·बौद्ध-संस्कृत-ग्रन्थावली-२०
॥ दिव्यावदानम् ॥
वैद्योपाद्दश्रीपरशुरामशर्मणा
ग्लोफसूची-शब्दसूच्यादिभि संस्कृतम् ।
मिथिलाविद्यापीठेन प्रकाशितम् ।
शकाब्दा १८८०
संवत् २०१५
ऐशवीयाब्दः १९५९

·BHAVASI THES topies of This Volume, postage poid, may be had from your usual Book-seller or from The Director, Mithila Institute, Darbhanga, on pre-payment either in cash, Postal Order of M.O. of Rs. 16.00 for Ordinary edition and Rs. 20.00 for Library edition PRESENTED BY Ministry of Education 43315 911 The entire cost of preparation and production of this Volume has been met out of a subvention kindly placed at the disposal of the Institute by the Government of India ( Ministry of Scientific Research and Cultural Affairs and the State of Bihar. Printed by Laxmibai Narayan Chaudhari, at the Nirnaya Sagar Press, 36–18 Kolbbat Street, Bombay 2, and Published by Dr. P. L. Vaidya, for the Director, Mithila Institute, Darbhanga, Bihar.

·अनुक्रमणिका INTROPUOTION IN ENOLISTI AND HINDI XIX । १ ... '१५ ३४ ... ... ... .. ९ ... ... ... ABBREYIATIONS १ कोटिकर्णावदानम् २ पूर्णावदानम् ३ मैत्रेयावदानम् ४ ब्राह्मणदारिफावदानम् ५ स्तुतिब्राह्मणावदानम् ६ इन्द्रब्राह्मणावदानम् ७ नगरावलम्बिकावदानम् ८ सुप्रियावदानम् मेण्ढकगृहपतिविभूतिपरिच्छेदः १० मेण्ढकावदानम् ११ अशोकवर्णावदानम् . १२ प्रातिहार्यसूत्रम् १३ स्वागतावदानम् १४ सूकरिकावदानम् १५ चक्रवर्तिव्याकृतावदानम् १६ शुकपोतकायदानम् १७. मान्धातायदानम् १८ धर्मरुच्यवदानम् १९ ज्योतिप्कायदानम् २० कनकवर्णावदानम् २१ सहसोहतावदानम् २२ चन्द्रप्रभबोधिसत्त्वचर्यावदानम् २३ संघरक्षितावदानम् । २४ नागकुमारावदानम् २५ संघरक्षितावदानस्य शेषः २६ पांशुप्रदानायदानम् । २७ कुणालापदानम् २८ बीतशोकायदानम् २९ अशोकाषदानम् ... ८९ १०४ १२० १२२ १२३ १२५ १४२ ... ... ... ... २०४ ... २१३ २१६ .. ... २४२ २७२ 4.. २७९ ·VI २८३ ३०१ ३०७ . 4 ३० सुधनकुमारावदानम् ३१ "तोयिकामहावदानम् ३२ रूपावत्यवदानम् ३३ शार्दूलकर्णावदानम् ... ३४ दानाधिकारमहायानसूत्रम् ३५ चूडापक्षावदानम् ३६ माकन्दिकावदानम् ३७ रुद्रायणावदानम् ३८ मैत्रकन्यकावदानम् श्लोकसूची विशिष्टनामसूची शब्दसूची CRITICAL NOTES ... ४२६ ४२७ ४४६ ४६५ ४९३ ... ... .. 545 manar- ·INTRODUCTION - (1) TAE EDITION This edition of the Divyavadīna is more or less a'reprint in Devanīgarī script of the oħe edited in Roman script by E. B. Cowell and R. A. Neil (C in marginal references), and issued by. the Cambridge University Press in 1886. It was issued by these editors at a time when Buddhist studies were in their infancy. The language of Buddhist works could not be studied and its special features could not be codified for want of sufficient material. Professor J. S. Speyer in his introduction to Avadāna-Sataka (Text No.'19 in this Series already published) has made a special reference to this fact when he stated that he considered himself more fortunate in his editorial task than the editors of the Divyāvadāna. The method of transliteration current in those days has gone out of use. Mistakes in the use of accented types such as ā, i, ū, ś, s are responsible for a number of wrong readings in the body of the text of Divyāvadīna, and need of a new edition was keenly felt. The Sārdülakarnavadūna (No. 33) in this above edition was relegated to appendix, and there too, only the narrative portion was retained and details of Brahmanic lore known to that age were altogether dropped. Recently a new edition of the full text of Sărdūlakarnūvadūna, based on materials available in Calcutta and Paris Mss. and Chinese and Tibetan translations has come out from the Visvabhāratī by Sujitkumar Mukhopadhyaya (Min marginal references for this avadāna). The present edition of the Divyāvadina incorporates this śārdūlakarṇāvadāna in full. The material available in the full text of this avadana is very interesting in the light of similar material contained in the recent publication, tre angavijů (Voi: I of the Prakrit Society of India, Banaras, 1957), on problems concerning comparative study of ancient Indian culture. It will thus be seen that the present edition of Divpūvadāra contains the entire text, made available for the first time in Devanāgarī script, and I feel confident that the work may now be studied by scholars with ease. It must be stated that I have not used any fresh Ms. material as no such material has come to light, and still I feel that the present edition makes a considerable advance over the previous edition. I have added a number of useful features such as the index of verses (not supplied in Cowell's edition) and a glossary of words mostly selected from older ·DIVYĀVADĀNA VIII edition, references to avadanas in other collections like Avadāna- Sataka, Avadāna-Kalpalata, Vinaya-Vastu of Sarvästivāda school as preserved in the Gilgit Mss. Vol III, parts i-iii. With all these improvements in the present edition, the world of scholars still owes a deep debt of gratitude to the pioneering work of Cowell and Neil and to Professor Sujitkumar Mukhopadhyaya of Viśva- Bhārati. Although I have corrected a number of mistakes which were clearly due to misreading of Mss. and scribal errors and also due to diacritical marks, it is just likely that I also might have made a few new mistakes due to slips of types which seem to be inevitable in three-lined Devanāgarī typography. one were (2) Mss. USED BY COWELL AND NEIL The first edition of the Divyāvadāna was based on three Mss. A, B, C from Cambridge University Library and one D from Asiatic Society of Paris. The editors also consulted two more Mss, E, and F from Bibliothéque National, Paris, and occasionally used the St. Petersburg Ms. All the above Mss. except F modern copies made from original. Bendall reports of one more Ms. which he found in Nepal during his visit, and which according to him, belonged to 17th century. The Mss. authorities thus go back to only one source, and hence variants recorded by the editors are simply results of the greater or less care on the part of respective scribes. It is, however, possible to correct the text by comparison with other narratives, now available, but where such sources fail to give any help, we have to retain the text as Mss. give it. The Divyāvadāna, according to Cowell, is written generally in fairly correct Sanskrit, barring of course the special features in vocabulary, grammar and technical words, which are commonly shared by Buddhist works of the period. But we must make a special mention of the language and style of the Candraprabhāvadina (No. 22) and of the Maitrakanyakávadāna (No. 38), particularly the latter, which are written in perfect classical style. In my view, there are strong reasons to hold that No. 38 is most probably written by Arya Śūra, the author of the Jalakanāla (Volume No. 21 in the present Series, now nearly ready for pube lication) as the comparison of the style, method and manner of trcating the narrative of this avadana and of the Jatakamála clearly shows.

