·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·बारमजग
"..."
श्रीमद्भागवतम
महर्षिप्रवर श्री
तिम् ।
दीपिका श्रीराधारमगारास गोवापि विचन पिण्याय
मा श्रीमान् जयध्वजवीकृतपदा श्रीमः जागा
चिप्लिीमनीषमास्वामिका क्रममा शमविश्वनाम
तथा श्रीनिम्बार्क सम्प्रदावि श्रीमान र सिद्धान्तप्रदापा
दीका समतम मापाचवा ।
परि
प्रशानदसरखतः पूज्यपादशिष्य
सम्पाविसमा
तनापास
प्रेम भिवा पर या राजर्षि राम
चीराधा
नमानि
वहादुरस्य
निराकल्प
कल्पनगलित कलं. शुफमुम्बादमनयस
भागवत समय, मुहुई रसिका भुवि भापुर
दावनमामान
भीम
नित्यमा
मुदितर

·S/o
2945925
85 bin
Vi au
WE ASHTIC SOCIETT
CALCUTT.1.700016
ACC NO B 5198
DATB.......25......9.0.

·पायतन . द्वितीयस्कन्धः । . १ प्रथमोऽध्यायः। B. कनिका, ॐनमो भगवते वासुदेवाय ।। प्रीशुक उवाच । वरीयष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृपं । आवितूसम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः ॥ १ ॥ श्रेतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः । पश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २॥ निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन ras दिवा चार्थहया राजन् कुटुम्बारणेन वाया दहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्यसतवपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥ भीधरस्वामिकृत भावार्थदीपिका । यन्नामकीर्तनं दानतपोयोगादिमतफलम् । तं नित्यं परमानन्दं हरिं नरमहं भजे ॥ द्वितीये तु दशाध्यायः श्रीभागवतमादितः । उद्देशलक्षणोक्तिभ्यां मंझे गोपचगर्यते ॥ तत्र तु प्रथमाध्याय कीननश्रवणादिभिः । स्थषि भगवद्रुपे मनमो धारगोध्यते ॥ उक्तः पूर्वमुपोधातः मप्रसङ्गः शुफागमः । गक्षा पृष्टं नृणां कृत्यमथाह शुकसम्मुनिः ।। ० ॥ राजः प्रभाभिनन्दति धरीयानिति । ते त्वया पुंसां श्रोतध्यादिषु मध्ये यः परः थ्रेष्ठः प्रश्नः कृतः एष परीयाम् । यतो लोकहितमेतद मोसहेतुत्पात् । आत्मविदा मुक्तानाश्च सम्मतो यतः ॥ १॥ तत्र तावत् स्वाभाविकक्रियाणामनर्थहेतुतां वदन् हि यहा विपर्ययम् इत्यस्योत्तरमाह प्रोतध्यादीमीति त्रिभिः । गृहेषु सकामम भतएव गृहमधिनां नदगतपञ्चमूनापराणाम् । मेतिसाधः ॥ तेषां पृथैवायुर्ययो भवतीत्याह निद्रयति । नक्तं रामी पत बम प्रायः सनिद्रया व्यषायेन रत्या वा हियते । दिवा अहि यस्यः तत् अर्थेहया अर्थार्थमुचमन सिद्धेऽर्थ कुटुम्बमरणेन वा गडत समुदायको ॥३॥ मनु नश्वरकुटुम्वाद्यर्थ कथमायुर्व्ययं कुर्यात् तर ती सामनः सैन्येषु परिकरेषु मसत्सु मिथ्याभूतेष्वपि प्रमत्तः प्रसकः तेषां पित्रादिरशाम्तेन नाशं पश्यन्नपि नानुसन्धत - श्रीराधारमगरास विचित दीपम्यास्य तट्टिप्पणी । उद्देशेति-नाममात्रेण सङ्कीर्तनमुहेशः । लयते मननात लक्षणम् असाधारणधर्मकथा पावत् । तद्विविधम्- इतरभेदानुमापक व्यवहारप्रयांजकञ्च । उपोद्घा तितिस्तारत न्यायशास्ने षोढ़ा निरूपिता-सप्रसपोद्घातो हेतुतावसर- स्तथा.. बहुककार्यत्वं पोदा सङ्गतिरिष्यो नात् । तत्र स्मृतस्योपेक्षणानईत्वं प्रसङ्गत्वमा चिन्ता प्रकृतसिद्ध्यर्था- मुपोद्घात विषुधाः । हेतुता कारणता शिरावश्यकत्वमवसर।। निर्धाहकं कारणतानिवाहकं कार्थत्वम् । एककार्यरवमेककार्यस्यानुकूलत्वं कार्यत्वा पावत् । तथाहि प्रकृतप्रस्ताषे उपोद्घातत्वं प्रसङ्गारवं वा कथमस्तीति पाठमखयमेष चिन्स्यम् ॥ KR हीति प्रथमस्कन्धीयकोनविंशाधायस्य लो पश्चसूनति । पश्चप्रकारमाणिवधस्थामं यथा-पञ्चसूना गृहस्थस्य बुली पेषणयुपस्करगडी बोदकुम्भ हिन् ॥ इति शुचितत्त्वम् । तजम्यपापं गृहस्थस्य प्रतिदिनं भवति । तस्य मायबित्तं वैश्वदेवः । यथा-लौकिके वैदि मिले क्षिती। वैश्वदेवन्तु कुर्वीत पञ्चसूनाऽपनुत्तये ॥ इति आह्निकत स्व- धृतांतातपवचनम् ॥ मशीचकालोतपत्र पारस्य दानादिनाश्यत्वं यथा-पशाहातु परं सम्यक् विप्रोचायीत धर्म- जिव । दानश्च विधिना देयमशुभात् तार मितत्त्वतसंघर्तवचनम् ॥ २-४ ॥

·1 । - श्रीमदूषीरराघवार भीहयग्रीवायनमः । वेदाम्तोपगा रोज शुका भोलयापार म्यारी प्रतिरक्षापृष्टभेरामीभमभिनंदति । परीयामिति बातम्यमंतव्यनिषिध्या- सतव्यापुरः गोचरः भातव्याद्यर्थतत्वविषयः। लोकहितमितिपाठप्रतीतिशेषः लोकहितंप्रतियः प्रकृत एषः प्रभावरीयान श्रेष्ठः कुत- त्यताह । यद्यतः । आत्मविसंमतः मारमशानिनांसंस्तुतः । ननुनायमात्मविषयकश्रवणमननादिप्रश्नः । यच्छतिव्यमयाजाप्यं हि यर थपर्यायमितिसामाम्येनपृष्टवादतः । कथमात्मविसंमत्या प्रश्नाभिनंदमिति चन्मय । किमयंटा आत्मविषयकवणादीनां मुक्ति साधना जानातिनवा । नात्यः म्रियमाणस्य यत्कर्तव्यं यच्छो तम्यमिति पुरुविशेषकदृकप्रश्नायोगात् । नाद्यःसुतरांप्रश्नानुपपत्तरतः सामान्या कारेणात्मश्रवणादीनां मुक्तिसाधनत्वंजानतो विशेषतभास्मनः । भषणादीनां च स्वरुपमजानतोऽयं प्रश्न इति प्रश्नस्यविशेषनिष्ठत्वादात्म- विसंमत्याभिनन्दनोपपत्तः ॥ १॥ अहियद्वाविपर्ययमित्यस्यप्रश्नस्यश्लोकत्रयेणोत्तरमाह । श्रोतव्यादीनीति । हे राव ! गृह मेधिनां । नृणांश्रोतम्यादीनिसहस्रशः संन्ति । मुमुक्षोस्तुब्रह्मैकमवत्यभिप्रायः । तदनुबंधित्वनोपासनादीनां श्रययामसिद्धं । गृहमेधिनातनपंचमूना पराणांमेधःहिंसाः । यद्वा । मेधावुद्धिःगृहेषुमेधाएपामस्तीतिगृहमेधिनःगृहासक्ताः । यद्वामंधः पशुः"उपनयनमेधे परआशासानामेधपतिभ्यामध"मितिवेदिक- प्रयोगात् । तत्संबंधिव्यापारोपिउपचारान्मेधः स एषामस्तीतिगृहमेधिनः पशुर्हियज्ञांगभूते दीनांप्रीतिजनकः तदनंऽपिकवल कानु- गनासक्तास्तत्प्रीतिसंपादकारतिपशुसाम्यमुध्यते । कंघलैहिकामुमिकफलासक्तागृहस्थाइति यत् । अतएवात्मतत्वमात्मयाथात्म्यम- जागशः संतीत्यनेन"बहुशाखाह्यमंताश्चषुद्धयोऽव्यबसाविना"मितिरीत्या सांसारिकालमाधनानामानत्यं तारतम्यंचाभिप्रेतं २ एतैश्चयवायुयोम स्याह । निद्रयति । नक्तंरात्रीयद्वयस्तनिद्रयाव्यवायन मिथुनीभाबेन वा लियतयाप्यतदिवायद यस्तदर्थे हया अर्थाजनानुकूलष्टया संपादितचा भरणन कुटुंबपोषणनच फारचाकागवनुक्तसमुपयादिनानिरिक व्यापागंतरंगाापीत्यर्थः ॥३॥ ननुनश्वरकुटुंबाद्यर्थकथमायुमेवःस्यात्तत्राह । दहति । आत्ममैन्येषुआत्मनः म्वस्यपरिजनेष्यमासुअंतवत्स्वपिदहापत्यकल त्रादिषु. सक्तः । भन्यवां निधनं । अंतषत्त्वंस्थांतरनपश्यन्नपितेषां देहादीनामंतवत्त्वंम्बात्मनिनपश्यतिनानुसंधत्तं ॥ ४ ॥ श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकतापदग्नावली । श्रीगणेशायनमः ॥ श्रीमरम्वत्यै नमः । श्रीगुरुभ्यानमः । श्रीयंदव्यासायनमः। घरीयान्प्रपृश्योनिगमविषयोयोऽस्यजनकोवराहाघा- त्मायोऽवतरतिमुगराति हतये । अदाशात्रज्ञानस कलविषयं यश्चविनुतस्तमंगोपाम्यत्वंहदयसनतम्ब प्रकृतये ॥ १ ॥ संप्रतिपरीक्षित्प्रश्नं परिहारष्यन्तीति वरीयानिति श्रीभागवतहिनामाग्भकारगमविस्तरमभिधायदानींधीभागधनमंहिताप्रारभ्य. तइत्याह वरीयानिनि यच्छतिव्यमांत्राप्यमित्यादिनायस्त्वयाकृत:मएपप्रश्नावरी यान अङ्गीकायतमः सर्वोत्कृष्टत्वात् लोकहित. मितिक्रियाविशेषगां यशालामाहतंभर्यात तथा कृतात्यनेननकवलंतवैर्वाहतकगयकिंतुसर्वम्यत्युनं भवति उत्कृष्टत्व ह तुगमधिशेषणमाई आत्मविदिति मुख्यता मविदोब्रह्मादयस्तेषामपिम्मतत्वात् तत्व थम त्राह पुंमामिति आत्मादित्यनुवर्मत इह जगतिनृणांसहस्रशः श्रोतव्यानि संम्रियमाणानामम्रियमाणानांचपुमांधातव्यादिषुय परःपरमात्मास एघात्मचिममतातियत्सम्मादित्यर्थः "आत्मायारे- द्रष्टव्य" इत्यादिश्रुतेः अननपरमात्मविषयत्वनास्यवर्गयस्त्वमित्यक्तं भवति इतोऽपिपरमात्मश्रवणादिक.मंतरंगासमारम्यतनमाननिबंधन- स्य तुमच्छंद्यत्वात्मस्वतंमुख्यवनसंमतइत्युपसंहरनमलोकप्रवृत्तिप्रकारमाह अपश्यतामित्यादिना शिरत्रज्ञानार्थ: आत्मनःपरमात्मन- स्तत्त्वमनारोपितरूपंज्ञानादिरागां आत्मनांलक्ष्मीब्रह्मादिचतनानांकदाप्यनभिभूनतरतमभानास्थितिचापश्यतामजानता निद्रये त्यत्राप्यनुमंधेयं गृहमधिनां गृहमंधा गृहाश्रमएवक योग्या:पंचमहायशाः स्मृतिविहितप्रत्यवायपरिजहीर्षयातानकर्तुशीलमषामस्तीति- गृहमधिनः नेपांगृहपुगृहाश्रमवववर्तमानानांपुसाम् ॥ २ ॥ निद्रयाव्यवायननत्रीभागेन चननंगत्रिनववाहियत दिवाचाहश्चार्थहयाश्रीनारायणाराधनानुपयोगिहिरण्याचापादनायासेन "मय. कार्यशतं कृत्वाभत्तव्यामनुग्वी"दतिवचनात कुटुंबभरगणनघा ह्रियतात्यम्धयः ॥ ३ ॥ आत्मतत्त्वानाने फारगामाहदेह त्यादिना अपिगहार्थः आत्मनःस्वस्थवीनत्वंक्षीगान्धमापादयंतीत्यात्मदैन्यानि तेषु दीभयातिधातीः यद्वाम्बतएयदीनभावाय पनि तयानेषु अतए.यासम्बभद्रपुतदुक्तं "सावेसाधुभावेघोति" निधनाशं प्रकर्षेयासक्तःप्रसक्तःमपश्यतिस्वस्येति शंघः अपिनाऽमच्छन्दम्पमिथ्यामिधायित्वं गर्हितमितिदर्शयतिनपुप्रमत्तानिधनमितिपाटाऽनन्वितः ॥ ४ ॥ श्रीमजीवगाम्यामिकृत कर्म धन्दर्भः । द्वितीयक्रममन्दर्भ सम्भाणां समाहतिः । क्रियो यनिदेन स मेऽनन्यगगतिः ॥on "पि में भगवान प्रोतः कृप्याः पाण्डुसुतप्रियः" इत्यादिना श्रीकृष्णे एवं सरति म्यनियमागानां थोतव्याविप्रनधाम्स --धीकृष्ण एव मन्यु गदिश्यतामिति श्रीराजाभिप्रायानन्तरं शुक उवाच परीक्षा इति। त त्वया पुमां धातव्यादिपु मध्ये यः श्रीकृष्णाश्रागाभिप्रायंगा परमः प्रश्नः कृतः यहा त्वया कृतः यः प्रश्नोऽपि श्रीतम परः यस्य प्रश्नस्थापि भ्रषणादी परमपुरुषा' मिध्यतीत्यर्थः एष वरीयान् मावतारावतारिप्रभंध्यः परममहान् । सब लोहित यया स्यात् तस्येव कतः । स्वन्तु तथाभूत श्रीकृष्णकनिर्वद्धप्रमत्वात् कुमार्थ एति भावः । तदुक्तम् घेयासकरिति षचस्त नियमात्मनः । उपधार्य मणि कण भौत्तोवः मनी व्यधात् || इति । मती विद्यमाना भीकृष्ण या मतिस्तामेव विशेषेण धृतवा त्ययः । एतदेव व्यक्तीकरियस राझा-"हरंग्जत. वीर्यस्य कथाकसुमङ्गालाः । कथयस्व महाभाग यपाहमखिलास्मनि । कपणे निय निःसन मनस्यत्ये कलघरम्" ॥ इति । एवमेवः * वथाचात्रनिद्राशब्दोऽविधापरपर्यायचंधकप्रकृतिपरइतिभाक।

·नत्र भगवनाविभावमात्रस्य श्रवणावगवश्यकरयन कमुत्यमाह भातम्यादीनीति चतुर्भिः। मान्मतत्वं भगवतचं, तस्मात् इत्युपसंहरिष्य- पत्यात, तत्पश्यतां परमधातम्यत्यनाजानत्यमित्यर्थः॥२॥ भति प्रास्तानास्तु निद्रयत्यादि ॥३-४॥ . धीमहल्लभाचार्यकृतमुवाधिनी । ॐ श्रीकृष्णायनमः ॥ स्कन्धंतु प्रथम प्रांताधिकारिणः । तेषां कर्तव्यनिर्झरो द्वितीये विनिरूप्यते ॥ १ ॥ नस्मिनिर्धारित प..., ( संकथा । अग्रेच तां प्रवक्ष्यामस्तृतीयादिभि सत्तमः ॥ २ ॥ निर्धारणे ; .: पुरा । श्रद्धाव विमर्शश्च घस्तु निर्धारण पर ॥ . प्रमाणन प्रोग च । एकत्र मानमयहि फलं माध... : अतोऽत्र वस्तु न:: तयं मतं । श्रद्धापि द्विविधाला : कि । फलोपका । उता विशत् । विमर्शोपि द्विधा पूर्व उता त्रिविधं द्वंत. या गस्ततोदश । तत्रतु प्रथमऽध्याय कर्तव्यं । म वनस्तत्व निर्धारा मानमय विभेदत. पूर्व स्कन्ध अधिकार निरूपग परीक्षिता मुख्य पर ...कि.स मित्यपेक्षायां कृपयासत्संगे मत सर्व तत्व जिज्ञासाथै प्रश्नः कर्तव्य इति प्रथम प्रश्नद्वयं कृतं सर्बानियन भ्रियमाणेच किंकत्तव्यमिति, मनाकर्तव्यं नाम यस्मिन्न कृतकोपि पुरूषार्थो नसिध्यति । नत्मर्वात्मनाकर्त्तव्यं तत्राधिकारणो ननिर्धारिताः । मचात्तरदानममये तरणीयः । नियमाणानां कर्तव्यनिर्धारी द्वितीयः य पुनः श्रोतव्यादि पंचपदाथा: पृष्टाः ते यथायथं पतन्निरूपगानष निरूपिता यति । कांश्चिदनिरूपयिष्यामः । अतोद्वनिरूपणी यं सर्वात्मनाकन व्यं म्रियमाणेश्च कर्तव्यमिति । तदर्थसर्वेषां वस्तूनांयाथात्म्यं. प्वं फलमुखमंगश्रद्धांनिरूप्य विचारश्चानरूप्यः । एनेपामावश्यकन्धं तत्तत्प्रकरणनिरूपाय प्यामः नत्रमर्वात्मनाकर्तव्यनिर्भारंचतुर्दश- गह वरीयानित्यादिभिः । फलव्यनिरूपगात्पूर्व अभिनंदन कर्त्तव्यं प्रश्नस्य हेतुत्वाथ यथा श्रुधितम्या नदानं । नथामाकांक्षस्थकर्तव्य- * अधिकारनिरिश्वकर्तव्यः विशेषतः पूर्व प्रश्नपतया अनिरूपणात् । प्रक्षापूर्वकारिणां प्रवर्तयन्फलमानरूप्यांवधिः प्रवत्तयितुंन- होति । अतःफलान गय अधिकारीनिरूपाय : तदापत्रयं निगकार्यतदर्थ त्रयःश्लोकाः । तत्र प्रथमप्रश्नमभिनंदात । वरीयानिनि । तम्यादिषु प्रश्नं पुमध्येयः प्रथमतः पृष्टः सर्वात्मना कर्तव्यनिति । पिप्रश्नावरीयान्श्रेष्ठः उत्तमत्वेहंतुमा ह यतः मतु ते तोपकाराय धम्यषां अस्मिन्नमहतांसमानमाह । आत्मवित्ममतइति । आत्मदामन्ययंप्रश्नःसंमतः अननासप्रश्नोत्तरगा युद्धभारादयतिमूचितं । पुंमां सर्वेषामेव विचारकाणांम्वतंत्राणां अयंप्रश्नाममनतिमंबंधः । तस्मादत्रोत्तरं कथयिष्यामातिभावः ॥ १ ॥ देवानीफलप्रेममधिकारिणं निर्धायितुं सर्वेषामेक कर्तव्यंनास्तीत्याह । श्रोतव्यादीनीति । अग्रिम प्रश्नाभिनंदनात् गीगतामूचितव । पियदिरामस्त त्राकांक्षाहदाभवत् तदाप्रथमोत्तरमुच्यमानं न सम्यगवगम्गंत अताधिकारनिरूपणप्रस्ताव श्रोतव्यादीन्यापनिरा. नि । राजेन्द्रतिसंवोधनात् बहुविधा. पुरुशास्त्वयबष्याः वनिमशास्त्राणि । नम्रतवतंपानकोऽपिपुरुषार्थसिद्ध इति तदनुभवस्य- "तिः प्रदर्शिता । प्रश्नाभार्गवचनात् तशापनायोत्तरेप्याह तर्हितानि कुतानवक व्यानि तत्राह मंतिमहनशति मत्कथनात्पूर्वमंघ | अनमनपेक्ष्यल हनशाग्रति । सामान्यषु स्वाभिमानामप्रवेशार्थमाह अपश्यतामात्मतत्त्वमिति । आत्मनस्तत्वमनागपितरूपं तच्छा- मावादपश्यतां लोकव्यवहारंण भात्माभागपितारश्यतदहादिरूपःमंवलिनोवा ननुकथमुपायं विद्यमानंतआत्मतत्त्वंनजाति तत्राह गृह मेधिनामिनि । तैर्विविक्तात्मस्वरूपंचात्याकिं ठयं तेहिगृहमंधिनः गृहएचपर्यवम्मितमतयः तपां गृहोपयोगियद्भवत् तदेघ- यं विविकामातुरहस्यवाधफः भतानसातव्य अघितिनिमित्तमप्तमी तपांग्रह बुद्धिस्ति गृह कनिष्ठा भविष्यामइति अतोगृहाः याः । तस्माद्ययैवषुद्ध्यागृहसिद्धि तामेवबुदिपादयो । सानो काममुग्रंधेरवपुटानास्म द्वाक्यमपंक्षतं अतस्तद्विषयकस्तवप्रशान- । अनेननिगमागाविषयकायः प्रश्नः मनस्तामासिन पुत्तरमग्रंथक्ष्यतीतिसंभाव्यते ॥ २ ॥ अनुकंयलंगृहार्थेकतेगंवुद्धिः समाधानी धान् । तत्राह । निद्राहियतनकर्मिति सन्मानीभूतः समयपत्र- नास्ति तत्समयस्याम्यैरवापहारात् । तदाह । निद्रा वशःआयुर्हतवत्योन निद्रयानवयाहियनत्रिमबंधिवायु अक्षा- च्छति। विवादिनसंबंधिआयुःभर्थहयाग सिलान्यासानाच मर्बमायुगच्छतीन्युक्तं भवति ननुनसागत्रिनिद्रयागच्चति । ।यवायननति चकारात्तत्माननन पविनाश:पक्षम् संभाव्यः वय शदनपुरूषार्थमाधनीभ्तमायुस्तारुण्य- तपंटतंजरठःकिंनुसाधयत् बालावा श्री का चकारानिद्रया अर्थाय प्रयतन मिद्धय कुटुंषभरणानना ॥ ३ ॥ मनु वैराग्यमाधनाना जायमानत्वात्कयो धिमानजीयते । तत्राह दहापत्यति । प्रयो गृहमुख्याः । देहः पुत्रांभार्याच । लकाय चस्वभावतो गुणतश्च दु: नाशकाः । यहियम्य परिकगभवन्ति तेतंपाषांति । पतं आत्मसन्यानि अपि जानमेष शभिघलयति मत संतः । धात्मघातदोषेण धनेनपोषिता निधर्मनाशं प्राप्नुवति । तदादुपानांनाशात् मनिष्ठीभवेत् । तदंतस्थदोषानजायता अथाअत्यंतमदिरामत्तः गतमपि वस्त्रंम्पशनपि देहवस्त्रगमनं नानु मंधन ध्यमपि मृतानपितान् पश्यन्जीवत त पायांतरदोषव्याप्तत्वात् मायुषीवृथाक्षयात् गृहएचपगं धमितबुद्धिवाद तम्यादिन प्रध्यमित्यर्थः । "बुद्धि प्रवः कारणंयतः.। यस्य तंभाषिष्यति तस्य नास्त्यधिकारिता" ॥४॥ .

·A (म- " गोपरामाजनमा प्रेयसविप्रन्यासीवर्षियदामो माया दशाध्याय दिनीयऽस्मिनके नारायणारितः । प्रात्तस्यास्पशास्त्रस्य प्रकम ध्यासनन्दनः । अध्यायत्रिभिरुतकों भक्तरकन सन्नतिः । हरंर्धातुर्मारदस्य संवादस्त्रिभिरुच्यते । प्रश्ना एकन विष्णूपदंश एकेन धारि । पकन लक्षगाभ्यस्य दशेति स्कन्धसंग्रहः । तत्र तु प्रथमेऽध्याय यमाद्यष्टाङ्ग योगिनः । वैराजमूतः पातालपादमूलादिधारणा ॥ ७ ॥ पूर्वस्कन्धान्त “अतः पृच्छामि ससिद्धिम्” इति पुरुषस्यह यत् कृत्यमिति वाक्याभ्यां सम्यक् सिद्धिः का अत्र साधनञ्च तत्रापि श्रव्यजप्यादिकं किं तथैवाधव्याजप्यादिकच फिमिति राशः प्रश्नमभिनन्दति । वरीयान् भ्रष्ठः ते त्वया कृतः प्रश्न एव लोकानो हितम् । न चायं प्राकृतः प्रश्न इत्याह आत्मविदाम् एषां युध्मत्सभोपविष्टानां सम्मोहः एतदर्थमधेतेषामत्रागमनादिति भावः । यतः भोतव्यादिग्विति सतां प्रश्नोऽपि श्रूयते कीर्त्यत स्मर्यत इत्यतः श्रोतव्यादिषु प्रषु मध्ये यः प्रमः परः इतोऽन्यस्यांतपस्याभाषात् सान्तिमः इमं प्रश्नमेव भुत्या कीयित्वा स्मृत्वा पुमांमः सर्वतोऽप्यतिकृतार्था भवन्ति के पुनरंतत्प्रश्नस्योत्तरं मया इतं श्रुत्वा त्वं कृताधों भविष्यसीति भावः । इत्थमेवाप्रऽपि वायत-वासुदेवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन् पुनाति । वक्तारं प्रच्छकं धानुंस्तत्पादसलिलं था ॥ इति ॥१॥ माप्तिरव संमिनिस्तत्र कृत्यं तन्नामलीलाश्रयणवीप्तनाद्येव सध्घोत्कृष्टमित्यप्रे तिपादयियम् प्रथमं हि यद्वा विप- व्ययम् इत्यस्योत्तर कर्मयोगमाह श्रोतव्यादीनीति त्रिभिः । आत्मनां तवं कं धयं किं कुर्म किमुरको भविष्यामः कथं निस्तारं प्राप्नुम इति अपश्यतां किन्तु गृहषु सदनां गृहमधिनां गृहगतपञ्चसूनापगणाम् । मेध हिसाया ॥५॥ नेणं स्यैवायुययो भवतीत्याह । नक्तं ययस्तनिद्रया हियंत इति गत्रेः प्रायः कामह कालत्वात् । उगवायेन रमणेन वा इति कर्मिणां स्त्रीसङ्गस्यानिषिद्धत्वात् । महपा अर्थस्पृहया अर्थान् विना फर्माप्तिः। सिद्ध चार्थे कुटुम्बमरणेम धेति कर्मयोग कुटुम्बर्मरणस्य विहितत्वात् ॥३॥ अपश्यतामात्मतत्तमिति यदुक्तं तद्विवृणाति । दहादिषु आत्मनः मन्येषु स्वसैन्यतुल्येषु कालेग सह योबुमिवेति भावः । असत्- स्वपि जीवात्मनो दहादिसम्बन्धाभावान्मिथ्याभूतप्यपि तषु प्रमत्तः प्रसक्तः। यद्वा असतस्वपि असाधुप्यपि पहिर्मुखत्वादसमर्थेव- पीत्यर्थः । प्रमत्तः अनर्वाहतः । यतस्तेषां निधन कालनय नाशम् अनशानामपि पित्रादिष्टाम्तेन नाशं पश्यपि नानुसन्धुत्ते । बिर्य कालेनैव प्रस्यते भगवद्भक्तस्तु भगवदुन्मुखदंहादिभिरप्रमत्तः कालमपि जयतीति भावः ॥ ४ ॥ .. श्रीमच्छुकदेवात सिद्धान्तप्रदीपः । श्रीकृष्णायनमः ॥ श्रीनिधार्फनमस्कृत्यवेदांतार्थप्रकाशकम् । तीयस्कंर्धासद्धान्तप्रदीपोऽयंविरच्यते । जम्मायस्येत्यादिलोकत्रयी सर्वस्यश्रीमद्भागवतस्यसूत्रम् तद्विवरगाभूनः प्रथमम्कंधः । तद्विस्तारः साप्यप्रिमोग्रंथः तत्रापिमूलरूपा द्वितीयस्कंधः विवरणभूमी मन्यस्कंधाः । सोऽयांद्वतीयःस्कंधायथामतिव्याख्यायते अतिक्रांतस्कंधांते राक्षाकृतंप्रश्नमभिनंदतिभगवान्शुकः। परीयानिति । हे नृप! पषतप्रश्रः वरीयान् । अतिशयनवरःश्रेष्ठः श्रेष्ठत्वादवात्मविस्संमतः मन्वनात्मविदामयाकृतः कथमात्मविसंमतोभवदित्यनावाननात्म. वित् किंवात्मविश्वभवतापरोपकारायप्रश्नःकृतइत्याह कृतालोकहितमिति लोकहितंप्रतीत्यर्थः । पुंसां श्रोतव्यादिषुमध्यय पर उपादय. तयाधष्ठः॥१॥ राक्षायत्पृष्टंमाहियद्वाविपर्ययमिति तस्योत्सरमाह श्रोतव्यादीनीतिश्लोकत्रयेण । हेगजेंद्र!गृहमधिनां कंडनीपेषणीचुहीउदकुंगचमा: जनीपंचसूनागृहस्थस्यताभिः स्वर्गनगच्छती"ति इत्युक्तमूनाशब्दा हार्थोगृहेषु मेधांमधर्हिसार्थरवासिारूपोव्यापारः एषामस्तीतिराहम धिनस्तंपांगृहंषुश्रीतव्यादीनिमहस्रशःसन्ति अतएवहिटिस्वादात्मतत्त्वमपश्यताम् ॥२॥ अतएवनक्तंरात्रीयद्वय आयुस्तनिद्रयाऽथवाव्यवायेनमथुनेनचकाराबसन्मनोरथादिनादिवाऽहिचाहयाऽर्थार्जनचेष्टवासस्यर्थे भरणनवाहियते ॥ ३॥ ननुकुनःकुटुंवादरनित्यत्वमाझायनिर्विगणः। सन्हरिभजनपरोनम्यावसाह देहेति मात्मनः सैन्येषुभोगायतनतदुपकरणेपुदेहताः वंधिषु असत्वपि । अहिबापप्रमतः तन्नित्यत्वबुद्ध्याम्रांतं तेषांनिधर्मलोकतः पश्यन्नपि न पश्यतिनानुसंधत्तं ॥४॥ ३ .. आलम है, क्योंकि मोक्ष का हेतु है। लोक का . भाषा टीका हे नृप ! 'मनुष्यों के श्रोतव्याविको में क्या श्रेष्ठ है' यह तुमने प्रश्न मे किम हित है । और आत्मवित् मुक्तों का संमत है ॥१॥ राजेन्द्र ! आत्म तत्व के न जानने वाले गृहों में पड़े गृहस्थि जनो को हमारों राजन् । पंसं पुरुषों की वय रात्रिम भी प्रसंग मोर निद्रासे व्यतीत मे व्यतीत होती है ॥३॥ असस्य देह पुत्र स्त्री आदिक मात्मा के परिकर में प्रसक पुरुष । इन सभा ज्ञातव्य विषय ॥२॥ धनो पार्जन की बा मथवा ऊर भर भानही देखत ·प्रतिव्यः कार्तित एतावान् सांख्ययोगाभ्यां जन्मलाभः परः पुंसामन्ते नारायणस्मृतिः ॥६॥ प्रायेण मुनयो राजनिवृना विधिषेधतः । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ ७॥ . इदं भागवतं नाम पुरागां ब्रह्ममम्मितम् । अधाधान द्वापरादौ पितुर्दैपायनादहम् ॥ ८॥ श्रीधरस्वामित भावार्थदीपिका एवं विपरमप्रभम्यातरमहा श्रोतांदप्रभ योत्तरमाह तम्मादिति । : भाग प्ररताप समिति #ne सौन्दय्यम् इश्वर इति आवश्यकत्व हरि गत मन्ष्टारित्वम् । अभय गांक्षम इच्छना ॥ अतः परमभ्यत श्रेयो नाम्नीस्याह । एतावामेव जन्मना लाभः फलम् । तमाह नारा दि टांग स्वानमयण लाभर वारयति । सांस्यम् भारमानात्मषिकः योगः अष्टङ्गः । अन्त तु मिति: १ इत्यर्थः। तम सदाचार प्रमाणात प्रायेणेति । षिधिषेधतः विधिनिषेधाज्यां निवृत्ता: नै स्थिता भपि । हगुणानुकपने कीर्तने रमन्ते )। स्म प्रसिद्धम् ॥ ७॥ किमिदमपूर्व कार्यास । सत्यम् । अन्यपर्वमवमित्याह । इदं भगवतप्राक्तं तन्नामैकप्रधानं पुराणं ब्रह्मम्मितं सर्ववेदतुल्यम् । यमा प्रम सम्पमितं येन । कुतस्त्वया प्राप्तम मत माह अर्ध ता.ति ॥ ८ ॥ 11- श्रीराधारमणवाम गाम्वामि विचित दीप-याख्य पिणी । प्रेष्ठत्वमिति । प्रियतमत्व मन्यः। अतिशयविशिष्टार्थवृत्तः प्रियशब्दात् म्वार्थे अतिशायने तमविष्टनी (पा ५ । ३ । ५५) इति सूत्रेय छिन् प्रत्यये प्रिय स्थिर-फिरोरु-बहुल-गुरु-वृद्ध तृप्र-दीर्घ-दारकाणां प्रस्थ स्फ-घर वहि-गर-वर्षि-अप्द्राघि पृन्दाः (पा ।४।१५८ ) इन सूत्रेण प्रियशब्दस्य प्रादेश प्रेष्ठशब्दः माधनीयः । ५-७ ॥ [द्वापराविति । अत्र विजयध्वजः-हापगनी कृपणाचतारापेक्षया हापरे मादा च न तु द्वापरस्य पादाविति । व्यासः षट्शन- वर्षीया धृतराष्ट्रमजीजनदिति बचनात द्वापरान्ते भारतकथाप्रवृत्तिकथनाति ॥ किमात्र कृष्णाघतारानिर्मि पूर्वमेव सत्यवत्या पा- मनस्य प्रादुर्भावात वापरावाविति न सङ्गच्छते । तस्मात् द्वापरशब्दनात्र द्वापरान एव लभ्यते ॥ ८-१५ ॥ श्रीमती राधनाचार्यकृतभागवतचन्द्रिका । विपरवानस्पोत्सरमुक्ताश्रोतष्यादि प्रश्नस्योत्तरमाह तस्मादिति । हे भारतभरतवंश्य सर्वात्मासंबंजीवानामंतय्यांमी "अंतःप्रविधः पास्ताजनाना"मिनिथुनिप्रत्यभिज्ञानात् । अनशब्दस्य नेतनमात्रेस्वारस्यात् । हरिः । आश्रित दुरितह अनेनोपासकानां स्वप्रातपिरोधि दुरितमिधर्तकत्वमुकंभवति भगवानित्यनेन देवनाविशेषउक्तः। भगवानितिशब्दोऽयमिनिस्मरणातईश्वरः कार्यकारणावस्थतनातन- निचिनाअनकारणत्वमभिप्रेतं "कारणांतुध्यो । । अभयंमाझंकामयमाननश्रोतव्यइत्यादिविषयीकर्तव्यः । स्वरूपड़प- गुणविभूनिविशिष्टपरमात्मविषयक भषणा समय समयमाका नान्यविषयमित्यर्थः । “भास्माघारंद्र एव्यः तमकमात्मामंजानथ । अन्यायाचोधिमुंचथतिभुतः । एपंचशारीर तांब्रह्मजिज्ञास"ति प्रथमसूत्रार्थोनुसंहिशोमति ॥ ॥ पतस्मादम्यत्कर्तव्यंनास्तीत्याह। पता (म यांगफलाभिसंधिरहितकर्मयोगः । (ज्ञानयो "ज्ञानयोगेनसांज्या- कर्मयोगेनयोगिना"मिति भगवचनात् । त्तिः । तदुपासनमितियावत् तस्यपरिनिष्ठयाप्रमविघ्नपरिसमाप्स्याच । तेदेहापसाने नारायणस्मृतिः । माध्यति जन्मलाभः फलंबानकर्मयोगानुगृहीतभगवदुपासनासाध्या नारायण- तिरंतकालेसंपायेग्यर्थः ॥ ६ ॥ अत्र सदाचारंप्रमाणवति । प्रायेणेति षेधात्मकदबोधितात्काम्यात्कर्मणोनिवृत्ताः। नस्वावश्यकापंचमहा- আৰয়ানমঘাষিালম্বষা वयज्ञादिश्रुतरमवत् । तमतवेदानुवचनेनब्राह्मणाविविदिषति । क्रिया- पालेशासविदावरिष्ठ नाविरतोदुमरिता ति विधिनिषेधानुवर्तनाभावेतदुपासनानिवृत्त्यभाव प्रतिपादनातू । नच अस्माडामणः पांडियनिर्षियवाल्यनति निर्षियाथनिरितिबालस्ययत्कर्मकामचारादिकंतद्विदुषउपादेयतयाभूत- मितियतुं शक्य अनावि कुर्षगन्धयादि अमाहात्म्यानाधिकारकर्मतदंषविदुषउपादेयं नतु कामनारादिकामप्ति सिद्धतितरवाहाह्मणाविद्याधाम्पांडित्यान पारिशुरंपरिपूर्ण । विदित्वादनप्रतिलभ्ययस्वभावानाविकाररूपं कम. नासारसनोचतेसितस्यार्थः । मुनयः मविभूषणानंतरभाविमननं विचापांडित्यवारयायतरमाधिन माना [२] .

·निर्गुगल । हरेराभितदुरितहारिणोगुणकथनेगुवा बानुबहिरमन्तस्म ॥ ७॥ नवलंपूर्णएवरमंतेऽहमपितत्रवरमहापाहाहमिनियेन । भगवत्प्रोक्तंभागवतंचतुःश्लोक्यामूलभूतायास्तत्प्रोक्तत्वात् । यद्वा भगवरक- अपरूपादिप्रतिपादकरवेनभागवतंब्रामवेदस्तेनसमितंतुल्यं । यद्वाब्रह्मसम्यग्मितंप्रमितं येनादरपुराणकमपितुपायनावयासाडापगोडा परमादिर्यस्यसः द्वापदः कलियुगादिः । तस्मिन्शंतनुचक्रवर्तिसमकालपसियांसापतारस्यमहमधीतवान् ॥ ८॥ श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकृतपदग्नावली । पूर्वस यतः भीनारायणश्रवणादियिनानसंसारनिवृत्तिस्तस्मात्सर्वारमासर्वव्यापी । समाष्टमाददामोधा । मगधानिरतिशयत्रादि तत्रापि श्रा गुणवानब्रह्मादिचंतनराशिपूज्योया हरिःस्मरणमात्रेणाशंषसंसारलंशसंहर्ता सर्वजगदीश्वसनित्यभयरूपादस्मारसंमारादमयं मोक्ष हिनम् । मितापुरुषेणभवणादिविषयःकर्तव्यइत्यन्धयः श्रवणादित्रयणाशानसंशयादिनिरासंमोति “भुत्वामत्यातयाध्यात्यातदमानविपर्यवं. भोतव्यावि संशयंचपराणुपलभतंब्रह्मदर्शन मितिवचनात् अषणेनाझानं । कीर्तनापरपयांयमनमनसंशविपर्ययो निरस्यम्मरणलभगा ध्यानमामा- सान्तिा परोक्षशानलमताति। श्रोतव्योम्योजसम्न्यानिशंकानिरासार्थधवणादीनांचतुर्णामकषिष यातायतुंसस्मेित्यादिविशेषए तुष्य- कृतार्थो मापात्तम मांकावणसर्वग्यापित्वेनसारमारुद्र फिनस्यादित्यतउक्तं हरिभगवानिति तथापि पुर्याद्यन्यतमःमस्यादतरकमीश्वरपति शिदादा तस्यरुद्रमसिद्धिपिनिरस्ततिज्ञातव्यं ॥ ५ ॥ पोखसम्वदतिहास मेधतात्पध्ये गणप्रतिपादितमितिदर्शयति एनाघानिति अन्तमरणकालेगरायणस्मरणंयथास्यात्तथापशाला. ययम् ज्यामकर्तध्यातिमामेव्यतोमाह पाषानिति सांस्यशास्त्रोक्तसांख्यनतस्वधानेनयोगशास्त्रोक्तभगवत्पूजादियोगानुष्ठानेन तथासधर्मपरि प्राप्नुम : निष्ठयास्वविहितवर्णाश्रमोक्तस्वधर्मानुष्ठानेनचातेमणकालेनारायणस्मृतिरितियाघानेताबानियामेवपुंसांपरउत्कृष्टोजन्मला मनः सा- नेणं फल्यमित्यम्बयः मतोघेहीदिशामेषुम्रियमाणेनसंघयानारायणस्मरणकर्तव्यनान्यदितिप्रतिपाद्यताति भतःप्रप्टुःपरिहारामुमसिद्ध- कम्मिया इतिसि ॥६॥ कुटुम्बम संबंधानारायण श्रवणादिकार्यमित्यत्रकै मुत्यन्यायमाह प्रायेणेति मुनयःस्वस्व योग्यज्ञानरंताविधिनिषेधाभ्यांनिवृत्ता: निर्गुणोभगवान अपानदीयमानत्वात्नत्संबंधिनिगणनै गयंताम्थामुक्ताहरेर्गुणानुकथनेरमंतात्यन्वयः गुण नस्मारस्मारंकपयंतात्यस्मिन्नस्मंतिपदं कहा- स्वपि जीचियानाभिप्रायोक्तंप्रायेणाति अताशानार्थिभिनिरंतरंहग्गुिणाश्रयण विकामिनिकिंवाच्यमित्यर्थः ॥ ७॥ पीत्यर्थः इदानीभागवतप्रतिपाद्यमर्थतस्माद्भारनेत्यादिश्लोकत्रयेगाभिधाय पुनम्तविस्तरंगावक्तुमुपक्रमत इमिति बुद्धिमनिहितत्वादिमि- कालेनैव त्युच्यते ब्रह्मसंमितवेदसमं । तदर्थव्याख्यानरूपत्वात् द्वापरादौ कृष्णायनारापेक्षयाद्वापरंभावाच । नतुपरस्यादाविति "ग्यास पट्या- वर्णयोधृतराष्टमजीजदितिवचनात् द्वापरान्तेभारतकथाप्रवृत्तिकथनाथ ॥ ८ ॥ १ .. २ श्रीर श्रीमञ्जीवगोस्वामित क्रमसन्दर्भः। सर्वस्या ममयं सर्वभयनिधारकमव्यानन्दमयपुरुषार्थ गतघानभयं हरिम् इति वक्ष्यमाणात मस्यों मृत्युव्यालभीत इत्यादेश ५-।। मन्यस्कं तदेय कैमुत्यंन दर्शयति प्रायंगति ॥ ७ ॥ एषतंप्रम ब्रह्मम्मितं नगकृतिपरब्रह्मगा: धाकृष्णस्य तुल्यं कृष्ण स्वधामो पगते इत्यादः । द्वापरादौ वृक्षशाखादिषसहप्रत्वव्यवहाय द्वाप- वित् कि रास्ते इत्यर्थः । यद्वा द्वापर एवादियस्य तत्र तहरीयान्त सम्ध्यांश इस्यर्थः ॥ ८॥९॥ १०॥ तया श्रीमछल्लभाचार्यकृतसुषांधिनी । जनापंच एवंप्रथममिनंयसाधारगयं परित्याभयमिच्छतामुपायमाह । तस्मादिति। यस्मादायपथप्रश्नःसमीचीनः यस्मादग्यविषयकथाममी- धिनस्तं चीनः तस्माद्यसंमाराद्भयमस्तितद्भयनिवृत्त्यर्थचयतंत । ते परामभर्यामउछताभगवान भोतव्यः। यद्यप्यत्रयुक्तिवतव्या तथापिहिमुनी अबुद्धियुक्तिमपिनगृहातीनि स्वभावतोधिकारोवक्तव्यम्तदाह । भारतति । विशिष्टाधिकारपोतकं उक्तविश्वासाय दायातरत्यगामाया- भरणेनमिति भरतस्यमायामोहाभाषात तसर्मपुरःसरं तवंशात्पन्नानामपि मायामोलभाषायुकविश्वसः । ननुवैनिकाधियोधितानां भनिहाचा नदीनां भान्मजिज्ञासायचा कयनंपरित्यज्य कथं भगवच्छवणंविधीयते । वेदापर्यषर्ण तस्याधिधानादित्यर्थः अदिकायातमाह। वंधिषु सर्वात्मनि । प्रमाणबलात्प्रमेयबलमहादत्यप्रेषक्ष्यते प्रमेयेचयुक्तिलिष्ठा तयुफिः अभयो सवस्त्रैवर्णिकाएयभवंगीतिनास्तिनियमः। मन्येषामपिक्षलपुण्यपुंजानां अभयच्यासंभवात् मतस्तेषामुपायोबदनोक्त इति वम्येसागतेनैव साधनंनत्रैवर्णिकानामपि टेषा- सिद्धीभावश्यकत्वाल्लाघवायसर्वोपयोग्यफएवोपायोवक्तव्यः । स च सर्वामकरण सविषयएयकश्चिद्वक्तव्यः । नहिस्वस्यात्माक- स्यचिन्नश्रोतव्यः आन्मलाभानपरं विद्यते तरतिशोकमात्मविदिनिश्रुतिः । तत्र रोबोध्यमान बांधफस्य वाक्यार्थपर्यवसान- भयस्यात् । आत्ममुप्रकृतिविकृतिभाषाभाषायातस्मात्सप्षामकोय आत्मामयति । सवतव्यः श्रुतावप्यात्मपदं सर्घामपाम् । ननुजति वाचकामात्मपदस्य तथा तिव्यक्तिरूपस्य खस्यगौणत्वेनाश्रीतत्वात् कियात्रा पपल्वभावाचनात्मनः कार्यमद्धयंत् । संघात प्यारमझानस्य यिद्यमानत्वात् श्रुती प्रकारविशेषस्यानुकत्वात् शानार्थ प्रयासोन्याको विमोपचारतामधेत आ. सर्वान्मेवा तस्यवशारीरस्म.स भाभावात् न स्वस्यगौणता फिच फलमतउपपत्तरितिन्या माणफलम् । किंतु अषणादिमिक अणि तत्फलंप्रयच्छति तमिमकंशारीररूपवास्यात्फलदाने असमर्थ मेवस्यात् फलानामरूपएषमात्माश्रोतव्यइत्याह । माप- यानिति । पशुपश्वर्यनेपछः मनप्तशाली प्रतिपाः पैदाप्ययमषेत्यवार पिच हळकुम्बामाव-सुखंच । तत्र प्रथमंदुःखाभावांगाय. - हे () कि छ मे व्या ·aimer तीपरमानंहोनस्यात् । परमानंदवास्वर्गादिवदुःखानिवृत्तिनस्यात् सानयोगशिष्टत्वपि फलदातृत्वाद्भगवताद्वयंमप्रयच्छन् सहारपृथक्वन्यायोभज्यंत अतः श्रवणपवताविषयोवक्तव्यः यस्तूमयरूपाभवति तदाह हांगरीश्वरति । हरित्नसर्वदुःस- परत्वेन सफलदातृत्वेन च धातम्यः । “तं यथायोपासत"इति श्रुतेः । अनाधर्मचतुष्टय वुक्तत्वन गुणोपसंहारम्यायन तारशः अतिविषयध्यावर्तकध:परिच्छिद्य तत्र कर्तव्यमाह प्रोतव्यादित्रयं । नन्धस्यशास्त्रस्यभाक्त फलकत्वात् श्रवणादिकं न धर्मरूपं । कशनार । भतानवधिधापिभक्तिःकर्तव्यत्वेनवक्तव्या तत्कथं त्रयमवोच्यत इतित् सत्यं नवविधभक्तंचक्तम्वत्वपि प्रमानंतर- येषांत्रयमेवाक्तं । त्रिभिः हजाते अन्येषांकर्तव्यता अनुक्तसिद्धव । ननुभगवान् श्रोतव्यइतिकोऽयः तद्वाचकाःशब्दाः श्रांत्रण- मोपासातम्यः । अभिप्रायोथा मधाकेषांचिदेवथा आयिधिर्ध्यर्थः प्रमागावस्तुपरतंत्रत्वेन नागम्य श्रात्रंन्द्रियवतः- उचारितेशानभविष्यत्येव । गृहीतसंकेतस्यतुपुनःअर्शनानमपिभविष्यति । न च तत्संपादनयत्नकर्तव्य हति.. तत्संभवात् अथ सर्वदा अशक्य वात् जीयनानुपपत्तिश्च । किन भगवद्वाचकानांसर्वेषां पक्ष यानाम यत्किचित्पत्याक्यमात्रस्य मनीनत्वादवक्तव्यत्वं अथवा शक्तितात्पर्यनिर्धापक्षणायन । त कम्मर सर्वेषांपवाक्यानामनुपस्थिती निर्धारस्याशक्यत्यातयत्किचित्पदवाक्यमात्रस्यतु नापशाय विषयत्वनालीलावविधापुरः उक्तंचवासुदेवस्यतदर्थमपराकृतिः शक्तितात्पयनि- एवात्रतननातदुषणं भगवान्दशावधलीलायुक्तः श्रोतव्या- अन्यथायिषयवाचक पदचतुष्टयनैनः विदशस्कंधकृतिवेयर्येच एतावतायुक्ति तात्पर्यानर्धारः सामान्यन्यायेनव्याफरगावमीमांसावधायि तिहि- घरवारंगाः अधिकारिफलानुरूपकवनाक्ताः ननुश्रोतव्यत्वेन अवच्छदकत्वेनैवतनुपयोगात् । गुर यदिशालीलासुमर्ष प्रबंशः तयोत्तर वस्य । अनुप्रवेशेऽपियथाऽनस्य तथापिवक्ष्यते । भथात्र प्रयं नविधातव्यं । एकंनैव अभयसिखंः । नचमिलिताना प्रयाणां सत्वं पर भिति तदभावेनाभयाभावप्रसंगात्, । श्रवणस्यावश्यकत्वाचनविकल्पेनानेकविधानमिति याच्यं । अत्रासयत । प्रयाणामस्याम्यनिर्वाहकत्व नविधानं तथाहिकीसनाविधानश्रयणमेव ननिर्वहत् । मचाध्ययनविधिवदकविधाननान्यप्राप्तिांगवान्यं । अध्ययनस्य संमारिकत्र्तव्यत्वेन यिधिविनापि नित्वेन प्राप्तत्वात् । नचातथा श्रवणनकृतार्थस्य कीर्तने प्रवृत्यनुपपन: नहि कानव विधीयतांशवणवर्य देव भविष्यतीति । नापरीक्षिति तदभावात् । भभये वेलक्षणयाभावाय तम्माच्छुकादीनामति निरपंक्षा गणामाप कीर्तन प्रवृत्तिसिध्यर्थ कीतनविधानं नवभवणमिदिः । फलंतुप्रत्येकमेव अभयं तुभगवत्प्रवंशरूपं तदेयमर्यभयनिवृतः । तस्मिण नविधातर्थ पचवणानंतरमस्मरगोविस्मरणात् कीर्तनानुपपत्तिरिनिवाच्यं । अन्यल ययन विध्यनुपपत्ते रितिचत् न मकृत् कृतकीर्तनस्यापि विस्मरणसम्भवात् न कीर्तनशेषत्वन स्मरणमायाति विहितेतुम्मरणे अवगा कीर्तने सदाभवतः । दोषांतगप्रयाश्च किच त्रयाणांदेह पातपर्यंतमा वृत्तानामबाभयमाधफवं उत्तरावधि पानएष । पूर्वायधिः संमारभयज्ञानं "श्रावृत्तिरमकदुपदेशा" दिति न्यायेनस्मरगांतर ग्यावृत्त्यर्थ गद्याप नजाने भात्तिनविधानध्या म्वतएवतरसंभवात् । अधीपि भरनवत्कदाचिदन्यामतिर्भवेत् नचनथामतअधिकागभा- बादेवयिधिद्यर्थ इतिघाच्यं तदभावार्थमेवविधानात् । तस्माद्यथासंभवदहपातपय तं त्रयाणामावृत्तिःकर्तध्या । ननु मनननिदिध्यासनकुतो नविहित ज्ञानसाध्यस्वनफुतोनाक्तं "शानादवनुकवल्य"मिति श्रुतिविरोधश्च । नचनानभ्यासिद्धिः । तथानिझानस्य व्यापारत्वम्यात् । मप्र इस्पात वनविवक्षितस्वातिचन्न । मनननिदिध्यासनयोरंगत्वेन थवणामध्यपानात् । तत्रैवात्तरप्रवक्ष्यत ज्ञानंतु शाब्दमिद्ध मेघ प्रेम्णाक्रियमाणैत्रिनिभगवरमाक्षात्कारोपि संभवति । तथापि श्रवणादीनामेवकारणात्वं । अंतिमसाक्षात्कारस्य तुफलनांतर्गयकत्वात् फल- मध्यपानः ननाध्यात्मिकथ्रषण यत् । श्रवणाद्याहितसंस्कारसधीचीननमनसाशारीगत्मसाक्षात्कारवत् भगवस्माक्षात्कारोयक्तंशय: । माहवेरितिवापात् । नयशारीर माक्षात्कारएवफलं संघातादुतस्य कैवल्यं प्राप्तम्य भगवच्छवामुख्याधिकारात् । एतावदर खलव- मतत्वमिति ब्रह्मप्रकरणस्थत्वात् ब्रह्मात्मविषयकमेव । भगवतश्च स्वतंत्रत्वात् नान्य नप्रकारे गााधिर्भावः संभवति । यघाक्यावन परमात्मभावस्फूर्तिः तेनवामीविद्यानिवृत्तिः स्वचरितार्थताधा न तुज्ञान दुर्यलानांमनोरथमाघ । शुक.सनक. दीनाम द्यापि परिभ्रमणात तस्मात्मायुज्यायमर्यभयनिवृत्तिः । ब्रह्मैवसन् ब्रह्माप्येतीति श्रुतिश्चतमवार्थवक्ति नचोपनिषदांवययं अस्यैवार्थस्य अधिकारिभदन प्रफार. भेदेन विधामात् । फलस्वकमेव "प्राप्नुतिमाम स्यात्।"वदेश्च मरहमव वेध"इति च"मधंददाय पदमामति । तद्विगो:परमपद- मिति । तदेवव्रह्मपरमंकबीनामिति च । तर तप्रकाण वा भगतिप्रशशिकानां अन्य षांतभागधनप्रका- शव नत्रव्यवस्थितविकल्पः । किंपुनर्वाह क्लेशोधिकतरम्तंषामिति । अनाविप्रतिषधोपिनास्ति । शांडिल्यस्य तथावचनं पूर्वधिसशुद्धिस्तथा माता फोदयः । विमशाध कानांवेदिकमार्ग माध्यःयात् अतः बपक्ष स्थापनामापरवादितरपक्षनिन्दावचनाना ताव गिंधः भवति तस्मात्मृविचागनुमारि दिकमागेंगा भागवतमागण वायथाधिकार मर्यषांपरमपुरुषार्थप्राप्तः सर विशेषधारस्तुनकर्तव्यः तव्य प्रत्ययस्य विधायविधानात लिहलादपंचमल कागणामवविधाविधानात् लोकवंदसिक भिर्यात भक्ति शास्त्रत्वाच फलसाधमतातुनादयन विधानासम. भिण्याहारादालभ्यते वाक्यास्यापूर्वक पूरमीमांसाभाष्यएच निगकृतः अयंचंतव्यप्रत्ययः आवश्यकेविहिनः कस्यातिसूत्रंण प्रश्नानुगुणवायं तस्मा. यथासंभव प्रयाणामा वृत्तिः कतब्बति सिद्ध श्रोतव्यः कीर्तित मथकीर्तितव्यः अंन्तध्यश्च रमतव्यः पाइमा चकारद्वयं इच्छतेति पदात् श्रषणाद्यकरणे अभयमेव मभविष्यति मतु रकरणकता प्रत्यवायांतीति सूचितं दियात् ॥५॥ मायावीसनयाः फलहेतुरवं माधर्म मिग्णाय तप्रथमंइतगसापेक्षस्थात् मागास्य फलमाधवं साधयति पतावामिति पंचमिद्धांताः स्वतंत्रतयाधि णवी मप्रधानत्वनीक्तीपशुपति मतस्य कल्पभदन तामालपरत्वन उत्कर्पजनन- परं परयायपायथमुपयोगः क्रमम पर स्पयोगीधर्मशाल सागवनप्रतिपादित स्वता तयाग्रह्ममीमांसायां .

·नवलंपापवरमतेऽहमपितवरमहापालि सतोकभागवत संगणनायास्तत्योकरवाना पड़ा अपनपादिप्रतिपारकरवेनभागवतंजमावस्तेनसमिततुल्यं । यहानशासम्यग्मितंप्रमियरतादिदेपुषणकमपितुपायनापासा परमादिस्यसः शापरादिः कालबुगादिः । तस्मिनशंतनुपरवर्तिसमकालवासियांसावतारस्वमहमधीतवान् ॥ ८॥ . . प श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकृतपदग्नावली । पतः श्रीनारायणभवणादिविनानसंसारनिवृत्तिस्तस्मात्सारमासर्वव्यापी । सर्वपमाटमारदानाचा । भगवापिरतिज्ञा गुणवानब्रमादिवंतनराशिपूज्यांचा हरि:स्मरणमात्रेयाशेषसंसारमंशसंहर्ता सर्वजगारीबरोमियमपपास्मात्संसारा मितापुरखवणादिविषयःकर्तव्यात्यप्रयः भषणादित्रयेणाकानसंशयादिनिरासक पैति "भुषामापातपाध्याय माविषचनात् बनाक्षानं । कासनापरपर्यायंमममसंश निरस्पम्मरयामणध्यानमा यानिशंकानिरासाभवहारीनांचातुर्यामेकषिपः पातयितुंसमोरया पि परमारुद्रकिनस्यादिस्यतउकं परिभंगवानिर्मात. तथापि यम्पत पनिरस्त्रतिज्ञातव्यं ॥५॥ यप्रतिपादितमितिदर्शयति एतापानिति मन्तमरणाकागायलाएयाद वानिति मास्यशास्त्रोक्तसांख्यनतस्वमानेनयोगशालोकमंगधापूजादियोगानुष्ठाने निष्ठयाखविहितपर्याप्रमोक्ता नियतिमाणकालेनारायणस्मृतिरितियाचानेनावानियाने पुसापरउत्कटोजम्मा प्रस्पमित्यम्बयः । अतोघेहीदिशामिलामपोनसर्षयानारायणस्मरणकतम्यनाम्यदितिप्रतिपाप्रतादि अतःमःपरिहार तिसिई॥६॥ संपंचानारायणप्रणारिकार्यमित्यत्रकमुत्यन्यायमाह प्रायेणेति मुनयःस्वखयोग्यज्ञानरंताविधिनिषेधामानिja नदीयमानत्वात्तत्संबंधिनिवांणनैर्गुगताम्यामुक्ताहरेर्गुणानुकथनेरमैनात्यन्वयः गुगामुस्मा स्मारकवयंवत्यस्मिंतिपर्व निसानाभिप्रायेणोक्तप्रायेणंति अतोनामाभिनिरंतरंहग्गुिणभ्रषणादिकामिनिकिंवाच्यमित्यर्थः ॥ इदानींभागधनप्रतिपाद्यमतस्मादार स्वादिलोकत्रयेणाभिधाय पुनम्तद्विस्तरणम्पकमत पदमिति बुद्धिममिहिनवारिक पुज्यते वासंमितवेदसमं । तदर्थव्याम्यानरूपत्वात् द्वापरावीकृष्णावतारापेक्षयाद्वापरमादोष । महापरस्याराविति “म्यालरी शीपोतराष्ट्रमजीममदितिवचनात् द्वापरान्तेभारतकथाप्रवृत्तिकमार ॥ ८॥ + भीमजीवमोस्वामित क्रमसन्दर्भः। अभयं सर्वमयनिवारकसानन्दमयपुरुषार्थ गतवानभयं दिम इतिः पश्यमाणात मावों मत्युख्यालमीत हाया तदेय के मुत्यंन दर्शयति प्रायेणेति ॥ ७ ॥ ब्रह्मसम्मित नराकृतिपरब्रमणः श्रीकृष्णास्य तुल्यं कृप्यो खधामोपगते इत्यादः । द्वापरादौ नमशावादियचरमरवव्याय रान्ते इत्यर्थः । यद्वा द्वापर एवादियस्य तत्र तीयान्त सन्ध्यांशे स्वर्थः ॥ ९ ॥१०॥ श्रीमल्लभाचार्यकृतसुषांधिनी । पर्वप्रथममियसाधारगयं परित्यममयमिच्छतामुपायमाई तस्मादिति।यला एमासमीचीनः यस्मादपवित्र पीनः तस्मायेषांसंसाराद्यमस्तितयनिहत्यर्थचयतते । तेशामममियां भगवादमीनामा परप्यत्रयुकिवनग्या समाप्रिधि बम पुरियुक्तिमपिनगृहातीति स्वभावतोधिकारोवक्तव्यस्तदहि । भास्तविक विविधतं रक्तविश्वासाय दोमित्या मिति भरतस्यमायामोहामावान तसर्मपुरःसरं तवंशोत्पत्रानामाप मामला मनुवैनिकभियांधिताना मिलो मां पारमजिज्ञासाया प्रकपनंपरित्यज्य कथं भगवडवणंविधीपते तस्याविधानादित्ययः मकिपालमा सीत्मनि । प्रमाणबलात्प्रमेयपलंमहदित्यप्रेषस्यते प्रमेयेषयुक्तिबंछिछा बर्सिकाएवमवंगीतिनास्तिनिवास मम्वेषामपिक्षतपुण्यपुंजानां ममखासमा मतस्तेषामुपायोबेदेनोका मेव साधनवर्णिकाम्पमपि सिद्धीभावश्यकत्वाल्लाघवायसर्वोपयोग्येकएथोपायोधतम्यः । स च सर्वमा षयएषकधिवक्तग्यासह स्यचित्रीतम्यः भारमलाभापरवियते शतिशोकमात्मविदिसिधुतिः । ध्यमाने बोधकस्य वाक्या मेघस्यात् । भात्मसुप्रकृतिविकृतिभावाभावाचास्मात्सपाये कोय मामाकी स्वावल्यात्मपरसात्मपाल बाचकरसमारमपदस्य तथा सतिव्यक्तिरूपस्य बस्गीणवेनाभीतत्वात वामनारमनः कार्यसित যায়াম ঘিমালান অনী মাৰ বিন্ধাকান্ত ও মা যিল মা এখয়াল কা মহামায়া ল বলীয়ান কলরব आणफलम् । किंतु अवर बामाथि तत्फलपति तपनिमशाहीररूपवारवाफलदाने भसमर्थमेर सपएबमात्माभासध्याइल्प बानिति । पापेश्वर गौतहासविषा मदुरा ·घातर्थया तात. परमानहोनस्यात् । परमानंदेवासीरिया: नितिनस्यातू सानयोगशिष्टत्वाति फलदातृत्वाद्गत्रतामागप्रपा गम्यायोभज्यंत मतः भवतीग्विषविकम्यः परमयापाभवति तहाई हरिरीश्वरति । हरित्वेनस दुकान सफलदासत्वेन च धोतम्या । "तं यथायथोपासत"इति श्रुतेः । भनाधर्मचतुएयदुक्तत्वन गुखोपसंहारम्यायेन तारशः विषयावतंकवमै परिकिय माध्यमाह भीतम्यादित्रयं । मन्यस्यशास्त्रस्थभाक्तफलकत्यात् अषणादिकं न धर्मरूपं । मालमतोमविधापतिष्यत्वेनवतण्या तत्कयंत्रयमेवोव्यत इतिचेत् सत्यं नषिधभक्तंर्धक्तम्बत्वपि प्रेमानंतर. पांत्रयमेवातं । विभिःदेनाते मन्येषांकर्तव्यता अनुक्तसिदैव । ननुभगधानश्रोतव्यातिकोऽर्थः तद्वाचकाःशदाः श्रांत्रण- मोपासातम्यः । अभिप्रायोषा सीधाकेषांचिषा माघेविधियर्थः प्रमाणवस्तुपरतंत्रत्वेनझानम्य श्रोत्रंन्द्रियवतःमतः ज्यारितवानमषियस्येव । गृहोतसंकेतस्पतुपुनःमशानमपिभविष्यति । न च तत्संपादनयत्नःकर्तव्य हनि देशमायाचना भवात् मथ सर्वदा अशतपावात् जीवनानुपपत्तिश्च । किंच भगवद्वाचकानांसवां वाक्यानाम नापधारित বরিশমা নীলাষক ঘষা হাকিমাঘানা खोपदकानामनुपस्थित मरिस्थाशक्यत्वात्यत्किचिरपदवाक्यमात्रस्य विधा उक्तेषवासुदेवस्यतार्थमपराकृतिः शक्तितात्पर्य निः एषाधतेमनारपणं भगवान्दषिलोलायुक्तः श्रोतम्मान भन्ययाविषयवाचक पहनतुष्टयेनेतर, विसकंधतिय नायतायुक्तिसापामार: सामान्यम्यायेनव्याकरणवम्मीमांसाचा पत्यागमः कारिफलानुरूपकवनाकाः मनुधोतव्यत्वेन भत्रकारकत्वेनैवतपयोगात् । न पदिशलीलासुसर्व प्रवेशः तोडरा पत्यते । अनुप्रवेशपिययाऽमस्य तथापित्रस्यने । मात्र त्रयं मषिधातम्यं । एकमेव अभयसिद्धः । नामलिताना परमिति तदमावेनामयाभावप्रसंगात,। भवास्थावश्यकत्वाचनविकल्पनामकविधानमिति वाच्यं । अनारयत यायामयिनिर्वाहकत्वेनविधान तथाहिकासमाविधानश्रवणमेव ननिर्वहेत् । नचाध्ययमविधिवरकविधाननान्यप्राप्तिगिधारय । संमारिकरयत्न विधिविनापि कृतित्वेन प्राप्तत्वात् । मचात्रतथा अषणनकृतार्थस्य कीर्तनप्रवृत्यनुपपनः नहि कानमेव विलाभित्रणम्य नमविष्यतीति । नापरी मिति तदभावात् । मभये वेलक्षणयाभाषाय तस्माच्छुकादीनामति निरपक्षाणामपि कासन प्रालिसिध्यचे कीर्तनविधानं तदेवभत्रणसिद्धिः । फलंतुप्रत्येकमेव अभयं तुमगवत्प्रवंशरूपं तदेवसर्वभयनिवृत्तः । तस्मिरमानविधातम्ब नयमवणानंतरमस्मरणेविस्मरणात् कीर्तनानुपपत्तिरितिबाध्य । भन्यलयवन विध्यनुपपत्ते रिनिश्चत् न सात् कृतकीर्तनस्यापि विस्सयसामवात नवीनशेषरधन स्मरसमायाति विहितेस्मरणे अवाकीर्तने सदामधतः । दोषांतराप्रपंशच किंश्च प्रयाणांदेह पातपयतमावृत्तानामेवाभयसाधकत्वं उत्तरावधि पातएष । पूर्वावधिः संसारमयज्ञानं मावृत्तिरसदुपदेशा" दिति भ्यायेनस्मरणांतर म्यादृस्यर्थ यद्यपि महेजाभावृत्तिर्मविधातम्या खतएवतासंभवात् । ममापि भरतवत्कदाचिदम्यासक्तित् नचतथासतिअधिकाराभा- बायविधिर्य इनिधाच्यं तदभावार्थमेवविधानात् । तस्मापयासंभवरहपातपय त त्रयाणामावृत्तिःकर्तच्या । ननुमनननिदिध्यासनकुतो मविहित नामसाध्यस्वनकुतोनीत "शामादेवनुकवल्य"मिति भ्रतिषिरांधश्च । नवमानस्यासिदिः । तथामतिज्ञानस्य व्यापारवस्यात् । विक्षितत्वाधतिबन्न मनननिविध्यासमयरिंगत्वेन अंबामध्यपानात् । तात्रैवोत्तरप्रवस्यते शानंतु शाब्दसिद्धमेव प्रेमाक्रियमानिमिभगवरसाक्षात्कारोपि संभवति । तथापि भवणारीनामेवकारणत्यं । अंतिमसाक्षात्कारस्य तुफलनांतरीयकत्वात फल- अपति मिश्रवणत् । प्रवणाचाहितसंस्कारसमीचीननमतसाशारीरामसाक्षात्कारवत् भगवरसाक्षात्कारोबाँशषयः । पारिनिवाक्यांत । नचंशारीर साक्षात्कारएषफलं संघातादुतस्य, पल्यं प्राप्तस्य भगवाषणेमुख्याधिकारात् । एतावदंखल्व- मतत्वमिति प्रमाप्रकरणस्थत्वात् प्रमात्मविषयकमंध । भगवतश्च स्वतंत्रत्वात नान्येनप्रकारणाविर्भावः संभवति । यनुघाक्यास्वम मात्मभावस्पति तनधासाविधानिवृत्तिः स्वपरितार्थताधा नत्तुमान दुर्घनामांममोरथमानमेव । शुकमनकादीनाम चापि परिभ्रमणात तस्मासाचुस्पार्वभया भयनिवृत्तिः । ब्रह्मैवसन मानतात ध्रुतिश्चतमेधार्थवक्किमचोपनिषदांवयय॑ अस्येधार्थस्य अधिकारिभदेन प्रकार- चामात फलत्वेकमेव प्राप्नुवतिमाम "ख सवेरहमष वेध" इति च"सघदाय पदमामति । तद्विष्णोःपरमपद- मिति प्रापरमंकवीनामिति च प्रकारेण वा भगतिप्रशसंघशि कानां अन्यषांतभागवतप्रका- मध्यवस्थितविकल्पः । किंपुनर्नाम शोधिकतरम्तेषामिति छ। अधिकाधिप्रतिषधापिनास्ति। शांडित्यस्य तथावचनं पूर्धचित्तशुद्धिस्तव मोदयः । शिक्षशोधकानांवैदिक.मार्गे क्वंश साध्य पात् अतः स्वपक्ष स्थानमा पररवादितरपक्षनिन्दावचनाना भवति तस्मात्सूत्रधिचागनुमारि वैदिकमार्गेण भागवतमाग वापधाधिकार नर्वेषांपरमपुरुषार्थप्राप्तेः स बारस्तुनकर्तव्यः तध्यप्रत्ययस्य विधाविधानात लिइलोटपंचमल জরিমানাৰ তাৰমাৰ संभात भक्तिशास्त्रस्थान फलसाधनतातुनादयेमविधानात्सम. निसरोवलत' वाक्यास्यापूर्व मीमांसामाण्यएव मिराकृतः अयंतध्यप्रत्ययः आवश्यकेविहितः संस्म प्रमानुगुणवाय तस्म पिथासंभव प्रयाणामावृत्तिः सम्बति सिर श्रोतव्यः कीर्तित या तम्यच रमतम्या बकारहूर्य इच्छतेति पदात अंषणाचकरणे मभयमेव नभविष्यति मतु पति सूचित aantanaफलहेतुत्वं साधन याय तत्रप्रथमस्तरालमत्वात म्मरम्प फलंसाधत साध्यति प्रचमियांता खतंत्रतयाधि मप्रधानधनोक्तीपशुपति मतस्य कल्पभदन तामालपरत्वन उत्कर्षजनन- पर पापामवमुपयोगः क्रमम सासरसागवनप्रतिपारित बतातयामासीमांसायां m धिर ·अपर परीजन्मलामः खधच पंचीनिषिीमकार सत्ता जमानाबानापि पुर्णीम भीमामीण लावभनेप्रजन्मसंसिस स्ततोवातिपरांगति मिरयुपसंहारात योगेनाप्यति मागम माwaniपि मना जन्मनामत समय बाति वाक्चात् शानिया प्यधिकामतहति योगप्रशंसावाक्याबसमजन्मसाधकत्वमा भगबणामपितापवासादायमा साधकरवं मनोगतमहंस उपक्षीगाः मनसापिदहः खापभूतः सम्फलसाधकाबियामतिः सागतिरिति व्यायान, बंगा भावमिति भगवद्वाक्याच भंतेभगवरस्मरण तुम्धेन तदुपयोगः सदस्मदुतप्रकारेखपस्थिन् बस्मिाधिपि दोबतभगवान तदापूरपरबलीयस्त्वमितिम्यायनस एवंदेहः भमंतिमापि भतिमत्वमापपमानः लाभरमसंपयतेवोगात्या बसमागंण दूरफार मवेश्वप्रविशतिः मनादहमाधकानांयोगादीनांदेहस्य पायमधलाभः पदतनारायणम्मतिरिति अतोरस्य सामाद्भगवरप्रसारमा विधिशेषतया श्रुतिसंघादापेक्षितः यपिभगषदीयत्व मपिजम्मलाभः तथापिततोप्ययंपरर पुंसामिति साधारणानामपि अतीम्या स्मरणस्य सर्वदाभगवान्स्मतव्यहनि मि॥६॥ पदानिकीर्तनस्य तथास्यसाधयति प्रायेणति कीर्तनंतु सतोप्यधिक मेममति मजन्मजाजीवाकाः केवलगुणातीताएषय पुनरावृत्तिसंभावनारहिताः तेपिहरेमुखानुकथनेवणानंतरभाषिनि कीर्तनेपरमानंदरममुपले पमामाः साधमाशायामेवाब देना शायांबीर सुख भविष्यतीतिमन्यमानाः रमंतेस्मेतिप्रमिः चामपुनः मममएचपर्यवार तमतयः मसातममायोषातरिम हरियाणा भावावनरमम्ने तव्यावृत्त्यर्थ । प्रायग्रहणम राजनिति संधोधनम् नर्षभून शमीकस्मरणाय भवाविषयरसाद दोन तेहिकतिगुणदोष संबंधरहिताः तदाह निवृत्ताविधिषप्रताति विधिसहिता मिषधाशिवयंवा गिकर्मनीविमानतामाकोपयुद्धाभयातीतधाक्यात् विधिसहितनिषेधकरमेन च एतापयति बुशेवालकपद कीदिति पास्यानि पचपि विधिपादितथाप्यस्याप्रेमिषेधाभावाचैतेषांग्रहणमिति नेगुंगयेगुणत्रयातीतस्मिवस्थिताः विरोधाभासवोधना अपग्रह तस्मात्स्वतंत्र पुरुषार्थ स्वास्कीर्तनेशंकापि नकर्तध्या.॥७॥ एवं युक्त्याद्वयंसमर्थयिन्या त्रयस्यापि पुरुषार्थसाधकरवेसाधिते युक्किमूलकमिदमप्रामाणिकमिति शंकास्पाद वर्षमा इदमिति पुराणमिति प्रमाणभागवतनामेति तदातरमेवः योगिकभायन्तेन प्रोक्तं भगवरप्रतिपादक भगवत्फलकति माय त्वं वारयति अण्णायदनसम्मित परब्रह्मधासम्यक मितंज्ञातं यत्र गुरु परम्परामाह पितुः गयनादिति तदानासनकालस्य मागिरि माशकरवायाह परादाविति द्वापरस्यादौतदानीमपि द्विपराबुद्धिर्मजाताः मम्धीतवानिति धेदवत् नियमन मर्यवोधपूर्वक समर पितुरिति पितेवोपनयेत्पुत्रमिति म्यायेनउपयनाध्यापनयोरेक कर्तृकत्वात् अध्ययनप्रकारः सोपिसुसम्पमाति सूषितं ॥४॥ श्रीमद्विश्वनाथचक्रएतिकृत सारार्षदर्शिनी । मतः कृतार्थीभवितुं कम्मादिकमकुम्वांणा भक्तिमेष कुम्बारमित्याह तस्मादिति । हे भारतक्ष्य मभयं सपराभवाभावमा मुसा हरिः श्रोतव्यः । अत्र रिरिति विशेष्यपदम् । सर्वारमादिविशेषणश मोमाभिसम्धिनी गगानुगा वैधी न सकशि सन प्रथमायाम् अभयं मोक्षम् इच्छता सर्वेषामात्मा परमात्मा रिः श्रोतव्य इति । बिनायायाय मभयं निकम्मे OR इच्छता लाभवता पुंसा भगवान अतिसुम्बरो मन्दसनुः श्रोतव्य इति “भगं श्रीकाममाहात्म्य यानाकीर्तिपु" इत्यातील न विभेस्यस्मादित्यमयो हरिरेव मुहात सर्वमुत्सृज्य गतबामभयं, हरिम् इत्यप्रिमालोकरएस्तम् इता ममम मालामा {च्छता वा ईश्वरो हरिरीशितव्येन पुंसा थोतव्य इत्यादि । कीर्षितव्या स्मसंख्यमंति षकाराभ्यां भषणामातरं की नस्मरणपोल कालत्वं विहितमिति श्रोतव्यादिप्रभस्योत्तरमुक्तम् ॥ ५ ॥ शानिकर्मिप्रभृतयाऽन्येऽपि साधुसङ्गवशात् यदि भका भवन्ति न पुनः कम्मोदिक कुर्वन्ति तदा तेऽपि कतार्या इत्याह पतावा- निति । सांख्ययोगखधम्मनिष्ठाभिरिति विशेषणे तृतीया जटाभिस्तापसमद्राक्षीसिन । तथाच तेर्षिशिधामा पुमामेशाबार मनो कामः परः श्रेष्ठः । कोऽमी अन्ते प्रत्यासत्तिभ्यायेन ज्ञानयोगकर्मणावसाने लवयोगेश्वरप्राचीन:प्रभृतीनामिव बाराबरी स्मृतिः शुद्धा भक्तिः यदि स्यात् । मन्ते इति यदि पुनरपि भक्ति बड़ा समातिना भवन्तीत्यर्थः । अत एवमेव पाय पसा- पानव यजतामिह निःश्रेयसीलगः । भगवत्यपालो भाषो यद्भागवत प्रति असन: पवावे नारायणमतिः परो मन केचियाः ॥ ६॥ सासरिस्तु भगवद्पगुणमाधुर्यानुभव एव स च ब्रह्मसायुज्यादप्यतिमेह ति महानुभवप्रमाणेमाह प्रायोति। विधि: विधिमिषधाभ्यां निवृत्ता न गये स्थिता मुका अपीत्यर्थः । गुणानुकापने पर तु निर्विशेषण्मुखपीवर्थः। प्राय नाम्ये जीमुक्तास्ततो निकृष्टाः सायुज्या गुणानुकथन कुर्वन्ति न तु तत्र किमिदमश्रुतधरमपूर्व कथयसि । सत्यम । अपूर्वमधदमित्याह । भागवत भगतं भगवता प्रोत वा भगवती स्पतम् इदं युप्परस्मतमोत्तरविसजिभीभगवल्लीलामयमम्स तयुमहाविजन्मसिसिरितिकवाप्रपामध्यात्मीनाली रसकपमादिसिरभव मापना बाराबमोनाविर्भाषितम् । बमसम्मित पणाममा सापि यद मिल पति का sae मत माह अधीसवानिति । अस्य शासस्यार्यो, दुधिषलेन सय हामार या सासारामात पूर्वीसावा प्रादुर्भावात् हापराधिति सनोमाइसपरसदमाश बापणकर पोव्यास्ययः ॥ ८॥ ई स al में ·.. तदई तऽविधास्यामि महापौसपिको भवान् । " वस्व प्रस्तामाशु स्यान्मुकुन्दे मतिः सती ॥ १० ॥ एतविर्विद्यमानानामिच्छतामकृतोभयम् । पोनिना म निर्णीत हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥ किं प्रमत्तस्य वहुभिः परोयिनैरिह । परमात विदितं घटेत प्रेयसे यतः॥ १२ ॥ श्रीमछुकदेवास सिडान्सप्रदीपः। मथयोतम्यमाजाप्ययरकतम्यनूमिःमभो। स्मसम्पभजनीयवेतिप्रमपंचकस्योत्तरमाह । तस्मादिति तस्मादायत पदामि निवजापासोविकारतो हे भारतमरताम्बवोत्पन ममयहरिपदमितामुमुक्षुणा हरिखपदप्रातिप्रतिवर्धक समजपापहारिः हरितिपाषाविपिरपिस्मृतइत्यादिस्मृति प्रतिमा मोतभ्यः गुरुमुबारकीर्तितम्यवशिष्यादिस्य हरयेनमहत्येवमुः कीर्शितपस- मंघमस्तिमानपकीर्तिवण्या। मानयजाप्यमित्वस्योत्सरमुक्कम स्मर्तव्यः सकाराजनीयः सेवीयः द्वितीयाचारासस न्यताविषम सखियामिराराचनीयास्वन्धयः। तत्रहेतुप्रदर्शनार्थहरिविशिष्टि सर्वारमा मतदस्तिविनामूतमयायरस्याचराचरमिति मीमुवीकारणकारणः निःसमानातिशयः यदस्योगजनीपोनास्तीत्यर्य: "मतः परतरंमान्यरिकचिदस्तिधनंजय"इतिस्मृतेः । तमेवैक- विज्ञानसम्बावाचोषिमुवति भुतः भगवाम्खाभाविकपडेश्वर्यसंपन्नः । ईश्वरःभियन्तासमककामपरिपूरकातिपयार्थः ॥ ५॥ हरेबमजनीयत्वतजनस्य परमपुरुषार्थत्वंयोपपाहयल्योगत्रयस्यभगवस्मृति साधमत्वमाह । एतावानिति “एषातमिहितासाल्ये. इदिनिरिचमांशु' इति श्रीमुखपचनात् । सांस्यशदः शानवाचकः पोगशब्दश्यनिष्कामकर्मयोगवाधकः शानयोगेन निष्कामकर्म- योगेन खधर्मपरिनिष्ठया भक्तियोगनिष्ठया ध। अन्तेप्राणप्रयाणसमयेपि नारायणस्मृतिः इस्येताबानेवपुंसांपरउत्कृष्टः जम्मनोलामः अमित्येकाक्षरंगमध्याहरन्मामनुस्मरन् यः प्रयातिस्यजन्देहंसयातिपरमांगतिमिति स्वस्मृतिफलंचस्व मुलेनयोक्तम् ॥ ६ ॥ हरिभजनानंदेनिमन्नानामप्राप्तिविधिनिषेधावसराणां महामुनीनामाचारचारप्रमाणयति प्रायेणेति नैर्गुण्यस्थाः प्रारुतगुणास्पृष्टवाद- विहाः सुनपस्तनमानेकखभाषाः हरिण्याकनिष्ठाः हरेर्गुबानुकवनमुलक्षणमन्येषांभजनप्रकाराणाम् । मतोविधिनिषेधतोधिधिनिषेधा- भनिए पत्रचामृततुल्यस्याभिहितस्थावकाशोनास्ति तपकिमुतविषयवेपस्थनिषिरस्यावकाशोनास्तीतिवक्तव्यमिति । मतएबोर्स पुण्यारे "स्वतन्यः सतसंविष्णुविस्मर्तयोगजातुमित सर्वविधिनिषेधाः पुरेतयोरेषकिंकरा"इति प्रायेणेत्यविधिनिषेधौलोकसंग्रहाय नोपयोणितपाचराहतीत्यर्थः ॥७॥ परियतिरिकमवणादिकमनुपादेयं तमवादिकंधोपाववामित्युकमवतपणादिमिष्ठापारक शाल श्रावयितुं प्रतिजानीते मिस्वादिमिमित भगवतावेदग्याखेमप्रोकंभागवतम प्रमयानसमितंतुल्यम् पितुर्वेदम्यासाद्वापरमादिर्यस्यद्वापर्यतस्यतस्मिन्का Reci - भाषा टीका। میم भारत सीसे समय एकरनेवाले पुलर भगवान ही सर्वात्म भावसे भोसब कीर्ति तव्य और स्मतम्य हैं ॥५॥ पुरुषों को सांप योग भीर सधर्म निश माही परम, लाम है कि जो भम्त में नारायण स्मृति हो ॥६॥ राम समवस्था को प्राप्त भौर विधि नितीत मुनिजन भी हरिके गुणानु कपल मे रखकरते हैं ॥७॥ शारीर में पह प्रासंचित भागवत पुराण मेने पिता दैपायन से पहा॥८॥ भीषनामिकत भावार्थदीपिका। सवतोग्यपने प्रतिमाह परिनिहितोम्पीति। पहलताः मानचितः ॥९॥ महापानिपुरखदीमा प्रस्व परिसर भकुवाम् । सती महतुकी ॥ १०॥ सावकामासिवनामा परमया पोस्वर परितिशत कामिना तत्ततपासाचनमेखदेव निर्विधमानानां मुख- मलापतमेतदेख मोमिन भातिना फासता निति मात्र प्रमाणे वक्तव्यमित्यर्षः ॥११॥ किनासायमितिमायुष किमिति निमि। परोसिस। विरित-नवा पातीति नयता नाना पटेत पल कुद १९ ·रास्ता यितास्वः। रोप्यहमुचमकोकणीक तमिधास्वाजीरपुतरलोकेनान्वयः ।। भारदाना मारणामप्यस्य पुराणस्वापादेवयानुत्पत्यानुसार पातिपदिशानीaning म्तेतुभ्यमभिधास्वामिकायनामि विवामिणासीलमायोनिमहापुरुषोमवार राहत पुग महान्समितिभुतेः सउपास्यत्वेनास्यास्तीति महापोषिकोमहापुरुषभक्तोमवान् । मरिभगवद्रकामा रहस्वार्थोपरगनेपिरपुरुषापेक्षति मा यमपुराणेश्रयतामांकीता मुकुन्दमोहमक्सिती तुवीमतिमलित मुमधुणांनातःपरमम्पन्मोजलाधनमित्याह । एतदिति । तापपारितुवानिय मातानामतोममोसामिकता पागनामनामसहित फलकर्मयोगमिष्ठानां । हे नप! हरनामामुकीर्तन सापादिचिन्तनावरप्युपलक्षणमिर तमामासुकीनं तरखरमादिचिन्तन पत्तांग मुकिसाधननाम्परित्यर्थः ॥ ११ ॥ भरूपमेषायुरशिकिमहं साधरेपमितिमाशुपायाह । किमिनि। प्रमत्तत्पशापत्यवादिलासकस्यपरीक्षेसाततरगतहामि- हायनै किकिप्रयोजन न किमपीत्यर्थः । विदित पायातीति भातमार्तमेववर्षयतः प्रेमविहित मानवसंघटतपस्नकषात् ॥ १९ ॥ भीमद्विजयध्वजतीपातपरतापली । मन्यस्तुभवतोमागवतासापर्मता कमर्थमितितमाह परिनिष्ठितइतियायकापावयस्मिनभागवतेप्रतिपादितमयमायतामितिमा महभागवतमामबहाल्यानमधीतवान् सेतुश्चमाभिधास्वामीत्वपयः भमिधाननिमितमाह महापुरुषिकाति पूर्णपणगुणत्वाधामगर वांस्तकाःपुरुषिकास्तेषांमध्येमहानितिपतस्मादित्यः स्थितपातपातहल्यस्वभवतोभागवतावपकिममितिसमापरिनिष्ठितदार मैगुण्येमुक्तीपरिनिष्ठितः मुक्तिरस्पभवतीतिनिभवानपि परिसंशयानांकापरिनिष्ठाविनिश्चयात्यभिधानाद कपमनास्परिवार यातातितबाह उत्तमलोकति भमेनेवंविधमाहात्म्बादानिशोभगवामिरयुक्तभवति ॥९-१०॥ नकवलंतवैवैतभिगीतमपितुसर्वचोगिनामपीवार एनदिति निर्षियमानामांधिरपमानामांशेरितिशेषः भकुतामयमोसा एवंवेराम्यात दिसाधनसामग्रीमतांयोगिनांहरामा नुकीर्तमपदतत्तदंतेहरिस्मरणकारणमित्यर्थः ॥ ११ ॥ मनेनभागवताकर्णनमभिप्रेतं सहायताल्पायुसनमघटतातिशंकामाभूरियाह किमिति हायमेषरसर. परोसैराणामिभिः पलायममुहते. नहरिस्मरणास्यभेयसेघटेततका परिकालयमपिपरमुलमंविदितंप्रख्यातं ॥ १२॥ .. . भीमजीधगोखामिकत क्रमसम्बर्मः। परिनिष्ठितोपि नैर्गुपये इत्यादी तदहं तेऽभिधास्यामि इत्यतपस्य भाषतामाशु स्यान्मुकुन्दे मतिः सती इति श्रीमानस्य पस- महिमानमुक्ता भीभागवतमुपक्रममाण एव तस्य भानागवतः श्रीमन्मुखतया तबामकीसममेवोपविशति, समामि सगाव IAS साधनत्वेन चोपदिशति, पतनिर्षिचमामामामिति । रीका स-सायकामा सिराना नातः परमन्यन्योऽस्तीयार, पति) रयतां कामिनां तत्तत्फलसाधनमेतदेव, निर्षियमानामा मुमुक्षणां मोक्षसाधनमेतदेव, योगिनां सीनिमा फलतिरंक मि प्रमाणं पकव्यमित्यर्थः इत्येषा । नामकीर्तनशेवमुधरेव प्रशस्त, नामान्यनन्तस्य हतपः पठन् इत्यादेव पासोका याताधाः परित्यास्याः । यथा श्रीसनत्कुमारवाक्यम्-सोपराधकापि मुज्यते हरिसंचयः । हरेरप्यपराधान् यः पुर्याद्विपदामा- अयः कदाचित् स्यात् तम्त्येव म नामतः । नामोऽपि सर्वसुहदो अपराधात् पतत्यधः ॥ इति । अपराधाते+सां नि मा परममपराधं वितनुते यतः ख्याति यातं कथमु सहते तद्विगर्हाम (१)। शिवस्य श्रीविष्णार्य रह गुणनामाशिकमल धिया मिर्च पश्यंत स खलु हरिनामाहितकरः (२)। गुरोरवा (३) श्रुतिशासनिम्या ४) तथार्थवादो हरिनाम (५)करुपमम् (१)। नानो बलाव्यस्य हि पापवुद्धिर्न विद्यते तस्य यमैर्हि शुचिः (७)॥ धर्म हुतादिसर्वशुक्रियासाम्यमपि प्रमादः८)। अभइधाने विमुखेऽप्यशृणति यचोपदेशः शिवनामापराधः (९) । श्रुत्वापिाहलयं यः प्रीतिरहितोनमः। माममातिमी ! माग्नि सोऽप्यपराधकृत (१०)॥ इति । अत्र सर्धापराधकदापि इत्यादी श्रीविष्णुजा क्यमप्यनुसन्धेयम्-मन नामानि शास्मिन प्रखया यस्तु कीर्तयेत् । दावापराधकोटीरतु समाम्येव न संशयः ॥ इति । सतां निन्दोत्यमेन हिंसादी यमागोतम । । निम्दादयस्तु यथा साम्दे मार्कण्डेयभगीरथसंवाद-नियां कुम्वन्ति ये मूढ़ा पेशवानोमात्मनाम् । पतन्ति मिताहा. रौरवसंहिते ॥ हन्ति निन्दति वेदपि वैष्णवान्नाभिनन्दति । ध्यते पाति मोह दर्शने पतनानि षट् । इति । तबिम्दाभवणेऽपि होग उक्त:-निन्दा भगवतः यस्ततपरस्य जनस्य था । ततो नापति यः सोऽपि यायधः सुकृताच्युतः ॥ इति । ततोऽपगमबासष समन तु निन्न कस्य जिहा छत्तव्या, तत्राप्यसमथेन तु खप्राणपरित्यागोपि कर्तव्यः । यथोक देण्या-कयों पिपाय निरिणाम । कल्प ईशे धर्मावितर्यगृणिभिभिरस्पमाने । छिम्यान प्रसखा पातीमसला प्रमुखिहालसूनवि ततो विजेच सर्मति i शिवस्य श्रीविष्णोः इत्यत्रैवमनुसन्धंयम-भूयते हि-यदयशिभूतिमत सई मम रोजाशसम्मवम् इति, मा । फलाया पति, यत्पादनिःमृतसरितप्रवरकन तीन मूतेन शिवासियोम्भूत इति, मजामि तबियुलोहरोलिया। • विश्व पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्ति इति । तथा माध्यमामभृतानि पचनानि सा- शयको स्मारका १ ईनः । ईशनादेच पेशानी महादेवो महतः विमा मुका संसारसागरात वाचारो यती रितु पिाणी * अप्रनामशब्दोग्रंथपरर सोहनामविदेवास्मीत्यादीप्रायमरनन । हरिविषयमयभषणारिकमितियापद ॥ 1 - ·मेह दुपये पी बाबारावारीमा मान्य समयः। मामाला गतिर्विष्णुरेका सम्मकः । ममाला गतिर्षिरेप मशीतिः विका नियुलोमmaaमपुः इति । मासे wingः ) इति । भावः सानो भयक कारोवामी बोकीकालादिलिपीवियोः सम्योगमा प्रवासवाचस्मात् सकाशाच्छिवस्व गुमनामाहिक मि शतपन्तरसिमिति को पियापिपश्यरित्यर्थः। योरमेवतातपयश पापस मतिमीवियोमेस्यपेसाबकित, मायाधिवत श्रीशबम तथैव रतः। अतएव शिवनामापराधः इति किसान मुलसना भीषिपुरंग प्रतिपादित हस्पमिझोतम् । सहलनामादी व स्थाशिवाविवादास्तथैव । भय गुरोरवा नबाबरः । भविषाकदिन, स्थानावरमार्गेश चवर्षमस्वोपासका पापयितनाम् । मथार्थवाः-स्तुतिमात्रमिदमिति मनमम । बाप-सम्माहात्म्यगौबताकरणाय गत्यन्तरचिन्तनम् । यथोक कीम्में ग्यासगीतायाम-देवद्रोहाद्गुरुद्रांहः कोटिकोटिगुणाधिकः । पानासमोनालिसा समाज कोरिमणाविसति। यह श्रीविष्णुपाया भुतनाममाहात्म्यस्याजामिलस्प-सोऽहं व्यक्तं पति- प्यामि मा भृशदारुणे इत्येवडाक्य, तन र मदीरारम्यमाघारया । नाममाहरम्याथ्या स्वप्रे पक्ष्यते-मथापि मे दुर्भगस्य इत्यादि दर । मानो पलादिति-पपपि भवेशाही बलेमापि तस्य पापस्व तेन मामा भयः, तथापि येन मानो बलेन परमपुरुषार्थ स्वरूप सचिहानरसान्द्र साक्षात् श्रीभगवावरणारविन्दं साधयितुं प्राचस्तेनैव परमपणास्पद पापं विषयं साधयतीति परमब्रोगाम्य, ततः पर्यवत्यंच तमाम ति, ततः पापकोटिमहत्तमस्यापराधस्पापातो बाढ़मेव, ततो यमैः वाभिमनियमादिभिः कनप्रायचित्तस्य क्रमेण मानाधिकारनेकैरपिपरपर ताजा तस्य शुखभावो युक्त एष, नामापराधयुकानाम-रत्याविषयमाणानुसारेण पुनरपि सन्ततमामकीनमात्रस्य भगवहाकिमतोऽप्यधःपातलक्षसभोगनियमाष, तपेन्द्रस्याश्वमेधाग्यभगवड्यजनबलेन हत्याप्रवृतिस्तु लोकोपवणान्ति तदीयासुरमावखण्डनवेमामृषीणामाशातरवान दोष इति मन्तव्यम् । भय धर्मप्रतत्यागेति-धर्मादिभिः साम्यानमापि प्रमादः अपराधो भवतीत्यर्थः। अतएव-वेदासराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः । तापन्ति हरिनामानि कीर्टि- तानि संशयः इत्पतिदेशेनापि नाम्न एव माहात्म्यमायाति । उक हि-मधुरमधुरमेतत् इत्यादी सकलनिगमवल्लीसतफलम् इति । तथा श्रीविष्णुधर्म-ऋग्वेदी हिं यजुः सामवेदोऽप्यथर्वणः । अधीतास्तेन येगांक हरिरित्यारवयम् ॥ स्काम्ने पार्वत्युक्ती- मा यो मा यस्तात मा साम पठ किशन । गोविन्दति हरेर्नाम गेयं गायख नित्यशः । पाने श्रीरामाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रे-विष्णो- कामापि सर्ववेदाधिक स्मृतम् इति । अथाहधाने इत्यादिनोपदेष्टुरपराध दर्शयित्वोपदेश्यस्याह भुत्वेति । यतः महंममारिपरमः भहस्ताममतापेकतात्पर्यत्वेन तस्मिन्ननादरवान इत्यर्थः । नामैकं वस्य वाचि स्मरणपथगतम् इत्यादी दहद्राषिणादिनिमित्तकपाषा- मादेनरापराधा लक्ष्यन्ते, पापण्डमयस्यात् तेषाम् । तथा तद्विधानामेवापराधामम्तरमुक्त पानं वैशास्त्रमाहात्म्ये-अबमम्य च ये यान्ति भगवतकीन नराः । ते यान्ति नरकं घोर तेन पापेन कर्मणा ॥ इति । एतेषाशापराधानामनग्यप्रायश्चित्तत्वमेघोक्तं तत्रैव- नामोपरापयुकाना मामाम्येव रित्ययम् । भविभ्रान्तिप्रयुक्तानि ताम्येवायकराणि च ॥ इति । अत्र सत्प्रभृतिप्यपराधे तु तत्सम्सोप. मेव सन्ततनामकी नादि समुचितम्, अम्बरीषचरितादी तरेकाम्यत्वेनापराधाना दर्शनात् । उकश नामकोमुखाम्-महदपरा- पल भोग व निवस्तवमहो वा इति। तस्माद्गत्वन्तराभावात् साधूक्तम्-पतनिर्विचमामानामिति। तत्राभास एष ११॥ किमिपस्य रोकायां मागुच इति माशोचीरित्यर्थः । श्रेय से नामकी नादिरूपाय ॥ १२ ॥ श्रीमबल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । वाध्ययनस्य वरसामग्रीभ्रषणात चार्यमेवमतोनानेन केवलेननिर्धारितीर्थः प्रतिपमुंशक्यइत्याशङ्कयाह । परिनिष्टि तोपीति। ममाध्ययन न बालबत् किंतुविचार मधमताधिकारएषमयाषिचारितः । ममेदंकर्तव्यंन वेति । तसर्वस्याप्यध्ययनस्य मात्मनाभासपरवियतयाविभुतिमिः भात्मपर, वगुणातीत समाधिरूपमित्यस्थितःसन् भागवतस्य च रसमनुभूयतस्याप्राकृतत्वं बारवा वानमणिलीमः न समाध्यवस्थांभजते सण ब्रह्मरसारप्यधिकरसत्वात् गुणहीतचेताः भाख्यानमधीतवान् । भाकरस्था- पोरसामान्यास्पिताबस्मिनागतानप्रतिमखास्मान तथा प्रकाशयति । किंतु । केवलधर्मरूपेण प्रकटमृत्पात्रस्थपेयजसेवदर्शनात् । यदानमारकीलारणप्रकटोजातः तदातस्यालीलायोरसासएपरमोब्रह्मणि। परंनाभिव्यक्त इतिनिश्वित्यपि तवाशयास्थीयते तापेक्षयापिणदानीमेवरसः कर्य न पीयतातिविचारसहितलीलयागृहीतपित्तत्वं । इममर्थमाह । उत्तमलोकेति उत्तमैःश्लोक्यतांतimaegeकरकादेवभगवतम्तोपमपिजनैः सहसम्वन्धोपि तस्मायकमनभगवत्स्वरूपात्मकोरसःनिरतिशयत्वेपिसाति: सियतयामाताप इतियेषामिछातीलामोम्पति नियमबाभोतम्य रसाभिन भाख्यानमधीतमित्यर्थः । राजर्ष इति. समोधनम पथा ऋषिदशावां राजसरसस्फूर्तिरधिका । बानमियान । मान्यताधिक्याच। तदम्पीतियुक्तोसम्मतिरुक्ता अनम हामिपमिलामा ९॥ मतवारशेरेष भोतव्यमितिकीर्तम रसास्वादनाचे परिभ्रमता मया सारशी मषानुपलब्धः। मतस्तदहसमिधास्वामीत्याह। तबहः PA नाममतरतभूत महको रसमेनुतलामायतुभ्यं मभिधास्यामिकयपियामि भयपावरसंबन्धिभूतं तत् मानवमितासामिपास्यानीयः पनारमाहाल निवाश्याम्यवस्थापयित्वापुन-पानभवति । बजेपमा मभितरूपासिमाहित पापमपदस्थाप्येतत्सूचकरवं द्विर्गताआपोयतितद्भवस्यात् । अन्तर्वाहिःपातउक्तः मम्तः स्वादस्पयोगगुणवोः मतासूमकप भागवत पहिस्थित भगवती प्रमणा च प्रकटितं मन्तःप्रम पुनःप्रकटितवान् । अतएव .

