·[ All rights reserved by the publisher, ]
PUBLISHER -Pandurang Junaj,
at the Nirnaya sagar Press,
PRINTER --Ramchandra Yesu Shedge, J 26-28, Kolbbab Lane, Bombay.

·H प्रस्तावना । विदितमस्त्येवैतत्तत्रभवतां विपश्चिता यदिदं प्रबोधचन्द्रोदयं नाम नाटकं प्रधानशान्तरसमप्युपसर्जनीभूतशृङ्गाराद्यखिलरससमाश्लिष्टं धीरोदात्तनायकोपो. द्धतनायकसन्धिपञ्चकोपसन्धिचतु षष्ट्याविषकम्भादिपञ्चकभारत्यादिरीविपरिभा- पापताकास्थानकवृत्तार्थोचित्याद्यखिलनाट्यगुणविलासैर्मण्डितमप्यामूलान्तमध्या- त्मविषय विद्याप्रतिघातिनानापाखण्डिमतोच्छेदकारिसिद्धान्तानाविष्कुर्वन्नुभयप्रव- णतयानौपम्येन वरीवर्ति घरामण्डले । श्रूयते चैतद्विषये किवदन्ती-पुरा किल विद्वद्वन्दललामभूतोऽखिलविद्योद- धिपारदृश्वेवासीत्कृष्णमिश्राख्यो दण्डी । स च निरवधिनिजानन्दाप्लुतोऽपि लोकसं- ग्रहचिकीर्षया खादृतमाश्रममाश्रमधर्मेण पालयन्नध्यापयंश्च विविधग्रन्थविषयानलं- चकार निजावासप्रदेशम् । पेठश्च तत्रानेके निजनिजाभिलषितान्भागाश्छात्रा। रात्रंदिवमधीयानेषु तेष्वेकोऽन्तेवासी महानुभावान्तेवासिखस्यावन्ध्यतां ख्याप- यन्निवोदश्चन्मुमुक्षोऽपि पूर्वतनानन्तभवाभ्यस्तवैषयिकविलासवागुराप्रथितखान्त- तयाध्यात्मविषयपराड्मुखः केवलं काव्यालंकारनाटकगतशृङ्गारादिविषयेष्वेवावि. ष्टान्तःकरण आसीत् । तद्भुबोधयिषामिषेण वेदान्तसिद्धान्तोद्घाटनपुर सरं परम- कारुणिकेन प्रस्तुतकविधुरीणेनेदं नाटकं सरसरसिकचेतोहारि निखिलनाट्यगुणम- ण्डितमपि जीवन्मुक्तिपर्यवसायि निर्माय विषयिणं छात्रमुद्बुद्धप्रबोधं संपाद्यानुप- मकविचातुरी विशदीकृतेत्यलं प्रशस्तप्रशंसया । अधुनास्य चन्द्रिकाव्याख्यान्वितमेकं प्रकाशाख्यव्याख्यान्वितं चापरं प्राचीनह- स्तलिखितं टीकाद्वयपुस्तकमप्यस्माभिः समुपलब्धम् । चन्द्रिकाव्याख्यात्रा तत्रत- त्रालंकारमागध्यादिप्राकृतभाषामेदविवरणसधिसध्युपाङ्गभारत्यादिरीतीना यथाव- द्विवरणमपूर्वया रीत्या तत्तत्प्रमाणोपन्यासेन सविखरे कृतमस्ति । प्रकाशटीका- कृता तु ग्रन्थगगद्यपद्यपदपदार्थवेशद्यायातीव समीचीनः प्रयत्नः कृतोऽस्ति । सप्रति च प्रत्युदीरितविवेकाना सचेतसामेतट्टीकाद्वयस्यापि ग्रन्थपर्यालोचनसम- कालं युगपल्लाभो भूयादिति मूलाधो व्याख्याद्वयस्य यथावद्योजनेन समस्कारीदं पुस्तकम् । लब्धव्याख्ययोर्मध्ये चन्द्रिकाया अतिदौर्लभ्येन पुस्तकान्तरालाभात्त. गतबहुतरलेखकादिप्रमादानां यावन्मतिविभवं शोधनं कृतमस्ति । तथाच व्यव- स्थायां चन्द्रिकादृतपाठं मूलेऽवस्थाप्यान्यतर. प्रकाशकाराभीप्सितपाठ पृष्ठाध. ष्टिप्पणीरूपेण समावेशितोऽस्ति । तथा प्रकाशव्याख्यागृहीतपाठानुकूलवाल- भाषाछायादि टीकायां तत्र तत्र [ ] एतादृचिह्नान्तर्गमितत्वेन सगृह्य क्वचि. त्संदिग्धस्थले (1) चैतादृशचिहविशेषो निवेशितोऽस्ति । कृतेऽप्येताशि प्रयासे - ·२ संस्करणावसरेऽनवधानचक्षु शेमुषीचापल्यनिबन्धना दोषा नियतं भवन्येवेति कृला तत्परिशोधनपूर्व तत्क्षमापनायात्र शिरोवनतिपूर्व विद्वदभ्यर्थनमप्यकारि। आशास्ते च सारजुषो विदुषः सविनयमत्रत्यं हग्दोषादिप्रमादजं पतितं संशो- ध्यानेन पुस्तकेन स्वीयं ग्रन्थभाण्डागार सादरमलंकुर्यासुरिति । पणशीकरोपाहविद्वद्वरलक्ष्मणशर्मात्मजो वासुदेवशर्मा। विवेकशत्रु. मोहमित्रम् चार्वाकः मोहामात्यादयः ... सकल्पात्मकम् ... ... विवेकभगिनी - पात्रपरिचयः। सूत्रधारः नाटकाचार्य. महामोहः नटी तत्पत्नी विवेकः प्रधाननायक मतिः तत्पत्नी कामः क्रोधः वस्तुविचारः विवेककिंकरः लोभः संतोषः सत्सहचर दम्सः पुरुपः उपनिषत्पति अहंकारः प्रबोधोदयः पुरुषपुत्रः 1 सात्त्विकी,राजसी मनः श्रद्धा तामसीति३प्र. दिगम्वरः शान्तिः भिक्षुः करुणा शान्तिसखी क्षपणकः मैत्री... श्रद्धासखी कापालिका विष्णुभक्तिः उपनिषत्सखी मिथ्याष्टिः उपनिषत् . वेदान्तशास्त्रम् विभ्रमावती सरस्वती विष्णुभक्तिसखी विवेकदासी रतिः क्षमा वैराग्यम्... हिंसा निदिध्यासनम् मनस उत्पन्ना. तृष्णा संकल्पः पारिपार्श्वकः बटुः शिष्यः पुरुपः सारथिः पुरुपः प्रतिहारी दौवारिका बुद्धिजिनादि- मतप्रवर्तका मोहपत्नी तत्सखी कामपत्नी क्रोधपत्नी लोभपत्नी ... ... ... ... ... इतरे इतरे ·श्रीः अथ प्रबोधचन्द्रोदयस्थश्लोकानुक्रमणिका । + पृष्ठाङ्कः पृष्ठाङ्क: अङ्कः श्लोकः अङ्कः श्लोकः २ १९३ ७६ १२४ २ २ ३ ३ १ १६ १७८ २१४ ३ १ ४ ६ w १ ५ २९ अकाण्डपात २६ अग्निहोत्रं त्रयो २२ अत्रानुज्झित ५ अद्याप्युन्मद ११ अनादरपरो ११ अनुग्रह विधी २ अन्तर्नाडी २९ अन्धीकरोमि १३ अपि यदि विशि ३० अप्येतद्वारितं २७ अमी धारायन्त्र ७ अमुष्य ससार २२ अम्भ शीतकरा १६ अय स्वभावा ... ८१ २ २५ १ ६ ५ १९३ १५९ १४० १ ४४ १ ३ ६ ६ २२९ २१९ ४ २४ आज्ञामवाप्य १६ आत्मास्ति ९ आवासो लयनं १०५ २० इदं पवित्रममृतं १२१ १० उत्तुङ्गपीवरकुच २२ २८ उद्दामद्युति २३७ २६ उद्भूतपांसु १५८ १६ उप्यन्ते विष १८४ १९ एकः पश्यति ... २२४ १५ एकमेव सदा ૧૮૨ १८ एकामिषप्रभव... २९ २८ एकोऽपि बहुधा १५ एतत्कराल ११५ ३० एष देव. पुराविद्भिः १६२ २७ एषोऽस्मीति ६ कनकसिकतिल २०६ ६ कल्पान्तवात १९ २१ क्वचिद्विश्व ८ कान्वेत्युत्पल १४२ २ कालरात्रिकराला १३४ २९ किंवाप्तं किमपोहितं २३९ १३ कृष्णाजिनाग्नि... २१५ ३३ केयं माता १८ क्रुद्ध स्मेरमुखाः १५१ १५ क्रोधान्धकार १४८ १६ क्लमो न वाचां... १४९ • १७ क्वचिदुपकृतिः... १८५ ६ ३, १९६ अयि पीणघण ६ ។ २ ... २२६ اب ६ ४ ६ १ کن १२० [भयि पीनघन] ११ अरे क इव वोसवः ६१ २६ भवच्छिन्नस्य . . २३४ २ असता निग्रहो २०० २४ असावहंकार ३९ २५ असौ खदन्यो २३३ १ अस्तं गतेषु १९९ ४ अस्ति प्रत्यर्थि. १५ ८.अस्पृष्टचरणा २३ असाक्षीनव. १८९ १४ अहल्यायै जार २५ १५ अहिंसा कैव २६ ६ ६ ६ ८४ - २ १ २ ४ ४ ४ १ . ।

·अङ्कः २ :: २ २ ३ ... . १ २ ७ गोडं राष्ट्र १ घोरा नारक ... ५ ५ १. ३ ur ५' ३ २ ५ २ २४ } २ ३ २५/पत्थि जले णत्यि। ४ श्लोकः पृष्ठाङ्कः | अङ्कः श्लोकः पृष्ठाङ्क: २२ कालिङ्गन २ ध्रुवं ध्वंसो भावी १६५ ३२ क्षेत्रप्राम ८३ २७ न कति पितरो १९२ ५ गङ्गातीरतरङ्ग ५५ १२ नरास्थिमाला ११२ २२ गुरोरप्यव ३७ २४ नानामुखं ५८ ३२ नार्यस्ता नव ... १९५ १३२ २ ९ नास्माक जननी १३ चन्द्रश्चन्दन १४७ ३ निकृन्ततीव १६६ २९ जातोऽहं जनको ४५ ३१ नित्यं स्मरजलद १९४ ११ ज्ञातु वपु परि .. ११० ३ नित्यानित्यविचार २०१ ९ ज्योति. शान्त... १७४ २१ निपीता वेश्याभिः १२२ २ ज्वलनिवाभि ५२ २६ निरन्तराभ्यास १९१ णत्थि जले | १ निर्दहति कुल १२७ १६५ [नास्ति जले] १५ निष्यन्दैश्चन्दनाना ६७ १२८ २ २० निहतस्य पशोर्यज्ञे ७२ [नास्ति जले नास्ति १ ३ नीता क्षयं १२ १७ तं पापकारिण.. १५० ६ ८ तीर्णाः क्लेश १२ नीतान्यमूनि २०९ ३ ३ नीवाराङ्कित १७ १८ तीर्णाः पूर्णाः १८६ २ ३ नैवाश्रावि १८ तुल्यत्वे वपुषां ५३ २८ तोयााः सुर १३ परममविदुषा ६४ १६० ३३ पर्जन्योऽस्मिन् २४२ २३ त्याज्यं सुखं ३३ खत्सगाच्छा १९६ २५ पान्थानामिव १९१ ३१ खाष्ट्रं वृत्र ८२ १५ पुमानकर्ता २१७ ३५ दलितकुच ९० १० पुरा हि धर्माध्वनि २१३ ७ दुराचारा १०३ १९ पुंसः समसमु... [दूले चलण २ ३८ प्रतिकुलामकुलजां ९२ १०२ [दूरे चरण २ ४ प्रत्यक्षादिप्रमा... ५४ ११ दृढतरमपि १४६ १ ११ प्रभवति मनसि १६ दृष्टं वापि सुखं... ११६ ६ ३२ प्रशान्ताराति २४१ २० द्वौ तौ सुपर्णी २२५ ५ २१ प्रादुर्भवन्ति १८८ २२ धनं तावल्लब्धं... १५४ ७ प्रायः सुकृति १४१ २८ धाता विश्व १९ फलं खेच्छालभ्यं १५२ ५ ध्यायग्निमां १३८ १ ३१ वर्चको बहुधा... ... २१४ ६ २ २ ४ ६ २ ६ २ २ ६ ३ ६ ३ ६ २ ८० ४ ·- अङ्कः। श्लोक. ४ ६. ३ و ع کی. میں ३ १७/ विप्पट्टणीलुप्पल ४ १ १ ३ ५६ ON १२ विसर्पति س م هي لسد سد و سه س पृष्टाङ्कः। अङ्कः श्लोकः पृष्टाङ्कः १० वहुलरुविर १७५ १९ ललितानां ... १८७ १० वालानामिय १४४ ५ २२ वश प्राप्ते मृत्योः १८८ ९ बाह्वोर्भमा २१० २३ विद्याधरी वाथ १२६ २४ बाह्वोर्भमा .... २३१ २ १२ विद्याप्रवोधोदय २८ भगवति तव १९३ १९८ ७ भवसागरतार २०८ ['वेस्पष्टनीलोत्पल] १४ भूलाकल्प १८२ २ २७ विपाकदारुणो ४ भ्रूभङ्गमीम १३५ १२ विपुलपुलिना १४६ १ मध्याह्नार्क १ ६ १८ विभिद्यकर्मा २२१ मलम १०१ ९ विवेकेनेव २१ मलमय] ५ विष्णोरायतना... १६९ १३ मस्तिष्कान ११३ १८० २० मार्जारभक्षिते... १८७ ६ वेदोपवेदाङ्ग १७१ ३० मानिन्याश्चिर ४७ १ वेश्यावेश्मसु ५१ २ मामनालोक्य ९६ २ २५ व्यतीतवेदार्थ १ मुक्कातड़करन. ९५ ५ शब्दानेष शृणोति २०५ ९ मुक्ताहारलता १४३ ६ शान्तेऽनन्तमहिनि १३९ २६ मूलं देवी १२८ २३ शान्तं ज्योति ...२३० २१ मृतानामपि ३ श्येनावपात १३४ २३ मृत्युञत्यति १५५ २४ श्रियो ज्वाला १९० ६ भृद्विन्दुलाच्छित ४ श्रीदेवी जनका... ३० मोहान्धकार २ ३४ श्रोणीभारभरालसा ८९ ४ यदप्यभ्युदयः... १६७ ३१ सङ्गन केनचि... २४० १७ यन्नास्त्येव ६९ २५ सज्यन्ता कुम्भ १५७ ३६ यः प्रागासीदभि ९१ १ २५ सततधुति १४ यस्माद्विश्वमुदेति २१६ २ १० सदनमुपगतो ६० १४ यस्य हस्ती च... ६५ ६ ४ स नरकादिव २०२ येन त्रि सप्त ... २० १ १६ सन्तु विलोकम... २७ १८ रण्डा पीनपयो ११८ २ ३० सन्त्येते मम ८२ १२ रम्यं हर्नातलं... २४ १ १७ सभूतः प्रथम २८ २३ रागादिभिः सरस ८ समानान्वय १७३ २१ लभ्यं लब्धं १५३ २० समारम्भा भमाः १५३ ६ ४ w ४ ... २ ३ ६ مي عريا ४० २ १ १ १ १ १ ·- ४ अङ्कः श्लोकः अङ्क १ १ २ ३ श्लोकः पृष्टाङ्क २७ संमोहयन्ति ४३ ८ सर्वेक्षणक्षयिण १०४ २१ सहजमलिन ७ साङ्ख्यन्याय १७२ २९ सैषान्तर्दधती . १६१ ८ सोऽपि स्ववीर्या २१ १४ सोऽहं प्रकोणे.... १४८ ..२६ स्फटिकमणि ४२ पृष्ठाङ्क २० स्फुरद्रोमोद्भेद ૨૩ ३७ सार्यते सा हि... ९२ १३ स्वप्नेऽपि देवी १८१ १७ स्वभावलीनानि १९ स्वर्गः कर्तृक्रिया ७२ १० खाराज्यं प्राज्य १०९ १४ हरिहरसुरज्येष्ठ ११४ ६ ४ २ १ ३ ३ १ इति प्रवोधचन्द्रोदयस्थश्लोकानुक्रमणिका समाप्ता ॥ . ,

·श्री।
श्रीमन्महानुभावकृष्णमिश्रयतिप्रणीतं
प्रबोधचन्द्रोदयम् ।
नाण्डिल्लगोपप्रभुविरचितया चन्द्रिकाख्यटीकया
प्रकाशाख्यटीकया च संवलितम् ।
प्रथमोऽङ्कः १
मध्याह्नार्कमरीचिकास्विव पयःपूरो यदज्ञानतः
खं वायुर्खलनो जलं क्षितिरिति त्रैलोक्यमुन्मीलति ।
चन्द्रिकाव्याख्या।
श्रीरामचन्द्र श्रियमातनोतु सीतासहायो मुनिधर्मपत्न्याः
यस्याद्विपकेरुहरेणुरासीदश्मव्रतोद्यापनकर्महेतु ॥
अस्ति प्रशस्तमहिमा नरसिंहसूनुः
श्रीकृष्णरायनृपतिर्नृपसार्वभौमः ।
यस्योद्धता समरसीन्नि कृपाणवल्ली
दूतीभवत्यमरलोकविलासिनीनाम् ॥
नास्तं याति सदोदयादिशिखरे तिष्ठत्यरिक्ष्मामृता
हस्तान्जानि निमीलयत्यगणकॅल्लोकान्समाक्रामति ।
तापं छत्रवतामहर्निशमतीवापादयत्यद्भुतं
श्रीकण्ठेश्वरकृष्णरायनृपतेस्तीव्रप्रतापाशुमान् ।।
प्रतापरुद्रस्य गजेश्वरस्य पुत्री पवित्रीकृतभूतधानीम् ।
प्रत्यग्रहीद्यः प्रकटप्रतापो भद्रा सुभद्रामिव पाण्डवेय. ।।
तस्य श्रीकृष्णरायस्य प्राज्यराज्यधुरधर. ।
कुलक्रमागतो मन्त्री साल्वतिम्मचमूपतिः ॥
।
।
..
-
प्रकाशाख्यव्याख्या।
श्रीः ॥ [प्रारिप्सितग्रन्धप्रत्यूह विघाताय शिष्टादृतत्वेनेष्टत्वादादौ नान्दीसचक
मङ्गलमाचरति-नान्दीस्वरूपं च-'नन्दन्ति कान्यानि कवीन्द्रवर्याः कुशीलवाः

·२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः आ पूर्वपश्चिमसमुद्रमधत्त राज्य- मा सेतुसिंहगिरि चाप्रतिमप्रतापः । यः कृष्णरायनृपपालकदण्डनाथः कौण्डिण्यगोत्रतिलक. कविपारिजातः ॥ तद्भागिनेयौ तरणिप्रतापी नाण्डिल्लयप्यप्रभुगोपवयौँ । विराजतस्विम्मयमन्त्रिपुत्रौ कृष्णाम्बिकागर्भपयोधिचन्द्रौ ।। अथ मन्त्रीश्वरो ज्यायान्कौशिकान्वययोस्तयोः । अभवत्साल्वतिम्मस्य जामाताब्धेरिवाच्युत. ॥ का(आ)शा वीतप्रकाशा रणभुवि पतिता कुन्तला. कुन्तलूना. श्चोला भ्रश्यन्निचोला निशिततरशरैश्छिन्नदेहा विदेहाः । लाटाः सत्यक्तघोटा. सपदि भयवशाजातभङ्गा कलिङ्गा यस्मिन्नाण्डिल्लयप्यप्रभुवरतिलके विक्रमादात्तखड़े ॥ त्यागेन तिम्मसचिवाप्ययवत्प्रतीतो य. कोऽपि नास्ति यदि देवमणिस्तत किम् । तन्मन्दुरान्तरजुपा तुरगोत्तमाना कण्ठेषु देवमणय कति वा न सन्ति । तस्यानुजस्तरुणभास्करदिव्यतेजा नाण्डिल्लगोपसचिवो नवमार्गवेत्ता । चाणक्यभट्टिशिवधर्मयुगंधरादी- न्यः पूर्वमन्नितिलकानपि धिक्करोति ।। पल्यविकाकटकचामरकर्णभूषा- हारागदादिवसुधाधिपलाञ्छनानि । श्रीकृष्णरायसचिवेश्वरसाल्वतिम्म- दत्तानि तानि विविधानि समग्रहीयः ।। य. कोण्डवीडुनगरी विनिकोण्डुमुख्य- टुंगे समं समधिगम्य महामहिम्ना । प्रादान्मुदा सकलभूसुरपुंगवेभ्य. श्रीरामचन्द्रपुरमुख्यमहामहारान् ॥ सोऽयं प्रधानोत्तममौलिरत्नं नाण्डिल्लगोपप्रभुरात्मवेत्ता । प्रबोधचन्द्रोदयनाटकस्य टीकां हितार्थ व्यतनोद्धानाम् ॥ मध्याह्नार्केत्यादि । मध्याहार्कमरीचिकाखित्येकं पदम् । 'इवेन सह नित्य- पारिपदाश्च सन्तः । यसादलं सज्जनसिन्धुहसी तस्मादियं सा कथितेति नान्दी ॥' दाते ॥ तलक्षणं च--'आगीनमरिक्रयावस्तु होक. काव्यावसूचकः । नान्दीति गधगदितपदेद्वादशभिस्तथा ॥' शति ।। मध्याहेति ॥ वयं तदोपनिपदं महस्तेज ·१३ चान्द्रका प्रकाशाख्यटोकायापत्तम् यत्तत्त्वं विदुषां निमीलति पुनः स्रग्भोगिभोगोपमं सान्द्रानन्दमुपास्महे तदमलं वात्मावबोधं महः ।। १ ।। समासो विभक्त्यलोपश्च' इति वक्तव्यात्काव्यादावव्ययप्रयोगः काव्यस्य नित्यस्थिति संपादयति । अहो मध्यं मध्यमो भागः । एकदेशिसमासः । 'संख्या विसाय-' इत्यत्र सायग्रहणाल्लिङ्गात्सर्वेकदेशैरह. समासो जात इत्याह वृत्तिकारः । 'अहो- उत एतेभ्यः' इत्यहादेशः । तत्र वर्तमानोऽर्को मध्याह्नार्कः । तस्य मरीचिका मरुभूमिप्रविष्टाः किरणाः । मरीचय एव मरीचिकाः । स्वार्थे क. । तासु । अत्र मरीचिकाखिति बहुवचनं बाहुल्याभिप्रायेण । अनेन मरुमरीचिकाभ्रान्तिपरम्प- राऽविच्छेदेन प्रचरतीति सूचितम् । पय पूरस्तरङ्गितप्रवाह. यदज्ञानतः यस्य ब्रह्मणोऽधिष्ठानभूतस्याज्ञानतोऽपरिज्ञानात् । खं वागुचलनो जलं क्षितिरिति । अपराध स्पष्टम् । इतिशब्दः प्रकारवाचितया शब्दस्पर्शरूपरसगन्धादीनामहं- कारादीनां चोपसग्राहक । एवंप्रकारेण त्रैलोक्यमुन्मीलति । स्फुरतीत्यर्थः । त्रयो लोकास्त्रलोक्यम् । खार्थे प्यञ् । पिण्डाण्डं ब्रह्माण्डं चात्मन्यध्यस्तमवभासत इति वाक्यार्थः । यत्तत्त्वं विदुषामिति । यस्य ब्रह्मणस्तत्त्वमबाधितखरूपं विदुषा, साक्षात्कुर्वताम् । 'न लोकाव्यय-' इत्यादिना कृद्योगलक्षणषष्ठीनिषेधात्तत्त्वमिति द्वितीया । पुनर्निमीलति लीनो भवति । पुनःशब्दस्वर्थः । विदुषा पुनरित्यन्वयः । यद्वा पुन पुनरित्यर्थः । पुन पुनरुलतीत्यन्वयः । तदुक्तम्-'तत्त्वज्ञानवतां चित्तं पुन ससारवासना । आच्छादयन्ति मुञ्चन्ति पथि भानुं यथा धनाः ॥' उन्मी- लनोदाहरणस्यौपाधिकभ्रमत्वेन ज्ञानमात्रनिवर्त्य सानिमीलने ज्ञाननिवर्त्यमु- दाहरणान्तरमाह-स्रग्भोगिभोगोपममिति । सजि मालायां भोगिभोगः सर्प- कायः प्रतीयते स उपमा यस्य त्रैलोक्यं तत् । विधेयविशेषणमेतत् । निमी- लनक्रियाविशेषणं वा । रजुसर्पादिभ्रान्तयो यस्य कस्यचित्पुरुषस्य यदा कदा- चित्काले उत्पद्यन्ते । मरुमरीचिकाभ्रान्तिस्तु सर्वेषामाबालगोपालं युगपदेव मध्याह्नसमये सूर्ये प्रकाशमाने सति नियमेनैवोत्पद्यत इति । विद्वांसो जीवन्मु- कास्ते च विरलाः शुकवामदेवकृष्णमिश्रादयः। अनेन षष्ठाके 'सम्भःशीतकर' इत्यादिश्लोकार्थः सूचितः। प्रथमोदाहरणं संसारिविषयं, द्वितीयोदाहरणं मुक्त- विषयमिति विवेक । अधिष्ठानरूपं तावदेवाह-सान्द्रानन्दमिति । आनन्दधन- मित्यर्थः । उपास्महे । उपासनं कुर्म इत्यर्थः । पूजायां बहुवचनम् । तदिति, उपास्महे सेवयामः । कीदृशम् । सान्द्रो निबिडो नित्यो य मानन्दस्तद्रूपम् । पुनः कीदृशम् । अमलमविद्यातत्कार्यदोपशून्यम् । स्वात्मावबोध स्वप्रकाशम् । किं तत् । यदशानतो यस्याशानादिदं त्रैलोक्यमुन्मीलति प्रादुर्भवति । तदेवाह-खमि- ·प्रवोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः । यच्छब्दपरामृष्ट ब्रह्मोच्यते । अनेन प्रत्यग्ब्रह्मणोरक्यलक्षणः काव्यार्थः शब्दतः सूचितः । तथाहि । उपास्मह इत्यत्रोपशब्दः समीपवाची । सामीप्यं तारतम्य- निवन्धनम् । तारतम्यस्य क्वचिद्विश्रान्या भवितव्यम् । तद्विश्रान्तिः प्रत्यगात्म- न्येव समाप्यते । तदुकं सुरेश्वरवार्तिके-'उपोपसर्गः सामीप्ये तत्प्रतीचि समाप्यते' इति प्रत्यगात्मन्यास्महे उपास्महे इति जीवात्मपरमात्मनोरैक्य. मापन्ना वयमित्यर्थः । तदैक्यानुसंधानमेव मङ्गलाचरणं मुख्यं ततोऽन्यद्गौणमि- त्यभिप्रायः । यद्यपि सूत्रधारवाश्ये उपास्मह इति नान्वेति तथापि 'महापुरुष- कीर्तितमनुकीर्तयेच्छ्रेयस्कामः' इति स्मृतेर्मध्याह्नार्कमरीचिकेत्यादिपद्य महा- पुरुषकृष्णमिश्रकीर्तितमनुकीर्तितं सूत्रधारेण । अतो मङ्गलाचरण सिद्ध मिति ध्येयम् । पुनः किंलक्षण प्रत्यग्रूपमिति तत्राह-अमलमित्यादिना । किमहंकारादि- संस्पृष्टं ब्रह्म । नेत्याह-वात्माववोधमिति । आत्मशब्दोऽन्त करणवाची । सु शोभनश्वासावात्मा च स्वात्मा। आत्मनः शोभनत्वं यज्ञदानतपोध्ययनजनितसं- स्कारसस्कृतत्वं तेन स्वात्मनाववुध्यत इत्यवबोधम् । स्वच्छान्त करणेन ज्ञायमा- नमित्यर्थ । यद्वा प्रकाशान्तरनिरपेक्षेणैव प्रदीपादिवत्प्रकाशत इति स्वयंप्रकाश- मित्यर्थः । अवबोधमित्यत्र कर्मणि व्युत्पत्त्या नपुंसकता प्रथमव्याख्याने । द्वितीय व्याख्याने तु भावव्युत्पत्त्या पुंलिङ्गता(पादक मापकत्वादनाविष्टलिङ्गता । मह इति । खयंज्योतिः । अत्र श्लोके ब्रह्म तटस्थलक्षणं खरूपलक्षणं चोक्तम् । तथा हि। पय पूरो मध्याह्नार्कमरीचिकास्तिव ब्रह्मणि जगदुत्पद्यते । उन्मीलति स्थिति प्राप्नोति तत्रैव निमीलति च अतश्र सृष्टिस्थितिलयकर्तृवं 'यतो वा' इत्यादिश्रुतिनिरूपितं प्रतिपादितम् । सान्द्रानन्दमित्यादिना स्वरूपलक्षणं प्रति- पादितमिति ध्येयम् । उपास्मह इत्यनेनैक्यरूपो विषयः सूचितः । नीमलतीत्य- नेनाविद्यानिवृत्तिरूपं प्रयोजन निर्दिष्टम् । सान्द्रानन्दमित्यनेनानन्दावाप्तिलक्षणं प्रयोजनमुक्तम् । ननु 'आनन्दनिष्यन्दिषु रूपकेषु व्युत्पत्तिमात्रं फलमल्प- बुद्धिः । योऽपीतिहासादिवदाह साधुस्तस्मै नम स्वादुपरामुखाय ॥' 'धर्मार्थका. ममोक्षेषु वैलक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिपेवणम् ॥ इति धर्मादीनां फलले खसवेद्यपरमानन्दवरूपो रसास्वाद एच दशरूपकाणां फलं, पुनरितिहासादिवद्धर्मार्थकाममोक्षव्युत्पादनमात्र फलम् । अथ कथमुच्यते त्यादि । [अशानात्प्रपजोत्पत्ति लोकदृष्टान्नेनाह---] मध्याह्नार्कमरीचिकामु पय:- पूर इव । यथा मध्याहे सिकतादिप्रतिफलितेष्वर्ककिरणेषु पय.पूरसानं जायते तथा- ऽसत्यप्यानन्दादिरूपमापशनात्प्रपाजनिरित्यर्थः । एव चेत्कथमननिवृत्तिरित्याशय सदृष्टान्तमाह-रत्तात्र यस्य त्रैलोक्यस्य तात्त्विक स्वरूप विदुषां ज्ञानिना पुन- ·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् 1 अपिच अन्तर्नाडीनियमितमरुल्लवितब्रह्मरन्ध्र स्वान्ते शान्तिप्रणयिनि समुन्मीलदानन्दसान्द्रम् । - अविद्यानिवृत्ति फलमिति । मैवम् । अस्य रूपकस्य नाटकभूमिकावेदान्तशास्त्ररू- पखादविद्यानिवृत्त्यानन्दावाप्तिरूपप्रयोजनद्वयनिर्देश· । अत्रेदमुपसंहरति- अस्मिन्नाटके मुखप्रतिमुखसधिषु रामायणादिष्विव चित्रतुरगादिप्रतिपत्तितुल्यप्र- तिपत्त्या काव्यश्रवणानन्तरं विभावाद्यनुसंधानवतां सचेतसा समनन्तरमेव रसा- खादसमुद्भूतो विगलितवेद्यान्तर आनन्द उदेति । निर्वहणसंधौ तु विगलितवेद्या- न्तर. साक्षाब्रह्मानन्द एवं । अतोऽत्र पञ्चमाङ्कपर्यन्तमारोपितविषयजन्य आनन्दः । षष्ठाङ्के तु खरूपानन्द एव । अविद्यानिवृत्तिरपि स्वरूपानन्द एवेति वक्ष्यत इति न काचित्क्षतिः । ननु नाटके शान्तरसस्य निर्विकारखाद्विभावादि- गम्यवाभावान प्राधान्यम् , अतः स्वरूपानन्दो नाटकाभिव्यङ्ग्यो न भवती- ति चेत् । मैवम् । शान्तरसोऽपि विभावानुभावव्यभिचारिसयोगनिष्पन्नः, अतः प्रधानतया नाटके प्रतिपाद्यस्य शान्तरसस्य प्राधान्यं तद्विरुद्ध रौद्रादिरस- पिनीयते । अझाङ्गिभावेन निवन्धनात् । यथोक्तं ध्वनिकृता-'भविरोधी वि- रोधी वा रसोऽङ्गिनि रसान्तरे । परिपोषं च नेतव्यो यथा स्यादविरोधिता ॥' इति । एतच्च पुरस्तानाटकान्ते सम्यतिरूपयिष्यामः । उपास्मह इत्यनेनाधिका- रिण सूचिताः ॥ १ ॥ आत्मतुष्ट्यधीनखान्मङ्गलाचरणस्य पुनरपि मङ्गलान्त- रमारभते-अन्तर्नाडीनियमितेत्यादि । नाड्य इडा-पिङ्गलाद्यास्तासामन्तः नाडीना द्वारेषु नियमितो निरुद्धो मरुद्वायु. । सुषुम्नाप्रविष्ट इति यावत् । यद्वा- न्तर्नाड्या सुषुम्नायां नियमितो नियमेनेतरनाडीद्वारनिरोधेन सुषुम्नां प्रवेशितः तेन साध लडितमतिक्रान्तं ब्रह्मरन्ध्र सहस्रकमलद्वारं येन प्रत्यग्ज्योतिषा तत् । - । निमीलति नश्यति । आत्मस्वरूपातिरिक्त न भवति । ब्रह्मस्वरूपेण तिष्ठतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्त । सम्भोगिभोगोपमम् । सजि मालायामुत्पन्नो यो भोगिभोगः सर्पदेह- स्तेनोपमेयम् । तथाचायमर्थ -मालातत्त्वसाक्षात्कारामिन्नः सर्पदेहो न भवति किंतु तत्स्वरूपेणावतिष्ठते, एव ब्रह्माद्वैतसाक्षात्कारात्स्वरूपातिरिक्तरूपेण प्रपञ्चो न तिष्ठतीति । एव च सति अशाननिवृत्तिः प्रयोजनम् । प्रयोजनकामोऽधिकारी । प्रति- पाधप्रतिपादकभावः संवन्धः । ऐक्यमभिधेयमित्यादि प्रदर्शितम् ॥ १ ॥-अपि- चेति । प्राक्तनमगलसमुच्चयार्थोऽपिचशब्दः ॥-अन्तरिति । चन्द्रार्धमौलेश्चन्द्रशे- खरस्य प्रत्यग्ज्योतिर्जडानृताहकारादिभ्यः प्रातिकूल्येन सत्यशानानन्दादिरूपत्वेना- २ प्र.चं.

·६ प्रवोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः प्रत्यग्ज्योतिर्जयति यमिनः स्पष्टलालाटनेत्र- व्याजव्यक्तीकृतमिव जगद्व्यापि चन्द्रार्धमौले ॥२॥ स यथोक्तं भरते सगीतरत्नाकरे च-गुदलिङ्गान्तरे चक्रमाधाराख्यं चतुर्दलम् । अस्ति कुण्डलिनी ब्रह्मशक्तिराधारपङ्कजे ॥ आ ब्रह्मरन्ध्रमृजुतां गतेयममृत- प्रदा । खाधिष्ठानं लिङ्गमूले षट्दलं चक्रमस्य च ॥ नाभौ दशदलं चक्र मणिपूर- कसंज्ञकम् । हृदयेऽनाहतं चक्रं शिवस्य प्रणवाकृतेः ॥ पूजास्थानं तदिच्छन्ति दलैादशभिर्युतम् । कण्ठेऽस्ति भारतीस्थानं विशुद्धिः षोडशच्छदम् ॥ भ्रूमध्ये द्विदलं चक्रमाज्ञासज्ञं प्रचक्षते । चक्र सहस्रपत्रं तु ब्रह्मरन्ध्रे सुधाधरम् ॥ द्वाद- शारे स्थितो जीवो गीतादेः सिद्धिमृच्छति । आधाराङ्यगुलादूर्ध्व मेहनाझ्यङ्गु: लादधः ॥ एकाङ्गुलं देहमध्यं तप्तजाम्बूनदप्रभम् । तत्रास्तेऽग्निशिखा तन्वी चक्रात्तस्मान्नवाङ्गुले ॥ देहस्य कन्दोऽस्त्युत्सेधायामाभ्या चतुरङ्गुलः । तन्मध्ये नाभिचक्रं तु द्वादशारमवस्थितम् ॥ लूतेव तन्तुजालस्था तत्र जीवो भ्रमत्य- यम् । सुषुम्नया ब्रह्मरन्ध्रमारोहत्यवरोहति ॥ जीवः प्राणसमारूढो ब्रह्मरन्ध्र विशत्यसौ । नाडीघु वध्यमानासु मध्यनाडी विशत्यसौ ॥ सुषुम्ना विसूषु श्रेष्ठा वैष्णवी मुक्तिमार्गदा ॥' इति । तदेतज्योतिस्तृतीयाक्षव्याजेन जगतां प्रत्यक्षी- कृतमित्युत्प्रेक्षा । तादृशं ज्योतिः केन प्रमाणेनावगम्यत इत्याशय मनसैवाव- गम्यत इत्याह । स्वान्ते शान्तिप्रणयिनि समुन्मीलप्रकाशमानम् । 'मनसैवानु- द्रष्टव्यम्' । 'न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा म- नीषी मनसाभिलप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ इति श्रुतिभ्यश्च । तत्की- दृशमित्याह-आनन्दसान्द्र मिति । प्रत्यग्ज्योतिः प्रत्यगात्मस्वरूपं ज्योतिस्तेजो- रूपं जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । यमिनः परमेश्वरस्य प्रत्यग्ज्योतिर्ललाटनेत्रव्या- जेन सर्वलोकप्रत्यक्ष भवतीति जयतेरर्थः । तेन तज्योतिरुपास्मह इति वाक्यार्थ. सपन्न इत्यनुसधेयम् । यमिनः खभावतो यमादिगुणसपन्नस्य । नित्य- योगे मखीय इनिः । स्पष्टलालाटनेत्रव्याजव्यक्तीकृतमिव । स्पष्टं सदिति विधेय. विशेषणं वा । स्पष्टं यथा भवति तथा ललाटस्थितं लालाटं तच्च नेनं तस्य - चति प्रकाशते । तत्प्रत्यक् तच्च ज्योतिश्च प्रकाशरूप जयति । जयः सर्वोत्कर्षः । अन्यनिरपेक्षतेत्यर्थः । कीदृशं प्रत्यग्ज्योतिः । अन्तर्नाच्या सुपुन्नाया नियमितः सनिरुद्धश्वासी मरुच तेन लछितमुछद्वितं ब्रह्मरन्ध्र येन तत् । कस्सिन्सति । खान्ते अन्तःकरणे शान्तिप्रणपिनि उपशमं गते सति । पुनः कीदृश ज्योतिः । समुन्मीलन्प्रकटीमवन्नानन्दः सुखं तेन सान्द्रमभिन्नम् । स्वप्रकाशसुखाभिन्नमित्यर्थः । कीदृशस्य चन्द्रार्धमोले. । यमिनः यमोऽस्यास्तीति यमी तस्य । योगासक्तस्येत्यधः ।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् (नान्द्यन्ते सूत्रधारः।) 1 व्याजस्तेन व्यक्तीकृतमिव । खभावतोऽचाक्षुषं चाक्षुषीकृतमिति विप्रत्ययार्थः । तत्कीदृशं तदाह-जगद्यापीति । जगत्पिण्डाण्डब्रह्माण्डरूपं तयाप्नोतीति । चन्द्रार्धमौलेः चन्द्रस्यार्धश्चन्द्रार्घः चन्द्रार्धयुको मौलियस्येति मध्यमपदलोपी समासः । नतु सप्तम्या समासः । तस्य मौलेः प्रहरणादिपुंनियमात् चन्द्रार्धमौले- रन्तयॊतिरिति मेदोपचाराद्ब्रह्मण आनन्दमितिवत् । चन्द्रार्धमौलिरूपं ज्योति- रित्यर्थः । काव्यार्थसूचकलं नान्दीश्लोकस्याङ्गीकुर्वन्ति केचित् । 'काव्यार्थसू- चकैर्वर्णैर्नान्दीश्लोकः प्रशस्यते' इति । प्रतापरुद्रीयेऽप्युक्तम्-'अर्थतः शब्दतो वापि मनाकाव्यार्थसूचनम्' इति । अत्र नान्दीद्वये शब्दतः षष्ठाङ्कार्थः सूचितः। अर्थतोऽपि मध्याह्नार्केत्यादिप्रथमान महामोहस्तत्सेना च सूचिता। तृतीयपादेन विवेकस्तत्सेना च सूचिता । चतुर्थपादेनोभयोः सेनाविलयानन्तरं खरूपावस्थान निर्वहणसधिप्रतिपायं सूचितम् ॥ २ ॥ नान्द्यन्त इति । सूत्रं नामासूचित नाटकवस्तुजातं कृत्स्नमुच्यते । तस्या पञ्चमादा सप्तमात्प्रतीक्षा धारयतीति सूत्र- धारः । नान्दी नाम नाट्यादौ विघ्ननिबर्हणार्थ पठ्यमाना पदनिवन्धनियता तदनियता वा । तदन्ते सूत्रधारः । प्रविशतीति शेष. । सा च नान्दी पूर्व- रङ्गस्याङ्गम् । पूर्वरको नाम नाट्यवस्तुनः पूर्वमादावुपक्षेपको रङ्गो रक्षक. । नाट्यव- स्तूपोद्धात इति यावत् । यथोक्तमभिनवगुप्तपाद.--'यदुपक्षेपकं वस्तु नाट्यादी रङ्ग उच्यते । स एव पूर्वरङ्ग स्यादुपोद्धातं प्रचक्षते ॥' इति । अयमर्थः-शास्त्रेषु यद्वस्तूपोद्धात इत्युच्यते तदेव नाट्येषु पूर्वरङ्गशब्देनोच्यत इति । तदुक्तं सर- खतीविलासे-'यन्नाट्यवस्तुनः पूर्व रङ्गविघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरमः स कीर्तितः ॥' इति । तस्याङ्गानि द्वाविंशतिसंख्याकानि तेषां मध्येमध्ये प्रत्याहारमार्जनादीनि तौर्यत्रिकाश्रितलात्काव्यादावप्रसकानि । नान्दी तु पद्य- रूपतया काव्यादौ निवन्धनीया । यथोक्तमभिनवगुप्तपाद.-'प्रत्याहारादेक- विंशतेरङ्गकलापस्यात्रानुपयुक्तिः' इति । अनेनैवाभिप्रायेणोकं वसन्तराजीये- 'यद्यप्यङ्गानि भूयांसि पूर्वरङ्गस्य नाटके । तेषामवश्यकर्तव्या नान्दी नन्दीश्वर- - - उत्प्रेक्षते । कीदृशमिव ज्योति. । स्पष्ट प्रकटं ललाटसवन्धि लालाटं नेत्रं तृतीयचक्षु- स्तद्याजेन तन्मिषेणाव्यक्त व्यक्तं सपन्नं तथाभूत व्यक्तीकृतं प्रकटीकृतमिव । पुनः कीदृशम् । जगद्व्यापि जगद्व्यानोति विषयीकरोति तत् । श्रीमद्भगवचक्षुष्युत्प्रे- क्षातीव समीचीनेति हृदयम् । अनेनायपघद्वयेन वेदान्तसिद्धान्तरहस्यं प्रकटयता कृष्णमिश्रेणाभिनेयं निरणायि ॥ २ ॥--नान्यभिनयेन कथा प्रस्तावयति-नान्ध. न्ते सूत्रधार इति । नान्दी नाम नाटकादौ पधादिरूपा । सूत्रधारो नाटकाचार्यः । ।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः प्रिया ॥ अत्र नान्यां कश्चित्पदनियमोऽङ्गीकृत यथानघराघवादौ । कैश्चि- नागीकृतः-यथा शाकुन्तलादौ । अत उक्त सरखतीविलासे-‘पदादिनियमोऽपि वा' इति । अत्र'वाशब्दो विकल्पार्थ. । अत्रापरो विशेषः । यदा पदसंख्यानि- यमस्तदा शङ्खचक्रादि शब्दचिह्ननियमः । यथोक्तमभिनवगुप्तपादः ''नान्दी पदैादशभिरष्टाभिर्वाप्यलंकृता । षड्भिः षोडशभिर्वापि चतुर्भिस्त्रिमिरेव वा ॥ 'अष्टादशपदा नान्दी द्वाविंशतिपदापि वा । शङ्खचक्राब्जचन्द्रन्द्रचकोरैरव- तंसिनी ॥ त्र्यसा वा चतुरस्रा वा तालमार्गानुसारिणी ॥” इति । अयमाशयः- व्यस्रतालानुसारेण त्रिपदा षट्पदा । चतुरस्रतालानुसारेण चतुष्पदा अष्टपदा षोडशपदा चेति । द्वादशपदाया नान्याख्यस्रतालानुसारिखम् । अत ऊर्च षट्- पदाना चतुरस्रतालानुसारित्वमिति विवेक. । अत्राद्याया नान्या. द्वाविंशतिपदा- त्मकखात्षोडशपदपर्यन्तं चतुरस्रतालानुसारिखम् । अत ऊर्ध्वं षण्णां पदानां त्र्यसतालानुसारित मिति ज्ञेयम् । द्वितीयाया नान्द्याः द्वादशपदात्मकवाचतुरस्र- तालानुसारिखं त्रिचतुष्कात्मकवायत्रतालानुसारिलं संभवतीति ज्ञेयम् । यथोकं सरस्वतीविलासे-'उभयतालानुसारिले श्रेयो भवति' इति । अनेनैवा- भिप्रायेण ग्रन्थकारोऽपि नान्दीद्वयं तालद्वयानुसारित्वेन रचितवानिति ध्येयम् । पदनियमपक्ष एव चन्द्रादिपदनिवन्धनं नियमितमित्युक्तम् । अत एव ग्रन्थ- कारेण प्रथमनान्या महाशब्देन प्रकाशवाचिना प्रकाशवाचि चन्द्रपदं स्मारितम् । तेन चन्द्रपदाङ्कनं सिद्धम् । द्वितीयनान्द्या चन्द्रनामाङ्कनं स्पष्टम् । यथोकं भार- तीविलासे-'चन्द्रनामाकिता नान्दी रसाना संयतो निधि. । स्फीते चन्द्रमसि स्फीता श्रीधृतिप्रीतिकीर्तिदा ॥' इति । अत्र सगीताचायैर्विशेष उक्तः- 'नाट्यस्य ऋतुरूपत्वात्कृत्यादी विहिता च या । नान्दी सैवात्र विज्ञेया चाक्षुषी श्रवणप्रिया ॥' त्र्यम्रतालानुसारिणी 'आङ्गिकेनाभिनयेन सात्त्विकेन च चाक्षुपी' । ''गीतानुसारिणा पंद्यरूपेण श्रवणप्रिया' इत्याह लिङ्गभूपालः । यद्यपि श्लोकद्वयमेकी- कृत्य पादानां पदखखीकारेणाष्टापदा नान्दी कर्तुं शक्यते नान्यदेवाभिमतानुसा- रिणा। तत्तु न समतमस्माकम् । भरताचार्यैरभिनवगुप्तपादाचार्यश्चालिखितखात्। यथोक्तं भरते-'नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो द्विजातिभ्यो नमोनमः । जितं सोमेन राज्ञा शिवं गोब्राह्मणाय च ॥ ब्राह्मोत्तरं तथैवास्तु हताः स्युर्ब्रह्मविद्विपः । प्रशा- न्तिस्वां महाराज पृथिवी समुपासतात् ॥ राज्यं प्रवर्धता रङ्गे स्योना सम्यक्प्रवर्धताम्' । स्योना समृद्धिः । 'प्रेक्षाकर्तुमहान्धर्मों भवतु ब्रह्म भावितुम् ॥ काव्यस्य कर्तुः श्रोतुश्च धर्मोऽस्यापि प्रवर्धताम् । पृथिवी सस्यसपना दोपा यान्तु वतीति शेपः । तल्लक्षण तु-'चतुरो नाट्यनिष्णातोऽनेकभूपासमावृतः । नाना- भाषणतत्त्वज्ञो नाट्यशालार्थतत्त्ववित् ॥ नानागतिप्रचारको रसभापाविशारदः।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् शमं सदा ॥ काले वर्षतु पर्जन्यः पृथ्वी राजन्वती तथा । देशोऽयं क्षोभरहितो ब्राह्मणा. सन्तु निर्भयाः ॥ नियं नैमित्तिकं कर्म ब्राह्मणानां प्रवर्धताम् । इष्टया च नित्यं चाक्षुष्या प्रीयतां देवता इति ॥' न चेदं शुभशंसनात्मकं भरतवाक्य- मिति शङ्कनीयम् । भरताचार्य. पञ्चमेऽध्याये नान्दीत्वेन निरूपितवादियं नान्दी बहुपादा च । अतो भरताचार्य. पादानां पदलखीकारपक्षः पदनियमप- क्षश्च नाङ्गीकृत इति विज्ञेयम् । अभिनवगुप्तपादैः पदनियमपक्ष एवाङ्गीकृत इत्युकं प्राक् । अतोऽस्माभिरपि तन्मतानुसारिभिः पदानां वाक्यानामपि निय- मपक्षस्वीकारोऽतिकष्टतरः । पदशब्दस्य सुप्तिन्तेनैव वृद्धव्यवहारात् न वाक्यं पदं नापि पादः पदमिति नान्यदेवादिमतं हेयमिति। पदनियमपक्षे फलश्रुति- रपि-'नान्दी तु त्रिपदा ज्ञेया त्रिवर्गफलदायिनी । द्वाविंशतिपदा नान्दी भुक्ति- मुक्तिप्रदायिनी ॥' अतश्च द्वादशपदायाः सर्वसौभाग्यदायित्वं भुक्तिप्रदलम् । द्वाविंशतिपदाया नान्याः भुक्तिमुक्तिप्रदत्वम् । ननु नान्यन्ते सूत्रधारः प्रविश तीति यदुक्तं तन्न संगच्छते । भरतवचनविरोधात् । यथोकं भरताचार्यैः- 'त्र्यसं वा चतुरस्र वा शुद्धं वा मिश्रमेव वा । प्रयुज्य रङ्गानिष्कामेत्सूत्रधारः सहानुगः ॥ प्रविशेत्स्थापकस्वन्य. सूत्रधारगुणाकृति. ॥' इति । अभिनवगुप्त- पादैरप्यङ्गमुक्तम्-'प्रयुज्य विधिनैवं हि पूर्वरङ्गं प्रयोगतः । स्थापक. प्रविशेत्तत्र सूत्रधारस्य वेषभाक् ॥' इति । प्रयोगत इति चतुर्थ्यर्थे ततिः। प्रयोगार्थमि- सर्थः । यद्वा ल्यब्लोपे पञ्चमी । प्रयोगमवलम्ब्येत्यर्थः । दशरूपके--'पूर्वरङ्गं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते । प्रविशेत्तद्वदपरः कार्यमास्थापयेनटः ॥' इति चेत्सत्यम् । श्रूयता तर्हि दर्शनरहस्यम् । यदा तु सूत्रधार एव नान्दी प्रयुके तदा स्थापकनामा सूत्रधारवेषधारी कश्वन प्रविशेत् । यदा नान्दी कुशीलवाः प्रयुञ्जते तदा सूत्रधार एवं प्रविशत इति । अनेनैवाभिप्रायेणोक्तं सरस्वतीवि- लासे-'यनाट्यवस्तुनः पूर्वरङ्ग विघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स कीर्तित ॥' इति । 'नान्यन्ते सूत्रधारस्तु नान्द्यर्थस्थापनापरः । भारती वृत्तिमाश्रित्य कुर्यात्प्रस्तावनाविधिम् ॥ प्रथमं पूर्वरङ्गश्च ततः प्रस्तावनेति च । आरम्मे सर्वनाट्यानामेतत्सामान्यमिष्यते ॥' अनेन ज्ञायते 'ऋतुं कंचिदुपाश्रित्य भारती वृत्तिमाश्रयेत्' इति ऋतूपादान विधानमनियतं, भारतीवृत्त्युपादानं नियत- मिति । भारतीवृत्तिर्नाम-'प्रयुक्तत्वेन भरतै रतीति निगद्यते । सा वृत्ति संस्कृ- तप्रायवारव्यापारो नटाश्रयः ॥ अमान्यस्याश्च भरताश्वलारीवि वभाषिरे ॥' इति । प्ररोचना मुखं चेति वीथीप्रहसने अपि । प्रस्तावनोपयोगिलान्नान्द्यन्ते सा प्रयु- वेषोपचारचतुरो नानाशिल्पकलान्वितः ॥ छन्दोविधानतत्त्वशः सर्वशास्त्रविचक्षणः । तत्तद्गीताघभिनयकलात्तालावधारणः ॥ अवधाय प्रयोक्ता प्रयोक्तृणामुपदेशकः । एवं ·१० JI प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽ सूत्रधारः-अलमतिविस्तरेण । आदिष्टोऽस्मि सकलसामन्त- चक्रचूडामणिमरीचिमञ्जरीनीराजितचरणकमलेन बलवंदरिनिवह- ब्यते ॥' अथ प्रस्तावना विवक्षुखदगभूतयोः प्ररोचनामुखयोः प्रथमं प्ररोचनाझं तावदाह-आदिष्टोऽस्मीत्यादि । 'निवेदनं प्रयोज्यस्य निर्देशं देशकालयोः । काव्यार्थसूचकैर्वणे. सभायाश्चानुरञ्जनम् ॥ कविकाव्यनटादीनां प्रशंसा च प्ररो- चना ॥” इति । आदिशब्देन वस्तुनायकयोर्ग्रहणम् । यद्यपि 'स्थापकस्तु सभा गला नेपथ्याभिमुखो भवेत् । स्थापयेनाव्यवस्तूनि पात्राणां सूचयेदपि ॥' तथा- प्यत्र नेपथ्याभिमुखं न विधीयते । परंतु पात्राणां प्रवेशार्थ कथावाक्यश्रवणं विधीयते । श्रवणं खाभिमुख्येनानाभिमुख्येन वा सिध्यतीत्याशयेन तदुपेक्षितम् । अभिमुख एव आभिमुख्यं विधीयते । ते आभिमुख्यमित्यन्वर्थसंज्ञाकरणसाम- त्तिदुत्तरत्र स्मार्येते पात्रप्रवेशनार्थं 'सूत्रधारो नटी ब्रूते' इति वचनादत्रैवा- भिमुख्यकथनं न्याय्यमिति । पात्रप्रवेशसमय एव वक्ष्यते । नेपथ्याभिमुखमव- लोक्येत्यादिष्ट आज्ञापितोऽस्मि गोपालेनेयन्वयः । आदिष्ट इत्यनेन प्रयोज्यनि- वेदन नाम प्ररोचनाङ्गं निरूपितम् । एतन्नाटकं बयाभिनेतव्यमित्यादेशाख्यापनं प्रयोज्यनिवेदनम् । सकलेत्यादि । सकलाः समस्ताः सामन्ताः प्रत्यन्तभूपाला- स्तेषा चक्राणि समूहास्तेषां चूडासु मुकुटेषु मणीनां पद्मरागादीनां मरीचिमन- रीभिः किरणसमूहैनीराजितं नीराजनवत्कृतं चरणकमलं यस्य तेन । नीराजि- तमित्यत्र धनन्तनीराजशब्दान्मतुवन्तात् 'तत्करोति-' इति णिचि कृते 'विन्म- तोर्लक्' इति लुकि कृते ‘णाविष्ठवत्प्रातिपदिकस्य' इतीष्ठवद्भावे 'तुरिष्ठेमेय.सु' इति टिलोपे निष्ठान्तं रूपम् । यद्वा नितरां राजनं नीराजः । 'उपसर्गस्य घन्यमनुष्ये वहुलम्' इति दीर्घः । सोऽस्य सजातः । तारकादेराकृतिगणवादि- वच् । यद्वा नीराजतेः कर्मणि क्तः । अत्रातिशयोक्तिरलंकारः । चरणकमले मरीचिमञ्जरीणा नीराजनबासंवन्धेऽपि संवन्धकथनादसंवन्धेऽपि संवन्धनिव- न्धनातिशयोक्तिः । चरणकमलेनेत्यत्रोपमालंकारो रूपकसाधनप्रमाणाभावात् । अनयो ससृष्टिस्तिलतन्दुलवदमिश्रणात् । मरीचिमखरीणां नीराजनलेन परिण- मनाद्वैयधिकरण्येन परिणामालंकारः । अनयोः संदेहसकरः । बलवदरी- त्यादि । बलवन्तो येऽरय. शत्रवतेषां निवहस्तस्य वक्षस्थलकपाटस्य पाटनेन गुणगणोपेतः सूत्रधारोऽभिधीयते ॥' इति ॥-अलमिति । नान्दीपाठेनैव समयो न नेतन्य इति भावः ॥-आदिष्टोऽसीति । आदिष्टोऽस्म्याशप्तोऽस्मि गोपालेनेत्य- न्वयः। कीदृशेन गोपालेन । श्रीमता लक्ष्मीवता । लक्ष्मीवत आशावश्य विधे- १ 'भरिपुजवक्ष' इति पाठः।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ११ वक्षस्तटकपाटपाटनप्रकटितनृसिंहरूपेण प्रबलतरनरपतिकुलप्रलय- महार्णवनिमग्नमेदिनीसमुद्धरणमहावराहरूपेण सकलदिग्विलासि- नीकर्णपूरीकृतकीर्तिलतापल्लवेन समस्ताशास्तम्बरमकर्णतालास्फालन- विदारणेन प्रकटितं प्रकाशितं नृसिंहरूपं यस्य तेन । अत्र नरः सिंह इवेत्युपमि- तसमासः । हरिपक्षे नरश्वासौ सिंहश्चेति कर्मधारय । बलवदरिनिवहशब्देन हिरण्यकशिपुर्लक्ष्यते । वक्षस्तटं कपाटमिवेत्युपमितसमासः । अस्मिन्वाक्ये परंपरितरूपकम् । बलवदरिनिवहवक्षस्तटकपाटपाटनमेव वलवदरिनिवहवक्षस्त- टकपाटपाटनमिति रूपकस्य ना सिंह इव नरसिंह इति रूपक प्रति हेतुलेनोपादा. नात् । अत्रोपमारूपकयोरेकवाचकानुप्रवेशलक्षण. संकरः ॥ प्रबलतरनरप- तीत्यादि । प्रवलतरा अतिप्रवलाः । 'द्विवचन विभज्य-' इत्यादिना तरप्प्र- त्ययः । प्रवलतरा अनिवार्यास्ते च ते नरपतयश्च तेषां कुलं समूहः स एव प्रलयमहार्णवस्तत्र निमन्ना मेदिनी तस्याः समुद्धरणमुद्धारस्तत्र वराहरूपेण । अत्रापि परम्परितरूपकालंकार. । राज्ञो वराहरूपिणं प्रति मेदिनीसमुद्धरणरू- पस्य हेतुलेनोपादानाद्रूपकहेतुरूपकं परम्परितमिति लक्षणात् । कुलप्रलयमहार्णव इत्यत्र रूपकालंकारः । सकलदिग्विलासिनीत्यादि । सकलाः समस्ता दिश एव विलासिन्यो वनितास्तासां कर्णपूरीकृतः कर्णावतंसीकृतः। कर्णपूर आम- रणविशेष. । अभूततद्भावे च्चि । कीर्तिपल्लवो येन स । कीर्तिपल्लव इत्यत्र रूपकम् । कर्णपूरीकृतेत्यत्र परिणामालंकारः । अनयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । परिणामरूपसं- करेणातिशयोक्तिरूपकसंकर सकीर्यते । समस्ताशास्तम्बेरमेत्यादि । सम- येति भावः । पुनः कीदृशेन । सकला. सवें ये सामन्ता मण्डलेश्वरास्तेषा चक्र समूहस्तस्य चूडामणयो मुकुटमणयस्तेषा मरीचिमायः किरणपरम्परास्तामिनीरा- जित चरणकमल यस्य तादृशेन । पुन. कीदृशेन । वलवन्तो येऽरिपुञ्जाः शत्रु- समाजास्तेषा वक्षस्तटमेव कपाट तस्य पाटने विदारणे प्रकटितं नरसिंहरूप येन । पुनः कीदृशेन । प्रबलतराणि यानि नरपतिकुलानि तेषा प्रलयो विनाश. स एव महार्णवस्तस्मिन्मन्ना या मेदिनी तस्या. समुद्धरणे वराह इव वराहस्तेन । पुनः कीदृ- शेन । निखिला. समस्ता दिग्रूपा विलासिन्यो वाराङ्गनास्तासा कर्णपूरः अकर्णपूरः कर्णपूर• सपन्नस्तथा कृतः कर्णपूरीकृत. श्रवणालकारीकृतः कीर्तिलतापल्लवो येन । एतेन दिगन्तविश्रान्तकीर्तित्व ध्वनितम् । पुन. कीदृशेन । समस्ता ये आशास्तम्वेरमा दिग्गजास्तेषा कर्णतालास्फालनेन बहलतरो य. पवनसपातस्तेन नर्तितः प्रवर्तितः २ वराहेण' इति पाठ. । ३ 'निखिलवाग्विलास' १ 'नरसिंह' इति पाठः । इति पाठः।

·, १२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः बहलपवनसंपातनर्तितप्रतापानलेन श्रीमता गोपालेन । यथा खल्वस्य सहजसुहृदो राज्ञः कीर्तिवर्मदेवस्य दिग्विजयव्यापारान्तरितपरब्रह्मा- नन्दरसैरस्माभिः समुन्मीलितविविधविषयरसास्वादूषिता इबातिवा- हिता दिवसाः । इदानीं तु कृतकृत्या वयम् । यतः नीताः क्षयं क्षितिभुजो नृपतेर्विपक्षा रक्षावती क्षितिरभूत्प्रथितैरमात्यैः । स्ताः सर्वे आशास्तम्बरमा दिग्गजास्तेषां कर्णतालाः कर्णा एव तालास्तेषामास्फा- लनं सघनं तेन साधनेन वहलस्याधिकस्य पवनस्य वायोः संपातेनाघातेन । तदुत्थशब्देनेति यावत् । प्रनर्तितो नृत्तं कारितः । प्रज्वलित इति यावत् । प्रता- पानलो यस्य सः । अत्राप्यतिशयोक्तिरलंकारः। प्रतापानलस्य दिग्गजकर्णज- नितपवनसवलनप्रज्वलनासंबन्धेऽपि संवन्धकथनात्प्रतापानलेति रूपकम् । अनयोः ससृष्टिः । श्रीमता महानुभावेन गोपालेन राज्ञा । अनेन नायकप्रशंसा- नाम प्ररोचनाझं सूचितम् । किमादिष्टमिति तदाह-यथा खल्वित्यादि । गोपालवाक्यमेतत् । समुन्मीलितः समुद्रिको नानाविधानां विषयाणा शब्दा- दीनां रसास्वाद प्रीतियुक्तोऽनुभवस्तेन दिवसा दूषिता इवातिवाहिता गमिताः । इदानीमस्मिन्काले विमर्शदशाया दूषिता इव प्रतिभान्तीत्यर्थः । अत. कृतकृत्या वयमिति । कीर्तिवर्मणि राज्यस्थापनात्वस्थचित्ता वयमित्यर्थः । वयमित्यत्र 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्येकवे वहुवचनम् ॥ यत इत्यादि । नीता इति । नृपते कीर्तिवर्मणो विपक्षाः क्षितिभुजो राजानः क्षयं विनाशं नीताः प्रापिताः। प्रतापरूपोऽनलो यस्य तादृशेन । अनेन दिगन्तविश्रान्तप्रताप इति ध्वनितम् । आशप्तोऽस्मीत्युक्त तामाशामेव दर्शयति-यथेति । खलु प्रसिद्धौ । अस्य सहज- सुहृदः स्वभावकोमलस्य श्रीफीतिवर्मदेवनानो राज्ञः,' कीतिरेव कवच यस्येति वा । तस्य यो दिग्विजयस्तद्यापारेणान्तरितो विलम्बित: परमानन्दरसो येपा तादृशेर- सामि. सम्यगुन्मीलिताः सन्यगनुभूता विविधा अनेकप्रकारा विषयाः सगादय- स्तेषा रसस्पर्शनानन्दानुभवेन पिता व विषयसुसस्य हेयत्वादिवसा अतिवाहिता अतिक्रान्ताः । कृतकृत्यतां दर्शयति-~यत इति । नीता इति । नृपतेर्विपक्षा वैरिण. क्षितिमुजो भूमिपाला. क्षय नीताः प्रापिता. । प्रवितैः ख्यातरमात्यमंत्रिभिः क्षिवी रक्षावत्यभूत् । अस्य नृपतेर्मुवि सात्राज्य विहितं कृतम् । कीदृशन् । क्षिति- १ 'वहलतर' इति पाठः । २ 'रसस्पर्शपिता' इति पाठः।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १३ साम्राज्यमस्य विहितं क्षितिपालमौलि- मालार्चितं भुवि पयोनिधिमेखलायाम् ॥ ३ ॥ तद्वयं शान्तरसप्रयोगाभिनयेनात्मानं विनोदयितुमिच्छामः । ततो यत्पूर्वमस्मद्गुरुभिस्तत्रभवद्भिः श्रीकृष्णमित्रैः प्रबोधचन्द्रोदयं नाम नाटकं निर्माय भवतः समर्पितमासीत् तदद्य राज्ञः श्रीकी- तिवर्मणः पुरस्तादभिनेतव्यं भवता । अस्ति चास्य भूपतेः सपरिषद- क्षितिरपि रक्षावत्यभूत् । प्रथितैः प्रसिद्धरमात्यै पयोधिमेखलायां भुव्यस्य कीर्ति- वर्मणो राज्ञः क्षितिपालमौलिमालार्चितं साम्राज्यं सम्राजो भावः साम्राज्य विहितं कृतम् । अस्माभिरिति शेषः । यत इत्यारभ्य इच्छाम इत्यन्तेन ग्रन्थेन काव्यार्थसूचकैर्वचनैः समारञ्जनात्मकं प्ररोचनाङ्गमुक्तम् । तथा हि 'नीता. क्षयं क्षितिभुजो नृपतेर्विपक्षा' इत्यनेन विवेकमहाराजस्य महामोहादिजयः सूचितः । 'रक्षावती क्षितिरभूत्प्रथितैरमात्यै.' इत्यनेन यमायष्टाझयोगैरन्तःकरणशुद्धिः सूचिता । 'साम्राज्यमस्ये विहितम्' इत्यनेन पुरुषस्य स्वरूपलाभरूपं सायुज्यं सूचि- तम् । अर्थात्साध्यभूतसायुज्यकथनेन साधनभूतः प्रबोधचन्द्रोदयोऽपि सूचितः ॥ ३ ॥ कृतकृत्यप्रयोजनमाह-तद्वयमित्यादिना । शान्तरसप्रधानो यः प्रयोगाभिनयो नाट्यानुकारस्तेनेत्यर्थ. । आत्मविनोदोपायमाह-तत इत्या- दिना । तत् अद्येति पृथग्वाक्यम् । यत् कृष्णमित्रैस्तत्रभवद्भिर्महानुभावैः । अन्वर्थसज्ञेयम् । नाम प्रसिद्धौ । वक्ष्यमाणनाटकलक्षणलक्षितं नाटकं निर्माय भवत समर्पितमासीत् । अत्र कृष्णमित्रैस्तत्रभवद्भिरिति कविप्रशंसा प्रबोधच- न्द्रोदयं नाम नाटकमिति काव्यप्रशंसा च भवत इति । अनेनाभिमुख्यवाचिना नटप्रशंसा । तदद्येयनेनैतावन्तं कालं तूष्णीं स्थितस्य नाटकस्यैदानीमुपयोगकालः संवृत्त इति सूचितम् । तदद्येत्यादि । तत्तस्मात्कारणात् । अद्यास्मिन्दिने । अद्यति कालनिर्देशाख्यमङ्गम् , शान्तरसप्रधाननाटकाभिनयस्य शमोदयकाल एव कालः । पुरस्तादिति निर्देशाख्यमङ्गम् । अस्ति चेत्यादि । सपरिषद इति सभा- पालाना मौलिमाला मुकुटश्रेणयस्ताभिरचित पूजितम् । कीदृश्या भुवि । पयोनि- धयः सागरा एव मेखलाः परिखा यस्या सा तस्याम् ॥ ३ ॥ कृतकृत्यताप्रयोजन- माह-तद्वयमित्यादिना । शान्तरसप्रायः शान्तरसप्रधानो य. प्रयोगाभिनयो नाट्यानुकारस्तेनेत्यय. । आत्मविनोदोपायमाह-तद्यदिति । तत्रभवद्भिः पूज्यैः । १ 'रसप्रायप्रयोगा' शति पाठः । २ 'तद्यत्पूर्व तत्रभवद्भिः' इति पाठ. । ३ 'परि- पदोऽवलोकने' इति पाठः।

·१४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः स्तवलोकने कुतूहलमिति । तद्भवतु । गृहं गत्वा गृहिणीमाहूय संगी- तकमनुतिष्ठामि । (परिक्रम्य, नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) आर्ये, इतस्तावत् । (प्रविश्य नटी।) , प्रशंसा । तद्भवलित्यात्मगतम् । गृहं गत्वेति । गृह नेपथ्यम् । गृहिणी नटी- माहूर्य संगीतकमनुतिष्ठामि रचयामि । संगीतकशब्देन स्थानकभूमिकयोः परि- ग्रहः । यथोकं भरते-'रहसंचारिपात्राणां स्थानकं भूमिका विदुः । स्त्रीणां रझोपविष्टानां गानं संगीतकं विदुः ॥ मषीवर्णादिरचनां स्थानकं तद्विदो विदुः ॥' आदिशब्देन पुस्तभूषाङ्गरचनासजीवरूपं चतुर्विधमाहार्य संगृहीतम्-'पुस्तं प्रदर्शितं नाव्ये विमानाद्रिवनादिकम् । कुण्डलादिस्तु भूषाझं रचना खड्गलेपनम् ॥ सजीवपशुपक्ष्यादिप्राणिनां रूपधारणम् ॥' इति । परिक्रम्येति । परिक्रमणम- भिनयविशेष । नेपथ्याभिमुखमवलोक्येति । नेपथ्यं नाम सूत्रधारकुटुम्ब- गृहम् । तदुक्तं भरते-'सूत्रधारकुटुम्बस्य गृहं नेपथ्यमुच्यते' इति । तन्निर्माण- प्रकारोऽपि तत्रैव कथितः-'चतु षष्टिकरा भूमिं द्विधाभूतां ततः पुनः । पृष्ठतो भूमिभागो यो द्विधाभूतस्य तस्य तु ॥ तस्याप्यधो विभागेन रङ्गशीर्ष प्रक- ल्पयेत् । पश्चिमेन विभागेन नेपथ्यगृहकल्पना ॥' इति । नेपथ्यस्याभिमुखं यथा भवति तथावलोक्य । ता दिशमिति शेषः । इति प्ररोचना ॥ यथामुखं निरूप्यते-आर्ये, इतस्तावदिति । यथोक्तम्-'सूत्रधारो नटी ब्रूते मारिषं वा विदूषकम् । खकार्य प्रस्तुताक्षेपी विचित्रैर्वचनैस्तथा ॥ विचित्रैरुचि- तैर्वापि यत्रेदं प्राहुरामुखम् ॥' इति । प्रस्तुताक्षेपी प्रस्तुतस्य वस्तुनो नाट्यस्या- क्षेपो यथा भवति तथा ब्रूते व्यक्तवाचा कथयति । अत एव सूचना विनैक पात्रस्य प्रवेशः ॥-प्रविश्य नटीत्यादि । छाया नाम प्राकृतादिभाषाणा संस्कृतभाषैव । तदुक्तं वृत्तिकारेण-'प्राकृतं तद्भवं देश्यं तत्समं चेत्यत- त्रिधा । तत्सम संस्कृतसमं ज्ञेयं संस्कृतलक्षणात् ॥ देश्यमापसदृक्षखात्वतन्त्र- बाच्च भूयसा । लक्ष्म नापेक्षते तस्य सप्रदायो हि लौकिकः ॥ प्रकृते संस्कृ- तात्साध्यमानात्सिद्धाच्च यद्भवेत् । प्रकृतस्यास्य लक्ष्मानुरोधि लक्ष्म प्रचक्ष्महे ॥ छाया गीर्वाणवाण्या पट् सर्वलोकसमाचिताः । प्रतिभान्ति सतां श्रीदा गायत्र्या इव कुक्षयः ॥' इति । अतश्व छायाधारखाच्छायालव्यपदेशो गीर्वाणवाण्या अनभवत्तत्रमवच्छन्दो पूजार्थी । परिक्रन्येत्यन्त नुगमन् । नेपथ्यं नान्याः पाठाय पटीवन्धः प्रविश्य नटीति । वदतीति शेषः । किं वदति । एपालि । आशा- २ 'गृहिणीं समाहूय' इति पाठ. । २ 'सगीतकर्मानुतिष्ठामि' इति पाठ।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १५ , नटी-एसम्हि । आणवेदु अय्यउत्तो को णिओओ अणुचि- ट्ठियदु त्ति । सूत्रधारः-आयें, विदितमेव भवत्याः। अस्ति प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिविपुलबलारण्यमूर्च्छत्प्रताप- ज्योति लावलीशत्रिभुवनविवरो विश्वविश्रान्तकीर्तिः। गोपालो भूमिपालान्प्रसभमसिलतामात्रमित्रेण जित्वा साम्राज्ये कीर्तिवर्मा नरपतितिलको येन भूयोऽभ्यषेचि ॥४॥ * एषास्मि । आज्ञापयत्वार्यपुत्रः को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति । इति वृद्धव्यवहारोपपत्तिरिति विज्ञेयम् ॥-अय्यउत्त इति । 'स्त्रीविदूषक- वालानां शूद्राणां प्राकृतं वचः' इति नव्याः प्राकृतभाषायां प्राप्तायां 'धयां जः' इति सरेफस्य यकारस्य जकारे प्राप्ते कथं द्वित्तयकारः । उच्यते । 'प्रायेण प्राकृतस्थाने शौरसेनी विधीयते' इति वचनाच्छारसेनी भाषा विहिता । तत्र 'यो व्यः' इति सूत्रेण सरेफस्य यकारस्य द्वित्तयकारः । अत अय्यउत्त इति रूपसिद्धिः ॥-आहेति शेष । एवं सर्वत्रोह्यम् । आयें, विदितमेव भवत्या । 'गतिबुद्धि-' इत्यादिना षष्ठी ॥-अस्तीत्यादि । अस्ति गोपालो नाम राजा । कीदृशः । प्रत्यर्थिपृथ्वीपतीनां शात्रवमहीभुजा विपुलबलान्येवारण्यानि तत्र मूर्च्छयाप्नुवानं यत्प्रतापज्योतिः प्रतापाग्निस्तस्य ज्वालाभिः कीलाभिरवलीढा- न्याच्छादितानि त्रिभुवनस्य त्रैलोक्यस्य विवराण्यवकाशा यस्य स तथोक्त. । विश्वस्मिन्विश्रान्ता चरन्ती कीर्तिर्यस्य सः । स च पुनः कीदृश. । भूमिपालान्क- दीनसिलतामात्र मित्रेण खजैकसहायेन गोपालेन प्रसभं जिला कीर्तिवर्मा नरप- तितिलकः साम्राज्ये भूप. पुनरभ्यषेच्यभिषिक्तः । अत्रावलगितं नामामुखाचं निरूपितम् । तलक्षणं तु–'अप्रस्तुतार्थकथनास्क्रियते सूचितं तु यत् । पात्रस्य पयत्वार्य पुत्रः को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति ॥ कथं विदितमित्याह-अस्तीति । गोपालोऽस्तीति योजना । कीदृशो गोपाल. । प्रत्यर्थिनो रिपवो ये पृथिवीपतय- स्तेपा विपुलं वह्ल बल सैन्य तदेवारण्य तस्मिन्मूर्छन्वृद्धिं प्राप्नुवन्यः प्रताप. स एवं ज्योतिस्तस्य ज्वालयावलीढमाक्रमितं त्रिभुवनविवर येन सः । पुन. कीदृशः । विश्वस्मिन्विश्रान्ता विख्याता कीर्तिर्यस्य । स कः । येन कीर्तिवर्मा नरपतितिलको २ 'भवत्या' इति तृतीयान्तः पाठ.। ३ 'मित्र- १ 'अज्जत्तो' पति पाठ.। मात्रेण' इति पाठः।

·१ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः अपि च * - अद्याप्युन्मदयातुधानतरुणीचञ्चत्करास्फालन- व्यावल्गन्नुकपालतालरणितैर्नृत्यत्पिशाचाङ्गनाः । उद्गायन्ति यशांसि यस्य विततै दैः प्रचण्डानिल- प्रक्षुभ्यत्करिकुम्भकूटकुहरव्यक्तै रणक्षोणयः ॥ ५ ॥ वस्तुतो वापि नाम्नावलगितं हि तत् ॥' अत्र वस्तुसूचनम् । तथाहि । गोपालो भूमिपालान्कर्णादीजिला कीर्तिवर्माणं नरपतिं साम्राज्ये स्थापितवान् इत्य- नेनाप्रस्तुतकथनेन विवेको महाराजो महामोहमुख्यान्रिपूजिला पुरुषाख्यं खामिनं खाराज्ये प्रबोवरूपे स्थापितवानिति प्रस्तुतार्थसूचनात् ॥४॥-अद्यापीत्यादि । उन्मदानां मत्ताना यातुधानतरुणीना चञ्चच्छोभमानं कराणां हस्तानामास्फाल- नमन्योन्यसंघटनं तेन व्यावल्गन्ति प्रेक्षन्ति च तानि नृकपालानि च तान्येव तालाः कास्यनिर्मिततालविशेषा घट्टनसज्ञकास्तेषां रणितैर्ध्व निभिर्नृत्यन्यः पिशाचाङ्गना यासु रणक्षोणिषु तो , प्रचण्डानिलेन क्षुभ्यन्ति करिकुम्भा एव कूटानि पर्वतशिखराणि तेषा कुहराणि गह्वराणि तेषु व्यक्तैरभिव्यर्विततैर्मु- खरै दैर्यस्य यशास्यद्याप्युद्गायन्ति इत्येतत्सर्वं विदितं भवत्या इत्यन्वय । उद्गानं नाम नृत्यतालानुकारि गानम् । यथोक्तमभिनवगुप्तेन-'नृत्यतालानुकारि स्याद्गानमुद्गानमुच्यते' इति । अत्र समासोक्तिरलंकार. । रणक्षोणिषु गायकत्री- खारोपणेन लौकिके वस्तुनि नाटकीयवस्तुसमारोपात् । 'विशेषणानां तौल्येन यत्र प्रस्तुतवर्णनात् । अप्रस्तुतस्य गम्यत्वं सा समासोक्तिरिष्यते ॥' इति । अतिशयोक्तिरप्यत्रालंकारः । क्षोणीनामुद्गानासंवन्धेऽपि संवन्धोक्त्या असंवन्धे भूय साम्राज्येऽभ्यपेच्यभिषिक्तः । किं कृत्वा । असिलतैव खगवल्येव मित्र सहाय- स्तन्मात्रेण भूमिपालान्प्रतमं इठेन जित्वा । सन एव तस्य सहायों नान्य इत्यर्थः ॥ ४ ॥ तस्य कीर्त्यन्तरमप्याह-अपि चेति । अद्यापीति । रणक्षोणयः सम्रामभूमयः । विततैविस्तृतैर्नाद. ,शब्दैरयापीदानीमपि यस्य यशास्युगायन्ति । कीदृशैदि. । प्रचण्डानिलेन महावायुना प्रक्षुभ्यन्तो ये करिणस्तेषा कुम्मा गण्डस्यलानि तेपा, कूट ममूहस्तस्य कुहराणि विलानि तेपु व्यक्तः प्रकटः वायुपूर्णानि हस्तिकुम्भस्थलानि शुष्काणि ध्वनन्तीति भाव. । पुन. कीदृशः । उन्नदा उत्कृष्टमदयुक्ता या यातुधानतरण्यो राक्षमस्त्रियस्तासा चञ्चन्तो दीप्ति- मन्तो ये करास्तेपामास्फालनं परस्परापात: करतालिकारूपस्तेन व्यावल्गन्ति चन- लानि यानि नृकपालानि तान्येव ताला वाचविशेषास्तेया रणितानि शरिदतानि ।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १७ तेन च शान्तपथप्रस्थितेनात्मनो विनोदार्थ प्रबोधचन्द्रोदयाभि- धानं नाटकमभिनेतुमादिष्टोऽस्मि । तदादिश्यन्तां भरता वर्णिका- परिग्रहाय । नटी-(सविस्मयम् ।)* अजउत्त, अञ्चरियं अच्चरियं । जेण तधाविहणिअभुअबलविक्कमैक्कणिब्भच्छिदसअलराअमण्डलेण आय- ण्णाकिट्ठकठिणकोअण्डदण्डबहलवरिसन्तसरणिअरजेजरिदतुरंअतरं- अमालं णिरन्तरणिवडन्ततिक्खैविशिखनिक्खित्तमहस्सपल्लत्थतुरङ्ग- * आर्यपुत्र, आश्चर्यमाश्चर्यम् । येन तथाविधनिजभुजबलविक्रमैकनिर्भ- सिंतसकलराजमण्डलेन आकर्णाकृष्टकठिनकोदण्डदण्डबहुलवर्षच्छरनिकर- जर्जरिततुरङ्गतरङ्गमालम् , निरन्तरनिपतत्तीक्ष्णविशिखनिक्षितमहास्त्रपर्यस्तो- संवन्धनिवन्धना वैयधिकरण्यनिबन्धना। परिणामालकारो वा । नादाना यशो- विषयोद्ानरूपेण परिणमनात् ॥ ५॥-तेनेत्यादि सविस्मयमित्यन्तं सुगमम् । एतावता कि स्यात्तत्राह-तेन चेति । अभिनेतुमभिनयेन प्रसादयितुम् । अमि- नयप्रदर्शने किमपेक्ष्यते तदाह तदादिश्यन्तामिति । भरता नटाः । वर्णि- कापरिप्रहाय नटवेषपरिग्रहाय ॥-'आयण्णाकिट्ट' इत्यत्र 'टस्य ठः' इति सूत्रेण टकारस्य ठकार. । योगविभागान्नित्यं ठकार इति वृत्तिकारः । अतोऽठत्वं चिन्त्यम् । आयण्णाकिटेयादि विशेषणत्रयेण रूपकात्मकेन सेनायाः समुद्रसाम्यमु- कम् । मधुमथनेत्युपमालंकारः । मन्दराहिहादेति शौरसेनी भाषा । तस्यां शौरसेन्यां 'अधावतोस्तो' इति तकारस्य दकारः । प्राकृते तु प्रायो लुक् । येपु कीदृश्यो रणक्षोणयः । नृत्यन्त्यः पिशाचागना यासु ताः । इति गानविशेषो ध्वनितः । 'ततं वीणादिकं वाधमानद्ध मुरजादिकम् । वशादिक तु सुषिर कांस्यता- लादिकं धनम् ॥' इत्यमरः ॥ ५॥-एतावता किं स्यात्तत्राह-तेन चेति । अभिनेतुमभिनयेन प्रसादयितुम् । अभिनयप्रदर्शने किमपेक्ष्यते तदाह-तदादि- श्यन्तामिति । भरता नेटाः । वर्णिकापरिग्रहणाय नटवेषपरिग्रहाय । नटी प्राकृत- अन्जेति छाया । [ नटी-आर्यपुत्र, आश्चर्यमाश्चर्यम् । येन तथा निजभुजबलवि- क्रमैकनिर्भत्सितसकलराजमण्डलेनाकर्णाकृष्टकठिनकोदण्डदण्डवहलवर्षच्छरनिकरजर्जरी- कृततुरङ्गतरजमाल निरन्तरनिपतत्तीक्ष्णविक्षिप्तशस्त्रसहस्रपर्यस्तोत्तुङ्गमातगमहामहीधर- .१ 'अच्चरिअ अचरिअम्' इति पाठ. । २ 'जज्जरी किततुरअ' इति पाठः । ३ 'तिक्सविविखत्तशस्त्र' इति पाठः । -- ३ प्र.चं.

·. २८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः माअङ्गमहामहीहरसहस्सं भमन्तभुअदण्डमन्दराहिहादघुमन्तस- अलपत्तिसलिलसंघादं कण्णसेणासाअरं णिम्महिअ महुमहणेणेव खीरसमुदं आसादिदा समरविजअलच्छी । तस्स संपदं सअलमुणि- अणसलाणिज्जओ कहं एरिसो उवसमो संवुत्तो। सूत्रधारः-आयें, निसर्गसौम्यमेव ब्राह्म ज्योतिः कुतोऽपि तुगमातङ्गमहामहीधरसहस्रम् , भ्रमद्भुजदण्डमन्दरामिघातपूर्णमानसकलप- त्तिसलिलसंघातम् , कर्णसेनासागरं निर्मथ्य मधुमथनेनेव क्षीरसमुद्रमासादिता समरविजयलक्ष्मीः । तस्य सांप्रत सकलमुनिजनश्लाघनीयः कथमीदृश उपशमः संवृत्तः। 'कगचजतदपयवाम्' इति सूत्रेण तकारस्य लोपः । तकारलोपे शिष्टस्याकारस्य 'यश्रुतिरः' इति सूत्रेण यकारश्रुतिर्भवति । एवमुत्तरत्र भाषाद्वयमूह्यम् । विशे- घोऽस्ति चेदुच्यत एव ॥ सूत्रधारः । आर्य इत्यादि । आर्य, ब्राह्मं ब्रह्म- संबन्धि । 'ब्राह्मोऽजातो' इति निपातः। ज्योतिस्तेजः खभावसौम्यं कुतोऽपि कारणादित्यादिना मृदवं नामामुखाझं सूचितम् । कुतोऽपि कारणात्प्राप्तविकारमि- सहस्र भ्रमट्ठजदण्डचण्डमन्दराभिघातपूर्णत्सकलपतिसलिलसघात कर्णसैन्यसागर निर्म- थ्य मधुमयनेनेव क्षीरसमुद्रमासादिता ममरविजयलक्ष्मी. । तस्य साप्रत सकलमुनि- जनवाघनीयवीरचरितस्य कथमीदृश उपशमः सवृत्तः । आर्यपुत्र, आश्चर्यमाश्चर्यम् । येन समरविजयलक्ष्मीरासादिता प्राप्तेति प्राकृतप्रान्ते प्राकृनान्वयः । किं कृत्वा । कर्णसन्यसागर निर्मथ्य । केन कमिव । मधुमथनेन श्रीकृष्णेन क्षीरसमुद्रमिव । यथा क्षीरमागर निर्मव्य श्रीकृष्णेन लक्ष्मीर्लन्धा एवं तेन राजेत्यर्थः । किंभूतेन । येन मधुमथनेन च । तथा तेनोक्तप्रकारेण निजमुजवलविक्रमेणकेन निर्मत्सित सकल राजमण्डलं येन । कीदृश कर्णसैन्यसागरम् । आकर्णाकृष्टः कठिनो यः कोदण्टदण्ट- स्तसादपंन्य. शरनिकरो वाणतमूहस्तेन जर्जरीकृतास्तुरगास्त एव तरङ्गमाला यस्मिन् । पुन. कीदृशन् । निरन्तर निपतन्ति वीक्ष्णानि विक्षिप्तानि इतस्ततः पति- तानि शस्त्रागा सहस्राणि अपरिमितानि शलाणि ते. पर्यस्ता विध्वस्ता उत्तुना ये मातहा करिणस्त एव महामहीधराः पर्वतास्तेपा सहन यसिन् । पुन. कीदृशम् । नमन् यो भुजदण्ट. स एव चण्डो मन्दरत्तदभिघातेन घूर्णन्त. सकला ये पत्तयस्त एव सलिलतवातो जलसमूहो यस्मिन् । तस्य साप्रत मकलमुनिजनलाघनीयवी- रचरितस्य कथमीश उपशमः संवृत्तः ।। आर्ये इनि । निसर्गसौन्य स्वभावसौम्यम् ।

·1 . १] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १९ कारणात्प्राप्तविकारमपि पुनः स्वभावमेवावतिष्ठते । यतः सकलभूपा- लकुलप्रलयकालाग्निरुद्रेण चेदिपतिना समुन्मूलितं चन्द्रान्वयपार्थि- वानां पृथिव्यामाधिपत्यं स्थिरीकर्तुमयमस्य संरम्भः । पश्य तदा कल्पान्तवातसंक्षोभलविताशेषभूभृतः । स्थैर्यप्रसादमर्यादास्ता एव हि महोदधेः ।। ६ ।। त्यनेन स्वभावसिद्धगुणानामगुणताप्रतीतेः 'दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मेदवं हि तत्' इति तल्लक्षणात् ॥-यत इति । चेदिपतिना कर्णभूपेन चन्द्रान्वयपा- र्थिवानां श्रीकीर्तिवर्मप्रमृतीनाम् । अन्यत्स्पष्टम् । तदेव सदृष्टान्तमाह-पश्ये. त्यादि । आलोचयेत्यर्थः । 'पश्याथैश्वानालोचने' इति सूत्रेण पश्यतिधातो- रालोचनमप्यर्थ इति गम्यते । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ तदेति । यदा पूर्वाति- क्रमस्तदेत्यर्थ. ॥ कल्पान्तेति । कल्पान्तसमयेऽपि समुद्रस्य स्वरूपमात्रस्य क्षोभो न तु स्थैर्यादीना क्षोभ । अत उक्त ता एवेति । खभावसिद्धा इत्यर्थः । एवकारे- णागन्तुकगुणनिरासः । हि प्रसिद्धौ । अनेन गोपालस्यापि शत्रुसहरणसमयेऽपि स्थैर्यादिगुणास्त एवेति गम्यते । अनेन त्रिगतं नामामुखाङ्गमुक्तम् । 'श्रुतिसाम्या- दनेकार्थयोजनं त्रिगतं मतम्' इति लक्षणात् । श्रुतिसाम्यं द्वेधा । वर्णपदादि- श्रुतिर्ध्वनिश्रुतिश्चैति । वर्णपदादिश्रुतावुल्लेखनं ध्वनिश्रुतावान्तरख्यापनमिति विवेकः । अत्र स्थैर्यप्रसादमर्यादाश्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनात्रिगतम् । तदेव दृष्टा- न्तान्तरेण द्रढयति-[कल्पान्तेति । ] यथा तथापि कल्पान्तसमये प्रलयस- मये सक्षोभः क्षोभस्तेन लविता अशेषभूभृतः समस्तपर्वता येन स तथोक्तः । तस्य महोदधेः समुद्रस्य स्थैर्यप्रसादमर्यादास्ता एवं पूर्व सिद्धा एव । अयमर्थ.---यदा समुद्रस्य प्रलयसमये सक्षोभवशात्सर्वपर्वतानाक्रान्तवतः तस्मिन्समये न स्थैर्य- प्रसादमर्यादादयः, प्रलयसमयापाये पुनस्त एव स्थैर्यमर्यादादयो गुणा प्रादुर्भ- वन्ति, तथा गोपालस्यापि खभावतः शान्तस्य कार्यस्य कार्यवशाच्छौर्यादिवि- कारसंभवेऽपि समस्तान्समाक्रान्तवतोऽपि राज्ञः कार्यनिर्वाहानन्तर पुनः स्व- एतेन ब्रह्मणि स्वभावनैर्मल्य प्रदर्याविद्याकृत विकार दर्शयति-सकलेति । सकला ये भूपालास्तेषा कुलं तत्र प्रलयकालाग्निरिव' रुद्रः क्रूरस्तेन चेदिदेशाधिपतिना राशा शिशुपालेन समुन्मूलितं समुत्पाटित सोमवंशाना राशा कीर्तिवर्मप्रभृतीनां रक्षितॄणामाधिपत्य स्थिरीकर्तुमयमस्य संरम्भः क्रोधो नैमित्तिको न स्वाभाविक. -- अमुमर्थ प्रकारान्तरेणाह-कल्पान्तेति । कल्पान्ते यो वातस्तेन सक्षोभ उच्छलनं तेनोल्लविता अशेषभूभृतः पर्वता येन तस्य महोदधेः समुद्रस्य ता एव प्रकृतिभूता एव स्थैर्यप्रसादमर्यादाः स्थैर्य निश्चलता, प्रसादः स्वच्छता, मर्यादा वेलानुछट्वनम् , ·.', प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः 1 . अपिच । भगवन्नारायणांशसंभूता भूतहिताय तथाविधाः पौरुषभूषणाः पुरुषाः क्षितिमवतीर्य निष्पादितकृत्याः पुनः शान्तिमेव प्रपद्यन्ते । यथा परशुराममेवाकलयतु भवती तावत् । येन त्रिःसप्तकृत्वो, नृपबहुलवसामांसमस्तिष्कपङ्क- प्राग्भारेऽकारि भूरिच्युतरुधिरसरिद्वारिपूरेऽभिपेकः । यस्य स्त्रीबालवृद्धावधिनिधनविधौ निर्दयो विश्रुतोऽसौ राजन्योच्चांसकूटकथनपटुरटद्घोरधारः कुठारः ॥ ७ ॥ भावकोपशमनादिगुणप्राप्तिर्भवत्येवेति ॥ ६ ॥ अपिचेत्यादिना जामदग्न्य इत्यन्तेन । [येनेति ।] त्रि सप्तकृत तिन क्रियाया अभ्यावृत्तयस्त्रि । 'द्वि. त्रिचतुर्थ्य. सुच्' इति सुच्प्रत्यये सप्तक्रियाभ्यावृत्तयः सप्तकृत्वः । 'सख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृवसुच्' इति कृत्वसुच्प्रत्ययः । ततो विशेषणसमास.। त्रिश्च सप्तकृवश्च त्रि सप्तकृत्व इति । एकविंशतिवारानित्यर्थ. । नृपाणा क्षत्रि- याणां बहुलवसाभिरस्थिगताभिर्वपाभिः मासेर्मस्तिष्कर्मेदोभिरेव पड़े. प्राग्भारे उत्कृष्ट भूरि यथा तथा च्युतानि । नृपगलेभ्य इति गम्यते । रुधिराणि तेषां सरितो नद्यस्तासां वारिपूरे जलपूरे । रक्तप्रवाह इत्यर्थ । अभिषेकोऽकारि कृत.। महानुभावानां प्रतिज्ञाननुल्लङ्घनमेव धर्मशास्त्रानुसारीति रक्तनद्यवगाहनं धर्मशास्त्रविरुद्धमिति न मन्तव्यम् । यस्य स्त्रीवालेयादि । यस्य परशुरामस्थ । स्त्रीवालवृद्धावधि स्त्रियो योषितः, वाला: कुठार इत्यन्वयः । कुठार. परशु शिशवः, वृद्धा अशीत्यूर्ववयस्कास्तेऽवधिरवसानं यस्य सः । तान्विहायेत्यर्थः । अत एव त्रिःसप्तकृलो हननं सेत्स्यति । स चासो निधन विधिस्तस्मिनिर्दयः । 'निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या' इति समासः । निधनकर्तुः परशुरामस्य निर्दयत्व- ॥ ६॥-तथाविधास्तादृशा. पुरुषा. पुनः शान्तिमेव प्रपधन्ते प्राप्नुवन्ति । किं कृत्वा । क्षिति प्रति अवतीर्य । किमर्धम् । भूतहिताय पारुपमेव पुरुषार्ध एव भूपणं येषा ते । तथा निष्पादितान्युरूणि महान्ति कृत्यानि यैः ॥-येनेति । सोऽपि स्ववीर्यादित्यनेन युग्मन् । सोऽपि श्रीमाआमदश्यो मुनिस्तपोभि. प्रशा- न्तकोपज्वलनः सन् शाम्यति शान्ति गच्छति । । नृपाणा कुल समुत्खाय समुत्पाट्य, भूमेऔर स्ववीर्यात्स्वसामर्थ्यांदवतार्य चेति योजना द्वितीय- लोकस्य । अनेन कृतकृत्यता दर्शिता । स कः-येन त्रि.सप्तकृत्व इति । त्रि.सप्तकृत्व एकविंशतिवार भूरि व्युत यदुधिर तत्य या सरित्तस्या वारिपूरेऽभिपेकः खान तर्पणे १ 'निप्पादितोरल्याः इति पाठ २ 'वहलवसा'इति पाठः। ३ 'श्रुटन' इति पाठः। किं कृत्वा ।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् सोऽपि स्ववीर्यादवतार्य भारं भूमेः समुत्खाय कुलं नृपाणाम् । प्रशान्तकोपज्वलनस्तपोभिः श्रीमान्मुनिः शाम्यति जामदग्न्यः॥८॥ तथायमपि कृतकर्तव्यः संप्रति परमामुपशमनिष्ठां प्राप्तः । येन च - विवेकेनेव निर्जित्य कर्ण मोहमिवोर्जितम् । श्रीकीर्तिवर्मनृपतेर्बोधस्येवोदयः कृतः ॥ ९ ॥ मचेतने कुठार उपचर्यते । निधनसाधनभूतो विश्रुतो जगत्प्रसिद्धः । भवत्यापि श्रुत इति यावत् । भूतस्यापि प्रत्यक्षायमानतयासाविति निर्देशः । राजन्यानां क्षत्रियाणामुच्चा अंसा. कूटाः पर्वतशिखराणीव । उपमितसमासः । तेषा त्रुटने छेदने पटु समर्थ यथा भवति तथा रटन्ती शव्दायमाना घोरा भयंकरी रक्तकर्दमितवाद्धारा यस्य स ॥ ७ ॥-एवं कार्यवशाद्वीररसाद्यनेकरसाना- न्तस्य परशुरामस्य पुन. खभावसिद्धा शान्तिरसप्रत्यासत्तिं दर्शयति-सोऽपी- त्यादिना । वीराद्यनेकरसाक्रान्तोऽपि श्रीमान्पूज्यो मुनिर्जामदग्न्यः परशुरामः खवीर्यात्स्वपराक्रमान्नृपाणां राज्ञा कुल समुत्खायोन्मूल्य । सहत्येत्यर्थः । भूमे रमवतार्य प्रशमय्य । अत्र पाठक्रमो न विवक्षित.। 'अग्निहोत्रं जुहोति', 'यवागू पचति' इत्यादिवत्पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलीयस्वात् । प्रशान्तकोपज्वलनः सन् तपोभि प्रशाम्यति प्रशान्तो भवति । अत्र क्रोधस्यौपाधिकखादुपाधिप्र- शमनेन तत्र प्रशमनं युक्तमिति भावः ॥ ८॥ दृष्टान्तसिद्धमर्थ दान्तिके योजयति-तथायमपीत्यादि । अयं गोपाल कृतं कर्तव्यं कीर्तिवर्मप्रतिष्ठाप- नात्मकं स्वकीयं च येन सः संप्रतीदानी परामुत्कृष्टामुपशमनिष्ठामुपशमैकतानलं प्राप्तः प्रयातः ॥ पात्रप्रवेशसूचनं कथोद्धातमामुखाझं प्रस्तौति-येन च । विवेकेनेत्यादि । अस्यायमर्थः-यदा विवेकेन महाराजेन महामोहाख्यं रिपुं निर्जित्य प्रबोधोदयः कृतः । तथा गोपालेन कर्णाख्यं राजानं निर्जित्य कीर्तिधर्म- चाकारि कृतम् । कीदृशे वारिपूरे । नृपाणा राशा वहलो भूयान्वसा शुद्धमासलेहश्च मास च मस्तिष्कपड्नः ललाटान्तर्गतो धातुश्च एतानि प्राग्मारे तीरे यस्य तादृशे । पुन. स कः । यस्यासौ कुठारः परशुः । स्त्रियश्च वालाश्च वृद्धाश्च तान्येवावधिस्तदवधि यनिधन मारण तद्विधौ तस्मिन्कर्तव्ये निर्दयोऽतिकठिनः विश्रुतः ख्यातः । कीदृशः कुठारः । राजन्यानामुच्चा येऽसाः स्कन्धास्तेषा कूट समुदायस्तस्य क्रथने विनाशे पटुः कुशला रटन्ती शब्दायमाना घोरा भयानका धारा यस्य ॥ ७ ॥ ८ ॥ यान्तिकमाह-तथायमिति । विवेकमोहयोर्जयपराजयाभिनयनेन नाट्यं रचयितुं सगतिमारचयति-येनेति । विवेकेनेति । येनोर्जित बलवन्त कर्ण निर्जित्य श्री.

