·पूर्वाज्ञया .
संस्कृत साहित्यानुरागिणां
विद्वद् वन्द्यानां
परमादरणीय श्रीयुत
श्रार. एन. बैनरजी
आई. सी. एस.,
अध्यन यूनियन पब्लिक सर्विस कमिशन
महोदयानों
करकमलेषु
सादरम्

·प्रो. मगज अग्रवाल [उन्म-पाप शुला १२, सम्पन् १९६२ ] ·प्रास्ताविकम् 8 हन्त स्वगुणगरिम्णा सकलभाषान्तर साहित्यान्यतिवर्तमानस्यापि संस्कृत साहित्यस्येतिहास' संस्कृतभाषाऽनुपतिबद्धतया संस्कृतभारतीभवने संस्कृतभक्त दुरापः स्यादित्येताहशी संस्कृतरसिकान्तराणां हृदयानीव ममाऽपि उदयमधिशयाना या काऽपि व्यथा हत्कण्टकायते तामपनेतु खलु मामकीन एष प्रयत्नः॥ यतः सन्दर्भोऽयं संस्कृतानुरागिणां स्ववमाहो मनोरमश्च स्यादित्येष विचारोऽस्य लेखनक्षणेषु निरन्तरं मन्मनसि स्फुरन्नमवत्, तस्माद् विश्ले- पणरीतिः पदाऽसन्धिरीति श्वानुसनाऽत्र मया। तथाहि, प्रथम तावत्, कालिदासादिवर्णनावमरेपु 'महाकाव्यकारः कालिदासः' रूपककारः कालि- दासा, खण्डकाव्य ( Lyric) कारः कालिदासः' इत्येवंरूपा नानाप्रकरण- रचना अविधाय तत्तकवे ना विधकृतयस्तत्तत्प्रकरण एकत्रव परिचायिता श्रालोचिताश्च | अपरख, न केवलं पदसन्धिः समासोऽबहुलप्रचार स्ति- मन्तादिपदप्रयोगश्चेह सावधानमनसा जितः, अपितु इदम् अन्न वायम्' इत्येतादृशेषु वाक्येषु नहि हल मकारेण सह तस्मात परः स्वरो मावारूपेण योजितः, 'हन्तुम् उद्युक्ते' इत्येवंविधानि च पास्यान्यपि प्रायेण 'हन्तु- मुद्यु 'क्ते' इत्येवरूपेण न लिखितानि ।। यथासम्भवं नानानृत्नतमाऽनुसन्धानफलान्यत्र समावेशितानि, पाश्चात्यैः प्रवर्तिते मिद्वान्तवर्मनि निपुणं निभाल्य प्रवर्तमानेनाऽपि च मया नपौरस्त्यविचारसरणि कदाचिदपि प्रामृता ।। अथ येषां प्रामारिएक कृनिकाराणामुपकृति प्राम्भारमहं शिरसा पहामि सुगृहीसनामधेयारलेषु कतिपये मैक्डानल-काथ-विएटर् निट्व-पीटरसन- रामस-हॉपकिन्स-रेप्मन-पाजिटरप्रभृनयो भवन्ति । एषां हि नीरस्य मन्थस्य प्रणयनक्षणेऽवह प्रतिमुहुर्त्यलोक्यं पाटिप्पणेषु चैतन्नामानि प्रमान णतयोदलिम्म् । एम. ए., डी फिल., आफिसर-हि-एकेडेमि (प्रस) इत्युप- पदैः समलम्कताना पश्चापविश्वविद्यालये सम्कृत प्रोफेसर पदमधिष्ठिनबना स्वर्गीय गुरुवर श्री डाक्टर लक्ष्मण रूप ऽर्यपादानामह सविशेष कृतमः एषां हि चरणावुगस्य मया यदधीत तदव लेखमात् कृतम् । प्रयत्नोऽयं मे गीवाणवाण गृह्य णां यथोचितं प्रीतिकरो भविष्यती हदमाशास्ते- विदुषम् अनुचरः अग्रवातोपाहः हंसराज .

·विपय तालिका
अथ प्रथमोऽध्यायः
भूमिका
१. संस्कृत साहित्य विभूतिः
१
२. प्रतीच्येषु संस्कृत सारस्वत सम्प्रभावः
३. संस्कृत साहित्ये तिथि क्रमाभावः
४. संस्कृत भाषा प्राधुनिक्यो भाषाश्च
५. संस्कृत भापित मापात्वम्
६. श्रेण्य संस्कृत लक्षणम्
श्रथ द्वितीयोऽध्यायः
ऐतिहासिक महाकाव्यद्वयी पुगणानि च
७. कविताऽऽअगायाः प्रमः
८. रामायणम्
२२
(क) साधारण परिचयः २२, (प) रामायणिक महत्वम् २४,
(क) रामायणस्य शाखामन्याः २५, (घ) कथाऽणुक्रमणी २६;
(क) रामायगोपाख्यानानि २६, (च) रामायणस्य प्रविविकता२७%
() रामायणस्य निर्माणकाल: २८, (ज) शैली ३१;
६महामरितम्
-(क) प्रास्ताविरम् ३% (स) महत्वम् ३३, शास्त्रामन्याः ३३,
(प) प्रतिगधाः विषयाः ३४, (७) उपाख्यानानि (च) कथं नु
महामारतेन साम्प्रतिक रूपं धृतम् ३६२ () कालः ३ (अ)
शैली४०
४०
१०. रामायण महामारतयोः अन्योन्यसम्बन्धः
११. पुराणानि

·- . (ख)' अथ तृतीयोऽध्यायः भासः, कालिदासः, अश्वघोपच १२. संस्कृतसाहित्ये भासस्य स्थानम् १३. परि नाम एकस्यैव ककृति: सर्वाणि कापीमानि ! १४. कस्ताई की १५, भास -शमी ६० १६. भासस्य कालः १७. पोष्टपूर्व प्रथमशतके संस्कृत पुनरुज्जीवनम् ६५ १८. कालिदासः (१) मालविकाग्नि मित्रम् ६६ (२) विक्रमोर्वशीयम् ६ ; (३) अभिज्ञान शकुन्तलम् ६८, (४) ऋतुसहारम् ४० (१) मेघदूतम् ७१, (३) कुमार संभवम् ७३, (७) रघुवंशम् ७५; १६. कालिदास प्रन्यानां प्रक्षेपवर्जनौलिकाः भागाः २०. रूपाणां नाना संस्करणानि २१. कः कालः कालिदासस्य ? २२ कालिदासस्य विचारधारा २३. कालिदासस्य काव्य शैली २४. अश्वघोषः २५. अश्घोषस्य नाट्यफला २६. अश्वघोपम्य महाकाव्यद्वयी २७. अश्वघोषस्य अन्ये प्रन्थाः २८. अश्वघोषस्य काव्य शैली अथ चतुर्थोऽध्यायः काव्यानि २६, भारविः ३०. महिः ७१ AAAAS है.

·(ग) ३१. माधः १०० ३२. हरविजयकारः रत्नाकरः १०३ ३३. श्रीहर्षः १०४ ३५. काव्य कारः कवयः १०५ ३५ खीष्ट पाठ शतके संस्कृतस्य पुनरुज्जीवनम् ? १०॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः खण्ड काव्यानि सुभाषितावल्लव ३६. सएडकाव्य समारम्भ: ११२ ३७. खण्डकाव्य कारः ११३ ३८. क) सदुक्ति सन्दर्भाः १२४ अध पष्ठोऽध्यायः ३१. कौटल्य कृतम् अर्थशास्त्रम् १२६ (१) अर्थशास्त्रस्य महत्त्वम् १२६, (२) कती १२६, (३) प्रन्थ- रचनाकालः १२६; (४) शैली १३२ नामानुनमणी १२२ (ख) नीति काव्यम् ·अथ प्रथमो भागः ·संस्कृत साहित्येतिहासः प्रथमोऽध्यायः भूमिका आद्यः खण्डः संस्कृत साहित्यविभूतिः अत्युक्तिप्रतिष्ठा संस्कृतसाहित्यस्य विभूतिः इति तावद् यवतु न शक्यम् । अस्य हि साहित्यस्य वयोवपिष्टत्वेन, महामहीसण्डमण्डलव्यापि- त्वेन, दुष्परिच्छेदेन परिमाणेन, निरतिशयेन वैभवेन, अनन्यतुल्येन सौन्दर्यप्रकर्पण, सस्कृतीतिवृत्तोपयोगिना' गुणेन च महति मौलिके पुरातने च वाड्मये अस्मिन् अस्मदभिनिवेशः सर्वथा सलु समय॑ते । न च केवलम् एतावन्मात्रम्। निमित्तान्तराण्यपि तायत् संस्कृतसाहित्याध्ययने विद्या- विलासिनां विशिष्टाम् अभिरुचि सञ्जनयन्ति । तर प्रधानतया विवक्षारिण कतिपयानि तु इत्थम् अनुसन्धेयानि- (१) संस्कृतसाहित्याध्ययनं तावद् ऐतिहासिकानो परमप्रीतये कल्पते । साहित्य च एतत् न केवलं विशालभारताभिजनानां जनानाम् अतिवर्पसह- सत्रयम् अभिव्याप्नुवत् प्रातिभिकजीवनस्य इतिवृत्तम् अद्यावधि गोपायति, प्रत्युत उदीच्येपु त्रिविष्टप-चीन--जयप्राण--- ए-कोरियादीन जनपदान् , अपा- च्येषुलकाद्वीपम, प्राच्येपु मलयप्रायोद्वीप प्रशान्तमहासागरस्थितानि दविष्ठानि द्वीपान्तराणि च, प्रतीच्येषु तुरुष्यस्थानप्रभृतीन च देशान् अधिवसतां सड्. ख्यातीतनानापौरजानपदाता बौविषवृत्तिष्यपि गल्नेतह पुर गाय प्रभावम् अपीपतत् ॥ --- --परामृशन्तु "विटरनिटज'-कृतस्य 'ए हिस्टरी श्राव संस्कृत लिटरेचर' नामकस्य प्रन्थस्य पूर्व भागम् ॥

·२ संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः (२) प्रत्यासन्नशताब्दीपु हरिवऽपि प्रत्यप्रयुगप्रवर्तकः प्रभावः खल्य- मुना प्रदर्शितः ॥ (३) संस्कृतम् एव भारोपीयभाषावर्गे ज्येष्ठा भाषा, ततश्च साहित्येऽस्याः एतस्य वर्गस्य प्राचीनतमसाहित्यस्य स्मृतयः सुरक्षिताः इति न कस्याऽपि चिमतम् । धर्मप्रज्ञायाः समुद्भवः सक्रमोपचयश्च यथा हतत्साहित्यानयेण परिचीयते न तथा निखिलायाम् अवन्या साहित्यान्तराश्रयेण ।। (४) ऐतिहासिकमहाकाव्य, राजपरिपत्काव्य, सङ्गीतकान्यं, रूपकं, गद्यात्मककथाकाव्यम्, औपदेशिकजन्तुकथा, लोकप्रियकथा, वैज्ञानिक- साहित्यं च इत्यादि यद् यद् विशिष्टं विद्यास्थानं साहित्येतिपदेन गृह्यते तत् कृत्स्नम् एव संस्कृतसाहित्येन कोडी क्रियते । “भारते व न केवलं राजनयः आयुर्वेदः फलितज्योतिपं गणितज्यौतिपम् अङ्कगणितं ज्यामितिश्चैव तौर्य- त्रिक रूपककला, तान्त्रिक क्रियाविज्ञानं दैवतं चाऽपि विशालस्य अंशतः प्राचीनस्य च साहित्यशरीरस्य घटकानि भवन्ति, कामकला चापि विज्ञान- तया व्यवस्थाप्य विशिष्टेषु शिक्षा-सन्दर्भेष्वनुशिष्टा दृश्यते।५।। (५) न केवलं विषय बाहुल्य हेतोरेव, गुणप्रकर्षनिमित्तादपि संस्कृत- साहित्यम् अभिख्यां गतम् । “सूत्ररचनायां भारतीयानाम् इव न खलु समनऽपि महीमण्डले यस्यचिद् देशान्तरनियासिनो जनस्य कृतहस्तता कदाचित् समभवत् । भारतीयैः सम्पादितानाम् आसरः कथानां जन्तु- कथानां गद्यात्मककथानां च सड्महाणां तावत् सार्वभौमसाहित्येतिहास- --विषयेऽन विशदतरं टिप्पणं वक्ष्यमाणे द्वितीयस्मिन् खण्डे निरीक्षणीयम् ॥ २–तामिल-तैलगु-मल यादम-कनाडीतिमापाचतुर्वर्गवर्ज प्रायःसकलभारतीयभाषाः प्राच्यो, यथा तथा प्रायः सकलयूरोपीयभाषाः प्रतीच्या, संस्कृतभाषाम् अन्विता भवन्तीति वासां वर्गों भाषासगे 'भारोपीयवर्गः' इति निरूतिम् श्रारदोऽस्ति। ३-Monuments । ४-परामृश्यतां मैकडॉनल रचितस्य 'ए हिस्टरी प्राव संस्कृत लिटरेचर' नामकस्य प्रन्थस्य पठं पृष्टम् ॥ ५-पराश्यतां विटरन्टिनकृवस्य 'हिस्टरी भार संस्कृत लिटरेचर' नामकस्य प्रन्यस्य प्रमयो भागः ॥

·] प्रथमः खण्डः संस्कृत साहित्य विभूतिः निर्माणेऽसाधारणो व्यापारः संलक्ष्यते"। अपिच, "व्याकरणविज्ञाने न काचिदपि प्राचीना जातिर्भारतीयान् अस्यशेत, तच्च रब्रीष्टजन्मनो बहुशता- ब्दीभ्योऽपि प्राग भारत वर्षे समधीयाञ्चके । कोपनिर्माणकलायाश्चाप्यध्ययनम् अत्र बहुतिथात् कालात् पूर्व प्रचार प्राप" (६) धर्मदर्शनोभयविकासज्ञानार्थ च संस्कृतसाहित्याध्ययनं प्रायोऽप- रिहार्य भवति । उक्तम्ब मैकडॉनलेन-"भारोपीयभाषाभापिपु जनेषु भारती. यैरेव फेवलं ब्राह्मण (वैदिक) धर्मो नाम महान् 'जनकीय'--(National) धर्मः, बौद्धधर्मो नाम महान् सार्वभौमधर्मश्च निरमायि । श्रप्रदर्शितधर्म- विषयोपझै जनान्तरैस्तु बहुतियात् कालात् पूर्वम् अस्वदेशज एव धर्मः खलू- रीकृतः । अथ महतीं मननशक्तिम् अभिव्यञ्जयन्ति स्वोपज्ञानि विविधदर्शन प्रस्थानानि अपि भारतीयैः सन्ततानि" || (७) उपज्ञासमृद्ध खत्तु संस्कृतसाहित्यम् इति तु साहित्यान्तराद अन्योऽस्य विशेषः । स्रीष्टात् प्रार चतुर्थशताव्दयां भारतवर्षोपरि सञ्जाताद यवनाक्रमणात् पूर्वमेव नूनम् आर्यसभ्यता प्रौढिम् अवाप, न च ततः प्रभृति जातुचि देशान्तरिणम् केनचिद् अाक्रमणेन अस्या संसर्गयोपः उदियाय | (८) उपलभ्यमानम् एव संस्कृतसाहित्य परिणाहतुलया एकीकृतं सम ग्रम् अपि रोम-यक्नोभयसाहित्यम् अतिशेतेतराम् । यदि च साहित्येऽन सर्वथा प्रणष्टानां तत्र तत्र चोल्लिख्यमानानां सन्दर्भाणाम् अपि समावेश क्रियेत तदा अस्य व्यतिरेके किमु वक्तव्यम् | (E) अभिहितं च मैकडॉनलेन--"सर्वेषाम् अपि सनातनानां साहि. त्यानां मध्ये संस्कृतसाहित्यं मौलिकतामूल्येन सौन्दर्यगुणप्रकर्पण च यवन- साहित्यम् एकं हि अपोधन कस्माच्चिदपि साहित्यान्तराद् अपकृष्यते! मानव प्रकृतिविकासानुशीलनस्य प्रधानसाधनतया तु तावदेतद् यावनाद् अपि साहित्याद् निस्संशयम् उत्कृप्यते” ॥ इति ॥ (१०) विलक्षणा खलु सातत्यगतिरार्यसभ्यताया दरीदृश्यते । प्रार्थ- नोपासनाः, गायत्रीमन्त्रजपः, जननीजठरे शरीरग्रम आरभ्य आशरीर त्यागाद् आर्य (हिन्दू-) जीवनं विशिषन्तः पोडश संस्काराः, अरणीभ्यां हव्य- -- -परासश्यताम् उद्दिष्टपूर्वो ग्रन्थः ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः बाहो जननं श्रौतगृह्याणि बहूनि विध्यन्तराण्यपि च बहुसहस्रवर्पपूर्वभवं . विधिमनतिक्रम्यैव यावदद्य प्रवर्तन्ते । शास्त्रीयविवादेषु, सम्वादपत्रिकासु, स्वकीयपत्राचारेषु च क्रियमाणः कृतविद्यैः कोविदः संस्कृतभाषायाः प्रयोगः मुद्रणयन्त्रेषु प्रचुरप्रचार प्राप्तेष्वपि हस्ताङ्कितसंस्कृत-सन्दर्भाणां हस्तप्रतिलिपिविधानं, ग्रन्थविलोपावसरे शब्दशः सफलशास्त्रपुनराविर्भावार्थ निखिलनिगमाऽऽगमानां कण्ठाने स्थापनं चेत्येतत् सर्व भारतीयानां पूर्वो- काम् इमां विशिष्ट प्रवृत्ति निदर्शयति । तस्माद् भारतीयानाम् अतीतसभ्य- ताम् अनुसन्धातु हिन्दूनाम् इदानीन्तनी संस्कृतिं च समवबोद्ध संस्कृत- भाषाया अध्ययन सुतराम् प्रयोजक सम्पद्यते ॥ (११) न खलु तावतैवाऽलम् । यूरोपीयसंस्कृतिदर्शनयो विकास विज्ञातुमपि संस्कृतभाषाऽध्ययनं नितरां व्यपेक्ष्यते। तथा चोक्तं विंटरनि- ट्जमहाशयेन, "यदि अस्माकं स्वसंस्कृतेः उपक्रमप्रक्रमाः बुभुत्सिताः, यदि अस्माकं पुराणतमभारोपीयसंस्कृतिः विविदिपिता, तदा यत्र भारोपीयजनानां वर्षिष्ठं चाड मयं सुरक्षितं तद् भारतवर्षमेच खलु अस्माकं गतिः, इति । अथ द्वितीयः खण्डः प्रतीव्येषु संस्कृतसारस्वतसम्प्रभावः । स्त्रीष्टस्य अष्टादशमशताब्द्याः चरमचरणे प्रतीच्येपु संस्कृतसाहित्यस्य प्रचारः प्रारब्धः, स च इतिहासजन्मनोऽपि प्राचः भारतयूरोपोभनदेशवास्त- व्यजनानाम् इतरेतरसम्बन्धस्य नाना रूपाणि उद्योतयन् अभिनवयुगप्रय- तकः सञ्जातः। अनेन हि तत्र तुलनात्मकभाषाविज्ञानस्य वीजम् उप्तम्, तुलनात्मक- पौराणिकविज्ञानस्य रूपं परिवर्तितम् , पाश्चात्यसुमनसां मतिकलिकानां कश्चिद् योन्मेपः कृतः, भारतीय पुरातत्परल्याने परियमविपटियसंसचिर- स्थास्नू रुचिरुत्पादिता ॥ (क) तुलनात्मकभाषाविज्ञानम् । यावत् प्रतीची संस्कृतपरिचयेन अननुगृहीता अभूत् तावद्धि "अस्माक- मेव गौस्तावल्लोके मूलप्रकृतिः, सर्वाः अपि खल्बन्या भाषा अस्या विम्तयः न ·५ द्वितीयः खण्डः] प्रतीच्येषु संस्कृत प्रभावः इति आदी'-हिन प्रभृतिभापाणां भाषिणः प्रसह्य नवते स्म । सम्यग- नुसन्धानेन तु "ग्रीकलैटिनयोः पादी-हिन्न भ्यां सह अन्वयो दुर्घटः इति, तयोः प्रकृतित्वं दुरुपपादम्" इति च अभवद् धारणा सूक्ष्मेदिकया प्रेक्षकाणाम्। अन्नान्तरे मठान्धकारे दीपेन घट इव पाश्चात्यानुसन्दधानाना मंस्कृतसंस्तवे सति तन्मृग्यमाणो भाषापरम्परा-विषयको गूढोऽर्थः तत्पुरः प्रकाशितोऽभूत् । ततःच "संस्कृतभाव मूलम् , तदन्वितानि च सर्वाणि भापान्तराणि अमुष्याः प्रसृतयः" इति केचित् मातीच्याः सहसा निरधार- यत् । परं गम्भीरविचारण्या तेषां "संस्कृतवाणी तजातीयानाम् अमूपां वाणीना ज्येष्ठा सोदयां न तु प्रसू." इति सम्प्रधारणा अनि सतःप्रमति तुलनात्मक भापाध्ययनं सारवतोऽर्थान् विषयीकुर्वाणस्य विज्ञानस्य रूपम् उपाहाय प्रौढिम् प्रभजत् । श्रच लावार्थ 'भारोपीयवर्ग'-इति नाम्ना ख्याति नीतम् अमु भाषावर्गम् एष त्यूदानिकभापावर्गः अन्वेति इति रास्का' तदनन्तरं च प्रिमः' अनुसन्दधे । अन्द्रियन-आरकन-अल्वान्यन लिथ्वैन्यन- प्रार्मीन्यन-फ्रिज्यन--टोसारिश-प्रमतयः नानाभाषा: (अवेस्ता-पीक-लैटिन- चै अध्याहार्याः) भाषाविद्भिः एतेनैव वर्गेण सह अन्वयं लम्भिवाः; हिट्टाइट ( Hittite )-सुमेयन-प्रमुरसा अपरा अपि भाषा अनागते काले लम्भिताः स्युः इति तायत सर्वथा सम्भाव्यते ।। . भापाव (ख) तुलनात्मकपौराणिककथाविज्ञानम् । तुलनात्मकमौणानिरुकथाविज्ञानस्य समुन्नयने तुलनात्मकभाषाविज्ञानेन महत् साहाय्यं सम्पादितम् । संस्कृतभाषायाः 'देव'-'मग'-'यज'-'श्रद्धा' प्रभृति शब्दानां एतवर्गीयभाषान्तरधार्मिकनानाशब्दानां च सवर्णाः प्रचुरसंख्याकारशब्दाः भारोपीयभाषायाम् उपलभ्यन्ते इति, बहयो देवताश्च भारोपीयभापायुगोयाः सन्ति इति च तावद् आधुनिकानुसन्धानेन विज्ञायते । तथाहिं, पृथिवीमातर , अश्विनौ, पर्जन्यः, वरुणः इति संस्कृत देवताना सवर्णाः क्रमेण 'टैरा मेटर' Terra mater (लैटिनभाषा), 'डायोस-करि' Dior-curi (लैटिनभाषा), 'प(न्यूज' Perkunyja (लिचैन्यनभापा), 'औरणस' Oupavos (ग्रीकभाषा) च भवन्ति । -आदी अरयो । अदा, (अश्वदः), तस्येयम् मादी । 'अवंद इत्यस्य अपनशः 'भरय', इति भाति ।

·ur संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्याय उदाहृता भारोपीयदेवताः प्रायेण विविधासु भाषासु समानानि स्वरूप- लक्षणानि विभ्रतीति चै महदाश्चर्यम् ।। (ग) पाश्चात्यधारणा प्रभायः उपनिषदो नाम भारतवर्षविराणां परिप्ठं गरिष्ठच ज्ञानम् । दारा- शिकोहः अष्टादशशताब्दद्या उपमध्यं पारसीकभाषायां तासां रूपान्तरम् श्रका. रयत् । ततः 'अक्वेटिल डू पेरनः' (Anquetil Du Perron) ख्रीष्टीय १७७५ तमे वर्षे तत्य रूपान्तरस्यापि रूपान्तरं लैटिनभापायां प्रणिनाय । एतद्धि सलु महद् अर्थवजातम् । यतो हि शोपनहारः (Schopenhaure) केवलं रूपान्तरं ह्यदोऽधीत्य उपनिषदां गूढं तत्त्वम् अधिगम्य, "एतद् वै तद् यन्मे प्रियमाणस्यापि सान्त्वहेतु नियमाणस्यापि च सान्त्वहेतु भविता" इति समुदीरयामास । अथ शोपनहार-प्रतिपादितं दर्शनम् औपनिपदीविद्यया बलवत् प्रभावितमभूत किल । अथ शार्मण्यशेमुपी भारतीयां प्रतिभा भृशम् अनुहरन्ती श्यते तावद् तत्त्वहश्वभिः । तथा च अभ्युक्त 'लोपोल्ड् वान् श्राडरेण' (By Lecpold Von Schrorder), "प्राश्च उत्प्रेक्षाशालिनः (Romanticists) सतु भार- तीयाः, नव्याच शामण्याः" इति । भारतीयेषु शार्मण्येषु च समानय मनन निदिध्यासनप्रवृत्तिः, तुल्यैव च सर्वभूतात्मानुरक्तिः (संसारस्य दुःखमयत्वम् सौगतानां मूलाभ्युपगमः) समवलोक्यते । अथ शार्मण्यकाव्येषु संस्कृतका व्येषु च उभयत्रापि अधिप्रकृति यादश भावकत्वं सवेदनशीलत्वं च परिभा व्यते ग्रीककाव्यानि हिन्न काव्यानि च सर्वथा तद्वञ्चितानि वीक्ष्यन्ते ॥ (प) प्राचीन शिलादिलेखानुसन्धानम् । संस्कृतज्ञानधनिनो यदि नाभविष्याम, अधिप्राचीनभारतं यजानी- मोऽद्यत्वे, स्वल्पीयस्तस्माद् अज्ञास्याम इति वचने का अत्युक्तिः । प्राचीन शिलादिलेसविषयकम् अस्माकं ज्ञान प्राचीनभारतावस्थासम्बन्धि च नः संवृद्धम् अनुसन्धान प्रातीच्यविद्याधनानां साधूनाम् अधमर्णम् इत्यत्र नाम विप्रतिपद्यत । परं विषययोरनयोः सकला पाश्चात्यवेदुपी संस्कृतभाषा- ध्ययप्रयोज्यभावनातरंगोत्थापितैव इति कस्य विमतं भवेत् ।। (ड) अविशेषम् । (१) पाणिनीयाष्टाध्यायी मधीत्य हरिवर्षवास्तव्यानां सरस्वतीसेवाना को भ ·७ द्वितीयः खण्डः] प्रतीच्येषु संस्कृत प्रभावः स्थान्ते 'स्वमापाव्याकरणवैकल्यदोषस्तावद् यथाशक्यं प्रमार्जनीयः' इति भाष उदियाय॥ (२) कर्तु: कृतित्वं व्य जपन्ती पालिदासस्य श्रेष्ठ कृति शकुन्तलाम् अनुशील्य पाध्यात्याः प्रस्ा ताम् उपतुष्टुवुः। शकुन्तलाशैलीम् अनुसृत्यैव च 'गेटेः' (Goethe) 'फास्ट' नाम्नः स्वसन्दर्भस्य प्रस्तावनां विरचयामास । संस्कृत सन्दर्भाणां शामएयभाषानुवादः शार्मण्यसाहित्यं भूयिष्ठ' प्रभाव- यत्ति स्म । 'फ० श्लेजल' (Schlegel) नामा शार्मण्यः पचिः संस्कृतकाव्यानि शाण्यभाषायां सलु अनुकवयति स्म । (३) संस्कृतभाषानयद्धा चै 'महायान' सम्प्रदायस्य प्रामाणिकाः प्रबन्धाः । श्रथ हरि वर्षीय विविधभापासु तदनुवादः पाश्चात्यसौगतानां मनसि वलवद् श्रहार्षीत् ॥ . (४) श्रा वैदिकान्थेभ्य आश्रेण्य (Classical) सन्र्दभेभ्यो निखिलः सलु संस्कृतसारखतमहार्णवः पश्चिमविपश्चित्कर्सधारैः सम्वत्सराणाम् उप- द्विशते समवगाहितः । वेदानां, माणानाम् , उपनिषदा, रामायणस्य, महा- भारतस्थ, पुराणानां, गीतिकाव्यानां, लोकम नोरञ्जकाख्यायिकानाम, श्रौपदे- शिफपशुस्थानां, वैज्ञानिस्सन्दर्भाणां, किंबहुना यत्सत्यं संस्कृतसाहित्याङ्गिन्नः सर्वेषाम् अड्डोंपाङ्गानाम् अनुवादाः, टिप्पण्यः, सामोक्षिकसंस्करणानि च (Critical editions) तासु तासु हरिवीयभाषासु संवृत्तानि। अस्तोकेन च तेषां प्रभावेण तन्त्रत्येषु मनीषिषु नूनं भवितव्यम् ।। अथ तृतीयः खण्डः संस्कृतसाहित्ये तिथिक्रमाभावः हन्त संस्कृतसाहित्यानुसन्धातृभिः कृतेऽपि ताशसामीक्षिक (Critical) मार्गणागणे तथाविधक्लेशश्लेषविषमे च प्रचुरप्रयासे संस्कृतसाहित्यस्य इति- वृत्तं यावदय अनापद्यमान प्रकाशपद्यां वेविद्यते । नानानिर्णायकैः निीतेषु कविकुलतिलकस्य कालिदासस्य इव कृषिवाकामिनीकान्तस्य भासस्य अपि कालेषु न केवलं पञ्चपारण दशाब्दीनां प्रत्युत शताब्दीनाम् मिथोन्तरं समु- पलभ्यते । "संस्कृतसाहित्येतिहाससम्बन्धिन्यः सर्वास्तिथयस्ताः समुण्डसूच्यः ·m संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः उदाहृता भारोपीयदेवताः प्रायेण विविधासु भाषासु समानानि स्वरूप- लक्षणानि बिभ्रतीति चै महदाश्चर्यम् ॥ (ग) पाश्चात्यधारणासु प्रभावः उपनिपदो नाम भारतवर्षपियराणां वरिष्ठं गरिष्ठ च ज्ञानम् । दारा. शिकोहः अष्टादशशताब्दया उपमध्यं पारसीकमायायां तासां रूपान्तरम् अका.. रयत् । ततः 'अइक्वेदिल डू पेरनः' (Anquetil Du Perron) ख्रीष्टीय १७७५ तमे वर्षे तस्य रूपान्तरस्यापि रुपान्तरं लैटिनमापायां प्रणिनाय । एतद्धि खलु महद् अर्थवजातम् । यतो हि शोपनहारः (Schopenhaure) केवलं रूपान्तरं दोऽधीत्य उपनिषदां गूढं तत्त्वम् अधिगम्य, "एतद् वै तद् यन्मे ध्रियमाणस्यापि सान्त्वहेतु नियमाणस्यापि च सान्त्वहेतु भविता" इति समुदीरयामास । अथ शोपनहार-प्रतिपादितं दर्शनम् औपनिपदीविद्यया बलवत् प्रभावितमभूत् किल । अथ शामण्यशेमुपी भारतीयां प्रतिभा भृशम् अनुहरन्ती दृश्यते तावद् तत्त्वश्वभिः । तथा च अभ्युक्त 'लोपोल्ड् वान् श्राडरेण' (By Lecpold Von Schrorder), "प्राञ्च उत्प्रेक्षाशालिनः (Romanticists) सलु भार- तीयाः, नव्याश्च शार्मण्याः" इति । भारतीयेपु शार्मण्येषु च समानैव मनन- निदिध्यासनप्रवृत्तिः, तुल्यैव च सर्वभूतात्मानुरक्तिः (संसारम्य दुःखमयत्वम्- सौगतानां मूलाभ्युपगमः) समवलोक्यते । अथ शार्मण्यकाव्येषु संस्कृतका- व्येषु च उभयत्रापि अधिप्रकृति यादश भावकत्वं सवेदनशीलत्वं च परिभा- व्यते प्रीककाव्यानि हिव काव्यानि च सर्वथा तद्वञ्चितानि वोक्ष्यन्ते ।। (घ) प्राचीन शिलादिलेसानुसन्धानम् । संस्कृतज्ञानधनिनो यदि नाभविष्याम, अधिप्राचीनभारत यजानी- मोऽद्यत्वे, स्वल्पीयस्तस्माद् अज्ञास्याम इति वचने का अत्युक्तिः । प्राचीन शिलादिलेसविषयम् अस्माकं ज्ञान प्राचीनभारतावस्थासम्बन्धि च नः संयुद्धम् अनुमन्धान प्रातीच्यविद्याधनानां साधूनाम् अधमर्णम् इत्यत्र के नाम विप्रतिपद्येन । परं विषययोरनयोः सक्ला पाश्चात्यवदुषी संस्कृतभाषा- ध्ययप्रयोज्यभायनातरंगोत्यापितैर इति कस्य चिमतं भवेत् ।। (1) अविशेषम् । (१) पाणिनीयाटाध्यायी मधीय हरिचर्षयास्तव्यानां मरस्वतीसेवकानां ·द्वितीय सण्ड ] प्रतीच्येषु संस्कृत प्रभाव स्वान्ते 'स्वभापाव्यावरणवैकल्यदोपस्तायद् यथाशक्य प्रमार्जनीय' इति भाव उरियाय॥ (२) कर्तु कृतित्व व्यजप-ती कालिदासस्य श्रेष्ठा कृति शकुन्तलाम् अनुशील्य पाश्चात्या प्रसह्य ताम् उपतुष्टषु । शकुन्तलाशैलीम् अनुसत्येन च 'गेटे' (Goethe) 'फास्ट' नाम्न स्वसन्दर्भस्य प्रस्तावना रिचयामास । सरकृत सन्दर्भाणा शार्मण्यभापानुवाद शामएयसाहित्य भूयिष्ठ प्रभाव यति स्म । 'फ० श्लेजल' (Schlegel) नामा शार्मण्य कवि सस्कृतकाव्यानि शाण्यभाषाया सलु अनुकवयति स्म ।। (३) सस्कृतभाषाप्रवद्धा वै 'महायान' सम्प्रदायस्य प्रामाणिका प्रअन्वा । अथ हरि धीय विविधभाषासु तदनुवाद पाश्चात्यसौगताना मन सि बलवद् अहापात् ।। (४) प्रा वैदिकान्थेभ्य आ श्रेण्य (Classical) सन्र्दभेभ्यो निसिल सतु साकृतसारस्वतमहार्णव पश्चिमविपश्चित्कर्णधारै सम्वत्सराणाम् उप द्विशते समाहित । वेदाना, ब्राह्मणानाम् , उपनिपदा, रामायणस्य, महा भारतस्य, पुराणाना, गीतिकाव्याना, लोकमनोरञ्जकारयायिकानाम, औपदे शिपशुक्थाना, वैज्ञानिस्सन्दर्भाणा, किंबहुना यत्सत्य सस्कृतसाहित्याशिन मर्वेषाम् अगोपाशानाम् अनुवादा, टिप्पण्य , सामाक्षिसस्करणानि च (Crit cil eduons) तासु तासु हरिवीयभापासु सवृत्तानि। अस्तोकेन च तथा प्रभावेण तरत्येपु मनीषिषु नून भवितव्यम् ।। , अथ तृतीयः खण्डः संस्कृतसाहित्ये तिथिक्रमाभावः हन्त सस्कृतसाहित्यानुसन्धामि कृतेऽपि तादृशसामीतिक (Cntical) मार्गणागणे तथाविधक्लेशश्लेपविषमे च प्रचुरप्रयासे संस्कृतसाहित्यस्य इति वृत्त यावदद्य अनापद्यमान प्रकाशपद्या वेविद्यते । नानानिर्णायकै निर्णीतेषु कविकुलतिलकस्य मालिदासस्य इव कृतिताकामिनीकान्तस्य भासस्य अपि कालेषु न केवल पञ्चपारण दशाब्दीना प्रत्युत शताब्दीनाम् मिथोन्तर पलभ्यते । "सस्कृतसाहित्येतिहाससम्बन्धिन्य सर्वास्तिथयस्ता समुण्डसूच्य समु ·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः ( Pins ) सलु, याः पुनः उद्धरणायैव वर्गलेषु जटिताः भवन्ति ।" प्रस्था- नान्तरेषु परमप्रकर्ष प्राप्तम् अपि संस्कृतसाहित्यम् इतिहासे नितरां शोच्या- वस्थं तानद् दृश्यते; तथाहि अंगुलिगण्याः प्रथमम् इतिहासप्रबन्धाः, अथ तेऽपि कल्पनाबहुलाः । अहो यत भारतीयैतिहाम्पिकानां मूर्धन्यायमानः कहणः 'हीरोडोटसस्य अपि तुला नाधिरोहति ।। तत्र हेतवः । दुर्वचाः खलु संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासदारिद्रयस्य अप्र- त्याख्येयहेतवः इति अभ्युपगच्छन्तोऽपि एताचद्धि तावदवश्यं विवक्षामः- (५) इतिहासशब्दस्य योऽभिप्रायः अद्यत्वे गृह्यते न स पुरा भारतीयैः गृहीतः । नृपाणां विश्रुतानां जनानाञ्च चरितकथायाः नियन्धने भारतीयानां प्रवृत्तिः पुरा न कदाप्यभूत्, यो हि तैः अप्रमत्तं सोत्साहं च परिरक्षितयोः आर्यसभ्यतासंस्कृत्योः सम्बर्धने सुप्ठु साहाय्य सम्पादयामास तस्य तु चरितं सुगीतं ते. । तथाहि अध्यात्म भारतीयसम्प्रदायानां विस्तृतं यथाथ च यादृशं चरितानुकीर्तनं संस्कृतवाड्मये लोचनगोचरी भवति तादृशं न क्वचिदपि अन्यत्र जगतः सर्वासां भाषाणां साहित्ये दृष्टिपथम् अवतरति ॥ (९) कर्मसिद्धान्तः, भाग्यराद्धान्तः, ईश्वरेच्छाहतान्तः, मन्त्र-तन्त्र- किया विश्वासः, एतद्युगीनपैज्ञानिकमतेरनुदयः इत्येवमादयो बढयो विशिष्टा वैदिकनौद्धजेनानां मनोवृत्तयः परिस्थितयश्च संभूय संस्कृतसाहित्ये इतिहामा- नुपलव्यः ईपद् हेतुता ब्रजन्ति ।। (३) प्राप्तीष्टीयद्वादश शताब्दि भारते घटमानानां राजनीतिकघटनानां क्रमरच अपि नाम तथा बभूव या तेन न काचित् विश्वजनीना प्रवृत्तिः प्रादुरभूत्। (१) भारतीयानां हृदयेपु राष्ट्रीयत्य-भावनाया प्रभावश् च अत्र महान् हेतुर अस्ति । अलनेन्द्रस्य (मिकन्दरस्य) भारते विजयानां प्रभावो न ३६ चिर-स्थास्नुर् अभवन् न च अन्यः विदेशिमिराततायिभिर् भारते 1-लेपशिगनगरे 12 तमेश्दे मुद्रितस्य यः द० द्विदनी' पृतस्य संस्कृत. प्यारणस्य भूमिकातः । पचायतोऽप्यधिकम्यो धर्षेभ्यः पूर्ये प्रकाशित मतमे- सर साम्प्रतमपि तयावदम्युपगन्तब भवति । २-'भारतीपा इतिहामयियों न विदुरियनुपरवा 'तेपामितिहामराम्देन न सल तम्याधंस नही बभूय यस्य हरिवपयायो भयनीति यत्तग्यमिति फलिक्षं समानेन।

·तृतीयः खण्डः] प्रतीच्येषु संस्कृत प्रभाव: कतैर् आक्रमणैर् इहत्यायां जनतायां राष्ट्रीयत्व-भावनाया उदयोऽजनिष्ट। 'भारतीय भूपाला न तथा विदेशिभ्योऽद्रुह्यन् यथा अन्योन्येभ्यः' इत्येतच्च आपिनाम मुसल्मानानां भारतोपरि विजय-लाभे मुख्य कारणं बभूव । (५) कालेन दूरं नीतानां प्राचीनानां म्य-पूर्व तितिपतीनाम् इतिहासेषु तत् प्रशस्ति-काव्येषु च न साधारण-भारत-जनताया उचिता प्रीतिर अभूत् । तस्मात् स्थायिनी कीर्ति लिप्सवः कवयो न तथा स्व-सम-काल-भवानां नृपाणां चरितानि स्व-प्रवन्धानां विषयत्वेन उपादते स्म यथा रामायण-महाभारतादि प्राचीन-अन्य वरिपतानाम् । (६) भारतीयानां विशेषापेक्षया सामान्येऽधिका या प्रीतिर् दृश्यते सा- ऽपि अत्र हेत्वन्तरतां ब्रजति । तथाहि, यदा हि द्वौ प्रतिद्वन्द्विनौ पक्षौ उहापो- हस्य विषयीभवतः, तदाऽपि व्याख्यातृणां जीवनेतिवृत्तानि सर्वथा उपेक्ष्य केवलं विवादीया युक्य एव किल प्रस्तूयन्ते । दार्शनिकाणां नाना-सम्प्रदायानां व्याख्यानावसरेपु चाऽपि ऐतिहासिकः कालः पृष्ठतः कृतो भवति । (७) प्राचीनवाङमयस्य च बहुतर संख्याका मन्थाः कुटुम्ब-विशेषस्य वा सम्प्रदाय-विशेषस्य वा मठ-विशेषस्य वा दाय-सम्पत्तिभूता नु उपलब्धि गताः, येषां प्रणेतृणां नामोल्लेखम् अपि हन्त नोपल भामहे । () परम-प्राचीन वाड्मयापेक्षया अर्वाचीने वाङमये च यदि क्वचिद् अन्य निर्मातृणां नामानि फिल श्रुति-पधम् अयत्तरन्ति, तान्यपि, न खलु व्यक्ति-विशेषाणाम् , अपितु कुटुम्न-विशेषाणं (गोत्र-विशेषाणां वा) उपाख्यात्वेन पारगृह्यन्ते । २ अभूवंश्च भोज-विक्रमादित्यादि-नाम- धारिण्योऽनेकाः व्यक्तय इह । 'अमुकः कविर भोजस्य विक्रमादित्यस्य या काले खलु जातः' इत्येतावन्मात्रे उपलब्धेऽपि ऐतिहासिक-ज्ञाने न तेन वस्तुत ऐतिहासिकत्वं तज्ज्ञानस्य सिध्यति । १. तथाहि-साहसांकचरितं माम ऐतिहासिकं कान्यं विस्मृति-गर्भ निलीनं वरी- पति, नेपघीय चरित नाम पौराणिक कथाश्रयं कायं च नाना-टोका- . विभूषितं सत् परितमण्डली-हृदय-हारीभूतं खलु पश्यते । २--देशान्तरेषु इच भारतेऽपि खरडे अथापि एप म्यवहारो दृश्यते यद् अन्यकाराणां नामानि प्रायः गुप्त-शर्मा-राय-चक्रवर्ती-प्रभृतिभिर् 'उपपदैः एष प्रथितानि सन्ति । न समस्त-नाम-प्रकाशने तथा महत्व संभाज्यते यथा उपपद-प्रकाशने।

·नाना शायः निषियम् इति, यकृत्रिमम्' इति वा भवति। अत एव 'प्राकृत शब्देन माग्दवन्य मापिन-मापा गृहते या हि खलु साहित्यिक्या भाषातः संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः (e) पाटे च क्वचित् पुनः कस्यचित् कवेर अन्य कारस्य वा नामधेय दनन्ये उपन्यत्तम् आलोक्यते, न तस्य मातुः, पितुः, वंशस्य, जन्मभुवः, गवार,बमामादिकत्व च विषये किञ्चिद् उल्लिखित लभामहे । (१०) उक्ते च कदाचित् एकस्यैव नगरादिस्य सार्थकैर ननिर ज्यहार। गतेऽनि नहि मारतीचेषु ऐतिहासिको बुद्धिरासीद्' इति न दानुचिट् असेचम् । इतिहास-विद्या साहित्ये हि न केवल विपुलकायानि बहूनि पुराजनि ग्रन्यान्तराणि च, अपितु निश्चित-तिथि-युता अनेके शिला-लेखा अनि इह विद्यन्ते', ज्यौतिष-प्रन्थकाराश् च स्व-प्रन्य-परि- मनाप्दीनां यथान् तिथीः खलु निर्दिशन्ति स्म ।। अथ चतुर्थो खण्डः संस्कृतभापा थाधुनिक्यो भापाश्च संस्कृत शब्द प्रयोगस्य प्रारम्भ-कालम् अन्विध्यन्तो वयं शब्दम् इम पारिरनर अष्टाध्यायां वाल्मीकेश् च रामायणे प्रयुक्त सर्वतः प्रथम पश्यामः अन्य व्युत्पत्ति लभ्यश् चार्थ:-एन सञ्चितम् इति, स्निग्धं कृतम्' इति, 'परिमार्जिनम्' इति, वा भवति । एतत् प्रतिद्वन्द्विनः 'प्राकृत शब्दस्य ·चतुर्थः खण्डः] संस्कृत भाषा आधुनिक्यो भापाश्च ११ आदर्शः ऋग्वेदे सलु प्राप्यते । परम् 'ऋग्वेदस्य समग्रस्य छन्दोमयत्वात् न हि अत्र तदानी भाषिनाया भाषाया वास्तविकत्य स्वरूपस्य दर्शनं शक्यम इत्येतस्यां विप्रतिपत्तौ सत्यां, 'ऋग्वेदस्य माया छन्दोमयी सत्यपि तदानीतन्या भापित-भाषातो नितरां भिन्ना भवितुं नाऽहति' इति तु न कस्यापि विमतं स्यात् । तास् ता अवस्था उत्तीर्य नानारूपेषु प्रादुर्भूतानां विविध-भारतीय- भाषाणां निम्नन्यस्ता सारिणी एकदृष्टिपातेन सर्वा आर्य-भाषा-धारा-गती: पिशुनयिष्यति । सार्वजनिक वैदिकभाषाः ऋग्वेदवर्जम् भन्या वेद संहिताः ऋग्वेदः । . पाली ब्राक्षयानि यास्ककृतिश्च यास्काऽवरकालिकसंस्कृतम् लिखितपाली रामायणं महाभारत पाणिनि-च्याकरणं च ० अशोकस्य शिलालेखाः कात्यायनरुतिः पतञ्जलिकृतिश्च नाटकेषु व्यवहतानि प्राकृतानि लिखित प्रातानि अपनशाः लिखिताऽपत्र'शा आधुनिक्यो भाषा: 'यथा यथा भाषा-विकासो धर्धते वधा तथा साहित्यिकी भाषा सर्वजन- भापित-भापातो भेदम् श्राप्नोति' इति तायत् सारिणीत एतस्याः स्पष्ट ज्ञायते । विपश्चिद्वरा भारडारकर महाशया पैदिक कालाद् अवर-काले ·१२ संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः उदितं साहित्यं 'मध्यकालिक-संस्कृत-साहित्यं श्रेण्य'-संस्कृत-साहित्यं च' इति द्विधा विभाजयन्ति । ब्राह्मण-ग्रन्येभ्योऽनन्तरं रामायण-महाभारताभ्यां च पूर्व गतः कालो 'मध्यमालः' इति मत्वा ते मध्यकालिकं साहित्यं प्रकल्प- यन्ति । कालेऽत्र मुख्त्यो प्रन्यकारो वैयाकरणश् च सुगृहीवनामधेयः पणिनिर् गण्यते । पाणिने अर्वाचीनः कालः श्रेण्य-संस्कृत-कालतया व्यपदिश्यते । फालेऽत्र मुख्यौ वैयाकरणौ कात्यायनः पतञ्जलिश् च स्याप्येते । सर्व-जनस्य भाषित-मापाया विविधा दशाः पाल्या (पाली हि अशोकस्य शिला लेखेषु व्यवहता प्राप्यते), नाटकानां प्राप्तः, अपनशैः, आधुनिकीमिश् च भाषामिर अभिव्यज्यन्ते । नाटकानां प्राकृवैश् च न सलु-तदानीत नीनां मापाणां वास्तविक स्वरूपाणि प्राश्यन्ते । प्रारम्भावस्थासु तावत् प्राकृतर लोकानां भापित-मापा एव नून प्रकाश्यन्ते स्म; किन्तु काल-क्रमेण तान्यपि, साहित्यिक वैदिक-मापावत् साहित्यिक-संस्कृत-मापावच, तान्यपि व्याकरण-निगडितानि भूत्वा साहित्यिकोपभाषा मात्राणि जातानि; ततश् च केवलम् आधुनिक्यो भारतीया आर्यभाषाः भापित-भाषाणां प्रति- निघयोऽभूवन् । एपा विविध-दशा-परियत्तिस् तु शनैः शनैः खलु बभूव । तयादि, पृथ्वीराज रासो-नामफ्स्य चन्दवरदाई-गृतस्य महाकाव्यस्य भाषा शौरसेनी-नाम्ना व्यवद्वियमारण्या 'अपभ्रंश'-मापया बलयत साम्यं निभर्ति, इदानींवन्या हिन्दीतश् च दृढं भिद्यते । अघोविन्यस्तया तालिकया अाधुनि- फीनाम् अार्यमापारण विकाम-पद्धतिः सष्ट व्यहीमविष्यति । 1-ए म एपम् । पर्ग-बिग्रेप-मरदहति मारः।

·प्राकृतानि
चतुर्थः खण्डः
-
मागधी
पाची
माहाराष्ट्री
घदमागधी
शौरसेनी
श्रर्द्धमागधा
मागधः
माहाराष्ट्र
शौरसेनः श्रावन्तः
गौर्जरः
अपन'शः
अपभ्रंशः
अपन: अपन'श: अपभ्रंशः
अज्ञातभाषा] प्राच्छदः अपभ्रंशः
आधुनिकी
पौरस्त्या हिन्दी
सन्धवी
आधुनिकी आधुनिकी माहाराष्ट्री
राजस्थानी गुजराती मैथिली श्रोस्कली धंगीया प्रागज्योतिपीया
(विहारी)(उडिया) (धंगाजी) (घासामी)
संस्कृत आधुनिक्यो भापाश्च
हदा-पावास्य पाधापी काश्मीरी
अाधुनिकी पावास्या
पाचापी (पंजाबी) अाधुनिकी
हिन्दी
1. एपा भाषा 'शिन-भाषा-सही कामपि भाषां सूचयति ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः उपरि-न्यस्तायां तालिकायां प्रदर्शिता या आधुनिक्यो भाषाः स्त्रीष्टीयस्य सहस्रतमवर्षस्य प्रत्यासनकाले विकसितु प्रारब्धाः, न ता विभक्ति-प्रत्यययोर बलेन अर्थ व्यञ्जयन्त्यो भाषा अभूवन्, प्रत्युत आंग्लादिभाषावत् तास्वपि, विभक्ति-प्रत्यययोः स्थाने, शब्द-प्रयोगेण खलु अर्थः प्रत्याय्यते' । उक्त च बीम्जमहोदयैः-संश्लेषण-प्रसूनं कोरकतया उद्भूय स्फुटितम् । सर्वाशेन च स्फुटितं भूत्वा, कुशुमान्तरवत्, म्लानिम् उपागमत् । अस्य दलानि, विभक्ति-प्रत्यया इत्यर्थः, एकैकशो विशुप्य अपतन् । यथाकालं च फलं, वैश्लेषिकी भाषा इत्यर्थः, उदियाय, उपचयं परिपाकं च प्राप्नोत्' इति । 'यदाऽपि भारते श्रार्य-भाषाः अनार्यभाषाश् च मिथः संमिलन्ति तदा पूर्वोक्ताभिर् उत्तरोताः क्रोडी क्रियन्ते' इत्यनेन आर्यभाषाणां गुणोत्कर्षा दुरपह नवः। अद्यत्वे च येषु देश-खएडेपु जाति-द्वयस्य देशयोः सीमे सगच्छेते तेषु एतत् पूर्वोक्त' भाषा-स्वरूपस्य विपरिवर्तनं नियमेन प्राने- सरद् अवलोक्यते । अनार्यभाषा इति प्रायः-परिभाषिताः (So called) द्रविड-शारसाकाः 'तेलुगु, तामिल, मलयालम, कनारी, इति चतस्रो भाषाः दक्षिणा-पथे प्रसिद्धाः प्रायेण संस्कृत-मिश्राः सन्ति जाताः॥ अथ पञ्चमः खण्डः संस्कृतस्य भापित-भापात्वम् 'फियदंशं यावत् ननु संस्कृतं भाषिता भाषा बभूव ?' प्रश्नम् इमं प्रति- ब्रु यद्भिर् अध्यापकवरैर् ई० जे० राप्सनमहोदयैर् अभ्यधायि–'अस्माभिः प्रयुज्यमाना साहित्यिकी श्राग्लभापा इवैव संस्कृतमपि नूनं भापिता भाषा- ऽऽसीत् । संस्कृतं च पुरा भारते वर्षे पश्चिमोत्तर-दिग्मागे सर्वैर् जनैर् प्रभाध्यत । कृस्नेन हि संस्कृत-यालमयेन अस्य विकासः स्पष्टं विज्ञाप्यते, अस्य प ध्वनि-विशेपैर् यद् वैशिष्टय प्रतिभाति तदद्यापि पश्चिमोत्तरीये भारत-मागे समुपलभ्यमानेषु शिला-लेखेषु प्रायोऽतीर्ण प्रत्यक्षम् पालोक्यते। 1-विभक्ति-प्रत्यययोर पलेन अर्थ घोतयन्तीपु सस्कृवादिभाषासु प्रकृति-प्रत्ययानां समासानां च रचनायो संश्लेपस्य प्राधान्यात् बाहुल्याच यूरोपीयास ताः 'सौरलैपिक्यो भापा' इति व्यपदिशन्ति । विमस्ति-प्रत्यय-स्थाने शब्द-प्रयो- गेण अर्थ विज्ञापयन्तीपु हिन्दी-प्रभृतिषु भाषासु विष्ठ षस्य प्राधान्यात् ता बषिस्यो भाषा उच्यन्ते ।

