन्दनादिवदनं प्रायश्चित्तानुसंधानार्थम् । तत्राभूदेव इत्यूचा स्कनममि- मन्त्र्य तस्योपरि पूर्ववत्प्रादेशान्मिमीत इत्यापस्तम्बः ॥ १३ ॥ यदि चमसमभक्षित स्तोत्रेणाभ्युपाकुर्यात् ॥ १४ ॥ यद्यभक्षिते चमसगण उत्तरस्मै चममगणाय स्तोत्रमुपाकुर्यात् ॥ १४ ॥ इन्दुर्हिन्वानमवागदि(र्धगि)न्दोरुभयोः सोमाः साम [म] मृक्षत दिव्याश्च पार्थिवाश्च तस्य त इन्द्रपी. तस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीत्यभिष्टस्य सोमस्य भक्षयति ॥ १५ यत्र वर्षबिन्दुः पतितः सोऽभिवृष्टः । तस्य त्वेताववेक्षणं तूप्णीमिति गम्यते। प्रत्यस्म पिपीषत इत्यवेक्षणमन्त्रः । इन्दुरिन्दुरिति भक्षणमन्त्र इति सूत्रान्तरे द्रष्टव्यः । भक्षणम- न्त्रस्तु नित्यमन्त्रप्रत्याम्नायः ॥ १५ ॥ यदि दीक्षतोऽवकिरेदप्स्वम इत्येषा । तपो- ध्वग्ने अन्तरा अमित्रास्तपाश समररुषः परस्य । तपा वसो चिकितानो अचितान्ति ते तिष्ठन्तावजरा अयासः ॥ यो नः सनुत्यो १ मवन्तु मे ता ·सस्याषावविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्ने- अभिदासदमे यो अन्तरो मित्रमहोऽधनुष्यात् । तमजरेभिङ्घषभिस्तप स्वैस्तपा तपस्थ तपसा तपिष्ठ ॥ स स्मा कृणोतु केतुमा नक्तं चिदूर आसते । पात्रको यद्वनम्पतीन्पास्मा मिनोत्य- जरः। न हि ते अग्ने तनुवै क्रूर चकारमर्त्यः । कपिर्वमस्ति तेजनं स्वं जरायुगौरिव । मेष इव यदुप च वि च शर्वरी यदप्सुरग्रोरुपरस्य खादति । शीर्णा निरो वक्षसा वक्षणां जय. पशवभस्ति हरितेभिरासभिरित्येतैः सह दशभिऋग्यजुभिर्दशाऽऽहुतीर्जुहोति । प्रत्या- हुवि वरान्ददाति ॥ (ख०२७) ॥ १६ ॥ ब्रह्मचर्यावस्थस्यै योनौ रेतःस्कन्दनमवकिरणम् । अयोनावपि बुद्धिपूर्वमित्यपरे । पटपणा तर्हित्वा, इत्यापस्तम्यः । पूर्णया खुचाऽऽहुतिः पूर्णाहुतिः । प्रन्याहुतीत्यनेनेकै- काया बहुतेरेको वरो दक्षिणेति दर्शितं, न त्वाहुतावाहुनी हुतायां देय इति । अन्यथा षट्पूर्णाहुती त्वेत्यनेन विरोधात् । अन्विष्टकं दक्षिणा ददातीत्यादौ तथा दर्श- नाञ्च ॥ १६ ॥ ॥ योवा देषहेडनमिति वा ( दशाऽऽहुती त्वा पव- मान, सुर्जन इत्येतेनानुवाकेनाभिपिश्चेत् ) ॥१७॥ अभिषेकवचमानविगाहेत् । परन्या सहावकिरणे तन्त्रेणाऽऽहुती त्वा पृथगुभयोरभि- कः। यदि पुनदास्यमियोंनी वा रेतःस्कन्दनं स्यात्तदा सामयाचारिकोऽपि विधिरनुसंन्धा. तन्यः । शूद्रायां च रेतः सिक्त्वाऽयोनौ पाऽब्लिङ्गाभिरप उपस्पृशेत् । वारुणीभिर्वाऽन्यः प्रविरिधिमाधिपूर्वकस्कन्दने तूंक्त एव विधिः । यन्मेऽत्र पयस इत्यादिना ॥ १७ ॥ यदि हुताहुती सोमी सरसृजेयातामन्तःपरिध्या- हवनीयादगारं निर्वयं यज्ञस्य हि स्थ ऋत्विया- चिन्द्रानी चेतनस्य च हुताहुतस्य तृप्यतमहुतम्य हुतस्य च तस्य चाहुतस्य चाहुतस्य हुतस्य चन्द्रामी अस्य सोमस्य वीतं पिबतं जुषेथा५ स्वाहेति हुताहुँती सोमो जुहुयात् ॥ १८ ॥ यदा ग्रहस्य चमसस्य वा हुतस्य भक्षायाऽऽनीयमानः शेषः प्रसा(मा)दात्वचिद- ·तं । ७ पटकः ) महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । हुतग्रहादावापतेत् । अहुतो वा ग्रहादिर्हतशेषे तदा 'तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत्' इत्यापस्त- म्बः । तं संसृष्टमेवं हुत्वा तस्मै भक्षं प्रयच्छेद्यः पूर्वहुतशेषभक्षणः प्राप्तः ॥ १८ ॥ मा नोऽध्वरिषुः पितरो मोत वीरान्मा नः स बन्धुरुत वाऽन्यबन्धुः । मा नो दुशक्षा अघशस ईशताईतोऽयं यज्ञमप्येतु देवा इति हुताहुतौ सोमौ भक्षयति ॥ १९ ॥ त्याम्नायोऽयं नित्याय भक्षमन्त्रस्य ॥ १९ ॥ मा यजमावं तमोऽविदन्मर्विजो मा इमाः प्रना। मा यः सोपमिमं पिबात्स सृष्टमुभयं कृतमिति भक्षयन्तमभिमन्त्रयते ।। २० ॥ अध्वर्युरिति शेषः । यदा त्वध्वर्युभक्षयति सदैनं प्रतिप्रस्थाताऽभिमन्यते । एवं संसृष्टं सोममिन्द्राग्निभ्यां प्रतिपाद्य पुनोनित उत्पन्नेन स्वकाले ती देवतां यजेद्यस्यै गृहीतोऽयमहुतोऽन्यत्र प्रतिपन्नः । यदा हुतस्यैकदेश एष हुतशेषे प्रतितो न कृत्स्नस्तदा शेषेणैव वर्धितेन यजेत ॥ २० ॥ सप्तत्विजः सप्त सदाश्येषां दश क्षिपो अश्विना पश्च वाजाः । प्राणो व्यानोऽपानो मन आकृत- ममिः स्वाहा कृत हविरदन्तु देवाः ॥ प्रजापते न त्वदेतानिति भक्षं व्यापनमुत्तरार्धपूर्वाधं उप- स्वेऽवनयेत् ॥ २१ ॥ दक्षिणार्धपूर्वार्धे वा ।। २२ ॥ केशकीटादिभिरुपधातो व्यापत्तिः । तत्र पात्रमपि निरीज्यते निलिख्यते वा यथादोषम् । न चान्यो भक्ष उत्पाद्यः । अप्रयोजकत्वात् । प्रतिपत्त्यन्तरेण शेषकार्या- छ । नाराशंसार्थस्तुत्पाद्य एवानुप्रकम्प नार्थम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ स्कमा यौः स्कमा पृथिवी स्कर्ष विश्वामिद जमत् । स्कनाऽदो विश्वा भूतानि प्रस्फभाज्माय. ता हविः । इह गायः प्रजायध्वमिहापा इई पूरुषाः।। इहो सहस्रदक्षिणो रायस्पोषो निषीद- "तु ॥ अयं यज्ञो वर्धता गोभिर चौरिया वेदि स्वपत्या सुवीराः । इदं बाहिरति बहश्यन्यमं यज्ञं विश्वे अवन्तु देवाः ॥ पयस्वतीरोषधय १ स. ग. इतो यहो अयमस्तु दे ·सत्यापादविरचितं श्रीत त्रम्- [१५ प्रश्ने- इत्येताभिः पृषदाज्य स्कनमभिमन्त्र्यापोऽभ्य- पहत्य पात्रं निर्णिज्य पुनर्निष्टप्य निदधाति । तस्मिन् हिरण्य शतमानमवधायैकामिषे विष्णु- स्त्वाऽन्वेविति वैष्णव्यर्चाऽथान्यदधि पृषदाज्य गृहीत्वा द्रप्सश्चस्कन्देत्यभिमृश्याश्वेनावघ्राप्य सा- दयति ॥ २३ ॥ खुचमित्यापस्तम्बः । खुक्संयोगास्नुम्गतस्यैवायं विधिः । स्थालीगतस्य त्वाज्यवदेव विधिर्भवति । तत्र स्कन्नं चतसृभिरभिमन्व्य स्कन्नशिष्टमप्सु क्षिप्त्वा पुनः स्थाल्याः पञ्चकृत्वो वैष्णव्या गृहीत्वा मन्त्रेण सादयेत् ॥ २३ ॥ यदपामृक्षच्छ कुनिर्मुखेन नि तव । अग्निष्टत्स. र शुन्धतु हव्यवाघृतसूदन इति शकुन्य- बमृष्टं तस्यैतदेव प्रायश्चित्तं निर्लिख्यतेऽत्र पां- पम् ॥ २४॥ अभिमन्त्रणमन्त्रस्त्वत्र यदपामृक्षदिति भवति पात्रनिलखेनं चाधिकम् । समानमन्य- स्पूणेत्यर्थः । केचित्तु मुखेनेति मन्त्रवर्णात् । काकमुखेनापमृष्टस्यैवैनं विधिमिष्ट्वाऽङ्गा- :mi aanापनविधिनाऽप्सु क्षिप्त्वा निलिखितायां स्रुचि स्वमन्त्रेण गृह्णन्ति।।२४ यदवालिक्षच्छ्वपान्मुखेन निर्ऋते तव । अनिष्ट- सर्व शुन्धतु हव्यवाघृतसूदन इति श्वापदाव- लीटमभिमत्रयते । तस्यैतदेव प्रायश्चित्तम् । (अ. भ्यवहरणादि पूर्ववत् । ) नात्र पात्रं प्रयु- ज्यते ॥ (ख. २८) ।। २५ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पश्चदशप्रश्ने सप्तमः पटलः । शुन इव पादा यस्य स श्वापदः श्वशगालमार्जारादिः पञ्चनखः । तदवमृष्ट त्वेतयाऽ- मिमन्ध्य खुवं च तां त्यक्त्वा पात्रान्तरं संस्कृत्य तस्मिन्गृह्णाति । समानमन्यत्पूर्वेण । एतेनेव निदर्शनेन पतितोदक्यायप्रयतस्पृष्टानां द्वादशमलोपहतानां च त्यागो वेदि. तव्यः ॥ २५ ॥ इति सस्याषाढहिरण्यकेशिसुश्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगधन्द्रिकायां पश्चदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ H १ पादम्।

·८. पटेलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३३७
अथ पञ्चदशप्रश्नेऽष्टमः पटलः ।
यदस्य पारे रजस इति जुहुयात् । यदि पशु.
रुपाकृतो वेपेत निषीदेवाश्यतोच्छ्येत्पलायेता.
कामसंज्ञपने च । यस्माद्भीषाऽपिष्ठास्ततो नो
अभयं कृधि । प्रजाभ्यः सर्वाभ्यो मृड नमो
रुद्राय मीढुष इति द्वितीयां वेपमाने ॥ १ ॥
उपाकरणप्रभृत्या संज्ञपनाद्यदि पशुः क्रन्देत्तदा यदस्य ० इति हुत्वा यस्माद्भीये.
त्यनया जुहुयात् । अभिमन्त्रयेत वा पशुमित्यापस्तम्बवैखानसौ । संज्ञपनदशायां
विन्द्रम्य भाग इत्यवेक्षणस्यापि समुच्चय इति द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
यस्माद्भीपा न्यषद इति द्वितीयां निषण्णे ।। २ ।।
जुहुयादित्यनुवर्तते । उपाकृतस्योपवेशने त्वेतव यस्माद्भीषा न्यपद इति विकृतया
द्वितीयामाहुतिं जुहुयात् । समानमन्यत्पूर्वेणेत्यर्थः । केचित्तु तिष्ठति पशाविति प्रयाजेषु
नियमात्तत्रैवैनं विधिमिच्छन्ति ।। २ ॥
उदुस्र तिष्ठ प्रतितिष्ठ मा रिषो मेमं यज्ञ यजमानं
च रीरिषः । सुवर्गे लोके यजमान हि धेहि शं
न एधि द्विपदे शं चतुष्पद इत्युसमुत्थापयेत्॥३॥
निफ्णे तं मैत्रावरुणो दण्डेनोत्थापयेदित्यापस्तम्बः । निषण्णे त्वयमप्यपरो विशेष
इति भावः । उत्रशब्दम्य गोजातिवचनत्वाच्युस्रेत्यविकृतो मन्त्रः ।। ३ ।।
उच्छागति च्छागम् | उन्मेपेति मेषम् । ऊर्ध्व
ऊषुण ऊतय इति द्वितीयाम् । अवों नः
पाह्य हसो निकेतुना विश्व५ समत्रिणं दह ।
कृधीत ऊवा च रथाय जीवसे विदा देवेषु
नो दुव इति तृतीयाम् ॥ ४ ॥
च्छागमेषयोस्तूच्छाग तिष्ठ उन्मेष तिष्ठेति विक्रियते । यशायां तु जात्यनादरेणोदश
इत्येव भवति । तत्रोच्छागेत्यम्य प्रकृत्यर्थत्वाद्विकृतिषु पश्चनेकत्वे स्त्रीपशौ च यथार्थ-
मूहः । नोस्रादीनामहो विकृत्यर्थमेवोपदेशात् ।। ४ ।।
यस्माद्भीषाऽवाशिष्ठा इति द्वितीयां वाश्यमाने
यस्माद्भीपा समुत्क्रस्था इति द्वितीयामुच्छू-
यति ॥ ५॥

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रभे- । . •• ॥ स्पष्टम् ॥ ५ ॥ यम्माद्भीषाऽपलायिष्ठा इति द्वितीयां पलायितेऽ- नागच्छत्यन्यं तद्रूपं तद्वर्ण तद्वयसं तज्जातीयं तदेवतमुपाकृत्य तेन सस्थापयेत् ॥ ६ ॥ तज्जा. तीयेऽविद्यमाने अजा अवयो गाव इत्यन्योन्यस्य प्रतिनिधयो भवन्ति ।। ७ ।। अपक्रमणं पलायनम् । ' अनागच्छत्यन्यं द्रूपवर्णवयसं तदेवतमुपाकृत्य यजेत ' इत्यापस्तम्बः । तस्मिन्नागमयिमशक्ये सति संस्थानवर्णवयोभिस्तत्सदृशं तज्जातीय. मन्यमुपाकुर्यात् तज्जातीयालाभे प्रतिनिधिरुक्तः सूत्रकारेण --- 'अजा अवयो गाव इत्य- न्योन्यप्रतिनिधयो भवन्तीति ॥ ६ ॥ ७ ।। तेप्वविद्यमानेवाज्येन शे१५ सस्थापयेत् ॥ ८॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ ८॥ यस्माद्भीपा समज्ञास्था इति द्वितीयामकामसंज्ञपने ॥९॥ स्वयं व्याध्यादिना मरणमकामसंज्ञपनम् ।। ९ ॥ य इदमकस्तस्मै स्वाहेति सर्वोत्तमां जुहोति ॥ १० ॥ उत्तमां तृतीयामि यर्थः । सर्वत्र तृतीयामित्यापस्तम्बवैखानसौ ॥ १० ॥ न वा उ वेतन्म्रियसे । आशानां त्वा विश्वा आशाः । आपो हि ष्ठा मयोभुव इति चतसृभिः पशुं व्यापभमभिमन्यापोऽभ्यवहृत्यान्यं तद्रूपं तपूर्ण तद्वयसं तज्जातीयं तवतमुपाकृत्य तेन सरस्थापयेत् । तज्जातीयेऽविद्यमाने ।।(ख०२९)।। पलायिते व्याख्यातम् ॥ ११ ॥ मृतं पशुमपोऽभ्यवहृत्य पूर्ववदन्येन यनेन ॥ ११ ॥ उखार सवन्तीमगदामकाग्निर्होता पृथिव्यन्तरिक्ष द्यायदतश्च्युतदनावेव तन्न तत्मामोति निति पराचैरिति पशूखा सवन्तीमभिमन्त्रयेत ॥१२॥ भिन्नां स्त्रवन्तीमभिमन्यान्यामुखां संस्कृत्य निवेशयेत् ।। १२ ॥ यावन्ति पशोरवदानानि न विन्देयुस्तावत्कृत्व आज्यस्यावद्येत ।। १३ ।।

·' ।
- परळ: ] महादेवशास्त्रिसंकलितनयोगचन्द्रिकाच्यास्यासमेतम् ।
यहि पशुमित्यारभ्य ये पशु विमथ्नीरन्नित्यन्तं प्राग्यदुक्तं ब्राह्मणे तत्तत्रैवानुसंधा.
तम्यमित्यर्थः । तत्र हि देशं पशु प्रकृत्योक्तम्-'यहि पशुमाप्रीतमुदचं नयन्ति तर्हि
तस्य पशुश्रपण५ हरेत् ' इति । यहि यस्मिन्काले पशुमाग्रीतमिष्टप्रयानं संज्ञपनार्थमुदचं
नयन्ति तर्हि तस्मिन्काले तम्य तम्मात्प्राजहितात्पशुश्रपणं शामित्राग्निं हरेदित्यर्थः
पुनश्च यजमानं वा एतद्विकर्षन्ते यदाहवनी यात्पशुश्रपणं हरन्तीत्याहवनीयादुद्धरणं
निन्दित्वोक्तम् । स वैव स्यान्निर्मन्थ्यं वा कुर्यादिति । स एव प्राज हित एव योनिः
स्यान्निर्मन्थ्यं वेत्यर्थः । पूर्वत्र चात्र च तद्वृत्ताभ्यां प्राजहितपरामर्श इत्येतदपि प्राञ्च-
मग्निं प्रहरन्तीत्यादिब्राह्मणपर्यालोचनयव प्रत्येतन्यम् ।
बौधायनश्चाऽऽह---‘स वैव स्यादिति पुराणगार्हपत्यमभ्युपदिशति ' इति
समानोऽयं विधिः सवनीयेऽपि तत्प्रकृतित्वात् । निरूढपशौ त्वाहत्यवचनादाहवनीया.
देवाऽऽहर्तव्यः ।
पुनश्चोक्तं ब्राह्मणे-'यदि पशोरवदानं नश्येदाज्यम्य प्रत्याख्यायमवद्येत्सैव ततः प्राय-
श्चित्तिः' इति । पशुसंबन्ध्येकमनेकं वाऽवदानं नाशदोषादिनाऽवदानायोग्यं स्यात्तस्य
स्थाने ध्रौवादाज्यादवोदित्यर्थः । तदुक्तं भरद्वाजेन – 'यद्यद्धविस्तस्याऽऽज्यं प्रतिनिधिः'
इति । कृत्स्ननाशे तु पुनरालम्भः ।
केचित्तु वपाहृदययोनाशेऽपि पुनरालम्भमिच्छन्ति तयोः पश्चात्मत्वसंभवात् । यथा
आत्मा वपेति पशोर्वा आलब्धम्य हृदयम त्माऽभिसमेति, इति च । तदयुक्तम् । विशे-
षानुपदेशात् । अर्थवादमात्रत्वाच्चाऽऽत्मप्रवादम्य । तदुक्तं कात्यायनेन-अवदानहानी
नाऽऽद्रियेत, हृदयनाशे त्वन्यमालभेतेत्येके हृदयं पशुभिरिति श्रुतेः । सर्वेषां वाऽऽज्यस्य
यमेस, अर्थवादमानं पशुवचन मिति । यदि मतमनवदानत्वाद्वपाया न तत्रायं विधिरिति
तदुपोत्तरसूत्रे निरसिप्यते वपादीनां मात्राहीनत्वेऽप्येकदेशे विद्यमाने सेनैव यजेत प्रति-
निधिना द्रव्यप्राधान्यात् । यथोक्त मात्रापचारे तच्छेपेण समाप्नुयादिति ॥ १३ ॥
ये पशुं विमथ्नीरन्यस्ताकामयेताऽऽर्तिमाछेयु
रिति कुविदङ्गति नमोवृक्तिवत्यर्चाग्नीधे जुहुयात्
आहवनीये( शामित्रे वा )निरूढपशुबन्धे ॥१४॥
यदि दस्यवः पशु विमथ्नीरन् जीवन्तं मांसावम्थं वा बलात्कारेण हरेयुस्तांश्च यदि
यममानः कामयेताऽऽति प्राप्नुयुरिति तदाऽनया जुहुयात् । तदलाभे तु पलायितविधि-
वे भवति ॥ १४ ॥
यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येरन्धाता रातिः सूर्यो देव
इति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति ॥ १५ ॥

·[ १५ प्रभे-
३४०
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
विकृतिषु स्त्रीपशुरालब्धन्या । यद्यष्टापदीत्यनबुध्येत । गर्भिणीत्यर्थः । गर्भपादः
सहास्या अष्टौ पादा भवतीति कृत्वा गर्भप्रदर्शनार्थत्वाच्च । गर्भद्वित्वादिना द्वादशप
खादावपि समानोऽयं विधिः । ततः प्राज्ञपनादनुबोधे तामुत्सृज्यान्यामुपाकुर्यात् ।
परतस्त्वनुबोधे-धाता रातिः सूर्यो देव इत्याहुती जुहुयात् ॥ १५ ॥
यस्यास्ते हरितो गर्भ इत्यभिमन्त्र्याऽऽवत.
नवर्तयोत प्रदक्षिणं गर्भयावर्तयति ॥ १६ ॥
'अथैनामध्वर्युरभिमन्त्रयत इत्यापस्तम्बः । गर्भिणीमभिमन्त्रयते यस्यास्त इति ।
विशसनकाले पशोरुपस्थं निर्गमानुगुणमावर्तयतीत्यर्थः ॥ १६ ॥
वि ते भिनद्मि तकरीमित्यन्तरा श्रोणी गर्भ
निष्विदति ॥ १७ ॥
तदावरकमुल्वं नाम मेदं निखिदिति च्छिनत्ति ॥ १७ ॥
बहिस्ते अस्तु बालित्याशयाद्गर्भ निरस्योरुद्रप्सो
विश्वरूप इन्दुरिति रसाय पात्रमुपयच्छति ।
शूलेन पशुश्रपणे निहत्य गर्भ५ श्रपयाति ॥१८॥
तत उर्वोर्मध्येन गर्भ निःसार्य शूले प्रणीक्ष्य( य ) शूलाग्रपोत( ग्रोप्तं ) कृत्वा
निहत्य अपयति । गर्भश्रपणानुगुणमग्निसमीपे शूलं निखार शामित्रे श्रपयतीत्यर्थः।।१८।।
पशुपुरोडाशं निरुप्य न( भ )क्ती द्यावापृथिवीयं
गर्भपुरोडाशं निर्वपति ॥ १९ ॥
पशुपुरोडाशनिर्वपणकाल एव चेज्ज्ञाता गर्मिणीति तदा तन्निरुप्यानन्तरं गर्भपुरोडाश.
मनुनिर्वपति । पुरस्तात्तु ज्ञाने यदैव जानीयात्तदैव निर्वपेत् । स च भक्ती द्यावापृथि
वीभ्यां निरुप्यते, न गर्भदेवतायै । न चाम्यैककपालधर्माः, शेषस्योत्तरत्र प्रतिपत्ति-
विधानात् । इतरथा सर्वहुतत्वेन शेषासंभवात् ।। १९ ।।
पशोरवदानान्यवदाय गर्भस्य पुरस्तान्नाभ्या
अन्यदवघेदुपरिष्टादन्यदवदाय देवतेष्ववदधाति
।। २० ॥
पशोर्दैवतेप्ववत्तेषु गर्भस्य नाभ्या ऊर्वमेकमवदाय देवतेषु क्षिपति । तदा अधस्ता-
नाभ्या अवदाय सौविष्टकृतेष्वित्यर्थः । पुरस्ताद्वै नाभ्यै प्राण उपरिष्टाद्रपान
इति लिङ्गात् ।। २० ॥
रसं त्रैधं करोति । देवेतषु सौविष्टकृतेष्वैडेषु च ॥ २१ ॥

·८ पटलः ] महादेवशास्त्रि संकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
यूप्णः समुच्चयार्थश्चकारो भिन्नक्रमो योजनीयः, समासोपात्तत्वादेवतादीनां समुच्चे-
यान्तराभावाच्च । यूप्णोपसिच्य त्रिषु गर्भरसं व्यानयतीत्यर्थः ॥ २१ ॥
एकपदी द्विपदीति वषट्कृते जुहोति ॥ २२ ॥
पुरस्तात्स्विष्टकत इत्यापस्तम्बः । पुरस्ताद्वनस्पतेरिति वचनात्तस्य पुरस्तादेवेयमा-
हुतिः ॥ २२ ॥
वपद्कृते विष्णो प्रतत्ते अद्य शिपिविष्ट-
नामेत्यन्यतरया गर्भस्य दक्षिणपूर्व सक्थि
जुहोति ॥ २३ ॥
विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोतीति लिङ्गात् । तथा किमित्ते विष्णाविति जुहोतीत्येव कल्पा-
न्तरकाराः । अतो दर्विहोमधर्मेण जुहोति ॥ २३ ॥
दाक्षिणाकालेऽष्टाइढिरण्यं दक्षिणा । तृतीयेऽ-
न्तरकोश उष्णीषेणाऽऽविष्टितं भवति । तद-
दाति । विबलान्कोशान्करोति ॥ २४ ॥
अत्राप्चर्यवेऽष्टाहिरण्यं सकोशं ददाति । अष्टादिरण्यमुष्णीषेणाऽऽवेष्ट्य कोशेऽ-
वधाय तृतीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति, इत्यापस्तम्वः । अष्टापूरष्टबिन्तुकं हिरण्यमुनीषण
दीर्घवाससाःऽवेष्टय तत्कस्मिंश्चित्सापिधाने कोशेऽवधाय तमपि कोशमन्यस्मिन्कोशे
तथा कृत्वा तमपि तृतीये कोशेऽवदधाति । अष्टाप्रूढिरण्यं दक्षिणेत्यापस्तम्बः ॥१४॥
मरुतो यस्य हि क्षये यज्ञैर्वा यज्ञवाहस इत्य.
न्यतरया पशुश्रपणे गर्भ जुहोति ॥ २५ ॥
गर्भ गर्भपुरोडाशं चाऽऽहवनीये जुहोति ॥ २५ ॥
गर्भपुरोडाशं च न स्वाहाकरोति ॥ २६ ॥
प्रतिषिद्धत्वात् ॥ २६ ॥
अपि वा मही द्यौः पृथिवी च न इति पशुश्र-
पणस्य शीते भस्मनि गर्भमुपोहति ॥२७ ॥
अपिवेति पक्षान्तरद्योतनार्थम् । उपोहनं प्रच्छादनम् ॥ २७ ॥
गर्भपुरोडाशं ॥ २८ ॥
उपोहतीत्यनुकर्षः ॥ २८ ॥
एतं युवानं परि वो ददामीति ।। (ख०३० ॥ पश्चभिरभिमन्य ॥२९॥
एतं युवानमित्यमित्यभिमन्व्य ततः स्विष्टकृदादि कर्म प्रतिपद्यते ॥ २९ ॥