·२२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः , (नेपथ्ये।) आः पाप शैलूषाधम, कथमस्मासु जीवत्सु स्वामिनो महामो- हस्य विवेकसकाशात्पराजयमुदाहरसि । सूत्रधारः--(ससंभ्रमं विलोक्य ।) आर्ये, इतस्तावत् । उत्तुङ्गपीवरकुचद्वयपीडिताङ्ग- मालिशितः पुलकितेन भुजेन रत्या ।' श्रीमाञ्जगन्ति मदयन्नयनाभिरामः कामोऽयमेति मदपूर्णितनेत्रपद्मः ॥ १० ॥ नृपतेरुदय कृत इति । इवशब्दत्रितयप्रयोगस्तूपमानोपमेयावयवानामपि सादृश्य- प्रतीत्यर्थ । अत एवापातप्रतिपत्त्यारोपोत्पत्तिः प्रयोजनम् । अत्र कथोद्धाताख्य- मामुखाङ्गं निरूपितम् । तथाचोक्तम्-'त्रीण्यमान्यामुखस्यास्य कथोद्धात प्र- तकः । प्रयोगातिशयश्चेति पात्रक्षेपस्य हेतव. ॥ खेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सूत्रिण । गृहीला प्रविशेत्पात्र कथोद्धातो द्विधैव सः ॥' अत्रार्थ गृहीत्वा प्रवेशः । 'विवेकेन विनिर्जित्य कणं मोहमिवोर्जितम् । श्रीकीर्तिवर्मनृपतेर्वोधस्ये- वोदयः कृतः ॥' इति सूत्रधारेणोक्ते सति ॥ ९ ॥-उत्तुङ्गेत्यादि । उत्तुझाचुन्नती पीवरी पीनी पयोधरी स्तनौ ताभ्यां पीडितमहं यस्मिन्कर्मणि तत् । मदनस्यति शेषः । क्रियाविशेषणमेतत् । गाढमालिजित इत्यर्थः । पुलकितेन भुजेनेति सात्त्विकभावो निर्दिष्ट. । रतिरत्र की । श्रीमान्माहात्म्यवान् जगन्ति लोकान्म- दयन् । पञ्चभिर्वाणरिति शेषः । नयनाभिरामो नेत्रोत्सवदः । अतिसुन्दर इत्यर्थः । कामो मन्मथः अयं परिदृश्यमान एति समीपमागच्छति । मदेन मद्यपानजनितेन विकारेण चूर्णिते कलुषीकृते विकृतिं गते नेत्रपझे यस्य सः। युक्तायुक्तविवेकशून्य- कीर्तिवर्मनृपतेरुटय उत्कर्षः कृतः । तत्र, दृष्टान्तः । यथा विवेकेनेवात्मयाथात्म्यशानेनेव ससारमूलकारणमिव निर्जित्य वोधस्येवात्मसाक्षात्कारस्येवोदयः कृत. मोट जित्वेति, बोधस्येवोदयः इति च श्रुत्वा मोहपक्षीयो नटाध्यक्षमधिक्षि- पति । नेपथ्ये । आः पापेति । शैलूपाधम नटाधम ॥-उत्तुङ्गेति । अयं काम एति समायाति । कीदृशः कामः । पुलकितेन रोमान्चितेन भुजेन रत्योत्तुगम- त्युच्च पीकर मामल यत्कुचद्वय तेन पीडितमग यथा भवति तथा आलिङ्गित. । पुनः कीदृशः कामः । श्रीमान्शोमावान् जगन्ति सचेतनानि मदयन्मत्तानि कुर्वन् । तथा नयनयोरमिरामः । तथा मदेन पूर्णिवे नेत्रकमले यस्य सः भ्रान्तनेत्रः ॥ १० ॥ १ 'अम्मत्स्वामिनो' इति पाठः ।

·- ~~ - । 1 - १] । चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् मद्वचनाच्चायमुपजातक्रोध ईव लक्ष्यते । तदपसरणमेवास्माकमितः श्रेयः । (इति निष्क्रान्तौ ।) प्रस्तावना। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्ट कामो रतिश्च ।) कामः- (सक्रोधम्। आ पौपेति पुनः पुन पठिला । ननु रे भरताधम, प्रभवति मनसि विवेको विदुषामपि शास्त्रसंभवस्तावत् । निपतन्ति दृष्टिविशिखा यावन्नेन्दीवराक्षीणाम् ।। ११ ।। इति यावत् ॥ १० ॥-मद्वचनादिति । वस्तुतो विवेकशुन्य मदवनभपि श्रुतवानिति चकारार्थः । अयमित्यत्यन्तसंनिहितोऽभूदिति शीघ्रमेव पलायनं कर्तव्यमित्ययंशब्दं प्रयुञ्जानस्य भावः । उपसजातक्रोध इव लक्ष्यते । अस्माखिति शेष. । मद्विषयकक्रोध इव लक्ष्यत इतीवशब्दार्थः । तदपसरणमित्यादि । तत्तस्माद्धेतोरस्साकमितः प्रदेशादपसरणं पलायनमेव श्रेयः प्रशस्यतरम् । 'द्विव- चनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ' इतीयसुन्प्रत्ययः 'प्रशस्यस्य श्र.' इति श्रादेशः। सकारान्तं नपुंसकलिङ्ग श्रेयः । नान्यः प्रकारः संभाव्यत इत्येवकारार्थ. । अस्माकमिति बहुवचनेन सर्वेषामस्मदीयानामयमयों द्योत्यत इत्येवमभिसंधा- येत्यर्थः । निष्क्रान्तौ निर्गतौ । नटीसूत्रधारावित्यर्थः । प्रस्तावना साङ्गा निरूपिते- त्यर्थः । 'अजेनान्यतमेनषा पात्रमाक्षिप्य सूत्रधृक् । अनन्तरं तु निष्कामेदेषा प्रस्तावना मता ॥' एषामामुखाशानां कथोद्धातप्रवर्तकप्रयोगातिशयाना मध्य इत्यर्थ. । कथामुपक्षिपति-तत इति । तत. सूत्रधारविनिर्गमनानन्तरं कामः प्रविशति । यद्यपि महामोहामात्याना मध्ये यस्य कस्यापि विष्कम्मपात्रता संभवत्येव तथापि कामस्य सर्वामात्यलं मुख्यं सृष्टिप्रवर्तकत्वरूपं श्रुतिसिद्धम् । तथाच श्रुतिः-'कामस्तदने समवर्तताधि मनसो रेत प्रथमं यदासीत्' इति । मनसो रेतः मनसः पुत्र इत्यर्थः । अत्र विष्कम्भेण कथोपक्षेप उक्त ॥-प्रभवति मन- सीत्यादि । शास्त्रसभवो विदुषामपि मनसि विवेकस्तावत्प्रभवति । यावदिन्दी- वराक्षीणा दृष्टिविशिखा न निपतन्तीत्यन्वयः'। शास्त्रादुपनिषदः संभवो यस्येति पम्चमीव्यधिकरणबहुव्रीहिः । यद्वा शास्त्रमुपनिषत्सभव उत्तत्तिस्थानं यस्य विवेक- प्रस्तावना कथासगतिः । तल्लक्षणम्-'अर्धस्य प्रतिपाधस्य कथा प्रस्तावना मता' इति । यथानिर्दिष्ट इति । पूर्वश्लोक इति शेष । आ पाप शैलूपाधमैति । पूर्वफ- फिकामिति शेष । भरताधम नटाधमेत्यर्थः ॥-प्रभवतीति । विदुषामपि पण्डिता- नामपि मनसि शास्त्रसमवो विवेक. तावत्पर्यन्त प्रभवति समुत्पद्यते । तावत्कथम् । यावत्पर्यन्तमिन्दीवराक्षीणा कमललोचनानां दृष्टिविशिखाः कटाक्षरूपा बाणा न पतन्ति १ 'कोधो लक्ष्यते' इति पाठ.1२ पापेति पठित्वा' इति पाठः । -- . - - म ।

·प्रवोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः - अपिच रम्यं हऱ्यातलं नवाः सुनयना गुजहिरेफा लताः प्रोन्मीलनवमल्लिकाः सुरभयो वाताः सचन्द्राः क्षपाः । यद्येतानि जयन्ति हन्त परितः शखाण्यमोघानि मे तद्धोः कीदृगसौ विवेकविभवः कीदृक्प्रवोधोदयः ॥ १२ ॥ रति:-* अन्नउत्त, गुरुओ क्खु महाराअमहामोहस्स पडि- वक्खो विवेओ त्ति तकमि । कामः-प्रिये, कुतस्तवेदं स्त्रीस्वभावसुलभं विवेकाद्भयमु- त्पन्नम् । पश्य । * आर्यपुत्र, गुरुः खलु महाराजमहामोहस्य प्रतिपक्षो विवेक इति तर्कयामि। स्येति । दृष्टिविशिखा. दृष्टयो विशिखा इव निशिता । मोहकारका इति यावत् । यद्वा दृष्टय एव विशिखा इति रूपकम् । अनयोरुपमारूपकयोः साधकबाधकप्र- माणाप्रतीते. सदेहे संकरः ॥११॥-आत्मतुष्टयवधिकलादहंकारकथनस्य पुनः प्रागल्भ्यं प्रकटयति-अपिचेत्यादिना । रम्यमिति 1 नवा आरूढयौवनाः। द्विरेफशब्दो लाक्षणिक भ्रमरशब्दलक्षकत्वात् । भ्रमरशब्दो रेफद्वयवान् तेन लक्षितलक्षणया भ्रमरार्धवोधको द्विरेफशब्दः । तथा वामनसूत्रम् 'लक्षणशब्दश्च' इति । अत्राह वृत्तिकार• "द्विरेफरोदनशब्दो भ्रमरचक्रवाकार्थों' इति । यद्ये- तानि जयन्तीत्यसशये सशयोक्तिः 'यदि वेदाः प्रमाणम्' इतिवत् । जयन्त्ये- वेत्यर्थः । कीदृगिति किशब्द आक्षेपे। विवेकविभव. प्रवोधोदयश्च निरूपयितुं दुः- शक्य इत्यर्थः ॥१२॥-प्रिये इत्यादि।कुत इत्यादिक्षेपे । स्त्रीखभावो मीरुत्वं तेन तासा कटाक्षप्रक्षेपैरन्धीभूतमिव सचेतन भवतीति भावः ॥ ११ ॥रम्यं हर्म्य- तलमिति । एतानि मे ममामोघानि सफलानि शस्त्राणि परितो जयन्ति यदि सवा. स्कृष्टानि यदि वर्तन्ते । भोः शैलपाधम, तचदा असी वर्णितो यो विवेकस्तस्य विभवः सामथ्र्य कीदृक्, अथ प्रवोधोदयश्च कीदृक् । द्वयमपि न समवतीति भावः । एतानि कानि तान्याह-रन्यमिति । हय॑स्य धनिना गृहस्य तलं भूमिः, नवा नूतना, सुनयना. सुलोचनाः, गुसन्तः शब्दं कुर्वन्तो द्विरेफा अमरा यासु तादृश्यो लताः, प्रोन्मीलन्त्यो विकसनशीला नवा मछिका मालत्यः, सुरमयो वाताः सुगन्धा वायव., सचन्द्राः क्षपा निशाः एतानि मम शस्त्राणि ॥ १२ ॥-रतिरिति । वदतीति शेषः । [आर्यपुत्र, गुरुः खलु महारानमहामोहस्य प्रतिपक्षो विवेक ति तर्कयामि ।]

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् -- अपि यदि विशिखाः शरासनं वा कुसुममयं ससुरासुरं तथापि । मम जगदखिलं वरोरु, नाज्ञामिदमतिलङ्घय धृतिं मुहूर्तमेति ।। १३ ।। तथाहि- अहल्यायै जारः सुरपतिरभूदात्मतनयां प्रजानाथोऽयासीदभजत गुरोरिन्दुरबलाम् । इति प्रायः को वा न पदमपथेऽकार्यत मया श्रमो मदाणानां क इव भुवनोन्माथविधिषु ॥ १४ ॥ सुलभं भयहेतुमाशय परिहरति । पश्यालोचय । अवधेहीति यावत् ॥-यपि यदीति । अपि यदि यद्यपि विशिखा बाणा , शरासनं कोदण्ड. कुसुममयं कुसुमैनिर्मितम् । विकारार्थे भयद । विशिखा अपि कुसुममयाः। लिङ्गवचनविप- रिणाम । वाशब्दः समुच्चये मधुकरमौळद्यनुक्त समुच्चिनोति । तथापि ससुरा- सुरमखिलमिदं जगत् हे वरोरु, ममाज्ञामतिलङ्घय धृति मुहूर्त क्षणमात्रमपि नैति न प्राप्नोति ॥ १३॥ तदेवाह-तथाहि । अहल्यायै जार इति । अहल्याया जार इत्यर्थ । अहल्यायै जार इति पाठ श्रुत्यनुकरणवात्सगतः। सभोगं कृतवानि- त्यर्थः । गुरोर्वृहस्पतेरवलाम् । पत्नीमित्यर्थ. । अपथेऽमार्गे । 'पथो विभाषा' इति समासान्तः । पदं स्थानं पादप्रक्षेपं वा नाकार्यत । 'हक्रोरन्यतरस्याम्' इत्यणि कर्तुः कर्मलम् । सर्वोऽपि कारित एवेत्यर्थः । तदेव स्फोरयति । श्रमो मद्वाणाना- मिति । क इव । इवेति वाक्यालंकारे। उन्माथविधिषु उन्माथो मथन मर्दनम् ॥१४॥ त्वं स्त्रीस्वभावसुलम भय मा कुरु । अहमपि समर्थोऽसीत्याह-अपि यदि वि- शिखा इति । अपि यदि यद्यपि विशिखा. शराः, शरासनं धतु. एतद्वयं कुसुममय वर्तते, तथापि ससुरासुर सुरासुरैर्देवदैत्यै. सह वर्तते तत्ससुरासुरमखिलं सर्व- मिद जगत् भो वरोरु, ममाशामतिलवयोल्लङ्घय धृति धैर्य मुहूर्त क्षणमपि नैति न प्राप्नोतीति ॥ १३ ॥--उक्तमर्थ प्रकटयति-तथाहि अहल्यायै जार इति । सुरपतिरिन्द्रोऽहल्याया गौतमपत्या जार उपपतिरभूत् । प्रजाना नाथो ब्रह्मा आत्म- तनया शतरूपामयासीत्स्वपुत्री प्रति गतः । मिथुनीमाव प्राप्त इत्यर्थः । इन्दुः शशाको गुरोर्वृहस्पतेरवला स्त्रियमभजत सिषेवे । इत्येवप्रकारेण प्रायोऽतिशयेन मया को वा पुमान्पुरुषार्थी अपयेऽमार्गे पद स्थानं नाकार्यत । किंतु सर्वोऽपि कारित एवेत्यर्थः । किमधिकं वाच्यम् । भुवनानामुन्माथ उन्मादस्तद्विधिपु तत्कर्वव्यतासु १ 'अहल्याया जार.' इति पाठः।

·, २६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः रतिः -* अजउत्त, एव्वं णेदं । तहवि महासहाअसंपण्णो संकियो अरादी । जदो अस्स जमणिअमप्पमुहा अमचा महा- बला सुणीअन्दि । काम:-प्रिये, यानेतान्राज्ञो विवेकस्य बलवतो यमादीनष्टा- वमात्यान्पश्यसि त एते नियतमस्माभिरभियुक्तमात्रामागेव विघ- टिष्यन्ते । तथाहि- आहिंसा कैव कोपस्य ब्रह्मचर्यादयो मम' । लोभस्य पुरतः केऽमी सत्याऽस्तेयापरिग्रहाः ॥ १५ ॥ यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधयस्तु निर्वि- आर्यपुत्र, एवं नैतत् । तथापि महासहायसंपन्नः शङ्कितव्यो- ऽरातिः । यतोऽस्य यमनियमप्रमुखा अमात्या महाबलाः श्रूयन्ते । रतिरित्यादि । आर्यपुत्र, एव नैतत् । एवं णेदमित्यत्र शौरसेनी भाषा। तथापि महासहायसपन्नः शङ्कितव्योऽरातिः । यतोऽस्य यमनियमप्रमुखा अमात्या महावलाः श्रूयन्ते । एतावत्स्पष्टम् ॥-यानेतानित्यादि । विवेकस्य वलसप- नस्य यमादीनमात्यान्पश्यसि जानासि । यमादिभिरमात्येवलवत्त्वं विवेकस्यालोच- यसि । यद्वा वलवत इत्यमात्यविशेपणम् । अभियुक्तमात्रादेव । अभियोगो वैर- प्रतियोगिलम् । आग्रह इति यावत् |-अहिंसेत्यादि । कोपस्य पुरतः कैवा- हिसा । अहिसाया. खरूपमेव नास्तीत्यर्थः । हिंसा नाम परप्राणवियोजनं, तदभावो- ऽहिसा । मम । कामस्येत्यर्थः । लोभो नाम परद्रव्यापहारेच्छा। सत्यं यथार्थवादि- बम् । अस्तेयं चार्याभावः । अपरिग्रहो दुष्प्रतिग्रहाभावः ॥१५॥-यम इत्यादि। यम. कायचेष्टानिरोवः । नियमो मनश्रेष्टानिरोध. । आसनं धर्माधर्मक्षेपणम् । मदीया ये वाणास्तेपा अमः क इव । न कोऽपीयर्थ. ॥ १४ ॥ [रतिः--आर्यपुत्र, एव नैतत् तथापि महासहायतपन्नः शसितव्योऽराति. । यतोऽस्य यमनियमप्र- नुखा अमात्या महावलाः श्रूयन्डे !]-अमियुक्तमात्रा. (मात्रात्प्रातिकृल्याद्रागेव) कृनाभियोगा द्र गेव झटित्येव विघटिष्यन्ते विवेकाद्द प्राप्स्यन्ति ॥ अहिं- सेति । कोपस्याहिंसा कैव । न कापीत्यर्थः । मम कामस्य ब्रह्मचर्यादय के । न केऽपीत्यर्वः । अमी सत्यास्तेयारिग्रहा लोभस्य पुरत. के। न केऽपीत्यर्थः । एतावता एते सुखेन जेतु शक्या इति भाव. ॥ ||-यमादे कि कार्यमन आह- यमेति । ईपफर मुकर तमुन्मूलन नाशो येषां ते । एतेषा विजये उपायान्त- १ *णेद । तथादि' इति पाठः । २ 'यमादीनमात्यान्' इति पाठः ३ 'मानादागेव' ति पाठः। - १५ - ·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २७ कारचित्तैकसाध्यत्वादीषत्करसमुन्मूलना एव । अपि च त्रिय एवा- मीषां कृत्यास्तेनैतेऽस्मद्गोचरा एव वर्तन्ते । यतः- सन्तु विलोकनभाषणविलासपरिहासकेलिपरिरम्भाः। स्मरणमपि कामिनीनामलमिह मनसो विकाराय ॥ १६ ॥ विशेपतश्चैते मदमात्सर्वदम्भलोभादिभिरस्मत्स्वामिवल्लभैरभियु- ज्यमाना नरपतिमत्रिणोऽधर्ममेवाश्रयिष्यन्ते । तत्परित्याग इत्यर्थः । यद्वा 'आस उपवेशने' इत्यस्माद्धातोर्वेदान्तवाक्येषूपवेशनम् । वेदान्तवाक्यविचारोद्योग इत्यर्थः । यद्वा आसनं सिद्धासनपद्मासनादिक प्रातरा- न्तरवायूनां प्राणादीनामासमन्तात्सर्वनाडीषु निरोध. । सुषुम्नायाः प्रवेशनमिति यावत् । प्राणादीना मनसः सह सयमनं प्राणायाम । प्रत्याहारो मनसो विषया- दिभ्यो निवृत्तिः। ध्यानमात्मचिन्तनम् । धारणं तस्यैव चिन्तनस्य कंचित्कालम- नुवृत्ति.। समाधि. सम्यगाध्यानम् । ध्येयवस्तुनि मनसश्चिरकालानुवृत्तिः । सजा- तीय विजातीयप्रत्ययतिरस्कारेण निर्विकारचित्तैकसाध्यत्वात् । यमादीना चित्तवि- कारस्यास्मदधीनखात्तत्समुन्मूलनं सुकर मेवेति भावः । ईषत्करं सुकरं समुन्मूलनं येषां ते तयोक्ताः 'ईषदुःसुषु-' इत्यादिना खल् प्रत्यय । अपिच स्त्रिय एवे. त्यादि । अमीषा यमादीना स्त्रियः कान्ता एव कृया डाकिन्य । सहय॑ इत्यर्थ । तेन कारणे ते यमादयोऽस्मद्गोचरा एव । साधितप्राया एवेत्यर्थ । अत्र हेतुमाह- यत इति ।-सन्विति । सन्तु । तिष्ठन्तु नामेत्यर्थः । विलोकनं नायिका- नायकयोरन्योन्यदृष्टिमेलनम् । भाषणमन्योन्यसंलापः । विलासो नायकस्य पुरस्ता- लीलाप्रदर्शनम्। परिहासश्चतुरनर्मोक्ति । केलिर्जलक्रीडादि । परिरम्भ आलिङ्गनम् । इह नायके पुरुषे शान्तरसप्रधाने मनसो विकाराय स्मरणमेवालं समर्थम् । अस्मि- नाटके प्रधानभूत. शान्तरसो विष्कम्मे सूचित इति ध्येयम् ॥१६॥-विशेषतः। किचेत्यर्थः । एते यमनियमादयः । मदः परानभिज्ञलेन मनोगर्व। मात्सर्थ पर- गुणेा । लोभ परद्रव्यस्पृहा । आदिशब्देन प्रमादालस्यविप्रलिप्सादयो गृह्यन्ते'। रमाह-स्त्रिय एवेति । अस्मनोचरा अस्मादधीना. ॥ अधीनत्वे हेतुमाह- यत इति । सन्विति । विलोकनमवलोकनन् , भाषणं मधुरालापः, विलासो विभ्रमः, परिहासकेलिर्नर्मकथाक्रीडा, परिरम्भ आलिङ्गनम्, इमानि सन्तु तिष्ठन्तु । कामिनीना स्मरणमपि मनसो विकाराय विकार कर्तुमल समर्थम् ॥ १६ ॥ किं बहुना । तेऽसद्वशे स्थास्यन्त्येवेत्याह-विशेषतश्चेति । अभियुज्यमाना १ 'दम्मादिमि.' इति पाठ । २ मत्रिणमधर्ममेवाश्रयिष्यन्ति' इति पाठः । । %D ·२८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः रतिः-* अजउत्त, सुदं मए तुम्हाणं विवेअंसमझप्पहुदीणं च एक उप्पत्तित्थाणं ति। कामः-आः प्रिये, किमुच्यत एकमुत्पत्तिस्थानमिति । ननु जनक एवास्माकमभिन्नः । तथाहि- संभूतः प्रथममेहेश्वरस्य सङ्गान्मायायां मन-इति विश्रुतस्तनूजः । त्रैलोक्यं सकलमिदं विसृज्य भूयस्तेनाथो जनितमिदं कुलद्वयं नः १७ तस्य च प्रवृत्तिनिवृत्ती द्वे धर्मपत्न्यौ । तयोः प्रवृत्त्यां समुत्पन्नं महामोहप्रधानमेकं कुलम् । निवृत्त्यां च द्वितीयं विवेकप्रधानमिति । आर्यपुत्र, श्रुतं मया युष्माकं विवेकशमदमप्रभृतीनां चैकमुत्प- त्तिस्थानमिति । अस्मत्खामिवल्लभैर्महामोहस्य प्रियैराप्तैरभियुज्यमाना• प्रतियोधत्वेन निरूप्यमाणा नरपतेर्विवेकस्य राज्ञो मन्त्रिणोऽमात्या अधर्ममेव महामोहाभिमतमेवाश्रयिप्य- न्ते ॥-रतीत्यादि । काम इत्यादि । किमुच्यत इति । किमित्याक्षेपे । उत्पत्तिस्थानमेकं न भवतीत्यर्थः। तदेवाह-नन्विति । नन्वित्यामन्त्रणे । एवका- रेण जननीव्यावृत्तिः ॥-संभूत इति । महेश्वरस्य ब्रह्मण. प्रथमं सङ्गान्माया- यास्तनूजो मन इति विश्रुत तेन मनसा इदं त्रैलोक्यं सकलं स्थावरजङ्गमात्मक विरच्य निर्माय भूयो बहुतरम् । विचित्रमित्यर्थ । अदो नः कुलद्वय जनितम् । तथा च श्रुति -'तुच्छ्यैनाभ्वपिहितं यदासीन्मनसस्तन्महिना जायतैकम् । कामस्त- दग्रे समवर्तताधि मनसो रेत प्रथमं यदासीत्' इति । 'नेवेह किंचनाग्र आसीत् । मृत्युनैवेदमावृतमासीत् । अशनायया अशनाया हि मृत्युस्ततो कुरुतात्मन्विद्धम्' इति च ॥ १७ ॥ तस्येत्यादि । तस्य मनसः प्रवृत्तिर्नाम औदासीन्यस्य प्रच्युति- रात्मधर्मो मनोधर्मो वा । निवृत्तिरौदासीन्य औपचारिको धर्मः। अविद्याशबलित- आशप्यमानाः नरपतिर्महामोहत्तन्मत्रिणमधर्मन् । अधर्ममूला मोहादयः। [रतिः- श्रुतं मया युप्माकं शमदमविवेकप्रमृतीना चैकमुत्पत्तिस्थानमिति ।]-आः आयें, एकमपि कर्तृत्वादाश्चर्यम् । तदेवाह-तथाहीति । संभूत इति । ईश्वरस्य परमा- त्मनः सगात्सबन्धान्मायायामविद्याया मन इति तनूजः पुत्रो विश्वतो लोकप्रसिद्ध. प्रयममादौ सभूत उत्पन्नः । तेन मनसेट सकल त्रैलोक्य विसृज्य विशेषतः सृष्ट्या अथोऽनन्तर भूयोभूयो वारवारमिट प्रसिद्ध नोऽसाकं कुलद्वयं जनितं महामोहप्रधान १ समदमविवेअपहुदीर्ण' इति पाठः । २ 'प्रथममिहेश्वरस्य' इति पाठ । । - । - ·चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २९ रतिः-* अजउत्त, जइ एव्वं ता किंणिमित्तं तुम्हाणंसोअराणंवि परोप्परं एआरिसं वैरम् । काम:-प्रिये, एकामिषप्रभवमेव सहोदराणा- मुज्जम्भते जगति वैरमिति प्रसिद्धम् । पृथ्वीनिमित्तमभवत्कुरुपाण्डवानां तीवस्तथा हि भुवनक्षयकृद्विरोधः ॥ १८ ॥ सर्वमेवैतज्जगदस्माकं पित्रोपार्जितं तच्चास्माभिस्तोतवल्लभतया 1 * आर्यपुत्र, यद्येवं तत्किंनिमित्तं युष्माकं सोदराणामपि परस्पर- मेतादृशं वैरम् । ब्रह्मवरूपात्प्रवृत्तिनिवृत्त्योर्मनसः सहचरखात् । भोगसाधनखाद्धर्मपत्नीलव्यप- देशः। शेषमतिरोहितार्थम् ॥-रतिः। एवमित्यर्धाङ्गीकारे॥-एकामिषेति। एकामिषमेकभोग्यम् । आमिषशब्दो लक्षणया भोग्यवस्तुपरः । तत्प्रभव वैरं सोदराणामेव । सामान्यमुक्ता विशेषत एकामिषप्रभवत्वं विरोधस्य सदृष्टान्तमा- ह-कुरुपाण्डवानामपि पृथ्वीनिमित्तम् । पृथ्वीरूपं निमित्तमवलम्ब्येत्यर्थः । यद्वा क्रियाविशेषणमेतत् । तथाहि सोदराणामेव न भवति अपि तु भुवनस्य राजलो- कस्यापि क्षयकृदभूदित्यर्थः ॥ १८ ॥ प्रकृते योजयति-सर्वमेवेत्यादि । अ- स्माकमिति । प्रवृत्तिसन्तानस्येत्यर्थः । पित्रा मनसा । अस्माभिः कामप्रमृतिभिः । तातवल्लभतया मनोवल्लभतया । तेषा निवृत्तिसन्तानरूपाणा। विरल• क्वाचिकः। योगिजनैकनियतलादित्यर्थः । कथं पुनर्भवद्भिरेव सर्वखमानान्तमिति चेत्तत्राह- विवेकप्रधान च ॥ १७ ॥ तदेवाह-तयोरिति । [रतिः-आर्यपुत्र, यद्येव तत्कि- निमित्तं युष्माकं सहोदराणामपि परस्परमेतादृशं वैरम् ।]-सहोदराणामपि दृष्टमस्ति वैरमित्याह--एकामिषेति । सहोदराणा गोत्रजानामेकामिपप्रभवमेव वैर समुज्ज- म्भते प्रकटीभवतीति जगति प्रसिद्धम् । अत्र दृष्टान्तमाह । हि निश्चित कुरुपा- ण्डवाना पृथ्वीनिमित्त यथा स्यात्तथा तीनो दारुण. तथा प्रसिद्धी भुवनक्षयकृद्धवन- नाशको विरोधोऽभवत् ॥ १८ ॥-एकामिषप्रभवत्व दर्शयति-सर्वमेवेति । १ 'दसत्पित्रा' इति पाठ । २ 'स्तावद्वल्लभ' इति पाठः । ४ प्र.चं.

·३6 प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः सर्वमेवाकान्तम् । तेषां तु विरलः प्रचारः । तेनैते पापाः सांप्रतं पितरमस्मांश्चोन्मूलयितुमुद्यताः । रतिः-*सान्तं पावं । अजउत्त, किं एरिसं पावं विद्दे- सनमत्तेण तेहिं आरद्धं । होदु । अस्स उवाओ कोवि मन्तिदो?। काम:-प्रिये, अस्त्यत्र किंचिनिगूढं बीजम् । रतिः-अजउत्त, ता किं ण उग्घाडीअदि । कास:-प्रिये, भवती स्त्रीस्वभावाद्भीरुरिति न दारुणकर्म पापीयसामुदाहियते । रतिः-(सभयम् ।) अजउत्त, केरिसं तम् ? । * शान्तं पापम् । आर्यपुत्र, किं तादृशं पापं विद्वेषणमात्रेण तैरा- रब्धम् । भवतु । अस्योपायः को वा मन्त्रितः । | आर्यपुत्र, तत्किं नोद्घाट्यते । | आर्यपुत्र, कीदृशं तत् । तच्चेति । तेनेत्यादि । तेन तातवल्लभतयास्माभिः सर्वस्यावृतत्वेन ते निवृ- त्तिसन्तानभूता. सोदराः पापाः पितरं मनोरुपमस्मान्कामादींश्चोन्मूलयितु मूलो- च्छेदं कर्तुमुद्यता उद्युक्ताः ॥–शान्तं पापमित्यादि । भवतु भवतुनाम । कामप्रवेदने लोट् । अस्योपाय. को वा मन्त्रितः । को वा मन्त्रितस्तैरित्य- न्वयः । उत्तरमाह कामः । अस्त्यत्र किंचिन्निगूढं वीजमिति । निगूढं गौप्यं बीजमनर्थस्य निदानभूतम् । किंचिद्वस्तु वक्तुमयोग्यं रहस्यमित्यर्थः ॥-रतिरि- त्यादि । अवश्यमुद्घाटनीयमित्यर्थ ॥काम इत्यादि । स्त्रीचापलाद्भवती । 'भातेर्डवतु.' इति डवतुप्रत्ययः । 'उगितश्च' इति ठीप् । पापीयसां दारुणं कर्म नोदाहियते ॥रतिरित्यादि । समयमिति । भयेन सह वर्तनं यस्मिन्कर्मणि तत्सभयम् । आर्यपुत्र, कीदृशं तत् । दारुणं भयंकरं कर्म कीगित्यर्थे सर्वस्य मनोविकारत्वात्पिपार्जितमिति भावः । [ रतिः-शान्त पाप शान्तं पापम् । आर्यपुत्र, क्रिमिट पापं विद्वेषमात्रेणैव तैरारब्धन्, अथवास्त्युपायः कोऽप्यत्र मश्रितः । ] निगूढ गुप्त वीजं कारणम् । [रतिः-आर्यपुत्र, तत्कि नोदाट्यते 1] [रतिः-आर्यपुत्र, कीदृशं तत्।]हताशाना नष्टयशाना किंवदन्ती जनश्रुतिः लोकप्रसिद्धिः १ 'एद पाव विदेसमेत्तकेंग आरद्ध । महवा मत्थि उवावो को वि एत्य मन्तिदो' शति पाठः । २ 'अप्यस्त्यत्र' इति पाठ । 2 ·१] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ३१ कामः-प्रिये, नं भेतव्यं न भेतव्यम् । हताशानामाशामात्र- मेवैतत् । अस्ति किलैषा किंवदन्ती । अत्रास्माकं कुले कालरात्रि- कल्पा विद्यानाम राक्षसी समुत्पत्स्यत इति । रतिः-(समयम् ।) *हद्धी हद्धी । कधं अम्हाणं कुले रक्ख- सीति वेवदि मे हिअअम् । काम:-प्रिये, न भेतव्यं न भेतव्यम् । किंवदन्तीमात्रमे- - वैतत् । रतिः- अध ताए रक्खसीए किं काव्वम् । काम:-प्रिये, अस्ति किलैषा प्राजापत्या सरस्वती- * हा धिक् हा धिक् । कथमस्माकं कुले राक्षसीति वेपते मे हृदयम् । अर्थ तया राक्षस्या किं कर्तव्यम् । प्रियामाश्वासयति-काम इत्यादि । हताशानां हता नष्टा आशा आशास्यं येषाम् । दुष्टानामित्यर्थ. । आशैवाशामात्रम् । एतत्पदार्थमाह-अस्ति किले- त्यादि । किलेल्यपरमार्थे । एषा वक्ष्यमाणा किवदन्ती वार्तास्तीत्यन्वयः । कालरात्रिकल्पा कालरात्रितुल्या । कालरानि किनी । विद्यानाम विद्याशब्दव्यप- देश्या । उत्पत्स्यत इति निगूढ बीजमस्तीत्यन्वय.।-रतिरिति । प्राकृतभाषाया हद्धीति विषादे पश्चात्तापे वा निपातः । तथा च सूत्रम्-'हद्धी विकल्प-विषाद- सत्य-निश्चय-पश्चात्तापेषु च' इति । तस्योत्तरमाह-अस्तीत्यादि । किलेति वार्तामात्रे । प्राजापत्या सरखत्यस्ति किल । सर्वानर्थवीजमनेन प्रकाशि- तम् । प्राजापत्या प्रजापतिप्रोता सरखती मुण्डकोपनिषत् । तथा च श्रूयते- 'शौनको ह महाशालोऽङ्गिरस प्रजापतिं विविवदुपसन्न. पप्रच्छ कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिद विज्ञातं भवतीति । तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह म ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः साम- वेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुक छन्दो ज्योतिषमितिहासपुराण- नतु निश्चयः । विद्या आत्मतत्त्वसाक्षात्कारः । क्रूरकर्मकरणाद्राक्षसीत्युक्तिः । [ रतिः-हा धिक् हा धिक् कथमस्माकं कुळे राक्षसीति वेपते मे हृदयम् ] । किंव- दन्तीमात्रमेतदिति पुनराश्वासनम् । [ रतिः -अथ तया राक्षस्या किं कर्तव्यम् ।] १'किल तत्र प्राजापत्या' इति पाठ. ।

·३२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः पुंसः सङ्गसमुज्झितस्य गृहिणी मायेति तेनाप्यसा- वस्पृष्टापि मनः प्रसूय तनयं लोकानसूत क्रमात् । तस्मादेव जनिष्यते पुनरसौ विद्येति कन्या यया तातस्ते च सहोदराश्च जननी सर्व च भक्ष्यं कुलम् १९ रतिः-(सत्रासोत्कम्पम् ।)* अजउत्त, परित्ताहि परित्ताहि । (इवि भर्तारमालिङ्गति ।) * आर्यपुत्र, परित्राहि परित्राहि । धर्मशास्त्राणीति । अथ परा यया तदक्षरमवगम्यते । यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्र- मवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभु सर्वगतं सुसूक्ष्मम् । तदव्ययं तद्भूत- योनि परिपश्यन्ति धीरा.' इति । एतदुकं भवति-विद्या द्विविधा परा चापरा चेति । अपरोपनिषद्रूपा । परा वन्तःकरणवृत्तिरूपा। तदयमर्थ । तस्मा- त्किं कर्तव्यमित्यत्र प्रश्नद्वयमुपलभ्यते, कीदृशी विद्या कुत उत्पन्नति । एतदुत्त- ररूपा प्राजापत्या श्रुतिः । एतदुपनिषदर्थानुवादकं श्लोकं पठति-पुंसः सङ्गसमुज्झितस्येत्यादि । अस्यामुपनिषदि ‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्व- मिदं विज्ञातं भवति' इति सर्वविषयज्ञानात्मकमूलविद्याप्रतीते. । 'यया तद- क्षरमवगम्यते' इति उत्तररूपवाक्ये औपनिषदन्तःकरणपरिणामरूपवृत्तिप्रतीतेः, अद्वेष्यमित्यादिना सर्वभक्षकलप्रतीतेश्व, मूलाविद्यातो मनोजन्म, मनसो वृत्तिल्पं विद्याजन्म, विद्यातो जगद्भक्षणं चेत्युपनिषच्लोकयोरैकार्थ्यमवगन्त- व्यम् ॥ १९ ॥रतिरित्यादि । सत्रासोत्कम्पं त्रासेन व्यभिचारिभावनोत्पन्ना या विक्रिया स एवोत्कम्पस्तेन सह वर्तते यथा तथेति सत्रासोत्कम्पम् । यथोक्तं रसार्णवसुधाकरे-'त्रासस्तु चित्तचापल्यं विद्युत्कव्यादगर्जितैः । तथाभूत- प्राजापत्या हिरण्यगर्मसवन्धिनी सरस्वती वाणी ||--पुंस इति । पुस. परमेश्वरस्य गृहिणी स्त्री मनोरूपं तनयं पुत्रं प्रस्योत्पाप लोकान्भूर्भुव आदीन्क्रमादनुक्रमेण श्रुवी- रिताच्छ्रुत्युक्तमार्गेणास्त जनयामात । कीदृशस्य पुस. । सझेन सवन्धेन समुज्झितस्य रहितस्य । 'मसद्गो पय पुरुपः' इति श्रुते. । कीदृशी माया तेन पुसाऽस्पृष्टाप्यस- बद्धापि जनयतीत्युक्तमिति शकनीयम् । चुम्बकपापाणेनासवद्धा लोहशलाका चुन्वकं यान्तमनुयातीति दृष्ट लोके। तद्वदियमसवद्धापीक्षणमात्रेण जनयतीत्यर्थ. । अघटितघटनापटीयस्यामिद सर्वमपि समान्यत इत्याह मायेत्यनेन विशेषणेन । पुन.शब्द आनन्तर्यार्थः । पुनरनन्तरमती वियेति प्रसिद्धकन्या तसादेव मनस एवं सकाशाजनिप्यत उत्पत्स्यते । अती का । यया सातः पिता, ते सहोदरा वृन्ववश्व ।

·- . १] चन्द्रिका-प्रकाशांख्यटीकाद्वयोपेतम् ३३ कामः-(स्पर्शसुखमभिनीय । खगतम् ।) स्फुरद्रोमो दस्तरलतरताराकुलदृशो भयोत्कम्पोत्तुगस्तनयुगभरासङ्गसुभगः । अधीराक्ष्या गुञ्जन्मणिवलयदोर्वल्लिरचितः परीरम्भो मोदं जनयति च संमोहयति च ॥ २० ॥ (प्रकाशम् । दृढं परिष्वज्य ।) प्रिये, न भेतव्यं न भेतव्यम् । अस्मासु जीवत्सु कुतो विद्योत्पत्तिः । भुजङ्गायैर्विज्ञेयास्तत्र विक्रियाः ॥ उत्कम्पगात्रसङ्कोचरोमाञ्चस्तम्भगद्दाः । मुहु- निमेषसंभ्रान्तिपार्श्वस्थालम्बनादयः ॥' इति ॥-स्पर्शसुखमभिनीयेति । स्पर्शनालिगनेन यत्सुखं हर्षों जायते तदभिनीय । सुखशब्देन सुखानुभावाः पुलकाङ्कुरप्ररोहणप्रियोतिखेदादयो लक्ष्यन्ते । खगतमात्मगतम् ॥-स्फुरदि- त्यादि । स्फुरन्प्रकाशमानो रोमोझेदो यस्मात्स. । परिरम्भणविशेषणमेतत् । अतिशयेन तरले तरलतरे ते च ते तारे ताभ्यां चञ्चलकनीनिकाभ्यामाकुले दृशी यस्या. सा । अत एवाधीराक्ष्या इति साभिप्रायं विशेषणम् । अधीराक्ष्यादिश- ब्दानां विशेषणमात्रपरत्वेऽपि विशेष्यावगाहिलेनैव वृद्धव्यवहारः । अत उक्त वामनेन-विशेषणमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तो' इति । अतएव रघुवं- शादौ-निधानगर्भामिव सागराम्बरा', 'जम्भारातीभकुम्भ-' इत्यादि द्रष्टव्यम् । परीरम्भ आलिङ्गनम् । 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्' इति दीर्घ । मोदमा- नन्दं जनयति संमोहयति च । तदेकतानता संपादयतीत्यर्थः ॥ २० ॥- दृढं परिष्वज्येति । रतेर्भयनिवृत्त्यर्थ दृढपरिष्वङ्गः । प्रकाशमिति क्रिया- विशेषणम् । सर्वैराकर्णनीयमित्यर्थ । तत्र नाटकपरिभाषा विज्ञातव्या-'अश्राव्यो ननी माता, सर्व कुल, कुलान्त पातिवादात्मापि भक्षणीय इति सर्व तयैव भक्ष्यम् ॥ १९ ॥-[ रतिः-आर्यपुत्र, परित्राहि परित्राहि । ] स्पर्शमुखमभिनीय प्राप्य । स्वगतं मनस्येव ॥ स्फुरदिति । अधीराक्ष्याश्चपलाक्ष्याः परीरम्भ आलिङ्गनं मोदमानन्द जनयत्युत्पादयति समोहयति च । समोहो विषयान्तरविस्मरण तत्करोतीत्यर्थः । कीदृश. परीरम्भ, । स्फुरन्रोमोझेदो रोमाञ्चोद्गमो येन सः । पुनः कीदृश. । भयेनोत्कटः कम्पो ययोस्तौ च तावुत्तुङ्गावुच्चो स्तनी च तयोर्युग युग्मं तस्य भरत्तदासङ्गेन सबन्धविशेषेण सुभगो मनोहरः । पुनः की- दृश. । गुजच्छब्दायमानं मणिवलयं यस्या तादृशी दोल्लिाहुवल्ली तया रचितः सपादितः । कीदृश्या अधीराक्ष्याः । तरलतरातिचपला ताराक्ष्णः कनीनिका ·प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः रतिः-*अध किं ता एव रक्खस्सीए उप्पत्ती तुम्हाणं पडि- वक्खाणं संमदा?। काम:-बाढम् , सा खलु विवेकेनोपनिषद्देव्यां प्रबोधच- न्द्रेण भ्रात्रा समं जनयितव्या । तत्र सर्व एते शमदमादयः प्रतिपन्नोद्योगा। 1 " अथ किं तस्या संमता। एव राक्षस्या उत्पत्तिर्युष्माकं प्रतिपक्षाणां नियतश्राव्यः श्राव्यो योऽर्थस्तु वस्तुनि । अश्राव्यमन्यैरज्ञानमात्मन्येव स्थितं विदुः ॥ तमात्मगतमित्युक्खा काव्यबन्धे निवेशयेत् । अथ त्रिकेन विज्ञेयो नियतश्राव्य इष्यते ॥ विविधः स परिज्ञेयो जनान्तश्चापवारितः । गुह्यो गुद्यतरवेति जनान्तोऽपि द्विधा मतः !! स्याज्जनान्तिकमित्युक्खा वाच्यपूर्वस्त- थापरः । कर्ण एवमिवेत्युक्खा ज्ञाप्यः पश्चात्प्रसङ्गतः ॥ परैरलक्ष्यव्यापारं कथि- तोऽर्थोऽपवारितः ॥ अन्येषामदृष्टिगोचरखरताल्वोष्टपुटादिक्रियं यथा भवति तथा कथित इत्यर्थः । 'उक्वा प्रागपवार्येति पश्चादेनं प्रयोजयेत् । सर्वैराकर्णनी. योऽर्थः श्राव्य इत्यभिधीयते ॥ एवं प्रकाशमित्युक्खा तयोरन्ते प्रयोजयेत् ॥' अश्राव्यनियतश्राव्ययोः स्वगतमित्युक्ता प्रकाशमिति वक्तव्यम् । अपरार्थे- त्युक्खापि प्रकाशमिति वक्तव्यमित्याद्या षष्टाङ्कपरिसमाप्तेर्विज्ञातव्यम् । अस्मा- खिति बहुवचनं मदमानमात्सर्यापेक्षया जीवत्तिति शतृप्रत्ययेन वर्तमानकाले. नेयमेव प्रवलेति कुतोऽपि विद्योत्पत्तिरिति विद्या समुत्पत्स्यत इति मया किंवदन्तीमात्रं कथितम् । विद्योत्पत्तिः शशविषाणप्रायेत्यर्थः । अथ किमिति सवितर्कप्रश्ने । अत्यर्थमिति अस्मिन्नर्थे निपातः । अथ मुखसपत्ति प्रस्तौति- सा खल्वित्यादि । सा विद्या । खल्ल प्रसिद्धौ । विवेकेन राज्ञा उपनिषदेच्या प्रवोधचन्द्रेण भ्रात्रा समं जनयितव्या । तत्र च तस्मिन्नर्थे । चकारो वाक्यालं- कारे । प्रतिपन्नोद्योगा दृढतरप्रयत्नाः । इदमिदानी विज्ञातव्यम् । नाट्यवस्तुप्रयो- जनहेतुभूता अर्थप्रकृतयो वीजविन्दुपताकाप्रकरीकार्यरूपाः पञ्चैव । पुरुषा- श्रिता वर्णा अवस्थाविशेषा आरम्भयनप्राध्याशानियताप्तिफलागमरूपाः पञ्चैव । एवं पञ्चकद्वयस्य परस्परसंबन्धे मुखप्रतिमुरागर्भविमर्शनिवर्हणाख्याः पञ्च सन्धयः तयाकुला व्याकुला पुश यस्याः ॥२०॥ रतिः-[अथ किं तस्या एव राक्षस्या उत्पत्ति- युप्माकं प्रतिपक्षाणां समता? ! ] वाढमवश्यन् । संमतेति शेपः ॥-सा स्खल्विति । सा विधानावृतमहाकारान्तःकरणवृत्तिः अनावृतमधाकारान्तःकरणवृत्त्युपहित ·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ३५ रतिः-*अजउत्त, कहं एदेहिं अप्पणो विनासकारिणीए विजाए उप्पत्ती एदेहिं दुव्विणीदेहिं सलाहिज्जदि ? । * आर्यपुत्र, कथमेतैरात्मनो विनाशकारिण्या विद्याया उत्पत्तिरेतै- १विनीतैः श्लाघ्यते । प्रवृत्ताः । बीजारम्भसंधाने मुखसन्धिः, कार्यफलागमयोः सन्धानं निर्वहणसन्धि- रिति । सन्धिर्नामैकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथाशानामवान्तरप्रयोजनेन संबन्धः । 'नानार्थहेतुरुद्भेदो यत्र बीजस्य तन्मुखम्' इति । यत्र बीजारम्भस- मन्वयरूपे सबन्धे नानार्थानां धर्मार्थकाममोक्षाणामनेकेषा प्रयोजनानां हेतुः कारण बीजस्योद्भेदः प्रकाशनं भवति स मुखसन्धिः स्तोकोद्दिष्टः सन्ननेकधा विस्तारिकार्यहेतुतत्तद्वीजमधिकफलप्राप्तये यदौत्सुक्यमानं पुरुषे भवति स आरम्भो नाम । यथोकं दशरूपके-'औत्सुक्यमात्रप्रारम्भः फललाभाय भूयसे' इति । इदमहं संपादयामीत्यध्यवसायमात्रमारम्भ इत्यौत्सुक्यशब्देनो- च्यत इति विज्ञेयम् । यथा रत्नावल्याम्-'प्रारम्मेऽस्मिन्खामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्वावलम्बे' इत्यादिना सचिवायत्तसिद्धर्वत्सराजस्य कार्यारम्भो यौगन्धरायणमुखेन दर्शित इति । एवं प्रकृत्यवस्थासन्धानात्मकः सन्धिरिति । स च सन्धिादशधा सध्रीचीनः । अङ्गानि तु-'उपक्षेप परिकरः परिन्यासो विलोभनम् । युक्ति प्राप्ति समाधानं विधानं परिभावना ॥ उद्भेदभेदकरणा- न्यन्वर्थानि यथाक्रमम् ॥ इति । एतेषामन्वयप्रकारं लक्षणं तत्तदवसरे निरूपयि- घ्यामः । सा खलु विवेकेनोपनिषद्देव्या प्रबोधचन्द्रेण भ्रात्रा समं जनयितव्येत्य- नेन कथाबीजमुपलक्षितम् । अयं च बीजन्यास उपक्षेपो नाम मुखसन्धेः प्रथ- ममङ्गम् । नच वाच्यं विष्कम्मे विरसे बीजन्यास उचित इति । विष्कम्भान्ते तु तस्य प्राशस्त्याद्वीजन्यासात्पूर्वमेव विरसत्वं विष्कम्भस्य । अत उपरि सरस- समिति विज्ञेयम् । यथाच रत्नावल्या वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तेरनुकूलदैवयो- गेन यौगन्धरायणव्यापारो विष्कम्भान्ते न्यस्त इति । अत. प्रथमाङ्के तद्भवतु । प्रस्तुतविधानाय शमदमादीन्नियोजयाम इति प्रस्तुतविधानाध्यवसायमात्रमारम्मे नायकगतावस्थाविशेषो निर्दिष्ट , सा खल्वित्यत्र निर्दिष्टेन कथाबीजेन तद्भवतु प्रस्तुतविधानायेत्यत्र निर्दिष्टस्यारम्भस्य सधानान्मुखसन्धिरुत्पद्यते ॥रति- रिति । अत्र परिकरारम्मे 'द्वितीयमा विद्यायाः श्लाघ्यलोक्तिस्तद्वाहुल्यं परि- चैतन्यं प्रबोधचन्द्रः । रति.--[ आर्यपुत्र, कथमेतरात्मनो विनाशकारिण्या विद्याया उत्पत्तिस्तैर्दुविनीतैः लाध्यते । ] विद्याया उत्पत्ति. कथं श्वाप्यते इति प्राकृतयो- ·-- प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः कोमः-प्रिये, कुलक्षयप्रवृत्तानां पापकारिणां कुतः स्वपरप्र- त्यवायगणना । पश्य पश्य- सहजमलिनवक्रभावभाजां भवति भवः प्रभवात्मनाशहेतुः । जलधरपदवीमवाप्य धूमो ज्वलनविनाशमनु प्रयाति नाशम् ॥ २१ ॥ (नेपथ्ये।) आः पाप दुरात्मन् , कथमस्मानेव पापकारिण इत्या- क्षिपसि । ननु रे। क्रिया' इति लक्षणम् । काम इत्यादि । गणनेत्यादि स्पष्टम् ॥-सहजेत्यादि । सहजमलिनवक्रभावभाजां मलिनाश्च वक्राश्च मलिनवकाः तेषा भाव , सह- जश्चासौ मलिनवक्रभावश्च तं भजन्ति तेषाम् । युक्तायुक्तविवेकशून्यानामि- त्यर्थः । धूमपक्षे मलिनभावो नैल्यं कुटिलभावो वेल्लनं भव उत्पत्तिः प्रभवा- त्मनाशहेतुः प्रभवत्यस्मादिति प्रभव उत्पत्तिस्थानं तस्यात्मनश्च विनाशहेतुः । तद- वसरे दृष्टान्तमाह-जलधरेत्यादि । जलधरपदवीं मेघात्मता प्राप्य । वृष्टि- मुत्पाद्यति शेषः । ज्वलनविनाशमनु ज्वलनविनाशमनुसृत्य । ज्वलनविनाशं कृला तदनन्तरमित्यर्थः । धूमः स्वयमपि नाशं प्रयाति । स्वयमपि नश्य- तीत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तालंकारः । यमादेवूमस्य च परस्परं विम्बप्रतिविम्वभावे- नौपम्याक्षेपाद्यथा धूमो वृष्टिमुत्पाद्याश्रयं नाशयिला खयमपि नश्यति तथा यमा- दयोऽपि विद्यामुत्पाद्य स्वकारणं नाशयित्वा खयमपि नश्यन्तीति भाव. । अत्र परिन्यासो नाम तृतीयमनम् । 'तस्य दाढ्यं परिन्यास' इति लक्षणम् । मलिना- नामयं खभाव इत्यर्थान्तरन्यासेन बीजारम्भस्य दृढीकरणात् ॥ २१॥-नेपथ्य इति । नेपथ्यखरूपं कथितं प्राक् । अत्र विष्कम्मेनागपात्रप्रवेशमाक्षिपति- आः पाप दुरात्मन्नित्यादि । यद्वा सहजमलिनेत्यादिना तुल्यविशेषणेन पात्रप्रवेशमाक्षिपति-'सहजमलिनवक्रभावभाजा भवति भव प्रभवात्मनाशहेतु.'। जना ॥ सहजेति । मलिन दुष्टमत एव वक्र भाव चित्ताभिप्राय भजन्ति सेवन्ते ये तेषा भव उत्पत्तिः । प्रभवस्योत्पत्तिस्थानस्यात्मनश्च नाशहेतुर्मवति । उक्तो- ऽर्थान्तरन्यासः । धूमो जलधरपदवीमवाप्य मेघमार्गपर्यन्तं गत्वा स्वोत्पत्तिस्थान वहिस्तन्नाशमनु नाश प्रयाति । धूमोऽपि मलिनो वक्रमावश्चेति भाव. ॥ २१ ॥ १ 'कुत प्रत्यवायः' इति पाठ, ।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ३७ गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ २२ ॥ इति पौराणिकी गाथां पुराणविद उदाहरन्ति । अनेन चास्माकं जनकेनाहंकारानुवर्तिना जगत्पतिः पितैव तावद्वद्धः । मोहादि- भिश्च स एव बन्धः सुदृढतां नीतः। काम:-(विलोक्य।) प्रिये, अयमस्माकं कुले ज्यायान् मत्या देव्या सह विवेक इत एवाभिवर्तते । य एषः रागादिभिः संरसचारिभिरात्तकान्ति- निर्भय॑मान इव मानधनः कृशाङ्गः। मत्या नितान्तकलुषीकृतया शशाङ्कः कान्येव सान्द्रतुहिनान्तरितो विभाति ॥ २३ ॥ इति श्लोकपठनानन्तरं विशेषणाना दूषणात्मना तुल्यविशेषणतयात्मोपालम्भं मन्यमानः प्रविशतीति । आः पाप दुरात्मन् , कथमस्मानेव पापकारिण इत्याक्षि- पसीति । अनेनास्माकं जनकेनाहंकारसन्तानानुवर्तिना जगत्पति परमेश्वर. पितैव वद्धः । अतो युक्तम् ॥-गुरोरप्यवलिप्तस्येत्यादि । उत्पथमसन्मार्ग- माचरमाणस्य ॥ २२ ॥-रागादिभिरिति । रागद्वेषलोभादिभिः सरसचा- रिभि सरसेषु रसिकजनेषु चरन्ति ते. । 'खरसचारिभि' इति वा पाठः । खच्छन्दचारिभिरित्यर्थ. । निर्भर्व्यमान इवात्तकान्तिनिस्तेजस्को मानधनः मान एव धनं यस्य सः । यस्तु शत्रुतिरस्कारे सति धैर्य न त्यजति स मान- धन. । कृशाङ्गः । विवेकस्य परिपूर्णकार्यजननासमर्थत्वात्कृशाङ्गताव्यपदेशः । नितान्तमत्यर्थम् । रागादिभि. कलुषीकृतया मत्या सान्द्रतुहिनान्तरितो नीहार- -नेपथ्ये जवनिकायाम् ॥--गुरोरिति । अवलिप्तस्य सगर्वस्य । उत्पथप्रतिपन्न- स्योन्मार्गगामिनः । शेष सुगमम् ॥ २२ ॥ गाथा पदसदर्भरूपाम् ॥-अनेनेति । जनकेन मनसाहंकारानुवर्तिनाहमाकाराध्यासयुक्तेन जगत्पतिः पितैव परमेश्वर एव । य एषः । रागादिभिरिति । य एष पूर्वोत्को विवेको मत्या बुद्ध्या विभाति । कथभूतया मत्या । रागादिभिनितान्तमतिशयेन कलुषीकृतया । कीदृशै रागादिमि. । स्वरसचारिभिरविविच्य स्वेच्छाप्रवृत्तः । आदिशब्देन मोहादय. । तैरात्ता कान्तिर्यस्य । उत्प्रेक्ष्यते । निर्भर्व्यमान इव प्रति [ निःप्रमी ] क्रियमाण १. 'स्वरसचारिभिः' इति पाठः ।

·३८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः तन्न युक्तमिहास्माकमवस्थातुम् । (इति निष्क्रान्तौ ।) विष्कम्भः। (ततः प्रविशति राजा विवेको मतिश्च ।) राजा-(विचिन्त्य ।) प्रिये, श्रुतं त्वयास्य दुर्विनीतस्य काम- , प्रावृतः शशाङ्क इव भाति । तुहिनं नामाविद्या । 'नीहारेण प्रावृता' इत्यादिश्रुतेः ॥२३॥ इतः परमासूचितपात्रप्रवेशावसरदानं करोति ॥ तन्न युक्तमित्यादिना। निष्क्रान्तौ रतिमन्मथौ ॥-विष्कम्भ इति । विष्कम्भोऽयं मिश्रविष्कम्भः । तलक्षणम्-'अङ्कशेषकथाशाना भूतानां भाविनामपि । संक्षेपेण समस्तानां विष्कम्भः सूचनात्मकः ॥ विरसोऽनुचितस्तत्र सूच्य. स्याद्वस्तुविस्तर. । शुद्धो मिश्रस्तु स द्वेधा मध्यपात्रप्रयोजितः ॥ शुद्धो भववि मिश्रस्तु मध्यनीचप्रयोजितः । प्रधानादपरं मध्यं नायकादेरुदात्तवाक् ॥ नीचं स्यादनुदात्तोतिर्विना परिजनादि- कम् ॥' उदात्तवाक्सस्कृतवाक् । अनुदात्तवाक्प्राकृतवाक् ॥ ततः प्रविशती- त्यादि । ततः पात्रनिर्गमानन्तरं विष्कम्भान्ते सूचितं पानद्वयं प्रविशती- त्यादि । राजा विवेको मतिश्चेति । विवेचनशीलो विवेकी । बुद्धिमानिति यावत् । वाग्मीत्यादिमहागुणसंपन्नः अन्वर्थसंज्ञोऽयं विवेक इति । मतिरिति आगामिविषया बुद्धिर्वृत्तिविशेषः । मतिर्नाम वुद्धिमती काचन कान्ता राज्ञो राज- कार्यालोचनाह । अन्वर्थसज्ञेयम् । एवमूह्यं सर्वत्र पात्रप्रवेशे । वेदान्त- पक्षे तु विवेको विवेचनम् । तद्वदनिच्छमिति परिच्छेदः (१) । वेदान्तानां ब्रह्मणि शक्तितात्पर्यावधारणम् । विवेको नाम श्रवणम् । मतिश्च तत्सहायकारिणी काचन बुद्धिवृत्ति असंभावनाविपरीतभावनयोर्निवर्तिका मननात्मिका । 'मन ज्ञाने' इत्यस्माद्धातो. किन् । 'अनुनासिकस्य विझलोः छिति' इत्यनुनासिकलोपः । स्त्रीप्रत्ययान्तवात्, श्रवणं प्रति मननस्यालाच पत्नीवव्यपदेशो मतेः। वेदान्ते- भ्योऽपरोक्षज्ञानात्मिकान्त करणवृत्तिरूपा विद्या प्रवोधश्चोत्पद्यत इति षष्टाके वक्ष्यते । अत उपनिषदर्थनिर्णायकलेन प्राधान्याद्राजल विवेकस्य । तदुक्तं विव- रणाचायैः-'द्रष्टव्य इति दर्शनमनूद्य फलापकार्यशाभ्या मनननिदिध्यासनाभ्यां सह श्रवणं नामाङ्गी विधीयते' इति । एतस्य राज्ञो विवेकस्य महामोहभूपते. परि- पन्थिलं तत्पात्रप्रवेशसमये निरूपयिष्यामः।-राजा विचिन्त्येति । आत्म- इव । मान एव धनं यस्य । कृशान्वन्नानि यस्य । कया क इव । कान्त्या शशाङ्क इद । कीदृशः शशायः । सान्द्रेण निविडेन तुहिनेन हिमेनान्तरित आच्छादितः ॥ २३ ॥-तन युक्तमित्यनेन कामरत्योनि प्रभावत्वं रिवेकोदवमात्रेण प्रदर्शितन् ।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् बटोर्मविस्फूर्जितं वचो यदस्मानेव पापकारिण इत्याक्षिपति । मतिः-* अजउत्त, किं अप्पणो दोसं लोगो विआणादि । राजा-पश्य। असावहंकारपरैर्दुरात्मभि- र्निबध्य तैः पापशठैर्मदादिभिः । चिरं चिदानन्दमयो निरञ्जनो जगत्प्रभुर्दीनदशामनीयत ॥ २४ ॥ त एते पुण्यकारिणो वयं तु तन्मुक्तये प्रवृत्ताः पापकारिण इत्यहो जितं दुरात्मभिः । आर्यपुत्र, किमात्मनो दोष लोको विजानाति । - गतां चिन्तां नाटयिवेत्यर्थः। मतिरिति । किमित्याक्षेपे । न विजानातीत्यर्थः । असावित्यादि । अहंकारपरैरहंकारानुवर्तिभिर्दुरात्मभिर्दुष्टचित्तर्दृष्टान्त करणो- त्पन्नश्च पापश, पापाच ते शठाश्च पापशठास्तैः । विशेषणसमासः । मदादि- भिरिति । आदिशब्देन मात्सर्यादयो गृह्यन्ते । चिदानन्दमयश्चित्वरूपः । आन- न्दमय आनन्दखरूप । खार्थे मयट । ननु आनन्दादयो ब्रह्मणो धर्माः, नेत्याह- निरञ्जन इति । ननु निरजनस्य निर्विशेषस्य जगत्प्रभुलं 'यतो वा' इत्यादि- श्रुतिचोदितं कुत इत्याशक्ष्य तदविद्यानिवन्धनमित्याह-जगत्प्रभुरिति । एतादृश. परमेश्वरो दीनदशा दुरात्मभिरनीयतेत्यर्थः ॥२४॥ एतदुक्तं भवति चिदानन्दघनो निरजनो जगत्प्रभुरहंकारादिभिरवलीढः सन् अज्ञानीव दु.खीव साजन इव अनीश्वर इव प्रतिभाति । दीनेति भावे निष्ठा । अत्र विलोभनं नाम मुखसन्धेश्चतुर्थमङ्गम् । बीजस्य गुणाख्यानात् । 'गुणाख्यानं विलोभनम्' विष्कम्भक इति प्राक्तननटसक्षेपः । उत्कृष्टपात्रप्रवेशः । राजा विवेक. । [मतिः- आर्यपुत्र, किमात्मनो दोष लोको विजानाति ? ] ||-असाविति । तैः प्रतिद्धर्मदादि- भिरसौ जगत्प्रभुः परमात्मा चिर चिरकालं दीना या दशा आनन्दशून्या दशा ताम- नीयत प्रापितः। कीदृशर्मदादिमिः । अहकार. पर. प्रथमो येषा ते. । पुनः कीदृशैः। दुरात्मभिर्दुष्टस्वभावैः । किं कृत्वा । पाशशतैः पाशा वातनासस्कारास्तद्रूपैनि- वध्य नियम्य । कीदशो जगत्प्रभुः । चिदानन्दमयो शानखरूपः । पुनः कीदृशः ।

·ܕ . प्रवोधचन्द्रोदयम्. : [प्रथमोऽङ्कः मतिः-* अजउत्त, जदो सो सहजआणन्दसुन्दलसहाओ णिचप्पआसो पप्फुरन्तसअलतिहुअणप्पआरो परमेस्सरो सुणीअदि । ता कहं एदेहिं दुव्विणीदेहिं वधिअ महामोहसाअरे णिक्खित्तो। राजा-प्रिये, सततधृतिरप्युच्चैः शान्तोऽप्यवाप्तमहोदयो- ऽप्यधिगतनयोऽप्यन्तःस्वच्छोऽप्युदीरितधीरपि । त्यजति सहजं धैर्य स्त्रीभिः प्रतारितमानसः स्वयमपि यतो मायासगात्पुमानिति विश्रुतः ॥ २५ ॥ 1- आर्यपुत्र, यतोऽसौ सहजानन्दसुन्दरस्वभावो नित्यप्रकाशः प्रस्फु- रत्सकलत्रिभुवनप्रचारः परमेश्वरः श्रूयते । तत्कथमेतैर्दुर्विदग्धैर्यवा महामोहसागरे निक्षिप्तः । इति लक्षणम् ॥-सततधृतिरित्यादि । सतता नित्या धृविधैर्य यस्य सः । अपिशब्दो गर्हायाम् । उच्चैरुन्नतः । शान्तः स्वभावेन शान्तिमान् । अवाप्तमहो- दयोऽवाप्तकाम. । अधिगतनयः अधिगतो नयो नीतिर्यस्य सः । नयायैरधि- गत इत्यर्थः । अन्त खच्छः खच्छान्त करणः । खच्छघन इत्यर्थः । उदीरितधीः उदीरिता उच्चैः तुता धीर्यस्य । धीरूपश्चाधीरूपलेनोदीरित इत्यर्थः । अपि । तथापीत्यर्थः । धैर्य सततधृत्यादिकं स्त्रीभिः प्रतारितमानसः प्रतारितं वञ्चितं मोहितं मनो यस्य । विधेयविशेषणमेतत् । प्राकृतो जन इति शेषः । धैर्यादिकं त्यजतीत्यन्वयः । स्वयमपि परमात्मापि मायासद्भादविद्यासपर्कात्पुमानिति निरसन निर्गतमजन मोहावरण यस्मात् ॥ २४ ॥ [मतिः-आर्यपुत्र, यतोऽती सहजानन्दसुन्दरम्वभावो नित्यप्रकाश. स्फुरत्सकलत्रिभुवनप्रचारः परमेश्वरः श्रूयते । तत्कथमेतैर्दुविनीतैर्वद्धवा महामोहसागरे निक्षिप्तः ]-सततेति । पुमान्सहज स्वाभा- विकमपि धैर्य त्यजति । औपाधिक त्यजतीत्यत्र किं चित्रम् । धैर्यत्यागे हेतुमाह- स्त्रीभिरिति । स्त्रीभिः प्रतारितं वञ्चित मानस यस्य स । उच्चरिति सर्वत्र सवन्ध- नीयन् । कीदृशोऽपि । सततं निरन्तर धृतिधैर्य यस्य तादृशोऽपि, शान्तोऽपि जिते- न्द्रियोऽपि, अवाप्तो महोदय ऐश्वर्य येन तादृशोऽपि, अधिगतो ज्ञातो नयो नीतिवेन तादृशोऽपि, अन्त खस्योऽप्यन्यग्रान्तःकरणोऽपि, उदीरिता समयोचिता बुद्धिर्यस्य तापृशोऽपि । स्वसिन्नैवेद सर्वमवलोक्यतामित्याह-स्वमपीति । यधलादेतो- १ 'स्वस्थ' इति पाठः । २ 'स्वमपि चदयं मायासगात्पुमानिह विस्मृतः' इति पाठः।

·१] . . चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् मतिः-* अजउत्त, 'णं खु अन्धकारलेहाए सहस्सरस्सिणो तिरकारो जधा तथा माआए स्फुरन्तमहाप्पआससाअरस्स देवस्स वि अहिहवो। राजा---प्रिये, अविचारसिद्धेयं वेश्याविलासिनीव माया अस- तोऽपि भावानुपदर्शयन्ती परपुरुषं वञ्चयति । पश्यै- . * आर्यपुत्र, नूनमन्धकारलेखया सहस्ररश्मेस्तिरस्कारो यथा तथा मायया स्फुरन्महाप्रकाशसागरस्य देवस्याप्यमिभवः । यतः कारणाद्विश्रुतः प्रसिद्धः तत्किं वक्तव्यमित्यभिप्रायः । लौकिकजनस्य स्त्रीसङ्गार्यच्युतिर्भवति । अस्य परमेश्वरस्य मायारूपस्त्रीसद्भादेव पुंस्त्वसिद्धिरिति किं वक्तव्यम् । धैर्यच्युतिरिति युक्तिर्नाम मुखसन्धे पञ्चममङ्गम् । मत्या संश- यितार्थस्य निर्णयात् । तल्लक्षणम्-'युक्तिः संशयितार्थस्य निर्णयः परिकीर्तितः' इति ॥ २५ ॥ मतिरिति । आर्यपुत्र, नूनं अन्धकारलेखया सहस्ररश्मेस्तिर- स्कारः। तिरस्कारसदृश इत्यर्थः । यथा तथा मायया स्फुरन्महाप्रकाशसागरस्य देवस्याप्यभिभव । ननु सूर्यस्य स्वभावत एव तमःसङ्गो नास्ति । ब्रह्मणस्ववि- द्यासङ्गोऽस्ति । बुद्धिगुहायामहमिति प्रतिभासात् । वस्तुतस्तु नास्तीत्यर्थः । अन प्राप्तिर्नाम मुखसन्धे षष्ठमङ्गम् । ब्रह्मस्वरूपेऽविद्यासजस्यापि कल्पितत्वात्खरू- पतः सुखावाप्तिरूपत्वात् । तल्लक्षणम्-'अर्थानामानुकूल्येन सुखाप्तिः प्राप्तिरि- ध्यते' इति ॥-अविचारसिद्धेयमित्यादि । विचारदशायां ब्रह्मणो माया- सङ्ग सूर्यस्य तमःसङ्ग इव नास्ति । 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इति श्रुते. । तदेव दृष्टान्तेन द्रढयति–वेश्येत्यादि । विलासिनी कृत्रिमविलासवती । निन्दायां मतुप् । अतएव अविद्यमानानपि भावास्तम्भप्रलयादीनुपदर्शयन्ती उप समीपे प्रकाशयन्ती । अयस्कान्तमणिवत्संनिधिमात्रेणेत्यर्थ. । परपुरुषं विडम्बयति मायासङ्गादविद्यासवन्धात्पुमान्परमात्मा स्वमात्मानमपीहेदानी विस्मृत. । अपिस्तत्त- दर्थव्यतिरेकसमुच्चयार्थ. ॥ २५ ॥-अजानती मायाकार्य पृच्छति-अज्जेत्यादिना । [ मतिःआर्यपुत्र, न खल्वन्धकारलेखया सहस्ररश्मेस्तिरस्कारो यथा तथा मायया विस्फुरन्महाप्रकाशसागरस्य देवस्याभिमद. 1 ] मायाकार्य प्रकटयति-अविचारेति । अविचारसिद्धाऽनिर्वचनीया सत्त्वेनासत्त्वेन विचारयितुमशक्या वारवि. लासिनीव वेश्येवासतो भावानविधमानकर्तृत्वमोत्तृत्वादीनुपदर्शयन्ती सती वच्च- १ 'ण खलु-तिरकारो। ज माआए-देवस्स अहिहवो' इति पाठः । २ 'वार- विलासिनीव' इति पाठः। ३ :पश्य पश्य' इति पाठ. । ५प्र. चं. वा ·- 1 ४२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः स्फटिकमणिवद्भावान्देवः प्रगाढमनाया विकृतिमनया नीतः कामप्यसंगतविक्रियः । न खलु तदुपश्लेषाद्स्य व्यपैति रुचिर्मनाक प्रभवति तथाऽप्येपो पुसो विधातुमधीरताम् ।। २६ ।। मतिः-* अजउत्त, किं पुणों कारणं । जेण सा तधा उदा- रचरिदं दुग्विदग्धा प्रतारेदि । * आर्यपुत्र, किं पुनः कारणं येन सा तथोदारचरितं दुर्विदग्धा प्रतारयति । वञ्चयति एवं मायापि परपुरुषं परमात्मानं कर्तृलादीन्प्रदर्शयन्ती तद्वत् । तथा वञ्चयतीत्यर्थः । पश्य आलोचय । वचनाप्रकारमेवाह-स्फटिकमणिव- दित्यादि । स्फटिकमणिवद्भावान्प्रकाशमानो देवः प्रपश्चात्मना क्रीडनशीलः । 'तदक्षत वहु स्यां प्रजायेय' इति श्रुतेः । प्रगाढं गाढतरमनार्यया तुच्छयाऽवि- द्यया खभावतोऽसंगतविक्रियोऽपि सन् कामपि विकृतिं नीतः प्रापितः । एवं च विक्रियावान्पुरुषो नेत्याह-न खल्वित्यादि । उपश्लेषः उप समीपे श्लेषः संवन्धः पद्मपत्रोदकवत् । तस्मादस्य पुरुषस्य रुचिः खभावकान्तिन खलु व्यपैति यद्यपि तथापि एषाऽविद्या पुंसोऽधीरता खानुगुणखभावता विधातु संपा- दयितुं प्रभवति समर्था भवति । अचिन्यो हि मायायाः प्रभाव इति भावः । अत्र समाधानं नाम मुखसन्धेः सप्तममङ्गम् । 'स्फटिकमणिवद्भाखान्देव.' इत्य- यति । यदि न प्रत्ययसे तहिं पश्येत्याह-पश्य पश्येति । किं पश्येत्याह-स्फ. टिकेति । अनया मायया अनार्ययाऽश्रेष्ठयाऽनर्यकारिण्या मास्वान्स्वयप्रकाशो देवः परमात्मा प्रगाढमतिशयेन कामप्यनिर्वचनीया विकृति विकार नीतः प्रापितः । तहिं सा कृतार्थैव जावेत्याह-तदुपलेपादिति । तदुपश्लेषाचत्ससर्गादस्यात्मनो मनागपीपदपि रुचि. स्वस्वरूपप्रकाशो न खल्वपैति गच्छति । तत्र हेतुः । असं. गतासंमाविता विक्रिया विकारो यत्र । तत्र दृष्टान्त. स्फटिकमणिवत् । यथा स्फ- टिको जपाकुसुमसनिधानाद्रकोऽपि स्वाभाविक वैत्यं न जहाति तथोपाधिसनि. थानादिकृतोऽपि स्वापान हीयत प्रत्यर्थः । यद्यप्येवं तथापि वाढमतिशयेनेपा माया अधीरता विधातुं स्वरूपाच्यावयितुं प्रभवति प्रवर्तते ॥ २६ ॥-[ मतिः किं पुनः कारणं येन ता तयोदारचरित दुर्विदग्धा प्रतारयति ] । प्रयोजनं का. - १ 'प्येपा वादं' इति पाठः । २ 'किं पुणो कालणं-पोराद' इति पाठः ।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् राजा न खलु प्रयोजनं कारणं वा विलोक्य माया प्रवर्तते । स्वभावः खल्वसौ स्वीपिशाचीनाम् । पश्य- संमोहयन्ति मदयन्ति विडम्बयन्ति निर्भयन्ति रमयन्ति विषादयन्ति । एताः प्रविश्य सदयं हृदयं नराणां किं नाम वामनयना न समाचरन्ति ॥ २७ ॥ अस्ति चापरमपि कारणम् । मतिः-* अन्नउत्त, किं णाम तक्रारणम् ? । राजा-एवमनया दुराचारया विचिन्तितं यदहं तावद्गत- * आर्यपुत्र, किं नाम तत्कारणम् । नेन बीजानुसधानात् । तल्लक्षणं तु-'यद्वीजस्यानुसधानं तत्समाधानमिष्यते' इति ॥ २६ ॥-न खल्वित्यादि । मायायाः स्वभावात्स पर्यनुयोज्य । तदेव सदृष्टान्तमाह-स्वभावः खल्वियादि-संमोहयन्तीत्यादि । समोहयन्ति संमोहवन्तं कुर्वन्ति । मदयन्ति मादयन्ति । घटादित्वेन मित्त्वात्पाक्षिको ह्रस्व. । विडम्बयन्त्युपहसन्ति, निर्भर्त्सयन्ति ताडयन्ति, रमयन्ति क्रीडयन्ति, विषा- दयन्ति खेदयन्ति । एता. कान्ता नराणां हृदयं सदयं रसाई यथा भवति तथा प्रविश्य । पुरुषान्वशीकृत्येत्यर्थ. । वामनयना. कि नाम न समाचरन्ति । अपितु सर्वमपि समाचरन्ति । पुरुषं युक्तायुक्तविचारशून्यं कुर्वन्तीत्यर्थः । अत्र विधानं नाम मुखसन्धेरष्टममङ्गं प्रतिपादितम् । तथोदारचरितं दुर्विदग्धा प्रता- रयतीत्यनेन दु.खाभावरूपं सुखं प्रतीयत इति । तल्लक्षणं तु-'सुखदु.खकरं यत्त- द्विधानं परिकीर्तितम्' इति ॥ २७ ॥–एवमनयेत्यादि । एवं वक्ष्यमाणप्रकार विचिन्तितं विशेषेण चिन्तितं निश्चितं ययस्मात्कारणादहम् । मायावचनमेतत् । गतयौवना पुरुषप्रेमानास्पदम् । वेदान्तपक्षे यौवनशब्दोऽवस्थामात्रपरः । सर्वा- वस्थाशून्याविद्याऽनादिरित्यर्थः । वर्षीयसी वृद्धतरा उपभोगायोग्या । वृद्धश- व्दस्य 'प्रियस्थिर-' इत्यादिना वर्षादेशे ईयसुनि कृते 'उगितश्च' इति डीप् । र्यम् ॥-संमोहयन्तीति । वामनयनाः कपटदृष्टय. सदय यथा स्यात्तथा नराणा हृदयं प्रविश्य किं नाम न समाचरन्ति । विडम्बयन्ति । अनुकूल कुर्वन्तीत्यर्थः । शेष सुगमम् ॥ २७॥ [ मतिः-आर्यपुत्र, तत्किन् ]-एवमनयेति । स्वतनय मनोरूप पारमे- १ 'तं किम्' इति पाठः। २ 'चिन्तितं अह' इति पाठः।

·४४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [प्रथमोऽङ्कः यौवना वर्षीयसी । अयं पुराणपुरुषः स्वभावादेव विषयरसविमुखः । ततः स्वतनयमेव पारमेश्वरे पदे. निवेशयामीति तमेव मातुरभिप्राय- मासाद्य नितान्ततत्प्रत्यासन्नतया तद्रूपतामिवापन्नेन मनसा नवद्वा- राणि पुराणि रचयित्वा । एकोऽपि बहुधा तेषु विच्छिद्येव निवेशितः स्वचेष्टितमथो तस्मिन्विदधाति मणाविव ॥ २८ ॥ मायापक्षे वर्षीयसी महेश्वरा । सावसानेत्यर्थः । अयं पुराण इति । अयं च पुरुष. पतिः पुराणो वृद्धः खभावादेव विषयरसविमुख. विषयेषु शब्दादिषु रसः प्रीतिस्तत्र विमुख । निःस्पृह इति यावत् । दम्पत्योर्वार्धक्यं जातमिति । तत्तस्मा- कारणात्खतनयमेव मनोनामकं पारमेश्वरे पदे जगत्कर्तृकत्व नियन्तृत्वाद्यधिकारे निवेशयामीति चिन्तितमित्यन्वय.। तमेवैवंप्रकारं मातुरभिप्रायं सम्यगासाद्य । मातर सेवया प्रसाद्येत्यर्थः । विदित्वा विज्ञाय नितान्तमत्यर्थ प्रत्यासन्न संनिहि- तस्तस्य भाववत्ता तया । लोके प्रेमास्पदीभूतो राजकुमारोऽधिकारार्हस्तद्रूपतां मातृरूपताम् । तद्गुणाविष्टतामित्यर्थः । यद्वा तद्रूपतामीश्वररूपता सर्वाद्वैतताम् । तस्येव वियदादिसृष्टेरपि कर्तृत्वाङ्गीकारात् । आपन्नेन प्राप्तेन । मनसः पुरा- णोपादानलात्खोपादानभूत विद्यापेक्षया प्रत्यासन्नेनोपादेयभूतदेहात्मतां प्राप्तेन मनसोपादानभूतेन नव द्वाराणि पुराणि रचयिता । एकोऽपीति । नव- द्वारपुरात्मनावस्थितेनेत्यर्थः । तेषु पुरेष्वेकोऽपि देवो बहुधा वहुप्रकारेण विच्छिद्य विच्छेदं कृत्वा निवेशितो निक्षिप्तः । अथो तदनन्तरं तस्मिन्देवे खचेष्टितं देहधर्म स्थूलोऽहं कृशोऽहं काणोऽहं वधिरोऽहं कामवानहं सकल्पवा- नहमित्यादिकं विदधाति विशेषेण परिकल्पयति । कथम् । मणाविव । यथा मणि स्थितं द्रव्यं मणिधर्मकं भवति तद्वन्मनःस्थितो देहाश्रितश्च मनोधर्मको देहधर्मकः प्रतिभातीत्यर्थः । यद्वा मणिसमीप स्थितः स्वधर्म मणौ दर्शयति तथा- भरे पदे आत्मत्वव्यवहारविषये स्याने निवेशयामि । स्थापयामीत्यर्थः । नितान्त- प्रत्यासन्नयाऽमेदसंबन्धेन । नवद्वाराणि पुराणि शरीराणि ॥-एक इति । वेषु शरी- रेष्वेकोऽप्येक एव परमात्मा विच्छियेव पृथक्त्येव बहुधानेकप्रकारेण विनिवेशित श्व प्रवेशित इव । विन्वप्रतिविन्वन्यायेन प्रवेश इत्ययः । अथोऽनन्तर तमिन्स्व- चेष्टिवं कर्तृत्वमोक्तृत्वसुसित्वदु.खित्वादिधर्म विदधाति प्रक्षिपति । तत्र दृष्टान्त. । मणाविव । यथा जपादिरुपाधिः सधर्म रकत्वादिकं मणौ प्रक्षिपति तद्वदित्यध. ॥ २८ ॥ .शयामि । तमेव-नितान्तप्रत्यासन-पुराणि निमाय' रति पाठः। । - ar ·. [.. १] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् मतिः :--* (विचिन्त्य ।) अजउत्त, जादिसी मादा पुत्तको वि तादिसो जेव्व जादो। राजा-ततोऽसावहंकारेण चित्तस्य ज्येष्ठपुत्रेण नत्रा परि- वक्तः । ततश्वासावीश्वरः । जातोऽहं जनको ममैष जननी क्षेत्रं कलत्रं कुलं पुत्रा मित्रमरातयो वसु बलं विद्याः सुहृद्वान्धवाः। चित्तस्पन्दितकल्पनामैनुभवन्विद्वानविद्यामयीं निद्रामेत्य विचूर्णितो बहुविधास्वप्नानिमान्पश्यति ॥ २९ ।। * आर्यपुत्र, यादृशी माता पुत्रोऽपि तादृश एव जातः । त्मसंवन्धं देहादिखधर्ममात्मनि परमात्मनि दर्शयतीत्यर्थः ॥ २८॥-तत इति । तत पुरप्रवेशानन्तरं चित्तस्य बुद्धितत्त्वस्य ज्येष्ठपुत्रेण खस्य नप्ता पुत्र- तनयेनाहंकारेणासौ पुरुष परिष्वक्त आलिङ्गित । यथा लोके पितामहादीन्पौत्रा- दयोऽङ्कमासायालिङ्गनं कुर्वन्ति तद्वदित्यहंकाराविष्टः सन्नित्यर्थ. ॥-जात इति । जातोऽहमित्यादीनहंकारविक्षेपाननुभवति । अविद्यामयी मतिः । खार्थे भयट् । निद्राम् । अविद्यापरपर्यायामित्यर्थ । विद्वाज्ञानवान् साक्षी। चित्तस्पन्दितकल्पना- मनुभवंश्चित्तविक्षेपकल्पना जानानः जाग्रदादीन्खप्नान्मनोमात्रैकशरीरान्सृष्टिप्रका- रान्पश्यति । अत्र जाग्दवस्थां खप्नतया पश्यतीत्याश्चर्यकथनात्परिभावनाख्य मुखसन्धेर्नवममङ्गम् । तल्लक्षणम्-'परिभावनमित्याहुराश्चर्यार्थनिवेदनम्' इ- [मतिः-आर्यपुत्र, यादृशी माता पुत्रोऽपि तादृश एव जात ] ॥ अवस्थान्तरमप्याह- ततोऽसाविति । असौ परमात्माऽहकारेण नप्त्रा चित्तस्य ज्येष्ठपुत्रेण परिष्वक्तः अ- हमिति व्यवहारविषयः कृत इति योजना ॥ ततश्वासावीश्वर इत्यग्रिमश्लोकोपस्का- रकम् ॥ ततः किं स्यादत आह-जातोऽहमिति । विद्वानीश्वरोऽविद्यामयीम- विद्याप्रधाना निद्रामेत्य प्राप्य बहुविधाननेकाकारानिमान्स्वप्नान्पश्यति । कीदृशो विद्वान् । विधूर्णितो विस्मृतस्वरूप. । पुन. कीदृशः । चित्तस्य मनसः स्पन्दितं चेष्टित तस्य कल्पना रचनामनुपतन्ननुगच्छन् । इमान्कानित्याह-जातोऽहमिति । १ 'मनुपतन्' इति पाठः:

·४६ प्रबोधचन्द्रोदयम् - [प्रथमोऽङ्कः मतिः-* अजउत्त, एवं 'दीहतरणिदाविदंविअप्पओहे पल- मेस्सले कहं पवोहोप्पत्ती भविस्सदि । राजा--(सलज्जमधोमुखस्तिष्ठति ।) मतिः- अजउत्त, किंति गुरुअरलज्जाभरणमिदंसेहरो तूण्हीं- भूदोऽसि न प्पतिभणसि । राजा-प्रिये, सेयं प्रायेण योषितां भवति हृदयम् । तेन सापराधमिवात्मानं शङ्के । मति:-- अजउत्त, अण्णा ता ईत्थियाओ जाओ सरसप्पउ- त्तस्स वा धम्मात्थवावारप्पत्थिअस्स भत्तुणो हिअअत्थिदं विहणन्दि। * आर्यपुत्र, एवं दीर्घतरनिद्राविद्रावितप्रबोधे परमैश्वरे कथं प्रबोधो- त्पत्तिर्भविष्यति । * आर्यपुत्र, किमिति गुरुतरलज्जाभरनमितशेखरस्तूष्णीभूतोऽसि न प्रतिमणसि । | आर्यपुत्र, अन्यास्ताः स्त्रियो याः सरसप्रवृत्तस्य वा धर्मार्थव्यापारण- स्थितस्य वा भर्तृहृदयस्थितं विघटयन्ति । त्यादि ॥ २९ ॥ एवं दीहतरेत्यादि । निद्राया दीर्घतरलं जामत्स्वप्नसुषुप्तीना खप्नात्मकलाकारात् । प्रश्नोत्तरमाकृत्यैव ज्ञापयति-सलजमिति ।-सल- नभयमित्यर्थः । क्रियाविशेषणमेतत् । अधोमुखस्तिष्ठतीति लज्जानुभावः सू- चितः ॥-राजेत्यादि । स्वाभिप्रायमावेदितुकाम माह-सेष्यमित्यादि । जनको ममैप इति योजना । सुगममन्यत् ॥ २९ ॥--[मतिः-आर्यपुत्र, एव दीर्घ- दीर्घतरनिद्राविद्रावितप्रदोघे परमेश्वरे कय प्रवोधोत्पत्तिर्मविष्यति ।] [मार्यपुत्र, किमिति गुरुतरलज्जाभरनमितशेखरस्तूष्णीभूतोऽसि।] [ऑर्यपुत्र, अन्यास्ताः खिय., याः खर- सप्रवृत्तस्य धर्मार्धन्यापारप्रस्थितस्य वा भर्तुर्हदयेप्सितं विघ्नन्ति । ] पूर्व कामेनोद्भा- १ 'दोहदोहतरणिदाविदाविमापदोहे परमेस्तरे कध' पति पाठः । २ स्थि- आमो मा-स धम्माथ्यवापारपस्चिमत्स वा भत्तुणो हिसअष्टि' इति पाठः ।

·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ४७ राजा-प्रिये, मानिन्याश्चिरविप्रयोगजनितासूयाकुलाया भवे- च्छान्त्यादेरनुकूलनादुपनिषद्देव्या मया संगमः । तूष्णीं चेद्विषयानपास्य भवती तिष्ठेन्मुहूर्त ततो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिधामविरहात्प्राप्तः प्रबोधोदयः ॥ ३० ॥ मतिः-* अजउत्त, जैदि एवं कुलप्पहुणो दिढग्गंथिणिब- द्धस्स वि बन्धमोक्खो भोदि तदो ताए णिच्चानुवन्धो जेव्व अजउत्तो भोदु त्ति सुट्ट मे पिअम् । राजा-प्रिये, यद्येवं प्रसन्नासि सिद्धास्तस्मिाकं मनोरथाः । तथा हि- आर्यपुत्र, यद्येवं कुलप्रभोईढग्रन्थिनिबद्धस्यापि बन्धमोक्षो भवति तदा तया नित्यानुबन्ध एवार्यपुत्रो भवत्विति सुष्ठु मे प्रियम् । सापराधं कान्तान्तरासगवशादिति हृद्गतम् ॥-मानिन्या इति । मानिन्या मानवत्याः । मानो नाम स्त्रीणा प्रियेऽन्यासगिनि सतीाकृत कोप । शान्यादे- रिति पञ्चम्यनुकूलनान्नायिकानायकयोरित्यर्थः । जाग्रत्वप्नेत्यादिव्याख्या । अत्री- देदो नाम मुखसन्धेर्दशममङ्गं सुचितम् गूढार्थमेदसूचनात् । तल्लक्षणम्-'उद्भेदः सित मतेः कालुष्य त्याजयति मानिन्या इति । यदि उपनिषद्देन्याः मया सह सगमः स्यात्तदा प्रबोधोदयः प्राप्त इत्यन्वयः । कीदृश्या उपनिषद्देन्याः । मानिन्याः 'स्त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मान इत्यभिधीयते' इति लक्षणादीकृितकोपवत्याश्विर विप्रयोगो वियोगस्तेन जनिता यासयेा तयाकुलाया व्याकुलायाः संगमे हेतुः शान्त्योदेरनुकूलनादिति । हेत्वन्तरमाह-भवतीति । भवती विषयानपास्य मुहूर्त तूष्णी तिष्ठेच्चेत्तदा जाग्रत्स्वमसुपुप्तिधाम विरहादिति । धामशब्दोऽत्र स्थानवाचकः । 'धामानि त्रीणि भवन्ति स्थानानि जन्मानि नामानि' इति निरक्तम् । तथा चायममि- प्रायः-जायदाधमिमानस्थानाभावाच्छान्त्यादिमतो विचारप्रवृत्तस्य बुद्धासङ्गामा- वात्प्रवोधोत्पत्तिरिति ॥ ३० ॥ [मतिः-आर्यपुत्र, यदि एव कुलप्रमोढंग्रन्थिनिव- द्धस्यापि वन्धमोक्षो भवति, तदा तया नित्यानुबन्ध एवार्यपुत्रो भवत्विति सुष्टु मे प्रियम् । मार्यपुत्र, दृढग्रन्थिरहकारस्तन्निवद्धस्य तदभिमानिनोऽपि यदि वन्धमोक्षः १ 'जद एल्व' इति पाठः । ३.०स्तहि चिरमसाक' इति पाठः।

·- ४८ ..... प्रबोधचन्द्रोदयम्, [प्रथमोऽङ्कः बढेको वहुधा विभज्य जगतामादिः प्रभुः शाश्वतः क्षिप्त्वा यैः पुरुषैः पुरेपु परमो मृत्योः पदं प्रापितः । तेषां ब्रह्मभिदां विधाय विधिवत्राणान्तिकं विद्यया प्रायश्चित्तमिदं मया पुनरसौ ब्रह्मैकतां नीयते ॥ ३१ ॥ स परिज्ञेयो यत्र गूढार्थसूचनम् ॥ ३० ॥-बबैक इत्यादि । एकोऽद्वितीयो जगतामादिर्जगद्वैपादानम् । तत्त्वादिवदनित्यः किं नेत्याह-शाश्वत इति । 'शाश्व- तशिवमव्ययम्' इति श्रुते. । परमो विभुः खामी यैः पुरुषै. पुत्रायितैर्मनोभिः पुरेषु लिङ्गदेहेषु क्षिप्ता निधाय मृत्योः पदं ससारितां प्रापितः, मरणं च प्रापित इत्यवगम्यते । पुरं नाम ज्ञानेन्द्रियपञ्चकम् , कर्मेन्द्रियपञ्चकम् , अहकारादिचतु- ष्टयम्, प्राणादिपञ्चकम् , वियदादिपञ्चकम् , अविद्याकामकर्माणीत्यष्टपुराणि । यथोक्तं संक्षेपशारीरके-'कर्मेन्द्रियाणि खलु पञ्च तथा पराणि बुद्धीन्द्रियाणि च मनोऽक्षचतुष्टयं च । प्राणादिपञ्चकमथो वियदादि पञ्च कामश्च कर्म च मतः पुनरष्टमीषु ॥' पुरान्तःपातिवाल्लिादेहमपि पुनरपि व्यपदेष्टुं शक्यते । पुरान्त.. पातिवं लिङ्गदेहस्योकं संक्षेपशारीरके-'इह तावदक्षदशकं मनसा सह बुद्धितत्त्वमथ वायुगुणः । इति लिङ्गमेतदुदितं बमुना सह संगतो भवति जीवः ॥' इति । ब्रह्मभिदा ब्रह्मणो मेदसंपादकानां ब्रह्महन्तॄणामिति च गम्यते । तेषा विधिवद्यथाविधि । क्रियाविशेषणमेतत् । प्रायश्चित्तमिति । प्रायो विनशनं । चित्तं सन्धानं । यथोक्तं धूर्तखामिना नवमप्रश्ने श्रुतिलक्षणम् 'प्रायश्चित्तं विध्यप- राधे विधीयते' इत्यत्र प्रायःशब्दो विनाशवचन प्रसिद्ध । चित्तिः सन्धानम् । कस्कादिलात्सुट् । इति विनष्टानां कर्मणां पुनः सन्धानात्मकं कर्मत्यर्थः । विद्यया प्राणान्तिकम् । निदिध्यासनपर्यन्तमित्यर्थः । विद्यया वेदान्तार्थश्रवणेन प्रायो बहु निश्चितं विधाय मनोविवेकेन पुनरसी पुरुषो ब्रह्मकतां नीयते प्राप्यते । यद्वा विद्यया वेदान्तार्थज्ञानेन प्राणान्तिकं प्राणावधिकमत्यन्तशरीरशोषणम् । यद्वा द्वादशवार्षिकं नतु मृगुपातादिकम् । ब्रह्मकतां नीयत इत्यत्र पुनर्ब्राह्मणः संव्यवहारः प्रतीयते । अस्मिन्प्रतीतार्थे विद्याशब्द. कर्माजभूतज्ञानपर. । ज्ञाला- ससारनिवृत्तिस्तदा तया(ऽनादिमायया) उपनिषद्देव्या नित्यानुवन्ध एवाहंकारा. भिमान्येव नित्यसंगतिरेव भवत्विति प्राकृतान्वयः । अहंकारस्य परमते नित्यत्वा- नागभावादिति भावः ॥--बङ्घक इति । मयासावात्मा ब्रोकतां चिदानन्दनी- क्यभावं नीयते । किं कृत्वा । तेपा पूर्वोत्तानां असमिदा समभेदकाना विषया ममातिसाक्षात्कारेण प्राणान्तिक देहान्तं प्रायश्चित्तमिदं प्रसिद्ध विधाय कृत्वा । ते- पामित्यम से के। यैर्जगतामादिः प्रमुः खतमः शाश्वतोऽविनाशी ग्वंभूतोऽपि पुरुष. - ·१] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ४९ तद्भवतु । प्रस्तुतविधानाय शमादीन्योजयामः । (इति निष्क्रोन्तौ मतिविवेकौ ।) इति श्रीकृष्णमिश्रयतिविरचिते प्रबोधचन्द्रोदये प्रथमोऽङ्कः ॥१॥ इतिष्ठत्' इति वचनात् ॥ ३१ ॥ अत्र मेदो नाम मुखसन्धेरेकादशमङ्गम् । नायि- कया नायकस्य प्रोत्साहकरणात् । तल्लक्षणं तु–'मेदः प्रोत्साहकरणम्' । तन्द्र- वत्वित्यादि । अत्र शमादियोजनेन प्रकृतारम्भकरणं नाम द्वादशमङ्गं निलंपि- तम् । तल्लक्षणम्-'करणं प्रकृतारम्भ.' इति । अत्र सा खलु विवेकेनोपनिषद्देव्यां प्रबोधचन्द्रेण भ्रात्रा समं जनयितव्यत्यत्र कथाबीजमुट्टङ्कितम्-'स्वल्योद्दिष्टः कार्यहेतुर्वीजं विस्तार्यनेकधा' । प्रथमं स्वल्पत्वोद्दिष्ट. पश्चादनेकधा विस्तारिहेतुर्व- क्ष्यमाणस्य कार्यस्य हेतुतयाऽर्थकृतस्तद्वीजमुच्यते । '.. औत्सुक्यमारम्भ. फल- लाभाय भूयसे' इति । इदमह सपादयामीत्यध्यवसायमात्रमारम्भ इत्युक्तम् । प्राकरण प्रकृतारम्भ । अनयोः साधने सन्धिः । एतदुक्तं भवति-आद्यन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद्विभज्य तु । खण्डं सन्धिश्च संज्ञास्तान्भागानपि च खण्डयेत् ॥ चतु षष्टिश्च तानि स्युरङ्गानीति विदुर्बुधाः । अङ्गहीनो नरो यद्वन्नैवारम्भक्षमो भवेत् ॥ अङ्गहीनं तथा नाट्यं न प्रयोगक्षमं भवेत् ॥' इति । अतोऽहनिरूपणं नाटकादावावश्यकम् । निष्क्रान्तौ मतिविवेकौ । प्रथमोऽङ्क इति । अवशब्दश्चि- हवाची। अक्ष्यते नायकतादात्म्यं नटेनानेत्यङ्क । अङ्कलक्षणम्-'प्रत्यक्षनेतृचरितो वीजबिन्दुसमन्वितः । [प्रसत्कार्थोपसहारी पताकास्थानकान्वितः ॥] अङ्को नानाप्रकारार्थसविधानरसाश्रयः ॥ एकाहे वैकरात्रे वा चरित्रं यत्र वर्म्यते । प्रयुक्त पञ्चषै पात्रैस्तेषामन्ते विनिर्गम. ॥' अत्र नेतृशब्देन नायकानायकप्रति- नायिका गृह्यन्ते । तेषा नेतृणा चरितं प्रत्यक्षनेतृचरितं रङ्गप्रदेशे प्रकाश्यं यत्र स तथोक्तः । प्रसकार्थोपसहारी प्रसत्कार्थस्योपसहारो यस्मिन्निति, स तथोक्तः । पताकास्थानकेनान्वित। पताकास्थानकलक्षणं वक्ष्यते । नानाप्रकाराणि बहु- विधान्यर्थानामभिधेयाना सविधानानि रचनाविशेषा. यत्र रसे स तथोक्तस्तद्रसस्या- श्रयः स्थानम् । एवंविधवस्तुविभागोऽक इत्युच्यते । शेष सुगमम् ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरश्रीवीरप्रतापश्रीकृष्णरायमहाराजसाम्राज्यधुर- न्धरश्रीसाल्वतिम्मदण्डनायकभागीनेयनाण्डिल्लगोपमन्त्रिशेखरविरचितायां प्रवोधचन्द्रोदयव्याख्यायां चन्द्रिकासमाख्याया प्रथमोऽङ्क ॥१॥ परमेश्वर. पुरेषु नरकायादिष्वेक एव बहुधा विभज्य वद्धा विस्वा प्रवेश्य मृत्योः पद जननमरणस्थान प्रापितः ॥ ३१ ॥-प्रस्तुतविधानाय पूर्वोक्तार्थसिद्धये । प्रवोधोत्पत्तये- ऽद्वितीयात्मसाक्षात्कारोत्पत्तये ॥ इति श्रीप्र०दयव्याख्याने प्रकाशाख्ये प्रथमोऽङ्कः ॥१॥ १ 'विधानाय प्रारब्धकरणीयविशिष्टदेशकालपात्रेपु प्रवोधोत्पत्तये शमादीन्' इति पाठ । २ 'निष्क्रान्ताः सर्वे' इति पाठः।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति दम्भः।) दम्भ:-आदिष्टोऽस्मि महाराजमहामोहेन । यथा-वत्स दम्भ, प्रतिज्ञातं सामात्येन विवेकेन प्रबोधोदयाय । प्रेषिताश्च तेषु तेषु तीर्थेषु शमदमादयः । स चायमस्माकमुपस्थितः कुलक्षयो भव- द्भिरवहितैः प्रतिकर्तव्यः। तत्र पृथिव्यां परमं मुक्तिक्षेत्रं वाराणसी- इतः परं प्रतिमुखसन्धिः प्रस्तूयते 'विन्दुप्रयत्नयोः सवन्ध प्रतिमुख- सन्धि.' इति । तल्लक्षणमुक्तम्-'लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत् । बिन्दुप्रयत्नानुरामादङ्गान्यस्य त्रयोदश ॥' अस्यार्थ -तस्य वीजस्य किंचि- लक्ष्य इवोद्भेदः प्रकाशनम् । तत्प्रतिमुखं नाम बीजमेव महाकार्यावान्तरमे- दादनेकविधम् । अवान्तरकार्येण प्रधानकार्यविच्छेदे यदविच्छेदकारणवत्तद्वि- न्दुरिति । तदुक्तं दशरूपके-'अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम्' इति । तस्याङ्गानि त्रयोदश-विलासः परिसर्पश्च विधूतं शर्मनर्मणी । नर्मद्युति. प्रगमनं निरोधः पर्युपासनम् ॥ पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि ॥' इति । एतेषां खरूपमुदाहरणनिरूपणसमये निरूपयिष्यामः । द्वितीयाङ्कपानं नेपथ्यसज्ञकेनो- पसन्धिनोपक्षेप्नुकाम. कथासघट्टनमात्रखरूपं नीचपात्रप्रयुक्त प्रवेशकं नाम संध्यन्तरालं तावदाह-ततः प्रविशति दम्भ इति । अत्र दूतकृत्यं नामो- पसन्धिः । यथोक्तम्-'प्रश्नो दूतश्च लेख्यं च नेपथ्योक्तिस्तथैव च । आकाश- भाषणं चेति विज्ञेयाः पञ्च सन्धयः ॥' इति । दम्भस्य महामोहदूतलात्सूचनां विनैव प्रवेशः। अनासूचितपात्रस्य पटाक्षेपात्प्रवेशनम् । राजादेरपि चादेशा- दबुतादिप्रदर्शनात् ॥' आदेशप्रकारमाह-वत्स दम्भ इति । राज्ञस्तस्मिन्वा- त्सल्यं दर्शयति-प्रतिज्ञातमित्यादि।प्रवोधोदयाय सामात्येन विवेकेन प्रतिज्ञा- तमित्यन्वयः । तत्रोपायोऽपि कृत इत्याह-शमदमेत्यादि । शमदमा- दय. प्रेषिताः । स चायं कुलक्षय इत्यन्वयः । तत्र पृथिव्यामित्यादि । पृथिव्या परमं मुक्तिक्षेत्रं वाराणसीति । तथाच श्रुति --'अथ हैनमत्रिः प्रथमेशेऽज्ञानकुतो निखिलोऽपि मेदावमास आत्माद्वैतावमासान्निरत्यत इति प्रतिपाय विवेकोधोगमुपश्रुत्व इदानी द्वितीयेऽके महामोहोऽपि तचद्धर्मानुष्ठानवैफ- स्याय दम्भादीन्प्रेपयति । तथोक 'दम्म विना य. क्रियते स धर्म.' इति । ततः प्रविशति दम्भ इत्यादि । सामात्येन अमात्या मनिणस्तत्सहितेन । अवहितैरवधा- नयुक्तः । सावधानरित्यर्थः । प्रतिकर्तव्यो दुरीकर्तव्याः। नि.यसनिनार्थ मोक्षप्रति- 1 ·. २] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ५१ नाम नगरी। तद्भवास्तत्र गत्वा चतुर्णामप्याश्रमाणां निःश्रेयस- विघ्नार्थ प्रयततामिति । तदिदानी वशीकृतभूयिष्ठा मया वाराणसी । संपादितश्च स्वामिनो यथानिर्दिष्ट आदेशः । तथाहिं मदधिष्ठित- रिदानीम्- वेश्यावेश्मसु सीधुगन्धिललनावक्रासवामोदितै- र्नीत्वा निर्भरमन्मथोत्सवरसैरुन्निद्रचन्द्राः क्षपाः । सर्वज्ञा इति दीक्षिता इति चिरात्प्राप्ताग्निहोत्रा इति ब्रह्मज्ञा इति तापसा इति दिवा धूतैर्जगद्वञ्च्यते ॥ १ ॥ पप्रच्छ याज्ञवल्क्यम् । य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति । सहोवाच याज्ञवल्क्य । सोऽविमुक्त उपास्यो य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽवि- मुके प्रतिष्ठित इति । सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठितः वरणायामस्या च मध्ये प्रतिष्ठित इति । का वरणा का चाऽसीति सर्वानिन्द्रियकृतान्दोषानस्यत इत्यनेना- सी भवति' इति । अतो वाराणसीति निर्वचनम् ॥ तदिदानीमित्यादि । वशीकृतभूयिष्ठा अत्यन्तवशीकृता । मयूरव्यंसकादित्वात्समास. । संपादितश्चे- त्यादि । संपादित. संपादितप्राय इत्यर्थः । मदधिष्ठितैर्मदधीनतरित्यन्वयः ॥- वेश्यावश्मस्वित्यादि । वेश्याना वाराङ्गनाना वेश्मसु सासु सीधुर्मद्यं तद्गन्ध इव गन्धो येषा तानि सीधुगन्धानि तानि च तानि ललनावकाणि च तेषामासवो मदिरा तेन मोदिता सजातमोदास्वैः । हृष्टरित्यर्थः । यद्वा सीधुना मधेन गन्धो गर्वस्तात्ताश्च ता ललनाश्च । मध्यमपदलोपी समास । शेषं समानम् । निर्भरमन्मथोत्सवरसैः मन्मथोत्सवा मन्मथकेलय तेषु निर्भर उत्कटो रसः प्रीतिर्येषा तै. । उन्निद्रचन्द्राः प्रकाशमानश्चन्द्रो यासु ताः क्षपा रात्रयस्ता. । अत्रोन्निद्रचन्द्रपदेनोद्दीपनविभावः कथित । नीला गमयित्वा रात्रौ वेश्याभिः वन्धार्थ प्रयततामतिशयितो यत्न. क्रियताम् । अल्पयलेन न भवतीति भाव. । यथा- निर्दिष्ट. यथात्वेनोक्त. । आदेश आशा । मदधिष्ठितैरिति । मया दम्मेनाधिष्ठितः । दाम्मिकैरित्यर्थः ॥–वेश्येति । धूर्वञ्चकैदिवा दिन एव जगन्नरनारीसमुदायात्मकं इति मनेन प्रकारेण सर्वशत्वादिव्यपदेशेन वक्ष्यते प्रतार्यते । किं कृत्वा । वेश्या- वेश्मसु वारविलासिनीमन्दिरेषु क्षपा रात्रीनीत्वातिवाह्य । कीदृश्यः क्षपा. उन्निद्र. प्रकाशयुक्त. प्रकटश्चन्द्रो यासु ता. । कीदृशैधूर्त. । सीधु मयं तद्गन्धो यत्र तादृशं ललनावक्र कामिनीमुख तत्रासवो मादकद्रव्यविशेपो मदिरा वा तया मोदितः -- १ 'मया याया' इति पाठः। २ 'त्सवरति' इति पाठः।

·- प्रबोधेचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः (विलोक्य ।) कोऽप्ययं पान्थो भागीरथीमुत्तीर्य सांप्रतमित एवा- भिवर्तते । तथा च यथैषः ज्वलन्निवाभिमानेन असन्निव जगत्रयीम् । भर्त्सयन्निव वाग्जालैः प्रज्ञयोपहसन्निव ॥ २ ॥ तथा तर्कयामि । नूनमयं दक्षिणराढाप्रदेशादागतो भविष्यति । तदेतस्यार्यस्याहंकारस्य वृत्तान्तमनुस्मरिष्यामि । (इति परिक्रामति)। (ततः प्रविशत्यहंकारो यथानिर्दिष्ट ।) अहंकारः-अहो, मूर्खवहुलं जगत् । तथाहि- -- । F' , क्रीडिखा दिवा धूर्तेः सर्वज्ञा इति, दीक्षिता इति, चिरप्राप्ताग्निहोत्रा अवि- च्छिन्नाग्निहोत्रा इति, ब्रह्मज्ञा जीवन्मुक्ता इति, तापसा वानप्रस्था इति सनीषां जगता स्वेषु संपादयद्भिर्जगद्वश्चयते प्रतार्यते ॥ १॥-विमर्शादनुनि- क्याख्येन पताकास्थानकेन पात्रप्रवेशं सूचयति-कोऽप्ययमित्यादि । तदुक्तं सरस्वती विलासे-'पताकास्थानकं प्राहु विनोऽर्थस्य सूचनम् । चतुर्भिः कारणरेतैश्चतुर्धा परिकीर्तितम् ॥ सहसैवार्थसपत्त्या विमर्शादनुनिर्णयात् । तुल्येन संविधानेन तथा तुल्य विशेषणात् ॥' इति । अत्र विसदिनुनिर्णयः कोऽप्ययं पान्थ इति सदिह्यमानमयमित्यनुनिर्णयात् । यथा विक्रमोर्वशीये सूत 'आयुष्मन् , पूर्वस्या दिशि महता रथवेगेनोपदर्शितः शब्दः । अय च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गद । अधिरोहति शैलाग्रं तडित्त्वानिव तोयदः ॥ पश्यन्त्योऽप्सरसः अम्मो चित्तरहो । ततः प्रविशति चित्ररथ' । तत पात्रस्यावधारणानन्तरमप्य- रोभिरम्मो चित्तरहो इत्युक्तिरिति निणीतम् । तदिदं विमर्शानुनिर्णयकृतं पताकास्था- नकम् ॥ज्वलन्निति। स्पष्टार्थ ॥२॥ तथेति । दक्षिणराढाप्रदेशाद्दक्षिणराढाना- मैकं धारानगरं वाराणस्या दक्षिणस्या दिशि वर्तते गौडराष्ट्रादागतः। गोंडराष्ट्रमहका- रोत्पत्तिस्थानमिति प्रसिद्धि । परिकामतीति । परिक्रमणमभिनय विशेष.। ततः सतुष्टैः । पुन. कीदृशैः । निर्भरोऽतिशयितो मन्मथोत्सवो मथुने रति. प्रीति- येषां तैः । नुगममन्यत् ॥ १॥ यथैप रत्युत्तरान्वयि ॥-ज्वलन्निति । पूर्वार्थ सुगमन् । वाग्जालैजंगप्रय मद्यन्निवेत्यनुपाः । उपहसम्नुपहास कुर्वन्निवेत्यत्रानु- पझो जगत्रयमित्यस्य ॥ २ ॥ वृत्तान्त समाचारमनुस्मरिष्यामि स्यामि ॥- - १ 'तदेनलात्' इति पाठ ।

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् नैवाश्रावि गुरोर्मतं न विदितं कौमारिलं दर्शनं तत्त्वज्ञानमहो न शारिकगिरां वाचस्पतेः का कथा । सूक्तं नापि महोदधेरधिगतं माहाव्रती नेक्षिता सूक्ष्मा वस्तुविचारणा नृपशुभिः स्वस्थैः कथं स्थीयते ॥३॥ प्रविशतीत्यादि । मूर्खबहुल मूर्खप्रायम् । पशुतुल्यमित्यर्थः । नैवाश्रा- चीत्यादि। गुरोः प्रभाकरगुरोर्मत शास्त्रं नैवाश्रावि नाधीतमेव । कौमा- रिलं कुमारिलो भट्टाचार्यस्तेन कृत शास्त्रं दर्शनं कौमारिलं न विदितं न ज्ञातम् । शारिकगिरा शारिका अस्य कार्यखेन सन्तीति शारिकः । अर्श आदिखादच् । तस्य गिराम् । यद्वा शारिकाख्यो ग्रन्थ. तत्संवन्धिन्यो स्वासाम् । 'पुंवत्-'इत्यादिना पुंवद्भाव । शारिका नाम गुरुकृतस्य निवन्धनवि- वरणाख्यस्य शावरभाष्यटीकाद्वयस्य पञ्चका द्वितयं ऋजुविमलादीपशिखाख्यं तद्गिरा तत्त्वज्ञान सिद्धान्तज्ञान नास्ति । अहो आश्चर्यम् । वाचस्पते. का कथा । अत्र वाचस्पतिशब्देन तत्कृतो ग्रन्थस्तस्य का कथा वार्ता । अविदितपूर्वमीमां- सातत्त्वस्य वाचस्पतिमततत्त्वापरिज्ञानात् । महोदधिर्नाम शारिकनामा सह ब्रह्मचारी गुरुमतेर्निवन्धनकर्ता भवनाथवत् तस्य सूक्तं सिद्धान्तरहस्यं नाधिग- तम् । माहाव्रतं महाव्रतो नाम भट्टमतानुवर्ती महोदधिप्रतिस्पर्धी भवदेवव- द्भवनाथवत् शारिकनाथमहोदधिमतानुवर्ती महोदधि. शारिकनाथप्रतिस्पर्धी इदा- नीमाचार्यमते भवदेवमतस्य गुरुमते भवनाथमतस्यैव प्राचुर्यमिति ग्रन्थकारै- रनुल्लिखितमपि मतद्वयमस्माभिरुतम् । सूक्ष्मा तद्वस्तुविचारणा । गुरुमुखादिति शेषः । नेक्षिता नाभ्यस्ता । अतो नृपशवस्तै । ज्ञानशून्याना पशुतुल्यतया पशुख. व्यपदेशः । यथोक्तम्-‘आहारनिद्राभयमैथुनानि समान्यमीषा (सामान्यमे- तत् ) पशुभिर्नराणाम् । ज्ञानं नराणामधिको विशेषो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समाना ॥' इति । ज्ञानसाधनभूता विचारणा विहाय खस्थै. खस्थचित्तैः । कथं नैवेति । नृपशुभिर्मनुष्यरूपै. पशुभिर्गुरोः प्रभाकरस्य मत नैवाभावि नैव श्रुतम् । तौतातित दर्शनम् कौमारिल शास्त्र न विदित नैव शातमित्येवकारानुषगः । सर्वत्र अहो इत्याश्चर्ये । शारिकगिरा प्रमाकरमतावलम्बिवाचा तत्त्वमनारोपितरूप स्वरूपं नैव शातम् । वाचस्पतेायभाष्यव्याख्यातुर्वेदान्तभाष्यव्याख्यातुश्च का न कापि वातेत्यर्थ । महोदधेः सूक्त शेपप्रणीतमाष्यस्य सूक्त स्पष्टमपि नाधिगतम् । दुरुक्तं तु न सुतराम् । महानत पाशुपतव्रत तत्संवन्धिनी माहाव्रती पाशुपतशास्त्रसं- हतिर्नेक्षिता न दृष्टा । वस्तुविचारणा सूक्ष्मा, वस्तु औपनिषद ब्रह्म तद्विचारणा कथा । १ 'तौतातित' इति पाठः । २ 'तत्त्व शान' इति पाठः । ६ प्र. चं.