·तिलिदम नबुकपमहमेशा पुरारियां की निबंबात सायावगुणमा निय एवं भगवामानामाभिमुनापति रखाना मासारिखाना पतीपतियताकपातीबरसावादिनीनतिर्भवति ।। एपंख फलमुक्ता तत्रखमात्रपिचारतांदूरीका सवंग पिचारकाणी समातिमाह एतरिति । मसतिमिति पत. अगवगुणानुकथनकर्ष निर्विवमानानां पिरतीचा विरतिवापसतो कुत्तोम मालारमिता सोनारिकापतो तरिणीत पतहरनामानुकीर्तनं । तेतिषामा प्रथमतोपिरका प्रमाणहप्सक्सक्सवयोगानुमक्स स्लम सन्तामनुभपतन नम् भगवासामहरिवारपूर्वल्लंशम् दूरीकुर्वष सम्पाययतीति तशाबापू प्रकरण ससाभिव्यक्ति पुकानाम्प्रथम पानहत्या पसार नुकीर्तनम् कर्तव्यमिति शास्त्रार्थनिरिः । मतोमवानहमहारसे पतितापिति बपोरत्तमाधिकारिणीः परवात्साह सचितः॥११॥ एवं गुणवयनभषणरसंक्षुत्वावस्य शापेनशीप्रमरणमनुस्मृत्यतारशरसास्वादनाभावात् विपरितम् राजामम्प्रत्याह किम्म तस्वति साधनीभूतरमायुमास्तीति विषादरोगकर्तव्यः । यथासाकांक्षस्य अधिकारिणः रसामिप्यक्तिः तपाजीपमेयत्तापरिणामरहितषि. कारिणमामिष्यतिः । अतोजीवनेपत्तासापक: शापउत्तमराव मल्पताचोत्तमा । उसमावकारचात् । आस्थापपरमरसतस्मित- वेशासपातापः । अतः प्रमत्तस्प सामनवहितस्य बहुभिरपि हायने रखा किधित्फलन् । हातन्तुमुहर्तमपिपरं । पुरुषार्थसाधकर्म गतीमानाचेनापि सणेनपुरुषार्थ साधनायटेत । मतः शत्रूणामायुरिष महातम सापुत्रपोजकर कियातमेव ॥ १५ ॥ " श्रीमद्विश्वनाथचकहित सारादर्शिनी । मनु स्वमति प्रसियो जन्मत एव ब्रह्मानुभवी ग्रहात परिणज्य गतोऽनुवजन्तं पितरमपि नैव पर्यवैषीः सम्पति कयमेवं वित माह परिमिष्ठित इति । गृहीतचेताः माधचित्तः । ब्रमानुभवादपि लीलाया माधुयाधिक्येशमेव प्रमाणमिति भावः ॥९॥ तहीदमपूर्ण बस्त्वहमपि लभेयेत्यत मामूलचूलमेष मामेतदेवाखारयेत्याकांक्षायामाह पहमिति । महापुरुष कार्य प्राप्तुमईतीति महापोषिकः । पहा विनयादित्वात खार्थे ठक् उत्तरपदाखिः । यस्य यस्मिन् श्रीभागवते । पहा भातामध्ये पक्या तब मतिः सती. सतम जम्माघस्य इत्यारभ्य विष्णुरातममूमुखत इत्यन्तं सर्वमेष भीमागवत भाषयामासेति भयम् । अतएव प्रथमहापारविष: प्रोतत्वे अम्बरीष शुकपोकं नित्यं भागवतं शृणु इति वचनं सम्बगुपपद्यते ॥१०॥ मवाशाने भक्तरंभिधेयतापगमात् एषतत्रापि भत्त्या मध्य महाराजचक्रवर्तिमन किमेकमुस्यत्वेनकि यसमाह मायापुर- मिति । सर्वेऽमत्त्यनेषु मध्ये प्रवर्गाकीसनस्मरणामि त्रीणिमुल्यानि तस्मादारत इतिलोकेमोकानि त विवापि मन की की पि नामलीलागुणादिसम्बन्धिनि तस्मिन् नामकी समं, तत्राप्यनुकीनं समपनुरूपनाम की रिकी निवास पूर्वाचार्येरपि, न केवल मयैषाधुना निर्णीयत इति तेनात्र प्रमाणं न प्रष्टध्यमिति भावः । कीरशम् अकुतोभयमिति । पासो करणादिशुद्धाशुद्धिगतभयाभाषस्य का वार्ता भगवत्सेवादिकमसहमाना म्लेच्छा भपि या मेव विप्रतिपयन्स इति मात्र साधकानां सिद्धानाञ्च नातः परमधिकं श्रेय इत्याह निर्विद्यमानानाम् अर्थान्मोक्षपर्यन्तसर्वकामेभ्य इति । इच्छताम इति पर्वाताव कामानिति प्रविश पिपीमितिबल्लभ्यते । ततश्च निर्षियमानानाम् एकान्तमकानाम इच्छता स्वर्गमोक्षादिकामिनां योगिनाम मामा. रामाणाश पतदेव निर्णीतं यथायोग्यं साधनत्वेन फलत्वेन चंति भाषः ॥ ११ ॥ हन्त हन्ताल्पमेवायुरवशिष्टं किमहं साधयेयम् इति माशुष इत्याह किमि मिः । परोसः दया पातीचा विदितं तु मुहर्तमपि वरम् । यतः येन वेदनेन घटेत सयलो भवेत् ॥ १२ ॥ - - श्रीमछुकदेवकृत सिवान्तप्रदीपः मैगुण्ये प्राकृतगुण सम्बन्धरहिते मालगुणगवार्णवेपरिनिरितोपियरः शाखाध्ययनादिव्यापारस्ताव्यानिमायोपि भंगवतोलीलयाग्रहीने चेतोयस्यसः । याच्याममधीतवानस्मितदभिधास्वामीरपुत्तरेशान्वयः ॥१॥ तहास्यानन्तेतुभ्यमह ममिधास्यामि कथयिष्यामि पतोभवान् वेदाइमेतपुरणब महासमिति भुतिमोजोमवापुस्पोज माधानभवणकयनादेः फलमुतिकन्यायेनाह । पतिपस्विम् । भरवां भाताब मुकिसम्मनिचादिम तद्गुणश्रवणादिद्वारा भमन्यविषयामकिर्मवेत् ॥ १०॥ कि पसंसारानिर्विष्णानाम योगत्रयनिष्टानामकुतोभयम् मोसमिकतामभपसाधनमेतदेव किन्नर पादि अषणमननादरण्युपलक्ष।११॥ मस्यायुरपुनाकिहारयामीतिसंचर्यमावत्यार। किमितिविमिः प्रमचपरेशापासपोपिदिaision सरैः किम्फलम भवेतिमपीस: पिरितन्तु । एमपिरमामयतिरोना मायसेपरेतयजेत।१२। ३ -

·नवाप्यताई. काव्य सप्ताहं जीवितावधिः।
उपत्यवत सर्व तावत् साम्बरायिकम् ॥ १४ ॥
अन्तकाल तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।
हिन्यावसाखसा स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५॥
गृहात प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।
शुचौ विविक्त श्रासीनो विधिवत् कल्पितासने ॥१६॥
भाषा टीका।
मैगुंगसमें परिमिष्ठित होकरभी उत्तम श्लोकलीला सं गृहीतचेतामें हे राजर्षे ! जो भास्थान पढ़ा था ॥ २ ॥
बहमें तुमारे भाग कथन कहंगा तुम महापुरुष श्रीविष्णुके भक्त हो। जिस माख्यानमें भशा करनेवाले पुरुषको मुकाम बनकालमें
महतुकीमति होती है ॥ १०॥
हैप! मिदनाप्त मुमुक्षयों को कामियोंको भौर बोगियों को यह हरि का मामानुकीलम ही भकुतोभय साधन और सरि
किया।११॥
प्रयत्न पुरुषके अलक्षित पीतगये बहुत वर्षोंसे भी इस संसार में क्या है। यह मामी भेष्ठ है जिसमें अपने कल्याण की बधा
की जाय। १२॥
।
श्रीधरखामिकृत भावार्थदीपिका ।
बदामो हि देवपमे स्थित्वा त्यानजयत् । ततः प्रसदेवर्षरं पूणीचयुक्त तेमोकं प्रथम तावन्ममायुः कथ्यतामिति । ततो देव-
मनु मामात्रमस्तीति ततो तिशी वर्दन विमानेन भुषमागस्य हरि शरणं गत इति । (यतः इयं स्वर्गभूमी रजोधका
पम्यूमिपी)॥१॥
तब पतयपि दानीमपि । तापदिति तापता कालेन साम्परायिक.पारलौकिक साधनं सम्पादय ॥ १४॥
सब ताबदाह मन्तकाले इति । गतसाध्वसः मृत्युभयन्यः : असो नाम मनासक्तिः तेन शस्त्रंण स्पृहां मुखच्चम।
मनु येसुबमात्रादयः तेष्वपि महाँ छिन्यात् ॥ १५ ॥
पहा मनभितः निकान्तः गृहे स्थितस्य पुनरपि मासक्तिसम्मषात् । तत्राधानयोगमाह । धीर इति प्रमचादियमांप-
महासम् । पुण्यतीति मानादिनियमोपलक्षणम्। भासनमाह शुचाविति । विषिक्तं एकान्ते विधिवत कुशाजिनलैः संय
श्रीराधारमसदास गांसामि चिरचित दीपम्यास्य सहिप्पणी।
नवासति । योमस्वारापानि यथा, पातजले-पम-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान समाधयोऽस्यैवाङ्गानि । तव मासास-
परिणापमाः। शोचसम्तोपना येश्वरप्रणिधानानि नियमाः। स्थिरमुखम् मासनम् इति ॥ १६ ॥
.
बवाचार्यकृतभागवतचन्द्रिका ।
दिशस्य मुहर्तस्य भेवोपटकत्व इतिहासमा । बहानाति । मट्वाङ्गोहिदेषपझस्थत्वा देयानजयत्ततः प्रसौदेवेवरामीको
सुमनांक यमबाबुः कथ्यतामिति । ततोदेवेषक मुहूर्तमात्रमम्तीति ततः शीघ्र घिमोनन भुवमागत्यहरिशरणंगत ति मधमकाये
अखिन बहानामामराजर्षिरायुगपती पतापतात्वा इदमस्मिहांके सदेहारिमात्मात्मीयस्वाभिमान मुत्मृज्यहिरवाऽभयंभय-
पारिंगनबाबा ॥
यामाहा समेति भपिस्वः तपस्वित्यः कोरम तवतुएतही दानीमपिजीवितावधि जर्जीवितस्यावधिः परिमाणं सताई
दिसावन । तातासताहनकालेन सापयिक परलोकहित एतत्सर्वउपकल्पयसम्पादय ॥ १४ ॥
माह बम्बालाति मतकालेरेशापसानकाले भागतेप्रासंतिपुरुषः गतसाध्यसः निवृत्तभयः ममकोऽनासक्तिः। सएशर्म
दाउपमनुमृत्यपेक्माना भरपासवादको देशानुवन्धिनस्तदु च स्पृहामात्मात्मीयस्वाभिमान प्रयुख भोगेच्छा
दिन विगत धीमत्वालिबानमनीमतात्यारा योगसोपोक्तिः धीर जितेन्द्रियः मनेन ब्रह्मचर्यादिलो-
पुराने मासुतः
तः शुचौपरिशुदविधिकएकातिविधियोलानिनकशोर
सिपमेयकाते मासनविधिवदासीनः कापत्वमस्तिकादीन तिकम्योपविष्टः भनेमासनापांगमुक्तम् ॥ १६ ॥

·मामा परामर्षमा रिमुदिषन्द्रियाणि म त्यमिधान ममपुरुषार्थकहर- गतवानितिया ॥ १३॥ तवतदपेक्षयानेकायुठामरतापः कार्यरत्यतस्तत्सर्वहरिचरणारविन्दम पर्वत्याह तथापीति एकहींरामी सप्तानामा समाहारः सप्ताहजीवितापधिरायुष्यस्वयत्ता पसारा: तत्सपिसापरावर सरकाला कामस्तरसम्बन्धियथाभवतितधा कालहरिचरणस्मरणगोचरमुपकल्पर भागवताकर्णनवारपर्वकृर्षियर्थः “साम्पमस्तुमासमामागामिकालपा"रितियादयःमरण थापत्कालहरिचरणस्मरणयथाभवतितथालावन्तंकालभागवताकर्णनकुर्वितिया ॥ १४ ॥ मरणकालंगास्थाहरिस्मग्णमिकतोवैराग्यप्रथममायनमियाह भन्तकालावि भापतिलहनाशप्रयुकभयरहितः पुमारिवहनमय साः तशिरोधिविवेकज्ञानलक्षणोऽमस्तेनशलेणबहमनुखीपुत्रादपस्तंदुपस्पृहाणियारियायः ॥ १५ ॥ मकिंकर्तव्यमत्राह गृहादिति गृहातप्रवाजितः संन्यासलक्षगावैराग्यप्राप्तः धीरः प्रतिवन्धमिवर्तनसमर्थः पुगपतीर्थजलाप्तीमाग बतादिपुण्यशालजलसातस्तथागङ्गादिपुण्यतीर्यजलसातोनि'तवाद्यान्तर्मशासगुरोरधिनिसारहितेदेशनात्युतिमान मीचमितिविधिवत्कल्पितासनमासीनोमवेदितिशेषः ॥ १७॥ भीमजीवगोस्वामितकमसन्दर्भः। महामात्यस्प टीकायर्या मुवमागत्येति खर्गमहाविषयदर्शनेन चित्तविझपात् ॥ १३॥ पतु पूर्वम् इतिलांजनमांद तक्षकः सप्तमेऽहनि इति बटुवचनं प्रदानीमपि सप्ताह जीवितावधिरिति शुरुवचन दुरापमा भीलवतेय तत्तवागमनस्व शीघ्रपटमया घटत इति पम् । तत् सर्व श्रवणकोनारिकप भातम्यादीनि राजेन्द्र इत्यायुक्रेन पाये। ममतोऽन्यः शिवः पन्था इत्यादि वक्ष्यमाणेन च ॥ १७ ॥ भतरवासकाले इत्यादि मध्यम प्रकरणं फेचिदम्यषामेव साधनस्वेनीयम् ॥१५॥ पहादिति युग्मकम् ॥ ११-१९॥ भीमबल्लभाचारयंकतसुषांधिनी । प्राधान्तमाह बदाकोनामेति बहालोनामादिलीपः देवपक्षपातीभूत्याने त्यानू हत्वादेर्वग्राहीत्युतः । मायुषः परिमाRRIME सुसारेण परंप्रार्थयिष्यामीति विचिन्त्य आयुः परिमाणम पृष्टवान् । ततस्तद्वचनात् मुहूत्तमाघमारवाभूमौसमालसम्म परिसम्बनमा पम् हरिस्मरणेनगतः सन्तम्प्रामवानित्यर्थः । तस्मात्कालभूयत्वमापेक्षतइति भाषः ॥ १५ ॥ तपतुमुहूर्तानाम् शतद्वयमांधकम् चास्तिएकेनापि मुहूतैनकार्यम् सेत्स्यति । तथापि पूर्णमस्माभिरुकम प्रबंशम पावसविलीमा. पुकमगविषयकम् । उपकल्पयत्याह । तथापीति । यथातस्य हातमायुः एवंसधापति एवंदानीमपि बीपिसावधिः समाइम म नमानजीषितावधिः अतः तावत्पर्यन्तम् सर्वमवपरलोकसाधनम् .करुपयसम्मारय । सर्वपरित्यज्यभगवत्वाचाम धिवतःला. वक्ष्यमाणमाहुः । तत्प्रमेयविरोधादुपेश्यम् ॥ १४ ॥ एवंसपरिकरम् प्रथमप्रश्नस्योत्तरमुक्तम् सर्वात्मनाकिर्तव्यमित्यस्य । अन्तेनारायणस्मृतिरिति व गतवानमयम् हरिमिति - भ्याम् सर्वमुकल्पयेत्यनेन च अन्तकालकर्तव्य मुपदिष्टमेष । सर्वात्मनासर्वसमपेतदेव कर्तव्यंयतः । तथापि राजभेत्येतस्योत्तरम देपमिरयाकाक्षास्यात्तदास्माभिरुच्यमानम् भवसमसम्पग्मातेति विशेषेखाम्तकाकाष्यम् पानपूर्वोक्तस्य श्रवणस्य फलोपकार्युत राजमनमनिदिध्यासनेनिरूपयति । अन्तकालइति । मननमामयुक्तिभिरनुचितारतमगवान् भीतध्यात्युका संघकोमंगवालिका- रक्षायाम सर्वात्मत्यादि पदैः सर्वपुरुषार्थरूपः सर्षफलसापकः सर्वमेषमा मति । सत्रयम् सम्भागवानियकारNE मात्मैवेदं सर्वम् प्रौवेदं सर्वम् अहरिःसर्वमिदानातिवाक्यानाम प्रमामामा सपि लौकिकयुक्तपपेक्षायाम सर्वस्थापिगृतः मगधच्छरीरेसनिवेशउच्यते। "पुरुषच भगवानिस्पभिवावं पुरुषोहनाराक्शोन्म भुतेः। पुरुषएवेसर्वमिति च। तत्र सर्वस्यापि पावरपुरुषशरीरेभिवेशनम् क्रियते । तावत्सर्वत्वम् पुरुषस्य नमम्यते । मतः पुरुषशरी रामक्रपतिस्पिरीन निवेशितमपि यद्यनुभवेनधिसम्बादीस्यात्तदापि नमन्येत । अतस्तखामरूपेण पतिध्यायमानस्य पदाचिसाक्षात्कारोबार सर्वम् पश्यनिःसनिधोभवदिति मनननिदिध्यासनावधिसाक्षात्कारफलकम तस्पनिकपमा मुरारिशपाक्षिकोपिहोस परिहरपाल म्यायन कोवेदाम्सकालेस्मरणे क्रियमाणे व्यासनान्तरमपि भवेत्।तदातदेवभवेदिति तदोषपरिहारार्थम् चिनियम.योग अभूतध्यानविषयत्वेन भगवरस्वरूपमपि चंदन् भन्नकालकमप्रमोचरमच्या सदस्वतरक व्यमिति पक्षमापापति भवकिभिव्यताति वापक्षम् ज्यावर्तयति । अन्तकालोमरणका काममातोपाययोहरस्य राजवम्ताहिक पनिपाता। ममत कालः समागतातिमाते प्रथमसाधनम् गतसाध्यसाति तदर्थ पूधाम कम्यम नुमसरोह सम्पयजमानुपा मोयेगृहादयः तेषुस्पृहाममिलायाम ममैतेभवन्तुएतत्वतोपकाराविजियान । बास्योगापेक्षा तीन ततोगृहात प्रजेत् सन्यासंगृहीत्वागत् । तृतीयम् । ततःशीतादिषाधायाधतुर्थम् । एतयमाउकाः । नियममाह जलाप्लुताति । पुण्यालमुत्तमपि भवतीति तीर्थपरम् । पुण्यपदेशाम्पतीपारिता RAMAR तीर्थपरको "तीहिनेताम्यवेशय"मिति भुतेः । भाप्लुतः सम्बनातामासनमानेपकिरी मिनिकारते विधि फरिप भासनेमासीनः मापसमिति सम्पः ॥ १६ ॥ ।

·- मना यष्कावामा ब्रह्मवाथमावस्मरन् । निषच्वरिषयेभ्योऽक्षान्मनसा धुद्धिसारथिः । मनः कर्मभिराश्विन शुभार्थे धारयेरिया ॥१८॥ तत्रैकावयव थायेदव्युछिरेन घेतता। मनो निविषयं युक्ता ततः किशन न स्मरेत् । पदं तत् परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १६ ॥ रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढ़ मन आत्मनः । यच्छेद्वारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥ श्रीमविश्वनाथचक्रतिकृत सारावाशिमी। तत्र पहातमरित प्रमाणयति । बताङ्गो हि देवपमे स्थित्या दैत्यानजयत् । ततः प्रसौनियर वणीवेत्युकस्तानात प्रथम सम्म मायुः कथ्यतामिति । तैरुकं मुहर्तमा तत् । ततस्तूष्णीमेव शी भुवमागस्य हरि शरणं गत इति ॥ १३ ॥ संचापि तब तुमत एतयपि समये यत् साम्परायिक पारलौकिक साधन सत्तावत् सर्वम् उपकल्पय कुरु ॥ १४ ॥ समाप्रियमाणस्य किंकर्तव्यमिति प्रभ योगेमेव खेच्छया देहं परित्यज्य सुखनैव प्रसपर प्रष्टुं योगाभ्यास एवं कर्तव्य वाक- ज्यादा तन्महासदास्थानां केषाधिग्मतमानयोग समतस्य शुद्धमकियोगस्य पुनरपि द्वितीयाध्यायान्ते बसव्यस्यातकर्षार्थमा मसाले इति भसङ्गोऽनासक्तिः । वह तथा तं देहम मनु ये पुत्रकलबाहयः विपि ॥ १५ ॥ धीर ति ब्रह्मचारियमः प्रथमः । पुण्यती इति भानादिनियमो द्वितीयः । विधिवत शाजिनलैः क्रमेण कल्पिते भासने मासीन स्वासनं वतीयम् ॥ १५ ॥ श्रीमछुकदेवकृत सिद्धान्तप्रदीपः। पालोनामराजर्षिदेवमुखान्मुहूर्तमानं तवायुरस्तीति आयुषः । इयत्तमिताप सांहात्यासर्व राज्यारिफमुरमृज्यतस्मादेवविदिताम्मुहूर्ता- बरिमनपसाधननिम्पत्तिकालावभयहापितवान्प्रामः ॥ १३ ॥ हेकौरख्यतयतुएनहिदानीमपि सप्ताहजीवितायधिरस्ति । तावतासप्ताहेनयत्साम्परायिकम् परलोकसाधनम् तत्सधमुपकल्पयन- मावर ॥१४॥ तत्सर्वपरित्यागपूर्वकम सपरिकामागयोगन्नावदाह । भन्तकाले ति साः सप्तभिः । देहान्तकाले मागते मास गतसापस निरस्तमृत्युभयः असङ्गशस्त्रेण वैरण्यखगादेहन्देहमनुयेदेहानुपनि मस्तेषु च स्पृहामिच्छामासक्तिजिंद्यात् ॥ १५ ॥ गेहात्यांगाधिरोधिजनालयात् । प्रवजिनोनिर्गतः धीरोषिजितेन्द्रियः प्रमचविर्यमस्यांपलक्षणमिदम् । पुरापतीर्थजलालुतः । इत्यत्र मानादिनियमादर्शितः मासनाख्यमनमाह शुचाविति ॥ १६ ॥ माषा टीका। मामक राजर्षि मपनी मायुज्यकी इयत्ता जानुकर मुहूर्तमोभमें सब छोड़कर अभय हरि मगवानको प्राप्त हुए ॥ १३॥ करण्या सुमारे जीवनका तो सभी सप्ता अवधि है नब तक तुम समस्त पारलौकिक कार्य सम्पादन करी ॥ १४॥ दुबको उचित है कि जब अन्तकाल माज *साध्वस होकर "मर्थात् मृत्यु का भय छोड़ अमंग शन से देह की भोर अनुगात स्त्री पुत्र धन आदिक को छदा • पारस निकल कर चलाजाम घर में पने ले फिर बी पुत्रों में भासक्ति होना सम्भव है। पुग्प तीर्य जल में सावकर पवित एकान्त देश में विधिवत् करिए मासन पर स्थित हो ॥ १६ ॥ भीधरनामित मावार्थदीपिका । MAR प्राक्षायाम अप्यमाह । त्रिवत् त्रिभिरकारादिभिर्तितं प्रथितं प्रसार प्रणवं मनसा अभ्यसन मावर्तयेत् । मनमा स्वाहार तु माजायामम मनोनियमनमाह मना बन्छन् । प्रवीज प्रक्षावम् मविस्मरमेष जितवाससम् ॥ १७ ॥ याहारमा निवच्छत् निएकोयाद । अक्षान् हणियाणि । निक्षयात्मिका बुद्धिः सारथिर्यस्य सः । धारणामाह मन इति । पुनम कम्मभिः तद्वासनाभिः माक्षिप्तम भाकरम् । शुभार्थे भगवद्रूप ॥ १८ ॥ पामा सोति । एकमेक पादरापवषयम् । मम्युनियन समनपादवियुक्तेन । भाभयविशेषे सामान्यतभित्तस्थिरीकरणं अवधिमापनया तहान ध्यानमिति मेवः । समाधिमा निम्पियं मनः युक्ता समाधाय स्थिभूत मनसि स्फुरत्परमानन्द- सरपःप्रतीतिरंपशाम्यति॥१९॥ Kaala नरपि कामे सति धारसामेब स्विसहमरित्याहालसा नामित तमसा विशीयं मनो निरुध्यत् । तवकवं 'सस्तमाया तम् ॥२०॥ - ·॥ अपगम्ममिति । प्रासापामा विविध समः मम्मो मन्मजान निगमों गचामति पाre पत्यादति । खाण्यामप्रपांग बिताया ) पारणामारतिशत धारणा (पातं विभूति।१)॥१८ यानमाहति । प्रत्यवेकतामा रोनन (विमादापनि मासनीयस्कन्धाकाराविशयाचीवार्षिक काबुक्कादोनियम ॥ अवयवांवभावयदि साखमाधम्तवत्यः समाधिमादांत देवार्यमापनिांसं खरूपएम्यमिव समाधि । पातं । विभूति।। श्रीमदवाररावाचायकत भागवत चन्द्रिका । प्राणायामस्यजपगर्भस्वात्ताबजप्यमबमाह । मनसहिति । त्रियाणामकारकारमकारणांद्वत्तमर्यास्मसमरणयप्रपितमित्यम् माक्षरं ब्रह्मप्रतिपाद्यममरं प्रणवम्मनसायसरावयम् । जितमास. जितप्राण प्रामधीज प्राधिस्मरन् स्मरणवमनायचंत्रिपद दधप्राणायामरूपमनमुक्तम्॥१७॥ इन्द्रियप्रत्याहारमाहम लिवचदिनि विषयः सम्मादिभ्यः महान मोबादीन्द्रियाणियुमि मारपियंस्यसतथाभतः प्रहमतेम- निसायच्छत "बुद्धिन्तुसारथिम्पिनिमनः प्रप्रामेषतिषण'त् । धारणामाह । मनहति । पुनश्चकमभिस्तदामनाभिगक्षिप्तम्पिमित. मायशुमाश्रयभगवनपनिधनायकवापुस्खाधाररिस्थरकुर्यात शुभाभगमनसाऽवस्थापनं धारण शुभाश्रयस्यपुनः पुनः चन्तनन्ध्यान । तरजातीयप्रायासराम्याहिताव समाधरितिमेवः ॥ १८ ॥ ध्यानमाहतति । मम्युनिसमग्रशुमाभाविपुकन। तस्माचिन । एकापवं प्रधानाचं सुनाकारणायद । मनासचि- बारः पूर्वमाविस्पं सिर पूर्वभागाशमाएकापप स्मरेदित्यर्थः । ममाधिमाह । मनहति । निर्षिय बाविषयानुभपाहतम्मनों- प्रशासमाधायचिनबाबविण्यादिक मस्मरदित्यर्थः। भानन्दसंप्लवलीमस्वाधिस्मनुंद्रष्टुं बासमतातिचायः ॥ १९॥ शुभाश्रयरूपमाह । पदमिति । पत्रमनःप्रसीदति । यस्मिन्सस्पेचिस्यमामममारागाचकांपतम्भवतितदेव विष्णोः परमम्पपंचा माचारमंसर्वोकरंखरूपमित्यर्थः। काचिद्रागादिकाम्यसम्भावनामाशाचाह रजस्तमाध्यामितिरजसामाक्षिप्तामिक्षिप्ततमसावि- हमारमनः खस्यमनः धारणयायवंत । धारयामाहात्म्यमाह पाधारणातकतरजस्तमाभ्यांकतम्मलंरागादिक हातनिवति ।। भीमद्विजयपजतीयकृत पदरतावली । स्थिरासनस्पकृत्यमाह मन्यसेदिति रेचकादिकमपरम्परयाप्राणायामेनजितवामः प्राप्तप्राणप्रसादः मनोयच्छत सवयोजित नस्कः सन् पी सर्वजगजकं शुरंपरंत्रमानुस्मरन् मकारादीलीन्वन्धियोतीतिविपक्षरब्रह्मवाचकरवात्सर्वगतपरमुकामोंकार सायसदावर्तयेदित्यन्वयः ॥ १७ ॥ जाप्यमुनाध्यानप्रकारमाह नियच्छेदिति बुनिःसारथिर्यस्यसतथामत्पुरुषोजितेन मनसाऽभानिन्द्रियाणिविषय योनियोत्पत्याऐव वाहत्यसंस्कारवशाद्वाहमुंबतपाकर्मभिरामिप्तम्मनः सधियासारथिनाशुभायपरममजलाउँहरीधारहित्यन्वयः ॥४॥ एवं हरौनियतचेतसोयोगिनोध्यानाभ्यामप्रकारमाह तति तत्रयुगपरमावयवध्यानाशकी विषयरप्युच्छिन्नास्वपिनचेतसा- पंकावयवमेकावयषं भीपादादिलक्षाध्यायेदेखमनायासेनस्मरणविषयंकुर्यात् तत्परिपाकमाह मनाति एषमभ्यासपारवेगयुगपरस- पांषयवस्मरणममर्थः संस्ततोऽनम्तरनिर्विषयविषयेभ्योनिगत्यस्थितमनस्तस्मिन् हरोमांषयवव्यापितयायुक्तानियुज्य यंत्रमनःप्रसार विनिरतिशयंसुसंलभ्यते तद्विणाः परमम्पदं समप्ररूपमेषस्मरेचसोरधिनस्मरोदिस्यन्वयः ॥ १९ ॥ मनगरध्यानोपायमाह रजस्तमोज्यामिति रजसामिप्तमितस्ततीविषवैराट । तमसाविम्लुकल्याहत्ववानग्यं मामला। मनः। धारणयातैलधारावच्छिन्नयास्मस्यायचंद्विषयेभ्यभाइस्यध्यानमा धारणातरकतरजस्तमोज्यामाक्षिप्तगाविधारि भवदन्तियत्यन्वयः ॥ २०॥ श्रीमजीवगांलामिकत क्रमम अतिषिक्षितस्य मुविचस्य यस्य तु साक्षाहीभगवति धारयान सम्पचते बपोतुं प्रपत्रमेव एतबारणामयादेन सम्पार- बति रजइत्यादिना ॥२०॥ भीमबहमाचार्य पोधिनी। प्राणायाममाह । मध्यसेविति। मपीजप्राणायामशीघ्रम्वापुः स्थिरोभवति । पापेनचायोग्रलनं । अनिमा मार मकान महिनम्वणंत्रयात्मनमेकं प्रामवाचकं निर्षिशार्यम्मकरूप। रापश्यन्तीमध्यमावरीमकारप्रय wrime सध्यसत् । हमवायुजयोभवति । ततः प्रत्यहारमाह । मनोवविति। जितपासवमनोविषम सास बीजमनुस्मर्गतश्वासः मनोयवितिसम्बन्धः १७॥ मस्याहारमनसमेन्द्रियाणां भन्योन्मोतुमझायनर मिलण्यति। नियोरिति । मनमान्द्रिमणिविषयोपनियो गयां दुष्टत्वबुद्धिर्मनसेन्द्रियनियमसारथिः सहायः । पूर्वमनसः किमानिधर्मरामायापामेव मनावर मामिप्तमासमन्तात् विषयमादूरीभून विषयज्ञानानुकुमितियावत तारतम्मनः हुमणाधिपाया रिम्परिकल्प्यतासावयवस्थितम्मनः धारणाकांत सर्व यात्रा *उरुषारणवारणाबममसति।

·मम्युमि । पूण्यामावयवलिटेन। अनेक परमभिचारित। एकमध्यवर्ष लिरमेयायेत् । एवं ध्यानविनयदा ममः विषयवासनलिमाल तसवनापि विषयलाञपित्यासर्वच निर्विरोसनिवासमातिनिरोवारपर्यः । ततः किमपिनसंसारे । योगसाधित अवलनषितनिध्यातिष्ठेत् । ततोपनवतितदार। पदमिति । एषधिननिरोकिपमाणतापितं खयमेवप्रसीदति । ध्यानाकारेणपरि पति तस्वपरिणामस्वयमाचारस्तरियो परमम्पर। मन्यवास्थमान्तरनिकान्तामिव्यक्तिकुर्यात् विषीरेशा। मतोपत्रनिमय सीरसिताधारसामयादवप्रसीदतीतिप्राचारोजगवत्परमेव चित्तपसावरप्रकारासतजीवात्मस्वरूपं पुरुषोचमस्थस्थानम् । "तस्था शिवारामध्येपरमारमाव्यवस्थित" इतिश्रुतेः । बडिशिवारवेमाप्युष्यमानाजीवालेष । अथवा । ममरस्यभगवत्परत्वात तरंजाजीवोषि भगवत्पदा एवंयापकालं प्रस मस्तिष्ठति। ताबसवस्थातव्यम् ॥ ११॥ | जसवन्तमश्चैवेतिम्यायनकायीभूत रजस्तमाबाकालप्रेरित सामनोविक्षिपतिषिमूढम्बाकरोति । तदायोगवलेनाम्येषामपिमनासि मगवत्परेमासम्ते। सर्वेषाजीवानान्तरेकीभावात् ॥ तत्राम्यमनोविक्षेपनकिचिकुर्यात् । यदात्वात्मनोमनः कर्मविक्षिपेत् रजः मूढम्बा. कुर्यात्तमः । तदातदोषपरिहाराण पुनरिणाममोपच्छेत् । तत्रनियमनसमयेषासनयारजोविषयान्युपस्थापयति । तमभनिद्रादिकं । तमोमयापिधीरोभवेत् । तारशीचधारणाकर्तम्या । यथारजोदोषस्तमोदोषनरीक्रियते । चगिरकाशिवादिधारणान्यावस्पर्थमुकं । हस्तियातकतम्मलमिति ॥ २० ॥ श्रीमविश्वनापचक्रवर्तिकत मारार्थदर्शिनी। निमिरकारादिमिरवत्तमं प्रथनं यस्य तत् ब्रह्माभर प्रणवम् अभ्यसंत भाषर्तयेत् अपेदिति प्राणायामश्चतुर्षः । प्राणायामबास्यमेव प्रथमं मनः पोत निश्चलीकुर्यादित्यर्थः । ब्रह्मवीज प्रणषम् ॥ १७ ॥ सतम नियतेन मनसा विषयभ्यः शब्दादिभ्यः सकाशात् अक्षान् कयादीनिन्द्रियाणि नियच्छेदिति प्रत्याहारः । पञ्चमः । निश्श्या. स्मिका बुद्धिव सारथिर्यस्य सः । ततो मनः शुभेऽर्थे भगषपे धिया धारयेदिति धारणा षष्ठी । कीरशं मनः कम्मंभिराक्षिप्त प्राचीन कम्मेवानतिमावस्यात् प्राणायामेरपि सम्यक् निश्चलीक मशक्यमित्यर्थः ॥ १८ ॥ सकाषयवम् एकमेकं भगवदनं ध्यायेदिति ध्यानं सप्तमम् । माश्रयविशेषे सामान्यतश्चित्तस्थिरीकरणं धारणा मवयषमाया तदा ध्यानमिति मेदः मम्युमिन तस्मादवियुक्तंन । निविषयं विषयस्पर्शरहितं युक्ता संयोज्य किञ्चन ततोऽन्यत् किमपि न स्मरेत् । तदेव विष्णोः भगवतः पदं स्वरूप ब्रमेत्यर्थः । यत्र सति मनः प्रसीदति उपशाम्पीति समाधिरएम उकः ॥ १९ ॥ गुणवशात् पुनरपि क्षोमे सति धारणयैष स्थिरीकुादित्याह । रजसा माक्षिप्त तमसा विमूर स्खीयं मनो निसाध्या वास सस्तमोमयां कृतम् ॥२०॥ भीमच्नुकदेवकत सिद्धान्तप्रदीप । अपगर्भ प्राणायामग्दर्शयितुंतत्र जाप्यन्ताघदाह । अश्यसहिति । त्रिवृतत्रिमिरकारोकारमकातं वर्तितं प्रवर्तितम् प्रसाद मियांकमद्रमवाचकम् । तत्राकाराषिशेषतः । शक्तिमवाचकः । अक्षरप्रयंशति दयवाचकम् समुदायोऽभेदपरोऽवयवापराःत. दसूत्र प्रण शुलं मनसायसंदावयेत् । जितश्वामः जितप्राणः । ब्राह्मीज वसूत्रमविस्मरम्मनोनिय स्खेत् । प्रणवजपाशतवाप्राया- वामनमनोनियममंकुर्यात् । इतिप्राणायामउक्तः ॥ १७ ॥ इन्द्रियप्रत्याहारप्रकारदर्शयति । नियच्छेदिति । निश्चयारिमकावुद्धिः सारथिः महायकारिणीयस्यमः । प्राणायामेननियमित नामनस्तेनाविषयभ्यः शदादिभ्योऽक्षान् भोत्रादीनीन्द्रियाणि नियच्छाशनिकुर्यात् धारणामा ममाति कर्मभिः प्रणवजपाऽसनिव- मनारियापारकरमनः शुभमगषपे । अर्थमाशो अन्यतः धारयेत स्पिरीकुर्यात ॥ १८ ॥ भागमा । तति । अव्युच्छिनसममा सेनचेतसातत्र तस्मिन् विशेषत: एकमवयर्ष पादादिरूपमनमायेद। समाधिमाह । ममइति । मनोनिर्विषयं कृत्वाका उपनेत्रोपमं भगवघ्पापसातैवकेवलः । पादपनाचासिङ्गानं पादतः किनकरणादिकमपि मस्मरेदित्यर्थः ॥ १९ ॥ मामनिरपवति । पदमिति परातवसाधामाधीः । यस्मिन् तत् पत्रमनः प्रसीदत्युपशाम्यति सहिष्णोः । पसरपम् । करा- पिनस्तोत्र्यांसोमेसतिधारणपस्थिरीयारिखाहरजस्तमोश्यामिति रजसामामि तमसाविमूहमारमनोमनः पारपायलिया रीडाद धारणमाहात्म्यदर्शयति सपादेनरजस्तमोमयाहतं मनोमरागारिक हसपनयति ॥ २०॥ भारीका। परमिशन मांद (म)() (म) से बने मार (0)बार को मन से अभ्यास करता मन को संयम करे। ब्रस पीज लोहारको विस्मरबकर मर्यात मोशर का जप करते२ श्वास को जय करे ॥ १७ ॥ हिसारपी वाला पुरुष मन से पत्रियों को विषयों से हटाये । मोर कम्मो से मालिप्त मन को पुतिबारा शुम मरे, श्री. भगवार में पारण. ॥१८॥ सचिवांद एकात्तिने भगवान पर अवको ध्यान करें। निर्षिषष मनको भीभगवान में योगकर फिर कुछ स्मरण सवार में ही मन की सही वि भगवान का परम पर निवित होकर मन प्रसन्न होजाय ॥ १९ ॥ Tha भार समानुपमा मनको धीर पुरुष का सेवन करें। क्योंकि धारणा ही रजोगुण ASIATIC SOCIETY,.CALCUTTA. [५] ...............DATE.......... AOC NO.

·यतः सन्याय्यक प्राशु सम्प्रयते योग राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा पत्र सम्मता। पारशी या हरेवाशु पुरुषस्य मनोमनम् ॥ २९ ॥ शुक उवाच । जितासनों जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः । स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्विया ॥ २३ ॥ विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयताम् । यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भव सत् ॥ २४ ॥ श्रीधरस्वामिकृत भावार्थदीपिका। यतः यस्यां (धारणायां ) क्रियमाणायाम् । भद्रं सुखात्मकम् माधयं विषयं पर्दयतः तपेष प्रीतिभवति ॥ २१ ॥ यया यत्र पारशीति खेतिकर्तव्यताविषयतत्तद्विशेषाणां प्रमाः ॥ २२॥ पत्यस्योत्तर जितासन इति । विषयमाह स्थूल इति साईन ॥ २३ ॥ विशेषः विरादहः अतिस्थूलानामपि स्थूलतरः । सत् कार्यमात्रम् ॥ २४ ॥ .. श्रीमहारराघवाचार्यकृत भागवतचन्द्रिका । यस्यान्धारणायां सन्धार्यमाणायांधारणायां क्रियमाणायामित्यर्थः । भक्तिलक्षण्ट्रोयोगः। प्रीतिपूर्वमनुध्यानं भक्तिरित्यभिधीयते इत्युक्तलक्षणरूपोयोगः । भद्रशुभमाश्रयई भतः । ध्यातुराशुसम्पद्यतसम्पन्नोभवति एतारशमाहात्म्यवतीधारगोत्यभिप्रायः ॥२१॥ एवं सङ्गदेणाष्टाङ्गयुक्तयोगउपदिष्टेपुनर्विस्तरयुमुत्मयापरीक्षित्पृच्छति । यथेति । धारणाविषयप्रमः । पारशीतिधारणादशाविशेष. प्रश्नः यतियरनक्रमप्रश्नः नतुधारणायाएपदशाविशेषादीनां विशेषणप्रश्नः नतुप्रधानभूतस्यध्यानस्यतिकचित् धारणापूर्वकस्वाखानस्य धारणानुसारेणीवध्यानाथ तत्प्रभंधगतार्थत्वात् एवमुत्तरेयनुसन्धेयं ॥ २१ ॥ सकम्बासंयोगरूपचोदनाख्याविशेषान्नानाशब्दादिभेदादित्यादिन्यायेनोपास्यब्रह्मकपागामानास्वेनोपासनानामपि नानास्वारधर्म गच्छरीरकस्यांपासनमाहमुनिः जितासनइति जितासनः आसनकृताशसरहितः जितप्राणः स्ववशीकृतप्राणः जितसङ्गः जिताम्तः करणः जितेन्द्रियः जितवाह्यन्द्रियः स्थूलेस्थविष्ठभगवतीरूपस्वीयं मनः सारथिभूतयाधियाधारयेत् ॥ २३ ॥ चिदचिदात्मकप्रपञ्चस्यभगवच्छरीरत्यकथनपूर्णकं तस्य धारणाविषयत्वमाह विशेषाति विशेषकार्यकारणाकार पृथिव्याहि- भूतमयप्रपञ्चः तस्यवहः स्थवीयसा स्थूलतराणामपिमध्येस्थविष्ठः स्थूलतरः यत्रदेविश्वसमस्तम्भूतम्भष्यमवमवधभूतभविष्य मानकालगोचरं समष्टिव्यध्यात्मकम्पदार्थजातं श्यतेऽन्तर्गतत्वनोपास्यते ॥ २४ ॥ । -- श्रीमद्विजयध्वजनीयकृत पदरत्नावली। नवलंमलनाशीधारणायाः फलंकिंतुनिरंतरंभक्तिलक्षणयोगत्याह यस्यामिति यस्यांधारणायां । सर्वजगदाधर्यभद्र भगवतमीन चितयतायोगिनोभक्तिलक्षणायांगभाशुसंपद्यनात्यन्धयः भदिकल्याणतिधातो। मंगल मंगलंभगवान्विष्णुरिनिवचनं ॥२१॥ परीक्षिद्विशेषभुत्सयाशुकंपृच्छति यथेति अत्रयथायत्रयारशीतियच्छन्द मतचोदेतिसूर्यः यच्छदस्तुपरामर्शमाथिचापि भगयतात्यभिधुस्यभिधानाध्यांनिश्चितत्यात् तथाधयथाकथंयत्रकुत्रयारशीको तात्यर्थः । २२॥ तत्रप्रथमतांयथाप्रमंपरिहरति जितासनानि यत्रेत्यनंन प्रमंप्रत्याहस्थूलाति कमप्राप्तत्वाधारशीतिप्रमप्रतिषक्ति विशेषाति यदिदंभूतभव्यंभवजराजरता यत्रोडकोशेषश्यते सोयंस्पायसराय मकांशातस्यविष्ठःलतमीविशेष आंडकोशःशिलालक्षण प्रतिमावत्तस्यतवन्तःस्थस्यहरदेह मतुसाझाहास्यन्वयः तितुकासा सस्य दहोयरकाशस्तुसावृतिरिति ॥ २४ ॥ श्रीमजीदगाखामिरुन कमसनमः। भक्तिलक्षण पूर्वोक्तधारणादिरूपः ॥ २१॥ यति । मपमपि राजमाश्यहितार्थ पत्र -२४ ॥ लिभाचार सुबोधिनी । किस। वारशीधारणाकव्या । पपाधारणवायोगः सिखोत । सन्तिमपलायोगा। विनिरोध मसायोगः पचासम्परताधारकांकदिला.पति । बाविसबासस्थित कस्यमविलक्षणंयस्य । सामादिषत कपिमतिबभिवति । भर पारधार सिरि ·पारायः भगवणमितिगपत् । नदीमतः तमावत: भगवरचामविहायो राजाधिशेषचति । पति ॥ संधारणासन्धको । लिम्पनसमातिहत्त्वातत्रमनः स्थापनीयं । माहोखितभुतांभगवामान- वस्था। किश। पत्रसम्मतो । यस्यां मूसीसम्मता । मनतमूर्तिस्वाद्भगवतः । यस्थामेवम् सासर्वेषामेषयोगिनीसम्मतिरस्ति । किन रीवा।पार मायामालासरतावा निराकारासाकारावा । शान्तासाप्रहावा तत्रवारशीपुरुषस्यमना- र हन्तितत्वषयेत्पर्यावुकम्भवति गुरोः सविधामेनियोगोनुचितातिमभिप्रायवोधकवाक्यशंषमुन्तानियोगांशनोक्तवान् ॥ २२ ॥ तोतरमा जितामनहति यारशीरयस्योत्तरं मासनादिजयसाहतासामनोमलहम्ति जितसङ्गः जितोविषयसङ्गोयेन मनेनमनोनियमन- एक पत्रसम्मतेत्यस्योत्तरमाह स्थूलपति विधानियवारिमकयादुराचा ॥ २३ ॥ मनुभगषतः कषस्थूलरूपं व्यापकन्तुफलरूपं नधारणामहतिअन्यानिमत्स्पादिम्पाणिमनिर्धारितपरिमाणानि भतः किं स्थूल- मिस्याकाक्षायामार विशेषस्तस्यदेहायमिति विशेषः पृथिवीसःविशेषास्तपाइति अतोषिशेषातिवाक्यात् विशिष्टः शिष्टा- यनेतिया बेः कालस्यशेषोषा अवस्थामांवेच्छयाकालमासात् अतएवभगवतीदेहोविशेषः कालस्यभगवयंटस्थात तहाधारी- देहोमवस्येष देहेस्यात्मनः संयोगः सम्बन्धइतिसाहुधा तदेकदेशिनोयोगिनश्चअखचासति । आवेशइत्यपरं अयोगोलकवत् महाररेणाहमितिस्वीकारात्यपरे तंचरवारोपिपक्षाः भगवतोदेहस्यसम्बन्धप्रतिपादकानभवन्ति किन्तुस्वस्वामिसम्बन्धइतिषष्टया- सम्बोधपति तस्येति विहउपचयइतिधातोः अप्रत्ययेकृतेदेहातिभवति भगवतीयमुपचयास्यर्थः स्वरूपस्थितेनैव यद्यपि मुंशक्यते । तथापिसर्वेषाम्पोषार्थ खरूपादप्यधिकसुखदानार्थउपचितः सम्पुष्टः सन्सर्वकरोतीति । नवरूपम्भगवतः धारणाविषयोभवतीतिसर्वेषां सम्मतिः। अयमित्यपराक्षविषयः । यद्यप्येकदेशपषतथापि तेनेतरानुमानसुकरमिति इतरावयबहानसह- कलाप्रत्यक्षसामग्यविशिषानं जनयतीत्ययमित्युक्तं । स्थविष्ठश्वस्थवीयसामिति । पृथनात्पृथिवीस्थविष्ठास्थूलावा । अत्रशास्त्र- विरलावयवाः सूक्ष्माः । संहतावयवाःस्थूलाः। अतएवाकाशादयम्सूक्ष्मा तथाव्यवहारागोचराः । पृथिवीतुसर्वव्यवहारगोचरास्धूला। संहस्पचितरषयवैर्गुप्तोऽवयवीप्रकटीक्रियते तथादेहेनापिभगवान् प्रकटीक्रियतइतिध्यानविषयतायां भगवानपिप्रकटोभवतीति तस्यस्थल- स्वनिरूपणं । बुद्धीप्रविष्टाचाबुद्धिमाप विशदयतीति पश्चारस्थूलावुद्धिः सूक्ष्मानविषयानगृहीष्यति । तनमनसारजस्तमाकोदोपोमिवर्तिती भवति । चकारास्सुम्दरश्च । सर्वविशेषसमवायात् । तनतत्रवुद्धिः स्थिराभवति । स्यवीयसामाकाशादीनांमध्यं उपचिताषयवत्वादिति मतपवा"काशशरारंवमेति वायुरात्मति ज्योतिषांज्योतिरिति तोयात्मनेमम"इतिवाक्यैः सर्वारयेवभूतानि भगवच्छरीरत्वेनोक्तानि तथाप्य- समादेषविशेषादस्यधारणाविषयत्वं । किञ्च सर्वागयपिरूपाययत्रसम्भवन्ति । इदन्तुनान्यत्रसम्भवतीत्यस्य ध्यानास्पदत्वं । तदाह । योति। सर्वमेव विश्वमत्रव्यज्यते । ममुद्राःसूर्यःयायुगकाशश्च । अन्येषामपिसूक्ष्माणामेतदवान्तरभूतानामहङ्कागदीनाचस्वयमेवा- अनिवारस्पति पातालमिरयादिना । किश्च । कालाप्यत्रनिर्विशतेकार्यद्वारंति तदाह भूनम्मव्यम्भवति । अनुदयास्तमयरूपस्यकालस्य भूतत्वारिसाधकथं । केनचिनिमित्तम प्रतीतत्त्वाविधर्मसम्बन्धात् । तत्रोत्पत्तिस्थितिविनाशलभणगुणत्रयंप्रेरणात् तथास्वं । अतः सकार्यसहितः कालः भगवटारूपः अत्रस्पष्टतयाप्रकाशतातिसर्वमेवभगवत्कार्य अत्रस्यष्टतयामातम्भवति । भूतञ्जातं । भव्यम्भाव्यं । भक्त वर्तमानरूपं । षकारात् कालत्रयसम्बाधरहितमपि प्राण जीवादिखरूपमत्ररश्यतइत्यर्थः । यदितिप्रसि । नात्रतिरोहितमिष- विम्बित् । अताविशेषतः प्रमाणनवक्तव्यमितिभावः ॥ २४ ॥ श्रीर्माठश्वनाथचक्रवर्तिकृत मारादर्शिनी । यतः यस्यां धारणायाम । भक्तिरंव लश्नणं चिह्न यस्य सः । भक्तिमिश्रभ्य। यांगस्य मोक्षसाधकत्वातंः न तु भक्तिरहितस्येति मावः । योगिनः की दशस्य भइमाश्रयं भगवन्तम् ईश्नतः धारगाया क्षमागाम्य ॥ २१ ॥ राजोवाचति भक्तिमिधयांग राम्रो जिनामेव नविकी शुकदेव शिष्यस्य तस्य शुकम्यभिमतायां शुद्धभकार्यव प्रत्यौचित्यात २२ यरीत्यस्पोत्सरमाह जितामन इति । यत्र सर तरं वदन् पृथ्वोक्तस्यान्तयांभिरभिडगस्वरुप धारणायामम्मी नामशुद्धधि- अब योगिनां रागद्वेषादिमालिनिवृत्त्यर्थ घेरा वह स्थूले इति ॥ २३ ॥ विशेषः समधिविगद । यदं पश्यत इत्यने । यादिधस्तुमात्रागा भगवद्विभूमिबाग पाय ध्यत्वं मति म्पसियादी वापि भवेयुधियत उपविभावे नितशुनिशिशुखी च चिदनात्मकीनारायणमूत्ती धारणा भतिसुकरा स्थाहिति घोतितम् सामात्र २४ । श्रीमध्छुकदवकृत मिटान्तप्रदीपः यतायस्यामंधार्यमाणायामनुष्ठीयमानायांभद्रं कल्याणरूपमाश्रयमीमतः । ध्यातुः भक्तिलक्षणः योगः शीघ्रसंपद्यते ॥ २१ ॥ एवं संक्षेपतोऽांगयोग भुत्याविस्तरतस्तजिवासुः पृच्छति । यति हब्रह्मन् । धारणायथासंधार्यत् । यत्रयस्मिनायसमताको गा। यारीपुरुषस्य ध्यानः आशुमनोमलं हरेत् । एतत्सर्वहीतिशेषः ॥ २२ ॥ सरमा जितासमहत्यारश्य तावस्थनीयः पुरुषस्य अपक्रियावसानप्रपतः स्मरेतात्वतेन तत्रयथासंधार्यतइत्यस्योतजितासाना- वारि। यत्रसंमतेत्यस्य स्थूलेभगवतीरूपति मदाधिकारिविषयत्षेनकविरस्वरहातांदयावकाशप्रादेशमात्रमित्युत्तमाधिकारिविषयावन चोचरम् । पारशीलस्यतुमनः संधार्यतेधिपति रहतयाकृतामनोबळमाशुहरिप्यतीत्युत्तरंषोध्यम् । स्थूलेविस्तरतावश्यमाणस्थविष्टायगर :। + - पलाबामपि स्थूलतरः सत्कार्याकार।

·का प्राण्डकोशे Tut वैराजः पुरुषो योऽसौ । पानासमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पाणिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽप गुल्को तमातलं वै पुरुषस्य महे॥२६॥ हे जानुनी सुतसं विश्वमूर्नेहरुद्वयं वितलातलञ्च | महीतलं तजघनं महोपंत नभस्तलं नाभिसरी गृणन्ति ॥ २७ ॥ उरःस्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो रराटी विदुरादिपुंसः सत्यन्तु शीर्षाणि सहस्रशीर्णः ॥ २८ ॥ भाषा टीका। जिस धारणा के धारण होने पर मङ्गल रूप भाभय हरि को देखने वाले योगीका शीघ्र भक्ति लक्षणा योग सिर होता है। २१॥ राजोवाच- ब्रह्मन् ! धारण जहां धारण की आय और जैसे भोर जैसी करनी मम्मन है सो कहिये कि जो पुरुष के मन मल कोशीहरै ॥ २२॥ श्रीशुकउवाच- बासन जीतकर श्वास जीतकर सज जीतकर इन्द्रिय जीतकर श्रीभगवान् के स्थूल रूप में बुद्धि के द्वारा मनको धारण करै । २३॥ यह स्थविटों का स्यधीयान् अर्थात मतिस्थूल विशेष प्रमायर श्रीभगवान का रेह है। जिसमें भूत भविष्य वर्तमान समय सत विध दिखाई देता है ॥२४॥ श्रीधरस्वामित भावार्थदीपिका । मस्य चोपलक्षणत्वेन विषयत्वम् । वस्तुतस्तु विराजीवनियन्ता भगवान विषय इत्याह । भयरकोशान्तप्रतिनि कटाहे एप पृषिव्यापरणं ततोऽप्तेजोवायाकाशाहकारमहत्तत्त्वानीति सप्त ॥ २५ ॥ विराइदेहाजीवतदन्तर्यामिणामभेदमागप्योपासनं कर्राध्यमिस्याशयेनाह । पातालं पादमूलं पादस्याधाभागम् । पातालादीनां तवषयमा " विधीयते । पातालादीमयतलातानि अधस्तलादारस्य सप्त भूषिषराणि । पठन्तिगृणम्तीत्यादि प्रमाणदर्शनम् । पाणिप्रपदे पारस्व पसातपुरोभागी ॥ २६ ॥ ऊरावं तस्याधीमागे वितलम् उत्तरमागे मतलमिनियम् । नमस्तलं भुवलॊकम् । नाभिरेव सरः ॥ २७ ॥ ज्योतिरनीकं ज्योतिषां समूह स्वर्गम् । महर्लोकं प्रीति गृणन्ति । तपोलोक रराटी ललाटम् । सत्यं सत्यलोकम् ॥ २८ ॥ श्रीराधारमणदास गोस्वामि विरचित दीपन्यास्थ तट्टिप्पणी । अपने भामेरधोमाग इत्यर्थः । २७-३०॥ -- . श्रीमद्वीरगधवाचार्यकृत मागवडूलिका। पतकरीरकोनिरुखांशभूतः पुरुषोविषयहत्याह भागडकोषाति सप्तापर पम्पप्तेजोवारचाकाशाहहारमहतस्थानिसप्तापर- मानितैर्युक्ते ऽण्डकोशास्यशरीरेबैराज विराट् भनिरुषः तदंशभूतः पुरुषः मुंबः तस्यपुराधारणपारमयोनिरिवतो शासकरवावगमादसोबैराजः पुरुषः भगवान्धारणाश्रयः धारणाविषयः ॥ २५ एवं चतुर्दशभुवनात्मकाण्डकोशातहरीररवं सामान्यमोकाण्डकोशाम्तर्गत वन विभज्यपारायववस्वेनोपासनामार पाल. मिति एतम्यवेराजपुरुषस्यपादमूलं पादस्यायोमागम्पातालम्बदन्ति पारलरपेमपातालमुपास्यम्बदन्तीत्यर्थः एवमपि पार्मिसमपर- प्रपाणिप्रपरे पाणिः पादमूलप्रपदंपादाएतदुभयरसातलमित्यर्थः विश्वमुजः विश्वनष्टुः झापपिगुल्फोमहातलं एमपिज तलातलं ॥२६॥ विश्वमा जानुनीसुनलम्वितलमतलऽचऊरुवयमहीतलं भूलोकतस्यजपनट्या पुरोमागनभस्थलम्भवलोक नामिरेषसरस्तावनी- पा पणम्तिवदन्ति तरविदातिशेषः ॥ २७ ॥ मस्यौराजस्यारस्वरः प्रदेशज्योतिरनाक ज्योतिमप्रीवात्वेनमहलोकउपास्य इत्यर्थः । मस्यपानजनकोक: भारिपुत: पी. मसातपोलोकविः सामीणः सहशिरसः शीर्षाणिशिसिसर्पसत्यलोक विदुरित्वः ॥ २८ ॥ भीमादपणजीयकत पदरजावली । एविचारिपंचभूताईकारमहत्तव समिरा स्थानीय संपतेवरिपरिशीमावरपात । तस्-ि विप्रकाशनादिराजास्वासंततिवारसर्वतोपर मसामयात्रामा भः तविषयतपाइताधारणामनोमारतीमरणाविषयीचोविशेषण Aditorate ·न्यत तमाम्यंगानिमार IRRITA द्विालिवामगारवययिगरकाय Pawaniतमापेक्षयांगानिमगहरी- हामानवापारममाखातंतवाधित पिंप्रमाणमिप्रकाशक: पाणिमार mange pe aragraagidila सलमुगरिमानाPHERETENTERA सात्वियाकविमित्वतोमहीपत हतिसंबाधितं भगवत. प्रनिदानवाभिमान ज्यार्तिक महलोंकोस्यहरप्रीतिपूर्णति जनांजनांकः । तपस्तपोलांकः राटिललाट ॥ २८ ॥ भीमजीवनासमिनिमसन्दर्भः। का पंगास्ति विरेवाब पुलिस ।। ३८. ... 7 । भीडभासतमुधिनी। শখ। সানলাইফ মাখা কিয়ারোলালাতোয়ালী বায়াজা मान परवपि गौणमुख्यधार्मुकासम्मस्वसतम्बायकममानवकार मध्यानविषयीक्रियते । तमाह माण्डकोश वापिसाभावेर भनेनयासाचार्यतामिपितम्भवति। अगवासासाविषयमाला रमनपहजीनस्वाधारयुक्त । नरप्यप्रिमामायान्तरस्यमयते । तापिहि: स्थितोमवालmati मात्मनोमहत्यसिखचा प्रयत्ममाफल्यायचखारमनिसियभगवपापेक्षपामिलामा सरसमाविष आधारपषभगवान विषयपतिपय अमरसत्रामाण्ड समयः । मुरमितकापसावर मनुसरतवाक्यात स्वार्थम्भगवान् शरीर्गमका मनोबसन्तवमोगावयति भोगायतवासस्व- सवापिसमेवाधारस्वनध्येयानिमार स्मारस्वातहणावसानिवारिता। सम्ममा भगवायतिरिकस्यैषसर्वसरवममुहस्थाशनिबेशमाह । सप्तावरणमपुताति । सप्तपानिमावरमानित (कपदामध्यपस्थामनिवारित । जलादिपकस्यानिसमावरमकमाथि । तत्रयांवराजः पुरुषाहितीयपुरुषापः कः मानिनुमHिRI मराज विभागामार माजी विशेष शिव सदोह। भगवान बाद पोगिमलमासः। प्रतापपुरतासात ममानितिप्रत्ययात्रियः। संधारयामा पंचायोगालकस्यापतिः यथापाकमकस्थितीभ्रमरः । यथावामासादस्थितोराजा । मानवपदमपाण्या तीतिषितं ॥२॥ बामाधापण्यातनिवेशकुम्मारसामानापमागण्यांसमवधिपतिापातालमिला वन्यासस्वमापा: शामविषयत्वमापते। मनुमगवदवयवाः समाससमेत पाबमूक पारामा सयालतियाकिनीमा पार समपरिखि बरसभरीरमा अगत्यसका प्रसादाम MANIरलायंहापरितमोगुलीगावविहारीमा एवमपिपूर्वनिपितर जालोक...साविकप्याति । महातकस्यमहत्पदप्रयोगहेतुमार। विशति । बाब स्थिभिवगडत्वनि समाचारमकः पुरुषातिनिहापितोभवति । तत्रलोकपकारः विगतका im WHER FIRE ' . पुwिomen . चममनपमाहापापियो शाय- विमानत्वासपातम्या । तत्राप्यमातरमेरोबा । महा- स्वितपुषस्वयस्था। गालस्य अष विविविवेकावर ·इन्द्रादयो बाहव आहुरुवा मालपवत्री प्रस्मस्थ १० परिक्षिसी परभूत पतः तभूविजन्यः परमेष्टिविषयमापोऽस्य सारत एव जिता ॥३॥ छन्दस्पिनन्तस्य शिरो गृशान्ति र्दष्ट्रा यमः बहकला रिजानि । हासी जनोन्मादारी व माया दुरन्तता पदपानमोक्षः ॥ ३१ ॥ बीड़ातरोष्ठोऽधर एव लोभो धर्मः स्तनोऽधर्मपयोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मे, वृषणौ च मित्रौ कुक्षिःसमुद्रा गिरयोऽस्थिताः ॥ ३२ ॥ भीमबल्लभाचार्यकतसुबोधिनी । उरवास्प। ज्योतिरनीकं । भादित्याविभूषान्त ज्योतिष तरस्य तत्रनाम्यस्तिष्ठनीयुक्तम्भवति । शिशुमारस्पभगवत्यान रयेचावस्थानम्मवति । मतोज्योतिरमीकेशिशुमारेभगवानपेयः । प्रीवामहलोकः पदमजनताक: चिदुकादिनुपर्यन्तं । भवपि । केबलम्मगवतः निस्यसुखस्थानस्वात् तत्प्रवक्ष्यामः । तपोलोकोरगटीललाट । शून्यस्थान । स्त्रीपदप्रयोगः नाराधारवस्थापनार्यः । मारिसइति । तपसातरमा प्यताति। मस्यन्तुशीर्वाणिशिरसाम्पावेहेतुः। महनशीर्णाति। सहमशीनितस्यभीतत्वायनाय । तपणमादीनांवालाकमदात् सर्वेषांमूरन्यतासिवमूनियन्तीतिशीणावाषचनं ॥ २८ ॥ . श्रीमश्रिमापर्तिकृत मारार्थदर्शिनी। म एप विशेषः पुत्र को पारस्पन माह । मण्डकोषे पञ्चाशत्कोटियोजनप्रमाणे प्रमागडे पषिष्यतेजोवायाकामाहामहत्तावा- नीति समापवान तैयुसे । राजा हिरणयगर्भय रहः, भगवानिति हिरण्यगान्तर्यामी गौरशायी द्वितीयः पुरुषः, तत्प्रतिमा बोपास्यमानो पैरावापि भगवनदेनोच्यते ॥ २ ॥ वसा पादादित्य सिंकि ध्येयम वनगाभाह । पाट पाहत्याधोमागम् । पाणिप्रपदे पारस्य पमात्पुगेभागी ॥२१॥ जवायमिति तस्यायोमागे धितलम अमागे भनमिति क्षयम् ॥ २७ ॥ उरबर्गः डीवा महलोंकः बरनं जनलोकः पलाट तपोलोकाशीर्षाणि लग्यलोकम् ॥ २८॥ -- श्रीमनुकदेवकत मिशाम्नप्रदीपः । प्रोटकोमेनमारकोशेषिष्यात जीव साकाराकाग्महदास्पैः मताभरावरणः संयुते। वाहनः कपिणाकांग्णालमसाय सामोपोनवपक्ष चतुर्मुम्राज्यवाभिमामिझनामाग्यतया च विशेषताराताति विराट् तत्रापास्यवभिवा राजः पुरुषाधारमा भवशास्चाविषय ॥ २ ॥ एनन्य पुरुषम्य सावरणपानालादिसम्यान्त महंगभुवनगरियाः पानापानमूलं पान्यानोभागमुनयः पठान पाताल पुषण बसमोनोपस्य चन्नीत्यर्थः । एवमपि योजाम् । पार्णिम प्रपदपादस्थ पचापुरांमागरमानलंडन । विश्वमृजः माय. मुत्रमाानमंजसलानपनि । २६ वियोगानुम्मसुमन । मिलमनचोरवयं महीतल भूलों अधर्म नमा लोकनाभिमरोनाभिमरम्हामिपन्ति २७॥ मम्स राजस्थ पुरुषस्य सम्ममुगः प्र योनिमम बगल | महलोक: अम्पनीवाया जननांक मुपासकारतिशेषः । तप-तपाकरगरिकलाट सत्यं सत्यलोके शाणिशित उपासकाः॥२८॥ भागा टीका। 'म सप्ता बावुक प्रयास नगर में जो वह विगट् अनमी भगवान् पल यही धारणा भाय बिरामनामी की धागहा में मामधून पहाणे को प्रीभगवान मी में ध्यान करते हैं उसका यह प्रकार इनका पार मूल रमानम एड़ी और पाहान भ ग है महान विशमृडा भगवान् का गुरुफ है सलानल पुरुष है। दिख मर्षि मा सुसाल दोनों मारेविताल मताला महीपत मान उनका अपनी मस्लम ममिर म्यो तमक इनका सरस्वती मागकधीवा और मुक। मारि पुरुषका र म ॥२८॥ असावा मेजोमवारीला सेकman ससस्स भोगनिप्रिय माविधिषिमा वो ·प्रवाहमा । पामेडिपिप्या मापदम् । ताहः बधि- विजानिरतायतमाम अपारसन इतिपत्र पति भीरापरयास गोस्वामि विरचित रीपन्याय हिप्पथी। हा तीस्यामरम्नविशेषः । सदारतमः॥११-४॥ श्रीमहारराषवाधार्यहत भागवतवन्द्रिका । इन्द्रादपउनाः वंशावाहवासाः ममुग्यकोंभाषेन्द्रियाधिष्ठानभूतकर्णषिलेविशः तदधिष्ठेयंभोलेन्द्रियातुशब्दः ध्वन्यामको- पात्मक एवमपि परमस्थममायधिकराहतस्वमासापुटेनासत्यानाचिनीगन्धः शान्तावाहिकपणनामावियोगन्धः तदिन्दिर्य- मीवाभानिस्तस्पमुकं ॥ २० ॥ सोलाकः प्रांक्षीनेत्रगोलकं तत्रचक्षुरिन्द्रियपतङ्गः सूर्यः विष्णोराजस्य माणिउभेऽहमीमहोरात्रः तस्यगजस्यभूषितम्मः पान पिकासातियावत् परमेष्ठिधिम्पयपरमेष्ठिमः चतुर्मुखस्यस्थानमस्यराजस्यताहमापः ताभिमानीवरुणः बीमा- भनन्तस्यविविधपरिक्रम्यम्यशिरश्छन्दांसिगुणन्निदंड्रायमः शिजानि दन्ताः नपुंसकम्पमा बहकना: हम्पकलाशा रादीनांकलावैराजस्यदन्तास्यर्थः तम्यहामः हमनजामान्मारकरीमायामाश्चर्यशक्तिः मायाशदस्यसर्वत्रानुगतमहचिनिमितमा पतमविस्मयनीयस्वरूपं तवनानाविधकार्यकरत्वात यस्यापारमोक्षः दुरन्त सर्गः मपारसर्गः ॥३१॥ बालोतरोधः भवरः अधरोष्ठः लोमः धर्मः स्तमः मधर्मपथः मधर्ममार्गः भस्यपृष्ठः पृष्ठभागः तस्यबेराजस्र प्रापतिः रवीसमुद्रः कुक्षिारयस्तस्पास्थिसहाः ॥ ३२ ॥ भीमद्विजयध्वजतीर्थकत पदखनावली । बापोलोकशालाम्नस्यवाहवात्याहुः विशःकणोंगालकस्थानीयो । भमुण्यहरेः श्रोत्रमिन्द्रियं शदाति । नासत्यहनापनिमी. मानसिक गन्धाभूमर्गुणः प्रावधप्राहीन्द्रियंगन्धजनकमाहुरित्यर्थः वंदनः ॥ २९ ॥ चौका। अमिमीगोलके पतः सूर्यः मनुष्याणामहनावारीनामहनाइतिउभेचविणोः पल्माणितताजातेनदाभितंच परमेहि विष्यमलोकः मधुगविरम: ॥ ३० ॥ मारिकाम्यामिगिराषचनानिग्रान्त अर्थमन्दसूपमन्द्रोदय इयाजातावितिशेष: मरूपत्वान्पुनर्वचनं । वामावतारी.. पागमानक्षत्रागिा जिजान इन्ताः अत्रप्रयासमाभायोलिकष्यत्ययमवैलाग्यद्योतनायेतिक्षातम्यं मायामा हमशकिः सोहा. मामिपका सप्तसुप्रथमेनिमूत्रात दुरन्तसर्गाऽनयमानविश्वमृतिः ॥ ३१ ॥ Hariusधरोष्ठः । एवशब्दोम्ययोगव्यवच्छेदकः कः प्रजापतिः मेदामिन्दियपणोधीजवमिप्रात्युपलक्षणंवरुण ॥२॥ श्रीमजीवगोखामिका कमसन्दर्भः। बालमनि । म बीकायाम एवं नासिकामिपि इति प्रायिकमंत्र, अक्षुषि व्यभिचागत, नाहि सूप्स्पेन हि गोलकरलेन मानदेयमच पुतिमांनुसन्धेमा किन्तु उप पासावकारणमिति सर्व समझमम् ॥ २९ ॥ या सदविधाता वयः ॥ ३०-३८ ॥ मामलभाचार्यकृत सुवाधिनी । सांगवंशमुक्तासमयान जीवानांसपिये इन्द्रादयात्यादिना पचपिगमगानम्न निधिष्णाम्यादकम्मपनि पायनियनस्यामजीवानांणाभिमप्यत । यतावचा संबधुलामुपरिनमन्ति! मथषाभगधरिद्रयाणां भाधारनाषष्यतीनितांत्र. पियंभाधिदैविधास्तदेषाः भन्यपितरप्रकरणनिपिनास्लामपाएष इन्द्रालयाचाः उन्नाः कर्मफल दातारः भार. उम्पन्स उत्करमरतातउसाचनपूणहावित्व प्रतधानिकपशात् । भगवाह फलशातारः । भगवतःकगीब्रह्मापर- KRANTI भामिन्द्रिय मानलालीमाथिनोमास परमस्यनामिकादय । पामस्थास्य पाएवनकताएकागत पधिहातारः मगपरिन्द्रिपगालकानि । विपतिवन्द्रिय । गधामस्यामासं। जाज्वलनः मतोभगवन्मुखयमन्त- लोक शिशुमारस्वावमूतः। भामिणीगोलक। मधुरिन्द्रियपतरः सूर्यः । पनाचतीति । चक्षुरपिभगवडीयम्बम्मिन् पंम्पमानिपारिजाशीलननिमीबनकालि।. विग्णारितिकालरूपम्य । पापल्यवा। महनीराऽयहनी । पायोपि परमेडिपिसवान। सत्यलोकस्थित । तस्यगवतोभूविजुम्मः । अंग्रनि- ·हता प्रहार विवाहकासादिः धिमः.मसुनः मलारावर जापतिः मदनः हाम्दातिवापत मिमी कपः॥ ३२॥ . MAR . . भीमाब उसावा, इशादमा वा बाहवारयाः। सिदाविधावियो बताः भव्य यम एव सम्वास्थ मंत्र व्यरिमाणिजपा मोकामानिमिपनियम एवं विगंजी विजया मा पण नाब म्युरित कार्यकारणपोरभेदोपचारादम्येन रिकशादिभिः समधिविराजोऽस्थ "मासे मातापुढे दीप्तः व मामयी मनोल पदन मना याय सम्यों मार्ग मेर पतन जसलन तु सम्बनते, निज सम्यस्थ मामा त्यापानिमाविरोधारा माहनी रायामीमा सम्पायमानाहन राधिरयुज्यने । परमेष्ठिविणयं ब्रह्मपदम् । गोपः वरुणमा मधिष्ठानम्। शिका अन्यासिनः । शिरःप्रापरणाम् । महकमाः पारिवहशा द्विजामिहला पगडासमार्षम् । दुगलमग: अपारमनार धम्न स्तमो दक्षिणः, धर्मः स्तनादशिलत इत्युका प्रजापति मदमी मिधावकमा रपयो का प : antaranve भीमाकदवका मिर्च एन्द्रावयमष्टोडनदेवाः वाहवान्याहुः । विश: प्राधाविद्याइयोजनाः गोजमा मिमुम्प 'पगाभरास्माद पाधियानान, । भस्मदा नियामति बोधरास सापर नयागादयामत्यनुकाधम् ॥ २९ ॥ जोधमोकः। भाक्षिणानगालकपनंगः। सूर्यमनियमभूत । भानीराऽपहलीवियोः मामः आपम्नवरतापगतास्तषयानम् । नाभिधानम् । रमाइन्द्रियम ममतस्थयारण्यस्य नासिबहाद। शिविरंभाव्यन्ति । समस्त मुम्मारकरीमोरकरीमावाकापोन्मुलीप्रतिहांसः परनसर्गः पपः मधर्ममार्गः बस्छः पृष्ठभागः m 441 OM पत मीषा टीका दारिक देवगण वीर है, दिशा कण है, हम सबका शाइ उनका श्रोध, मसिमका सकी, और शैत अग्नि इनका मुहै। २९ । पौमितरिक्ष ) उनकी मांगे (सर्व) लि असता मोर रस निक TRE बेदी को भगवान का शिर का पर परासमोम मकि सामगबामपरकामाठकाम समीर सममि मोर पूवास सहा ·अायोऽस्य नान्योऽथ तनूउहाणि महोरुहा विश्वतनोभूपेन्द्र । *अन्तवीर्यः श्वसित मातरिश्वा गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः ।। ३३ ।। इंशस्य केशान् विदुरम्वुवाहान् घासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूनः । अव्यक्तमाहुर्हदयं मनश्च से चन्द्रमाः सर्वविकारकोषः ॥ ३४ ॥ विज्ञानशक्ति महिमामनन्ति सस्मिनोऽन्तःकरणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥ वयांसि तद्याकरणं विचित्रं मनुमनीषा मनुजो निवासः । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्यः ॥ ३६॥ श्रीधरस्वामित भावार्थदीपिका । मनन्तं वीर्य यस्य सः । पयः कालः तस्य गमनम् । गुणप्रषाहः प्राणिनां संसारः कम्म तस्य क्रीड़ा ॥३॥ मन बिमाः । गव्यक्तं प्रधानम् । मः प्रसिद्धः चन्द्रमाः तदीयं मनः सर्वेषां विकाराणां कोष इवाश्रयभूतम् ॥ ५४॥ विज्ञानशक्तिं चित्त माह महत्तत्यम् । अन्तःकरणम् । गिरित्रं श्रीरुद्रम् | गईभात बड़वायामुत्पन्ना अश्वतरी ॥ ३५ ॥ पांसि पनियाः तस्य व्याकरगां नामरूप व्याकरवागणीति ध्रुत्युकं विचित्रं शिल्पनपुरयम् । यथा:-यन शुक्लीकृता हमाः शुकाम हरितीकृताः । मयूराश्चित्रिता येन स ने वृत्ति विधास्यति ॥ इति । मनुः स्वायम्भुवः मनीषा बुद्धिः । मनुजः पुरुषः मिधाम माश्रयः, पुरुषध चाधिस्तरामात्मा हान श्रुतेः । गन्धव्यांदीनां इन्वंक्यं गन्धवांदयः स्वरग्मृताः पङ्जादिस्वरमृतय इत्यर्थः । सुग- माक वीर्य यस्य । स्वरः स्मृतिरसुरानीकयय्यं इति पाठ गन्धर्वादयः स्वरः असुरसमूहय॑ष्ठः प्रहादः स्मृतिस्तस्यति ॥ ३६ ॥ श्रीराधारमगावाम गोस्वामि विरचित दीपम्याख्य तटिप्पणी । भिमानि नखोपलक्षितानि ऋशादीनीति केचित् ।] बड़या घोटकी नस्यामित्यर्थः ॥३५-३९ । श्रीमद्वीरराघवाचार्यकृत मागवतचन्द्रिका । निघः गंगायमुनादयोऽम्यनाडयः तनूरुहागिारोमागिामही कहाः वृक्षा विश्वतनार्षिश्वशरीरकस्यनृपन्द्र ! अनन्तर्यायश्वसितमनग्न- पास्यापारवीर्यस्यश्वसितंप्राण मातरिश्वा वायुःगतिगमनश्चयःकालःतस्यकर्मगुणप्रवाहःगुणानांसत्वरजस्तममांप्रवाहाकायप्राणिमा. मसाइत्यर्थः ॥ ३३॥ ईशस्यमगवत केशानंखुवाहाम्मेघान्धिदुः हे कुरवयं! मनः विभोर्वामः बढेसम्ध्यमायंप्रातःसम्ध्येतस्यहदयं हदयकमलमम्यक् प्रधाम- माहुः सप्रसिद्धःमर्वधिकारकांशः मीषधियिकारहंतु चन्द्रमा तदीयमनासंधीधकाराभयात्यथः ॥ ३४ ॥ विज्ञानशक्तिध्यवमायशक्तिं तामहिं महतस्वमाममन्ति उपासते सन्मनः मर्षान्तयामिभा: गिरिरुद्रम अन्तकरणमहङ्कारम भतपय मद्रांवक्षमिसाभवदितिविश्वरूपेणकथितम् महकारमानात्मन्यात्माभिमानतुरिति माहकस्यगिरित्रस्यतदात्मकत्वयुक रासमादरवाया. मुत्पन्नाऽश्चातरी अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजाम्तस्रनखानीय मामृगा:पशषश्चतम्याणिशंउपास्यास्तत्वनानुमम्धेया इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ बांसिंबदामकातत्तियोदयापक्षिणस्तस्य या "नामरूपे ध्याफरयाणीतिभुत्युकंशित्युमैपुगयमनुमन्त्रः तम्यमनीषाधुद्धिः ममुजः मनुप्यवगः तनिवासस्थानं गन्धर्यादीनांद्वंद्वक्पगन्धादिरप्सरोऽतोषगः अस्यखरःपादिस्वर तेषांगानायन्वयात्तवरत्वयुक्तम् असु. रानीकर्यः असुरसमूहभंष्ठः प्रल्हादस्तस्यस्मृतिः ।। ३६ ॥ श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकत पदररनावली । विश्वातत्तापदायेषुतिएतितनुयंस्यसतथा तस्य विश्वतनुः प्रतिमायस्यसतथा तस्येतिषा वापरतोन्नप्राणिभाग्यं गतिर्गमनं तस्माइय- मायुःप्राणिनांजीवनावधिलक्षणमुत्पन्नं कर्मव्यापारः तस्मारसस्वादिगुणानांप्रवृत्तिकमः ॥३३ संध्ये भव्यकमूलप्रकृति मनोमिमानत्वाचंद्रस्यकामादिनानाविकारगृहत्यमुपश्चारः मनोममसोजातः ॥ ३४ ॥ विहानशतिविरि गिरिकलासंत्रायतातिगिरीयोनाययस्यसाततिया गिरित्रारुद्रः सर्वात्मनः सर्वस्वामिनः मन्तकरणमाद्वार:- बस्माजातः नखानिनवभ्यः । गर्दभावरषायामुत्पन्नाऽश्वतरी प्रोणिदेशस्थितास्तस्माजाताच ॥ ३२ ॥ पचासिलौकिक वैदिकामिविचित्रंतस्थव्याहरणंशब्दध्याहरणाश्रितानिनजातानिच मनुर्वायुः तस्यमनीषावुद्धिः तेषायममधा- धितायभुतिः मनुखायभुषोवा मनीषाविचार:भगषद्विजारशक्ति जातत्वातस्मृतिकर्तृत्वमनोनिषासोमिषसमर्मजनितत्वात् गम्भवादी नानुत्पादिकेसरस्मृतीयस्पसतथा बरपादिलक्षणः स्मृतिरतीतादिविषयासुरानीकस्यजनकषाययस्यसतपा ॥ ६ ॥ [७] ·भीमाभागात असोशिनी । नयोगङ्गायाः अस्पभगवतोनारयः तरुहाणिसोमानिक तनापतिसनिवेगा। राजसानाशीकास्तामाः देवर रन्ताःसारिखकाः । महीमहापमाः षड्विधामपिभगवतोलोमानि विश्वतनोरिति विशन्तनुपम्य बनता विश्वकपत्वं निकापितं । मनाकाइनरूपत्वात् नृपेन्द्रतिसम्बोधनम् महाराजस्वयम्येएकस्मिनपिपश्चिमेसोमनात मोमबतीत्यनुभवस्थसम्बामार्यम् । ममन्तवीर्यस्यभगवतःश्वसितं मासापुटस्यवायुः मातरिश्वामयंवायुः भगवतोगतिःवयाकालकर्मभगवतोगुणप्रवाहः सत्वरजस्तमा देवतिर्यश्मनुपादिमृधिपः ॥३३॥ ईशस्य ईश्वररूपस्य भम्वुवाहामेघाः विदुरिति पूर्ववतममा खासःपीताम्बरम सम्मोसन्ध्याज तुसदेनमावापक्षण्यावृत्तिः भूमाति: कालस्य कुरुषर्येतिसम्बोधनम् भगवतोमहत्पशापनार्थम् भव्यक्तंप्रकृतिः। भगवतोहदयम् मादुरितिपूर्षयत् । सचन्द्रमाःमाधिदेविकरूप: सर्वविकाराणां कोशरूपभगवम्मनः तद्विकाशेसषिकाराउत्पतति ॥ ३४ ॥ विज्ञानशक्तिशानशक्तिं महिंमहत्तरवम् अन्तःकरणम महङ्कारं । गिरित्रमहादेवं सर्वात्मकातिमहङ्कारस्थ सर्वत्रस्थितिरुक्ता । अश्वादय- अरवारमवयवचतुष्टयनस्वानि तत्राघोहस्तयोः धामहस्तनखाना स्त्रीपूपयोगइतिअश्वतरी । सर्वमृगापशवधभगवतोऽवयवत्वामषेऽपिभोणि- देशभोणिस्थानभवन्ति अथवा मृगाःपशषधाोणस्थानद्वयम् ॥ ३॥ षयांसिपक्षिणः तस्यभगवतीव्याकरणं मयूश्चित्रितायनेनिषाक्यात् । मनुःखायम्भुवादिःमनीषाइच्छा मनुजोमनुष्य: निवासो- गृहं। गन्धर्वादयममरोन्ताः एकवद्भाप्राप्ताः खराभगवत्क फरागविशेषः असुरानीकवर्यःप्रहादःस्मृतिःस्मृतीस्मतयः याठान्तरेः अप्सरोन्ताः प्रहादश्वखरस्मृती भाधास्वरसद्वितीयःस्मृतिः। वीर्यतिपाठेपूषोकाएवखरस्मृतपः मसुरामीकेवीर्ययस्यसमासएष उद्देश्य विधेवभावः ॥ ३ ॥ श्रीमद्विश्वमाथचक्रवर्तिकृत सारार्थदर्शिनी। अनन्तः शेषो धीर्य विकमो यस्य सः । धयः कालः तस्य गतिः गमनम् । गुणा प्रवाहः प्राणिनां संसारः कर्म क्रीड़ा ॥ ३३ ॥ भूनः विभोः । अध्यक्तं प्रधानम् तस्य हृदयं बुद्धिः। सः प्रसिद्धः चन्द्रमास्तदीयं मनः सर्वेषां विकाराणां कोष इवाय. भूतम् ॥ ३४॥ विज्ञानशक्ति चित्तम् । महिं महत्तत्वम् । अन्तःकरणम् अहङ्कारम् । गिरित्रं रुद्रम् । गई भात घड़यायामुत्पन्ना अश्वतरी ॥ ३५ ॥ वयांसि पक्षिणः तस्य व्याकरण नामरूपे व्याकरवाणीति श्रुत्युक्तं शिल्पनैपुगयम् । यथाहुः-यन शुक्लीकृतां हंसाः शुकाश्च हरि. तीकृताः । मयूराश्चित्रिता येन स ते वृत्ति विधास्यति ॥ इति । मनुः स्वायम्भुवः मनीषा विचारवती बुद्धिः । मनुजः पुरुषः पुरुषधे चाविस्तरामात्मा इति ध्रुतः । गन्धादीनां द्वन्द्वक्यं गन्धर्वादयः स्वरः पड़जादिः । असुरानीकवर्यः प्रहादः स्मृतिः । स्वरस्मृती- रसुरामीकधीय इति पाठ-स्वराणां स्मृतयः । असुरानीकं वीर्य यस्य सः । ३६ ॥ श्रीमछुकदेवकृत सिद्धान्तप्रदीपः । तनूरुहाणिरोमाणि अनन्तवीर्यः महावलोमातरिश्वाधायुःश्वसितंप्राणः धयःफालस्तस्यगतिगमनम् गुणानांसत्वादीनांप्रवाहः यत्र सुरगरादयः नदीप्रवाहेतृणानीयस्रवन्तिसस्तस्यकर्मक्रीड़ा ॥ ३३ ॥ शास्यसनियन्तुर्भगवतःकेशानम्युबाहान्घमान्विदुः भूम्नः विभोर्यामः सन्ध्यांधाममीसम्ध्यरत्यर्थः । अव्यकंप्रधामंहदयंहदयकमल- माहुः सप्रसिद्धः सर्वधिकारकोशः सर्वोपधिप्रवृत्तिहतुः चन्द्रमामनोशेयम् ॥ ३४ ॥ सर्वात्मनः सर्वस्यचतुर्दशभुवनस्यात्मनः विज्ञानशक्तिचित्तात्मिकांमहत्तत्वाश्यमहिमामनन्ति तस्यान्तकरणमहारनिरित्रमाम- मन्ति अश्चाश्वतर्युष्ट्रगजास्तस्य नस्सानिध्यातृभिज्ञेयानीत्यर्थः सर्येमृगाः पशवस्तवादशेशेयाः ॥ ३५ ॥ षयांसिपक्षिणस्तस्यध्याकरणशिल्पनेपुण्यम् मनुःस्वायंभवस्तस्यमनीपाधि दुजोमनुष्यस्तस्यतिवासः । निवासस्थानम् गध. पोदीनांद्वद्वक्पडन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरसस्तस्यस्वरः पद्गादिसप्तखरसमूहः यहि भर्योध्यः असुरमीकवर्यः प्रहारस्तस्वस्मृतिः। भाषा टीका। नदी इनकी नाही वृक्ष रोम । हे नेपेन्द्र ! अनन्तवीय मातरिश्वा पधन) श्वास, कासगमन और गुणप्रवाह संसार बिखतनुका कर्म अर्थात् कीड़ा है ॥ ३३ ॥ अम्युबाह मेध) शके केश भोर सन्ध्या वस्त्र है। हे कुकुर्य ! प्रधान को भगवान का एल्य भीर सर्प विकार कोश पन्द्रमा मन कहलाता है। ३४॥ महत्तत्व को सर्वात्मा की विज्ञानशाकै मौर गिरित्र (शिव को ) अन्तः करण कहते हैं। मश्व मनतरी अंट और गज नब मोर समस्त मृगपशु धाणिदेशमे है ॥ ३५ ॥ पक्षीगण उनका विचित्र शिल्पनेपुण्य, स्वायम्भुव मनु मनीषा (दि) भोर मनुमा निवास है। गन्धर्व, विधायर, बारक अप्सरा, षडजाति खर और असरसमह उनका वीर्य है। है।

·..
ब्रह्माननं चचभुजो महात्मा विधिभितकृष्णवर्माः ।
नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः ॥ ३७॥
इयामसावीश्वरविग्रहस्व यः सनिवेशः कषितो मया ते ।
सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मनः स्ववुढ्या न यतोऽस्ति किश्चित् ॥ ३८ ॥
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व श्रात्मा यथा स्वप्नजनेक्षितकः ।
तं सत्यमानन्दनिधिं भजेतनान्यत्र सञ्जयत आत्मपातः ॥ ३९ ॥
श्रीधरस्वामिकृत भावार्थदीपिका ।
ब्रह्मा विप्रः तस्य भाननं मुखम् । क्षत्रियो भुजी यस्य सः । विट वक्ष्यः ऊरू यस्यः । अंघ्रिश्रितः कृष्णवर्गाः शूद्रो यस्य ।
नाना ममिधा नामानि येषां ते च ते भभीज्या देवाः तेषां गणमुरुद्रादिभिः उपपनो युक्तः द्रव्यात्मकः हविःसाध्य: वितानयोगः यज-
प्रयोगः तस्य कर्म कार्यम् आवश्यकोऽभिप्रेत इत्यर्थः ॥ ३७॥
इयान् एतावान् सनिवेशः अवयवसंस्थानम् । अस्मिन् खबुद्ध्या मनः सन्धायते मुमुक्षुभिः । यतः यद्यतिरिक्त किश्चिनास्ति
यस्मिन् ॥ ३८॥
तदेवं चित्तस्थैर्यार्थ विरादेहजीवेश्वरणामभेदेनोपासनमुक्तम् । तत्र तु दहजीधावीश्वरे प्रविलाप्य म एच ध्यं य इति निर्धारर्यान
सहति । सर्वेषां धीतिभिरनुभूतं सर्व येन सः एक एव सर्वान्तरात्मा । तमेव सत्यं भजेत । अन्यत्र उपलक्ष न मजेत । यत: आम-
जात मास्तमः पातः संसारां भवति । एकस्य तत्तदिन्द्रियैः सर्वानुभूती इष्टान्तः स्वजनानामीक्षिता यति । स्वप्ने हि कदाचित
बहून देहान् प्रकल्प्य जीषस्तत्तहिन्द्रियैः सर्व पश्यति तत् । ईश्वरस्य तु विद्याशक्तिस्यान्न घन्धः ॥ ३९ ॥
इति श्रीमद्भागवतभावार्थदीपिकायां द्वितीयस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
-
श्रीमहारराघवाचार्यकृत भागवतचन्द्रिका ।
बमब्राह्मणस्तस्याननमहात्मावैराजः क्षत्रभुजःक्षत्रंक्षत्रियाभुजोयस्यसः विवैश्य ऊरूयस्यतथोक्तः अंनिधिमकृष्णवर्णः अंघौश्रितः
कण्यापर्णः शूद्रीयस्यसकृष्णवर्गास्तुतघ्रित्वनानुसन्धयइत्यर्थः नानामिधाभीज्यगणः नानानामकाअभीज्यायष्टव्यावसुरुद्रादयस्तेषां-
गोरुपपनायुक्तः योद्रव्यात्मकोहविःसाध्यःवितानयोगः यज्ञादियोगः मतम्याराधनरूपंफर्मेत्यर्थः ॥ ३७॥
ईश्वरविप्रहस्यवरामविप्रहस्ययःमन्धिवेशःअवयवसग्निवेशःकथितःअमीइयानेतावानवम्थविष्ठस्मिन्वैगजसम्बन्धिनिवपुषिस्वकीय-
पजामुमुक्षुभिर्मनः सन्धार्यतेयतः यस्मादीश्वरशरीरादन्यद्वहि तनास्ति सर्धतच्छरीरान्तर्भूनमित्यर्थः ॥ ३८ ॥
पतदेवाह सहति रश्यसंधूयतेपिवेतिधुत्यर्थउच्यते सर्वधीवृत्तिभिः प्रत्यक्षानुमानादिसर्वविधजानेरनुभूताः सर्वैयेपदार्थास्तेऽतहि-
माधिष्ठेयतयायस्यसातथोक्तः एवअंतदधिष्ठेयपदार्थानांतच्छरीरत्वमर्थसिद्धं तत्ररष्टान्तमाह यथा एक आत्मा जीवःस्खक्षितास्वप्नजनद्रष्टा-
खामजनद्रष्टाधारमाखकायसुकृतदुष्कृतानुसारेणपरमात्ममृष्टान्वेनैवानुभाव्यान्तरकालमात्रावमानानपदार्थानधिष्ठायराज्याभिषेक-शिर.
एछेशदिसुखदुःखमनुभषति तथाअत्रेकस्यानेकपदावधिष्ठातृत्वमादृष्टान्तः । एवंहपश्रुतचंतनाचंतनशरीरकत्वेऽपिशरीरगतदोषा-
संस्पर्शित्वमाह सत्यमिति सस्यखरूपतोगुणतश्चनिर्विकारन्तस्यपुरुषार्थत्यमाह आनन्दनिधिमिति आनन्दाध्यमित्यर्थः आनन्दस्वरूपत्व.
स्वायुपलक्षण मानन्दंब्रह्मगोविद्वान्धिज्ञानमानन्दमित्युभयत्रापि श्रवणात् । भजेतउपासीत यद्वा सत्यमित्यचिद्वावृत्तिः आनन्दनिधि.
मितिक्षेत्रमध्यावृत्तिः अन्यत्रमसञ्जवब्रह्मात्मस्वतन्प्रस्तुकिश्चित्परिकल्प्यतत्रासकोनभवेत् यतस्तदासंगादात्मपातः। भात्मनः स्वस्य-
मातः संसारस्यात्तस्मान्नसोदित्यर्थः ॥ ३९ ॥
इति भीवरसान्वयपयःपाराबारराकासुधाकरस्य सर्वविधानिधेः श्रीशैलगुरोःसुतेनतचरण कमलपरिचयप्रसन्नताकि
समधिगत श्रीमद्भागवतार्थ हदयेन श्रीवैष्णवदासेन श्रीधीरराघर्थािवदुषावालाखतापां श्रीमद्भागवतचन्द्रिकायां
द्वितीयस्कन्धसमाख्यायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
भीमद्विजयमजतीर्थकतपरतावली।
समसामसजातेजनक्रमाननंयस्यसतथा क्षत्रजातरुत्पादकोभुजीयस्यसतथा विशाजनकीऊलयस्यसतथा । अघिधितःकृणावर्ग:
समातियस्यसतथा देवपितृभ्योविनियुज्यमानखाहाखधातयोरुत्पादकोषीय गुणोरेतोगुणस्तेनोपपन्नः हव्यजनकआत्मामध्यदहोयस्य-
माताप्रिशोम्पतिकर्मवित्तानस्थोत्पादकीयोगउपायोयस्यसातथा धितामविस्तारः ॥ ३७ ॥
महामुपसंहरति इषानिति भिरविप्रहस्यपैराजापहरिदहस्ययः सन्निवेशोऽवस्थितिविशेषः सइयानित्यंभूनोमयातंतवकथितः
मडोस्मा स्वरबिमहास्थविधमुसमबस्ति । सोगिमिसनोस्मिस्थाषिष्टसर्वोत्तमेवपुषिस्वबुध्यासन्धार्यते । मनोनर्मल्यायतिशंपत्य-
कार:1.1८1
प्रविधीमानमहापुण्यजितीयाधेषिजयध्वजतटीकायांप्रथमोऽध्यायः॥१॥