·INTRODUCTION IX (3) TITLE OF THE WORK The title Divyāvadāna given to this work is found in only two out of six Niss., viz., Dand E, which invariably read fat anfall agla at the end of an avadīna. It is also found in Ms. F. Burnouf invariably used this title, and so Cowell and Neil retained it. Further, in one of the Mss. of the Virakusüvadūna in the Cambridge University Library, the colophon reads: sfat sifarzanie द्भुत अष्टमीनतमाहात्म्यकुशावदानं समाप्तम् . But this Kusavadana is not found in the present collection. The name Divyāvadāna, however, is current in Nepal, and it may be that we have here an incomplete collection of avadīnas going under that name. There is another reason for this assumption. We know from Speyer's introduction to his Avadāna-Sataka that there are many other collections of avadanas such as Asokāvadāna-mülā and Vicitrakarnikātadīna-mālā. Of these two collections, the latter contains 32 avadānas. Now, out of these 32 avadanas some 9 were chosen by a Newari writer from Nepal for rendering them into Newari language. This rendering in Newari is edited and translated into English by Hans Jorgensen and published as Vol. No. XXXI of the Oriental Translation Fund, New Series, Royal Asiatic Society, London (1931). The title chosen for this work by Jorgensen is Armafoiaralates as only g out of 32 are found rendered in Newari. There is thus a good reason to believe that the Divyavadūna in the present collection also might be incomplete, and that there may be still a few more avadanas that have not reached the hands of scholars. Further, many of the avadānas included here are found translated in Tibetan as independent works, and no translation bearing the title Divyāradūna is found there (see Tohoku Catalogue ), whereas several stray avadanas are found translated, e. g., No. 14 (Tohoku No. 345) No. 22 (Tohoku No. 348) and No. 20 (Tohoku No. 350). Further, the present collection seems to be after all a compilation differing in age as well as in authorship as has been pointed out above, as some avadānas are written in pure Buddhist Sanskrit on the model of Mahāyānasūtras in pre-Gupta style, some in semi-classical style, and some particularly Nos. 22 and 38 in purely classical style. (4) THE CONTENTS AND DATE OF THE WORK The number of sections or chapters in the Divydvadāna in the edition of Cowell and Nejl is 38. I have retained the same number of sections in the present edition. This does not mean ·XII DIYYÁYADANA Vinaya and some in the Sūtra. I refer particularly to the story of Māndhātā (No. 17 in the present collection) which is narrated in the Vinaya Vastu in brief, but the reader there is referred to Madhyamāgama: विस्तरेण मान्धातृसूत्रं मध्यमागमे राजसंयुक्तकनिपाते. (See Gilgit Mss., Vol. III, part I, p. 93). Similarly the story of Mahāsudarśana (Not in DA) is referred to Dirghāgama: parengut Helegari a certaine (p. 97 ) and so on. It is not, therefore, right to say that avadāna is exclusively a part of Vinaya. It is one of the constituent parts of Buddha's teaching. The sources of the Divyāvadāna therefore must be traced to the sacred literature of the Buddhists in Sanskrit in general, and not exclusively to Vinaya. Kumaralāta also must have based his work, Kalpanāmanditikā, on similar sources. I have already stated above that the Maitrakanyakāvadāna is most likely from the pen of Ārya Sūra, the author of Jātakamālā and other works. The Divyävadāna, thus, is one of the earliest collections of Avadānas in Buddhist Sanskrit Literature. Perhaps Avadīna-Sataka may be slightly earlier than this work. These avadanas were scattered over the sacred books of Buddhists, such as Vinaya, Dirghāgama, Madhyamagama, Samyuktāgama etc., and seem to have been extracted from these works and put together for ease and convenience of instruction to young monks. There are a number of special features peculiar to this avadana literature. One of them is a set of stereotyped passages which I have put together in Appendix II to the Avadāna-Sataka ( No, 19 in the present Series). These passages occur in full in every avadāna in that work, but in the Divyāvadāna they recur, sometimes in full, sometimes expanded, and sometimes abridged with 7797 It may be noted that such stereotyped passages do not figure at all in Nos. 22 and 38. Poona 2 1st October 1953 Sy P. L. VAIDYA ·प्रस्तावना १. प्रस्तुत संस्करण दिव्यावदान का प्रस्तुत संस्करण केंनिज युनिव्हर्सिटी प्रेस द्वारा सन १८८६ में प्रकाशित ई. वी. कोवेल तथा आर्. ए. नील द्वारा रोमन लिपि में संपादित संस्करण (हाशियेमें 'C' से निर्दिष्ट) का देवनागरी लिपि में प्रायः पुनर्मुद्रण ही है । उक्त संपादकद्वय ने वह संस्करण ऐसे समय प्रकाशित किया, जब कि बौद्ध साहित्य का अध्ययन अपनी बाल्यावस्था में था। उस समय पर्याप्त सामग्री के अभाव में बौद्ध ग्रंथों की भाषा का अध्ययन तथा उसकी विशेषताओं का शास्त्रशुद्ध विवेचन असंभवसा था । अपने अवदानशतक (प्रस्तुत ग्रंथमाला क्रमाङ्क १९, जो प्रकाशित हो चुका है) की प्रस्तावना में प्रो० जे० एस० स्पेयर ने इस तथ्य का खास निर्देश किया है । आप कहते हैं-'दिव्यावदान के संपादकों की अपेक्षा संपादनकार्य के विषय में मैं अपनेको अधिक भाग्यवान् समझता हूँ। उन दिनों प्रचलित रोमन लिप्यन्तर की पद्धति आज विद्यमान नहीं है । 2. us F जैसे आधात-युक्त अक्षरों के प्रयोग में जो त्रुटियाँ दिखाई देती हैं, वे मुख्यतया दिव्यावदान के मूल ग्रंथान्तर्गत अनेक अपपाठों के परिणाम हैं । अतः नये विशुद्ध संस्करण की आवश्यकता तीत्र रूप से महसूस हो रही थी । उपर्युक्त संस्करण में शार्दूलकर्णावदान परिशिष्ट में रखा गया है, और वहाँ भी उसका केवल कथात्मक अंश ही लिया गया है, तथा उस युगमें ज्ञात ब्राह्मणीय विद्या के ब्योरेवार वर्णन को बिलकुल हटा दिया गया है । शार्दूलकर्णावदान के पूर्ण पाठ का नया संस्करण (हाशियेमें 'M' से निर्दिष्ट) हाल ही में विश्वभारती से प्रो० सुजितकुमार मुखोपाध्याय के संपादकत्व में कलकत्ता पैरिस पांडुलिपियों तथा तिब्बती चीनी अनुवादों में उपलब्ध सामग्री के आधार पर प्रकाशित किया गया है । दिव्यावदान के प्रस्तुत संस्करण में शार्दूलकर्णावदान पूर्णतया समाविष्ट किया गया है । इस अवदान के पूर्ण पाठ में प्राप्त सामग्री की अंगविजा के हाल में निकले संस्करण में उपलब्ध सदृश सामग्री से तुलना करने पर जान पड़ता है कि उक्त सामग्री प्राचीन भारतीय संस्कृति के तुलनात्मक अध्ययन - विषयक प्रश्नों के सुलझाने में अतीव सहायक सिद्ध होगी। दिव्यावदान के इस संस्करण में संपूर्ण मूल ग्रंथ की संहिता समाविष्ट की गयी है, और वह प्रथम बार ही देवनागरी लिपि में उपलब्ध की गयी है । मेरा विश्वास है कि अब इस ग्रन्थ का