·५४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः (विलोक्य ।) एते तावदर्थावधारणविधुराः स्वाध्यायाध्ययनमात्र- निरता वेदविप्लावका एव । (पुनरन्यतो गत्वा ।) एते च भिक्षामात्रगृ- हीतयतिव्रता मुण्डितमुण्डाः पण्डितंमन्या वेदान्तशास्त्र व्याकुल- यन्ति । (विहस्य ।) प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धविरुद्धार्थावबोधिनः । वेदान्ता यदि शास्त्राणि बौद्धैः किमपराध्यते ॥ ४ ॥ स्थीयते । भावे यक् । 'अजरामरवत्प्रानो विद्यामर्थं च साधयेत् । गृहीत इच केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥' इत्युपदेशः कथं विस्मृत इति भावः । अनया वचनभझ्या ग्रन्थकारः खमाहात्म्यं प्रकटितवानिति विज्ञायते ॥ ३ ॥--विलो- क्येति । अभिनय विशेष । विलोक्य घटशासिन इति शेषः । एते ताव- दित्यादि । एते घटशासिनः । अर्थज्ञानविधुरा अर्थज्ञानशून्याः । अत एव वेदविप्लावका वेदोपद्रवकारिण वेदनाशका इत्यर्थ । एतदुक्त भवति । स्वाध्या- याध्ययनमर्थावबोधपर्यन्तम् । अर्थावबोधश्चानुष्ठानपर्यन्त । अविवोधानुष्ठा- नयोरभावे घटशासिना खाध्यायाध्ययनमात्रनिरताना स्वत एवायाति वेदवि- प्लवसमिति । पुनरन्यतो गत्लेसभिनय विशेषः । एते चेत्यादि । पण्डितंमन्या बद्वन्मानिनो वेदान्तशास्त्रं व्याकुलयन्ति । वेदान्तशास्त्रतत्त्वमजानाना एव परा. न्मोहयन्तीत्यर्थः । इदानीमहकारः सेवकवशात्स्वप्रागल्भ्यप्रकटनार्थ परान्वञ्च- यितुं वेदान्तसिद्धं दूषयति-प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धविरुद्धार्थाववो- धिनो वेदान्ता यदि शास्त्राणि स्युस्तर्हि बौद्ध किमपराध्यते। प्रत्यक्षं नाम प्रतिविषयाध्यवसायः साक्षात्कार इत्यर्थ । आदिशब्देनानुमानादिक गृह्यते । प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रमा यथार्यानुभवस्तया सिद्धोऽर्थ प्रपञ्चमत्यवादिस्तद्वि- रुद्धोऽयस्तस्मिन्मिथ्यात्वादिस्तदभिदधति प्रतिपादयन्तीति तद्विरुद्धार्थाभिधा- यिनो वेदान्ताः शास्त्राणि यदि भवेयुः । वुद्धमुनिकृतानि शास्त्राणि बौद्धानि तैः सूक्ष्मा । दुर्विज्ञेयेत्यर्ध. 1 एव सति स्वस्यै. पण्डितानामस्साक न किंचिद्विवेचनी- यमस्तीति स्वस्यचित्त. कय स्थीयत इत्यर्थ. ॥ ३ ॥ विलोक्य । शुद्धवैदिकानिति शेपः । अर्यावधारणाविधुरा अर्धनिश्चयरहिताः । पुनरन्यतो गत्वा विलोक्येति शेषः । भिक्षामात्रेति । मिक्षामात्रार्थ गृहीतं यतिव्रतं यस्ते । भिक्षामात्र प्रयोजन न मुक्ति । गृहीनयतिव्रता नतु यतय इत्ययं. । मुण्टित मुण्ड यस्ते नतु मुण्टितमनम इत्यर्थः । आत्मान पण्टित मन्यन्ते ते पण्डितमन्याः । नतु पण्टिता इत्यवं. । प्रत्यक्षादीति । प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धो योऽन्तद्विरद्धो योऽर्थ. स्वर्गादिरूपत्तममि- दधतीत्येशीला वेदान्ता यदि नालाणि तहिं वाद्धः किमपराध्यते । न किमनी- १'ऽभिधायिनः' इति पाठः । - ·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ५५ तदेतामात्रश्रवणमपि गुरुतरदुरितोदयाय । (पुनरन्यतो गत्वा) एते च शैवपाशुपतादयो दुरभ्यस्ताक्षपादमताः पशवः पाषण्डाः । अमीषां संभाषणादपि नरा नरकं यान्ति । तदेते दर्शनपथारतः परिहरणीयाः । (पुनरन्यतो गवा) एते च- गङ्गातीरतरङ्गशीतलशिलाविन्यस्तभावसी- संविष्टाः कुशमुष्टिमण्डितमहादण्डाः करण्डोज्वलाः । किमपराध्यते । मतद्वयस्य तुल्यत्वाद्वेदान्तशास्त्रादरः खामिनिवेशमात्रादिति भावः ॥ ४ ॥ एते चेत्यादि । शैवपाशुपतादयः शैवप्रधान पाशुपतव्रतं येपां ते शैवपाशुपता.। आदिशब्देन शाक्तपाशुपता. संगृह्यन्ते। दुरभ्यस्ताक्षपाद- मताः अक्षपादेन वेदप्रामाण्याङ्गीकारात्तत्प्रामाण्यप्रकारानभिज्ञतया तदभ्यासो दुष्कर इति भावः । पाश. प्रकृतिस्तेन वद्धो जीव. पशुस्तस्य पतिरीश्वरः । 'पश वन्धने' इत्यस्माद्धातोरोणादिक उप्रत्यये पशुशब्दो निष्पन्नः । प्राकृत उभयोः संबन्ध । अण्वादिकं मलं तस्य प्रेरक. पतिरीश्वरः। स च जगत्कर्ता जगन्नियन्ता । कार्यरूपप्रपञ्चः कर्तार विना च सिध्यतीति काव्यलिशानुमानसिद्धः । यथोक्तं वाय- वीयसहितायां वायुना---'पशु पाश. पतिश्चेति कथ्यते तत्रयं क्रमात् । पाशः प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो माययावृतः ॥ सबन्धो मलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः । अस्ति कश्चिपदर्यन्तं(३) रमणीयगुणाश्रयः ॥ पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविल- क्षण । अभावे तस्य विश्वस्य दृष्टिरेषा कथं भवेत् ॥ अचेतनवादशवादनयोः पशुपाशयोः । प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् ॥ न कर्तृवं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना । जगच कर्तृतापेक्षं कार्य सावयवं यतः ॥ तस्मात्कार्यस्य कर्तृवं पत्युर्न पशुपाशयो. । पशोरपि च कर्तृवं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् ॥' इति । अतश्च शैवपाशुपतयोहैतुकलाद्वेदस्यापि हैतुकतयेव प्रामाण्याझीकारावेद- वाह्यप्राया एव । अत उक्तं मनुना-'हैतुकान्वकवृत्तींश्च वाड्मात्रेणापि नार्च- येत्' इति ॥-गङ्गातीरेत्यादि । वृसीमासनम् । कुशमुष्टिमण्डितमहादण्डाः कुशमुष्टिभिर्मण्डिता अलंकृता मुष्टिर्येषाम् । गृहीतकुशा इत्यर्थः । महान्पूज्य त्यर्थ. ॥ ४ ॥ तदेतैरिति । वामिश्रणं वाचा मिश्रणम् । समाषणमिति यावत् । दुरितोदयाय पापोत्पत्तये दु खेनाभ्यस्तमक्षपादमतं कणादशास्त्रं यैस्ते ।।-~-गगातीरेति। महो इत्याश्चयें । दाम्भिका दम्भप्रधानाः धनिना वित्तानि हरन्ति । कीदृशा दाम्भिका. । गगातीरे तरङ्गै शीतला याः शिलास्तासु विन्यस्ताः प्रक्षिप्ता याः १ तदेतैर्वाझिमणमपि' इति पाठः। ।

·-- 1 ५६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः पर्यायग्रथिताक्षसूत्रवलयप्रत्येकवीजग्रह- व्यग्राग्राङ्गुलयो हरन्ति धनिनां वित्तान्यहो दाम्भिकाः ॥५॥ (पुनरन्यतो गला) एते त्रिदण्डव्यपदेशजीविनो द्वैताद्वैतमार्गपरि- भ्रष्टा एव । (अन्यतो गला विलोक्य) अये, कस्यैतहारोपान्तनि- खातातिप्रांशुवंशकाण्डताण्डवितधौतसितसूक्ष्माम्बरसहस्रमितस्ततो विन्यस्तकृष्णाजिनद्देषदुपलसमिञ्चषालोलूखलमुसलमनवरतहुताज्य- गन्धिधूमैश्यामलितगगनमण्डलममरसरितो नातिदूरे विभात्याश्रम- इत्यर्थः । दण्डो वैणवो येषा ते । विशेषणसमास । करण्डोजवला. करण्डैः कमण्डलुभिरुज्वलाः । तथा च स्मृतिः-'वेणुमान्सकमण्डलु' इति । अथवा कर- ण्डैर्देवतापेटिकादिभिरुज्ज्वला । पर्यायेत्यादि व्यकम् ॥५॥-त्रिदण्डेत्यादि। त्रिदण्डव्यपदेशजीविन. । जीवितार्थमेव दण्डं धृतवन्त इत्यर्थः । न ज्ञानिनः । अत एवाह द्वैताद्वैतमार्गपरिभ्रष्टाः। द्वितव द्वैतं । खार्थेऽण् । वेदस्य पूर्वकाण्डो द्वैत- निवन्धनः । उत्तरकाण्डस्खद्वैतनिवन्धनः। त्रिदण्डिनो भट्टभास्करमतानुवर्तिनः संन्यासिनो मेदामेदवादिनः । तेऽपि तत्प्रतिपादकवेदाभावादवैदिकप्राया एवेति भावः । अये कस्यैतदित्यादि । ताण्डवितं वायुवशाच्चलितम् । अमरसरितो भागीरथ्या नातिदूरेऽतिनिकटे । नशब्देन सुप्सुपेति समासः । तदुक्कं वामनेन- 'नैकशब्दः सुप्सुपेति समासात्' इति । यद्यपि गुरुणा दशमान्त्यपादे 'नानु. भास्वन्त्यो बृस्य ऋषीणामासनानि वेषु सविष्टाः । पुनः कीदृशाः । कुशमुष्टिना मण्डितः शोभितो महादण्डो बृहद्भुजदण्डो येषा ते । पुनः कीदृशाः । करण्डै?- तवसनस्थापनोपयोगिवशपात्रैरुभवला. शोभमानाः । पुन. कीदृशा. । पर्यायेणा- वृत्त्या ग्रमितं यदक्षसूत्रवलय मणिमालारूप तस्य प्रत्येक वीजग्रहे मणिग्रहणे व्यग्रा- श्चञ्चला अग्रागुलयो येया ते तथा ॥ ५॥-एते चेति । विदण्डिन्यपदेशेन त्रिदण्डि- च्छलेन जीविनो दैताद्वैतमार्गपरिभ्रष्टाः । भट्टभास्करमतावलम्बनादुमयभ्रष्टा इत्यर्ध. । महकारो विचारयति-अये कस्सेदमिति । अये इति सवोधनमहो इत्यर्थे । इदं परिदृश्यमानममरसरितो देवनद्या गङ्गाया नातिदूरत. निकट एव कस्याश्रम- पदं विभाति शोभते । कीदृशमाश्रमपदम् । द्वारोपान्ते द्वारनिकटभूमी निखातमा- रोपितमतिप्राश्वत्युच्च यदंशकाण्ड तस्सिंस्ताण्डवित नृत्यम् धौत प्रक्षालितं सितं श्वेत सूक्ष्मं च दहुमूल्यमम्वरसहल वससहस्रं यसिंस्तत् । पुनः कीदृशः । इतस्ततो वि. १ 'कस्येद दारो' इति पाठ. । २ 'दुपलबमसचपालो' इति पाठ. । ३ 'श्याम- लीकृत' प्रति पाठः। ४ आयमपदन्' इति पाठः ।

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् मण्डलम् । नूनमिदं कस्यापि गृहमेधिनो गृहं भविष्यति । भवतु । युक्तमस्माकमतिपवित्रमेतहित्रिदिवसनिवासस्थानम् । (प्रवेश नाटयति)। (विलोक्य च) अये, मृद्विन्दुलाञ्छितललाटभुजोदरोर:- कण्ठोष्टपृष्ठचुबुकोरुकपोलजानुः । चूडापकर्णकटिपाणिविराजमान- दर्भाङ्करः स्फुरति मूर्त इवैष दम्भः ॥ ६ ॥ भवतूपसाम्येनम् । (उपमृत्य) कल्याणं भवतु भवताम् । (दम्भो हुंकारेण निवारयति ।) (प्रविशति बटु.) बटुः-(ससभ्रमम् ।) ब्रह्मन्, दूरत एव स्थीयताम् । यतः पादौ प्रक्षाल्य एतदाश्रमपदं प्रवेष्टव्यम् । याजेषु येयजामहं करोती'त्यत्र नसमासो निषिद्धः। तथापि महाकविप्रयो- गासिद्ध । द्वित्रिदिवसनिवासस्थानमिति । द्वौ वा त्रयो वा द्वित्राः । 'सङ्ख्ययाव्यया-' इत्यादिना बहुव्रीहि । 'बहुव्रीहौ सङ्ख्येये' इति डच् । अत्र 'सदेहोऽन्यपदार्थेति पदार्थमञ्जरीकारः । द्वित्रिदिवसेषु निवासस्थानमिति समासः ॥-मृद्विन्द्विति । एष व्रातीभूतो(१) दम्भ इति प्रान्ते भातीत्यर्थः ॥६॥ कल्याणं भवत्वित्यादि । हुकारेण निवारयति । सर्वेषा नमस्कार्य महानुभावं मा प्रति कथमाशीर्वाद इति कुपितवानित्यर्थः । इदमर्थमजानानो वटुः ब्रह्मन् दूरत एव स्थीयतामित्यादि कथमस्माकं कुलं परीक्षितव्यमित्यन्तं न्यस्तानि स्थापितानि कृष्णाजिनमारभ्य मुसलान्तानि यशपात्राणि यस्मिंस्तत् । पुनः कीदृशः । अनवरत निरन्तर हुतस्याज्यस्य गन्धो यस्मिन्नेतादृशो यो धूमस्तेन श्यामलीकृत श्यामीकृतं गगनमण्डल यस्मिंस्तत् । नूनमिति । अदः इदं गृहमेधिनो गृहस्थस्य । दम्भमजानन्नाह-मृद्विन्द्विति । एप दम्भो मूर्त इव मूर्तिमानिव स्फुरति मम प्रतिभाति । कीदृश । मृद्विन्दुभिर्मन्निर्मितवर्तुलतिलकैान्छितानि चिह्नितानि ललावादीनि जान्वन्तानि यस्य सः । पुनः कीदृश. । चूडान शिखा तस्सिन्कर्णकटिपाणिषु च विराजमाना दर्भाहरा यस्य सः ॥ ६॥ भवतूपसाम्येन- १ 'नूनमदः' इति पाठः । २ 'निवासाय' इति पाठः।

·५८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः अहंकारः--(सक्रोधम् ।) आः पाप, तुरुष्कदेशं प्राप्ताः स्मः यत्र श्रोत्रियानतिथीनासनपाद्यादिभिरपि गृहिणो नोपतिष्ठन्ति । दम्भ:-(हस्तसंज्ञया समाश्वासयति ।) बटुः-एवमाराध्यपादा आज्ञापयन्ति दूरदेशादागतस्यार्यस्य कुलशीलादिकं न सम्यगस्माकं वेदितव्यम् । अहंकारः-आः कथमस्माकमपि कुलशीलादिकमिदानी प- रीक्षितव्यम् । श्रूयताम्- गौडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा तत्रापि राढापुरी भूरिश्रेष्टेकनाम धाम परमं तत्रोत्तमो नः पिता । तत्पुत्राश्च महाकुला न विदिताः कस्यात्र तेपामपि प्रज्ञाशीलविवेकधैर्यविनयाचारैरहं चोत्तमः ॥ ७ ॥ (दम्भो वटुं पश्यति ।) बटुः—(ताम्रघटीं गृहीत्वा ।) भगवन् , पादशौचं विधीयताम् । अहंकारः-(खगतम् ।) भवतु । कोऽत्र विरोधः । एवं क्रि- यते । (तथा कृलोपसर्पति ।) स्पष्टम् ॥–श्रूयतासित्यादि। गौडमिति । भूरिश्रेष्ठकनामेत्यन्वर्थसज्ञेयम् । भूरयः श्रेष्ठा महानुभावा यस्मिन्धामनीति । उत्तम उत्तमनामकः । महाकुला, न विदिता इति। महाकुला न विदिताः । कस्येत्याक्षेपे । सर्वस्यापि विदिता एवेत्यर्थः । तेषामपीति निर्धारणे षष्ठी । अह चोत्तम. । अन्वर्थसजे- मित्यारभ्य यत्र श्रोत्रियानित्यन्त सुगमम् ॥ यत्रेति । अतिधीननागतपूर्वान् । त- त्रापि श्रोत्रियान् गृहिणो गृहस्था नोपतिष्ठन्ति । न समुसमायान्ति । बटुदम्भशिष्यः । वदतीति शेप. ||--गौडमिति । गोड -गौडमिति । गौड राष्ट्र देश• अनुत्तम न विद्यते उत्तम यस्सा- तदनुत्तमम् , तत्रापि रादानगरी निरुपमा, तत्रापि राढापुर्या भूरिधेष्ठिक शति नाम यस्य तस्य परम धाम उत्कृष्टं गृहन् । अस्तीति शेषः। तत्र तस्मिन्धाम्नि नोऽसाकं पिता उत्तमः उत्तमनामको वास्तीति शेपः लाश्वान जगति कस्य न विदिताः । अपितु सर्वस्यैव निदिता इत्यर्थः । तेपा पुत्रा- नामपि मध्येऽह प्रशा बुद्धि , शील समाव', विवेको विचार , यर्य धीरता, विनयो नत्रता, आचारश्च एतैर्गुणैरुत्तमः । सर्वोत्कृष्ट इत्यधः ॥ ७॥-दम्म इत्या- १ विदितम्' इति पाठ । २ष्टिक' इति पाठः। । तत्पुत्रा महाकु- ।

·२] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ५९ दम्भ:-(दन्तान्सपीय वटुं पश्यति ।) बटुः-दूरे तावत्स्थीयताम् । वाताहताः प्रस्वेदकणिकाः प्र- सरन्ति । अहंकारः-अहो, अपूर्वमिदं ब्राह्मण्यम् । बटुः-ब्रह्मन् , एवमेतत् । तथाहि- अस्पृष्टचरणा टेस्य चूडामणिमरीचिभिः । नीराजयन्ति भूपालाः पादपीठान्तभूतलम् ।। ८ ।। अहंकारः-(स्वगतम्) अये, दम्भग्राह्योऽयं देशः । (प्रकाशम्) भवतु । अस्मिन्नासने उपविशामि । (तथा कर्तुमिच्छति ।) बटु:-मैर्वम् । नाराध्यपादानामन्यैरासनमाक्रम्यते । अहंकारः-आः पाप, अस्माभिरपि दक्षिणरौढाप्रदेशप्रसिद्ध- विशुद्धिभिर्नाक्रमणीयमिदमासनम् । शृणु रे मूर्ख, नास्माकं जननी तथोज्वलकुला सच्छ्रोत्रियाणां पुन- व्यूंढा काचन कन्यका खलु मया तेनास्मि ताताधिकः । यम् ॥७॥ बटु पश्यतीत्यारभ्यैवमेवेत्यन्तं स्पष्टम् । तथाहीत्यादि । यस्य मद्गुरोः पादपीठान्तर्भूतलं भूपाला अस्पृष्टचरणाः सन्त पादपीठसमीपभूतलमेव चूडामणि- मरीचिभिनाराजयन्तीत्यन्वयः॥८॥अहंकार इत्यारभ्य आ पापेत्यन्तं स्पष्टम् ॥- नासाकं जननीत्यादि । तथोज्वलकुला । यथा कन्योज्वलकुला मया व्यूढा तथा मातोज्वलकुला न भवति । तेन कारणेन ताताविकोऽस्मि पितरम- रभ्य तथा हीत्यन्त निगढव्याख्यानम् । अहो इत्युपहासोक्तिः । अपूर्वमिदं ब्राह्म- ण्यम् ॥-अस्पृष्टेति । हि निश्चित भूपालाः राजानोऽस्य दम्भस्य पादपीठस्यान्ते- ऽवसाने निकटे भूतल चूडामणिमरीचिभिर्मुकुटमाणिक्यरश्मिभिनीराजयन्त्याराति- क्यक्रिययोपचरन्ति । कीदृशा भूमिपाला. । अस्पृष्टचरणा. न स्पृष्टौ चरणौ यैस्ते । चरणस्पर्शरहिता इत्यर्थः । एतेन राजपूजानिवन्धनमेव ब्राह्मण्यं न विद्यातपोव्रतै- म्भिकानामिति भाव. ॥ ८ ॥ अहकार इत्यारभ्य शृणु रे मूर्खेत्यन्तं सुबोधम् । सुवोधमध्ये परेषामासनोपवेशेनाहकारोऽत्यनाचारीति नैवमाराध्यपादानामित्यनेन ध्वनितम् ॥ नासाकमिति । अस्माक जननी माता तथोज्वलकुलोत्कृष्टकुला १ 'पीडयित्वा । दूरे' इति पाठः । २ 'यस्य' इति पाठः । ३ 'देश. । भवतु' इति पाठः । ४ 'नैवमाराध्यपादानामासनमन्यैराकम्यते' इति पाठः । ५ 'राढाप्रसि- खशुद्धिभिर्नाक्रमणीय' इति पाठः ।

·१ प्रवोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः अहंकारः-(सक्रोधम् ।) आः पाप, तुरुष्कदेशं प्राप्ताः स्मः यत्र श्रोत्रियानतिथीनासनपाद्यादिभिरपि गृहिणो नोपतिष्ठन्ति । दम्भ:-(इस्तसंज्ञया समाश्वासयति ।) बटुः-एवमाराध्यपादा आज्ञापयन्ति दूरदेशादागतस्यार्यस्य कुलशीलादिकं न सम्यगस्माकं वेदितव्यम् । अहंकार:-आः कथमस्माकमपि कुलशीलादिकमिदानी प- रीक्षितव्यम् । श्रूयताम्- गौडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा तत्रापि राढापुरी भूरिश्रेष्ठकनाम धाम परमं तत्रोत्तमो नः पिता । तत्पुत्राश्च महाकुला न विदिताः कस्यान तेपामपि प्रज्ञाशीलविवेकधैर्यविनयाचारैरहं चोत्तमः ।। ७ ।। (दम्भो बटुं पश्यति ।) बटुः-(ताम्रघटीं गृहीत्वा ।) भगवन् , पादशौचं विधीयताम् । अहंकारः-(खगतम् ।) भवतु । कोऽत्र विरोधः । एवं क्रि- यते । (तथा कृलोपसर्पति ।) स्पष्टम् ॥–श्रूयतासित्यादि । गौडमिति । भूरिश्रेष्ठकनामेत्यन्वर्थसज्ञेयम् । भूरयः श्रेष्ठा महानुभावा यस्मिन्धामनीति । उत्तम उत्तमनामकः । महाकुला. न विदिता इति। महाकुला न विदिताः । कस्येत्याक्षेपे । सर्वस्यापि विदिता एवेत्यर्थः । तेषामपीति निर्धारणे पष्टी । अह चोत्तमः । अन्वर्थसज्ञे- मित्यारभ्य यत्र श्रोत्रियानित्यन्त सुगमन् ॥ यत्रेति । अतिथीननागतपूर्वान् । त- त्रापि श्रोत्रियान् गृहिणो गृहस्था नोपतिष्ठन्ति । न समुखमायान्ति । वटुर्दम्भशिष्य. । वदतीति शेप । -गौडमिति । गौड राष्ट्र देशः अनुत्तम न विद्यते उत्तम यस्सा- त्तदनुत्तमम् , तत्रापि राढानगरी निरुपमा, तत्रापि राढापुयाँ भूरिश्रेष्ठिक इति नाम यस्य तस्य परम धाम उत्कृष्ट गृहम् । अस्तीति शेष. । तत्र तस्सिन्धाग्नि नोऽस्माक पिता उत्तमः उत्तमनामको वास्तीति शेषः । तत्पुना महाकु- लाश्चान जगति कस्य न विदिता । अपितु सर्वस्यैव विदिता इत्यर्थः । तेपा पुत्रा- नामपि मध्येऽर प्रथा बुद्धि., शील खमाव विवेको पिचारः, धैर्य धीरता, दिनयो नग्रता, आचारश्च पतेर्गुणैरुत्तम. । सर्वोत्कृष्ट इत्यधं. ॥ ७॥-दम्म १ सिदितम्' इति पाठः। २ष्टिक' इति पाठः। दम्म इत्या- ·२] ५९ , चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् दम्भः-(दन्तान्सपीज्य बटुं पश्यति ।) बटुः-दूरे तावत्स्थीयताम् । वाताहताः प्रस्वेदकणिकाः प्र- सरन्ति । अहंकारः-अहो, अपूर्वमिदं ब्राह्मण्यम् । बटुः-ब्रह्मन् , एवमेतत् । तथाहि- अस्पृष्टचरणा टेस्य चूडामणिमरीचिभिः । नीराजयन्ति भूपालाः पादपीठान्तभूतलम् ॥ ८ ॥ अहंकारः-(खगतम्) अये, दम्भग्राह्योऽयं देशः । (प्रकाशम्) भवतु । अस्मिन्नासने उपविशामि । (तथा कर्तुमिच्छति ।) बटुः-मैर्वम् । नाराध्यपादानामन्यैरासनमानम्यते । अहंकारः-आः पाप, अस्माभिरपि दक्षिणढाप्रदेशप्रसिद्ध- विशुद्धिभिर्नाक्रमणीयमिदमासनम् । शृणु रे मूर्ख, नास्माकं जननी तथोज्वलकुला सच्छ्रोत्रियाणां पुन- व्यूंढा काचन कन्यका खलु मया तेनास्मि ताताधिकः । यम् ॥७॥ वटुं पश्यतीत्यारभ्यैवमेवेत्यन्तं स्पष्टम् । तथाहीत्यादि । यस्य मद्रो. पादपीठान्तर्भूतलं भूपाला अस्पृष्टचरणाः सन्त पादपीठसमीपभूतलमेव चूडामणि- मरीचिभिनीराजयन्तीत्यन्वयः॥८॥अहंकार इत्यारभ्य आ पापेत्यन्तं स्पष्टम् ॥ नास्माकं जननीत्यादि । तथोज्ज्वलकुला । यथा कन्योज्वलकुला मया व्यूढा तथा मातोज्वलकुला न भवति । तेन कारणेन ताताधिकोऽस्मि पितरम- रभ्य तथा हीत्यन्त निगदव्याख्यानम् । अहो इत्युपहासोक्तिः । अपूर्वमिदं ब्राह्म- ण्यम् ॥-अस्पृष्टेति । हि निश्चित भूपालाः राजानोऽस्य दम्भस्य पादपीठस्यान्ते- ऽवसाने निकटे भूतल चूडामणिमरीचिभिर्मुकुटमाणिक्यरश्मिभिनीराजयन्त्याराति- क्यक्रिययोपचरन्ति । कीदृशा भूमिपालाः । अस्पृष्टचरणा. न स्पृष्टौ चरणौ यस्ते । चरणस्पर्शरहिता इत्यर्थः । एतेन राजपूजानिबन्धनमेव ब्राह्मण्य न विद्यातपोव्रत- दाम्भिकानामिति भाव. ॥ ८ ॥ अहकार इत्यारभ्य शृणु रे मूर्खेत्यन्तं सुवोधम् । मुवोधमध्ये परेषामासनोपवेशेनाहकारोऽत्यनाचारीति नैवमाराध्यपादानामित्यनेन ध्वनितम् ॥ नासाकमिति । अस्माक जननी माता तथोज्वलकुलोत्कृष्टकुला १ 'पीडयित्वा । दूरे' इति पाठः । २ 'यस्य' इति पाठ. । ३ 'देशः । भवतु' इति पाठ ! ४ नैवमाराध्यपादानामासनमन्यैराक्रम्यते' इति पाठ । ५ ‘राढाप्रसि- । W शुद्धिभिर्नाक्रमणीय' इति पाठः ।

·६० 4 । प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः अस्मच्छालकभागिनेयदुहिता मिथ्याभिशप्ता यत- स्तत्संपर्कवशान्महा स्वगृहिणी प्रेयस्यपि प्रोज्झिता ॥ ९ ॥ दम्मा-ब्रह्मन्, यद्यप्येवं तथाप्यस्माकमविदितवृत्तान्तो भ- वान् । तथाहि- सदनमुपगतोऽहं पूर्वमम्भोजयोनेः सपदि मुनिभिरुच्चैरासनेपूज्झितेषु । सशपथमनुनीय ब्रह्मणा गोमयाम्भ:- परिमृजितनिजोरावाशु संवेशितोऽस्मि ॥ १० ॥ अहंकारः-(खगतम्) अहो, दाम्भिकस्य ब्राह्मणस्यात्युक्तिः । (विचिन्त्य) अथवा दम्भोऽयम् । भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशम्) आः, किमेवं गर्वायसे । (सक्रोधम् ) 4 विक्रान्तोऽस्मि ॥ यत इत्यादि । अस्मच्छालकमागिनेय वं यद्यपि वपुत्रे वर्तते तथापि दूरसवन्धप्रतिपादनपरखाद्वाक्यस्य भागिनेयशब्देन सपत्नीभागिनेयो विव. क्षितः॥९॥ यद्येवमित्यर्धाङ्गीकारे ॥ १०॥ अहो ब्राह्मणस्य दाम्भिकस्यात्युक्ति. दाम्भिकस्य दम्भोपजीविनः । अथवा दम्भोऽयमिति । मूर्ती दम्भ इत्यर्थ. ॥- आः किमेवमित्यादि। गर्वायसे गर्ववानिवाचरसि । 'कर्तुः क्यङ् सलोपश्च' इति न, मया पुनः समीचीनमोत्रियाणा कन्या व्यूढा परिणीता । तेन कारणेनाह ताता- धिकः पित्रधिक. । 'उत्तमरुत्तमर्नित्यं सवन्धानाचरेदुध.' इति स्मरणात्सवन्धकृत- मुत्तमत्वम् । आचारातिशयं दर्शयति । अस्माक शालकोऽस्मच्छालकस्तस्य मित्रं तस्य मातुलो मातुर्माता तस्य सुता कन्या सा यतो हेतोमिथ्याभिशप्ता मिथ्यामिशा- पयुक्ता तत्सपर्कवशात्परंपरासवन्धान्मया प्रेयस्यपि प्रेमास्पदमपि स्वगृहिणी प्रोशि- ताऽत्यन्तं त्यक्ता ॥ ९ ॥ सदनमिति । अह पूर्वमम्मोजयोनेहिरण्यगर्भस्य सदन गृह प्रत्युपगतः । ब्रह्मणा हिरण्यगर्भेण गोमयान्मः परिनृजितनिजोरौ गोमययुक्तेना- म्भसा जलेन परि समन्तान्मृजित. शोषितो निज, स्वीय ऊरहस्तस्मिन्सशपथं यथा- स्यात्तथानुनीय मानयित्वोपवेशितः । के सत्नु । उचैरतिशयेन मुनिभिः सपदि तत्क्षण एव आसनेपूज्झितेपु त्यक्तेपु सत्तु । एतेन हिरण्यगर्भस्यापि वय मान्याः किं १ श्यारकभित्रमातुलनुता' इति पाठ. । २ 'सक्रोध प्रकाशन्' इति पाठ ।

·२] . चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् । अरे क इव वासवः कथय कोऽत्र पद्मोद्भवो वद प्रभवभूमयो जगति का मुनीनामपि । अवेहि तपसो बलं मम पुरन्दराणां शतं शतं च परमेष्ठिनां पततु वा मुनीनां शतम् ॥ ११ ॥ दम्भ:-(विलोक्य । सानन्दम्।) अये, आर्यः पितामहोऽस्माक- महंकारः । आर्य, दुम्भो लोभात्मजोऽहं भो अभिवादये । अहंकारः-वत्स, आयुष्मान्भव । बालः खल्वसि मया द्वा- पारान्ते दृष्टः । संप्रति चिरकालविप्रकर्षाद्वार्धक्यग्रस्ततया च न स- म्यक्प्रत्यभिजानामि । अपि त्वत्कुमारस्यानृतस्य कुशलम् । क्यङ् । 'विन्मतोलक्' इति लुक् ॥ अरे क इवेत्यादि । अरे दम्भ, ब्रह्मणा संभावितोऽहमिति वदसि सोऽपि ब्रह्मा कोनु वद । वासवो ऋषिसङ्घजुष्ट. क इव । मुनीना प्रभवभूमयो जन्मस्थानानि । वसिष्ठादीनामुत्पत्त्यादीनीति ध्वनि. । काः कीदृशीर्वद । तृणीकृतब्रह्मपुरंदरस्य मम पुरतः के वा भवादृशाः कीटाः सन्ति । मम तपसो बलमवेहि । येन तपसो बलेन तव पुरतः पुरंदराणां शतं, परमेष्ठिना शतं, मुनीना शतं पततु स्थानाच्यवताम् । सप्रश्ने लोट् । शत- मिति बहुसख्योपलक्षणम् । असंख्याकान्पुरन्दरादीनिर्मातु पातयितुं वा शक्तस्य मम पुरो ब्रह्मणा सभावित इति किमेवं गर्वायसे ॥ ११ ॥ विलोक्य सान- न्दमित्यादि । अये इति संवोधनम् । लोभात्मज इति । लोभमूलो दम्म इत्यर्थः । द्वापारान्ते । कलियुगादावित्यर्थः । अपीति प्रश्ने । यद्यपि प्रमादालस्य- पुनर्मानुषाणामिति व्यज्यते ॥ १० ॥ मत्तपोविजृम्भितमिदमित्याहाहकार.-अने- क इति । अरे इति नीचसवोधने । वासव. शतक्रतुः क इव । न कोऽपीत्यर्थः । अहल्यागामित्वादिति ध्वनितम् । अत्र जगति पद्मोद्भवो ब्रह्मा क इति कथय । स्वक- न्यागामित्वादिति तात्पर्यम् । जगति ऋषीणामपि मत्रद्रष्टुणामपि प्रभवभूमय उत्प- त्तिभूमय काः कथय । अनेन धीवरकन्यातो व्यासः, कुम्मसभवोऽगस्त्यः, हरि- ण्या ऋष्यशृङ्गी, एवमादीन्युत्पत्तिस्थानानीति ध्वनितम् ॥ ईदृश मम तपसः साम- र्थ्यमस्तीत्याह-अवेहीति । मम तपसो बलमवेहि जानीहि । किं तत्तदाह । पुरद- राणामिन्द्राणा, परमेष्ठिना ब्राह्मणा, मुनीना मननशीलाना प्रत्येक शत पततु । मत्तपःसामर्थ्यात्सर्वमाहंकारिकमिति भावः ॥ ११ ॥ अहंकार इति । वदतीति शेषः । चिरकालविप्रकर्षाद्वहुकालविलम्बान सम्यक् प्रत्यभिजानामि न परिचि- १'ऋषीणामपि' इति पाठः । २ 'पितामहोऽयम्' इति पाठ.।

·. ६२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः दम्भ:-अथ किम् । सोऽप्यत्रैव महामोहस्याज्ञया वर्तते । नहि तेन विना मुहूर्तमप्यहं प्रभवामि । अहंकारः-अथ तव मातापितरौ तृष्णालोभावपि कुशलौ ?। दम्भ:-तावपि राज्ञो महामोहस्याज्ञयाऽत्रैव वर्तते । तयो- विना क्षणमपि न तिष्ठामि । आर्यमित्रैः पुनः केन प्रयोजनेनात्र प्रसादः कृतः । अहंकारः-वत्स, मया महामोहस्य विवेकसकाशादत्याहितं श्रुतम् । तेन तद्वृत्तान्तं प्रत्येतुमागतोऽस्मि । दम्भः-खागतमेवार्यस्य । यतो महाराजस्यापीन्द्रलोकादत्रा- गमनं श्रूयते । अस्ति च किंवदन्ती यद्देवेन वाराणसी राजधानी वस्तुं निरूपितेति । विप्रलिप्सामूलमन्त तथापि विप्रलिप्साया दम्भकलत्रखात्तत्कुमारलव्यपदेशो- ऽनृतस्य युज्यते । अथ किमिति सर्वथानीकारे। अथ तवेत्यादि । मातापितरौ तृष्णालोभाविति । तृष्णा नाम यावदीप्सितद्रव्यप्राप्ती सत्यामपि पुनस्ततो- ऽधिकद्रव्यामाहा । लोभो नाम खद्रव्यापरित्यागपूर्व परद्रव्यजिघृक्षा । एवं च सत्यधिकद्रव्याकालारूपायाः लोभस्यार्धशरीरखात्पत्नीवव्यपदेशः । आर्यसिधै- रिति । आर्यशब्दः श्रेष्ठवचनः। मिश्रशब्द. पड्दर्शनपारदृश्ववचन । वहुव- चनं पूजायाम् । पुनरिति वाक्यालकारे । केन प्रयोजनेन किप्रयोजनमुद्दिश्यात्र प्रसाद. कृतः समाहितः । अथ विन्दुमुपक्षिपति-वत्सेत्यादि । बिन्दुलक्षण- मकादावुक्तम्-'अवान्तरार्धविच्छेदे पुनरविच्छेदकारणम्' इत्यादि । अत्र दम्भाहंकारयो. सवादेन कथाविच्छेदे पुनरविच्छेदहेतुमहामोहस्य विवेकसका- शादत्याहितं श्रुतमिति पुनः कथानुसरणरूपो विन्दु ॥ स्वागतमित्यादि । सुष्टु आगतं खागतम् । आर्यस्य पूज्यस्य । कर्तरि षष्ठी । यत इत्यादि । महा- नोमि । अधेत्यादि. प्रसादः कृत इत्यन्तो ग्रन्थ. स्पष्टाः । वत्स, मयेति । अत्याहि- तन् । अत्यनिष्टमित्यर्थः । तद्वृत्तान्त महामोहसमाचार । प्रत्येतुं छातुम् । वागतमेव नृष्ट्वागतम् । राजधानी राजानो घीयन्ते वतन्यस्यामिति राजधानी राजवसतिः ममापि सव वसतिस्यसमिति निरूपिता विचारिता । तवावस्थातव्यमिति भावः । १ 'जीवामि' इति पाठः । २ 'तावप्यत्रव वतेते । तयोचिना' इति पाठ । ३ 'पुनरत्र' इति पाठः । ४ तर्हि स्वागतम्' इति पाठ. । ५ वाराणसी नाम नगरी राजधानी निरूपिवेति' ति पाठ. ।

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ६३ । अहंकारः-पुनः किं वाराणस्यां सर्वात्मना मोहस्यावस्थान-- कारणमिति । दम्भः-आर्य, ननु विवेकोपरोध एव । तथाहि- विद्याप्रबोधोदयजन्मभूमिराणसी ब्रह्मपुरी निरत्यया । असौ कुलोच्छेदविधि चिकीर्षुनिर्वस्तुमत्रेच्छति नित्यमेवम् ॥१२॥ अहंकारः-(सभयम्) यद्यप्येवमशक्यप्रतीकार एवायमर्थः । राजस्य महामोहस्येन्द्रलोकात्स्वर्गेऽपि महामोहाविष्ट इत्यर्थः । महामोहो नाम विषयेष्वासक्तिविशेषहेतुरहंममाभिमानः । तदुक्त साख्यवाचस्पतौ-अविद्या- स्मितारागद्वेषाभिनिवेशा पञ्च यथासख्यं तमोमोहमहामोहतामिस्रान्धतामि- स्रसंज्ञका । यद्यपि शब्दादिषु पञ्चसु दिव्यादिव्यतया दशविधेषु विषयेष्वनुरक्ति- रूपतया दशविधो महामोहस्तथापि विषयमेदाइशविध एव प्रतीयते । वस्तु- तस्त्वक एवेत्सवधारणीयम् ॥-आर्य नन्वित्यादि । विवेकोपरोधो विवेक- राज्ञ उपरोधो निरोधनम् । हिंसन मिति यावत् । तथाहीत्यादि । विद्येति । ब्रह्मपुरी ब्रह्मोपदेशप्राप्तिहेतुर्निरत्यया निद्रा-प्रलयकालेऽप्यविनाशिनी । कुलच्छेद- विधि चिकीर्षुः कर्तुमिच्छु । असौ विवेक इत्यर्थः । विवेकोपरोध इति समासे गुणीभूतस्यापि विवेकस्याद शब्देन सर्वनाम्ना परामर्शो युज्यते । तदुक्तं वाम- नेन-'सर्वनाम्नानुसन्धिनिर्वृत्तिश्छिन्नस्य' इति ॥ १२॥ यद्येवमित्यादि । अश- क्यप्रतीकार इति । ज्ञानिनामज्ञानिना चाविशेषेण मुक्तिप्रदलाद्वाराणस्या इत्यर्थः । विवेकस्योपरोध. प्रविघात । विवेकोपरोधस्त्वावश्यको यतस्तस्या निरन्तर निवास- मिच्छति वाराणस्यामित्याह-तथाहीति । वाराणसीवासयोग्यो विवेक एवेत्याह- विद्येति । स विवेक । अतो हेतोरत्र वाराणस्या नित्यमेव सर्वदैव निवस्तुं नितरा वास कर्तुमिच्छति । कीदृशो विवेक. । कुलोच्छेदविधिं कुलोच्छेदेतिकर्तव्यता विधित्सुश्चिकीर्षु. अतः । कुत. । यत दुरत्यया अविनाशा ब्रह्मपुरी शिवनगरी । ब्रह्म- शब्द. शिववचन. । उक्त च 'ब्रह्म शान प्रधानं च क्षेत्रशोकारवुद्धय. । मोक्षो हिरण्यगर्भश्च मनो वेद, शिवस्तथा ॥' इति । कीदृशी वाराणसी । विद्याप्रबोधोदय- जन्मभूमि विद्या च प्रबोधश्च तयोरुदयः तस्य जन्मभूमि., विद्या ब्रह्माकारान्तःक- रणवृत्तिस्तद्वृत्युपहित चैतन्य प्रबोध तयोर्जन्मभूमिरित्यर्ध. ॥ १२ ॥ यद्येवमिति । यदि एवम् । एवविधा वाराणसीति शेप. । तहि अयमर्थोऽशक्यप्रतीकार इति यो- - १ 'किं पुनः कारण' इति पाठ । २ 'महामोहस्य' इति पाठः । ३ 'दुर- स्यया' इति पाठ । ४ 'अयं कुलोच्छेदविधि विधित्सु.' इति पाठ. ।

·६४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः 1 - । - । यतः- परममविदुषां पदं नराणां पुरविजयी करुणाविधेयचेताः। कथयति भगवानिहान्तकाले भवभयकातरतारकं प्रबोधम् ॥१३॥ तदेवाह-परममविदुषामित्यादि। परम पदं ब्रह्मस्वरूपम् । 'तद्विष्णो परम पदम्', 'विष्णो. पदे परमे मध्व उत्सः', 'विश्वं नारायणं देवमक्षरं परम पदम्' इत्यादिश्रुतिभ्यः परमपदस्य ब्रह्मखरूपखावगमात् । अविदुषामजानताम् । 'न लोका-' इत्यादिना षष्ठीनिषेधाद्वितीया । नराणाम् । अत्र नरशब्दो जन्तुमात्र- परः । पुरविजयी त्रिपुरान्तको रुद्रः । यद्वा पुरेषु लिङ्गशरीरेषु विजयवान्प्रका- शमानः पुरुपो रुद्रः । यद्वा पुराणा विजयोऽस्यास्तीति पुरापुरादिवर्ति साक्षाच्चै- तन्यं विश्वेश्वरशब्दवाच्यः । करुणाविधेयचेता. करुणाया परदुःखप्रहाणेच्छाया विधेयमधीनं चेतश्चित्त यस्य सः कथयत्युपदिशति । भगवान् । भगशब्दे- नान्तादिवर्णलोपाभ्यां भवयोगी विवक्षितौ । भशब्देन भवः । गशब्देन योगः । एव च सति भगौ हेयत्वेन देयत्वेन च यस्य स्त इति भगवान् । भवं निहत्य योगं ददाति स भगवानित्यर्थः । तथा च अथर्वशिखोपनिषदि~-'अथ कस्मादु- च्यते भगवानिति यस्मादुच्चार्यमाण एको रुद्रो भवं निहत्य योग ददाति तस्मा- दुच्यते भगवानिति' । इह काश्यामन्तकाले मुमूर्षावस्थाया भवभयकातरतारक भव ससारस्तस्माद्भयम् । जन्ममरणाभ्या भीतिरित्यर्थः । तेन कातरः कान्दिशी- कस्तस्य लोकस्य तारक तरणहेतु प्रवोध । अन्वर्थसज्ञेयम् । प्रबुध्यतेऽनेन ब्रह्मस्व- रूपमिति प्रबोधस्तम् । अत्रेत्थं पदयोजना-इह काश्या करुणाविधेयचेता भगवान्पुरविजयी परमं पदमविदुषा नराणा प्रवोधं भवभयकातरतारकमन्त- काले कथयति । तथा चाथर्वणी श्रुति --'मुमूर्षोर्दक्षिणे कर्ण यस्य कस्यापि वा स्वयम् । उपदेक्ष्यसि तं मनं स मुक्तो मविता शिव ॥' इति । श्रीरामवाक्यमेतत् । स्मृतिरपि-'मुमूर्षोमणिकर्ण्यन्तरर्बोदकनिवासिनः । अहं दिशामि ते मन्त्रं तारकं ब्रह्मसज्ञकम् ॥' इति । तथा काशीखण्डे पञ्चमाध्यायेऽपि-'स होवाच जावालिमुनिस्वसिरिला मता। वरणा पिङ्गलानाही तदन्तरविमुक्तकम् ॥ सा सुपुन्ना परा नाहीत्येव वाराणसी बसी । तदवोत्क्रमणे सर्वजन्तूना हि मृता जना । अशक्यप्रतीकारत्ने कारणमाह-यत.-परममिति । इह वाराणत्या पुर- विजयी श्रीमहादेवः भगवान् पद्गुणैश्वर्यसपन्नो नराणा जीवानामन्तकाले प्राणोत्क- मणसमये भव. ससारस्तस्माद्भय तेन कातरा भीतास्तास्तारयतीति तारक. त प्रबोध महाकत्वरक्षणे कथयति प्रकाशयति । कथभूताना नराणाम् । परम पद ध्येय- सानमविदुपान् । यहा परमं मार पचवे प्राप्यते तत्पद ब्राहामाप्तिस्थान मनिदुपामजा. नतान् । कीदृशो महादेवः । करणवा विधेय प्रवर्तनीय चेतो यस्य स. ॥ १३ ॥-- ।

·- २] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ६५ दम्भः-सत्यमेतत्तथापि नैतत्कामक्रोधाभिभूतानां संभाव्यते तथा ह्युदाहरन्ति तैर्थिकाः 'यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च तीर्थ च स तीर्थफलमश्नुते ॥ १४ ॥ इति । हरः ॥ तारक ब्रह्म आचष्टे तेन ब्रह्म भवन्ति हि । एवं लोका वदन्त्येवं तमाहु- ब्रह्मवादिनः ॥ भगवानन्तकालेऽत्र तारकस्योपदेशत. । अविमुक्कस्थिताजन्तून्मो- चयेन्नात्र संशयः ॥' इति । एतदुक्तं भवति-काश्यां मरणं जन्तुमात्रसाधारण्येन मुक्तिहेतुरिति ॥ १३ ॥ उक्तेऽर्थेऽर्धमङ्गीकरोति-सत्यमेतदिति । भगवान् सर्वसाधारण्येनान्तकाले तारकमुपदिशतीत्येतच्छब्दार्थः । तारकमुपदिशतीत्यजी- काराश. । साधारण्येऽप्यङ्गीकाराशं प्रतिपादयितुमुपक्रमते । तथाहीत्यादिना । कामक्रोधाद्युपहतचित्तानामेतद्भगवान्सर्वसाधारण्येनोपदेशं करोतीत्येतन संभा- व्यते । कुत इति तत्राह-तत्र ह्युदाहरन्तीति । मुनय इति शेषः॥ यस्येति। यस्य जनस्य पादौ चरणौ सुसयतो निषिद्धसंचारपरामुखौ । सुसंयतमित्यादि पा- दहस्तयोविभक्तिलिङ्गोविपरिणामेनान्वयः कर्तव्यः । पादौ सुसयतौ हस्ती सुसंयती चेति दम्भरहित. पुरुष । विद्या ज्ञानं, तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् , तीर्थ यो- निरुपस्थ. (१) । सुसयत इत्यन्वय. । स तीर्थफलं काशीतीर्थफलं तस्मिंस्तीय यत्फलमुपदिष्टं तत्फलमश्नुते प्राप्नोति । अस्य सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेणै- कार्थ्यात्काश्या सयतेन्द्रियाणामेव तीर्थफलप्राप्तिर्नान्येषाम् । काशीखण्ड उत्तरभागे षण्णवतितमेऽध्याये कृच्छ्रचान्द्रायणादितपांस्युक्ता- 'अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धि- आनेन शुध्यति ॥ तच्च ज्ञानं भवेत्पुंसा सम्यक्काशीनिषेवणात् । काशीनिषेवणा- त्तस्माद्विश्वेशे करुणोदयः । ततो महोदयावाप्तिः कर्मनिर्मूलनक्षमा ॥ ततः काश्या प्रयत्नेन स्नानं दानं तपो जपः । व्रत पुराणश्रवणं स्मृत्युकाध्वनि- षेवणम् ॥ प्रतिक्षणं प्रतिदिनं विश्वेशपदचिन्तनम् । साधुभिः सह संवासो जल्पः शिवशिवेति च ॥ आस्तिक्यबुद्धिर्विनयो भानामानसमानधी. । अकामव- मनौद्धत्यमरागिबमहिंसनम् ॥ अप्रतिग्रहवृत्तिश्च मतिश्चानुग्रहात्मिका । अद- म्भिलममात्सर्यमप्रार्थितधनागमः ॥ अलोभिवमनालस्यमपारुष्यमदीनता । सत्यमेतदिति । यद्यपि शकरः सच्चिदानन्दवाक्यार्थरूपं ब्रह्म वाराणस्या प्रकाशय- तीति सत्य तथापीत्यग्रेतनेन योजनीयम् । तैर्थिका. वैदिका. । किमुदाहरन्ति तदाह-यस्येति । यस्य हस्तौ पादौ च सुसयतौ पारमेश्वरमेव कार्य कुर्वाणौ नतु १ 'तपश्च कीर्तिश्च' इति पाठ । ७प्र. चं. तथा चोक्तं ·प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः इत्यादि तत्प्रवृत्तिश्च कर्तव्या क्षेत्रवासिना ॥' इति । तथा तत्रैव-प्रतिग्रहादुपा- वृत्तः संतुष्टो येनकेनचित् । अहंकारविमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ अदाम्भिको निरालम्बो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । विमुक्त सर्वसङ्गैर्यः स तीर्थफलमश्नुते ॥ अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलम- श्रुते ॥ तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः । कृतपापो विशुध्येत किं पुनः शुद्धकर्मसु । तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे न च जायते । न दुखी स्यात्व. गेंभाक्च मोक्षोपायं च विन्दति ॥ अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसं- शयः । हेतुनष्टश्च पञ्चैते न तीर्थफलभागिनः ॥' असयतेन्द्रियाणा पापकर्मणा- मन्यत्र स्थितानां काश्यां पापक्षयः । 'अन्यत्र यत्कृतं पापं तत्काश्या च विन- श्यति । वाराणस्या कृतं पापमन्तर्गहे विनश्यति ॥ अन्तर्गेहकृतं पापं पैशाचन- रकावहम् । पिशाचनरकप्राप्तिर्गच्छत्येव बहिर्यदि ॥ न कल्पकोटिभि. काश्यां कृतं कर्म प्रणश्यति । कितु रुद्रपिशाचवं जायते त्वयुतत्रयम् ॥ वाराणस्यां स्थितो यो वै कामरोषरतः सदा । योनिं प्राप्यापि पैशाची वर्षाणामयुतत्रयम् ॥ पुनस्तत्रैव निवसज्ञानं प्राप्नोत्यनुत्तमम् । तेन ज्ञानेन संपन्नो मोक्ष प्राप्नोत्य- नुत्तमम् । दुष्कृतानि विधायेह पुनः पञ्चलमागतः । तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि शृणुत द्विजसत्तमाः ॥ विवस्त्राः शुत्पिपासामिर्लग्न पृष्ठोदरवचः । अन्य रुपि- शाचैश्च सह तान्योजयेत्पति.॥' अत्र कालराजेत्यनुषज्यते । 'ततो रुद्रपिशाचास्ते भैरवानुचरास्तदा । सदनकाममत्यर्थ(१)क्षत्रिये मूत्रसंभवम् ॥ आहारं रुधिरो- मिश्रं नैव भकं कदाचन । एवं बयुतसंख्यातं कालं ते भ्रान्तदुःखिता । स्मशानस्तम्भमहिता नीयन्ते कण्ठपाशिता. ॥ पिपासिता अपि न ते अम्बु- स्पर्शमवाप्नुयु । अथ संक्षीणपापास्ते कालभैरवदर्शनात् ॥ इहैव देहिनो भूखा मुच्यन्ते ते भमाज्ञया । तस्माच्च कामयेन्नात्र वाङ्मन.कर्मणाप्यधम् ॥ शुची पथि समास्थेयं महालाभममीप्सुभि. ॥' इति । अनेन वाराणस्यां पापकारिणां मरणानन्तरं रुद्रपिशाचयातनाप्राप्तिस्तदनन्तरं मुक्तिरित्युक्तम् । सा च मुक्ति. 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम्' इत्यादिश्रुतिभ्यो भगवांस्तारकमुपदिशति । भगवच्छब्दार्थपर्यालोचनया परमगुरूपदेशवशादेव मुक्तिरिति विज्ञायते । क्षेत्र- महिम्नैव मरणान्मुक्तिरित्युक्ती तारकोपदेशो व्यर्थः स्यात् । न च 'नावि- मुको मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिपी । ममानुग्रहमासाद्य गच्छलेव परां गतिम् ॥' इति । नात्र मरणादेव मुक्तिः प्रदीयत इति वाच्यम् । ममानुग्रहमा- सायेत्यनेन ज्ञानप्रदानरूपानुप्रहस्यैव परमपदगमनस्य हेतुनावगमात् । अतश्व मालगताटनादि । सनच सुसंयतमेव कामानासतमेव । विद्या तत्तीर्घमाहात्म्य- शानन् । तपश्चान्द्रायणादि । कीर्तिर्दानादिना । एवं यः करोति स तीर्थफलमश्नुते । ।

·६७ : २] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् दम्भः-(नेपथ्ये) भो भोः पौराः, एष खलु संप्राप्तो देवो महामोहः । तेन, निष्यन्दैश्चन्दनानां स्फटिकमणिशिलावेदिकाः संस्क्रियन्तां मुच्यन्तां यन्त्रमार्गाः प्रचरतु परितो वारिधारा गृहेषु । 'वाराणस्या मृतस्य च' इत्यादय स्मृतयो ज्ञानेनैव मुक्तिरिति प्रतिपादनपरा इति न काचित्क्षति. । काश्यामपि कैवल्यमुक्तरेव प्रतिपादनाजीवन्मुक्ति- प्रतिपादकं शास्त्रमर्थवादः । तथा चोक्तं सक्षेपशारीरके-'जीवन्मुक्तिप्रत्ययं शास्त्रजातं जीवन्मुक्ति कल्पितं योजनीयम्' इति चेत् । तन्न । 'भूयश्वान्ते विश्वमायानिवृत्ति' इत्यादिश्रुतिभ्यो जीवन्मुक्तिप्रतिपादनात् । जीवन्मुक्तः खानु- भवैकवेद्यलाच । एतच्च षष्ठाके निरूपयिष्यामः । तथा च काशीखण्डे-'इह पाशुपताः शुद्धा आकल्पब्रह्मचारिणः । जितेन्द्रियास्तपोनिष्ठास्तत्त्वार्थज्ञाननि- मलाः ॥ कन्दमूलफलाहारा परतत्त्वार्पितेक्षणाः । सत्यवन्तो जितक्रोधा निर्मोहा निष्प्रतिग्रहा. ॥ निर्द्वन्द्वा निश्चयार्थाश्च निरहकारवृत्तयः । ते देवतामयात्मानो मच्चित्ता मत्स्वरूपिण. ॥ एते पूज्या नमस्याश्च मद्रुध्या मत्परायणे. ॥' इति । काश्या जीवन्मुक्तिरप्यस्तीति ध्येयम् । अयमत्र दम्भाशयः-आगन्तूजनान्का- मादीन्प्रयुज्य निर्गमयिष्यामः । तत्र स्थितान्रुद्रयातनादिकं प्रवेशयिष्यामः । जीवन्मुक्तान् मधुमतीविद्यया योगाद्रंशयिष्याम इत्यलमतिविस्तरेण । अत्र विलासो नाम प्रतिमुखसन्धेः प्रथममङ्गम् । नष्टदृष्टार्थरूपबीजस्य समीहात्मतया वर्णनात् । तदुक्तम्-'दृष्टार्थविषयामीहा विलासं परिचक्षते' इति ॥ इत परं नेपथ्योक्तिलक्षणेनोपसधिनाङ्कपात्रप्रवेश । यद्वा चूलिकया पात्रप्रवेश । तदुक्तम् 'नेपथ्याङ्कगतैः पात्रैथूलिका कार्यसूचना । यद्वा प्रवेशकेनैव अङ्गपात्रप्रवेशकः ॥' इति ॥ १४ ॥-निष्यन्दैरित्यादि । धारागृहेषु धाराप्रधानेषु हर्येषु । यन्त्र- मार्गा मुच्यन्ताम् । जलप्रस्रवणारे. क्रियन्तामित्यर्थः । तत्र वारि प्रसरतु । हर्येषु प्राप्नोति ॥ १४ ॥ राशामागमने यान्यपेक्षितानि लोके तान्याह-निष्यन्दैरिति । चन्दनानां निष्यन्दै. सेकैः स्फटिकाश्च मणयश्च त एव शिला यासु तादृश्यो वेदिकाः स्फटिकरलनिमित्तानि चत्वराणि सस्क्रिपन्ता परिष्क्रियन्ताम् । यधमार्गा जलयत्रद्वाराणि क्रीडार्यमापणेषु रचितानि मोच्यन्तामुद्घाट्यन्ताम् । अनेनापणशृ. झारो ध्वन्यते । वारिधारा जलधारा गृहेषु परित रतस्ततः प्रसरतु । नगरालंका- रोऽनेन सूचितः । स्फुरन्तो दीप्तिमन्त उरव. स्थूला मणयो यातु तादृश्यस्तो- रणाना श्रेणयः परयः समन्ताच्चतुर्दिसूच्छीयन्तामुच्चैर्वध्यन्ताम् । अनेन राज १ 'भो भो जनाः' इति पाठः । २ 'मोच्यन्ता' इति पाठः।

·'६८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः उच्छ्रीयन्तां समन्तात्स्फुरदुरुमणयः श्रेणयस्तोरणानां धूयन्तां सौधमूर्धखमरपतिधनुर्धामचित्राः पताकाः ॥१५॥ दम्भः-आर्य, प्रत्यासन्नोऽयं महाराजः । तत्प्रत्युद्गमनेन संभाव्यतामार्येण । अहंकारः-एवं भवतु । (निष्क्रान्तौ ।) (प्रवेशक.।) (ततः प्रविशति महामोहो विभवतश्च परिवार ।) महामोहः-(विहस्य) अहो, निरङ्कुशा जडधियः । आत्मास्ति देह व्यतिरिक्तमूर्तिर्भोक्ता स लोकान्तरितः फलानाम् । आशेयमाकाशतरोः प्रसूनात्प्राथीयसः स्वादुफलप्रसूतौ ॥ १६ ॥ प्रसारिता मुक्ताः स्रजः इव प्रसरन्त्रित्यर्थः ॥ १५ ॥ प्रवेशक इति । निरूपित इति शेषः । 'अवयोर्मध्यवर्ती च नीचपानप्रवेशितः । विष्कम्भ इव नान्यज्ञै. प्रवेशक इति स्मृतः ॥' अङ्कयोर्मध्यवर्तीत्यनेन प्रथमाके प्रवेशको नास्तीत्यव- गन्तव्यम् । यथा शाकुन्तले चतुर्थाके । यद्यपि दम्भाहंकारयो. सर्वदूषकवानी- चपात्रलेन प्राकृतभाषयैव भवितव्यम् , तथापि 'कार्यतश्चोत्तमादीना कार्यों भाषाविपर्यय.' इति वचनात्सस्कृतभाषाश्रयणं दम्भाहंकारयोर्दूषकत्वेनैव नीचलं न तु जात्या । अतश्च सस्कृतभाषाश्रयणम् । प्रवेशकः प्राकृतभाषयैव वक्तव्य इति नियमाभावाद्दम्भाहंकारौ नीची विद्वासौ च । ततः प्रविशती- त्यादि । वार्हस्पत्यमतमाश्रित्याह-आत्मास्तीत्यादि । देहाव्यतिरिक्तमू- तिर्देहव्यतिरिक्त आत्मास्ति । स च लोकान्तरितः । अन लोकशब्देन देशकालो गृहाणामलकरण सूचितम् । सौधमूर्धसु प्रासादमस्तकेबमराणा देवाना पतिरिन्द्रस्तस्य धनुपो धाम स्वरूपं तद्विचित्रा नानारूपा. पताका धूयन्ता कल्प्यन्ताम् । अनेन नगरद्वारपरिष्कारो ध्वनितः । इद मर्व महामोहप्रवृत्तिजनकमिति सूचितम् ॥ १५ ॥ प्रत्यासम्नोऽतिसमीपमागतः । तत्प्रत्युगमनेनेति यस्मात्कारणादतिनिकटवर्ती तत्तस्मा- कारणात् । प्रत्युद्गमनेन । समुखगमनेनेत्यर्थः ॥-तत इति । विभवेनेति । विम- वतः स्वसामध्यन महामोहः प्रविशवीत्यन्वयः । चकारो भिन्नक्रमः । परिवारश्च सेवकवर्गश्च प्रविशवीत्वस्यानुपनः । निरहुगा जदधियः । निर्मर्यादा मूढाः ॥-- निरनुशत्व प्रकटयति लोकायतिकमतेन-आत्मेति । देवाद्यतिरिक्तमूर्तिरात्मास्ति । १ 'सहपरिवारः' इति पाठः । २ 'देहायतिरिक्त' इति पाठः । ३ 'प्रयी- यसी' इति पाठ.। ।

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ६९ इदं च वकल्पनाविनिर्मितपदार्थावष्टम्भेन जंगदेवं दुर्विदग्धै- वश्यते । तथाहि- यन्नास्त्येव तदस्ति वस्त्विति मृषा जल्पद्धिरेवास्तिक- वाचालैर्बहुभिस्तु सत्यवचसो निन्द्याः कृता नास्तिकाः । हंहो पश्यत तत्त्वतो यदि पुनश्छिन्नादितो वर्मणां दृष्टः किं परिणामरूपितचितेर्जीवः पृथक्कैरपि ॥ १७ ॥ गृह्यते। फलाना स्वर्गादीना भोकेत्यतिशयेन निरङ्कुशा निर्भीका जडधियो वदन्ति । अहो आश्चर्यम् । इयमाशाऽऽकाशतरोः प्रथीयसः पृथुतरात्प्रसूनात्स्वादुफलप्र- सूती । तद्विषयभूता यतस्तादृशीत्यर्थ । अत्र निदर्शनालंकारः ॥ १६ ॥-इदं चेत्यादि । यदुक्तं तद्रूपपदार्थास्तेषामवष्टम्मेन दुर्विदग्धैवैशेषिकादिभिर्जगद्वश्च्यत एव ॥-यन्नास्तीत्यादि । यद्वस्तु देहव्यतिरिक्त आत्मापूर्वादिकं नास्त्येव प्रमाण तद्वस्वस्तीति जल्पन्तः प्रलपन्त एवास्तिकाः सत्यवचसो वयं बहुभिर्वा- चालैः कौमारिलप्रमृतिभिर्नास्तिका इत्यङ्गीकृताः । अहो आश्चर्यम् । पश्यत तत्त्वत: तत्त्वमवलम्ब्य विचारणा कुरुतेत्यर्थः । छिन्नात्खण्डितादितो वर्मणों देहात्परिणामरूपितचितेः परिणामभूतसंहतिस्तेन रूपिता तदात्मना निरूपिता चितिश्चैतन्यं यस्य वर्मणस्तस्मात् । अत्र बहुव्रीहिसमासाश्रयणात् 'तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं-' इत्यादिना पुंवद्भावाच्चिवेरिति रूपसिद्धिर्यद्यस्ति तर्हि हृदयाद्यवयव- स आत्मा लोकान्तरित. स्वर्गलोक गतः फलाना स्वर्गादीना मोक्तेति यत् इयमा- काशतरोः प्रसूनादाकाशवृक्षपुष्पात्स्वादुफलस्य मधुरफलस्य प्रसूतावुत्पत्ती प्रथीयसी । महती आशेत्यर्थः ॥ १६ ॥-उक्तेऽर्थे उपपत्तिमाह-इदं चेति । स्वकल्पनया न तु परमार्थविचारणयेत्यर्थः । अवष्टम्मेनाङ्गीकारेण । दुर्विदग्धैर्दुर्बुद्धिमि. ॥-यन्नेति । बहुभिर्वाचालैः कोलाहलरसिकैरास्तिकवैदिकै. नास्तिका वेदवायाः सत्यवचस एव निन्याः कृताः । कीदृशैरास्तिकैः । यद्वस्तु शरीराद्भिन्नमात्मस्वरूपं तन्नास्त्येव प्रत्यक्षेणानुपलम्मात्तद्वस्त्वस्तीति मृषाजल्पद्भिः । ये वय सत्यप्रमाणवादिनस्ते नास्तिकाः कता. स्वयमप्रमाणं वदन्तः कथमास्तिका इति न विम इति तात्पर्यम् । खमते युक्तिं दर्शयति । हहो इत्याश्चर्येऽव्ययम् । छिन्नाच्छेदितादितोऽसाह्मण: शरीरात्पृथग्भिन्नो जीवः कैरपि दृष्टो यदि तर्हि पुनर्वारवार तत्त्वतः सम्यतया पश्यत विचारयत । अचेतनक्षोण्यारग्धे तत्कथं चैतन्य तनाह । परिणामेन रूपान्तरापत्त्या रूपिता उत्पादिता चिति चैतन्यं यस्य सः ऋमुकादीना मिलिताना रागजनकत्वव- १ 'स्वकपोलकल्पना' इति पाठः । २ 'जगदेतैर्दुर्विदग्धैः' इति पाठः ।

·--- प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः - अपि च न केवलं जगदात्मैव तावदमीभिर्वञ्चयते । तथाहि- तुल्यत्वे वपुषां मुखाद्यवयवैर्वर्णक्रमः कीदृशो योपेयं वसु चापरस्य तमु भेदं न विद्मो वयम् । हिंसायामथवा यथेष्टगमने स्त्रीणां परस्वग्रहे कार्याकार्यविचारणा हि यदमी निष्पौरुपाः कुर्वते ॥१८॥ (विचिन्त्य, सश्लाघम् ।) सर्वथा लोकायतमेव शास्त्रं यत्र प्रत्यक्षमेव प्रमाणं पृथिव्यप्तेजोवायवस्तत्त्वानि, अर्थकामौ पुरुषार्थों भूतान्येव वदृश्यत इति भावः ॥ १७॥ एते दुर्विदग्धा. परान्नाशयिता स्वयमपि नश्यन्ती- त्याह-तथाहीत्यादि । तुल्यत्व इति । मुखाद्यवयवैर्वपुषा तुल्यले सति वर्ण- क्रमश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्था कीदृश । किमाक्षेपे । इयं परस्य योषा, इदं परस्य वखित्यमुं भेदं वयं न विद्म । हिः प्रसिद्धी । एवं सतीत्यर्थः । परहिंसायामथवा परस्त्रीणा यथेष्टगमने परखग्रहे परद्रव्यापहारे वा निष्पौरुषा पौरुषहीनाः सन्तः कार्याका. विचारणा कर्तव्याकर्तव्यविचारान् । यदिति कस्मादर्थे । कुतो हेतोरित्यर्थ । 'यतो मन्दास्वाम्' इतिवद्यदिति । सश्लाघम् । श्लाघा नाम गुणकीर्तनम् । क्रिया- विशेषणमेतत् ॥ १८ ॥ लोकायतशास्त्रप्रतिपाद्यं प्रमाणखरूप प्रमेयस्वरूपं चाह- प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् । एवकारेण प्रमाणान्तराणा प्रत्यक्ष एवान्तर्भावः सूचितः । प्रत्यक्षनिवन्धनव्याप्तिमूलकमनुमानम् । अत एवार्थोत्पत्ति । अतएव च शब्दे प्रत्यभिज्ञानिवन्धनबादुपमापीति प्रत्यक्षान्तर्भूतान्येवेत्यर्थ. । पृथिवीति । मिलितभूताना चैतन्योत्पादकत्वमिति भावः ॥ १७ ॥-न केवलमिति । एक्श- ब्दोऽप्यर्धः । अमीमिरास्तिकैर्न केवल स्वात्मा वन्यते । अपि तु जगदपीत्यर्धः।- तुल्यत्वे वपुपामिति । मुसाघवयवैईस्तपादाघवयवैर्वपुपा तुल्यत्वेऽपि शरीराणा साम्येऽपि वर्णक्रमो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रा वर्णास्तेपा क्रमो धर्मनिरूपणरूपः कीदृशः । न युक्तिसह इत्यर्ध. । किंच इय स्त्री वसु च श्य परस्य स्त्री परस्य वा धनं यवस्माद्धेतोरय भेदस्तममु मेद वय न निमो न जानीमः । आस्तिककरिपतमेदव्य. वहारोऽनर्थक इत्याह । हिंसाया वैदिकहितायाम् । अथवा अधच स्त्रीणा यथेष्टगमने यथेच्छ स्वपरस्त्रीणा पर्वकालादावपि सुरताभ्यासे परस्वग्रह परधनग्रहणे कार्याकार्य- कथा. कर्तव्याकर्तव्यविचारा यधपि वपुपा सान्य स्त्रीपुंभिदा न तथापि निप्पौरुषाः पुरुषार्थदीनाः कुर्वते । अर्थकामावेव परमपुरुषार्थो न धमों नारि मोक्षस्तत्र माना- भावादिति भाव. ॥१८॥ सहाघ सगर्वम् । लोकायतमेव शासन् । चार्वाकशालमेवे- । १ 'खी चेय वनु वा परस्य यदनु' इति पाठः। २ 'कार्यकधारतथापि' इति पाठः ।

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ७१ चेतयन्ते । नास्ति परलोकः । मृत्युरेवापवर्गः । तदेतदस्मदर्भिप्राया- नुबन्धिना वाचस्पतिना प्रणीय चार्वाकाय समर्पितम् । तेन च शिष्योपशिष्यद्वारेणामिंल्लोके बहुलीकृतं तन्त्रम् । (ततः प्रविशति चार्वाकः शिष्यश्च ।) चार्वाक:-वत्स, जानासि दण्डनीतिरेव विद्या । अत्रैव वा- ान्तर्भवति । धूर्तप्रलापत्रयी । स्वर्गोत्पादकत्वेन विशेषाभावात् । आकाशस्यापि 'नीलं नभ.' इति प्रतीतेर्गोलाकारप्रतीतेश्च जलादी दर्शनाच प्रत्यक्षतमित्यर्थः । इतरेषा शब्दादीना पञ्चस्वेवान्तर्भावः । पृथिव्यां गन्धोऽप्सु रस इत्यादि । अर्थकामौ पुरुषार्थाविति वार्ता च दण्डनीतिरिति द्वितीयशास्त्रं सम्यक् । अत एव तद्वितीयमान्वीक्षिकीत्रयीरूपं शास्त्रद्वयं लोकायतेनाङ्गीकृत- मित्यर्थ. । भूतान्येव चेतयन्ते भूतानि समष्टिरूपेण शरीरात्मना चेतयन्ते । यद्यपि तेजस्येव प्रकाशनशक्ति प्रतिपाद्यो दृष्टान्तस्तथापि पदार्थसंसर्गमहि- नापि शक्तिरुत्पद्यते । किरणादिभ्यो दाहशक्तिमत्सूर्यकान्तवन्मधुघृतसंयोगा- दिना विषार्तिवत्पूगनागवल्लीचूर्णमेलनादागवत्रिवीजवदाहसंयोगवशात्कदल्युत्पा- दनशक्तिवदित्याधुन्नेयम् । नास्ति परलोक इति शब्दस्य प्रमाणवनिरासात्प- रलोकप्रतिपादकशास्त्रस्य शब्दात्मकवादस्याप्रमाणलात्परलोकभोक्तुरात्मनश्चा- भावादित्यर्थः । मृत्युरेवापवर्ग इति । देहपात एव मोक्षः । परप्रसिध्या मोक्ष इत्युक्तम् । पुण्यपापयो प्रभावात्तदनुसारिणी पुनः शरीरोत्पत्तिरपि नास्ति बलाहकादिवत् । तदेतदित्यादि तन्त्रमित्यन्तं स्पष्टम् । तत्रमिति शास्त्रम् । अत्र सहसैवार्थसंपत्त्या पताकास्थानकेन पात्रप्रवेशं सूचयति । लोकायतशास्त्रं चा- काय समर्पितम् । स च शिष्यपरम्परया लोके वहुलीचकारेत्युक्ला सहस- वार्थसपत्तिरूपया पात्रस्य प्रवेशनाच्छिष्यं प्रत्याह-चार्वाकः। वत्सेत्यादि। दण्डनीतिरेव विद्या । ज्ञानसाधनं दण्डनीतिशास्त्रम् । वार्ता नाम अर्थानर्थप्रतिपा- दकं शास्त्रम् । तदपि दण्डनीत्यामन्तर्भवति । धूर्ततामापाद्य प्रलाप इत्युक्तम्- । त्यर्थः । तत्त्वानि सपरमार्थानि भूतान्येव शरीराकारपरिणतानि चेतयन्ते झानज- नकानि । परलोकः स्वर्गादिः, अपवर्गों मोक्ष., असदभिप्रायानुरोधिनासदीयता. त्पर्यानुसारेण । दण्डनीतिः राजनीतिः । अत्रैव राजनीत्यामेव वार्तान्तर्भवति राजसेवाप्रतिपादिका नीतिरन्तर्भवति । त्रयी वेदत्रयी धूर्तप्रलाप. वञ्चकानकवच- १ 'अभिप्रायानुरोधिना' इति पाठः।

·७२. प्रबोधचन्द्रोदयम् . [द्वितीयोऽङ्कः - १ पश्य- स्वर्गः कर्तक्रियाद्रव्यविनाशे यदि यज्वनाम् । ततो दावाग्निदग्धानां फलं स्याद्भूरि भूरुहाम् ॥ १९ ॥ अपि च । निहतस्य पशोर्यज्ञे स्वर्गप्राप्तिर्यदीष्यते । स्वपिता यजमानेन किं नु कस्मान्न हन्यते ॥ २० ॥ अपि च । मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धं चेत्तृप्तिकारणम् । निर्वाणस्य प्रदीपस्य स्नेहः संवर्धयेच्छिखाम् ॥ २१ ॥ शिष्यः-*आचालिअ, जई एसो जेव्व पलमत्थो पुलिसस्स जं खज्जए पिज्जए । ता किंति एदिहिं तित्थेहिं संसालसुहं पलिह- आचार्य, यद्येष एव परमार्थः पुरुषस्य यत्खाद्यते पीयते । तर्हि पश्येत्यादि । स्वर्गेति । यज्वना विधिनेष्टवताम् । कर्तृक्रियानाशेऽपि स्वर्गो यदि फलं स्यात्ततस्तीत्यर्थः । तर्हि दावाग्निदग्धाना भूरुहा भूरि फलं स्यादित्यन्वयः ॥१९॥२०॥ देवयज्ञप्रतिपादकं शास्त्रं दूषयित्वा पितृयज्ञप्रतिपादकं शास्त्रं दूषयति- मृतेति । मृतानामपि भूताना श्राद्ध तृप्तिकारकं चेनिर्वाणस्य विनष्टस्य शिखा नेहः संवर्धयेत् ॥ २१॥ आचालीत्यादि । इयं मागधी भाषा। एसो पलमपुलि- सस्स, इत्यत्र 'पुंसेलतः' इति सूत्रेण एकारः। पुंस्येलतः । मागध्यां भाषायां पुसि पुंलिङ्गे अतः अकारस्य एत् एकारादेशो भवतीति लिखाभित्या (1) यद्यपि शे. श- नम् । वेदवचसामप्रामाण्येन धूर्तप्रलपितत्वं समर्थयति-स्वर्ग इति । करिश्च ऋत्विज., क्रियाश्च होमादिरूपाः, द्रव्य च पुरोटाशादि, एतदिनाशे यज्वना यजमा- नाना यदि स्वर्गः ततस्तहिं दावाग्निदग्धाना भूरुहा वृक्षाणा फलं भूरि बहु स्यात् । अकारणात्कार्योत्पत्तेरुमयत्रापि तुल्यत्वादिति भावः ॥ १९ ॥ २० ॥ तत्रैव युत्त्यन्तरमाह-मृतानामिति । निर्वाणस्य विनष्टस्य । सहस्तैलादि. । अतिरोहिता- मन्यत् ॥ २१ ॥ शिप्या-आचार्य, यदि एष एव परमाधः पुरुषस्य, यत्खाधते पीयते तत्किमित्यतैतयिकैः संसारमुखं परिहत्य आत्मा घोरपोरतरैः पराकसान्तपन- - १ कि न तसानिहन्यते' इति पाठः। २ तित्यिपाहिं' इति पाठः ।

·चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २] 6. लिअ आप्पा घोलघोलतलेहिं पलाअ-सांतवन-सट्ठका आप्पासनप्प- हुदिहिं दुःखेहिं कुदो खविजदि । चार्वाकः-धूर्तप्रणीतागमप्रतारितानामाशामोदकैरियं तृप्तिर्मू- खाणाम् । पश्य पश्य- क्वालिङ्गनं भुजनिपीडितबाहुमूलं भुग्नोन्नतस्तनमनोहरमायताक्ष्याः । भिक्षोपवासनियमार्कमरीचिदाहै- देहोपशोषणविधिः कुधियां क चैषः ॥ २२ ॥ किमित्येतैस्तीथैः संसारसौख्यं परिहृत्यात्मा घोरघोरतरैः पराक-सान्तपन-षष्ठ- कात्माशनप्रभृतिमिर्दुःखैः कस्मारिक्षप्यते । न्तिसूत्रेण मागध्या भाषाया शकारदेशे प्राप्ते पुल्लि शब्दे इति प्राप्तौ मागध्यां शौरसेनीवदिति शकारादेशस्य विकल्प इति चन्द्रसेनादय आहुरिति न दोषः । 'रो ल.' इति सूत्रेण भागध्या रस्य लकारादेश इति रूपसिद्धिः । एवमुत्तरत्र मागधीभाषाया विज्ञेयम् । प्रन्थविस्तरभयानात्र लिख्यते ॥-चार्वाक इति । धूर्तप्रणीतागमास्त्रयीमुख्यास्तैः प्रतारिता वञ्चिताः । आशामोदकैराशापरिमितैः । मनोमात्रविजृम्भितैरित्यर्थः । मोदकर्लङ्गुकैरियं तृप्तिस्तुष्टि. वर्गादिरूपा मूर्खाणाम- विवेकिनाम् । तदेव द्रढयति-कालिङ्गनमित्यादि । नायिकानायकयो - जाभ्यां परस्परनिपीडितं बाहुमूलं यस्मिन्नालिङ्गने तत्तथोक्तम् । भुमोनतस्तन- मनोहर गाढालिङ्गनवशागुनौ किचित्कुञ्चितावुन्नतौ च स्तनौ ताभ्यां मनोहर- मत्यन्तमधुरमायताक्ष्या आलिङ्गनं क । भिक्षाटनम् , उपवास , षष्ठकालप्रभृतिभिर्दु खैः खेद्यते । धूर्तेति । वञ्चकप्रणीतशास्त्रप्रतारितानामाशामो- दकैः । मनसि परिधृतमोदकैरित्यर्थः ॥-कालिगनमिति । आयताक्ष्या विस्तृतलो- चनाया आलिङ्गन आलिङ्गनजन्य सुख क । कुधिया परलोकसुखेप्सूनामेष सकललोकप्रसिद्धो देहोपशोषणविधिः शरीरशोषणकर्तव्यता क । परलोके प्रमाणा- भावादिति भावः । कीदृशमालिङ्गनम् । भुजाभ्या निपीडितं यद्वाह्वोर्मूल तेन भन्ना उन्नतिर्ययोस्तौ च तौ स्तनौ तान्या मनोहरम् । देहशोषणविधिः कैः साधन. । मिक्षा च, उपवास एकादश्यादिश्च, नियमश्चान्द्रायणादिश्च, अर्कमरीचिभिः सूर्य- १ सट्टालप्पडुदिहिं दुक्खेहिं खविजदि' इति पाठः । २ 'बाहुमूलममोन्नत' नियमाः कृच्छ्र- इति पाठः।

·आः, ७४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः शिष्य:-*आचालिअ, एवं खु तिथिआ आलवन्ति जं दुःखमिस्सिदं संसालसुहं पलिहलणीअं त्ति । चार्वाक: -(विहस्य।) दुर्बुद्धिविलसितमिदं नरपशूनाम् । त्याज्यं सुखं विषयसंगमजन्म पुंसां दुःखोपसृष्टमिति मूर्खविचारणैषा । ब्रीहीचिहासति सितोत्तमतण्डुलाढ्या- न्को नाम भोस्तुषकणोपहितान्हितार्थी ॥ २३ ॥ महामोह:--अये, चिरेण खलु प्रमाणवन्ति वचनानि कर्णसु- खमुपजनयन्ति । (विलोक्य, सानन्दम्) हन्त, प्रियसुहृन्मे चार्वाकः । चार्वाक:-(विलोक्य।) एप महाराजो महामोहः । (उपसृत्य।) जयतु जयतु महाराजः । एष चार्वाकः प्रणमति । महामोहः-चार्वाक, खागतं ते । इहोपविश्यताम् । आचार्य, एवं खलु तीर्थका आलपन्ति यदुःखमिश्रितं संसार- सुखं परिहरणीयमिति । चान्द्रायणादयः, अर्कमरीचिदाहाः पञ्चाग्नितपासि तै. कुधियामेष देहोपशोषण- विधि क्व । उभयोः कियदन्तरम् । आलिङ्गनमेव श्रेष्ठमित्यर्थः ॥२२॥ विहस्येत्याद्या- रभ्योपविश्येत्यन्तं सुगमम् ॥ २३ ॥ देवेत्यादि चार्वाकवाक्यम् । एष कले प्रणाम किरणः सूर्यसंमुखावलोकनेन तत्किरणैयों दाहः सताप एतान्येव साधनानि तेरि- त्यर्थः ॥ २२ ॥ [ शिष्यः--आचार्य, एव सल तैथिका आलपन्ति । यहु.खमिश्रित सतारसुस परिहरणीयमिति ।]-त्याज्यं सुखमिति । दु.खेनोपसृष्ट मिश्रित दुःखसंवलित विषयसगमावनितादिसवन्धाजन्म यस्य तादृशं सुखं त्याज्यमित्येपा पुसा मूर्खविचारणा । मूर्खविचारणमेव दृष्टान्तेन प्रकटयति । भो. शिष्य, क. पुमान् हितार्थी हितमिष्टमर्थः प्रयोजनमस्यास्तीति हितार्थी सिताः श्वेता अत एव उत्तमास्त- एदुवात्तैराढ्यान्पूर्णान्त्रीहीन्शालींस्तुपकणोपहितास्तुपकणैर्युतान् । नाम इति निश्च- येन । जिहासति हातुमिच्छति । न कोऽपीत्यर्धः । यदि त्यक्ष्यति तदा स मूर्स इत्यर्थः ॥ २३ ॥ उपजनयन्ति प्रापयन्ति । विलोक्येत्यादि प्रणाम इत्यन्तमतिरो. १ विलसितं नर' इति पाठः। २ 'खागत भो.' इति पाठः।

·, २] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ७५ चार्वाकः-(उपविश्य ।) एष कलेः साष्टाङ्गं प्रणामः । महामोहः-अये कले, भद्रमव्याहतम् । चार्वाक:-देवप्रसादात्सर्वत्र भद्रम् । निर्वतितकृत्यशेषश्च देवपादमूलं द्रष्टुमिति । यतः- आज्ञामवाप्य महतीं द्विषतां निपाता- निवर्य तां सपदि लव्धसुखप्रसादः। उच्चैःप्रमोदमनुमोदितदर्शनः सन् धन्यो नमस्यति पदाम्बुरुहं प्रभूणाम् ॥ २४ ॥ महामोहः-अथ तस्मिन्कलौ कियत्संवृत्तम् । चार्वाकः-देव, इति । हे महाराज, अय कलिस्खा नमस्करोतीत्यर्थः । अये इति प्रश्ने । भद्रं कुशलमव्याहतम् । निर्वर्तितेति । निर्वर्तितो निष्पादितः कृत्यशेषः कार्यशेषो येन स तथोक्तः । कार्यशेषं निवर्त्य द्रष्टुमागमिष्यतीत्यर्थः ॥ यतः-आवेति । महती भवदीयामाज्ञामवाप्य शिरसि निधाय तामाज्ञा द्विषतां निपाताच्छत्रुसं- हारेण निर्वर्त्य निष्पाद्य सपदि सद्यो लब्धसुखप्रसादः सन् । कलिरित्यर्थः । उच्चै प्रमोदम् । क्रियाविशेषणमेतत् । अनुमोदितदर्शनः । दर्शनार्थमनुज्ञात इत्यर्थ । धन्य कलि प्रभूणा खामिना भवता पदाम्बुरुहं नमस्यतीत्यन्वयः ॥२४॥ महामोह इत्यादि । अथेति प्रश्न । कियत्संवृत्तम् । कलिना कियत्कृतमि- हितार्थम् ॥ अथ कलेरिति । भद्र कुशलमव्याहत न व्याहतम् । नोपद्रुतमि- त्यर्थः । निर्वर्तितेति । निर्वर्तित. कृतः कर्तव्यस्य कार्यजातस्य शेषो येन स. । कृत- कार्य सेवकस्त्वतीव प्रभूणा प्रिय इति भावः ॥ संपादितकार्यस्य मृत्यस्य प्रमु- दर्शन महते गुणायेत्याह-आज्ञामिति । य इत्यध्याहारः स इत्यपि । यः प्रभूणा पादाम्बुरुहं पादाम्बुजं नमस्यति स धन्य. । कीदृश. सन् । उच्चैरतिशयेन प्रमोद प्रकृष्टानन्दं यथा स्यात्तथानुमोदितं सतोपास्पदीकृत दर्शनं यस्य तादृश. सन् । किं कृत्वा । प्रभूणा महती सानन्दमाशामवाप्य द्विषतां रिपूणां निपाते विनाश कृते सति तामाशा निवर्त्य सपाघ सपदि तस्मिन्नेव क्षणे लब्धः सुखप्रसादो यस्य तादृश. सन्नित्यपि योज्यम् ॥ २४ ॥ कियत्संपन्नमिति प्रश्न उत्तरमाह- १ 'कलिः साष्टाङ्ग प्रणमति' इति पाठः २ 'देवस्य प्रसाद ' इति पाठ ३ 'कर्तव्यशेषश्च' इति पाठः । ४ 'निपावे निवर्त्य' इति पाठः । ५ ‘क्रियत्सपन्नम्' इति पाठः।

·प्रवोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः व्यतीतवेदार्थपथः प्रथीयसी यथेष्टचेष्टां गमितो महाजनः । तदन हेतुर्न कलिर्न चाप्यहं प्रभोः प्रभावो हि तनोति पौरुषम् ॥२५॥ तत्रोत्तराः पथिकाः पाश्चात्याश्च त्रयीमेव त्याजिताः । शमद- मादीनां कैव कथा । अन्यत्रापि प्रायशो जीविकामात्रफलैव त्रयी । यथाहाचार्यः । अग्निहोत्रं त्रयो वेदाखिदण्डं भस्मगुण्ठनम् । प्रज्ञापौरुषहीनानां जीविकेति बृहस्पतिः ॥ २६ ।। तेन कुरुक्षेत्रादिषु तावद्देवेन स्वप्नेऽपि विद्याप्रवोधोदयो नाश- ङ्कनीयः। महामोहः-साधु संपादितम् । महत्खलु तत्तीर्थं व्यर्थी- कृतम् । चार्वाकः-देव, अन्यच्च विज्ञाप्यमस्ति । महामोहः-किं तत् । चार्वाक:-अस्ति विष्णुभक्तिर्नाम महाप्रभावा योगिनी । सा त्यर्थः ॥-व्यतीतेत्यादि । महाजनो वैदिकजन. । प्रथीयों पृथुतरा यथेष्ट- चेष्टामिच्छानुरूपव्यवहारं गमित. सन् । व्यतीतोऽतिक्रान्तो वेदमार्गो येन स तथोक्त इति यावत् । अत्र हेतुस्वमेव । न कलि , नाप्यहम् । हि यस्मात्प्रभोः प्रभाव एव पौरुषं तनोति नोपजीविनाम् ॥ २५॥ तत्रोत्तरा इत्यारभ्य अन्यच्च विज्ञाप्यमस्तीत्येतदन्तं सुबोधम् ॥ २६ ॥ अस्ति विष्णुभक्तिरित्यादि भवतु प्रका- व्यतीतेति । महाजनो धर्मपरो लोको मामणादिः । यथेष्टचेष्टामविहितचेष्टा परस्त्री- गमनमद्यपानादिरूपा गमितः प्रापितः । कीदृशो महाजनः । व्यतीतो वेदाधपन्थाः सध्याग्निहोत्रादिर्यस्मात्मः । कीदृशीं चेयन् । प्रथीयसी प्रचुराम् । महामोह एव तत्र हेतुरित्याह-तदत्रेति । हि निश्चितम् । अत्र धर्मत्यागेऽह चार्वाकः कलिर्वा न हेतुर्यनः । तत्तस्मात्कारणात्प्रभुप्रसाद. पुरुषस्य कर्म पौरुषं तनोति । विस्तारय- तीत्यर्थ. ॥ २५ ॥-त्रयीमेवेति । वेदत्रय्युक्तधर्मानित्यवः । आचायों वृहस्पति. । अग्नीति । त्रिदण्ड प्रयो दण्डा यलिन्कर्मणि तत्रिदण्डन् । सन्यास इत्यर्थः । मत्सगुण्ठन सर्वात मलोदलनं जीविका जीवनहेतुः ॥ २६ ॥-तेनेति । तेन । -- १ 'प्रभुप्रनादो' इति पाठ । २ 'महानुभावा' इति पाठः।

·] २] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् तु कलिना यद्यपि विरलप्रचारा कृता तथापि तदनुगृहीतान्वय- मालोकयितुमपि न प्रभवामः । तत्र देवेनावधातव्यमिति । महामोहः-(सभयमात्मगतम्।) आः, प्रसिद्धमहाप्रभावा सा योगिनी स्वभावाद्विद्वेषिणी चास्माकं दुरुच्छेद्या सा । भवतु । (खगतम् ।) कार्यमत्याहितं भविष्यति । (प्रकाशम्।) तत्र भद्र, अल- मनया शङ्कया । कामक्रोधादिषु प्रतिपक्षेषु कुत्रेयमुदेष्यति । चार्वाकः-तथापि लघीयस्यपि रिपौ नानवहितेन जिगीषुणा भवितव्यम् । यतः- विपाकदारुणो राज्ञां रिपुरल्पोऽप्यरुंतुदः । उद्वेजयति सूक्ष्मोऽपि चरणं कण्टकाङ्कुरः ॥ २७ ॥ महामोहः-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) कः कोऽत्र भोः । शमित्यन्तं सुवोधम् । अत्र पूर्व विलासाख्येनाङ्गेन दृष्ठं यद्वी मध्ये नष्टमस्ति विष्णुभक्तिर्नामेत्यादिना पुनदृष्टमिति दृष्टनष्टानुसर्पणात्परिसर्पाख्यं प्रतिमु. खसन्धेर्द्वितीयमङ्गम् । तदुक्तम्-'परिसर्प इति प्राहुद्देष्टनष्टानुसर्पणम्' इति । तत्रेत्यादि । तत्रार्थे भद्र चार्वाक, अलमनया शङ्कया । अलंशब्दो वारणक्रियापेक्षया । करणलात्तृतीया। कामक्रोधेत्यारभ्य यत इत्यन्तं स्पष्टम् ॥- विपाकेत्यादि । विपाकेऽवसाने दारुणो भयंकरोऽरुंतुदो मर्मस्पृक् । 'अरुर्दिषद्-' इत्यादिना मुम् । उद्वेजयति दुखीकरोति ॥ २७ ॥ क कोऽत्र भोः । द्वारि कारणेन कुरुक्षेत्रादिपु । आदिपदसग्राह्या मायापुरीकेदारवदरिकाश्रमादयस्तेषु देवेन महाराजेन मोहेनेत्यर्थः । विद्या च प्रवोधश्च तयोरुदयः । तदनुगृहीतान्वय- मिति । तया विष्णुभक्त्यानुगृहीतोऽन्वयो वशो यस्य तमालोकयितु न प्रभवामः किमुत साक्षाद्विष्णुभक्तन् । अवधातव्य सावधानेन भवितव्यम् ।-आत्मगतम् । स्वम- नस्येव वदति न बहिरित्यर्थः । आ. पीटायाम् । प्रतिपक्षेषु शत्रुषु । अनवहितेना- सावधानेन !---विपाकेति । राशामल्पोऽपि रिपु. विपाकदारुणो विपाके परिणामे दारुणो दु खद. । अरुमर्मस्थान तुदतीत्यरुतुदः । उक्तमर्थ द्रढयति-उद्वेजयतीति । उद्वेग जनयति । शेपं सुगमम् ॥ २७ ॥ कः कोऽत्रेत्यादि महामोह इत्यन्तं स्पष्टम् । । १ 'नावधारयितव्य' इति पाठः । २ 'भवतु (प्रकाशन) भद्' इति पाठः । ३ 'प्रकाश भद्र' इति पाठः। ८ प्र.चं.

·. प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः (प्रविश्य दौवारिक ।) दौवारिकः-जयतु जयतु । आज्ञापयतु देवः । महामोहः-भो असत्सङ्ग, आदिश्यन्तां कामक्रोधलोभमदमा. त्सर्यादयो यथा योगिनी विष्णुभक्तिर्भवद्भिरेवावहितैर्विहन्तव्येति । दौवारिकः--यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः ।) (ततः प्रविशति पत्रहस्त पुरुषः ।) पुरुपः-*हग्गे उक्कलदेसादो आगदोम्हि । अस्थि तत्थ सा- अलतीलसण्णिवेसे पुलिसोत्तैमसग्गिदं देवदाअदणम् । तस्सि म- दमाणेहिं भट्टकेहिं महालाअसआसं पेसिदोम्हि । (विलोक्य) एसा वालाणसी । एदं लाअउलम् । जाव प्पविसामि । (प्रविश्य) एसो भट्टको चव्वाकेण सद्धं किवि मन्तअन्तो चिट्ठदि । ता उवसप्पामि * अहमुत्कलदेशादागतोऽस्मि । अस्ति तत्र सागरतीरसंनिवेशे पुरुषोत्तमशब्दितं देवतायतनम् । तस्मिन्मदमानाभ्या भट्टारकाम्यां महा- राजसकाश प्रेषितोऽस्मि । एषा वाराणसी । इदं राजकुलम् । यावत्प्रविशामि । एप भट्टारकश्चार्वाकेण साधै किमपि मन्त्रयस्तिष्ठति । कस्तिष्ठतीत्यर्थः । प्रविश्य दौवारिक । अत्र सहसैवार्थसपत्तिलक्षणेन पताकास्था- नकेन प्रवेशः ॥ आज्ञापयत्रित्यादि दौवारिकेत्यन्तं स्पष्टम् । अत्र विष्णुभ- क्तिर्विहन्तव्येत्यादि सा भवद्भिर्निप्राथेत्यन्तेन विष्णुभक्तिश्रद्धाहिंसाकथनेनार्ति- प्रतीतेर्विधूतं नाम प्रतिमुखसन्धेस्तृतीयमङ्गम् । 'विधूतमातिविख्यातम्' इति लक्षणात् । ततः प्रविशति पत्रहस्तः पुरुप इति । अत्र लेख्यं नामोपसन्धिस्तेन पात्रप्रवेश. । 'प्रश्नोद्भूतं च लेख्यं च नेपथ्योक्ति- स्तथैव च । आकाशवचनं चेति विज्ञेयाः पञ्च सन्धयः ॥' इति । पत्रमर्पयति असत्म्य इति दौवारिकतबोधनन् । [ पुरुप.-अहमुत्कलदेशादागतोऽस्मि । अस्ति तत्र सागरतीरसनिवेशे पुरुपोत्तमसहित देवायतनन् । तसिन् मदनानाभ्यां मट्टारकाभ्या महाराजसफाश प्रेपितोऽलि । एपा वाराणसी । इदं राजकुलम् । यावत्प्रविशामि । एप भट्टारकश्चावणि साध फिमपि मन्त्रयस्तिष्ठति । तदुपतान्येनन् । जयतु २ 'मदमानमात्सर्य' इति पाठ. । २ 'सविद पति पाठ. । ३ 'महालाजस' इति पाठः। ।

·७९ २] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् णम् । (उपसृत्य) जेदु जेदु भट्टको । एदं पत्तं जाव णिलुप्पिअमाणं पेक्खदु भट्टको । (इति पत्रमर्पयति ।) महामोहः-(पत्रं गृहीला) कुतो भवान् । पुरुषः-*हग्गे पुलिसोत्तमादो आगदोम्हि । महामोहः-(खगतम्) कार्यमत्याहितं भविष्यति । (प्रकाशम्) चार्वाक, गच्छ । कर्तव्येष्ववहितेन भवता भवितव्यम् । चार्वाका-यदाज्ञापयति देवः। (इति निष्क्रान्त.।) महामोहः-(पत्रं वाचयति।) 'खस्ति श्रीवाराणस्यां महाराजाधिराजपरमेश्वरमहामोहपादान्पु- रुषोत्तमायतनान् मदमानौ साष्टाङ्गपातं प्रणम्य विज्ञापयतः । यथा भद्रमव्याहतम् । अन्यच्च देवी शान्तिर्मात्रा श्रद्धया सह विवेकस्य दौत्यमापन्ना विवेकसंगमाय देवीमुपनिषदमहर्निशं प्रबोधयति । अपि च कामसहचरोऽपि धर्मो वैराग्यादिभिरुपजप्त इव लक्ष्यते । यतः कामाद्विभिद्ये कुतश्चिनिगूढः प्रचरति । तदेतज्ज्ञात्वा तत्र देवः प्रमाणमिति । तदुपसाम्येनम् । जयतु जयतु भट्टारकः । इदं पत्रं तावन्निरूप्यमाणं प्रेक्षतु भट्टारकः । - अहं पुरुषोत्तमादागतोऽसि । त्यादि पुरुष इत्यन्त स्पष्टम् । नन्वित्यादि अपि चेत्यन्तं स्पष्टम् । काम इत्यादि । उपजप्त इव मेदं प्रापित इव । तद्देव. प्रमाणमिति । तत्र कार्ये देव जयतु भट्टारक. । इद पत्र निरूप्यमाणं प्रेक्ष्यता भट्टारकैः ।] [ पुरुषः- अह पुरुषोत्तमादागतोऽस्मि । ] प्राकृते हग्गे इति शब्दोऽसद एकवचनम् । महामोह इत्यादि पत्र वाचयतीत्यन्तं सुगमम् ॥ परमश्चासावीश्वरश्च एतादृशो यो मोहः । यथेति । भद्रमव्याहत कल्याणं निर्विघ्नम् । देवीत्यादि सक्रो- १ 'पेक्खेदु भट्टकेहि' इति पाठ.। २ 'विच्छिद्य कचिन्निगूढ.' इति पाठः। ३ 'तदेतदुत्तार्थ ज्ञात्वा' इति पाठः ।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः महामोहः-(सक्रोधम्) आः किमेवमंतिमुग्धौ शान्तेरपि वि- भ्यतः । कामादिषु प्रतिपक्षेषु कुतोऽस्याः संभवः । तथाहि. धाता विश्वविसृष्टिमात्रनिरतो देवोऽपि गौरीभुजा- श्लेषानन्दविघूर्णमाननयनो दक्षाध्वरध्वंसनः । दैत्यारिः कमलाकपोलमकरीलेखाङ्कितोरःस्थल: शेतेऽधावितरेपु जन्तुपु पुनः का नाम शान्तेः कथा ॥२८॥ (पुरुपं प्रति वदति ।) जाल्म, गच्छ । कामं सत्वरमुपेत्यादेशमस्माकं प्रतिपादय । तथा दुराशयो धर्म इत्यस्माभिरवगतम् । तदस्मिन्मुहूर्तमपि न वि- श्वसितव्यम् । दृढं वध्वा धारयितव्य इति । पुरुषः-*जं देवो आणवेदि । (इति निष्क्रान्त ।) यद्देव आज्ञापयति । प्रमाणम् । भवानेव जानातीत्यर्थ. । सक्रोधमित्यारभ्य प्रतिपादयेत्यन्तं स्पष्टम् । अहो आश्चर्यम् । मदमानी शान्तेरपि विभ्यत. । यतस्तयोविद्यमानयोः शान्तेः कुतोऽवसरः । अतीव मुग्धौ स्वप्रभावमपि नावगच्छत इति ॥ दुराशय इत्यादि । धर्म. कामं विहाय दुराशयो भवतीत्यस्माभिरवगतम् । तस्मिन्धर्मे विश्वासो न कार्यः । यद्देव आज्ञापयतीति । निष्क्रान्त इत्यारभ्य पर्याप्तावि- धमित्यन्त सुवोधम् । अतिमुग्धा अतिशयेन मूढाः । शान्ते. इन्द्रियोपशमात् । अस्याः शान्तेरिन्द्रियोपशमाभाव प्रकटयति-धातेति । धाता ब्रह्मा विश्वस्य वि- शिष्टा या सृष्टिस्तन्मात्रे निरतस्तत्पर. । दक्षाध्वरध्वसनो दक्षयशविनाशको देवोऽपि त्रिनेत्रोऽपि गौरीमुजाभ्यामाशेष आलिङ्गन तेन जनितो य आनन्द मुख तेन विशेषेण घूर्णमानानि नयनानि यस्य स. । एतेन कामक्रोधासक्तो महादेव पति समसूचि । दैत्यारिविष्णुः कमलाया लक्ष्म्याः कपोलं गण्डस्थलं तस्मिन्मकरीलेखा मत्स्याकृतिपत्रलेखा तयादिन चिहितमुर.स्सल यस्य स. । एतेनायमपि कामा- सक्त त्यभाणि । अन्धौ क्षीरसमुद्रे शेते स्वपिति । एतादृशेषु मिद्धेषु शान्त्यभावे इतरेपु प्राणिपु शान्तेः का नाम कथा । न कापीत्यर्थ. ॥ २८ ॥ कामदूतस्य नाम जाल्म इति । असमीक्ष्यकारित्वात् । 'जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात्' इत्यमर. । आदेश- माझा । प्रतिपादय कथय । दुराशयो दुहृदय । [पुरप.-यदेव आशापयति । ] १ 'पन वाचयित्वा सक्रोधं' इति पाठः। २ 'मातेमुग्धाः-विभ्यति कुतोऽस्या.' इति पाठः। । ।

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ८१ महामोहः-(स्वगतं विचिन्त्य) शान्तेः कोऽभ्युपायः । अथ- चा अलमुपायान्तरेण । क्रोधलोभावेव तावत्र पर्याप्तौ । (प्रकाशम्) कः कोऽत्र भोः । (प्रविश्य दौवारिक ।) दौवारिक:-आज्ञापयतु देवः । महामोहः-तावदाहूयतां क्रोधो लोभश्च । पुरुषः-*जं आणवेदि देवो । (इति निष्क्रान्त ।) (तत प्रविशति क्रोधो लोभश्च ।) क्रोधः-श्रुतं मया यथा शान्तिश्रद्धाविष्णुभक्तयो महाराजेन प्रतिपक्षमाचरन्तीति । अहो, मयि जीवति कथमासामात्मनि निरपे- क्षितं चेष्टितम् । तथाहि- अन्धीकरोमि भुवनं बधिरीकरोमि धीरं सचेतनमचेतनतां नयामि । कृत्यं न पश्यति न येन हितं शृणोति धीमानधीतमपि न प्रतिसंदधाति ॥ २९ ।। - यदाज्ञापयति देवः। त्यन्त स्पष्टम् । तावदाहूयतामित्यादि वाक्यं श्रुखा दौवारिको यदादिशतीति गत प्रविशतीति क्रोवो लोभश्च । अत्र सहसैवार्थसपत्त्या प्रवेश.। आज्ञापयतु देव ॥-अन्धीकरोमीत्यादि । अन्धीति चिप्रत्ययान्तम् । एवं बधिरीति । येन मया कृत्यं न पश्यति । हितं न शृणोति । धीमान् अधीतमपि न कोऽभ्युपाय इति । शान्तिनिराकरणायेति शेषः । महाराजेन प्रतिपक्षमाव शत्रुत्व- मात्मनिरपेक्षित स्वात्मापेक्षारहित स्वजीवनरहितम् ।-अन्धीकरोमीति । भुवन भूमण्डलमन्धीकरोम्यनन्धमन्ध सपादयति तथाकरोमीत्यन्धीकरोमि । दृष्टिरहितं करोमीत्यर्धः । वघिरीकरोमि श्रोत्रहीन करोमि । धीर धैर्ययुक्तमधीरता नयामीति शेषः। सचेतन सहृदयमचेतनता हृदयशून्यता नयामि प्रापयामि । अन्वीकरणादेः प्रयो- जनमाह । येन कृत्यं कर्तव्य न पश्यति, येन हितं न शृणोति । धीमान् बुद्धिमा. । १ प्रविशतः' इति पाठः । २ 'आत्मनिरपेक्ष' इति पाठः ।

·-- ८२ प्रवोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः लोभ:-अये, मदुपगृहीता मनोरंथसरित्परम्परामेव तावन्न तरिष्यन्ति किं पुनः शान्त्यादींश्चिन्तयिष्यन्ति । पश्य पश्य सखे- सन्येते मम दन्तिनो मदजलप्रम्लानगण्डस्थला वातव्यायतपातिनश्च तुरगा भूयोऽपि लप्स्येऽपरान् । एतल्लव्धमिदं लभे पुनरिदं लब्धाधिकं ध्यायतां चिन्तार्जरचेतसां वत नृणां का नाम शान्तेः कथा ॥३०॥ क्रोधः-सखे, विदितस्त्वया मत्प्रभावः । त्वाष्ट्रं Vत्रमघातयत्सुरपतिश्चन्द्रार्धचूडोऽच्छिन- देवो ब्रह्मशिरो वसिष्ठतनयानाघातयत्कौशिकः । प्रतिसदधाति । अधीतमपि न स्मरतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ अये लोभ इत्यारभ्य चिन्त- यतीत्यन्तं स्पष्टम् ॥ लोभस्य वचः-सन्त्येत इत्यादि । वाताद्वायो- ायतं दीर्घमधिकं यथा भवति तथा पातिन. पतन्ति धावन्तीति तथोक्ताः । भूयोऽपि पुनरपरान्लप्स्यै । एतल्लब्धमिदं लमे । इदमधिकं लब्धमिति शेपः । इत्येवमहर्निशं चिन्तयता चिन्तावशाजर्जरचेतसां नृणाम् । वतेत्यामन्त्रणे । का नाम शान्तिः । न कुत्रापीत्यर्थः ॥ ३० ॥ एव लोमेन वप्रभावप्रकटने कृते क्रोधः स्वमाहात्म्यं प्रकटयति-सखे इत्यादि । त्वाष्ट्रमिति । खाप्नं बष्टुः पुत्रं वृत्रनामकमघातयदि सितवान् । वज्रेण का । चन्द्रार्धचूटो रुद्रो ब्रह्मशि- नपि । अपिशव्दात्तानाकलयतीत्यर्थ. । येनाधीत पठित धर्मशास्त्रादि न प्रतिसदधाति न सरतीत्यर्थ. ॥ २९ ॥ मदुपगृहीता लोभवन्त. । मनोऽमिलापरूपा या नदी परपरा तामेवेत्यर्ध ॥-सन्त्येत इति । एते मम दन्तिनो गजाः सन्ति । कीदृशा दन्तिन । मदजलेन मदोदकेन अन्लानानि गण्डस्यलानि येपा ते । एते मम तुरगाः सन्ति । कीदृशारतुरगाः । वातवद्वायुवधायत विशेषेण विस्तृत यथास्यात्तथा पतन्ति गच्छन्ति तच्छीला. । भूयोऽपि पुनरपि परानन्यालप्स्ये प्राप्स्यामि । किंच एतउधं प्राप्तमिदं पुनर्लमे प्राप्नोमि एवं लब्धादधिक ध्यायता चिन्तयता नृणा चिन्तया जर्जर शिथिलं चेतो येपा तादृशाना प्राणिनान् । वत इति निश्चयेन । शान्तेः शान्तिमार्गस्य का कथा का वार्ता । अपितु न कापीत्यर्थ. ॥ ३० ॥ मत्प्रभाव: मम क्रोधस्य प्रमावः सामर्थ्यमिति योजना ||-त्वाष्ट्रमिति । सुरपतिरिन्द्र. त्वाष्टं वृतं वृत्रासुरमपातयदमारयत् । चन्द्रार्धचूडश्चन्द्रशेखरो देवो मह्मण. शिरोऽच्छिन- १ 'मनोरथनदी' इति पाठः । २ 'झझरचेतसा' इति पाठ. । ३ 'मपातयत्। इति पाठः।

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ८३ .. अपि च- विद्यावन्यपि कीर्तिमन्त्यपि सदाचारावदातान्यपि प्रोच्चैःपौरुषभूषणान्यपि कुलान्युद्धर्तुमीशः क्षणात् ॥ ३१ ॥ लोभः-तृष्णे, इतस्तावत् । (प्रविश्य तृष्णा ।) तृष्णा-*किं आणवेदि अजउत्तो। लोभः-प्रिये, श्रूयताम्- क्षेत्रग्रामवनाद्रिपत्तनपुरद्वीपक्षमामण्डल- प्रत्याशार्यतसूत्रबद्धमनसां लब्धाधिकं ध्यायताम् । तृष्णे देवि यदि प्रसीदसि तनोष्यङ्गानि तुगानि चे- तद्भोः प्राणभृतां कुतः शमकथा ब्रह्माण्डलक्षैरपि ॥ ३२ ॥ + किमाज्ञापयत्यार्यपुत्रः । रोऽच्छिनत् । कौशिको विश्वामित्रो वसिष्ठतनयाञ्शतादीनाघातयत् । धातुयोगे आङ् । घातयद्धातितवान् । कल्माषपादेनेति शेषः । स्वकीयमहिन्नो निर्मल- तामाह-अपि चेति । विद्यावन्त्यपीत्यादि । प्राशस्यै मतुप् । प्रोचःपौरुष- भूषणानीत्येकं पदम् । यद्वा मिन्नं पदम् । प्रोचैरत्युन्नता इत्यर्थः ॥३१॥ क्षेत्रग्रा- मेत्यादि । क्षेत्र शालेयादिकम् । प्राम: प्रसिद्ध. । वनान्याम्रवनादीनि । अद्रयः पर्वता दुर्गार्थाः । पत्तनान्युपनगराणि । पुराणि प्रधाननगराणि । द्वीपा जम्बुद्वी- पादय । क्षमामण्डलं तत्र प्रत्याशा वाञ्छा सैव आयतसूत्रं तेन बद्धमनसां च्छेदयामास । कौशिको विश्वामित्रो वसिष्ठतनयाना समन्तात् । सर्वानित्यर्थः । अघातयदमारयत् । क्रोधाकान्तानामेतानि चरित्राणीति ध्वनितम् । स्वीय साक्षा- पौरुषमाह-अपि च विद्येति । अहमीदृशान्यपि कुलानि क्षणाच्छीघ्रमेवोर्तु- मुत्कर्षेण हतु नाशयितुमीशः समर्थ । कीदृशानि कुलानि । विद्यावन्ति शानवन्त्यपि, कीर्तिमन्ति यशस्वीन्यपि, सदाचारेण चेदविहिताचारेणावदातानि निर्मलान्यपि, प्रोच्चैःपौरुपभूषणान्यप्यतिशयेन पुरुषार्थभूषणानि एवगुणयुक्तानि नाशयितु समर्थः किं पुनरन्यादृशानीति भावः ॥ ३१ ॥ [तृष्णा-किमाशापयत्यार्यपुत्रः। क्षेत्रमा- मेति । क्षेत्रादिमण्डलान्तानि यानि तेषा या प्रत्याशा प्रतिवस्त्वधिकप्राप्तीच्छा तदेव घन दृढ सूत्रं तेन वद्ध मनो येषा ते । लब्धात्माप्तादधिक ध्यायता चिन्तयता प्राण- भृता जीवाना भो· तृष्णे, यदि प्रसीदति प्रसन्ना भवसि । अगानि तुङ्गानि चे- १ 'घनसूत्र' इति पाठः। ।

·८४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः २ तृष्णा-*अजउत्त, सअं जेव्व दाव अहं एदस्सि अत्थे णिचं अहिजुत्ता। संपदं अजउत्तस्स अण्णाए वह्मण्डकोटिओवि ण मे उदरं पूरइस्संदि। क्रोधः-हिंसे, इत आगम्यताम् । (प्रविश्य हिंसा।) हिंसा-एसम्हि । आणवेदु अजउत्तो । क्रोधः-प्रिये, तावत्त्वया सह धर्मचारिण्या मातृपितृवधोऽपि ममेषत्कर एव । तथाहि- केयं माता पिशाची क इव हि जनको भ्रातरः केऽत्र कीटा वध्योऽयं बन्धुवर्गः कुटिलविटसुहृच्चेष्टिता ज्ञातयोऽमी । (हस्तौ निष्पीड्य।) आर्यपुत्र, स्वयमेव तावदहमस्मिन्नर्थे नित्यमभियुक्ता । साप्रतमा- र्यपुत्रस्याज्ञया ब्रह्माण्डकोट्योऽपि न मे उदर पूरयिष्यन्ति । 1 एषास्मि । आज्ञापयत्वार्यपुत्रः । तदाविष्टचेतसा लब्धाधिक ध्यायता वाञ्छता प्राणभृतां मनुष्याणा हे तृष्णे देवि, यदि प्रसीदति । असशये संशयोक्तिः । यदङ्गानि तुङ्गानि तनोषि तत्तस्मात्कारणा- ब्रह्माण्डलक्षैरपि ब्रह्माण्डकोटिभिरपि परिपूर्णखनिबन्धना शमकथा कुत इत्य- न्वयः ॥ ३२ ॥ प्रिये, तावदिति वाक्यालंकारे । केयमिति । कुटिलविटसु- हृचेष्टिता कुटिला वकाः प्रच्छन्नशत्रवस्त एव विटसुहृदश्चेटविदूषकादयस्तेषां चेष्टितानीव चेष्टितानि व्यापारा येषा ते । हस्तौ निष्पीज्येति क्रोधातिशयाभि- त्तनोपि पुष्टानि चेत्करोपि तत्तदा ब्रह्माण्डलक्षैरपि प्राप्तैः शमकथा शमवार्ता कुत. । न कुतोऽपीत्यर्थः । अधिकाशाविच्छेदाभावादिति भाव ॥ ३२ ॥ [ तृष्णा-आर्यपुत्र, स्वयमेव तावदहमेतस्मिन्नर्थ नित्यमभियुक्ता, साप्रतं आर्यपुत्रस्याशया ब्रह्माण्डको- टिभिरपि न मे उदर पूरयिष्यते] [तृष्णा-पास्मि, आशापयत्वार्यपुत्रः 1] सह- धर्मचारिण्या मदचनकारिण्या ईपत्कर एव । नुकर एवेत्यर्थः । क्रोधस्य स्वरूप दर्शयति -फेयं मातेति । वन्धुवर्ग इत्यन्तं नुगमान्वयन् । कुटिला वक्राश्च ते विटा जाराश्च तद्व- मुहचेष्टित सौहार्दचेष्टित येपा तादृशा अमी जातयः के। न केऽपीत्यर्धः । पित्रा. । - १ 'कोडिहिरवि' इति पाठः । २ 'प्रिये, त्वया' इति पाठः ।

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् आगर्भ यावदेषां कुलमिदमखिलं नैव निःशेषयामि स्फूर्जन्तः क्रोधवढेर्न दधति विरतिं तावदङ्गे स्फुलिङ्गाः॥३३॥ (विलोक्य) एष स्वामी । तदुपसामः । (सर्वे उपसृत्य) जयतु जयतु देवः। : महामोह:-श्रद्धायास्तनया शान्तिरस्महेषिणी । सा भव- द्विरवहितैर्निग्राह्येति । सर्वे-यदादिशति देवः। (इति निष्क्रान्ता ।) महामोहः-श्रद्धायास्तनया इत्युपक्षेपेणोपायान्तरमपि हृदय- मारूढम् । तथाहि । शान्तेर्माता श्रद्धा । सा च परतत्रा । तत्के- नाप्युपायेनोपनिषत्सकाशात्तावच्छृद्धापकर्षणं कर्तव्यम् । ततो मा- तृवियोगदुःखादतिमृदुलतया शान्तिरुपरता भविष्यति । श्रद्धां व्या- ऋष्टुं मिथ्यादृष्टिरेव विलासिनी परं प्रगल्भेति तदस्मिन्विषये सैव नियुज्यताम् । (पार्श्वतो विलोक्य) विभ्रमावति, सत्वरमाहू- यतां मिथ्याष्टिविलासिनी । जयः । आगमित्यादि । एषामिदमखिलं कुलमागर्भ यावदेव न निःशे- षयामि तावत्पर्यन्तं क्रोधवढेर्विस्फुलिङ्गा स्फूर्जन्तो जाज्वल्यमाना विरतिं न प्राप्नुवन्तीत्यन्वय ॥ ३३ ॥ विलोक्येत्यारभ्य निष्क्रान्ता इत्यन्त स्पष्टम् । उपक्षेपेण स्मृत्युद्वोधेन । तथाहीत्यादि तदस्मिन्विषये सैव नियुज्यतामित्यन्तं स्पष्टम् । अत्रार्तिशान्तिप्रतीते. शमो नाम प्रतिमुखसन्धेश्चतुर्थमनम् । तल्लक्षणं दीनामप्युपालम्भे । अन्येषामुपालम्मे कैत्र कथेत्यभिप्राय. । आगर्भमिति । क्रोध- वहेः स्फुलिङ्गा अङ्गे शरीरे विरतिं विराम न दधति नोररीकुर्वन्ति । कुत इत्याह । यावदेपा बन्धवादीनामखिलं समस्तं कुलमागर्भ गर्भावधि नैव नि शेपयामि नि.शेप करोमि तावत्स्फुलिङ्गा न विरता भवन्तीत्यर्थ. । कीदृशा. स्फुलिङ्गाः । स्फूर्जन्तो देदीप्यमानाः । मारणादिनैव क्रोध. शाम्यवीति हृदयम् ॥ ३३ ॥ उपक्षेपेणोपक्रमेण हृदय प्रत्यागतम् । उपायान्तरमाह-तथा हीति । परतत्रा १ 'भवद्भिर्निग्राऐति' इति पाठ. । पाठः। ३ 'मिथ्यादृष्टिः' इति पाठः। २ अत्र 'अवसीदन्ती विनशिष्यति' इति ·८६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः विभ्रमावती-जं देवो आणवेदि । (निष्क्रम्य मिथ्यादृष्ट्या सह प्रविशति ।) मिथ्यावृष्टिः-सहि, चिरदिहस्स महाराअस्स कहं मुहं पे- क्खिस्सं । खु मं महाराओ उवालहिस्सदि । विभ्रमावती-सहि, तुअ मुहदसणेण अप्पाणं जेव्व महा- राओ ण वेइस्सदि । कुदो उवालहिस्सदि । मिथ्यादृष्टिः-सहि, किं मं अलीअसोहग्गां संभाविअ विल- म्वेसि । विभ्रमावती-सहि, संपदं जेव्व पेक्खिस्से अलिअत्तणं सो- हग्गस्स । अण्णच णिद्दाघुम्माउले प्पिअसहीए लोअणे पेक्खेमि । ता किं खु प्पिअसहीए लोअणस्स विणिद्ददाए कालणम् । * यद्देव आज्ञापयति । सिखि, चिरदृष्टस्य महाराजस कथं मुखं प्रेक्षिष्ये । न खलु मां महाराज उपालम्भिष्यते । । सखि, त्वन्मुखदर्शनेनात्मानमेव महाराजो न वेत्स्यति । कुत उपालम्मिष्यते । । सखि, किं मामलीकसौभाग्यां संभाव्य विडम्वयसि । सांप्रतमेव प्रेक्षिष्येऽलीकत्वं प्रेक्षिष्येऽलीकत्वं सौगग्यस्य । अन्यच्च निद्राघूर्णाकुले प्रियसख्या लोचने पश्यामि । तर्हि कि खलु प्रिय- सख्या लोचनस्य विनिद्रतायाः कारणम् । तु-'आर्तिशान्ति. शम. स्मृत' इति ॥ सहीत्यादि । अत्र प्रतिमुखसन्धे- नर्माख्यं पञ्चममममुकम् । तल्लक्षणम्-'परिहासवचो नर्म' इति । अतः किमु. श्रद्धापीना। व्याऋटु तिरस्कर्तुन् [विभ्रमा०-यदेव आशापयति।] [मिथ्यादृष्टिः ससि, चिरदृष्टस्य महाराजस्य कथं मुखं प्रेक्षिप्ये । न खलु महाराज उपालप्स्यति । [विभ्रमा०-ससि, तव दर्शनेनात्मानमेव महाराजो न वेत्स्यते, कुत उपाल- प्स्यति ।] [मिथ्यादृष्टिः-ससि, किं मामली सीमाग्यं सभाव्य विटन्वयसि ।] [विभ्रमा०--ससि, साप्रतमेव प्रेक्षिप्येऽनीकत्व सौभाग्यस्य । अन्यच निद्रापूर्णा- १ 'महालामस्त--ण चु महालामओ' इति पाठः। २ 'भा अलीअ सोहग' इति पाठः। $ सखि, ·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ८७ मिथ्यादृष्टिः-*सहि, एकवल्लहावि जा इत्थिआ भवई ता- एवि णिदा दुल्लहा । किं उण अम्हाणं सअललोअवल्लहाणम् । विभ्रमावती-के के उण प्पिअसहीए वल्लहा । मिथ्यादृष्टिः-सहि, पढम महाराओ, अदो उवरि कामो, कोहो, लोहो, अहंकालो त्ति । अधवा अलं विसेसेण । एत्थ कुले जो जादो बालो हविरो जुवाणोवि हिअअणिहिदए मए विणा रद्दिदि- अहाई ण अहिरमई। विभ्रमावती-णं एत्थ कामस्स रदी, कोहस्स हिंसा, * सखि, एकवल्लभापि या स्त्री भवति तस्या अपि निद्रा दुर्लभा । किं पुनरसाकं सकललोकवल्लभानाम् । के के पुनः प्रियसख्या वल्लभाः। + सखि, प्रथमं महाराजः, अत उपरि कामः, क्रोधः, लोभः, अहंकारश्च । अथवालं विशेषेण । अस्मिन्कुले यो जातो बालः स्थविरो युवापि हृदयनि- हितया मया विना रात्रिदिवसान्नाभिरमते । ६ नन्वस्य कामस्य रतिः, क्रोधस्य हिंसा, लोभस्य तृष्णा, प्रियतमेति पालम्भिष्यते अलीकलं सौभाग्यस्य नास्तीति हृद्गतोऽर्थः । एत्थ कुले जो जाद इत्यादि । युवशब्दस्य जुवाणादेशः । बाल्यावस्थापन्नो वाल , स्थवि- कुल प्रियसख्या लोच प्रेक्षे । तत् किं सलु प्रियसख्या लोचनस्य विनिद्रतायाः कारणम् । ] [मिथ्यादृष्टि:--सखि, एकवल्लमापि या सी भवति तस्या अपि निद्रा दुर्लमा । किं पुनरस्साक सकललोकवल्लभानान्।] [विनमा०-के के पुन. प्रियसख्या वल्हमाः1][मिथ्यादृष्टिः-सखि, प्रथम महाराजः, अत उपरि काम , क्रोध., लोमः, अहकार इति । अथवा अल विशेषेण । अस्मिन्कुले यो जातो न मया विना वाल: स्थविरो युवा वा हृद्रयनिहितया रात्रिदिनान्यभिरमते ।] हृदयनिहितया मया विनेति योजना प्राकृते । [विभ्रमा० -ननु इह कामस्य रति., क्रोधस्य हिंसा, लोभस्य तृष्णा, H १ 'मोदि' इति पाठ. । २ 'अहमारो' इति पाठः। ३ 'जादो ण मएविणा वालो हविरो जुवा वा हिअमणिहिदाए रहिअहाई अहिरमदि' इति पाठः ।

·प्रवोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः लोहस्स तिण्हा परमप्पिा सुणीअदि । तासं कधं पिअदमाणं निचं रमन्दी इस्सं णे संजाणेसि । मिथ्याष्टिः-*सहि, इस्सेत्ति कह भणीअदि । तो अविमए विणा मुहूत्तवि ण तुस्संति । विभ्रमावती-सहि, अदो जेव्व भणामि तुहसरिसी सुहआ इस्थिआ पुहिवीए णस्थि । जाए सोअग्गमहद्धिविहुरिअहिअआ सावतिओ प्पसाअं पडिच्छन्ति । सहि, अण्णच भणामि । एवं णिदाउलणअणविसंठुलक्खलन्तचलणनेउलंझकालमुहलाए गदीए श्रूयते । तासां कथं प्रियतमान्नित्यं रमयन्तीयॊ न संजनयसि । * सखि, ईष्र्येति कथं भण्यते । ता अपि मया विना मुहूर्तमपि न तुष्यन्ति । + सखि, अत एव भणामि त्वत्सदृशी सुभगास्यां पृथिव्या नास्ति । यस्याः सौभाग्यमाहात्म्यविधुरितहृदयाः सपल्यः प्रसाद प्रतीच्छन्ति । सखि, अन्यद्भणामि । एव निद्राकुलनयनविसस्थुलस्व- परमप्रिया श्रूयते । तासा कथ यत्प्रियतमे नित्य रमयन्ती ईर्ष्या न जनयसि ।] [मियादृष्टि'--सखि, ईष्र्येति किं भण्यते । न ता अपि मया विना मुहूर्तमपि तिष्ठन्ति । ] [विभ्रमा०-सखि, अत एव भणामि । त्वत्सदृशी सुभगा सी पृथिव्या नास्ति । यस्या. सौभाग्यमहाद्धिविधुरितहृदयाः सपत्न्यः प्रसाद प्रवीच्छन्ति । तसि, अन्यच्च भणामि । एव निद्राकुलहृदया विसस्थुलस्खलच्चरणनूपुरझझारमुसरया गत्या महाराज समावयन्ती शङ्कितहृदय करिष्यति प्रियमखीति तर्कयामि ।] प्रतीच्छन्नि वान्छन्ति, सौभाग्यस्य महती द्धि महर्दिः महासपत्ति तया विधुरितं रहित हृदय यासा ता इति प्राकृते समास., विसस्थुल स्वस्थानाष्टं नूपुरस्य शकार शब्द. १ 'तारस कध ज पिअदमे' इति पाठः । २ 'ण जाणेसि' इति पाठ. । ३'ण ता अवि मर विणा मुडुत्त वि चिट्ठदि' इति पाठः । ४ 'तुवमदिसी नुहगा दरिया पुहि. वीए परिध । जाए सोहागनातिविरहिअआ सवत्तिओ पसाद पटिच्चति । सहि, अण्णच मणामि । एक पिदाउलएिमआ निसठुलत्सलञ्चलणनेउरझकालमु- हनाप गटीए महाराजं सहावअंदी नकिदहिअअ करिस्सदि' इति पाठः।

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ८९ महाराअं संभावयंदी संकिदहिअअं करिस्सदि पिअसहीति तक्केमि । मिथ्यादृष्टि:-*किं एत्थ संकिदव्वं । णं अम्हाणं महाराअं- णिउत्ताणं जेव्व एसो अविणओ । अविअ सहि, दंसणमत्तप्पसण्णाणं पुरिसाणं पुरो कीरिसं भअम् । महामोहः-(विलोक्य ।) अये, संप्राप्तेव प्रिया मिथ्यादृष्टिः। या एषा- श्रोणीभारभरालसा दरगलन्माल्योपवृत्तिच्छला- ल्लीलोरिक्षप्तभुजोपदर्शितकुचोन्मीलन्नखाङ्कावलिः । नीलेन्दीवरदामदीर्घतरया दृष्ट्या धयन्ती मनो दोपान्दोलनलोलकङ्कणरणत्कारोत्तरं सर्पति ॥ ३४ ॥ लच्चरणनूपुरझड्कारमुखरया गत्या महाराज संभावयन्ती शङ्कितहृदयं करिष्यति प्रियसखीति तर्कयामि । * किमत्र शङ्कितव्यम् । नचास्माकं महाराजनियुक्तानामेवैषोऽविनयः । अपिच सखि, दर्शनमात्रप्रसन्नानां पुरुषाणां पुरतः कीदृशं भयम् । रो वृद्धो युवा तरुणो वा कौमाराद्यवस्थापन्नः कश्चन वा भवलियर्थ. ॥- श्रोणीभारेति । नियत इति भार. मृतकं श्रोणीभार इव । उपमितसमासः । तस्य भरोऽतिशयस्तेनालसालसगमना । दरगलन् किंचिद्विगलितो माल्यस्योपत्र- त्तिच्छलाद्यथास्थानस्थापनव्याजाद्याजमवलम्ब्य लीलया विलासेनोत्क्षिप्तेन भुजे- नोपदर्शिता कुचयोरुन्मीलन्ती विजृम्भमाणा नखाकावलियस्या. सा । अत्र स्वभावोक्तिरलकार । 'नानावस्था पदार्थानां रूपं साक्षाद्विवृण्वती । स्वभावश्च' स्तन मुखरया सशब्दया । [मिथ्यादृष्टिः---किमत्र शसितव्य, न चास्माक महा. राजनियुक्तानामेवैषोऽविनय. । अपिच सखि, दर्शनमात्रप्रसन्नाना पुरुषाणा पुरतः कीदृश भयम् । ] या एपेति । श्रोणीभारेति । या एषा अगणितगुणग्रामा दोलाया आन्दोलन चाल्न तल्लोले चञ्चले ये कङ्कणे करभूषणे तयोयों झणत्कारः शब्द स उत्तरोऽग्रवी यत्र यस्या क्रियाया यथा स्यात्तथा सर्पत्यागच्छति । कीदृशी । श्रोण्या भारो नितम्वभारस्तस्य भरोऽतिशयस्तेनालसा । पुनः कीदृशी । दरमीपत् अर्थात् शिथिलधम्मिलागलन्ति च तानि माल्यानि च तेषा योपवृत्ति. सवरण तस्य छल १ 'महालाम-अविणवोकेरिस' इति पाठ. । ९ प्र. चं.