·[१६ - सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- पस्याममहतो(क्तो) यूपो विराहेत्तस्मिस्त्वा. ष्ट्र सार्ण लोमशं पिङ्गलं बहुरूपं ( सवनी यस्थोपलम्भ) कुर्याप्रयस्त्रिशतन्तवो ये वित- निर इति जुहुयात् ॥ ३० ॥ अहर्गणषु यद्यसमाप्तकार्यों यूपो विरोहेत् तदा तस्मिन्नेव यूपे तत्कालपर्यागतस्य पशोः प्रसङ्गन्यायेन त्वार्दू पशुमुपालम्भ्य कुर्यात् ॥ ३० ॥ यदि कृष्णशकुनि सय पर्युपरिसदो हविर्धानान्यतिपतेद्भय उत्पन्ने शक्ये यष्टु सर्वेभ्यो हविर्यः सोमेभ्यश्च द्रोणकलशे समवदाय ये देवा येषामिदं भागधेयं बभूष येषां प्रयाजा उतानूयाजाः । इन्द्र- ज्येष्ठेभ्यो वरुणराजभ्योऽग्निहोतृभ्यो देवे भ्या स्वाहेस्याहुति जुहोति ॥३१॥ अभये पुनर्यजेत ॥ ३२ ॥ मिः काकः । स हविषामासन्नानामुपरि पक्षवायुना वीजमान उप समी. मममोनमापरि मिषीदेद्वा तत्र देवा इति मुहुयात् । तत्संसृष्टं हविरप्सु प्रक्षिप्या. सपद : ३६ ॥ ३२ ॥ पपृतो यजभेष ऋच्छेद्भूरिति गाईपत्ये जुहुयान् । यदि यजुष्टो भुव इति दक्षिणायौ । यदि सामतः सुवरित्याहवनीये । यदि सर्वतः सर्वाभिरेकामा हवनीये ब्रह्मा वा जुहुयात् ॥ ३३ ॥ ऋक्त ऋद्वारतः । ऋग्वेदविहितस्य कस्यचित्कर्मणो मन्त्रस्य वा भ्रष इत्यर्थः । एवं यजुष्ट इत्यादि. ॥ ३३ ॥ । मनसा वा ध्यायेत् ॥ ३४ ॥ ब्रह्मेति शेषः ॥ ३४ ॥ औदुम्बरी नश्येद्भज्येत वाऽन्यां प्रच्छिद्योगस्यूर्ज मयि धेहि श्रियो तिष्ठ प्रतिष्ठिता दिव५ स्तब्धा- तरिक्षं च पृथिव्यां च दृढा भव धमित्री धरित्री जमिचीत्पुण्यति ।। ३५ ॥

·॥ - र पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्यास्यासमेतम् । अध्वर्युरुद्गाता यनमानश्चोच्छ्रयन्ति, इत्यापस्तम्बः । नाशः किमिमक्षणमपहारा- दिर्वा ॥ ३५ ॥ अध्वर्युर्यजमानो ब्रह्मा वोच्छ्यति ।। ३६ ॥ एकमन्त्राणि कर्माणीति न्यायात् ॥ ३६ ॥ संमितां नित्येन यजुषाऽभिमन्त्रयते ॥ ३७ ।। तूष्णीं निखाय द्युतानम्त्वेति यजुवाऽभिमन्त्रयतेऽध्वर्युः ॥ ३७ ॥ यदि हविर्धाने पद्येयातां दक्षिणामध्वर्युरुगृहीया- प्रतिषस्थातोपस्तभ्नुयात् । उत्तरं प्रतिप्रस्थातोद्भु ह्रीयादश्वर्युरुपस्तभ्नुयात् ॥ ३८ ॥ हविर्धानशकटयोरुभयोरन्यतरम्य वा पतने दक्षिणमध्वर्युरुद्गृह्णीयादुत्कर्षयेत् । प्रति. प्रस्थातोपस्तम्नुयान्मध्यामवद्ध्यात् । एतदेव विपरीतमुत्तरस्य ॥ ३८ ॥ वैष्णव्योपस्तभ्नुतः । वैष्णव्योपमिनुते । आश्चिन्या संमृशतः ॥ ३९ ॥ तत्रोद्रहणं तावदुभयोस्तूप्णीकम् । उपस्तम्भनं तु वैष्णव्यर्चा कुरुतः । ततस्तयेतो- पमायाऽऽश्चिन्या संमृशतः कल्पयतश्च । तत्र यथास्थानमवस्थापनमुषमानमवस्थापनस्य दृढीकरणं समर्शनम् । इदं विष्णुः, इति वैष्णवी । यद्वा-दिवो वा विष्णो विष्णों- र्नुकमिति पृथगृचावुभयोः । नित्यस्थापने तयोर्दर्शनात् । तदा तु वैष्णवीगा. तव्यम् । या वां कशेत्याश्विनी ॥ ३९ ॥ अग्ने वाजस्य गोमत इति तिमृभिरुष्णिम्भिरध्व- युराग्नीधे जुहोति । ककुद्भिः प्रतिप्रस्थाता ।।(३१)।। भद्रो नो अग्निराहुतो भद्रा रातिः सुभग भद्रो अध्वरः । भद्रा उत प्रशस्तयः । भद्रा उत्तमश स्तयो भद्रं मनः कृणुष्व त्रतूर्ये । येना समत्सु सासहः । येनासमत्सु सासहोऽवस्पिस तनु हि भूरि शर्धताम् । वने मा ते अमिशिभरित्येता आम्नाता भवन्ति ॥ ४०॥ पूर्वामिस्तिसृभिरुष्णिम्भिरध्वर्युर्नुहोति । इतराभिस्तिसृभिः ककुद्भिरितरः । पसमिरु- णिककुद्धिरिति श्रुतिरुदाहृता । तामापस्तम्बो व्याचष्टे- पूर्वाभिरुणिम्भिरध्वर्यः । उत्तराभिः ककुद्भिः प्रतिप्रस्थाता ' ( १४-३०-७ ) इति ॥ ४० ॥ .

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [ १५ प्रश्ने--
शिरो यनस्य प्रतिधीयताममृतं देवतामयं वैष्णव्या
क्रियता शिर आश्विन्या प्रतिधीयतामिति चतु-
हीतं पश्चगृहीतं वा गृहीत्वा समानौ होमा
जुहुतः ॥ ४१ ॥
इयमध्याहुतिराग्नीधीयेऽधिकारात् । समानौ होमाविति समानता मन्क्ये ॥ ४ १ ॥
यद्यामिक्युखाऽऽमा भिधेत संकृष्य पुनः कुर्यात् ।। ४२ ॥
यद्यामा भिद्येत तदा तान्येव कपालानि संकृष्याद्भिपस्कृत्य पुनः कुर्यात् । तृष्णी
मन्त्रैर्वा साम्युत्थानोक्तान्यायात् ॥ ४२ ॥
यदि पका भिद्येत तैरेव कपालैः सुपिष्टैरन्यां मृद
समृज्य कुर्यात् ।। ४३ ॥
यदि पक्वा भिद्येत तदा कपालानि पिष्ट्वा मृदं तेन सह मेलयित्वा कुर्यात् ॥ ४३ ॥
यस्यामिरुख्य उद्वायेदाहवनीयं प्रणीय स एव
पुनः परीध्यः ॥ ४४ ॥
उख़ायां भव उरूयः । स यदि प्रासंनिवापादुद्वायेद्गार्हपत्यादन्यमाहवनीयमाय-
तने प्रणयेत् । ततश्च स एवाऽऽहवनीयः पुनः परीध्यः परित उखामिध्यः । शणकुला-
येनेत्यारभ्य जातोपस्थानान्तेन प्रवृञ्जनविधिना पुनरुखायामुत्पादयितव्य इत्यर्थः । यस्य
तु कामी निमित्ततो वा प्रदाव्यादियोनिर्निर्मन्थ्यो वा भवत्युख्यस्तस्यापि स्यात्स्वाद्यो-
नेराहत्याऽऽधेयो नतु परीध्यः । पुनः परीध्य इति लिङ्गात् । स्वादेवनं योनेर्जनयतीति
लिकाच ॥ ४४ ॥
कृष्णं वासो देयम् । कृष्णा धेनुः कृष्णो वा गौः
शतमानं च हिरण्यम् ॥ ४५ ।।
गौर्बलीवर्दः । पशब्दः समुच्चयार्थः ॥ ४५ ॥
यत्पूर्वस्मिमहन्युत्तरस्मा अरुं यज्ञायज्ञियं प्रति
वसतीवरीलाति । तेनाहरभ्यासजति । तेन
पनर संतनोति ॥ ४६॥
यत्पूर्वयुरुत्तराहाथै कर्म क्रियते । यथा-सवनीयस्येमाबहिराहरणादि तनोत्तरमहः
पूर्वस्मिन्महन्यासजति, पूर्वोत्तरयोरहोः कणि(णी) संबध्नातीति यावत् । तेन च यज्ञ-
मेव संतनोति । अन्यथा स एव विच्छिन्नः स्यात् । अतोऽयमावश्यकोऽभ्यासङ्ग
इत्यर्थः ॥ ४६॥

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलिसप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । - ३४५ यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अरू स्तोत्र्यमनुरूपं कृत्वा इसति । तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञ५ संतनोति । यदतिप्रेष्यति तेनाहरभ्यासजति तेन यज्ञ संतनोतीति ॥४७॥ यज्ञायज्ञियं प्रति यज्ञायज्ञियकाले । पयांसि आशीरार्थानि विशास्ति । विविधं प्रेप्यति । सूक्तवाककाले श्वः सुत्यामिन्द्राग्निभ्यामित्यादिनाऽपि । शेषं पूर्ववत् ॥ ४७ ॥ एतेषामेकस्मिन्नक्रियमाणे नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि स्वाहेत्येतत्प्रायश्चित्तं जुहुयादेतत्प्रायश्चित्तं जहु- यात् ।। (ख०३२) ॥ ४८ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशः प्रश्नः ।। एतेषामेकस्मिन्नपि कर्मणि पुर्वधरेवाक्रियमाणे जायादेते आहुती । किं पुनर्द्वयोवहुषु वेत्यर्थः । द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्त्यर्था ।। ४ ८ ।। इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां पञ्चदशः प्रश्नः ।। अथ षोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः । विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्यः लसच्चिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं हिरण्यकेश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् ॥ प्रायश्चित्तं पञ्चदशे प्रश्न च समुदीरितम् । व्याचष्टे षोडशप्रश्ने द्वादशाहविधि ततः ।। अथ द्वादशाहस्य कर्मोच्यते- द्वादशाहेन त्रैव जायते ।। १ ।।

·३४६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १६ प्रश्ने- वै अनेन सूत्रेण द्वादशाहयागविधिरुन्नेयः । तथा चारमच्छाखायां विधिः श्रूयते-'यः कामयेत प्रजायेयेति स द्वादशरात्रेण यजेत प्रैव जायते ' (ले० सं० ७-२-५ । ७-२-९ ) इति । स च द्वादशाहो द्विविधः-समूढो व्यूढश्च । तत्र समूढप्रकारः सूत्रकारेण दर्शितः- 'त्र्यनीकां व्याख्यास्यामः । ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयो दशमं चाहः । अथेतरेषां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्र- मेवं विहिता त्रिरूयनीका परिवर्तते यद्यव्यूढः' इति । एवं समूढप्रकारमुक्त्वा व्यूढप्र- कारोऽपि तेनैव दर्शित:--' व्यूढे त्वैन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयावथेतरेषां द्वादशा- नामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रमथ द्वे आग्रयणाग्रे अथैन्द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राग्रे अथाऽऽग्रयणाग्रमथ द्वे ऐन्द्रवायवाग्रे' इति ॥ १ ॥ अथ द्वादशाहं प्रकारान्तरेण प्रशंपति- ज्यैष्ठयमश्नुते स ह्येनमनुभवति ॥ २ ॥ यो द्वादशाहोऽन्त्यसौ ज्येष्ठम्य यज्ञः । तथा च शाखान्तरे श्रूयते- ज्येष्ठयज्ञो वा एष यद्द्वादशाहः स वै देवानां श्रेष्ठो य एतेनाने यजते । (ऐ० ब्रा० १९-३) इति ।। २ ॥ अहीनः सत्रं च ॥ ३॥ सोऽयं द्वादशरात्रो द्विविधः । सत्ररूपोऽहीनरूपश्च । नन्वस्ति द्वादशाहस्याहीनत्वं सत्रत्वं च । तत्रैव चिन्त्यते -किमहीनसत्रयोर्लक्षणभेदो नास्त्युतास्तीति । तत्र नास्तीति तावत् प्राप्तम् । कुतः । ज्योतिष्टोमावृत्तिरूपस्य समानत्वात् । यथा द्विरात्रादीनामेकादश- रात्रान्तानामहीनानामावृत्ती ज्योतिषोमस्वरूपं तथा त्रयोदशरात्रादीनां सत्राणामिति प्राप्ते ब्रूमः-आसीरन्नुपेयुरिति चोदनाद्वयं यजमानबहुत्वं च सत्रलक्षणम् । यजतिचोदना यजमानबहुत्वचोदनाभावश्चाहीनलक्षणम् । वैदिकप्रयोगेषु । वैदिकप्रयोगेषु तयोरव्यभिचारादिति सिद्धान्तः ॥ ३ ॥ तस्याग्निकल्पो व्याख्यातः ॥ ४ ॥ तस्य द्वादशाहस्य चित्योऽग्निनियतः काठको वा ॥ ४ ॥ गतश्रियश्छन्दसा यजेरन् ॥ ५ ॥ गता प्राप्ता श्रीर्येन स गतश्रीः शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्यः । गतश्रिय इति बहुवचनं सत्रे च बहुयजमानकत्वनियमात्तदर्थमिति भावः ॥ ५ ॥ यं कामयेत च्छन्दसा यजते सोऽस्मै कामः समृध्यते । यजते यजन्त इति चोदनं योऽत.

·१. पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३४७ पस्वी स्यादसश्लिष्टोऽस्य यज्ञः स्यात्तपस्वी स्याद्यज्ञमेव तत्सश्लेषयतीति विज्ञायते ॥६॥ यजत इति यजमानमधिकृत्योच्यते, एकवचनात् । यजमानबहुत्याबहुवचनं वक्ष्य. आणनियमात् । योऽतपस्वी स्यात्स एवाधिकारी, इति ॥ ६ ॥ पीवा दीक्षते । कृशो यजते ॥ ७ ॥ पीवाशब्दः शारीरबलदाार्थे प्रसिद्धः । कृशो यजत इति शरीरगतमांसादिधातु. पोषणेन पापक्षयो भवति । तथा चाऽःश्वलायनेनोपसंहृतम् ‘यदा वै दीक्षितः कृशे वति । अथ मेध्यो भवति ' इति ॥ ७ ॥ तत्र चोदकेन दीक्षादिसंख्याविकल्पः प्राप्त एका दीक्षा तिस्रो दक्षिा वा इत्यादिवि. ल्पस्य प्रकृती श्रुतत्वात्तं विकल्पमपवदितुं दीक्षासंख्यानियम सूत्रयति- काम्या विद्यादष्टाचत्वारिशतं कामयति ॥ ८ ॥ काम्या जानात्यष्टाचत्वारिंशद्दिनपर्यन्तमत्यन्तसंयोग इह द्वितीया स्यात् । द्वादशाह कैकमहः सदीक्षोपसत्कमपवृत्त्ये(ज्ये)त कर्मणां पृथक्त्वेन तेषां प्रत्येकं ज्योतिष्टोम- कृतिकत्वा ( ११- ४-५ ) दिति ॥ ८ ॥ पञ्चदश दीक्षेरनर्धमासायतनाः ॥ ९ ॥ कामयतीत्यन्वयः । आयतनाः परिमाणाः ॥ सप्तदश प्रजाकामाः ॥ १० ॥ प्रजाकामा इति बहुवचनं यजमानबहुत्वाभिप्रायमिति गम्यते ॥ १० ॥ एकविशति रुक्कामाः । त्रयोविशति प्रतिष्ठा- कामाः । चतुर्विशतिं ब्रह्मवर्चसकामाः । त्रिशतं मासायतनाः। त्रयस्त्रिशतमोजस्कामाः । चत्वारि शतमिन्द्रियकामाः । चतुश्चत्वारि शतं वीर्यकामाः । अष्टाचत्वारिशतं पशुकामाः॥११॥ गतार्थः ॥ ११ ॥ अपरिमितं दीक्षेरन्नित्यन्ततो वदन्ति ॥ १२ ॥ ब्रह्मवादिनो वदन्ति । अपरिमितं यावत्कृशं भवति तावदित्यर्थः ॥ १२ ॥ तेऽप्यहीनस्य याजमाने स्थानिनः ॥ १३ ॥ Trr A- 2:TTTTTTT.

·[१६: प्रभे- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- ब्रामणा ऋत्विजो दीक्षितानामदीक्षितानामही. नस्य तेन ( ते ) याजयन्ति ॥ १४ ॥ ' सप्तदशानामेव याथाकामी । सर्वे याजमाने स्थानिनः । सर्वे याजमानं कुर्युर्यत्कि- चाऽऽत्विज्येनाविवाधकम् । विबाधमान आविज्यं बलीयः' ( आप० २१-१-२०) इत्यापस्तम्बोऽप्याह । याजमानं यस्य यस्य यो यो दीक्षायता स स इति भाप्यकृत् । ननु-सत्राणि किं कामिन एवैकैकशः कुर्युरुत बहवः संहत्येति । चोदकानुग्रहाव- हुवचनस्य चैकैकशोऽपि लोके बहवः कामिनः सत्रं कुर्वन्तीत्यनेनाभिप्रायेणानुवादत्वो. पपत्तेरेकैकशः कुर्युः । नैवम् । आख्यातगता हि कर्तृसंख्या प्रकृतिवदिहापि प्रयोगाङ्ग- तया विवक्षिता । न हि तस्याः किंचिदविवक्षाकारणमस्ति । सा च चोदकप्राप्तमेकत्वं बाधते । तस्माद्बहवः प्रयुञ्जीरन् ( जै० सू० १०-६-१४ ) ॥ १४ ।। पुनरपि सत्रे दक्षिणाप्रतिग्रहलोभातिशयेन प्रसक्ति निन्दति- तस्माद्वादशाहेन न याज्यं पाप्मनो व्यावृत्त्या इति ॥ १५ ॥ यस्मादहीनद्वादशाहे दक्षिणाप्रतिग्रहो निषिद्धस्तस्मात्कारणादृत्विग्भूत्वा द्वादशाहेन यजमानं न याजयेत् । तदेतदयाजनं पाप्मनो व्यावृत्त्यै संपद्यते । याजने तु शास्त्रोक्तं प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । सत्राहीनयोरेतावान् विशेष:- सत्रे तु स्वयमस्यापि यजमानस्य प्रतिग्रह एव नास्ति । अहीने तु विद्यमानस्य प्रतिग्रहस्य दुष्टत्वात्प्रतिगृह्य प्रायश्चित्तं कर्तव्यमिति । ननु-सत्रेष्वपि किमन्यैरात्विज्यमुत यजमानेरेवेति संदेहे चोदकानुग्रहादन्यैः । ये यजमानास्त ऋत्विमः, इति वचनं यच्छब्दोपबद्धयजमानोद्देशेन तत्संस्कारार्थतयाऽऽ- विज्यविधिर्न त्वाविज्ये यजमानविधिः । तेनाऽऽविज्यमन्यैः कार्यम् । यद्वाऽध्वर्युगु. हपतिं दीक्षयित्वेत्यनेन ऋत्विजां संस्कारार्थेन दीक्षा विधीयत इति तद्योगादृत्विगेव यजमानशब्दगोचर इत्यनुवादः । नैवम् । अप्राकृतकार्यत्वप्रसङ्गाद्वचनानर्थक्याच्च । न चाऽऽविज्यस्य यजमानसंस्कारत्वम् । अप्राकृतकार्यत्वप्रसङ्गादेव । तस्मात्प्राकृतकार्य- स्यैवाऽऽविज्यस्य यजमानाः कर्तारो विधीयन्ते । अतोऽन्येषां चोदकप्राप्तानां बाधः(जै० सू० १०-६-१५ ) ॥ १५ ॥ अर्थतस्य द्वादशाहस्याहीनरूपतां विधत्ते- य एवं विद्वान्दादशाहेन यजते ॥ १६ ॥ अत्र वेदनं प्रशंसति ॥ १६ ।। यजमान ऋथ्नोति ॥ १७ ॥ अन्योऽप्यत्विक्षु मध्ये द्वादशाहयागेन समृद्धि प्राप्नोति । पूर्वत्र यजमानमहत्वादासि तु ..