·श्रीमजोखामिकतामसमर्मः। एतदन्ता विराइधारणामुक्ता तदपवादनापि तां पूर्वोक्ता मातिमाह मसति । सर्वचरखनुक्तत्वात समजतात ६..यितव्यस्य कतर्विद्यमानत्वादयमधार्थ:-सः तथाभूतधिराबंधारणासियो घोगी विरागताभिः सम्बाभिधापत्तिमिनिन्द्रियैरनु- भूतं सर्व पिरागतं यन तथाभूतः सम्, त सत्यमानन्दनिधि विगढन्तर्यामिगां मीनारायण मंत्र मन भाषिगरगत सबारखा- मान्तरफले च कुत्रापि न सजंन । यमः मजमात भात्मपान: संसार पच स्पात । तम्य सम्मानुभूती हाम्तः, भारमा स्वप्नद्रा जीप: पथा स्वप्नगतानां सर्वेषां जनामां तदुपरमितामा धम्तमा एक वांमिता भवतीति। अत्र तमित्यना स मत इति साभाविकी मानवलक्रिया च इति श्रुतिमिर परामपंमानादिसिहंस्तथा सन्ध्ये मृपिराह हि मायामात्रं तु कायनाभिव्यक्तस्वरूपाचादिनि न्यायप्राप्तन म्वप्नस्यापि तत्कनुकत्वेन जाप्रदादिमयजगत्कर्तृत्वस्य पूर्णत्वप्राप्तेलभपयं दर्शितं, सत्यादिद्वयेम परमपुरुषायस्पति यम ॥१९॥ हांत श्रीमद्भागवर्ताहतीयस्कन्धस्य श्रीजीधगांस्वामिकृतक्रमसन्दर्भ प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ श्रीमवल्लभाचाय्यकृतसुषांधिनी । बालभाषाकधिद्धर्मः गम्मिन्धियमानेब्राह्मणाशब्दवाच्याभवतिपुरुषः। ब्राह्मगयापरनाम ग्रामगनजातिः व्यक्तिमद्भावेऽपितस्याप. मात् । ब्राह्मण्याचहीयतहतिवाक्यानुरोधात कृत्यतंरकल्पनायां प्रमाणाभावात् नियतव्यञ्जकाभावाच ब्राझगयांमाझगयजासत्वं चतु- मुखतत्पुपुमानमेषु च अव्यापकं ऋषभपुत्रषुएकाशीनि लगाायबुरितिवाफ्याच। तम्माच्छाबाहुपाक्याविरोधात ग्रामययंकाचिद- प्रभासायस्मिन्दहे अभिव्यक्ताभवतितंब्राह्मणाइत्यच्युते अतएषशापादिनाशद्रत्वञ्चराडालत्वं अनुग्रहंगाबामिति । मापोधनयमह- ममायाति तदापनिवाक्यानिसंगच्छन्ते । एवंक्षानं अतएवपरशुरामतुभयानघशः ब्रह्मभाननंयस्य क्षत्रभुजोयम्य पूर्वसिसानिमुखाधि- नोक्तः पाप्रकाशार्थ अतोवागिन्द्रियदेवताऽग्निः इन्द्रादयश्चभोक्तार वाहवःपूर्वमुक्ताः । अत्रतुसाधिष्ठात्रीदघतावरणः रसभांत- ब्राह्मण्यं तथारणाकर्तृक्षत्रमितिविटऊरूयस्यवितलातलरूपस्यापिगुरुवयावश्यवस्थितिसाधकत्वेन पूर्वधाद्विशेषः वृत्तपतुर्विधाषा- बहुवचन । विशःउरूयस्यति एवमघ्रिश्रितकृष्णवर्णः मंघिधितः कृष्णवर्णोऽयं कृष्णावर्णःशुद्रत्वं भेदरहिताविपाच कहिषधं । स्वाभाधिवेशषिक स्वार्थपरामितियावत् तत्रपरापूर्वमुक्तं कर्मगुणप्रवाहइति अनुस्वार्थकम पितामयोगःयाधिस्तारः विताना- मप्ततंनुवितानाः तषांयोगायत्रसत्राहीनेष्ठमभगवत्कर्म तस्यद्वयगतामाह। नानाभिधानानानामानाइज्यगणा देवगणाःपूज्य गणाः तत्रा- प्यभितःप्रधानगुणभावनतनउपपन्नः । इज्यात्मकश्चवाहियवादिसाध्यपुरोडाशः देयताहशेनद्रव्यात्यागांयागः ॥ ३७॥ नत्रदंघताद्रव्याङ्गं एवंसर्वपदाथांनाभगवरस्वरूपत्वायउद्देशप्रकारणभगवच्छरीरममावेशनमुस्कानुपसंहरति । ड्यामसाविति । इंश्वविग्रहस्यविद्देहस्य सन्निवंशः अषयविन्यासप्रकार:इयान् एताबामवनाधिफोविन्यालोस्तीत्यर्थः । असाभयमेषविन्यासानवम्योs- पिविन्यासोऽस्ति अथवा अमाप्राकृतरूपविन्यामाइयानेताघान् । आनन्दमयम्यत्यन्यः सउत्तरत्रवक्ष्यत अत्रपदार्थानाधिनियशस्पचक प्रकरणत्वातनास्माभिबिवरणमुक्तम् अघिमर्शायकव्यत्वात् । एयंनिवेशकथनस्यप्रयोजनमाहमधार्यति भस्मिभचवपुषिसोगिभिः मनःसन्धायंत योगाङ्गधारणायिषतः अयमधाक्तियताविष्ठतिपूर्ववत् वसुम्बंपुष्णानीतियपुदहापरपर्यायातुल्यार्थचाहन्यापर्यस्त- घोकः स्वयुद्धयाआत्मवुद्ध्याआत्मरूपत्वन अन्यथासर्वप्रवशांनस्यात् । परमभक्तिराफांक्षाभावश्चनभवत् । फल मनमतिकमासन- भवत् एतस्मिन्धारणाविषयेजाते कुत्रधारणाकतव्याकुत्रनेत्यादिसम्दहागरछंयुः यतानयतास्तिमिशित ॥ ३८ ॥ यस्मापातकर्तव्यमध्य अभ्यभिन्नकिमपिनास्ति साधारणानांपञ्चप्रश्नंषु कत्र्तव्यमध्यंएषश्रोतव्यस्मतव्ययोरनुप्रवेशासमानु. कीर्तननेयजपस्याक्तत्वात् एयकर्तभ्यम्यप्रवेशाद्वकल्पिकपक्षत्वाचान्येषां भजनीयप्रभावशिष्यते नमाह सर्वधीवृत्त्यनुभूतसहति । यांसधारणाविषयत्यनांकः समपदन च श्रोतव्यविषयतावच्छेदकवाचकननिरूपितः। यस्यविधरणार्थमयंसमिशामिपितः । यःभ्रषणादिनामजनीयः श्रवणादिनाभगवत्मभिधानंगत्वातत्सायुज्यंधाप्राप्यमान्तात्तमेवमजत अन्यत्रफलसाधनांतरेण भनषासाधन- सकः स्वस्थानादपिपतंत यस्यामवस्थायांतिष्ठतिततापियतेत मननप्रथमंफलार्थभवतु पश्चात्तदर्थमर्यात्यपिपक्षामिवारितः नस्वस्वफसर भजनीयत्वं वा कथ तत्राह आनन्दनिधिमिति भजनीयंफलमंव साधनस्यपुरुषशेषत्वात यपि फलमपिपुरुषशेष:पुरुषानुभवविषयवाद अनुभवरूपत्वाद्वा तथापिरसत्वनरसप्रधानत्वेनैव भांगेरसिकताभवतीतिफलंस चपरमानन्दः सापिनगणनयाप्राप्तीनमणिस्थितः परिमितत्वात् किमानन्दनिधिः आनन्दानितरान्धयतस्मिन्त्रीति पूर्णानन्दोभगवानवसैघ्यः आनन्दपोषस्योक्तरयात् तस्यतिरोभाषमा. क्याह सत्यमिति मनुफलान्तरविषयचित्तसद्भावेकिविधेयं उद्यतस्यकामस्यप्रतिवादोनशक्यतातिन्यायात् तत्राह सर्वधीहत्यनुभूतसर्व- इति सर्वधीवृत्तिभि तसर्वज्ञानजनकेन्द्रियवृत्तिभिः अनुभूतंसःयेन यत्किंचित्फलायन केचिदुपभोग्यतन्द्रियबाराममनेषयोग्य तिःस्वरूपतोऽस्मात् यथा अग्पन्नावशिष्यते तथा फलमपि एतदम्तमुपभोग्यफलञ्चमावशिष्यते मनुकथमस्यभोक्तृत्वं तत्तदधिष्ठाता पद्यमानत्वात् तबाह आत्मायति तदिन्द्रियाधिष्ठानणान्दिगादीनां विद्यमानस्वपि यथा आत्मासन्द्रियानुभूतसर्वःएवं भगवानपि मप्यकर्दशाभिमानिमम् अधिगणय्यतेनाधिष्ठितरन्द्रियैः सर्वमनुभवतीत्यर्थः नत्वात्मनः इन्द्रियाधिष्ठातृगामप्रतीतत्वात् मामीवाने न्द्रियारणांग्रहणात् तस्य स्वगृहीतमात्रानुभवोभवतुनाम । भगवतस्तुसमाएरूपस्यादस्थितकीटंघियप्रतीत्यभाषात् भारमार वानावाचत इन्द्रियाणां सर्वधीवृत्तिभिभगवाननुभवति तबाह खमजनानामीक्षिताइए यथैकःस्वप्नस्यमायकरवपिशानमाविकम्स यात्मरूपत्वात् तत्रवणाय:पुरुषाःसर्वपश्यन्तीति प्रतीतिरस्ति तापुरुषदहानामायिकत्वंन्यासिद्ध तथापि तमिष्ठायाप्रतीतिसान गयिकी तत्रचेतन्यामतपभावात् भगवतोवामीवस्यपातम्यं भवति खस्यापिद्राषाभाषावं इन्द्रियाणां गोलकामापेमार्शमा सामध्य लकस्यचखाप्जस्य मिथ्यात्वात् भगवानेवपश्यतीतियुक्त्याध्यवसीयते निद्रावशाधतेनसहभदोमस्फुरति तथान्यत्रापिसएपपश्यंती यम्यवसीयतेखप्नाधान्तन ततस्तंबहबुझीयसद्भावेमसमावेषामगवाव प्रतिनिधीयतेतस्पचास्मादन्द्रियगोलकापंक्षामास्ति पेष तानामयगोलकत्वात विषयस्पचेन्द्रियवाद विषयचास्मदादिन्द्रियळयात कारणळयपक्षेपिवासनया विषयेसनापाव कारणस्या ·मात्मनःपातसम्भवाम भीमहलमाचार्यकोधिनी । कायसीनानामपि प्रकाश संभवात् लयांगीकारेगारवाचविषयएवलयोगीकर्सम्यः भन्यथानिद्रायामम्यवधायकत्वात्पुनरुद्धोधाकक्रियेत महाराखामाभ्यासमपन्द्रियबल्लीयतेमविद्रियकारणभूतः तथासतिपुनःसृष्यभावानोत्पचेरम् माविषयलीनानीन्द्रियाणि भगवति न्द्रियलीनागिभवन्ति मतासनद्रदृषिचारक्रियमाणंयथासर्वव्याप्यसर्वेषामारमाभूत्वासर्वपश्यतीतिनिश्चयः वंजागरणावस्थायामपि समद्विषयप्रविष्टानिद्रियाशिमगर्गदरिद्रयप्रवंशाद्भगवदशामसाधकामिभवन्ति मन्यथाभगयतइन्द्रियातिरिक्तस्यविषयस्याभावाकिंगृही. पात् तंत्रन्द्रियसम्बन्ध आरमानंगृह्णन्नापवंचत्वाकांक्षायांमारमनोवेधत्वात्पन्द्रियवेधत्वन इन्द्रियस्यैवत्वंसम्भवति मतोऽप्यस्म. रिन्द्रियापेक्षा स च सर्वत्रेकः भेदकप्रमाणाभावात् खप्नाष्टान्तेन व्यावतकामामप्यावतंकत्वात् अतस्तेनैव सभोगसिव:पुनयना. म्तरेगमोगोनसाधनीयः दहस्थितकीटषुतुस्खस्यसात्मभापति भाषातजीवत्वाछानस्फुरणमिति स. अषिवादम् ॥ ३९ ॥ इति श्रीभागवतसुवाधिन्यां श्रीलक्ष्मणमष्टारमज श्रीवल्लभाविरचितायां द्वितीयस्कन्ध प्रथमाध्यायविवरणम् ॥ १ ॥ श्रीविश्वनाथचक्रवत्तिकृत मारायदर्शिनी । ब्रह्मा मानगाः आननम् । क्षत्रं क्षत्रियों भुजा यस्य सः । विद वैश्य ऊरू यस्य सः । संघ्री श्रितः कृष्णवर्णः शूद्रो यस्य सः। नाना अभिधा नामानि येषां च अभीज्या देवाः तेषां गौसुरुद्रादिभिरुपपनी युक्तः, द्वन्यात्मकः हविःसाध्यः वितानयोगः याप्रयोगः तस्य कर्म मावश्यकं कृत्यम् ॥ ३७॥ इयान् एतावान् सनिवेशः अवयवमस्थानम् । अस्मिन् वपुषि स्वबुद्ध्या सारथिभूतयेत्यर्थः मनः मन्धायंते योगिभिः । यतो व्यतिरिक्त किञ्चिदपि नास्ति तस्मिन् । अयमर्थः-मनां हि स्वचाश्चल्यवशायन यत्र भ्रमति तत्र तत्रैष भगवत इदममुकमजमिति स्वबुद्ध्या विचारयत्, एयश्च मनमः स्वाभाविकाः सर्व एव विषया भगवदङ्गाम्येति संघमपि चिन्तनं भगवचिन्तनधेन पयंघस्यंत, तथा स्पर्शवक्षादयो भावा नधोत्पधेरन्, स्पादिविषयाणां मनुष्यगन्धब्धांदीनार्माप भगवदङ्गभूतत्वेन ध्येयत्वाइंवेति ॥ ३८ ॥ मन्यवं भगवधारणाभ्यासस्यानुपाङ्गकाणि फलानि मांगेश्वर्यादीन्यवश्यमुत्पद्यन्त एष योगी तानि स्वतःप्राप्तान्युपभुशीत न था। भाचे योगशैथिल्यप्रसङ्गः । यदुक्तम्-यदा न यांगोपचितासु चतो मायासु सिद्धस्य विषजतेऽङ्ग। मनन्य हतुष्यथ में गतिः स्यादांत्य- न्तिकी यत्र न मृत्युहासः ॥ इति । द्वितीय उपस्थितभागत्यागस्य दुष्करयमिति । सत्यम् । विषेकष सर्य सुकरमिति विवेकप्रकार दर्शयति । सः योगी साभिधियां वृत्तिभिरिन्द्रियलक्षणाभिः प्राचीनसहनसहनजन्मवर्तिनीभिरनुभूतमय मयं दवन्द्रत्वनरन्द्रत्वा- दिकं भागेश्वर्यादिकं येन सः किं पुनश्चयितचबंगायति भावः । न च तस्य तस्यापि न स्थिरत्वमित्यत्र रातः मात्मा जीवः यथा सप्ले जनानां पामित्रसन्यादीनां तदुपलक्षितराज्यादि भांगानाञ्च स्वमृष्टानामक एप ईशिता भनुभविता। मतस्तं सत्यसकारवेश. वर्तिनम् मानन्दानां निधि भगवन्तमंघ भजन, न त्यन्यत्र असादिक्त्वादसत्य अनामन्दनिधी विषयसुख इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ इति सारार्थदर्शिन्यां हर्पिगयां भक्तचंतसाम् । द्वितीय प्रथमोऽध्यायः सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥ १ ॥ . श्रीमच्छुकदवकृत सिद्धान्तप्रदीपः । प्रमंबामणस्तस्याननंमुखम् महात्मायैराजःपुरुषः क्षत्रंक्षत्रियोभुजायस्यसतस्यविट्वैश्यः ऊरूयस्यसतथा मंघ्रिभितः कृष्णवर्णः शुदायस्यसतथा नानाभिधाः घहुनामकाः यऽभीज्या देवास्तषाङ्गणरुपपनायाद्रव्यात्मको हविः । साध्योवितानयोगः यायोगस्तस्या- राधनभूतकर्म ॥ ३७॥ विविप्रहस्यपुरुषशरीरस्ययः सन्निवेशः पादादिन्निवेशः मपातंतुभ्यंकथितः असोइयानंतायानंय अस्मिन्नीश्वरविप्रहन पुरमा- मुमुक्षुभिर्मनः सन्धायतस्थिरीक्रियते यताऽन्यत्किञ्चिन्नास्ति ॥ ३८ ॥ साति । यास्थूलदहभजनायतयोक्तःसभगवान् सर्वधीतिभिरनुभूतंसर्वचराचरंयेनसधाक्तः यतःसमात्मासयदात्मकर्मघातः सर्व- तहानगोचरम खप्नावस्यफलविशेषभोगायपुरुषारयादीनभगवान् करोतितान् । जीवारमायथाएफएवपश्यतितद्वत् स्वप्नमृभिंगवरक- कतिवेदान्तकोस्तुस्थितम् एवम्भूनन्तम्भगवन्यस्यमानन्दनिधिभजत अन्यत्राऽब्रह्मात्मकतयाकस्मिचिदुपासनावुयानसमंत् । बतमासावाश्मपातः॥ ३९॥ इति श्रीसनत्कुमारसन्ततिप्रवर्तक भगवनिम्घाकंचरणचिन्तक शुफसुधीप्रणीत भीमद्भागवतसिवान्तप्रदीपे द्वितीयस्कन्धीये प्रथमाध्यायाधप्रकाशः ॥ १ ॥ भाषा टीका। बामण मानन, क्षत्रिय भुज और महात्माकं वैश्य ऊरु एवं कृष्णवर्ण शुद्र मंघ्रितल में माभित हैं। वसु रुद्रादि नाना नामघा देवगण स उपपन्न दग्यात्मक वितानयोग ( यज्ञ ) उनका कर्म है ॥ ३५ ॥ नाही, यह ईश्वर विप्रहका सभिवंश है। जोमैने तुम से कहाहै । इसी स्थूल विराट् रूप में वृद्धिस मन धारण करते हैं कि जिससे म्यतिरिक्त कुछ और नहीं है ॥ ३८॥ समय जीव अपन तात्कालिक भोगके निमित जैसा ईश्वर मृष्ट स्वप्न देह लोक और विषयोंका माप एकही भीका होता है पोरी समस्त धन्द्रियोंसें सब मनुभव करनेवाला योगी, उन सत्यस्वरूप मामन्दनिधिका भजन कर। भार कहीं मांगमें मासक रोनेने मात्माका अधःपात होता है ॥ ३९ ॥ प्रथम अध्याय समाप्त । [८] ·दियोध्यापन । शुक उवाच । एवं पुरा धारणयात्मयोनि ष्टां स्मृति प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघदृष्टिर्यधाप्ययात् प्राग्व्यवसायवुद्धिः ॥ १ ॥ शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्या यन्नामभिर्ध्यायति धीरपाथैः । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽन्मायामये वासनया शयानः ॥ २ ॥ अतः कवि मसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यबसायवुद्धिः । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः ॥ ३ ॥ सत्यां चितौ किं कशिपोः प्रयासर्वाही स्वसिद्धे झुपवर्होः किम् । सत्यञ्जली किं पुरुधानपाच्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः ॥ ४ ॥ श्रीधरस्वामिकत भाषार्थदीपिका । द्वितीये तु ततः स्थूलधारणातो जितं मनः । सर्वसाक्षिणि सर्वेशे विष्णो धार्यमितीयते ॥ दृश्यालम्बनरूपैवमुक्ता राजधारणा । ईहोयते तु तत्साध्या मन्तियामिधारणा ॥ on तत्र तावत् पूर्वोनवारणाया घान्तरफलमाह । एवं या धारणा नया तुष्टाखरेः पुग प्रल यसमये नयां मृपिस्मृति प्रत्यवरुध्य लाया माययात् प्राकादं विश्वं यथासीत्तथा ससर्ज । व्यवसायात्मिका वुद्धिर्यस्य सः अतएवामोघा इष्टियस्येति अतस्तया धारण या विश्व- सृष्टिसामयं भवति ॥ १॥ उपासनाफलादपि विरक्तस्य शुजात्मधारणायामधिकारः, अतो वैराग्याथै मर्यकर्म फलं निन्दति । शाब्दं शब्दमयं ब्रह्म वेदग्नस्य एषः पन्थाः कर्मफल वोधनप्रकारः । कोऽसी अपार्थः अर्थशून्यैरेव स्वर्गादिनामभिर्धीः ध्यायति तसदिच्छां करोति इति यत् । अपार्थत्य- मेवाह तत्र मायामये पथि सुखमिति वासनया शयानः स्वप्नान् पश्यभिव परिभ्रमन्नर्थात्र विन्दति तत्तलाकं प्राप्तोऽपि निरवचं सुखं न लभते इत्यर्थः ॥२॥ तर्हि सर्वथा कर्मफलत्याग मद्य एव देहपातः स्यादित्याशङ्कयाह । अतः कविर्नाममात्रषु भाग्यषु यायता मर्थन भयों देहनिझीही यस्य सः तथाभूतः स्यात् । अप्रमतः तावन्मात्रेऽप्यनामक्तः । व्यवसाय बुद्धिः नेदं सुग्वमिति निश्चयवान् । तदापि तत्र तस्मिम् गर्थे अन्यथैव सिद्धे सति तत्र प्रयत्ने परिश्रमं पश्यन् न यतत ॥ ३ ॥ अन्यथामिलिमा मन्यामिनि द्वाभ्याम् । कशिपोः शय्यायाः । स्वतःसिद्ध याही सनि उपवईणेः उच्छी पकः । पुरुधा बहुप्रकारया मनपाच्या भोजनपात्रंया ॥४॥ . U শাখাৰমান মান্নান শিবিন হামার সাথে। निरवधम् इति । ऐकान्तिकात्यन्तिकलभणमित्यर्थः । तत्रैकान्तिकन्यं तुलनिवृत्तरवश्यम्भायः आत्यन्तिकारी माम निवृत्तस्य दुःम्बस्य पुनग्नुत्पाद इति ॥ २ ॥ विर्वागत । धीर इत्यर्थः ॥ ३॥ श्रीमदीरराघवाचार्यकत भागवतचन्द्रिका । प.वैगजधारगामुकाममभाई दोउपास्यन्तदुपासनानिष्ठम्यार्निरादिनागतिध वश्यत्कायाधेराजधारणाया पवताव-माहात्म्य- माहमुनिः । एमिति एथयाधारगातयातुपाद्धरः पुगप्रलयसमर्थनष्टां पूर्वकल्पंचतुर्मुखन महावन स्मृति । सर्गविषयकशाप्रत्यवाय- लवाव्यवसायबुद्धिः स्मृििवषयव्यरमायरूपशानः अनवामोघरपिरमांघायथावरिस्थतादृष्टिस्तत्तद्वस्तुविषयज्ञानं यस्यसतयोक्ता मारम- योनिश्चतुर्मुखः अध्ययाप्रल यात्प्राग्यथातथासमजे। पूर्वकल्पपदार्थमजासीयानषपदार्थान्ससर्जेत्यर्थः अत्रयद्यपि पूर्वकल्पेविन स्मृति- परिलगिननपूर्वकल्पयश्चतुर्मुखः मण्वाम्मिन्कल्पेपिप्रतीयते। तथापि प्रतिकल्पंचतुर्मुखानाभेदएवन्याय्यः तत्तरकल्पचतुर्मुसस्य. ब्रह्मगासह सर्वेसंप्राप्नप्रतिसचरेतयालीकेतुपरांनकालेपराभूतात्परिमुव्यन्तिसतिमुक्त्यवगमन पुनरावृत्त्यसम्भवाद्भगवत्पूर्ण रुपा पात्रम्यपुनःसंसागयोगाथ । तथाहिवक्ष्यति भगवान् मषिमाधनवनातिपापीयांस्वारओगुणः नारमावसीदस्यस्मिस्तेवयाम्मरमा इति अनः प्रतिकल्पविभिन्ना एवचतुर्मुखाः अतएव अपिपूर्वानुभूतवस्तुविषयकहानपरःस्मृतिशब्दः तथापीहसगविषयक शानमानपुरः - .

·भीमदीररावाचायेत भागवतचन्द्रिका ।
स्मृतिशब्दप्रयोगस्तुबातोयानानामत्यंतसाजाग्याभिप्रायकृतः पूर्णरष्टात्यन्तसजातीयेगवान्तरेसएवायंगौरितिप्रत्यभिज्ञापत् । ननुराज-
धारणयाविश्वमृपिसामध्ये विश्वमृष्टोपसत्यांमृष्टानां पातालादीनां वैराजपादतलाविरूपेणधारणेतीतरतराभयवाभाति न च मस्त
माणपदार्थविषयक मानसमावेन पातालादीनामवयवत्व कल्पनयुक्तं स्मृति प्रत्यवरुध्येत्यनेन बानस्यापि धारणतोलभ्यरावगमात्सत्यं
मगवमाभिकमलाचतुर्मुखे उत्पनेतपश्चर्ययाभगवतिप्रसने भूयस्त्वंतप भातिष्ठविद्यावमदाभयां नाभ्यामंतहविब्रह्मन्लोकान्द्रस्यस्य-
पाहतान् । ततमामनिलोकेचभक्तियुक्तः समाहितः द्रष्टासिमांततंत्रपन्मयिलोकास्त्वमात्मनइति घक्ष्यमाणरीत्याघ्रश्यमागोपुस,
•पदार्थेषु रथेषु तेषां च पदार्थानां भगवदवयवस्थेम धारणयामृष्टिविषयक्षानमृएिसामर्थ्यलाभस्यात्राभिधानात् । दैनन्दिनकल्पाभिप्रायंधा
एवं प्रपञ्चशरीरकतदाभय भगवड्यानाद्रमणः सृष्क्षिमत्वलाभउक्तः ॥ १ ॥
भथ मुमुक्षुभिहृदिउपास्यं रूपंवस्यन् याबानर्थ उदपानेसर्वतः संप्लुतोदकेतिन्यायेनयेदमुमुक्षोः माफल्यनार्थानुपादेयत्वमाह ।
शादस्थति शाब्दस्यशब्दात्मकस्म ब्रह्मणोवेदम्येषपंचाएषादिक् करत्यतमाह यदितिभपार्थेरपगतपरमपुरुषार्थःनामभिः स्वर्गादि-
विषयशदेधीवुद्धिायतिचिन्ताकरोतीतियत्स्वर्गादिफलश्रुतंतप्रधीः । प्रवणास्यादित्यर्थः नाम्नांमारवत्त्वंनस्वरूपत इतिधोननार्थनामपर-
प्रयोगः तृतीयाचाध्ययनेनवसतीत्यादिवत्वर्थेनाममात्रसारभूतस्वर्गाचर्थफर्मणि बुद्धिप्रावण्यापादमिति यदयंवेदमार्गइत्यर्थः म्वर्गादी-
मामपार्थत्वमेघाह परिभ्रमन्निति मायामयप्रपशेषासमयाऽनादिकर्मधासनयाशयानोवर्तमानः तत्रवर्गादिविषये परिभ्रमन्नान्माक्षत.
दुपायादीन्नपिंदतेनलभते ॥२॥
ननु मातापितुसहस्रज्योपिषत्सलतमोवेदमात्माजीवनेप्रवृत्तः कथंनाममात्रमारभूतस्वर्गाद्यर्थकर्मयोधयन्प्रतारयेदित्याशकां परिहर.
मुमुभोरपेक्षितांशस्योपादेयतामाह । मतइति मतःवेदोक्तस्यमाकल्येमानुपादेयत्वारकाधःस्याज्यांपादेयविषय विवेकाननोक्ताशंकापरि-
इता दोहितमःप्रचुराणांरजः प्रचुराणांसत्वप्रचुराणांचलोकानांवत्सलतयेवहितमाधयति। योषांस्वगुणानुगुगयेनस्वर्गादि साधन-
मेवहितंनाववोधयेत्तदाएतेरजम्तमःप्रचुरतयासाविकफलमोक्षविमुखाः खापेक्षितफलमजानन्तः कामप्रावग्यघशामनुगये उपायभ्राम्स्या
प्रनाभवेयुरितिगुणत्रयप्रचुराणांवर्गादिफलानितत्साधनानिवाववोधयति। केवलसात्विकस्यतुमुमुभास्तानि परित्याज्यानि परि-
गृहीतानिवातत्फलानिपरित्यज्यसर्वाणिकर्माणिमोझेकफलतयानुष्ठेयानीतियिवेकसम्पन्नः अप्रमत्तःकदाचिहधारणाचर्णतया परिमाहो.
ययनपश्वादिष्वनासक्तः व्यवसायवुद्धिः स्वर्गादीनाक्षयिष्णुत्वसातिशयत्वनिश्चयात्मक शानधान्नामसुनाममात्रमारभूतंभागपुयावर्ष
स्यात् यावत्प्रयाजनवानस्यातूनतुप्रयोजनाभासेपुरतःस्यादित्यर्थः । नानाविधेषुफल पुतत्साधनभूतेषुवहुषुकर्मसुधेदवाधिनेषुसत्स्वपिया.
बतादहधारणमुपासनानिवृतिश्चभवतितावत्परिग्रहवान्स्यादित्यर्थः देहधारणार्थ क्षुद्रफलेष्यपियतितव्यमित्यतमाह। मिति मर्थेऽप.
मितेर्थेऽन्यथापूर्वकर्मानुरूपेसिखंसतितत्ततक्षुद्रफलतदुपायाविष्वपिनयतेत कथम्भूतोनयतेततप्रयत्नक्रियमाणे परिभ्रमंसमीक्षमाण भाष-
तव्यमेषभवतिपरिश्रमस्तुफलतिइत्यर्थः ॥ ३ ॥
अभ्यथामिद्धिविवृणोति सस्यामित्यादिनाद्वयेन मितीसत्यांकशिपोः शप्याया:पर्यकादेःप्रयासैस्तदर्जनानुकूमप्रयत्न किनकिमपि।
किंतुपरिभ्रमएवेत्यर्थः स्वतःसिद्धेयाहीसत्युपधहणैः किंभालोसतिपुरुधानपाच्यानानाधिषयेभोजनपाणकिंउपाधानः दिक्वल्कलादी
सतिविक्षसरीयस्थानीयासुसतीषुषल्फलेषुमन्तरीयस्थानीयेषुसत्सु नतुवल्कलाभादिक्षुसतीप्रित्यर्थः स्वरसःभपवित्रकरोगप्रति
मनस्पकर्मानईत्वस्मरणान्मुमुशोरप्यावश्यकानामनुष्ठयत्वात् दुकूलैःक्षीम किं ॥ ४ ॥
श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकृतपदरतावली।
एवंवैराजाण्यस्थूलरूपस्यधारणाश्रयत्वमुक्ताऽस्मिन्नध्यायेतत्तवृदयकमलकर्णिकान्तवर्सिनोहरेगन्मास्यरूपम्य धारणाविषयत्वं तदु-
पासकानांफलंचोपदिशति । तत्रप्रथमनोधारणायांक्षिप्रप्रवृत्तयेकुत्रकस्याएफलेयं धारणतिशङ्काशंकुमुन्मूलय बहियद्वाविपर्ययमितिप्रभं-
परिहरति एवमित्यादिना भात्मापरमात्मायोनिःकारगांयस्यसतथासब्रह्मा पुराभादिमृष्टी कालंननष्टान्तिराहिताप्राकल्पविषयांस्मृतिमेव-
मुक्तधारणयाप्रस्यवरुद्धयांऽकुरीकृत्यप्रतिलभ्यतुष्यनलंबुझिंगच्छन्व्यवसायजगत्सर्जनलक्षगांद्योगधुद्धिर्यस्य सतया ततएयधारणायाएवा-
मोधरधिः भप्ययात्प्रलयात्पूर्वयथावस्थितंतयेदंजगत्ससर्जेत्यन्वयः ब्रह्मणार एफलत्वादिविश्यमनीर्यानविज्ञागते ॥ १ ॥
वाश्मनोऽगोचरस्यकथंधारणावलंघनत्वमत्राह .शब्दस्येति उकप्रकारेणश्रोतव्यादित्वविश्चितांसमनत्वात्स्वतन्त्रत्वात् ब्रह्मादि
सर्वजगरनादृत्वात्मांतःस्थितत्वात्सर्वस्यतदधीनत्वात्सर्वगुणसम्पूर्णत्वाशशब्दस्य ब्रह्मगाथेदादिसर्वशब्दराशेरेपहरिः पन्याविषयोमुस्य-
बाध्यात्यन्ययः । इन्द्रादिनामांपुरन्दरादिवेषरूढत्वात्हरेस्तनामवाच्यत्येरूढःकाप्यप्रयाजकत्वमत्राह यन्नामभिरिति मायामर्यावरच्या
निर्मितत्वात्तदधीनसंसारेशयानः परिभ्रमम्किमप्यजानन्धर्तमानातएयवासनयानानाकर्मवासनया नानायोनि घुपरिभ्रमन्याजीवस्तस्पधीर्य-
स्पुरन्दरादिकमिन्द्रादिनामभिर्ध्यायति तत्रपुरन्दरादावनिन्द्रादिनानामनुपहतपरमेश्वर्यादिलक्षणाविन्दतेअलम्बुद्धिन प्राप्नोति कि
तदुपास्त्यातेभ्यःपुरुषार्थाश्चनलभते । कुतहत्यनउक्तं अपार्थरिति तत्रैश्वर्याधानामसम्भवात् अनाहारग्वपरमश्वर्यादिगुणाकारत्नाभि
पातिसएषस्मतव्यइति अन्यत्सर्यमस्मर्तव्यंप्राधान्यनेतिभाषः भनुपसर्गपतिप्प्रत्ययविधानाद्धयायनीनिधीनानाश्रयः पुरुषायादित्य
स्याव्ययत्नापार्थरित्यनेनसंयोज्यपदपार्यस्मिन्पुरम्हादाषपार्थेरिन्द्रदिनामभिः पुरन्दरादिकन्ध्यातितत्रपुरन्दरादाविति वा सर्वनामा
बताविष्णुस्तदन्यामितुस्मरेदितिस्मृतिप्रसिद्धिहिशब्दनाह ॥ २॥
सर्वशब्दानाधिष्यवैकविषयत्वेविदुषामभिवादनादिसर्वव्यवहारोच्छंदप्रसङ्गातितत्राह अतइति एवंसर्वनामार्थतयाहरिरे ध्येय स्तवन-
पहायचयतोऽतःकविःसर्वशः। अप्रमत्तोजागरणशीलोनामहरिविषयत्वमविस्मरामित्यर्थः मतएवम्यवसायधुदिनिश्चय युसिनामसुरी-
सरविषयेषुषदादिपु भभिधदनादिनायाषदर्षः स्वप्रयोजनंयस्यसतथास्यात् । नाताधिकप्रयोजनइत्यर्थः अन्यथाघटादिलोकविषय व्यवहार
मन्तरेणासप्रयोजनेसि खयमेवसम्पनोमतत्रयततेत्यन्वयः कृतोत्राह तदिति तत्तत्पदार्थेषुतत्तत्परिभममर्थपूत्यंभावगमनालशं
समीक्षमाणात्यम्बयः ॥३॥

·श्री.हिजयाजतीर्थकत पदमावली।
इवानी खतसिद्धिप्रकादर्शयति मायामिति निर्मितायोभितात्याशिषःशम्पाया सम्पाहनेप्रयासकिनकिमपिप्रयोजन ! शरीर
शानियाहस्यद्रव्यान्तरणसमत्वादितिभावः। बाहौससिखतोऽनायासनसम्पतिउपयैःशिरापदिलकीपकि।ust
सतिपुरुभिर्विस्तीर्णे:पर्णपात्र किंबहपर्ण दलपत्रमित्यभिधानं दिशामेषवसायांसाभेसतिदुरुसैनिकापायसीमादिवसनकि ॥४॥
भीमजीधगोस्वामित क्रमसन्दर्भः।
शादस्येति । यत् यस्मात् यं धुत्वेत्यर्थः ॥ २॥
.
श्रीमवल्लभाचार्यकृतसुवोधिनी।
मानमेयविनिद्धारस्तत्वार्थविनिरूपितः । फलसाधनामागीदतीयविनिरूप्यते ॥१॥
द्विविधस्तत्वनिइंशावाह्याध्यंतरभेदतः । वा योनिरूपितस्तत्र मान मंगपुरःसरं ॥ २ ॥
आन्तरांभन्नमार्गेणफलसाधनवोधनः । मत.माधनिर्धारःप्रथक्रियातस्फुटः ॥ ३ ॥
पश्चात्फलस्यनिरिस्ततस्तत्वफलिष्यति एवंपूर्वाध्याय सर्वेषांघातूनांप्रमाणतः प्रमेयतश्चतत्म निर्धारितं । भिन्नतयाप्रतीतानामपि-
भगवतिप्रवेशात् । भगवतांद्रष्टत्याच प्रमाद्भगवतः साधनत्वं फलस्यंचोक्तं तथापि चाहत्वानतयोस्तत्वनिद्धारः इदानीं सर्वेषांकन-
अपेणसाधनताकेनरूपेणचफलततिविचार्यते । तत्रत्यागविषयत्वेनसाधनता। भवान्तरफलवे न च फलतति सर्वपरित्यागेन जीवस्य
अपस्यमानत्वं ब्रह्मस्वरूपस्य च फलत्वं निद्धारितं भविष्यति नत्रपूर्योक्तफलस्यसाधनस्य वा प्रकृतांपयोगंवक्तवैराग्यशेषत्वेनत दुपयोग-
माह एवंपुरति तथासामध्यंफलमिति केचित् तब्रह्मण स्वत लिखत्वात नष्टस्मृतः प्रत्यवरांधवचनशविचारणीयं नष्टपदेनचमचानाशे
पुनस्तु नभगवतातत्संपादनेतोषहेतुत्वमेव मवेत् ननुसामर्थ्य हेतुत्वमपि मन्यथासिद्धत्वात् । मत्रतुपूर्वविस्मृतोत्फरोधहेतुत्रवैराग्य
हेतुत्वं भगवत्तोपेवासर्वहेतुत्वमिनि । प्रथमन्तत्प्रत्ययरुध्यपुनःससतिसम्बन्धः तुशादितिहंतीयंचमी तुष्पाद्भगवतःसकाशाद्भगवताहेतु
भावाद्वायथापूर्वतथाससर्ज । तोषेपूर्वज्ञानमेवहेतुः यथाधिकञ्चनपदार्थसङ्गोप्यवालकव्यामाहितसचं दुपायनतज्जानीयात् तदासन्तु
भवपितृत्वात् तथास्वस्यापिमृष्टः पूर्वभगधनिकटे स्थितत्वात् भीमभागार्थमागतस्थतद्विस्मरणात् । उपायनतरस्मरणनजन्तुष्टः समा
खरूपंप्रापयेदितिमुस्यसाधनंपूर्वोक्तधारोष तोषसाधनपक्षेपितुष्ठतुतकिमलस्यमितिन्यायेन भन्यत्मसुगमम्भघिप्यतीतितस्वयंसा-
धनंकन व्यं ।मृष्टिमामर्थ्यत्वप्रयोजकं। परमधिकारित्वेनप्रतिवन्धकं भात्मयानिब्रह्मानणांविस्मृतांस्मृतिपदार्थकाममृतैरनादित्वातपूर्वमपिरम-
रणेनैवकृतं अतःसंस्कारनाशोनाक्तः। तुपाद्भगवतःमकाशातासर्पभगवत्येवलानस्थितं पुनस्तथैवयथाप्ययात् प्रलयात् प्राकपूर्वयर्थय
मृधिः यथावाव्यवसायात्मिकावुद्धिर्यस्यतशाभूतःसन्तासमजेत्यर्थः ॥ १ ॥
इदानीइहामुत्रार्थ फलभोगवैराग्यंसर्वविषयत्यागार्थ साधनान्तरमाह शब्दस्यहीति सविषयास्त्यक्त व्याः तत्रमहतांलौकिकवाधा
भावपिपरित्यागेदिकंवाधफभवेत् । यावजीधर्मानहोत्रंजुहुयात् स्वर्गकामः प्रजाकामः पशुकामइति तत्रयावज्जीवाधिकारस्यनित्याव-
भप्रजाकामनादीनांवानित्यत्ववैरान्धमकर्तव्यमंघस्यात् कर्तव्यत्या माम्तरमेवकत्तव्यं स्यात्। भारमन्यग्निसमारोपणं वाकवाभानिहोत्रं
कुर्वाणएवप्रव्रजेद्वा जरामयांदाग्निहोत्रंवाकुर्यात् मर्वेषांपदार्थानांश्रुतिमूलकत्वेनविरोधनपदार्थकल्पनाया अशक्यत्वात् । तस्माचोका
एयपदार्थाः फलेसाधनेचायगन्तव्याः तस्माईराग्यं पूर्वोक्त प्रकारणशास्त्रार्थनिराियानसम्भवतीत्याशंक्यसर्वस्यापि वदस्यार्थमाह यशा
परब्रह्मभगवानर्थरूपः । एवंवेदोपिशब्दशशिभूतं ब्रह्ममम्बुराशिवत् यथा ब्रह्मणिसर्वत्रानन्दः पूर्णतएवंशब्दब्रह्मययपिसर्वत्रफरमुध्यत
खस्यत्रमत्वस्यापनाय शब्दप्रस्थानत्वाश्वशब्दमात्र अर्थस्तुपरब्रह्मरूपमितिफलन्ततं भन्यथाएकस्मिनकर्मणिप्रतिसाधनधर्मधर्मिभंदन
क्रियाभेदेनश्चउच्यमानानिफलानि अप्रामाण्यं भन्यानर्थक्यंयासम्पादयेयुः यथास्वर्गायवाएतानि लोकायरूपन्तायुपक्रम्यदाक्षिणहोम
माहुतिचतुष्टयनैमित्तिकंदक्षिणासंस्कारत्वेनक्रियमाणंगाईपत्ये माहुतिद्वयं । भानीउत्सरवेषांचकाइतिः तंत्रप्रतिकर्मसंम्यादीनामपि
माहात्म्यवंदनबाध्यते द्वाभ्यांगाईपत्य जुहोतिद्विपाद्यजमान प्रतिष्ठित्याइति यतातिद्वयएषयजमानः प्रतिष्ठितःतवामभ्यामक्यमय-
स्यात् । विरोधनाप्रामाययवास्यात् विकल्पस्तुनभवत्येककर्मत्वात् किश मानीधेजुहोतिमन्तरिक्षपवाक्रमतात यशानी होममात्रेणेव
मन्तरिक्षाक्रमणसामध्यस्यात् तदाश्रुतिः प्रमाणस्यात् तत्प्रत्यक्षविरोधात् मसम्भावितं माहवनीयेजुहोतिस्वर्गवैनलोकंगमतीति
तदर्शनीमेवयजमानस्वस्वर्गप्रापणमनिष्टमितिप्रवृत्तिप्रतिवन्धकताचस्यात् किश माहुतिद्वयसंम्ययायजमानस्यात्र प्रतिष्ठितस्वमुन्नासौरभ्या
मायालाई पत्यजुहोत्यमुमेधैनलोकंसमारोहयतीतिहामसाधनऋचोः सूर्यप्रकाशकत्वेनधर्मेण स्वर्गाक्रमणलक्षणंफलमुक्तं तबसम्याफलेन ।
विरुध्यते एवंसर्वत्रबहुफलत्वंभन्योन्यविरुद्धफलवकर्मणांवदन् भप्रामाणिकमवस्यात् मतःप्रामाययाकिश्चित्तात्पर्यवर्णनीय यथा
शब्दावाधितांनभवत् तथाचवर्णनीयं । तत्रयोदशत्विपयजमानारमकस्थयास्यसर्वलोकान्तःपातिनः भगवद्रपस्यलीलासर्ववपर्वत
यथासभगवाम् एकत्रैषसर्वरसानांघिद्यमानत्वात् सर्वत्रसर्वपूर्णपियवायत्रयेनभोगनलीलांकतवान् तथावेदोवस्तीति निधीयते ततम
कांहवयेपि अयमेवभगवाधिरादरूपः यज्ञापरमामाप्रतिपादातियवस्माभिःस्थूलाधारणाउकाहनापितरेबोकेनिशाइस्थापणामस्म-
दुक्तएवपन्थाः किन्तु लोकोभ्राम्यतिवाक्यापरिवानात् यतः यत्रस्थितै मभिः वाक्यार्य सम्बन्धरहितैषपदार्थ विनिमित्यवायरशः
साधनतांशात्वातत्तरियांकरोति ततस्तमेवार्यध्यायति नहिपदानांवाक्यार्थबोधनेपदावपिनोधकावं युगपदातियाविरोधात् । अतः
स्वार्थभपायरेषनामभिलाकोभ्राम्यति । ततःखबुस्खाषेदरामस्वातत्रतत्रस्यापरिममन्तदर्यकर्मवाकुर्वन् भयानफलत्वेनोकामनविन्दति ।
किन्तु वासनयाकामनारायनतमेवार्थविधारयन्शयानोभवति बहामोहेनिममोमवतात्पः तस्मादस्मयुरोपमेरामा
प्रामारपसन्देहकरम्पतिमायः॥ २ ॥

·श्रीमछमाचायत सबोधिनी । नारदो मिप्रकारकमप्यर्थ प्रतिपादयेत् । तदाकस्यापिकोऽपिपुरुषानिसिध्येत् सर्वकरणासामर्थात तस्मानेनिर्णयोयुतात्याश: क्यालिबानुवादकत्वेनमहावास्योपयोगार्थमांतरफलान्यनुवति। तानिलोकसिखरमायुक्तियुकामिसाधनानिताहशफलात यथाम्वनिषप्रपामसिामग्नेःस्तुतीलोकसिखाप्रपारधांतीक्रियता तथाकारीयांवृएिकामोयजेतश्यनेनाभिचरम्यतेतिफला मिप्रत्यक्षमषा रीनिमगवल्लीलामवप्रतिपादितानि।महावाक्यार्थोपयोगीनिक्षुतम्तात्पर्यलोकरांतरूपमवगंतुनिएगोभन्यायधनुषादफले पुसाधनेषुस्वस कार्यसिध्यतितावन्मात्रपर स्यात् । शांनोदांतउपरतस्तितिक्षुःशमदमादिकमुपक्रयात्मन्येषात्मानंपश्येत् ! एवंसर्वमिदंजगत्सभूनं भव्यमित्युक्ताहारवातमेमनमाहाचम्यानमृत्युमुग्यातिविशानिति । गंभस्यपारइत्युपक्रम्ययएनंघिदरमृतास्तेभवतीत्युपसंहाररूपंयय यस्ययत्राधिकारस्तावमात्रामवेत् । तत्राप्यप्रमत्तः । नोवंशानमात्रेणअग्रिमकृतिनिरपभण कार्यसिध्यति । नन्वेवंगोधूमराशिपतितय द्वारणषतप्रतिनश्चक्षुरालोकादिषलाभावात्मशक्यमेवस्यातइत्याशंक्याह व्ययसायबुद्धिरिति । व्यवसायामिकावुद्धिर्यस्य अतिति चारेणसर्वमालोज्यस्वार्थमुवृत्यनिमित्यतरसाधनकरणार्थरढांभवंदित्यर्थः । तत्रकिंकर्तव्य मित्याकांक्षायां प्रथमतो लोकप्राप्तं देहादिनिर्व हार्य कार्यनकर्तव्यमित्याह सिऽन्यथार्यइति । अभ्यर्थवकालेन भगवताया स्वभावेन कर्मणालाकैदिहनिर्वाहमिम्बियंतत्रायलन र्यात् स्वस्याहपरिमितःप्रयत्नः । सभगवरसंवाथै स्थापितोनान्यत्रधिनियोगमहति किंध तत्तत्परिश्रमतत्रसमीनमा गाः । न केवलमर चासिखस्वमात्रदूषणं । तत्रदेहनिर्वाहे तत्तत्परिश्रमंतेषांतषांपरिश्रममेकैकस्मिन् शय्यादिपदार्थ देहेंद्रियबुद्ध्यादीनांपरिश्रमसमीक्षमाण नयतततिसम्बन्धः ॥३॥ भन्यथा सिलिशंषोधयति । सत्याक्षिता विति भितीविस्तीगोतया प्रसारित शय्याम्पायां पालकादी कोमलरूपायांवा । उपार्जन क्लेशव्यतिरेकेणैवसरयांसिखायां कशिपोस्तूलिकाया : वस्नकापामसीबनधूननास्तरमाप्रयासैः किंफलं । साधनसुखस्यतुल्यस्वेऽपिभत्र दुःखाधिक्यात् । किंच स्वतः सिंदेवाही। महापुरुषस्य इंद्रियाकल्यशंकाभावादेयमुक्तम् । उपमहंगोः शिरस्पुरतासाधनभूतः। गलयां पादायाश्च सतूलवनपुटैः किंप्रयोजनं । भिवाक्यम् अतस्तात्पर्यणकघाफ्यना करपात्रेणापिभिक्षानिर्वाह अनेकविधानपाध्याताम्रादि मय्याकि सर्वत्रप्रयासानुसंधानकर्तव्यम् उष्णाकालेविशः । शीतकालेवलकलादीनि आदिशब्देनचारपत्रादीनि । दुकूल: परवले कि किंव नहि विरकस्य जनैरपि कि।लोकामपि सबैस्यकव्या इत्यर्थः॥४॥ श्रीमद्विश्वमाथचक्रवर्तिकृत सारार्थदर्शिनी। द्वितीये चिधनयपुर्धारणासियोगिनः । देहं जिलासोः मायुज्यप्राप्तायुक्तं मृतिद्वयम् । भगवत्वमिहारोप्य रश्यप्राकृतवस्तुषु । धारणोकाथ तत्माध्या भगवद्धारमाध्यतं ॥ उक्तलक्षणधारणाया अवान्तरफलमाह । प्रत्यवरुध्य प्राप्य तुटात् परमेश्वरात् । अप्ययात् प्रलयात प्राकइदं विश्वं यथासीत तथा ससर्ज । व्यवसायं भगवत्प्रेरणवशात् म्रक्ष्याम्येवेति निश्चये बुद्धिर्यस्य सः ॥ १ ॥ अत्र नियमायाः किं कुपीतति प्रमं स्वर्गसाधनं यागादिकं कर्मेव कुर्वीतात्र बंदः सर्व एवं प्रमार्णामस्याचिल्यातूंस्तत्र कांच प्रत्याह । शाब्द शब्दमयं ब्रह्म वेदस्तस्य एष पन्थाः । कोऽसौ यन्नामभिः नाममात्रैरेव स्वगादिभिः धीः माधकस्य बुद्धिः ध्यायति खो सुखमेव प्राप्स्यामीति विचारयति वृयेव । यतोऽपार्थः अपार्थत्वमेवाह मायामये तत्र स्वर्गादी सुखमिति वासनया शयानः स्खमाम् पश्य भिवं परिभ्रमन पर्थान् न विन्दति तत्तल्लो प्राप्तोऽपि क्षयिष्णुत्वाभिरबधं सुखं न लभते इत्यर्थः ॥ २ ॥ एवं योगप्रसङ्गे एप कर्मिणां मतम् अतिहिरङ्गत्वेन स्पष्टमेव चिनिन्ध कर्मफलेषु वैराग्यं भक्तशानिमोरपि माधारणं योगारूढानाम वश्यकतम्यत्वमाह । ममो बुद्धिमान् भोगार्य न ध्यायेत् न यतेन च । किन्तु कामस्य नेन्द्रियप्रीति भो जीवेन यावता इत्युक्तम्यायन मामसु भोग्यवस्तुषु यावता अर्थेन स्वीकृतेन अर्थः व कानपश्यर्थ दहनिर्वाहस्ताघानेवार्थो प्राह्यो यस्य तथाभूतः स्यात् । यतोऽयम अप्रमत्तः खसाधनसिखी सावधानः । किम विनषाहुल्यदर्शनेऽपि स्वयोगान परावतेंततत्याह । व्यवसायवुद्धिः यद्भवेत् तद्भधतु मय तु यमिश्वितं तनिश्चितमेवेति रविचार इत्यर्थः । बि याषदर्थतापि कस्यचिदतिसुकुमारस्यैवोक्ता न तु म्वतःसमर्थस्येत्याह । अन्यथा प्रकारान्तरेण अर्थे स्वदेहनिर्वाह सिखं सतिपिपेषम्यायन न यतेत । यतः तत्र यत्ने परिश्रमं धमिकजनोपासनादिकम् ॥ ३॥ समर्थस्याम्पयामिदिमाह सस्यामिति । कशिपोः शय्यायाः पाहो खसिखे स्वतः सखे सति उपवईणैः उच्छीर्षकैः पुरुधा पुरुः बहू प्रकार था मनपाच्या भोजनपात्रेया॥४॥ श्रीमच्छुकदेवकत सिद्धान्तप्रदीपः । प्राध्याये साधनापास्थूलविप्रहयतो वैराजस्यमगवतो धारणोतदानी तत्साध्यापासर्वातर्यामिणोभक्तछयाधिष्कृताप्राकृत शरीरस्य पारणं वश्यापूर्वोक्तायाधारणाया मांतरफलमाह एषमिति पषमुकलगाया धारणयातुहाराजारपुराप्रलयर्षलायनांमृति म्वृतिप्रत्यवरुध्यपूर्वप्रजातुल्याया उत्तरप्रजायारचनाहाँपुनः प्राप्य मतएषामोधारपियस्यसः मतएवव्यवसायबुद्धिः भात्मयोनिर्भगवत्पु- अक्षा मध्ययात्मलयात्प्रादविश्वयथासीतयात्तारशमेषससर्ज "सूर्याचन्द्रमसौभातापणापूर्वमकल्पयत्" इति श्रुतेः अनुपूर्व मधिकर्तु- पण: "प्रणासहतेससंमातेप्रतिसंचरपरस्थतिकतारमानः प्रविशंतिपरंपदम् इतिवचनावस्मयोनेर्मुक्तरवादिदोपपचतालिमसपा बदबानामे केमजन्ममा पुनरावतिषाक्याभावात् । नचवाध्यप्रतिकरूपमृष्टिविषयकस्मृतिग्रामोतीति तस्मृतिनाशासंभवात् ॥१॥ नुनानोपमेडहिश्यमानोपिजनः किचिदपिपरतुवनप्राप्नोतियारणयाविनमाधिसामर्यभवति तस्यमगवतः सुखसाध्येमहाफ पपिकनिमयतत्पबार शाम्यस्येति शाब्दस्य वेदेशसवरहमेववेषः तिस्मृतेःसर्ववेदायत्परमामयंतीतिभुतेसवेरैकप्रमावस्यत्रमण ·. , चीरासि किंपपिन सन्ति विसन्त नितानवाधिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुष्यन् । रुहा गुहाः किमजितोऽवति नोपसन्मान कस्माद्भजन्ति कवयो धनवुर्मवान्यानाशा ‘एवं स्वचिने स्वत एव सिद्ध श्रात्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्तः । तं निर्वतः सनियताओं भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥ कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्तामृते पशूनसती नाम कुर्यात् । पश्यन् जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान परितापान जुषाणम् ॥ ७ ॥ केचित् स्वदेहान्तर्हदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कजरथाङ्गशागदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥८॥ श्रीमच्छुकदेवकृत सिद्धान्तप्रदीपः । एषपंथातस्यनभवति कस्य यत्यस्यबुद्धिः अपार्थे:पुरुषार्थधार्जितैः नामभिर्नामेतिरूपस्याप्युपलक्षणं तथाधमामरूपैरियर्थः मध्ययन- वसतीतिवनृतीयाहेत्वर्थे हेतुभूतैः दाराऽपत्यादिभिः ध्यायति अतएवमायामयंप्राकृतेलोकेवासमयाशयामः परिभ्रमन्तप्रमायामयतान- स्वकर्मानुरूपान्दारापास्यादीन्धिदतेनतुयोगसिद्धिमित्यर्थः ॥ २ ॥ एवंवरजीवस्वभाषमुक्त्वावस्यमाणधारणाया अधिकारिणं मुमुखं प्रतिरहस्यमुपदिशतिभगवान्शुकः । अतइतिपञ्चभिः मतो- अवस्यविवेकिनोनामरूपासक्त्यायोगेऽधिकाराभावार्यतोः कविःकांतदीयोपादयधिवकवान् । व्यवसायबुद्धिः सर्वपरित्यागपूर्वक हरिभजनकर्तव्यमितिनिश्चयवानमुमुक्षुःनामसुनामरूपेषुभगवद्ध्यानयोगे उक्तरीत्याऽनधिकारापादकेषुयायदर्थपघस्यात् । च्छादनादिरूपोहरिसेवार्य देहधारणार्थकोऽर्थोयस्यतयाभूतःस्यात् । भोजनाच्छादनादिनिर्वाह केषु नामरूपेयप्यप्रमत्तोऽनासक्तः । ताब- न्मात्रेऽप्यर्थेऽन्यथासिद्धभूयोनयतेततत्रयरनेपरिश्रमसमीक्षमाणाः ॥ ३ ॥ सिऽन्यथार्थेइत्येत्तद्विवृणोति सत्यामितिद्वयेन क्षितीपृथिव्यांसस्यांकशिपोः शय्यायाः पर्यकादेःप्रयासैः प्रयत्न किनकिमपि स्वतःसिखेवाहीसतिउपवहणैः शिरोपधानःकिम अजालौतिउरुधाबहुविधया अन्नपाध्याकिम् । दिग्धलकलावापितिवल्कलादासतितर- भावेविक्षुसतीप्सित्यर्थः तश्चात्यंतत्यागिमुमुक्षुविषयम् अतएवोक्तं शुकलक्षणंदिगंबरमिति । “अपवित्रकरोनन्न" इत्यादिवाक्यं तुकंघनकर्म- विषयम् आदिनावनखंडादिपरिग्रहः पहुयत्नसाहयैर्दुकूलैः किम् ॥ ४ ॥ भोजना- । भाषा टीका - द्वितीय अध्याय। श्रीशुक उवाच-मी धारणाले सन्तुष्ट ईश्वरस प्रलयकाल की नष्टस्मृतिको फिर प्राप्तकर निश्चय वुद्धि आत्मर्यानि (या) मे यथावत इस जगतकी मूटिकी । जैमी प्रलयक पूर्व में थी ॥ १ ॥ शाद ब्रह्मका यही पगा है की अपार्थ नामोसे साधककी बुद्धि ध्यान किया करती है । और वह जन मिथ्या अर्थात मेघमना बासनासं मायामय पथ में शयान अर्थोको नहीं प्राप्त होता है॥२॥ इसी से कवि ( कादशी ) को चाहिये कि नाममात्र के । मिथ्या ) अर्नामें यावदर्थ रहकर अप्रमत्त रहे । और अर्थ के मिथ्या होने मै निश्चय बुद्धि हो । एवं परिश्रम द खकर अन्यथा ( म्वतः मिद्ध अर्थ मै यत्न न कर ॥ ३ ॥ ( भागकी स्वतःसिद्धना दिखलात है ) इतनी बड़ी पृथवी के रहतं पलङ्गका क्या प्रयोजन है । जब अपनी वाहु अपने शरीर ही में है तब उपर्कण ( तकिया ) का क्या प्रयोजन है । अञ्जली रहते थाली लोटा कटारा का क्या काम है । दिशा भौर पलकलंक होते वस्त्र से क्या काम है ॥ ४ ॥ 0 श्रीधरस्वमिंकृत भावार्थदीपिका । मनु दिक्सद्भायो नाम ननत्यमेव घरकलम अन्न तोयं वास स्थान याच्याप्रयरनं पिना कधं प्राप्येत तत्राह। गणि अपडानि । परान् विभ्रनि पुष्णन्ति फलादिभिये । गहा गिरिदयः ननु कदाचिषामलाभ किं काय्य तत्राइ मानतः हरिः सममान शरणागतान किन अवनि न रक्षति । किंवादस्य पूर्वत्रापि सम्पन्धः । उक्ता-भोजमाछादने चिन्तां गया कृर्षन्ति वैष्णवाः । मोऽमी विश्वम्भरी देवः कथं भक्कानुपेक्षते इति लेन यो, दुर्मवस्तेमाधान ॥ ५ ॥ . तदा तेन किं कर्तव्यम् हरिस्तु सेव्य इत्या प्रर्ष पिएक सन् तं भजेत् । भजनीयरवे हेतवा खचित्ते खत एवं सिंच यत रमा अतएक यः प्रियः तम्य मा मेवा सुबकमेव । अर्थः सत्यः न त्वनात्मपन्मिध्या भगवान भजनीय गुणः । मनन्त निरप एपम्मतः सं मजत, नियतार्यः मिभितस्वरूपः । नमधाम निरंतः समिति बताकर समिति बतातामकरवं अतिम प्रमिलने सति संसारतोक्विाया उपर माशोप्रति ६ ॥ -- ·भीरतामिकत भावार्थदीपिका । पतदेवांग्यचिन्तानिएका ब्रहपति का इति । ता तथाभूतां परस्प हरेनुचिन्तां धारणामनारस्य पशु कर्मजड़ान् विना "यथापशु- रेसबानाम" इति श्रुतेः मसती विपचिन्तां को माम कुर्य्यात् । तया चिन्तया वैतागयां पतित तंत्र मकर्मजानाध्यात्मिकाति केशान सेवमानं जनं पश्यन् । वैतरणी यमद्वारस्था नदी तान्यत्वात् संमृतिपैतरणी ॥ ७ ॥ तामेव धारणा सविशेषमाह केचिदिति षभिः। केचित् विरलाः। स्वदेहस्य अन्तर्मध्ये यत् हृदयं तत्र योऽधकाशस्तस्मिा वसम्तम् । प्रादेशस्तर्जन्यंगुष्ठयोर्षिस्तारः स एव मात्रा प्रमाणे यस्येति इदयपरिमाणं तत्रोपचयंत । कञ्ज पनम् । रथाङ्गं चक्रम् ॥ ८ ॥ श्रीराधारमणदास गोस्वामि विरचित दीपन्याल्य तहिप्पणी। निधितेति । निश्चित स्वरूपं येन स निश्चितस्वरूप इति ॥६-९॥ - श्रीमद्वीरराघवाचार्यकृत भागवतचन्द्रिका । ननु छलफलमनंतोयंधासःस्थानञ्चयाच्यादिप्रयत्नविनाकथंप्राप्यततत्राह । चीराणीति जागांतनवरानि पथिमार्गेनमंतिकि। परभृतःपरान्विप्रतिपुषणंतिफलादिभिर्येतेऽघ्रिपाः भिक्षांनदिशतिवाफिनप्रयच्छतिकिमित्यर्थः । सरिनोनयःअशुष्यन्किं गुहा पर्वतषिला. निरुद्रा:निरुद्राकि मनुकदाचिदेषामलामेकिकार्यस्यात्तत्राह अजितइतिउपमन्नान्शरणागतानजिनःसर्वेश्वर नावतिमरक्षतिकि। कथयोधनेनयोधुर्मदः तेनांधानकार्यानभिज्ञानकम्माखेतोः भजन्तिकषिभिरनाद्यर्थमपिदुर्मदांधानभजनीयाइत्यर्थः ॥ ५ ॥ इतरंदुःसेव्या:हरिस्तुसुसेव्यउक्तगैस्यायस्थितेरवैतृष्णयाद्भगवत एवप्रीतिविषयत्यादित्याह एमिति स्वचित्तस्वकीयचित्ते एवंसिखं. उक्तानुसन्धानपरेसतिविषयान्तरविरक्तचिविषयभूतायआत्मत्वादिगुणकः यत्रचयस्मिन्सेव्यमान संसारहतूपरमश्ववन्धतुभूता- विद्यानिवृत्तिश्वभवतितंभजेतेत्यन्धयः भजनीयवस्योपयिकगुणानाह आत्मत्यादि आत्माऽतःविश्यधारकः धार्यस्यशरीरस्य जीवा मेनाधारकपरमात्मानुथर्तित्वंयुक्तमिभिप्रायः यतआत्माऽतएप्रियःनिरतिशयप्रीतिविषयकः आत्मसम्बन्धादवहिदहापत्यकलत्रादि- कंसप्रियवदाभाति आत्ममोऽध्यात्माहरिप्रियानिमिर्गतिशयमुम्न स्वरूपाचस्याप्युपलक्षणम् अनपत्रार्थःनितिशयपुरुषार्थस्वरूपः निरति. शयसुखमेवहिपरमपुरुषार्थः पुरुषार्थस्वरूपस्यापिदर्भगवंऽभजनीयत्वंम्यादनआह भगवान्हे यप्रतिभटसमप्रशानशक्तिवलैश्वर्यवीर्य- नेजःसम्पन्नःस्वरूपस्यज्ञानादिगुणानानपरिच्छिन्नत्वशङ्कांव्यायनर्यात अनन्नहतितमुक्तविधं स्वप्राप्तिधिरोधिभूताविद्यानिवर्तकमात्मानं तितातरविषयवसृष्णयानिरतिशयसुखरूपपरमात्मापासनाचसुखितःनियतार्थः नियतप्रयोजनः फलान्तरनिवृत्तइत्यर्थः उपासात- त्यर्थः ॥ ६॥ एतदेवान्तरचिन्तानिन्दयाद्रढयतिकानि नमीश्वरमनारत्यतामितिपाठेश्वरचिन्तामनाहत्येत्यर्थःकालोकः ऋनेपशून्पन्विनापरानु- चिन्तामसिरचिन्तामसतीमशोभनांकुटानामपशुंग्वतथाकुर्यात्तथाकुर्वपरित्यर्थः पगनुचिन्तयावतरगयांयमलांकमिन्धीतसरशे संभाग्दत्यर्थः । पतितं तत्रचस्वकर्मजानाध्यात्मिकादिलशान्जुषाणंसंवमानं पश्यन्कःकुर्यानितिगामम्बन्धः ॥ ७ ॥ एवंफलान्तरतदुपार्यानवृत्तम्य. भगवद्ध्यानप्रकारमाह केचिदित्यादिना भगवद्पामनायाहुल्यन उपासकबाहुल्यान्केचिदिस्युक्तिः ननुखासम्मतधेन स्वदंडस्यान्तमध्यं याहृदयाघकाशस्तत्रवमन्तंप्रादेशमा प्रादेशमम्वन्धिनीमात्रावपुः परिमाया यस्यतंहदयान्तः प्रादेश- सम्बन्धिमात्रयापर्गिच्छन्नम् । “यस्त्धेसमेनंप्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानंवैश्वानरमपाम्ते" इतित्रलोक्यशरीरकंऽप्युपामकानुग्रहाय उपा- मनायाः प्रशसम्बन्धिमात्रया परिच्छिन्नत्वश्रवणात मृदयकमलस्यांगुष्ठमात्याच एनर्जन्यंगुष्ठविस्तार प्रादंशम्तापरिमितमित्ययुक्त- मितियोसव्यं कलङ्कमलरथाङ्गचक्रन्दक्षिगावाहुभ्याङ्कजरथानेवामाभ्यांश जगदविभ्रतमित्यर्थः एम्विधं पुरुषकाच दोगीश्वरा:धारणया स्मरम्तिधारणापूर्षकमुपासतइत्यर्थः ॥ ८ ॥ श्रीमद्विजयध्वजकृत पदग्नावली । ननुभधारशानांयोगिनांश्रित्यादिनाशरीग्याप्रामिद्धाधप्यपरिरक्कयोगिनांपुंसांकथमुपभोगःमम्पत्म्यतइत्यत्राह चीराणीति “पटची राणिगृहिभिर्दयानिपथितोरणे दरिद्रागाभिक्षणामाच्छादनकराणिच" इतिस्मृतः पथितारगो गृहस्थनिहितानिधीगणिजीवलाणि मुषकादिप्रभिन्नानिना । नन्तिकि भोजनार्थमितिचेत्पगन्फल पाकादिनाविभ्रानिपरभृतः आंध्र पावृक्षाःफलानि नानादिशतिवादिशाय- व शयनामिनिचेत गुहारुद्धाःपिहिताःकि नचिदिनिशंषः गुहामुमिहादिभयनकथंवामःमम्पद्यत इतितत्राह किमिति कृष्णावतानां धूलिधूसरांगानांसुहाकम् । सुहनव अतोयना धाशयाकबयोधनादिदुर्मदनांधान्यिकचक्षुराहतान् राजादन्किस्माद्जन्तिनभजत्यंष मतोमुमुक्षुणायरच्छयालब्धाशनादिनाभाव्यमितिमावः ॥ ५ ॥ इदानीमुक्तानुष्ठानपरिपाकप्रकारमाह एवमिति एवमुक्तप्रकारेणवीरच्छ्यालब्धाशनादिनावृत्तिष्ठाप्रससम्यम्वतःस्वतंत्रस्यहरः प्रसा- सचिरोखाधीमतयावर्तमानेसतिभगवानैश्वर्यादिगुणसमुद्रोऽनन्तःपरिच्छेदशून्यः आत्मापरमात्मादहपुत्रादिभ्योऽत्यंतप्रियाहतिक- स्थानितःसमुद्भूतरोमाञ्ोनियतार्थ*"एतमितःप्रेस्याभिसम्भाषितास्मि" इतिनिश्चितार्थःपुरुषस्तंभगवन्तम्भत । कदाचिदपितगजननमु प्रेतातताकिफलमत्राह संसारेति यत्रयस्मिन्संयमानेसेषकस्थसंसारहेतूनामविद्यादीनामुपरमः। विद्यादीमांसद्भाधेसास्तीतिशक्यशङ्का तएवनसम्तियतातिशमानोऽसुरप्रकृतिरितिभावः तदेकरमेयइत्यादिश्रुतिसिहरेः प्रियार्यपत्र। मकेवळसंसारहेतपरमःफलं । किन्तु- निम्बानंदानुभवलक्षणमोक्षप्राप्तितिवादः ॥ ६ ॥ परतवरमदेहात प्रेत्यमृत्षा एतहरि ममि मामिमुनेन सम्भषितास्मि सम्यक यथायोग्यसोभषिमामीतिनियताप्रति ।

·मामद्भागवतमा भीमद्विजयापजातपरतावली । भजनापरपर्यायापास गुणोपसंहारेणकार्यमितियवतस्तद्गुणकथनपूर्वकतदेवोपासनस्पधीकुर्वन्धिमोबाधकमाह ' संसर्वविदिति प्राणाएवेतस्मिन्पुरेजाप्रति इतिश्रुतेः पञ्चवृत्तिरेकोमुण्यप्राणएषयथासुप्तजनस्थेभिताया। तथासहरिरसान्वेत्तीनिसवितरिस्थिवा- नुभूयशानंदानुभवनास सोंगुणपूर्णः मारमाखामीत्येवंगुणानुपसरस्यसत्य॑सर्वतःसारमानन्दनितिम्बिष्णुम्भजेतोपामीन भाभिण्या- ध्यादिसमुद्भवेऽप्युपामनेनहातमित्याशयेनोक्तंसर्धात्मनेति अतोऽन्यतःपरमात्मानुष.सनेऽपिमात्मपातः महितकरणादिनाखात्महममान्य दांचापत्यानित्यदुःखतमप्रामि स्यादित्यन्धयः चशब्दस्तत्तयोग्यतानुसारेणस्यस्मिन्नर्थे "यथैकस्तुबहसुप्तानसुप्तःपश्यतिप्रभुः यएमवमा विष्णुरनुभूःपरिकीर्तित"इत्यादेरुक एपार्थाति । खेच्छयानुकूल विग्रहप्रहणाद्वानुभूः अमेनप्राणनदत्तानिचे शलक्षणानिफमांणीयामम्म शब्देनकर्मागयुच्यन्तेषांफलपर्यन्ननिधायकनिधिपालनत्यात स्वामित्वाचाऽऽनन्दनिधिहरिस्ता ॥ ७ ॥ भगवदुपामनाम कुर्याणम्यपशोरपिपलमगयंनास्तीत्याह कस्तमिति नरकेविगततरमारवाद्वैतरणानामनदीयातस्यां हरेरनुपासमास्य- दोधापतितस्वकर्मजान्स्वकृत कर्मम मुङ्तान्परितापानसर्यतादिशमायातानदुःखविशेषान्जुषाणं जानंजर्मगुरुशास्त्रोपदेशहष्टयापश्यंस्तुश. मचितवादशन :म्बनिवर्तकाल घुखिगोचरमुखप्रदहरिचपश्यनकोषियेकी भगवंतमनारत्यासतीमशुभांपर चिंतामितरविषयामुपास्ति लक्षणांस्मृतियुंज्यात पशुवंधियको खराहित्यमृते । यदियुंज्यातहिसपशुरेषनविकीत्यन्वयः “चतुःद्यपियाषिप्रोषामुदेवनविदति बेह- भारभराकांतःसवामणगांभ" इति॥७॥ योग्यतातारतम्येनाधिकारिणबहुत्वात्स्थूलरूपोपासनायोग्यानांतदुपास्तिमाभिधायाधुनाखदेवदयकमलकर्णिकानिकेतनात्मोपासमा. योग्याना तपासनाविधत्त कमिदिति फेचिदात्मापासनायोग्याः स्वदेहांतहंदयावकाशंषसंतंप्रादेशगानप्राशपरिमाणं । कंजपग- गंसुदर्शनंशस्वंपांचजन्यगदांकीमादकींधारयतीति कंजरथांगशखगदाधरस्संधारणपातलधारराषद तिमनोवृत्यास्मरलिम्बयः ॥ ८ ॥ श्रीमजीवगोस्वामित क्रमसन्दर्भः । एवं तब तत्र भगवत्येव तात्पठ मति स्वमित्त खत एष पिसः श्रीभगवानव परमपुरुषार्थतया सेव्यः कि तत्तवाग्रहोत्याह एवं चित्त इति तस्माद्भारत सध्वात्मा इत्यादिना यदुक्तं तदेव पुनर्मिणीयत इति भावः । चशदनानुषङ्गिकर्मचाविधानिवृत्तिः फलमिति बोधितम् ॥६॥ व्यतिरेकण संबंध द्रढर्यात कस्तामिति ॥ ७ ॥ भय तत्राप्येकदेशिनां मतमाह चिदित्यादिसाईचतुफैः व्यप्रयन्तयामिण एव धारणेयम् । गम्भॊदकशायिरूपसमयतामिधा- तु तृतीयस्कन्धे तत्तवर्णनानुसारंण झया । सैव मुचिता तं सत्यमानन्दनिधि मजेत इत्यनेति ॥ ८ ॥९॥ १० ॥ ११ ॥ श्रीमदल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । मनु सर्वत्र सर्वपदा अन्यदीयाः साधनेनैव सिध्यति । क्षितिपिफस्यचिद्भवति । अतस्तदाशयास्थातव्यं । तदनुरोधनमा रेहम पराधीनः । बहकलाविकर्माप साधन साध्यम् । अतः सर्वदा सर्वनरपेक्षस्याऽशक्यत्वात् किचिसापेक्षतायां कर्तव्यायां मनपालालं वि. शदितिन्यायेनसर्वथापेक्षतेषास्तु तत्राह । चीणि किं पथिनसंतीति चीराणिवस्त्रखगडाः। पतिततसंपादनार्थ मप्यन्यत्रमगंतव्य मिति भूचितम् । अघ्रिपाः वृक्षाः परभृतः परानेविति । नतुतत्फलैस्तेषामुपकारः कश्चन तेहि पकंफलं स्वतएवत्यजति ईषत्यकंतुचालमेन तेतुर- वारूपावैष्णवाश्च भगवजीवार्थ जगतःमृष्टत्वात् एकपरित्याग अन्यदीयं तद्भवति भतचीराग्यपिभगवदीयानि मार्गावभगीयाः गतिसाधनस्यात् । अतस्तेऽपिकिवस्त्राणिनप्रयच्छतीतियोजनीयम् । पादसंबंधात्तहानलझते। गर्नमात्रेवक्षणधिलंबाद्वाफलवानातभिक्षाप्रदाः तेषां हस्तस्याशुद्धत्वं नवारितम् अघ्रिपाइति ।जलानिरिक्तं धनभनयंतिजलंच अंघिभिरवपिवंति। आतपादिभिश्वशाखा:शुखाः बमस्थाः महिष्णवश्वपरार्थकांतजीधिनच अतस्तेष्वेवमाधुकरी कर्तव्या । जलार्थमपिनलीकिकांपक्षा इत्याह । मरितोऽप्यशुष्यनिति तदाहिमा- पेक्षा भवति । सरितां वहुत्वं महत्त्वंच सर्वप्रसिहं शीतपातातपवर्षानिवारणार्थ मपिनान्यापेक्षाकर्तव्ये चाह रुचागुहाइति । तेषां निरोधस्याश्रवणात् । ननुकदाचित्सर्वाभाव तुहा सुचध्याघ्रादिमये कि कराव्यं । तत्राह । किमजितोऽवति । केनापिनजितामतिसमर्थः उपपन्नान शरणागतान् किनाति । आग्रहेण सर्वत्र कथन तथाधिकारिणाऽपितथान कुर्षतीति । एवंसर्व कार्येवपिसिवाये अधिका- रिगोऽपिमूत्वा धनदुर्मदांधान्भजात धमेनयोदुष्टो मदोगवस्तेन अंधान मागतस्वरूपानभिज्ञान् । कस्मातोभतीतिम जानीमः ॥ ५॥ एवं प्रसंगादग्यानुपदिश्यतारशेननिरपेक्षेण यतकर्तव्यं तदाह । एवं स्खचिसहति । भजनीयोपार्जन क्लेशाभाषायाह । एपंखवित्तति एवं प्रकारेण सर्वनरपेक्ष्य योतःकरण प्रेरण या साधयति । सोनाकरोतिष्ठतीविषारम् । मतएवमस्माडेतो ऐवं प्रकारय पाखविते स्वाधीनेचिशेखतएषयाम्यतिरकणेवसितिसिद्धीवात मजेतेतिसंबंधः । तारशस्यमगधतः भजनीयंगपंवक्तुं सर्ष पुरुषाये देखत सर्ववियनुभूश्वसर्वात्मायथासुप्तजनेदितैकः । तंसत्यमानंदनिधिभजेतसर्वात्मनातोऽन्यतात्मघातः ॥ ७॥ * अत्रसर्वधिदात्मासत्यमानतनिधिमिविपदचतुश्यनादादयः प्रधानस्येत्यत्रोकसाधिकारिसाधारणमुपसंहार्यसचिदानंदसायो- तिगुणवतुष्टयंसूचितमितिकातम्यम् ॥

·श्रीमाना धिनी! on जनस्वादिः बालवास्त्रियावर नियत्वावर मर्षवादगवस्था भगवानंतरवमिति हेतुमदापोऽपि- विशेषयामा प्राणिनां सर्वोपथिकरूपाशिपंच । खारमादेहः धनावर नित्यकर्मच। सब भगवान पोपीप्रवाह । प्रथमतस्तेषामा मासः अधिकारिक प्रतितस्वेन प्रकाशमानोऽपि । तस्मारवयंसेम्यः । उपपरपासेवनमुकं रुच्यासेवनमाह प्रियाति यथाप्राणः पर्णादेहः प्राणिनां प्रीतिविषयोभवति । भारमरक्षेनप्रीतिषिषयरषे प्राप्तेपिपुमर्यस्पीतिषिषर कथनप्रीतः परिच्छिन्नत्वज्ञापनार्थम् । अतः सामीतिरकंत्र धिनियुका नाम्यतयारवेनगृहयाति । अतः सर्वरूपे एकस्मिमेवप्रीतिः कर्तव्या । अन्यथा खंडशः एकस्मिकरूपवाक्रियामा जानसपुरुषार्थ साधयेत् । प्रीतिस्तुभगवयमः । भगवान् सर्वेभ्योजावेभ्यः तसंशोदत्तवान् मुखार्थम् । अतोयत्रैवप्रीयते तत एवमुखं भवति । ततःखसुखमेवस्वस्यभवतीत्युकं भवेत् । मतोदेहादिभ्यः प्रीतिमाच्छिपभगवतिस्थापयस्थितिभावः । अर्थोधनरूपः । यावत्कार्य तेनमविष्यति तस्मर्व भगवतामविष्यतीति । अर्थशब्दस्यपंचायाचकत्वात् पंचरूपोऽपिभगवाद । सर्ववहार्यः सर्वधनरूपःसर्ववस्तु सपमा सर्वप्रयोजनकपः । सर्वनित्तिकपेण सर्वनिषकच । भजनेचैतेधर्माः भजनीयविषयतावच्छेदकत्वेन गुणोपसंहाण्यायेन प्रायाः सयासतिसारमकतयाभजमभवति किंच भगवाम्पड्गुणेश्वयंसम्पन्नः ऐश्वर्यापर्थमपिखस्यसेवमं भवति । श्रीशदनात्रशोभापाया बिच मनतः देशकाला परिच्छिन्नः नित्यः एतावतापंचविंशति तस्यानिषड्विंशश्वमहाविष्णुः षविंशति प्रकारेणसेवितव्यः तत्रात्मा द्विविधः जीवनमभेदेन प्रियएकादशषिधः एकादशेन्द्रियभोग्यत्वात् अर्थःपञ्चविधतः । भगवान् पड़ावधः । अनंतोद्विविध- च । पर्वसर्वप्रकारेणसेषितव्यइत्यर्थः। सेषकस्यमधिकारिविशेषणभूतधर्मद्वयमाहतभिवृत्तोनियताति पकंसंवतोऽन्यनिवृत्त्यर्थम् एकंच भगवतिदाव्यापम इमौषधर्मावावश्यको अन्ययासर्वप्रकारेणसेवितोऽपि न पुरुषार्थोभवति सर्वतोनितः अन्यथाब्रह्मालम्बायोमवेत नियतः भगवत्येत्र भर्य:पुरुषार्थोयस्य भगवान्वा अन्यथासंशयास्माविनश्यति । यद्यपिभगवानेत्रफलंनचान्यापेक्षते । तथापि मानुषंगि- कंफर्म संसारहेतोःअज्ञानस्य । मगवईमुक्यस्यवानिवृत्तिभवति । चकारास्सायुज्यादि ॥ ६ ॥ • एवं भजनस्यसर्वोत्तमत्वंप्रतिपाद्यतारशस्याकन शोचनाह कस्तामितिः। तांभगवतःपरानुचितांच्यानरूपचितमामृतेपम्बिनापशून नरस्पमकरवामसतीचिंतकनाशकांदेहादिचितांनामेतिप्रेसियुंज्यात नियमिक्षयोजयेत् । अज्ञानाचतुनामयोजनं । तत्कृतमपकाशात्या स्वायुज्याद अपकारंगणयति पश्यन्जनमिति यथाभगवद्भजने भगवदीया:षड्गुणाःस्वस्मिन् संक्रमते तथादेहादिभजनेतरता: परोषाःसंक्रमते । उत्पत्तिः नाशः दुःखं कर्माणि परितापः हीनत्वंच तदाह जनमुत्पद्यमानम् । पतितस्वस्थानाच्युतमृतमितिवापत तरिगवांयमशारस्थितमाम अनेनासतीपरिप्रहेमृतीवैतरिगयांपततीतिमूचितम स्वकृतविविधकर्मफलंबसेषमानम्।परितापःशोकारयः मनःकोवायतविहायविषमक्षयिष्यतीतिप्ररोषनार्थनबहुवतव्यमितिभावः । सर्वार्थनिश्चयपूर्वकं भक्तिमार्गानुसारेगमगपाविषयक भक्वादिकं सापन कम्यमितिसिडम ॥७॥ मनाचिन्मतेसर्वनिर्धारोव्यर्थः मुख्यभगवदपंचतुर्भुजाविभानंदमानकरपावमुखोदराविरूपंजाथाभजनकत्तम्यामिति धारणा स्यूलस्थानेमजनीयंभगवतःमानंदरूपयोजयति । केचिदितिवचनात मात्रसर्वसंमतिः । अनेमहचानवाधिभावएक्रियते मतुरोषमित्तिः। यपिलांतरीपकपापारिनिवृत्तिःक्रियते तथापिसभापत्यसंपादकस्वाभाषाभरागादिमित्तिः भगवतोपाणिवत्वारिध्येयामि। मंगामा प्रादेशमा पुरुषमा पूर्वोक्तंच तत्रखनकट्यप्रादेशमात्रस्यैवेति वैभानरावग्यासिखत्वास शुषवादयेमातुशक्यस्यात् अपवा मत्यतिहदशांगुलमितिपुरुषादति रिक्तरूपतिरेकार्थमजते । अतिरिक्तमपि पुरुषाकार वसंतं तृतीय पुरुषं । तस्यमूलबर्ष पयति बजमिति कंजंकमल रांगच हस्तचतुष्टायेऽप्यायुधधारिणाम अनेनससारमामूचिता । प्रदेशेऽपितरवानि बारमापपिरवा सायंविधारति । धारणयापूर्वोक्तया स्मरंतर्गतविद्यमानत्वात् मांतर्मनमाकल्पममपेक्षते ॥ ८॥ श्रीविश्वनाथचक्रवर्तित मागदर्शिनी । ना कोतवाणोपायः कः तत्र साक्षेप क्रुध्यन्निवाह । चीगणि पत्रखगडानि । मनु ततोपि जाठरानलो टुधारः तत्र तयार। मशीपा मारकमेव भिक्षा विशन्ति दर्शत मनुष्याः खलु मा ददतु नामेति भावः यतः परान् विति फलादिभिः पुष्णन्तीति । aff पाना असन्तु भायमेवेति चेत् धिक् तब दिमित्याह सरितोऽसीति । ननु शिलावर्षात त्राणार्थ पर्णशाला माहिपेक्षितम्यति तमासा इति । गुहां प्रविश्य व्यापारयः भादन्ति चेत्तत्राह किमजित इति । व्याघ्रादीनामपि स एषाम्तर्यामी भक्तवत्समस्तान को समयिभ्यतीति भावः ॥ ५ ॥ बर्हि भजनीश्वरस्य तजनोपकरणानां चान्वेषणं तु कर्तव्यमेष योगिभिरिति चेत्तत्राह । वषिसे खत एव सिरः यतः मात्मा विचापहाता बासुदेव इति नाप्यावाहनादिभ्रम इति भावः । किश तस्य भजनं स्वत एव भवितुमुचितमित्याह प्रिय इत्यादि निर्वामियः समावत एव प्रेमास्पदम् न प्रेमास्पदत्वेऽपि पतिपुत्रादिकपोऽमर्थः । पतोऽर्थः परमवस्तुकपः पातुरूप- वर्षमातरात्मैव । यतो भगवान् सौन्दर्यादि गुणवत्वेन रश्यः । न च तत्र देशनियम इत्याह । मनन्तः सर्वग्यापकस्यात् सम्वदेणे स्थितः व भजने भमः कोऽधीत्याह । नितः भजनानन्दमग्नः सन् । नियतः प्रेमव भत्तावमुसहितोऽर्थः प्रयोजन तमाभूतः सन् । यहा नित्यमेतावन्ति मामामि ग्रहीतग्यानि पतायती कथा श्रोतम्या पतावस्पः प्रातयः कर्तव्याः बतावत् मा कम्पमित्येव नियमयुकानि कीर्तनभषणादीनि यस्प तथाभूतः सन् मजेत । यत्र भजने संसारहेतीविद्याया उपरमभ HANME कल न भकमते ॥ शानियोगियोमते तु संसारहेतूपरम एवानुसंहितं फलम् । चकार पाइपूरणे नियतार्थः निशल- ·. :) मी सामा) भीमशिनाशिनी । म्यतिरेकेब तदेवाह - इति परस्य हरेबुधि बासिब माफिर मारल्य पर कर्मजमान विमा परेव सानामति तेजसती विषयचिन्तां को नाम कुर्याक .. एवच वैराग्य भक्तरन्वयव्यतिरेकी व प्रदर्य पुनरपि योगिनां पूच्चोकधारणातोऽप्यति धामन्तोमियसिनापस्य भारखा. माह । कोचिदिति पूर्वोकराजधारणानिष्ठेभ्योऽप्यतिभेष्ठा इत्यर्थः । किंवा पस्यमाणानुसारेण बैराजधारणा यासेन शुगविता एष तदन्तर्यामिणश्चिद्धनरूपस्य धारणां कुर्युरित्यभिप्रायेणाह केचिदिति । अत्र धारणायर्या चतुम्बिधा योगिनः सम्भवति । तर प्रथमा भगवदरूपमनालम्बमामाः प्राणमनोधारणाधन्तः श्रीभागवतासम्मता विगीगा एष । द्वितीयाः पूषोतराजधारमा शुर- चित्ताः मृणालगौरायतशेषभोगेत्यावितृतीयस्कन्धोक्ततदन्तयामिधारणावन्तः । तृतीया बैराजधारणानन्तरव्यष्टिविरान्तर्यामिश्चतु . जापधारणावन्तः । चतुर्थाः खत एव शुद्धचित्ताः । प्रथमत पंष व्यष्टयन्तयामिचतुर्भुजधारणावन्तस्त एवात्र केचितशब्देनोच्यन्ते । प्रादेशमात्रमिति प्रादेशप्रमाणहदये ध्येयत्वात् । पुरुषं तावमात्रप्रदेशेऽप्यचिन्स्यशक्त्या पदशवर्षीयपुरुषाकारप्रमाण. सन्तं पर्याप्त कैथोरे इत्युक्तेः । वसन्त तत्रान्तर्यामितया कृतावासम् ॥ ८ ॥ श्रीमच्छुकदेवकृत सिद्धान्तप्रदीपः । कषयोधनदुर्मदांधाकस्मातोभजन्ति कधिभिस्ते नभजनीयाइस्यर्थः । मनु तर्हिवनखंडादिलामः कुतोभषेदत्राह पीराणिम्पि- थिनसन्ति पगन्युष्णन्तियेते अघ्रिपाः वृक्षाः दयाविधर्माध्रिपालकाः पा भिक्षाकिनैवदिशम्तिमेवप्रयच्छन्ति सरितः गंगायमुनाचाः नयः शिवजलाः अशुष्यकिनिर्जलाजाताः किम् गुहाः गोबर्धनादिगिरिदयः रुवाः किम किश्च भजितः श्रीकृष्णः उपसभानिमय ति नरक्षति भापितुरक्षत्येव ॥५॥ एवंनियतः अनायाससिद्धः देहनिर्वाहरूपोऽर्थप्रयोजनंयस्यमा निर्वृतः वैराग्यसुखसंपन्नः मन् तेभजेत यत्रमजनसंसारहेतोः कार्य- कारणरूपप्रकृतिसंगस्योपरमश्वभति चकारस्तत्प्राप्सिमुचिनोति “मद्भक्तायांतिमामपि"इति श्रीमुखवचनान् विधयाऽविधायनिताया- मुपास्योपासकस्वरूपयाथात्म्यज्ञानवान् श्रवणमनननिदिध्यासनावृत्याजन्ममरणाख्यं संसारहेतोः प्रकृतिसंबंधाविमुक्कामवतीत्यर्थः त रावृत्तिमाहभगयान् मूत्रकारः आवृत्तिरसकदुपदेशात्॥११॥इति भजनीयं दर्शर्यात भगवान्म्वाभाविकपडेश्वर्यसंपनः । अमेनतात वर्षयतोन्यारत्ताः प्रियोऽर्थः ममेमप्रियपदार्थांतराभावउक्त आत्मा "कृष्णमनमवेहित्यमात्मानमखिलारमनाम्"इतिवष्यमाणात रुपाल्व मात्मपदार्थः भजनी योनतुतदात्मकः जीवात्मेत्यर्थः स्वधि स्वतएप्तिद्धः अनेनसर्वत्रम्वतः सिद्धमतसंनिहितवादर्शिता ममत इत्यनेनतदपरिच्छिन्नतोकाय एवंभूतस्तीतियोजना ॥६॥ भगवद्भजनहीनकर्मनिष्टजननिदयाभजनिष्ठांद्रदयति काति वैतरिययांपतितस्वकर्मजान्परितापान जुषाण मेवमामंजनं मला. रापश्यम् वैतरणीतुल्यायांसंमृनावापतितं पश्यन् यत्रसंमार हतूपरमः तां भजननिष्ठामनाहस्य असतीमशोभनांपगनुचिता भगधिनता "पशुरेवसदेवानाम"इति तिप्रसिद्ध कर्म जडविनापशुतल्यं विषेकहीनंजनं विनाषाकोनामकुर्यात् अनननित्यय खोजीधामखित: ७ ॥ साभेयमजननिष्ठामाह कादिनिषभिः । नत्रपंभिर्धारणामेकेमध्यानम केचिद्भागवताः स्वंदहस्यांनमध्ये यावकाशस्त प्रमों प्रादेशमा प्रादेशस्तर्जन्यंगुष्ठमात्रा मामात्रापरिमांयक्तंचतान “भंगुष्ठमा पुरुषंमध्ये भात्मनिमंस्थितं महात्वामृत्युमातिनाम्या पंथाविमुक्तय"त्युक्तम उभयत्रहृदय कमला पक्ष्य व्यापकस्यैष मुक्ष्मस्व विभतं । चतुर्भुजकंजरथांग शख गदाधरं पदापर धारणयास्मरति ॥ ८ ॥ भाषाटीका। क्या मार्ग में पुराने कपडा के एक नहीं है क्या वृक्ष फलों की मिक्षा नहीं देते हैं क्या जलको नदी मूम्न गई है क्या राने की पर्वत कंदग रुकगई है क्या व्याघ्रादिकों में परमेश्वर शरणागतों की रक्षा नहीं करते हैं फिर शानी लोग होकर धन मदसे मंधे जनाकारणों सेवन करते हैं ॥ ५ ॥ इस प्रकार में अपने चित्तमें आपही मिद प्रिय आरमा मर्थ रूप भगवान् मनंतको सुखी होकर विश्वास से भजे जिससे किससार हंतू का नाश हो जाय ॥ ६ ॥ केवल पशुओं को छोडकर उस परमात्मा कि चिन्ता को अनादर करके.मसत् चिन्ता कौन करेगा जोकि मपने कर्मों के दुरो को भागते हुये वैतरणी नदीमे पडे मनुष्यों को देखता है ॥ ७ ॥ कोर महात्मा अपने हृदय के मध्यमे अंगुष्ठ मात्र विराजमान चतुर्भुज शंख, चक्र, गदा, पन धारि परम पुल को कर॥८॥ -

·प्रसन्नवक्तुं नलिनायतेक्षणं कर्दम्बंकिास्कपिशावाससम् ।
असन्महारत्नहिरण्मयानन्द स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ६ ॥
उनिहत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरस्थापितपादपल्लवम् ।
श्रीलक्ष्मणं कौस्तुभरत्नकन्धरममानलक्ष्म्या बनमानयाचितम् ॥ १०॥
विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकैर्महाधनैर्नपुरकरणादिभिः ।
स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलैर्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥
अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसदभ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् ।
ईक्षेत चिन्तामयमेतमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥
श्रीधरस्वामिकृत भावार्थदीपिका ।
नलिनं पनं तद्वत् प्रसन्ने आयते वीर्षे ईक्षणे यस्य । कदम्बकुसुमस्य किअल्कः केशरः तद्वत् पिशङ्गे पीते वाससी यस्य । लसन्ति
महारत्नानि यषु तानि स्वर्णमयानि अनन्दानि यस्य । स्फुरन्ति च तानि महारत्नानि च तन्मयानि किरीटकुगडलानि यस्य ॥ ९ ॥
उनिद्रं विकसितं यत् हृदयपङ्कजं तस्य कर्णिकेवालयः स्थानं तस्मिन् योगेश्वरैरास्थापिती पादपलधी यस्य । धीरेष लक्ष्म सिहं
तद्युकं पामादिविहितो मत्वर्थीयो न-प्रत्ययः । कौस्तुभरत्नं कन्धरायां यस्य । अम्लामा लक्ष्मीः शोभा यस्याः तया बनमालया आचितं
व्याप्तम् ॥१०॥
बिग्धत्वादिविशिष्टैः कुन्तलैधिरोचमाने आनने यो हासः तेन पेशलं सुन्दरम् ॥ ११ ॥
महीनमुदारं यल्लीलाहसितं तेन यदीक्षणं तस्मिन्नुलसन्तो ये भ्रूभङ्गाः भ्रूविक्षपाः तैः संसूचितो भूर्यनुग्रहो येन । चिन्तामयं चिन्तया
माधिभवन्तम् ॥ ॥ १२॥
श्रीराधारमगादास गोस्वामि विरचिता दीपनाख्य तटिप्पणी
न-प्रत्यय इति । लोमादि-पामादि-पिच्छादिभ्यः शनेसचः ( पा० ५।२ । १०० ) इति सूत्रण न-प्रत्यय इति यावत् ॥ १-१८॥
श्रीमहीरराघवाचार्यकृत भागवतचन्द्रिका ।
अवमेवपुरुषविशिष्टि प्रसन्नयऋमिति अनुग्रहोम्मुमुत्रनलिनपगंतवप्रसन्नआयतेदीक्षिणे यस्य कदंघकुसुमस्य किंजल्क
केसरस्तत्पिशंगवासमीयस्य लसति महारत्नानियेषु नानिहारांगदानियस्य स्फुरतिमहारत्नानितन्मयानि फरीटकुस्लानि यस्यतम् ॥९
रभिद्रधिकसितंयदहदयपंकजंहृदयकमलंतस्य कर्णिकैवालयास्थानं तस्मिन् योगीश्वरास्थापितीध्यानविषयी कृतोपावपल्लवीयस्थ
श्रीलंकमारेबलमचिन्हंयस्यास्तीति श्रीलक्ष्मणः पामादिविहितमत्वर्थीयोनप्रत्यय: तस्याकतिगणस्यात् कौस्तुभरत्नकंधरायांयस्व मत्र
कंधराशब्दस्तवामनवक्षः परः अम्लानालक्ष्मीः शोभायस्यास्तयाधनमालयााचितंव्याप्तम् ॥ १० ॥
मखलयाकश्मृिणमहाधनेरनयंग्गुलीयफ पुरकंकणादिभिश्च विभूषितं विशेषणालंकृतं निग्धत्वादियिशिटैः कुंतलैपिचमाने.
माननेयोहासस्तेनपेशलं सुंदरं तत्र स्निग्धाः मस्नहा भाकुंचितावकाः ॥ ११ ॥
अदीनमुदायलालाहसितंतनयुक्तं यदीक्षणतेनालमंतायभूभंगाः भ्रविक्षपाः नः ममूचितोमर्यनुप्रहायन तचिंतामयंचिताविषवं
बिमाप्रपुररक्षेतिक्रियाविशेषणंवा एवं बधीश्वर यावद्धारणयामनोऽधतिष्ठतेताघदीक्षतोपासीत्यर्थः ॥ १२ ॥
धीमहिजयध्वजात पदरस्नावली ।
लोकचतुपयेनतमेषविशिष्टि प्रसनषकमित्यादिना नलिनवद्रक्तपद्मदलघदायतेदीपेन गोयस्यसतथा कदंबाकणप्रियस्तहस्तस्य-
पुष्पस्याकिंजल्कमकुरविशेषस्तमत्पिशंगंपीतषासोयस्यसतयातं लसम्महाहारश्चहिरण्मयांगदश्चतिलसन्महाहारहिरणमयांगदस्त । स्फुर-
तिद्योभमानानिमहांति चरत्ना मियुककिरीटकुंडलेषयस्यसतयातम् ॥ ९ ॥
उभिद्रस्यविकसितस्यास्पंकजस्य कर्णिकायालयेयोगेश्वरैः सनकादिमिरास्थापितोपापलयोयम्यसतयातं श्रीरेवलक्षणचिपस्य
निमसात ऽस्तुभात्ममुद्रास्नातकोस्तुभतेनरोगयुक्ताकंधरायस्यसतथातम् मम्लानानामवपलषदलानालम्भीर्यस्याः सातयातया॥१०॥
मेवलयाकांच्या अंगुलीयकैरंगुलीभूषणैः महांतिधनानिगृहंतीतिमहाधनानितः निग्धामामलावतेतैः कुंचितापकाधनीलामतेकुं.
तकातर्विरोषमानेमाननेयो सस्तेनपेशलंगुएरर ॥ ११ ॥
मदीनलीलयोद्भताभ्यांहसितेसणाभ्यामुलसंत्योभुषो गेमस्फुरणविशेषणसंसूचितोभूर्य नुग्रहोयेनसतपातम्। तिचितयेतचितामयं-
पिसभा प्रस्मारसतितितोषियुधिवितंप्रदायज"इत्याद कियंतकालंचितनमनाह पापदिति यापधारणपासमप्रांगेमनोऽसमय-
तिहततापरितिशेषः ॥ १२॥

·.
सितत्पकम् ॥ १२ ॥१३॥
समाचक गयी।
किस प्रससवनं प्रसर्मभक्के व्यःफलदानावक्षस्प नलिनवत् भावतेवीसपस्य करंकिंजल्कवत् अर्धपीतारयुक
तभागेषांतेमुक्ताफलसहितरेखाकारचकदकिजस्कवसुषणेसकारगनबमुकावासकताकताशेषजीपयुक्तवेवरूपम् । एतारणं
भगवत पीताम्बरं लसंतिमहाररनानिपस्मिर हिरवमयेमंगदे मंगवाहामरण । स्फुरतिमहारत्नानि किरीटे मुरलयोश्चयस्य ॥९॥
उभिने विकसिते उदय रूपे पंकजे. याकर्णिकातस्मिन् यदालयं गुहं मूदुवाप्पग्निगततस्मिनासयोगेश्वरैरासमंतात्स्थापित
पादपल्लवं यस्य श्री लक्ष्मचिन्हयस्य कौस्तुभरत्न कंधरायां यस्प अम्लानालस्मीर्यस्याः सर्वदाप्रत्यापिकसितपुष्पयुक्का । बारश्या
बनमालयामेचितंपूजितम् ॥१०॥
मेखलयाकटिदोरकरूपया भंगुलीयकैचमहाधनः अमूल्यरस्मादियुक्तः उभयत्र विशेषणं नूपुरमेकमहाराजचिम्हरूपं भारिणम्देन
बलयादि स्निग्धानिश्चतानिअमलानिधकुचितानि नीलानियामिकुंतलानितः विरोधमानयबाननं तेनयोहासस्तेमसुंदरम् ॥ ११ ॥
अदीनंयल्लीलाहसितंसर्वेन्योयाबकेभ्यः सर्वफलवानेऽपिमसंकोचयुकमदीन लीलाइसितेनयुक्तं यहीक्षणं तेमउल्लसंस्यीयेसुपीत-
योभंगः तेनमूषितः भरिमधिकामनुग्रहोयेन पताशं चितयाप्रकटीभूतं राजाधिराजरूपमीश्वरमीक्षेत यावतमनाधारणपासपोगस्थितया
अवतिष्ठते चांचल्नप्राप्नोति ॥ १२ ॥
भीमविश्वनाथचक्रवर्तित सारार्थदर्शिनी।
महारस्नामि पारागादीमि ॥९
उभिदं विकसितं हतूपङ्कजं तस्य फर्णिकैवालयस्तत्र योगेश्वरैरास्थापितो पारपल्लवी यस्य तमिति तबकान योगेश्वरानपि ध्याये-
दिति भावः । श्रीलक्ष्मणं श्रीरंव लक्ष्म वामस्तनोरें लक्ष्मीरेखा तयुक्तं पामादिविहितो मत्वर्थीयो न-प्रत्ययः । कौस्तुभरत्न प्रचनाह-
रयमयसूध कन्धरायां यस्य तम् । आथितं व्याप्तम् ॥ १० ॥
महाधनः बहुमूल्यैः । स्निग्धत्वाविधिशिष्टैः कुन्तलैर्षिरोचमाने भानने यो हासः तेन पेशल मनोहरम् ॥ ११ ॥
मदीनमतिमाधुय्य यलोलाहसितं तद्युक्तमीक्षण उल्लसमुल्लासं प्राप्नुवन् भूभामा ताभ्यां संचितो भूरिरनुप्रहो येन तम् ।
चिन्तामयं चिन्तयेवाविभवन्तम् ॥ १२ ॥
श्रीमछुकदेवकृत सिदान्तप्रदीपः ।
प्रसध्यात्रानंदप्रदंषत्रं यस्यनलिने पन तबदायतेदी ईक्षणेयस्यकदंषकिंजल्कयत करवपुष्पकेसरबत पिशंगेवाससीयस्य मसति-
महारत्नानियेषुतानि हिरयमयान्यंगदाभियस्य स्फुरतियतामिमहारत्नानि च तम्मयानि किगरकुंटलानियस्यतम् ॥९॥
उनिहाल्पंकजस्यविकसितादयकमलस्यकर्णिकेवालयः स्थानं तत्रयोगेश्वररास्थापितोयानगोचरीकतोपावपल्मोयल्प
श्रीरुपलभमनिविद्यतेयस्यमः भीलक्ष्मणस्तम् पामादिपिहितोमस्वर्थीयो न प्रत्ययः तस्याकतिगणारयात कौस्तुमरमपरायांयस्य
अम्लानाविस्फूर्यमाणालम्मीः शोभायस्यास्तया माश्चितसर्यतोषिस्फूर्यमाणम् ॥ १० ॥
मेखालयाकटिसूत्रेणां गुलीयकादिभिश्वविभूषितम स्निग्धैः सस्नेहरमलेरुज्यलेः कुचित मौलवर्णरेवंविधः । कुंतनिरोचमा
आमनेयोहासस्तनपेशलंसुंदरम ॥ ११ ॥
मदीनेनोदारमा लीलाहसितेनयुक्तं यदीक्षणं तेनोल्लसभिंगभूषिोपैः सम्यकमुचितोभूर्यनुग्रहोयेनतम चितामषितामा मानी-
दाविर्भूतं तत भागताधिकारमयट पमध्ययमीश्वरमंतर्यामिणम यावन्मनो धारणयातिष्ठततावीत ॥ १२॥
भाषाढीका।
प्रसन्न है मुखारविंद जिनका कमल सरीके सौड़े नेप्रवाले रुदेव पुष्पके केसर सरीके पीतंब धारण किये गुपकासमाननमून
रत्न जडित सुषर्ण के बड़े बाजुषन्द धारण किये हुए चमकते हुये बहुमुल्य रलोके विरील धारण किये ॥९॥
खिला हुमा हदय कमल स्थानमें योगीशन जिनके चरण कमलक स्थापित किया जिनके समीका सिमविजिले
कंठमें निर्मल शोभा पाली वनमाला से शोभित है॥ १० ॥
कटिमेस्त्रला मुद्रिका बहुमूल्य नूपुर कंकणादिकों से तथा वीकने निर्मल पवार से सुमित मी प्रकाशमान
मुशोभित ॥११॥
उरारलीला वाली हसीयुक्त नेत्रों के सुंदर मुकुटी के चमनसे परी कामलों पर अनाते हमे ऐसे भगवान सबरी
देने जबतक कि मन धारणा में स्थित एसके तबतक॥ १२॥