·प्रबोधचन्द्रोदयम् , - ९० [द्वितीयोऽङ्कः विभ्रमावती-*एसो महाराओ । उवसप्पदु पिअसही । मिथ्यादृष्टिः-(उपमृत्य ।) जिंअदु जअदु महाराओ। महामोह:-प्रिये, दलितकुचनखाङ्कमङ्कपाली रचय ममाङ्कमुपेत्य पीवरोरु । अनुहर हरिणाक्षि शंकराङ्कस्थितहिमशैलसुताविलासलक्ष्मीम् ३५ (मिथ्यादृष्टि सस्मितं तथा करोति ।) महामोहः--(आलिङ्गनसुखमभिनीय ।) अहो, प्रियायाः परिष्वज्ञा- त्परावृत्तं नवयौवनम् । तथाहि- * एष महाराजः । उपसर्पतु प्रियसखी । + जयतु जयतु महाराजः। इति लक्षणात् । नीलेन्दीवरदामदीर्घतरया। नीलशब्देनेन्दीवराणा दरविकसितलं द्योत्यते । इन्दीवराणां दाम सक् तद्वदीर्घतरात्यन्तायता तया दृष्ट्या कटाक्ष- मालया यूना मनो धयन्ती पिवन्ती । आकर्षयन्तीत्यर्थः । दोष्णोर्हस्तयोरान्दो- लनं चालन तेन लोलाना चञ्चलाना कणानां रणत्कारो ध्वनिविशेपस्तेनोत्तर- मुत्कटं रम्य यथा भवति तथा सर्पत्यागच्छति । विश्रमतीत्यर्थः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति दीर्घः। अमरावतीवत्साधुः ॥३४॥ दलितकुचेति । दलितकुचन- खादम्। क्रियाविशेषणम् । अङ्कपालीमालिननं रचय कुरु । गाढालिङ्गनं कुर्वित्यर्थः । मिषं तस्सालीलयोत्क्षिप्तौ भुजौ धया सा । पुनः कीदृशी । उपदर्शितौ यो कुची स्तनी तत्रोन्मीलन्ती प्रकाशमाना नखाद्वाना नखक्षवानामावलिः पर्यिस्याः सा । पुनः कीदृशी । नीलानि यानीन्दीवराणि नीलोत्पलानि तेपा दाम माला तद्वदीर्घ- तरया दृष्टया मनो धयन्ती पिवन्ती । प्रीणयन्तीति यावत् ॥ ३४ ॥ [विभ्रमावती- एप महाराज. । उपसर्पतु प्रियसखी । ] [ मिथ्यादृष्टिः-जयतु जयतु महाराज. 1] दलितेति । भो पीवरोरु पीवरौ मासलावूरू यस्यास्तत्संवोधन भो पीवरोरु प्रिये, दलिताः प्रकटा कुचयो साझा. स्तनयोर्नखक्षतानि यस्ता क्रियाया यथा स्यात्तथा । महपालीमालिङ्गन रचय देहि । किं कृत्वा । ममाकमुपेत्य मो हरिणाक्षि, शंकराके शंकरोरी स्थिता चानौ हिमशैलसुना च हिमपर्वतपुत्री तस्या पिलासस्तस्य लक्ष्मी शोभामनुहरानुकुरु । एतेनोमामहेश्वराविव निर्वाधमावान्या सातव्यमिति घनितम् ॥ ३५ ॥ सलित सहास तथा करोति । आलिङ्गनसुखमनुभववीत्यर्ध. । परिप्वगा- १ जेदु जेदु महालाजो' इति पाठः । २ 'नखदलितकुचाई' इति पाठः। .

·२] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ९१ यः प्रागासीदभिनववयोविभ्रमावाप्तजन्मा चित्तोन्माथी विविधविषयोपप्लवानन्दसान्द्रः। वृत्तीरन्तस्तिरयति तवाश्लेषजन्मा स कोऽपि प्रौढः प्रेमा नव इव पुनर्मान्मथो मे विकारः ॥ ३६ ॥ मिथ्यादृष्टि:---*महाराअ, अहंवि संपदं नवजोवां संवुत्ता। ण खु भावाणुबन्धो प्पेमा कालेणावि विघडिअदि । आणवेदु महाराओ किंणिमित्तं भट्टिणा सुमरिदम्हि । महामोहा- -प्रिये, • महाराज, अहमपि सांप्रतं नवयौवना संवृत्ता । न खलु भावानुबन्धः प्रेमा कालेनापि विघटते । आज्ञापयतु महाराजः किंनिमित्तं भट्टार- केण स्मृतास्मि । अङ्कमुपेत्येत्यादि निदर्शनम् ॥ ३५ ॥ परावृत्तमिति भावे निष्ठाप्रत्ययः । यः प्रागासीदित्यादि । कोऽप्यनुभवैकवेद्यः प्रौढ उद्रिको नव एव पुनर्मान्मथो मारजो विकारो वृत्तीर्वाह्याभ्यन्तरविषयगास्तिरयत्यन्तर्हिताः करोति ॥ ३६॥ दालिङ्गनात्परावृत व्यतीय पुनरागतम् ॥-यः प्रागासीदिति । स कोऽप्यचि. त्यसामर्थ्यः मान्मयो मन्मथात्कंदाजातो विकारः परिणामो मे ममान्तवृत्तीर्मा- नसवृत्तीस्तिरयति तिरस्करोति । स क. । योऽभिनव च तद्वयश्च नूतनं वयस्तस्य विभ्रमो विलासस्तसादवाप्त जन्म येन तादृश. प्रागासीत्पूर्व बभूव । मान्मयो विकारः कीदृशः । चित्तं मन उन्मनात्युन्मादयुक्त करोति तच्छीलः । पुनः कीदृश. । विगतो विविधो विषयोपप्लवो विषयसबन्धो यस्मिन्नेतादृशो य आनन्दस्तेन सान्द्रो धन. । पुनः कीदृशः । तवाश्लेष आलिङ्गनं तस्माजन्म यस्य सः । पुनः कीदृशः । प्रौढ प्रेमोत्कृष्टा प्रीतिर्यसिन्स. । पुनरिति वितर्के । नव इव न जातो न जनि- प्यते तादृश इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ [मिथ्यादृष्टि:-महाराज, अहमपि साप्रत नव- यौवनेव सवृत्ता, न खल भावानुवद्ध प्रेम कालेनापि विलीयते । आशा- पयतु महाराजः । किंनिमित्तं भट्टारकेण स्मृतासि ।] भावो मनोभिप्रायस्तेना- १ 'जोवणा विअ संवत्ता । ण सु भावानुबद्धं प्रेम कालेणावि विलिभदि' इति पाठः।

·९२ प्रवोधचन्द्रोदयम् [द्वितीयोऽङ्कः स्मयते सा हि वामोर या भवेद्धृदयावहिः । मच्चित्तभित्तौ भवती शालभञ्जीव राजते ॥ ३७ ॥ मिथ्यादृष्टिः-*महाप्पसाटो । महामोहः-यथैव प्रकाशितैरङ्गैः सर्वत्र विचरसि तथैव प्रव- र्तितव्यम् । अन्यच्च दास्याः पुत्री श्रद्धा विवेकेन सहोपनिपदं संयो- जयितुं कुट्टिनीभावं प्रतिपन्ना । अतः- प्रतिकूलामकुलजां पापां पापानुवर्तिनीम् । केशेष्वाकृष्य तां रण्डां पाषण्डेषु निवेशय ।। ३८ ॥ मिथ्यादृष्टि:-ए।हमेत्तके वि विसए अलं भट्टिणो अहि- * महान्प्रसादः। । एतावन्मात्रेऽपि विषये अल भर्तुरभिनिवेशेन । वचनमात्रेणैव स्मर्यत इत्यादि । सा हीत्यत्र हिः प्रसिद्धौ । हे वामोरु, वामौ ऊरू यस्याः । ऊरुशब्दाद्र । सा हि मर्यते या हृदयावहि. स्थिता भवती व शालभजीव लिखित- प्रतिमेव राजते । भवच्छब्दयोगात्प्रयमः पुरुप ॥३७॥ दास्याः पुत्रीति । 'पप्ठ्या आक्रोशे' इत्यनुकूलकुट्टिणी व स्त्रीपुरुषसयोगकारिणीत्युच्यते । प्रतिकूलामित्यादि स्पष्टम् ॥ ३८ ॥ मिथ्यादृष्टिर्नाम नास्तिकता । सा च शान्ति श्रद्धा चोपनिषदः नुवद्ध संपादितमिति प्राकृतार्थ ।-सर्यत इति । हे वामोर सुन्दरोरु, हृदया- चित्ताहियों भवेद्वतेत स निश्चित सर्यते । तव सरणमयुक्तमित्याह-भवती मम चित्तमेव भित्तिस्तस्या शालभजीव चित्रन्यस्तयुत्तलिकेव राजते शोभते । सर्वदा चित्ते सत्वान्न सरणमिति भाव ॥ ३७॥ [ मिथ्याष्टिः -महाप्रसाद । तथा. प्याशापयतु महाराज 1] दास्या पुत्री कुट्टिनीति गालिप्रदानन् ॥ प्रतिकूलामिति । ता रण्डा नियामक शून्या श्रद्धा पाखण्डेयु मद्धर्मशून्येषु केशेष्वाकृष्य नियोजय प्रवे- शय । कीदृशीं रण्डान् । पतिकूलामसदननुकूलकार्यकत्रीम् । पुन कपभूनाम् । अकुलजा दुर्मगाप्रसूताम । निति मनोनिवृत्त वनुरागो नाम्तीति दुर्भगा । पुन. कीदृशीन् । कुरक्षयप्रवृत्तत्वात्पापाम् । पुन कीदृशीम् । पापा शमादय । कुलक्षय- हेतुत्वादेव तेषामपि पारत्वम् । तदनुवर्तिनी तदनुकूलगम् ॥ ३८ ॥ [ मिथ्यारष्टिः एतावन्मायकेऽपि विषयेऽलं भर्तुरभिनि शेन, गुनगैर भतुर्दासी श्रद्धा १ 'पमादो । तधा महाला २ 'भावमापन्ना' इति पाठ..

·, २] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ९३ णिवेसेण । वअणमत्तकेण जेव्व भट्टिणो दासी सद्धा सव्वं अण्णां करिस्सदि । सा खु मए मित्था धम्मों, मित्था मोक्खो, मित्था वेअमग्गो, मित्था सुहविग्घअराई, सात्थपलविदाई, मित्था सगफलं ति भणिअन्ती वेअमरगं जेव्व पलिहलिस्सदि, किं उण उवणि- सहम् । अविअ । विसआणन्दविमुक्के मोक्खे दोसाणं दंसअन्तीए उर्वणिसदोवि विरत्ता कलिस्सदि अचिलं मए सद्धा । महाराज: यद्येवं में प्रियं संपादितं प्रियया । (पुनरा- लिङ्ग्य चुम्बति ।) मिथ्यादृष्टिः-*भट्टिणोप्पआसे एव्वं उत्तेण लज्जेमि । - मर्तुर्दासी श्रद्धा सर्वामाज्ञां करिष्यति । सा खलु मया मिथ्या धर्मो, मिथ्या मोक्षो, मिथ्या वेदमार्गो, मिथ्या सुखविघ्नकराणि शास्त्रप्रलपितानि, मिथ्या वर्गफलमिति भण्यमाना वेदमार्गमेव परिहरिष्यति, किं पुनरु- पनिषदम् । अपिच । विषयानन्दविमुक्ते मोक्षे दोषान्दर्शयन्त्योपनिषदाऽपि विरक्ता करिष्यतेऽचिरं मया श्रद्धा । * भट्टारकस्य प्रकाशे एवं प्रवृत्तेन लज्जामि । सकाशादाकृष्य पाषण्डे निवेशयितु क्षमा। अयमर्थ.-ये नास्तिकास्ते पाषण्डा- स्तेषा सात्त्विकी श्रद्धा नास्ति अपि तु राजसी तामसी च । अत एव श्रद्धायास्तत्र पाषण्डेषु प्रवेशनमुपपद्यते । शेषं सुगमम् । श्रद्धा त्रिविधा सात्त्विकी राजसी तामसी चेत्याह श्रीभगवान्-'त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनो साखभावजा। सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति ता शृणु ॥ यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षासि राजसाः। आशा करिष्यति । सा खलु मया मिथ्या धर्मों, मिथ्या मोक्षो, मिथ्या वेदमार्गों, मिथ्या सुखविघ्नकराणि शास्त्रप्रलपितानि, मिथ्या स्वर्गफलविधेति भण्यमाना झटिति वेदमागमेव परिहरिष्यति । किं पुनरुपनिषदम् । अपि च विषयानन्दविमुक्ते मोक्षे दोषा- न्दर्शयन्त्या उपनिपदोऽपि विरक्ता करिष्यतेऽचिरं मया श्रद्धा ।] [मिथ्यादृष्टिः- १ 'सद्धा अण्ण' इति पाठ. । २ 'सग्गफलविज्जेति भणिज्जन्ति झडिति वेद- मग्ग' इति पाठ. । ३ 'मे संपादितम्' इति पाठः । ४ 'पउत्तेण भट्टारएण' इति पाठः ।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयो महामोह:-तद्भवतु । स्वागारमेव प्रविशामः । (इति निष्क्रान्ता सर्वे ।) इति श्रीकृष्णमिश्रविरचिते प्रबोधचन्द्रोदयनान्नि नाटके द्वितीयोऽकः ॥ २ ॥ प्रेतान्भूतगणाश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥' श्रद्धा नाम विश्वासः। निष्कान्ताः सर्वे ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरश्रीवीरप्रतापश्रीकृष्णरायमहाराजसा- म्राज्यधुरन्धरश्रीसाल्वतिम्मदण्डनायकभागिनेयनाण्डिल्लगो- पमन्त्रिशेखरविरचितायां प्रबोधचन्द्रोदयव्याख्याया चन्द्रिकासमाख्यायां द्वितीयोऽत. ॥ २ ॥ A भर्तु. प्रकाशे एवं प्रवृत्तेन लज्जामि । ] वासागारम् । निवासगृहमित्यर्थः ॥ इति श्रीप्रवोधचन्द्रोदयव्याख्याने प्रकाशाख्ये द्वितीयोऽङ्कः समाप्तः ॥ २ ॥ १. 'वासागारमेव इति पाठः ।

·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १५ तृतीयोऽङ्कः। (तत. प्रविशति शान्तिः करुणा च ।) शान्ति:-(सास्त्रम् ।) मातः मातः, कासि । देहि मे प्रिय- दर्शनम् । ततः- मुक्तातङ्ककुरङ्गकाननभुवः शैलाः स्खलद्वारयः पुण्यान्यायतनानि संतततपोनिष्ठाश्च वैखानसाः । यस्याः प्रीतिरमीषु सात्रभवती चण्डालवेश्मोदर प्राप्ता गौः कपिलेव जीवति कथं पाषण्डहस्तं गता ॥ १ ॥ अथवालं जीवितसंभावनया । यतः- ततः प्रविशतीत्यादि । शान्तेरुत्तमपात्रखात्संस्कृतभाषया कथनं नैज- मेव । यद्वा नाटके परिभाषावशास्त्रीणां प्राकृतभाषयैव वक्तव्यम् । परिदेव- नरूपकार्यायत्ता संस्कृतभाषापि भाषापर्याय इति विज्ञेयम् । अत्र खत एव पात्रप्रवेश इति ज्ञेयम् । तथा चोकम्-'प्रायोपवृत्तचित्तानां शोकापहतचेतसाम् । परैराधर्षितानां च खत एव प्रवेशनम् ॥' इति । मातः मातरिति दुःखे वीप्सा । क्कासीत्यादीनि प्रलापवचनानि ॥ मुक्तातङ्केत्यादि । मुक्तातकुरमकाननभुवः मुक्कातकास्त्यकभयाः कुरङ्गा यासु काननभूमिषु ता । ऋषिवनानीत्यर्थः । वैखा- नसा ऋषयः । यस्या इत्यादि । परिदेवनवशात्परितो निर्दिश्योकि । अन्यत्स्पष्टम् द्वितीयेऽके तत्तद्धर्मानुष्ठानवैफल्याय दम्भादीन्प्रेषयामास महामोह. । इदानी तृतीयेऽके विवेकसैन्यपराभवाय पाखण्डाडम्वर. ॥ सालमत्रैः सहितम् । प्रियदर्शनं प्रियमिष्टं दर्शनम् ॥-मुक्कातङ्केति । सानभवती पूज्या पाखण्डहस्त गता वेदवाथ- कराक्रान्ता कय जीवति । न कथमपीत्यर्ध. । सा का । यस्या अमीषु वक्ष्यमाणेषु प्रीतिरस्तीत्यध्याक्षरः । ममी के तानाह-मुक्कातङ्केति । मुक्त आतङ्को भय यैस्ते तादृशा ये कुरझा मृगास्ते यासु तादृश्यः काननभुवो वनस्थल्यः । खलन्ति वारीणि जलानि येभ्यस्तै तादृशाः शैलाः । तथा पुण्यानि पवित्राण्यायतनानि देवतागृहाणि । संततमनवरतं तपोनिष्ठास्तपोनिरता वैखानसा वानप्रस्थाः । कथं जीवतीत्युक्तं तत्र इष्टान्तमाइ । चाण्डालस्य वेश्म मन्दिर तस्योदर मध्य प्राप्ता कपिला गौरिव । यथा कपिला गौरन्तणां गृहमध्यं प्राप्ता कथमपि न जीवति तथा भवती पाखण्ट- इस्तं गता कथमपि न जीवतीत्यर्थः । कपिलेत्यनेन गर्वा कपिला गौर्यथोत्तमा एवं ·متر +- - प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः मामनालोक्य न नाति न भुते न पिवत्यपः । न मया रहिता श्रद्धा मुहूर्तमपि जीवति ॥ २ ॥ तद्विना श्रद्धया मुहूर्तमपि शान्तेर्जीवितं विडम्बनमेव । तत्सखि करुणे, मदर्थं चितामारचय । यावदचिरमेव हुताशनप्रवेशेन तस्याः सहचरी भवामि । करुणा-(सास्रम् ।) *सहि, एव्वं विसंमज्जलणज्जालाउल्लकादुः- सहाई अक्खराइं जप्पन्ती सव्वधा विलुत्तजीविदं मं करेसि । वा पसीददु मुहूत्तं जीविदं धारेदु पिअसही । जाव इदो तदो पुण्णेसु अस्समेसु मुणिअणसमाउलेसु भाईरहीतीरेसु णिउणं निरुवेम्हि कआवि महामोहभीदिआ कहमवि पच्छण्णा णिवसदि । सखि, एवं विषमज्वलनज्वालोल्कादुःसहान्यक्षराणि जल्पन्ती सर्वथा विलुप्तजीवितां मा करोषि । तस्मात्प्रसीदतु मुहूर्त जीवितं धार- यतु प्रियसखी । यावदितस्ततः पुण्येष्वाश्रमेषु मुनिजनसमाकुलेषु भागीरथीतीरेषु निपुणं निरूपयामि कदाचिन्महामोहभीत्या कथमपि प्रच्छन्ना निवसति । -- n १ ॥ अलमिति । मृतेव प्रतिभातीत्यर्थः । तदेव स्फोरयति-मामनालो. क्येति । जीवनं विडम्बनमेवोपहासास्पदमेव ध्रुवम् । शेष व्यक्तम् २॥ श्रद्धा शान्त्यादीना मध्य उत्तमेति भावः ॥१॥-मामनालोक्येति । मामना. लोक्यादृष्ट्या लानभोजनजलपानानि न कुरुते । अत एव हेतोर्मया रहिता श्रद्धा क्षणमपि न जीवतीति शान्तेरुक्तिः । अनेन श्रद्धाशान्त्योर्व्याप्तिर्दर्शिता ॥ २ ॥ [करुगा-सखि, एव विषमज्वलनज्वालाकुलकर्णकटुदु सहान्यक्षराणि जल्पन्ती सर्वथा विलुप्तजीवितां मा करोपि । तत्प्रसीदतु मुहूर्तकं धारयितुं प्रियसखी । याव- दितस्तत. पुण्येवाप्रमेषु मुनिजनसमाकुलेषु भागीरथीतीरेषु निपुणं निरूपयामि कदाचिन्महामोहभीता कुत्रापि प्रच्छन्ना निवसति ।] विपमा मत्युग्रा ज्वलनस्यामे- १ मत्र तद्विनेत्यारन्य तत्सखि' इत्यन्तः पाठो लिसितपुस्तके नास्ति । २ विस- मजलपजालाउलक्ण्णकटदु.सहाइ-पसीददु मुलुत्तक जीविद धारेदु-भागीरही- कहिंवि' इति पाठः।

·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ९७ शान्तिः-सखि, किमन्विष्यते । अन्वेषितैव- नीवाराङ्कितसैकतानि सरितां कूलानि वैखानसै- राक्रान्तानि समिच्चषालचमसव्याप्ता गृहा यज्वनाम् । प्रत्येकं च निरूपिताः प्रतिपदं चत्वार एवाश्रमाः श्रद्धायाः कचिदप्यहो खलु मया वार्तापि नाकर्णिता ॥३॥ करुणा-*सहि, एव्वं भणामि । जइ सा जेव्व सत्तई सद्धा तदो ताए ण एरिसी दुग्गदिं संभावेमि । ण खु तारिसीओ पुण्णमयी सदीओ एतारिसी असंभावणिजं विपत्तिं अणुहवन्दि । शान्ति:-सखि, किंन प्रतिकूले विधातरि न संभाव्यते । , सखि, एवं भणामि । यदि सैव सात्त्विकी श्रद्धा तदा तस्या नेदृशीं दुर्गतिं सभावयामि । न खलु तादृश्यः पुण्यमय्यः सत्य एतादृशी- मसंभावनीयां विपत्तिमनुभवन्ति । तत्सखीत्यारभ्य सास्रमित्यन्तं सुगमम् ॥-नीवाराङ्कितेत्यादि । ऋष्याश्रमाः देवयजनानि ब्रह्मचर्याश्रमादय श्रद्धाया निवासभूमय इत्यर्थ । निरूपणं मार्गणम् ॥३॥ सती साध्वी । यदीति असंशये सशयोक्ति ॥ सखि, किन्वित्यादि । ालास्तासां कुल समूहस्तद्वत्कर्णकटूनि । अत एव दु सहानीत्येतदक्षरविशेषणमिति प्राकृतयोजना ।-नीवारेति । हे सखि, मया कचिदपि कुत्रापि । अहो इत्याश्चर्ये । खलु निश्चयेन श्रद्धाया वातापि नाकर्णिता न श्रुता । क्क त्वयान्वेषितेत्यपे- क्षायामाह-नीवारेति नीवाराङ्कितसैकतानि नीवारैररण्यशालिभिरसितानि चिह्नितानि सैकतानि पुलिनानि येषा तानि । तथा वैखानसैर्वानप्रस्थैराका- न्तानि सरिता नदीना कूलानि तीराणि तान्यन्वेषितानि । पुनः यज्वना याधि- कानां गृहा. प्रत्येक समिध., चपालो यूपकटक , चमसा पात्रविशेषास्तैाप्ता निरूपिता. । दृष्टा इत्यर्थः । एवकारोऽप्यर्थे । चत्वारोऽप्याश्रमा प्रतिपद प्रति- स्थान निरूपिता विलोकिता ॥ ३ ॥ [करुणा-सखि, एव भणामि । यदि सैद सात्त्विकी श्रद्धा तदा तस्या नेदृशीं दुर्गति सभावयामि । न खलु तादृश्य पुण्यमय्य एतादृशीमसंभावनीयाँ विपत्तिमनुभवन्ति ।। अदृष्टमनुकूल नास्तीत्याह- 'अन्वेपितेव' इति लिखितपुस्तकेऽधिक. पाठ । २ 'ताए एरिसी' प्रति ३ 'किमु' इति पाठ.। .. पाठ।

·२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः तथाहि- श्रीदेवी जनकात्मजा दशमुखस्यासीगृहे रक्षसो नीता चैव रसातलं भगवती वेदत्रयी दानवैः । गन्धर्वस्य मदालसा च तनयां पातालकेतुश्छला- दैत्येन्द्रोऽपजहार हन्त विपमा वामा विधेर्वृत्तयः ॥४॥ एवं विधिविलसितमेतदिति संप्रधार्य । तद्भवतु । पाखण्डालये- ज्वेव तावदनुसरावः। करुणा-*सहि, एवं भोदु । (इति परिकामत ।) (अंग्रतो विलोक्य।) करुणा-(सत्रासम्।) सिहि, रक्खसो रक्खसो। शान्तिः---कोऽसौ राक्षसः । * सखि, एवं भवतु। । सखि, राक्षसो राक्षसः । सर्वैः संभाव्यत एवेत्यर्थः ॥ तथाहीत्यादि । श्रीदेवीति । श्रीदेवी सा लक्ष्मीः । अपजहारापहृतवान् । विषमा वामा । अत्यन्तवका इत्यर्थः । यद्वा विधेयृत्तयः खभावतो वामा वक्रा । दुष्कृतवशाद्विषमा । अनुल्लया इत्यर्थः । सखीति । प्रतीकूले विधातरि सर्वमपि समाव्यत एवेत्याह-देवी श्रीरिति । हन्त इति दुखे। विधेर्दवस्य वृत्तय आचरितरूया वामा वका । विपमाः सकललोकविल. क्षणाः । देवी देवतारूपा श्री साक्षाचक्ष्मीर्जनकस्यात्मसाक्षात्कारवत. कन्यापि रक्षसो दशग्रीवस्य गृह आसीत् । भगवती सर्वानुष्ठानमूलभूता वेदत्रय्येव दानवैदैत्यै रसातलं पातालं नीता प्रापिता। चेत्यपर गन्धर्वस्य मदालसा तनया कन्या पातालकेतुसाडो दैत्येन्द्रश्छलान्मिपादपजहार स्वनिकटे नीतवान् , एव श्रद्धायाः पाखण्डहस्तगमने दैवं मूलमिति भावः ॥४॥ [करुणा-ससि, एव भवतु।] [करुगा-सखि, राक्षसो २ तथाहि' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति । २ 'देवी श्रीर्जनकात्मजा' इति पाठः । ३ एवंविषेत्रातः संप्रधायेंत्यन् मुद्रितपुस्तके नास्ति । ४ 'अग्रतो विलोक्य प्रति मुद्रितपुस्तके नास्ति।

·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ९९ करुणा-*सहि, पेक्ख पेक्ख । जो एसो गलन्तमलपिच्छिल- बीहत्सदुप्पेक्खदेहच्छवी उल्लुचिअचिउरमुक्कवसणदुइंसणो सिहि- सिहण्डपिच्छिआहत्थो इदो जेव्ब अहिवदृदि । शान्तिः सखि, नायं राक्षसः । नीयः खल्वयम् । करुणा-ता को एसो भविस्सदि । शान्ति:-सखि, पिशाच इति शङ्के। करुणा-सहि, पप्फुरन्तमहामऊहमालोभासिअभुअणन्तरे जलदि प्पचण्डमात्तण्डमण्डले केहं पिसाआणं अवआसो । शान्तिः-तर्हि अनन्तरमेव नरकविवरादुत्तीर्णः कोऽपि नारकी सखि, पश्य पश्य । य एष गलन्मलपिच्छिलबीभत्सदुःप्रेक्ष्यदे- हच्छविः उल्लुश्चितचिकुरमुक्तवसनदुर्दर्शनः शिखिशिखण्डपिच्छिकाहस्त इत एवाभिवर्तते । । तर्हि क एष भविष्यति । * सखि, प्रस्फुरन्महामयूखमालोद्भासितभुवनान्तरे ज्वलति प्रचण्डमार्त- गडमण्डले कथं पिशाचानामवकाशः। ॥ ४ ॥ राक्षस इत्यारभ्य दिगम्बर सिद्धान्त इत्यन्तेन प्रतिमुखसन्धे प्रगमनं नाम सप्तममङ्गम् । तल्लक्षणं तु-'यथोत्तरं कृता वाचं प्राहुः प्रगमनं बुधा.' इति । इत राक्षसः।] [करुणा-ससि, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व, य एष गलन्मलपङ्कपिच्छिलबीभत्सदुः- प्रेक्षदेहच्छविरुधुञ्चितचिकुरमुक्तवसनेदुर्दर्शनः शिखिशिखण्डपिच्छिकाहस्त एवाभिवर्तते । ] गलन्मलपक स्रवद्विष्ठाकर्दमस्तेन पिच्छिला मसृणा वीभत्सा भयानका दु प्रेक्ष्या द्रष्टुमशक्या देहच्छवि. शरीरकान्तिर्यस्य । उश्चिता उत्पाटिताश्चिकुराः फेशा येन । मुक्तवसनो दिगम्बर.। [करुणा-तत् क एष भविष्यति । ] नियों नपुसकः । करुणा-सखि, प्रस्फुरन्महामयूखमालोद्भासितमुवनान्तरे ज्वलति प्रच- ण्डमार्तण्डमण्डले कथ पिशाचानामवकाश । ] प्रस्फुरन्तो दीप्यमाना ये मयूखाः किरणास्तेषा मालामिः परम्पराभिरुद्भासितं प्रकाशित यद्भुवनान्तर भुवनमध्य- प्रदेशस्तस्मिन्मार्तण्डमण्डले सूर्यमण्डले । तद्यनन्तरमेव । इदानीमेवेत्यर्थः । नरक- १ 'मलपङ्कपिच्छिल-अहिवट्टा' इति पाठः। २ 'क' इति पाठः ।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्क भविष्यति । (विलोक्य विचिन्त्य च) आः, ज्ञातम् । महामोहप्र वर्तितोऽयं दिगम्बरसिद्धान्तः । तत्सर्वथा दूरे परिहरणीयमस दर्शनम् । (इति पराङ्मुखीभवति ।) करणा-*सहि, मुहूत्तकं चिट्ठ । जाव एत्थ सद्धां अण्णे सामि । (उमे तथा स्थिते ।) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो दिगम्बरसिद्धान्त ।) दिगम्बरः- ॐ णमो अलिहन्ताणम् । णवदुवालग्घल मज्झे अप्पा दीवेव्व जलदि । एसो जिणवलभासिदो पलमत्थे * सखि, मुहूर्तकं तिष्ठ । यावदन श्रद्धामन्वेषयामि ।। । ॐनमोऽहंद्यः । नवद्वारपुरीमध्ये आत्मा दीप इव ज्वलति । एए + ॐ णमो इत्यादि मागधीभाषा । प्रक्रिया तु पूर्वमेवोका । दिगम्बरसिद्धान्तेऽ हुष्ठपरिमाण एवात्मा हृत्पुण्डरीककोशमध्ये दीपवजवलतीति गृहाभ्यन्तरदी. पप्रभावदगुष्ठमात्रस्यैव पुरुषस्य सर्वदेहव्याप्तेः सुखदुःखभोगाय भवतीति । अयमर्थ -सर्वो हि जनोऽहमिति प्रत्ययं हस्तेन हृदये परिमिनोति परिमाणतया दर्शयति । यस्तु विभुलैनात्मानं वदति तेनाप्ययं प्रत्ययो न वाध्यत इति कदा. चिदप्यस्य वाधाभावात्प्रामाण्यमिति विज्ञेयम् । तस्मात्परिच्छिन्नपरिमाण आत्मा स एवानादिवासनादिभिः सुखदुःखभोगार्थ शरीरे निक्षिप्य वध्यते । तन्निवृत्तिश्च भगवताईता दर्शितैर्धर्मः केशोलुचनतप्तशिलारोहणादिभिर्जायते । तथा च दिगम्बरश्रुतिः-'पारस्थः शुको यद्वद्विमुक्तो वन्धनाइजेत् । बरित तद्वदे. विवरान्नरककुण्डादुत्तीर्णो निर्गत ।-आ, ज्ञातमिति । महामोहप्रतितो महामो. एप्रेपित. । करुणा-ससि, मुहूर्वकं तिष्ठ । यावदन श्रद्धामन्वेपयामि । ] यथानिदिष्टो य एप इत्यादिना पूर्वमुक्तो दिगम्बर । अस्य भापा मागधी । भिक्षुक्षपणकराक्षमान्तः पुरवामिचेटकादीनां मागधीयुक्तमन्यत्र । [दिगम्बर:-नमो नमोऽहन्योऽहंन्यः । नवद्वारगृहमध्ये आत्मा दीप श्व मन्तव्य. । पप जिनवरभापितः परमार्था मोक्ष- . १ नो णमो अलिहन्ताण अलिइन्तागं-~~अप्पा दीवन्ध मन्नयो ।-जिण. पलभासिदे पलमत्ये मोक्खनुखदे। (आकाशे ।) लेले सावका, मुगाध सुणाध-लिति- पलिचलणेहि' इति पाठ. ।

·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १०१ जं मोक्ससुखदो (इति परिकामति) । (आकाशे) अलेले सावका, सुणुद्ध- मलमअपुग्गलपिण्डे सअलजलेहिं वि केलिसी सुद्धी । अप्पा विमलसहाओ रुसिपलिचलणेहिं जाणवो ॥ ५ ॥ जिनवरभाषितः परमार्थोऽयं मोक्षसुखदः । अरेरे श्रावकाः, शृणुध्वम्- मलमयपुद्गलपिण्डे सकलजलैरपि कीदृशी शुद्धिः । आत्मा विमलस्वभावः ऋषिपरिचरणैतिव्यः ॥ वात्मा विमुक्तश्चोर्ध्वगो भवेत् ॥' इति परिक्रामति । आकाश इति । आकाशे कर्ण दत्त्वेति शेष । 'अप्रविष्ट सहालापात्स एवाकाशभाषितः । एष प्रयोज्य आकाशे लक्ष्यं वध्वेत्यनन्तरम् ॥ किमात्थेति वचोऽनूद्य पश्चात्कार्य तदुत्तरम् ॥' पूर्वमाकाशे लक्ष्यं वध्वेत्युक्वानन्तरमाकाशभाषितं प्रयोज्यम् । पूर्व किमात्थे- त्युक्ता पश्चात्तस्य प्रविष्टपात्रस्य वचसोऽनुवाद कृषा तस्योत्तरं दातव्यम् । अत्राकाशभाषित नामोपसन्धि । 'प्रश्नो दूतश्च लेख्यं च नेपथ्योक्तिस्तथैव च । आकाशभाषणं चेति विज्ञेया. पञ्च सन्धयः॥' इति ॥-मलमपति । पुद्गलपिण्डे परमाणुपुज्जरूपे शरीरे । इयं ध्रुवा चान्तरी नाम । तथोकं वसन्तराजीये-'सूचने पात्र मेदानां तत्वभावार्थसूचनी । या गीति सा ध्रुवा तुल्यसविधान विशेषणे ॥ प्रावेशिक्याक्षेपिकी च तथा प्रासादिकीति च । नैष्कामिक्यान्तरी चेति तासां लक्षणमुच्यते ॥ प्रवेशसूचकादौ तु ध्रुवा प्रावेशिकी मता। प्रसङ्गमध्येऽन्यार्थस्याक्षेपा- दाक्षेपिकी मता ॥ प्रासादिकी तु पात्राणा व्याकुलाना प्रसादनात् । निष्कामसूचिका यान्ते ध्रुवा नैष्कामिकी भवेत् ॥ विषादे विस्मृतौ क्रोधे प्रमादे संभ्रमे मदे । दोषप्रच्छादनादौ च गीयते या तु सान्तरी॥' इति । अत्र दोषप्रच्छादनार्थत्वादान्तरी , सुखदः। रे रे श्रावका शृणुत शृणुत-मलमयपुद्गलपिण्डे सकलजलैरपि कीदृशी शुद्धि. । आत्मा विमलस्वभावः पिपरिचरणातव्य.॥५॥] श्रावकाः शिष्या. । पुद्गल शरीरम् । 'पुद्गल वपुरात्मन.' इति धरणिः। तस्य श्लेष्ममूत्रादिपूर्णत्वात्कथमपि न शुद्धिरिति भाव. । परिचरण. सेवनैः । अयमभिप्राय. आत्मा दीप इवेत्युक्त तत्रायमात्मा परिच्छिन्नपरिमाणः । गृहमध्ये इत्युक्तत्वात् । यथा दीपो घटगृहप्रा- सादोदरप्रकाशकः परिमितप्रकाशकत्वात् एवमयमात्मा शरीरान्तःप्रकाशकत्वात्ततोऽपि स्वल्पपरिमाण इति । उक्त च जिनः । खल्प आत्मा । स्वल्पपरिमाण इत्यधः । १० प्र. चं.

·१०२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः किं भणत्थ केलिसं लिसिपरिचलणं ति । ता सुणुध- दूले चलणपणामो, किदसकालं च भोअणं मिट्ठम् । इस्सामलं ण कजं, लिसिणं दालाण लमन्ताणम् ॥ ६ ॥ (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) सद्धे, इदो दाव । (उमे सभयमालोक्यत ।) (तत प्रविशति तदनुरूपवेषा श्रद्धा।) श्रद्धा--*किं आणवेदि लाउलम् । (शान्तिर्मूर्च्छिता पतति ।) दिगम्बरसिद्धान्त:--सावकाणां कुलं मुहुत्तमेकं वि मा पैलिहलिस्सदि भवदी। श्रद्धा- आणवेदि लाउलम् । (इति निष्क्रान्ता।) । कि भणथ कीदृशमृषिपरिचरणमिति । तच्छृणुध्वम्- दूरे चरणप्रणामः कृतसत्कारं च भोजनं मिष्टम् । ईर्ष्यामल न कार्य ऋषीणां दारान्ममाणानाम् ॥ श्रद्धे, इतस्तावत् । • किमाज्ञापयति राजकुलम् । श्रावकाणां कुटुम्बं मुहूर्तमात्रमपि मा परिहरिष्यति भवती । + यदाज्ञापयति राजकुलम् । बुवा ॥ ५॥ किं मणत्थेत्यत्र किंशब्द प्रश्ने । कीदृशमृषिपरिचरणमिति तच्छृणु- ध्वम् । उत्तरमाह-दूले चलणेति । रममाणानामनुभुजानाना सतामि- त्यर्थ । इयं पैशाची भाषा । 'नोणणोः पैशाच्याम्' इति सूत्रेण नकारस्य णकारादेशो भवति । शेपं मागधीवत् । तल्लक्षणमुक्त प्रागेव ॥ ६ ॥ ततः प्रविशतीत्यादि । [किं मणध कीदृशमृपिपरिचरणमिति तच्छृणुत-दूरे चरणप्रणाम: कृतसत्कार 7 भोजनं निष्टन् । ईप्यांमल न कार्यमृपीणा दारान्रममाणानाम् ॥ ६ ॥ अद्ध, इतस्तावत् । ] आकाक्षा स्वयमेवोत्थाप्याह-फि भणत्केति । उने शान्तिकरुणे । भवतीति शेषः ॥ ६॥ [श्रद्धा-किमाशापयति राजकुलम् 1 ] [ दिगम्बरः-याव- कामा कुल मुहर्तमपि मा परिवरिष्यति ।] [श्रद्धा यदापयति राजकुलम् ।] १ कि मगायता मुधाग' शी पाठो। २ 'दालं' :ति पाठः। ३ 'पलि. एनिस्तदि' इति पाठः । ४ 'लामल' इति पाठः।

·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् - करुणा-*समस्ससदु पिअसही। खु णाममेत्तकेण पिय- सहीए भेदव्वं । जदो सुदं मए हिंसासआसादो जं अत्थि पासण्डाणं वि तमसः सुदा सद्धेति । तेण एसा तामसी सद्धा भविस्सदि। शान्तिः--(समाश्वस्य) सखि, एवमेवैतत् । तथाहि- दुराचारा सदाचारां दुर्दर्शा प्रियदर्शनाम् । अम्बामनुसरत्येषा दुराशा न कथंचन ॥ ७ ॥ तद्भवतु तावत् । सौगतालयेष्वप्यसावन्विष्यताम् । (शान्तिकरुणे परिक्रामतः।) * समाश्वसितु प्रियसखी । न खलु नाममात्रेण प्रियसख्या भेतव्यम् । यतः श्रुतं मया हिंसासकाशाद्यदस्ति पाषण्डानामपि तमसः सुता श्रद्वेति । तेनैषा तामसी श्रद्धा भविष्यति । सहसैवार्थसपत्त्या प्रवेशः। नाममात्रेणेति । नामसाम्यश्रवणमात्रेणेत्यर्थः । समाश्वस्य मूर्छातः प्रतिवुध्य । एवमेवैतदिति । एतत्करुणोक्तमेव निश्चितमेव । तदाह-तथाहीत्यादि । दुराचारेति । दुष्ट आचारो यस्या- सा दुराचारा । पापाचारेत्यर्थ । सन् प्रशस्त आचारो यस्या. सा ताम् । 'सन् प्रशस्ते विद्यमाने सत्याभ्यहितसाधुषु' इत्यमरः । दुर्दर्शा दु प्रेक्ष्या । भयंकरीत्यर्थः । प्रिय शोभनं दर्शन प्रेक्षण यस्याः सा ताम् । शान्तामित्यर्थः । अम्बा सात्त्विकी श्रद्धाम् । एषा तामसी श्रद्धानुसरत्यनुकरोति । रूपनामभ्यामेव साम्यं भजते न गुण । अतश्च दुराशा न कथंचनाम्बामनुतिष्ठतीति ॥ ७ ॥ अम्बा सर्वथा नास्त्येव तथापि यावत्सामर्थ्य मार्गितव्येत्याह । तद्भवतु । तदपि [करुणा-समाश्वसितु प्रियसखी । न खलु नाममात्रेणापि प्रियसख्या मेतव्यम् । यतः श्रुत मया हिंसासकाशात् यदस्ति पाखण्डानामपि तमस. सुता श्रद्धेति । तेनैपा तामसी श्रद्धा भविष्यति । ] दुराचारेति । कीदृशी एषा । दुःखद आचारो यस्याः सा। कीदृशीमम्वाम् । सन् आचारो यस्या. सा ताम् । पुन, कथभूता। दु खदः दशों दर्शन यस्याः सा। प्रिये आत्मनि दर्शनं यस्यास्तामित्यन्बाविशेषणम् । अम्बे- वाम्या मातेव हितकारिणी तामेपा दुराशा कवचन कथमपि नानुमरति । अतिवि- १ 'मत्तफेणावि-अहिंसा-पाहण्डाण-तमस्स-हुविस्सदि' इति पाठः ।

·१०४ प्रवोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽक (ततः प्रविशति भिक्षुरूपः पुस्तकहस्तो बुद्धागमः ।) भिक्षुः-(विचिन्त्य) भो भो उपासकाः, सर्वे क्षणक्षयिण एव निरात्मकाश्च यत्रार्पिता बहिरिव प्रतिभान्ति भावाः । सैवाधुना विगलिताखिलवासनत्वा- द्धीसन्ततिः स्फुरति निर्विपयोपरागा ॥ ८ ॥ (परिक्रम्य पुन सश्लाघम् ।) अहो, साधुरयं सौगतधर्मो यत्र सौख्यं मोक्षश्च । तथाहि- भववित्यर्थः । सौगतेषु बौद्धेषु ॥ तत प्रविशतीत्यादि सहसैवार्थसपत्त्या प्रवेशः । स्वकीयमतनिरूपणपूर्वक खमतिसिद्धा मुक्तिमाह-सर्व इत्यादि । सर्वे भावाः क्षणक्षयिण क्षणभङ्गुरा. निरात्मका असन्त एव । प्रतिभासमानशरीरा इत्यर्थः । तत्कथ तेषा विषयलेन प्रतिभानं तत्राह-यत्रार्पिता इति । यत्र सविदि अर्पिता आरोपिताः । तदुक्तं वर्मकीर्तिना-'खाभाविकमेव सविदः खप्र- काशल विषयास्तत्र विष्वक्प्रकाशन्त' इति । भाव्यन्ते सविदा स्वाभिन्नखेनेति भावा नीलादयो वहिरिव बाह्या इत्यर्थ । सैव धीसन्ततिरधुनेदानी विगलिता- सिलवासनलाद्विनष्टाखिलविपयसन्ततिलात् । अत एव निर्विपयोपरागा विष. योपरक्तिशून्या धीसन्ततिः सन्तन्यमाना धीः स्फुरति । खेनैव प्रकाशत लक्षणविशेषवेपत्वादिति भावः ॥ ७ ॥ सौगतेषु वाद्धविशेषेपु । बुद्धागमो बुद्धशास्त्राभि- मानिदेवतारूप. । उपामका नास्तिकदर्शनविचारनिरताः ।-साक्षादिति । सैव पीसन्तति । अधुना श्दानी निर्गतो निपयोपरागो विषयसवन्धो यस्याः। नीलपीता- घनेकनिधविपयोपप्लवशून्या स्फुरत्यनुपहता प्रकाशते । अत एवाह सर्वशोऽसीति ननव्यम् । करसात् । विगलितासिलवासनत्वाद्विशेषेण गलिता नष्टा असिलाः समन्ता वासना. सत्कारास्तेपा मावस्तत्व तसात् ससारकारणीभूतवासनोच्छेदाद्वि- सनमन्तति समुहसतीत्य । सा का । यत्र यस्या धीमन्वतावपिताः सपादिता मावा पटादयो विषया. युद्धौ कल्पितत्वादन्तर्वतिनोऽपि वहिरिव वाया इव प्रति गन्त्यभि- सायन्ते । नान्यत्ययः । माक्षानि.सदिग्धं । क्षणक्षयिग. स्खेतरकालनागिन.। न केवलं क्षणिकाः निरात्मकाच निरस्त भात्मा स्थिति]पा ते । इद विशेषणयं भावानामेव । भयमेव प्रामाणिको मानों भवद्भिरप्यनुसतव्य इति तात्पर्यन् ॥ ८ ॥ यस्मिन्सी- १ 'साक्षात्मणापिण' इति पाठः ।

·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् आवासो लयनं मनोहरमभिप्रायानुरूपा वणिद- नार्यों वाञ्छितकालमिष्टमशनं शय्या मृदुप्रस्तराः। श्रद्धापूर्वमुपासिता युवतिभिः कप्ताङ्गदानोत्सव- क्रीडानन्दभरैर्बजन्ति विलसज्योत्स्नोज्वला रात्रयः ॥ ९ ॥ करुणा-*सहि, को एसो तरुणतालतलुप्पलम्बो लम्बन्त- सखि, क एष तरुणतालतरुप्रलम्बो लम्बमानकषायपिशङ्ग- इत्यर्थ ॥ ८॥ बौद्धपक्षे जीवन्मुक्तिरेतादृशीत्युक्तं भवति । आवासो लय- नमिति । लयनं भूगृहारोपगृहं कुटिमगृह मनोहर मन प्रीतिकरम् । विभ- क्तिव्यत्ययेन क्लुप्तमित्यर्थ । अभिप्रायस्याशयस्यानुरूपा अनुकूला यथेच्छव्यव- हारानुकूला वणिङ्नार्य श्रेणीवध्वः क्लुप्ता इत्यन्वयः । वान्छितकालं यथाक्षुदि- टमशनं मिष्टान्नं क्लुप्तम् । शय्या मृदव प्रस्तरा. प्रच्छदपटा यासा ता. । श्रद्धापू- मिति । अत्र श्रद्धा नाम शाक्यमुनिमत विश्वास । क्रियाविशेषणमेतत् । श्रद्धाप्रधान यथा भवति तथा युवति भिरारूढयौवनाभिरुपासनासाधनभूताभि- रुपासना बुद्धदेवस्य सेवा तत्कर्तृका वा क्लुप्ता सिद्धा । अतश्च अङ्गादानोत्सव आलिङ्गनादिकं स एव क्रीडा तस्यामानन्दभरास्तै करणभूतज्योत्स्नोज्ज्वला रात्रयो व्रजन्ति गच्छन्ति । अत्र वौद्धमते बौद्धपरिव्राजकलिङ्गपूजा खपत्यनुमत्येव कुर्वन्ति ते परिव्राजकास्तेषा मन्मथछत्राणि पूजयन्तीति तदागमक्रम. ॥ ९ ॥ तरुणतालवनवीनतालवृक्षवत्प्रलम्ब. प्राशुर्लम्बमाना कषायेण रजकद्रव्यविशेषेण गनधर्मे ।-आवास इति । मनोहरमतिसुन्दर लयनं गृहमावामो निवास- स्थानम् । अस्तीत्यध्याहार. । न तु केशावहा गुहा. । अभिप्रायानुरूपा अभिलपि- तवेषानुकूला वणिग्भार्या वारविलासिन्य. सन्ति । न तु सवर्णा विवाहिता । वाञ्छि- तकालमभिलपितसमयमिष्टमशन भोजनमस्ति । न तु आह्निकानन्तरकाल एव । मृदुप्रस्तरा कोमलास्तरणयुक्ता शय्याः सन्ति । न कन्यादि । विलसन्ती प्रकाश- माना ज्योत्ला चन्द्रप्रभा तथोज्ज्वला शोभमाना रात्रय. । क्लृप्त. कृतोऽजरा- गोऽझे कुङ्कुमचन्दनादिलेपो यस्मिन्नेतादृशो य उत्सवः काममहोत्सव सुरतादिरूपः सेव क्रीडा तस्यामानन्दभरा. सुखसमूहास्तैर्बजन्ति । सुखेन गच्छन्तीत्यर्थः । कीदृश्यो रात्रय. । युवतिभिस्तरुणी मिः श्रद्धापूर्वमादरपूर्वमुपासिता. सेविता. । अनेनास्माकं मुक्तिमुक्ती सुखसाध्येऽन्येपामतिकेशसाध्ये इति भाव ॥ ९॥ [करुणा-सखि, क एप - १ 'वणिग्भार्या.' इति पाठ । २ 'कृप्ताङ्गरागोत्सव' इति पाठः।

·१०६ प्रवोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः कसाअपिसङ्गचिउरो मुण्डिदसचूडमुण्डपिण्डो इदो जेव्व आअच्छदि। शान्ति:-सखि, वुद्धागम एषः। भिक्षुः-(आकाशे) भो भो उपासकाः भिक्षवश्च, श्रूयतां भग- वतः सुगतस्य वाक्यामृतम् । (पुस्तकं वाचयति) पश्याम्यहं दिव्येन चक्षुषा लोकानां सुगतिं दुर्गतिं च । क्षणिकाः सर्वे संस्काराः । नास्त्यात्मा स्थायी । तस्माद्भिक्षुपु दारानाक्रमत्सु नेर्षितव्यम् । चित्त- मलं हि तद्यदीवा॑नाम । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्यं ।) श्रद्धे, इतस्तावत् । (प्रविश्य श्रद्धा।) श्रद्धा-*आणवेदु लाउलम् । भिक्षु:-उपासकान्भिक्षंश्च चिरमालिङ्गय स्थीयताम् । चिकुरो मुण्डितसचूडमुण्डपिण्ड इत एवागच्छति । आज्ञापयतु राजकुलम् । पिशमा पिङ्गलवर्णाश्चिकुरा, कुन्तला यस्य स. । शिरसि चूर्णकुन्तलान्वलया- कारेण स्थापयिता मध्यप्रदेशं सर्व वापितवानित्यर्थ । तादृशी दीक्षा तेषा- मिति प्रतिद्धि । मुण्डितकेश इत्यादि । उपासका । उपासकशब्दो वेदबाह्याना तच्छिष्यवाचकः । सौगतखरूपमाह-पश्याम्यहमिति । अत्र यदुच्यते तत्रानुमानेनाप्यागमेनापि प्रत्यक्षेण दृष्ट्वोच्यत इत्यर्थ । क्षणिका इत्यादि । सर्वे भावा इति शेष. । भावान्तर्गतसादात्मनोऽपि क्षणिकलमित्याह-नात्मा स्थायीति । देहाना च प्रतिक्षणं विद्यमानत्वात्वस्वामिभावसबन्धो गलित। अतो भ्रान्त्या नेर्पितव्यम् । इतोऽपि ईर्ष्या न सपादनीयेत्याह-चित्ते- त्यादि । चित्तमलं हीा । अतस्त्याज्या । समं ज्ञानसततः ससारखादिति भावः ।। नरणतारतरप्रलग्यो रम्वत्कषायपिगाचीवरो मुण्डितसचूटमुण्टपिण्ड श्त एवाग- छति 1] तरुणः प्रगल्भश्चाती तालनरश्च तद्वत्पलम्ब उच्च । लम्बहन्वायमानं कपाय मगन्ध पिशङ्ग रक्त चीवर वस्त्र यस्य । मुण्डित सचूट. सशिसो मुण्टरूप- पिण्डो यस्य । सन्तिायन्ते शिपयीशियन्ने ते सस्कारा.। भावा प्रत्यय.। स्थायी परलोक- मोक्ता । नेषितव्यमिति । सर्वस्य क्षणिकत्वापेर्ययोः परस्पराससर्गादिति भावः । [अन्दाआशापयतु रानकुलम् 1] [श्रद्धा-यदाशापयति राजकुलम् ।] [क- १ 'पिसाचीवलो' इति पाठः । २ 'पश्यान्यह मिक्षवो दिव्येन' इति पाठ. । ३ 'सरिकयने क्षणिकाः' इति पाठः । ४ 'सामल' इति पाठः । ।

·H , ' , ३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १०७ श्रद्धा-*जं आणवेदि लाउलम् । (इति निष्क्रान्ता ।) शान्तिः-सखि, इयमपि तामसी श्रद्धा । करुणा-1 एवं णेदम् । क्षपणकः-(भिक्षुमालोक्योच्चै शब्दम् ।) अलेले भिक्खुअ, इदो दाव । किंपि पुच्छिस्सम् । भिक्षुः—(सक्रोधम् ।) आः पाप पिशाचाकृते, किमेवं प्रलपसि । क्षपणक:-अले, मुञ्च कोहम् । साच्छगदं पुच्छामि । भिक्षु:-अरे क्षपणक, शास्त्रकथामपि वेत्सि । भवतु । प्रतीक्षामस्तावत् । (उपसृत्य) किं पृच्छसि । क्षपणकः-भण दाव क्षणविणासिणा तुए कस्स किदे एवं व्वदं धालीअदि । भिक्षुः -अरे श्रूयताम् । अस्मत्संततिपतितः कश्चिद्विज्ञानल- क्षणः समुच्छिन्नवासनो मोक्ष्यते । । यदाज्ञापयति राजकुलम् । । एवमेतत् । + अरेरे भिक्षुक, इतस्तावत् । किमपि पृच्छामि । ६ अरे, मुश्च क्रोधम् । शास्त्रगतं पृच्छामि । भण तावत्क्षणविनाशिना त्वया कस्य कृते इदं व्रतं धार्यते उपासकान्भिहूंश्च निर्भरमालिङ्गय स्थीयतामित्यनेन तामसीश्रद्धावशादेवोपासका. कलत्रदानं भिक्षुभ्यः कुर्वन्तीति ध्वनिः । उच्चै शब्द क्रियाविशेषणम् । अरेरे भिक्षुक, इतस्तावदित्यादि । आगच्छेति शेष । अलेले इत्यादि । वेत्सि जानासी- त्यत्र काकु । भण तावत्क्षणेत्यादि । इदं व्रतं धार्यते । अन्यो व्रती अन्यो मुच्यते । भतश्च व्रतिनो मुक्तिर्न स्यादिति भावः । उत्तरमाह-मिक्षुरिति । अस्मत्स- ततीत्यादि । व्रती मुच्यमानयोरेकसंतत्यारूढलाइतमोक्षयोर्न व्यधिकरणसमिति रुण-एवमेतत् । ] [क्षपणक: अरेरे भिक्षुक, इतस्तावत् । किमपि पृच्छामि । ] क्षप०----अरे, मुञ्च क्रोधम् । शास्त्रगत किमपि पृच्छामि । ] [क्षप०-भण तावत्क्षणवि- १ 'किवि' इति पाठः । २ 'सत्यगद' इति पाठ । ३ किदे पद' इति पाठ ।

·१०८ प्रवोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः क्षपणका -*अले मुलुक्ख, कस्सिवि मण्णन्तले कोवि मुक्को भविस्सदि । तदो दे संपदं णटुस्स कीरिसं उवआलं कलिस्सदि । अण्णं च पुच्छामि । केण दे ईरिसो धम्मो उवदिहो। भिक्षुः-नूनं सर्वज्ञेन भगवता बुद्धेनोक्तोऽयमेव धर्मः । क्षपणकः- अले, सव्वण्णो बुद्धोत्थि त्ति कधं तुए णादम् । भिक्षुः-ननु रे, तदागमैरेव प्रसिद्धो बुद्धः सर्वज्ञ इति । क्षपणकः-अले, ज्यिअवुद्धअ, जयि तस्स भासिदेण सव्वण्णत्तं पडिवजेसि ता अहं वि सव्वं जाणामि । तुमंपि पि- दुपिदामहेहि सद्धं सत्तपुलिसं अम्हाणं दासो त्ति । . अरे मूर्ख, कस्मिन्नपि मन्वन्तरे कोऽपि मुक्तो भविष्यति । ततस्ते साप्रत नष्टस्य कीदृशमुपकारं करिष्यति । अन्यच्च पृच्छामि । केन ते इंदृशो धर्म उपदिष्टः । + अरे, सर्वज्ञो वुद्ध इति कथं त्वया ज्ञातम् । + अरे उन्झितवुद्धक, यदि तस्य भाषितेन सर्वज्ञत्वं प्रतिपन्नोऽसि तदहमपि सर्व जानामि । त्वमपि पितृपितामहैः सह सप्तपुरुषमस्माकं दास इति । भाव । मुच्यमानक्षणे इति शेषः । मन्वन्तरे कालान्तरे कीदृशमित्याक्षेपः । । नाशिना त्वया कस्य कृते व्रत धार्यते । ] [क्षप०-अरे मुसं, यदि कस्सिन्नपि मन्व- मरे कोऽपि मुक्तो भविष्यति, तदा ते साप्रत प्रनष्टस्य कृते कीदृशमुपकार करिष्यति । अन्यच्च पृच्छामि । केनेहमो धर्म उपदिष्ट ।] [क्षप०-अरे, सर्वशो युद्धोऽस्तीति स्वया कप हातम् ।] [क्षप०-मरे काजुबुद्धे, यदि तस्य भापितेन सर्वशत्व प्रतिप- पने, तदएनपि सर्व जानामि, त्वमपि पितृपितामहै साध सप्तपुरुषः सह दास इति ।] अपणको दिगन्दरसिद्धान फलकाले त्वदीयस्थितेरसत्त्वान्मुधा प्रयास इति नाव. । अस्मत्संतताविति । अस्मत्सन्नतावस्मद्विशनपरपराया पतितः प्रविष्टः पाश्चिबिशनलक्षणः प्रवृत्तिविज्ञानसतानान्त.पाती ससारी मोध्यते मुक्तो भविष्यति । नुक्स, जाप्पणन किदे केलिस-फेण ईलिसे धमे उवदि?' इति पाठः । २ 'ननु' इति पाठः । ३ 'इज्जुमयुद्धिआ, नर-तुम विपिदृपिदामहेदि. स्मतपुरिहिं दासे त्ति' इति पाठः। १ 'अले ·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् -१.०९ भिक्षः-(सक्रोधम्) आः पाप, पिशाच मलपङ्कधर, कस्तवाह दासः। क्षपणक:-*अले विहालदासीभुअङ्ग दु?पलिवजिअ, दि- टुंदो एसो मए दंसिदो। ता पिअं दे विस्सद्धं भणामि । बुद्धाणु- सासणं पलिहलिअ अलिहन्ताणुसासणं जेव्व अनुसलिअ दिअ- वलमदं जेव्व धालेदु भवम् । भिक्षुः आः पाप, स्वयं नष्टः परानपि नाशयितुमिच्छसि । स्वाराज्यं प्राज्यमुत्सृज्य लोके निन्द्यामनिन्दितः । अभिवाञ्छति को नाम भवानीव पिशाचताम् ॥ १० ॥ अपिच, आईतमपि धर्मवेदनं कः श्रद्दधाति । , अरे विहारदासीभुजङ्ग दुष्टपरिव्राजक, दृष्टान्त एष मया दार्शतः । तत् प्रियं ते विस्रब्धं भणामि । बुद्धानुशासनं परिहत्यार्हतानुशासनमे- वानुसृत्य दिगम्बरमतमेव धारयतु भवान् । भिक्षुरित्यादि । सक्रोधम् । क्रियाविशेषणमेतत् । अत्र प्रमाणोपन्यासे कर्तव्ये गालिप्रदानस्यानुचितत्वानोधोदय इति भावः । अरे विहारदासीभुजङ्ग दुष्ट- परिव्राजक, दृष्टान्त एष मया दर्शित । अत्र मद्वचन गालिप्रदान न भवति अपि तु प्रतिवन्धितर्कस्य विपर्यये पर्यवसानप्रदर्शनपरम् । तथा चायमर्थः । यथा वं मे दास इति वचनमप्रमाणम् । एवं बुद्धः सर्वज्ञ इति तदीयागमोऽप्य अरे विहारदासीभुजङ्ग दुष्टप्रव्राजित, दृष्टान्त एष मया दर्शित. । तत् प्रियं ते विस्तब्ध भणामि । बुद्धानुशासन परिहृत्याईदनुशासनमनुसरन् दिगम्वरव्रतमेव धारयतु भवान् । ] विहारदासीभुजङ्ग वेश्यामत । विस्रब्ध सविश्वासम् । स्वाराज्य- मिति । को नाम अनिन्दितः सन् । लोकैरिति शेषः । प्राज्य प्रकृष्ट धातुमूलचि- न्तालामवुद्धिपरमार्यचन्द्रसूर्यग्रहणसवादभोगादिना दशविधेन सर्वशत्वप्रकर्षस्तद्वि- शिष्ट स्वाराज्य स्वातन्त्र्यमुत्सृज्य त्यक्त्वा भवानिव लोकनिन्या शास्त्रविरुद्धा पिशा- चतां पिशाचत्वममिवान्छत्यभिलपति । न कोऽप्रीत्यर्थ ॥१०॥ आईतमतमनु- पादेयमित्याह-आर्हतमपीति । आईतमपि धर्मवेदन धर्मशान क. अद्धत्ते कः १ 'दुट्ठप्पन्वजिद, दिखे दे मए एसे दसिदे--अलिहन्तानुसासण अणुसलन्ते दिन- बलवद नेव्व धालेदु भवं' इति पाठ.।

·११० प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः क्षपणक:-*ग्गहणक्वत्तचालचन्दसूल्लोपलाअलुप्पलाहपलम- स्थाण्णाणसंधाणदसणेण णिलुविदं सव्वर्णतणं भअवदो अलिहन्तस्स । भिक्षुः-अरे, अनादिप्रवृत्तज्योतिषातीन्द्रियज्ञानेन प्रतारितेन भगवतेदमतिकष्टं व्रतमाश्रितम् । तथाहि- ज्ञातुं वपुःपरिमितः क्षमते त्रिलोकी जीवः कथं कथय संगतिमन्तरेण । शक्नोति कुम्भनिहितः सुशिखोऽपि दीपो भावान्प्रकाशयितुमप्युदरे गृहस्य ॥ ११ ॥ ग्रहनक्षत्रचारचन्द्रसूर्योपरागलुप्तलाभपरमार्थज्ञानसंधानदर्शनेन निरू- पितं सर्वज्ञत्वं भगवतोऽर्हतः। प्रमाणमेवेति । तस्मात् , बुद्धागमस्याप्रमाणवादिति भावः॥१०॥लुप्तलाभ इति। नष्टचिन्तापरमार्थज्ञान तद्विपयार्थज्ञानम् । भिक्षुरिति । अनादिप्रवृत्तज्योतिषा ज्योति शास्त्रेणातीन्द्रियज्ञानेन भूतभविष्यद्विषयसाधनवताहता प्रतारितेन भगव. वेदमतिकष्टं व्रतमाश्रितम् । कथ वञ्चित इति भाव ॥ ज्ञातुमित्यादि । वपु परि- मितः वपुषि गेहे परिमितः परिच्छिन्नः। तदेव सदृष्टान्तमाह-शनोतीत्यादि। भावान्घटपटादिपदार्थान् ‘भद्गुष्टमात्र आत्मा' इत्युक्तं प्राक् । जीवस्त्रिलोकी ज्ञातुं संगतिमन्तरेण स्वान्वयमन्तरेण कथं क्षमते शक्नोति । कथय वद । ब्रह्मणापि खीकरोति । न कोऽपीत्यर्ध. । [क्षप०-ग्रहनक्षत्रवारचन्द्रसूर्योपरागशुक्रराहुपरमार्थ- गनसंवाददर्शनेन निरूपितं भगवतः सर्वशत्वमर्हत. 1] अरे, अनादीति । अनादि- प्रवृत्तेनानादिमिद्धेन ज्योतिषा ज्योति.शालेण अतीन्द्रियमिन्द्रियागोचर यज्यान तत्प्रतारितेन भवता काटमतिदु.खावह व्रतमाप्रितम् । अङ्गीकृतमित्यर्थे. । देहपरि- मितत्वमात्मनो न सर्वशत्वमित्याह-तथा हीत्यादिना । ज्ञातुमिति । वपु परिमितः वपुपा परि समन्नान्मिनः गरीरमात्रपरिमाणो जीवो विशानरूपत्रिलोकी शातु कथ क्षमत इति कथय । न कथमपि समथों भवतीत्यर्थः । मिलोक्यशाने हेतुमाह- सगतिमन्तरेणेति । संवन्ध विनेत्यर्थः । नन्मते शानादिसपन्ये मानाभावादिति भावः । उत्तमर्थ दृष्टान्नेन द्रढयति-सुशिखोऽपीति । अपिशब्दात्मुलेहोऽपि कुम्भनिहितः कुन्मान्नः क्षिप्तो दीपो गृहस्योदरे मध्ये विद्यमानान्मावान्पदान्प्रकाशयितु न लोति यथा, तथा स्वप्रकाशोऽप्यात्मा शरीरमध्ये वर्तमान. परिच्छिन्नो मुवनान्तर- १ 'मुझोपलाअनुफलाहुपलमत्यण्गाणसवाददसणेण णिविद भगवदो सचण्ण- चगं' इति पाठ.। २'शनप्रतारितेन' इति पाठः। ३ 'परिमितं' यति पाठः । ।

·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १११ तस्माल्लोकद्वयविरुद्धादाहतमताद्वरं सुंगतमतमेव साक्षात्सुखा- वहमतिरमणीयं पश्यामः। शान्तिः-सखि, अन्यतो गच्छावः । करुणा-*एवं भोदु । (इति परिकामतः ।) शान्ति:-(पुरो विलोक्य) एष पुरस्तात्सोमसिद्धान्तः । भव- तु । अनापि तावदनुसरावः । (ततः प्रविशति कापालिकरूपधारी सोमसिद्धान्त. ।) सोमसिद्धान्तः-(परिक्रम्य) * एवं भवतु। वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ तस्मादिति । लोकद्वयमागमिकानागमिक- जनविरुद्धम् । यद्वा लोकद्वयमिहलोकपरलोको । इहलोको नास्ति तावत्पिशा- चत्वात् । परलोको नास्ति सततोर्ध्वगमनरूपक्लेशानुभवात् । ऐहिकामुष्मिकदूर- माईतमतमित्यर्थः । एवमार्हता मन्यन्ते । जीवोऽजीवश्चेति द्वौ पदार्थों । जीव- श्चेतन शरीरपरिमाणः सावयवः । अत्र जीवः षड्विध । अभ्रभूभूधरादिरेकः । आश्रवसवरणनिर्जरबन्धमोक्षाख्या पञ्च । आश्रवत्यनेन जीवो विषयेष्विति माश्रव इन्द्रियसघात.। संवृणोति विवेकमित्य विवेकादिः संवरण । नि शेषेण जीर्यते- ऽनेन कामक्रोधादिः केशोल्लुम्चनतप्तशिलाधिरोहणादिक ततो निर्जर । कर्माष्टकेन जन्मपरम्परावन्धः । कर्माष्टक तु-चत्वारि घातिकर्माणि चखारि शुभानि तेभ्योs- टाभ्य कर्मभ्यो विनिर्गतस्य जीवस्य सततोर्ध्वगमनं मुक्तिः । एते च सप्त पदार्थाः सप्तभशीलक्षणेन शास्त्रवादेन समर्थनीयाः । अस्ति बहु वक्तव्यम् प्रन्थविस्तर- भयान्नेह प्रपच्यते ॥ शान्तिरित्यादि स्पष्टम् ॥-सोमसिद्धान्त इति । उमया सहितः सोम. सोमो यथा पार्वत्या सह कैलासे मोदते तद्वद्भक्तः पार्व- तीतुल्यकान्तया सहित. सन् ईश्वरवेषधारी कैलासे मोदते सैव मुक्तिः । शरी- रिणोऽपि मुक्तिन विरुध्यते तपोमहिना नित्यशरीरावलम्बनात् । औषधादिसेवया चर्तिनो वहि स्थान्सूर्यादीन्नैव प्रकाशयेदित्यर्थः । एव विरुद्धमुपपादयतार्हता मवन्तो वञ्चिता इति भावः ॥ ११ ॥ आईतमतदूषणमुषसहरति-तस्मादिति । लोकद्वय. विरुद्धादिहलोकपरलोकयोविरुद्धाहु.खदादिहलोकः सुखरूप• पोडशवर्षाः नियश्च- न्दन सुमनसा माला अयमेव स्वर्गः, इह लोक एव नरकरूपा आधयो व्याधयश्च, एतद्भिन्नलोके प्रमाणामावादिति भावः । साक्षात्सुखावहं धर्मनिरपेक्षतया सुखजनकम् । १ 'सुगतदर्शनमेव' इति पाठः । २ 'पुरोऽवलोक्य' इति पाठः । ।

·, ११२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः नरास्थिमालाकृतचारुभूषणः स्मशानवासी नृकपालभोजनः । पश्यामि योगाञ्जनशुद्धचक्षुपा जगन्मिथो भिन्नमभिन्नमीश्वरात् ॥ १२ ॥ क्षपणकः-*को एसो कावालिअव्वदं पुलिसो धालेदि।ता णं वि पुच्छिस्सम् । (उपसृत्य) अलेले कावालिअ, णलात्थिमुण्ड- मालाधारिअ, कीलिसो तुम्ह धम्मो, कीलिसो तुम्ह मोक्खो । * क एव कापालिकं व्रतं पुरुषो धारयति । तदेनमपि पृच्छामि । अरेरे कापालिक, नरास्थिमुण्डमालाधारक, कीदृशस्तव धर्मः कीदृशस्तव मोक्षः । कार्यसिद्धिोके दृष्टेति नात्र कार्यानुमानमवतरति । तत्र स्त्रीसभोगादिव्यति- रेकेण सुखान्तरं नास्ति । सदाशिवप्रसादमहिना तादृशसुखस्य दु खानभिभूत- खान्नित्यसुखत्वमिति सोमसिद्धान्तरहस्यम् । कापालिकदीक्षादीक्षितानामेव शिवा- द्वैतसाक्षात्कारो नान्येषाम् । तद्दीक्षावशादेव आत्मनोऽपि शिवाद्वैतसाक्षा- त्कारः सपन्न इति प्रकटीकरोति-नरास्थिमालेति । नरास्थिमालया कृतं चारु भूषण येन सः । स्मशाने वमतीति स्मशानवासी । नृकपाले भोजनं यस्य स नृकपालभोजनः । 'सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहो' इति ज्ञापकात्सप्तमीव्यधिक- रणबहुव्रीहि । 'अवयॊ बहुव्रीहिय॑धिकरणो जन्माद्युत्तरपदः' इति वामन- सूत्रम् । जन्मादेराकृतिगणवात्प्रायिकाभिप्रायाद्वा नेयम् । यद्वा समानाधि- करणसमास. । भुज्यतेऽत्रेति भोजनं भोजनपात्रम् । 'करणाधिकरणयोश्च' इत्यधिकरणे ल्युट् । नृकपाले भोजनं यस्य स. नृकपालभोजन. । एवविधका- [करुगा-एव भवतु । ] नरास्थिमालेति । अह जगत् पश्यामि । कीदृश जगत् । मिथोऽन्योन्य भिन्न पुनरीश्वरादभिन्न यथा मुद्रिकाकझणादेः परस्परमेदेऽपि सुवर्णाद- मिगता तयेत्यर्थः । कीदृशोऽहम् । नरास्थिमालया महाशहाक्षमालया कृत सपादित भूरि भूपण येन तः । श्मशाने काश्या वसति तच्छील. 1 नृकपाले भोजन यस्य सः । योग प्रचालन तेन शुद्धमत्रान्त दर्शनं शानं यस्य सः । एतेन स्वीयनतधारण दगि- तम् ॥ २२ ॥ [क्षप०-भरे, एप पुरुष कापालिकव्रत धारयति, तदेनमपि पृच्छामि । अरे कापारिक, नरान्यिमुण्डधारक, कीदृशस्तव धर्म कीदृशस्तव मोक्ष.1] उपत्य समीप १ 'कृतभूरि' शति पाठ । २ 'योगासनशुद्धदर्शनो' इति पाठ । ३ 'अले, एसो पुरिनो कावालिअव्वद धालेदि ।-नास्थिमुण्डधालअ, केरिने तुन्ह पन्मे, फेलिसे तुन्द मोपाखे' इति पाठः ।

·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ११३ कापालिक:-अरे क्षपणक, धर्म तावदस्माकमवधारय । मस्तिष्कांबवसाभिपूरितमहामांसाहुतीर्जुह्वतां वह्नौ ब्रह्मकपालकल्पितसुरापानेन नः पारणा । सद्यःकृत्तकठोरकण्ठविगलत्कीलालधारोज्वलै- रर्यो नः पुरुषोपहारबलिभिर्देवो महाभैरवः ॥ १३ ॥ पालदीक्षादीक्षितः सन् अहम् । योगाजनदिव्यचक्षुषा । योगः समाधिः स एवा- खनं तेन दिव्यमलौकिकं चक्षुईष्टिस्तेन साधनेन मिथोऽभिन्नं परस्परव्यावृत्त जग- दीश्वरादभिन्न पश्यामि । अयमभिप्राय. । हे लोका , ईश्वरादभिन्नं जगद्रष्टुका- माश्चेन्मदीयं नरास्थिमालाधारणादिरूपं व्रतमाचरतेति ॥ १२॥ मस्तिष्क- त्यादि । मस्तिष्क मेद , अन्त्राणि सिराविशेषाः, वसा मज्जास्ताभिरभिपूरितं महामास महापशोर्नरस्य मासं तेनाहुतीर्वहो जुह्वता न. ब्रह्मकपालं ब्रह्मणो नरस्य कपालं तत्र कल्पितं सुरापानं तेन पारणा तृप्तिः सद्यस्तदानीमेव कृत्तात्खण्डि- तात्कठोरकण्ठाद्विगलन्तीभिः कीलालधारामी रक्तप्रवाहैरुल्वणैरधिकैः पुरुषो- पहारवलिभिर्महाभैरवो देवो नोऽर्थ्यः । मस्तिष्कान्नेत्यादिना कीदृशस्तव धर्म इत्यस्योत्तर दत्तम् । सद्यःकृत्तेत्यादिना भैरवोपासनावशायातकैलासवास इति वचनभङ्ग्या कीदृशस्तव मोक्ष इत्यस्योत्तरं दत्तमिति विवेकः ॥ १३ ॥ गत्वा । धर्म तावद्वदति । मोक्षप्रश्नस्यायुक्तत्वाद्धर्म तावदादावेवावधारय । निश्चिनुही- त्यर्थ । मस्तिष्केति । नोऽस्माक ब्रह्मकपाले कल्पिता निर्मिता सुरा मद्य तस्याः पान तेन पारणा पुष्टिः । भवतीत्यध्याहार । कीदृशाना न । वहावनौ मस्तिष्कण कपालान्तर्वतिरसेनाक्ता मिलिता या वसा तयाभिघारितानि महामासानि मनुष्यमासानि तेषामाहुतीर्जुहता होम कुर्वताम् । किं च नोऽस्माक भैरवो देवोऽर्थ्य. पूज्यः । कै. साधनस्तान्याह । पुरुषा एवोपहारा उपक्लुप्ता वलयो वलिदानरूपास्तैः । कथभूतैः पुरुपोपहारवलिभिः । सधस्तत्क्षणमेव कृत्तो भिन्न. कठोरो निष्ठुरः कण्ठस्तस्माद्विशेषेण विगलकीलाल रक्त तस्य धाराभिरुज्वलाः शोभमानास्तै. । अथवा नोऽस्साक भैरव उमाकान्तोऽW. देव. स्वप्रकाश । कैः । पुरि शेते पुरुषोऽन्तरात्मा तदर्थमुपहाराः समर्पणानि त एव वलयस्तैः । कीदृशै. । सघस्तत्क्षणमेव कृत्तकठोरकण्ठादिवोन्नामितक- ण्ठादिव विगलदमृतधाराभि. शोममानै. मस्तकमवं मस्तिष्करूपं तेनाका कान्तिमती या वसा लेहस्तेनाभिधारिता सिक्ता महत्यो विपयेपु प्रवृत्ता बुद्धिवृत्तयस्ता एव मासानि तेपामाहुतीरग्नौ शिवमूर्ती जुलतान् । शिवार्पण कुर्वतामित्यर्थः । किं च नोऽस्माक ब्रह्मरन्ध्रोपलक्षितः कपालो ब्रह्मकपालस्तत्र कल्पिता विद्यमाना सुरा चान्द्री १ 'मस्तिष्कावसा' इति पाठः । ११ प्र.चं.

·, , ११४ प्रवोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः भिक्षुः----(कर्णी पिधाय) बुद्ध बुद्ध, अहो दारुणा धर्मचर्या । क्षपणकः -* अलिहन्त अलिहन्त, अहो घोलपावकालिणा केणावि विप्पलद्धो वलाओ। कापालिका-(सक्रोधम् ) आः पाप पाखण्डापसद, मुंण्डिता- मुण्ड, चूडालकेश, केशलुञ्चक, अरे, विप्रलम्भकः किल चतुर्दश- भुवनोत्पत्तिस्थितिप्रलयप्रवर्तको वेदान्तप्रसिद्धसिद्धान्तविभवो भग- वान्भवानीपतिः । दर्शयामस्तर्हि धर्मस्यास्य महिमानम् । हरिहरसुरज्येष्ठश्रेष्ठान्सुरानहमारे वियति वहतां नक्षत्राणां रुणध्मि गतीरपि । सनगर्नेगरीमम्भःपूर्णा विधाय महीमिमा कलय सकलं भूयस्तोयं क्षणेन पिवामि तत् ॥ १४ ॥ * अर्हन् अर्हन् , अहो घोरपापकारिणा केनापि विप्रलब्धो वराकः । चुद्ध बुद्धेति । यथा वैदिकाः पापकथा श्रुखा कृष्णकृष्णेति वदन्ति एव वौद्धा बुद्ध बुद्धति वदन्ति । अर्हन् अर्हन् वुद्धबुद्धतिवदाहतानामुक्तिः । आ पापेलारभ्य अरे इत्यन्तं वाक्यं गालिप्रदानपरम् । विप्रलम्भक किलेल्यारभ्य दर्शयाम इत्यन्तं सुगमम् ॥ हरिहरेत्यादि । हरिहरसुरज्येष्ठा विष्णुरुद्रप्रपिता- महा श्रेष्ठा प्रमुखा येपा तान्देवानानवे । आनेण्यामीत्यर्थः । वियति वहतामिति सूर्यचन्द्रग्रहणां गती रुणम्यावृणोमि । सनगनगरीत्यादि । भुवं समुद्रे नीमज्ज- कला तस्याः पानेन पारणा व्रतसमाप्तिः । अत एवायमुमया सहित सोमस्तस्य सिद्धान्त ॥ १३ ॥ क्षिप०-अईन् , घोरपापकारिणा केनापि विप्रलब्धो वराक ] निप्रययो वर्माच्यावित.। पाखण्डापतद पासण्डाधम, चण्डावेश, फेशलुचक केगोत्पा- टक । फापालिकं प्रति लतिरस्कारमाह-अरे इति । अरे इत्यत्राकारप्रश्लेषः । अनिमल. न्मकोऽयकाः । सोमसिद्धान्त इति शेप. 1 यत्र भगवान्कर्तुमकर्तुमन्यथाकतुं समर्थो भवा- नीपति., प्रतिपापते । शेप स्पष्टन् । हरिहरेति । अह हरिविष्णु , हरो महादेवः, नुरा चन्द्रादयतेपा वयसा ज्येष्ठाः सामथ्येन श्रेष्ठास्तान्नुरान्देवानाहरे आनये । नियति जाफाशे दहतां गच्ना नक्षत्राणा गतीरपि रुणमि । किंच नगाः पर्वता., नगराणि १ 'पिधाय महो' इति पाठः। २ 'अलिहन्त, घोलो-रवाओ' इति पाठः । ३ 'मुष्टितचूड चाटालवैप' पति पाठः । ४ 'नगरामन्म.' शति पाठ 'पालाशकर्मभूयः' इति पाठ. ।

·-- ३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ११५ क्षपणकः-*अले कावालिअ, अदो जेव्व 'भणामि केणावि इन्दजालिणा मांआं दंसीअ विप्पलद्धोऽसि त्ति । कापालिक:-आः पाप, पुनरपि परमेश्वरमैन्द्रजालिकमि- त्याक्षिपसि । तन्न मर्षणीयमस्य दौरात्म्यम् । (खड्गमाकृष्य) तदलमस्य । एतत्करालकरवालनिकृत्तकण्ठ- नौलोच्चलद्वहुलफेनिलबुद्रुदौथैः । साधं डमडमरुडांकृतिहूतभूत- वर्गेण भर्गगृहिणीं रुधिरैर्धिनोमि ॥ १५ ॥ (इति खड्गमुद्यच्छति ।) * अरे कापालिक, अत एव भणामि केनापीन्द्रजालिना माया दर्श- यित्वा विप्रलब्धोऽसीति । यामीत्यर्थः । कलय । जानीहीत्यर्थ. । भूय इत्यादि पुनः समुद्रं पीला भूमि यथा स्थितां करिष्य इति भावः । तवाग्रत इति सर्वत्रान्वय. ॥ १४ ॥ आः परमेश्वरेत्यादि .स्वगतोक्तिः ॥-एतत्करालेति । एतदिति हस्तधृतखड्जनि- देश । करालो भीकरः करवाल खड्गस्तेन कृत्तात्कण्ठनालादुच्चलन्ति वहुलाः फेनवन्तो बुद्बुदानामोघा येषु तानि उच्चलन्ति च तानि वहुलफेनिलवुद्बुदौघा- नीति विशेषणसमासः । तै रुधिरैर्हस्त आपीडयन् । डमन् विजृम्भ- माणो डमर्वाद्यविशेषस्तस्य डाकृतिः शब्दानुकरण तया हूत आहूत आकारितो पत्तनानि तैः सहितामिमा महीं पृथ्वीमम्भ पूर्णा विधायोदकपूर्णां कृत्वा तत्तोयं जल कलशशकले. क्षणेन शीघ्रमेव पिवामि । भैरवोपासकानामस्माकं सोमसिद्धान्ति- नामीदृश प्रभाव इति भाव. ॥ १४ ॥ खड्गमाकृष्य कोशान्नि.सार्य || एतदिति । अह भर्गस्य गृहिणी महाभैरवी डमन्शन्द कुर्वन्यो डमरुर्वायविशेपस्तस्य डाकृति- किरणशब्दस्तेन हूत आहूतो यो भूतवर्ग पिशाचसमूहस्तेन सार्थ सह रुधिरैपिनोमि प्रीणयामि । कीदृश रुधिरैः । एष य करालो भयावह. करवाल. खगस्तेन निकृत्त छिन्नं यत्कण्ठनाल तस्मादुच्छलन्त उद्गच्छन्तो बहला. फेनिलाः सफेना बुद्ध- १ 'माअ दसिम चिप्पलद्धेसि' इति पाठः । २ 'तन्नाकर्णनीय-तदहमस्य' इति पाठ. । ३ 'नालोच्छलदहल' इति पाठः।

·११६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः क्षपणक:-(सभयम्) *महाभाअ, अहिंसापलमो धम्मो त्थि । (भिक्षोरक प्रविशति) भिक्षुः (कापालिकं वारयन्) भो भो महाभाग, कौतुकप्रयु- क्तवाकलहेनायुक्तमेतस्मिंस्तपस्विनि प्रहर्तुम् । कापालिक:-(खा प्रतिसहरति ।) क्षपणकः--(समाश्वस्य ।) | महाभाओ जैदि संहलिदघोललो- सावेसो संवुत्तो तदो अहं किंवि पुच्छिदुमिच्छेमि । कापालिक: -पृच्छ । क्षपणकः-सुंदो तुम्हाणं पलमो धम्मो । अध केलिसो सोक्खमोक्खो। कापालिकः-शृणु- दृष्टं कापि सुखं विना न विपयैरानन्दवोधोज्झिता जीवस्य स्थितिरेव मुक्तिरुपलावस्था कथं प्रार्थ्य: स एव वौद्धा * महाभाग, अहिंसा परमो धर्मोऽस्ति । + महाभागो यदि संहृतघोररोपावेशः संवृत्तस्ततोऽह किलेल्यारभ्य मिच्छामि। रुद्रप्रपिता- * श्रुतो युष्माकं परमो धर्मः । अथ कीदृशः सौख्यमोक्षः । हतामिति भूतवर्ग. । तेन सह भर्गगृहिणी धिनोमि प्रीणयामि ॥ १५ ॥ भि नीमन- शतीत्यारभ्याश्वस्येत्यन्तं सुगमम् । श्रुतो युष्माकं परमो धर्मः । मस्ति मस्तस्य श्रुत इत्यर्थ । सौख्यमोक्ष. सौख्यप्रधानो मोक्षः। दृष्टमिति । दृष्टा क.] यविना सुसं झापि न दृष्टम् । आनन्दवोधोज्झिता सुसविरहिताकोत्पा- दोघा येषु तैः ॥ १५ ॥ उद्यच्छति सकम्प दशयति । [क्षप-महाभाग, मल. परमो धर्मोऽस्ति । ] [क्षप०-गहाभागो यदि सहनवोररोपावेश. सवृत्त भवा- किमाप पृच्छामि । ] प्रतिसहरते पुन कोशे प्रक्षिपति । [क्षप०-~-शुतो युष्मक परमों धर्म., पथ कीशो मोक्ष.] इति धर्म पृशा मोक्ष पृच्छति-अथेति । कीदृशं पोक्षसौरयमित्यर्थः । दृष्टं छापीति । नृटस पती नृडान्युमा तस्याः पतिः सोन 'पूचे वदतिल । तीति किन् । चन्द्रचूड चन्द्रशेखर वयुर्यत्य नमः तन्कानन्दं १ 'पल मे थम्ने स्वि' इति पाठ । २ 'जई-लोसानेसे सबुरे--पुच्छिदुनि- हानि' पनि पाठः । ३ 'मुदे तुम्हाणं पलने धन्ने । अध केलिसे नोरो' नेपालः कः । आ ·३] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ११७ H पार्वत्याः प्रतिरूपया दयितया सानन्दमालिङ्गितो मुक्तः क्रीडति चन्द्रचूडवपुरित्यूचे मृडानीपतिः ॥ १६ ॥ भिक्षुः-महाभाग, अश्रद्धेयमेतदवीतरागस्य मुक्तिरिति । क्षपणक:-*अले कावालिअ, जइ ण कुप्पसि तदो भणामि । सलीली सलागी मुक्केति विलुद्धम् । कापालिक:-(खगतम्) अये, अश्रद्धाक्षिप्तमनयोरन्तःकरणम् । भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशम्) श्रद्धे, इतस्तावत् । * अरे कापालिक, यदि न कुप्यसि तर्हि भणामि । शरीरी सरागी मुक्त इति विरुद्धम् । पाषाणप्राया जीवस्य स्थितिरेव मुक्तिर्दु खाभावरूपा कथ प्रार्थ्यते पामरैः । पार्वत्या इति । पार्वत्या भवान्याः। प्रतिरूपया प्रतिभटं रूपं यस्या यस्या सा प्रतिरूपा यित्वा विप्रत्सदृशयेत्यर्थ । दयितया प्रियतमया सानन्दं यथा भवति तथालिङ्गितः • सन् संसारदु खान्मुक्तश्चन्द्रचूडस्य वपुरिव वपुर्यस्य सः । क्रीडति यामीत्यर्थः । क न सारूप्यमुक्तिरुक्ता । एव मृडानीपतिः परमेश्वर ऊचे उक्तवान् । यथा स्थिता कालिक तन्त्र पारमेश्वरमिति व्यवहरन्ति वृद्धा ॥ १६ ॥ कथमिति परमेश्वरेत्यादिावे निष्ठा । दुरात्मान एव सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते । अहो आश्चर्यमिति । देशः । करालोमेति । अवीतरागस्य मुक्तिरित्येतदश्रद्धेयम् । अविश्वसनीयमित्यर्थ । फेनवन्तो वयं पश्य रजस. सुता श्रद्धा । ननु कापालिकस्य श्रद्धा सा कथं राजसी- नीति विशेषकारेण । उच्यते । यद्यपि कापालिकस्लाचारेण तामसस्तथापि तस्य माणो डमरत्तथा पार्वत्याः प्रतिरूपया सदृशया दयितया कान्तयालिङ्गितो यः स मुक्त जातीति सोमे धरोपासकाना सरूपा मुक्तिरित्यर्ध. । सोमसिद्धान्त इति भावः । दृश सुख मोक्ष इत्यत आह । विपयैः ख्यादिभिर्विना सुख कापि न दृष्टम् । जलं कलश पे सुखे मानाभावादिति भावः । ननु तहिं दु खनिवृत्तिरेव वैशेषिकादिसमता नामीदृशःरस्त्वित्यत आह-आनन्देति । आनन्द सुखं तस्य वोधोऽनुभवस्तेनोज्झिता रमो अह भर्गता जीवस्थितिरेव मुक्तिरुपलावस्था कथ प्रार्थ्यते कथमभिलष्यते । उपलावस्थावद- चेतनत्वेनापुरुषार्धत्वादिति भाव. । शनिल परित्यज्य पापाणपदवीप्रार्थनमत्याश्चयं वैदिकत्वाभिमानिनाम् ॥१६॥ अश्रद्धेयमनादरणीयम् । [क्षप०-अरे कापालिक, यदि न रुष्यसि तदा मणामि, शरीरी सरागी मुक्त इति वेदविरुद्धम् । ] अश्रद्धया क्षिप्तम् । व्याक्षिप्तमित्यर्थः । भिक्षुक्षपणकयोरात्मा परिच्छिन्नः । आवरणस्वभावा च श्रद्धा १ 'लुस्ससि' इति पाठ.। २ 'वेदविलुद्धन्' इति पाठः। । पत्तना -- सोम पाठ.

·११८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति कापालिनीरुपधारिणी श्रद्धा ।) करुणा-*सहि, पेक्ख पेक्ख रजसस्सुदा सद्धा।जा एसा- विप्पट्टणीलुप्पललोललोअणा नरस्थिमालाकिदचालुभूसणा । णिअम्बपीणत्थणभालमन्थला विहादि पुण्णेन्दुमुही विलासिणी ॥ १७ ॥ श्रद्धा-(परिक्रम्य) । एसम्हि । आणवेटु' सामी । कापालिक:-प्रिये, एनं दुरभिमानिनं भिलु तावद्गृहाण । (श्रद्धा भिक्षुमालिङ्गति ।) भिक्षुः-(सानन्दं परिष्वज्य रोमाञ्चमभिनीय जनान्तिक) अहो, सुख- स्पर्शा कापालिनी । तथाहि- रण्डाः पीनपयोधराः कति मया चण्डानुरागाद्भुज- द्वन्द्वापीडनपीवरस्तनभरैर्नो गाढमालिङ्गिताः । . सखि, पश्य पश्य रजस. सुता श्रद्धा । या एपा- विस्पष्टनीलोत्पललोललोचना नरास्थिमालाकृतचारुभूषणा । नितम्बपीनस्तनभारमन्थरा विभाति पूर्णेन्दुमुखी विलासिनी ॥ १७ ॥ । एपास्मि । आज्ञापयतु खामी । मुक्ति केलासे शिवसानिध्य एव वर्तनमिति सामीप्यमुक्ति. सगुणोपासना- फलमिति तन्मुक्ते राजसलात्तदुपयोगिनी श्रद्धा राजसीत्युक्तमिति ध्येयम् । अतस्तामनी सोमसिक्षान्तस्याभिलापप्रधानत्वाद्राजसी तत्र प्रद्धा । [करुणा-सखि, प्रेक्षख प्रेक्षस्व रजनः मुना अखा, यैपा-विनिद्रनीलोत्पललोललोचना नरास्थिमाला रूतचारुभूपणा । नितान्तपीनस्तनभारमन्धरा विमाति पूणेन्दुमुखी विलासिनी ॥१७॥] [श्रद्धा-एपालि, आशापयतु खामी 1] जनान्तिक लोकसमक्षन् । रण्डा इति । मया चण्यानुरागादुत्कृष्टप्रीतिवशादादमतिशयेन मुजयोर्द्वन्द्वनामीडितो मदितो यः ----- १ रिणिनीलुप्पल' इति पाठ.। २ लात्थिमाला' इति पाठ.। ३ 'द्वन्द्वापी. रितपीवरस्तनमर' पति पाठः।

·: ३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ११९ बुद्धेभ्यः शतशः शपे यदि पुनः कुत्रापि कापालिनी- पीनोत्तुङ्गकुचावगृहनभवः प्राप्तः प्रमोदोदयः ॥ १८ ॥ अहो पुण्यं कापालिकचरितमहो श्लाघ्यः सोमसिद्धान्तः । आश्चर्योऽयं धर्मः । भो महाभाग, सर्वथा बुद्धानुशासनमस्माभि- रुत्स्पृष्टम् । प्रविष्टाः स्मः पारमेश्वरं सिद्धान्तम् । तदाचार्यस्त्वं शिष्योऽहम् । प्रवेशय मां पारमेश्वरीं दीक्षाम् । क्षपणकः-*अले भिक्खुअ, कावालिणीपलसदूसिदं तुमम् । ता दूलं अपसल । भिक्षुः-आः पाप, वञ्चितोऽसि रे कापालिन्या परिरम्भ- महोत्सवेन । कापालिक:-प्रिये, क्षपणकं गृहाण । (कापालिनी क्षपणकमा- लिङ्गति ।) -- अरे भिक्षो, कापालिनीस्पर्शदूषितस्त्वम् । तदूरमपसर । विस्पटनीलोत्पलेत्यादि । ॥ १७ ॥ बुद्धेभ्यः शतश इति । सब्रह्मचारिबुद्धप्रतिपत्त्यर्थ चतुर्थीबहुवचनम् । यद्वा वुद्धेभ्यः इत्यत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी । बुद्धानुद्दिश्य शपथं करोमि । सत्यं वदामीत्यर्थः । यदि पुनरिति कापालिकीकुचालिङ्गनजनितसुखतुल्यं सुखान्तरं यद्यस्ति तर्हि बुद्धेभ्यो द्रुह्यामीत्यर्थ ॥ १८ ॥ अहो इत्यारभ्य क्षपणक इत्यन्तं सुगमम् । आः पापेत्या- रभ्य रोमाञ्च इत्यन्तं सुगमम् । अङ्कपाली परिष्वङ्गम् । किमत्र युक्तम् । मन्त्रितः। पीवरयोर्मासलयो, स्तनयोर्भरो भार. स. यस्या क्रियाया यथा स्यात्तया पीनपयोधराः पीनौ मासली पयोधरौ स्तनौ यासा ता. रण्डा भर्तृहीना. । निरन्तरसुरतहीना इत्यर्थ. । एतेन सुखविशेपो ध्वनित । कतिपयसख्याका नो आलिङ्गिना.। किंतु वलय आलिगिता एव । तावता किं तत्राह । शतशः शतवार बुद्धेभ्यो गुरुभ्य शपे गुरुन- पथ करोमि । कुत्रापि कचिदपि कापालिक्या पीनौ मासलावुत्तुगावुच्चो कुचौ तयोरव- गृहनमालिझन तस्माद्भव उत्पन्न. प्रमोदोदयः प्रकृष्टानन्दाविर्भावो यदि पुनः प्राप्त इत्यन्वयः । एतस्य सुखसतानस्याल्पकालस्थायित्वादजातप्रायत्वात्पुनरेतादृशस्यानुत्पत्ते- महाजना वनिता इति भावः ॥ १८ ॥ प्रवेशय देहि । पारमेश्वरी परमेश्वरसवन्धि- नीन् । [क्षप०-अरे भिक्षो, कापालिनीस्पर्शदूपितस्त्वम् । तदरमपसर। ] परिरम्भ- १ 'फलसदूसिदे' इति पाठ. । एषा सबन्धच्छाया ·१२० प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः १ क्षपणकः--(सरोमाञ्चम् ।) * अहो अरिहन्त, अहो अरिहन्त, कापालिनीए पलससुहं । सुन्दलि, देहि देहि पुणोवि अङ्कपालिम् । (स्वगतम् ।) अरे, महन्तो क्खु इन्दिअविआलो उवत्थिदो । ता अस्थि कोवि उवाओ । किं एत्थ जुत्तम् । भोदु । पिच्छिआए ढंकिस्सम् । अयि पीणघणत्थणसोहणि पलितत्थकुलझविलोअणि । जइ लमसि कावालिणीभावेहिं सावका किं कलिस्संदि ॥१९।। अहो कावालिअदंसणं जेव्च इकं सौक्खमोक्खसाहणम् । भो कावालिअ, हग्गे तुहके सम्पदं दासो संवुत्तो । मंपि महाभैरवानु- शासणे दिक्खय। * अहो अर्हन् ! अहो अर्हन् ! कापालिन्याः स्पर्शसुखम् । सुन्दरि, देहि देहि पुनरप्यङ्कपालीम् । अरे, महान्खल्विन्द्रियविकार उपस्थितः । तर्वस्ति कोऽप्युपायः । किमत्र युक्तम् । भवतु पिच्छिकया छादयिष्यामि । अयि पीनघनस्तनशोभने परित्रस्तकुरङ्गविलोचने । यदि रमसे कापालिनीभावैः श्रावकाः कि करिष्यन्तीति ।। अहो कापालिकदर्शनमेवैकं सौख्यमोक्षसाधनम् । भो कापालिक, अहं तव साप्रतं दासः सवृत्तः । मामपि महाभैरवानुशासने दीक्षय । भवतु पिच्छिकया छादयिष्यामि । लोकदृष्टीरिति शेष ॥ अयीति। कापालिनीभावै. शृङ्गारचेष्टाभिः । श्रावकाः कि करिष्यन्तीति । श्रावकाणा दृष्टिनिरोधाभावेऽपि तेपा नर्मसचिवलान्न लजितव्यमिति भावः ॥ १९ ॥ आलिङ्गन स एव मानुत्सवः । [क्षप०-महो अर्हन् अर्हन् , कापालिनीस्पर्शसुखम् । नुन्दरि, देहि तावत्पुनरकपालीम् । अरे, महान्सविन्द्रियविकार उपस्थितः, ततो- ऽस्ति कोऽप्युपायः, किमत्र युक्त, भवतु, पिच्छिकया च्छादयिष्यामि । ] महपालीमा- लिङ्गनन् । अर्हन्निति देवतास्सरणेन कापालिन्यालिगनजन्य सुस भवान्वेद नान्य रत्ययचि । पिच्छिमा मयूरपिच्छनिर्मित. पिच्छगुच्छ ॥१९॥ [क्षप०-अपि पीनघ. नस्तनमोमना परिवस्तकुरगलोचना । यदि रमयसे कापालिनि भावकी तत्किं करिष्यति १ 'देहि दाव पुणो महपालि-महन्ते क्यु इन्दिमवियाले उवत्यिदे' इति पाठः । २ 'जर लअनसि कावातिणि भावकी ता कि कलिस्तदि सावकी' इति पाठः । ३ 'कावारिस पफ दमणं नोक्साससाहन भो आचलिय, हन्गे तुज्झ किंकले सपदं संयुसे न वि महामिलवाणुसासणे दिपसस्तद्धणेण' इति पाठः। -- ·चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १२१ . - " कापालिक:-उपविश्यताम् । (उभौ तथा कुरुतः ।) (कापालिको भाजन समादाय ध्यानं नाटयति ।) श्रद्धा-*भअवं, सुलाए पूलितं भाअणम् । कापालिक:-(पीला शेषं भिक्षुक्षपणकयोरर्पयति ।) इदं पवित्रममृतं पीयतां भवभेषजम् । पशुपाशसमुच्छेदकारणं भैरवोदितम् ॥ २० ॥ (उभौ विमृशतः ।) क्षपणक:- अम्हाणं अलिहन्ताणुसासणे सुलापाणं णत्थि । भिक्षुः-कथं कापालिकोच्छिष्टां सुरां पास्यामि । कापालिक:-(विमृश्य जनान्तिकम् ।) किं विमृशसि श्रद्धे, * भगवन् , सुरया पूरितं भाजनम् । । अस्माकमाहतानुशासने सुरापानं नास्ति । कापालिक इत्यादि नाटयतीत्यन्त सुगमम् । श्रद्धा कापालिनी ॥-इदं पवित्र- मिति । इदं पीतशेष सुराद्रव्यं पवित्रं स्वयमपि शुद्धमन्यानपि शोधयति । जरामरणयो शहेतुः । भवभेषजं भवस्य ससारस्य भेषजमौषधमाध्यात्मिकादि- तापत्रयनिवारकम् । पशुपाशसमुच्छेदकारणम् । 'पश बन्धने' इत्यस्माद्धातो. पशुपाशशब्दी निष्पन्नौ । पशुर्वद्धो जीवस्तस्य पाशो बन्धस्तत्समुच्छेदस्यात्यन्तिक. विनाशस्य कारणं हेतुः । मुक्तिकारणमित्यर्थ । भैरवोदितं भैरवेण सर्वज्ञेनोदित- मुपदिष्टम् । सुराद्रव्यं पातव्यमित्यर्थः ॥२०॥ उभौ क्षपणकभिक्षु।श्रद्धे इत्यादि। श्रावकी । अहो कापालिकैकदर्शन सौख्यमोक्षसाधनम् । भो आचार्य, अह तव किंकरः माप्रत सवृत्तः । मामपि भैरवानुशासने दीक्षस्व ध्यानेन । ] कुरगो मृगः । भावकी श्रद्धावती । भावकी क्षपणकगोष्टी। अस्यार्थ. । हे कापालिनि, त्व श्रद्धावती सती यदि रमयसे तर्हि क्षपणकसमुदाय. किं करिष्यतीति पदसमुदायार्थः । उभौ भिक्षुक्षपणको । [श्रद्धा-भगवन् , पूरित सुरया भाजनम् ।] भाजन सुरापानपात्रम् । अर्पणे मन्न पठति-इदमिति । भवस्य ससारस्य निवृत्ती मेषजमिद भैरवेणोदित प्रोक्तम् । पशूना जीवाना पाश. ससारजनिका या वासनास्तासा समुच्छेदे नाशे कारणम् । इतरत्सुगमम् ॥ २० ॥ [क्षप०--अस्माकमर्हदनुशासने सुरापान नास्ति । ] किं १ 'मअव पूरिद सुराए' इति पाठ । २ 'विलोक्य पीत्वा' इति पाठ ।

·१२२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः पशुत्वमनयोनांद्याप्यपनीयते । तेनास्सद्वदनसंसर्गदोपादपवित्रां सुरा- मेतौ मन्येते । तद्भवती स्ववकासवपूतां कृत्वाऽनयोरुपनयतु । यतस्तैर्थिका अपि वदन्ति 'स्त्रीमुखं तु सदा शुचिं' इति । श्रद्धा--*जं भअवं आणवेदि । (पानपात्र गृहीला पीतशेषमुपनयति) भिक्षु:-महाप्रसादः (इति चषकं गृहीला पिवति ।) अहो सुरायाः सौन्दर्यम् । निपीता वेश्याभिः सह न कतिवारान्सुवदना- मुखोच्छिष्टास्माभिर्विकचवकुलामोदमधुरा । कपालिन्या वक्रासवसुरभिमेतां तु मदिरा- मलब्धां जानीमः स्पृहयति सुधायै सुरगणः ॥ २१ ॥ क्षपणक:- अले भिक्खुअ, मा सव्वं पिव । कोवालिणी- वअणोच्छिद्रं मइलं मत्थंवि धालेसु । .. यद्दगवानाज्ञापयति । । अरे भिक्षो, मा सर्व पिव । कापालिनीवदनोच्छिष्टां मदिरा मदर्थमपि धारय । अद्याप्यनुभूतभवदालिङ्गनसुखयोरपि पशुख नापनीयते । कर्मकर्तरि यक् । अहो सुरायाः सौन्दर्य खादुखम् ॥-निपीतेत्यादि । वक्रासवेन गण्डूपमयेन सुरभि घ्राणतर्पणां मदिरामलब्ध्वाऽप्राप्यैव सुरगण सुधाय स्पृहयतीति जानीमः विशसि किं विचारयसि । पशुत्व मूर्सत्वमपनीयते दूरीक्रियते, स्ववक्त्रे आसव मय वेन पूना पवित्रा कृत्वा उपनयतु समीपे प्रापयतु । तैथिकाः सार्ताः । [श्रद्धा- यहवानाशापयतीति । ] चपका पानपानन् । अहो इति । नुराया माधुर्यमिति वक्तव्ये सौन्दर्यमिति वदन् मत्त. प्रलपतीति भावः ।।-निपीतेति । असाभिवेश्यामि सह पातिवारान्वानरान् । नुरेत्यध्याहार. । न पीना । बहुधा पीतैवेत्यर्थः । कीदृशी नुरा। नुवदनाना मुमुखीना मुन्चनाच्या पीनशेपा । पुन कीदृशी नुरा। विकचं विकसितं याकुल तस्यामोदेन परिमलेन मधुरा मिष्टा । ततः किं तनाह । नुरगण. देवगणः एता नुरामलम्चा नुधाय स्पृह्यतीच्छति पति जानीमः। कीदृशीं मुरान् । कापालिन्याः १ 'मव आणदि ति' इति पाठ । २ 'कावालिगीवदनसलस मदिलं मवि- धालेनु' इति पाठ.। ३ 'ममवि' इति पाठ. !