·पञ्चमः खण्डः] संस्कृतस्य भापित भाषात्वम् आदौ किल संस्कृतं पश्चिमोत्तरभागे एव लब्धोद्भवस्य हिन्दु-धर्मस्य भाषा बभूव । हिन्दु-धर्मस्य प्रसारेण सह संस्कृतमपि प्रसारम् श्राप । जैन-बौद्ध- धर्मयोः प्रसारस्यकाले कियत्कं कालं यावद् अस्य प्रसारोऽवरुद्धः। अथ तयोर धर्मेयोर हासे प्रारब्धे पुनः संस्कृतस्य उत्थानम् अभूत् । शनैः शनैश् च एतत् समग्रेऽपि भारते वर्षे लब्धास्पदं बभूव। तदेवम् या संस्कृत भाषा आदी कस्यचित् नगण्यस्य जनपदविशेषस्य भापिता भाषा बभूव सैघ कालक्रमेण जातिविशेषस्य धर्मविशेषस्य च भाषा भूत्या अन्ततोगत्वा असिलस्य भारत- वर्षस्य सर्वधर्म-राजनीति-संस्कृतीनां भाषण समजायत । कालेन विशाला राष्ट्रीय-भाषा सती एषा हिन्दु राष्ट्रीयत्व-विनाशकानां केवलं मुस्लमानानां शासन-काले आत्मनो गौरवशालिनः पदात् प्रभ्रष्टा बभूव" इति । श्रथ वक्ष्यमाण युक्तयः संस्कृतस्य भापित-भाषात्वं साधयन्ति--- १- मध्य संस्कृतं श्रेण्य-संस्कृतं च उभयमपि चैदिक्याः भाषाया अपत्ये सलु स्तः” इति तावद् निर्दिष्टचरम् । अथ तदेतद् उभयमपि बहुतिथं कालं यावत् शिष्टानां व्यावहारिकी भाषा अभवत् । 'पाली' इति नाम्ना 'नाटक-प्राकृतानि' इति नाम्ना च सड़केन्यमानास् तदानीतन्यो सर्व-जन- भाषित-भाषा अपि आभ्यां प्रभाविता अभूवन । २-यारकाद् आरभ्य सर्वे प्रान्चो वैयाकरणाः संस्कृत भाषा इति व्यपदिशन्ति । 'भाषा' शब्देन च विश्वजनीनं दैनंदिन-व्यवहार-साधक शाब्दिक साधनं विहाय किं ग्राह्यम् ? ३-पाणिनि-प्रोतस्य व्याकरणस्य बयो विघयोः जीचित्त-भाषा- विषयमात्रे चरितार्थी भवन्ति, नाऽन्यत्र । ४--(खीष्टात् पूर्व द्वितीयशतके भवेन) पतञ्जलिना संस्कृतं लोक- व्यवहृता भापा सका, स्व-शब्दाश् च लोक-प्रसिद्धाः शब्दाः। ५--भाषित-भाषासु तत्तद्-देश-निमित्तका ये विशेषा दृश्यन्ते ते संस्कृतेऽपि सलु आसन् इति ज्ञायते । तथाहि यास्कः पाणिनिश् च 'प्राच्येषु' 'उदीच्येषु' इति देश-नाम-निर्देश-पूर्व के सांस्तान विशेपानस्पष्टं सहकेतयतः। -तयाहि, नारकीयेषु प्राकृतेषु ऋद्धि-सुदरिसन-प्रभृतयः शम्दा उप- सभ्यन्ते, पाल्यां च तस्सस्शा एव इन्दि-मुदस्सन-प्रभृतयः। 'द्धि-सुदरिसन- प्रभृतयः शब्दाः इदि-सुदस्सन-प्रमृतिभ्यः शब्देम्यो निष्पादिताः सन्ति' इति तु साधषितुम् अशक्यम् । तस्माद् "ऋदि-प्रभृतयः शब्दा. संस्कृतशब्देम्य एच निष्पादिताः सन्ति' इत्येव अभ्युपगन्तन्यं भवति । २-तयाहि, दूराद सम्बोधने वाक्यस्य अन्तिमः स्वरः प्लुतो भवति । + ·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः कात्यायनेनाऽपि जनपद-विशेषात् प्रयोग-विशेषाः प्रदर्शिताः, पतञ्जलिना च तत्तामण्डलमात्रे व्यवहारम् श्रारूढाः शब्दाः सङ्गृह्य स्वभाष्ये न्यस्ताः । (६) श्रूयते किल कथासु यद् भिनुभिः 'संस्कृतभाषा भगवता आत्मनो भापित-भापात्वेन उपादेया' इति भगवान गौतमोऽभ्यर्थितः । अनेनापि 'संस्कृत भगवद्-चुद्ध-काले भापिता मापा बभूव' इति फलितं भवति । ७-स्वपन्थानां प्रचुरं प्रचारम् अभिवाब्छता सीप्टीय-द्वितीय-शतक- जातेन कवि-तार्किक चक्रवर्तिना अश्वघोपेण पाल्यादिकं विहाय संस्कृतमेव स्वरचनायाम् आश्रितम् । अस्माद्धि अनुमीयते यत् तदा प्रजासु संस्कृतस्य यावान् समादर आसीत्, न तावान् पाली प्राकृतादिकस्य, संस्कृतेन च प्रणष्ट- पूर्वम् आत्मनो गौरव-पदं पुनः प्राप्तम् श्रासीद् इति । -स्त्रीष्टीय-द्वितीय-शतकाद् अर्वा वीने काले ये शिला-लेखा उत्कीर्ण अभूवन, तेषां मध्याद् ये प्रकाशम् आगतास् तत्र संस्कृते वहयः, पाल्यादिषु च अल्पतराः दृश्यन्ते । स्रीष्टीय पाठशतकाद् अवरकालिकानां शिला लेखानां तु, जैन-शिला-लेसान् वर्जयित्वा, सर्व संस्कृते लिखिता उपलभ्यन्ते । 'शिला- लेखानां च भाषया तथा भवितव्यं यथा सा लोकेन सुपठा सुगमा च स्यात्' इति तु न कस्यापि विमतं भवेन् । -उत्तरीय-भारतवर्षस्य चौद्धानां अन्याः मायः संस्कृते उपनिबद्धा अवलोक्यन्ते । तेन हि ज्ञायते यद् न बौद्धेषु अपि ये संस्कृत विरोधिन आसन् तेषां प्रयत्नः फलवान अभूद् इति । १०-खीष्टीय-सप्तम-शतके मौसिकेपु शास्त्रीयेषु वादेषु बौद्धैः संस्कृतमेव प्रयुज्यते स्म इति तावद् ह्य नसागस्य भारत-यात्रा-वर्णनेषु स्पष्टम् उपन्यस्तं पश्यामः । तदानी च प्राकृतं सर्वथा अत्यतिवन्तः सन्तोऽपि जैना अपि संस्कृतेन व्यवहतु प्रारभन्त । ११-संस्कृतनाटकेपु पात्राणां सामाजिकी स्थितिम् अनुरुध्य तद्- भाषण-योग्यानि विविधानि प्राकृतानि प्रयुक्तानि दृश्यन्ते। नायकाः, उच्च- पदाधिकारिणः, तपखिनः, तपस्विन्या, एवंविधानि पात्रान्तराणि च संस्कृतम् आश्रित्य अवन्ति । त्रियः, अयर-स्थितिकानि च अन्यानि पात्राणि प्राकृतैर् एव व्यवहरन्ति । तेन हि ज्ञायते यद् ये न संस्कृतेन व्यवहाँ शक्ता अभू- वन्, वेऽपि जनाः संस्कृतेन प्रकाशितं वक्तुर अभिप्रायम् अवश्यम् तत्क्षणम् अयोधन् इति । अन्यच्च, 'संस्कृत-नाटकानि पुरा अभिनीतानि अपि अभवन्' इत्येतत्साधकानि नाना प्रमाणानि उपलमामहे । श्रथ अभिनये सति सामाजिक संस्कृतभापितार्थोऽपि अवश्य बोद्धव्यः, अन्यथा कथं ·पश्चमः खण्डः ] संस्कृत भाषा भापित्वम् १७ नु तेपो रसास्वादः स्यात् ? तदनेनापि संस्कृतस्य सर्व-लोक-गम्यत्वं स्वयम् आयाति। १२-'रामायण-महाभारतयोर मूल-श्लोकानां पाठमानं लोक-समदं समभवत्' इत्येतच्च बहुभ्यः प्रमाणेभ्यो विमो वयम् । एवं हि सति 'संस्कृत- श्लोकार्थः श्रोतृभिर अवश्यं झटिति गृह्यते स्म' इत्यत्र कः संशयीत । आभिर युक्तिभिर् ज्ञायते यद् श्राहिमगिरेर आविध्याद्रेर् आर्यावर्त इति नाम्ना यो भूभागोऽस्ति प्रसिद्धः, तत्र पुरा संस्कृतं लोक-भापा बभूव, यां न केवल ब्राह्मणाः', अन्येऽपि सर्वे जनाः भाषन्ते स्म, अवगच्छन्ति स्म च इति । अस्ति च पतनलिना प्रोता एका कथा यत्र कोऽपि रथचाहकः केन- चिद् वैयाकरणेन सह 'सूत'-शब्दस्य व्युत्पत्ति-विषये विवदते । श्रूयते च लोक-वार्तासु यत् कदाचिद् महाराजो भोजः कश्चन काठ-पण्डान् विक्रीय जीविकाम् अर्जयन्त पुरुषम् एकदा शिरसा काष्ठ-भार वहन्तम् आलोक्य अनुकम्पाविष्ट-हृदयस् तं पृष्टवान्-'कञ्चिद् भारो न वाधति १ इति । आत्मनेपदिनो बाधतेः परस्मैपदितया व्याकरण विरुद्ध प्रयोग श्रुत्वा खेदं मन्यमानः स प्रत्यनचीत्-"भारो मां तथा न बाधते, यथा 'याधति बापते" इति । 'सीधीये सप्तमे शतके बौद्धर् जैनैर् अपि संस्कृतेन व्यव- हतु प्रारब्धम्' इति तावद् अभिहितं पुरा। अद्यत्वेऽपि पण्डित-सल्लनाः मिथः संलापे, विशेषेण च शास्त्र-वर्चायां सर्वदा, संस्कृतेन एव व्यवहरन्ति । विषयम् इमम् उपसंहदिर अस्माभिर् एतावदेव तावदन्ते वक्तव्यं यद् आद्य- दिनाद् आरभ्य अद्य याचन सैव स्थितिः खलु सस्कृतस्य धासीद् अस्ति च या 'ज्यू' (Jew)-जातौ हिन्न भाषाया अस्ति, यूरोपीयेतिहासस्य च 'मध्य- काले लैटिनभापाया आसीत् इति । अथषष्ठः खण्डः श्रेण्यसंस्कृतलक्षणम् भारतीय साहित्येतिवृत्तं तावद् 'वैदिककालः रेश्यसंस्कृतकालश्च' इति कालद्वयेन द्विधा विभज्यते । पाणिनेः प्राक् प्रथमः, परतश्च अपरः कालो गएयते । आये हि वेदाः, ब्राह्मणानि, आरण्यकमन्थाः, उपनिषदः, कल्पाश्चेति ---पताले 'शिष्ट शब्दोऽन विचारणीयः ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्याय सारस्वत समावेश्यते । द्वैतीये च रामायणमहाभारते, पुराणानि, महा- काव्यानि, रुपकाणि, गीति'काव्यानि, कथाः, आख्यायिकाः, चरितानि, पञ्चतन्त्रादि-मनोरञ्जनशिक्षा-नीतिप्रन्थाः, व्याकरणानि, शिक्षाः, आयुर्वेदः, धर्मशास्त्राणि, ज्यौतिपप्रबन्धाः, गणितप्रकरणानि चेत्यादिकं भूयिष्ठं साहित्यं समावेशमाप्नोति । द्वयोश्चानयोः देहात्मविषयशैलीतिचतुष्कस्य मिथो भेदात् परस्परं भेदो यथा प्रदर्शितो भवति तथा संक्षेपेण चतुष्कमेतद् अधस्ताद् निरूप्यते । अथ तत्र- (क) अधिदेहम् । समग्रः सलु ऋग्वेदश्छन्दोबद्धः। गद्यस्य तु प्रयोगः शनैः शनैः विकासमापत् । यजुप्पु ब्राह्मणेषु च गद्यं प्रायः प्रौढिं प्राप्त दृश्यते । उपनिपत्स्यपि नस्य अांशिकः प्रयोग उपलभ्यते, परं श्रेण्ये संस्कृते प्रायेण अस्याभाव एव संल्लक्ष्यते । तत्र हि आयुर्वेद-धर्मशास्त्र-सदृश्यो विद्या अपि पद्यनिगडिताः निशाम्यन्ते । गद्यन्तु केवल दर्शनेषु व्याकरणे च प्रहेलिकायमानया दुरवबोधकुटिलितया च शैल्या प्रयुज्यमान प्राप्यते । कथाख्यायिकादिषु पञ्चतन्त्रादिपु रूपकेषु च यद्यपि माहित्यिक गद्यं व्यवहृतं विलोक्यते तथापि तदेतद् दीर्घसमास-बहुलत्वाद् ब्राह्मणग्रन्थस्थगयेन सम्यक् सारूप्यम् श्रावोदुन प्रभवति ।। अथ श्रेण्यसंस्कृतसाहित्ये प्रयुज्यमानानि छन्दांसि प्रायेण छान्दसच्छ- न्दांसि श्राश्रितानि सन्त्यपि तेभ्यो भिद्यन्ते । श्लोकस्तत्र' प्रमुखायते । श्रेण्यसंस्कृतच्छन्दांसि बहुविधानि, प्रतिपादं वर्णमाना-संख्या-परिमाणयोः दृढनियमात्स्योपजीव्येभ्यः छान्दसच्छन्दोभ्यो दुष्करतराणि च खलु भवन्ति।। (स) अध्यात्मम् । वेदेषु जातप्ररोहमात्र पुनर्जन्मसिद्धान्तबीजम् उपनिषत्सु काण्ड दर्शयत् संस्कृतसाहित्ये तरुत्वेन परिणमति। तथाहि 'धर्मसंस्थापनार्थाय विनाशाय च दुष्कृतां देवो विष्णुः पुनः पुनः मनुष्य रूपेण वा पशुरूपेण या पृथिवीम् अवतरति ।। 'साधारणे तावन्मर्त्यलोकवर्णने पौनःपुन्येन अमर्त्यलोकवर्णनं संस्कृते क्रियते । घनिष्ठः च सलु देवलोक-भूलोकयोः अन्योन्यसम्बन्धः संस्कृत- साहित्ये पठ्यते' इत्येप अपरः वैदिकलौकिक-संस्कृतसाहित्ययोः विशेषः । श्रथ महती काचित् संस्कृत-साहित्य-शिल्पिनाम् अत्युद्दामात्युक्तिरस. १-ऋतुसंहार गीतगोविन्द अमृतीनि काग्यानि पाश्चात्यैः गीविकाग्यानीति भ्यपदिश्यन्ते ॥

·पष्ठःखएड: श्रेण्य संस्कृत लक्षणम् प्रवणता विलोक्यते । एतावत्पबला चैषा यत् लोके किल आमाणकान संस्कृतात्युक्तिः प्रविष्टा । तथाहि बाणस्य कादम्बया त्रिभुवनललामभूता,' 'अपरेव पृथिवी समुत्पादिता, 'सततप्रवृत्ताध्ययनध्वनिधीतकल्मपा" इत्यादि- • बहुविधा अतिशयोक्तयः उज्जयिनीवर्णने श्रूयन्ते । "लोकातिशायितपस्वितावर्णन, पौराणिकोपाख्यानानाम् अतः पटूल्लेखः, वर्णने भूयोभूयः बहुपद्यप्रयोगः, महाकाव्यानां महाकायत्वं, गद्य- रूपाणम् एकतमस्य निरुपमः संक्षेपः, प्रत्यकालिके साहित्ये स्वभावादिय प्रयुक्ता दीर्घसमासाः इत्येतत् सर्व श्रेण्यसंस्कृतसाहित्यकाराण तामेतां प्रवृत्ति पटु प्रदर्शयति ॥ (ग) अधिविषयम् । वैदिक साहित्यं हि तावद् आचूलमूलं धर्म्य- प्रवृत्तिकम् ; श्रेण्यसंस्कृतसाहित्य तु निसर्गतः लौकिकप्रवृत्तिपरिगृहीतम् । तथाहि वाय्वग्निवरुणादयः पुराण्यः वैदिक्यों देवताः श्रेण्यसंस्कृतयुगे गौथ्यो जाताः । अथ ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चेति त्रयो देवाः विशिष्य उपासनीयाः अभवन् । गणेश-कुचेर-लक्ष्मी-सरस्वती-प्रमुखानि नव्यानि नानादेवतान्तराणि च युगेऽन कविकल्पनातः प्रसूतानि । (घ) अधिशैलि । पाणिनीय-व्याकरणसन्दानित चरण श्रेण्यसंस्कृतं पंगुवत् सन्निरुद्धप्रसर किल वर्तते । अन्यच्च एतयुगोयालङ्कारिकाचार्य: दूरक्षाः काव्यनियामकरः राधान्ताः प्रतिपादिताः, रचनासु च अस्य युगस्य दीर्घसमासप्रयोगः प्रचुरप्रचुरः प्राप्यते । तदित्थं यथा यथा कालोऽतिकामति तथा तथा संस्कृतकाव्यं क्लिष्टतां दधाति । न पुनः एतावता 'सस्कृतकाव्यं काव्यत्याधायकगुणैः तहि परिहीयते' इति उन्नतव्यम् । तदेतत् तथ्यम् 'अस्ति तावद् मत्सस्तुतेषु अन्यतमः मनीपिमतल्लिका कृतकाव्यात्मसाक्षात्कारः यं सलु इह काव्याद् ऋते न किश्चिद् भावान्तरम् आनन्दयति' इति त्रुवता मैकडानल महाशयेन अपि प्रतिपनम् । अविकृतस्तु परंसंस्कृतकाव्यचमत्कारः केवलं मूलरचनाध्ययनेन एव अनुभवितुमर्हः । या हि रमणीयता संस्कृतच्छ- न्दस्सु वर्तते न सा भापान्तरानुवादेषु अनुविधातु शक्या । 1-एवमेव उज्जयिनीवर्णन नेकपृष्ठानि व्याप्नोति । दशकुमारचरिते च दण्डि- कृती एतादृशमेव पुष्पापुरीवर्णनमुपलभ्यते ॥ २-परामशन्तु मैकदानलकृत संस्कृत साहित्येतिवृत्तम् ( History of Sans. brit Literature ) u ..

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः तस्माद् अनुवादान सर्वथा उपेक्ष्य संस्कृत-काव्यानन्देप्सूनां न केवलं मूलसंस्कृतप्रन्थाध्ययनम् एव अपेक्षितं भवति प्रत्युत भारतीयप्रकृतिदृश्यभाव परिज्ञानं, भारतीयानां शीलस्वभावविचारादिपु रूढिप्रथासम्प्रदायजनश्रुत्या. दिपु च परिनिष्ठितत्वम् अपि । श्रेण्यसंस्कृतवाड मयस्य इतिहास संक्षेपेण वक्तुम् अस्माकं खल्वेप प्रयत्नः॥

·. अथ द्वितीयोऽध्यायः ऐतिहासिक महाकाव्यद्वयी पुराणानि च, तत्र सप्तमः खण्डः कविताऽऽपगायाः प्रभवः "उदा जटिलं च किमपि चरितं कवितायाः विषयः स्यात् । प्रधान- पात्राणि च अस्याः कुलीनानि उदाराणि विशालधीशालीनि च भवेयुः । विपयविस्तरश्व विषयप्रकर्षानुरूपतमास्यात् । सम्बादैः स्वगतभापणः वृत्तान्त- कथाभिश्च स्वलु काव्यस्य विकासपरिपोपौ निर्वत्यैते ।" इत्येतद् "आनील्ड". वचनं रामायणमहाभारते प्रति तावद् अक्षरशचरितार्थ भवति । तथाहि रामायणे रामरावणयोः महाहवे रामस्य विजयः उपरिणतः, महाभारते व महाभारतेतिनाना लोके ख्यातिम् श्रारूढस्य पाएडयधार्तराष्ट्राणां समामत्य कथाऽतिविस्तरेण कीर्तिता । पात्राणि चात्र राजकुलप्रसूतत्वात् महाकुलानि विचित्रचातुर्येण च चित्रितानि, विशेषतः स्त्रीपात्रेषु प्रत्येकं प्रविविक-स्वरूपतया प्रतिभासमानं निर्वएयते।। न च रामायणमहाभारतयोः उद्भवः एकपदे बभूव । भारते हि वर्षे काव्यस्य मूलम् ऋग्वेदस्य सम्बादसूक्तेपु खलु विद्यमान विन्दामहे । वैदिकयुगस्य अवरभागे याविभूतेषु ब्राहाणप्रन्थेषु तावद् इतिहास-पुराणाss- ख्याने ति त्रयाणां विद्यास्थानानाम् उल्लेसर उपलभ्यते । श्रौत-गृह्य-क्रियावस- रेषु च तोः अङ्गत्वेन तदमीपां श्रवणं श्रावणं चावश्यम् समभवद् इत्यत्र 1-तयाहि अस्ति महाभारते द्रौपदी या एलु कुलवधूः, मानिनो, दारुणतमेऽपि पिकाले अनाकुला, सती दृढ़मत प्रता र भवन्त्यपि मानुपखभावलम्योपैः सर्वथा विवर्जिता न भवति । २-भवरवैदिक्युगप्रन्येषु हि इतिहासपुराणाप्ययनेन देवाः पीयन्ते इत्येवं विधाय भिप्रायकानि पचनानि लम्यन्ते । 'इतिहासपुगणाभ्यां वेदं समुपयेत्''भारतं पनमो वेद इत्यादिभिः प्रायोवादः इतिहासपुराणानां महावं व्यकमेव ॥

·: संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः वै बहूनि आप्तप्रमाणानि सन्ति । एवंविधकाव्यानां अन्थरूपतया तदा सद्भावे प्रमाणेषु दुर्लभेष्वपि पुरातने काले तत्पाठकानाम् ऐतिहासिकपौराणि- कानां सद्भावस्तावत् प्रतिपेद्धम् प्रशस्यः । काव्यप्रणेभिः (अथ बौद्ध जैनैश्वापि) विपुले कथावस्तुजातं बुद्धावतरात् प्रागेर समाहृतात् पुराणेति- हासगाथाख्यायिकात्मकात् कथासाहित्यकोपाद् उपादीयतेत्यत्र न काचिदपि विचिकित्सा । महाभारतोल्लिखिताद् 'वृहदितिहास'-शब्दात् 'कर्तुः काव्य- प्रकारकं प्राचीनतरं किमपि साहित्यमेव वियततम्' इति वै तावदनुमीयते । पुरातन्यो विपुलाः काव्यकल्पाः 'पुराणयाताः' एवनूनम् अस्मत्काव्यवाङ्मयस्य उपजीव्यानां केपांचित् काव्यानां पशुपतत्रिकथानां च उपजीव्याः अभूवन इत्येतस्य पक्षस्य साधीयस्त्वं तैः पद्यैः अपि सम्भाव्यते यानि अन्थान्तरेषु, तु लभ्यन्ते, परं विद्यमानकाव्यसन्दर्भेषु कदाचिदेव नतु सर्वदा लभ्यन्ते; यानि च स्वरूपेगा रामायणमहाभारतस्थपद्यसाश्यम् प्रावहन्ति । अपिच, साम्प्रतम् लोके प्रतीतं महाभारत मौलिक नास्तीति स्वयं महाभारताद् एव अवगम्यते । मथा चोक्तम् --- "आचख्युः कवयः केचित् सम्प्रत्याचक्षतेऽपरे। आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि । अत्र 'पाचख्युः' इति परोतलिदप्रयोगोऽपि प्रेक्षणीयो भवति ।। अथ अष्टमः खण्डः रामायणम् (क) साधारणपरिचयः। भारतीयैः प्रन्यकाः रामायणं तावद् आयं फाल्यम्', अस्य प्रणेता ऋपिर्वाल्मीकिश्च श्राद्यः कविः श्राख्यायते । तदस्मिन् रामायणे न केवलं सग्रामाः विजयाश्चैव उपनियद्धा, प्रत्युत रूप. कोपमाद्यलङ्कारसमुद्भासितायां भाषायां प्रकृतिरपि उपणिता । तदेवमत्र जनमनोरञ्जनमहाकाच्याऽलंकृतकाव्योभयकृत्योः लक्षणे उपपद्यते । निखि- -काग्यपणे हि काग्यस्य धन्तरामनोऽपेच्या अस्य शरीरस्यय अधिकवरं निरूपणं निशाम्यते, तस्मादेव कान्ये उपमा-रूपक-रलेपप्रमृत्यलङ्काराया भूरि संयोजनं भवति , ·अष्टमा पर:] रामायणम् लेऽपि प महीमण्डले किमपि काध्यान्तर लोणतया रामायए नातिशेते। निर्माणकाला भारभ्येय वल्वेतद् भारते पाव्यरूपक-प्रणेतृणां हृदयालाई आदघद् पर्तते । महाभारते तृतीयपर्वणि रामोपाख्यान कीर्यते । अग्नि- विष्णु-गरूड-मायन-प्रमारहादिपु पुराणेषु च रामायणम् अनुस्त्य रामस्य पौर्य फर्माणि शंसितानि । भाम' पालिदासादयः पाव्यधनाः फययो रूपफमणेनाररच रामापास्य साधमर्यम् उपयन्ति । प्रपोपप्रमुग्नः बौद्ध- पपिभिः अपि स्पायपाइपनि प्रायेण रामायण सदादेय निर्तितः । पोष्टप्रथमशनादयां लब्धजन्मना जनगुनियिमलमूरिगा रामायणोपजीव्यमः प्रायः मल्चेक प्रासायि । सीटीयनीयशनादियां प्रियिष्टर-चीन-भारत्योः अनूदिसपु पौसमन्यायपि रामस्य योयाशियणितानि । अथ न फेयल भारते य, सरमाद् यदिः सर्पभूम्यन्तगर्तेषु मप्रदेश-भारतीयफोन-प्राच्यदीपादि. परडेपपिदिएता लोपनियम् आमाचके। तथादि याद्वीप (Jara) सारापार प्रमपनन-पननरन नामफयान स्थितेषु शियमन्दिरेषु देयगडस्ये विष्णुमन्दिरेष शिलामु रामायणम्य शगायतस्याभ्याथिका वृत्तान्ताः सगुतीः ममुपलभ्यन्त ! यसोपीयमादित्य मलायाऽभिधप्रायद्वीतीय- साहित्ये पतिपयेषु अन्य पु रामस्स पोर्यचरितम् उदीयते । सुवर्णभूमेः म्याग-पाली प्रमुगाना देशानां ललितहारपनामु रामायणीयमुख्यपामाणि गुमायसीपु मरलाय नायरायमानानि निहायन्ते । নাম জানমালায়মান্নাতে নিযামি गायनमा परिमाइति नायर एशटरातफेडान रामायणम्य सामिला- गुमाईन पटाप गुलमोदामाथि रामायणम् (रामचरितमानम) इसराप दादा सो पीदि-कोटिभारलाय महाजन-धर्म-नीति-मति. समाधापी मनु पम्पपिपि फोरिदम्प निरोटिनम् । भारतम्य मापामु परि प रामायण नानारिवानि परिबनिनानि परिमानि नामानि पासालराति सामान्ले । गमनयमी' विजय- ·२२ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः वै पहूनि प्राप्तप्रमाणानि सन्ति । एवंविधकाव्यानां ग्रन्थरूपतया तदा सद्भावे प्रमाणेषु दुर्लभेष्वपि पुरावने फाले तत्पाठकानाम् ऐतिहासिकपौराणि- कानां सदावस्तावत् प्रतिपेद्धम् अशक्यः । काव्यप्रणेतृभिः (अथ बौद्ध जैनेश्चापि ) विपुल कथावस्तुजात बुद्धावतरात् प्रागेर समाहृतात् पुराणेति. हासगाथाख्यायिकात्मकात कथासाहित्यकोपाद् उपादीयतेत्यत्र न काचिदपि विचिकित्सा । महाभारतोल्लिखिताद् 'वृहदितिहास'-शब्दात् 'कर्तुः काव्य- प्रकारकं प्राचीनतरं किमपि साहित्यमेव विवक्षतम्' इति वै ताबदनुमीयते । पुरातन्यो विपुलाः काव्यकल्पाः 'पुराणवार्ताः' एवनूनम् अस्मत्काव्यवाङ्मयस्य उपजीव्यानां पांचित् पान्यानां पशुपतत्रिकथानां च उपजीव्याः अभूवन् इत्येतस्य पक्षस्य साधीयस्त्वं तैः पद्यः अपि सम्भाव्यते यानि ग्रन्थान्तरेषु तु लभ्यन्ते, परं विद्यमानकाव्यसन्दर्भपु कदाचिदेव नतु सर्वदा लभ्यन्ते यानि च स्वरूपेण रामायणमहाभारतस्थपद्यसादृश्यम् भावहन्ति । अपिच, साम्प्रतम् लोके प्रतीतं महाभारतं मौलिक नास्तीति स्वयं महाभारताद् एव अवगम्यते । तथा चोक्तम्- "याचस्युः कवयः केचित् सम्प्रत्याचततेऽपरे पाख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुचि ॥" अत्र 'आचस्युः' इति परोतलिट्प्रयोगोऽपि प्रेक्षणीयो भवति ।। अथ अष्टमः खण्डः रामायणम् (क) साधारणपरिचयः। भारतीयैः अन्यकाः रामायणं तावद् आद्य काव्यम्', अस्य प्रणेता पिर्वाल्मीकिश्च प्राधः कविः श्राख्यायते । वदस्मिन् रामायणे न फेयलं संप्रामाः विजयाश्चैय उपनियद्धा, प्रत्युत रूप- फोपमाद्यलद्वारसमुद्भासितायां भाषायां प्रकृतिरपि उपणिता । तदेवमन्त्र जनमनोरखनमहाकाव्याऽलंकृतकाव्योभयकृत्यो. लक्षणे उपपद्यते । निति 1-कास्यपये कास्यस्य अन्तरामनोऽपया अस्य शीरस्येव अधिक मिरूपयं निशाम्यते, तस्मादेष काम्ये उपमा-रुपक श्लेषप्रभृत्यसका भूरि संपोजनं भवति ·शासायाम् एव दरीदृश्यन्ते । ऐतिहाप्रमाणेन च न खल्वन यथेष्टं किमपि पर्यवसीयते । हरिवंशपुराणे पत्रिंशदुत्तरद्विशततमाध्याये कीय॑मानो रामा यणकथांशो बगीयशासाकथां विशेषतोऽनुसरन् इव लक्ष्यते । अष्टमनपा शतकयोः साहित्य प्रवन्धेषु उदाहृतास्तु रामायणांशा मोम्बापुरीशालामा २-वडीयवायन्ये च शाखे यथाक्रम पाञ्चालीगौडीशैल्योः प्रधानक्षेत्रय तस्य मुरूपाभिजनयोः भूभागयोः लब्धजनी, अपसारितार्पयोग 1--दृश्यतां सटिप्पणं सरीक १०२६ समाब्दात् १८३८ तमाब्दं यावत् सार अष्टमः खण्डः] रामायणम् अथ भारतस्य चिरत्नसभ्यतायाः विशेषप्रतिपत्तौ अपि रामायपत्य परमोपयोगित्वाद् ऐतिहासिकयिज्ञानविशेषबुमुत्सृनाम अपि तदध्ययनं गुए- पद् भवति एतच्च भारतीय पुराणं लौकिक राजकीय च वृत्तं तदानीन्दनी भौगोलिकवस्तुस्थितिं च निपुर्ण निदर्शयनि ।। (ग) रामायणस्य शासाग्रन्थाः। रामायणस्य नाना शासाग्रन्थाः समासाद्यन्ते । तथाहि- (१) मोम्बापुरी-शासाग्रन्यः (मोम्यापुर्या मुद्रितः)। यत्र शायामन्ये 'राम'-कृता तिलकास्या टीका एतदीया मर्याप्टीमा प्रतिभेते। शिरोमणिनाम भूषणं नाम च टीकाद्वयम् अपरम् अस्यां शास्त्रायां प्रसिद्धम् । (6) बङ्ग-शाखाग्रन्यः (कलिकातायां मुद्रितः)। अत्र लोकनायकता संस्कृतटीका अवाप्यते । इमं हि सलु 'जि० गारेशियो (G. Gorresio) नामा वैदेशिकः कश्चित् पण्डितः अनूवाद । स प अनुवादः पन प्रधीयस्थ सण्डेपु प्रकाशं गतोऽस्ति ॥ (३) वायव्यशासाग्रन्थः (साश्मीरिकशासामन्याइतिनाम्नाच प्रमितः)। श्रय लवपुरे सम्मुद्रितोऽस्ति, टीकाकारश्चास्य कटकः ।। (४) दक्षिणापथ शासाग्रन्थः (मदरासे मुद्रितः)। अयं हि गनु मोम्बापुरीग्रन्थतो नात्यन्तं भिद्यते। इतरा च शासात्रयी मिथो पटुतर भिद्यते॥ अर्थतेषां कतमो वाल्मीकेः मूलप्रन्थेन भूयिष्ठं सम्बध्यते इति तायद दुर्वचम् । श्लेजल (Sehlegel) मतेन' गीया शासा मूलाद् अनन्तरीया, बाँदलिह ( Bohtlingk)-मतेन तु भूयिष्टाः पुराणपदप्रयोगा: मोम्पापुरी तरप्रकाशितं वाल्मीकिरामायणम् ।।

·२४ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः दशमी'-दीपावलीत्यादयोऽने के उत्सवाश्च रामचरितानुबद्धाः प्रतिवर्ष भारते कोटिभिर्जनानां महता समारम्भेण मान्यन्ते ।। रामायणे आदिमे काण्डे तावत् पठ्यते यद् 'भगवान् ब्रह्मा महर्षि वाल्मीकिम् अभ्युपेत्य तं रामस्य वीर्याणि गातुम प्रादिशन् -- 'यावत स्थास्यन्ति गिरयो सरितश्च महीतले ताचद् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति' इत्यनया आशिपा तं संयोजयामास' इति । (स) रामायणिक महत्वम् । न केवलं लोकपृणतया सालबारकाव्यतया च, अपितु हिन्दूनाम् आचारिक (आचारविद्या, Ethics ) अन्यतयाऽपि रामायणं महिना शालते । रामायणलभ्यानां शिक्षाणां व्यवहार्यतया तासां सुबोधत्वं तावत् सष्टमेव । अपि च रामायणं नाम मानवजीवनस्य दुरधिगमोपनिषदः कापि फुश्चिका खलु । अत्र हि प्रादर्शधा पति-पत्नी सेयफ-सूनु-नृपाण स्वरूपं उत्तदाचारेण यथा व्याख्यातं न तथा काप्यन्यत्र । दशरथस्य सत्यसन्धत्वं सुतवत्सलत्वं तस्यैव सत्यसन्धत्व सुतवत्सलत्वमिव', कौसल्यायाः कर्तव्यधीः निरूपमैव, सुमित्रायाः स्वसुसत्यागवृत्तिः अदृष्टचरी", लक्ष्मणस्य च अप्रज- भ्रातृजायाभक्तिः अभूतपूर्वा यत्सत्यं 'मर्यादापुरुषोत्तमः' इति रामविरुदः वाचल्लोके न मृषा प्रथितः । किं बहुना, रामायणे सलु सदाचारस्य चेतनानि निदर्शनानि दृश्यन्ते । एवंविधगुणशालितया एव रामायणम् अन्तारते तद्वहिश्व पररकोटि-सन-प्राणोच्चासः अजान जायते जनिप्यते च ।। १-प्राधिनरामपारिकी दशमी रामकृतस्प लवाजयस्य तिथिः ।। २-कार्तिकी अमावस्या लहाजयानन्तरं रामस्य अयोध्यात्रत्यागमस्य तिथिः । ३- पादरांभातरी, यया भरतलमणी; पादशंपतिः, यथा रामः: प्रादर्शपत्नी, पथा सीता; आदर्श सेवकः, यथा हनूमान् पादर्शसूनुः, यया रामः; आदर्श भूपः, पथा रामः । मारते हि रामराज्येतिराम्देन स एवार्थोऽभिधीयते यः मापरस्परयनेन । ४--पीनाशात् मापनायः मुपरतरः इति किल सस्पनियाः मेनिरे । ५-मुमिका दिनमाजन् रामम् अनु स्वतमय लमणं प्रेपयन्तो विषादलपम् भरिमप्राप 1-समयो हि,निायं पादाभियन्दनात् सीतापाः पादभूपणं फेयलम् अनितात. पान्, म मुम्नभूपता सीतामुखस्य म कदापि प्रदर्शनात् ॥

·। अष्टमः खण्डः] रामायणम् २५ अथ भारतस्य चिरत्नसभ्यतायाः विशेषप्रतिपत्तौ अपि रामायणस्य परमोपयोगित्वाद् ऐतिहासिकविज्ञानविशेषभुत्सूनाम् अपि तद्ध्ययन गुण- वद् भवति एतच्च भारतीय पुराणं लौकिक राजकीय च वृत्तं तदानीन्तनी भौगोलिकवस्तुस्थितिं च निपुणं निदर्शयति ।। (ग) रामायणस्य शाखाग्रन्थाः । रामायणस्य नाना शाखामन्थाः समासाद्यन्ते । तथाहि-- (१) मोम्बापुरी शाखाग्रन्थः (मोम्यापुर्या मुद्रितः)। अत्र शाखामन्थे 'राम' कृता तिलकाख्या टीका एतदीया सर्याष्टीकाः अतिशेते । शिरोमणि म भूषणं नाम च टीकाद्वयम् अपरम् अस्यां शाखायां प्रसिद्धम् । (२) बङ्ग-शाखाग्रन्थः (कलिकातायां मुद्रितः)। अन्न लोकनायकृता संस्कृतटीका अवाप्यते । इमं हि खलु 'जि० गारेशियो (G. Gorresio) नामा वैदेशिकः कश्चित् पण्डितः अनूवाद । स चैष अनुवादः पञ्च प्रथीयस्सु खएडेपु प्रकाशं गतोऽस्ति ॥ (३) घायव्यशाखाग्रन्थः (काश्मीरिकशाखाग्रन्थः इतिनानाच प्रसिद्धः)। श्रयं लवपुरे सम्मुद्रितोऽस्ति, टीकाकारश्चास्य कटकः॥ (४) दक्षिणापथ शाखाग्रन्थः (मदरासे मुद्रितः)। अयं हि खलु मोम्बापुरीमन्यतो नात्यन्तं भिद्यते। इतर च शाखात्रयी मिथो बहुतरं भिद्यते।। अर्थतेषां कतमो वाल्मीके: मूलप्रन्थेन भूयिष्ठं सम्बध्यते इति तावद् दुर्वचम् । श्लेजल ( Schlegel) मतेन' गीया शाखा मूलाद् अनन्तरीया, बॉटलिङ ( Bohtlingk)- मतेन तु भूयिष्टाः पुराणपदप्रयोगा: मोम्बापुरी शाखायाम एव दरीदृश्यन्ते । ऐतिह्याप्रमाणेन च न खल्वत्र यथेष्ठं किमपि पर्यवसीयते । हरिवंशपुराणे पत्रिंशदुत्तरद्विशततमाध्याय कीर्त्यमानो रामा- यणकथांशो बगीयशाखाका विशेषतोऽनुसरन् इय लक्ष्यते । अष्टमनयम- शतकयोः साहित्य-प्रबन्धेषु उदाहृतास्तु रामायणांशा मोम्बापुरीशाखाकथाम् !-श्यतां सटिप्पणं सती १२६ तमान्दात् १५३८ तमाब्दं यावत् खण्डअये तःप्रकाशित वाल्मीकिरामायणम् ॥ २-कोपवायन्ये च शाखे यथाक्रम पाञ्चालीगौडीशैल्योः मधानक्षेत्रयोः श्रेण्यसंस्कृ- तस्य मुख्याभिजनयोः भूभागयोः लब्धजनी, अपसारितार्षप्रयोगे च ।। ।

·" संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः दृढम् अन्यीयमानाः तावत् प्रतीयन्ते । एकादशशतकभवक्षेमेन्द्रकथामञ्जरीतः ज्ञायते यत् तत्प्राक्काललब्धप्रकाशा सलु वायव्यदिगुदिता शाखा इति । एकादशशत्तीप्रसूतभोजराजप्रणीतताया रामायणचम्प्वाः उपजीव्या मोम्बापुरी- शासा इत्यपि निर्विकल्पं शक्यं तावद् वक्तुम् । अद्यप्रभृति बहुतिथात् कालात् प्रागेव कदाचित् सर्वाः इमाः पूर्वोक्ताः शाखाः सम्पूर्णवपुश्चयक्रियाः सम्बभूवुः इति निश्चीयते । तदाऽऽरभ्य अन्योन्यस्य तत्र तत्र स्थलेषु यथा- सम्भवम् उपचयापचयं रचयन्तः एते शाखाग्रन्थाः इतरेतरनिरपेक्षाः वै प्रवर्तन्ते ॥ (घ) कथाऽनुक्रमणी। अथ काण्डाख्येपु सप्तसु भागेषु विभक्ते रामायणमन्ये उपचतुर्विंशति- सहस्राणि श्लोकानां लोक्यन्ते । तत्र च वालकाण्डाख्ये प्रथमे कारडे रामस्य यौवनमुस, विश्वामित्रेण मुनिवरेण सह तदाश्रमपदं प्रति प्रस्थान, तत्र याग- विघातिनां राक्षसानां हननं जनकजापाणिपीडनं च इति; अयोध्याकाण्डाभिधे द्वितीये पाण्डे रामस्य यौवराज्यपदाभिपेक्समारोटोपनमः, तत्र कैकेयीकृतः प्रत्यूहः, गमस्यनिर्वासनम् , रामचिरहे दशरथस्य स्थानम् , रामं राजधानी प्रति प्रत्यानिनीपो भरतस्य वन्ध्य विन्ध्ये रामोपस्थानं च इति; अरण्यकाण्ड- नाग्नि तृतीये काण्डे रामस्य दण्डका-गहनाऽवगाहनं विराधाऽऽदि-दनुज. दलनं पञ्चवथ्यध्युपणं शुर्पणखया साई क्लहायनं सचतुर्दशसहस्ररात्रि- घरनिकरस्य सरस्य उज्जासनं च रावणस्त मैथिलीहरणं रामकृत करुणकरुणं परिदेवनं च इति; किप्पिन्धाकाण्डनामके चतुर्थे काण्डे रामस्य सुप्रीवेण सौहार्द यालिनो निपूदन च वानरयरूथिनीभिः अनुगम्यमानस्य पवनसुतस्य अनिसुतायाः अनुमन्धानं च इतिः सुन्दरकाण्डाभिघाने पञ्चमे काण्डे ललाम लहाद्वीपस्य मनोजत्वरायणप्रासादस्य बलवच्चेतःप्रसादकत्वं हनूमतः सीतायाः सान्यप्रदायकत्वं सह सुसमाचारेण पम्पापुर्याः पथिक्त्य च इति; युद्धकाण्डनाग्नि पाठे प्रथिप्ठे काण्डे रामस्य रावणमारणं लाजयश्च इतिः उत्तरकाण्डेतिमजिते मप्तमे काण्डे पौरजानपदेषु लब्धप्रसरः सीतागोचरः परैः रामश्रुतिगोचरी यतः अपवादः, रामराजादिष्टं सीताप्रजाजनं, सीताशोका, धान्मोरः चामपद कुशलपयो जननं परिसमाप्तिश्चेति विस्तरेण यर्यते ।। (ड) रामायणोपाध्यानानि । अथ रामायणे, विशिष्य प्रथम सममे च पाण्डे, बहूनि मधुरमधुराणि पारयानानि बलु पाण्यायन्ते । तत्र प वियोः यामनायवरः (१,), ·अष्टम खण्ड ]] रामायणम् कार्तिकेयोत्पत्ति (२, ३५-७), स्वर्गाद् गङ्गावरोहणं (२, ३८-४४), अर्णवमथन (१,४५), श्लोकाविर्भाव ' (१,२) च इत्येतावन्ति तावत् प्रथमे काण्डे ययाति नहुपक्था (७, ५८), इन्द्रेण वृत्रवध (७,८४-७), उर्वशी पुरुरव कथा (७,८७-६०) शम्बूकस्य वृषलतापसस्य कथा चेत्येतानि च सप्तमे काण्डे प्रापसरपदम् अर्हन्ति ।। (च) गमायणस्य प्रविविक्तता (Genuineness) वाल्मीकिप्रणीता रामायणकथा पष्ठे काण्डे खलु उपसहता भवति इति बहुभि लिंगै तावत् स्पष्टम् अनुमीयते । सप्तम हि काण्ड मुख्यकथाs नन्वितोपाख्यानबहलम् । तथाहि एत-मुखभागे राक्षसोत्पत्ति, इन्द्ररावणयो रणं हनूमतस्तारुण्य चेत्यादीनि बहूनि मुरयकथाधाराभजनानि उपारयानानि आख्यायन्ते । प्रथमेऽपि च काण्डे भूयान प्रतिष्ठाश प्रेक्ष्यते । यदपि अन्यच्च एतद् अनुमान पुन पुष्णाति तदिह अध मुष्टिग्राह्यत्वेन उपन्यस्यते-- (१) एतयो काण्डयो शैलीभाषे इतरकाण्डशैलीभाषाभ्याम् अपकृष्यते ॥ (२) व्याघातदोपदुष्टौ खलु एतौ काण्डौ । यत प्रथमकाण्डस्थवक्ष्य माण कथाविवरणानि द्वितीयादिकाण्डस्थकथावर्णनै विरुध्यन्ते । भवति च उदाहरणम् अन लक्ष्मणचिवाहकथा ।। () द्वितीयादिषष्ठान्तेयु पञ्चसु काण्डेपु तत्प्रक्षिप्ताशक्थावर्ज सर्वत्र चर्यमान राम भादर्शमर्त्यवीर , प्रथमसप्तमयोस्तु स पृथिवीम् अवतीर्ण साताद् नून विष्णु एव भाति ।। (४) प्रथमकाण्डे प्रथमतृतीययो सर्गयो द्वे कथानुनमण्यो यत्र एकन हि प्रथमसप्तमकाण्डोल्लेसो न विद्यते ॥ --एकदा घने विहरन् महपि पाल्मीकि स्वैर रममाण प्रौञ्चमिथुनम् एकम् श्रदासीत् । तत कश्चिद् व्याध तौचदम्पत्यो पतिम् अवधीत् । एतद् दृष्ट्वा करणापरवशो मुनि स्वयमेव श्लोक्छन्दस्वमुपेतया वाचा त व्याधम् अभिशस्तवान् । श्रथ भगवान् भूतभाषन थाल्मीक्मुिपे य श्लोकच्छन्दसा रामचरित गातुमादिदेश । एतद्दन्तकथावलेन 'महाकाव्यप्रयुक्तरलोकच्छ दस मौदि वाल्मीकिन तिता' इति कोवि तर्कयति ॥

·२९ । संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः एभिः खलु लिगः जैकोधि (Jacobi) शास्त्रिणा' पर्यवसितं यत् द्वितीयादिषष्ठान्तकाण्डकथैव मुख्यरामायणकथा, प्राद्यान्त्यकाण्डकथया सह काश्चिद् मुख्यकथान्तर्गताः कथास्तु प्रतिप्ताः एव । केचिद् द्वितीयकाण्ड- प्रारम्भसर्गाः च प्रथमकाण्डे अनुस्यूताः। मुख्यरामायणकथा प्रथमकाण्डे पञ्चमसात् प्रारभ्यते इति ॥ (छ) रामायणस्य निर्माणकालः । (१) महाभारतेन सम्बन्धः । प्रक्षिप्तांशपर्ज रामायणीयः मौलिको भागः महाभारतीयमौलिकभागात प्राचीनतरः। यतो हि महाभारतीयपुरुष- प्रवरेषु एकतमस्य अपि वर्णनं रामायणे नोपलभ्यते, महाभारते तु कचित् कचिद् उपवय॑माना रामकथा श्रूयते । अपि च महाभारते सप्तमपर्वणि रामायणषष्ठकाण्डस्थपद्यद्वयी उदाहृता दृश्यते । महाभारते तृतीयपर्वणि (२७७-२६१ तमेषु अध्यायेषु) यद् रामोपाख्यानम् आख्यायते तद् रामायणमूलकम् एव प्रतिभाति । वस्तुतस्तु महाभारतस्य पाठकाः रामायण- कथाभिज्ञाः इति मनमि निघायैव रचयित्रा महाभारतगतरामोपाख्यान रचितम् इति अवगम्यते ॥ (२) बौद्धसाहित्येन सम्बन्धः । अत्र तावद् वक्ष्यमाणानि तत्त्वानि . ध्यानम् अर्हन्ति- (क) (रामकथाभूतं ) दशरथजातक यत्किञ्चित् परिवृत्ति प्रानीय पालिभाषाजातकेषु वय॑ते । अपरं च जातकेऽन पालिभाषायां रूपान्तरितं रामायणीयं (७, १२५) पद्यम् अपि एकम् उदाहियते ।। १--तथा चोक्तं तेन यत् "यथा उत्तरोत्तरभाषिन्या सन्तस्या अस्माकं पूजास्थानेषु पुराणमन्दिरेषु स स नवनवः संयोगः स स च जीणोंद्वारः कृतः चिरस्नरचना- याच न कोऽप्यशः ध्वंसं नीतः, एवमेव बह्वीमिः गायक्सन्ततिभिः रामाय- रणस्य परिकम सम्पादितम् परं यम् अमितः तथाविधः महान् पदार्थसातः श्रावृणोति स प्राधः स्थिगंश: यदि सर्वात्मना दुरधिगमः भवति तर्हि भवतु- नाम, तस्य प्रधानभागःतु तत्त्व अनुसन्धवा केन विदुषा दुर्वेदः स्याद्।" इति ॥ २-इमानि जातकानि वाङ्मयस्य अङ्गविशेषः इति सम्मन्नुम् उचितम् । बौद्धस्व- लक्षणलक्षितेपु तेषु खलु थायुद्धस्त्रप्राप्तेः सुगतस्य जन्मपरम्पराणां मानाजीवन- कथाः वर्णिताः॥ रतन ·मूलम् अवश्य अष्टमः खण्डः रामायणम् શિક (२) मृगयाविहारे या तापस सूनोः कुमारस्य वधकथा रामायणे (२,६३) दशरथेन भाव्यते तस्योः एव पुराणातरम् इच रूपं साम-जातके' अधीयते ।। (३) एवं जातकान्तरेयाप खलु कचित् कचिद् रामायणस्थलसाम्य दधानानि स्थलानि हपथम् अवतरन्ति ।। (४) एतद्विपयविशेषज्ञः उपाध्यायः सिल्वेन लेविः अवधारयति यत् सद्धर्म-स्मृत्युपस्थानस्य ( बौद्धग्रन्थविशेषस्य ) वाल्मीकि रामायणम् । तत्र स्थितं हि जम्बूद्वीपवर्णनं सर्वथा खलु रामायण- स्थितस्य दिग्घर्णनस्य सदशमस्ति । अपि च सरित्-सरित्पत्ति-पर्वत-जनपद-द्वीप- प्रभृतीनि प्रन्येऽन सर्वात्मना यथा रामायणे तथा पर्यन्ते । इति । (५) भाषाविज्ञानयलेन च बौद्धकालपूर्वभय खलु रामायणम् इति वै जैकोमिना निर्धारितम् ।। (६) बौद्धधर्मस्य परिचयः कचिद् रामायणे प्राप्यते उत नैव इति पृच्छाम् उत्थाप्य "प्रश्नम् तावद् इमं प्रति वाणान इत्येव विश्रब्ध नमः, यतः केयलं यत्र एकस्मिन् एव स्थले रामायणे बुद्धस्य नाम श्रूयते प्रक्षिप्तम् एव नूनं तत्' इति विष्टरनिटजमहोदयः व्याचष्टे ।। (ग) यूनानदेशवास्तव्यैः सम्बन्धः । समये खलु रामायणे यूनान- देशवास्तव्यानां 'यवनानां नाममाहि केवलं पद्यद्वयमस्ति । एतद्वलेन 'यवन- -सामजात तिपिटकान्तर्गतम् ।। २-परामृश्यतां 'विण्टरनिट्ज़' प्रणीतं 'ए हिस्टरी प्राव इण्डियन लिटरेचर' प्रथमभागे ५०६ तमं पृष्टम् ॥ ३--अप्राप्यः खलु मन्थोऽयम् । अस्य दीर्धेकदेशस्तु सन्तिदेवाणीते शिक्षासमुचये समुच्चितो लभ्यते ॥ ४-ननु बाल्मीकिरेव अन्न बौदस्मृतिप्रन्यस्य अधमर्णता कुती न गच्छति' इति चेत्, 'न; बौद्धान् प्रति माह्मणेषु वादशोदारमावस्य श्रदर्शनात्, पाल्मीकीये रामायणे श्राचारस्य याशः परमोधल. श्रादी दृश्यते बौद्ध- अन्धेषु तारास्य अनुपलम्भाच्च । यौछलेसकानां प्राझणलेसकाधमर्यावं तु नानामन्याममाण सिद्धम् ॥ २-"यदि हि याल्मीकिः बुद्धायस्तनः अभविष्यत् तदा एतादर्श लोकप्रिय महामहाकान्य प्राकृतान्यतमभेदनियम् अभविष्यत् ।"

·३० संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्याय सकाशाद् गृहीतं खलु रामायणकथाबीजम् इति वैघरमहाशयः परिकल्प्यते किल । परं परिकल्पना एप 'सीष्टपूर्वतृतीयशतकाद् अर्याक् कदाचित प्रक्षिप्त खलु पद्यद्वयमेतद्' इति दृढवाचोयुक्तथा वदता पण्डितको बिना एवं प्रत्युक्ता॥ (घ) अन्तरङ्गप्रमाणम्। (१) रामायणे तावत् कोसलराजधानी अयोध्येति श्राख्यायते । अथ बौद्धैः जैनैः यवनैः पतञ्जलिना चापि सा साकेतः इति स्मयते । सप्तमकाण्डे च लवस्य राजधानी श्रावस्ती वर्णिता यत्र इतिहासविश्रुतः कोसलराजः प्रसेनजित् बुद्ध काले मेदिनी शशास । मुस्ये च रामायणे (प्रथममाण्डादिपष्ठकाएडान्ते) कचिदपि श्रावस्तीनामधेयस्य अश्रूयमाणतया अनुमीयते यत् 'अयोध्याऽभ्युदये अहीयमाने, साकेतेतिनाम- करणात प्रार, श्रावस्त्याश्च अभ्युदयात् पूर्व कस्मिश्चित काले प्रकृतस्य रामायणस्य निर्माण बभूव इति ।। (२) रामायणे (३५ तमे सर्गे) एतद्यशसा आक्रान्तानां प्राच्य- भारतस्य कौशाम्वि-कान्यकुब्ज-काम्पिल्य-प्रमुसाणां प्रमुखनगराणां नामानि तावद् श्रूयन्ते । (आधुनिक पटनायाः) पाटलिपुत्राभिधायाः नगर्याः च यत्र स्थितिः तदपि पदं रामचरणानुगृहीतम् अभूत् इत्यपि च पठ्यते । परं निसिलेऽपि खलु राम यणे पाटलिपुत्रनामधेयं तु न कापि श्रूयते । नगरंम् एतद् रामायण निर्माणकाले चेद् अवर्तिष्यत नामधेयम् अपि अस्य नूनं प्राच्यैः नगरान्तरैः सह परामृष्टम् अभविष्यत् ।। (३) बालकाण्डे च पृथग् जगतीजानियेन भुज्यमाने मिथिला विशालाभिधे द्वे नगर्या चण्यते । पठ्यते च इतिहासे यद् उभे इमे बुद्ध- कालात् प्रागेव वैशालीतिशथितैकनगर्यभिख्या' खलु भेजाते इति ।। (४) अन्यच्च, बुद्धकालात् प्राग भारतं यथा नानानरपतिपाल्य- मानेपु अनेकलघुराज्येपुरे प्रविभक्तम् आसीत् तथैव रामायणे वय॑ते ।। तदित्यम् अन्तरङ्गप्रमाणात् 'श्रीष्टपूर्व पञ्चमशतकान मात्र कस्मिंचित काले रामायणस्य मूलप्रणेता बभूव' इति पर्यवसितं भवति ।। -सीटपूर्व ३८० तमसम्बासरं निक्पा येन अधिष्टिता द्वितीया बौद्धपरिषद् समानि अमुना कालाशोकेन किल वैशाली नाम नगरी प्रथम निर्मिता ॥ २--महाभारतयुगे तु विस्तृतराज्याधिपतयो जरासन्धादयो राजानो बभूवुः इति ज्ञायते ॥ - ·-4 अष्टमः खण्डः] रामायणम् ३१ [ अथान केचिद् वदन्ति 'रामायणमहाभारतयोः प्रयोगाः पाणिनिना अलक्ष्यीकृतत्वात् तदर्याक्काल भवं रामायणमिति रामायणभाषया, विशेषतः मोम्बापुरीशासारामायणमापया, अनुमीयते' इति । अन्ये तु 'शिष्टजनस्यैव भाषा पाणिनिव्याकरणात्य विषयो भवति न तु साधारणजनस्यापि । अथ पाणिनि पर-कालादुर्भूतं चेद् रामायणम् अभविष्यत् पाणिनिव्याकरण- परवती खलु अस्य भाषा प्रभविष्यत् इति न चै पाणिनेः अर्वाचीनं रामायणम्' इति अध्यवस्यन्ति ।। ] (ज) शैली । रामायणं तावद् आद्यं संस्कृत काव्य, तत्प्रणेता च श्रायः संस्कृतकविः इति यत् प्रागुप्त तत् निरपवादसर्वसंस्कृतप्रन्थकारैः प्रमाणी क्रियते । एवं गते रामायणेन संस्कृतकाव्यस्य बाल्यरूपं निरूप्यते । अनुष्टुप्छन्दसा सहसा मिल वाल्मीकि वाच व्याजहार इति अाभाणकाद् 'वाल्मीके: उपज्ञा नूनम् अनुष्टुपछदः' इति संसूच्यते । अथारभ्य इति- पर्यन्तं सर्वत्र रामायणी भाषा विशुद्धा परिष्कृता च कचित् कचिव अलकार मण्डिताऽपि च । उपमारूपके चास्य परमरमणीये दर्शनीये च भवतः अनयोः हि कवेः महत् कौशलम् । शब्दार्थयोः प्रसादगुणमयत्व काव्यस्यास्य प्रणेतुः कोऽपि महान अन्यकवि-व्यतिरेकी गुणो भवति ।। अथ नवमः खण्डः महाभारतम् । (क) प्रास्ताविकम् । अद्यत्वे उपलभ्यमानं यन्महाभारतं तन्मौलिक- महाभारतस्य सगुपहित रूपम् । मौलिक हि महाभारत स्वरूपतः ऐतिहासिक खल्यासीत् , नतु प्रौपदेशिकम् । एतत्प्रणेता महर्पिशा व्यासेन अस्य 'जयः इति नाम चक्र इति प्रबल सम्भाव्यते' । श्राधे च अन्थे महत्ता कथाविस्त- रेण भवितव्यम् इत्याप वय॑मानफथाडम्बरेण उह्यते । अथ अष्टसहस्रश्लोक- 1-पठ्यते च अष्टादशे पर्वणि 'जयो नामेतिहासोऽयम् इति । अपि च महाभारते मतिपर्व- नारायणं नमस्कृत्य नरन्चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती चैव सतो जयमुदीरयेत् ।। इति मुखपद्यमधीयते। नीलकण्टस्तु स्वटीकायो 'जय'--स्थाने 'महाभारत'-इति प्रयुक्ते ॥