·5 १-परः] महादेवशासिसंकलितमयोग चन्द्रिकान्यारूपासमेतम् । चोदनवा विधानास द्वादशाहस्य सत्रत्वम् । इह तु यजमानकषायजतिचोदनयां- विधानाचाहीनत्वमिति विशेषः ॥ १७ ॥ इदानी सत्ररूपद्वादशाहप्रयोगे दक्षिणानिषेधमाह- य एवं विद्वान्द्वादशाहेन प्रतिगृह्णाति ॥ १८ ॥ एष ह वे कुणपत्ति यः सो प्रतिगृह्णाति (तै० सं० ७-२-१०) इति निषेधात् । सत्रे हि ये यजमानास्त ऋत्विज इत्येवं यजमानत्वव्यवहारबत्विक्त्यव्यव- हारोऽप्यस्ति । अत एव शाखान्तरे- 'अध्वर्युगृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति ' इत्यादावध्वर्युब्रह्मादिशब्दैर्व्यवह्रियन्ते । एवं सति ऋत्विक्त्वबुद्धया यागान्तरवदन यो दक्षिणां प्रतिगृह्णाति स प्रतिग्रहीता शवभक्षणेन यः प्रत्यवायस्तं प्राप्नोति । मात्र पञ्चनखशवो विवक्षितः, किंतु प(१)रुषाश्वादिशवः । किंचानेन यदसे मश्यते तारेव भवति गोमांसभक्षणसमः प्रत्यवायो भवतीत्यर्थः । किंचैनं प्रतिग्रहीतारमुद्दिश्य यस्मि. कांस्यपात्रे भाण्डे चान्नं धारयन्ति तत्पात्रं यदि शास्त्रोक्तमार्गेण शोधितं न भवेत्ततः शोधनाभावात्तयुक्तगृहेऽधिकं मलं जायते तेन पात्रेण व्यवहर्तृणामधिकः प्रत्यवायो भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ एवं दक्षिणानिषेघेन सत्रप्रयोग दृढीकृत्य यजमानक्येनाहीनप्रयोगमपि दृढी करोति- ऋत्विजो यजमानं चाधिकृत्य वदति ॥ १९ ॥ एक एव यमेत ( तै० सं० ७-२-१० ) इति श्रुतेरेकस्य कर्तृत्वात्फलभावत्वा. चाहीनत्वं सिद्धम् ॥ १९ ॥ ब्राह्मणानां तु सत्रमतो दीक्षिताना सप्तदशा. नामासत उपयन्ति ॥ २० ॥ प्रकृतितो ब्राह्मणकर्तृकत्वमाविज्ये प्राप्तम् । ( जै० सू० ६-१-३) इति तथा- विधस्यैव यजमानसंस्कारत्वाचनमानसंस्कारत्वेन राजन्यवैश्यप्राप्तिः । सदस्याः सप्तदश कौषीतकशाखायां समाम्नानाच्छाखान्तरत्वाचास्मिन्कर्मणि दीक्षिताः सप्तदश इत्यर्थः ॥ २० ॥ चोदना सर्व इएमयमयमा गृहपतिर्वा ॥ (ख०१)॥ २१ ॥ एवमापस्तम्योऽपि । 'सर्व ऋत्विज इष्टप्रथमयज्ञास्तस्मादाहुज्येष्ठयज्ञ ' (ते. सं. ७-१-१) इति । तस्माज्ज्येष्ठेनेष्टत्वात्प्रथममिष्टत्वाचायमग्निष्टोमो ज्येष्यतः मकान मुक्थ्यादीनां मूलप्रकृतिभूत इत्यर्थः । एतेन सर्व ऋत्विज आहितामय एक. भोयुरिति - ·सत्यापादविरचितं भौतसूत्रम्-... ... [१६ प्रभे- चोदना । सान्वृणुयादित्यर्थः । अथवा--विहारस्याग्नीनामन्यदीयानामप्यन्योपकारे प्रभुत्वा- दनाहिताग्नीनामपि द्वादशाहसत्रं स्यादिति मीमांसकाः ॥ २१॥ सर्वे याजमानमात्विज्येनाविमतिषिद्धं कुर्युः ॥ २२ ॥ सर्व ऋत्विजो यजमानस्य कर्म में विप्रतिषिद्धं कुर्यः ॥ २२ ॥ गृहपतिः परार्थानि यथा युपाञ्जनमृतुयाज्यामि- त्येवररूपाणि धर्मप्रतिषेधे भूयसां . धर्मोऽनुग्राह्यते (गृहपतेर्वा ) ॥ २३ ॥ तत्राप फार्थादविकारेणेति केचित् । गृहपतिर्यजमानः । गतम् ॥ २३ ॥ मामिधेनीष चोदकप्राप्तं नियममाह- गृहपतेरेव सांपिधेनीकल्पेनेति कुर्वीरन् ॥ २४ ॥ अन्नाप्यापस्तम्बीये तु विशेषः- गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रा- मेयुर्यानि चान्यान्येवरूपाणि स्युः' ( आप० श्री० २१-२-३ )। तस्य सप्तदश सामिधेनार नुयात् ' (ऐ०. ब्रा० १९-४) इति बचब्राह्मणम् | गृहपतिरेव सामिधेनीकल्पः । केचिञ्चित्तिः सृ(खु)गित्यादिवर्ज प्रत्यगाशीरिष्ट्वा स्रुच्यन्वारब्धो गण. पतिरेव समारभ्येति मन्त्रे यज्ञपतीनामिन्द्रावान्त्स्वाहेति । होता--भार्गवच्यावनाप्नवान- और्वजामदग्न्य इति । आयवरणमन्यैर्गोत्रैर्वा यावदम्यावर्तत इत्येकः पक्षः । आश्वलाय- नकल्पेऽप्ये 'प्रष्टव्यः । अग्ने महार असीत्यग्निजात्येकत्वात्सदा समानगोत्राणां तन्त्रेण वरणमितरेषां भेदेन समानविषये तन्त्रेणोहेन वा प्रकृतिः ॥ २४ ॥ त्वं वरुण इति वसिष्ठराजन्याना सामिधेनीपरिधानीया। आजुहोतेतीतरेषां गोत्राणाम् ॥ २५ ॥ सामिधेनीपरिधानीया त्रिरवाहेत्युभयत्र संबन्धः ॥ २५ ॥ नाराशरसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशनका- नाम् । तनूनपादितरेषां गोत्राणाम् ॥ २६ ॥ आपस्तम्बेऽप्येवम् । ननु- राजन्यवासिष्ठादीनां नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजः । तनूनपादितरेषाम् ' इत्यादि । स दीक्षणीयादिप्वनिर्दिष्टः सत्रेष्वनेककर्तृकेषु प्राप्तस्तत्र संदिह्यते । किं मिनकरुपा अपि संहत्य सत्रमासीरन्नुत तुल्यकरूपा एवेति । तदर्थमिदं विचार्यते-किं वासिष्ठादयो नाराशंसाधङ्गत्वेन कर्तारो विधीयन्ते, उत वासिष्ठादीनु- दिश्य माराशेसादि सादयेन विधीयत इति । तत्र वासिष्ठार्थत्वेन विधाने फटकल्पना- ·१ पटेलः] महादेवशाखिसंकलितपयोगचन्द्रिकाध्याख्यासमेतम् । ३५१ प्रसङ्गात्प्रकरणबाधाच्च वासिष्ठादय एव नाराशंसाद्यङ्गत्वेन विधीयन्ते । षष्ठी च संबन्ध- वाचिनी । सत्रेषु च सत्रिणां प्रत्येकमेव कर्तृत्वमिति स्थितम् । अतस्तत्र वासिष्ठा. वासिष्ठः क्रियमाणो नाराशंसो वासिष्ठेनापि तापक्रियत एवेति अविगुणस्तथा तनून- पादप्यन्यैरतोऽयं केंचित्कल्पमाश्रित्य मिन्नकल्पा अप्यधिक्रियेरान्नित्येवं प्राप्ते' ब्रूमः- वासिष्ठादीन्स्वामित्वेनोद्दिश्य तादर्येन नाराशंसादि विधीयते । तादर्थ्य च ऋतूषका- रद्वारेणोपपन्नमिति न फलकल्पनापत्तिः । एवं च धात्वर्यस्यान्यत्र विधानात्संनिकृष्ट. विधिर्भवति । प्रयाजोद्देशेन तु वधौ धात्वर्थेऽन्यस्य विधानाद्विप्रकृष्टार्थविधानं स्यात् । ततश्च सत्रेऽन्यतर कल्पाश्रयणेऽन्येषां तेन ऋतूपकारालाभाद्विगुणः ऋतुर्न फलं साधयेत् । तस्मात्तुल्यकल्पानामेवाधिकारः ॥ २६ ॥ सावित्राणि होष्यन्तः संनिवपेरन्दुत्वा विनि- वपेरन् ॥ २७॥ सावित्राणि जुहोति ( तै० सं० ५- १ ) इति विधिराग्निकः ।। २.७ 1॥ पशुभिर्यक्ष्यमाणाः संनिवपेरनिष्ट्वा निवपेरन्गु- हपतिर्वाऽरण्योः संनिवपेरन् ॥ २८ ।। पशुभिरिति पञ्चपश्चर्थम् । सर्वे याजमानं कुर्युः । जपानमन्त्रणोपस्थानादिषु प्रथममा- स्विज्यं ततो याजमानमरण्योयोर्गृहपतिर्वा । समारोपणादिनियमः एका. त्यादि- त्यर्थः ॥ २८ ॥ य इतोऽग्निर्जनिष्यते स नः सर्वेषां यदनेन यझेन जेष्यामोऽनेन पशुबन्धेन तन्नः सहासह नः साधु- तुल्या य एवं पापं कस्वत्तस्यैव तदित्युक्तम् ।।२९॥ पशुबन्धेन वायव्येन वा तदर्थ षड्ढोत्रादि निरूढपशुनन्धवदित्यर्थः ॥ २९ ॥ गृहपतिः समारोपयते । स्क्यमितरे गृहप. तिर्वा ॥ ३० ॥ अरण्योरात्मनि वा गृहपतेरेवाधिकार इतरे, अन्वारम्भणमात्रमिति भावः ॥३०॥ सर्वेषाम् ॥ ३१॥ ऋत्विजामेव ॥ ३१ ॥ अथ द्वादशाहे दीक्षायाः कालविशेष विधातुं शाखान्तरमतं विधत्ते- शिशिरे दीक्षन्ते । बसन्त उत्तिष्ठन्त इति । विज्ञायते ॥ ३२॥ - - ·[ १६ प्रश्भे- . ३५२ सस्पापारविरचितं श्रौतसूत्रम्- दीक्षा के देवेभ्योऽपानमत्ता वासन्तिकाभ्यां मासाभ्यामन्वयुनत, ( ऐ० ब्रा० १९-४) इत्यादि बवृषवाह्मणं प्रस्तौति । एवमापस्तम्बेऽपि ॥ ३२ ॥ शिशिरो वै तस्य प्रायणं वसन्त उदयनम् ॥ ३३ ॥ शिशिरो वा एतस्य प्रायणं वसन्त उत्थानमिति ( का० ना० ३४-९) काठकबामणम् ॥ ३३ ॥ ऋध्नुवन्ते य एवं विद्वाश्सः शिशिरे दीक्षन्ते वसन्त उत्तिष्ठन्तीति विज्ञायते ॥ ३४ ॥ शिशिरे दीक्षाप्रशंसायं श्रुतिरुदाहृता ॥ ३४ ॥ षट्सु व्युष्टास्वापूर्यमाणपक्षस्य चेष्यमाणा दीक्षेरन् ॥ ३५ ॥ एतेन महामिपक्षमाश्रिस्य प्रयोग:- सप्तदशावरााः पुरुषाः शिशिर एकाष्ट- कायामिष्टाप्रथमयज्ञास्ततआत्मन्यरण्योर्वा समारोप्यैकत्र गत्वा स्वाऽग्निसंनिधौ सर्वे सपत्नीका द्वादशाहेन सत्रभूतेम साग्निचित्येन यक्ष्यामह इति प्रजायेमहीति संकल्पः । स्वर्गोऽपि फलम् । विद्युत् । न सोमप्रवाकवरणम् । न ऋत्विग्वरणम् । अन्योन्यं त्वस्माकं गृहपतिस्त्वं ब्रह्मेत्यादिदीक्षाक्रमेण परस्परं विज्ञापयेयुर्न मधुपर्कः । देवयजनं देवतोपस्थान द्रव्यनिर्देशः साधारणद्रव्येण । गृहपतिर्नान्दीश्राद्धं कृत्वा पूर्ववदग्निं मथित्वा विहृत्य दीक्षार्थिनः कंचित्पशु विधत्ते- ‘स पुरस्ताद्दीक्षायाः प्राजापत्यं पशुमालभते' (ऐ० ब्रा० १९-४) इति । यो दीक्षा वाञ्छति स पुमान्दीक्षोपक्रमात्पुरा प्रजापतिदेवताकं पशु- मालमैत । द्विविधो हि.द्वादशाह:--साग्निचित्यो निरग्निचित्यश्च । तत्राग्निचयनयुक्ते पशुरयमवगन्तव्यः । वायन्यो वाऽस्मच्छाखायां समाम्नातः ॥ ३५ ॥ प्रथमं सावित्रहोमाशुखासंभरणान्तं कृत्वा पुरुषशिरोहरणं मृदोपलेपनं ततः पर्वणि पूर्ववत् । समारोप्य देवयजनं प्राप्य पशुबन्धेन यक्ष्यामह इत्याधुदवसाय देवयजनं कृत्वा पूर्ववन्मयित्वाऽऽयतने निधाय । संवाद संनिवपनं कृत्वा दीक्षणीयाप्रभृतीनि कर्माणि कुर्वते । य इतोऽमिर्जनिष्यते स नः सर्वेषां यदनेन यझेन मेण्यामोऽनेन सत्रेणेति ॥ (ख०२) । अत्र संवादे भूयुरध्वर्युहपत्ति दीक्षयित्वा मध्यतः कारिणो दीक्षयति होतारं ब्रह्माणमुद्गातारम् । प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्यु दीक्षाय- स्वार्षिनो दीक्षयति मैत्रावरुणं ब्रामणाच्छासिनं इतोतारम् । नेष्टा मतिप्रस्थातारं दीक्षयिस्वा तृतीयिनो दीक्षयति । अच्छावाकमानी, प्रतिहारम् । उप्रेता ·१ पटल:] । महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३५३ नेष्टारं दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति ग्रावस्तुतं पोतारं सुब्रह्मण्यम् । ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति । अन्यो वा दीक्षितो ब्राह्मण एवमनुपूर्व दीक्षेरन् । नातन्त्रीभावादे- कैकमपवर्गयति । अन्यगोत्रव्यवायात् समानगोत्राणा. मायाणामभ्यावर्तते । पत्नीनामेकस्थाने पत्नीर्दीक्ष- यन्ति । तासां याजमानैर्धर्मा व्याख्याताः ॥ ३६ ॥ अत्र दर्विहोमपश्विष्टिभ्य एवं प्रयोगः । सर्वे यजमाना याजमानं कुर्युः । अग्निं गृह्णा. मीत्यादि गोमज्जपान्तं सर्वे कुर्युरिति वचनादध्वर्वाद्याविज्यं कृत्वा पश्चाद्याजमानम् । सर्वासां पत्नीनां दीक्षाक्रमेण योक्त्रबन्धनम् । गतमन्यत् ।। ३६ ॥ अन्वहं दीक्षामेके समामनन्ति ।। ३७ ॥ अन्वहं सद्यः ॥ ३७॥ यहे व्यह इति कामयति आ द्वादशाहात् ।। ३७ ।। अग्निवाद्विकल्पः । द्वयहे दीक्षेत व्यहे दीक्षतेत्येवं क्रामत्या द्वादशाहात् ॥ ३८ ॥ उपसत्सु त्रयोदशो दीक्षेत । तेन [न] ब्रा(ब्रह्मणा भवितव्यमुपदीक्षमाणा अग्नीनुपवपन्न्युप्याऽऽत्मस स्का- रेण प्रक्रामे त्) द्वादश दीक्षाः ।। ३९ ॥ दीक्षाविशेषं तु-द्वादश रात्रीर्दीक्षितः स्यात् (ले० सं० ७-२-१०) इत्याधु- पसद्विशेषं विधत्ते– 'चतुर्धा वा एतास्तिस्रस्तिस्रो रात्रयो यद्वादशोपसदो याः प्रथमा यज्ञं ताभिः मंभरति या द्वितीया यज्ञं ताभिरारभते यास्तृतीयाः पात्राणि तामि. निणेनिक्तं याश्चतुरिपि तामिरात्मानमन्तरः शुन्धते ' ( तै० सं० ७-२-१० ) इति । अत्रानुष्ठेया द्वादशदिनसाध्या उपसदो याः सन्ति ताम्तिस्रस्तिस्र एकैका राशि- रूपेण चतुर्धा विभज्यन्ते । तत्र प्रयमराशिगताभिम्तिसृभिर्यज्ञसाधनसंपादनं भवति । द्वितीयराशिगताभिम्तिमृभिर्यज्ञमुपक्रमते । तृतीय शिगताभिस्तिसृभिर्यज्ञपात्राणि शोध- यति । चतुर्थराशिगताभिस्तिसृभिः स्वात्मनोऽन्तःशुद्धिं करोति ।। ३९ ॥ न सनीहारसशासन सत्रभूते विद्यते ॥ ४०॥ न सनीहारान्धहिण्वन्ति सत्रे ॥ ४० ॥ पोडशी सोमविक्रयणी ॥ ४१ ॥ पोडशिवत्सोमक्रयणी ॥ ४१ ॥ द्वादशाहायाऽऽप्त राजानं क्रीणाति ॥ ४२ ॥ राजानं क्रीत्वोपना निदधाति द्वादशाहायाऽऽप्तमिति ॥ १२ ॥ .. ४५ ·[११ प्रो- ३५४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- द्वादशोपसदः ॥ ४३ ॥ द्वादशाह इति शेषः । उपसत्सु द्वादशाहे संभारयजूंषि व्याचष्ट इत्यापस्तम्बः॥४३॥ अनूपसदमनिं चिनोति ॥ ४४ ॥ पूर्ववव्याख्येयम् ॥ ४४ ॥ द्वघहमेकैका चितिः ॥ ४५ ॥ द्वयहं द्वयहमेकैका चितिर्भवति ॥ ४५ ॥ चतुरहमुत्तमा ॥ ४६॥ चितिर्भवति ॥ ४६॥ आ त्रिरात्रं चतुस्तनानि व्रताति भवन्ति ॥ ४७ ॥ आङिति मर्यादा ।। ४७ ॥ एवं त्रिस्तनानि द्विस्तनानि एकस्तनानि ॥ ४८ ॥ धतुम्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति व्यहं व्यहं व्रतानि भवन्तीति शेषः ॥ ४८ ॥ भूयो व्रतमिच्छन्दधन एक सुवमभ्युमयेत ॥ ४९ ॥ य एषां व्रतमिच्छेदभिपूरयितुं दध्न एक नुवमुन्नीय नापरमुन्नयेतेति ।। ४९ ॥ एकविशतिश्छदिसदः ।। ५० ॥ एकविशस्तोमानां प्रतिष्ठेति ( तै० सं० ६-२-१० ) त्रिवृदादीनां ज्योतिषा सत्रान्तर्भावात् प्रतिष्ठार्थं भवति । देवतातद्धितग्रहणात् ‘इन्द्रस्य सदः' (तै सं० १-३. १) इति मन्त्रगता षष्ठी व्याख्यायत इत्येके । शाखान्तरीयं पदं ब्राह्मणं दर्शयती. त्यन्ये । छदिरघि निदधाति ( ते० सं० ६-२-३० ) छादनार्थ कटमुपरि निदधाति । देवता बन्धेन हि सद ऐन्द्रम् । तस्मादिन्द्रम्य सदः सदनमित्युच्यते । इन्द्रस्य प्राधा- न्यात् ॥ ५० ॥ संतृष्णे अधिपवणफलके ।। (ख०३) ॥ ५१ ॥ इति मत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ यस्मात्संतृण हन तम्माधिपवणफलके न संतृणत्ति विद्ध्वा प्रोते न करोति । यद- धिषवणे न संतृगत्ति ( ते० सं० ६-२-११) इति ब्राह्मणम् । संतृष्णे अधिषवणा- फलके भवत इति सूत्रे शेषः ।। ५१ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितामा प्रयोग- चन्द्रिकायां षोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः समाप्तः ॥

·९ पटला] महादेवशास्त्रिसंफलितपयोगचन्द्रिकाघ्याख्यासमेतम् ।
३५५
अथ षोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।
व्याख्यात एकयूपः ॥ १॥
गतः ॥ १ ॥
पदि यूपैकादशिनी स्यादन्वहमेकैकं यूपर समि-
नुयात्सर्वान्वा ॥२॥
अन्वहं सद्यः । यूपं मिनोति उच्छ्रयति । एकयूपाभिप्रायेणैकवचनम् ॥ २ ॥
औपवसध्येऽहन्यन्वहं मीयमानेष्यहरहरुपशयोड-
भ्यावर्सेत ॥ अग्निष्ठ एवोदयनीये पशुमुपा-
कुर्यात् ।। ३ ।।
उपेत्य शेतेऽत्र यत्रोपेत्यासुरान्बाधन्ते देवा इत्युपशयः । पचायच् । तस्माथेन
कारणेन दक्षिणत उपशये उपशेते तद्भातृव्यापनुत्त्यै भवतीत्यर्थः ।। ३ ॥
श्वोभूते प्रतायते ज्योतिष्टोमः ॥ ४ ॥
आमिष्ठान्तं सर्वेषां यूपसंमार्जनकाल एकादश यूपमि(पानि)छन्ति । यूपाञ्जनं गृह-
पति(उप)शयनी(मि)धानं दक्षिणतः सर्वेषां सकृदेव निदधाति । अस्मिन्पक्षेऽग्नीषोमीय.
दिने परिस्तरणान्तं महाग्निकानां मन्त्राणामुपदेशेन विकृत्यर्थत्वादनूहः । केचिदूहमि-
च्छन्ति । उहस्तु यजमानाभिधायकानां त्वग्नयभिधायकानामपि विशिष्टेषु मन्त्रेषु सर्व.
पोहः । यजमानाभिधाने-श्वोभूते प्रतायत इति । महाराने बुद्ध्वा ज्योतिष्टोमः ॥४॥
वैश्वानरोऽतिरात्रः । उपावहरणकाले यावानेका-
हायाऽऽप्तस्तावन्त राजानमन्यस्मिन्वासस्युपन-
ह्योपावहरति ॥५॥ प्रत्युपनोतरं निद-
घाति ॥६॥
वैश्वानरप्रायणीयोऽतिरात्रः । वैश्वानरेण दृष्टः । सौमिकपात्रासादनकाले ध्रुवं प्रयुज्य
षोडशीपात्रमपां क्षयालोकं यजमानेनाभिवहत ( इत्यादि ) पाशुकपात्रे( त्राणि )द्वे
यूपरशने । एकः पशुः । एवं कुम्भ्यादयः । आ राज्ञ उपावहरणात्कृतायां ( त्वा )
यावन्तं सोममेस्मा अल आप्तं मन्यते, तावन्तमन्यस्मिन्वाससि बद्ध्वा प्रत्युपनह्येतरेषामह्-
नामितरस्मिन्वाससि बद्ध्वा प्रत्यारोप्य तमुपावहरति ॥ ५ ॥ ६ ॥
एवमहरहः क्रियते । अन्वहं योगविमोक्षणे ॥७॥
एवमहरहसत्तमवर्न कृत्वाऽग्निं युनज्मि ० इत्यादि सर्व प्रकृतिवत् ॥ ७ ॥
प्रथमेऽहमि युनक्ति । उत्तमे विमुश्तीत्येकेषाम् ॥ ८॥

·३५६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १६ प्रश्भे- अयं कल्पः शाखान्तरस्थः ॥ ८ ॥ प्रायणीयोदयनीययोरतिरात्रयोदशमे चाह्नि पृश्नि- प्राणग्रहान्गृह्णात्यभिषवमाणेन प्राकृतस्य यजुर्मा- नस्य प्रथमेन मन्त्रेण मीत्वा वायुरसि प्राणो नामेति दशभिर्मन्त्रैर्दश पृश्निमानानि मिमीते ॥९॥ उत्तरेणोत्तरेण यजुर्मानेन मीत्वाऽयं पुरो भुव इति दशभिर्मन्त्रैर्दश प्राणग्रहमानानि मिमीते ॥ १० ॥ उपांश्चभिषवणकाले पृश्निप्राणग्रहे विमानम् । एवं प्रयोगः-प्राकृतं यजुर्मान- नमनुद्रुत्य-इन्द्राय त्वा वृत्रघ्न इत्युक्त्वा वायुरसि प्राणो नामेत्यादि ऋतस्य त्वा ज्योतिष इत्यन्तैर्दशभिः पृश्निनहेमन्त्रैर्दश मानानि मिमीते । नवनवांशमाने सर्वत्रोत्तरं यजुर्मानमनद्रुत्य- इन्द्राय त्वा वृत्रतुर इत्युक्त्वाऽयं पुरो भुव इति दशभिः प्राणग्रहै. दश मानानि मिमीते । अयं पुरो भुव इति प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृह्णामीत्येवं मन्त्राः । एवमुक्तानि मानानि व्यतिषजति । इन्द्राय त्वाऽभिमातिन इत्युक्त्वा वायुरसि प्राणो नाम० ज्योतिष इत्यन्तैर्दश । इन्द्राय त्वाऽऽदित्यवते, अयं पुरो भुवो गृह्णामीत्य- न्तैर्दश । इन्द्राय त्वा विश्वदेव्यावते वायुरसीति दश नामानि पूर्ववत् । ततः पञ्चकृत्व स्तूष्णीं नवनवांशवत्सर्वेषु मानेषु तूष्णीकेषु च ॥ ९ ॥ १० ॥ उत्तरोत्तरे यजुर्मानेन व्यतिषजति ॥ ११ ॥ उत्तरपक्षो विकल्पार्थः ॥ ११ ॥ भूयसां प्रातःसवनायेत्यादिसमूटपक्षमाश्रित्य विधिं वक्ष्यामः ऐन्द्रवायवाग्रो प्रायणीयोदयनीयावतिरात्रौ दशमं चाहः । अथेतरेषां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममह- रथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रमेवं व्यनीकास्त्रिः परि- । वर्तन्ते समूढ़ छन्दसि ॥ (ख०४) ॥ १२ ॥ ऐन्द्रवायवग्रहमाग्रयणकाले द्यावापृथिवीभ्यां पवते, एभ्यः सुन्वद्भ्यो यजमानेभ्य पवते मह्यमित्यादि वागग्रे प्राणान्पशुषु प्रजां मयि च यजमाने चेत्यादि सर्वेषां पशुकाल आग्नेयः पशुः । तत्राग्निर्देवीनामिमे सुन्वन्तो यजमाना इत्यूहः । परिभूरग्निमित्यादि श्रुतस्त्वमित्यन्तं सर्वेषाम् । केचिद्वौ समुद्रावित्यादि अध्वर्युर्ब्रह्मा चाऽऽविज्यं कृत्वा स्फ्यस्वस्तिरित्यादि आगन्त पितर इत्यन्तं सर्वेषाम् । सवनीयाभिमर्श गृहपतिरेट द्विदेवत्यप्रचारे भूरसीत्यादि त्रिकं सर्वेषाम् । शुक्रान्वारम्भो गृहपतिरेव तौ देवौ शुक्राम {. 1 ·२ पटलः ]. महादेवशास्त्रिसंकलिलप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । न्थिनौ० प्रजां मयि च यजमानेषु । इंडाभक्षणं सर्वेषां हविःशेषमक्षणं च । सोमभ क्षणकार्ले सर्वे यजमानाश्चमसान्भक्षयन्त्याविज्यभक्षणं कृत्वा याजमानम् । एवं सर्वमा- णेषु । चतुर्होत्रादि सर्वेषामग्निं नरादि दूरे दृशं गृहपतिमथर्तुमनूहो वां परार्थत्वात् । एवं प्रातःसवने प्रत्यगाशिषां सर्वयजमानैः प्रयोगः कार्यः । . माध्यंदिने ज्योतिषे हिं कुरु सर्वेषां चातुर्होत्रादि सुपर्णोऽसि० विष्णो त्वं नः० इति च सर्वेषां दधिधर्मभक्षणं च दाक्षिणौ होमो हुत्वा उदु त्य० चित्रमित्यादि रूपेण व इत्यादेलोपः । यजमानाः कृष्णाजिनानि धून्वन्तो दक्षिणापथेन गच्छन्त्युदङ्- मुखोऽन्तराऽऽग्रीधं च सदश्च गत्वाऽत्रे(त्वाऽऽमे)यदानं गृहपतेरेवे । ततश्चात्वालोत्करावन्त- रेण दक्षिणा गच्छति । एष दक्षिणापथः । ततः सदोवीक्षणं ततश्चमसाध्वर्युश्च प्रसर्पका सदस्येभ्यो दानं गृहपतेरेव । सत्रे तु [ऋत्विम्भ्यो ] न दक्षिणा पृथगृत्विग्वरणामावात् । एवमहरहः, इत्यापस्तम्बः । न विषःणप्रासनं वैश्वकर्मणेषु यज्ञपतीनित्यूहः । शेष पूर्ववत् ॥ आदित्यारम्भणं तृतीयसवनं यजमाना अग्निः पातु यास्ते विश्वा देवा यत्ते यानमा नेभ्यः शर्म आदित्यान्वारम्भः, आशिरावनयनं च गृहपतेरेव । केचित् सर्वेषां याज- मानसपमिच्छन्ति । एतारशेष होतचमसलावणं धाराया गृहपतिरेव वधुषहोमाः पका मानः सर्पणं च सर्वेषाभिति केचित् । ब्रह्माणमारभ्य आयुषे हिंकुर्विति सर्वेषां पिण्ड- प्रदानं च नमो वः पितर इति सर्वेषां षड्ढोता गृहपतेरेव । अगन्देवानेषु सुन्वत्सु यजमानेष्वाशिषः । यज्ञायज्ञिये एकया प्रस्तुतं भवत्यथ नमस्ते अस्तु मा मा हिसी:, इति । अहरहःपक्षे वा पन्नेजनीनयनं सर्वासां पत्नीनां, गृहणकाले पृथगेव ग्रह्णाति । अस्मिन्काल उत्तरस्मा दा]वसति परिगृह्णाति यथा त्वं सूर्यास्रीति सर्वेषामायुर्म इन्द्रिय- मिति च वर्तमान एवातिरात्रे षोडशी चमसेषु प्रक्षालितेषूत्तरस्मा[दा]आया यजमानस्य व्रतधुगित्यादिभिः पयांसि विशास्ति दोहं याजमानं च सर्वेषामत्र प्रतिप्रस्थाता पयस्यार्थ सायंदोहं दोहयति मैत्रावरुण्याः । एवमादयः सत्रे अहीने च साधारणाः । नन्वस्ति द्वादशाहे ज्यनीका । ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः । अथेतरेषां नवानामझामैन्द्रवायाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राप्रमथाऽऽप्रयणाप्रमथेन्द्रवाय. वाग्रमथ शुक्राग्रमथाऽऽअयणाप्रमथैन्द्रवायवाप्रमथ शुक्राग्रमथाऽऽअयणामिति । तत्र द्वादशाहगतेषु द्वितीयतृतीयचटुर्थेषु त्रिवहःसु क्रोणेन्द्रवायवायत्यशुष गवामयणा- प्रत्वानि विहितानि । तेप्वाध रयंतरानिमित्तम् । द्वितीयं बृहमिमित्तम् । एतच प्रकृती व्यवस्थितम् । तदुभयमत्र चोदकेन प्राप्तम् । तत्र चतुर्धा : संशयः- अनुवादो वा परि- संख्या वाऽर्थवादो वा विधिर्वेति । तत्र प्राप्तत्वादनुवाद इति चेन्न वैयपित्तेः । ताई ।

·[१९ प्रमे ....... सस्थापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- गान्तरपरिसंख्या स्विति चेल दोषत्रयापत्तेः । चतुर्थेऽहन्यप्राप्तस्याऽऽयणाग्रत्वस्थ विधिस्सितरच प्रेशंसाध्यिमर्थवादः, इति चेन्नं लक्षणावृतिप्रसङ्गात् । तस्मादायणा- प्रस्त्वे या विधिस्तषेतीयोरपि द्रष्टव्यः । म च प्राप्तत्वादविधिरिति वाच्यम् । सरंथ विधेरनैमित्तिकत्वाभ्युपगमात् । रथंतरादिनिमित्तकयोरेव हि चोदकेन प्राप्तिः । प्रयोगमं चबादशाहविकृतिषु यत्र कापि रथंतरादिनिमित्तत्वाभावेऽप्यन्द्रषायवाग्रत्वसिद्धिः । (१०-५-२३ ) ॥ १२ ॥ अब पूर्व छन्दस्पैन्द्रवायबाग्री प्रायणीयोदय- मीयापतिराधियतरेषां दशानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथ- ममहः । अंध शुमानमय द्वे आग्रयणाग्रे । अथै- भूयायषानमय द्वे शुक्राग्रे । अथाऽऽग्रयणाग्रेमथ है ऐन्द्रवायचाये ।। १३ ॥ [भरतद्वादशाहस्य कर्मफलं पूर्ववत् । भरतद्वादशाहेन साग्निचित्येन सत्रमतेम पक्ष्यामिह इति सत्रे, अहीमे तु अहीममूतेनेति विशेषः । एकश्चेद्यक्ष्ये काठकाग्निना को कोठकारियुक्ते मेति द्वादशातिरात्राअग्निष्टोमा रथंतरसामानः प्रायणीयोदयमीयों तिबिलिमिटोमो तथाऽध्येकविंशतिश्छदिःसदः । म पृष्ठधर्माः । अन्यस्सर्व पूर्ववत् । पमित्राणाहणादि (दीम् ) प्राघृतमध्वशनाविवाक्यमानसादीनि भवन्ति । समूहवत्य- माका पूर्ववत् ! काठकोऽपि म लम्यते न व्यूढः ॥ ननु द्विविधो हि द्वादशाहः-समूढो व्यूढश्च । तत्र समूढः पूर्वमुदाहृतः । अथ न्यूड. उदाहियते- ऐन्द्रवायवानौ प्रायणीयोदयनीयौ । अथेतरेषां दशानामह्नामैन्द्रवाय. वाय प्रथममहः । अथ शुक्रामथ द्वे आग्रयणः । अथेन्द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राने अथाऽऽप्रयणाप्रमथ द्वे ऐन्द्रवायवाग्रे इति । तत्र समूढस्य तावत् प्रकृतित्वमविवादम् । तद्वद्व्यूढोऽपिं कि प्रकृतिः किं वा विकृतिरिति संशये प्रकृतिरिति प्राप्तम् । कुतः-विधि. साम्यात् । यथा समूढप्रकारः क्रत्वों विहितस्तथा व्यूढप्रकारोऽपि । न चात्र कश्चिद्वि- शेषोऽस्ति । येन तबीर प्रकृतिविकृतिभावो निश्चीयेत । म च प्रकारद्वयस्य प्रकृतित्व- महाचरम् । यतरवृहस्पृश्योज्योतिष्टोमप्रकारयोस्तदर्शमादिति पूर्वः पक्षः । न्यूढः समूढस्य विकृतिः । कुतः । लिलादर्शमात् । ऐन्द्रवायवस्य वा एतदायतनं यच्चतुर्धमहः' इति न्यूरे भूयते । एतच विकृतिस्बे सति भवति मान्यथा । तथा हि-व्यूढे प्रायणीयो- पाययतिरित्ता दशस्वहःसु यश्चतुर्थ तदारयणाग्रत्वादेन्द्रवायवस्याऽऽयतनम् । समूळे तु तदहर्मवानामहो मध्ये द्वितीयत्रिकादित्वदिन्द्रवायवाग्रम् । तच व्यूहस्व विक- जितायां वादक प्राप्यमाणं विधिसिताम्रयणामस्वस्तुतयेऽनयत इत्युक्तम् । किं च यः ..