·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १२३ (भिक्षु क्षपणकाय चषकमुपनयति ।) क्षपणका--(पीला) *अहो, सुराए महुलत्तणम् , अहो सादो अहो गन्धो, अहो सुलहित्तणम् । चिलं खु अलिहन्ताणुसासणे णिवैडिदे पडिवञ्चिदोम्हि ईदिसेण सुलालसेण । अले भिक्खुअ, घोलन्ति मं अङ्गाई । ता सुविस्सम् । भिक्षुः-एवं कुर्वः । (तथा कुरुत ।) कापालिक:-प्रिये, अमूल्यक्रीतं दासद्वयं लब्धम् । तन्नृत्या- वस्तावत् । (उभौ नृत्यत ।) क्षपणकः- अले भिक्खुअ, ऐसो कावालिओ अहवा आचालिओ कावालिनीए सद्धं सोहणं णञ्चेदि । ता एदाए सद्धं अम्हेवि णच्चावः । अहो सुराया मधुरत्वम् , अहो खादः, अहो गन्धः, अहो सुर- भित्वम् । चिरं खलु अर्हदनुशासने निपतितः प्रतिवश्चितोऽस्मीदशेन सुरारसेन । अरे भिक्षो, घूर्णन्ति ममाङ्गानि । तर्हि खप्स्यामि । | अरे भिक्षुक, एष कापालिकोऽथवाचार्यः कापालिन्या साध शोभनं नृत्यति । तस्मादेताभ्यां सार्धमावामपि नृत्यावः । प्रतीमः । 'स्पृहेरीप्सित' इति सप्रदानवाच्चतुर्थी ॥२१॥ अहो सुरभि- लम् । अत्र माधुर्यखादयोरेकार्थलेऽपि रसावेशाद्विरुतिः । एवं गन्धसुरभि- बयो । यद्वा मधुरलं माधुर्य गन्धादिनिष्ठम् । खादो गुडमरिचादिषड्विधद्रव्य- निष्ठः कश्चन रुचिविशेष । गन्धः सहजवासना । सुरभिखमागन्तुकवासना । उभौ तथा कुरुतः । नूतनसुरापानसमायातमूर्छाजातावित्यर्थः । उभौ नृत्यत वक्त्रासवेनाननमयेन सुरभि सुगन्धान् ।। २१ ॥ [क्षप०. -अरे मिक्षो, मा सर्व पिव। कापालिनीवदनसरसा मदिरा ममापि धारयस्व । ] वदनसरसा वदनोच्छिष्टाम् । मुख- रसयुक्तामित्यर्ध । चषक पानपात्रम् । [क्षप०-अहो सुराया मधुरत्वम् , अहो स्वाद अहो गन्धः, अहो सुरभित्वन् । चिर खलु अर्हदनुशासने पतित प्रतिवञ्चितोऽस्मीदृशेन नुरारसेन । अरे भिक्षुक, घूर्णन्ति ममानानि । तत्स्वप्स्यामि । ] अहो इत्याश्चयें। रसान्त- रामदृशत्वमित्यर्थः। [क्षप०-अरे भिक्षुक, एप कापालिक अथवा आचार्यः कापालिन्या १ 'इदिदो पडिवचिदम्हि--घोणदि म अगाणि' इति पाठ.। २ 'एसे कावालिए' इति पाठ.। . ।

·- १२४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः भिक्षुः-आचार्य, महाश्चर्यमेतद्दर्शनम् । यत्रालेशमभिमतार्थ- सिद्धयः संपद्यन्ते । (मदस्खलितं नृत्यत.) क्षपणक:-(अयि 'पीणत्यणि' इत्यादि पूर्वमेवोक्त्वा ।) कापालिक:-कियदेतदाश्चर्यं पश्यसि । अत्रानुज्झितचक्षुरादिविषयासङ्गेऽपि सिध्यन्त्यमू- रत्यासन्नमहोदयाः प्रणयिनाप्यष्टौ महासिद्धयः । वश्याकविमोहनप्रशमनप्रक्षोभणोचाटन- प्रायाः प्राकृतसिद्धयस्तु विदुषां योगान्तरायाः परम् ॥२२॥ इति । नृति म केवल गात्रविक्षेपात्मकोऽङ्गहारविशेप. । 'नृती गात्रविनामे' इत्ययं धातुर्दैवादिकः । अत्र एष कापालिक इति पूर्वाभ्यासवशात्स्खलितोक्तिः । सावकेभावेहि इति स्खलितोक्ति । अत्र ध्रुवान्तरी मदप्राययुक्ता । यद्वा प्रासा. दिकी प्रसादनप्रयोजनवाढुवाया इति ॥-अत्रेत्यादि । अत्र मते प्रणयिन- भिनिविष्टेन योगिनानुज्झितवाञ्छितार्थविषयासङ्गेऽपि । अमीष्टवस्तुविषयाभि- लाषापरित्यागेऽपीत्यर्थ. । अमूरष्टौ महासिद्धयोऽत्यासनमहोदया अतिनिकट- वर्तिमहाफला सत्य सिध्यन्ति । अणिमा महिमा गरिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमीशिवं वशिलं चेत्यष्टौ सिद्धयः । येनाणिन्नैश्चर्येणाणुर्भवति साऽणिमा । येन महिन्नैश्वर्येणाकाशवन्महान्भवति सा महिमा । येन गरिम्णा ऐश्वर्येण गुरुः पर्वतादिधुरन्धरेणापि धर्तुमशक्यो भवति सा गरिमा । येन लधिन- श्वर्येणातिलघु सूर्यमरीचिमालम्व्य सूर्यादिलोकान् गन्तुं शक्नोति सा लधिमा । येनैश्वर्येणाद्गुल्यमादिना चन्द्रादीन्स्प्रष्टुं शक्नोति तत्प्राकाम्यम् । येनैश्वर्येण भूत- साधं शोभन नृत्यति तदेतया सार्धमावामपि नृत्याव. । ] मढस्वलित मदन स्खलिते स्खलन प्राप्त यथा स्यात्तथा नृत्यत । अ६ पीणवणत्यणेति पूर्वोक्का गाथामित्यर्थः । यति । ओम चान्द्रायणादितपमा निना अभिमता अभिलपिता अर्थसिद्धय । प्रयो. जनसिद्धय इत्यर्थः । आश्चर्यमेवाह-अत्रानुज्झितेति । अत्रासन्मते अनुमितो- इत्यतः सुरादीनामिन्द्रियाणा विषयारतेपामामा. सरन्धस्तसिन् सत्यपि अष्ट महा. निल्योऽणिमाया निध्यन्ति । प्राकृताश्च मिद्धय सिध्यन्ति प्राप्यन्ते । परतु विदुपा निना योगान्तरायाः योगविभूता भवन्तीत्यध्याहारः । कीदृशाना विदुपाम् । १ मि.--एव कुर्वः' (इति मदरस लिन नृत्यत.) इति पाठः । २ 'इत्यादि गायनि' इति पाठ. ! ३ महोदयप्रगपिनाम्' इति पाठ । - ·] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १२५ क्षपणकः-*अले कापालिअ, (विमृश्य) अहवा आचालिअ, आचालिअलाअ, कुलाचालिअ । भिक्षुः-(विहस्य) अयमनासातिशयपीतया मदिरया दूर- मुन्मनीकृतस्तपस्वी । तक्रियतामस्य मदापनयनम् । कापालिक:--एवं भवतु । (इति स्वमुखोच्छिष्टं ताम्बूलं क्षपणकाय ददाति ।) क्षपणक:-(खस्थीभूय) आचालिअ, एव्वं पुंच्छिस्सम् । जादिसी तुम्हाणं सुलाए आहलणसिद्धी किं तादिसी सिद्धी इत्थि- आसु पुलिसेसु अवि अस्थि । * अरे कापालिक, अथवा आचार्य, आचार्यराज, कुलाचार्य । + आचार्य, इदं पृच्छामि । यादृशी युष्माकं सुराया आहरणसिद्धिः किं तादृशी सिद्धिः स्त्रीषु पुरुषेष्वप्यस्ति । भौतिकादीना नियन्ता भवति तदीशिवम् । येनैश्वर्येणेन्द्रियादीनि वश्यानि भवन्ति तद्वशिलम् । वश्याकर्षणेति । उच्चाटनप्राया उच्चाटनप्रमृतयः। प्राय.शब्देनो- त्सादनादयो गृह्यन्ते। प्राकृतसिद्धयः प्राकृतजनविषया प्राकृतान्राजादीनधि- कृत्य प्रवर्तन्ते । अतएव तुच्छास्ता. । किंच विदुषा विवे किना परमत्यर्थं योगान्त- राया भगवद्ध्यानविघ्नभूता । वश्यादीनां मन्त्रौषधादिसाध्यखादणिमादिवन्नेश्वरा- नुग्रहसाध्यसमिति भाव ॥ २२ ॥ कापालिकेत्यादि । उन्मत्तप्रलापोऽयम् । अनभ्यासेत्यादि । अतिपीतयाविमात्रं पीतया दूरमत्यर्थमुन्मनीकृत । उद्गतं मनो यस्योन्मना. । अभूततद्भावे चिः टिलोपः । उत्सिकोऽभूदित्यर्थः ॥ अत्यासन्नोऽतिनिकटश्चामी महोदयश्च मोक्षस्तस्मिन् प्रणयः प्रीतिर्येषा तच्छीलास्तेषाम् । कीदृश्यः प्राकृतसिद्धयः । वश्य च वशीकरणम् , आकर्ष आकर्षण, मोहन भ्रान्त्यु- त्पादन, प्रशमन सकलशानभ्रश प्रक्षोभण प्रक्षोभ , उच्चाटनं स्थानभ्रंशः, तत्प्राया- स्तत्प्रधाना इत्यर्थः ॥ २२ ॥ [क्षप०-अरे कापालिक, अरे आचार्य, अथवा आचा- र्थराज, कुलाचार्य । ] अयमिति । सातिशयपीतया मदिरया अयमनभ्यासयुक्तस्तपस्वी दूरमुन्मनीकृत इति योजना । अतिभ्रान्त. सपादित इत्यर्थः । [क्षप०--आचार्य, एव पृच्छामि । यादृशी युष्माकं सुरायामाहरणसिद्धिः किं तादृशी स्त्रीषु पुरुषेष्व- १ 'अनभ्यास. मातिशय प्रति पाठ.। सेतु' इति पाठ. २ 'पुच्छामि-तादिसी इथिआपुलि- १२ प्र. चं.

·१२६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः कापालिक:-किं विशेषेण पृच्छयते । पश्य- विद्याधरी वाथ सुरागनां वा नागाङ्गनां वाप्यथ यक्षकन्याम् । यद्यन्ममेष्टं भुवनत्रयेऽपि विद्यावलात्तत्तदुपाहरामि ॥ २३ ॥ क्षपणकः-*भो, एदं मए गणिदेण ण्णादं । ज सव्वेवि अम्हे महामोहस्स किंकले त्ति । उभौ-यथाज्ञातमायुष्मता । एवमेतत् । क्षपणक:- ता लाअकजं किंवि मन्तिव्यम् । कापालिकः-किं तत् । क्षपणकः-सत्तस्स सुदा सद्धा महालाअस्स अण्णाए आ- हलिअदु त्ति । कापालिक:-कथय कासौ दास्याः पुत्री । एप तामचिरमेव विद्यावलादुपाहरामि । मो, इदं मया गणितेन ज्ञातम् । यत्सर्वेऽपि वयं महामोहस्य किङ्करा इति । । तर्हि राजकार्य किमपि मनितव्यम् । सत्त्वस्य सुता श्रद्धा महाराजसाज्ञयाहियतामिति । यथा योगमहिनैव मुराया आहरणशक्तिदृश्यते मया एवं स्त्रीपुरुषाहरणशक्ति- रिति किमिति प्रश्नः । विद्याधरीमित्यादि । उपाहराम्यानेष्यामि ॥ २३ ॥ उभी भिक्षुकापालिको । सत्त्वस्येसारभ्याहरामीत्यन्तेन निरोधो नाम प्रतिमुख- प्यस्ति ]-विद्याधरीमिति । विद्याधरी गन्धर्वकन्या, नुराजना देवपली, नागानना नागपली, अथ यक्षकन्यामकृविवाहा स्वयंवरादुपाहरामीति न चित्र, किंतु कृतविवाहा देवपत्योऽप्यानेतु शक्यन्त इति नुरागनेत्यनेनोक्तम् । नागा. क्रूरास्तेपा- मप्याना स्यि, यक्षास्ततोऽप्यतिकठिनास्तेपामपि कन्यान् । किं बहुना भुवनप्रयेऽपि यघन्ममेष्ट तत्तदुपाहरामीति योजना ॥ २३ ॥ [क्षप०-भोः, रंद मया गणितेन पातन् । यसर्व वय मरामोहस किंकरा. 1] [क्षप०- नद्राजकार्य किमपि मष- १ 'पृच्छनि' इति पाठः । २ 'सन्चे अन्हे' इति पाठ. । ३ 'धम्मस्स' इति पाठः। [ ·३] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १२७ (क्षपणक• खटिकामादाय गणयति ।) शान्तिः-सखि, अम्बागतमिव हताशानामालापं - शृणोमि तदवधानेन तावदाकर्णयावः । करुणा-*सहि एव्वं करेम्ह । (उमे तथा कुरुत ।) क्षपणकः--(गाथा गणयित्वा ।) णित्थि जले णत्थि थले, णस्थि गिलिगव्हलेसु णत्थि पाआले। सा विण्णुभत्तिसहिदा, वसदि हिअए महम्माणम् ॥ २४ ॥ करुणा-(सानन्दम्) सिहि, दिद्विआ वड्डसि विण्णुभत्तिए दे- वीए पास्सवरितणी सद्धेत्ति । (शान्ति. हर्ष नाटयति ।) * सखि, एवं कुर्मः। । नास्ति जले नास्ति स्थले, नास्ति गिरिगहरेषु नास्ति पाताले । सा विष्णुभक्त्या सहिता, वसति हृदये महात्मनाम् ॥ + सखि, दिष्टया वर्धसे विष्णुभक्त्या देव्याः पार्श्ववर्तिनी श्रद्धेति । संधेरष्टममङ्गम् । लक्षणं तु 'निरोवो हितरोही स्यात्' इति । सखीत्यादि । अम्बागतमम्बाविषयमिव ॥-नास्ति जले इत्यादि । इयं ध्रुवा नैष्कामिकी 'निष्कामसूचिकान्ते या ध्रुवा नैष्कामिकी मता' इति । अस्या ध्रुवाया मृग्य- माणसात्त्विकश्रद्धा विष्णुभक्त्या सह महात्महृदये वर्तत इति । महामोहस्याज्ञाप- यति । उद्युक्तजनाना निष्कामसूचनवान्नैष्कामिकी । निष्कामः प्रयोजनमस्या इति नैष्कामिकी । 'प्रयोजनम्' इति ठक् ॥ २४ ॥ दिष्ट्या वर्धस इत्यादि । यतु] [क्षप०-धर्मस्य सुता श्रद्धा महाराजस्याशयाहियतामिति।] खटिकामादायेति। खटिका अडलिखनसाधनम् । अम्बागत श्रद्धाविषयम् । हताशाना हता गता आशा येपा तेपाम् । आलाप सभाषणम् । [ करुणा-ससि, एव कुर्व.1] [क्षप०-नास्ति जले नास्ति स्थले नास्ति गिरिवरे नास्ति पाताले । सा विष्णुभक्तिसहिता वसति हृदये महात्मनाम् ॥ २४ ॥] [करुणा-सखि, दिष्टया वर्धसे विष्णुभक्त्या देव्याः पार्श्वपरि- । २'णत्थि गिलिवले' इति' १ 'गाथा गणयित्वा' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति । पाठ.। ३ वटसे-पस्सपरिवत्तणी' इति पाठः ।

·१२८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः भिक्षुः-अर्थ धर्मस्य कामादपक्रान्तस्य कुत्र प्रवृत्तिः । क्षपणकः-(पुनर्गणयिखा।) *णत्थि जले णत्थि वणे, णत्थि गिलिगव्हलेसु णत्थि पाआले। विण्णुभत्तीए सहिदो, वसदि हिअए, महम्माणम् ।। २५ ॥ कापालिकः-(सविषादम्) अहो महत्कष्टमापतितं महारा- जस्य । तथाहि- मूलं देवी सिद्धये विष्णुभक्ति- स्तां च श्रद्धानुव्रता सत्त्वकन्या। - . - * नास्ति जले नास्ति वने, नास्ति गिरिगहरेषु नास्ति पाताले । विष्णुभक्त्या सहितो, वसति हृदये महात्मनाम् ॥ अतिसुगमम् । अहो महत्कष्टमित्यादि । अत्र पर्युपासनं नाम प्रतिमुखसधेर्न- वममङ्गम् । श्रद्धाक्षेपप्रतिपादकवाक्येन सान्वनात् । तल्लक्षणम् 'सांखनं पर्युपास. नम्' । धर्मस्य कामादपक्रान्तस्य कुन वृत्तिरित्यनेन श्रद्धास्थितिज्ञानानन्तरं तदी- यस्य धर्मस्य कुत्र वृत्तिरिति विशेषवचनात्पुष्प नाम प्रतिमुखसधेर्दशममङ्गम् । 'पुष्पं विशेषवद्वाक्यम्' इति लक्षणात् । नास्ति जले इति । इति नैष्कामिकी ध्रुवा ॥ २५ ॥ अहो महत्कष्टमित्यारभ्य विवेकसाध्यमित्यन्तेन निष्ठुरवचनेन वज्रं नाम प्रतिमुससधेरेकादशमनम् । तल्लक्षणं तु 'वज्र प्रत्यक्षनिष्ठुरम्' । तावदसुव्ययेनापि खामिनः प्रयोजनमनुष्ठेयम् । तन्महाभैरवीं विद्या धर्मश्रद्धयोराहरणाय प्रस्थाप- याम इति उपपत्तिमद्वाक्योपन्यासाटुपन्यासाख्य प्रतिमुखसधेादशमनम् । लक्षणं तु-'उपपत्तियुतं वाक्यमुपन्यास प्रचक्षते' इति । निष्क्रान्ताः पापण्डाः । आवा- मप्येव हताशाना व्यवसायं देव्यै विष्णुभक्त्यै निवेदयाव इत्यत्र 'वर्ण्यस्य कथायां वर्णसंहतिः' इत्यभिनवगुप्तपादेरक्तम् । प्रधानकथानुसारेणवात्माभिस्तु वहु- पात्रादीनामझयोजना कृता । दशरूपके तु 'चातुर्वर्ण्यसमाहारो वर्णसहार इण्यते' इत्युक्तम् । नान्यभूपतिप्रतिमिस्तु यहुपात्रसमावेशो वर्णसहार उच्यते' इत्यु- वर्तिनी अद्धति ] करणा-~-दिष्टया माग्येनेत्यर्थ. । सहर्ष नाटयति हर्पयुक्त नाट्य प्रकाशयति । परिय जले उति पूर्वोदाहवा नाथां पठति ॥ २५ ॥ मूलमिति । विष्णुभ- तिदेवी । सिद्धये वोधोत्पत्तये मूल प्रथमं कारणं सत्त्वकन्या श्रद्धा सात्त्विकी असा । - १ 'कापालिकः कुत्र वृत्तिः' इति पाठः।

·-- ३] । चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १२९ कामान्मुक्तस्तत्र धर्मोऽप्यभूञ्चे- सिद्धं मन्ये तद्विवेकस्य कृत्यम् ॥ २६ ॥ तथापि तावदसुव्ययेनापि स्वामिनः प्रयोजनमनुष्ठेयम् । तन्महा- -- क्तम् । अयमाशयः । अङ्गानि प्रधानकथानुरोधीन्येवेति नियमो नास्तीत्यत्र प्रधा- नकथानुरोधेनाप्यङ्गनिरूपणं कर्तुं युज्यत एव । रसप्रधानले नाटकस्य रसानु- गुण्यमेव प्रधान प्रयोजनमज्ञानामिति । अत एवायं अन्धकारः प्रधानकथानुरो- धीन्यङ्गान्युदाहृतवानिति विज्ञायते । निष्क्रान्ताः सर्व इत्युक्त्वा पुनरपि शान्त्या- दिष्वाक्रमणोकेरप्रधान कथानुरोधेनाप्यङ्गनिर्णयं कृतवानिति विज्ञायते । वर्ण- संहारशब्दस्य बहुपात्रसमावेशलक्षणार्थस्वीकारेण क्षपणकभिक्षुकापालिकका- पालिनीरूपबहुपात्रसमावेशस्य कृतवात्तदनुसारेणाप्यस्मामिरजनिर्णय क्रियते । अत्र कश्चिद्विशेषो बिन्दुप्रयत्नसाधनात्प्रतिमुखसन्धिः । अत्र वर्णसंहाराख्य- प्रयत्नादगमपि भवति । मुखसन्धावारम्भवदिति विलासपरिसर्पयोर्वीजानुगुण्ये- नैव निरूपणीयत्वात् । तदुभयं पूर्वमेव निरूपितम् । विधूतादिकमगजातं निरू- प्यते। ततः प्रविशति पत्रहस्त. पुरुष इति सक्रोधमित्यन्तेनार्तिनिरूपणाद्विधू- तमङ्गम् । आः किमेतदित्यारभ्य मिथ्यादृष्ट्या सह प्रविशतीत्यन्तेनार्तिशान्तेः प्रतिपादनाच्छमाख्यमङ्गम् । सखि, खद्दर्शनादात्मानमेव महाराजो गवेषयति । अत किमुपालभिष्यतीतित्यनेन परिहासवचनानर्माख्यमङ्गम् । ननु कामस्य रति- रित्यारभ्य मुहूर्तमपि न तुष्यतीत्यनेनेालक्षणदोषप्रच्छादनान्नर्मद्युतिर्नामा- जम् । एवं निद्राकुलनयनेत्यारभ्य कीदृशं भयमित्यन्तेनोत्तरोत्तरोत्कर्षावहवाक्य- विन्यासात्प्रगमनम् । भट्टारकेत्यारभ्य प्रविशाव इत्यन्तेन प्रकाशे संभोगनिरोधनेन मुखनिरोधनान्निरोधाख्यमङ्गम् । 'ज्ञातु वपु. परिमितं क्षमते' इत्यादिश्लोकेन हेतुविशेषवद्वाक्येन पुष्पं नामाङ्ग निरूपितम् । आः परमेश्वरमैन्द्रजालिकमित्या क्षिपतीयनेन प्रत्यक्षनिष्ठुरवप्रतीतेः वजं नामाझं निरूपितम् । भो भो महाभाग, कौतुकप्रयुक्त वाकलहे न युक्तमेतत्तपखिनि प्रहर्तुमित्युपपत्तिमद्वाक्यन्यासादु- पन्यासमहम् । खग प्रतिसहरतीत्यारभ्य यत्सर्वेऽस्मिन्महामोहस्य किंकरा इत्यन्तेन बहुपानसमावेशप्रतिपादनाद्वर्णसमाहारो नामाङ्गं त्रयोदशं निरूपित- मिति ध्येयम् । तर्हि राजकार्य मन्त्रितव्यमित्यादि प्रस्थापयाम इत्यन्त गर्भसं- धेरुपक्षेपमिति विज्ञेयम् । अतः परं गर्भसधि प्रस्तूयते । 'गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीज- स्यान्वेषणं मुहु' । अस्यार्थः । मुखसधेस्तोकोद्दिष्टतया लक्ष्यालक्ष्यस्य प्रतिमुख- सा च विष्णुभक्तिमनुवतानुगता। तत्र तयोः सनीपे कामान्मुक्त: कामरहितो धर्मोप्य- ·१३९ प्रवोधचन्द्रोदयम् [तृतीयोऽङ्कः भैरवीं विद्यां धर्मश्रद्धयोराहरणाय प्रस्थापयामः । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) शान्ति:-आवामप्येवं हताशानां व्यवसायं देव्यै विष्णु- भक्त्यै निवेदयावः। (इति निष्क्रान्ते ।) इति श्रीकृष्णमिश्रविरचिते प्रवोधचन्द्रोदयनाम्नि नाटके तृतीयोऽङ्क ॥ ३ ॥ संघौ सम्यग्व्यक्तस्य तत्रैव पुनर्नष्टस्य वीजस्यान्वेषणं गर्भसधि । अतश्चानिर्धा- रितैकान्त्यफलप्राप्याशात्मको गर्भसधिः । पताकाप्राप्याशयो संवन्धादय उत्प- द्यन्ते । 'उपायापायशङ्काभ्या प्राप्याशा प्राप्तिसभव' । अस्यार्थः । उपायस्य तद- भावशदायाश्चाभावानिर्धारितकान्त्यफलप्राप्ति । प्राप्ह्याशानाम पताकाव्यापिनी कथा । अयमर्थ । नाटकवस्तु द्विविधम् । प्रासनिकमाधिकारिकं चेति । वस्तु कथा इतिवृत्तमिति पर्याया. । 'तत्राधिकारिकं मुख्यमन प्रासङ्गिकं विदु' । प्रधानभूत- माधिकारिकम् । यथा रामायणे रामसीतावृत्तान्त । तदङ्गभूतं प्रासनिकं यथा सुग्रीवविमीपणवृत्तान्त इति । अधिकार. फलं तत्वाम्यधिकारी तनिवर्त्यमाधिका- रिकम् । तदुक्तम्-‘फलेन खामिसवन्धोऽधिकारः' फलखामी चाधिकारी, तेन निर्वर्त्य फलपर्यन्तं नियुज्यमानमितिवृत्तमाधिकारिकमित्यर्थ । प्रासङ्गिकं परार्थस्य खार्थोऽयं प्रसङ्गतः खेतिवृत्तस्य परप्रयोजनाननुषङ्गेण स्वप्रयोजनसिद्धिः। तदितिवृत्तं प्रासनिक प्रसङ्गानिवृत्तेः प्रासङ्गिकमिति । तदपि पताका प्रकरीति मेदाद्विवि- धम् । तदुक्कं दशरूपके-'सानुवन्धा पताका स्यात्प्रकरी च प्रदेशभाक्' । दूर यदनुवर्तते सा पताका, सुग्रीवादिवृत्तान्तवत् । यदल्पं सा प्रकरी, मातलिवृत्ता- न्तवत् । अत्र विष्णुभक्तिर्विवेकस्य साहाय्यं कुर्वती सती खकार्य महामोहनि- रासं कुर्वाणा प्रवोधोदय करोतीति तद्वृत्तान्त. पताका । प्राजापत्या सरस्वती खकार्यमनुपातया सत्त्वदर्शन विजयं कुर्वाणा महामोहनिरासं कुर्वती प्रवोवोदये उपकरोतीति प्रकरी अत्मविपया । विष्णुभतिवृत्तान्तस्य प्रयोधोदयपर्यन्त- मनुरत्ते. पताकासमिति भेद. । प्राप्तिसभव इति । प्राप्ति प्राप्त्याशा, सभव उत्पत्तिस्थानं यस्य गर्भसधेः प्राप्तिसभव. । अयमर्थः । गर्मसंधिः पताकाप्रा- घ्याशासभवादुत्पद्यते । क्वचित् पताका विना प्राध्याशामात्रमवलम्ब्येवोत्पद्यत इति पताकोपक्षेपकः कथ्यते । 'मूल देवीसिद्धये विष्णुमक्तिरित्यारभ्य यद्यप्य- भूचे , तदा नदिवेकस्य कृत्यं कार्य सिद्धं मन्ये । जातमित्येव मन्य इत्यर्थः । निष्काम कर्मानुतिष्ठना नाविकपदावता विष्णुमत्स्यान्त.करणशुद्धिद्वारा विकेन वियोत्पषत ·1 चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् ३] + भ्युदयः प्रमाणादवधार्यते कामं, 'तथापि सुहृदामनिष्टाशङ्किमानमित्यन्तो गर्भ- संधि. । तस्याङ्गानि द्वादश । अभूताहरणं, मार्ग , रूपं, उदाहरणम् , क्रमसग्रहः, अनुमानं, तोटकं, अधिक, वलं, उद्वेगः, संभवः, आक्षेपश्चेति । एतेषा लक्षणमु- दाहरणसमये वक्ष्यामः । तन्महाभैरवीं विद्यां धर्मश्रद्धयोराहरणाय प्रस्थापयाम इत्यनेन कपटोपायप्रतिपादनात् अभूताहरणं गर्भसंधेः प्रथममङ्गम् । यथोक्तम्- 'यत्तूदाहरणं प्रायः कपटोपायकल्पनम्' इति ॥ २६ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरश्रीवीरप्रतापश्रीकृष्णरायमहाराजसाम्राज्य- धुरन्धरश्रीसाल्वतिम्मदण्डनायकभागिनेयनाण्डिल्लगोप- मन्त्रिशेखरविरचिताया प्रबोधचन्द्रोदयव्याख्यायां चन्द्रिकासमाख्याया तृतीयोऽङ्कः ॥ ३ ॥ । इति भाव ॥ २६ ॥ असुव्ययेनापि प्राणनाशेनापि । व्यवसायमुद्योगम् ॥ इति प्रवो. धचन्द्रोदयव्याख्याने तृतीयोऽङ्क समाप्तः ॥ ३ ॥ 1 ·ಇತ್ತ : प्रवोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः चतुर्थोऽङ्कः। (तत प्रविशति मैत्री।). मैत्री--*सुदं मए मुदिताए सआसादो जधा महाभैरवी- सङ्गसणसम्भमादो भअवदीए विण्णुभत्तीए परित्तादा प्पिअसही सद्धेति । ता उक्कण्ठिदेण हिअएण पिसही सद्धां कदा पेक्खि- स्सम् । (परिकामति ।) (तत प्रविशति श्रद्धा ।) श्रद्धा- (सभयोत्कम्पैम् ।) घोरां नारकपालकुण्डलवती विद्युच्छटां दृष्टिभि- मुञ्चन्तीं विकरालमूर्तिमनलज्वालापिशझैः कचैः । श्रुतं मया मुदितायाः सकाशाद्यथा महाभैरवीसशसनसभ्रमाद्भगवत्या विष्णुभक्या परित्राता प्रियसखी श्रद्वेति । तदुत्कण्ठितेन हृदयेन प्रियसखीं श्रद्धा कदा प्रेक्षिप्ये । ततः प्रविशतीत्यादि । श्रुतं मयेति । अत्र मार्गनामक गर्भसन्धेरङ्ग द्विती- यम् । श्रुतं मया मुदिताया सकाशादिति तत्त्वार्थकीर्तनात् । लक्षण तु-तत्त्वा- थैकीर्तनं मार्गः' इति । परिक्रमणमभिनय विशेष इत्युक्तं प्राक् । चतुर्दिशमिति टावन्तोऽयं दिक्शव्दः । 'टापं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा' इति स्मरणात् । चतस्रो दिशः समाहृताश्चतुर्दिशम् । 'तद्धितार्थ-' इत्यादिना समाम. । पात्रादित्वान टीप् ॥-घोरामिति । नाराणि नरसवन्धीनि कपालानि करोटयस्तान्येव कुण्डले तद्वती, विद्युच्छटा विद्युदल्ली दृष्टिभिर्मु- चन्ती, अनलज्वालापिशः कश्च विकरालमूर्ति भयंकरस्वभावाम् , दष्ट्रा तृतीयेऽथे पाउण्टतिरस्कृनि विधायेदानी चतुर्थेऽके पाखण्डिप्रेरितमहाभैरवीतः साव. धानया विष्णुभत्त्या श्रद्धाधर्मो रक्षिताविति तसूचयन्नाह-तत इति । [मैत्री-श्रुतं मया नुदिताया. सकाशात् , यथा महाभैरवीग्रमनसभमाझ्गवत्या विष्णुभच्या परित्राता प्रियससी प्रक्षेति । तदुत्कण्ठितेन हृदयेन प्रियससी श्रद्धा कुत्र प्रेक्षिष्ये । ] असनसन- माहिलनमयात् । उत् उत्कटः कन्पो यत्र यस्या क्रियायां यथा स्यात्तथा । -घोरा- मिति । महो इत्याश्चयें । मे मनोऽयापि कलिकेव वेपते कन्पते । कपभूताया इव मे। महाभैरवीं पश्यन्त्य इव आलोकयन्त्या इव । कीदृशीं महाभैरवीन् । घोरा महाम- । १ 'पिअसाही करिं प्रेक्सिस्त' इति पाठः। २ 'समयोत्कम्प पठति' इति पाठः।

·४] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १३३ दंष्ट्राचन्द्रकलाङ्कुरान्तरललजिह्वां महाभैरवीं पश्यन्त्या इव मे मनः कदलिकेवाद्याप्यहो वेपते ॥१॥ मैत्री-(खंगतम्) *अए, एसा मे पिअसही सद्धा भैअसमु- म्भान्तहिअआकलिदकम्पतरलेहिं अङ्गेहिं किंवि मन्तअन्ती संमुहा- गदंवि मं ण लक्खेदि । ता आलविस्सं दाव । (प्रकाशम्) पिअ- सहि सद्धे, किंति तुमं उक्कलिदहिअआ मंवि ण विलोएदि । श्रद्धा-( विलोक्य सोच्छासम्) अये, मे प्रियसखी मैत्री * अये, एषा मे प्रियसखी श्रद्धा भयसमुद्रान्तहृदयाकलितकम्पतर- लैरङ्गैः किमपि मन्त्रयन्ती संमुखागतामपि मां न लक्षयति । तस्मादालपि- ष्यामि तावत् । प्रियसखि श्रद्धे, किमिति त्वमुत्कलितहृदया मामपि न विलोकयसि । एव चन्द्रकलाङ्कुराश्चन्द्ररेखास्तदन्तरे ललन्ती खेलमाना जिह्वा यस्याः सा ताम् ॥ १॥ भयसमुद्रान्तमिति । भयेन भीत्या समुद्रान्तमनवस्थितम् । आक्रान्त- मिति यावत् । तच्च तद्धृदयं च तस्मिन्नाकलित उत्पन्नो य. कम्पस्तेन तरलानि चञ्चलानि तैरङ्गैरवयवरुपलक्षिता किमपि मन्त्रयन्ती विचारयन्ती समुखागता समुख. मागतामपि मा न लक्षयति न पश्यति । भयाक्रान्तचित्तलेन पराक्तयेति भावः । अन किमिति न लक्षयसीत्यनेन, किमपि मन्त्रयन्तीत्यनेन च वितर्कप्रतीते रूपाख्यं यावहाम् । पुनः कीदृशीम् । नुः इमे नारे ते च ते कपाले च ते एव कुण्डले विद्यते यस्या. सा ताम् । पुन. कीदृशीम् । दृष्टिभिर्विद्युच्छटा विद्युन्माला मुञ्चन्तीम् । दृष्टिभिरिति बहुवचन त्रिनेत्रत्वेन । पुनः कथभूताम् । कचैविकराला मूर्तिर्यस्या- स्ताम् । किंभूतैः कचैः । अनलोऽमिस्तज्ज्वालावत्पिशमा कपिशास्तैः । पुनः कीदृ- शीम् । दष्टा एव चन्द्रकलाडुरास्तदन्तरे मध्ये ललन्ती खेलन्ती जिह्वा यस्यास्ताम् ॥ १ ॥ [मैत्री-अये, एषा मे प्रियसखी श्रद्धा सभ्रमोद्भान्तहृदयाकलितकम्पतर- लैरझै किमपि मत्रयन्ती समुखागतामपि मा न प्रेक्षते । तत आलपिष्यामि तावत् । प्रियसखि श्रद्धे, किमिति त्वमुत्तापितहृदया मामपि न विलोकयसि । ] श्रद्धा स्वदु.खं १ 'स्वगतं' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति । २ 'भअसभमुन्भन्तहिमआ--कमलिआ- कम्पतरलेहिं-मण पेक्खदि-उत्ताविमहिअआ-विलोएसि' इति पाठ. ।

·१३४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः कालरात्रिकरालोस्यदन्तान्तर्गतया मया । दृष्टासि सखि सैव त्वं पुनरत्रैव जन्मनि ॥ २ ॥ तेदेहि गाढं परिष्वजस्व माम् । मैत्री—(तथा कृत्वा) *सहि, तथा विष्णुभत्तिणिव्भत्थिदप्पभा- वाए महाभैरवीए कहं दे अज्जवि वेवन्दि अङ्गाई। (श्रद्धा घोरामित्यादि पठति।) मैत्री-(सत्रासम्) | अहो, हदासा घोलदसणा। अध ताए आगदाए किं किदम् । . , श्येनावपातमवपत्य पदद्वये मा- मादाय धर्ममपरेण करेण घोरा। * सखि, तदा विष्णुभक्तिनिर्भसितप्रभावाया महाभैरव्याः कस्मात्ते- ऽद्यापि वेपन्तेऽङ्गानि । + अहो, हताशा घोरदर्शना । अथ तयागतया किं कृतम् । तृतीयमङ्गम् । 'रूपं वाक्य वितर्कवत्' इति तल्लक्षणात् । कालरात्रीत्यादिश्लोकः स्पष्टार्थः ॥ २ ॥ अहो हताशा घोरदर्शना । दृश्यत इति दर्शनं घोर दर्शनं यस्याः सा। दुनिरीक्ष्येत्यर्थ. ॥श्येनावपातमिति । श्येनावपातं श्येनेन तुल्यमवपत्य । 'कर्तर्युपमाने' इति णमुल् । कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोग इति सोपसर्गस्याप्यनुप्रयोग इति ध्येयम् । मा पदद्वये आदाय गृहीता। एकेन करेण निवेदयति-कालरात्रीति । कालरात्रेरिव कराल भयावहमास्य मुखं तमि- न्मुखे ये दन्तास्तदन्तर्गतया तदन्त.प्रविष्टया मया हे ससि, या त्वं पूर्व दृष्टा सैव त्वमव जन्मनि पुनदृष्टासि ॥ २ ॥ तथा कृत्वा । परिप्वज्येत्यर्ध. 1 [मैत्री-सति, तथा निष्णुभक्तिनिरिसतप्रमावाया महाभैरव्याः कथ तेऽयापि वेपन्तेऽङ्गानि । घोरामि- त्यादीति पूर्वोक्त पधमिति शेप. । [ मैत्री-अहो, हताशा घोरदर्शना । अथ तयागतया किं कृतन् । ] श्येनावपातमिति । ना भैरवी इयेनवदव उपरि पात. पतनं यत्र यस्या क्रियाया यया भवति तथा । श्येनावपातमवपत्यास्मदुपरि पतित्वा पदद्वये मामा- १'तदेहि परिष्वजस्त्र' इति मुद्रिनपुस्तकपाठः । शवार' इति पाठ.. २ 'विष्णुमत्तीणिन्भच्छिअप- ·४] चन्द्रिका-प्रकाशॉख्यटीकाद्वयोपेतम् वेगेन सा गगनमुत्पतिता नखाग्र- कोटिस्फुरत्पिशितपिण्डयुतेव गृध्री ।। ॥ मैत्री-हंदी हद्धी । (इति मूर्च्छति ।) श्रद्धा-सखि, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । मैत्री-(आश्वस्य) तिदो तदो। श्रद्धा-ततः परमस्मदीयातनादोपजाताईचित्तया देव्या-- भ्रूभङ्गभीमपरिपाटलदृष्टिपात- मुद्दाढकोपकुटिलं च तथा व्यलोकि । सा वज्रपातहतशैलशिलेव भूमौ व्याँभुग्नजर्जरशिरोस्थि यथा पपात ॥ ४ ॥ * हा धिक् हा धिक। + ततस्ततः। मम पदद्वये धृत्वेत्यर्थ । अत्र कमैकदेशस्य पदद्वयस्य क्रियाधारलविवक्षया सप्तमी । 'ललाटे भर्तारं चरणकमलेन ताडयति' इति वत् । अपरेणान्येन करेण धर्म गृहीला गृध्रीव गगनमुत्पततीत्यन्वय. । गृध्रीति 'जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्' इति ङीष् । शिष्टं स्पष्टम् । अत्रोत्प्रेक्षालंकार. । 'सभावनमदुत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परेण यत्' इति लक्षणात् ॥ ३ ॥ हा धिक् हा विक् । निर्वेदे प्राकृतभाषाया हद्धीति निपातो हा धिक् शब्दवदित्याह वृत्तिकार ॥-भ्रूभनेत्यादि । भ्रूभनो भ्रुकुटी- भगस्तेन भीमो भयकर. स चासौ कोपवशात्पाटलः शोणश्व दृष्टिपातो यस्मिन्वि. लोकनकर्मणि तत् । उद्गाढश्चासौ कोपश्च तेन कुटिल यथा तथा तेन प्रकारेण दाय चरणयोर्मा धृत्वा अपरेण वामेन करेण धर्ममादाय वेगेन शीघ्र गगनमुत्प- तितोड्डीय गता । केव गृधीव । कीदृशी गृध्री । नसानामग्राणि तेषा कोटयो वक्र भागास्तेषु स्फुरत्प्रकाशमान पिशितस्य मासस्य पिण्डयुगं पिण्डद्वय यस्याः सा ॥ ३ ॥ [ मैत्री-हा धिक् हा धिक् ।] [मैत्री-ततस्ततः । ततः परमिति । अस्स. दीय मातों यो नादस्तस्मादुपजाता या दया तया आर्द्रया कोमलया देव्येत्यर्ध. ॥- अभड्रेति । तया विष्णुभत्या भ्रवो भगो वक्रता तया भीमो भयानक. सक्रोधो वा परि समन्तात्पाटल: श्वेतरक्को दृष्टिपातो यत्र यस्या क्रियाया यथा स्यात्तथा । उद्गा. १ 'पिशितपिण्डयुगेव' इति पाठ. 1 २ 'दयाईया देव्या' इति पाठ. । ३ 'तयां' इति पाठः । ४ च्याभन्मजर्जर' इति पाठ ।

·१३६ प्रवोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः मैत्री-*दिष्टुिंआ मए दिट्टा कुद्धसाइलमुहादो विन्भट्टा मिईव क्खेमेण संजीविदा पिअसही । श्रद्धा-ततो देव्या समुपजाताभिनिवेशभुक्तमेवमस्य दुरा- त्मनो महामोहहतकस्य मामप्यवज्ञाय प्रवर्तमानस्य समूलमुन्मूलन करिष्यामीति । आदिष्टा चाहं देव्या । यथा गच्छ श्रद्धे, ब्रूहि वि- वेकम् । कामक्रोधादीनां निर्जयायोद्योगः क्रियताम् । ततो वैराग्यं *दिष्टया मया दृष्टा क्रुद्धशार्दूलमुखाद्विभ्रष्टा मृगीव क्षेमेण संजीविता- प्रियसखी। व्यलोकि दृष्टा सा भैरवी यथा येन प्रकारेण वज्रपातहतशैलशिला वज्रायुधख- ण्डितपर्वतखण्डमिव व्याभुग्नजर्जरतरोस्थि । क्रियाविशेषणमेतत् । भुवि पपात । ततः परमित्यारभ्य पपातेत्यनेन विष्णुभक्तरुत्कर्षप्रतिपादनादुदाहरणाख्यं चतु- र्थमनम् । तल्लक्षणमुक्तम्-'उत्कर्षेणान्वित वाक्यमुदाहरणमिष्यते' इति ॥ ४ ॥ दिष्ट्या दैववशात् । तत इति । समुपजाताभिनिवेशं अभिनिवेश समुपजात- स्तदानीमेवोत्पन्न इत्यर्थः । अभिनिवेश आग्रहः । क्रियाविशेषणमेतत् । एवम- स्यत्यारभ्य क्रियतामित्यन्तेन महामोवधूरुपचिन्त्यमानार्थसप्राप्तेः प्रतिपादनात्क- माख्यं पञ्चममनम् । लक्षणं तु 'चिन्त्यमानार्थसंप्राप्ति. क्रम इत्यभिधीयते' इति । अत्रैव प्रधानकथानुरोधेन गर्भसधेरजमभूनाहरणमप्युक्तम् । एवमस्य दुरात्मनो ढोऽतिकठिनो य. कोपस्तेन कुटिल यथास्यात्तथा तेन प्रकारेण व्यलोक्यवलोकि- तम् । तथा कथम् । यथा येन प्रकारेण सा भैरवी भूमी विशेषेण आ समन्ताद्भग्नं जर्जर विशीण शिरोऽस्थि शिर.कपाल यम्यां क्रियाया यथास्यात्तथा पपात । केव । वनपावेन विधुत्पावेन हता पतिता शैलस्य पर्वतस्य शिलेव ॥ ४ ॥ [मैत्री--दिष्टया मृगीव शार्दूलमुसाद्विभ्रष्टा क्षेमेण सजीविता प्रियससी । ] शार्दू- रमुखाम्याप्रमुखात् । 'शार्दूलद्दीपिनी व्याप्रे' इत्यमर. । देव्या विष्णुभक्तया समुप- जात उत्पन्नोऽभिनिवेशोऽभिमानो यत्र यस्या क्रियाया यथा स्यात्तथा एवमुक्तन् । एवं कथ तबाह-महाराजत्येत्यादि । दुरात्मन. पापिष्ठस्य महामोहहतकस्य महामोहप्रेतस्य । अवशाय तिरस्कृय । उन्मूल नमुत्पाटनन् । आदिष्टेति । मानप्त्यधः । देन्या विष्णुभक्त्या । किं विवेकं प्रति वक्तव्यमित्याह-कामक्रोधादीनामिति । ततो वैराग्यमिति । तेषु कामादिषु जितेषु वैराग्यमुत्पद्यते । अहं यथासमय यथोद्दिष्टकालं १ 'दिहिआ मिइन्च सलमुपादो विभट्टा पखेमेण सजीविदा' इति पाठ. । २ 'मे महाराजस्य दुरात्मनो-वर्तमानस्य–सेनामनुग्रहीप्यामि' इति पाठः । - - ·४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १३७ प्रादुर्भविष्यति । अहं च यथासमयं प्राणायामाद्यनुप्राणनेन युष्म- सैन्यमनुग्रहीष्यामि । ऋतंभरादयश्च देव्यः शान्त्यादिकौशलेनो- पनिषद्देव्या संगतस्य भगवतः प्रबोधोदयमनुविधास्यन्तीति । तदह- मिदानी विवेकसंनिधिं प्रस्थिता । त्वं पुनः किमाचरन्ती दिवसान- तिवायसि । मैत्री-*अम्हेवि विष्णुभत्तीए अण्णाए चतस्सो वहिणीओ विवेअसिद्धिकालणेण महाप्पणं हिअए अहिवट्टम्हो । (सस्कृतमा- श्रित्य) तथाहि * वयमपि विष्णुभक्तराज्ञया चतस्रो भगिन्यो विवेकसिद्धिकारणेन महात्मना हृदयेऽभिवर्तामहे । महामोहहतकस्य मामप्यवज्ञाय प्रवर्तमानस्येति वाक्येन मामपि सर्वकपटोपाय- ध्वसिनीमपि तिरस्कृत्य कपटोपायकल्पनरूपमहाभैरव्या श्रद्धाकर्षणे प्रवर्तमान- खोक्तेन चाभूताहरणस्य गर्भसन्धे. प्रथमागतया पञ्चमत्वं न युज्यत इति वाच्यम् । 'अङ्गाना च विपर्यासो रसानुगुणवर्णने' इति वचनाद्विपर्यस्ततयाझव- र्णनं न विरुध्यते । चतुर्थाशस्य प्रधानाप्रधानकथावलम्बनेन प्रवर्तमानखाद- जान्युभयसाधारण्येन प्रतिपादितानि । तत्र प्रधानकथानुरोधेन पताकाया अभा- वात्तृतीयावान्तपर्यन्तं प्रतिमुखसन्धिः । तत्रान्तिममङ्गं वर्णसहार. । तदनन्तरं पताका विनैव मार्गमङ्गमूरीकृत्य प्रवर्तते गर्भसन्धि । अत्र प्रधानकथावल- म्वनमेवाझे लेखक्षेपपताकमङ्गोल्लेखनमिति सर्वमनवद्यम् । अतिवाहयसि । याप- यसीत्यर्थ । संस्कृतमाश्रित्येति । अत्र सस्कृताश्रयणं श्रद्धाया. शीघ्रप्रति- प्राणायामादिभिः । आदिशब्दान्नामकीर्तनैरनुप्राणनेन युष्मत्सैन्य तत्त्वविचारादिरूपम- नुग्रहीष्यामि । प्रत सत्यं भरति विभर्ति सा ऋतभरा प्रशा। पतञ्जलिनाप्युफन् 'तमरा तत्र प्रश' इत्यादि । मातभरादयश्च देव्य• शान्त्यादिरूपेण कौशलेन समी- चीनसाधनेन भगवत. परमात्मनोऽनुविधास्यन्तीति । अनु अशानजन्यावरणनाशान- न्नर विधास्यन्ति करिष्यन्ति । विपूर्वको धाञ् करणार्थे वर्तते । अहं श्रद्धा । [ मैत्री- वयमपि विष्णुभक्तराशया चतस्रो भगिन्यो विवेकसिद्धिकारणेन महात्मना हृदये साम. । ] सस्कृतमाश्रित्य । मैत्री ब्रूते इति शेष. । महात्मना हृदये वसाम इत्युक्तं । १ 'पहिणीमा--विवेकसिद्धि-हिअए वसामो' इति पाठः । १३ प्र. चं.

·१३८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः ध्यायन्निमां सुखिनि दुःखिनि चानुकम्पा पुण्यक्रियासु मुदितां कुमतावुपेक्षाम् । एवं प्रसादमुपयाति हि रागलोभ- द्वेपादिदोषकलुषोऽप्ययमन्तरात्मा ॥ ५ ॥ तदेवं चतस्रोऽपि भगिन्यो वयं तदभ्युदयकारणेनैव वासरान्न- यामः । कुत्रेदानीं प्रियसखी महाराजमालोकयति । श्रद्धा-देव्या एतदेवमुक्तम् । अस्ति राढाभिधानो जनपदः । तत्र भागीरथीपरिसरालंकारभूते चक्रतीर्थे मीमांसानुगतया मत्या कथंचिद्धार्यमाणप्राणो व्याकुलेनान्तरात्मना विवेक उपनिषद्देव्याः संगमार्थ तपस्तपस्यतीति । पत्त्यर्थम् । चतसृणा भगिनीना महानुभावहृदये निवासस्य फलमाह-ध्याय- नित्यादि । अन्तरात्मा जीव. । इमामिति । इमा मैत्रीमित्यर्थः । अनुकम्पा दयाम् । मुदिता मुदम् । मुदपुण्यक्रियाशब्दाः क्रियावत्युपचारात्प्रयुज्यन्ते । उपेशामौदासीन्यं ध्यायन्भावयन् । कुर्वन्निति यावत् । प्रमादमुपयातीत्यर्थः । अयमर्थ.-अन्तरात्मा रागद्वेषलोभादिकलुषोऽपि चतसृभिमत्र्यादिभिर्युक्त सन् कतकरजोमिश्रितजलवत्प्रसन्नो भवतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-उपेक्षया कुमति- ससर्गनिरासात् रागादयः परास्ता । पुण्यवत्सु सज्जनेषु मुदितासवन्धात्सगतिव- शान्मोहनिरासः। दु खिनि नीचानुकम्पया क्रोधादि निरास. । सुखिनि मैत्र्या द्वेपा- दिनिरासः । मैत्र्यादिभिश्चित्तधर्फरन्त करणे निर्मलीकृते सति तत्संवलित आत्मा निर्मलो भवतीत्यर्थः ॥५॥ तदेवमित्यारभ्य तपस्यतीत्यन्तं सुगमम् । तपस्यति तपश्च- तदा । तथाहि-ध्यायन्तीति । ते महात्मान. सुचिनि जीवे मा मैत्री ध्यायन्ति चिन्तयन्ति।दु खिनि चानुकम्पा कृपा ध्यायन्ति। पुण्यक्रियेषु मुदिता सतुष्टना ध्यायन्ति। कुमती पुजुद्धावुपेक्षामुदासीनतां ध्यायन्ति । एव सपादिते तेपा कि कार्य सिद्धमत आह । एव सत्ययमन्तरात्मा प्रसाद प्रमन्नत्वमुपयाति । ननु स्वरसनिलस्य कीदृशी प्रसन्नता नामेत्याशयाहरागेति । रागलोभद्वेषादिदोपैः कलुपः, स्वभाव- नस्तु निर्मल इति भावः ॥ ५॥ तदेवमित्याधालोकयतीत्यन्त सुबोधम् । प्रियसरयु- पनिपत् । महाराज विवेकन् । राढा त्यभिधान नाम यस्य तादृशो जनपदो देश. । परिमरो निकटप्रदेशः । मीमासानुगता माझमतानुरोपिनी युद्धिाकुलेनान्तरात्मना । १ 'ध्यायन्ति मा' इति पाठः । २ 'पुण्यक्रियेपु' पति पाठः । ३ 'तदभ्युदय- व्यापारगेव' इति पाठः। ।

·४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १३९ मैत्री-*ता गच्छदु पिअसही । अहंवि स्सकं णिओअं अणु- चिट्ठामि । श्रद्धा-एवं भवतु । (इति निष्क्रान्ते ।) (विष्कम्भकः।) (ततः प्रविशति राजा प्रतीहारी च ।) राजा -आः पाप महामोहहतक, सर्वथा हतस्त्वयायं महा- जनः । तथाहि- शान्तेऽनन्तमहिम्नि निर्मलचिदानन्दे तरङ्गावली- निर्मुक्तेऽमृतसागराम्भसि मनाङ्मग्नोऽपि नाचामति । * तद्गच्छतु प्रियसखी। अहमपि खक नियोगमनुतिष्ठामि । रति । 'कर्मणो रोमन्थ-' इत्यादिना क्यच् । विष्कम्भक इति । विष्कम्भको निर्दिष्ट इत्यर्थ । ततः प्रविशतीति । उपनिषत्सगमार्थ तपस्यतीत्यनेन पात्रसू- चनम् । शान्तेऽनन्तमहिनीति । शान्तेऽविद्याविक्षेपरहिते निर्मले निर्विकारे । उदासीन इति यावत् । अनन्तमहिन्नि । अनन्तश्चासौ महिमा चेति विशेषणस- मासः । तस्मिन् । अनन्तोऽपरिच्छिन्न देशत कालतो वस्तुतश्च परिच्छेदरहितः सर्वदेशकालव्यापिखाद्देशकालपरिच्छेदरहितो वस्त्वन्तराभावात् । वस्तुत परिच्छे- दरहिते महिनि भूनि विभुखरूपे 'यो वे भूमा तत्सुखम्' इति श्रुतेः । शान्ते- ऽनन्तमहिन्नि जीवे । अविद्यायातं संसर्ग निवारयति । निर्मले 'निर्मल निष्कलं शान्तम्' इति श्रुतेः। जडरूपता व्यावर्तयति चिदिति । दु.खरूपता व्यावर्त- यति आनन्देति । शीतोष्णवद्विशेषणसमास. । तरङ्गावलीनिर्मुक्ते निस्तरङ्गे षडू- उपनिषदो विरहादिति भाव. । [मैत्री-तद्गच्छतु प्रियसखी, अहमपि स्वक नियोग- मनुतिष्ठामि । ] विष्कम्भको नाम पूर्वकथासक्षेपः । प्रतीहारी दौवारिक । शान्त इति । अयं जनः अमृत नास्ति मृत मरण यत्र तदमृत ब्रह्म तदेव समुद्रजल तत्र मम आप्लुतो मनागपि स्वल्पमपि नाचामति न पिवति । नानुभवतीत्यर्थ. । अन्यसागर- जलापेक्षया विशेषमाह । कीदृशेऽमृतसागराम्भसि । शान्ते निरुपद्रवे । अन्यत्तु न तथा नकशिशुमाराद्युपद्रुतत्वात् । अनन्तो नि.सीमा महिमा सामर्थ्य यस्य तस्मिन् । अन्यत्तु गणनीयसामर्थ्यम् । निर्मलदेहेन्द्रियादिविषयमलरहितः चिन्मात्रो ज्ञानरूप आनन्दः तुस यस्मिन् । तरङ्गा उच्चावचविकारास्तेषामावलि पलिस्तया निर्मुक्ते रहिते । १'णिओग' इति पाठः।

·१४० प्रवोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः निःसारे मृगतृष्णिकार्णवजले श्रान्तोऽपि मूढः पिव- त्याचामत्यवगाहतेऽभिरमते मज्जत्यथोन्मज्जति ॥ ६ ॥ अथवा संसारचक्रवाहकस्य महामोहस्याबोधो मूलम् । तस्य च तत्त्वाववोधादेव निवृत्तिः । यतः- अमुष्य संसारतरोरवोधमूलस्य नोन्मूलविनाशनाय । विधेश्वराराधनबीजजातात्तत्त्वावबोधादपरोऽभ्युपायः ॥ ७ ॥ मिरहितेऽमृतसागराम्भसि ब्रह्मामृताम्बुधौ स्वतो मग्नोऽपि मनागपि किंचिदपि नाचामति नानुभवति । स्वरूपानन्दं नानुसधत्त इत्यर्थ । अपि तु नि सारेऽति- तुच्छे मृगतृष्णिकार्णवजले मिथ्याभूतपसारे विमूढ स्वखरूपमजानान प्रान्त आयस्त. पिवति, आचामति, अवगाहते, अभिरमते, मजति, उन्मज्जति च । महाजन इति शेष । पिबतीत्यनेनातितृष्णावशात्पानम् , आचामतीत्यने नाल्पपा- नम् , अवगाहनमन्त प्रवेश , अभिरमण बालक्रीडा, मज्जनोन्मज्जने स्पष्टे । अयं भाव -सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकं स्वस्वरुपमजानानो जीव समारदशामापन्नो- ऽविद्यावशादन्त करणधर्मान्दु खदुरितादीन् , प्राणधर्मान्भुत्पिपासादीन् , देहध- जिरामरणादीन्, ममाहमियभिमानमूलकान्, पुत्रमित्रकलबादिगतसाकल्य- वैकल्यादीनात्मन्यध्यस्य विनश्यतीति ॥ ६ ॥ अथवेत्यादि । ससारचके वाह- कस्य प्रापकस्य । प्रवर्तकस्येत्यर्थः । महामोहस्याहममाभिमानरूपस्य कार्याज्ञानस्या- वोध कारणरूपमनाद्यज्ञानं मूलम् । तत्त्ववोबादेव ब्रह्म त्मसाक्षात्कारादेव ॥-अमु. प्येति । अमुष्य परिदृश्यमानस्य ममारतरो ससार वृक्षस्य । ससारवृक्षलनिरूपणं श्रौतम्-'ऊर्ध्वमूलमवाक्शाख वृक्ष यो वेद सप्रति' इत्यादिश्रुतिभ्य । अनेन ससारस्य वृक्षवनिरूपणेन वीजाहरवप्रतीतेस्तद्वदनादिलं सारस्य गम्यते । तद्वीज तावदाह अवोधमूलस्येति । अवोधो भावरूपाज्ञानं म एव मूलं धुनो बीजमा- अन्यस्य तरङ्गत्वानि सारे निस्तत्वे कार्यासमर्थत्वात । मृगतृष्गिका मरुमरीचिका नदेवार्णवनलं सागरपानीय तत्र प्रान्तो मूढ ऽत. पिवति, आचामति, अपगाहते, अभि- रनवे, मजति, उन्मजति । मृगतृष्णारूपससारनिपतिनो वश्चित इति भाव । मृगतृष्णा- याम्दि जलनिति मला मनसैव पानाचमनावगाहनाभिरमगमजनोन्मजनान्याचर- तीति । यद्वा पिवतीत्यादौ पानाधनुकूलयलवानित्यर्थ. । तथाच सले च जलभ्रान्त्या बुधिष्ठिराविष्ठितसभाया दुयोधनम्य पानावगाहनाधभावेऽपि तदनुकूलयलेऽपि नानु- पपत्तिचराधं (१) रत्ययः ॥ ६॥ पूर्वफफिकायामुक्त घोफेनाह-यत:-अमुप्येति । अनुष्य इदानीमुपलभ्यमानस्य समारतरो. ससारवृक्षस्यावोधोऽभावरूपाशन तदेव मूलमारम्मका यस्य तादृशय उन्मूलपिनाशनाय सवासनाशनविनाशनाय तत्त्वाव- - ·४] ४ चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १४१ 'प्रायः सुकृतिनामथे देवा यान्ति सहायताम् । अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥' इति तत्त्वविदो व्याहरन्ति । तथा तु देव्या विष्णुभक्त्या सं- दिष्टं 'उद्योगः कामादिविजयविषये क्रियताम्' इति । अहमपि भ- वदर्थे गृहीतपक्षेति । तत्र कामस्तावत्प्रथमो वीरो वस्तुविचारेणैव जीयते । तद्भवतु । तमेव तावद्विजयार्थमादिशामि । वेदवति, आ- हूयतां वस्तुविचारः। ~~ । . दिकारणं यस्य तस्येति यावत् । विमूलनायोन्मूलनाय विश्वेश्वरस्य जगदी- श्वरस्य जगन्नाथस्याराधनमुपासनं तदेव बीजमुत्पत्तिकारणं तस्माजातात्तत्त्व- प्रबोचात् तत्त्वं स्वयाथात्म्यं तस्य वोधो ज्ञानं तस्मात् । भक्तियोगानन्तरभाविखा- ज्ज्ञानयोगस्येति भाव । तद्व्यतिरेकेण ससारवृक्षोच्छेदकोऽन्योऽभ्युपायो नास्ति । अबोधतत्कार्ययोर्वोधैकनिवर्त्यवादिति भाव । अत्र 'अन्यारात्-' इत्यादिसूत्रेऽन्यशब्दार्थग्रहणादपरशब्दयोगेऽपि पश्चमी। अत्र ससारस्य वोवान्नि- वृत्त्या अबोधकार्यवमनुमानतयैव नापरोऽभ्युपाय इत्युक्तेरनुमानाख्यमनमुक्तम् । तल्लक्षणं तु-'अभ्यूहो लिङ्गतः सम्यगनुमानमुदीरितम्' इति ॥ ७ ॥प्राय इत्या- दि । व्यवसित उद्युक्ते कर्मणि व्यवसाये । भावे निष्ठा । अथवा आभाणकमे- तत् । गृहीतपक्षा गृहीतसाहाय्यका । कृतपक्षपातेत्यर्थ । यद्देव आज्ञापयतीति । कामहतक इति । हत इव हतक । उपमार्थे क । तुच्छ इति यावत् । 'कुत्सि- तानि कुत्सनै' इति समास । तत्कथमित्यत आह विचाराभावनिवन्धनः कान्ता- दिषु योऽयं सौन्दर्याभिमानस्तेन वर्धिष्णुर्वर्धनशील अहमेव सुन्दर इति वृथाभि- । बोधात्तत्त्वसाक्षात्कारादपरोऽन्योऽभ्युपायः साधनविशेषो नैवास्ति । यतो शानमशा- नस्य घातकमित्युक्तत्वात् । किंभूतात्तत्त्वसाक्षात्कारात् । विश्वेश्वरस्याराधन सेवन मननादिरूप तदेव बीज कारण तस्माज्जातस्तस्मात् । तच्च 'ईश्वरचोदनाभिव्यक्ताद्ध- देिव' इति कणादमुनिनाप्यमाणि ॥ ७ ॥ अस्मिन्नर्थे देवा अपि सहकारिणो भव- न्तीत्याह-प्राय इति । तथा च देव्येति । देव्या विष्णुभक्त्या सदिष्टमाशप्तम् । उद्योग प्रयत. । अहमपि । विष्णुभक्तिरपीत्यर्थः । तमेव वस्तुविचारमेव । निर्जयार्थ- मिति । कामस्येति शेषः । तावदादौ निर्जयार्थमादिशाम्याशपयामि । या वेदवती १ 'प्रायश्च सुकृतिना व्यवसितेऽथे देवा यान्ति सहायताम्' इत्येव पाठो मुद्रि- तपुस्तकेऽस्ति । अत्र तु पद्यरूपेण निर्दिष्ट. ।

·१४२ प्रवोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः प्रतीहारी-*जं देवो आणवेदि । (इति निष्कम्य वस्तुविचारेण सह प्रविशति ।) वस्तुविचारः-अहो निर्विचारसौन्दर्याभिमानवर्धिष्णुना काम- हतकेन वञ्चितं जगत् । अथवा दुरात्मना महामोहेनैव । तथाहि- कान्तेत्युत्पललोचनेति विपुलश्रोणीभरेत्युन्नम- पीनोत्तुङ्गपयोधरेति सुमुखाम्भोजेति सुभूरिति । दृष्ट्वा माद्यति मोदतेऽभिरमते प्रस्तौति विद्वानपि प्रत्यक्षाशुचिपुत्तिकां स्त्रियमहो मोहस्य दुश्चेष्टितम् ॥ ८ ॥ यदेव आज्ञापयति । मानात्प्रगल्भमानेनेति च गम्यते । 'अलंकृञ्-' इत्यादिनेष्णुच् । अथवा दुरात्मना महामोहेनैव वश्चितमित्यनुषज्यते । अत स एव हन्तव्य इति भाव ॥-का- तेति । सुन्दरीति उत्पललोचनेति इन्दीवराक्षीति विपुलश्रोणीभरेति उन्नमत्पीनो- तुझपयोधरेति । उन्नमन्तौ प्रतिक्षणे वर्धमानी पीनौ पृथुलावुत्तुजावुन्नती पयोधरी कुचौ यस्या सा । वहच्कत्वात् 'न क्रोडादिवह्वच' इति न टीप् । सुमुखाम्भोजेति चारुमुखारविन्देति सुधूरिति । एवंप्रकारेण दृष्ट्वा विमुह्यतीत्यर्थः । अत्र इतिना कर्मणोऽभिहितत्वात्प्रातिपादिकार्थमात्रे प्रयमा । तदुक्कं वामनेन 'निपातेनाप्य- भिहिते क्मणि न कर्मविभक्ति परिगणनस्य प्रायिकलात्' इति । अनभिहित- माने तिछ् । कृत्तद्धितसमासरित्यत्र सभवदभिप्राया परिगणनेति व्याचकार न्यामकार. । माद्यति मदवशादवशो भवति, मोदते, हृष्यति, अभिरमते परि- क्रीडति, स्तौति तद्गुणान्कीर्तयति, विद्वानपि विवेकवानपि प्रत्यक्षेणाशुचिपुत्ति- सा प्रतीहारी । वेदविद्याभिमानिनी देवता वेदवती । [प्रतीहारी-यद्देव आशाप- यतीति । ] विचारान्निगतो निर्विचारो विचारशून्यो य. सौन्दर्याभिमानस्तेन वधि- प्णुना वृद्धिशीलेन कामहनकेन कामप्रेतेन जगद्विश्व निहतं भ्रंशितम् । अथवेति । अतिवृत्तिवे सौन्दर्ययुद्धिर्महामोहसाव्येति तात्पर्यन् ।।-कान्तेति । अहो आश्चर्य । मोहस्य दुश्चेष्टितमेतत् । एतत्लिन् । विद्वानपि पण्टितोऽपि प्रत्यक्षमशुच्यपवित्रं मानादि तस्य पुत्तिका स्त्रिय दृष्ट्वा समान्य कान्तेत्यादि विशेषणरिति प्रस्तीति । इतीति किन् । कान्तेत्यादि । कान्ना मनोहरा, उत्पललोचना कमलनयना, विपुलः रशूट. योगीभरो नितम्बमारो यस्या , उन्नमन्तौ मिलन्ती पीनी मासलावुत्तुङ्गा- युच्ची पयोधरी स्तनी यम्याः सा, नुछ मुखमम्मोजमिव यस्याः सा, सुष्ठु ध्रुवौ यम्याः १ निहत जगत्' इति पाठः । ।

·४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १४३ . अपिच यथावस्तु विचारयताममन्दमतीनामपि पिशितपङ्कावन- द्धास्थिपञ्जरमयी स्वभावदुर्गन्धिर्बीभत्स वेपा नारीति नास्ति विरतिः। तन्त्र विस्पष्ट एवेतरगुणाध्यासः । तथाहि- मुक्ताहारलता रणन्मणिमया हैमास्तुलाकोटयो रागः कुङ्कुमसंभवः सुरभयः पौष्पा विचित्राः स्रजः । वासश्चित्रदुकूलमल्पमतिभिर्नार्यामहो कल्पितं बाह्यान्तःपरिपश्यतां तु निरयो नारीति नाम्ना कृतः ॥ ९॥ काममेध्यपुत्तली स्त्रिय स्त्रीयक्तिम् । अहो आश्चर्यम् । मोहस्य दुरात्मनो दुश्चे- ष्टितं दुर्विलसितमेतत् । पूर्वोक्तमेवेत्यर्थः ॥ ८॥ न केवलमविदुषामदोषज्ञाना मोहोऽपि तु विचारकारिणामित्याह-अपि चेति । अपि च यथावस्तु वस्तुया- थात्म्यम् । वस्तुनि यथार्थस्वरूपं विचारयतामित्यर्थः । अमन्दबुद्धीनामपि विवे- कशालिनामपि । पिशितपकेन मासकर्दमेनावनद्धानि खचितान्यस्थीनि वंक्यादीनि कीकसानि तान्येव पजरं तन्मयी । प्रकृतवचने मयट् । पजरात्मिका स्वभावतः खभावेन दुर्गन्धिबीभत्सवेषा । सुप्सुपेति समास । भिन्नपदं वा । दुर्गन्धिर्वी- भत्सवेषा । दुष्टश्चासौ गन्धश्च दुर्गन्ध सोऽस्यास्तीति दुर्गन्धिनी सा च सा । बीभत्सः कश्मलो वेषो यस्या सा । 'स्त्रिया. पुवत्-' इत्यादिना दुर्गन्धिशब्दस्य पुंवद्भावाणिज्लोपः । तादृशी व्यक्ति रीति विचारयतामपीत्यन्वयः । ज्ञासा विरतिर्नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह । तत्र विस्पष्ट एवेति । इतरत्र इतरगुणा- ध्यास इत्यर्थ. ॥-मुक्ताहारेति । मुक्ताहारलता मौक्तिकहारा रणन्मणिमयाः रणन्माणिक्यप्रचुरा । प्राचुर्ये मयट् । हैमाः हेममय्यः । विकारार्थेऽण् । तुलाको टयो नूपुराणि । कुहममिलितो रागोऽङ्गरागः । सुरभयो घ्राणतर्पणा पौष्पा पुष्प- सा इति । न केवल प्रस्तौति किं तु माद्यति मत्तो भवति, मोदते सतुष्यति, अभि- रमते क्रीडति च ॥ ८॥ यथेति । वस्तुरूप यथास्ति तथा विचारयताम् । अमन्द- मतीना तीक्ष्णबुद्धीना पिशित मास तस्य पक्केन कर्दमेनावनद्ध. सवद्धो योऽस्थिपक्ष- रस्तन्मयी तत्प्रधाना स्वभावेन दुर्गन्धि. चीभत्स. कुत्सितो वेपो यस्या. सा नारीति नास्ति विरतिः वैराग्यम् । अन्यगुणारोपात्तत्र गुणवुद्धिरित्याह-तदत्रेति । अत्र नार्या- मितरगुणाध्यासोऽन्यगुणारोप. । आरोपहेतु दर्शयति-तथाहि । मुक्ताहारेति । अहो इति महाविनोदे । अल्पनतिभिः स्वल्पधीमीरेतन्नार्या कल्पितमिति सवन्ध । एतत्किं तदाह । मुक्ताना हार एवं लताः, रणन्त्य. शब्दं कुर्वन्त्यो मणिमया रलप्र- धाना हेम्ना स्वर्णेन निर्मिता हैमारतुलाकोटयश्चरणभूपणानि, कुश्मोत्पन्नो रागो- १ 'निरय नारीति नाम्ना कृतम्' इति पाठ.

·१४४ प्रवोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः (आकाशे) आः पाप कामचण्डाल, किमनालम्बनमेवं भवता व्याकुलीक्रियते जनः । तथा ह्ययमेवाभिमन्यते- वाला मामियमिच्छतीन्दुवदना सानन्दमुदीक्षते नीलेन्दीवरलोचना पृथुकुचोत्पीड परीरम्भते । अरे सूढ, का त्वामिच्छति का च पश्यति पशो मांसास्थिभिनिर्मिता नारी वेद न किंचित्र स पुनः पश्यत्यमूर्तः पुमान् ॥१०॥ सवन्धिन्यो विचित्रा विविधाः सजो मालिका. । वासो वस्त्र चित्रदुकूल नायाँ योषिति अल्पमतिभिर्दुर्बुद्धिभि. कल्पितं आरोपितम् । मुक्ताहारादिगतं राम- णीयकं नार्यामारोपितमिति भाव. । बाह्यान्त.परिपश्यता वाह्यमभ्यन्तर च विविक्ततया परिपश्यताम् । तुशब्दः पूर्वव्यवच्छेदार्थ. । निरयो नरक नारी- विनाम्ना नारीव्यपदेशेन कृतः । निर्मित इत्यर्थ ॥९॥ अनालम्बनं निर्विषयम् । क्रियाविशेषणम् । अर्थाभावेऽव्ययीभावो वा । आ. पाप कामचण्डालेत्यादि संरब्धवचनात्तोटकम् । 'सरव्धवचन यत्तु तत्तोटकमुदाहृतम्' इति लक्षणात् । आकाश इत्युपसन्धिः ॥-वालेत्यादि । सुगममेतत् । अरे मूढेत्यादि । वस्तुविचारवाक्यमेतत् । वसामासास्थिनिर्मिता नारीति न किंचिद्वेद । इच्छोद्वी- क्षणपरिरम्भादिकं दूरत एव न जानातीत्यभिप्रायः । पृथुकुचावुत्पीड्य पृथुकुचो. ऽङ्गराग , सुरमय. परिमलबहुलाः पुष्पविरचिता. पोप्पा विचित्रा नानावर्णाः सज., वासो वस चित्र नानावर्ण दुकूल पट्टवस्त्रम् । एतदीय मौन्दर्य नार्यामारोपितमि- त्ययं । अपूर्वमिद यद्विशेषादर्शिनामयमारोपो न विशेप पश्यतामित्याह-वायेति । वहि. अन्तरभ्यन्तरे निरय परिपश्यता समन्तादवलोकयता पुरुषाणा नारीति नाम्ना कृतइत्यलन् ॥ ९॥ अनारम्वनमेव निराधारमेवाविर्भवता प्रकटीमवता । कामावे. शवशादतिव्याकुलो भवतीत्याह-तथाहीति । अय कामाविष्ट एवमभिमन्यते । एव कथ तदाह-वालेति । इयं वाला मामिच्छति । श्यमिन्दुवदना चन्द्रवदना सानन्द यथा स्यात्तथोदीक्षतेऽवलोकयति, इय नरेन्दीवरलोचना नीलकमलनयना मा पृथुकुचयोरुत्पीड उन्मर्दन यस्या क्रियाया यथा स्यात्तधा परीरप्सत आलिगितुमिच्छ. ति । त तिरस्करोनि-अरे मूढ, का स्वामिति । अरे मूढ़ पशो, का त्वामिच्छति, का च पश्यति । न कापीत्यर्थः । तत्र कारणमाह । यतो मासास्थिभिनिर्मिता नारी न किंचिद्वेद जटत्वात् । तहिं कथं चैतन्योपलम्म इत्याशयाह । अवास्यां नायर्या 1 १ 'मेवाविर्भवता भवता' इति पाठ। २ 'परीरप्सते' इति पाठः ।

·४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १४५ प्रतीहारी-ईदो आगच्छेदु' महाभाओ। (इत्युभी परिक्रामत ।) प्रतीहारी-एसो महाराओ उवविट्ठो चिट्ठदि । ता उव- सप्पदु भवम् । वस्तुविचारः-(उपसृत्य ।) जयतु जयतु देवः । एष वस्तुवि- चारः प्रणमति । राजा-इहोपविश्यताम् । वस्तुविचारः-(उपविश्य ।) देव, एष ते किंकरः संप्राप्तः, आज्ञयानुगृह्यताम् । राजा-महामोहेन सहास्माकं सप्रवृत्तः सङ्ग्रामः । तदत्र काम- स्तस्य प्रथमो वीरः । तस्य च प्रतिवीरतयास्माभिर्भवान्निरूपितः । वस्तुविचार:-धन्योऽस्मि । येन स्वामिनाहमेव संभावितः । राजा-अथ कया शस्त्रविद्यया भवान्काम जेष्यति । वस्तुविचार:-आः पञ्चशरः कुसुमधन्वा कामो जेतव्य इत्यत्रापि शस्त्रग्रहणापेक्षा । पश्य- . । इति आगच्छतु महाभाग. । । एष महाराज उपविष्टस्तिष्ठति । तदुपसर्पतु भवान् । त्पीडम् । 'द्वितीयाया च' इति णमुल् । परीप्सायामित्यनुवर्तनात् परिरम्भणे वरत इत्यर्थ. । परिरप्स्यत इति कर्तरि लट् । 'उपसर्गस्य' इति सूत्रे बहुलग्रहणात्त- प्रसिद्धोऽमूर्त मूर्तिरहित पुमान् साक्षी श्यति, इच्छति चेत्यपि योजनीयम् । इन्छति पश्यतीत्यनेच्छादर्शनयोर्द्रष्ट्रधर्मत्वान्नारी अप्रयोजिकेति यद्यपि तथापि साक्षिणेक्ष- णात्तस्या चैतन्यादिक सर्व सभाव्यत इति तात्पर्यम् ॥ १० ॥ [प्रतीहारी-इत एतु महाभाग.।] [प्रतीहारी-एष महाराज उपविष्टस्तिष्ठते । तदुपसर्पतु भवान् ।] सप्रवृत्त उपक्रान्तः । प्रतिवीरतया प्रतिस्पषिवीरतया निरूपितो मनस्यानीतः। माः इत्याश्चर्ये । पञ्चशर इति वीप्सोपहासाधम् । पञ्चैव शरा वाणा यस्य स. । समोहनालसमन्विता. पञ्चापि शराः सकल विजयायालमित्याशझ्याह । कुसुम धनु- १ 'दो एदु' 'इदो दो' इति पाठी । २ 'पञ्चशर. पञ्चशरः' इति पाठः ।

·१४६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः - दृढतरमपिधाय द्वारमारात्कथंचि- स्मरणमपरिवृत्तौ दर्शने योषितां च । परिणतिविरसत्वं देहवीभत्सतां वा प्रतिमुहुरनुचिन्त्योन्मूलयिष्यामि कामम् ॥ ११ ॥ राजा-साधु साधु । वस्तुविचार:-अपिच- विपुलपुलिनाः कल्लोलिन्यो नितान्तपतज्झरी- मसृणितशिलाः शैलाः सान्द्रद्रुमा वनभूमयः । स्वाभावेऽपि दीर्घः ॥१०॥वस्तुविचार इत्यारभ्य शस्त्रग्रहणापेक्षेत्यन्त सुगमम् ॥- दृढतरमिति । आरान्निकटे । द्वित्रिदिनमध्य इत्यर्थः । द्वारं मन्मथप्रवेशद्वार कान्तास्मरणतर्शनरूपमपिधाय काममुन्मूलयिष्यामि । कि तद्वारापिधानं तदाह-परिणतीत्यादि। परिणतो सभोगान्ते विरसलम् । यद्वा वार्धके विरसत्वम् । देहवीभत्सता पूर्वोक्तामस्थिपञ्जरमयीमित्यादिना प्रतिपादिताम् । अत्र वाशब्दो हेतुद्वय वार्धक्येनासामर्थ्यन द्योतयति । प्रतिमुहुरनुचिन्य प्रतिक्षणमालोच्य कामं मन्मथं समूलं घातयिष्यामीत्यर्थ ॥ अत्र सरब्धवचनात्मकवादधिवलं नाम गर्मसन्धेरङ्गम् । तल्लक्षणं तु–'तोटकस्यान्यथा वाच्य ब्रुवतेऽधिवलं बुधाः' इति ॥ ११ ॥-विपुलेति । विपुलपुलिनेत्यादिना तपसो विजनस्थानमुक्तम् । यदि शमगिरो वैयासिक्यो व्यासप्रोक्ता. । 'तेन प्रोक्तम्' इति शैषिकष्ठक् । यस्य एतादृशस्यापि जये कया शस्त्रविधयेति प्रश्न आश्चर्यमिति भावः । कामविजयो- पायमाह-दृढतरमिति । कथचित्केनापि विहितमार्गेण काममहमुन्मूलयिष्यामीति योजना । किं कृत्वा । द्वार जीवस्य विषयानुध्यानमार्ग जीवो मृगयत्यनेनेति मार्गस्त मार्गम् । अन्त.करणमिति यावत् । आराद्विषयानुध्यानात्पूर्व दृढतर कयचित्केनापि विहितमार्गेणापिधाय निरुध्य । पुनः किं कृत्वा । योपिता सीणा सरणमेव विपरिवृत्तिः स्वभावपरावृत्तिस्तस्या सत्या वा, दर्शने इन्द्रियजन्यशाने सति वा, परिणती विरसत्वं वा, देहस्य शरीरस्य वीभत्सता त्सिनता वा, प्रतिमुहु. प्रतिक्षणमनुचिन्त्यानुध्याय एर कामजयः नुकर प्रत्यर्थः ॥ ११ ॥ कामजयोपायमान्तरमुक्त्वा वाघमाह-अपि च । विपुलेति । यदीद सर्व वर्तते निदा नार्यः फ, क च तदधीनो मन्मथः १ विपरिवृत्ती' इति पाठः। २ 'वनराजय.' इति पाठ ।

·४ ४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १४७ यदि शमगिरो वैयासिक्यो बुधैश्च समागमः क पिशितवसामय्यो नार्यस्तथा क च मन्मथः ॥१२॥ नारीति नाम प्रधानमत्रं कामस्य । तेन तस्यां जितायां तत्स- हायाः सर्व एव विफलारम्भा भङ्गमासादयिष्यन्ति । तथाहि- चन्द्रश्चन्दनमिन्दुधामधवला रोत्रिविरेफावली- झङ्कारोन्मुखरा विलासविपिनोपान्ता वसन्तोदयः । मन्द्रध्वानघनोदयाश्च दिवसा मन्दाः कदम्बानिलाः शृङ्गारप्रमुखाश्च कामसुहृदो नार्यां जितायां जिताः ॥ १३ ॥ - नैवान्या(१)मित्यच् । 'टिड्ढाणम्' इत्यादिना छीप् । अयमर्थ -जुगुप्सानन्तर वैराग्यमुत्पद्यते, तदनन्तरं शम , तदनन्तरमेकान्तवासः । तत्र कुतस्त्याः स्त्रियः तनिवन्धनमन्मथवार्ता तु दूरतोऽपास्तेति ॥१२॥ तदेवाह-नारीति । नामेति प्रसिद्धौ । अरविन्दादिपञ्चबाणव्यतिरिक्तो नारीति षष्ठ. शरः कविसमयसिद्ध इति नामपदं प्रयुञानस्य भाव । अतएवारोप्यमाणप्राधान्यं विहायारोपविषय- स्यैव प्रधानोक्तिः । तस्यामिति । अतएव पञ्चशराणामुपसर्जनलं नारीरूपस्या- स्त्रस्य प्राधान्यमित्यभिसंधाय प्रधानमस्त्रं कामस्येत्युक्तमिति ध्येयम् ॥ चन्द्रश्च- न्दनमित्यादि स्पष्टम् । आलम्बनविभावे जिते उद्दीपन विभावस्य वार्ता दूरत कदर्पः । इदं किं तदाह.--विपुलपुलिनाः विपुलानि प्रशस्तानि पुलिनानि तीराणि यासा ता. कल्लोलिन्यो नघः । नितान्तमतिशयेन पतन्त्यो झर्यों निर्झरास्ताभिर्मसूणि- ताश्चिकणा. शिला येषा ते । शैलाश्च सान्द्रा निबिडा द्रुमास्तरवो यासु ताः तादृश्यो वनराजयस्तपोभूमय एताः, एतासूपविश्य वैयासिक्यो व्यासप्रणीताः शमगिरः शान्तिप्रतिपादिका वाचो बुधैतृभिः । 'शातचान्द्रिसुरा वुधा.' इति कोशः । समागमः सगतिश्च एतत्सत्त्वे नार्यों मन्मथश्चेत्येतद्वयमपि न प्रमवतीत्यर्थः । कीदृश्यो नार्यः । पिशितवसामय्यो मासवसाप्रधानाः ॥ १२ ॥ मग पराजयम् । प्रधानाभावे सहाय- वैफल्य दर्शयति-चन्द्र इति । इन्दुधाम्ना चन्द्रकान्त्या धवला रात्रयः, गुअन्ती शब्दायमाना या द्विरेफावली षट्पदपतिस्तस्या झकारेण शब्देनोन्मुखराः स- शब्दा. विलासविपिनस्य क्रीडोपवनस्योपान्ता• प्रान्तप्रदेशाः वसन्तोदया. वसन्तप्रादु- भीचा , मन्द्रध्वाना गम्भीरशब्दा ये घना मेघास्तेषामुदयो येपु तादृशा दिवसाः, - १ 'तदा' इति पाठ. । ३ 'गुजविरेफावली' इति पाठः। ३ 'वसन्तोदया.' इति पाठः।

·१४८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः तदलमतिविलम्वेन । आदिशतु स्वामी । सोऽहं प्रकीर्णैः परितो विचारैः शरैरिवोन्मथ्य बलं परेषाम् । सैन्यं कुरूणामिव सिन्धुराज गाण्डीवधन्वेव निहन्मि कामम् ॥ १४ ॥ राजा--(सप्रसादम् ।) तत्सज्जीभवतु भवाशत्रुविजयाय । वस्तुविचार:-यदादिशति देवः । (इति प्रणम्य निष्क्रान्तः।) राजा-वेत्रवति, क्रोधस्य विजयाय क्षमैवाहूयताम् । प्रतीहारी-*जं देवो आणवेदि । (इति निष्क्रम्य क्षमया सह प्रविशति ।) क्षमा- क्रोधान्धकारविकटभृकुटीतरङ्ग- भीमस्य सान्ध्यकिरणारुणरौद्रदृष्टेः । यद्देव आज्ञापयति । एवापास्तेत्यभिप्रायः ॥ १३॥ सोऽहमित्यादि । सोऽहमित्यनेन सर्वप्रकटनम् । परितः प्रकीर्णैर्विचारैर्वेदशास्त्रपुराणेतिहापस्थिताभिर्युक्तिभि गरैरिव वाणैरिव परेपा शत्रूणां वलमुन्मथ्य कामं निहन्मि । गाण्डीवधन्वार्जुन कुरुणा सैन्यं सिन्धुराज सैन्धवमिव । सिन्धुराजदृष्टान्तेनायेव । 'एवे चानियोगे' इति परर- पलम् । कामं निहन्मीति प्रतीयते ॥ १४॥-क्रोधान्धकारेति । क्रोध एवा- वपीकालीनदिवसा इत्यर्थः । मन्दाः कदम्बसवन्धिनश्चानिला वायवः शृगारः प्रमुखो मुख्यो येषा ते आमनपानमोजनादयः कामस्य नुहद. सहायाः नार्या जिताया न जिता ॥ १३ ॥--सोऽहमिति । सोऽह प्रथम प्रतिशातकामजयः प्रकीधि- स्तृनैरनेकरूपैः परितः शररिव विचार परेषा मोहागप्तमिव्यावृष्टिप्रणीतमालानुरो- धेन प्रवृत्तानां शत्रणा बल मैन्यनुन्मध्य निराकृत्य कामममिलाप निहन्मि निश्चयेन नाशयामि । तत्र दृष्टान्तः । यथा गाण्डीवधन्वार्जुन. गरे कुरूणा मैन्यमुन्मथ्य विद्राव्य मिन्धुराज जयद्रयं जनिवास्तवेत्सर्व. ॥ १४ ॥ [प्रतीहारी। यद्देव आशप- यति । क्रोधेति । धीरा विवेकिन. परस्यान्यस्य परिवादगिरो निन्दावचनानि सहन्ते ।

·४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १४९ , निष्कम्पनिर्मलंगभीरपयोधिधीरा वीराः परस्य परिवादगिरः सहन्ते ॥ १५ ॥ (सश्लाघमात्मानं निर्वर्ण्य) अहो, अहम् । क्लमो न वाचां शिरसो न शूलं न चित्ततापो न तनोर्विमर्दः । न चापि हिंसादिरनर्थयोगः श्लाघ्या परं क्रोधजयेऽहमेका ॥ १६ ॥ (इत्युमे परिकामत.।) न्धकारस्तमः । क्रोधाविष्टस्य तमसीव न प्रकाशते सर्व सम्यक् । तेन क्रोधान्धका- रेण विकट कुट्येव तरङ्गास्तैः भीमस्य भयंकरस्य । सान्ध्यकिरणाः सन्ध्याकाल- सूर्यकिरणास्तद्वदरुणा घोरा भयकरा दृष्टयो यस्य तस्य परस्य शत्रोः । निष्कम्पे- त्यादि । निष्कम्पो निस्तरङ्गः निर्मल: स्वच्छ. गभीरोऽत्यन्तगम्भीर. स चासो पयोनिधिस्तद्वद्धीरा धैर्यवन्तः स्थिरबुद्धयः । तत्र धियं बुद्धिमीरयन्ति प्रेरयन्ति ते धीरा वशीकृतान्त करणा: । अयं धीरशब्दो योगरूढ सत्पुरुषवचन । अतो न पुनरुक्तिः । परिवादगिरो निन्दावचनानि सहन्ते क्षमन्ते ॥ १५॥ तदेवाह । सश्लाघम् । क्रियाविशेषणमेतत् । अहो अहमिति । 'लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इति प्रकृतिभावः ॥-क्लम इति । वाचो वाग्व्यापारात्क्लमो ग्लानिर्नास्ति । शिरसः शूलं तोदो नास्ति । तनोविमर्दोऽङ्गभङ्गः । आदिशब्देन हिंसायाः कर्तृ- प्रयोजकानुग्रहानुमन्तृनिमित्तभावमेदाः संगृहीताः । अनर्थयोगो दुरितादिपूर्व- संवन्धः । क्षान्तस्येति शेषः । एतानि विशेषणानि वैपरीयेन क्रुद्ध योजनीयानि । कीदृशा धीरा. । निष्कम्पो निश्चलश्चासौ पयोधिश्च तद्वद्गभीरा अनवगाहनीयमनस एतादृशा वीरा इव वीरा. । कीदृशस्य परस्य । क्रोधरूपो योऽन्धकारस्तेन विकटा उच्चावचा या भ्रुकुटिः क्रोधायितभ्रूचेष्टा सैव तरङ्गस्तेन भीमस्य भयानकस्य । पुनः कीदृशस्य । सन्ध्याया भवा. सान्ध्या ये किरणाः सूर्यरश्मयस्तद्वदरुणा रक्ता रौद्रा भयावहा दृष्टिर्यस्य तादृशस्येत्यर्थः ॥ १५ ॥ सवाघ प्रशंसासहितम् ॥-क्लमो न वाचामिति । वाचा कुमोऽवसादो न, शिरसः शूल पीडा न, चित्तस्य मनस- स्तापः सतापो न, तनो. शरीरस्य विमर्द. परस्परगात्रसघर्पो न, हिंसादिः प्राणिमा- रणादिरनर्धयोगोऽनप्राप्तिरपि न । अतोऽहमेव क्रोधजये साध्या प्रशस्या ॥ १६ ॥ १. 'निर्मलपयोधिगभीरवीरा.' इति पाठः । २. 'अहो, अहम्' इति मुद्रित- पुस्तके नास्ति । १४ प्र.चं. ।

·१५० प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः प्रतीहारी-*एसो देवो । ता उवसप्पतु पिअसही । क्षमा-(उपसृत्य ।) जयतु जयतु देवः । एषा देवस्य दासी क्षमा साष्टाङ्गं प्रणमति । राजा-क्षमे, अनोपविश्यताम् । क्षमा-(उपविश्य ।) आज्ञापयतु देवः। किमर्थमाहूतो दासीजनः। राजा-अस्मिन्सङ्ग्रामे दुरात्मा क्रोधस्त्वया जेतव्यः । क्षमा-देवस्याज्ञया महामोहमपि जेतुं पर्याप्तास्मि किं पुनः क्रोधं तनुचरमात्रम् । तदहमचिरादेव- तं पापकारिणमकारणबाधितारं स्वाध्यायदेवपितृयज्ञतपःक्रियाणाम् । क्रोधं स्फुलिङ्गमिव दृष्टिभिरुद्वमन्तं कात्यायनीव महिषं विनिपातयामि ।। १७ ॥ एष देवः । तदुपसर्पतु प्रियसखी । अतवाहमेकैव क्रोधजये परमत्यर्थ श्लाघ्या श्लाघनीया ॥ १६ ॥ उमे परिका- मतः । साष्टाङ्ग मिति । अष्टाभिरङ्गः करद्वयचरणद्वयललाटोरःस्थलभुजद्वयरूपैः पात. प्रणिपातः । अत्राष्टवसख्यायुक्तान्यङ्गानि । यथाह वृत्तिकारः 'वृत्तिस्थः संख्याशब्दो भाववचनः' इति । यद्वा समाहारद्वन्द्वेऽपि पात्रादित्वाम्न स्त्रीलम् । अतो न टीप् ॥ तं पापकारिणमिति । अथ क्रियाणामकारणवाधितारं कारणाभावेन कारणं विना वाधितारम् । सुप्सुपेति समास । 'कर्तृकर्मणो कृति' इति कर्मणि षष्ठी। दृष्टिभि स्फुलिममुद्वमन्तमिव स्थितम्। क्रोधं महिषासुरं कात्याय- नीव विनिपातयामि संहरामि । भविष्यति वर्तमानप्रत्ययः। अचिरादेव हनिष्यामी. [प्रतीहारी-एप देवः । तदुपसर्पतु प्रियसखी । ] उपस्त्येत्यादि देवस्यानुग्रहादि- त्यन्त नुगमन् । देवस्यानुग्रहादिति । पर्याप्ता समर्था । तनी शरीरे चरतीति तनुचरः शरीरान्तर्वती स तु स्वल्पप्रयलसाध्य इत्यर्थ. ॥-तं पापकारिणमिति । अहं त पापकारिण क्रोध विशेषेण निपातयामि । कीदृशं क्रोधम् । स्वाध्यायो वेदाध्ययनं, देवयश ज्योतिष्टोमादिः, पित्यश. आद्धपिण्डपितृयज्ञादिः, तपासि च चान्द्रायणा- दोनि, क्रिया नित्यनैमित्तिकाः तामामकारणवाधितार कारण प्रयोजन विना वाधि- तार विघट्टितार विनाशयितारम् । पुन. कीदृशम् । दृष्टिभिदृष्टिव्यापार. स्फुलिङ्गमिवा. निकणमिव वमन्तम् । का कमिव । कात्यायनी दुर्गा महिपमिव महिषासुरमिव ।

·बदल ४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १५१ स्वस सीजन राजा-क्षमे, शृणुमस्तावत्कोधविजयोपायम् । क्षमा-देव, विज्ञापयामि । क्रुद्धे स्मेरमुखावधीरणमथाविष्टे प्रसादक्रमो व्याक्रोशे कुशलोक्तिरात्मदुरितोच्छेदोत्सवस्ताडने । धिग्जन्तोरजितात्मनोऽस्य महती दैवादुपेता विप- हु/रेति दयारसाईमनसः क्रोधस्य कुत्रोदयः ॥ १८॥ राजा-साधु साधु। क्षमा-देव, क्रोधस्य विजयादेव हिंसापारुष्यमानमात्सर्यादयो- ऽपि विजिता एव भविष्यन्ति । स्य. 씬 -- त्यर्थः ॥ १७ ॥ राजेति । क्षमे, शृणुमः श्रोष्यामः । वर्तमालसामीप्ये वर्तमा- नवत्प्रत्ययः । खत्त इति शेषः । खत्तः क्रोधविजयोपाय श्रोतव्य इत्यर्थ. ॥- क्रुद्ध इत्यादि । क्रुद्ध सति क्रोधाविष्टे सति जन्ती स्मेरमुखावधीरणं स्मेरमुख- मेवावधीरणं तिरस्कारः । अथेति पक्षान्तरे। आविष्टेऽत्यन्तक्रोधाविष्टे प्रसादक्रमः प्रसादपरिपाटी। यादृश. क्रोधस्तादृशं प्रसादावलम्बनं तच्छामकमित्यर्थः । व्याकोशे गालिप्रदाने कुशलोक्तिः कुशलप्रश्नः । आस्ता तावदाकोश , भवद्धिः सुखमासितं किमित्यादि । ताडने प्रहारे दुरितोच्छेदोत्सवः। धिग्जन्तोरिति । जन्तोः पामरस्या- जितात्मन इन्द्रियवशगतस्य क्रुद्धस्य दुर्वारा महती विपत् देवाद्विधिवशान्मयि क्रोध- विषये सति आगता प्राप्ता इत्येवं तयारसाईमनसः। मनसामिति पाठः। क्रोधस्य कीदृशं महिषम् । पापकारिणम् । पुन. कीदृशम् । स्वाध्यायदेवपित्यशक्रियाणामका- रणवाधितारम् । तुल्योऽर्थ. । पुनः कीदृशम् । दृष्टिभिः स्फुलिङ्गमिव क्रोधं वमन्त- मित्यपि योजना सुसाध्या ॥ १७ ॥ क्रुद्धे मेरमुखेति । इति अनेन प्रकारेण दयैव रसः सतोष. । 'रसो जलं रसो हो रसः शृङ्गार इत्यपि' इत्यनेकार्थध्वनि- मञ्जरी। तेनार्द्र मनो येषा ते दयारसामनसस्तेपा पुरुषाणां क्रोधस्योदय उत्पत्तिः कुन । न कुनापीत्यर्थः । इति किम् । अस्याजितात्मनः न जित आत्मा मनो येन तस्य जन्तोः प्राणिन. दैवाददृष्टवशात् दुर्वारा दुःखेन वार्यते दुर्वारा, अतएव महती पद्विपत्तिरुपेता प्राप्तेति । उपायान्तरमाह । क्रुद्धे उत्पन्नक्रोघे जने मेर हास्य तद्युकं मुख तेनावधारण सुखबुद्ध्या निरूपणं धन्योऽहं यन्मय्यसौ कुप्यतीति, अथ आविष्टे क्रोधवशे सति प्रसादक्रमः क्षम्यतां महाप्रसाद इति, व्याक्रोशे गालि- । . । - १ 'अवधारणम्' इति पाठः। २ 'रसामनसाम्' इति पाठः ।

·स५५ पचार , राजा-तत्प्रतिष्ठतां भवती विजयाय । क्षमा-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्ता।) राजा-(प्रतीहारी प्रति) 'वेगवति,, आहूयतां लोभस्य जेता संतोषः। प्रतीहारी-*जं देवों आणवेदि । (इति निष्क्रम्य सतोषेण सह प्रविशति ।) संतोष:-(विचिन्य सानुक्रोशम् ।) फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनमखेदं क्षितिरुहां पयः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् । मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलतापल्लवमयी सहन्ते संतापं तदिह धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ १९ ॥ * यद्देव आज्ञापयति । कुत्रोदयः ॥ १८ ॥ साधु साध्वियारभ्य प्रतीहारीत्यन्त सुगमम् । प्रतिष्ठतामिति । 'समवप्रविभ्य. स्थ' इत्यात्मनेपदम् । विजयाय विजेतुमित्यर्थः । 'तुमर्थाच भाववचनात्' इति चतुर्थी ॥ सानुक्रोशमिति । अनुक्रोशो जुगुप्सा । क्रिया- विशेषणमेतत् ॥-फलं स्वेच्छेत्यादि । प्रतिवन क्षितिरुहा फलमखेदं खेच्छा- लभ्यम् । स्थाने स्थाने पुण्यसरिता शिशिरै च तन्मधुरं चेति विशेषणसमासः । पयः सलिलमखेदम् । खेच्छालभ्यमित्यनुपज्यते । सुललितलतापल्लवमयी मृदु- स्पर्शा शय्याप्यखेदं खेच्छालभ्येति लिङ्गविपरिमाणेनान्वयः। एवं च सति कृपणा. प्रदाने कुशलोक्तिराशीर्वादोऽयमेव साधुः, वयमीदृशा एवेत्यादिः, ताडने आत्मनो दुरितस्योच्छेदेन नाशेनोत्सवः संतोपः ॥ १८ ॥ देव क्रोधस्येति । हिंसादय. क्रोधः मूला एवेति भावः। [प्रतीहारी-यदेव आशापयति । ] सानुक्रोश सदयन् । -फलमिति । वनवनमिति प्रतिवनं क्षितौ रुहन्ति ते क्षितिरुहा वृक्षास्तेषां फलम् । जातावेकवचनम् । बिल्ववदरादि अखेदं यथा स्यात्तथा सुखेन खेच्छालभ्यम् । इच्छामा- प्राप्यमित्यर्थः । स्याने स्थाने स्यले स्सले शिशिर शीतलं, मधुर मिष्टं, पुण्या. गङ्गायमु. नायाः सरितो नयस्तासा पयः पानीयं । स्वेच्छालभ्यमिति योजनीयन् । मृदु कोमल: पशों यस्यान्तादृशी । मुललिता. सुन्दराश्च ता लताश्च तासा पडवास्तत्प्रचुरा पडवमयी १. 'वेदवति' इति पाठः। २ 'तदपि' इति पाठः।

·४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १५३ (आकाशे) अरे मूर्ख, लुब्ध, दुरुच्छेदः खल्वयं भवतो व्यामोहः । तथाहि- समारम्भा भग्नाः कति कति न वारांस्तव पशो पिपासोस्तुच्छेऽस्मिन्द्रविणमृगतृष्णार्णवजले । तथापि प्रत्याशा विरमति न ते मूढ शतधा विदीर्ण यञ्चेतो नियतमशनिग्रावघटितम् ॥ २० ॥ इदं च ते लोभान्धस्य चेष्टितं चेतसि चमत्कारमातनोति । यत:- लभ्यं लब्धमिदं च लभ्यमधिकं तन्मूललभ्यं ततो लब्धं चापरमित्यनारतमहो लब्धं धनं ध्यायसि । धनिनों द्वारि तदपि तथापि । किमर्थमित्यर्थः । सतापं सहन्ते । किमर्थ संता- पमनुभवन्तीत्यर्थ. ॥ १९ ॥ तापस्योच्छेदेन नाशेन उत्सवः ॥ समारम्भा इति । अस्मिन्परिदृश्यमाने तुच्छेऽस्थिरे द्रविणमृगतृष्णार्णवजले द्रविणमेव मृगतृष्णार्णवजलं यस्मिंस्तत्प्राये । आशापरम्पराजनक इत्यर्थः । तथापि एवं च सति प्रत्याशा दुर्भावनापरम्परा न विरमति न शाम्यति । ते तव चेतोऽपि शतधा न विदीर्णम् । यच्चेतः अशनिग्रावघटितं वज्रशिलानिर्मितं दृढम् ॥ २० ॥ इदं चेति । लभ्यं धनं ध्यायसीत्यन्वयः । केन प्रकारेणेति तदाह-लभ्य- मित्यादि । आदौ तावल्लभ्यं प्राप्तुमर्ह भूरिद्रविणादि लब्धम्, इदं चाधिक शय्या स्वेच्छालभ्या। अर्थवशाद्विभक्तिव्यत्यासः । एवं यद्यपि पदार्थप्राप्तिसौलभ्यमस्ति तदपि तथापि कृपणा दीना घनिना द्वारि सतापदुःख सहन्तेऽनुमवन्तीति महंदा- श्वर्यम् । अमुमर्थ श्रीमद्भागवते श्रीशुक आविश्वकार 'चीराणि किं पथि न सन्ति' इत्यादिना ॥ १९ ॥ पुनरपि लुब्ध तिरस्करोति. -अरे मूर्खेति । भवतो लोभासक्तस्य ॥-समारम्भा इति । हे पशो विवेकविधुर, तव कति कियत्संख्याकाः समारम्भा उपक्रमाः कतिवारान्न भन्ना न नष्टाः । अपि तु भग्ना एव । पशुत्वमेव विशदयति । कीदृशस्य तव । मस्सिंस्तुच्छेऽतिक्षुद्रे द्रविणरूपं धनरूपं यन्मृगतृष्णा मरीचिका सदेवार्णवजलं सागरजलं यस्मिंस्तादृशे संवादलेशशून्येऽपि जले पिपासो: पातुमिच्छोः । किंच हे मूढ, समारम्भनाशेऽपि ते तव प्रत्याशा प्रचुरेच्छाचापि न विरमति नोपरमते । एवं विमर्श क्रियमाणे इति प्रतिभातीत्याह । यञ्चेतोऽन्त.क. रणमचापि शतधा न विदीर्ण न स्फुटित, तच्चतो नियतं निश्चयेनाशनिग्रावमि- वैज्रोपलैटितम् । निर्मितमित्यर्थः ॥ २० ॥ चमत्कारमाश्चर्यम् ॥ लभ्यमिति । मुग्ध. - १. 'मुग्धो धनं' इति पाठः ।

·१५४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः - नैतद्वेत्सिं पुनर्भवन्तमचिरादाशापिशाची बला- सर्वग्रासमियं असिष्यति महालोभान्धकारावृतम् ॥२१॥ अपि च- धनं तावल्लब्धं कथमपि तथाप्यस्य नियंतो व्ययो वा नाशो वा तव सति वियोगोऽस्त्युभयथा । अनुत्पादः श्रेयान्किमु कथय पथ्योऽथ विलयो विनाशो लब्धस्य व्यथयतितरां न त्वनुयः ॥ २२ ॥ लभ्यं इदं चाधिकं तल्लब्धं, तदपि मूललभ्यमसंभावितमप्यपरं लभ्यमिति । महो आश्चर्यम् । इयमाशा विमर्शपरम्परा। तत्र निमित्तमाह-एतदिति । वक्ष्य- माणमचिराच्छीघ्रमियमाशापिशाची महालोभान्धकारावृतं भवन्तं पुनः सर्वग्रास प्रसिष्यतीति यत् एतन्न वेत्सि न जानासि ॥ २१ ॥ धनं तावदित्यादि। धनं तावत्साकल्येन कथमपि कृच्छ्रालब्धं प्राप्तम् । अस्य धनस्य व्ययो वा नाशो वा नियत. । नियतमिति पाठेऽस्य धनस्य व्ययो वा नाशो वा भवति । नियतं ध्रुवम् । तवोभयथा व्ययनाशरूपप्रकारद्वयेन वियोगे सति धनस्यानुत्पादोऽविद्य- मानता किमु श्रेयान् , अथ विलयो वा पथ्यः । अरे, कथय । एवं विकल्प्य विनाशपक्षं दूषयिखानुदयपक्ष एव श्रेष्ठ इत्याह । विनाशो लब्धस्येत्यादिना । व्यथयतितराम् । अतिशायने तरप् । 'किमेत्तिक-' इत्यादिना आम्प्रत्ययः ॥२२॥ सन् अनारत निरन्तर सर्वदैव लभ्य लग्धुं शक्यं यत् तछन्धं प्राप्तम् । इद चाधिक लभ्य लन्धु शक्यं तस्मादेवं मूलधनालभ्य प्राप्तव्यं वृद्धिरूपं ततो वृद्धिरूपधनादपरं कालवृद्ध्याख्य लब्धं प्राप्तमित्येवंप्रकारेण ध्यायसि धन धनमिति । परतु त्वमेव तन्न वेरिस यद्भगवन्तमेवेयमाशापिशाची बलाद्धठात्सर्वग्रास यथास्यात्तथा झटिलेव असिष्यति गिलिप्यतीति । कीदृशं भवन्तम् । महालोम एवान्धकारस्तेनावृतं व्याप्तम् ॥ २१ ॥ धनार्जनमतिफेशसाध्यमित्युपपाय तद्रक्षणमप्यतीव दुष्करमित्याह-भपि च । धनं तावदिति । कथमपि महता कष्टेन तावत्प्रथमतो धनं लब्धं प्राप्तं तथाप्यस्य धनस्य विशेपेण नाशे युगपत्क्षये सति नाशे वा क्रमेणापगमे सति उभयथापि नियतं नियमेन तव वियोगो विरहोस्ति । तत. किं तत्राह-अनुत्पाद इति । किमु प्रभे। अनुत्पादोऽनुत्पत्तिः श्रेयान् श्रेयस्करी, अथ अथवा विलयो विनाशः पथ्यः श्रेयस्कर. । एतत्कथय बेहि । विचारे त्वेवमस्तीत्याह । लब्धस्य प्राप्तस्य विनाशो न्यथयतितरान् । अतिशयेन पीडयदीत्यर्थः । न त्वनुदयोऽनुत्पादः । उत्पत्यमा लोकस्स १. नियतं विनाशे नाशे' इति पाठः।

·४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १५५ किंच मृत्युर्नृत्यति मूर्ध्नि शश्वदुरगी घोरा जरारूपिणी त्वामेषा असते परिग्रहमयैर्गुधैर्जगद्स्यते । धूत्वा बोधजलैरबोधबहुलं तल्लोभजन्यं रजः संतोषामृतसागराम्भसि मनाङ्मनः सुखं जीवति ॥ २३॥ प्रतीहारी-*एसो सामी । ता उवसप्पतु महाभाओ। (तथा कृत्वा) संतोष:-जयतु जयतु स्वामी । एष संतोषः प्रणमति । राजा-इहोपविश्यताम् । (इति खसंनिधावुपवेशयति ।) * एष स्वामी । तदुपसर्पतु महाभागः । मृत्युरित्यादि । मृत्युर्मूर्ध्नि मस्तके नृत्यति नृर्तनं करोति । शश्वत्सदा मृत्यु- र्नियतः, आयुरनियतमिति भाव । यदि दैवाच्छतवर्षपर्यन्तं जीवति तथापि घोरा भयंकरी मृत्युतुल्या जरारूपिणी एषा प्रसिद्धोरगी खो लोभं प्रसते । एवंच सति यदि धनमर्जयसि तद्धनमात्मभोगाय न भवत्येवेत्याह । परिप्रहमयैः पुत्रमित्रकल- त्रादिरूपैध्रसदृशैर्जगत्कृत्स्नं भवदर्जितमिदं ग्रस्यते भक्ष्यते। भ्राम्यते इति पाठे परि- प्रहमयैधैर्गध्रतुल्यैर्हेतुकर्तृभिः। गर्धनैरित्यर्थः । जगाम्यते। ण्यन्ते कर्मणि यक् । जगदिति जगतः कर्मत्वं गन्तव्यविवक्षया । जगति त्वं भ्राम्यस इत्यर्थः । 'देश- कालाध्वगन्तव्याः कर्मसज्ञा ह्यकर्मणाम्' इत्युक्तेर्जगत· कर्मवं अवोधनतमोगुणेन पहुलं संवलितं लोभजन्यं रजो रजोगुणं बोधजलैर्विवेकसलिलै रुवा प्रशमय्य यथा लोके धूलिबहले क्षितितले सलिलप्रोक्षणेन धूलिं निरुध्य वर्तन्ते जनास्त्र- द्वदिति भाव.। एवं रजोगुणे निरुद्ध सत्त्वगुणस्योद्रेक खतएव स्यादित्याह। संतोषामृ- न तथा पीडेत्यर्थः ॥ २२ ॥ धनाद्विरक्तस्य कथ सुखमित्याशयाह-किंच । मृत्यु- रिति । मृत्यु. शश्वनिरन्तर मूर्ध्नि मस्तके शिरस्येव माघति हृष्यति । घोरा भयावहा जरा वार्धक्यं तद्रूपिण्युरगी सर्पिण्येषातिप्रसिद्धा त्वा असते गिलति । न केवल लामेव असते, अपितु परिग्रहाः स्त्रीपुत्रादयस्तन्मयैर्गु|मांसभक्षकैः पक्षिभिर्जगदिश्य यस्यते । एवं सति किं विधेयं तबाह । वोधजलैनिजलैरवोधेनाशानेन बहुल बहु तत्पूर्वोक्त लोमेन जन्यं रजो धूत्वा प्रक्षाल्य सतोष एवामृतसागराम्मस्तत्र मनाक् क्षणमा मग्न आप्लुतः सुखं जीवति । तिष्ठतीत्यर्थ. ॥ २३ ॥ [प्रतीहारी-एप १. 'मृत्युर्मापति' इति पाठः ।