·(५१) एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावहसितं गदाभृतः । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुष्यति धीर्यथां यथा ।। १३ ॥ यावन जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः। तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥ १४ ॥ स्थिरं सुखञ्चासनमास्थितो यतिर्यदा जिहामूरिममङ्ग ? लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासुः ॥१५॥ मनः स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रन एनां निनयेत् तमात्मनि । प्रात्मानमात्मन्यवरुष्य धीरो लब्धोपशान्तिविरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥ श्रीधरस्वामिकत भावार्यदपिका । तस्यैव ध्यानमाह एकैकश इति। मनुभाषयेत् ध्यायेत् । यद्यत् जितं जितम् मयलतः स्फुरितं पादगुलफादि स्थानम् भषया सचव भपोझ बक्ता परं परं जहाजान्बाहि धारयेत् ध्यायेत् । शुष्यति तस्मिन् निश्चला भवति ॥ १३ ॥ पूषोंकवैराजधारणाया एतमारणाअवमाह यावदिति । परे ब्रह्मादयोऽधरे कनिष्ठा यस्मात् कुतः, विश्वेश्वरे, द्रष्टरि न तु रश्ये चैतम्यपनत्वात् भनेन कापि भक्तियोगपश्यैतमेवेत्युक्तम् ॥ १४ ॥ एतापरासामृत्योः पुंसः कृत्यमुकम् इदानीं तस्यैव स्वयं देर त्यमिच्छतः कस्यमाह स्थिरमिति साश्चतुर्भिः । मन हे राजन् ! एवम्भूतो पतियंदा इम लोकं देह जिहासुः हातुमिच्छति तदा देशे पुण्यक्षेत्रे काले च उत्तरायणादौ मनः न सजयेत् सङ्गन प्रापयेत नरेशकालो योगिनः सिदिहेतू किन्तु योग एषेति रनिश्चयो भूत्वा स्थिरं सुखकरशासनमास्थितः प्राणाम् इन्द्रियायि नियवेदियर्थः ॥१५॥ पता बुद्धि क्षेत्रो बुद्धशाविद्रघरि निलयेत् प्रषिलापयेत् । तब क्षेत्राम मारमनि शुखे । तत्र शुरमात्मानम मारमनि ब्रह्मणि मवरुध एकीय लग्धोपधान्तिः प्राप्तनितिः सन् कृत्याद्विरमेत् ततः परं प्राप्याभावात् ॥ १६ ॥ भीमदीरराघवाचार्यरुत भागवतचन्द्रिका । अगपरकत्समशुभाश्रयगोचरध्यानाशयातदुपायभूतमुक्तरूपस्यैवध्यानकमविशेषमाह । एकैकशाति गदाभृतः परमात्मनः पादादि पारभूतियापद्रसितमंदस्मितावाध। मंगानि एकैकशः प्रत्येकंधियानुमावचिन्तयेत् । जितं जित भाषनयास्फुरितप्रतिष्ठितमितियावत स्पानपारगुल्फापवयवमपोखत्याराविशेषाकारणेतिभावः । सामान्याकारेणकृत्स्नशुभाश्रयगोचरज्ञानस्यापेक्षितत्वात्परंपरंजंघाजा. पारिस्पानंभीर्यवाशुस्यतिप्रसीदत्यनाकुलीभवतितयापारयेतात्मशुभाश्रयगोचरभक्तियोगारपत्रः पूर्वमिदमवयवशाविभावनंयत्नेनक संम्पमुत्पमायांतुमतीहानायोगात् ॥ १३ ॥ मतस्तत्सर्वयलेमध्येयमवयवशइस्याह यावदिति । परेनमारयोग्यरेयस्मात्सपरावरः तस्मिविश्वषामीश्वरेनियंतरिद्रघरिसोऽस्मिक कविप्राविशिरेपुरुषेभक्तियोगः विशेषाकारेणकरस्मशुभाभयगोचरः प्रीतिपूर्वकोषिधिोध्यानयोगः । याष नजायेतमोरपयेतताबस्क्रिय वसाने भाबश्यकानुष्ठानांतपुरुषस्यप्रादेशमा पुरुषमित्युक्तस्यपुरुषस्यस्थषिष्ठलपंदिध्यात्मस्वरूपापेक्षयास्थविष्टंधिप्रहप्रयतः समाहितमय भवतः स्मरेतेस्पर्षः । स्थविष्टकपराजस्यपूर्वोक्तरूपमितितुमंदरूपांतरोपासनायाएतद्रूपोपामनाउपयुक्तस्वात् ।। १४ ।। एवमेकैकमवयशियित्वापश्चादककांगध्यानपूर्वककृत्स्नध्यामाभ्यासउक्तः । अरशोपासनानिष्ठस्यदेहत्यागप्रकारंवश्यम्सारमन परमारमनिसमयप्रकारमाह स्थिरमिति यतियोगायदापरिपूर्णभक्तियोगसंपादकशरीरापस्थितिहेतुभूतप्रारम्यावसामकाले मंग हेराजनिमलोकंप्राकृतलोकजिहासुतुमिष्णुर्भवतितहागंगातीरोत्तरायणाविदेशकालाहिपुमनोनसजयेत्सतनकुहिम्नुजितमाणः जि सासुःस्पिरनिर्भयरेयस्थमुखमृवासनमास्थितः मनसाप्राणानींद्रियाणिनियच्छेदनम्यपराणिकुर्यात् ॥ १५ ॥ खबुखामियास्मिकयाबुवाऽमलयाभगषदुपासनेननितमलया मनः नियम्यबुटिव्यापारमावरतंकृत्वापतांत्रिीजीनिमये. निरपोरसेवामात्ममिमियछदित्यर्थः एषमात्मानजीवमारमनिपरमात्मनिअधरुभ्यसमलग्धोपशांतिःप्राप्तनि तिःसम्स्याहिरमेत् मंत भाडेपरमात्मनिसात्मसमर्पणावधिकमनत्याज्यमितिकस्यादिरमेतत्यनेमानगम्यते।माप्रयाणात्तत्रापिहिरएम।।१२॥इतिव्ययिनोपासना गामामाचारवर्तनीयरवेनतविभावकारस्याप्याप्रयाणादनुवर्तनीयत्वाचाहिमुमूर्षोः कस्यविरतिबिधेयासतएबधिरतामयपपिया बिहानुरिममंगलोकमित्यनेनयोगिनांसवमरमानहित्यमेवप्रतीपतेतथापि तस्यतावदेवाधिरंयावसाबिमोस्येऽयसंपत्स्ये" तिकरस्मयोगर रोरारममारण्धावसानएपपरमात्मसंपत्तिभपणानतेचामिदकत्वंनवमुमारनवाहितकणत्वेनाशकरवानसोनियोशिरमेतेस्पादिविधि विजयानुपपस्वासपरमरणानांहत्यमेवरमितियुजंयोगप्रभावाविशयनकरवानांसायतरवात । येषयोगमाहात्म्यारविमाएपप्रार Moviपुनःसंसारएपातएवमीमादीनानुजरापयादिकाल प्रतीक्षाप्रारम्भस्यापिनत्वावमतोपरत्वस्य प्रारम्भाषसानारयुकवार्य [११] ·(४९) भीम TER . -- भीमहिलामा पारवासी। सर्वांगस्मरबायकस्वस्मरणाकारमाह एकातियानेजितमनापासवधानविपर्यस्थानमवयवमपोमावशीकापपरपरमजितमन- ज्यस्तमवयम्पादमारपयांवरसित पुपितंवमितिपतषशासनेविकसितमुखहसितमितिलस्यते। मुरूपयन्ससांगोपनिप्रतिधिधामनोधार मेदापयायपाधीःशुन्यातेस|गध्यामानामवतितपातपाइदतः सर्वागण्यानासामचेतावत्पर्पतमेकावयवमनुभाषयोदिय:५५ इममेषार्थमुपसंहरति यावदिति परानमारयोऽप्यवरायस्मात्सपरावरस्तस्मिन् । रिसर्वसासिणि विश्वेश्वरहरी । पावरसी- तमोत्तमममहोपकारकोऽतपषसर्वतःप्रियतमातिमानपूर्वकप्रेमलमणमक्तिपर । पुरुषस्यास्यधीयोऽतिस्थूलसर्प । स्मरेत । तत्रापिनिरन्तर ध्यानासक्तःसनित्यक्रियावसानेप्रयतःप्रयत्नवानस्मरेतेश्यम्बयः ॥ १४ ॥ इदानीमुकविधोपासनाजनितहानेनापरोक्षकृतपरमात्मतस्वस्यतस्पसारादिशात प्रमादितस्वस्यवामिनोयहादेहत्यागेच्छा तदास गतेद्रियापमिमानिदेषतालयस्मरणपूर्वकमोक्षप्रकारमाह स्थिरमिति यतिनिर्जितद्रियप्रामोऽपरोक्षहानीइमलोकंदेहयदाजिहासुस्त्व मिति तदायथासुखभवति तथास्थिरमचलमासनमास्थितःकालेरेशेचकालस्थेसुदेशस्थेषुचविषयेषुषयावन्मनोमसज्जेत्सकंगकुर्यात मथमनसाखवशेनप्राणाविषयाननुधावंतीन्द्रियाणिचनियच्छेत् तत आहरेदात्यवप्राणानियत्प्राणायामानकुर्यादयजितासुमनपा प्राप्तप्राणप्रसादहन्द्रियप्रेरकादिशादिदेवानमनोऽभिमानिद्रेिमियच्छेतांद्राधीमांचितयेत् ॥ १५ ॥ मनममनोऽभिमानिनमिन्द्रयामलयाबुद्ध्यावुशिदेषतयोमयामियम्यतदधीनस्मृत्तांधुधिदेवतामुमाक्षेत्रोजीघान्तर्यामिणि हरौनिनयेत नितरांतदधीनाचिन्तयेत् क्षेत्रहमात्मानिदहमध्यस्थीनिनयेततक्येनचिन्तयेत् तंदेहगतमात्मानं हरिमारमनिसर्वगतेहरावकायत. रेकीभाषेनसश्चिन्स्यदेहादुकम्पलब्धोपशान्तिः प्राप्तसर्वाधिकमङ्गलास्यविष्णुरूपोधीरः कृत्यादिधिनिषेधलमयाकार्यादिरमेविस्यम्वयः "भक्त्यामाणवशनीवाजितप्राणोभवत्युत जीवस्योभगवान विष्णुः क्षेत्रवातिगीयते ततस्तुसएवारमाव्याप्तोऽप्यास्मेतिभण्यते हरोइरे वे नीतिस्तदेकत्वस्यचिन्तनम् अन्यत्रतनियम्यादिचिन्तनंनीतिरुच्यत"इतिप्रमाणेभ्यउक्तपवार्थोऽन्योनस्वकपोलकल्पितातिभावः । मनस्ताव इद्धितत्त्वेबुद्धितस्वंक्षेत्रोऽधिष्ठानभूतेतंक्षत्रद्रष्टारमात्मनिशोधितत्वंपदार्थेचिन्मात्रेतमात्मानं शोधितत्वंपदार्थभूतमारमनिशोधिततत्पहार्य मतेपरमात्मन्यवहायकीकृत्यभेदहेतुविद्याधिष्ठानम् यथार्थमानेन निरस्यकत्यात विरमेतेतिमायावादिनः एतांव्यतिपादियो समधिरूपहिरण्यगर्भात्मनिकारणात्मकेकारणात्मानमात्मनिशुशग्राययपष्टस्य कृत्याद्विरतास्यादितिपौराणिकंमन्याः इतिशयमपि प्रमायविरुदत्वापेक्षणीयमनतिचशब्देनमनः शम्दवाच्यरुद्रं बुद्धिशम्दवाच्यावाणीधिरिंखलामीद्वारासंत्रलय वस्खामांखसकारण पुकल्पततिक्षातव्यम् "उपोधिफेसमीपेवेति शांतिःप्रशममंगलेइतिच मंगलं भगवाधिष्णुः" इतिश्च ॥ ११ ॥ श्रीमजीवगोखामिकृत क्रमसन्दर्भः । यावदिति । भक्तियोगः केचित् स्वदेहालः इत्यादिनाक्तसाधनलक्षणाभिनिवेशः अन्यतः ॥१४॥ मनन्तरं पूर्ववत् च यदि महतकृपाविशेषण दिव्यष्टिता भवति, तदा विशेषोपलबिच भवेत् । म वेत, निविशेषविमानानु. भन तल्लीन पव भवति । तथैव निदिध्यासनमपि तेषाम् । तथाच स्थिरमित्यादि ॥ १५ ॥ तथा मन इति । तच क्षेत्र स्वरूपभूतया बुद्ध्या भात्मनि तद्रपृत्यादिरहित शुलं जीवे । भन्योः ॥ १६ ॥ श्रीमल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । मांगास्फुरणे पुनःएकैकश: अंगानिधारयेत एकंधृत्वातम्यम्वाधीनतार्या जातायां द्वितीयधारयेदिति धियेत्युकम् अत्रधारणा कमोषिक्षितः तदाह पादादियाघसितमिति तृतीयस्कन्धेम्पटभविष्यति गदाभृतइति प्राणनिश्चलताधिता जिजितस्थान साधीन खाधीनस्थानपादादिभपाह्यग्राहक बुद्धय ग्रगाभायात् त्यायित्वा तेनाप्रेणअन्यग्राचं अन्य ग्रहणं न तथा भगवदवयषस्यमधिकागमा: स्मर्तव्याः यथावुद्धिदोषाभपगच्छयुः तदपगमे बुद्धिर्षिशदामपति तथाअवयवांतरमपिमाति एवमुत्तरत्रापि यथायथाशिःशुखति तथा तथापधारयेदित्यर्थः इयंचधारणासंजातक्मवति ॥१३॥ यावत्पुमर्मतिमायत तावत्पूर्वोक्तधारणाकर्तव्येत्याह यावदिति परेऽवरेयस्मात् परापरावस्फुरणमपि सर्वोत्तमत्वरूप प्रेममा रंग माहात्म्यमानापरपर्यायम् अस्मिमिति स्वयंभक्त्यातंपश्यन्नाह दृष्टिरिसर्पसाक्षिण पूर्वोक्तम्पायेग सर्वपस्तुबुनायसवा प्रत्ययूपेणयाप्रकाशमाने योगपदेनस्वसाधनं साधनभूतं भक्तः स्थिररूपमुकं तावतस्थवीयःस्थूलं पुरुषस्यपूर्वोकस्य कियावसाने मग्निहोत्रादिकं कृत्वा अन्य प्रशुद्धावस्थायां सन्यासंगृहीत्वेतिकेचित् तदानिरंतरंस्मरणं भवति पक्रियावाहतुत्यनस्थान प्रविध: कन्वकल्पनांपक्षया साधकस्यकल्पनायाउरकुष्टरवात पुण्यतीर्य जलाप्लुताति नियमानामुकत्वाचा प्रयतःसावधान। सपा नियमप्रपिधर्मः मन्यभावनापरित्यागार्थवा ॥ १४॥ एवमंतकालेपाक्षिकदोषपरिहारार्थे योगसाधयित्वातस्यरशंपायस्वद्यापनायबुद्धिपूर्वक मरणप्रकारमाह स्थिमित्यादिना समर मेवदंगसनिनिहतमुसरांगमितिकेचित् । भषांतरव्यापारहत्यपरे । स्थिरमचंचलं । सुखकोमळ । पचासनाविरुवादिकामास मंतास्थितः । मनसाप्यन्यत्रगमननिवारितम् । अतः परंसम्यासोमित्यः । तदापासल्या सत्कर्षमस्याहानितिन प्राणायाम सरसम्यासमवयित्वाममयममयंभूतभ्य इतिमताभयदानमुक्त्वावयाएकोषिकामुमवारीपरीतियोजिम वाममणिप्रणवेनजीवयोगमयतित्वम् । एयरवातवामपदापायदाजिहानुर्भवति महोकर वादेशकाकापेमानकरत्यारा *पुष्पिमित्युके पचाधर्नामत्ययोलभ्यततरादित्यर्थः ।

·भीमन्माचार्यकोचिली । पति देणेवारिकाप्रमादिपुरवस्थाने आलेचपन काण्डमांगधर्भमनोमास कांदा विशेषयभूतपदेणादीवितव्या प्रतमाम दितितदावलंभगवावडं मन करवायांचारिमिभविष्यति तद्भगवतैवभाविष्यतीतिमनस्थैर्यविधायप्राणानियहरेत् । मूलाधारा अपानसंबोध्यताप्रापंनिधापाखानीमयोधनेनामावापामसहितम्यारानियवायुमूनयमित्यर्थः । मनसावुद्धिसहितेन चालनारिकमकरवा पतरसामर्थ्यजिवासोरेषभवतीतितरवसरस्मारयति । जितासुरिति एवंकृतवाजितासुर्भवति ॥ १५ ॥ पदाकश्चित्तप्रामाधिकाश्यतेतवाजयःसियोभवति । तदनंतरंखपुस्खामात्मबुद्ध्या संघातव्यतिरिक्तरूपयाममलयामचादिमिः शुखया नियम्पस्थिरंकुरषाप्रयत्न त्याजयित्वा स्वस्यक्रवेतियावत् स्वस्मिन्बास्थापयित्वा बुदयावासंयोज्यतांबुझिं मनःसहितांधा सेबडे शारीरे भारमनि यःक्षेत्रदेहादिअहमितिममेदमितिच अभिमन्यतेतस्मिन् प्रवेशयेत् तंचक्षेत्र भगवतोपविशेषे सजीपसमूह बमारमानि "अहमात्मागुडाकेशः सर्वभूताशयस्थित"इति वाक्यनिरूपिते भगवद्विभूतिरूपे तमात्मानं भगवति तस्मिन्नेव वा भगधपे अवमध्यएकीकृत्यपुनर्देशानुसंधानार्थमिच्छामकरवाधीयेभूत्वातत्रात्मनि लम्धोपशांतिःकृत्यातकर्तव्यात कोटिजन्मकृतात सर्वेभयएषप्रयत्न उपरतोमवेत समाधाविस्थित्वापुनागच्छेदित्यर्थः अत्रैवमुक्तिरित्येक पक्षः एवंस्थितेहः स्वयमेवख कारणलयाद्गच्छति परंतनानु- संघन्ते एततृतीयेवश्यते ॥ १६ ॥ भीमविश्वनाथचक्रवर्मिकृत सारार्थदर्शिनी । भस्यैव ध्यानमाह एकैकश इति । नु निश्चितं भावयेत् ध्यायेत् । जितं जितं ध्यानमाभ्यस्तं स्थानं पाहगुल्फादि अपोह्य त्यका पर परं जबाजाम्बादि धारयेत् खमनः प्रयोज्य प्राहयेवियर्थः । यथा यथा धीग्ध शुध्यति विषयलाम्पट्यं त्यजति तथा तथा धारयविति चित्तशुद्धितारतम्येनैव ध्यानतारतम्यमुक्तम् । तेनात्यन्ताशुषितस्य नात्राधिकारः फिन्तु पैराजधारणायामेवेति व्यञ्जितम् ॥ १३ ॥ मतएवाशुशचित्तत्वादेतदनपं यावद्ध्यातुं न शक्नुयात् तावबैराजरूपमेष ध्यायवित्याह याविति । परे ब्रह्मादयोऽवरे यस्मात् । कुतः, विश्वरे, रिन तु श्ये । भक्तियोगः योगाभूतध्यानलक्षणः । क्रियाघसाने भावश्यक.करर्मानुष्ठामामातरम् ॥ १४ ॥ अथ तस्यैव भक्तिमिश्रयोगिनः स्वयं देहत्यागकृत्यमाह स्थिरमिति । लोकं देहं यदा जिहासुर्भवेत् तदा देशे पुगयक्षेत्रे काले बोत्तरायणारी मनः न सजयेत् सन प्रापयेत् । योगिनः कालदेशी न सिवितेतू किन्तु योग एवेति बदनिश्चयां भूत्वा प्राणान् इन्द्रियाणि मनसा नियच्छत प्राणान्मनोनियम्यान कुर्यादित्यर्थः । तेन नियन्तरि मनसि इन्द्रियाणि प्रधिलापयेदिति चोतितम् ॥ १५: लम तम्मनः स्वबुद्ध्या नियम्येति मनो पुखी प्रषिलापयेदिति भावः । एतां स्ववुद्धि क्षेत्र वुद्ध्यादिद्रष्टरि जीधे निलयेत् प्रविलापयेत् तस क्षेत्रम् मात्मनि शुबजीधे तम् भात्मानम् आत्मनि ब्रह्मणि अवरुध्य एकीकृत्य लब्धोपशान्तिः प्राप्तनिवृतिः सन् कृत्याविरमेव । मुक्तस्य कर्मध्यान्तराभावादिति भावः ॥ १६ ॥ श्रीमच्छुकदेवकृत सिद्धान्तप्रदीपः । ध्यानमाह एकैफशाति गाभूतोध्येयस्यध्यातृत्राणायगृहतिकोमादकेः पादादियावदमितहसितयुक्तमुखावधिमानिएकैकशः धियाभावयेयायेत् । जितंजितंस्थानंसुझातंपादगुल्फाचम् । भपोह्यसुझातत्वेनादिनिधायपरंपरंघाजान्वादि धार्ययायचाशुस्यतितत्र- तत्रनिष्ठांप्रामोतितथातथाधारयेत्यायेत् ॥ १३ ॥ राजधारणासाधनभूतातावदनुष्ठेयैवयावत्साध्यधारणाश्रयेभर्तिमभत्यिाह यावदिति । अस्मिनुक्त शरीरिण द्रष्टरिमांतर्या- मिहिपरेऽवरेयस्मात्तस्मिन् विश्वेश्वरेसर्वेश्वरेयावतभक्तियोगोनजायंततावताकथावसाने मावश्यककर्मानुष्ठानावसानेपुरुषस्यराजस्यस्य बीयं स्यूल चतुर्दशभुवनात्मकं प्रयतः स्मरेत ॥ १४ ॥ मधेरभजननिष्ठावतोदेहविसर्जनप्रकारंवक्तुंभगवत्यात्मसमर्पणप्रकारंभगवत्सरूपंचाह स्थिरमितिचतुर्भिः अंगहराजन् ! यतिम- गवामयोनीयमाप्रारम्भकर्मक्षयकाले इमलोकं प्राकृतं लोकंजिहासुर्हातुमिच्छुःस्यात् तदादेशेपुण्यक्षेत्रकाले उत्तरायणादीचमनोमस अयशप्रापयेत् । किन्तुस्थिरंसुखमासनमास्थितः जितासुर्जितप्राणः मनसाप्राणमिद्रियगणनियच्छेद्भगवत्परं कुर्यात् ॥ १५ ॥ तम्सनाखवानियम्य एतांबुरिक्षत्र भात्मनिजीयेनिनगेनियच्छेत् । सर्वदहेंद्रियरूपंजडवर्गखान यम्यवस्मात्पृथतियेरिस्यर्थः । तमात्मानजीवम मात्मनिभगवतिनिरुभ्यसमयधीरोलब्धोपशांतिः कृत्याद्विरमेत भनेनस्वारमसमर्पणाधिसाधनातिदर्शिता ॥ १६॥ भाषाटीको। एक एक अंग बुरिसे भाषना कर गदाधर भगवान के पाद से लगाकर मुख हास पर्यंत जिस जिस स्थान में ध्यान सगजाब स उसको छोड़कर जैसे जैसे मन शुद्ध हो तैसे दूसरे दूसरे स्थान एं! भंगकुं] मन से ग्रहण करे ॥ १३ ॥ जापर्यंत ब्रह्मादिकोंसे बड़े रूप वाले द्रा विश्वेश्वर में भक्ति योग उत्पन्न न हो तब तक नित्य कर्म के अंत में परम पुरुष के स्थूल सावधान में स्मरण कराकरे ॥१४॥ राजन् ! स्थिर सुखदायक मासन में बैठा हुमा योगी यदि इस लोक छोडना चाहे तो पवन को जीतने वाला बाप उत्तम देश मन लगाववल प्राणवायू को रोक देव ॥ १५॥ Hejी 'मन को मकरस बुद्धिको क्षेपामे स्थापन करै उस सेवा जीषको परमात्मा में स्थापन करै मात्मा स्थित करकेधीर पुरुष पोनी गति को प्राप्त होकर संसार कार्यों से निर होजाये ॥ १९.

·.
न यत्र कालोऽनिमिषां परः प्रभुः कुतो नुदेवा जगतां य ईशिरे ।
न यत्र सत्वं न रजस्तममन विकारोन महान प्रधानम् ॥ १७ ॥
-परं पदं वैष्णवमाममन्ति तयनेति मेतीत्यतदुस्लिमृचवः ।
विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहदा हदोपगुहपाईपदं पदे पदे ॥ १८ ॥
इत्यं मुनिस्तूपरमेयवस्थितो विज्ञानहग्वीर्यसुरम्धिताहायः ।
स्वपाणिनापीडय गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्सूत्रमयेजितल्लमः ॥ १९ ॥
नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मादुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनिः।
ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैनयेत ॥ २० ॥
भीधरस्वामिकृत भावार्थदीपिका ।
तदेवाह न यति । यत्र मात्मस्वरूपे कालः न प्रभुः किमपि कर्नु न समर्थः अतएष देवा न प्रभव इत्याह । भनिमियां देवानां परः
प्रभुः कालोऽपि यत्र न प्रभुः, तत्र कुतो नु देवाः प्रभवः स्युः । देवनियम्यानां जगतां प्राणिनां का पास्याह जगतामिति । तीन
प्रभवस्तीत्यपेक्षायां निरुपाधिकवादित्याह ने यत्रत्यादि । यद्वा जगत्कारणाम्यपि न यस्य सृष्यादी प्रभवन्तीत्याहन यति । विकार:
अहधार:॥ १७॥
निरुपाधित्वं कुतः इत्यत माह परमिति । यत् यस्मात् 'मतत् भारमध्यतिरिक्त नेति नेनि इति एवम् उत्ममिच्छयः दोरारम्य
देहायात्मत्वं विमृज्य महंस्य पूज्यस्य श्रीविष्णोः पदं पहे क्षणे क्षणे हुदा उपगुह्य आलिप्य माम्यस्मिन् सौहर येषां तथाभूताः
सन्तः सवैप्णवं पदम् अतएव परं सर्वतः श्रेष्ठम् आमनन्तीन्यम्बयः ॥ १८ ॥
तस्मात् इत्यं ब्रह्मरखेन व्यवस्थिो मुनिरुपरमेत् । तु शब्देन यदि प्रयास्यचिति घश्यमाणात सकामाविशेष उकः । तमाह। विधाय-
तेऽनेनेति विज्ञानं शासं तेन जाता रकशानं तस्या धीय वळं तेन सुरम्धिता विहिंसिता भाशयाः विषयवासमा यस्य सः ॥ १९ ॥
इदानीं तस्य देहत्यागप्रकारमाह । खपाणिना पादमूलेन गुरं मूलाधारम मापीय निरुभ्य मनिस प्राणम उपमयेत ऊ नयेत ।
- जितः क्लमो येन । पदसु स्थानेषु माझ्याविषु । माभ्यां मणिपूरक स्थित दि मनाहतया मधिरोप्य । उरसि काठावोदेशे स्थिते
विशुरुचके । तम् अनिलम् ॥ २० ॥
.
.
श्रीराधारमणदास गोस्वामि विरचित दीपन्यास्य सहिप्पणी
यदि प्रयास्यनित्यस्याध्यायस्यैव द्वाविंशोको द्रष्टव्यः ॥ १९ ॥
नाभ्यादिष्विति । अत्र परोक्तेषु मणिपूगनाहतविशुद्धतालुमूलाबाचक्रवारम्वित्यर्थः । [पदचाभेदस्य विशेषविदतिरस्मद
प्रकाशित महानिर्माणतन्ने सप्तपञ्चाशदधिकशततमसंस्थाकतपत्रे द्रष्टव्या।] २०-२४॥
भीमदीरराववाचार्यकृत भागवतचन्द्रिका ।
मथप्रायंपरमात्मस्वरूपंवक्ष्यस्तस्मिन्वात्मसमर्पणावधिकर्मनस्याज्यमित्याह नयति पत्रष्णवेपदेकालोनप्रभुः किमपियन
समर्थः मतपवधानप्रभवइत्याह अनिमिषांप्रमादीनांदेवानापरः प्रभुःकालोयत्रनप्रभुःतकुतोषा:प्रभवास्यु रेवनियम्यामांजगता
प्राणिनांकापातत्याह जगाप्राणिनाये शिरेजगतियेन्ययमयन्देषाःतेकुतोनप्रभवः तमियाम्यानांजगतांत्वप्रभुत्वमुत्यन्यापसिमित्यः
सरनियाम्यसनित्रित्यर्थःकिंचयत्रपदेप्रधानतद्गुणाःसत्त्वादयःप्रधानकार्यभूतमहदहंकारादयवसकीयकार्यजननक्षमानमति १॥
यद्विष्णोःसंबंधिपरंसोरकष्टपद प्राप्स्वरूपपद्यतेगम्यतइतिरिव्युत्पत्तिः भाममंतिवेदाइतिशेषः किंकर्तुमिच्यमाममति पस्ति-
तन्नेति नेतीतिउत्सिमृभवः तस्यतिरिकमुस्खमिच्छवः म्यावर्तयितुमिच्छवः मनमात्मकंवतंत्रवस्तुनेतिनीतिबोधयतः काहादिमि
रमियाम्यंकालादीनांचनियंत्यत्सस्वादिकार्यास्पृष्टंच वैष्णवं प्राप्यखमपंवेदांताः मामनांत दौरात्म्यं रागानुपातचित्तषिमज्वरवाला
तहपदमहंस्याराधनीयस्यभगवतः परममन्यसोडदामनन्यसोररयेनादयस्यावादशः पवाऽनम्बसौहवावेदाताः माममंतीतिपूछा
बयः अनम्यतात्पर्यकाइत्यर्थः हवाहवयेनोपगुतपदेपरोक्षणे माश्लिष्यकृत्याविरमेततदातकरयोमवेदितिर्नेखाम्बयः॥१८॥
अथदेहादुकांतिमाह इत्यमिति इत्यत्परमेतदेहारितिशेषः तुशम्दः कृत्याद्विरतेहादुपरामस्यवैषम्पपोतकः इत्यसमावमा
रखेन एतदेवोपपादयति विज्ञानेति सबझारमकमितिव्यवस्थितमितिमतिर्विज्ञान भगवायुपासनात्मशानंतरगनात्म प्रत्यता
पत्रमित्यर्थः ताशस्यवानस्यपदीयतामयतेनधितः विहिसितः निःोपनियतः भाणपोयसमावस्यसयोकः योनीमाथि
मानपावमलेनगुरमूलाधारमापरिनिहायतत मापीरन्यनतमनिमापनावाविषयमावल्यानेकुरसमविवार
तितममहत्यर्थः ॥ १९॥

·श्रीमहारराघवाचार्यरुत मागबतचन्द्रिका। काभ्यांमणिपूरकेस्थितप्राणं यमाहताब्याख्यकमलेऽधिरोप्यतस्मादादः उदानगस्योदानस्योदानवायोर्गत्यासंघारप्रकारेणउरसिक- ठादयोदशस्थितेनिशुरचतप्राणनयेतततउरसः पियानुसंधायगंतव्यमनुसंधायमनस्वीयतचित्तः खतालमूलं खजिहाग्रपूर्षकस्य- पाप्रमार्गशमःततोबहुधागमनसंभवाच्छनकरित्युक्तमयेतप्रापयेत ॥२०॥ . श्रीमद्विजयध्वजकृत पदरत्नावली। एवमुत्क्रांतोहानायलोकमाप्नोतितमितरलोभ्योव्यावर्त पति नयति यत्रयस्मिल्लोकेऽनिमिषाणांरुद्रादिवानांप्रभुःकालोवायुन मभुःखाशक्तशोधकः "हरिश्चप्रकृतिश्चैववायूतषस्यादे:* येरुद्रादयोरेवा जिगतामीशिरेजगतिस्त्र व कार्यप्रवर्तयामासुस्तेदेवानप्र भवंति कुतोम्यावकाशोमकुतोऽपीत्यर्थः । यत्रयस्मिस्थानसस्वादिगुणत्रयंचखशक्तिप्रकाशकंन । विकारोवेभूतद्रियात्मकोई काचन । महान महत्तस्वंचप्रधानप्रकृतिश्चन । जरादिखधर्मापादिकानभवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ मनुकालादिसंसर्गाभावाच्छशविषाणवनास्तीतितत्राह परंपदमिति तणविष्णोर्विधमानं परंपदंप्राप्तव्योत्तमलोकमामनंति- पठतीरयन्वयः । अनेनयथाकालादिकृतोपद्रयोहरेनास्तितथालोकस्यापीत्युक्तंभवति यत्संबंधालोकोऽपिताङ्महिमामविष्णु:किंमहि- मेतितत्राह यन्नेतीति वैष्णवमित्यनेनप्रस्तुतोषिष्णुरयमुच्यते असत्तस्मातब्रह्मणइतरत्संमारलक्षणांदुःस्वमुन्सिमृक्षवस्त्यक्तकामाः विशिशधिकारिणाविष्णुंनेतिनेतिथिव्याविषनाकाशादिवचन तत्कारणमहदादिवपन तदभिमानिवधनन्युपास्यतहोगात्म्यंदुरात्मना मसुरप्रकृतीनांविद्यमानसंसारदुःखिज्यानन्यसीहदा अनन्यभक्ताहदानिरतिशयोहलक्षणभक्त्योपगुह्यपदपदमनसानिरंतरंपरिरभ्या- मुमापुः. एवंविधस्यहरेर्षिधमानमितिपूर्वेणाम्धयः पवायत्सर्वोत्तमंपरममंगलीवष्णुरूपमाप्तवान्तद्रूपमितरंथ्योव्यावर्तयति नयति अतत्तस्माद्ब्रह्मणाऽन्यदूजगदुत्सिमृक्षवस्त्याजयितुकामाः सयाएषआत्मानेतिनेतीत्यामनंतितदित्यन्वयः घदानामचेतनत्वेनबुद्धिपूर्व- कप्रवृस्यसंभवारकयंतदुक्तंमिर्गानुशक्यतइत्यत्राह विमृज्येति । दोक्तेननिर्णीयदारात्म्यंदुष्टोपास्तिमक्यविषयविमृज्यपद पदऽन्वहंहदो- पगुमापरोक्षीकृत्यानन्यसाहदाभूतभवद्भविष्यंतोऽमुमापुराप्नुवंत्याप्स्यतिवातायुक्त मुक्तमिति ॥ १८ ॥ संप्रतिज्ञानिनांदेहादुत्क्रमणप्रकरमाह इत्यमिति तुशब्दःप्रकरणभेदार्थः इत्थंस्थिरंसुखंचासनमित्युक्त प्रकारेणमुनिम्परमेदुत्क्रमितो भवत् । कथमत्राह व्यवस्थितइति दहादुत्क्रमणेव्यवस्थितोनिश्चितबुद्धिः । विज्ञानमात्मयोग्यशानंस्वविधिपयंतदे हक तस्यावीर्येण सुष्टुरंधितोदधाशयाबाहयांतःकरणंयस्यसतथोक्तः । विज्ञानवोतिश्रुतीषशानस्यब्रह्मणोरशोधार्येणेतिवा जितक्लम शरीरग्लानि रहितःप्रथमंखपाणिनागुल्फाधोभागेनगुदमपानद्वारमापीडच ततोपानद्वारनिरोधानंतरं । ततोमूलाधाराच्चतुर्दल पमादनिलमदान वायुमुरथाप्यनाभिहृदयोरस्तालुमूलभूमध्यमूर्धसुषट्रस्थानेषुक्रमादुन्नमयेदूर्ध्वगमयेदित्यन्वयः ॥ १९ ॥ संक्षिप्योक्तविशिष्टि नाभ्यामित्यादिना मुनिर्मूलाधाराच्चतुर्दलपनादुनीयनाभ्यांस्थितंषट्दल पद्मनीतमुदानगत्याब्रह्मनाड्याहृदिदश दलपमेऽधरोप्यसभिधाय ततादशदलपनात्तमरसिद्वादशदलपनयेत् मनस्वीमनःसमाधाननिरतस्ततोद्वादशदलपमाघथानाड्यंतरंन गच्छेत्याधियानुसंधायशनकैरसंभ्रमेणखतालुमूलंषोडशदलकमलनयेत् ॥ २० ॥ थीमजीवगोस्खामिकत क्रमसन्दर्भः तत्फलञ्च द्विविधं ब्रह्मकैवल्यप्राप्तिकुण्डप्राप्तिश्च, भक्तिसिनशाननिष्ठत्वाद्भक्तिमयमाननिष्ठत्वाच । तत्र पूर्वावस्था उक्ता । अथ उत्सरावस्थामजामिलादिन्यायन तव ६कुण्ठाभिव्यक्तिदर्शनार्थमाह, न यत्रेति युग्मकेन । अत्र श्रीवैकुगठस्य सचिदानन्दरूपत्वं श्रीभगवतेत्रोक्तम् । तद्यथा-एयमेतान् मयादिष्टाननुतिष्ठन्ति में पथः-जानकर्मभक्तिलक्षणान् मतप्राप्त्युपायान्ः ज्ञानकर्मणोरपि भक्तेषु भक्तः प्रथमतः कचित् कदाचित् फिश्चित्साहाय्यकारित्वात् । क्षेमं-मद्भक्तिमङ्गलमयम् । यत् स्थान परमं ब्रह्मति विदुर्जानन्ति। इस्थमेवोदाहरिष्यते च दशम-इति सश्चिन्त्य भगवान् महाकारुणिको विभुः। दर्शयामास लोकं स्खं गोपानां तमसः परम् ॥ सत्यं साइमनन्तं यदब्रह्म ज्योतिः सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः ॥ इति । उभयत्रापि चकाराघध्याहारादिना त्वर्या- म्तरं कष्टं भवति । तैरेव च तमसः प्रकृतेः परमिति बैकुण्ठस्यापि विशेषणवन व्याख्यातमिति ॥ १७ ॥ परं पदमिति । अतत् चिद्वयतिरिक्तं नेति नेनीत्येवमुत्स्रष्टुमिच्छवः दौरात्म्यं भगवदान्ममोरभेवष्टिं धिमृज्य अर्हस्थ श्रीभगवतः पदं धरणारविन्दं पदे पदे प्रतिक्षणं हा उपगुह्य आश्लिष्य अनम्यसीहताः नान्यस्मिन् सौहदं येषां तथाभूताः अन्तः यत् आमनन्ति जानन्ति तवैष्णवं पदं भीधैकुण्ठायमिति ब्रह्मस्वरूपमेव तदिति तातपर्यम् । अनेन भक्तिलक्षणसाधनलिनेन निराकाररूपमर्थान्तर निरस्तम् अत्र निराकारपरायणस्यापि मुक्ताफलटीकाकृतो देवाभिव्यनिता गीर्यथा-तत् परं पदं वैष्णवमाननन्ति अधिकृताधिष्ठित- राजाधिष्ठितत्ववत् ब्रह्मादिपदानामपि विष्णुनाधिष्ठितत्वात् परमिरयुक्तम् । विष्णुनैषाधिष्ठितमित्यर्थ इति । अतएव श्रुतावपि तस्य खमहिमैकप्रतिष्ठिनत्यम्-स भगवान् कस्मिन् प्रतिष्ठित इति खे महिति इति । अतएधोक्तम्-क इत्था बंद यत्र स इति ॥ १८ ॥ इल्यमित्यर्बकम् ॥ १९ ॥ २० ॥ भीमावलभाचार्यकृत सुघोधिनी । तस्यमुक्तिस्वंषति नयति पत्रात्ममिकालोनप्रभुःमनिमिषांदेवानांपरमुकारामुख्याधिकारी प्रमुःतेषामपिनियंता मनेनाधि. कारसामध्येचोकंतथापि भगवतिस्थितत्वासप्रभुः कुतोऽनुदेषाःईद्रियाधिष्ठातारः तेहिसर्वदासमाधिस्थितमिष्काशयति तेषामपि * कालशम्श्रेरिता:क्रमादितिशेषतात्पर्य । कर्मणिषष्ठी। [१२]

·इतोनिष्काशनेसामध्यमुतिकन्यायेमनिवारित तेषांसामग्रंमार जमायोशियति सजगतिभवः मतःकालस्यकालनिवम्यान
मतत्रसामर्थ्यमित्युक्तं यद्यपिकालप्रेराव्यतिरेकणगुणानायति अवधामसपासच्यापयति तयापिक्षोभणेकाळोगुणाधीनदति
तेषांपृषनिराकरणमाह नयति धकारात्प्रकृतिगुणाः अहंकारगुणाभ वैनिमपेनमहनारोपिसतुसपासपप्रध्यापकः मतोधपः
महानमहत्तवं प्रधानप्रकृतिः तत्रस्थितंकोऽपिनचालयतीत्यर्थः ॥ १७ ॥
नन्वेवंतस्यस्थानस्यकथंमाहात्म्यंतदाह परंपदमिति तत्सर्वेभ्यःपदेश्यःस्थानेभ्यःउत्कृर्षपदम अमरपुरुषोत्तमपाहरूपम् मतपषवेणवं
पतोषैष्णपरंपदमामनंतीतियोजनायविरयुद्देश्यममाममतातिताप्रमाणमकेवलभुतेःप्रमाणत्वेउपचरितार्थत्वाकस्प्येतमतमाहनेतिनती
त्यतदुत्सिमक्षवाति अतवमात्मण्यतिरिक्तम् मस्मिन्संघातेयंत्सिमृमवोभवंति तेतरणपमितिवदति तदेकंग्राहयम् मन्यस्याज्य-
मितिविवेकः मच तेषामुत्तमाधिकारादेवस्फुरणभविष्यतीत्याशक्यतेषामधिकारमाह विमृज्येति तेषामभितंगुणत्रयंवर्तते सर्वथा
रेहादौमात्मस्फूर्सित्यागः सर्वदोषाभाषरूपः नविद्यतेमन्यस्मिन् सौरदयेषाम् अनेनपूर्वोक्तम्यायेनमगषतिपरमाप्रीतिरक्ता साधनचाह
आईपदं भगवञ्चरणारविंदं पदेपदेक्षणेक्षणमनसःस्थापनस्थानेषा उपगुहाभालिंग्य मामनंतीतिसंबंधः एताररुकनाम्यया
भवतीत्यर्थः ॥ १८॥
इस्थमित्युपसंहारः एवंस्थितेदेहादिःस्वयमेवगमिष्यतीतिमाषः पक्षांतरमाह मुनिस्त्विति यदितत्रस्थितोनभधेत मननवत्साधनपरो-
भवेत् मित्रतत्स्वरूपंभासयतेचेतूतदातस्मादुपरमेत प्रकारांतरेणपुरुषार्थःसाधनीयाति तमेषप्रकारांतरमाह ध्यवरिपतति
विशेषाकारेणैतस्मिन्नेवपदेमनःस्थिरीकृत्यात्मानयोजयित्वाभगवत्साक्षात्कारब्रममावषाबहुकालमनुभूयतस्यविज्ञानस्यवलंप्राप्यविज्ञान
मेषया एअनुभवरूपयशानं तस्य वीर्यमासामर्थ्येनसर्वाज्ञाननिवर्तकरूपेण सुष्टुरंधितःशांधितारागादिनिराकरणेनशतःकृतः माशयो
यस्थताहशोभयेत् सम्यश्चित्तशोधनकुर्यादित्यर्थः तदाशुद्धचि सेवहत्यागार्य यत्नकुर्यादितितस्यागापायमा६ सपार्णिमापीडति
मूलाधारस्यपीडनंपाणिनाकर्मव्यम् एकवचनेनपाणिद्वयपक्षोनिवारितःगुदमूलाधारस्थानं ततःकुंडलिनीप्रबोधात् ततामूलाधारात्
अनिलमुत्थाप्यपदचक्रभेदनेनो नयत् तत्रषायोः स्थानभूतानिषट्चक्राणि मूलाधार स्वाधिष्ठान मणिपून, अनाहत पिशुद्धि भाशारूपाणि
गुदे गुहयमूल नाभी हदये तालुमूले भ्रूमध्येबस्थितानि तानिस्थानानिपात्येनाकानि चतुईलं षड्दलं अदलं द्वादशवलं षोडशवलं
द्विदलामति । तेगंवायोरूर्यनयनमार्जावेननभवतीति भन्यत्रगमनशंकयासाधनमाह जितक्लमइति वाय्वाकर्षणजितः पलमो-
येन ॥ १९॥
नाभिपयुतमार्जवम् अग्रवक्ता अतोनाभ्यांस्थितमहतीप्रयत्नेनहाधिरोपणीयं तत्रहत्पुंडरीकमूर्धनालमधोमुखंतद्वायुधशादू मुख्य
कर्तव्यं ततःप्रयत्नाधिक्यान्नाभ्यांस्थितमित्यनूघरधधिरोपणमुक्तं तस्मादप्यने नयनंदुर्घटं तालसूलस्थानेउसिउदानवायुरेषतिष्ठति
अन्योऽपियोगच्छत्तप्रसतद्भावमापन्नएवगच्छेत् अतआह। उदानगत्योरसितंनयदिति पूर्वाधिकारेहदयपर्यतमघवायारानयनम् अस्यस्थान
| नय मनिपूर्ववदाह मुनि रति नत्रसमावस्थितभावंप्राप्तस्य अग्रगमनार्थतद्भावत्यक्त्वापूर्वभावमनुसंधाय तयामहत्यायुद्ध चाग्रहणस्थापन
समर्थयामनस्वी महाबुद्धिमान् म्बनालुमूलं तस्यैवाप्रिमस्थानंशीघ्रनीतस्यमुखाधिद्वारणनिर्गमनशंकयाशनकैर्नयत तत्रबुद्ध मूक्षमता
विधेया स्थापनार्यनयनार्थचेत्याह सुधीरिति ॥ २० ॥
.
श्रीमद्विश्वनाथचक्रघर्तिकृत मागदर्शिनी ।
न च मुक्तं कोऽप्यतिकाम्यत्रीयाह । यत्र प्राप्रब्रह्मस्वरूप तस्मिन् अनिमिषां देवानामपि परः शास्ता कालो न प्रभुः । तत्र कुतो नु
देवाः प्रभययुः । ये दवा इन्द्राद्याः जगतां प्राकृतजगत्स्वेव इशिर शाकिर । ननु तदेव ब्रह्म बि.स्वरूपं तत्राह न यत्र समिति । यत्र
ब्रह्माण । विकारः अहङ्कारः ॥ १७ ॥
मत्त्वादयः कथं न सन्ति इत्यत आह । परं प्रधानात् परम् अतएव वैष्णवं पदं विष्णोनिर्विशेष स्वरूपं तत् प्रसिदमेव तदपि
भगवद्भक्ता नारदादय एय यथा आनम्ति न तथा शानिनोऽपीत्याह । यत् ब्रह्म नेति ननित्यवम् अतत् तद्वतिरिक्तं वस्तु उतसिमृक्षव:
मा सम्यगव आमनम्ति जानन्ति किं कृत्या दोरात्म्यं केवलज्ञानिनामिव मिलित्वं विमृज्य । कीरशाः । अनन्यसोरदाः विष्णु-
सम्बन्धम्यतिरिक्तर्वस्तुनि मेहाभावधन्तः । अस्य पूज्यस्य श्रीविष्णोः पदं चरणारविन्दं पद पदे क्षण क्षणेहदा उपगुह्य इदमेधा-
स्माकं सर्वस्वमित्यालिङ्गय । अत्र अतदुमृजन्तः इत्यनुक्तेर्यदा स्वप्रभोर्ब्रह्मस्वरूपं केवलमनुषुभूषन्ति तदा मतत् त्यमियो मन्ति'
सर्वथा तु भगवत्सापकरणत्वात् रयं जगन त्यजन्तीत्वों लभ्यते । दौरात्म्यमिति विष्णोदेहे मायिकत्वबुद्धिमतो दुरास्मान
एष श्रेयाः ॥१८॥
इत्थं ब्रह्मन्बन व्यवस्थितो मुनिः । तुशब्देन यदि प्रयास्यानिति वश्यमाणात सकामाधिशेष उक्तः । विज्ञानमनुभव एक एगा.
स्तस्या वीर्येण वलन सर्वतो निभालनाधिक्येन सुष्टु रन्धिता आशया भतिसूक्ष्मा भपि विषयवासमा येम सः ॥ १९ ॥
इदानीं तस्य देहत्यागे प्रकारमाह । स्त्रपाणिना पादमूलेन गुद सलाधारम भापीय निरुध्य अनिलं प्राणं पसु स्थानेषु मामिापुर
स्तालुमूलभूमध्यब्रह्मरन्ध्रषु उनमयेत् । तत्र प्रथम नाभरधः स्वाधिष्ठामचकावुपरि नाभ्यां मणिपूरके स्थितम् भनिल रवि ममाहताबारे
अधिरोप्य । उरसि कपठाइयोदशस्थिते विशुदचक्रे ॥ २० ॥

·?
तस्माभ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निसखसप्तायतनोऽनपेक्षः ।
स्थित्वा मुहूर्नाईमकुण्ठदृष्टिनिर्भिय मूर्द्धन विसृजेत् परं गतः ॥ २१ ॥
यदि प्रयास्यन् नृप ? पारमेष्ठधं वैहायसानामुत यद्विहारम् ।
अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ।। २२ ॥
योगेश्वराणां गतिमाहुरन्तर्वहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् ।
न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥
वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा ।
विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप ? शैशुमारम् ॥ २४ ॥
श्रीमच्छुकदेवकृत सिखाम्तप्रदीपः ।
यत्रमगधतिस्वात्मसमर्पणपात्रेनिमिषांदेवानांपरः भयदः कालोऽपिप्रभुः किंचित्करोनत देवाः कालनियम्याः कुतः प्रभवः । देवनि
यम्यामांजगतांप्राणिनांतुकाकयेत्याह जगतांयशिरेहति । येजगति नियमयंतितेतानप्रभवः तत्रजगतांकाकथेत्यर्थः । यत्रप्रधानंततकार्य-
भूतीमहदहकारीप्रधानगुणाश्चकिंचिदपिकर्तुनक्षमाः ॥ १७ ॥
अंतमव्यतिरिक्तम् नेतिनेतीति उन्सिसृक्षषः उत्स्रष्टुमिच्छवः अनन्यसीहदाः अनन्यविषयाः वेदांताः यत्परंसर्वोत्कृएंवैष्णवंपदं
विष्णुखरूपमामननंति । अगत्कारणत्वेनसर्वात्मत्वेनसर्वशक्तिमत्वेनसस्यत्वादिमत्वनवप्रतिपादयति । तदहस्यपूज्यस्याधिष्णोः पदं स्वरूपं-
स्वतंत्रोऽस्मीतिदारात्म्यमब्रह्मात्मकत्वं विमृज्यहदापदेपदंप्रतिक्षणामुपगुह्यसंप्राप्यकृत्याद्विरमेतेतिसंबंधः ॥ १८ ॥
एवं"नतस्यप्राणाउस्क्रामतिबीघसन्ब्रह्माप्यति यदासधिमुच्यतकामायऽस्यहदिस्थिताः अथमोऽमृतीभवत्यत्रब्रह्मसर श्रुते"इतिश्रुति
प्रोक्तांवखायस्थायां ब्रह्मप्राप्तिमुक्त्वा अर्चिरादिमार्गेण मुक्तावस्थायां ब्रह्मपानिप्रकारंवक्तुंतावहादुत्क्रांतिप्रकारमाह इमितित्रिभिः
विधानहग्वीयसुरंधिताशयः विज्ञानशास्त्राचार्यानुग्रहालब्धंविशिष्टयत्तत्त्वज्ञानंतदेवरकपरिपाकावस्थापनंसाक्षात्तत्त्वदर्शन तस्यीयण
प्रभाग्नसुरधिताः आशयाः विषयवासनायस्यतथा उक्तप्रकारणव्यवस्थितः भगतिकृतात्मसमर्पणः इत्थंवक्ष्यमाणप्रकारेण मुनिस्त-
परमेहादितिशेषः अनिलोत्थापनादिक्रियानभिहस्यमुमुक्षी डीविशेषज्ञानंभगवदनुग्रहाद्घतीति "हार्दानुगृहीतःशताधिकति
सूत्रकारेणचितम् तस्मान्मनरनिलोत्थापनादिक्रियाभिज्ञस्यविशेषत्यद्योतकस्तुशब्दः तमवप्रकारमाह स्वपाणिनेतिद्वाभ्याम स्वपा-
णिनाम्बपादमूलेनगुदमूलाधारमापी उपनिरुध्यततस्तदनंतरमनिलंप्राणषट्सुस्थानेषुनाभ्यादिन्नमयंदूर्वनयत जितक्लमः जितश्रमः॥१९॥
जाश्यांमागपूरक म्थतमनिलंदिअनाहतच ऽधिगंप्यततोऽमाहनचक्रादुदानस्यघायोर्गत्यातमनिलमर्गसकंठादधादशे स्थितेविशुद्धि-
चनियेत् मनहाजितचित्तः तताबहुधागमनसंभवात्तमनिलंधियानुसंधाय शनकैस्तालमूलंतस्यैवविशुद्धिचक्रस्याप्रदर्शनयेत् ॥ २० ॥
भाषाटीका।
तब वह योगी उस वैकुंठ को जाता है जहां कि देवताओं का भी प्रभु जो काल सो भी नहीं है तो जगतों के ईश्वर देवता तो कैसे
प्रभु होंगे जहां पर सस्थ रजः तमः अहंकार महत्तष प्रधान यह भी कोई नहीं है ॥ १७ ॥
परमेश्वर से दूसरे में सोहर नहीं रखने वाले अपने दुरात्मता कुं छोड५.५ हृदय में परमात्मा के चरण • क्षण क्षण में आलिंगन
करके पाहय पदार्थों को छोडकर नेति नेति इस रूपसे वर्णन करते हैं उसको वैष्णव परम पद कहते हैं ॥ १८ ॥
इस प्रकार निश्चय करने वाला मुनि विज्ञान रष्टि से जिसके अन्तःकरण शुद्ध होगये हैं सो मुनि अपने पादकी एडी से गुदद्वार
को दवाकर फिर अपानवायु को परिभ्रम जीतकर षट्चक्रों के स्थानों में ऊपर कुं लेजाय ॥ १९ ॥
उन्हीं चक्रों में नाभि में स्थित पधन को हश्य में स्थापन करके उपर गति से हृदय में लजाय तिसकं अनंतर टीक अनुसंधान कर
के मन के द्वारा उत्साह वाला योगी धीरे धीरे अपने तालु मूल को लेजाय ॥ २० ॥
श्रीधरस्वामिकृत भावार्थदीपिका।
मनसी जितचित्तः। सतालुमूल तस्यैष चास्याप्रदेशम् । ततो पहुधा गमनसम्भवात शनकरित्युक्तम् । तस्मात् भ्रषोरन्तरम्
कम् । निरुतानि सप्त भयनानि भोगे नेत्रे नासिके मुखशेत्येवं सप्त प्राणमार्गा येन सः अनपेक्षः क्रममुक्तवत् पारमेष्ठया-
हिमोगलातुकानपेक्षा पूर्वन् मूर्यनि प्रहरी निर्भिप देहमिन्द्रियाणि च विसृजेत् ॥ २१॥
सपोमुक्तिमुक्ता क्रममुक्तिमाह यदीति पथभिः । यदि तु पारमेष्ठयं परं प्रयास्यन् भवति । बेहायसानां खेचराणां सिखानां यत्
विधा कागल्यानम् । कीरशम् भर माधिपत्यानि मणिमाचैश्वर्याणि पस्मिन् । तदपि प्रयास्यन् । क गुणसभिवाये गुणसमुदाय
बिसाएर सम्मेलः बर्दि देहत्यागावसरे मना क्रिपाणि पन त्यजेव किन्तु है सहैव तत्तलोकभोगाथै गच्छंतु ॥ २२ ॥

·श्रीधरस्वामित मावार्थदीपिका। यतःकर्मगतिवत् न योगगति; परिण्प्रेिस्याह । योगेश्वराणां त्रिलोक्या मतः बहिश्च महाकादिषु ब्रह्मायडात बहिब मति- माहुः । अतुः पयनस्यामा आत्मा शिरीरं येषामिति । बिधा उपासना, तपो भगववर्मः, योगाऽधायः, समाधिज्ञान, ताम् ये भजन्ति तेषां या गतिस्ताम् ॥ २॥ तामाह वैश्वानरमित्यभिः । विहारसा भाकाशेन ब्रह्मलोकपंचन गतःसन् । तत्र प्रथमं वैश्वानरम् अग्न्यभिगानिमी देवतां याति । केनोपायेम सुषुम्णया नाड्या । सा च दहावहिरपि विततास्तीत्याह शोसिषा ज्योतिर्मय्या । विकृतस्यक्तः कल्की मलं येन सः काप्यसजमान इत्यर्थः । उदस्तात् उपरिष्टात् वर्तमानं, हरेः अम्बन्धि तारारूपनारायणाधिष्ठानमित्यर्थः । शशुमारं च पचमस्कन्धे वक्ष्यमाणं शिशुमाराकारं ज्योतिश्चक्रम् । चक्रस्थानि मादित्याविभुषाम्तानि पदानि प्रयातीत्यर्थः ॥ २४ ॥ - श्रीमहीरराघवाचार्यकृत मागवतचन्द्रिका । तस्मात्स्वतालुमूलाद्मधोरंतरंभ्रूमध्यस्थाज्ञाचक्रप्रत्युन्नयेतऊर्धनयंत कथंभूतः निरुद्धमप्तायतनः निमद्धानिसप्लायतमानिभाया. निद्वयनामारंध्रयास्यरूपाणिस्थानामियनसःविषयांतरनिरपेक्षाभूमध्यमुहत्तास्थित्वाकुंठाष्टिःस्वगंतव्यविषयाप्रनिहतमान पनः परे। परमात्मानंप्राप्तः अनुसंदधन्मूखम्मान सुपांसुलक्॥६॥२०॥इतिसुक्ष्लुक निर्मिग शीर्षकपालंमिनीतिभुतिःस्मारिता विमृजेत्स्थूल दहामनिशंषः ॥ २१॥ अथमुमुनोर्गन्तव्यमर्चिरादि मार्गवस्यस्तस्य मुमुक्षोधूमादि मार्गस्य हेयत्वापमायभूमादि मार्गेणगतामांगन्तव्यलोकानाह । यदीति । पतेमृतीतेनृपवंदगीनेहति मार्गद्वयस्यवश्यमाणगरपादास्मिर्वध्यायेधूमाधिमार्गविषयप्रन्थान्तरामावाद । "तासांमूर्धानमभिनिःमृत कातयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति विषजन्याउक्रमणेभवन्ति"इति श्रुतेः । मूनिकान्तस्याधीमलोकगस्य नुपपत्तेश्च यदीत्यादिश्लोकद्वयं धूमादिमार्गगतागतस्य चारप्रदर्शनपरमेव । मच"यदासर्वप्रमुच्यन्ते कामायेऽस्य दिस्थिताः । अथमस्योऽमृताभवत्यत्रब्रह्मसमभुते" इति मधोमुक्तिरेफाप्रतीयते तेऽर्चिषमभिसम्भवन्स्यर्थिषोऽहरम्ह" इत्यादिमा क्रममुक्तिरम्याप्रतीयते अत्रापिषिमृजेत्परंगतः तिमधोमुक्तिः । वैश्वानरंयातीति क्रममुक्तिध प्रतीयते । मतः क्रममुक्ति सद्योमुक्तिरूपमार्गद्वयस्यैवैते मृनीतेइति पश्यमागावान घूमादिमार्ग गतगन्तव्यप्रदर्शनपरमिति श्लोकद्वयमिति चेदुष्यते। सद्योमुक्ति स्तावदप्रामाणिकैव। येचेमेऽरगयेशातपइत्युपासते तेऽपिभिसरमन्ती त्यादिनासपतान्ब्रह्मगमयतास्यतेनब्रह्मोपासीमा नामर्मिरादि नागतानामेव ब्रह्मप्राप्त्यवगमात्"विकल्पोऽविशिष्टफलस्वात॥३॥३०इति न्यायेग मव्रह्मविद्यानामेकफलत्वेनाचिरादिगतेः सर्वब्रह्मविद्यानिष्ठानांसमत्वाच्छालप्रतिपाचायाः सद्योमुक्तेरभावात् । अथब्रह्मणः सर्वगतस्या मतत्प्राप्तयेदेशान्तरगमनापेक्षेति"नतस्यप्राणाउकामति ब्रह्मवसन्ब्रह्माप्यति" स्यादः कोऽर्थ इति चे दुध्यते ॥ अनास्मिलोक उपासनदशायां ब्रह्मानुभवति तस्य ब्रह्मप्रेप्सोः प्राणानोकामन्तितंधिहायनगच्छन्ति किन्तूपासनफलभूतग्रमप्राप्तयेतदधिष्ठितलांकांतरगमनायसदेव तिष्ठंनीत्यर्थः इति अतोधूमादिनागतानांगन्तव्यप्रदर्शनपमिदं श्लोकदर्यामत्याह । यदीति ह नृप?पारमेष्ठ चतुमुंखलाफ हायसामा बेचराणां मिद्धानां यद्विहारस्थानं कीरशम्भष्टाधिपस्यमणिमाघटेश्वर्यसंपनं यदिप्रयास्यनगमिप्यन्भवति तदागुणसंत्रिवाये मरणे मनसाइंद्रियश्चसहैवगच्छरस्थूलदेहस्येषभस्मीभाषान्सूक्ष्मदेहेनैवगच्छतीत्यर्थः अर्वाचीनलोकान्गच्छतांभूतमू मेंद्रियात्मकलिंगशरीरे- णैवसहगमनंब्रह्मप्रेप्सोस्तुस्किविहरं गच्छतोमध्येविश्लेष इतिविशेषः ॥ २२ ॥ योगेश्वराणांभगवद्भक्तिव्यतिरिक्तयोगनिष्ठानामब्रह्मात्मकस्वतंत्रजीवोपासकानांप्रिलोक्यावहिजनलोकादिपु पवनांतरात्मना पवनस्यांतरात्मापवनांतरात्मानेनवायुभूतमूक्ष्मदहेनगतिमाहुरित्यर्थःयबाधायुमनुप्रविश्यगतीतिवायुतुल्यवेगोगच्छतीत्याहुरित्यर्थःभग- पद्भक्तिव्यतिरिक्तयोगनिष्ठानांतरितरैर्नलभ्यतात्याह नति विद्याशाखजन्यज्ञानंतपः कर्मयोगः योगोयमनियमादिः धिरब्रह्मात्मकस्वात्मस्वरूपानुसंधानमएतान्भजंतियेतेषांयोगीश्वराणांतांगतिब्रह्मांडांतर्गतापेक्षितलोकगतिकर्मभिरभिसंहितफलैःकर्मशि- नप्राप्नुवंति कंवलकर्मियोऽधिकोयोगीकेवलयोगियोऽधिकोभगवदपासकात्यभिप्रायः भगवतामांगतिःकर्मभिर्मावाप्यत इत्याह योगीश्वराणामिति भगवद्भक्तियोगनिष्ठानामित्यर्थः त्रिलोक्यांत्रिलोकांतर्भूत चतुर्दशभुषनात्मकांडकोशाहिः समाधिः परमात्मो पासनमितिभदः पयत्वेनधूमादिमार्गगतिरुता ॥ २३ ॥ अथमुमुक्षार्चिरादिमार्गमाह वैश्वानरमिति छांदोग्ये यथापुस्करपलाशापोनशिलप्यंते एषमेचिदिपापंकमनश्लिष्यते" इत्युपक्रम्य . ब्रह्मविद्यामुपदिश्यामाता "अथयदुचास्मिक व्यंकुतियदुचनाविषमेवामिसंभवंतिमषिोहरनहापूर्यमाणपक्षमापूर्णमासमायान यानूषडुद तिमासांस्तान्मासेभ्यः संवत्सरंसंवरप्तरादादिश्यमादित्याचंद्रमसंचंद्रमसाविगुतंतत्पुरुषोऽमानवः सपताम्ब्रह्मगमयत्येषदेव पथोब्रह्मपथः एतेनप्रतिपद्यमानाऽमंमानवमावर्तनावर्तते त्याम्नातभुतिःसवैपुनहषिषजतेगामित्यंतेनाभिमता भत्रानुक्ताहरादिप्रदेशसवर्थ सिदोदितव्यः शीर्षकपालभेदनानंतरमेववैश्वानरंप्राप्त्यसंभवात भुतावपिषरुणेंद्रप्रजापत्यादयोऽन्यत्रभुतामर्थसिखाइसिदितव्यम् ब्रह्मपथेनेतिसुषुम्णाविशेषणं ब्रह्मनेप्सोर्गिभूतयाणेविषाप्रकाशमानयासुषुम्णपासुषुम्णास्यपानाड्यावहामिर्गतः शोचिषेत्यमेन "तेन प्रद्योतनेषात्मानिष्कामति" इति श्रुत्युक्तसुषुम्णासंबंपियकमलाप्रस्यप्रकाशनस्मारितं "तदोकोप्रज्वलनंतत्प्रकाशितद्वारोबिधासाम- Oत्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्चहानुगृहीतः शताधिकयापा०तिमूत्रकारातदोकः तस्यमाप्रेप्सोर्जीवस्यस्थानभूत यादबकम तस्याग्रसुषुम्णान्यनारीद्वारं तस्यज्वलनंप्रकाशनं भवति यजीव: हानुगृहीतः दपकमलस्यपरमात्मानुगृहीतः तेनपरमात्मना प्रकाशितसुषुम्णादारोवियायाः. प्रथरियायाः समानाविधांगभूतावारिगतिस्मृतियोगायशताधिकपासपुम्णयागमती- तिमूत्रार्थः एवमवसुषुम्णयागवः बिहावसाशीर्षकपालपविष्ठाकाशेनवैश्वानरमदिवायमातिपादिलावतपति "मणिज्योतिताः समा- ·भीमद्वीण्यापलिका । पाम मिनिसंभवत्यकामोसमात्य स्थति काति "पुण्यपापेपिएपरिजन सेनाधिनियमापार गरीब, तितिभूयते नहि मामिलानापुरयणापत्रहोग- निपुण अमहराहिमशरक हरेपदित्यस्योरस्तावपरियास्थिशिशुमारंचप्रयाति पाशुभारवर बस्षेषस्यते श्रीमद्विजयध्वजकृत पदनापली । तस्माद चुपोतिरंभ्रमपस्थितद्विदलकमलमुनयेत तत्रापतिकर्तव्यतयामाध्यमित्याह निरुध्येति निरुताःसप्तानामश्वान कर्णाक्षः नासिकादिसंशामांपंचानो पेनसतोकः । मनपेक्षोपालसुलानियः । अत्रापीथमाघमाह स्थित्वेति मनसापांगतोभूमध्ये तुमुहताधरिथ- स्वामागंगम्यविशेषयष्टिर्मूर्धनमूर्धनिशिरोमध्यनिर्मिचाधिमृतशरीरामतिशेषः गतात्यनेनचिंतममुच्यते अथै कयामुदानः प्राणा- पानाविरायांचापिंगलायांचवीत व्यानःसंधिसर्वत्र उदानोब्रह्मनाडिगइतिश्रुतिस्मृतिभ्यामुदानगप्तिममाध्यामितिसिद्धम् इत्यमुनिरित्य मेगानिर्गुसषिचाफलमुक्त्वास्वपाणिमेत्य मेनसगुणविधाविदोदेहोरक्रमणप्रकारउध्यतइत्येतदनुपपन मेकवाक्यतयामुण्यासंभवति वाक्य- भावोगादिति ॥ २१॥ एवंदेहादुकांतानांयोगिनांप्राप्यस्थानंगम्यंचा यदीत्यादिनाश्लोनयन अत्रयदिअथउतेतिशब्दाः पुनरावृत्त्यान्वेतव्याः तथाहि पदिसम्यकपकमयादिसाधनास्तहिमयोरक्रमणानंतरमेवपारमेष्टयपरमेष्टिनोब्रागोलोकंप्रयास्यति तत्रायकिंकरोतीतितत्राइ अति अघतलोकमायनंतर पुमपत्तिहीमोनमसालोक्यमाप्राप्य अथमायादिलक्षणपरिपाकाययोगीवसति अनंत ब्रह्मप्रलये ब्रह्मणासह- सपोग्यांमुक्तिप्रामोतीतिशेषः । उतशब्दोऽप्यर्थे यद्यदिततउतपूर्वोक्त गिनोप्यपरिपक्कम त्यादिकल्यागावांस्तर्हिवैहायसानाधैमानिकाना- निशानाविहारकीडास्थानमहलोंकादिप्रयास्यति तत्रास्ययोगफलमाह महाधिपत्यमिति भथमहर्लोकादिस्थानेटानामणिमादियोगाना- माधिपत्पमवाप्यवसतिमथयदिसम्यक्पकमक्त्यादिमानप्रतीकालंवनस्तहियपवनस्यांतरास्मायिकुंठनाथस्तत्रविकुंठनाथलोफेऽमुक्तस्था-- नेमुकेपास्थमानहरि प्रयास्यति यदिप्रतीफालंघनस्तर्हियत्रपवनश्चासावंतरात्माचेति वायुह्माचतत्रसत्यलोकवायुग्रह्माणं च प्रयास्यति ॥२२॥ विमुक्तमपतितत्राह ॥ योगेश्वराणामिति । त्रिलोक्या भूम्यतरिक्षवर्गसंशायावहिर्महर्लोकादीयोगेश्वरणांगतिमाममतिनवाद । तल्लोकप्राप्तीसाधविशेषमाह विधेति विद्याऽपरोक्षज्ञानंतवादिपुरुषार्थसाधनसामग्रीमतापुंसांतांमहर्लोकादिगर्तिकेयलकर्मभिर्नाप्नुवंति वित्वपरोक्षकामेव सायंकमनविशेषः गुणानांसस्वादनासभिवायः समिधासोयत्रसगुणसभिवायस्तस्मिन्महलोंकादियकुठामुक्तस्थाना सभिप्रदेशेषयास्या पाशंद्रियमनोमिःसहधगच्छेत् "माविष्कृतमिजरूपस्यापितस्यारधर्ममोक्षपयेतंदग्धपटवसेषांस्थित्युक्तः पवादवानादिगुणसभिवायेमुक्तस्थानेधिन्माद्रियमनोभिःसहक्वसति तदुक्तं “चिन्मात्राणींद्रियागयाहुर्मुक्तानामन्यदेवत्धिति खुलीनकर्महालोकामशानवतदुत्तरान तपमुख्यारियांतितक्येषायुमेधातु अपकायेनतेयांतिधायुवाहरिमेवघा स्थानमात्राश्रितास्ततु पुननिविजिता तिसमास्याषचनवलावध्याहारंणव्याख्यातं । नतुस्वमनीपोत्प्रेक्षाबलादिति यदिपारमेष्ठयादिलोकंप्रयास्यतितार्हमनसें. द्रियःसंदेषगोरितिवाग्षयः यत्रयोगेश्वराणांगतिविलोक्यावहिरामनंति यत्रपधनांतरात्मातत्रविद्याविभाजःतांगतिकममिर्माप्नुवं- तीतिवा॥ २३॥ सल्लयोगिनीमार्गमाह । वैश्वानरमिति सुषुम्णयाना ज्योत्कम्य विहायसाहपयाफाशेनब्रह्मपथेनसुषुम्णाल्ययाशोधिषा । रोधिशोधि- सभात्याचमिधानं । गतोनिर्गतोऽचिरादिदेवान्गत्वाधैश्वानरंयाति अथवैश्वानरप्राप्त्याविधूतकल्कोदग्धपापतृणस्ततोवैश्वानरलोका- पुरस्तावपरितःशेशुमारंधशिशुमारसकपंप्रयातीत्यन्वयः । “वैश्वानरेघुनघांवासूर्येषादेहएषया विषयसर्वपापानियोतिकिस्तुनकेशव- बोसिसषितम् ॥ २४॥ श्रीमजीणगोखामिकत क्रमसन्दर्भः । तातिसारकम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ । प्रयत्नस्थ थीमवल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । पताल लेडियरीकतमुखाविच्छिद्रद्वारानिर्गममशंकानिरसप्तास्वयमः निरुधानिसप्तमसोःप्राणस्य अयनानिधाराणियेनतारशी पूर्वस्थानात चोरतरसूवनयेततवमानाचतधायुंस्थिरीकस्यमंतःकरणशुदे:पूर्वनिपितत्वातसर्षापेक्षारहितोसत्वा पदाधिषिजातेतनाकुंठरधिमुहास्पिरवापरभगवंतगतासापुज्य प्राप्तः पूर्वमेधचायोपहिनिगमना निर्भिचनिमजेत इंद्रियाणिषिमृजेत् प्राणानामपिनिःसारणचिरिच्छन्ति भप्रेतेषामन्युपयांगात फेषितही तिवापयामुरोपातमाशानामधात्मनिस्वमूलभूतासन्यरूपेणस्थितिमल्छीत प्राणस्पर्भागासावकत्वंच तमुकामतप्रायो विषयम उकातिवरणविचारणापिपास्मनलिसंपत्तहत्यादिमिः प्राणशद्रियापयुज्यते गममेवामायुगमाचार विन्यायेनमुस्थांपुरोधिप्राणानामिहरूषः तस्मारिद्रयाणितसा प्राणहिनिःसारितात्पर्यः ॥२१॥ धानि पिता मनमायावस्वासनावामीणवान भोपसमयानमत्तिकममुलिचालविणादीनी अतिसंवोधनसंपुरुषासिमावपियो पति पारमेनस्थानबहायसाधिमान- सवंतरिपरि कमी गुणनिधारमारे समाप- पति १m.

·श्रीमहमालयकस पोधिनी । रिमध्येवाप्रपारपम्मपति तवसहगोल गराबासमानिमालेका नसानकजीव र योगेभरणामिति साधीनोयोगः पचपिवयोगममसामनभवति समापियांगलसपतीसितम्बत निमोपचासहिति पहिरियतामा अंतरापाति मस्थितामपिबहिर्गच्छति तनोतुः पमनांतरात्मनामिति परात: मारमाकिंगापरंपेगम अधिकाकीपनयमभिप्रार्थ, किंतुलोकायमेव पचपिफर्मभिरपिसत्रममावगमनमस्ति नचापिनतेपास्यागममित्या सामिति पासपोगि सामकर्मिया मिवर्यःमनुउपायस्यतुल्यस्वेऽपियोगस्यकथगोमाताककर्मणामुख्यत्वमितिमाह पियातपोयोगसमाधिमाजामति कर्म तुसतंत्रमहा जीवाधीनंकरोति योगेतुविधादयोऽन्येपिचम्पार:मंतितासंवारतजीयोगःसाधीमंकनशक्नोति परमम्पेऽपि ततमजीषएषसतंत्र: मम्पेतुगुणभूता सेकयागमनमहायभूतामति विचारपामना मंत्रप्रसारण तपाहणादि पापा योगोri: समाधिः समाधिस्थित भगवदर्शनेनतजमितभक्तिसहितःपरमधर्मरवते एतेषुकरणदणायामपिपुरुषस्थखातंऽयं कर्ममार्गेतुषिष्यमितवेति ॥ २३ ॥ एवंपुरुषस्यस्वाधीनतानिरूप्यगमनप्रकारमा वैश्वानरंयातीत्यादिमा याबदवसामे मामबमयः ताषयातीतिसंबंधः वैश्वानरमाय. पिहावदेवतालोकम् अग्निज्योतिरहःशुक्लातिवाक्यप्रकांग्यागमनम् मनुतस्पलोकस्य विधमानस्याताकामध्यपधानममेतराभोगा- भाषातभोगाभिनिवेशस्यविद्यमानत्वात्पुनरागमनस्यात् तदर्यमाह विहायसागताति माकाशमार्गेणगतःपूर्वमेवपवनांतरात्मनामित्युक रखात्यथावायोर्गमर्म तयातेषामपीत्यर्थः मनुचारितस्ततांगमनसभवात्तहदम्यापिनमा जुमागंणवैश्वानरेगमर्मसंभवति माह सुषम्ण- येति सुषुम्णामार्गेणगच्छतीतिनाऽन्यत्रगमनं मनुसुषुम्णापिकथनाम्यत्रगच्छति तबाह ब्रह्मपति ब्रह्मण:पंचामामार्गस्वाध्यापिकुंठ एवगस्कृति मनुसुषुम्णायामाडीखपत्वात.कायंदेहाहनिर्गमनं तबाह शोचिर्षति ओरुपया एधनेनमार्गेगबैश्वानरलोकंगतस्यपूर्णमादः संपरिश्वतस्यगमनातकामनाघाहुल्येमधामकल्फत्वात् तत्रभोगेग्निमध्यमांगास्कल्क शोषः अतस्तदनंतरज्योतिस्थामंगमनमारियादि भुवपर्यंतंगमनविधूनकल्कोभूषा मभन्न क्रमेणा तेजोमयशरीरेयाहरभगवतःवरूपभूतं शिशुमाररूपचकमुपयाति थपशिशुमारकस्य भूमेःपरितोविद्यमानत्वात्सर्वत्रगमनमायातितपाप्युदस्तादूयमेषगच्छति नुपेतिसंषोधनंशुद्धसस्थात्मकस्यागमनस्पसंचारोधकं पणा नरपालकस्यनुभियनयनामिति ॥ २४ ॥ श्रीमविश्वनाथचक्रवर्तिकृत पागदर्शिनी । मनखी जितचित्तः । खतालमूलं तस्यैव चक्रस्याप्रदेशम् । ततो बाधा गमनसम्भवात् शनकरित्युक्तम् । तस्मात सुधोरत्तरम् आज्ञाचक्रम् । निरुवानि सप्त अम्बयनानि श्रोत्रे नेत्रे मासिके मुखधेत्येवं सप्त प्राणमार्गा पेन सः । अनपेक्षा कममुक्तवत रमेहमादि पदमोगकोतुकानपेक्षः मूर्थन मूनि ब्रह्मरन्ध्र निधि देहमिन्द्रियाणि च विजेत् ॥ २१ ॥ इति सघोमुक्तिमुक्ता क्रममुक्तिमाह यदीनि । पारमेष्ठ प्रमपदं यदि प्रयास्थन् भवेत् । तथा बैहायसाना खेचरामा बत् विहार बिहरयस्मिमिति विहारं कीड़ास्थानम् । कीरशम् भष्टावाधिपत्यानि मायामाचश्वर्यण यस्मिन् तच प्रयास्यन् । क गुणसमुरायडपे ब्रह्मायडे सर्ववेत्यर्थः । तहि देहत्यागावसरे मनश्चेन्द्रियागिा च म त्यत् किन्तु नैः सहेच तत्तलोकमोगार्थ गच्छेत ॥ २२॥ भोगेऽपि योगिनो न कम्मिभिः साधारगयमित्याह । योगेश्वराणां त्रिलोक्या अन्तः पहिच महलोकादिषु ब्रह्मागरहिय गतिमाः। तत्र हेतुः पवनस्यान्तः भारमा लिङ्गशरीरं येषां तेषाम् । विद्या भगवदुपासमा, तपो भगषयर्मः, योगोऽष्टाः, समाधिनसार ये. भजन्ति ते या गतिस्ताम् ॥ २३ ॥ तत्र प्रथम वैश्वानरम् मग्म्यभिमानिनी देवतां याति । विहायसा भाकाशेनैव सुषुम्णया नाल्या कीरश्या ब्रह्मपोन मसालोकमार्ग- अपनेत्यर्थः। सा च हेहाइहिरपि विततास्तीत्याह शोचिषा ज्योतिर्मय्या। विधूतकाकः त्यक्तमालिन्यः काप्यसजमावर्षः। अथ हरेः भगवतः सम्बन्धि उदस्तात् इत ऊर्य स्थितं चक्रं शेशुमार शिशुमाराकारम् । पकस्यानि भादित्यादीनि ध्रुवान्ताविपति प्रयातीत्यर्थः ॥२४॥ श्रीमच्छुकदेवकृत सिद्धान्तमदीपः। तस्मात् स्थानात । भुषोरंतरमाशाच प्रत्यमिलमुन्नयेत । कबभूनः निरुवानिमामाखयनानिद्रिाणियेनसतथा तानिक भोने मेरे नासिके मुखमिन्यव सप्त । बिपोतरामपेक्षः भाज्ञाचक्रेनियमितामिलोमुहतोड स्थित्या । अकुंठराष्टिः प्रस्तुतंगम समाहितः। परंगतः । उक्तप्रकारेण ययावस्थायांभगवंतं प्राप्नोति । मुकबंधनषेनभगवत्प्रेक्षु । मूर्यनमूनिमिर्मियस्थूल देहविजेतः ॥२९॥ एवं मूर्बनिनिर्भिधारकान्तस्य मुमुलोरफिराहि मार्गेण प्राप्तिमाह । यदीति वशभिः प्रक्रिया । विद्वानथूलहरीराम- ग्यानिकम्यसलिंगशरीरपषसूर्यरश्मीनानपदापरं गन्तुमिति बार्षिपोमिमानिमातिवाहिकेगमुसाकरपारिमा मिति सस्तषतेन पक्षाभिमानिनंतेन संवत्सरामिमानितन वायुतेन खस्मि छिद्रवाहित्यविषतेन चन्द्रमसम्तेन विएपमिमानिsar विशेष नीयतेतदर्मतरंयरुखमिंद्रप्रजापतिश्च प्राप्यमायभित्वाविरजांपामोति नाकारणेलिंगशरीरहिरवातान्तीरबांबलो माया साधम्मक्षसमोसंप्राप्नोति । विस्तरख्वाकोद्राना पकानिचिलानाम्या संत्वन्यामितपकमवतवारंवानि । परिवार स्थूलशरीषियोगकालोनूप ! गुणसंविधायगुबसमुदाबमाण्डे पारमा प्रजापतिको देहावसामुतबनिहार most संस्थान मोमाधिपापानिमाविमायाधिस्सिर प्रवास बालसायिमत व समपरागोनास्तिोव सापिसाप IRI ·तविश्वनाभिं त्वतिववं विष्णोरणीयसा विरजेनात्मकः । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यदूविबुधा रमन्ते ॥२५॥ अथो अनन्तस्य मुखानलेन बंदह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् निर्याति सिद्धेश्वरजुष्टधिष्ण्यं यद्वैपराई तदु पारमेष्ठयम् ॥ २६ ॥ न यत्र शोको न जरा न मृत्यु तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यशिनतोदः कृपयानिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७॥ ततो विशेष प्रतिपद्य निर्भयस्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥ श्रीमच्छुकदेवकत सिद्धान्तप्रदीपः । भकेवलं त्रिलोक्यंतर्गतपारमेष्ठयाप्तावेषयोगसिद्धानां गतिरपितुब्रह्माण्डामुहिरस्तीत्याह । योगइति । पवनान्तरः प्राणगर्भः भात्मा- लिंगशरीरं पेशाम्तेषांयांगेश्वराणां योगसिद्धानाम् । उर्धाधोमध्य मेदत्रयम् पातालादिसस्यांताः लोकारतेषां समाहारस्त्रिलोकातम्या: भंतमध्येपातालादिसत्यांतेषुलोकेपुहिनिराधरणलोके च गतिमाहुः । “तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारोभवति"इत्यादयः श्रुतयः तत्रहंतुगर्भ विशेषाम विधातपोयोगसमाधिमाजामिति विद्याब्रह्मजिज्ञासाजन्य ज्ञानम् । तपःसाधनावृत्तिः योगःसमाधिः विधातपसाः परि. पाकावस्थावान येमजन्ति तेषाम् । “एतेनमार्गेण ब्रह्मप्रतिपद्यमानाः इदंमानक्षमावत नाधर्तते” इत्यादि श्रुति प्रोक्तस्योपादेयस्यापुनरावृत्ति मार्गस्य प्रस्तुतस्य दायार्थमनुपादेयं पुनरावृत्तिमार्ग सूचयति नकर्मभिस्तांगति माप्नुयन्तीति । “यायसंपातमुषित्वाऽथैतमेयाध्यानं पुनर्निवर्तन्त" । इस्यादि श्रुति प्रसिदमार्गसाधनेः कर्मभिः । यिद्यातपोयोगसमाधि भाजान्ताङ्गति नकर्मटाः प्राप्नुवन्तीस्यम्पयः ॥ २३ ॥ एवमधिरादि मार्गप्राशस्यघूममागचानुपादेयत्वेनोक्त्वार्थिरादिमार्ग दर्शयति । वैश्वानमिति । विहायसाभाकाशेनमूनिसुक्ष्मे या छिद्रेण प्रमाप्तिमार्गेण तत्रवरोचिषाज्योतिर्मय्यादेहादपि वहिश्चिततयासुषुम्ण यानाड्यागतोनिर्गतः । विधूतकल्कोनिष्पापः कल्कः पापंस पुरयस्माप्युपलक्षणं । तथासतिपुण्यापुण्यवर्जितः "भवावरोमाणि विधूयपापं चन्द्रवराहोर्मुखातिमुच्यधूधाशरीरमकृतं कतारमानमलोकमभिसंभवामि"इति । ताण्डिरहस्येवणात्। "तदाविशाम्पुग्पापेषिधूयनिरंजनः परमंसाम्यमुपैति"इत्यथर्वणे श्रवणाय । प्रथमवश्वानरंयाति भयभिमानिनीदेवतांप्रामाति तदनन्तरंदिनाभिमान्यातिवाहिकद्वाराउदस्तादुपरिटाद्वर्तमानहरेः विष्णोः येशुमार पशिशुमाराभयं ज्योतिश्चकं हेनुप ! प्रयाति भनेनादित्याचातिपाहिकप्राप्तिरुता ॥ २४ ॥ भाषाटीका। तदनंतर भूमध्यमे लेजाय वालोंकों की अपेक्षा नकरके सात इंद्रियों के द्वारोंको रोककर निमल रष्टिसे माधा मुहूर्त रहकर मस्तक मेदन कर परमात्मा को प्राप्त होकर इस देहको त्याग देय ॥ २१ ॥ राजन् ! यदि माके लोक या सिखों के विहारस्थान या मधु अधि पतियों के स्थान इन्हों में जानाहोतो देहत्याग समय मे मन तथा इन्द्रियों के सहित ही गमन करे ॥ २२ ॥ पवन खरूप बाले योगियों की गति त्रिलोकी के वाहेर भीतर सत्र होती है विधा तप योग समाधियों को मजनवाले तथा कर्म पोषाले भी उस गतीको नहीं प्राप्त होसकते हैं ॥ २३ ॥ रेपजन् ! भाकाध मार्गसे जानेवाला योगी प्रकाश मान ब्रह्म मार्ग सुषुम्णा नाडीके द्वारा भर्चिरादि मार्गको जाता है तदनंतर निर्मक पसे उपरमे श्रीहरि के शिशुमार चक को प्राप्त होता है ॥ २४ ॥ श्रीधरसामिकत भाषार्थदीपिका । मत वियोमकम् । विवस्व मामि सूर्याचाभयभूतम् । माविष्टलिङ्गवासाभिशब्दस्य न पाडत्यम् । अतिवस्य अतिक्रम्य । परतः सानिया गत्यमावात एक एक निम्मलेन शिरीरेण प्रभाविदा स्थानम् मन्यनमस्कतं महलॉकमुपैति । यत् पस्मिन् । विबुधाः महातः करपा वादयः ॥ २९ ॥ बमा अनन्तरं कल्पान्ते सति सःविलोक्यम अतिशय रमानं निरीक्ष्य तत्राप्युष्याप्राप्तेः बत् दिपराई स्थापि तद,पारम पर प्रति नियोति सिश्चरेशानि विवानि विमानानि यस्मिर तद । उ इति भैहय सचितम् ॥ २० ॥ तवाहन यति । मारि: कुसम । उगः भयम् । किन्तु चित्ततो हेतोः यत् दुःखम् भव ते बरेक दिना। तब कुतो मति भविषामद भगवतो ज्यानमजामता प्राणिनां दुरस्तरकोपः प्रभवो जन्म तस्वनुरर्शनाव से पापमा चित्ततोदो ममः- पीडति पदाधिना त्तिमिदपि या शोकसन्तीति) २७॥

·तत्र च प्रमलोकगतानां प्राणिनां निषिधा गतिः । ये पुरातकर्षण गता है कल्पावरे पुषपतारतम्येनाधिकारिणो मपन्ति ।। परण्यगर्भायुपासनावलम बताते ब्रह्मा सह मुख्याते। तु ममगाईपालन या मालित्वा पदमारोहन्ति । तत्र प्रस्तुतस्य तस्य भगवद्भक्तरस बायरनमारमा तक इत्यादिना । मेयं प्रक्रियागरापिहितापाः प्रकृतेः नविन महत्तत्त्वं भवति, तस्यांशेनाहकारः, तस्यशिम शब्दतन्मात्रद्वारा ममः तस्याशेन स्पर्शतन्मात्रद्वारा वायुः, तस्वांशेन पतन्मापारा तेजः, तस्यांशेन रसतम्मानद्वारा मापः, ईरोन बन्धसम्मावाग श्वी, तेच मिलिशशुपन्यत्मक पिराशरीरम् । तस्वय বাহাবিযৗনৰিয়াল বুবিয়্যয়াহুষিখীয়াৰ জীৱিয়ন্তিয়া মহাম্মোহনীতিমালাখানি त्येके । ततोऽवादीनां यऽपरिणता अंशाः तान्येवोत्तरोत्तर दशगुणान्यावरणानि । अष्टमं तु प्रकृत्यावरणं व्यापकमेव । तदेव स्थिते पृथिव्यायाधरणभेदप्रकारः कथ्यते । ततो विशेष प्रतिपय लिजावे हेन पृषिष्यात्मता प्राप्मेरपर्यः । एवमुभरापि द्रव्यम् । निर्भया कर्ष यास्यामीति शङ्काशून्यः । तेनात्मना पृथिवीरूपेण तनिरन्तरा अपः प्रतिपय । मस्वरन् परामकुर्वन, तत्तदात्मत्वेऽपि राहाविणा- भावात् यथेष्ट भोगान् भुनान इत्यर्थः । एवं ज्योतिर्मयः सन् । काले मोगावसाने । प्रहदात्मनो लिङ्ग परमात्ममूर्सिनोपासनेयुक; यश शब्दात्मना तस्य प्रमापमिति ॥२८॥ श्रीराधारमणदास गोस्वामि विरचित दीपन्यास्प तहिप्पणी । आथिलि गत्यात् अजहल्लिङ्गवादित्यर्थः २५-२७॥ अधिकारिण इति । अत्र आधिकारिका इति च पाठः। आधिकारिका भधिकारे नियुक्ताः इति गोधिन्दभाप्यम् ॥ विति। अन्तरमवकाशः । पृषिध्यम्तरहिताः इति यावत् ॥ २८-३१॥ . . .. श्रीमद्वीरराघवाचार्यकृत भागवतचन्द्रिका । विश्वनाभि विश्वस्य ग्रहतारकानक्षत्रादेः कृत्स्नस्याधरभूतंविष्णोःस्थानमितिशेषः । विरजेनप्रणएपुण्यपापनाशीयसासंस्मतरेणारम जालिंगशरीरंगणकः असहाय नमस्कृतं ब्रह्मविदांग्रह्मविदिनमस्कृतम् इदंशिशुमारचक्रविशेषणंतदतिवत्येत्यन्धयः । भनेमचन्द्रमाप्तिपिसि सातस्याव्यवहितः शिशुमारः यद्यत्रकल्पायुषः पिवुधाआकल्पांतायुषः देवाः रमंतेतंजनलोकमुपैतिप्रयाति ॥ २५॥ अयमधस्तास्थितस्याननस्यमुखानलेनाधांतरप्रलयेशेषमुखोद्भतरुद्रगणपातालानलेनदंदह्यमानमिति । मस्तकस्थायी हमृत्युरिकरीत्या सत्त्वाभिप्रायोवर्तमाननिर्देशः निरीक्ष्यत्रिकालज्ञानघलादपरोक्षदृष्ट्वेत्यर्थः । जनलोफेस्थित्वाकल्पांतरेततउपतीत्ययमोऽनुपपन्नः । पुण्यपाप विघूननस्योक्तत्वेन तत्रापस्थितिहेतुभूतकर्माभावात्तेषुलोकेषुस्थिस्ययोगात्। अतोवोपराष्ट्रवाद्वैपरायद्विपरास्थायिसिद्धेश्वर शानिधिष्ण्या- निविमानानियस्मिस्तदुशेठंपारमेष्ठयचतुर्मुख संबंधिस्थानंयातिनिर्यातीत्यर्थः । वरुणोंद्रादिप्राप्तिस्त्वर्थसिया ॥ २६ ॥ चतुर्मुखलोकस्य खाद्यपंक्षया चिरकाल स्थायित्वमभिप्रयन्नाह नयति । यत्रेत्यस्यतत्रदुरंतदुःखप्रभषानुदर्शनबित्युपरितमेना न्वयः आर्तिःवम् उद्वेगोमनः भाभः भयमागामितुःखदर्शनजंज्ञानं कुतश्चिदित्यस्यमयमित्यनेमान्वयः । कुतश्चिच्छीतातपातकर्यादिभ्यः । एवंविधेऽपिचतुर्मुरलोकेनविदांनिर्घदमाह यश्चिततइति यद्यस्मादित्यर्थः। अनिदंविदाम दंशब्दशाध्यपरिहश्यमानप्रपंचविलक्षणपरंप- विदाम् क्रिययाकर्मणानुभूनेन दुरंत दुःखप्रभवानुदर्शनात् । दुरंतमपारंयहुःस्वंतस्यप्रभवः प्रभवत्यस्मादितिप्रभषः दुःखहेतुभूतसंसार स्तस्यानुदर्शनम् उत्प्रेक्षगानस्माथित्तश्चिंतनावदः तुरंत दुःस्वमितियश्चतुर्मुखलोकेऽपिब्राह्मविद्भिः कर्महेतुकंतुरंतःसंचिंतनानुमीयतहतियत्तत एक्सोर्विशेषप्रतिपद्यत्युत्तरत्राम्ययः । अर्थातरपरन्थमनुपपन्नमध्याहारबाहुल्यात् । यस्यहिरण्यगर्भस्यचित्ततउपासनात् महस्तस्यस्थान मुपासले यतइति यदायोजनातदापासले भयर यध्याहारः । अनिदंविदाहिरण्यगर्भोपासमरहितामांतुरंतदुःखप्रमषानुवर्शनासपास कानामेवदुःखमिवृत्तिस्यामग्राह्यलोकायलभ्यतानिनोपपद्यते। हिरण्यगर्भस्थानस्यापितुःस्वनितिहेतुत्वाभावाचतुर्मुखलोकंगतस्पताग्य स्यरानःपुनर्भुषमागम्यप्रतिदिन स्वीयशवभभणप्रसिद्धम्। आवृत्तशमाचब्रह्मलोकस्थयोगिमा नपुररातिसमयं । तबमोस्वमाययनि- अयादितिचंन्न भूतलस्थयोगिनामपिमोक्ष्यमागावनिश्चयानपुनरावृत्तिमर्यामीतमुमुक्षणांमहीतलचतुर्मुम लोकयोः कोविशेषः "मानमा भुवनालोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जन" तिहिस्मयते । तपपराध्यमित्यनेनसूचितम् अतोययोक्तएवार्यः ॥ १७ ॥ विशेपंपृथिवीमयमंडकटाहंप्रतिपद्यव्याप्येत्यर्थः अनेन पृथिवीमरभिनत्ति" इतिश्रुतियांग्याता । विशेषशब्दः पृथिवीवाचकामदारको विशेषांता" इतिप्रयोगात् । मत्रापिषिशेषस्तुषिकुर्वाणाईभमागंधवान मादितिवस्यमासत्वाचविशेषमतिपयनिर्यातीत्यनुवंगः मार प्रोपैतीत्यनेनाम्वयः । तेनात्मनास्वरूपंणोपलक्षितः भाप: भाषरबजलप्रतिपयेत्यम्बया! पावरयामिव्याप्तिमाह मनममूर्सिमिक्षिस सावरणाग्निप्रतिपचारबरनत्यरामकुर्वनलेववाहादिशंकामावादित्यामिप्रायःज्योतिर्मयः वायुभूत्वामभ्रमयतीतिबासलेमभिमासेमविर्मक शदः वायुम् आषरणवायुमुपेत्यकालेपूर्वपूर्वकाररखास्यपातरकालेबाबास्मनाबायुसलिएसयोपलक्षितोपहरणकार्यभूत सेवा पृहत् । भात्मलिंगवासाधारणशब्दलिंगकंत्रमावरणाकारामुपेत्य मारमलियामित्यत्रमारमा खासाधारपदः लिंगमात्मपरसमोसमा बस्पतवहस्य: सिंगंयाश्यारितिषस्यमाणस्वादारमावरणतिरेपपिचधारिगुपरिणिपिम्मारिसरमा मणमिनचीत्यंत भुत्वाकः ॥ २८॥ . मा- ·भीम जयजत पदमापी। तनामकातितबार पाति पोभूतानामंतःकोटगानीस्थियातहत चतुर्विधमपञ्चति यमनमाडमध्यगामपूरमध्यगस्तपति- संप्रधानाधानरच्यो बामदेवपितृलोकातुर्मुनेयोगिनःकर्मयोगिनभगम्यत्वान्मार्गहतीरितात्यन्वयः। पित्यानदेवयान मितिभिधा। गावानरंयातितस्मान्मार्गःसारितः" । देवयानेनगंतणांवैश्वानराहवागरािहयोगम्यासंति । ब्रह्मदेवपित बोकगमिःसंरपिवधानरममाप्यतातियोतनायवैशानरंयातीतिप्रथमतपक्वैश्वानरप्राप्तिकथनमितिज्ञातव्यम् ॥ २५ ॥ तस्तितितमाह देवानमिति शरीरमणपार्थस्थपिंगलास्यनारीभिः शतायुषामरणास्योत्क्रमणादहान्यहःसंदेवयानमेति, समरामपा स्पास्यनारीभिःशतायुषमरणेनरात्रीः रात्रिसंपितृणांया पित्यानमेति । देवयानपितृयानमार्गस्थानामहरादि- कामगमिमानिनीमारेषतानांप्रादहानिरात्रीरितिभाषचन"दक्षिणाःपिंगलाःसाहरावामा:प्रकीर्तिताः। नान्योऽयमध्यमानांकागुपुम्या बेरंपारणे:"इति"देवयानस्पमार्गस्थामहः शब्दाभिसंक्षिताः पितृयानस्थमार्गस्थारात्रिशब्दाइयामता"इतिवा पिंगलेडामध्यस्थयामुषुम्णयाना माशतायुषाविशिष्टमुखवस्यात्तशिवत्तास्यब्रमयानमेति । विशिष्टसुखंविषु तदस्थास्तीतिविपुषत् । तस्यभावोषिमुघतातां। सपयो. रमेरावीत्युपसर्गयोगादासकारस्यपकारः "विषुवत्ता ब्रह्मयानविशेषेणसुजंयत"इति रागोपरक्तसुजादिदातृत्वातपिङ्गलादेदेषयानादिशब्दः, बाध्यत्वं तदुक्तं "पिालादेवयानस्याम्पिगाण्यसुबदायतः इसानदानापितृणामेमार्गा:प्रकीर्मिता" इति भत्रदेवयानब्रह्मयानभेदोऽवांतरोव- गम्तव्यः ॥२६॥ मधुनाशिशुमारलोकादुपरितनमार्गप्रकारमाह । तविति। शेशुमाररात्यनेनतपमुक्तविष्णोस्तद्विश्वनाभिषिश्वाधाररूपंप्रतिपय शब्दसचितामतदनुबामादाय । विराजेनविगतरागादिदोषेणाऽणीयसासुस्मतरेणात्मस्वरूपेणसर्थोऽपिनमज्ञानिजनस्तल्लोकमुपैति तषि शिनर कल्पायुपाति कल्पायुषोविधायचत्ररमंतेकी रंतितमितिशेषः । किविशिरूपं । प्राषिक्षांसमुदायेननमरुतमेकंमुल्यकेवलन मितिबा "मन्वंतरायुषःसम्यांमालोंकेतुकारिपका" इति पिंगलाभिकम्परेषयामेनगतः परांब्रह्मप्रयास्यस्तरमहलोंकेऽष्टाधिपस्यमित्युको प्रधिमाश्चर्यशालीपसति कमानजनलोकेश्चनतपोलोकेशानादिपरिपाकायास्ते कनित्सत्यलोकहर्यायावसति प्रक्षयानेनगताः मप्रती काबनाप्रतीकालंबनामशेशुमारहरिणानुसातास्तरेषानिरसप्रद्युम्नसंकर्षणारिदेषाम्प्राप्यविवस्पतिवायुप्राप्यतेमकायंत्रमप्रापिताः तदु. परेमाश्यप्रतीकोपासकानिवसंति मम्येतुतेनवायुनापरब्रह्मप्रापितास्तल्लोकेनिषसंतीत्यादिविशेषस्तुशब्देनसूषितइतिहातव्यम् ॥ २७ ॥ महलोंकादिविहरतांतयाबामारिसाधनपरिपाकायचनिषसतांचतुर्मुखप्राप्तिप्रकारमार भयोइति महर्लोकाविषुवसन्समामिसंघी ऽथपिराधोषसानेप्रमालामणासहमुकियास्यसिसनकादिभिजुष्टस्यचतुर्मुनस्यधिष्पयंनिवासस्थानं पतपरायद्वयोः परा. पोःसंबंधित चतुर्मुनस्यायुषःपरेतिनामचतुर्मुखायुर्लक्षणशतसंवत्सरभोण्यमित्यर्थः। तत्पारमेष्ठ निर्वाति महर्लोकादेर्मिगत्यसत्व- मोकमानीतीत्यर्षः गहेतुमाह मर्मतस्येति अनंतस्यभगवतोमुखानलेनमुखनिर्गतामिनापुनःपुनर्दछमानषिश्वगिरीस्य । संकर्षणमुमानि- भासपास्यदाहोरेतुरिस्पः रशदोशमलोप्राप्यतनेषसहमुक्तिप्राप्नोतीत्यस्मिनथैवर्तते ॥ २८ ॥ भीमजीधगोस्लामिकृत कमसन्दर्भः भयो लीकाहीतशरीरेण तद्रोगानन्तरम् ॥ २६ ॥ २७ ॥ २७॥ ततो विशेषमिति । भत्र टीकायामेकब्रह्मायउपस एव समितः। पहुब्रह्माण्डपक्षस्त्वेवम्-ब्रह्मायानि अल्कोवानुबनीचरवेन मपरलीभूय परम्ते । तेषां पृथिव्यावरणं प्रत्येक पृथगेय । जलावरणन्तु तन्मगडलाइहिः पूर्वावरणादशगुणमेकमेव । यस्योपरि । सम्मापरकारया कारणावशाय्येक एव शेते । यत्तु मगरलाभ्यन्तरेऽपि यतविधिजलं प्रविशति तत्त्वावरणासंशं न भवति भनि- मितमानत्वात् । तदेवमेवाहाराचावरणानां सर्वभूतापरकत्वं सङ्गच्छेत इति । विशेष प्रतिपच प्राधीनस्थूलदेई इव तत्र लिहावे कस्वा । पुनम तेन विशेषाविष्टेन लिङ्गदेहास्पष मारमना मपः जलाधरणं प्रतिपय प्राचीनस्थूल देहत इव विशेषत तुझमपूर्वक तत्र तदावेश करपा । पुनम पूर्णबदनसमूर्तिः समित्यादि योज्यम् । तत्र तत्र लोकविशेषेषु भोगा लीलाधरीरमपि मन्तव्यम्॥२८॥ . भीमइल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । शिशुमारसम्पमप्रेयस्यते । तसवस्थानशिशुमारस्पतिभवति । तामारस्यनाभिस्थानीयम् । ततोऽप्रैलोकचतुष्टयम् । तत्रनुशनपूर्वपा दातरकरणमुकम् । विष्णोपियुभयत्रसंबध्यते । तत्राममयोग्यशरीरंवर्णयति । मणीयसाविरजेनारमति । पूर्वापेक्षयातदपीपः । पापुप्रधानत्वात् । प्रशिक्षिकावयवात्यर्थः । तत्रापिपिरजः वायोरपिलोकत्रयएवरजःसंबंधः । अथवा पूर्वशरीरतामसंस्थितंतवैश्वानरो वकम् ततोनितीबभुषत्वकम् । एतीयमिमितितमोरजसौरभाषालाविरजेनेयुक्त केवलसस्यमयेनसस्वमिश्रेणषा केवळसस्पेनमार बमाणत्वात् । मास्मनापूर्ववदात्मत्वेनग्रहीतेनदेन । एकाति तत्रवैमानिकानांगममाभावात मसहायस्पेनकाकिरवं प्राविसंस्था. कवशानिनामेवस्थितियोलमालोंके पत्रमहकनेकम्पापुष:मकापपर्वतमायुषाविशेषणशुपाशानिनःभूषाकारते दुस्मणे मानेनवासमाधिरूपण । अपमपितगतकापपर्यंततिष्ठति ॥ २५ ॥ तिमर्मतस्यसकपणस्वामिनालोलपतरश्रमाननिरीस्यतंतोनितिभावादिमिःसहा मनस्वकारामा मत्वावमयोग एंकर । सिंगोपनिधि पानि सपालीके पारमेष्वसत्ताकस्थामतदपितापूर्वकस्सिंदेश्वरसेवितमिरवः माह नवोति समाजोपयोक भवानवार्विनास्ति गबाजरा धर्मः नवामायुःमत्युप्रासः नाभिःमनःपीमा [१४] ·पिन । मनःकरणधर्माभावः । मृत्योःमाणाप्राहकस्वातवरसंपतिकोषिक रमेश मलपिता अपवासारितारगतमा उपस्ति । तथाप्यम्यतोकिंतुखतएव नवाई प्रकृतमिक्षित भम्पसारत किसपमा मतस्त्वविशरपति पत्तितोगति। सिरचित्ततारितायेतायत समित्यातनखानुभवगम्परामतोषिशेषतोमपशावमितितधोकमातविपनामानिमित्तान प्रभवानुमारिति रिस्थानम् । एतत्साधनंबानमारमप्रकारंवा भविदतीतितया पुरंतवाःतस्याभोयरसंसारतस्वायुपमानय । एमवारमुरपनामपिविकिनोऽपिपुनस्तबगच्छततितथा ॥ २७॥ ततःच्छयानमारमेहनमाह तसोवियोपामितिमश्वमेधयाजिनोऽपितरगति तथाहिरएपगापासकाः पूषाकाम तमामभुषनाही. का" तिवाक्यारकर्मियोपुनरावृत्तिः हिरण्यगर्भोपासकामांब्रह्मणासहयानमणोगतिःसागतिः पूर्वोकसमिस्वागतात्याहसतासस्थकोड़ा हिशेषपृषिव्याधरणरूपंप्रतिपय पृथिवीरूपोभूत्वातत्रप्रविष्टः पृथिव्यावरणातिक्रमेमापरणसपषिधीसायुष्पंप्राप्यतामतिमाम्यपुनर्जर- पेशामलसायुज्यमाप्यतदतिकम्यत्येवमप्रेऽपिमाकाशातिकमपर्यंतंगति सर्वत्रतेनात्मनेतियातव्यममपराधितितपतगंधाविभागान जान एषविलंध्य कालेमोगेच्छापमाउत्तरगमनामिनिसर्वत्र समाफाशं तत्वृहत् अनंतमेष शब्दब्रह्मरूपंवा नादात्मकंवा तस्यपरत्वेहेतुः मात्मनःभगवतःलिंगशरीरम् "गाकाशशरीरंबह्म"इतिश्रुतेः भगवतोम्यापकत्वममंत हिHषहारहेतुत्वंपरिक्षापरिषदो शब्दमाभयब मित्यादिधर्मषोधकम् ॥२८॥ - श्रीमद्विश्वनाथचक्रधर्तिरुत सारार्थदर्शिमी । ततम तत् विष्णधम अतियर्त्य भतिक्रम्य । कीरशं विश्वस्थ नाभि विश्वात्मकपुरुषस्य नाभिस्थानीयम् । भगीयसा मणिमादि- सिदिमस्वादतिसूक्षोण विरजेग निर्मलेन लिङ्गशरीरेगा मद । ततः परत्र खर्मिणां गम्याभाषादेकः नमस्कतं पूज्य प्रमविदास्थान महलों- कनुपति । यत यस्मिन् विधुधा महाकल्पायुषः रमन्ते खलन्त ॥ २५ ॥ अधो मनन्तरं यदि कल्पपर्यन्तं कौतुकवशात् सत्रैष स्थातुमिच्छति तदा कल्पान्ते सति विश्वं लोकत्रयम् । नियोति उपप्पीभूतान महर्लोकादू यत् परराय द्विपराईपर्यन्तस्थायि यत् .पारमेष्टयं सत्यलोकं प्रति याति । सिवेश्वरेजुधानि विष्णवाति विमानानि यस्मिस्तत्। २६॥ सस्यलोकस्य माहात्म्यमाह न यति । आतिः दुःखम् । उद्वेगः भयम् । किन्तु चित्ततो इंतोः यत् दुःखम् मदः ऋते तदेव विना । तदेव किंक या भवेत् तत्राह । भनिदंविदाम इमं वैष्णषयोगमजामतां त्रिलोकस्थानानां दुरस्तदुःसो यः प्रभवः संसारस्तस्यानुवर्श. माया कृपा तया । तेन व्याजस्तुत्या सत्यलोकस्थास्ते महारुपालषो धन्या एघेति भाषः ॥ २७ ॥ अथ तव यदि महाकल्पपर्यन्तं स्यातुमिच्छति तदा ब्रह्मणा सहेष मुच्यते । यहि च तदस्तरेष मोसमिति तदा सतावरणानि निर्मिदैव ब्रह्म प्रविशतीति तत्प्रकारमाह । ततो विशेष पञ्चाशतकोटियोजनविशालस्य ब्रहागरस्य प्रथमावरणवां पृथिवीं पाश कोटियोजनप्रमाणां प्रतिपद्य प्राप्य । केम प्रकारेगा तेनारममा पृथिवीरूपेण । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । निर्मयः बदामन दाहा- दिशाशूम्य इत्यर्थः । ततोऽपः पृथिवीव शगुण प्रमाणाः प्रतिपय अधात्मनेति शेषः । ततोऽनलमूर्ति: जयगुण तेज आवरणं प्राप्ये- त्वर्थः । मत्यरन् भवेत् । तत्र तत्र पृथि जलादिषु घागरसनादीन्द्रियैर्गन्धरसादीन् विचित्रभोग्यविषयान् मोक्तुमेधेति भावः। तो ज्योतिर्मयः काले वायात्मना थायुं नजोदशगुणम् उपेत्य । - वायुदशगुणमाकाशं, पृहदात्मनो मि परमात्ममूर्तिस्योपासनेयुक, बमा घेदशब्दारममा प्रमापकमिति ॥२८॥ भीमनुकदेवकन सिद्धान्तप्रदीपः । सहिष्णोचकं शैशुमारं विश्वनाभि सूर्यादि प्रहनक्षत्रादेः सर्वस्याश्रयम् अतिषयांतिकम्यविरजेनपुगवापुगपरहितेन मणीय- सासम्मतरेणात्ममालिंगशरीरेण एकः विद्वान् । यत् यस्मिन् कल्पायुषोविधुधारमन्ते ताधिदाभृरादीनास्थान नमस्कतं मममीय महर्लोकमुपैति प्रामोति ॥ २५ ॥ अथो अनन्तरं कल्पतिमनन्तम्य मुखानलेन मधस्थस्पशेषस्य मुखोद्भतापिनाविश्वं त्रैलोक्यदलमान सविनागिरीस्यपायेग द्वारायपरावस्थायि सिद्धवर्तुष्टानि युक्तानि विष्णयानि विमानानि यस्मिस्तदुपारमेष्ठयपरमष्ठिपदप्रति नियति भोगार्थ मालक स्थिरोभूत्वात्रलोक्यं दह्यमानं निरीक्ष्यततः पलायति नशर्ष । प्राकृतपदार्थभोगयोगाभावात् ॥ २६ ॥ वत्रलोके अनिषिताम् । प्रस्तुतमपुनरावृत्ति वर्मब्रह्मवाजानंतीतीदंविदस्तदिनानांप्रस्तुतषिव्यतिरिकानांपुनराइसिरममात खानाम् । दुनिइखोयः प्रभवः पुनरावृस्याजन्मतस्थानुदर्शनात रुपयायपित्ततोभवति । मदः प्रतेशोकादि कृतधिनमति । तत: पुनरावृत्तिस्तु ऐश्वर्यपारमेयं च ततिकर्मविनिर्मितं निषव्यपुनरापान्तिगुणस्यति करेसति"इति बस्यमाणात । "भामभुषमालोकाः पुनरावर्तिनोजुन"इति भगवामय ॥ २७ ॥ भधावणमेदन प्रकारमाह ततइति । "शोत्तराणि शेषाणि मैयेतानि सप्त"हति पुराणातयन प्रपित्याचावरणानि हो- तराणि सनतनकोटियोजनमानमंरकयासंध प्रथमावरणम् । "कोरियोजनमानस्तुकटाहः संस्थित शिपुराणान्तरात्मा- ता समवृस्यप्रधान संव्यवस्थितम् । मनन्तस्य मतस्यान्तमिति पचनाइचापकममंहरयापर निर्भयः बापराभवाय: ततः पारमेष्ठचालकाता मारममालिंगरेनोपकक्षितः विशेष प्रविधीमयमा प्रतिपयता प्राप्यक्षिपचरवादमाम प्रावणी भुपतीत्यनेनान्वयः नभिरतरा मापःप्रतिपयततोगलमूर्तिमा प्रतिपयवधः मिसाएवापर परामरसतापमान समयाभावान संतोज्योतिर्मयः । मनकमूर्तिः कालेबमकीवायुमेरका वायुपुत्वतसोचावात्मापसिया पत्यक पात। पुनः कपभूनमारमलिगम। मत्मासगुणभूतःचदपिपलनुपादिमाहत्पनिमः ॥२८॥ .