·.. २ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोमचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३५९ कामयेत बहु स्यां प्रजायेयेति कामाय व्यूढो विधीयते । तथा च सति मयूढक्न् ऋत्वर्थे विध्यभावाद्रथंतरबृहत्पृष्ठवैषम्येण विकल्पितप्रकृतित्वं नास्ति । वतः समूढस्य द्वाद- शाहस्य विकृतिः । अहर्गणेप्वनयोरन्यतरस्यातिदेशः पूर्वपक्षिणः प्रयोजनम् । समूढस्यै वातिदेश इति सिद्धान्तः (१.-६-२४) ॥ १३ ॥ तत्र भक्षमन्त्राः पवमानाभिमन्त्रणानि च येन येन च्छन्दसा निगदाश्च तस्य स्थाने ताभिः संनमेत व्यूहेन व्याख्यातम् ॥ १४ ॥ ननु ---व्यूढे द्वादशाहे भ६ मन्त्रमानं तदुभयमन्त्रपरिधिकपालानि चोदकप्राप्तानि । तत्र भक्षमन्त्रेषु सवनत्रयगतेषु गायत्रीछन्दसस्त्रिष्टुप्छन्दसो जगतीछन्दस इति पदत्रय श्रूयते । तथा परिधिस्तावकेऽर्थवादे पठ्यते-गायत्रो मध्यमः परिधिलेष्टुमो दक्षिणो जागत उत्तर इति । तथा कपालविषयं वाक्यं पठ्यते- अष्टाकपालः प्रात:- सवनीय एकादशकपालो माध्यंदिनीयो द्वादशकपालस्तायसवनिक इति । अत्रा शत्वादिभित्रिभिः संख्याभिर्गायत्र्यादिच्छन्दांसि तत्वत्पादाक्षरस्मृतिद्वारेणोपस्थाप्यन्ते । एवं स्थिते सति व्यूढप्रकरणे छन्दोव्यतिक्रमः पठ्यते-'छन्दासि वा अन्योन्यस्य लोकमभ्य- ध्यायन्—गायत्री त्रिष्टुभस्त्रिष्टुन्जगत्या जगती गायत्र्याः, इति । तत्र संशयः-. सोऽयं छन्दोव्यतिक्रमो भक्षपवमानपरिधिकपालरूपाणामर्थानामुमयावधमन्त्रगतच्छन्दो- वाचिशब्दानां च कर्तव्यः किं वा तेषां शन्दानामेवेति । तत्र मन्त्रगतामामेवेति विशे. पाश्रवणात्सर्वत्र व्यतिक्रम इत्याद्यः पक्षः । तेन गायत्रीशब्दनिर्दिष्टः प्रातःसवनीयो भक्षत्रिष्टुप्शब्दितम्य माध्यंदिनीयस्य भक्षस्य स्थाने । स च तृतीयसवनीयस्य स्थाने, सोऽपि प्रातःसवनीयस्य स्थाने । तथा बहिप्पमानो माध्यंदिनपवमाने माध्यंदिनपवमा. नस्तृतीयसवने । आर्भवपवमानः प्रातःसवने । तथा मध्यमः स्थविष्ठः परिधिदक्षिणतः । अणीयान् द्राधीयानुत्त(तः, अणिष्ठो हसिष्ठो मध्यतः । तथाऽष्टाकपालो माध्यंदिने सवने । एकादशकपालस्तृतीयसवने । द्वादशकपालः प्रातःसवने । सोऽयमर्थव्यतिक्रमः । मन्त्रद्वयशब्देप्वप्येवं योजनीयमिति प्राप्ते बमः- छन्दांसीति वाक्येऽर्थानां व्यतिक्रमो नोक्तः । अतो मन्त्रगतमायच्यादिशब्दानामव व्यतिक्रमः । यस्त्वर्थेषु गायत्र्यादिशब्दप्रयोगः स प्रशंसार्थः । भक्षाअर्थानां मुझपच्छ. न्दस्स्वाभावादिति सिद्धान्तः (१०-५-२१) ॥ १४ ॥ एवमुत्तरेषु पृष्ठधाहेषु श्रीनविमरणान्तसमति । आग्नेयमेकविशे। पेन्द्र मिसावे । सौम प्रमा खिशे ॥१५॥ : ..

·[१६ प्रश्ने-
म
३६०
सत्यापाडविरचितं श्रौतसूत्रम्-
उत्तरेषु पृष्ठयाहेविति वचनात्तत्र ॥ १५ ॥
पूर्वस्मिरूयहे वाजसनेयिनः समामनन्ति । यत्र गौर-
वीत५ साम तत्र सर्वान्पूर्णान् ग्रहान्गृह्णीयात् ॥१६॥
परिपठन्ति वाजसनेयब्राह्मणे ॥ १६ ॥
अथ पशुक्लूप्तिरानेयं प्रायणीयोऽतिरात्र आल-
भन्ते श्वोभूते सारस्वती मेषीम् । एव हि विह
तानकादशिनानन्वहमालभन्त आनेयमुदयनीये
सौर्य ब्रह्मवर्चसकामानाम् ।। १७ ।।
अथ पशुक्लप्तिः प्रदर्श्यते । आलभन्त इति बहुयजमानाभिप्रायम् । श्वोभूते महाराने
बुद्ध्वा प्रायणीयमुदयनीयमुपयन्ति । उभौ षोडशिमन्ती द्वादशाहस्य षोडसी ( शी).
मतिरात्र इत्यायकल्पसूत्रवचनात् । अग्ने नयेत्यादिसमं सर्वमुपावहरति अग्निं युनज्मीति ।
उपांश्चभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहानं पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहनीति
प्रयः कल्पाः सूत्रकारेणोक्ताः । त्रिष्वहःसु यथासंख्यमिति केचित् । सर्वत्र विकल्प
इति केचित् । ऐन्द्रवायवाग्रं पशुकाल आग्नेयः खण्डः । ए (ऐ) कादश (शि )
नेऽमिष्ठ उपाकरोति । ऐन्द्राग्नो वेति भाष्यकृत् । सारस्वती मेषीमिति सूत्रकारमतिः ।
सूर्य ब्रह्मवर्चसकामस्योपशयनिर्देशः कृष्णमृगस्ते पशुरित्यहरहऍपमानपक्षे । अग्नीषोमी-
यकाले--एक मिनोति तत्तु प्रायणीये मान, तस्मिन्नेव मिमीते आग्नेयमुपाकरोति तस्य.
दक्षिणत उपशयनीयनिर्देशश्च । श्वोभूते सारस्वतमुपाकरोति द्वितीय मिन्वन्ति पश्वर्थ-
वायूपम्य (ब्रह्मवर्चसपशुकामाः कामाः । ) प्रधानं तम्माद्दक्षिणतोऽपवर्गः ! यूपाना-
मवि (-मि ) नोदपवर्गतो ( तः ) सारस्वतस्य यूपस्य दक्षिणत उपशयः स्थाप्यते ।
सारस्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देशः । एवमहन्युत्तरोत्तरः पशुः । यूपैकादशिन्यां
पूर्ववत् ॥ १७ ॥
दक्षिणाकालेऽन्वहं द्वादश शतान्यहीनभूने
ददाति ॥ १८॥
द्वादश शतानि ददास्थहीने ॥ १८ ॥
सत्रे तु दाक्षिणी होमो हुत्वेदमहं मांः कल्याण्यै
कौत्य स्वाय लोकाय दक्षिणां नयामीति यज-
मानाः कृष्णाजिनानि धन्वन्त उदशो दक्षिणाप-
पेनावियन्ति ॥ १९॥

·३ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३६१ : सत्रे त्वयं विशेषः ॥ १९ ॥ एवमहरहः क्रियते ॥ २० ॥ एवमुक्तप्रकारेण ॥ २० ॥ उत्तरेऽहनि कृष्णविषाणाः प्रास्यन्ति ॥ २१ ॥ गतः ॥ २१ ॥ सख्यानि विसृजन्ते ॥ २२ ।। उत्तम एवाहनि सख्यानि विसृजन्ते ॥ २२ ॥ पूर्वस्मिन्नहन्युत्तररमा अढे यज्ञायज्ञीयं प्रति वसती- वरीगृह्णाति ।। २३ ॥ यज्ञायज्ञीयकाले वर्तमाने वसतीवरीः ।। २३ ।। पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे स्तोत्रीयमनुरूपं कृत्वा शसति ॥ (ख०५) ॥ २४ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । अनुरूपं सदृशम् । ' नात्राहीनसंततयः ' इति वचनाम्न्यायप्राप्तमेतत् ।। २४ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचं. न्द्रिकायां षोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । अथ षोडशप्रश्ने तृतीयः पटलः । वर्तमानेऽतिरात्रे पयासि विशास्ति ॥ १ ॥ वर्तमान एवातिरात्र उत्तरस्मा अढे पया ५सि विशास्तीत्यापस्तम्बः । वर्तमान एवा- तिरात्रे षोडशिचमसेषु अहने या यजमानस्य व्रतधुगित्यादिभिः पयांसि विशास्ति । दोहनादयो गताः ॥ १ ॥ श्वः सुत्यामिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्म- णेभ्यः सोमपेभ्यः सोमं प्रतादिति मैत्रावरुणे- नोच्यमाने स्वमगारं प्रविश्याऽऽनीध्रःश्वःसुत्या- मिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोमपेभ्यः सोमं प्रब्रवीमि ब्रह्मवाचं यच्छ सुब्र- ह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयति संप्रेष्यति ॥ २ ॥ अहरहोगविमोक्षपक्षे हारियोजने हुते श्वः सुत्यामिति । तदाऽऽग्नीध्र आग्नीध्रम- ण्डपं प्रविश्य संप्रेष्यति । श्वः सुत्यामिति ॥ २ ॥ ४६ ·३६२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [११ प्रो- : अद्य सुत्यामेतस्मिनहनि ब्रूयाल्लुप्येत वा श्व: सुत्यामितरेषु ॥ ३॥ 'स वै खलु श्वः सुत्यामिति ब्रूयादित्याश्मरथ्यः । अद्य सुत्यामित्यालेखनः' (आप० श्री० २१-६-३) इत्यापस्तम्बः । अत ऊर्ध्वं श्वः सुत्यामिति नात्र संख्या ॥ ३ ॥ पत्नीसंयाजान्तमहः संतिष्ठते ॥ ४ ॥ पत्नसिंयाजान्तं कर्म समाप्यते ॥ ४ ॥ सस्थिते ब्रह्मा वाचं विसृजते ॥ ५॥ संस्थितेऽहनि पत्नीसंयानान्ते ब्रह्मा वाग्विसर्ग करोति ॥ ५ ॥ परिहरन्त्युदकं पत्नीभ्यः ॥ ६ ॥ एकस्मिन्काले परिहरन्ति पत्नीभ्य उदकं पानार्थमित्यर्थः ॥ ६ ॥ हरन्ति समिद्धाराः ॥७॥ यजमानपुरुषाः समिदाहरणम् ॥ ७ ॥ प्रत्येत्याऽऽहवनीये समिधोऽभ्यादधति ॥ ८ ॥ पुनरागत्यैताः समिध आदायाऽऽदधति आहवनीये ॥ ८ ॥ एवमहरहः क्रियेरन् ॥ ९ ॥ गतः ॥ ९ ॥ तस्मिन्नहनि पृष्ठयः षडहः ॥ १० ॥ अथोत्तरस्मा अढे वसतीवरीणां परिहरणं, सन्नाभिमन्त्रणे कृते । सवनीयस्य शाखाच्छेदनमिध्मावहिषोराहरणादि । उभयपक्षे वसतीवरीग्रहणं पूर्वेयुरेव । एतेषामेक- स्मिन्नप्यक्रियमाणे नमो ब्रह्मण इत्याहुतिः ।। १० ।। त्रिदग्निष्टोमो रथंतरसामा ॥ ११ ॥ उपयन्तीविशेषः । सौमिकपात्रप्रयोगकाल आग्नेयातिग्राह्यपात्रमेव पूर्वस्मिंस्त्र्यह इति विधौ ऋतुकरणकाले न होमः, यजुरुक्त्वा प्रतपनमैन्द्रवायवाग्रं, पशुकाले त्रिवृद्भ्यः सवनीयसारस्वती मेषीमुपाकरोति । उत्तरतोऽग्निष्ठस्योपशयनिर्देशो न तु विधिः । पूर्व- वदक्षिणाकाले कुर्युः ॥ ११ ॥ स्थशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १२ ॥ न्यायसूत्रे सूत्रान्तरे व्याख्यानात्परिभाषार्थमिदं सूत्रमापस्तम्बेऽप्येवम् ॥ १२ ॥ उपाकरणमन्त्रस्य शब्दो विकारः ॥ १३ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले रथघोषेण माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणं, शब्दो मन्त्रस्थाने ·३ 28 ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाच्यास्यासमेतम् । ३६३ सदाऽपि बिभर्षि च पूर्ववत् । यज्ञायज्ञीये स्तूयमाने वसतीवरी: पारगृह्णाति । प्रतिदिन- पक्षे न विषाणप्रासनं पत्नीसंयाजान्तं समिदाधानान्तं पूर्ववत् ॥ १३ ॥ पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्सामा ॥ १४ ॥ श्वः सुत्यामित्यादि । रात्रौ वसतीवरीपरिहरणादि परिस्तरणान्तं तन्त्रम् । श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्साम, सोमपात्रासादनकाल ऐन्द्रातिग्राह्यपात्रमेव वाजसनेयिमतपक्षे पूर्ववत् । सोमोपाहरणम् , अग्निं युनज्मि, प्रतिदिनपक्षे शुक्राग्रमेक एवातिग्राह्य ऐन्द्र एव । पशुकाले सौम्यो व्यत्यासेन दक्षिणे यूपेऽग्निष्ठस्य सोपशयनि. देशः ।। १४ ॥ दुन्दुभिशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १५ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले दुन्दुभिशब्देन मुरजः प्रसिद्धस्तस्य घोषेण स्तोत्रोपाकर- णमित्यर्थः ॥ १५ ॥ यदि स्तनयित्नुर्भवति स एव स्यादुपाकरणम- अस्य शब्दो विकारः ॥ १६ ॥ स्तनयित्नुघोषेण वा पूर्ववत् । दक्षिणाकाले यज्ञायज्ञीये वसतीवर्यादि पत्नीसंया- जान्तं समिदाधानं च पूर्ववत् । अहीनसंततयो रात्रौ परिस्तरणान्तम् ॥ १६ ॥ सप्तदश उक्थ्यो वैरूपसामा ॥ १७ ॥ श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा सप्तदश उक्थ्यो वैरूपसामा । पात्रासादनकाले सौर्याति- ग्राह्यपात्रमेकमेव । ऋतुकरणमुक्थ्यवत् । आग्रयणाग्रमाग्रयणाग्रे सौर्योऽतिग्राह्यः । पशु- काले त्रिवृद्भ्यां परिवीय पौष्णं श्याममग्निस्ष्ठम्योत्तरे यूप उपशयनिर्देशः ॥ १७ ।। आधावन माहेन्द्रस्तोत्रमुपाकरोति ॥ १८ ॥ तस्मिन्काल आधावनम् ॥ १८ ॥ बहिषो विकारस्तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुत उद्गाताऽऽ- धान धुनुते ॥ १९॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाल आधावेन बर्हिःस्थानेन धुनुते स्तोत्रोपाकरणम् । प्रस्तुते उद्गाताऽऽधावेन धुनुते । पूर्ववद्दक्षिणाकाले ददाति । यज्ञायज्ञीयकाले वसती. वर्यादिसमिदाधानान्तं पूर्ववदहीनसंततयः परिस्तरणान्तम् ।। १९ ॥ एकविशः षोडशी वैराजसामा ॥ २० ॥ महाराने बुद्ध्वा श्वोभूत एकविंशं षोडशिनं वैराजसामानमुपयन्तीति शेषः । अथ- बोध्ययन षोडशीये ( याs) न्तरेष्टा । स उक्थ्य इति वचनात् । अत्र यदि षोडशी श्रीनतिग्राह्यानेव पूर्वस्मिरूयहपक्ष उत्तरस्मिरूयहपक्षे, अद्यप्रभृत्याग्नेयमतिग्राह्यं गृह्णाति ।

·[ १६ प्रश्भे
३६४
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
ऐन्द्रवायवायः । पशुकाले शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः पशुरग्निष्ठस्य दक्षिणस्य दक्षिण उप-
शयनिर्देशः ।। २० ॥
न्यूद्धं भवति हविष्कृता(दा)श्रुतप्रत्याश्रुतेषु प्रतिगरे
न्यूवति ॥ २१ ॥
अस्मिन्नहनि भवन्ति न्यूखाः । अधीकारादयो न्यूखा ओ ओ इत्यादि हौत्रवि.
षयम् । तदाश्वलायनेन भगवता चतुर्थेऽहनि प्रातरनुवाकप्रतिपदीत्यादिना प्रपञ्चितम् ।
तत्तदुक्तेनैव मार्गेण प्रतिगरः ॥ २१ ॥
अरणीभ्यां माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति बर्हिषो
विकारः ।। २२ ॥
पूर्ववद्दक्षिणाकाले ददाति । माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले बहि:स्थानेऽरणी दद्वयं
चोपाकृतम् ॥ २२ ॥
तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते ॥ (ख०६) ॥२३॥ उद्गाता
दक्षिणमूरुमवकाभिरवच्छाद्य तत्रारणी संनिधा-
यानिं मन्थति ॥ २४ ॥ ( तं ) जातमुद्गाताऽभि-
हिंकृत्य प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ २५ ॥ प्रस्तोताs.
ध्वर्यवे ॥ २६ ॥
साम प्रस्तुतं भवति स्तोमभागेऽप्युक्तेऽयोद्गातुर्दक्षिणमूरुं शैवालरेवावीर्य तस्मिन्न.
रणीद्वयं निधाय मथनाथ( सनीतोऽ)ध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ । तं जातमुद्गाताऽभिहिंकृत्या.
नेरुपरि हिंकरोति । तमुद्गाता प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ।। २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥
तर सोऽग्रेण धिष्णियापर्याहत्याऽऽहवनीयेऽनु-
प्रहृत्य प्रेद्धो अग्ने दीदिहीति विराजाऽभिजु-
होति ॥ २७॥
तं प्रस्तोताऽध्वर्यवे । अध्वर्युरुत्तरेण धिष्णिया-पर्याहृत्याऽऽनध्रियिस्यैवोत्तरेण नत्विा-
ऽऽहवनीये क्षिपति प्रेद्धो अग्न इति विराजाऽभिजुहोति । गतमन्यत् ।। २७ ॥
त्रिणव उक्थ्यः शाकरसामा ॥ २८ ।।
केचित्-यज्ञायज्ञीयकाल इत्यादि पत्नीसंयाजान्तं समिदाधानान्तं पूर्ववत् । अही.
नसंततयः पूर्ववत्परिस्तरणान्तम् । श्वोभूते महारा। बुद्ध्वा त्रिणवमुक्थ्यं शाक्करसामा-
नमुपयन्तीति शेषः । महानाम्नी पृष्ठं न त्वातिग्राह्याः । पूर्ववत्व्यहपक्ष ऐन्द्र एकः
शुक्रायः । पशुक.ले शिल्पो वैश्वदेवः । अग्निष्ठप्रभृत्युत्तरतश्चतुर्थे उपशयनिर्देशः
पूर्ववद्दक्षिणाकाले ॥ २८ ॥

·१ पटलः ] महादेवशालिसकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३६५
अद्भिरवकावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ।
बर्हिषो विकारस्सस्मिमुपाकृते प्रस्तुते ॥ २९ ॥
माहेन्द्रस्य स्तोत्रोपाकरणकाले बर्हिःस्थानेऽद्भिरवकावास्तामिरवका यास्वप्सु क्षिप्ता.
स्ताभिस्तोत्रोपाकरणं बर्हिम्यां चोपाकृतं साम प्रस्तुतं भवति ( आप० श्री.
२१-७-१० ) इत्यापस्तम्बः ॥ २९ ॥
तिस्रः सहर्षभा गावोऽग्रेण सदोऽपरेणाऽऽनधि-
मुदीचीनं दक्षिणापथेनातिक्रमयन्ति ॥ ३० ॥
तिस्रः सर्षभास्तिस्रो गावः सह बलीवAनाग्रेण सदोऽपरेणाऽऽग्नीध्रमुदीचीनयन्ति ।
दक्षिणापथेनाहीने दक्षिणादानमृत्विजाम् । सत्रे तु न दानं न दक्षिणाधर्माः । पत्नी-
संयाजादि पूर्ववत्समिदाधानान्तमहीनसंततयः पारस्तरणान्तम् ॥ ३० ॥
त्रयस्त्रिश उक्थ्यो रैवतसामा [ नम् ] ॥ ३१ ॥
उपयन्तीति शेषः । श्वोभूते महाराने घुद्ध्वा त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो रैवतसामानमुपयन्ति
न त्वतिग्राह्याः । पूर्ववत्त्र्यहपक्ष उत्तरत्र्यहपक्षे च सौर्यातिग्राह्यमेकमेव प्रयुनक्ति । पूर्व-
वत्व्यहपक्षोत्तरयोर्न त्वतिग्राह्याः । प्रथमे सर्वान्गृह्णातीति केचित् । अग्निष्टोमत्वा-
दाग्रयणाग्रः । पशुकाले ऐन्द्रः, इन्द्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । दक्षिणतश्चतुर्थ उपशय-
निर्देशः पूर्ववत् ॥ ३१॥
न्यूतमेतदर्भिवति ॥ ३२ ।
न्यूङ्खास्तदनुसारेण प्रतिगरः ॥ ३२ ॥
स्वयमृतुयाजं भवति ॥ ३३ ॥
स्वयं गृहपतिः ( आप० श्री० २१-७-१४ ) इत्यापम्तम्बः ।। ३३ ॥
अध्वर्यु यजतमित्युच्यमाने हविर्धाने प्रविश्या-
ध्वर्युः प्रैष उत्तरयर्चा यजति उत्तरेण वा
श्रेषेण ॥ ३४ ॥
स्वयमध्वर्युर्ऋतुयानं यजति । स्वयं गृहपति(ते) यनेत्यभिज्ञायाध्वर्युर्हविर्धानं
प्रविश्य प्रैष उत्तरयर्चा । स्पष्टमन्यत् ॥ ३४ ॥
अधिना पिबतं सुतं (मधु) दीद्यमी शुचिव्रता ।
ऋतुना यजवाहसा । ऋतुना सोमं पिबतं वौष.
डिति यद्यव्यूढः ( बतमित्यव्यूढे यजति) ॥३५॥
वोषाडिति वषट्करोति । एवं गृहपतेर्यधल्यूटः ॥ ३५ ॥

·[११ प्रो- सत्वापारविरचितं श्रौतसूत्रम् गरेपशवयं यई सवापार रवं युञ्जाथा- मिह को पियोपनम् । पृडत हवी पि मधुना हि कं - गतपथा सोमं पिबतं वाजिनीवसू । शतना सोपं पिषतं वौषदिति तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयैर्भवति ( बतमिति व्यूढे ) ॥ ३६ ।। न्यूढपक्षेऽश्चिमति दक्षिणाकाले प्रत्तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयैर्भवति ।। ३६ ॥ यस्मात्माहेन्द्रातस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाताऽपरेणाऽऽ. मीध्रमुदीची वन्ति वितत्य तस्यां वत्सान् पधाति ।। ३७ ॥ अगृहीतो माहेन्द्रः । भक्षिते मरुत्वीये । अत्र प्रतिप्रस्थाता करोति कर्मोत्तरेणाऽऽ- माधागारमण्डपमुंदीची वत्सतन्ति वितत्य प्रसार्य तस्यां वत्सान्वध्नाति ।। ३७ ।। दक्षिणेन मार्जालीयं मातृरुपरुन्धन्ति ।। ३८ ।। बजन्ति वत्सानाम् ॥ ३८ ॥ बहिस्थाने निर्वाधास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपा- करोति । बहियो विकारः ॥ ३९ ॥ तत्र स्थिता भवन्ति । बद्धा अबद्धा वा । ततो माहेन्द्रो गृह्यते बर्हिःस्थानेऽद्भिर्दू - वास्ताभिर्या अप्सु दूर्वाः क्षिप्तास्ताभिः स्तोत्रोपाकरणभित्यर्थः ।। ३९ ।। तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते वत्सान्प्रमुच्य मातृभिः स५. मृज्योदीचीस्तस्य दक्षिणापथेन संचा[य]माना (णा ) अतिवित्सन्ति (संतिष्ठते पृष्ठयः षडहः) । (ख०७)॥४॥ इति सत्यापादहिरण्यकारीसूत्र षोडशप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ तामिः स्तोत्रोपाकरणं बर्हिया चोपाकृतं सामाप्रस्तुतमथैतावत्सान्मातृभिः संसृज्यो- त्तरेणीघ्रं सांकाशिनं कुर्वन्ति गवां वत्सानां च प्रेप्याः । ता अग्रेण सदोऽपरेणाss- मीमण्डनमुदीची नीत्वा दक्षिणापथेनाधिव्युच्छ्य(तिवित्स)न्ति त्वरितं मयन्तीत्यर्थः । सत्रेचन दानं निषेधात् । अहीने तु ऋत्विग्भ्यो ददाति । पूर्ववद्यज्ञायज्ञीयकाले पत्नसियानान्तम् । सनिपले पञ्च सतिष्ठते पृष्ठ्यः षडहः ॥ ४० ॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूपव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां षोडशप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥

·४ पटलः ] महादेवशालिसंकलितमयोमचन्द्रिका पाख्यासमेतम् । अथ षोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । सस्थिते पृष्ठथे पडहे । घृतं मधु घा मानन्ति ॥ १ ॥ संस्थिते घृतं मधु वा प्रामन्ति । सत्रिणां मधुप्रासनं विरुद्धमिति मीमांसकाः । सत्रिणां मधुप्राशनस्य विद्यमानत्वात्सूत्रकारस्याप्यविरुद्धमेव । अहीने नियमः-सर्पिर्मधु- भ्यात्विजो भोजयेदहीनेष्विति च्छन्दोगवचनात् । स तु घृतमधुभ्यामित्यादि । पूर्व- वदहीनसंततयः । परिस्तरणान्तम् ।। १ ।। अन्वहमुक्थ्यास्त्रयश्छन्दोमाः॥२॥ चोभूते महाराने बुद्ध्वा दशममहरविवाक्यं चतुविशमनिष्टोममुवन्ति ॥१॥ अग्ने नयेत्यादिप्रायणीयोदयनीययोर्मणमु(प्प उभ्यो- चतुर्विशश्चतुश्चत्वारियोऽष्टाचस्वारिश. श्चतुर्विशमविवाक्यम् ।। दश्यहरविष्टशेषा सोमो रथंतरसामा(नम् ।) ॥३॥ दशममहरस्मिन्दशमेऽहनीत्यर्थः ॥ ३ ॥ नाम कश्चन कस्मैप नो (न) व्याहते ॥४॥ कश्चन कश्चिदपि उपहताय विनाशिताय पदार्थान् विभ्रष्टाय न न्याहते न व्याख्या. तव्यमिदं त्वया विनाशितमेतत्प्रायश्चित्तमिति भावः ॥ ४ ॥ ये बाह्या दृशीकवः स्युस्ते विब्युर्यदि वत्र न विन्देयुरन्तः सदसाब्युच्यम् ॥ ५ ॥ ये बाह्या दृशीकवो बहिः सदसो दृशीकवः स्युः प्रेक्षकास्ते वियुः । इदं त्वया विनाशितमेतत् प्रायश्चित्तमिति बोध्यम् ॥ ५ ॥ बादि तत्र न विन्देयुगुहपतिना व्युच्यम् ॥ ६ ॥ यदि तत्र न विजानीयुनिष्टार्थमेकं प्रायश्चित्तमिति गृहपतिना व्युच्यमाख्यातव्य- मिदं विनाशितमिदमत्र प्रायश्चित्तमिति भावः ॥ ६ ॥ गृहपतिमानुष्टुभमुक्त्वा तद्ब्रूयात् ॥ ७ ॥ इनुष्टुप्छन्दसमृचमुक्त्वाऽस्मिन्धिनाशितमत्रेतत् प्रायश्चित्तम् । ७n यस्मिनुपहवत्येतावपि था तेनेच सहा मुछुपर संपादयन् ॥ हपोरेतदहा सनिष नाहरन्ति ॥ ८॥ यद्वक्तव्यमुपहताय तदनुष्टुलारूयश्लोकेन वक्तव्यम् । तत्रोक्तप्रकारः श्लोकः- कित्येकाले ·३६८ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [११ प्रश्भे- अध्वयों भवता चास्मिविपर्यासो विधीयते । अग्ने नयेत्यूचा स्पष्ट्वा हविर्धानं तु ऋन्द्रयम् ।। अनुष्टुभमृचमुक्त्वा एतेन श्लोकेन वा प्रायश्चित्तकथनम् । प्रायश्चित्तविधायकश्लोकः- त्वं नो अग्ने च स त्वं नो भूर्भुवः सुव(स्व)स्तथैव च । अनाज्ञातनपं चैव मुरारेः स्मरणं परम् ॥ इति । एवं प्रायश्चित्तविधानमग्ने नयेत्यादि । सन्त्यतिग्राह्यास्त्रयः । यदा गौरवीतं साम पिचते तदाऽतिग्राह्याणां ग्रहणं दशमेऽहनि । अग्निष्टोमेऽपि यत्र गौरवीतसाम तद्बहून- तिग्राह्यान्गृह्णातीति वचमात् । उपांश्वभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहानं पूर्वमेवोक्तम् । वाय- वाग्रम् । पशुकाले वारुणः पेत्वः । दक्षिणतोऽत्य उपशयनिदेशः पूर्ववत् । दक्षिणाकाले पूर्ववद्यज्ञायज्ञीये च पत्नीसंयाजान्तं कृत्वा विधिरेतदहः समिध आहरन्ति ॥ ८ ॥ नित्या औदुम्बरीश्च ॥ ९ ॥ समिध आहरन्तीत्यनुकर्षः ॥ ९॥ अभ्यादधति नित्याः ॥ १० ॥ आहवनीय इति शेषः ॥ १० ॥ उत्तरेणाऽऽहवनीयमौदुम्बरीरुपसादयन्ति ॥ ११ ॥ स्थापयन्तीत्यर्थः ।। ११ ।। असूर्या उपसूर्ये याभिर्वा सूर्यः सह । ता नो हिन्वन्त्य ध्वरमिह रतिरिह रन्तिरिह रमध्वमिह रन्तिरिह रम- तिरिह रमध्वमिह वो रमतिः। उपस धरुणमिति द्वाभ्या गाईपत्ये जुहोति ।। १२ ।। समन्वारब्धेषु द्वाभ्यामृग्भ्यां गार्हपत्ये जुहोति ॥ १२ ।। अयः सहस्रमानवो दृशः कवीनां मतिज्योतिर्विधर्मा दधुः समीचीरुषसः समैरयदरेपसः समोफसः सरेतसः सचेत सः स्वरमन्युमन्तश्चिदाकोरित्यतिच्छन्दसर्चाऽऽहवनीयमुप- तिष्ठन्ते ।। (ख० ८)॥ १३ ॥ अथाऽऽहवनीयं गत्वाऽतिच्छन्दसोपतिष्ठन्ते-अयः सहस्रमानव इति प्रगीयत इति मीमांसकाः । सूत्रकारवचनं छन्दोगानामिति प्रतीयते ॥ १३ ॥ भाजापत्याय मनोनहाय संमसर्पन्ति ॥ १४ ॥ ततः प्राजापत्याय मनोग्रहाय संप्रसर्पन्ति ब्रह्माध्वर्युयजमानाः ।। १४ ॥

·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३६९
प्रसृप्तेष्वनया त्वा पात्रेणेति पृथिवीं मनसा ध्यायन्
प्रजापतये मनवे जुष्टं गृह्णामीति प्राजापत्यं मनो-
ग्रहं गृह्णानि । यथारूपमाकाशात् । तार्तीयसवनि-
(नी)काद्वा सोमात्परिशाय(श्रप)येद्यावानेकस्मै चमः
सगणायाऽऽप्तः ।। १५ ।।
प्रसृप्तेषूपांशु पात्रेण गृह्णाति, इति विधिः । अनया त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णामीति ।
आकाशाद्यथारूपं ध्यात्वा गृह्णाति । आकाशैकदेशमथवाऽग्निष्टोमचमसोन्नयनकाल एक-
स्मै चमसगणाय गृह्णाति । आप्तो यावान्परिमितः ।। १५ ।।
तस्माद्वोषाशुपात्रेण गृह्णीयाद्धोतृचमसमुख्या-
श्चमसानुन्नयति ॥ १६ ।। स्तुतशस्त्रे भवतः॥१७॥
गतः ॥ १६ ॥ १७ ।।
तस्य सर्व मनसा क्रियते ।। १८ ।। मनसा स्तोत्र.
मुपाकरोति ॥ १९ ।। मनसा प्रस्तौति ।। २० ॥
मनसोद्गायति ।। २१ ।। मनसा प्रतिहरति ॥२३॥
मनसा तिसृणा सार्पराज्ञीना५ पदकृत्वः प्रति.
गृह्णाति ॥ २३ ॥
तस्माद्ग्रहणं वा स्तोत्रोपाकरणं प्रस्तोता उद्गाता प्रतिहर्ता च मनसा सार्पराज्ञी-
नाम् ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥
यद्यर्चिशः शसति नवकृत्वो यदि पच्छ ओ५
होतरिति दशहोतुः प्रतिगरः । तथेति चतु)तुः ।
ओमिति पश्चहोतुः । तथेति पड्ढोतुः । अरात्स्म
होतरिति सप्तहोतुः ॥ २४ ॥
एवं मनसा प्रतिगरः । शंसनमनुमन्त्रणं च मनसेति बौधायनादयः ॥ २४ ॥
मनसाऽऽश्रुतप्रत्याश्रुते याज्या संप्रेषो वषट्कारो भक्षमन्त्रश्च ॥२५॥
मनसाऽऽश्रुतप्रत्याश्रुते । उक्थशा यज सोमानां सोमपक्ष उक्थशा यज सोममिति ।
आकाशपक्षे मनसैव । याज्यान्ते चिह्न वषट्कारानुवपट्कारौ । सोममाकाशं वा हरति ।
भक्षार्थ वक्ष्यति स्वयं सूत्रकारः ॥ २५ ।।
हुत्वा हरन्ति भक्षन्ते यत्समीक्षन्ते ससमुपहव-
धर्मा भवन्ति । गृहपतिं पर्युपविश्य पृच्छन्ति
॥ (ख० ९)॥ २६ ॥

·[१६ प्रश्ने- चतु. ३७० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- श्वो भू(हु)त्वा सोममाकाशं वा हरन्ति भक्षार्थ ते भक्षयितारः समीक्षन्ते परस्परं समुपहवो मनसाऽग्रे होता ततोऽध्वर्युः स्वं स्वं चमसं चमसिनः समाख्या भक्षणं, मनसा मन्त्रमुक्त्वा सोमं प्रत्यक्षेण भक्षयन्ति । आकाशपक्षे भक्षणमन्त्रे विशेषः भक्षेहीत्यादि प्रियो मे हृदोऽस्यश्विनोस्त्वा बाहुभ्या ५ सर यासं नृचक्षसं त्वा देवाकाश सुचक्षा अवख्येषं मन्द्राऽभिभूतिर्वाग्जुषाणाऽऽकाशम्य तृप्यतु इत्यादि । गणस्याऽऽका- शदेवते मतिविदः, इत्येवं भक्षणम् । विनिविश्य गृहपतिं ब्रह्मकथा वक्तव्याः-इदं वा अग्रे नैव किंचनाऽऽसीदित्येवमाद्याः ॥ २६ ॥ यदशहोतारः सत्रमासत | केन ते गृहपतिनाऽऽर्नु वन्। केन प्रजा असृजन्तेत्यध्वर्युः पृच्छति ॥२७।। अथवा गृहपतिमवेक्ष्य महाविजः पर्युपविशन्ति समन्ततः पृच्छेयुः । ब्रह्म वै होतार: ( तै० ब्रा० ३-१२-४ ) इति चतुतॄिणां ब्रह्मत्वात्तम वयुः प्रथमं पृच्छति यद्दशहोतारः सत्रमासतेति ।। २७ ।। प्रजापतिना वै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्तेन प्रजा असू जन्तेति गृहपतिः प्रत्याहं ॥ २८ ॥ प्रतिवचनम् ॥ २८ ॥ यञ्चतुझेतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽtव- केनौषधीरसृजन्तति ब्रह्मा पृच्छति । सोमेन वै ते गृहपतिनाऽऽनुवन्तेनौपधीरसृजन्तेति गृहपतिः प्रत्याह ॥ २९ ॥ यत्पञ्चहोतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽधर्नुवन्नेभ्यो लोकेभ्योऽ. सुरान्प्राणुदन्त । केनैषां पशूनवृञ्जतेति होता पृच्छति । अग्निना वै ते गृहपतिनाऽऽधर्नुवन्ते- नेभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्माणुदन्त तेनैषां पशून- वृञ्जतेति गृहपतिः प्रत्याह ॥३०॥ यत्पड्ढोतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्नतूनकल्प- यन्तेति होतृकाः पृच्छन्ति । धात्रा वै ते गृहपति- नाऽऽर्नुवन्तेनर्तृनकल्पयन्तेति गृहपतिः प्रत्याह ॥ ३१ ॥ यत्सप्तहोतारः सत्रमासत केन ते गृह- पतिनाऽऽधर्नुवन्केन सुवरायन्केनेमाल्लोकान्सम- तन्वन्नित्युद्गाता पृच्छति । अर्यम्णा ते गृहपति- ·४.पटलः ] . महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३७१ नाऽऽधर्नुवन्तेन सुवरायन्तेनेमाल्लोकान्समतन्वन्नि- ति गृहपतिः प्रत्याह ॥ ३२ ॥ सर्वत्र प्रतिवचनं गृहपतेरेव । अहीनभृतेऽप्येवम ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ।। प्रजापतिं परिवदन्ति । ३३ ।। प्रजापतिं परिवदन्तीति विज्ञायते ( २१ – ११-१३ ) इत्यापस्तम्बसूत्रम् । ३३॥ अकुशलोऽयं प्रजापनियों द शमशकान्स मजेद्यः स्तेनानिति ॥ ३४॥ प्रजापतिपरिवादाः प्रजापतेराराधनाथ मुक्त्यर्थमित्यर्थः । ३४ ।। अपि वा प्रजापतिपरिवादानां मन्त्रानधीयते यद- र यानि प्रजापतिः गुरश्च समजे गिरीन् । काs. ग्निश्च तद्भद्रं यद्भद्रं तन्म मा सुव ।। यदूपा तम- सा युक्त्वा दिने तेऽक्षिणष्ठमातपत् । अम्भश्चात्य. तिघर्मश्च तथा तते प्रजापतिः ( ने: ) ॥ यत्रते. नान्यद्वकान्द शान्मशकान्यदद्याश(य)वः । तदु ते वृजिनं तेषां तद्विपं तेन तेऽमृतम् ।। प्रजापतिं दश ममहर्भजध्वं मतिं कवीनामृषभं जनानाम् । सपु. क्षिति' सुद्रविणं दधानो विपाप्मा लोके निदधा- ति देव युमिन्यनैः परिवदेयः ॥ ३५ ॥ अत्र श्रुतिः-प्रजापतिं परिवदन्त्याप्त वनं तद्वयाचक्षते, इति फलार्थवादः, इति मीमांसकाः । अपि वा प्रजापतिपरिवादानां मन्त्रान्पठन्ति केचिच्छाखिनम्ते ते प्रत्ये- तव्याः ॥ ३५ ॥ अथ वरं वृण(णु) ते ।। ३६ ॥ प्रजापतिपरिवादानन्तरं वरं वृण(णु)ते यजमानः ।। ३६ ॥ अदो नोऽस्त्विाति यत्कामा भवन्ति ॥ (ख०१०) ॥ ३७॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । : यत्कामयते तस्य नाम गृह्णातीति भरद्वाजः । ' उत वै ब्राह्मणोऽनेककामो भवति' (२१-१२-४ ) इत्यापम्तम्बः । यत्कामयते तदुच्चारयतीत्यर्थः ॥ ३७ !! इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रसंकलिता यां प्रयोगचन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ।

·३७२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [११ प्रो- अथ षोडशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । . अपि वा यदेवैतद्भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः प्रजया भूयास सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः पोपैरिति तेन चैषा सर्वे कामा अवरुद्धा भवन्ति ॥ १॥ प्रजापतिकामनार्थोऽयं मन्त्रः । यदि कामा न विद्यन्ते तदाऽवरुद्धावरण. निवृत्तिः ॥ १॥ ( चतुझेतन्व्याख्याय द्वारौ संवृत्य ) यथाधि- ष्णियं पत्नीासाद्य द्वारौ संवृत्याथैभ्यो वाच. मुपाकरोति ॥ २ ॥ चतुतिन्व्याख्याय यजमानार्थये ( दयः ) सर्वे द्वारौ संवृत्य यथाधिष्णियं व्यव- स्थिता उदगपवर्गार तथा पत्नय आसते । अथैभ्यो वाचं मृत्पात्रमध्वर्युर्वा ॥ २ ॥ इह धृतिरिह विधृतिरिह रन्तिरिह रमतिरिन्यौ. दुम्बरी परिष्वजन्त उदररिवोपरपृशन्तः समन्या- रभ्योदुम्बरीमासते युवं तमिन्द्रा पर्वता पुरो नः पृतन्यादपतन्तमिद्वन्तं( द्धतं ) वत्रेण तं तमिद्धन्तम् । दूरे च तां यच्छत्सद्गह यदि नक्षदस्माक शत्रून्परि शूर विश्वतो दर्मा- दपिष्ठ विश्वत इति समन्वारब्धा सर्वानुत्तरस्य ह. विर्धानस्य दक्षिणैः पाणिभिः कटास्तेजनीभिर्वा तिष्ठमाना आतियन्ति ॥ प्राश्च ईषद्गत्वा वागैतु वाग्वागैतु वागुपैतु वाक्समैतूपमैतु वाग्भूर्भुवः सुवरिति पश्च वचासि व्याहरन्ति ।। ३ ।। इह धृतिरित्यनेन मन्त्रेणौदुम्बरी परिप्वज्य समन्वारभ्य यजमाना वाग्यतास्तिष्ठन्ति । यथोदरैरुपस्पर्शनं भविष्यति तथा कर्तव्यम् । अहीनेऽप्येका । तथैकैकस्य पत्नी वाग्यतातिष्ठति । न सर्वाः । अधिवृक्षसूर्ये प्राञ्चः परस्परं समन्वारब्धाः सर्पन्ति । अहीनेऽप्येक एव युवं तमिन्द्रा पर्वतेति प्रयोगमन्त्रः सर्वेषामुत्तरेण हविर्धानं गच्छन्ति। प्राङ्मुखा दक्षिणहस्तकः कटास्तेजनीभिरवलम्बमानाः प्राञ्चो गत्वाऽऽहवनीयस्योत्तरे पञ्च वचांसि व्याहरन्ति । वागैत्वित्यादि ॥ ३ ॥ युधा यो १ ख. ग. रम इह रमतामित्यौ ।

·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
अधिवृक्षसूर्ये सुब्रह्मण्यया वाचं विसृजन्ते ॥४॥
अधिवृक्षसूर्ये वर्तमान एवं चरद्भिः क्रियते सुब्रह्मण्यान्तं वाग्विसर्गः ॥ ४ ॥
औदुम्बरीः समिध अभ्यादधाति ॥ ५ ॥
पूर्वमेवौदुम्बरीसमिधः परिप्वञ्जनं कृतवाग्यमनस्येह वाग्विसर्गः सर्वेषामौदुम्बरी:
समिधः पूर्वमेवोपसादिता आहवनीये यजमानाः । अथ दशमेऽहनि यज्ञायज्ञीयकाले
घसतीवर्यादि, अहीनसंततयः परिस्तरणान्तम् ॥ ५ ॥
श्वोभूत उदयनीयः स व्याख्यातरूपः ॥ ६॥
गतार्थः ।। ६॥
प्रायणीय उदयनीयो नात्राहीनसंतयो विद्यन्ते ॥ ७ ॥
श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा प्रायणीयवदुदयनीयमपयन्ति । उभौ षोडशीमन्तौ द्वाद-
शाहस्य पोडशीमतिगः इति कल्पान्तरवचनात् । अग्ने नयेत्यादि समं सर्वमुपावहरति ।
अग्निं युनज्मि अत्रोपांश्चभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहानं पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीयो-
दशमेऽहनि इति त्रयः
कल्पाः सूत्रकारेणोक्ताः । त्रिप्वहःसु यथासंख्यमिति
केचित् । सर्वत्र विकल्पा इत्यपरे । पशुकाल आग्नेयः । ऐकादशिनेऽग्निष्ठ उपाकरोति
ऐन्द्राग्न) वा । न खण्डः सूर्याय ब्रह्मवर्चसकामम्योपशयनिर्देशः । कृष्णमृगस्ते पशुरित्यह
रहर्युपमानपक्षे अग्नीषोमीयकाल एक मिनोति । तत्तु प्रायणीये मानम् । तस्मिन्नेव
मिमीते । आग्नेयमुपाकरोति तस्य दक्षिणत उपशयनिर्देशश्च । श्वोभूते सारस्वतमुपाक.
रोति इत्यादि द्वितीयेऽहि मिनोति । पश्चर्यत्वापस्य पशुक्रमः प्रधानत्वाद्दक्षिणतोऽपव-
र्गता यूपानां नोदगपर्वगता । सारस्वतस्य यूपस्य, दक्षिणत उपशयः स्थाप्यते सार.
स्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देशः । एवमहन्यहन्युत्तरोत्तरः पशुः । यूपैकादशिन्यां पूर्ववत् ॥७॥
पूर्वस्मिन्नहन्युत्तररमा अहे यज्ञायज्ञीयं प्रति वसती-
वरीगृहाति ॥ ८ ॥
दक्षिणाकाले यज्ञायज्ञीय काले वर्तमाने वसतीवरीः ॥ ८॥
एता अहीनसंततयो भवन्ति ॥९॥
नात्राहीनसंततयः ( स०श्री० ३६-५-५ ) इति वचनान्न्यायप्राप्तमेतत् । नमस्ते
अम्त्विति भवत्येव ॥ ९ ॥
उतो तान्येव दीक्षितवसनानि परिधाय प्रचरेयुः ॥ १० ॥
कृष्णविषाणं प्रविष्यन्ति । घोडशीहोमे कृते रात्रिपर्यायैः प्रचर्य श्वोभूते तिरोअ-
ह्रियान्तमत्र सख्य ( वाग् ) विसर्गः । एकादश समिष्टयजूंषि । अथ यज्ञपुच्छप्रभृति
सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ १० ॥

·[१६ प्रश्ने- ॥ ३७४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- वपनफाले सशिखानि सत्रभूते वापयन्ते ॥ ११ ॥ अनूबन्ध्यायां वपायां हुतायां वपनकाले सशिखानि शिरांसि वपन्ते मुण्डानी- त्यर्थः । शिखामनुप्रवपन्ते (ते . सं० ७-२- ) इति श्रुतेः । अहीने तु शिखावर्जम् । ततः पात्नीवतं कर्म ततोऽग्नेर्विमोकादि । ११ ।। उदवसानीयेष्वन्यानृत्विजो वृत्वा तान्वा ज्योति- टोमेनाग्निष्टोमेन पृष्ठशमनीयेन सहस्रदक्षिणेन सर्ववेदसदक्षिणेन वा नाना यजेरन् ॥ १२ ॥ उदवसानीयान्तमग्निष्टोमवत् । सक्तुहोमो गृहपतेरेव शिष्टं सर्वं ( पूर्ववत् ) । सर्वेषामुदवसानीयेनेष्ट्वा, एकैको यजमानोऽन्यान्षोडशविजो वृत्वा पृथक्पृष्ठशमनीयैर्य- जेरन् । केचित्-पृष्ठशमनीयस्य सर्वनियमं नेच्छन्ति ( अनन्तरे पर्वाण ) पृष्ठशम- नीयेन यक्ष्य इति संकल्पः । सहस्रदक्षिणा । तत्र नियतोभयत्र त्रैधातवीया । केचिन्ने- च्छन्ति । अनन्तरे पर्वणि : मैत्रावरुणी वा । एवं सत्रात्मकम्य क्लप्तिः समाप्त ।। १२ ॥ संतिष्ठते द्वादशाहः ॥ (ख ११) ॥ १३ ॥ गतः । त्रैधातीया ह्युभयत्र चेष्टा । केचित्तु नेच्छन्ति मनीषिणम्तत् । सौत्रामणी स्यात्तु तथा वयस्या संतिष्ठते तत्र समूढसत्रम् ॥ १३ ॥ अथ गवामयनस्य कर्मोच्यते- गवामयनेन प्रजापतिं भूमानं गच्छन्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति ।। १४ ॥ भूमानं स्थानम् ॥ १४ ॥ तस्य द्वादशाहेन सत्रभूतेन कल्पो व्याख्यातः ॥ १५ ॥ ॥ १५ ॥ तस्य द्वादशाहस्य गुणविशेषमवलोक्य पक्षान्तरमाह- चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन् ॥ १६ ॥ माघपौर्णमास्याः पुरस्ताच्चतुरहे शुक्लैकादश्यां दीक्षरन् । तथा सति माघकृष्ण प- तम्यां द्वादशदीक्षाणां समाप्तत्वात्तदनन्त रवर्तिन्यामेकाष्टकायां सोमक्रयः संपद्यते । ननु-'चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दक्षिरस्तेषामेकाष्टकायां क्रयः संपद्यते । ( तै० सं० ७-४-९) इति गवामयने श्रूयते । पौर्णमास्याः पूर्वस्मिंश्चतुरहे दीक्षेरन्नेकादश्यां दीक्षामारमेत । तथा सति पौर्णमास्या उपरितने सप्तमे दिने द्वादश दीक्षाः पूर्यन्ते । तत उपरितन्यामष्टम्यां सोमक्रय इत्यर्थः । तत्र विशेषस्यादृष्टत्वाद्या काचित्पूर्णिमेत्येकः ·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ६७५ पक्षः । 'चित्रापूर्णमासे दीक्षरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्य यच्चित्रापूर्णमासः, (७-४-९) इति प्रशस्यमानतया चैत्री पौर्णमासीति द्वितीयः पक्षः । याज्ञिकसमाख्यया माघकृ- प्णाष्टम्येकाप्टका । तत्र सोमक्रयसंपत्तये मायाः पौर्णमास्याः पूर्वस्यामेकादश्यांदीक्षाऽs- रब्धव्या ॥ .. चतुर्विंशति परमा इष्टप्रथमयज्ञा एकाष्टकायां प्रातरग्निहोत्र हुत्वा विज्ञानमुपयन्ति, ( अहां विधान्यामेकाष्टकायाम् (तै० सं० ३-३-८) इत्यादीनामहां विधान्यामेका- ष्टकायां सा संवत्सरसत्रम्याहनां विधात्री तम्यां दीक्षा । एकाष्टकायां प्रातःकाले चतु:- शरावपरिमितेन पिष्टेन निर्मितमपूपं पक्त्वाऽपूपमादायोल्मुकं चाऽऽदाय कक्षेऽपूपं निधा- योल्मुकेन कक्षं दहेत् । यदि दहति पुण्यसमं भवति निरुपद्रवः संवत्सरं भवति । यदि न दहति पापसममक्षादिभिः पीडाकरो भवति । एवं विज्ञानमुपयन्ति । ) एवं विज्ञानं कृत्वा गवामयनस्याऽऽरम्भः । साग्निचित्यो गवामयनो नाचिकेतयुक्तो वा यत्र वा भूयिष्ठा आहुतयो हथेरन्, इति । अस्मिन् गवामयने न भूयिष्ठा ग्रहा गृह्यन्त इति वच. नात् । नाचिकेतपक्षेऽपि तस्यामेव दीक्षा । एकाष्टकायां दीक्षरन्नित्यापेस्तम्बोऽप्याह । अम्यामेकाष्टकायां विज्ञानं कृत्वा गवामयनेन साग्निपित्येन यक्ष्यामहे स्वर्गार्थमिति संकल्पः । प्राजापत्यादयो वा फलं सर्वकामार्थो वाऽऽश्वलायनमतात् । 'अथ गवामयनं सर्वकाम इति । सर्व सत्रभूतद्वादशाहवत् । अस्मिन् (पक्षे) उखासंभरणं पर्वणि पशुबन्धो (वायव्यः) पञ्च पशवो वा ॥ १६ ।। माध्याश्चैव्या वा ॥ १७ ॥ चेव्याः पर्णिमास्याः पूर्वस्यामेकादश्यामग्निवदीक्षणीया । एवं द्वादश दीक्षाः ॥१७॥ आगामिन्यामष्टम्यां प्रायणीया तत्राऽऽह- प्रायणीयोऽतिरात्रश्चतुर्विश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्धा ते शये द्वे अहनी भवतः । ज्योतिरनिष्टोमो रथंतरसामा गौरुक्थ्यो बृहत्सामा आयुरुक्थ्यो रथंतरसामा गौरु- क्थ्यो वृहत्सामाऽऽयुरुक्थ्यो रथंतरसामा ज्योतिरग्नि- टोमो वृहत्सामेति ।। १८ ॥ अष्टम्यां प्रायणीयया प्रचर्य सोमक्रयादि । चैत्रपक्षमाश्रित्य प्रयोगः- आगामिन्यां चतुर्थ्यामग्नीष मीयः । तस्मिन्नेकादश यूपान्मिन्वन्ति रात्रौ परिस्तरणान्तं श्वोभूते महा- रात्रे बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादि द्वादशाहवत् । प्रायणीयमतिरात्रमुपयन्ति । अत्रापि पृश्नि- प्राणग्रहादयो नामधेयात्केचिन्नेच्छन्ति । ऐन्द्रवायवाग्रः । पशुकाल ऐकादशिनानां विकृतीनामेक आग्नेयो वा ।

