·प्रन्यनामा मूवम् । रू. आ. ३ ४ . २ १ २ ८ ८ .... ३ १ ४ ... : .... ... क ५६ नियापोटशिकाय:---मास्कररायोतीतटीकासहितः । ५७ आधारभूषणम्--हिरण्यकश्यानिमोकोपासव्यानककृतम् । ५८ आचारेन्दुः-माइस्युपारच्या वफविरचितः । ५९ भादमसरी-वेळकरोगहनाभट्टविरचिता । ६. यतिधर्मसंग्रा- विधेश्वरसरस्वतीकृतः । ६१ गोठमपणीधर्मस्त्रम् - हरदसहनदीकासमेतम् । .... ६२ शकेनकारनपुण्डमाण्डपानन्दवल्लीभृगपनिषद.- सटीका २ ६३ छान्दोग्योपनिषद-मरामानुनविरभितप्रकाशिकोपेता । ६४ पदारण्यकोपनिषत्-रामानुनविरनिमप्रकाशिकोपेता । ६५ शाखायनयामणम्-ग्मेदान्तर्गतकाजलशासाया। ६६ काव्यप्रकाशा-उद्योतयुतप्रदीपसहितः । ६७ मलमप्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ याद्रमसंहिता-नारदपथरामानता। ६९ मानार्णवन्त्रम्-श्वरमौलम् । तन्त्रशालान्यः । .... ७. स्मृत्यर्थसारा-श्रीपराधाविरपिनः । ७१ शापोगतरङ्गिणी--विपापरिनिता भागदपोता । १० ७२ परिमापेन्दुशेखरा-वेपनापतगास्पटीकायुमः । ७३ गापत्रीपुरमरणपद्धतिः---श्रीमच्छगरापाविरभिता । ७४ द्राक्षायणगृणप्रवृधिारदाकन्दमाता । ७५ प्रसस्त्रमाणार्थरस्नमामा-प्रलयविरपिता।... ७६ निकोपनिषद--दिगम्मरानुपाएमापयाममे 1... ७७ पैदामसूत्रमुक्तावलि:-~-प्रमानन्दसनीnिfrar | ७८ स्थिळीसेतु:-मारापगमहरिमितः । ७९ छान्दोग्योपनिन्-मायास्यामना । ८० पाक्यमृति:--मारामार्यमा सटी। ८१ मापलापनभोवस्त्रम्-मानसिमदेवम् । ८२ अमरजत्ति-सितिपिरपिता। ८३ संक्षेपणम्-- मग । १५ भदापोल:-मरोहाली.... .... HO0 २ ... .... . ३ २ . . . P ... -

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्क: ५४
रुद्रस्कन्दमणीवा
दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः
VIDYA
HRATIYA
.........
आनन्दाश्रमस्थपण्डितैः वे शा० सं० गोखले
गणेशशानिभिः संशोधिता।
ITBPARY
सा
हरि नारायण आपटे
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैमुंदयित्वा
प्रकाशिता।
शालिवाहनशकान्दाः १८३६
खिस्ताव्दाः १९१९
(जस्या अधिवारा रानशासनानुसारेण स्वायत्ती,
मूल्यमेको रूपकः (२०१)

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।
अस्पा सदस्कन्दप्रणीतवाह्यायणगृह्यसूत्रहतेः पुस्तकं परहितकपर.
तया यैर्दतं तेषां नाम प्रदश्यते--
रा०रा० दत्तात्रेय गणेश दवीड यवतमाळ हायस्कूलमास्तर इत्ये.
पाम् । अस्य लेसनकाल संवत् १८४०
समानेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। रुबस्कन्दपणीता द्राशायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। तम प्रपमपटले प्रथमः खमः। अथातो गृह्या कर्माणि ॥१॥ अथानन्तरम् । कस्मादनन्तरम् । देवसवितरिस्यादिमन्प्रवच्छाखा- पपनात् । यतोऽनधीतवेदस्प मन्त्रापरिज्ञानापमाणेपु वाक्येषु फर्मानुष्ठानयोग्यतया प्रतिपत्तुमशक्पमतस्तदनन्तरमिति गम्पते । ननु मनमानाध्ययनादपि शक्यः पतिपत्तुम् । सत्यम् । पदिमन्त्रमानेऽपर. नविधिः स्यात् । विधायक विध्यमावे को दोपः। इच्छानिवन्धनमाय- पनं स्यात् । तथा सत्यध्ययनस्य पुरुषमतिपत्त्युपायत्वात् । तस्माद मसाध्यपुरुषार्थपरामर्शापेक्षत्वात् । मन्त्राणां पातीन्द्रियपुरुषार्थसाधन- कारोपकारिमकाशनं शक्तिसन्दापनिश्चममाणाभाषेन तद्विवक्षासमवा. पश्यमन्पधिवक्षपा मषितव्यम् । अन्यविवक्षपा बोच्चारितस्पामामाण्य. माहुर्मीमांसफाः । अन्यगौरवमिराऽस्मामिन लिएपते । अप्रमाणभूतस्प व साधनत्यायोगान्न तायन्मात्रमध्ययनस्य वृत्तपम् । येथे स्वययने 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यक्षरमधानत्वानिदेश्यस्य संस्क्रियमाणस्वादि] क्षरद्वारेण च पुरुषापमोधनरूपयोजनसिद्धिसंमयामामापम् विधत्वं त्वपपनस्य नियतकमत्वान्न तावन्माचस्प संमवति । एवंविधमिति (पमपि) तपाइप वृत्तत्वम् । एकत्वाद्विधरन्तरतः स्थितो विधिदिरो. আৰু न हि प्रधानमूतामध्पयनक्रिया परिसमाप्प तदपेक्षितम्या- पारान्तरे प्रवृत्तिः । अतःशदो वक्ष्यमाणं पति प्रवृत्तस्माध्ययनस्प पर्यवसानलक्षणं हेतुस्वमाह । अपपनविधिहयोधपर्यन्तोऽनुठान- पोएमपरोधं विना न पर्यवस्पति । 'देव सवितः प्रसुष'पादि मनोपनस्य विनियोगो न गृहशाम्रोपदेशं बिनाऽनुष्ठानपोपों ·२ रुद्रस्कन्दप्रणीता- [१ प्रथमपटले. मपति । अत एप सूत्रार्थः-अध्ययनानन्तरं तदपर्यवसानादेव हेतो- गुह्याणि कर्माण्युपदेश्याम इति । ओपासनाख्योऽमिशः । यस्मिन्ननौ पाणिं गृह्णीयात्स गृह्य इति पचनात्तत्साध्यानि कर्माणि लक्षणया गृह्याणीत्याह । अत औपासनहोमादिषु गृह्यागिः । अत एवाधिकार इत्युक्तं भवति । आहत्यविहितं वर्जयित्वा यथा पुनर्मामिति ब्रह्मचारि- पश्चौलादीनि बालसंस्कारार्थतया तच्छेपत्वेन यद्यपि योध्यन्ते तथाऽपि पुत्रं संस्कुर्यादित्येवमादिवचनापितुरपि तानि कृत्यान्येव स्वकृत्यानि च सर्वाण्यग्निसाध्यान्यस्मिन्नेवानी कार्याणि । अस्य सर्वसाधारणत्वेनो- त्पन्नवादग्न्यन्तराक्षेपे प्रमाणान्तरामावाच्च । बाठकृत्यमपि प्रसङ्गसिद्ध. त्वान्नाग्न्यन्तरमाक्षिपति । यदा तु सर्वाधानेन पितुरग्न्यमावस्तदा बाल- कृत्येनाऽऽक्षिप्यते लौकिकानिः । सर्वहोमेपु समाचारतः सिद्धत्वा- हौकिकस्य । पिताऽपि तस्मिन्नेवानी संस्कुर्यात् । विद्यमाने हि गृह्य उपात्तस्य विद्यमानत्वादुपादानक्षमः । अत्र परसंस्कारार्थान्येकदेश प्रणीय तस्मिन्नेव कार्याणि । समाप्तेषु तस्य लौकिकत्वमित्युपलब्धे देशे समाचारः । यद्येवमेष समाचार: साविकः स्यात्तथैव श्रुतिकल्प. नया प्रमाणं स्यात् । अथ तु देशान्तरे विमानं स्यात्कृत्य एव परार्था- न्यपि स्युः । नाप्यनेरन्ते लौकिकत्वम् । यदाऽननिः पिता भार्यामरणा- दिना पदि शास्त्रान्तरेवनः संस्कारप्रतिषेधो विद्यते तदाऽन्येन कार. येत् । अयं तु न विद्यते स्वयमेव लौकिकेऽग्री कुर्यात् । नन्वन्पदीयेऽना. बन्यः किमिति न करोति । आहवनीयादियत्पुरुषविशेष प्रति नियत. स्वाद्यस्य यो गृह्यस्तस्यैव संस्कारयोग्यः । य[अन गृह्याणीति प्रासे छान्दसो लुक्कृत छन्दस्तुल्यावमस्य शास्त्रस्य गमपितुम् । तुल्पत्वं च वेदमूलत्वेन । मन्वादियदतीन्द्रियार्थे माण्याद्वेदमूलत्वाच । घेदमूलेषु स्मृतिशास्त्रेषु वेदाङ्गेषु च पद्यदस्य शास्त्रस्यापेक्षितं विद्यते तस्य तस्प संग्रहः सिद्धो भवति । सर्वपामध्ययनविध्याक्षिप्ततयेक विज्ञानविषयत्वा- दपेक्षामा स्वपिरोधिना[न] विना समुच्चयः । परामर्शहत्यमापन वाक्पार्थस्य पर्यवसानाद्गृह्याणीति सिद्ध फर्माणीतियचनमग्न्यन्तरसा. व्यस्पान्वष्टक्पादेरननिसाध्यस्य च संग्रहार्थम् । तस्य च प्रयोजनं पक्ष्य- मापायो परिमापायां साधारणत्वं सूचयितुम् । अत एप वाक्यार्थ:- गृहाण्यगृह्याणि च कर्माण्युपदेश्याम इति । गृह्यसाहचांदगृह्यापन प्पोपासनवत एपेति कचित् ॥१॥ . -

·१ अपमः खण्डः] दाह्मायणगृह्यसूत्रवृतिः।
उदग़पनपूर्णपक्षपुण्याहेषु पागान-
नादतः कालोडनोदश इति ॥ २॥
यस्मिन्क्षणे मकरं गच्छति सूर्यस्ततः प्रभृति षण्मासा उद्गपनम् ।
यस्मिन्क्षणे सूर्याचन्द्रमसौ सह यसतस्तत ऊर्थ यस्मिन्क्षणे तयोरेंव
परमो विप्रकर्पस्ततः माक्पूर्वपक्षः । ज्योतिशास्त्रे कर्मयोग्यं पदहरुकं
मरपुष्पमहः । नेपा द्वन्द्वसमास: । अन्दये नेपामितरेतरयोगमाह
विमक्तिः । अतो येषु कर्मषु समुचितानामन्वयः संमपति तेषु समु.
चितानामेवाङ्गत्वम् । येषु सर्वसंमवस्तेपु यथासमवं योरेकस्मिन्वाऽ.
न्वयः । ननु सकादुचारितस्य कथमनेकधाऽन्वयः । सर्वकर्मणामविकृत-
त्वादादापति पदम् । इतरेतरयोगायिवक्षया च समुच्चपासमवेऽपि
ज्योतिशाचे निपिद्धमहस्तद्वनीयम् । उदगपनपुर्वपक्षावनादृत्य
होपहेतुत्वान्मध्यदिनादूयमहरावर्तनादित्याहुः । ततः मारगृहागा पक्रा:-
भावेऽध्यावृत्तिास्ति । अत इति विशिनटि । ननु प्रातराहुति हुवा
हविनिर्वपदिल्पनेनैव सिद्धम् । न सिध्यति पूर्वकालनिषेधपरत्वात्तस्य ।
अपि च सर्वमहः प्रातराहुतेः स्थानमिति वचनादपरालेऽपि स्याट ।
काल इति । यथाऽन्ये दादयः काला अधिकारहेतवस्तथाऽयमप्युक्तः
कालोऽधिकारहेतुनावमात्रमिति गमयितुम् । अतोऽज्यकाले कृतकृत
मेव न विगुणमात्रम् । विशेषादेवास्य अलीयस्त्वे सिद्धेऽनादेश इति
शास्त्रान्तरादेशः संग्रहणार्थः । तत्र विरुद्धानां विकल्पो यथा विवाहे
सर्वकालत्यगुपनपने च पञ्चमवादि । अविद्धानां समुबशे पथोपन-
पने वसन्नादिसर्वेषु च मुहर्तादि । एवं सर्वत्र ॥ २ ॥
अथ वर्ग यथोत्साहं ब्राह्मणानाशयेदिति ॥ ३ ॥
अधिकारप्रयोगे समाने यथाभाद्धं व्यवरान्ब्राह्मणान्मोजयेत् ।
यज्ञोपवीतमिनि ॥४॥
कर्माई स्यादिति शेषः । नित्ये विद्यमाने न यज्ञोपवीतान्तर भसद्धा-
सिन्द्रेः ॥ ४॥
सौत्रमिति ॥ ५॥
तद्यज्ञोपवीतं कासिसूत्रकृत रातो वा मृत्पन्तराचपाव
गतिः ॥५॥

·बद्रस्कन्दप्रणीता- [पमपरले कौशं धेति॥ ६॥ कुशविकृतं पा कुशविकारः ॥६॥ ग्रीवायां प्रतिमुच्य दक्षिणं चाहुम- द्धृत्य यज्ञोपवीती भवतीति ॥ ७ ॥ सोनं कौशंधा पाशाकृति कृत्वा ग्रीवायामासज्य दक्षिण बाहुगुनृत्य तस्याधस्तादवलम्बनं कृत्वा यज्ञोपवीती मवति । विन्यास विशेषयु. केऽस्मिन्द्रव्ये यज्ञोपवीतशब्दो वर्तते तदर्थे व्रत्य उपचाराद ॥ ७ ॥ सव्यं प्राचीनावीतीति ॥८॥ ग्रीवायां प्रतिमुच्य सध्यं पाहुमुद्धृत्य प्राचीनावीती भवति । एत- स्पिये । स्मृत्यन्तरात् 'उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां च होमे जप्यकर्मणि मोजन आचमने स्वाध्याये यज्ञोपवीती स्यादन्येष्वप्येवं- प्रकारेषु भवतीति । व्याप्त्यर्थ गृह्यशाने विहितादन्यवाप्येतद्यमङ्ग- मिति निधीतिता नोक्ताऽस्मिशास्त्रे निवीतिना कृत्यं नास्तीति। केचि- स्वायसान्वधकाम इत्पन निवीतित्वमिच्छन्ति वधकामे श्येनयागे दर्शनात् । तदर्थ च श्रीवायां प्रतिमुच्येति सूत्रमवि[व]च्छिद्य निवीती मवतीत्यध्याहरन्ति ॥८॥ सर्वकर्मणामद्गमाचमनमादो कर्तव्यं तदर्थं तदाह- निराचम्यापो द्विः परिमृजीतेति ॥९॥ उदकं निरहुमूलतलेन पीत्वाऽङ्गुष्ठमूलतलेनालोमप्रदेशादहिः परित ओठो मुजीताद्भिः॥९॥ पादावज्युक्ष्य शिरोऽयुक्षेदिति ॥ १० ॥ पादौ युगपदभिमुखं मोक्षदद्भिः। पृथरसूत्रकरणं पूर्वोत्तरसूत्राभ्यां पलक्षण्य गमयितुम् । वेलक्षण्यं च पादाद्यवयषविशेषानपेक्षत्वम् ।।१० इन्द्रियाण्यद्भिः संस्पृशेदिति ॥ ११ ॥ अनुष्ठानामिकाम्यां चक्षुपी अगुठप्रदेशिनीभ्यां नासिके अङ्गुष्ठक. निष्ठिकाम्यां ओने । अप इत्यधिकारासिद्धरद्धिरिति प्रत्यङ्गमयग्रहणा- भम् । इन्द्रियाणीति सामान्योक्तावपि पादयोः भास्पृथग्रहणात्पाप्या- ·- . १पमः खण्ड प्राणायणगृह्यसूत्रवृत्ति दीनामग्रहणमयोग्यत्वात् । मनसश्वाशक्यत्वात् । खवः सर्वगतरवार- (६)सिद्ध जिह्वायां पापाने पारिशेप्याप्रयाणामेव ॥ ११ ॥ अन्ततः प्रत्युपस्पृश्य शुचिर्भवतीति ॥ १२ ॥ प्रत्युपस्पृश्येत्युक्त पूर्वोक्तानां प्रत्येकं स्यादित्यन्तत इत्युक्तम् । उपस्पृ. श्येति सिद्धे प्रतीतिपूर्वमप्युपस्पर्शनमस्तीति सूचयितुम्।पूर्वमप्युपस्पर्शित- मपेक्ष्य प्रत्युपस्पर्शनं भवति। तच्च स्मृत्यन्तराद्गम्यते-आ मणिबन्धना. पाणी प्रक्षाल्येति। तत्परामर्शे च तत्सहचरिताना पाडूमुख उद्दमुखोवा शुचौ देश आसीनो दक्षिणं पाहुं जान्वन्तरा कृत्वा यज्ञोपवीतीवाग्यतो हृदयस्पृशोऽनुष्णामिरफेनामिरभिस्तीर्थन पादौ प्रक्षाल्येत्येवमादीना- मपि परामर्शः सिद्धो मवतीति तैः समुच्चयः । पादप्रमृतिक्रियाविशे- पणानिरपेक्षप्रवणान्मुखमार्जनादीनां न निवृत्तिः । शुचिरिति न केवलं कांगमाव एव, आचमनास्य प्रायश्चित्ते सति शुद्धयर्थमपि भवती. स्येवमों मवतीति यज्ञोपवीती भवतीतिवत् ।। १२ ।। आसनस्थानसंवेशनान्युदगग्रेषु दष्विति ॥ १३ ॥ कुर्यादिति शेषः । विध्युपदिष्टानि नार्थमासान्यासनादीनि पचनस्पा- न्यथा वयात् ॥ १३॥ प्राङ्मुखस्य प्रतीयादिति ॥ १४॥ प्राङ्मुख इत्युक्ते कुर्यादित्यध्याहारकर्तुरेव प्राङ्मुखत्वं स्यादिति सर्व स्यैव कर्मसंबन्धिनः प्राङ्मुखत्वं विधातुं संबन्धमानवाचिनी यष्ठीमाह । पथा धौले मातुः । वाक्पविशेषासिद्धे प्रतीयादिति मधुपर्के दातुश्रीले नापितस्य प्रत्यङ्मुखनियमार्थम् । प्राङ्मुखस्ए प्रत्यमुखकियार्थेऽमि. मुखमीयाद्गच्छेदितर इत्यर्थः ॥ १४ ॥ पश्चादग्नेयंत्र होमः स्यादिति ॥१५॥ यस्मिन्मदेशे होमो विद्यते तत्र प्रधानमङ्गानि च पवाद रुपविश्य कुर्यात् । स्यादिति व्याप्त्यर्थ भवतिपय ॥१॥ सहशिरसं सानशब्द इति ॥ १६॥ प्रतीयादिति शेषः। 'माता महतेनाऽऽच्छाद्य' 'माप्य कुमारम्' इत्यादी मान इत्येव सिद्धे शब्दहति गृहात्मानममिपिश्चेदित्यम शिरस्यमिय ·- रुद्रस्कन्दप्रणीता [१ प्रथमपटले. कार्थम् । इतरथा सेकमानमिदं मानमिति न शिरसि स्यात् । माते प्रानं तुल्यवाचिनि च शब्द इति मूत्रार्थः॥१६॥ दक्षिणेन पाणिना कत्यमनादेशे ॥ १७ ॥ कुर्यादित्यधिकाररसिद्ध कृत्यमिति गृह्योक्तादन्यदपि यकृत्यं तदपि दक्षिणेनैव हस्तेन कुर्यादित्येवमर्थम् । आदेशबलीयस्त्वात्सिद्धेऽनादेश इति यदर्थस्वभावादेशाविनिवृत्यर्थ यथा परिध्यादित्यादौ द्वयो। पाण्योः ॥१७॥ मन्त्रान्तमव्यक्त परस्याऽऽदिग्रहणेन विद्यात् ।। १८॥ मन्त्रान्तमव्यक्तं च विनियोगतः परिमाणतश्च परस्येत्याकाक्षाव- शाद्वावर्थावुत्तरस्य मन्त्रस्येत्येकः प्रधानस्य मन्त्रबोधस्यार्थस्येति द्वितीयः। आदिश्च ग्रहणं चाऽऽदिग्रहणम् । यथासंरयेनान्वयः। एष सूनार्थः। मन्त्रा- न्तमुत्तरस्याऽऽदिना विद्यात् । अव्यक्तं विनियोगतः परिमाणतश्चार्थवशेन विनियुक्त परिमाणयुक्तं च विद्यादिति अधिनियुक्तो हि.. मन्त्रोऽध्ययन- संस्कृतः कार्यविशेषसंपन्धाकाक्षः कर्मविशेषार्थानां मन्त्राणां संनि- धावानायमानस्तद्धर्मविशेपमा प्रतिपद्यते संनिधिविशेषादपर्यवसा- नाच तस्मिन्नपि कर्मणि यत्पदार्थप्रकाशनसमर्थों यः स तस्यैव शेपः सामाविशेषात् । यस्यतत्मकाशकः स तक्रमेणैव जपतयाऽऽशीर्वाद- नया चोपयुज्यते । आकाक्षादिवशाचेयत्तामात्रपरिच्छेदो मन्त्रस्य ननु परस्प ग्रहणेनेत्यनेनैव परिमाणस्याप्युक्तत्वादन्तमादिनत्यनेनं किमुच्यते द्वयोमन्त्रयोर्मध्यगतस्य यस्य पदस्याऽऽभिधानिकोऽन्वयो न केनचि. दपि गम्यते तस्यावश्यमेकेनान्वयः कल्प्यः अन्यथा तस्याऽऽनर्थक्यात् । यस्य * द्वाभ्यामपि केनापि प्रकारेणान्वयो दृश्यते तस्याप्येकेनैवान्वय आकाक्षापूर्तेरेकत्वाचावगम्यते । एतदुक्तं भवति उत्तरमन्त्रादेः प्राक्- पूर्वत एव मन्त्री नान्वयी किंचित्पमित्येकोऽर्थः। उत्तरमन्त्रादेः मागेव पूर्वमन्त्री नोत्तरादिसहित इति द्वितीयः । मध्यमं पद कि पूर्वणामि- संघध्यत उतोत्तरेणेति सदेहे कल्पनालाघवाद्विशेष्याध्यवसाय: । अस्या- र्थस्य न्यायसिद्धे न दोपो नैयायिकत्वात् । सूत्रस्य वाक्यशेपासिद्ध न स्वरुच्या कल्पयेत् । न्यायसिद्धमेव जानीयादिश्येवमर्थः ॥१८॥ बाबाsपति पाटान्तरम।

·। H. है १ प्रथमः खण्डः ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। 'स्वाहान्ता मन्त्रा होमेषु ।। १९ ॥ ये पाठेन स्वाहान्तास्तेऽपि स्वाहान्ताः कार्याः स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽनये कम्यवाहनायेत्पन्न न स्याहान्तताऽऽद्येनेव कृतार्थ- खात् । पुरस्तात्स्वाहाकृतयोऽन्ये देवा उपरिष्टात्स्वाहाकृतयोऽन्ये देवा इति श्रुतेः । अधिकारासिद्ध मत्रान्त इत्यतिव्याप्त्यर्थः ॥ १९ ॥ पाकयज्ञ इत्यारव्या यः कश्चैकानौ ॥२०॥ संज्ञा व्यवहारा एकामियोऽमिएकामिग्रहणमम्यामिसाणानां संज्ञानिवृत्यर्थम् । यः कश्चेति सप्त पाकयज्ञसंस्था इति दर्शनातयतिरे- कार्थ शास्त्रान्तरोक्तसंग्रहणार्थ च ॥ २० ॥ तत्राविग्वला सायंमातोमवर्जम् ।। २१ ॥ तत्र तस्मिन्नेव पाकयज्ञे नान्यत्र । अतो मथिो लौकिके वान ब्रह्म स्विमित्यायोऽनूचान इत्याविग्गुणनियमार्थम् ॥ २० ॥ स्वयं हौत्रम् ॥ २१॥ सायं मातहमिवर्जमित्यनुवर्तते । इतरथा सूत्रानर्थक्यात् । तथाऽपि सर्वहोमेषु स्वामिनो होमकर्तृत्वं न सिद्ध्यविधेयं नित्यपालस्वाद । सायं- मातोमे स्वामिनोऽन्यस्याकर्तृत्वाभ्यनुज्ञानार्थ सूत्रम् । तदधिकारार्थमेध हिब्रह्मासनमनुक्रवेदमुक्तम् ॥ २१ ॥ दक्षिणोतेऽमेरुदङ्मुखस्तूष्णीमास्ते ब्रह्माहोमात्मागग्रेषु ।। २२ ।। अनेदक्षिणतो न होनुः । तूष्णी वाग्यतः । आहोमारमयोगसमातेः। मागग्रेषु स्पष्टम् ।। २२॥ कामं त्वपि यज्ञियं व्याहरेत् ॥ २३ ॥ यज्ञोपकार्य तदितो ब्रह्मा बूयात् । अत एव कर्मविदेव ब्रह्मा । कामं विति लौकिकस्यापि कर्मोपकारिणो व्याहरणार्थम् ॥ २३ ॥ अयज्ञियां वा व्याहृत्य महाव्याहतीजेपेत् ॥ २४ ॥ पाशम्दाधज्ञियामप्यन्यथासिद्धांजपेन्मनसा व्याहृतय एक महान्याः हतयः ।। २४ ॥ *

·१ प्रथमपरले
रुद्रस्कन्दप्रणीता-
इदं विष्णुरिति वा अचम् २५॥
होनब्रह्मले स्वयं कुर्वन्ब्रह्मासनमुपविश्य छत्रमुत्तरा-
सङ्गं कमण्डलु ना तत्र कृत्वाऽथान्यत्कुर्यात् ॥ २६ ॥
। आपकल्पोऽयम् । उतरासामुत्तरीयं वासः । अथान्यदिति । ब्रह्मा-
पवेशनात्पूर्वनिवृतं यत्कर्म तदनन्तरविहितं यत्कर्मावशिष्टं तदित्यर्थः ।
अत एव न कर्मादी ब्रह्मोपवेशनम् । कतहि । इदं मूमेरित्यस्या
नन्तरमेय वक्ष्यामः ।। २६ ।।
अन्यावृत्तिं यज्ञाज्ञैरव्यवायं चेच्छेत् ॥ २७ ॥
होमाङ्गैः सहाः पराङ्मुखो न भवेत् । अन्तरा च न गच्छेदित्यर्थः ।
कुर्यादित्यध्याहारात् । सिद्ध इच्छेदिति यदिप्रमादाव्यावृत्ति व्यवार्य
या कुर्यात्तदा पुनः प्रतिमुखं स्यात्मत्यागच्छेदित्येवमर्थम् । पाकयज्ञसा.
धारणमिदं सूत्रम् । एवमुत्तरपरिमापा ॥ २७ ॥
इति भीरुद्रस्कन्दविरचितायां गृह्यवृत्ती प्रथमपटले
प्रथमः खण्डः ॥१॥
भय दितीयः खण्डःt
पूर्व भागे वेश्मनो गोमयेनोपलिप्य
तस्य मध्यदेशे लक्षणं कुर्यात् ॥ १ ॥
गृहस्पामिमुखे गृहस्यैकदेशे मागे पूर्वोपलितेऽपि स्वयं गोशकतो-
पलिप्योपलिसस्य मध्यदेशे लक्षणं कुर्यात् । लक्षणस्य स्वरूपमन्यतोऽवः
गन्तव्यम् । पांमुमिः स्थण्डिलं कुर्यादित्यर्थः॥१॥
दक्षिणतःप्राची रेखामुल्लिख्य ॥२॥
: स्थण्डिलस्य दक्षिणापरात् । कोणादारभ्य प्रागपवा रेला
लिखेत् ॥२॥
तदारम्भादुदीची तदवसानात्माची तिस्रो मध्ये प्राची॥ ३ ॥
पश्चिमरेसारम्मा उत्तरोत्तराः । कुतः। अपिश्यं सर्व प्रागपवर्गमुदगः
पवर्ग वा स्मरन्ति यतः । एवं सर्वत्रानाशे ॥३॥

·२ द्वितीयः खण्डः दाह्माषणगृह्यसूत्रवृतिः। ९ तदायुक्ष्य ॥ ४ ॥ उलिखितं धण्डिलमद्भिरसक्ष्य ॥ ४ ॥ अग्निमुपसमाधाय ।। ५॥ स्पण्डिटस्य मध्येऽनिसंमुखमभिमुखं निधाय । उपेति । उपयोगी पत्र पत्र शास्त्रेण होमार्थोऽप्यनिविधीयते तत्र तत्रोपलेपनाये निधा. मान्तं कुर्यादित्येवमर्थम् । यथा सर्पचलो तथा सर्वत्रेतद्धोमेषु कुर्याविति पचनादाहोमार्थे न स्यात् ।। ५॥ इमं स्तोममिति परिसमूहा तृचेन ॥ ६ ॥ निधीपमानस्यामेः प्रकीर्णाशकलासमन्तत एकीमावं मापयित्वा प्रत्यूषं परिसमूहनं प्रागुपक्रममुदगपवर्ग कुर्यान्निराकाङ्क्षवाहवाम् । अस्प विनियोगमानपरत्वान्नार्धपकल्पना प्रमुखम् ॥ ६॥ पश्चादमी न्यञ्चौ पाणी सत्वेदं सुमेरिति ॥ ७ ॥ अप्रेरनन्तरमेव पश्चातृणादिमिः सहितौ मूमिगतावामुखी हस्ती कृत्वदं भूमेरिति जपेत् 'अन्येषां विन्दते धनम् ' 'अन्येषां विन्दते पसु' इत्पन्ततः । अनयोस्तुल्यार्थत्याद्विकल्पैन मन्त्रान्तस्वम् ॥ ७॥ नयोनियममाह- वस्वन्तं रात्री ॥८॥ रात्रिकाले विहितं यदात्री क्रियते तत्र वस्वन्तमेशानन्तरं ब्रह्मोप. पेशनम् । कुतः अमिनिधानात्पूर्व तावन्नोपवेशनं दक्षिणतोऽमेरिति पर. नात् । परतोऽप्युपसमाधाय परिसमूहा न्यची पाणी कृत्येदं भूमेरिति जपेदित्युक्त्वा प्रत्ययेन समानकतकस्योक्तत्वात् । अवान्तरमपोगक्याया- वगते बोधादुपवेशनम् । इदानीं तु विरोधामावाद्वक्ष्यमाणस्प ब्रह्मवा- क्षत्यादुपवेशनम् ।पूर्वोक्तानां सूत्रैक्शे सत्यपि सुसरोधार्थ सूत्रापच्छेदः । पश्चादानास्तीर्य दक्षिणतः प्राची प्रकदुचरतश्च ॥१॥ अमेः पमात्मागमान्दानिरन्तराना स्पण्डिलमुदंगपवगायकी ·[१ प्रथमपटले. रुद्रस्कन्दप्रणीता- दक्षिणतः प्रकीर्णानग्रेषु गृहीत्वा प्राची प्रकर्पत्तथोत्तरतश्च प्रकर्षेद्यथाः पुरस्तादग्राणि संगतानि स्युः ॥९॥ अपकृप्य चा ॥ १० ॥ पश्चास्तरणमाघमेवेत्येव कल्पः ॥१०॥ पूर्वोपक्रमं प्रदक्षिणमपिं स्तृणुयान्मूलान्य- • अश्छादयंत्रिवृतं पञ्चवृत्तं या ॥ ११ ॥ अग्नेः पुरस्तात्पूर्व ततो दक्षिणतस्तत उत्तरतस्ततः पश्वास नूत्तरतः समापनीय प्रदक्षिणमिति पचनान्मूलान्पग्रे छादयभिति वचनात् । उदगपर्गे हि मूलेरपाणि छादितानि न स्युः। नन्वग्राण्युक्षिप्य किमिति न स्तरणम् । छादयंस्तृणुयादिति स्तर्यमाणावस्थायामेय स्तर्यमाणमछा- चनोपदेशात् । किं तहि मूलान्यौछादयन्नित्यनेनैव सिद्धत्वारपूर्वोप कम प्रदक्षिणमित्यनर्थकम् । न । अन्यदपि यत्मतिदिशं तत्पूर्वोपक्रम प्रदक्षिणमिति ज्ञापनार्थ यथा प्रतिदिशमुपलिम्पेदिति । अवापि स्फुटीकरणार्थरवादयोक्तम् । अव तु प्रथम दक्षिणतस्तत उत्तरत हत्यपि प्रदक्षिणाशब्दस्पार्थोऽवगन्तुं शक्यते । इदं स्तरणं निः कृत्वा पञ्च फूत्यो था । पूर्वसूत्राभ्यां विहिते सकृत्सकदेव पितृयज्ञेयाय स्तर- णमन्यटक्ये द्वितीयमितरन तृतीयमित्युपदेशः ॥ ११ ॥ उपविश्य आंग्रे पादेशमात्र प्रच्छिनत्ति न नखेन पवित्रस्थो वैष्णव्यावितीति ॥१२॥ उपविश्पेति । इतः प्रमृति दर्मासनार्थे प्रच्छिनत्ति न पाणिनीपधि. मन्तर्धायेति गृह्यान्तरे ।। १२ ।। अभिरुन्मृज्ज्य विष्णोर्मनसा पूते स्थ इतीति ॥ १३ ॥ उत् , अर्ध्वमुदगगे । अनुठाभ्यामनामिकाभ्यां च संगृह्य 'निराज्य- मुस्पुनातु देवस्त्वा सवितोत्पुनावच्छिदेण पवित्रेण घसोः सूर्यस्य रश्मिभिः' इति मन्त्रस्यापि घिरावृत्तिः । प्रदेशान्तरे द्विस्तूष्णीमिति यत्नान्तरादुत्पुनाति।माचीमध्ये क्षिपत्यच्छिद्रेण पपित्रेणेति संश्लिष्टपोः समुदायमाह ।। १३॥

·२ द्वितीयः खण्डः ] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
आयुक्ष्यामावन प्रहरेत् ॥१४॥
अद्भिरभ्युक्ष्प पवित्रे उदगने अनौ प्रक्षिपेत् । अन्विति । उत्पवने.
अनुगते उदगग्रे इत्यर्थः ।। १४ ॥
आज्यमधिश्रित्योत्तरतः कुर्यात् ।। १५॥
अोरत्तो मागे स्थाल्या सहाऽऽज्यमुपनिधाय कुर्यात् । किं कुर्यात् ।।
शास्त्रान्तराद्दम्पते द्विरुल्मुफेनामिज्याल्प द्वे दर्माये प्रक्षिप्प विरुल्म:
फेन मदक्षिण परिहत्योत्तरतो पहिपि निदध्यादित्यर्थः ॥ १५॥
दक्षिणजान्यतो दक्षिणेनानिमदिवेऽनुम-
न्यस्वेत्युदकामलिं पतिश्चेत् ।। १६ ।।
सदक्षिणेन जाना भूमिगतो ब्रह्माग्न्योरन्तर उवकपूर्णमालिमक-
सिक्षेत् ॥ १६ ॥
अनुमतेऽनुमन्यस्वेति पश्चात्सरस्व-
तेऽनुमन्यस्वेत्युत्तरतः ॥ १७ ॥
होमानानामप्युत्तरतो ठेखायदालिसेको दृष्टानगुण्यात् ॥ १७
हटे कल्पना यतः-
देवसवितः प्रसुति प्रदक्षिणमप्रिं
पर्युक्षदभिपरिहरन्हव्यम् ॥१८॥
प्रसिनेरिति प्रकृते पर्युक्षेदिस्यतावदेव पर्युक्षणसंज्ञार्थम् । पर्युक्षण.
बजमित्यन्त्र होमाई सर्वमन्तथियन्मागुपक्रममुकामलिं पर्युक्षेत् ॥१.
समाधिर्वा ॥ १९॥
सन्मन्त्रमुकवा विर्षा पर्युक्षेत् ॥ १९ ॥
समिध आधाय ॥२०॥
औदुम्बरी: सादिगः पालाशी नदमावे याज्ञिकाः पञ्चदश समि.
घोऽनावाधाय । एकामुत्तरतो बर्हिषि निदध्यादिस्यध्याहार, शाबा.
न्तरात् । अनन्तरमोरनमाचरेत् ॥ २०॥

·१२ रुद्रस्कन्दमणीता- [१ मपमपटले प्रपदं जापित्वोपताम्य कल्याणं ध्याय- वैरूपाक्षमारण्याच्यसेत् ॥ २१ ॥ सपत्यारम्य ब्रह्मणः पुत्राय नम इत्येवमनामन्त्रस्य प्रपदशब्दो पाचकः । जपित्वेति । जपन्नित्यर्थः । विरूपाक्षोऽसीत्यस्प प्रपदमध्यपाति. स्वारपौर्वापर्यानुपपत्तेः । कल्याणशब्दोऽपवर्गवाचकः । निरुच्ट्रासो मूत्वा प्रपदं जपन्भूर्मुदस्वरोमित्योंकारे परमात्मशान में भूपादिति ध्यायन्नित्यर्थः । यथासामध्यमोंकारं भावयित्वा विरूपाक्षोऽसि दन्ता. जिरित्युच्छ सेदित्यर्थः ॥२१ ।। नित्येष्विव काम्येप्वाह पतिकरम काम्पेषु ॥ २२॥ काम्पग्रहणमुपलक्षणम् । प्रज्ञानसाध्यविशेषवर्ता कर्मणां तेषु विशे- पमेष पराश्येदमेष में भूयादिति ध्यायमित्यर्थः ॥ २२ ॥ सर्वत्रतद्धोमेषु कुर्यात् ॥ २३ ॥ सर्वनेति व्यापपर्थम् । एतदुपलेपनादिप्रपदान्तं सर्व पदजातं सर्प होमात्मके कर्मणि तत्तद्विशेषेभ्यः प्रागेय कुर्याद्यानि तु धृतेऽनो तस्मिन्नेक देशे क्रियन्ते तेष्वर्थलोपादग्न्युपसमाधानान्तस्य निवृत्तिः ॥ २३ ॥ • इति श्रीरुद्रस्कन्दविरचितापां गृह्यवृत्ती प्रथमपदले द्वितीयः रण्डः ॥ २॥ भय वतीप. बा॥ ब्रह्मचारी वेदमधीत्योपन्याहृत्य गुर- पेऽनुज्ञातो दारान्कुर्वीत ॥ १ ॥ ब्रह्म घेदः । वेदाध्ययनार्थानि गोदानादीनि तान्यग्नीधनादीनि च स्मृतिकारैरुतानि लक्षणया ब्रह्मेत्युष्यन्ते तान्यनुतिष्ठन्नेको शासामधी- स्याध्ययनप्रयोगमर्थनिश्चयपर्यन्तं पडङ्ग परिसमाप्योपगुरुसमीपं निष्पाय स्वयं गुर्वमिलपितवण्यमर्जयित्वा तद्गुरुं तदर्थ बोपन्याहृत्य समीपमा.