·३२ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः परिमाणं महाभारतम् इति मैकडानलपण्डितैः यद् उन्नीतं तदपि न विचार- चार चकास्ति' । मन्यादि भारत केचिदस्तिकादि तथापरे । तथा परिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयते ।। इति-आदि-पर्वस्थपद्यन 'महाभारतस्य प्रोटिप्राप्तिः श्रयस्थानयपूर्विका' इति लभ्यते । यत्र व्यासः स्वरचितं ग्रन्थं प्रात्मनः शिष्यपञ्चकेषु अन्यतमं वैशम्पायन मध्यापयामास, सा तावत् प्रथमा अवस्था । एतदवस्थाकस्य प्रकृतस्य महाभारतस्य प्रारम्भः परिचरेतिशब्देन बभूव इति संभाव्यते । यन्त्र पुनः वैशम्पायनः स्वरचित- सम्बादैः संयोज्य वैयासिकं ग्रन्थं नागयो जनमेजयं श्रावयामास सा पलु द्वितीयावस्था इति. उत्प्रेक्ष्यते । एतदयस्थाकं महाभारतं चतुर्विशतिसहस्र- श्लोकानाम् आसीत् तदुपक्रमश्च अस्तिकोपारयानेन अभूदु इति खलु उह्यते । श्रथ एष द्वितीयावस्थाया समुपवहितः ग्रन्थः शौनकस्य द्वादशवार्षिके सत्रे तस्य सौतिना श्रावितः, अत्र शौनकेन पृष्ठान अनुयोगान् प्रतिव्र बता सौतिना अन्थोऽयं पुनः परिवृहितः, तदेवं, साम्प्रतम् उपलभ्यमाना, लक्षपरिमाण श्लोकसङ्ख्या तृतीयावस्थायामेव प्रायः पूर्तिम् अगात् । तथा चोच्यते--- अस्मिंस्तु मानुपे लोके वैशम्पायन उक्तवान् । एक शतसहस्र तु मयोक्तधै निनोधत ।। इति तृतीयावस्थाकः ग्रन्थः मनुशन्देन प्रारभ्यते । अथास्य महाभारतम् इति नामधेयं सौतिकृतम् इत्यपि सम्भवति ।। प्रथमं हि महाभारतम् इतिहासः इति पुराणम् इति श्राख्यानम् इति च आख्यायतेस्म 1 अद्यत्वे एप तावद् श्राचारिक्याः (Ethics ) नीतिविद्यायाश्च महान पाकरः धर्मार्थकाममोक्षचतुर्वगस्य प्राप्तिसाधन खलु १-- अट सहस्राणि श्लोकानां महाभारते इति यत् परिमितिकरणं न तत् सर्व श्लोकान् अभिप्रेस्य प्रत्युत कूटरलोकानेव अभिप्रेत्य इति सम्भाव्यते । २-सम्यायां-'महराद् भाखावाञ्च महाभारतमुच्यते' इति । पाणिनीयेऽष्टः तये पाकरणे 'युधिष्ठिर' शब्दोऽवीयते नतु 'महाभारत'शब्दः, एतस्मादपि प्रतिकालिकं खलु महाभारते तिनामधेयम्' इति गम्यते ॥ ३-मारतीयानां मतेन पर्यायवाचिनः खल्वेते त्रयः शब्दाः ॥

·नवमः खण्डः] महाभारतम् महाभारतम् इति श्राशास्यते । 'भारत पञ्चमो वेदः' इति च भवति महान् प्रायोवादः । कैश्चित्तु महाभारत 'कृष्ण'वेदतया' सलु आस्थीयते । श्रादितः यावदवसानं सर्वत्र अन्न वैष्णवराद्धान्तानां प्रमुखत्याद् महाभारतं 'वैष्णव- स्मृतिः' इत्यपि संज्ञितं भवति । यत् सत्यम् अद्यत्वे लभ्यमाने महाभारते अनुशासनमयोऽशः ऐतिहासिकांशस्य प्रायश्चतुर्गुणः सल्वस्ति ।। (ख) महत्त्वम् । लोकप्रसिद्धौ रामायणाद् हीयमानम् अपि महा- भारत महिम्ना तस्मान्न होयते । अस्य हि ऐतिहासिझांशे पाण्डवधात राष्ट्रा- णाम् इतिहासः मिथ. संग्रामश्च विस्तरेण वर्णित. । इदं हि नः तदानीन्तन- भारतीय समाज-राजनय-दशा-वृत्तान्तान् विवृणोति । अन्यञ्च तदात्वे भारत- वर्षम् अध्यासोनानाम् आर्याणां सभ्यता-प्रगतेः अपि भूयसी प्रतिपत्तिः अस्माद् भवति । अथ न केवलं सन्धिविद्याम् अधिकृत्य अपि तु विग्रह- विद्यामपि अधिकृत्य एतद् नः बहुतरं खलु विज्ञापयति इत्येपोऽपरः तावद् अस्य महिम्नो हेतुः । प्रमाणपन्थेषु उच्चैः गण्यतया स्वानुशासनांशवलेन एतद् अनन्यसुलभां पञ्चमवेदेत्यभिख्यां क्लि भजते । तेन 'को नामातः परम् अस्य महिमा स्याद्' नानाशासीयरामायण ग्रन्थवद् महाभारतोभय- शाखाग्रन्थौ अपि अन्योन्यस्माद् बहुतरं भिद्यते। तुल्यदेहभारौ तावद् उभयशासामन्यौ, एकत्र हि अन्थे यदि द्वितीयप्रन्थस्य कश्चिदेकोऽशः अनुपलभ्यमानः, द्वितीयस्मिन् प्रन्थेऽपि तर्हि प्रथमस्य कश्चिदंशः परित्यक्तः लभ्यते । महाभारतस्य अखण्डितसमप्र-पुस्तकानि हस्तलिसितानि यथा भारते वर्षे बहुपु अधिष्ठानेषु सुरक्षितानि तथा हरिवऽपि बर्लिन-पेरिस- लण्डनाक्सफोर्डप्रभृतिषु नगरेषु । अथ बहूनि खण्डितानि अपि पुस्तकानि हस्ताङ्कितानि हस्तगतानि । परम् एकतममपितेषां चतुः पञ्चवर्षशतेभ्यः पूर्वभवं नास्तीति तानि उपादाय तेषां सर्वेपाम् उपजीव्यस्य इति सुप्ठ प्रमाणी भवति ॥ (ग) शाखाग्रन्थाः । (१) महाभारत ताबद् द्विशासं प्रचरद् दृश्यते । तथाहि- 1-अघिसंग्रामम् अस्य विषय. वेदविधिवत् खलु पनियः प्रमाणी क्रियन्ते । २ - 'कृष्णोपासनया खलु पश्रियाः कृतार्था भविष्यन्तीति' पै महाभारतानुशास. नम्" इति सित्वेनले विः ॥ ३-'ब्राह्मण (पैदिक) धर्मानुयायिनः म घेदवद् प्रन्यान्तरप्रामाण्यम्' इति कस्य अनभ्युपगतं स्यात् ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ द्वितीयाध्यायः (क) देवनागराक्षरशासाकम् ( अथवा उदीच्यशासाकम्)। (स' दाक्षिणात्यशालाकंच॥ प्रकृत महाभारतग्रन्थस्य अद्यत्वे पुनः सर्गः क्तुं न शक्यः, न वा तेषां मिथ' उत्कर्षापर्षों तत्त्वतो ज्ञातुं शक्यौ ।। (२) संस्करणानि । (अ) अस्य तावत् प्रथम संस्करणं मूलमात्रं सहरि- चंशपुराणं चतुर्भागविभक्तं सीप्ट १८३४ तम वर्षम् आरभ्य १८३६ तम- वर्षपर्यन्त मुद्रितं भूत्या प्रकाशम् जातम् ॥ (आ) सीष्ट १८६३ तमेऽन्दे मुम्बपुर्या हरिवंशपुराणवर्ज नीलकण्ठकृत- टीकासंवलितं संस्करण मुद्रितं वभूव । अन खलु यथा समीचीनाः पाठा. न तथा पूर्वोक्ते । एततञ्च संस्करणं यारदद्य लब्धाने तक दरीश्यते । उभे अपि वायत् संस्करणे इमे उदीच्यशासाके सती न वहुवाऽन्योन्यं मिद्यते ॥ भाएडारकर (इ) पोष्ट १८५५ तमाव्दाद् आरभ्य १८६० तमाब्दपर्यन्तं मदरास- पुर्याम् अपि भागचतुष्टये संस्करणम् एक तिलगुलिप्यां मुद्रद्यते स्म । एतद्धि दातिरणात्यशासाम् अन्वेति अन च हरिवंशपुराणसमावेशः नीलकण्ठीयटीया चांशतः उद्धृताऽस्ति ।। (ई) पुण्यपत्तनम्यायाः प्राच्यानुसन्धानशालायाः तावदेक मामीतिक (Critical ) प्रायः उदीच्यशासान्वयि महाभारत- संस्करणं सम्प्रति प्रकाशी भन्ति । अथ यावदिदानी भारतवर्षा वाहीकेषु भूसएडेपु न एकमपि महाभारतसस्करणं प्राकाश्यम् अलभत ।। (३) टोमाः। महाभारतस्य विद्यमानासु टीशसु या सलु कालज्येष्ठा सा सर्वशनारायणोपज्ञाता । मा फश्चिदपि नीष्टचतुर्दशशताव्दाधस्तन- फालमया भवितु नाईनि । अपरा च टीमा नीलकण्ठोदाहृता अर्जुनमिश्र- कृता । एपा च सीष्ट १८७२ तमादे पलिरातासंस्करणे लन्यप्राशा। महत्तमा निढिम् प्रारूढा च टीना महाराष्ट्रजनपदस्थपुर नामप्रामाभि- जनेननीलरण्ठपण्डितवरण विरचिता । पोहराताब्दीमवरचायं नीलकाएटः इति 'बर्नलः' ( Burnell)॥ (घ) प्रतिपाद्याः पियाः । व्यासदेयोपज प्रकृतं महाभारत पर्वसु अध्यायेषु च विभक्तमासीद् इति श्रनुमीयते । स एय विभागक्रमः बैशम्पा. 1-कविकातायामपरं संस्करणं मोन्ट १८५७ तमाम्दे अनमिन-नीलकम्योः शम्पा संपउिठं मुदितम् ॥

·नवमः खण्डः] महाभारतम् यनेन अनुसृतः । तदीयं महाभारतम् उपशतपर्वा विभाजितं बभूव । सौतिना सा संख्या सङ्कोच्य अष्टादशतां नीता' । सौतिनिबद्ध महाभारते असकृत् पर्व -तदन्तर्गतोपपर्वणोः समानं नामधेयं कृतम् उपलभ्यते यथा सभापर्वणि पुनः लघीयः सभापर्व ।। अथ अष्टादशपर्व व्यतिरिक्तं हरिवंशं नाम परिशिष्टभूतमिव यद् एकोनविंशं पर्व रामायणम उत्तरकाण्डम् इव महाभारतम् अन्वीयते तत् खिलपर्व इत्युच्यते । स्वयंमहाभारतोक्ता एतच्छलोकसंख्या पविंशत्युत्तराष्ट शताधिकपञ्चनवतिसहस्रमिता (६५, ८२६), सा च स्थूलतया लक्षात्मिका इति तावल्लोके प्रसिद्धा॥ कथावस्तु । 'आदि'-पर्वणि तावद् धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां च वाल्यं, द्रौपदीविवाहः, यादव वीरशौरिणा पाण्डवानां संस्तवः; सभापर्वणि इन्द्रप्रस्थे पाण्डवानाम् ऋद्धिः, ते च द्रौपदीसहितस्य पाण्डवानां सर्वस्वस्य युधिष्ठिरेण हारणं, उपरिस्थितैकवर्षाज्ञातवासाय द्वादशवर्षयनवासाय पाण्डवानां विवसनम् ; वनपर्वणि काम्यकारण्ये पाण्डवानां द्वादशवर्षवन- चासचर्या; विराटपर्वणि च मत्स्यपतेः विराजः भृत्यत्वेन गुप्तात्मनां पाण्डवा नाम् अज्ञातवासस्य त्रयोदशवर्षस्य अतिवाहनम् पय॑ते ।। अथ उद्योगपर्वणि धार्तराष्ट्रेपु पाण्डवानां न्याय्यं दायभागं प्रदातुम अप्रस्तुतेपु पाण्डवानां रणोद्योगः वर्णितः । ततः भाविपु पञ्चपर्वसु वासुदेव- पाण्डव-यर्ज सर्वक्षयकरणं भीषणं रणं विस्तरेण वर्णितम् । एकादशे पर्वणि मृत दाहसंस्कार कीर्तयित्वा द्वादशे त्रयोदशे च युधिष्ठिरं प्रति भीमस्य राजधर्मोपदेशः निबद्धः चतुर्दशे युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकः अश्वमेधो नाम यागश्च, पञ्चदशे गान्धारीधृतराष्ट्रयोः तपोवनगमनम् , पोडशे यादवानाम् अन्योन्यविनाशनः कलहः कृष्णस्य च सहसा व्याघकृतः वधः, सप्तदशे अर्जुनपौत्रं परीक्षितं प्रजापालन कर्मणि नियुज्य निविएणपाण्डवानां मेरुं प्रति प्रस्थानम् , अष्टादशे च पाण्डवानां स्वर्गारोहणम् उदीयते ।। (ङ) उपाख्यानानि । महाभारतोपाख्यानानि सङ्ख्यया रामायणोपाख्यानानि अतियन्ति. 1-प्रादि-सभा-वन-विराट-उघोग-भीष्म-द्रोण-कर्ण-सास्व-सौप्तिक-श्री- शान्ति-अनुशासनाऽ-श्वमेघाइ-प्रमगसि-मौसल-महारस्यानिक स्वर्गाः रोहणाख्यानि सप्टादशपर्वाणि ॥ २-अनेन तावद् द्विक्र्तृकः पर्वरिभागः' इति अवश्यमनुमीयते ॥

·- संस्कृत साहित्येतिहासः [ द्वितीयाध्यायः तराम् । कतिपयानि हि तेपाम् उभयत्रापि अधीयन्ते । वनपर्वणि तावद् वनवासदुःखितान् पाण्डवान् सान्त्वयितु बह्वी कथाः कीर्तिताः । तत्र च इमानि सलु मुख्यकल्पानि उपाख्यानानि भवन्ति-(१) रामोपाख्यानं, (२) भारते बलवत् लोकप्रियतां गतं नलोपाख्यानं, (३) सुप्रसिद्ध भारतीया- दर्शपत्नीस्वरूपनिरूपकं सावित्रीसत्यवदुपाख्यानं, (४) कालिदासाभिज्ञान- शाकुन्तलस्य उपजीव्यं शकुन्तलोपाख्यानं ।। (५) यथारामायणवर्णनं गहावतरणोपाख्यानं । (६) प्रलयस्य प्राचीनकथावर्णनपर मत्स्योपाख्यानं । (७) उशीनर-शिवि-वृपदर्भ-प्रभृतिनृपोपाख्यानानि च ॥ (च) कथं नु महाभारतेन साम्प्रतिकं रूपं धृतम् । अथ "महाभारत सम्प्रति यथा बृहत्तरकायमुपलभ्यते तथा कथ परिणतम् ” इति प्रश्नः विचारगोचरः भवति । महाभारतस्य यो हि भागः ऐतिहासिकमहा. काव्यस्य लक्ष्यी भवति स तु सर्वस्य पञ्चमांशः इति कथितचरमेव । उक्त काव्यगुणविरहितः शेप: चतुःपश्चमांशात्मकः भागः सर्वः प्रायः उपदेश प्रधानः । एते च उपदेशचनाः अपचनाःवस्तुवृत्तान्त-कथादीनांपुनरुक्तिभिः, उपाख्यान-प्रकृतिवर्णनादीनां द्विरुक्तिभि., भविष्ययुगमविष्यवाणीभिः, दुरूहविपयव्याख्यानैः,' काव्यालङ्काराणां प्रयोगै.' बहुभिः उपायान्तरश्च खन्यत्र प्ररोह प्राप्ताः । मुख्यश्व हेतु अत्र "महाभारतं किल बृहद्धर्मशास्त्रं सर्वविद्यानिधानं कथोपाख्यानादि-महापुराणं च स्याद्" इत्येवंभूता सौते: हाद स्थिता काऽपि स्पृहा एव । “फश्चित् प्रक्षिप्तांशः नाम्ना कीर्तनीयः इति चेत्, कृत्स्नं सनु शान्तिपर्व प्रतिप्तं प्रतिभाति इति ब्रमः । सर्वे घे एतत् पर्व परमासान् विल भीष्मस्य मुखेन उपदिष्टम् अस्ति । पर --पया, धनपर्वणि सोधयानानुवर्णनम् ॥ २--पथा, वनपर्वणि यक्षप्रश्नोपाख्यान नहुपोपाख्यानमनुकरोति ।। ३-कादापिरक' अतिमीमविस्तरः भासा दृश्यते । यथा, युधिष्ठिरस्य भीम प्रति वन्मृत्यूपायससूचनविषयका प्रश्नः । ४-पया, भीमेन दु-शासनरकपानम् । पहुया घ सर्व ज्यामः शवासमाधानार्थम् उपतिष्ठते । ५-पपा, रणमीपवयनानि, परिदेवितानि, प्राकृतिकहरयचित्रणानि च ॥ -यथा, देशमूगोजवर्णने अम्बम्पएर-भावपरयोः पृहद् वर्णनम् ।।

·सोष्टयत्सरे उत्कीर्णात् शिलालेखाद्ज्ञायते यत् तत्रत्याय कस्मैचिद् मन्दिराय रामायणमहाभारतमन्थाः उपायनं प्रादीयन्त, उपायनकृता च नित्यतत्कथा- तत्कालादपि च प्राग एतस्य अनुबादः त्रिविष्टपभापायां समजायत ।। (७) चतुर्थ-पञ्चमशतकभूदानपत्रेषु च स्मृतित्वेन महाभारतस्य नवमः खण्डः ] महाभारतम् "हतो भीष्मः", "त्या जितः समरे प्राणान्" इत्यादिभिः सप्तमपर्वस्थवाक्यैः "प्रागेव भीष्मः कथाशेषतां गतोऽमृद्' इति तावद् विज्ञायते ।। छ (कालः) न तावद् निखिलं खलु महाभारतम् एककालकृतिः । तिनः दशाः समनुभूय महाभारतेन प्रौढिः प्राप्ता इति तावत् प्रागुक्तमेव । ततः श्राद्यस्य महाभारतस्य रचनाकालः साम्प्रतिकस्य महाभारतस्य रचनाकालात् नैक- शताब्दीभ्यः पूर्वम् आसीद् इति निर्विकल्पं सिद्धयति । अथ महाभारत- रचनाकालनिर्णये वक्ष्यमाणा युक्तयः विशिष्य विचारपदवीम् अवतरन्ति- (१) ख्रीष्टकादशशतके क्षेमेन्द्रप्रसवा 'भारतमञ्जरी' महाभारतस्य अवगतेर संक्षेपान्थेयु प्राचीनतमः प्रतिभाति । हस्ताङ्कितानां महाभारतग्रन्थान प्रतिपाद्याथैः सह एतस्याः प्रतिपाद्यार्थान् मम्यक् तुलयित्वा "क्षेमेन्द्रस्य प्रकृना कृतिः अद्यतनमहाभारताद् नातिमात्रं विभिदे" इति बुहूरपण्डिताः सम्प्रधारितवन्तः॥ (२) स्त्रीष्टाष्टमशंतकस्य उत्तरार्द्ध लब्धजनुपः शङ्कराचार्याः वेदाध्ययनेs- नधिकृतानां ( स्त्रीशूद्राणां ) धर्मज्ञानाय महाभारत स्मृतित्वेन प्रदि- (३) निज तन्त्रवार्तिके अष्टमशतकमध्यकालभवाः महावैदिकाः कुमारिला वार्यपादाः महाभारतस्य अष्टादशानां पर्पणां दशानूनेभ्यः पर्वभ्यः सलु ( यत्र असंशयं प्रतिप्त १२ तमं १३ तम १६ तमं च अन्तः प्रविष्ट) अनुवदन्ति । (४) सप्तमशतकोद्भयाः वाणसुबन्धुप्रभृतयः कवयः सर्वाष्टादशपर्वस्यो. पाख्यानानि परामशन्ति हरिवंशपरिचयं च श्रात्मनः प्राविष्कुर्वन्ति । (५) कम्बोजाख्ये अतिदूरं वर्तमाने भारतपुरातनोपनिवेशे उपपट्शत- शन्ति ।। प्रपन्धोऽपि व्यधीयत इति ॥ (६) यय-यालि-प्रभृतिषु द्वीपेषु पष्ठशतके सलु महाभारतं घवृते । उल्लेखः उपलभ्यते ॥

·. नवमः खण्डः] महाभारतम् ३६ श्रथ केचित् प्रक्षेपाः स्त्रीष्टद्वितीयशतके कृताः प्रतिभान्ति ! यतो हि- (१) हरिवंशे दीनाराख्या ( Denarius) प्राचीन रोममुद्रा पठ्यते । हरिवंशपरिचयश्च श्रादिपर्वणः पूर्वभागे अष्टादशपर्वणि च लभ्यते । अथ हरिवंशपरिचायकैः भागः दीनारप्रचारकालाद् अर्वाचीनैः भवितव्यम् ।। (२) नक्षत्रराशिमण्डलोल्लेखादपि एवम् ताद् अनुमीयते ।। (३) कचित् कचिद् यवन-सीथ्यन-(शक) बास्तर-(वैकयन) नामो- पालम्भश्च भवति ।। अथ प्रकृतमहाभारतकालावधारणे एतत् ताद विशेपेण अबधेयं भवति- (१) पाणिनेः महाभारत संस्तुतमासीद् इनि दालमन Dalhmani) साक्ष्येण प्रमीयते ॥ 1) मोष्टपूर्चपञ्चमशतकीये श्राश्वलायनगृह्यसूत्रे भारत-महाभारतयोः उल्लेख चक्ष्महे ।। (३) स्त्रीष्टात् प्रायः चतुः शतवर्षपूर्व प्रादुर्भूते पौधायनधर्मसूत्रे महाभारतोल्लेखाः वीक्ष्यन्ते ।। (४) बौधायनगृह्यसूत्रे च महाभारतीयं विष्णुसहस्रनामस्तोत्रं समुद्धृतं दृश्यते।। (५) शान्तिपर्वणि विष्णोः दशावतरेषु बुद्धस्य नामधेयं न परिगण्यते ।। (६) मेगास्थनीजप्रणीते भारतवर्णने काश्वित् तथाभूताः कथाः याः खलु महाभारते एच उपलभ्यन्ते' ।। (७) प्रकृते हि सलु महाभारते ब्रह्मा सर्वेषां देवानां ज्येष्ठो देवः प्रतिपाद्यते । पालिभाषानिबद्धसाहित्येन च "ब्रह्मणो ज्येष्ठत्वं स्त्रीष्टपूर्वपञ्चम- शताब्दीतः प्रागेव प्रसिद्धमासीद्' इति ज्ञायते ।। (२) अन्यच्च, ज्यौतिषप्रमाणैः अपि कतिपये विद्वांसः "प्रकृतेन महाभारतेन नून सीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् पूर्वमेव प्रणीतेन भवितव्यम्" "इति निश्चिन्वन्ति । M तारपेय महाभारते पठ्यते । यया मध्यभोजनम् अप्रियं भवद् भासीन, शिव विष्णुदेवयोः उपासना प्रचरिता बमब, ग्यारण- न्याय-वेदान्ताः निसनिर्वहणा: साताध्ययनाश्च थभूवन ।। 1-घाहि, धनिम वृहदाकारकाः कोटाः किल मां धनुः येन हिरण्यरेतांधि उदाजग्मुः इति ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः (5) द्विषष्ट्युत्तर चतुःशननीष्टवत्सरे उत्कीर्णे एकस्मिन् शिलालेखे "व्यासो नाम महर्षिः पाराशर्यः लक्षपद्यात्मक महाभारतं प्रणिनाय' इत्ये. तदर्थकः उल्लेसः प्राप्यते ॥ (E) सीरिया-देश-भाषायाम् उपलभ्यमानस्य शान्तिपर्वाध्यायत्रयानु. वादस्य साक्ष्येण हर्तलशाखिभिः पर्यवसीयते यद् इदानी प्रचलितं पद्यबद्धं महाभारतं पश्चमशतकीयात् महाभारतात् प्रायः भिद्यमानं नावलोक्यते । प्राच्यतुरुप्कस्थाने चीनीयसाहित्ये च नचिरात् पूर्व कृतैः क्रियमाणेश्च प्रत्यप्रानुसन्धानैः महाभारतस्य एपा प्राचीनता पञ्चमशतरादपि पूर्व प्रसरे यदि तदा किमाश्चर्यम् । महायान-सम्प्रदाय-साहित्ये च विधीयमाना अनुमार्गणा अत्र ग्रंथिम् इमाम् अधिकतरं विघटयिष्यतीति श्राशास्यते ।। (१०) पञ्चाशत्तमे सीमादे दक्षिणापथे लक्षपद्यात्मकं महाभारत लब्धप्रचारमामीद् इति तावद् द्योन-क्राइमस्तमस्य (Dion Chrysostom) सादयेण अवगम्यते ।। (११) खीष्टप्रथमशतसम्बत्सर्या जीविना वज्रसूचीकारेण अश्वघोषेण हरिवंशस्थ पद्यमेकम् उद्धतम् ।। (१२) भासीयनैकरूपकारणां कथावस्तूनाम् उपजीव्यं तावद् महामा रतमेय ॥ एवं स्थिते "अस्मत्सम्वत्सरजन्मनः प्रागेव तावद् एतद् ऐतिहासिक महाकाव्य शास्त्र-संग्रहस्वरूपं दधार इति यद् महाभारतविचारणायां ननु सम्भावयामः तन्न आक्षेप्याः भगामः" इति मैक्डानलपर्यवसितं साधु समर्थयामः ।। १-महामारतम् थालोचर उपाध्याय होल्ट्जमैनमहाशयेन स्रीष्टस्य नवशता ब्दीपु व्यतीतासु कदाचित् ब्राह्मणैः महाभारतं धर्मशास्त्रस्य रूपं प्रापितम्' इति यद् निर्धारितं तद् अनेन निरस्यते ॥ २-विलोकयन्तु चिन्तामणिविनायक वैद्यकृता 'महाभारतमीमांसाम्॥ ३-स्रोष्टात् पूर्व प्रथमतृतीयशतकयोः अन्तराले महामारतनिर्माण सम्पन्नम् इति विन्तामणिधिनायकवैद्याः । सीष्टपूर्व तृतीयशतकं महाभारतरचनाकालस्य ऊर्ध्वतनसीमा इत्यत्र तर्कस्तु एपः- (क) श्रनेक्शः यवननामोल्लेखः ।। (ख) श्रादिपर्वणि नग्नरुपणकोल्लेखः । (ग) मेगास्थनीज़ः ज्ञान-समाज-धर्माणां यादृशीम् अवस्था वर्णयति ·म नयमः खण्डः महाभारतम् ३६ श्रय फेचित् प्रक्षेपास्त्रीष्टद्वितीयशतके कृताः प्रतिभान्ति । यतो हि-- (१) हरिवंशे दीनाराख्या ( Denarius) प्राचीन रोममुद्रा पठ्यते । हरिवंशपरिचयश्च श्रादिपर्वणः पूर्वभागे अष्टादशपर्वणि च लभ्यते । अथ हरिवंशपरिचायकैः भागैः दीनारप्रचारकालाद् अर्वाचीनः भवितव्यम् ॥ (२) नक्षत्रराशिमएडलोल्लेसादपि एवम् तावद् अनुमीयते ।। (३) फचित् कचिद् यवन-सीध्यन-(शक)-वारतर-( वयन) नामो. पालम्भश्च भवति।। अथ प्रकृतमहाभारतकालावधारणे एतत् तावद विशेषेण अवधेयं भवति- (१) पाणिनेः महाभारत संस्तुतमासीद् इति दालमन Dalimam) साक्ष्येण प्रमीयते। (२) स्रोष्टपूर्वपञ्चमशतकीये आश्वलायनगृह्यसूत्रे भारत महाभारतयोः उरलेसं चत्महे ।। (३) मीटात् ।प्रायः चतुः शतवर्षपूर्व प्रादुर्भूते बौधायनधर्मसूत्रे महाभारतोल्लेसाः योदयन्ते ।। (१) पौधायनगृह्यसूत्रे 'च महाभारतीय बिष्णुसहस्रनामस्तोत्रं समुद्धृतं दृश्यते॥ (५) शान्तिपर्वणि विष्णोः दशावतरेषु युद्धस्य नामधेयं न परिगएयते ।। (६) मेगास्थनीजप्रणात भारतवर्णने काश्चित् तथाभूताः कथाः याः सलु महाभारते एवं उपलभ्यन्त'। (७) प्रकृते हि सतु महाभारते ब्रह्मा सर्वेषां देवानां ज्येप्ठो देवः प्रतिपाद्यते । पालिभापानिपद्धसाहित्येन च "ब्रह्मणो ज्येष्ठत्वं सीटपूर्वपञ्चम. शताब्दीनः प्रागेच प्रसिद्धमासीद्' इति ज्ञायते ।। () अन्यच्च, ज्यौतिपत्रमाणः अपि कतिपय विद्वांसः "प्रकृतेन महाभारतेन नून तीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् पूर्वमेव प्रणीतेन भवितव्यम्" "इति निश्चिन्यन्ति ॥ वास्येय महामारते पल्पते। पथा मरस्यभोजनम् अप्रियं भवद् मामीन, सियविदेश्योः उपासना प्रचरिता पभूध, म्याकरय. যাঘষা নিধনিখোঃ দয়াল দুধ। 1-सपाहिअनिम वृक्षाकाकोटाः किल मां पस्नुः पेन हिरण्यरेतांति उशमामा इति॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः अथ महाभारतीयं कथा-वस्तु कतमत्कालिकम् ? इति जिज्ञासायां "वैदिक- कालिकम्" इति तावद् विस्रब्धमिव प्रतिवक्तुं शक्यते । कुरवः पञ्चालाश्चेति द्वायपि इतिहासविश्रुतौ वंशो यजुर्वेदे वरयेते वैचित्र्यवीर्यः नृपधृतराष्ट्रश्च काठक संहितायां किल कीयते॥ रामायणेन आद्य काव्यम् इव महाभारतेन हि ऐतिहासिक-पौराणिका. ऽऽस्यानिक नामभिः व्यपदिश्यमानस्य काव्यस्य प्राय स्वरूपं प्रतिनिधीयते किल । अस्य तावद् भूयिष्ठम् अनुष्टुम्मयम् । यत्र तत्र च उपजातीनां वंशस्थस्य च अद्यत्वे अनुपयुज्यमानानि पुराणतरस्वरूपव्यापानि लक्ष्याणि लक्ष्यन्ते । कतिपयाश्च कथाः प्राचीनगद्यगदिताः) अथ पद्यहि नानि 'कृष्ण उवाच' 'भीष्म उयाच' इत्यादीनि वाक्यानि अपि अधीयन्ते । अत्र च धर्मस्य निष्कृष्टं सारभूतं स्वरूपं यथा विवक्षितं तद् हि तावद्- 'यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस , तस्मिन तथा वर्तितव्यं स धर्मः। मायाचारो मायया बाधितव्यः, साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः।' इत्येतस्मिन् पद्ये परिभापितं प्रतिभाति ।। श्रथ भाषा तावदस्य प्रसन्ना एतदनुजानां काव्यानां भाषातः प्रायः सर्व प्राअलतरा च ॥ अथ दशमः खण्डः रामायणमहाभारतयोः अन्योन्यसम्बन्धः। (क) परिमाणम् । अय साम्प्रतिकस्य महाभारतस्य परिमाणम् ईल्यडस्यं ( Iliad ओहिस्याः (Odyssey) च संयुत् परिमाणात् सप्तगुणं अस्ति। रामायणस्य च परिमाण महाभारतस्य चतुर्थम् । प्राधनिक मा भारत मातस्य ममुपट हितं रूपम् इति थावेदितमेय पुरा, प्राने ०० पानि यभूयुः, चिन्तामणियिनायययेद्यपाएटतेश्य प ८००० यूटपद्यानि आसन्" इति निर्धार्यते । प्रथमं व्यासः इदं .

·] , - द्वादशः सण्ड: संस्कृत साहित्येभासस्य स्थानम काल वेत्ति, कथाः करोति, निपुणा मत्संस्तवे रज्यति, भार्या मन्त्रिवरः ससा परिजनः सैका बहुत्वं गता। शाङ्गधरपद्धतौ, सदुक्तिकर्णामृते, सूक्तिमुक्तावल्यां च प्राय दश पद्या. न्तराणि भासनाम्ना संगृहीतानि दृश्यन्ते । भासविषयकम् एतावन्मानं विदुषां विदितम् आसीत् । त्रिचंद्र वास्तव्येन पण्डित-त--गणपतिशास्त्रिणा अवाप्तस्य त्रयोदशरूपक-समाहारस्य' प्रकाशनेन तु अद्यत्वे भासकीर्तिः उच्चैः प्रौदि प्राप्ता वर्तते । त्रयोदशान्यपि रूपयाणि इमानि भासकृतानि इति तावत् तल-गणपति शास्त्रिंणा पूर्वम् यद् अनुमितम् , तदेव पश्चात् कीथ-जैकोवि-स्टेनकोनो-लैकोटे-विंटरनिटज प्रभृतिभिः पाश्चात्यैः पण्डितैः अभ्युपगतम् । नाट्यगुणैः एतेषां रूपकाणा महति उत्कर्पे अप्रत्याख्येये सत्यपि पार्नट-सिलवनले वि-प्रमुखाः विपश्चितः अत्र प्रत्यरतिष्ठन्ते । तस्मात प्रश्नोऽयं सविस्तरं विचारणीयः सञ्जायते । इदम् अत्र चिन्त्यम्- "ननु एकस्यैव अनेपा या कणां कृति त्रयोदशरूपकी इयम् ?" "एकस्यै यहि" इति चेत्, “कस्य ?" (१३) अपि नाम एकस्यैव कर्तुः कृतिः सर्वाणि रूपकाणीमानि ? कृत्स्नं रूपकचक्रम् इदं तावद् एक्स्यैव कर्तुः कृतिः इत्यत्र प्रायः सर्वेषां विदुपाम् ऐकत्मयम् अालोक्यते । वक्ष्यमाणाभिः वाचोयुक्तिभिश्च एककर्तृ कत्वम् इदं साध्यते ॥ (१) संस्कृते रूपकान्तरेषु प्रायः सर्वत्र 'नान्द्यन्ते' इति श्लोका- नन्तरमेव ॥ (२) रूपान्तरेषु यत्र 'प्रस्तावना'-शब्द-प्रयोगो दृश्यते, तत्र रूपकेपु एषु स्थापना' शब्दः प्रयुज्यते । रूपकान्तरेषु च रूपकनाम- कविनामसंसूचार्थ या 'प्ररोचना' पठ्यते, तस्याः अत्र सर्वथा अभावो श्यते ।। -अयोदश रूपक्समाहारोऽयमेवं चतुर्धा विभाज्य, (क) प्रतिज्ञायौगन्धरायणं स्वप्नवासवदत्त च, या उदयनो नाम नृपो मायकत्वेन उपात्तः ॥ (ख) अरुभङ्ग, बालचरितं, दूतघटोत्कचं, दूतवाक्यं, कर्णभारं, मध्यमग्यायोगः, पञ्चरात्रं घ, यदीयं कथावस्तु महाभारताद् गृहीतम् । अन हि अरुभंग येवलम् असुखान्तं सम्पूर्ण-संस्कृतरूपक साहित्ये समासाद्यते । (ग) अभिषेकनाटकं, प्रतिमानाटकं च, ययो. कथानके रामायणाद् गृहीते ॥ (घ)भविमारक-चारुदत कविकल्पितकथानके ॥

·५६ मंस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः (३) न्यूनातिन्यून चतुर्यु रूपकेषु नान्यां 'मुद्रालङ्कार'-बलेन, प्रदर्शितानि तत्तत्प्रधानपात्राणां नामधेयानि अघीयन्ते । (४) यक्ष्यमाणाभिश्च रीतिभिः रूपकारिण इमानि मिथः सम्बद्धानि प्रासाद्यन्ते :- (क) यथा भवभूतिकृतम् उत्तररामचरितं तदीय महावीरचरितम् , तथा इह स्वप्नवासवदत्तं प्रतिज्ञायौगन्धरायणमा उत्तरार्द्धतया अन्वेति । अनयोः द्वयोः तान्येव पात्राणि, मा एव शब्दप्रयोगपरिपाटी, शैली चरित्र- चित्रण च इति बहुशः सादृश्यं पश्यामः । अन्यत्य, स्वप्नवासवदत्ते कतिचित प्रतिज्ञायौगन्धरायणीयाः उल्लेसाः अपि लभ्यते ॥ (स) अविमारके प्रथमाके एकत्र नृपः स्यदुहितयोग्यवरचिन्तां करोति, तथैव प्रतिज्ञायौगन्धरायणेऽपि महासेनः पासवदत्तात्यायाः स्वसुतायाः कृते अभिजातं वीर्यवन्तं च वरम् अन्वेष्टुकामो दृश्यते ।। (ग) वालचरिते तृतीयांके प्रथम दृश्य प्रायः सर्वथा पश्चरात्रे द्वितीयांके प्रथमेन 'दृश्येन तुल्यं वर्तते ।। (घ) अभिपेके स्वप्नवासवदत्ते च किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशक्षित मे' इत्यादि कानि कानिचित् वाक्यानि वाक्यशकलानि वा समानानि 'सन्ति । बालचरिते चारुदत्ते च, तथैव, वाक्य सामान्यं लभामहे । अभिपेरस्थं यालिनः पश्चिमवाक्यं तदेव यद् अरुभङ्ग गतदुर्योधनस्य ।। (५) रूपफेपु हि अमीपु कल्पनासाधारण्यम् श्रपि दृश्यते । तथाहि-- (क) अविमारके, चारुदत्ते, अभिषेके दूतवाक्ये च मेधेपु प्रकाश्य विलीनायाः क्षरणतणायाः प्रभा उपमानत्वेन कल्प्यमाना बालोक्यते ।। (स) यालचरिते, दूतवाक्ये, मध्यम व्यायोगे प्रतिज्ञायौगन्धरायणे च राहमुसप्रस्तेन्दुः उपमानत्वेन उपात्तः ॥ (1) बालचरित, दूतराक्ये, अभिपेके, प्रतिज्ञायोगन्धरायणे च महावीराः (यथा करणः) मन्दारगिरिणा उपमीयन्ते ।। (घ) कार्तिकेयेन क्रोधपर्वतारोहणं यहुन भाभीक्ष्ण्येन पर्णितम् । (5) महायलभट प्रतिमटयोः बलवान् करिणा यलयत्तरश्च, फेसरिणा अपमीयते॥ (१) रिपकृतः रोपः दयाग्निना तुल्यः प्राप्त्यायते ॥ * ·प्रयोदशः सण्डः ] संस्कृत साहित्ये भासस्य स्थानम् (छ) उच्चै|पःप्रलये समुद्रास्थितेन विरावेण समीकृतः। तथाहि- शवयानः प्रलयसागरपोपतुल्यः (कर्षमारे) यस्य स्वनं प्रलयसागरमोषतुल्यम् ( दूतवाक्ये) (६) अर्थ पुनरावृत्तिरपि क्यचिद् उच्चस्तरां भासते । तद्यथा-- (क) शमामि सत्येन भयं न जाने (मध्यमव्यायोगे) • किमेतद् भो भयं नाम भवतोऽद्य मया श्रुतम् (बालचरिते ) (स) अथवा समलकारो भवति सुरूपाणाम्' इति वाक्यं बहुन प्रयुज्यमानम् अवलोक्यते ॥ (ग) 'वीराणां बाहुबलमैव यथार्थ बलम्' इत्येताहशोऽर्थोऽपि प्रतिपुनः प्रकाशितः॥ (७) समानशब्दप्रयोगे समानभंग्या अर्थप्रकाशने च रूपाणि इमानि बहुधा साम्यं विभ्रति । तथाहि-अस्ति बहुत्र यवनिका शब्दप्रयोगः; श्रहो अकरुणा खु इस्सरा इति वचोभनिश्च ।। () एषु रूपकेपु समान रूपकशास्त्रीयकलाकौशलं समानाश्च रूपकीय. परिस्थितयः प्राप्यन्ते । निदर्शनार्थ, सप्नवासवदत्तीयः पष्ठोऽङ्कः अभि- पेकीयतृतीयाङ्कन तुलाम्भारोपणीयः।। (6) प्रायः षट्सु रूपयेषु मुमूर्प नरः'पापस्तावत्' इति अपाईप्सति ।। (१०) अत्र रूपकेषु मरणदशावर्णनपराणि स्थलानि प्रायः तुल्यमनो- भावमयानि॥ (११) प्रतीहार्याः विजया इति, कंचुकिनः बादरायणः इति, गोपाल- योश्च वृपभदत्तकुम्भदत्तौ इति अमुख्यपात्राणां तानि तानि एव नामानि लभ्यन्ते॥ (१२) एपां रूपकारण कतिपयेषु यादवीमातः-शौरसेनीमातः- सुमित्रामातः प्रभृतिषु पदेषु ममानः सलु मात-नाम-प्रयोगः दृश्यते ।। (१३) एषां रूपकारणम् अनेरेपु पाणिनीयध्याकरणविरुद्धप्रयोगाः अपि लभ्यन्ते । तथाहि-श्रापच्छ इत्यस्य परस्मैपदप्रयोगः, काशिराने सर्वराज्ञः इत्यवानानात्य राजन इनि. शाटस्य प्रयोग। (१४) बहुपु ष रूपकेषु इमामपि महीं कृत्स्ना राजसिंहा प्रशास्तु नः' इति समानं भरतवाक्यम् अवलोक्यते ॥ श्राभिःयुक्तिभिःसिध्यति यत् त्रयोदशापि इमानि रूपमणि एकस्यैव कर्तुः फुतिः। इति । ये च रूपकाणि इमानि 'यशस्विनः' भासमहाकवेः कृतितया नैव स्वीकुर्वन्ति तेऽपि तेषाम् एफकत कत्यम् निस्सकोचम् अङ्गीक्रियते ।।

·५६ na मंस्कृत साहित्येतिहासः [तायाऽध्याय. (३) न्यूनातिन्यून चतुर्यु रूपकेषु नान्द्यां 'मुद्रालकार'-बलेन प्रदर्शितानि तत्तत्प्रधानपात्राणां नामधेयानि अघीयन्ते । (४) वक्ष्यमाणाभिश्च रीतिभिः रूपकारिण इमानि मिथः सम्बद्धानि प्रामाद्यन्ते :- (क) यया भवभूतिकृतम् उत्तररामचरितं तदीप महावीरचरितम् , तथा इह स्वप्नवासवदत्तं प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् ,उत्तरार्द्धतया अन्वेति । अनयोः द्वयोः तान्येव पात्राणि, मा एव शब्दप्रयोगपरिपाटी, शैली चरित्र- चित्रणा च इति बहुशः सादृश्यं पश्यामः । अन्यत्व, स्वप्नवासवदत्ते कतिचिन प्रतिझायौगन्धरायणीयाः उल्लेसाः अपि लभ्यते ।। (ख) अविमारके प्रथमाके एकत्र नृपः म्यदुहियोग्यवरचिन्तां करोति, तथैव प्रतिज्ञायौगन्धरायणेऽपि महासेनः यासवदत्तास्यायाः स्वसुतायाः कृते अभिजात वीर्यवन्त च वरम् अन्वेष्टुफामो दृश्यते ।। (ग) बालचरित तृतीयांके प्रथम दृश्य प्रायः सर्वथा पदराने द्वितीयांफे प्रयमेन 'दृश्येन' तुल्यं वर्तते ।। (घ) अभिपेके स्वानसपटते च किं यक्ष्यतीति हदयं परिशद्धित मे' इत्यादि कानि पानिचित् वाक्यानि वाक्यशालानि वा समानानि 'सन्नि । बालचरिते पारदत्ते च, तथैव, पाक्य सामान्यं लभामहे । अभिपेश्य यालिनः पत्रिमयाश्यं तदेय यर अरुभद्ग गतदुर्योधनस्य ।। (५) रूपपु हि अमीपु कल्पनामाधारएयम् अपि दृश्यते । तथाहि-- (५) विमारपे, चारुदत्ते, अभिपेके दूतवाक्ये च मेधेपु प्रभाश्य यिलीनायाः पुराणयाः प्रमा समानायेन फल्प्यमाना थालोक्यते ॥ (स) यालपरिते, दुनयाक्ये, मध्यम व्यायोगे प्रतिज्ञायोगन्धरायणेश गहुमुखमरतेन्दुः उरमानत्वेन दासः॥ (1) पालपरित, दूतयारये, अभिपेये, प्रतिमायौगन्धरायणे व महावीराः (पा :)मन्दारगिरिजा पमीयन्ते ।। (4) शानिफेदेन छोपर्वतारोहा या प्रामीदरयेन यणितम् । (5) महायलमट प्रतिमटयो: पमयान् परिणा दलपत्तरा फेसरिया परमारने॥ (प) रिना रोपापाग्निना सुन्या पाप्यायते ।।

·त्रयोदशः सण्डः ] संस्कृत साहित्ये भासस्य स्थानम् (छ) उच्चै?पःप्रलये समुद्राद् उस्थितेन विरावेण समीकृतः। तथाहि- शवध्वनि प्रलयसागरघोपतुल्यः (कर्णभारे) यस्य स्वनं प्रलयसागरघोषतुल्यम् ( दूतवाक्ये) (६) अर्थ पुनरावृत्तिरपि क्वचिद् उच्च स्तरां भासते । तद्यथा- (क) शामि सत्येन भयं न जाने (मध्यमव्यायोगे) किमेतद् भो भये नाम भवतोऽद्य मया श्रुतम् (बालचरिते ) (स) अथवा सर्वमलङ्कारो भवति सुरुपाणाम्' इति वाक्यं बहुन प्रयुज्यमानम् अवलोक्यते ।। () 'चीराणां बाहुबलमेच यथार्थ बलम्' इत्येतादृशोऽर्थोऽपि प्रतिपुनः प्रकाशितः॥ (७) समानशब्दप्रयोगे समानभंग्या अर्धप्रकाशने च पफाथि इमानि बहुधा साम्य विभ्रति । तथाहि-अस्ति बहुत्र यवनिका शब्दप्रयोगः अहो प्रकरुणा खु इस्सरा इति यचोभङ्गिश्च ।। (क) ए रुपयेपु समान रूपकशास्त्रीयकलाकौशलं समानाञ्च रूपकीय- परिस्थितय प्राप्यन्ते । निदर्शनार्थ, स्वप्नवासवदत्तीयः षष्ठोऽश अभि- कीयत्तीयाङ्कन तुलाम् प्रारोपणीयः॥ (६) प्रायः पटसु रूपरेषु मुमूपुनरः'आपस्तावत्' इति अपः ई सति ।। (१०) अत्र रूपपु मरणदशावर्णनपराणि स्थलानि प्रायः तुल्यमनो- भावमयानि ।। (११) प्रतीहार्याः विजया इति, कंचुफिनः बादरायणः इति, गोपाल- योश्च धृपभदत्तकुम्भदत्तौ इति अमुख्यपात्राणां तानि तानि एव नामानि लभ्यन्ते ।। (१२) एषां रूपकार कतिपयेषु यादवीमातः-शौरसेनीमातः- सुमित्रामातः प्रभृतिषु पदेपु ममानः खलु मात-नाम-प्रयोगः दृश्यते ।। (१३) एषां रूपाणाम् अनेकेपु पाणिनीयव्याकरणविरुद्धप्रयोगाः अपि लभ्यन्ते । तथाहि-श्रामच्छ इत्यस्य परस्मैपदप्रयोगः, काशिराजे सर्वराज्ञः इत्यत्र नारान्तस्य राजन इति शब्दस्य प्रयोगः ।। (१४) बहुपु च रूपकेषु 'इमामपि महीं कृत्स्ना राजसिंहः प्रशास्तु न.' इति समान भरतवाक्यम् अवलोस्यते ॥ श्राभिःयुक्तिभिः सिध्यति यत् त्रयोदशापिइमानि रूपकाणि एकस्यैव कर्तु कृतिः। इति । ये च रूपकाणि इमानि 'यशस्विनः' भासमहाकवेः कृतितया नैव स्वीकुर्वन्ति तेऽपि तेषाम् एककत कत्यम् निस्सकोचम् अङ्गीक्रियते ।।

·संत साहित्येतिहासः [तृतीयोऽध्यायः (१४) कस्तहि कर्ता अधोऽयतार्यमाणे पद्ये हर्पनातेः ( ६०६ तमाद सीटवर्पात् ६४८ तमस्त्रीष्टयपर्यन्तं कृतभूभोगस्य) सभापण्डितेन पाणभट्टन स्यहर्षचरितस्य भूमिवायां' भासरूपाणि तायन् परामृष्टानि-- सूत्रधारफतारम्भर नाटकर बहुभूमिकः । सपताकेर् यशो लेभे भासो देवयुलैरिव ।। पद्येऽत्र वाणभट्टेन भामरुविनाटकानां गुणविशेषत्वेन दर्यमानं सूत्रधार- नारम्भस्य बहुभूमि कत्वं' सपताकत्यं चेति सर्वम् म्पु रूपयेपु दृश्यते ॥ अन्यय, (सीटनयमशत रुजातेन) राजशेखरेण 'भासनाटकचक्र'- नाम्ना कोऽपि रूपकवर्गः स्मृतः, उस्त च यत्- स्वप्नवासवदत्त नाम भास- रूपकविशेषं नाग्नि' रपि दग्धु प्राभवत् (दृश्यताम्-स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः इति । अनया हि युक्त्या एप रूपकाणां भासक कत्व निश्चीयते । अपरे तु इदम् असहमाना: राजशेसरीयं यक्ष्यमाणं श्लोकजातम् उदाहरन्ति- वारणं तु कवित्वस्य न सम्पन्नकुलीनता । घायो ऽपि हि यद् भासः कवीनामप्रिमोऽभवत् ।। आदी भासेन रचिता नाटिका प्रियदर्शिका । तस्य रत्नावली नूनं रत्नमालेय राजते ।। ........ नागानन्दं समालोक्य यस्य श्रीहपविक्रमः ।। १-कालनमस्य ऐतिहासिके तिवृत्तस्य च शा, अय सस्यां वर्णितानां मन्यानो गुणदोपयोः अपि ज्ञान विशेषः एतस्यासम्पद्यते, वस्मादपि च भूमिकाया अस्या महत् खलु महावं वर्तते ॥ २-बहुभूमिवत्वेन पत्र बहुपायकरवं विवक्षितम् । तथाहि कालिदासस्य शाकुन्तले प्रयोविशतिः, विक्रमोर्वशीये घ केवलम् अष्टादश पामाणि सन्ति । एषु रूप केषु च अनुपातेन प्रतिरूपकं त्रिंशत् पात्राणि भायान्ति ॥ ५-सपताश्रयेन इह मानारूपयेषु नानाकथानकत्वम् अभिप्रेतम् । कालिदासरूप केपु तु प्रायः समान कथानक पठ्यते ॥ ४--अग्निा अत्र गम्भीरसमौता विवक्षिताn ५-धावावखपालकः ।।

·- चतुर्दशः खण्डः ] कस्तहि कर्ता इदं तु तावत् श्लोकेभ्यः एभ्यः फलितं भवति-(१) यदिवा राजशेखरः भ्रान्तः, (२) अथवा कालिदासपूर्वभवः कालिदासोभवश्चेति द्वौ भासौ अभूताम् । इति ।। एवं च सति स्वप्नवासवदत्तेन रूपकेण कालिदासाद्' अर्वाक् संभूतस्य भासस्य कृत्या भवितव्यम् । पुनश्चैवं, भासधारकशब्दयोः परस्परं विशेष्य- विशेषणभावेन भवितव्यम् । नानासंस्कृतग्रन्थकृद्भिः समय॑मानायां भारती- यानुश्रुतौ तु अनुभूयते यत् 'प्रियदर्शिका रत्नावली नागानन्दं च विरच्य धायको नाम कविविशेषः तदानीन्तनात् श्रीहर्षाख्यनृपाद् विपुलं किल धनम् अधाप' इति । वस्तुतस्तु 'भासो नाम लब्धयशाः धावको नाम कविविशेषः' इत्येवम् अर्थाप्यमाणे उक्तश्लोके सर्व साधु उपपद्यते, न च राजशेखरस्य भ्रान्तत्वम् आपतति ॥ केचित्'तु 'अद्यत्वे उपलभ्यमानं स्वप्नवासवदत्तं प्राचीनैः ग्रन्थकारैः परामृष्टात् स्वप्नवासवदत्तात् पृथक् अस्ति' इत्यपि प्रवदन्ति । तन्मते हि अधुना भासकृतितया विदितानाम् एषां रूपकाणां कर्ता कोऽपि अनुमानतः स्वीटसप्तमशतकोद्भूतः अज्ञातकुलशीलो दाक्षिणात्यः कविः । प्रोफेसर- सिलवन लेवि महाशयेन गुणचन्द्रोपनामकरामचन्द्रकृतात् नाट्यदर्पणात् पद्यम् एकं प्रदर्शितं यद् इदानीन्तने स्वप्नवासवदत्तस्य संस्करणे नोपल- भ्यते॥ भावार्थस्तु परस्य अस्य अवश्यं तत्र उपलभ्यते । एतायता स्वप्नवासव- दत्तस्य नानासस्करणानि केवलम् अनुमीयन्ते । नहि एतावता प्रचारम् आरूढस्य स्वप्नवासवदत्तस्य प्रभासनत्य सिध्यति । कालिदासकृत माल- विकाग्निमित्रमेव तावदस्य उदाहरणं भवति । स्वप्नवासवदत्तस्य च अनेकानि संस्करणानि श्री भोजदेवस्य शृंगारप्रकाशे उपन्यस्तात् स्वप्नवासवदत्तीय- पञ्चमाइसंक्षेपादपि उन्नीयन्ते ।। 1-अवलोक्यता सो० श्रार, देवधरमहाशयस्य लेखः 'भाण्डारकर-इंस्टिच्यूट- जरमल' नामके १९२५-६ वर्षीय पन्ने। २--प्रोसर परनटमहोदयस्यापि इदम् अभिमतम् ।। ५-पादाक्रान्तानि पुष्पाणि लोन चेदं शिलासनम् । नूनं काचिदिहासोना मां इष्टवा सहसा मता ॥

·- संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः (सीष्टद्वादशशतकोत्पन्नस्य) शारदातनयस्य भावप्रकाशे उदाहतान् स्वप्नयासरदत्तीयात् पसाद' एकरमाद् अपि अस्य भासकृनत्वं स्पष्टम् । तस्मात् सिद्धं यत्-'सर्वस्य अस्य रूपकवर्गस्य फर्ता मासः आमीद इति ।। [सूचना--सूक्तिसंग्रहेषु भासनाम्ना उदाहतानां पद्यानां तु नेकम् अपि एपु रूपकेपु लभ्यते। इत्थं तर्हि संभाव्यते यत् अस्माद् रूपकवर्गात् पृथक भासः परान्तमणि, पञ्चजात (विष्णुधर्माख्यम् ) काव्यालद्वारमन्थं च निरमारत इति । मध्यकालिकसंस्कृतसाहित्यसाक्ष्येण अपि च एतत् मतं पोप्यते।। (१५) भास-शैली भामस्य रचनायां श्रोतः प्रसादयोः सविशेपसमावेशः दृश्यते । अन्यक्ष, घरयां महती रसमायादिप्रशीतिः, अपूर्व सद्गीतलयमाधुर्य दूरङ्गमा च फपिकचना अपलोम्यते । मानबहादयानुभूतिप्रदर्शने च भासो यदि नाम फपि कुन गुरु फालिदासम् अपि अतिपर्तते, यतोहि जगत्म हतिवर्णननिपुण- समः सनु पालिदासः। विषयवैविध्येन ललितमधुरपथावस्तुकत्येन प भामस्य कराणां विशिष्टं किमपि स्थानमस्ति । भाषामौन्दर्यस्य रमणीय- नाटकीय-परिस्थिते ममुत्सादने असामान्य सलु अस्य कौशल पत्यामः । अथ श्लोक पान परडशः विभग्य नानापानमुखेन नानापरटोद्गारेरा अनन्य सटशः परिरेषः । चौयिकम् श्रदः नूनं चाकोयाश्यगतस्य वेगस्य मम्पादनष्ठस्य प पायषिक्यात्मफचमत्कारस्य अत्यन्तम् अनुगुणायते । गिद्य-पद्योमयाचनाचारीविचारेए पायरील्याचार्गः भामः प्रतिभाति । हाच्याद्वारमिद्धान्तशानिमतेन यदीरीनिमयी' मासस्यतिः किरा।। पिपरपनायाम् यस्य अनुष्टुमा प्राधान्यम् अयोग्यते । एतच्च ·भास-शैली पश्चदशः खण्डः] अस्य प्राचीनत्वस्य साधकं भवति । एतादृशम् एव च श्रस्य रचनायाः वैशिष्ट-धान्तरम् एतत् यद् पाणिनिव्याकरणविरुद्धप्रयोगाः अपि तन्न प्राप्यन्ते ।। -(१६) मासस्य कालः भास-कालम् अधिकृत्य नानाविपश्चिता नाना मतानि सन्ति । कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्रतिज्ञायौगन्धरायणात् पद्यम् एवम् उदाहृतम् अवेदय पण्डित-त० गणपतिशास्त्रिणा खीष्टपूर्वचतुर्थ शतकभवो भासः' इति तावत पर्ययसितम्। तर्फऽत्र अर्थशास्त्रस्य नीटपूर्वचतुर्थशतकोद्भवत्वं सिद्ध तत्त्वं स्वीकृतं, न च एतद् उपलब्धेतिहाससामग्रीवलेन सहसा समर्थयितु शक्यम् । रामावतारमहोदयेन तु 'शूद्रककृतस्य मृच्छकटिकस्य कुसंक्षेपमात्र- मिव चारुदत्तम्' इति दुर्बलम् आधारम् अवलम्ब्य स्त्रीष्टानन्तरद्वादशशतक- !-न शरारं सलिलस्य पूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत् तस्य मा भूकरके च गच्छेद् यो भर्तृ पिण्डस्य करो न युध्येत ॥ २- मृच्छकटिकचारुदत्तयोः साश्यसम्बन्धस्य सुघनिष्ठस्यात् तयोः पृथक पृथ- मूलभव तारद् दुर्धरम् । तस्माद् 'द्वयोः अन्यतरद् द्वितीयस्य उपजीव्यं घर स्थात्, पाहोस्तित् केनचित् तृतीयेन द्वयोः उपजीव्येन भवितव्यम्। इति उत। प्राधे च परे द्वौ विकल्पो थायात: -(1) अपूर्णकथावस्तुक चतुरङ्कमयं चारुदर्श रङ्गशालार्थ सम्पादितः मृच्छकटिकस्य संक्षेपः इत्येका, । (२)मृच्छकटिक चारुदत्तस्यैव समुपवृहितं समुपस्कृतं च रूपम् इति द्वितीयः । प्रथमविक्रपसमर्थने च वक्ष्यमाणा युक्तयः पुरस्क्रिपन्ते- (क) वामनाभिनव गुप्तप्रभृतयश्चिरन्तना पालकारिका यथा मृच्छकटिकस्य विदितवं प्रकटयन्तो दृश्यन्ते, न तथा चारुदत्तस्य । 'ध तं हि नाम पुरुषस्य सिंहासनं राज्यम्' इति वामनोदाहृतं पाश्यं मृच्छकटिके लभ्यते । श्लेपप्रकरणे घ वामनेन 'शूद्रप्रमतीनां ग्रन्थेषु थलकारोऽयं बाहुल्येन धवलोक्यते' इति विचार प्रकाशितः ।। (स) असत्पुरुषसेवेत्युपमा मृच्छकटिके प्रकरणानुरूपा सुरूपा, चारुदत्ते च थलारामहाद् योजिता चपेशला श्रयभासते ।। (ग) चारुदते हि कथावस्तुप्रकाशस्तन तन मन्दायते, मृच्छकटिकानुशीलना- मन्तर सुस्पष्टताम् भायाति ।। .