·, १५६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽ: संतोपः-(सविनयमुपविश्य) एष प्रेष्यजनः । आज्ञाप्यतां देवेन । राजा-विदितप्रभाव एव भवान् । तदलमत्र विलम्वेन । लोभं जेतुं वाराणसी प्रतिष्ठीयताम् । संतोषः-यदाज्ञापयति देवः । सोऽहम्- नानामुखं विजयिनं जगतां त्रयाणां देवद्विजातिवधबन्धनलुब्धवृत्तिम् । रक्षोधिनाथमिव दाशरथिः प्रसह्य निर्जित्य लोभमवशं तरसा पिनष्मि ॥ २४ ॥ (इति निष्क्रान्तः।) (ततः प्रविशति विनीतवेष पुरुषः ।) पुरुषः-देव, संभृतानि विजयप्रयाणमङ्गलानि । प्रत्यासन्नश्च मौहूर्तिकावेदितः प्रस्थानसमयः । राजा-यद्येवं सेनाप्रस्थानायादिश्यन्तां सेनापतयः । तेति स्पष्टम् ॥ २३ ॥ एष खामी । तदुपसर्पतु महाभाग इत्यारभ्य सोऽहमि- त्यन्तं सुगमम् ॥ नानामुखमिति । नानामुखं नानाप्रकारं दशमुखं च । त्रयाणां जगतां विजयिनं देवद्विजातिवधवन्धनलुब्धवृत्तिम् । लुब्धो लुब्धकः तद्ववृत्तिर्यस्य स तम् । विशेषणत्रयं रावणलोभयोस्तुल्यम् । तरसाऽचिरेण पि. नष्मि चूर्णयामि ॥ २४ ॥ ततः प्रविशति विनीतवेषः पुरुष इत्यारभ्य भो भोः स्वामी । तदुपसर्पतु महाभागः1] खसनिधी स्वसमीपे । अनेन वस्तुविचारक्षमयो- रन्तरगः सतोप इति ध्वनितम् । सोऽहमित्यन्त म्फुटार्थम् । राशो निकटे स्वसामर्थ्य दर्शयति-सोऽहम् । नानेति । सोऽह विख्यातविभवः सतोपस्वरसा बलेन प्रसह्य पराभूय निर्जित्यावशं व्यापारशून्यम् । विकलमिति यावत् । लोमं पिनरिम संचू. र्णयामि । क कमिव । दाशरथिः श्रीजानकीपतिर्वलेन परिभूय जित्वाऽवशं रक्षोधि- नाथ रावणमिव । कीदृश लोम रावणं च । लोभपंक्षे नाना बहूनि मुखानि द्वाराणि यस्य तम् । रावणपक्षे नानाऽनेकानि मुखानि यस्य तं दशवदनस्वात् । प्रयाणां नगतां विजयिनं जयशीलम् । पक्षदये तुल्यं स्पष्टं च । पुनः कीदृशम् । देवाय द्विजातयश्च मादाणास्तेषा वधो गारणं बन्धनं च तेन लप्पा पृद्धियेन तम् । गन्यायलम्पधनस्य यादृशी गतिस्तादृशी रोमस्यापि गतिरिति भावः ॥ २४ ॥ सं- १, 'इन्धनलम्भवृद्धिम्' इति पाठः । - ·४]" चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् 1 पुरुषः-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः।) (नेपथ्ये ।) भो भोः सैनिकाः, सज्यन्तां कुम्भभित्तिच्युतमदमदिरामत्तभृङ्गाः करीन्द्रा युज्यन्तां स्यन्दनेषु प्रसभजितमरुच्चण्डवेगास्तुरङ्गाः । कुन्तैर्नीलोत्पलानां वनमिव ककुभामन्तराले सृजन्तः पादाताः संचरन्तु प्रसभमसिलसत्पणियोऽप्यश्ववाराः॥२५॥ सैनिका इत्यन्तं सुगमम् ॥-सज्यन्तामिति । सज्यन्ताम् । युद्धसनद्धा' क्रियन्तामित्यर्थः । कुम्भभित्तिभ्य कुम्भस्थलेभ्यश्च्युताभिर्मदजलमदिराभिर्मत्ता. स्वत्पानेन मत्ता मृगा भ्रमरा येषा ते करीन्द्रा गन्धद्विपाः । प्रसभमत्यन्तं जित- मरुचण्डवेगाः जितो मरुत. पवनस्य चण्डवेगो यैस्ते तुरङ्गाः स्यन्दनेषु रथेषु युज्यन्तां वध्यन्ताम् । कुन्तैरायुधविशेषै. ककुभामन्तराले रोदसीकुहरे नीलोत्प. लानां वनमिव सृजन्तः पादाताः पदातय. सचरन्वये गच्छन्तु । अश्ववारास्तु- रङ्गसादिनोऽसिभिः खङ्गैर्लसन्त उल्लसन्तः पाणयो हस्ता येषा ते सचरन्वित्य- मृतानि सुसिद्धानि विजयाप्रयाणाय मङ्गलानि कन्यादर्शदध्यादीनि । प्रत्यासन्नो निकटवर्ती मौहूर्तिकावेदितो ज्योतिर्विदादिष्ट. प्रस्थानसमयो विजययात्रासमयः ॥- सज्यन्तामिति । करीन्द्रा हस्तीन्द्रा. सज्ज्यन्ता सपल्याणा. क्रियन्ताम् । कीदृशाः करीन्द्राः । कुम्मभित्तेर्गण्डफलकाच्चयुता सृता चासौ मदमदिरा च मदद्रवश्च तेन मत्ता भृङ्गा येषु ते तुरङ्गा अश्वा• स्यन्दनेषु रथेषु युज्यन्ता वध्यन्ताम् । कीदृशास्तु- रजाः । प्रसभमतिशयेन जितो मरुतो वायोश्चण्डोऽतिशयितो वेगो यैस्ते । पादाता. पत्तयः सचरन्त्वग्रे गच्छन्तु । कीदृशा. पादाताः । ककुभा दिशामन्तराले मध्ये कुन्तै. प्रासैरायुधविशेषैनीलोत्पलाना वनमिव सृजन्त. कुर्वन्तोऽश्ववारा प्रसभम- तिशयेन सचरन्तु गच्छन्तु । कीदृशा अश्ववारा. । असिमिः खङ्गैर्लसन्त. शोमन्तः पाणयो इस्ता येषा ते इति वाह्योऽर्थ. । अथाभ्यन्तरः कुम्भ. कुम्भकाख्यप्राणा- भित्तिरिव भित्तिरिन्द्रियाधारत्वात्तस्याश्च्युतो मद तया मत्ता लुप्तविषयस्मृतयो भृगा इव भृगा इन्द्रियाणि । विषयरसलुब्धत्वामृन्नसा- म्यमिन्द्रियाणाम् । सज्ज्यन्ता स्वायत्तानि क्रियन्ताम् । करीन्द्रा. प्राणादिवायवः सज्ज्यन्ता यत्ताः नियन्ताम् । एतदुक्तं भवति-प्राणादिनियमेन दोपक्षय इति । १. 'भो भोः सैनिकाः' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति । २. 'पाणयोऽथाश्ववारा' इति पाठः। याम. स एव एव मदिरा 1 ·१५८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः राजा-भवतु । कृतमङ्गलाः प्रतिष्ठामहे । (पारिपार्श्वकं प्रति) सारथिरादिश्यतां साशामिक रथं सज्जीकृत्वानयेति । पारिपार्श्वका-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः।) (ततः प्रविशति यथोक्तं रथमादाय सारथिः ।) सारथिः-जीव, सज्जीकृतोऽयं रथः । तदारोह्त्वायुष्मान् । राजा-(कृतमङ्गलैविधिरारोहणं नाटयति ।) सारथि:-(रथवेग निरूपयित्वा) आयुष्मन् , पश्य पश्य । उद्भूतपांसुपटलानुमितप्रवन्ध- धावत्खुरापचयचुम्बितभूमिभागाः । नुषज्यते ॥ २५ ॥ राजेत्यारभ्य आयुष्मन्नित्यन्तं सुगमम् । सानामिकः सभामः प्रयोजनमस्य । 'प्रयोजनम्' इति ठक् । नाट्य रथिनं प्रति सूतेनायुष्मच्छन्दः प्रयोकव्य । 'रथी सूतेन चायुष्मान् पूज्यः शिष्यात्मजानुजै.' इति नाटक- परिभाषा । राजेत्यारभ्य आयुष्मन्पश्य पश्येत्यन्तं सुगमम् ॥-उद्धृतेति । उद्भू- तपांसुपटलेनोद्भूतधूलिवितानेनानुमिता तर्किता प्रवन्धेनाविच्छेदेन धावन्ति लोल- तथोक्तम्--'दयन्ते ध्मायमानानां धातूना तु यथा मलाः । तथेन्द्रियाणां दधन्वे दोपाः प्राणस्य निग्रहात्' इति । तुर शीघ्रं गच्छन्ति ते तुरङ्गाः शरीरान्तर्वर्तिमुख्यध. मनीसचारिणो वायवः स्यन्दनेपु देहेषु वर्तमानाः संयुज्यन्ता समाधीयन्ता यथेष्टसं- चारविधुराः क्रियन्तान् । कीदृशा वायव. । प्रसभं हठाज्जित. पराभूतो मुख्यधमनी- सचारिणां मरुता चण्ड उग्रो वेगो यस्ते । एव जितेपु वायुपु शरीरशुद्धिर्भवतीति भावः । पदं पदमतन्ति सतत गच्छन्तीति पदातयस्तेपा समूहा. पादाता नमवासना. विशेषाः । कुन्तरविद्याप्रहरणनीलोत्पलाना वनमिव ककुभां दिशामष्टदलददयपुण्ठरी- कदलाना मध्ये तत्त्व प्रकाशयन्त. सचरन्तु । अथेत्यवधारणे । अधवारा अश्वाः प्रकाशरश्मयस्तान्वारयन्ति प्रकोष्ठेपु प्रापयन्ति तेऽश्वनारा. सुपुम्नाया सचारमार्गाः संचरन्तु नियम्यन्ताम् । तत्र पृष्टान्तः । असिलसत्पाणय इव । दृष्टं लोके खद्गहस्ता नियन्तारो भवन्तीति । अनेन चित्तस्थैर्यमुक्तन् । उक्त च सुपुम्नाया एकत्र नियमन मनसः स्थर्यहेतुरिति । एवमन्यत्राप्यूयम् ॥ २५ ॥ पारिपार्धक पार्थचर सेवकम् । सायानिक सग्रामे योग्यम् । पारिपार्थक इत्यापायुप्मन्नित्यन्त सुगमम् ।।-उद्धृतेति । पते पादाः वदन्ति ते वाहा अन्या गगनसन्न्यन्तरिक्षे रथं वहन्ति । कीदृशा वाहाः । उद्धृतमुच्चलितं यत्पामुपटलं धूलिसमूहस्ते नानुमितो सातो यः १. 'उपनयत्विति' इति पाठ । २. 'विधी रधारोहण' इति पाठः । । ।

·४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १५९ , निर्मथ्यमानजलधिध्वनिघोरहेषा- मेते रथं गगनसीम्नि वहन्ति वाहाः ॥ २६ ॥ इयं च नातिदूरे दर्शनपथमवतीर्णा त्रिभुवनपावनी वाराणसी नाम नगरी। अमी धारायत्रस्खलितजलझङ्कारमुखरा विभाव्यन्ते भूयः शशिकररुचः सौधशिखराः । विचित्रा यत्रोच्चैः शरदमलमेघान्तविलस- त्तडिल्लेखालक्ष्मी वितरति पताकावलिरियम् ॥ २७ ॥ मानानि खुरामाणि तेषां समूहश्चयस्तेन चुम्बिता दलिता भूमिभागा येषा ते । दीर्घगगनभागगामिनां तुरङ्गाणा क्वचिद्भूतलस्पर्शी धूलिवितानेनानुमीयत इति भावः। निर्मथ्यमानस्यालोड्यमानस्याम्बुराशेर्ध्वनिवरोरा हेषा यस्मिन्कर्मणि । घोरघोषमिति पाठे रथविशेषणम् । एते वाहा रथ स्यन्दनं गगनभागे वहन्ति । नयन्तीत्यर्थः ॥ २६ ॥ अमी इत्यादि । धारायन्त्रेभ्यः स्खलितानि जलानि येषां ते झझारा ध्वनिविशेषास्तैर्मुखरा शब्दायमानाः शशिकररुचश्चन्द्रमण्डल- स्पर्धिनः सौधशिखरा. प्रासादाप्राणि । शिखरशब्द उभयलिङ्गः । अर्धर्चादिषु पाठात् । यत्र शिखरेषु विचित्रेऽयं पताकावलिरुच्चैरुन्नता शरत्काले अमलानां शुभ्राणां मेघानामन्ते शिरसि विलसन्त्यस्तडिल्लेखास्तासां लक्ष्मी सौभाग्यं वित- प्रबन्धो गतिसतानस्तन धावता खुरायसमुदायेन चुम्बित ईषत्स्पृष्टो भूमिमागो यैस्ते । कीदृशं रथम् । निर्मथ्यमानो यो जलधि. समुद्रस्तस्य यो ध्वनिस्तद्वद्धोरो भयावहो घोष. शब्दो यस्य तम् । आन्तरोऽर्थः । एते प्राणा वहन्ति धारयन्ति रथमिव रथं शरीर गगनसीभ्यन्तरिक्षे लघिम्ना घोरो जीवितहारी इत्यादि लुप्तोपमया सर्व योजनीयम् । विस्तरभयान्नेह प्रपन्यते ॥ २६ ॥ दर्शनपथमवतीणी दृष्टिमार्गगोचरा त्रिभुवनपावनीति । माना लानदर्शनपानादिभिः देवाना नागाना च मनुष्यश- रीरग्रहणेन चेति त्रिभुवनपावनीत्युक्तम् । देवाना नागाना च स्वशरीरग्रहणे धर्मोत्पादकत्वाभावात् । वाराणसी वर्णयति -अमी धारेति । अमी समुखे वर्तमानाः सौधशिखरा गृहोपरिमागा भूयो वाहुल्येन विमान्यन्ते दृश्यन्ते । कीदृशाः सौपशि- खराः । धारायन्त्रेभ्यः स्खलन्निगच्छधज्जल तस्य यो झङ्कार. शब्दविशेषस्तेन मुखराः सशब्दाः । पुनः कीदृशाः सौधशिखरा । शशिकरान्मुष्णन्ति चोरयन्ति ते इति वा पाठः । सुधाधवला इत्यर्थः । यत्र येषु सौपशिखरेष्वियमुपलभ्यमाना विचित्रा ना- नावर्णा पताकानामावलि. पतिरुचैरतिशयेन शरद्यमला निर्मला ये मेपास्ते- १. 'घोरघोपम्' इति पाठ.।

·१६० प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽ एताश्च प्रतिमुकुलं लग्नमधुपावलीरणितमुखरा जम्भभरविगलन्म- करन्दविन्दुदुर्दिनाः फुसुमसुरभयो नातिदूरे श्यामायमानघनच्छ- ढच्छायातरवो नगरपर्यन्तोद्यानभूमयः । यत्रैते मरुतोऽपि गृहीतपा- शुपतव्रता धूलिमुद्भूलयन्तस्तपसा इव लक्ष्यन्ते । तथाहि- तोयााः सुरसरितः सिताः परागै- रचन्तभ्युतकुसुमैरिवेन्दुमौलिम् । प्रोद्गीतां मधुपरुतैः स्तुतिं पठन्तो नृत्यन्ति प्रचललताभुजैः समीराः ॥ २८ ॥ रति । लक्ष्मीमिव लक्ष्मीमिति प्रतिविम्बाक्षेपात्तदातो निदर्शनालंकार. ॥ २७ ॥ एताश्चेति । जृम्भाभरोऽत्यन्तविकासस्तेन विगलन्मकरन्दबिन्दुभिर्दुर्दिना दु. दिनायमानाश्छायातरवो नमेस्वृक्षास्तेषाम् । शिष्टं स्पष्टम् ॥-तोयाः इति । सुरसरितो भागीरथ्यस्तोयााः । नाता इत्यर्थ । परागैः सिता भस्मोद्धूलिता इति गम्यते । च्युतकुसुमैः पुष्पोपहारैरिति यावत् । इन्दुमौलिं काशीपतिम- चन्तः पूजयन्त. । भौवादिकोऽयमर्चति । प्रोद्गीता प्रकर्षेणोद्गीता गाथारूपां पामन्तर्मध्ये विलसन्ती चमत्कारमाविष्कुर्वती या तटिद्विद्युल्लता तस्या लेखा रेखा तस्या लक्ष्मी शोभा वितरति विस्तारयति । सौधमेघयोस्तडित्पताकयोश्चोपमानोपमेय- भाव. ॥ २७ ॥ एताश्चेति । एता नगरस्य वाराणसीनाम्न पर्यन्तेपूधानभूमय उपवनप्रदेशा नातिदूरेऽतिनिकटे । दृश्यन्ते इत्यध्याहारः । कीदृश्य उद्यानभूमयः । मुकुल मुकुल प्रतीति प्रतिमुकुल प्रतिकोश लग्ना ये मधुपास्तेषामावलिः पतिस्तस्या रणितेन शब्दितेन मुखरा वाचाला जृम्मो विकासस्तस्यारम्म उत्पत्तिस्तस्या भरो- ऽतिशय. अर्थात्कुसुमाना विकासातिशयस्तस्माद्विगलन्नि सरन्यो मकरन्द. पुप्परसस्तेन दुर्दिन यातु ता. । पृष्टिमत्य इत्यर्ध । पुनः कीदृश्य । कुसुमै. सुरभय मुपरिमला: श्यामायमाना नीलवर्णा घनच्छाया निविटच्छायास्तरवो यासु ताः । मरुतो वायवः, गृहीतं पाशुपतनत यैस्ते सर्वदा धूलिमुद्धृलयन्त । प्रचण्डा इति भाव । तदेव दर्श- यति-तथा हि । तोया इति । समीरा वायव प्रकर्षेण चलाश्चन्चला लतास्ता एव मुजारतेनृत्यन्ति, नृत्य कुर्वन्ति । तापमा. पाशुपना अप्येव नृत्यन्तीति भावः । कीमा वायवस्तापसाश्च । नुरमरितो गद्गायास्तोयेनार्दी. कृतजाझवीमजनाः । पुनः पराग, कुसुमरजोमि मिता युक्ता वायव । 'पिम् बन्धने' इत्यस्य सिता इति रूपम् । परागविभूतिरजोभि सिता धवलास्तापमास्युतकुनुमैः स्वयमेव पतित. पुष्पैरिन्दुमीटिं १. 'म्भारम्ममर' इति पाठ. । २ 'श्यामायमाना नवधन' इति पाठः । - ·न ४] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १६१ । राजा -(सानन्दमालोक्य ।) सैषान्तर्दधती तमोविघटनादानन्दमात्मप्रभ चेतः कर्षति चन्द्रचूडवसतिर्विद्येव मुक्तेः पदम् । भूमेः कण्ठविलम्बिनीव कुटिला मुक्तावलिर्जाह्नवी यत्रैवं हसतीव फेनपटलैर्वक्रां कलामैन्दवीम् ॥ २९ ॥ सूतः-(परिक्रम्य) आयुष्मन् , पश्य पश्य । तदिदं सुरसरित्परि- सरालंकारभूतं भगवतः पावनमनादेरादिकेशवस्य विष्णोरायतनम् । स्तुतिं मधुपरुतैर्भमरशकारैः पठन्त. प्रचलितलताभुजैः । उपमितसमासः । नृत्यन्ति नर्तनं कुर्वन्ति । अत्र तोया इत्यनेन शैत्यम् , परागैरित्यनेन सौरभ्यम् , प्रचललताभुजैरित्यनेन मान्यं च सूचितम् ॥ २८ ॥ सैषेति । तमोविघट- नादज्ञानविदलनादात्मप्रभं आत्मैव प्रभा प्रकाशो यस्य तमानन्दमन्तरभ्यन्तरे दधती पोषयन्ती । मुक्त पदं मुक्तिस्थानं चन्द्रचूडवसतिर्विश्वेश्वरस्य निवासभू- मिरेषा काशी विद्येव ब्रह्मविद्येव चेत. कर्षति मनो हरति । यत्र काश्यां भूमेः कण्ठविलम्बिनी कुटिला मुक्तावलिरिव जाह्नवी भाति । इयं फेनपटलैरैन्दवीमि- न्दुसंवन्धिनी कला हसती व स्पर्धते । तत्तुल्यतया प्रकाशत इत्यर्थ. ॥ २९ ॥ शकरमर्चन्त• पूजयन्त इव । पुन. मधुपरुतैर्भमरशब्दैः प्रोद्गीतामुच्चैर्गीयमाना स्तुति पठन्तो वायवस्तापसाश्च मधुपानामिव रुतानि तैः प्रकर्षेण तालस्वरतानादिरूपेणो- गीता गानक्रमवती स्तुति पठन्त इत्यर्थ । अचाक्षुषे वायाविदं नोपपद्यत इति चेदारोपेणाप्युपपत्तरिति समाधेयम् । सरन्ति मरुतो यस्यामिति सरित् ब्रह्मनाडी. त्यायध्यात्ममूह्यम् ॥ २८ ॥ सैपान्तर्दधतीति । सैषा चन्द्रचूडस्य महादेवस्य वसति. काशी चेतो मन आकर्षति । वशीकरोतीत्यर्थ. । कीदृशी काशी । अन्तस्त- मोविघटनादशान विनाशात्स्वप्रभमात्मप्रकाशमानन्द दधती प्रकाशयन्ती । पुनः कीदृशी । मुक्ते. पद पद्यते प्राप्यतेऽनेनेति पदम् । कारणमित्यर्थः । केव । विद्येव ब्रह्मात्मैकत्वशानमिव । तदप्यशन विनाश्य स्वप्रकाशमानन्द प्रकटयन्मुक्तिहेतुरिति । तत्र दृष्टान्त. । सा का । यत्र यस्या काश्यामिय जाहवी गगा वनामैन्दवीं कलाम- र्धचन्द्राकारा चन्द्रकला फेनपटले. फेनसमूहैर्हसतीव । उत्प्रेक्षते । कथंभूतेव । भूमेः कण्ठविलम्विनी कण्ठे लम्बमाना कुटिला स्वभावतः मुक्तावलीव मुक्कामालेव । मुक्तावलीसाम्यं स्वच्छतयेति वेदितव्यम् । एषा ब्रह्मनाडी अन्तर्हृदयकमले चेतो वशीकरोतीत्याभ्यन्तरमूखम् । शेष सुगमम् ॥ २९ ॥ सूतः सारथि । इदं तदिति । सुरसरितो देवनधा. परिसरस्वीर तस्यालकारभूतमायतन स्थानम् । अनादिरीधर १'५द तत्' इति पाठः । १५प्र.चं.

·१६२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः - राजा-(सहर्षम् ।) अरे, एष देवः पुराविद्भिः क्षेत्रस्यात्मेति गीयते । अत्र देहं समुत्सृज्य पुण्यभाजो विशन्ति यम् ॥ ३० ॥ सूतः-आयुष्मन् , पश्य पश्य । एते तावत्कामक्रोधलोभादयो- ऽस्मद्दर्शनमात्रादितो देशादूरमतिकामन्ति । राजा-एवमेतत् । तद्भवतु । स्वाभीष्टसिद्धये भगवन्तं नमस्यामः । (रथादवतीर्य प्रविश्यावलोक्य च ।) जय जय भगवन् , अमरचयचक्रचूडामणिश्रेणिनीराजितोपान्तपादद्वयाम्भोज राजन्न- एष इत्यादि । एष आदिकेशवः पुरा विद्भिर्व्यासादिभिः क्षेत्रस्य काशीक्षेत्र- स्यात्मा आत्मभूत । क्षेत्रशब्देन देहस्थान विषययोरमेदाध्यवसायादात्मेति वक्तुं युज्यते । अत्र केशवायतने पुण्यभाजो योगिनो देहं समुत्सृज्य यं केशवं विशन्ति । काशीखण्डे पूर्वभागे एकतमाध्याये-'आदी पादोदके तीर्थे विद्धि मामादिकेशवम् । अग्निविन्दोमहाप्राज्ञ भक्ताना मुक्तिदायकम् ॥ अविमुक्तेऽमृ- तक्षेत्रे येऽर्चयन्त्यादिकेशवम् । तेऽमृतवं भजन्त्येव सर्वदुःखविवर्जिताः ॥' इति । तादात्म्यतामापना भवन्ति । विश्वनाथकेशवयोरैक्यात् - केशवैक्यमा- पन्ना विश्वेश्वरैक्यमापन्ना इति तात्पर्यार्थः । क्षेत्रस्यात्मेत्यनेन केशवस्य सर्वान्त- र्यामिलमुक्तम् ॥ ३० ॥-आयुष्मन् , पश्येति व्याख्यातं प्राक् । इतःपरं महामोहविजयद्वारा प्रवोधोदयार्य श्रीविष्णुं प्रस्तुवन् विष्णुभक्त्या सहावल- म्बते-जयजयेत्यादिना । मोहच्छिदं वोधोदय देहि । देव, तुभ्यं नम इत्य- आयतनवाक्षात इत्यर्थ. । एप देव इति । एप देव. द्योतनाद्देवः परमात्मा पुरा- विद्भि. क्षेत्र विद्धिः क्षेत्रमहिमामादिभिः क्षेत्रस्यात्मा क्षेत्राभिमानिनी देवतेति गीयत उच्यते । पुण्यमीश्वर मजन्ति सेवन्ते ते पुण्यभाजः शिवभक्ता आदिकेशव- सनिधी देई समुत्सृज्य यं विशन्ति प्रविशन्ति । प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ३० ॥ एत इति । अनेन विवेकासक्तिमात्रेण कामादीना पराभवो दर्शितः । रथादवतीर्यत्यनेन शरीरेन्द्रिये पौदासीन्यं सूचितम् । बोधोत्पत्तिरूपस्वाभीष्टसिद्धये भगवन्तमादिकेशव स्तौतिअमरचयेत्यादिना । भगवान्पगुणश्वर्यसंपन्नः । 'उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यानविद्या च स वाच्यो भगवानिति ॥' जयतु सर्वोत्क- पण वर्वताम् । भमरचयति सर्वाणि सत्रुधन्तानि । ममराणा देवाना चयः समूहस्तस्य चमूचक सेनामण्टलं तस्य चूडामणिश्रेणिभिर्मुकुटमणिपक्षिमिनीराजितमुपान्ते समीप १'अये' इति पाठः। २ 'चूडामणिनीराजित' इति पाठः ।

·-4 ४] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् । खद्योतखंद्योतकिर्मीरितस्वर्णपीठस्फुरद्वैतविभ्रान्तिसंतानसंतप्तवन्दारु- संसारनिद्रापहारैकदक्ष क्षमामण्डलोद्धारसंभारसंघदंष्ट्रारकोटिरफुर- च्छैलचक्र क्रमाक्रान्तलोकत्रय प्रबलभुजबलोद्धृतगोवर्धनच्छत्रनिवा- रिताखण्डलोद्योजिताकाण्डचण्डाम्बुवाहातिवर्षत्रसद्गोकुलनाणविस्मा- पिताशेषविश्व प्रभो विबुधरिपुवधूवर्गसीमन्तसिन्दूरसन्ध्यामयूख- च्छटोन्मार्जनोदामधामाधिप त्रस्तदैत्येन्द्रवक्षस्तटीपाटनाकुण्ठभास्व. नखश्रेणिपाणिद्वयनस्तविसारिरक्तार्णवामग्नलोकत्रय त्रिभुवनरिपुकै- न्तेन । जयजयेत्यादराद्विरुक्तिः । स्फुरवतेति । द्वितैव द्वैतम् । प्रज्ञादिवाखा- र्थेऽण् । स्फुरत्प्रकाशमानं द्वैतं तत्रोत्पन्ना विभ्रान्तिदेहात्माध्यास । संतान: संततिरनादिपरम्परा तया संतप्ता खिन्ना वन्दारवो भक्तास्तेषा संसार एव निद्रा तेस्या अपहारैकदक्षोऽपनोदनप्रवीणः । अनेन बुद्धावतार उक्त । क्षमामण्ड- लेत्यादिना वराहावतार उक्त, । क्रमाक्रान्तेत्यादिना त्रिविक्रमावतार उक्तः । पादद्वयाम्भोजं चरणयुग्मकमल यस्य । राजन्तः शोभमाना ये नखास्तेषा घोताः प्रकाशास्त एव खद्योतास्तै. किमारितं शवलित स्वर्णपीठ यस्य । स्फुरद्यत् द्वैत मेदस्तस्य या भ्रान्तिस्तस्याः सतानेन परपरया सतप्ताः खिन्ना ये वन्दारवो वन्दनशीला भक्तास्तेषां संसाररूपा या निद्रा तस्या अपहारे विनाशे एको मुख्यो दक्ष तस्य सवोधन हे दक्ष । एवं संबुद्धयन्तेषु सर्वत्र क्षेयम् । क्षमेति । क्षमामण्डलस्य क्षोणीवलयस्य य उद्धारस्तेन सभाराणा पर्वतादीना सघट्टः संमदों यस्यां तस्या दष्ट्रायकोटौ दष्ट्राग्रभागे स्फुरच्छेलचक्र पर्वतसमूहो यस्य । क्रमेण पादविक्षेपेण आक्रान्त लोकत्रय येन । प्रकृष्टवलाभ्या भुजाभ्यां बलेनोद्धृतमूर्ध्व धृतं यद्गोवर्धनरूप छत्र तेन निवारित नितरा वारितम् । आख. पहलेनेन्द्रेणोद्योजिता प्रेरिता अकाण्डेऽसमये चण्डा• प्रलयकालीना अम्बुवाहा मेघास्ते- घामतिवर्ष येन, सद्भीत यद्गोकुल तस्य त्राण रक्षण तेन विस्मापितमाम्धर्ययुक्त कृत विश्वं येन । प्रभो अव्याहतैश्चर्य, विवुधा देवास्तेपा रिपवो दानवास्तेषा यो वधूवर्ग स्त्रीसमू- हस्तस्य यत्सीमन्तेषु सिन्दूर तदेव सध्यामयूखच्छयाः संध्याकालीना मयूखाः किरणा. स्तेषां छटा भास्तस्या उन्मार्जने प्रोन्छने उद्दाम प्रसिद्धं यद्धाम तेज. तस्याधिप आश्रयस्तस्य सवोधने हे अधिप, त्रस्तो लीनो यो दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुस्तस्य वक्ष- स्तट्याः पाटने विदारणेऽकुण्ठाप्रतिहता भास्वती दीप्तिमती नखाना श्रेणिः पति- यस्य तादृशं यत्पाणिद्वय तस्मात्नस्तमधःपतितं विसारि प्रसरणशील यद्क्तं तस्या- र्णवः सागरस्तसिन्नासमन्तान्मम लोकत्रयं येन । त्रिभुवनस्य रिपुर्यः कैटभो दै- १ 'काण्डाम्बुवाह' इति पाठः।

·१६४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [चतुर्थोऽङ्कः टभोद्दण्डकण्ठास्थिकूटस्फुटोन्मार्जितोदामचक्रस्फुरज्योतिरुल्लासितो- द्दामदोर्दण्डखण्डेन्दुचूडाप्रिय प्रौढदोर्दण्डविभ्रान्तमन्थाचलक्षुब्धदु- ग्धाम्बुधिप्रोस्थितश्रीभुजवल्लीसंश्लेषसंक्रान्तपीनस्तनाभोगपत्रावलीला- ञ्छितोरस्थल स्थूलमुक्ताफलोदारहारप्रभामण्डलस्फुरत्कण्ठवैकुण्ठ भ- क्तस्य लोकस्य संसारमोहच्छिदं देहि बोधोदयं देव तुभ्यं नमः । (निर्गमनं नाटयिला विलोक्य च) साधुरयमेवास्माकं निवासोचितो देशः । तदत्रैव स्कन्धावारं निवेशयामः । (इति निष्क्रान्तौ ।) इति श्रीकृष्णमिश्रविरचिते प्रबोधचन्द्रोदयनाम्नि नाटके विवेकोद्योगो नाम चतुर्थोऽङ्क ॥ ४ ॥ प्रवलभुजवलोद्धृतेत्यत्र प्रकटभुजवलभद्रावतार उक्तः । संत्रस्तेत्यादिना नृसिंहा- वतार उक्तः । मन्थाचलो मन्दराद्रिस्वेन क्षुब्धः क्षुभित. । अनेन कूर्मावतार उक्तः । क्षुब्धशब्दो महाकविप्रयोगात्साधुः । शेषं सुगमम् ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरश्रीवीरप्रतापश्रीकृष्णरायमहाराजसा. म्राज्यधुरन्धरश्रीसाल्वतिम्मदण्डनायकभागिनेयनाण्डिल्लगो- पमन्त्रिशेखरविरचिताया प्रवोधचन्द्रोदयव्याख्याया चन्द्रिकासमाख्याया चतुर्थोऽङ्क ॥ ४ ॥ त्यस्तस्योद्दण्डः स्थूलो यः कण्ठस्तस्यास्थिकूटमस्थिसघातस्तस्मिन् स्फुट स्पष्टमुन्मा- जितमुद्दाम ख्यातं यच्चक्र सुदर्शन तस्य स्फुरदीप्यमानं यज्ज्योतिस्तेनोल्लासितोद्दीप्ता उड्डामरा उद्भटा उद्दण्डाश्चत्वारो दोर्दण्डा बाहवो यस्य । खण्डेन्दुचूडो महादेवः प्रियो यस्य । प्रौढोऽतिप्रवलो यो दोर्दण्डो वाहुदण्डस्तेन विभ्रान्तो भ्रामितो यो मन्याचलो मन्दराद्रिस्तेन क्षुब्धो यो दुग्धाम्बुधिर्दुग्धसमुद्रस्तस्मिन् प्रोत्थिताविर्भूता या श्रीलक्ष्मीस्तस्या या मुजवल्छी तत्सपेणालिङ्गनेन सक्रान्ता पीनस्तनयोरामोगे विशाले स्यले या पत्रावली पत्रलेखा तया लान्छितमुर.स्थलं यस्य । स्थूलानि यानि मुक्ताफलानि तेषामुदारश्चासौ हारश्च तस्य प्रभामण्डलेन स्फुरन् कण्ठो यस्य, वैकुण्ठ परमात्मन् , भक्तस्य लोकस्य भक्तजनस्य यः ससारस्तदुपादानं मोहो भाव- रूपमशान छिनत्तीति छिद् तं वोधोदयं ब्रह्माद्वैतसाक्षात्कारोदयं देहि । देव स्वप्रकाश तुभ्य नमोऽस्तु ॥ नाटयित्वा । भ्रमणविशेषेण दर्शयित्वेत्यर्थः । स्कन्धावार कटकं निवेशयामः स्थापयाम. । इति निष्क्रान्तौ ॥ विवेकसारथिनाविति शेष ॥ इति श्रीप्रबोधचन्द्रोदयन्याख्याने प्रकाशाख्ये विवेकोद्योगो नाम चतुर्थोऽक. सपूर्ण. ॥ ४ ॥ १ 'उल्हासितोड्डामरोद्दण्डदोर्दण्ड' इति पाठः । २ 'स्थलमुक्का' इति पाठः ।

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् , . . पञ्चमोऽङ्कः। (तत प्रविशति श्रद्धा।) श्रद्धा-(विचिन्त्य ।) प्रसिद्धः खल्वयं पन्थाः । यतः निर्दहति कुलविशेष ज्ञातीनां वैरसंभवः क्रोधः । वनमिव घनपवनाहततरुवरसंघट्टसंभवो दहनः ॥ १॥ (सास्रम् ।) अहो दुर्वारो दारुणः सोदरव्यसनजन्मा शोकानलः । यो विवेकजलधरशतैरपि न मन्दीक्रियते । तथाहि- ध्रुवं ध्वंसो भावी जलनिधिमहीशैलसरिता- मतो मृत्योः शीर्यत्तॄणलघुषु का जन्तषु कथा । तथाप्युच्चैबन्धुव्यसनजनितः कोऽपि विषमो विवेकपोन्माथी दहति हृदयं शोकदहनः ॥ २॥ प्रसिद्धः खल्वयमित्यादि । निर्दहतीति । ज्ञातीना वैरसंभवः परस्पर- सघर्षजनितः क्रोधाग्निः सर्वमपि कुलं निर्दहति । झंझावातप्रोज्वलितो दवाग्नि. सर्व वनमदग्ध्वा न शाम्यतीति भावः ॥ १॥ तथाहीत्यादि । ध्रुवमिति । अतः मृत्योः पुरोवर्तिनोऽन्तकात्सकाशाज्जलनिधिमहीशैलसरितां ध्वंसो भावी भविता । ध्रुवं निश्चयः । अयमर्थ.-भूभूधरादिकं सावयवखा- कार्य, कार्यलादुत्पत्तिमत् , उत्पत्तिमत्त्वाद्विनाशीति । तथा च भगवद्वाक्यम्- इत्य चतुर्थेऽके विवेकोद्योगमुक्त्वा वैराग्योत्पत्ति वर्णयितु पञ्चमेऽके श्रद्धायाः प्रवेश स्तौति-ततः प्रविशति श्रद्धेति । परस्परप्रतिस्पर्धिनोः सग्राम सूचयन्त्याह- प्रसिद्ध इति । अयमित्यनेनोक्त पन्थान विशदयति-यतः । निर्दहतीति । वैरा. सभव उत्पत्तिर्यस्यैतादृशो यः क्रोधः स शातीनामशेष समस्त कुल निर्दहति । तत्र दृष्टान्तः । धनः प्रचण्डो यः पवनो वायुस्तेनाहता आन्दोलिता ये तरुवराः स्थूल- वृक्षास्तेषा संघटेन सघर्पण समवो जन्म यस्य स तादृशो दहनोऽग्निर्वनमिव ॥ १ ॥ उक्त च महाभारते-'धूमायन्ते व्यपेतानि सहतानि ज्वलन्ति च । उन्मूलकानीव भान्ति शातयो भरतर्षभ ॥' इति । सोदराणा वन्धूना व्यसनं मरण तस्माजन्म यस्य स शोक एवानलोऽनिः । विवेक एव जलधरा मेघास्तेषा शतानि ते. । एतदेव स्पष्ट- यति-ध्रुवमिति । जलनिधयश्च समुद्रा. मही च शैला. पर्वताश्च सरित. नद्यश्च तासा स्थिराणामपि ध्रुव निश्चयेन धसो भावी भविष्यति । अतो हेतोः शीर्थत्रुटितं यत्तृणं तबलघुष्वतितुच्छेपु जन्तुषु प्राणिपु मृत्योर्मरणस्य का कथा । किं वक्तव्यमि- १ 'खल्वयं प्रसिद्धः' इति विपरीतः पाठः।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः येन तथा कुलप्रकृतिष्वपि भ्रातृषु कामक्रोधादिषु कथाशेषतां गतेषु । “निकृन्ततीव मर्माणि देहं शोषयतीव मे । दहतीवान्तरात्मानं क्रूरः शोकॉग्निरुत्थितः ॥ ३ ॥ (विचिन्त्य ।) आदिष्टास्मि देव्या विष्णुभक्त्या । वत्से श्रद्धे, अहमत्र हिंसाप्रायसमरदर्शनपराङ्मुखी । तेन वाराणसीमुत्सृज्य शालिग्रामाभिधाने भगवतः क्षेत्रे कंचित्कालमतिपालयामि । त्वं तु यथावृत्तमागत्य मे निवेदयिष्यसीति । तदहं देव्याः सकाशं गत्वा सर्वमेतत्समरवृत्तान्तमावेदयामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) एत- 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु' इति । शीर्यत्तृणलघुषु जरद्धासाग्रतुल्येषु का कथा किमु वक्तव्यम् । जन्तूनां परिच्छिन्नायु परिमाणवत्त्वादिति भाव. । विवेक प्रोन्मश्नातीति विवेकपोन्माथी । विवेके विद्यमानेऽपि शोकदहनो न शाम्यति किं कुर्म इति तात्पर्यम् ॥ २ ॥ येनेत्यादि । कुलप्रकृतिषु कुलस्य भूलभूतेषु । संप्रदायप्रवर्तकेष्विति यावत् । निकृन्ततीवेति । अत्रोत्प्रेक्षालंकारः । लोक, मान तिब् () तेनेति नियमात् । अत: संभावनैव प्रतीयताम् । आदिष्टास्मीत्या- रभ्य सदेहमारोपयतीत्यन्तं सुगमम् ॥ णिजन्ताद्रुहे. 'रुहः पोऽन्यतरस्याम्' इति त्यर्थः । तथाप्येव विवेके जातेऽप्युच्चैरतिशयेन कोऽप्यनिर्वाच्यो विषमोऽसह्यो विवेकं प्रकणोन्मशाति ताशयति तादृशो बन्धूना व्यसनेन निधनेन जनितः शोक एव दहनोऽग्निहृदय चेतो दहति ॥ २ ॥ कामादिवधस्य नाट्ये प्रत्यक्षतः कर्तुमशक्यत्वा. न्छुद्धामुखेन तं सूचयति । कथा वार्ता सैव शेषोऽवशिष्टो भागस्तस्य मावस्तत्ता ता गतेषु प्राप्तेषु । मृतेष्वित्यर्थः ॥-निकृन्ततीति । क्रूरोऽसशः शोकाग्निः उदूर्वाः शिखा यस्य उदरकत्वादुच्छिखो मे मम मर्माणि निकृन्ततीव छिनत्तीव । देह शोष, यतीवान्तरात्मान मनो दहतीव ॥ ३ ॥-कामादिवधं पूर्वसूचितं प्रकटयितु विष्णु- भक्तः,प्रवेशं सूचयति-आदिष्टेत्यादि । विष्णुभक्तिर्नाम जडानृताहकारादिरहिता शानसत्यानन्दायाकारा, प्रत्यक्चेतोवृत्ति. । हिंसाप्रायः वधप्रधानो.यः समरः संग्रा- मस्तद्दर्शनेन परामुख्युदासीना । शालग्रामाभिधाने चक्रतीर्थे भगवतो, विष्णोः क्षेत्रेऽतिपालयाम्यतिकमामि । यथावृत्तम् । येन प्रकारेण जातं वृत्तान्तमिति शेषः । womawrans १ 'तथा क्रूर' इति- पाठः । २ 'कथावशेषतां' इति पाठ:- । ३ 'शोकाग्निरु- च्छिखः' इति पाठः।

·, ३ । . ५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १६५ चक्रतीर्थम् । यत्रासौ संसारसागरोत्तारतरणिकर्णधारो भगवान्हरि स्वयं प्रतिवसति । (प्रणम्य ।) इयं च महामुनिभिरुपास्यमाना भग- वती विष्णुभक्तिः शान्या सह किमपि मत्रयते । यावदुपसर्पामि । (इति परिकामति ।) (ततः प्रविशति विष्णुभक्तिः शान्तिश्च ।) शान्ति:-देवि, प्रबलचिन्ताकुलहृदयामिव सवतीमालो- कयामि । विष्णुभक्ति-वत्से, एतस्मिन्वीरवरक्षये महति सांपैराये जाते न जाने बलवता महामोहेनाभियुक्तस्य वत्सविवेकस्य, कीदृशो वृत्तान्त इति दुःस्थितमिव मे हृदयम् । शान्तिः–किमत्र विचिन्त्यते । ननु भगवती चेत्कृतानुग्रहा तन्नियतमेव राज्ञो विवेकस्य विजय इति जानामि । विष्णुभक्ति-वत्से, यद्प्यभ्युदयः प्रायः प्रमाणावधार्यते । कामं तथापि सुहृदामनिष्टाशति मानसम् ॥ ४ ॥ हकारस्य पकार । जनयतीत्यर्थः । यावदुपसम्युिपसर्पिष्यामि । 'यावत्पुरानि- पातयोर्लट्' इति भविष्यति लट् ॥-विवेकस्येति । अचिरोत्पन्नवाद्वात्सल्या- तिशयाच वत्सालनिर्देश ॥ यदपीति । यदपि यद्यपीत्यर्थः ॥ ४॥ प्रायो- आवेदयाम्यावेदयिष्यामि । यत्रेति । यत्र चक्रतीर्थे ससारसागरस्योत्तारे पारगमने तरणिका । 'स्त्रियां नौस्तरणिस्तरि.' इत्यमरः । शानरूपा तस्याः कर्णधारो निया- मकः महामुनिभिर्नारदशुकपराशरादिमिरुपास्यमाना सेव्यमाना । उपास्यमाने- त्यनेनेदमुक्तम् । यन्नानाविधा भक्तिरेव परमार्थसाधनम् । उपायान्तर नास्त्येव कलौ । विक्षिप्तमनसा तु सुतराम् । मत्त्यैवानेके संतीर्णा । तथोक्तम् 'विष्णोस्तु श्रवणे परीक्षितिरभूदैयासकि. कीर्तने प्रहादः सरणे तदङ्गिभजने लक्ष्मीः पृथु. पूजने । मकररत्वभिवन्दनेऽथ हनुमान्दास्ये च सख्येऽर्जुनः सर्वखात्मनिवेदने बलिरभूलै- वल्यमेषा पदम् ॥ इति । सापराये संग्रामेऽभियुक्तस्य तिरस्कृतस्य- दुःखितमिव सचिन्तमिव मे मम हृदयं मानसम् ॥ नियतमेव निश्चितमेव ॥ यद्यपीति । यद्यपि १ 'एतसिन्सदति' इति पाठः । २ 'सपराये न जाने' इति पाठः। ३ 'यद्याय- क्युदयः' इति.पाठः। 1 A 1 ·, प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः विशेषतश्च श्रद्धायाश्विरमनागमनं मनसि संदेहमारोपयति । श्रद्धा--(उपसृत्य ।) भगवति, प्रणमामि । विष्णुभक्ति:-श्रद्धे, स्वागतम् । श्रद्धा-देव्याः प्रसादेन । शान्ति:-अम्ब, प्रणमामि । श्रद्धा-पुत्रि, मां परिष्वजस्व । शान्ति:-(तथा करोति ।) श्रद्धा-वत्से, देव्या विष्णुभक्तेः प्रसादान्मुनिजनचेतःपदं प्राप्नुहि । विष्णुभक्तिः-अथ तत्र किं वृत्तम् । श्रद्धा-यद्देव्याः प्रतिकूलमाचरतामुचितम् । विष्णुभक्तिः-तद्विस्तरेणावेदय । श्रद्धा-आकर्णयतु भवती । देव्यामादिकेशवायतनादपका- न्तायामेव किंचिदुत्सृष्टपाटलिन्नि भगवति भावति, विजयघोषणा- हूयमानानेकवरवीरबहुलतरसिंहनादबधिरितदिगन्ते संततरथतुरङ्ग- खुरखण्डितभूमण्डलोच्छलद्विपुलरजःपटलान्तरितकिरणमालिनि प्र- ऽत्यर्थम् । अत्रैतस्मिन् । महावीरवरसभामे बलवता महामोहेनाभियुक्तस्य वत्सस्य विवेकस्य कीदृशो वृत्तान्त इति न जानामि । दुःस्थितं मे हृदयमित्यनेन शक्षात्रासयोः प्रतीतेः सभ्रमाख्यं गर्भसन्धेरङ्गम् । लक्षणं तु 'शङ्कात्रासौ च संभ्रमः' इति । किंचिदिति । किंचिदुत्सृष्टपाटलिम्नि ईषन्मृष्टपाटलवणे भाखति सूर्यदेवे सति । सूर्योदयवेलायामित्यर्थः । विजयघोषणाभिर्विजयशब्दा- दिध्वनिभिराहूयमाना अनेके वरवीरा योद्धप्रधानरूपास्तेषां बहुलतरसिंहनादै- धिरितमन्तरालं यस्य तस्मिन् । संततेति । काश्मीररजःपटलपिहितसूर्यमण्डले प्रायो वाहुल्येनाभ्युदयो भाग्योत्कर्ष. प्रमाणाद्धर्मपक्षपातित्वादवधार्यते तथापि काम- मत्यर्थ सुहृदा मानसमनिष्टाशदि । अनर्थाशङ्कीत्यर्थः ॥ ४ ॥ देव्या विष्णुभक्तेः । विशेषत इत्यादि विष्णुभक्तरित्यन्तं सुगमम् । चेत. पदमन्तःकरणरूपं स्थानम् । मोहविवेकयोः सग्राममनुवर्णयिष्यन् विष्णुभक्तिनद्धयोः प्रश्नोत्तरे अवतारयति- अथ तत्रेति । देन्या विष्णुभक्तौ । आदिकेशवायतनाद्गगावरुणासंगमादपक्रान्तायां चक्रतीर्थ प्रति गतायामेव भगवति भास्वत्यतिसमयें श्रीसूर्ये । कीदृशे भास्वति ।

·५] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १६९ बलतरकर्णतालास्फालनोच्छलत्समदकरिकुम्भसिन्दूरसन्ध्यायमानद- शदिशि प्रलयजलधरध्वानभीषणे तेषामस्माकं संनद्धे सैन्यसागरे महाराजमहामोहस्य महाराजेन नैयायिकदर्शन दौत्येन प्रहितम् । गत्वा च तेनोक्तो महामोहः । विष्णोरायतनान्यपास्य सरितां कूलान्यरण्यस्थलीः पुण्यः पुण्यकृतां मनांसि च भवान्म्लेच्छान्ब्रजेत्सानुजः । प्रलयजलचरध्वानमीषणे तद्वद्भयंकरे । तेषा शत्रूणामस्माकं च सैन्यसागरयोः संनद्धयोः सतोरित्यर्थ -प्रलयजलधरध्वानमीषण इत्यनेन महाभयप्रतीतेरुद्वे- गाख्यं गर्भसन्धेरङ्गम् । तल्लक्षणम्-'भीविरुद्वेगोऽरिनुपादिजा' इति । नैयायि- कदर्शनमिति । अयमर्थ. । नैयायिकोऽन्यथाख्यातिवादी दूतः सन्नेवमाह- 'अरे महामोह, विवेकमहाराजस्वमाज्ञा । म्लेच्छादिहृदयानि भवदीयनिवा- सार्हाणि दत्तानि तत्रैव वस्तव्यम् । विवेकसार्वभौमे विजृम्भमाणे सति सत्पुरुष- चित्तेषु भवतोऽवकाशो नास्ति । शुक्तिकायां रजतस्येव । एतादृशं दूतवचनम- न्यथाख्यातिवादिन एव' इति नैयायिकदर्शनस्य दौत्यमुक्तम् । अनेन सामदानो- क्तिकथनेन सग्रहाख्यं गर्भसन्धेरङ्ग निरूपितम् । तल्लक्षणं तु-सग्रहः सामदा- नोकि.' इति । अत परं दूताख्य उपसन्धि प्रस्तुतः । तदुक्कं नाटकचिन्ता- मणी-'प्रश्नो दूतश्च लेख्यं च नेपथ्योक्तिस्तथैव च । आकाशभाषणं चेति विज्ञेयाः पञ्च सन्धयः ॥' इति । गत्वा च तेनेति । विष्णोरिति । किचिदुत्सृष्टस्त्यक्त• पाटलिमा श्वेतरक्तिमा येन तस्मिन् । च पुनः । तेषा महामोहपक्षे वर्तमानानामस्माकं विवेकपक्षीयाणा सैन्यसागरे सैन्यसमुद्रे सनद्धे सनायुक्त सति महाराजेन विवेकेन । महाराजमहामोहस्येति कर्मणि षष्ठी । त प्रति नैयायिक- दर्शन दौत्येन दूतस्य कर्म दौत्यं तेन प्रहित प्रेषितमिति सवन्धः । कीदृशे सैन्यसा- गरे । विजयघोषेण विजयशब्देनाहूयमाना अनेके वह्वो दराः श्रेष्ठा वीरा योद्धारस्तेषा बहलो यः सिंहनादस्तेन वधिरिता बधिराः सपादिता दिशामन्ता येन तस्मिन् । पुनः कीदृशे। सततं निरन्तर रथाश्च तुरगखुराश्च तैः खण्डितं चूर्णितं यद्भूमण्डलं तस्मादुच्छलदूर्ध्व पतयद्विपुल रजःपटलं धूलिसमूहस्तेनान्तरित आच्छादितः किरण- माली तरणियेन तस्मिन् । पुनः कीदृशे । प्रवलतर यत्कर्णतालास्फालन तेनोच्छलद्य- करिकुम्भसिन्दूर तेन संध्यायमानाः सध्यातुल्या दश दिशो येन तस्मिन् । पुनः कीदृशे । प्रलयकालीना जलधरास्तेषामिव ध्वानः शब्दस्तेन भीषणे भयानके । दूतेन कथमुक्तस्तदाह-विष्णोरिति । हे महामोहेत्यध्याहारः । भवान् १ भवेत्सानुजः' इति पाठः। 7 ।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः नो चेत्सन्तु कृपाणदारितभवत्प्रत्यङ्गधाराक्षर- द्रक्तस्फीतविदीर्णवक्रविसरत्फेडारिणः फेरवाः ॥५॥ वक्त्रेभ्यो विसरन्तिं निर्गच्छन्ति फेङ्कारा ध्वनिविशेषा येषां सन्तीति फेकारिणः । फेरवाः शिवाः । फे इति रवो येषा ते फेरवा इति व्युत्पत्ति । अनेन विवेका न्महामोहपलायनेन बीजक्षेपादाक्षेपो नाम गर्भसन्धेर्दादशमङ्गम् । तल्लक्षणं तु- 'आक्षेपो बीजयोजनम्' इति । अत्र महामोहविवेकयोयुद्धमभिनेतव्यं न भव. तीति कथाक्षेपेण तद्वृत्तान्तः कथितः । तथा चोक्तं सरस्वतीविलासे-'विरसो- ऽनुचितश्चेति सूच्य स्याद्वस्तुविस्तरः ।' विरसो नाम प्रधानरसपोषकादिभावशून्यः कथासंघटनमात्रप्रयोजनो विष्कम्भादिरुच्यते । अनुचितो नाम रङ्गस्थलप्रयोगा- न) युद्धवधवन्धस्थानभोजनादिरुच्यते । तथा चोक्तम्-'युद्धाध्ववधबन्धाश्च राज्यदेशादिविप्लवान् । सरोधसुरतनानभोजनं चानुलेपनम् ॥ अम्बरग्रह्णादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् ॥' एतान्युद्वेगकारिखात्प्रयोगानुचितानीति साङ्गो गर्भस- न्धिनिरूपित । इतः परं विमर्शसन्धिः प्रस्तूयते-'यत्रावमयते क्रोधायसनाद्वा विमोहनात् । गर्भनिर्मिनबीजार्थः सोऽत्रमर्श इति स्मृतः ॥' यत्र प्रकरीनियता- प्तिसमन्वयरूपे सन्धी गर्भनिभिन्नो गर्भान्निभिन्न आक्षेपनामकेनाङ्गेन निर्भिन्नोऽव- मृष्टो यस्मिन्संधौ आनन्दसान्द्रसमावहति नियतनिर्निवन्धनाया आक्षेपेण निर्मि- अखाद्गर्भनिर्भिन्नो बीजार्थो विमर्शसन्धावित्यनुसधेयम् । यत्र बीजार्थ. क्रोधा- यसनाल्लोभाद्वावमृश्यते स सन्विरवमर्शसन्धिरित्युच्यते । अत्र क्रोधादवमीत इति ध्येयम् । प्रकरीलक्षणं गर्भसन्धावुक्तम् । नियताप्तिर्नाम-'अपायाभावतः प्राप्तेर्नियताप्तिः सुनिश्चिता' इति । एवं नियताप्तिप्रकों. सवन्धाद्विमर्शसंधिरु- त्पद्यते । विकटललाटेत्यारभ्य सहजानन्दसान्द्रलमात्मनो ज्ञेयम् । तेन नियताप्ति- रुक्ता । अनयोः संधानार्थ त्रयोदशाङ्गानि निरूपणीयानि । तानि च-'अपवा- दश्च संमेदो विद्रवद्रवशक्तयः । द्युतिः ‘प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो निरोधनम् ॥ T सानुगोऽनुगैः कामक्रोधादिमिः सह म्लेच्छाम्लेच्छदेशान्व्रजेत् गच्छतु । किं कृत्वा । विष्णोरायतनानि स्थानानि शालग्रामक्षेत्राणि, सरिता गगादीना कूलानि तीराणि, पुण्याः पविना अरण्यस्थलीनैमिषाधरण्यभूमीः, पुण्यकृता याशिकाना मनास्यपास्य परित्यज्येति सर्वत्र सवध्यते । नो चेन्न गच्छते चेत् फेल्कारिणः फेल्कारशब्दयुक्ताः फेरवाः सुगालाः कृपाणेन खड्नेन दारितं छिन्नं भवतो यत्प्रत्यङ्गं तस्माद्धारया -क्षर- निर्गच्छद्यद्रक्त तेन तीतानि दीप्तानि “वक्राणां विवराणि छिद्राणि येषां तादृशाः १ विविवराः फेत्कारिणः' इति पाठः ।

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १७१ विष्णुभक्तिः -ततस्ततः। श्रद्धा-ततो देवि, विकटललाटतटताण्डवितभ्रुकुटिना क्रु- द्धन महामोहेनाभिहितम् । अनुभवत्वस्य दुर्नयपरिपाकस्य विवेक- हतकः फलमित्यभिधाय स्वयं पाखण्डागमाः पाखण्डतर्कशास्त्रैः समं समराय प्रथमं समुद्योजिताः । अत्रान्तरेऽस्माकमपि सैन्यशिरसि- वेदोपवेदाङ्गपुराणधर्मशास्त्रेतिहासादिभिरुच्छ्रितश्रीः । सरस्वती पद्मधरा शशाङ्कसंकाशकान्तिः सहसाविरासीत् ॥ ६॥ प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदश ॥' इति । एतेषा स्वरूपं सोदाहरणं निरू- पयिष्यामः ॥ ५॥ विकटेत्यादि । क्रोधाद्विकृते ललाटतटे ताण्डविता संजात- ताण्डवा भृकुटी भ्रूविक्षेपो यस्य तेन महामोहेन समुद्योजिताः । प्रस्थापिता इत्यर्थः । विवेकहतक इति गालिप्रदानमेतत् । पाखण्डतर्कशास्त्रैस्तदीयैः शास्त्रै । अत्रान्तरे, ऽस्मिन्नवसरे । सैन्यशिरसि नासीरे । अत्र अपवादो नामावमर्शसन्धेः प्रथममङ्गम् । 'अपवादस्तु दोषप्रख्यापनात्मक' इति तल्लक्षणम् । दुर्नयपरिपाकस्य विवेकहतक इत्यनेन विनय(विवेक)राहित्यदोषप्रख्यापनात् । वेदोपवेदाङ्ग्रेत्यादिना । वेदा ऋग्यजु सामाथर्वणाः । उपवेदा ऋग्वेदस्यायुर्वेद उपवेदः । यजुर्वेदस्य धनुर्वेद उपवेद. । सामवेदस्य गान्धर्व उपवेदः । अथर्वणवेदस्य शास्त्राण्युपवेदः । वाशब्दो विकल्पे। ईकारो लक्ष्मीवाचक । विविधा स्वर्गापवर्गरूपा लक्ष्मी ददातीति वेदः । एवमुपवेदशब्दार्थः । अङ्गानि शिक्षादीनि षट् । पुराणानि ब्राह्मादीन्यष्टा- सन्तु । भवन्वित्यर्ध ॥ ५ ॥ ततस्तत. । पुनः पुनरित्यर्धः । तत इति । विकटा विषमा ललाटतटे मालफलके ताण्डविना नर्तिता भृकुटिपूंर्येन तादृशेन महामोहेनाभिहितमुक्तम् । किमुक्तं तदाह । अनुभवविति । दुर्नयो दुर्नीतिस्तस्याः परिपाक. फलं तस्य । विवेकहतक. विवेकप्रैत । पाखण्डागमा सुगतचार्वाकयोगाचा- रजैनकापालिकाचागमाः तेषा पाखण्डतर्कप्रतिपादकानि शास्त्राणि तैः सह सम- राय समामाय समुयोजिताः समुद्योगवन्त कृता. । अत्रेति । अत्रान्तरे एतस्मिन् समये । सैन्यशिरसि सैन्यमस्तके ||-वेदेति । सरस्वती सहसाकस्सादाविरासीत्प्रक टीवभूव । कीदृशी सरस्वती । वेदाश्चत्वारः । उपवेदा आयुर्वेदधनुर्वेदगान्धर्वार्थशा- साणि । अनानि शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति षट् । आगमा नारदपञ्चरात्ररुद्रयामलादयः । पुराणानि मात्स्य मार्कण्डेयादीन्यष्टादश । धर्मशा- स्वाणि मन्वादिस्मृतयोऽष्टादश । तावत्य उपस्मृतयः । इतिहासा महाभारतादयः । ।

·१७२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः विष्णुभक्तिः-ततस्ततः । श्रद्धा-ततो देवि, वैष्णवशैवसौरादयो देव्याः सकाशमागताः । विष्णुभक्तिः-ततस्ततः । श्रद्धा-तदनन्तरं च- साङ्ख्यन्यायकणादभाषितमहाभाष्यादिशावता स्फूर्जन्न्यायसहस्रबाहुनिकरैरुद्दयोतयन्ती दिशः । मीमांसा समरोत्सुकाविरभवद्धर्मेन्दुकान्तानना वाग्देव्याः पुरतत्रयी त्रिनयना कात्यायनीवापरा ॥ ७ ॥ दश । धर्मशास्त्राणि मन्वादीन्यष्टादश । इतिहासा नाचिकेतोपाख्यानप्रभृतय ॥६॥ तत इत्यादि । हे देवि विष्णुभक्त । देव्याः सरखत्या ॥-साहयेति । साङ्ख्यं कापिलम् । न्यायोऽक्षपादमतम् । कणादभाषितं वैशेषिकम् । महाभाष्य पातञ्जलम् । आदिशब्देन सेश्वरसाख्यादयस्तै शास्त्रैर्वृता परिवृता पूर्वमीमासा सांख्यादिशास्त्ररविरुद्धा । 'विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन' इत्यादिश्रुते. । यज्ञदाना- दीना पूर्वमीमासया प्रतिपादितखात् तेषां च ज्ञानोपयोगित्वादिति । अत उक्तं 'वृतेति । स्फूर्जन्यायेति स्फूर्जन्तो न्यायाद्यधिकरणानि तेषा सहस्रम् । सहस्र- न्याया इत्यर्थः । अतएव वाहवः । न्यायानां बाहुबनिरूपणं युद्धोपयोगिलात् । तेषा निवहै समूहैर्दिश उड्योतयन्ती प्रकाशयन्ती मीमांसा पूर्वमीमासा पूजित- विचारवचना । भीमासाशब्दपूजा च वेदार्थविचारात्मकतया । अतएव 'मान पूजायाम्' इत्यस्माद्धातोः सन्नन्ततया निष्पन्नोऽयं मीमासाशब्दः । धर्मेन्दुकान्ता- नना । धर्मों वेदार्थ. स एवेन्दु स इव कान्तमाननं यस्या सात्रियी त्रयो वेदाः L आदिग्रहणात्पुराणवहिर्भूताः स्तोत्रकवचादयस्तैरच्छिता अतिशयिता श्रीः शोभा यस्या सा। पुन• कथभूता सरस्वती । पद्म करे यस्या. सा । पाठान्तरे पाम धर- तीति । पुनः कथभूता सरस्वती । शशाङ्केन चन्द्रमसा सकाशा तुल्या कान्तिीप्ति. यस्या. सा ॥ ६ ॥ वैष्णवमण्वात्मवादिना मतं, शैव पाशुपत शास्त्र, सौर सौरा- गमः ॥-सांख्यन्यायेति । वाग्देव्याः पुरतोऽग्रे समरायोत्सुकोत्कण्ठा मीमासा पूर्वोत्तरमीमासा विचारप्रधाना भाट्टप्राभाकरशास्त्ररूपाविरभवत्प्रकटीवभूव । कीदृशी भीमासा । साख्य प्रसिद्धम् , न्यायो गौतमप्रणीत शास्त्रम् , कगादेन भाषित वैशेषिक दर्शनम् , महाभाष्यादीनि व्याकरणादीनि शास्त्राणि तैर्वृता। युक्तेत्यर्थः । पुनः कीदृशी मीमांसा । स्फूर्जन्तोऽवाधिता ये न्याया अधिकरणानि तेषा सहस्रं त एव ना- ·चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १७३ शान्तिः-अये, कथं पुनः स्वभावप्रतिद्वन्द्विनामागमानां तर्का- णां च समवायः संपन्नः । - श्रद्धा-पुत्रि, समानान्वयजातानां परस्परविरोधिनाम् । परैः प्रत्यभिभूतानां प्रसूते संगतिः श्रियम् ॥ ८ ॥ सैव त्रीणि नयनानि यस्याः सा अपरा कात्यायनी दुर्गेव वाग्देव्याः पुरत' सम- रोत्सुकाविरभवत्प्रादुरासीत् । कात्यायनीसाम्यं त्रिनयनलादिना । मीमांसायाः त्रिनयनत्वं त्रिवेदसाध्यत्वात् । तदुक्तम्-'यज्ञं व्याख्यास्यामः । स त्रिभि- वेदैः' इति । ननु कात्यायनीवापरेत्यत्र अपरायाः कात्यायन्या अभावात्क- थमौपम्यमिति चेत् । उच्यते । अपरा कात्यायनीवेति भीमांसाया अपर- कात्यायनीलमध्यवसायेनोत्प्रेक्ष्यते ॥ ७ ॥ अये इत्यादि । 'प्रश्ने चामन्त्रणे भये' इति । स्वभावप्रतिद्वन्द्विनामागमानाम् । भागमाः पाञ्चरात्रकामिकवायव्य- संहितादयश्च । परस्परविरोधिना तर्काणां शास्त्राणा च समवाय एकत्र समावेश कथ सपन्न इति । अयं भाव -वैष्णवानां देवतान्तरवन्दननिषेधः । तत्र चक्रा- इनं मातापितृव्यतिरेकेण गुर्वन्तरखीकारो गृहस्थानाम् कौपीनधारणादि शूद्रा. दिवन्दनं च । शैवानां तु विरुद्धं लिङ्गधारणं तेषा गृहस्थाना जटाधारणं प्रसाद- लिङ्गादिकै. षड्भि. स्थलैर्व्यवहारो वैष्णवानामसमतम् । शास्त्राणा परस्परविरोधः स्पष्ट एव । अत्र श्रद्धा उत्तरमाह-समानेति । अन्योन्यसंसर्ग. श्रियं प्रसूते । हवो हस्तास्तेषा निकर समूहैर्दिशो वैदिककर्मब्रह्मवोधनमार्गानुद्दयोतयन्ती प्रकट- यन्ती । पुन. कीदृशी मीमासा । धर्म एवेन्दुस्तद्वत्कान्त मनोहरमानन यस्याः सा । पुन कीदृशी मीमासा । त्रयी वेदत्रयी सैव त्रीणि नयनानि नेत्राणि यस्या. सा। तत्रोत्प्रेक्षते । अपरा द्वितीया कात्यायनीव । तत्राप्येतानि विशेषणानि थोज्यानि ॥ ७॥ परस्परविरोधिना कथ समवाय इति शान्तिराक्षिपति-भये कथमिति । स्वभावप्रतिद्व- न्दिना स्वारसिकविरोधिना तर्काणा शास्त्राणामागमाना वेदाना च द्वे वाव प्राणी वेदितव्ये' 'एकमेवाद्वितीयम्' इत्यादि विरुद्धार्धकत्वात्समवायो मेलन कथं संपन्नो । समाधत्ते पुत्रीति ॥ समानान्वयेति । समानान्वयजातानामेको वंशो दस्तस्मात्प्रसूताना परस्परविरोधिना परैः साधारणशत्रुमि. प्रत्यभिभूतानां पराभू- साना सगति मेंलन श्रिय शोमा प्रसूते । अनेन स्वपक्षरक्षणाय परपक्षाधिक्षेप इति १६ प्र. चं. जात ·प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः येन वेदप्रसूतानां तेषामवान्तरविरोधेऽपि वेदसंरक्षणाय नास्ति- कपक्षप्रतिक्षेपणाय शास्त्राणां साहित्यमेव । आगमानां च तत्त्वं विचारयतामविरोध एव । तथाहि- ज्योतिः शान्तमनन्तमद्वयमजं तत्तद्गुणोन्मीलना- ब्रह्मेत्यच्युत इत्युमापतिरिति प्रस्तूयतेऽनेकधा । ग्लाघा संपदयतीत्यर्थ ॥ ८॥ येनेत्यारभ्य विरोध एवेत्यन्तं सुगमम् ॥ ज्योति: शान्तमिति । ज्योतिस्तेजोरूपम् । सूर्यादिवदुष्णं न भवतीत्याह शान्त- मिति । अनन्तमपरिच्छिन्नम् । व्याख्यानं प्राग्वत् । अद्वयमेकम् । अजमनादि- मेव । एवं विरुद्धं कूटस्थचैतन्यं तत्तद्गुणोन्मीलनात्तत्तद्गुणावेशात् । ब्रह्मेति हिरण्यगर्भ इति अच्युतो रमापतिरिति उमापति!रीश इत्यनेकधा प्रस्तूयते । तैरागमैरित्यन्वयः । तेन कारणेन श्रुतिमुखै श्रुतिमूलकै. सदागमैः । सद्भिरा- लक्ष्यते ॥ ८ ॥ ननु स्वतत्रर्षिप्रणीताना मिन्नमतावलम्बिना दर्शनाना कथमेकवश- प्रसूतत्वमित्याशझ्याह-येनेति । वेदमूलत्वमेकवशप्रसूतत्वे वीजमिति भाव. । साहि. त्यमेव अविरोध एव । ननु स्वतन्त्रर्षिप्रणीताना शास्त्राणा पौरुषेयत्वाद्विरुद्धार्थी- मिधायकत्वेऽन्यतरस्याप्रामाण्यप्रसङ्गाद्विरोघे चोभयस्याशास्त्रार्थत्वादुपपद्यते शास्त्रेष्विदं प्रमाणमिदमप्रमाणमिति विचारणा । अपौरुषेयासूपनिषत्सु द्वे वाव ब्रह्मणी वेदितव्ये', 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' 'एकमेवाद्वितीयम्' 'ऐतदात्म्यमिद सर्वम्' इत्यादि विरु- द्धार्थकत्व कथ सोदु शक्यम् , भ्रमप्रमादविप्रलिप्साकरणापाटवादिपुरुषदोषाणामनिरू- रणादित्याशय तत्र विरुद्धार्थकत्वमेव नास्तीत्याह--आगमानामिति । तत्त्व विचा- रयता तत्त्वप्रतिपादकाना तत्त्वमद्वितीयब्रह्माखण्डमशक्यार्थरूप तदेव साक्षात्कृत प्रयोजनम् । तथा च पदार्थाना विरोधेऽपि वाक्यार्थस्यैकत्वान्न तत्र विरोधशङ्काशूक- मपीति भावः । उक्तमर्वमाविष्करोति । तथा हि-ज्योतिरिति । तस्तैः प्रसिद्ध. स. टागमैः समीचीनैवैदिकपरिगृहीतैरागमैर्नारदपञ्चरात्रादिभि ज्योतिझैवानेकधाऽनेक- प्रकार प्रस्तूयते उपास्यवे । ते के प्रकारा इत्यपेक्षायामाह-ब्रह्मेत्यादि । ब्रह्मैव तत्त्व- मिति हैरण्यगर्भाः, अच्युत इति वैष्णवा, उमापतिरिति शेवाः । नन्वेतान्येव पारमा- थिकानि नानातत्त्वानि सन्तु कुतोऽविरोध इत्याशझ्याह । ते ते ये गुणा रजः- सत्त्वतमोरूपास्तेपामुन्मीलनादाधिक्याद्ब्रह्मेत्यादिसशा. । रजस आधिक्याद् ब्रह्मेति, सत्त्वाधिक्याद्विष्णुरिति, तमस आधिक्यादुमापतिरिति एकस्यैव गुणोपाधिका. सशा न तु वास्तवो मेद इति भाव. । कीदृश ज्योतिः । शान्तं रागद्वेषामिनिवेशशून्यम् । १ तेपामान्तरविरोधे' इति पाठः ।

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १७५ तैस्तैरेव सदागमैः श्रुतिमुखैर्नानापथप्रस्थितै- गम्योऽसौ जगदीश्वरो जलनिधिर्वारा प्रवाहैरिव ॥ ९ ॥ विष्णुभक्तिः-ततस्ततः । श्रद्धा-ततो देवि, परस्परं करितुरगपदातीनां निरन्तरशर- निकरधारासंपातोपदर्शितदुर्दिनानां तेषामस्माकं च योधानां सङ्ग्राम- स्तुमुलसंप्रहारः प्रावर्तत । तथाहि- बहुलरुधिरतोयास्तत्र सञः स्रवन्त्यो निविडपिशितपङ्काः कङ्करकावकीर्णाः । वृतैरागमैरित्यर्थः । नानापथप्रस्थितै नामार्गप्रवृत्तः । ब्रह्मरुद्रादिदेवतालम्बनैरि- त्यर्थः । असौ जगदीश्वरो ज्योतिः शान्तमित्यादि विशेषणैर्निरूपित. असौ पर- मात्मा स एव गम्यः स एवोपास्य स एव प्राप्य । तदेव दृष्टान्तेन द्रढयति । जलनिधिरिति ॥ ९ ॥ सभामो युद्धम् । तुमुलः संप्रहार इत्यनेन उद्वेजनप्रति- पादनापुति म विमर्शसन्धेरङ्गम् । 'द्युतिरुद्वेजनं ख्यातम्' इति तल्लक्षणम्- बहुलरुधिरतोया इति । अत्र युद्धे बहुलान्यधिकानि रुधिराण्येव तो- यानि यासां ताः सवन्त्यो नद्यः निविडं घनीभूतं पिशितं मास तदेव पुनः कीदृशम् । अनन्त वस्तुत कालतो देशतश्चेति त्रिविधपरिच्छेदशून्यम् । पुनः कथंभूतम् । अन्यय विकारशून्यम् । अज जन्मरहितम् । यद्यप्येव तथापि नानाश्रुति- भिब्रह्मविष्णुशिवप्रतिपादिकाभिर्नानात्वमेव न त्वैक्यमित्याशझ्याह-नानेति । नाना- पथप्रस्थितैः नानामार्गप्रवृत्त. श्रुतिमुखैरुपनिषत्प्रधान. असावपरोक्षो जगदीश्वरो 'यत्साक्षादपरोक्षात्' इतिश्नुतेर्गम्यः लक्षणया बोव्यः । अमेदे दृष्टान्तमाह-वारा जलाना प्रवाहैर्जलनिधिरिव 'यया नद्य. स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्त गच्छन्ति नामरूपे विहाय' इत्यादिश्रुतेः । तथा च गीतायाम् 'येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्' ।। ९ ॥ ततो देवीति । इति तेषामस्माकं च करितुरगरथपदातीना योधाना वीराणा तुमुलो दारुणः सप्रहार. सग्राम. प्रावर्त- ताजायत । कीदृशाना तेषामस्माकं च । निरन्तर निविड शरनिकराणा बाणसमुदा. याना यो धारासपात इव सपातो वृष्टिस्तेनोपदर्शित दुर्दिन मेघच्छन्नमहो यैस्ते- पाम् ॥-वहलेति । तत्र सग्रामे स्रवन्त्यो नघ. सनुरस्रवन् । कीदृश्य स्रवन्त्यः । वहल रुधिरमेव तोयं जलं यासु ता. । पुन. कीदृश्यः। निविड घन पिशित तदेव पङ्क १ 'योधाना तुमुलः सप्रहार. प्रावर्तत' इति पाठः। २ 'वहलरुधिर' इति पाठ.।

·१७४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः येन वेदप्रसूतानां तेषामवान्तरविरोधेऽपि वेदसंरक्षणाय नास्ति- कपक्षप्रतिक्षेपणाय शास्त्राणां साहित्यमेव । आगमानां च तत्त्वं विचारयतामविरोध एव । तथाहि- ज्योतिः शान्तमनन्तमद्वयमज तत्तद्गुणोन्मीलना- ब्रह्मेत्यच्युत इत्युमापतिरिति प्रस्तूयतेऽनेकधा । श्लाघा सपदयतीत्यर्थ ॥ ८॥ येनेत्यारभ्य विरोध एवेत्यन्तं सुगमम् ॥ ज्योतिः शान्तमिति । ज्योतिस्तेजोरूपम् । सूर्यादिवदुष्णं न भवतीत्साह शान्त- मिति । अनन्तमपरिच्छिन्नम् । व्याख्यानं प्राग्वत् । अद्वयमेकम् । अजमनादि- मेव । एवं विरुद्धं कूटस्थचैतन्यं तत्तद्गुणोन्मीलनात्तत्तद्गुणावेशात् । ब्रह्मेति हिरण्यगर्भ इति अच्युतो रमापतिरिति उमापतिर्गौरीश इत्यनेकधा प्रस्तूयते । तैरागमैरित्यन्वय । तेन कारणेन श्रुतिमुखै श्रुतिमूलकै. सदागमै । सद्भिरा- लक्ष्यते ॥ ८ ॥ ननु स्वतत्रर्षिप्रणीताना मिन्नमतावलम्विना दर्शनाना कथमेकवश- तत्वमित्याशङ्कयाह-येनेति । वेदमूलत्वमेकवशप्रसूतत्वे वीजमिति भाव. । साहि. त्यमेव अविरोध एव । ननु स्वतन्त्रर्षिप्रणीताना शास्त्राणा पौरुषेयत्वाद्विरुद्धार्था- भिधायकत्वेऽन्यतरस्याप्रामाण्यप्रसङ्गाद्विरोधे चोभयस्याशास्त्रार्थत्वादुपपद्यते शास्त्रेष्विद प्रमाणमिदमप्रमाणमिति विचारणा । अपौरुषेयासूपनिषत्सु 'द्वे वाव ब्रह्मणी वेदितव्ये', 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' 'एकमेवाद्वितीयम्' 'ऐतदात्म्यमिद सर्वम्' इत्यादि विरु- द्धार्धकत्व कथ सोदु शक्यम् , भ्रमप्रमादविप्रलिप्साकरणापाटवादिपुरुषदोषाणामनिरू- पणादित्याशङ्कय तत्र विरुद्धार्यकत्वमेव नास्तीत्याह-आगमानामिति । तत्त्व विचा- रयता तत्वप्रतिपादकाना तत्त्वमद्वितीयब्रह्माखण्डमशक्यार्धरूप तदेव साक्षात्कृत प्रयोजनम् । तथा च पदार्थानां विरोधेऽपि वाक्यार्थस्यैकत्वान्न तत्र विरोधशङ्काशूक- मपीति भाव. । उक्तमर्थमाविष्करोति । तथा हि-ज्योतिरिति । तैस्तैः प्रसिद्ध. स. दागमैः समीचीनैवैदिकपरिगृहीतैरागमैर्नारदपञ्चरात्रादिभि ज्योतिर्ब्रह्मैवानेकधाऽनेक. प्रकार प्रस्तूयते उपास्यते । ते के प्रकारा इत्यपेक्षायामाह-ब्रह्मेत्यादि । ब्रह्मैव तत्व- मिति हैरण्यगर्मा , अच्युत इति वैष्णवा , उमापतिरिति शैवाः । नन्वेतान्येव पारमा- थिकानि नानातत्त्वानि सन्तु कुतोऽविरोध इत्याशङ्कयाह । ते वे ये गुणा रजः- सत्त्वतमोरूपास्तेषामुन्मीलनादाधिक्याद्रलेत्यादिसशा. । रजस आधिक्याट् ब्रह्मेति, तत्त्वाधिक्याद्विष्णुरिति, तमस आधिक्यादुमापतिरिति एकस्यैव गुणोपाधिका. सशा न तु वास्तवो मेद इति भावः । कीदृश ज्योतिः । शान्त रागद्वेषाभिनिवेशशून्यम् । v १ 'तेपामान्तरविरोघे' इति पाठः।

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १७५ तैस्तैरेव सदागमैः श्रुतिमुखै नापथप्रस्थितै- गम्योऽसौ जगदीश्वरो जलनिधिर्वारा प्रवाहैरिव ॥ ९ ॥ विष्णुभक्तिः :-ततस्ततः। श्रद्धा-ततो देवि, परस्परं करितुरगपदातीनां निरन्तरशर- निकरधारासंपातोपदर्शितदुर्दिनानां तेषामस्माकं च योधानां सङ्घाम- स्तुमुलसंप्रहारः प्रावर्तत । तथाहि- बहुलरुधिरतोयास्तत्र सस्नुः स्रवन्त्यो निबिडपिशितपङ्काः कङ्करकावकीर्णाः । वृतैरागमैरित्यर्थः । नानापथप्रस्थितै नामार्गप्रवृत्तः । ब्रह्मरुद्रादिदेवतालम्बनैरि- त्यर्थः । असौ जगदीश्वरो ज्योति. शान्तमित्यादिविशेषणैर्निरूपित असौ पर- मात्मा स एव गम्यः स एवोपास्य स एव प्राप्य. । तदेव दृष्टान्तेन द्रढयति । जलनिधिरिति ॥ ९ ॥ सभामो युद्धम् । तुमुलः संप्रहार इत्यनेन उद्वेजनप्रति- पादनायुतिर्नाम विमर्शसन्धेरङ्गम् । 'द्युतिरुद्वेजनं ख्यातम्' इति तल्लक्षणम्- बहुलरुधिरतोया इति । अत्र युद्धे बहुलान्यधिकानि रुधिराण्येव तो- यानि यासा ताः सवन्यो नद्यः निबिडं घनीभूतं पिशितं मास तदेव पुन. कीदृशम् । अनन्त वस्तुत कालतो देशतश्चेति त्रिविधपरिच्छेदशून्यम् । पुनः कथंभूतम् । अव्यय विकारशून्यम् । अज जन्मरहितम् । यद्यप्येवं तथापि नानाश्रुति- भिब्रह्मविष्णुशिवप्रतिपादिकाभिर्नानात्वमेव न त्वैक्यमित्याशयाह-नानेति । नाना- पथप्रस्थितैः नानामार्गप्रवृत्तः श्रुतिमुखैरुपनिषत्प्रधानैः असावपरोक्षो जगदीश्वरो 'यत्साक्षादपरोक्षात्' इतिश्रुतेर्गम्यः लक्षणया बोध्यः । अमेदे दृष्टान्तमाह-वारा जलाना प्रवाहर्जलनिधिरिव 'यया नय. स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्त गच्छन्ति नामरूपे विहाय' इत्यादिश्रुतेः । तथा च गीतायाम् 'येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते' श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ९ ॥ ततो देवीति । इति तेषामस्माकं च करितुरगरथपदातीना योधाना वीराणा तुमुलो दारुणः सप्रहार. सग्रामः प्रावर्त- ताजायत । कीदृशाना तेषामस्माकं च । निरन्तर निविड शरनिकराणा वाणसमुदा- याना यो धारासपात इव सपातो वृष्टिस्तेनोपदर्शित दुर्दिन मेघच्छन्नमहो यैस्ते- पाम् ॥-बहलेति । तत्र सग्रामे स्रवन्त्यो नद्य. सनुरस्रवन् । कीदृश्य स्रवत्यः । बहल रुघिरमेव तोय जलं यासु ताः । पुन कीदृश्य. । निविड धन पिशित तदेव पड़ १ 'योधाना तुमुलः सप्रहार. प्रावर्तत' इति पाठः । २ 'वह लरुधिर' इति पाठः।

·१७६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः . । मातहा सस्त्रः शरदलितविदीर्णोतुङ्गमातगशैल- स्खलितरयविशीर्णच्छत्रहंसावतंसाः ॥ १० ॥ तस्मिन्नेवातिमहति महादारुणे सङ्घामे परापरपक्षविरोधितया पा- पण्डागमैरप्रेसरीकृतं लोकायतं तन्त्रमन्योन्यसैन्यविमर्दनम् । अन्ये तु पाषण्डागमा मूलनिर्मूलतया सदागमार्णवप्रवाहेण पर्यस्ताः । सौ- पको यासा ता. निविडपिशितपङ्काः कङ्कः काकैश्चावकीर्णै. सकुला एव शैलास्तेभ्यः स्खलितो रयो वेगः । प्रवाह इति यावत् । अत्र विशीर्णानि छत्राणि श्वेतच्छत्राणि तान्येव हंसास्त एवावतसा भूषणानि यासा ता निर्गताः । प्रवहन्ति स्मेत्यर्थः-॥ १०॥ तस्मिन्नेवेत्यादि । तस्मिन्नेव वर्त- मानेऽतिमहति प्रसिद्ध महादारुणेऽत्यन्तभयंकरे सग्रामे युद्धविषये परापरपक्ष- विरोधितया पाषण्डागमैरसौ म्रियता वा जीवतु वेति गूढाभिसन्धिना पुरतो गन्तव्यमिति प्रोत्साहितमित्यर्थः । लोकायतं तन्त्रं चार्वाकतन्त्रमन्योन्योपमर्दैनैव नष्टम् । चार्वाका देहात्मवादिनस्तन्मतं वैदिकानामवैदिकाना च न संमतम् । अत उभयोर्विरोध । उभाभ्या देहादिव्यतिरिक्तात्मप्रतिपादनात्पादाद्योतेनैव विशिष्टमिति (१)भावः । अनन्तरं चार्वाकनाशानन्तरं पाषण्डागमा पाषण्डानामागमा एव वृक्ष- मूलं मूलप्राणं तदेव मूलं बुनः निर्गत मूलं येभ्यस्ते निर्मूलास्तेषा भाव. तया निर्मू- लतया । सन् प्रकृष्टमागम आगमनं यस्य सदागमश्चासावर्णवप्रवाहश्च । सदागम- कर्दमो यासु ताः । पुनः कीदृश्य. । कट्टा. पक्षिणस्त एव रवा दीना. प्राणिनस्तैरव- कीर्णा व्याप्ताः । पुनः कीदृश्यः । शरैर्दलिता जर्जरीकृता अतएव विदीर्णा ये उत्तुङ्गा उच्चा मातङ्गाः करिणस्त एव शैलाः पर्वतास्तेभ्यः स्खलितरया. शून्यवेगाश्च ते विकीर्ण- च्छत्राण्येव हसास्त एवावतंसा भूषणानि यासु ताः ॥ १० ॥ अथ पाखण्डन्यकारमा विष्करोति-तसिश्चेति । तस्मिन्पूर्वनिरूपितेऽतिमहति दारुणे सग्रामे । लोकायतिक तत्र शरीरात्मवादिशास्त्र अन्योन्यं परस्पर सैन्यस्य विमर्दनानि सघट्टनानि तैरेव नष्टम् । सर्वथा युक्तिशून्यमिति भावः । तस्य प्रथमतो विनाशहेतुमाह । कीदृश तत्रम् । पाखण्डागमै सौगतसौत्रान्तिकमाध्यमिकादिभिरग्रेसरीकृतम् । अन्योन्यविम- र्दने कारणमाह-परापरेति । पर उत्कृष्ट सदागमरूपस्तर्क , अपरोऽपकृष्ट. पाख. ण्डागमतर्कस्तयोविरोधितया । लोकायता हि भूतपरिणामरूपशरीरमेवात्मानमुररी- कुर्वन्ति तच्चास्तिकाना सर्वेषा नास्तिकाना चानभिमतमतो विरोध इति भाव । भन्यदिति । अन्यदप्यस्ति श्रोतव्यमिति शेषः । पाखण्डेति । सदागमा. समीचीना १ 'विकीर्णछत्र' इति पाठः । २ 'तमिश्वातिमहति दारुणे' इति पाठः । ३ 'लोकायतिकम्' इति पाठः । ४ 'नष्टमन्यत् । पाखण्डा' इति पाठः। - - ·. ५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १७७ गतास्तावत्सिन्धुगान्धारपारसिकमागधान्ध्रहूणवङ्गकलिङ्गादीन्म्लेच्छ- प्रायान्प्रविष्टाः। पाषण्डदिगम्बरकापालिकादयस्तु पामरबहुलेषु पाञ्चा- लमालवाभीरावर्तभूमिषु सागरोपान्तनिगूढं संचरन्ति । न्यायाधनु- गतमीमांसयावगाढप्रहारजर्जरीकृता नास्तिकतास्तेषामेवागमानाम- नुपथं प्रयाताः। विष्णुभक्तिः-ततस्ततः । एव सदागमार्णवप्रवाहस्तेन पर्यस्ताः परितः क्षिप्ता. । 'सदागमार्णवपरीवाह' इति पाठ । सदागमा. सर्वदा जलोच्छ्वासाः गमनमार्गविदारकाः । उच्छ्वासतुल्या इत्यर्थः । 'जलोच्छ्वासाः परीवाहा.' इत्यमरः । सौगतास्तावदिति । सिन्ध्वादि- देशेषु प्रविष्टाः । एते म्लेच्छदेशाः । 'भगवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च । तीर्थयात्रां विना गच्छन्पुनः संस्कारमर्हति ॥' इति । पाषण्डदिगम्बरकापालिकादि- मतानि मधुपानप्रवृत्ततया कुत्रचिद्विलीय वर्तन्ते । पाषण्डाश्च दिगम्बराश्चेति विशेषणसमासः । वाचारं रहस्येनैव कुर्वन्तो वैदिकाचारं वाह्यतः समाचरन्ति । तदेव विवृणोति । म्लेच्छप्रायान्म्लेच्छबहुलान् । पाषण्डतर्कास्तु खण्डिताझाः सन्तः सामर्थ्यशून्या सन्तः तेषामागमाना तदीयागमानामनुपथं पश्चात्तद्गमनान- न्तर तत्पथमेव प्रस्थिता इत्यर्थः । अत्र छलनं नाम विमर्शसन्धेरणम् । तल्लक्षणम् 'छलनं व्याकल्पेन' इति न्यायाधनुगतेति न्यायाद्यनुगतया न्यायशास्त्राद्यनुग- तया मीमांसया जर्जरीकृता शकलीकृता नास्तिकतर्काः 'स्यात् अस्ति स्यान्नास्ति' इत्येवमादिसप्तभूमिकाप्रभृतयः तेषामेवागमाना वौद्धाद्यागमानामनुपदं पश्चा- प्रयाता गताः । तद्वन्नष्टा इत्यर्थ. । अनेन वौद्धागमवौद्धशास्त्रबौद्धतर्काणां विर- स्कारकथनेन द्रवसज्ञकं विमर्शसन्धेरङ्गमुक्तम् । 'द्रव इत्युच्यते तज्ज्ञैर्विदुषा च आगमा वेदमूलास्त एवातिविस्तृतत्वादर्णवास्तत्प्रवाहेण प्रमाणपरम्परारूपेण पाखण्डा- गमाः पर्यस्ता दूरे प्रक्षिप्ताः । यतो निर्मूला इत्यर्थः । तदेवाह-सौगता इति । सौगताः सुगतप्रणीता मागमा म्लेच्छप्रायान्म्लेच्छधर्माकान्ताजनपदान्देशान्प्रविष्टाः । ते देशा• सिन्धुगान्धारादयः । पाखण्डेति । पाखण्डोऽहिंसामात्रनिरतोऽग्नीषोमीयादि- हिंसामपि तिरस्कुर्वन् श्वेतपटसिद्धान्तो दिगम्बरः सत्त्वासत्त्ववादिक्षपणकसिद्धान्तः कापालिको भैरवसिद्धान्तो यथेष्टवादी । पामरा अतिनीचास्तवहलेषु तत्प्रचुरेषु नास्ति- काना वेदवाह्याना तर्कशास्त्राणि अनु पश्चात्तेषामेवागमाना पाखण्डागमाना पर्द १ 'गान्धारमागध' इति पाठः। ३ 'गमानामनुपद इति पाठः। २ 'रावर्तसगरानूपेषु निगूढ' इति पाठः ।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः श्रद्धा-ततो वस्तुविचारेण कामो हतः, क्षमया क्रोधपारु- ध्यहिंसादयो निपातिताः, सन्तोषेण लोभतृष्णादैन्यानृतपैशुन्यवा- क्स्तेयासत्प्रतिग्रहादयो निगृहीताः, अनसूयया मात्सर्यं जितम् , परो- त्कर्षसंभावनया मदो निषूदितः, परगुणाधिक्येन मानः खण्डितः। विष्णुभक्तिः-(सहर्षम्) साधु साधु संपन्नम् । अथ महा. मोहस्य को वृत्तान्तः । श्रद्धा-देवि, महामोहोऽपि योगोपसगैः सह न ज्ञायते कापि निलीनस्तिष्ठतीति । विष्णुभक्ति:-अस्ति तर्हि महाननर्थशेषः । प्रहरणीय- श्वासौ । यतः- अनादरपरो विद्वानीहमानः स्थिरां श्रियम् । अग्नेः शेषमृणाच्छेषं शत्रोः शेषं न शेषयेत् ॥ ११ ॥ तिरस्क्रिया ।' इति तल्लक्षणात् । ततो वस्तुविचारेणेत्यारभ्य निषूदित इत्यन्तं स्पष्टम् । अत्र विद्रवो नाम विमर्शसन्धेरगमुक्तम् । वधबन्धनादिप्रतिपादनात् । तल्लक्षणम् 'विद्रवः कथ्यते बन्धवधसन्ताडनादिकः' इति । महामोहस्येत्यादिना क्वचिल्लीनस्तिष्ठतीत्यन्तेन विरोधशमप्रतिपादनाच्छक्त्याख्य मङ्गं विमर्शसन्धेः तदुक्तम् ‘विरोधशमनं शक्ति' । योगोपसर्गेरिति । योगस्यैक्यसन्धानस्य उपसर्गा परिपन्यिनो विनास्तै सह । अनादरपर इति । विद्वान् बुद्धिमान् स्थिरा श्रियमीहमानः अनादरपरः सन् । अग्ने. शेषम् । अमेरिति पञ्चमी कास्येन साम्यस्य । अग्ने शेषमवशिष्टं न शेषयेत् । नावशेषयेदिति भावः । एवमन्यदप्यूह्यम् । अत्र प्रसङ्गाख्यं विमर्शसन्धेरङ्गम् । उपदेशप्रवर्तनात् । तथा स्थानं प्रयाता. । प्राप्ता इत्यर्थः । ततो वस्तुविचारेणेत्यादि अथ महामोहस्येत्यन्त निगदव्याख्यान स्पष्टम् । योगभ्रश मोहस्य दृष्ट्वा योगिभि. समाहितमनस्कतया स्थातव्यमिति शापयन्ती विष्णुभक्तिर्मोहवृत्तान्तं पृच्छति-अथेति । वृत्तान्त. समा- चारो योगोपसगैयोगविले. सह निलीनो गुप्तस्तिष्ठतीति हेतोर्न शायते । उक्त नयमुप- दिशति-यत इति । अत्यादरेति । विद्वान्पण्डितः अत्यादरपरोऽतिशयितादरयुक्त. स्थिरा निश्चला श्रियं सपत्तिमीहमान इच्छन् अग्नेः शेषं ऋणाच्छेष शत्रो. शेष न शेषयेत् । 'अनादरपर' इति पाठे अग्न्यादिशेषस्थापने अनादरवता न भान्यं, किंतु ता- १ 'अनृतवादपैशून्यस्तेयपरिग्रहा.' इति पाठः । २ 'अत्यादरपरः' इति पाठः ।

·५] चन्द्रिका-प्रकाशांख्यदीकाद्वयोपेतम् १७९ अथ मनसः को वृत्तान्त । श्रद्धा-देवि, तेनापि पुत्रपौत्रादिव्यसनजनितशोकावेशेन जीवोत्सर्गाय व्यवसितम् । विष्णुभक्तिः-(स्मितं कृत्वा ।) यद्येवं स्यात्सर्व एव वयं कृत- कृत्या भवामः । पुरुषश्च परां निर्वृतिमापत्स्येत । किंतु कुतस्तस्य दुरात्मनो जीवत्यागः। श्रद्धा-एवं देव्यां प्रबोधोदयाय गृहीतसंकल्पायामचिरं शरी- रेण सह नैवे भविष्यति । विष्णुभक्तिः-तद्भवतु । अस्य वैराग्योत्पत्तये वैयासिकी सर- स्वती प्रेषयामः। (इति निष्क्रान्तौ ।) प्रवेशकः। (तत. प्रविशति मन सकल्पश्च ।) मनः-(सास्रम् ।) हा पुत्रकाः, क गताः स्थ । दत्त मे प्रियद- र्शनम् । भो भोः कुमारकाः रागद्वेषमदमात्सर्यादयः, परिष्वजवं चोक्तम् 'गुरूपदेशकीर्तनं प्रसङ्ग ' इति ॥ ११ ॥ अथ मनस इति । जी वि- तोत्सर्गाय प्रायोपवेशाय व्यवसितमुद्युक्तम् । भावे निष्ठा । स्मितं कृत्वेति । अभिमतमचिरेणैव भविष्यति । अभिमत वाञ्छितं मनोविलयात्मकं किचिद्वि- लम्बेनेत्यर्थ. । प्रवेशक इति । तल्लक्षणमुक्तं प्राक् । अत्र प्रवेशकेन पात्र- सूचनात्पात्रप्रवेशः । ततः प्रविशति मन. संकल्पश्च । दत्त प्रयच्छत । भो भो इत्यादि । राग इच्छाविशेषः । आदिशब्देन कामादय । प्रलापो- त्परिहारे यतवता भाव्यमिति भावः ॥ ११ ॥ वैराग्यवतो मनसः प्रवेशमाह- अथ मनस इति । पुत्रपौत्रादिमरणजनितशोकस्यावेश. प्रवेशो यस्मिन् तेन मनसा जीवोत्सर्गाय प्राणत्यागाय व्यवसित निर्णय. कृतः । स्मित हास्यम् । यद्येव स्यान्क्रियेत । विषयनिर्मुक्त स्यादित्यर्ध । कृतकृत्या. सपन्नप्रयोजना । पुरुषो जीव. परा निर्वतिं पर- मानन्दम् । दुरात्मनो दुष्टस्वभावस्य-देव्यामुपनिपद्रूपायाम् । शरीरेण लिङ्गशरीरेण सह न भविष्यति विरक्तं भविष्यति । प्रवेशमुपसंहरति-तद्भवत्विति । निष्कान्ते विष्णु- भक्तिश्रद्धे । संकल्पो मनोव्यापारः 1 दत्त प्रयच्छत । प्रियमिष्ट दर्शनम् । 'प्रतिवचनन्' १ 'मापयेत' इति पाठ. । २ न भविष्यति' इति पाठः ।

·१८० प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः .. माम् । सीदन्ति ममाङ्गानि । हा। न कश्चिन्मां वृद्धमनाथं संभावयति । क गता असूयादयः कन्यकाः । आशातृष्णाहिंसादयो वा स्नुषाः । कथं ता अपि मन्दभाग्यस्य मे समकालमेव दैवहतकेनापहृताः। विसर्पति विषाग्निवदहति सर्वमर्माविध- ... स्तनोति भृशवेदनाः कषति सर्वकाश्यं वपुः । विलुम्पति विवेकितां हृदि च मोहमुन्मूलय- त्यहो ग्रसति जीवितं प्रसभमेव शोकज्वरः ॥ १२ ॥ (इति मूछितं पतति ।) संकल्प:-(सास्रम् ।) राजन् , समाश्वसिहि समाश्वसिहि । मन:-(समाश्वस्य ।) कथं देवी प्रवृत्तिरपि न मामेवमेवस्थं समाश्वासयति । संकल्पः-(सास्रम् ।) देव, कुतोऽद्यापि प्रवृत्तिः । यतः श्रुत- कुटुम्बव्यसनसंजातशोकानलदग्धहृदया हृदयास्फोटं विनष्टा । कयो निरर्थका निर्लभ्या. । 'पुमान्त्रिया' इत्येकशेषः ॥-विसर्पतीति । मर्माणि जीवस्थानानि विध्यतीति मर्माविध । 'इगुपध-' इत्यादिना कः । सर्व- कार्य सर्वेरुपायै. कर्शिखा हिंसिखा कषति हिनस्ति । नाशयतीत्यर्थः । 'कष हिंसायाम्' इति धातुः । 'हिंसाना च समानकर्मकाणाम्' इति णमुल् । इती- त्यारभ्य यत इत्यन्तं सुगमम् ॥ १२ ॥ सुतकुटुम्बेति । कुटुम्वं पोष्यवर्गः तस्य वियोगशोकानलदग्धा सती हृदयास्फोटं हृदयं स्फुटिखा विनष्टा । मृते- इति पाठे प्रतिवचन प्रत्युत्तरम् । विसर्पतीति । एष शोकज्वरो विषामिवद्विषरू- पोऽग्निस्तद्वद्विसर्पति सर्वशरीर व्याप्नोति । मे मम शर्म सुख मर्माणि च विषाग्निव- द्विपवदहति ज्वालयति । भृशमतिशयेन वेदनास्तनोति विस्तारयति । सर्वकार्य सर्व- च्छेद यथा स्यात्तथा वपुः कषति छिनत्ति । विवेकिता विलुम्पति विनाशयति । हृदि मनसि मोहं बुद्धिभ्रंशमुन्मीलयति प्रकटयति । अहो इति चित्रम् । प्रसम हठेन जीवित असति गिलति । शोकज्वर इति सर्वत्रानुषजनीयम् ॥ १२ ॥ प्रवृत्ति प्रव- तिका वेदविद्या । एवमवस्थं मुमूर्षुम् । यत इति । यतो हेतोः श्रुतमाकर्णित कुटु. म्वकाना कामादीना व्यसन निधन तेन सजातो यः शोकानलस्तस्मादग्ध हृदयं १ 'शर्म' इति पाठः। २ 'अस्वस्थं' इति पाठः। ३ 'सुतकुटुम्बक' इति पाठः।

·-- ५] . चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् है , -- , मनः-हा प्रिये, कासि देहि मे प्रतिवचनम् । ननु देवि, स्वप्नेऽपि देवि रमसे न विना मया त्वं स्वापे त्वया विरहितो मृतवद्भवामि । दूरीकृतासि विधिदुर्ललितैस्तथापि जीवत्यवेहि मन इत्यसवो दुरन्ताः ॥ १३ ॥ (पुनर्मूर्च्छति ।) संकल्प:--राजन् , समाश्वसिहि समाश्वसिहि । मन:- (समाश्वस्य ।) अलमस्माकमतः परं जीवितेन । संकल्प, चितामारचय । यावदनलप्रवेशेन शोकानलं निर्वापयामि । (तत प्रविशति वैयासिकी सरस्वती ।) सरस्वती-प्रेषितास्मि भगवत्या विष्णुभक्त्या । यथा 'सखि सरस्वति, गच्छापत्यव्यसनखिन्नस्य मनसः प्रबोधनाय । यथा च तस्य वैराग्योत्पत्तिर्भवति तथा यतस्वेति । तद्भवतु । तत्संनि- त्यर्थ. । स्वप्नेऽपीत्यादि । हे देवि, स्वप्नेऽपि सर्वदा मया विना त्वं न रमसे । अपिशब्दात् जागरे किमुतेत्यर्थः । त्वया विरहितः खापे सुषुप्तौ मृतवद्भवामि । स्वप्न एव मनस. प्रवृत्त्या संगम: सुषुप्तौ नास्ति । अत उक्तं मृतवद्भवामीति वतिप्रयोगः । खया विना मनो जीवतीति यत् तत्रासवो दुरन्ता इत्यवेहि ॥ १३ ॥ पुनर्मूर्च्छतीत्यारभ्य यतस्वेत्यन्त सुगमम् । अत्र मनसः प्रबोधनार्य विष्णुभक्त्या प्रेषितायाः सरखत्यास्तथा भवलित्युक्त्या स्वशक्तिप्रकटनप्रतीवे यस्या. सा । हृदयास्फोटम् । 'परिविश्यमाने च' इति णमुल् । हृदयमास्फोट्य विदार्य विनष्टा । मृतेत्यर्थः । वैराग्य उत्पन्ने प्रवृत्तिर्न भविष्यतीति तात्पर्यम् । अन्यो नाट्यधर्मः । -स्वप्नेऽपीति । स्फुट पूर्वार्धम् । हे देवि, विधेर्दैवस्य दुर्ललितैर्दुष्ट- विलसितैर्यद्यपि दूरीकृतासि दूर नीतासि तथापि मनो जीवतीत्यलम् । असभावनी- यमेतत् । तहिं जीवने को हेतुस्तत्राह । हि यतोऽसवः प्राणा दुरन्ताः सहसा प्रयत विना न नश्यन्ति । 'जीवत्यवेहि मन ' इति पाठे तथापि मनो जीवति । कुत असवो दुरन्ता अशक्या यत इति अवेहि जानीहि ॥ १३ ॥ सरस्वत्याः प्रवेश स्तौति- ततः प्रविशतीति । सखि सरस्वतीति सवोधनेन यथा विष्णुभक्तिस्तथा वैयासिकी सरस्वतीति सूचितम् । यतस्व प्रयलवती भव । विदितपूर्वव पूर्व विदिता शाता विदित- पूर्वा । भावानामित्यत्रोत्पत्तिमतामिति शेप. । तथा च पदार्था ध्वसवन्तः, उत्प- १ 'जीवत्यतो हि' इति पाठ.. . T - ·१८२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः धिमेवोपसमि । (उपसृत्य) वत्स, किमेवमतिविक्लवोऽसि ननु विदितपूर्वैव भवता भावानामनित्यता, अधीतानि च त्वयैतिहासिका- न्युपाख्यानानि । तथाहि- भूत्वा कल्पशतायुषोऽम्बुजभवः सेन्द्राश्च देवासुरा मन्वाद्या मुनयो मही जलधयो नष्टाः परं कोटयः । मोहः कोऽयमहो महानुदयते लोकस्य शोकॉवहः सिन्धोः फेनसमे गते वपुषि यत्पश्चात्मके पञ्चताम् ॥१४॥ र्व्यवसायाख्यं विमर्शसन्धेरजमुक्तम् । तल्लक्षणम् 'व्यवसाय वशक्त्युक्तिः' इति । तथा भवखित्यारभ्य तथाहीत्यन्त सुगमम् ॥ भूत्वेति । अम्बुजभवो ब्रह्मा, सेन्द्रा इन्द्रसहिता देवाश्चासुराश्च देवासुरा, तथा मन्वाद्या मनुप्रभृतय. मुनयो वसिष्ठादय , मही भूमिः, जलधयः समुद्राः, भूखा जनिखा कल्पशतायुषः परं कोटयो नष्टाः । कति वा ब्रह्माण्डानि भग्नानि न भवेयुरित्यर्थः । एवं सति लोकस्य पश्चात्मके पञ्चभूतमये सिन्धो फेनसमे क्षणिके वपुषि पञ्चतां पञ्चलम् । मृतिं गते सतीत्यर्थ । पञ्चीकरणप्रकारस्तु-'पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशात्मकानि पञ्च भूतानि सभशो विभज्य एकैकमर्धं परित्यज्यान्यदर्ध चतुर्धा विभज्य चतुरो भागाश्चतुर्वशेषु निक्षिपेदिति ।' यद्यपि पृथिव्युक्तप्रकारेण पञ्चभूतात्मिका, एव- मापः पञ्चभूतात्मिकाः, एवमग्नयादिकमपि तथापि चतुर्णा भूतानामष्टमांशेना- वस्थानात् एकैकस्येति चतुर्भागतुल्यतयाधस्य विद्यमानलात्तदपेक्षया पृथिवी- नत्वादित्यनुमानम् । ननु चातुर्मास्यफलस्याक्षय्यत्वमिति श्रुतेरसिद्धो हेतुरिति चेन्न । अक्षय्यत्वश्रुतेर्गुणार्थवादत्वादतत्परत्व तस्या 1 'तद्यथेह कर्मचितो लोक क्षीयत एव. मेवामुत्र पुण्यचितो लोक. क्षीयते' इति श्रुत्यन्तरविरोधात् श्रवणविधिवैयर्थ्याच हेतोरसिद्धता सिद्धेति भावः । विदितपूर्वैवानित्यतेत्यत्र वीजमाह-अधीतानीति । इतिहासे भवान्यैतिहासिकानि । भूत्वेति । अम्बुजमवो हिरण्यगर्भ., सेन्द्रा इन्द्रेण सहिता देवा असुराश्च, मन्वाधा भूपालाः मुनय ऋषय., मही धरित्री, जलधराः सागराः। परा. अधिका. कोट्य. कोटिभ्योऽधिका. असख्याता भूत्वा उत्पद्य नष्टा नाशं प्राप्ताः । अल्पायुपो नाशे का परिदेवनेत्याशङ्कयाह-कल्पशतायुष इति । कल्पाना शतान्यायुर्वेषा ते तथा । कल्पो युगचतुष्टयम् । शतशब्दोऽसख्यातवचनः । एवं च सति वन्धोः पुत्रादेवपुपि देहे फेनसमे बुद्बुदसमजीविते पञ्चात्मके पाञ्चभौ- १ विवोऽसि । विदित' इति पाठः। २ 'अम्बुजभुव.' इति पाठः । ३ 'जल- धराः' इति पाठ.। ४ 'शोकावहो वन्धोः' इति पाठ.।

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १८३ तद्भावय भावानामनित्यताम् । नित्यमनित्यवस्तुदर्शनो न पश्यति शोकावेगम् । यतः- एकमेव सैदा ब्रह्म सत्यमन्यद्विकैल्पितम् । को मोहस्तत्र कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ १५ ॥ जलमित्यादिव्यवहारा संपद्यन्ते । तथाच व्याससूत्रम् 'वैशेष्यात्तद्वादस्तद्वाद.' इति । अस्यायमर्थः । वैशेष्यात् पृथिव्याद्यवयवानामाधिक्यात्तद्वादः पृथिवीत्यादि- व्यपदेश इति । एवं पञ्चीकरणसृष्टिक्रम. । उपसहारक्रमस्ववरोहणक्रमेणेत्येतदुभयं गुरुसंप्रदायेनावगन्तव्य नतु पुस्तकपाठादिना । यद्यस्मात्कारणात् कोऽयं शोका. चहो महान्मोहः किहेतुः । आकस्मिकोऽयं मोहो वैचित्यम् । इतिकर्तव्यतामूढख- मिति यावत् । उदयत उदयं प्राप्नोति । अयतिरुभयपदी । अहो आश्चर्यम् ॥१४॥ अन श्रुतिमुदाहरति-एकमेवेत्यादि । एकमखण्डम् । एवकारेणाद्वितीयम् । सदा नित्यम् । ब्रह्म विशेष्यमेतत् । सत्यं त्रैकाल्यसिद्धम् । अन्यद्रह्मणोऽन्यद्विकल्पि- तमारोपितमनेकं सद्वितीयमनित्यम् । असत्यमित्यर्थ । एवंच सति एकलमनु पश्यतो जीवन्मुक्तस्य को मोह. कस्तदा शोक । शोकमोहयोर्भेदनिबन्धनलादिति तिके पञ्चता गते मरणं प्राप्ते सति यत् उदयत इति भय लोकस्य शोकावहः शोक- ननको महाननिवारणीय को मोह । अहो इत्याश्चर्ये । न कोऽपीत्यर्थ. ॥ १४ ॥ श्रुतमर्थ स्थिरीकर्तुं पुन. पुनरनुसघेहीत्याह-तदिति । भावय चिन्तय । भाव. नाया फलमाह-नित्येति । नित्य ब्रह्मैव अन्यत्सर्वमनित्यं एतद्वस्तुद्वयस्य दर्शनः । यद्वा । नित्य निरन्तरमनित्यस्य नश्वरस्य प्रपञ्चस्य यद्वस्त्वधिष्ठान ब्रह्म तघ. पश्यति स शोकावेग न पश्यति । ससार न पश्यतीत्यर्धः । यतोऽन्यदन्यदिव पश्यन्मुह्यति । 'तत्र को मोहः क. शोक एकत्वमनुपश्यतः' इत्यादिश्रुतिभिरप्युदीरितमुक्तमर्थमुपनिप- दारूढ विशदीकरोति--एकमेवेति । यदा यदि एक निरस्तद्वितीयं ब्रह्मैव सत्यम् , इतरद्रमान्यद्विकल्पितम् । अनिर्वचनीयं सद्भिन्नत्वमेवानिर्वचनीयताया लक्षणम् । तथा च ब्रह्मान्यस्य मिथ्याभूतस्य नन्धरत्वादेकत्वमेवापारमार्थिकमनुपश्यतः सम्यक्तयाजानत. तत्र को मोह न कोऽपीत्यर्थः । मोहामावात्कः शोकः न कोऽपीत्यर्थ. । एवं च सति अन्ते ब्रह्मभावनया ब्रह्मैव भवति । ससार्या दिभावनयाऽन्ते ससार्येव भविति । उक्तं च गीतायाम्-'य य वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावमावितः ॥' इति । अतो हेतोः शोकावेशे स्वीयं मनो नार्पणीयम् । 1 १ 'नित्यानित्यवस्तुदर्शनो' इति पाठ. । २ 'यदा' इति पाठः। ३ विक- ल्पकम्' इति पाठः।

·१८४ प्रबोधचन्द्रोदयम्, [पञ्चमोऽङ्कः मन:-भगवति, शोकावेग+पिते मनसि विवेक एवमन- वकाशं लभते । सरस्वती-वत्स, स्नेहदोष एषः । प्रसिद्ध एवायमर्थः स्नेहः सर्वानर्थप्रभव इति । तथाहि- उप्यन्ते विषवल्लिवीजविपमाः क्लेशाः प्रियाख्या नरै- स्तेभ्यः स्नेहमया भवन्ति नचिराद्वजाग्निगर्भाकुराः । येभ्योऽमी शतशः कुकूलहुतभुग्दाहं दहन्तः शनै- देहं दीप्तशिखासहस्रशिखरा रोहन्ति शोकद्रुमाः ॥ १६ ॥ भावः ॥१५॥ भगवतीत्यारभ्य तथाहीत्यन्त सुगमम् ॥ उप्यन्त इति । उप्यन्ते निक्षिप्यन्ते । वपेयजादित्वाद्यकि सप्रसारणम् । विषवल्लीवीजविषमाः। विषवल्लीना बीजानि तद्वद्विषमा मारका. प्रियाख्या पुत्रमित्रकलनादिव्यपदेश्याः क्लेशा दु खानि । नरैरुप्यन्त इत्यन्वय । तेभ्य उप्तेभ्यो बीजेभ्यो नचिरादचिरात्। सुप्सुपेति समास । तदानीमेव स्नेहमयाः स्नेहस्वरूपा. । स्नेहशब्दव्यपदेश्या इति यावत् । वज्राग्निग- र्भाकुराः वैद्युताग्निर्गर्भे येषा ते च तेऽङ्गुराश्च भवन्त्युपद्यन्ते । येभ्योऽङ्कुरेभ्यो- ऽमी शोकट्ठमा रोहन्ति प्रादुर्भवन्ति । कीदृशा । शनैः मन्दं कुकूलहुतभुग्दाह करीषाग्निवत् दहन्त. 'उपमाने कर्मणि च' इति चकारात्कर्तरि णमुल् । अर्यते चेत्तदा ससार्येव शोकादनिर्मुक्त एव स्यादिति भावः ॥ १५ ॥ भगवतीति सरस्वती सवोधयति । हे भगवति सरस्वति, शोकावेगदूषिते मे मम मनसि विवेको- ऽवकाश न लभत एवेति योजना । लेहस्यानर्थहेतुत्वं प्रकटयति-उप्यन्त इति । नरैर्मनुष्यै प्रियाख्याः प्रिय इत्याख्या येषा पुत्राद्यभिलाषाणा ते प्रियाख्याः । नाम्नैव प्रियत्व न स्वरूपत । त एव वस्तुतः केशा आ उत्पत्तरामरणमतिकेशजनकत्वात्स- सारहेतुत्वाच्चोप्यन्त मारोप्यन्ते । कीदृशाः छेशा. । विपवल्लीवीज विपकन्दस्तद्वद्विपमा दुःसहास्तेभ्योऽमिलापेभ्यो नचिराज्झटिति स्नेहमयाः स्नेहरूपा वज्राग्निगर्भाः वज्रा- ग्निवत् गर्मो येषा ते च तेऽकुरा दाहच्छेदपातादिसमर्था भवन्ति । येभ्य लेहाङ्गु- रेभ्योऽमी त्वयि दृश्यमाना. शतशोऽनन्ताः शोकरूपा द्रुमा वृक्षा• रोहन्ति । उद्भव- न्तीत्यर्थः । कीदृशा. शोकद्रुमाः । कुकूलहुतभुग्दाहं कुकूल तुपमेव हुत होमद्रव्यं मुनक्तीति कुकूलहुतभुक्तुपाग्निस्तद्दाहवद्यो दाहस्तद्वत् । 'उपमाने कर्मणि च' इति णमुल । शनैर्मन्द शरीर दहन्त । 'कुकूल शकुमिः कीर्ण श्वभ्रे ना तु तुपानले' इति १ 'दूषिते मयि विवेक एव मे प्रभवः । तथाहि' इति पाठ. । - - - ..