·३ तृतीप खण्डः] द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
हत्य गुरव आचार्याय दत्त्वा तेनैव गुरुणा त्वं सानं विवाहं च कुर्वित्यनु.
ज्ञातः स दारान्मायाँ कुर्वीत । यथा गुरवेऽनुज्ञात आत्मानं प्रति मार्या
मपति तथा कुमारी संस्कुर्यादिपर्थः । दारानिति बहुलपुंसवे अविश्.
क्षिते आविष्टलिजन्स्यात् । एवं वृत्त्यर्थेऽध्यापनेऽधार्थे तु गुरुदक्षिणा-
मदत्वाऽप्यनुज्ञामात्रादेव विवाहः । सहस्रं श्वेत चाश्वं प्रदायानुज्ञातो
वैतिश्रुतेः । तदर्थ चोपन्याहृत्य गुरवेऽनुज्ञातो वेति वाशब्दं केचिदमा-
हरन्ति । दक्षिणां दत्त्वा नोदकपूर्वमिदानी पत्रिंशदादिकं तदर्धक
पादादिकं वा ब्रह्मचारिणतम् । ब्रह्म तच्चरित्वा वेदं सकलमनधीत्यापि
विवाहः। अथ वा मतमचरित्वाऽपि वेदं सकलमधीत्यापि विवाह इति ।
अस्मिन्व्याख्याने नार्थावबोधपर्यन्तमध्ययन चेति केचिदाहुः । अपरा
व्याख्या वा शब्दाच्याहारेण ब्रह्मचारी वेदमधीत्य वेतिद्वादशवार्षिक-
मध्यपन केचिदाहुः । 'पत्रिंशदाधिक चर्य गुरी विधिक प्रतम् ।
तदर्धक पादिकं वा ग्रहणान्तिकमे वे] वेति' । अस्मिन्ना(मा)नवे
लोके वेदत्रयार्थत्वेन पत्रिंशदादेतत्वावदानधीत्य वेदी पा देई
घाऽपीति चाननवोक्तवादेवतासवशात्कालह्रासोऽयुक्त एवेति धादि.
चरणमप्यनुज्ञातमेवेति तद्युक्तमयुक्तं वेति विचारणीयम् । ब्रह्मचारीत्य-
स्थापरा व्याख्या वेदवतानि चत्वारि गोदान प्रातिकमादित्यवतं महा-
मानिकमित्येतानि गोदानं नातिकमादित्यव्रतं महानानिकमोपनिषद-
मिति वा ब्रह्म तारिवा विवाह इति । अस्यार्थस्य न्यायमूलत्वं केषि.
दाहुः । ब्रह्मचारिणतानि पुरुषसंस्कारार्थानि नाध्ययनाहानि पुरुपोहे.
शेन विधानात् । अतस्तद्विधिपर्यवसान्निबन्धनोऽयं व्रतम्रानोपदेशः ।
अध्ययनविधिरपि न विचारपर्यन्तः । रागत एव तसिद्धेः । अतस्तन्नि
बन्धनो वेदनानोपदेश इति । तदिदं मीमांसकैनेष्यते । वाक्यशेषात् ।
सिद्धे पातेति नान्दीमुखादेरुपसंग्रहणार्थम् ॥ १॥
आप्लवनं च ॥ २ ॥
उपन्याहृत्य गुरवेऽनुज्ञात: कुतित्यस्यानाकर्षणार्थश्वकारः ।
आप्लवनं मान समावर्तनम् । दाराप्लवन इति वक्तव्ये पृथग्रहणं
पृथक्मयोगार्थम् । अत एव कालोऽपि मिद्यते व्युत्क्रमस्तु दाराधिगन्तु-
रेव प्लापनं न नैधिकरपेत्येवमर्थम् । इतरथाऽध्ययनपरिसमातिनिमित्त.
मायुवनमित्युपसंकेतः ॥२॥
तयोराइवनं पूर्वम् ॥ ३॥

·[१ प्रथमपटले- १४ रजस्कन्दप्रणीता- जायापत्योर्विवाहापूर्वमाप्लवनं कर्तव्यम् । तत्पुरुपस्य मन्त्रक्रमानु। सारेण पुरस्ताद्वक्ष्यते ॥३॥ आप्लवने पुरस्तादित्यारभ्याऽऽह-- मन्त्राभिवादात्तु पाणिग्रहणस्य पूर्व व्याख्यानम् ॥ ४ ॥ वध्वाः पाणिगुह्यतेऽस्मिन्निति पाणिग्रहणं विवाहः । विवाहस्य काले वध्धा आप्लवनं मन्त्रलिङ्गानुसारेण कर्तव्यमिति सूत्रार्थः तुशब्दे विशेषणार्थ: । पद्ययाप्लवनं प्रसिद्धं तथाऽपि वध्वा उपस्था. प्लपनमात्र आप्लवनशब्दः । मन्त्राभिवादादिति पूर्वमिति । यत्पूर्व- माप्लवनं पूर्वमन्त्रद्योतितमुरासाधकं तदेवोत्तरमन्त्राभ्यामपि कर्तव्यमि- स्येवमर्थम् । अत एव मध्वाज्यशब्दाभ्यामपि सुरव लक्षणयोच्यते । सुरेति चान पिष्टसंयुक्तमुदकं लक्षणया पैष्टिकसुरासादृश्यादुच्यते मुख्य- सुराया अस्पृश्यत्वादनाचाराच।वीति विवक्तवाचि विविक्तकर्तृकत्यम् । पाणिग्राहज्ञातिकर्तृकमिदमाप्लवनमित्यर्थः । अमुमिति मन्त्रे च पत्यु: परोक्षवनिर्देशादप्ययमों विज्ञायते । अध्याहारासिद्ध आरयातमि- यपि वृद्धरन्यदारव्यातं तदप्यत्र कर्तव्यमिति किं तन्नान्दीमुखम् । कौतुकबन्धनं संकल्प इत्येवमादि एवं प्रयोगः-विवाहदिवसापूर्वद्य- नन्दिीमुखश्राद्धं कुर्यात् । युग्मान्ब्राह्मणान्दमयूपवेश्य नान्दीमुखेम्पः पितृभ्यः स्वाहा नान्दीमुखेभ्यः पितामहेभ्यः स्याहा नान्दीमुखेभ्यः प्रपितामहेभ्यः स्वाहेति लौकिकामो भोजनार्थं पक्केन हवियेणान्नेन चरुतन्त्रेण परिचरणतन्त्रेण वा हुत्या गन्धपुष्पधूपदीपवासोमियथा- लामं यथाविमवमर्च पित्या मोजयित्वोच्छिष्टसमीप उद्गग्रेषु दर्भेषु दधि. पदराक्षतमिश्रापिण्डान्दद्याद्धोममन्त्रैरुदगपवर्गास्वाहास्थाने तृतिर. स्विति विकार एतन्नान्दीमुसमाद्धम् । अब श्लोक:-- पुंसि नामानचौलोपनानपाणिग्रहेषु च । अन्वाधाने तथा सोमे दशस्वभ्युदयं स्मृतम् । इति । केचिन्नान्दीमुसश्राद्धमागामिनः श्राद्धस्य प्रत्याम्नायमाहुः । स्वधा- स्विति विण्डदाने मन्त्रान्तमाहुः । ततः पत्युतियो वध्वाः स्वामिन- मागत्य वरणं कुर्युः । मारद्वाजगोत्रायोमामहेश्वरशर्मणे काश्यपगौनजों मवानीनानी धर्मप्रजायं वृणीमह इतिवद्यथागोत्रं यथानाम चरणं कुर्यः। दास्पामीति प्रतिवचनम् । तत आप्लवनम् । कामवेदत(?) इत्यादिमि- मन्त्रैः स्वाहाकारान्तैः पिष्टसंयुक्तेनोदकेन पत्युतियः शिथिलीकृतव- सापा वया उपस्थमाप्लावयन्ति । प्रतिमन्त्रममित्यत्र पतिनाम यु- ·३ तृतीयः खण्डः] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। विष्णुशर्माणमिति वत् । ततः पुण्याहवाचनम् । सर्वकर्मसु पुण्याह- वाचनं कर्तव्यमित्याचार्या आहुः । नान्दीमुखपुण्याहवाचनेऽनित्ये आचार्येण वचनात्करणे अभ्युदये विशेषः । ततो वध्वाः स्वामी वधू- मङ्कमारोप्य भारद्वाजगोवायोमामहेश्वरशमणे काश्यपगोत्रजा भवानी- नाम्नों तुभ्यमिमा प्रजासहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयामीति यथागोत्रं यथानामोक्त्वा पाणियाहस्य पाणावुदकं सिचेत् । ततो ब्रह्मोपवे- शनान्तम् ॥४॥ तत आहे-- बाह्मणः सोदकुम्भः प्रावृतो पाग्यतोऽग्रे- णानिं गत्वोदङमुखस्तिष्ठेत् ॥ ५ ॥ उत्तरयाससा सकण मावृतशिरा उदकपूर्णकुम्म शिरसा धारयादम- देशापूर्वणाग्निं गत्वा बाह्मणः पुरस्तादुदगमेषु दर्भपुदमुखस्तिछेदामू ज्यवसेकाद्वाग्यतः ॥५॥ स्नातां सह तेनाऽऽच्छाव या असन्तनित्यानीपमा- नायां प्राणिग्राहो जपेत्सोमोऽदददिति ॥ ६ ॥ पाणिग्राहो वधूदेशं गत्या पूर्वमेव सह शिरसं माता वधू नववस्त्र- येन पा अकृन्तन्परिधत्तत्याभ्यां स्वयमेवाऽऽच्छाय ततो मङ्गल्पसून बध्वाः पुनरनिदेशं गत्वा प्रदाना तद्देशं वर्षा प्राप्य प्राणायां तां वीक्ष्य पतिः सोमोऽदददिति जपेत् । या अकृन्त नित्यधरवस्त्रदानम् । ततः परिधत्तेत्युत्तरीयदानम् । भमे पतिर्यान इति वधूर्जपेत् । प्रास्याः पति- यान इति पतिजपेत् । मन्त्रालिङ्गात् ॥ ६ ॥ पाणिग्राहस्य दक्षिणत उपवेशयेत् ॥ ७ ॥ संनिधानासिद्धे पाणिग्राहस्पेति परयुरेवाऽऽसन उपवेशनाथ दर्भेषु. पवेशयेहधूमानीताम् । ततः परिस्तरणादि प्रपदान्तं कृत्वाऽऽज्यसंस्का- रानन्तरमाज्यं मुवमिमं शमीपलाशमिश्रं सलाजं च शूर्पमनेरुत्तरतो बहिपि निदध्यादृषरपुत्रश्चाने: । पश्यापपुत्रोदकम्मयोः परिपेचने बहिर्मावः ॥७॥ -

·रुद्रस्कन्दप्रणीता-
[१ प्रथमपटले.
॥
अहव्यत्वात्मपदजपानन्तरमाह-
अन्वारब्धायां सुवेणोपघातं महाव्या-
हृतिभिराज्यं जुहुयात् ॥ ८
अनुः सादृश्ये । उपवेशनवदक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पाहुं संनिधा-
नास्पृश्वत्या कन्या बर्हिषि निहितेन सुवेणोपहत्य संस्कृतमाज्य
भूः स्वाहा मुवः स्वाहा स्वः स्वाहेति प्रतिमन्त्रमनी जुहुयात्पतिः ।
सुवस्य स्वरूपमध्वरे मसिद्धम् । ननूपघातमित्यवाच्यमर्थसिद्धत्वात् ।
आज्यमितिचावाच्यमाज्यं जुहुपाद्धविषोऽनादेश इति वचनात् । जहुया.
दिति चाषाध्यं वाक्पशेषारिसद्धेः । इदं तहि प्रयोजनं यत्रोपघातमिति
वक्ष्यति तत्राऽऽज्यं प्रधानद्रव्यं यत्र वा मन्त्रमनुक्रवा होम विधास्यति
तत्र तत्र व्याहृतिभिर्जुनुयादित्याज्यमेव च दव्यं परिमापितत्वात् ॥८॥
समस्ताभिश्चतुर्थी ॥९॥
भूर्भुवः स्वः स्वाहेति मन्त्रः । अन्धारदधायामिति पर्तते । अयं होमो
नोपघातादिसूचितप्वस्ति । समस्ताभिधेति सिद्ध चतुर्थीति घ्यक्षरनि-
देशाविष्वपि विवाहहोमेषु कथम् । चतुर्थी स्यादित्यधिकवचनात् ।
चतुर्थी स्यादिति धीप्सार्थो गम्यते नातिप्रसङ्गः । संनिधिविशेषाश्च
तद्वीप्सासिद्धिः ॥ ९॥
एवं चौलोपनयनगोदानेषु ॥ १० ॥
धनुर्थीमाधातिदेशः । ननु गोदानग्रहणमनर्थकं गोदाने चौलवकल्प
इत्पनेनैव सिद्धवाव । न । तत्र केशक्लप्तिमात्रस्पातिदेशात् ॥ १० ॥
अमिरेतु प्रथम इति पाभिश्च पाणिग्रहण इति ॥ ११ ॥
पशब्दोऽन्वारम्मानुकर्षणार्थः ॥११॥
नाऽऽज्यभागौ न स्विष्टकदाज्याहुतिप्वनादेशे ॥ १२ ॥
उपघातादिशब्दसूचितास्वाज्याहुतीपु सतीष्वापमागी स्विष्टकृश
न स्पुः । नाऽऽज्यमागी स्विष्टकृदिति वक्तव्ये पृथग्ग्रहणं पत्र न
स्पिष्टकृतम्राऽऽज्यमागौ न स्त इत्येवमर्थम् । पथा पास्तुहोमे सौविष्टकृत
तीमटम्येति पशायादेशात्तन प्रतिषेधामावार्थमनादेश इत्युक्तम् ॥१२॥

·. १७ ३ तृतीयः खण्डः] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। सर्वोपरिष्टान्महान्याहृतिभिः ॥ १३ ॥ सर्वत्रेति व्याप्यर्थम् । प्रतिकर्म विशेषविहितं कृत्वा मूः स्वाहा मुषः स्थाहा स्वः स्वाहेत्याज्यं जुहुयात् । प्रपदान्तवत्स्वेव मयुक्ताज्यलामाना. प्रान्वारम्मः ॥ १३॥ प्राजापत्ययाच॥ १४॥ प्रजापते न वदेतानीति माजापत्पपा । चशब्दः सर्वोपरिमादित्य स्पानुकर्षणार्थः ।। १४॥ प्रायश्चित्तं जुहुयात् ॥ १५॥ पाजापत्ययेति वर्तते । यत्रान्तरितविपर्यासादी प्रायश्चित्तापेक्षा तत्र प्राजापत्यया सुवेणाऽऽज्यं जुहुयात्संधानार्थमिति सूत्रार्थः। अन्तरितेs- न्तरितं कृत्वा प्रायश्चित्तसंनिपस्योपकारकाङ्गान्तराय उपकार्ये निवृत्तम- योजने मायश्रितमेव नान्तरितस्य पुनः करणम् । पदार्थविपर्यासे प्रायश्चित्तमेव न कमार्थ पुनरावृत्तिः । आज्यसंस्कारात्पूर्व क्षेनिमित्तं स्यात्संस्कृताज्येन प्रायश्चित्तं कुर्यात् । उत्तरकाले चेन्निमित्तं परिज्ञाना- नन्तरमेव । धायशेपासिद्धे जुहुपादित्यग्न्यनुगतादायप्पेतदेव पाय- चित्तमित्येवमर्थम् । इतरथा प्रकृतत्यात्मपदान्तवत्स्वकर्मस्वेव स्यात् । पहिस्तन्त्रे वापतन्त्रेण परिचरणतन्त्रेण वा प्रायश्चित्तहोमः । तन्त्र- मध्ये तु तत्तात्रमेवोपजीवति । मन्त्रलिङ्गादपि सर्वत्र प्रापश्चित्तार्थता गम्यत एव । अर्थ मन्त्रार्थ:-हे प्रजापते यान्येतानि निमित्तानि मजा- तानि माजापत्यानि तानि न वदेतानि त्वदन्यो न कश्चिदपि प्रतिसमा- धानेन परिता बभूवन पदार्थी कतुं समर्थः । अतो यसमाधानकामा षयं तुभ्यं जुहुमः । तदस्माकमस्तु । तत्समाधानास रयीणां धनतुल्यानां पुरुषार्थानां स्वयं स्वामिनो भूयास्मेति । स्वद्रष्यत्यागलक्षणानां कर्मणां कालात्यपे यस्कुसीदमिति होमः प्रायश्चित्तं मन्त्रलिङ्गात् । प्रपदान्तवकर्मलोप आज्यतन्त्रमितरत्र परिचरणतन्त्रम् । अयं मन्त्रार्थ:- यत्कुसीदमणतुल्यमवश्यं प्रदेयमप्रदत्तं मयेह जन्मनि येन प्रदत्तेन निधिना निधितुल्येन यमस्य सदने यथेष्टं चरामि तत्पदेयमिदमेवाऽऽज्यं तत्कार्यकरणं हेऽग्ने जीवन्नेवाहं ते तुभ्यं तत्मति तस्मदेयं प्रति तत्समाधा- नाय ददामीत्यर्थः । सर्वनाङ्गभ्रेपप्रयोगसमाप्त्युत्तरकालं यदि स्मरेत्तत्र न पुनः करणं नापि प्रायश्चित्तम् । प्रधानसंबन्धायोगाद्विगुणमेव तदस्तु । ३ ·} 'रुद्रस्कन्दप्रणीता- [१ प्रथमपरले प्रधानमेपे तु साङ्गस्य पुनरावृत्तिः । बहुप्रधानके तु भ्रष्टस्यैव प्रधानस्य सावस्याऽऽवृत्तिनाम्रष्टस्य । एवमकरणेऽपि शाट्यायानप्रोक्तं प्रायश्चि त्तम् । माजापत्यया यत्कुसीदमित्येतेन च सवत्र विकल्प्यते । पूर्ववत्त. त्रनियमः । अनुगतेऽग्रावान्यन्तरसंसर्गे रजस्थलाभिगमने दिवामैथुने कुमारस्प संस्काराकरणे मेखलाधारणे संध्यालोपे च शाट्यापनियोक्तं प्रायश्चित्तं स्यात् । अनुगतादौ दोपलघुत्वगुरुत्यापेक्षया चात्र नियमः । यथाल्पकालविच्छेदे परिचरणतन्त्र पहुकालविच्छेद आज्पतन्त्रमिति । भूः स्वाहा मुवः स्वाहा स्व: स्थाहा पाहि नो अम एनसे स्वाहा पाहि नो विश्ववेदसे स्वाहा यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा सर्व पाहि शत- क्रतो स्वाहा पाहि नोऽग्न एकहीं पुरुने (?) निवर्तस्व सहरप्पा निवर्त- स्वेति तिमृभिः पुनश्च व्याहृतिभिराज्यं जुहुयादिति शाट्यायनिविधानम् पुनराधाननिमित्ते तु पुनराधानमेव कुर्यात् । अमेदिशाहं विच्छे द्वादशाहमेवोपासनहोमविच्छेदोऽमेः स्वेच्छया त्यागो जापाभों: प्रवास: श्वकाकदण्डालरजस्वलादिस्पर्श समिन्नाश इत्येतानि पुनराधाननिमि. चानि । तस्य विधिः-दिवा हविष्यमन्नमेकमुक्तं मुक्त्या बह्मचारिबतोऽ- परेधुरुपवास कुर्वस्तपश्च तेजश्चेत्यादि ब्रह्मणः पुत्राय नम इत्येवमन्तं शतकृत्योष्टकृत्वश्वाऽऽरण्ये जपित्वा देवकृतस्येतीतिचाऽपदो तस्पेत्यन्तः प्राक्तथा जपेत् । ततः श्वोभूतेषु नमामीत्येतान्यां जलमबगाह्य ब्राह्मण स्यानूचानस्यानिमतो गृहात्तदलाभे यथासमयं श्रौतस्मातपरस्प गृहा. वृमिमाहृत्य प्रपदान्वं कृत्वा व्याहृतिभिर्तुत्वा मूः स्वाहेति निर्जुहुयात । ततो मुवः स्वाहेति त्रिः । ततः रवः स्वाहेति त्रिः। ततश्च प्रतिमन्नं द्वादशकृत्वः । ततश्च प्रतिमन्त्रं विकृत्यः । तत उत्थाय नमस्काराञ्जलि कृत्वाऽनिं दूतमग्निर्मूर्धा निस्तिग्मेनाने रक्षा ५ इति चतुझचं जपेत् । अथोपविश्याग्न आयाहि वीतयेऽग्निं वो वृधं तं नमस्तेऽन ओजस उप- स्वाऽने दिवे दिष इति चतमृभिराज्य जुहुयात।सोमं रागानं सौविष्टकृतं पतत उपरिधाद्धोमादिः । नान वध्वा अन्वारम्मोऽमिसंस्कारवात । सपा प्रपदान्तानामन्ते वामदेव्यगानं तदृग्नपश्च सार्य प्रात)मानते पथासंस्यं गोसूक्ताश्वमूक्तगानम् । अग्निधारणासमवेऽयं ते योनिरिति समित्समारोपणं या तेऽन इत्यात्मसमारोपणमुभयत्र लौकिकामावुपाव- रोह इत्यवरोहणम् । इदं सर्व पुनराधानविधायुक्तम् ।दिया हविष्यमोजना- विदेषकृतजपान्त स्मृत्युक्ताम्यां कृच्छचान्द्रायणाभ्यां विकल्प्यते तत्रै

·३ लायः खण्डः] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
विनिवेश:-अकामकृते निमित्ते संधानसंभवे सत्यनुपेक्षापामिदमुपेक्षा
सु कृच्छ्रः । कामकृते चान्द्रायणम् । अवापरं मतम्-कृच्चान्द्रायणे
बेताग्निविषय एव गृह्मानिनाशे पुनराधानं विध्युक्तमेवेति गृह्यानेद्वदिशा.
हविच्छेदे पुनराधानमित्युक्तम् । पुनराधानविधेरव गृधे संगृह्योपदेशः।
गृह्यान्यनुगते मासाध्वं पुनराधानम् । ततः प्रारद्वादशाहादून शाट्याय.
निमोक्तमायतन्त्रेण पाहि त्रयोदश होमः । तत प्रारत एय परिचरणत-
न्त्रेणेति । आज्यतन्त्राणां प्रकृतिपिवाहा। परिचरणतन्त्राणामोपासन-
होमः। चरुतन्त्राणां दर्शपूर्णमासी पशुतन्त्राणामष्टकापाः । आज्यतन्त्रे
दरणयाऽऽवृत्तिस्तस्य प्रधानार्थत्वात् । अर्थलोपदाह्म(ह)वनस्यापि
समानयाऽमुमिति मन्त्रलिङ्गात् । मतसंबन्धार्थ मार्गक्टसिपरत्वादम-
वृत्तिः । लेखाचनुर्थीहोमपोरपि न पुनः क्रिया होमवयात्मकस्य मार्ग-
स्यैकत्वात् । दृपत्युत्रस्य चाऽऽक्रमणावादप्रवृत्तिः । शूर्पलानानां च
लाजहोमार्थत्वान्न निधानम् । आयतन्त्रेप्यन्वारम्मस्तु संस्कारकर्मा
संस्कारकार्येण कर्तव्य एव संस्कारार्थत्वात् । नान्येपु होमान प्रवृत्तिर-
परिष्टाद्धोमान्यजयित्वा प्रधानत्वात् । मवतु या व्याहृतिहोमानामङ्गत्वं
मथाऽपि दर्शपूर्णमासयोरप्येतत्प्रकृतित्वात्सर्वेषु प्राप्तानामुपधातादिसू-
चनम् । एवं चौलोपयनगोदानेष्विति च नियमा मविशति । प्रयो.
गमध्येनाऽऽज्यमागाविस्यादेः सर्वार्थस्य विधानस्यैतत्मयोजनं कथं,
नामतत्मागुकानामेवेति कर्तव्यतात्वन नोपदेशान्तरे प्रवृत्तिः । न पुरस्ता..
दक्ष्यमाणानां हुखोपातिधत इत्येषमादीनामिति ॥ १५ ॥
प्रकृतमनुसरामः-
हुत्योपोनिष्ठतः ॥ १६॥
व्याहृतिमिर्तुत्वोपश्लिष्टी जायापती सहोत्तिष्ठतः । वधा दक्षिण
पाणि दक्षिणेन पाणिना गृह्णन्पतिरुत्तिठेत्तस्यास्वातळयात् । हुत्वेति
समानकर्तृकत्यहोमेऽप्युपश्लेपार्थम् । अतोऽन्वारन्धायां होमः पूर्ववदेव
नान्वारम्मः । पतिपाणहोंमे व्यावृतस्यात् ।। १६ ।।
अनुपृष्ठं गत्वा दक्षिणतोऽवस्थाय
चध्वजलि गृहीयात् ॥ १७ ॥
अनुः सादृश्ये । उत्थानव~पाणिं गृह्णन्नेव तस्याः पृष्ठदेशेन दक्षि-
पतो गत्वा दर्भपुस्थित्वा कोशालिकामा हस्ताभ्यामुपादाक्स्वयं(?)
कुर्यात् ॥ १७॥

·२०. रुद्रस्कन्दप्रणीता- [१ प्रथमपटले पूर्वा मावा शमीपलाशमिश्राल्डाणा- शूर्प कृत्वा पश्चात् ॥ १८ ॥ उहाहवचनाद्वधगृहं गत्वा विवाह इति वधूमातुः संनिधानात्सा पूर्व- मेष लाजान्स्वयमुत्पाद्य शमीपलाशेन संस्पृष्टाशमीपलाशमित्रांस्तान्ब- हिपि शूर्प निधाय तिष्ठति तदानीं शूर्पणाऽऽदायाः पुरस्ताद्वधूमाता तिछेत् । एवं मूत्रयोजना-लाजान्कृत्या निहिताशमीपलाशमिश्रा- नादाय पूर्वपूर्वदिक्संवन्धिनी वधूमाता तिछेदिति ॥ १८॥ पश्चादनेईपत्पुत्रमाक्रमये, दक्षिणेन प्रपदेनेममश्मानमिति ॥ १९ ॥ पवाद यत्पुत्रं सव्येन पाणिनाऽञ्जलिं गृह्णन्नेव दक्षिणेन पाणिनोरु गृहीत्वोक्षिप्यालिमुलेन स्वयं मन्त्रमुक्त्वाऽऽक्रमयेत् । संनिधाना- सिद्धपक्षिणेनेति मागुदीचीमुक्रमदित्यवापि दक्षिणनियमार्थम् ॥१९॥ सद्गृहीतमञ्जलिं लाजानां वध- अलावावपेद्धाता ॥ २० ॥ वधूभ्राता । पपक्षलाविति पध्याः संनिधानात् । शमीपलाशमिमा. णामअलिम् ॥२०॥ सुहृद्वा कश्चित् ॥ २१ ॥ प्रातुरलामे पधा हितेपी कश्चित्पुरुष आवपेत् । मुहद्वेति सिद्धे कचिदिति पुरुपनियमार्थम् ॥ २१॥ तं सामौ जुहुयादविच्छियाअलिमियं नारीति ॥ २२ ॥ प्रकृतवासिद्ध समिति तमेव लाजामलिं जहुयादुपस्तरणामिधार- न कुर्यादित्येवमर्थम् । अन्यथा हि होमव्येऽदर्शनाच्छा स्यात् । सेति सा वहुयादेव न मन्त्रं ब्रूयात्पतिरेव मन्नं भूपादित्येषमर्थम् । अमापिति प्रभतेऽसावित्येवमर्थम् । पाण्योरविच्छेदं कुर्वी वधूरशल्प- प्रेण जापात् । पपुवाक्रमणामलिं गृह्णीपादेव पतिः ।। २२।। अर्यमणं पूषणमित्युत्तरयोः ॥ २३ ॥ उत्तरपोटजहोमपोरिमी मन्त्रौ ॥ २३ ॥ ।

·२ नृतीयः खण्डःJ ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
हुते तेनैव गत्वा प्रदक्षिणमनि परिणये-
कन्यला(का)पितृश्य इति ॥ २४ ॥
इयं नारीति हुते येनैव भकारेण दक्षिणतो गतस्तेनैव प्रकारेण पाणिं
गृहननुपृष्ठमुत्तरतो गत्वा पाणिं गृह्णन्नेवाग्निं प्रदक्षिणीपुर्वन्यधमनुगम-
येत् । आज्यमुवट्टपरपुत्रशूर्पोदकुम्मानां प्रदक्षिणेऽन्तर्मावः । मातबमो.
दुकानां बहिर्मावः । पतिर्मन्त्रं पात् ॥ २४ ॥
अवस्थानप्रमत्येवं त्रिः ॥ २५ ॥
भापमया पावृत्तावर्षमणमिति लाजहोममन्त्र उत्तमया पूषणमिति ।
उत्तरतः समानम् ॥ २५॥
शूर्पण शिष्टानमावोच्य प्रागुदीचीमु-
कमयेदेकमिप इति (1) ॥ २६ ॥
प्रकृतिवासिद्धेऽनावित्यमा यस्कृत्य तत्सर्व तवेष समापनीयम् ।
भागदीची मुत्क्रमपेदित्यस्य च गमनोपक्रमत्वान्न प्रत्यावृत्य समाप्तिरिति
केचित् । तदयुक्तम् । अगाविस्यनुक्तेऽप्यन्यनाथ होमत्वालाजप्रक्षपप्रसङ्गा-
दपरेणाग्रिमोदक हति बचनावग्न्यर्थमवश्यमावितत्वाच प्रत्यागमनस्य
वध्याक्रमस्य द्योतितत्वात् । उत्क्रमणं हपरपुत्राक्रमणवमतिमन्नं सप्त
पदानि सखी सप्तपदीति वधूमीक्षज्ञपेन्मन्बलिङ्गात् ॥ २६ ॥
ईक्षकावेक्षणरथारोहणदुर्गानुमन्त्रणान्यभिरूपाभिः ॥२७॥
वधूनष्टमागता सुमङ्गली: त्रियो वीक्षन्सुमङ्गलीरिति जपेत् । सुकि.
शुकमिति दडूं रथमारोहयेत् । अध्वनि मयस्थाने मा विदन्निति जपेत् ।
सुमबन्लीरित्यस्यानागताम्यां सह निर्देशस्तत्साध्यार्थः । यथा महत्प-
अवनि स्थारोहणबहुवे मयस्थानबहुल्वे च तयोरावृत्तिधार्थत्वात्तथाs.
स्यापि रूपागमादावा विवाहसमातेरावृत्तिरिति । ईक्षकावेक्षणान्तर.
माह-अपरेणामिमौदको गत्वा पाणिग्राहक मूर्धन्यवसिञ्चेत । ब्रह्मा-
न्योरन्तरेण गत्वा वधू च समनविस्यवसिक्को जपेत् । पतिदक्षिणं
पाणि सामुठं गृहीणद्धामित इति पहमिः । उत्तरोत्तरेणोत्तरोत्तरम-
मिपीडनम् । अथ प्रदक्षिणमा प्रत्यागम्योपरिधाद्धोमादिवामदेव्यगा-
नान्तं कुर्याद्यथा दर्शपूर्णमासयोर्वक्ष्यते नानान्वारम्मः ॥२७॥
इति रुद्रस्कन्दविरचितायां गृह्यवृत्ती प्रथमपटलस्य
तृतीयः खण्डः ॥३॥

·२
रद्रस्कन्दप्रणीता-
[ १ प्रथमफ्टले
अथ चतुर्थः खण्डः ॥४॥
.
प्रागुदीचीमुद्दहेत् ॥ १॥
होमानन्तरमेव प्रागुदीची दिशं वधूममिं च प्रापयेत् ॥१॥
पतिर्बाह्मणकुलेऽनिमुपसमाधाय पथादग्नेलोहितं चर्माss-
नडुहमुत्तरलोम प्राग्नीवमास्तीर्य वाग्यतामुपवेशयेत॥२॥
विवाहगृहे गृहान्तरे या यदि क्षतिपादिगृहे विवाहस्तदा त्वन्यस्मि.
श्रेय ब्राह्मणकुलेऽनिमुपसंधानान्तं कृत्वा चर्मणि धधमुपवेशयेत्पति-
रस्तमनकाले । मात्र वध्या दर्मासनं तत्कार्यकरणत्वाचर्मणः ॥२॥
प्रोक्ते नक्षत्रेऽन्वारन्धायां सुवेणोपघातं जुहुयात्पइनि-
लेखाप्रभृतिभिः संपातानवनयमूर्धनि बध्वाः ॥ ३ ॥
अन्येनोदितानि नक्षत्राणी.युक्त एवोपर्याच्छादिते देशे होमः ।
प्रशब्दः प्रथमोदयार्थः । परिसमूहनादीनि कृपया ध्याहृतिमिः समस्ता-
न्ताभिर्दुत्वा देखादिभिः स्वाहाकारान्तर्जुहुयात् । प्रकृतितः सिऽन्वा.
रब्धायामित्यतः प्रकृतिसादृश्यार्थवादुपधेशनवत्पत्युरेवाऽऽलम्ममयोक्तृ-
त्वार्थम् । इतरथा पित्रायः स्यात् । युवेणेति युषेण संपातावनयना.
र्थम् । इतरथा हि दक्षिणेन पाणिना स्यात् । उपघातमिति प्रत्युपघात
व्याहृतिहोमेष्वपि संपातायनपनार्थम् । उपघातमित्यामीक्ष्ण्ये णमुल् ।
एतत्रयमपि न्यायसूचनपरमेव । तथा ह्याद्ये होमे न पितृत्वमन्वारब्ध-
प्रयोक्तृत्वे कारणं किं तर्हि तस्याः पित्रधीनता । बाल्ये पितृवशे तिष्ठे-
दिति वचनारिपत्रधीनत्वम् । सा विदानीं मधंधीना पाणिग्राहस्य
यौवन इति वचनन्यायपरत्वात् । सूत्रस्य न्यायस्य च तुल्यत्वात् । चतुः
होमेऽपि मर्तुरेव प्रयोक्तृत्वम् । उपनयनादिपु चाऽऽचार्यस्य च संपा-
तानपि सुवगतत्वेन साधनान्तरप्रयुक्तिक्षयात्तेनैवाधनयनम् । अत एव
चतुर्थीहोमोऽपि तथैव । तथा दशानां होमानां संस्कारार्थत्वात् ।।
संस्कारस्य संपातावनयनद्वारत्वादशस्वप्पयनयनम् । अत एव चतुर्थी।
होमेऽपि नवस्वाप्लवनद्वारवालसंस्कारस्य हुत्या संपातावनयनम् । होम-
शिष्टसंपातमसिद्धेः ॥ ३॥

·४ चतुर्प. सह.] बामायणगृह्यसूत्रवृतिः।
२३
दक्षिणमर्मि परिकम्प ध्रुवं दर्शयति धुवा यौरिति ॥ ४ ॥
पत्युमन्त्रः ॥ ४॥
अभिवाय गुरुन्गोत्रेण विस्नेहाचम् ॥ ५ ॥
काश्यपगोत्रोऽहमभिवादपामीतिरस्वगोत्रमुक्त्वाऽभिवाद्य वधूवाल
नियमं त्यजेत् । नापश्यं वदेत् । अथोपरिधाद्धोमादि वामदेव्यगानान्त
कुर्यात् ॥५॥
तत आह-
गौर्दक्षिणा ॥६॥
होमत्रपार्थमरिमन्काले ब्रह्मपणे देया । अत एव विष्वपि होमेम्वेक
एव बह्मा ॥६॥
अत्रायम् ॥ ७॥
अस्मिन्काले विवाहकत्रे तज्ज्ञातिभ्यश्च वयाः प्रदाता
पद्यात् । तस्य विधिर्मत्रक्रमानुसारेण मधुपर्क प्रतिग्रहीप्यन्नित्यारम्प
पक्ष्यते ॥७॥
आगतेष्वित्येके ॥ ८॥
पहा विवाहा) धध्वा गृहमागतास्तदेत्यर्थः ॥८॥
विरात्रं क्षारलवणे दुग्धमिति वर्जयानी
सह शप्पतां ब्रह्मचारिणौ।। ९
होमाचं नियमः । तदिनप्रभृति निरानं दुग्धमुद्धृतसारपिण्या.
कादि सहकरूपां शम्पायां रात्री निवृत्तमैथुनौ परस्परमन्यतम ।
इतिशब्दोऽन्यस्यापि प्रतविरोधिनो वर्जनार्थः ॥ ९॥
हविष्यमन्नं परिजप्यानपाशेनेत्यसा.
विति वध्वा नाम चूयात् ॥ १० ॥
शिरानं मोननकालोबान भोजनकालेष्वमिदृश्य किया।
अक्तोच्छिष्टं वध्ये दद्यात् ॥
स चामीमालेखाहोम समाप्य पy सकिंशुकमिति रथमारोप्यानि च
गृहीत्वा भपस्थाने मा पिन्निति अपिरवा स्वगृहं प्रविश्यह गाप इति
जपित्या शप्पामुपविश्य वधूमीक्षमाण इह धृतिरिति जपेन्मन्नलिङ्गात् ।
तत्र भिरा सह शपाताम् ॥ ११ ॥