·माणेन गन्ध रसनेन वै रस रुपन हव्या श्वसनं त्वचैव ।
धोत्रेण चोपेत्य नभोगुणात्वं प्राओम चाकूतिमुपैति योगी ॥२९॥
स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्ष मनोमयं देवमयं विकार्यम् ।
संसाय गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणबिरोधम् ॥ ३०॥
तेनात्मनात्मानमुपैति शान्तमानन्दमानन्दमयोऽवसाने ।
एतां गति भागवती गतो यः स वै पुनर्नेह विषजतेऽग? ।। ३१ ।।
एते सृती ते नृप ? वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च !
ये वै पुरा ब्रह्मण अाह पृष्ट आराधितो भगवान वासुदेवः ॥ ३२ ॥
भाषाटीका।
इस विष्णु के नाभी को उल्लंघन करके मूक्ष्म निर्मल मात्मा से इकलाही उस स्थान को जाता है कि जो स्थान ब्रमनियों से
प्रमात मीर जहां पर फल्पांत भायु वाले ज्ञानी लोग रमते हैं ॥ २५ ॥
तदनंतर पदयोगी अनंत के मुखाग्नि से खूब जलते संसार को देखकर परमेष्ठी का जो स्थान सिंछेश्वरों से सेवित है द्विपराध
स्थायी है उस स्थान को चला जाता है ॥ २६ ॥
जहां पर कोई शक नहीं है जरा नहीं है मृत्यु नहीं है कहीं से उद्वेग तथा दुःख भी नहीं है केवल परमेश्वरके तत्व को न जामनेवाले
संसारियों का अत्यन्त दुःख देखना मात्र यहां पर दुःख मालम देता है ॥ २७ ॥
तदनंतर निर्भय होकर पृथ्वी तत्त्व को प्राप्त होके तिसी से जलमूर्ती होकर धीरे से अग्निमय होकर समयपर वायु को प्राप्त
होकर वायु रूप से मात्मा का प्रकाशक भाकाश को प्राप्त होजाय ॥२८॥
श्रीधरस्वामित भावार्थदीपिका ।
इन्द्रियार्थानां भूतसूक्ष्माणाम् भतिकममाह । प्राणेनाधिष्ठितेन गम्धमुपेत्य । बस स्पर्शनम् । नभोगुणस्थं शब्दात्मताम् । प्राणेन
सततकम्र्मेन्द्रियेण भाकृति तत्तक्रियाम् ॥ २९ ॥
•तदेवं स्थूलसूक्ष्मभूतातिकममुक्ता तदावरणभूताहकारप्राप्त्या महादिप्राप्तिमाह। सः योगी विकार्य संसाध विज्ञानतरवं याति ।
विषिध कार्यमस्यति विकार्योऽहङ्कारः । स त्रिविधः सामसो राजसः सात्विक इति । तत्र तामसाजड़ानि भूतसक्ष्माणि जायन्ते राज-
साहिर्मुखानि रशंन्द्रियाणि सास्विकान्मन इन्द्रियदेवताश्च । तेषां लयश्च तत्तदहङ्कारे । तत्र भूनसूक्ष्माणामिन्द्रियाणा सत्रिकर्ष
मयस्थानं तामसं राजस मनोमयं देवमयञ्च सास्थिकं प्राप्य गस्या एवं गमसेन तेन सहकारेण सह विज्ञामतचं महत्तत्वं याति । ततो
गुणानां समिरोधो लयां यस्मिन् तत् प्रधानं याति ॥ ३०॥
तेनात्ममा प्रधामरूपेण आनन्दमयः सन् उपाधीनामवसाने शान्तम् अधिकतम आनन्दं परमात्मानमुपैति । म विषजते नापते
इत्वर्थः ॥ ३१ ॥
पते मृती मागी प्रकाराविस्यर्थः । हे नृप ? अनपेक्षो मिर्मिय भूवन विमृजेत् परं गत इति या सधोमुक्तिः सेका मृतिः, यदि प्रयास्यन्
इस्लादिना कममुक्तिरिति द्वितीया मृतिमा । पते मृती धंदेन गीत उसे, नतु स्वोत्प्रेक्षिते। तत्र यदा मर्चे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्व
ददि स्थिताः। भय मल्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समभुते इति सामुतिः, तेर्षिभिरभिसम्भवन्ति इत्यादिना कममुक्तिश्च घेदेनोका।
बधान कर्मभिस्ता गतिमाप्नुवन्ति इति दक्षिणमार्गस्यापि सूचितत्वादेते मृती इति द्विवचनम् । त्वयाभिषष्टे यच्छतिव्यम इत्यादि
प्रमेन मम्मुक्तिविषये मपि मृती पृष्टे । इहि यशा विपर्ययम् इति च दक्षिणमार्गोऽप्यर्यात पृष्टः । एवं त्वया ये पृटे ते पते मृती
यमपः॥१२॥
श्रीराधारमणदास गोखामि घिरमित दीपम्यास्य तटिप्पणी ।
सम् इति कठोपनिय द्वितीयाबारे पटपल्ल्या बाईशमन्त्रः । तेर्षिभिरभि-सस्मवन्तीति वारण्य माध्या-
पनि पहाध्याये द्वितीयामणे पाण्डका रक्षिणमार्गस्थति अत्र दक्षिणोत्तरमार्गादीनां विशेषजशासायामम्माभिः
मनात भीमगोविन्दमायसमेतबातशेने चतुर्याध्यायीबाधितीपतृतीयपादो द्रष्टव्यो । यट्रोतव्यमिति प्रथमस्कम्धीकोनषिला-
वासोकसिति प्रथमस्कन्धीकोनवितितमायावस्थापिशमसोकस्यैकदेशः ॥ ३९ ॥ ३५॥

·भीमधिराजका गच्छतोमुकस्यमूक्ष्मदेहस्वरिदिपस्तत्ततगुणाहणमा प्राविम्हलोकतपोबारामत:वनात्य कसरभोग्यत्वात्तदतगंधारयातीत्यभिप्रायः मायनसीपमाद्रियेवगंधमामासिवनम पारसमद्रियेवर दियणरूपंतजोगुणम, स्वचात्वर्गिद्रियेशबकासकर्याभावयोतकासालोपबोरियोगुहारमा प्राणमांतःकरणेनाकूतिमभिप्रायं समानीयमातिरितिभुतम् । मनप्राणशब्देनाहियातिहेतुभूतमुन्यप्राणामविषभितातेवाकृतिबहसासमा दतोऽतः करणंविधक्षितम् ! मंतःकरणप्रसूतोवाभिमाया एवंमाणाविभिनषादीमुपेत्यतरतमेवमरणांतसगुणानगाहसीत्वारा अथाहकारमहत्रिकृतीनामतिक्रममाह । सहति । सयोगीमस्यागमविकासाबणपरिणामिनमकरसंसापेचम्बा विकार मेवविशिष्टि । दधमयंदिग्यातादिवाधिष्ठेयेद्रियकारणं मनोमयंमनाकारणं भूतमूस्मेट्रियसनिकभूताण्याकाशावमिततरमाणिशदा. बानींद्रियाणिज्ञानकर्मोभयेंद्रियाणि एतेषांसमिकर्षकारणं भूतसूक्ष्मसनिद्रिपसमिकर्षरधाभ्यांविविधाहकारभेदीतामससाधिकार- कारावुकी। मनोमयंदेवमयमितिवसात्त्विकाहंकारकार्यप्रदर्शनं । देषमयमिस्पेतावबसिदेताकार्यप्रदर्शनाद्रियसभाममनोमरकोक्तिः रद्रि-मृरायनुप्राहकराजमाहंकारग्रहणाय अतएवराजसाहंकारस्यनपृथकार्यप्रवर्णनं तस्यानुप्राहकमावस्यनेपृथकार्याक्षमत्वात एतबाने- स्फुरीभविष्यति तनातिकांना कारणसहोपलभितःविज्ञानतत्वमहातंयाति शिामसापपिर्यस्तु पुदिनुसारथि महापरिक्षयातिषः नानामैकार्यात गणमाम्यावस्थप्रकृत्यतिक्रमणमाह गुणसंभिरोधमितिगुणानांसस्वरजस्तमसासनिरोधः साम्यपस्मितत्तवान यातीत्यर्थः ॥ ३०॥ • अवसानंतरवा "गौरनायंतघतीसाजनित्रीनित्यासततधिकिया"(तिमहत्तनिरयस्वादेशावधिरवसानदीकासकीयभूतमूममेंद्रिया- णांस्वकारणेषुलयोऽव्ययसानशब्दविवक्षितः तेनात्मनाविरजसाखरूपेणोपलक्षितः शांतमूर्मिषदूरहितमा निरतिशयानदसकपम मारमा आनंदमयपरमात्मसाम्यापत्त्यामानंदमयः स्वयंनिरतिशयानंदप्रचुरः उपैति मात्मानंदणदाभ्याम"मात्मनमाकायः संभूतःमानदोषोतिन जाना"दित्युपक्रमोपसंहारगतघाक्यद्वयंस्मारितम् पर्व क्षयंतमस्यरजसःपराकमादित्यवतमसः परस्ताचवक्षरेपरमेव्योमन्" इत्युकमाति पुरुषातीतपरमाकाशस्थाभगवत्प्राप्तिरर्थिरादि नागनस्योक्ता एवंसएतान्नमगमपतीस्पस्यार्थउक्तः अधधूमाधर्विरादिमार्गयो प्रामाणिकर कथयनसेनप्रतिपाद्यमानाइत्यशस्यार्थमाह पतामितिभागवतीभगवदुईपांगतिमर्षिरारिमा योगतःसपुमरिहतमतिमंगकर्माधीम प्रतिनविषजतेनासकोभवति ॥ ३१॥ अथपागद्रयमुक्तमिगमयति एतेइति इमौमा!अचिरादिधूमादिमागौदगीते । “मेरगयेभातपायुपासतेतेगिमभिमति बपामे प्रामेइष्टापूर्तेदसमित्युपासतेतेधूममाभिसंभवंति"इस्याविषेशोधितेस्तएषसनातनेस्थितेऽतपषमृतीहेनुपीत्वयामिपूरेषयकोतव्यमित्वमेना. रादिमार्गस्यमारिमार्गस्यापिटत्यात चकारान्मयाकथितेइत्यर्थः समातनत्यविशारयति यति येवैयेमृतीपुराकस्पाविमोचतुवाचा पधितः सम्यगुपासनयाप्रीतः घासुदेवः सर्वभूतांतरात्माभगवानाहउवाचतस्मात्सनातनहत्यर्थः ॥ ३२ ॥ धीमद्विजयावजात पदरस्नापली। सत्यलोकस्पेतरलोके योवैशिष्टयमाह नयति यत्रतेसत्यलोकेशोकादयोगसंति भाधिस्तुयसनेवितोऽधिष्ठानचोरिति व्यसनमाधिरत्रोच्यते यानिविदामनमविदांझिययावुःखस्यप्रभवस्यजननादिलक्षणस्य चानुवर्शनात जनस्यवभिनतोरासोषि नास्तिसत्यलोकमाप्नोततिपूर्वेणान्धयः । जनादिलोकोपक्षयासत्यलोकस्यवैशिधनमुकिषिशेषात् तदुकं "सर्वदुनिगिनाये मुकाःपायस्तुतारशाः अमुकास्तुजनायेधुविशेषेणतुसत्यगा"इति । ननुपवित्रमणासपमुक्तिःसर्वेषांतर्हिततः पूर्वमा सामग्रीसम्पादनव्यर्थमितिन्न योग्यताबाहुविध्यान्मुक्तिप्राप्तपिबाधिध्यात् तदुक्तं "विष्णोर्लोकंतवैकेयांतिकालांतरेपरे माये. वहरे केचिदपूर्त:केषिजसा विहत्यधान्यलोकंषुमुध्यतेब्रह्मयासह"इति ॥ २९ ॥ एवंदेवयानेनगत्वासत्यलोकेपरब्रह्मलोकेचस्थितानाशानिनामोसंवकुंदेवमुक्ति प्रकारमाह तताति प्रतीकालंबनाप्रतीकालंघनसमा निसंघोलममलयेवियप्रविष्टोगरुडशेषलक्षणमार्गद्वयेनवायीप्रविश्यतयाभौतिकशरिप्रभासप्रविश्यततस्तेनामवासहाणे पिणी प्रतिपयतेन पृथियात्मनासहापःप्रतिपयतेनारमनानलमूर्धिप्रतिपद्यतेनज्योतिर्मयोनिप्रधानोमूत्वाषायुमुपेत्यमुनिकातेवाग्यामनार लिंक्रमाकाशवस्याप्त निस्यं चेतिबृहन्महतवं प्रविशतीत्यन्वयः निर्भयासंसारभयान्मुकः मतएवत्परत्वरमाणः । मोरतापवणार वर्गतम्यं तथाहि विशेषास्यांउव्यवस्थितेविशेषनाम्निविरिस्थितरामायहरिपुनस्ताशगुणांउकाहारमकविशेषामपिस्थित विरिस्थितमन्नामानहरि तेनाननाम्नाहरिणाप्सुस्थितेचतुर्मुखीस्थतमधास्याहरितेनामविष्णुनातेजोगतीपरिचरप्राथमा सेनाग्निगतेनहरिणाषा + युस्थितचतुराननस्थित प्राणायप्राप्यतेनवायुस्थापिरिचालयोमिणाऽऽकाशस्थितविरिवस्थमाणाguNa- तीति पृथिव्यादिकार्याणांखसकारयवाविप्रधानांतेलयः । तदभिमानिदेवतापपराांच । तषिरिचकेशवयोस सत्कास्थित सखापरेकीमाधोदीपानांदीपांतरैरिव । अन्येषांद्वारमानमिति बानिनः प्रायेसत्रमणासहपार्थिवं भूम्यामननामा संस्थितमित्यादिवाक्यद्वयेनचशब्दगृहीतेमानिसमासमितिकानिरस्तेतिहातव्यम् ॥३॥ इरानीपंचतन्मात्राप्रलयप्रकारमाह प्रायनेति भालिया पधिशिवपिरिचायेगारियागंधमन्याचांवधिष्ठावविकिमि योगीपुवातिमापतीत्यन्धयः तत्रवारवादी पुनरापिसहावारमाणे या एक्कापमानप्रकारेशमलालाले प्रकारमा प्रामेति एवमुक केवलचिदानी महायोगी मानिसमस्तारण पोवापिस प्रेसहापारिवानेण्याधितः प्रलयेपिमपुमराचिमुपेतीत्वावर महत्वपंचदितिषावासबसोवपाहत्यादि पति एवमेवमुक्तिनांद्वतवादिकथितेत्येवराद तुनामग्नस्परिपरेशानेकिमातरमवेरितिमानमवति ॥ ३१॥ • पिज्यतर्यामिणाहरिया * भूताका ·romanties कमिद्रिया मनोवस्थेद्रियस्थितविस्चिगwrima "वामानबदनाममातनातिस्पतति "मारियोहरिसिदेचे त्यनुनतः मोतिय बोलापनादिमनोमयोषिष्णुस्तपातीतियोभयपापितस्वैवगम्बरमतत्वधार समामाMANTOविकिमिशिदनाम कारगतमाशीविषeir वामविरक्तेनमनस्येनपसहषिणामामामिलामावागतापरिचरवारमार्गपाति ॥ ३२॥ श्रीमतीगोसामित क्रमसम्बर्मः। सावरगावमिति । मनेनाकाशापरवाहदिरेष सम्मकपाग्यावरणानि लभ्यन्ते । युकशेदम । कारणकारणानां वहिहिरवस्थान MORE पहितानामपि कारखानामशमंशमुपारायंत्रोच कार्यमृधः, यथा गायतम्मानस्य बलस्य शमुपादाप तेन पी त्यादि । किन्तु मन्धतन्मात्रादीनां सुस्मत्वेनापमानवादाकाशतुल्यत्वमिति भाकाशातगणनादरावेषावरणाम्यबसायन्ते । imaमिर चिनीयात प्रातिप्रायद्वारा गन्धमाविश्येत्यर्थः । एषमुत्तरत्रापि ॥ २९ ॥ मनाहारेण सहेति तल विज्ञानतस्पमित्यर्थः॥३०॥ मारनामेति ।मात्मना शुखेन बरपेयान प्रधाममाषितेन पुनस्तत उनकमिनेन । मात्मानं परमात्मानं परमबण्डनामित्वः, भागवती गतिमिन्दुका ततो विरोणमित्या रोकावतारिकावा तु भगवदुपासकास्ते सहावा मापड भिस्वाप्प परमारी लिबिस्माचम्मतेऽपि प्रत्यावरणादिमहाकुण्डलोपः। प्रत्यावरणस्य ग्यापकत्वं बाक्षिकमिति ॥१॥ ३२॥ - भीमडमाचायन मुबोधिनी । * मानपरित्यागेमहाभूनाणा:परित्यकाः विषपातिकमेद्रियासिकममाह प्राणेनेति प्रायोनेतिपाठेपिसएषार्थः सर्वत्रतमद गोगामतरतत्तदतिक्रम्येतिबातम्यं नमोगुणवंशब्दरवं प्रापेमकर्मेद्रियसहितेन तद्रूपेणवा मातिक्रियापंचकमपि उपैति त्यजतीति पद योगीतियोमसामयामिस्मरयाम् ॥ २९॥ परबारापतिकममाह सएषयोगीमतामामूल्माणामिद्रियाणांपनिकामुत्पत्तिस्थान तामसंराजसंचाईकारमनोमयं देवममिति wण विकासाकार शेमरूपेशगत्यासस्याति क्रियामहंकारंपत्यजतीयप विधामतरथमहानत्वं गुणनिरोधप्रति सज.. वेगात्मनेति भनेपुरुषावरणं समापितेनामनामात्मानमुपैति ततःशांतमसर तामान पुरुषोत्तम सयमप्यानंदमयोभूषारपेति गर. मानवतःपरममममास्ति'मामुपेत्यतुकीनेय"इतिवाक्यमेतारापरमिवाहपतांगतिमिति मांडमध्यमध्ये परतावायत्रैवानंदमयो अल्वामानरमगतप्रविशति मवलपुनःसंसारंपविशति ॥१॥ ज्यपुनरान्तिमार्गडयमुक्तासचोमुक्तिकममुक्तिरूपमुपहरति पतेमृतीति एतेषांसपदार्थानामध्यायपोकानाभगवतपय वासकानावधानियोपयोपयोगयुक्तिभिःधिम:मविष्यति मत्रतदेशमाकृतं नस्परमेषिवरिष्यामशेतुश्य पति पीलेपनत्वात्सलायंसपेशकीर्तिते तत्रापिषवाभिमानायफलपर्यवसानातसाधनमवताप्रासाउकोमति मनातच नही RANIबिस्मिन्मार्गगमति कित्वमादिसिरे जनतामस्पोमविपति मनाहित्यप्रमाणमाह पुरेति मणेष समाह भासपिपास करने हेतुः भाराधिताति एवंकरोतुमार पाहदेवाति मोसमातृत्धेनैवमुकमानित्यर्थः ॥ ३९॥ . श्रीमविश्वगायचतित सारासिनी । ..न्द्रियार्थानां भूनम्मावामतिकममाह । प्रादेन प्रादेन्द्रियेबाई गधम पेत्य । एवं रसोषादि । समं स्पर्शम् नमो. हम भोगुवं शब्दम् । प्रायन कम्मेन्द्रिपंच माति मकिनामा थिव्यायापरणेवणवादयः सन्ति तेषामतिक पूर्व नरसास्वादतिवम् ॥ २९ ॥ ". व स्थूलसम्ममूनातिकममुका तबावरणभूनाहरणापचा महसारिवामिमाह । स योगी विविध कार्यमस्येति विकायापहारस्त मामाकी भूनसम्माशाम इन्द्रिवाया समितीच्या साममाहरे भूनसम्माणि राजसाहन्द्रिवाषि ranः । पुनः बार मनोमवदेवमयम् । सालिका माता पिलाप्यन्यर्थः । तमसापशिन ममहहारेखमा विमानत महतवपातिमहारं महरले प्रविज्ञापतीत्वस्टन महायस्वेन गुणाः सविरुध्यन्ते येन तव प्रधान पाति। मचाने पितापपतीत्वः।" योग प्रधानेन सहमात्मना सापेव- मारमा विपति, महत्वावरणात परमवारण- स्थ स्थितः। ततोगतान भागमविसापुर्वाधवा विवस संसार मापते. wal | निर्मित र विनोद पर गया कापन जिरेपा भूतिः परि प्रवास्थर इत्वारिका कममुभिय मविपते नीदेवी सादस्थिताः। मगरकोपती भवत्वत्र रति सचोक विवामित ति नियमावस्प कि मानिति समेतकot:

·स Care | marte: संधी अमेनतामसीराजसमेति शिपिचोऽहमारक itकारक। एतत्समरामाविष्यति मात गुवसनिरोध गुणसमुराव मारमाति" अपसानेकार्यकारणरूपप्रकति मगरलामालिंगशरीरस्थापिप्रशमहावापरमशान्तिप्रदम मारवामन बाग्मनाका सम्बन मारमावामदाब"त्यादि भुति प्रतिपारितम्। माकन "मानवामिनिमूतामिवान्ते । एतस्वामरस्पान्यानि मतान जागाजीतिरस्यारिभूति प्रतिपादितमानकपण कार्यकारणपतिमिलेनापतिः मानन्दमय भानपुर मागताइति श्रीनुनपचनात "निरंजनापामशा यमुपैति इत्यादि भूतः हिम्धपरमानन्दसायम्बः । बानिभूतापामयारिएक ति। विस्तरस्तुवेदान्तवीरसुभेद्रातः । हेमंग ! एतामपुनराहमिलामागवती 'माध्यभूतस्य भगवतः समाधिमांगतियोगत साहसंसारेनषिसजतेनेव सोमवति. हेनपावयायच्छोतव्यमित्यनेमोपादेयतया अर्यादागिदि मार्गडपा पृथति यदा विपर्यवमित्वनेनादिनुपादेिवतवारमा पा एवंमतीवनापरे परिप्रवास्पन सुपेत्यादिनामयाचकति मान्यते । कपभूत र भदास मिसभवति । अथवा महामेटापूर्तदत्तमित्युपासतेतेषममिसंभवन्ति इति वेदनात अतरवसनातये ॥२॥ भाषा टीका गह योगी नासिका दिव द्वारा गंध गुणको प्राप्त होकर जिम द्रिय से रसको मेचसे अपको पत्र प्रामा क्रिया को प्राप्त होताहि ॥ २९ ॥ पर योगी पंचभूत तथा तम्मात्रा तथा इंद्रिय इनका कारण ओ सात्विक राजसतामसारमतीसे खराब की तथा मुखोकि साम्यावरणासप प्रकृति को प्राप्त होता है। ३०॥ सब प्रा मारा तमें भागदपसे शांत आनंद परमारमाको पास होता है स भागवती गतीकी को माता सीफिर म संसारको नहीं प्राप्त होना । १. पालो मने सनातन में कथित ओ तुमने पूछे सो हमने आपके पारिने भारावल से संतर भामुरेवने एएने पर प्रधाको उपदंश किये३२॥ in. माध्याये विजयध्वज का पंचविंशदिशामकम् । योऽतः पचतिभूतामा यस्तपत्यडमध्यगः । सोऽग्निश्वानरोमानों देवानां पितृणां मुनेः ॥ २५ ॥ देवयानं पिंगलाभिरहाम्येलि शतायुषा । सीरिडानिः पितृणां विमुखता सुपुन्योया ॥ २६ ॥ दाशिवस्तियोर्मूलम् । सभाममनियतालिमीतलतानमवानमादि। मनोमर्य देवमामलामामासानमामि ।।* 'विज्ञनित समसमानामापति आनंद मानंदमयोऽवतानि सत्मिक माथि बाम इविभोकी।

·भावे ।। ३३ भगवान ब्रह्म कातल्यन निरस्वीक्ष्य मनीषया। तवयवस्यत् कूटयो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥ भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वारमना हरिः। मौकाविभिछ सौरनुमापकैः ॥ ३५ ॥ तस्मात् सर्वात्मना राजन् ! हरिः सर्वत्र सर्वदा । भोतबः कीमितव्यच स्मनध्यो भगवान्नृणाम् ।। ३६ ॥ पिबन्ति ये भगवत प्रात्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं ब्रजन्ति तवरणसरोरुहान्तिकम् ॥ १७ ॥ इति श्रीमद्भागवत महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां वैयासिक्यो द्वितीयस्कन्धे महापुरुषसंस्थानुवर्णनं माम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ - भीधरखामिकत भावार्थीपिका । पति बसरतः एसोपी मोसमागास्तोयोगादयः समीचीनत्वयमेवपाहनीति । एलेग्मुहिताव मकियोको मारोग्या निधन मारयेव ॥ ३३॥ तक मत मार। भगवान मा स्टस्यः निर्विकारः एकाग्रचितः समित्यर्थः, त्रिी पारान् कास्न पाकल्यास मची विचार्य यतः माग्मनि हरीतिमवेत तदेव मनीषया मध्यस्थत निशिसवान् ॥ ३४.. गुरते मर्ये रतिर्मवति मननुमति तु भगवति का रतिः स्यात् तत्राह । भगवान् लक्षितः यः । कथं स्वारमना मेरशान्तयमितया सादिभिः । तदेव द्वधा दर्शयति । श्यानो जड़ानां पुनचादीनां दर्शन खप्रकाशं इशारं विना न घटते इत्यनुपपत्तिमुखेन भावान्तर्यामिलक्षः। तथा पुरयादीनि प्रयोज्यानि करणरवात पारयादिवरिति ग्यातिमुखेनानुमापक सहम विषमीनरसिद्धिः॥३५॥ तलम इत्याविषमस्थ उत्तरमुपसंहरति तस्मादिति ।। अफसमभिनयमाह पिपन्तीति । सताम् भारमनः भात्मत्वेन प्रकाशमानस्य वासुतम् । विपयर्षि दृषितं मलिमीहतमा पुनन्ति शोषयन्ति । तस्य परणपचाम्ति भीविष्णुपरजन्ति ॥ १७ ॥ इति श्रीमद्भागवतभावार्थदीपिकायां द्वितीयसम् द्वितीयोऽध्यायः ॥९॥ श्रीराधारमणदास गोवामि विरचिता सपनापदिनमी। Renainitar-20]. भागवतपादका। समायोसिदिमाप्तीमकियोगाउपायोनारस्पर्थिरादिगतिवितापिफिरोमोशण मातारादरम्पः . स्पर: बजलियानमारबतिपरमात्ममिति इस्लाषिताका तयाच गिनियास्मितिविषयमतेस्मसम्यांवयना पिलानीस्मतेषोगा अस्मात्तिएकालेवोन्पुकोमबार्जुन"तिस्मरणारिति सपा. CURIT H न AMAVA. H ·वाहनेमविवादित स्पषप्रमजगवारततिरेपोती संचा प"मालोपसर्वशाखाधिविधायपुनःपुनरितिबद शायरी मरवातिनिधिका रतिमुकीमामद निरतिशयानंदपरमात्मानुभवजानितसर्वावस्थोचित एवमतियोगीमुक्त मिथित्वनिपुणतरालोकास्थितापर्यः ४ मम्बनींद्रियभगवतिकमकिस्पयतेकततिरियाक्यपरिशुरामनोषिल्पवादुमयमषिसमपतीरवाशनारमगवानितिक्षात गायोगपरिशुखमनसासर्वभूतेषुभगवासितःसाक्षातकागई:"मनसापिशुनमनमामिवलप्त" विससिपिराश्विपति- एयरवेत्यतमाहद्रहास: मकेवलंयोगपरिशुद्धमनीविषयमाणातरषिोपीवार पुरादिभिःमरदर्शिमः .महाड लक्षणातिवचनात् कार्यभूतमारारिभिद्रातरकारमतोऽनुमीयतेत्यर्थः नवेषमनुमागविपकिनुशासविषयोऽपीत्यारा मापकैरितिपदायेन ममतालिवामितवाक्यानि "सत्यधानमर्मत पसोपामानिमतानी"त्यादीनि वातदुपर्धामकारबलानि पादकानि "सदबसौम्यदमनमासीरियादीनितरनुमापकैःस्मृतिस्पतीनांपमापकलाकृतिस्पतिश्यामप्युपक्षितः केपलानुमानगम्यत्ववारिनोवैशेषिकानिरस्ताः तमिरासम्तु"शालयोनित्यानाशात्यधिकरणासाध्या पुरधादिकारक्षित जगत्कारणतयाशाख प्रतिपातस्थरतुयोगपरिशुखमनसासासाकुर्वतीस्थागमोत्वविवेजजम्पदामाविषयत्वमुकं भवति ।१५.. बकोनयमित्यादिमानांतरमुपसहरति तस्मादिति सोऽर्थः॥६. मस्तुपोगपरिशुबममोमागत्वयोगारंभोषाकर्यस्यादिरयतमाह विनंतीति भगवतमात्मनःपरमात्मनःकथावतपितितविपति- साशयंपुनंतीत्यम्बयः कवायसवाकलयात्वतमाह मतामिति बरिषष्टी सहिपापुरेपुसभूतपरितम मममसरसेवबामपनमविल्या मित्युकभवतिमासषयामासहारकबामपनविषयःशब्दाविमिर्षिषितंकलंपितमाशयमंतःकरयंपुनतिसरसेवारिमांडवोगांतहमा बजतीतितस्वमगवतमरणसरोक्योरतिसमीपतिप्राप्नुपतिप्रथमसत्सेवाततःभयंतागारमःतमागमाषिकादि- तकसम्यहानाभ्यासानुगडीतामत्वस्वतापनामाकरित्ययंकमोनोकः ॥ ३७॥ इति श्रीमहागरते द्वितीयसकन्धे श्रीधीररावाचार्यकतटीका दितीयोगवायः॥२॥ - श्रीमद्विजयध्वजहत परतावली । सेनसिलगतेनहरिमागुशमविरोधात्वादिगुलविधुरमर्षमूलकारणमा तस्यास्यनिरिगतविज्ञामनामावाति पनि समात्तस्वातयामीविज्ञाननामाहरिम्तेमास्ममाविरिखनसहशांतिषिप्रतिषियतमामामाहवाति समानमा बामहतस्वगतोषिष्णुःभियानुसातंत्रमासमादायावसाडिपरावसामेसम्मतिमिशिगुणहितेपरिपूविपारेपानी 'मरति । जीवसंघाबखयोग्यतानुसारेवरक्तियामासमूलरूपेविहरतातिशेषः । स्वेपारेवामांमुकिरिविमा सपियर ऐशहरिमपिहानांपुनरावृत्तिनास्तीत्याह वासुदेवाति ॥३॥ योमागवतभात्यसिकोमकोबासुदेधपतांसायुज्यायोगतिमुकिंगतःमनमाविसमापुमरिसंसरिलविलासंसारपियो: पैशनानंदसंबकेनापिप्रमणापरस्पाक्यसमुत्प्रविानीहित्यारिदर्शयति मन्धित मानरातिशये। पाती। सामामिदकिमस्वादिस्पेतचो"वानरेगाभितारेखामाचामुकबंधना" इत्याहिनापरिसम्पमापसहरति पतिपुरावमापात: होमगवानवासुदेवोरेमृतीमहायोमाह । एतेमनीमयातेकथितहरयम्बयः । पकव्यबहेतुमाह पति तत्राणिनिमिसमातिन 'मयवेबपेभसातपारयुणसतेर्षिपमिसमबति"इत्यादिपरस्पयति बेदगीतवस्य देवत्वोयरममाह सनातनाति निय- स्पतिहेतुस्यादित्यायः॥ ३४॥ मनोनि.भेयसार्षिभिमांगवतमेवाश्यसमितिमारनाह नहीति रहस्मृतीमतोमागवतावाद्यार्षिभुतः शिवधानास्ति सजनकरुणयामागवतोहरवादितिशेषः । त्वरमारासुदेषाति ॥ ३५ ॥ एकस्यप्रतिमानेतुरुतकाचविशिप्पतायतमातिमूमरमतर्कप्रमायमेवयाह भगवानिति पदमम्बाश्यमायावती यादव नारात्मनात्मकटम्येनिर्विकारहरीमाफरमबारतिय नागवतपुरायमाविश्यायः विदेगानित्यवासियममारपेक्षत इत्यादिकंसूचयति. उत्तमाधिकारिणांवेदादिनामगवामिऽपारेपाटस्तिकामगंतुकमित्यागवार भगवानिवि जीवनको तुरवातभषणारिमाभ्यसनीयमिततोबार समयाविति सामीभगवानुमापदैनिभानसमातम्यादित राशेराव्याविनाच प्रमाणनगीनबालिकखादिनानि:सर्वभूतेभुमिवामनस्थितारममावारिमापुरा स्थितस्तदस्तिस्पेसिदेनेनप्रोकरबाबमूहमामिलाममासमीयामित्यापासमितिमाय: पुणे मापरवावस्वदर्शनादयोनियतास्तीलामनिवत्वात्सवाग्योहरितवत्ययावयायवायब साल। जासंधमयदेटिन" त्यादि।३७॥ समुपसंहरसिंतस्मादिति यस्तावसनाला मायाविंकलमा रितीति सांसपासावधवा रविधीमायसेनापति ·धीम Miral संचालिममुक्रमाने बानयोगबुका anteam ममितिकर्मणोपाय तु मुत्वमेवानीतं बयान हीति। टीका च-सति सासों ही मोलमार्गास्तीयोगादयः सभी पीवमेववाह महोति। पत्तोऽनुष्ठिताअक्तियोगी भषेत अतोन्यः शिवः मुख- सचिनासत्येवस्येषा । यच्छदेना भगवान कम्मोज्यते स पुंसां परो धर्मः इत्युकेः मन्बः ॥३॥ सहि भकियोगः सर्ववेदसिर इत्याह भगवामिति । भगवान् ब्रमा कूटस्थो निधिकार एकाग्रचित्तः समित्यर्थः त्रिः श्रीन वारांन पावस्येन साकल्येन ब्रह्म वेदमवीय विचार्य परमात्मनिहरी तिर्मवेत तदेव भक्तियोगाश्य वस्तु मनीषया मधषस्थत निभित- बान् । पिरम्धीस्येति कर्मशानभक्तिप्रतिपादकतपाभिप्रेत्पति यम् । ) मत्राप्युपसंहारानुरोधेनात्मशब्दस्य हरिवाचकता। किश भावतरवामावरवादास्मा हि परमो हरिः इति भया (परमवेदविदा भीमगवता स पक्ष मत स्याह । ) भगवान सकारासा- पश्यादिगुणः परमेश्वरोऽपि सम्पदाभिधेयसाराकर्षणालीलार्य निरन्वीक्ष्य तत्र शास्त्रविदन्तगणामीक्षणामनुकृत्य । अनन्तकुपड- ममादिमयानामनन्तपिरित्रिपाठवाना घेदानां तयेक्षणा तेनेव संभवतात्याह-कृटस्थ; एकरूपतयेष कालव्यापीति । मतएवो सबमेष-किं विधत्तं किमान किमनूप विकल्पयेत् । इत्यस्या हरयं लोके नाम्यो मबंद कश्चन ॥ इति । श्रीशुफेन च-निगमकदुप- जहे भूगवईदसारम् इति ॥ ३४ ॥ मम्बितरेषां तावत् कथं तस्मिन् भगवति आस्तिक्यबुद्धिः स्यात् तत्राह भगवानिति । स्वारमना खचित्तेन प्रथमं द्रष्टा जीयो लक्षितः के श्येवुद्ध्यादिभिः । तदेव द्वेधा दर्शयति । श्यानां जड़ानां बुद्धयादीनां दर्शनं स्वप्रकाशं द्रष्टारं विना न घटत इत्यनुपपत्तिद्वारा लक्षणेः समकाशप्रष्टलक्षः । तथा बुद्धयादीनि कतृप्रयोज्यानि करणत्वात् वास्याविषदिति व्याप्तिद्वारानुमापकैरिति । मथ भगवानपि लक्षितः । केन सर्वभूतेषु सर्वेषु तेनु द्रष्टषु प्रविष्टेन स्वात्मना खांशरूपेणान्तर्यामिणा। आदी सधैर्द्रप्दृभिरन्तर्यामी लक्षितः । तत. स्तन भगवानपि लक्षित इत्यर्थः। स तु पूर्ववत् वैधैव लक्ष्यते। तमा हि कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरखातम्यदर्शनात् कर्मणोऽपि जड़त्वात संग्वेषामपि जीवानां तत्र तत्र प्रवृत्तिरन्तःप्रयोजकविशेष विमान घटत इत्यनुपपत्ति द्वारा अन्तर्यामी लक्ष्यते । “एष ह्यनेनात्ममा पण दर्शयति श्रोत्रेण भावयति मनसा मानयति बुद्ध्या बोधयति तस्मादेताबाहुः मृतिरमृति"रिति मालवेयश्रुतिश्च । अथ तस्मै चान्तामित्वैश्वर्याय तेषु यदि साशमेव प्रविशति कोऽपि परस्तदा स्वतःपूर्णत्वाभावादनीश्वरत्वमेध स्थादित्यनुपपत्तिद्वारान्तर्या- मिरूपेण तस्यांशेन भगवानपि लक्षितः । अतएव गीतोपनिषत्सु-अथवा बहुनतम किं ज्ञातेन तपार्जुन । विष्टस्याहमिदं कृतममेकां- शेन स्थितो जगत् ॥ इति । विष्णुपुराणे च-स्वशक्तिलेशावृतभूतसर्गः इति। तथा जीवाः प्रयोजककनूप्रेरितव्यापाराः अस्वातन्त्र्यात तक्षादिकम्मंकरजमवत् इत्येवमन्तर्यामिणि तडेधाव्याप्तिद्वारा सिद्धपुनस्तेनैव भगवानपि साध्यते । तुच्छवैभधजीवान्तर्यामिस्वरूपमी- भारतत्त्वं निजाशितस्याश्रयम् । तथैव पर्याप्तः। राजप्रभुत्वाधिततमादिकर्मकरप्रयोजकप्रभुत्ववदिति । अथवात्र-यथेन्द्रियैः पार्थ- गशाररयों पहुगुणाश्रयः । एको नानेयते तद्वद्भगवान् शानधर्मभिः इत्वेषोदाहरणीयम् । अनेनैव गतिसामान्य सिध्यतीति ॥ ३५ ॥ भय किन्तत् यतस्तत्र, रतिः स्यात्तथैव यच्छ्रोतव्यम् इत्यादिप्रभस्योत्तरत्वेनोपसंहरति तस्मादिति । चकारात पादसेवादयोऽपि प्रवन्ते ॥ ३६॥ रत्युत्पत्तिमेच भ्रषणमाधान्यम दर्शयन् तम्महिमपराकाष्ठामाह पिबन्तीति । सताम् भात्मनः प्राणेश्वरस्य । पछा व्यधिकरणे पायी, सतां खस्य यो भगवान् तस्येत्यर्थः । तेषां भगवति स्वामित्वेन ममतास्पदयात्। अत्र पुमन्तीत्यनेन पूग्धोंकः स्थूलधारणमार्गम पगितः भाकियोगस्यैष खत पावनस्वादलं तत्प्रयासेनेति। तत्र कथामृतं प्रशस्यमान भीभागवतास्यमेष मुख्य, यस्यां वै भूयमाया. माम इत्यादिका तथैवोकमिति । ३७ ॥ इति श्रीमद्भागवतद्वितीयस्कन्धस्य धीजीधगोखामिकृतक्रमसन्द में द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ श्रीमवल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । एवंफलनिरुप्योपसहत्यएतन्मार्गप्रवेशेकियंतउपायाःसंतीत्याकांक्षायामाह मयतोऽयति अस्मारपूर्वोक्ता अन्य शिक्षाकल्याणकपः सानाशाबामपिमुणकरपंथामारीतनिविष्टस्यपुनर्ममाभावार्थमार्गापाकोऽपिनास्ति बहनांचगतियोग्यः पतनशानेमासेमाविशता मनिविपनासंसायकसमाषामांतमार्गपुनःस्मारयति बासुदेवेभगवत्तिभक्तियोगोयतोमदिति मोमवानार्थमागतभगवतिसाक्षात्परम- कोसत्वाकारणपरिणतांतःकरणेमत्वासनषड्गुणश्वर्यकपेणाविशयनेषोपायेमपरमाप्रीतिमधतिसएपोपायइत्यर्थः भवणादिभिःस्नेहः 'सतोमनमानिदिध्यासमरूपेणसभाषस्नेहाद्वितीयः ततोऽपियामध्यानमारदिमागबतिसमागतंतत्रयःपरमस्मेहःसाक्षागामधेशहतुःसफल- विसापासपोपिनांतरण्यामरसपोऽपीतिततुर्मागः महानिर्गतस्यादेशपर्यंतषिततः तत्रपूर्वभागः साधनरूपः मध्यमभागी- यापाररूपः मप्रिमोभगवत्संपव:कलरूपः तपसारिध्यानवयंचकमावितताभूमिः प्रीतिपादो साचेरीतिःसम्मागेंणतावरपर गतितरामगवतंप्रापपति नान्यथेति ॥३३॥ फलसाधन निधारः पूर्वमेवजातइत्याह मनवामिति प्रमशयमुकासिमाबगापितकम्यमिति पूर्वोक्तमनादिसि राशीभः बोरमनीपपाविचारकपुलामाकोस्पwatantan गरेमा पवेषणगुत" इत्यादिवाक्यःप्रीतिमवावांतरण्या- परिणावामा समरिमण्यतीतिविचार्यमुलायमविपस्वातसाधकमावस्यवस्व तत्रापिकूटस्थानियलः ॥ ३४ ॥ [१] ·एमादेवाच्यापमधिमार्गस्थिलमा सायबरंप कुमार, ममानिति yिamasteeuwaानि विनसभाषितारिवाविपरपरोपयोमायमनशायरीसरसावाविindianext- रात्मत्व सांसादिभिःकरबन मखतरेखामसोमवानवाब वापिसanasiumtakam तुमवेनयुक्त्याचमात्मनामनुमगच पुखातिभिमनमानसाधारयनि-बीयेप्रमेयमकममानियानिमि: RAHINE- कैससहकते परोक्षधामजन सहितातिसंबंधामणयातापितास्वः॥१५॥ तस्मात्सर्वेषामेवदर्शनानामप्रयोजकत्वावपक्किमकारयोगकर्तव्यमित्युपसहरति तस्मारिति सर्वात्मनेतिउत्तरांगसाहित्यमराजनिति- अवधारणसामर्थ्यमुकं हरिरितिसाधनस्शायाजात दुःखदरीकरणाथै सर्वसदतिदेशकालविचारोगमध्यः पूषवातम्यादिकमा भगवानिति नृणामितिमनुष्यमात्राधिकारिषम् ॥ १६ ॥ पर्वमार्गवस्तुतचोक्ताप्रकरणस्पसमाप्तवात्साधारणअषणस्यापिशुद्विाराभगवरप्रापकत्वमाह वितिय भगवतावितnिte: प्रवेशमंपानं भगवतःमात्मनः सतामितिसर्वेषांमधमगरमभगवानपुरतिसतारवात्मत्वेनापि ससकामाः संत:प्रेममातिामागःपये वास्तं भवणपुरे उत्तभितकर्यपुटेपुपमै विपपिषितमाशयंपुनति यथांतरसाध्य रोगध्याताः पैः ममतरमेसिवाdिaia: बरणमपिविषयेभयंतसहितैःविशेषेणक्षितं सर्वथासम्मार्गमाहितारशमापपुमतिकमात्तबरणसरोवहांतिकुंठभविवाशाप्युटीमः॥ इतिश्री भागवत मुबोधिन्यांद्वितीयेस्कंधेद्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ भीमविश्वनाथचक्रवर्तित सारार्षदर्शिनी । किन्तु सम्बसाध्यपरमसारमापकत्वयमेव पन्थाइत्याह नहीति । यतः भक्तियोगः प्रेमा भवेत् मतोऽन्यः शिवः सुखको निधिाम पन्या नास्त्येव । अत्र पूर्वम् उक्तलक्षणं मृतिद्वयं यथा मोहाप्रापकं नयाय पन्था भक्तियोगप्रापक इति प्रापकस्यास्य पथ: परमावर्ष- प्रतिपादनादनप्राप्यस्य भक्तियोगस्यापि मृतियप्राप्याग्मोक्षात परमोत्कर्षों युक्तिसिर इतिमकियांगस्यास्थ प्रेमलक्षणस्य मोशसाधन वन व्याख्यातुं शक्यमित्यवधेयम । ३३ ॥ मनु वं मनीषया सर्वसारत्वेन स्वाभिमतस्पेन चेममय पन्थानं निश्चिमोप्यन्यो वा तत्र सामान्यस्य वा का कथा भगवानेष समनी- पमा प्रयममेष निरोषीदेवेश्याह । भगवान् स्वप्रकाशमाग्यश्यादिगुणः परमेश्वरोऽपि स्खनिश्वासोदभूतं बघेदं कायेन तिरपी- स्येति याम्ये मुनयः शालं शिविरम्धीस्यैव तत्तात्पर्य पालांचयन्ति तथैव "स मुनिभूत्या सचिन्तयत्" इति भुतेभेगमामपि मुनिलीकत्वेनैव सम्मेवेदाभिधेयसाराकर्षणलीलया बेहाथांनां दुर्गापरवं लोके व्यञ्जयन त्रिर्षितायेत्यर्थः । मनम्तगठवैभवाविमया- मामलपिरित्रिपाठभेदानां वेदानां तपक्षणच तेनैव सम्भवतीत्याह कटस्थः, "कालव्यापी स कूटस्थ एकरूपतयैव यः" इत्यमरः । मतएवोकं खयमेव-किं विधते किमाचष्टे किमनूध विकल्पयेत् । इत्यस्या लय लोके नाम्यो मदद कश्शन ॥ इति । सः तत् वस्तु मध्यवस्था मर्यवदप्रतिपादन निक्षिकाय यतः मारमनि खस्मिन् तिः प्रेमा मधेत् । प्रेमणो हि प्रथमावस्था रतिः ॥ ३४॥ साच रतिः, येषामहं प्रिय भागमा सुतम सबा गुरुः सुबो देवमिष्टम इति भगवद्वाक्येनाले प्रतिपादयिष्यमाणा शान्तिप्रीति- सत्यवात्सल्पनियताभिधाना पधविधा भवति । तत्र प्रथमं शाम्ताक्याया रतेरसाधारययेन प्रकार विषयासम्बमर्शयति भगवा. मिति । सारममा खस्य जीवस्यात्ममा अन्तयामिणैर खस्मिभिवमर्मभूतंयुसम्पापकरषात तशी भगवान हरिः लक्षितः शान्तम- कैरनुभवगोबरीकृत प्रत्यर्थः। विएभ्याहमिदं कृतममेकांशेम स्थिती जगत् इति भगवदुः । ननु जीव एव पं लावते तालाबोली मापन भगवान कृष्णो लक्षयितव्यः तबाह । श्यः बुद्ध्यादिभि तुभिः द्रष्टा जीवः लक्षितः रश्यामां जड़ानां बुख्यादीमा दर्शन हवेतन प्रारं विना न सम्भवेदित्यनुपपत्तिमुखेन तथा बुख्यादीनि प्रयोज्यानि करणत्वात् वास्यादिविति व्याप्तिमुखेन चानुमितः तथा मनुमापयन्ति यानि लक्षणानि चिहानि केंद्रष्टा मन्तयामी च लक्षितः ; तानि च सर्वस्यापि जीवस्य कर्तृवभोकृत्वयोरखातमाय तथा कर्मसाम्येऽपि फलतारतम्यं कचित् फलामावत्यादीनि यामि । तथाहि जीवाः प्रयोजककनूखामिकाः, मसातम्यात यथायोम्प- सामिदतकर्मफलतारतम्यतवभाववस्वाय, तक्षाहिकर्मकरजमदिति ॥ ३५॥ भक्तियोगो यतो मवेत त्या रतिरात्मा यतो भवेत इत्यत्र यतपरषा साधनमाह तस्मादिति । यस्मातून प्रतोऽम्प: शिव: पन्याः तस्मादित्यर्थः यस्मात् सर्वभूतेषु भगवान लक्षितस्तस्मादितिया सर्वत्र सम्वति मात्र देशकालनियमोऽपेक्षितम्य इत्यर्थः। सम्मेवारममा भनसा, नमन मनोरती जानकायमधीयमिति भावः । तस्मारकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः। भोतम्यः कार्तितम्यम हरपननेकवावरवात । श्रोतम्य इति प्राधान्यात भासकीनस्मरणाम्पुकामि, पाइसंगमाविवानिया प्रीत्यादिचतुर्शया रतेः साधारण्येवानुमायमेव प्रेयः साप पर तवफलमपि दर्शयति । भात्मनः सत्य यो भाषा: सस्य नारायणम्य रामस्य यस्य पाहास्यापि स्वीयमावानुरूपस्य वामस्य पोगबरस्थ किशोरस्व वा यावरण तस्य सर्ता भक्तानां मारवादीनां तुमबाहीमा बन्दाको भीरामारी बोपालादीमा कयामतम् । पिwriram talat am- रहिरवं म्यजितं तथात्व एव मागुम्योपलम्मेब पापमयोगसिद्धः। प्रजातरती हु तस्मात् सम्बोमनाप यानि रतः साधनाम्युकाम्यंष । माशयमन्तः करय पुनधि सामयीस्वनासहित फरान्ति समाबोलिविवाहमिति पुण्डाधि संसिदिम इत्यस्य प्रभस्योत्तरमुकम् । ३७॥ इति सापशिम्बोपियां मकवार दिवशस्वीपीय सवाम | ·श्रीमतिलारीप: storianRaiलामगार परिसरः इत्यादिनापिन अवयकीनवासमोसनयमनिषनारीभ्यंगायुक्तानि प्रादेय अमोनिसाविधिलेषत:मण्यस्णा मंतेस्मगुणानुकधारिति रोपगुमाईपपपत्यादिनापिपरामातियता नामना. स्वागतानि भगवनातिकतरफल चार्शितमयेदामीच मनस्यपुरुषार्थत्यमा हतियाम यतोभाकियोभषेदतोऽग्यः संमती पियाजीपश्चशिवामकरः पंथामवास्तिहीतिनिये. भगवानामाइटस्थास्थिप्रयः मारियाबाराकासम्मममम्बीयविवर्षियतः भारमनपरमारमनिरतिवेदेषाध्यवस्था नवलोकधरतिस्यादिस्यत्राहमगवानिति सर्वभूतेपरतंत्रतयोपलभ्यमानेगुजम्मापक्षयमृत्युशीतोष्णवर्षादिक स्वतंत्रोभगवान् हरिलक्षितोरोसिलचिरश्यघटादिभिधुखावनिकाणाचनमीयतमधुरवाहितमाखामाकरणानां नियंताजीवोऽनुमीयते तक खात्मना सर्वपुण्यापुण्यसासीरष्टाऽनिएफलकंदुकर्मधुषलाभियोजकतयालक्षितोऽस्ति शिष्यपुरिविध्यार्थमिदमुकम् वस्तुतरतुदेकोचोमग- पामस्तीत्याहलमयंतीतिलक्षणानिवेदवाक्यानित तपस्मारकस्मृतिवाक्यमंगवानलक्षितः"सपेक्षायस्पषमामात यशसवरहमेववेय" इत्यादिभिः॥ ३५॥ पस्मातासुदेषेभक्तियोगोमधेदतोऽन्यःशिवपंथानास्तितामाखेतोः हेराजन् ! परभकिलामाथसर्वत्रसविस्थासर्वदामहामशंसति करिश्रोतव्यः सतिभातरिकार्तितव्यः उभयामापेस्मतम्या नृणांनृभिः ॥ ३६ ॥ भवणादिफलमाह पिवंतीति भगवतः भारमनः परमात्मनः सतांमहतांधमभूतंकथामृतम् भतिरेषसद्भिःश्रवणपुटेषुसंमृतपूरितये पिति तेविषयविरचितमपवित्रीकृतमाशयमंतःकरणपुगंति पवित्रीकुवैति ततोनिर्मशानं ततः परामकिस्तयावस्यभगवतधरण सरोबरपोरतिकनिकटवजंतिगछति । ३७ ॥ इतिश्रीमद्भागवतसितिप्रदरीपेदितीपस्कंधीयेद्वितीयायायायंप्रकाशः॥२॥ मापाडीमा। जिस सयोग से भगवान वासुदेव में भक्ति योग होजाता है इस योग से संसार में प्रवेश होनेवाले को दूसरा कोईमार्ग नहीं ५ भगवार ने बेरको सब प्रकारसे पुखि पूर्षक तीन वलत देखकर निर्विकार खाप ने यह निश्चय किया कि जिससे परमात्मा में पति होसके वही परम पुरुषार्थ है ॥ ३४॥ मगवार सर्वभूतारमा सर्वसाक्षी भीहरि रश्य अनुमापक पुण्यादि गुणांसे मरूपही सलक्षित होतेहैं ॥ ३५ ॥ राजन् ! तिससे सर्वकाल सर्व देशमें भगवान् श्रीहरिही मनुष्यों के भीतज्य तथा कीर्तनीय तथा स्थानीय होते हैं | 'बो पुरुष भगवान् परमात्मा का कयाम्प अमृत जोकि सानोका जीवन सिसको कपी दोनामों में भरकर पीते हैं वेपुर विष बोसे एपित मंतःकरयको नाशकर के उस परमात्मा के चरण कमल के समीप को चले जाते हैं.॥ ३७॥ इति दितीय-का दूसरा मध्याय २॥

·तृतीयोऽधायः
शुक उवाच ।
एवमेतनिगदितं पृष्टवान् यनवान् मम ।
नृणां यन्नियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥१॥
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मणः पतिम् ।
इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकामः प्रजापतीन ॥२॥
देवी मायान्तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् ।
वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥३॥
अन्नाद्यकामस्त्वदिति स्वर्गकामोऽदितेः सुतान् ।
विश्वान देवान् राज्यकामः साध्यान् संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥
भीधरस्वाभिकृत भावार्थदपिका ।
तृतीये विष्णुभकेस्तु वैशिष्टयं शृणतो मुनेः ।
भक्स्युरेकेण तत्कर्मभवणादर ईर्यते ॥ ॥
इदानीम् मन्यदेवताभजनस्यापि पुधादिभजनवदेव तुच्छफलत्वेन हेयरवं वक्तुं पूग्धोंक्तमनुषदति एषमिति । ममेति माम् । करा. .
चिदेवयोगेन मनुष्यत्वं प्राप्तेषु जीवेषु ये मनीषिणस्तेषां तत्रापि ये म्रियमाणास्तेषां विशेषतः एवम् एतत् हरिकथामवयादिकं निगदित
विहितमित्यर्थः ॥ १॥
प्रमणः पतिं वेदपतिं ब्रह्माणम् । इन्द्रियपाटषकामस्विन्द्रम् । प्रजापतीन् वक्षादीन् ॥ २॥
मायां दुर्गाम् । विभावसुम् अग्निम् । षमुकामः धनार्थी। धीय प्रभाषः तत्कामः वीर्यवान् सन् रुद्रान् यजेत ॥३॥
भनायं भक्ष्य भोज्यं ( भोग्यं ) च । अदितेः मुतान् द्वादशाविस्थान् । विशां देशस्थप्रजानां स्वाधीनतामिच्छन् साध्यान् यजेत् ॥
.
-
श्रीराधारमणदास गोखामि विरचित दीपन्यास्य तटिप्पणी।
श्रीमद्वीरराघवाचार्यकृत भागवतचन्द्रिका ।
एवंमुमुक्षोर्मगषवणादिकंकर्तव्यमित्युक्तम् मथतषम्यतिरेकमुखेमद्रायतुमम्यदेवतानांमुद्रफलषषस्यम्पूवोकमनुवराति एवमिति
मनुष्येषुकदाधिवषशान्मनुष्यप्राप्तेषुजीवेषुयेमनीषिणः तेषांतत्रापियेनियमाणास्तेषांविशेषतोयकर्तग्यपुरामांप्रतिपृथ्षात् सद्भगव-
च्छयणादिकमेवेत्येवंनिगदितमुक्तमित्यर्थः ॥ १ ॥
कामफलप्राप्त्यर्थमन्येषांदेवतानभिजनमाह ब्रह्मवर्चसत्यादिना प्रभवसकामयमानः प्राणस्पतिवदपतियजेत इंद्रियकामः
इंद्रियसामध्यकामाद्रियजेतत्यनुषंगः एवमप्रेऽपि प्रजापतीनदक्षादीन् ॥ २॥
देवीदेवस्यक्षिणोःसंबंधिनीमायांविस्मापनीयशक्ति विभावमुमग्नि बसुकामः अर्थकामः बसुन्यजेत वीर्यकामस्तुभद्रानयजेत यजन
फलमाह वीर्यवानितिभवेदितिशेषः सर्ववतत्फलावातरुपलक्षणम् ॥३॥
अमोज्यम् आद्यमस्य वरंविशमभ्यवहार्यभोज्यंजरंकठिनविशषिषिकायमस्पमितिविशेषः तदुभयकामोदितियजेत मुक्तिःसुता
दंवानादित्याम्बार्षिांसाधकादिरूपतित्वकामः ॥ ४॥
श्रीमजिपात पररलायकी।
हरेःश्रवणादिजनितभगवद्भक्तिरेवापेक्षिताशेषपुरुषार्थसाधनान्यदन्यरेषतापागादिकप्रतिक्षिकफमतदपियकायसमित्येतस्मि-
अध्यायनिरूप्यते तत्रप्रथमतोत्तमनुषदति पचमिति. भवान्मनुष्येधुमभ्याम्रपमायानामनिषियानणांवकतम्यनमस्सकावार-
तवंनिगदित यामनुष्येषुम्रियमाणानांनृणांयकर्तम्यरत्नमापियांमतंपृष्टवानतादति ॥१॥
हामीप्रातिखिकफलप्रयागप्रकारमाहोति प्रमावसकामोशमध्ययनसंपत्कामः । शिष्यप्रशिष्याविषेदप्रणेत्तम मवरंपति
बेबस्यपतिहस्पति पहजासिंजीवकमलासनशदधिचितिधातास बजेत । तस्तंभोजतचापरितिशेष: तुनाममाथिरिमापति
इंद्रियकाममधुरादींद्रियपाटयकामाशुकस्तभवकामोषा प्रजाकामामसुजानपुरपोरितियारकः प्रजापतीनावपादीन् ॥ २ ॥

·सनी विभावसुमा "तेजोवलेप्रमायोति पमुकामोहिर रबरकामा बायकामः"रामेतेजस पिशवश्वालाम॥ श्रीमतीवगोशामिकत कमसन्दम: ॥॥१॥२॥ पीयवान गलबदनादिसाहसबानिस्वयंः ॥५॥६॥७॥ भीमबहमाकत सुबोधिनी । भानव्यविषयस्येनतस्वमेव निकापितम् । उदेशेनास्यनिपुणंसाधनविनिरूप्यते ॥१॥ भरएंसाधनवायरचायत्रसंमतम् । भन्यपाक्रियमाणस्तुविमशाग्यर्थतांबजेत् ॥ २॥ इंद्रियाणामदुष्टत्वेनुकूलतथेश्वरे । साध्यसंपचतेपूर्णमतोऽनयमीयते ॥३॥ भदापितदभिप्रायातमोतुतुश्चगम्यते । तस्मात्साधनसंयुक्तःमृणुयाभतरोवथा ॥ ४॥ पषमध्यायद्वयनभवणंसविषयनिरूप्यमहाफलेभषणेसर्वेषामप्रवृत्तिरष्टाकिंचिदस्तिनिमियतासनप्रवर्ततेहत्याकांक्षायांविषयी स्वावकरयरोपोवातदधिष्ठातृदोषोधाभवेत् । इत्याशक्यतयोरप्यधिष्ठातुलिष्ठत्वात्तत्प्रतिबंधादेवभवणाविवत्तिरितिविमिधि पदेवतानांमजनेतत्प्रतिबंधोगमिभ्यतीतिपूर्वदेवतांतरभजनंसाधनीयम् । ततद्रियाणांचशोधमित्याशक्यदेवतांतरमनने पुनर्वहिर्मुखत्वा- पानियतकलजनकरातत्त्वप्रतिबंधाभाषापक्रियमाणमजदोषांतरमापतितितेषांफलानांमियतत्वप्रतिपादयितुंप्रथमंपूर्वयोपनिया- रपितुपकमुपसंहरति एवमेतदिति मममांप्रति नृणांमध्येप्रियमाणाःतेषाम युक्तं मनुष्याणामपिमध्येमनीषिण तेषामप्यभववादि ममुकमित्यर्थः ॥ १॥ गोकमुपसरत्यदेवतांतरभजननिराकरणासमतेमहाविंशतिदेवाःतस्वरूपारेचयेत्रयस्त्रिंशदेवाःवसवोरुद्रामाहित्या:प्रजापति मोका तस्वरूपेण । किंबहुनासतेप्वंतर्भूतातेवाविंशतिः । एतेदेवाःकलाविष्णोरितिवाक्यात । तेचप्रजापतिप्रभूतिसोमांताः । मेरजोगुणाभिमानिनीदेवताग्रमणस्पति:बेवारिकत्ताजगनिर्माताचेत्यर्थः। तबजनेमतेजोमवतीतिमासकामएबमोदित्यर्थः तासस्वाभिमानिनीइंद्रोदेवतायारूपातबजनेइंद्रियसिद्धिर्भवतीतिरंद्रियकामस्तमजेता एवमुत्तरत्रापि । प्रजाकामापुत्रकामःप्रजापतीनम रीच्यावतमोधिष्ठाभीदेवताम् ॥२॥ रेवीमायर्या प्रात्यधिष्ठात्रीदेवताम् । श्रीकामः धनकामः संपत्तिमपंधनम्।तेजस्कामःखस्मिनष्यतेजादुत्वमितियावताविभावसु- बिसुकामः धममात्रकामः वसुन्द्रोणादीन् । रुवानवामावीन वीर्यकाम:पराक्रमकामः । भत्रफलेविशेषमाह भयवीर्यवानिति तदनंत. जेवतीर्यवान्भवति वागभिमानिनीदेवताममिनः गंधामिमानिनीदेवतावसवः रुद्रामाकाशस्य । मदितिभूमेः ॥३॥ मलापकामः भनभोजनकामः नमाणसामध्यमसमृसि । खगकामावर्गलोककामः अस्तिःसुतानाशादिस्यान्तेजोभमा. गिनी विधवा विश्वायाःपुत्राः राज्यकामा राजत्वकामः साध्यान्साध्यायाःपुत्रान विद्यादेशस्थप्रजानांसंसाधकास्वाधीनकरदेणापियेरे प्रामस्थ साधावायोः ॥४॥ भीमविश्वनायचकित सारार्षदर्शिनी । तृतीये तु नृणां क्षुलफलेवाम्यसुराना। तयेवेन्द्रियवैफल्योकं भक्तिमते हरेः । निरमायानां नयां कत्थं पद पर तदेतत् योगमते मृतिहयं निगदितम् । तथा तेष ममु मध्ये थे मनीषियो निवमाधास्तेषां महिपानामेवम एतत् अवयकी समस्मरणकथामृतारिनिगदितम् ॥१॥ । तेम्बेव मयुम्या मध्ये मन्दाधियस्तेषाव करणं मुणित्याह । यहा किंवा भजनीयमिति यत् पृष्ठं तत्र प्रपा महाधियां भजनी- बामाद वसेत्यादिना कामकामो पजेद सोमम हस्यन्तेन मयः पति पदवि प्रमाणम्। प्रजापतीन इमारी ॥२॥ माय दुर्गाम । विमाषमुम भनिन् । बीर्यवान् बलवान पुरुषः बीयंकामा गएस्त्रीसम्भोगार्थ शुक्राधियकाममेव वारजेव। माय भोज्यं भस्य । मस्तिः पुमान बादशादित्यान । विधा कपिबाधिज्यारीनां साधकः सीधने प्रवचः साभार ॥४॥ भीमपुकरेषात सिद्धांतप्रदीपः । बाबजनस्पमोसोतवालपारेवत्वमुक्कामरानीतरवारयितुमितरदेखभामरभुपादेवस्यापूकिम्मरति पनि कापियोगेममनुप्रासजीयममापियस्तेषांतत्रापिविशेषतोनियमावानवसायप्रतिमममांसा । देखने अपचारिकनिगरितमुखम् ॥१ कामवमानोजनस्पतिबेदपस्चिततामा प्रापतीरायती ॥१॥ दिसमनवतःसंधिनी योगशिकिपर विवाभिमानीमचा प्रभावामः ग्रामबजेत मानवापीपादस्ताव।। tel

·आयुस्कामो
यनेत
प्रतिष्ठाकामः पुरुष रोवती किमीतरी
पाभिकामो गन्मान् श्रीकामोऽप्सर-उमेशीम् ।
प्राधिपत्यकामः सर्वेषां यजेत.परमेधिनम् ॥६
यहं यजेत् यशस्कामः कोषकामः प्रचेतसम् ।
विद्याकामस्तु गिरिश दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥७॥
धर्मार्थ उनमःश्लोकं तन्तुं तन्वन् पितृन् यजेत् ।
रक्षाकामः पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गवान् ॥ ८॥
भीमकुकदेवकत सिदान्तप्रदीपः।
भोज्यंसंक्लिष्टावयवम् मायभायंधिविकावयषम सदुमयकामः मरितःसुतानवावणादित्यान् विदेशस्थप्रजानांसंसाधकः सकी
सामिासाध्यान्बजेत ॥४॥
भाषा टीका।
श्रीशुकउवाच-यह हमने तुम से कहा है जोकि तुमने हमसे पूछा है जोकि मनुष्यों के मध्य में माय मरले पायो
॥१॥
असतेज की कामना करने वाला पुरुष प्रया का यान करे इंद्रिय पुहि कामना वाला इन्द्रका यजन कर प्रजाकी कामना
दिमजापतीयों को पूजे ॥२॥
समी के कामनावाला मायादेषीर पूरै तेजकी कामना पाला मग्नीको पूजे धनकी कामना वासा बहरेषतामों को पूर्व मोर
की कामना वाला रुद्रों को पूजे ॥३॥
मनभोजनकामना पाला मदितिको पूजे वर्ग कामना पाला देवतामोंको पूजै राज्यको कामना वाला वित्रदेवों को पूजे वैदयोंकापति
घेला होतो साध्य नामक देवताओं का पूजन करे ॥४॥
भीधरस्वामित भावार्थदीपिका।
इलां पृथ्वीम् । प्रतिष्ठा स्थानावप्रच्युतिः। रोरसी पाषाभूमी ॥५॥
अप्सरावासी उध्वंशी व ताम् ॥ ६ ॥
पर यहोपाधि विष्णुम । कोपो वसुसञ्चयः । बमुकाम इत्यत्र धनमामिति भेदः । दाम्पत्यम् मन्योयनीतिः । तपायों
यस्वसः॥६॥
धर्मार्थः धर्मकामः उत्तमःश्लोकोपाधि विष्णुम । तन्तुं तम्वन् सन्तानहानिमिछम् । रमा पापानितिः तवकामः पुरवजनार
बमान : मोजो पलं तम्कामः मरुद्रणान् देवान् ॥८॥
भीराधारमबास गोशामिविरचित दीपमास्य टिप्पणी।
वसुकाम इत्यत्र इति । पूर्वोक्ततृतीयश्लोके इति यावत् ॥ ७॥८॥
भीमहीररामवाचार्यहत भागवतचन्द्रिका।
पुटिहवलंतकामःहलांपृथ्वीयजेतप्रतिकामःस्थामादप्रब्युतिकामारोदसीयावापृषिम्यो तयोःसलोकाधारस्यालोकमाताबम
अपमाभकामयमानः अप्सराबोसाइर्षशीचा सामाधिपत्यकामः प्रभुत्वकामःपरमेष्टिनामाखम ॥ ६ ॥
यांविष्णु कोशांवसुमंचयः पमुकामहत्याधनमात्रमितिभेदःप्रचेतसंपण्यषिपाकामधामकामः दोपवादपस्योरम्बोजवानीप,
सतीमित्युमाधिशेषेणंपतिव्रतामुमदिबीमित्यर्थः॥७॥
उत्तमश्लोक विष्णु तंतुसंतानंतम्बम्बिस्तारबम्सन्तानमृष्टिकामहत्यर्थः रमाकामः पापानिएसिकामः पुरवजनाबमानोजस्थामः
श्रीजयासपदरलायी।
इलामूमि प्रतिष्ठाकामवाना होकमातलोकस्यासाhिamपिपी पिता "भापौरस्तुमारित ago
अप्सराबासापुर्वधीत्वासह बंशी। तां परमेहिनंचतुर्मुवम् ॥१॥

·कलमेदाबपुलि: बोला
witterjषफलार्यमुत्तमलोरिन्जमा
बुरोसमातिनिबीयते मकामापुरुषपुमानित्यापित
क्षिामयिमद्रादीन् ॥ ८॥
हामतिवरपस्वाचारितदांपत्याय॥
निवेदनपचासकामोपासविष्णुपुरुषबजेदियोकी
वास्माकप्रमाणात तंतुसंतस्यविशारतपविततंकुषन् । पुगपजनान
भीमजीवगोशानिहत क्रमसन्दर्भ:।
पचमाश्लोकाः पुण्यश्लोका धाम्मिका मलादयः तनुपातिरधिष्ठानकं विष्णुमित्यर्थः । उत्तमःश्लोकः धर्माधरणस्वातिया ॥८॥
भीमहलमाचार्यकृत सुबोधिनी ।
मायुःकामःमायुष्यामिवृरिकामः माश्विनीमश्विनीकुमारीप्रामदेवतापुरिणामस्थूलत्वकामः सचान्योन्याकामयते इलाभूमिःशब्दा
विहानदेवता प्रतिष्ठाकामालोकेसम्माननाकामः पुरुषाति योग्यस्यैवैषाकामना एवमम्यत्रापिज्ञातव्या रोदसीयावापृथिव्यी लोकानांमातरी
कोकमातृत्वगुणः मातृकापूजायांविहितेषा स्ताभिमानिनी ॥५॥
पामिकामासौंदर्यकाम:गंधर्वानपिसापसुप्रभृतीनएताराप्रभृतोदेवताः "एतेवेगंधांप्सरसोयद्राएमृत" इतिभुतेः स्त्रीकामासुंदर
बीमाप्तिबामः अप्सरसोपामुशीम् अधरारणिदेवता देवपत्नीमध्येषा आधिपत्यकामःसर्वेषामहमधिपतिमवियामीति परमेष्ठिन
गुवापिहातारम ॥ ६॥
पासपुरुष परणाधिष्ठात्री गास्कामः कीर्तिकामः कोशकामामसारकामः कोशोधनसंचयः प्रचेतसंवरुणं रसमेंद्रियाधिष्टा
सावियामासपिचाविविधाः गिरिधमहादेवं महंकाराधिष्ठातारं दांपत्यायदंपत्योःप्रीत्यर्थम् उमांसती जन्मइयव्यापिनीमहादेव
भाषाम् ॥७॥
- . धर्माधिसलिवर्यमुच्चमश्लोक वेदवे नतुत धन्संततिविस्तारयन् पितृन्मग्निवासादी रक्षाकामाभूतादिन्याशयः
सानिमार पुरयजनानयमावीद मोजस्कामाईट्रियबलकामः मरुद्रणादितिपुत्रान् ॥ ८॥
"
श्रीमविश्वनाथचक्रवर्तिकत मारायवर्शिनी ।
इको पृथ्वीम् । प्रतिष्ठा खपदावप्रच्युतिः । रोदसी पावापृथिव्या ॥५॥
मप्सरावासाबुवंशी पताम् ॥ ६ ॥
•बई यासंशमिन्द्रम् । दाम्पत्यं स्त्रीपुरुषयोः परस्परोपरि प्रीतिः॥७॥
उत्तमःलोकं धर्मम् । तन्तुं सम्बन सम्तानतिमिच्छन् । पुण्यजनान् यक्षान् । मरुद्रणान् देवान् ॥ ८॥
प
भीमच्छकदेवकत सियान्तप्रदीपः।
पुरिकामः रेहस्वपलंस्थौल्वमिज्म् इलांपृथ्वीम् प्रतिष्ठानामः स्थानाप्रयुतिकामः रोरसीयावापृथियोलोकमातरौलाकाधार
मूते॥६॥
अपाभिकामःपमभिकामयमानः अप्सरावासावुर्षशीचताम आधिपत्यकामः प्रभुम्वकामयमानः परमेष्टिमंत्रमाणम् ॥ ६ ॥
पयामूर्तिविष्णुम कोशकामाविपुलधनालयकामःप्रचेतसंघरुणं पत्यारम्योऽयहिताचरणंदांपत्यंतचायःप्रयोजनंयस्थमः ॥७॥
• भौर्यः धर्मकामः उत्तमलोकसत्तमकीर्तिविष्णुम तंतुंतम्बम्सतामविस्तारयनरक्षाकामःयापानिपुत्तिकामापुग्यजनान्यज्ञान मोज-
स्कामःखकामः॥८॥
भाषा टीका
भागु की कामना पाला मशिनी कुमार देवों को पूजे पुष्टि की काममा बाला पृषि को पूजे प्रतिष्ठा चाहने वाला पुरुषतो लोक के
माता पिता माकाश पाताल को पूजे ॥५॥
भएकी कामना पाला गंधर्षों को पूरी स्त्रीकी कामना पाला रशी मप्सरा को पूर्व सबका मधिपति होने की कामना वाला पतु-
दुबमाको पूजे ॥६॥
कामना वाला यवनाम विष्प को पूलै.बजाने की कामना वाला वरुण को पूजे विधा शान की कामना वाला भीमहादेवजी
बनिसक पति पत्नी भाव पाहने वाला सतीजी पार्वतीको पूजे ॥ ७॥
लारसम स्मोकोमाधि विष्याको पूर्व संतानों के विस्तार की कामना वाला भग्निवाचादि पितरों को पूजे वाश
लियाधिक बामना बासा मणि भामविकासों को पूर्व सेना कामनपाका देवमयों का पूजन करे ॥ ८ ॥

·, राज्यकामो मतकर या कामकामों पवेत अकामः सर्वकामो वा मोधकाम उदारपीः तीबेण भकियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥ एतावानेव यजतामिह निःश्रेयसोदयः । भगवत्यचलो भावो योगवतसगन्तः ॥ ११ ॥ ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोम्मिचक्रमात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्गः । कैवल्यसम्मतपयस्त्वप भक्तियोगः कोनिर्वतो हरिकषानु रतिं न कुर्यात् ।। १२ ॥ भीधरखामिकत भावार्थदीपिका । राम्वं राजस्वं तत्कामः मनून मन्वन्तराधिपान देवान् । रामः काम्मे राम तत्कामा विचारवानिति निमः । नियम जमिन मिति रामसम् । कामकामः भोगेयुः । अकामः वैराग्यकामः । पुर्ष पर प्रतिबतिरेकोपाधिमीरम् ॥९॥ भकामः एकान्तभक्तः । उत्तानुकसर्वकामो वा । पुरुषं पूर्ण पर निरुपाधिम् ॥ १० ॥ पूछोंकनानादेवतायजनस्वापि संयोगपृथकत्वेन भनियोगफलत्वमाह ताबानिति । इन्द्रावरीमपि पजता र समजनेन मानवतानां सातो भगवत्यचलः भाषः भकिः भवतीति यत् एतावानेव नि:पसस्य परमपुरषास्व अपनी ममः पारस तुमामित्वः ॥ ११॥ मागवतसङ्गत इत्यनेन सूचिता हरिकपारति स्तौति बाममिति । यत् बासुकमासुशान भवति । कीरणाम मा समेत प्रतिभा उपरतं गुणोर्मीयां रागादीनां च समूहो यस्मात् । उत मनन्तरं तदेतुरात्मप्रसारमा मासु मनःप्रसादतः शोऽपि मंसाराम्बा । उभयति पाठे बहामुत्र गुणेषसाः। भय पल्पमित्येव सम्मतः पाया यो भक्तियोगः । निर्माता भगवान भासमातिइति वा । तासु हरिकथासुको नरतिकुति ॥ १९॥ श्रीराधारमणदास गोखामि विरचिता दीपमान्य तहिप्पली । विशेष इति । पूर्वोत्कचतुर्थश्लोकादिति शेषः ॥ ९ ॥१०॥ संयोगपृथक्षेनेति । सम्बन्धस्य मिनरवेत्यर्थः । तत्तदेवताजने तसादुकफलसिविरिति प्रयवयम् । तसरेसामजमेन पार सवात् भागवतप्रसङ्गः तत्सत्या व भगवत्यचला भक्तिरिति संयोगः नादिरादिदिति व्यायालेयः । अपवा-पकस्य दमवती संबोगपृथकवम् । मस्यार्थ:-पकस्य तु उभयत्वे उभयफलसाधकर संयोगपृषहत्वम् । यथा-सारिणे यूपो भवति, सादिरोधी वामस्येति यथैकस्य बहिरपस्व करपावं वीर्वसाधकत्व, समान नानादेवतामजनं तत्तवफलमाप रिमविकासा | तमोमयफलसाधकत्वे स्थिते हरिमकिकामनयेन्द्रादयो याव्याः नाम्बकामनयेति समुरायार्थः । यथा गोप कुमारिका काम कात्यायन्यनम् ॥ ११-१९॥ भीमझीरराषवाचार्यहत भागवतचन्द्रिका । राज्यकामःमनुरूपानदेवानभिचरनशनुमरामिणमितिराम कामकामाभोगेपुः काम राम्गकाम:परपुराम "यी यांयांतर्नुमक"इतित्याद्रादिकपिणोऽपिपरमपुरुषस्येवांतवस्फसदस्वाद तत्तत्फलेप्सुमिरिज्यमानःपरमपुरुषपतिवाफमामिति "अनन्याश्रितयंतोमामि"तिरीत्यातुमजमानस्याएवमुप्रियातीत्यभिप्रायः ॥९॥ बदारधीरितिमोक्षकामाविशेषवंतीबेखमपिच्छिमकियोगेन॥१०॥ एवंजाकियामोशोचाप्यतात्वतमारपतावामिति मास्मिरबोफेवजीनियसस्मोलस्योदयोलामः एतावासमा गवतसंगाद्भगवत्यचलोमावातिवत्भागवतखंगावमगवत्यमासितिनिःश्रेषसोपानिपत तस्मानागपतसंगान मा पायतिभावः ॥ ११॥ यद्भागवतसंगतइत्यनेनसचिाहरिकांप्रस्तीविधानमिति पासवरियासमानिसंपत्सवारियरतिक बबाहरिकथारातिरछायांप्रतिमिलाः गुवाः सरवारिकापोधिन्मयः समापिपासापोकमोहनरावत्वयोवल्लामा बिसनेस्यम उमपनोमागणवादिविषयावर समाचारणा स्पतेसंपत्स्यते वयाभूतारिकमानित विवरविमास पारितोनि ·भीमविप्नासली । स्रोपद्रवर्मन नितिकोणारा भरगनिमयकामराहत पुरुषपणपगुमान ॥९॥ सामोसमयसारमणाम्यमकामासाबकास सामोपदेवतायवामिच्छरपरंपूर्वपतविष्णुयामेसाधनमा ती "काम्यानुदास्पषधामुक्तिसाधनतास्माततंप्रकारमा तानिति सहकर्मभूमीयजतांकाम्यादृष्टानं कुर्वनिःश्रेयसोदयपतावान भागवतानांसंगत सेवालक्षणात् भगतिरोभावलोमाचोमकिशक्षणातियरसाति ॥११॥ भागवतसंगारचलोभाषाकस्यादित्याशस्यतेषांसहसिप्रसकानांहरिकथामृतामांभवयसक्षणपानादिनाप्रसमांत:करणस्वसोरि तरपिरक्तस्व बानसाधगंभगवत्यचलाभक्तिस्तपादानमपिम्पतीस्वार बाममिति यदालसभासुप्रसक्ताभिःश्रुताभिर्यामिहरिकथामिः पुंसःमात्मप्रसादोमनसःप्रसन्नतानिमल्यलक्षणा तोमवारपरसर्गावोगुणेविषयेषसंगःफलस्नेहराहित्यलमणवैराग्भवति मय भक्तिसाधनवैराग्वजन्मानंतरंकैवल्यसम्भृतपथः सम्यकसंपामितमोक्षमार्गाभक्तियोगोजायतेतुशदात्ततंम्वपिमथात्मनोहरेः ‘प्रसाद स्पारनंतरेरपरोक्षशानभवति कीरशंप्रतिनिवृत्तमपतिसस्वादिगुणनिमित्तानामस्तिजायतइत्याविषीणांचकंपुनःपुनरावर्तनयेनतत्त. योकं यज्ञापसारितसत्वादिगुणाएवऊर्मयस्तरंगास्तेषांवयनतत्तयति यदा यासाहरिकथानाभवणाद्भगवदपरोमज्ञानंतदाप्रतिनिवृत्त गुणोर्मिसस्वारिगुनिमित्ताशपिपासाशोकमोहरागद्वेषलक्षणाऊमयस्तेषांचक्रनिरस्तंभतितस्मादात्मप्रसादस्तस्मादुमय त्रगुणे- पसंगस्तस्माईराग्यात् कैवल्पसभ्रियतेऽमेमेतिकैवल्यसंभृतमपरोक्षजानंतदेवपंथा मार्गावस्यसतयोक एवंविधोतियोगोजायते अप- कस्मात्कोमित्तारसापुरुषस्तामुहरिकथासुरतिनकुर्याहित्यर्थः ॥ १२ ॥ भीमजीवगोखामिकत क्रमसम्बभः । भकामः सम्बकामनासयकामः । अत्र टीकायां पुरुष प्रतिष्यतिरेकोपाधिमीभारमिति-प्रकृतेः सकाशात् यो व्यतिरेकः पूर्व ततसम्बन्धमारोप्य पात तहमावचिन्तन. वस्तुत एष तदभाक्तत् सोन्युपाधिर्यस्य समित्यर्थः । प्रत्येकोपाधिमिति तु पाठः कचित्॥९॥ एवं प्राक्तनाध्यायाश्यां कम्मयोगशामेश्यः श्रेष्ठत्वमुक्त्वा तदुत्तराध्यायऽपि सर्वषतांपासभ्यः भेष्ठत्वप्रधनम भगवतियोग. स्येवाभिधेयस्वमाह भकामः सबकामो वा इति । टीका ब--मकाम एकान्तमकः । उक्तानुक्तसर्वकामो वा । पुरुष पूर्ण परं निपा- धिम् इत्येषा। तीव्रण रदेन खभाषत एवानुपघात्येनेति विघ्नानघकाशतोका। कामना तु यायिकेनापि स्यात् । बयोकं महा- भारते-भकास्याने सणं विष्णोः स्मृतिः सेवास्ववेश्मनि । स्वभोज्यस्यार्पण दानं फलमिन्द्रादिदुर्लभम् ॥ इति । तदुकं श्रीकामं प्रति भीकपिलन-न जातु मृषेत्र स्थात् प्रजाध्यक्ष मदहणम् इति अथवा यत्ततकामस्तीग्रेणैव पजेत । ततश्च शुदिभक्तिसम्पादनायैवाम्ने पयंचसियत्यसावित्यभिप्रायेण सविशेषणमुपदिष्टम् । तदनेन एकान्तभक्त मुमुक्षौ वा तद्भक्तियोगस्यैश्वाभिधेयत्वं किं वक्तम्यम् मपि तु सर्वकामेवपीति तदेव सर्वथापि निर्णतम् । यद्वा भकामत्वं भजनीयपरमपुरुषसुखमात्रखसुखत्वम् । भक्तिमात्रकामरवे व्याख्याते धर्मपुरषार्थियतिव्याप्तिःस्यात तीबेण सर्वेषु माव्येषु परमसाधकतमेन ॥ १० ॥ विध पतावानिति । टीका च-पूज्योंक्तनागादिषतायजनस्यापि संयोगपृथकत्वेन भक्तियोगफलत्वमाह पतावामिति । इन्द्रावीनपि बजताम इह तत्सयजनेन भागवतानों सङ्गतो भगवस्यक भावः भकिः भवतीति यत् एतावानेव नि: यसस्य परमपुरुषार्थस्य उदयः लाभः । भम्पनु सर्व तुच्छमित्यर्थः इत्येषा । अत्र इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु इत्याद्युक्तम् इन्द्रियपाटवादिकं पृथक्त्वन फलं । भागवतन संगोगे तु भाषः फलम् । [खादिरे पशु वाति बाहिरं वीर्यकामस्येत्यादौ ] मादिरयूपसंयोग यागस्य फलशिष्टयपदिति देवम्॥११॥ जानमिति । प्रपत्रातीतत्वात् कैवल्यम्प एका विद्भिः सम्मतः पम्याः भगवतप्राप्त्युपायत्यर्थः । एको नारायण देव इत्यादी "परावराणां परम भारत केवल्यसंक्षितः" इत्युक्तदिशा कैवल्याय श्रीमारायणं लन्धुं सम्मतः पन्था उपायां यो भक्तियोगस्तप्रमा सब बतिबा ॥ १२॥ भीमबल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । राज्यकामः राज्याधिपत्यकामः मनूनदेवानवायंभुवारीन् तम्मम्वंतरंदवतास निमंतिमृत्युम मभिवरवशत्रुमरणमिच्छन कामकामः कंदर्पनाचिमिच्छन् सोमम् । भकामःसर्वकामनारहितस्तु परंपुरुषंपुरुषोत्तमम मय मेकोनविंशत्सतस्वपतिः सोममनसःमितिःपायो मनवोदेवामनुषः मरुद्रणा वचः पुरयजनाःजमस्य पितरोमहत्तत्वस्य उत्तमलोकः पुरुषषस्य उमाभोत्रस्य ॥९॥ एकामनाभेदेनप्रकतोपयोगिसवलसियर्थतत्तोषतामजनकमित्युकं पैराग्यायचभगवान् तनकामनामसादिविषयाः । बरिभकिसाक्षात्परमणोषासुदेवस्वमसाधारबोधर्मः स्नेहात्मामदेवप्रकाशपातावः तेजः प्रकाशकंभवति वदेनब्रहमानंप्रकाश वितुंगनतुममधर्माःसाक्षातमापिप्रत्यतया प्रत्यक्षासमवेतामपिनिबंजकामा मप्रकाशन्ते मतोममणि मगपतियारसस्मिता गवरीपरस्तावसर्वपतमत प्रथमनमवसकामनाकर्तव्या घेवस्थंबाप्रकाशनसामध्ये नहिचाव्यतिरेकेणरफीतालोबमध्यावविधत Saxमगतंदगतंवाकोवादातुंशकातिपिचारपोजमसापतिःवेदस्यवेदाधस्ववानियामकः येनवातासामध्यतनिहितंभाल नव । मानसावपरीत्याजगतिप्रवरनावारजोगणदेवतासषोपास्याप्रकरनार्थमेवतत्परतेनापिकूटस्थं तरमतत्वात् । मापिद्वियनतिरेकेबसावोजीवात्माप्राणपिसेकरणाभावात नसाधकातिनांविषमपेल्वम विधानेवभगवच्या मारी कोनुराजाधिद्विवानितिवाक्यात शिरतोषिमापिालकमानवरपिपरवास्तुपोषकसपवाभावाद शिशिगानि दिवानानुदिपीमित्यादिश्रुतीतचिन्त्रिप्रतिजन्यथामारजापत्युपधारनंचनावाद बसोकोकिळपदार्थ ·मकरसेंद्रियमाप्स्यमिद्रज्यास्पः तेनदिनुपायेगम अNिIRAMmsixe सेयः सम्पयेंद्रस्थपुनःपुनरुपवाजमव मोचन समितिकासमा melan पुत्रादिम्फमपश्यते मन्यथाभगवजनेनैमिनस्यात् तत्रसतोजायमानाः प्रजासापोसिबतीतिमानिसमाए बसव्वा तेहिमाणोऽमिप्रेतंकतातिरदानीभगबजनेसमीपासंपतिरपेक्षते सवभगवािविनियोगमामिलामवासिएकी . यात् मतोमजनोपयिकांसंपत्तिमिनमायामेवमजेत सबैकामावाखामोहिकारनामस्कारभूता तेडमेनमेम्वेमामालिया देवता सपासास्विकी मोक्षदातुर्वासुदेवस्यमोमवानार्थमेवतारशंसपएहीतपतः तदुपयोगिसाधनसंपालालमीरेष "वियोहासाकरो- स्वेचारमनस्तनु"मितिषाक्यात तमासपेणमायामपंगृहीतवती मयासहगंतव्यमिलिनियोगकरणातमायेस्पभिधानम् "स्थषिविरारमः सतुवासुदेवनामावभूनिजकारसमुकिदाता तस्याश्यानियताऽथरमापिझपंचद्वितीयमिषवत्प्रवति मायामि"तिषाक्यात मतपतुशम्दे- माम्येमिषारिते किंच इंद्रियेणसंपस्यासहायेन प्रकाशेनचभगवर पुसमानीतेपुस्खस्यधारणसामध्यसिद्ध स्वस्मिन तमामझते भन्यपातेसमागतास्तत्रमनिधिशेयुः निषिया बातदाभयंदहेयुः अतःस्खयोग्यतासिधार्यतेजःअपेक्षित तसिभिभाषकंसर्वमेवरूपस्वस मानंकरोति तद्भगवभिष्ठमेवह्निनाप्राप्तविशेषेणभावीप्तिःवसुधनंयस्येतिविमाण्मुशब्दनिर्वचनात मतस्तेजस्कामःविभावसुमेधसेवेता एवं धनस्यापि भगवद्भक्तपुमानस्यर्थश्रवणादिसियर्थमुपदेशनार्थवादयमपेक्षते साधमरूपभषणाविकतारेवभवतीति शुरुकतंतुफा पं सरूपत्वाचतापेक्षातएष तत्तनाम्नाष सुम्वेवप्रतिष्ठितं तहमलोकमयजेभिनिभुतेः एवीर्यस्य बलस्थापिभगवासेयोपविकरपात बला धिष्ठानदेवतावायोःस्थामभूतस्यंतरिक्षस्यरुद्राःप्रभषाति देवतापितवधीनेतिवीर्यकामःरुद्रामेषभजेत तेऽतरिसमयजनितिभुतः एपमनाई रपि भन्नभक्षणस्यवा"ययविष्ठतमलोकयचातिप्रियमात्मनः" इतिवाक्यात भन्नाचमपिकाम्यं तत्रादितिरियमेषभूम्याधिष्ठात्री देवता।मादिति रब्रवीहरंवृणुमथमयाभिगृहीध्यमित्युपाण्यानेतस्यास्तारशवप्रसि भूमीमगबजनं कृत्वादिव्यानोपदार्थामाममायात खर्गे कसम्यमितिस्वर्ग कामनाभवति तत्रादित्या:प्रभवःतेमुंलोकमयअभितिश्रुतेः विश्वेदेवास्तुराज्ये अधिकारिणः सर्वदेवताधिष्ठातृदेषतारूपत्वात राजाचसर्ष देवतामयः अतोऽत्रमर्वसंपत्यामजनसियर्थराजत्वमपक्षिां भक्तिमार्गस्वलौकिकरति असाध्यसाधकपदार्थसिद्धयर्थतधिकारिण: साध्यान्भजेत सर्वाश्चेत्प्रजाः स्वाधीनाभवयुः तदासर्वप्रभक्तिप्रचारोभवेदितिभक्तिप्रसरणार्थतत्साधकरथमपेक्ष्यते आयुषस्तुभक्तसगा- धार्थमुपयोगस्पष्टएव तत्राश्विनीमायुषःप्रभूइतितदुपाधावनमेघपुष्टिरपि लोकातीता भगवत्कार्यसाधिकेतिसर्वपोषकी भूमिमजेत यतोभूमिष्ठाएषसधतेअंकुरादयः प्रतिष्ठायाभपितवृत्तानुवृस्याप्रचयार्थमपेक्षाभवति प्रतिष्ठानमाहात्म्यात चियामा ततयावापृथि- म्योरेवोभयंप्रसिद्धमिति भगवदधिष्ठानेषुरूपाभिव्यक्तिसामयिरूपमितिगंध तिथुतेःतेसेम्याः नृत्यादिनामगधमार्थतास्त्री काममायाममेकरूपकरणसमर्याउर्वशीसच्या नारायणोपस्यात् ऋषिमानृत्पात् बैराग्यबोधनेममुक्तिदातृत्वाय पूर्वचित्यादयमुनेवरूपाः मानापमसामर्थ्यसिदतथाभूतः परमेष्ठीचतुर्मुस सेन्यः सहिसर्वानाबापयतीति आशापनस्यचकिकारणतास्पष्टा तथायसोऽपि कोहिसचेसमायोति पश्चात्तवृत्तमनुतिष्ठते यतोहियशःप्राप्तवान् देवासत्रमासतत्सिर्वपरिमितंयशस्कामात्य त्रयनिषयशसः प्राप्तरवात्ससेध्यःप्रचेतानिधिपति अलौकिकार्थनामोहिभगवदुरसवादिषति विद्याथास्तुसाक्षादुपयोगात विराजमानमन्धिदितिवाक्यात प्रतिकूलेगृहंत्यजेदितिदांपत्यं भगवद्भजनार्थमपक्षितं तत्रपरमभक्तायाःपरमभक्त स्त्वमिलिनिष्ठ याबहुजन्मसिसरवादुमासेध्या मेणचकि भवतीतिपूर्वसाधितमउत्तमैश्वलोकेंवधर्मप्रतिपादकएव सेव्यते भक्तिमार्गस्यपरंपरासिनचर्थसंतत्यपेक्षायांपितरोहितवासकाइति तां भजनं रक्षायांकराणामपेक्षितत्वात्यक्षमजनं भोजन:द्रियशश्चमेत्रोत्रपाटषरूपत्वातमरुद्रणाचपटवोभवंति बहुधायिनापिन मृताइति महापुरुषपूजयासिखाइतिपरित्यक्तदोषातितेसध्या अधिकारिणःसर्वविनियोगसामध्यांतस्पएंमन्यंतराधिपतयःसध्याः प्रति- पंधकमिवृत्तेरपेक्षितत्वातनिर्गतिःसव्यःकामनयामभवतीतिभगवद्विषयककाममात्पत्यथरासप्रकरयानिपितस्पसोमस्यभजनं कसंध्यं । तेनहिभगवतःकामापूरितातितारशकामयितामहत्वाचएवंभगवदंशामांतत्तत्साधकरवमुक्त्वामसाधनभक्तिसिद्धयर्थमपिमगानेवसेण्या- त्याभकामातिधेराग्यकामःपूर्वाध्यायोक्त न्यायनस्वतंत्रतयानिष्कामोवासर्वकामाएतदध्यायोतकामामोभकामोवाउदाराधीयस्येविखतंत्री वा तशीघ्रभगवत्प्राएकेन पूर्वोक्तमयपरंपुरुषभजत भगवतवससाघ्रनसाध्यसेत्स्यतीति ॥ १० ॥ ननुभजनमेवफांसद्धयनकामनाभाषकबंधप्रयासदियाशंक्यकामनयातसाधनेऽपितरंगसाधनसाधकमेवसेग्यमित्यभिप्रायेगाह पतावानेवेसिसाण्येवमाधनानिमायनद्वयंप्रविशतिभगवद्ररूसंगसाधनत्वेनभगवतिरतिसाधकत्वेनचएतायाममंसिरावामान्यकाम नाकतंच्यामतपवयजनांमध्याहमस्मिनुभक्तिमार्गधेवसःपरमाउदयःपताबानेयद्वयमेषतदुक्तंतयोरप्येकमाधनंयेनतौमवतएव ॥ ११ ॥ तदाह शाममिति हरिकथामरति तयोःसाधिका कथारतिषुसकस्यकथाकामपिमिलति प्रेमापिभषाति आनुषंगिकंचान्यांसमवती य.सुकचा भासमंतात्प्रतिनिवृत्तगुणोमीणामुत्पत्यादीमांचक्ररागाविधर्मसमुहायोयनाविधानिय कमितियावत् तारानं भवति । तामाधनमंतःकरणाप्रसादोऽपिवति । तस्यापिसाधनमैहिकामुग्मिकगुयोषु वैराग्यम् एवं समाधनं ज्ञानमपिसिस्थति। मांपायोमागों कैवल्यसंमतस्तुमार्मः भक्तियोगः । अथेति विमिनप्रक्रमे महातंत्रज्ञानसाधनंनषातरमहायः। किंतुपूर्वोत कामनया मिसाधनसाध्यः यत्रानुगिजामकिश्वभवति । भगवतिप्रेममकसंगममुख्यतयाभवति । तारशीषुकथासुमन्मार्गवती कोबारति नकुयादित्यर्थः । तत्रापिमितः अgiतमार्गप एवं मसाधनलिमार्गमुपदिश्यतस्य विशेषाकांक्षायामन्यातव्यमितिताही भूतः॥१२॥ श्रीमद्विसमायचक्रवहित सारादर्शिनी । राज्यं राज तनकामः मम्वन्तरपामा यार ! पाक राजा ततकामः विश्वान देवामिति विशेषः । भूमि समय मिशन मिति रामसम्बामा कामभोगेनुः मन्दाधि कायमका उदारधियां कस्बना भवामः लायनमः । परपुर्ण पुरुषोत्तम भगतरित्पर्य :