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १८५ मनः-देवि, यद्यप्येवं तथापि न शक्नोमि शोकानलदग्धः प्राणान्धारयितुम् । संपन्नं यदन्तकाले त्वं तावदृष्टासि । सरस्वती-इदं च परमकृत्यं यदात्महत्याव्यवसाय इति । अपि च । अमीपामपकारिणामर्थे कोऽयमत्यावेशो भवतः । पश्य तावत्- कचिदुपकृतिः कर्तामीभिः कृता क्रियतेऽथवा तव न च भवन्त्येते पुंसां सुखाय परिग्रहाः । ' दीप्तशिखासहस्रशिखराः शिखाना ज्वालाना सहस्रशिखराण्यपरिमितान्यप्राणि दीप्तानि शिखासहस्रशिखराणि येषा ते तथोक्ता ॥ १६ ॥ मन इत्यारभ्य पश्य तावदित्यन्तं सुगमम् । परमकृत्यमिति । परं अकृत्यमिति च्छेद. । प्राणान्धारयितुं न शक्नोमि । साधु सपन यदन्तकालेऽपि सा लं दृष्टासीत्यनेन प्राक् शोकावेशनिश्चितार्थावेगसरम्भप्रतीतेविरोधाख्यं विमर्शसंधेरगमुक्तम् । 'सरब्धं वाग्विरोधनम्' इति लक्षणात् ॥ क्वचिदुपकृतिरित्यादि । अमीभिरु- पकृतिरुपकारो नास्त्येवेति हृद्गतोऽर्थः । यद्यप्यस्तीति निर्वन्धस्तर्हि क्वचित्कस्मिन् विश्वेशे पुरुष एवेत्यर्थः । तत्रापि नियतमित्यादि । कर्ता करिष्यते । कर्मणि लट् । कृता अकारि क्रियते वा । अथवा न केवलं कालनैयर अनुपकारकबादेव सर्वमेतत्सदिग्धमिति भावः । परिगृह्यन्त इति परिग्रहा. कलत्रादयः पुंसां पुरुषाणा सुखाय न भवन्तीत्यर्थ. । न केवलममी सुखस्य हेतवः प्रत्युत दु खहेतव- कुमुदाकरः तुषाग्निदृष्टान्तो दुःखस्य चिरपाकत्वसूचनायेति भावः । पुनः कीदृशाः शोकद्रुमाः । दीप्ता याः शिखा दुःखान्तरस्मृतयस्तासा सहस्र शिखरा अग्रभागा उद्बोध- रूपा येषा ते ॥ १६ ॥ साधु सपन्नम् । सम्यग्जातमित्यर्थः । इदं चेति । पर स्थूलम् । अकार्यमकृत्यम् । किं तदित्याह-यदिति । व्यवसाय उद्योगः । स्वशरी- रत्यागेनापि दधीचिवत्साधुषूपकर्तव्यमित्याशङ्कय नेत्याह-अपि चेत्यादि । अप- कारिणा निरन्तरदु खदाना भवतो मनसः कोऽयमत्यावेग आदर इत्येषा योजना ॥- छचिदिति । एते परिग्रहा. पुत्रकलनादयस्तव सुखाय न भवन्ति । मम सुखाय मा भूवन् । अन्येषां पुसौ पुत्रकलत्रत्वादेव सुखदायका भविष्यन्तीत्याशय अन्येपा- मपि न कोऽप्युपकार इत्याह । अमीभिः कचित्कुत्रापि पुंसामुपकृतिरुपकारः कर्ता करिष्यते कृता वा अथ क्रियते न कापि कालत्रयेऽपि उपकुर्वन्ति । सुखहेतवोऽपि न भवन्तीति भावः । ननु पुत्रादीना लालनादौ ब्रह्मानन्दोऽनुभूयत इति वदन्ति १ 'वेगो' इति पाठः। १७प्र.चं.

·- १८६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽ • दधति विरहे मर्मच्छेदं तदर्थमपार्थक तदपि विपुलायासाः सीदन्यहो बत जन्तवः ॥ १७ ॥ - - अपि च, तीर्णाः पूर्णाः कति न सरितो लहिताः के न शैला नाक्रान्ता वा कति वनभुवः क्रूरसंचारघोराः । पापैरेतैः किमिव दुरितं कारितो नासि कष्टं यदृष्टास्ते धनमदमषीम्लानवका दुरीशाः ॥ १८ ।। चैत्याह-दधतीति । अमी परिग्रहा विरहेऽपाये सति मर्मच्छेदादरुन्तुदत्वम- तिव्यथा ददति । कुर्वन्तीत्यर्थः । तदपि तथापि जन्तव. पामरास्तदर्थ पुत्र- मित्राद्यर्थमपार्थक निरर्थकं निष्प्रयोजनमेव विपुलायासा बहुलश्रमा. सीदन्ति क्लिश्यन्ति । अहो आश्चर्यम् । वत इति खेदे ॥ १७ ॥ तीर्णा इति । पूर्णा भृता. सरितो गङ्गाप्रमृतयः कति कियत्यो न तीर्णा उल्लचिताः । अपि तु बह्वयः सरितस्तीर्णा इत्यर्थः । शैला विन्ध्याद्रिप्रमृतय. के न लहिता. । सर्वेऽपि लङ्घिता इत्यर्थः । क्रूराणा सिंहशार्दूलानां संचारेण घोरा भयंकरा वनभुवः मोटमहामोटादयः कति वा नाक्रान्ता न व्याप्ताः । एवंप्रकारेण पापैर्दुरात्म- भिरेते. पुत्रमित्रादिभिः किमिव दुरितं न कारितोऽसि । इवशब्दो वाक्यालं- कारे । सर्व कारितोऽसीत्यर्थः । कारित इत्यत्र ण्यन्तनिष्ठया अण्यन्तकर्तुः कर्मणोऽभिधानात्प्रथमा । कष्टं कष्टतरम् । यद्यस्मात्कारणात् धनमदमषीम्लान- वक्रा धनमद एव मषी मालिन्यं तेन म्लानं मलिन वन येषां ते दुरीशा. दुष्ट- प्रभव ते प्रसिद्धा दृष्टा अवलोकिताः । अयमर्थः । पुत्रमित्रकलनादिनिमित्तं पुत्रिणः । तत्कथं न पुत्रादीना सुखजनकत्वमित्याशझ्याह-दधतीति । विरहे वियोगे मर्मच्छेदं दधति पुष्णन्ति । यद्यप्येवं तदपि तथापि अहो आश्चर्ये । जन्तवो विपुला बहवश्चायासाः अमा येषां ते तदर्थ तत्प्रयोजनायापार्थक व्यर्थम् । वत इति खेदे । सीदन्ति दु खिता भवन्ति ॥ १७ ॥ अपि च एते शोकयोग्या एव न भव. न्त्यपकारित्वादित्याह-अपि च । तीर्णा इति । एतैः पापैः किमिव दुरितं कष्टं कारितो नासि किंतु सर्व दुरित कष्ट कारित एव । कष्टमेवाह । त्वयोपयाचितं कृत्वा पूर्णा वर्षाकालीनाः सरितो नद्यः कति कियत्सख्याका न तीर्णाः । अपि तु वयस्तीर्णा इत्यर्थः । के शैला न लहिताः नाक्रान्ताः । अपि तु सर्वे । क्रूराणा व्याघ्राणां सचारेण घोरा भयानका वनभुवोऽरण्यस्थल्यः कति कियन्त्यो नाकान्ताः । अपि तु सर्वा एव । कारितेऽप्येतावत्यनर्थे यद्यस्मात्कारणाद्धनमदो लक्ष्मीमदः स एव ।

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १८७ - मन:-देवि, एवमेतत् । तथापि- लालितानां स्वजातानां हृदि संचरतां चिरम् । प्राणानामिव विच्छेदो मर्मच्छेदादरंतुदः ॥ १९ ॥ सरस्वती-वत्स, ममतावासनानिबन्धनोऽयं व्यामोहः । उक्तंच- मार्जारभक्षिते दुःखं यादृशं गृहकुक्कुटे । न ताहामताशून्ये कलविकेऽथ मूषके ॥ २० ॥ तत्सर्वानर्थवीजस्य ममत्वस्योच्छेदे यत्नः कर्तव्यः । पश्य- शास्त्रनिषिद्धं सिन्ध्वादिनद्युत्तरणविन्ध्यशैलादिलवनमोटादिवननिवासैदुरितं सपा- दितं तत्कष्टम् । ततोऽपि कष्टतरं दुष्टप्रभुसेवाकरणमपि निर्वतितमित्यर्थ ॥ १८ ॥ देवीत्यारभ्य पश्येत्यन्तं सुगमम् ॥ लालितानामित्यादि । लालिता- नामुपलालिताना हृदि संचरता खजातानामपत्याना खस्मिशरीरे जातानामा- विर्भूताना प्राणानामिव विच्छेदः मर्मणा जीवस्थानानां छेदात्खण्डनादप्यरुंतुदो मर्मस्पृक् । 'अरुर्द्विषत्-' इत्यादिना मुम् । दुखकर इत्यर्थः । अत्र वत्समम- तानिबन्धनोऽयं व्यामोह इत्यनेन प्ररोचनाख्यमङ्गं निरूपितम् । आप्तवाक्यसदर्श- नात् । लक्षणं तु–'यदाप्तवचनाद्भाविदर्शन सा प्ररोचना' इति ॥ १९ ॥ २० ॥ मषी तद्युक्तानि अतएव म्लानानि शुष्काणि वक्राणि येषा ते दुरीशा दुष्टप्रभव. कष्टं यथा स्यात्तथा दृष्टाः । एव च कामादिभ्यो विरजितव्यमिति भावः । शिष्ट स्पष्टम् ॥ १८ ॥ एव वैराग्यहेतो सत्यपि वैराग्यं नोत्पद्यत इत्याह-लालितानामिति । स्वस्सात्स्वशरीराज्जातानामुत्पन्नाना वालभावे चुम्बनालिङ्गनालितानाम् । चिर हृदि सचरता विच्छेदो वियोगो मर्मच्छेदादप्यरुतुदो व्यथातिशयकारी । तत्र दृष्टान्त. । प्राणाना विच्छेदो वियोगः स यथा मर्मच्छेदादतिपीडाकरस्तद्वदयमपी- त्यर्थ. ॥ १९ ॥ वत्स ममेति । ममता मदीयत्वाभिमान. तस्य वासना सर्वकालम- नुवृत्तिः सैव निवन्धन कारणं यस्य सः । ममतासबन्धादेव दुःखमित्यस्मिन्नथें समति- माह-~मार्जारेति । मार्जारभक्षिते गृहकुक्कुटे स्वगृहपोषितकुक्कुटे यादृश दु ख तादृक् तादृश कलविहे चटके ममताशून्ये मूषके च मार्जारभक्षिते न ममताशून्यत्वात् । तस्मान्ममतैव दुःखहेतुरिति भावः ॥ २० ॥ एवं सति ममतोच्छेदे एवं यतः कार्य इत्याह- तत्सर्वानर्थेति । सर्वेऽनर्था यस्मादसौ सर्वानः लेहस्तस्य चीज कारणं अतएव १ 'शिवम्' इत्यन्यतमः पाठः।

·१८८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः प्रादुर्भवन्ति वपुषः कति वा न कीटा यान्यनतः खलु तनोरपसारयन्ति । जगतो तेषां विधाय परिशोषयति स्वदेहम् ॥ २१ ।। मनः-देवि, भवत्वेवम् । तथापि दुरुच्छेद्यस्तु ममत्वप्रन्थिः । (विचिन्त्य । सोच्छ्वासम् ।) सर्वथा त्रातोऽस्मि भवत्या । (इति पादयोः मोहः से एप यदपत्यसंज्ञा , पतति ।) सरस्वती-वत्स, उपदेशसहिष्णु ते हृदयं जातम् । अत एतदपरमुच्यते- वशं प्राप्ते मृत्योः पितरि तनये वा सुहृदि वा शुंचा संतप्यन्ते भृशमुदरताडं जडधियः । प्रादुर्भवन्तीति । वपुषः सकाशात् कति वा कीटा यूकादयो न प्रादुर्भवन्ति । बहवः प्रादुर्भवन्त्यैवेत्यर्थ । यान्कीटान् यत्नत प्रयत्नेन तनो. सकाशादपसा- रयन्ति । लोका इति शेषः । खलु यान्यनत इत्यत्र यच्छन्दस्य तच्छब्दापेक्षा नास्त्युत्तरवाक्यस्थखात् । तदुक्तं काव्यप्रकाशे-'उत्तरवाक्यस्थो यच्छब्दस्त- च्छन्दोपादानं नापेक्षते' इति । मोह इत्यादि । जगतो लोकस्यापत्यसज्ञा विधाय स्वदेहं परिशोषयतीति यत् स एष मोह. । स्नेह इति यावत् । अत्र स एष इत्यत्र तच्छब्दसनिहित एतच्छब्दस्तच्छब्दार्थ एव । यत्तदोर्नित्यसंबन्धात्पार्थक्येनैतच्छ. ब्दार्थाप्रतीते ॥२१॥ मन इत्याद्येतदपरमित्यन्तं सुगमम् ॥ वशं प्राप्त इति । तादृशस्य ममत्वस्योच्छेदे यत्न कार्य । विचाराधीनो ममतोच्छेद इति दर्शयति-प्रा- दुर्भवन्तीति । वपुषः शरीरात्कति कियन्तो वा कीटा यूकादयो न प्रादुर्भवन्ति नोत्प- द्यन्ते । अपि तूत्पद्यन्त एव । यान्कीटान् तनो. शरीरात्खलु निश्चयेन यलतो यल- पूर्वमपसारयन्ति निष्कासयन्ति । एष जगतो विश्वस्य मोहः कः । यत्तेषां शरीरो- त्पन्नानामपत्यसशा विधाय कृत्वा देहं परि समन्ताच्छोपयति । यूकादौ स्वदेहोत्पन्नेऽपि ममताभावान्न देहशोषः । पुत्रे ममताभिमानस्य सत्त्वाहिशोप इत्येप को मोह इति भाव ॥ २१ ॥ ममत्वग्रन्थिर्ममताभिमान. सर्वथा सर्वप्रकारेण । वैराग्यप्रवेशमुप- क्षिपति-वत्सेति । उपदेशसहिष्णूपदेशग्राहि । अपरमुक्तादन्यत् ॥-वशमिति । पितरि जनके, तनये पुत्रे, सुहृदि सवन्धिनि वा मृत्योर्मरणस्य वशमधीनत्वं प्राप्ते सति १ क एष' इति पाठः। २ 'प्रत्युपदेश -मयैतदप्यपर' इति पाठ. । ३ 'शुचाल तप्यन्ते' इति पाठः।

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १८९ असारे संसारे विरसपरिणामे तु विदुषां वियोगो वैराग्यं द्रढयति वितन्वशमसुखम् ॥ २२ ॥ (ततः प्रविशति वैराग्यम् ।) वैराग्यम-(विचिन्त्य ।) अस्राक्षीनवनीलनीरदजलोपान्तातिसूक्ष्मायत- त्वङ्मानान्तरितामिषं यदि वपुर्नतत्प्रजानां पतिः । प्रत्यग्रक्षरदस्रविपिशितग्रासग्रहं गृध्नतो गृध्रध्वावृकौस्तनौ निपतिताः को वा कथं वारयेत् ॥२३॥ विरसपरिणामे वार्धक्ये । यद्वा विरसाः परिणामा आनन्दप्रवणा विक्षेपा यस्मिन् । वियोग इष्टवियोगः शमसुखं वितन्वन्वैराग्यं द्रढयतीत्यन्वयः । उदरताडमिति । कृत्स्नमुदर ताडयिखोदरताढम् । 'परिक्लिश्यमाने च' इति णमुल् । परिक्लेशः सर्वतोऽपि वाधनम् ॥ २२ ॥ ततः प्रविशति वैराग्यम् । अत्र सहसैवार्थसपत्त्या पात्रप्रवेशः ॥-अनाक्षीदित्यादि । नवस्य नूतननी- लनीरजस्येन्दीवरस्य दलोपान्तादतिसूक्ष्मा अतिमृदुतरा आयता दीर्घा लक् चर्म । बगेव खड्मानम् । सुप्सुपेति समासः । तेनान्तरितामिषं अन्तरितमात्र- तमामिषं पलल यस्यैतद्वपु. प्रजापति स्राक्षीन निर्मितवान् । तर्हि प्रत्यग्रक्षरद- नूतनगलद्रक्तैर्विसमामगन्धिपिशितमेव ग्रासग्रहमशनकवलं गृह्णतः तनौ गरीरे निपतिता । द्वितीयावहुवचनम्। गृध्रध्वासकान् को वा कथं वारयेत् । पतत- मृते सतीत्यर्ध. । जडधियो मन्दमतयः उदरताडमुदर सताड्यालमत्यर्थ शुचा शोकेन । अतिशयितशोकेनेत्यर्थः । भृशमत्यर्थ तप्यते । शुचा सतप्यते इति पाठ• सुगमः । तु पुनः वियोग । पुत्रादिभि. सहेत्यर्थात् । विदुषा शानिना शमसुख वितन्वन् विस्तार- यन् असारे नि.सारे विरस. कटु. परिणाम. फल यस्य तादृशे ससारे वैराग्य द्रढयति दृढ करोति ॥ २२ ॥ अस्राक्षीदिति । प्रजाना पतिर्धाता एतद्वपुः शरीर त्वक्ष्मात्रेण त्वचामात्रेणान्तरितमाच्छादितमामिषं मास यस्य एवभूत यदि पुनर्नासाक्षीनोत्पादयेत् तदा वपुपि निपततो गृध्रान्मासाशिनः पक्षिण., ध्वाहान्का- कान् , वृकान्वृद्धसगालान्, शुनः कुक्कुरान् क्रौञ्चान् प्रत्यय नवं क्षरद्यदलं रक्त तेन मिश्र गिलित पिशित मास तस्य यो ग्रासस्तस्य ग्रह आदान यत्र यस्या क्रियाया यथा स्यात्तथा गृनतः काइतः कथ वारयेत् । न कथमपीत्यर्थः । त्वमानाच्छादन- १ 'सूक्ष्म पुनस्त्वमात्रा' इति पाठ । २ 'मिश्रपिशित' इति पाठ. । ३ 'वृका- न्शुनो निपततः क्रौद्धान्कथं' इति पाठः। ।

·१९० प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽ अपि च, -कासि पुत्रक, श्रियो ज्वालालोला विषयजरसाः प्रान्तविरसा विपद्नेहं देहं महपि धनं भूरि निधनम् । बृहच्छोको लोकः सततमबलानर्थबहुला तथाप्यस्मिन्घोरे पथि बत रता नात्मनि रताः ॥ २४ ॥ सरखती-वत्स, एतद्वैराग्यं त्वामुपस्थितम् । तदेतत्संभावय । मन:- वैराग्यम्-(उपसृत्य ।) अहं भो अभिवादये । स्तान् न कोऽपि वारयितुं शक्त इति भावः ॥२३॥ अपि च, श्रिय इति । श्रियो ज्वालालोला दीपज्वालावच्चञ्चलाः । विषयजरसाः विषयैकसुखानि प्रान्तदु खदा। देहं शरीरं विपद्नेहमापदां गृहं दु खानुभवजननम् । महदपि धनं भूर्यधिकं निधनं मरणहेतुत्लान्मरणमित्युच्यते । धनस्य निधनवं चौरादीनामपहरणादिना । लोकः पुत्रमित्रकलत्रादि. वृहच्छोको महाशोकहेतु. । सततमत्यर्थमबला वनिता अनर्थव- हुला सर्वानर्थहेतुः । तथाप्येवं ज्ञावाप्यस्मिन्धोरे भयंकरे पथि ससारमार्गे रता नरा इत्यन्वयः । आत्मनि रतास्तु न भवन्तीति । वत इति खेदे ॥ २४ ॥ मेव गृध्रादिनिवारणे हेतुरित्यर्थः । कीदृशं वपुः । नव नील यन्नीरज नीलोत्पल तस्य दल छदस्तस्योपान्तोऽग्रभागस्तद्वदतिसूक्ष्ममतिकोमलम् ॥ २३ ॥ वैराग्यकार. णीभूत शारीर दोष प्रदर्य शरीरोपकारकेषु दोषं प्रदर्शयति-श्रिय इति । श्रियो लक्ष्म्यः दोलान्दोलिका तल्लोलाश्चञ्चला. । विषयेभ्यो जाताः स्रगादिभ्य उत्पन्ना ये रसाः सुखविशेषास्ते प्रान्ते समाप्तौ विरसा विषादजनकाः। रसो जलं रसो हर्षो रसः शृङ्गार इत्यपि' । देहं शरीर विपदा विपत्तीना गेह गृहम् । महदपि वह्नपि धनं भूरि चहुप्रकार निधनं मरणम् । उक्त च चाणक्यनीती-'अर्थानामर्जने दुःखमार्जितानां च रक्षणे । आये व्यये महङ 'खं कथमर्था. सुखावहाः' इति । लोको जनः वृहच्छोकः बहु- शोक । अवला स्त्री सततमनारतमनर्थ. स्वरूपनिद्रारूपो बहुलो यस्या सा । तथोक्त विष्णुपुराणे-'अमेध्यपूणे कृमिराशिसकुले स्वभावगन्धेऽन्यशुचौ च सद्रवे । कलेवरे मूत्रपुरीषभाजने रमन्ति मूढा विरमन्ति पण्डिता' इति । तथाप्येवं सत्यपि घोरे भया. चहे पथि संसारे रता इति । बत । महत्कष्टमित्यर्थः । पर तु । आत्मनि न रताः । नात्मविचारपरा इत्यर्थः । तथोक्तं हरिवंशे-'अंघस्ताच्छिद्रितं चर्म दुर्गन्धिपरिपूरितम् । मूत्रक्छिन्नं च तस्याथै मा राजन्ब्राह्मणान्वधी' इति ॥ २४ ॥ सभावय मानय । मन १ 'दोलालोला' इति पाठः। ।

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटाकाद्वयापतम् मनः-वत्स, जातमात्रेण त्वया त्यक्तोऽस्मि । परिष्वजस्व माम्। वैराग्यम् (तथा करोति ।) मन:-वत्स, त्वदर्शनात्प्रशान्तो मे शोकावेशः । वैराग्यम् -तात, कोऽत्र शोकावेशः । यत:- पान्थानामिव वर्त्मनि क्षितिरुहां नद्यामिव भ्रश्यतां मेघानामिव पुष्करे जलनिधौ सांयात्रिकाणामिव । संयोगः पितृमातृबन्धुतनयभ्रातृप्रियाणां यदा सिद्धो दूरवियोग एव विदुषां शोकोदयः कस्तदा ॥ २५ ॥ मनः-(सानन्दम् ।) देवि, एवमेतत् यदाह वत्सः । तथाहि तावबंधारयतु भवती । निरन्तराभ्यासहढीकृतस्य सस्नेहसूत्रग्रथितस्य जन्तोः । वत्सेत्यारभ्य मन इत्यन्तं स्पष्टम् । वत्स, जातमात्रेण लया परित्यक्तोऽस्मि । उत्पन्न एव भवान्मत्समीपं परित्यकवानित्यर्थः ॥ पान्थानामिवेत्यादि । वर्त्मनि मार्गे पान्थानामिव, नद्या भ्रश्यतां पतता भूरुहाणामिव, पुष्कर आकाशे मेघानामिव, जलधौ सायात्रिकाणा पोतवणिजामिव पुत्रादीनां संयोगः । यथा दूरवियोगेऽत्यन्तवियोग एव सिद्धो भवति तथा विदुषा शोकोदयः कीदृशः । शोकोदयो नास्तीत्यर्थः ॥ २५ ॥ तथाहि निरन्तरेति । निरन्तराभ्यासदृढी- कृतस्य निरन्तरमनवरतमभ्यास परिशीलनं तेन दृढीकृतस्यात्यन्तं प्रवलीकृतस्य इत्यादि त्यक्तोऽस्मीत्यन्तं सुगमम् । तथा करोति । परिष्वजवीत्यर्थः । तात पितः ॥- पान्थानामिति । पिता च माता च वन्धुश्च तनयश्च भ्राता च प्रिया चैतेषा संयोगः स दूरवियोग एव वियोगजन्य एव । कार्यकारणयोरमेदात्स वियोग एवेत्युक्तम् । सदा सर्वदा सिद्धः । यदा स वियोग एव तदा विदुषा शानिना कः शोकोदयः । वियो। गजन्यसयोगे दृष्टान्तानाह । वर्मनि मार्गे प्राक्प्रत्यक् सचरता पान्थानामिव, भ्रश्यता भग्नाना क्षितिरुहा तरूणा नद्यामिव, पुष्कर आकाशे विरुद्धक्रियवायुप्रेरितानां मेघानामिव । भ्राम्यतामिति पाठे मेघविशेषणम् । जलनिधी सागरे सायानिकाणां पोतवणिजामिव ॥ २५॥ ममत्वग्रन्थेर्दुरुच्छेद्यत्वं प्रकटयति-तथाहीति । अवधारयतु सावधाना भूत्वा मनसि धारयतु । विस्सरण मा भूदित्यर्थः । निरन्तरेति । जन्तो- १ 'सदा' इति पाठः।

·१,९२
प्रबोधचन्द्रोदयम्
[पञ्चमोऽङ्कः
जानासि किंचिद्भगवत्युपायं
ममत्वपाशस्य यतो विमोक्षः ॥ २६ ॥
सरस्वती-वत्स, भावानामनित्यताभावनमेव तावन्ममतोच्छे.
दस्य प्रथमोऽभ्युपायः । तथाहि-
न कति पितरो दाराः पुत्राः पितृव्यपितामहा
महति वितते संसारेऽस्मिन्गतास्तव कोटयः ।
तदिह सुहृदां विद्युत्पातोज्वलान्क्षणसंगमान
सपदि हृदये भूयो भूयो निवेश्य सुखी भव ॥ २७ ॥
।
स्नेह एव सूत्रं रज्जुस्तेन प्रथितस्य वद्धस्य जन्तोः भगवति, ममलपाशस्य यतो
मोक्षस्तं जानासि किम् । यतः उपायाद्विमोक्षो भविष्यति तमुपायं कि, न
जानासीत्यर्थः ॥ २६ ॥ वत्सेत्यादिकोटय एवेत्यन्तं सुगमम् । तदिहेत्यादि ।
सुहृदा शोभनं हृत् हृदयं येषा तेषा पुत्रमित्रादीनाम् । 'सुहृदुईदौ मित्रामित्रयो.'
इति निपातनात्साधु । विद्युत्पातोज्वलान्सौदामिन्युदयसन्निभान् । क्षणसगमान्
क्षणिकान्वयान् सततं हृदये निवेश्य । आलोच्येत्यर्थः । हृदयेऽन्तःकरणे निवे-
श्याध्यस्य । अन्त करणधर्मतया ज्ञाला तत्रैव विलोप्येति यावत् । सपदि सद्यः भूयो
जीवस्य ममत्वरूपो यः पाशस्तस्य यत उपायाद्विमोक्षस्त्यागस्तमुपाय हे भगवति, त्वं
किंचिज्जानासि तर्हि वदेति शेषः । कीदृशस्य ममत्वपाशस्य । निरन्तरमनवरत योऽ.
भ्यासस्तेन दृढीकृतस्य । पुनः कीदृशस्य ममत्वपाशस्य । लेहेन सह वर्तन्त इति
सलेहा अन्त करणवृत्तयस्ता एव सूत्राणि तैथितस्य गुम्फितस्य ।। २६ ॥ अनित्यता-
भावनमेवानित्यवावधारणमेव प्रथमोऽभ्युपायो मुख्यो हेतु ॥ न कतीति । यध.
माद्धेतोः तवास्मिन्महति वितते विस्तीर्णे ससारे कोटय. कोटिसख्याः पित्रादयो न
गताः किं । किंतु गता एव । दाराः स्त्रिय , पुत्रा., पितृव्या पितृभ्रातरः, पितामहाश्च
ते अपि किं न गताः । किंतु गता एवेति सवन्धः । तस्माद्धेतोरिह जगति सुहृदा
वन्धूना विद्युत्पातवदुज्ज्वलान्दारुणतया प्रकाशमानान् क्षण क्षणमात्रमेव सगमो
यैस्तान्हृदयेऽन्तःकरणे भूयो भूयः पुनः पुनर्निवेश्यावधार्य सपदि तत्क्षणमेव सुखी
भव । मन्दवुद्धयः पितृप्रभृतिपु व्यर्थमुदरताडनं वृथा सतापमनुभवन्ति । विदुषा
पुनरेवमसारे ससारेऽत्यन्तक्ट्रपरिणती शाते वैराग्यमेवाविर्भवतीति भावः ॥ २७ ॥

·५] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १९३ मनः-भगवति, तव प्रसादादपास्त एव व्यामोहः । किंतु- भंगवति तव मुखशशधरगलितैर्विमलोपदेशपीयूषैः । क्षालितमपि मे हृदयं मलिनं शोकोर्मिभिः क्रियते ॥ २८ ॥ तदस्यास्य शोकप्रहारस्य भेषजमाज्ञापयतु भगवती। सरस्वती-वत्स, नूनमुपदिष्टमेवात्र मुनिभिः । अकाण्डपातजातानामाीणां मर्मभेदिनाम् । गाढशोकप्रहाराणामचिन्तैव महौषधम् ॥ २९ ॥ मनः-एंवमेव भगवत्येतदुर्वारं नु चेतः । यतः अप्येतद्वारितं चिन्तासन्तानैरभिभूयते । मुहुर्वाताहतैर्बिम्बभ्रमच्छेदैरिवैन्दवम् ॥ ३० ॥ भूय इत्यर्थः । पुन पुनर्विक्षेपराहित्येन सुखी भव सुखरूपेण तिष्ठ ॥ २७ ॥ भगवतीति । भगवति, बद्वचनसुधाखादसमयएवान्तःकरणं निर्मलं भवति पश्चात् शोकामिभिः। 'शोकोर्मिमि' इति वा पाठः। मलिनं भवतीति श्लोकार्थ. ॥२८॥ वत्सेत्यादि निवेश्यतामित्यन्त सुगमम् ॥ अकाण्डेत्यादि । अकाण्डेऽनवसरे पातः प्राप्तिर्येषा तेऽकस्माज्जाताः । अप्रार्थिता इत्यर्थः । ते च ते जाताश्च बाण- पात विना जातानामिति च । मर्ममेदिना मर्मस्पृशा मर्मच्छिदां च कलत्रादिविष- याणा गाढाश्च ते शोकप्रहारास्तेषामचिन्तैवाविचार एव महौषधम् । अचिन्तया प्राप्तानामचिन्तैव महौषधमित्यभिप्रायः ॥२९॥ अप्येतदिति । अत्र एतन्मम कथमद्यापि ससारचक्रक्रकचसभ्रमे भ्रमामीति आश्चर्यमिव मे भातीत्याशयाह- भगवतीति । मोहशेपो ममाद्यापि न मुञ्चतीत्याह-किंत्विति । हे भगवति, तव मुखमेव शशधरश्चन्द्रस्तस्य दीधितय. किरणास्तेभ्यो गलितानि नि सतानि तैविमला निर्मला उपदेशा एव पीयूषाण्यमृतानि तैमें मम हृदयं मन. क्षालितमप्यात्मा- वदोधयोग्य सपादितमपि शोकोमिभि. शोकलहरीभिर्मलिन क्रियते आवियते । अहो असभावनाविपरीतमावनासस्कारा बलवत्तरा इत्यर्थ. ॥ २८ ॥ तदस्येति । आर्द्रस्य नूतनस्य शोक एव प्रहारस्तस्य । मुनिभिरुपदिष्ट मार्गमुपदिशामीत्याह- अकाण्डेति । न काण्डपातो वाणप्रहारो यत्र तथा जातानामुत्पन्नानामार्द्राणामभि- नवाना मर्ममेदिना व्यथाकारिणामेतादृशाना गाढा दृढा. पुनः स्सारका ये शोका एव प्रहारास्तेपामचिन्तैवासकल्प एव महौषधिर्नान्यदित्यर्थः ॥ २९ ॥ अप्येतदिति । १ 'तव मुखशशधरदीधितिगलितैः' इति पाठः। २ 'महोषधिः' इति पाठः । ३ 'भगवति, एवमेतदुर्वार' इति पाठः। ।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः - सरखती-वत्स, श्रूयताम् । चित्तस्यायं विकारः । ततः कैस्मिंश्चिच्छान्ते विषये चित्तं निवेश्यताम् । मन:-तत्प्रसीदतु भगवती । कोऽसौ शान्तो विषयः । सरस्वती-वत्स, गुह्यमेतत् तथाप्यातनामुपदेशे न. दोषः । नित्यं स्मरञ्जलदनीलमुदारहार- केयूरकुण्डलकिरीटधरं हरिं वा । ग्रीष्मे सुशीतमिव वा हृमस्तशोकं ब्रह्म प्रविश्य भज निवृतिमात्मनीनाम् ॥ ३१ ॥ चित्तं भवदुपदेशवशात् शोकावेगात् निरुद्धं वारितमपि चिन्तासतानैरमिभूयते। वाताहतैरभ्रच्छेदैरैन्दवं विम्वमिवेत्युक्तम् । कोऽयं विकार इति चेतोविकत्थना- प्रतिपादनाद्विचलनाख्यमङ्गम् । तल्लक्षणं तु 'विकत्थना विचलनं' इति ॥ ३० ॥ मन इत्यारभ्य न दोष इत्यन्तं सुगमम् । नित्यं स्मरनिति । नित्यमनवरतम् । वाशब्द एवकारार्थे । सगुणनिर्गुणविकल्पार्थे वा वाशब्द. । तदेव हरिं स्मरन् तत्रैव चित्तैकाग्रता संपादयन् ग्रीष्मे ग्रीष्मकाले ग्रीष्माभितप्तः सुशीतमत्यन्तशीतलं प्रासादमिवास्तशोकमपास्तदु खम् । शान्तमित्यर्थ । ब्रह्म प्रविश्य तदेकतामापाद्य । आत्मनीनामात्महिता विक्षेपरहितलेनेप्सिता निर्वृति स्वरूपाविर्भावलक्षणं निर्वाणं भज स्वीकुरु । आत्मनीनामित्यत्र 'आत्मन्विश्वजन-' इत्यादिना खः । खस्य इना- एतच्चेतो मनः वारितं निवारितमपि चिन्तासतानैश्चिन्तापरम्पराभिरमिभूयते । तत्र दृष्टान्तः। अभ्रच्छेदैमेघपटलैः । इन्दोरिदमैन्दवं चान्द्रमस विम्वमिव । कीदृशैरन- च्छेदैः । मुहुर्वारवार वातेनासमन्ताद्धतैनातै । चालितरित्यर्थः ॥ ३० ॥ शान्ते विषये शोकमोहादिरहिते निवेशय । गुह्यं गुप्तम् । आर्ताना मोहशोकपीडितानाम् । उपदिश- ति-नित्यमिति । हे मनः । त्वमित्यध्याहार. । अस्त. सर्वथा कालत्रयेऽपि शोकः ससारकारणीभूतं दु ख यस्मिंस्तादृश ब्रह्म । वा एवार्थे । ब्रह्मैव प्रविश्याद्वितीयत्वेन शात्वा । 'द्वितीयादै भय भवति' इति श्रुतेः 'भय द्वितीयामिनिवेशतः स्यात्' इति महामागवताच्च । आत्मने हिता आत्मनीना ता निर्वृति परमसुखं भज प्राप्नुहि । तत्र दृष्टान्तः । ग्रीष्मे सुशीतं हृदमिव । यथा चण्डाशुकरसतप्त. शीतं तटिनीहदं प्रविश्य सुखमनुभवति तथा ससारतप्तो ब्रह्म प्रविश्य तत्सुखमनुमवतीत्यर्थः । निर्गुणे निराकारे निर्विषये कथं मनसः प्रवृत्तिरित्याशय भादौ साकारे प्रवृत्तिः सुकरेत्याह । किं कुर्वन्सन् । जलदनीलं घनश्यामम् । उदारोऽमूल्यो यो हारः केयूर वाहोभूषणं - १ 'ततः क्वचिच्छान्ते विषये चेतो निवेशय' इति पाठः।

·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकायोपेतम् १९५ मनः-एवमेतत् । संप्रति हि- नार्यस्ता नवयौवना मधुकरव्याहारिणस्ते द्रुमाः प्रोन्मीलनवमल्लिकासुरभयो मन्दास्त एवानिलाः । अद्योदात्तविवेकमार्जिततमःस्तोमव्यलीकान्पुन- स्तानेतान्मृगतृष्णिकार्णवपयःप्रायान्मनः पश्यति ॥३२॥ सरस्वती-वत्स, यद्यप्येवं तथापि गृहिणा मुहूर्तमप्यनाश्रम- धर्मिणा न भवितव्यम् । तदद्यप्रभृति निवृत्तिरेव ते सधर्मचारिणी। देशः । 'आत्माध्वानौ खे' इति टिलोपाभावः ॥ ३१ ॥ संप्रतीत्यादि । वैरा- ग्योपदेशानन्तरं मन आह-नार्य इति । नवयौवना नार्यस्ता एवं पूर्वमनुभूता आलम्वनविभावोक्का एव, मधुकरव्याहारिणो भ्रमरझकारवन्तो द्रुमास्त एव, मलयमारुतास्त एव, उद्दीपनविभावा उकाः । अद्यास्मिन्समये उदात्तेन विवेकेन नित्यानित्य विषयेण मार्जितः प्रक्षालितस्तम स्तोमो निबिडान्धकारो यस्य तन्मनः । विशेषणमेतत् । व्यलीकान्मिथ्याभूतांस्तानेतान्नारीमधुकरव्याहारादीन् । अयमर्थ । पूर्वमालम्बनविभावा उद्दीपनविभावाश्चानुभूता. तानिमान्मनः मृगतृष्णिका- 'र्णवजलप्रायान्पश्यतीति वाक्यार्थः ॥ ३२ ॥ वत्स, यद्यप्येवमित्यारभ्य साम्रा- कुण्डले कर्णभूपणे किरीट मुकुटम् एतानि धरतीति तं हरिं हरति संसारमशानतत्का- र्यमसौ हरिस्त नित्यं सरन् साकारसरणानन्तर निराकारे मनसः सुखप्रवेश इति भावः । यथा नूतनो धनुर्धरः स्थूलमपि लक्ष्यं लक्ष्यीकर्तुमशक्नुवानोऽभ्यासपरिपाक- वशात्केशान्तरप्रोतवराटिका लक्ष्यीकरोति तद्वदित्यर्थः ॥ ३१ ॥ नार्यस्ता इति । अधेदानीं तावन्मृगतृष्णिकाया मरुमरीचिकाया कल्पितो योऽर्णवस्तस्य पयो जल तत्प्रायास्तन्मयान्मिथ्यारूपास्तान्पूर्वदृष्टान् पुनः पश्यति । एतान् कानित्याह । ताः पूर्वपरिचिता नवयौवनास्तरुण्यो नार्य. मधुकराणा भ्रमराणा व्याहार. सचारो यत्र एतादृशास्त पूर्वपरिचिता द्रुमा वृक्षा. त एव मन्दानिला वायव वायवः । प्रकर्षेणोन्मीलन्त्यो विकसन्त्यो नवा नूतना मलिकास्ताभिः सुरमयो वहलपरिमला। कीदृश मनः उदात्त. । स्वेच्छाप्रवृत्तो यो विवेकस्तेन मार्जित प्रो- ञ्छितं तम.स्तोमोऽशनसमूह एव व्यलीकमिन्द्रजालक यस्य तादृशमित्यर्थः । पूर्व यथार्धतयानुभूता वनितादयोऽनुरागमुत्पादयन्ति स त एवेदानी मिथ्यात्वेन परि- माता वैराग्यहेतव इति ध्वनितम् ॥ ३२ ॥ उत्पन्न विवेकस्याप्याश्रमग्रहणमावश्यक- मित्याह-वत्स, यद्यपीति । गृहिणा गृहस्थेन अद्यारभ्य निवृत्तिनिर्विकारा वृत्तिः १व्यलीकं पुन.' इति पाठः । २र्णवजलप्रायान्' इति पाठः। । कीदृशा ·१९६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [पञ्चमोऽङ्कः मन:-(सलज्जम् ।) यदादिशति देवी । सरस्वती-शमदमसंतोषादयश्च पुत्रास्त्वामनुचरन्तु । यम- नियमादयश्चामात्याः। विवेकोऽपि त्वदनुग्रहादुपनिषद्देव्या सह यौ- वराज्यमनुभवतु । एताश्च मैत्र्यादयश्चतस्रो भगिन्यो भगवत्या विष्णु- भक्त्या तव प्रसादनाय प्रहितास्ताः सप्रसादमनुमानय । मनः यदादिशति देवी । मूर्ध्नि निवेशिताः सर्वा एवाज्ञाः । (इति सहर्ष पादयो. पंतति ।) सरस्वती-साम्राज्यमनुतिष्ठस्व । एते च यमनियमादयः सादरमायुष्मता द्रष्टव्याः । एतैरेव सहायुष्मान्यौवराज्यमधितिष्ठतु । त्वयि च स्वास्थ्यमापन्ने क्षेत्रज्ञोऽपि स्वां प्रकृतिमापत्स्यते । यतः त्वत्सगाच्छाश्वतोऽपि प्रणयजलधरोपप्लुतो बुद्धिवृत्ति- प्वेको नानेव देवो रविरिव जलधे-चिषु व्यक्तमूर्तिः । ज्यमनुतिष्ठखेत्यन्तं सुगमम् । त्वयि चेत्यादि । खास्थ्यं स्थैर्यमापन्ने मनसि । निश्चले सतीत्यर्थः । क्षेत्रज्ञो जीवात्मापि वा प्रकृति परमात्मैक्यमा- पत्स्यते संपत्स्यते । अत्रानन्दो नाम विमर्शसन्धेस्त्रयोदशमङ्गम् । 'जीवात्मा परमात्मैक्यं सपत्स्यते' इति कार्यसग्रहात् । तल्लक्षणं तु 'आनन्द कार्यसंग्रहे । त्वत्सङ्गादिति । तव सगात्सकल्पविकल्पात्मकरूपाच्छाश्वतो ध्रुवोऽपि । अपि- शब्दात्सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकोऽपि । प्रणयजलधरोपप्लुत. प्रणया. स्नेहास्त एव सधर्मचारिणी सह धर्म चरवीति सधर्मचारिणी धर्मपत्नीत्यर्थः । निवृत्तिमतो विरक्तस्य शमादय आवश्यका इत्यभिप्रेत्याह-शमदमेति । उपचरन्तु सेवन्ताम् । अमात्याः प्रधानाः युवराजस्य कर्म यौवराज्य । मैत्री, प्रीतिः, करुणा, मतिरिति चतस्रः प्रहिताः प्रेषिताः ।-आयुष्मान् भवान् । स्वास्थ्यं विषयसवन्धराहित्यम् । आपन्ने प्राप्ते सति क्षेत्रशस्तदात्मा जीवः स्वामात्मीया प्रकृति परमात्मभावमापत्स्यते प्राप्स्यते । प्रकृ. तिमापत्स्यत इत्युक्त तामेवोपपादयति-त्वत्सङ्गादिति । दीव्यत्यन्यनिरपेक्षतया प्रकाशतेऽसौ देव एक एव । 'एकमेवाद्वितीयम्' इति श्रुतेः । सुखदु.खादिव्यवस्थातो नानात्वप्रतीतेः कथमेकस्तत्राह । कीदृशो देवः । शाश्वतोऽपि षड्मावविकारशू- १ 'प्रणमति' इति पाठः । २ 'एते यमनियमासनादयः-साम्राज्यमधितिष्ठतु' इति पाठः। ३ 'प्रभवलयजरोपप्लुतो' इति ..पाठ, । ४ 'व्यस्तमूर्तिः' इति पाठः । । m ·५] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १९७ तूष्णीमालम्बसे चेत्कथमपि वितता वत्स संहृत्य वृत्ती- र्भात्यादर्श प्रसन्ने रविरिव सहजानन्दसान्द्रस्तदात्मा ॥३३॥ तद्भवतु । ज्ञातीनामुदकदानाय नदीमवतरामः । जलधरा मेघास्तैरेवोपप्लुत । प्रच्छन्न इत्यर्थः । बुद्धिवृत्तिषु जाग्रत्वप्नसुषुप्तिषु विश्वतैजसप्राज्ञविराटसूत्रात्मान्तर्यामिरूपेणैको देवो नानेव भाति । नानाप्रकारा- वच्छिन्नो व्यक्तमूर्ति सन् जलधेर्वाचिषु रविरिव भाति । तूष्णींभावमालम्बसे चेत् । उदासीनतया स्थितश्चेदित्यर्थः । कथमपि कृच्छ्रात् साधु सम्यक् वृत्ती- र्जाप्रदादिका सहृत्य नाशयिखा प्रसन्न आदर्शे रविरिव । तदा तूष्णींभावसमये आत्मा प्रत्यगात्मा सहजानन्दसान्द्र. सहजेनानन्देन सान्द्रो घनः । स्वरूपेणाव- स्थित इत्यर्थः । आदर्श प्रसन्न इत्यनेनात्मा निर्मलान्तःकरण एव प्रतिभाति । यद्यपि सर्वगतस्य स्वयंप्रकाशस्यात्मनः सर्वत्र प्रतिभासो युक्त एव तथाप्या- त्मनो निर्विशेषत्वात्प्रतिभासहेवभावान्न प्रकाशते। प्रकाशहेतुसद्भावे प्रकाशत एव । प्रकाशहेतुर्निर्मलान्त करणम् । यथा राहोरदृश्यस्य दर्शनहेतुत्वाभा- वात्सर्वदा दर्शनं नास्ति । चन्द्रार्कसंबन्धरूपहेतुसद्भावे दर्शनमस्त्येव । यथोक्त भगवता शेषेण-'राहुरदृश्योऽपि यथा शशिबिम्बस्थ. प्रकाशते जगति । सर्वगतोऽपि तथात्मा बुद्धिस्थो दृश्यतामेति ॥' अत उक्तः प्रसन्नदर्पणदृष्टान्तः । अत्र निरपायेन वोधोदयद्वारा ब्रह्मप्राप्तिर्भविष्यतीत्यापादनान्नियताप्तिर्नाम विमर्शसन्धेः प्राधान्याशः सूचितो भवतीति । तदुक्तम्-'अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्ति सुनिश्चिता' इति । अपायराहित्यान्नि सन्देहं कार्यप्राप्तिः निय- ताप्तिरुच्यत इत्यर्थ । नियताप्तिप्रकर्षयो. सन्धानात्मको विमर्शसन्धि. साङ्गो निरूपित. ॥ ३३ ॥ तद्भवत्वित्यादि । ज्ञातीना कामादीनामुदकदानाय न्योऽपि त्वत्सगात्वदुपक्लप्तविषययोगात् प्रभवलयौ जन्मनृत्यू तावेव जरा तयोपप्लुतः पृथक्कृत• बुद्धिवृत्तिषु नानेव वहुधेव । तत्र दृष्टान्त. । जलधेः समुद्रस्य वीचिषु लह- रीपु पवनास्फालितासु व्यस्ता भिन्ना मूर्तिर्यस्य एतादृशो रविरिव । यथा रविरेक एव लहरीक्षोमान्नाना एवमात्मा बुद्धिवृत्तिधुतिविम्वितत्वान्नानेत्यर्ध । उक्त च-'एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥' माते । किंच हे वत्स, कथमपि केनापि प्रकारेण वितता विस्तृता विषयेषु वर्तमाना वृत्ती सहृत्य सक्षिप्य तूष्णी निवृत्तिमालम्वसे चेदगीकरोषि चेत्तदा सहजानन्दसान्द्रः स्वाभाविकविशानधन आत्मा भाति प्रकाशते । कस्मिन्क इव । प्रसन्ने निर्मले आदर्श ग समन्तादृश्यतेऽसिन्नित्यादशों जलादि. तस्मिन्नित्यधः । निर्मलजलतैलादौ यथा रविर्भाति तथा निर्मलासु वुद्धिवृत्तिष्वात्मेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ उपसंहरति तद्भव- प्र.चं. १८ :

·१९८
प्रबोधचन्द्रोदयम्
[पञ्चमोऽङ्कः
मन:-यदाज्ञापयति देवी ।
(इति निष्कान्ता सर्वे ।)
इति प्रवोधचन्द्रोदये वैराग्यप्रादुर्भावो नाम पञ्चमोऽङ्कः ।
नदीमवतराम इति । एतदुक्तं भवति-विरकस्यापि कर्म न त्याज्यामिति । तदुक्तं
योगियाज्ञवल्क्येन-'ज्ञानिनोऽज्ञानिनो वापि यावद्देहस्य धारणम् । तावद्वर्णा-
श्रमाप्तेषु कर्तव्यं कर्म मुक्तये ॥' इति । निष्क्रान्ताः सर्वे ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरश्रीवीरप्रतापश्रीकृष्णरायमहाराजसा.
म्राज्यधुरन्धरश्रीसाल्वतिम्मदण्डनायकभागिनेयनाण्डिल्लगोप-
मन्त्रिशेखरविरचिताया प्रबोधचन्द्रोदयव्याख्यायां
चन्द्रिकासमाख्यायां पञ्चमोऽक्क ॥५॥
त्विति । शातीना कामादीनामुदकदानाय जलाअलिदानाय । तिलाअलिदाने कृते
निरन्वयविनाशो भविष्यतीति भावः । अवतरामो गच्छामः ॥
इति प्रबोधचन्द्रोदयव्याख्याने प्रकाशाख्ये वैराग्यप्रादुर्भावो नाम पञ्चमोऽङ्कः ॥ ५ ॥

·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् १९९ . 1 । --- षष्ठोऽङ्कः। (ततः प्रविशति शान्ति.।) शान्तिः-आदिष्टास्मि महाराजविवेकेन । यथा वत्से, विदि- तमेव भवत्या किल। अस्तं गतेषु तनयेषु विलीनमोहे वैराग्यभाजि मनसि प्रशमं प्रपन्ने । क्लेशेषु पञ्चसु गतेपु समं समीहां तत्त्वावबोधमभितः पुरुषस्तनोति ॥ १ ॥ M -- । । ततः प्रविशतीत्यादिना प्रधानपात्रप्रवेशनार्थ प्रवेशकःप्रस्तौति । अत्राज्ञा गृहीला पात्रप्रवेशः । अथ निर्वहणसन्धिः प्रस्तूयते-यथा किलेत्यादि । 'बीज- वन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् । ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ॥' इति । मुखसन्ध्यादिबीजाना निजप्रकारप्रक्षिप्तानामेकार्थयोजनमित्यर्थः । तदेवाह-अस्तं गतेष्वित्यादि । तनयेष्वस्तं गतेषु सत्सु विलीनः क्वचिल्लीनो मोहो मोहनामकस्तनयो यस्य मनसस्तस्मिन् । अतएव वैराग्यं भजतीति वैरा- ग्यभाक् तस्मिन्मनसि प्रशमं निर्विकारत्वं प्रपन्ने प्राप्ते सति । तदनन्तरं पञ्चसु क्लेशेषु गतेषु सत्सु अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशास्तमोमोहमहामोहतामिस्रान्ध- तामिस्रा इत्यपरपर्यायेषु समं युगपद्गतेषु सत्सु । अयमर्थ । वैराग्यभाजि । अत्र वैराग्यं नाम विरोधी कश्चन भावरूपधर्मः । अतः क्लेशप्रहाणे न पौनरु- त्यम् । विलीनमोहे इत्यत्र मोहस्य क्वचिन्निलीनोतः । अभितस्तत्त्वावबोधं प्रतीत्यर्थः । 'अभितःपरित --' इत्यादिना द्वितीया । समीहामिच्छा तनोति तत्त्वावबोधोदयार्थे उपयुके । अनेनैतदुक्तं भवति-गर्भसन्धी विमर्श- सन्धौ च विषयाणा मिथ्यावनिरूपण तद्तस्नेहनिरासो वैराग्योत्पत्तिः पञ्चक्लेश- पञ्चमेऽङ्के वैराग्योत्पत्तिमभिधायेदानी पष्ठेऽके प्रबोधोत्पत्तिमभिधातु जीवन्मुक्तिमु- पक्रम्य तस्याः क्रम दर्शयन् शान्तिप्रवेश प्रस्तावयति-तत इति । शान्तिर्नाम वायेषु वस्तुष्वन्तःकरणोपरति. । आदिष्टास्म्याशप्तासि । विदितमेव शातमेव । भस्तं गतेप्विति । तनयेषु कामादिष्वस्तंगतेषु मृतेषु सत्सु वैराग्य भजते तद्वैराग्य- भाक् तस्मिन् रागशून्ये विशेषेण लीनो मोहो यस्मात् तादृशे मनसि प्रशममात्य- न्तिक शम प्रपन्ने प्राप्ते सति पञ्चसु शेपु । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च छशा, मिथ्याशानमविद्या, बुद्ध्यात्मनोरक्याध्यासोऽस्मिता, विषयेच्छा रागः, ससाधने दु.खेऽभीतिद्वेषः, मरणाद्भयममिनिवेशः, तेषु समं समकाल समीहा • वासना गवेषु -- ram ·२०० प्रबोधचन्द्रोदयम् [पष्टोऽङ्कः तद्भवती त्वरिततरं देवीमुपनिषदमननीय मत्सकाशमानयत्विति । शान्तिः-(विलोक्य) ममाम्बा सहर्ष किमपि मन्त्रयन्ती इत एवागच्छति । (ततः प्रविशति श्रद्धा ।) श्रद्धा-अये, अद्य खलु राजकुलमारोग्ययुक्तमालोक्य चिरेण मे पीयूषेणेव लोचने पूर्णे। असतां निग्रहो यत्र सन्तः पूज्या यमादयः । आराध्यते जगत्स्वामी वश्यैर्देवानुजीविभिः ॥ २ ॥ शान्तिः-(उपसृत्य) अम्ब, किं मन्त्रयन्ती प्रस्थिता । श्रद्धा-(अये, अद्येत्यादि पठति ।) निरासश्च प्रतिपादितस्तेपा यथायथं विप्रकीर्णाना प्रबोधचन्द्रोदयरूपैककार्यान्वयो निरूपित इति । यथा रत्नावल्या सागरिकारत्नमालावसुमतीवाभ्रव्यादीनामार्ताना मुखसन्ध्यादिषु विप्रकीर्णाना वत्सराजैककार्यार्थत्वम्-वसुभूतिः सागरिका निर्वर्ण्य अपवार्य 'वाभ्रव्यसदृशीयं राजपुत्री' इत्यादिना दर्शितमिति निर्वण- संधिस्तद्वदत्रापीत्यर्थ.। तदङ्गानि तु-'सन्धिनिरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् । प्रसादानन्तसमया कृति षोपगृहने । पूर्वभारापसहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥' इति । एतेषा लक्षणं सोदाहरणमुच्यते । अस्तंगतेष्वित्यारभ्य 'विषयममतातङ्क- पई तरन्त्रि'त्यन्तो निर्वहणसन्धिः । 'अस्तगतेष्वि'त्यादिना क्लेशेन पुनर्बीजोपग- मनप्रतीतेः सन्ध्याख्य निर्वहणसन्धेः प्रथममङ्गम् । 'सन्धिर्वीजोपगमन' इति लक्षणात् ॥ १॥ मत्सकाशमानयेत्यादिष्टास्मीत्यन्वयः । विलोक्येत्यारभ्य अद्ये- सस्काररूपता प्राप्तेषु पुरुषः क्षेत्रशोऽभित सर्वत्र स्वेषु परेपु तत्त्वावबोध स्वस्वरूपाव- वोधं तनोति विस्तारयति । तदुक्तम्-'यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काहति' इति ॥ १॥ त्वरिततरमतिशीघ्रम् । अनुनीय सप्रेम मानयित्वा । मत्रयन्ती विचार- यन्ती। राजकुल राजगृहम् । पीयूपेणेवामृतेनेव । वस्तुतत्त्वमुपदिशति-असतामिति । यत्र यस्मिन् राजकुले असता मोहादीना निग्रहो दण्ड., यत्र यमादय. सन्त. विवेकानुगामित्वात्पूज्या , यत्र जगत्स्वामी नारायणो वश्यैः शमादिमि. करणैर्देव- मीश्वरमनुजीवन्ति ते देवानुजीबिनो जीवास्तै. कर्तृभि. । आराध्यते पूज्यते ॥ २ ॥ अये अद्येति । अये, अद्य खलु राजकुलमित्यादि । कीदृशी किंप्रकारा स्वामिनः ·६]. चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २०१ शान्तिः-अथ मनसि कीदृशी स्वामिनः पुरुषस्य प्रवृत्तिः । श्रद्धा-यादृशी वध्यस्य ग्राह्यस्य भवति । शान्तिः-तत्किं स्वाम्येव साम्राज्यमलंकरिष्यति । श्रद्धा-एवमेतत् यथात्मानमनुसंधत्ते ततो देव एव स्वाराद सम्राट् च भवति । शान्ति:-अथ देवस्य मायायां कीदृशोऽनुग्रहः । श्रद्धा-ननु निग्रह इति वक्तव्ये कथमनुग्रहः शक्यते वक्तुम् । देवोऽपि हि सर्वानर्थवीजमियं माया सर्वथा निग्राह्येति मन्यते । शान्तिः–यद्येवं का तह-दानी राजकुलस्य स्थितिः । श्रद्धा-शृणु, नित्यानित्यविचारणाप्रणयिनी वैराग्यमेकं सुह- सन्मित्राणि यमादयः शमदमप्रायाः सहाया मताः । त्यादि पठतीत्यन्तं सुगमम् ॥ २ ॥ अथेति । वध्यस्य वधार्हस्य (१) वा । तत्कि- मित्यादि । किमिति प्रश्ने । अथ देवस्येत्यादि । कीदृशोऽनुग्रह इति सबलवाक्यतां मलाह-ननु निग्रह इति । मायायामनुग्रहलेशमात्रस्याप्यसंभवादिति भावः । देवो हीति । मायाया निग्राह्यले हेतुमाह । सर्वानर्थवीजमिति । यद्येवमित्यादि । मनस्यपरागे मायायामपरागाया चेति एवशब्दार्थः । शूण्विति । नित्या- नित्येति । नित्यानित्यविचारणा । ब्रह्मखरूपमेव नित्यं ततोऽतिरिक्तमनित्य- । पुरुषस्य मनसि निग्रहार्थ प्रवृत्तिरित्यर्थः । स्वाम्येवात्मैव साम्राज्यमात्मारामत्वम- लकरिष्यत्यङ्गीकरिष्यति । यथेति । यथा यतः आत्मन परमात्मानमनुसधत्ते प्रपञ्च- प्रातिकूल्येन परमात्मत्वेनावधारयति । ततो देव एव स्वाराट् स्वस्मिन्ना समन्ताद्रा- जत इति स्वाराट् आत्माराम , सम्यक् चिदानन्दामेदेन राजते इति सम्राट् । शानाभिन्न इत्यर्थ. । तथाच छान्दोग्ये 'स एष एव विजानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द• स स्वराट् भवति' इति । अथेति । मायाया मूलाविद्याया कीदृश. कथमनुग्रहः । न कथमपीत्यर्थः । न कथमपीत्युक्त तदेव शङ्कते-नन्विति। सर्वानर्थवीज सर्वेषामनर्थाना वीजं मूल कारणमत एव निग्राधेत्यर्थः । स्थिति~- वस्था । मायानिग्रहे हेतुमाह-नित्यानित्येति । नित्य आत्मा अनित्यं ततोऽन्यत् एपा विचारणा प्रणयिनी प्रणयः प्रीतिर्यस्या सा प्राणप्रिया, वैराग्यं वीतरागता एकं --- -- १ 'शमादयः' इति पाठः ·२०२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः मैत्र्याद्याः परिचारिकाः सहचरी नित्यं मुमुक्षा बला- दुच्छेद्या रिपवश्व मोहममतासङ्कल्पसङ्गादयः ॥ ३ ॥ शान्तिः-अथ धर्मे स्वामिनः कीदृशः प्रणयः । श्रद्धा-पुत्रि, वैराग्यसंनिकर्षात्प्रभृति नितान्तमिहामुत्रफल- भोगविरस एव स्वामी । तेन, स नरकादिव पापर्फलाद्भयं भजति पुण्यफलादपि नाशिनः । इति समुज्झितकामसमन्वयं सुकृतकर्म कथंचन मन्यते ॥ ४ ॥ मिति विचारो नित्यानित्यविचारणा सैव प्रणयिनी पत्नी स्निग्धा च । वैराग्य- मेकं सुहृत् शोभनहत् । सन्मित्राणि सत्सखायः । मन्त्रिण इत्यर्थ । मित्रशब्दो- ऽमात्यवाचीत्युक्तं प्राक् । शमदमप्राया शमदमतितिक्षादयः । मैत्र्याद्या इति । मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाः परिचारिकाः । मुमुक्षा सहचरी सहचारिणी । 'चरेष्ट 'टिड्डाणल्-' इति डीप् । वलादुच्छेद्या इत्यादि । मोहोऽभिमानः, ममता मम- वाभिमान , सकल्पः सम्यकल्पनमिदमित्थं करिष्यामीत्यर्थे यः सङ्ग आसक्ति । आदिशब्देन विविध संसारः सगृहीत. । शोक-मोह-ममतादीना सजिहीर्षा वैरा- ग्यावस्था सूचिता ॥ ३ ॥ अथ धर्म इत्यादि । इहामुत्र भोगः इहभोगः शब्दाद्यनुभव , अमुत्रभोगः खर्गाद्यनुभवः, उभयत्र विरसस्तत्र वैरस्यम् । कार्यत्वेन क्षणिकलादिति भावः । तदेवाह-स नरकादिति । स स्वामी मुख्य सुहृत् हिताहितप्राप्तिपरिहारजनकम् , समीचीनानि मित्राणि यमनियमासन- प्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधयः, शमो मनोनिग्रह , दम इन्द्रियनिग्रहः । प्रायोग्रहणात्सतोष एते सहाया. सहकारिणो मता , मैत्री परानुद्वेगजनिका वृत्ति । सा आदिर्यासा ता. रक्तं परिचरन्ति कुर्वन्ति ता परिचारिकाः उक्तकारिण्य इत्यर्थः । मुमुक्षा मोक्षेच्छा सहचरी सखीत्यर्थः । अतसिंस्तद्बुद्धिर्मोहः, ममता स्वकी- यत्वाभिमानः, सकल्पो मनसोऽमिनिवेश., सङ्गो विषयसामुख्यम् , एते रिपवो वलादात्मजिशासावलान्नित्यमवश्यमुच्छेद्याः ।, नाशनीया इत्यर्थः ॥ ३ ॥ इदानीं धर्मस्यानुरागं पृच्छति-अथ धर्मस्येति । प्रणयः प्रीतिः । स्वामिनो धर्मस्येति सामानाधिकरण्ये षष्ठयो । उत्तरयति-पुत्रीति । हे पुत्रि, वैराग्यसनिकर्षाद्वैराग्य- सवन्धात्प्रभृति आरभ्य नितान्तमतिशयेन इहास्मिन् लोके, अमुत्र परलोके फलभोगः पुत्रस्वर्गादिसाक्षात्कारस्तत्र विरस एव वैरस्यमेवेति । तत्र हेतुमाह-तेन, स इति । स स्वामी तेन हेतुना पापफलान्नरकादिव पुण्यफलादपि स्वर्गान्नाशिनो १'धर्मस्य' इति पाठः।

·६ ६] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् किंत्वसौ प्रत्यक्प्रवणतां स्वामिनो विचिन्त्य कृतकर्तव्यमिवात्मा- नं मत्वा स्वयमेव धर्मः शून्यव्यापारोऽभूत् । शान्तिः-अथ तानुपसर्गान् गृहीत्वा, महामोहो निलीय स्थितस्तेषां को वृत्तान्तः। पुरुष. नरकात्पापफलाद्यं भजति । नाशिनः क्षयिणः पुण्यफलादपि भयं भजति । समुज्झितकामसमन्वयं त्यक्तकाममनःससर्गम् । कर्मविशेषणमेतत् । सुकृतकर्म नित्यनैमित्तिकं कर्म । कथंचनेत्येकं पदम् । कथचिदपीत्यर्थः । मन्यते मनुते । अङ्गीकरोतीत्यर्थः । देवादिकः श्यन् ॥ ४॥ किंत्वलावि त्यादि । प्रत्यक्प्रवणता प्रत्यगात्मैव प्रवणस्तस्य भावस्तत्ता ताम् । स्वरूपेणाव- स्थाने उद्युञ्जानमित्यर्थः । कृतकर्तव्यमिव कर्तव्याशः कृतो येन स कृतकर्त- व्यस्तमिवेति वाक्यालंकारे । यथा कृतकर्तव्य उदास्ते एवमुदासीन पुरुष- दृष्ट्वा खयमप्युदास्ते । अयमर्थ.-औदासीन्यप्रच्युतिरेव प्रवृत्तिः । औदासीन्य- प्रवृत्तिशास्त्रैकसमधिगम्यस्य धर्मस्य प्रवृत्तिरेवाधिकारी न तूदासीन एवेति भावः । अथवा काम्यकर्मफलत्यागेन नित्यनैमित्तिकानुष्ठानजनितोऽपूर्वाख्यो धर्मों विरक्तस्यान्त.करणशुद्धिं सपाद्य ततः परं कृत्याशाभावात्वतः श्लथव्यापारो- नश्वराद्भयं भजति प्राप्नोति । तद्यथेह कर्मचितो लोक क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' इति श्रुतेः कर्मफलानित्यत्वाद्धेतोः समुज्झितस्त्यक्त. कामसमन्वयः फलसबन्धो यस्मिन्नतादृशं सुकृतकर्म कथंच केनापि प्रकारेण न मन्यते नागीकरोति ॥४॥ काम्य न करोति चेन्मा क्रियता नित्याकरणे प्रत्यवायी स्यादित्याशय, नेत्याह-किंत्विति । स्वामिनः स्वात्मनः प्रत्यक्प्रवणतामात्मैकनिष्ठता विचिन्त्य दृष्ट्वा असौ धर्म. कृत कृत्यं वैराग्यरूपं कार्य येन तादृशमात्मान मत्वा स्वयमेव शून्यन्यापारोऽभूत् । व्यापाररहितोऽभूदित्यर्थः । इदमुक्त भवति-कर्मण्यनेन त्यज्यन्त इति न, किंतु कर्मभिरेवाय त्यज्यते इति । न नित्याकरणे प्रत्यवाय.। तथो- कम्-'न कर्माणि त्यजेद्योगी त्यज्यते कर्मभिः स्वयम् । यतो मोहफल कर्म' इति । ननु कर्मणा स्वतन्त्रफलसाधनाना कथ मनोवेमल्यहेतुत्व अन्यहेतोरन्यवाहेतुत्वादिति चेत् । उच्यते--सयोगपृथक्त्वन्यायेनेत्यवेहि । 'धर्मेण पापमपनुदति' 'योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्ग त्यक्त्वात्मशुद्धये' इति श्रुतिस्मृत्योरुकत्वात् । उक्त चासद्गुरुभिः नित्या- दिभिराराधिताराध्यपादभगवदनुग्रहादतिविमलमानस. स्वयमेवेत्यं जगत्तत्त्वमालोच- यतीति । अपरे त्वेव वर्णयन्ति 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इति वाक्येनाग्निहोत्रादीनि शानाय विधीयन्ते । नच । १ 'कृतकृत्यमिव' इति पाठः।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः श्रद्धा-पुत्रि, तथा दुरवस्थागतेनापि महामोहहतकेन स्वा- मिनः प्ररोचनाय मधुमत्या विद्यया सहोपसर्गाः प्रेषिताः । अयम- भिप्रायः । यद्येतेष्वासक्तः स्वामी विवेक उपनिषचिन्तामपि न करिष्यतीति । शान्ति:-ततस्ततः। ऽभूदिति भावः । अथ तानुपसर्गानिति । उपसर्गा मोहका धर्माः। एतेषा मनो- मयधर्माणां को वृत्तान्तः । मनोमयधर्माणा किचित्किंचिदवशिष्यमाणवादवशि- ष्टाना को वृत्तान्त इत्यर्थः । पुत्रीत्यादि । तथा दुरवस्था तादृशीं दुर्गतिं गते- नापन्नेन । 'द्वितीयाश्रिता-' इत्यादिना समासः। प्ररोचनाय वञ्चनाय । मधुमत्या मधुमतीनामकया विद्ययोपासनाज्ञानेनोपसर्गा विघ्नहेतव प्रेषिता.। स्वामी पुरुष.। आसतोऽनुरक्तः । विवेकश्वोपनिषदि चिन्ता न करिष्यति । तैरुपसर्गः खामि- समीपं गला खामिविषये काप्यनिर्वचनीयन्द्रजालिकीसदृशी ऐन्द्रजालिकी । विन- यादित्वात्स्वार्थे ठक् । 'टिड्डाणञ्-' इत्यादिना छीप् । एतदुक्तं भवति । मधुम- तीना मधुकाण्डोक्तानां पञ्चाना विद्याना मनश्चक्षु.श्रोत्रवाग्विद्याद्युपासनाना मधुम- तीशब्दवाच्यानामुपसग्रह । तथाहि बृहदारण्यके सप्तमो मधुकाण्ड. । मधुनामे- न्द्रियाधिष्टानदेवता तदुपासनाविधायकलात्तदुपनिषदपि मधुमतीत्युच्यते । 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत' इति मनस उपासनया जीवात्मनो मनस्वसिद्धर्मनोराज्यमप्युपास- नफलम् । चक्षुरुपासनया दूरदर्शित्वम् , श्रोत्रोपासनया दूरश्रवणम् , वागुपास- नया नूतनवाग्वैखरीविजृम्भणम् , पाणीन्द्रियोपासनयाङ्गुल्यग्रेण सूर्यमण्डलस्पर्शः, पादोपासनया पादेनैव समुद्रतरणं दूराद्गमनं च। एवमाद्यवशिष्टं वृहदारण्यकभाष्ये मधुकाण्डे विद्यासागरीतो द्रष्टव्यम् । एतानि फलानि योगिनस्तुच्छान्येव काल्पनि- कलात् । कल्पितलं देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नस्य प्रत्यगात्मन सर्ववस्तु- सान्निध्यादेशविप्रकृष्टं कालविप्रकृष्टं नास्तीत्युपासना आस्तामत्र । फलवती 'श्रेयासि वाच्यमधिकारान्तरसवद्धस्य न शानाधिकारसबन्धो विनियोगविरोधादिति पशुप्रकरणे पठितात् 'खादिरो यूपो भवति' इति वाक्यात्खादिरत्वं क्रत्वमपि तस्मिन्नेव प्रकरणे पठितेन 'खादिर वीर्यकामस्य यूपं कुर्वीत' इति वाक्यान्तरेण वीर्यशेषतया विधीयते, तदन्न विनियोगविरोध इत्यल विस्तरेण । सोपसर्गस्य महामोहवृत्तान्तशेषस्य शान्ति. द्वारा प्रश्नमवतारयति-शान्तिरिति । निलीयाच्छाघ । तेषामुपसर्गाणा प्ररोचनाय प्रतारणाय । मधुमत्या कयाचित्सिया । एतेषूपसर्गेषु उपसर्गा अन्तराया प्रातिभा- -'प्रातिम. श्रावणो देवो भ्रमावर्ती तथापरौ । पञ्चते योगिना योगविघ्न कुर्वन्ति सर्वदा' इति दत्तात्रेयेणोक्तम् । कापि कमनीयरूपा ऐन्द्रजालिक्यविधमानार्थ- दय ·- ६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २०५ श्रद्धा-ततस्तैर्गत्वा कापि स्वामिन्यैन्द्रजालिकी विद्योपदर्शिता तथाहि, शब्दानेष शृणोति योजनशतादाविर्भवन्ति स्वत- स्तास्ता वेदपुराणभारतकथास्तौद्यो वाङ्मयाः । प्रश्नाति स्वयमिच्छया शुचिपदैः शास्त्राणि काव्यानि वा लोकान्भ्राम्यति पश्यति स्फुटरुचो रत्नस्थलीभैरवीः ॥ ५ ॥ मधुमती च भूमिमापन्नः स्थानाभिमानिनीभिर्देवताभिरुपच्छन्द्यते बहुविघ्नानि इतिश्रुते. । 'तस्मादेषा तन्मयं यदेतन्मनुष्या विद्यु'इति श्रुतेश्च योगिना योगसिद्धिविघ्नकारीण्युपासनाकर्मफलानि । नाटके निर्वहणसंधावद्भुतरसस्य प्रति- पाद्यवादैन्द्रजालिकविद्यात्मकपात्रप्रवेश इति ध्येयम् । ऐन्द्रजालिकं दूरश्रवणादिकं निरूपयति-शब्दानेष शृणोतीत्यादि। एष मधुमतीविद्यामोहित पुरुषः योज- नशताच्छब्दाशृणोति स्वतो निर्हेतुकम् । उपदेशं विनेत्यर्थ । तास्ता अत्यन्तप्रसिद्धा वेदा ऋग्वेदादय , पुराणानि ब्राह्मादीनि, भारतकथा गाथासप्तशत्युपाख्यानादयः, वाङ्मया वाक्यप्रपञ्चाः। खार्थे मयट् । एकाचो मयटमिच्छन्ति । स्वत एवाविर्भ- वन्तीत्यर्थः । स्वयं स्वतएव शुचिपदै. । सरसैः पदैरित्यर्थः । शास्त्राणि भादृप्राभा- कराणि शास्त्रसदृशानि, काव्यानि रघुवशादीनि । सादृश्यात्खयमेव निवनातीति । लो- कानूधिोविभक्तान् चतुर्दश भुवनानि भ्राम्यत्यप्रतिवन्धेन भ्रमति । लोकानित्यत्र 'देशकालाध्वगन्तव्या. कर्मसज्ञा यकर्मणाम्' इति द्वितीया । मैरवी । 'तस्येदम्' इत्यण् । 'टिड्डाणज्-'इति डीप।मेरुसवन्धिनी स्फुटरुचो रत्नस्थली. पश्यति च ॥५॥ मधुमती भूमि भूमिका कक्षान्तरम् । मधुमत्या. कक्षान्तरवं पुरस्तानिवेदयि- ध्यते । मधुमतीभूमिकामारूढः सन् स्थानाभिमानिनीभिर्मनश्चक्षुःश्रोत्रवागधि- देवताभिः प्रजापतिप्रमृतिभिमैरवादिस्थानस्थिताभिर्देवताभिरिति च गम्यते । प्रकाशरूपा । शब्दानिति । एष पुरुषो योजनाना शत क्रोशचतुष्टयमेक योजन, एव योजनशत शब्दान् शृणोत्याकर्णयति । अतिप्रसिद्धा अश्रुता वेदपुराणमारतकथा आविर्भ- वन्ति प्रकटीभवन्ति, वामयाः वाग्विकारास्तौदय आविर्भवन्ति स्फुरन्ति, शुचिभि- ाकरणशुद्धः पदैः शास्त्राणि काव्यानि वा इच्छया स्वयं प्रक्षाति रचयति, लोकान्भू- रादीन्भ्राम्यति गच्छति, मेरोरिमा मैरव्यस्ता रतस्थली रत्नखचितानुपरितनभूभागा- न्स्फुटरुचो देदीप्यमानान्पश्यति ॥ ५ ॥ मधुमत्या चेति । मधुमत्या सिध्या कल्पिता या भूमिस्तामापन्न प्राप्त सन् इत्यध्याहारः । स्थानाभिमानिनीभिर्देव- १ 'भवन्त्यनुता.' इति पाठ. । २ 'मधुमत्या' इति पाठः ।

·२०६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः भो इहोपविश्यताम् । नात्र जन्ममृत्यू । अनुपाधिरमणीयो देशः । एष त्वामुपस्थितो विविधविलासलावण्यपुण्यमयो मङ्गलार्थव्यग्रपाणिः प्रणयपेशलो विद्याधरीजनः । तदेहि, यतोऽत्र- कनकसिकतिलस्थलाः सवन्तीः पृथुजघनाः कमलानना वरोरुः । मरकतदलकोमला वनाली- भेज निजपुण्यचितांश्च सर्वभोगान् ।। ६ ।। शान्तिः-ततस्ततः । उपच्छन्द्यते विप्रलभ्यते। विप्रलम्भप्रकारमाह-भो इहोपविश्यतामिति । नाति । अत्र मेरुस्थलेषु जन्म मृत्युश्च नास्तीत्यर्थः । अनुपाधिनोपाधिराहियेन खाभाव्येन रमणीयो भोगयोग्योऽयं देश इति । अत्र च एष वामुपस्थितो विद्याध- रीजन इत्यन्वयः ॥-कनकसिकतिलेत्यादि । कनकसिकता येषा सन्तीति कनकसिकतिलानि । 'देशे लुबिलचौ च' इतीलच् । कनकसिकतिलानि स्थलानि पुलिनानि यासां ताः स्रवन्तीनदी. पृथुजघना वरोरु कमलाननाः विद्याधरीः मरकतदलकोमलाः मरकतदलवन्माणिक्यवत्कोमला वनावलीभजेत्यन्वय. । किंच निजपुण्यचितान्मानसोपासनाजनितपुण्यसपादितान्मनोरथोपस्थितानपि भजेत्य- तामिरुपच्छन्यते प्रलोभ्यते । प्रलोभनमेव दर्शयति भो इहेति । अनुपाधिरमणीयः सहजसुन्दरस्त्वामुपस्थित इति । विद्याधरीजनस्त्वामुपस्थित. प्राप्त. । कीदृशो विद्या- धरीजनः विविधा नानाप्रकाराश्च ते विलासा विभ्रमाश्च नेत्रकरचरणाङ्गहाव- भावललितचेष्टामेदाः, लावण्य च वस्त्रकनकमौक्तिकाद्याभरणानुलेपनपत्रमङ्गिरचना- रूपं तदेव पुण्यम् । कार्ये कारणोपचारः । तन्मयस्तत्प्रधान. । पुनः कीदृशो विद्याधरीजनः । दध्यादर्शादिमङ्गलार्थ व्यग्रा. पाणयो यस्य स. । पुनः कीदृशो विद्याधरीजनः । प्रणये प्रीती कर्तव्याया पेशलः चतुर. ॥ कनकेति । कनकस्य सुवर्णस्य सिकता वालुका. तद्युक्तानि सुस्थलानि यासु ताः स्रवन्तीनदीः भज सेवय । पृथुजघना. स्थूलनितम्वाः निविदा फरवो यासा ता मज सेवय । मरकतो रलविशेषस्तस्य दलानि तद्वत्को- मला वनालीवनपङ्कीर्भज । निजेन स्वेन पुण्येन जितानजितान्विषयानन्दाश्च कमलवदनाः पभवदनाः घनाः १ 'सिकतसुस्थली.' इति पाठ. । २ 'घनोरू.' इति पाठः। ३ 'पुण्यजि- तांश्च' इति पाठः ।

·لما चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् श्रद्धा-पुत्रि, तदाकर्ण्य मायया श्लाघ्यमेतदित्युक्तम् । मन- सा चानुमोदितम् । सङ्कल्पेन प्रोत्साहितम् । स्वामी संप्रेति सन्मित्र- यथमिवापन्नः। शान्ति:--(सखेदम्) हा धिक् हा धिक् पुनरपि तामेव संसार- वागुरामपि पतितः खामी । श्रद्धा ---न खलु न खलु। शान्तिः–ततस्ततः । श्रद्धा-ततः परिपार्श्ववर्तिना तर्केण तान्सन्क्रिोधावेशकषा- यितनयनमालोक्याभिहितः। स्वामिन् , किमेवमेभिर्विषयामिषग्रासगृ- भिरास्थानिकैः पुनरपि तेष्वेव तथैव विषमविषयाङ्गारेषु निपा- त्यमानमात्मानं नावबुध्यसे । ननु भो, न्वयः ॥ ६ ॥ तत इत्यादि । मनसा चानुमोदितम् । मानसोपासनाजनितं फलं सिद्धमभूदित्यर्थ । सङ्कल्पेन प्रोत्साहित पुन पुनर्विकल्पो माभूदित्यर्थः । स्वामी ईश्वर. सन्मित्रपथमापन्न इव सन्मित्रवुद्धिमार्गमापन्न इव मोहवशादेतेषां विप्र. लम्भकलं न जानातीत्यर्थ । वागुरा जालम् । परिपार्श्ववर्तिनेत्यादि । तर्केण बुद्धिवृत्तिविशेषेण क्रोधातिशयकषायितनयनं यथा भवति तथा तान्सर्वानु- पसर्गानवलोक्य स्वामी अभिहित इत्यन्वयः । अत्र निरोधाख्यं निर्वहणसन्धेर्द्धि- तीयमङ्गम् । मधुमती विद्यया पुरुषनिष्ठकार्यस्य प्रबोधोदयरूपस्य पुनरन्वेषणात् । यथोक्तम्-'कार्यान्वेषो निरोधः स्यात्' इति । स्वामिनित्यादि । आस्थानिकै—- भज ॥ ६ ॥ श्लाध्यमतिसमीचीनम् । अनुमोदितमेवमेवेदं नान्यथेत्युक्तम् । प्रोत्साहित सोधोग कृतम् । भवतु को विरोध इत्यङ्गीकारः समतिः । वागुरा स्थूलरज्जुनिर्मित जालम् । न खलु न खलु । नहि नहीत्यर्थ. । परिपार्श्ववर्तिना निकटवर्तिना तर्केण सदसद्विचारणेन सर्वान्मायामन सकल्पादीन्क्रोधावेशेन कोपाविर्भावे कपायिते मार- तीकृते नेत्रे यस्या क्रियाया यथा स्यात्तथालोक्याहिमित उक्त. स्वामी। किमुक्त श्त्याह-स्वामिनिति । विषया एवामिष मास तस्य ग्रास गृनन्त्यभिलपन्ति ते गृनव- स्तैरास्थानीधूर्तकै. सभाप्रतारणाय गृहीतवकवते. वेष्वेव पूर्वपरिचितेष्वेव तथैवोक्तप्रका- १ 'समतिपथमिवापन्न.' इति पाठ.। २ आस्थानीपूर्वकै.' इति पाठः ।

·। । २०६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः भो इहोपविश्यताम् । नात्र जन्ममृत्यू । अनुपाधिरमणीयो देशः । एष त्वामुपस्थितो विविधविलासलावण्यपुण्यमयो मङ्गलार्थव्यग्नपाणिः प्रणयपेशलो विद्याधरीजनः । तदेहि, यतोऽत्र- कनकसिकैतिलस्थलाः सवन्तीः पृथुजघनाः कमलानना वरोरुः । मरकतदलकोमला वनाली- भंज निजपुण्यचिताश्च सर्वभोगान् ॥ ६ ॥ शान्तिः-ततस्ततः । उपच्छन्द्यते विप्रलभ्यते । विप्रलम्भप्रकारमाह-भो इहोपविश्यतामिति । नाति । अत्र मेरुस्थलेषु जन्म मृत्युश्च नास्तीत्यर्थः । अनुपाधिनोपाधिराहित्येन खाभाव्येन रमणीयो भोगयोग्योऽयं देश इति । अत्र च एष खामुपस्थितो विद्याध- रीजन इत्यन्वयः ॥ कनकसिकतिलेत्यादि । कनकसिकता येषा सन्तीति कनकसिकतिलानि । 'देशे लुविलचौ च' इतीलच् । कनकसिकतिलानि स्थलानि पुलिनानि यासा ताः स्रवन्तीनदी. पृथुजघना वरोरुः कमलाननाः विद्याधरी. मरकतदलकोमलाः मरकतदलवन्माणिक्यवत्कोमला वनावलीभजेत्यन्वयः । किच निजपुण्यचितान्मानसोपासनाजनितपुण्यसपादितान्मनोरथोपस्थितानपि भजेत्य- तामिरुपच्छन्द्यते प्रलोभ्यते । प्रलोभनमेव दर्शयति-भो इहेति । अनुपाथिरमणीयः सहजसुन्दरस्त्वामुपस्थित इति । विद्याधरीजनस्त्वामुपस्थित. प्राप्तः । कीदृशो विद्या- धरीजनः । विविधा नानाप्रकाराश्च ते विलासा विभ्रमाश्च नेत्रकरचरणागहाव. भावललितचेष्टामेदाः, लावण्य च वस्त्रकनकमौक्तिकाधामरणानुलेपनपत्रभङ्गिरचना- रूपं तदेव पुण्यम् । कार्ये कारणोपचारः । तन्मयस्तत्प्रधान. । पुनः कीदृशो विद्याधरीजन. । दध्यादर्शादिमङ्गलार्थ व्यग्राः पाणयो यस्य सः । पुनः कीदृशो विद्याधरीजनः । प्रणये प्रीतो कर्तव्याया पेशल: चतुरः ॥ कनकेति । कनकस्य सुवर्णस्य सिकता वालुकाः तद्युक्तानि सुस्थलानि यासु ताः स्रवन्तीनदीः भज सेवय । पृथुजघना. स्थूलनितम्बाः कमलवदनाः पभवदनाः निविढा ऊरवो यासा ता भज सेवय । मरकतो रत्नविशेषस्तस्य दलानि तद्वत्को- मला वनालीवनपसीज । निजेन स्वेन पुण्येन जितानर्जितान्विषयानन्दाश्च घनाः १ 'सिकतसुस्थली.' इति पाठ. । २ 'घनोरू.' इति पाठः। ३ 'पुण्यजि- ताश्च' इति पाठः।

·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २०७ श्रद्धा-पुत्रि, तदाकर्ण्य मायया श्लाध्यमेतदित्युक्तम् । मन- सा चानुमोदितम् । सङ्कल्पेन प्रोत्साहितम् । स्वामी संप्रेति सन्मित्र- पथमिवापन्नः। शान्ति:--(सखेदम्) हा धिक हा धिक् पुनरपि तामेव संसार- वागुरामपि पतितः खामी । श्रद्धा-न खलु न खलु। शान्तिः-ततस्ततः । श्रद्धा-ततः परिपार्श्ववर्तिना तर्केण तान्सन्क्रिोधावेशकषा- यितनयनमालोक्याभिहितः। स्वामिन् , किमेवमेभिर्विषयामिषग्रासगृ- ध्रुभिरोस्थानिकैः पुनरपि तेष्वेव तथैव विषमविषयाङ्गारेषु निपा- त्यमानमात्मानं नावबुध्यसे । ननु भोः, न्वयः ॥ ६ ॥ तत इत्यादि । मनसा चानुमोदितम् । मानसोपासनाजनितं फल सिद्धमभूदित्यर्थ । सङ्कल्पेन प्रोत्साहित पुन.पुनर्विकल्पो. माभूदित्यर्थ. । खामी ईश्वर सन्मित्रपथमापन्न इव सन्मित्रबुद्धिमार्गमापन्न इव मोहवशादेतेषां विप्र. लम्भकलं न जानातीत्यर्थ । वागुरां जालम् । परिपार्श्ववर्तिनेत्यादि । तर्केण बुद्धिवृत्तिविशेषेण क्रोधातिशयकषायितनयनं यथा भवति तथा तान्सर्वानु- पसर्गानवलोक्य स्वामी अभिहित इत्यन्वयः । अत्र निरोधाख्यं निर्वहणसन्धेर्द्धि- तीयमङ्गम् । मधुमतीविद्यया पुरुषनिष्ठकार्यस्य प्रबोधोदयरूपस्य पुनरन्वेषणात् । यथोक्तम्-'कार्यान्वेषो निरोधः स्यात्' इति । स्वामिन्नित्यादि । आस्थानिकै—- मज ॥ ६ ॥ श्लाघ्यमतिसमीचीनम् । अनुमोदितमेवमेवेद नान्यथेत्युक्तम् । प्रोत्साहित सोद्योग कृतम् । भवतु को विरोध इत्यङ्गीकारः समति. । वागुरा स्थूलरज्जुनिर्मितं जालम् । न खलु न खलु । नहि नहीत्यर्धः । परिपाचवर्तिना निकटवर्तिना तर्केण सदसद्विचारणेन सर्वान्मायामन सकल्पादीन्क्रोधावेशेन कोपाविर्भावे कषायिते आर- क्तीकृते नेत्रे यस्या क्रियाया यथा स्यात्तथालोक्याहिमित उक्त. स्वामी। किमुक्त इत्याह-स्वामिन्निति । विषया एवामिष मास तस्य ग्रास गृदन्त्यभिलपन्ति ते गृनव- स्तैरास्थानीधूर्तके समाप्रतारणाय गृहीतवकनते. वेष्वेव पूर्वपरिचितेष्वेव तथैवोक्तप्रका- । १ 'समतिपथमिवापन्न.' इति पाठ. । २ 'आस्थानीधूर्तक.' इति पाठ ।

·- २०८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः भवसागरतारणाय यासौ नचिराद्योगतरिस्त्वयाश्रिता। अधुना परिमुच्य तां मदात्कथमगारनदी विगाहसे ॥७॥ शान्तिः -ततस्ततः । श्रद्धा-ततस्तद्वचनमाकर्ण्य स्वस्ति विषयेभ्य इत्यभिधायावधी- रिता मधुमती। शान्तिः साधु साधु । अथ क प्रस्थितास्ति भवती । श्रद्धा-आदिष्टाहं स्वामिना यथा विवेकं द्रष्टुमिच्छामि । शान्तिः-तत्त्वरतां भगवतीति । श्रद्धा-तदहं राजसन्निधि प्रस्थिता । शान्तिः--अहमपि महाराजेनोपनिपदमानेतुमादिष्टा । तद्भवतु स्वनियोगं संपादयावः । (इति निष्क्रान्ते।) तकै आस्थानपण्डितैर्वञ्चकरित्यर्थ ॥-भवसागरेति । भवसागरं तरति नोका। औणादिक इप्रत्ययः । अतएव अण्णन्तबान्न सुपो लुक् (१) । ता तरि परि- मुच्य विहायेत्यर्थः । मदादज्ञानात् । अयमर्थ । सागरतरणोपाये विद्यमाने स्व. पायां नद्या किमर्थं मजसीत्यर्थः । तथाच निरतिशयसुखरूपब्रह्मावाप्तिसाधन- वैराग्यं विहाय घृतसंमिश्रमधुसदृश विषयानुरक्तिं पुनरालम्बसे चेदात्महानिः स्यादिति व्यातर्को दर्शितः ॥ ७ ॥ खस्ति विषयेभ्य इति सोलुण्ठवचनम् । 'नमःखस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । अवधीरिता मधुमतीत्यनेनान्वेषितकार्यस्य निव- न्धनास्थापनाद्रथनं नाम निर्वहणसन्धेस्तृतीयमगम् । तल्लक्षणं तु 'प्रथनं तन्नि- वन्धनम्' इति । साधु साधु । अथेत्यादि । अथ तदनन्तरम् । आस्ता तावदर्य प्रसङ्ग इत्यर्थः । अत्र वक्ष्यमाणादेशप्रकारप्रदर्शनपरो यथाशब्द एवंप्रकारमाह । विवेकमित्यादिना खामिवाक्यानुवादोऽयम् । तत्तस्मात्कारणादहं श्रद्धा प्रस्थिता रेण विषमा दु सहा विषया एवागारास्तेषु नाववुध्यसे न जानासि । भवेति । भव एव ससार एव सागरः समुद्रस्तस्मात्तारणाय पारगमनाय योग एव तरिौका त्वयाश्रिता प्राप्ता । अधुना इदानीं ता नौका नचिरात् शीघ्रमेव मदाद्योगविघ्नभूताहकारात्परिमुच्य त्यक्त्वा अङ्गारनदी विषमविषयप्रवाहा कथं विगाहस आलोडयसि ॥ ७॥ तद्वच- नमाकर्ण्य तद्वचनं श्रुत्वावधीरिता तिरस्कृता । स्वामिना पुरुषेण । स्वामिनियोग स्वामिनो विवेकस्य नियोगमाशा संपादयावः करिष्याव इति निष्क्रान्ते । शान्तिश्रद्धे इत्यर्थात् ।। १ 'स्वामिनियोग' इति पाठः ।

·चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २०९ प्रवेशकः। (ततः प्रविशति पुरुष.।) पुरुषः-(विचिन्त्य । सहर्षम्) अहो माहात्म्यं देव्या विष्णुभक्तेः । यत्प्रसादान्मया, तीर्णाः क्लेशमहोर्मयः परिहृता भीमा ममत्वभ्रमाः शान्ता मित्रकलत्रबन्धुमकरग्राहग्रंहग्रन्थयः । क्रोधौर्वाग्निरपाकृतो विघटितास्तृष्णालतोविस्तराः पारेतीरमवाप्तकल्पमधुना संसारवारांनिधेः ॥ ८ ॥ प्रयाता । अहमित्यादिना शान्ति स्वागमनप्रयोजनमाह । खनियोगमिति खयो- रुभयोनियोगस्तम् । प्रवेशकखरूपं व्याख्यातं प्राक् । तत प्रविशतीत्यादिना प्रवेश- केन पात्रप्रवेश । पुरुष इत्यारभ्य मयेत्यन्तं सुगमम् ॥-तीर्णा इति । क्लेशा अविद्यास्मितादयस्त एव महोर्मयः कल्लोलास्तीर्णा उत्तीर्णाः । भीमा भयंकरा ममत्वभ्रमा ममतावर्ता. परिहृता लविता । मित्राणि सुहृदः, कलत्राणि भार्याः, बन्धवः पुत्रभ्रातृपितृव्यमातुलादयस्त एव मकरा यादोविशेषाः, ग्राहा ग्रहाः तदितरजलचराः कुलीरादयस्त एव ग्रन्थयः । प्रन्थिभूता ग्राहा इति यावत् । क्रोध एवौर्वाग्निर्वडवानलोऽपाकृत उल्लहित. । विघटिता उन्मोचितास्तृष्णालता- विस्तरा तृष्णा अशनायापिसादयस्ता एव लताविस्तरा । अत्र यद्यपि 'प्रथने वावशब्दे' इति शब्दप्रपञ्चे विस्तरशब्दो निष्पन्नस्तथाप्यत्र लक्षणया अर्थप्रपञ्चप- रखान्न दोष । पारेतीरं परतटम् । 'पारावारे परार्वाची तीरे' इत्यमरः । अधुना संसार एव वारानिधि. समुद्रः । 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इत्यलक् । संसारवारा- निधेरित्यत्र सावयवरूपकम् । अवाप्तकल्पम् । ईषदवाप्तमित्यर्थ. । अनेन जीव- - तीर्णा इति । ससार एव वारा जलाना निधिः समुद्रस्तस्य पारे परपारे तीर मया- धुना इदानीमवाप्तकल्पं प्राप्तप्रायम् । मयेति सर्वत्र योजनीयम् । अनेकार्थव्याप्तस्य ससारनीरनिधेः कथ पारप्राप्तिरित्यत आह-तीर्णाः केशमहोर्मय इति । केशा अवि- द्यास्मितादयः पञ्च त एव महान्त ऊर्मयो लहर्यस्तीर्णाः । भीमालासहेतवः ममत्वमेव भ्रमा आवर्ताः परिहृता वन्चिताः । मित्र च सखा कलत्र च स्त्री वन्धवश्व सुहृदस्त एव मकरा मत्स्या. ग्राहाः शिशुमारास्तषा ग्रहो ग्रहणं धारणं तत्पूर्विकाः अस्तयो ग्रामाः शान्ता• प्रशमिता. । क्रोध एवौर्वाग्निर्वडवानलोऽपाकृतस्तिरस्कृतः । तृष्णव लताग्रन्थयो विघटिता वियोजिताः । श्रीमद्भगवद्भक्तेन किमपि दुर्लभमिति भावः ॥८॥ १. 'ग्रहग्रस्तयः' इति पाठः । २. 'लताग्रन्थय ' इति पाठ. । प्र.चं. १९ ·२१० प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽ (ततः प्रविशत्युपनिषच्छान्तिश्च ।) उपनिषत्-सखि, कथं तथा निरनुक्रोशस्य स्वामिनो मुख- मालोकयिष्यामि । येनाहमितरजनयोषेव 'सुचिरमेकाकिनी परि- त्यक्ता। शान्तिः-देवि, कथं तथाविधविपत्पतितो देव उपालभ्यते । उपनिषत्-सखि, न दृष्टा त्वया मे तादृशी दशा । येनैवं ब्रवीषि । शृणु- बाह्वोर्भग्ना दलितमणयः श्रेणयः कङ्कणानां चूडारत्नग्रहनिकृतिभिर्दूपितः केशपाशः । न्मुक्तिनैकव्यमुक्तम् । अत्रानुभूतकथनान्निर्णयो नाम निर्वहणसन्धेश्चतुर्थमङ्गम् । तदुक्तम् 'अनुभूतार्थकथनं निर्णयः परिकीर्त्यते' इति ॥ ८ ॥ ततः प्रविश तीति । निरनुक्रोशस्य निर्दयस्य । 'कृपा दयानुकम्पा स्यादनुकोशोऽप्यथो हस.' इत्यमरः । स्वामिनो मुखं कथमवलोकयिष्यामि । येनैवं ब्रवीषीति । येन कारणेन मदीया एतादृशी दशा बया न दृष्टा तेन कारणेन कथ तथा विपत्पतितो देव उपालभ्यत इत्येवं ब्रवीषीत्यर्थ । स्वकीया दुर्दशा कथयति-शृणु । बाह्वोरिति । वाह्वोर्हस्तयोर्दलितमणय. दलिता शकलीकृता मणय इन्द्रनीलादयो यासा ताः कङ्कणाना श्रेणयो भन्ना भजिताः । चूडारत्नस्य शिरोमाणिक्यस्य ग्रहा ग्रहणानि त एव निकृतयस्तिरस्कारास्ताभिर्दुर्विदग्धै केशपाशो दूषितोऽपात्रीकृतः । हतवि- विवलात् । विधिदैवम् । दुष्टविधिवशादित्यर्थ । दुरितैः पूर्वजन्मसचितैर्दूरसंस्थे विवेके पत्यौ अहं दासीकर्तुं के कैर्नेहिता । सर्वैरीहितेत्यर्थः । बाह्वोरित्यनेनाङ्गद्व- यप्रतीतेर्मनननिदिध्यासनयोरङ्गयोर्मध्ये मननरूपस्याङ्गस्य कङ्कणश्रेणय उपक्रमोप- संहारादीनि तात्पर्यलिङ्गानि प्रतीयन्ते । दलितमणय इत्यनेन तदुपरि मणिभूत- ध्यानधारणासमाधिरूपनिदिध्यासनं प्रतीयते । तदयमर्थः-पूर्वमीमासादीना तत इति । उपनिषत् । निरनुक्रोशस्य निर्गतोऽनुक्रोशो दया यस्मात् । निर्दयस्येत्यर्थः । मुखमालोकयिष्यामीत्यनेन मानिनीत्वमादर्शितम् । देवीति सवोधनेन त्वमतिसाव्यसि, स्वयीदमस्मिन्समयेऽनुचितमिति घोतितम् । किंचित्कोपं परिहाय वदति सखि, न -दुष्टा त्वयेति । तो दशामेव श्रावयति-शृणु । वाह्वोरिति । अहं कैः कैर्दुरितैः पापैर्विदग्धैर्दुष्टवुद्धिभिर्हत नष्ट यद्विधिवल दैववल तस्मान्निर्माग्यत्वात्सपदि तत्का- लमेव दासीकतु स्वाधीनां सपादयितुं नेहिता न तर्किता । अपि तु सर्वैरपीत्यर्थः । निर्भाग्यत्वे हेतुः । विवेके दूरस्थे दूरगते सति । दासीत्वसपादकमाह-बाहोरिति । ।

·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २११ कैः कैर्नाहं हतविधिबलादीहिता दुर्विदग्धै- सीकर्तुं सपदि दुरितैर्दूरसंस्थेऽविवेके ॥ ९॥ शान्ति:-सर्वमेतन्महामोहस्य दुर्विलसितम् । नात्र देवस्या- पराधः । तेन मोहेन मनः कामादिद्वारेण प्रबोधयता त्वत्तो दूरीकृतो विवेकः । एतदेव कुलस्त्रीणां नैसर्गिक शीलं यद्विपन्मग्नस्य स्वामिनः समयप्रतीक्षणमिति । तदेहि दर्शनप्रियालापेन संभावय देवम् । संप्रत्यपहता विद्विषः । संपूर्णास्ते मनोरथाः। वेदान्तव्यतिरिकशास्त्राणामपि मनननिदिध्यासनरूपमगद्वयमङ्गीकृतं किंतु मनन- मेदमानं चेति तदलंकारभूतम् । उपक्रमोपसंहारात्मकं तात्पर्यलिङ्गमुत्सृज्य अन्यथाविचारः कङ्कणभङ्गः, जीवब्रह्मैक्यानुसन्धानरूपनिदिध्यासनव्यतिरेकेण अन्यथानिदिध्यासनस्याङ्गमणिसमिति ध्येयम् । यद्यपि श्रवणविधिं प्रति मनन- निदिध्यासनयोरङ्गत्वं नोपनिषदस्तथाप्यभेदोपचारात् उपनिषदं प्रत्यङ्गल विधिद्व- यस्येति । वाहोरित्युपनिषद्विशेषणस्योक्तः सामञ्जस्यमिति ध्येयम् । अत्र चूडा- रत्नमात्मवरूपं तस्य ग्रहो ग्रहणं स्वीकारः तत्र निकृतिभिः विपरीतप्रकारैः केश- पाशो वेदान्तभागो दूषितः । तत्र हेतुमाह-हतविधिबलादिति । द्रष्टव्य इति दर्शनविधिवलाद्दर्शनविधेर्हतकलं परं व्यामोहकलेन । तच तव्यप्रत्यया- न्ततया । अतो ज्ञानविधिशेषतया दासी चिकीर्षितेत्यर्थः । दासीकर्तुमिति च्चिप्रत्ययान्त. । दूरसस्थेऽविवेके । अत्र अविवेके इति छेद । अविवेकलाद- मीमासकलादिति भावः ॥ ९॥ सर्वमेतदित्यादि मनोरथा इत्यन्तं सुगमम् । अन्न परिभाषाख्यं निर्वहणसन्धे पञ्चममङ्गम् । उपनिषदेवीश्रद्धयोमिथोजल्पनात् । वाहोईस्तयोर्दलिताश्चर्णिता मणयो यासा ताः कवणाना हस्तभूषणाना श्रेणयः परयो भग्नाः । चूडारतस्य मस्तकमणेर्ग्रहण तेन निकृतयो न्यक्काराः । केश- ग्रणकर्षणरूपास्तिरस्कारा इति यावत् । तामिर्दूषितस्युटितः केशपाशो धम्मिल्लः । एवं सति इदं फलितम् । विवेक विना न्यायमात्रदग्धचित्तरुपक्रमोपसहाराभ्या श्रुतितात्पर्यानभिरुपनिषद उपप्लाव्यन्त एव ॥ ९॥ दुर्विलसित दुश्चेष्टितम् । अप. राधाभाव व्यनक्ति-तेन हीति । तेन हि । हिरवधारणे । महामोहेनैव कामादि- द्वारेण मन. प्रवोधयता विवेको दूरीकृत इति योजना । नैसर्गिक निरुपाधिकम् । स्वाभाविकमिति यावत् । समयप्रतीक्षणमम्युदयकालावेक्षणम् । कुलटास्त्वन्यमाश्र- यन्ते । स्वामिनो विपदमालोक्य न समय प्रतीक्षन्त इति भावः । सभावय समानय । ।

·२१२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः उपनिषत्-सखि, संप्रत्यागच्छन्ती वत्सया गीतयाऽहं रहस्यु- क्ता यथा भर्ता स्वामी च पुरुषस्त्वया यथाप्रश्नमुत्तरेण संभाव- यितव्यः । तथा प्रबोधोत्पत्तिर्भविष्यतीति तत्कथं गुरूणामध्यक्षं धा_मवलम्बिष्ये। शान्ति:-देवि, अविचारणीयमेतद्वाक्यं भगवत्या गीतायाः, अयमेव चार्थो भगवत्या विष्णुभत्या विवेकस्वामिनो निरुक्तः । तदेहि । संभावय दर्शनेन भर्तारमादिपुरुषं च । उपनिषत्-यथा वदति प्रियसखी । (इति परिकामति ।) (तत. प्रविशति राजा श्रद्धा च ।) राजा-अयि वत्से, द्रक्ष्यति शान्तिः प्रियामुपनिषदम् । श्रद्धा-देव, गृहीतोपैदेशैव शान्तिर्गता कथं तां न द्रक्ष्यति । राजा-कथमिव श्रद्धा-देव, प्रागेव कथितमेतद्देव्या विष्णुभक्त्याऽऽसीत् , यथा मन्दराभिधाने शैले विष्णोरायतने देव्यां गीतायां तर्कविद्याभया- दनुप्रविष्टेति । तदुक्तम् 'परिभाषा मिथो जल्प' इति । सखीति । वत्सया पुत्रिकया गीतया भगवद्गीतया । भगवद्गीताया उपनिषत्पुत्रिकात्वं सर्वोपनिषत्सकाशादुत्पत्ते । भर्तेत्यादि । भर्ता खामी, पुरुषश्च युवयो खामी, अतश्च यथाप्रश्न प्रश्नमनति- कम्योत्तर दातव्यं नतु प्रश्नविरुद्धमिति भाव. । अध्यक्ष अधिगतमक्षमध्यक्षम् । पुरत इति यावत् । तत् कथं तादग्विनयवती परोक्षार्थवोधजनकखभावाह पुरुषविषये अपरोक्षबोधनधाष्टयं कथमवलम्बिष्य इति हृद्गतोऽर्थ । देवीत्यारभ्य ततः प्रविशतीत्यन्तं सुगमम् । अत्र न सदेह कर्तव्य इत्यर्थः । विचार्यमाणे प्रमेय. खाभाव्याच्छन्दस्यापरोक्षप्रमितिजनकलमिति हृद्गतोऽर्थ । राजेत्यादि । हे वत्से श्रद्धे, शान्ति. प्रियामुपनिषदमपि द्रक्ष्यति । अपिशब्द प्रश्ने । द्रक्ष्यति अपहता मारिता । उपनिषदर्थप्रतिपादकतया गीता विशिनष्टि-वत्सयेति । रहसि निर्जने देशे गुरूणा विवेकप्रवर्तकाना श्वशुरादीनामध्यक्षमग्रत. । विवेकस्वामिन इति कर्मणि पष्ठी । विवेकरूप स्वामिन प्रति निरुक्त. । उक्त इत्यर्थः । परिकामति । भ्रमरिका कृत्वा गच्छतीत्यर्थः । अयि वत्से अद्धे, गृहीतोपदेशैव गृहीताशैव । कथमि- १. 'धाटयं करिष्यामि' इति पाठः । २. 'अपि' इति पाठः । ३. 'तोद्देशैव' । - ·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २१३ , राजा-कथं पुनस्तर्कविद्याया भयम् । श्रद्धा देव, ईममर्थं सैव प्रस्तोष्यति । तदागच्छतु देवः । एष स्वामी त्वदागमनमेव ध्यायन्विविक्ते वर्तते । राजा-(उपसृत्य ।) स्वामिन् , अभिवादये । पुरुषः-वत्स, प्रक्रमविरुद्धोऽयं समुदाचारः । यतो ज्ञानवृ- द्धतया भवानेवास्माकमुपदेशदानेन पितृभावमापन्नः । कुतः पुरा हि धर्माध्वनि नष्टसंज्ञा देवास्तमर्थ तनयानपृच्छन् । ज्ञानेन सम्यक्परिगृह्य चैतान हे पुत्रका संशृणुतेत्यवोचन् ॥ १० ॥ तद्भवान्पितॄत्वेनास्मासु वर्ततामित्येप एव धर्मः। किमित्यर्थः । देव गृहीतोद्देशैव ज्ञातप्रदेशा एव कथं न ता द्रक्ष्यति । द्रक्ष्यत एवेत्यर्थ. । राजेत्यादि प्रविष्टेत्यन्तं सुगमम् । प्रविष्टेयनेन तत्रत्याना गीता नोपनिषदित्यर्थः । कथं पुनरिति । सैव प्रस्तोष्यति सैवोपनिषद्देवी भीतैव जानाति भयहेतुमिति भावः । तवागमनमनुध्यायन्प्रतीक्ष्यमाणः । लक्षणे शतृप्र- त्ययः । उपसृत्येत्यादि । प्रक्रमविरुद्धोऽयमिति पूज्यापूज्यव्यतिक्रमोऽभूदित्यर्थः । समुदाचारः सदाचार । उपदेशदानेन पितृसमापन्न इति ज्ञानोपदेष्टापि पितैव । तत्र हरिवंशपुराणं सवादयति -पुरा हि धर्माध्वनीति । प्रजापतिर्ब्रह्मा देवान् सृष्ट्वा केनचिन्निमित्तेनाज्ञानिनो भूयासुरिति ताशशाप । तदनन्तरं ताननुगृह्णन् देवानामन्योन्यं पितृवं पुत्रत्वं च ददावित्यादि कथानुसंधेया । अत्र वाक्यार्थस्य वेति । कुन कुत्रेत्यर्थः । अनुप्रविष्टान्तर्गता । तर्कविद्याया इति पञ्चमी । प्रस्तोष्यति वर्णयिष्यति । कथयिष्यतीति यावत् । तदागच्छतु देवो विवेक । पुरुषनिकटमिति शेपः । एष स्वामी पुरुषः। विविक्त एकान्ते । प्रक्रमविरुद्ध उपक्रमविरुद्ध.। समुदाचारः शिष्टाचारः । पितृमावं पितृत्वमापन्नः प्राप्तः । पुरा हीति । देवा भूदेवाः पुरा पूर्व- काले । हि निश्चितं । धर्माध्वनि धर्ममार्गे नष्टसशाः लुप्तबोधास्तमथ तनयान्पुत्रानपृच्छन् । ते च पुत्रा एतान्प्रश्नकर्तृन्शानेन हेतुना परिगृह्य स्वीकृत्य सशृणुत सम्यगधिगच्छतेत्य- वोचन्नवदन् । तथोक मनुना-'अध्यापयामास पितॄन् शिशुरागिरसः कविः । पुत्रका इति होवाच झानेन परिगृह्य तान्' इति । एतेनान्यसवन्धापेक्षया शानसवन्धस्य महत्त्वं १ 'तमर्थ' इति पाठ.।

·२१४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः + शान्ति:---एष देवि, देवेन सह स्वामी विविक्तो वर्तते । तदु- पसर्पतु देवीं। उपनिषत्- (उपसर्पति ।) शान्तिः-स्वामिन् , एषोपनिषदेवी पादवन्दनायागता । पुरुषः-न खलु न खलु । यतो मातेयमस्माकं तत्त्वावबोधो- दयेन । तदेषैवास्माकं नमस्या । अथवा अनुग्रहविधौ देव्या मातुश्च महदन्तरम् । माता गाढं निबध्नाति बन्धं देवी निकृन्तति ॥ ११ ॥ उपनिषत्-(विवेकमालोक्य नमस्कृत्य दूरे समुपविशति ।) पुरुपः-अम्ब, कथ्यताम् । क भवत्या नीता एते दिवसाः । उपनिषत्-स्वामिन् , नीतान्यमूनि मठचत्वरशून्यदेवा- गारेषु मूर्खमुखरैः सह वासराणि । पुरुषः-अथ ते जानन्ति किमपि भवत्यास्तत्त्वम् । उपनिषत्-न खलु । किंतु कर्मलेन विवक्षितत्वात्सशृणुतेति परस्मैपदम् ॥ १० ॥ तद्भवानित्यारभ्य आगते- त्यन्त सुगमम् । न खल्बिति । द्विरुक्तिरामीक्ष्ण्ये । यत इत्यारभ्य निकृन्त- तीत्यन्त सुगमम् ॥ ११ ॥ अत्र पुरुषस्योपनिपद्देव्यामत्यन्तप्रसादप्रतिपाद- नात्पर्युपासनाख्य निर्वहणसन्धे. षष्ठमङ्गम् । 'प्रसाद पर्युपासनम्' इति लक्षणात् । नमस्कृत्येत्यारभ्य वासराणीत्यन्तं सुगमम् । अथ ते जानन्तीत्यादि । अथेति प्रश्ने । किंखित्यादि । ते तार्किकादयः खेच्छया खमत्यनुसारेण मम गिरामुप- दर्शितम् ॥ १० ॥ शानसवन्धापितृत्वमेव त्वय्युचितमित्याह-तद्भवानिति । देवेन विवेकेन । स्वामी पुरुष. । अनुग्रहेति । अनुग्रहविधौ अनुग्रहे कर्तव्ये देव्या उप- निषद. मातुश्च महदन्तर महान्मेदः । अन्तरमेवाह--मातेति । निवनाति ससारे प्रक्षिपति । देवी उपनिषत् वन्ध संसार निकृन्तति छिनत्ति ॥ ११ ॥ क कुत्र।- नीतानीति । अमून्येतानि वासराणि दिनानि, मठा अवधूतनिवासस्थानानि, चत्वरा नानाविधजनोपवेशस्थानानि, शून्यदेवागाराणि शून्यदेवालयानि एपु मूर्खाश्च ते मुखराश्च वाचालास्तैः सह नीतान्यतिवाहितानि । तत्त्वं महिमानम् । न खल्विति । जानन्तीति शेषः । तर्हि कथमतिवाहितानीति पृच्छति-किंत्विति । - ·चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् '२१५ ६] ते स्वेच्छया मम गिरा द्रविडाङ्गनोक्त- वाचामिवार्थमविचार्य विकल्पयन्ति ॥ १२ ॥ तेन केवलं तेषां परार्थग्रहणप्रयोजनमेव मद्विचारणम् । पुरुष:-ततस्ततः। उपनिपत-ततः कदाचित् कृष्णाजिनाग्निसमिदाज्यजुहूसुवादि- पात्रैस्तथेष्टिपशुसोममुखैर्मखैश्च । दृष्टा मया परिवृताखिलकर्मकाण्ड- व्यादिष्टपद्धतिरथाध्वनि यज्ञविद्या ॥ १३ ॥ पुरुषः- ततस्ततः। उपनिषत्-ततो मया चिन्तितम् । अपि नामैषा पुस्तक- निषदा द्रविडाङ्गनाया वाचामिवार्थमविचार्य वृत्तमज्ञाखा विकल्पयन्ति । यथा द्राविडभाषामजानाना आन्ध्रादयो द्राविडभाषा श्रुखा विकल्पान्कुर्वन्ति तद्वन्मू- र्खमुखरा अपि । मूर्खा बालिशा , मुखरा अप्रियंवदा । विशेषणसमासः । मद्वाचि विकल्पान्कुर्वन्तीत्यर्थ. । तेषामभिप्राय । परार्थग्रहणैकप्रयोजनमेवेति मम निश्चय इत्यर्थ ॥ १२ ॥ अत पर पृच्छति ततस्तत इत्यारभ्य परिवृतेत्यन्तं सुगमम् । अखिलेषु कर्मकाण्डेषु व्यादिष्टानामुपदिष्टानामर्थाना प्रदर्शकलात्पद्धतिरिव पद्धति- उत्तरत्वेनोत्तरार्धमवतारयति पूर्वश्लोकस्य–ते स्वेच्छयेति । ते मूर्खमुखराः स्वेच्छया गुरूपसत्तिं विना मम गिरा वाचामर्थमविचार्य विकल्पयन्ति विशेषेण कल्पयन्ति । तत्र दृष्टान्त । द्रविडा द्रविडदेशस्थाः पुरुषास्तषामगना. स्त्रियस्ताभिरुता वाच. स्तासामिव । द्रविडस्त्रियः पुरुषापेक्षयाऽस्पष्टवाचो भवन्तीति ता एव दृष्टान्तिताः ॥ १२ ॥ ननु तर्हि तेषा वहिर्मुखानामुपनिषदर्यविचारो व्यर्थ इत्याशयेनाह- तेनेति । तेपा वहिर्मुखाना मद्विचारण मदर्थ विचारण परेषामर्थो धन तस्य ग्रहणं तदेव प्रयोजनं परधनग्रहणार्थमित्यर्थः । पुनरप्यागच्छन्त्या कुत्रचिन्मया कानिचिद्वा- सराण्यतिक्रमणीयानीति मनसि विचार्य यशविद्यासमीपमागतमित्याह-कृष्णाजि- नेति । अथानन्तर मयाध्वनि मार्गे यशविद्या दृष्टा । कीदृशी यशविद्या । कृष्णाजिनं कृष्णमृगचर्म, अग्नयो गार्हपत्यादय., समिधः, आज्यं धृतम् , जुहूः, नुवः, आदिपदार उपमृत् ध्रुवा इत्यादीनि पात्राणि तैस्तथा इष्टिदर्शपूर्णमासेष्टिः, पशुः निरूढपशुः, १ किल' इति पाठ.।