·। रुद्रस्कन्दप्रणीता-
[१ प्रयमपटले-
-
तत आह-
ऊवं त्रिरात्राचतसृभिराज्यं जुहुयादमे प्रायश्चित्ति..
रिति समस्य पञ्चमी संपातानवनयन्नदपात्र॥ १२॥
पतुर्थेऽहनि पूर्वाद प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धायां महाव्याइतिमिः
समस्तान्तामिर्तुत्वाऽने प्रायश्चित्तिरित्येवमादिभिः स्वाहाकारान्त स्वा
नव संपाता महत्यध्वन्यांदुरकर्पः । सहशयनस्य हविप्यमलमित्येतस्य
प्रकृतत्वात्तद्यज्ञार्थमाज्यामित्युक्तम् । उदकपूर्णपावं मानाय पर्या
स्यात् ॥१२॥
नैनना सकेशनखामाप्लावयेत् ॥ १३ ॥
सहशिरसं पतिः स्वयमेव सापयेत्ततो घामदेव्यगानान्तं कृत्वा ब्रह्माणं
मोजयेत् ॥१३॥
ततो यया स्यात् ॥ १४ ॥
न प्रतिहोम साध्य मेदायसं पथार्थ किं त्वेकया साध्यमेवं होमनपा-
रमकमनुष्ठानमित्यमर्थम् ॥ १४ ॥
ऋतुकाले दक्षिणेन पाणिनोपस्थमालभेद्वि-
प्णुयोनि कल्पयत्विति समाप्तायाम् ॥ १५ ॥
दापादिरमिरित्यस्यापि पक्षस्याभ्युपगर्म दर्शपितुमोपासनहोममनु-
यत्वेदमुक्तम् । रजोदर्शनममृतिपोउशराबमृतुफालः । पदि राज्यास्त.
सीपे मागे रजः स्पात्तदोत्तरमेवाहविद्यात् । चतुर्थे भाग इति केचित् ।
समानापामिति । सम्पगवस्थायां वध्वामित्यर्थः । का साऽवस्था ।
तासामाद्याशतमस्तु निन्द्या एकादशीति च ।
प्रयोदशी व शेपास्तु प्रशस्ता दश रात्रयः ।।
पुग्मास पुत्रा जायन्ते नियोऽयुग्मासु रात्रिपु।
एपमादिपिता ॥१५॥
संभवेद् धेहीति ॥ १६ ॥
सम्यगालोग्य मुहूर्तादि मिथुनी मवेत् ॥ १६ ॥
इति रुद्रस्कन्दीयगृह्यवृत्ती प्रथमपटलस्प
चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥

·५ पञ्चमः खण्डः
ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
२५
मथ पचमःखण्ड,
यस्मिन्नमी पाणि गृहीयारस गृह्यः ॥३॥
पाणिं गृहीयादिति विवाहकरणं लक्ष्यते । व्यवहारार्था हि संज्ञा ।
एवं चेद्विवाहादन निष्पादितत्वाद्गुह्यस्य विवाहावस्थायां गृह्यत्वामावा-
ब्रह्मान स्यान्न गोदक्षिणेति लिङ्गात् ॥१॥
यस्मिन्वाऽन्त्यां समिधमादध्यात् ॥२॥
यस्मिन्नेवानौ बह्मचार्यन्त्यां समिधमादध्यात्स गृह्यः । अस्मिन्पक्षे
तत्ममृति सार्यमातहमिादीनि स्युः । गृह्य एव विवाहः ॥२॥
निन्थ्यो वा पुण्यः सोऽन(कः ॥ ३ ॥
उक्तस्यैव प्रकारद्वयस्योत्पत्तिनियमो वाऽयं न गृह्यान्तरे । याशब्द
शास्त्रान्तरोक्तस्यापि श्रोत्रिपागारादेः संग्रहणार्थः । पुण्यः परलोकहि-
तकरः । अनर्धक इह जन्मन्वृद्धिमायकरः ॥३॥
अम्बरीपादाऽऽनयेत् ॥ ४॥
अपूपविक्रियायर्यादा ॥ ४॥
बहुयाजिनो वाऽगारान्छूदवर्नम् ॥ ५ ॥
बहुवेषपूनकरप बहुवातदादानपेनिं विषाई कर्तुमन्या समिधं
धाऽऽधातुम् ॥५॥
सायमाहुत्युपक्रम परिचरणम् ॥ ६ ॥
चतुर्थी होमानन्तरं यः सायंकालस्तमारम्पाSS जीवसमातेराश्रमपरि-
समाराधानकालाद्वा परिचरणामनुष्ठानं कुर्यात् । परीरयधिकाररूपं
सूषितम् । अतोऽनन्तरं बाह्मणभोजनम् । अन्य समिधं दापादित्य-
नारपि पक्षद्वयोः सापमाहुत्युपक्रममप ॥ ६ ॥
मागस्तमयोदयायां प्रादुष्कृत्य ॥ ७ ॥
अस्तमपोदयात्मास्समीपकाले प्रज्वाल्प ॥७॥
अस्तमिले होमः ॥८॥
अस्तमपानन्तरमेय होमः ॥८॥

·२६
[१ प्रथमपटले-
रुद्रस्कन्दप्रणीता-
उदिते चानुदिते वा ॥९॥
संध्यायामेव ॥९॥
हविप्यस्यारुतं चेत्मक्षाल्य जुहुयात्पाणिना ॥ १० ॥
हविप्पस्य मापवरककोपादिव्यतिरिक्तस्य लवणायसंयुक्तस्य येषु
केचिद्धोमेपु साधनतयाऽऽश्रितस्यौदनस्य पठानिर्देशात्तदेकदेशस्य
साधनतयोपादानं न पश्यावस्थस्य कृत्यस्योपादानम् । अतः पाक-
धर्मा न स्युः । इतरथा शङ्कर स्यादर्शपूर्णमासादी दर्शनात् । अकृ-
रापाकानुक्तनातीपानेव तण्डलांस्त्रिः पक्षाल्याइगुप्तपर्वमात्रप्रमाणामाहु-
तिम् । होमसामान्यात्सुवस्य प्राप्ती पाणेपिंधानम् ॥१०॥
दुधि चेत्पयो वा कंसेनेति चेदिति ॥ ११ ॥
सिद्धयद्यपदेशः शास्त्रान्तरविहितस्यापि व्यस्य संग्रहणार्थः ।
अत आज्यमपि द्रव्यम् । पृथग्रहणमितरेतरसंयोगव्युदासार्थम् ॥ ११ ॥
चरुस्थाल्यां वा ॥ ३२॥
कसेन विकल्पः ॥१२॥
अग्नये स्वाहेति मध्ये ॥ १३ ॥
अग्रिमध्ये ॥ १३ ॥
तूष्णीं पागुदीचीमुत्तराम् ॥ १४ ॥
मन्त्रमनुचरनमावेष भागुदीच्यां दिशि द्वितीयां जुहुयात् । साथ-
प्रातहोमस्य साध्यत्वाद्यया फयाचित्माप्ती तूष्णीधर्मस्य प्रजापता-
यसाधारण्यात्प्रजापतये स्याहेति मनसा स्मरञ्जहुपात । तस्मात्माजा.
पत्यां मनसा जुह्वतीति श्रुतेस्तूष्णीधर्मत्वं प्रजापतेः । याः प्रागुदीच्या-
हुतिर्दर्शपूर्णमासपोरनये स्विष्टकृतं इति तामत्र जुहुयादिति केचित् ।
तद्युक्तम् । वक्ष्यमाणस्य सिद्धवद्यपदेशायोगादसाधारणशन्दामावाच ।
पचाद्विधानादेवोत्तरत्वे सिद्ध उत्तरामिति पत्र पकाहुतिश्चोधते तय
तत्रैप पवोत्तरा स्यादित्येयमर्थम् ॥ १४ ॥
सूर्यायेति प्रातः पूर्वा ॥ १५॥
सूर्याय स्वाहत्यग्निमध्ये ॥ १५॥
नात्र परिसमूहनादीनि पर्युक्षणवर्नम् ॥ १६ ॥

·२७
५ पञ्चमः खण्डः] दाह्मायणगृह्यभूषवृत्तिः।
बहुवचनमुपरिटाद्धोमानां समिदाधानादेश निवृत्यर्थम् । समन्ता-
परिपेचनं पुरस्तादुपरिटाच पर्युक्षणवर्जमुत्तराहुत्यनन्तरमुमपत्र समिध-
मादध्यादित्युपदेशः पूर्णाहुतेः पूर्वमिति केचित् ॥ १६ ॥
पत्नी जुहुयादित्येके ॥ १७॥
ग्रहाः पत्नी गृह्योऽमिरेस इनि सिद्ध सामान-
‘तमित्युक्त ओमित्युच्चपात् ॥ १८ ॥
भोजनार्थमोदने सिद्ध भोजनस्य कालस्य परतन्त्रस्यान्न पूलनि
पमः । कालोपलक्षणत्वाचासत्यपि भोजनार्थे पाके पाकं वा भवन
स्पेष तस्मिन्काले होमः । सायंपातरिति रानावहानि पेत्यर्थ। मक-
तितः सिद्धे वचनं परिचरणतन्त्रेषु कालभातिनास्तीति घोसनाम् ।
पवनकतार मूतमित्युक्ते गृहपतिरोमिति पात् ॥१८॥
मा क्षा नमस्त इत्युपांशु॥ १९ ॥
यादित्यनुवर्तते ॥ १९॥
हविष्यस्यान्नस्य जुहुयात्माला-
पत्यं सौविष्टकतं च ॥ २०॥
प्रजापतये स्वाहेति मनसाऽनिमध्ये परिधरणतन्त्रेण प्रकृतितः सिद्धे
इविध्यस्पेति हविष्यमोजने मोज्यसंस्कारप्रयुक्तमान्या नापि होम
आशङ्कयतेति तन्निवृत्यर्थम् । अन्नस्येति तण्डलादिनिवृत्त्यर्थम् । प्राजा-
पस्पं सोविष्कृत व प्रजापतपे स्वाहेति मनसाऽभिमपेडापे टिकते
स्वाहेति मागुदीच्या जुहुयात् ।।२०।।
बलि नयेद्वहिरन्तर्वा चतुर्निधाय ॥ २१ ॥
धक्ष्यमाणेषु देशेषु निध्यात् । गृह पप गर्भगृहाहिान्नहे
था चतुरितिग्रहणादलिचतुष्टयार्थमादावन्ते च सकृदेव परिपेपनम् ।
प्रत्येकमिति केचित् ॥ २१ ॥
मणिकदेशे ॥ २२॥
उदकधारणसमीपे ॥२२॥
-
मध्ये ॥ २३ ॥
गर्भगृहस्य मध्ये ॥ २३ ॥

·२ रुद्रस्कन्दप्रणीता- [१ प्रथमपटले. द्वारि ॥ २४ ॥ गर्भगृहस्यैव ॥ २४ ॥ शय्यामनु ॥२५॥ शयनसमीपे ।। २५॥ वर्च वा॥ २६ ॥ अपस्करसमीपे । पुरीपोऽवस्करः । वाशब्दो विनिवेशार्थः । कथम् । शम्यामनु नक्तं वर्षमनु दिवा देशीचित्पाद्देवतौचित्याच ॥ २६ ॥ अथ स्तूपम् ॥ २७ ॥ अन्विति वर्तते । अथेति वक्ष्यमाणानां सर्वेषां बलीनामेष एव देश इत्यर्थः । प्रथमस्थापितस्थूणः स स्तूपस्तत्समीपे नमनु समीप- देशे ॥२७॥ एकैकमुभयतः परिपिञ्चेत् ॥ २८ ॥ आदी पलेरमावात्परिकशब्दानन्वषादमितः सेचनमासिक्ते पति निधाय प्रागुपकर्म प्रदक्षिणं परिपिञ्चेत् ॥ २८॥ शेपमद्भिः साध दक्षिणां निनयेत् ॥ २९ ॥ पलिस्थाल्या शिष्टमन्नमद्भिः सह स्तूपस्य दक्षिणतः प्राचीनावीती पियेण तीर्थेन निनयेत् ॥२९॥ फलीकरणानामयमाचामस्वेति विश्राणिते ॥ ३० ॥ फलीकरणमुदकमोदनापनसनं च मिश्रीकृष्प पिगतअमेऽतियाय माह्मणाय दत्त्वेरयस्थानन्तरमिवेत्यर्थः । तस्य स्तूपस्य मागुदीच्या विशि रौद्रत्वात् ।। ३०॥ पृथिवी वायुः प्रजापतिविश्वे देवा आप ओपधि- वनस्पति(त)य आकाशः कामो मन्यु रक्षो- गणः पितरो रुद्र इति वलिदैवत्तानि ॥ ३३ ॥ उक्तानां बलीना यथासंरयमेता देवताः कामो मन्युर्वेति पूर्ववद्विनि- पेशः॥१॥ नूष्णी तु कुर्यात् ॥ ३२॥ नुशमोऽवधारणार्थः । पलिदेवतान्येष । तूष्णीहोम इति होमेऽपि प्राजापत्यं मनसेय तस्मात्माजापी मनसा जतति' इति श्रुतः।

·५ पञ्चमः खण्डः] दाधापण गृह्यसूत्रवृतिः। कुरिति मनोव्यापारमात्रार्थम् । पृथिव्य वायवे प्रजापतपे विश्वेन्यो देवेम्प ओषधिषनस्पतिभ्य आकाशाय कामाय मन्पवे रक्षोगणेभ्यः पितृम्यो रुद्रायेति चतुर्यन्तं मनसा स्मरन्बलिं निध्यात् ॥ २२ ॥ सर्वस्य वनस्यैतत्कुर्यात् ॥ ३३ ॥ सर्वस्पति शाकमांसादिपरिग्रहणार्थमित्तरचौदनस्पैव स्यात् । प्रकृता- भोपासनहोमे दर्शनात् । अन्नस्येति । अदनीपस्प । शब्द एक्कारार्थे । भोजनार्थस्यैव दर्शपूर्णमासादिचरोः कृसरः स्थालीपाक इत्यादयो- स्पर्थ: । एतदिति सकलवैश्वदेवकर्मपरामर्शाथै । इतरथा हि प्रकृतत्वा. लीनामेव विशेषः स्यात् । कर्यादित्यनमेरपि लौकिकेऽनौ कर- णार्थम् ॥ ३३॥ असरदेकस्मिन्काले सिद्ध सहदेव कुर्यात् ॥ ३४ ॥ रात्रावहनि यदि पाकावृत्तिः स्यादेकदेव कुर्यात् ॥ ३४ ॥ बहुधा चेयद्गृहपतेः ॥ ३५॥ युगपत्क्रमण धा यदि बहवः पाकाः स्युस्तदा यगृहपतेर्मोजनार्थ तस्यैव कुर्यात् । यदा गृहपतेरपि बहवः पाकास्तदाऽयकस्यैव ॥ ३५॥ सर्वस्य त्वन्नस्यामौ रुत्वाऽयं बाह्मणाय दद्यात्स्व(त्त्वा स्वोपं कुर्यात् ॥ ३६॥ सर्वस्येस्यहषिप्पस्यापि परिग्रहणार्थम् । अन्नस्येति पक्कोपलक्षणार्थ- मपक्वान्ननिवृत्तये । अनाविति लौकिकारन्यर्थम् । तुशब्दो विशेष- णार्थ: । न पूर्ववदेकस्यैव किंतु सर्वेषामेव पकानानां किंचिकिचिद्- हीत्वकीय तूष्णी लौकिकामो द्वे आहुती निध्पादित्यर्थः । मोज्यसंस्कारार्थमेतत् । अयं ब्राह्मणाय दावा स्वयं कुर्यात् । अग्रं प्रथमं ब्राह्मणाय ततो यन्तरेभ्यो यथाक्रमेण । उपलक्षण वास्पति- वर्णमपि श्रेयसे पूर्व दद्यात् । अयं चार्थ:-सन्विश्वदेवमागिनः कुर्वीतेत्येवमादीनि याक्यान्यालोच्य न्याय उक्तः । अवश्यं कार्यमेतद्दीन पकस्प यथासमय मृत्या नाव विरोधेन । चतुव सिद्ध दवेति यथासंभवमात्रे निवृत्ते स्वभोजनाम्यनुज्ञानाथं नावश्यं तेषां भोजनए- रिसमातिः प्रतीक्षणीयेति । दुत्त्वेति समानकर्तृकावं स्वमोजने नित्यसं- धन्धार्थमसति स्वमोजने नावश्यं कार्यमेतदानमिति । असत्यपि स्वमो.

·३०
रुद्स्कन्दप्रणीता [२ द्वितीयाले
जने सर्यकालसाधारण्येन येम्योऽवश्यं दानमुक्तं सांतानिकं यक्ष्यमाण.
मित्यादिना तेभ्यो दद्यादेव । स्वयंग्रहणमात्मन एव नान्तर्यानियमेन
संमृत्यस्येति मृत्यानां त्वागतैः सहापि भोजनम् । तथा मार्याचा अपि
गर्मिण्या रोगिण्याश्च । स्वस्थायास्तु स्वभोजनानन्तरमेव । मुभीतेति
वाक्पशेषासिद्ध कुर्यादिति पचन सत्कारमपि तेषां कुर्यादिस्पेषमर्थम्।।
स्मृत्याचारसिद्धस्प सूचनमात्रमेतत्सूत्रम् ॥ ३६ ॥
ब्रीहिप्रभृत्यायवेयो यायो वाऽऽ बीहि-
भ्यः स्वयं हरेत्स्वयं हरेत् ॥ ३७ ॥
सायंपातोमवनं स्वयं होत्रमिति कर्तुरनियमे प्राप्ते धीहिसंपत्ति
प्रमृति यवसंपत्तिप्रभृति वा पदसु मासेषु स्वयंकर्तृत्व नियम्यते । हरेदिति
सहोमस्प यलेरुपलक्षणार्थम् । द्विरुक्तिः पटलसमाप्तिद्योतिका ॥ ३७॥
इति श्रीरुद्रस्कन्दविरचितायां गृह्यवृत्ती प्रथमपटलस्प
पञ्चमः खण्डः ॥५॥
पटलथ समाप्तः।
भय द्वितीयः परलः।
पौर्णमासोपक्रमी दर्शपूर्णमासी ॥३॥
नित्यप्रकरणविधानादधिकारानुक्तेश्च सार्यपात होमपन्नित्यावेतो ।
नवदेवाधिकारक्यं च यापज्जीये यावदाश्रम यावदाधानम् । अतोऽ.
नन्तरं ब्राह्मणभोजनम् । सूपचन्द्रमसौ पस्मिन्क्षणे संमयतः स दर्शो
पस्मिन्क्षणे चन्द्रमाः पूर्यते स पूर्णमासस्तकालसंपन्धी प्रयोगी दर्श-
पूर्णमासाविति लक्ष्ये ते । न चैकस्मिन्नणे किं स्वपराह्न उपक्रम्यानन्तरे
पूषां समाप्तिमुक्तति । तस्मान्मध्यदिनार्धमागामिमध्यदिनाच पूर्व-
मसी क्षणोऽस्ति असो फालो लक्ष्यते । अत एव तत्कालवर्तिनी प्रयोगो
फर्यादित्यर्थ: । वक्ष्यमाणस्बयनेष सिद्ध पार्णमासोपकमाविति मध्ये
मरणशकापामपि दर्शनियमार्थमुपकमस्पोपसंहारापेक्षत्वात् । एपं साप.
माहुत्युपकममित्यत्रापि दप्यम् । समाप्तिप्रकार उक्तो निदाने तदप्य-
परपक्ष इत्पारम्य मृतेऽप्येवमेय समाप्य संरकर्ता संग्र्यात् ॥१॥

·६ पञ्चम. खण्डः] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
३१
दार्श चेत्सूर्यमुपपयेत पौर्णमासेनेट्वाऽथ तत्कुर्यात् ॥ २॥
चनुर्थीहोमानन्तरं यदि दर्शः पूर्वमागतथेचदा दर्शकालापूर्वमेव
पौर्णमासं कृत्वा स्वकाले कुर्यात् ॥२॥
अकुर्वन्पौर्णमासीमाकाङ्क्षोदित्येके ॥ ३ ॥
स्पष्टम् ॥ ३॥
अपराहे सावापवसथिक दंपनी भुमीयाताम् ॥४॥
मानमपि मध्यदिनादृर्ध्वमेव कौडम् । तद्यजनीयापूर्वमहरुपव-
सथस्तदहोंग्यं यच्छास्त्रान्तरे दृष्टमशनीयं तदीपवसथिकम् । तदुक्तं
मापमांसमाज्येनानीयादिति ॥४॥
मानदन्तव्य उवाच श्रेयसी प्रजां विन्दते ॥६॥
मानदन्तव्य कपिविन्दते लमते ॥५॥
काम्यो भवत्यक्षोधुको य औपवसथिकं भुङ्क्ते ॥ ६ ॥
साम्पः प्रियदर्शनः । अक्षोधुकः क्षुत्पिपासारहितः ॥६॥
तस्मायकामयेत ताजीत ॥ ७ ॥
यदिच्छेत्प्रजादीनां तदोपवसथिकं मुनीत नित्यादेवाऽऽनुपनिक-
फलं स्तुतिमात्रं वा । रात्री न भोजनमपराह्नग्रहणस्य साहनियमार्थ-
मात् । यतो रागप्राप्तस्यायं नियमोऽत उपवासेऽपि न वैगुण्यम् ॥७॥
नावत्यमाचरेत् ॥८॥
वतविरोधि मधुमासमक्षणादि न कुर्यादा प्रयोगसमाप्तेः ॥ ८॥
प्रातराहुती हुत्वा ॥ ९॥
दर्शपूर्णमासौ कर्तव्याविति शेषः । अनयोः पूर्वेधुरुपकान्तत्वात् ।
प्रातराहुतेश्च सर्वमहः प्रातराहुतेः स्थानमित्यस्तमयाकालाभ्यनुज्ञाना-
मातराहुतिः पश्चात्स्यादिति तन्निवृत्तये पूर्ववनियम्यते ॥ ५॥
हविर्निपेदमुष्मै त्या जुष्टमिति देवताश्रय
समयनुपा विस्तूष्णीमिति ॥ १० ॥
यद्धविः शास्त्रान्तरे प्रतिज्ञातं ब्रीहितण्डुला पवतण्डुला या तत्
' पाणिना गृहीत्या मुष्टिपूर्णमग्नये त्वा जुष्टं निर्वधामीति निर्वापवद्यथा-
देवतं चरुस्थाल्यां सकृदावपेट्विरमन्त्रकम् । ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा
निर्वापः । अस्यापि ब्रह्मापेक्षत्वात ॥१०॥

·३२ रुद्रस्कन्दप्रणीता- [२ द्वितीयपटले- । त्रिदेवेश्यः प्रक्षालयेत् ॥ ११॥ उदकेन प्रक्षालनम् । प्रकृतत्वासिद्ध देवेभ्य इत्यन्यत्रापि यद्देवेम्पः प्रक्षालनं तत्रिवेत्येवमर्थ यथोपासनहोमे ॥ ११ ॥ अथ प्रक्षालनप्रसगादुच्यते-- दिर्मनुष्यायः ॥ १२॥ भोजनार्थे पाकै द्विः प्रक्षालनम् । असत्पपि पाके यम प्रक्षालनं विहितं तत्रापि द्विरेव ॥ १२ ॥ सकपितृायः ॥ १३ ॥ पाद्धार्थेऽन्यटक्यादी पाऽसत्यपि पाके पूर्ववत् ॥ १३ ॥ अथ प्रकृतमाह- मेक्षणेन प्रदक्षिणमुदायुवं श्रपयेत् ॥ १४ ॥ मेक्षणं दर्षी । यथा पनि(नी)चैपमुदफस्प पा पहिर्गमनं न मषे. सयोदायुवं अपयेत् । यदि पहिर्गच्छेद्ययोगेजस इत्यप आसिञ्चत् । तयज्ञ उल्बणं क्रियते तदप उपनिनयेद्ययोरोजस इति श्रुतेः । अस्मि. काले परिस्तरणमाउपसंस्कार पग्नि] संस्कारापेक्षयातमभिधा- रस्य ॥ १४ ॥ तत आह- शृनमभिधार्योदगुदास्य प्रत्यभिधारयेत् ॥ ३५॥ सुषेणाऽऽज्पेनाभिधारणम् ॥ १५ ॥ सर्वाण्येवं हवीपीति ॥ १६ ॥ सर्याणीति च्याप्त्यर्यमेवं निवांपादिहवींपीति मोजनार्थ पाद्धार्थ कृसरस्थालीपाक इत्यादी च निवृत्यर्थम् । निहितेषु पाकावस्थायामह- विष्ट्वं देवतोदेशामायात् । औपासनवैश्वदेयहोमपोरप्पेकदेशस्य देव. तोशेनोपादानं तस्येति पठीनिर्देशात् । अतस्तयोरपि पाकायस्थायी न हविद्यम् ॥ १६ ॥ चर्हिषि साय(या) ॥ १७॥ सापानीरयर्थः । छान्दतः शेर्नुस् । पाहुयपनारसर्वाप्पेय होमाहानि साधानि, आज्यं परुमुवी जुहरिममिति ।पहिपीति सिद्धपग्निशास्त- रणायस्थापामेष तथा स्तरणं पथा तमाऽऽसादनं संमपेत् । इतरेतरपी.

·१प्रथमः खण्डः] दाह्यापणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
गाच हविःसदनावस्थायामेवोत्तरतः सर्वेषां सादनम् । बहुवचनाच
लुकृतोऽस्य बहुविषयवं गमयितुम् । अतो विवाहादिप्वपि हमाला-
नामेव सादनम् । औपासनादिपु दर्मामावादुत्तरतोमूमावेष सादनं
भाकपर्युक्षणात् । एवं प्रयोगक्रमः-मातराहुति हुत्वा ब्रह्मोपवेशनान्तं
कृत्वा चरु अपवित्वा परिस्तीर्य दर्मेपूपविश्याऽऽज्य संस्कृत्पामिघा.
योत्तरतः सर्वाणि सादयित्वा परिपेचनादिपपदान्तं कुर्यात् ॥ १७ ॥
तत शाह-
महाव्याहृतिभिर्तुत्वाऽऽज्यभागी जुहुयाचतुर्ग्रहीत-
माज्यं गृहीत्वा पञ्चायतं भृगूणां जामदग्न्यानाममये
स्वाहेत्युत्तरतः सोमायेति दक्षिणतः ॥ १८॥
आज्यभागाविति संज्ञा व्यवहारा । सुवेणाऽऽदाय जह्वामा-
सिच्य जुद्वैव चतुगृहीतं जुहुवात् । सुषेण सुच्याज्यं गृह्णीयादिति परि.
मापादर्शनात, गृह्यान्तरदर्शनात , सुवजुह्वोः प्राप्तिः । सुपस्प तु विवा.
हप्रकृतित्वादपि प्राप्तिरस्त्येव । गृहीत्वेति प्रत्येकं चतुर्यहणार्थ पौनःपुन्ये
[५]कत्वास्मरणात् ॥१८॥
विपरीतमितरे ॥ १९॥
सोमाय स्वाहेति दक्षिणतो हुत्वाऽनये स्वाहेत्युत्तरत इत्पन्य
आचार्या आहुः ॥१९॥
आज्यमुपस्वीर्य हविष्यवोन्मेक्षणेन मध्यात्पुरस्तारिति॥ २० ॥
मुरेण जुदामुपस्तीर्य हविषोऽङ्गुलपर्वमानमवखण्ड्य हस्तेन जहां
निध्यात् । इतिशब्दः पक्षसमाप्त्यर्थः ॥२०॥
पशाच पञ्चारनी ॥ २१॥
मृगुजामदग्न्यः ॥ २१॥
अभिधार्य प्रत्यनक्त्ययदानस्थानानि ॥ २२ ॥
मुवेण जुहूस्थं हविरमिधार्याऽऽउपेनायदानस्थानानि यथाक्रममन-
कात्यायन ॥२२॥

·३४ रुद्रस्कन्दप्रणीता- [२ द्वितीयपटले- । न स्विष्टकृतः ॥२३॥ स्विष्टकृतोऽवदायाषदानस्थान न प्रत्य[न]क्ति । प्रत्यअनमतिरे. धादेवेदं सर्व स्विष्टकृत्यपि तुल्यमिति गम्यते ॥ २३ ॥ अमुष्मै स्वाहेति जुहुयायदेवत्यै स्यात् ॥ २४ ॥ अग्नये स्वाहेतियद्यथावद्देवतमग्निमध्ये जुह्वां जुहुयात् । एतत्मधानम् । अत एव व्यतिरिक्त सर्व चरुतन्नेपु प्रवर्तते ॥ २४ ॥ स्विष्टकतः सदुपस्तीर्य दिगूणां सकषिपो द्विरभिघानिये स्विष्टकते स्वाहेति प्रागुदीच्या जहुयात् ॥ २५ ॥ शोमनमिष्टं द्रव्यप्रतिपतिद्वारेण फरोतीति स्विष्टकृद्यागः । अतोऽ- प्रधानमिदम् । सकृदुपस्तीत्यनूद्यते । भृगूणां जामदग्न्यानां द्विरुपस्त- रणविशेषं विधातुं मध्यात्पुरस्तात्पश्चात्पुरस्तात्पश्चादित्येतेषां प्रत्या- प्रायः ॥२५॥ सरूद्धविप इति ॥ २६ ॥ उतरार्धादवदानम् । उत्तरार्धास्विष्टकृत इति श्रुतेः । गृह्यान्तरषि. धानाच्च । विरभिधायेति सकृत्वप्रत्याम्नायः । प्रागुदीच्यामिति मध्य- प्रत्याशायः ॥२६॥ अथोपरिष्टाहोमादि ॥ २७ ॥ आज्येन ध्याहृतिभिश्चतसृशिः प्राजापत्यया या ॥२७॥ तत आह- ममिधमाधाय ॥ २८ ॥ परिपिञ्चेदित्यध्याहारः । समिधमाधायानु पर्युक्ष्येति गौतमीयानु. पादात् । पूर्व निहिता समिधमनापाधापादितेऽन्यमंस्थाः सरस्वतेs. स्वमंस्था देवसवितः मासावीरिति पूर्ववत्परिपिश्चेत । गृह्यान्तरान्मन्त्र. माप्तिः ॥२८॥ दर्भानाज्ये हविपि वा निरवदायाममध्यमूलान्यक्तं रिहाणाव्यं नु वय इत्यायुक्ष्यामायनुमहरेत् । यः r

·द्वितीयः खण्डः द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
३५
पशूनामधिपती रुद्रस्तन्तुचरो वृपा पशूनस्मार्क
मा हिंसीरेतदस्तु हुने नय स्वाहेति ॥ २१ ॥
पतिपत्तिकमदं दर्मानिति द्वितीयानिर्देशात् । अत एव स्तृतान्सर्वदा
सिट आज्ये हविपि वा सकृन्मन्त्रमुक्त्वाऽग्राणि मध्यानि मूलानि
क्रमेण संमृज्य पुनश्चैवं द्विः संमृज्याद्भिरभ्युक्ष्पाग्रपूर्व प्रक्षिपेत् ॥ २९ ॥
तयज्ञवास्तु.।। ३०॥
तत्पूर्वसूत्रोक्तं कर्म । यज्ञवास्तुसंज्ञा व्यवहारार्था ॥ ३० ॥
सर्वत्र कुर्यात् ॥ ३१ ॥
समिधाधानादि समिदमपासु कर्मसु सर्वत्र कुर्यात् । अध्याहारा-
सिद्ध कुादिति वामदेव्यगानार्थम् ।। ३१ ॥
हविरुच्छिष्टमुदगुदास्य ब्रह्मणे दद्यात् ॥ ३२ ॥
हषिहणमाज्यच्युदासार्थम् । उच्छिष्ट इति स्वयं किंचिमाश्याव-
शिष्टस्य दानार्थम् । पूर्वमेवोददेशस्थिते सिद्ध उदग्रहणमुदग्देशाास्था.
ल्या सहोद्वासनार्थम् । अन्यथा हि स्थाल्यामोदनस्योद्धासनमाशयत ।।
चतुर्येव सिद्धे दद्यादिति स्वयं ब्रह्मत्वेऽप्यन्यस्मै दानार्थम् ॥ ३२ ॥
पूर्णपात्रं दक्षिणा ।। ३३ ॥
ओदनेन तण्डुलै तदला फलैप पूर्णपात्र ब्रह्मणे दक्षिणार्थ
दद्यातूष्णीमोमिति वा प्रतिगृह्णीपात् ॥ ३३ ॥
यथोत्साहं वा ॥ ३४ ॥
यथा ब्रह्मोत्साही भवति तथा दद्यात् । तदभिलपितं दद्यादित्यर्थः ।।
आज्यतन्नेष्वपि यथोत्साहव दक्षिणा ॥३४॥
इति श्रीरुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्ती द्वितीयपटलस्य
प्रथमः खण्डः ॥१॥
मथ द्वितीयः खण्डः।
प्रकृतस्य प्रधानदेवता आह-
आमेयः स्थालीपाकोऽनाहितार्दर्शपूर्णमासयोः ।। १ ।।
अनाहितामेर्दर्शपूर्णमासयोराग्नेय एव स्थालीपाका । अग्नपे त्वा जुष्टं
निर्वामीति निर्वाप: अग्नये स्वाहेति होमः ॥१॥

·. : सदस्कन्दप्रणीता [२ द्वितीयफ्टले- अग्नीपोमीयः पौर्णमास्यामाहितायः ॥ २॥ अनीपोमाभ्यां त्वा जुटं निर्यपामीति निर्वापः । अग्नीषोमाम्प स्वादेति होमः ॥२॥ ऐन्द्रो माहेन्द्रो वैन्द्रामो वाऽमावास्यायाम् ॥ ३ ॥ आहिता रेवेटिव द्विनिवेशः । इन्द्राय त्वा जुष्टं निर्वपामि । महेन्द्राय स्वा जुष्टं निर्वपामि । इन्द्राग्भ्यिां त्वा जुहं निर्यपामीति निर्वापः। इन्द्राय स्वाहा महेन्द्राय स्वाहेन्द्राग्रियां स्वाहेति होमः॥३॥ यथा वाऽनाहितामेः॥४॥ पर्श च पूर्णमासे घानाहितामेर्यथा वा तथेत्यर्थः ॥४॥ सर्वमहः प्रातराहुतेः स्थानम् ॥ ५॥ सर्वमिति पूर्वाहासमवेऽपराहेऽपि होमार्थम् ॥ ५॥ रात्रिः सायमाहुनेः ॥ ६॥ स्पटम् ॥ ६॥ सर्वोऽपरपक्षः पूर्णमासस्य ॥ ७ ॥ सर्व इत्युपक्रान्तस्य पूर्वाह्नातिकमेऽपराहे समाप्त्यर्थम् । तदतिक मेऽपि रानावनुपकान्तस्य तु स्वकालेऽपराह्ने सात्वत्याधहरन्तेऽपि मवत्येव ॥७॥ पूर्वपक्षो दार्शस्य ॥ ८॥ सर्व इति घर्तते । आपरकाल एते। अन्यथाऽस्तमिते होम इत्यादे!. यर्थप्रसङ्गात् । उत्तरहोमोपक्रमकालात्मागेचैते कालाः। आपत्कालत्याच पपासमयं न कालोकर्पः कार्यः ॥८॥ अमोजनेन संतनुयादित्येके ॥ ९॥ स्यकालात्ययेऽमोजनेन तरकार्यसिद्धिरित्यन्ये । आ स्वकालात्यया. दमोजनेन तत्कार्यसिद्धिरित्यर्थः । वाक्पशेषारिसद्धे संतनुपादिति विच्छेदस्प विवक्षितत्वं दर्शयति । अतः कालात्यपेऽपि प्रायश्चित्तं कृत्व- पोत्तरस्प करणम् । अधिकारक्ये च सति संध्योपासनादिलोपेऽप्यमोज. नेनापि संतानं मयत्येव ।

·३७ द्वितीयः खण्ड दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः । वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे। सातकवतलोपे च प्रायश्चित्तममोजनम् ।। इति मनुवचनाञ्च ॥९॥ अविद्यमाने हव्ये यज्ञियानां फलानि जुहुयात् ॥ १० ॥ औपासनहोमेऽभिएकान्यनानिएक्वानि च पैश्वदेवे पकान्येव दर्श. पूर्णमासयोनिपादि कृत्वा ॥ १० ॥ पलाशानि वा ॥ ११ ॥ फलामा पजियानां पर्णानि या जुहुयात् । पूर्ववत्याकनियमः॥११॥ अपो वा ॥१२॥ सर्वनापा पक्षालनं अपणं व नास्त्यलोपात ॥ १२ ॥ हुतं हि ॥ १३॥ हिशदो हेती यस्मादापाकालेऽलामनिमित्ते पेण च हुने हुतमेव मपत्यतो न तत्र वैगुण्यनिमितं मायश्चित्तमित्यर्थः ॥ १३ ॥ संतनुपादित कथमतस्य संतानमित्यत आह-- प्रायश्चित्तमहुतस्य ॥ १४ ॥ अतिपन्नकालस्य प्रायश्चित्तं संतान मवतीत्यर्थः। प्रायश्चित्तं तु प्राजा. पपायुक्तमेव मूत्रान्तरमतात्पनिहोम वा कृति ॥ १४॥ आज्यं जुहुयादविपोऽनादेशे ॥ १५॥ आज्यं जुहुपादनादेश इति सिद्धे हविप इति इपिपः संस्कारमपि शृतमभिधार्यत्यादिष्वाज्यमेव स्पादित्येवमर्थम् ॥ १५ ॥ देवतामन्नानादेशे ॥१६॥ यदेवयं हविरुक्तं तद्देवताहोममन्त्रः स्यादनपे स्वाहेतिवत् ॥ १६ ॥ प्रथमग तृतीये मासि पुंसवनम्।। १७ ॥ सर्वगर्मार्थोऽयं संस्कार आधारसंस्कारद्वारण सकृदेव क्रिपते । मायाँ- तो तु कर्तव्यमेव । प्रथमगर्ने दादूर्वमा दर्शादेको मासः । यत्र कुत्रविहिनेऽन्याहित गर्भ स एको मासो गणयितव्यः । संज्ञा ध्यपहा- राथी । कृत्मागावेव । मासीति मास इत्यर्थः । अब केचिदतिक्रान्तेऽपि मुख्पकाले प्रसवात्मामालातिक्रममायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्यमेवाऽऽहरुपन- ·[२ द्वितीयपटले . रुद्रस्कन्दप्रणीता- यने दर्शनात् । तेन च स्मृतिनुत्यपदणनात् । कासुचिस्मृतिषु काल. निशेन विधानादापकालाभ्यनुज्ञानं सर्वदा संस्करणमस्त्येवमाहुः । जननादूत द्वारामावात्प्रायश्चित्तेनैव जातं संस्कुर्यात् । एकदेशेऽसौ गर्मान्तरार्थ तु द्वितीये गर्भ कुर्यादेव । अपरे तु कालात्ययेऽधिकारा- मावात्मायश्चित्तमेवाऽऽहुः । पूर्व एव तु पक्षे(क्षः) श्रेयान् । अथापि संशयेऽपि लोपालोपान्यायतर?) इति निदानकारोऽप्याह ॥१७॥ स्नातामहतेनाऽच्छाय हुत्वा पतिः पृष्ठतस्तिष्ठेत् ॥ १८ ॥ अहतेनाधरीयेणोत्तरीपेण च ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्या यधूर्दक्षिणतो. दर्भपूपवेश्य प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धायां ध्याहृतिभिस्तिमृमि त्वा पुनश्च हुवा वध्वाः पश्राद्दर्भपु तिठेत् । पतिरिति म रमाये पालनाधिकृतनि. यमार्थम् । मर्तुरन्यः कुर्वन्मणीतेऽनो लौकिके या फुर्यात् ।। १८॥ दक्षिणमसमन्यवमृश्यानन्तहितानाक्षिदे- शमभिमृशेत्पुमांसाविति ॥ १९ ॥ अन्विति । धूमनुगतः प्रवीमूत इत्यर्थः । पध्या अंसमन्यवमृश्य घसादिनाऽनन्तहितममिमृशन्नेष पाणिना नाभिं प्रापप्प सफलमेवोदर मन्त्रेणामिसृशेत् ॥ १९ ॥ अथापरं न्यग्रोधशुङ्गामुनयतःफलामस्रामामकि- मिपरिसूतां विसवैः परिकायोत्थापयेन्मा- पैर्वा सर्वत्रौपधयः सुपनसो भूत्वाऽस्यां वीर्य समाधत्तेऽयं कर्म करिष्यतीति ॥ २० ॥ अथेत्यानन्तर्थिन प्रयोगक्यमाह । अतोऽनन्तरं ब्राह्मणामोजनम् । अपरमिति कर्मान्तरत्वमाह । अतो घामदेव्यगानान्तं कृत्या ब्रह्मणे दक्षिणा दत्वा वक्ष्यमाणं कुपस्किमद्वयात्मकम् । इदमेकं पुंसवनात्यं कर्म असामामशुष्का न्यग्रोधाधिदेवताभ्यः परिक्रीणामीत्यनया युद्ध्या सप्तमिपर्मूल्यतयैव फरिपतेः गुग परिततिः प्रकीर्य शुङ्गामध्वांनो मन्त्रेण विद्यथा छियेत । ययामादे मापैः ॥२०॥ .