·भीमसि साराशिनी ।
परमपुर बजेद मागितु काबुलमानोपनिष्काम भगवसमैव यजेदित्याह । महामः एकान्तमक
Twitमिकामः भनीवपरणपुलमालाम इति सन्दर्भः। इत्यनेमे सकामसामाग्य लब्धे मोक्षकाम .
संदाने सपधिकारियो पर्व मिकामा इत्यभिमानबएडनार्थम् । किंवा सम्धकामेभ्योऽपि मोक्षकामस्य, सकामस्वातिशयज्ञाप-
सवाचस्थ बसममेका मुखमाप्तीच्या काम उच्यते । साप खस्य तात्कालिकाकधम्मात्रखशमनार्य नश्वरख-
मोहिमा प्रतिस्पः कमियो देसातरोपासकेन्यामाधिकारिणां स्वीयसंसारदुःखबगडने प्रवृत्तानां ब्रह्ममुखमनुभष.
बामविकेष श्यते भकानान्तु भजनीपपरमेश्वरलार्थमेव प्रवृत्तानां निष्कामता चमेरेवायसीयते । तानि च यथा-नाथ योनि.
सामधेषु येषु प्रजाम्यहम् । तेषु तेषयुता भाकरच्युतास्तु सदा स्वयि ॥ इति । खकर्मफलनिर्दिष्टां यां यां योनि प्रजाम्यहम् ।
तस्मा तस्यां पाकेश स्वपि भकिदास्तु मे ॥ इति । तमः समादिशोपाय येन ते परणाम्जयोः । स्मृतियथा न घिरमेदपि संसरतामिड
इतिप्रायोपवेशारम्भ राशोऽपि वपनं यथा--पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु । महत्सु यां यामुपयामि
माह मेऽपस्तु सर्वत्र नमी द्विजेभ्यः ॥ इति । उदारधीः सुबुद्धिः। कामराहित्ये कामसाहित्ये वा भक्तेर्भगवद्विषयत्वमेव सुद्धिम्ध-
बिडं तदभाव-एव मन्दबुद्धित्वचिहमित्यर्थः । तीण शामकांचमिभंण मेघाचमिश्र एव सौफिरणो यथा तीनः स्यात् तथेत्यर्थः १०
ननूकसक्षणानां देवतास्तरभक्तानां लब्धतत्सतकामानामन्ते खल का गतिः स्यादिति क्षेत्र कापि किन्तु यदि याच्छिकमहत्तकृप
स्थाव सदेव भक्तिः स्यादित्याह । एतावानेव यजतां देवतान्तरयाजिना निःश्रेयसोदयः । कोऽसौ यत् यदि भागवतामा सङ्गतो हेनोभंग/
भावः सेव्यस्वभावना स्यात् अन्यथा ननिःश्रेयसम् । सत्तहेवतानामपि निःश्रेयसाभावादिति भायः । तदुक्तं भगवता-येऽप्यन्यदेवता.
मका यजन्तं श्रद्धयाम्विताः। तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्स्यविधिपूर्वकम् ॥ अहं हि सर्वयज्ञानां मोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामाभ-
जानन्ति तरखनातव्यन्ति ते ॥ इति । देवतान्तरस्य यजमन्तु नैव भगवभावकारणं किन्तु भागवतसङ्ग एघ । स च यहच्छयैव मधे.
दितिमा प्रतिपादितम् ॥ ११ ॥
ननु यावजीवनपर्यन्तं यो यम् स्वाश्रितस्तस्थान्ते खल्धाश्रयान्तरानौचित्यमेव तस्मात् सर्घकालमेव सत्तइयोपासकस्यान्ते भाग
पतसनादपि भगवति भावः कथं कर्तुमुचित इति चेत् देवतान्तरांपासकः खलु को पराकः यतो ब्रह्मोपासकोऽपि भगवति शुखां भक्ति
करोतीया कमरीति दर्शयसाह । हामं यदा स्यात् । कीरशं प्रतिनिवृत्तमुपरतं गुणोर्मीणां चक्रं समूहो यस्मात् तत् । तता
मात्मप्रसारः स्यात् । यत्र भारमप्रसादे सति गुणेषु असङ्गः वैराग्यम् । उभयत्रेति पाठे इहामुत्र च गुणेप्यसङ्गः। कीरशः कैवल्ये
सम्मतः पन्थाः। भय तदनन्तरश भक्तियोगः । भक्तियोगस्य यादृच्छिकतायाः प्राक्प्रतिपादितत्वादसहकार्यस्वं नाशकभीयं
भगतरुपया समकादीनामिष भागवतरुपया शुकत्येष कीर्तनादिरूपः। अतः कः खलु निर्धतः भक्तिसुम्वे निमनः । रसिम् आसक्तिम् ।
यो रतिं न कुर्यात् स त्वनित इति भाषः । अत्र कर्मज्ञानयोगदघतान्तरोपासनेभ्यः शुधभक्तरुत्कर्ष इति, तथा तत्तत्साध्यं केवलया
भत्तधम सिद्ध्यतीनि, तथा तत्तत्साधममतामप्यन्ते पुनर्भक्ष निःश्रेयसमिति, कर्मशानादिनिरपेक्षा निकामा भ्रमणकीर्तनम्मरण
प्रधाना शुद्धा भक्तिरेष प्रेमभक्तिसाधनामिप्ति शुकदषस्य स्वाभिमतं, तत्रापि नामकीननं सर्वोत्कृष्टतममिति घस्तुपञ्चकं निरूपित
मिति प्रकरणार्थसंक्षेपः ॥ १२ ॥
.
श्रीमच्छुकदेवकृत सिद्धांतप्रदीपः ।
राज्यकाम:मनूम्देवान् विश्वान्देवानराज्यकाम इतिहरूक्तिः गुणप्रधानविवक्षयावोध्या अभिचरणंगत्रुमरणामिच्छन् निर्गतिराक्षसं
कामकामः भोगकामः सोमम् अकामःमिकामापरपुरुषपुरुषोत्तमम् ॥९॥
किंच अकामः सर्वधासमाधन्यः अतएवादारधीः सर्वकामोषाविशेषतोमोक्षकामोवातीणभक्तियोगेनपुरुषपुरुषांत्तमंयजेत ॥१०॥
तीब्रेणभक्तियांगनमोसकामायनेसियदुकंतदुपपादयति एताधामिति इहलोकेयजतांसाधकानांनिःश्रेयसस्यमोक्षस्यउदयः उपक्रमः
एतावानेषतमाह भगति अचलाभावस्तीवोभाक्तियांगाति ननुसकुतीबाप्यतइत्यत्राह यद्भागतसंगतइति भागवतानांसंगावधाप्यते ॥ ११ ॥
भागवतानांसंगतःमोक्षासाधारणोपायः भचलोभक्तियोगोभवतीत्युक्तंतदुत्पत्तिक्रममाह ज्ञानमिति भागवतसंगतीहरिकथाप्राप्तिरित्य
थोलभ्यते पदापासुभागवतसंगात प्राप्तासुझानमुत्पद्यते कथंभूतमासमंततः प्रतिनिवृत्तमुपरतंगुणानांगुणकार्याणांरागादीनांजन्ममरणशो-
कमोह धापिपासाल्यानामुमीणांचचकं पुनःपुनरापत यस्मात्तत् तदनंतरमुभयत्र इहामुत्र असंगांराग्यं भवति तदनंतरंकैवल्वेसाध्य
भूनेमोक्षसंमतस्तदसाधारणोपायतयाभिमतः भकियोगोभवति ततमारमनःभगवतःमोक्षलक्षण प्रसादास्थात् तासुहरिकथासुरतिप्रीतिको
नोंद ॥ १२॥
भाषाटीका।
राज्य की कामना वाला मनुमों को और देवतों को पूजे शत्रु मारण की इच्छा वाला निति राक्षस को पूजे काम की कामना
पाला सोम को पूजे निष्काम हो तो भी हरिको पूजे ॥९॥
"निस्काम भयषा सर्व कामना पाला पुरुष अथवा उदार बुद्धि मोक्ष कामना वाला तीब्र भक्ति योग से परम पुरुष विष्णु का
मारापन करे ॥१०॥
इस संसार में सब के पूजने वालोंको इतनाही परमपुरुषार्थ है जोकि भागवत (भगषकों) के संगसे श्रीनारायणमे निमल
हरिके बयानोंमे अपापिपासादिकर्मियों की निहानि होकर दिग्य हान होता है, भात्माकि प्रसन्नता होती है, मासका
भाकियोग रोता है, सब प्रकार उनकी प्रालि होती है. उन इनिचानोमे कौन प्रेम नहीं करेगा मर्यात सवारी करेंगे ॥ १२ ॥

·शौनक उवाच । . .इत्यभिव्याहत राजा निशम्य भर,
किमन्यत् पृष्टवाम् भूयो वैपासकिमृषि विक १३॥
एतच्छुश्रूषता विहन् ! सूत ! नोऽहसि भापितुम् ।
कथा हरिकथोदाः सतां स्युः सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथः ।
वालः क्रीड़नकैः क्रीड़न कृष्ण-क्रीड़ां य श्राददे ॥ १५ ॥
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायणः ।
उरुगाय-गुणोदाराः सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
श्रीधरस्वाभिहत मावार्थदीपिका ।
मभिण्यातम् उक्तम् । ऋषि परब्रह्मदर्शिनम् । कपि शब्दब्रह्मनिष्णातम् ॥ १३ ॥
भवणेच्छायां हेतुः । हरिकथा एवादकः उत्तरफलं यासु ताः कथाः सता भागवतानां सदसि समायां स्युः ॥ १४ ॥
एतत् प्रपत्रर्यान सधै इति द्वाभ्याम् । कृष्ण पूजादिरूपा कीरा यः सीकृतवान् ॥ १५ ॥
उरुगायस्य गुणैरुवारा महत्यः कथाः स्युः ॥ १६ ॥
श्रीमद्वीरराधवाचार्यकृत भागवनचन्द्रिका ।
एवं हरिकथाप्रभावउक्त पुनर्जगद्यापाररूपहरिकथाबुभुसयामुनिनृपयोः संवादमवतारयितुंशौनकःपृच्छति इतीत्यादिना । इतिपूर्वोत
प्रकारेणाभिव्याहतं निशम्यभ्रस्वाभरतर्षभः भरतवंशश्रेष्ठोराजापरीक्षीरपिंपरनमदर्शिनकर्षिशब्दब्रह्मणिनिष्णातवैयासकिं म्यासपुर्व
श्रीशुकंप्रत्ययत्किंपृष्टवान् ॥ १३ ॥
एतच्छुभूषतानः अस्माकंसूतहविद्वा!भाषितुंवक्तुमर्हसि तत्प्रमंतषकालाभइतिचंत्तत्राह कथाइतिहरिकथेवउद:उत्तरफलंगालांताः
हरिकयोदकाः हरिकथाप्रधानाइत्यर्थःतयाभूताः कयाः सतांभगवद्भकानांसंसदिसभायांराजशुरुयोःस्युभुमिमयः । मतः गगवत्कृपा
श्रवणमेवलामातिमावः ॥ १४ ॥
भगवतस्वमेवाह सातिसाईन । परियोमहारयोराजामहाभागवतः योराजापालक्रीडनकैः पाल्यक्रीसामिः क्रीडनकायकी
श्रीकृष्णसवारूपांकीडामाददे । तस्यक्रीडामपिश्रीकृष्णपूजारूपाएषातः भावाल्यंभागयतइत्यभिप्रायः ॥ १५ ॥
एवंभगवान्, त्पत्तिप्रलयचैवभूतानामिस्यादिगुणविशिष्टोपैयासकिःवासुदेवः पराय परमप्राप्यं परमोगवश्ववस्यसतपोक्तः एषमुभयो,
रपिभागवतत्वात्तत्संवादएपप्रएण्यइत्याह। हियस्मात्सतांभागवतानांसमागमेसंगती उठगायस्थभगवतांगुणेरुदारामस्थाकथास्युः
प्रवृत्ताभवेयुः ॥ १६ ॥
श्रीमद्विजयध्वजात पदरलापली ।
परीमिरपृटशुकोक्तभगवरकथातहिगुणभूतरवस्यादिस्याशयवानुनिकःसूतपृष्छति इतीति । अषिमात्रस्यत्रिकालदर्धित्ववस्वीत्व
तः कविमितिभगतमपरोक्षतोजानातीति ॥ १३ ॥
शुक्षतांभोतुकामानां सत्सभायांकदाचित्प्रसंगादितरकथापिसभाम्यतातिनत्याह कथाइति ध्रुवमित्यमनियमोतिः ॥ १४ ॥
मनयोरेकस्याप्यसस्पेनियमभंगास्यादितिनेत्याह सवाति तहेतुमाह बालाति ॥ १५ ॥
अस्तूमयोःसत्वंततःकितनाह उरुगायेति उठगायस्यनेनहरिकथायामपश्यसनादर्शपति उमिदषिधाविरमंडर्गीिवाति
उरुगायःसतांसमिशीप्राघुर्येणहरिकथासत्त्वेऽपिप्रसंगादन्यकथास्यात् मतथाभीशुकपरीसितारियेतस्मिाविशद कथाविशेषः॥१६॥
भीमजीवगोखामिकतमसम्ममः।
इत्यमीति । सम्भाष्येवेदं पृच्छति ॥ १३ ॥
कथा इति । लौकिक कथा मपि । हरिकथास्तु-मादित एवं सहपाः स्युरित्यर्थः ॥ १४ ॥
सवै इति । या या श्रीकृष्णस्य पृन्दावनादी वामकीडा भुतास्ति ततप्रेमावंशेन तत्सम्यारिभाषवाद तो तामेव की या
बानिस्यर्थः ॥ १५॥
अतएव स वै मागवतो राजा दत्वायनन्तरं रामा समानवासमत्वेन बकारमाह । वासमिति । शब्दः प्रागुनि मानव
बोधवति । तस्मान भीवारंवनम्नानेवाचापि वासुदेवदो बाषः। जम्वेषामति मत मागास्नानारायः
कपा भवन्ति । तयोस्तु भीवचरितप्रधान्य एष नपुरिति भाषः ॥१॥

·Mw भीमालावायकरसोधिनी । पाहतापिनयमोंगुसतम्यानिकपितइतिशोगकारीनारसमागतोपानतिदिधनुष्णीस्थिते वाभिप्रायंशौनकः प्रकटबरगुप्ततयो कवियुमा । त्यभिप्रारमिलियावा पायापत्यलाभकानांविषमानानांपैयर्थ्यज्ञानं । तदापि साधनमातिर्भवति । प्रस्तुसिरसाधनस्लभगासंगेपिसिोयायामपिरतोसत्याभगवतिघेहायमेवप्रयत्लोऽवशिष्यताति॥ प्रकलयाराजामहान्। मतस्ताप्रमानुसारेणेव मक्त्युपायातकर्तव्यमित्यभिप्रायेणप्रथमप्रश्नपृष्ठति।इत्यभिग्यारतातिचतुर्मिः अमितोव्याहत उपविष्टइत्यर्थः। निशम्यताभिप्रारणावाभरतपमत्यानम्मामोहः मतापूर्वोक्तमेवमपृष्टमित्यर्थः । भन्यपृष्टवान् । अपिसवमुत्तरितं । तथापिप्रकारांतरेगातदुपपादकरूपेणवाकिंभूयःपृथ्वानित्यर्थः । शुफस्यविरक्तत्वातपहुकालस्थित्यमायेन न किंचि- समविष्यतीत्याच्याहयामकिमिति । सर्वविस्तरकर्तुःपुत्रोषि तारशइति । तत्रापिभागवतलक्षामन्त्राधिष्ठातृभगवदभिप्रायजामाती- तिसयाकपयिष्यतीतिकीय॑भिप्रायेणऋषिपर्व । विशेषकथमसामर्थिकविपदं ॥१३॥ तेनकिमवतामित्यपेक्षायामाह एतदिति । एतच्छषणमस्माकंमहतीच्छा त्वंचजानासि । सर्वत्रकथनंचतवाधिकारएतिसंवोधन विद्वनस्तेति मतोस्मभ्यंभाषितुमईसि । श्रोतृपक्रपरस्पध्यात्पर्यमाह । कथाहरिकयोदकाइति । मन्यापिकथाःसतांसदसिहरिकयो रकोएपमंषति हरिकथैवउद मुसरफलंयासु ध्रुवमितिनात्रसंदेहः । सत्समायामेवयंभषतिमुतरामपूर्वसरसंगेतत्रोमयोःसत्वमुक्तातत संगेकथावश्यकत्वंवक्तव्यं ॥ १५ ॥ तप्रथमंसमागतस्यपृष्ट काधीनत्वात् पृच्छफस्यभगवद्भक्तत्वमाह सबैमागपतइति । निश्चयेनसराजापिभागवतएव अधवाराजाहिवा पृच्छति मागवतमभगवदीयंतस्योभयरूपत्वात् भगवदीयंबहुपृच्छतीत्यर्थः । तस्यभगवदीयत्वेसाधनभूतंहेतुश्यंभाहपांडवेयहति । भगवदीयवंशेअक्तीस्वार खधर्मनिष्ठस्थायफलमुखमुत्तरसाधनंतस्थीच सखभाषाभगवत्परइत्याह । यस्तुवाल्येबाटकीउनके की- रनएकमगवंतस्थापयित्वासनम्मेषकरनगजलीलामिवक्रीडति । वृन्दावनस्थांभगवतूक्रीडांवाअभिनयनानुकरोति ॥ १५ ॥ शुकोऽपिभगवद्रकहर माह वैयासकिश्चेति । श्रोतातुभवदीयानांवंशजामगबदीयः । शुकस्तुभगवतःपुत्रीभगधान तथाभूतःसवासुदेव परायणाः बकरावयतिरशाः । अतः सर्वेऽपिसतः । तेषांचनूतनः ममागमः । तादृशेकथाः सर्वभक्तानांसम्मताः । सर्वपुख्खार्यानो सतंत्रतथासाधनामावेशि दातारायभगवद्गुणाः ते यासु । अतस्ताः कथति पूर्वरोध सम्बन्धः ॥ १६ ॥ -- श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तिकृत सारार्थदर्शिनी। किमयर पृथ्वालिति उक्तेनतेनैव सर्वजिशासितसिरिति विस्मयः सूचितः । ऋषि परनमदर्शिनम् । कवि ऋषिश्चपि मध्ये सानातिशयचतुरमः ॥ १३ ॥ भषणकीसमादीपेण स्वकर्तग्यरधेन जावापि रामा यदश्यत् पृष्टं तस्मात्तेषामेष श्रवणादीनां विषयाः कृष्णकथा एव पृष्टव्या कियन्तीत्यायनाह पाविति ।म धमविसर्गमन्वन्तरनानाराजादिकथानामपि तदन्यकचारवं वाध्यमित्याह । कथा अपि हरिकथा प्रबरः उत्सरफल यास ताः सर्गादिकथानामपि कृपा कथायामेव पर्यवसितत्वात् ता अपि प्रत्यादिविषया इति भाषः ॥१४॥ सतां सरस्यापि प्रामीनावाचीमेषु मध्ये सा नमा सर्वतः भेष्ठा यत्र भीता वक्ता च सर्वतोऽपि विलक्षण इत्याह सति हाभ्याम् । कृष्णाक्रीड़ा हप्णक्रीड़ा नुकरणाम् ॥ १५ ॥ भगवान् सर्वशः । सो समागमे सति उरुगायस्य कृष्णस्य गुणा एव उदारा मनोवाञ्छितार्थप्रदातारः तत्ररथाना अनिष्यमाणा- मानानां भुवं क्युः । अतस्तान गुणामय प्रवर्तयति। तेन कृष्णकयोदीः कथाच भक्कै राखानीया इति भावः ॥ १६॥ भीमच्छुकदेवकत सिखांतप्रदीपः । एवं शेषत:सशारमा भुत्या पुनर्विस्तरतस्तबुभुत्सया शुकपरीक्षित्सवादमवतारयितुं शौनक माह । इतीति । अभिव्याहतं । श्रीगुफेनोक । निशम्य भुत्वा भूषः पुनः अर्षि परब्रह्मदर्शिनं कविंशवमयदर्शिन वयासकिन्यासपुत्रं शुकम् प्रति । भन्यतिपृष्टवान् ॥१३॥ हरिकवरपकाउत्तरफलं यासु ताः कणाःसा मागषतामां सदलि सभायां धूपं स्पुः मतो यद्रामा पृथ्मेतभूषतां प्रोतुमिमतामो स्मामापितुमईसि ॥ १४ ॥ उमगोमागवतस्त्वं तयोः संवारे हरिकथाप्रति चाह सति बाभ्याम् । यो वामकीडनकैबालक्रीडाभिकीडन कपणी शाक कीडामारले मतः सखमावत एव भागवतः॥ १५॥ great समता सबानमे संगतो गावस्य भगवतो गुणवारा:मोनृणां सर्वासाचा: कथा:स्पः भाषादीका निजी बोले पीक्षित महापास प्रकार शुक्रेत्री के पद पुस्कर फिर त्रिकाळी. ममदानी खासपुरजी के क्या गरनेसणे.१३॥ विरासतजी सुनने करण्याचामे हम गोगों की नाप करके गन्य हो क्योंकि महात्मानों के समामे रिकथा पाठीवासीबारसे ॥१४॥ मारपरमा मासकों की हीरामे भी श्रीकृष्यहीकीकीबाईकरते ॥ १५ ॥ मालाबार यो पाली कथा होती हैं ॥ १६ ॥ IRJ ·आयुर्हरति वै पुंसामुगास्तञ्च यासौ । तस्पर्ने यत् क्षणोनीत उनमःश्लोक-पार्नया ॥१७॥ तरवः किं न जीवन्ति ? भवाः किं न श्वसनयुत ? । न खादन्ति ? न मेहन्ति ? किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥१८॥ श्व विड्वराहोष्ट्र-खरैः संस्तुतः पुरुषः पशुः । न यत्कर्ण-पथोपेतो आतु नाम गदाग्रजेः ॥ १६ ॥ विले वतोस्क्रम-विक्रमान ये न शृणुतः कर्ण-पुटे नरस्य । जिह्वासती दार्टूरिकेव सूत ! न चोपगायत्युरुगाय-गाथाः ॥ २० ॥ श्रीधरस्वामित भावार्थदीपिका । किश वृथैव क्षीयमाणमायुहरिकथया सफलं कुम्वित्याशयेनाह मायुरिति त्रिमिः । असी सूर्यः उपन् उन्च्छन् अस्तम् भदर्शना यन् गच्छन् यत् धन पुंसां उत्तमःइलोकश्य पार्सया क्षणो नीतः तस्यायुः ऋते वर्जयित्वा अन्येषां वृष हरति ॥ १७ ॥ मनु जीवनमेव तेषामायुषः फलमस्तु तत्राह तरष इति । ननु तेषां श्वासो नास्ति तर्हि मलाश्चर्ममयकोषाः । ननु तासामाहारिक नास्ति तमाह । न खादम्ति नामन्ति । न मेहन्ति रेतःसेकं मैथुनं न कुर्वन्ति किम् ? । उत अपि । तमपि नराकारं पशुं मत्वाह अपरेति ॥१८॥ तदेवाह । श्वादिभिः संस्तुतः सरशरन निरूपितः । यस्य कर्णपणं कदाचिदपि न गतः सः। अवज्ञास्पदयात् भिः कमल- विषयासक्तस्यात् विश्वराहः प्राम्यशूकरैः कण्टकवदुःस्वविषयासक्तत्वादुष्ट्रः भारवाहित्वात् स्वरेस्तुल्य इत्यर्थः ॥ १९ ॥ तस्याङ्गानि च निष्फलानीत्याह षिले इति पञ्चभिः । षत इति खदे । नयवतः अश्यवतः नरस्य ये कर्णपुटे ते षिले थारम् । मदुपगायति तस्य जिहा असती दुष्टा । बहुंरो भकः तदीया जिहवे ॥ २० ॥ । श्रीराधारमणदासगोस्खामि विरचित दीपनाख्य टिप्पणी। [गति । शब्दभेद इति योपदेषीयमुक्ताफले कैवल्यदीपिका ॥ २०-२५ ॥ ] . धीमहीरराघवाचार्यकृत भागषतचन्द्रिका । किंचयक्षीयमाणमायुहरिकथायामेवसफलंकुर्वित्याशयेनाह आयुरितित्रिभिः असौसूर्यउद्यानुदयं प्राप्नुवन्नस्तंचयन् निरोधानं प्राप्नुवन्तिरोषन्नित्यर्थः । उत्तमश्लोकस्यभगवतावार्तयाकथयायतक्षणोनीतःयाक्षणानीतःतस्यततंक्षणधिनाभायुतंसतुक्षणोनातः सफलइस्यर्थः ॥ १७ ॥ ननुजीवनमेवतदायुषः फलमस्तुतभाहतरवाति। उत्पत्तिनाशमध्यस्थिति वनं ननुतेषांश्वासोनास्तितत्राह भस्त्राइति चर्मकोशामश्वसति किंवायुमूवननिःसारयति किं । ननुतासामाहारादिकनास्तितत्राह प्रामपशवः अपरेआयुर्व्ययंकुर्वतभनखातिनादन्तिनमहंतिमरेतः सिंचंति मैथुनं न कुर्वतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ षिवराहः प्रामशुकरः ॥ १९ ॥ अरुक्रमस्यभगवतोधिकमान्व्यापारान्नशण्यतोऽपषतोनरस्ययेकर्णपुटेतेविलेवृथारंप्रे हे सूत ! उगायगाथाः भगवरकृथाः मचेदुपगापति तस्यजिह्वाऽसतीदुधादा१रिकीमंडूकजिंदव ॥ २० ॥ धीमद्विजयध्वजकृत पददस्माबली। वासुदेवकथामतरणजीवनव्यर्थमित्याहू आयुरिति उद्यनमस्तंचयनगन्नसावाहित्यापुंसांपवायुहरति । मांदियस्थतागते- रहरहःसंक्षीयतेजीवन"मितियचनात् तस्यायुषीय उत्तमश्लोकवार्तयातेधिनाक्षणः कालविशेषः मनतिएयवृथत्यम्वयः ॥ १७॥ हंतलोकदीर्घकालंजीवनपुमानस्तूयतातितत्राह तरवइति तणावासाद्यभावादिस्यतउक्तंभस्राइति भस्मारतयः । अयःसंतापना- भर्मविशेषाः । भस्त्राणानिश्चैतन्याषतरसाम्यमत्राह नेति प्रामाशवः सारमेयाइयोमेहन्तिरेतीमूवाहिकमुजति नपरोतिजातिबति रिक्तास्त्रीपुरुषाः मनेनहरिश्चरितभवणाभाषचेतनवमप्रयोजकमित्युकंभवति ॥ १८ ॥ एतरेवविशिष्ट प्रविरिति 'पिराहो मध्यकरः पशुषिवेकशून्यः · गदामृततिपाठेमहाभूतातिदाय : प्राममितइति । हतोपिहरिकांधावार्षवर्तमानस्यपुंसी श्रीचाहीलियसाफल्यवायुषःसाफल्यमबधाव्यमियाmom विलेपार्वतस्योतिशेष उरुमायगाधीनगायतिवेला दारिकारस्थविधमाना पारस्पविधमामाजिशासताta ·भामवावगोसानिमसर्भः अनन्तर श्रीशोरकेनापि व्यतिरेकोतवा तस्येवामियम । तदार भायुरितीति । असौ सय उचम् मस्त यन् गहरति एमगामित्वात् बलादामिनीव। पतनसयोऽपि मीतः तस्य भापुः ऋते बर्जसिस्था। तावतव मसाफल्यात । बसविल भगवदवातयापि सर्घमायुः सामान्याकारण सफल जायते एकस्यां शाबायां फलितापामबागमत् तथापि प्रति विशेषावस्थमपि सफलं जायतामित्येतदर्थ मम प्रम इति भावः ॥ १७ ॥ तत्रायुरेकदेशेऽपि तत्सम्बन्धहभूताबिन्दस्तमेव जयति तरब इति इयेन। न च तरूणां श्वासो नास्तीति संधु न्यूनत्वं वाच्यम् । सत्यपि शासे जीवनाभावदर्शनात सोऽयमकिशितकर इत्याह भला इति । ननु तरूणां रसनादिभोगो नास्ति तत्राह न सारन्तीति । न मेहम्ति मैथुनै न कुर्वन्ति । तानपि नराकारान् पश्व मरवाह भपरे इति ॥ १८ ॥ तदेवाह श्वविझराह इति । शादितुल्यैस्तत्परिकरैः सम्यक स्तुतोऽप्यम्यो पुरुषः पशुः । तेषामेव मध्ये भ्रष्ठत्तर्हि महापधुरंध. त्पर्यः यहा श्वादिभिः संस्तुतः सम्यक् स्तुतः सर्वेषामस्माकं पकिश्चिद्गुणादिकं तत् सधमनेम धृतमित्यर्थः ॥ १९ ॥ मथायुर्विशेषावस्थावैफल्यरधान्तत्वेन तत्तदनविशेषवैफल्यमाह विले पतेति त्रिभिः । नागवतः भगवतः नरस्य ये कर्णपुरे ते बिलं वृथारम्भ्रे इत्यर्थः । असती दुष्टा । ( मेकस्य कालापकर्षकरवेन रष्टान्तत्वम् । न योपति कश्चित् पाठः । स ब खाम्यसम्मतः पूर्षवत् युतच्छदाभ्यामनन्धपात वेदाध्याहाराष) ॥ २० ॥ - श्रीमछल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । इदानींविधमानानां भक्त्यमाधकरवं वैफल्यं वक्तुंभक्तिसाधकरवे सफलत्वंचकुंकैमुनिकन्यायेनदर्शयति । भायुहरतीति । योऽमीतपानुदंति ससर्वेषां भूनाना प्राणानाहायोदति मामेप्रजायामापशूनामाममप्राणायादायोदगाः असायोस्तात मसर्वेषांभूतानां प्राणानाबायास्तान मामेप्रजायामापशूनामित्याहि भुतिधान्ये असौसूर्यः सर्वेषां प्राणिनां उद्यनमस्तमयन् सर्वेषामायुहग्नीत्युक्तं । तत्रमा प्रजाया इति कथनातू कस्यचिदायुनहरतातिज्ञायते । तत्रकांघेत्यपेक्षायां आयुर्हरणार्थस्थापितस्यसूर्यस्य अधिकारिणः लोकन्यायेन अधिकारहातुर तरंगस्य न हरतीतिज्ञायते । हतंचायुः भगवदीयेभ्यः प्रयच्छति । विनियोगस्याषश्यकत्वात् यपचाफ्ये प्रार्थकस्यध आयुर्णनहरणं । सपापि हरणस्यानित्यवसापनेनतयावसीयते तस्य आयुःश्ते । शतायुः पुरुषातिपुरुषस्यशतमायूंषिभवति । एकेनवत्सरशासनमांड परिभ्रमणमएकमायुहरति । तत्रतस्यायुऋतइति। यस्मिन्नायुषिसक्षणोभवेत्यःउत्तमश्लोकवार्सयाभगवत्सपिंनीतःतक्षायुर्नगृहातीत्यर्थः । यत्सदोर्मित्यमंबंधात् तच्छब्देनक्षणएघांच्यते । संबंधित्वचस्वरूपतएवेतिसर्यास्मन्नायुषिभवतीतिसिध्यति । वर्षमध्य एकोपिभसः उत्तम लोकवार्तया स्वार्थभगवदर्थवानीतधेतस्त्र कार्यवासयवऋतमितिशिष्टमपिसैवहरिष्यतीतिम्बयनहरतीतिभाषः ॥ १७ ॥ विंक्षणमापिभगवत्कथासंबंधेमायुषः कृतार्थतेतिउपलक्षणविधयासर्वेषांकृतार्थत्वनिरूप्यतदभावबलप्यायुःप्रार्थनयाऽकृतमपिण्यर्थ मितिसाष्टांतमाह। तरवहति । वृक्षा:किंवाहुकालंनजीवभिनतेषांस्वार्थेकश्चनउपयोगःमुक्ताश्चनभवंति। अताबहुकालजीयनंप्रार्थनयापि प्राप्तव्यमित्यर्थः । ननुतेषामायुःप्राणं घृत्वानतिष्ठतीतिप्राणधारकरवननदुपयोगीभविष्यतीत्याशंक्याह । भनाःकिनश्वसंत्युतेतिपूर्वमपि -नासाचर्मपुटरूपैवतन्मार्गेणवायुरागच्छतिगच्छतिश्च । मस्त्रायामप्यमितिनप्राणधारणनकोप्युपयोगःसिध्यति नम्वत्रस्थपरोपकाराणांसिर- त्यानाष्टांततुल्यतेत्याशंक्याह । उतेतिपुनःतथाकृत्यापिव्यर्थ इत्यर्थः। यथाइंगालाभस्त्राःश्वासनतप्ताभति । भन्यपितसंबंधालोहादयः । तप्तानामाघातश्चभवति । अतःपरोमतापाद्युपद्रवकर्तृत्वंतथाजीवनस्यापतिनकोपिषिशेपइतिभावः । पुरुषार्थसिद्धभावस्तुभयत्रतुल्यः । मनुभोगोस्तीतिचंत्तत्राह । लोकानांभोगभ्रमः अन्नाविभक्षणं । षस्तुतस्त्वंकत्रप्रविष्टोऽन्यत्रनिर्गच्छति । यथा स्वशरीरान्निर्गतंशूकरमुख प्रविश्यपुनर्निर्गच्छति। तथाभूमिवृक्षादेर्निर्गतस्वस्यापिमुखेप्रविश्यविनिर्गछतीतिनशूकरादिभ्यःकश्चनविशेषः तुल्यत्ययस्यनस्फुरतिनं प्रत्येतदापादन अनिष्टं । नब्रह्मविदंप्रति । सहिप्राकृतःस्वात्मानंबहुमन्यते। अपरेइत्यनेनभयमप्येकापशुः । तस्मात्रयःपशूनांहस्तादाना इतिश्रुतेः । परप्रामपशुत्वेनमियत्वम् ॥१८॥ एवंनीचःसहतुल्यतामापाद्यततापिनीचतामाह । श्वविड्रा होष्ट्रखरैरिति । एते चत्वारःपशवःसर्पलोफेषुनिदिताः तवांस्तुतिकोपिन. करोति। भगवद्विमुखेपुरुषेचरटेलोकास्तानवस्तुधंतीतितरयसंस्तुतः। भगठिमुखरष्टेपतस्मात्श्वादयःसमीचीनाः इतिलोकास्तुपंतीसंजामाय स्मानयस्तावयतिसमीचीनइत्येतैरयंस्तुतोभवतीतिभाषः । यद्यपिश्वापुच्छचालनादिनाप्राममात्रपिस्वलालमतांमापयति । तथा अप- मपिगृहस्थःपरंसवाभिहितोभवति । भल्पसंतोषीच । प्राकृतस्तुतद्विपरीतः। एशिवराहोपिकुत्सितविषयासक्त घिरा मूत्रस्थामेरमत । तथायमपि । तथापिसर्वानुपयुक्तमुपजीवतिमतत्रपिभामिनः । अयंतुसर्वेषांभागस्वयंमभाति । यद्यप्यष्ट्रा:कंटकातिपयिषयमोक्तारः तथापिखामिभारवाहकाः अयंतुद्धिपतिः । नभगवतःकिंचित्कार्यकरोति । यद्यपि बरःखरीपादनाडितोपगानपुरुषतुल्य तथापि न बमखामिकाहठकरोति । अस्यतुतदीयादोषाएवनगुणगणा:संतीतिततोपिनिंदितात्यर्थः । नैतापुरुषमामाधारणं । येषांपुनरन्न भक्षणे उपयोगोस्तितचावृत्यर्थमाह । मोघमचिदतेमप्रचताःभन्नेनप्राणाः अन्नात्प्राणाभवंतीतिचयर्यशानभक्त्युपयोगीच अनस्यनिरू- पितो । तत्रवैयर्यपक्षेतुल्यता। पक्षश्येतुपुरुषार्थपर्यवसानात्मंतित परीत्यमाह । नयरकर्णपोपतइति । यस्यकामार्गकदापिगदाग्रजः कृष्णा केवल भक्तिप्रकाशमार्थप्रकटोयस्यकर्णमार्गनगतः। खानामितिषाक्यात् । भयंचतदीयोनभवतीतिनिश्चितं । अनाभक्तिमार्गशान- निवारिते। गवस्तुमातापित्रोदुःखदूरीकरणानंतरमुत्पनातियत्रभगवत्कृतदुःखदरीकरणमभिप्रेतंतत्रगदाग्रजइत्युच्यते ॥ १९ ॥ पवमायुषोदेहस्य च भीगापतनस्य वैफल्यमुक्ताइन्द्रियाणां वैफल्यमाह । बिलेइति । वतेतिबेद उसकमस्य मतिविचित्रमरित्रम्य विकमायवतः पुरुषस्यवर्णपुरेतेविलेइत्यर्थः । तत्रखाभिप्रेतेन्द्रियाभावात् मपकारिसर्परुपमाहतेन्द्रियस्य विचमानग्यात् शरीरकपप अपरिग्नेि। बयाएहे तारशेषिलेप्रविष्टः सर्पः गृहपति बावति । तथाप्रारयः कथाः एतत्कर्ण प्रविष्टाः सना- माशुयन्तीवर्षः । "वस्तासिपस्पशरोड तमहरन्तेति वाक्यात् । जिहाच असती । भगवतारिसन्द्रियेभ्यः विरकतारक्षिताच सर्ववानरस्तेभ्योरक्षाकरोति । एवमपिसानभगवत्परा किन्नुब्यभिचारिणी । भन्यस्तोत्रकरणावं मन्यगामिनी । तत्रापि विशेषमाह।

·भीमभावात सुपोषिनी। राईरिकेव । तस्य जिहानमगवता पृषकता नरसंसारसाखत पवा कीटादीत भावति । तथाऽस्थापि निहानि मकरहिता खनएवगपरपातीय प्रत्यर्थः । एवमपितुशाविषयाधमपि गोयगादीपति तदापि नकाविभिन्ता तहपि मास्तीत्याह । नवोपगायतीपि ॥२०॥ श्रीमविश्वनाथचक्रवर्तिकृत मारार्थदर्शिनी । मात्र विलम्बः कार्य इत्याह आयुरिति । असौ सूर्यः उपन उदयं प्राप्नुवन अस्तम मवर्शन यन् गच्छन् । तस्य मायुः विमा यत् यन मणः भवमरः । पहा अणोऽपि निमेषत्रयमपि । तावतेय कालेन सर्वमायुः सफलं भवति । एकस्यामष शासायी फलितायां झोऽयं फलवानिति यथोच्यते । प्रतिशास्खं फलपरष कैमुत्यामेव सर्पस्यायुषः कपाषा युक्तत्वमपश्यम् । नन्वेषोत मायुहरणाभावात् कृष्णा यापितत्क्षणो जमो न म्रियेत। सत्यम् । सत्पात्रीकृतपित्तो जनोऽक्षयवितो ययोध्यते परत्र तोगा. मन्स्यप्राप्तः । "सममब्रामणे दानं द्विगुणं प्रामणे भवत् । अधीते शतसाहसमनन्तं वेदपारगे” इति स्मृतेः । तथैव कृष्णासातहतमा युर्जनः परत्र तत्पार्षदत्वप्राप्त्या ध्रुवमक्षयायुर्भवतीति कृष्णभक्तस्यायुहरणाभायो यः । जरामरणारोगादिकं तु भक्त्युत्फ पठारसर्च मतान्तरोत्खाताभावार्थ- स्वभक्तेः रहस्यत्वरक्षणार्थ भगहिचायव भवति, न तु तत्र वस्तुतः कालकादेः कारणत्युपपारित भीष्मनिर्याणाध्याये ॥ १७ ॥ मचायुहरणाभावस्य मर्त्यलोके जीवनमेष फलमित्यत आह तरब इति । प्रत्युत मनुष्येभ्योऽपि तेषां जीवनाधिक्यम् । ननु तेषां बासो नास्तीति मत माह भला इति। प्रत्युत मनुष्येभ्योऽपि भत्राणां श्रासाधिक्यम्। ननु तासामाहारादिकं नास्तीति तबाहम सावन्तीति । न मेहन्ति स्त्रीसम्भोगं न कुर्वन्ति । मेहनं रंतःसफः । प्रत्युत मनुष्येभ्योऽपि तेषां खादनाचाधिक्यम् भपरे इत्यनेन तेषामपि नराकारपशुवं व्यक्षितम् ॥ १८ ॥ तेषां पशुत्वेऽप्यतिगर्हणीयत्वमाह । श्वादिभिः सम्यक स्तुतः । अस्माकं चतुर्णामपि धर्मान् अयमेक एष धते वयस्तु परस्पर धर्मग्रहणेऽप्यसमा ति, तथा भयं मनुष्योऽपि भूत्वा षयन्तु पशवोऽपि भूत्वा पश्चन्तरस्यैकस्यापि धम्मै धर्नु न शक्नुम इति, तथा शाखादि खधर्ममप्युल्लङ्य अतिरागणेष धत वयन्तु नियतिकते वस्त्रधर्म एष पतिता इति, तथायमस्मरम्मै जनिष्यमा नरक शास्वापि जयन्तु मूडा एवेति चतुर्या स्तुतिः। तेषां श्वादीनां धर्मास्तु नितुरोषणत्यामध्यभोजिस्वमहामारवाहित्यसमीपास्ताहिक तत्यादयः । यस्य कर्णपणे न जातु, कदाचिदपि भ, उपेत गतः । गदाप्रजः इति गहस्य रोगस्याने प्रतियोवेव जायते प्रादुर्भवतीति श्लेषेण तदेव ते क्रोधादयः पुरुषस्य रोगा नश्यन्तीति भावः ॥ १९ ॥ एवं पुरुषङ्गिन निन्दित्वा प्रत्येक भक्त्या विना प्रत्येकतानि निन्दति बिले इति पत्रभिः । यत खेदे । नतः मश्गुर एसो कर्णपुटे नविले एष प्राम्यवार्ताभुजङ्गगहतुल्ये। ईरो मेकस्तदीयेवासती मिथ्याभूता दुधा श्लेषेण गमती बीइष तस्प मुरुत- सम्बवं विप्लाययति । मात्र यद्यपि भुजायेकाशकृतयापि भक्तः पुरुषः कृतार्थ एष भवति तदपि सस्थानान्तराणि तु व्यधान्येष भवन्ती- त्याशयेनानानां निन्दाया ॥२०॥ भीमच्छुकदेवकृत सिद्धान्तप्रदीपः । हरिभजनंविनायवदेहधारणमित्याह । आयुरित्यष्टभिः । यत्येनउत्तमकीर्तेर्भगवतोषातयाक्षणोनीतस्तस्यायुः ऋतषिमा । मसी- सूर्यः उयन् उन्नरुछन् अस्तमदर्शनं च यन् गडछन् घुमामायुरिति वृथैवनाशयति ॥ १७ ॥ भनाः धर्मकोषाः अपरेसिपशुध्योनराकारा:पशवः नमेहन्तिनरेतः सिंचति । देहधारणमात्रेण वा षायुधारणमात्रेण भोजन- मैयुमपरत्वेन वायघायुः सफलस्यात्तहि तदिभ्यः पुंसांकोविशेषाति भावः ॥ १८ ॥ मतएवमामसियोयः गदाप्रजः श्रीकृष्णाः यस्य जनस्य जातुकदाचिदपि कर्णपयोपतोगमपति स श्रादिभिः संस्तुतः सरसो. मिपितः ॥ १९॥ बतेति बेदेउरुक्रमस्य त्रिविक्रमस्य भगवतः विक्रमान् नगवतः भगवतः नरस्यकर्णपुटेविलेनिरर्थ केन्द्रियः रक्षगावस्व पाशागीयमानस्यभगवतः गायाः कथाः नपगायति तस्य जिहा भसती घामादुरिषदईरस्येबारिकातल्या ॥ २० ॥ भाषा टीका पर सूर्य उदय तथा मस्त होता एपा तिन पुरुषों के भायु को हरता है जिन लोगों का एक सय भी मगविना बीतता है॥१७॥ श्रीनको पक्ष नही जीते हैं क्या श्वास लेने को लोहार की भाषी नहीं वास लेती है या जाने को मारपरको वाम के और करावि पशु नहीं करते है क्या ॥ १८॥ जिसके कणं मे कवापि भगवनाम नहीं है वह पुरपती कुत्ता गाम सुभरं ऊट गधा स स मे पय मानने योग जिस पुष जो संनो कर्ण भगवत कथा को नहीं सुनते वेष विकसरी लिमोnि ---- है बनिसकी सपी २०॥

·भारः परं पट्टकिरीटमुष्टमप्युत
मानमेन्मुकुन्दम् ।
शावौ कगै नो कुरुतः संपर्यो होलसवकाञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
वोयिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये
पादौ नृणां तौ दुमजन्मभाजी क्षेत्राणि नानुब्रजतो हरेयौं ॥ २२ ॥
जीवश्ववो भागवताड्रेिणून न जातु मयोऽभिलभेत यस्तु ।
श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्याः श्वसञ्छवो यस्नु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
तवश्मसारं हृदयं वतेदं यद्गृह्यमाणैर्हरिनामधेयैः ।
न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्षः ॥ २४ ॥
अथाभिधेह्यङ्ग ! मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधानः।
यदाह वैयासकिरात्मविद्याविशारदो नृपतिं साधु पृष्टः ॥२५॥
इति श्रीमद्भागवत महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां वैयासिक्यां
द्वितीयस्कन्धे महापुरुषोपवर्णनं नाम
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥
श्रीधरस्वामित भावार्थदीपिका ।
पवस्त्रोष्णीषेन किरीटेन च जुएमपि शिरो परिन नमेत तर्हि केवलं भार एव । शषो मृतकः तत्काल्यो । लसम्ति काशन.
करणानि ययोस्तो । भप्य वाशन्दः ॥ २१॥
थे नयने विष्णोर्मूीन निरीक्षेते ते बोयिते मयूरपिच्छेन तुल्ये । हुमबसम्म मजेते इति तथा इसमूलतुल्यावित्ययः ॥ २२ ॥
• नाभिलमेत भभितो न संशेतन धारयेत् । श्रीविष्णुपयाः विष्णुपदलमायाः । मधेदति मषब्राय मामिनन्दंदित्वर्यः ॥ २३ ॥
भष्मवत् साये बलं काठिन्यं यस्य ।विक्रियालसमामाह मधेति । गाजरहे रोमसु हर्षः उगमः ॥२४॥
यस्मात् ममतस्य सर्ममिदं बय मनसोऽनुकूल प्रियं पूषे । अथ अतः साधु पहः सन् वेयासकिर्तीपतिं प्रति पनाह समि-
'धेहीति ॥२५॥
इति श्रीमद्भागवतभावार्थदीपिकायां द्वितीयस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
।
भीमबीरराघवाचार्यकृत मागवतचन्द्रिका ।
यदिसईदननमेननमस्कुर्यातदुत्तमांगशिरस्परकिरीदईपट्टेनशखोलेन किरीटेनवाजुधमपिपरं केवलभारतहरेःसपी पूजांनोकुरुतः
मकुवेचोकरीहस्ताचलसम्तोकांचनकंकणीययोस्तयाभूतावपिशापोशषसंबंधिनाविषममंगलायित्वर्थः ॥ २१॥
विष्णोलिगानिस्तीः मनिरीमतोनयनेवहायितेमयूरपिरुणनेत्रतुल्ये क्षेत्राणि भीरंगाहीनि भानुप्रजतबेतौनापारोहमजम्ममाजी
उमजन्मभजतः इतितथा वृसमूलतुम्पावित्यर्थः ॥ २२॥
मागवताधिरेणुंजातुकदाचिदपि यस्तुमत्योमनुष्यः मामिलपेताऽमितोलस्पृशमधारयेत्सनीवाडवः जीवमपिशवतुल्यः श्रीविष्णु.
श्रीविष्णुपदलमायाःतुलस्या गंधं सुगन्धयस्तुमनुजोनषेदाभिनायनामिनन्दोदित्यर्थः सवसम्जीवाप्राणयुकोपियाय:
यवतुल्यः ॥१३॥
पामारीः स्मरणकीर्तनाविमि समाचर्मगवनामाभिर्ववीय यनविक्रियेतविकार मप्राप्नुयात मयमुनेविहार मेजलमान-
वादिषः गात्रकहे हर्षः रोमांचमनस्यात तरयममसारकायसंपतेति बेदे यदामनोविकारोभवति तदामामाभुः रोमाच-
स्वादिपर्यः ॥ २४॥
भागवतप्रधानत्वं मनसोखलंमिमापसेमगोता मारमविपापविणारा निपुण यासकि भीशुकः परः सम्पत्ति प्रतिपदार-
स्वइमिडीयम्वरः ॥२५॥
इतिश्रीमद्भागवतमहापुराणे द्वितीयस्कंधे पीररावहतडीकायां इतीबोण्यायः ॥३॥
श्रीमद्विजय लाली ।
सवस्यविधमा ॥ २१
पदाक्तिपिपराचरितेनिफनत्य सिनिमाविमा हुनबावजन्मजवाति समाविषयमानानि क्षेत्रपुरेशीबायोनि-
भारती पुरवल्यानेसमूचितमाशुसर्पियोरिविवारवः ॥२२॥

·२. भागवतस्वमगमस्याप्योरेणु यहाभागवतयोमंगवतोलिनमानकोरोमान पपाशीविष्णुपदाप्रियायाः शससहकुणतुम्बः । २४॥ पुरुषस्यबताएकथारूपेणखमालिाम विनियेताबीमाधारमपिताराanta सपिणमसागतिकनिया मपदेवापरिषिकारः तस्यरसायं । मुषिकासलक्षवाधिकार । मेबसवति । गावगपुरोमहर्ग संमोचसक्षम रितिशेषः । २४॥ बतएवहरिकथाभवणाभावेजम्मादेन फल्यमापतम्माननृपतिनामाधुरः मास्मवियाविशारापमानाविधार्यापदुसरोवेवासकिन पतियदाहतम्मामभिधेहि हरिकथाभिधानमहम्याकिनस्यामाह मनात मनोनुकूलंयपाभवतितयाप्रमापसे हेस्वंतरमाह भागवत मतत्वत्तएवभोतुमिकाप्रवर्तनाति ॥ २५ ॥ इति श्रीमद्भागवत महापुराणे द्वितीयस्कन्धे विजयध्वजस्तीका तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ - श्रीमजीविगोखामिकत कमसन्दर्भः। मारः परमिति । यस्रोणीषेण किरीटेन वा जुधमपि । अप्य वाशब्दः ॥ २१ ॥ हुमवजन्म भजेते इति क्षमूलतुल्यावित्यर्थः ॥ २२ ॥ अथ तत्तत्सर्वकारणविशेष विना तत्तदपि न सम्पयते । तपाच भीवैष्णवरणरजसि सामानमेव नमस्कारारिकार श्रीचरणतुलसीगन्धस्तु शिकारकारणं शिकारस्तु पुलकादिषु कारणमिति शेयम् । इत्यभिप्रायेणाह जीवनिति । श्रीविष्णुपचा: तपदलमायाः॥२३॥ तदश्मसारमिति । भश्मवत् सारो बलं काठिन्यं यस्य । विक्रियालक्षमाम् भयेति । पदाधिकारो भवेत् तथा मेवादीलारिक भवतीत्यर्थः । इदमेवम्यायेन भीमता राहा रढीकरिष्यते। सा बाग्यया तस्य गुणान् गृणीते इत्याभ्याम् । तदेवं भीशुकवाक्यारघ्या- ध्यायत्रयाभिधेयरधेन भीमतिरेष लब्धा । टीका ध-तम तु प्रथमेऽध्याये कीर्तनभषणादिभिः । स्थविष्ठे भगवद्रूपे मनसो धारकोच्यते द्वितीये तु ततः स्थूलधारणातो जितं मनः । सर्वसाक्षिण सर्वेशे विष्णो धार्यमितीर्यते । तृतीये विष्णुभकैस्तु शिव भक्तो पानेः । भारयुद्रेकेण तवकर्मभ्रषणादर ईर्यते ॥ इत्येषा ॥ २४ ॥२५॥ इति श्रीमद्भागवतद्वितीयस्कन्धस्य श्रीजीवगोस्वामिकतक्रमसन्दर्भ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ श्रीमहल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । पहाभिषिकस्यशिरकुत्रापिमनमते तारशमपिपरकिरीटजुष्टं परकिरीटाभ्यांप्रीत्यासेषितं मोक्षदातारंध मर्मत तथाउत्तमानमपि भारपव सामान्योपयोगस्याप्यसिदत्वात् । भोगजीवनेतुपूर्षनिषिद्धे । अतिभारवाहकोऽपि हिमममति । शापौशवसंबंधितीमंत: प्राणरहिती । तथान्तर्भगवत्सेवारहिती उपरिशोमापि तत्रापि शावालंकर करणः क्रियते । अनापिकांचनकणी वेत्यनारे ॥२१॥ नयनेपुनः मुखशोभाकुर्वती प्रयोजनान्तराभावात् मयूरपिच्छमेत्रवत् भगवतोवैविध्यशापयतः मतुतप्रचैतन्यं । भगवतोहिरिपाम: बेतनाचेतनाच भगवतकार्यरहिता चैतम्यस्य भगवद्रूपत्वात वर्षपदाचरतीति वोषितं लिंगानीदि भक्ताः मधिष्ठानामिचये म निरीक्षतः नपश्यतः। पादावपिजंगमस्थापि गुमजन्मैव भजतः । दुभेजन्मठुमजन्म यद्यपि । *यानसाधनंनभवतः । तथापिभूमिस्थितिमात्रेतदुप- योगातल्यता स्वायविनमुचतयास्थापयतः ॥ २२ ॥ जीवनशवः शवोहिद्विविधः । अईलेपतितोद्विविधस्तिष्ठति । मुमूर्षु तव । तत्रभागवताधिरेणुयोनसभेत । भातिथ्येनतत्पूजा- मकुर्यात् । यस्यवागृतकदापिनायाम्ति । सतुकेवलंमरणार्थमेव जीपतीस्पर्थः । यस्तुभगवत्प्रसादनप्रामोति केनापि प्रकारेण तस्य तुजीवनमपि नास्ति । जीवनरूपस्य भगववीयरसस्यामाधात् परंश्वसिति । यथार्थजले केवल चेतनारहितेश्वसिति ।.मन्येषामपि कार्य रुपरि। तथाश्रीविष्णुपदैकनिष्ठत्वेनैव याप्रसिद्धातुलसीतस्याः गंधंकदापिनाघ्रातवान् । भगवावरणारविंदप्रसादरवेन नाहीतवान् प्राणस्य गंधप्राहकत्वात् तुलस्यांगंधस्य च विद्यमानत्वात् । सर्पपुच्छेदनेचलनवत् इन्द्रियतदधिष्टा देवतापगमात् । केवगामात्र मस्तीस्याह । श्रीविष्णुपयाइति ॥ २३ ॥ भन्तःकरणबेफल्यमाह । तदश्मसारमिति । वतइतिस्पेदे । यद्यपिधैर्यगुणः । भगवचरित्रमपि श्रुषाधीरएकवसते । तथापि लोग- सस्य धैर्य भएतांसारभूत इदमिति भक्त्या वंशात स्वकीयमेवनिन्दति । भनेनतनमगवारणारधिनस्थापनसंभावनानिवारिता। अतः तस्प्रक्षालनंम्पर्थ मितिभावः। यदादयंगृह्यमाणः सयमम्येनया दुःखाभिनिवेशम्याहस्यहरेः नामधेयैः वाचः परः पदाधिकार, नप्राप्नोति । यस्यहिगृहभगववागमनं संभावितं तत्राहिमाजननिषेचना यहंकाराभवंति। यत्रतुसंभावनैव नास्तिजालगृहपावितो. मोस्पयते । भयविकारानिलप्यंतेपरिवाना । यदाधिकारः अन्तःकरणेभवेत् तदाहशापमवेत् । नेजरोमांचा विकारोहिमग- बदीयत्वेन परिणामः । तदातदीयानांवैष्णवस्त्रं । तत्ररोम्णांसवादुमतिः वैष्णवस्वापुका । रसस्यान्तः पूरक्षावानेच कामसभापति सजलम् । अन्यथावस्थानच्युतंकेबलं शुबमितिभावः ॥ २४॥ तस्मात्सन्द्रियाणदेहादेव साफल्यार्थ भगवरवधामभिधेहीत्याह । अथाभिधेहीति । मंगेतिकोमलसंबोधन । बर्षामिप्रायविकार- व्यनिरकेणापि भ्रषणमात्रेणैष स्यद्वाक्येमनोहरतासमुभूयते । अतस्वभागवतधामः स्वद्वाक्येभगवत्संबंधात । परवैयासकियवाह। सहिषहिर्मुम्बधातीनकरिष्यति आत्मविषायांनिपुणत्यात व्यासपुषत्वावराजानप्रतितेनेसमेहतववकत्वास भनेमलोकदमविश्वं सहममित्युकभवति ॥ २ ॥ इति श्रीमामयत सोधिन्य शिवीपस्सन्सीहोया... * पामसाधनमित्यापपाठः।

·भीमविपासासदालिंगी। संसारसिम्धी अविशम्बममधिक शिवनातीति भारः । शबो तकनवसम्बन्धिनापिति देवपित्रादापि तरसतारिकमापियन पहम्तीति भाष: बायोप।५॥ को रियोरी गिरीसते ते पहाविते मवपिण्याये इति सानामात्मन ग्वारपरखीमपावन्तः संसारकपटक एवं सन्तीति भावः । मजन्म भसते इति तथा ती समतुल्याविति यमदूतैरेष कुडारैपिण्यमानी तो भविष्यत इति भावः ॥ २९॥ एकाम्बानि निन्दित्या समुदितानि निम्दति । नामिलमेत ममितोम स्पृशेत् सर्वाजधुन धारयहित्यर्थः । स जीवाः प्रेत हरीविशेष विमानः शान भीषयते तवाणितसपोरिकमपि भगवान गृहातीति भावः । श्रीविष्णुपचाः विष्णुपरकपत्वेन विष्णुपदीत्यभिधानायास्युलस्या गन्धरमवप्राय नाभिनन्दहित्यर्थः । श्रसन्छवः पूर्ववत् सोऽपि जीपम्य इत्यर्थः ॥७॥ तो बस्तसमस्ततमा बाह्यमनं प्राधाम्येन निन्दित्वा भाभ्यन्तरमपि निन्दति । तत् पश्मसारं लोहमयमेव दयम् । बदल गृहमारः कीर्यमाप बहुभिहरिनामधेयैनं विक्रियत। विक्रियालक्षणमाह अथेत्यादि । गात्रहेषु रोमसु हर्षः रोमाञ्चः । बहुनाम- प्रहप चितद्रयामाको नामापराधलिङ्गमिति सन्दर्भः । किवाभुपुलकाव चिनद्रवलिङ्गमित्यपि न शक्यते वक्तुम् । बबुक भीमरूपगोखामिकरणेः-खभाषपिच्छिलखाम्ते तभ्यासपरेऽपि । सस्वाभासं विनापि स्युः काप्यभुपुलकादयः ॥ इति । तथा मतिगम्भीरमहानुभावमकेषु हरिनामभिभित्तोऽपि पहिरभुपुलकादयो न रश्यन्ते इति । तस्मात पयमिदमेषं व्याख्येयम् । यदादयं न विक्रियेत । कदा । यदा विकारस्तवापीत्यर्थः । विकार एव कस्तत्राह ने जलमिति । ततस बहिरभुपुलकयोः सतोरपि पदारयन विक्रियेव तदमसारमिति वाक्यार्थः । ततम दयविक्रियालक्षणान्यसाधारणानि शान्तिनाममहणालयादीम्येष यानि । यदुकम्- सान्तिरम्पर्थकालरवं विरक्तिर्मानगन्यता। माशावधः समुत्कण्ठा नामगाने सदा रुचिः॥ मासक्तिस्तद्गुणाल्याने प्रीतिस्तरसति- स्थळे । इत्यादयोऽनुमावाः स्युर्जातभावांकुरे जने ॥ मधुपुलकादीनि साधारणान्येव । श्रयमर्थ:-उत्तमाधिकारिणां निमतसराहा नामबहले सत्येव नाममाधुर्यस्यानुभवः स्यात, तस्मिश्च सति दयविक्रिया च स्यात्, सत्याच तस्यां तवयनकाः शास्यादयोऽभु- पुकार भवन्स्येव । कमिष्ठाधिकारिणां समतसराणान्तु सापराधनित्तत्वासामग्रहणबाहुल्येऽपि तम्माधुर्यानुभवामा चिस व विक्रियेतं, तरकाः शान्त्यादयोऽपि न भवन्ति, तेषामेवाभुपुलकादिसरऽप्यश्मसारहत्यतया निन्देयम् । किश तेषामपि साधु सनेमामनिहात्तिनिष्ठारुच्याविभूमिकारूढानां कालेन चित्तद्रवे सति चित्तस्याश्मसारस्वमपगच्छत्येव । येषास्तु चित्तधेऽपि सति चित्त साश्मसारता तिष्ठेदेव ते तु दुश्चिकिरस्या एव शेयाः। तथा च पश्यते तृतीये सीजयोगध्याने एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धमायो मत्या बाय उत्पुलकः प्रमोदात् । श्रोतकण्ठयबाप्पकलया मुहुरदर्भमानस्तचापि चित्तवदिशं शनर्वियुङ्क्ते ॥ इति । अत्र द्रव व इति वितद्रवः । तव चित्तवदिशमिति चित्तस्थाश्मसारता, पदिशस्य लोहमयत्वात् अश्मसारस्य लाहपर्यायत्वात् । प्रतिलग्धो भावी येति भावोऽयमाभासरूप एव, चित्तद्रवोऽपि तारश एव नेयः यथार्थत्वे शनर्षियुक्ते इति तस्य पुरुषार्थवुझ्या हत्यागानुपपत्तेः । मतएव तारसध्यानभत्त्याप्ययं भक्तशब्दन नाभिधीयते, किन्तु योगिशब्देनैव । चित्तस्य वशित्वेन कठोररवकुटिलरधाग्यो तद्विषयस्य मगवरस्य दुःखदान एष पर्याप्तेरिति । एवञ्च सा धाग यया तस्य गुणान् गृणीते करीब तत्कर्मकरो इस्यादिवश्यमावाक्य- एम्बयेन मिले बत इत्याहिवाक्येयतिरेकेण च भक्तरेव शास्त्राभिधेयत्वं रढीकृतम् ॥ २४ ॥ 'यस्मादेवं तस्मादमिधेहि । मनु किमभिदधामीति तबाह । रवं मनोऽनुकूल प्रभाषसे तस्माधवैयासकिराह तदेव । ततोऽधिकमम्पत कपकायमस्तीति भाषः ॥ २५॥ . इति मागगर्थदर्शिन्यां हर्षियर्या भक्तचेतसाम् । द्वितीयेऽत्र तुतीयोऽपि सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥ ३॥ श्रीमछुकदेवकृत सिद्धान्तप्रदीप; । परशदः पोष्णीषषाचकः पट्टोष्णीषणकिरीटेमच जुष्टमपि । उत्तमांगशिरो । यदिमुक्तिप्रदननमेलहिपरकवलंभारएव । लसंतीका चर्नकणंचषयोस्तावपिवाशब्दोऽप्यर्थे । हरेःसपर्यापूजांगकुरुतः मकुर्वतौतर्हिशाषौशवोमृतकः तत्करतुल्यौ ॥ २१॥ विष्योलिंगानिमूर्तीः । नराणांपेनयनेननिरीक्षतः ननिरीक्षेतेवेत् । तर्हितेवर्हायितेमयूरपिच्छनेत्रतुल्ये । हरे क्षेत्राणिश्रीमाहाबादी नियोनानुनजतमरतः । तौपादौद्रुमजन्मभाजौद्रुमजन्मभजताति । तथाद्रुममूलतुल्यौ ॥ २२ ॥ बस्तुभागवतानामप्रिरेणुंजातुकवाचिदपिनाभिलमेत अभितोगस्पृशतधारयेतसजीवन् । मपिशवामृततुल्यः यस्तुभीविष्णुपचाः श्रीविष्णुपदलमायाः गंधमनभवनायनाभिनंदेतसश्वसन् । निश्वासान्मुखनपिशवःशषतुल्यः ॥ २३ ।। प्रमाण देषाधिकटामिभागवताचार्यमाणैर्हरिनामधेअधिक्रियेतविकारनप्राप्नुयात् । तदृत्यमश्मसारम् । काणांयसम् । चिकिवालयमाहमयेति । नेत्रधिकारः । मारुपयजलंचगात्ररहेषुरोमहर्षःउनमः ॥ २४ ॥ हेमंगस्तयतोऽभक्तस्यसर्पव्ययम् । अवताराबासाधुपुरःसरवैयासकिः । नृपतिप्रतियराह । तदमिहित्वंचमनोनुकूलमनसःप्रियं । मापसाताभिषेति ॥ २५ ॥ इति श्रीमद्भागवतसितमदीपरितीयस्कंधेतृतीयायायायंत्रकाशः ।

·.
राज पर मुहर से भूषित मी शिर मुकुमको मेर
हाथ कांचन कमी से भूषित मी मुहायों स्पm.
और हरिके श्रीविग्रहों को जो नेत्र नहीं दर्शन करते हैं में मोरके पित्र के तुल्य है और जिन पैरों से हरिक क्षेत्रों में विकर
समूलके तुल्य है ॥२२॥
और जो पुरुष वैष्णवों के चरण रखने कभी न प्राप्त होने जीवामी सूत के तुल्य है और विष्णुप्पी तुलसी जी के गंध को
सूचकर अनुमोदन करै वह जीतामा मुर्दा के तुल्य है ॥ २३ ॥
और हरि नाम लेने से जिसका हम विकार को नाम हो महब पाषाण के तुल्य है विकार यही कि मंत्रों में अब
और रोमटों में मानन्द ॥२४॥
हे सूत वैष्णवों में प्रेर श्री शुक मात्म विषा विशार परीक्षित जी से जो कुछ मन के अनुकूल कहा हो वह भाप काहिये ।
इति द्वितीयस्कन्ध का तीसरा अध्याय ॥३॥

·११) - चातुर्योऽपाया। सूत उवाच। वैयासकेरिति वचस्तस्वनिश्चयमात्मनः उपधार्य मतिं कृष्से श्रौत्तरेयः सती व्यधात् ॥१॥ मात्मजायासुतागारपशुबविणबन्धुषु । राज्ये चाविकले नित्यं निरुतां ममतां जहौ ॥२॥ पप्रच्छ चेममेवाथै यन्मां पुष्य सत्तमाः । कृष्णानुभावश्रवणे श्राधानो महामनाः ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिका यत् । गसुदेवे भगवति प्रात्मभावं दृढं गतः ॥ ४ ॥ तुयें परीक्षिता पृ मृण्मारिरिचेरितम् । शुकेन प्रयतत्पुषसंवादेनोपपपपते ॥ ॥ रामप्रभ कथयितुं तस्य प्राक्तनी स्थितिमाह चतुर्भिः। यासके शुकस्य इति एवम् भारमनस्तस्वस्थ निभयो यस्माद तब पत्र पाध्ये माकलव्य सती शुश रुष्ण पब सेम्यो मान्य हत्येषम्भूताम् ॥ १॥ .मात्मा देहः । पशवः गजादयः ॥ २ ॥ इममेवा हरिमीशानभवाम् ॥३॥ संपा मत्यम् । वर्गिकं धर्मार्थकामप्रधानम् । संन्यस्य त्यक्ता । मारममावं परमप्रेम्णा भगवामपं गतः प्रामः स प ॥४॥ - भीराधारमणदास गोखामि विरचितापमान्य तरिप्पणी। श्रीमद्वीरराघवाचार्यकत भागवतचन्द्रिका। समापृहासमोरामप्रकयितुतस्यप्राक्तनीस्थितिमाह घेयामरति यासोःश्रीशुकस्वात्मनः तत्वनिमयावरियतापनि मारवः इत्युक्तप्रकारेणोपधार्यभुधौतयः उत्तरापुनः राजाभीकृष्णेमतीमंतिम्यवादकगेत ॥१॥ किच भारमादेह द्रषिणंधनमात्मादिषुअधिकलंनिरुपद्रवेराम्येचनिकहांनित्यमरममतांखस्वाभिमतियान ॥२॥ रेससमाः शौनकारयः इममवहरिकथालक्षणमेपापप्रच्छाप्रतियरपृच्छय यूपंकथंभूतः पप्राधीहष्णानुभावभपणेशीरुप्पीला देशाधानः मतएवमहायशाः ॥३॥ संस्थामृत्युविज्ञापसात्वात्रवर्गिकंधर्मार्थकामसाधनकर्मसंम्पस्यस्यत्काभगवतिधारेवारममावस्यारमरममारमावा रेषातिर गणपगतः प्राप्तइत्यर्थः एवंविधः परीक्षित्पप्रच्छंतिपूर्वेणान्वयः ॥४॥ भीमद्विजयावजकत पदमावली। मशेषतः तारिचरितत्वातस्मिवावहितांतःकरणस्यपरीक्षितोमपतिशायात्पुनर्विशेषतःमोतुकाममणहरिमखमलीलाविकासविष पमानप्रकार: श्रीशुकाचापस्यगुरुदेषताममस्कारपुरःसरंतत्प्रमप्रतिषचनप्रतिज्ञाप्रकारमास्मिअध्यायेप्रतिपायते तत्रप्रथमतः' शुकोपर पारस्यमा विज्ञानविरकीपनुपरति पेयासकेरिति मात्मनःसर्षगुथपूर्णस्यहरेस्तत्वस्यनिरूपोयनतनया स्पधादिनिधारमतीमति मकिपरिप्लुताम् ॥१॥ मनापाराज्यादिर्षितामककालांत:करणस्यतस्यायेसम्मतिविधानकपमा मात्मेति समातरेयमारमनापान विनयजिहावित्ववपः हरेसर्वातप्रमादिवानविपुण्यामरममेतिमिलानबहामनेनानियतािगपुरेषत्यकामपिरावि पानिलमिाचब बाबा साम्पमात्योपुरंराईकोशाचा तानिसमानिकोकरिमापतिमा विकासप्तकतिपूर्णे ॥२॥ निमम्पपाषामितिप्रसंपरिहरति पति॥३॥ मसामपण.पोपनियोकामantaya स्थामासानीलिमामा परिमामीनाराबापमयमा परिपकमितिशेषः.

·(२) मामा भीमनीवगोशामिकतामा सती बिचमामा रुष्णे या मतिस्तामेव म्यवाद विशेषण मधादा काम वादिना सामांन्याकारणोपचारिलपिविष हापा वगमावणे इति विशेषाक्तिः॥१॥ अहो यः पूर्वमेवेति विमर्शितो हेयतया पुरस्तात् इत्युक्तः ॥२॥३॥ मात्मनो भावं प्रेमाणमवरदं यथा स्यात् तथा गतःप्राप्तः॥४॥ श्रीमहल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । साधन डिषिधं प्रोक्त क्रियाक विभेदतः । पूर्वाध्याये क्रियांगानि पर्शितानिद्विरूपतः ॥१॥ प्रश्नेव्युत्तरशेषत्वात् क्रियायाध निरूपणात । खरपतज्ञानता कार्यसिनियंतो विधा ॥२॥ साधनं भोतृवकोश्वविमर्षाधिक्रियायतः तदुच्यतेमुख्ययोहिप्रश्नस्वाघेससाधनः जात्यायनमनदेवगुरावपिधिशेषत: सामान्य मुत्तरंपरितक्तुरधिकारकृत् अतोऽध्यायेचतृतुपरीक्षियुकयोःक्रमात घिमर्षणाधिकारोहिविचारोगनिरूप्यते व्यवसायात्मिकाबुद्धि ममतास्यागएषच कथायाःश्रवणेश्रवासन्यासोज्ञानमेषच प्रश्नाचतुष्टयपूर्वोतुरंगमिहोच्यते एवंपूर्षाध्यायांतरानःशुकस्यबसंबंधिनी कथावतम्येतिप्रश्नउक्तः तत्रोत्तरमाह धैयासकेरितिचतुर्मिः प्रथमतोभगवतिसतीमतिस्पोत्याह यद्यपिपूर्वभगवतिमतिःस्थितेव तापियामात्रेण साजातेतिअशानसहितास्य असतीवदेवमति इदानींसामान्यतोभगवंतशास्वामस्तिकचिद्भगधानफलरूपोभकिसाध्यः भवणारिनासेव्याति । सर्वरूपोऽन्तरच तस्मिन्ध्यातेतरसायुज्यंवफलमिति तद्रजनार्थमेव सर्वाकामनाकर्तव्या। साधनानिवषयोजित व्यामीतिधेयासकेपचः श्रुत्वा। अनेनात्मतत्वात्मनोभगवतःस्वस्यचतत्वंयाथात्म्यधिनिश्चित्यमनसिपुनर्विचायतवृदयस्थापयित्वामारा ध्योभगवानसर्वदेतिसर्जिकृतथानित्यर्थः । पूर्वसामान्यतोगृहत्यकमपिममतायाषियमानत्वात् अस्यक्तमिवभवतितदिवानीयाली क्यातत्यक्तवानित्याह॥१॥ मात्मेति । ममताहिव्याप्टत्यभगतिप्रविणा । अतोममतायाउत्तमंविषयंप्राप्यपूर्वस्थामसमीधीनांत्यजति भात्मादहःजायामुतागागः भार्यापुत्रगृहागावोद्रधिणंबंधषश्चतंषु राज्यचससाधसिंहासनोपवेशनप्रभृतिअद्यावधिनियानगढममतांजही। पूर्वयाममताविषये देहादायितिकस्यचितांकगति । तदानीममताविषयभगवत्तिइतिकृत्यवितापरपर्यायंसंदेहंतप्रतिसिद्धयर्थपृथ्षानित्याह ॥२॥ पमच्छचेति । चकारस्तूक्तममुपयार्थः जहोपप्रच्छच उक्तार्थस्यवसाधनतासिद्ध्यर्थतेनपूर्वमुत्तरमुक्तमिति इदानीमपिपृच्छयतेत्वृत्त श्नेतस्यचप्रश्नेसरस्वतीसंबादेजातइत्याह । हे उत्तमाः ! यन्मांपृच्छत । इममेपार्थसपृष्टवान् । शुकपाक्यस्यसाधनत्वात् तस्यचभवनाश -श्रोतृत्वेनतुल्यत्वाधथाभवतांनयातस्यापिप्रश्नेषुरिरुत्पन्नायुक्तस्यर्थः । परमांतरभेदःकपिदस्तिभवतांतुतवाक्यप्रकारेगापदार्थज्ञानेच्छा तस्यतुभगवन्माहात्म्यशानमेवष्टमिति तदाह कृष्णानुभाषश्रवणेमहधामहति भगवन्माहात्म्यश्रयणेतस्यद्वयंजातं । प्रधामनसोषिमुल ताच धक्यातदुग्रहणं विपुलनयाअपूर्तिः शिष्टमत्रत्यकृत्यं कृनयानिन्याह ॥ ३ ॥ संस्थांविज्ञायेति मप्तमऽहनि मृत्युविज्ञायधर्मार्थकामोपयोगिकर्मन्यता नरसाधनान्यपित्यका मोक्षदातरिभगवतिवासुदेवेभान्मनोनाकर गस्यभावरतिरप्राप्यपप्रच्छतिसम्वन्धः । आत्मनःस्वरूपस्यवासत्तांअप्रेस्थितिरूपांभात्मत्वंषा । एवंप्ररमसाधनान्युक्वाप्रवक्तुभि मैदनमाह॥४॥ श्रीमद्विश्वनायचयकित मारार्थदर्शिनी। चतुर्थे तु शुकः प्रोकः मृष्टिलीला परीक्षिता । ब्रह्मनारदमेवादनाह गत्वा गुरु हरिम ॥ ॥ গামলৰ নিয়া যাণ মন। জুম্ম না যিমাকাম মপি বিধায়া। যর আল: ভুল সঃ অমিয় सदधि सदा स्मारने घेत्यर्थः । गढ़ा सतीम् भव्यभिचारिणीम् ॥१॥ भास्मा देहः ॥२॥ यम्मा पृच्छलि भायुहरति वै पुंसाम इत्यादिवाक्यैयक्षितां रुष्णकयां हीति यत् पृच्छथ इममेया राजा शुकं पनो- त्यर्थः ॥३॥ संस्था मृत्युम् । मंन्यस्य त्यक्त्वा । मात्मनो भावं प्रमाणं पूर्वसिद्धमपि तदा रहं गतः प्राप्तः ॥ ४ ॥ श्रीमच्छुकदेवकत सिांतप्रदीपः । एवंमुमिनापासूनःपरीभित्रिनयनिडपणपूर्वकेतस्प्रभाह । बेयासकरिति ।सार्वशभिः मौत्तरेयापरीभिनयासकेभीकरणाचे भूतपूर्वोकम् । भात्मनःस्वस्थतत्वेभीकप्योभजनी पेनिभोयरमा उपधार्मभुषाणोसती । भाकप्णएक्सेम्पोमतभूतकात व्यधारकरीविस्यर्थः ॥१॥ मात्मावहः । भषिकलेनिरुपद्रवममतासकीयत्वबुद्धिजहोतस्याज ॥२॥ मत्तमाः ! हे मुनयः रुष्णानुभाषअवरोकप्पालीलावणेदवार धानः पयमाप्रतिप्रश्वासलेषा सपना मल्यविपिनाविपाया'योवर्णिकंधर्मार्थकामसाधनमारकर्मसंन्यस्पस्यत्वाचासुदेवजधिनि। भारमयोगम चितितादात्म्यररंगतः : प्राप्तःसनपप्रच्छ ।

·(a) राजोवाच । समीचीनं वचो ब्रह्मन् सबैजस्य तवानघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरेः कथयतः कथाम् ॥५॥ भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया। यथेदं सृज्यते विश्वं दुर्विभाव्यं मुनीश्वरैः ॥ ६ ॥ यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुतः । यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्तिः परः पुमान् । श्रात्मानं क्रीड़यन क्रीड़न करोति विकरोति च ॥७॥ नूनं भगवतो ब्रह्मन हरेरद्भुतकर्मणः । दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥८॥ भाषाटीका। सूतउवाच-मारमाके तत्वका निश्चय करनेवाला धैयासकी (शुकदेव) का यह वचन सुनकर मातरंय ( राजा परीक्षित ) ने कृष्ण में सतीमती विधानकी ॥१॥ और आत्मा (शरीर) जाया (स्त्री) सुत, भागार (घर) पशु, द्रव्य, व, और अधिकल राज्य में नित्य निरत अपनी ममताको स्थागी ॥२॥ है सत्तमाः कृष्ण के मनुभाष अषय में प्रधान महा मना राजाने यही अर्थ पूछा ओ भाप मुझम पूछने हैं ॥ ३ ॥ अपनी मृत्युको निश्चयजान धर्मार्थ काम प्रधान फर्म को त्यागकर वासुदेव भगवान में रद मात्मभाष को प्राप्त हुभा है ॥ ४ ॥ भीधरखामिकत भावार्थदीपिका। मह्यं मम तमः मझानं विशीयंने नश्यति । तव कपयतः सतः । अतः समीचीनम् ॥ ५ ॥ पुनवचवितुमिच्छामि । इदं दुर्विभाग्यम अषितपय विश्व यथा सृजति ॥ ६ ॥ गोपायति पालयति । संगच्छते संहरते । पुरुशक्तिः पाशक्तिमान् । क्रीडन् यथा फरोति । आत्मानंब्रह्म दिसापिणं कीडयन् विकर्णप्ति विषिधं करोति ॥७॥८॥ . श्रीमद्वीरराघवाचार्यकृत मागपतचन्द्रिका। खबुभुस्सितमवतारयितुंमुनिषचोऽभिनंदति राजा समीचीनमिति हे ब्रह्मभनयमांहरेःकथाः कथयतः सर्धवस्यतवषयः समीतीनं क्तस्तमोऽज्ञान विशीर्यतेनश्यति ॥५॥ बुभुत्सितपृच्छति भूयाति भूयःपुनःविधित्सामिवेदितुमिच्छामि अधीश्वरब्रह्मादिभिर्दुविभाव्यमप्रतक्य दिविश्वयथामृजति ॥ ६ ॥ यथागोपायतिरक्षति यथापुनःसंयच्छतिसंहरतिपुरुशकिरनंतशक्तिःपरापुमान्परमपुरुषः थांयांब्रह्मादिरूपाशक्तिशरीरंउपाभिल्या- विडाय ॥ ७॥ मात्माननादाविरूपेणस्वात्मानंक्रीडयन्मृष्ट्यादिव्यापारविशेषामिनिषि/कुर्वनखयंक्रीडस्थित्यादिव्यापारंकुर्षकरोतिस्वयमेववत्त- तरात्मतवामृष्ट्यादिव्यापारकरोतिषिकरोतिधिरुद्धं करोति उपसंहरतियंजगाचापारकपाफ्रीडास्वातंञ्चमूलानतुवालादीनामिवकर्ममूले- समिप्रायः॥८॥ है मगमगुतकर्मणः विस्मयनीयव्यापारस्पहरेः । विचेष्टितकविभिानाधिकैरपिदुर्षिभाग्यमप्रतामियाभातिप्रतीयते ॥ ८॥ श्रीमद्विजयग्वजकत पहरलावली। सामीप्रष्टुंशुकवचमस्तीति समीचीनमिति यविधसाधनावबोधकत्तत्प्रतिबंधनिवर्तकंचतदेवघधनंसमीचीनस्टमेतत्कथमवाह समाति मझममतमातरमनाविशीर्यतात्यनेनसमूलभूतमुक्रियतइत्युक्तंभवति महमित्यमेनस्वेटसाधर्मशानश्चयेनदीयतातिसूचितंभषति हेतु. बांधोनोच्यते मयतमोविशीर्यतातियेनतस्मात्समीचीनमिति ॥५॥ मममोपचाखेकपाखनियतयाप्रकृत्याचार्षिमाम्यदुरुत्पामिविश्वयथायेनप्रकारेण सूजते ॥६॥ निगरकारेखगोपायतिरमति पुनर्येनप्रकारेणसयच्छतेसहरतितंभकारभूय पुनरपिविवित्सामिवामिकामिपुरुशकिरततिः परः CARGA UN मामाजीससारेकीडबक्रीमायाकलिमुपाभित्यविश्वस्तपदपेक्षिततत्सर्वसामान्यतोषियेषतमकरोति तदपिविचित्लामीति रसदाधुवराति रामपंप्रमालयति भगवरेशाविषयल्पवानस्पचकामानिपिपुलमातिमारना समिति मोनियमित - ·भीमजीवोमामात कसमहामः ।, बता ममापि तमो विशीयंने बतो हरे का कषयतः कवितुमरममा समस्या समीचीनमित्येव योग्य भूय इति । एतदपिशातुर्मियामीत्ययी। मापात साक्षाव धीरुप्रचरितमापोपबाधित स्वादिति निजधयोपाईनाव सदेशविशेषप्रमोऽयं यः ।। पयेति सादिकम् ॥ ७.०९।१०।११। . भीमबल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । समीचीनमिति यद्यपिवचनस्यार्थोशायतेसमषधमत्वात् । तथापित्वाचनसमीचीनं । प्रावितिसंबोधनवकृदोषाभावाय । मम स्पभिमानाचभाषाय तथापिममस्वरूपाज्ञानरूपंतमत्ववाफ्याद्विशीयते । ततुमदर्थमेवोक अयंतुमयाविनिमितं । स्वद्वाक्येनममाडानंनो मदर्थमेवचरवयोक्तं । भगवतधकथाकथितेति मर्यापरिज्ञानातसंदेहातादानींविशेषाः प्रचंतात्याह॥५॥ भूयएवेति । विवित्सामिझातुमिच्छामि । तत्रसंदेहपशकं उत्पत्तिस्थितिप्रलयेषुभाधारेसाधनेषुच । तत्रोत्यत्तीसंदेहमाह । पदमिति रंजगयधामृज्यते किंकुम्भकारवत माहोस्विरिसरवारमात्रेण । माहोस्वियोगिवन्मनसा । माहोस्वित् कल्पासवत्प्रसूते माहोस्थित भभिव्यनीति उत्पत्तीपंचमदेहाः पतएवरक्षाप्रलययोरनुवर्तते किंच दुर्षिमाध्यमनीवरित येमपापंचप्रमाःकृताः किपिभगवति मसंभवंति यदायतःउत्पाद्यमानस्यमनसाप्याकलयितुमशक्मस्वात् ॥६॥ पषमुत्तरत्रापि तहिनकरोत्येवेतिकिमितिमनिश्चीयतेमपालयतिखेति तबाह विभुरिति पुन:पुन शितस्यनाशनमुत्पादितस्पोरपादन मिति चतुर्यप्रसमाह यांयांशक्तिमिति पत्रसृज्याक पदार्थः किकेवलमारमा शक्तिसाहितोवा साहित्येषिकिमारमधोरपचतेशतिरेवेति- रेहेतेष्वपिपक्षेषुकालभेदेनातिभेदेनकाम्यवस्थितेषु कस्यांकतो यांकिमुपाधिस्यपुनर्वितीयकृतीयांशकिमिति एवंपंचमपि तत्राप्यवांतर मेदाःसंति यतःपुरुशक्तिः कालभेदाचवहषासंतियतःकालादिनियंतामयंपुमान् भात्मानमेवकरोति विस्वभाषिकरोति मकरोति. विविध पाकरोति भयवा मात्मानमेवक्रीडयन् अन्यदेवकिंचित्करोतीत्यादिसंबंधःपयवाकीरनमात्मानमेषकरोतीतिपकारारपिपक्षासपम्या: तोवमनेकधासंदेहेगुरुःप्रष्टुंनाईति अतिवादात् मतोन्यएवप्रख्यात्याशंक्याह ॥७॥ नूनमिति ब्रह्ममितिमतिप्रभेप्यक्षोभाय भगवतोहरेरितिदुःखाभाषसुखयो सिस्यर्थमुक्कम किंच सामान्यतएषभगवतरिदुर्गेध केन गुणेमकरोतीति तत्रापिहरेःमन्यदुःसनिवारणार्थकरोति तत्राप्यषामानंत्यातदुःखानांचानंत्यानकेनप्रकारेणकतेसर्वेषांदुःखगष्यतीतिनकाय ते तत्राप्यद्भुतकर्मणः भन्यत्करोत्यन्यतसंपद्यतइति भतएषकविभिरपिनिपुणेरपिभनेकपाकस्परपिदुर्षिभाव्यं मतोनाग्यापृष्टुमहतोत्र: किर केनसाधनेनमधानकरोति गुणैरितिचेततान्गुणानकिंक्रमशोरहातियुगपदा महिसयुगपदुत्पर्यतेलीयंतेवा किंब भूरिशोग ग्रहाति ॥ ८॥ भीमविश्वनाथचक्रवर्तिकृत सारार्थदर्शिनी। तमः भवानम् । मद्यं मम ॥५॥ भय पवेत्या राहोऽयमगिप्रायः-नियमाणस्य मम हत्यानि भवणकीर्तनस्मरणान्येषोकानि, तेषाश विषयाः कणलीलाप गणाचाः । तत्र प्रथम मायाशक्तिमतस्तस्य मृध्यादिलीला जिज्ञास्या ततश्च चिच्छक्तिमतो गोषीमावरणाचा इति । भूय एव पुनरपि विचितसामि वेदितुमिच्छामि इभाष मार्षः । दुर्षिभाम्यं ध्यातुमप्यशक्यम् ॥ ६ ॥ गोपायति पालयति । संयच्छते संहति । पुरषो पायश्चिन्मया जीषा मन्तरजापहिरजातटस्थाभिधानाः शक्तयो पस्य सः कीदर मायाशतवा सह दीव्यम् आत्मानं करोति महदहकारादिरूपत्वेन मुजतीति सर्गप्रमः । तथा क्रीडयन प्रायमरीच्यारीन् देवपत् विकरोति मात्मानं रेवतिर्यनरादिरूपत्वेन मृजतीति विसर्गप्रमः ॥७॥ मम्बिदं स्वं प्रायः सबै जानास्येव तत् किं पृच्छसीति तत्राह । नून निमितमेव भगवतमेधितम् इदं मृचारिचरित कार्षिभिमाति म्सावादिणामहरिपि दुर्विमाव्यमिष दुपमिष धिमाति । ममावस्या का वाति मावः ॥८॥ । भीमछुकदेवकत सिवान्तप्रदीपः। नन्यसभुसितमवनारयितुं शकषाभिनंदतिसमीचीनमिति । मछममतमोजानविशीयनेमावति ।। विविरसामिषेदितुमिच्छामि । अधीश्वरे ब्रह्मादिमिदुर्षिभाग्यमषितर्पम् । परमृजति ॥६॥ विभुःज्यापकापरःपुमानिःममामातिशयः पुरुशक्तिः यांयांशक्किमुपाभिल्याधिष्ठाय । पयागोपायतिरक्षतियथासंपातेसंहरतेमारमा मकबीडयन्खयंकारन्ययाकरोति । यथाविकरोतिचमृष्टिस्थितिसंहारम्बापाराद्विपरीतंकरोतिमुकंकरोतित्व: एकापुरुषापेणधुगंपत् भरिशासत्पनियतास्वावतारः रजोनियताखानुपहीतः क्षेत्रकोणमाहितीयावतारः। तमोनियतामाहीती क्षेत्रमा कस्तृतीयावतारः एषंजन्ममिर्गुणावतारः कमवायचामतेसम्वविमसिंगजातिवाचतारामारावधायीपाल्या मोकाातपोपबमलरावपुराणःपुरुषोविरादामनिसातिमोकोकोकानांममवाप्यामा राभिमवेमातल्यमिता बारमवत्पपनि मनः। नतोनमासमभवत्सतस्वैषप्रसादयः। नासवेबसाटाबहतोदेवनपर्वतया। कोचापिस संहारकारका। बतोरीविदुषोमवारनामी। बाधिपानीपिसारा मितिमाता विधि mare .

·. तथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् कमशोऽपि वा। विभनि भूरिशस्वेकः कुर्वन् कर्माणि जन्मभिः ॥६॥ विचिकिततितमेतन्म ब्रवीतु भगवान् यथा । शाखे ब्रह्मणि निष्णातः परस्मिंश्च भवान् खलु ॥ १०॥ इस्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकयने हरेः । हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥ नमः परस्मै पुरुषाय भूयस सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिनामन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्मने ॥ १२ ॥ सून उनान। शुक उवाच । भाषा टीका। राजोवाच-ब्रह्मन् । हे भगध ! भाप सर्व भापका पचम समीचीन हरिकथा कहते हुए आपके वचनस मेरे रश्यका भंध. कारवयां हांला है ॥ ५ ॥ मैं फिर यह जानना चाहता हूं कि अधीश्वरों के दुर्विभाव्य इस विश्वको भगवान अपनी भाषामें जसे मृजत है ॥ ६ ॥ पुरुशक्ति परपुरुष जिस जिस शक्तिका आश्रय कर जैसे इस विश्वकी रक्षा करते हैं और विभु भगवान किर जैसे इस विश्वकी मलय करते है॥७॥ हे ब्रह्मन् अद्भुत कर्मा हरि भगवान का चेष्टित निश्चय पंड बडे कवियों के भी दुर्विभाज्य, मा, प्रतीत होता है ॥ ८ ॥ श्रीधरस्वामित भावार्थदीपिका । एकः पुरुषमपेण युगपत् । जन्मभिः प्रक्षाचवतारैः क्रमशो वा । यथा प्रकृनेगुगान गृह्णानि ॥९॥ बिचिकित्सत मन्दिग्धम् । शारदं ब्रह्मणि विचारेण मिष्णातः परस्मिन्ननुभवेन ॥ १० ॥ उपास्त्रितः प्रार्थितः । प्रचक्रमे देवत. गुरुनमस्कारादिरूपमुपक्रमं कृतवामित्यर्थः ॥ ११ ॥ तबाह प्रयोरामः परस्मै मर्योत्तमाय । नत्र हेतुः भूयसे अपरािंमतमहिम्न । तदर्शयति मतः प्रपत्रस्य उधारिपु मिमिती- मता पा लीला तया गृहीतं प्रमादिरूपेण रज-मादि शक्तित्रितयं येन तस्मै । मन्तर्मवाय अन्तर्यामिणे । मतपय मन्तिरबार मनु पलायं परमं यस्य तस्मै ॥ १२ ॥ प थीमद्वारराघवाचार्यहत मागवतचन्द्रिका । अन्यदपिपच्छति यति म्बय मेक जम्मभिरपतारै रिशःकर्माणिवेष्टिनानिकुर्वप्रकनेर्गुणामयादीम्युगपदपिधारा । पाविमति मयमामृजतीतिनिमित्तोपादामाधिकरणानांप्रश्नः । यथागोपायतीत्यनेनरभितुःम्बस्थफिमृष्यावाविषरक्षणेऽपिजीवांतर्यामित्वेनोलखाब- तारेखेवरक्षणमितिप्रश्नः । यचामेयच्छतहरयमेनसंयमाधिकरणप्रभः । नारदीयानांप्रमानांतषायतरिष्यमायरवात । पथागुणाश्वित्य- नेमभगवदवतारस्यगुणत्रयात्मकस्यमयवात्रयाणामेषमन्यतमगुणात्मकत्वमाप्राकृतत्वमेवेतिप्रमः भत्रयपिनसृतीयपमा प्रमा- मड तथापिप्रादुरभिप्रेतः । तस्येवसिद्धान्तकोटिरवात ॥९॥ एतत्पूर्वोतमेममविचिकित्सितविचारयितुमिईभगवान्भवाम्ययावहातु । त्वमेवकवयितुंसमर्थ हत्याह शादेवमायामाम। अधिनिष्णातापरिनिष्ठितः । कत्मशासायधित । परस्मिमिनिष्णातःसल्लित्यम्षयः । अनेनपरब्रमविषययोगबामसंपत्ति- सका। हरे[खानुकथनात्युकप्रकारेखोपानितः प्रार्थितः पीके भगवंतसद्रियनियतारमनुस्मृत्वप्रवकुंदेवतागुनमस्कारादिकपनुपक्रम बरेयास्त्रयोदशमिः ममाति परकमेमकतिपुरुषविमवायपुश्य तपोभूयसापतोगुणमाहिमग्यास्यवसमामाच तदेव कासित जातिः स्थापासमिरोषः संहार एपलीलातयापहीतशकित्रितपायगृहीतहिरवयगर्भस्यावतारांवर मानिमितवेतन मनेगवेवसामुक भूयममारवायांसपम मानेसर्वस्यसम्माप्यत्वात्तवपक्षणस्वस्थम्यापकत्वमुखम" सतीशतम्बावेलपविभूतमगावपारिपसाराम नRIESरया परमपिपासवापारकमा १३ [NJ ·(६) श्रीमान मथाप्येक प्रश्नोऽस्तीस्याह यथेति एकाडम्मिभिर्वासुदेवायनतारे रिशमा काशिरामप्रतःसावाविश्वाविप्रपाका विमति . युगपत्कमशःक्रमणति तुशब्देनगुणानाविरुवखभाषरवेनयुगपद्रहणेऽनुपपत्तियति भपिपदेनकमशोबहसमा विर्तामति ॥९॥ नकेवलंधिविरमामिकिंतुवक्तव्यमितिप्रार्थयात्याह विचिकिश्मितमिति यथायथावत् एततुंतवपांडित्यंचारतीत्याशमाह शध्ये भनेनालौकिकमपिवस्तुयथाघोबुशक्यतयावक्तावोधार्थतत्वसमर्थहस्युक्तं भवति ॥ १० ॥ परीक्षित्पृष्टःकिंचकारतिमूनःशौनकस्यहादर्शकांपरिहरति इतीति इतिशधाप्रकारबचनपीकेशमियोलमुस्यतोवागादींनिपशरथ द्वोधकत्वंहररित्यभिप्रेनिप्रतिष प्रचक्रमप्रारब्धवान् भागवतसंहितामितिशेषः ॥ ११ ॥ पमित्प्रश्नोत्तररूपत्वेनभागवतपुरागावक्तुकामाकशिष्टाचारंपरिपालयास्वंटदेवांप्रगामति नमःपरम्माहत्यारन्यनमस्तस्मात्यते इलोकैः । भूयस्त्वम्पपाद गति महित्यादिना सतःसत्वस्यजगत उद्भवउत्पत्तिव्यानं पालमपस्थितिः निरोधोलयः एतमिमितलीमयाग्रही शक्तीनामिछानामांक्रयाख्यानांत्रितययेनसतांतस्तस्मै छानानक्रियाचेतिनित्या शक्तईशितुरितिसपनाभिस्येतिपक्षमध्याहानि गृहांतशक्तिचितयायेत्यर्थः वेदादिवाप्रमाणे प्रत्यक्षमितिमाच नाह देहिमामितिदाहिनाजीचामाचक्षुरादिनानुपलभ्यतामयमार्गाः दूरस्थरवाहितनेस्याह मंतर्बुवाति अनमित्वेनसततमंतःस्थिताय गोवैभूमातत्सुखं द्वाधिमापुरुषोलोक इत्यादिवाक्यमत्रप्रमाणम् ॥१२॥ भीमजीवगोस्वामित क्रमसन्दर्भः तत्र प्रथम भगवत्तत्त्वं विगवन् नमस्करोति नम इति त्रयोदशीमः । परस्मै स्वयंभगवते भीकृष्णाय । यतः भूयसे सम्र्धतः परि पूर्णाय । अतोवंशतः पुरुषादिरूपायस्वतस्वनुपलक्ष्यषरमने ॥ १२ ॥ श्रीमवल्लभाषाय्यकत सुबोधिनी । प्रकृतेगुगान्वहुविधानुकृत्याभरिशोराशिप्रकारेगावाति अथवा तुपुनःस्खयमेकोऽप्यनेकोमषायुगपदादि भेदेन गृह्णातिकिंचकमाणि जन्मभिःकुर्वन् नानाजम्मानिकृत्वाकर्माणिकुर्वनकरोति कर्माधीनतयाकरोतीत्यर्थः एपंचप्रमानिसप्यसाभिलाषतयापंचप्रमानुप संहरति ॥१॥ विधिकिरिसतमेतन्मात मह्यमेततनातुमिष्टं यथायथावतभगवानषीतु कथयतुकथनेसामर्थ्यमाह शादेपरस्मिन्नपिप्रमाणित तत्साधर्भवानिष्णातः खल्विनिप्रमिद्धे ॥ १० ॥ शुकोऽपिससाधनमुत्तग्माहेत्याह इत्युपामंत्रिताति उपामंत्रगांप्रार्थना तदास्मिन्मसर्वसंदेहवारकोभगवानेवेति षीकेशबुद्धिप्रेर कमनुस्मृत्यप्रत्युत्तरंवातुंप्रयक्रमे उपक्रभंकृतधानित्यर्थः उपक्रमोमामदेवतागुरुनमस्कारः हरेर्गुणानुकथनेउपानीप्रति स्कंधाबाया पक्रमेहेतुः सर्वशास्त्रार्थनिर्धारः सप्तभिनमनोक्तिभिः पंभि प्रार्थनावाक्यर्माहात्म्यतस्यपर्यते एफेनप्यासनमनमेतावणुकारि अन्यत्कथाप्रसंगेनपरोक्यावानिरूपितं नमनादेषभगवानसर्धसंशयधारकः प्रार्थितःकामनांदद्यातनाम्यथेतिद्वयेयं यद्यपितमपंचप्रभात नयापिससंदहनिवारणार्थमगवानन्मृतइति तत्तत्संद हनिवृतिपूर्वकंभगतमनूचनमस्करोति ॥११॥ नत्रादौष्टिप्रकारसंदिहानं प्रतिप्रकारंवदन्नमस्यति नमइति आदोपर: संगोदासी एकएधेत्यर्थः सदनुमएचपुरुषः ममेनमशरीर विष्णोः पुरुषशरीरस्वीकारआदीकथितः तदनुबाहुस्यामितिवांछयाएकएकभूयान तानुक्रीडाजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारैः समाययागुणम् शक्तित्रयस्वीधारमाह गृहीत शक्तित्रितयायेति सदितिषचनात ममतः सत्सानिधारिता किंच तस्योद्भवास्थामंमिगेस कीलासपेय भगवानुरपयने निष्ठति लीयतेनि अमेनक्रमोऽपिडर्शितः सदंशव्यापकरवातमृज्यमानस्थपरिच्छेदाभाषातयुगपदेवदेशमेदेनएकामे वाचालीलासंपवतनधाकरांतीत्यर्थः तदनुतत्रांतर्यामितयाप्रविशतीरयाह देहिनामंतर्भवायेति महिवाहिःस्थितीतःप्रविशतितोला भगतत्यिः मृर्नामरूपभदन कैरूप्यातनाम मृष्यर्थसम्मावासमनुप्रधिइयसपिमनुपलभ्यवर्मयस्थतारशीजातात्यर्थः तेमगुदम भिरेषतवानमित्यर्थः एभगवतः मूलरूपसमांएव्यपवंतांमफलरूपाणिनिरूपितामिमृधिस्थितिप्रलयभोगमोशाय इदानीमवतारा जनसंवारयनमस्थति ॥ १२ ॥ -- 4 श्रीमद्विश्वनायकवर्तित मारार्षदर्शिमी। यथा एकः पुरुषाण युगात प्रकृतेर्गणा विभर्ति तत्रालित एव क्षणादिभिर्धारयति पालयति च । तथा जन्ममिसमरी च्यादिप्रादुभायः भूरिशः बहुरूपः क्रमशोऽपि कमेणापि धा विभर्ति। कीरशः कर्माणि मृष्टयादीनि कुब्र्धन् ॥ ९ ॥ बिचिकितमित सन्दिग्धम् । मनु विभिचापि दुर्षिमाध्यमिदं वह जानामीति तस्वं कथं जानासि नत्राह । यथा भगवान कृष्ण तद्भको भवार्नाप तथेत्यर्थः । तत्रापि शादे प्रमाण वेदे विचारेगा निष्णातः परस्मिन् वर्माण करणे च खल्बनुभधेनेति एवमपरे 'शांत कारस्तु नैवानुभवन्तीति ते न जानन्ति कि विपत्तनलिमाटे किमनूच विकल्पयेत् । त्यस्या हवयं लोके नाल्यो मोर कान इति भगवरक्त रह चिच्छनिप्राधान्येन मारामाधभतारलीला एव मायाशक्तिप्राधान्येग पुरुषावतारलीला ब्रह्मापडनिम्ना गायः व्या एवं नात्र कटाक्षः कार्य इति भीतुषको परीक्षिशुक्पोरमिप्रायोस्तिव्यः । १८ ॥ शंसन्द्रियाकम इति माचिस स्परा विभिप्राण प्रचकर्म देवतागुरुसमस्क हसवानस्पः ॥ ११ ॥ .

·. भूयो नमः सदृजिननिदेऽसतानसन्मवायाखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुनः पारमहंस्य प्राश्रमें व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥ नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहुः कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा खधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नमः॥ १४ ॥ यतकोर्ननं यतस्मरणं पदीक्षक यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदहणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥ १५ ।। विचक्षणा यश्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मनः । विन्दन्ति हि ब्रह्मगति गतलमास्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥ १६ ॥ श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्मिकृत सारार्षदर्शिनी । तमेवाह । प्रयोदशभिः । परस्मै पुरुषाय पुरुषोत्तमाय श्रीकृष्णाय नमः । प्रथमैश्वर्यमाह । भूयसे पुरुषाधषतारैरपरिमितमहिम्ने । तत्र प्रथमपुरुषावतारलीलामाह सदुद्भवति । शक्तित्रितयं रजःसरवतमः। द्वितीयतृतीयपुरुषावतारलीलामाह। देहिनां प्रमादीनां समष्टिव्यष्टीनाम् अन्तर्मवाय मन्तर्यामिणे । अनुपलस्यं योगिभिरपि दुःयं धर्म भक्तियोगो यस्य तस्मै ॥ १२ ॥ श्रीमच्छुकदेवकृत सिदान्तप्रदीपः । एतत्पूर्वोक्तं । विचिकित्सितंसंदिग्धंयथावद्भगवान्प्रधीतु । तत्रयोग्यतामाह । शादेहत्यादि ॥ १० ॥ हरेर्गुणानुकथनेउपामंत्रितः हृषीकेशंसपेन्द्रियनियंतारश्रोतृणांधावयितुधेन्द्रियमेवल्यहेतुत्वेनोपकारमनुस्मृत्य । प्रचक्रमेहरिगुम्न स्यास्किपमुपकमंतवान् ॥११॥ तदेवाही नमइतित्रयोदशभिः। परस्मैचिवचिजयामिनखरूपायपुरुषायनमः। सनहेतुः। भूयोऽपरिमितगुणरूपायसनः प्रपत्रस्य उद्रस्थाननिरोधे। उत्पत्तिपालनमंहारेषुनिमित्तभूतयातयापामखावताररुद्ररूपैहीतरजः सत्यतमोरक्षणशक्तिपितयेम तरी अंतरात्मनममतोंपलयंवद्मप्राप्तिमार्गोयस्यतस्मै ॥ १२ ॥ माषा टीका जैसे प्रति भूरिशः गुणोंको युगपत् (एकर) वा क्रमशः एकही भगवान पुरुष रूपसे वा ब्रह्मादि जन्मसे कर्म करते हुए धारण करते हैं ॥ ९ ॥ अगवान मेरे इन मब संदेहों को कहिये आप निश्चय शब्द ब्रह्म मौर परब्रम में निष्यात हैं ॥ १० ॥ भूतउवाच हरिके गुणानु कथन में राजाने इस प्रकार प्रार्थना किये शुकदेवजी कृषीकेश का स्मरण कर प्रति बचन करते को प्रहत्त हुए ॥ ११॥ सुकरपाच-दस सत् जगत के उगम स्थान और निशेधलीला से जिहोंने तीन शक्तियों को ग्रहण किया है, जो देहधारियों के अंतर्यामी भोर अनुपलक्ष वम है, उन अपरिमित परम पुरुषको नमस्कार है ॥ १२ ॥ श्रीधरस्वामि कृन भावार्थदीपिका। • विचित्रफमातृत्वमनुस्मरन् प्रणमप्ति । भूयः पुनश्च ममः । मतां धर्मतिमा वृजिनच्छिदे दुखहम् । अमताम् अधम्मशीलानाम् मसम्मवाय अनुद्धहेतवे । अखिलसस्थमूर्तये तत्तबादिरूपेण तत्तत्फलहायेत्यर्थः ममप्रसत्यमनये इति वा । पुनर्गित पूवोंक्तीमय- बैलक्षययमंघाह । पारमहंस्ये प्रत्यनिष्ठारूपे आश्रमे व्यवस्थितानां पुंसाम भनुमृग्यम् अग्निरमनन पुनः पुनमृग्यं यत् भारतस्वं सस्य वाशुषे पात्रे ॥ १३ ॥ मान्यता भक्तानाम् ऋषभाय पालकाय । कुयोगिनां भक्तिहीनानां विदा काष्ठा दिगपि यम्य दर्मियागंत्यर्थः । नवं वैषम्यप्रतीता बपिमरवाय अधिन्त्यमेश्वर्यमा । मिरस्सं साम्यम् भतिशयश्च यस्य यदपेक्षया अभ्यस्य साम्यसतिशयश्च नास्ति तेन राघसा एश्वर्येण खधामनि स्वखरूपे बर्माण रममावाग्य ॥ १४ ॥ साधल्यो भक्तः श्रेष्ठयमनुस्मरम् प्रणमति यत्कीर्तनमिति द्वाभ्याम् । अहं पूजनम् । सुभद्रं सुमङ्गलं अधो यशो यम्य तस्मै विचक्षणा विवेकिनः यस्य परणयोरुपसावनात् उपसभंजनात अन्तरात्मनः मनसः उभयतः इह परत्र व सङ्गं ब्युदस्य निरस्य गतमाःप्रवासरहिताः ॥१६॥ . श्रीमद्वीरराघवाचार्यकत भागवतचन्द्रिका। मनमनमर्मत्वेऽनुपास्यत्वस्यादिस्यतभाह भूयोतमाति,साजिाडिदेसापापभिसादु तामसमवायविनाकामाजिलमाप मतपशिलपूर्णसत्यमेवमूस्तिषस्यतस्मैउपासपूर्वसत्यदेहायेत्य खतोऽनिद्रियपपिसीलपातिश मेनसा परिणामागका विनाशादि ·. ' (८) भीमशीर म् अविलमनुभनयनविषयमांरामकृष्णारिसपेवगवायत्ययः प्रकृतिपुरुषधिकमवावजगत्कारणसpिatr मुमुक्षपासारवमोमप्रदरचाह पारमहंस्पेपरमसामसिंधिनिमाभमेचतुर्याभमहत्यर्थः तस्मिनमस्थितानां समुसामाधीपन परमहंसानां प्रायेणंमुमुक्षुत्वात्तहानिर्देशः प्रवियांगत्वेनतासाभमप्रयुकधर्माबुवानराणामनुसम्बदाशुषेनुग्योलमिटो- ऽपंः तस्यदाणेदानशीलायएषभूनायस्योनमइति ॥ १३ ॥ मौलश्यविशिष्मेश्रममस्करांति नमाति सावतायनामृषभायभेडायाभिनवात्सल्यातिरेकारमारवतभेष्ठत्नावती येत्यर्थः ॥ मनोपिदुर्योगिनांदुर्मभएवेत्याह विदुरकाष्ठायेनि कुयोगिनांकुरिखतयोगिनांमगवद्भक्तिहितयोगनिष्ठानायिहरकायावादरतएकाही विक्यस्थतस्मैदुर्योगिभिर्गदिगापदाया तथाविधायत्यर्थः तदेवं वैषम्यप्रतीतावपिमिहॉषत्वायाचित्यश्वर्यमाह निरस्तइति स्वराधमा- म्वतंजमानिरस्तसाम्यमतिशयचयस्यतेनतंजमाउपलाझिनेम्वधामनि स्वमहिम्निप्रतिष्टितातिश्रुत्युक्तरीत्यास्थप्रतिष्ठितखयज्योतिषियामाग- मास्मिस्थतेरममाणायतेनुभ्यनमोनमोऽस्तु तनद्रणशिष्टामारोशनममस्कतः पाम:पुग्यं नि:माध्यधिकस्वकीयतेजसापलक्षिम स्मिघरममागम्यनकिपिविषम्येयाप्रयोजनमिति नहि कल्पमस्यभजतामभीपासून दोधेपमितिकुंटुक्तम ॥ १४ ॥ यतएवधिचिश्वयंपायनयेषम्यमतपतत्कीर्तनस्मरणादःसमस्तदुरितनिकमिन्याह यकीर्तनगिति मिणामधिग्रहादिनिरीक्ष गाहणं पूजनं यत्कीर्तनादिकंकीर्तनादिनिष्ठस्यकश्मल दुरितविधुनोतियाविनाशयति तस्मैसुभद्रश्रवसे सुभद्रंसुमंगलं भवानीतिः यस्यत- इनमः॥१५॥ मकेवलंभषणादिभिरितनिवृत्तिरंयकीननादिभिर्विशुद्धनात्मनापरिपूर्ण भक्तियोग सनोब्रह्मप्राप्नुवंतीलाह विचक्षणाति यमरणो पसादनाचच्चरयायोरुपमत्तेः भजनाहित्यर्थः तस्मादंतरात्मनोमनसःउभयनः हामुत्रथमंगव्युबम्यगतलमाः मित्तमामारिक तापत्रयाः ब्रह्मगतिप्राण्यांगतिपरमंप्राप्यं विदंतिप्राप्नुषंतिहीतिसिचिंचातयति ब्रह्मविदाप्नोति परमितिभूतिप्रसिदः तस्मैनुभद्र- भवसेनमोनम इत्यर्थः ॥ १६ ॥ -- श्रीमद्विजयध्वजकृत पदरनावली। सर्वस्मानारायणप्रसाबमाधमाझंक्तिपूर्वकंपुनःपुनर्गमनमेथत प्रीनिजनकमितिभाषेनाह भूयति भूयोऽपिपरामपुरुषायममइगम्य: यनारावाप्तितत्प्रतिबंधकनिकृतीम्यानांमएषचंचोष्टोम्याथामिनिन माह । सदिति सतांन मनाहि प्रशस्त गासांसिंदुःकामा पार्ष विमत्तिमिमूलयतीतिमजिनच्छितस्मै असनामप्रशाम्तकर्मगामसगदीनाममभवायासत्तापादकाय सुखप्रतिबंधकजननिर्मलकायरपथः। एतरकरणसामध्यमस्यास्तीनिभाषेमाहअखिलनि अखिलमत्वमूर्तयंपणांसाधुभावस्वरूपाय । निःशेषगुणापूगोवारमाधिदुरिति বাৰু ৰামখানজাহর জানমঘমামামুন নামে অথেনবিছালি জায়গায় একা मिति परमहंससंबंधिम्याश्रमेव्यवस्थितानांसंन्यामधर्मघनासामनमृग्यदाशुषेनिजाननानुभवलमणमोक्षदा दादामहर्तिधातुः अब धारणवाधिनापुनःशब्दनान्ययोगभिधारयति एनेस्यएवानुमृग्यददातिमाम्येयात्यर्थः ॥ १३ ॥ नम्बम्यशब्देनसन्यासीतरशाधिवक्षायांनमेषिताममृतातीन मप्रमाांस्यादधिषक्षायामशानांजामदोषिष्णुगितिवात:कषिक्षिना- इतिमंदाशंका परिहरिग्यम्भागवतशास्त्रोक्तविरुस्योगापेतातिर्धाक्त नमोनमाति मारबतसंहिताक्तविधिनाविष्णुमतासास्वंततधा मात्वतां पंज्ञानभासयतिदीपयतीत्यषभः शानमुद्दीप्यमुक्तिस्वातीत्यर्थस्तस्मै सत्त्वशीभनत्वस्यानदुकाःसावतामताइतिषचनाम् मारबताशोमनस्वतः तेषामनुत्पनशानानांतयोगपुण्यवतांबानंददातीत्षमः तस्माइतिवाऽमेमोकंवाक्ययमपिप्रमानामिस्यावासमिति यापरस्मैपुरुषायेनिप्रक्रांताततम्मे यहाखचित्तस्थंसंबाध्यते तुझ्यं नमाति पषिधफलदातृत्वमतत्स्वामीनिवाक्यायः । भमभासमतीपयो- रितियातोटिलोपेनसलोपः शास्त्रकुत्सितोयोग ऐक्यभ्यानलक्षणःसएषामस्तीतिकुयोगिमस्तेषांविदरकाष्ठापरिपूर्तिरपरिवलक्षणापस्य- मतवा तस्मभगवधिष्ठितदिङमात्रमपिनजामतीत्यतोषाधिदरकाष्ठायेति भाशास्तुककुभाकाष्ठाइत्यमरः । स्वतस्हप्तस्पेनस प्रयोजनमाय- हावादिरातत्वमितिभावेनाह निरस्तति गिरस्तीसाम्यातिशयायेमतोकं तेनराधसासंसियाखधामनिस्वयंप्रकाशेवमणि मनाखवादा- नौकरसेरस्यतेरममाणाय सदातनाऽनुभावोयमितिशतप्रत्ययः ॥ लोकपिलक्षणेयरतिरितिपातयितुं परस्मैपदप्रयोगः प्रतिपदमनुबंधेय- मितिनमांबदुत्वं ॥ १४ ॥ कीर्तनादिनारिएतकल्मषस्यनमस्क्रियासंपचतातिभाषनाह यत्कर्तिनामिति सुभद्रभवसेसुमंगलकीर्तये समात्यमेनमतिपूर्वकामितिसच यति मन्यालीतुमगारतियादषः ॥ १५ ॥ वैराग्येणरहीभूतयाभक्त्याभगषधरणनिषेषणब्रह्मशानसाधर्मभवतीतिभाषेमाह विचक्षणाइति यवरणोपसादनात पपरकशपमा प्तिलक्षणनियाबादंतरात्मनोऽतःकरणस्य । उभयत इहामुत्रविषयेषुसंगवहंग्युरस्यनिरस्थापगतिमानमोक्षजनिति सम्बगुरु अपस्यहरेबरणोपसरंतगरमनः क्षेत्रास्योभयतःसंगस्थूलभूगमशरीरसंगट्युवस्थापीछत्रमगतिमासगिरतीतियामबजेतु वाधिनाहिशदननिरस्तं यतोभदःप्रत्यमारित्रमालियोऽतोऽनुपंपसऐपयवादः । सुभद्रंभषाभवणयस्यसतयातस्मै ॥ १५ ॥१७॥ - श्रीमखीवगोस्वामित क्रमसन्दर्भः। तब स्वप्रयोजन लीलावतारं यत्राह भूम इति द्वाभ्याम । सतां घेदमार्गानुसारियां देवादीनां दुबार । म सम्बिामा रेत्यादीनामपि मसम्भवाय मुक्तिदाय । पुंसां पुरिति । मत्रानुसृपय मक्कियांगकाखाचं सचरमारनियमेवयम् । तथा परमान मुनीनाममात्मनाम । भरियोगविधामाद कप पश्येम दिनिका शव प्रथमे, परमहंसमहाभूमीगामबेसीकी कानीः इति पती-निविवाद .

·N. रोजगमाई । साना सानाम अमाप विहाराममनिय वापि कमोमिना बाम्बियोग- मिडामा लिएकामाय । पुस मनावरस्थितिमेवरतिनितिनमणिबसे सचामनियाकीले पठे स्यवं वत्पबाद रममायाप।१४३, , बलमवतारसमय एव तस्य ताशर्ष किमयम्बदापोलाह बवकीनमिति। पादास्पकापनेन - सकत तसम्मानमपी. स्वभिदिवम् ॥ १५॥ ...शरमागतिमात्रमपि यस्य सिद्धिकरमित्याह विचक्षणा इति। तथोक्तं भीगीतान्ते मन्मना भव इत्यादि सम्बंधम्मान इत्यादि। ब्रह्मगति प्रमखरूपा च सा गतिः गम्यो लांका वाम् ॥ १६ ॥ १७ ॥ - श्रीमदल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । भूयाति अंतर्यामितयाकरोत्येवपापादिनाशवहिरपिफरांतातिभूयःपई मत्युपकारित्वाद्वानमस्काराविशेषणं भगवतोऽवतारस्यसतांदुःस परीकरखमयप्रयोजनं यर्यापप्रकारांतरेणापिदुःखदूरीकरणंभवति तथापिनसर्धात्ममाताभिसंभवति साहुःखसंततिःभगद्विनिर्गमनमा- रश्यपुनःप्रवेशपयतउद्भूतानुद्भूतरूपेणतिष्ठति तांदूरीक भगवत्संबंधएवशक्तातिमध्ये प्रादुर्भूतस्ताग्निति किंध मतामसंभवाय पुनमन्प स्वभावाय परब्रह्मयोदेब्रहणेआविर्भावामानिमित्तमस्ति संताहिभगवडमसंबंधात्सस्वंप्राप्ताः ननुचिदानंदत्वं पुनःसंभधेसवरूद होऽपि सामानितुसत्वपरोपक्षीणानीति अनोभगवानम्बयमाधि ततषामाविर्भावाभाषाय भतीदुःबस्छदनमल्पतदीयोभायोपिस्वयमंगी कियताति किन अमिलानिसत्वानिसत्वगुणभेदाःमूर्तीयस्य सत्वगुणाः सर्वोशनसाधनापेक्षायामपिखयमेसर्वसाधनानिकगति वाम्बा मावि षयति एतदर्थमेवसत्यगुणाधिर्भावातिलोकप्रसिद्धिः मखिलास्मनिसस्वामिजीवगणामूकायस्योतया मनानंतजामसंभक्तिप्र तिनिधितयासर्मविधर्मजीवानुत्पादितवान् अतस्तेषांभगदवतारेणैवस्वप्रतिनिधितयासर्वावतारासंविधोभक्तवत्सलातिभजनीयरूपमुक्तं किंचन केवल भक्तानामेमाखारार्थेभगवानवती : किंतु हानिनामपीत्याह पुंसामिति पारमहंस्याश्रमव्यवस्थितानांप्रतिकल्पेसन्यासिक. पेणेषजातानांमनकादीनांशाननपदार्थन कट्य भासमानानांदरस्थितपितथाभानरहितानांतदर्थमतिलंशंप्राप्नुवतां मृग्यमृग्यमनु क्रमम। सामान्मुक्तिमांतरभेदामपिसामीप्यादर्शना पिदाशुपदाचे अनुमृग्यानांदाचे वैदिकपदप्रयोगातफलानांकंवल वैदिकत्वं अनुमग्यविधाया इदानीमपिजन्मकोटिभिः विचारमेवाहति अतस्तेषांक्लेशनिराकरणायस्वात्मदात्यर्थःनहिप्रकारांतरंगभगवानात्मालभ्यते माननापिमात्मत्वं नमासतएषवालानांहम्ताप्रस्थचंद्रवत् पुनरितिपुनःपुनः पारमहंस्याश्रमइति प्रस्थमिष्ठापेमाश्रमतत्रप्रविष्टाभवहिर्मुखाएषभवतीति सास्तुमानसेपिरमंते परमहंसास्तुसतोप्यंतरतमात्मन्येष आरमानात्मसंघातेवाभात्मविमर्शनादनुमृग्यत्वं पषमयतारसंदेहंषारयस्सर्व पणनामावश्यकभजनीयरषंनिरूपितम् इदानींप्रयोजनसंदेवारयन्भक्त्यैकलभ्यत्वंसोपपत्तिकमुपपादयन्नमस्यति ॥ १३ ॥ नमोनमस्तेऽस्विति अतएवभक्त्युदेकेणबहुवारनमस्यन्तदेवप्रार्थयते शास्त्रेपूर्णानांभगवदर्शनेजातेनमस्कारपवकर्सम्यातिसदुपशिभा विचारेणान्यस्यस्थताकर्तव्यत्यात किमासनंतगडासनायेत्याविवाक्यात अतस्तथाभूतानामस्माकंभगवत्साक्षात्कारेतथाममनमेवास्त्विातिमा चनाएतावदेवप्रयोजमामित्युक्तं सरयसाधनैः किंच ते तुभ्यामतिप्रत्यक्षतयामतुमामितितस्माइति इतःपरमधिकंप्रयोजमंउहेश्यनास्तीति शाखसंग्रहः किंच सात्वतामृषभायति सात्प्रत्यय युक्तामांतदधीनय चनेसातिरितिसातिप्रत्ययःव्याकरणेविहित: आत्मसाविति तनसाघु कासारवंतःकदाचिदपिनस्वतंत्राःफितुभगवदर्धामाएवेति तपामृषभः एवंभाषेमभगवास्वामियम.पप्रयोजन माननमा गोयवत:पर्यवसान मानवलक्षणे माधधर्मेउपपनेखसंवापिकारयमातिवंदनानंतरंदास्यप्रयोजनमितिभिरूपितं ये पुनयोगादिनातंप्राप्स्यामनिषिधार गं- ति तेफुयोगिनः पृथिव्यामेवयोगिनइति नहि माधवस्थिताः ब्रह्मांडात्परतःस्थितषस्तुप्राप्नुवति अयं च कुसितायोगः कुत्सितंफलं भामष्ठ पाप्रयच्छत मतएवाणिमादयावतत्फलत्येननिरूपिताःयांगस्तुस्वाधीनः भगवांश्चखाधीनः योगेश्वरच अतीयोगेध्यवस्थितमतीनांयस्याशि भगवानस्तिसादिमपिदरे माधनान्यपिततोऽपिनेनयंनीतिविशेषेण रंकाष्ठायस्येति अमेननान्यसाधनमाध्यप्रयोजनाम स्युक्तं सकतयोगि स्वेऽपिउत्तरप्रविष्यादियोगधेतनदानाप्नुयादपि मुहुःकुयोगित्वेमाशापिमास्तीत्यर्थः प्राप्त्याशाभावएघदूरकाष्ठावं मुहुःपहनतेपासाधना मासूचितः भतोभक्तपकलभ्यत्वंसाधितमन्वयव्यतिरवक्त्या किंच निरस्तसाम्येति काधिद्भगवतःसिद्धिस्तिराधसशक्षषाच्या मतार शीसिविकचिदन्यत्रनधानताप्याधिका तयामिद्ध्याभगवानख गृहपवरमते तत्वाक्षरात्मकंवा स्यति स्वनिमेयरसंतसंबंधात् मभिाय केकरोतीति एतावतास्वरूपस्थितिव्यतिरकंगामान्य प्रस्थीतिभगवदीयोरसस्तषप्राप्तव्यः गृहंचतस्यैवतालाधनंचनिरस्तसाम्पातिश पासिद्धिः मोऽयंषांमर्थयातसप्राप्ति दुलंभागृहसेवकस्पतुसुलभति सहिस्वगृहेतांमीत्वारस्यतीति भनयाउपपत्त्याभक्त्यकलस्यत्व सधा मनीस्पनेननयन्यस्तगतुस्थातुंबाशकातीतिसूचितं ब्रह्मत्वादहेयत्वं निरंतररसप्रवाहातूनसायुज्यापेमा अतस्ताहशभभावकेवलं नमनंक संम्यांमार तारशायनमहस्याह रंस्यतनमानि एवंसात्वानमनमपिप्रयोजनामितिशुकादीमांतावन्माप्रपर्यवसानंसूचितम् ॥ १४ ॥ एभक्तिमतोमकिंचित्कर्तव्यत्वमिन्युच्चावाखभःफलंमियमयन्त्रमयति यस्कीननमित्ति संसारिणांबाह्यविधभत्याततक्षणंपाग समस्या क्षिांपादसेवनसाध्य मापाप्रक्षयस्यतारसम्बनिसपयितुंभिसःमोमिकपितः भत्रकसमस्यस्यस्यान्येषांचसर्वपापनिवारक स्वावयापेक्षयापिमनिस्पयितुंप्रथमंनिरूपितंतनुतस्यापिमूलभूतस्यतमिहकस्थस्यात्ममात्रनिष्ठापमाध्यात्मिकपापनिराकरणात मंतझरणशोधकरवनस्मरणनिरूपितम् एवंकीर्तनस्मरणाभ्यांप्रमोदमेबातेयगवत क्षणभगवदागमनेनस्वगमनेनया सानुभाषाधिष्ठानस्य भगवत्प्रतिनिधित्वात्प्रीतेश्चालपत्यात भगवासालनाशक्तीपहिस्सदमयं मंतर्वाभाषनया तदर्शनेनाधिषिकपापनिहाति: यरेषामांचक्षु भागोमती"तिश्रुतीतत्पानिकपितं ताधिषिपंतारालिनियतहतितोपनिवृत्तिः तदनंतरंयारतद्भगवदीयापराधमणदोष नियत वस्तुतोहिजीयःभगवत्मेवकोभूत्वाकालंतत्सेवामकरवास्थितइतिखधर्मपरित्यागेनमधमोभवति तदर्शमानंतरबननेवनिव बंगलीयानुभावमाriceसवालवामात्म्यायमिततदानस्तंपामूलभूतमिति निधर्मतततोशात भगवतासंपूअसरकारेतियावततत्भाशयास्पताधामोहतारपाकमपंनिवासयति तदईशिप्रतिरूपं ममम्म [२३]

·वाभावात्तस्पेनमध्यपरिक मनोगक्तिमागोनिषियनामांमपि एकप्रकारेवानवानिवकवनसर्वपापनिनिति
मतोभगवरकीर्तिमूलस्वारसामगवत्कीर्तिःसुमधामवति महामापोस्तुत्ववान जमनाशिकमहामति प्रथमतदानभित
प्रविश्यालाग्नंनभूतेश्यः दहाविश्यः पापनिवसनासममितिमधमतनिधि कीgayारवाvिidioकः ॥ १५ ॥
एपविधभक्तेः षषिधपापक्षयकर्तृत्वमुखानिस्तापमानपदसापिस्वेमांशपर्वपसानामावामानविरोधःप्रसस्पततितस्थामुक्ति
पर्यवसायित्वंप्रकारांतरेणषदति विचक्षणाति मचतुराणामेवदिशामक्कितका एवंषविषयाचातुसंपोपवाहियावासंत भगवा
णारविंदएव भयसनामवंति नततःपदार्थातरेउपयुकामवंति तदातवावसधारमयतः संगातमिताभवंति मवसादहिसंगानाशयित
युक्तमेव तत्रापिमंतःकरणेमभगवत्यवसादनात् मंतःकरणस्यैवउभयतःसंगम्युदासः तबापचारककानामभावातभगवतासहगममसाम
भवति धरणंहिउपसमाचरणेनसहगंतुसमर्थाभवंति मतोजागतिप्राप्नुवंति प्रमणासहगतिः प्रणिधागतिः अक्षरस्यमरणारगृहस्वेवार
उभयमुपपद्यते मतोमार्गातरेणापिएवंसाधनेनपूर्वतुल्यताभवतीतिद्वयोरप्यकएवार्थातिवल्पमाणउपपधभवति तस्याहिगति नरूपा अतएव
मानस्यक्रियास्वंधात्वर्थत्वंचोपपद्यते ज्ञानस्यचक्रियात्वंभगवस्तियारवेनभगवतःईद्रियामाषाजम्याक्रियानसंभवति नित्यातुर्कियामप्रसिद्ध।
यागानांतुक्रियारूपणभगवदाविर्भावातपदार्थातरवतक्रियापिभवति भगतदेजनित जतीत्याक्तिविरुवसर्वधर्माभयरवनधर्मस्पेया
विर्भूतरांप्रतिपादयति तस्मात्साधिदानंदनतूनक्रियास्वरूपभूताभवति मतोडानमेवतेजःस्वभावंगछतीवप्रतिभातीतिस्मरणोममनोगतीति
बतभगवतमानमेषक्रियारूपं तस्माद्भगवतोगतिचैतन्यसपंधिदति मलयलाभवत्प्राप्नुवति चितितन्मात्रेणतदात्मकत्वावितिप्रकारण।
भतएवमुख्यसिांतात्फलेऽपिभेदः हियुक्तश्चायमर्थः यतःकीर्तिमुक्तः पर्यवसायिनी गतलमाइति मार्गातरेणापिज्ञानादिनामझरोपासनया
वा तदेवस्वरूपंप्राप्नुषंति तथापिल्लंशांधिकतरस्तेषामितिवाक्यातक्लेशयुक्ताभधति कीर्तनप्रणालिकयातुयेगच्छंतितगतलमाएलगतीति
माधनांतरावलक्षण्यम् अतएपफीर्तिपुरःसरंतनमस्पति सुभद्रश्रवसाति पूर्ववत् वाघभक्त्याप्येषमनुप्रफरोतीत्यादरेयनमनधीप्सो
सोभयत्र ॥१६॥
श्रीमद्विश्वनाथचकपर्तिरुत सारार्थदर्शिमी।
रुपामाधुर्यमाह । भूयः पुनरपि नमः । सजिनरिछदे रामकृष्णावतारैः स्वभक्त दुःबहन् । असतां पापिनाम् अभक्तराक्षसासु.
रादीनामपि स्वकर्तृकषधेन असम्भवाय सम्यग्भवदुःसनियतकाय । विसं निकृष्ट प्राकृत सस्थम. मखिलं प्रकृष्टम् अप्राकृतं सर, शुद्ध
सत्वमेव मूर्तिः शरीरं यस्य तस्मै । परमहंसानां भावः पारमहंस्यं तस्मिन् विषये य आश्रमः तत्र विशेषतोऽवस्थितानां भकिसिमक्षा.
निनां शुरभक्तानाश अनुमृग्यो यो ब्रह्मानन्दः प्रेमानन्दश्च तस्य तस्य राशुषे दाने ॥ १३ ॥
ऐश्वर्यमाधुर्ययोः परिपूर्णत्वमाह । नमो नम इति धीप्सया निरन्तरमेव नम इत्यर्थः । ते तुभ्यम् इति युष्मत्पदप्रयोगेण सामात्र
कारात वेष्टदेवत्वं ध्वनितम् । सात्वतां यादवषिशेषाणाम् ऋषभाय देवकीनन्दनाय । सात्वतां भक्तानां पालकायेत्यर्यस्तु पूर्वलोके
व्यक्ति एव । कुयोगिमां भक्तिहीनानां विदूरा काष्ठा दिगपि यस्य तस्मै । न च स्वं दूरे वा गुप्तो पावर्तसे इत्याह । निरस्तं साम्यमति
शयश्च यस्य यदपेक्षया अन्यस्य साम्यमनिशयश्च नास्ति तन राधसा ऐश्वर्येण स्वधामनि मथुरामगडले रंभ्यते रममाणाय रमणोचि.
नजनैः सहेत्यर्थतो गम्यम् । म्वधाममि कीडशे ब्रह्मणि ब्रह्मस्वरूपे “तासां मध्ये साक्षाद्ध गोपासपुरी हि"इति गोपालतापमीभुतेः । मप्र
गधसत्यश्वय्ये रंस्यत इति माधुर्य्यम् ॥ १४ ॥
ततपानिप्रतिवन्धकं कलमपं तत्कीर्तनादिभिरेव नश्यतीत्याह यदिति । यदीक्षण यसप्रतिमावलोकनम् । सुभद्रं समजलं भवो यशो
यस्येति कीर्तिमाधुर्यमुक्तम् ॥ १५ ॥
पीतकल्मषा शानिनोऽपि यमेव भजन्तीत्याह विचक्षणा ति । उभयतः इह परत्र च । सुदस्य निरस्य । भातगमनः मन्तःकरणाय
गतलना इति मन्ये त्वमअन्तः श्रममय लभन्ते श्रेयःमृति भक्तिमुदस्य इत्यादेः ॥ १६ ॥
श्रीमच्छुकदेवकृत सिदान्तप्रदीपः। ,
मतांसाधूनांवृजिनच्छिदेपापहरे भूयःपुनश्चनमः अनिलंसम्पूर्णसत्यमेवमूर्तिर्यस्यतस्मै पारमईस्येपरमहंसानांमुनीनामानमेव्यव
स्थितानाम् अनुममयंलग्धुमिष्टंनिजपादप भयंतहाशुभदा ॥ १३ ॥
मारवांनिजोपासकानां ऋषभायपालफायकुयोगिनांकुत्सितयोगिनांविदाकाष्ठादिग्यरय तरमै निरस्तंसाम्यं अतिशयभवत्यतेनराध
साजिमोपलक्षितेखधामनिखेमहिम्निप्रमाणवीस्मनस्यतेरममाणाय ॥१४॥
मईणपूजनमसुभद्रसुमंगलम् अयोयस्येतस्मै ॥ १५ ॥
विचक्षणाविकिन यस्यचरणयोरुपसादनादुपसतरुपासमात् मन्तरात्मनःमनसःउभयताइहामुत्रचसंगंग्युरस्पनिरस्वगतमाः
निवृत्तवंशाः वसतिगम्यतेतिगतिः प्रागतिस्तावितिमाप्नुवति ॥ १६ ॥
भाषा टीका।
सत् पुरुषों के रजिनच्छिद भोर दोंके भोर भसत पुरुषों के मनुबके हेतु भविल सस्वमूर्ति, भौर परमहंस भाव में स्थित
पुरुषों को मुक्ति देनेवाले भगवानको फिर नमस्कार है।
सात्वतों के अपभ, कुयोगियों को जिनकी कासमी पूरहे और जिसके समान और अधिक से अपने जसे में
रमण करते हुए भगवान को नमनमा ॥ १॥

·तपस्विनो दानपरायासिनो मन्त्रविदासुमङ्गलाः। चमं न विन्दन्ति विना यवर्षो तस्मै सुभप्रश्रवसे नमो नमः ॥ १७ ॥ किरातहूणान्धपुलिन्दपुल्कता भाभीरकका यवनाः हाकादयः। । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रया शुष्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः ॥ १८ ॥ स एष प्रात्मात्मवतामधीश्वरलयीमयो धर्ममयस्तपोमयः । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभिर्वितर्यलिङ्गो भगवान प्रसीदताम् ॥ १६ ।। श्रियः पतियज्ञपतिः प्रजापतिर्धियां पतिलोकपतिर्धरापतिः । पतिगतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पनिः ॥ २० ॥ भाषा टीका जिनका कीर्तन जिनका श्रवण जिमका दर्शन जिनका धंदन जिनका स्मरण जिनका पूजन शीग्रही लोकके कल्मषको विनाश कर. ता है उन सुभद्रश्रया भगवान को नमानमः ॥ १५ ॥ विचक्षणजम जिमकं चरणों के उपमान न स अन्तरात्मा का ऐहिक और पारत्रिक संगछोडकर गतलम होकर प्रगति प्राप्त होत हैं उन सुमनभषा भगवान को नमोनमः ॥ १६ ॥ श्रीधरस्वामिकृत भावार्थदीपिका । भक्ति शून्यानां सर्वसाधनयैफल्यं दर्शयन् नमानि तपस्विन इति । मनस्विनः योगिनः । सुमङ्गलाः सदाचाराः । यस्मिन् तपाद्यर्पया विना । सुभभवमेति । अस्या वृत्तियशःश्रवणादेः प्राधान्यज्ञापनाय ॥ १७ ॥ भक्तः परम शुद्धिहे तुरथं दर्शयन्नाह । किरातादयो ये पापजातयः भन्ये च ये कर्मतः पापरूपाः यहपाश्रया भागवताः तदाभयाः सम्त शुध्यन्ति । असम्भावनाशकां परिहरति प्रभविष्णवे प्रभवनशीलायेति ॥ १८ ॥ सवोपास्यन्यमनुस्मरन् प्रार्थयते । स एष आत्मयतां धीराणाम मान्मा आस्मत्वेनोपास्य इत्यर्थः । प्रयीमपत्यादिविशेषोस्त. सम्मार्गेणोपास्यत्वं विक्षितम् । गतव्य लीकैः निष्कपटैर्भक्तः वितम् अस्याश्चर्येण धीमणीयं हि मूर्तिर्यस्य सः प्रसीपतु ॥ १९ ॥ सम्पालकत्वमनुस्मरनाह श्रिय इति । पतिः सोपत्सु रक्षकः ॥ २०॥ श्रीराधारमणदास गोस्वामि विरचित दीपमास्य तहिप्पणी। किरातेति । शबरात् पर्णशबरीजाताः किराताः भादधिकाः । वैदेहकात् पुस्कसीजाताः Bणाः। वेश्यात ग्रामणीजातो वैदेहकः । वैदेहकपुत्रा आन्ध्राः पुतिस्वाः अशातषिप्रादिभाषाः मधुपायिनः । मिष्ठयात् किरातीजाताः पुलिम्बाः व्यभिचाराहातभारस्तस्माजाता बा । दात ब्राह्मणीमातश्चायडालस्तस्माजाताः पुरुकसाः। ब्राह्मणादवैश्यायां जातोऽम्यष्ठः बामणात् तस्याम्बास्य कन्या जाता आभाराः । कङ्काः कर्पराः । नृपावैश्यायां जाता यधनाः श्मश्रुलाः। शंकास्तुरुकविशेषाः दाम्खुकुरुविदतिस्पपूर्वा मादिगृहाताः । तथा चानुकैः सह चतुःषष्टिजातयः । तथा चोकम्--माह्मणस्य प्रयः पुत्रा बगारिवमुलोमजाः । शुद्रस्य च त्रयः पुत्रास्त वेव प्रति लोमजाः ॥ अयस्त्रयः क्षत्रधिशोः प्रतिलोमानुलोमजाः । एतं वादश वर्णानां पुत्रा एकैकशस्तु ते ॥ चातुर्य गये स्पस्ते चतुरतुरः सुतान् । ते परवारिंशदष्ठी व पूद्वादशभिः सह ॥ ब्राह्मणाधं चतुर्भिश्च चतुःषधिहि जातयः ते सम्र्षे रस्पषो दोषीप्यांपैः सहिताः ॥ इति जातिषिषेकाभिधाने । इति विजयध्वजः ॥ १८-२३ ॥ भीमबीरराघवाचार्यकत भागवतचन्द्रिका। भकिएण्यानांसपियपिसायनानिनिष्फलानीत्याह तपखिनइति तपखिनः कालान्द्रायणादितपोनिष्ठाः ममतिमा मनमासन्द्रिय निग्रहपरा- मंत्रविदामंत्रजापपराः सुमंगला:सदाचारपराः एतेसतपमादिदर्पणयस्मिा भगवतिसमर्पण यदुपामनांग मानुष्ठान विनेतियावत् मंततसपमा परमफलंनविदंतिमलभते थपियत्किचिदरितनिरपरफलमानुषीततामा समानुति मक्कियोनांगस्वेतपमाविकुर्वाणास्तुनिरतिशयंफलप्राप्नुवतीत्यभिप्रायः ॥ १७ ॥ किंवकव्यंभागवतामारमानषिशोध्य ब्रह्मप्राप्नुवतीतिमागवताभिताहीमजातीचामविप्राप्नुवंतीलाह किराति किरातारपोपीनजातयः अन्येचयेपापापापजातयः यदुपाश्रयायाः परमपुरुषमुपाभितायापाभयामागवतास्तदाभयामागवताभिताःशुसंति असमाषा- शंकांपरिहरति प्रभविष्णवेप्रमवनशीलायपूर्वोक्ततपमानांफलप्रदायेत्यर्थः महंहिसषयहानांभोकाचप्रभुरेषतिमगाबनारस समयत्वेनसर्वसापनानांतरसमयमेवयुकमितिमाषः ॥१८॥ पतरेवोपपादयतिसहति समसिएषः भारमापरमात्मामारमवता केवलयोगमिष्टानामवियोगफलमर्यामयःपूर्षमागोकर्म सलमहरपः धर्मपादानाविधर्माययानफलवास्पर्षः तपोमवउपनिषदागोकोपासनामशान मानप्रापुर साकसदावर्षः तसवतानात सफा हातृत्वभवचारकपतस्वशासकीयध्यस्वमिरपतमारा मामला पतदोपरजांविभिगवाह ·मितिकालिंगःनिशेतुमशागलक्षणपिसारोऽपिवदीयमपितलियाभूतबामप्रinary. पारिसपेणफलवातिर एवंविधभगवत्प्रमाईलस्वार्थपति भगमानिति माविशेषमnि. सर्वपालकत्वंप्रभाःस्मरपार भितिभिषबपतिर्मसात्पर्षः भापति वैशियममहापाकः प्रजापतिरासंबपर्वतप्रजा पालकः धियांध्यामानां उपासनामापतिस्तन्मर्यादापालकः यापतिधियांपतिरितिभागद्वयाभिप्राययोकं लोकपतिःसमस्तवमानांत- गतानांचपालकाभिप्रायेणलोकपतिःप्रजापतिरितिधोक्त धरापतिःमलोकपालका धरायाःलोकांतर्गतत्वाधर्मयाहुल्यात्यक्षिः राम रुष्णादिरूपेणभूलोफऽवतीर्यदुतधिमाकुन्विशेषेणमर्यादापासकात्यः अवतारप्रयोजनमाह पतिरिति अंधकारपोयादवप्रमेय तषामकरोखवादानापतिर्गतिश्चपालकःप्राप्यच पतिर्गतिमेत्युभयोपादामनमाधुरिमाणमेवाचतामा दुमतिमाशानन्दानुपनिकामिति उजितं नकेवलं स्वकुलीनानामेघसतांपतिःकिंस्थम्येषापिस तामित्याह सतांपत्तिःगति सत्यनुषासे एवंविधामगवा मेमप्रसीवतु ॥ २० ॥ श्रीमद्विजयाबजकृत पदरत्नावली । सजनमेघायामप्येतारशमाहात्म्पंकिमुत भगात्मेषायातिभाषेनतम्माहमा। विशिष्टनमति किरातप्ति किरातार योयेऽन्येपापास्तेस] यदपाश्रयायाच्छुध्यंतीगन्ययः यम्मादन्यमाभ्रयांनास्तियेषांतयक्षपाभयाविप्रादयस्तंषामायासंवालक्षयातशुध्यतिधिपायाभवतीत्य: शवरात्पर्याशवर्णजाता किराता: आधिका: वैदेशात्पुलकसीजाताहणाः । वैश्यातवाहणीजातीवंदेष्टफः वह कामiaT: पुतिया बात विप्रादिभाषा मधुपायिनः । निष्ठयानिकरातीजाता:पलिंदाः व्यभिचाराजातश्चौरस्तस्माजाप्ताधा शुद्राग्रामण जात मांडालस्तस्माजानाः पुल्फलाः वामगाश्यांजानाशः वामगाात्तस्यांबष्ठस्यकन्यायांजाताभाभीराःकंकाःकपराःनृपादश्यांजासायथना श्मश्रुलाः शफास्तुरुष्क विशेषाः डावुकुरुविधपूनिवपूर्वामादिशब्द गृहीताः नथाचानुक्तैःसहचतुःषष्टिजातयतथाघोकं ब्राहगास्यप्रय पुत्रापारियनुलोमजाः शूद्रस्यमयःपुत्रास्मयप्रतिलोमाः यस्यःक्षत्रविशा:प्रतिलोमानुलोमजाः एतद्वादशघनत्राए.प.शस्तुत चातुपये सूर्यतक. तुरश्रतुरःसुत्रान् नेवत्वारिंशदचपूध दशभिःमह नामंगायचतुर्भिश्च चतुःषष्टिहिं जातयः सदस्योदोरैछ यिधि:स्वाहिकतानि जातिविवफाभिधान अन्यपापानमहत्यादिकतार तस्मैप्रभविष्याय प्रमधनशीलायनमात्यन्धयः ॥ १८ ॥ यएविधाहमधनप्रसिखःसएषात्मापरमात्माभगवानप्रसीदतामित्यन्धयः किविशिर: । आमतांभक्त्याउपरोक्षीकृतपरमारमतवा नांमुक्तानां प्रशंसायांमतुविति प्रशस्तमनसांसानिनांचाऽधीश्वरः घेदसतपानुसारिणामांधश गायीमयोधमयमयाबनेक शासल्यवर्शितं तदुक्तं वेदानुमारिणशगावेच्छयति नरप्रमाणामाह गति व्यलोकप्रिय नृतइत्यभिधानात् गत व्यालीकैग्जशकरादिभित्र शिवादिभिर्धिनविशेषणानुमेयंलिंगंजगन्मादिलक्षगां यस्य सनथाक्तः ॥ १९ ॥ चित्तीकृततत्सदभीष्टम्नियतसवर्णावशिएस्यहरःप्रसादप्रार्थयते श्रिय पतिरिति धीघयोःपतिवयनमर्वाधिपस्यमिदंऽपितयां तरदेवतानामाधिपत्यनिधारयांत यंदादिघालमात्राभिमानियेन श्रीप्रसादाऽपिप्रार्थनीयइत्यभिप्राय गाश्रियापतिरिमीतरविशेषणाम्येवमनु धयानाति बहुजनाभयस्य नक्षमागणानिधित्वमस्थिराया धगया:पतिः । मनआदर्शन्द्रियच्यापारमा देहांतरभाग्यफलस्वयसकर्मणःफलदा तृत्वनतत्फलपालकःफलपालनकिममित्यताह प्रजापतिरिति कर्म गयधिकृतम्यजनस्य जीवन हेनतई नपतिः प्रजानु जनपुत्र योरिति प्रा. पतिशब्दवाच्यत्वमुख्यमम्पतिवा प्रवृत्तानपूर्वकवन संभमासदधियांपतिरिति लोकपतित्यनेनपुरंदगदीनांनस्पतिनिधारयति पतिर्ग निश्चत्यादिनाभक्तवात्सल्यातिशयदर्शयति निरपेक्षत्वेनसतांस्वामित्वामानातीतिर कां.वारयति सतांपतिः ॥ २० ॥ श्रीमजीवगोस्वामित क्रमसन्दर्भः । भक्ताभितानां पापीघानामपि परमशुद्धी हेतुन्धं दर्शयमाह किरातेति । अत्र यदपाश्रयाश्रयाय व्यवहार व । परमापारधे तु पूर्वेषामपि भगवदपाश्रयागां तत्पूर्व भक्तान्तराश्रयत्वं विद्यत एति न विशेषः स्यात् ॥ १८ ॥ प्रत्यभवत् स्फुरणात स एष इत्युक्तम् । प्रयीमयः कर्मकापडापास्यः । धर्ममयः मन्वादिधर्मशास्रोपास्यः। तपोमयः उपासना- कारडोपाम्यः । गतव्यलोक प्राज्झिततः मोक्षपर्यन्तकामनाशून्यः परमभक्तैः ॥ १० ॥ सद निजांपास्यधिशेषं रहस्यत्वेनाभिव्यज्य परमप्रेमाशनष प्रकटं व्यायन्नाह । श्रियः सम्यमम्पदधिष्ठाच्याः पतिः खामी । अतः पनानां सध्यभ्रेयःमाधनानां च पतिः फलदाता। अतः प्रजानां सर्वासामेध पतिरीश्वरः । यता धियां पतिः तामामन्तर्यामी । ततम्तनश तामां पं लोका भाग्यभुवनानि तामपि पतिर्भोक्ता। य एष च धरापतिः कृपयाऽवतीर्य धरापतित्वलालाच व्यजित- धानित्यर्थः। कोमो इत्यपंक्षायामाह पतिरिति । पतिः पालकः गतिः नित्याध्यम । तत्र प्रमाणमाह । सतां तदनुभदिनां पतिः माश्रय इति ॥ २०॥ श्रीमालभायंकत सुबोधिनी । অালমকিমানিগমস্যবিমলাযদানবাহ্যজনকায়ন সৎভল্যান ঘানি থান্নালি: मंत्रवियोमंत्रापासका याक्षिकाचा सुमंगलाः सदाचाराः पतेहिकर्ममार्गवविधाउ काः तपोहिसंतापात्मकतनुपाकका साधनसापिनसून জ্ঞান হাফিকিছু নিয়মবিজিবিৰাজলবিহুৱমাাল আয়াখাথিলাফল সীমনায়িকা অভয়ালমালামাতার যীমুয়ালিখি। থানায় मराकल्पनामानाभाषात भगक्रीडाविकांसंपादयतदेहभगवयोग्यंकरोतियनमगवानममिक्लेशंशाप्रयानिमायकलश বিষয় সময় সামলাবাৰমাৰ ঘমালামাল अधिष्टानिशोधमति दत्तात्यस्यतामाविषयोगसमसामफससापकनिमितम मतोत्राशिवाय:सम ·Lai चोपरांनोममाधिः कृपारामादि तिरसावधानपदेवतस्यनिर्णयः मखिनस्तयों गिएपयोनिविचारविचारिता समिनिरोगविहारकाम मनपासनतकमेवातमितिमक पिरोपसमवतिधर्ममापिसारतिवमदिवादितावासमधुकं शोकेऽपिमहानिसबर्षबातमोगोवाकांक्षमाशीषा संभपति भगवादीवानाजानाधाभाषातभगवनोगेपुनस्तरीयत्वंषाप्रसादोषामविष्यतीतिपूर्णवदेवानमार्गेमकिमावाप्रवेशोभविष्यतीति सुमयमा मापस्यामपिभगवतीपातिमत्कीविम्येषांनुवषेशामावात मारणीप्सबानमनं एवंसाक्षाद्भगवरसंच. धिनाभगवत्सपेशकारमुक्तासाक्षात्संबंधहितानामपितस्प्रवेशप्रकारमाहतीषणतिव्यावस्यास्पतिमगवान् उदासीनोरिषण्यति खगरामिताभगवदीयाभितापाएका मधेशितीयकोरावितिमि रोम्पतिततबाह ॥ १७ ॥ किरातेति किरातादयस्ततांशनिरिणालिनोवजाः आविमाकार्यसमदुमतसमासयमाशशुवामपंशति भक्काइयभगवरसेवा योग्पामवंति मन्येऽपिपापा:प्रायश्चिचामधिकतामपि एतेनविविधागणिताः मदिमध्येषिक्षपा मकद्वारामपिमाहात्म्यात्प्रभविष्णुस्वं अपपरीवर्जनातिवापनातनपोपसर्गः मतिशयाऽपिवर्तते व्यापयर्यषा परितहत्वषा तेनविश्वाधाररवेगानामादित्यादीनांतदाभयर निवारितं एवंसरूपतःप्रमायतबसवंसंदेशवारणरुत्साफलतःसाधनतसतस्थमाहात्म्यमा १८ ॥ सपषइति तापमंसाधमनिर्यारमाह प्रसीदतामिति साधनमगवत्प्रसादएषफलंसपषटभयोरेषविनिक्षयः सदाहमगवानप्रसीदता मिति मन्यसाधर्मप्रसादोपक्षीय लोकदारानुभवद्वारायसवाणिशाखाविप्रात्तानि वेदस्यापितस्पररषनार्थोमिरुप्यते तत्राधिकारी प्रमाणंचसंतश्वप्रीतिहेतवः एतेप्यापाततःप्रोतास्तस्मात्संप्रार्थनवरं संप्रार्थनहिसुमहानुसाधनंफल मेघवा कायादिभिःकरोत्येवतस्मात्सा अननिक्षवः तत्राधिकारिणोद्विविधाः येहिमगवत्प्रसादयोग्याः तेमात्मवंतः भात्मशन्दमहिलंतःकरयांमारमाच तत्रतेषामात्मत्वेनायंप्रकाशते येपुनरंतःकरणतः यथासुखमंतःकरणंक संभवंति तेषामधीश्वरः खामी अंतःकरणप्रेरकोषा खसेवांवाकारयति तद्योन्यंधाकरोतीति प्रमासंचत्रिषिधं भुतिस्मृतिपुराणाल्पं तत्रप्राधान्येमवेदाति तेनापिया प्रतिपादितइति पक्षप्रतिपादकत्वेनत्रर्याप्रमाणं स्मृतीमांतुधर्मप्रति पारकत्वेन तंत्रार्थस्यैषप्राधान्यातधर्मप्रयोगः पुगणतुतपःप्रतिपादकं पापंतिहिफलानिनिस्यतितपसवतानिनिरूपयति तत्रितयरूपोपिभग पानव अर्थतस्वरूपतच ततःकिमधिकारेण किंवाप्रमाणेम उभयोरपिफलकोटावेषप्रवेशात सतामाश्रयणेपितथा यतः मजशंकरादिभिरवि वितर्यमेवलिंगंयस्य सताहिपराकाष्ठावमाधामहादेवोधा तच्छिण्यास्तरपुत्राधान्येतरांपविशेषेणतक्यमेवलिंगयस्य नरिवामिष्टतयाज्ञेयं सतिहिमवतिनमषतिच तेऽपिस्वस्थमाहात्म्यमेवाष्ठाभगवरकृपयातजनितमितिभगवत्साक्षात्कारेणचसरस्वरूपप्रसादयोनिर्णयंकल्पनि पतारशोहिमगवान् एवंप्रसनोभवतीति तत्रप्रमाणेनानाप्रकारेणनिरूपणातलोकतश्चतथाप्रतीतेः नतावन्मात्रतेतिनिधीयते तेतुशदात्मत्य संपलीयातिषिशेषेणतयति तस्मादेवमवगम्यतेभगवानेवप्रसादप्रार्थनीयः नान्यत्रायोपि तस्मात्प्रार्थनायांसंभवत्यांनाम्यत्कर्तव्यमिति सिवं यदिप्रार्थनायांभगवानकुध्येत् लोकेहिमनधिकारीप्रार्ययनकोमुत्पादयति यपिप्रसादस्यसाधारणयात्मन्यस्पाप्रार्थितरवातकोधी मसमपति तथापिसामान्येऽप्यनधिकारिणंप्रतितद्भवत्येव अतस्तनिर्णयायंप्रार्थनायोग्यरूपमाह ॥ १९ ॥ भिय:पसिरिति पतिःप्रार्थनीयहत्यविषादंकुध्पतुमावातयेषांपतिःतैःप्रार्थनीयः तत्रप्रथमंडधानांपतित्यनिरूपयति प्रथमभगवान लामी पतिः ततोलाम्यशैःश्रीमिः प्रार्थितोनाध्यति अनेनस्नेहमागांनुवर्तिभिरन्यैरपिप्रार्थितोनकुध्यति एवंयहपतिः यापुरुषैःप्रार्थितोमकुध्यति अतएषयझेयरकामयतेति बाधाषचनभगत्पतिस्थापकं किंच प्रजापतिः ये केवल लौकि.फाःप्रजामात्ररुपाः प्रकया जातामा तेषांपतिः सा. धारणेरपिप्राध्यं अल्पविशेषैरपि किंच धियांपतिः केचिरकामपिवुद्धिजामतियायांबानेशा शब्दातोमा तेरपिप्रार्थनीयः किं लोक पतिः खर्गारिलोकानांपतिः अतस्तदतैरपिप्रार्थनीयःततोधरायाश्चपतिःसतोभूमिस्थैपिप्रार्थनीयास्त्रीभिश्चयानिकेलोकधुद्धिमद्रिस्थितैःकांचा भसाधनेरपिधेतैःप्राथमीयोहरिःपतिः किंच अंधकवृष्णिसात्वतांपतिर्गतिब्ध पूर्वभपवत्प्रार्थनायोग्यतानिरूपिता इदानींफलमुखतानिरूप्यत पतिःफलं गतिःस्वनिष्ठसाधनं तत्फलं स्वनिष्ठत्वेसतिसाधनतांमजत तवाफलापभोगोभवति नहिम्वसुखं दूरस्थ अमाधमंधावसंत्रावासस्यां क्रियावांतुषति तद्भगवान्यादःप्रार्थितःपतिःसन्तेषांकियापोऽपिजातः अतोअनेनयावत्कनुशक्यतताधतषांभवनि अतःलमुखपति स्वमसिमितिकोषसंभावनाऽपिदूर चकाराक्रियासाध्यरूपश्च विविधादियादधायानाः ताम राजसमाधिपुरुषभजमीयत्वनिरूप पित सिंच यत्रगुण व्याप्तिरपिभगवान्प्राप्यतेप्रार्यतच तत्रास्मदादीनांकाचितिप्रसीदतामात्याह महाप्रसादतामिति पिंच सतामयंपतिः येमगवत्येवसतिगुणेषुप्रविष्टाः गुणद्वाराभगवदाश्रया तेषांतुपतिरेव अन्यान्प्रत्यौपचारिकंपतित्वं युक्तपाशा या वसतामेवपतिः सोऽपि मप्रसीदतामितिमावः ननुभगवगुणेषुपृष्ठेषुतत्कथनपरित्यज्यभगवत्प्रार्थनाकुत्रोपयुज्यते तत्राह ॥ २० ॥ - श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तिकृत सागदर्शिना । कि पाना मति विना महात्मानोऽपि विफल साधना विगीता एव भषन्तीत्याह । तपस्विनः मानिनः । दानपगः फम्मिणः । यखिनः कम्मिविशेषाः मश्वमेधाविकारः। ममखिनः योगिनः । मन्त्रविदा मागमीयाः । सुमङ्गलाः सदाचाराः । सुभद्रभवसे इति । अस्या- सियशाषणादेः प्राधाम्यहापनाय ॥ १७ ॥ मनिमम्प्रेनापि केवलेन युक्काभेत पापात्मानो विगीता अपि कृतार्या भवतीत्याह। किरातादयो ये जातित एष पापाः अम्ये ये कर्मत एवं पापाते व शुध्यन्ति । यहपाया वैष्णवा एवं गुरुवेनामयाः येषां ते तयाभूताः मन्तः इति सद्गुरुचरणाभयमाणैव माविमर्मयां सकाशात पापिनःशुध्यन्तीतिप्रारम्धामारग्धपापनाशकरवं मकेमेजितम्।तथाहि किरातादीनामशुशी दुआंतिरषकारणम् मयत पाप तनपारधमेव । शुष्यतीति शुखमयानुपपस्या जातित्वमाशे दुर्जातिस्पस्य नाशायमानुपपस्या मारग्धपाप- माजीसम्बन पा स्यापिते तखातित्वेन यदाधावन्ते सव्यवहारतएव, ननुतन परमात इतिषम्। माध्यषियी शिक्षाधीगुरु मामलिया जातिदिः इति से जास्सिदेनिरात व तारजतिको भकिमुपदेया इति विधि प्राधः । यते चैका- २६]

·यदयभियानसमाधितीतया विषाऽनुपश्यन्ति हि तस्वमात्मनः ।
वदन्ति चैतत् कबयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान प्रसीदताम् ॥ १४ ॥
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताऽजस्य सती स्मृति हदि ।
खलक्षणा प्रादुरभूत किसास्यतः स मे ऋषीणामृषभः प्रसीदताम्
।।
भूतैमहद्रिय इमाः पुरो विभुर्निर्माय शेते यदमूषु पूरुषः ।
भुङ्क्ते गुणान् पोदश पोड़शात्मकः सोऽलीष्टाखिलविवासि मे ॥ २३ ॥
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे ।
पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥
एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते ।
वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मनः ॥ २५ ॥
इति श्रीमद्भागवत महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चैयासिक्यों
द्वितीयस्कन्धे पुरुषसंस्थानुवर्णनं नाम
चतुर्थोऽध्याय ॥ ४ ॥
श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तित सारार्थदर्शिनी ।
शे-त्रियः शुद्राइयथापि तेऽनुकम्प्या मधारशाम हत्यत्रादिपदेन दुर्जातय एघ लश्यन्ते । अनासम्भावनाविसापारिहामाह
प्रभविष्णय इति । एषाप्येका भगवतः प्रभुता स्वाभाविकीमात्र युक्तियोजनीयेति भावः ॥ १८ ॥
एवं इलोकदोन व्यतिरेकान्वयाभ्यां भक्तिमतामेव सर्बोत्कर्षमभिव्यज्य परेषामप्ययमेव प्रतिस्वार्थसिदये उपास्य इत्यासः
प्रसिद्ध एषः अधीश्वरः आत्मवता बानिनां योगिनाञ्च मात्मा मात्मत्वेनोपास्यः । प्रयीमयत्वादिविशेषणैस्ततम्मागेंणोपायरयम् ।
न च कैरप्येष ज्ञातुं शक्य इत्याह । गतव्यलीकैः निष्कपटैः वितक्यमेष न तु निश्चयेन सातुं शक्यं लिङ्ग लक्षणमपि किमुत लिगर्म
म्वरूपं यस्य सः । सकपटानापारमवादिनां का वातेति भावः ॥ १९ ॥
सद्यपालकत्वमाह श्रिय इति । तत्रापि विशेषमाह पतिः गतिश्च प्राप्यच अप्रकटप्रकाशे सः यादवरूपत्वेनेत्यर्थः ॥ २०॥
श्रीमच्छुकदेवकृत सिद्धांतप्रदीपः ।
नपाखिनः कृच्छादितपोनिष्ठाः दानपरायज्ञादिमिषणासर्वस्वत्यागिनः यशस्विनः यशोऽर्थे शुभकारिणः मखिनः निर्जितकरणा:
मंत्रविदः मंत्रार्यज्ञान पूर्वकतजपपराः सुसंगलाः सदाचारपगः । यद्यस्मिन् तप आचर्पविनाक्षमतपआदः फलमविदंतिमप्राप्नुवंतिका
यस्योपाध्याः भागवतास्तदाश्रयाः सन्तः किरातादयोयेपापाः पापजातयः भन्येचयेकर्मतः पापास्तशुद्ध्यंति तस्मैप्रभविष्य
प्रभवनशीलायनमः ॥ १८॥
मएपअधीश्वरः एपसर्वेश्वर: प्रधानक्षेत्रापतिर्गुणेशः इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धः भगवान् प्रसीदताम् कथंभूतः गतष्यलीगतदोषः प्रम-
शिवादिभिः पितय उपासनार्थलिंगचिन्हंयस्य सः एतदप्रेमफुटीभविष्पति पुनः कथंभूतः प्रयीमयः तपोमयम कंवलासमाराध्यः
तसदाश्रमधर्मफलदइत्यर्थःतात्रयीमयइत्यनेनत्रयीप्रतिनिहोत्रादिगृहस्थधर्मेण धर्मम यात्यमेनाप्रमचारिधर्मेण तपोमयात्यनेमानमधर्म-
म्यतपः प्रधानत्वातनच भाराध्यः तायेज्ञानभक्तिसम्पन्नास्तान प्रतिषिशेषमाह आत्मात्मयतामिति आरमाश्रीभगवानुपास्पतवावियतयां
संषां महताम् आमा आश्रयः ॥ १९ ॥
पतिः पालका गतिः सर्वापत्सुरक्षकः ॥ २० ॥
भाषा टीका
पस्वी दानपर यशस्वी मनस्वी मंत्रयाले सुमंगल ये सब निक अर्पणविना क्षेमको नहीं प्राप्त होते हैं उन सुमद्रमषा भगवानको
नमानमः ।। १७ ॥.
किरात हूण अन्ध पुलिंद पुक्कस आभीर कंक पवन सैस मौरभी पापजाति सप जिनके भक्तों के भाभय से शुरु होनात उम
प्रभविष्णु भगवान को नमस्कार है ॥ १८ ॥
वह भात्मशानियों का आग्मा अधीश्वर प्रयीमय धर्ममय तपोमय और गतष्यलीक (निष्कपट ) मज,शंकर, भारिता तिचे
लिंग भगवान प्रसहोमी ॥ १९ ॥
श्रियापति यापति प्रजापति पुद्धिके पति कोकपतिपरापति मधक भार सारवतों के पति भोर गति संग पूषों के पति
भगवान मुसपर प्रसन होय ॥२०॥

·श्रीमा अवसरमा परिति मायाम् । बस्थामचोरनिया समाधिस्तेन धीतका कोधितवा । पथा साप मुसारंण सगुणनिपुणादिः बहादतिमा चामतील॥१॥ शिव पुर्ण कल्प दो मास दिसती मधिषि पतिवितायता मोरिता सती सरलती सस्य मुखतः किस प्रादुर्भूता खामिकक्षबानि शिक्षाबुक्कानि यस्याःसा । प्राणानप्रदानाम इपमः भेष्ठः ॥ १२॥ पानी सरसः मोजमाहादिनी महावितोमा प्रावते रतैरिति । स मे पांसि भली मारोतु । भन्याय बब सामन्येनालद्वारासम्भवमाशा तस्यान्तर्यामितामाकिरोति । यो महानिर्भूतैरिमाः पुरः शरीराणि मृष्टा अमूषु पू तमिल तमा शंकासति । मा पुरुषसमान्या प्रमाणपति यद यस्मात पूरुष इति । अतएव यः एकादशेन्द्रियपत्रमहामनरूपण पाइश मुबानमा धुरके प्रकाशपति पासपति वा । तदा स्वात्मनेपदमार्षम् । तत्र हेतुः यतः बोदशामामारमा चयिता कार्य कः। मला-जीवत्वमुच्यते प्रार्थनाविरोधात ॥२१॥ भीमा नमस्करोति मम इति सौम्याः भवाः । अस्प मुखाम्बुरुहे भासपो मकरन्दस्तम् ॥ २४ ॥ इदानीं प्रभोत्तरतया ब्रमनारदसंबादं प्रस्तोति पतदिति । उत्पत्तिसमय पाहा गर्भे यस्थ । साक्षात् हरियंदाह ॥ २५ ॥ इति श्रीमद्भागवतभावार्थदीपिकायां द्वितीयस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ श्रीराधारमणदास खामि घिरचित दीपनास्य ताटप्पणी। [नमस्तस्मै इति ॥ भगवते अतीतामागतादिशामवते । तयाच विष्णुपुराणम्-उत्पत्ति प्रलयध भूतानामागति गतिम । बनि विद्यामविधान स वाग्यो भगवानिति ॥ वासुदेवावतारत्वात् वासुदेवः तस्मै । यद्वा मुदवं शुद्धसत्त्वं नयांगात् वासुदेवः द्विधमाने बति टण् । इति व्याख्यालेशः ॥ २४॥ २५ ॥ श्रीमद्वीरराघवाचार्यकृत भागवतमिद्रका । झानप्रवत्वेनसतांपतिम्धमेवव्यक्तीकुर्वन्तत्प्रसादंप्रार्थयति यदित्याविद्वाभ्यां यस्यांप्रेरभियानमेषसमाधिस्तनधौतयाशोधितयाधिया मात्मनः तत्वंयाथात्म्यंकषयः स्वयंपश्यतिमामति अन्येभ्यश्चयथारुचंयथामतिरुप्रतिभावदंतिखउपदिशतिवंत्ययः सभगवान्मुकुंदाममा प्रसीदताम् ॥ २१॥ किचनचोदितेति पुराकल्पादीजस्यब्रह्मणः इदिस्मृतिमृष्टिविषयांस्मृतिवितन्वताविस्तारयता नपरमात्मनाप्रचोदितासंबोदिता सरखतीत्रयीरूपाखलक्षणावरविशेषादिवसाधारणचिहवीमास्यतःमुखतःप्रादुरभूरप्रादुर्भूतवतीसप्रचोदयिता ऋर्षाणांहानप्रदामा प्रष भः श्रेष्ठ मेप्रसीदताम् ॥ २२ ॥ इदानीभगवानेवस्खयाचांप्रतिपाद्यःस्थादितिप्रार्थयते भूतरिति मभगवान्मेवासिमलं कृष्टिालंकरोतुप्राप्तिपायरयादित्यर्थः पाचांभग. पत्प्रतिपादनमेनह्यलंकारः यथोक्तंतवाग्यिसर्गोजनताघ्रविप्लवइत्यादि ननुभवतोधार्यमाणानांनानाधिशब्दानांक/सएवप्रतिपायास्यादि. 'यताह महद्भिर्भूतैर्महदादिथिव्यतर्भूतैरिमा:पुर पुराणिशरीराणिनिर्मायविभुःस्वयंत सजीवांतव्यापनस्वभावःअमूप्वः सुपुर्दशेत अन- रखपूरुषःपुरिशयनात्पुरुषशब्दघाच्याअवतिष्ठतेनकेवलंशतेकिंतुलीलारसमप्यनुभवतीत्याह पोडशगुणानशब्दादिविषयाच पंचधागादि ध्यापाराम् प्राणादिषायुक्ती:पंच एकंमनसोगुणसंकल्पादि एतानषोडशगुणाम्खयंषोडशात्मकः एकादशेंद्रियपंचभूतात्मभूतः कलीला समनुभवतीत्यर्थः जीवांतर्यामित्वेनगुणान् गृकताभगवतागुणग्रहणंलीलारसः जीवस्यतुकर्मायत्तभोगतिभावः पदधारिनामरूपा पांपरमात्मपर्यंतस्था मतास्मसर्पषधसांप्रतिष्ठायत्रशाश्वतीतिन्यायेनमचसांसपथविषयास्पादितियुकाप्रार्थना ॥ २३ ॥ पभगवंतनमस्कृत्याथखगुरुपितरंचव्यासनमस्करोति एतदेवेति ध्यासस्थाऽपिवासुदेवावतारवाहामुदेवायायुक्तिवेधसेसर्वहायसी पास्तक्रियामानमयंयम्मुखांबुरुहासयन्मुखांभाजेयोमकस्वतंपपुःतस्मैनमइस्पन्धयः ॥ २४ ॥ एवंगुलदेवतनमस्कृत्यमकतप्रश्नस्यउत्तरमवतारयितुतस्यांप्रदायिकरवसूचनायनारदहिरमयगर्भयोःप्रसस्पतिरसंवादयति पतविति वयायस्पृष्टमतरेषानुपृच्छतेनारायवेवायस्यगर्भः अंतः स्थः सवेदगर्भः चतुर्मुखः मध्यधात् किमित्यतमाहहरिमंगमामात्मनःसारमै बाह भगातुर्मुखावयाह सपनारवायतवाहतदेवाइंभवतेमध्यधास्वामीत्यभिप्रायः ॥ २० ॥ इतिश्रीमद्भागवतद्वितीयस्कन्धे धीरराघवकृतीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ श्रीमद्विजयध्वजहत पहनावली । उत्तापजातनिवकिंप्रमाणपामातुशायमितितमाह यांनीति कारस्पनानिवृत्तविषयसंस्कारस्मरणमभिध्यामनिवृत्तविषयसंस्क रोसिमवाताव्यासमाधिः परमिविषपाश्चाताभ्यांचौतथानिर्णिकाविनाकाममलयाधियामारममःपरमात्मनस्तस्वमनुपश्यतिहियस्मात स्मात्तदर्शनंप्रमाणे ॥राष्ट्रापययायपारुधिशियादिभ्यस्तत्तत्वंषरन्तिचेत्यतस्तदुपदेशशास्रणमातुंचशक्यमित्यर्थः ॥२१॥ प्रमोसरस्वतीचतुर्मुसारिणसामाभीसाधनंभवतीत्यभिप्रायेणाह प्रचोदिति पुरासर्गादीमजस्याऽऽपरनामोजातस्यचतुर्मु- सस्वादिसतासर्वश्चतनेभ्यउत्तमांस्पितिसनियमलक्षणांवितन्त्रतासंस्कारोडोपद्वारेणविस्तारयतायेनमगवताप्रचोदिताप्रेरिताखलायाख असानियत्वाग्यलक्षणासम्पनियांबवषसंगायलयावा सरस्वती बागनगारिकपातस्यास्यतास्यवतुण्यात्मादुरभूराव्यका. ऽभूत् पत्यापोनिर्गतावेदास्तषषकचतुझ्यारित्वादेख शीणांनाबानिनामृषभोकामप्रदः परमवागीश्वरीपतिर्नारायणोमेप्रसीदतां प्रसनो मतिपकिस्पर्मनसभुमाहिसंचाई यति पातिवादयोःकिलेतिपावः पम्पुराशाप्रबंधेऽअधिकतनाजस्यममपिलमहस्य पराशरस्पारिसतीबानोपदेशलसणास्थितिषितम्बतायेनध्यासेगमबोदितासंक्लुताखलक्षणाखयोरखसगोदिवशलक्षणासरमासीभागवत.

·"
भीमरिमाला
हिनावावस्याऽस्यताप्रादुरभूत समीणामपभोधासोप्रसीरतामित्ववातिमपितामहावावितितमुखीमाग
पुरेतिष छागेविपणीहरबजास्यतोजस्यविष्णोःसतीस्थितिषितम्बादि लोकस्येतिपातिक २९॥
इदानी हेंद्रियाविप्रवर्तकंहरिप्रसादयति भूतरिति गोविष्णुहनिम्बोलतापविण्यादिमिपुधारिणिनिर्माणामाबाबाविस्पैः
श तेतियत्ततपण्यापुरुषःपुरिशयनयोगेनपुरूषनामा । "तस्येवमंशिर"इतिश्रुतेःगोलकारमकवेहम्बाप्तस्वाहापोशायकएकादिपपंच
भूमव्यापीषोडशगुणानशब्दादिविषयसारान के न दुःखानिसमगवान विषयपुराण्याकामस्वयंस्पतीक्षानीतिकानि
कुर्यादित्वन्धयः ॥ २३॥
इवानीभक्त्यतिशयमदेवकीनंदमकटाक्षांकृत्यनमति नमाति सीम्पासामसोमाही प्रमादपोवाममयज्ञानात्मयस्यहरे,खाधुन्हादुत्व
मामधमनुपपुस्तम्मेवेधसेकषामुदेवायभगवतेनमः सौम्या उबवादयोमानमयंयमुनामारहासपुस्तस्मेवधर्मसापर वाद-
वायशीरयनमानिया सौम्यानारवादयोहाममयंज्ञामप्रतिपादक भागवतपुराणनामवरमुखांभोगासपंपपुस्तस्मैवधवेचतुमुंगावनमः
कीरशायवासुदेवायनारायणपुयशोरेःपुत्रः शोरिरितिषतसौम्याः म्यासादयस्तस्मैवेधसेविधिपुनाबमारवायचासुदेवायचासुषमकाय
सौम्यापेशंपायनादयः तस्मैवासुदेवायचासुदेवाचतारायव्यासापनमःवेधसभारताविशालको २४॥
म्वाभीयानाप्रमाप्रायित्वासांप्रमंपरीभिप्रभंप्रतिषक्तमुपक्रमते एतदेवंति हरिरात्मनः सत्ययपुराणामाह आत्मभूःपरमारमपुत्री
वेदगभांब्रह्मातदेतत्ममितित्वत्प्रश्न प्रकारेणापुरतेनारवायाश्यधादित्यम्धयः अर्थव्यत्यासांमारतीषशादः पातं मयति माहामारपणे
नब्रह्मगप्रोक्तं ब्रह्मणानारदाय नारद नव्यासायच्यासनमवंतवत्वतप्रमपरिहारत्वमवस्यार्माति॥२५॥
इति श्रीमद्भागवतमहापुराणेद्वितीयस्कंधेविजयध्वजकृतीका चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
श्रीमजीधगोनामित क्रमसनमः।
नादशानुमये कारगामपन्यम्यसाह यदधीनि । आत्मनः भगवतः तस्वं याथाध्यम् । अन्यदा तु कषयः पगितम्मम्या मपि यथा-
सन्यत्र गमन्तीत्यर्थः । यहा तथाप्यनम्तमहिमत्वात पिकवयो यथात्मप्रकाशमय पदम्तीति ॥ २१॥
अथ नवर्गानसामग्री मम स पवेस्याह । प्रचोदिति द्वाभ्याम् ॥ २२॥२३॥
नम इति टीकायां श्रीव्यामं नमस्करोतीति । पपुरियादिस्वारस्यात् । उत्तरवाक्येन तु चतुःश्लोकीवकारमित्यायाति ॥ २४ ॥
मात्मन इति आत्मानं ब्रह्माणं प्रतीत्यर्थः । २५ ॥
इति श्रीमद्भागवतद्वितीयस्फम्यस्य श्रीजीवगांस्वामितकमसन्द में चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
..
श्रीमछल्लभाषाय्यकत सुबोधिनी ।
दंघ धनुध्याननि केवल भगवन्नामाव्यतिरेकेणापिअघ्र धनुध्यानमांगाघमातपाद्ययस्थानेऽपिसमाधाप्रमालम्मा गोयाममारिति
स्पन भवति तारतमात्मनाभगवत्स्वरुपयाथात्म्यंपश्यति बुद्धिःखमावतोषस्तुप्रकाशिका मास्वाधरणाविषयावरगा। दुत्पनाऽपिनविष
प्रकाशयतिद्रियाणामाघरगोनास्पद्यतएव विषयमात्रघुम्ध्युत्पत्तीकारणात्ममृग्यते ननयत्प्रकारिकावुद्धिडिशिएं जतादिभ्रमानुपपत्तः
अनोविषयमानंपुरस्कृस्यमामप्रचंतरवशातधम्तुनायाथात्म्यमयाथारम्यवाधियति तत्रशुमावस्तुनायाथालयं गृह्णाति अत्रमगध च्छात्रसंघषां
पदाथानांनित्ययातकारणवेनापितरपिव्यकाफियते एकचपदार्थः नजातिव्यक्तिधिमेदकल्पना एकपघघटःमनकधामपति माधिपति
निरोमर्यातच पदार्थानांमषांभगधावात नथाशब्दानांनित्यतातुमरेखामियुक्त कात्यायनादिमियवस्थापितेतिनास्माभिरत्यनिरूप्यते
निस्येशदार्थसंबंधानि निस्ये शब्दे अर्थसंघातिषिचारणं आश्रयामाधेचजातिसंबंधयोःस्थितिकल्पनात्यंताप्रामाणिकरणस्यपक्षाघवयाथा
मथ ज्ञानेशास्त्रतस्ताधगम्यतें अतःएकएषघटाभगवरवादनेकधाभवतीतिमएकथामवतीत्याविभूतिवलात अनुपपत्तीनित्ताखवुशिदोबाद
न्यथाकलपनंनप्रामाकं बहुकल्पनापत्तिच अतएकैकएपरिवहुधापरिमृज्यमानाशोधकद्रव्याणांतारतम्येनमलनिगकरयांशासिर
बहुधापरिमृज्यमानाधिकद्रव्यसंयोगसंघर्षणेननिर्मलाभतिदर्पणवत्तथाभगवरगाविदयबुद्धासंगाज्य संघर्ष क्रियमाणे विवि
पपामोति भंजनाादपुनथाप्रसिस यथांजनविशेषगोलकमंयुक्तततोनिर्मातापि देवामपिपश्यति नयात्रापतिनकाऽप्यनुपपत्तिःमधातुवस्तुमा
याथात्म्यनयोधर्यात दोषावृतस्यात् यथायथादोषनिवृत्तिःतपातयावस्तुयाथात्म्यम्फूर्ति: अतएवमभ्यासमश्मोक्षिकादीमामुपयोगः विषय-
तुदोषोनास्त्येष मुनगंभगद्विषये मात्मविषयच अपमृतपाप्मत्वादितिभुवः तु इति निश्चयन अनुध्यानमामतत्परतयाचितनं तथापित
नापितदात्मकताभयतीतिसमाधिः नतु योगसंबंधी किंध पतदारमतत्वं कमिययावुद्धिनिरूप्यते कविपदमच उत्प्रेक्षासामध्यपोधित
कश्चित्कचिदुरपेक्षत पतिचतथा असोमवाक्याल्लौकिकीतषस्तुयापारम्यस्फूर्तिः किंच भगवाम्मुकुंद माझदाता वस्तुपाचात्म्पम्फतिः
मोझांग तत्वतदेवसंपर्यत यदाभगवान्मोक्षदाताति इच्छापुनःमघ्रधनुष्याननवभविष्यतीति तस्माचःकश्चित्यतीकचितमातुमिति
नभगवानप्रार्थनीयः सकलतस्सिदृश्यर्थ गुणाअपिहाताएषयकव्याः हानसाधनंयांप्रधनुष्यामं मकेवलंतापम्मानमेव किमार्थवाहित
भगवत स्वतंत्रत्वामानुपानमात्रेणतयाकमिच्छति मतमाह प्रसीदतामिति। यपपिभागवत निर्माणेविषयमचारार्थप्रसादोजातपय
तपालामदयपुनर्भनेतू स्वस्यापिरससिद्धार्थ इदानींसामान्यताप्रसादाप्रयिषामस्तोपयोगिप्रसारमायितं अस्थप्रसार
माह ॥२॥

·(९७) श्रीमलभाचार्यकृत सुबोधिनी। प्रचोदितायेति अवश्याईद्रियव्यापारफर्तव्यभगवान्प्रार्थनीयः तत्रापिषाग्विषये नत्रापिभगषदीयमदार्यवाचके यताब्रह्मणाऽपि भगवरपामावधार्थितोमगवान्तस्यब्रह्मयाहवयंप्रविश्यसप्रकाशिको बेदरूपांयागीमास्यतोमिकाशितवाम् अतोभायगुणेषु षतम्येषु नित्ववाययेषतद्भवतीति प्रकते মাসুমানাই नमु यांगन पदार्थान स्मृस्वातहाचकपदाना- मुपनिबंधसंभवति किभगवद्ध्यानेनेत्यताह यस्यब्राह्मण दिसतीस्मृतिचितन्वतेति वाक्यार्यवाक्ययाः नित्यत्वेऽपिपूर्वमनुभूतऽपिस्मरण मावश्यकं स्मरणमात्रंचनप्रमाणमितिम्मृतपदाथांनुभवसहितामापक्षिता योगवद्भगवद्ध्यानस्यापिप्रत्यासत्तिन्धात् मतोऽन्तःकरणप्रथमंस नीभगवानुभवसहिनांम्मृतिपूर्वानुभूतांभगवदीयानांपदार्थानांनिर्मायपश्चातमधहदाभगधारितनभतघेहप्रादुर्भावात पुनर्भगवत्प्ररितापाणी मास्यतोनिर्गना नहिभगवद्भार्यास्खनोहिनिर्गतुंशक्नोति इयमपिवाधिकमयुक्तंत्याशंकफिलेत्याह स्वस्थल अमिघलक्षणांयस्या निस्यत्व ब्रह्मशब्दवाच्यानंतत्वादरूपं अथषा स्वयमेवलक्षणयस्याः वेदानामिदमेवामाधारणचियद्भगवानेयघाच्यानि अत:पूर्यानुभूतस्मरणंतहा गनिगमऽपिसद्रियप्रेरकोभगवानप्रमीयता एवंशब्दानांभगवदधीमत्वनतत्प्रावुभावार्थभगवत्प्रार्थनायुक्तालयाऽपिभगघदधीनइतिअस्मन्मुख निर्गतायांवाचिभगवान्पतिरलंकरणरूपेणाप्रविशनामितिप्रार्थयते ॥ २२ ॥ भूतैमहद्भििित स्थिनिभोगचसयंत्रभगवत्कर्तृकोयनः अताधाचिम्धिसः कृष्णा नांभुक्तामिनिकामना यद्यपिविराष्ट्रपुरुषावनथाप्रक्रिया मर्वत्रमिद्धा तथापिपुरुषत्याविशेषात्स्वम्यभगवभगवनवसाधिमितिमापनार्थभगवतएवंदंगरीमतिभिमानाभावार्थवाव्यष्टिष्वपिम मषियमायामाह भूतैमहद्भिःपंचमहाभूतम्घनिमितैरवामा देवतियमनुष्यादिरूपा अमूपुपू'स्वयमवर्शन अन्यथास्वस्यपुरुषत्यमघनस्यात् पुरिशेतातिव्युत्पत्याहियः इदाहशयनननिद्रारूपं किंतुसंभागाथमिव अतएवक्षिणाऽभिद्रः इतरत्रद्राणान्युपाख्यानमतत्परमेघभवति अत्र चसुप्रधानकवलंम्पर्शमात्रमुपभुक्तंकिंतुषोडशापिगुणान् भागऽपिपाडशात्मकोभून्याभुक्तं जडशुष्फरमाभावात् भगवाहिव्यापक आनंदम यश्च तत्रखरुपंगौवस्वरूपानुभवतयारसांनभवति स्त्रीपुरुषाधवयवेपुतथोपलंभात अतःम्वस्थितरमाविभविनम्पष्टभागार्थ भेदरूपमात्मानवि- धायतस्मिन् स्वस्मिनायटेक धाभिन्नःसनअन्योऽन्यम्यरममनुभति दहधारगाप्रयतनभोगव्यासंगाविष्यतीनियुधामथाभुके यर्धाप विषयाःपंच थापिस्वचएवस्थानविशेषेसुम्वविशेषजननातईद्रियपुरःसरंणयोंविषयःमभिन्नतयानिर्दिष्टशनपोडशत्वं यद्रियाणांगांगावं नविषयप्राधान्यं भोगचिदिद्रियायामप्राधान्यकचिदितियागामिंघप्राधान्यं महागजशरीरवत् अत उभयविवक्षयापांडशतिवचनं एवंभगर न्माहात्म्यंसर्वत्रपूर्ण मेवातंभवति अलंकृषीष्टामवामिभलंकरोतु छांदसोदीर्घः नन्धर्वनानात्यमापन्न कथमलंकारार्थप्राध्यंत नत्राह भगवा. निति बहुधचनसप्तार्थाभिप्रायमेइत्यन्यप्रसप्तार्थाभावांघातितः भागवतपघसाथांयतः पवंप्रार्थनामुकास्त्रगुरंव्यासंभगवंतममस्यति नमस्तस्मैभगवतइति वासुदेवातिसर्वमाक्षदानार्थमेवभगवतोव्यासस्यावतारः शब्दरूपांमृष्टिकगीतिपंधसानिमोक्षोपायकथनं व्यासनम कारत्वंवोधर्यात पपुर्शित झानमयंसर्यवस्तुयाथात्म्यक्षानप्रकाशकंभारतादि साम्यातिशांत्यामाननिष्ठयोग्यतामुचिता यस्य मुखवखुरु हंकमलंतत्रत्योमकरंदपवप्रपंचविस्मारकत्वातभासवशब्देनांच्यत माक्षम्यफलत्वात्वतश्चभगवत्यातूमुखासवपदाभ्यांपाच्छाप्रनिबंधपिपण नसूचितं कामिनीमुखामोदेनथोपलंभात् तस्मात्सर्वेषांगुरुत्वाद्भगवत्वापसभायामपिव्यासनमनंयुक्त पधंदेवतागुरुनमस्कार कृत्वामहताप्रचं धनतन्निम्पयितुंपूर्वप्रश्न उत्तरमाह ॥ २४ ॥ एतदेवति यद्भवान्पृष्टवान् एतंदवनारदेन पृष्टः आत्मभुम्रह्मा प्रमयवल.पुष्टः घेदागर्भयमंतिप्रमागावलापि प्रमेयस्यप्रमागायन विशिष्टषलपुष्टोपि यदाहहाररात्मनहतियाक्शात् ताहशमुखनवतधात्तरमंदहनिवृत्तिभविष्यतीतिपूर्ववत पुन:संदेह प्रनाभावायम्वतानि रूपणं पूर्वमेवकरणानांदोषतारतम्यस्यनिरूपितत्वात नात्रपुनातः साक्षादितिउभ त्रविशंपगा मा मन ब्रह्माये परंपरा कथनंतमध्यवक्तृदोषः प्रमजेतअतएवम्वतः कथनमापनिवारितं दोपाभाचीऽपिप्रार्थनयाशाननयसूचितः अनेन उत्पत्त्यापपत्त्याचविचारद्वयं वक्त व्यवनप्रतिभामिति सूचितम् ॥ २५॥ इति श्रीमद्भागवत सुधाधिन्यां द्वितीयस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ . श्रीमद्विश्वनाथचक्रवस्तिकृत मागदर्शिनी। स भीकृष्ण एव मे ज्ञान प्रदो भवधिति प्रार्थनां व्य अर्यात । यदघ्रशारभिध्यानमेघ समाधिनतु ततोऽन्यम्तेनधितया । चकारस्त्वर्थ । कवयस्तु स्वपाण्डित्यालेनैव यथारुचंस्थस्वरुच्यनुमारण एतत् परमात्मनस्तत्त्यं स्मरूपं साकारं निराकार घा जीनामस्वरूपम् अणु- प्रमाणं सर्धगतं वा, या एतत् विश्वं मिथ्यैव सत्यमेव नियमवत्येवं वदन्ति युक्त्या प्रतिपादयन्ति न तु तेषां धाधता अत आत्मन- स्तत्वं न पश्यन्ति ॥ २१ ॥ यथा बह्मणो मुखावेदं प्रवासयामास तथा मन्मुखात् स्वलीलाकयां म एव प्रवनयवित्या शाम्त । येन प्रचादिता प्रेरिता सरस्वती वेदरूपा अजस्य वह्मणः आम्यतः प्रादुरभूत् । येन कीरशंन पुग कापादा अजस्य तम्य दि मती स्मृति विनन्धता प्रकाशयमा । सरस्वती कथम्भूता स्वं श्रीकृष्णं लक्षयति उपास्यत्वेन दर्शयतीति सा । यदुक्तं भगवत-मयाऽऽदी ब्राह्मण प्रोक्ता धम्मों यस्यां मदात्मक इति ॥ २२॥ इवानी मचामु स्वसृष्ष्वेव स्वस्थित्येव श्रीजनालादिनीं शृङ्गारकरुणादिग्सध्वनि गुगाालकारशाभां करोत्वित्याशाने भूतैरिति । स मे पचांसि अलरीष्ट तेषु स्वयं निवसन्मलकरंतु । यथा मनुष्यादिशरीराणि मृष्टा तेषु स्वयं वसव तानि मफला- करोतीरयाह । यो महद्भिर्भूतैरिमाः पुरः शरीराणि मृष्ट भमूषु पूर्घ अन्तर्यामितया शते वसति । अत्र पुरुषसमास्यां प्रमाणार्यात यत यस्मात् पूरुप इति । मतएव एकादशेन्द्रियपअभूतरूपान् गुणान् भुक्तं निर्लेप एव रटवास्यादयति । अत्र पणा मदचमामाप गुणानास्वादयन् प्रसीदरिवति भाषः । षोड़शानामारमा चयिता स्थार्थ कः । तेन शरीराणि निरात्मकानि , यस्त्रालङ्कारातिय सम्बपि सद्भिरस्पृश्यामि यथा तथा मचांसि तद्विनाभूतानि मा भवन्त्यिति भावः ॥ २३ ॥ [२५] ·. (९८) भामागवतम्। (चतुर्क) श्रीमद्विश्वनाथचक्रतिकृत सारायंदर्शिनी । गुरुं भीव्यासं नमस्करोति वासुदेवाय तदवताराय । बधस शासकरें। यम्मुखवाङमकरन्दम् । यद्वा वासुदेवाय कृष्णाय | सौम्वाः कृष्णकान्ताः । मानमयसित नृत्वगीतवाद्यकलाधैदग्ध्यरसालकारादिशानं सर्वता विलक्षणमशिक्षितमपि यं पीत्वैव प्रापुषय मपि तदनुगास्तत्तदाप्नुयामवात भाव इति रहस्यम् ॥ २४ ॥ इदानी प्रश्नोत्तरतया ब्रह्मनारदसंवादं प्रस्तीति एतदिति । उत्पत्तिसमये एव बंदा मम्) यस्य। साक्षात् हरिर्वदाह । मात्मनः मारमा प्रति ॥ २५॥ इति मारार्थदर्शिन्यां हर्षियां मक्तचेतसाम् । द्वितीयऽत्र चतुर्थोऽयं सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥ ४ ॥ श्रीमच्छकदेवकृत सिद्धान्तप्रदीपः । यस्वांघ्रधनुध्यानमवममाधिम्तेननिमलयाधियाआत्मनःभगवतम्तत्त्वं याथात्म्यंकवयः क्रांतदर्शिनः स्वयंपश्यतिएतदवसष्टमात्मनस्तस्वं. शिष्यभ्यः वारुचरुवातभातामनातक्रम्यवदति समुकुंदः ममद्यप्रसीदनाम् ॥ २१ ॥ पुरकल्पादोयनअजस्यविरंचेः दिमतीपूर्ववत्मृष्टिविषयांम्मृतिवितन्यताविस्तारयताप्रचोदितासरस्वतीचंदरूपावाणीस्खलक्षणाखा- निशिक्षादानिलक्षणानियस्याः माआस्यतोमुखतः प्रादुरभून्सऋषीणांमंत्रद्रष्ट्रणामृषभःश्रेष्ठःप्रमीदताम् ॥ २२ ॥ अथवभावतएवभगवदगुणम्वरूपादिप्रतिपादनरूपपरमगुणयुक्तानांम्वघाचांगारकरुगादिसौंदर्यप्रार्थयते भूतरिति मविभुःमत्रमय कतुममर्थः मेघचामि अलंकृषीष्ट अलंकगंतु घिभुत्वंप्रतिपादयति महर्भिनेः महदादिविशेषतः रमा:पुरःशरीरिणनिमायपृष्ठा अमूपुश्रा- सुपुरीषु अंतयामितयाशतेषमति अतएवपुगशयनात्पुरुषति नचकंघलंशकितवानन्यभक्ताप्तिान एकादशेंद्रियपंचभूतरूपान्गुणानभुक्तं अनुभवांत यतः षोडशानामात्माअंतरात्मास्वार्थकः अननभगवतः कर्मायत्तभातृत्वनास्तीतिसूचितम् ॥ २३ ॥ मुम्बाम्बुरुहय आसामकरदस्तसीम्या स्निग्धाः शिष्यापपुः ॥ २४ ॥ हेगजन्वयायत्पृष्टमतदंविच्छतनारदायबेदागर्भेयस्यसः आत्मग्रंमाअध्यधात् ननुतेनकुतोहातमित्यतभाह साक्षाचदाह हैरिरा- त्मनहति ब्रह्ममेयद्धारभ्यधाब्रह्मानाग्दायतदहंतऽभिधास्यामीतिभाषः ॥ २५ ॥ इति श्रीमद्भागवतसिद्धांतप्रदीपेद्वितीयस्कंधये चतुर्थोध्यायाधप्रकाशः ॥ ४ ॥ -- भाषा टीका। जिनके चरण कमलके ध्यानकी समाधि सं धीत बुद्धिवारा भक्तजन आत्मतत्वका दस्रते है और विजन इस तत्व का यथार्थ दर्शन करते हैं वह मुकुंद भगवान मुझपर प्रसन्न होय ॥ २१ ॥ मृष्टि के पूर्व ब्रह्माजी को मतीस्मृति विस्तार करते हुए जिन भगवान ने हृदय में प्रेरणाकी हुई मरम्वती म्बलक्षणा ब्रह्माजी के मुखम प्रादुर्भाव हुईथी वह ऋषियों के ऋषभ भगवान प्रसन्न हो ॥ २२ ॥ जा भगवान महा भूतोंसे इन शरीरों को निर्माण कर विभू होकरभी पुरुष रूपम इन पुरोमें ( शरीराम ) शयन करते हैं, और घोड शात्मक पड़श गुणोंको भोग करते हैं वह भगवान मेरी वाणी को अलंकृत करै ॥ २३ ॥ उन प्रान मय यास स्वरूप भगवान घासुदेव को नमस्कार है कि जिनके मुख कमलसे निःमृत ज्ञानमय आसव का सौम्य ऋषियों नपान किया है ॥२४॥ हे राजन् पूछते नारदजी से आरम भू घेद गर्भ ब्रह्माजी ने भी यही कहाथा जो साक्षात् आत्मा हरिने उनसे कहा है ॥ २५ ॥ द्वितीयस्कंधे चतुर्थोऽध्यायः ॥