अध्ययन विद्वान् अध्येताओं के लिये सुलभ होगा। यह तो कहना ही पड़ेगा कि मैंने यहाँ किसी नयी हस्तलिखित सामग्री का उपयोग नहीं किया है, क्यों कि ऐसी नयी सामग्री प्रकाश में नहीं आयी है। तो भी मै कह सकता हूँ कि पूर्व ·XIV - दिव्यावदानम् । सस्करण की तुलना में प्रस्तुत सस्करण पर्याप्त प्रगति कर चुका है । कई उपयुक्त अंश मैंने जोड़ दिये हैं, उदाहरण के लिये देखिये - १) श्लोकानुक्रमणिका (यह कौल सस्करणमें नहीं), २) शब्दार्थ कोश, (पूर्वसस्करण तथा एजर्टन के कोश से सक्षिप्त रूपमे सस्कृत) ३) नाभानुक्रमणिका (पूर्वसंस्करण से चुन कर), ४) आदानो के निर्देश जो अवदानशतक, अवदानकल्पलता, सर्वास्तिवाद पथ की विनयवस्तु (गिलजित पाण्डुलिपियो के तृतीय विभाग, परिच्छेद १-३ मे सुरक्षित) आदि अन्य सकलनो में मिलते हैं। इस सस्करण में इन नयी बातो के रहते हुए भी, कौल-नील तथा प्रो० सुजित- कुमार मुखोपाध्याय के प्रारभिक कार्य का ऋण पडित जगत् को मानना ही पडेगा । यद्यपि पाडुलिपियो के अपपाठों, लेखन की अशुद्धियो, तथा अक्षरचिलो की गलतियो के कारण घुसी हुई अनेको त्रुटियो का सशोधन मैंने किया है, तो भी सभव है कि मुद्राओ के फिसल पडने से कुछ नयी अशुद्धियाँ घुस गयी हो। यह तो आश्चर्य की बात नहीं, क्यों कि त्रिपक्तिक देवनागरी छपाई मे ऐसी त्रुटियाँ अपरिहार्य सी रहती हैं । २. कौवेल तथा नील द्वारा प्रयुक्त पांडुलिपियाँ:- दिव्यादान का प्रथम सस्करण निम्नलिखित पाण्डुलिपियो पर आधारित है - केंब्रिज विद्यापीठ ग्रन्थालय की तीन पाडुलिपियो A, B, और C, तथा पैरिस एशिया- टिक सोसायटी की पाडुलिपि D । पैरिस बिब्लिओथेक नैशनाल की दो पाडुलिपियाँ । और P भी सपादको ने देखी थीं, तथा बीच बीच में सेंटपीटर्सबुर्ग पाडुलिपि भी। ऊपर की पाडुलिपियाँ में से केवल F को छोड शेष सब पाडुलिपियाँ एक ही मूल की इधर बनी हुई प्रतिलिपियाँ मात्र हैं। श्री. बेंडाल और एक पाडुलिपि के बारे में कहते हैं, जो उन्हें नेपाल में मिली । उनकी राय में यह लिपि सत्रहवीं शताब्दी में लिखी होगी। ये सत्र आधारभूत पाडुलिपियों केाल एक ही मूल की तरफ निर्देश करती हैं, और सपादको द्वारा उल्लिखित पाठभेद केवल लेखफकी सावधानी या असावधानी का फल है । तथापि अब जो अन्य कथाएँ उपलब्ध हुई हैं उनसे तुलना करके पाठसशोधन किया जा सकता है । पर जहाँ ऐसी सहायता की समावना नहीं है, वहाँ पाडुलिपियों के पाठ ही स्वीकार करने पड़ते हैं। कोरेल की सम्मति में दिव्यावदान पिशुद्धप्राय संस्कृत में लिखा है, तो भी शब्दावली, व्याकरण तथा पारिभाषिक सज्ञाओं की विशेषताएँ जो कि उस समय के बौद्ध ग्रंथों में प्राय पायी जाती हैं, उस भाषा में मिटती हैं । परतु चंद्रप्रभानदान (२० २२) तया विशेषरूप से मैनकन्यकायदान (क० ३८) की भाषा तथा शैी मात्र ·प्रस्तावना। का अलग निर्देश अवश्य करना चाहिये । ये दो विभाग प्राय उच (पाणिनीय) संस्कृत शैली में लिखे गये हैं। क्र० ३८ के बारे में मेरी सम्मति यह है कि वह जातकमाला (प्रकृत ग्रन्थमाला का क० २१ जो प्रकाशन के पथ पर है ) के लेखक आर्यशूर द्वारा लिखा गया होगा। जातकमाला तथा इस अमदान की भाषा, शैली, कथनपद्धति की तुलना करने पर ही मैं इस निष्कर्ष पर पहुंच चुका हूँ। ३. ग्रंथ का नामकरण:- इस प्रथ का शीर्षक दिव्यावदान छ पाडुलिपियो में से केवल दो-D तथा ही में मिलता है । उनमें हर अमदान के अन्त में 'इति श्रीदिव्यावदाने' ये शब्द पाये जाते है । F पाडुलिपि में भी वह पाया जाता है । वफ ने इस शीर्पक का प्रयोग अपिचलभाव से किया है । कौवेल और नील ने उसी को स्वीकृत किया है । इसके अलावा केंत्रिज विद्यापीठ ग्रन्थालय में वीरकुशावदान की जो पाडुलिपियाँ है उनमें से एक के अतिम सकल्प में ये शब्द मिलते हैं-"इति श्रीदिव्यावदानोद्धृत अष्टमीवतमाहात्म्यकुशावदान समाप्तम्" । लेकिन यह कुशानदान प्रस्तुत सस्करण के सग्रह में अप्राप्य है । परन्तु नेपाल में यह दिव्यावदान नाम प्रचलित है । अत यह हो सकता है कि दिव्यावदान के नाम पर स्थित अपदानो का यह अधूरा ही सग्रह हो । मेरी इस धारणा का और एक कारण है । अपने अवदानशतक की प्रस्तावना में स्पेयर लिखते है कि अशोकावदानमाला, विचित्रकर्णिकावदानमाला जैसे और भी कई अरदान-सम्रह है। रिचित्रकर्णिकावदानमाग के बत्तीस अपदानो में से केनल नौ ही नेपाल के एक नेवारी लेखक ने नेवारी भाषा मे अनुनाद करने के हेतु चुन लिये हैं। यह अनुवाद हॅन्स योर्गेनसेन ने अग्रेजी अनुवाद के साथ सपादित किया है । इसका प्रकाशन लदन की रायल एशियाटिक सोसायटी द्वारा पौर्वात्य अनुवाद निधि की नयी प्रथमाला में क्र. ३१ ३ पुष्प के रूप में सन १९३१ में किया गया है। चूंकि बत्तीस में से केवल नौ ही अपदान इसमें सगृहीत हैं, योर्गेनसेन ने इसके लिए जो शीर्षक चुना है वह है-विचित्रकर्णिकावदानोद्धृत । इस प्रकार यह मानने के लिए सनल कारण है कि दिव्यावदान का यह सग्रह भी अधूरा ही हो, और इस सग्रह के और भी अपदान हो, जो सभपत आज तक विद्वानों की पहुँच में नहीं आये हो। इसके अतिरिक्त इस सग्रह में सफलित अवदानो में से कइयो का अनुवाद तिब्बती में खतन प्रथ रूप से मिलता है । तिब्बती अनुवादो में दिव्यावदान नाम का अथ ही नहीं है । (देखिये 'टोहोकू सूची' ) । कई पुटकर अवदानो का अनुवाद भी मिलता है, जैसे -क्र० १४ (टो० ० ३४५), क्र. २२ (टो० ऋ० ३४८), क०२० (टो० क० ३५०)। और भी एक बात यह है कि यह प्रस्तुत सग्रह ऐसा सकलन है जिसमें समय समय पर भिन्न भिन्न लेखको द्वारा लिखित लेख सगृहीत है। भाषा ·XVI दिव्यावदानम्। यह बात पहले भी कही जा चुकी है, और शैली के आन्तरिक साक्ष्य से भी यह वात स्पष्ट है, क्यों कि कई अवदान गुप्तपूर्वकाल की खास बौद्ध संस्कृत शैली में महायान सूत्रों के आदर्श पर लिखे गये हैं; कई अवदान अर्धपाणिनीय संस्कृत शैली में तथा कई ई-क्र० २२ और क्र० ३८ शुद्ध पाणिनीय संस्कृत शैली में । ४. विषय तथा कालनिर्णय:- कौवेल-नील प्रणीत दिव्यावदान में कुल ३८ प्रकरण हैं । प्रस्तुत संस्करण में मैंने उतने ही रखे हैं । इसका आशय यह नहीं कि इन ३८ प्रकरणों में उतने ही महापुरुषों के उदार चरित वर्णित हैं । वैसा तो बिलकुल नहीं है । इन ३८ विभागों में से ऋ० १२ और के० ३४ महायानपंथ के पुराने सूत्रों के अवशेष हैं। क० १२ में श्रावस्ती में प्रदर्शित बुद्ध की अद्भुत विभूतियाँ तथा ऋ० ३४ में दान की महत्ता पर बुद्ध के उपदेश पाये जाते हैं। इन दोनों के शीर्पक में 'सूत्र' शब्द भी मिलता है । क० ९ और ऋ० १० मेंढक की एक ही कथा से संबद्ध हैं । क्र. २३, २४ तथा २५ संघरक्षित से संबन्ध रखते हैं । क्र० २६, २७, २८ और २९ राजा अशोक की जीवनी का वर्णन करते हैं। क्र० ६ दो अवदानों में विभाजित हो सकता है-एक इन्द्र-विषयक और दूसरा तोयिकामह-विषयक । क्र० २६ के भी दो अवदान बन सकते हैं-एक उपगुप्त-विषयक तथा दूसरा अशोक-विषयक । शेप अवदानों में से प्रत्येक में प्रायः एक ही व्यक्ति के वर्तमान, अतीत, और आगामी जीवन का वर्णन मिलता है। ये अवदान साहित्यिक गुणों में एक दूसरे से बहुत भिन्न हैं । पौराणिक शैली में रचित कहानियाँ, धर्मग्रंथों से उद्धृत कथाएँ, पाणिनीय संस्कृत शैली के आदर्श पर लिखित नाट्यगुणपरिप्लुत क्र० २६ जैसी कथाएँ, अर्ध-पाणिनीय संस्कृत शैली में रचित क्र० २२ जैसी कहानियाँ, और शुद्ध पाणिनीय शैली में लिखित ऋ० ३८ जैसी कथाएँ इन अवदानों में अंतर्मुक्त हैं । कौवेल और नील अपनी प्रस्तावना (पृ. viii) में लिखते हैं-"इन कहानियों में से बहुतसी कहानियाँ विनय-पिटक में से ली गयी हैं । वे बार बार अनुशासन की किसी बात का निर्देश करती हैं, जिससे यह निष्कर्ष सहज ही में निकल आता है । पाली भाषा में लिखित किसी मूल ग्रंथ के ये सीधे अनुवाद नहीं हैं, बल्कि उनका संभवतः कोई खतंत्र उद्गम होगा । एक समय जो एक विस्तृत साहित्य था उसके ये बिखरे हुए अंश हैं, जो ही केवल आज जीवित हैं।" हम इस बात की तरफ भी ध्यान दिलाते हैं कि अवलोकितेश्वर या मञ्जुश्री, या विद्याओं और धारणियों का उल्लेख बार बार नहीं मिलता । सिर्फ क्र. ३३ में 'पडक्षरी विद्या' का उल्लेख है । इन सब बातों से स्पष्ट है कि इनकी निर्मिति हीनयान से महायान तक के संक्रमणकाल में हुई है। संशयातीत रूपसे अब यह सिद्ध किया जा चुका है कि दिव्या- चदान सर्वास्तिवादपंय का ग्रंथ है (देखिये-डॉ. ए. सी बानर्जीः सर्वास्तिवाद साहित्य)।