·२ द्वितीयः खण्डः] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
आहृत्य पैहायसी कुर्यात् ॥ २१ ॥
गृहमागायोपर्यनाच्छादिते देशे शुङ्गा निध्यात् ॥२१॥
कुमारी ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्राह्मणी
पेपदमत्याहरन्ती ॥ २२॥
बाह्मणी ब्रह्मचारी धा धाग्यतो भूत्वा प्राची दिशं प्रतिप्पयेत्।।२२।।
सानां संवेश्य दक्षिणे नासिकासोतस्पा-
सिचेत्पुमाननिरिति ॥ २३ ॥
पुनः सातामग्नेः पवात्माविशरसं वपु संवेश्य शुङ्गारसमासिश्चेत् ।
सा च समुदरस्थं कुर्यादा बाह्मणभोजनम् ॥ २३ ॥
अथास्पाचातुर्थे मासि पष्ठे वा सीमन्तोन्नयनम् ॥ २४ ॥
अधेरपकृतेऽपि तृतीये मासि पुंसवनेऽस्मिन्काले पुंसवनं कृत्वा सीम•
न्तकरणार्थम् । अस्पा इति प्रथमगनियमार्थम ॥२४॥
खातामहतेनाऽऽच्छाय हुत्या पतिः पृष्ठत्तस्ति-
मन्ननुपूर्वया फलवृक्षशाखया सकसीमन्तमुन्न-
येत्रिवेत्तया - शलल्याऽयमूर्जावतो वृक्ष
इति ॥ २५॥
अनुपूर्वति । पयोधशुङ्गाधर्मयुक्तपेपर्थः । फलवृक्ष उदुम्बरः ।
अर्वोदुम्बर इति श्रुतेः । अपमूजवितो वृक्ष इति मन्त्रवर्णनातहदेव
शाखामाहत्य वैहायसी कला घुसवनवरातः स्थानान्तं कृत्वा तया
शासपा मूर्षि गतान्वध्वाः केशान्प्रत्यश्चमुन्नयेत्कृयोमीति मन्त्रान्तः ।
तत्तत्रिपु श्वेता वराहमूच्या तद्वदेव शकामहमित्युनयेत् । राणेति
मन्त्रान्तः ॥२५॥
हसरस्थालीपाकः ॥ २६ ॥
कृसरस्तिमिमा पाकधर्मयुक्तो भवेत् । चौले वृथा पर इति विशे-
पणात् । निधिमन्त्रस्तु नास्ति देवतामावात् ॥ २६ ॥
उत्तरघृतमवेक्षन्ती पृच्छेकि पश्यसीति ॥ २७ ॥
स्पदम् ॥ २७॥

·४०
[२ द्वितीयपटले
रुद्रस्कन्दमणीता-
प्रजामिति वाचयेत्पतिः ।। २८॥
अयोपरिटाद्धोमादि बाह्मणमोजनान्तं कृत्वा स्थालीपाकमनीया.
दिति गृह्यान्तर उक्तम् ॥ २८ ॥
प्रतिष्ठित वस्तौ सोप्यन्तीहोमः ॥ २९ ।।
बस्ती गर्ने प्रतिष्ठिते स्वस्थानात्मध्युते । प्रतिगमेतज्जायमानार्थ-
खात्। प्रणीतामापेतत् । नानान्वारम्मोऽसंस्कारत्वात् ।अकृते यदि जननं
स्पान तत्र पुनः क्रिया जनिष्यत इति मन्त्रलिङ्गात् । तत्राऽऽशौचा.
दूर्व प्रायश्चित्तेनैव संस्कारः ॥ २९ ॥
या तिरश्चीति द्वाायाम् ॥ ३० ॥
प्रपदान्त कृत्वा ध्याहृतिभिस्ति सृभिर्खत्वा या तिरश्चीति हुवा विप.
चिपुच्छमिति जुहुयात् ॥ ३०॥
असाविति नाम दध्यात् ॥ ३१ ॥
यदि पुनामामिलपितं विष्णुशर्मा नामेतिवन्मन्नस्थेऽसौशब्दे नाम
निध्यात् ।
युग्माक्षरं बाह्मणस्य यक्षरं चतुरक्षरम् ।
मगल्पं ब्राह्मणस्य स्पारक्षत्रियस्य बलान्वितम् ।।
वैश्यस्य धनपुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ।
शर्मवद्वाह्मणस्य स्याद्राजो रक्षासमन्वितम् ॥
वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूदस्य प्रेप्यसंयुतम् ।
इति मनुवचनात् । युग्माक्षरं ब्राह्मणस्य मगल्यं शर्मवत्स्यात् । बलर-
क्षान्वितं क्षत्रियस्य धनपुष्टिसंयुक्तं वैश्यस्य । जुगुप्सामेप्य[संयुक्तं]
शूदस्येति मनुवचनाच ॥ ३१ ॥
तद्गुह्यम् ॥ ३२॥
वैदिककार्थमेतत् । घ्यावहारिक त्वन्यदेव । नामापरिज्ञान आभि.
पारायसिद्धिः फलम् ॥ ३२॥
प्राङ्नाभिकन्तनास्तनदानाच ब्रीहियवौ पेपयेत् ॥ ३३ ॥
बिसमासः प्राइनाभिकृन्तनादसमवे रतन शनात्मामर्तुम् । द्विवचना.
द्यक्तिद्वयं जात्यभिप्रायेणेति केचित् ॥ ३३ ॥

·ܐܢ ܟ २ द्वितीयः खण्डः] नाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। शुङ्गावत् ॥ ३४ ॥ शुनमकारेण कुमारी बाह्मणी ब्रह्माचारी [वा] पेपयेदप्रत्याहरन्ती ॥२४॥ अगुप्ठेनानामिकया चाऽऽदाय कुमारं प्राशयेदियमातेति ॥३५॥ अछानामिकाभ्यामितिसिद्धे पृथग्रहण विषयद्वयसूचनार्थमन्नमा. शनमध्याभ्यामेवेति । शब्दोऽनमाशनेऽप्येतन्मन्त्रप्रापणार्थः ।। ३५ ।। सर्पिश्च मेधांत इति ॥ ३६ ॥ शब्दः पूर्ववन्मेधा ते मित्रावरुणाविति मन्त्रादिमन्त्रनियमार्थः । अन्नप्राशन आभ्यां मन्त्राभ्यामनमेव प्राशयेत् । कालस्तु पठे मासेऽ. नप्राशनमिति स्मृत्पन म्यते । केचित्रशब्दो हिरण्यमधुसमुच्चयाय इत्याहुः । तथा च मनु:--हिरण्यमधुसर्पिपामिति ॥ ३६॥ इति श्रीरुद्रस्कन्दविरचितायां गृह्यवृत्ती द्वितीयपटलस्य द्वितीयः सण्डः ॥२॥ य अथ सूतीय खण्ड । जननाज्योत्स्ने तृतीये तृतीयायां पातः स्त्राप्य कुमारमस्तमिते शान्तासु दिक्षु पिता चन्द्रमसमुपतिष्ठेमाअलिः ॥ १ ॥ मातुः पितुर्वा रुच्या यदा कदाचिच्छिशोनिष्क्रमणे प्राप्ते तदुपक्रम- नियमोऽयम् । देवान्मानुपाहा निष्क्रमणे कृतेऽपि संस्कारार्थमस्मिन्काले कुर्यादेव । एवमुत्तरत्रापि कालात्पये तूक्त एव न्यायः सर्वेषु संस्कारेषु । ज्योमा चन्द्रप्रमा तद्योगात्पूर्वपक्षो ज्योत्सः। जननादूषं ये ज्योत्सा. स्तेषां तृतीये तृतीयायां तिथावित्यर्थः । यदि पूर्वपक्षे जननं स्पानासो गणयितव्यः। कृतमस्य जननादूत्वाभावात् । तथा च मनु:- चतुर्थे मासि कतव्यं शिशोनिष्क्रमणं गृहात । इति । उपस्थानकाले तृतीयानिपमः । शान्तामपरतादित्यरश्मि दिक्षु ।-उपतिछेदिति दर्भेषु तिठेन । चन्द्राभिमुखो वक्ष्यमाणप्रकारण कुमारमादाय मन्त्रैश्चन्द्रमसममिदध्यादित्यर्थः ॥१॥ ६

·४२
रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले-
शुन्विनाऽऽच्छाय माता प्रयच्छेदुदक्शिरसम् ॥ २॥
वस्त्रेणाऽऽच्छाद्य दक्षिणतः स्थित्वा कुमारं पित्रे प्रयच्छेन्माता ॥२॥
अनुपूर्व गत्वोत्तरतस्तिष्ठेत् ॥ ३ ॥
पूषशब्दो दिग्याची। अनुपृष्ठं गया पितुरुत्तरतः प्रत्यछ्मुखी दर्भपु
तिष्ठन्माता ।।३।।
यचे सुशीम इति तिसृभिरुपस्थायोदश्च मात्रे
प्रदाय यदद इत्यपामालिमवसिञ्चेत् ।। ४ ।।
उदञ्चमुदक्शिरसं प्रात:काले पात्रेण पूर्णा गृहीत्वाऽपस्तामिर्दर्भषु
दक्षिणतस्तिन्त्रिाह्मणोऽञ्जलिं पूरयेद्माववाञ्चं सिश्चेत् ।। ४ ।।
द्विस्तूष्णीमिति ॥५॥
स्पष्टम् ॥ ५॥
जननादूवं दशरात्राच्छतरात्रात्संवत्सराहा नाम कुर्यात् ॥६॥
जननदिवसाधं यो दशरावस्तस्मादूर्व यदहस्तस्मिन्नित्यर्थः ।
द्वादशेऽहनीति यावत् । एवमुत्तरयोः पक्षयोः । नानोदगयनाद्यादरः
क्वचित्समवस्य नियमत्वात् (?) । असंभवविषयेऽपि तद्वशे कालविशेषो
वैरूप्यप्रसङ्गगत (?) ॥६॥
स्नाप्य कुमारं करिष्यत उपविष्टस्य शुचिनाऽऽ-
च्छाय माता प्रयच्छेदुदक्शिरसम् ॥ ७ ॥
होमारम्भारपूर्व दर्भएपविष्टस्य शुचिना वस्त्रेणाऽऽच्छाद्य दक्षिणत
उपविश्य प्रयच्छेदुदक्शिरसम् ॥ ७ ॥
अनुपृष्ठं गत्वोत्तरत उपविशेत् ॥ ८॥
दर्भपु माता ॥८॥
हुत्या कोऽसीत्यस्य मुख्यान्माणानभिमशेत ॥ ९ ॥
उदक्शिरसं कुमार स्वाके धारयन्प्रपदान्तं कृत्वा द्विस्तिमृभियाह-
तिमिर्तुत्वा कुमारस्य चक्षुषी श्रोत्रे नासिके चाभिमृशेत् ॥ ९ ॥
असाविति नाम कुर्यात्तदेव मन्त्रान्ते ॥ १० ॥
यत्सोप्यन्तीहोमे तदेव परिददातु विष्णुशर्मन्नितिवरकुर्यात् । मन्त्रा-
न्तेऽसौशब्दो न मध्ये ॥१०॥

·नापितो वपनकर्ता आपसक्षुरपाणिरायसेन प्रष्टियेति वचनात् ।।
उष्णोदकं फंसपानपूर्णम् । आदर्शो रक्तलोहमय औदुम्बा वा विक-
त्पते । कुरो दुर्मः । पिल्प एकविंशतिः । तापमेदक्षिण:
१प्रथम खण्ड: दाहायणगृहासूत्रवृतिः ।
मात्र प्रथममाख्याय ॥११॥
माने प्रयच्छेदुदक्शिरसमिति शेषः । प्रथममायाय । प्रथमशब्दस्य
द्वितीयापेक्षत्वात्मथमं गुह्यं नाम मातुरुक्त्या द्वितीयमपि व्यावहारिक
'नामेदानी बयादित्यर्थः । ततो भोजनान्तम् ॥ ११ ॥
विप्रोप्याङ्गादङ्गादिति पुत्रस्य मूर्यानं परि-
गृह्णीयात्पशूनां वेत्यभिजित् ॥ १२ ॥
प्रामान्तरे रात्रिमुषित्वा यदाऽऽगच्छति तदा पुत्रमायान्तममारोप्य
दक्षिणेन पाणिनोमाभ्यां हस्ताभ्यां परितोऽडादशादित्यनेन मन्त्रेण
नस्य मूर्धान परिगृह पशूनां वेत्यनेन मन्त्रेण मूर्धानममिजियेत्ततोऽसौ.
शरे विष्णुशर्मन्नितिवव्यात् ।। १२ ।।
तूष्णी स्त्रियाः ॥ १३ ॥
जातकर्मादिचौलान्त मन्त्रयज स्त्रियाः कुर्यात् । साङ्गस्तु होमों
निवर्तते मन्त्रादिलो देवतोदेशस्यापि लोपात् । मानषेऽयुक्तम्-
अमन्घ्रिता तु कार्येयं स्त्रीणामावृतशेपतः ।
संस्कारं तु शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥
इति । उपनयनं तु नास्ति तच्छृतिवचनात् । उपनयनामावाना-
पयनम् । तदभावात्तथा नियमाश्च जपा न सन्ति । आहत्य विहि-
तास्तु वचनयलाभदन्त्येवेति कालापन्नतया विवाहस्थ करणात् ।
अतो विवाहात्यागनुपनीततुल्यमाचरेत् । अयं तु भर्तृतुल्यं सहधर्मचय--
तृतीय वर्ष चौलम् ॥ १४ ॥
अघ जननादिमातगणनपा द्वादश मासाः संवत्सरो न चैत्रादिः ।
तत्र नापित उष्णोदकमादर्शः क्षुर औदु.
म्बरः पिज़ल्प इति दक्षिणतः ॥ १५॥
-
तामिति ॥ १३॥

·रुदस्कन्दप्रणीता- [३ तृतीयपटले- आनडुहो गोमयः कसरस्थाली- पाको वृथापक इत्युत्तरतः ॥१६॥ पुंगवशकृत्पाकधर्मरहितोऽन्यन्तरसिद्धस्तिलमिथः स्थालीपाकचा- मेरुत्तरतः स्याताम् ॥ १६ ॥ माता च कुमारमादाय ॥ १७ ॥ पृथनिर्देशः कर्तुरुत्तरत उपवेशनार्थः । मातुर्न दर्मासनम् । चकार: कर्तुरुत्तरत इत्यस्यानुकर्षणार्थः । एतन्नापितादिस्थापनं ब्रह्मोपवेशना. दूयं स्यात् । एतान्यहोमार्थान्यतः स्त्रिया अपि स्युः। अव्यावृत्तिरव्यवा. यश्च तेपां नावश्यं स्याताम् । तथा परिपेचनेऽभिपरिहरणम् ॥ १७ ॥ हुत्वा यमगादिति नापितं प्रेक्षेत्सवितारं ध्यायन्निति ॥१८॥ प्रपदान्तं कृत्वा मातृमयुक्त कुमारेऽन्वारब्धे व्याहृतिभिस्तिमृभिर्हत्वा पुनः समस्तां ताभिश्च हुत्वा यमगादिति नापितं प्रेक्षेत्सवितारं ध्यायन् ॥ १८॥ उष्णेनेत्युष्णोदकं प्रेक्षेद्वायुं ध्यायन् ॥ १९ ।। वायुं मनसा ध्यायन् । स्पष्टम् ॥१९॥ आप इत्युन्देत् ॥ २० ॥ दक्षिणतः केशानुष्णोदकेन क्लेदयेत् ॥ २० ॥ विष्णोरित्यादर्श प्रेक्षेनौदुम्बरं नेति॥ २१ ॥ गतमिति ॥ २१॥ ओपध इति दर्शपिञ्जुलीः सप्तोर्वाग्रा अभिनिधाय कैरीः संहत्य स्वधिन इत्यादर्शन क्षुरेणौदुम्बरेण वा ॥ २२ ॥ दर्माग्रसंयुक्तान्केशानन्पतरेण संयोजयेदित्यर्थः ।। २२॥ येन पूपति दक्षिणतानिः प्राचं पोहेत् ॥ २३ ॥ । आदर्शन क्षुरेणोदुम्बरेण वा केशान्दर्भाग्रयुक्तान्संमृज्यादित्यर्थः । मन्त्रस्यापि बिरावृत्तिः ॥ २३ ॥ सझदायसेन प्रच्छियाऽऽनडुहे गोमये केशान्कुर्यात् ॥२४॥ : अमन्त्रकमेतत् ॥२४॥ : . ..

·प्रथमः खण्डः वाह्याययगृह्यसूत्रवृत्तिः। उन्दनमत्येवं पश्चादुत्तरतश्च ॥ २५॥ स्पष्टम् ॥ २५॥ व्यायुपमिति पुत्रस्य मूर्धनि परिगृह्य जपेत् ॥ २६ ॥ उमाभ्यां हस्ताभ्यां परितो गृहीत्वा ॥ २६ ॥ उडुत्सृप्य कुशली कारयेयथागोत्रकुलकल्पम् ॥ २७ ॥ वपनं कारपेनापिलेन । गोनादियशेन शिसाव्यवस्था स्मयते । तदनुसारेण नापित संप्य होम समापयेत् ॥ २७॥ अरण्ये केशानिसनेयुः ॥ २८ ॥ केशान्गोमपेन प्रच्छाद्य कर्मकारा निस्सनेयुः ॥ २८॥ स्तम्बे निदधत्येके ॥ २९ ॥ दर्भस्तम्बे ॥ २९॥ गौदक्षिणा ॥ ३०॥ बह्मणे वेगा। अनेदं चिन्त्यते--गर्माधानादयः संस्काराः शरीर संस्कुर्वन्तः सर्वेष्वदृष्टार्थेषु कर्मस्वत्र योग्यतातिशयं कुर्वन्ति फलं प्रति ग्रहणयोग्यतातिशय च न पुनरयोग्यस्यैव योग्यतां कुर्वन्ति । संस्कार वन्तममिनिर्दिश्य पुरुपमात्रस्यैव कर्मणां विधानास्वत एव विद्यमान खाद्योग्यतायाः नाप्पकिंचित्करा आनर्थस्यप्रसङ्गात् । नापि त(है) स्वत एव पुरुषार्थ संस्कारश्रुतिविरोधात् । योग्यतानिशापिय संमति यथा पानीयस्य गन्धादि दुरादेव तण्यादि। धौलपर्यन्ताः सर्वे संस्कारा अतिकान्ताः स्वकालमुंपनयनात्मागेध कालातिपत्तिप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्याः । अव वकृताना लोप एवं तद्वितीयं जन्मेति जन्मा- न्तरव्यपदेशात् । संस्कारेषु द्विप्रकारं शाखमस्ति । एक पितुरुपदेशक पुत्रमुत्पादयसंस्कुञ्चिति, अपरं पुत्रस्येते संस्कारा आरमार्थतया कर्तव्या इति । नन्वस्य व्यापारे कथं भामाण्यम् । सत्यम् । यदि व्यापार- कर्तृतायोधः स्यात् । कर्मजन्यस्य हि पुरुषार्थस्य पुरुषविशेषतया जन्यताशब्देन योध्यते । सा च कदाचिरस्वव्यापारः स्पाकदानिपर. व्यापार: स्यात् । इयाविशेषः । स्वव्यापारे तसिद्ध स्वयमेव भवर्तने परप्यापारे तु यदि स्वाधिकारादेष भवर्तनमन्य लमते ततोदास्ते घसङ्गात्कार्य सिद्ध ! अलाभे तु स्वयमेव प्रयोजनमिति केनाप्युपायेन ।

·४६
रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले.
नन्वसौ शिशुत्यात्मतिपतुं न शक्नोति गर्भाधानाद्यवस्थायां तु सुतरां पति-
पत्यसंमवः । सत्यम् । यस्यैव फलं तस्यैव प्रतिपत्त्युत्पादकत्वेन शब्दस्य
प्रामाण्यं स्यात् । स्वर्गकामो यजतेति स्वर्गकामिण इदं कर्तव्यमिति स्यात् ।
तस्यान्यस्य पाऽविशेषेषण प्रमिति जनयत्य (देव शास्त्रमुमयोरपि प्रमाण
मेव । इयान्विशेषः । स्वर्गकामधेन्ममैयेदं कर्तव्यमिति प्रतिपद्यतेऽन्य।
स्वर्गकामिण इदमिति प्रतिपद्यते न ममेदम् । कामसदसत्वोपाधिनिमि-
तोऽसौ हेतुर्न शब्दस्प व्यापारः अपिता तस्य कर्तव्यं शास्त्रेण निधि
रयाऽऽत्मनश्चावश्यकर्तव्यता प्रतिपद्य तस्करोति।पितुरमावे तदक्षणेऽधि.
कृतस्तदमावे यः परं परोपकार कतु प्रवृत्तो यो वा तं प्रत्यात्मनो गुरुत्व
मिच्छति हितपी' वा कश्चित्कुत्किारयेद्दा स्वाधिकारः प्रवृत्तश्चेत् ।
आत्मीयमेव द्रव्यं ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात् । तत्कार्यप्रवृत्तश्चेत्कुमारस्य
यत्वं तदेव ॥३०॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ द्वितीयपटलस्प
नृतीयः खण्डः ॥ ३॥
पथ चतुर्थः खण्डः।
अष्टमे वर्षे बाह्मणमुपनयेत् ॥ 3 ॥
अब गर्माधानादिवर्षगणनं गर्मादिः संख्या वाणामिति स्मृतेः । एव-
मुत्तरवापि । वसन्ते बाह्मणमुपनीत ग्रीष्मे राजन्यमिति शास्त्रान्तरे
दर्शनात्ताभ्यामविरोधाइदगपनस्प समुच्चयः केचिदित्याहुः । शरदि
वैश्यमित्यनेन विरोधातेन च तुल्यश्रुतित्वाद्वसन्तादेविकल्प एवेति ॥१॥
तस्याऽऽपोडशादनतीतः काल इति ॥ २ ॥
आङभिविधौ । आपत्कालोऽयमत उध्वं पतितो भवति । एवमुत्तर-
त्रापि ॥२॥
एकादशे क्षत्रियमिति ॥३॥
उपनपेदिति वर्तते ॥३॥
तस्याऽऽद्वाविंशादिति ॥ ४ ॥
अनतीतः काल इति वर्तते ॥४॥
द्वादशे वैश्यमिति ॥ ५॥
स्पष्टम् ॥ ५॥

·अपमः खण्डः]
४७
ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृतिः।
वस्याऽऽचतुर्विशादिनि ॥६॥
॥
कुशलीलतमलंकतमहतेनाऽऽच्छाप
हुत्वाऽग्ने बतपत इति ॥ ७
कुशलीकृतरूपं चाहूच वपनालंकारी । अतस्ती चावश्यमुपनपनमु.
हूत कर्तव्यो तर कर्तव्यं वपनं कृत्वाऽलंकृत्य नान्दीमुखं कृत्वा कौतु-
कबन्धनं कृत्वा पुण्याह वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वाऽधरवाससा नवे-
नाऽच्छाश यज्ञोपवीतमजिनं शामन्त्रक प्रतिमुच्याऽऽचमयित्वाऽमनो
दक्षिणत उद्गग्रेषु दुर्मेधूपदेश्य प्रपदान्त कृत्वाऽन्वारग्धे माणवके व्याह-
तिमिस्तिमृमिर्तुत्वा पुनथ समस्तान्ताभिश्चतसृमिर्तुत्वाऽने बतपत इरया.
दिभिः पञ्चभिर्माणवक हास्येन्मन्नलिङ्गमत् । मन्त्रलिङ्गनिरीक्षणार्थ-
मेव हि पञ्चमिरित्यनेनोक्तम् ॥ ७ ॥
उत्तरतोडनेः प्रत्यङ्मुखमवस्था-
प्पाजलिं कारयेत् ॥ ८॥
आन्यात्मनोरन्तरेण माणषक गमयित्वा प्रदक्षिणावृतं दर्भेषु प्रत्य-
मुखभवस्थाप्य कोशालिं कारयेन्माणवकमाघार्य:॥८॥
स्वयं चोपरि कुर्यात् ॥ ९ ॥
परपमुखदर्भेषु स्थितः ॥९॥
दक्षिणतस्तिष्ठन्मन्त्रवान्ब्राह्मण आचा-
योदकाअलिं पूरयेत् ॥ ३० ॥
आचापस्य दक्षिणत उदगग्रेषु वर्भपूतस्तिष्ठन्त्राह्मणो ब्रह्मघा
मामामुपमानयस्वेत्येतन्मन्त्रवित् । अत एव कर्मविदेव ब्रह्मा । वि.
पावारिसद्धे बाह्मण इत्यबाप्पञ्जलिपूरणे ब्राह्मणनिपमाथं यथा चन्द्रो-
आगन्नति जपेत्प्रेक्षमाणे ॥ ११॥
अनलिस्थमुदकं प्रेक्षमाणे माणवक आगन्नति जपेदाचार्यः ।
बह्मचरमाणामुपमानयस्वेति ब्राह्मणो ब्रह्मचारिणं पान्मन्नति
पस्थाने ॥१०॥

·रदस्कन्दपणीमा- [ ३ तृतीयपटले. को नामासीत्युक्तो देवताश्रयं नक्षत्राश्रयं वाऽभि- वादनीयं नाम बूयादसावस्मीति ॥ १२ ॥ आचार्येणोक्तः स देवताश्रय स्वजन्मनक्षत्रं यद्देवत्यं यद्देवताप्रयं नामाऽऽग्नेय इतिवन्नक्षत्राश्रयं वा स्वजन्मनक्षत्राश्रयमाश्वयुग्विष्णुशर्म- नम्माऽहमस्मीतिवत्पतिबूपान्माणवकोऽभिवादनीयं गुह्यम् । आश्व- युग्भरणी कृत्तिका रोहिणी मृगशीर्ष आर्द्रा पुनर्वसू तिष्य, आश्लेपा मघा पूर्वा फल्गुन्युत्तरा फल्गुनी हस्तश्चित्रा स्वाती विशाखाऽनुराधा ज्येष्ठा मूलं पूर्वाषाढोत्तरापाढा श्रवणं धनिष्ठा शतभिपक्षोठपदोत्तरा प्रोष्ठपदा रेवत्येतानि नक्षत्राणि । अश्विनी यमोऽशिः प्रजापतिः सोमो रुद्रोऽदितिबृहस्पतिः सर्पाः पितर अर्थमा मगः सवितेन्द्रो वायुरिन्द्राग्री मित्र इन्द्रःप्रजापतिः पितरोवाऽऽप: विश्वे देवा विष्णुर्वसव इन्दोऽजैकपा- दहिर्बुध्न्यः पूपैतानि देवतानि ।आश्वयुजोडपमरणीयः कार्तिकेयो रोहि- यो मार्गशीर्ष आकः पोनर्वसुः पीप आश्लेपो माघः फाल्गुन औत- रफाल्गुनो हास्तश्चैत्रः स्वातिको वैशाख आनराधो ज्येष्ठो मौल आषाढ औतरपाढः भायणः प्रविष्ठः शतभिषजः पौरपद औत्तरपाठपदो रैवतो नक्षत्राश्रयनिर्देशः । आश्विनो याम्य आग्रेयः प्राजापत्यः सौम्यो रौद्र आदित्यो बार्हस्पत्यः सार्य: वित्रिय आर्यमणो मागः सावित्र ऐन्द्रो वायव्य ऐन्द्रानो मैत्र ऐन्द्रः पित्र्य आप्यो वैश्वदेवो वैष्णवो वासव ऐन्दोऽजैकपादोऽहिर्बुध्न्यः पौष्यो देवताश्रयनिर्देशः ॥ १२॥ उत्सृज्यापो देवस्य त इति दक्षिणोत्तराभ्यां हस्तायामअलि गृह्णीयादाचार्यः॥ १३ ॥ माणवकाअलावुत्सृज्यासौशब्दे विष्णुशर्मन्निति बूयात् ॥ १३ ॥ सूर्यस्येति प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥ १४ ॥ अआलं गृह्णन्नेव यावत्मामुसः स्यात्तावदावतयेत् । असाविति पूर्ववत् ॥ १४ ॥ दक्षिणमसमन्यवमृश्यानन्तहितां नाभि- मालोमाणानामिति ॥ १५ स्पष्टम् ॥ १५॥ ॥

·। धनु: हण्ड;] ब्राह्मायणगृह्ययमतिः। अथैनं परिदयादन्तकप्रतितिः ॥ ३६ ॥ अथशो विशेषवाची अनन्तहितमेव पाणिन्या परितो ग्रहीयात् । अन्तम इदं ते परिददाम्यदरमित्युदरम् । अहुर इदं से परिददायर इत्युरः । कृशन इदं ते परिदद्दामीति कण्ठम् ।। १६ ।। दक्षिणमंस प्रजापतये वेति ॥ १७ ॥ दक्षिणेन पाणिना गृहीयादिति शेषः । इतः प्रमृत्यसोशब्दे विष्णु. शर्मन्नितिन्माणयकनाम पादाचार्यः ॥ १७ ॥ सव्येन सव्यं देवाय वेति ॥ ३८॥ सम्येन पाणिना सव्यासं गृह्णीयादित्यर्थः ॥ १८ ॥ बह्मचार्यसीति ।॥ १९॥ विष्णुशर्मन्नितिवन्माणधसमुक्त्वा ॥ १९ ॥ संप्रेष्योपविश्य दक्षिणजान्यक्तमजलिस मदक्षिणं मुअमेखलामावभन्वाचयेदियं दुरुक्तादिति ॥२०॥ समिधमाधेहीरयादिमिश्चतः संमेष्य दर्भएपपिष्टं नमस्काराञ्जलि. कृतं भिवृत्कृतां मुनमेसला प्रदक्षिणवृत्तां निः परिवारपन्नाचार्यो माणवक मन्त्रं पाचयेत ॥ २० ॥ अधीहि शो इत्युपसोदेत् ॥ २३ ॥ अमेः पश्चात्स्वस्थान आचार्य उपविष्टे माणषक: पूर्वपरमत्यागम्य दक्षिणेन पाणिना सव्यं पाणिमनमुपसंगृह्याधीहि भो इति दक्षिणत उदगोषु दर्भेषु प्रारमुख उपविशेदाचार्याभिमुखं चक्षुमनसि कृत्या प्राग- श्रेषु दपूरमुखो वा । अयं विशेषः स्मृत्यन्तराष्ट्राम्पते-पामुखो दक्षि. णतः शिष्प उदमखो वेति । आचापंच तं तथा कारयेत् । तदेवदा- पार्यस्य समीपनयनमुपनपनशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । अथोपरिटाद्धो. मादि समापयेत् । नन्वेवं सति साविश्याध्यापनादेहीमप्रयोगान्वर्मायो नयात् । नापं दोपः । उपनीनमध्याययेदित्युपनयनोत्तरकाल मावित्व अषणाध्यापनस्य । ननु पेदाध्यापनं तत्रोक्तमिह तु साविश्वाLAT- नम् । नापं दोपः । सर्ववेदाध्यापनोपकमरूपस्यात्साविध्यध्यापनस्य । .

·[२द्वितीयपटले.. रुद्रस्कन्दपणीना- तथा हि सर्वेभ्यो देभ्यः सावित्री निरुच्यत इति ब्राह्मणम् । अपि प सर्ववेदात्मकत्वं सर्ववेदसारत्वं च साविम्यादीनां श्रुतिस्मृतिषु श्रूयत एव । तथा हि-'त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदुहत ' इत्या. दिमिः । अत उपरिधाद्धोमादि समाप्येव सावित्र्यायध्यापनम् ॥२१॥ अत ऊवं साविध्यादेरध्यापनप्रकारमाह- तस्मा अन्वाह सावित्री पच्छोऽर्धर्चशः सर्वामिति॥२२॥ पादे पादेऽवसायाध्यापपीत । ततः पादद्वयेऽवसाय ततः सवा संहस्प ॥ २२॥ महाव्याहतीश्चकेकशः॥ २३ ॥ भूर्भुषः स्वरिति प्रत्येकमवसाय ॥ २३॥ ओंकारं च ॥२४॥ ओमिति चाध्यापयीत ॥२४॥ प्रपच्छरपस्मे वादं दण्डम्॥ २५ ॥ स्मृत्युक्तदण्डं प्रयच्छेदाचार्यः ॥ २५ ॥ सुश्रुवस्सुश्रुवसं मेति ॥ २६ ॥ माणवकः प्रतिगृह्णीयादिति शेषः ॥ २६ ॥ समिधमादध्यादनये समिधमिति ॥ २७ ॥ यज्ञियां समिधं तस्मिन्नेवामावादध्यान्माणवकः । औपासनपदुमपतः परिषेचनम् ॥ २७ ॥ पोक्षं चरेत् ॥ २८ ॥ भवति भिक्षा टेहीति ब्राह्मणः । मिक्षा भवति देहीति क्षधियः । मिक्षां देहि भवतीति वैश्यः । दण्डहस्त आदित्यमुपस्थायामि प्रदक्षि- णीकृत्य मक्षं याचेत ॥२८॥ मातरमये ॥ २९ ॥ प्रथमं मातरं याचेत ॥ २९॥ अथान्याः सुहृदः ॥ ३० ॥ सुहृद इति स्त्रीपुंसोः साधारण्यास्त्रीनियमार्थमन्या इति विशिव नष्टि ॥३०॥ .