·न संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः जातत्वं भासस्य कल्पितम् । प्रोफेसर-बरनट-महाशयश्च मत्तविलासेन सह सम्पन्धविशेषम् एषां रूपकारणां निर्वर्ण्य स्रीष्टसप्तमशतक भासस्य कालम् आकलयति । स्टेनकोनो-विंटर निटजमहाशयौ तु कालिदासाश्वघोषयोः प्राकृतयोः यो पालौ तदातरालवी कोऽपि कालः भासस्य प्राकृतस्य इति सम्प्रधार्य स्रीष्टानन्तरं द्वितीयचतुर्थशतकयोः मध्ये कदाचिद् भासः उद्बभूव इति तर्कयतः । परं, यथा अत्रैव ग्रन्थे अन्यत्र उक्तं, केवलं प्राकृत समाश्रित्य युक्त्य एताः परम् थापातरमणीयाः केवलं मन्तव्याः, तु इष्टार्थसाधिकाः। महि प्राभिस्तापद् एतत् समाहितं भवति- (4) मृच्छकटिकेऽनुपलम्यमानानि कतिचित् स्थलानि चारुदत्त लभ्यन्ते । कथमेतत् । (आ) उमाविन्यो जातस्य राज्योपालस्य नहि फ्मपि उल्लेसं चारुदत्त पश्यामः । यदि नाम शूद्रकाद् अर्वाचीनश चारदत्तकारोऽभविष्यत् सोऽवश्यम् एता महती राज्यघटना कथानकानुस्यूताम् अकरिष्यत । केचिद् तु द्वयोः रुपकयोरन्योन्यसादृश्यांशान् उपेक्ष्य अन्योन्यभेदांशान उपादाय किंचित् फलम् अवाप्तुम् अयतन्त । मुरव्यभेदश्च द्वयोः (क) नाट्य फलागतः, (स) प्राकृतगतः, (ग) पद्यरचनागतः, (घ) रूपकीयेतिवृत्तगत अनुसंहितः । सत्र, (क) माव्यकलागतोभेदः। भेदश्वायं द्विरूपोऽनलोक्यते । (१) चारुदत्तस्य उभयो. कोशयो. (MSS.) गान्दी नोपलम्यते, (२) स्थापनायां च कर्तृ. नामधेयं म अघीयते। मृच्छकटिके तु नान्दी च मनामधेयं चेत्युभयम् उपलभ्यते । परं तण एतेन न हि सन्देहः सर्वथा निवर्तते ।। (प) प्राकृतगतो भेदः-प्राकृमांगानां तुलनारमाध्ययनम् अपि मैकान्ततः प्रयो. जक मवति, यतो हि चारदत्तस्य कोशः दक्षिणापथे इस्तगतः, तेन हि बन्न यस् प्राधान्य प्राचीनरूपदर्शनं सदपि न विस्मयापहम् ॥ (ग) पद्यरचनागतोभेदः-उभयोः पद्यामां मुलनारमकानुशीलनेन मृमकटि- पधानाम् उस्कृष्टर सष्टम् । तथाहि--- (म) पारद-यथान्धकारादिव दीपदर्शनम् (हपयथाशब्दयोः पुनरक्ति:)। म्याटिक-धनान्धकारादिय दोपदर्शनम् । (मा) चारदस-यो याति दशा दरिद ताम् (एक मायपचन मायनान्तर विशिष्टि ) मृपकटिक यो पाति नो दरिद्रताम् ।

·षोडशः खण्डः] मासस्य काल: कवेः कालस्य निर्णयः कर्तुं न शक्यः । किं कारणं १ भासस्य रूपकाणां दक्षिणापथे अश्वघोषस्य च रूपस्य वाह्रीकेषु (Cntral Asia ) उपलब्धेः। भासरूपकाणां स्वयंसाक्षित्वदृशा तु वक्ष्यमाणानि तथ्यानि विशेपेरण विचारारोप्याणि सन्ति । (१) एषु रूपवेषु भरतवास्यस्य श्रादिमावस्थाकत्वम् अवलोक्यते । (२) अवगुण्ठनार्थे यवनिकापदप्रयोगो दृश्यते, न तु रंगप्रयुज्यमानपदव्य वधानार्थे । (३) अभिनबाङ्कन देशपरिवृत्तिः संसूच्यते, न च रङ्गवचनेषु ( Stage directions ) क्वचिद् देशज्ञानविषयकं वचनं किमपि श्रूयते । (४) सीष्ट-द्वितीयशतकोत्कीर्णेपु. रुद्रदाम शिलालेखेषु दृश्यमाना कृत्रिमा काव्यशैली रूपवेपु एषु न दृश्यते । एपु, पुनः, प्राचीनाः व्याकरण- प्रयोगाः प्राप्यन्ते, अनुप्रासाः दीर्घसमासाश्च क्वचिदेव । (२) एपु च उदाहरिप्यमाएसहशाः प्राचीनप्रयोगाः लभ्यन्ते- (६) चारुदत-लिखजूरपागडु (अकृत्रिमा रम्या च चन्द्रोपमा)। मृच्छकटिके-कामिनीगण्डपाण्डु (परिष्कृतारससिद्धान्तानुएला च सैवोपमा) तस्मात् 'मृग्छकटिक चारुदत्तानन्तरं खलु व्यरध्यत' इति तावत् स्पष्टम् । अन्यथा, चार दत्तस्य अपरिष्कृतरचनानिमित्त चिन्त्यम् ॥ (घ) रूपकी येतिवृत्तगतो भेदः-रूपयेतिवृत्तगतेन भेदेन च पूर्वोत्तम् अनुमान पुष्टिम् घामोति । मृच्छकटिकस्य हि कथावस्तु निर्माणे चारुदत्तकथाव- स्तुतः उपस्तिरां प्रकृष्टम् । इदं तु अन्न विशिष्य श्रवधेयं यत् चार- दत्त श्यमाना व्याघातदोषा मृन्छकटिके थपसारिता इव खलु विभाव्याते । तद्यथा चारुदत्त पयां तिथौ सायं चिरेण चन्द्रोदयः इति उपवा दिनद्वयानन्तरम् अष्टम्यां पुनः निशीथे चन्द्रोदयः उत्तः । स्खलनम् इदं मृच्छकटिके शोधितं दृश्यते । तत् को नाम प्रतीयात् यद् रङ्गशालाथै मृच्छकटिक सक्षिपता कविना यथार्थ घस्तुतत्त्वम् अभिप्रेत्य मनु अयथार्थतां नीतम् इति ॥ तर्हि, 'मृच्छकटिक चारुदत्तस्य समुपर हितं समुपस्कृतं घ रूपम्' इत्येव अवसेयम् । परमात् तु इथं जातं, चारुदत्तस्य अपूर्णवाद् वा काव्यायचीर्वाद वा इति तु सनिश्चयं पश्तुम् शकम् ॥ यदि भविष्यनिः अनुसन्धानप्रयत्नैः चारुदत्तस्य मृच्छकटिकापेक्षया प्राचीमरर्ष मौलिव स्वं च खगिद्धतं स्यात्, सदपि एवं वृत्तव्यं स्याद् यद् मृच्छकटिको- पजाप्यस्य प्रन्यस्य भूयान मौलिकोऽशश्चारुदत्त सुरक्षितोऽस्तीति ॥

·नृपार्थे प्रयुक्तः। ६४ संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः (अ) यथा अशोकस्य सिद्धपुर-शिलालेखे, तथा इह आर्यपुत्रशब्दः (आ) महाब्राह्मणशब्दःश्रादरार्थे प्रयुक्तः, न च श्रौदेहिक्श्राद्धाचार्यार्थे । (इ) यथा प्राचीन बौद्धवाड्मये, तथा इह यक्षिणीशब्दः पिशाच्यर्थे प्रयुक्तः। (ई) भरत (अभिनेत) वंशः अनूचानवंशतया पाल्यातः । तथाहि, 'वेदातरसमवायप्रविष्टो भारतो वंश' (प्र. यौ०) (६) जातककथासु इव इहापि कथाप्रारम्भः प्रायः 'श्रासीत् काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तो नाम नृपः' इत्यादिकेन वाक्येन दृश्यते । (७) पञ्चरात्रस्य' कथानकं सम्प्रति प्रचलिते महाभारते नोपलभ्यते । (८)रूपकैश्च एभिः सा सामाजिकी दशा निरूप्यते यस्यां सनातन- हिन्दुभिः ते ते बौद्ध सम्प्रदाया. परिगृहीताः अभूयन् । उदाहरणार्थ, प्रतिज्ञायो- गन्धरायणे श्रमणस्य चारित्र्यं विलोकनीयम् । क्वचित् क्वचिद् बौद्ध- सम्प्रदायविरोधोऽपि रूपकैः एभिः प्रराश्यते ।। इमां सागरपर्यन्ता हिमपद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राङ्क राजसिंहः प्रशास्तु नः | इत्यत्र याशं साम्राज्यं संकेतितं तादृशं नीष्टपूर्व ३२५-तमवर्षाद् श्रारभ्य १००--तमवर्षपर्यन्तं क्लि 'प्रासीत् ।। (१०) पाणिनिविरद्धप्रयोगैः शनुष्टुभा छन्दसा च एषां स्पमाण सुप्राचीनत्वं सुलक्ष्यम् । तदेप सर्वोऽपि तर्कः 'नीटपूर्व चतुर्थशतकं मासस्य कालः' इति यत तक गणपतिशाखिणा उत्प्रेक्षितं, तदेव दीकरोति । सा एषा परासीमा भासरालस्य ।। अथ अपरकालसीमनिर्धारणे तु एतत् न विस्मर्तव्यं यद् रूपकाणि इमानि कालिदामीयमालविकाग्निमित्रात् कौटिल्यार्थशास्त्राच्च पूर्व प्रादु भूतानि । कालिदासालश्च यावदद्य अनिर्णीतचरः । कौटिल्यार्थशास्त्रस्य च कालस्य अपरा सीमा तुं विद्वद्भिः नीष्टानन्तरं द्वितीयं शतक प्रायेण निश्चीयते । तस्माद्, एतयोः कालसीग्नोः अन्तराले कदाचित मासेन गृहीतजन्मना भवितव्यम् ।। -पचरा हि दुर्योधनः परात्रे यदि पाण्डवा विज्ञाता भवन्ति, राज्य शहरा मयावे कर्वम्या' इति दत्तवचनो विलोक्यते । अथ दुर्योधनपक्षे युध्यमानोऽमि- मन्युर् विराटसैन्येन मिगृहीत इस्यपि पठ्यतेऽत्र । २-चौदसम्प्रदायविरोधिनी माहवरयानां सुहाना करवाना च नृपतीनां साम्राज्ये काल एवारश शासीत् । , ·सप्तदशः मण्डः] संस्कृतपुनरुज्जीवनम् ६५ (१७) खीष्टपूर्वप्रथमशतके संस्कृतपुनरुज्जीवनम् । श्रने वक्ष्यमाणचरितः संस्कृतगहाकविः बौद्धमहायानसम्प्रदायानुयायी अश्वघोषः (स्त्रीष्टानन्तरं प्रथमशतकजातस्य) महाराजकनिष्कस्य समकाल- भयः आसीत् । तेन च पालीमापानिवद्धेपु कतिपयवौद्धसम्प्रदायग्रन्थेषु संस्कृतभाषामय्यः टीकाः कृताः । बौद्धसम्प्रदायानुयायिनाऽपि प्राचार्य- विशेपेण स्वसम्प्रदायप्रचारहेतोः संस्कृत प्रन्थाः निर्ममिरे इति यत् , तेन 'नीटसम्वत्सरप्रचारपूर्वम् एव संस्कृतेन पुनरुच्छ बसित न बभूवे' इति फलितं भवति । 'अशोकशासनानन्तरमेव महायानसम्प्रदायपण्डितधौरेयैरपि दुनिचारः कोऽपि महान सामाजिक परिवर्तः संववृते' इति तावद् संभागते । तदा हि नूनंशुङ्ग-करव-प्रभृतयः हिन्दुराजवंशाः उन्नतिम् अवाप्य गीर्वाणयाणीम् अपि लोकवहुमताम् अकापुः, अभूवंश्च तक्षशिलाविद्यापीठे लब्धविद्याः विद्यास्नातकाः भारते व सर्वत्र प्रतिष्ठाभाजः । इदमपि च श्रूयते यन् 'पुष्यमित्रो नाम नृपः स्त्रीष्टपूर्धद्वितीयशताब्दयां मध्यभारते अश्वमेधेन इयाज' इति । एतहि च काले व्याकरणमहाभाष्यप्रणेता पतञ्जलिः स्वजन्मना भुवम् इमाम् अलञ्चकार । तस्य च महाभाष्ये तदा रचितानां नानाप्रथान्त- राणां नामानि अधीमहे । अस्मिन्नेव काले महाभारतस्य तत्तदद्गोपचयेन संवर्धन, श्लोकवद्ध-मनुयाज्ञवल्क्यस्मृत्यादिग्रन्थानां च बहूनां पुराणानां च प्रणयन सम्पन्नम् । तस्माद् अनुमीयते यत् 'ख्रीष्टपूर्व कालोऽयं संस्कृतसाहि- त्येतिहासस्य परमसमृद्धं युगं खल्वासीत्' इति । अस्यैव प्रतापोऽयं यत् 'ततः प्रभृति शिलालेखेपु' जैनसाहित्येऽपि च संस्कृतस्य प्रयोगः प्रारभ्यत' इति । स्त्रीष्टपूर्व सप्त पंचाशत्तमे वर्षे वैक्रमसंवत्सरः प्रचारम् प्रारूढः। सेनापि नूनं कस्यचित् महतः हिन्दुभुभुजः कीर्तिम् अचलांक वा क्स्यचित गौरवशालिनः हिन्दुविजयस्य तिथिम् अविस्माया विधातु या लोकपरिगृही. न भवितव्यम् । कालिदासोऽपि स्रीष्टपूर्व प्रथमशतके बभूव इति चापि रोक्यविद्भ्यः अनुशृणुमः॥ सोष्टस्य पशाशदुत्तरशततमे वर्षे) द्वासप्ततितमे शाके उत्कीयः रददाम्नः शिलालेखः सस्कृते प्रायः शिलालेखो नास्ति । अस्य भापया शेवया धकाम महोसत्ययस्था सस्कृतस्य सदानीन्तनी अवगम्यते । २-ततः प्राचीनेषु शिजालेसेपु साट सप्तरवाशत्तमे वर्षे दत्तः संपरसरः कृत. संवत्सरनाम्ना व्यपदिष्टः । कालिदासस्य कालम् अधिकृत्य एकविंशतितमे सपडे विस्तरेण पक्ष्यते ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः (१८) कालिदासः । कालिदासः सर्वसंस्कृत कवीनाम् अग्रणीः इति सेवः अभ्युपगम्यते । सत्यमेव च स भारतीय शेक्सपियरः इत्याख्याते । भारतीया: पण्डिताः "पालवारिकाध एनं महाकवि-कविशिरोमणि कविकुलगरु. प्रभृतिभिः उपपदैः स्मरन्ति । अहो बत एतादृशस्य अस्य महाकवेः कालम् इतिवृत्त च अधिकृन्य न किमपि परमार्थेन विदितम् अस्माकम् तस्य परा• घरकालसीग्नोः पांचिद् मतेन एषशतकस्य, अपरेषां शतक द्वयस्य, अन्येषां तु शतकपञ्चकस्यापि अन्तरं श्यते । तस्य समये निरूढिम् श्रारूढेषु व्यावरणसाहित्य कामसूत्रादिषु धर्मशास्त्रदशन-राजनय ज्यौतिपादिपु छ सर्वेषु शास्त्रेषु कृतनमः सल्बसौ ग्रामीत् ।। महाकाव्य गीतिकाव्य-रूपकेतित्रिविधाव्यस्य कर्ताकातिदासः श्रासीत् । तातितया प्रतीतेपु नानाप्रपन्चेषु वत्यमाणाः प्रसन्धाः विशिष्य अनुशीत. नीयाः सन्ति । (१) मालविकाग्निमित्रम् । (२) विक्रमोर्यशीयम्। रूपारिश (३) अभिज्ञानशकुन्तलम् । (४) तुमहारम् । (५) मेहूनम् । (६) कुमारसभरम् ( प्रथमाष्टमः) (७) रघुवंशम् । } महाराव्ये ९ (१) मार्विकाग्निमित्रम् मिसनमहोदयः रूपरस्य अस्य कालिमसातवे संदिदेह । पर विल्सनानन्तरं जातेभ्यः शोधानुशोधभ्यः यस्य पालिदासरचितत्व निश्लिल निश्चीयते । मालविकाग्निमित्रस्य योश (AISS) सायं, प्रस्तावनायां प्रति- याहिताः प्राः, आन्तरिक साक्ष्य (यया रम्याः उपमा), पात्रचारित्य- चित्र (पात्राणां प्रत्येक यातितासरीत्या प्रातिस्विक चारित्र्यं सर्ट विभ्रन् परिवरथे मुसि । एका, पापा तस्य महामूसंस्य देप्या. कागद पाति. धूपले पपरा यस्या काही वयामि धनलोसुपरया सस्ता योपरापर भूगों। गए दाम्यामपि कथाम्याम् पतिहामि रिमपिम्पसे } गीतिकाव्ये ·सस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः लतारूपेण परिराता भवति । तदपिरहे विस्मृतात्मभावः भूपः वने इतस्ततः ताम् अविष्यन् मेघ, मयूरं, गधुपं, परभृतकं. वारणं, हरिण, स्रोतरिवनीं च तां पृच्छति । अन्ते बाराशवाण्या प्रयोचितःस तादृशं रत्नं संप्राप्नोति यत्प्रभा. वेरा तदाश्लेपे तत्स्पर्शम् श्चाप्य लतारूपा उर्वशी स्वपूर्वभावं लभते । इति चतुर्थाङ्कस्य । श्रथ परममुदित प्रणीय युगलं राजधानी प्रत्यागन्छति । नचिरा. देय तु दिव्यं रत्नं गृध्र ण केनचिद् अपतम् । गतोऽपि च स एक्दा 'पुरवसः पुत्र श्रायुः' इति नामाहितेन वाणेन व्यापादितोऽभूत् । दतोऽचिरा. देव तपोवनात् स्त्री काचित् कंचन नत्रियकुमार श्रादाय महाराजभवन प्रविश्य 'तपोवननियमभनयारी शिशुरेप न तत्र निवासम् अर्हति इदानीम् । तस्मात त्वयाऽय प्रतिग्रहणीयः' इति शीम् अवोचत् । राज्ञस्तु न विमपि धात्मनः पुत्रस्य तस्य विदितम् प्रामीन, श्रथापि एनं दृष्ट्वा महान् अस्य हर्ष समुपजायते । उर्वशी तु भाविनं नृपेण आत्मनो वियोग चिन्तयती भृश मनोव्यथाम् अनुमति । अथ यिदितसर्यवृत्तान्तस्य भूपतेरपि मनसि मद्दद दुःख भवति । दिष्ट्या सुखसंवादम् श्रादाय नारदः स्वर्गात् तत्र अवतीर्य राज्ञः विज्ञापयति यत् दैत्यैः सह युध्यमानो देवराट् साहायकार्य भयन्त स्वर्गलोरम् श्रागन्तु प्रार्थयति यारजीव च भवत्या उर्वश्या सह संयोगम अनुमन्यते । इति पञ्चमाश्रय कथासारः॥ (३) अभिज्ञानशकुन्तलम् । रूपरम् द पातिवामस्य प्रौटे क्यसि विरचिता श्रेष्तातिर्शत । गैटेः ( Goetic) हिण्तत नितरां तुष्टाय ! तस्य हृदये च अस्य यो महान् प्रमारः पतिः तत्प्रतिविम्यः पास्ट (Trust ) नाम्न्याः तज्जगत्प्रधि- तायाः कृतेः भूमिसयां सष्टं सुततः । रूपयेऽत्र सात अड्डाःसन्ति । पाये हि के दुप्यन्तो नाम नृप. मृगयारसेन यं मृगम् अनुधावति म महर्षेः करयस्य तपोरनं प्रविशति । तम् श्रनुनरन् नृपः श्राश्रमपरिसरे स्थाई अवमा महर्षि नन्नुमामः पाश्रमपदं प्रविशति । तर तु महर्प. श्रमन्निहितनया तेन मुनानिम्गेिष पालिता शकुन्तता नाम याचिन कन्या पाश्रमसंरक्षणे वस्थानापना वर्तते । देवान तानणे भ्रमरण पाध्यमाना सायनस्या प्रियंपदानाम्न्यो बमरया यदा नाफारयति तदा ते 'सकलस्यापि लोरस्य माता महाराजो दुप्यन्तस्यां रशियन ति सपरिहास पनि छ । प्रय दिनि दुष्यन्तः दो प्रातुं पुर. प्रतिष्ठले। 'मैनकरिश्वामित्रयो. आत्मग रुनु मा' इति तु तत्माभ्यां गाया 'न मर्यथा मम पाणिमहलस्य अयोग्या ·- अष्टादशः राण्डः] कालिदासस्य प्रन्या एषा' इति मनसि निश्चित्य यावत् नृपः तस्यै स्पृहयते तावत् साऽपि तस्मिन् अनुरज्यते । अथ एतस्मिन्नेव अन्तरे आश्रमं प्रविष्टात् हस्तिनः भीतानां तपस्विनाम् थामन्दम् श्रापर्ण्य नृपः तं दण्ड यष्यन् ततः निष्कामति । इति प्रथमावस्य । अथ शकुन्तलागताम् अात्मरति नृपः विदृ पक्स्य विज्ञा- पति, रक्षोभ्यः तपोवनरक्षार्थ करवाश्रमं प्रतिगच्छति, राजधानीतः कार्य- विशेषानुरोधेन हुतं तत्र आगमनाय सन्देशं च प्राप्य विदूषकं स्वपरिणधित्वेन प्रेषयति न च स्वयं गच्छति, गच्छतश्च विदूपकस्य कथयति, 'शकुन्तला विषयकं यत् मया ते कथितं परिहासेनैव तत् सर्वम् उक्त वेदनीयं न न तु परमार्थेन' इति । इति द्वितीय इस्य । अथ विरहव्यथया भृशं पीड्यमाना शकुन्तला स्वससीप्रार्थनाम् अनुरुध्य दुष्यन्ताय प्रेमातराणि लिखति, निभृतं तत्संलापं शुश्रयान् श्रतौ च द्रागेय तत्पुरः समागच्छति । ततः शकुन्तला दुष्यन्तौ स्वैर गोष्ठीसुखम् अनुभवन्तौ चिरं तत्र तिष्ठतः, गौतम्यां च सत्र पागतायां स अनुपलक्षितः ततः अपमरति । इति तृतीयाङ्कस्य । अथ नृपे राजधानी प्रतिनिवृत्ते तद्विरविधुरा शरन्तला एकदा यदा उन्मनायमाना उदजान्तरम् अध्यतिष्ठत् तदा दुर्वासा नाम महाकोपनो मुनिः द्वारम् उपेत्य भिक्षाम् अयाचत, शकुन्तलायां तद्वचनम् अण्वन्त्यां च अञ्जसा तस्याः शापम् श्रदात; परं तत्सखीभ्याम् अनुनीतस्तु 'स्वदत्तम् अभिज्ञानम् अनया प्रदर्शितं वीक्ष्य अस्याः वल्लभः एना स्मरिष्यति' इत्येवं तं शाप यतिमपि शिथिलीचकार। अथ योगवलेन शकुन्तलादुष्यन्तयोः जातं गान्धर्व विवाहं सर्वथा विज्ञाय महर्पिः परयः गौतम्या स्वशिष्याभ्यां च सह तां तत्पतिसकाशं प्रहेतु निम्धिनोति, तत्प्रस्थानवेलायां च साधारणगृहस्थनिर्वि. शेष सुतावियोगदुःसम् अनुभवति । पाक्लिष्टकायं वृद्ध पितरं करावं, अनसूया-प्रियम्वदे प्रियसख्यौ सस्नेहं स्वकरपाल्ति तपोनस्य पशु-पक्षि- तरु-वीरुधं च एकपदे मुश्चन्ती शकुन्तला अपि गुीं मनोवेदनाम् अनुभवति। मर्वाकरसातिशायी इह वरुणो रसः । प्रौढ़ेः पराकाष्टां प्राप्ता च कालिदासस्य नाट्य-काव्य-पला अत्र अवलोक्यते । इति चतुर्थाङ्कस्य । अथ सर्वथाविस्मृत- शकुन्तलः दुष्यन्तः एकदा यदा राज्ययार्यचिन्तापर्याकुलः धर्मासनम् श्रादः श्रासीत् , तदा द्वारपालेन केपाश्चित् तपश्वराणाम् आगमः तस्मै निवेदितः। अथ शकुन्तलायां सभाम् पागतायाम् अपि दुर्वासः शापप्रभावेण दुप्यन्तो न तां प्रत्यभ्यजानात्, गौतम्या मुनिभ्यां च बहुतरं कृतप्रबोधोऽपि न तो स्वोर्तुम् उत्सहते । गत्यन्तराभावात् शकुन्तलासहागमिनः ताम् अजित- ·संस्कृत साहित्येतिहासः तृतीयाध्यायः तोऽपि तत्पतेः गृहे तो परित्यज्य तपोवनं प्रतिगन्तु प्रस्तुताः भवन्ति । तस्मिन्नेव तु क्षणे मानवी पेरण विमपि दिव्यज्योतिः (मेनका) तत्रागत्य सर्वपां साश्चर्य पश्यतां शकुन्तलाम आदाय गच्छन । इति पञ्चमाङ्कस्य । अथ दुप्यन्तेन तपोयने शकुन्तलाये अभिज्ञानतया यदंगुलीयक प्रत्तम अभवत् तदेव धारयन् कोऽपि धीवरः राजधान्यां रक्षिभिः अवलोक्यते निगृह्यते च । अंगुलीयकं च तद् दृष्ट्वा नृपः शकुन्तलया सह स्वप्रेमकथां स्मरति प्रात्मकृतं शकुन्तलाप्रत्याख्यानं च अनुसन्धाय भृशं परितप्यते, तस्य निरपत्यतादुःखेन च तस्य दुःसम् इदं पुनरधिकं वर्धते । दिष्टया कतिपयदिनानन्तरमेव दैत्यदलने साहाय्यार्थम् इन्द्रेण स स्वर्गे पाहूयते । इति षष्ठाकस्य । अथ नाके दैत्यविजयानन्तरं भुवम् प्रानीयमानस्य तस्य मातलिन म इन्द्रसारथिः नाना रमणीयस्थानानि तानि तानि दर्शयति, यत्प्रसङ्गात् स महर्षेः मारीचस्य तपोवनम् आगतः तत्र शिशुम् एकं सिंहकिशोरकेण सह मनोविनोदयन्त पश्यति, नचिरात् च 'स तस्यैव आत्मनः सुतः' इति अधिगच्छति । ततः तपोवनवासिवेपे दधाना शकुन्तला अपि तत्राया ति, ससुतौ च द्वौ महर्षि भारीचं उपतिष्ठेते, तदनुमत्या च शकुन्तलान पुत्रं च आदाय नृपः सहर्ष राजधानी प्रत्यागच्छति । इति सप्तमाङ्कस्य कथासक्षेपः ॥ (४) ऋतुसंहारम् । ऋतुसंहारं नाम गोतिकाव्यं कालिदासेन उद्यत्तारुण्यकाले कदाचिद् विरचितम् इति प्रतीयते ग्रीसम्म प्रारभ्य वस-तपर्यन्तं पडपि ऋतयोऽत्र तरुणप्रणयदृशा वर्णिताः। तथाहि प्रीप्मे प्रसरतेजोभिः दिवसःपीडित:युवलोकः रात्रिषु एव नितिं लभते यदा सुन्दरी सुन्दरमुसच्चविभिः निर्जितलक्ष्मीफ. चन्द्रोऽपि ताभ्यः द्रुह्यति, प्रोषिताच तस्णाः स्यतरुणीविरहं सोदु न पारयन्ति । प्रापि तावद् मेघाः शनैः शनैः आकाशं निविडम् प्राच्छा- दयन्ति, अधोऽधोग्लिम्घिनश्च ते गिरिभूमीः चुम्बितकामा. व बालो. श्यन्ते । इदानी च काले कामिषु कामः कृतजीयनरमसेकः इव जलदर्भवति । शरत् संयुक्तानां कामिनीनां तु अद्भुतः कोऽपि सुससंभोगमालो भवति, वियुतानां तु हिमाहतानां प्रियंगुलतानाम् इय पारतापकर एव भवति । अध प्रमेण सर्वान्त वणि ते वसन्ते पदशरशसयमाणा: चूततरुमञ्जयः युक्तीजन हृदयानि विध्यन्ति ।। इह नानावृत्तमयः १५३ मितेः पधैः सबै: एकै कस्मिन् मर्गे एकक चतुः उपयर्णितः । पालिदासस्य अस्यां प्रारम्भिककृती अपि तस्य महतीपर्यवेक्षण- ।

·पीक्ष्य तत्साम्यं दूरं विलम्धयन्तः केचित् कल्पयन्ति यद् 'मेघदूतकथावस्तु अष्टादशः सण्डः] कालिदासस्य ग्रन्थाः शक्तिः प्रसादगुणेन वर्णनचातुरी च परमा आलोक्यते । तदुक्तं मैक्डानल- महोदयेन (A History of Sanskrit Literature, 337) तस्य प्रकृत्या सह समवेदना, सूदमा पर्यवेक्षणस्य ईतिमा, भारतीय प्राकृतिक दृश्यानां च विशदवर्णन चातुरी यथा काव्येन अनेन स्फुटीक्रियते यदिनाम न तद्ग्रन्थान्तरेण नचिद्' इति । तथा च ए. बी कीथमहाशयोऽपि यद्यपि प्रसादगुणोऽस्य काव्यस्य संस्कृतसाहित्य शास्त्रिणा नाम हृदयावर्जको न भवति, तथापि स एव तु अाधुनिरकाव्यमर्मजानां चेतश्चमत्कार-यारको महान हेतुः' इति काव्यमिदम् उपस्तौति (A History of Sanskrit Literature, P. 84). (५) मेघदूतम् असंशयम् एतद्धि गालिदासस्य पौढं गीतिकाव्यम् । कदाचित स्वभर्तुः कुबेरस्य सेवायाम् अपराधः कश्चिद् यक्ष स्वामिना वर्ष यावत् स्वदेशाद् निर्वासितः सन् रामगिरिम् अधिक्सति । अथ प्रावृण्मुखे मेघं कंचन उत्तरां दिशम् उच्चलितम् उदीक्ष्य स तन्मुखेन स्वप्रेयस्यै सुखसन्देश दित्सति । चाटुपुरस्सर मेघ सम्योध्य तत्प्ररोचनार्थ प्रथमं स पथा रामणीयक वर्णयति येन विक्षितः पथां नमः व्यप्यते । स ाह-सखे ! पुरा शाम्रकूटपर्वतं गत्वा तत्रस्यान् दावान् वृष्टिभिः शमयन् बिध्यत लवाहिनी नर्मदावाहिनीम् उपेयाः । ततस्तु वेत्रवतीम् अनु स्थितां विदिशा नाम पुरीम् उपरि उपरि बीय वामेन प्रवर्तमानः सन् श्रीयिशालां विशालाम (उयिनी) जिहीस्य । तदनु कुरक्षेत्र प्रपद्य त्वया तन सारस्वतीकाः पुण्या मधुराश्च श्रापः पीयन्ताम् । अथ कनखलं प्राप्य कैलास मानसं च प्रतिष्ठस्व, मानसे च सरोवरे तत्सलिलैः विश्रान्ति व्यपनोद्य अलकाम् उपढौरस्व, इति । 'प्रथ मेघस्य परिचयसौकर्यार्थ यक्ष. अलकायर्या तत्प्राणानां या वसतिः तां विविच्य तस्या वर्णयति. तदनन्तरं च प्रार्थयति-'भद्र ! मन्दीकृततडित्- प्रकाशेन मृदूकृतस्तनितनिपेण च त्वया मद्गृहा उपगम्तव्याः। मा नाम प्रिया मे स्वप्न माम् अनुध्यायन्ती विनितमनोरथा भवेत् । वत विप्रयोग- सन्तापविच्छायचन्द्राननया क्षीणाङ्गलतया च तया भवितव्यम् । श्रथ तस्यां प्रबुद्धायां भवान् अनुरागसन्देश मामयम् इमं तस्यै उपहर, अचिराद्भाविन घावयोः संयोग संसूच्य तां संसान्त्वयः । इति । घाल्मीकिरामायणे सीताविरहकातर ज्येष्ठं दाशरथिं वर्षावर्णने र ·संस्कृत साहित्येतिहास [तृतीयाध्यायः बीजं कालिदास: वाल्मीकिरामायणम् अवाचिनोत्', इति । अथापि अपूर्व- वर्णननैपुणो चस्तुविकासनी च प्रतिभा कालिदासस्य अनन्यसश्यौ इति तावत् क निह नुयात् । कालिदासप्रथित्तवस्तुनः अभूतपूर्व तयचोभइ- ग्याच असामान्यसौष्ठवशालिनीत्वे सन्देहो नास्ति । पूर्वमेघः इति, उत्तरमेघः इति च सण्डद्वयेन समाप्ते काव्येऽत्र न्यूनानिन्यूनानि टशोत्तरशतम् अधि. काधिमानि च विंशत्यविस्शतं पद्यानि तभ्यन्ते । छन्दस्तु सर्वत्र मन्दा कान्तैत्र ।। यूरोपीयेन शिलर (Sculler)-नामकेन कनिना उपनिरद्धं मेरी स्टुअर्ट नामक काव्य विपयेण मेघदूतम् अनुहरति । तन हि बन्दीकृता राज्ञी यदा बलाहकान् त देशं प्रति गच्छतः पश्यति यन तया यौवनस्य सुखानि दिनानि अतिवाहितानि, तान् प्रतिभापते। उन्दीतायाः राझ्याः अस्या. रियोगस्य निरवधिक्तया करुणरसस्य प्रधानता अन्न स्फुटव ।। वहुतियात् कालाद् मेघदूतस्य पठनपाठनयोः महान् प्रचारः वर्तते । अस्य वह्वय. अनुकृतयः टीकाध समुपलभ्यन्ते । दशपुरे निर्मितस्य सूर्यमन्दि- रस्य प्रतिष्ठा मानयितु वत्सभट्टियविना 'प्रयत्नेन रचिता प्रशस्ति', या हि ५३० मिने वैक्रमाच्दे (४७२-३ मिते प्रीष्टान्दे) समुत्कीर्णे मन्दसोरस्थे प्राचीनलेसे प्राप्यते, अनुमापति यत् मेरदूत तत्र अनुकृत कविना । यद्यपि मेघदूतस्य रीति. वैदर्भी, अस्याः प्रशस्तेश्च रीतिः गौडी अस्ति, अथापि कतिचित् पद्यानि अप्रत्यानि दृढ मनोहाणि सन्ति । प्रशस्तौ सर्वाणि मिलित्वा चतुश्चत्वारिंशत् पदानि सन्ति यन दशपुर नगरवर्तनस्य दीर्धे प्रस्तावे वमन्तं शरद चापि वर्णरितु क्वेः संरम्भो दृश्यते । मेघदूतं च लहा-त्रिविष्टप (Tibet)-योः भाषाभ्याम् अपि अनूदितम् अस्ति । अनेकानि इहयानि पद्यानि च श्रालङ्कारिकै लक्ष्यतया तत्र तत्र गृहीतानि । 1-(११०० तमलोष्टसवत्सरभवस्य ) बलभदेवस्य टीकायाम् एकादशाधिक- शत, (१२०० मिनीटसंघसरजातस्य) दक्षिणावर्तनाथस्य टीकायां दशोत्तरशत, (१४०० समस्रीप्टसंवत्सरोल्पनस्य ) मल्लिनाथस्य टीकायाम् अष्टादशाधिकशतं पद्यानि प्राप्यन्ते । (स धोयाष्टमशतकगृहीतजन्मन ) जिनसेनस्य तु विंशत्यधिरशतं पद्यानि रिदितानि श्रासन् , यान्युपादाय समस्यापतिविघया तेन पार्श्वनायचरित रचितम् । वलपल्लो पृणतयाऽत्र वन तत्र प्रोपोऽभूदिठि संमान्य।

·- 7 - अष्टादशः खण्ड.] कालिदासः स्रोटद्वादशशतके च धोयिको नाम कवि. एतदनुकारेण पवनदूतं नाम काव्य कृतवान् । भूगोलज्ञानार्थम् अपि मेघदूतस्य विशिष्ट महत्त्वं वर्तते, अन हि कालिदासकालिकस्य भारतवर्षस्य 'नाना भूगोलस्थितयः दृष्टिपथम् अव- तरन्ति । (१६) कुमारसम्भवम् एतद्धि सप्तदशसर्गनिबद्ध महाकाव्यम् अस्ति । अस्य अन्त्या. नव सर्गाः कालिदासोत्तरकालभवेन केनचित् कविना निरमायिषत, इति विदुषां मतम् । अत्र न फेवलं दैत्यानाम् अपितु जगति यत्किञ्चन भव्यम् अस्ति तस्य 'सर्वस्य विनाशार्थ बद्धपरिकर तारक नाम असुरं व्यापादयितु अवतीर्णस्य गौरीशङ्करयोः सुतस्य कार्तिकेयस्य जन्मकथा निबद्धा। तत्र प्रथम सर्गे आदी 'देवगन्धर्वाणाम् अपि क्रीडास्थलायमानस्य हिमवतः रमणीयं वर्णनम् अस्ति । शिवस्य भवित्री अर्धाङ्गिनी पार्वती एताहश रमणीयपरिस्थितिषु जन्म लब्ध्वा निरुपमाङ्गलावण्यं पुष्यन्ती यौवनम् उपैति । सत्याम अपि तस्या यौवनस्थायां 'मा नाम मत्प्रार्थनाऽनङ्गीकारेण शिवो मम अपहेला कुर्याद्' इति कृत्वा, न तत्पिता शिवम् अभ्यार्थयत् । उक्तां हि- अभ्यर्थनाभङ्गमयेन साधुर् माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्वतेऽर्थे, इति । अस्तु । अथ पार्वतीपिता सख्यनुगतां पार्वती शिवम् अनुसेचितुम अनुजानाति (इति प्रथमः सर्गः)। एतस्मिन्नेव अन्तरे तारकासुरेण परिपीड्यमानाः सुराः ब्रह्माणम् उपेत्य साहायकम् इच्छन्ति । "विषवृक्षोऽपि सवयं स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतम्' इत्याभाणकम् अनुरुन्धानः ब्रह्मपपि न तस्य हनन युक्तम् आकलयति यस्मै स स्वयं वरं प्रादात् । तस्मात स तान् अशसत् यत् 'पार्वत्याम् उत्पन्नः शिवस्य सुतः तं हन्तु प्रभविष्यति' इति (इति द्वितीय सर्गः)। अथ इन्द्रेण आहूत. पुष्पायुधः 'वसन्तश्चेद् मम सहायः स्याद्, अहं शिवमपि धैर्यात् च्यावयेयम्' इति निवेदयति । अथ वसन्तेन सह तस्मिन् शिवतपोवनम् आगते तनत्य स्थावरजङ्गम सर्व-जगत् सहसा तरुणा- यमानं सत् कामपरवशं भवति । इदानी समये पार्वती यथानियम शिव- पूजार्थ तत्रायाति, शिवश्च तां वीक्ष्य किमपि इन्द्रियक्षोभम् अनुभवति । -इन्द्रिय क्षोभहेतु बुभुत्सु शिवः यावद् इतस्ततः पश्यति तावत् संहित-शर- चापः कामः तदृष्टिपथम् अयतरति; तस्मिन्नेव च क्षणे क्रुद्धस्य शिवस्य १-मधिकमा एकोनविंशे खरडे विलोकनीयम् ॥ , ।

·४ संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयोऽध्यायः तृतीयलोचनात् निःसृतं अग्न्यचिः कामं दग्ध्वा भस्मसात् करोति (इति सृतीय सर्गः) । अथ पतिविरह पृथुव्यथां सोढुम् अपारयन्ती वसन्तेन प्रबो. पिता अपि रतिः कामेन सार्क चिताम् आरुरुक्षति । 'पार्वत्यां शिवेन उदू- दायां पतिस्ते पुनर उज्जीविष्यति' इति आकाशवाणीम् आकर्ण्य लब्ध- सान्त्वना तु सा मरणव्यवसायाद् निवर्तते (इति चतुर्थः सर्गः)। अथ पूजा- विधिना शिव प्राप्तौ हतप्रत्याशा पार्वती कठिन तपः चरिष्णुः मात्रा निवा- रिताऽपि हिमालयशृङ्गं गत्वा तथा दुश्चरे तपसि प्रवृत्ता यद् ऋषयोऽपि विस्म यम् आपुः । वृक्षेभ्यः स्वयं पतितानि पर्णानि अपि अभुक्त्वा केवलम् अया. .चित प्राप्तेन पानीयेन प्राणान् दधार । न एतत् शिवस्यापि उपेक्षणीयम् आसीत् । अथ स ब्रह्मचारिवेषम् प्राधाय पार्वती भक्ति परीक्षार्थ तत्पुरः समास बहुशव शिवदोषान् उदाजहार। तदुदाहृतेषु सर्वदोषेषु पार्वत्या निराकृतेषु अपि यदा ब्रह्मचारिवेषधृक् शिवः पुनः वक्तु प्राक्रमत, तदा 'न केवल यो महतोऽपभापते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक्' इत्युक्त्वा पार्वती यायत ततश्चलति तावत शिवः स्वस्तिवरूपेण, श्राविभूय 'तपोभिः कीर्तः अद्याभूति अहं तव दासः इति च ता स्तुपत तो माह (इति पञ्चमः सर्गः) । ततः शिवस्यै सकाशाद अरुन्धती पुरस्कृत्य सप्तर्षयः, पार्वतीपितरम् उपत्य शिवम् उपरतुवन्ति, पीतपिता चाहतव्येषु गाहणीमुख्या: गृहिणः इति जयेनोविषयेऽपार्वतीमातुधिभिमत जिज्ञासति । सा तु विलम्बम् श्रनुजानाति (इति यष्ठः सर्गः)। तदनन्तरी महता समारोहण विवाह विधिः सम्पनो भवतिा पार्थसा: माताहर्पशोकसम्मिश्राभावः कविना निपुर्ण स्पष्टे चर्णितः (इति समास:) अथ अष्टम सर्ग:कामसूत्रांनु- Fसारेण नवदम्पत्यो प्रेमकेलि धर्णितान केंविधा TITE FREE FTY ही कुमारसम्भवै पार्वतोपरमेश्वरयो: यत् सुरतवर्णन तद् मातापित्रीः मुरत वर्णनमिव अत्यन्तम् अनुचितम् इति आलोचका विचारयन्ति काय कथयन्ति यद् अपि नाम एतत् टु पालोचन विलोक्येव कालिदासन ने अमे प्रबन्ध प्राणाय, अन्यथा कुमारसम्भवम् इति अन्यनाम्ना सूच्यमान कुमा- रस्य जन्म यावत् तु अवश्य काव्य करणीयम् आसीत् फविनी, इति । काव्यमध्ये एय कविः परलोक जगाम इति तु असम्भाव्यमय यतोहि कुमार- संभवानन्तरमेव मोडिम् आपमेन तेन रघुवंशाध्यम इतितावत् रघुवंश विलोकिनी स्पष्टम् । अष्टमसंगोत्तरसगेषु मन्यनाम्ना सूच्यमानात् कुमार --पराश्यता प्वन्यालोकः Thi misartan ·अष्टादेशः खण्डः कालिदासः ७५ जन्मनोऽप्यमेवण्यते कथा । पार्वत्यां शिवेन जातः स्कन्दः यौवने अतुल बलविक्रमशाली भूत्वा तारकासुरं जपान । HT FOR (७) रघुवंशम् । FAST MARRIER एकोनविंशति सर्ग निबद्ध महाकाव्यम् इदं कालिदासस्य चरमा कृतिः नूनम् । रामायणे पुराणेषु च प्रसिद्धैव कथा यद्यपि, अनवर्णिता अथापि) कालिदासस्य कवि-प्रतिभया तया यद् अभिनवं रूपं धृतं तस्य किमु वक्तव्यम् । महाकाव्यमिदं दिलीप-कथातः आरभ्यते । सकलसद्गुणैकनिधिनाऽपि महाराजेन दिलीपेन कदाचिद् अज्ञानात् सुरभि नाम सुरधेनापहातार येन सा तस्मै निरपत्यत्व-शापं प्रायच्छत् । शापनमोवश्वाणे सुरभिसुतायो नन्दिन्याः सकाशात लब्धेन वरेण केवलं दवयितुं शक्यः आसीत नान्यथा (सर्ग १)। महर्पिण वसिष्ठेन अनुशिष्टः दिलीपः तस्माद् नन्दिनीम् आदाय गोपालवत् प्रतिदिन तां सेवितु प्रारभत ! एकदा कोऽपि सिंहगताम् आना- न्तवान् । तां रक्षिष्यन् दिलीपः स्वदेह सिंहाय समर्पितवान् । ताहशीं तस्य श्रात्मनि दृढां भक्तिम् आलोक्य नन्दिनी तस्मिन् सुप्रीवा बभूवविद्भकिड परीक्षणार्थ मया एप सिंहः कल्पितः, न स वास्तविक सिंह इत्युक्त्वा च तस्मै यथेष्टं वरं प्रददौ (२) । अथ तस्य पुत्रो जातः यस्य रघु इति नाम, प्रक्रियत । रचौ यूनि जाते अश्वमेधेन यियक्ष दिलीप रघु ययुरक्षितार नियुज्य दिग्विजयार्थ त प्रहिणोति । रघुश्च अश्वरक्षार्थ देवेन्द्रेणु सहामि युध्यते (३)। दिलीपानन्तरं रघुः राज्यधुरं वहति, नानादिग्देशांश्च विजय विश्वजिता यागेन यजति यत्र स स्वविजयेथु समाहत रत्नम् अर्थजात याचकेभ्यः विभारणयति (४)। एवं कृतमर्वस्वत्यागं रघु प्राप्य कौसी नाम मुनिः यदा स्वगुरुदक्षिणार्थ तं धन योचते तदाकुबेर साहायफेन (केवलं स मुनि पूर्णमनोरथं कतु पारयति । अथ तद्गृहासुतः एक इत्पद्यते, तस्मैच अजः इति नाम दीयते (५) । इन्दुमती-स्वखरे नानाराजकुमारासङ्गताः भवन्ति येषां मध्याद् अजम् इन्दुमती गीते (१) विवाह सम्पन्न स्वयं परागतं राजन्यक इन्दुमती नयता अजेन निगृह रणाति पर पराभवमेव, प्राप्नोति (७) । सुख भुवं भुञ्जत मजस्य सहसा इन्दुमतीमरण दुःखासर्वदा असह्य भवति । लोके कथञ्चिदपि सान्त्वम् प्रलभमानः सा स्वर्गे तया सहा संयोगम् आशंसमानः ताम् अनुम म् अभिवाज क्षति का तम् अनु देश रयो नाम तदात्मजः सिंहासनम पारोहति । रामायणे इव [श्रवण कुमारी पाख्यानम् अत्रापि वयेते (६)। नवमोत्तरेषु पटसु सर्गेषु सवित्त राम ।