·प्रस्तावना। XVII विंटरनिटझ मानते हैं कि इस ग्रंथ के भिन्न भिन्न अंग भिन्न भिन्न समय में रचित हैं । उसके कई अंश खिस्तोत्तर तृतीय शताब्दी के पूर्व लिखे गये हैं यह निश्चित रूप से कहा जा सकता है । दिव्यावदान के संकलयिता ने मूलसर्वास्तिवादियों की विनय-वस्तु तथा कुमारलात की कल्पनामंडितिका का पर्याप्त उपयोग किया है । यह भी सिद्ध किया जा चुका है कि गिलजित पांडुलिपियों में अवस्थित विनय-वस्तु में इस प्रय के अनेक अवदान पूर्णतः या अंशतः मिलते हैं। उदाहरण के लिए लीजिये- मांधातावदान (ऋ० १७) अंशतः विनय-वस्तु (पृ० ९२-९८) से तथा अंशतः मध्यमागम से लिया गया है, जैसा कि निम्न उद्धरण से स्पष्ट है-'विस्तरेण मान्धातृ- सूत्रं मध्यमागमे राजसंयुक्तकनिपाते' (पृ० ९३); सुधनकुमार (क्र० ३१) स्तुति- ब्राह्मण (क्र. ५) जैसे अनेक अवदान विनय-वस्तुसे लगभग अक्षरशः उद्धृत है। यह ग्रंथ (विनय-वस्तु ) आंशिक रूपसे ही उपलब्ध है, इस लिए इससे अधिक चर्चा इस विपय की संभव नहीं । तथापि यह संपूर्ण संग्रह चौथी शताब्दी से बहुत पहले विद्यमान रहने की संभावना नहीं दिखाई देती । कारण यह है कि अशोक के उत्तराधिकारी ही नहीं, शंगवंश के पुष्यमित्र तक के राजा (ई० पू० लगभग १७८) इस ग्रंथ में उल्लिखित हैं । दीनार का निर्देश भी बार बार पाया जाता है । अंत में यह भी देखना होगा कि कनिष्क के बहुत समय बाद पैदा हुए कुमारलात के पश्चात् आवश्यक कालावधि बीत जानी ही चाहिये ताकि उसकी कल्पनामंडितिका से संग्रहकर्ता को बहुतसे उद्धरण लेना संभव हो। ये सब बातें हमें लगभग ३५० तक पहुँचा देती । दूसरी ओर से महत्त्व का सबूत यह है कि दिव्यायदान की जनकथाओं में सब से दिलचस्प कथा (क्र० ३३) संक्षिप्त रूप में ही क्यों न हो-सन २६५ में चीनी भाषा में अनूदित मिलती है । इस लिए बेखटके माना जा सकता है कि इस ग्रंथ का प्रस्तुत रूप में संचयन खिस्तोत्तर २०० और ३५० के बीच में पूरा हुआ होगा। ५. दिव्यावदान के उद्गम:- पौधों के संस्कृत-निविष्ट धर्मग्रंथ, जो पाली- भाषा - निविष्ट त्रिपिटक के समकक्ष है, बारह विभागों में विभाजित हैं, जहाँ पाली धर्मग्रंथ केवल नौ अंगों में ही विभक्त मिलते हैं:- सूत्रं गेयं व्याकरणं गायोदानावदानकम् । इतिवृत्तकं निदानं वैपुल्यं च सजातकम् । उपदेशाद्भुतौ धर्मों द्वादशाङ्गमिदं वचः ॥ (हरिभद्र-आलोक, वडोदा संस्करण पृ० ३५) ' 3 ·XVIII दिव्यावदानम् । इन द्वादश अंगों में बुद्ध के धर्मोपदेश निहित हैं, जिनमें अवदान छठा अंग है। कौवेल तथा नील की मान्यता है कि अवदान विनय का अंश है। पूर्व तुर्किस्तान में प्राप्त संघरक्षितावदान (क० २३-२५) के कई अंशों बल पर लेव्ही अंदाजा लगाते हैं कि अवदान मूलसर्वास्तिवादियों के विनय का अंश है । मूलसर्वास्तिवादियों की विनय-वस्तु की उपलब्धि तथा प्रकाशन (गिलजित पांडु लिपियाँ, खंड ३- डॉ. नलिनाक्ष दत्त द्वारा संपादित ) से, यद्यपि वह ग्रंथ अधूरे रूप में और बिखरी हुई अवस्था में प्राप्त हुआ है तो भी, ऊपर के सब तर्कवितर्क अब शांत हो गये हैं। उसके अध्ययन से यह निष्कर्ष निकाला जा सकता है कि बुद्ध के द्वादशविध उपदेशों का अवदान एक महत्त्वपूर्ण घटकावयव है, चाहे वह 'विनय'से लिया गया हो या 'सूत्र' से। खभावतः कई कथाएँ 'विनय' के अंगभूत हैं, तो कई 'सूत्र' के । इस सिलसिले में मान्धाता (क्र० १.७) का निर्देश विशेष रूप में मुझे उचित लगता है, जो विनय- वस्तु में संक्षेप में कहा गया है। किन्तु वहाँ पाठक संकेत पाता है मध्यमागम का- विस्तरण मान्धातृसूत्रं मध्यमागमे राजसंयुक्तकनिपाते (देखिये-गिलजित पांडुलिपियाँ, खंड-३, विभाग-१, पृ० ९३) । इसी प्रकार महासुदर्शन की कथा ( दिव्यावदान में अनुपलब्ध ) दीर्घागम से संबद्ध बतायी गयी है-विस्तरेण महासुदर्शनसूत्रं दीर्घागमे पसूत्रिकनिपाते (पृ० ९७) आदि आदि । अतः यह कहना ठीक नहीं कि अवदान केवल विनय का ही अंश है । बुद्ध के धर्मोपदेश का वह घटकावयव है । इस लिये दिव्यावदान के उद्गमों के लिये संस्कृत में रचित बौद्ध साहित्य में सामान्यतया खोज करनी पड़ेगी, न कि केवल विनय में । कुमारलात ने भी अपनी कल्पनामंडितिका ऐसे ही मूलाधारों से रची होगी । मैं ऊपर कह चुका हूँ कि मैत्रकन्यकावदान संभवतः जातकमाला आदि ग्रंथों के रचयिता आर्यशूर का लिखा हुआ होगा। बौद्ध संस्कृत साहित्य में दिव्यावदान सर्वप्रथम अवदानसंकलनों में से एक है। शायद अवदानशतक इससे कुछ समय पूर्व संकलित रहा होगा । ये अवदान बौद्धों के धर्मग्रंथों-विनय, दीर्घागम, मध्यमागम, संयुक्तागम आदि में इधर उधर बिखरे हुए थे। उन्हें उन ग्रंथों से निकाल कर संकलित किया गया होगा ताकि युवा भिक्षुगण उनसे आसानीसे लाभ उठा सकें । अवदानसाहित्य की कई अपनी विशेषताएँ हैं। उनमें से एक हैं ये एकरस, एकखर उद्धरण, जिन्हें मैंने अवदानशतक (माला ऋ० १९) के परिशिष्ट में इकट्ठा किया है। उस ग्रंथ के हर अवदान में ये उद्धरण अपने पूर्ण खरूप में मिलते हैं, परंतु दिव्यावदान में वे कभी पूर्ण रूप में, कभी विस्तार के साथ कभी संक्षिप्त रूप में ....यावत्' के साथ आते हैं । अ० २२ तथा ऋ० ३८ में ये एकखर उद्धरण नहीं मिलते, यह ध्यान देने की बात है। पुणे-२ १९५० २१ अक्तूबर, १९५० प. ल.पेप ·ABBREVIATIONS AK (26 %)-Avadūnalalpalată of Kşemendia, Bibliotheca Indica edition, our edition in BST Nos 22-23 AŚ (370)-Atadāra Satala by J S Speyer, Bibliotheca Buddhica edition, oui edition in BST No 19 Aşta ( )--Asfasahasrılů Prajapurapută, ed by Rajondtula! Mitra BC-Buddhacarita of Asvaghosa, cdns by Cowell and Johnstone BCA--Bodhrcaryāvatāra of Santideva, with Pañzılā of Prajñā halamati, ed by Poussin, baie text in Zapiski BCP-Bodhicaryavatārapañyılā of Plajūakaramati, ed by Poussin CP-Cariyapitala, PTS edition, also by B C Low CS-Catuhstava of Nagarjuna (I Nirupana, II Lokūlita, III Acintya, and IV Paramartha) DA (feat. ) Divyávadana, our edition in BST No 20, also Cowell and Neil's edition DBh ( 40 ) --Dasabhūmikasūtra ed by Rahder GM-Gilgit Miss ed by N Dutt GV (11050)-Gandavyuhasūtra, ed by Suzuki and Idzumi, Kyoto, Japan, 1949 J (5170 )--Jataka, ed by Fausbol JM (570 Aro) Jālalamala of Arya Śūra, ed by H Kern, HOS, our edition in BST No 21 KV (ETVE)Karandalyūha, BTS edition LA (310)--Lankavatārasutra, ed. by B Nanjio, Kyoto, Japan, 1923, reprint 1956 LV (alto ) --Lalila Vistara, our edition in BST No 1 MŚ (7• Tlo )-Madhyamalasāstra of Nagarjuna, our edition in BST No 10 MV (#• To)-Madhyamalavrttı called Prasannapæda of Candra burti, our edition in BST NO 10 MVastu ( 70 )-Mahārasti, ed by E Senart MVy (#• •)--llahāvyutpatti ed by I P Minayeff, Biblotheca Buddbica

·RP (TE)--Rastrapālapariprccha, ed. bỹ L. Feer, Bibliotheca
Buddhica.