·स्वाहा रुद्राय स्वाहेन्द्राय साहा ब्रह्मणे स्थाहा प्रजापतये स्वाहा पचमः खण्डः दाहायणमृह्यसूत्रवृत्तिः। ५१ आचार्याय भैक्षं निवेदयेत् ॥ ३ ॥ भैक्षमितीदमुपयुज्यतामिति ब्रूयात् । आचार्योऽपि गृह्णीयास्पतिपय छेद्वा रथाच । उपनयनं घेदाध्ययना पुरुषसंस्कारद्वारेण तदर्थमेय क्रिपमाणमयक्षते । अध्ययनमध्यापनं यजनं पाजनं दानं प्रतिग्रहो द्विजातीनामित्यधिकृत्य विधामादुपनयनाच द्विजातित्यसिद्धेः । अत उपनयनरहिताना तेम्वधिकार न केवलमवैधत्वं किंतु निषेधारम- त्याच ॥३१॥ विष्ठेदाइस्तमयानुष्णी त्रिरात्रम् ॥ ३२॥ क्षारलवणे दुग्धमिति वर्जयेत् । ३३ ।। स्पष्टे सूत्रे ॥ ३२॥ ३३॥ इति रुद्रस्कन्दताय गृह्यवृत्तो द्वितीयपटलस्प चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ गोदाने चौलवकल्पः ॥1॥ अटी मतानि स्मर्यन्ते छन्दोगानाम् । उपनयन गोदानं पातिकमा- दित्य महामासिकमोपनिषदं भौतिकं ब्रह्मसामवामिति । नेपामुपाक- रणविसौ चहार्यते । तोरनयनं कृताध्ययनार्थमपि सङ्घतान्तरनिर- पेक्षं सावित्रपपपने सामाध्ययने चोपकरोतीति मतान्तरत्वेन प. दिश्यते निरपेक्षाकारस्य च विसर्गः क्रियते । उपनीतं वक्ष्यमाणान्यधः- शम्यादीनि स्मृत्युक्तानि च नियमादीनि समाचरन्तं सावित्री तत्साम चाध्याप्य यथाद्धे काले गते विसर्ग कुर्यात् । हविष्पोकमुक्त मोन- पित्वा प्रागदपामाग्योदवा प्रामालिफ्रम्प कमण्डलूनोदकं गृहीत्या भागावणे देशे गोमयेनोपटिप्य कुशैः मदक्षिणं मण्डलं कृत्वोदित तेलोदकेनाऽऽचाम्य दर्ममुष्टिं गृहीत्वा महीमतो यामदेवयेन मण्डल पवि. शेदाचायः । शिपच तमन्दारम्प तथा भविशेरपुनराचम्प प्रपदान्ने कृत्वाऽन्वारब्धे व्याहृतिभिर्तुत्वेन्द्राय वृहद्भानवे स्वाहा प्रजापतये मन ন্যায্যথ্যাবাঘাযicডাম স্ব হ্রায়ই বা সময় मएपथमः ।

·[२ द्वितीयफ्टले सदस्कन्दमपीता-- विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा ऋषिभ्यः स्वाहा ऋग्भ्यः स्वाहा यजुम्य: स्वाहा सामभ्य: स्वाहा भद्धायै स्वाहा प्रज्ञायै स्वाहा मेधायै स्वाहा साविडयै स्वाहा सदसस्पतये स्वाहाऽनुमतये स्वाहेति च हुवा होम समाप्य कुशेवासीनो दक्षिणेन पाणिना कुशमुष्टिं धारयन्यथाविधं यक्ष्यमाणस्तथाविधं श्रावयेत् । ऑपूर्वा व्याहृतीः साधित्री च चतुरन- हुत्य मनसा साम सावित्र व सोम राजान ब्रह्म जज्ञानमिति दे पनि धनं वामदेव्यरूपवाचोमतानि च मनश्रेयसी च पूर्व गीत्वा गायत्रं प्रापयेत् । अथोपरिष्टासत ह महासामकलमापयामदेव्यानि गीत्वा पुनरेकदेशं प्रणीयाथानुपवचनीयहोमः । प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारग्धे व्याहृतिमिस्तिसृभिर्दुवा पुनश्च समस्तान्ताभिश्मतसभित्वाऽने यतपत इत्यादिभिः पञ्चभिब्रह्मचारिणं हावयेत् । उपनपनवतमचारिप तो प्रावोचं तदशक सेनाराडमिदमहमनृतात्सत्यमुपागामिति मन्त्रवि. कारः । ऋच साम सदसस्पतिमिति चाऽऽज्य जहुपात् । उपरिटा. द्धोमादि पक्षिणान्त कृत्वा तस्मिन्नेवामावनिकायं कारयेत् । ततो वामदेव्येन क्रमशो निष्क्रमणं ततो ब्राह्मणमोजनम् । अथ गोदानोपा. करणम् । तत्र चौलपस्केशकुत्तिर्वपनमित्यर्थः । थपनाइत्वान्नापितादि. रप्पतिदिश्यते । कृसरस्थालीपाको माता यायुपमिति च प निवर्तते । अतदर्थत्वाद्धोमस्त्वस्ति । एवं चालोपनयनगोदानेप्यिति पचनात्सम- स्तान्ताभिध्याहृतिभिर्होमः कर्तव्यः ॥ १॥ सलोम वापयेत् ॥ २॥ स्पष्टम् ॥२॥ 7 गोभवाविमिथुनानि दक्षिणाः पृथग्यर्णानाम् ॥ ३ ॥ गोमिथुनमन्वमिथुनमविमिथुन च यथाक्रमं ब्राह्मणादीनां गोः एपले सपत ॥२॥ सर्वेषां वा गौः ॥ ४॥ स्पटमू ॥४॥ अजः केशप्रतिग्रहाय ॥ ५॥ यः केशान्निसनेत्तस्म देयः ॥ ५॥ - . TI

·६मः खण्डः]
दाहायणगृह्यसूत्रवृतिः।
५३
उक्तमुपनयनम् ॥६॥
चौलवद्वपनान्तं कृत्वा पुनरेकदेशं प्रणीपोपनपनपत्करलं कुर्यात् ।
गोदानवतं चरिष्यामीति मन्त्रविकारः । समीपनपनस्याध्यापनार्थवा.
सावित्र्यायपाएनमपि नवेव कुर्यात् । यदुपनयनं गोदानेऽपि तदेयो-
कमिति सूत्रपोजना ॥ ६॥
आचरिष्यन्तं संवत्सरम् ॥ ७॥
पस्प संवत्सरं चरिष्यामीति बुद्धिस्तमेवेवं प्रतं ग्राहयेत् । यस्य तु न
धरियामीति बुद्धिस्तं न पाहोदित्यर्थः । तमपि केनाप्युपायेन तथा
बुद्धिमुत्पाद्य प्राइपंदद ॥ ७ ॥
अनियुक्तं त्वहनम् ॥ ८॥
अनियुक्तमनियतम् । तुशब्दोऽवधारणार्थोऽहतमेवानियतमेव । सूत्र-
धर्ममेसलाइण्डा नियता एव । असत्पवधारणे कार्यनया तेषामपि
निवृत्तिराशङ्कवेतालः पुराणानि स्यवस्था नवानि गृह्णीयादित्यर्थः ॥ ८॥
तथाऽलंकारः॥१॥
अनियतः॥९॥
अथ प्रतिनो नियमा उच्यन्ते-
अधः संवेशी ॥१०॥
खट्पादिनिषेधः ॥१०॥
अमधुमासाशी स्यात् ॥११॥
स्पाटम् ॥ ११॥
मैथुनक्षुरकत्यशानावलेखनदन्तधावन-
पादपावनानि वर्जयेत् ॥ १२ ॥
चरकृत्यनिधो नोपरि छेदनस्य । दृष्टार्थस्य वारस्य निषेधोन
विहितस्य । अबलेसन स्पृश्यमलारकर्षणम् । पाधायनं नसत.
नारय वामे रेतः स्कन्देत् ॥ १३ ॥
का निमित्ते तारकन्दनं न कुर्यात् । अनेनेघ निषिद्धे मैपननिरेपो
दोपमूपस्स्यमूपनार्थः ॥१३॥
नादि ॥१२॥

·[२ द्वितीयपटले-
। रुद्रस्कन्दप्रणीता-
न गोयुक्तमारोहयेत् ॥ १४ ॥
गवा युक्तं रथादि ॥१४॥
न ग्रामोपानहौ ॥ १५॥
उपानही ग्रामे पर्जयेन्न बहिनिषेधः । एषु मनेष्यधिकारवचनानि
सजातीयस्मृत्युक्तोपसंग्रहार्थानि ॥ १५ ॥
मेखलाधारणभैक्षचर्यदण्डसमिदाधानोपस्प-
र्शनपातरभिवादा नित्यम् ॥ १६ ॥
धारणग्रहणं घस्रसूबचर्मणामुपसंग्रहणार्थम् । मैक्षचर्यमुक्तेन प्रकारेण ।
पर्पग्रदणं सायंपातमक्षमोजनार्थम् । दण्डस्यानन्तरं धारणशमोऽध्याह.
संध्यः पिनटानप्म प्रवेश्यान्यान्मन्त्रेण गृहीपात् ।
मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् ।
अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृहीतान्यानि मन्त्रपत् ।।
इति मनुषचनाच्च । समिदाधानं देव सवितः प्रसुति लौफिकेमो
परिचरणतन्त्रेण सायं पातश्च । आधानग्रहणं पाहृतिमिश्च समस्ता-
न्तामिः समिछाधानार्थम् । पलिया एव समिधः । उपस्पर्शनं सानमः।
प्रातरभिवादो गुरुणो कण्ठसमौ पाहू उद्धृत्य पस्तेन पाणिना
दक्षिणेन दक्षिणं पादं गृह्णीयात्सम्पेन च सम्यमभिवादयेद्विष्णुशर्मा
नामाहमस्मि मो इतिवद्यथानाम । नित्यमिति समाप्तेष्वपि व्रतेप्या ग्राना.
दनुवृत्त्यर्थम् । एते सर्ववतसाधारणा अनियुक्तमित्यारम्योक्ताः ॥ १६ ।
गोदाननातिकादित्यव्रतोपनिपज्ज्ये-
प्रसामिकाः संवत्सराः ॥१७॥
संवत्सरं च कर्तव्या इत्पः ॥ १७ ॥
नाऽऽदित्यनतमेकेपाम् ॥ १८ ॥
एफेपां शानिनामादिश्पयतं नास्ति येपां शुकियपाठो न विद्यत
इत्यर्थः। अपरा पारण-एकेपामाचार्याणां मतेन सर्वेपामेव शातिना
मादित्यवतं नास्तीति ॥१८॥
ये चरन्त्येकवाससो भवन्ति ॥ १९ ॥
न पासा परिवर्तनं कुर्यात् ॥ १९ ॥

·दृचमवावा साम प सकृदेव पुपपदमुक्त्वा पुनः पादशः सफदपा.
५ पथमः खण्डः ] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
न चापोऽयुपयन्ति ॥२३॥
खानामपि नावगाहनं कुर्यः ॥ २१ ॥
शश्वरीणां द्वादश नव पटू जय
इति विकल्पाः ॥ २२ ॥
संवरसा इति वर्तन्ते । विकल्या इति । विविधा एते कल्पा न तुल्या
इत्यर्थः । अनेन कालभूयस्त्वेन फलपरत्व द्योत्यते ॥ २२ ॥
अथ महानानिकवतिनो नियममाह-
रुष्णवनः ॥ २३ ॥
कृष्णस्तु वर्णविशेष आर्द्रवखता था ।। २३ ॥
कृष्णाक्षः ॥२४॥
नीरसाहारोऽपक्याहारो का ॥ २४ ॥
आचार्याधीनः ॥ २५॥
असत्यप्यध्यपने तस्मियहितकारी स्यात् ॥ २५॥
तपस्वी तिष्ठदिवेति ॥ २६ ॥
आसीत नक्तम् ॥ २७॥
पटे ॥ २६ ॥२७॥
संवत्सरमेकेषां पूर्वः श्रुताश्चेत् ॥ २८॥
पस्य पित्रादिमिरम्पबरेः शक्वर्थोऽधीत संवत्सरमेष घोदिपिके
उपोषिताय परिणदाक्षायानुगापयेत् ॥ २९ ।।
व्यत्ययो बहुलमिति द्वितीयास्याने तायवाची चतुर्थी कृता नद-
र्थानां धर्माणां बाहुल्यं सूचयितुम् । ते च धर्मा निदानकारेणोक्ता
আকাংক্কিা খাৰঘৰুৱাহানশালায়সঙ্কা আ-
पायशिष्एपोईस्तनोदकधारणम, एको वा होया गायेनां न बहवः, सम.
नाऽऽपर्तपत्र, एकस्मिन्दिने मतचरणकाले सार्य प्रातः शानं, पति शरण
मन्यन्ते ॥ २८॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता [२दितीयपटले- नातीयात, नात्रोपेक्षा कर्तव्या कृत्रवेदतुल्यत्वादस्य सानः, प्रतचरण- काले पूर्णेऽहोराने वाग्पत उपवसेत्, प्रागस्तमपादहतेन वाससा चक्षुपी पिधाप राबावासीत। अथापरेधुरुपोषित परिणद्धाक्षं वाग्यतमुपनयन- वच्छ्रेयापर्यन्तं गीत्वा शक्वरीगापयेत् । भावयेद्वा श्रवणविधिवचनात् । अनुः सादृश्यार्थः। अध्ययनकालषदकधारणमृगजपत्यर्थ: । प्रतिस्तो. श्रीयं पुरीषपदाम्पासो विशेषः ॥ २९ ॥ यथा मा न प्रवक्ष्यन्तीति तं प्रातरभिवी- क्षयन्ति यान्यपक्ष्यन्तं मन्यन्तेऽपोऽग्निं वत्समादित्यम् ॥ ३०॥ शधरीगानानन्तरं यथा धीक्षणे कृते मां दग्धं न शक्ष्यति माणवक इत्पापा मन्यन्ते तथा तंवीक्षपेत्मातःकाले अमीत्यामस्य() वीक्षणा- र्थम् । बहुवचनं गुरुत्वात्पूजनार्थम् । यानि दग्धुमशयं मन्यन्ते तानि वीक्षपेत् । कानि पुनस्तानि । अवादीनि ॥३०॥ तेषां पीक्षणमन्त्रान्कमश आह- ज्योतिरभिव्परूपमित्यप्रिं पशुनभि- व्यख्यमिति वत्सं सुरभि व्यख्य- मित्यादित्यं विसृजेदाचम् ।। ३३ ॥ पानिपमं स्पजेतावश्यं मापेत ॥१॥ गीर्दक्षिणा ॥ ३२ ॥ धीक्षिता गौरापार्याय देया माणवकेन ॥ ३२।। कंसो वासो रुक्मं च ॥ ३३ ॥ फैसपूर्णा आपस्तन रुक्म निधाय पीक्षेत कंसरुक्मयोचापिधानार्थ घनमाचापि दद्यात् ॥ ३३ ॥ अनुभवचनीयेप्नृचं साम सदसपनि- मिति चाऽऽस्यं जुहुयात् ॥ ३४ ॥ प्रपपनात्पश्चाधिपत इापनुभवचनीयहोमः। पकारःसमुचपार्थ उप- नपनविसर्गेऽस्मामिरुक्तानाम् । आज्पमिति प्रतिनिधिवर्जनार्थमटामेऽपि कामोत्कर्ष एवेति । सवितामायणरहस्पषिधयो गृहशेपे द्रष्टव्याः ।

·५ पचमः खण्डः शाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। सानुसारेणास्माभिरुवनयनमुक्तम् । अयोक्तेन प्रकारेण गोदालमतमु. शप तस्मिन्संवत्सरेऽन्न आयाहीत्यादिवौष कृष्ण पा रुजेत्यन्तचं मपाय 'ओग्नायि' इत्यादीनि चाऽऽपेन्द्रपाबमानानि पर्वाण्यध्याप- गीत । पूर्ण संवत्सर उपनयनविसर्गवद्विसन कुर्यात् । नान भागल्याद- गमननिषमः । वामदेव्येन प्रवेशनिष्क्रमणे । वामदेव्यादिश्रेयोन्त सम(HI). हाविकल्माषान्तानि निवर्तन्ते । गायनस्य स्थान आमेन्द्रपापमानानि पणि भावयेत् । अशक्तपर्वा शन्तानि सामानि सोमं राजानमित एत उदारहसपूर्यो महोनाम' इति 'अभि निपृष्ठम्' इति व भावयेत् । अनुमवचनीये गोदाननतमचारियमिति मन्त्रविकास ॥ ३४॥ अथ बातिकमुपनयनबत्सव कुर्यात् ॥ ३५ ॥ तस्मिन्संवत्सर इन्दज्येष्ठं न आ मरेत्यादिसमपाणा इह स्तेपन्तमुष मध्याप्याकंदन्वतानि छान्सानि वीणि पाण्यध्यापपीत । आदि- स्पमताभावपक्षे शुक्रिपमपि भावयेत् । पूर्ण संपत्सर उपनयनविसर्ग- परसब कुर्यात् । गायत्रस्थाने छान्दसानि पाणि भावयेत् । अशक्तो गोदानवतबद्नातिकमतमिति मन्त्रविकारः । नातिकादित्यवतमहानाग्नि- कोपनिपदेषु नास्ति संहिताहोम इति केचिच्छ्रवणात्पूर्वो होमः । संहिताध्ययनावारसंहिताहोम इत्युच्यते । इमं होमं कृत्वाऽऽमेया- हीनां पहुंचा छान्दसान शबरीणां चायपन संहिताध्ययनमि- युध्यते ॥ ३५॥ प्रातिकवतानन्तरमादित्यवतम् ॥ ३६ ॥ तस्प पातिकपदुपाकरणम् । तस्मिन्संवत्सरे शुफियाध्यापनम् । तमु(द)न्मिः सहोपनयनविसर्गवत्कुर्यात् । गायत्रस्थाने शुक्रियाणि । अशक्ती पूर्वपदादित्यवतमिति मन्त्रविकारः ।। ३६ ॥ अथ महानाग्निकम् ॥ ३७॥ अस्पोपनपनषटुपाफरणपिसौ महानानिकवामिति मन्त्रविकारो गापत्रस्थाने शकर्षः। शेपमुक्तम् ।। ३७ ॥ अथोपनयनवदीपनिषदम् ॥ ३८ ॥ उपनिषदातमिति मन्यविकारः । गापमस्थाने देव सवितरित्पादिन

·रुद्रस्कन्दप्रणीता-
[ २ द्वितीयपटले-
च पुनरावर्तत इत्येवमन्तं स्यात् । कृत्समावणाशक्ती यजुरोंकारादिन्यः
प्राणानामाद्यन्तानि धापानि सोमं राजादीनि च भावयेत् ॥ ३८॥
अथ ज्येष्ठसामव्रतम् ॥ ३९ ॥
उपनयनवत्सर्वमिति ज्येष्ठसामनतमिति मन्त्रविकारः ।। ३९ ॥
भौतिकव्रतमिति वा ॥ ४०॥
गायत्रस्थान आज्योहादित्रयम् ॥४०॥
अथ ब्रह्मसामनतमेवं कुर्यात् ॥ ४१ ॥
रुच्या(प्पा)चरणं कालनियमो ब्रह्मसामग्रतमिति मन्त्राधिकारः ।
गापत्रस्थाने तब श्यावीयम् । अगि, इत्याद्यवमन्तं तप श्यावीपमिति
फेचित् । इलदिपश्चानुगानमिति केचित् । शाखान्तरस्थमित्यन्ये ।
गोदानादिचत्वारि घेदयतादीनीति गौतमवचनादादित्यमतामाषपक्ष
ओपनिपद संहितानि चत्वारि स्युः । प्रतचतुष्टयपक्षे तूपनपनं सर्वार्थ-
त्वान गण्यते व्रतस्येन। प्रतापेक्षाणां वेदमागानां प्रतकालेऽध्यपनाशक्ती
प्रतकालोकर्पः कार्यः । समाप्य यायतमनियतकालमधीपीत । इतरस्य
तु घेदमागस्य न कालनियमो पेदाङ्गानाम् ॥ ४१॥
अथ प्रकृतमनुसराम:-
चित्ययूपोपस्पर्शनकर्णकोशाक्षिवेपनेषु सूर्यायु-
दितः सूर्याभिनिर्मुक्तः इन्द्रियश्च पापस्पर्शः'
पुनर्मामित्वेताश्यामाहुतीर्जुहुयात् ॥ ४२ ॥
गुणाग्निचपनयोः कर्मापपगायमुपस्पर्शने दोपोऽस्ति तशिरणार्थ-
मिदम् । श्रोत्रे शदिते यामचक्षुःकम्पने घ दुनिमित्तत्वातनिहरणार्थम् ।
स्वपन्सं सूर्योऽम्युदिपादस्तमियादा तत्र दोपनिहरणार्थम् । मनसा
निषिद्ध चिन्तिते चक्षुपा निषिद्धे दृष्ट थोत्रेण निषिद्धे श्रुते प्राणेन
निपिद्ध आमाते याचा निषिद्ध मापित एवमिन्द्रियः पापकृनियुक्त-
स्तहोपनिहरणार्थ जयादाग्यतन्त्रेण परिचरणतन्त्रेण धा । पुनर्मामिति
पुनर्मन इति प मन्त्रादिः ॥४२॥
आज्पलिते पा समिपी ॥४३॥
समितपत्रेण ॥४३॥

·५९
६ पञ्चमः खण्डः] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
जपेदा लघुपु जपेदा लघुपु ॥ १४ ॥
अल्पेषु पापेषु । द्विरुक्तिः पटलसमाप्यों ॥४४॥
इति रुद्रस्कन्दतायां गृह्यवृत्ती द्वितीयपदलस्य
पश्चमः खण्डः ॥५॥
अथ तृतीयः पटलः।
तत्र प्रथमः खण्ा
आप्लवने पुरस्तादाचार्यकुलस्य परिवत आस्ते ॥ १ ॥
तयोराप्लावनं पूर्वमित्युक्त तदिदानी पुरुषस्योच्यते । आप्लवनं
स्नानम् । तत्र कर्चन्तरा निर्देशे स्वयमेष सर्व कुर्यात् । आचार्यगृह-
स्पाने मागे मावृते देश उदगोषु दर्भेषूपविशेत् ॥ १॥
उदङ्मुख आचार्यः प्रागग्रेविति ॥ २॥
तस्य दक्षिणत उपविशेत् ॥२॥
एवं बलवर्चसकामः ॥ ३॥
नित्ये कामोपबन्धोऽयम् ॥३॥
गोप्टे पशुकामः ॥४॥
स्पदम् ॥४॥
सभायां यशस्कामः ॥ ५॥
मह्मस्थाने ॥५॥
सपिधेनापः फाणयेत् ॥ ६॥
सरोपधिफलैर्यथालामं संयोज्पोदकममिनाs: फापयेत्तापयेधः
कधित् ॥६॥
सुरभिभिश्च ॥ ७॥
सुरमिगन्धिमिथ संपोजयेदपः ॥७॥
ताभिः शीतोष्णाभिराचार्योऽभिपिञ्चेत् ॥८॥
वामिः शीतोदकसंयुक्तामिः शिष्पमूर्धन्यवसिञ्चदक्ष्ययाणप्र.
।
कारण ॥८॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटो- स्वयं वा मन्त्राभिवादात् ॥ ९ ॥ मामिति मन्त्रलिङ्गात् ॥९॥ उसावित्येके ॥ १० ॥ तेनेममित्याचार्यो ब्रूयात् ॥ ११ ॥ सेनाहं माममिपिश्चामीत्यम तेनेमममिपिश्चामीति ॥ ११॥ ये अस्वित्यपामअलिमवसिञ्चेत् ॥ १२॥ उपनयनपपन्पः पूरयेत् । भूमाववाञ्च सिश्चेदाभेपेक्ता ॥ १२॥ यदपामिति चेति ॥ १३॥ तूष्णीं वेनि ॥ १४ ॥ स्पष्टे ॥१३॥१४॥ गोरोचन इति गृह्याऽऽत्मानमभिपिञ्चेत् ॥ १५ ॥ पूर्वषनलिना पूर्ण गृहीत्वा । गृह्यत्पसमासेऽपि बहुलपचनाल्ल्प- प्कृतोऽत्य बहुविषयं धोतयितुम् । अतो गृहीत्वाऽभिषेकः । आत्मान- मिति शिष्योपलक्षणार्थम् । अवाऽऽचार्योऽपि शिष्यमेवामिपि. वेत् ॥१५॥ येन त्रियमिति चेति ॥ १६॥ तूष्णीं वेति ॥ १७ ॥ स्पष्टे ॥ १६ ॥ १७॥ उद्यन्नित्यादित्यमुपतिष्ठेत् ॥ १८ ॥ अनार्दण नेण परिधायाऽऽधम्मदगग्रेषु दर्मे स्थित उपतिरे। च्छिष्यः ।। १८॥ समस्ये इति ॥ १९॥ प्रापपर्यावमिरस्थात्सांतपनेमिरस्थात्सायं यावमिरस्थाशसनिरसि शतसनिरसि सहससनिरसीति दशसनि मा कुरु शतसनि मा कुरु सह. मसनि मा कुर्पिति समासः ॥१९॥ .

·उक्तमापूपनम् । मत जायातकस्प कृतवियाहस्पद साधारणा
भः सर] दाहायणगृह्यसूत्रधृतिः।
विहरमनुसंहरेश्चक्षुरसीतीति ॥ २० ॥
पयापाठं अपनाविशत्यस्यानन्तरं चक्षुरसीत्यादि निरनुपज्ज्य
यात् ॥ २०॥
उदुत्तममिति मेखलामवमुञ्चेत् ॥ २१ ॥
समासः ॥२१॥
पाश्य वापयेच्छिसावन केराश्मश्रुलोमनखानि ॥ २२ ॥
पहम् ॥२२॥
अलंकवोऽहतवाससा श्रीरिति सज प्रतिमुश्चेत् ॥ २३ ॥
दे न पने परिवार मजं वलयाकृति कृत्या शिरसि प्रति-
मुश्चेत् ॥ २३॥
नेव्यौ स्थ इत्युपानही ॥ २४ ॥
पादयोः प्रतिमुश्चेत् ॥ २४॥
वैदशाच( णव )दण्डमादयाद्गन्धर्योऽसीति ॥ २५ ॥
स्मृत्युक्तलक्षणं दण्डं गृह्णीयादित्यर्थः ॥ २५ ॥
उपेत्याऽऽचार्य परिपदं प्रेक्षेपक्षमिवेति ॥ २६ ॥
आचार्यसमीपं गत्वा संसदं पश्येमन्त्रेण ॥ २६ ॥
उपविश्यौष्ठापिधानेति मुख्यान्याणानभिमशेत् ॥ २७ ॥
दर्भधूपविश्य चक्षुषी श्रोत्रे नासिके चामिशेन्मन्त्रेण ॥२५॥
गोयुक्तं रथमालभेदनस्पतय इति ॥ २८ ॥
आस्थाना न इत्यारोहेदिति ॥ २९ ॥
माची प्रयायोदीची वा प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥ ३० ॥
स्पहानि ॥२८॥२९॥३०॥
प्रत्यायातायायमित्येके ॥ ३१ ॥
धमांनाह-
मत्यागताप मधुपर्क दद्यादापार्यः ॥३१॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता [३ तृतीयपटले.
वृद्धशीली स्यादत ऊर्ध्वम् ॥ ३२ ।।
ददिपरिवर्जक इत्यर्थः ॥ ३२॥
नाजातलोम्न्योपहासमिच्छेत् ॥ ३३ ॥
विधाहादूय मैथुनप्रसक्तापसमर्थपा मैथुनं तदर्था च चेष्टा न फुर्पा-
दित्यर्थः ॥ ३३॥
नायुग्वा ॥ ३४॥
अस्वास्थ्येनाशक्यादिनाऽयोग्यपोपहासं नेच्छेत्पीडाहेतुत्वात्तस्याः॥३४॥
न रजस्वलया ॥ ३५॥
रजस्वलया स्वमार्ययाऽऽमानात् ॥ ३५ ॥
न समाना ॥ ३६॥
समानायया । अर्थाद्विवाहस्यापि प्रतिषेधः ॥ ३६ ॥
अपरया द्वारा प्रपन्नदिपकपर्युपितानि नाभीयात् ॥३०॥
कुद्वारप्रवेशनं यञ्च योग्यमेव द्रव्यं पक्वमेव पुनः पच्यते प्रीहिमूल-
फलादेस्तु संस्कारार्थ द्विपकस्य न प्रतिषेधो यच पकमुषःकालमत्येति
तन्न मुञ्जीत ।। ३७॥
अन्यत्र शाकमांसयवपिष्टविकारायः ॥ ३८ ॥
द्विपक्कपर्युपितयोरभ्यनुज्ञा ॥३८॥
पायसाच ॥ ३९ ॥
अन्पति धर्तते । चकारः पयोविकाराणां च संग्रहार्थः ।। ३९ ।।
फलपचयनोदपानावेक्षणवर्षतिधावनो-
पानत्स्वयंहरणानि न कुर्यात् ॥४०॥
उत्पत्तिस्थाने प्रकीर्णानां फलानां संघीकरणं प्रचयनं कूपादाववा.
मुखवेक्षणं वर्षति सति तद्देशोद्धावनं स्वयोरुपानहोहम्तादिना धार-
णम् । रज्ज्वादिष्यवधाने न दोपः ॥ ४० ॥
नागन्धां सज धारयेन चेद्धिरण्यसकू ॥४१ ।।
स्पष्टम् ॥४१॥
भदमिति न वृथा व्याहरेत् ॥ ४२ ॥
मद्रामित्यकारणं न वदेत् ! उक्ता निपमाः॥४२॥

·प्रथमः खण्डः] दाह्यारणगृहमत्रवृत्तिः। पुष्टिकामो गाः प्रकालयेतेमा म इति ॥ ४३ ॥ . पशुद्धिकामो गाः प्रातहानिर्गमयेत् ।। ४३ ॥ प्रत्यागना इमां मधुमतीरिति ॥ ४ ॥ सापं प्रत्यागता अभिमन्वयेत् । अयमेक कल्पः ॥ ४५ ॥ अथापर:- पुष्टिकाम एव प्रथमजातस्य वत्सस्य भाइमातुः प्रलेहनाललाटमुल्लिय निगिरेवामितीति ॥ ४५ ॥ संवत्सरे पूर्ण जातस्य ॥ ४५ ॥ संप्रजानासु गोछे निशायां विलपन न जुहुयान्संग्रहेणेति ॥ ४६ ॥ सर्वासु संप्रजातामु सायमाहुत्पनन्तरमान्यतन्त्रेण । अयमप्येकः॥४६॥ अथापरं पुष्टिकामस्थैव- अथापरं वत्समिथुनयोः कर्णे लक्षणं कुर्याद्वनमिति ॥ पुंसः बिपाश्च कर्णेषु विन्दाथ छेदनं कुर्यात्स्वपिसिना ॥ १७ ॥ पुंसोऽये ॥४८॥ प्रथममित्यर्थः॥४८॥ लोहितनेत्यनुमन्त्रयेन ॥ १९ ॥ नूष्णीगन्यासामपि लक्षणं कृत्वा सर्वा एवानुमन्वयेत ॥ १९ ॥ वती प्रसारिताभिपतन्तीम् ॥ ५० ॥ निर्गनासु गोठे धन्धनाथरज्जुममिमन्त्रयेत । अपमेकः कल्पः । एते सल्या अहरहः फलसिद्धेः कार्याः ॥ ५० ॥ इति रुनस्कन्दकृतापां गृहावृत्ती तृतीयपटलस्य प्रथमः खण्डः॥१॥ अप द्विवीय: सदा श्रापण्यां पौर्णमास्यां गृह्यादमिमतिमणीय प्रतिदिशभुपलिम्पदधिके मकमे ॥ १ ॥ भारण्यामित्येव सिद्धे पौर्णमास्यामित्यन्यत्रापि भावणीयहणे पो ·रुद्रस्कन्दप्रणीता [३ तृतीयपटले- मास्यर्थ प्रावणीमित्येक इत्यत्र । इतरथा हि हस्ते स्यात् । प्रकृतत्यानु। पवसध्येऽहनि पूर्वाह पश्चदश्यामेतरकुर्यात् । यदि पूर्वाले पञ्चदशी न विद्यते यजनीयेऽहनीदं कृत्वा पौर्णमासं कुर्यात् । एवमुत्तरेष्वपि कर्मस निर्वापशून्य तण्डुलान्गृह्यानी मर्जितान्कृत्वा तान्निधाया सक्तून्कृत्वोप्य शूर्पणमेहत्तरतो दर्भेषु शूर्प मुदफपूर्ण पात्रमन्यशोदकपात्रं दवी दम. स्तम्ब च निधाय गृह्याग्ने पुरस्ताद्विपदमतीत्यानेदक्षिणतो गत्वाऽम्पु. क्षणान्तं कृत्वा गृह्यामेरैकदेशं प्रणीय तत्र निधाय तस्पाः प्रतिदिशमे- कपदमतीत्य प्रागुपक्रमं प्रदक्षिणं गोमयेनोपलिम्पेत् ॥१॥ सरुद्गृहीतान्सत्तून्दव्यां कृत्वा पूर्वोपलि निनी- यापोऽपः प्राज्यामिति वलिं निर्वपेत् ॥ २ ॥ दक्षिणपश्चिमयोरुपलिप्तस्थानयोरन्तरूपविश्य पूर्णपात्रात्पानान्तरे किंचिदुदकं निनीय तदधं पूर्वस्मिन्नुपलिप्तस्थाने पाणिनाऽऽसिप तेनैष पाणिना दट्या सक्तन्निधायोपलिप्तस्थाने या सक्तून्निध्यात् ॥२॥ निनयेदपां शेपम् ॥ ३॥ शिष्टमर्थम् ॥ ३॥ अप उपस्पृश्पवं प्रतिदिशं यथालिङ्गम् ॥ ४ ॥ पाणी प्रक्षाल्य यथालिङ्ग मन्त्राः ॥ ४ ॥ रक्षिणपश्चिमोत्तरेणानि च संचरः ॥५॥ पक्षिणस्पोपलिमस्यामेश्यान्तरेण पाणि प्रसार्य पूर्ववत्कुर्यात् । पधि- मस्पामेश्चान्तरेणोत्तरेण । अनतिषणीतस्योत्तर एवं द्रव्याणि स्युः । तद्देशायापदपदानार्थमेवोपादायोपादाय पलिकर्म ॥५॥ शूर्पण शिष्टानामावोप्यातिप्रणीतादनतिषणी- तस्योधं न्यञ्ची पाणी कृत्वा नमः पृथिव्या इति जपेत् ॥ ६॥ निनात्पन्तमपस्त्वात्मानं तथा तेषामेय यापस्तदर्थो विधीयत इति गुतममिधातुं सर्वान्सक्नतिप्रणीतामायोप्यानतिप्रणीतस्य पश्चारस्व. स्थानं गत्वोपविश्यायाची पाणी भूमौ निधाय जपेत् । तत उत्थाय, ·२ द्वितीय भण्ड.] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। सोमो राजेति दर्भस्तम्पमुपस्थाय स्तम्मस्थानासमिना साध्या सायं संध्यामिति नमस्कुर्यान्मन्त्रलिङ्गात् । अतः परं प्रणीतस्य लौकिक बम् ॥६॥ अक्षतानादाय प्रायोदवा ग्रामानिष्क्रम्प जुहुयात् । अञ्जलिना हये राक इति चतमभिरिति निहिनान्गृह्यं च गृहीत्वाऽज्युक्षणान्तं कृत्वाऽग्निं निधाय परिचरणतन्त्रेणापिच्छियाङ्गुल्पग्रेर्नुहुया- दाहुतिमन्नं पागुषकम्प जपेइमुदन एपीति त्रिभिः प्रतिदिशमवान्तरदेशेषु च ॥ ७ ॥ होम समाप्योत्तरतोऽो भाची गत्वा प्रागुपक्रमप्रदक्षिणमोटार वेतु तिष्ठनात्यभिमुखबिखियात् ॥ ७ ॥ अर्व प्रेक्षन्देवजनायः ॥ ८॥ चमुवन एधीति भूयात् ॥८॥ निर्यङितरजनेयः ॥ ९॥ निर्यपेक्षन्देवजनशिष्टेम्पस्निपात् ॥ ९ अवाभेक्षन्प्रत्येत्यानवेशनक्षतान्मानीयात् ॥ १० ॥ होमशिष्टानसिं च गृहीत्वा तान्यचित्तो गृहं प्रत्यागम्य मक्ष ॥ येत् ॥१०॥ श्वोभतेऽशतसस्तून्सत्वा नवे पात्रे निधाया- स्तमिते बलि हरेदाग्रहायण्याः ॥ ११ ॥ पूर्ववत्मातसक्तूकरणं ना निधानं सायं होमानन्तरं पूर्ववदेव पति- दिशं बलिनिधानं भूपावनपर्यन्तमा मार्गशीर्षपोर्णमास्याः ॥ ११॥ प्रोष्ठपदी हस्तेनाध्यायानुपाकुयुः ॥ १२ ॥ मोपदे मासे हस्तेन युक्त कालेऽध्यायान्वेदमागास्तदहानि घोप- विष्टः संहता आचार्यः शिष्यानोपनयनादिवापरकम् । आला. द्यर्थे । सबाऽऽदायादौ कुर्यरधीपीरनिति वक्ष्यमापोन प्रकारेण । मोपदे हस्त इति वक्तव्ये] गहन्यथोक्तमन्यदपि बहुस्मृतिसमाचारसिद्धमानं ·रुद्रस्कन्दपणीता [३ तृतीयपटले. कर्तव्यमिति सूचयितुम् । तदुच्यते यद्यस्मिन्मासि हस्तद्वयसंभवे पूर्व- स्मिन्हस्ते कुर्यात् । नात्र पूर्वाह्ननियमः । प्रोष्ठपदीमिति सप्तम्पर्थे द्वितीया । तस्याः कृत्मसंयोगार्थत्वात् । अर्धपश्चमासानधीय पौषीमु- सर्ग इति वचनात्पूर्वपक्षसंमवाञ्च । पूर्वपक्षस्य प्रोष्ठपद्याः पौर्णमास्याः संनिकृष्टत्वाच पूर्वस्मिन्हस्त इति । पञ्चगव्यमपामार्ग संपूर्ण दूर्वास्तैल. मामलकपिष्टं हरिद्राकल्क तिलानक्षतान्पत्राणि पुष्पाणि फलानि मूलानि बन्यानि धूपं दीपं गन्धममिं यज्ञोपवीतं दांश्चाऽऽदाय नदी गत्वा तदलामे यथालाभं महोदकं शुद्धजलतटाकं गत्वा शिष्यैः सह हर्पमाणा. नामिमाने सकृत्प्रगाह्याप आचम्य पश्चगव्यं प्राश्य बिरेवं प्रगाह्य नरयं फर्म समाप्पोत्सर्जनं कर्म करिष्य इति संकल्प्य तीर्थ मक्षा- ल्पार्कपत्रेपूदगग्रेषु दर्मा वसिष्ठादीनां समीणामेका पडि पांसुपिण्डे: प्रकल्प्य तत्पुरस्तात्तथैव राणायन्यादीनाचास्त्रियोदश शाट्यादीप्रवच. नकश्च दश पट्टिद्वयं प्रकल्प्य गङ्गादिषु वसन्तीनां देवताना नवाना- मेको परिप्रकल्प्य बहाणं वायुं मृत्यु वैश्रवणं काश्यपमग्निमिन्द्रं प्रजा- पतिमेको पहिं वंशानुसारेणैको पहिं प्रकल्प्य साध्याना मस्ता विश्वेषां देवानामष्टी वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्याः प्रजापतिश्च वपटू- कारश्च त्रयस्त्रिंश इत्येतेषां चतुणां गणानामर्थे प्रतिगणं श्रीश्रीन्स/- नेका पक्तिं प्रकल्प्य मध्यमयोः पङ्क्त्योदक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पात्रेषु दक्षिणापवावीपित्रादीनेका पक्तिं प्रकल्प्य सर्यान्वसिधादीस्तत्राss. बाह्य संनिहितान्ध्यात्वा तेभ्यः स्वेषु स्वेषु पवेषु पवित्रमासनार्थ निधायाभ्यञ्जनाय तेलं निधाय शरीरपरिमार्जनार्थमपामार्गपिष्टं दत्त्वा फेशमक्षालनार्थमामलकपिष्टं दत्त्वा आपस्तरस य: पावमानीः शुद्ध- वत्यः सोमं राजा यत इन्द्र ब्रह्मजज्ञा पवित्रं त इत्युक्सामभिश्च मापनं कृत्वाऽऽचमनार्थमुदकं दत्त्वा वस्त्रं प्रदाय पुनराचमनं दत्त्वा यज्ञोपवीतं दत्त्वाऽक्षतपुष्पमुदकं दत्त्वा पितृभ्यस्तु तिलमिभं दद्यात् । गन्धद्वारामिति हरिद्राकल्कयुक्तं गन्धं दत्वेष्वेति धूपं पावमान इति दीपमर्चन्त्यर्चताऽर्चन्ति गापन्ति वा प्रगायेति पुष्पाणि दद्युः । तत आचमनार्थमुदकं दत्वा भोजनार्थ फलानि मूलानि वन्यानि दद्युः । पुनथोदकम् । अतो दक्षितान्पात्रेषु कृत्वा देवान्यथापूर्वमित्यादिवंशं पवनतस्तैस्तैस्तीर्थरमुष्मा अमुष्मापिदमुदकं तृप्तयेऽस्त्विति ध्यायन्त. स्तर्पयेयुः प्रतिनाम । पितृणां चाक्षतस्थाने तिलाः । पित्र्यं सर्व ·तथा रहस्ये ब्राह्मणे पर्वाद्यानि वाक्यानि यायदेकार्थानि पइविंश- सामविधावाये देवताध्यापे पाऽऽद्यानि वाक्पानि देवसथितरोमित्येत- ३७ २ द्वितीय, खण्ड: दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। प्राधीनावीतिनः कर्पः । एवमृषीणां (देवादीना) सर्व कृत्वा पभारिपतृणां संमार्जनादिमोजनपर्यन्तं सर्व मन्त्रधदेव कृत्वा पश्चा- तर्पणं कर्तव्यम् । देवं सर्व यज्ञोपवीतिनः कुर्यः। आपं सर्व निधीतिनः । पिज्यं सर्व प्राचीनावीतिनः। ततो देवपिपितॄणामद्वासनं कृत्वा ताना- लोच्यावमृथसाम गायन्तः पांसुमिरात्मानमभ्युपापोऽभ्युपेयुः। एतदु- सर्जनं नाम । ततो गृहं गत्या यथासमवमलंकुयुः। तथाऽऽचार्य उपाकर्म करिम्प इति संकल्य कृत्नेऽनो ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा सप्तवा (?) सप्त पन्सिंकल्प्योदकपूर्ण कलशे सादयेत् । चतुरो वेदानेके सादपन्ति सर्वे मानाद्यर्चनपर्यन्तं पूर्ववत्कुर्यः ॥ १२ ॥ अथ प्रकृतमनुसरामः- श्रावणीमित्येके ।। १३॥ भावण्या पौर्णमास्याम् ॥ १३ ॥ हुखोपनयनवत् ॥ १४ ॥ स्तरणादि कृत्वा समस्तान्तामिमः । नात्रा यतपत इत्यादीन्यर्थ- लोपात् । शिष्यास्तु संनिहिता एव भवेयुः । नाबान्वारम्मः । अत- संस्कारत्वात् । अथ होमसमापनम् । ततो यज्ञोपवीतमेखले नवे ग्राह्ये शिष्यः ॥१४॥ तत आह- सावित्रीमनुवाचयेत् ॥ १५॥ पाचयेदिति सिद्धेऽन्विति सावित्रयाः पश्चादध्ययनयाचनार्थम् । फि तदनुवाव्यमित्याकाहायलातुपनयनवदित्यस्यापि सूत्रस्य शेन इति विज्ञायते । अतः परछोऽर्चशः सर्वामकैकशो व्याहतीनामों- कारस्य च वाचनं शिष्याणाम् ॥१५॥ सोमं राजानं पर्वादश्च ॥ १६॥ ऋक्सामनी नियमतो पत्राध्येतारो निरुवासमुक्त्वा विरमन्ति । चिरकालं तायदेकं पर्वाम आयाहि तद्वो उञ्चात इन्द्रज्येष्ठमुपास्मा इत्यैकैकाचं वाचयेत् । ओऽनाइ तहो हो व उच्चा' इत्येक साम यद्यायप्राणवाचोवतशुक्रियाद्यशश्वरीसामानि पञ्चोहे सम स्तोत्रियाः।