·-- संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः कथा प्रक्रियते । षोडशे सर्गे कुशचरित सप्तदशे कुशतनय चरितम् अष्टादशे एकोनविंशे च सर्ने तदुत्तरभागिनां नानानृपाणां कथा वय॑ते । केपाश्चित तु सा तन्नाम निर्देशेनैव समाप्यते । काव्यस्य कथा अपूर्णा एव श्रास्ते । अपि नाम अकाले कालकवलितः कविः न कथापूर्ति कर्तुम् अपारयत् हन्त ! (१९) कालिदासग्रन्थानां प्रक्षेपवर्ज मौलिकाः भागाः। विल्सन महोदयः मालविकाग्निमित्रस्य कालिदासकृतित्वे सन्देहं चकार, वस्तुतस्तु तत् कालिदासस्यैव कृतिः इति तावत् कथितचरम्' । शिष्टा रूपकद्वयी संधैरपि कालिदासकृतितयैव अङ्गीक्रियते । ऋतुसंहार विषयक: महान् मतिबिसंघादः दृश्यते । एतत् कालिदास-कृतितया अस्वीकुर्वताम् एता. वाचोयुक्तयः सन्ति- (क) 'ऋतुसंहारम्' इति नाम्नि संहारशब्दः 'चक्र' वाचकः अस्ति;' 'क्रोध प्रभो संहर संहर' इत्यत्र तु कालिदासेन 'सम्' इत्युपसर्गेण सह 'र' धातुः भन्यस्मिन्नेव अर्थ प्रयुक्तः ॥ (स) काव्येऽत्र उपक्रमे धर्मो रमणीयम् उपसंहारे च वसन्तस्य साधारणं वर्णनं दृश्यते । न चैतत् दुःश्लिष्टत्वं कालिदासकृतौ श्राशास्यम् ।। (ग) ऋतुपर्णनोदाहरण प्रस्तावे अलङ्कारमन्थेपु रघुवंशम् उदाहृतं दृश्यते न ऋतुसंहारम् । (घ) कालिदासकाव्यत्रय्याः टीकाकृता मल्लिनाथेन न ऋतुसंहारे टीकास्ता । (इ) दशमशतकम् श्रारभ्य कालिदासग्रन्थटीकाकाराः उपलभ्यन्ते, ऋतुसंहारे तु अष्टादशशतकात् पूर्व न का ऽपि टीका अधिगम्यते ।। 'ऋतुसंहारम् अपि कालिदासस्यैव कृतिः, इति मतं विभ्रतस्तु अभि प्रयन्ति-"सतुसंहारस्य कविप्रथमरचनात्वात् तद्ग्रन्थान्तरवत् काव्यप्रोटि: न अत्र अवलोक्यते । टेनिसरा गैटे-प्रभृतीनां यूरोपीयमहाकवीनां रचनासु अपि एतत् प्रौढरपोधिषम्य नायत् सुदर्शम् । तस्मादेव रघुवंशस्य पद्यानि लक्ष्यतया आलट्वारिकः गृहीतानि न ऋतुसंहारस्य । अत्य सरलसुबोधतयैव च मलिनाथेन अपि नात्र टीका व्यरचि । नहि 'ऋतुसंहारं न कालिदासस्य -~रयताम् महादरा. पादः। ܡܢܝܢ ·:भागाः इसा सुटो भवति । एषु हि अमौलिकेषु सर्गेपु कालिदासस्य कतिपयप्रिय- वल्यःप्रसहा पुनः पुनः उपात्ताः सन्ति, नृन-सलु-सद्योऽलं-प्रभृतीनि पद- सार्थपदानि बहुलतया लभ्यन्ते, बहुन पादयतिभदोषश्चकास्ति, प्रचुरः मप्रीतिकरः प्रतिभाति। एष च 'अन्त' शब्दप्रयोग मराठीभाषायाम् करणकारकप्रत्ययीभूतेन 'अन्त' शब्देन साम्यम् भावहति । तस्मादेव नवदशः एहः] कालिदासमन्यानां मौलिकाः कृति.' इति क्वापि प्राचां मतं पश्यामः । मन्दसौरस्थातः वत्सभट्टिकवि- प्रशस्तितश्च अनुमीयते यद् एतत्प्रशस्तिका ऋतुसंहारम् अन्वहारि' इति" मेघदूतस्य प्राचीनतमटीकायां वल्लभदेवकृतायां १११ पद्यानि लभ्यन्ते मल्लिनाथस्तु ११८ पद्यानि पठति । तद् उत्तरमेघे केपाश्चित् श्लोकानां प्रक्षेपो जात.' इति संभाव्यते। रघुवंशम् अधिकृत्य हिलमंटमहोदयः 'अष्टादशैकोनविंशो सर्ने अस्य न कालिदासकृतौ इत्यकल्पयत् । यत्सत्यं न अनयोः सर्गयोः तादृशः रस- भावोत्कर्षः तादृशं या शब्दार्थ सौष्ठवम् अवलोक्यते; तथापि नैतावता तो बलिदासाकृतितया व्यपेष्टुं शक्यते । नहि अद्यावधि परिडतान्तरं तथा से प्रकाशयत् । अधिकाधिक नात्र कालिदासस्य असामान्या कविकला कृपयम् अवतरति' इत्येतावदेव एतद्विषये वातव्यम् । कुमारसम्भवे नवमम् आरभ्य सप्तदशपर्यन्तं सर्वेसर्गा अकालिदासीयाः स्तु सन्ति । तत्कर्ट कालिदासोत्तरभावि व्यन्तरमेव । मल्लिनाथेन प्रथमा- सगैप केवलं टीका कृता । अलङ्कारमन्येषुचाप प्रथमाप्टसर्गस्थान पयान्ति करतया उदाहृतानि दृश्यन्ते (रघुवंशस्य तु समप्रसर्गपयानि ) शैलीभेदेन, पश्न्यिासप्रकारेण कविसामप्यन्तरगतेन विशेषेण च भागद्वयस्य फल भेदः ·. - संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः कथा प्रक्रियते । पोडशे सर्गे कुशचरित सप्तदशे कुशतनय चरितम् अष्टादशे एकोनविंशे च स तदुत्तरभाविनां नानानृपाणां कथा वय॑ते । केपाश्चित तु सा तन्नाम निर्देशेनैव समाप्यते । काव्यस्य कथा अपूर्णा एव आस्ते । अपि नाम अकाले कालकरलितः कविः न कथापूर्ति कर्तुम् अपारयत् हन्त ! (१९) कालिदासग्रन्थानां प्रक्षेपवर्ज मौलिकाः भागाः। विल्सन महोदयः मालविकाग्निमित्रस्य कालिदासकृतित्वे सन्देहं चकार, वस्तुतस्तु तत् कालिदासस्यैव कृतिः इति तावत् कथितचरम्' । शिष्टा रूपकद्वयी सर्वरपि कालिदासकृतितयव अङ्गीक्रियते । ऋतुसंहार विषयकः महान् मतिविसंवादः दृश्यते । एतत् कालिदास-भूतितया अस्वीकुर्वताम् एता वाचोयुक्तयः सन्ति- (क) 'ऋतुसंहारम्' इति नाम्नि संहारशब्दः 'चक्र' वाचकः अस्ति; 'क्रोघं प्रभो संहर संहर' इत्यत्र तु कालिदासेन 'सम्' इत्युपसर्गेण सह '' धातुः अन्यस्मिन्नेव अर्थे प्रयुक्तः ॥ (स) काव्येऽत्र उपक्रमे धर्मर्तोः रमणीयम् उपसंहारे च वसन्तस्य साधारणं वर्णनं दृश्यते । न चैतत् दुःश्लिष्टत्वं फातिदासकृती श्राशास्यम् ।। (ग) ऋतुपर्णनोदाहरणप्रस्तावे अलझारमन्येषु रघुवंशम् उदाहृतं दृश्यते नऋतुसंहारम् । (घ) कालिदासकाव्यमय्याः टीकाकृता मल्लिनाथेन न ऋतुसंहारे रोकाकृता॥ (ड) दशमशतकम् श्रारभ्य कालिदासप्रन्थटीकाकाराः उपलभ्यन्ते, ऋतुसंहारे तु अष्टादशशतकात् पूर्व न का ऽपि टीका अधिगम्यते ।। "तुसंहारम् अपि कालिदासस्यैव कृतिः, इति मत विभ्रतस्तु अभि प्रयन्ति-स्तुसंहारस्य कविप्रथमरचनात्यात् तद्ग्रन्थान्तरवत् काव्यप्रोटिः न अत्र अक्लोक्यते । दैनिमा गैटे-प्रभृतीनां यूरोपीयमहाकवीनां रचनासु अपि तत् प्रौहापौढिवैषम्य गायत् सुदर्शम् । तस्मादेवरघुवंशस्य पद्यानि लक्ष्यतया आलङ्कारिकः गृहीतानि न ऋतुसंहारस्य । अस्य सरलसुबोधत्येष घ मल्लिनायेन अपि नात्र टीका व्यरचि । नहि "ऋतुसंहारं न कालिदासस्य १-रपताम् भष्टादशःखए।

·पते यन् अस्य संस्करणान्तरम् अपि पुरा प्रसिद्धम् आसीत् ।। - अधिकरणकारकप्रत्ययीभूतेन 'अन्त' शब्देन साम्यम् श्रावहति । तस्मादेव बैकोविमहोदयस्तु 'कश्चिद् माहाराष्ट्र: एपां सारणा कर्ता' इति तर्कयति ॥ अनद्भुतं खल्वेतत् । मालविकाग्निमित्रस्य तु केवलम् एकमेव संस्करणम् भगावधि उपलब्धम् । परं साहित्यदपणे मालविकाग्निमित्रगतो यो ग्रन्थः म्दत. प्राप्यते तस्य प्रचलिते मालविकाग्निमित्रग्रन्थाद भेदे सति अनुमी नवदशः खण्डः] कालिदासप्रन्थानां मौलिकाः भागाः कृतिः' इति क्यापि प्राचां मतं पश्यामः । मन्दसौरस्थातः वत्सभट्टिकवि- प्रशस्तितश्च अनुमीयते यद् एतत्प्रशस्तिक ऋतुसंहारम् अन्वहारि' इति । । मेघदूतस्य प्राचीनतमटीकायां वल्लभदेवकृतायां १११. पद्यानि लभ्यन्ते मल्लिनाथस्तु ११८ पद्यानि पठति । तद् उत्तरमेघे केपाश्चित् श्लोकानां प्रक्षेपो जात.' इति संभाव्यते । रघुवशम् अधिकृत्य हिलबटमहोदयः 'अष्टादशैकोनविंशी सर्गी अस्य न कालिदासकृती इत्यकल्पयत् । यत्सत्यं न अनयोः सर्गयोः तादृशः रस. भावोत्कर्ष. तादृशं या शब्दार्थ सौष्ठवम् अवलोक्यते; तथापि नैतावता तो अलिदासाकृतितया व्यपेष्टु' शक्यते। नहि अद्यावधि पण्डितान्तरं तथा मतं प्राकाशयत् । अधिकाधिक नात्र कालिदासस्य असामान्या कविकला रपथम् अवतरति' इत्येतावदेव एतद्विपये यशव्यम् । 7 कुमारसम्भवे नवमम् धारभ्य सप्तदशपर्यन्तं सर्वे सर्गाः अकालिदासीयाः खलु सन्ति । तस्कर्तृ कालिदासोत्तरभावि कव्यन्तरमेव । मल्लिनाथेन प्रथमा. सर्गेषु केवलं टीका कृता । अलङ्कारमन्थेषु चापि प्रथमाष्टसर्गस्थानि पद्यानि लक्ष्यतया उदाहतानि दृश्यन्ते (रघुवंशस्य तु समग्रसर्गपद्यानि)। शैलीभेदेन, पदविन्यासप्रकारेण कविसामध्यन्तरगतेन विशेपेण च भागद्वयस्य क भेदः सहसा सुटो भवति । एषु हि अमौलिकेषु सर्गेपु कालिदासस्य कतिपयप्रिय- पदावल्या प्रसह्य पुनः पुनः उपात्ताः सन्ति, नून-खलु-सद्योऽलं-प्रभृतीनि पद- पूरणर्थपदानि यहुलतया लभ्यन्ते, बहुन पादयतिभङ्गदोपश्चकास्ति, प्रचुरः सनु कर्मणि आत्मने पदप्रयोगोऽस्ति, समासान्ते प्रायः 'अन्त' शब्दः कवि- परमप्रीतिकरः प्रतिभाति। एप च 'अन्त' शब्दप्रयोगः मराठीभाषायाम् (२०) रूपकाणां नाना संस्करणानि । कालिदासस्य अधिकलोकपृणरूपकाणां नाना संस्करणानि दृश्यन्ते । -अवलोक्यता वाकृतः कालिदास' इतिमन्यः, ४२ समं पृष्ठम् ।।

·१० । . संस्कृत साहित्येतिहासः (स) 'भिट'-मुद्रायां मृगम् अनुधावमानः रथारूढ. चित्रित अवलोक्यते । अस्ति च एतच्चित्रस्मारकः, नाटके, न तु कापि अन्यत्र समग्रेऽपि सस्कृतसाहित्ये । मुद्रा वंश प्रतिष्ठाकेन्द्रे देशे लब्धा । तस्माद् अनुमीयते यत् असति एव (स्त्रीष्टपूर्व २५ तमवर्षात् प्रागेव) कदाचित् बभूव' इति ॥ (ग) कालिदासरचना नियाजसुन्दरतया रचनया,साम्यं विभर्ति । तस्माद नासिक-गिरनारप्रभृति । दुष्करशैलीप्रादुर्भावान् प्रागेव कालिदासेन थाविभूतेन में (घ) अस्ति च कापि कापि तथाविध पदप्रयोग. कारि तत्समये संस्कृतस्य शिष्टानां भापितभापात्वम् अनुमीयते । कोशे यदर्थवाचकौ पेलव-परमेष्ठिशब्दौ पठितौ न ०५ कालदासेन तो प्रयुक्तो॥ (ड) कालिदासन च केचित् 'छन्दोमात्रैकगोचराः' शब्दा. तस्माद् ज्ञायते 'वैदिक-श्रेण्य (Classical) सस्कृतकालयोः स बभूव' इति । सन्धिकालश्च एप लीष्टपूर्व तृतीयशतकाद् सम्वत्सरोदयं यावत सलु अभ्युपगतः । प्रीष्टानन्तरं, मि जातेः अपि अन्यकारैः न तावद् वैदिकशब्दाः प्रयुक्तर. ॥ (च) केवल मुनितया सतु परशुरामः कालिदासस्य अर्थतने काले तु स एर विष्णोः अनत्तार' विशेषत्वेन प्रसिद्धः॥ (घ) कालिदासाऽश्वघोषयोश्च तुलनात्मकाध्ययनेन तयोः सव्यपेक्षत्वं स्फुटं भाति । 'अश्वघोपस्य च शैली यथा कालिदासस्य' इति च पांचिदेव विमत स्यात् । तस्मात (सीटप्रथमशवम्भवात् अश्वघोपात्) प्राचीनतरेण नून अथ महाकविकालिदासप्रन्यान् स्वयुद्धचरिते यत्र तत्र अश्ययोपः इति यथा संभारयितु शस्यं न तया एतत् यद् । सम्पन्नः कालिदाससदृश पपिपुल्गुरु अश्वघोपकृताद् पुन -यपि मन्त्र 'अपवर' जयः एव साधु न तु अवतार. (रयता भलारमधम् ) मयापि प्रमिदिवलेन अवतारमयोगोऽन्यदुष्टः ॥ २-रयता पर्षिरा मष्टाविंशरच सयः ॥ A तार ·'पश्चात् चिरेण च (प्रायेण स्त्रीष्टाष्टमशतके ) विक्रमसम्वत्सरनाम्ना प्रसिद्धो. अमरसिंहवरामिहिरी अपिसी। एकविंशः खण्डः] कः कालः कालिदासस्य ८१ वस्तुजातम् अपहृत्य स्वस्य न केवलम् एकस्मिन् अपितु द्वयोः महाकाव्ययोः लोप्नस्य सुप्रदर्शनं चकार' इति । (ज) (स्त्रीष्टप्रथमशतकभवस्य) हालस्य सप्तशत्यां पद्ये एकस्मिन् विक्रमादित्यो नाम नृपः स्वत्यागौदार्यगुणैः स्तुतः ॥ (झ) शाकुन्तले च बौद्धधर्मस्य अस्य यत्किश्चिद्राजपरिपहस्य च यः उल्लेखः लभ्यते, तद् अनुमापयति यत् 'नीटसम्वत्सरप्रवृत्तेः नातिचिरपूर्व कालिदासो बभूव, एतहि हि काले बौद्धधर्मः नहि सर्वथा राजपरिग्रह- वचितोऽभूद्' इति । अपि नाम दुःखनिर्भरेण हृदयेनैव कालिदासेन उक्तम् 'प्रवर्ततां प्रकृति हिताय पार्थिवः, सरस्वती श्रुतिमहा महीयताम् ' इति ।। इत्थं बहुयुक्तिपुष्टम् अपि मतम् इदं सर्वथाहि न विद्यते। तथाहि- (क) (हालस्य सप्तशत्यां परामृष्टस्य विक्रमादित्यनृपस्य सत्यत्वे अङ्गीकृतेऽपि) 'स्रीष्टपूर्व प्रथमशतके विक्रमादित्यो नाम कोऽपि नृपः शकान् विजितवान् ' इत्यत्र इतिहासप्रमाणं नोपलभ्यते ॥ (ख) कालिदासनाम्ना सम्बद्धः विक्रमादित्यशब्दः वस्तुतः संज्ञा उत उपपदम् इत्यपि अद्यावधि अनिर्णीतमेव । शब्दोऽयम् उपपदमेव यदि नाम स्यात् , न संज्ञा ॥ (ग) स्रीष्टपूर्व ५७ तमे वर्षे प्रवृत्तः सम्वत्सरः विक्रमसंवत्सरः एक आसीद् इत्येतत्साधकं प्रमाणम् अपि नोपलभामहे । एतत् तु तावत् शिलाले- खेभ्यः ज्ञायते यत् 'सं.ष्टपूर्व ५७ तमे वर्षे प्रचारम् आगतः सम्वत्सरः कृतसम्वत्सरः इति नाम्ना मालवसम्वत्सरः इतिनाम्ना वा पूर्व प्रथां जगाम, ऽभवत' इति । (घ) विक्रमादित्यनवरल्यां च तौ च युक्त्यन्तरैः पर्याप्तपश्चात्कालभाविनी विज्ञान ।

·२ संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः अस्य उदयः दर्शितः' इति हि फर्गुसनमहोदयः कल्पयांबभूव । पट्शता. ब्दीजाड्यानन्तरं खीष्ट-पञ्चमशताब्दयां संस्कृतं पुनरुज्जीवितम् अभूत' इति मेक्समूलरोपज्ञेन वादेन च फर्गुसनक्ल्पना पुष्टि प्राप । शिलालेखप्रमाणैस्तु मैक्समूलरवादः सर्वथा उच्छिद्यते । फर्गुसनकल्पना च कपोलकल्पनामानं यतोहि ५४४ तम स्त्रीप्टाव्दात् शतवर्पपूर्वम् अपि शिलालेखेपु 'कृत' नाम्ना 'मालव' नाम्ना वा तस्य सम्वत्सरस्य सद्भावः प्राप्यते यः लोप्टपूर्व ५७ मिते वर्षे प्रवृत्तो बभूव ।। (स) फगु सनमतम् उपेक्ष्य अपि केचिद् विद्वांसः कालिदास नीष्ट- पष्ठशतकभवम् एव मन्यमानाः दृश्यन्ते । तथाहि, रघुदिगविजयवर्णनं फेसरदेश ( कश्मीरान इत्यर्थः ) च हूणनिवासम् अधीत्य 'यशोधर्माश्रितः (सीप्टपष्ठशतके) सलु कालिदासः आसीत्' इति हानले महोदयः उत्पश्यति । मतं तु एतत् न पण्डितान्तरेण समयते । (३) पञ्चमशतकवादः केचिद् हि विक्रमादित्योपपदालंकृतं द्वितीयचन्द्रगुप्त कालिदासस्य मानदं मन्यन्ते; तथाहि- (क) रघुदिगविजयप्रसगात लकातः अयोध्याम् आगच्छतः रामस्य मार्गवर्णनप्रपशाच्च रघुवंशे, अथ मेघदूते च, या भारतस्य भौगोलिकी अवस्था पठ्यते सा गुप्तकालभवत्वं कालिदासस्य अनुमापयति । (स) समुद्रगुप्तोऽपि ग्पलु तादृशं दिग्विजयं विदधौ यादृशः रघुवंशे रघुदिग्विजयः वर्णितः। तेन हि 'अपि नाम समुद्रगुप्तदिग्विजयं मनसि निधाय कविः रघुदिगविजय वर्णयामास' इति अनुमीयते । (ग) फुमारगुमस्य जन्म उपलक्ष्यैव फयिना कुमारसम्भवेति नाम फापना पृता स्यात् । -महि हरयकरण रप्टामाः कोऽपि लगदिविहासे कापि उपलम्पते । प्रधापि हमा गुसनमतम् इतिहामशोधपु मथिविम् यापत् ।। २-मादेश स्मारकाया बादाय माल्याः = मानुः कारयाः, दामः इति कालि: दाम'; मात्रा = माया कारपा, गुप्तः रपितः, इति मागुप्त.' इति साम्पं परयन्तः केपिग कालिदास-मारगुप्तपोः पपमेय निश्चिन्वन्ति । निराघर निधपः । न च समर्थकः कोऽपि मत्स्यास्प रहे । मार राय एशियाटिक सीमापटी, tot | ·इत्यपि केचित् कल्पयन्ति । (४०० मिते स्त्रीष्टवत्सरे भवस्य) रोमकस्य एकविंशः खण्डः] कः कालः कालिदासस्य (घ) मालविकाग्निमित्रे वर्णितः पुष्यमित्रकृतः अश्वमेधयागः समुद्र- गुप्तकृतम् अश्वमेधयागम् अनुध्याय एव कविना कल्पितः इत्यपि संभाव्यते।। (ङ) ४७३ मिते प्रीष्टाब्दे वत्सभट्टिना विरचिते मन्दसोरस्थे कुमार- गुप्तशिलालेखे अनेकानि पद्यानि कालिदासपद्यानि अनुहरन्ति । तद्यथा, चलत्सताकान्यवला सनाथान्यत्यर्थशुक्लान्यधिकोन्नतानि । तडिल्लता चित्रसिताम्रकूट तुल्योपमानानि गृहाणि यव ।। कैलासतुंग शिखर प्रतिमानि चान्या- न्याभान्ति दीर्घवलभीनि सवेदिकानि । गान्धर्वशब्दमुखराणि निविष्टचित्र- कर्माणि लोलकदलीवन शोभितानि ॥ इत्येते यत्समट्टिपये, विद्युत्यन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः संगीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगंभीरघोपम् । अन्तस्तोय मणिमयभुवस् तुंगमभ्र लिहामाः प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस् तैर् विशेषैः । इति कालिदासीयपद्यम् अनुहरतः।। (च) भारतस्य पश्चिमोत्तरदिग्विभागे पारसीकानां हूणानां च निवासः रघुदिग्विजये उक्तः । न चैतद् आधुनिकेन पञ्जावेन सह सर्वम् उत्तरापथाख्यं भरतखण्डं शासतां गुप्तवंश्यनृपाणां कालाद् अर्वाक संभवति (छ) मल्लिनाथ टीकाप्रत्ययेन 'मेघदूते परोक्षतया दिङ्नाग-निचुलो कालिदासेन परामृष्टौ' इति केचिद् प्रातिष्ठन्ते । परं प्राच्यसाक्ष्यन्तराभावे अर्वाचीनः मल्लिनाथो नाम कथं नु प्रमाणं स्यात् ! श्रथ कृतेऽपि वा तद्वचसि विश्वासे का हानिः । दिङ्नागगुरोः वसुबन्धोः अन्थः ४०४ मिते स्त्रीष्टान्दे चीनभाषायाम् अनूदितः बभूव; द्वितीयचन्द्रगुप्तश्च ४१३ तम स्त्रीष्टान्दं यावत् किल महीं शशास । (ज) पृथियीच्छायया चन्द्रोपरागः निर्वत्यंते इति यत् कालिदासेन उक्त तत् (YEE तमे स्त्रीष्टाब्दे भवस्य) आर्यभट्टस्य सिद्धान्तानुसारेण सिद्धान्तानुसारेण चापि तु एतत् संभवति ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः (म) कालिदासप्रयुक्तः ज्योतिषीयः जामिनशब्दः यवन (Greek) भाषातः धवचितः इत्यपि कैश्चिद् उदृकितम् । अथ एवं सत्यपि, कीथमतेन ३५० तमात् तीष्टान्दात अप्राचीनः कालः केवलं शब्देन अनेन विज्ञाप्यते नान्यत् किश्चित् ।। (ब) केचित् अश्वघोपस्य प्राकृतं कालिदासस्य प्राकृतात् प्राचीनतरम् उन्नयन्ति । किन्तु "अश्वघोपस्य ग्रंथानां कोशा: (Mes ) मध्य एशियायां लब्धाः कालिदासस्य च भारते एव" इति पश्यतां तुलना एपा असाम्प्रतं भाति ।। इत्यं हि विचार्यमाणः कालिदासकालः सीष्टपूर्व प्रथमशताव्याः सीष्टानन्तरं चतुर्थशताब्द्याश्च अन्तरले कदाचिद् आपतति । विपयेऽत्र एकान्तस्तु निर्णयः दुष्करः। तथा चोक्त मैक्डानल महोदयेन 'यावद्धि तस्य सर्वेषां प्रन्यानां भागया' शैल्याः कान्यकलायाश्च यायतीय-शिलालेख: प्राचीनालङ्कारफारसिद्धान्तैश्च सह तुलाम् श्रारोप्य सूक्ष्मा परीक्षा न क्रियते सावन् तस्य एकान्तः कालनिर्णयः असंभवः' इति ।। (२२) कालिदासस्य विचारधारा कालिदासेन साग सम्पूर्णः हिन्दुधर्मः खलु प्रतिनिधीयते । तस्य हि चातुर्वण्ये चातुराश्रम्ये च भूयिष्ठा श्रद्धा दृश्यते । एतश रघुवंशे प्रारम्भिकेपु पोषु पध्यमानेन शेशवेऽभ्यरतविद्यानां यौवने विपयैषिणाम् । याफे मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यनाम् ॥ इति पोनय स्पष्टम् । अथ तस्य मते धर्मार्थकाममोक्षात्मकः एव पुरुषार्थः । मुमुनुणा मता एव पुरुषेण यथाधर्म अध-कामपरेण भवितव्यम् । एतम असी स्यमन्येषु तत्तत्पात्रचारियेगा सम्यक् निदर्शयति । तद्यथा, यावद् दुप्यन्तस्य क्षत्रिय कन्या रानु एप' इति नित्रयो न भवति, तायर बसी तस्यां न अनुरज्यते । रामसभाम् भागतां प शकुन्तलाम फेयल परस्त्री पनु पा' इति त्या प्रत्याहयाति ॥ कामानुरागविपये च तपमा रागो विशुष्यति' इति तस्य मनं शादते । सस्य नाटकेपु शान्तलादयः नायिकाः दुप्यन्तादयः नायाश्च सर्वे,. :

·पादम् एव विलोक्य जर्मनमहाकविः गैटे: (Goethe) एवं क्लि उदीरितवान् । (१७८६ मिते स्त्रीष्टान्दे) विलियमजोसकृत शकुन्तला-जमनानु- द्वाविंशः खण्डः :] कालिदासस्य विचार धारा आत्मशुद्धिं कृत्वा एष खलु अवाप्तकामा' भवन्ति । स्वमतम् इदं च कविना पार्वती प्रति, ...तयास्मि दासः, क्रीतस्तपोभिः इति शिवोक्तो स्पष्टम् अभिहितं दृश्यते ।। विधि-हरि-हरेतिदेवत्रयस्य एकान्तैक्यमेव कालिदासस्य इष्टं पश्यामः । तथाहि कुमारसंभवे द्वितीयसर्गे ब्रह्मा, रघुवंशे विष्णुः, अन्यत्र च शिवः त्रयोऽपि देवाः तेन स्तुताः । 'काश्मीरिक शैव सम्प्रदाये तस्य मनः सविशेष भावैकरसं स्थितम् अभूद्' इति प्रतिभाति । 'अस्ति च ज्ञातस्य विस्मरणे प्रत्यभि- ज्ञानम्' इति यत् प्रत्यभिज्ञानदर्शनं कश्मीरेषु उदित तदेव हि प्रत्यभिज्ञान- शकुन्तलेन नाटकेन निदर्शितम् इव कालिदासेन । सृष्टिरचनायाम् अधि- कृत्य तु रघुवंशात् साख्य-योगयोः एव अस्य पक्षपातः प्रतीयते । रघुर् हि वार्धके राज्यधुरं स्वपुत्रे नितिप्य तपोवनं गत्वा तपश्चर्यानन्तरं योगेन तनु तत्याजा अपिच, पुनर्जन्म सिद्धान्ते महतीश्रद्धा अस्य विलोक्यते । तथाहि, लोकान्तरे इन्दुमत्या संजिगमिपुः अजः अचिरमृत्युम् अभिकाङ्क्षति, पुनर्ज- न्मनि कामेन संयोगम् इच्छन्ती रतिः तच्छवेन सह तच्चिताम् आरुरुक्षति । सीता च भाविनि भवे रामेण संयुक्ता बुभूपुः तपस्याम् अनुतिष्ठति ।। (२३) कालिदासस्य काव्य शैली चैदर्भीरीत्याः प्रादर्शीभूता खलु कालिदासस्य रचना । 'स हि संस्कृत. साहित्ये मूर्धाभिषिक्तः कविः' इति तावत् सर्वसम्मतम् । (६३१ तमे वीष्टान्दे उत्कीर्णे) ऐहोलशिला लेखे स प्रशस्तः । स्वहर्षचरिते च-- 'निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिपु । प्रीतिर् मधुर सान्द्रासु मञ्जरीष्विव जायते ।। इति बाणोऽपि तम् उपश्लोकयति ॥ 'पुरा कवीनां गणनाप्रसगे कनिष्ठिकाऽधिष्ठितकालिदासः। अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका सार्थयती बभूव ।। इति पद्यात् च भारतीयमते कालिदासस्य कवि चक्रवर्तित्वं स्पष्टम् ।।

·८६ संस्कृत साहित्येतिहासः तृतीयाध्यायः " सुहृद् !] यदि भवान् ऋतुमुखे उद्गतान् कोरकान् ऋतुपर्यन्ते पक्कानि फलानि च, येन येन च मनः मोहते मोद्यते तप्यते (Is feasted) तोप्यते ( Is fed ) तत् तत् सर्व दिदृक्षति, यया च एकया मधुरया संज्ञया द्यावापृथिव्यौ उभे अभिहिते भवतः तां शुश्रूपते, तदा 'शकुन्तला' इति ब्रवीमि, सर्व च एकेनैव शब्देन उक्तं भवति" इति ।। ध्वनिप्रधान खलु कालिदासस्य काव्यं समस्ति । पुराणानाम् अनलंकृता स्वभावसरला कालिदासोत्तरभाविनां कवीनाम् अलङ्कारभारपीडिता च दुप्फरा या शैली तयोः मध्यवर्तीगामिनी अनन्यसुलभा सहजसुन्दरा परिमित. भूपणभूपिता काऽपि तस्य शैली दृश्यते । यद्यपि च तत्काव्येषु यत्र तत्र भासकाव्यव्यापी प्रसादगुणातिशयोऽपि लभ्यते, अथापि अस्ति तत्रापि कोऽपि अद्भुतः विच्छित्तिविशेषः कलाचमत्कारश्च । गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्यां यद किं न मे हृतम् ॥ इति कालिदासीयं पद्यम् भार्या मन्त्रिवरः सखा परिजनः सैका बहुत्वं गता । (वल्लभदेवस्य सुभाषितावल्या १३५३ मिते अंके भासनाम्ना पठितम्) इति भासीयेन पद्येन परमं साम्य विति ।। कथावस्तुनिर्माणे पात्रचारित्र्यरचने च कालिदासस्य महत् कौशलम् अस्ति । शेक्सपियरस्य इव कालिदासस्य रचनायाम् अपि पात्राणां प्रत्येक स्पष्टव्यक्षिक क्षयम् अवतरति । अभिज्ञानशकुन्तले हि तावत् कएय- मारीचदुर्वाससः प्रयोऽपि मुनयः प्रतिस्वं सुव्यातल्यक्तिकाः सन्ति । कालि- दासस्य कलाकौशलेन एकमपि याम्यं दुर्याससः चण्डं स्वभावम् अन्येषां या मुनीनां तान् तान् विशिष्टान् गुणान् अभिव्यक्षियितुम् अलम् । प्रियम्बदाऽनसूययोः शकुन्तलासख्योः प्रथमा हास्यमुसी द्वितीया च गम्भीर• प्रकृतिका । शारय-शारद्वतयोः करायशिष्ययोः अपि एकः शान्तः अपरण अमर्पणः । भाषाऽपि कालिदासप्रयन्येषु यथापानं यथाकाल च परिवर्तमाना नितरां सहृदयहदयानि हरति । तथाहि पुरोहितः शाखभापया पन्याजनश्च सरलपानेन व्यवहरमाण: अवलोक्यते ।।

·.. त्रयोविंशः खण्डः] कालिदासस्य काव्य शैली अस्ति च कालिदासः उपमाभिः प्रसिद्धः। तथा हातम् - उपमा कालिदासस्य भारवे रर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्य माघे सन्ति प्रयोगुणाः ।। इति ।। उपमानानि अवचेप्यन्ती लोके शास्ने च सर्वत्र अप्रतिवन्धं कवेः कल्पना विहरति । तेन हि व्याकरणाऽलङ्कारशास्त्राभ्याम् अपि कालिदासेन उपमानानि उपादीयन्ते । लुप्तोपमाभिः तादृशचमत्कारस्य अनुदयात् पूर्णोपमाः एव प्रायेण कालिदासेन प्रयुक्ताः। वर्ड्सवर्थः इव पालिदासोऽपि लोके जहतया गृह्यमाणां प्रकृति चैतन्यमरों मत्या तां मानयकुंटुम्बे समावे- शयति । अपूर्वा च अस्य जड़-चेतन-प्रकृतिपर्यवेक्षणस्य शक्तिः । श्रग-वन- पवन-प्रभृतिभिः सह संलपन् इव ननु स दृश्यते । पशवः पक्षिणः लताः तरबः सर्वे मनुष्यवत् हर्प-शोक-चिन्तायन्तः तं प्रतिभान्ति । एतेन हि गुणेन सर्वकवि-अतिशायी किल कालिदासः॥ पमा व्यतिरेच्य यमफोरमेतार्थान्तरन्यासा:' तेन बहुलं निपुणं च प्रयुक्ताः । रघुवंशस्य नवमे सर्गे अयम् अनुप्रासानां वृत्तानां च विविधानां निर्माणे श्रात्मनः कृतहस्ततां दर्शयति । श्लेपाय तु नैप स्पृहयते ।। अस्य काव्यानि अन्यकवीनां मार्गदर्शकायमानानि तावद् अभूवन् । तथाहि, मेघदूतं वत्सभट्टिना अनुकृतम् इति तावद् रक्तचरम् । मालविका- मिमित्रम् अनुसरता हर्पण नाटकद्वयं रचितम् । भवभूतिः श्रात्मनः मालती- माधव कालिदासम् अनुयाति । दण्डी 'मलिनं हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति' इति पद्यार्द्ध कालिदासाद् गृहीतवान् इति प्रतिभाति । वामनोऽपि कालिदास- प्रबन्धेभ्यः उदाहरति । आनन्दवर्धनाचार्याद् अर्वाक् च कालिदासः विशिष्य लोकस्य प्रीत्यास्पदं भूत्वा बहुशः अधीयते व्याख्यायते च ।। विविधविधवृत्तानां प्रयोगे महद् अस्य कौशल दृश्यते । मेघदूते अनेन केवल मन्दाक्रान्तावृत्तं प्रयुक्तम् । रघुवंश कुमारसंभवयोः उभयोः महाकाव्ययोः सर्यसंग्रहेण एकादशसु सर्गेषु इन्द्रवन्ना प्रयुक्ता बहुशश्च श्लोकः । रघुवंशे यथा नानावृत्तप्रयोगः उपलभ्यते न तथा कुमारसंभवे ।। कालिदासस्य काव्येषु शब्दालङ्काराणां अर्थालङ्काराणां च प्रयोगभारः यथान्यायंसम्यग् विभक्तो दृश्यते । म हि अर्थसम्पदा विनाश्य कदाचिदपि स शब्दालारान् श्रायोजयति ॥

·H । संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः (२४) अश्वघोषः संस्कृते ये कतिपये महाकवयः, तेपाम् अन्यतमः किल अश्वघोषः गएयते । स हि सण्डकाव्य-महाकाव्य-रूपकेतिविविधकाव्यकर्ता आसीत् । बौद्धकविः एप प्रथितयशंसः कनिष्कनृपतेः समसामयिकः अभूत् इत्येषा अनुभूतिः वर्तते।' त्रिविष्टपादिषु भारतोत्तरदिगवतियु जनपदेपु प्रस्तस्य बौद्ध महायनसंप्रदायस्य प्रवर्तकेषु मुख्य. किलेप अभवत् । 'अश्वघोषः मध्यभरतम्बण्डवास्तव्य पार्श्वभगवत्पादानां शिष्यः, तेषां च असामान्य शेमुपीपलम् आलोक्य बौद्धदीक्षाम् आददे' इति तस्य जीवनकथातः' 'एकातः ज्ञायते । 'तस्य कण्ठमाधुर्येण मोहिताः अश्वाः अपि शप्पचरणाद् उपरम्य तद्वचोदत्तकर्णाः भवन्ति स्म; तेन हि असौ श्रश्वघोषः इत्यभिख्यां लेभे इत्यपि बदन्ति । (२५) अश्वघोपस्य नाट्यकला प्रोफैसरलूडसमहाशयस्य अस्मासु अयं महान् अनुप्रहः यत् तस्य प्रयत्नः 'अश्वघोप. रूपकारण केपाश्चित कर्ता फिल बभूव' इति विद्मः। मध्य एशियाग्वण्डे ताडपत्रलिखितं सरिडतकोशं यद् रूपकत्रयम् अधिगतं तत्र शारिपुत्रप्रकरण नाम एकः रूपकविशेषोऽस्ति । शारिपुत्रेति शारद्वती. पुत्रेत्यस्य सक्षिप्त रूपम् अस्ति । 'इदं हि प्रकरणं नाम रूपकविशेषः 1-७२ मिते सोप्टवत्सरे चीनभाषायामनूदितथो. संयुक्तरत्नपिटक-धर्म पिटक- . निदानयोः कनिष्कगुरुतया श्रयं स्मृतः ॥ २-त्रिविष्टपभाषानूदितस्य बुद्धचरितस्यान्ते पुप्पिकावाक्ये तु साकेताभिजनः सउका॥ ३-पूर्णयशो विरचिते तस्थ जीवनकथान्तरे तुम पार्श्वभगवरपादानां प्रशिष्यो- ऽभिहितः ॥ ४-(३८४ मितात् ४० मि नोटाब्दं यावत् शासतः ) योजाइन (Yao- Tzine) वंशस्य छायायां कुमारस्य, (कुमारशील १)नामा पण्डितः जीवनकथामिमा चीनभाषायाम् अनूवाद । ता संक्षिप्य वैसिलीक महाशयः लघुतरां जीवनकयां कृतवान् । एन च लधुतरां मिस ई लायनपंडिता मदितवती॥

·4 , । पञ्चविंश गएडः] अश्वघोषस्य नाटयकजा अश्वघोषस्यैव कृतिः' इत्यत्र मन्देहो नास्ति। यतो हि, (१) अस्य पुष्पिका- वाक्ये 'सुवर्णाचीसुतः अश्ययोपः' इति कर्तृ नामधेय लिखितम् उपलभ्यते, (२) अनत्यं पद्यमे बुद्धचरितेऽपि पठ्यते, (२) अश्वयोपेण स्वसूत्रालद्वारे द्विः अस्य प्रकरणस्य नामधेयम् उत्तम् ।। तरुणमौद्गल्यायनः शारिपुत्रश्च भगवतो बुद्धस्य सकाशाद् गैः हेतुमिः बुद्धधर्मदीक्षाम् अवापनु ते अत्र प्रकरणे विशदिताः। 'यस्मिन् एव क्षणे एतौ द्वौ शिष्यत्वदीक्षाकामो भगवन्तं बुद्धम् उपयातः, नदेव स एतौ स्वभवि- प्यद्वाणी अते' इत्येतायदेव प्रकरणेऽत्र बुद्धचरिताद् विशेषम उक्तम् । मृच्छकटिक मालतीमाधवत् रूपकमिदं नयभिरकै निवद्धं प्रकरणसंज्ञितं चास्ति। अन्न घ भरतशास्रोगः नाट्यनियमाः ढम् अनुस्ताः दृश्यन्ते । धीरोदात्तप्रकृतिकः स्खलु इह शारिपुत्रो नाम नायकः । बुद्धः तच्छिष्याश्च संस्कृतेन, विदूषकः नीचपात्राणि च प्राकृतेन व्यवहरन्ति । एतादृशधार्मिक- रूपकेऽपि विदूषककल्पना 'अश्वघोपकालात् प्रागेव संस्कृतरूपकाणां स्वरूपं प्रायेण नियमविशेपोपारूढं बभूव' इति गमयति । महता च कौशलेन 'श्रतः परम्' इतिशब्दद्वयं भरतवास्यतया रूपकेऽत्र प्रयुतम् ।। नाट्यशास्त्रसिद्धान्तान् अनुपालयन्ति नानापात्राणि स्वसामाजिक- पदानुसारेण अत्र नाना भाषा: भापन्ते । दुष्टेतिनाम्नः पातस्य प्राकृतं मागधी, गोयमित्यारयस्य पात्रस्य अर्द्धमागधी विदूषकस्य च एतदुभयप्राकृतमि प्राकृतम् इति प्रास्तत्रयम् अन्न लभ्यते ॥ अवशिष्टस्य धौद्धरूपफद्वयस्य फत् विपये न किमपि तस्यतो वक्त शक्यम् । अपूर्णे हि ते उपलब्धे । श्रथापि 'अश्यघोप-समसामयिकर 1-रूपकेऽस्मिन् 'अतः परमपि प्रियमस्तीति वाक्यं नास्ति, न च भरतयाश्यं भायको प्रवीति इति केचिदुक्तं हृदये कृपया लूटसंमहोदयेन अनुमित पद् प्रश्वधोपसमपे संरकृतरूपकाप्पाम् अघसिविभागस्य स्वरूपं नाव्यनियमः अस्थिरीत सत् संधिकालेऽवर्तिष्ट इति । तदेतत् वर्कोपेतं न भाति । यतोहि, 'प्रतापरम्' इति शम्दायप्रयोग एष अतः परमपि प्रियमस्वीठि धापयस्य उपखपकः सन् मियमविशेषानुसरण करनुमापयति । अन्यच, अश्वघोषा- नन्धरमाविमो कवीनों पापित् इतिव्व पि पास्यमिदं मायकभिम्नेन मानाहंण पनिविरोरेणोक एयते । तद्यया, महनारायणस्य घेणीसंहारे श्रीकृष्णः, दिनागस्य पदमावायां वारमीकिः स पास्यमिदं मवीति ।

·मंस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः फव्यन्तरस्य कृतिः एषा' इति फ्ल्पनापेक्षया 'अश्वघोपस्यैव कृतिः पपा' इत्येव फल्पना साघीयसी भाति । अनयोः एक लतणावृत्तिप्रधान (Allegor rical) पायस्यल्प कल्पनास्वरूपेरा प्रयोधचन्द्रोदयेन तुलाम् अधिरोहनि । यद्योऽत्र मनोभायाः स्थास्यक्तिस्वरूपम् आपादिताः । अनेके च तेषां संस्कृतभापिणः। अपरंप हात्यमुसप्रकृतिकन्य फोः व्यञ्जयद् अंरोन भामफतचारुदप्तेन साम्यम् अर्हति ।। (२६) अश्वघोषस्य महाकाव्यद्वयी युद्धचरित सौन्दरानन्द चेति महाकाव्ययस्य परत्वेन अश्यपोपस्य सातमाहित्ये या प्रतिष्ठा न सा प्रन्यान्तरपरी तया। प्रकाशम् आपमस्य पुद्धचरितस्य थाधारः पेचलम् एकः शारदालिपिबद्धः पोशोऽस्ति यत्र प्रयोदश मर्गाः सम्पूर्णाः चतुर्दशसर्गस्य च प्रागानि पत्यारि पदानि सन्ति । एतच्च महाकाव्यं (४१४ नमात् ४२१ मिनं यावत् वृत्तेपु पोष्टयत्मरेषु) पीनमापायाम् अनूदितम् आसीत् । इत्मिनः हि इदम् अश्यपोपति- तया मानिनन् पीनमापानुपादन समियिष्टपमापानुयादेन प 'अष्टा- विनिमर्गनिया पलु महापाव्यम् इदम प्रामीत्' इति मायते । निर्माण पर्यन्ता सममा पुदीपनफ्या फयिना पत्र पणिता। 'सीप्ठीयानमरातफ्योः ममऽरि भारत वर्षे युद्धचरितस्य पठन- पाठनप्रचारमा प्रामीन ति सायद् इस्मिलयपनामाण्याद् अयमुन्या महें। पाप्टपोनविंशतितम शताब्दीमयः समृननन्दनामा पोऽपि फायः उपसः प्रयोदशम : मह स्थान सर्गचतुष्टयं संयोग्य पायां पुटान प्रथमोपदेशंपायन् फयाम प्रनिनाय ॥

·. पड्विंशः खण्डः] अश्वघोपस्य महाकाव्यद्वयी अश्वघोपे बौद्ध सत्यपि अन इन्द्रः, माया, सहस्रात इन्द्र, पृथुः, उक्षीवान , वाल्मीकिः, कौशिकः, सगरः, स्कन्दः, मान्धातकथा, नहुषोपा- ख्यान, पुरुरवस उपाख्यान, शिवपार्वत्युपाख्यानम् , अतिथिसेवाविधिः इत्यादिशः बहवः हिन्दुपुराणोक्तप्रसङ्गाः कथानुस्यूताः आसाद्यन्ते । उपनि- पदां, भगवद्गीतायाः, महाभारतस्य, रामायणस्य च उल्लेखाः लभ्यन्ते । हिन्दुसाहित्ये कृतपरिश्रमः खलु अश्वघोषः आसीद् इति भाति ।। कालिदासस्य रघुवंशे (७, ५-१२) राजधानीराजमार्गेषु अजस्य यात्र दिदृक्षवः पौराङ्गनाः यथा हऱ्यावलभीगवाक्षान अधितिष्ठन्ति तथैव अश्व- घोषस्य बुद्धचरिते (३, १३-१६) सिद्धार्थस्य यात्राम् अपि । कुमारसम्भवे यथा कामो हरं प्रहर्तुम् उद्यतो भवति तथा बुद्धचरिते बुद्धम् । एवं हि अश्व- घोपकालिदासकाव्यानां वहूनि स्थलानि अन्योन्यसंबादीनि निभाल्यन्ते ।' सुप्तयोषितां च समान वर्णनं रामायणे बुद्धचरित च पश्यामः । रीतिः अस्य समग्रस्य वैदर्भी, गुणश्च बाहुल्येन प्रसादः । कालिदासः इव अश्वघोपोऽपि दीर्घसमासवर्ज प्राञ्जला रुचिरा, मधुरां विशुद्धां च भाषां प्रयुक्ते ॥ सौन्दरानन्दे तु सुन्दर्याः बुद्धवैमात्रेयस्य नन्दस्य च कथा वर्णिता । सुन्दरीप्रेमान्धोऽपि नन्दः कथं बुद्धेन भिनु दीक्षां पाहिनः इति सर्वम् अस्मात् महाकाव्यात् स्पष्टं भवति । अस्य सर्वेऽपि विंशतिः सर्गाः यथावत् सुरक्षिताः उपलभ्यन्ते । वक्ष्यमाणैश्च हेतुभिः अस्य अश्यघोपकृतित्वम् अवसीयते- (१) बुद्धचरिते यत् कपिलवस्तुनगरं सडझे पेण उपर्णित तदेव सौन्दरानन्दे विस्तरेण । बुद्धचरिते सिद्धार्थगृहत्यागः व्यासेन उक्तः, सौन्दरा- नन्दे च समासेन । बुद्धचरिते नन्दस्य बौद्धदीक्षाप्रसङ्गः अल्पैरेव अतरैः -सर्वेऽपि समालोचकाः कालिदासाधघोषकान्यगतं बहुविधवस्तुसाम्यं स्वीकुवं- न्ति । कतरस्तु तयोः प्राचीनतरः इत्यत्र वै तेषां वैमस्यं दृश्यते । घिण्य निर्व- हणादयः रब्दाः कतिपये समासाश्च यदर्थकाः एकेन प्रयुक्ताः तदर्थका एव इतरेण । शताब्दीमात्रेण तो कालतो भिन्नौ इत्येव तु सुविश्वसं न तु शताब्दी प्रयेण इति । अथ अश्वघोषकाव्येपु वैदिकशब्दप्रयोगाणाम् सद्भावात् कालिदासस्य च कान्येषु सद्भावात् प्रतीयते वैदिकश्रेण्यसंस्कृतसंधिकालान- न्तरं धै अश्वघोषो जज्ञे इति । अर्थवैमल्यम् उपेक्ष्य शब्दालारान् योजयितु अश्वघोषस्य कृतिः यथा कृत्रिमता-दोपोपहता न तथा कालिदासस्य इति पनि च अवधेयम् ॥ ..

·संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः समाप्ति नीतः, सौन्दरानन्दे तु सविस्तारपस्तारम् । तदेवं द्वयमपि अन्योन्य- पूरकम् इव स्थितम् ।। (५) बुद्धचरितम् इव सौन्दरानन्दम् अपि हिन्दूपाख्यानादिप्रसङ्गबहुल वर्तते ।। (३) उभयत्र काव्ययोः ऋष्यशृगादीनाम् ऋषिमुनीनां नामानि समानया आनुपूर्व्या आख्यायन्ते ।। कीथमहोदयः सौन्दरानन्दे अश्वघोपग्रन्थान्तरनामाश्रवणत् 'तस्यायं प्रथमः प्रयत्नः' इत्युत्प्रेक्षते स्म' । विपरीतं तु अधिक संभाव्यते । तथाहि, सूत्रालङ्कारे बुद्धचरितस्य उल्लेसः लभ्यते न तु सौन्दरानन्दस्य । नहि एको- ऽपि महायानराद्धान्तः बुद्धचरिते संकेतितः प्राप्यते, सौन्दरानन्दे तु उपान्त्येषु स्थलेषु तत्संकेतचिकीर्षा कवे. स्पष्टा दृश्यते । सौन्दरानन्दे च कविना दार्श- निकवादवर्णनः महता कौशलेन बौद्धसिद्धान्तानुशासनं विहितम् । सौन्दरा. नन्दस्य च कवि-सहृदय-प्रशंसिता काव्यशैली बुद्धचरितस्य साधारणपद्य रचनाशैलीम् अतिशेते तराम् ॥ नेपालतः आदर्शपुस्तकानि (Mas) अधिगत्य हरप्रसादशास्त्रिणः १६१० मिते स्त्रीष्टाब्दे प्रथमवारं सौन्दरानन्दं मुद्रापयित्वा प्रकाशितवन्तः ।। (२७) अश्वधोपस्य अन्ये ग्रन्थाः । कतिपयग्रन्थान्तराणाम् अश्वघोषकृतितया विद्वद्भिः अङ्गीकरणात् तस्य वहुमुसीप्रज्ञाकत्वं सष्टम् ।। (१) सूत्रालङ्कारः । प्रागपि अस्य उल्लेखः अत्र कृतः अस्माभिः । मूत्रालङ्कारे विनेयानां सुसं बौद्धधर्मसिद्धांतशिक्षार्थ कथा काचिद् वर्णिता । अस्य केवले त्रिविष्टप (Tibet) भाषानुवादमानम् उपलभ्यते ॥ (२) महायानश्रद्धोत्पादः । अन्न हि प्रन्थे महायानसम्प्रदायस्य पूर्वतर- विदुषां सिद्धान्ताः उपवर्णिताः । परम्परया प्रन्योऽयम् अश्वघोपकृतितया प्रसिद्धः । एवं चेन् , परमदार्शनिक एलु अश्ययोष पासीत् ।। (३) वज्रसूची । 'राजन्यपुत्रेण ब्राह्मणाः ननु अनुशासनीयाः।' इति जात्यवलेपं मनस' अपाकर्तुम् अशक्नुवद्भिः ब्राह्मणैः कृतं बौद्धधर्मावमानम् 'प्रमृष्यता अन्यकारेण कठोर सलु चातुर्वण्यव्यवस्था अधिक्षिप्ता । ते च अधिक्षेपाः यज्रसूच्यां समहेण उक्ताः॥ 1-ए हिस्टरी घाफ संस्कृत लिटरेचर' पृष्ठ ५७ ॥

·सप्तविंशः खण्डः] अश्वघोषस्य अन्ये ग्रन्थाः (४) गएडीस्तोत्रगाथा । खण्डकाव्यसदृशे किमपि सङ्गीत (lyric) काव्यं हि एतत् । विविधवृत्तनिबद्धनानागीतिमयेन काव्येन अनेन कवेः छन्दः शास्ने सङ्गीतशास्त्रे च प्राभ्यन्तरिकत्वं नैपुण्यं च प्रकाश्यते । प्रयोजनं तु अस्य बौद्धधर्मप्रचारः एव ।। (२८) अश्वघोषस्य काव्यशैली । शुद्धाम् उत्कृष्टां च चैदर्भीरीतिम् अश्वघोपकाव्येपु अवलोकयामः । भाषा चात्र सरला परिमार्जिता च, रचना गुणमयी उदात्ता च, वचनोप- न्यासः विशदार्थः रुचिरश्च । लोकस्य मनोहारिण्या पाण्या बौद्धधर्मशिक्षार्थ किल अश्वघोपेण नाना प्रन्थाः विरचिताः इति तावत् सौन्दरानन्दस्य उपान्त्येभ्यः स्थलेभ्यः स्पष्टं ज्ञायते । तस्माद्धेतोः न तेन दीर्घसमासजटिलं वक्रोक्तिगुम्फित गूढनिगूढार्थ काव्यं प्राणायि । दर्शनानां सूक्ष्म सिद्धान्तान अपि स बालबोधया सरलभाषया अभिव्यक्ति। यथा- दीपो यथा नि तिमभ्युपेतो नैवावनि गच्छति नान्तरितम् । दिर्शन काचिद् विदिशं न काचित् स्नेहक्षयात् फेचलमेति शान्तिम् ॥ तथा कृतिर नि तिमभ्युपेतो नवानि गच्छति गान्तरितम् । दिशं न काश्चिद् विदिशं न काश्चित् क्लेशक्षयात् केवलमेति शान्तिम्।। इत्यत्र । (सौ० १६, २८-२६) भाषावत् तस्य उपमाः अपि सुगमाः हृदयगमाः च दृश्यन्ते । केचित् तु"काश्चन हि अस्य उपमाः कालिदासस्य उपमाभ्योऽपि अतिरिच्यन्ते" इति मन्यन्ते । तथा हि 'सोऽनिधियानापि ययौ न तस्थौ तरंस्तरंगेष्विव राजहंसः' इत्यत्र तेन प्रयुक्ता उपमा (सौ० ४,४२) 'मार्गाचलव्यतिकराकुलितेच सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न (कु० ५,८५) इत्यत्र प्रयुक्तां कालिदासोपमा भृशम् अतिशेते । पुनश्च 'दीर्घबाहुर् महावक्षाः सिंहासो वृपभेक्षण' (सौ०२,५) इत्यत्र अमुना प्रयुक्ता उपमा 'ध्यूढोररको वृपस्कन्धः शालप्रांशुर् महाभुजः' (रघु०१, १३) तस्थौ । , ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः इत्यत्र कालिदासप्रयुक्तातः उपमातः चारुतरा समस्ति" इतित्रु वन्ति च ।। अन्ये तु अन्यथैव कथयन्ति । भिन्नरुचिर हि लोकः इति नयेन कालि. दासमेव उपमासौष्ठवेन उन्नमितं ते मन्यन्ते। "नहि अत्र कालिदासेन दिलीपस्य नेत्रे उपमाविषयीकृतेः तस्य स्कन्धो केवलं तेन वृपस्कन्धाभ्याम् उपमिते । वराकः अश्वघोषस्तु भेदं प्रदर्शयिष्यन् काव्यचौर्यमेव आत्मनः विवृतथान्" (चट्टोपाध्यायः)॥ अश्वघोपो हि- 'तां सुन्दरी चेन लभेत नन्दः, सा वा निपेवेत न त नतभ्रः। द्वन्द्वं ध्रुवं तद् विकले न शोभेतान्योन्यहीनाविय रात्रिचन्द्रौ ।' (सौ०१७) इत्यत्र सरलैरेव शब्दैः दर्शनीयं सलु नियोजरागस्य वर्णचित्रम् अश्तियात् ।। अपिच, कोइमनोहारि- स्वेनैव रूपेण विभूपिता हि विभूपणानामपि भूषणं सा ।। (सौ० ४-१२) इत्यत्र तत्कृतं सुन्दरीसौन्दर्य सरलवर्णन सल्वस्ति ! यमकरसिकत्वं चापि अश्वघोपस्य दृश्यते । किन्तु यमकानि अस्य अनायाससम्पन्नानि सष्टार्थानि च भवन्ति । तद्यथा, 'प्रष्टरत्सामिय पत्सलां गाम्' इत्यत्र 'उदारसह ख्यैः सचिवैरसह स्यैः' इत्यत्र च। महावैया. फरणः खनु अश्वघोपः आसीत् । प्रायेण च अनेन शिष्यशिक्षार्थम इय फाव्येपु स्वेषु अप्रसिद्धव्याकरणप्रयोगाः कृताः। तद्यथा, उपमार्थे 'अन्ति' निपातः (सी० १२.१०)। सौन्दरानन्दस्य द्वितीये सर्गे अनेन आत्मनः लुहलपारपारिखत्यं प्रदर्शितं, माति--मिमीते--मीयते इति धातुप्रयस्य फर्माण लटि मीयते इति रूपं भवति इति च निदर्शितम् । 'गृहा' 'विविध- यित्या' इत्यादिपाः च्युतसंस्कृतिकाः शब्दाः, "रिम्' 'उन' इत्यादि स्थाने "किम् यत' इत्यादि प्रयोगाः । अस्य अन्येषु क्यचित् पचिन लभ्यन्ते । परं पौद्धपन्यानामेय अनेन प्रायशः अनुशीलनाद् एतादृशानि सलिनानि विचारफाणां यमनस्यदायीनि न भवन्ति । छन्दः शास्त्रेऽपि अस्य महान् अभ्यामोऽरलोक्यने यतो हि उद्गता वृत्तम् अपि अनेन रमणीय प्रयुतम् ।। 1-मारसमक्ष (...)रि पुकारयोनिमापः प्रकाशितः।