ŚS (Fore17) -—Śikṣāsamuccaya of śāntideva, ed. by Bendall in
Bibliotheca Buddhica; our edition in BST No 11.
SA (97110 --Sūtrālamkāra of Asanga, ed. by S. Lèvi.
SN-Saundarananda of Asvaghoșa, edns, by H. P. Shastri and
Johnstone.
SR (ARO) --Samadhirajasūtra ed. by N. Dutt, in GM; our
edition in BST NO 2.
SDP (TEHO ) -Saddharmapundarikasūtra, ed. by N. Dutt; also by
Ker and Nanjio.
SP (gauto ) --Suvarnaprabhāsasūtra, ed. by B. Nanjio and H.
Idzumi, Kyoto, Japan, 1931; also by Nobel.
SV (geto ) ---Sukhāvatīvyuha ed. by Max Müller.
T-Tibetan translation.
T-(followed by number)-Tohaku Catalogue.
TG (aarte )-Tathāgalaguhyasūtra or Guhyasanīja, GOS edn.
TS (atado ) - Tattvasangraha of Santarakṣita, GOS edition.
VCh (13 –Vajracceedikº, ed. by Max Muller.
(N. B.—Most of the works mentioned above are planned to be
included in the BUDDHIST SANSKRIT TEXTS Series ),
The list will be found at the end of the volume.)

·॥ दिव्यावदानम्॥ ॐ नमः श्रीसर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः । १ कोटिकर्णावदानम् । बुद्धो भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । अस्मात् परा- न्तके वासवग्रामे वलसेनो नाम गृहपतिः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्ण- विशालपरिग्रहो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी । तेन सदृशात् कुलात् कलत्रमानीतम् । स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति । सोऽपुत्रः पुत्राभिनन्दी शिववरुणकुवेरशकब्रह्मादीनायाचते आरामदेवतां वनदेवतां शृङ्गाटकदेवतां बलिप्रतिपाहिकां देवताम् । सहजा सहधर्मिकां । नित्यानुबद्धामपि देवतामायाचते । अस्ति चैप लोके प्रवादो यदायाचनहेतोः पुत्रा जायन्ते दुहितरश्चेति । तच्च नैवम् । यद्येवमभविष्यत्, एकैकस्य पुत्रसहस्रमभविष्यत् तद्यथा राज्ञश्चक्रवर्तिनः । अपि तु त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात् पुत्रा जायन्ते दुहितरश्च । कतमेषां त्रयाणाम् ? मातापितरौ रक्तौ भवतः संनिपतितौ, माता कल्या भवति ऋतुमती, गन्धर्वः प्रत्युपस्थितो भवति । एषां त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात् 10 पुत्रा जायन्ते दुहितरश्च । स चैवमायाचनपरस्तिष्ठति ॥ अन्यतमश्च सत्त्वश्वरमभविकश्च हितैपी गृहीतमोक्षमार्गान्तोन्मुखो न निर्वाणे बहिर्मुखः । संसारादनथिकः सर्वभवगतिव्युपपत्तिपरायुखोऽन्तिमदेहधारी अन्यतमात् सवनिकायाच्युत्वा तस्य प्रजापत्याः कुक्षिमवक्रान्तः । पञ्चावेणिका धर्मा एकत्ये पण्डितजातीये मातृप्रामे। कतमे पञ्च ? रक्तं पुरुपं जानाति, विरक्तं जानाति । काल जानाति, ऋतुं जानाति । गर्भमवक्रान्तं 15 जानाति । यस्य सकाशाद् गर्भमवक्रामति तं जानाति । दारकं जानाति दारिका जानाति । सचद्दारको भवति, दक्षिणं कुक्षि निश्रित्य तिष्ठति । सचेद्दारिका भवति, वाम कुक्षि निश्रित्य तिष्ठति । सा आत्तमनात्तमनाः स्वामिन आरोचयति-दिष्ट्या आर्यपुत्र वर्धस्व । आपन्नसत्त्वास्मि संवृत्ता । यथा च मे दक्षिणं कुक्षि निश्रित्य तिष्ठति, नियतं दारको भविष्यति । सोऽपि आत्तमनात्तमना उदानं उदानयति-अप्येवाहं चिरकालाभिलपितं पुत्रमुखं पश्येयम् । जातो 20 मे स्यान्नावजातः । कृत्यानि मे कुति । भृतः प्रतिविम्यात् । दायाचं प्रतिपद्येत । कुलवंशो मे चिरस्थितिको भविष्यति । अस्माकं चाप्यतीतकालगतानामल्पं वा प्रभूतं वा दानानि । दत्त्वा पुण्यानि कृत्वा दक्षिणामादेशयिष्यति-इदं तयोर्यत्रतत्रोपपन्नयोर्गच्छतोरनुगच्छन्विति । आपन्नसत्त्वां च तां विदिला उपरिप्रासादतलगतामयन्त्रितां धारयति शीते शीतोपकरणै- कृष्ण उप्णोपकरणयप्रज्ञप्सैराहारै तितिक्कै त्यम्त्यैर्नातिलपणैर्नातिमधुरै तिकटुकैर्नाति-25 कपास्तिक्ताम्ललवणमधुरकटुकपायविवर्जितैराहौरः, हारार्धहारविभूषितगात्री अप्सरस- मिव नन्दनवनविचारिणी मञ्चान्मञ्चं पीठापीठमानवतरन्तीमुप[मध]रिमां भूमिम् । न . " ·२ 3 दिव्यावदानम्। चास्या अमनोज्ञशब्दश्रवण यावदेव गर्भस्य परिपामाय । सा अष्टाना वा नवाना वा मासानामत्ययात् प्रसूता। दारको जात । अभिरूपो दर्शनीय प्रासादिको गौर कनक- वर्णश्छत्राकारशिरा प्रलम्बबाहुविस्तीर्णविशालललाट सगतभ्रूरुत्तुङ्गनासो रत्नप्रत्युप्तिकया कर्णिकया आमुक्तयालकृत । बलसेनेन गृहपतिना रत्नपरीक्षका आहूयोक्ता । भवन्त , करताना मूल्य कुरुत इति । न शक्यते रत्नाना मूल्य कर्तुमिति । धर्मता यस्य न शक्यते मूल्य कर्तुं तस्य कोटिमूल्य क्रियते । ते कथयन्ति-गृहपते, अस्य रत्नस्य कोटि- मूल्यमिति । तस्य ज्ञातय सगम्य समागम्य त्रीणि सप्तकानि एकविंशतिदिवसानि विस्तरेण जातस्य जातिमह कृत्वा नामधेय व्यवस्थापयन्ति-किं भवतु दारकस्य नामेति । अय दारक कोटिमूल्यया रत्नप्रत्युप्तिकया आमुक्तया जात , श्रमणेषु च नक्षत्रेषु । भवतु 10 दारकस्य श्रोण कोटिकर्ण इति नाम । यस्मिन्नेव दिवसे श्रोण कोटिकों जात , तस्मिन्नेव दिवसे बलसेनस्य गृहपतेद्वौं प्रेष्यदारको