·[ १६ प्रश्भे- ३७६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- श्वोमूते तिरोहियान्तं द्वादशाहवत्संततयः । द्वादशाहस्य द्वितीयवत् चतुर्विंशति- मुक्थ्यमारम्भणीय एवास्तीर्यानतिग्राह्यः शुक्रायः । पशुकाले सारस्वती मेषीम् । पत्नी- संयाजान्तम् । एतस्मिन्नहनि शय(सत्र) संज्ञके पूर्ववदहीनसंततयः ॥ १८ ॥ अभिप्लवः षडहः ॥ १९ ॥ उपयन्तीति शेषः ॥ १९ ॥ एवं विहिताश्चत्वारोऽभिप्लवाः ॥ २० ॥ तेषामभिप्लवानां ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमं रथंतरसामानमुपयन्ति । आग्रयणामः । पशु- काले बभ्रुः सौम्यः । एवं व्यनीका परिवर्ततेऽविषुवतः ॥ १ ॥ गोरुक्थ्यो बृहत्पृष्ठः। न स्वतिग्राह्याः । पशुकाले पौगः इमामः ॥ २ ॥ आयुषमुवथ्यं रथंतरसामानं न स्वतिग्राह्याः । पशुकाले शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः ॥ ३ ॥ गोरुक्थ्यो बृहत्पृष्ठः । पशु- काले शिल्पो वैश्वदेवः ॥ ४ ॥ अथाऽऽयुरुक्थ्यः पशुकाल ऐन्द्रोऽरुणः ॥ ५ ॥ अथ ज्योतिष्टोममग्निष्टोमं बृहत्सामानमुपयन्ति । पशुकाले मारुतः कल्माषः ।। ६ ।। एतानि पत्नीसंयाजान्तानि । एवंप्रकारांश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति । ऐकादशिनं शिष्टाः ॥ २० ॥ पृष्ठयः पडहः समासः ॥ २१ ॥ ऐकादशिनानाम् ॥ २१ ॥ सद्वितीयः सतृतीयः सचतुर्थः सपञ्चमः संभार्यः षष्ठः ॥ २२ ॥ एवं विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति । ततः संभार्य इत्यापस्तम्बः ।। २२ ।। त्रयोऽभिप्लवाः ।। २३ ॥ आभिप्लव ऐकादशिनानां द्वादशाहवदावृत्तिः ॥ २३ ॥ पृष्ठयः षडहः ॥ २४ ॥ द्वादशाह उच्यत्त इति शेषः । उत्तरत्रयाहे पूर्वत्रयाहे वाऽतिग्राह्या आग्नेयाद्याः । एवम(वं)संपत्ति(न)पृष्ठयषडहान्ते मध्वशनादयः ॥ २४ ।। अभिजिप्रयः स्वरसामान उक्थ्या अग्निष्टोमा वा ॥ २५ ॥ एवं विहितान्पश्च मासानुपयन्ति । ततोऽनन्तरमस्य संभार्य पृष्ठ्यं मासमुपयन्ति । तीनभिप्लवानथ पृष्ठ्यषडहमभिजितमग्निष्टोमं त्रीन्साम्नोक्थ्यानग्निष्टोमान्वा ॥ २५ ॥ परे द्वे शये अहनी ।। २६ ॥ परे द्वे शये अहनी इति । अतिरात्रश्चतुषु अंशेषु पूर्व एव प्रयुज्यते ॥ २६ ॥ इति षण्मासाः ॥ २७ ॥ पण्मासा गण्यन्ते । अत्र गणनामात्रमेवं षण्मासाः परःसामसूक्थ्यानग्निष्टोमविनि- वेशनवाहकारिण एकविंशत्यह इति च्छन्दोगविशेषः । नवाहकारिणोऽग्निष्टोमा एकविं.

·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३७७ शत्यहकारिणीरुक्थ्याः । परःसामसु पुनश्च विशेषः --- अतिग्राह्येषु प्रथमेऽहनि उपया- मगृहीतोऽस्यौषधीभ्यो जुष्टं गृहणामीति एकमेवाऽऽग्नेयविकारः । ओषधयः पार्थिव इति एष ते योनिरह्मयस्त्वौषधीभ्य आप ओषधयस्ते नोऽसीत्येवं यूयं देवेषु भूयास्तेजस्वन्तं मामायुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुरुत दीक्षार्थ च त्वेत्यादि । तेजोविदसीति प्रकृतिवत् । मयि मेधां मयि प्रजा मय्याप ओषधयम्तेनो दधात्विति भक्षणम् । द्वितीये परःसामनि ओषधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो गृह्णामीति । ता अप्याग्नेयाविकाराः । एष ते योनिरोषधी- भ्यस्त्वा प्रजाभ्य ओषधयः प्रजास्तेजस्विन्य अयं देवेप्वित्यादि मनुप्येषु कुरुत दक्षिायै च त्वेत्यादि पूर्ववदनुमन्त्रणं च । मथि मेधां मयि प्रजां मय्योषधयः प्रजास्तेजो दधा- त्विति भक्षणम् । तृतीये पर:सामनि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिः प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इत्याग्नेयविकार एक एव । प्रजापते तेजस्विन्यस्तेजस्विन्यो यूयं देवेषु भूयास्त मनुप्येषु कुरुत दीक्षायै च त्वेत्यादि पूर्ववदनुमन्त्रणं च । मयि मेधां मयि प्रजां प्रजापतिस्तेजो दधात्विति भक्षणम् । अन्ते अहीनसंततयः ॥ २७ ॥ मध्ये विषवानेकवि शोऽग्निष्टोमो महादिवाकीयः ।। २८ ।। ततो विषुवन्तमुपयन्ति । एकविशमग्निष्टोमं दिवाकीय॑सामानम् । अग्ने नयेत्यादि- सौमिकपात्रप्रयोगकालेऽष्टावतिग्राह्यपात्राणि प्रयुनक्ति ॥ २८ ॥ आदित्यव्रतं वा (सामानम् ) ॥ २९ ॥ उपयन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥ सामोदित आदित्ये प्रातरनुवाकमुपा करोति ।। ३० ।। गतः ॥ ३० ॥ दिवाकर्त्यमेतदहर्भवति ॥ ३१ ॥ आवृत्त उत्तरः पक्षस्त्रयः स्वरसामानः ।। ३२ ।। पूर्वपदार्थानां पूर्वमेवानुष्ठानमिति न्यायात् । अग्ने नयेत्यादित एवेति शुक्राग्रं गृह्णाति । यदि जगत्सामा विषुवान्दिवाकीय॑सामेत्यर्थः । तदाऽऽग्रयणायः, अतिग्राह्यकाल ऊर्ध्वा- नावृत्तांश्च गृह्णाति । तत्रैवं प्रयोगः-उपयामगृहीतोऽस्यद्भयस्त्वौषधीभ्यो जुष्टं गृह्णा- मीति । उपयामगृहीतोऽस्यौष वीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो गृह्णामीति । उपयामगृहीतोऽसि प्रनाभ्यस्त्वा प्रजापतये गृह्णामीति ऊर्वान्गृहीत्वा सौर्य गृह्णाति-उदु त्यमित्यूचमुक्त्वा, उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा भ्राजस्वत इत्येवं सादनम् । तत आवृत्तान्गृह्णाति । उपयाम , प्रजाभ्यस्त्वा० उपयाम० ओषधीभ्यस्त्वा० प्रजाभ्यस्त्वा प्रजाभ्यः। उपयाम० अद्भ्यस्त्वौषधीभ्य इत्यादि पूर्ववत् । गृह्णामीत्यादयः(दिभिः) सादनं च । ततो वैश्वकर्माण गृह्णाति-वाचस्पतिं विश्वकर्माणमित्यूचमुक्त्वोपयाम० विश्वकर्मणे स्वा० ओजस्वते

·[ १६ प्रश्ने-
,
३७८
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
जुष्टं गृह्णामीति ऐन्द्रवदेष ते योनिर्विश्वकर्मणे त्वौजस्वते ० । पशुकाले शितिपृष्ठं बाह-
स्पत्यमुपाकरोति । ततः सौ(सूर्यमुपालम्भं करोति सूर्याय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति सौर्य
विषुवत्युपालभ्यमुपाकरोतीति वचनात् । द्विवचनेनोहः सर्वत्र । अतिग्राह्यकाल ऊर्ध्वान्
पूर्ववदुक्त्वाऽनुमन्त्रणं कृत्वा (ततः) सौर्य प्रतिवर्तत आवृत्तात्ततो वैश्वकर्माणं विश्व.
कर्मन्नोजस्विन्नोजस्वि(स्वी) त्वं देवेषु भूया इति । ऐन्द्रवदोनोविदास माय मेधां मयि
प्रजां मयि विश्वकर्मेन्द्रियं दधातु । एवं पत्नीसंयाजान्तमहः संतिष्ठते । अहीनसंततयः ।
त्रीनक्मि(सो,मान् , उप याम० उक्थ्यानग्निष्टोमान्वा प्रथमे हन्यतिग्राह्यकाल उप-
याम० प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इत्येकः । एवं द्वितीयेऽहनि उपयाम० अद्भयस्त्वी-
षधीभ्य इत्यर्वाक्सोमयुत्ते.षु प्रथम आग्रयणायः । द्वितीयः शुक्रायः । तृतीय ऐन्द्रवा-
यवानः । तेप्वहीनसंततयः ॥ ३१ ॥ ३२ ।।
विश्वजित् ॥ ३३ ॥
अग्निष्टोममुपयन्तीत्यापस्तम्बः । ऐन्द्रवायवाग्रः, आवृत्त्यभावात् । आदित्यग्रहगृह्य-
काले-आदित्यमेकमेव गृह्णाति । अदितिदेवत्यः । विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽपि एकमेवाऽऽदि-
त्यमुद्गृह्णाति । महीमू षु मातरमित्युक्त्वा, उपयाम० आदित्यै(त्याय) त्वोजस्विन
एप ते योनिरदित्यै त्वौजस्विन्यै अदित्य(आदित्य) ओजस्विन्नोजस्वी त्वं देवेषु नाऽऽ-
चन्द्रवत् । मयि मेधां मयि प्रजां मय्यायुरिति, इन्द्रियं दधातु पत्नसिंयानान्तमहीन-
संततयः ॥ ३३ ॥
चत्वारि शयानि । त्रयस्त्रिशारम्भणः षष्ठयः
षडहः ॥ ३४ ॥
तानि चत्वारि शयान्यहानि सप्तमे मासि गोसवम् । अथाऽऽवृत्तं पृष्ठ्यषडहमुप-
यन्ति । त्रयस्त्रिशारम्भणमाग्रयणाग्रः । अस्मिन्नहनि वैश्वकर्माणमतिग्राह्यमेव गृह्णाति
विश्वजित्प्रभृत्यादित्यवैश्वकर्मणोविपर्यासनेकस्मिन्नादित्य एकस्मिन्वैश्वकर्मण एवं व्यत्या-
सेन महाव्रताद्गृह्णाति एकैकमेव नतु पडहं प्रयुनक्ति । अथ द्वितन्त्रमेवं शुक्राग्रमथैक-
विशषोडशी गृह्यते । एन्द्रवायवाग्रमथ सप्तदशमाग्रयणाग्रमथ पञ्चदशशुक्राग्रमथ त्रिवृत्त.
मैन्द्रवायवाग्रमेवं षडह आवृत्तः । आवृत्तेप्वेकमनीका उत्तरेषु षडहान्ते मध्वश-
षु
नादयः ॥ २४ ॥
चत्वारोऽभिप्लवाः प्रत्यश्चः स मासः ॥ ३५ ॥
त्रयस्त्रिंशान्त एवमावृत्तः पृष्ठ्याहः षडहमुपेत्य चत्वारोऽभिप्लवाश्च स मासः संपद्यते ।
स एको मासः ॥ ३५ ॥

·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३७९ सद्वितीयः सतृतीयः सचतुर्थः सपञ्चमः ॥ ३६ ॥ एवं विहितानुपयन्ति ।। ३६ ॥ संभार्य उत्तमो द्वावभिप्लवौ ॥ ३७ ।। ततः संभार्यः । विषममासे द्वावभिप्लवी, एवमन्ताऽऽवृत्ता व्यनीका अक्सिाम. प्रभृति विश्वजिद्वजै विश्वजिदैन्द्रवायवाग्रः । गतमन्यत् ।। ३७ ।। गौश्वाऽऽयुश्च द्वे अहनी ॥ ३८ ॥ गवायुषी । गोशुक्रायः । आयुगग्रयणायः । अथवा पृष्ठ्याहः षडह मेन्द्रवायवाग्रः । शुक्राग्रे रथंतरपृष्ठ इति विश्वकर्म च गोआ(गवा)युपि(पी) प्रयुज्या- उक्थ्य- ग्रता वा ।। ३ ।। द्वादशाहस्य द्वादशाहानि ॥ ३२ ॥ द्वादशाहान्यूर्वानि ॥ ३९ ॥ महाव्रतमुदयनीयश्वाति रात्र इति ।। (ख १२) ॥ ४० ॥ इति सत्यापाढाहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । समूढवन्महाव्रतोदयनीयौ शये चतुर्भिर होभिः सह मामः । द्वादशाहस्य प्रथम ऐन्द्रवायवाग्रो द्वितीयः शुक्राग्रस्तृतीय आग्रगणग्रः । एवं परिवर्तते । दशम ऐन्द्रवा- यवाग्रो द्वादशाहाहीनम्य दशरात्रस्य यः सप्तदश उक्थ्यम्य द्वात्रिंशदेकादशिन्यः परि- समाप्ताः । नवान्यहान्यतिरिच्यन्ते । तेप्वतिरिक्ताः पशव आलभ्यन्ते । गव्यं वैष्णव वामनमेकविंशगोपशुरैन्द्राग्रम् । तृणवे वैश्वदेवं त्रयस्त्रिंशत् द्यावापृथिवी( भ्यां )धेनुम् । तस्या एव वत्सं वा छन्दोगमतिः, गोपशुरदितिदेवत्यो मैत्रावरणम्यापिवैन्द्रवायवाग्रः । प्राजापत्यमृषभं तूपरं महाव्रते शुक्राग्रः । आग्नेयमृषभमुदयनीयेऽतिरात्र आग्रय- णाग्रः ॥ ४० ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां षोडशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥ अथ पोडशप्रश्ने पष्टः पटलः ।। द्वादशमासाः शाठयायनकम् ।। १ ॥ अथ वाक्ये कृते श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा महाव्रतमुपयन्तीत्यर्थः । प्रजापतेराराध- नार्थ महाव्रतम् । अग्ने नयेत्यादिसौमिकपात्रप्रयोगः । सप्तत्रिंशदतिग्राह्यपात्राणि प्रयु- ·[ १६ प्रभे-- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- नक्ति । उशा( दशाऽऽ )ग्नेयानिति द्वयेन दशैन्द्रानरी( नि ति द्वयेन वैश्वकर्मणा- दित्यो चैन्द्रस्थान इति द्वयेन ततः पञ्च रा( पा )त्राणि प्रवदन्ति। प्रतिदिशमेकैकं मध्य एकम् । ततो दश सौर्यानिति द्वयेनैवं सप्तत्रिंशमु( दु )पकत्रग्रमेतदहः प्रकृतिवदाग्नेया. न्दश गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादनमिति द्वयेन दशैन्द्रान् गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादनं वैश्व- कर्मणादित्यौ समुच्चयेन तावुभौ सह महाव्रते गृह्यते इति श्रुतेः । पञ्च पात्राण्यैन्द्रस्थाने सादितानि प्रतिदिशमेकैक मेकं मध्ये । तस्मात्सप्तदशैन्द्राणि भवन्ति । वैश्वकर्मणादित्यौ गृहीत्वा पञ्चपात्रेषु गृ( अ )हणं पूर्वार्धे पात्रम्-इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिति पुरोवाच. मुक्त्वा-उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वाऽऽदित्यवते जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा एष ते योनिरिन्द्राय त्वाऽऽदित्यवत इति सादनमेवं सर्वत्र ग्रहणं सादनेषु पञ्चस्वपि, इन्द्राय त्वोक्था युव इति । अभि त्वा शर नोनुम इति दक्षिणार्धम्य पुरोरुगिति पश्चार्धम्य त्वामिद्धि हवामह इति । उत्तरार्धस्य तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति मध्यमभूतम्य । एवं सादितान् पञ्चाप्यन्य. स्मिन् पात्रे सवनीयं क्षिप्त्वा सर्वम यमे पात्रे गृहणाति त्वे क्रमापे वृञ्जन्ति विश्वेत्यु. क्त्वा उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेति सादनमथ सौर्य दश गृह्णाति इति द्वयेन विरमति ॥ १ ॥ उभयतः संभार्य उत्तरः पक्षस्ताण्डकम् ॥ २ ॥ सारस्वत्यादि । अथैकेषामुत्तरपक्षे विकल्पः ॥ २ ॥ उपरिष्टाद्विश्वजितः । पृष्ठयः पडहस्त्रयोऽभिप्लवा इति यू( द्वथू )नो मास उत्तमे संभार्ये चत्वारोऽ भिप्लवा गौश्वाऽऽयुश्च द्वे अहनी द्वादशाहस्य दशा- हानि महाव्रतोदयनीभ्यां यू( द्वयू )नो मासः पूर्यते । अथ ह भाल्लविके पूर्वस्मिन्पक्षे पुरस्ता- प्रथमात्पृष्ठयादभिजिदग्निष्टोमः । उत्तरस्मिन्पक्ष उपरिष्टादुत्तमात्पृष्ठयाविश्वजितः पृष्ठयः पडह आयुरुक्थ्यः स एकस्थाने गौर्भवति । समान. मितरच्छाट्यायनकेन । अथैकेषां विज्ञायते संव. त्सरे सकृत्पृष्ठान्युपयन्ति । द्वादशाहीने दश- रात्रे । तत्र पृष्ठयानां५ स्थानेऽभिप्लवाः षडहा ॥

·६ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
ऊर्ध्व द्वादशाहीयात् । दशरात्रान्महाव्रतमुपयन्ति
॥ (ख०१३)॥३॥
गतः ॥ ३ ॥
श्वोभूते प्रतायते पश्चविशोऽग्निष्टोमो महाव्रतसामा ॥ ४ ॥
प्रतायत आरभत उद्गातेत्यर्थः । सौर्यानासाद्य विरमति सारस्वत इत्यादिपशुकाले
प्राजापत्यमृषभं तूपरमालभते । प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि । अस्य महा-
व्रतस्य प्रचरितं मरुत्वतीयैः सह भवति ॥ ४ ॥
यत्प्राङ्माहेन्द्रात् ॥ ५॥
भवतीत्यर्थः । अग्रतो भवति ॥ ५ ॥
तस्मिन्कृते प्रतिप्रम्थाता महाव्रतशिल्पानि व्याया-
तयति ॥ ६॥
माहेन्द्रस्तात्रे कृते प्रतिप्रस्थाता माहाव्रतिकानि शिल्पानि उपकरणानि ॥ ६ ॥
दश वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ।। ७ ।
उदुम्बरेण कृतस्य वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ॥ ७ ॥
एकैकस्मिन्नतिमथिते दश दश तन्तून्प्रवयति ।। ८ ॥
यदियं दण्ड इत्यादिस्थितेषु दशस्वप्यतिमथितेषु तेषु प्रत्येकं दश दश तन्तवः
प्रोताः शततन्तुः ।। ८ ॥
स वाणः शततन्तुर्भवति ।। ९ ॥
वाणो वीणाविशेषः ॥ ९ ॥
अध्यधिहोतृषदनं प्लेय ५ होत्रे प्रबध्नन्ति ॥ १० ॥
प्लेखं दोलां होताऽऽरोहतीत्येव ॥ १० ॥
औदुम्बरीमासन्दीमुद्गात्र उपनिदधाति ।। ११ ॥
आसन्दीमारोहत्युद्गाता ॥ ११ ॥
कूर्चफलके अध्वर्यवे ॥ १२ ॥
उपनिदधात्यनुवर्तते ॥ १२ ॥
होत्रका उपगातारश्च कूर्चेष्वासते ॥ १३ ॥
कूर्चेषु होत्रका उपगातार: पत्नय इत्यासते ( आप० श्री० २१-१७-१५ )
इति । प्रतिगरार्थ होत्रकाणामुपगातृणां पत्नीनां च कूर्चानि कल्पयितव्यानि तेष्वासीमा
भवेयुरित्यर्थः । प्रतिप्रस्थाता (त्रा ) एतानि कलायितव्यानि ॥ १३ ॥

·[१६ प्रश्ने- .. ३८२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- कानिपुनस्तानि- निकल्पन्ते सर्वशिल्पानि ॥ १४ ॥ अत्राप्यापस्तम्बे विशेषः-निकल्पन्ते पत्नयोऽपाघाटलिकास्तालुकवीणाः पिच्छोलाः, इति । निकरूपन्ते वीणावादाः शङ्खा नालीस्तूणवानिति । निकल्पेते ब्रह्मचारी पुंश्चली चाग्रेण सदसो दक्षिणं द्वार्बाहुमार्तिष्यमाणो ( आप० श्री० ११-१७-१६ । १८) इति । वाद्यानि च सह वादकैः ॥ १४ ॥ तर संनयति वाक्सत्यं मनो भद्रं तन्नो भद्रमा नो भद्रमिति त्रिपयोत्कटशलाकया वेणुपर्वणा वेतसशाखया वा वादयित्वा बाणेन शततन्तुना माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ।। १५ ।। तं दण्डमिति गम्यते । संनयति सज्जयति । गतमन्यत् ॥ १५ ॥ बर्हिषो विकारः ॥ १६ ॥ स च दण्डो बर्हिषः प्रतिनिधिरित्यर्थः । अथवा---इक्षुकाण्डेन वेणुकाण्डेन वेतस- काण्डेन बाणं शततन्तुं ( वाणेन शततन्तुना ) सह्नाद्याने ब(हाध्वर्युब)हिन्यां च माहे. न्द्रस्य स्तोत्रोपाकरणं करोति ॥ १६ ॥ तमुद्गाता वादयित्वा प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ १७ ॥ तमुद्गाता पुनः प्रस्तोत्रे ददाति ॥ १७ ॥ प्रस्तोताऽध्वर्यवे ।। १८ ॥ प्रयच्छतीत्यनुवर्तते ॥ १८ ॥ तमध्वर्युरन्यस्मै ॥ १२ ॥ वीणावादाय ॥ १९ ॥ त५ सोऽग्रेण सदसो दक्षिणे द्वार्वाही प्रतिवादय- भास्ते ॥ २० ॥ तं शततन्तुं मन्त्रेण सदसः पुरस्तादक्षिणस्यां द्वारस्थूणायां प्रतिवादयंस्तिष्ठति ॥ २० ॥ उपगायन्ति पन्योऽपाघाटलिकास्तालुकवीणाः काण्डवीणाः पिच्छोला अलावुकपिशीर्य इति ॥ २१ ॥ ननु महावते श्रूयते--- पत्नय उपगायन्ति ' इति । प्रकृतौ श्रूयते --' ऋत्विन उपगायन्ति ' इति । तदेतदृत्विगुपगानं पत्न्युपगानेन निवय॑ते । ननु-- प्रकृतावुद्गात्रा साम्नि गीयमाने सत्यत्विजोऽन्ये सामैवोपगायन्ति । इह तु पत्नयो वादिनं वादयन्तीति ·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३८३ भिन्नविषयत्वान्नास्ति निवृत्तिः । मैवम् । गानशब्दस्य शारीरे प्रसिद्धत्वात् । तस्मा- दृत्विनो निवर्त्य पत्नयः सामोपगायेयुरिति प्राप्ते ब्रूमः-गानशब्दस्य नाक्षरोच्चारण- मर्थः किंतु स्वराभिव्यञ्जनं तच्च शरीरेण वादित्रेण वा सिध्यति । अत एव गानतत्त्वज्ञा आहुः ' दारवी गात्रवीणा च द्वे वीणे गानजातिषु ' इति । तच्च गानं ग्रहन्यायेना- पूर्वक्रियाविधानान्न प्रकृतिलिङ्गं स्यात् । एवं तर्हि गानोपचयवाचिन उपशब्दस्य वैय- र्थ्यमिति चेन्न । वादित्रोपचयसंभवात् । अम्ति हि तत्र वादिननादः । दिक्षु दुन्दुभयो नदन्ति ' इति श्रुतेः । पत्न्युपगानं च वादिननादः । ' काण्डवीणाभिरुपगायन्ति । इति श्रुतेः । अतः सादृश्यात्संनिधानाच्च तदुपचयो युक्तः । तस्मादनिवृत्तेरुपगानयोः समुच्चयः ॥ २१ ॥ वादयन्त्यः संप्रवदन्ति । सर्वशिल्पे तृतीये ॥ २२ ॥ गतः ॥ २२ ॥ पुश्चलुब्रह्मचारी चोत्तरस्यां वेदिश्रोण्या संवर्तेते ॥ २३ ॥ ब्रह्मचारी पुंश्चली च विकल्पेते । अग्रे सदसो दक्षिणां द्वारस्थूणां प्रतिकर्तिप्यमाणा- वन्योन्यमाक्रोशं करियाव इति केचित् ॥ २३ ॥ मागधः पुश्चलुश्व दक्षिणस्यां वदिश्रोण्यां परिश्रयेते ॥ २४ ॥ उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां पुरश्चली मागधश्च परिश्रयेते । एतौ व्याख्याती । एत- योमिथुनं कार्यम् ॥ २४ ॥ दुन्दुभीन्समाघ्नन्ति । दिक्षु प्रबन्धान् ॥ २५ ॥ दुन्दुभीन्समानन्ति तदानी युगपध्माययन्ति । दिक्षु दुन्दुभीन्प्रबध्नन्ति वेद्याः स्रक्ति- वेव ।। २५ ॥ सक्तिप्वेव महादेः ॥ २६ ॥ सक्तिः कोणः ॥ २६ ॥ अपरेणाऽऽग्नीध्रमर्धमन्तवेद्यर्ध बहिर्वेदि जानुदघ्न- मवर्ट खात्वाऽऽद्रेण चर्मणाऽभिवितत्य शङ्कुभिः परिणहत्य भूमिदुन्दुभिः पुच्छकाण्डेन भूमिदुन्दु- भिमाघ्नन्ति ॥ २७॥ अपरेणाऽऽग्नीव्रमण्डपे भूमिदुन्दुभिमवटं खनन्ति । ( मुखकोश ) अर्धमन्तवेद्यधै बहिर्वेदि आत्रे()णर्षभचर्मणोत्तरलोम्नाऽभिसार्य शङ्कुभिः परिणिहत्य तस्य क(च)र्मणः पुच्छकाण्डेन सह भूत(मि)माहननार्थमभिदधाति । यद्वा-भूमिदुन्दुभिमानन्ति । चर्म- :