·. अष्टाविंशः खण्डः] अश्वघोषस्य काव्यशैली अथ कानिचित् पद्यानि अस्य अन्यकविपधैः सह शब्दसाम्यम् अर्थ- साम्यम् या यहन्ति लक्ष्यन्ते । तथाहि, अस्य- काष्ठं हि मनन लभते हुताशन, भूमि सनन् विन्दति चापि तोयम् । निवन्धिनः किश्चिन्नास्त्यसाध्य, न्यायेन युक्त' च कृतं च सर्वम् ।। इत्येतत् पयं भासस्य- काठादग्निर् जायते मध्यमानाद्, भूमिस्तोयं वन्यमाना ददाति । सोत्साहानां नास्त्यसाध्य नराणां. मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति ॥ इत्येतेन पद्येन सायं विति ।। अथ अश्वघोपस्य-- रामामुखेन्दूनभिभूतपद्मान , यत्रापयातोऽप्यमान्य भानुः । सन्तापयोगादिव वारि वेष्टु पश्चात् समुद्राभिमुसं प्रतस्थे । इतीदं पद्य निजांशुनिर्दग्धमदनभस्मभिर मुधा विधुर वाञ्छति लाञ्छनोन्मृजाम् । स्वदास्यतां यास्यति तावतापि किं वधूवधेनैव पुनः कलङ्कितः ।। इति नैपधचरितस्थेन श्रीहर्षपद्येन अनुकृतमिव विभाति ।।

·अथ चतुर्थोऽध्यायः काव्यानि सन्ति तावत् संस्कृतसाहित्ये अचलामराभिनन्दादयः' विततयशसः कालकवलितरचनाकाः नामशेषाः बहवः काव्याारः। यदि नाम कृतयः तेषां सुरक्षिताः अभविष्यन् कालिदासकक्षा प्रथमां ते समासादयिष्यन् इति अनुमीयते । श्रन्ये च बहवः द्वितीयक क्षामाजः कवयः सुभाषितावली स्मृतनामधेयाः सन्ति । कृतयः परं येषाम् उपलभ्यन्ते तेषां चर्चा केवलम् अध्याये ऽत्र चिकीपोमः॥ संस्कृतसाहित्ये रामायणमहाभारतसदृशम् ऐतिहासिकमहाकाव्यं व्यतिरेच्य काव्यसंज्ञितानां कविकर्मणां कोऽपि स्वतन्त्रः वर्गोऽस्ति । एषु हि काव्येषु प्रतिपाद्यार्थापेक्षया गुण-रीत्यलकारादीनि याह्याङ्गानि एव विशिष्य कवयः कृत परिश्रमाः दृश्यन्ते । अपिच, कविकर्मसु अमीपु कालकमेण उत्तरो- त्तरं काव्यात्मनः निसर्गसौन्दर्य प्रमादात् स्थगयित्वा श्राहार्यमनोहारिताss हरणे विशेषः प्रयत्नाकृतोऽवलोक्यते । वर्गोऽयं महाकाव्य काव्यं चेति द्वेधा विभज्यते । महाकाव्यस्य केचित रचयितारः तृतीयेऽध्याये परिचायिताः । अवशिष्टान् कांश्चिद् अत्र अध्याये पूर्वम् उपवयं पश्चात् काव्य क परिचय कारयिष्यामः। (२६) भारविः ( ५५० मितखीष्टान्दनिकटभवः ) संस्कृते महती भारवेः कीर्तिः सल्वस्ति । कालिदासवत् सोऽपि अस्ति च महाकाव्यस्य प्रणेता । उक्तं च केनचित् त स्तुयता- प्रकाशं सर्वतो दिव्यं विदधाना सतां मुदे । प्रयोधनपरा हृद्या भा रवेरिव भारवेः ॥ इति । हन्त, न तु कालिदासयदेव काचित् ऐतिहासिकी जीवनकथा भारवेः श्रुतिगोचरीभवति ।। -कविरमरः कविरघलः कविरभिनन्दश्च पालिदासश्च । धन्ये कवयः कपपश्चापलमा परं दधति ॥ २-एवं खलु दंरिना महाकाम्यकपणं ज्यघायि- ·नवविशः खण्डः] भारविः कालः । वश्यमाणैः साक्ष्यप्रमाणेः यथाकथंचिद् भारविकालः निश्ची- यते- (क) (६३४ मिते स्त्रीष्टान्दे उत्कीर्णे ) ऐहोलशिलालेखे कालिदासयत् सोऽपि विश्रुतकवितया स्मृतः।। (ख) काशिकावृत्तौ सत्याच्याद् उदाहरणम् उपलभ्यते ।। (ग) तद्रचना कालिदासरचनया प्रभाविता, तदुचनया च माघरचना प्रभाविता इव प्रतिभाति ।। (घ) स्वहर्षचरिते बाणेन भारविनामास्मरणात् 'न स बाणकालं यावत् महती प्रसिद्धि प्राप' इत्यवधार्यते।। तेन हि '५५० तमस्रीष्टसंवत्सरनिकटकालभवः भारविः' इति निश्ची. यते ॥ किरातार्जुनीयम् । महाकाव्यत्य अस्य कथावस्तु महाभारतस्थवन- पर्वणः उपात्तम् अस्ति । मुखपद्यानि एव अन्न भारवेः दुर्लभां कविप्रतिभा व्यञ्जयन्ति । महाभारते राज्यनिर्वासिताः पाण्डवाः स्वदौर्गत्यं चिन्तयन्तः मिथः कथा प्रकुर्वते । अत्र तु कवि-प्रतिभानोत्यापितः अन्यथा एष रमणीयतरः सलु कथारम्भः पठ्यते । तथाहि, दुर्योधनस्य राज्यव्यवस्थाविज्ञानार्थ युधिष्ठिरेण कोऽपि गुप्तचरः न्ययोजि । स च सर्व वृत्तं निभृतम् अधिगम्य बनेवसन्तम् एव स्वस्वामिनम् उपेत्य यथाविदितं तस्मै न्यवेदयत् । लोकरञ्जनः व्यापारः प्रजा- चित्तं वशयितुं यतमानं दुर्योधनम् आर्य द्रौपदी नचिराद् दुर्योधनेन समं युद्धार्थ पाण्डवान प्रोत्साहयति ( इति प्रथमः सर्गः)। भीमः भोजस्विभिः शब्दैः द्रौपदीमतम् अनुमोदते । युधिष्ठिरस्तु कृता प्रतिज्ञा अवश्य पालनीया इत्येव स्वाशयं प्रकाशयति ( इति द्वित्तीयः सर्गः)। अथ यदृच्छया महौं व्यासे तन्न भागते युधिष्ठिरः विषयेऽत्र तं परामर्श याचते । स च 'हिमाद्रि गत्वा तन्न तपश्चरित्वा अर्जुनेन देवसाहायक प्राप्तन्यम्' इति उपदिशति । कोऽपि यतः सहसा तत्रागत्य अर्जुनस्य हिमवन्मार्गदर्शकः भवति (इति सृतीय सर्गः)। नाचतुर्थसर्गाद् एकादशसर्गात्-हेमन्तं हिमादि जलकेलि सायंसध्या, सूर्यास्तमयं, चन्द्रोदय, तथा च ईदृशं बहुवस्तुजातं वर्णयता कविना महान् चमत्कारः सचेतसां घेतसि उत्पाद्यते । अथ पूर्व स्कन्दनेतृफेरण शिवानीकेन सह ततश्च किरातवेषधारिणा स्वयं शिवेन सह अर्जुनयुद्धस्य, शिवे च प्रीते जाते अर्जुनाय दिव्यावदानस्य वर्णनम् अत्र अधीयते । - ·नवविंशः खण्ड: भारविः पद्यं निर्मितं, क्वचित् अर्थवयश्लेपः कृतः, क्वचित् दक्षिण-वाम-दिक्पाठने अपि पाठेक्यस्य अतुएणता दर्शिता । न नोननुन्नो नुन्नोनो नाना नानानना ननु । नुन्नोऽनुमो ननुन्नेनो नानेनानुन्ननुन्ननुत् ।। इत्येतत् पद्यं केवल नकारेण पद्यान्तैक तकारसहितेन कृतम् अस्ति ।। (७) काव्येऽत्र न दीर्घसमासबाहुल्यं न प अर्थमान्य क्वचि- दस्ति ॥ (८) व्याकरणानुसरणे भारवेः महद् अवधानं पश्यामः। अत्र स आत्मनः पूर्वभाविनं कालिदासम् अर्ध्वभाविनं च माघम् उभयम् अपि अतिवर्तते । तथाहि, अनेन अद्यतने भूते लुङ् अनद्यतने लङ इतिहासकथा वर्णने च लिट् प्रयुक्तः । माघेन २७२ कृत्यः अनेन च केवलं दशकृत्वः लुङ प्रायोजि॥ (E) छन्दः शास्त्रे च अस्य परमं प्रावीण्यं विलोक्यामः। क्यचिद हि एष दुष्प्रयोज्यम् अप्रसिद्धम् अपि वृत्तं कुशलं प्रयुडक्ते । तद्यथा द्वादशे सर्गे अनेन केवलम् उद्गताच्छन्दः प्रयोगः कृतः । प्रायशस्तु अनेन नान- विधानि सरलान्येव वृत्तानि प्रयुक्तानि ! पञ्चमे एकस्मिन्नेव सर्गे षोडश. विधानि वृत्तानि लभ्यन्ते । भवभूतेः प्रियं शिखरिणीवृत्तम् अनेन कदाचि- देव प्रयुक्तम् ॥ (३०) भट्टिः (६०० मितस्य खीष्टवत्सरम्य अभ्यणे) भट्टिकवेः रावणवधं नाम महाकाव्यं भट्टि काव्यम् इत्येतनाम्ना सुप्रसिद्धम् अस्ति । एतद्धि रामायणक्थान्याजेन पाठकानां सुसं व्याकरण- शिक्षां ददाति । अस्य चत्वारः खण्डाः द्वाविंशतिः सर्गाश्च सन्ति । प्रथमे खण्डे (आद्यात चतुर्थसर्गपर्यन्तं) प्रकीर्ण नियमाः प्रदशिताः। द्वितीये (पञ्चमात् नवमसर्गपर्यन्तम् ) मुख्यनियमाः । तृतीये ( दशमात् त्रयोदश- सर्गपर्यन्तम् ) अलङ्काराः । अत्रैव सरडे प्रयोदशे सर्गे संस्कृतप्राकृतभाषा- समकानि पद्यानि निवद्धानि सन्ति । चतुर्थे खरडे ( चतुर्दशात् द्वारिंशसर्ग- पर्यन्तम् ) विविधलकार प्रयोगाः दर्शिताः॥ शैली । भट्टेःशैली सुगमा सरला चास्ति। परम् ओजसः शब्दार्थचाक- चिक्यस्य च अत्र अभावः सलु वर्तते । कालिदासे यत् उपमासौंदर्य, ·। १०० सस्कृत साहित्येतिहासः [ चतुर्थोऽध्यायः भारवौ च यद् अर्थवलं उदुभयम् अपि दुरापम् । दीर्घसमासैः जटिलार्थश्च परं शैली अस्य सर्वथा मुता। लघ्वतराण्येव छन्दांसि प्रायेण अनेन प्रयु- तानि । कानिचित पद्यानि अस्य रमणीयतया कालिदामपद्यः प्रतिस्पर्धमानानि इव खलु दृश्यन्ते । यथा, रामोऽपि दागहरणेन तप्तो, वयं हर बन्धुभिरात्मतुल्यैः । तप्तेन नप्तस्य यथायसो नः, सन्धिः परेणास्तु चिमुच्च सीताम् । इति । कालः । श्रीधरसेनस्य प्राश्रये वलभ्यां भट्टिः स्वकाव्यं रचितवान्- इति तावत् तेन स्वयम् उक्वम् । चत्वारः पुनः श्रीधरसेनाख्याः नृपाः तत्र बभूवुः । चरमश्च तेषां ६४१ तमे स्त्रीष्टान्दे परलोकं जगाम । तस्मात् '६०० मितस्य स्रोष्टाब्दस्य निकटे भट्टिः भवतिष्ट' इति अनुमीयते । वक्ष्यमाणाभिः युक्तिभिश्च कालः एप पुष्टिम् श्राप्नोति । (क) व्याख्यागम्यमिदं काव्यम् उत्सवः सुधियामलम् । हता दुर्मेधसश्चास्मिन् विद्वत्प्रियलया मया ॥ इति भामहोदाहृतं पद्यं प्रायः अक्षरशः भट्टिकाव्ये अवलोक्यते । तेन 'भामहपूर्व भट्टिः अभूत्' इति अनुमातुं न दुष्करम् ।। (स) नहि भटिरचितालङ्कारेषु दण्डिभामहयोः अलक्षाराणां काऽपि छाया अवलोक्यते । तेन हि दण्डिभामहपूर्वतनः भट्टिः प्रतिभाति ॥ (ग) व्याकरणपाण्डित्यप्रदर्शने माघेन भट्टिः अनुकृतः इव दृश्यते ।। कोऽयं भट्टिः ? 'अथ कोऽयं भट्टिः' इति तावत् सनिश्चय वक्तुन शक्यम् । केचित् 'वत्सट्टि रेय अयं भट्टिः' इति तर्कयन्ति । वासभट्टे व्याकरण स्खलितानि वीक्षमाणानांतुन तयोः ऐक्यं मनोग्राह्यताम् अवलम्बते। केचित् तु 'भर्ट हरिः' इत्यस्य एव अपभ्रंशरूपं भट्टिशब्दं मत्वा भट्टिभ होः अभेदम् आकलयन्ति । 'न हि वत्समट्टिः, न च भर्तृहरिः, अपि तु कोऽपि अन्यः एव कविः मट्टि पासोत्' इति तु दृढ़ संभाव्यते ॥ (३१) माघः (६५० मितात् ७०० मितं खीष्टान्दं यावत् ) संस्कृतमहाकाव्यप्रणेतृणां मध्ये प्रतिष्ठितं पदं खलु माघेन अधि- प्ठीयते । माघकाव्यमित्यपर-नामधेयक शिशुपालवधं नाम तत्प्रणीतं काव्यं महाकाव्यम् बालकारिकैः श्राख्यायते । गुणविशेषैः भारविम् अपि माघः अतिशते । भारतपण्डितेपु- ·एकत्रिंशः खण्डः ] माघः नावद् मा भारवेर् भाति यावन्मायस्य नोदयः । उदिते तु माघे भारवेर् भा रवेरिव ॥ इति ।। उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थ गौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति नयोगुणाः ।। इति च माधो भाघ इवाशेष क्षमः कम्पयितु जगत् । श्लेषामोदभरं चापि सम्भावयितुमीश्वरः ॥ इति च मुरारेः पदचिन्ता चेत् तदा माधे मतिं कुरू । मुरारे पदचिन्ता चेत् तदा माघे मतिं कुरू । इति च तावत् प्रसिद्धम् एव ।। शिशुपालवधे द्वाविंशतिः सर्गाः सन्ति । अन्न च युधिष्ठिरस्य राजसूर्य श्रीकृष्णकृतः शिशुपालवधः कथावस्तुतया उपाचः। महाभारतस्था सरला कथा माघहस्तगता भूत्वा विच्छित्तिविशेषशालिनी जायते । महाभारते एकयैव पङ्क्त्या समाप्यमान यज्ञवर्णनं माधे शब्दचित्रं सद्भासते । महा- भारते विषदमानयोः पक्षयोः सविस्तरं वर्णितानि मतानि इह सक्षेपेण उक्तानि । माघे मुख्ययुद्धात् प्राक् जातम् उपयुद्धादिकं न प्रतिपक्षिसैन्यः प्रत्युत दूतैः एव कृतं दाते। प्रतिमल्लयुद्धाच्च पूर्व प्रत्यनीकसैन्ययुद्धं भवति । अस्ति नूनं माघस्य तादृशं किमपि वर्णनशक्ति चैभवं येन हि स महाभारती- याथै सर्वथाऽपि महाकाव्यविषयानींय क्थायै एवंविधाम् अद्भुतरूप- सम्पदा प्रादात् । भारविणा स्वाव्ये हरः, माघेन च स्वकाव्ये हरिः स्तुतः ।। शैली- (१) माघस्य विपुला वर्णनसम्पत्तिः महती च उत्प्रेक्षाशक्तिः विलोक्यते। (१) 'अनेन महान खलु कामसूत्राध्ययने आयासः उपार्जितः आसीत्' इति भाति । अतीव रमणीयानि मधुराणि च अस्य अनुरागवर्णनपराणि पद्यानि सलु सन्ति । एवं सत्यपि क्वाचित्कः विस्तारः अप्रीतिकरः एव पाश्चात्यविदुपां सर्वथा भवति ।। (३) माघकाव्ये या सुन्दरालङ्कारयोजना सा अन्यत्र दुर्लभा । अनु- प्रासेपु प्रास्य असामान्यं चमत्कारम् उपलभामहे । अभिधाय तदा तदप्रियं शिशुपालोऽनुशयं परं गतः । भवतोऽभिमनाः समीहते सरुपः कर्तु मुपेत्य माननाम् ।। इत्यादिषु पद्येषु श्लेयोऽपि अस्य मधुरः ।। (४) प्रायेण सायन्तं काव्यम् अस्य श्रमसाध्यं दृश्यते । शब्दार्थसौन्दर्यो- ·१०२ संस्कृत साहित्येतिहासः [चतुर्थोध्यायः सादने च मावः मट्टि-कुमारदासाभ्यां सह स्पर्धमानः इव अवलोक्यते ।। (१) अस्ति च तत्र माघे भारयो च भावसाम्य । तद्यथा, छन्दो वैविध्ये किरातस्य तुर्यसर्गः शिशुपालस्य तुर्येणेव सर्गेण तुलामर्हति । याह्या- कारप्रकारविविधविधवैचित्रमे च किरातम्य पञ्चदशेन सर्गेण शिशुपालीयनय. दशस्य सर्गस्य सादृश्यं सुदर्शम् । अत्र हि चाल-गोमूत्रिका-सर्वतोभद्रादीनां शब्दालाराणां निन्ध. दृश्यते । पर तृतीयस्य पद्यस्य प्रथमः चरण: केयलेन जकारण, द्वितीयः तकारेण, तृतीयः भकारेण चतुर्थश्व रेफेण विरचितः अस्ति। क्वचित् क्वचित माघरचनायां भारविकृती इत्र गहनः नीत्युपदेशः शतः यवनोपन्यासम्यापि उपलभ्यते । तगथा, नातम्रते दैष्टिक्तां न निपीडति पोम्पे । शब्दार्थी सत्कपिरिव द्वयं विद्वानपेदते ॥ इत्यत्र । (६) माघस्य वाचि सप्टता मधुरता ऊर्जस्वनना च काऽपि निपिशा विधिना । वीरोशिपु तु अस्य विशिष्टो प्रभावशालिता अवलोक्यते । यथा, अनृतां गिरं न गीति जगति पटहेर विघुप्यसे । निन्यमय च हरिमयतत् तर कर्मणेव रिक्सत्यसत्यता इत्या। (७) व्यावरणस्य नानाविधीनाम् दाहरणानि ददतोऽस्य व्याकरणे परिश्रमः अभ्यासत्र मुख्याः अपि नाम भट्टियोच्य वम् प्रतिरर्तितुममेन एष मापेन स्वव्याकरणविज्ञान प्रदर्शयितु प्रयतितम् ।। काला ·संस्कृत साहित्येतिहासः [चतुर्थोऽध्यायः (३३) श्री हर्षः (११५० मितात् १२०० मितं स्त्रीष्टसंवत्सरं यावत् ) संस्कृतसाहित्येतिहासे नैषधीयचरितं नाम (सक्षेपार्थ यत् 'नैषधम्' इति प्रसिद्धम् ) अन्तिमं महाकाव्यं कन्नौजाधिपतेः महाराजजयचन्द्रस्य परिगृहीतेन श्री हर्षेण' द्वादशशतकोत्तराद्धं लिखितम् । अ. द्वाविंशतिः' सर्गाः सन्ति, दमयन्तीपरिणय-पर्यन्ता च नलकथा वय॑ते । चरमे सर्गे नायकनायियोः मिथोऽनुरागरञ्जितसम्बादेन समाप्तिं व्रजतः काव्यस्य अस्य निर्वहणं साक्शेष समस्ति । तार्किकेण सताऽपि श्रीहर्पण विवाहकथावर्णने कामसूत्रं यत् काव्यपरिणतं कृतं तेन महती अस्य कविप्रतिभा अभिव्य. ज्यते । अनल्पकविप्रतिभावशादेव अयं तादृक् सरल कथाम् अपि पादाय एताहगरमणीयमहाकाव्यप्रणयनं चकार | काव्यम् अस्य भारतीयैः पान्य. मर्मज्ञैः महाकाव्यसंज्ञया व्यवतियते । न चात्र काचिद् अतिशयोक्तिः विभा. व्यते । “काव्यप्रकाशक: मम्मटभट्टस्य भागिनेयः किल श्रीहर्षः अभूत् । सगर्व श्रीहर्पण तस्य दर्शितं नैषधं विलोक्य तु मम्मटेन भरिणतम् 'अहो वत फिश्चित्कालपूर्व चेत् काव्यम् इदं मम दृक्पथम् अवातरिष्यत्, नाऽहं स्वकाव्यप्रकाशस्य दोषप्रकरणार्थम् उदाहरणान्वेपणे ताशं महान्तं क्लेशम् अन्यभविप्यम् ! इति ।" एवं या दन्तकथा श्रूयते, अनितिहासविदा मनो- रखनमात्रम् एतत् विज्ञेयम॥ श्लेपरचनायां महानिपुणः श्रीहर्षः सुश्लिप्टां भापां प्रयुडकने चतुर- मधुरया च भल्या मनोगतं वाचि निवेशयति । पद-पदान्तगताः अनुप्रासा: अस्मे भृशं रोचन्ते । ममप्रेऽपि प्रन्ये केवलम् एकोनविंशतिविधानि छन्दांसि अनेन प्रयुतानि । उपजाती वंशस्ये च अस्य महती प्रीतिः प्रतिभाति ।। -सपदनसगामापादीनि अन्यान्तरापि पि एप प्रणिनाय ॥ २-श्रीहर्षः पष्टिभिः शिरयुत्तररातेन या सगः युवं मैपधं प्रणीतयात् । श्रव. शिष्टाश सर्गाः कदाचित् प्राप्ताः भविष्यन्ति' इत्यपि केचित् कथयन्ति (बिजो- वया कृष्पनाशाहना पहिस्टरी मार संस्कृत लिटरेचर इसिमामा प्रन्या Vतम पृतम्)। परं 'सम्प्रति उपजम्यमानाद मन्याद् अधि कपिः जिसियान्' इति संशयाएटम भाति ।

·प्रयविंशः खण्डः ] श्री हर्षः १.१०५ हरविजयवर्ज सर्वाणि महाकाव्यानि इमानि सुप्रसिद्ध-टीकाकारेण मल्लि- नाथेन व्याख्यातानि लभ्यन्ते ।। (३४) काव्यकारः कवयः। (१) वत्सभट्टिः (४७२-३ स्त्री०)। मन्दसौररथ सूर्यमन्दिरे ५२६ मिते विमाब्दे समुत्कीर्णाया-प्रशस्तेः कर्ता किल कविरेष: । प्रशस्तिश्च गौडी- रीतिनिबद्धा दीर्घसमासबहुला । साहित्यसिद्धान्त विज्ञताम् आत्मनः प्रकाश- यितुं कवेः महान् प्रयासः अवलोक्यते अन । प्रशस्ती पत्र कविना दशपुरा- भिध-नगरवर्णन वसन्तशरदवर्णनं च योजितम् । बसन्ततिलकाप्रमुसानि द्वादशविधनानावृत्तानि अत्र प्रयुक्तानि । क्वचित क्वचिद् युग्मविशेषकादि- सम् अर्थानुरुपशब्दरचनां च रुचिरां पश्यामः । तद्यथा, द्वाविंशे पछे राज- गुणवर्णनपरे प्रथमचरणत्रये कोमलानि पदानि राजदण्डशक्तिवर्णनपरे च चतुर्थचरणे द्विपक्ष क्षपशैकदक्षः' इति परुपाक्षराणि पीक्षामहे । एका. दशद्वादशयोः पद्ययोः मेघदूतम् ऋतुसंहारं च अनुक्तु प्रयतितं कविना इति भाति ।। (२) सेतुबन्धम्। 'माहाराष्ट्रप्राकृतनिबद्धं काव्यम् अदः कविना कश्मीर- नृपतिप्रवरसेनकारितस्य वितस्तासेतोः स्मारकत्वेन कृतम्' इति वदन्ति दण्डि-बाणाभ्यां भृशं प्रशंसितम इदं कालिदासकृतितया सलु प्रसिद्धम् । दीर्घसमासबहुलत्वात् तु अस्य न तथा संभाव्यते ॥ (३) कुमारदासकृत जानकीहरणम् (खीष्टसप्तमशतकोदितम्) । (क) पूर्व काव्यस्य अस्य शब्दप्रतिशब्दशः सिंहलभाषानुवादः एव विदितः प्रभू अथ किलिकालानन्तरं तु मूलम् अपि दक्षिणापथे प्रकाशतां गतम् । (स) (५१७-२६ सी० ) सिंहलीयः नृपतिविशेषः, यः रिल कालिदास- मृत्युहेतुः अभूत , अस्य कर्तृतया गृह्यते । दु.संभवं तु एतत् प्रतिभाति । प्रतिपाद्यार्थदशा रघुवंशानुकारे काव्ये अत्र पञ्चविंशतिः सर्गः सन्ति । प्रथम सर्गे अयोध्यायाः महाराजदशरथस्य तत्पत्नीनां च, तृतीये जलकेले, वसन्तस्य सूर्यास्तमयस्य राज्याः प्रभातस्य च, अष्टमे पुनः सूर्यास्तमयस्य राध्याः च, एकादशे वर्षौः, द्वादशे च शिशिरस्य रमणीयानि वर्णनानि निर्वर्य 'असामान्या कवेः वर्णनशक्तिः सलु आसीद्' इति अक्सीयते।। (घ) कालिदासस्य प्रभावः । कथावस्तुनः शैल्याः च निर्धारणे कवेः ·१०६ संस्कृत साहित्येतिहासः [चतुर्थोध्यायः कालिदासाघमण्यं स्पष्टं लक्ष्यते । रघुवंशे द्वादशे सर्गे यथा यश्व अर्थः प्रतिपादितः कालिदासेन स एव तथैव च जानकोहरणकर्ता अपि । अपि च, कालिदासस्य 'प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता' (कु० सं०५, १) इत्युक्तिरेव जानकीहरणे 'स्वामिमम्मदपलं हि मण्डनम्' इत्युस्त्या अनुकृता । अन्यच कुमारसंभवे अष्टमे सर्गे दम्पत्यनुरागस्य यादृशं वर्णनं तादृशमेव जानकी- हरणेऽपि अष्टमे सगे। (ड) शैली । (१) जानकीहरणस्य शैली चैदर्भीरीतिमयी सुन्दरानुप्रास- शालिनी चास्ति। (२) चारता अस्य काव्यस्य विशिष्टो गुण । अध्यापकप्रवरकीथमतेन' हि सुरुचिराः सलु पात्र शब्दार्थालाराः, स च छन्दसां वर्णानां च चमत्कारः यः संस्कृतभापाम् अन्तरा अन्यत्र अलभ्यः। (३) चेतोहरस्थितीनां चित्रणे क्वेः महतो निपुणता दृश्यते । तथाहि - स्त्रीसौन्दर्य वर्णयन् स आह-- पश्यन हतो मन्मथयाणपातेः, शक्तो विधातुन मिमील पनुः । उरू विधामा हि कृती कथ तापित्यास तस्यां सुमतेर् वितर्कः ।।इति ॥ अपिच, फोडापरस्य यालरामस्य बालभावम् थालिसन् स श्राह-- न स राम इह पर यात इत्यनुयुक्तो पनिताभिरमतः । निजहस्तपुरानाननो, निदघेऽलोकनिलीनमर्भकः ।। इति ॥ -हलचर्म-मर्मावित - पश्यतोहर-जम्पतीसौख्यरा- त्रिक प्रभृत'नाम शासिद्धानां पदानां प्रयोगात फ: व्यापरणप्रिय सुपरि- कृतभाषाप्रयोगाच्च भाषापाण्डित्यम् अपि अस्य स्पष्टम् ।। (४) छन्दोरिशाने च फयिः श्राभ्यन्तरिकः सलु घासीत् । क्याहि, द्वितीये पप्ठे दशमे घ सर्ग प्रातुर्येण अनुष्टुप्, तृतीये पश्चमे नवमे द्वादशे घसने प्रायेण वंशस्थं प्रायोजि काविना ।। (१) घालः । (अ) लस्य पाशिकात्तिः (प्रायेण ६५० मी)परिचिता पब इत्यत्र सन्देहो नास्ति ।। (आ) मापे अस्य पद्यम् एकं प्रतिपलितमिय दृश्यते तस्माद्धय मायान् प्राचीन: मिष्यति॥ अचम्मत-- कोपा ए हिस्सी भार सहल लिटरेण नाम: प्रम्प, पारम् १२॥

·चतुस्त्रिशः खण्डः ] जानकीहरणम् १०७ (इ) वामनेन पद्यस्य चरणारम्भे 'खलु' प्रयोगस्य दुष्टत्वस्य यद् उदा. हरणं प्रत्तं तत् जानकीहरणे प्राप्यते । तस्माद् धामनस्य जानकीहरणं दृष्टचरम् श्रासीद्' इति प्रतीयते ।। (ई) जानकीहरणं कतु रघुवंशे स्थिते भुवि । कविः कुमारदासश्च रावणन यदि क्षमः॥ इति पद्ये राजशेखरः कविम् इमं प्रशंसति । तेन हि खीष्टसप्तमशतका- पराढ़े कदाचित् कुमारदासः भवतिष्ट' इति अनुमीयते ।। (४) वाकपतेः गउडवह (अष्टमशतकप्रथमचरणे)। गउडव्ह (गौडयध) नामकं प्राकृतनिबद्धं काव्यं वाक्पतिना खीष्टाष्टमशतकस्य उपाये भागे प्रणीतम् । अत्र हि वापतेः 'अभ्युपपन्ना कान्यकुब्जाधिपतिना यशोवर्मणा तः गउड (गोड) नृप-विशेषस्य न्यक्कारो वर्णितः । अत्र दीर्घसमासप्रयोग- दर्शनात ज्ञायते यत् "क्लिष्ट-रचना-चातुरी-सम्पादने प्रति संस्कृतवियु या विशिष्ट प्रवृत्तिः आसीत् प्राकृतिकवयोऽपि तस्यै स्पृहयन्ते स्म' इति । काव्यार्थे च धापतिः भवभूतेः अधमर्णः सलु बभूव ।। (२) (द्वादशशतकीयस्य) कविराजस्य राघवपाएडयीयम् । राघव- पाण्डवीयस्य कर्ता कविराजः 'सूरिः' इति 'पण्डितः' इति चाप्यभिख्यायते । राघवपाण्डवीयं नाम काव्यं १९६० मितं खीष्ट सम्बत्सरं निकपा कादम्बका- मदेवाभिधस्य नृपस्य परिगृहीतेन सता कविना कृतम् इति भात । काव्येऽय रतेपरचनया रामायणीया महाभारतीया च कथा युगपद् चणिवा । यथा, नृपेण कन्या जनकेन दिसिताम, अयोनिजां लम्मायितु स्वयंवरे। द्विजप्रकर्षेण स धर्मनन्दनः, सहाऽनुजस् तां भुवमप्यनीयत ॥" 'यारण-सुबुन्धुवर्ज नहि कम्यन्तरं श्लेषरचनायां माम् अतिशेते' इति तावत् कविना स्वयं स्वविपये प्रौढम् उक्तम्। १. स धर्मनन्दनः (प्रजापालकत्वाच् चतुर्वर्णाश्रमधर्मवको रामः, धर्मस्य च पुत्री युधिष्ठिरः) द्विजाप्रकर्षेण (द्विजनामा उत्तमेन-विश्वामिनेश न्यासेन च) नृपेण जनकेन (नृपेण सीरध्वजेन, पितृ रूपेण नृपेण न पर्दैन च) दिसितां (दातुम् इष्टाम् ) अयोनिजां कन्या (सीता-द्रौपद्योः उभयोरपि समानुपीरवाद् 'अयोनिजा' इति विशेषणं) लम्मयितुं सहानुजः (सलक्ष्मण साजुभादिकश्च ) स्वयंवरे भवम् अपि शनीयता ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ चतुर्थोऽध्यायः (६) हरदत्तमरि विरचितं राघवनैपधीयम् । यज्ञाततिथिके काव्येऽत्र रामस्य नलस्य च कथे समं वणिते । (७) चिदम्बर-रचितं राघर-पाण्डवीयं यादवीयम् । फाव्येऽत्र रामायणीया महाभारतीया भागवतीया चेतिकात्रयी युगपद् वर्णिता । (८) हलायुधकृतं कविरहस्यम् । क्रिया-सपावली विशदीस्तु दश- मशतके काव्यम् इदं प्राणीयत । प्रसङ्गाद् राष्ट्रकूट नृप कृष्णस्य (९४०-५६ सी०) प्रशस्तिश्वान कृता। (8) मेएठः ('भर्ट मेण्ठः' इति 'हरितपकः' इति च विदितः) मानगुप्तो नाम नृपो मेष्ठस्य हयग्रीववधं भृशं तुष्टाय । याल्मीकि-भवभूति-राजशेखर- तुल्या कविपदवी प्राप्तयतोऽस्य काव्यजगति प्रतिष्ठा स्पष्टा । मखेन च भारवि-सुमन्धु-बारा कक्षाऽस्मै प्रचा। सुभाषितेपु फतिचित् पद्यानि अस्य नाम्ना सस् गृहीतानि लभ्यन्ते । षष्ठशतकोत्तरार्धेऽयं जज्ञे' इति अनुमीयते ।। (१०) मातृगुप्तः । अनन्तरम् उपरि स्मृतनामधेयो मातूगुप्तो नाम नृपः स्वयं कविः आसीत् इति तावत् प्रसिद्धम् । फहणमतेन फश्मीरनृपतेः प्रघरसेनस्य नृपान्तरेण अव्यवहितः पूर्वपुरुषः खलु स बभूव । केचित् तु फविकालिदासाद् अभिन्नमेष मात्गुप्तम् श्राचक्षते । न च तत्र प्रमाणं किमपि समीचीनं दृश्यते । भरतनाट्यशाने टीश काऽपि अनेन कृता इति श्रूयते । केवलम् उद्धरणान्येव परम् अस्याः टीकायाः उपलभ्यन्ते। कालश्चास्य दुप्परिच्छेदः॥ (११) रावणार्जुनीयं (सप्तमशतकोषकएठे जातेन) भीमफेन रचितम् । काव्येऽप्रसप्तविंशतिसर्गनिपढे रायणस्य अर्जुन कार्तवीर्यस्य च कलह कथा माता ! व्याकरणनियमव्याख्यानार्य प्रणयनम् अस्य सलु यभूय ।। (१२) (नयमशतकीयस्य शियस्यामिनः) कप्फणाभ्युदयम् । काव्यम इई फरमीरनृपतेः अयन्तिपर्मणः पाश्रये नियसता यौद्धन शियस्यामिना नयमशतकोचराय विरचितम् । अयदानशनकात् कथावस्तु उपादाय फविना वन दाक्षिणात्यस्य नृपपिरोपन्य यौद्धधर्मदीतामहणं यगितम् । श्रत्र भारवः माघस्य प प्रभायः मुलतः। घय हर्पकतनागानन्दोघश्चापि उपलभ्यने ।। (१३) कादम्बरी-कथा-सारः। महाश्रव्यपरिपाटीम् अनुत्य परमी- रामिशनः अभिनन्दा नपमशन कादम्बरी फ्यासारं प्रणिनाय॥

·धताखशः खण्डः ] काव्यकारः (१४) (एकादशशतकमवः) क्षेमेन्द्रः । कश्मीराभिजन एव क्षेमेन्द्रः १०३७ मिते सोष्टान्दे महाभारत कथासाररूपां भारतमञ्जरी प्रशीतवान् । १०६६ मिते काले अयं दशावतार-चरितं चकार । अत्र भगवतः सुगतस्य चरितम् अपि नवमावतारतया वर्णितम् । रामायणमरी पद्यकादम्बरी च अस्यैव कवेः कृती॥ (१४) (द्वादश-शतकजातस्यो मडलस्य श्रीकण्ठचरितम्। मह सोऽपि कश्मीराभिजन एव बभूव । श्रीकण्ठ (शिय) कृतं त्रिपुरासुरस्य पराभवं कथा- वस्तुतया उपादाय तेन काव्यम् इदं व्यरचि ।। (१५) (१५.२ मिते स्त्रीष्टाब्दे रचित्त) रामचन्द्रस्य रसिक रञ्जनम् । काव्यस्य अस्य रचना अयोध्यायां किल निष्पन्ना। अनुलोम-प्रतिलोम-पाठेन काव्यम् इदं क्रमेण शृङ्गार-शान्तरसौ समर्पयत् विदुषां प्रियंभावुक परीवति । (१६) कतिपयानि नकाव्यानि । जनसाहित्ये प्रसिद्धानां कतिपय- काव्यानां परिचयः अस्तात् प्रदीयते । १. वादिराजकृत यशोधर्मचरितम् । अत्र चत्वारः सर्गाः, २९६ संख्याकानि च पद्यानि सन्ति । २. (११६० मितस्य ११७२ मितस्य च कालस्य मध्ये वृतं) हेमचन्द्रस्य त्रिपष्टि-शलाका-पुरुष-चरितम् । दश-पर्च-निबद्ध काव्येऽत्र जिन-धर्मानुयायिनां त्रिपष्टेः श्रेष्ठपुरुषाणां चरितानि निवद्धानि ! तत्र २४ जिनाः, १२ चक्रवर्तिनः, ६ वासुदेवाः, . बलदेवा:, ६ विष्णुद्विपश्वसन्ति । बृहत्कार्य मनः श्रान्तिकरं व सदपि काव्यम् इदं हेतु विशेषैः अध्येयम् अस्ति ।। ३. हरिचन्द्रस्य धर्मशर्माभ्युदयम् । अत्र एकविंशतिसर्गेषु पंच- दशस्य तीर्थकरस्य धर्मनाथस्य चरितम् उपवाणितम् । कालोऽस्य अनिर्णीतचरः॥ (३५) 'सीट पष्ठ-शतके संस्कृतस्य पुनरुज्जीवनम् अभृद्' इति बादः। India. That Can It Teach Us (भारत, किंचैतद् नः शिक्षयि. तुम अर्हति ) इतिनामके स्वप्रथे मैक्समूलरः सौष्ट-पाठ-शतकमध्ये संस्कृतस्य ·११० संस्कृत साहित्येतिहासः [चतुर्थोऽध्यायः . पुनरुज्जीवनम् अभूदु' इति वादम् उदभावयत, यः सलु विविधापत्तिदोषदुष्टो- ऽपि कतिपयवर्षाणि प्रचारम् श्राप ॥ 'शकादिभिः वैदेशिकः पुन' पुनः कृताना भारताक्रमणानां हेतोः पाययोः द्वयोः स्त्रीष्टशतकयोः संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापने लोके विस्मृते' इति कल्पना-प्रसूतिः खलु वादोऽयम् अभवत् । वादे चाऽस्मिन् वक्ष्यमाणाः विप्रति- पत्तयः अप्रतिसमाधेयाः भवन्ति- १. भारतस्य पञ्चमभागमानं खलु शकः जितम् । २. स्वजितेषु देशोदेशेषु अपि ते हिन्दु-धर्म-दीक्षिताः भूत्वा न केवलं हिन्दुनामानि अपितु संस्कृतभाषाम् अपि अगृह गन् । उ (ऋ) पभदत्तो नाम तेषाम् अन्यतमो नृपः संस्कृत प्राकृत मिश्रायां भाषायां स्वावदानानि शिज्ञालेखे उत्कीर्णानि कारयांबभूव । कनिष्कोऽपि स्वयं बौद्धधर्मस्य महा- मिभावकः किल बभूव ।। ३. 'शकनृपाश्रये एव मथुरायां भारतीयवास्तुकला समुन्नतिम् पाप' इत्यत्र च नास्ति कोऽपि सन्देहः ।। श्रथ अाधुनिक अनुसन्धानैश्च वादोऽयं सर्वथा ध्यस्तो भवति । प्रन्थस्य अस्य पाठकानां नैतद् अविदितं यद् अश्वघोपो नाम प्रथितयशाः बौद्धमहाकविः पण्डितमतलश्च सोष्ट-प्रथम-शतके वर्तमानः श्रासीत् , तदा च अप्रत्यवस्थेयं संस्कृतगौरवं विलोक्येय बौद्ध धर्मप्रचारार्थ निवडा: स्वप्रथाः तेन संस्कृते एच रचिताः । मैक्समूलरानन्तरं प्रकारां गतौनी-द्वितीयशतकीयो नासिर-गिरनार-शिलालेखौ अपि दुष्करकाव्यशैल्यां संस्कृतनिवडी पाख्या- विकारूपकाव्य शैलीम् अनुहरन्तौ इव दृश्यते । तस्मात-'तदानीन्तना: नृपाः संस्कृताव्यात्यन्तरसिकाः श्रासन, तदा च भूयिष्टा संस्कृतकाव्यरचना अभूद्' इति फलितं भवति । वस्तुतस्तु सर्यासु क्रमेण अतोतासु शताब्दीपु निष्प्रत्यूह मस्कृतकाव्यरचना अभवत् । ( ३५० तमे सोटाब्दे रचितातः) हरिपेणस्य समुद्रगुमप्रशस्तितः ज्ञायते यत् 'समुद्रगुप्तः परम-कवि-वत्सलः स्वयं चकरियासीद' इनि । तस्य द्वि शिक्षालेमा अंशतः (दण्डि-कालिदास. कृनित) पैदा रीत्याम शतम्य दीर्घसमासबहुले गये ( यत्र समास- विशेपे शित्यधिकशताद् अपि अधिरा यः सन्ति ) निरद्धोऽस्ति । तथा प, गुमयंश्यग्काले उत्कीर्णानि काव्यशैली नियद्धानि शिलालेखान्तराण्यपि मैक्समूलरानन्तरं गवेपरः प्राप्तानि सन्ति । तदेतेन शिलालेखममाणेन ·पञ्चशि खण्ड ] पुनरुाजीवन याद. 'आषष्ठशतकात् न कदाचित, विशिष्य च श्रीष्टीयप्रथमशतकद्वये, संस्कृत मूर्छाम् अवाप' इति सिध्यति ॥ अथ यदपि मैक्समूलरेण उक्तम् 'पाठशतकस्य मध्यकाल सस्कृत- साहित्येतिहासे सुवर्णयुग रालु बभूव' इति तस्य साराश पासीत् । 'धारणा चंपा फर्गुसनमहाशयस्य वक्ष्यमाण मतम् अनुरुध्य कृता अभवद्' इति तावत् प्रतिभाति । फगु सनमहाशयो हि एव किल अमनुत--'विक्रमादित्य- नामा कोऽपि उज्जयिनी नृप . ४४ मिते सोटाब्द शवान विजित्य, भारताच्च तान् बहिष्कृत्य स्वविजयस्मारक विझम सवत्सरं प्ररर्तयामास, तस्य च प्राचीनत्र ख्यापनार्थे तस्य प्रारम्भ ६.० वर्षेभ्य पूर्व दर्शयामास ।' अथ फलीट-महोदयकृतै शिलालेसविषयकानुशाधे निश्चीयते यत्- 'नोटात् ७५वर्षेभ्य पूर्व प्रवृत्तोयानदिदानी व्यवहियमाण [विक्रम-मम्बत्सर ५४४ तमलोष्टान्दात् न्यूनातिन्यून शतवपपूर्वम् अपि व्यवह्रियते स्म, अपि च, स्त्रीष्ट पश्चम शतके एव भवन्ति परित मारवादिदेशाना गुमनपै विजित्य स्वाधिपत्ये स्थापनात् पाठशतके शकाना पश्चिमभारताद् उत्सारणस्य सभाव- नैप न तावदासीत् इति । यस्त्य हूणास् तावत् पाठशतक मध्ये पश्चिम- भारताद् बहिष्कता बभूवु । हूण-सूदन पर यशोधर्मा विष्णुवर्धन क्लि बभूव, न तु कोऽपि विक्रमादित्य । अथ विक्रमादित्यस्य सभाया नपरत्नत्वेन प्रसिद्ध कालिदासादिमि कविभि पण्डितैश्च पष्ठशाकमध्ये सस्कृतेन पुन. पाहितप्राणेन भवितव्यम्' इति तावत् मैक्समूलर उपक्षत । अभिनयैस्तु अनुसंधान प्रयत्नै पाठ- शतक मध्ये विक्रमादित्यस्यैव सत्ता सर्वथा निराक्रियते । युक्त्यन्तश् च ततोऽपि गाचीनतर काल कालिदासस्य निश्चीयते । अन्यच्च, पाठ शतके संस्कृतस्य ये लोक प्रियता उन्नतिश्च इतिहासे दृश्यते नीष्टपूर्व प्रथमशतके तदधिके ते सलु बभूवतुः इत्यपि तावत् प्रमाणविशेष पर्यवसीयते ॥ 1. फर्गुसनमतप्रचारप्रारम्भा एव विपश्चित एतादशसम्बत्सरप्रवर्तनविषये सदि- हाना भवन्ति । नहि जगत इतिहासे क्वचिद् एकोऽपि दृष्टान्त अस्य उप- लम्यते। श्रथ 'कथं साह, ६०० वर्षेभ्य पूर्व ? 'कुतो न ततोऽप्यधिकम्यो न्यूनेभ्यो वा वर्षेभ्य पूर्वम् । इति प्रश्न कथ समाधेय ?

·अथ पञ्चमोऽध्याय खगड-(गीतिमाधुर्य) काव्यानि सुभाषितावल्यश्च । (३६) खण्डकाव्यसमारम्भः । साधारणतः खण्डकाव्येतिहासः' कालिदासस्य ऋतुसंहार मेघदूताभ्याम् आरभ्यते । वस्तुतस्तु एवंकरणेन स सर्वोऽपि श्रेण्यसंस्कृतखण्ड काव्यानाम् आधारः उपेक्षितो भगति यस्य परम्परा ऋग्वेदकालम् अभिव्याप्य वितता वर्तते ॥ भारतवर्षीय सण्डकाव्यं लक्षण कालयोः दशा पञ्चधा विभाजयितुं शक्यते । तथाहि- (१) ऋग्वेदकालस्य निःश्वसित सण्डकाव्यं । एतद्धि काव्यं धार्मिक- । लौकिकोभयत्तिप्रधानं दृश्यते। अत्र हि कचित् कचिद् रिरसविषयैः धार्मिक- तांशाः सम्मिश्रिताः। यथा सुमनोहारिणि उपासूक्त, वीररसप्रधान विपाशा- शुद्रीसूक्त, वीररसमये सुदासविजयसू च । एतैः खण्डकाव्यानुकारैः सूक्तः ऋषीणां ते नियाजाः हृदयोद्गाराः गर्मी क्रियन्ते यांस्ते प्रायः प्रकृत्याः परोपकारिणीभि. शक्तिभिः सह अभेदसंसर्गम् अवाप्य उदारयामासुः । एते च मन्त्राः सम्यग् विचितः छन्दोभिः बद्धाः प्रायः सात्यानुप्रामाः गेयाश्च ॥ (२) भीकरसमयं सण्डकाव्यम् । अस्य प्रकारस्य लक्ष्माणि बाहुल्येन चौद्धप्रन्थेषु उपनिपत्सु च उपलभ्यन्ते यत्र अभिनयधर्म विज्ञाते जायमानो विस्मयः बहुधा सहसा सण्डकाव्यीयपद्यतया प्रस्फुटो बोभनीति ॥. (1) सण्डकाग्यान्तर्गतमेव कोपः इति उदः, इति ध अभिधीयमान मुक्तक- काम्यमपि ज्ञेयम् । तस्य लपणन्तु- कोपबोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानपेक. । राज्य-मेयरपितः स एवातिमनोरमः' इति साहित्यदर्पणे (१, २१.१३०) दरम्यम् ॥ ११२ ·षष्ठत्रिंशः खण्डः ] खण्डकाव्यसमारम्भः (३) ऐतिहासिक (Epic) भावुक ( Sentimental ) वा खण्ड- काव्यम् । अस्य भेदस्य उदाहरणानि प्रायेण रामायणे महाभारतेऽपि च मुहुर्मुहुः उपनिवध्यमानेषु प्रकृतिवर्ण नेषु दृश्यन्ते । (४) रूपकसाहित्यान्तर्गत विविक्त शाीरिक खण्डकाव्यम् । रूपकेषु यत्र तत्र पात्राणां वस्तुवर्णनस्य च अनुरागस्य च पद्यमय्यः उक्तयः अस्य भेदस्य उदाहरणतां गच्छन्ति । तदेयं वक्ष्यमाणेन पञ्चमप्रभेदेन सह खण्डकाव्यस्य पञ्च प्रभेदाःसाधारणतया भवन्ति । तेषु प पूर्वोक्तं द्वितीय भक्तिरसमयं तृतीयम् ऐतिहासिकं च निम्नतनीम् भूमिम्, एष चतुर्थः मध्यमा भूमिम्, उत्तरकालिकः अमरूकमत हरिप्रभृतिभिः प्रतिनिधीयमानः वाडमय- स्य स्वतन्त्रागतया स्थितः पञ्चमः प्रभेदश्च अर्ध्वतनी भूमिम् अधिकरोति ।। (४) उत्तरकालिककवीनां सङ्कीर्ण शारिक वा रहस्यमयं वा खण्ड- काव्यम् । अत्र हि प्रभेदे धर्मभावना कामवृत्त्या सङ्कीर्यते । अत्र च प्रणेतु अनयोः उभयोः भावना-वृत्त्योः कतरा प्रधाना इति तावद् निश्चेतु दुःशकम् । भक्तिरसमयेन ऐतिहासिकेन च खण्डकाव्येन अस्यप्रभेदस्य तुननायां कृतायां यथा अन्न रतेः प्राधान्यं प्रकृत्याः अङ्गनानां च लावण्याऽऽलेखने अत्युक्ति- प्रयुक्ति प्रेक्ष्यते न तथा पूर्वोक्तोभयत्र ! अनेन खण्डकाव्यप्रभेदेन प्रणेतृणां महती प्रेक्षणशक्तिः गभीरानुभूतिश्च प्रमाणी क्रियते । अस्य प्रभेदस्य बहूनि पद्यानिवचोभङ्गी-वयेविषयोभयदशा निरतिशयसौन्दर्यवन्ति रत्नानि सन्ति । एपु हि पयेषु चातकचकोरचक्रवाक-प्रभृतिपक्षिणाम् अप्रस्तुतवर्णनेन मानवीय- रागादिनानाजीवनवृत्तयः निरूपिताः । सर्वत्र एतज्जातीयकेयु पद्यप् पशुपाद- पानां जगतो महद् गौरवं खल्वस्ति, अतिरमणीयं च तद्वर्णनं संदृश्यते । खण्डकाव्य साहित्यस्य विविक्तां धाराम् अगीकृत्य ये तत्प्रणयने प्रवृत्ताः बभूवुः फेवलं ते उत्तरकालिकाः (Later) कवयः अध्यायेऽत्र अस्मद्- ध्यानगोचराः भविष्यन्ति ।। (३७) खण्डकाव्यकर्तारः। (१) शृङ्गारतिलकम् । कालिदासः' किल एतत्कर्ता इति प्रसिद्ध प्रमा- णन्तु न किमपि अन्न उपलभ्यते । अत्र केवलं त्रयोविंशतिः पद्यानि लभ्यन्ते । यत्सत्यं फतिचित् पद्यानि अस्य अतीव सहृदयहृदयहृयानि 1-कालिदासस्य ऋतुसंहारमेघदूतखपदकाग्ययोः परिचयस्तु एकोनविंशे सपडेप्रासन्यः॥ यथा- ·संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः इयं व्याधायते वाला ध्र रस्याः कामुकायते । कटाक्षाश्च शरायन्ते मनो मे हरिणायते । इति । पुनश्च, पेशलतमैः उपादानैः अङ्गनाङ्गानि निर्माय विरश्चिना किमिति तच्चित्तम् अश्मना विरचितम् इति विचिन्त्य खिद्यमानः सोपालम्भ- मिव कविः आह- 'इन्दीवरेण नयनं मुखमम्बुजेन कुन्देन दन्तमघरं नवपल्लवेन । अगानि चम्पकदलैश्च विधाय वेधाः कान्ते ! कथं घटितवानुपलेन चेतः इति राक्षसकाव्यम् अपि कालिदासकृतम् इति क्लि श्रूयते, शृङ्गारतिलकाद् दूरतरम् अपकृष्यमाणं तु एतत् न खलु कालिदासप्रसूतित्वसम्मानम् अर्हति ।। (२) घटकपरकाव्यम् । घटकर्पराभिषेनैव कविना कृते काव्येऽत्र द्वाविंशतिः श्लोकाः सन्ति । एतत्प्रणेता च कविः विक्रमादित्यपरिषन्नवरत्नपु अन्यतमत्वेन प्रसिद्धः । चरमे सलु श्लोके 'यदि कश्चिद् मां यमकनिबन्धने अतिशयीत घटकपाले अहं तदर्थ तोयम् श्रानयेयम्' इति सावलेपं लपति कविः । अन्न काव्ये मेघदूतविपरीतं प्रापि उपागतायां कयाचित् प्रोषित- पतिकया मेघमुखेन स्वपति प्रति प्रेष्यमाणः सन्देशः वर्णितः कविता ।। (३) हालकृता सप्तशती । हालाभिधस्य वा सातवाहनाख्यस्य वा कवेः कृतित्वेन लब्धप्रचारे काव्येऽत्र माहाराष्ट्रीप्राकृतनिबद्धाः सप्तशत- सङ्ख्याकाः मुक्तकश्लोकाः सन्ति । कविः स्वयं श्लोकान् इमान् प्रणिनाय उत सजग्राह इति तावद् निर्णेतुम् अशम्यम् । स्रीष्टीयप्रारम्भिकशतकेषु कचिद् सम्प्रघार्यमाणे काले किल अस्याः प्रणयनम् अभूत् । हर्षचरिता- मुखे घाणेन तु एपा अतीव उपस्तुता ।। कृतकया अप्रमादम् अधीतया च भापया निबद्धा सप्तशती न खलु सर्वजनकाव्यं भवितुमर्हति । अनेकविधाश्च प्रसङ्गाः अन्न वर्णिता । तथाहि अत्र गोप गोपालिका-च्याधिका-मालाकारिका-शिल्पिनीप्रभृतीनां नाना- जीवनवृत्तीनां बोपुसानो मनोहराणि वर्णनानि, शृङ्गाररसोद्दीपनतया स्य. तन्त्रतया या प्रत्याः विविधागानां वर्णचित्राणि, पाचित्क्यः सूक्तया दृक्पथम् अयतरन्ति । तथाहि काचिद् विरहिणी 'यः करेस्त्वं दयित में स्पृष्टवान् तैरेव मामपि स्पृश' इति चन्द्रमसं प्रार्थयति, सा पुनः प्रभाते स्व. प्रियप्रयासगमनं यारयितुम् अनन्ता खलु निशा स्याद्' इति कामयते । अथ. पुनः कश्चित् तृपादितः पथिकः सलिलं नयन्ती काश्चन नश्यौवनां विलोक्य ·सप्तत्रिंशः खण्डः] खण्डकाव्यकतारः तां जलं प्रार्थयते । चिरं तन्मुखलावण्यपिपासुः सन् स यावत् तथा अञ्जलि रचयति यथा अङ्ग लीरन्ध्र भ्यः जलम् अधश्च्योतमानं भवेत् तावत् साऽपि नाशकाम्यावती सती क्रमात् क्षीयमाणां जलधारां तदजलो पातयति । यवर्णनेषु मञ्जरीपु परिभ्रमतां भ्रमराणां वर्षया प्रमाद्यतां बर्हिणां ध्वाङ चाणां, सतृष्णं स्वसहचरी: मृगयमाणानां मृगार शाखामृगाणां च वर्णनम हठात् हृदयं हरते । नीतिसूक्तिपु 'कृपणस्य धन तथा तस्य उपकाराय यथा तस्य छाया पथिकान्तरस्य' इत्याद्यर्थकानि, पधिराः अन्धाश्च लोके धन्याः येपु हि प्रथमे अचारुशब्दान् न शृण्वन्ति अपरे च अपद्यमुसानि न पश्यन्ति' इत्याद्यर्थकानि च वचनानि उदाहरणतया अवतार्याणि । कचित कचिद् नाट्यवत् पेशलपरिस्थिति-निरूपणमपि दृश्यते । तथाहि, स्वप्रणयिनः वैद्यस्य गृहं जिगमिपन्ती काचित् परपतिका आत्मनः मिध्यावृश्चिक देशनं नाटयति॥ अनुकृतयः । अस्याः अनुकृतिपु भूयिष्ठ प्रसिद्धा तायद् आर्यासप्तशती नाम या पलु सोष्टद्वादशशतकस्य अपरभागे बङ्गनितिपति लक्ष्मणसेनस्य राजपरिपदम् अलङ्क र्वता गोवर्धनेन प्रणीता। अत्र प्रग्या नामकेषु सण्डेषु विभकाः अकारादिक्रमेण उपस्थापिताः शृङ्गाररसप्रधानाः सप्तशतमुहरुकश्लोकाः सन्ति । अत्र अन्योक्त्याः प्रचुरत्वाद् अनुमीयते यद् थलारशास्त्रस्य ध्वनिसम्प्रदाये कवेः महतो आस्था आसीद् इति । यथा शम्भुना (११०० स्रीष्टसम्वत्सरभवेन) कृतायाम् अन्योक्तिमुक्तलतायां धीरे- श्वरेण च ( यस्य आविर्भावकालः अविदितः ) ने अन्योतिशतके तथा अनापि पहुशः शृङ्गाररसः गूढोक्त्या (Indirectly) व्यञ्जितः। भाषा अस्याः संस्कनम् एय, परं काव्यगुणतया एपा हालप्रणीतायाः सप्तशत्याः अपकृष्ट खलु। अपरा प अस्याः अनुकृतिः हिन्दीमापानियद्धा प्रासनभूतकालप्रादु- भूतस्य बिहारीलालास्यस्य फवे. कृतिः बिहारोसतसई नाम ! अन प्रायः शृङ्गाररसप्रधानाः उपसप्तशतमुहकदोहाः । अत्र नायकसम्बन्धेन नानादेश- पालेषु नानाभावः समभित्ययानि नायिकानां नानारूपाणि निरूपितानि ॥ (४) महरिः । सरडकाव्य (Lyrics) प्रणेतृतया कालिदा- साद् अनन्तरं पदं तावद् भर हरेः एव । शृङ्गारशतक-नीतिशतक-वैराग्य- शतक रचयिता खलु भई हरिः इति नापन् लोके प्रसिद्धम् । अत्र शतकत्रयां ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ पञ्चमोऽध्यायः प्रथमे शतके शृङ्गाररमः, द्वितीये लोकव्यवहारः, तृतीये च शान्तरसः मुख्यः । अत्र प्रत्येक शताद् अधिकः श्लोकाः उपलभ्यन्ते । सर्वे ते शतककृतव फविना कृताः इति तावद् निश्चयेन वक्त मशक्यम् । अत्रत्यानि कानिचित् पद्यानि शकुन्तलायां, मुद्राराक्षसे तन्त्राख्यायिकायाश्चापि उपलभ्यन्ते । कानि- चिच्च सूक्तिसन्दर्भपु अन्यान्यकविनाम्ना अपि सत्गृहीतानि' । अथ तस्य नीतिवैराग्यशतकयोः अन्यकविकृताः अपि श्लोकाः सह गृहीताः सन्ति यदि, सन्तु नाम, शृङ्गारशतकं तु तस्यैव उर्वरधीप्रसूतिः इति खलु प्रतिभाति ।। अथ कोऽयं भव हरिः १ अल्पिष्ठ खलु अस्य इतिवृत्तविषयकं विज्ञा- तम् । न च लोकवार्ताऽपि किश्चिद्विशिष्टयोधनपरा श्रत्र । ननु कोऽयं भर्तृ. हरिः इति अपि तायद् अक्सिन्देहं न ज्ञायते । वाक्यपदीयप्रणेता भर्तृहरिः नाम कश्चिद् चैयाकरण: ६५१ तमे खीष्टादे पश्चत्वमाप इति, स किल अस- कृद् गृहत्यागिनाम् आनन्देन गृहमेधिनां सुखेन च कृतां दोलाम् अधिरुह्य प्रेखोलनाम् अनुयभूव इति च तावद् इत्सिह नाम्नः चीनयात्रिणः लेख- साक्ष्येण ज्ञायते । एतत्साक्ष्यमलेन 'इसिद्ध परिचोयितः एप भई हरिः एव एषां शतकानां प्रणेता सम्भाव्यते' इति मैक्समूलरमहाशयाः उदृङ्कितवन्तः । न तु किमपि अत्र निर्विकल्पं कल्पयितुं शक्यम् , अमीषां शतकानों कर्तु: श्रबौद्धत्वे वेदान्तशैवत्वात् । नैतानि शतकानि इसिडा प्रेषितानि वा प्रेत्यापि उपेक्षितानि या इति उभयमपि सलु सम्भाव्यते ।। शैली । म हरेः श्लोकेषु प्रत्येक लघुकाव्यायते तायन्तं च अर्थ विभर्ति यावान् प्राइग्लभाषायां चतुर्दशपादच्छन्दसे (For Sonnet) श्रले स्यात् । न तद् अद्भुतं, संस्कृतभाषायां समासः अर्थनिबन्धने अनन्यसाधारणशक: दर्शनात, भर्तृहरेश्चात्र सिद्धहस्तत्वात् । अस्य नीति- शतकं निधानं पलु औपदेशिकवचनानाम् । तथाहि, महापुरुपलक्षणं लक्षयन् स आह- 'विपदि धैर्यमयाभ्युदये क्षमा, सदसि पास्पटुता युधि विक्रमः । यशसि धाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतो प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् । इति । वैराग्यशतके तु नितरां मिन्नेन स्वरेण प्रयचभिय पाह- 'आक्रान्तं मरणेन जन्म जरसा यात्युत्तमं यौवनं, सन्तोपो धनलिप्सया शमसुखं प्रौटागनाविभ्रमः। --ममूनिमान्दाः परमं प्रमाणं वेप मिया विरोधात् ।