·-
दर
। रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले-
दसौ पाऽऽदित्यो यो ह वै ज्येष्ठमित्युपनिषदि संहिते वंशे चाऽऽये
वाक्ये । चकाराद्वेदाङ्गानि लक्षणानि यथागमम् ॥ १६ ॥
धाना दधि च प्राश्नीयुरभिरूपाभ्याम् ॥ १७ ॥
धानावन्तमिति धाना आचम्य दधि काव्ण इति दधीनि चकारात्पा.
यसमुत्तरघृतमश्नीयुः । अत्र पूर्वा नास्तीत्युपदेशः ॥ १७ ॥
इत्युपाकर्म।
चोभते पातरधीयोरशिष्ययः ।। १८ ।।
श्वोमूते पूर्वाह्न एव स्नात्वाऽलकुर्यः । पूर्ववदृषीणां नानाधचनप-
र्यन्तं कृत्वा सावित्र्यादीनि पूर्वोक्तानि ब्रूयादाचार्यः शिष्येभ्यः । पूजार्थ
बहुवचनम् ॥ १८॥
अनुवाक्याः कुर्युगादिभिः प्रस्तावैश्च ॥ १९ ॥
ऋक्षु पादमात्रैः प्रस्तारमात्रैः सामसु सावित्री सोमं राजानं कुत्त्र
एव ।धकारादनार्थवाक्यमात्रै ह्मणादिपु यथानुवचनीयशिष्यास्तथा
कुर्यराचार्य:[व] ॥ १९॥
अनुगायनं रहस्यानाम् ॥ २० ॥
इतः प्रमृत्यारण्यानामध्ययनान्निवृत्तिरीत्सर्जनात् ॥२०॥
विद्युत्स्तनयित्नुपर्जम् ॥ २१ ॥
उपाकर्मप्रमृति मागुत्सर्जनात्मातःसंध्यायां विद्युत्स्तनयित्नौ दिवाऽन.
पायः सायंसंध्यायां रात्री तथाऽऽह मनु:-
भादुष्कृतेवग्निपु तु विद्यास्तनितनि:स्वने ।
सज्योतिः स्यादनध्यायः शेष रात्रौ यथा दिवा । इति ।
यावच्छम्या प्राप्तं रोहितादिरोहितादिवर्णा घा गतिर्यावती विद्यते
मिति तदाऽध्याय इस्पापस्तम्य इति ॥ २१॥
अर्धपश्चममासानधीत्य पोपीमुत्सर्गः ॥ २२ ॥
अर्थः पञ्चमो मासो येषां तेऽर्धपश्चममासा: । अर्धाधिकाश्चतुरः ।
पुष्येण युक्तायां पौर्णमास्यां पूर्वोक्तमुत्सर्जनं कुर्यः । अर्धपञ्चममासा.
नितिवचनात् । पोष्ठपदे मासे हस्तद्वयसमवे पूर्वहस्त उपाकरणम् ।
आपण्यामप्युपाकरणे पोष्यामेवोत्सर्गः ॥२२॥

·न बाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। तत्त ऊर्चमधानध्यायः ॥२३॥ वर्षसमथों मेधा यदा दृश्यन्ते तदाऽनध्यायो भवति ॥ २३ ॥ पियुस्तनपिनुपितेषु च ॥ २४ ॥ 1. संस्थायामेतेप्वाकालिकमनध्यापः । तथाऽऽह गौतमः-स्तनयित्नुषा विद्युतच भाष्कृतानिष्विति । पृषितो वर्षः । चकारः स्मृत्यन्तो. शानापायसंग्रहार्थः ।। २४ ॥ विसंनिपाते विसंध्यम् ॥ २५॥ मातापायां बयाणां संनिपाते तदहोरात्र मुत्तरं चाहनध्यायः । सापंसम्पायर्या सा रात्रिरत्तरश्चाशीराम ॥२५॥ अटकाममावास्यायां चातुर्मासीरुदगपने च पक्षिणी रात्रिम् ॥ २६ ॥ माघमासे कृष्णाम्पकाचतुर्प मासेषु मवाः पौर्णमास्पमातुर्मास्या वर्षानु शराम चयाः । चकारादक्षिणायने चाटका अमावास्या । चातुर्मासीप्येकमहोराबमुत्तरं चाहनध्यायः । अपनयोस्तु विषा संक्रमणमहरुमपतचाहनी । रात्रिग्रहणमष्टकादिषु पूर्वराजयजनार्थम् । केपिदिवासंक्रमणे व पदात्रिसंनिधौ संक्रमणं नामुमपतोऽहसहिता- माह रानिमहणात ॥ २६॥ सब्रह्मचारिणि च प्रेत इति ॥ २७ ॥ स्वाधार्यगोपनीत ते मृते ततममृतिकालमयमनापायः १ पकारा. मालादिषु ॥२७॥ बल्कापाते मिचाले ज्योतिपोधोपसर्ग एतेवाकालिकं विधात् ॥ २८ ॥ ज्योतियोः सूर्याचन्द्रमसोमहणे चकारापक्त १ भनौ । विद्या. दिति स्मृत्यन्तरीक्तसंग्रहार्थम् ॥ २८ ॥ कानां तु कठकौथुमाः ॥ २९ ॥ श्वभ्रेपु यावति धर्ष उदकं तिष्ठति तावनि संध्या वर्षे सति कटाः कोथमाधानापमा वर्षमानेण ॥ २९ ॥ इति सदस्कन्दकृतापां गृहावृत्तौ तृतीपपटलम्य हितीपः सण्डः ॥२॥ 1

·७.
रुद्रस्कन्दप्रणीता-
.
[ ३ तृतीयपटले-
मष वतीयः खण्डः
1
आश्वयुजी रुद्राय पायसः ॥१॥
आश्वयुज्या पौर्णमास्यां रुद्वाप रखा जुटं निर्वपामीति निर्षापः ।
रुसम्वमेतत् ॥१॥
मा नस्तोक इति.जुहुयात् ॥२॥
प्रधानाहुतिः॥२॥
पयस्यवनयेदाज्यं तत्पृपोदकम् ॥ ३॥
समाप्य होममषनयेत् । आज्पसंयुक्तस्य पयसः पृषोदकमिति
नाम ॥ ३॥
तेनाध्यागता गा उक्षेदा नो मित्रावरुणेति ॥४॥
है
सायमागताः॥४॥
वत्सांश्च मातृभिः सह वासयेत् ॥ ५॥
। तारात्रिम् ॥५॥
नवयज्ञ पायस ऐन्द्रामः ॥ ६ ॥
तत्कालपक्कै सस्यैः साध्यो होमो नवयज्ञः । अहुत्वा तु नवन मोक्त-
व्यम् । शाकादीनां तु न निषेधः । शास्त्रान्तरात्कालद्रव्यावगतिः।
शरदि पौर्णमास्याममावास्यायां था नीहिमिर्वसन्ते यः। इन्द्रामिम्पां
स्वा जुष्टं नियंपामीति निर्यापः । इन्द्राग्निभ्यां स्वाहेति प्रधानाहुतिः ।
घरतन्त्रमेतत् ॥ ६॥
शतायुधायेति चतसृभिराज्यं जुहुयादुपरिष्टात् ॥ ७ ॥
प्रधानाहुतेरुपरिष्टात् ॥ ७॥
अग्निः प्राश्चात्वितीति ॥८॥
भनेनाप्याज्यं जुहुयात् ॥ ८॥
अप स्विष्टकृदादि-
तस्य शेष प्राश्रीयुर्यावन्त उपेताः ॥ ९ ॥
पज्ञवास्वनन्तरं तस्य पापसस्योपेता उपनीताः स्वमृत्याः स्वयं
च ॥९॥

·तृतीयः खण्डः ] बाझाषणगुणसूत्रवृत्तिः।
उपस्तीर्यापो दिर्नवस्पादयेत् ॥ १० ॥
मेजिना पात्रे ॥ १० ॥
त्रिगुणाम् ॥ ११॥
पञ्चायतीनाम् ॥११॥
अपां चोपरिष्टात् ।। १२॥
अपस्तस्यैवोपर्यवानिनयेत् ॥ १२॥
समान इत्यसंख्यायपगिरेधिचिरिति(1) ॥ १३ ॥
पाणिना भाशनम् । मन्त्रस्यापि निरावृत्तिः । नान्तराधमनम् ।
अविवक्षितमेकवचनम् ॥ १३॥
एतमु त्यमिति वा यवानाम् ॥ १४ ॥
अपं वा पान प्राशनमन्त्रः पूर्वो ॥१४॥
अमोऽसीति मुख्यान्पागानभिमृशेत् ॥ १५ ॥
आचम्ए पापी नासिके भोत्रे पामिशेत । अथ शिमुदादास्प
ब्रह्मणे दत्वा दक्षिणा दद्यात् ॥ १५ ॥
आग्रहायणं कर्म आवणेनैव व्याख्यातम् ॥ १६ ॥
मार्गशीर्षपौर्णमास्यां भर्जनादिमाशनान्तं पूर्ण कुर्यात् । उपवसाध्यै.
पाहनि ॥ १६ ॥
नमः पृथिव्या इति जपेत् ॥ १७ ॥
मन्त्रपश्य प्रतिषेधः ॥ १७ ॥
प्रदोषे पायसस्प जुहुयात्प्रथमेति ॥ ३८ ॥
तस्मिन्नेव दिने राप्रपामाद्ययामे हव्यवाहाय त्वा जुष्टं निर्वामीति
निवांपः । सर्वन केवलमन्त्रनिदेशे तूष्णीं निर्धाप इति फेचित् । मन्त्रेण
भधानाहुतिः । चतन्त्रमेह ॥ १८ ॥
न्यञ्चौ पाणी कत्या प्रतिक्षत्र इति जपेत् ॥ १९ ॥
होम समाप्य जपेदमूमिगतावयाची पाणी कृत्वा ॥ १९॥
पश्चादनेः स्वस्वरमुदगौस्तृणैरुदक्रवणमास्तीर्य
तस्मिन्नास्तरणे गृहपतिरास्ते ॥ २० ॥
स्वरतरमिति कर्मनाम ॥२०॥

·७२ रुद्रस्कन्दप्रणीता- [ ३ तृतीयफ्टले- अनुपूर्वमितरे ।। २३ ॥ सर्वे मृत्याः क्रमेणोत्तरतः स्वस्तरेण वाऽऽसते ॥ २१ ॥ अनन्तरा भार्या पुत्राश्च ॥ २२ ॥ मार्याऽनन्तराः पुत्राः । चकारात्पुत्रानन्तरमितर इत्येके ॥ २२॥ न्यञ्ची पाणी कृत्वा स्योनेति गृहपतिर्जपेत् ॥ २३ ॥ भूमिगतौ कृत्वा ॥ २३ ॥ समाप्तायां दक्षिणैः पापैः संवि- शेयुनिस्विरध्यात्ममावृत्य ॥ २४॥ स्यौनेत्यृषि समाप्सायर्या पाशिरसः संविशेयुः॥ २४ ॥ स्वस्त्ययनानि कुर्युः ॥ २५ ॥ आशीर्वाद आशीर्वचनानि ॥२५॥ ततो यथार्थ स्यात् ।। २६ ।। तत एव यथार्थं न पूर्वम् । आग्रहायणमित्यारम्पैक एवासी प्रयोग इत्यर्थः ॥२६॥ ऊर्यमाग्रहायण्यास्तिस्रस्तामिस्राट- म्योऽष्टका इत्याचक्षते ॥ २७ ॥ अपरपक्षाष्टम्यः॥२७॥ तासु स्थालीपाकाः ।। २८॥ एकस्यामेकः ॥२८॥ अष्टौ चापूपाः प्रथमायाम् ॥ २९ ॥ स्पष्टम् ॥ २९॥ तानि परिवर्तयन्कपाले अपयेत् ॥ ३० ॥ अष्टकाये त्वा जुष्टं निर्वपामीति निरुप्य विभज्या, स्थालीपाकाथ चरुस्थाल्यां निधायापरं चार्धमधावपूपान्कृत्वकस्मिन्कपाले युगपच्छ्र. पयेत् ॥ ३०॥ - उत्तमायां शाकमन्वाहार्य ॥ ३३ ॥ उपदंशार्थ ब्राह्मणमोजने न() दद्यात् ॥३१ ।।

·४ चतुर्थः खण्डः ] दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
७३
अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ॥ ३२ ॥
प्रधानाहुनिश्चतन्त्रमेतत् । चरोरपूपेभ्यश्च किंचिकिनिदादाय
विष्टकृत) संहतमेकैकमवदानम् । उत्तमा परेप हविः । समान-
मितरत् । मध्यमायां तु विशेष पक्षपति ।। ३२ ।।
इति रुद्रस्कन्दताय गृह्यवृत्ती तृतीयपटलस्य
तृतीयः खण्डः ॥३॥
अथ चतुः खण्डः।
मध्यमायां गौः ॥ १॥
स्थादीपाकेन समुच्चयः । परुषपणयजमायसंस्कारान्तं कुर्यान॥१॥
तत आह-
तां पुरस्तादनेः प्रत्यङ्मुखीमपस्थाप्य
जुहुयायः पशव इति ॥ २ ॥
स्पदम् ॥२॥
हुन्वा वाऽनुमन्वयेतानु वेति ॥ ३ ॥
व्याहृतिमिश्च हुत्वा पशुमनुमन्त्रयेत ॥३॥
यवमतीभिरभिः प्रोक्षेदष्टकाय वा जुटं प्रोक्षानीति ॥
स्पष्टम् ॥४॥
मोक्ष्योल्मुकेन परिहत्य मोक्षणी पाययेत् ॥ ५ ॥
सूप्पी व मोक्ष्य गृह्याग्न्युमुकेन पशुं प्रदक्षिणं परिकार्य मोक्षणशेष
पाययेत् पशुमुल्यकमनी विमृजेत् ॥ ५॥
उडान्सप्य प्रत्याशिरसीमुदक्षादी संज्ञपयेत् ॥६॥
शमिता॥६॥
संज्ञमायां जुहुयायपशुरितीति ॥७॥
गृहपतिः ॥ ७ ॥
तस्पाः पत्नी स्रोतांसि पक्षालयेत् ॥ ८॥
पष्टम् ॥८॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता [२ तृतीयपटले-
पवित्र अन्नयोलत्य वपामुद्धारयेदिति ॥९॥
शमिता॥९॥
पशिपस्प वृक्षस्य विशाखाशाखाभ्यां परिगृह्यामी अपयेत् ॥१०॥
गृहपतिः ॥१०॥
प्रस्तायां विशसेच्छमिता ॥११॥
यदा अपणादपायां प्रस्रवेद्वारि तस्मिन्काले शमिता ।। ११ ॥
उक्तमुपस्तरणाभिधारणं यथा स्विष्टकृतः ॥ १२ ॥
स्पष्टम् ॥१२॥
अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ॥ १३ ॥
स्पष्टम् ॥१३॥
सर्वाङ्गेयोऽवदानान्युद्धारयेत् ॥ १४ ॥
हृदयजिह्वापक्षाशकृत्पक्षद्वयसम्यबाहुपार्श्वद्वयदक्षिणप्रोणिगुह्येश्य
एकादशालेय आहुतिमानमुद्धारपेच्छमिता ॥ १४ ॥
न सब्यासक्थ्नो न क्लोमः सव्यं सक्थि निधाय ॥१५॥
अन्षटक्यार्थम् ॥ १५॥
पृथइमेक्षणान्यवदानानि स्थालीपाकं च अपयित्वा ॥ १६ ॥
अवदानानां कुम्पा भपणं घरोस्तूष्णी निर्वाषः । अपपित्वाऽवदा-
नानि स्थालीपाकं चामिघार्योदगुद्वारूप प्रत्यभिधार्य बर्हिषि कंसप्तक्ष.
शासाथैकादश सादयेत् ।। १६ ।।
तत आह-
कसे रसं प्रसाव्य ॥ १७ ॥
अवदानरसम् ॥ १७॥
प्लक्षशाखास्ववदानानि कृत्वा ॥१८॥
हदपाघेकादशाङ्गानि निधाय ।। १०॥
एकैकस्मात्सेऽवयेदिति ॥ १९॥
कंसस्थे रसे प्रत्येकं मध्यारपुरस्ताच ।। १९ ।।
स्थालीपाकाच ॥२०॥
स्पष्टम् ॥२०॥

·तुर्थ सपड:] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः । अप परिषेकाद्याज्यमागान्त तत आह- चतुर्ग्रहीतयष्टगृहीतं वाऽत्र जुहयादमायिनीति ॥२१॥ द्वाविंशतिः पश्ववदानानि तेषां चत्वार्यटों वा चवदानरसमिश्राणि गृहीत्वा जुहुयात् । अनेत्युपस्तरमाभिधारणप्रतिषेधार्थमत्रैव गृहीत्वा जहएामान्यत इति ॥ २१॥ कंसात्परासियां दायामेकैकामाहुतिम् ।। २२ ।। कैसादेव गृहीत्वा परामिम्मिलूखला इत्यादिमिः पद्मिाभ्यामे- कैशामातुतिं पश्ववदानाम्यां धर्वयदानमिनाया जुना जुहुयात। २२ ।। सीविष्टकतीगष्टम्पा ॥ २३॥ कले पछि तेनान्यिमं नो अनुमतिस्विष्टकृत्स्थानापन्नं जहुयात् ।। अतो न स्विष्टकृदननरमुपरिटाहोमादि ॥ २३ ॥ यह वपामिति पिध्ये पाहोम इति ॥ २४ ॥ पितृदेवरपे ॥ २४ ॥ जातवेद इति देवत्ये तदादेशमना- ज्ञाते यथाऽटकाया इति ॥ २५॥ स्पष्टम् ॥२५॥ पशुरेव पशोदक्षिणा ।। २६ ॥ एषकार उपलब्धतुल्यायः ॥ २६ ॥ स्थालीपाकस्य पूर्णपात्रम् ॥ २७॥ भन पोत्साहनिवृत्त्यर्थ चतन्त्रकतिरपं होगः ॥२७॥ इति ननस्कन्दकृताप गृह्यवृत्ती तुतीपपटलस्प चतुर्थः खण्डः ॥४॥ अप पक्षमा नयमी दशमी वाऽन्वष्टस्यम् ॥१॥ द्वितीयाऽस्यन्तसंपोगार्था पुहिव्यतिरेकामानात पादपराहनियमः । पियं च पा पूहिदि विपद्धदानमधानत्वात्माधीनायीती ·1 रुद्रस्कन्दपणीता- [ ३ तृतीयपटले. कुर्यात् । अवापि होमे तदङ्गेषु च यज्ञोपवीतित्वमेव । मध्यदिनादूर्व- मपराह्नमहः । पञ्चधा विमज्प चतुर्थोऽहर्मागः । अतस्तृतीयो विमाग इति केचित् । अटकामनुक्रियत इत्यन्वष्टक्यं कर्म ॥ १ ॥ दक्षिणपूर्वे भागे परिवार्य तत्रोत- राधे मथित्वाऽग्निं प्रणयेत् ॥ २॥ गृहस्य दक्षिणपूर्वं गृह्यामेरिति केचित् । प्रोक्षणान्तं कृत्वा प्रणये- निदध्यादित्यर्थः । अस्य श्रपणार्थत्वात्माचीनावीती ॥२॥ सद्गृहीतान्त्रीहीन्सलफलीलतान्प्रसव्यमुदायुवं श्रपयेत्॥३॥ सकृगृहीतान्सकृत्फलीकृतानिति सिद्धवद्यपदेशान्न स्वयंकर्तृकत्व. नियमः । भूतकालनिर्देशाच्च नापराहनियमः । सकृदेव तूष्णी स्थाल्यो निरुप्प सकृत्यक्षाल्य मेक्षणेनोदायुवं श्रपयेन्मथितेऽसौ गृह्ये वा ॥३॥ अमुप्माच सक्थ्नो मांसमिति ॥४॥ अन्वष्टक्या निहितं सक्थ्नो मासमवदाय भोजनार्थवच्छकली. कृत्य स्थाल्यन्तरे मेक्षणान्तरेणोदायुवं युगपच्छ्रपयेत् । इतिश्चेदर्थे । सविध चेद्विद्यते तदेवं प्रथमोत्तमयोरटकयोरन्वष्टक्ययोः स्थालीपाक एवेत्यपरं मतम् । अष्टकायै स्वाहेति जुहुयादिति तिसृष्यप्पष्टका- स्वविशेपेण वचनान्मध्यमायाँ पश्वसंभवे केवलस्थालीपाकहोमोऽप्य- नुज्ञात एवेति तस्मिन्पक्षेऽन्वष्टक्येऽपि स्थालीपाकमपणमेव ॥ ४ ॥ दक्षिणोदास्य न प्रत्यभिधारयेत् ॥ ५ ॥ मांसां घरं च शृतमभिधार्य ॥५॥ पश्चादगेर्दक्षिणतस्तिस्रः कर्पूः खन्या- चतुरङ्गुलमपस्तिर्यक ॥ ६ ॥ पश्चादरुपविष्ट आत्मनो दक्षिणतो दक्षिणापवर्गाः कः सन्यात् । अपणात्पूर्वमेवास्मिन्देश उपरेशने सिद्धे पयाग्नेरिति वचनं वक्ष्यमाणं सर्वमस्मिन्नेष देश उपविश्य फर्यादिपेयमर्थम् ॥ ६ ॥ तासां पुरस्तादनि प्रणयेत् ॥ ७ ॥ मध्यमकाः पुरस्तादृजुदेशे द्विपदमा स्वस्तरदेशमतीत्य तत्रोपले. पनादिमोक्षणान्तं कृत्वा मथितं सर्व, निध्यात् । यज्ञोपवीती सर्वत्र पदा प्राचीनापीती मूत्वा यज्ञोपवीती भवति तदोपस्पृशेव ॥ ७॥ .

·चतुर्थः खादः] ७७ भेदः ॥९॥ रोपरि निधानम् ॥१०॥ सम्पन हस्तेन कर्पः प्रचाल्य तास दक्षिणतो निदध्यादुल्म पक्षासमानानुगच्छत् । अस्मादिति मन्त्रान्तः ॥१३॥ प्रथमतालयां पक्ष्यमाणं पित्र्यं यत्कृरप तत्कुपदि । ब्राह्मायणगृह्यमनवृत्तिः। स्तृणुयादिति ॥ ८ ॥ स्तरणान्न पज्ञोपवीती कुर्यात् । नान ब्रह्मा । अत्र पश्चास्तरण- कर्पूच ॥ ९॥ कर्पूणामुपरि दक्षिणायेमाचीनावीती छादयेन्न प्रति । कर्प दर्म- पश्चादः स्वरतरं दक्षिणविस्तृणैर्दक्षिणा- प्रवणमारतीय सीमुपनिदध्यात् ।। १० । स्वस्तरमिति कर्मनामा यूसी कर्मफलकं करफमिति केचित् । स्वस्त- तस्मिन्नैकैकमाहरेत् ॥११॥ सस्मिन्सीसंज्ञक उदकपूर्णानि त्रीणि पात्राणि तिम्रो दर्मपित- लीश्वरमानं तैलं गन्धं सूत्रतन्तूंश्चैकैकशः शमशो निध्यात । एता. न्येव प्राचीनापीती कृत्वा यज्ञोपवीती दोपवेशमादिप्रपदान्तं कुर्यात् । पहिषि सादनकाले कसं च सादयेत् ॥ ११ ॥ कसे समक्दाय मेक्षणेनोपयातं जुहुयात्स्वाहा सोमाय पितृमने स्वाहाडमये कव्यवाहनायेति ॥ १२ ॥ धकं मांसं च सहापदाय सादनं च सादयेत् । कैसे समरे ति] यदि मासं विद्यते । मेक्षणेन मुज्जुहोनिवृत्तिः प्रधानहोमो वोपस्तरणा मिपारणे । उपपातशब्दः पूर्व पाइतिहोगार्थः । अत एवाऽऽज्यमाग. स्विष्टकृतः कृशमन्त्रोचारणतन्मन्त्रान्ते स्याहाकारनिवृत्तये । अब गानान्तं समापयेत् । अत अभ्यं प्राचीनावाती ॥ १२ ॥ सव्येनोल्मुकं दक्षिणतः कप निद- ध्यादपहता इति ॥ १३ ॥ पूर्वस्यां कलां पितुः ।। १४ ॥

·७८ [ ३ तृतीयपटले- रुद्रस्कन्दमणीता- मध्यमापां पितामहस्योत्तमायां प्रपितामहस्य ॥ ३५ ॥ पक्ष्यमाणं सर्व पितृतीर्थन दक्षिणापवर्ग कमेण पितृपितामहमपिता- महानुद्दिश्य दक्षिणेन पाणिना कुर्यात् । एत पितर इति पित्रादीनावा- हयेन्मन्त्रलिङ्गगत ॥१५॥ उदपात्राण्यवसलवि कर्पूषु निनयेदेकैकस्य नामोक्त्वाऽसाववनेनिक्ष्य ये चात्र त्याऽनु याश्च त्वामनु तस्मै ते स्वधेति ॥ १६ ॥ अवसलवि पितृतीर्थेन । प्रदेशिन्यङ्गुष्ठयोरन्तरा पितृतीर्थम् । विष्णु- शर्मपितरपनिवेति पित्रादीनां निर्देशः । यदि नामानि न विद्या. पितः पितामह प्रपितामहेत्येवं ब्रूयात् । पुत्रिकाजातस्तु माने माता- महाय तपित्रे च दद्यात् । अथषा मातामहाय तपित्रे तपित्रे च दद्यात् । यदि जनयितुः पुनान्तरं न विद्यते द्वौ दावेकस्मिपिण्डे निर्दिशेत् । पुत्रिकापुत्रस्तथा दत्तपुत्रो जनपितुः पुत्रान्तरामा । एव. मन्योऽपि द्वयोः पुत्रः स्यात् ॥१६॥ तथैव पिण्डान्निधाय जपेदत्र पितरो माद- यचं यथाभागमावृपायध्यामिति ॥१७॥ कंसाद्गृहीत्वाऽधनेनिवेत्येतस्य स्थाने अक्षयेत्यूहः ॥ १७ ॥ उक्त्वोदङ्ङावतेत सव्यं वाहमु- पसंहृत्य प्रसव्यमावृत्य ॥ १८ ॥ व्याहृतिपूर्वा सावित्रीं तस्यां चैव गायत्रम् । यदा ऊ विश्पतिरित्या- दीनि पित्र्याणि सामान्युक्त्वा सध्यं बराहुमुपसंहृत्य दक्षिण बाहुं प्रसार्य प्रसव्यमावृत्योदङ्मुखः स्यात् ॥ १८॥ उपताम्य कल्याण ध्यायन्नभिपर्यावर्तमानो जपेदमी- मदन्त पितरो यथाभागमापापिपतेति ॥ १९ ॥ यथाशक्ति निरुच्छास आसीन उच्छ्वास्प यदाऽऽस्मनोऽभिलपित मेऽस्विति ध्यायक्षपेत् । अभिलषितं तृप्ताः पितरः प्रयच्छन्ति [इति] हि स्मरन्ति ।। १९॥

·७९
--
सूत्रसन्नूक निदम्यापयां पिण्डमेतद्व इति ॥ २८ ॥
छत्वा नमो वः पितरो जीवाय
नमो वः पितरः शूपायेति ॥२४॥
पूर्वस्पा: फम्या पश्चात्समीपे दक्षिणं पाणिं मागग्रालिमुहान भूमी
निधार तदुपरि तथैव सम्यन्य शाणं कृत्वा अपेत् ॥ २४ ॥
सव्येनोपानी मध्यमायां नमो वः पितरो
घोराय नमो वः पितरो रसायेति ॥२५॥
सस्यस्पोपरि दक्षिणं वनं कृत्वा ॥२५॥
दक्षिणोत्तानो पश्चिमायां नमो
या पितरः स्वाय नमो वः
पितरो मन्यव इति ॥ २६ ॥
गतम् ॥ २६ ॥
अमलिं काय नमो व इति ।। २७ ॥
नमस्कारालिं कृत्वा पितनुपतिठते ॥ २७ ॥
भः खण्डः
ब्राह्यापणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
. तिस्रो दर्शपिश्शूलीरञ्जने निधृष्य
कष निदध्यायथापिण्डम् ॥२०॥
अक्ष्यापूहः ॥२०॥
नैलं सुरभि च ॥ २३॥
हरमि गन्धः । अन्यक्ष्यानलिम्पत्यूहः ॥ २१ ॥
पिण्डप्रति पथार्थमूहेत् ॥ २२ ॥
सटम् ॥२२॥
अथ नियनम् ॥ २३॥
अथानन्तरदेशे कर्पूणां पश्चात्पाणी निपाय निषनमिति वक्ष्यमाण-
संज्ञा व्यवहारार्थ ॥२६॥
पूर्वस्या को दक्षिणोजानौ पाणी
क्रमेपा ॥२८॥