·३८४
सत्यापादविरचितं श्रीर.सूत्रम्-
[ १६ प्रभे-
गाऽऽच्छादितमुखं भूगर्त भूमिदुन्दुभिः पुच्छकाण्डेन ॥ २७ ॥
अपरेणाऽऽनीध्र शूद्रायौँ चर्मक(कृते) व्यायच्छेते ॥ २८ ॥
शूद्रार्यों शूद्रश्चाऽऽर्यश्च । आर्यो ब्राह्मणो विद्वान् । शूद्रः प्रसिद्धः ।। २८ ॥
श्वेतमा परिमण्डलं भवति ॥ २९ ॥
प्रतिप्रस्थात्रा चर्म कर्तव्यमिति । आई श्वेत परिमण्डलाकारं परिष्कृत्य चमें-
त्यर्थः ॥ २९॥
अन्तर्वेदि ब्राह्मणस्तिष्ठति । बहिर्वेदि शूद्रः ॥ ३० ॥
तिष्ठतीत्युभयत्रान्वयः ॥ ३० ॥
इमेऽरात्सुरिभे सभूतमऋन्निति ब्राह्मणो ब्रूयात् ।।
इम उद्वासीकारिण इमे दुर्भूतमक्रनिति शूद्रः ॥ ३१ ॥
ब्रूयादित्युभयत्रान्वयः ॥ ३१ ॥
तं ब्राह्मणः संजित्याऽऽग्नीधे चर्माध्यस्यति ॥ ३२ ॥
तं शूद्रम् ॥ ३२ ॥
अग्रेणाऽऽनीधं कटसंघाते ।। ( ख० १४ ) ॥ तेज-
निसंघाते वा । वितत्योच्छ्रितं लम्बयति ॥३३॥
तन्निमित्तं व्ययस्यत उभौ विद्वेषमाणी ममेदं ममेदमिति शूद्रार्याबुत्तरेणाऽऽग्रीधं कट-
संघाते सेजनसंघाते या कटबहुप्रदेशे तेजनबहुत्वे देशे वाऽऽदै चर्म व्यथनामिषुणा.
व्यथयितव्यं वितत्योच्छ्यति । द्विशूलायां वपाबन्धमिव बध्नाति कटसंघाते देशे ॥ ३३ ॥
अग्रेणाऽऽहवनीय रथेषु राजपुत्राः कवचिनः
संना व्यथ(ध)नार्थ चर्मानु परिवर्तन्ते ॥३४॥
आहवन यस्य पुरतो रथेषु कवचिनः पुरुषाः संनह्यन्ते ॥ ३४ ॥
तेषामेकैक सशास्ति ॥ ३५ ॥
तेषां राजपुत्राणाम् ॥ ३५ ॥
माऽपरात्सीर्माऽतिव्यात्सीरिति ॥ ३६॥
माऽपरासीलक्ष्यादन्यत्र व्यधनं मा कार्षीः । माऽतिव्यात्सीवेगमतीत्य परस्ताहाणं
मा जीगम इत्याह हे वेदि(धि)न् ॥ ३६ ॥
तत्ते विद्धा(वा)नातिपातयन्ति ॥ ३७ ॥
रामपुत्रा विध्यन्तीत्येकेषां (२१-१९-१६)इत्यापस्तम्वः ।। ३७ ॥
उदोऽपरिमितमवकाशं यात्वा प्रत्यायाय विमुश्चन्ति ॥ ३८ ॥
बाणान् ॥ ३८ ॥

·१ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८५ अष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भाछीर्षनधि निधाय त्रिः प्रदाक्षणं मार्जालीयं धिष्णियं परिनृत्यन्तीः परियन्ति दक्षिणान्पदो निघ्नतीरिदं मधु गायन्त्यो वाग्वेदभिल्लुका सैनान्गायतु प्राणस्य वादिते सेमान्गीता यजमानानिहावत्विति ।। ३९ ।। मार्जालीयान्ते समीपेऽष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भैः सह नृत्यन्तीः ॥ ३९ ॥ भिल्लुकां द्वे गायतः। वाग्वेदहिंबिनीति द्वे वाग्वेद- हस्तावारामिति द्वे संवत्सरगाथा द्वे एताः संवत्स- रगाथा भवन्ति ।। ४० ॥ दासीदासयोरन्योन्यमन्त्रोऽभिहितः । भिल्लुकां द्वे कुमायौं गायेतां वाग्वेदहिंबिनीं द्वे गायतां वाग्वेदहस्तावारां द्वे गायेतां संवत्सरगाथा द्वे गायेताम् ।। ४० ॥ गाव एव सुरभयो गावो गुल्गुलुगन्धयः । गावो घृतस्य मातरस्ता इह सन्तु भूयसीः ॥ ननु गावो मङ्कीरस्य गङ्गाया उदकं पपुः। पपुः सरस्वती नदी प्रांचीश्चोज्जगाहिरे। इमा वयं प्लवा- महे शम्याः प्रतरतामिव । निकीर्य तुभ्यं मध्य आफैश्यें कश्यों यथा । यदा भङ्ग यश्विनौ वदत तपर्णक योऽवधीः। आविष्कृतस्य दूषणमु. भयोरकुतः कृतस्य च ॥ यदा रोखाट्यौ वदतो ग्राम्यमङ्कीरदाशको । क्षेमे (व्य)द्धे ग्रामेणान. ड्वांस्तप्यते वहन् ॥ इदं कल्माष्यो अपिपैन्निदं सोमो असूयत । इद हिरण्यः खीली आवा यन्मास्थिभञ्जनम् ॥ हैमहा इदं मधुहिल्लु हिल्ला हमहमिमीति हस्तावाराश्च सर्वास्वनुषजन्ते ॥ ४१ ॥ १ क. ख. मकिरन्तस्य । २ क. ख. प्राची चोउन । ३ क. ख. कश्योक' । ४ ख. कश्यों य' । ५ क. भड्गेऽश्वि' । ६ क ख. 'ऋतुप । ७ क. °पर्थक । ८ क. ख. °स्य । य° । ९ क. ख. रागान्धी । १० क. ख. °मफीलदा । ११ क ख. दासको। १२ क. ख. °दं काल्मष्यो। १३ क. ख.पि ध्वनि । १४ क. ख. 'रण्यखेला । १५ क. ख. °ला अवा । १६ क. यत्साक्षि भ' । ख. 'यन्सा । १७ क. ख. मधविदं हि । १८ क. ख. हिल्लिह । -

·३८६
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[ १६ प्रभे-
सर्वासामृचामन्त एतत्सामानं संवत्सरगाथानां षण्णामपि ॥ ४१ ।।
तत्रैवोदकुम्भानुपनि य यथार्थ गच्छन्ति ॥ ४२ ॥
तत्रास्मिन्काले स्तोत्रे समाप्ते दासकुमार्य उदकुम्भानुपनिनीय यत्र यत्रा साम तत्र
तत्र गच्छन्ति ।। ४२ ॥
माहेन्द्रस्तोत्रमनुघोषाः शाम्यन्ति ॥ ४३ ॥
स्तोत्रे समाप्ते घोषा अपि शाम्यन्ति वीणादयः ( दीनाम् ) ॥ ४३ ॥
स्तुतमनुशाम्य(शस्य)ते ॥ ४४ ॥
स्पष्टम् ॥ ४४ ॥
कुर्चयोः फलकयोर्वा तिष्ठन्नध्वर्युः प्रतिगृणाति ।। ४५ ।।
अर्कः पवित्रमित्यारम्य प्रतिष्ठामिति मन्त्र उक्तः सूत्रान्तरे । फलकारोहणमध्वयोः
पश्चादसावेहीति जपः । ततोऽध्वर्युः शस्त्रं प्रतिगृणाति पूर्ववत् । ग्रहमध्वर्युरादत्त इत्या-
द्यतिग्राह्या हूयन्ते । दशाऽऽग्नेयान् प्रकृतिवद्दशैन्द्रान्प्रकृतिवत् । अथ वैश्वकर्मणादित्या.
वुक्तौ पूर्वमेव । अथ प्राजापत्यः पञ्चगृहीतं पश्चादेकपात्रस्थं जुहुयात् । प्रजापत
ओजस्विन्नोजस्वि(स्वी) त्वं देवेषु इत्यायेन्द्रवत्पञ्चपक्षे युगपद्धोमः । दण्डेन बद्ध्वा कोकिली.
वद्विकल्पः । आग्नेयादीनपि दण्डेन बद्ध्वा होमोऽनुमन्त्रणमपि । तन्त्रेण प्राजापत्यं हुत्वा
सौर्यान्दण्डेन बद्ध्वा जुहोति । तन्त्रेणानुमन्त्रणम् । सर्वेषां पृथक् पृथक् भक्षणम् । केचि-
दाग्नेयान् सर्वानेकस्मिन् संसृज्य मथि मेधामित्यादि । एवमेन्द्राग्नमिष्ट्वा ततो पैश्वकर्म-
णादित्यौ क्रमेण प्राजापत्यम् । पञ्चपक्षे भेदेन । इतरथा (सकृत्पक्षे) भक्षेहीत्यादि नृच-
क्षसं त्वेत्यवेक्ष्य भक्षयामीति भक्षणम् । अथ सौर्याणां भक्षणं भेदेनेवाथोक्थ्य इत्यादि
तन्त्रं प्रकृतिवत् ॥ ४५ ॥
संतिष्ठते महाव्रतम् ।। ( ख० १५ ) ॥ ४६ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे षोडशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
पत्नीसंथानान्तमहः संतिष्ठते । संस्थितेऽहनि ब्रह्मा वाचमित्यापस्तम्बीये विशेषः ।
संतिष्ठते महाव्रतमहीनसंततय उक्ताः ॥ ४६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग.
चन्द्रिकायां षोडशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
अथ पोडशप्रश्ने सप्तमः पटलः ।
श्वोभूत उदयनीयः स व्याख्यातः ।। १ ।।
श्वोभूते महाराने बुद्ध्वोदयनीयातिरात्रः स व्याख्यातः ॥ १ ॥

·७ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८७ यः प्रायणीयः स उदयनीयः ॥ २ ॥ विधिर्भवति ॥ २ ॥ त्रिषु परःसामसु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति ॥ ३ ॥ वक्ष्यमाणेषु त्रिषु अह.सु ॥ ३ ॥ उपयामगृहीतोऽस्यद्भयस्त्वौषधीभ्यो जुष्टं गृह्णा- मीति प्रथमेऽहनि गृह्णाति । उपयामगृहीतोऽस्यो- षधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो जुष्टं गृहामीति द्वितीय उपयामगृहीतोऽसि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णापीत्येतानेवाऽऽवृत्तानक्सिामसु गृह्णीयात् ॥ ४॥ स्पष्टम् ॥ ४ ॥ तानुभयानूनिप्रवृत्तांश्च विपुवत्युदु त्यं जात- वेदसमिति तेषां मध्ये सौर्य५ सप्तमं मध्यम गृह्णाति ॥ ५॥ वाचस्पति विश्वकर्माणमूतय इति विश्वजिति वैश्वकर्माणम् । प्रहीम पु मातरमित्यप- रेधुरादित्यं ते च व्यत्यासमा महाव्रतात्ता- वुभौ सह महाव्रते गृह्यते ॥६॥ त्रयस्त्रिशदेतदहर- तिग्राह्या गृह्यन्ते ।। ७॥ प्राकृतैर्वा वैकृतान्यभ्य. स्येत् । वैकृतैर्वा प्राकृतान्दशाऽऽग्नेयान्गृहीयात ॥ ८ ॥ दशैन्द्रान्दश सौर्यान्वैश्वकर्मणादित्यग्रही प्राजापत्यं च ॥ ९ ॥ पञ्चपात्रमतिग्राह्याय- तने प्रतिदिशं चत्वारि पात्राणि निहितानि भवन्ति ॥ १० ॥ मध्ये पश्चमम् ॥ ११ ।। इन्द्रमिद्गाथिन इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वाऽर्कवते जुष्टं गृह्णामीति पूर्वार्धे गृह्णाति । एष ते योनिरिन्द्राय त्वाऽर्कवत इति सादयति॥१२॥ समानौ सर्वत्र ग्रहणसादनौ ॥ १३ ॥ अभि त्वा शूर नोनुम इति दक्षिणार्धे । त्वामिद्धि हवा. मह इति पश्चार्धे ॥१४॥ इमा नु कं भुवना सीष. . धेमेत्युत्तरार्धे ॥ (ख०१६)। तदिदासु(स)भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्णः । सद्यो जज्ञानो

·[१९ प्री-
३८०
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
निरिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्यूमा इति मध्यमे
॥१५॥तानेकस्मिन्पात्रे समवनीय त्वे ऋतुमपि वृञ्ज-
न्ति विश्व इत्यनुदुत्योपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये
त्वा जुष्टं गृहामीति मध्यमे पात्रे गृह्णात्येष ते
योनिः प्रजापतये त्वेति सादयति ॥१६।। यन्नाना
जुहुयादात्मनोऽङ्गानि विच्छिन्द्यात् । समानी-
याऽऽहुतीः सन्ध्यात्तदनु यजमानाः सरुन्धे.
रन् । स्तोका एवाऽऽत्मानं प्रत्यानीय होतव्याः
प्रत्यङ्गानि दधति नाऽऽहुतीः सरुणद्धि (इति)
हुत्वा हरति भक्षम् ॥ १७ ॥ तं भक्षयति महस्ते
भक्षयामि गर्भ ते भक्षयामि (भुजं ते भक्षयामि )
भुक्तिस्ते भक्षयामि सर्व ते भक्षयामि सर्वस्याऽऽ-
प्य सर्वस्यावरुद्धया इति ।। १८ ।।
पृश्निप्राणग्रहादयः । त (अ) त्र सनमत्र सख्या(सख्य)विसर्गः । न
त्वहीनसंततयः । श्वोभूतेऽतिरोह्नियान्तं यज्ञपुच्छादि सत्रभूतद्वादशाहवत् । अथानूब-
न्ध्यायां वपायां हुतायां सशिखानि वपन्ते । उदवसानीयान्तं कृत्वा पृष्ठशमनीयैः
पृथक् पृथक् सौत्रामणी च ॥५- १८ ।।
ज्यनीकां व्याख्यास्यामः ॥ १९ ॥
गतम् ॥ १९ ॥
तेषां प्राकृतैरतिग्राद्यैः कल्पो व्याख्यातः ।। २० ॥
तेषां व्यनीकानाम् ॥ २० ॥
ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहरथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रम्
॥ २१ ॥ एवं त्र्यनीकाः परिवर्तन्त इत ऊर्च
प्राग्विषुवत ऊर्ध्वं विषुवत आवृत्तावृत्तेषु ॥२२॥
गवामयनमभिप्लवेषु षडहसामान्यात्पृष्ठ्यः षडहवत् । पूर्वस्मिस्च्यह उत्तरे वा ( पूर्व-
स्मिन् ) पक्षे तथैवातिग्राह्या भवेयुः, इति । ज्योतिर्गौरायुरिति नामधेयानीति केचिन्या-
चक्षते । सतिष्ठते गवामयनम् । द्वादशाहेऽहीने काठकप्राप्तिः सर्वाल्लोकानहीनेनाथो
सत्रेणेति वचनात ॥ २१ ॥ २२ ॥

·< पर: ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाय्यास्यासमेतम् । शुक्रायो विषुवानित्यायः । यथादृष्टमिति वादः रायणः ॥ ( ख० १७)॥ २३ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्ने सप्तमः पटलः । गतम् ॥ २३ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसुत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां षोडशप्रश्ने सप्तमः पटलः । अथ षोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः अथ पशुक्लप्तिः ॥ १॥ वक्ष्यत इति शेषः ॥ १॥ आग्नेयं प्रायणीयेऽतिरात्र आलभन्ते । श्वोभूते सारस्वतीं मेषीम् ॥ २॥ आलभन्त इत्युभयत्रान्वयः ॥ २ ॥ एवं विहितानकादशिनानन्वहमालभन्ते ।। ३ ।। अन्वहं सद्यः ॥ ३ ॥ समित्य समित्य पुनः पुनरेकादशिनीमभ्याय- तयन्ति ॥ ४ ॥ सौर्य विषुवत्युपालम्म्यमित्यापस्तम्बसूत्रम् ।। ४ ।। तेषामेवमुपाकुर्वतां द्वादशाहस्य सप्तदश उक्थ्ये द्वात्रि शतमेकादशिन्योऽपज्यन्ते ॥ ५ ॥ तेष्वेवाऽऽलभन्ते ॥ ५ ॥ नवाहान्यतिरिच्यन्ते ॥६॥ नवस्वहःसु ॥ ६ ॥ तेषु गव्यानतिरिक्तपशून् ॥ ७ ॥ आलभन्त इति शेषः ॥ ७ ॥ वैष्णवं वामनमेकविरशे । ऐन्द्राग्नं त्रिणवे । वैश्व- देवं त्रयस्त्रिशे । द्यावापृथिव्यां धेनुं प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वायव्यं वत्सं मध्यमे ।

·[ १६ प्रभे-
३९०
सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
आदित्यामविवशामुत्तमे मैत्रावरुणीमविवाक्ये ।
प्राजापत्यमृषभं तूपरं महावते । आयमुदयनीय
इति पालिङ्गायनिकान् ॥ ८ ॥
गतः ॥ ८॥
अथ काठका ऐकादशिनान्प्रतिविभज्याप्रतिवि.
भज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते ।। ९॥
काठका इति बहुवचनं पूजार्थम् ॥ ९ ॥
आग्नेयमन्तधों रथंतरपृष्ठेष्वेन्द्र बृहत्पृष्ठेषु ॥ १० ॥
रथंतरपृष्ठेष्वाग्नेयं बृहत्पृष्ठेष्वैन्द्रमिति वैखानससूत्रम् ॥ १० ॥
अपिवाऽऽनेन्द्र( 1 )स्थंतरपृष्ठेचैन्द्राग्नं बृहत्पृष्ठेषु ॥ ११ ॥
अपि वेति शाखान्तरमतद्योतनार्थम् ॥ ११ ॥
सौर्य विषुवत्युपालभन्तेऽथ गव्यानतिरिक्तपशन ।। १२ ॥
तेष्वेव नवसु गव्यान् ।। १२ ॥
तत्र विकारः
शितिपृष्ठं बार्हस्पत्यं त्रयस्त्रिशे । द्यावापृथिव्यां
धेनुं प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वत्सं वायव्यं
मध्यमे । वाचे पृश्निमुत्तमे । मैत्रावरुणमविवाक्ये ।
वैश्वकर्मणमृषभं तूपरं महाव्रत इति वाजसनेय-
कम् ॥ १३ ॥
सर्वत्राऽऽलभन्त इत्यन्वयः ॥ १३ ॥
आग्नेयमनिष्टोम आलभन्ते । ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये द्विती-
यमैन्द्रं वृष्णि षोडशिनि तृतीयः सारस्वती
मेषीमतिराने चतुर्थीमित्येकेषां ते यदि प्रभवः
पशवः स्युरेवमेवाहरहरालभेरन् ॥ १४ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १४ ॥
यदि पश्वेकादशिन्येयुराग्नेयमेव प्रथमेऽहन्नाल-
भेरमथेतराननूचो यथापूर्व वारुणं पेत्त्वमुत्तम
यूनमपर्यवे तेष्वाग्नेयमेव प्रथमेऽहन्नालभेरनथेतरान-
नूचो यथापूर्व वारुणं पेत्वमुत्तमं तैरेव विपर्या-
समीयुः ॥ (ख० १८ ) ॥ १५ ॥

·८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ऐन्द्राग्नं वा सर्वत्र ( २१-२३-१४ ) इत्यापस्तम्बः । ऋतुपर्नेव समम्युच्चयव. दन्वहमालभेरन्यदि विभवः पशवः स्युः । ऐकादशिनान्वा विहृतानिति वाजसनेयकम् ( भ. श्री० २१-२३ ) इति भरद्वाजः । गतमन्यत् ॥ १५ ॥ अथोत्सर्गिणामयनस्य कर्मोच्यते- उत्सर्गिणामयनं व्याख्यास्यामः ॥१६॥ उत्सर्गिणामयनमिति कर्मनामधेयम् ।। १६ ।। गवामयनेन व्याख्यातम् ।। १७ ॥ गवामयनमेव गुणविकृतं दाक्षायणयज्ञवत् । गवामयनोत्सर्गिणामयनेन यक्ष्यामहे प्रजापतिमवाप्नवानीत्यादि गवामयनवत् फलं निर्दिश्य, आयुष्यपशुस्वर्गार्थ फलं केचि- देवं वदन्ति । केचिदुत्सर्गिणामयनेन यक्ष्यामहे, आयुरर्थं पुत्रार्थ पश्चर्थ नरकपतननिवृ- त्यर्थ वा सर्व गवामयनवत् ॥ १७ ॥ तत्र निर्णयाय कंचिद्विचार दर्शयति- संवत्सरस्य पौर्णमासीममावास्यामुत्सृजेयुः ॥ १८ ॥ उत्सृज्यां ३ नोत्सृज्यामिति ( ते० सं० ७-५-७ ) उत्सर्गपक्षे यज्ञविच्छेदः । अनुत्सर्गपक्षे श्वासनिरोध इति दोषद्वयं मनसि निधाय ब्रह्मवादिनो विचारयन्ति । प्लुति. विचारार्था । तत्राभिज्ञाः प्राजापत्यपश्वादिभिर्विच्छेदम्य समाधातुं शक्यत्वाच्छ्वासनिरोध- परिहारायोत्सर्जनपक्षमेवात्र निश्चितवन्तः । तमेव दिनविशेषं दर्शयति-अमावास्थां च पौर्णमास्यां चोत्सृज्यम् ( ७-६-७ ) इति । एतयोरमावास्यापौर्णमास्योर्यज्ञवाहित्वं प्रसिद्धम् । अतस्तयोस्तिथ्योर्यदहर्यदहः प्राप्तं तदुत्सृज्यमित्येषां निर्णयः ॥ १८ ॥ अथान्येषां पक्षमाह-- तान्वोपेयादा नोत्सृजेयुस्तदेव श्वः कुर्युः । अन्तेऽ- मावास्यां पौमासी वोत्सृजेयुः । अन्तमस्याह्न- त्रिवृद्धहिप्पवमानं वायो शुक्रो अयामित एतमु त्यं दशक्षिप इति ॥ १९ ॥ तस्मात्तयोरुत्सर्गों न युक्त इति ॥ १९ ॥ इत्थमुत्सर्ग विशदीकृत्य तत्रानुष्ठेयं विशेष विशदयति-- यदहरुत्सृजेयुस्तदहरिष्टिं निर्वपेयुस्त आनेयमरु- स्वतीयपुरोडाशी निरुप्येते ऐन्द्रावैष्णवा ऐन्द्राबा- हस्पत्या ऐन्द्रावैश्वदेवा वाऽध्वरकल्पा वा ॥२०॥ तत्तस्मिन्नुत्सर्गदिने चत्वारि हवींषि निर्वपेयुः ।। २० ।।

·[१६ प्रभे- - ३१२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- तेषां ये पुरोडाशिनस्त उपवसन्ति । ये सानायिन स्त एतदहर्वत्सानपाकुर्वन्ति । पशुश्च ॥ २१ ॥ तेषामध्वरकल्पानाम् ॥ २१ ॥ प्राजापत्यः पयासि च ॥ २२ ॥ प्राजापत्यं पशुमालभन्ते ( तै० सं० ७-६-७ ) इति श्रुतेः । उत्सर्गपक्षे पयांसि ॥ २२ ॥ यथा वैश्यस्तथा तामस्येन्द्राय वसुमत इन्द्राय हरिवत इन्द्राय बृहस्पतिवते विश्व. देव्यावते पुरोडाशाः । अष्टावेकादश द्वादश कपाला आनुपूर्येण । सवनकाला व्याख्याताश्च ॥ २३ ॥ यथा वसुमानग्निः प्रातःसवनस्य तथा मरुत्वानिन्द्रो माध्यंदिनस्य सवनस्य स्वामी । वसुमतोऽग्नेस्तत्स्वामित्वं ब्राह्मणादवगन्तव्यम्-'प्रातः सवनं यदग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपन्ति । ऐन्द्रं दधि । इन्द्रस्य वै मरुत्वतो माध्यंदिन सवनं यदिन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निपन्ति । विश्वेषां वै देवानामृभुमतां तृतीय- सक्नं यवैश्वदेवं द्वादशकपालं निर्वपन्ति' (तै० सं० ७-५-७ ) इति ॥ २३ ॥ उत्सृष्टार इति ते वत्सानपाकुर्वन्ति ॥ २४ ॥ यदैन्ददधि भवति ( ७-५-७ ) इति ब्राह्मणम् ॥ २४ ॥ प्रातः पशुमालभन्ते तस्य वपया प्रचरन्ति । ततो वैश्वदेवो द्वादशकपालः । वैश्वदेवश्चरुस्तृतीयस- वनः संतिष्ठते । पृषदाज्येन चरिते पत्नीः संया. -जयन्ति पत्नीः संयाजयन्ति ॥(ख०१९) ॥२५ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्नः ॥ अथेयं पद्धतिः-सर्वं गवामयनवदीपवसथ्यान्तं कृत्वा प्रायणीयातिरात्रप्रभृति प्रथम- मासान्तं कुर्वन्ति । पृष्ठयषडहमित्यर्थः । पत्नीसंयाजान्ते मध्वशनादिकं कृत्वो- तरस्याग्नेर्वसतीवरीहीत्वा, ऐन्द्रस्य दनः शाखाहरणादि कुम्भ्यालेपनान्त, रात्री वसती वरीः परिहत्य तासु मृत्पिण्डमवधाय परिस्तरणादि, विष्णो हव्यमित्युक्तमैन्द्रस्य दनः कृत्वा तण्डुलेरातञ्चनम् । न पञ्चदोहादयः । एवं कृत्वोपवसति । श्वोभूते वाहनक्रमेणाऽऽगच्छति । गवामयानिकं तस्यां ( तस्मिन् ) वा त्यागः । अभिप्लवानां प्रथमभूतस्याहो ज्योतिषस्त्यागः । तस्याहः प्रतिनिधिः प्राजापत्यः पशुः ।