जातौ । तेनैकस्य दासक इति नामधेय व्यव• स्थापितम् , अपरस्य पालक इति । श्रोण कोटिकर्णोऽष्टाभ्यो धात्रीभ्योऽनुप्रदत्तो द्वाभ्यामस धात्रीभ्या द्वाभ्या क्रीडनिकाभ्या द्वाभ्या मलधात्रीभ्या द्वाभ्या क्षीरधात्रीभ्याम् । सोऽष्टामि र्धात्रीभिरुनीयते वय॑ते क्षीरेण दना नवनीतेन सर्पिपा सर्पिमण्डेनान्यैश्चोत्तप्तोत्तसैरुप 16 करणविशेपै । आशु वर्धते हृदस्थमित्र पङ्कजम् ।। स यदा महान् सवृत्तस्तदा लिप्या उपन्यस्त , सख्याया गणनाया मुद्रायामुद्धारे न्यासे निक्षेपे वस्तुपरीक्षाया रत्नपरीक्षायाम् । सोऽष्टासु परीक्षासूद्धटको वाचक पण्डित पटुप्रचार सवृत्त । तस्य पित्रा त्रीणि वासगृहाणि मापितानि हैमन्तिक प्रैष्मिक वार्षिकम् । त्रीणि उद्यानानि मापितानि हैमन्तिक प्रैष्मिक वार्पिकम् । त्रीणि अन्त पुराणि प्रत्युप 20 स्थापितानि ज्येष्ठक मध्यम कनीयसम् । स उपरिप्रासादतलगतो निष्पुरुषेण तूर्येण क्रीडति रमते परिचारयति । वलसेनो गृहपतिर्नित्यमेव कृषिकर्मान्ते उद्युक्त । स कोटिकर्णस्त पितर पश्यति नित्य कृषिकर्मान्ते उद्युक्तम् । स कथयति–तात, कस्यार्थे त्व नित्यमेव कृषिकर्मान्ते उद्युक्त स कथयति-पुत्र, यथा त्वमुपरिप्रासादतलगतो निष्पुरुपेण तूर्येण क्रीडसि रमसि परिचारयसि, यद्यहमपि एवमेव कीडेय रमेय परिचारयेयम् , नचिरा देवास्माक भोगास्तनुव परिक्षय पर्यादाय गच्छेयु । स सलक्षयति-ममैनार्थ चोदना क्रियते । स कथयति-तात यद्येवम्, गच्छामि, महासमुद्रमतरामि । पिता कथयति- पुत्र तापन्त मे रत्नजातमस्ति । यदि त्व तिल्तण्डुलकोलकुलत्यन्यायेन रत्नानि परिभोदयसे, तथापि मे रत्नाना परिक्षयो न स्यात् । स कथयति-तात अनुजानीहि माम् , महासमुद्रमातरामीति । बलसेनेन तस्याश्य निर्बन्ध ज्ञावानुज्ञात । बलसेनेन गृहपतिना 30 वासरग्रामके धण्टाघोषण कृतम्-यो युष्माकमुत्सहते श्रोणेन कोटिकर्णेन सार्यवाहेन सार्धमशुल्केनातरपण्येन महासमुद्रमवतर्तुम्, स महासमुद्रगमनीय पथ्य समुदानयतु । पञ्च भिर्मणिशतैर्महासमुद्रगमनीय पण्य समुदानीतम् । वलसेनो नाम गृहपतिः सरक्षयति- . ? पण्यमादाय ·5 १ कोटिकर्णावदानम् । ३ कीदृशेन यानेन श्रोण कोटिको यास्यति । स सलक्षयति-सचेद् हस्तिमि , हस्तिन सुकुमारा दुर्भराश्च, अश्वा अपि सुकुमारा दुर्भराथ, गर्दभा स्मृतिमन्त सुकुमाराथ । गर्दभयानेन गच्छत्विति । स पिना आहूयोक्त -पुन न त्वया सार्थस्य पुरस्ताद् गन्तव्यम्, नापि पृष्ठत । यदि बलवाश्चौरो भाति, सार्यस्य पुरस्तानिपतति । दुलो भवति, पृष्ठतो निपतति । स्वया सार्थस्य मध्ये गन्तव्यम् । न च ते सार्थवाहे हते सार्यों वक्तव्य । दासकपालकारपि उक्तौ-पुनी, युवाम्या न केनचित् प्रकारेण श्रोण कोटिकों मोक्तव्य इति ॥ अथापरेण समयेन श्रोण. कोटिकर्ण कृतकोतुकमङ्गलखस्त्ययनो मातु सकाश- मुपसक्रम्य पादयोर्निपत्य कथयति-अम्ब गच्छामि, अवलोकिता भन, महासमुद्रमन- तरामि । सा रुदितुमारब्धा । स कथयति-अम्ब क्स्माद् रोदसि । माता साश्रुदुर्दिनवदना 10 कथयति--पुत्र, कदाचिदह पुत्रक पुनरपि जीवन्त द्रक्ष्यामीति । सलक्षयति-अह मङ्गले सप्रस्थित । इयमीदृशममङ्गलमभिधत्ते । स रुपित कथयति-अम्ब, अह कृतकौतू- लमङ्गलखस्त्ययनो महासमुद्र सप्रस्थित । व चेदृशान्यमङ्गलानि करोपि । अपायान् कि न पश्यसीति । सा कथयति-पुत्र, खर ते वाकर्म निश्चारितम् । अत्ययमत्ययतो देशय । अप्येवैतत् कर्म तनुत्व परिक्षय पर्यादान गच्छेत् । सा तेनात्ययमत्ययतो क्षमापिता । अथ 15 श्रोण कोटिकर्ण कृतकौतूहलमङ्गलवस्त्ययन शकटे रैर्मोटै पिटकैरुष्ट्रोभिर्गर्दभै प्रभूत समुद्रगमनीय पण्यमारोप्य महासमुद्र सप्रस्थित । सोऽनुपूर्वेण प्रामनगरनिगमपल्लिपत्तनेषु चर्यमाणो महासमुद्रतटमनुप्राप्त । निपुणत सामुद्र यानपात्र प्रतिपाद्य महासमुद्रमातीर्णो धनहारक । सोऽनुगुणेन वायुना रनद्वीपमनुप्राप्त । तेन तत्रोपपरीक्ष्योपपरीक्ष्य रताना तद् वहन पूरितम् तद्यथा तिल्तण्डुल्कोलकुलत्थानाम् । सोऽनुगुणेन वायुना ससिद्धयानपात्रो 20 जम्बुद्वीपमनुप्राप्त । स सार्थस्तस्मिन्नेर समुद्रतीरे आगासित । असौ श्रोण कोटिकर्णोऽपि सार्थवाहो दासकपालकावादाय सार्थमध्यादेकान्तऽपक्रम्य आय व्यय च तुलयितुमारब्ध । पश्चात् तेनासौ दासकोऽभिहित-दासक, पश्य सार्थ किं करोतीति । स गत । यावत् पश्यति स्थोरा लर्दयन्त सार्थम् । सोऽपि स्थोरा लर्दयितुमारब्ध । दासक सलक्षयति-पालक सार्थवाह शब्दापयिष्यति । पालकोऽपि सलक्षयति-दासक सार्थवाह शब्दापयिष्यतीति (25 स सार्थ सरानिमेव स्थोरा ल्र्दयित्ना सप्रस्थित । सोऽपि गाढनिद्रावष्टन्ध शयित । स सार्थस्तावद् गतो यारप्रभातम्।ते कथयन्ति-भवन्त , क सार्थवाह ? पुरस्ताद् गच्छति । पुरस्ताद् गला पृच्छन्ति-क सार्थवाह ? पृष्ठत आगच्छति । पृष्ठतो गत्वा पृच्छन्ति-क सार्थवाह ? मध्ये गच्छति । मध्ये गत्वा पृच्छन्ति । यारत् तत्रापि नास्ति । दासक कथयति-मम बुद्धिरुत्पन्ना-पालक सार्थवाह शब्दापयिष्यति । पालकोऽपि कथयति-मम 58 बुद्धिरुत्पन्ना-दासक सार्थवाह शब्दापयिष्यति । भरत, न शोभन कृत यदस्माभि सार्थवाहाछोरित । आगच्छत, निवर्ताम । ते कथयन्ति-मनन्त , यदि वय निवर्तिण्याम, ? .