·समत्रिंशः खण्डः] स्वपटकाव्यकार: लोकमत्सरिभिगुणा वनभुवो व्यालैपा दुर्जन- रस्थैर्येण विभूतयोऽप्युपहत्ता प्रस्तं न कि केन चा।' इति । श्रथ रतिपतेः परमां शक्ति दृष्ट्वा प्रबोधयन् आह- 'कामिनीकायकान्तारे कुचपर्वतदुर्गमे । मा सम्बर मन:पान्थ ! तत्रास्ते स्मरतस्करः। इति । अनेन बहुलं प्रयुक्तं वृत्तं तु शिखरिणी शार्दूलविक्रीडितं च ।। कालः । चैयाकरणभरी हरेः अन्यः यद्येष भर्तृहरिः नहि न किञ्चित् तस्य कालविषये निश्चयेन विदितम् । पुण्यश्लोकस्य महाराजविक्रमादित्यस्य भ्राता किल भत् हरिः बभूव इति लोकप्रयादः अपि तत्कालावधारणे सहायता नोपयाति । भट्टिकाव्यकर्ता भट्टः एव किल एप भर्तृहरिः इति वादस्तु नहि पर्याप्त प्रमाण पुष्टः॥ (५) अमरुः ( अमरुकः) (ख्रीष्टसप्तमशतकभवः)। अमरुः इति अमरुकः इति च लोके विश्रुतेन अनेन कविना कृते अमरुशतके काव्ये, यस्य शासाचतुष्टयसंस्करणानि उपलभ्यन्ते, न्यूनतो न्यूना नवतिः अधिकतः अधिकाः पञ्चदशोत्तरशतं च श्लोकाः दृश्यन्ते । एषु केवलम् एकपश्चाशत् श्लोकाः सर्वसाधारणः सन्ति । भिन्नभिन्न संस्करणेपु श्लोकानाम् श्रानुपूर्वी- भेदोऽपि महान् अवलोक्यते । सुभाषितसंग्रहेषु यानि यानि पद्यानि अमरुक- नाम्ना संगृहीतानि न तानि अमरुककाव्यस्य कस्मिंश्चिदपि संस्करणे विद्यन्ते । तस्मात् कतमेन तावत् संस्करणेन मूलकोव्य यथावत् प्रतिनिधीयते इति सुवचं नास्ति । अर्जुनवर्मणा (१२१५ तमनोष्टाब्दसम्भवेन) टीकाकृता अङ्गीकृतः प्रन्यः एव तावत् प्रकृतप्रन्थानन्तरवर्ती इति वै सम्भाव्यते ॥ टीकाः । कश्मीराधिपतिविशेषस्य मृतदेहे स्वजीवं प्रवेश्य तस्य अङ्ग- मानां शतेन कामविषयकः यः अनुभव शङ्करभगवत्सादेन उपार्जितः स एव अमरुक्पाव्ये शब्दनिबद्धः इति तावत् कतिपयपण्डितप्रत्ययगोचरः लोक- प्रवादः प्रथितः। टीकाकृता रविचन्द्रेण इमे श्लोकाः ब्रह्मज्ञानव्यङ्ग्यार्थक- तया व्याख्याताः। वेमभूपालेन (१४ शताब्दीभवेन) तावद् एपो व्याख्यानं नायिकाभेदवर्णनपरतया कृतम् । अन्यश्च टीकाकृभिः नानाऽलङ्कारोदाहरण- तया एते गृहीताः । शृंगाररसस्य विविधानि शब्दचित्राणि ननु एते श्लोकाः इति एव आलोचनं तु परसण्डदृशा (on The whole) यथार्थतरं स्याद् । इति प्रतिमाति । रतिम् अङ्गानां च मनुष्यजीवनस्य उपादानविशेषो मत्या .

·. . संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः प्रथमे शतके शृङ्गाररमः, द्वितीये लोकव्यवहारः, तृतीये च शान्तरसः मुख्यः । अन्न प्रत्येकं शताद् अधिकः श्लोकाः उपलभ्यन्ते । सर्वे ते शतककृतव कविना कृताः इति तावद् निश्चयेन वक्त मशक्यम् । अत्रत्यानि कानिचित् पद्यानि शकुन्तलायां, मुद्राराक्षसे तन्त्राख्यायिकायाश्चापि उपलभ्यन्ते । कानि. चिच्च सूक्तिसन्दर्भेषु अन्यान्यकविनाम्ना अपि सङ्गृहीतानि' । अथ तस्य नीतिवैराग्यशतकयोः अन्यकविकृताः अपि श्लोकाः सड़ गृहीताः सन्ति यदि, सन्तु नाम, शृङ्गारशतकं तु तस्यैव उर्वरधीप्रसूतिः इति खलु प्रतिभाति ।। अथ कोऽयं भव हरिः ? अल्पिष्ठ खलु अस्य इतिवृत्तविषयक विज्ञा- तम् । न च लोकवार्ताऽपि किश्चिद्विशिष्टयोधनपरा अत्र । ननु कोऽयं भत हरिः इति अपि तावद् अविसन्देहं न ज्ञायते । वाक्यपदीयप्रणेता भर्तृहरिः नाम कश्चिद् वैयाकरण: ६५१ तमे खीठान्दे पञ्चत्वमाप इति, स किल अस. कुद् गृहत्यागिनाम् अानन्देन गृहमेधिनां सुखेन च कृतां दोलाम् अधिरुह्य प्रेड्खोलनाम् अनुवभूव इति च तावद् इसिड नाम्नः चीनयात्रिणः लेख- साक्ष्येण ज्ञायते । एतत्साक्ष्यबलेन 'इसिस परिचोयितः एष भर्तृहरिः एव एषां शतकानां प्रणेता सम्भाव्यते' इति मैक्समूलरमहाशयाः उदृकितवन्तः । न तु किमपि अत्र निर्विकल्प कल्पयितुं शक्यम् , अमीषां शतकानां कर्तु: अबौद्धत्वे चैदान्तशैवत्वात् । नैतानि शतकानि इसिहा प्रेक्षितानि वा प्रेक्ष्यापि उपेक्षितानि वा इति उभयमपि खलु सम्भाव्यते ।। शैली । भर्तृहरे श्लोकेपु प्रत्येक लघुकाव्यायते वावन्तं च अर्थ विभर्ति यावान् आङ्ग्लभाषायां चतुर्दशपादच्छन्दसे ( For Sonnet) प्रलं स्यात् । न चैतद् अद्भुतं, संस्कृतभाषायां समासः अर्थनिबन्धने अनन्यसाधारणशक्त दर्शनान , भर्तृहरेश्चात्र सिद्धहस्तत्वात् । अस्य नीति- शतकं निधानं खलु औपदेशिकवचनानाम् । तथाहि, महापुरुषलक्षणं लायन् साह- 'विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचियंसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ।' इति । वैराग्यशतके तु नितरां मिन्नेन स्वरेण प्रवचन्निव आह-- 'आक्रान्तं मरणेन जन्म जरसा यात्युत्तमं यौवनं, सन्तोपो धनलिप्स या शमसुखं प्रौढागनाविभ्रमैः । -न तु सूफिसन्दर्भाः परमं प्रमाणं तेषां मिया विरोधात् ।। , ·सप्तत्रिंशः खण्डः] खण्डकाव्यकार: लोकमत्सरिभिगुणा वनभुवो व्यालेनुपा दुजे- रस्थैर्येण विभूतयोऽप्युपहता प्रस्तं न कि केन वा ।' इति । अथ रतिपतेः परमां शतिं दृष्ट्वा प्रबोधयन् आह- 'कामिनीफायकान्तारे कुचपर्वतदुर्गमे । मा सचर मनःपान्थ ! तत्रास्ते स्मरतस्करः।' इति । अनेन बहुलं प्रयुक्तं वृत्तं तु शिखरिणी शार्दूलविक्रीडितं च ।। कालः । वैयाकरणमत हरेः अन्यः यद्येष भर्तृहरिः तहि न किश्चित् तस्य कालविषये निश्चयेन विदितम् । पुण्यश्लोकस्य महाराजविक्रमादित्यस्य भ्राता किल भर्तृहरिः बभूव इति लोकप्रवादः अपि तत्कालावधारणे सहायता नोपयाति । भट्टिकाव्यकर्ता भट्टः एव किल एष भरी हरिः इति वादस्तु नहि पर्याप्त प्रमाण पुटः॥ (५) अमरुः (अमरुकः ) (खीष्टसप्तमशतकभवः) । अमरुः इति अमरुकः इति च लोके विश्रुतेन अनेन कविना कृते अमरुशतके काव्ये, यस्य शाखाचतुष्टयसंस्करणानि उपलभ्यन्ते, न्यूनतो न्यूना नवतिः अधिकतः अधिकाः पञ्चदशोत्तरशतं च श्लोकाः दृश्यन्ते । एषु केवलम् एकपश्चाशत् श्लोकाः सर्वसाधारणाः सन्ति । भिन्नभिन्नसंस्करणेषु श्लोकानाम् आनुपूर्वी- भेदोऽपि महान् अवलोक्यते । सुभाषितसंग्रहेषु यानि यानि पद्यानि अमरुक- नाम्ना संगृहीतानि न तानि अमरुककाव्यस्य कस्मिंश्चिदपि संस्करणे विद्यन्ते । तस्मात् कतमेन तावत संस्करणेन मूलकाव्यं यथावत् प्रतिनिधीयते इति सुवचं नास्ति । अर्जुनवर्मणा (१२१५ तमस्रोष्टान्दसम्भवेन) टीका कृता अगीकृतः ग्रन्थः एव तावत् प्रकृतप्रन्थानन्तरवर्ती इति वै सम्भाव्यते ॥ टीकाः । कश्मीराधिपतिविशेषस्य मृतदेहे स्वजीयं प्रवेश्य तस्य अङ्ग- नानां शतेन कामविषयकः यः अनुभव शङ्करभगवत्पादेन उपार्जितः स एव अमरुकवाव्ये शब्दनिबद्धः इति तावत् कतिपयपरिहतप्रत्ययगोचरः लोक- प्रवादः प्रथितः। टीकाकृता रविचन्द्रेण इमे श्लोकाः ब्रह्मज्ञानव्यग्यार्थक- तया व्याख्याता। वेमभूपालेन (६४ शताब्दीभवेन) तावद् एप व्याख्यानं नायिकाभेदवर्णनपरतया कृतम्। अन्यैश्च टीकाकृभिः नानाऽलङ्कारोदाहरण- तया एते गृहीताः। श्रृंगाररसस्य विविधानि शब्दचित्राणि ननु एते श्लोकाः इति एव आलोचनं तु असण्डशा (on The whole) यथार्थतरं स्याद् इति प्रतिभाति । रतिम् अङ्गनां च मनुष्यजीवनस्य उपादानविशेषो मत्वा है ·११८ संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः भर्तृहरिणा तयोः सामान्यस्वरूपाणि वणितानि, अमरुकेण तु प्रणयिनो. अन्योन्यसम्बन्धाः एव स्वल्लेखनीशरव्यी कृताः इति एतयोः कन्यो यस्तुदर्शने भेदः सुदर्शः ।। शैली | शैली अमरुस्य तावद् वैदर्भी। तस्मान्न काव्येऽन्न क्लिष्टाः दीर्वाश्च समासाः। मापा च अस्य सरला भङ्गिश्च भास्वरा । श्लोकेषु च "प्रस्य पाठकचित्तचुम्बिनी चारुता चकास्ति । रतिविषयिणी दृष्टिश्च अस्य सन्ना उदारा च । स्मितान्ताः प्रणयकलहाः अनेन यर्णिताः पाठकानां बलवत् प्रमोदकराः । सरसं सम्यादम् अपि रसक्षयम् अकृत्वा यथावत परिपीड्य एकश्लोककरके एव समावेशयन्ती अस्य कवेः अनन्यसुलमा या योग्यता सा यक्ष्यमाणेन श्लोकेन निपुणे निदर्श्यते । "बाले ! नाथ ! विमुञ्च मानिनि ! रुपं, रोपान्मया किं कृतम् , खेदोऽस्मासु, न मेऽपराध्यति भयान् सर्वेऽपराधा मयि । तत् कि रोदिषि गद्गदेन वचसा १, कस्याऽग्रतो रुद्यते ?, नन्वतन्मम, का तवाऽस्मि , दयिता, नास्मीत्यतो रुद्यते ॥" अस्य वल्लभतर वृत्तं शार्दूलविक्रीडितम् ।। समयः । (१) (८५० नोष्टान्दकालिका) आनन्दवर्धनः अमरुकस्य महती कीर्तिम् अनुकीर्तयति । (२) (८०० स्रीप्टाब्दकालिकेन) बामनेन अमरुकस्य पद्यत्रयी समुद्धृता । श्रतोऽधिके अस्य कालविषये वक्तुम- शक्येऽपि 'लोष्टस्य प्रायः सप्तमशतकमयः एषः' इति वचनं नानृतं स्यात् ।। (६) मयूरः (सप्तमशतकभवः)। हर्षवर्धनराजपरिषदाभरणस्य बाणभट्टस्य श्वशुरः किल मयूरो बभूव इति तावत् प्रसिद्धम्। अस्य सूर्य स्तुतिपरं सूर्यशतकं निरूढिमागतम् । स्वदुहितुः लावण्यमयानि अंगानि सूक्ष्मेतिकया वर्णयन् मयूरः कुपितया तया शप्तः कुष्ठी बभूव । अथ सूर्यस्तवं विधाय महता कृच्छण असौ कुष्ठाद् मुक्तिम् आप इति किल अस्य शतकस्य प्रभवहेतु प्रकाशयन्ती प्रमाणान्तरेण पुष्टिम् अपेक्षमाणा काचित् किंवदन्ती प्राकएयते ॥ (७) मातङ्गदिवाकरः (सप्तमशतकज:)। मयूर-भर्तृहरिसमचालि- कस्य स्वकाने एव सुप्रथितयशसः यस्य कतिचिदेष पद्यानि तावद् पलभ्य. मानानि सन्ति ।।

·सप्तत्रिंशः खण्डः ] खण्डकाव्यकारः ११६ (E) मोहमुद्गरः । निष्प्रमाणं शङ्कराचार्य कृतितया लब्धप्रचारस्य शैल्यादिबाह्यस्वरूपप्रतिपाद्यार्थाभ्यां च भर्तृहरेः वैराग्यशतकेन साम्य विभ्रतः अस्य कियन्ति पद्यानि परमार्थेन हृद्यानि ॥ (8) शिडणकृतं शान्तिशतकम् । अनिश्चीयमान कालप्रादुर्भूते काव्येऽत्र बौद्धमनोवृत्तयः काश्चन लक्ष्यन्ते । काव्यगुणैः भनु हरेः शतकाद् अपकृष्यमाणमपि, अनतिलोकप्रसिद्धमपि च एतद् अनुभूतिगाम्भीर्येणा भत हरिशतकमतिशेते खलु ।। (१०) विह्नणकृता चौरपश्चाशिका [११ शतकम् ] । अस्य काव्यस्य 'चौरपश्चाशिका' इति नाम्नः 'स्तेनकृतानि पश्चाशत् पद्यानि' इति, 'गुप्तप्रणयपराणि पश्चाशत् पद्यानि' इति, 'चौराभिधकविकृतानि पळा- शत् पद्यानि' इति च नानाऽर्थाः गृह्यन्ते । कतिचिद्धस्ताङ्कितपुस्तकेषु क्वेः विहणनाम्नैव स्मर्यमाणत्याद् विक्रमादेवचरित काव्यप्रसिद्धप्रणेता' वितण: एव एतत्कः इति निश्चीयते । चौरपञ्चाशिकायाः काश्मीरिक दक्षिणभारतीयं च इति यत् संस्करणद्वयम् उपलभ्यते न तत्र उभयत्र तस्याः राजतनूजायाः वर्णने विवरणानां सावण्य निर्वण्य ते यस्यां किल विखणस्य अनुरागः अनुश्रुतिभिः श्रूयते । यदि हि नाम विहणेन काव्येऽत्र नृपविशेषसुतागतः कस्यचिद् लुण्टाकराजस्य रागः आलिखितः स्याद् ॥ अत्र सम्भोगशृङ्गारस्य सम्भोगानन्तरवर्तीनि स्मृत्यादिरूपाणि पुरु- रूपाणि मनोहारिणा सर्वाङ्गीणविस्तरेण वणितानि । मङ्गिश्च सर्वत्र वार्था- नुरूपा सुरूपा च । विपुलं च प्रकाशितभाववैविध्यं दृश्यते । अत्र अद्यापोति पदं मुखे निघाय प्रारब्धम् एकैकं पद्यं तीव्रानुभूति गम्भीरसवित्ति (emotion) च अभिव्यनक्ति । यथा, 'अद्यापि तो प्रणयिनी मृगशायकाक्षीं, पीयूषवर्णकुचकुम्भयुग वहन्तीम् । पश्याम्यहं यदि पुनर्दियसावसाने, स्वर्गापवर्गवरराज्यसुसं त्यजामि । इह वृत्तं च प्रधानं वसन्ततिलकम् ।। (११) जयदेवः । जयदेवः वङ्गभूजानेः लक्ष्मणसेनस्य सदसि रत्न- पञ्चकेऽन्यतम रत्नं बभूव । तस्य गीतगोविन्दः नाम काव्यं संस्कृते उत्तम- -विममादेवचरितपरिचयस्तु ४३ तमे खएडे लन्यः ॥ इति ।

·+- , संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः काव्यश्रेण्यां गण्यते । लोकप्रियतायां गीतगोविन्दाद् अतिरिच्यमानं खण्ड- काव्यान्तरं दृक्पथं नावतरति। तत्सम्मानमुद्दिश्य तजन्माधिष्ठाने तजन्मदिवस. राजे प्रतिवर्ष गीतगोविन्दगीतगानप्रथा अनेकशतवर्षाणि अवतिष्ट। कवि- राजेत्युपपदेन यदसौ स्वनामधेयं विशिनष्टि तत् परमार्थेनैव एष कविराजः! सरविलियमजोन्समहाशयेन प्रस्तुतम् अस्य काव्यस्य विकृतमपि रूपान्तरं प्रेक्ष्य उच्चैः तत्स्तवं गायन् गेटे (Goethe ) महाकविः "अशक्यभाषान्त- रानुवादत्वं यदि श्रेष्ठकाव्यप्रमाणं तर्हि गीतगोविन्दस्य तथात्वे न कश्चित् सन्देहः" इत्याह स्म' । पाह्याकृतिः । अथ बाह्याकृतौ किप्रकारक काव्यमिदम् इति अनुयोगे विविधानि प्रतिवचनानि प्राप्यन्ते । तथाहि खण्डकाव्य (Lyric)-नाटकम् इति एके, मधुरनाटकम् (Melodrama) इत्यन्ये, परिष्कृतयात्रा इत्यपरे', पशुपालजनीननाटकम् (Pastoral drama) इतीतरे", सङ्गीत- नाटकान्तरालवर्तिनी ( between song and drama) रचना इति केचित् । सर्गेपु, न तु अद्वेष, विभज्यमानतया काव्यं खलु इदम् इति तु समुचित प्रतिभाति । अत्रत्यगीतिकानां पर्वसु देवालयेषु गातुम् अभिप्रेत- त्वात् तत्र तत्र राग-तालनामनिर्देशोऽपि युक्तः एव । वस्तुतस्तु अद्भुतकवि- प्रतिभावतो जयदेवस्य उपज्ञा एपा अभिनयः एव कश्चित् काव्यप्रकारः। उच्चारणीयाः पाठाः, गीतिकाः, कथाः, वर्णनानि, भाषितानि चेति सर्वाणि महता चातुर्येण साभिप्रायं मिथः अनुस्यूतानि ।। वर्णितार्थाः । चतुर्विंशति प्रबन्धनामभागेषु विभक्ताः काव्येऽत्र द्वादश सर्गाः प्रतिप्रबन्धं च अष्टपदानि गीतानि सन्ति । पात्राणि तु अत्र कृष्णः राधा राधासखी च सन्ति । अभिलाया प्रत्याशा नैराश्य मान मानोपशम समागमप्रभृतयः भारतीयानुरागस्य, पूर्णनैराश्यं चरमविप्रयोगं च 1-ए बो. कीयकृतस्य 'ए हिस्टरी श्रावसं स्कृतलिटरेचर' नामकग्रन्थस्य (१९२८ खीष्टाब्दसंस्करणस्य) १९५ तम पृष्ठम् ॥ २-यया लेसन-( Lassen ) महाशयः ।। ३.-यया पिशल-( Pischel) महाशयः ॥ -यया पान् धाडर-(Von Schroeder) महारायः ५-यथा जोन्स-(Jones) महाशयः ॥ ६-यथा लेवि.( Levi) महारायः॥

·सप्तत्रिंशः खण्डः] खण्डकाव्यकार: १२१ वर्जयित्वा, नानादशाः अत्र सुविशदं सुनिपुणं च वर्णिताः । अत्रत्यं चित्रं शृङ्गाररसवर्णनं विलोकयितुः 'कामशास्त्रमेव कविना नूनं काव्यतया परि- पमितम्' इति भाति । यतः शृङ्गाररसोत्पत्ती आलम्बनविभावेन समं प्रकृतिसुन्दरी अपि उद्दीपनतया विशिष्य सहकारकार्य करोति तस्माद् वसन्त- ज्योत्स्ना-सुरभिसमीरादीनामपि इह चित्तचमत्कारि वर्णनं समुपलभ्यते । एवं विधे हि काले विहङ्गमानामपि मनांसि यदि मनोमवेन बलवद् अभि- भूतानि स्युः, किमद्भुतं तर्हि ॥ व्यङ ग्यार्थानुसन्धानम् । कश्चिद् गूढः व्यग्यार्थोऽत्र वर्यतया विवक्षित: न तु वाच्यार्थः इति प्रकल्प्य केचित्तु कृष्णेन जीवात्मा गोपी- केलिभिः था विवेकोत्पत्तेः जीवात्मबन्धकारणं नानारूपं मायाजाल राधया च परमानन्दः प्रातिप्यते इति अभिधेयार्थान्तहितं प्रतीयमानार्थ सम्पश्यन्ति । परं कृष्णः कवेः दृढभक्तिमयोपासना विषयः आसीद् इति तु तावद् अप्रत्याख्येयमेव प्रतिभाति ॥ शैली । शैली अस्य वैदर्भीरीतिशालिनी। अत्र कचित् कचित् सत्सु अपि दीर्घसमासेषु क्लिष्टार्थतादोपो न विद्यते। लोकपर्वसु गातुमिष्टत्वाद् एषां गीतानाम् असो आत्मनः महोर्वरप्रतिभावलेन अभिनवमेव कंचन काव्यप्रकारम् उद्भावयाञ्चकार । एपु गीतेपु काऽपि अद्भुतैव सरलता मधुरता च विद्यते । यथा सङ्गीतमयललितपदन्यासेन तथैव मनोरमरचनागुणेन अपि अस्य शैली अप्रतियोगिनी। कदाचिद् द्रुतप्रवाहैः लघुपदैः कदाचिच्च सन्तुलितगतिकः कृतहस्तरचितदीर्घसमासैः स्वैरं वाचकश्नोतमनसां वयित्री विचित्रा योग्यता खलु जयदेवे दृश्यते। विविधविधच्छन्दःप्रयोगे इव मृदुल- शब्दालङ्कारविधानेऽपि, विशिष्य घरणान्त्यचरणमध्यगानुप्रासयमकविधाने ऽपि, च एष सुतरां कृतहस्तवरः । यथा, हरिरभिसरति वहति मधुपवने, किमपरमधिकसुखं सखि! भवने ।' इत्यादिषु ॥ चरणान्त्यशब्दसाम्यमवलोक्य केचिद् 'जयदेवस्य गीतगोविन्दस्य प्रादर्शन केनचिद् अपनशकाव्येन भवितव्यम्' इति यद् उदयन् , तन्न चरणान्त्यशब्दसाम्यस्य चिरन्तनात् कालात् संस्कृतेऽपि अन्त्यानुप्रासत्वेन सुप्रतीतत्वात् । अस्य कवेः वर्णित न केवलं मनुष्यरागेण समवेत प्रकृति- सौन्दर्यमेव अपि तु भावानुरूपवर्णनिर्धारणमपि तथाविधं यथा अन्य ·१२२ संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः काव्यम् अविषयः खलु भाषान्तरविधानस्य । तथाहि, राधा ब्रवीति- 'कथितसमयेऽपि हरिरहह न ययौ वनम् , मम विफलमिदममलरुपमपि यौवनम् ॥ यामि हे कमिह शरणं सखीजनवचनवश्चिता, मम मरणमेव परमिति वितथकेतना, किमिति विपदामि विरहानलमचेतना ।। यामि हे... अथ कालिन्दीकूलपतिनं कुञ्जमलकुर्वन् माधवो वक्ति- 'मामियं चलिता विलोक्य घृतं वधूनिचयेन सापराधतया मयाऽपि न चारिताऽतिभयेन । हरि हरि हतादरतया गता सा कुपितेव । किं करिष्यति किं वदिष्यति सा चिरं विरहेण कि धनेन जनेन किं मम जीवितेन गृहेण ॥ हरि हरि......' गीतगोविन्दस्य वयष्टीकाः अनुकृतयश्च श्रालोक्यन्ते'। (१२) शीलाभट्टारिका । सुभाषितसमग्रन्थेषु कृतोल्लेसाः सन्ति कतिपये अन्येऽपि सण्डकाव्यकवयः, परम् इह वस्तुनः कतिपयरमणीयपद्य विधाज्या: शीलाभट्टारिकायाः एव नामोदेशपूर्व पद्यमेकम् उदाहरणतया अवतार्यते- 'दूति ! त्वं तरुणी, युवा स चपलः, श्यामास्तमोभिर्दिशः, सन्देशस्सरहस्य, एप . विपिने सङ्केतकावासका - भूयो भूय इमे वसन्तमस्तश्चेतो गच्छ, क्षेमसमागमाय निपुणं रक्षन्तु ते देवताः' । इति । अस्याः भाषा सनु सरला शैली पविच्छित्तिशालिनी । वृत्त च प्रियतरम् अस्याः शार्दूलविक्रीडितम् ।। ३८ (क) सदुक्ति-सन्दर्भाः। यत्र नानाफपीनां सत्पद्यानि एकत्र सट गृहीतानि स खलु सदुक्ति- सन्दर्मो नाम । पयमा ते न खलु अन्यप्राचीनप्रन्थगणनासु पदमईन्ति, अथापि तेषु भूयिष्टानि प्राचीनपद्यानि सुरतितानि । तथाहि येषां सएडकाव्य. प्रणेतृणो नीतिकाव्यर्तृणां च लोके नामानि केवल धूयन्ते तेषां काव्योदा. 1-शिष्य (मिरस)-मम्मदायस्य मादिमन्यनाति धर्मप्रन्ये सुरपिता जयदेवस्य भन्या गुणपती कृतिः दिग्दीमापामिण्दा दरिगोविन्द'-प्रशस्तिः॥ नयन्त्यन्यथा ·अष्टाविंशःखएड] सदुक्तिसन्दर्भाः १२३ हरणानि एपु लोचनगोचरी भवन्ति । परम् एकस्मिन सदुक्तिसन्दर्भ यत्पद्यम् यस्य कवेः नाम्ना समुद्धृतं तदेव इतरत्र तदन्यस्य कवेः नाम्ना इति तेषां मिथो विरोधात् न तेषु विश्वासः कर्तुमुचितः । कर्तृ नामविरोधश्च अयं द्योत- यति यद् 'अमीषां पद्यसङ्ग्रहाणां काचिद् यथार्था दृढपरम्परा नैवासीत् तेषां सह महीतारश्च महायासेन तत्सहप्रहम् अकापु:' इति । संस्कृतस्य बहूनां सदुक्तिसन्दर्भाषां मध्यात् केवल प्रधानतमाः अत्र परिचाय्यन्ते। (१) कवीन्द्रवचनसमुच्चयः । अयावधि प्रकाशम् अागतेषु सदुक्ति- सन्दर्भेषु एप खनु प्राचीनतमः । एष च खीष्टद्वादशशतकस्य नेपालीय- हस्तावितं ग्रन्थम् मूलीकृत्य डा. ऐफ. डब्ल्यू. टामसमहाशयेन सम्मा- दितोऽस्ति । अत्र नानाकवीनां ५५ श्लोकाः सङ्गृहीताः, न च एपु कविषु एकोऽपि १००० लीष्टसम्वत्सराद् अर्वाक्कालभवः॥ (२) सदुक्तिकर्णामृतम् ( अथवा सूक्तिकर्णामृतम् )। बङ्गनरेश- लक्ष्मणसेनस्य सेषकेषु अन्यतमः श्रीधरदासः १२०५ तमे खीष्टाब्दे इदं सञ्ज- माह । अत्र प्रायेण वगीयानामेय ४४६ सङ्ख्याकेभ्योऽपि अधिकानां कवीनां पद्यानि प्रगुशितानि ॥ (३) सुभापितमुक्तावली । त्रयोदशशवाब्दीभवः जहणो नाम कविः किल अस्याः जनकः' । अत्र श्लोकाः यथाविषयं विभज्य स्थापिताः । कवीन् काव्यञ्च अधिकृत्य प्रस्तुतम् अस्याः प्रकरणम् अनेकविविषये नानाज्ञातव्य- झापकत्वाद् विशेषतः पाठकान उपकरोति ।। (४) शाधिरपद्धतिः । १३६३ तमे नीटवर्षे शाई धरः एता सम्पाद- यामास । अत्र १६३ भागेषु विभक्ताः ४६८८ श्लोकाः, येषु कतिपये स्वयं शाह घरस्यैव । मुख्यतमः खल्वेष सर्वेषु सूक्तिसङ्ग्रहान्थेषु ।। (५) सुभाषितावली । पञ्चदशशतकभवेन वल्लभदेवेन सम्पादितायाम् अस्यां १०१ भागेषु विभक्ताः ३५० सङ्ख्यामपि अतिकामतां कवीनां ३५२७ श्लोकाः वर्तन्ते । कहणस्य अपूर्णायाः राजतरङ्गिण्याः लेखनकार्यम् अमे नेतः जोनराजस्य पुत्रेण वा शिष्येण वा श्रीवरेण सम्पादिता एका अपराऽपि -फेशाचिन्मतेन तु ग्रभानुपपिद्धतः १२९७ तमे वर्षे जहणस्य कृते एताम् अप्रप्नात् । वीषयता मदाससूचीमन्य (Catalogue) विंशोऽध्यायः, 11 सम्याहितः कविः॥

·१२४ संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः सुभाषितावली तावत् प्रसिद्धा। खीष्टस्य पञ्चदशशतके एव लब्धोद्भवायाम अस्यां अति ३८० सङ्ख्याकानां कवीनां श्लोकाः सगृहीताः ॥ ३८ (ख) नीतिकाव्यम् । संस्कृतस्य नीतिकाव्याढ्यत्वे पर्याप्त प्रमाणं प्राप्यते । प्राचीनतमनीति- काव्यस्य सद्भावस्तु ऋग्वेदे किल विद्यते । तदनन्तरम् ऐतरेयब्राह्मणगते शुनःशेपोपाख्याने अस्य अनेकानि निदर्शनानि दृश्यन्ते । नीतिकाव्यसरूपाणि नानावचनानि उपनिषत् सूत्रमन्थ-राजधर्मशास्त्र महाभारतादिषु तेषु तेषु बहुपु ग्रन्थेषु लभ्यन्ते । पातञ्जलव्याकरणाद् शायते यद् विशाल नीतिकाव्य साहित्यं पतञ्जलिना अनुशीलितं खलु श्रासीद् इति । सिंह-रासभ-मार्जार मूपिक-प्रभृतिभिः उच्यमानत्वाद् विलक्षणतया भासमानानाम् एतादृशां नीतिवचनानां महान् राशिः पञ्चतन्त्र हितोपदेशयोश्च समूढः । 'नीति- काव्येषु भतृहरिनीतिशतकम् अत्यन्तं गौरवास्पदम्' इति, 'सूक्तिसन्दर्भेषु सहस्राणि नीतिवचनानि' इति च अभिहितचरम् । अथ कतिपयान्यनीति- काव्यानां परिचयः अघस्तात् प्रदीयते ।। (१) चाणक्यनीतिशास्त्रम् । एतत् खलु राजनीति समुच्चय- चाणक्यराजनीति-गृद्धचाणक्यादि नानाऽभिख्याभिः अभिख्यातम् । चन्द्रः गुप्तामात्यस्य (अर्थशास्त्रकर्तृतयाऽपि प्रसिद्धस्य) चाणक्यस्य कृतिः एषा इति श्रूयते किल । प्रमाणं तु अन्न किश्चिद् नोपलभ्यते । विभिन्नपाठाढयानि अस्य नानाशासासंस्करणानि प्रचरितानि । तथा च, एकस्मिन् संस्करणे तुल्यपरिणाहेषु सप्तदशभागेषु विभक्ताः ३४० श्लोकाः, भोजराजनाम्ना प्रसिद्ध अपरे च अष्टम अध्यायेषु ५७६ श्लोकाः सन्ति । अत्र सकलोऽपि सलु लोकः नीतिघायाविषयी कृतो दृश्यते । यथा, 'सकृन्जल्पन्ति राजानः सकृज्जल्पन्ति पण्डिताः । सकृत् फन्याः प्रदीयन्ते त्रीश्येतानि सझन् सकृत् ।' इति । शैली अस्य सरला, छन्दश्च मुख्यतः अनुष्टुप् ॥ (२) वररुचिनाम्ना प्रतीतं नीतिरत्नं, (३) घटकपरनाम्ना प्रसिद्धः नीतिसारः, (2) वेतालभट्टनाम्ना यिध्रुतः नीतिप्रदीपरच लघुश्रेणिधानि नीतिकाव्यानि सन्ति येषां प्रणयनकालोऽनिश्चितः, पद्यानि च कतिपयानि येषां मनोहराणि ॥

·لا अष्टात्रिंशः खण्डः नीतिकाव्यम् (५) समयमारका, (६) चारुचर्या, (७) कलाविलासश्च इत्येतानि त्रीणि एकादशशतकभवस्य महामन्थकारस्य क्षेमेन्द्रस्य कृतित्वेन प्रसिद्धानि । एतैश्च क्षेमेन्द्रस्य कृतित्वं (skill) यथा द्योत्यते न तथा तदीयः रचनान्तरः॥ मन्थकारान्तरप्रणीतानि यानि नीति काव्यान्तराणि, तेषां स्वल्पमहिम- शालितया न तानि इह उल्लिखामः।।

·अथ षष्ठोऽध्यायः (३६) कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रम्' । (१) अर्थशास्त्रस्य महत्वम् । दक्षिणापथैन संस्कृत साहित्याय यद् यद् दत्त' तत्र कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रं निरतिशयगौरवं खलु अस्ति । एत. दुपलब्धिकालाद् भारतस्य प्राचीन संस्कृति (Culture) सभ्यताविषय- कम् अस्मज्ञान प्रायः रूपान्तरं प्राप्नोत् । एतत्प्राप्तेः प्राग यूरोपीयाः 'राज- धर्मज्ञानशून्याः खलु भारतीयाः अभवन्' इति मन्यन्ते स्म । प्रायश्च पाश्चात्य विपश्चितां 'चिन्तन शूराः उद्यमकातराः खलु भारतीयाः' इति मतम् आसीत् । कौटल्यस्य अर्थशास्त्रे न केवल शासनसिद्धान्ताः एव अपि तु प्रबन्धपद्ध- तयोऽपि विस्तरेण वर्णिताः । अस्य वय॑विपयेपु हि विविधानि राज- कर्तव्यानि, प्रामरचनाः, कृषि-भू-वाणिज्यसम्बद्धाः विचाराः, अर्थकरी- कजानां ललितकलानां सुरासवनस्य (Excise), वनानां खनीनां च उन्नयनो. पायाः, नानादण्डप्रकाराः, विविधाः भूपेचन (Irrigation) विधयः, नाना- दुर्मितरूपाणि चेति बहवो विषयाः सन्ति । उपदेश्य व्यवहार्यत्वयोः कोऽपि अन्योन्यानुरूपः संयोगः अत्र दृश्यते, एप एव अस्य महान् विशेषः । तस्मात् संस्कृतसाहित्ये वर्तमानः अस्य प्रन्थस्य महिमा ग्रीकसाहित्ये वर्तमानं अरिस्टाटल-प्लेटो-प्रन्थानां महिमानं भृशम् अतिशेते ॥ (२) कर्ता। (क) अथ को नु अस्य ग्रन्थस्य प्रणेता इति जिशासायां दिष्ट्या प्रन्थान्तेऽयं श्लोकः पठ्यते- १. अर्य पनिवन्धः अखिसभाठीय माध्य सम्मेलनस्य (All-India Oriental Conference) मुंयई नगरभूते पञ्चदशेऽधिवेशने स्वीकृतः पठित- चासीत् ॥ २. त्रयोदशनाटकवर; भासः, प्रसिदभामहालकारप्रत्यप्रणेता मामह, भयन्तिसुन्दरीकथायाश्च रचयिता अपि दाक्षिणात्यः किस बभूप । एषमन्येऽपि भनेके दक्षिणात्य विकाराः स्वकृतिमिः संस्कृतसाहिस्पतिधि समवर्धयन् ॥ [१२६ ] ·कालिदास कृतीनाम् अरि मलिनाथटीकासु च चाणक्यकतार्थशासन १२७ . (e) नानां नन्दिसूत्रेषु, पञ्चतन्त्र, सोमदेवकृते नीतिवाक्यामृते पुनश्च तत्रैव:.... कृतः॥ नवविंशः खण्डः] कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रम् 'येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्दराजगता च भूः। अमर्षणोद्ध तान्य शु तेन शास्त्रमिदं कृतम् ।' इति ।। ..स्वयमेव विष्णुगुप्तश्चकार सूत्रं च भाप्यञ्च' इति अधीयते । एवमेव 'कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुच्य अन्यविस्तरम्' (१,१) इनि, 'कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः' (२, १०) इति च नाना उल्लेसाः कर्तृ विषयमः स्वयं ग्रन्थान्तराले नभ्यन्ते । यः विष्णु- गुप्तः स एव कौटिल्यः इत्यपि च एतः उल्लेसः स्पष्टी भवति ।। (स) बाह्यसाक्ष्यम् अधिकृत्य इदं तापद् अवधेयतां गच्छति- (१) अर्थशास्त्र सङ्क्षिपन् कामन्दकः स्वनीतिशास्त्रस्य (कामन्दकीय- नीतिशास्त्रस्य) प्रामुखे विष्णुगुप्त तौति । (२) दशकुमारचरिते अष्टमोच्छवासे दण्डिना भषितम्- 'इयमिदानीम् प्राचार्य विष्णुगुप्तेन मौर्यार्थ पड्भिः शोकसहस्र : सक्षिता' इति ।। अन्यच्च, नृपाण दैनिकी चर्याम् उपनियनिता दण्डिना कतिपयानि स्थलानि अर्थशास्त्राद् अक्षरशः गृहीतानि । दशकुमारचरिते सोमदत्तवृत्तान्ते च कौटिल्य कामन्दकीयादिनीति पटलकौशलम्' इति वदता दण्डिना पुनः कौटिल्योल्लेखः उल्लेसालभ्यन्ते ।।

·१२८ संस्कृत साहित्येतिहासः [ षष्ठोऽध्यायः (ख) पुराणेषु चाणक्यविषये यदुक्त' तदेव जैनबौद्धसाहि- त्ययोः बहुत्र उपलभ्यमानैः उल्लेखैः समयते'। (ग) मुद्राराक्षसे हि नव नन्दान् घातयित्वा चन्द्रगुप्तराज्य स्थिरयितु चाणक्यतः प्रयत्नः विषयीकृतः॥ (५) अभिधानचिन्तामणिगतेन- 'वात्स्यायनो मल्लनागः कुटिलचणकात्मजः। द्रामिलः पक्षिलखामी विष्णुगुप्तोऽगुलश्च सः ।।" इति पधेन ज्ञायते यच्चाणक्यः नानासंज्ञाभिः प्रसिद्धो बभूव इति । आसु संज्ञासु च विष्णुगुप्तः इति तस्य मुख्य नामधेयं, चाणक्य इति चणकस्य अपत्यत्वद्योतकं विशेषणं, कौटल्यः इति कुटलगोत्रसूचक विशेषणं, कौटिल्यः इति च कुटिलनीति मत्त्वपिशुनं विशेषणं भाति ।। (६) एक पुरुष कृतित्वम् अर्थशास्त्रस्य । स्वयम् अर्थशाखे द्विसप्तति- कृत्यः 'इति चाणक्य' 'नेति चाणक्यः' इत्येताहगंशि यानि चाक्यानि अधीयन्ते नानि श्रादाय अध्यापकप्रवर हिलमेंट (Hillebrandt) महाशयेन अर्थशास्त्रस्य एकपुरुपतित्वं, विशिष्य चाणक्यकृतित्वम् एय, संशयितम् । तन्मतेन हि समानसम्प्रदायानुयायिभिः अनेक भिः अर्थशास्त्र प्राणायि । नहि 'इति यास्कः' इति पतञ्जलिः' इत्येवंविधानि वाक्यानि निरुत महाभाष्ये च प्रासाद्यन्ते । हिल.दमतं प्रत्यवतिष्ठमानः अध्यापकप्रवर जैकोविस्तु नानककबीर- तुलसीदासादयोऽनेके कवयः अन्येप्रन्थकाराश्च विनयदर्शनार्थम् एवं स्वनामो. पन्यासं चाः इति मन्यते । अथ अर्थशास्त्रेण स्वसम्प्रदायः प्रवर्तितः न तु तत्सम्प्रदायेन अर्थशास्त्रम् इत्यस्य साधकानि नाना प्रमाणानि लभ्यन्ते । तथा हि- (१) कामन्दक: अर्थशास्त्रकर्तु: एफपुरुपस्य नामधेयं स्मरति, तथा विघसम्प्रदायं च न कापि उल्लिसति ।। (२) 'पृथिव्या लाभे पालने च यायन्ति अर्यशास्राणि पूर्याचार्यः प्रस्थापितानि प्रायशस्तानि संहृत्य एकमिदमर्थशास्त्रं कृतम्' इति मन्यादौ -जेमप्रन्थेषु स्थविरापलीधरिवं, मन्दिमूत्रम्, अषिमण्डलप्ररणवृत्तिन पत्र उक्लेनमहन्ति । बौवमन्येषु त विनयपिटकोपरि युदघोषवा समन्वयादि. का नाम टीका, महावणसरीका इति दीमत्र उस्लेखनीयौ ॥

·१२६ त्रिंशः सण्डः कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रम् कोदेश्यकत्वं मन्थस्य तेन यदुक्त' तत् सर्वत्र प्रन्ये नैकस्मिन् अपि स्थले राघातदोषो दृश्यते ॥ (३) यदि हि चाणक्यपरकालभवः कश्चिद् अस्य प्रणेता स्यात् तर्हि (ति चाणक्य निति चाणक्यः इति श्राचार्याः' इत्यादीनि चाणक्यस्य प्राचार्यत्वसिद्धेः वचनानि निरर्थकानि पब स्युः॥ (४) चाणक्येन स्यं न्यूनान्यून चतुर्दशाधिकशतकृत्वः पूर्वा- चार्याणाम् उल्लेख विधाय तेषां मतानि आलोचितानि ।। (५) मन्थे सर्वत्र ग्रन्थकत नामधेयं तद्विषयकोल्लेखो वा एकवचने एच उपलभ्यते ॥ (६) प्रन्यादी अप्रमादं प्रणीता विषयानुक्रमणिका दृश्यते । अन्यो- रेयस्य ग्रन्थरचनायाश्च दुर्लभम् ऐश्यम् (Unity) अवाप्यते ।। प्रन्यादेव तावद् ज्ञायते यद् अर्थशास्त्रमा एतच्छाख विषयकान् नाना सन्दर्भान वीक्ष्य तेषाम् उपादेय भागान प्रादाय प्रन्योऽयं निर्मितः । 'राज्याधिकृतेभ्योऽपि तेन एतप्रायोपयोगिनी पर्यातसामग्री उपलब्धा स्याद्' इत्यपि सम्भाव्यते, परं 'अन्याऽयं चाणश्यतिः नास्ति' इत्यस्य साधक प्रमाणं नोपलभ्यते। (३) ग्रन्थरचनाकालः। (१) डाक्टरशामशाखिकृतस्य अर्थशास्त्रानुवादस्य (महोशूरनगया १६२३ मिते मोटादे प्रकाशितस्य ) भूमिकायां डाक्टरफ्लीटमहोदयेन अस्य सम्भाव्यकालः जीपूर्व ३२१ तमस्य २६६ समय च अब्दस्य अन्तराले अाधार्यते । जैकोयि टामस (Thomas ) प्रमुखैः विद्वद्भिश्च फ्लीटप्तम्भा- पितः कालः प्रमाणी क्रियते ॥ (२) अध्यापकजीलि ( Jolly )-मतेन तु लोटतुर्यशतकस्य काम- सूत्रास्येन अन्येन साश्य विभ्रत. प्रन्थस्य अस्य कालोऽपि प्रायः सीट- तुर्यशतकम् एव अङ्गीकर्तुम् उचितः । मैगस्थनीज लेखेषु एतन्नामधेयस्य अनुपलम्भाद् जौलमहाशयः विशिष्य तथा विश्वासति । आधुनिकानाम् अनुसन्धाहणां तु मते नहि मैगस्थनीजस्य मौनं वा वचनं या परमं प्रमाणं मायतुमईति । यतः, 'लिपिलानभिज्ञाः रालु भारतीयाः' इति तदुक्कौ अद्य काय विदुषोऽस्ति विश्वासः । अथ भारतीयभाषासाहित्योभयपरिचय गुरस्य मेगस्थनीजस्य मादयं तायद् याथातध्ये अल्बेरुनिसा' -- ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ पष्ठोऽध्यायः रचना अस्य सुचिन्तितरचनाविधिना अभवद् इति निश्चीयते। प्रक्षेपाश्च भारते केवलं मनु-याज्ञवल्क्य-व्यासादि प्रणीतेपु धार्मिकेपु आर्येषु अन्थेषु एव अभवन् न तु ऐतिहासिकेपु॥ अथ प्रकरणेऽत्र दण्डिसादयं विशिष्य महस्वास्पदं खलु अस्ति । उपलभ्यमानस्य अर्थशास्त्रस्य कतिपयानां स्थलानाम् अक्षरशः दण्डिना गृहीतत्वाद् अद्यत्वे प्रचरितस्य अर्थशास्त्रस्य दण्डिदृष्टत्वं प्रमाणान्तरं नैवा- पेक्षते । अपि च, इयमिदानीम् श्राचार्यविष्णुगुप्तेन मौर्यार्थ पमिः श्लोकसहस्रः सक्षिप्ता इत्येपोऽपि अर्थः खलु दण्डिना अनूदितो दृश्यते । तस्माद् न दण्डिपूर्वम् अर्थशास्त्ररूपपरिवृत्तिः जाता इति आयाति । किं तर्हि दण्डिनः पश्चात् (सप्तमशतकानन्तरं) एपा परिवृत्तिःसंघृत्ता? इति चेत, कः एवं सम्भावितवान् ? न कोऽपि इति प्रत्युच्यते । दण्डिनः पश्चाशद्वर्पमितात् कालाद् अपि न्यूने परकाले जातेन भवभूतिना यद् अर्थशास्त्रस्य सूत्रात्मक स्थलम् उदाहृतम् तद् अर्द्धशताब्दीतोऽपिऊने काले कस्य मते सम्भवं स्यात् ।। अथ स्वयं ग्रन्थे पठ्यते 'स्वयमेव विष्णुगुप्तश्चकारसृनं च भाष्यञ्च' इति । स्त्रीष्टस्य श्राद्यासु शताब्दीपु अर्थशास्त्रे जातायाः रूपपरिवृत्तः समर्थक प्रमाणं तु नोपलभ्यते । अथ 'श्लोकपदेन द्वात्रिंशद्वर्णाः अत्र ग्राह्याः' इति पी. वी. काणे (Kane) महोदयदर्शितेन प्रकारेण 'पट्सहस्रश्लोक. सख्या ग्रन्थस्य लेखकेन स्वयं दर्शिता, गद्यं चापि श्लोकः सह अद्यत्वे तत्र लभ्यते' इति शवाऽपि निरस्यते । (४) शैली। अर्थशास्त्रस्य शैली आपस्तम्ब-बौधायनादि धर्मसूत्रशैलीम् अत्यन्तम् अनुहरति । अत्र गयं पद्यच उभयं मिश्रितं श्यते । वस्तुतस्तु इह गद्यपद्ययोः प्रत्येकम अन्योन्यस्य पूरक वर्तते । एकेन बिना अन्यद्धि अपूर्ण तिष्ठति । पुनश्च, एककत को खलु अस्य सूत्र-भाष्यभागौ । कचित् कचिच्च- भाध्ये तादृशः एव वाक्योपन्यासः लभ्यते यादृशः उपनिषत्सु अर्यकालिक (Later)-ब्राह्मणेषु च । आदितः यावदन्त च रचनायाः स्थूलशरीरस्य इध सूक्ष्मशरीरस्यापि किमपि एकरसघटनासौन्दर्य ग्रन्थमेनं व्याप्नोति । कचित कचित् पाणिनिव्याकरण विरुद्धप्रयोगाः अपि उपलभ्यन्ते । तथा हे पाणिनि- सम्मतानाम् औपनिपत्क-गोचन्ते-चातुरधिका-शव्दानां स्थाने इह यथा- क्रमम् औपनिषदिक-रोचयन्ते-चातुरधिका-शब्दाः प्रयुक्ताः अवाप्यन्ते ।। ॥ इति ।।