·। •• ८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३९३ तं कुर्वन्ति, शाखाद्वयाहरणादि सवनीयवत् । प्रस्तर एव स्फ्यलेखायां वाऽऽज्यग्रहणम् । प्रयुनज्मि तिस्रो विष्णो नित्योते कृत्वा निवृताऽग्निष्टोमं ( त्रिवृताऽग्निष्ठं ) परिवीय वित्रस्य प्रजापते जुष्टमुपाकरोमीति वाजपेयवत् । प्रातःकाले वपया प्रचर्य मार्ज- नान्तम् । अग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपन्ति । पात्रसादनादि पशुपुरोडाशवत् । अग्नये वसुमते जुष्टं निर्वपापि । अग्ने वसुमन्हव्य ५ रक्षस्वेत्येवमादिनिगमाः । पर्यग्निक- रणकाल ऐन्द्रं सांनाय्यमाहृत्योभयोः पर्यग्निकरणं पशुपुरोडाशेन सहेवेति केचित् । आसन्नाभिमर्शनं कृत्वा पशुपुरोडाशेन प्रचर्येन्द्रेण प्रचारः। तयोः स्विष्टकृदादि समानमि- डामार्जनान्तं, सानाय्यं समुपह्य भक्षयन्ति, यजमाना इत्युपह्वयःवमित्युपहवः (ह्वायः) । तूष्णीं भक्षणम् । केचित् सोमभक्षणवदिच्छन्ति एतत्सोमपीथा ह्येतहीति श्रुतेः । केचिद्वैशेषिकाशाखाहरणचतुर्धाकरणविष्टलेपफलीकरणकपालविमोकप्रणीतामार्जनोप- वेषोद्वासनादि दीन् ) कुर्वन्ति । मध्यंदिनकाले प्राप्ते पशुपुरोडाशेन प्रचडान्तं कृत्वा ---इन्द्राय त्वा मरुत्वते पुरो- डाशमेकादशकपालमैन्द्रं चरुम् । पात्रसादनादि । इन्द्राय मरुत्वते जुष्टं० इन्द्राय जुष्टं ० इन्द्रमरुत्वन्हव्य" रक्षस्वेन्द्र हव्यमित्येवमादिनिगमाः । आसन्नाभिमर्शनान्तं कृत्वा हवि- राहुत्यादीडामानान्तम् । तृतीयसवनकाले चैत ५ हति: ३ शमितरित्यादिपशुना प्रचर्येडामार्जनान्ते वैश्वदेव द्वादशकपालं निर्वपति । वैश्वदेवं चरुम् । पात्रसादनाद्यासन्नाभिमर्शनान्ते हविराहुतिप्र. भृति तन्त्रेण प्रक्षेपः । पशावाज्यभागों नित्यो । अथवैषां हविषां स्थाने सवनीयान्पशुपुरोड।शान्निर्वपति - इन्द्राय हरिवत इत्याद्य- ध्वरकल्पं वा । आग्नावैष्णवमष्टाकपालमित्यादि । सवने मैत्रावरुणमेककपालमिति सर्वपक्षेषु विद्यते । प्राजापत्यः पशुः । अग्नीदोपयनानित्यादि पाशुकं कर्म पत्नीसंयाजान्तं पूर्ववत् । वसतीवरीणां च ग्रहणं पूर्वगृहीतमेव । उत्तरम्मा अढे शाखाहरणादि अहीनसंततयः। रात्री परिस्तरणान्तम् । केचित्प्राजापत्यस्य पशोः कृत्स्नसंस्थामिच्छन्ति । श्वोभूते महा- रात्रे बुद्ध्वा अग्ने नयेत्यादि गामुक्थ्यं बृहत्सामेत्यादि । एवमत ऊ षडहै ( हान् ) मासान् संपाद्य पूरयित्वोत्सर्गः । यन्मासादिभूतमभिप्लवानां प्रथमं ज्योतिःसंज्ञकं तदु. स्रष्टव्यम् । उत्सृष्टेप्वहःसु प्राजापत्यः पशुरग्नये वसुमत इत्यादयश्च पूर्वरात्रौ दधिक. रणं च वसतीवरीषु मृत्पिण्डनिधानं च सर्वत्र कुर्वन्ति । प्रास्विष्टकृतः पञ्च ज्योतींप्यु. सृष्टानि, पिष्टवत ऊर्व पृष्ठयषडहादि, भूतानि चत्वारि त्रयस्त्रिंशान्यहानि उत्सृष्ट- ·३९४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं महा० सं० प्र० च० स०। [ १६ प्रश्ने ८ ५० व्यानि । पञ्च मासान् भूतम्य त्रयस्त्रिंशस्य नोत्सर्गः । संभार्यसंज्ञकस्याभिप्लवषडहा. दिभूतस्य ज्योतिष उत्सर्गः । अथैकेपामित्यापम्तम्बीये विकल्पः । एककर्तृकस्तोत्राणी- त्यादि । एवमुत्सृज्य । एवं कृत्वोदयनीयातिरात्रमुपेत्यावभृथादुदेत्योदयनीयाादवसानी. यान्तं कृत्वा पुनश्चोखासंभरणादिकं कृत्वा दीक्षित्वा तानुत्सृष्टान् एनरुपेयुः । न प्राय- णीयोदयनीयौ । एवमुदवसानीयान्तम् । ततः पृष्ठशमनीयोभयस्य तन्त्रेण सौत्रामणी मंत्रावरुणी च , व्यनीकाऽतिग्राह्य एकाद. शनी चोत्सर्गिणामयने वर्तमाना भवेयुः । यस्यानो( ह्न उ )त्सर्गप्राप्तिस्तम्याह्नः प्राप्तः सवनीयातिग्राह्याणां त्याग एव । उत्सृष्टानां पुनराहरणे चोत्सर्गे यत्पश्चादि प्राप्त तथेह (थेदं ) कर्तव्यमायुप्यार्थमेतत्सत्रं पुत्रार्थ पश्चर्य स्वर्गार्थ या नरकयातनानि- वृत्तिकारणं चैवं गुणविकृतस्य फलमिति । पत्नी: संयाजयन्तीति द्विरुक्तिः प्रश्नसमा प्त्यर्था ॥ २५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । प्रयोगवैनयन्त्यास्तु मालायाः सूत्रसंस्थितेः । द्वादशाहम्येह कृतो निर्णयः काम्तुभो मणिः ।। मध्यगो यज्ञवपुषम्तुष्टयेऽस्तु मयाऽर्पितः । गृह्णाति हि किमप्येष भक्तैर्यत्ततः कृतम् ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पोडशप्रश्नः ।। - ܠܚܝܢ ·अथ सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे प्रायश्चित्ताध्यायापरपर्या यपश्चदशप्रश्नगतसूत्राणां क्रमेण प्रतीकानि सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। २६८ " " २६९ " श्रुतिलक्षणं एकस्मिन्दोषे जपी होम इज्या दोषनिर्घाता० अनन्तरं दोषात् निहते पुनर्दोषे तस्य नावच० तुभ्यं ता पृथगरणीप्व० यत्र वसेत् यद्यवाहिता यः कश्चनानु० मथित्वा गाह प्रणयनवर्ज या प्रकृति भूरित्युपति० " " पृष्ठाङ्कः । सू० प्र० २६१ यम्य सायं २६३ यत्प्रातः स्यात् २६४ अयोत्तर ऐन्द्रः प्रातर्दोहेनात्र अथोत्तरम्मै सायंदोहेनात्र २६५ अयोत्तरम्मै यस्य सायंप्रा अग्निं प्रथम उत्तरमिन्द्रं अथोत्तरम्मै यम्य व्रत्येऽहन् " उदक्शुल्वं २६६ । तामिष्टा त्रिरा० ,, यदि सानाय्य. मध्यमेव ,, यदि सांनाय्यम यद्यग्निहोत्र० २६७ यदि पूर्वस्या यदि पूर्वस्या ० यदि पुरा प्रया० , सहस्रशृङ्गो प्रहृत्य वा यद्याहिताग्ने अन्यमविन्दन् २७० २७१ मनसा व्रतो० " २७२ इदं त एक परस्तरा शम्या. अग्नये पृथि० पथोऽन्तिकात् अनड्वान् श्वोभूते गृ० २७३ " . यस्य हविषे सा दोहस्थाने २७४ अयोत्तरम्म २६८ अजम्येत्ये० " ·[२] सू० प्र० सू० प्र० . पृष्ठाङ्कः । २७४ । अग्नये व्रत० पृष्ठाङ्कः। २८० अमस्य तु अजामविन्दन् त्वमग्ने व्रत० " ब्राह्मणं तु यम्माद्धीषा यद्यग्निहोत्र्यु० यस्यान्नं ना० ब्राह्मणं त्वविन्दन् दास्तु दर्भान्नाविन्दन २८१ " यदि दुह्यमा० अपस्तु न "। यदद्य दुग्धं २७५ अपिवा तां २८२ यदि दुग्ध अप्यभोजनीय० अद्भिस्तु पादौ सांवत्सरिका संवत्सरेऽग्न० " अग्नये क्षाम० २८३ अग्नये विवि. अग्नये वीत. अग्नये वि० अग्नये प्रत० २८४ भग्नये शुच० संकुसुको विकु० 10 अग्नयेऽप्स २८५ सर्वे संनिपते. अथ यद्युन्नीतर यद्युन्नीत५ यदि प्राचीन यदि पुरः परा० २७५ यदि पुर उप० २७६ अम्कान्द्यौः यदि साय दिव्या वा एत० यम्याग्निहोत्रे यस्यानाहृत० ,, इति दक्षिणाने " यम्यानुहृतः , यदि सायम० यदि प्रातरराग्नि , सायमग्निहोत्र सौर्यमेकक० "तस्या५ स५ स्थि० २७८ द्वयोः पयसा २७९ यस्यानुहृत० ,, तस्य स एव २८० एतावन्नाना गर्भ५ स्त्रवत. . २८६ यस्य हविर्नि अनिरुप्ते व्यृद्धभाग्भ्यो तथैकदेशे तामिष्टि सं० अग्नये पथि० " २८७ वि वा एतस्य प्रवृत्तस्य य भाहिताग्निः " ·[३] सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। २९७ . यस्याहुतम० यद्यन्ते स्यात् २८८ यदि कृष्णश गार्हपत्याद्भम्मा० यद्यनो रथो वा २९८ यस्य होप्यामी० २९९ यस्योभावनुः अग्नये तन्तु० स्वयं कृण्वानः " एतामेव निर्व यम्य वाऽग्निभिः २८९ एतां जने २९० तम्याभिवान्यव० २९१ उपरि हि देवेभ्यो " यस्याऽऽहवनीये. आयाहि तपसा एतदेवाऽऽहव० आपो मृन्मया . २.० न तपस्वते " " " यदि सायमहुते यदि प्रातरहु० यदि त्वरेत जामि त तयोः यस्यापरो० " न कालमवधा० ३०१ . ददत्येवाऽ० ब्राह्मणाय य० २९२ अमेव पुत्रस्य यद्यप्रमीतं यदि पूर्वम्या ० भस्मोत्करं वा यद्याज्यमन्० २९३ यदम्य गृहे २९४ यदि सुग्गतं यज्ञस्य त्वा २९५ देवाञ्जनम० भूपतये स्वाहा यदि कपालं यदि भिद्यत अथ यधुप० २९६ वैश्वानरं द्वा० एतामेव निर्व० एतामेव नि० आनीतो वा २९७ मारुतं त्रयो निर्यितां वे यस्य पूर्वोऽग्निरनु अनुगतेष्टा अथैकेषां यदि होमकाले यदि गार्हपत्य यदि दक्षिणाग्नि० यदि सर्वेऽनु० यदि निवातेऽनु० यद्यस्तमिते यदि महारा। अग्नयेऽग्निव० ३०२ " ३.३ " , भवतं नः " अग्नये ज्योति O प्रयस्त्रिशत्त० ·[४] सू० प्र० सू० प्र० गायत्री पुरो० आग्नावैष्णव पृष्ठाङ्कः। ३०४ यस्य देवते यदि बहिप्परि० यदि पुरोडाश पृष्ठाकः । ३०९ ३१० रौद्रं वास्तु एतया निषा० " भूत्वा प्रभवति ३११ अग्निं नरो दीधि० ३०५ त्रयस्त्रिः शतं कृष्णाजिनं वा यो ब्रह्मचारी भूमावेककपा. अप्स्ववदान ३१२ पृथिवि भूवरि ܕܕ नैर्ऋतः प्राजा० ३१३ यस्य हविः क्षा० यज्ञो यज्ञस्य यथाकथा च " ३१४ यदि वाऽवदा० यद्यप्रत्तदै० तत्र जुगादा यावदन्ते वा यदि तु प्रत्त० " " " यस्य सर्वाणि सोमस्याऽऽज्यमसि यदि प्रातःसवने हुतेऽतिरिक्त ३०६ होतृचमसमु० गौर्धयति अस्ति सोमो ऐन्द्रावैष्णवर एतदेव माध्यं० ३०७ बण्महा५ असि अग्निष्टोमे यद्युक्थ्ये पो० तत्र वैष्णवीषु यदि सोमो ससु० उत्तराणि चत्वा० ३०८ पुरस्तात्पाशु० मरुत्वतीः पूष० यद्यग्निष्टोमः अभिजित्कार्यो पूर्ववत्स स्थाप्यः ३०९ यावद्रथाध्वम० यदि " ३१५ " ३१६ अथान्यामष्टि० अपो व्यापन्न यदार्याणाम यद्धविर्दुःशृतं तेषां भार्गव योऽदक्षिणेन यद्यादिष्टां यद्यभागां यदि भागिनी यस्य हव्यं निरु० यस्यै देवतायै " " ३१७ ३१८ या जाता ओष. यद्याहुती विप० पाययत्येता० ·सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ३२४ ३२५ " प्रतिजपन्ति प्रा० न पुनर्भेषनर यदि म्रियेत अवभृथं वा एतावदेका० अहर्गणे त्वाह० दक्षिणस्यां तिसृभिः सार्प इतर ऋत्विजो त्रि: प्रसव्यं ऐन्द्रवायवाना अग्न आयुषि एतावदनाथे संवत्सरेऽस्थी० ३१९ प्रतिधुप्रातः० अपिवा प्रतिधु० अग्निष्टोमः सो० एकां गां दक्षि० पुरा द्वादश्या: अथ यदि सदो० ३२० अनभिदग्धे दग्धे तत्प्राय पञ्चात्र गा यदि ग्रावा यदि प्रातः स० ३२ १ यदि माध्यंदि० यदि कलशो . ३२१ असवे स्वाहा यामेन साम्ना ३२७ ३२२ दक्षिणाभिः सह सवेशाय त्वो० ,, यदि सर्वे: प० , यदि द्वाभ्यां : यदि सत्राय कृतान्तात्कणि अवलिख्यो० अवलिख्य प० प्रणीत आहव० संचितेऽना० प्राचीनमुदीची योकेन पञ्च० ३२८ यदि सुन्वता ३२९ यस्माद्दारोरु० ऋमुको भ० ब्रह्मण उद्गात्रे यद्यक्रांत यदि क्रीतं यो सोमाहाराय यदि तं न वि० ३२३ अग्ने विवस्व० , यस्याऽऽश्चिने यदि समन्वार ० " तत्र तद्दद्याद्य० " त एवैनमृ० " स एव पुनर्व० ,, अथ यदि प्र० , युगपदपच्छि० " पूर्वापराप० ३२४ यद्युद्गाता ज० यद्यार्भवे प० ·[६] । सू० प्र० सू० प्र० यदि सोम उप० पृष्ठाङ्कः । ३३८ -- ब्रह्मण उद्गात्रे यद्याग्रयणः " O ३३९ " ३४० द्रोणकलशान्नि० यदि ध्रुवः स्क० यद्यपदस्येत् स्वाहाऽन्तारक्षा अध्वरो यज्ञो० यदि नाराशस देवाञ्जनमग० पृषदाज्य स्क० यवृतुग्रहैः यदि सोमः स्क० यदि चमसम० इन्दुर्हिन्वान यदि दीक्षितोऽ० यद्देवा देव० यदि हुताहुती मा नोऽध्वरिषुः पृष्ठाङ्कः । ३३० यस्माद्भीषा प० तज्जातीयेऽवि० , तेप्वविद्यमानेषु यस्माद्भीषा स० ३३१ य इदमकस्तस्मै न वा उ वेताम्र० "| उखा स्रवन्ती यावन्ति पशो० ३३२ ये पशु विमथ्नीरन् , यद्यष्टापदी० यस्यास्ते हरि० वि ते भिननि ३३३ बहिस्ते अस्तु " पशुपुरोडाशं पशोरवदाना रसं त्रैधं क० ३३४ एकपदी द्विप० वषट्कृते वि० ३३५ दक्षिणाकालेऽ० मरुतो यस्य हि , गर्भपुरोडाशं अपिवा मही , गर्भपुरोडाश ३३६ एतं युवानं , यस्यानप्रवृत्तो ३३७ यदि कृष्णश० ,, अभये पुन० यघृक्तो यज्ञ० ३४१ मा यजमानं " सप्तत्विजः सप्त दक्षिणार्धपू० स्कन्ना द्यौः स्क० यदपामृक्ष० यदवालिक्षच्छ ३४२ यदस्य पारे यस्माद्भीषा न्यष० " उदुस्त्र तिष्ठ उच्छागेति च्छागम् यस्माद्भीषाऽवा० " मनसा वा , औदुम्बरी न० " ·[७] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ३४८ " ३४९ " । अग्ने वाजस्य शिरो यज्ञस्य ३५० त्वं वरुण नाराशसो ३५१ अध्वर्युर्यज० ३४३ य एवं विद्वान् संमितां नित्ये० यजमान ऋ० यदि हविर्धाने य एवं विद्वान्द्वा० वैष्णव्योपस्त. ऋत्विजो यजमा० , ब्राह्मणानां तु ३४ ४ चोदना सर्व यद्याग्निक्युखाऽऽ० सर्वे याजमान यदि पक्का भि० गृहपतिः परा० यस्याग्निरुख्य गृहपतेरेव कृष्णं वासो यत्पूर्वस्मिन्न अथ द्वादशाहविधिप्रतिपादकषोडश- सावित्राणि हो. प्रश्नगतसूत्राणां क्रमेण प्रतीकानि । पशुभिर्यक्ष्यमा० यत्पूर्वस्मिन्नहन ३४५ य इतोऽग्निर्ज एतेषामेकस्मि ,, गृहपतिः स० द्वादशाहेन प्रेस सर्वेषाम् ज्यैष्ठ्यमनते ३४६ शिशिरे दीक्षन्ते अहीनः सत्रं शिशिरो वै तम्याग्निकल्पो ऋध्नुवन्ते य गतश्रियश्छ० " षट्सु व्युष्टास्वा० यं कामयेत संवाद संनि० पीवा दीक्षते ३ ४७ अन्वहं दीक्षा० काम्या विद्याद० , द्वयहे व्यह इति पञ्चदश दक्षेि० " उपसत्सु त्र० सप्तदश प्रजा० न सनीहारस५० षोडशी सोम० अपरिमितं दी० " द्वादशाहाया० तेऽप्यहीनम्य द्वादशोपस० ब्राह्मणा ऋत्वि० ३४८ अनूपसदम० तस्माद्वादश'. ३५२ ३५३ " " " एकविंशति५ रुक्० ३५४ ॥ व्यहमेकैका ·[८] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ३६१ ३६२ पृष्ठाङ्कः । ३५४ वर्तमानेऽतिरा० श्वः सुत्यामिन्द्रा० अद्य सुत्यामे० पत्नीसंयाजा स स्थिते ब्रह्मा , परिहरन्त्यु. ३५५ हरन्ति समि० " . प्रत्येत्याऽऽहव० " " एवमहरहः कि० ,, तस्मिन्नहनि पृ० त्रिवृदाग्निष्टोमो रथशब्देन मा० " " उपाकरणम. " चतुरहमु० आ त्रिरात्रं एवं त्रिस्तनानि भूयो व्रतमिच्छन् एकविति संतृण्णे अधि व्याख्यात एक० यदि यूपैकादशी औपवसथ्येऽह श्वोभूते प्रता० वैश्वानरोऽतिरा० प्रत्युपनह्येत० एवमहरहः प्रथमेऽहनि मायणीयोद० भुव इति दश० उत्तरोसरे ऐन्द्रवायवानो अथ व्यूढं छन्द तत्र भक्षमन्त्राः एवमुत्तरेषु पूर्वस्मिरूयहे अथ पशुक्लप्तिः इक्षिणाकालेऽन्व० सत्रे तु दाक्षिणो० एवमहरहः क्रि० ३ " " पञ्चदश उ. ३५६ दुन्दुभिशब्दे. यदि स्तननित्नु० सप्तदश उ० आधावन मा० ३५८ बर्हिषो विका ३१९ एकविशः षोड. न्यूर्ख भवति ३६० अरणीभ्यां मा० तस्मिन्नपा० उद्गाता दक्षि० ३६४ " " " तं जातमुद्दा . ० उत्तमेऽहनि कृ० ३६१ प्रस्तोताऽध्व त५ सोऽग्रेण . सांख्यानि वि० पूर्वस्मिन्नहन्यु पूर्वस्मिन्नहन्यु० त्रिणव उक्थ्यः अद्भिरवकाघा० तिस्रः सहर्ष० ३६१ " ·[९] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ३६९ . " पृष्ठाङ्कः । ३६५ मनसोगाय० मनसा प्रति मनसा तिसृणा५ यद्यर्धर्चशः मनसाऽऽश्रुत० ३६६ हुत्वा हरन्ति यद्दशहोतारः प्रजापतिना वै यच्चतुतारः यत्पञ्चहोतारः ३६७ यत्पड्टोतारः यत्सप्तहोतारः प्रजापतिं प० अकशलोऽयं अपिवा प्रजाप० ,, अथ वरं वृ० अदो नोऽम्त्विति अपिवा यदेव० ३६८ चतुर्होतृव्याख्या इह धृतिरिह वि० " " " प्रयलिंश उ० न्यूडमेत स्वयमृतुया. अध्वर्यु यज० अश्विना पिबतं व्यूढे त्वञ्चि० यत्प्राङ्माहेन्द्रा दक्षिणेनेमा० बर्हिःस्थानेऽ० तस्मिन्नुपाकृ० सस्थिते पृ० अन्वहमुक्थ्या० चतुर्विश्शश्च० नात्र कश्चन ये बाह्या दृशी० यदि तत्र न गृहपतिमा० यस्मिन्नुपह्वय० नित्या औदुम्बरी० अभ्यादधति उत्तरेणाऽऽहव० असूर्या उपसू० अय सहस्त्र० प्राजापत्याय प्रसृप्टेप्वनया तस्माद्वोपाशु० स्तुतशस्त्रे तस्य सर्व म० ३७१ " ३७२ " :, । अधिवृक्षसूर्य औदुम्बरी: स० श्वोभूत उद० पूर्वस्मिन्नहन्यु ३६९ एता अहीन सं० उतो तान्येव वपनकाले स० उदवसानीये० संतिष्ठते द्वा० मनसा स्तोत्र मनसा प्रस्तौ० गवामयनेन २ ·[१०] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाः । ३८१ " " । ३८२. तस्य द्वादशा० चतुरहे पुर० माध्याश्चैव्या प्रायणीयोऽतिरा० अभिप्लव: ५० एवं विहिताश्च० पृष्ठयः षडहः सद्वितीयः प्रयोऽभिप्लवाः पृष्ठयः षडहः अभिनित्रयः परे द्वे शये इति षण्मामाः मध्ये विषुवाने आदित्यव्रतं सामोदित आ० दीवाकी|मे० आवृत्त उत्त० विश्वजित् चत्वारि शया० चत्वारोऽभिप्लवाः सद्वितीयः स० संभार्य उत्त० गौश्वाऽऽयुश्च द्वादशाहस्य महाव्रतमुद० द्वादश मासाः पृष्ठाङ्कः। ३७४ | यत्प्राङ्माहेन्द्रात् सस्मिन्कृते प्रति ३७५ दश वीणादण्ड एकैकस्मिन्नति ३७६ स वाणः शत० ,, अध्यधिहोतृष० औदम्बरीमास. कूर्चफलके अ० होत्रका उपगा० विकल्पन्ते स० तर संनयति बर्हिषो विका० " तमुद्गाता वा० ३७७ प्रस्तोताऽश्व० , तमध्वर्युर० त सोऽग्रेण , उपगायन्ति प० "वादयन्त्यः सं० ३७८ पुरश्चलुब० मागधः पुश्श्व० दुन्दुभीन्समा ३७९ सक्तिप्वेव अपरेणाऽऽग्नीध्र० अपरेणाऽऽग्नीध्र श्वेतमा परि० अन्तर्वेदि ब्रा० , इमेऽरात्सुरिमे ३८० तं ब्राह्मणः अग्रेणाऽऽग्नीधं ३८१ तेननिसंघाते " " " उभयतः संभा० उपरिष्टाद्वि० श्वोभूते प्रता० ·[११] सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। सू० प्र० अग्रणाऽऽहवनीय तेषामेकैकर माऽपरात्सीर्मा० तत्ते विद्ध्वा ना० उदश्चोऽपारमि० अष्टौ दासकु० ० " ३८४. इमा नु क भुव तानेकस्मिन्पात्रे यन्नाना जुहुया० तं भक्षयति व्यनीकां व्याख्या ३८५ तेषां प्राकृत ऐन्द्रवायवायं " एवं व्यनीका: ३८६ शुक्रायो विषु० ,, अग्नेयं प्रायः " एवं विहिताने " समित्य समि० " तेषामेवमुपाकु० 1, नवाहान्य ३८७ तेषु गव्यान० . भिल्लुकां द्वे गाव एव सुर० तत्रैवोदकुम्मा माहेन्द्रस्तोत्र स्तुतमनुश० कूर्चयोः फल० संतिष्ठते श्वोभूत उद० L यः प्रायणीयः वैष्णवं वाम० ३९० त्रिषु परःसामसु उपयामगृहीतो. तानुभयान्० वाचस्पति वि० त्रयस्त्रिंशदेत० अथ काठका आग्नेयमन्तों अपिवाऽऽग्नेयं सौर्य विषुव० प्रकृतेर्वा वैः " दशैन्द्रान्दश . पश्चपात्रम० मध्ये पश्चमम् शितिपृष्ठं बाह. आग्नेयमग्निष्टो यदि पश्वेकाद० उत्सर्गिणाम गवामयनेन संवत्सरस्य तान्वोपेयाद्वा ० ३९१ इन्द्रमिद्गाथिन० समानौ सर्वत्र " . अभि त्वा शूर ·[१२] सू०प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। ३९१ यथा वैश्यस्तथा ३९२ उत्सृष्टार इति पृष्ठाङ्कः। ३९२ यदहरुत्स तेषां ये पुरो० प्राजापत्यः प० प्रातः पशुमार इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पश्चदशषोडश- प्रश्नगतसूत्राणां प्रतीकानि ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.