·८० रुद्रस्कन्दप्रणीता [३ तृतीयपटले. ऊन हत्या नमो व इति नमस्कारालि वहन्तीरिति कर्पूरनुमन्त्रयेत ।। २१ ॥ सकृत् ॥ २९॥ मध्यमं पिण्डं पुत्रकामा प्राशयेत् ॥ ३० ॥ [स्पष्टम् ]॥३०॥ आपत्तेति पत्नी मन्त्रं घूयादानो हत इत्युल्मकममो प्रक्षिपेत् ॥ ३१ ॥ पद्दक्षिणतो विहितं मन्चलिगात् ॥३१॥ द्वन्दपात्राण्यतिहरेयुः ।। ३२॥ निहितानि परिचारका उदासयेयुः ।। ३२॥ एप एव पिण्डपितृयज्ञकल्प इति ।। ३३ ।। भयोगक्लप्रियातिविश्पते न कालः । स खन्यतो विज्ञायते । पस्मि नहोरात्रेमावास्याक्षणस्तस्मिन्नेषापराहे कुर्यात् ॥ ३३ ॥ विशेपस्तूच्यते- गृहोडग्री हविः श्रपयेत् ॥ ३४ ॥ परुरे(ग) न मांसम् ॥ ३४ ॥ तत एवातिप्रणयेत् ॥ ३५॥ गृह्यागेरेकदेशं प्रणीतस्य फर्मापवर्गे लौकिकरवं पाय ममाऽस्ति दक्षिणा घ हषिरन्छिरदानम् ॥ ३५ ।। एका कर्पः ॥ ३६॥ एकस्पामेव पित्रादीनां प्रयाणामपि सर्व पथाममं कुर्यात् ॥ ३६॥ न स्वस्तरः ॥ ३७ ॥ स्यस्तरदेशे द्रव्याणां न निधानम् ॥ ३७॥ मधुपर्क प्रतिग्रहीष्पनिमहमि- मामिति तिष्ठजपेत् ॥ ३८ ॥ मधुपर्फमदानः परिचारकः प्रतिग्रहीतुः पुरस्ताद्गोमपेन गोमुत कारपिश सम विष्टादिषु पूनासाधनेषु समातेपु तान्मधुपफांयां- ·शवमलंकृत्य बद्ध्वाऽदशेनाहुछे पापोः पादयोश्चौदुम्बामासन्या दक्षि- पाशिरसमुत्तानं संवेश्योदग्दशेनाहतेन वाससा प्रच्छाध ज्ञात्यादपो निर्हरन्त्यमाथाऽऽहितारोपासनं च । यदि सर्वमाहितोऽनाहितामिमौ । पासनेन ब्रह्मचारिणं कपालसंतपनामिनोत्तपनीयेनेतरानलेन त्रियों पशुत्सृष्टानिर्विच्छिन्नामिपिधुरानिया प्रमीयत द्वादशगृहीतेन पुचं पर पिरषा लौकिकेऽयो प्रजापति मनसा ध्पायहोति । क्षीदधिमधुः ५मः खण्डः] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। स्थापग्मधुपर्क प्रतिग्रहीप्यन् । अथ पैतृकमसङ्गादहनविधिरुच्यते-- आहितानेमरणसंशयेऽग्नीन्विहत्याजस्रं कुर्यादा। दहनादा ध्याधिमोक्षादा पद्यपरपक्षे मरणं शङ्केत यावत्योऽपरपक्षस्यातिशिष्टाः सांपंपातराहुत. यस्ताः सर्वास्तदानीमेव क्रमेण हुत्वाऽमावास्येप्ट्या यजेत । केचिस्पक्ष होमतन्त्रण होममिच्छन्ति । इष्टचमा चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि तस्यै तस्यै मधानदेवतायै पुरोनुवाक्ष्यामनूच्य याज्यया जुहुयात् । प्रक्रान्ताया- मिष्टयां हविष्कृप्त्यसंभवे चतुर्ग्रहीतरेवाऽऽज्यैर्यजते । हविषः क्लोयु यदि प्रियेत सर्वेम्पः प्रधानहविर्यः समवाय सर्वाः प्रधानदेवताभ- कुर्या विभक्त्याऽनुश्रुत्य स्वाहाकारेण जुहुयात् । मरणादूचं शिष्टस्य लोप एव । पचहुतास्वेवातिशिष्टाहुतिम्वन्वारब्धायां चेष्ट्यां म्रियेत तदा द्वादशगृहीतेन सुचं पूरपिस्वा प्रजापति मनसा ध्यायन्नाहनीये जुहोति योऽस्यामिरज तो मांसकामः संकल्पयते यजमानमांसं जानाति । ते हदि सादिताय स्वर्ग लोकमिमं नयविति सर्वस्य समाप्त्यर्थम् । चातुर्मास्यादिवारब्धेष्वनयैव दिशा समाप्तिः । यदि पूर्वपक्षे रात्री भरणं शङ्केत तदानीमेवाऽऽगामिनी प्रातराहुति जहयात् । यद्यविहते. पनिष म्रियेत तदानीमेव विहत्यातिशिष्टसमाप्ति च कृत्वोपक्रमः । मरणसमीपकाले दक्षिणाः पुरस्तासिकताः प्रकीर्य दक्षिणायेषु दर्भेषु दक्षिणाशिरसं संवेश्य ' अग्न आयाहि वीतये एष स्य धारया सुत इति वर्गद्य त्रीण्याज्यदोहानि 'आदित्यनस्य रेतसः ''उदयं तमस- परि'' उन्नयामि' इति सामानि प्राक्स्मृतिवियोगात्संस्कर्ता श्राव- येत । तवश्यावीयानि च प्रावयद्यदि श्राव्यस्तवश्यावीयावधीतवान् । केचिदूनित्यादियमान तवश्यावीयान्याहुः । शाखान्तरस्थानीत्यपरे । मरणकाले अभिप्रना अप्सु दक्षाः सेतुषाम च'[ इति ] दक्षिणे कर्णे जपति । स्मृतिभ्रेपे तवश्यावीयानां निवृत्तिः । मृतश्चेत्सेतुपामा- मनसा ध्यायेत् । सापयित्वा न्तानां निवृत्तिः । उत्क्रान्ते प्रजापतेर्हृदयं 1 ·कदस्कन्दप्रणीता- [ ३ सृतीयपटले- मृततिलतण्डलोदकुम्मधर्मपरशुयज्ञपात्राणि पुरस्तादगीसंस्कर्ता मुक्त शिखो मध्यतः शवं पश्चात्समारानितरे श्मशाने निहितेषु संकल्प्योत्स्. ज्यान्ते गच्छा (स्वाs) ग्रमध्वनः पूर्वमेप वः सुहृदो दिवं परं व्योम नयध्वं गछन्तं स्थानमुत्तममिति प्रागुदीच्यां दिशि पश्चदश प्रक्रमा- पक्रम्य प्रकान्तदेशं दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणममगुरमनिरिणमसुपिरं समं वाऽऽद्रया शमीशासया पलाशशासया वारुणशासया वाऽपसर्पत प्रेता ये केचिदिह पूर्वजा इति दहनदेशं संमृज्यादिवोक्ष्य तिस्रः कर्पूदक्षि. णापवर्गाः परशुना सात्योदृत्य मृत्तिका पलाशपनपुटे कृत्वा याम्या दिशि निधायाप उपस्पृश्य मिलतण्डुलानां मुष्टिं पूरयित्वा यमाय दह- नाधिपतये प्रेताय स्वधा नम इति प्रथमसाताया निवपति । कालाय दहनाधिपतये प्रेताय स्वधा नम इति मध्यमायाम् । मृत्यवे दहनाधि. पतये प्रेताय स्वधा नम इत्युत्तमायाम् । आयेन पा मन्त्रेणावशिक्षान्स- र्वतः प्रसव्यं प्रकीर्य मध्यमायां कप्वां हिरण्यशकलमुपरि निधाय तत्र दर्मानास्तीर्य तेपु यज्ञियः कार्दक्षिणायैरुचिर्ति चित्वा प्रेतस्य कशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा दक्षिणतो वितस्तिमात्रमवटं सनित्वा तत्र तानि निदधाति । सापयित्वा शवं चितिं चाद्भिवोक्ष्य शवमुत्तानं दक्षिणाशिरसं संवेश्य शवं परिस्तीर्य दक्षिणार्दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पश्चात्पात्राण्यासाद्य पश्चाद्वार्हपत्यमवसादयति । दक्षिणतो दक्षिणाग्नि पुरस्तादाहवनीयं सभ्यावसथ्यो च वायच्यामोपासनं पुरस्तादास्ये चक्षु. पोनासिकयोः श्रोत्रयोश्च सप्त हिरण्यशकलानाज्यविदूमा सात व्याहतीमनसा ध्यायनिरस्यत्याज्यं मुखे निनीय पादप्रमृत्या. मुखान्तासंततं शेष निनीय दक्षिणतः पात्रं निरस्यति एवं दधिमधुतिलतण्डुलाश्च । आहिताग्निश्चत्पात्राणि सादयेत् । यानि पिलवन्ति तानि पृपदाज्येन पूरयित्वोत्तानानि सादयेत् । शिरसि कपालानि चरुस्थाली च बहुपशुके कर्मणि समवदानार्थ चम. सोस्थितं च शिरस्येष सादयेत् । इडापानमित्यन्ये । ललाटे माशि- बाहरणं नासिकयोः सुयो कर्णयोश्चाऽऽस्ये हिरण्यशकलमपधापानुस्तर णिक्या गोर्वपया मुस प्रच्छाद्य तनाग्निहोत्रहवणी मागमा दक्षिणे पाणी जुहूं सव्य उपमृतं पार्श्वयोः स्फ्योपवेशायनुस्तरणिक्या नाम मांसपिण्डौ वर्तुलाकारी तपोदक्षिणं दक्षिणे पायें सव्यं उरसि ध्रुवामुदरे पानीमुपस्थे कृष्णाजिनं दक्षिणस्य ·दक्षिणां संस्कन्चे दद्यात तिदमावे दायादः । अय सपिण्डा अधोमुखा. ५ पश्वपः खण्ड; ] द्राशायणगृधसूत्रवृत्तिः। दक्षिणत उलूसलं पक्षिणसक्थ्यनु मुसलानि पादयोः शकटशूर्प इतरत्सर्व कृष्णाजिनानन्तरेण सक्थनि सादयेत् । क्रमस्तु कृष्णाजिनानन्तरस्य । अथ सपिण्डास्त्रीपथमाः कनिष्ठपूर्वा आऽयं गारिति यामतृचस्प प्रथमा स्तोत्रीयां सपदस्तोमामुक्त्वाऽगन्म स्पोतिरिति सवस्यद्धि गीत्या सन्यतः केशान्प्रकीर्य दक्षिणामूख्नानानाः पाणिभिः सिग्मिरभिधू. न्वन्तो प्रदक्षिणं मृत त्रिः परीयुः । वातास्ते यान्तु पथि पुण्यगन्धा मनाशुमा गायशुमा अनुलोमास्त्वचा मुखा मांससुखा अस्थिसौख्या वहन्तु त्वा मरुतः सुकृतां यत्र लोका इति मृतमनुमन्य दक्षिणतः केशरप्रकीर्य सव्यानुरूनानाना अभिधन्वन्तस्त्रिः प्रदक्षिण परीपुः । एवं द्वितीयां स्तोत्रीयामुक्या सत्रस्यद्धि अपदाक्षिणानुगात्रणं पूर्ववत्तृतीया. मुक्त्वाऽपि तथैव कुर्यः । विषु स्थाने सिग्याता भवन्ति ग्राम पाथि चितायां सर्वे चितायां वा । अथ पानी संस्कर्ता वा शिरसि वर्मपु पूर्णकुम्म निधाय मृत त्रिः प्रदक्षिणं पर्येति । प्रथमे प्रदक्षिणेऽश्मना परभुना वाऽधस्ताकिंचित्पहरति उदकुम्भं तां धारामनुमन्त्रयेत- 'इमा आपो मधुमत्योऽस्मिस्ते लोकमुपदुह्यन्तामक्षीयमाणा: स्थधा नम:' इति । एवं द्वितीय तृतीये चोपयुपरि प्रहरणमन्तरिक्षे स्वर्ग इति मन्त्रविकारस्तिष्ठन्नेचोदककुम्मं विसृजेत् । पास्येकपालस्थमुदकं तस्य माणस्थानेवाप्यायस्वेति निनयति । कृष्णातिलतमवकीयाजधपादो छित्त्वाऽऽज्येन पराङ्मुखो हस्ताभ्यां सुरभि कपृष्ठ स्वधा नम इति प्रेतस्य पादावभ्यज्यानोपधिवनस्पतीमालभ्योत्तिष्ठति । पयसा हस्ती प्रक्षाल्याऽऽदिन्यं पश्यति । ब्राह्मणं गां च दृष्ट्या सुवर्णमालभ्य छादयित्वा सर्वेभ्योऽग्निन्य उलपराजी स्तुणुरात्तव यथाऽस्मि- समयः समवेयुः। आहवनीयश्चेत्प्रथममेयाद्ब्रह्मलोकमेष्यतीति विद्याद्वाई- पत्यावं लोक दक्षिणाने पित्तलोकम् । तस्मात्त्वमधिजातोऽसि स्वयं जायतां पुनरसी स्वर्गाय लोकाय स्वाहत्यमीशरीरेण संपोजयेत् । असाविति तनाम भूपाविष्णुशर्मनितियत् । अथ नाके सुपर्णमिति ग्रामे गेनोपतिष्ठेत धूम उदित स्वेपस्ते धूम ऋण्वतीति मज्वलितेऽने मुडा. महार येतयोरन्यतरेण वाऽन्तेऽगन्म ज्योतिरिति च विनिरेतानि सामानि गायेत् । दहनमन्त्रेणाऽऽन्याहुति च तुरखा पामदेव्यं तृचे गीत्वा मोघः पितर इत्युपांशु जापिता तूष्णीं प्रदक्षिणं कुर्यात् । पानीमा ·'रुद्रस्कन्दप्रणीता {३ तृतीयपटले. उदकं प्रजन्ति । राजपुरुषः स्वगोत्रवान्धवो पा कण्टकिनी शाखामादाय माऽवतरतेति तानिवारयेन्न पुनरवतरिष्याम इति प्रतिबूयुः। फेशान्म. कीर्य पासूनोप्यकैकवाससो दक्षिणामुखाः सकृदुपमज्ज्योत्तीर्याऽऽचम्या, मामोत्वमुं प्रामोविति पासः पीडयन्ति । केशान्प्रकीर्यस्यादिरेषं विरा- चम्यासावेतत्त उदकमित्युदकामलिं तिलमिभं दद्युवत्सगोत्राय कृष्ण. शर्मणे प्रेतापतत्तिलोदकं ददामीतिवन्मत्रोऽथोदकवासांसि गृहीत्वा ग्राम प्रविश्य गृहद्वारपाचे वटे शरावं तदुपर्यश्मानं च निधाय स्त्रीप्रथमाः कनिष्ठपूर्वा उदकदानमन्त्रेण तत्र वासं (सांखि) पीडयन्ति । वत्सं च दीपं च पुरः प्रविश्य मरणदेशं गोमयेनोपलिप्य प्रदीप प्रज्वलिते दूर्वातण्डुलानुदकमिश्रान्विकिरन्ति । स्वस्त्यस्तु वो गृहाणां शेपे शिवं घोऽस्त्विति । अथ सायंकाले प्रेतोदेशेनैकं ब्राह्मणमामन्य कंसवस्त्रा: दिना यथासंगदं तर्पयेयुः। द्वितीयादिप्वहास दशालिवृद्धोदकक्रिया । प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमनवमेपु वाहःस्वासंचयनाद्वारिवासः पीडयन्ति। यावदाशीचं सर्वे सपिण्डा अधःशय्यासनिनो ब्रह्मचारिणः .सर्वे न माधीरन दानप्रतिग्रही यज्ञस्वाध्यायौ च तेषां निवर्तते । नित्यं वैतानि पानि । एकोद्दिष्टान्मांसं न मक्षयेयुः । संस्कर्ता मोजनारपूर्व द्वितीयादिप्वहःसु गृहद्वारपाचे दक्षिणायेषु दर्भपु बलिं दद्यादेव ते पलि. रिति मन्त्रविकारः। एप ते पिण्ड इति पिण्डाकृति पा दद्यात् । दशाहमध्ये यदि दर्शो मषति मातापितृव्यतिरिक्तानां तत्रैव पिण्डोदकसमापनम् । एवं पली पूर्वमारणी संस्कुर्यात् । अस्याः केशश्मभुलोमनरुच्छेदव वपनानन्तरं सानं च निवर्तते । सहप्रयासे दंपत्योः सहेव पितृमेधः कार्य: पृथपिण्डोदकक्रिया। रजस्वला प्रस्ता वा सुता चेदुतर्जलेः । नापयित्वा च तां पायमानीभिः सापयेत्पुनः॥ आच्छाद्यान्यन घरेण कुर्याद्दाहादिकं ततः । यद्युत्सृष्टाग्निविच्छिन्नाग्निर्विधुराग्निया प्रमीयेतोद्धृत्यायोक्ष्य विकार कल्पयित्वा गार्हपत्यायतनेऽग्निं मधित्वा तूष्णी विहृत्य द्वादशगृही. सेन मुचं पूरपित्वा मनापति मनसा पापनाहयनीये जहुपात् । औपासनामिविच्छेदादी लोकिकामोद्वादशगृहीतं हुत्या तत उपक्रमते । यघारमरूढोऽ(दा)मिनियेत तस्य दक्षिणं पाणि लौकिमावमित. प्योपावरोहत्पवरोहेत् । पयरपारुढोऽ(ढा)मिनियेत तस्प दक्षिणेन ·५मः खण्ड दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः । पाणिनाहरणि संस्पृश्य मथित्वावरोहयेत् । यदि देशान्तरे नियेता. संस्कारामिहोनं हुजुयात् । अग्निरक्षक्षणार्थ नस्य मृतिश्रवणानन्तरं पाथिकृतीमिष्टि कावा तदधं बितानेवानीनजमान्यात । या सूत. वत्सा वत्सान्तरेण दुयते तो भाचीनावीती दोहरति । परिसरणदर्भानु दगमान्दाक्षिणायान्कृत्वा दक्षिणार्धे गाईपत्यल्प शीते तस्मिन्नधिश्रिाप दक्षिणोदास्य सकदेर सर्व नष्णीमुन्नीयाधस्तात्समिधं धारयन्दक्षियोन विहारमुद्धृत्य सकृदेव सर्वं तूष्णीं जुहुयात् । प्राशनोसे चनपरिपेचनानि न स्युरितरत्सर्वममन्त्रकं कुर्यात् । प्रेत नेलद्रोण्यामवधाय शकटेन ग्राम- सीमानमाहरेहबाइस्थीनि कृष्णाजिनेनोपना ब्रह्मचारी मृन्मयमो- ज्यधः शयां हरेत् । तवामीनीत्या बहेत् । एवमेवोपासनेनाहितामि- (M) दहेज्ञपात्रवजम् । ब्रह्मचारिणं कपालसंतपनागिनोत्तपनीये- नेतराननेन । नियोऽनुपनीतानां कुमाराणां च संमार्जनदहने समन्बके स्पातामितरासर्व तूष्णी कुदुदकक्रियाऽपि मन्त्रण का। अस्थिसच्या नादीनि पर्तन्ते । पावदाशौचमेवोदकक्रिया । चूडाकरणासान मूसं- स्कारो नोदकक्रिया प्रासगिकमुक्तम् । दहनशेप उच्यते । पदि शरीरं नश्पेल्पलाशपत्र समूलः कृष्णाजिनेन पुरुषाकृति कुर्यात् । चत्वारि- হাহা হি মুহামিমানা বিম্বিহারা বাহন। যারা पाहू तयोरेव पञ्चभिः पञ्चभिरडलीः सप्तत्या सतत्या पादो तथैवान्टीरटामिः शिश्नं द्वादशभिपणं तां शैक्टयित्वा प्रेतं संकल्य पूर्ववहहेत । अनिशरीरास्नामन्यनमस्य वा सद्भावे वा संस्कारः । द्वितीय तृतीये पश्चमे सप्तमे वाऽहन्यस्थिसं- चयनं कुर्यात् । सावोदकाक्रियां कृत्वा द्वारि वास: पौड. यित्वा शरापाश्मानायुद्धत्यावर्ट पूरपित्या पिण्डं दत्त्वा परस्थाली तण्डुलशराबकुमक्षीरदधिमधुधृतोदकाहिरण्यशकटनारिकेलापूपपुष्पफ. लशैवलधारणस्तम्बीदुम्बरशाखासदशेधमकर्दमादीगृहीत्वा श्मशान गत्ला दहनायल्सक दक्षिणापोह्य तदभावे मथिवा प्राजापत्यान्तर. व विधाय गृह्मोक्तान विधानेन ब्रह्मापदाज्यमागस्विष्टकृच्छचलि. वर्ज यमाप वा जुष्टं निर्वामीति निरुप्य जीवतण्डुलं श्रागिता दक्षिणोद्वास्य नामिधारयेत् । व्याहृतिमिराज्य हुन्वोपस्तरणामिधार- व दो घरोः सासद्गृहीत्वा सHISSहुती होति स्वाहा सोमार पितमते स्वाहाऽप्रये पितृमते स्वाहाऽमये अध्यादे स्वाहाऽनये कल्पना ·८६ रुद्रस्कन्दप्रणीता- [ २ तृतीयपळे. हनाय स्वाहा यमाय स्वाहा यमायीभ्यां स्वाहा विवस्वत इति । यज्ञवास्त्वन्तं कृत्वा तन्त्रं समाप्य क्षीरोदकेनौदुम्बरशासयाऽस्थीन्यवो- क्ष्याऽऽाणि कृत्वा पलाशसंदंशेनौदुम्बरसंदेशेन वा शिरस्युरसि पाययोः पादयोः पाण्योश्चास्थीन्यप्रदक्षिणानि गृहीत्वा दक्षिणतः पलाशपत्रपुटे कृत्वा वहेमं ममं पच्छाद्य धौति माति मानुनेति कुम्मे समोप्य क्षीरदधिमधुघृतोदकैः पूरयित्वा हिरण्यशकलमुपरि निधाय प्राग्वाहिनीं सरस्वती संकल्प्य प्राची रेखामुल्लिख्य तबोदकं निनीय तस्मिन्नुदकेऽस्थिकुम्मं प्लावयित्वा वृक्षमूलेऽस्थिकुम्भं निदधाति । निख. नेता यावदस्थीनि मुरक्षितानि भवन्ति तावत्स्वर्गे लाके वसति मृतः । अनड्वान्( डह) कंसो(सं) वासो दक्षिणा(णा) संस्क दद्यात् । पली दायादो वा यदीच्छेज्जीवन्नेव संस्कर्वे दद्यात् । अय- रेताः प्रजनासमर्था स्त्री पाऽस्थीनि दध्यादिति केचित् । अथ मस्म समुह्य मस्मराशि कर्दमेन प्रच्छाद्य शैवलेन च्छादयित्वा धीरणस्तम्बं तत्र प्रतिष्ठाप्य पुप्पपत्रैः प्रच्छाद्य पुष्पमयी प्रतिकृति कृत्वा पुष्पफल. मक्षान्प्रकीर्य तं चरुशेष प्रेतराजाय नमः प्रेतायेति दृत्वोदपात्रं तत्र निन· येत् । संचित्योदकक्रियास्थानं तदहर्न गच्छेयुः। अथ दशमेऽहनि केश- श्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा सात्वा दशावलिमुदकं दत्त्वा पूर्ववद्वेदिका पूजां कृत्वा च पुनः स्वात्वाऽम आयूपीत्यादित्यमुपस्थाय पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं नन्दाम शरदः शतं मोदाम शरदः शतं भवाम शरदः शतं शृणवाम शरदः शतं प्रबवाम शरदः शतमजीताः स्याम शरदः शतं ज्योक्च सूर्य शेयमिति सर्वे सपिण्डा जपेयुः । अथ ग्रामश्मशा- नयोमध्ये महापथे वृक्षमूले वा गोचर्मण्युपविश्य गृह्योक्तविधानेन लौकिकेऽनी चरुमन्त्रैः सप्ताऽऽहुतीर्तुत्वा तन्वं समाप्य पुण्याहं वाचयेत् । नाव ब्रह्मणा भवितव्यम् । गृहागताः सगोत्रा उदकदातारः पुत्राः पौत्राः प्रपौवाश्च जीवन्तु शरदः शतमिति जपेयुः । अथैकोद्दिष्टम् ।। दशमेऽहनि रात्रौ प्रेतोद्देशेने बाह्मणमामन्य प्रभाते गृहं गोमयेनो- पलिप्य मध्यंदिन एकोद्दिष्टं कुर्यात् । प्राणायामं कृत्वा प्राचीनावीती भूत्वैका कयूँ खात्वा तब दक्षिणाग्रान्दानिधाय ततः पश्चात्प्राङमुस बाह्मणमुपवेश्य तिलमिप्रेजलस्तस्य पादौ प्रक्षाल्य दक्षिणाग्रेषु दर्भेपूद- मुरामुपवेश्य तस्य दक्षिणं पाणि दक्षिणेन पाणिना संस्पृश्य वत्सगो. बाय विष्णुशर्मणे प्रेताय प्रथमैकोद्दिष्टवाद्धे मवता क्षणः कर्तव्य इति- ·कृत्य कुमटाण्डप्रमाणमेकं विण्डं देवदत्तशमन्मङ्क्ष्य पे चान त्याऽनु यांच वमनु तस्मै ते पिण्टमित्यनेन मन्त्रेण प्या निध्यात् 1,अत्र ६पञ्चमः खण्डः ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। यत्तस्य गोत्रनामनिर्देशेन वरणं कुर्यात् । ॐ तथेति मोक्ता । प्राप्नोतु भवानिति प्रदाता । प्राप्तवानीति मोक्ता । ततस्ताम्यूलादि प्रदायाम्य कुर्यात् । सातपति प्रादप्रक्षालनवरणे पूर्ववत्कृत्या पवित्रान्तहिते पाने शं नो देवीरिति गन्धोदकं गृहीत्वा तिलोऽसीति तिलानावपेत् । सर्वत्र पितृशब्दस्थाने प्रेतशब्द भूयात् । अब स्वधानमाशब्दो न स्याताम् । ततो मोजलपानं दयायपात्रस्थ पवित्रं तस्य दक्षिणहस्ते दक्षिणायं निधायायपानाकिंचिडुबुकमावाय या दिव्या आपः पयसा संबमूवर्या अन्तरिक्षया उत पार्थिवीय हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आप: स्यो- ना सुबा भवानियत्पनेन मन्त्रेण यज्ञशमन्नतेश्यामितिवरलेतनामोक्त्या रूपवित्र हस्त निनयेत् । मोक्ताऽस्त्यध्यमित्युक्त्वा तजलं. शिरस्यवन- येत् । दाता पुन: पवित्रमादापायपाने प्रक्षिप्य गन्धरधनादिक प्रदाप • सर्वपक्षनसहितमन्नं पाने निधाय पृथिवी ते पानं धौरविधान ब्राह्म- णस्य मुखेऽमृतं जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहो- ग्पक्षितमसि मैपा क्षेठा अमुनामुग्मिलोक इत्पनेन मोजनपानमालस्य मोक्तुरष्टमिदं विष्णुर्विचकम इत्यनेन मन्त्रेणानेऽवधायापहता हत्या नेन.मन्त्रेणाप्रदक्षिणं परिषिच्य भोजनकाले मूर्भुवः स्वरिति अपित्वा सावित्री सरसाम च यदा उ विपतिरित्यादि कनिक्रन्तीत्यन्तं विध्यवर्ग चौस्या भुतपति तृतोऽसीति पृट्वा तृप्तोऽस्मीत्यनुज्ञातस्ते प्रेत जीवाय ते प्रेत शूपाय ते प्रेत घोराय ते मेत रसाप ते प्रेत मन्यव इति ते प्रेत प्रेत गृहान्न त देहि सदस्ते प्रेत देष्मेति मन्त्रमुहेन जपेत् । ये स्वग्निदग्धा जीवा ये अप्पदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् । इत्यनेन मन्त्रेणोच्छिटसमीपेऽनं प्रकीर्य सकृदाचान्ते शेषमन्त्रमन्नशेषैः कि क्रियतामिति पृष्टः सहोय मुज्यतामित्यनुज्ञात उच्छिष्टसमीप एका कपू खात्या कर्मामुल्मुकं प्रज्माल्यापहता इत्यनेन मन्त्रेणोलमुकं दक्षिणतो निदध्यात् । अथोदकपाबालमादाय यज्ञ- शर्मनितिवप्रेतनामोक्त्वाऽवनेनिन्दन ये चान खाऽनु पांश्च त्वमनु तस्मै ते नम इति पितृतीर्थन निनयेत । जलपात्रं का दक्षिणतोऽबाद मुसं प्रक्षिपेत् । अथ कसपाचे चर मर्दयित्वा निलव्यानादिमिश्रिी. प्रत मादयस्व यथाभागमावृपापस्वेत्युक्त्या मुर्भुवः स्वः सावित्री तसा ·८८ रुद्रस्कन्दप्रणीता [३ तृतीयपटले- च यद्वा उ विश्पतिरित्यादिपित्र्याणि सामानि गीखोदमुखमावर्तत । सव्यं बाहुमुपसंहृत्य प्रसव्यमावृत्य यथाशक्ति निरुच्यासो भूत्वाऽ. मिलपितं मेऽस्त्विति ध्यायन्नभिपर्यावर्तमानः पिण्डं प्रति जपेत् । असी मदन्त प्रेत यथाऽसौ भागमावृपायष्टेति । ततोऽक्षनपाबाद- अनमादायको दर्मपिजूलीमञ्जनेन मर्दयित्वाऽन्क्ष्व ये चात्र त्वाऽनु यांश्च स्वमनु तस्मै तेऽसनमित्यनेन मन्त्रेण कप्वाँ वर्मपि- जूली निदध्यादसनपानं च पूर्ववत्कुर्यात् । एवं तेलगन्धयोर्दा- नमभ्पक्ष्वानुलिम्पेति मन्त्रविकारः । काः पश्चान्निह्नवनं दक्षिणं पाणि पूर्वाग्रमुत्तानं भूमौ निधाय तस्योपरि पूर्वाग्रमेव सव्यं पाणि- मवाङ्मुखं निधाय ते घेत जीवाय ते प्रेत शूपायेति मन्त्रतः सव्य- मुत्तानं तस्योपरि दक्षिणमयाङ्मुखं निध ते प्रेत घोराय ते प्रेत रसायेति द्वितीयम् । प्रथमनिह्नवनवत्पाणी कृत्वा ते प्रेत स्वधाय ते प्रेत मन्यव इति तृतीयम् । ते प्रेत प्रेत ते गृहान्नः प्रेत देहि सदस्ते प्रेत देऽमे. त्यनेन मन्त्रेण प्रेतमुपतिष्ठेत । एतत्ते प्रेत वास इति वासोदानम् । ऊजं वहन्तीरिति विवरणेनाप्रदक्षिणं पिण्डं परिपिच्याऽऽचान्तेषु पुष्पाण्यक्षतांश्च दत्त्वोत्तिष्ठतामिति वाचयित्वा दातारो नोऽभिवर्धन्ता- मित्युक्त्वा कर्ता दातारो व इति वाचपित्वा तं प्रदक्षिणीकृत्य छनो- पानत्कुण्डलपवित्रामुलीयकाश्चनादि दत्त्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत् । तम• भिरमतामिति विसृज्यानुबज्य प्रदक्षिणीकृत्य गृहं प्रविश्य वामदेव्यं तृचं गीत्या पिण्डमप्सु प्रक्षिपेत् । गा विप्रमज धा पिण्डं प्राशयेत् । वयो. भिर्वा खादयेत् । सात्वा शेष भुञ्जीत । अस्तमयान्नोच्छिष्टमार्जनम् । ग्रामावहिरुदकसमीपे पिण्डदानं केचित्कुर्वन्ति । अथ पयोवतः पाव- नार्थ समुद्रमवगाहेदशसहस्रं वा गायत्री जपेत् । तिस्रो वाऽनश्नन्संहिता- मधीपीत पायसेन वा ब्राह्मणान्मोजयेत् । ततः पुण्याहं वाचयित्वा पूतो भवति । अस्मिन्नेकोद्दिष्टे न देवं नाऽऽवाहनं न धूपो न दीपो नोदकपिण्डसंसर्गः । एतदेकोद्दिष्टान्तं तत्पुत्राभावे प्रत्यासन्नः सपिण्ड: कुर्यात् । तदमापे मातृसपिण्डः शिष्यधिगाचार्या वा । एतदेकोद्दिष्टं माक्सपिण्डीकरणान्नासि मासि यस्यां तिथौ मृतस्तस्यां कुर्यादूध तु प्रतिसंवत्सरम् । मरणादूध तृतीय पक्षे पठे मासि चेत्येके । संवत्सरा. दक्सिपिण्डीकरणम् । प्रतिवर्षे (?) ततः पूर्वाणि मासिकादीन्यपि पति- कृप्य कर्तव्यानि । सोदकुम्ममनमहरहदद्यात् । अथ द्वादशेऽहनि तृतीये ·- ५पनमः खण्डः] माह्यापणगृह्यसूत्रवृत्तिः। पक्षे मृतीये मासि चतुर्षे पाठ एकादशे संवत्सरे षा सपिण्डीकरणम् । पूर्वपरनिन्दितानाणपछीलसंपन्नापबाह्मणानामात्रयेत । हौदे श्रीपिध्ये प्रेतायकम् । आमन्त्रितावन्यं न प्रतिगृह्णीयः। परेशाः माताना. इस प्रक्षालितपाणिपादानाधान्तामाङ्मुखानुपवेश्य स्वयं च प्रक्षालित. पाणिपाद आपान्तः पवित्रपाणिः पाल्मुख उपविश्य प्राणायामं कृया पापीनावीती मूत्वा प्रेतस्य गोवनामनी चोक्खा सपिण्डीमाद्धं करिष्य शति संकल्प्पोदनप्रेषु पर्मेषु प्राइमुसी ही विश्वेपो देवेन्य उपवेश्य शाचीनाबीती भूत्वा दक्षिणा पूर्वमुसापितृपितामहपितामहेम्प- श्रीन्धिमानुपवेप दक्षिणायेषु प्रेतापकं प्रत्यङ्मुसमुपयेश्य यज्ञोप- पीती देवंस होमं व प्राचीनापीती पिश्यं प्रेतार्थ च सर्व कुर्यात् । दौवाँ विश्वदेवहस्ते दया पेतस्य गोयनामनी बोक्याऽमुष्प सपि. पडीकरणपाद विश्वेम्पो देवेभ्यः सणः कर्तव्य इति पृच्छति । ॐ तथेति प्रतिवचनम् । प्राप्नोतु मवानिति पृच्छति । मावानीस्यनुज्ञात- स्ततो पानादायोंकारं कृत्वा विश्वान्देवानावाहविष्य इति पृच्छति । भोमावाहयेत्यनुसातो 'विश्वे देवास आगत शृणुताम इमं हपम् । एवं पहिनिपीदत' इत्यनपाऽऽवाह्य परिपकीय 'विश्वे देवाः शृणुतेमं हवं मे ये अन्तरिक्ष य उपषिष्ठ। ये अप्रिजिता उत या यजत्रा आसद्यास्मिन्य. हिपि मादपाध्यम्' इति जपित्वा पिम्पे द्विगुणमुगास्तु धर्मान्दत्ता पूर्वय- रिपितामहमपितामहेन्या क्षणः कर्तव्य इति भायेकं पृच्छति । पूर्व- पमतिवपनम् । तिछानादायोंकारं कृत्वा पितृनावाहयिष्य इति पृच्छति ओमावाहपेत्यनुज्ञात 'एत पितरः सोम्यासो गम्भीरेमिः पथिमिः पूर्षिणेमिः । इत्तास्मभ्यं द्रविणेह भद्रं रपि च नः सर्यो निपज्यात इत्यनपावाह्य तिलरयकीपपिहता इति 'आपन्तु नः पितरसोम्या. सोऽनिपाता: पपिमिदेवयानः अस्मिन्पो स्वधया मदन्त्यधिनुषन्त ते अवन्त्वस्मान् इति अपित्यभेष प्रेतस्य धरणं कृत्वा प्रागणे तिसः क क्षिणायः सात्यात प्रथमफमत्येतो च तिठरलंपात्य प्रथम का देवपादो प्रक्षात्य मापमापां पित्रादीनामुत्तमाया प्रतीते मिमियां मिः प्रक्षालितपादाः पूर्ववदुपविशेयुः । तर उपविटयो গহসান্তানাধি হয় । সনাৎক্ষয় কৃষানয়ন্তী पूर्वाप पायो प्रक्षाल्पाऽऽसने पवेश्य पूर्वपदणं फुपति । सपरि. प्राणि पायाणि दक्षिणाप्रेषु दर्भेषु दक्षिणापवर्ग सादरियो " ·- । - रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले- दगग्रेषु दर्भेष्वेक पात्रं ततः पश्चिमतः सादयेत् । दक्षिणाये दर्भ प्रेतपात्रं पुरस्तात्सादयेत् । तानि पात्राणि गन्धोदकैः पूरयित्वा . शं नो देवीरिति पश्चिमतो निहिते विश्वदेवपाने तण्डुलानोप्य 'यवोऽसि धान्यराजो वा वारुणो मधुसंयुतः । निर्णोदः सर्वपा. पानां पवित्र मृपिमिः स्मृतम् । इति पितृपात्रेवेककस्मिन्नेव तिला- नावपति । 'तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रलवद्भिः प्रत्नस्वधया पिननिमाल्लोकान्पीणयाहि नः स्वधा नमः । इत्यन्तं मन्त्रं पितामहादिषु यथार्थमूहेत् । सपवित्रेषु पानेषु प्रत्येकं पलाशपत्र. पुटं निदध्यात् । विश्वदेवकरेषु शुद्धोदकं निनीय तत्वावगतं कूर्चमुदगर्ग प्रदाय पत्रपुटेनार्यमादाय या दिव्या आपः पयसा संबभूवुर्या अन्त. रिक्ष्या उत पार्थिवीर्याः। हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शंस्योनाः सुहवा मवन्तु ' इत्ययं दद्यात् । अस्वयमिति प्रतिवचनम् । ततः शुद्धोदकं प्रदाय कूर्चमादाय पूर्ववत्माने निदध्यात् । एवमेव पित्रादीनां नाममिरर्यदानं तत्तत्पात्रेभ्योऽयजलमादायानेनेव मन्त्रेणास्मिन्नेवाव. सरे गन्धपुष्पधूपदीपयासोहिरण्यादिदानं देवेश्यः पिनादिभ्यश्च । अनन्तरमेव कृत्नेशी परिसमूहनादिमपदान्तं कृत्वा व्याहृतिभिस्तिमृ- मिर्तुत्वा पुनश्च ध्याहृतिमिर्तुत्वा धृतातमन्नमुद्धृत्य प्राचीनावीती भूत्वा पित्रादीनां पुरः स्थित्वाऽयो करिष्य इति पृष्ट्वा कुर्वित्यनुज्ञातः प्रत्यागत्य पश्चादुपविश्य यज्ञोपवीती भूत्वा स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽनये कव्यवाहनायेत्येताभ्यामाहुती जुहुयात् । तत उपरिधाद्धो- मादिवामदेव्यगानान्तं कृत्वा हुतशेपमन्नं तेषां भोजनपात्रेषु दद्यात् । तदनन्तरमपूयव्यञ्जनसहितमन्नं प्रदाय मोजनपात्रमालम्य 'पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्राह्मणस्प मुखेऽमृतं जुहोमि ब्राह्मणानां खा विद्यावता माणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मैया क्षेठा अमुबामुस्मिलोके' इति जपित्वा सर्वमन्नमभिमृश्येदं विष्णुरिति भोक्तरअष्टमन्नेऽवधाय हव्यमिति देवे कव्यमिति पिञ्ये सकृदपः प्रदक्षिणं तूष्णी देवेऽयहता इत्यप्रदक्षिणं पित्र्ये परिपिञ्चेत् । बाहिस्तिलैरवकीर्य ततः प्रविश्य तेषां पुरतः स्थित्वा महीमूतो नमस्कारामलिं कृत्वेदमन्नमुपतिष्ठस्व दत्तं दास्यमान चाऽऽ तृप्तेरिदमन्नमिति बूयात् । ततः प्रसन्नता उपविश्य व्याहृतिपूर्वा सावित्री तस्यां चैव गायत्रमिदं ह्यन्नौजस इति देवसंहिता जपेत् । यदा उ विश्पतिरित्यादिपितृवर्ग जपेत् । मुक्तवत्छ पिनादिषु ·५ पञ्चमः खण्डः] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः । वृताः स्थेति पृष्ट्वा तृप्ताः स्म इत्यनुज्ञातो नमो वः पितर इति जपित्वा विश्वदेवानां पुरतोऽन्न प्रकीर्य असोमपाथ ये देवा यज्ञमागविवर्जिताः । नेपामन्नं पदास्यामि विकिरं पैश्वदेविकम् ' इति जपेत् । पितृणामु. छिटसमा 'ये त्वमिदग्धा पे जीवा पेऽप्यदग्धाः कुले मम । भूमी वृत्तेन तृप्यन्तु मा पान्तु पर गतिम् । इति । सक्कदाचान्तेषु दक्षि- णाने पवित्र श्रीपिण्डान्दद्यात तायकम् । वयमाणक्रमेण पितृभ्यः पितामहेन्यः प्रपितामहेश्य; स्वघोच्यतामित्यस्तु रखधेखि प्रत्युक्तो दक्षिक णायान्दर्मानास्तीर्य पितृपाबाकिंचिदुइकमादाय यज्ञशमन्मम पितरव- नेनिइक्ष्व ये पात्र खानु पांच वमनु तस्मै ते स्वधेति निनपेत् । ततः पितामहपानामपितामहपानास्किंचिदुदकमादायावनिवेति निन- येत् । सिपोद्देवकितेऽपनिवेति पथार्धमूहेत । मुक्तशेषमन्नम- सृत्य पनु पिण्डाकृत्वै पिण्डमादार क्रमेण सस्थानेषु देवदत्त- शर्मन्मम पितर्मुक्ष्म ये धान बानु यांच वमनु तस्मै ते पिण्ड इति पिपेण तीर्थन निदध्यात् । एवं द्वितीय तृतीयं च पितामहपपिताम- हेति मन्त्रविकारः । नतः प्रेतपिण्डमादाय यज्ञशमन्त मुश्व ये धान वयाधिनते पुरस्तानिनि(णि)क्तपेशे निदध्यात् । एवं निहित तेपु ण्वेिता पितरो मादयध्वमिति जपिरवा पूर्ववद्याहृतिपूर्वाणि सामानि जपित्योदयसमावर्तेत । सम्पं वाहमुपसंहत्य प्रसव्यमावृत्य निवासी भूखा कल्याणं ध्यायनमिपर्यावर्तमानो जपेदभीमदन्त पितरी पथामागमावृषाविपतेति । ततश्वतम्रो धर्मपिन्जूलीरखनेन निष्प कर्पू निदध्यायथापिण्डं तेलं सुरमि च । एतेषामवृक्षवाम्य वृक्षवानुलिम्पेति मन्त्रविकारः । अनन्तरं पितृपिण्वस्य पश्चिमदेशे दक्षिणं पाणिमुखानं कृत्वा भूमौ निधाय तस्योपरि सन्यं न्यनं निधाय मो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः शूपापेति जपेत् । सन्योत्तानो मध्यमाय नमो वः पितामहो घोराप नमो वः पितामहो सापति दक्षिणोत्तानो पश्चिमायां नमी वा प्रपितामह स्वधायै नमो वापि. तामहो मन्यव इति प्रेतपिण्डरूप पश्चादेवं कुर्यात । ते प्रेत जीवापेनि मन्त्रमुहेत । उत्थाय कृतामलिनमो वः पितरः पितरो नमो वो गृहाना पिनरोदत्त सदोवापितरो देम इत्युपरिवासस्तन्तुनादायैतद्वः पितवास एतदः पितामढे घास एतदःमपिनामहो यास एतत्ते मेत वास इति पिण्डे निधाय प्रेतशत्रमादाय पिनादिभिरनुज्ञातो ये समानाः समनसः पितर, ·९२ रुद्रस्कन्दप्रणीता [४ चतुर्पटले- यमराज्ये तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पतामित्यनेन मन्त्रेण पिबादीनां पिण्डेषु क्रमेण योजयेत् । तत उत्थाय नमस्कारानलिं कृता 'समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः । समानमस्तु वो मनो यथा षः मुसहा सति' इत्यनेनोपस्थाय पितृपात्रमादायोज' वहन्तीरिति पितृपिण्डमप्रदक्षिणं परिपिञ्चेत् । पात्रं पिण्डानां दक्षि. णतोऽवाङ्मुखं निधाय पितामहपात्रमादायानेनैव मन्त्रेण पितामह- पिण्डं परिपिच्य तत्पानं दक्षिणतोऽवाङ्मुख निध्यात् । प्रपितामह पात्रेण प्रपितामहपिण्डं परिषिच्य तदपि पूर्ववन्निध्यात् । आचान्तेषु गन्धपुप्पोदकाक्षतांश्च दत्त्वा यथाशक्ति दक्षिणा च वृत्त्वाऽक्षप्पमस्त्विति धाचयित्वा दातारो नोऽभिवर्धन्तामिति मन्त्रं ब्रूयात् । दातारो घोऽमि- पद्धन्तामित्यनेनाऽऽशिपः प्रतिगृह्य वाजे बाज इति सर्वान्विमृज्यानुवज्य पमादेवं विसर्जयेत् । प्रविश्यामारं धामदेवयं गायत् । आऽस्तमयानों- च्छिष्टं मार्जयेत् । एवमेव मातुः सपिण्डीकरणं मी पुत्रादिमिर्धा कुर्यात् । अथ वा मातामह्यादिभिर्वा । सपिण्डीकरणादूध्वं मासि मास्य- परपक्षस्य पञ्चम्या (मीमा) रम्य मासि माद्धं कुर्यात् ॥३८॥ अथ प्रकृतमनुसराम:- इन्दाण्याः स्थालीपाकस्पैकाप्टकेति जुहु- पादेकाष्टकेति जुहुयादिति ॥ ३९ ॥ इन्द्राणी त्या जुष्टं निर्वपामीति निर्वापः । एकाएकेति प्रधानाहुतिः । परतन्त्रमेतत् । क्षेत्री पौर्णमासी कालव्याश्वयुजीति गौतमवर नात् ॥ ३९॥ इति श्रीरुद्रस्कन्दकृतार्या गृह्यवृत्ती तृतीयपटले पञ्चमः खण्डः ॥५॥ तृतीयपटल समातः ॥३॥ अप चतुर्पः पटलः । उक्तानि नित्यानि पुष्टिकामायांनि च वक्ष्यमाणमोजननियमेन सापेक्षाणि मन्त्रक्रमानुसारेणोक्तानि । इदानीं वक्ष्यमाणमोलननियम- माह:

·प्रथमः खण्डः
दाहायणगृह्यसूत्रवृतिः।
काम्येषु षड्मक्तानि त्रीणि वा नाश्नीयादिति ।। १ ।।
काम्पमहणायन काममतिपादनपरः कामशब्द इच्छाशब्दो वा
नास्ति नन्नायं [] नियमः । चतुर्ण पञ्चम्या शऽऽदित्योपस्थाने
मुमुंबःस्वरोमियादित्यनावं वास्तोष्पत इत्येतेपु कम्बूकपण्योपतापिहोमेषु
अन्धीकरणे हरितगोमयममृतिषु चाड परिसमानियमामावः । पीहि.
पवाक्षमण्डलोस्तिठमण्डलाकणान्कम्बूलान्पुरीपं हरितगोमयं च परि-
परणतन्त्रण जुहुयात् । शङ्कशतं जुहुयात्समित्तन्त्रण । वास्तूपतापि
होमो सकतन्त्रेण । शिष्टान्होमानायतात्रेण । पमनानि यहम् ॥१॥
नित्यमयुकानामादित इति ॥ २॥
नियमानन्तरं निपमेन प्रयोक्तं शक्यानामावो मोजनम् ॥ २॥
उपरिष्टारसांनिपातिक इति ॥३॥
नि(न)मितिकोतकर्म कृत्वाऽभोजनम् ॥ ३ ॥
एवं यजनीयप्रयोग इति ॥ ४॥
राजनीय इति निदिय विहिते कमणि ॥ ४ ॥
अर्धमासवनानि ॥ ५॥
अर्घमासमती पौर्णमास्या रामावियादापर्धमासमभोजनम् ॥ ५॥
अशक्ती पेयमेकं कालमिति ॥ ६॥
अधमासनते पेयं क्षीरादि ।।६।।
अरण्ये मपदं जोदासीनः प्रागणिति ॥ ७ ॥
अमाऽऽसननियमादपत्र जपे दा(नाss)सननिएमः। ७॥
एवं ब्रह्मपसकामो यथोक्तं पशुकाम इति ॥ ८ ॥
गोठे पशुकाम उदगए ॥ ८॥
सहस्रबाहुरिति पशुस्वस्त्ययनकामो
वीहिययौ जुहुपादिति ॥ ९ ॥
पानां शोमनाविच्छेदकामो मिमीप झिाल्प साइतिष
द्वितीया ॥ ९॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता [.४ मतुर्थपरले-
येनेच्छेत्सहकारं कौतोमतेनास्य महा-
क्षफलानि परिजप्य दयादिति ॥ १०॥
येन सस्यमिच्छेत्तस्मा उदुम्बरफलानि कौतोमतमित्यभिमन्य
दद्यात् ॥ १०॥
अर्धमासवती पौर्णमास्यां रात्रौ नाभिमानं
प्रगाह्याविदासिनि हदेऽक्षततण्डुलानास्येन जुहुया-
दुदकवृक्ष इति पञ्चभिः पार्थिवं कर्मेति।। ११॥
अविदासिन्यशोप्ये तिष्ठन्नेवाखण्डनार्थलोपान्न समित् । अग्निस्थाप-
नमुदकम् । पृथिवीपतित्वमाप्त्यर्थमिदं कर्म ।। ११ ।।
प्रथमयाऽऽदित्यमुपतिष्ठेद्भोगकामोड-
र्थपती प्रेक्षमाण इति ॥ १२॥
वृक्ष इत्यादीनामेव प्रत्येक कर्मोच्यते । कामनामेदेनेषु नार्धमासम-
तित्वम् । द्रव्यानुभवकामो द्रव्यं तमात्मानं पश्यति सति ॥१२॥
द्वितीययाऽक्षततण्डुलानादित्यो(त्यः) परिविष्य-
माणे बृहत्यत्र स्वस्ती(स्त्य)यनकाम इति ॥१३॥
स्वाहेति द्वितीयाऽऽहुतिः । यात्रागमनसाधनं महता(ता) मखा.
दीनां शोमनाविच्छेदं प इच्छति ॥१३॥
तृतीयया चन्द्रमसि तिलतण्डुलान्क्ष-
पशुस्वत्ययनकाम इति ॥ १४ ॥
परिविष्यमाणे पन्द्रमास मिभित्यहोमः । स्वाहेति द्वितीयाऽऽहुतिः ।
क्षुद्रपशघोऽनाधिकादयः॥ १४ ॥
चतुर्णाऽऽदित्यमुपस्थाय गुर्वर्थमायुत्तिष्ठेदिति ॥ १५ ॥
महापं भानुमद्योगं कुर्यात् । एवं कृते फलातिशयो भवति॥१५॥
पञ्चम्याऽऽदित्यमुपस्थाय गृहानेयादिति ॥ १६ ॥
पेश्म प्रविशेदत्तिष्ठेत्फलातिशयो मवति ॥ १६ ॥
अन्नकाममारण्ये नित्यं जपेद्भरितीति॥ १७ ॥
, अहरहरामरणायो जपेत्काममरणं समते । अन्नकामो न नियत
इत्यर्थः ॥१७॥

·१प्रथमः खण्डः ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृतिः।
यजनीये जुहुयान्मूर्भोऽधि म इति षड्-
भिर्वामदेव्यर्मिहाव्याहृतिमिः प्राजाप-
त्यया चालक्ष्मीनिर्णोद इति ॥ १८ ॥
निस्थामरायपगमः फलम् । अक्षेमे पथ्यपहील्व()निजपेन्मन्न-
लिङ्गात् । क्षेनी मपति ॥ १८॥
पशोऽहमित्यादित्यमुपतिप्ठेयशस्कामः पुर्याह्नमध्पंदि-
नापराकेषु मातरहस्पेति यथार्थमूहेदिति ।। १९ ॥
मध्याह्नस्य सायमनस्येति ॥ १९ ॥
आदित्यनावमिति संध्योपस्थानं स्वस्त्ययनमिति ॥ २० ॥
शुभप्राप्तिसाधनमेतत्कर्म । अहाहरुपस्थानम् ॥ २० ॥
उद्यन्नं वेति पूर्ण प्रतितिष्ठन्तं वेति पश्चिमामिति ॥ २३ ॥ ..
स्पष्टम् ॥२१॥
अर्धमासवती तामिनादौ बाह्मणाना-
शयेबाहिकंसीदनमिति ॥ २२ ॥
अपरपक्षप्रतिपदि बाहोदनं कसेन मोजयेत् ।। २२ ।।
मस कणानपरासु संध्या प्रत्यग्ग्रामानिष्कम्प
भलायेवि जगालाति चेति ॥ २३ ॥
उक्तवाहिकणान्सायंसंध्यारवारम्यागामितामिसादेर्मलाय स्वाहा
मलाय स्वाहेति च ॥ २३॥
एवमेवापरस्मिस्तामित्रादौ ॥ २४॥
नीहिकसौदनं माह्मणान्मोजयेत् ॥ २४ ॥
ब्रह्मचर्यमा समाराचरितशतं भवतीति ॥ २५ ॥
पायति व्यसंचितवानिति व्यदिशति तच्छतगुणितमस्य फलं
भवति ॥२५॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ चतुर्थपटलस्प
प्रथमः खण्डः॥१॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता-
[४ चतुर्पपटले.
भर दितीयः ।
गोरे भूमिभागे ब्राह्मणो लोहिते क्षत्रियः छष्णे
वैश्योऽवसानं जोषयेत्सम न लोमशमनिरिणमशु-
कमिति ॥ १॥
पासस्थान सेवेत श्वभ्रादिरहितं तुणवहुलमनूपरमा भूतम् ॥१॥
यत्रोदकं प्रत्यनुदीची प्रवर्तत इति ॥ २ ॥
प्रत्यगुवकमवणः ॥२॥
क्षीराः कण्टकिनः कटुकाश्चात्रौषधयो न स्पुरिति ॥ ३ ॥
क्षीरिणः कण्टकिनः कटुकरसाम वृक्षा पत्र पूर्वमपि स्युस्तमपि
पर्जयेत् ॥३॥
दर्भसंमितं ब्रह्मवर्चस्यामिति ॥४॥
स्पटम् ॥४॥
बृहत्तृणैल्यमिति ॥५॥
स्थूलतृणैर्युक्तं पठार्थम् ॥ ५॥
मृदुतृणैः पशव्यमिति ॥ ६॥
स्पटम् ॥६॥
स्यादर्भमण्डलबीपिभिर्वेति ॥ ७ ॥
दीर्घस्थालीमिर्युक्तं पश्वधम् ॥७॥
पत्र वा स्वयंरुताः श्वनाः सर्वतोऽभिमुखाः स्युरिति ॥ ८॥
प्रपलजाः कर्य ऊर्यमुखोदका पत्र तदपि पशव्यम् । पासमू-
मिरुता ॥८॥
अथ गृहमाह-
प्रारदारं धन्यं पशष्यं चेति ॥ ९ ॥
स्पष्टम् ॥९॥
उदग्दारं पुण्यं पराम्यं चेति ॥ १० ॥
पटम् ॥१०॥

·९७
२ द्वितीयः खण्डः]
ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
दक्षिणद्वारे सर्वे कामा इति ॥ ११ ॥
स्पष्टम् ॥ ११॥
अनुद्वारं गेहदारमिति ॥ १२॥
यस्यां दिशि बहिदार तस्यामेवान्तर्गृहद्वारं स्यात् ॥ १२ ॥
असलोकी स्वादिति ॥ १३ ॥
गृहमध्ये द्वारद्वयं न स्यात् । द्वारद्वयं परस्परमृज न स्यादिति
केचित् ॥ १३॥
अथ तद्गृहवासिनामभ्युदयसाधनं होममाह-
पायसं हविरिति ॥ १४॥
वास्तोष्पते त्वा जुटं निर्वपामीति निर्वापः ॥ १४ ॥
कृष्णा गौरिति ॥ १५॥
घसार्था ॥१५॥
अजो वा श्वेत इति ॥ १६ ॥
स्पष्टम् ॥१६॥
पायस एव वेति ॥१७॥
पापस एवेको हविः स्यात् । पशोनिवृत्तिः । अस्मिन्पक्षे वसाया
निवृत्तिरेव ॥१७॥
मध्ये वेश्मनों वसा पायसं चाऽऽज्येन मिश्रमष्ट-
गृहीतेन जुहुयादास्तोपत इतीति ॥१८॥
पावदन्तर्गृहायामं दर्भरज्जुचतुष्टयं कृत्वा प्रतिदिशं मध्ये प्रतिकोणं च
नियम्पान्तह मध्ये रज्जुसंगमदेशे रज्ज्वन्तेषु च प्रागुपक्रमं प्रदक्षिणं
गोमपेनोपलिप्य शमीपलाशीपर्णीनां पस्तण्डुलैः पुष्पैश्च गृहं सर्वतः
पकी मध्यमोपलिने प्रपदान्त कृत्वा करनगृह्येऽगो व्याह तिमिराज्य
हुला पसां पापसे वाऽऽज्येन मिश्रीकृत्य मिश्रितान्यष्टावयदानानि
जुह्वा गृहीत्वोपस्तरणाभिधारणवज धानापन्नं गीत्वा पास्तोत हात
याथ परा इति ।। १९ ॥
परा या प्रचो हये राक इत्याधाचतयस्तामिश्च जुहुयात् ॥ १९ ॥
जुहुयात् ॥ १८॥

·रुद्रस्कन्दमणीता- [४ चतुर्थपटले-
सप्तालक्ष्मीनिर्णोदे ताभिश्चेति ॥ २० ॥
ताभिरिति प्रकृतापेक्षत्वाद्याः परा इत्यनुकृष्यन्ते । अलक्ष्मीनिर्णोदे
पाः परा वामदेव्यग्मिर्महाव्याहृतिभिः प्राजापत्यया चेति साताभित्र
जुहुयात् । चशब्दः पूर्ववत् ॥ २०॥
हुत्वा दिशां बलीन्नयेदिति ॥२१॥
हुवेति स्विष्टकृत्पतिषेधार्थः । उक्तान्येव हवींपि हुस्खेति तत्प्रतिषेधा-
नाज्यमागौ स्तस्तेषाममावात्पुरस्ताद्याइतिहोमाः स्युः । गानान्तं
समाप्य बलिहरणम् । नान हविरुच्छिष्टपाशनम् । नापि तस्य ब्रह्मणे
दानं तस्य बलिहरणे विनियोगात् । उक्ता मन्त्रा: सामविधौ । अथातो
पास्तुशमनमित्यादिना सर्वत्र शेषत्वेन परिगृह्यते । कथमेतदवगम्यते ।
पायसं हविरिति वक्तव्ये बहुवचनात् । विभक्तिव्यत्ययः कृतो बह(हु).
त्वा(स्वम ) नुक्तमपि विद्यत इति सूचयितुम् । अत एव दिग्ग्रहणं
मध्यमस्याप्युपलक्षणम् । उपलिप्तस्थानेषु पलाशमध्यपत्राणि स्थाप-
यित्वा तेषु बलिं निदध्यात् । प्रजापतये स्वाहेति मध्यमे । इन्द्राय
स्वाहेति पूर्वे । वायवे स्वाहेति दक्षिणपूर्व । यमाय स्वाहेति दक्षिणे।
पितृभ्यः स्वाहेति प्राचीनावीती पितृतीर्थन दक्षिणपश्चिमे । अप उप-
स्पृश्य वरुणाय स्वाहेति पश्चिमे । महाराजाय स्वाहेत्युत्तरपश्चिमे।
सोमाय स्वाहेत्युत्तरे । महेन्द्रायेत्युत्तरपूर्वे । वासुकये स्वाहेति भूमी पत्र
कुत्रचित् । नमो ब्रह्मण इत्युपरि । एप एव पलिक्रमः । सर्वेषां वैश्व-
देववदुमयतः परिपेकः ॥२१॥
अवान्तरदिशां च ॥ २२॥
ऊर्धवाचिायां चेति ॥ २३ ॥
स्पष्टे । एतत्पूर्वपोष्ठपदे नक्षत्रे कार्यम् । एवं कृते बहुपशुधनधान्पहिरण्य-
मायुष्मरपुरुषं धीरस्सुभगाविधवास्त्रीकं शिवं पुण्यं वास्तु मवति
॥२२॥२३॥
एवं संवत्सरे संवत्सर इति ॥ २४ ।।
स्पष्टम् ।। २४ ॥
नवयज्ञयोर्वेति ॥ २५॥
षद पदसु वा मासेपु प्रोडपद एव चतुर्दा मासेषु शृतेहुवकरणे
-
फशभूषस्वम् ॥ २५॥

·१००
रुद्रस्कन्दप्रणीता [४ चतुर्थफ्टले
इदमहमिति पण्यहोमं जुहुयादिति ॥७॥
येन येन पणते तेन तेन होमः । हुत्वा व्यवहरतो द्रव्यवृद्धिर्भवति ।
द्रव्यानुसारं च तन्वं परिचरणमेतत् । स्वाहेति द्वितीयाहुतिः ।। ७ ।।
पूर्णहोमं यजनीये जुहुयादिति ॥ ८॥
पूर्णहोममिति मन्त्रादिः । इतिशब्दामावो मन्त्रलिङ्गानुसरणार्थः ।
अतो यशः फलम् ॥८॥
इन्द्रमवदादिति सहायकामोऽष्टराबोपोषितः
पाइयोदङ्वा ग्रामाचतुष्पथे समिद्धाग्निमौ-
दुम्बर इध्मः स्यात्युवचमसौ जहया-
दन्नं वा इति श्रीर्वा इतीति ॥ ९ ॥
सुवचमसौ चौदुम्बरी । चमस आज्पधारणार्थः । अन्नं वेति ।
द्वाभ्यामिति सिद्धे पृथग्रहणं विपयवहुत्वार्थम् । उपतापिहोमे क्षेमे
पथीयत्र चानयोरपि निवृत्तिः सिद्धा भवति । अन्यथाऽऽनन्तर्यादन्न-
स्येत्यस्यैव स्यात् ॥९॥
ग्रामे तृतीयाद(मनस्येत्याधिपत्यं पामोतीनि ॥ १० ॥
नृतीयामिति पूरणनिर्देशात्सर्वं जुहुयात् ॥ १० ॥
उपतापिनीषु गोष्ठे पायसं जुहुयादिति ॥ ११ ॥
व्याधितासु गोपु व्याधिनिहरणार्थमिदं कर्म कुर्यात् । मोठे तृतीया-
निर्देशात्सर्व जुहुयात्पूर्वोक्तनिभिर्मन्त्रैः । अतो न स्विष्टकृत्तदमावान्ना-
ज्यमागौ तेपाममावाद्याहृतिहोमा न स्युः ॥११॥
अक्षेमे पथि वस्त्रदशानां यन्थिं कुर्या-
सहायानां च स्वस्त्ययनीति ॥ १२॥
प्रकृतेरेप मन्त्रः । क्षेमगमनार्थान्येतानि ॥ १२ ॥
क्षुधे स्वाहेत्येताम्यामाहुतिसहस्रं जुहुया.
दाचितसहस्रकाम इति ॥ १३ ॥
यावति दुव्यसंचये सति द्रव्यसंचयवानयमिति लौकिका आहुस्तसह-
मगुणितमस्य फलम् ॥ १३ ॥

·पतुः सहः] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः । वत्समिथुनयोः पुरीपेण पशुकाम इति ॥ १४ ॥ सटम् ॥१४॥ अविमिथुनयोः क्षुद्रपशुकाम इति ॥ १५ ॥ पुरीपेण क्षुधे स्वाहेत्येताम्यामाहुतिसहयम् ॥ १५ ॥ हरितगोमयेन सायं पातडयानास्प निः क्षीयत इति ॥ १६ ॥ आदंगोमयेण शुधे स्वाहेत्ताभ्यामेर होमः । उहुपादिति प्रकृते: पुनर्वचनमाहुतिसहनिवृत्त्यर्थम् । वृत्तिक्षपामावः फलम् । अहर होमः ।। १६॥ इति रुद्रस्कन्दनायां गृह्मवृत्ती चतुर्थपटलस्प तृतीयः खण्डः ॥३॥ भय चतुर्भ: 1 विपक्ता दष्टमदिरम्युलअपेन्मा पीरितीति ॥ १ ॥ विपनाशः फलम् ॥१॥ स्नानका संविशन्वेगवं दण्डमुपनिदध्या- तुरगोपायनि स्वस्पयनमिति ॥ २ ॥ समीपे निदध्यात् । उपद्ररक्षाफलम् ॥२॥ हतस्त इति कमिमन्तं देशम- निरायुक्षअपेदिति ॥ ३॥ कृमिनाशः फलम् ॥३॥ पशूनां चेदपराहे सीतालोप्टमाहृत्य तस्य मानः पांसाः प्रतिष्किरअपेदिति ॥ ४॥ कृष्णमृत्तिकामाहृत्य वैहायसी कृत्वा हत स्त इत्यादिभिर्मन्त्रः ॥१॥ इत अव काम्याना निवृत्ति

·१०२
'रुद्रस्कन्दप्रणीता-
[४ चतुर्षपटले-
मधुपर्क प्रतिग्रहीपनिदमहमिमा-
मिति प्रतितिष्ठअपेदिति ॥५॥
मधुपर्कप्रदानुः परिचारकैः प्रतिग्रहीतुः पुरस्तादोमयेनोपलिप्य गोमुखं
च कारयित्वा तत्र विरादिषु पूजासाधनेषु समाहृतेषु तान्मधुपर्का-
र्थान्गां च ध्यायन्मबलिङ्गादहणेति जपित्वा दर्भेषु तिष्ठनिदमहमिमा.
मिति जपेत् ॥५॥
अर्हयत्सु वा ॥ ६ ॥
मधुपर्कदानकाले वा ॥६॥
विष्टरपायाचिमनीयमधुपर्काणामे-
कैकं त्रिर्वेदयन्त इति ॥ ७ ॥
पञ्चविंशतिदर्ममयो कूर्ची विष्टरौ । पादप्रक्षालनार्थमुदकं पाद्यम् ।
पुष्पसंयुक्तमुदकमध्यम् । पानार्थमुदकमाचमनीयम् । दधिमधुघृतसंयुक्तो
मधुपर्कः । तेषामेकैकमादाय तस्य तस्य प्रदानकाले त्रिस्त्रियात ।
प्रदाता विटरौ युगपत् ॥७॥
विष्टरौ पायााचमनीयमधुपर्का इति ॥ ८॥
बहुवचनं पूजार्थम् । दातुरभ्युदयसूचनमेव ॥८॥
गां चेति ॥ ९ ॥
गोदानकाले ॥९॥
गामानीय ॥१०॥
गौरिति विर्भूयात् । पृथक्सूत्रकरणं गोस्तत्कालहरणार्थम् ॥१०॥
उदश्चं विष्टरमास्तीर्य या ओषधीरित्यध्यासीत ॥ ११ ॥
विष्टराविति धिरित्युक्ते तावादाय तयोरेकगुदगग्रमास्तीर्य तस्मिन्या
ओषधीरिति पूर्वेणासीत ।। ११ ।।
पादयोईितीयया द्वौ चेत् ॥ १२ ॥
वक्ष्यमाणैर्मन्नः पादौ प्रक्षाल्य द्वितीय विष्टरमुदगग्रमधस्तापादयोर्या
ओषधीरिति द्वितीययर्चा स्तृणुयात् । चेच्छन्दात्यादयोरनित्यो विष्टरः।
तदा विटर इति निर्वचनम् ॥१२॥

·विष्णुशर्माण चोम्योरिति दातुमि बूयात् । विष्णुशर्मणे महमन्त.
१०३
प्रशसो मक्षोऽसि यशो मयि धेहि स्वाहा । महसो मक्षोऽसि महो
मयि धेहि स्वाहा। श्रियो मक्षोऽसि भियं मयि धेहि स्वाहास्वाहाका
अन्ने सकृदाचमनम् । वाक्पशेषासिद्धे दद्यादिति ब्राह्मणालामन्दिा
गां वेदिताऽनुमन्त्रयेत मुन्ध गामिति ॥ २३ ॥
अमुष्प चेत्यहयितु म पात् ।। २४॥
अतुर्थः खण्डः] दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
अपः पश्येय(द)तो देवारि(इ)नि ।। १३ ।।
पामियुक्त तूष्णीमादाय मन्त्रेण पश्येत् ॥ १३ ॥
सव्यं पादमवनिश्चेत्सव्यमिति ॥ १४ ॥
दक्षिणं दक्षिणमिति ॥ १५॥
पटे॥ १४ ॥ १५॥
उभी शेषेण ॥ १६ ॥
पूर्वमन्यमिति मन्त्रेणोमो पादाववसिञ्चेत् ॥ १६ ॥
अन्नस्य राष्ट्रिरसीत्यध्य प्रतिगृह्णीपात् ॥ १७ ॥
अध्यमिति विरुक्त मन्त्रेण प्रतिगृह्य तूप्णीमात्मानमभ्युक्षेत् । अथ
पखादीनां दानम् ॥ १७॥
यशोऽसीत्याचमनीयम् ॥ १८ ॥
आचमनीयामत्युक्त पशोऽसीति प्रतिगृह्य तूष्णीं पीत्वाचा.
मेत् ॥१८॥
यशसो यशोऽसीति मधुपर्कम् ॥ १९॥
मधुपर्क इत्युक्त मन्त्रेण प्रतिग्रहः ॥ १९ ॥
विपिबेयशसो महसः श्रिय इति ॥ २०॥
रान्ताः सूत्रकारवचनात् ॥ २० ॥
तूष्णी चतुर्थम् ॥ २१ ॥
भूयोऽसिवाय चालणायोच्छिष्टं दशत् ॥ २२ ॥
पटम् ॥ २१ ॥
संमोक्ष्यान्यस्मै दानार्थम् ।। २२ ।।
स्पटम् ॥ २३ ॥

·१०४ रुद्रस्कन्दप्रणीता दाह्ययणगृह्यसूत्रवृत्तिः । मायुपे वर्धयामो घृतेनेत्यादि घृतं हुत्वा स्वायुष्याममयामशश्वदित्यन्तं जपित्वा विष्णुशर्मणश्चोमयोरितिवदातु म बूयात ॥ २४ ॥ एवमयज्ञे ॥ २५॥ यज्ञम्यतिरिक्त मधुपर्कप्रतिग्रह एवमुक्त एवंप्रकारः ॥२५॥ कुरुत इति यज्ञे ॥ २६॥ यज्ञवेलायां तु गवि नि[वेदन] वेलायाम(१) ॥ २६ ॥ कुरुत इति(1) ॥ २७॥ स्पष्टम् । यजमाननामान्यत्मतिबूयात(?) ॥२७॥ आचार्य ऋत्विकस्तानको राजा विवाह्यः प्रिय इति पडाः प्रतिसंवत्सरानहयेत् ॥ २८ ॥ आचार्यः शिष्यस्य । ऋविग्यजमानस्य । सातक आप्लवनान्त आचार्यस्य विवाहे कन्यादानार्थम् । राजाऽभिषिक्तः सर्वेपाम् । विवाह्यः श्वशुरः कन्याप्रतिग्रहीतुः । प्रियः प्रियस्य । प्रतिसंवत्सरानहयेदिति संवत्सरमतीत्याऽऽगतान् ।। २८॥ पुनर्यज्ञविवाहयोश्च पुनर्यज्ञविवाहयोश्च ॥ २९ ॥ प्रागपि संवत्सरादागतानहयेत् । द्विरुक्तिः शास्त्रसमाप्तिद्योतिका२९॥ इति खादिराचार्यकृतस्य गृह्यशास्त्रस्य रुद्रस्कन्दाचार्यकृतं व्याख्यानं समाप्तम् । चतुर्थपटलस्य चतुर्थः खण्डः ॥४॥ इति रुद्रस्कन्दप्रणीता दाह्मायणगृह्यसूत्रवृचिः समाप्ता । अथानिद्वयसं सर्ववर्णानां पुनराधिपत्यं च मार्याद्वयसर्ववर्णविषये पूर्वाग्निं प्रणीय तयोः संयोगार्थ चतुर्थस्याह्नः सायमुपक्रम्यैकादशेऽहनि यजमानः पूर्वाग्निमयरोहणं कृत्वा तर स्थण्डिलं कुर्वन्नमिं वोवृधन्त- मिति तुचेन प्रतिछाप्य परिस्तरणादिप्रपदान्तं कृत्वाऽनन्तरमाया अग्निं पात्रेणाऽऽदायेमं स्तोममिति तुचेन संयोज्य प्रत्यूचमन्ते चतुरक्षरमु. पांशु जपित्वा ततोऽगिरेविति पभिराज्यं हुत्वोपरिष्टात्तन्वं समाप्य प्राणायाम कृत्वा संकल्पपरिचरणेनान्तेऽग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति हुत्वा पुनः परिपिच्य गोसूक्तमाश्वसूक्तं गीत्वा ततः समारोपयेत् ।

·एकोद्दिष्टे तु संपाते विसरमावे कथंचन ।
लौकिकासि प्रतिधान्य पूजयेत्तं यथाविधि ॥ १॥
पायसं घृतसंमि हस्तेन प्राससंमितम् ।
अध्वर्युग्यितः स्थित्वा पसव्यं दक्षिणामुखः॥२॥
प्रेतस्प गोत्रनामानि चतुर्यन्तमुदीरयेत् ।
यमाप चेति मन्त्रेण हुत्ला हस्तेन शयसम् ॥ ३॥
यमाय सोममन्वेण द्वात्रिंशन्मुटिना चरम् ।
एवं कृते श्राद्धहोमे मेतप्रीतिकरं भवेत् ।।
पिण्डं यथाविधं दत्वा पुण्याहं च समाचरेद ॥ ४॥
नारायणस्य पुत्रेण मसवादनिवासिना ।
रुद्रस्कन्देन संक्षेपायाख्यातं गृह्यशासनम् ॥१॥
आत्माविस्मरणापेद स्वशिष्पाणां हिताय ।
कृतं न गवितेनापि प्राज्ञोऽहमिति निश्रयात् ॥२॥
अनुक्तं च दुरुक्तं च शोद्धव्यं तर पण्डितः।
न होकस्य क्षमा प्रज्ञा तत्वार्थपरिनिश्चये ॥३॥

·अन्यनाम् । मुल्यम् । 50 ... १५ 8 २ १४ ४ . ८ ... ६. २ ore ३ ८५ योनिनिधना-शरमहाउश्रीशिवराजविरचितः । ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहमहविरचिता । ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका-विजवडेकरोपाहवामनशानिभिः कृता । ८८ निरुक्तम्--दुर्गाचार्यकृतवृत्तिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । ८९ फायपकाश-संकेतारूयटीकासमेतः । ९. शाडायनारण्यकम् कावेदान्तर्गतका कलशाखीयम् । ९१ गौतममणी न्यायस्त्राणि-माध्यवृत्तिम्या सभेतानि । ९२ श्रीमद्भगवद्गीवा-सटीकरामानुनपाध्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासमकाश --जिवडेकरोपाहवामानशाविकृतः । .... ९४ संस्कारपद्धति:-अम्करोगहमारकरशास्त्रिविरचिता। ९५ कारपशिल्पम्--महेश्वरोपदियम् । ९६ करोतुभा-कृष्णदेवतापिरचितः । ९७ भीमासादर्शनम्--तन्त्रवातिकशानरमायोपेत मागषटकात्मकम् ।२९ ९८ धर्मवत्वनिर्णया--भयंकरोपावासुदेवशानिप्रगीतः । ९८ धर्मसनिर्णयपरिशिष्टम् । ९९ भारकरीयवीजगणितम्--नवाकुराटीकासहिता । १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः---नागेशमविरचितः । कुण्डायुतः । १०१ शांकरपादभूषण-पत्याइरघुनापशाधिकृत द्विमागम् । १०२ अक्षयपुराणम्--- भागद्वयामकम् । ... श्रीमपमपुराणम्---महाराणान्तर्गत चतुभानास्मकम् । सिद्धान्तदर्शनम्--मपिवेदपासणीत निरजनभायुतम् । माधानपदाति--किंजवडेकरोपावामनमा सिभिः । पचासम्ममीमांसा--किंजवडेकरोपाहवामनशानिविषिता । १ क . ... २ .. २० . ४ १ . ... शिवभारतम्- कवीन्दपरमानन्दविरचितम् ।

·आनन्दाश्रममुद्रणालय मुहितग्रन्थावल्या अकरादिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थाङ्केन मूल्याङ्केन च सहितं सूचीपत्रम् । - . . २ . ० १२ . १ . २ . प्रस्थाहा. मूल्यम् ग्रन्याङ्का. मूल्यम् आ. १ भामिपुगणम् ७९ छान्दोग्योप मिताक्षरा.)२ ५ ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका २. जीवन्मुक्तिविवेक ८५ अद्वैतामोद २. जैमिनीय यायमालाविस्तर ८ १७ आचारभूषणम् ६ १९ ज्ञानार्णवतन्त्रम् ५८ आचाग्न्दु. ८५ ज्योतिर्निबन्ध ३ आधानपद्धति ३७ तैत्तिरीयत्राहाणम् १२ तैत्तिर्गयसहिता ८१ आधलायनश्रौतसूत्रम् ४ ३६ तैत्तिर्गगण्यकम् १२ ईशकेनक्ठ द्युप०(समा०)२ ९ १२ तिीयापनिषत् ७१ ईशनकठापनिपद. तैत्तिगोपनिषद्भाष्यवार्ति ५ ईशागस्योपनिषत् ७८ त्रिस्थलीमतु २९ उपनिषदा समुच्चय १२ १२ ऐतरेयत्राह्मणम् ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश १० ७५ द्र शायणगृह्यमुत्रवृत्ति ३८ एतरेयारण्यकम् ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टु रा० स०१ ११ ऐतरेयोपनिषत् ९८ धर्मतत्त्वनिर्णय ९१ करणकॉम ९८ धर्मतत्व.परिशिष्टम् ७ क ठोपनिषत् 4. नित्यापाडशिकार्णव ३ ११ काव्यप्रकाश ८ निरुक्तम् ८९ काव्यप्रकाश नृसिंहपूर्वोचरतापनीयोप ०१ ९५ काश्यपशिल्पम् ९१ न्यायसूत्राणि ६ केनानिषत् पद्मपुराणम् १२ गणेशगीता पच छम्ममीमा १ गणेशाथर्वशीर्षम् ४२ परिभाषेन्दुशेवर. .३ गायत्री पुरश्चरणपद्धति १ ४७ पातञ्जलये गपूत्राणि ३ ११ गौतमसूत्रम् २ ५ पुरुषभूकम् १. छान्दोग्योपषित् (शा०). ५ पुरुषाचन्तामानि १३ मन्योन्योपनिषद(रामा मोपनियु . ३ . भ १ ४ . १ ४ १ N/ ४ ४ ३ ८ . . . . 4mM . २ -- ८ ८ १ M