·, ग्रन्यानां, तस्कत यां, तदालोचकानां, तदन्तरागतानां नृपाणां प्रसिद्ध भौगोलिक-ऐतिहासिक स्थानादीनां च नामानुक्रमणी (पाठकानां सुविधायै पृष्ठ संख्या समं पंक्ति संख्याऽपि अत्र दीयते। बिन्दु पूर्व पृष्ठ संख्या तदनन्तरं च पंक्ति संख्या इति घोध्यम्, यथा--- २३.३=ष्ठ २३ पक्ति ३, ६१.दि.२-पृष्ठ ६१ टिप्पणि २, ८६.२१. २६= पृष्ठ १६ मा पंक्ति २१ यावत् पंक्ति २६८९-९५.=आ पृष्ठ यावत् पृष्ठ ६५ इत्यादि। तत्र संकेता: मम महाभारतम्, प.यः पाश्चात्यः विद्वान्, अर्थ० = अर्थशास्त्रम्। मृच्छ०-मृच्छकटिका नाटकम् कालि = फलिदासः।] E - श्र अग्नि, वैदिकी देवता १६.१२; अग्निपुराणम् । रामायणम् अनु। सरति, २३.३ अग्निमित्र, नृपः, ६७.१०,७६.१३, अंक्वेटिल डूपरेनः, स उपनिषदां रूपान्तरं लैटिन भापायां प्रणि- प्रणीतम् ११५:२०; अभिज्ञान शाकुन्तलम् (कालिदा- सम्य), 'शकुन्तला' इति संक्षिप्तं नाम, 'कालिदासः' 'शकुन्तला' च दृश्यताम् । अपि च ६६.१६, ६८-७०, चत्वारि संस्करणनानि ७८.१४ चारित्र्य ६६.२१-२६; ११६.४; अभिधानचिन्तामणि, चाणक्यः नाना संज्ञाभिः प्रसिद्धो बभूव १२८.५, अचलः, कविः, ८६.३ थर्ववेदः, अस्मिन् पुराण शब्दः ४४.१८ पुराणाख्यानानाम् उल्ले. सः ५२.६ अन्योक्ति मुक्त बना (शम्भुना रचिता) ११५.१६ अन्योस्तिशतकम्। धीरेश्वरेण अभिनन्दः, ६६.३, १०८.२६ अभिनव गुमः, ६१.टि.२ अभिषेक नाटकम् , (भासस्य) देश्यताम् भासा, ·दासेन तुलना शेते १२६.१७ संस्कृत साहित्येतिहासः अमरः, ६६.३ भासकाल विषये ६४.१, ६५.८% अमरसिंह विक्रमादित्यसभ्यः अश्वघोषः, बौद्ध महाकविः, तेन ८१.२४, संस्कृतमेव आश्रितम् १६.७%, अमरुः (अमरूकः), ११३.६; भासमाकृत-तुलना ११७-११८ ६२.३, ६३.२, कनिष्क काल अमृतानन्दः, ६०.१६% समभवः ६५.२, १८.४, कालि- अयोध्या, १०५.२५ ८०.२१-७ अरिस्टाटलः, अर्थशास्त्रस्य महिमा ८४.५,८८-१११, ११०.१६ ऽस्य प्रथस्य महिमानम् अति- | अष्टाध्यायी, (पाणिनि कृता) दृश्यतां पाणिनिः, तस्याः प्रभावः हरिवों- अर्जुना, ६७.२५, ६८.३ परि २६.२६७ अर्जुनमिश्नः, महाभारत टीकाकारः श्रा-इ ३४.२२. अर्जुनवर्मा, टीकाकारः, ११७.२०% आदि पुराणम्, वीक्ष्यताम् ब्रह्म- पुराणम्। ४६.३, ५०.१६) अर्थशास्त्रम् , (कौटिल्य प्रणीतम् ) | आनन्द वनः (१) आचार्यः पुराणानि उदाहरति ५१.२२, ८७.२१, (२) अमरूक कीर्तयात भासम उदाहरति ६१.६, काल: ११८.१६ ६१.८, ६४.२३, १२६-१३२% आपस्तम्ब सूत्रम् । भविष्यत् अलक्षेन्द्र, तस्य प्रभावः चिरस्थास्नुः पुराणम् उदाहरति ५१.१२, नाभवत् ८.२३ ५१.१६; अस्य शैली अर्थ० अनु. अलंकारसूत्रम् , वामन कृतम् हरति १३२.२२, ८०.टि.१ आर्नाल्डः, प.व; महाकाव्यलक्षण अवदान शतकम् १०८.२५, अवन्ति १११.१३ आर्य भट्टः, ८३.२० अयन्तिवर्मन् १०८.२४ आयर्या सप्तशती, गोवर्धन प्रणीता, अवन्ति सुन्दरी कथा, १२६.टि.२० ११५.१३-२३ अविमारकम् , (भासस्य) दृश्यताम् आश्वलायन सूत्रम्, अत्र पुराणो- भास:, ल्लेखः ५१.२४, गृह्यसूत्रम् । अशोकः, 5 तस्य सिद्धपुर शिलालेखः म.भ. विषये ३६.१२७ विषये २१.५ ·उज्जयिनी, ११०.७% नामानुक्रमणी १३५ इसिङ्गा, १०.१३ १०.१८. | ऐहोल शिलालेखः अस्मिन् १०२.२५; १०२.३०; भत्रे हरि कालिदासः संकीर्यते ७६.७, विषये ११६.१३-१७, ८१.२१,६७.३० इक्षावर्त, अयाणां मुलनिवास क स्थानम् ४६.१६; कटक, रामायणस्य टीकाकार: उ-ऐ २५.१५७ कनिष्का, ६०.२६११०.११; कन्नौज, १०४.४; उत्तरराम चरितम् ५६.५ कपिल घस्तु, ६१.१६ उलूट,११२.२१ उपनिषद्, वरिष्ठं गरिष्ठं च ज्ञानम् काफणाभ्युदयम्। १०८.२३, कबीरः १२८.१६ ६.४, पारसीक भाषायांरूपान्तरम् । कलापिलासः, (क्षेमेन्द्रस्य) १२५.१६ ६.५ लैटिन भाषाया रूपान्तरम् ६.७ शोपनहारे प्रभाव. ६.११ कल्हणः, हीरोडोटसेन तुलना ८.५; १०८.१४ तासु गधस्य प्रशिकः प्रयोगः कविपुत्रः, कालिदासात् पूर्वः ६७.५; १८.१०, ६१.४ कपिरहस्यम् , १०८.५ उपभदत्त, ११०.६ फविराजः, १०७.१५-२३० ऋग्वेदः, भाषा स्वरूपस्य प्राचीन तम' आदर्शः ऽत्र लभ्यते ११. कवीन्द्रवचन समुचयः, प्राचीनतमः १-४; स समनः छन्दो बद्धः सदुक्ति संदर्भः १२३.७, १८.८, अस्य सम्वाद सूक्तेषु क्षेमेन्द्रः, १०३.२४ १०६.१-५, काव्यस्य मूलम् २१.१६ रामायणस्य वायव्य दिगुदितां ४६.२४ ११२.१०% शासाम् अनुसरति २६.२, म.भ. ऋतु संहारम् । ६६.१७, ७०-७१, विपये ३७.६-१३, नीति काव्य ७६.८, अस्य प्रविविक्तता ७६; १०५.१३,११२.४ काटयमः, विक्रमोर्वशीयस्य टीका- पभदत्तः ११०,६% फारः ७८.४ ऋष्यशृङ्ग। ६२.५ काठकसहिवा, ४०.४ ऐतरेय ब्राह्मणम् अत्र नीतिकाव्यस्य काणे (पी. वी. ) अर्थ विपये निदर्शनानि दृश्यन्ते १२३.५ - कर्ता १२५.२ १३२.१६॥

·१३६ विषये १६.१ संस्कृत माहित्येतिहासः कात्यायना, पाणिनेः अर्वाचीन: १११.२२, ११२.४; अस्माद् १२.६,संस्कृतस्य भापितभापात्व अनन्तरं पदं भर्तृहरेः ११५.१८%, काव्य प्रकाश, १०४.१३, कादम्ब कामदेवः, १०७.१७, काव्यादर्शः,अस्मिन् वैदर्भी लक्षणम् कादम्बरी, अस्याम् अतिशयोक्तिः ६०.टि.३ १६.२० काव्यालङ्कारः एतदाख्यो प्रन्थः कादम्बरी कथासार, १०८.२८%, भासेन रचितः ६०.६ कान्यकुब्नम् । ३०.१४; १०७.१०%; काशिकावृत्तिः, ६७.५; १०२.२५; कामन्दकः, विष्णु गुप्तं स्तौति १०६.५ १२७.१० अर्थ कर्तृत्व विषये काशी, ६०.२०% १२८.२४ किरातार्जुनीयम् , ६७-६E; फाम्पिल्यम् , नारं, ३०.१४; कीथ (टा० ए.बी.), प.प; भास कामसूत्रम्। अनेन सह अर्थसा विषये ५५.९; ऋतु संहार विषये दृश्यं १२६.२४ १०१.२२ ७१.५; कालिदास काल विषये १०४.६ ८४.२, ९२.७; १०६.६; अर्थ फाल विपये १३०.१४ कालिदास ', पाश्चात्याः तम् उप- तुष्टुवुः ७.४तस्य कालोऽनिश्चितः सुन्दमाला. ८६.३०; ७.२५, रामायणस्य आधमयम् | कुमार गुप्तः, नृपः, ८२.२२; उपैति २३.५; भास परामृशति कुमारदासः, १०२.१, १०५-१०७; ५४.५; वस्य रूपाणां पान | कुमारसंभवम् । ६६.१६, ७३-७४ संख्या ५८.टि.स ५८.टि.३%3 ८२.२२; ब्रह्मा स्तुतः ८५.७ ५६.२१: मानवहृदयानुभूति ८७.२६६१.६ १०६.५) प्रदर्शने भासः तम् अवियर्तते कुमारिलः ३७.१८% ६०.१२ १२.३, ६५.दि.३, कृष्णः (६४०-६); १०८.६; ६१.७, ६१.१३, कृष्णनाचार्यः, १.४.२६ ६१.२२, ६१.२, ६३.२०, छन सम्बत्सरः, ८१.२१२.५% ६४१, ६६.५, ६७.३, ६७.६ | फेसर देश, फश्मीर एय ८२.१० २९.८; १०५.२२; १०५.२९ | कोरिया देश, अस्य बौद्धिक १०८.१५, ११०.२६१११.१८ प्रवृत्ति संस्कृतस्य प्रभावः १.१५ ·- गिरनार, ११०.२० नामानुकमणी कौटिल्यः (अर्थ० फर्ता), पुराणानि उदाहरति ५१.२२, १२६-१३२७ कौशाम्बि, ३०.१४ चट्टोपाध्यायः १४.६ चन्द्रगुप्त द्वितीयः १२.१४, ८३.२४, ख-घ चन्द्रगुप्त मौर्यः, चाणक्येन सह खण्डनखण्ड खाद्य, १०४.२३, संबन्धः १२७.२१-२६ गणपतिः (१०), शास्त्री, भास- चन्द्रवरदाई, पृथ्वीराज रासो कर्ता; नाटकानां सम्पादकः ५५.५० गएडीस्तोत्र गाथा, ९३.१ चन्द्रशेखरः, अभिज्ञान दीकाकारः गाड़ वहा १०७.६-१४ ७८.१८ गरुड पुराणम् । रामायणम् अनुस- चाणक्य नीति शास्त्रम् , चाणक्य रति २३.४; इतिहासांशः ४७.६; राजनीतिः, १२४.१५-२५ गारेशियो (जि०) प.व; रामायणम् | चारुचर्या (क्षेमेन्द्रस्य) १२५.१० अनूवाद २५.१२ चारुदत्त नाटकम् , (भासस्य), गीतगोविन्दम् , ( जयदेव कृतम् ) दृश्यताम् मृच्छ० अस्माद् भागवत पूर्व ५३.१५, नाटकेन तुलना ६१.टि.२० ११६-१२२, चिदम्बरः १०६.३० शकुन्तला-शैलीम् अनुससार विषये ३८.टि.२-३, ४०.२७) गीतगोविन्द विषये १२००६ गोवर्धनः, भार्या सप्तशती प्रणेता, ५३.३, भागवत काल विपये गौतमः, तस्मिन् काले संस्कृतं | चीन (देशः) अस्य बौद्धिकप्रवृत्तिषु भाषिता भाषा बभूव १६.५ संस्कृतस्य प्रमावः१.१७, घटकर कविः, (१) नीति सार कता चौरपंचाशिका, ११६ १२४.२६; (२) विक्रमादित्य- छान्दोग्योपनिषद्, पुराणम् उदाहरति ५२.८; सभ्यो बभूव ११५,११७ मिमः, प.व भारोपीय वर्ग-म्यूटानिक जन्मेजयः, ३२.६, ४१.२ रामायणे भाषा विपये ५.१३, वर्णनम् ४२.२८ चारुदत्तम् ६०.५ भासः, ६.४, ६८.२०, ७६.२४,८५.२९; चिन्तामणिः विनायकः वैद्या, म.म. ६ ·३ " १३८ संस्कृत साहित्येतिहासः जयः, महाभारतस्य आदिनाम | ट ३१.२१, दाडः, (कर्नल) १०३.८; जयचन्द्रः, १०४.४७ टामसः (एफ.डब्ल्यू) प.व., कवीन्द्र जयदेवः (१) गीत गोविन्द कर्ता, सम्पादकः १२३.६ (२) अर्थ अस्माद् भागवतं पूर्व ५३.१७ काल विषये १२६.२१ ११९-१२२, (२) प्रसन्नराघव दैनिसनः, प.व; ७६.२४; फर्ता, भासं परामशति ५४.१२; त-न जयप्राणः (जापान देशः ) अस्य तत्रवाचिकम् , ३७.१७; बौद्धिक प्रवृत्तिपु संस्कृतस्य प्रभावः | तंत्राख्यायिका, ११६.४; १.१७ तुरुष्क (देशः), अस्य बौद्धिक प्रवृत्ति जयादित्यः, (काशिका वृत्ति कर्ता) पु संस्कृतस्य प्रभावः १.१६; १०२.२८, तुलसीदासः, 'रामचरित मानस' जल्हणः, सुभापित मुक्तावली कर्ताः २३.२१, १२८.२०; संग्रहीता १२३.१६६ जानकीहरणम् , त्रिविष्टप, ( Tibet) अस्य भापया १०५-१०७ मेघदूतम् अपि अनूदितम् जिनेन्द्र बुद्धिः (न्यासस्य कर्ता) ७२.२२ १०२.२६% विपष्टि शलाका पुरुप चरितम् , जोन्सः, गीतगोविन्द विषये १०६.१% १२०.टि.५ दण्डी, तस्मिन् अति शयोक्तिः जैकोविः, प.वः श्लोकच्छन्दसः १६.टि.१; पदलालित्यम् ८७.३, विपये २७.टि, रामायण-प्रवि फालिदासाद् गृहीतवान् ८७.१८% विक्तता विषये २८.१, रामायएए- विष्णुगुप्वं परामृशति १२७. फाल विपये २६.१२, ३०.३, ११-१७,१००.१६-१७, १०१.४; भासविषये ५४.६ कुमारसंभव- १०५.१७, ११०.२६; १३१.१५ विपये ७७.२३; अर्थ० कर्तृत्व अर्थविषये १३२.५-१४; विपये १२८.२९, अर्थ० काल | दमयन्ती, १०४.६; द्रौपदी, ६७.२० जोलिः. प.व, अर्थ फाल विषये | दशकुमारचरितम् (दण्डिना प्रणीतम्) १२६.२३, १३०.35 दृश्यताम् 'दण्डी विपये १२६.२१७ ·- . नामानुक्रमणी १३६ दशपुरम् , १०५.७ नीतिसारः घटकपरस्य, १२४.२६ दशरथः, १०५.२५ नीति वाक्यामृतम् , सोमदेव कृतम् , दशावतार चरितम् , १०६.३; अत्र चाणक्यस्योल्लेखः १२७.१८ दाराशिकोहः, उपनिषदां रूपान्तरम् | नीलकंठः, महाभारतटीकाकारः, अकारयत ६.५% ३४.१५, ३४.२२ दिङनागः, परोक्षतया मेघदूते परा ३४.२५ मृष्टः ८३.२०% ८६.३०%; नेपाल (देश:), ६२.१५ दुर्योधनः, ६७.१७ नैषधीयम् , नानाटीका विभूपितम् । दुष्टः, ८६.१७ ६.टि.१ ९५.१६, १०४-१०५: देवधरः (सी. पार.), भासविषये ५६.टि.१ धर्मशर्माभ्युदयम् , १०६.२४, पञ्चतन्त्रम् , अस्मिन् ग र व्यवहृतम् धावकः, ५८.१६, ५६.५, ५६.८%, १८.१४; नीति वचनानां महान् धोयिकः, कविः, 'पवनदूत' की राशिः १२४.११ अन्न चाणक्यो. मेघदूतम् अनुकृतवान् ७३.१ ल्लेसः १२७.१० ध्वन्यालोकः, कुमारसंभय विषये पंचरात्रम् , भासस्य दृश्यताम् ७४.टि.१ 'भास; नन्दिसूत्रम् , १२७.१८ पतंजलिः, पाणिनेः अर्वाचीनः नलः, १०४.६,१०६.२, १२.६: संस्कृतस्य भापित-भाषाव नागानन्दम् , ५८.२०% ५६.७% पक्षे १५.२२, १६.१, १७.६%; २०३.१४; १०८.२७; साकेत स्मरति ३०.७; ६५.१३% नानकः, १२८.१६ फालि० तुलना ८०.७; अनेन नाभिः, भारतस्य प्राचीनं नाम विशाल नीतिकाव्यम् अनु. ४६.१६, शीलितम् आसीत् १२३.६; नासिक, ११०.२० १२८.१७; निचुलाः परोक्षतया मेघदूते परामृष्टः पद्मपुराणम् ५१.५; ५३.२०%, पद्यकादम्बरी १०६.४ नीतिप्रदीपः, वेतालभदृस्या पवन दूनम् , धोयिकेन रचितम् , १२४.२७, नीति रत्नम् , घररुचेः, १२४.२६; पादलिपुन्नम् । ३०.१५-१६ ·, १४० संस्कृत साहित्येतिहासः ६०.२६; प्रबोध चन्द्रोदयः, ६०.३ पाणिनिः, अष्टाध्यायी कर्ता तस्य प्रभाषिक चरितम् , १०३.२५, प्रभा हरिवर्षोपरि ६.२६, तेन | प्रवरसेनः, १०५.१६; १०८.१५; 'संस्कृत' शब्दस्य प्रयोगः कृतः, प्रसन्नराघवम् । जयदेव कृतं १०.१४ मध्यकाले मुल्यो ग्रन्थ- भासं , परामृशति कारः १२.४; तस्माद् अर्वाचीनौ ५४.१२, कात्यायनः पतञ्जलिश्च १२.६; | प्रसेनजित् , कोसलराजः बुद्धकाले संस्कृतस्य भाषित भाषाव पक्षे १५.२०, १५.२५; तस्मात् प्राग | प्रियदर्शिका ५८.१७, ५९.७% वैदिक कालः १७.२६, १९.२६ | प्लेटो, अर्थ० महिमाऽस्य प्रन्थस्य नवैवस्माद् अर्वाचीनं रामायणम् महिमानम् अतिशेते १२६.१७; ३१.१-७; तस्माद् महाभारतम् | फर्गुसनः, प.व., विक्रम संवत्सर अर्वाचीनम् ३२.टि.२; अस्य विषये ५२.१-८; १११.५-६, महाभारतं संस्तुतम् भासीत् १११.२५ ३६.१०% फ्लीटः, प.व. १११.१०; अर्थ पारिपनि व्याकरण, विरुद्ध प्रयोगा काल विपये १२६.१९% भासे लभ्यन्ते ५७.२६, ६१.२% अर्थः च १३२.२६ व-भ पार्जिटर:, प.व पश्चिमां दिशम् बर्नलः, प.स., नीलकण्ठ फाल विषये आर्योः जग्मुः ४६.१३, म.भ. ३४.२६ युद्धकाल विषये ५१.२६, ५२.टि; | वालिङ, प.व., रामायण विषये पिशलः, गीत गोविन्द विषये २५.२१% १२०.टि.३ घाणः, अस्मिन् अतिशयोक्तिः पुरुरपस् । ६१.३ १६.२, ३७.२१; वायवीयं पुराणं पुप्य मित्रः, नृपः, अश्वमेधेन इयान परामशति ५१.१; भासं परा- ६५.१३, ६७.६७६.२४, ८३.१७ मृशति ५८.३; कालिदासं स्तीति पृथ्वीराजरासो, चन्दबरदाई कृतः ६७.८७ १०३.३ १२.१६ १०५.१७, १०७.२२, १०८.११% प्रतिज्ञा योगन्धरायणम् , मास हालसप्तराती उपस्तौति ११४.२१) प्रणीवम् ५६ दृश्यताम् 'मासः'। वस्य श्वशुरः मयुर ११८.२१% ·. नामानुक्रमणी पार्नटः, प.प., भास विषये ५५.११७ १०३.१३, स भर्तृहरिः न ११७. स्वप्न० कर्तृत्व विषये ५६.टि.२% १०% भास-काल विपये ६२.१७ भरत नाट्य शास्त्रम् १०८.१७ बिल्हणः, ११६ भर्ट मेण्ठ', १०.८; बिहारी लालः, ११५.२५, भरी हरिः १००.२२, ११३.६; बिहारी सतसई, हाल सप्तशतीम् ११५-११६.११८.११९८.२७% अनुकरोति ११५.२४-२५ ११६.२-७3 धीम्बः, प.व., भाषा विकास विषये | भवभूतिः, कालिदासम् अनुबति १४.५ ८७.१७, ६६.१७, १०७.१४ बुद्ध चरितम् । अस्मिन् अश्वघोपः १०८.६% भासेन तुलना ५६.५, कालिदासम् अनुहृतवान् भविष्य पुराणम्। अस्मिन् इतिहा- ८०.२५, ८६.३ ८६.६%803 सांशः ४७.१२, ५१.५, ५१.६ युह लरः, प.व.म.म. फाल विषये ५१.११-२१, ५२.२२-२७; ३७.१२७ भागवतम्, रामायणम् अनुसरति बोरज कोई, तत्रत्य शिलालेखाः २३.४, ४४.२१; इतिहासांशः ४७.६.८, ४७.१० ५२.१६% बौधायन धर्मसूत्रम् , अस्मिन् म. बुद्धोऽवतारः इति ५३.टि; गीत- भ. उल्लेसः ३६.१५ अस्यशैलीम् गोविन्दात् पूर्व ५३.१७) चन्द्रगुप्त अर्थ अनुहरति १३२.२२ मौर्य वर्णनम् १२७.२८ ब्रहा पुराणम्, ५०.१४, भाण्डारकर, भाषित भाषा विषये मझाएड पुराणम् , रामायणम् अनुः ११. अन्तिम सरति २३.४.२०, ४५.१७, भाएडारकर प्राच्यानुसन्धान शाला, ४६.१८, ५१.६ ५२.१६ अत्र एतस्या सामीक्षिक म.भ. मौर्य वंशवर्णनम् १२७.२६ संस्करणं प्रकाशीभवति ३४.१५ ब्राह्मण पन्थः, तस्मिन् काले पुराणे | भामहः, १००.१४, १००.१७ विद्यमानं बभूव ५०.२० १२६.दि.२७ भगवद् गीता, ९१.५ भारत मंजरी, म.भ. प्राचीनतमः भट्टनारायण, ८६ २६ मट्टि,८८-१००,१०२.१७ १०२.१७ भारविः, ४६.२२% . सतेपः ३७.१० १०६.२ अर्थगौरवम् ८७.२० ·१४२ संस्कृत साहित्येतिहासः ६६-६६, १००.१, १००.२८%, ३२.१५ (२) १३२.२% १०१.१-३, १०२.२, १०२.८ | मनुस्मृतिः, ६५.१५ १०३.१३, १०८.११, १०८.२६; | मन्दसौर, १०५.४; भाव प्रकाशः, (शारदावनयस्य)| मम्मट भट्टः, १०४.१३, स्वप्न० नाटफम् उदाहरति ६०.१, मयुरः, ११८.२०-२६, भासः, तस्य काल: अनिश्चितः | मलय, (मायो द्वीप), अस्य वौद्धिक ७.२५, रामायणस्य आधमय॑म् प्रवृत्तिपु संस्कृतस्य प्रभावः, उपैति २३.५५४-६४, ६७.५ १.१८ कालिदासेन तुलना ८६.१०-१८ | मल्लिनाथः, टीकाकारः ७६.१८%, ९०.५ ६५.११२६.टि.२, ७७.४;७७.१३, ६३.२०; १०२. भीमा, ६७.२१% २६; १०५.१७ अर्थशास्त्र परा- भोजः, तदाख्याः अनेकाः व्यक्तयः मृशति १२७.१६ ६.२०, संस्कृतस्य भापित भा- | महाभारवम्। ६.७ तस्मात् पूर्वगतः पात्र पक्षे १७.११, १०३.६ कालःमध्यकालः १२.३, संस्कृतस्य १०३.११ भापित भाषाव पते १७.३, तद् भोजदेवः, (शृंगार प्रकाशस्य कती) महाकाव्यम् २१.१०,पंचमो वेदः ५६.२३ २१.टि.२ ३३.१ ३३.१४, २२. भोजगजः, रामायण चम्पूः फर्ता; १३-१६; अस्मिन् रामोपाख्यानम् मोम्यापुरी शाखाम् अनुसरति २३.३, २६.६-१५, ३१-४०% २६.३, रामायण-तुलना ४०-४४९१. भीमकः; १०८.२० ५, १७.१२, १७.१४,१०१.१९: म महाभाष्यम् ६५.१३-१५, भस्य मखः, १०८.१०, १०६.६%8 कालिक रचनया तुलना ८०.७% मत्स्यपुराणम् ४६.१८, ४७.१७महायानः, (बौद्ध सम्प्रदावः), ४८.५% ११.६; ५२.१६-१७ अस्य प्रामाणिकाः प्रयन्याः अन्न मौर्यवंशपर्णनम् १२५.२६) संस्कृत भापा प्रपद्वाः ७.६% मधुरा, ११०.१३ महापान भद्धोत्पादम् , १२.२२; मनुः, (२) सृतीयावस्याफः म.भ. | महावीरचरितम् । ५६.५, अन्यः अनेन शन्देन प्रारभ्यते 'माघः, ८७.२,९७.६ ६६. ६.

·माधवाचार्यः, १३०.१२ विषये २.टि., ३.६, ३.२० युधिष्ठिर. ९७.१७,१०१.१०॥ नामानुक्रमणी ११; १००.१८, १००-१०३; श्रेण्य संस्कृत लबए विषये १९, १०३.२४ १०६.२७, १०८.२७% टि.२, १६.२४ म.भ.परिमाण मातंग दिवाकरः, ११८.२७. विपये ३२.१० ४०.२६; म.भ. मार गुप्ता, न स कालिदासः १२. काल विषये ३८.२०, ऋतुसंहार टि.२ १०१.८ १०८.१३-१६; विषये ७१.१ कालि काल विषये ८४.११ भालती माधवम् , ८७.१७, ८६.६ | मैक्समूलरः, प.ब. संस्कृत पुनरु- मालव संवत्सरः, ८१.२१. ५२.६) जीवन विषये ८२.३० १०६.२६% मालविकाग्निमित्रम् (कालिदासस्य) ११०.१६, ११०.३०%, १११.३, भास परामृशति ५४.५, अनेक संस्करणम् एतत् ५६.११, ६४, १११.२० भर्तृहरि विषये ११६.१५ २३, ६६-६७, संस्करणानि ७७. २५-२६, ७६.२३,८३.१, हर्पण मोह मुद्गरः (शंकराचार्यस्य १) ११६.१% अनुरुवम् ८७.१८, मिथिला, नगरी, ३०.२० मौद्गल्यायनः, ६६.२ मुद्राराक्षसम् , अत्र चाणक्यादि- वर्णनम् १२८.३, ११६.४, यवनसाहित्य, (प्रीक), संस्कृत- मुरारिः, १०१.७% साहित्यम् अस्मात् ज्यायः ३. मृच्छकटिकम्, ६१.१०/चारुदत्तेन १७-२३ सम्बन्धः ६१.टि.२८६.९% यशोधर्मा, नृपः, तमाश्रितः कालि- मेगास्थनीजा, म.भ. विपये ३५.टि. दासः ८२.१० १११.१६, ३, ३६.१६, पाणक्यकान पक्षे यशोधर्म परितम् , १०६.१५; १२९.२५-२८, १३०.३-७% यशोवर्मन् , १०७.१०; मेघदूतम्, ६६.१८, ७१-७३, ८२. याज्ञवल्क्यः, १३२.२, १७ अस्मिन् दिछनाग-निचुलौ | याज्ञवल्क्य स्मृतिः ६५.१५, १३१. १६ परामृष्टौ ८३.२०, ८७.१७, ८५. यास्क संस्कृतं 'भाषा' इति व्यप- २३, १०५.१३, ११२.४ दिशतिः १५.१७ मेएठः, १०८.८% १२८.१७ मेक्वानलः, प.व., संस्कृतस्य महत्व १५.२५० ·संस्कृत साहित्येतिहासः रघुवंशम् , ६६.२०, ७५-७६, ७६० राम चन्द्रः, १०८,६) २५, ८२.१७ ,२४.१७, विष्णुः राम चन्द्र (गुण चन्द्रः); नाट्य स्तुवः ८५.७, ८५.१२, ८७.१४; दर्पणकारः ५६.१६ ८७.२४, ६१.७% १०५.२४, रामायणम् , ६.७ दृश्यताम् वाल्मी- १०६.१% १०७.४ कि, तस्मात् पूर्वगतः काल रगनाथा, विक्रमोर्वशीयस्य टीका मध्यकाल १२.३ सस्कृतस्य फार ७८.४ भाषित भाषाव पक्षे १७.३, रत्नाकर', १०३.१८-२५ तन्महाकाव्यम् २१.१०,२२-३१॥ रविचन्द्र, अमलकस्य टीकाकार, रामोपाख्यानं महाभारते ३६.३, ११७.२५, म.म. तुलना ४०-४४; श्रस्माद् रसिकरञ्जनम् , १०६.६ मेघदूत कथा बीजं नीतम् ७१. राक्षस काव्यम् , (कालिदासस्य १) ३१ ६१.५-१२, ११३.२% श्रृंगार तिलकाद् अपि दूरतरम् रामायणचम्पू (भोजराज प्रणीता)। अपकृष्यते ११४.८ राघवनेषधीयम् १०६.१ रामायण मंजरी, (मेन्द्र कृता) राघवपाण्डवीयम् १०७.१५-२३, दृश्यतां क्षेमेन्द्र : १०६.४ राघवपाण्डवीय यादवीयम् १०८.३, रामावतार', भास काल विषये राघवभट्ट, अभि० टीकाकारः ७६.१७ रावण १०७५ राजशेखर भासं पुरामृशति,५४७ | रावणवधम् ६६.२० ५८.६५६.१, ५९.१०, अनेन | रावणार्जुनीयम् १०८.२०; अमि०, पगीयं संस्करण दृष्टम् राष्ट्रकूटम्, १०८.६; ७६.१,१०७.१.१०८.६ पय.. भारोपीय वर्ग-ट्य टा- राजस्थानम्,१०३.८ निक भाषा धर्ग विषये ५.१२, जानक.. १०३.२६% रुद्रदामन शिलालेख, ६५टि. राप्सन (ई.जे.) प.प. संस्कृत | रोमक सिद्धान्त ८३.२८, मापित भाषात्व विषये १४:२०; रोमसाहित्यम्। संस्कृत साहित्यम् पुराणरचना कान विपये ५०.टि.२ भस्माद् ज्याय' ३.१५ राम, मनेन तिलकाल्या टीका ता रोमहर्पण, व्यासस्य पञ्चम शिष्यः २५.८ ४.२६, ४५.७, ४५.१०.४५.१३ दृश्यताम् भोजराज' - - .

·लेवि, , नामानुक्रमणी ४५.२०; पुराणस्य वक्ता ४७.२१ / वरुण वैदिकीदेवता, १६.१२; लक्ष्मणसेन , बङ्गभूपति, जयदेव । वर्डस्वर्थ, पागल कवि , कालिक अस्य सभ्य आसीत् ११६ २७; तुलना ८७७ १२३ १२, वर्मलात (वर्मलाख्य) १०२.२०-२२ लका (द्वीप), अस्य बौद्धिक प्रवृत्तिषु | वलभी १००७; सस्कृतस्य प्रभावः १.१ अस्य बल्ल भदेव , (१) मेघदूतस्यप्राचीन- भाषया मेघदूतम् अनुदितम् तम टीकाकार ७७.३, (२) ७२२२ सुभाषितारली कर्ता ८६ १६; लूडस , प ., अश्वघोष रूपका- वसन्तगढ, १०२.२१% णाम् अन्वेष्टा ८८.१३, ८६ २३; गीतगोविन्द विषये वसुबन्धु , दिडूनाग गुरु, ३.२३, घसुमित्र । अग्नि मन पुन , ६७,१०, १२० टि ७९.२५, लैकोटे, व, भासविषये ५५६ वाक्पति , १०७७-१४॥ लैसन , ५ व गीतगोविन्द विषये वाक्यपदीयम् , ११६.१० १२० टि २, वागीश्वर, १०३ २५, लोकनाथ । अनेन रामायणस्य टीका वादिराज, १०६.१५ हता २५१०% लोपोल्ड वान् आप्टर, चामन, (१) ६१.टि.२, (२) अलं- ८० टि.१ भारतीय शार्मण्य तुलना विपये फालिदासाद् उदाहरति ८७.२०, ६ १४, गीत गोविन्द विषये १०७.१, अमरूक समुद्धरति १२०.टि.४; ११८.१७, लोमहर्पण , दृश्यताम् रोमहर्षण वयसूची, (अश्वघोषस्य), १२.२८ वायु, वैदिकी देवता १९.१२९ वायु पुराणम् ४२ २४, ४४.२०% वत्सभट्टि, अनेन मेघ दूतम् अनु ४५१७, ४६६, ४६ १८, ५१. कृतम् ७२.१५; मृतुसहारे च ६; ५२ १८% अत्र मौर्य वश ६३३-११, ८७१७; वर्णनम् १२७ २६ १००.२०; १०५४ वररुचि नीतिरत्न कर्ता, १२४ २६ वराहमिहिर, विक्रमादित्यसभ्य ८१.२ प्रयुक्त १०.१४, २२-३११०८ . प.प कारसूत्रस्य कर्ता वाल्मीकि , रामायणस्य का, आदि कवि तेन 'सस्कृत शद' प्रथम ·१४६ संस्कृत साहित्येतिहासः विक्रम संवत्सरः, ११०.८११०.११७ २७.२०, विशिप्य उपासनीयोs विक्रमादित्यः, तदाख्याः अनेकाः भवत् १६.१४तस्य वामनावतरः व्यक्तयः ६.२० शकारिः ७६. रामायणे उपाख्यातः २६.३०%, १८; हालसप्तशत्यां स्तुतः ८१. विष्णु गुप्तः, चाणक्य एव; १२७. ४, ८१.१५, (२) तस्य नव ३, १२७.६, १३१.१, रल्यां अमरसिंह घराहमिहिरौ | विष्णु धर्मम् , एतदाख्यं काव्यं ८१.२४; (३) अनेन हूनाः वि भासेन रचितम् ६०.६; जिताः ८१.२७; (४) चन्द्रगुप्त | विष्णु पुराणम् , रामायणम् अनु- द्वितीयः सः, १२.१४ सरति २३.४, ४४.२०, अस्मिन विक्रमोर्वशीयम् ६६-६७; द्वे संस्क इतिहासांशः ४७.६-८, ५२.१६% रणे ७८.१७ वायु पुराणाद् अर्वाचीनम् ५३. विंटरनिटूजा, प.व.,सस्कृतस्यमहत्त्व १०, कौटिल्यं परामृशति १२७. विषये २.टि.५; ४.११; रामायण २५, प्रक्षिप्त श्लोक विषये २६.१६ | विष्णुवर्धनः, १११.१६; भासविषये ५५.६; भासकालं वीरेश्वरः, अन्योक्ति शतकस्य विषये ६२.३ अर्थ० काल विषये प्रणेता ११५.२० १३०.८ वृद्धचाणक्यम, १२४.१६॥ विसेंट स्मिथः, प.व., मत्स्य पुराण | वेणी संहारम् ८६.२६; वेताल भट्टः, नीति प्रदीपकारः विमल सूरिः, श्रस्य प्रन्योरामायणो १२४.२७% पजीव्यकः २३.८%, वेमभूपालः, अमरूक टीकाकारः विल्यमजोन्सः, शकुन्तला जमना ११७.२६ नुवाद कारः ८५.२८, वैद्यभानुः, पण्डितः, सुभापितावली विल्सनः, प.व., पुराण रचना काल संग्रहीता ? १२३.टि विषये ५०.१५; मालविका वैवरः, प.व., रामायणकाल विषये विषये ६६.२२; ७६.६ ३०.१, अभि० विषये ७६.३ विशासचः, भासेन तुलना वैशम्पायनः, व्यासस्य शिष्यः ३२, ६०.टि.२७ ३४.२८) ४१.१% विशाला नगरी, ३०.२१, वैशाली, नगरी, ३०.२२ विष्णुः, पृथिवीम् अवतरति १८.२३, व्यासः, म. भ. प्रणेता, ३१-४०%; चिपये ४८.५ ·नामानुक्रमणी १४७ ४१११, ४१.१३, पुराणं प्रथितवान् | शार्मण्यः, (-जर्मन देश) भारतीय ४४.२३-२५, ४५.१, ९७.२४ शार्मण्य तुलना ६.१३-२०० १३२.२ शिलर, यूरोपीय कवि , मेघदूतम् द्विदनी, प.व., संस्कृत साहित्ये अनुहरति ७२.६ तिथि क्रमाभाव विपये ८.टि.१ | शिल्हण , ११६.४.७% शिवस्वामी, १०८ २३ शिशुपालवधम् । १००-१०३, शकुन्तला, (कालिदासस्य), दृश्यतां | शीला भट्टारिका, क्वयित्री १२२. कालिदास, शकुन्तलोपाख्यान १४ २३, महाभारते ३६.६ शूद्रक , (मृच्छ० कर्ता) ६१.१०; शङ्कर , श्राचार्य, महाभारत परा- शृंगार तिलकम् (कालिदासस्य १) मृशति ३७ १४, अस्माद् भागवत ११३.२७-२६) ११४१६, अस्माद् अर्वाचीनम् ५३.१६, ११७.२३, राक्षस काव्य दूरतरम् अपकृष्यते (२) 'शकुन्तला' टीकाकार ११४.८; ७८.१८, शृगार प्रकाश (भोजदेव कृत ) शतपथ ब्राह्मणम् , पुराणाध्ययन अस्मिन् स्वप्न पचमाक सक्षेप परामृशति ५१.२६ उपन्यस्त, ५६.२३% शम्भु , 'अन्योक्ति मुक्त लता' प्रणेता | शेक्सपियर, ६६.३; कालिदासेन ११५१६ तुलना ८६ २०% शाखायन श्रौतसूत्रम् अत्र शोपनहार , उपनिषदा विषये ६८% पुराणोल्लेख उपलभ्यते ५१.२४, शौनक, ३२.१२-१४, ४१.३; श्रावस्ती, लगस्य राजधानी, ३०.७% शान्ति शतकम्, ११६ ४-७; शाम शास्त्री, (डा.), अर्थ काल विपये १२६.१८ श्रीधर दास , सदुक्ति कर्णामृतस्य शारदातनय, भाय प्रकाश कर्ता ६०१ शारिपुर, ८६.४; गाइधर, १२३ २० शाङ्गधर पद्धति अन भास पद्यानि | श्री हर्प , १०४-१०५; ५५३, १२३.२० श्लेजल (शार्मण्य कवि) सस्कृत श्रीकण्ठचरितम् , १०६.६; सग्रहीता १२३.१३ श्रीधरसेन , १००७ श्रीघर, सुभाषितावली सम्पादक १२३.२६;

·१४६ रणे ७८.१ संस्कृत साहित्येतिहासः विक्रम संवत्सरः, ११०.८,११०.११९ २७.२०, विशिष्य उपासनीयोs विक्रमादित्यः, तदाख्याः अनेकाः भवत् १६.१४; तस्य वामनावतरः व्यक्तयः ६.२०शकारिः ७६. रामायणे उपाख्यातः २६.३०% १८; हालसप्तशत्यां स्तुतः ८१. विष्णु गुप्तः, चाणक्य एव; १२७० ४; १.१५; (२) तस्य नव ३, १२७.६, १३१.१, रल्यां अमरसिंह वराहमिहिरौ | विष्णु धर्मम् , एतदाख्यं काव्य ८१.२४; (३) अनेन हूनाः वि. भासेन रचितम् ६०.६, जिताः ८१.२७(४) चन्द्रगुप्त | विष्णु पुराणम् , रामायणम् अनुः द्वितीयः सः, ८२.१४ सरति २३.४, ४४.२०, अस्मिन् विक्रमोर्वशीयम् ६६-६७, द्वे संस्क इतिहासांशः ४७.६-८, ५२.१६% वायु पुराणाद् अर्वाचीनम् ५३. विंटरनिट्जः, प.व.,सस्कृतस्य महत्त्व १०, कौटिल्यं परामृशति १२७. विषये २.टि.५ ४.११, रामायण २५, प्रक्षिप्त श्लोक विषये २६.१६ | विष्णुवर्धनः, १११.१६; भासविपये ५५.९; भासकालं वीरेश्वरः, अन्योक्ति शतकस्य विषये ६२.३, अर्थ. काल विषये प्रणेता ११५.२० १३०.८ वृद्धचाणक्यम, १२४.१६ विसैंद स्मिथः, प.व., मत्स्य पुराण वेणी संहारम् ८६.२६; वेताल भट्टः, नीति प्रदीपकारः विमल सूरिः, अस्य प्रन्योरामायणो १२४.२७, पजीव्यकः २३.८ वेमभूपालः, अमरूक टीकाकारः विल्यमजोन्सः, शकुन्तला जर्मना ११७.२६॥ नुवाद कारः ८५.२८ वैद्यभानु, पण्डितः, सुभाषितावली विल्सनः, प.व., पुराण रचना काल संग्रहीता ? १२३.टि; विषये ५०.१५, मालविका वैवरः, प.व. रामायणकाल विषये विपये ६६.२२,७६.६ ३०.१, अभि० विपये ७६.३ विशासदत्तः, भासेन तुलना | वैशम्पायनः, व्यासस्य शिष्यः ३२ ६०.टि.२७ ३४.२८% ४१.१%3 विशाला नगरी, ३०.२१% वैशाली, नगरी, ३०.२२ विष्णुः, पृथिवीम् अवतरवि १८.२३, | व्यासः, म. भ. प्रणेता, ३१-४०; विपये ४८.५ ·नामानुकमणी १४७ ४१.११, ४१.१३, पुराणं प्रथितवान् | शार्मण्यः, (=जर्मन देशः) भारतीय ४४.२३-२५, ४५.१, ६७.२४ शार्मण्य तुलना ६.१३-२०; १३२.२, शिलर, यूरोपीयः कविः, मेघदूतम् हिटनी, प.व., संस्कृत साहित्य अनुहरति ७२.६ तिथि क्रमाभाष विषये ८.दि.१/शिल्हणः। ११६.४.७% शिवस्वामी, १०८.२३, श-हे शिशुपालवधम् , १००-१०३३ शकुन्तला, (कालिदासस्य), दृश्यतां शीला भट्टारिफा, कवयित्री. १२२ कालिदासः, शकुन्तलोपाख्यानं १४.२३, महाभारते ३६.६; शूद्रकः, (मृच्छ० कर्ता) ६१.१०; शङ्करः, आचार्यः, महाभारत परा- | शृंगार तिलकम् (कालिदासस्य १) मृशति ३७.१४, अस्माद् भागवत ११३,२७-२८ ११४.१-६, अस्मा अर्वाचीनम् ५३.१६; ११७.२३; राक्षस काव्यं दूरतरम् अपकृष्यते (२) शकुन्तला' टीकाकार: ११४.८, ७८.१८, शृंगार प्रकाशः (भोजदेव कृतः) शतपथ ब्राह्मणम् , पुराणाष्ययन अस्मिन् स्वप्न पंचमांक संक्षेपः परामृशति ५१.२६; उपन्यस्त, ५९.२३, शम्भुः, 'अन्योक्ति मुक्त लता' प्रणेता शेक्सपियरः, ६६.३; फालिदासेन ११५.१६ तुलना ८६.२०%; शांखायन श्रौतसूत्रम् अत्र शोपनहारः, उपनिषदां विषये ६.८%, पुराणोल्लेखः उपलभ्यते ५१.२४, शौनका, ३२.१२-१४, ४१.३; शान्ति शतकम्। ११६.४-७% श्रावस्ती, लवस्य राजधानी, ३०.७% शाम शास्त्री, (डा.), अर्थ काल | श्रीकण्ठचरितम् , १०६.६ विषये १२६.१८ श्रीधर दास, सदुक्ति कर्णामतस्य शारदातनयः, भार प्रकाश कर्ता संग्रहीता १२३.१३ ६०.१ श्रीधरसेनः, १००.७, शारिपुत्र, ६.४ श्रीघर', सुभाषितावली सम्पादकः गाधरः, १२३.२०% १२३.२६ शाङ्गधर पद्धतिः, अत्र भास पद्यानि | श्री हर्षः, १०४-१०५ श्लेजल: (शार्मण्यःफकिः) ५५.३, १२३.२०, ·१४६ रणे ७८.१६ संस्कृत साहित्येतिहासः विक्रम संवत्सरः, ११०.८; ११०.११७ २७.२०; विशिष्य उपासनीयोs विक्रमादित्यः, तदाख्याः अनेकाः भवत् १६.१४तस्य वामनावतरः व्यक्तयः ६.२०; शकारिः ७६. रामायणे उपाख्यातः २६.३०, १८; हालसप्तशत्यां स्तुतः ८१. विष्णु गुप्तः, चाणक्य एव; १२७० ४, ८१.१५, (२) तस्य नव. ३, १२७.६१३१.१, रन्यां अमरसिंह वराहमिहिरौ विष्णु धर्मम् । एतदाख्यं काव्यं ८१.२४; (३) अनेन हूनाः वि. भासेन रचितम् ६०.६; जिताः ८१.२७; (४) चन्द्रगुप्त | विष्णु पुराणम् , रामायणम् अनुः द्वितीयः सः, ८२.१४ सरति २३.४, ४४.२०, अस्मिन विक्रमोर्वशीयम् ६६-६७ द्वे संस्क इतिहासांशः ४७.६-८, ५२.१६; वायु पुराणाद्' अर्वाचीनम् ५३. विंटरनिट्जः, प.व.,सस्कृतस्य महत्त १०, कौटिल्यं परामशति १२७. विषये २.टि.५; ४.११; रामायण २५ प्रक्षिप्त श्लोक विपये २९.१६ | विष्णुवर्धनः, १११.१६; भासविषये ५५.६%; भासकालं वीरेश्वरः, अन्योक्ति शतकस्य विषये ६२.३ अर्थ काल विषये प्रणेता ११५.२०, घृद्धचाणक्यम, १२४.१६ विसैंट स्मिथः, प.व., मत्स्य पुराण | वेणी संहारम् ८६.२६; वेताल भट्टः, नीति प्रदीपकारः विमल सूरिः, अस्य प्रन्योरामायणो १२४.२७% पजीव्यकः २३.८% वेमभूपालः, अमरूक टीकाकारः विल्यमजोन्सः, शकुन्तला जमना. ११७.२६ नुवाद कारः ५५.२८% वैद्यभानुः, पण्डितः, सुभाषितावली विल्सना, प.य., पुराण रचना काल संग्रहीता ? १२३.टि; विपये ५०.१५, मालविका वैमरः, प.व., रामायणकाल विपये विपये ६६.२२,७६.६ ३०.१, अभिः विपये ७६.३; विशाखदत्तः, भासेन तुलना वैशम्पायना, व्यासस्य शिष्यः ३२, ६०.दि.२७ ३४.२८, ४१.१ विशाला नगरी, ३०.२१७ वैशाली, नगरी, ३०.२२ विष्णुः, पृथिवीम् अत्तरति १८.२३, व्यासः, म. भ. प्रणेता, ३१-४०% १३०. विषये ४८.५ ·- . नामानुकमणी ४१११, ४१.१३, पुराण प्रथितवान् | शार्मण्यः, (=जर्मन देश) भारतीय ४४.२३-२५, ४५.१, ६७.२४; शार्मण्य तुलना ६.१३-२०, १३२.२, शिलर, यूरोपीय कवि, मेघदूतम् विटनी, प.व., सस्कृत साहित्य अनुहरति ७२.६ तिथि क्रमाभाव विपये म.टि.१; शिल्हण , ११६.४.७ शिवस्वामी, १०८ २३, शिशुपालवधम् , १००-१०३, शकुन्तला, (कालिदासस्य), दृश्यता | शीला भट्टारिका, पयित्री १२२. कालिदास, शकुन्तलोपाख्यान १४२३ महाभारते ३६६ शूद्रक , (मृच्छ० कर्ता) ६१.१०, शकर , प्राचार्य , महाभारत परा- शृगार तिलकम् । (कालिदासस्य १) मृशति ३७ १४, अस्माद् भागवत ११३.२७ २६; ११४ १.६) अस्माद् अर्वाचीनम् ५३.१६, ११७.२३, राक्षस काव्य दूरतरम् अपकृष्यते (२) 'शकुन्तला' टीकाकार ११४.८ ७८.१८ शृगार प्रकाश (भोजदेव कृत ) शतपथ ब्राह्मणम् , पुराणाभ्ययन अस्मिन् स्वप्न पचमाक सक्षेप परामृशति ५१.२६, उपन्यस्त, ५६२३, शम्भु , 'अन्योक्ति मुक्त लता' प्रणेता शेक्सपियर, ६६३, फालिदासेन ११५ १६ तुलना ८६ २० शाखायन प्रौतसूत्रम्। अत्र शोपनहार , उपनिषदा विषये ६.८; पुराणोल्लेख उपलभ्यते ५१.२४, शौनक , ३२.१२-१४, ४१.३; शान्ति शतकम् । ११६ ४-७, श्रावस्ती, लपस्य राजधानी, ३०.५, शाम शास्त्री, (डा.), अर्थ कालश्रीकण्ठचरितम् , १०६.६; विषये १२६ १८ श्रीधर दास, सदुक्ति फर्णामृतस्य शारदातनय, भार प्रकाशा सग्रहीता १२३ १३, श्रीधरसेन, १००७ शारिपुन, ८६.४; श्रीर, सुभाषितारती सम्पादक गाईघर , १२३ २० १२३.२६ शाद्धर पद्धति , अग्र भास पद्यानि | श्री हर्प, १०४-१०५; ५५३ १२३,२०% इलेजल' (शार्मण्य फर) संस्कृत- , , ·. , ८६.२ २६.६: म.म. विषये ३३.टि.२, | सोमिल्ला,कालिदासात् पूर्वः ६७.५ भास विषये ५५.११; स्वप्न स्टेन फोनो, प.व- भास वित ५५.६; भास काल विषये संस्कृत साहित्येतिहासः पाव्यानि अनुच्वयति स्म ७.७; सुबन्धुः, म० भारतं परामृशति ३५ रामायण विपये २५.२० २१ कालिदासं च ७६.६१०३ सद्धर्मस्मृत्युपस्थानम् , रामायण १५,१०७.२२; १०८.११७ मूलमेतत् २९.७ सुभाषितापली, भास पद्य 'सदुक्ति कर्णामृतम् । अत्र भास ५४.१८, ८६.१६ (१) बल्ल पद्यानि ५५.३, १२३.१२, देव सम्पादिता १२३.२३, (6 समय मातृका १२५.१ श्रीवर सम्पादिता १२३. २६६ समुद्रगुप्ता ८२.१६ ५३.१ | सुभाषित मुक्तावली, जल्हणे ११०.२५ संगृहीता १२३.१६ समुद्र मन्थनम् , अर्णव मथनम् सुवर्णाक्षी, अश्वघोपस्य जनन इति उपाख्यानं रामायणेऽपि २७.२७ सूक्तिमुक्तावली, भान सर्वशनारायणः, म.म. टोफाफारः पद्यानि ५५.३, ३४.२१, सूनालंकारम् , अश्वघोपस्य कृति ८६.३, ६२.६% ६२.२० सादवाइनः, हात एच, ११४.१६ सेतुबन्ध, १०५.१५; तस्य सप्तशती ११४-११५, सोगदेवः, नीतिवाक्यामृत० कर्ता, सायर, प्राचार्यः, १३०.१२; चाणक्यमुल्लिखति १२७.१८, साहतांक चरितम् , विस्मृविगर्भ | सौतिः ३२.१२-१५, महाभारतम् नितीनन् । ६.टि. साहित्य दर्पएन् । नाला संस्करण विषये ७७.२%, ११२.२४; सिल्वेन लेवि, रानावर विपये सौन्दरानन्दम् । नाटक विपपे ५८१६ सुत्तनिपातः, प्राचीन बौद्ध मन्या स्वप्नवासवदा पुराराम् उदाइरति ५२.५ हयग्रीवषम सुदास, ११२.१३ हरदत्त सरि सुप्रभदेवः, १०२.२० हरप्रसाद है सर्वाश्रयः, १०२.२१ इति नाम अनेन कृतम् ३२.१६ ३५.२ १.३ पुराणस्य भोता ·पर्व इति ३५.७-कालः ३६. १-४४२.१६ वर्पः (=यूरोपः), अस्मिन् , नामानुक्रमणी १४६ वजयम् , १०३.१८-२५ ६७.८; १०३.२, अस्मिन् हाल गोविन्द प्रशस्तिः, १२२.टि सप्तशती पस्तुता ११४.२० वन्द्रः, १०६.२४ हलायुधः १०८.५ वंशपुराणम् ,रामायणस्य वङ्गीय- | हस्तिपकः, १०८.८; साम् अनुसरति २५.२४; सिल हापकिंसः, प.व., व्यास विषये ४२.१६४३.२० हानले. (प.य.), कालि काल विपये १२.११ संस्कृतस्य प्रभावः २.१, पा- रिणनि-प्रभावः ६.२६, ७.१०% हालः, अस्य सप्तशत्यां विक्रमादित्यः ७.१८ इतिहास शब्दस्यार्थः स्तुतः ८१.३८१.१२, सप्तशती ८.टि.२, महाभारतस्य हस्त फर्ता सातवाहनः सः ११४.१६; लिखितानि पुस्तकानि तस्य सप्त शती ११४-११५, गुरक्षितानि ३३.२० हितोपदेशः, नीतिवचनानां महान् पः, ११०,२५ राशिः १२४.११ , प.व., म.भ. विषये ३८.५; हिल.टः, प.व., रघुवंश विषये ७७. (नृपतिः) ५८.२, ५९.८७८. ६; अर्थ. कर्तृत्व विषये १२८. ११ कालिदासम् अनुहरति ८७. १४-१६ ८१०८.२७, हीरोडोटसः, ८.५; चरितम् , वायवीयं पुराणं हूनाः, १११.१५) समृश्यते ५१.१ अस्य भूमिका- | हेमचन्द्रः, १०६.१८; पां भासः परामृष्टः ५८.४; | होल्दनमैन, प.व; अस्य मतं म.भ. कालिदासम् अनुहरति ८७.१८ विपयेऽनुचितम् ३८.टि.१ इति गर्गगोत्र जातेन श्री किशोरी लाल तनूजेन अप्रपालोपाहन हंसराजेन निर्मितः संस्कृत साहित्येतिहासो नाम प्रन्याय.. प्रथमो भागः ॥