·२१६ : 'प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः भारवाहिनी मे ज्ञास्यति तत्त्वम् । अत एवास्याः सन्निधौ कानिचि- द्वासराणि नयामि। पुरुषः-ततस्ततः । उपनिषत्-ततस्तामहमुपस्थिता । तया चाहमुक्तास्मि । भद्रे, किं ते समीहितमिति । ततो मयोक्तम् । आर्य, अनाथास्मि त्वयि निवस्तुमिच्छामीति । पुरुषः-ततस्ततः । उपनिषत्-ततो मयोक्तम् । यस्माद्विश्वमुदेति यत्र रमते यस्मिन्पुनीयते भासा यस्य जगद्विभाति सहजानन्दोज्वलं यन्महः । शान्तं शाश्वतमक्रियं यमपुनर्भावाय भूतेश्वरं द्वैतध्वान्तमपास्य यान्ति कृतिनः प्रस्तौमि तं पूरुषम् ॥१४॥ यज्ञविद्या कल्पसूत्रं अध्वनि मार्गे मया दृष्टा ॥ १३ ॥ अपि नामैषेत्यत्र अपिः संभावनायाम् । एषा यज्ञविद्याऽनेकेषा पुस्तकानां भारस्तान्वहति तद्वहनशीला । 'सुप्यजातो णिनिस्ताच्छील्ये' इति णिनि । अत इत्यारभ्य मयोक्तमित्यन्तं सुग- मम् ॥ यस्मादिति । यस्माद्विश्वमित्यादि पुनर्लीयत इत्यन्तेन 'जन्माद्यस्य यत.' इति सूत्रार्थ उपवर्णितः । भासा यस्येत्यादिना 'तमेव भान्तमनु भाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुत्यर्थ उपवर्णित. । सहजानन्दोज्ज्वल यन्मह इत्यनेन खरूपमुक्तम् । शान्तमुदासीनम् । अक्रियं निर्विकारम् । शाश्वत नित्यम् । अपुनर्भावाय मुक्तये । भूतेश्वरं जगन्नियन्तारम् । द्वैतध्वान्तम- पास्य द्वितैव द्वैत मेदस्तन्निदानं ध्वान्तमविद्या तदपास्य निरस्य कृतमेभिः कृतिनः सोमोऽग्निष्टोमो मुखमाद्यो येषा तादृशा ये मखा यागास्तैः किल निश्चयेन परिवृता व्याप्ता । पुन. कीदृशी यशविद्या । कर्मकाण्डे व्यादिष्टोपदर्शिता पद्धतिरितिकर्तव्य- ताक्रमो यस्याः सा ॥ १३ ॥ चिन्तितं विचारितम् । किं तदाह-अपीति । एपा यश- विद्या । नयामि परिपालयामि । उपस्थिता प्राप्ता । समीहितमीप्सितं त्वयि त्वत्समीपे किं ते कर्मेति । ते तव किं कर्म कार्यमित्यर्थ. '। किमुक्तमित्याह-यस्मादिति । तं पुरुषमात्मानम् । अहमित्युत्तमपुरुषसंवन्धालभ्यते । प्रस्तौमि निरूपयामि । तं कम् । यस्माद्विश्व नगदुदेत्युत्पद्यते, यत्र यस्मिन्नात्मा रमते सतुष्टस्तिष्ठति, यस्मिन् पुनरन्ते लीयते लयं प्राप्नोति, यस्य भासा ज्योतिषा जगद्विमाति प्रकाशने, 'यस्य मासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुतेः । यन्महो यस्य तेजः सहजानन्दोज्ज्वल सह - ·fore ६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २१७ ततस्तयोक्तम्-- पुमानकर्ता कथमीश्वरो भवेत् क्रिया भवोच्छेदकरी न वस्तुधीः । 'इष्टादिभ्यश्च' इति इनि. । कृतकृत्या योगेश्वरा योगिनो ये पुरुषं यान्ति यदैक्यं लभन्ते तं प्रस्तौमीत्यन्वयः ॥ १४ ॥ पुमानकर्तेत्यादि । पुमानात्मा अकर्ता कर्तृलायोग्यश्चेदीश्वरः कथं भवेत् जगत्सर्जने अधिकारी कथं भवेत् । अयमर्थः । यस्यैश्वर्य ममेदमिति मादयं ज्ञानमस्ति तस्येदं करिष्य इति कर्तृवधीनियता । कर्तृलाभावे ऐश्वर्यमपि न स्यादित्यर्थः । अतो वेदान्ते ईश्वरः सन् कर्ता न भवतीति भावः । किंच भवोच्छेदकरी क्रियैव न तु स्वरूपज्ञानमित्यर्थः । तदुक्तं भगवता धूर्तखामिना--'पञ्चहोतारं चानीधे खर्गकामः स जुहुयात्' इति । एतत्सूत्रव्याख्याने य खर्गकामः स्यात् स पञ्चहोतार पुरा प्रातरनुवाकादामीधे जुहुयादिति स्वर्गशब्दस्यापरिमितनि श्रेय- सरूपमोक्षवाचिसात् 'सवत्सर. सुवर्गो लोकः' इति कालात्मकब्रह्मखरूपान- न्दपरवान्मोक्षार्थं च सर्वदा यत्नः कार्य इति रामाण्डारभाष्ये 'अथातो दर्शपूर्णमासी' इत्येतद्याख्याने दर्शपूर्णमासयोः परमामेव काष्ठा गच्छतीस- पवर्गार्थखात् । 'वर्गकामो दर्शपूर्णमासाभ्याम्' इत्यादिषु खर्गशब्दस्याप- रिमितनि श्रेयसखरूपमोक्षपरत्वेनाङ्गीकारादिति 'कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थिता जनकादयः' इत्यादिस्मृतिषु च कर्मसाध्यत्वेनैव मोक्षस्य प्रतीतेः । किच जीवन्मुक्तिः कैवल्यमुक्तिरपि कर्मसाध्यैव । तथाच श्रूयते--'अक्षय्य ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इति अक्षय्य सुकृत नित्यसुखं मोक्षरूपं तज्जीवन्मुक्तो कैवल्यमुक्तौ च समम् । तथा च चातुर्मास्ये श्रूयते-'प्रचातुर्मास्य. याजी' इत्यारभ्य 'प्रजापतिवैिष.' इत्यन्ता श्रुतिः । अस्याः श्रुतेरर्थः । प्रचातु- . --- - - -- जायते इति सहजः स्वाभाविक आनन्द. सुख तद्रूप उज्ज्वल. प्रकाशो यस्य । नित्य- सुखप्रकाशाभिन्न इत्यर्ध. । शान्त विकारशून्यं, शाश्वतमविनाशि, अक्रिय क्रियारहितम् । पुनस्त कम् । कृतिनः कुशला य भूतेश्वर भूतानामीश्वर नियन्तारमात्मानमपुनर्भावाय ससारविच्छित्तये यान्ति प्राप्नुवन्ति । किं कृत्वा । द्वैत मेदः स एव ध्वान्त तम अपास्य तिरस्कृत्य ॥१४॥ यशविद्या स्वसिद्धान्तमाविष्करोति-~~-पुमानिति । पुमानात्मा अकर्ता कर्तृत्वशून्यः कथमीश्वरो भवेत् । न कथमपीत्यर्धः । तव मते ईश्वरत्वं कर्तृत्वाद्युपाधिवि- शिष्ट कर्तृत्वाधभावे तदेव न सिध्यतीति भावः । ननु तर्हि भूतेश्वराराधन विना कथ ससारनिरासस्तत्राह । किया ज्योतिष्टोमादिरूपा सैव भवोच्छेदकरी ससारनाशकरी । 'अपाम सोमममृता अभूम' इत्यादिश्रुतेः । ननु वस्तुशानमेव ससारनाशकरमिति - ·२१८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः कुर्वन्क्रिया एव नरो भवच्छिदः शतं समाः शान्तमना जिजीविषेत् ॥ १५ ॥ तन्मे नातिप्रयोजनं भवत्याः परिग्रहेण तथापि यदि कर्तारं भोक्तारं पुरुषं स्तुवन्ती भवती कियन्तं कालमत्र वस्तुमिच्छति । को दोषः। स्यियाजी मीयता ३ इति 'विचार्यमाणानाम्' इति प्लुत उत्तर पक्ष प्रतिपादयति । 'जीवन्वा एप ऋतूनप्येति' इति । एष यजमानो जीवन्प्राणधारणं कुर्वन्नपि वस- न्तादिऋतून् ऋखात्मकं सवत्सरखरूपप्रजापतिशब्दवाच्यं नित्यनिरतिशयब्रह्मा- नन्दवरूपमेति प्राप्नोति । जीवन्मुक्तस्य ऋखात्मनावस्थानात्तन्मरणं नास्तीति हृद्गतोऽर्थ । चातुर्मास्ययाजी प्रमीयतामिति व्यवहितस्य प्रशन्दस्यान्वय । यदि वसन्तात्प्रमीयतामिति वसन्ते प्रमीयत इत्यर्थ । 'सुपां सुलुक्' इत्यादिना पूर्वस. वर्णदीर्घ. । वसन्तो भवति । शेष स्पष्टम् । प्रजापतिविष इति । एष यजमानो जीवात्मा प्रजापतिर्वाव प्रजापतिरेव । अयमर्थ. । जीवात्मा सच्चिदानन्दस्वरूपः स च क्लेशकर्मविपाकाद्यैर्मलैः परामर्शात्कलुषीकृतो नित्यनैमित्तिकैः कर्मभि कालु- ध्यापनयने कृते भस्मादिकैव्यैर्धर्षणेन कर्मणा दर्पणस्य स्वस्वरूपव्याप्तिवत् जीवात्मा सच्चिदानन्दनित्यनिरतिशयब्रह्मस्वरूपतयावभासते । नच दियोहादावज्ञाननिव- तकं ज्ञानमदृष्टम् । अतो देहात्मभ्रान्तिनिवर्तकं ज्ञानमेव न कर्मेति वाच्यम् । स्थू- लोऽहमित्यादिप्रत्ययाना गौणत्वेनाङ्गीकारादिति । न च 'न कर्मणा न प्रजया' इत्यादि श्रुतिभिः कर्मनिषेध इति वाच्यम् । पश्वादिफलत्यागश्रुतिपरखात् न खार्थपरत्वात् । 'ज्योतिष्टोमेन खर्गकामो यजेत' इत्यादिश्रुतिसहस्रेषु ज्योतिष्टोमादिकर्मणा खर्गश- ब्दाभिधेयमोक्षसाधनत्वेन साक्षात्प्रतिपादनादिति याज्ञिकमतसक्षेप । तदेतद- भिधायाह-कुर्वन्क्रिया एवेति । तथा च श्रूयते 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषे- च्छतं समा.' इत्यादि । 'न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः। श्राद्धकृत्सत्य- वादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते' इति ॥१५॥ तन्मे इत्यारभ्य यज्ञविद्याया इत्यन्तं सुगमम् । स्तुवन्तीत्यत्र कात्मस्तुतिपरखमात्रमुपनिषदा सह्यत इति भाव. ॥ । उपनिषद्रहस्य निरस्यति-न वस्तुधीरिति । वस्तु कालत्रयावाध्यं पर ब्रह्म तदाकारा वीस्तत्साक्षात्कारः न भवच्छेदहेतुरित्यर्थः । कर्म कुर्वता जीवनमपि सुन्दरमित्याह- कुर्वन्निति । अतएव हेतोनरो जीव. भवच्छिद. ससारविच्छेदिकाः क्रियाः कर्माणि कुर्वन्नेव शान्तमनाः सावधानचित्त. शत समा वर्षाणि जिजीविषेत् प्राणान् धर्तु- मिच्छेत् । कर्मिणामेव जीवनमन्येपा भनेव नि.श्वसितमिति भावः॥ १५ ॥ परिग्रहेण स्वीकारेण । धूम एवान्धकारस्तेन श्यामलिता मलिना जाता दृग्दृष्टिर्यस्या. सा तस्याः ।

·। ६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् r राजा-(सोपहासम् ।) अहो धूमान्धकारश्यामलितदृशो दुष्प्र- ज्ञत्वं यज्ञविद्यायाः येनैवं कुतर्कोपहता । अयः स्वभावादचलं बलाचल- त्यचेतनं चुम्बकसंनिधाविव । तनोति विश्वेक्षितुरीक्षितेरिता जगन्ति मायेश्वरतेयमीशितुः ॥ १६ ॥ तस्मात्तमोन्धानामियमनीश्वरदृष्टिः । अबोधप्रभवं संसारं क- मभिः शमयन्ती यज्ञविद्या नूनमन्धतमसमन्धकारेणापि निनीपति । येनैवमित्यादि । कुतर्कः यदि कर्तृव न स्यात् ऐश्वर्यमपि न स्यादिति । तस्योत्तरमाह-अयः स्वभावादिति । अयो लोहपिण्ड• खभावादचलम् । बलात्प्रसिद्धहेबन्तराभावेऽपीत्यर्थ । यथा अय पिण्ड चुम्बकसन्निधौ चलो भवति तथा विश्वक्षितुर्विश्वसाक्षिण ईक्षिरिता ईक्षणेन प्रेरिता माया जगन्ति तनोतीति यत् इयमेवेशितु. परमेशस्येश्वरता ऐश्वर्यम् । परिणममानमाया- धिष्ठातृ ब्रह्मवेश्वर इति भावः । अतो जगत्कर्तृवमीश्वरत्वं च मायिकमे- वेति भावः ॥ १६ ॥ तस्मादिति । तमोन्धानामज्ञानावृतचित्तानामनीश्वरदृष्टि- रीश्वराभाववुद्धिः 'क्रियामवोच्छेदकरी न वस्तुधी' इति यदुक्तं तदपाकरोति । दुष्प्रशत्व दुवुद्धित्वम् । दुर्बुद्धित्वमेवाह-येनैवमिति । येन हेतुना एव पूर्वोक्तप्रकारेण कुतकेंणासत्तणोपहता विमोहिता। तर्कासत्त्व व्यनक्ति-अयः स्वभावेति । ईशितु- रीश्वरस्य माया मूलाविया जगन्ति भुवनानि तनोत्युत्पादयति । मायाप्रेरकत्वेनेश्वरस्यापि चेष्टावत्त्वमित्याशय माया विशिनष्टि । कीदृशी माया । विश्वक्षितुर्विश्वसाक्षिण ईक्षितेन ईक्षणमात्रेणेरिता । भगवदीक्षणप्रेरितमायायाः सृष्टिकर्तृत्व न तु सिसक्षाधु- पाधिविशिष्टस्य कर्तृत्वमीश्वरस्येति भाव. । नन्वचेतन चेतनाधिष्ठितमेव कार्यकर दृष्टं यथा चक्षुरादि, माया त्वचेतना कथमन्येषामीक्षणमात्रेण कत्रीति वदन् न लज्जस इत्याशक्य दृष्टान्तेनोपपादयति-~-अय इति । स्वभावादचेतन चेतनाशून्यमत एवाचल जडमयो लोहं लोहचुम्बकपाषाणस्य संनिधौ समीपे यथा वलाञ्चलति एवमचेतनाऽवस्तुभूतापि माया विश्वक्षितुरीक्षणेरिता जगन्निर्माति । इयमेवेश्वरता ईश्वरस्येति भावः ॥ १६ ॥ इह जगति यदशानाद्रज्जुभुजगाधाविर्भवति तज्शाना- देव तिरोभवति न कर्मभिरविरोधादित्यभिप्रेत्याह-अप्रवोधेति । अप्रवोधादशानाद प्रभवो जन्म यस्य तादृश ससार कर्मभिः शमयन्ती यशविधा नून निश्चयेन गाढत. १०धानामेवेयमीशी दृष्टिः । मप्रबोधममवं' इति पाठः।

·२२० प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः स्वभावलीनानि तमोमयानि प्रकाशयेद्यो भुवनानि सप्त । तमेव विद्वानतिमृत्युमेति नान्योऽस्ति पन्था भवमुक्तिहेतुः ॥ १७ ॥ पुरुषः ततस्ततः । उपनिषत्-ततो यज्ञविद्यया विमृश्योक्तम् । सखि, त्वत्संनि- कर्षात् दुर्वासनोपहतैरस्मदन्तेवासिभिः कर्मसु श्लथादरैर्भवितव्यम् । तत्प्रसीदतु भवती स्वाभिलषितदेशगमनाय । पुरुषः-ततस्ततः। उपनिषत्-ततोऽहं तामतिक्रम्य प्रस्थिता । पुरुषः--ततस्ततः। अवोधप्रभवमित्यादिना । अज्ञानमूलवात्संसारस्य, अज्ञानस्य च ज्ञानेनैव निवृत्तेर्न कर्मणा ससारनिवृत्तिरिति भाव । विमतमज्ञानं ज्ञानकनिवर्त्यमज्ञानमूलखात् शुक्ति- रजतवदित्यनुमानेन सूचितमिति वेदितव्यम् । ज्ञानादेव मुक्तिरिति । अत्र उपनिष- दर्थमप्युदाहरति-स्वभावेत्यादि । स्वभावेन लीनानि जडानि । यतस्तमोम- यानि परस्परं प्रकाश्यप्रकाशकवानर्हाणि । प्रकाशान्तरापेक्षाणीत्यर्थः । तानि सप्त भुवनानि यः प्रभासयेत्प्रकाशयेत्स्वात्मावगतप्रकाशससर्गेण भासयेत् । 'तमेव भा- न्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुते. 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति श्रुते. । अतिमृत्युमेतीत्यन्वयः ॥१७॥ मोऽन्धतमसमपनेतुं तिरोधातुमिच्छतीत्यर्थ. । कारणाभावेऽपि कार्य भवत्विति जल्पन्ती मन्दतमेति भावः । ननु आत्माशानादाविर्भूत विश्व शानादेव तिरोभवति । शानाशान- योरेव बाध्यवाधकभावो दृष्ट. शास्त्रे न कर्मशानयोः । 'शानमशानस्य घातकम्' इति श्रुतेर्वस्तुशानादेवाशाननाश इत्यभिप्रेत्य राजा आह-स्वभावेति । स्वभावली- नानि नश्वराणि तमोऽशान तन्मयानि तत्स्वभावानि एतादृशानि सप्त भुवनानि य. स्वरूपप्रकाशेन प्रकाशयेत्प्रकटीकुर्यात् , तमेव स्वप्रकाशं विश्वसाक्षिण विद्वान् तमेव जानन् अतिमृत्यु मृत्युमतिक्रान्त पर ब्रह्मेति प्राप्नोति । इतरामिहितं नात्मशानं मोक्ष- हेतुरिति मत निरस्यति-नान्योऽस्तीति । भवः ससारस्तस्माधा मुक्तिस्तद्धेतुः पन्था उपायो नान्योऽस्तीत्यर्थः । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽय- नाय' इति श्रुतेः ॥ १७ ॥ विमृश्य विचार्य । दुर्वासनोपहतैर्वृद्धिग्रस्तैरन्तेवासिभिः ।

·.. ६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २२.१ उपनिषत्-ततः कर्मकाण्डसहचरी मीमांसा मया दृष्टा- विभिद्य कर्माण्यधिकारभाञ्जि श्रुत्यादिभिश्चानुगता प्रमाणैः । अङ्गैर्विचित्रैरभियोजयन्ती प्राप्तोपदेशैरतिदेशकैश्च ॥ १८ ॥ तत इत्यारभ्य मया दृष्टेत्यन्तं सुगमम् ॥-विभिधेति । कर्माण्यग्निष्टोमादीनि अधिकारभाजि नित्यनैमित्तिककाम्याधिकारयुक्तानि विभिद्य भिन्नानि ज्ञापयित्वा श्रुत्यादिभि श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यारूपै षट्प्रमाणे शेषवबोधकैर- नुगता। अत्र व्युत्पाद्यव्युत्पादकभावेन संबन्ध । प्राप्ता संगता । उपदेशैरतिदेशकैः । खार्थे क । विचित्रै. आरात्सनिपातमेदेन नानाविधैरझैः सह वर्तमाना कर्मा- ण्यभियोजयन्त्यनुष्ठापयन्ती दृष्टेयन्वयः । तदयमत्र निष्कर्षः-त्रिविधमाजात दृष्टार्थ, अदृष्टार्थ, उभयात्मकं च । यदृष्टार्थ जातिगुणकर्मद्रव्यात्मकं तत्र जातिगुणौ 'पशुना यजेत' 'अरुणया क्रीणाति' इति क्रियासाधनलेन विनियुक्ती तत्सा. धनद्रव्यावच्छेदेन दृष्टेनैवोपकारेण तस्य शेषभावमनुभवतः । कथं पुनद्रव्य- परिच्छेदात्नियासाधनलमिति चेत् विशिष्टद्रव्यस्य क्रियासाधनखात् तस्य च विशेषणाधीनप्रतिपत्तिवादप्रतिपन्नस्य साधनभावासंभवात्तत्प्रत्युपासयोर्जाति- गुणयोस्तद्वारेण भवति क्रियासाधनत्वम् । गुणस्य हि साधनलं श्रुतं यथोक्तेन प्रकारेणोपपादयितुं तद्विशिष्टस्य झियासाधनवं कल्प्यते तदेव जातिगुणयोईष्टार्थ- लम् । द्रव्यस्य तु साक्षादेव क्रियानिवृत्ति । दृष्टमेव प्रयोजनं सयवनादिक- माचक्षते दृष्टार्थवं क्रियाया. । सा च द्वैधा संनिपत्योपकारकरूपा प्रोक्षणादि । आरादुपकारकरूपा प्रयाजादि । सन्निपत्योपकारकारीणि दृष्टार्थानि कर्माणि खकारणाना कर्मादीनामुत्पत्ति प्राप्तिं विकृति संस्कार कुर्वन्ति सन्ति सा- ध्यस्य प्रधानस्योपकुर्वन्ति । यथा संयवनं पुरोडाशपिण्डस्योत्पत्ति, दोहनं च पयस प्राप्ति, अवघातो ब्रीहीणा विकारम् । अदृष्टार्थ तु सन्निपातसंस्कारं कुर्वत् प्रधानोपकारि भवति । तदेवमुत्पत्त्यादिसाध्यमेदाच्चतुर्विधं भवति । तच्च कर्मादीनामन्यतमे कारके यथायथमुत्पत्त्यादिकं करोति । कर्मण्येव व्रतादि- शिष्ये. लथादरैर्मन्दादरै । स्वस्यामिलषित इष्ट. । प्रस्थिता निर्गता । मीमासास्वरूप- माह-विभज्येति । मीमासा मया दृष्टेति पूर्वफकिकास्यपदेष्वन्वय श्लोके सबध्यते । कीदृशी मीमासा । अधिकार. कर्मफलभागित्वरूपः त भजन्ते तानि ज्योतिष्टो- मादीनि कर्माणि विभज्य फलमेदात्कर्ममेदं प्रतिपाद्य अझै. प्रयाजानुयाजादिभिर्वि- १ 'विभज्य' इति पाठ। प्र. चं. २० --- -- orary - ·२२२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः पुरुषः-ततस्ततः। उपनिषत्-ततोऽहं तामपि तथैवाश्रयमभ्यर्थितवती । अथ कर्तरि व्रतं करणे प्रयाजशेषाभिधारण, संप्रदाने पशुपुरोडाशयागः, अपादाने अग्नेस्तृणान्यपचिनोतीति, अधिकरणे दध्यानयनम् । आरादुपकारकं कारकद्वा- रकं अपूर्वद्वारकं प्रधानस्योपकरोतीत्युभयार्थ पशुपुरोडाशयाग. । स हि त्यागाशेनाऽदृष्ट उद्देशाशेन च दृष्टं देवतास्मरण करोतीत्युभयार्थ. । नन्वेवम् 'एक वा चेदनेकत्वात्' इति न्यायेन विध्युपपत्ते. प्रयोजनद्वयमनुपपन्नमिति चेत् दृष्टार्थ- खादिप्रयोजनापेक्षाया स्मरणं प्रथमं स्वीक्रियते । स्वीकृते च तस्मिन् त्यागाशस्य तत्र प्रयोजनमपश्यत पुनरपेक्षा जायते । सा चादृष्टकल्पनेन निवर्तते । तेनैव- जातीयकमुभयोलिङ्गमुभयोपकारकतामावहति । तत्र निरपेक्षखरूपा श्रुति । सा द्विविधा । द्वितीया श्रुतिर्वाक्यरूपा श्रुतिश्चेति । 'सर्वभावगता शक्तिर्लिङ्ग- मित्यभिधीयते । वाक्यं तु पदसघातमात्रमित्युदित बुधै ॥ इतिकर्तव्यताकासा प्रक्रिया परिकीर्तिता । वार्तानुष्ठानसादेश्यमेदेन द्विविध. क्रम ॥ समाख्या यौगिकी सज्ञा लौकिकी वैदिकी तथा ॥ विनियोजनमेतावदिति भाष्यविदो विदुः' इति ॥ द्विविधं हि शब्दजातम् । उपदेशात्मकमतिदेशात्मकं च । इद- मित्थ कर्तव्यमित्युपदेश' । तद्वदिदं कर्तव्यमित्यतिदेश । तत्रानुपदिष्टधर्मकेष्वै- न्द्राम्यादिष्वतिदेशेन तत्प्राप्ति । तच्चोत्तरषट्के कर्मातिदेशनिवन्धनम् । तत्रापि सप्तमे लक्षणे प्रत्यक्षवचननामधेयाभ्या सापवाद. कृत्स्नोऽतिदेशो निरूपित. । आनुमानिकेन वचनेनातिदेशोऽपि सामान्येन तद्विशेषे स्पष्टमेव चिन्तितः। नवमे खतिदिष्टाना दशमाद्यसाध्यं कार्यप्राधान्यं सिद्धवत्कृत्य प्रयोगविशेषे विचार ऊहाख्य कृत । दशमे वाधाभ्युच्चयद्वारेण पदार्थेयत्ता चिन्तिता । एकादशद्वाद- शयोः प्रयोगपरिमाणतन्त्रव्रतं ताभ्या चिन्तितम् । तत्तु चतुर्थाध्यायशेषभूतमपि पदार्थयत्ताप्रसङ्गादुत्तरषट्के निरूपितमित्यलमतिविस्तरेण । एतत्सर्वमभिसधा- यो ग्रन्थकारेण 'विभिद्य कर्माण्यविकारभाजि' इत्यनेन-चतुर्थपञ्चमैकादश- द्वादशाध्यायप्रतिपाद्यं निरूपितम् । उपदेशैरित्यनेन पूर्वषट्कम् अतिदेशैरित्यनेनो- त्तरषट्क निरूपितमिति ॥ १८ ॥ तत इति । ततो दर्शनानन्तरं ता मीमासा- मपि तथैवाश्रयमभ्यर्थितवती । आर्ये, खयि निवस्तुमिच्छामीति यथा यज्ञवि. -- । अति- चित्रै नामेदभिन्नैः सन्निपत्यारादुपकारिमि• प्राप्तोपदेशैः साक्षादुपदिष्टै देशोऽन्यत्र श्रुतस्यान्यत्र सबन्धस्तेनापि प्रमाणेन प्राप्तेरभियोजयन्त्युपकुर्वाणा । पुनः कीदृशी मीमासा । श्रुत्यादिभि. श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यादिप्रमाणैरनधिग- तार्थबोधकैरनुगता युक्ता ॥ १८ ॥ अभ्यर्थितवती याचितवती । पार्श्ववर्तिन समीपव- -- ·६ चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २२३ तयाप्युक्तास्मि भद्रे, किंकर्मासीति । ततो मया तदेवोक्तम् । यस्माद्विश्वमित्यादि पठितम् । पुरुषः-ततस्ततः । उपनिषत्-ततो मीमांसया पार्श्ववर्तिनां मुखमालोक्याभि- हितम् । अस्त्येवास्माकमस्याः लोकान्तरफलोपभोगयोग्यपुरुषोपन- यनेनोपयोगः । तत्क्रियतामेषां कर्मोपयुक्तम् । तत्र तेषामन्तेवासिना मध्ये केनाप्यन्तेवासिनैतदनुमोदितमेव । अपरेण तु प्रसिद्धप्रतिष्ठेन द्यामभ्यर्थितवती तथैवेत्यर्थः । अनन्तरं तयाप्युक्तास्मि । अपिशब्दाद्यथा भद्रे, किकर्मेति यज्ञविद्ययोक्ता तद्वतिककर्मासीत्युक्तास्मीत्यर्थः । ततस्तदनन्तर- मुत्तर पूर्वोक्कमेव दत्तमित्यर्थ । पुरुष इत्यारभ्य आलोक्येत्यन्तं सुगमम् । अस्त्यवेत्यादि । मीमांसावाक्यमेतत् । अस्या उपनिषदो लोकान्तर फलोपभोग- योग्यस्य देहादिव्यतिरिक्तस्य । नित्यस्येत्यर्थ. । पुरुषस्योपनयनेन समर्पणेन । प्रतिपादनेनेति यावत् । उपयोग. प्रयोजनम् । तस्क्रियता कर्मोपयुक्तं पुरुष- मीमांसासंयुक्तं युक्तियुक्तम् । विचारसहिष्णु यथा भवति तथा क्रियतामि- त्यर्थ । तत्रेति । तत्र सभाया तेषा मध्ये मीमासान्तेवासिना मध्ये केनाप्य- न्तेवासिना । एकेनैव शिष्येणेत्यर्थ । स शिष्य प्रभाकर इत्यनुसन्धेयम् । तेन प्रभाकरेणानुमोदितमेव कर्मोपयुक्तं पुरुषं करिष्यामीति । अयमर्थः- ब्रह्मकाण्डं कर्मविधिशेषतोऽर्थवादात्मना विध्येकवाक्यतां सपाद्य जीवात्मपरमे- वेति प्रतिपादयामीत्यर्थः । ज्ञानकर्मसमुच्चयवादिना गुरुणा यज्ञविद्यामतं दूषित- मेवेत्यभिप्रेत्य तदेव गुरुमतं सिद्धमिति व्युत्पत्तिवादिना भट्टाचार्येण दूषयितुं भट्टा- चार्यस्तुतिपूर्विका फक्किकामाह । गुरुमतं नाम नाविद्यास्तमयो मोक्ष किंतु अत्य- न्तदेहोच्छेदः । स च निःशेषसुखदुःखप्रदकर्मक्षयात् तदधिकाद्वादाच्च(?)अनादि- देहसततिसंचिताल्पकर्मक्षय उपभोगानि शेषक्षयस्तदर्थ चोदितात्मज्ञानादिति । अपरेण त्वित्यादि । अपरेण गुरोरन्येन । तुशब्द. प्रसिद्धपक्षान्तरद्योतनार्थः । तिनम् । किमभिहितं तदाह-अस्त्येवेति । लोकान्तरफल स्वर्गसुखादिरूप तदुपभोगे योग्यस्य पुरुषस्योपनयनेन प्रतिपादनेनोपयोग. प्रयोजन अस्या उपनिषदोऽस्त्येवेति योजना । तत. किं तत्राह-तदिति । तत्तस्माद्धेतोरेषोपनिषत् कर्मणि नियुक्ता ध्रियता क्रियतामित्यर्थः । एतस्कर्मोपयुक्तत्वम् । अनुमोदितमेव साधु इति स्वीकृतमेव । प्रसिद्धा ख्याता प्रतिष्ठा यस्य तेन मीमांसाया हृदयस्य तात्पर्यस्याधिदैवत तेन । अधिष्ठातृदेवतयेत्यर्थः । कुमारिलस्वामिना भट्टाचार्येण प्रोक्तं प्रतिपादितम् । किं प्रति- १ 'तड़ियतामेपा कर्मनियुक्का' इति पाठः । - ·२२४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः मीमांसाहृदयाधिदेवतेन कुमारिलस्वामिनैवं प्रोक्तम् देवि, नेयं को- पयुक्तं पुरुषमुपनयति, किंतु अकर्तारमभोक्तारमीश्वरम् । न चासा- वीश्वरः कर्मसूपयुज्यते । ततोऽपरेणोक्तम् । अथ किं लौकिका- पुरुपादन्य ईश्वरो नामास्ति । ततस्तेन विहस्य पुनरुक्तम् । अस्ति । तथाहि- एकः पश्यति चेष्टितानि जगतामन्यस्तु मोहान्धधी- रेकः कर्मफलानि वाञ्छति दात्यन्यस्तु तान्यर्थिने । प्रसिद्धप्रतिष्ठेन सर्वविद्वजनपूज्येन मीमांसाहृदयाधिदैवतेन । पूर्वमीमासातत्त्व- वेदिनेत्यर्थः । कुमारिलस्वामिना भट्टाचार्येणैवमुक्तं वक्ष्यमाणम् । देवीति भट्टाचार्य- वाक्यमेतत् । हे देवि पूर्वमीमासे, इयमुपनिषत् कर्मोपयुक्तं पुरुषं नोपनयति कितु अकर्तारमभोक्तारमीश्वरम् । न चासौ कर्मसु युज्यत इति । अयमर्थ.--आचार्यैः सिद्धव्युत्पत्त्यङ्गीकारात् सिद्धवाक्यानां स्वार्थे तात्पर्याङ्गीकारात् 'सत्यं ज्ञानमनन्त- मानन्दं ब्रह्म'त्यादिपदानां परस्पगर्थप्रतिपादनद्वारा अर्थवोधानीकारात् । 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इत्यादिश्रुतिसहस्रपर्यालोचनया जीवव्यतिरिकेश्वरपरा एव वेदान्ता इति वक्तु शक्यत इति । ननु ईश्वरवं नाम नाधिकारिखसपादकं कितु कर्तृवभोक्तृत्वसपादकम् । अतश्च कर्तार भोकार ईश्वरं प्रतिपादयति उपनि- प्रदिति वालिशभाषितप्रायमेतदित्याशङ्कवे प्रभाकर शिष्यः शालिनाथ । अथ कि लौकिकात्पुरुषात् ईश्वरो नामान्योऽस्तीति । लौकिकाल्लोकान्तरफलोपभोक्तुः । ततस्तेनेति । ततस्तदनन्तर तेन भट्टाचार्येण स शिष्य प्रभाकरो वेदान्तिनां मतखरूपं न जानातीति विहस्योक्तमित्यर्थ । वेदान्तिनां मतस्वरूपं खमनीषियो- ल्लिखितं प्रभाकरस्य पुर. प्रतिपादयति-अस्ति । तथाहि-एक इति । एक ईश्वरो जगता चेष्टितानि पश्यति । अन्यस्तु जीवात्मा चेष्टितानि करोति । पादित तदाह-देवीति । उपनयति प्रतिपादयति । तर्हि कीदृश प्रतिपादयतीत्याश- झ्याह-किं त्विति । ननु अकर्ता अभोक्तैव सिध्यता का हानिस्तत्राह-न चा- साविति । ननु अकर्तुरभोक्तुरीश्वरस्य कर्मोपयोगे वाधकाभावात्तादृशस्यापि कर्मो. पयोगितास्त्वित्याशझ्याह-ततोऽपरेणेति । अपरेण मीमासकदेशिमतावलम्बिना । किमुक्तमित्याह-अथेति । लौकिकालोकप्रसिद्धात् पुरुषाजीवादन्यो नामेश्वर किमस्ति । नास्तीत्यर्थः । तेन कुमारिलस्वामिना जीवादन्य ईश्वरो नास्तीति श्रुत्वा विहस्यो- तम् । किमुक्तं तदाह-अस्तीति । जीवादन्य ईश्वरोऽस्तीत्यर्थः । तदेवाह- तथाहि-एक इति । एक ईश्वरो जगता चेष्टितानि कर्माणि पश्यति । विश्वसाक्षित्वा- "mom - ·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २२५ एकः कर्मसु शिष्यते तनुभृतां शास्तेव देवोऽपरो निःसङ्गः पुरुषः क्रियासु स कथं कर्तेति संभाव्यते ॥१९॥ राजा-(सम्)ि साधु कुमारिलस्वामिन् , साधुप्रज्ञोऽस्या- युष्मन्, द्वौ तौ सुपर्णो सयुजी सखायौ समानवृक्षं परिषस्वजाते । अतएव महामोहान्वधीः । एको जीवात्मा कर्मफलानि वाञ्छति । 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र स्वर्गकामोऽहं अतो मम वर्गः साध्य इत्यादिकाः कर्मवान्छाः । अन्यस्त्रीश्वरस्तानि कर्मफलान्यर्थिनेऽविकारिणे ददाति । अयमर्थः-'स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र यागस्वर्गयो साध्यसाधनभावः प्रतीयते । साध्यसाधनभावो यागस्य क्षणिकलात् स्वर्गस्य देहान्तरकालान्तरभाविवादुभयोर्न सङ्गच्छत इति कृत्वास्माभिर्मध्ये अपूर्व कल्प्यते फलप्रदातृलेन । तत्तु न सहन्ते वेदान्तिन । अपूर्वस्याचेतनवाज्जडखात्फलदातृवं न संगच्छत इति क्लुप्तस्यैव परमेश्वरस्य फलदातृवं लाघवात्कल्प्यत इति वेदान्तिना हृदयमिति । एको देव. कर्मसु शिष्यते योज्यते । अपरो देवस्तनुभृता शास्तव ममेदं कार्य मिति लोके प्रवर्तते । अनेन लौकिकात्पुरुषादीश्वरो नामान्योऽस्तीति चोद्यं पराकृतमपि पुनः परा- करोति-निःसन इत्यादिना ॥ १९॥ स्वमतस्वरूपनिरूपकं स्तौति । साधु सावित्यादि । वेदान्तमार्ग जानासीत्यर्थः । कुमारिलश्लोकं श्रुतिशिरोनिष्ठतया प्रतिपादयति-द्वौ ताविति । तथा च श्रुतिः–'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पल स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' दित्यर्ध. । तु पुनरन्यो जीवो मोहान्धवीर्माहावृतशान. । तथोक्त गीतायाम् –'अशा- नेनावृत शान तेन मुह्यन्ति जन्तव' इति । एको जीव. कर्मफलानि पुत्रपश्वादीनि वान्छति कामयति । तु पुनरन्य ईश्वरस्तानि कर्मफलान्यर्थिनेऽभिलाषवते ददाति । एको जीव कर्मसु ज्योतिष्टोमादिषु शिष्यते नियोज्यते । आशाप्यत इति यावत् । अपरो देव ईश्वरस्तनुभृता प्राणिना शास्तैव । एव जीवादतिविलक्षण ईश्वरो लौकिकपुरुपादन्यो नेति कथ सभावनापीत्यत आह-नि.सग इति । नि सङ्गः सगरहित । 'असङ्गो ह्यय पुरुष.' इत्यादिश्रुते. । पुरुष. पुराण. पूर्णत्वादा पुरुषः पर- मात्मा क्रियासु कर्मसु कर्तेति कथ सभाव्यते । न कथचित्संभावयितुमपि शक्यत इत्यर्थः ॥ १९ ॥ राजा विवेकः । साधुप्रशोऽस्युत्कृष्टप्रशोऽसि । स्वोक्तेऽर्थे समतित्वेनार्थतः ग्रुतिमवतारयति-द्वौ ताविति । तौ प्रसिद्धौ सुपर्णी सुष्ठु पर्ण गतिर्ययोस्तौ । 'पर्ण गती सदाये च पतत्राहरुहेषु च' इति विश्व. । अव्याहतानावित्यर्थः । सयुजी सहयो- ·२२६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः एकस्तयोः पिप्पलमत्ति पक- मन्यस्त्वनभन्नभिचाकशीति ॥ २० ॥ पुरुषः-ततस्ततः । उपनिषत्-ततोऽहं मीमांसामभिमत्र्य प्रस्थिता । पुरुषः-ततस्ततः । उपनिषत्-~-ततो मया बहुभिः शिष्यैरुपास्यमानास्तर्कविद्या अवलोकिताः । काचिद्विश्वविशेपकल्पनपरा : परा तन्वती वादं सच्छलजातिनिग्रहमयैर्जल्पं वितण्डामपि । न्यायैः अस्यार्थः । द्वा द्वौ सुपर्णा सुपर्णों पक्षिणी जीवात्मपरमात्मानौ । 'सुपो सुलुक्' इत्यादिना द्विवचनस्यौकारस्याकारः । द्वौ पक्षिणी सयुजा सयुजौ सखाया सखायौ समान वृक्ष मुक्तिपर्यन्तमेकमेव वृक्षरूपं देहमधिष्ठाय सयुजौ मिलिती सखायौ परस्परमविरुद्धौ वर्तेते इत्यर्थ । तयोर्जीवपरमात्मनोर्मध्ये एको जीवात्मा खादु फल ऐहिकं, शब्दादिकं, आमुष्मिक स्वर्गादिकं स्वादु मधुरं पिप्पलं फलमत्त्यनुभवति । अन्य परमात्मा तत्फलमनश्नन्ननुभवपराड्मुख सन् अभि- चाकशीति प्रकाशत इति श्रुत्यर्थः । अनेनैव श्लोकार्थो व्याख्यात. । भट्टाचार्यस्य किचिज्ज्ञवं जीवात्मनोऽन्य परमात्मा वेदान्तशास्त्रेषु प्रतिपायो विद्यत एवेति एतावन्मात्र एव मति विश्रान्ते जीवपरयोरैक्यपर्यन्तमविश्रान्ते- रतो जीवपरैक्यज्ञान गुरुमुखादेवाधिगन्तव्यमिति कौमारिलस्योपदेश कृत । अत एव कौमारिलमतनिरासोऽर्थसिद्ध इति ध्येयम् । एतत्सर्व साधुप्रज्ञोऽसीत्यनेन गम्यते ॥ २० ॥ ततोऽहमित्यादि । अभिमन्व्य संवोध्य । साधयामीत्यु- क्लेयर्थ । तत इत्यारभ्य विलोकिता इत्यन्तं सुगमम् । तर्कविद्या वैशेषिकन्याय- साङ्ख्या --काचिदिति । काचिद्वैशेषिकविद्या द्विखपरा । द्विवकल्पनं पाक- जादिप्रक्रियोपलक्षणम् । विशेपो नाम पश्चम पदार्थस्तत्कल्पनपरा । परान्या गवन्ती मखायौ परस्परानुकूलौ द्वौ जीवात्मपरमात्मानौ समानमेक वृक्ष शरीर परिषस्व- जाते आलिङ्गयत स्वीकुर्वत इति यावत् । अनयो. कार्यमेदमाह-तयोर्मध्ये एको जीव. पक्क पिप्पलं कर्मफलमत्ति मुते, अन्य ईश्वरोऽनश्नन्नमुखानोऽभिचाकशीति । साक्षि- त्वेन पश्यतीत्यर्थ ॥ २० ॥ तत. तदनन्तर मया बहुमि. शिष्यैरन्तेवासिभिरुपास्य. माना सेव्यमाना न्यायविद्याः पातालन्यायकणादसाख्यनिर्मिताः शास्त्ररचनाः प्रतिपादयति-काचिदिति । काचित् पतलिनिर्मिता विश्वस्माद्यो विशेषो जगतः .

·६] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २२७ अन्या तु प्रकृतेर्विभज्य पुरुषस्योदाहरन्ती भिदा तत्त्वानां गणनापरा महदहंकारादिसर्गक्रमैः ॥ २१ ॥ पुरुषः-ततस्ततः । उपनिषत्-तथैवाहं ताः समुपस्थिताः । ताभिश्चानुयुक्तया आन्वीक्षिकी सच्छलजातिनिग्रहमयैः छलसहितजातिनिग्रहस्थानप्रचुरैन्यायैरनु- मानैल्पं वादं वितण्डामपि तन्वती । अन्या तु साख्यविद्या प्रकृतेर्मूलप्रकृतेः पुरुषस्य भिदा मेदं विविच्य उदाहरन्ती प्रतिपादयन्ती महदहंकारादिसर्गक्रमैः । मादिशब्देन पञ्चतन्मात्रादयो गृह्यन्ते । तत्त्वानां गणनापरा 'पञ्चविंशतिरात्मा भवति' इति श्रुते । पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रसिद्धानि । 'प्रकृतेमहान् महतोऽहं- कारः अहंकारात्पञ्चतन्मात्राणि पश्चतन्मात्रेभ्यो भूतानि भूतेभ्योऽखिलं जगत् इति सर्गक्रम ॥ २१ ॥ तथैवाहमित्यादि । अहं कयाप्यभियुक्तया तर्क- विद्याना मध्ये एकया । कयेत्यत्र वीप्सा किं कर्मेत्युक्तवतीत्यर्थः। ताभिस्तिसृभि- केशायससृष्टत्वादि तत्कल्पनपरा। तत्प्रतिपादनपरेत्यर्थ. । आत्मा निलेपः केशरप- रामृष्टोऽकर्ताऽमोक्तेत्येवमादि कल्पयन्ति पातक्षला. । उक्त चोदयनाचार्यः 'केशका. मविपाकाशयैरपरामृष्टो निर्माणकायमधिष्ठाय सप्रदायप्रवर्तकोऽनुग्राहकश्च' इति । 'काचिद्वित्वविशेषकल्पनपरा' इति पाठे द्वित्वाद्युत्पत्तिविनाशक्षणगणनारूपा ये विशेषा- स्तत्कल्पनपरा तत्प्रतिपादनपरा अक्षपादमुनिप्रणीता विद्या । परा गौतमप्रणीता न्याय- विद्या । न्यायैः नीयते प्राप्यते विवक्षितोऽर्थों यैस्ते न्याया. पञ्चावयवानुमानवाक्यानि तैर्वाद तत्त्वबुभुत्साकथा, छलं अर्थान्तरेण प्रयुक्तस्य शब्दस्यार्थान्तरवर्णन, जातिरसदुत्तर, निग्रह. पराहकारनिराकरण, तन्मयैः तत्प्रधान. । न्यायैरिति त्रिष्वपि सबन्धनीयम् । जल्पं विजिगीषुकथाम् , वितण्डामपि परपक्षदूषणावसाना, कथामपि न्यायैस्तकस्तन्वती विस्तारयन्ती । अन्या साख्यनिर्मिता विद्या प्रकृति गुणत्रयसाम्यावस्था जगत्कार- णभूता विभज्य पृथकृत्य पुरुषस्यात्मनो मिदा भेदमुदाहरन्ती कथयन्ती मयावलो- कितेति पूर्वफकिकास्थेनान्वयस्त्रिष्वपि योजनीय. । कीदृशी साख्यविद्या । महदहंका- रादीना सर्ग. सृष्टिस्तत्क्रम तत्वानां पञ्चविंशतितत्त्वाना गणना सख्या तस्या परा सावधाना प्रकृतेर्महान् महतोऽहंकारः अहकारात्पञ्चतन्मात्राणि एव गणनापरेत्यर्थः । एतावता साख्यपातञ्जलन्यायवैशेषिकशास्त्राणा क्षणलवादिगणनयवायु.पर्यवसानात् पुरुषार्थोपयोगित्वाभावादनादरणीयत्व तेषामिति भावः ॥ २१ ॥ तथैवाहमिति । मीमांसामिवेत्यर्थः । ता विधा. प्रति समुपस्थिता आगता अनुयुक्तया किं ते कार्यमिति १'प्रकृति' इति पाठः।

·२२८ प्रबोधचन्द्रोद्यम् [षष्ठोऽङ्कः :। मया तदेव कर्मोदाहृतम् । यस्माद्विश्वमित्यादि । ततस्ताभिः सप्र- काशोपहासमुक्तम्-आः वाचाले, परमाणुभ्यो विश्वमुत्पद्यते । निमित्तकारणमीश्वरः । अन्यया तु सक्रोधमुक्तम्-आः पापे, कथ- मीश्वरमेव विकारिणं कृत्वा विनाशधर्मिणमुपपादयसि । ननु रे प्रधा- नाद्विश्वोत्पत्तिः राजा-अहो तर्कमतयस्तर्कविद्या एतदपि न जानन्ति । सर्व प्रमेयजातं घटादिवत्कार्यमिति परमाणुप्रधानोपादानकारणमप्यु- येक्षणीयमेवेति । तथाहि- रनुयुक्तया पृष्टया यस्माद्विश्वमुदेतीति व्याख्यातं तत्र तस्मिन्नर्थे उपहासः कृतः । आः वाचाले इति । आ निपात कोपे । वाचालवं बहुगर्यवाक्वम् । गालिप्रदानमेतत् । परमाणुभ्य इत्यादीश्वर इत्यन्तं सुगमम् । अन्यया साख्यया विद्यया । सक्रोधमित्यारभ्य विश्वोत्पत्तिरित्यन्तं सुगमम् । तदूषयति-अहो इत्यादि । परमाणूपादानवादस्तावन्न सगच्छते परमाणूनां दृश्यत्वेन कार्यखादु- । - । पृष्टया कर्मोदाहृत कार्यमुक्तम् । किं तदित्याह-यस्मादिति । सप्रकाशोपहास स्पष्टो- पहाससहित यथा स्यात्तथेत्यर्थ । सोपहासामुक्तिं प्रकटयति-आः वाचाले इति । आ इति कोपे । वाचालेऽनुपयुक्तभाषणशीले परमाणुभ्यश्चतुर्विधेभ्यो विश्व जगदु- त्पद्यतेऽतस्त एवोपादानभूता इत्यर्थ । ईश्वर कर्तृत्वानिमित्त कुलालवदिति भावः । अन्यया दूषणपुरःसरमेवमुत्तरितमित्याह-अन्ययेति । आ पापे ब्रह्मोपादानवादिनि ब्रह्मैवोपादानमिति मन्वाना मृद उपादानत्वाद्विकारित्वं यथा घटशरावादिरूपेण तथा ब्रह्मण उपादानत्वे विकारित्वान्नश्वरत्वमिति वदन्ती नापत्रपस इति तात्पर्यार्थः । साख्य- विद्ययेदमुत्तरमभाणीत्याह-नन्विति । रे इति धिक्सवोधने । प्रधानात्प्रकृतेरेवोपादा. नाच्चिदवच्छिन्नाद्विश्वोत्पत्ति पुरुषस्य तु पुष्करपलाशवनिलेपत्वमिति भाव. । उक्त च-'मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्या. प्रकृति विकृतयः सप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्ने विकृति पुरुप ' इति । अनेककुतकोपप्लवेऽवश्यापेक्षणीयो विवेक इत्याह- राजेति । राजा विवेक । दुर्मतित्वमुपपादयति । दुर्मतित्वमुपपादयति-एतदपीति । परमाणवश्च प्रधानं प्रकृतिश्च तयोरुपादानकारण समवायिकारण सर्व प्रमेय प्रमाविषय. पक्ष उत्पद्यते कार्य- त्वात् घटवत् यन्नैव तन्नैव यथा आत्मेत्यन्वयव्यतिरेकेण परमाणुप्रधानादीनामुत्पत्तिमत्त्वे भावकार्यत्वात्सोपादानत्व वाच्यम् । उपादानगवेषणायामन्यस्याभावादात्मैवोपादानम् । नच विकारित्वापत्तिरिति वाच्यम् । अधिष्ठातृत्वादित्यवगन्तव्यम् । विस्तर. शा- १ 'दुर्मतय.' इति पाठः ।

·६] चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २२९ अम्भःशीतकरान्तरिक्षनगरस्वप्नेन्द्रजालादिवत् कार्य मेयमसत्यमेतदुयध्वंसादियुक्तं जगत् । शुक्तौ रूप्यमिव सजीव भुजगः खात्मावबोधे हरा- वज्ञाते प्रभवत्यथास्तमयते तत्त्वावबोधोदयात् ।। २२ ॥ विकारशङ्का तु मुग्धवधूविकल्पविलसितमिव । तथाहि- पादेयत्वावश्यभावात् । यद्यपीश्वरो निमित्तकारणमेवेत्युक्त तदप्ययुक्तम् । 'यतो वा' इत्याद्यभिन्ननिमित्तोपादानलप्रतिपादकश्रुतिविरोधात् । अतएव प्रधानोपा- दानवादोऽपि न युज्यते । प्रधानस्याचेतनत्वे 'तदेक्षत' इत्यादिचेतनोपादान- बप्रतिपादकश्रुतिविरोधादुपेक्षणीय मित्यनेन शिष्ट कोपो दर्शित. । 'हेतुमान्वक- वृत्तिश्च वामात्रेणापि नार्चयेत्' इति मनुवचनात् । तथाहीत्यादितत्त्वाववोधो- दयादित्यन्तं सुगमम् । मध्याहार्कमरीचिकाखिवेति श्लोकव्याख्यानेनैव व्याख्या- तप्रायत्वात् ॥ २२ ॥ विकारशङ्का त्वित्यादि । मुग्धवधूविकल्पविलसितं मुग्धवधूना वालिकाना विकल्प. वचनानि सभाषणानि तेषा विलसितम् । स्त्रज्शातव्य । एतदेवोपपादयति-तथाहि । अम्भ इति । एतत्परिदृश्यमानं जगत्कार्यमत एवासत्यं मिथ्या अनिर्वचनीयमिति । कार्यत्वे हेतुमाह-मेयमिति । ज्ञानगोचरमित्यर्थः । यतो शानविषयोऽत कार्यमित्यर्थ । अस्मिन्नर्थे दृष्टान्त. । अम्म.. शीतकरः जलचन्द्र., अन्तरिक्षनगर गन्धर्वनगरम् , स्वप्नो लोकप्रसिद्ध , इन्द्रजालं मत्रादिनान्यथा विघट्यमानस्यान्यथाप्रतीतिः, आदिपदादन्ये भ्रमा पीतशहादय तद्वत् यथा जलचन्द्रादयो मेयत्वात्कार्यत्वादनिर्वचनीया एवं जगदिति ध्वनितम् । जगत कार्यत्वमुपपादयति । उदय उत्पत्ति । ध्वसो विनाश., आदिपदाद्यपचयौ । तद्युत जगतो जडत्वादस्वप्रकाशतया शानविषयत्वम् । आत्मनस्तु स्वप्रकाशतया न शानविषयत्वमिति भावः । ननु अनित्यत्वेऽपि जगतो न कदाचिदनीश जगदित्यु- 'तर्जगत एवरूपेणैव सर्वदा सत्त्वात्कथ मुक्तिरित्याशवाह-वात्मावबोध इति । स्वात्मावबोधे स्वप्रकाशे हरौ हरत्यशान तत्कार्यमिति हरिः परब्रह्म तस्मिन्नशाते सति जगत्प्रभवत्युत्पद्यते, अथानन्तर तत्त्वाववोधोदयात्तत्त्वाववोधस्याद्वितीयब्रह्मसाक्षात्कार- स्योदयादुत्पत्तेर्जगदस्तमयते प्रलीयते । उभयत्र दृष्टान्त । शुक्तौ रूप्यमिव, नजि मा- लाया भुजग सर्प इव । यथा मालाऽशाने शुक्त्यशाने च रज्जुरजते उत्पयेते तयोश्च तत्त्वावयोधादुमयं विलीयते एवमात्माशानाजगद्विवर्तते तज्शनाद्विलीयत इत्यर्थ. । न कदाचिदित्युक्तिस्तु जगतो बहुकालावस्थायित्वेनोपपद्यते । अन्यथा श्रुतिविरोध इति भावः ॥ २२ ॥ पातअलपूर्वपक्षमधिक्षिपति-विकारशङ्का स्विति । मुग्धवधू. पामरस्ली नस्या विकल्पो मनोविकारस्तस्य विलसितमिव चेष्टितमिव विकारशद्वाशूकमपि नास्ति ।

·प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽक शान्तं ज्योतिः कथमनुदिानन्दनित्यप्रकाश विश्वोत्पत्तौ ब्रजति विकृति निष्कलं निर्मलं च । तद्वन्नीलोत्पलदलरुचामम्बुवाहावलीनां प्रादुर्भावे भवति नभसः कीदृशो वा विकारः ॥२३॥ पुरुषः-साधु साधु, प्रीणयति मानसं ममायं प्रज्ञावतो विमर्शः। (उपनिषदं प्रति ) ततस्ततः । उपनिषत् ततस्ताभिः सर्वाभिरेव क्रुद्धाभिरक्तम्-अहो, विश्वविलयेन मुक्तिमेषां वदन्ती नास्तिकपथं प्रस्थिता निगृह्यता. मिति । ततः ससंरम्भ मां निग्रहीतुं प्रधाविताः सर्वाः । पुरुषः-(सत्रासम् ) ततस्ततः । रूपकमेतत् । अविमृश्यवचनप्रायमित्यर्थ ॥–शान्तं ज्योतिरित्यादि । शान्तं निर्विकार, ज्योतिः प्रकाशकं, अनुदितानन्दनित्यप्रकाशं अनुदितो जन्मरहितः । नित्य इति यावत् । 'निष्कलं निर्मलं शान्तम्' इति श्रुते । निष्कलं निर्विशे- षम् । उक्तमर्थ सोदाहरणं द्रढयति-तद्वदिति । नीलोत्पलदलरुचामम्बुवाहाव- लीना मेघालीनां प्रादुर्भावे सति वियतो विकार कीदृशस्तद्वत् । तादृश इत्यर्थः । मेघकालिमा आकाशं यथा न स्पृशति तद्वदविद्याकालिमा ब्रह्म न स्पृशति । आनन्दो नाम निर्वहणसन्धे. सप्तममङ्गम् । मतान्तरैस्तिरोहितस्येष्टार्थस्य पुनः प्राप्ति. । तल्लक्षण तु 'इष्टार्थसिद्धिरानन्द.' इति ॥ २३ ॥ पुरुष इत्यारभ्य आसन्नारोप्यत इति भाव । विकाराभाव प्रकटयति-तथाहि । शान्तमिति । शान्तमविकारि, ज्योति. प्रकाशान्तरनिरपेक्ष, निष्कल निरश, निर्मलशानशून्य च, अनुदित. न उदितोऽनुत्पन्न अनस्त. न अस्त. अतएव नित्यो य. प्रकाशस्तद्रूपम् । एतविशेषण. सर्वथा विकारयोग्यतापि नास्तीति सूचितम् । ईदृश विश्वोत्पत्ती वि- कृति विकार कथ ब्रजति प्राप्नोति । न कयमपीत्यर्थः । अमुमर्थ लोकसिद्धदृष्टान्तेन निश्चिनोति । शश्वन्निरन्तर नीलोत्पलदलवत् रुक् कान्तिर्यासां ताः तासामम्वुवाहा मेघास्तेषामावलीना पसीना प्रादुर्भावे सत्युत्पत्ती सत्या नमस आकाशस्य कीदृशो वा कीदृशोऽपि विकारो भवति । अपितु नेत्यर्थ. ॥ २३ ॥ प्रीणयति सतोषयति । विमों विचारः । नास्तिकपथ वेदनिन्दितमार्गम् । निगृह्यता वध्यताम् । ससरम्भ सकोप १ 'दितानस्त' इति पाठ । २ 'शश्वत्' इति पाठः ।

·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २३१ .. उपनिषत्-ततोऽहं सत्वरतरं परिक्रम्य दण्डकारण्यं प्रविष्टा । ततो मन्दारशैलोपकल्पितस्य मधुसूदनायतनस्य नातिदूरे-- बाहोर्भग्ना दलितमणयः श्रेणयः कङ्कणानां चूडारनग्रहनिकृतिभिर्दूषितः केशपाशः । इत्याद्यवस्था मम संजाता। पुरुषः -ततस्ततः । उपनिषत्-ततो देवायतनान्निर्गत्य गदापाणिभिः पुरुषैरतिनि- दयं ताड्यमानास्ता दिगन्तमतिक्रान्ताः सर्वाः । राजा-(सहर्षम् ) न खलु भवतीमतिक्रामतो भगवान् विश्व- साक्षी क्षमते। पुरुपः ततस्ततः । उपनिषत्- छिन्ना मुक्तावलिरपहृतं स्रस्तमगादुकूलं भीता गीताश्रममथ गलनूपुराहं प्रविष्टा ।। २४ ।। उपनिषदित्यन्त सुगमम् । बाहोर्भन्ना इत्यादिश्लोके व्याख्यात प्राक् । ततो देवायतनादित्यादि । गदापाणिभिर्विष्वक्सेनादिभि । तास्तर्कविद्या. । अत्र परवादिनिर्गमनेन दुःखनिवृत्ते प्रतिपादनात्समयो नामाष्टममङ्गं स निर्वहणसन्धे. समयः। 'समयो दुःखनिर्गमः' इति । सहर्षमित्यारभ्य उपनिषदित्यन्तं सुगमम् । भीतेति । बाह्वोर्भमा इत्यादिश्लोकस्य चतुर्थचरण:-इद भयजनितधावन- वशानूपुराणा गलनमित्यर्थः । वेदान्तमतेऽयमाशय. । सर्व एव भगवद्गीतापा- ठका उपनिषत्सु नाधीतिन. । अतश्च तस्मिन्प्रदेशे गीतारूपेणाहं वर्ते ॥ २४ ॥ परिक्रम्य निर्गत्य मन्दरशैलस्य मन्दरपर्वतस्योप समीपे कल्पितस्य निर्मितस्य नातिदूरे निकटे वाहुभाघवस्था मम सजावेत्यग्रेतनेनान्वयः। बाहोरित्यतत् प्रथमं व्याख्यानम् । देवतायतनादेवतागृहात्पुरुषैर्गदापाणिभिरतिकान्ता । अतिक्रम्योछक्य दिगन्तंगता सर्वा विधाः । अतिक्रामतोऽभिमवन. । खाध्यस्तं विश्व तादात्म्यसवन्धात्साक्षादीक्षत इति वि- मसाक्षी क्षमते । सोढुं शक्नोतीत्यर्थः । प्राकनस्य बाहोभना इत्यस्य पदस्यान्यदुत्त- राध पठति-छिन्नेति । मुक्तावलिमुक्ताहारस्रोटितोऽझालस्तमधः पतितं दुकूलमपहृत बलाट गृहीतन् । अथानन्तरमहं मीता सवी गीताश्रमं प्रविष्टा । कीदृश्यहम् । ग- ।

·२३२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः तत्र वत्सया गीतया मां तत्रागतामालोक्य ससंभ्रमं माता- तरिति परिरभ्योपवेशितास्मि । विदितवृत्तान्तया तया चोक्तम् । अम्ब, नात्र खेदयितव्यं मनः। ये खलु त्वामप्रमाणीकृत्य यथेष्टमसुर- सत्त्वाः प्रचरिष्यन्ति तेषामीश्वर एव शास्ता । उक्तं च तेन भगवता तानधिकृत्य । तथाच गीतायाम्-'तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु' इति । पुरुषः-(मकौतुकम् ) देवि, त्वत्प्रसादाज्ज्ञातुमिच्छामि कोऽय- सीश्वरो नामेति । मातर्मातरिति सभ्रमाद्विरुक्ति । उपनिषदो गीतामातृत्व गीताया उपनिषत्प्र. सूतत्वात् । अतएव भगवद्गीतासूपनिषत्स्विति व्यवहार । असुरसत्त्वाश्चरि- ष्यन्ति । अत्रायमर्थ । अस्मत्समीपे यावदवस्थान भवत्यास्तावत्कालमसुरेभ्यो भयं नास्ति । उपनिषदं खामप्रमाणीकृत्य चलारश्चासुरास्वयि चरिष्यन्ति । वामप्यप्रमाणीकृत्य चरिष्यन्तीत्यर्थ । चतुरस्तान्सुरद्विष क्रूरनराधमानशुभसज्ञका. नासुरीषु योनिष्वेवाजस्रं क्षिपामि । एतदुक्तं भवति भगवद्गीतासु सप्तमेऽध्याये- 'तानह द्विषत क्रूरान्ससारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमशुभानासुरीष्वेव यो. नियु' इति, 'मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयका' इत्यनेन प्रतिपादितान् द्विषत 'प्रभवन्त्युग्रकर्माण क्षयाय जगतोऽहिता' इत्यनेन प्रतिपादितानुग्र- कर्मण क्रूरान् । 'यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिता' इत्यादिप्रति- पादितान् अशुभसज्ञकान् असुरानुल्लचितवेदमार्गान् एवं चतुर्विधानसुराना- सुरीध्वेव योनिषु व्याघ्रसिंहादियोनिषु क्षिपामीति गीतार्थ । अत्र प्रकृतार्थस्य खेदनिवारणद्वारा स्थिरीकरणात्कृति म निर्वहणसन्धेर्नवममङ्गम् । तल्लक्षण तु- 'स्थिरीकरणमर्थस्य लब्धस्य कृतिरुच्यते' इति । कोऽयमीश्वरो नामेति । ईश्वर- ܪܝܪܢ लन्तीस्खलन्ती नूपुरे चरणभूषणे यस्या सा ॥ २४ ॥ तन्नेत्यादि । वत्सया गीतया । उपनिषन्मूलत्वाद्वत्सयेत्युक्तम् । मातर्मातरिति । उक्त्वेति शेष. । मा परिर- भ्यालिङ्गयाहमुपवेशितास्मीति योजना । विदितवृत्तान्तया शतसमाचारया । असुराणा दैत्याना सत्त्ववन्मनोवत्सत्त्वं चेतो येपा ते । निर्दयहृदया इत्यर्थः । प्रचरिष्यन्ति प्रव- तिप्यते । शास्ता दण्डकर्ता । कुत्रोकामित्याह-तथाच गीतायामिति । उक्तमाह- तानिति । मह तान्क्रूरानत पव नराधमान् तथा द्विषतो द्वेषयुक्तानशुभान्पापिष्ठान्स- सारेवासुरीष्वेव योनिष्वजस्रमनवरन क्षिपामि । तेषा कदापि ससारान्निस्तारो नास्त्रीति भावः । सकोपमिवेत्यत्र विलोक्य वदतीति शेषः । बहिर्मुख प्रति कथमात्मस्व- - ·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २३३ - उपनिषत्-(सकोपमिव ।) को नामात्मानमजानन्तमन्धमिव प्र- त्युत्तरं दास्यति । पुरुषः-(सहर्षम् ।) कथमहमात्मा पुरुपः परमेश्वरः । उपनिपत्-एवमेतत् । तथाहि- असौ त्वदन्यो न सनातनः पुमान् भवान्न देवात्पुरुषोत्तमात्परः । स एंप भिन्नस्त्वदनादिमायया द्विधेव विम्बं सलिले विवस्वतः ॥२५॥ मजानन्त प्रत्युत्तर को वा दास्यति । विपरीतोऽय प्रश्न । कथमात्मा परमेश्वर इति वक्तव्य कोऽयमीश्वरो नामेति विरुद्धोक्तिः । अनेनोपनिषदामतिशयप्रीत्या पुरुषस्य वहुमानप्रतीतेर्भाषाख्यं निर्वहणसन्धेर्दशममङ्गम् । तदुक्तम्-'बहुमाना- दिसप्राप्तिर्भाषित परिकीर्तितम्' इति । कथमात्मा परमेश्वर इति संसारिवाविरुद्ध- संसर्गादिति भावः ॥-असौ त्वदन्य इति । असौ सनातनः पुमान्परमेश्वर- स्वदन्यो न भवति । भवाश्च पुरुषोत्तमाद्देवात्परोऽन्यो न भवति । खत्त्वत्तः सकाशादनादिमायया स एष भिन्न. प्रतिभाति । यथा सलिल उपाधौ सति विव- खतो बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यमेवम् ॥ २५ ॥ भगवत्योपनिषदा सम्यगुक्तमप्यर्थ रूप वर्णयितु शक्यत इत्याह-को नामेति । को नाम जनः आत्मान स्वस्वरूपम- जानन्त प्रति उत्तर दास्यति । न कोऽपीत्यर्थ.। अन्धमिवेति दृष्टान्तः । केनचिद- न्धेन भगवत्स्वरूपं मम लोचनगोचर करिष्यसीति पृष्टेन यथान्ध कोऽप्युत्तरयति तये- त्यर्ध. । स्वरूपरूपाभेदमुपपादयति-असाविति । असावपरोक्षः पुमान्पुरुषः 'यत्सा- क्षादपरोक्षात्' इति श्रुते । त्वदन्यो न । त्वत्तोऽन्य भिन्नो न भवतीति शेप. । 'उद- रमन्तर कुरुते । अथ तस्य भय भवति' इति श्रुतेः। भवान्पुरुषोत्तमाद्देवात्परमात्मनः स्वप्रकाशात् 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्य. परमात्मेत्युदाहृत.' इति स्मृतेः परोऽन्यो न । 'तत्त्वमसि' इति श्रुते. । कीदृशः पुमान् । सनातनोऽविनाशी । ननु वाधितमर्थ वे- दोऽपि कथ वोधयेत् । 'सूर्यो यूपः । यजमानः प्रस्तर.' इत्यादिवत् । किंच प्रत्यक्ष- परिगृह्यमाणे भेदे कथं स्वरूपाद्वैतं प्रतिपाद्यत इत्याशय भेदस्त्वन्यकृतो न वास्तव इत्याह-स एवेति । स एवेश्वराभिन्न एव त्वमनादिमाययानाद्यविद्यया भिन्नो मेद गत.। नन्वाविद्यकेऽपि भेदे सति कथमहमीश्वरो भवेयमित्यागय मिथ्याभूतो भेदः पारमा- र्थिकमभेद न विरोद्ध शक्नोतीत्याह । सलिले जले विवस्वतः सूर्यस्य विम्वं मण्डलं द्विधेव द्विप्रकारमिव । तथोक्तन् ‘एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥' अधिकं शाखादवगन्तव्य इह विस्तरभयाद्विरमामः १ स एव भिन्नस्त्वमनादि' इति पाठः। प्र. चं. २१ ·२३४ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः पुरुषः-(विवेक प्रति ।) भगवन् , उक्तमप्यर्थ भगवत्या न स- म्यगवधारयामि । अवच्छिन्नस्य मिन्नस्य जरामरणधर्मिणः । मम ब्रवीति देवीयं सत्यानन्दचिदात्मताम् ॥ २६ ॥ विवेकः-पदार्थानवज्ञानाद्वाक्यार्थों नावगम्यते । आर्येणोक्तं तत्सत्यमेव । पुरुषः-तदववोधाय भगवानुपायमाज्ञापयतु । विवेक:-अयमुच्यते- एपोऽस्मीति विविच्य नेतिपदतश्चित्तेन सार्ध कृते तत्त्वानां विलये चिदात्मनि परिबाते त्वमर्थे पुनः । नावधारयामि न निश्चिनोमि । तदेवाह-अवच्छिन्नस्येत्यादि । अवच्छि- नस्य लिङ्गदेहायवच्छिन्नस्य अत एव भिन्नस्य प्रतिशरीरं भिन्नस्य जरामरण- धर्मिणः स्थूलोऽह कृशोऽहमिति देहधर्माध्यासात् । जरामरणधर्मित्वं जरामरण- धर्मकारणलादीनामुपलक्षकम् । इयं देव्युपनिषत्सत्यानन्दचिदात्मता कथयति तन्न प्रतीयत इत्यर्थ । तदुक्तम्---'वेदान्तोकात्मविज्ञान विचारितमतिस्तु या । ब्रह्मण्यविद्या साधारा स्थूलसूक्ष्मात्मना स्थिता ॥' इति ॥ २६ ॥ पदार्थानवज्ञाना- द्वाक्यार्थो नावगम्यते अतः पदार्थाज्ञानपूर्वकं वाक्यार्थज्ञान नास्तीत्यर्थ । पुरुष इत्यारभ्य उच्यत इत्यन्तं सुगमम् । अयमुच्यत इति । अयमुपाय । तमुपायप्रकारं तावदाह-एषोऽस्मीति । चित्तेन सार्धमन्तःकरणेन सहितम् । सवलितमिति यावत् । अस्मीत्यहप्रत्ययं नेतिपदत• नेतिनेतीति श्रुत्या विविच्य विभागं कृता । अहंप्रत्ययेऽयमन्त करणाशः अयमात्माश इति विभज्येत्यर्थः । तदनन्तर तत्त्वानां स्थूलाना विलये सूक्ष्मेष्ववस्थानेषु पञ्चीकृ- ताना भूतानामुपसहारेण खात्मना प्रकृतिरूपेणावस्थाने कृते सति । आरोपाप- ॥ २५ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यादपि जायमान ज्ञानं विचार विनानवधारणमेवेत्याह पुरुष इति । असभावित एवार्थ इत्याह-अवच्छिन्नस्येति । इय देव्युपनिषदवच्छि- नस्य शरीरावच्छिन्नस्य । परिच्छिन्नस्येति यावत् । मिन्नस्य मेदवुद्ध्या गृहीतस्य जरा- मरणे धमों यस्य एतादृशस्य मम नित्यस्य सुखशानस्वरूपता ब्रवीति निरूपयति । इदमसभावितमिवेति लक्ष्यत इत्यर्थ. ॥ २६ ॥ पदार्थानवशानात्तत्त्वपदार्ययो सम्यग- नववोधात् वाक्याथों नावगम्यत इत्युपनिषत्प्रतिपादिततत्त्वमस्यादिमहावाक्यास्याख- ण्डैकरसस्य जीवपराभेदस्यानिर्धारणादित्यर्थ. 1 तदववोधाय वाक्यार्थशानाय भगवान्वि- वेक आशापयतु कथयतु । एपोऽस्मीति । चिदात्मनि तत्पदार्थे निष्कृष्टेश्वरचैतन्ये । त्वमथें त्वपदार्थे निष्कृष्टजीवचैतन्ये परिशावे सति सन्यगवबुद्ध सति । पुनरनन्तर - ·P ६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २३५ श्रुत्वा तत्त्वमसीति बाधितभवध्वान्तं तदात्मप्रभ शान्तं ज्योतिरनन्तमन्तरुदितानन्दः समुदयोतते ॥ २७ ॥ पुरुषः-(सानन्दम् ।) श्रुतमर्थ परिभावयति । (तत प्रविशति निदिध्यासनम् ।) निदिध्यासनम्-आदिष्टोऽस्मि भगवत्या विष्णुभक्त्या । यथा निगूढमस्मदभिप्रायमुपनिषद्विवेकेन सह बोधयितव्या । त्वया वादाभ्या तत्त्वपदार्थयोः शोधने कृते सतीति यावत् । पुनस्तदन्तरमात्मनि पर- मात्मनि बमर्थे जीवात्मनि च ज्ञाते सलक्षिते सति । तत किं वृत्तमिति तदाह- श्रुत्वेत्यादि । तत्त्वमसीति वाक्यश्रवणानन्तरं वाक्यजनितेनापरोक्षज्ञानेन बाधितभवध्वान्तं निर्मूलितससाराज्ञानं तदात्मप्रभं तत्प्रसिद्धम् । यद्वा तत्तदानीमु- पदेशसमये आत्मप्रभं स्वयंप्रकाशं, शान्तमुदासीनं, ज्योतिस्तेजोरूपं अनन्तम- परिच्छिन्नं, अन्तरुदितानन्द. अन्तः अन्त करणसाक्षात्कारवृत्तौ उदितानन्दः प्रतिफलितखरूप सन् एष जीव. समुद्दयोतते । सम्यक्प्रकाशत इत्यर्थः । अतश्च सर्वेपा देवाना वाक्यैकवाक्यतया तत्त्वमसीति महावाक्येनान्वयः। महावाक्ये- नान्विताना सर्वासामुपनिषदामुपक्रमोपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादोपपत्तिभिः षड्विधैस्तात्पर्यलिङ्गैर्ब्रह्मप्रतिपादकलमेव । न च शब्दाना वाक्यैकनियता व्युत्पत्तिः सिद्धपदानामपि व्युत्पत्तिदर्शनात् । 'प्रभिन्नकमलोदरे मवूनि मधुकर पिवति' इत्यादौ तु समभिव्याहारात् व्युत्पत्तिदर्शनात् । किच विधिरत्र पदवृत्तिरूपा लक्षणा योग्यार्थस्मृतिरूपेति वाच्यम् । रामायणभारतकथादो कथामात्र विवक्षया कथिते- ऽपि परप्रतिपत्तौ जाताया योग्यार्थस्मृतिरूपलक्षणानां वदतातिसाहसमनुष्ठितम् । अत एव योग्येतरान्वितखार्थपरं पदकदम्बकं वाक्यमिति मतमेव सम्यगिति तत्त्वमसीति वाक्य श्रुत्वा तत् आत्मप्रम स्वप्रकाशं ज्योतिरन्तर्मनोवृत्तावखण्ड- वाक्यार्थरूप समुद्दयोतते प्रकाशते । तथोक्त छान्दोग्ये--तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमति श्वेतकेतो' इति ज्योतिषो विशेषणानि । अनन्त वस्तुतो देशत. कालत- श्वेति त्रिविधपरिच्छेदशून्य, वाधित तिरस्कृत भव. ससारस्तस्य ध्वान्तं मूलका- रणमशन येन, तथा शान्त निरुपद्रवं उदितानन्दमनस्तमितस्वरूपम् । तत्त्वंपदार्थ. प्रकारमाह । कस्सिन्सति । एषोऽहंकार. नास्मि इति चित्तेन साध मनसा सह विविच्य पृथक्कृत्वा परितः समन्तात् । सर्वेषामित्यर्थ. । सर्वेषां तत्त्वाना विलये विनाशे कृते सति । अर्थाद्विवेकतः तत्त्वपदार्थशोधनादसभावनादिनिवृत्तौ तत्त्वमसीत्यादिमहा- वाक्यावधारण निश्चयरूप भवतीति भावः ॥ २७ ॥ परिभावयति विचिन्तयति । श्रवणमनने निरूपिते, इदानीं निदिध्यासनप्रवेशमाह-तत इति । नितरा गूढं गुप्त यथा स्यात्तथा विवेकेन सहोपनिषदसदभिप्राय वोधयितव्य इति योजनीयम् । गुप्ताल- । ।

·१ २३६ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः च पुरुषे वस्तव्यमिति । (विलोक्य ।) एषा देवी विवेकपुरुषाभ्यां नाति- दूरे वर्तते । यावदुपसमि (उपसृत्य उपनिषदं प्रति जनान्तिकम् ।) देव्या विष्णुभक्त्या समादिष्टं यथा संकल्पयोनयो देवता भवन्ति । मया च समाधानेन विदितं तथा आपन्नसत्त्वा भवतीति । तत्र च क्रूरसत्त्वा विद्या नाम कन्या त्वदुदरे वर्तते प्रबोधोदयश्च । तत्र विद्यां सङ्कर्षविद्यया मनसि संक्रामयिष्यसि । प्रबोधचन्द्रं पुरुपे समर्प्य वत्सविवेकेन सह मत्समीपमागमिष्यसीति । ध्येयम् ॥२७॥ तत्र चेति । तत्र तयोरपत्ययोर्मध्ये क्रूरखभावा विद्या नाम स्यप- त्यम् । तस्याः क्रूरत्वं महामोहकुलविवेककुलयो शकखात् । प्रवोधचन्द्रश्च बदुदरे वर्तत इत्यन्वयः । तत्र तयोर्मध्ये विद्या स्यपत्यं सङ्कर्षविद्या । प्रणवोप. निषदा मनसि सक्रामयिष्यसि । स्थापयिष्यसि । तथाचाथर्वश्रुति --- 'अथ हैनं पि- प्पलादोऽगिरा सनत्कुमार पप्रच्छ' इत्यारभ्य 'व्यापनाव्यापी महादेव.' इत्यन्तेन खण्डद्वयेन प्रवणस्य द्वितीयतृतीयमात्राप्रशंसा कृता । तृतीये खण्डे तुरीयमात्रा सङ्घर्षवियेत्युक्तम् । तथाच तृतीयः खण्ड.-'पूर्वास्याजाचरितं द्वितीय स्वप्नं तृतीया सुषुप्त चतुर्थी तुरीयामात्रा ब्रह्म भवत्येष सङ्कपः । तस्माध्यानादौ प्रयुज्यते मुच्यत इत्यासत्वं' इत्यन्ताथर्वशिखोपनिषत् । अस्यामुपनिषदि प्रण- वस्य चतुर्थमात्राग्निदेवतेत्युक्तम् । अतश्च सकर्षविद्यया विद्या मनसि सक्राम- यिष्यसीत्यनेन मनोदाहकवं सङ्कर्षविद्याया प्रतीयते । सङ्कर्षविद्यानुसंधान- महिना दग्धमनसो जीवन्मुक्ता इति गम्यते । विद्या मनसीत्यनेन सक्रमणोत्था अविद्यानिवृत्तिरूपा मुक्तिरुक्ता । प्रवोधचन्द्र पुरुषे समर्थेत्यनेन स्वरूपावस्था- नरूपा मुक्तिरुता । सङ्कर्षण विद्ययेति पाठे यया विद्यया सकर्षणो बलभद्रो देव- कीगर्भाद्रोहिणीगर्भ प्रापितस्तया विद्ययोपनिषद्गर्भाद्विद्या कन्यास्ति स्थापिता, दीयवार्तोपनिषद्विवेकयोरग्रे कथनीयेत्यर्य. । किं वोधयितव्येत्याह-त्वया चेति । पुरुपे जीवे । जनान्तिक लोकसमक्षम् । समादिष्टमर्थमाह-यथेति । सकल्पयोनयः सकल्पो मनसो व्यापार. स एव योनिरुत्पत्तिकारण यासा ताः भवन्ति । सकल्प- मात्रादेवोत्पत्तिर्न मैथुनेनेति भाव. । 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्' इत्यारभ्य 'इदं सर्वमभवत्' इत्यन्न सकल्पप्रभवत्व दर्शित वृहदारण्यके । त्वया कथमेत- ज्ञातमित्याह-मयेति । समाधानेन । योगसामर्थ्य जन्यध्यानेनेत्यर्य । आपन्नसत्त्वा धृतगर्मा स्त्री । विवेकसकल्पादेव गर्भाधानमिति भाव । क्रूरसत्वा क्रूराभिप्राया जगविनाशकत्वात् । प्रवोधोदयश्च । तत्र मनसि सङ्कर्षणविद्यया योगेनाकर्पणरूपया विद्यया विद्यामात्मसाक्षात्काररूपा सक्रामयिष्यसीति योजना । श्रूयते हि सकर्षणवि. १'प्रबोधोदयं च पुरुपे सम्यग्विवेकेन सह । ततो मत्सकाशमागमिष्यसि' इति पाठ.। - ।

·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाव्योपेतम् २३७ उपनिषत्-~-यदादिशति देवी । (इति विवेकमादाय निष्क्रान्ता ।) (निदिध्यासनं पुरुषो विशति ।) पुरुषः-(ध्यानं नाटयति ।) . (नेपथ्ये आश्चर्यमाश्चर्यम् ।) उद्दामातिदामभिस्तडिदिव प्रद्योतयन्ती दिशः प्रत्यग्रस्फुटदुत्कटास्थि मनसो निर्भिद्य वक्षस्थलम् । कन्येयं सहसा समं परिकरैर्मोहं असन्ती भज- त्यन्तर्धानमुपैति चैकपुरुपं श्रीमान्प्रवोधोदयः ॥ २८ ।। प्रबोधः पुरुष स्थापित इति सा विद्या प्रणवात्मिकैवेति ध्येयम् ॥ उपनिष- दित्यादि । देवी विष्णुभक्तिरुपनिषद्विवेकमादाय निष्क्रान्तेत्यनेन संभोगस्य नाटके निरूपयितुमनौचित्यमित्युक्तम् । अनेनोपनिषद्विवेकयोर्निर्गमनेन स्वरू- पज्ञाने सजाते वेदान्तानामपि प्रपञ्चान्त पातेन तद्वत्तनिवृत्तिरिति गम्यते । न च वेदान्तानामपि मायिकत्वेनासत्यवात्सत्यस्वरूपावगमकलं न युज्यत इति वाच्यम् । असत्यस्यापि दर्पणप्रतिविम्वस्य सत्यबिम्बगमकलदर्शनादित्यलमति- प्रसझेन ॥-उद्दामेति । उद्दामधुविदामभि दीर्घतरकान्तिरज्जुभि. तडिदिव विद्युदिव दिश प्रकाशयन्ती । प्रत्यग्रस्फुटदुत्कटास्थि प्रत्यग्रमभिनवं यथा तथा स्फुटन्ति दलन्त्युत्कटान्यस्थीनि कीकससन्धयो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा भवति तथा मनस सवद्धं वक्ष स्थल हृदयपुण्डरीकं निर्भिद्य इयं कन्या विद्यावृत्तिज्ञानं सहसा शीघ्र परिकरैर्विलास सह मोहं असति । अन्तर्धानं व्रजतीत्यन्वयः । घया सकर्षणो देवकीजठराद्रोहिणीजठर प्रापित इति श्रीमद्भागवते । श्रवणमनने निरूपिते इत्युक्त तत्र श्रवणं नामाद्वैते ब्रह्मण्युपनिपदा तात्पर्यावधारण, मनन नाम युक्तिभिरनुचिन्तनम् । एते अर्थान्निरूपिते । निदिध्यासन नाम विजातीयप्रत्ययतिर- स्कारेण सजातीय प्रत्ययप्रवाहीकरण तदप्यादेवेति शातव्यम् । विद्याया अन्तःकरण- वृत्तिरूपत्वान्मनसि सक्रमण युक्तमिति भाव. । ध्यानं नाटयतीति । निदिध्यासन विचारविशेषात्मकम् । स च विचार विशेपो ध्यानात्मा ध्यानरूप । निदिध्यासनं पुरुप प्रविश्य नाटयति विस्तारयति । उद्दामेति । इय कन्या विद्यारूपा सहसान्तर्धान भजति तिरोधान प्राप्नोति । कीदृशी कन्या । मनसो वक्षस्थलं निर्भिध निर्गता इति शेप.। कीदृश वक्षःस्थलन् । प्रत्यक्ष समक्ष स्फुटन्ति भियन्ते उत्कटानि स्थूलान्यस्थीनि यसिंस्तत् । पुन. कीदृशी कन्या । उद्दामा अप्रतिहता धुतय एवं दामानि मालास्ता- भिस्त डिदिव विद्युदिव दिश. प्रद्योतयन्ती प्रकाशयन्ती । पुन. कीदृशी कन्या । परिकर सेवकैः कामादिमि. सम साध मोह असन्ती गिलन्ती । उत्पन्नमात्रा विद्या १ 'पुरुष प्रविशति' इति पाठः । २ 'प्रत्यक्षरफुट' इति पाठः ५ ·२३८ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः , (तत प्रविशति प्रवोधोदयः ।) प्रबोधोदय:- किं वाप्तं किमपोहितं किमुदितं किं वा समुत्सारित स्यूतं किं नु विलायितं नु किमिदं किंचिन्न वा किंचन । यस्मिन्नभ्युदिते वितर्कपदवीं नैवं समारोहति त्रैलोक्यं सहजप्रकाशदलितं सोऽहं प्रबोधोदयः २९ ॥ अयमर्थः । वृत्तिर्ज्ञान कतकरजोन्यायेन विद्या नाशयित्वा खयमपि नश्यति । तदनन्तरं श्रीमान्प्रवोधोदयश्च पुरुषमेवोपैतीत्यन्वयः । जीवन्मुक्तः प्राणान्वार- यन्नेवाविद्याविमुक्त कथम् । अविद्यायास्ति त्रिविध परिणाम । कर्तृकार्यकारणरूप एक , ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपोऽन्यः, भोक्तृभोग्यभोगरूपोऽपरः । तस्य त्रिविधस्य निवृत्ता- वौदासीन्येनावस्थान जीवन्मुक्तिः। अविद्यानिवृत्तौ कथं देहाद्यनुवृत्तिरिति चेत् । मै- वम्। देहादिकं निवृत्तमेव कितु वाधितानुगतं दग्धरशनावत् । यद्वा परप्रतीत्या देह- प्रतिभासो न खप्रतीत्या। नन्वेयं रज्जुसर्पादौ खप्रतीत्यैव रजौ सर्पभ्रम खप्रतीत्यैव तन्निरासो न परप्रतीत्येति चेत् । सत्यम् । क्वाचित्कमेतत् । मरुमरीचिकादिभ्रम- स्थलेषु सर्वेषा भ्रान्त्युत्पत्ति समाना केषाचिन्मरुभूमिस्थले जलभ्रान्तिः, पुरुषे जलनिमग्नपुरुषभ्रान्तिरुत्पद्यते तस्य तु नास्त्येव तद्वदिति । जीवन्मुक्तिः खानुभवैकवेद्या । मुक्तोऽहमिति प्रतीतेः । अत एव अविद्यालेशोऽप्यस्ति । तस्य लेशस्य नाश स्वत एव विद्यासततेर्वा । तदुक्तं सक्षेपशारीरके-'जीवन्मु- क्तिस्तावदस्ति प्रतीतेद्वैतच्छायारक्षणायास्तु लेशः । तस्मिन्नर्थे खानुभूति प्रमाण तस्यामीष्टा निर्मिता निर्वृतिश्च ॥' अविद्यासन्ततेर्लेशनाशः । तस्य विद्यालेशस्य । अत्र महाश्चर्यप्रतीतेरुपगृहनं नाम निर्वहणसन्धेरेकादशमङ्गम् । तल्लक्षणं तु- 'अद्भुतार्थस्य सप्राप्तिरुपगृहनमुच्यते' इति ॥ २८ ॥ ततः प्रविशतीति । तत्र किं वाप्तमित्यादेरयमर्थ । यस्मिंश्चन्द्रे बोधचन्द्रे उदिते सति त्रैलोक्य सह- जप्रकाशेन परिपूर्णब्रह्माकारवृत्त्या दलितं वाधित सदेवमनेन प्रकारेण विवेक- पदवीं विवेकज्ञान विषयता समारोहति प्राप्नोतीत्यन्वयः। तदेवाह-कि वाप्त- मित्यादिना । त्रैलोक्यमाप्तं किं वा अपोहितं किं वा । प्राप्तं नापि बाधित- मोहादि सर्व विनाश्य स्वयमपि नश्यतीति भाव. । च पुनरेषः श्रीमान्प्रवोधोदयो निरतिशयब्रह्मप्रकाशक एक पुरुष क्षेत्रसमुपेत्याविर्भवति । चकारो भजत्युपैत्यो समा- नकालार्थ. ॥ २८ ॥ कि व्याप्तमिति । सोऽहं प्रबोधोदयोऽस्मि । स क. । यस्मिन्प्र- वोघेऽभ्युदिते जाते त्रैलोक्य जगत् एवमनेन प्रकारेण वितर्कपदवीं तर्कविषय न समा- रोहति न प्राप्नोति । कीदृश त्रैलोक्यम् । सहजप्रकाशेन स्वाभाविकप्रकाशेन दलित १. कि व्याप्तं', इति पाठः । Kine ·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २३९ (परिक्रम्य ।) एष पुरुषः । यावदुपसामि । (उपसृत्य ।) भगवम् , प्रबोधचन्द्रोदयोऽहमभिवादये । पुरुषः--(साह्लादम् ।) एहि पुत्र, परिष्वजस्व माम् । (प्रबोधोदयस्तथा करोति ।) पुरुपः-(सानन्दम् ।) अहो, विघटिततिमिरपटलं प्रभातं संजा- तम् । तथाहि- मोहान्धकारमवधूय विकल्पनिद्रा- मुन्मथ्य कोऽप्यजनि बोधतुषाररश्मिः । श्रद्धाविवेकमतिशान्तियमादिकेन विश्वात्मकः स्फुरति विष्णुरहं स एषः ॥ ३० ।। मित्यर्थ । उदितं किमुत्सारित कि वा । नोत्पन्न नापि नष्टमित्यर्थः । स्यूतं किं नु विलायितं किमिदं नु आकाशादिक्रमेणाविर्भावकार्यस्य कारणे विलय इत्येत- दपि न वास्तवमित्यर्थ । इदं जगत् कि वा नवा किचन । सदसत्त्वाभ्यामनिर्व- चनीयमित्यर्थ ॥ २९ ॥ परिक्रम्येत्यारभ्य परिष्वजस्वेत्यन्तं सुगमम् । अहो इत्यादि । विघटितविमिरपटलं निष्कासिताज्ञानसन्तति निवारितध्वान्तजातं च प्रभातं प्रकृष्ट प्रकाश प्रात.कालश्च ॥ मोहान्धकारेति । मोहोऽज्ञानमेवा- न्धकारस्तमिस्रमवधूय तिरस्कृत्य । विकल्पनिद्राम् । विकल्पो नाम जात्यादियोज- विनाशितम् । तर्कमेव प्रकटयति । किं व्याप्त किमाक्रान्तम् , किमपोहित दूरीकृतम् , किमु हृत नीतम्' किं वा किमु समुत्सारितमपसारितम् , किं नु स्यूतं उच्चावचवस्त्रव. समीकृतं, किमिद नु विलायित स्त्यानघृतवद्गवीकृत किंचिदस्तीति शेष. । इत्यथवा किंचन किमपि नास्तीत्यर्थः । तु किमित्यादि वितर्काऽर्थे । आत्मप्रबोधे सम्यगुदिते सासारिक- त्रैलोक्यविषयानेकतर्ककर्कशा परिभावना विलीयते । अन्यथा तर्कदुर्गमप्रकारविकार- परिखाभिरावृतो न कथचन गणयतीति भाव. ॥ २९ ॥ निर्विकल्परूपतया विद्याप्र. बोधयोराकारो निरूपयितु न शक्यत इति तयोरवस्यैव पात्रद्वारा निरूपितेति नेयन् । यथायोग्यसंभावनया पुरुपे प्रबोधस्य जातत्वावत्स इति सदोधनम् । विघटिततिमिरपटलं तिमिरमशानभव पटलमाच्छादकं विघटित विनाशित यस्मिन् एवभूत प्रभातमिव सजातं 'संसारराज्यपगमाद्बोधः प्रात क्षणो मनः' इत्युक्तत्वादिति भावः । तदेव दर्शयति-तथा हि । मोहेति । कोऽपि विशिष्याशक्यवचनः । तुपारा हिमा रहम- यो यस्य प्रवोधश्चासौ तुपाररश्मिश्च तादृश । प्रवोधचन्द्र इत्यर्थः । तथाजनि प्रादु- १. 'यमादि येन विश्वात्मक' इति पाठः । । ।

·२४० प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः सर्वथा कृतकृत्योऽस्मि भगवत्या विष्णुभक्तेः प्रसादात् । सो- ऽहमिदानीम्- सङ्गं न केनचिदुपेत्य किमप्यपृच्छन् . गच्छन्नतर्कितफलं विदिशं दिशं वा । शान्तो व्यपेतभयशोककषायमोहः स्वायंभुवो मुनिरहं भवितास्मि सद्यः ॥ ३१ ॥ नात्मको जगम स एव निद्रा स्वप्न । निद्राशब्देन रात्रिरपि लक्ष्यते । श्रद्धा- विवेकमतिशान्तियमादिकेन । श्रद्धा गुरुदेववाक्ययोर्विश्वासः, विवेकमतिर्नित्या- नित्यवस्तुविवेकविषया, शान्तिरौदासीन्यम्, यमश्चित्तवृत्तिनिरोव., एतदा- दिकेनैतत्प्रमुखेन ज्ञानसाधनेन विश्वात्मक. सन् यः स्फुरति स एष विष्णुरहम् । अयमर्थ । 'तत्त्वमसि', 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति वाक्यानि ब्रह्मोपदेशवा- क्यानि । तदनन्तरभवानि 'अहं स एष', 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादीनि अनु- भववाक्यानि । अतश्च पूर्वमुपदेशाख्यमुदाहृतमिति ध्येयम् । अत्र विष्णुरहं स एष र्वथा कृतकृत्योऽस्मि विष्णुभक्ते प्रसादादित्यनेन प्रकृतकार्यस्यानुसहि- तत्वेनानुसरणात्पूर्वभावाख्य निर्वहणसन्धेर्दादशमङ्गम् । 'पूर्वभाव. स विज्ञेयः प्रकृतस्यानुमर्पणम्' इति तल्लक्षणात् ॥३०॥ सङ्गमिति । न केनचित्सङ्गमुपेत्य । सर्वत्रासङ्ग सन्नित्यर्थ । किमप्यपृच्छन्प्रश्नमकुर्वन् । अतर्कितफलं अनुद्देशफलम् । क्रियाविशेषणमेतत् । विदिशं विदिग्भागं गच्छन् । यादृच्छिकगमनं कुर्वन्नित्यर्थ. । शान्त उदासीन । व्यपेतभयशोककषायमोह । व्यपेता गलिता भय भीतिः, शोको दु खं, कषायो रागद्वेषादिकालुष्यं, मोहोऽज्ञानं यस्मादिति । खायम्भुवो नित्यमुक्तः मुनिनिदिध्यासवान् अहं सद्यो भवितास्मि । भवामीत्यर्थ । 'सायं- गृह.' इति पाठे सायंकाले गृहमागत इत्यर्थ । 'सोऽहंग्रहः' इति पाठे तु सोऽह- भूत । येन प्रवोधन्चद्रेण कृत्वा । वेदवोधितफलावश्यमावित्वनिश्चयः श्रद्धा, दृश्यमना- त्मदृष्टिरात्मेत्यादिविवेकमतिः, शान्तिरिन्द्रियनियमः, यमनियमादिक व्याख्यात, विश्वात्मक जगद्रूप स एष विष्णुरिति प्रस्फुरति प्रकाशते । किं कृत्वा । मोहः ससारहेतुरशानं तमेवान्धकारमावरणमवधूय निरस्य विकल्पो भ्रम एव निद्रा तामुन्मथ्य त्यक्त्वा । 'यमादिकेन' इति पाठे यमादिकेन वोधतुषाररश्मिरजनीत्यन्वय. ॥ ३० ॥ उत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारस्य वर्तमानप्रारब्धस्यावस्थामाह-सद्भमिति । सोऽहं सायकालेन विशिष्ट स्थानमेव गृह यस्य स सायगृहो मुनिर्मननशीलः सद्यो भविता । इदानीं भविष्यामीत्यर्य. । सङ्ग यदृच्छावशात् न केनचिदप्युपेत्य प्राप्य किमप्यपृच्छन् न पृष्टवान् । प्रयोजनाभावादिति भाव । दिश प्राच्यादि, विदिशमाग्नेय्यादिम् । न १. 'सायगृहो' इति पाठ. । 1 ·७ चन्द्रिका-प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २४१ तत प्रविशति विष्णुभक्तिः ।) विष्णुभक्तिः-(सहर्षमुपसृत्य।) चिरेण खल्वस्माकं संपन्नाः सर्वे मनोरथाः । येन प्रशान्तारातिं भवन्तमवलोकयामि । पुरुषः -देव्या विष्णुभक्तेः प्रसादात्किं नाम दुष्करम् । (इति पादयो पतति ।) विष्णुभक्तिः–(पुरुषमुत्थापयति ।) उत्तिष्ठ वत्स किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि । पुरुषः-अतः परमपि किं प्रियमस्ति । यतः प्रशान्तारातिरगमद्विवेकः कृतकृत्यताम् । नीरजस्के सदानन्दे पदे चाहं निवेशितः ॥ ३२ ॥ मिति ग्रहो प्रहण ज्ञानं यस्य स एवविधः सन् अहं मुनिर्भवितास्मीत्यर्थः ॥३१॥ तत प्रविशतीत्यारभ्य पुरुषमुत्थापयतीत्यन्तं सुगमम् । उत्तिष्ठेति । उपकरोम्युपहरामि । ददामीत्यर्थ ॥–प्रशान्तेति । प्रशान्तो विगलितोऽरातिः शत्रुर्महामोहो यस्य स । कृतं कृत्यं यस्य स कृतकृत्यस्तस्य भावस्तत्ता । अयमर्थ.- अविद्यानिवृत्तिरेव कृतकृत्यता । नीरजस्के निस्तमस्के निष्कलके । सदानन्दे सच्च तदानन्दं च सदानन्दे पदे वस्तुनि चाहं जीवात्मा निवेशितः सारूप्यं प्रापितः । अयं भाव.। विवेको राजा मन्मित्र नि सपत्न राज्य कुर्वन् कृतकृत्योऽभवत् । भगवत्या विष्णुभक्त्या मन्मिन्ने विवेके कृतकृयता नीते सति अहमपि सदा- नन्दरूपेणावस्थित इति विष्णुभक्तेः सकाशात्फलप्राप्तिप्रतिपादनात्फलाप्तिनाम तर्कित फल प्रयोजन यथा स्यात्तथा गच्छन्परिभ्रमन् शान्तो रागद्वेषादिशून्य. व्यपेता गता• भय च शोकश्च कषायश्च प्रारब्धातिरिक्तकर्मफलभोग. मोहश्च यस्मात्तादृशः ॥ ३१ ॥ प्रशान्तारातिं निर्दलितमोह भवन्त विवेकन् । अतः परमतोऽसात्परमुत्कृ- ष्टम् । अतः परमित्युक्तस्यार्य वदन्फलितमर्थमाह--प्रशान्तेति । विवेकः कृतकृत्य- तामगमत्परिनिष्पन्नकार्योऽभूत् । कीदृशो विवेकः । प्रशान्तो व्यस्तोऽरातिर्मोहरूप: शत्रुर्येन स । यद्वा । प्रकर्षेण शान्त कामक्रोधाचरिषड्वर्गो येन । विद्याप्रवोधी श्रीमत्या विष्णुभक्के. प्रसादान्महामोह ससैन्य विनाश्य श्रीमता विवेकेन समुत्पा- दिताविति ध्वनितम् । भो नीरजाक्षि कमलनयने, सदानन्दे पदेऽविनाशिपरब्रह्मपदे जीवन्मुक्तिलक्षणेऽह निवेशित. स्थापित. । इतोऽन्यः पुरुषार्थों नास्तीति भाव. । 'नीरजस्के सदानन्दे' इति पाठे निर्गत रज आवरणरूपं यस्मात्तस्मिन्निरावरणे पदे इत्यस्य १. 'नीरजाक्षि' इति पाठः। ।

·२४२ प्रबोधचन्द्रोदयम् [षष्ठोऽङ्कः : तथाप्येतदस्तु -(भरतवाक्यम् ।) पर्जन्योऽस्मिन् जगति महतीं वृष्टिमिष्टां विधत्तां राजानः क्ष्मां गलितविविधोपप्लवाः पालयन्तु । हत्वोन्मेषोपहततमसस्त्वत्प्रसादान्महान्तः संसाराब्धि विषयममतातङ्कपत तरन्तु ॥ ३३ ॥ (इति निष्क्रान्ता सर्वे ।) इति श्रीकृष्णमिश्रविरचिते प्रवोधचन्द्रोदयनाम्नि नाटके जीवन्मुक्तिर्नाम षष्ठोऽङ्क ॥ ६ ॥ समाप्तमिदं नाटकम् । त्रयोदशमङ्गम् । तल्लक्षणं तु 'फलाप्ति फलनिष्पत्ति.' इति ॥ ३२ ॥ तथा- पीति । एतदस्तु वक्ष्यमाण आशीर्वादो भूयात् । भरतवाक्यमेतत् ॥ पर्जन्य इत्यादि । इष्टा सस्यादिगुणाम् । राजान प्रजारजनशीला. गलितविविधो- पप्लवा अतिवृष्ट्याद्युपद्रवरहिता. । उक्तं च-'अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः । अत्यासन्नाश्च राजान षडेता ईतयः स्मृता. ॥ इति । तत्त्वस्य खरूपज्ञा. नस्योन्मेषाद्विकासादुपहततमसो विगलिताज्ञाना वत्प्रसादात्तव विष्णुभक्तेः प्रसा- दात् महान्तो महानुभावा संसाराब्धि ससार एवाब्धिः सागरो दुरन्तवात तं । विषयेषु ममत्वाभिमान स एव पक कर्दमो यत्र तं तरन्त्वित्याशीर्वादः । अत्र शुभाशंसनप्रतीतेः प्रशस्ति म निर्वहणसन्धेश्चतुर्दशमङ्गम् । तदुक्तम्-'प्रशस्तिः शुभशसनम्' इति ॥३३॥ इति षष्ठोऽङ्कः । समाप्तं नाटकमिति । षड्भिरङ्करद्वितं साङ्ग नाटकमुदाहृतमित्यर्थ ॥ ॥ इदमिदानी मिह विज्ञातव्यम् । ख्यातनिवृत्तं धीरोदात्तनायकमुद्धतोपनायकमलवितानौचित्यं शृङ्गारशान्तवीररसान्तरप्रधा- नमुपसर्जनीभूतकरुणारस सधिपश्चकान्वित चतु षष्ट्यङ्गसमेत उपसंध्युपयुक्त अलंकारैरलंकृतं पताकास्थानकान्वित विष्कम्भादिपञ्चकप्रपञ्चितं भारत्यादिरीतिप: रिष्कृतं परिभाषापाट्यादिभिर्विशेषितं अवस्थानुकृतिविलसितं नाटकमिति । यथो- विशेषणम् ॥ ३२ ॥ नीरजस्कं सकलशास्त्ररहस्य प्रबोधचन्द्रोदयाख्यनाटकच्छलेना- पाततः प्रदर्य स्थले स्थले पूर्वपक्षापरपक्षौ कृत्वा वेदान्तसिद्धान्तानपि प्रदर्य विवेक- पुर.सर कामक्रोधादिपाखण्डागमपराजयद्वारा च सर्वानपि ससारनिराकरणपरिप- न्थिनः पराभूयान्तेऽन्तेवासिनमतिदयापात्र सम्यगववोध्य विष्णुभक्ति प्रार्धयन्तः श्रीकृष्णमित्रा. ग्रन्थान्ते आशीर्लक्षणं मङ्गलमाचरन्ति-तथाप्येतदस्त्विति । पर्जन्य इति । पर्जन्यो जलपूणों मेघोऽसिलगत्यस्या भूमौ महतीमिष्टा समये यावदपेक्षि.

·६] चन्द्रिका प्रकाशाख्यटीकाद्वयोपेतम् २४३ । कमभिनवगुप्तपादै -'अर्थप्रकृत्यवस्थात्मसन्धिसन्ध्यङ्गवृत्तिमत् । अर्थोपक्षेपकैयुक्त पताकास्थानकादिभिः ॥ अलंकारै समायुकं सन्धिभिश्चोपसन्धिभि । रसौचित्य- विलासैश्च वृत्तानौचित्यवर्जितम् ॥ धीरोदात्ताद्यवस्थानुकृतिर्नाटकमुच्यते' इति । अत्राह ध्वनिकारः-'अनौचित्याहते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यब- न्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥' अयमर्थ --विरोधिरससंबन्धिविभावादिपरिग्रहेणा- नौचित्यं विज्ञेयं यथा । शान्तरसविभावेषु मस्कर्यादिषु तत्तद्विभवतयैव निरू- पितेषु समनन्तरमेव शृङ्गारादिविभावतया तद्वर्णनमनुचितं; यथा वा प्रियं प्रति प्रणयकलहे कुपितासु नायिकासु वैराग्यकथाकथनादिभिरनुनयेऽनौचित्यमित्या. द्यूह्यम् । अत्र शान्तरस पञ्चसन्धिव्यापितया पुनः पुनरनुसन्धीयमान प्राधान्यं भजते, रसान्तरैरन्तरालवर्तिभिर्य समावेशस्तस्य प्राधान्यं नोपहन्ति । तदौचि- त्यपरिज्ञानम् । यथोक्तं ध्वनिकृता-'प्रसिद्धऽपि प्रवन्धानां नानारसनिवन्धने । एको रसोऽङ्गीकर्तव्यस्तेषामुत्कर्षमिच्छता । कार्यमेकं यथाव्याप्ति प्रवन्धस्य विधीयते । तथा रसस्यापि विधौ विविधो नैव विद्यते' इति अस्यार्थः । मुखादि- पञ्चसन्धिमयस्य प्रवन्धशरीरस्य यथा कार्यमेकमनु यो यो व्यापार कल्प्यते, नच तत्कार्यान्तरै सकीर्यते, नच ते. संकीर्यमाणस्य प्राधान्यमुपहीयते, तथैव रसस्याप्येकस्य प्रधानभूतस्य रसान्तरसंनिवेशे क्रियमाणे न कश्चिद्विरोध प्रत्युत प्रत्युदीरितविवेकानामनुसन्धानवता सचेतसा तथाविधे विषये प्रहादातिशयः प्रवर्तते । ततश्चाङ्गाणिभावनिबन्धन नाटकादौ कर्तव्यमेवेत्याह ध्वनिकार:- 'अविरोधी विरोधी वा रसोऽङ्गी तु रसान्तरै । परिपोषं च नेतव्यो यथा स्यादविरो. धिता' परिपोषो नाम आन्तरालिकाना रसाना प्रधानेन रसेन तुल्यतया वर्णन तत्र कर्तव्यमिति । अत्र लोचनाकार -'परिपुष्य रस मुख्यं समीपवर्तिन इतरे रसा- स्तत किंचिदूनपरिपोषवन्त कर्तव्या' इति । अत्र तुलिकाविरोधगन्ध एव नास्ति । अपि विच्छित्त्यन्तरमेव तदित्यभिप्राय. । अतः प्रकृतशान्तरस. पुरुषाश्रयतया वर्णितः । इतरे रौद्रादयो रसास्तद्विरुद्धा महामोहविवेकाद्याश्रयतया वर्णिता इति भिन्नाश्रयै रौद्रादिभि. सह शान्तस्य विरोधगन्ध एव नास्तीति सम्यक् नाटकस्य शान्तरसप्राधान्यं वर्णयितुं युज्यत एव । ननु भरते-'शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहा- । -- - तान् । इष्टामिति पाठेनातिवृष्टिं निवारयति । विधत्ता करोतु । गलितो नष्ट उपप्लवो देशराज्याधुपद्रवो येभ्यस्ते राजानः क्ष्मा पृथिवीं पालयन्तु । ससारिभ्य आशिपो दत्वा शनिभ्योऽपि ददाति । महान्तो शनिनस्त्वत्प्रसादाद्विष्णुमक्तिप्रसादात्ससार एवाब्धि. समुद्रस्त तरन्तु । समुद्रसाम्यमाह । विपया. स्रगादयः, ममता ममत्वाभि- मानः, आतङ्को भयमेतान्येव पर. कर्दमो यस्मिंस्तम् । कीदृशा महान्तः । तत्त्वानामुन्मेष. साक्षात्कारत्तसादुपहत विनाशित तमोऽज्ञान येपा ते । विष्णुभक्ते.

·२४४ प्रबोधचन्द्रोदयम् यथाह भोज -६ स्यभयानका । वीभत्सरौद्रनामानी नाट्ये चाष्टौ रसाः स्मृता. शृङ्गनाचार्यः । चकार एवकारार्थ । नाट्येऽष्टावेव रसा न इति । अतश्च रसान्तरस्य निर्विकारत्वात् 'शान्तं मेनिरे रसम्' वृत्त्या शान्तरसं माधुरिका वर्णयन्ति । तत्र वत्सलरसस्यैव एप पी + २ । अतहास्यरोद्र सि । आम्नाशिघुर्दश रसान्कवयो वदन्तु गृगारमेव रसनाद्रसमामनन्ति भोजवचनगतयोयोरष्टसंख्यानियममप्यवच्छेद्यसमिति वाच्यम् रकरुणाद्भुतहास्यभयानका. । बीभत्सरौद्रशान्ताश्च रसा पूर वचनादयमेव पक्ष. साधीयान् । शमदमस्थायीकस्य शान्तरसस्य करणे साध्यमानखात् । अन्यथा शमस्थायी निरूपणं महात्मकृतम त्यभिनवगुप्तपादैरुतत्वात् [अतो भोजेन स्थूलदर्शिना पूर्व माश्रित्य ] वत्सलभावरूपस्य रसवमुक्तमिति सर्वमनवद्यम् । काव्येभ्यो नाटकस्य विशेषतो रसप्राधान्यात्कविभिरप्रमा प्रमादाख्यो दोषो द्विविध । अव्युत्पत्तिनिवन्धनः, शक्तिनिवन्ध त्पत्तिकृतो दोष. स झटित्यवभासते। प्रवन्वमुक्तके वापि रसादी यत्न. कार्य सुकविना परितो रोविनामिति' अत्रैतदुपसहारन भावतापि सावधानमनसा सूक्ष्मेक्षिकया भवितव्यमित्यास्तां तावत शुभमस्तु सर्वजगतः परहितनिरता भवन्तु भूतगणा दोषा प्रयान्तु शान्ति सर्वत्र जन सुखी भवतु ॥ पाशाङ्कुशैक्षवशरासनपुष्पबाणमाणिक्यवेणुरमणीयकरारवि सौभाग्यसीन्नि तरले तमसः परस्मिन्नापाटले महसि मज यशस्करे कर्मणि मित्रसङ्ग्रहे प्रियासु नारीषु धनेषु वन्धुषु ऋतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये धनक्षयेऽष्टासु न गण्यते बुधै इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरश्रीमत्प्रतापश्रीकृष्णरायमहासाम श्रीसाल्वतिम्मदण्डनायकभागिनेयनाण्डिल्लगोपमन्त्रिशेखर प्रबोधचन्द्रोदयव्याख्याया चन्द्रिकाख्याया षष्टोऽङ्क समाह प्रमादात्सर्व प्राप्यत इति भाव. ॥ ३३ ॥ अङ्कसमाप्तिं द्योतयति-~-इति इति । अङ्कममाप्ती सर्वेषा निष्क्रमणमित्यर्थ. ॥ सप्राकृतं सस्कृतमत्र किंचियाख्याय तात्पर्यमवर्णि कि तत्राप्यशुद्ध यदि किंचिदस्ति तच्छोधनीय विबुधैर्न मूर इति श्रीमद्भट्टविनायकात्मजदीक्षितरामदासविरचिते प्रकाशाख्ये दयनाटकव्याख्याने जीवन्मुक्तिनिरूपण नाम पष्टोऽत. समाप्त

·No text on this page.