·(अध्यायः)
हितीपस्कन्धः।
पञ्चमोऽध्यायः।
नारद उवाच। देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज ।
तदविजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
यद्रूपं यदधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं प्रभो ।
यतसंस्थं यत्परं यच्च तत्तत्त्वं वद तत्त्वतः ॥ २ ॥
सर्वं ह्येतद्भवान वेद भूतभव्यभवत्प्रभुः ।
करामलकवविश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
यविज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मकः ।
एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
श्रीधरस्वामित भावार्थ दीपिका।
पञ्चमं नारदनाथ पृष्टः मृश्यादि धक्त यमः ।
हरीला विराट्मृष्टि कालफर्मादिशक्तिभिः ॥०॥
नारदाय विच्छते वेदगर्भोऽध्यधादित्युक्तम् । तत्र नारदप्रश्नमा देवदेवेति । हे भूतभाषन । अतएव सम्प॑षां पूव्यंज अनाद ।
हायतं अनननति शानं ततसाधनं यत् तत् बिजानीहि विशेषण झापयेत्यर्थः । कथम्भूतम् आत्मतन्नू नितरां श्यते यन तत् ॥ १ ॥
उपलक्षणभूतं विश्व मेवात्मज्ञानसाधनम् मतस्तद्विशेषं पृच्छति । यद्पं येन रुप्यते प्रकाश्यते । यदधिष्ठानं यदाश्रयम् । यतः येन
मृष्टम् । यत् संस्थ यस्मिन् लीयते यत्परं यदधीनम् । यति यदात्मकम् । स्वतः सत्कारणतो वत्यर्थः । तस्य तनुं याथाय तनुतो
बद॥१॥
न जानामीति न च धक्तव्यमित्याह समिति । भूतं जातम् । भव्यं जनिष्यमाणम् । भवत् जायमानम् । तपां प्रभुयंतः। अती
विशिष्टन मानेनामित निश्चितम् ॥ ३ ॥
भास्तामिदम् बादी तावत् स्यामेव कथय इत्याह । यतो विज्ञानं यस्य कस्तव विज्ञानद इत्यर्थः । यदाधारः कस्तबाधयः । यतपणे
यवधीनः । यदात्मकः यत्स्वरूपः । एम तु त्वमेव स्वतन्त्रः परमेश्वर इति बुद्धिः । तव तपश्चरणन तु पराशया पृच्छामीत्याह
माश्चतुर्भिः । एकः भसहायः ॥ ४ ॥
धीराधारमगादास गोस्वामि विरचित दीपनाल्य तहिप्पणी ।
॥१-११॥
श्रीमदीरराघवाचार्यकृत भागवतचान्द्रका।
नारदायविपश्यतेवेदगर्भोऽयधादिस्युक्तंतत्रनारदप्रश्नमाह देवदेवेति हे देवदेवहेभूतभावनभूननाएः भतएव ह पूर्वजमात्मतत्वस्य.
निदर्शमितरांप्रकाशकंयशानंतद्विजानीहि भंतर्भाषितणजथः विशेषेणापयेत्यर्थः । १॥
दई कार्य जगदूपं यस्यरूपयदात्मकमित्यर्थः भनिमित्तप्रमः यतःमध्यतउपादानभूतात्मृर्षयदुपादानकामिति भावत् यदधिणानं
• यत्संस्पंयापरमितिचबहुग्रीहिःयःमाधारोयस्थतपदधिष्ठानंयदाधारकमित्याधारप्रमः यस्मिन्संस्थालयोवस्यतत्यत्संस्थमयलयाचारप्रश्न:
पत्परंयवस्मात्परोधिलक्षणःतयत्परंपराधी मत्यर्थः यषयहप्यन्यपदुपकरणवाहिकमस्तितत्तत्वयाथात्म्यतत्वतोवदस्यर्थः ॥ २ ॥
मजानामीतिनवक्तव्यंइत्याह सर्वमिति यत्पृतदेतत्सर्वभवानेयजानाति कुतात्यतमाह भूतमध्यभवत्प्रभुः भूतभविष्यतिमानकाली
महत्मवस्तुजातस्यप्रभुरुत्पादकः किंचतवत्वयाधिश्वजगतषिधानेनभगवप्रसादलयबानेनावसितंनिभितंकरस्पामलकरत् जगद्विषयः
प्रभाकृतः॥३॥
भास्तांताबदिदंत्यामेवस्वकषयेत्याह परिहानाति यस्मिन्विषयेतषषिधाममस्तीतिसप्तमीपवीहिः यतोषिक्षानंयस्ययहिनामस्तषविज्ञा
बनाकातिवा पराधारायभाधारोयस्थसाकस्तषाभयः यत्परायःपरोयस्यसःकस्तपस्वामीयवात्मकः यमात्मायस्यसः कस्त्वदात्मत्यर्थः ।
ममतुत्यमेषखतंत्रः परमेश्वरइतिभासितपश्चरणेनतुपरशंकपापुष्यामीत्याह साश्चतुर्भिः एकमसहायः भात्ममाययामात्मनः संकल्पेनभू
:पृषिष्यादिभूतैर्भूतानिदेवारीनिभूतानिमजासिस्वामितिशेषः ॥ ४ ॥

·( १००) भीमद्भागवतमा (अध्यक) का धीमद्विजयध्वजकृत पदारनायली । अम्मिन ध्यायेदगर्भनारदास्यायिकाकथनव्याजेनग्रंथादीप्रतिक्षातंजगजन्मादिकारणत्यलक्षातदेकनिष्ठमितिमप्रपंच प्रतिपाद्यते तत्रा दानारदप्रभप्रकारमाह देवदेवति यदशानमात्मनःपरमात्मनस्तत्त्वं नियतत्यान्मतत्वनिदर्शनंतमानमाथिमाहिविज्ञापय आरमब्रह्म गोस्तत्त्वज्ञानमहान्विशेषोऽस्तीनिभवस्यपरमेश्वरप्रसादमतगणपागाईद्रियप्रवृप्सिरपिपिपरीताभयनीतिशास्वातंत्र्यस्य ब्रह्माकर्ताऽहं करणमि- निफरम्यधिवनयाव्यत्यम्याक्त जायब्रह्मभेदोहरेःस्वातंत्र्यनारदस्यफरणत्वमिनित्रयं व्यत्ययार्थः तदुक्तं व्यत्ययाभदस्वातंत्र्य फराष्यिति॥ १ ॥ जयपृच्छति यमिति इदविश्वंयम्यरूपमिधरूपननुसाक्षापंचिन्धनसत्वनवसाहश्यात शत्याच नदुनं तद्वशत्वादिरूपहरनवम्ब कपतइति योऽधिष्ठानमूलाधारांयम्यतपदधिष्ठानंनत्वारोप्यमायासर्पस्यरज्जुबदाधष्ठान अधिष्ठानमितिप्रोक्तमूलाधारविचक्षणारिति इदंयतः मृष्टमंभूनं यतोवाइमानिभूमानिजायंत"इतिश्रुतः पीठवम्मिन्संस्थासस्थानंगस्थत धत्संस्थे । यस्थितंयंत वस्तुसंस्थानंनदीरितमितिच पूर्यप्रथिवीयत् अवतुपाठवदिनविशंषान पुनरुक्तिः यःपरोयम्माजगतस्तद्यत्परं। हरि:परोऽस्थजगताह्य व्यक्तादेचकृतम्नशइति यम्मात्संस्था मृत्यःमहागंयस्यनत्मणं यनपरंपालनंयम्यतत्परं यनजातानिजीतियप्रयंत्यभिसंविशंतीनिया यशयदर्धानंच यदधानायम्यसत्तातन दित्यवभगयनाति विभेदविद्यमानविमियानित्यम्वरूपनातिच स्याहस्तत्त्वतधतोयथावदेत्यन्वयः ॥२॥ ममवक्तव्यांशभवतीज्ञानमाम ग्रीविद्यतइत्याह ममिति हिशदेन प्रजापतेनन्धरेताम्यन्यइत्यादिश्रुतिप्रसिद्धियोतयति समेतदिनि प्रतिभा भूनादिप्रभुगिनिहतः हातिव्यानिदर्शनं करतलामलकादतिनिदर्शनाथ ज्ञानेनिनिगममम ॥ ३ ॥ नेतत्मामान्यज्ञानकिविशिएमवहरिप्रमादायसवादिनिभावनाह यदिज्ञानइति यम्यप्रमादाद्विशान यग्यनयमवयहि ज्ञान: य आधाग यम्यमतथा यापगेयम्माम्पतथा यात्मास्वामीयस्यमयदात्मकः त्वंतवात शेषः उक्तादधिकशानुपूर्वपक्षदर्शयति एकःमृजसीत्यादिना एफस्त्वमेवात्ममाययाम्वच्छयाभूतानि चराचराणिधिव्यादिपंचभनेःमृमि ॥ ४ ॥ श्रीमजीवगोस्वामित कमसन्दर्भः । ० ॥ १-३॥ गदविज्ञान इत्यादी नं वदति शेषः । मम तु तत्तपोवेन त्व: भारीत्याह एक इति । ( अधास्ताम् इत्यादिटी कायां त्यामेघ इत्यत्र आत्मानमेव कथयति तु वाच्यम् । ) ॥ ४ ॥ 1 श्रीमदलुभाचाय्यकत सबोधिनी । विमर्शःपरिध्यायःक्रियामनिधायनः उत्पत्याचीपपत्याचतम्राघोऽपिढिवामनः सणांनामिभंदन मूर्नामुनविभेदतः स्लोऽपि विविधम्नमधुर मूविमर्शगो उपर पंचमाध्यायः मापपरमानिकपाकः पुरुषः मनः नियमन शमादित इल्पकानाग्वालाज भाभनिगद्यत एकीभनेप्रवेशननिर्गमादपिविहल: अथवादाता । नारदपृतिकपाट प्रालयमारंदनकियतनवनिगाये आत्मनाना नश्वापिनिगमजनम्यच दयानिधारही पत्ननात्यनरंतन महिनी मटरूपांना सम्माविराजोऽनमुखत्याद्धिविपरीतनघगयने म्धुललिंगविमंद वातनाध्यायट्वयंमतं प्रथमम्गात्तपत्रातून दंतर्यामिम्भव एपर्वाध्यायपीक्षित या फलामुखमाधनिरूप्य पूर्वोक्तम्य माधनस्यचविचारार्थअध्यायपहारंभः नत्रपंचाध्यायमाधनस्यस्थलस पस्य च उत्पत्यानिर्गय उच्यत तमप्रथमनत्यस्यदईयत्वयद न्वतार विशिनाए दवदति अयनमस्कार:प्रार्थः नारदीजिज्ञामार्थप्रवृत्तचंदननमस्कान.नवानित्याशवाह दिवानांदवननद बतागुरु रूपाभवानेवमतिनपृथकनमस्कार कलव्यातिभूचित अस्चिात प्रार्थनाप्रमयममा नपर्यंतमंगन्दा वृत्यर्थ आत्मानमुपदेयातनिश्चगनति म्वप्रवृत्ती तुज्ञापरिशंगमाह मनभाधनति भूतानिभावयत्यत्पाद यांतशोधयतिया म्य यवदान दमें दव्यामिश्या प्रमानजीयान् शुद्धान कल्यापश्चाग्निकाशयतालिशानकत्वं पूर्व जहिपिनः मदहे पूजपवयन । वाम पक्षमाभवानव पूर्वमुत्पन्नः अतःसाकोऽप्य म्यामहानास्तीतित्वमेवप्र प्रध्यत्यर्थः पयंतस्तुन्या प्राध्यमाह ताजानी हीति नदिषा कारं गावंजानाति पयवाभानकिमिति महिछ हनि ज्ञानज्ञानमिानताकज्ञानंआत्मावा आममानाकारांघा भगवत्माक्षात्कारांवा निहितोया प्रवेश हतुवा मनाजनकाथा परोक्षया स्मृति सपंति तनिर्यित्ययाधक्तव्यमित्यर्थः किंच यत्रात्मनत्यस्याधिमर्श विचारोभा यात अनेनाने अंग द्वयमपिपृष्ट कात्मा कितत्वमिति तत्रापिलोकेप्रसिद्धं तत्रभवति किंतुविचारसाध्यमिति विचागऽपिनकव्यातिसूचितम् ॥ १॥ पर्वचत्वारःप्रमःसंपन्नाः फिच नत्व मेदान्पृच्छामीत्याह यट्रपमिति नत्यमनागपितरूपनत्सवम्यापिजगता जन्यत्वात आत्मनोऽपिप्रादु तत्वात्मवस्य नागेपविण्यत्वात् शतम्तम्यरूपंवक्तव्यं यदपस्वरुपयम्य भागपितत्वानागंपित हिमाधिष्टानेभवतः अतःर दधिष्टानम . पिवदे याद यदधिष्ठानमिति लोकपिजगतम्तन्त्रव्यवहागत् तत्त्वानांनतत्यव्यवहागतमूलतत्त्वाभावतभघटतइति जगत:कारमा मार्पितत्वंवद स्याह यतःमृमि दामात वादिविप्रतिपत्त यतोजगजातमिति बिच यस्य यस्मिन्संस्थास्थितियस्य संस्था मृत्यू विमर्शशेषत्वेनजग- नावाप्रश्नः तदातत्त्वश्रद्वयं मृतप्रश्नचतुष्टयं उत्पत्तिस्थितिप्रलया:स्वरूपंञ्चतिद्विपयाः तस्यभाय स्तमिति भगवतीभावोजगदेव आत्मा तुनत् अथवामामान्यतस्तत्वविचायत ननेष.मन कंघाफलिष्यनि यत्परमिति यःपरोनियंतायस्य अनेनस्थितिकता एकपक्षतत्तकम्यार भूमिति फावातत्त्वस्य ग्राहकात्यर्थः रुपहिद्विविधंप्रमाणतःम्यरूपतच तत्रयमितिप्रमाणात यश्चतिस्वरूपतः तत्त्वस्यजगदपत्वभिन्नत्वे पापडंगानिपृष्टानि पतेपभिदानानानंयथातत्वतांशानभवति तथायदेत्यर्थः ॥२॥ यथायजानामितधाज्ञानमस्माकुर्वित्यभिप्रायेणतस्यसर्वज्ञतामाह सर्वातद्भवानदेति अतीतानागनयोञ्जनंनभयिष्यतीतिनस्यकालसा ध्यत्वातकालर पम्तभियंतावाभधावस्याह यथारहघटितायांकंचन उद्दताःमजतिउद्गच्छतिच तथाकाल जगाश्रमजति तत उद्गच्छति ततायः का जाहिरातातिर्माहमर्वजानाति यथाजले बहिरपिस्थितः किंच यांगजधर्मेणापितवर्सवप्रत्यक्षमित्याह करामलकदिति विज्ञानासित विज्ञानस्थिनिश्चितभितिवा आशितमिति पाठेउ तरकासिमपक्षानेनिघोशितं कररिपतमामलफ.फलं प्रतिनकोऽपिसंदिग्धे ॥ ३॥ .. .

·मिति समखिलापमहातिदेहस्मयुम्या मिमन्सोकर प्रविषयक माहात्मयोधकोष पवर्तित सारावाशिमी। पथमे नारदं प्राह तस्थामा मृधिमारमः । सपिराजय तनपारापोभूगरिकल्पनाम ॥ • ॥ सूतानि भाववन्ति पूजन्तीति भूतभावना मीच्यावयः पूष्पंजा मस्मभ्रातरो यस्मात् हे तथा भूत । मात्मना परमात्मजीचारमनो नियर्शनं तत्वज्ञापक पद शाम तत् बिजानीहि विशषेस जानासि ] लोद विज्ञापयति वा १॥ द विश्व पर्ष यदस्य लक्षणं, यदधिष्ठानं पोऽस्याभयः, यतः येन मृट, पतसंस्थं पस्मिन् लीयते, यत्परं यस्याधीम, या पदात्मय याथाय तस्वतोपर। सर्व परमात्मजीवात्मजगहिति निकम् । भूतं पूर्वजातं प्राणिनम् । भव्यं जनिष्यमाणम् । भवत् जायमानम् । तेषां प्रभुषत वो विधिनाननावसितमवगतं करस्थम् आमलकफलमिव ॥३॥ प्रास्तामिदम मादौ सावत त्यामेष त्वं सूहीस्याह । यविज्ञानः यतो विज्ञानं यस्य सः यस्तव विज्ञानप्रदः । यहाधारो यस्तवाश्रयः विपर बस्व स्वमधीम; । यदात्मकः यस्तवारमा । मम तु त्वमेष स्वतन्त्रः परमेश्वर इति बुद्धिः । तव तपश्चरणन पराशाया पृकामी पसाचतुर्मिः । एका मसहायः॥४॥ . श्रीमच्छुकदेवकत सिवान्तप्रदीपः । सातिभीबमोपदेशवकुंतावत् श्रीनारदप्रभानाहरषदेवेति मारममस्तस्वस्यनिदर्शनम् प्रकाशकम् यशानंतद्विजानीहिविशेषतो अतापितविजयः ॥ १॥ रिवियोगमप्यतेप्रकाश्यतेयत्प्रकाश्यम् थदधिष्ठानम पदाधारकम् पत्कृष्टयनानिर्मितम् यस्मिन्संस्थालयो यस्पतयसंस्थम । निम पचपदारमकम् तत्तत्वतस्यतस्वमुक्तषट्प्रभप्रत्युत्तरबारायाथात्म्यम् तस्यतोवदतिषट्प्रभाः ॥ २ ॥ तुमबासमात्यार पतदस्मत्पूटसर्वभवान्वेषयतोभूतभविष्यवर्तमानानांप्रमुस्तनिर्णयक्षमः तत्रतुः करस्थामलकवाद्विश्वतवार्षिशि जापतितनिधित्तम् ॥३॥ पताविहायस्यसयधिशानः कुत्तोविज्ञानवामसीत्यर्थः यमायोयस्यसयदाश्रयः कस्तवाभयमापारात्यर्थः परपरायवधीमः पमात्मायस्यसयमात्मकः कुस्तवात्मेत्यर्थः इतिचत्वार:समाः महंतुषामेवपरमेश्वरंजामामि यतएकः असहाय लवमात्ममायया बाभूतः पंचभूतैर्भूतानिदेषमनुष्यादीनिमृजसि ॥४॥ भाषा टीका -हरेष ! नुमको नमस्कार है । हे भूत भाषन ! हे पूर्वज ! जो भात्मतत्व का निदर्शन बान है पर निपित होता है जो इसका मधिष्ठान है जिसने इसे सृजा है । जिसमें भय होता है जिसके माधीन है सपत भर्यात पवारमक है उसका तस्व यथार्थ रूप से कहिये ॥२॥ साम्प भवर के प्रभु मतः यह सष (जो मैंने पूज) जानते हैं। मापने विज्ञान से इस विश्व को करामा म जिससे विज्ञान है जो भाप का माधार है माप जिसके माधीन मार परात्मक है पाप मलं ही अप माया रकों से ] भूतों को [ मनुष्य पशु पक्षियों को मृजते ही ॥४॥ श्रीधरसनिक भावार्थदीपिका । पसे पासपति नायनेष पराभवामप्रापयन् । सलमा अमेरहितः । पयोर्यनाभिरारमन एवं प्रतिमाय मुजाति अस्मिन् विपास्मिन् परम उनमम अपरम मय समयमा तत्रापि नाम ममुग्धारिक विपदत्यादि गुबगुल तवापिसाईसव स्थूले यस्मा किनिदपि मम्यतो । किन्तु त्वत्त एसव भवतीति मन्ये।। मासमोसारविकिरण मोऽस्मारपसे मोहपसि । पतः पराण्याम राणति॥ सिक्का वया रिजानीदि विषयवारय. [21 ·प्रात्मन प्रात्मशक्तिमानिरि नाह बेर पर विस्मित्रापर न सम विभी नामरूपगुणैर्भाव्य सवतत् किञ्चिदन्यतः॥६॥ स भवानचरपोरं यसपः सुसमाहितः । तेन खवयंसे नस्त्वं पराका प्रयच्छति ॥ ७॥ एतन्मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं वुध्येऽनुशासितः ॥८॥ श्रीमद्वीरराषवाचायंकृत मागतसन्द्रिका । नानिमशामिभूताभ्यात्मनारनिखस्मिभित्यर्थः खयंनपराभाषयम्स्यास्मा परिभवमप्रापयन् ममोपांत्यपः भाषषोपाय ऊर्णनाभिः सूत्रनाभिः कीटविशेषस्तनदास्मानं शक्तिप्रकृति भवभ्यालमभस्पृष्टभ्रमामृसिपासिसंहरमीत्यर्थः ॥ ५ ॥ एतदेवोपपादयति माहमिति अत्यस्मिन्कारविषयपरमुकामदनिकासमंमध्यमदेवादिनामद्विपदाविपशुशायरस बास्मतनाचेतनास्मोकिंचिदपिधस्त्वन्यतोनवेश किंतुस्वत्तएवजामामीत्यर्थः सहा मस्मिकार्यावनामकपाश्यांसवादि सत्यमानिष्पायचंतनाचेतनात्मककिचिदपिवस्तुदमनमसामिदनिकमिनमुत्कृष्टमितिनजामामीत्यर्थः ॥ ६ ॥ यत्परत्वमित्यादिप्रश्नाकुतःप्रसक्तदस्यत्राहसरति घोरातरेस मशक्यमहत्तपःममधाम्जगलामवान् भगवानितिपादातर मित्यर्थःभसरदाचरतिकृतवान् तेनतपभरणेनकिमस्मादपिपरमस्तीतिशाप्रपासिततस्वनःसंदयसेपरकाप्रदान किए त्यर्थः ॥ ७॥ प्रश्नमुपसंहरति एतदिति हेसर्वासकलेश्वरत्वयाऽनुशासितःशिक्षितोऽहंइदं भवतोपरस्यमाणंययेवबुध्ये जाने तयार माविशेषणापय ॥ ८॥ श्रीमश्जियध्वजात पदरमाचली। कुकालादेःकालावधिष्ठानबष्ट किमस्याधिष्ठानमधाहमारमाप्रति मल्लमस्त्वनानिभूतानिसानाभिवर्णनाभी मषष्टमयात्मनात्मनिभावय संउत्पादयसिपालयसित पराक्रवत्तावाहनभावयेः ॥ ५ ॥ भावयसेपर्धयसेवातियत्तस्मादस्माद्भवतोषिश्वस्यपरमुखमकारणामहंन वेद भवरहीनसमकारणंचनद तुशदको कार्यमा निगमयतिनामेति नाम्नावाचकमरूपणशुक्लादिनागुणैःसस्वादिभिःसतस्थूलमसत्सम्मंचविस्तुयभाबमुत्पात गस्तिनिहितं अतस्त्वमेवसर्वकारणमित्यर्थः ॥ ६ ॥ साततस्पेनत्वयाप्रश्नःकिमितिकतइतितरकारणमाह समवानितितपोऽधरदितिय सेनहेतुनात्वनाऽस्मान्वयसे वय सित्वदितरकतसद्भावेपरांशंकांचयकसीत्यन्धयः तस्मात्प्रमाकतिमावः ॥ ७॥ पतम्मे पृच्छतासर्वसर्वहसकलेश्वरेविशेषणद्वयमुकास्थिरीकरणायो यथाधुसेजानामिततिशेषः परधीमापन पिकेशत्यनेन पूर्वपक्षोऽयमितिकायते ॥ ८॥ श्रीमखीवगोसामिछत कमसन्दर्भः आत्मनि भाषयसे न पराभावयनिति च स्वभषाधिक्येऽपि सतीति शेषः । सूर्यादी नियमाने पादेत उपादानकारणत्यमेव भवत मायाति । सूर्य्यादी विषमाने रपम्यारसदमादिति भावः ॥ ५' तदेवाह नाहमिति । तदेतत् तयोचरवाक्या तम्मुखनेष भम्पान शियितमुकम् ॥४॥ ५ ॥ भीमहलमाचार्यात मुबोधिनी । अस्पसमयमसामयेनेवसर्वजास मालम्वेषभाषसिसि शान्येसपएमाषपन्नाशय पराभावर प्रापयन् पस्मातत्वमेववशत्येषजगदुत्पत्तिस्थितिनाथंकरोषीत्यर्थः भारमानंधापराभवमनापपनमूरिस्थितीकरोषोत्यय बमान सहायकरातमा भात्मशतिमिति सस्यैवसामयेमळव्यमाकायगमनेलिया कर्मभिः कीरिक रूपांखमुखतोनिकाश्यतेविहारस्थानत्वाविदयपुनर्गच्छति तथाऽपिलमरहितममति एवंमवामित्यर्थः । ५ एतारशंतपसामर्ष सतपणापरताति मममतिरित्या माईदेवि मस्मिन्संसारसत्वसवमवस्या सवामन्योऽयं एवंकरणसामर्थमा विमोति किंच मागतगुणासम्पादयः तमा कार्यकारण पाकिंचिदपिमन्यस्मादरवपतिरिकाबायामित्यनजाने ।।

·मानुतं तव
अधिनाया या मर एतावत्व यतो हि मे ॥ १० ॥
येन सरोचिषा विरोचितं रोचयाम्पहम् ।
यथार्कोऽनियथा सोमो यधर्वग्रहतारकाः ॥ ११ ॥
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि ।
यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
भीमबल्लभाचार्य कृत सुबोधिनी ।
किमतीरवताह सभवानवरदिति महिखतंत्रधोरंतपःकरोति घोर देमभगवत्तपोष्रवासः मरनारायणादिभिःक्रियमाशांततः
विपसमाहितइति अतिसावधानः स्वाभाविकतपोव्युवासातपोमेदवमितिवाक्यायस्यबाममयंतपइतिवस्वमाषतएवमतिमहिसः
करणकरोति तेमहायतपतस्मादम्योऽस्तिमहान यमारापिर्तुतपःकरोतीतिकिच तमतपःकरणमकर्मयानामस्मानखेदपति
समान स्थितः अस्मत्मिसर्वोत्तमाति तपसिक्रियमाणेतच्छति परोभ्योऽप्यस्तीस्याकाप्युपपते अतःसंद..
यकश्चिदास्तमति एतत्सर्वकषयेत्याह एतन्मइति मनत्रयोदप्रभामवतिक्षामप्रमः आत्मप्रचनः तस्वप्रमाःषद विषय
अगमतिमायेति सःविजानीहि विशेषगधिचावर बोधवा यथामनुशासितासशिक्षितःसन्हपुत्र सत्यापनसा.
मिझोषजननसामध्ये प्रश्नमात्रेणनवदितितस्पभगवद्भावोधनं महामादयंप्रमोनभवति किंतुपयापिताकषयेवतार्थ
समातिउपपत्तीवक्ष्यते अनेभप्रहनोत्तरेमपिणधिधारमईतातिशापित महंयथावुध्यातिषचनारसर्वेषांपदार्थानांडत्पाचित:
शुकभवति अन्यथाभगवताउत्पत्रमुक्तत्वातममापिनवदेव अतोययाधिकारंपदार्थापकव्यातिनिर्धारितम:
श्रीमद्विश्वनापचक्रवर्तिकृत सारावर्शिनी ।
समालनि भधिष्ठाने भाषयसे पालयसि । तानि म पराभावयन मन्यतः पराभवमप्रापयन् । ययोर्शनाभिरामम पर जि.
जति तात् । मलमा भमरहितः॥५॥
स्मारहन्तु मस्मिन् जगति, परम उत्तमम, अपरम् मधर्म, समं मामश, तत्रापि नाम मनुष्यादि, वर्ष द्विपात्वादि, गुणःशुल्क
व्य साध्य, तत्रापि सहसत स्थूलं सुस्मा किनिषि मन्यतोमवेद, किन्तु स्वत्त एव सर्व भवतीति मन्ये ॥ ६॥
अधिोऽपिपराशङ्काम ईश्वगन्तराश प्राक्रसि ॥७॥
माती ममेतत् सर्वमभिप्रतं धस्वित्यर्थः । विशेषेवा जानीहि खयं परामश तनो पवेत्यर्थः । किश यक्षम् मनुशासितः सर
विगामि तथा विजानाहि तेनास्योत्तरमवाधितहीतियतिम्॥
।
--
श्रीमदेवकत सिवान्तरण।
मुशामिभूतानिमारमन मारमनिविराटशरीरेमावबसे पालासमपरामाषपसायम सामानंपरिभषमप्रापया मलमा भाम:
पोयनाभिःमात्मन एपशक्तिमबष्टभ्यमृजतितद्वत ॥५॥
विलोपरमुकामपरनिकसममध्य मेघसस्थूलमसमामपगुणः संशयामाहत्याधर्मेहनमाध्यमिपाचं किषिरयपतो
हात्तपासमवतीतिजानामि ॥६॥
परिणामोयदाधारात्यादितषप्रमोनिरर्थकरवाद साति.साकारोपिभवाम्यतस्तपोभरत तेनहेतुमानोरमार
पराशंकामीश्वरांतरकांप्रवास.७॥
तस्वरसुशियः प्रस्तुतंयथैषध्येजानतमेव एतत्सर्वतोमेमवधिजानीहि विशेषयमापय ॥ ८
जम में अपने ही से बन जीवों को पालन भारत में अपनी जि ही के मामय से नारासत कार्य करते।
लापन के सपना बालापूर लेती है।
भाप से उत्तम बम समान नहीं देखता और मामबप मुणों से युक इस स्कूल सूक्ष्म जगत में जो
सावधान होपर किया उससे हमसोम होता और परकीमाशंका होती है।
पर पानी में बहामों जिससे भापका मासिकपासव में समझ जाऊ॥८॥

·LAB
मंच हेतु यत् यतः परमधमें भगवदलीय
मनु स्वमेव भरवानियुक्त स्वता एका जति मता
म्तमत्तम् । यतः कारणात पतापतः तापमान
1. हा भ्रान्तिः न तु खुधिपूर्वकमलबिवलत मम एतावतमालावलि
तर्हि काऽसानीवर हत्यपंक्षायां मत्था नमस्कुर्वनिय यात निमिः। समाधि
मचाऽभिव्यक्त करोमि । यथाऽकादयतम्यप्रकाश्यमेव प्रकाशस्ति । तथाच तिरस्यों भातिर
माम्ति कुतोऽयर्मानः । तमंघ भान्समनुमाति सर्व तस्थ भासा सम्वमिदं विभाति इति ॥ १९॥
तस्मै नमो धीमहि । पस्य मायया धिमोहिताः सन्तो युष्मदादयो माग अगवकर पदम्ति तस्मै । १९ ॥
भीराधारमनदास मोखामि विरचित दीपनाव सहिप्पणी।
नमो धीमहीति । मनसा नमनं कुम्धीमहीत्यर्थः । परमेष भगवतो खामिना प्रथम स्कन्धीयपम्पमानायस्य सतषिय
पानुकमिति ॥ १२॥
श्रीमहारराधवाचार्यरुत भागवतचन्द्रिका।
अपना बचाप्रभमुत्रयियस्तावत्प्रभमभिनन्दति सम्बगिति हेपरसपुप्रकाणिकल्पमरिणावतः तेववादसम्म
सिधातुमिदं कुतइत्यतमाह पयस्मावभगवडीसंदर्शनेभगवत्पमाषधापनपेयप्रवर्तितः ।
मभिमताजियक्षपाप्रविधिमकि मानुतमिति भोनारदमप्रतियथाप्राचीपि पकःसृजसिभूतानी त्याहिनायत्पृच्छसितम
समानतमतीवनासत्यं किंतुमत्तः परंभगवंतमहात्वावधीपति मधातुमाह ममपतावरवंपताचम्महिमवस्यतःपरम
तमतः परमहात्वावधीधीत्यर्थः ॥१०॥
aftकोऽसावीवारपस्यपेक्षाभत्यानमस्करिष्यमाह येति भादयोभगवसेजसारोचितविनंत तिजोशमुपजीव्यसन
खात्मानमभिमन्यतेएषमहमपीत्यर्थः नतमसूर्योभातीतितिरमानुसंधेया ॥ ११ ॥
उस्मेषामुदेवायनमोधीमहिनमः कुर्महे पहा धीमहील्यवर्तामतिशेष जेतुमशाक्ययायस्थभगवतोमापयामांजगद्गुयालित
सकका देवा अनुष्याः पशवस्तथा विष्णुमायामहाधमोहांधतमसाएताइतिघ्यायेनमाययामोहितामांजगद्गुरुवईति
प्रयः॥ १२॥
भीमद्विजपाचजात पदरमाचली।
नारदप्रमंपरिहरिभ्यन्तजिवासितस्तीति सम्यागिति महंभगवतोहरे यस्य मृष्यादिलक्षणस्यदर्शनेण्यापमेवोदिताविक
चिकिस्सितसम्यक्समीचीनमिरयम्बया काणिकस्येत्यनेमलोकोपकारकंचवामितिलमयति ॥९॥
तत्रप्रथमतः पूर्वपक्षांशमाक्षिपति मातृतमिति त्वमेकःमृजसीतियथामांप्रवधीषितयातदन्तंना अनृतमेष पतत्वावमुल्या
बानुकंपासंतोषविस्मयामंत्रगोषतातिषश्चमात यधमत्तःपरमधिकमीश्वरमविज्ञापमावेशपरत्वस्मादितिमामात्यतया
तितमाहभपाति भतिगहितत्वात् मपिःपदार्थसंभाषमान्यपसर्गगहासमुपयेग्धितिसूत्रात गहासमुषयप्रमशंका
माच्य कस्माम्मदुक्तमाभिपसातितमाह एतावस्वमिति हिशदवा मेएतावत्वंतद्रोधिषारोपितरोचकत्व मातो
दितिशेषः ॥१०॥
.. पतपल्यावति येनेति समप्रमाणमाह यथेति तमेवातमनुमातिसर्व पदादित्यगतंतेजोजगदासयतेषिकमित्यादेः ११
पुषणामतभवणप्राप्तापराधोभगवन्नमनेनपरिहग्यातिभाषेनमगतनमति नमाति तस्मैवासुदेवायभगवतेनमः
वयः अनेन मोनमीभगवतंबासुदेवाय नारायणायविहेवासुदेषायधीमहि तवाविष्णुःप्रचोदयात् इनिशादशासरीचतुर्वि
चिहिरण्यगर्भणनित्यसम्बानिदर्शितं यज्ञामत्तःपरमविधायपया एकानुजसीत्वारियंप्रकारमावधीषितव्यतत्त्रकारविषया
मान्यत् यद्र्पमित्यादि तदेषानुतकुतात्यतमाह नेतिप्रमाणाविरोधात नामावायविरोध्वितिषश्चमात् अयंपासंभावितsare
मसतीपोतुस्वात् कुतोऽनृतमितिताह एनापरवमिति पावस्मारियोपतापरवपरिचिनप्रभावहिलसिव सिंग
विशिनधि धेनेति भनेनहर करसवंतषक नृत्यप्रतीत मतुहरे-सातत्वमित्याच्यासमाषकथनेगतरूपायति
मुक्ताशरोरावयामधीदित्यादाविधकरणरवमपिमुख्यकर्तृत्वप्रयोजयतीत्वाकरणत्वावगीनकिचिरकर मारने
बाह यन्माययेति त्रिविधामाया एकाहरेरिच्छामुख्याद्वितीयाऽमुस्याप्रतिस्मृतीयाभुस्यत
काधीवयादुर्जयपाहरिभजनबर्जित तुमचायया ॥ १९॥
भीमजीवगोशामिकत कमसनमः
किंचा तबेदमबानमेवेति नियमान माह मानतामिति । १०॥
एकत्यस्तत्प्रकाशितास्तत्वैव तत्तत् प्रकाशयातीलः ॥ ११ ॥

·पस्य निहापत्य मेगोरे स्थातुं बिलजमानया भमुप वाममारयो एर्षिक विकास १४॥ भीमहलमाचार्यात सुपोधिनी । समयमंतिमप्रभोतरंबांसांप्रमानायकत्वमाह सम्यगिति सर्वेषांप्रमानामुत्तरंभगवानेष सपत्रज्ञानादिः तत्रैवावांतरभेदा तितपस्कंधात्मपर्यवसानप्राप्स्यतितरकथमित्यपेक्षापामाइयवहंगेरित भगवीर्यस्यदर्शनेहामार्थमिति गनिसबरवानगधा वक्तव्योभवति तदेवसंगउछते परफेनश्चित्केनचिठ्ठपणतत्तत्प्रश्नोत्तररूपीभगवान् तानिरूपाण्यग्रंयक्तव्यानि अतएवतस्यममस्या संदर्भ मम्पयाकोपःकर्तव्यास्यात् भगवडीवितम्यत्वेनोपस्थितस्वायतदभावः यातघायंप्रभासका गाकस्यतव अननव्याजेननस रामोचनीयाति अहंचकृतार्थ:कर्तव्यइतिच अन्यथापरमभागवतस्यतबहानमसंभवतीत्यभिप्रायः वत्सेतिमहनसंवोधन मातुरोधसंपय मणोडदयानगपचारित्रमुद्रतमस्तीतिज्ञापयति विचिकित्सितविचारितं हातुमिटवा ॥ ९ ॥ एवंप्रमाभिनंदनमुवासंतोषेणवकृत्वाधिकारंचनिरूप्यअंतिमप्रभस्योत्तरमाहं नाहंधेदेत्यस्य नानृतमिति यामधवचनंस्वत्तोऽन्योमहाना- प्रतितवन्तनभवति अनुतनामान्यथाज्ञानान्यथावचनं तस्वज्ञानात्तदशवधनमित्येवलोकप्रसिद्धिः भप्रामागयम्यतुल्यत्वेऽपिएवं वचन मनृत दोषोनास्तीत्यर्थः ययामांप्रवषीषित्वमेवमहानिति सत्येतुनभवतीत्याह अधिनायपरंमसइति मत्तःपरमुत्कृष्टमनियंतारमविक्षायलद्वयन पर्यः कोऽसावित्यपेक्षायामाह एतावत्स्वंयताहिमाति यावंतःउत्कृष्टाःमयिधर्मास्त्वोदिताः सहिसर्वयत्संघधान्मयिजाताः सभग- मित्यर्थः ॥१०॥ पचमंतिमप्रमाप्सरमुकाप्रथमप्रश्नोत्तरमाह येनेति भगवानशानभवति येनरूपेणतद्रपंउच्यने ज्ञान हिम्बप्रकाशं ममेघप्रकाशयति दीय विकाशपतियतःतस्मात्सर्वप्रकाशकस्वप्रकाशकय चैतन्यभगवद्रूपंतदशानमित्यर्थः पेनभगवतावरोचिषास्वप्रकाशनस्य यमधरोचतेखा- पवारोबयतीतिस्वरोचिः विश्वतेनेवरोचितंप्रकाशितं अध्यक्तेलीमंधिश्वतोषिषाप्रकाशितजातं नदारथून न यायमाभिव्यक्ति नकार वाम्यहमिति यथापहाकाष्ठस्थितांबहिर्मथने नाभिव्यक्तपबतृणादिभिरभिव्यज्यतनतुसहसाणादिभिरभिव्यक्तमहति तत्रतिमिन तमायाकोऽपिरिति अन्ये तुजडानखप्रकाशाः तेजस्तुखप्रकाशंइवतदपिचेद्भगवताप्रकाश्यंतदाकःसंदेहोऽन्यस्यनत्प्रकाश्यत्तनि: बसूर्योभातिनचंद्रनारफनेमाविद्युतोभांतिकुतोऽयमग्निः तमेवातमनुभातिसर्वतम्यभासासमिधिभाती"ति तषितांकादाधिक- दिनतद्रहणं यथाऽकोशामेनप्रकाशितमेधस्वयंप्रकाशयति स्वयंचप्रकाशितः यदादित्यगतंतेजातिवाक्चात्तत्रापिभगवसंजएषप्रकाशकं तथा पपीत्यर्थः एबमग्न्यादयः ऋक्षामिअश्विन्यादीनि ग्रहाःयुधादयः अभ्यास्तारकाः ॥ ११ ॥ सहपभगवंतंप्रतिपायतकत्र्तव्यांतराभावात्मत्तयानमस्यति तस्मैनमोभगवतइति लोकवेदप्रसिद्धंतरदेनोच्यते भगवत इति धर्मस्वनांशत्वं प्रयोजनंतुमोक्षः तदाह धासुदेवायेति भक्ति मनं निदिध्यासनमंतरंगसाधनं तदाह धीमहीति तन्नमोधा एवं सर्वेषांतवानंयुक्तमेवेतिविरोधाभायायाह यन्माययति तस्यभगवतोहानरूपस्यपशवर्तिनीकाचिच्छक्तिमायातसाजगरकामापा मिसा पतल्याव्यामोहएषफलं तस्यास्तुजगतःकरणत्वकर्तृत्वा भगवदासपातमायायाःसामध्यमाह दुर्जयति तस्याःजयःप्राणिमात्र क्या इयमेवमायावेदस्तुतीमारणीयत्वेनवेदैःप्रार्थिता तेहिशानंवोधयंतिएषातुमोहयति तस्याःफलंमहरस्वपिरश्यतस्याह मनुषंति समिति क्रियाशकेरन्याधीनत्वाजगद्गुरमित्युक्तम् ॥ १२ ॥ . श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तिकृत सारार्थदर्शिनी । प्रसमभिनन्दति । हे वत्स पुत्र । विचिकिसितं सन्दहः । सम्यगतिसमीचीनम् । कारुणिकत्येति सोनापि स्वयेवं पृच्छता वि.पितरि करणैव कृता । यदहं बिजामीहि इति परामर्थकपदेन भगवतो वीर्यस्य विश्वमृष्ट्यादिमयस्य दर्शने विषय प्रेरितः । सदह क्षणं ममसैष तत् पश्यामीत्याननन्द ॥ ९ ॥ भोः पुष एकः मृसिं भूतानि इत्यादिमा मामीश्वरत्वेन यथा प्रीषि तथापि नानृतं न मिथ्या । यती मत्तः सकाशादपि परम षिक्षाय मतः परस्मिन् परमेश्वरे अपिलाते सतीत्यर्थः, मम पतापरवं स्यादिस्योकककत्वेऽपि त्वाप्रत्यय माप: मला परम भविशाय मम एतावस्वं लोका भुषन्तीति शेषः । स्वन्तु सर्वशोऽपि लानेष हापयितुं तामनुकत्या षे इति भावः । स्वं पर विज्ञाय वीपीति व्यास्याने तु नारद स्याहरवं ब्रह्मणानातुमनुचितम् ॥ १०॥ प्रस्तुतस्तु मई को पा घराक इत्याह । येन स्वरोचिषा सप्रकाशेन परमेश्वरेणैव प्रकाशितमहं पिपेपन्यायेन प्रकाशयामि मृपया मकरोमि । यथाऽकरियस्ततप्रकाशितमेव प्रकाशयन्ति । तथाच भूतिःतत्र सर्यो भाति न च चन्द्रतारक मेमा विधुता सोध्यमिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विमाति ॥ इति ॥ ११ ॥ भागहरुमा विश्व सृजतीति सर्वत्रैव तव स्यातिः तपसविस्म सोतमासमाह तस्मै नमो धीमहीति ॥ १२ ॥ - श्रीमच्छुकदेवकत सिद्धांतप्रदीपः। प्रभमगिनंदति सम्पगिति हेवत्सपुत्रतेतवकारुणिकस्यसक्षेत्रकरणावतःइपिचित्सितंनिःसंदेहाथै प्रारूपंष्टितंसम्परपती निमगवत्प्रभावमापनेचोदितः प्रवर्तितः ॥९॥ पितवएका मृजतीयाविषयोपिमानवम वाहेतुः मविज्ञापति यतीभगषता मेममैठावरनवारियुक्तरमत्तः परमादाय एवेनमांप्रवधीषि ॥१०॥ [२५॥

·विलजमानया यस्य स्थातुमीक्षापयेऽमुया । विमोहिता विकत्यन्ते ममाहमिति दुर्षियः ।। १३ ॥ द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात् परो ब्रह्मन न चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वतः ॥ १४ ॥ नारायणपरा वेदा देवा नारायणागजाः । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः ॥ १५॥ नारायणपरो योगो नारायणपरं तपः । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः ॥ १६ ॥ श्रीमच्छुकंदवकृत सिद्धान्तप्रदीपः । नमेवम्बस्मात्परकथयति यनेतिनिभिः अहंयेनपरमेश्वरेणखकीयेनधर्मभूतनरोचिषाप्रकाशेनरोचितंप्रकाशितमेघरोचयामिकवामि ननम्यानध्यंगाकिंचिदपिकांशमामीत्यर्थः यथाऽवियोभगवत्प्रकाइयमेवप्रकाशयंति अननयन्पमित्यस्योत्सरमुक्तम् नतत्रसूर्पोमातिमपंद्र तारकंनमाविघुताभांतिकुतोऽयमनिस्तमेवभांतमनुभातिमर्वतस्यभासासमिदविमाती"तिध्रुतेः ॥ ११ ॥ तस्मैवासुदवायनमः धीमहि यस्यमाययायोगिभिरपितरूपांविनादुजयया मोहिताः मांजगद्गुरुंवदति ब्रह्मायाःसकलादेषामनुम्यापा- बस्तथा विष्णुमायामहावतमाहांधतमसावृताइतिस्मृतेश्च ॥ १२ ॥ . भाषा टीका। ग्रह्मोवाच-हे वत्स ! यह तंग संशय और संशय पूर्वक प्रश्न बड़ा उत्तम है तने जिज्ञासा करके भी मुझ पर कृपाही की है जो मुझं श्री भगवान के पराक्रमों के निदर्शना कराने को प्रेरणा किया है॥९॥ तने मुझ को जसा कहा है वह यात भी झूट नहीं है क्योंकि मुझ से भी पर जो है उसै विना आने कहा है और मैं पैसा इं भी ॥ १०॥ जिन भगवान की शकि से प्रकाशित इस विश्व को मैं प्रकाश किया करता हूं जैसे सूर्य गग्नि चन्द्रमा ग्रह तारा सब सिम घट पटादिक को प्रकाश किया करते है ॥ ११ ॥ में उन घासुदेय भगवान को नमस्कार करता हूं जिनकी दुर्जय माया से मुझे जगद्गुरु कहते हैं ॥ १२ ॥ श्रीधरस्वामिकृत भावार्थदीपिका । यन्माययेति माया सम्बन्धोक्तेस्तस्या दुर्जयत्वोक्तंच तस्यापि किमस्ति संसारः । नैवेत्याह । मत्कपटमसो जानातीति पत्र रष्टिपथे स्थातुं विल जजमानयव तम्मिन् खकार्यमकुर्वत्या अमुया मायया विमोहिताः अस्मदाइयो दुर्धियः अविद्यावृतबामा पर कंवलं विकत्यन्ते इलाधन्ते । अनेन यपमित्यस्य प्रश्नस्योत्तरमुक्तं भवति ॥ १३ ॥ तदेवं स्वस्मादन्यं परमेश्वरं निरूप्य इदानीं यदधिष्ठानमित्यादिनवप्रश्नानां स एवाधिष्ठानादिकं समित्युत्तरं धक्तुं तवयतिरेर णान्यस्यासस्वमाह मिति । द्रव्यं महाभूतानि उपादामरूपाणि । कर्म जन्मनिमित्तम् । कालस्ततक्षामकः । खभाषस्तनपरि हेतुः । जीवो भोक्ता धासुंदयात् परोऽन्योऽर्थो नास्ति कारणाम्यतिरेकात कार्यस्य ॥ १४ ॥ नत् प्रपञ्चति द्वाभ्याम् । नारायणः परं कारणं येषां ते। अनेनैवशास्त्रोनिवप्रतिपादनेश्वरे प्रमाणं सर्वत्यादिको देवाइच तदंगाज्जाताः अतो न तद्व्यतिरिक्ताः । लोकाः स्वर्गावयः तदामन्दांशाः । मनादयस्तत्साधनभूताः ॥ १५ ॥ योगः प्राणा:मादिः । तपस्तत्साध्यं चित्तैकाप्रधम् । ज्ञानं तत्साध्यम् । गतिः तत्फलम् । अनेनैतत् सर्वं तदधी नमित्युकम् ॥ १६॥ श्रीराधारमदास गोखामि विरचित दीपनास्य तारपणी। तस्यापीति परमेश्वरस्यापीत्यर्थः । १३-१८॥ श्रीमद्वारराघवाचार्य कृत भागवतचन्द्रिका । इतरेषांमायायादुर्जयत्वंभगवतस्तरसंस्पर्शचाह विलजमानयेति यस्यभगवईशापधेरधिपस्थापिलबमानयातस्मिन्ना 'स्यामुयामाययाविमोहिताःसंतोममाहमितिदुर्खियःविकस्थते ॥ १३ ॥ विकत्यनमयाह द्रव्यमिति द्वन्यपृथिव्यादिभूतमेवकारणइति केचित कमैवकारणमितिकेचित् कालात्यन्यसमावास्यपर मोचीमतता जानकारणमित्यपरे पर्वयन्माययामोहिताविकरयतात्यर्थःएवतैःखतंत्रतयाऽभिमतापदार्थभगवाधीनाइत्याह वासुदेवादिति - व्याविषषुषासुदेवाटपरोऽन्यायोनास्तिपत्रावासरेवारपरोनास्तितारतदारमकमरपरतंचनास्तायुकवस्यमापति ·भी पतदेवोपपरिवति नारायणपरातिदानारायणरा काः"तस्वहवाएतस्यमहतोभूतस्यनिःश्वसितमेतघरग्वेद"इत्या रितापवानारायणपरंप्रतिपाचंवेषांततयोकाः"सर्वेषदायत्पदमामती"तिभुतेदवारंवादयानारायणस्यांगाजातास्तरीरभृनात्यपि विवक्षित "चंद्रमामनसांजातःसमात्मागाभ्यन्यदेिवता"इत्यादिभुतेः लोकानारायणपरामारायबापरखामीयेषांततयोक्ता मखाकतवः नारायः परमाध्ययिषांततधोकाः ॥१५॥ चोगोविवेकादिजन्यउपासनारमकोयोगोनारायणपर: नारायणःपरोध्येयायस्थरतथोक्तः तपःविद्यांगभूतकर्मनारायणपरनारायणः सानभूमियस्यतथोक्तं शानशासअन्यज्ञान योगस्यपूर्षमुक्तःतदपिनारायणः पराध्ये यायस्यतत्तयां गतियोगफलमचिरादिकासाऽपि नारायणः परागंतव्योयस्यास्तथाभूता ॥ ॥ १६ ॥ श्रीमद्विजयध्वजकृत पदरनावली । यस्यहरेरीक्षापर्थदृष्टिमागेंस्थातुंबिल जमानयाचित्प्रकृत्याऽभिमन्यमानयाशवल्याख्ययाजीवस्वरूपारछादिकया ऽमुयामाययामोहितास म्यवाहानमाताभतएपदुर्धियोजनाममवशेविश्वमस्ति । सबस्याकतिीयकत्यतेतधीमहीत्यन्वयः मुख्यामायाहरःशक्तिरमुख्याप्रकृतिम तत्यादिनाविध्यावगमाभंद्रजालल्शगामायाऽत्रोच्यते ॥ १३ ॥ मनुविष्णोरितरत्करणंनास्तीतिकथमुच्यते । पृथिव्यादीनाप्रातिस्विककारणत्यप्रतीनगिनत्राह द्रव्यमिति द्रव्यं पृथिव्यादि कर्मपुण्य पापलक्षणं पृथिव्यादानांपरिणामविशेषांचा कालःपरिणामहेतुःश्रुटिलंधात्मकः स्वभाषःसात्त्विकादिः जीवःसुखदःखाश्रयः द्रव्यं पुगेड़ाशा- दि कर्मऋषिगादिव्यापारः कालोषसंतादिः स्वभावात्राह्मणत्वादिः जापायजमानसंशातिवा ध्याचन्यतरोऽन्योऽर्थोवासुदंषात्पराऽधिको मास्तिहितत्समःकश्चित्स्यादत्राह तास्वतइति नेत्यनुवर्तते तात्त्वतःतद्वदवस्थितः समाऽपिनास्तीत्यर्थः तद्वदयस्थितंयत्तास्वतंतत्प्रवक्षत इतिषचनात.अनेनद्रव्यादानांप्रातिस्विककाग्यात्वस्वभगवदकनियतवनहररखंडकत्यपुस्थिरमितिसिद्धम् ॥ १४ ॥ मनु"हिरण्यगर्भःसमयतताप्रेभुतस्यजानःपतिरेकआसीत् ब्रह्मादेवामांप्रथमःमबभूव विश्वस्यगोप्ताभुवनस्य फर्ने"त्यादिश्रुतयस्त्वगृणप्रति पारनपरा:कथमन्यविषयाः स्युरित्याक्ययदंतस्थस्थगन्नानाहरगुणाप्रतिपादकाइत्याशयेनाह नारायणापराइति स्वप्रतिपाघधस्तुघुनाग- यणपक्षप्रतिपाद्यत्वेनपरोऽधिोयेषांतेतथोक्ताः मर्वम्मादुत्कृष्टनारायण मवप्रतिपादयंतीतितत्राह दवाइति नारायणम्यचक्षुगधघयायो जाताहत्यमंनदेवानामवरत्यनारयणम्योत्कृष्टत्वमुक्तमितिज्ञायते नारायणपवपालकत्वनपरोयभ्यम्तथोक्ताः भहिसंचयशानामित्या. दरिज्येग्विद्रादिष्वयंपरइतिकृत्वानारायणपरामखाइत्युक्तम् ॥ १५ ॥ मांगयोगेनयोज्यमानेष्वपिपरोहगिरेव कृच्छवांद्रायणादिनपसांविषयोऽपिमएव अत्रापितपमायुज्यमानानांपरमत्यर्थः नारायण पावसानेमपरमयोहरिः नारायणापरागतिराश्रयेषुगम्येपुवामुख्याभयोमुख्यगम्यश्वायमेव नटुक्तंगम्यज्यशेयवाच्य योज्येषुचापराह रिरिस्यादि भनेनहिरण्यगर्भादिशब्दानांचतुर्मुसादियिषयत्वमपहस्तितं "सवदायत्पदमामनती"ति ॥ १६ ॥ श्रीमजीवगोखामिकृत क्रमसन्दर्भः । सम्पशाखसमन्वयन नारायणपग इति द्वयम् । श्रीनारायण एव उपास्यत्वन परः तात्पम्पधिपया पां ते बदाः । नन्धयऽपि देवास्तत्रोपास्यत्वेनाभिधीयन्ते । सत्यम तेऽपि नारायणाङ्ग प्रभवत्वेनय तथा वर्यन्ते इत्यर्थः । यपि दाश्रया लोकास्तऽपि, तत्पह- प्राप्तिहेतवा मखाश्च तत्परा पय । तदानन्दांशाभासरूपत्वात् तत्साधनत्वाश्चति भावः ॥ १५ ॥ तथा योगोऽयानः सांस्यश्च । तत्माध्यं तपः चिलकानयं तदूसाध्यं ब्रह्मज्ञानध तत्परम् । तदीयसामान्याकारप्रकाशकत्वात् ज्यानस्य योगतपसोस्तत्साधनत्वादिति भावः । किंबहुना गतिस्तत्प्राप्यं ब्रह्मापि तत्परा तत्मामान्याकारप्रकाशस्यन तदर्धानाविर्भाव- स्वात् । तदुक्तं धीमत्स्यदेवेन सत्यव्रतं प्रति-मदीयं महिमानञ्च परब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्यनुगृहीतं में संभर्थिवृतं वृदि ॥ इति । भर मतादयस्तवशक्त्वंशरूपाः गतिस्तु तत्तत्फलत्वात् तदानन्दाशंभूतैव ॥ १६ ॥ -- श्रीमवल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । तही शक्तिमोहकसरूपत्वारम्वाभयमपिव्यामोहयेदित्याशंक्याह विलसमानयेति साहिमगवतोभार्या म्बस्यभगवतासहनिरंतररमणा यभन्येषाधुरिमोहयति तस्यास्तथात्वंभगवानजानाति अतोधिलजमानाक्षापयेऽपिस्थातुंषिलज्जते अतएवयेतत्सन्मुखाःतानव्यामोहयत्ति पक्षप्रवृत्तामेषव्यामोहयति तदेयाह अमुयाविमोहिताःममाहमितिधिकरते मोहनेद्वारमाह दुर्दियति यताधियमेवव्यामोहयति ॥ १३ ॥ पानसपरिकरनिरूप्यभात्मनिरूपणार्थप्रथमस्तस्वनिरूपयति मिति इदहितत्त्वननानाकिंतुसर्वेषामकर्मवतत्त्वं तत्रसर्वपंचांग पंचानायदिभगवानेवतचंतदातत्कार्याणांसुतरामेषतदेवतत्त्वंभवति तानिपंचगण्यति द्रव्यं अधिभूतंसमवायिकारणंमहाभूतानि कर्म अगतोजामानिमित्तंसाधारणं चकारागृतसंस्काररूपंचकालागुणक्षोभकः चकारानिमित्तभूतश्चयस्त्वाधारत्वेनसर्वप्रप्रतीयमानः द्रव्यतो बसवप्रतिकार्यमनिरूपयितध्ये एतसधैवासुदेवादन्येनभवतिएतेषांवरूपत्वात्सत्त्वमूर्तिमंगवानिर्दिष्टः तत्त्वनिरूपणे स्वभावः परिणाम मियोभोकामगवदंशः चकारातत्तहभिमानिमीदेवताचतकालकर्मस्वभावानिधसम्यनिरूपिता जीयोऽपिपृथग्निरूपितः त्यसंकमंत. मतीयमानतयाअन्यरवेऽपिपरमार्थतोऽनन्यस्मतोस्तित्वंतस्यैव ब्रह्मन्नितिसंवोधननिमपितऽर्थेमसंभाषनाम्यावृत्यर्ययतस्तवमा सोयातिभाष चकराममेहरोपगास्तीत्यर्थःअन्यत्वेमस्वरूगेनिफियतेपरस्पेकोधिधातभार्थहतियुतिरुका

·भीमबलमाचात सुर्वाधिनी ।
मित्योहिशब्दार्थसंबंधः तत्रशब्दार्थाधनित्याः तेयहिभगवपाएषभवति तदेवसरकरूपनिस्यत्वंसिध्यतीति । १४॥
एसर्वेषांतरभगवानित्युत्तरमुस्काविमर्शणयत्पृष्टतत्रोत्तरमा
नारायणापरावेदातियादमिनार्थत्वंसंभपतितदाभूयाविचारः कर्तव्योमवेत् तत्रखरूपतःभयंतः फलतः साधनतः परंपरातः द्वितीय
कांडेपिसाधनतः कार्यतः फलनश्चभगवानेवेतिकस्मिलप्यंशेधिधादाभाषातभगवानेषतत्त्वमितिविमर्शः तदेवानामगवमिवामागितामा
पुनस्तानवप्रवेक्षमागानांतात्पर्यनारायणइतिनिर्विवादमध्यपितवार्थप्रत्याययंतंतदर्थस्थमगधपत्वात् भगवत्पराएषभषति वैदिकानिपतुर्विधा
भ्यपियद्यपितेभगवद्वद्धयवस्थितमधल्याप्नुवंतिसातला पुरुष प्रयत्मोघतास्तमर्थ मभिधायकृतार्थागिसंति निवसतंभगबह यवस्थितार्थ
न जानंतीतिहितेषांप्रयासानसामगवद भिप्रेतार्थ माधकत्वादपिभगवत्पराएवएवंशब्दतोऽथतोनिधानतश्चमगवत्पराः मनुसंसर्गरूपाषाक्याय
स्तेषामभिप्रेतार्थोभवनि मचचर्विधः विध्यर्थ वादमंत्रनामधेयात्मकः तत्रविध्यर्थम्यपुरुषएचप्रेरणालक्षणस्यपुरुषप्रगन्नेतात्पर्य । पुरु
पप्रयत्नाभिव्यग्येभावेश विधयार्थस्तवत्वर्थवादाः मंत्राअपियाज्याध्यतिरिक्ताः देवताप्रतिपादनस्तुत्यावावुपयुक्ताःपाज्यास्तुदेवतोदेशद्रव्य
त्यागनामधयान्यपिधात्वविच्छेदनेतात्पर्ययुक्तानि । तस्मात्तत्तदर्थे उपक्षीणानिकधभगवतितात्पर्यवेदिप्यति । तत्राहदेवानारायणांगजा:
नारायणापरालोकानाराशपरामस्खाइति सोहिवेदःप्रवर्तमानःचतुर्विधेऽपियागेउपयुज्यत महावाक्यार्थत्वाद्यागस्यताह यागःकरण ।स्था
दिःसाध्यातसांप्रतपुरुषप्रयत्नेनाभिव्यक्तायोगाः स्वव्यापारंदेवताप्रीतिमध्येजनयंति अन्यथाध्यापाराभायातकरणभावाद वप्रध्यवन्ते भरष्टा
दिकंतुनव्यापार गागंनाजन्यत्वात् एस्यव्यापारस्यविद्यमानत्वाचताहदेवतोदशेनद्रव्यत्यागकुर्वतःम्बर्गसाध्यतिंदवताचअन्यदीयहविर्षिया
ननगृहीत्वाकां च दुपातमुचिताभवतिलोकतघोपलब्धेः अन्यथातदुद्देशदव्यत्यागययागम्यनम्याद्रव्यमस्कारकत्वेनापिदवनोपयोगस्य
वक्तुं शक्यत्यात नावादारभ्यतत्संबंधवचनस्यप्रोक्षगादितत्संस्कारकत्यंघटतेयद्यपिदेवतापदे विद्यमानाचतुर्थीतादथ्येनैवभवति उपपर
विभक्तित्वात्। प्रनिनित्याकाळातरम्मारफम्याप्यभावात्त कल्पनायांगौरव तथापिचतुयानिरर्थकत्वदापनिवृत्त्यर्थंभवश्यमवक्तव्यः
मचान्य त्रमित्यात्मप्रदानपदभवतिदेवतोदेशप्रसिद्धरम । यस्यदेवतायैहविगृहीतंस्थादित्यत्रअग्नयेजुष्टनिर्वपामीत्यादीषचतुथ्यास्त.
दर्थत्यनाभित्रनमम्स्यस्याटिपदानिमंसियांगनपुनः स्वर्गः फलत्वनाभिमतइतिकेवलदेवतायाउद्देश्यत्याभावात अचातरव्यापारविषमार्थनमः
म्वास्तम्बाहयुपपदाविभतान शासननचप्रीनिर्यापार: नस्यान्यधर्मत्वेनस्वर्गजनकत्याभाघा देवतातुस्वर्गादावधिकृताफलंदाशक्नोति ।
अतोद्रव्येण गनादेवनाध्यापारः साचानत्याचेतनाचयथानुरूपंचफलंनियन्तशक्ता परंतस्याभपुरुषाऽर्थत्वात्पुरुषस्याभिप्रेताभवतीतिनका-
वत्प्रायणगागम्यान्यथासिद्धिः । अलोमध्येण्यापाररूपदेवतापरत्वेऽपिभगवत्परत्वंयतांदयाः नारायणस्यांगेभ्योबाहादियाजातामधंगसे-
धार्थप्रवृत्ताः अंगतात्पर्ययुक्ताभवान किंवगिनियपिअंगिन्येववक्तव्यानिाबापितपाधिग्रहम्यवांगत्वात तत्रजाताअंगजामति प्रतिपक्षऽपि.
प्रत्वात्प्रामाणिकत्वाचपुनःम्मरमादिकल्पननगौरवाय फिचयत्रदेवताव्यापारत्वेनगृहीतामस्वगादिःउद्देश्यो भवतितस्थलोकरवसुखवधामग
खीयत्वंव्यभिचनिस्वादिलोकानाटदाम्वर्गादिलाकइत्यादिनातदवयवत्येनप्रतिपादनात् अस्यवानंदस्यान्यानिभूतानिमात्रामुपजीवतीति
श्रुत्याभगवतण्वानंदाशत्वात्स्वर्गादीनांयागकर्सःम्बमंपादनेभगवदागदोपजीवकत्वातफलदातृभगवफ्रिानिष्पादकत्यात्भगवत्परत्वंमुख-
स्यापिरचमवांतरमहाफलयोर्भगवदीयत्वंतदर्थप्रवृत्तामखाअर्पिभगवत्पगइत्यवियाई तावाश्याविषक्षायामपिभगवत्परविमर्श:मिशः१५
अनःपरंपुराणानांभगवत्परत्वावमर्श:फसव्यापाक्षिकोऽपिदापःपरिडरगीयइति तत्रपुराणार्थचतुष्टयमास्ययोगःपशुपतिमतवैष्णवप्रसिपा
तत्रानिमस्यैतत्प्रवेशानविरोधशंकायोगाहिचित्तवृत्तिनिरोधात्मकःम्बतोपुरुषार्थमाधनं भवितुमर्हतिनैववेदविरुवार्थकल्पयितुशातिभप्रामा
णिकत्यप्रसंगातूनचागि मादायःतम्य मुख्यफलंमानपर्यवसायित्वाभावे अशास्त्रत्यापातः सिद्धयस्तुअंतरायभूताःकालक्षपणहतधात्यप्रेक्ष्य
असोमोक्षमाधयन्नपियागाभगवतिचित्तेकाग्यमाधयन्नवसाधयनिम्बोजनि:जध्यानयोः भगवञ्चरणारविंदविषयत्वात्मतस्तस्याप्यवां-
तरविवक्षयापूर्ववद्भगवत्तातिरवार्धातरव्यापारइतिकल्पनीयचित्तसंस्कारपरत्वेऽपिफलंभगवदधीनमवतिभगवन्मुखनिस्मृतत्वमवश्यकल्पनी
यं योगाइतिब हुवचनंगमबंयागभेदाभगवत्पराएवएतस्यभगवत्परत्यमधिस्तरंगा वक्ष्यने भगवत्प्राप्युपायत्यासामान्यतस्तत्परत्वमविवाद
तपस्तुभगवदुपयोगिदहद्रियसंपादकत्वेनतत्परमेष अन्यथालेगात्मकस्थतस्यपुरुषार्थपर्यवमाननस्यात् पशुपतिमतंतुतपस्योपक्षीणं
ज्ञानद्विविधं औपनि पदं सांख्यमिद्धंच तच्च यद्यपिपरस्परविरचं औपनिषदहिसर्वम्यात्मत्यप्रतिपादनेनात्मत्वेनसविषयकंमधति
इदंतुसर्यव्यावृत्तवनात्मविषयकं तथापिप्रथमप्रवृत्तस्यआत्मानारमसंस्करात्पृथक्कृत्यान्मावगमनंमुख्यं अन्यथासर्वस्यात्मत्वंप्रतिपायमानमा-
माज्ञानात्अशफ्यमंघस्यात् ज्ञानस्यचोयएयतात्पर्य यस्सुनारायणएव आत्मत्वात्सवस्याब्रह्मत्याच गतिरपिपूर्वोक्तामगवरपरक साहि
ब्रह्मज्ञामफलं भवति तदुक्तं विदंतिहिब्रह्मगतिमित्यत्र ॥ १६ ॥
श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तिकृत सारार्थदर्शिनी ।
जगद्गुरुर्विश्वम्रष्टा त्वं भवस्येवेति तुभ्यमा हरदायिनः मन्तः कि मायामोहिताः । सत्यम् । भगवतसम्यग्धं विना ये भावरदायिनों
पेच तम्मादादरग्राहिणश्च त उभे अपि वादशिनो भगवतः पृष्ठदेशस्थया मायया माह्यम्त एवेत्याह । विराजमानया मतपटमी
आनातीति कटिन्या स्त्रिया इय यस्य पिथे स्थातुं विलममामया अर्थात् तत्पृष्ठदेशे एव स्थितवत्या अमुया मायया विमोहिवा...
यिफत्थन्से । अत्र तमुखतव तत्पृष्ठशो शेयः । नढे मुख्य सत्येय तम्याः प्रभाधो न साम्मुण्ये इत्यर्थः ॥ १३ ॥
: । यद्पमित्यादिप्रश्नदश कम्योत्तरं वक्तुं प्रथमं भगषद्वयतिरफेयान्यस्यासत्त्वमाह द्रव्यमिति । द्रव्यं महाभूतानि स्पावासकपाणि
कर्म जन्मनिमित्तम् । कालः गुगाक्षोभकः । सभाषस्तत्परिणामहेतुः । जीवो भोक्ता । वासुदेवात् परोऽन्योऽर्थो नास्तीविण्यादीनां
मायाकार्यत्वात् मायया जीवस्य च तच्छक्तित्वादिति विश्वस्य वासुदेवरूपत्वमिति यद्पमित्यस्योत्तरमुक्तम् ॥ १४ ॥
नारायणः परः कारण येषां ते । अनेनैव शास्त्रयोनित्यप्रतिपादनेन ईश्वरे प्रमाणं सर्वशत्यादिकात्रोक्तम् । तथा हावयों मापसे,
श्रीमदत्यानारायणाधीनत्वाच्च नारायणपरा इति यदधिष्ठान मित्यस्य चोत्तरमुक्तम ॥ १५ ॥
ध्यातिप्यक्षिः ॥ १६ ॥

·तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मनः ।।
सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदितः ॥ १७ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः ।
स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः ॥ १८ ॥
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः ।
वध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः ॥ १६ ॥
स एष भगवांल्लिङ्गैस्त्रिभिरेभिरधोऽतजः ।
स्खलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वरः ॥ २०॥ .
श्रीमच्छुकदेवकृत सिद्धान्तप्रदीप ।
मकेवलंभगवम्माययामोहितामा बजगद्गुरुंध्रुवत्यपित्यहमीश्वरोऽस्मिममेवेदमितिविकत्यंतेइत्याहुः विल जमानत यस्यप्रधानमंत्रणपतिरि-
स्यादि भुतेः खेतमाचेतनस्वामिनाक्षापथेस्थातुंघिलनमानयाऽमुयामाययाधिमोहिताः अतपधदुर्धियःममाहमिति विकत्यंतश्लाघते ॥ १३ ॥
पपंखस्मात्परंपरमेश्वरनिरूप्य भययदधिष्ठानमित्यादिनवप्रधानांविश्वस्यभगवानेवाधिष्ठामादिकमिन्युक्तरंवक्तुंमर्वम्यस्वरूपतांभिन्नाव
ऽपिचिदषिच्छक्तिमतःफारणाद्भगवतःसकाशात्पृथगवस्थानाभावेनाऽभिन्नत्वमाह द्रव्यमिति इब्रह्मन् वध्यप्राकृतम् महदादिशरीरांतम्
कर्मजन्मनिमित्तम् कालःक्षोभकः स्खभाषः परिणामहतुःजीव क्षेत्रमः एषमुक्तानुक्तःमर्थः भन्योधदरूपःशब्दश्च धासुदेवात्परःअवासुदेवात्म
कस्तस्वतोमवास्ति"सर्वखल्विदंवा"ति श्रुतेः वासुदेवःसमितीतिस्मृतश्च ॥ १४ ॥
एतदेवप्रपंचपति नारायणपराइतिद्वाभ्याम् नारायण परःकारणंयेषांतेनारायणपरा: “तस्यवामहाभूतम्यनि:श्वसितमेतरचंद"इनि
अतः देवाःभस्मवादयानारायणांगाजाताः “नारायणब्रह्माजायतेनारायणाजुद्रोजायतएकोहनारायण." इत्यादिश्रुतेः नारायण पराश्रया
पैषांततथोक्ता नारायणापरःफलंयेषांतेमखाःकतवः ॥ १५ ॥
योगःपूर्वोकः तपःकच्छादि शामवेदांतजन्यम् गतिरचिरादिः ॥ १६ ॥
भाषा टीका।
जिनकी रष्टिपथ में स्थित होने को पिलजमान जिस माया से मोहित दुयुंडि जन जगत् में 'मेरा पह कर प्रलाप किया करते
है॥१३॥
मएन-द्रव्य कर्म काल स्वभाव और जीष वासुदध भगवान् से भिन्न तत्त्वतः कोईभी घस्तु नहीं है ॥ १४ ॥
वेद सव नारायण पर हैं देवता सव नारायण के अंगज है। लोक सघ नारायण पर है । यह मव नागयण पर है ॥ १५ ॥
योगमी नारायण पर है तपभी नारायण पर है शानभी नारायण पर है गतिमी नारायण पर है ॥ १६ ॥
श्रीधरस्वामि कृत भावार्थदीपिका ।
ताहि त्वं किं करोषीत्यपेक्षायामाह । तस्य मृज्यमपि तेन सृष्टोऽहं मृजामि । ईक्षया पटाक्षण । तत्र हेतघः द्रष्टुरित्यादयः ॥ १७ ॥
मनु कुतोऽयं जीधेश्वरविभागः यतस्त्वं प्रेर्य: स च प्रेरकः स्यादित्यपेक्षायां जीवेश्वविभागहेतुमाह सवाति त्रिभिः । निर्गुण-
स्थापीश्वरस्य पते पयो गुणाः वध्नन्तीत्युत्तरेणान्वयः । कथम्भताः तेनैव स्वातन्त्र्यण स्थित्याद्यर्थ मायया गृहीताः ॥ १८ ॥
वस्तुतः सर्वदा मुक्तमपि मायिनं मायाविषयं पुरुषं जीवं बध्नन्ति । क । कार्यमधिभतं कारणमध्यात्म करता अधिदेवं तेषां
द्रव्य महाभूतानि, कानशब्देन देवताः, क्रियाः इन्द्रियाणि, तदाश्रयाः तेषां कारणभूताः । तत्तदभिमानेन
बनम्ति ॥ १९॥
मतः स एष ( एव ) वश्यमायः । एभिर्गुणैलि जैीवानामावरकैरुपाधिभिः सुष्टु अलक्षिता गतिस्तत्त्वं यस्य सः । स्वभक्तरेय लक्षिता
गतिस्पति वा ॥ २०॥
श्रीराधारमणशस गोखामि षिरचित दीपनास्य तट्टिप्पणी ।
[गुणाः शुक्लादयः इत्यमरकोषविधानात गुणाः शुक्लरक्तकृष्णवर्णा इति पूर्वश्लोकोक्तस्य प्रयो गुणा इति वाक्यस्य विशेषणम् ।
या गुणोऽप्रधानमिति मेदिनीकोपात स्थिस्याचर्य मायया गृहीता अप्रधानरूपा इति पूर्घश्लोफेनैव सम्बन्धः । भवः स्वामिकतटीका
सम्मतपूर्वलोकेनान्धितस्य मातीतिपरलोकस्यान्तर्गतगुणाइतिपदस्य न पीनतिशति ॥ ] अधिभूतं गोलकम् । अध्यारमय
इंद्रियम् । अधिवम इन्द्रियाव कदेवता ॥ १९ ॥ २० ॥

·ar
1
श्रीमद्वीरराघवाचार्यकृत मागवतचन्द्रिका ।
एवंसर्वतदधीनमितिकयनेननादपरंत्यस्मिनित्यंशस्योत्तरमुक्तंभवति तहित्वंकिकरोषीत्यपेक्षाया माह सस्पेति मखिलांतरीत्मनः
मातर्यामिणः अभिद्रष्टःसर्वक्षस्याशस्वसधस्वधशाकस्यामियंतुः कूटस्थस्यनिर्विकारस्यक्षयेषसंकल्परूपाननेय पृष्ठोऽहंतेनचा दित मृग्य
मृजामीन्यन्धयः सतुप्रयोजकाहतुप्रयोज्यइतिभावः ॥ १७ ॥
ननुकुतोऽनियोज्यनियांजकभावः कुतोवातस्यमहत्वादयोधर्माःस्वस्यतर्नादपरीताइत्यपंक्षायां माघीश्वरत्वमायावशत्वाभ्यामित्याह
सत्वामांत निर्गुणास्याहयगुणरहिनस्यकल्याणगुणानांसमनंतरमधोक्तत्याद्विभापिकेनभगवतीमाययाप्रकृतिवारास्थितिसर्गनिरांधेधुनि-
मित्तस्थित्याद्यर्थ मत्वादयस्प्रयोगुणागृहीताः स्वनियम्यत्वनपरिगृहीताः सृष्टितिसंहाररूपलीलापरिफरत्वेनसस्वादयश्वरणपस्ति.
हीताइत्यभिप्रायः ॥ १८ ॥
एवंगुगाानामीश्वरलीलापरिफरत्वमुत्फाजीवरंधनत्धमाह कायेति कार्यशरीरंकारगामिद्रियंताभ्यांकनृत्धेनिमिते पुण्यपानिप्पावनार्य
गुग्णाःसत्त्वादयःस्वरूपताऽध्ययमायिनमायावश्यमबंधमात्रणानिस्य पुरुषंजीवधनंतीत्यन्वयः गुगाान्विशिष्टि द्रव्येति मोहनप्रकाशनप्रवर्सन
स्वभावाः द्रव्यशब्दस्यमोहनवाचित्यपारिशंप्यादवगम्यते अतएवास्मिनध्यायवाशःप्रयोगाश्च सत्वरजस्तमहतिगुणाः प्रकृतिसंभवाः निव-
धनंतिमहाबाहोदेहदहिनमव्ययं तत्रसत्वनिमलत्वात्प्रकाशकमनामयं सुत्रसंगनवनातिनामसंगनचानघ रजोरागात्मकविरि तृष्णासंगसमुद्र
यन्निवनातितियकर्मसंगनदोहन तमस्त्यशानजधिद्धिमाइनस वाहनां प्रसादालयानद्राभिस्तभिषध्नातिभारतति गीतावंचनाम्यत्रस्मा
पितानि ॥ १९ ॥
एवंगुणानांजायबंधकाधमुक्त मथस्वलीलापरिकरीनमाय: परमेश्वरःसर्वेषांममश्वरइत्याह मइति सिंग:सस्वादिगुणोःशगरभूतप्रकृति
चरपलामतः म्बलक्षितगनिःस्वलक्षिताम्यच्छन्दागनियस्यस तथाक्तः नतुनदादर्शितपथानावितिवदन्यदर्शितमार्गःस५१एवंविधश्वर्यसंपनी
भगवान ब्रह्मन्नारदसषांममचेश्वरनियंता ॥२०॥
श्रीमद्विजयध्वजकृत पदरत्नावली।
ननुभवतःप्रत्याभाये कथंत्यन्नामलोकेख्यातंवर्ततइत्यतस्तंप्रकारदर्शयति तस्यापीति तहरिप्रतिष्टग्धंकोऽपिसमर्थोनास्तीति इंशस्यति
ईशित्वंच यदिशाननति निर्विकारस्यति एतदपिवलवत्प्रतिबंधफेनान्यथानभवतीत्यखिलम्वामिनइति एवंविधस्यतस्यहरेरपिशदातभिष-
भईयवकटाक्षीक्षणनेवाभिचोदितस्तेनस्पृष्टोऽहंमृज्य जगत्मजामीत्यन्वयः एशटंनमुष्टौप्रयोजकांतरंनिधारयति ॥ १७ ॥
यहरंमुख्यक नृत्यप्रदश्याधुनायुगपत्क्रमशोऽपितिप्रश्नंपारदति सत्त्वरजस्तमति तनहरिणानित्यं गृहीताभार्पसत्त्वरजस्तमइतित्रयोगुणा
निगुर्गास्यसततंसत्त्वादिगुणाहिनस्यविभोर्माययेच्छयास्थित्यादिनिमित्तभूने युक्रमशोयुगपञ्च गृहीताइत्यन्धयःमाययतिधिशेषणामूलमृ.
ध्यादिषुक्रमशदिनदिनमृप्रयादियुगपतगृहातातिविशेषः तदुनं नित्यं गृहीताःस्थित्यादिषुविशेषतः युगपत्क्रमशश्चैधति ॥ १८ ॥
रजागुणमुपादानाकृत्यमृष्टिवक्ष्यनहर सत्त्वादिगुगा जीवयंधकत्वमहिमानमाह काति पुरुषमितिजातावकवचनं द्रव्यशामक्रियायाः
द्रव्यंतामनाहंकारकार्यशरीरं जानकारिकाहंकारकार्यमनःशाद्रियाणि च क्रियातजसाहंकारकार्यवागादींद्रियजातं आयोयेषमितधोक्ताः
एवंविधाः प्रकृतःसन्वादयागुगणाभिमानमंतरंगानित्यदामुक्तं प्रकृतिसंघर्धायधुरंमायिन स्वताहानिनंपुरुषंजीवसमुदायकार्यकारणकत्व
घनंतीत्यन्ययः तत्रायविभागः तमोगुणा कार्यशरीरंतदातदुःखाद्यनुभवेनबध्नाति रजोगुणःकर्मकारणंगिंद्रय कारणषुकर्मसुवध्माति सत्त्व
गगास्तुमनसाशनिद्रियश्चांतरं यमुखमनुभवाभीतितत्रकर्तृत्ववध्नाति इदमुक्तं भवति शरीरगतदुःम्बाद्यनुभषं तमोगुणा:फर्मसुरजोगुणोऽहं
सुस्तीतिसुखानुभवमत्त्वगगाः कारणं गुणानामचेतनत्वेनस्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्तः तनियमनकारगामीश्वरेच्छतितदुक्तं ज्ञानेंद्रियश्चममसासवं
बध्नातिपुरुषं रजःकमद्रियनित्यंश रंगातमस्तथेत्यादि ॥ १९ ॥
नकेवलमेतानिंद द्रियमाभिधकानि । हरिप्रमादमामश्रीयोग्यानांमुक्तिमाघकानियेत्याह मपपति योगेनम्वरोचिषाधिश्वमित्या
रभ्यकार्यकारणकर्तृवात्यनन ग्रंथनप्रतिपादितःसएषोऽधोक्षजोभगवाने स्त्रिभिदेहंद्रियमनाभिलिंगानापायलक्षगौर्यमादिसाधनेर्वतमानेरते
मधःस्वलनिततिःप्रदर्शितम्वरूपोभवति एतदुभवाति दनियमनांजायनसीरवमाधर्मगतिपयस्तंपश्यंतीति स्वप्रसादादिमंजीवः
पश्यनेनखलक्षितमितिच अधःकटियजन्यज्ञानत्वनमुक्तोऽप्यधोक्षजःस्यादित्यतःसर्वेषामिति सर्वेषांमुक्तानां स्वस्वसर्वात धपिनाखस्य
विशेषशंकापरिहारायममचंतिविशेष्यक्तिम् ॥ २० ॥
श्रीमजीवगोस्वामित क्रमसन्दर्भः ।
मज्यं राष्टुं योग्यमपि ॥ १७ ॥
ननु जीवेश्वरयोः प्रर्यप्रेरकत्थं कुतस्तत्राद सत्त्वमिति त्रिभिः । निर्गुणस्यगणास्पृश्यस्व विभोः स्वाभाविकशक्त्या व्याप्तसम्यस्य
मायया विलज्जमानया यस्यत्याद्यनुसारेण घहिर नया शशा स्थित्यादिषु निमित्तषु सत्त्वाद यत्रयो गुणा गृहीता भवन्ति ॥ १८॥
त एव गुग्गाः कार्यादित्य सत्तत्तादात्म्य पुरुषं जीवं वनन्तीनि पृथगनुषङ्गः द्विपाठात् । तत्र कार्य गोलकम् भधिमूतम् ।
कारणमिन्द्रियमध्यात्मम् । तत्प्रवर्तकतया की देवताऽधिदेवम् । कीदृशर्माप धनन्ति तत्राह नित्यदा मुक्तमपि । नन्विर विरुवं तबाह
मायनमिति । मायाऽप्रमायाकृतो मोह उच्यते । स चानादिति एवेशविमुखस्य तस्य मायापारघश्यादेव । तेन च गुणावेश एव पन्ध इति
साक्षाद्वन्धाभावान्नित्य मुक्तत्वमपि युज्यत इति भावः ॥ १९ ॥
त्रिीलिङ्गारभूतैः सुप्लु अक्षिता यििश्चदेवानुमिता गतिर्यस्य मः । गुणप्रकाशैरनुमीयते मघानित्यादेः । यदा भगवान् सर्व
भूवित्यादिरित्यनुमानन त्रिभिलिङ्गः कारणादितयोपलक्षितो भगवान् भक्तरेवानुभूतस्वरूप इत्यर्थः । अत्रेत्यम्भूतुलक्षणे
तृतीय ॥ २०॥

·श्रीमवल्लभाचार्यकृत सुबोधिनी । धिमनिरूप्ययपमित्यादिषट्प्रभानुभप्रेयिस्तरणनिरूपयिष्यन्यशिवानमित्यादिप्रश्नचतुष्टयम्यचतुर्भिःलोकेर तरमाह तस्यापाति तप्रथमयविहामात्यस्योत्तरं इदंहिशानंजगरकार्योपयिकमितिनपूर्षेणगतार्थता यताधिकानं यस्यतिप्रभातप्रथमतस्यविज्ञानं बतव्यं तथा उपादानगोचरापरोक्षशान नरसाधकप्रकारेण साधनसामंचप्रथमभगवताऽस्तीत्याह तस्यैवक नृत्यात तस्यापियामृज्यंततनवाभिचादिनःमृजा प्रीतिसंबंधः तस्यमृज्यघहतुः द्रष्टुरिति विश्वकार्यभगवतःसृज्यं तम्यैषद्रष्टत्यात बंदृष्ट्वाहि कार्यकर्नुशक्यं महिमानमात्रंगकर्तुशक्यांमत्य तमाह ईशस्यति इंशःममर्थःसर्पक मिति नतुक्रियाहामशक्तिमत्यपिव्यापागवेशलाफिकवतलं शसंभवातमात्मनाधिकृतस्यापत्तःभगवतः पवनसंभवतीस्याशंक्याह कुटस्थस्थति साहमकरोति कूटस्थएव नतुधिक्रियतं यथा कामधनुः कल्पवृक्षःचितामणिवायोगाचायथामन तामृति अतःकूटभ्यस्यैवकतृत्वसंभावनन्नकाऽप्यनुपपत्तिः ननुभगवान मृष्टिनाहतिकर्नुप्रयोजनविगंधात्महि स्वार्थजीवाधाकगति स्वार्थ करणीवानाम नुत्पादनस्यात् तनाभक्तिमार्गोधिमध्येनमपिमाविमध्येग्न् बंधमक्षिाद्यभावात् वैचित्र्यमझानंचनस्यात् अतउभयार्थ जीवार्थवांकर्तव्यमिनिमंतव्यतत्रयांशेस्वस्यानंदपूर्णत्वंभजतपरार्थत्वपम्यनगयप्रमज्ययातांअताहासलात्मनहान खिलानामात्माआत्म पृष्ठेनवैषम्यादिभानंदविगंधस्तुनास्ति अस्थिलत्वात् यथाऽखिला:आत्मानानभवतिफनाप्यंशेन तपांचा मृश्चिक यत उपभोगश्चमपाद्यते एवंखस्ययः पूर्ण आनंदःतस्याप्यारमभोगादिनानस्याप्युपत्नयंकरोति तथापितस्यानित्यत्वं न्यूनत्यंग नम्मा दुभयविधाऽपिमृष्टिःभगवन: पयुका तथापीश्वरत्यातभक्तिमार्गव्यवस्थापनायमांमष्ट्वाइशयवाशाप्यमहगवसमृवासयंकटस्थपस्थितः मदाअहंतामृज्य मृजामि प्रतएवज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिंचल वातदाह क्षयर्वात दृष्टया प्रेरणादुभयप्राप्तिः ॥ १७ ॥ ममेनसामान्यतःसएवाधारःसएनियंता तदात्मकश्चाहमित्युक्तमव परमतस्य तुर्विचार्यते कशमयंभगवानन्यामन्याधामृति कथंया रवारसमिनियम्बनियामकभावम्ताह सत्वरजस्तमतिद्वाभ्यांअवस्थितरितिकाशकृत्स्नतिमतममि भविष्यति यथार्यानाभिःमृष्टयर्थम कामूर्णामुबम तथाभगवानपिविधिधमृष्टयर्थत्रीनगुणानुमत् गुगारूपत्याचगणा शब्द व्यवहारः सद्पगानिर्गतमत्त्वमिन्युच्यत कवलंचिप पनिर्गतंक्रियाशक्तिप्रधानत्वात्सदानंदाभावाश्चरजात्युच्यते आनंदांशाचतमः तभगयपाएनभगवतामृष्टाः नचभगतितपूस्थिता: तथासतिभगवदात्मकास्तेनभवयुः यथाकापस न हि सूत्रं तदेवहिपश्चात्स्यावययः पौर्वापर्यमापद्यमानःसूत्रतामापद्यते अनपवभगवानि- गुणः सेगुणाः पुनःस्थितिसर्गनिरोधषुउत्पत्तिस्थितिलयाचते गृहीताः तेषामपिप्रहगामायया एपाहिमायाजगत्कीनतुव्यामाहिका तदाह विमोरिति समर्थस्यजगत्क रित्यर्थः साहितच्छक्तिःसर्वरूपभगवत्संबंधात्सर्वप्रतिकृतिरूपासाजगत्करणेकरणरूपामतःकरणांशस्यतवा परवातकरणरूपेगौधनिर्गतागुणाति ॥ १८ ॥ माययैवगृहोना सेमायावशतिष्ठतितत्पुत्राइव अतीयएवभगवदंशोजीवातस्यारंतुमिच्छतितत्कार्यवातंतगुणावनंतीत्याह कार्यकारणक स्वाति कार्यमधिभूतंदेहः फारशामध्यात्ममिद्रियाणि फाधिदैविक अंतःकरणं एतेषांभावःकार्यकारण कर्तृत्वं संघातमितियावत् जीव त्यसंघाततत्त्वनिमिसंयथावलो जीवःसंघातरूपीभवति हिमाययागृहीताः व कार्यस्थापिताः तदाह द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाइति द्रव्यमधि- भूनं बानमधिदैवं क्रियाआध्यात्मिकी तअयंतेपामाश्रयः प्रत्यकमफस्य अतःम्बस्वाश्रयतेवनंति आध्यात्मिकादिभावंपरित्यज्यफेधलंभावतुं नप्रयच्छन्ति सदावनंति बंधनमायासंबंधपतुः नचमबंधमात्रमेयहे तुः अन्यथाभगवतोऽपिबंधनस्यातू किंतुतत्रस्वातंत्र्ययोऽभिमन्यते तस्वाःपतिरहमिति तदाह पुरुषइति नतुतांकरणत्वाकार्यार्थ योगृह्णाति अतागुणबद्धानियोज्योगुणकतानियांजकति एकस्मिन्नवरूपद्वय मुपपद्यते ॥ १९ ॥ एवंजीवब्रह्मभावभेदनिरूप्यमामान्यतउत्तरितपियदाधाराद्युत्तरविशंपाकारेगाह सएपेति मायानत्कार्याणांद्रव्यादीनांविशेषाधारत्वं भगवतश्वसामान्याधारत्वमिति तत्रात्तग्मुक्त्वामायिन्धनविशेषात्मकत्वं चोधितमितियत्परइत्यतंदवशिष्यते नियामकस्यदर्शनपूर्वमान्म वात्तनानेऽपिनियमननसंभविष्यतीनिमियामत्त्वादिभिः सुप्टुअलक्षिनागर्तिर्यस्य यद्यपिमएषःय मृष्टा सएवघर तथापि नषाभगवान् एनंचगुणा:भगवतालिंगभूताः भापकादिनिर्गताधूमवत् दूरादेवपुरुषंज्ञापयति नतुतंवेष्टयति अन्यबंधशंकांवारयति एतर्गित प्रतापंतपवते तस्विद्धःकनवध्यते तत्राह अधोक्षजइति नंचनपश्यंति क्रियांवाप्राप्नुवति तदावनति तत्तुतेषाममभाधितंति अनपवसुष्टु अलक्षितागतिर्यम्य स्वैर्वावधातिरिक्त मुक्तालक्षितागनियस्य वस्तुतस्तुभक्ता भगवतासहपश्चाद्वासमायांतीतिसर्वत्रनिश्चयः अतएवह ब्रान्त्वंतादृशः तथापिसर्वषांममचकारात्तवचभगवानीश्वरोनियंता ॥ २० ॥ तथाच धुतयः श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तिकृत मारार्थदर्शिनी । तर्हि त्वं कि करोपीत्यत आह । तस्य मृज्यमपि तन मृष्ठोऽहं मृजापि । किं खच्छया न हि न हि ईक्षया तम्याशय बन्यर्थः । द्रध्वु- रिति । तथापि मम तस्य साक्षित्वे ईश्वरत्व कूटस्थत्व सन्तिर्यामित्य सत्येव नान्यथति म्वस्य जीवावं तस्य च श्वरत्वं व्यजितम् । -एका देवः सर्वभूतेषु गृधः मर्यव्यापी सर्वभूतान्तगत्मा । माध्यक्षः सर्चभताधिवासः माझी चेताः केवलो निगुणश्च । इति एष भूताधिपतिरेष लोकश्वरो लोकपाल इति । ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तसन्चप्राणि विशिष्टतयोपलभ्यमानः सध्यप्राणिधुद्धिम्यो यदा तदा कूटस्थ इत्युच्यते इति च ॥ १७ ॥ • मनु कुताऽय जीवश्वरविभागो यतस्त्वं प्रेयः स प्रेरकः स्यादित्यपेक्षायां जीवेश्वरविभागहेतुमाह सत्वमिति त्रिभिःनिर्गुणस्य सस्वादिगुणारहितस्मापि त्रयो गुयामन्ति धेन प्रकारेणत्यपेक्षायामाहं । विभोर्मायया स्थित्याद्यर्थ गृहीता इति तच्छक्तिगुणधन सदगुणवमित्यर्थः । तत्र मायचा नित्यमेव तद्गुणरूपत्वेऽपि गृहीता इति प्रयोगो नित्यनरविप्रहत्वेऽपि कृष्णस्य तस्यच्छयात्तवपुष इतिषत् प्राकृतलोकोक्त्यनुकांग्गाशयः ॥ १८ ॥ अतएव गुणाः पुरुषं जीयं भगवतस्तटस्थशक्तिवृतिरूपं वघ्नन्ति । मायिनं मायासङ्गसहितं पूर्वोत्तयुक्त्या भगवतः पृष्ठदशस्थानां जीवाला पृष्ठदेशस्थया मायया म्वत एव सङ्गसम्भषादिति भावः । नित्यमुक्तमिति जीवस्य यथा भनाद्यज्ञान तथा अनादिशानमप्यतीत सप्तमाते व्यकीभविष्यति । क वध्नन्ति । कार्यमधिभूत कारणमध्यात्म, कर्ता अधिदेवं तेषां भावुस्त र तस्मिन् । द्र-यं भूतानि ·कालं कर्म स्वभावच मायेशो मापया खया। श्रात्मन् यदृच्छया प्राप्तं विवुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥ कालाद्गुणव्यतिकरः परिणामः स्वभावतः । कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥ महतस्तु विकुवाणादरजःसत्त्वोपहितात् । तमःप्रधानस्त्वभवदद्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ॥ २३ ॥ सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन समभूविधा । वैकारिकस्तैजसश्च ताममश्चेति यदभिदा । द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥ भीमविश्वनाथचक्रवर्तिकृत सारार्थदर्शिनी । हानशब्देन देवत्राः क्रिया इन्द्रियाणि सदाश्रयास्तेषां कारणभूतास्तत्तदभिमानन घनन्ति । अत्र ज्ञानक्रिययावपरीत्येन यपासल्प यम् ॥ १९ ॥ अत: म मायाशक्तिमाम् पनेर्गुणलिङ्गीयानामावरफरुपाधिभितुभिः सुष्ट अलक्षिता अर्थात् तै धेरशाता गतिस्तत्त्वं यस्य सः पा एतर्लिङ्गः करणः शानिभक्तः कर्तृभिलक्षिता गतिर्यस्य गुणप्रकाशैरनुनीयते भवानित्यादेः ॥ २० ॥ श्रीमच्छुफदेवकृत सिमान्तप्रदीपः । महंतुतेनेयमृष्टः उत्पादितः तस्यभगवतः अभिद्रष्टुः सर्वक्षस्य शस्यसर्वनियंतुः कूटस्थम्पसर्वकारणत्वेऽपिनिर्विकारस्वरूपस्यमालिकानां चिचित्पदार्थानामात्मनः क्षयारण्याऽभिचोदितःप्रवर्तित मृज्यमृजामितत्कृतमेवकरोमिनतुखातंत्र्येणकिंचिरक शक्कामीत्यर्थः ॥ १७ ॥ नकवलमस्मदादीनांतत्प्रेर्यत्षमात्रमपितुप्रकृतेस्तद्गुणानांचतनियम्यत्वमिति तन्मायागुणःसजीया पशास्तवंधननिहातिपूर्षकतत्प्राप्त तद्भजनकर्तव्यमिनिचाह सस्वमितित्रिभिःयिभीःचेतनाचेतनरूपस्यप्रकृतिद्वयव्यापकसरूपस्यसत्त्वरजस्तमातिप्रयोगुणा:सति तेखरूप गुणानेनिशापयितुंधि विशिष्टिनिर्गुणस्यति सत्वाधऽस्पृटवरूपस्येत्यर्थः ननुकतहिविभाः गुणइत्युक्तमित्य प्रताचेतमप्रतिगुवा मतस्यैवगुणाइत्याह माययाऽचतनामिफयागुणामय्याखप्रकृत्याकार्याधिभुमागृहीताः कार्याभिमुम्बीकतारयर्थः ननुकिंतरकार्यमत्राह स्थितिसर्गनिरोधेष्विति स्थित्याधभिमुखीकृताइत्यर्थः ननुकिंतत्कार्यमत्राह स्थितिसर्गनिरोधेवितिस्थिस्याघभिमुखीकृतात्पर्यः ॥ १८ ॥ भगवनोमायानियंतृत्वमुरकाजीवस्यपराप्रकृतिलक्षणस्यमायावश्यत्वमाह कार्येति पुरुषंजीवारमाननित्यदातेगुणावध्नति जम्ममरणप्रया । हविषयकुवैतिकथंभूनम्ममुक्तम्"जहात्येनांभुक्तभोगामजोऽन्य"इतिभगवत्याशुत्योकोयोमुक्तस्तद्भिन्नाकस्तविज्ञहत्याकांक्षायाम"जोछको जुषमाणं। ऽनुशेत" इत्येवंभूत श्रुतः पूर्वभागमुपह यन्नाह मायिनमिति मायाभोग्यस्थेमप्रेष्ठतमायस्यास्तिनतूपास्यवादिनाभगोन्स मातम कथंभूनाःव्यशानक्रियायाः दव्यमहाभूतानिज्ञानशब्दनदेवता क्रियाद्रियाणितेषांहेनत्रः अतएवस्वकार्येवधिभूतावितधतीत्याह कार्यकाशनृत्वनि कार्यमधिभूतंभोग्य भोगायतनादिरूपम् कारणामध्यात्मंजीवस्यभोक्तुरूपादिभोगेचक्षुरादिकरणम् कर्ताऽधिदेवतं जीवस्य चक्षुरादिनारूपादिभोगकसूरूपकार्यम्यापकर्तृभूतंचक्षुराधिष्ठातृदेवतम तेषांभाषस्तस्वंतस्मिन् ॥ १९ ॥ सएषमायाधिपतिःभगवान अधांमजत्रिभिःसत्त्वादिभिर्लिंगरावरकरुपलक्षितानांतन्मायागुणाहतानांसर्वेषांजीवानांममयकारान्मायागु णवियुकानांच ईश्वरोनियंता सबसनहानगतिभवति भपितुवानन्यशरमरित्याहं खलक्षितगतिरिति बनान्यभक्तंमलक्षितागतिर्यस्य॥२०॥ - . भाषा टीका। उसीद्रष्टा ईश निर्विकार अखिलान्मा के मृज्य इम जगतको उसी की सृष्टि में उनही की क्षिाले मोहित सृजताई ॥ १७ ॥ सत्व रज और तम निर्गुण के तीन गुण हैं। स्थिति सृष्टिं और प्रलय के विभुकी मायासं गृहीत ॥ १८ ॥ द्रव्यमान और क्रिया के आभय ये गुण कार्य कारण कर्तृत्त्र में नित्यमुक्त मायी पुरुषको बांध लेने हैं ॥ १९ ॥ यह अधोक्षज भगवान् इन तीनों लिंगों में भी मलक्षित गति है (किसी प्रकार अनुमान किया जाताहै ) वाम् ! वही सबका भर है और मेराभी ईश्वर है ॥ २० ॥ ॥ श्रीधरस्वामिक्रत भावार्थदीपिका । तस्प मृधिप्रकारमाह कालमिति । कर्म जीवारएम | विषुभूषुः विविध भवितुमिछुः ॥ २१ ॥ गुणानां व्यतिकरः सोमः साम्यत्यागः । परिणामो रूपान्तरापत्तिः । पुरुषईश्वरः तेनाधिष्ठितत्व प्रयाया विशेष मदतपदस्प२२॥ ततो मस्तत्वात विकु णात् विक्रियमाणात ! सस्वानशचिस्यान विगुणवेपि रजासत्वान्याहारी