·४ दत्त्वा प्रत्युद्गतौ दिव्यावदानम् । सर्व एवानयेन व्यसनमापत्स्याम । आगच्छत, क्रियाकार तावत् कुर्म - -तावन्न केनचि- छोणस्य कोटिकर्णस्य मातापितृभ्यामारोचयितव्य यावद् भाण्ड प्रतिशामित भवति । ते क्रियाकार कृत्वा गता । श्रोणस्य कोटिकर्णस्य मातापितृभ्या श्रुतम्-श्रोण कोटिकोऽभ्यागत इति । तौ प्रत्युद्गतौ । क सार्थवाह ? मध्ये आगच्छति । मध्ये गत्वा पृच्छत -क सार्थवाह । इति । ते कथयन्ति-पृष्ठत आगच्छति । पृष्ठतो गत्वा पृच्छत -क सार्थवाह ! पुरस्ताद् गच्छतीति । तैस्तावदाकुलीकृतौ यावद् भाण्ड प्रतिशामितम् । पश्चात् ते कथयन्ति-अम्ब निस्मृतोऽस्मामि सार्थवाह इति । ताभ्यामेक आगत्य कथयति-अय श्रोण कोटिकों- ऽभ्यागत इति । तस्य तारभिसार दत्त्वा प्रत्युद्गतौ न पश्यत । अपर आगत्य कथयति-अम्ब, दिष्टया वर्धस्व, अय श्रोण कोटिकोऽभ्यागत इति । तस्य तावभि 10 न पश्यत । तौ न कस्यचित् पुनरपि श्रद्दधातुमारब्धौ । ताभ्यामुद्यानेषु स्खकसभादेवकुलेषु छत्राणि व्यजनानि कलशानि उपानहानि चाक्षराणि अभिलिखितानि दत्तानि स्थापितानि-- यदि तावच्छ्रोण कोटिकर्णो जीपति, लघु आगमय, क्षिप्रमागमय । अथ च्युत कालगत , तस्यैव गत्युपपत्तिस्थानात् स्थानान्तरविशेषतायै । तौ शोकेन रुदन्तावन्धीभूतौ ॥ श्रोण कोटिकर्ण सार्थवाहोऽपि सूर्यांशुभि स्पृष्ट आतापित प्रतिविबुद्धो यायत 16 साथ न पश्यति नान्यत्र गर्दभयानमेव । स त गर्दभयानमभिरुह्य सप्रस्थित । रात्रौ च पातेन प्रवायता वालुकया मार्गो व्यपोढ पिथित । ते च गर्दभा स्मृतिमन्तो गन्धमाघ्रायाघ्राय शनैर्मन्दमन्द सप्रस्थिता । सार्थवाह सलक्षयति-कस्मादेते शनेर्मन्द- मन्द गच्छन्तीति कृत्या प्रतोदयष्ट्या ताडिता । ते सभ्रान्ता आकुलीभूता स्मृतिभ्रष्टा उन्मार्गेण सप्रस्थिता, यावदन्यतमाशाटवीं प्रविष्टा । ते तृपार्ता विहलवदना जिहा 20 निर्नामय्य गच्छन्ति । तान् दृष्ट्वा तस्य कारुण्यमुत्पन्नम् । स सलक्षयति-यदि एतान् नोत्स्रक्ष्यामि, अनयेन व्यसनमापत्स्ये । कोऽसौ निघृणहृदयस्त्यक्तपरलोकश्च य एषा प्रतोदयष्टिं काये निपातयिष्यति । तेन त उत्सृष्टा -अद्याप्रेण अच्छिन्नामाणि तृणानि भक्षयत अनवमर्दितानि, पानीयानि पिवत अनापिलानि, चतुर्दिश च शीतला वायवो वान्विति । स तानुत्सृज्य पद्भया सास्थित । यावत् पश्यति आयस नगरमुच च 25 प्रगृहीत च । तत्र द्वारे पुरुषस्तिष्ठति कालो रौद्रश्चण्डो लोहिताक्ष उद्विद्धपिण्डो लोह लगुडव्यग्रहस्त । स तस्य सकाशमुपसका त । उपसरूम्य त पुरुप पृच्छति-अस्ति अन भो पुरुप पानीयमिति । स तूष्णीं व्यवस्थित । भूयस्तेन पृष्ट --अस्त्यत्र नगरे पानीय- मिति । भूयोऽपि स तूष्णी व्यवस्थित । तेन सार्थवाहेन तर प्रविश्य पानीय पानीयम् इति शब्दो निश्चारित । यावत् पश्शमात्रै प्रेतसहस्रैर्दग्धस्थूणासदृशैरस्थियन्त्रपदुन्हित 30 स्वकेशरोमप्रतिच्छन्नै पर्वतोदरसनिभै सूचीटिद्रोपममुखैरनुपरिवारित श्रोण पोटिकर्ण । ते कथयन्ति-सार्थवाद कारुणिकस्त्वम् । अस्माफ तृपार्ताना पानीयमनुप्रयच्छ । स कथयति-मपन्त , अहमपि पानीयमेव मृगयामि । युनोऽट युप्माक पानीयमनुप्रयच्छामीति' 7 .

·केन वा . .८ 5 , 16 १ कोटिकर्णावदानम्। ते कययन्ति-सार्थवाह, प्रेतनगरमिदम्, कुतोऽत्र पानीयम् ! अद्यास्माभि‘दशभिर्वर्ष- स्त्वत्सकाशात्पानीयं पानीयमिति शब्दः श्रुतः । स कथयति-के यूयं भवन्तः, कर्मणा इहोपपन्नाः ? श्रोण दुष्कुहका जाम्बूद्वीपका मनुष्याः । नाभिश्रद्दधास्यसि । अहं भवन्तः प्रत्यक्षदर्शी, कस्मानाभिश्रद्दधास्ये ? ते गायां भापते- आक्रोशका रोपका वयं मत्सरिणः कुटुकुचका वयम् । दानं च न दत्तमण्यपि येन वयं पितृलोकमागताः ॥१॥ श्रोण गच्छ, पुण्यमहेशाख्यस्त्वम् । अस्ति कश्चित् त्वया दृष्टः प्रेतनगरं प्रविष्टः खस्तिक्षेमाभ्यां निर्गच्छन् ! स संप्रस्थितः यावत् तेनासौ पुरुषो दृष्टः । तेनोक्त:-भद्रमुख, अहो वत त्वया ममारोचितं स्यात् यथेदं प्रेतनगरमिति, नाहमत्र प्रविष्टः स्याम् । स तेनोक्त:-श्रोण गच्छ, पुण्यमहेशाख्यस्त्वम् , येन त्वं प्रेतनगरं प्रविश्य स्वस्तिक्षेमाभ्यां 10 निर्गतः। स संप्रस्थितः । यावदपरं पश्यति आयसं नगरमुच्चं च प्रगृहीतं च । तत्रापि द्वारे पुरुपस्तिष्ठति कालवण्डो लोहिताक्ष उद्विद्धपिण्डो लोहलगुडव्यग्रहस्तः । स तस्य सकाशमुपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्यैवमाह-भोः पुरुप, अस्ति अत्र नगरे पानीयम् ? स तूणीं व्यवस्थितः । भूयस्तेन पृष्टः-भोः पुरुप, अस्ति अत्र नगरे पानीयम् ? स तूष्णीं व्यवस्थितः। तेन तत्र प्रविश्य पानीयं पानीयम् इति शब्दः कृतः । अनेकैः प्रेतसहस्रैर्दग्धस्थूणाकृतिभि- रस्थियन्नवदुछूितैः खकेशरोमप्रतिच्छन्नैः पर्वतोदरसंनिभैः सूचीछिद्रोपममुखैरनुपरिवारितः । श्रोण कारुणिकस्त्वम् । अस्माकं तृपार्तानां पानीयमनुप्रयच्छ । स कश्यति-अहमपि भवन्तः पानीयमेव मृगयामि । कुतोऽहं युष्माकं पानीयं ददामीति ? ते कथयन्ति-श्रोण, प्रेतनगरमिदम् । कुतोऽत्र पानीयम् ? अद्यास्माभिदशभिर्वस्त्वत्सकाशात् पानीयं पानीय- मिति शब्दः श्रुतः । स चाह-के यूयं भवन्तः, केन वा कर्मणा इहोपपनाः? त ऊचुः-20 श्रोण, दुष्कुहका जाम्बुद्वीपका मनुष्याः । नाभिश्रद्दधास्यसि । स चाह-अहं भवन्तः प्रत्यक्ष- दर्शी । कस्मान्नाभिश्रद्दधास्ये ? ते गाथां भाषन्ते- आरोग्यमदेन मत्तका ये धनभोगमदेन मत्तकाः । दानं च न दत्तमण्वपि येन वयं पितृलोकमागताः ॥२॥ श्रोण गच्छ, पुण्यकर्मा त्वम् । अस्ति कश्चित् त्वया दृष्टः श्रुतः स प्रेतनगरं प्रविश्य 25 स्वस्तिक्षेमाभ्यां जीवन्निर्गच्छन् ? स संप्रस्थितः । यावत् तेनासौ पुरुषो दृष्टः । स तेनोक्त:- भद्रमुख, अहो वत यदि त्वया ममारोचितं स्याद् यथेदं प्रेतनगरमिति, नैवाहमत्र प्रविष्टः स्याम् । स कथयति-श्रोण गच्छ, पुण्यमहेशाख्यस्त्वम् । अस्ति कश्चित् त्वया दृष्टः श्रुतो या प्रेतनगरं प्रविश्य खस्तिक्षेमाभ्यां जीवन् निर्गच्छन् ? स संप्रस्थितः । यावत् पश्यति सूर्यस्यास्तगमनकाले विमानम्, चतस्रोऽप्सरसः अभिरूपाः प्रासादिका दर्शनीयाः । एक: 30 पुरुषोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः अङ्गदकुण्डलविचित्रमाल्याभरणानुलेपनस्ताभिः सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति । स तैर्दूरत एव दृष्टः । ते तं प्रत्यवभापितुमारब्धाः । खागतं " ·. , दिव्यावदानम् । श्रोण, मासि तृपितो बुभुक्षितो वा स सलक्षयति-नून देवोऽय वा नागो वा यक्षो वा भविष्यति । आह च-आर्य तृषितोऽस्मि, बुभुक्षितोऽस्मि । स तै स्नापितो भोजित । स तस्मिन् विमाने तावत् स्थितो यावत् सूर्यस्याभ्युद्गमनकालसमय । स तेनोक्त -श्रोण अव तरख, आदीनवोऽत्र भविष्यति । सोऽवतीर्य एकान्ते व्यवस्थित । तत पश्चात् सूर्यस्याभ्यु 5 द्गमनकालसमये तद्विमानमन्तर्हितम् । ता अपि अप्सरसोऽन्तर्हिताश्च । चत्वार श्यामशबला कुर्कुरा प्रादुर्भूता । तैस्त पुस्पमवमूर्धक पातयित्वा तावत् पृष्ठवंशानुपाट्योत्पाट्य भक्षितो यावत् सूर्यस्यास्तगमनकालसमय । तत पश्चात् पुनरपि तद्विमान प्रादुर्भूतम् , ता अप्स रस प्रादुर्भूता । स च पुरुपस्ताभि साधं क्रीडति रमते परिचारयति । स तेषा सकाश मुपसक्रम्य कथयति–के यूयम् , केन च कर्मणा इहोपपन्ना : ते प्रोचु-श्रोण दुष्कुहका 10 जाम्बूद्वीपका मनुष्या । नाभिश्रद्दधास्यसि । स चाह-अह प्रत्यक्षदर्शी, कथ नाभिश्रद धास्ये १ श्रोण, अह वासवग्रामके औरभ्रक आसीत् । उरभ्रान् प्रघात्य प्रघात्य मास विक्रीय जीविका कल्पयामि । आर्यश्च महाकात्यायनो ममानुफम्पया आगत्य कथयति-भद्रमुख, अनिष्टोऽस्य कर्मण फलविपाक । विरम त्वमस्मात् पापकादसद्धर्मात् । नाह तस्य वचनेन विरमामि । भूयो भूय स मा विच्छन्दयति-भद्रमुख, अनिष्टोऽस्य कर्मणो फलरिपाक । 15 विरम त्वमस्मात् पापकादसद्धर्मात् । तथापि अह न प्रतिविरमामि । स मा पृच्छति-भद्रमुख, किं त्वमेतानुरभ्रान् दिवा प्रघातयसि आहोखिद् रात्रौ । मयोक्त -आर्य दिवा, प्रघातया मीति । स कथयति-भद्रमुख, रात्रौ शीलसमादान किं न गृह्णासि । मया तस्यान्तिकाद् रात्रौ शीलसमादान गृहीतम् । यत्तद् रात्रौ शील्समादान गृहीतम् , तस्य कर्मणो विपाकेन रात्रावेवविध दिव्य सुख प्रत्यनुभवामि । यन्मया दिवा उरभ्रा प्रघातिता , तस्य कर्मणो 20 विपाक्न दिवा एवविध दु ख प्रत्यनुभवामि । गाथा च भापते- दिवस परप्राणपीडको रानौ शील्गुणै समन्वित । तस्यैतकर्मण पल ह्यनुभवामि कल्याणपापकम् ॥ ३ ॥ श्रोण, गमिष्यसि व वासरप्रामकम् । गमिष्यामि । तत्र मम पुत्र प्रतिवसति । स उरभ्रान् प्रघात्य प्रघात्य जीविका कल्पयति । स त्वया वक्तव्य - दृष्टस्ते मया पिता । 25 फययति-अनिष्टोऽस्य कर्मण परविपाक । विरमास्मात् पापकादसद्धर्मात् । भो पुरप, त्वमेव कथयसि-दुष्कुहका जाम्बुद्वीपका मनुष्या इति । नाभिश्रद्दधास्यति । श्रोण, यदि न श्रद्दधास्यनि, यकत्यस्ता पिता कथयनि-अस्ति सूनाधस्तात् सुवर्णस्य यश पूरयिया स्थापित । तमुदत्यात्मान सम्यक्सुखेन प्रीगय । आयं च महापात्यायन पारेन पार पिण्डकेन प्रतिपादय, अस्माक च नामा दक्षिणामादेशय । अप्येतत् कर्म तनु परि अक्षय पर्यादान गष्ठेत् । स सप्रस्थित । यारत् सूर्यस्याम्युगमनका समये पश्यति अपर विमानम् । तत्र एका अप्सरा अभिरपा दर्शनीया प्रासादिया, एपम पुरुष दर्शनीय प्रासादिक अजदयुण्ड पिचित्रमाल्याभरणानुरेपनम्मया साधं श्रीडति राले . अभिरूपो 011 ·+ १कोटिकर्णाचदानम् । परिचारयति । स तं दूरत एव दृष्ट्वा प्रत्यवभापितुमारब्धः । खागतं श्रोण, मा तृपितोऽसि, ' मा बुभुक्षितोऽसि वा ? स संलक्षयति-नूनमयं देवो वा नागो या यक्षो वा भविष्यति । स कथयति-तृपितोऽस्मि बुभुक्षितश्च । स तेन नापितो भोजितः । स तस्मिन् विमाने तावत् स्थितः यावत् सूर्यस्यास्तंगमनकालसमयः । तेनोक्त:-अवतरख, आदीनवोऽत्र भविष्यति । स दृष्टादीनयोऽवतीर्य एकान्तेऽवस्थितः । ततः पश्चात सूर्यस्यास्तगमनकाल- 6 समये तद्विमानमन्तर्हितम् । सापि अप्सरा अन्तर्हिता । महती शतपदी प्रादुर्भूता । तया तस्य पुरुषस्य कायेन कार्य सप्तकृत्यो वेष्टयित्वा तावदुपरिमस्तिष्कं भक्षयन्ती स्थिता, यावत् स एव सूर्यस्याभ्युद्गमनकालसमयः । ततः पश्चात् पुनरपि तद्विमानं प्रादुर्भूतम् । सापि अप्सराः प्रादुर्भूता । स च पुरुषोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकस्तया सार्ध क्रीडति रमते परिचारयति । स तमुपसंक्रम्य पृच्छति-को भवान् , केन कर्मणा इहोपपन्नः । स 10 एवमाह-श्रोण, दुष्कुहका जाम्बूद्वीपका मनुष्याः, नाभिश्रद्दधास्यसि । स कथयति-अहं प्रत्यक्षदर्शी, कस्मानाभिश्रद्दधास्य ? स कथयति-यदि एवम् , अहं वासवग्रामके ब्राह्मण आसीत् पारदारिकः । आर्यश्च महाकात्यायनो ममानुकम्पया आगत्य कथयति-भद्रमुख, अनिष्टोऽस्य कर्मणः फलविपाकः । विरम त्वमस्मात् पापकादसद्धर्मात् । तस्य वचनादहं न प्रतिविरमामि । भूयो भूयः स मां विच्छन्दयति । तथैवाहं तस्मात् पापकादसद्धर्मान्न 15 प्रतिविरमामि । स मां पृच्छति-भद्रमुख, परदारान् कि त्वं दिवा गच्छसि, आहोखिद् रात्रौ ? स मयाभिहितः आर्य रात्रौ । स कथयति--भद्रमुख, दिवा किं न शीलसमादानं गृहासि ? मया तस्यान्तिके दिवा शीलसमादानं गृहीतम् । यत्तन्मया आर्यस्य कात्या- यनस्यान्तिकाद् दिवा शीलसमादानं गृहीतम् , तस्य कर्मणो विपाकेन दिवा एवंविधं दिव्य- सुखं प्रत्यनुभवामि । यत्तदात्रौ परदाराभिगमनं कृतम् , तस्य कर्मणो विपाकेन रानावेवंविधं 20 दुःखं प्रत्यनुभवामि । गायां च भापते- रात्रौ परदारमूछितो दिवसं शीलगुणैः समन्वितः । तस्यैतत् कर्मणः फलं ह्यनुभवामि कल्याणपापकम् ॥ ४॥ श्रोण, गमिष्यसि त्वं वासवग्रामकम् । तत्र मम पुत्रो ब्राह्मणः पारदारिकः । स वक्तव्यः- दृष्टस्ते मया पिता । स कथयति अनिष्टोऽस्य कर्मणः फलत्रिपाकः। विरमास्मात् पापका- 25 दसद्धर्मात् । भोः पुरुप, त्वमेवं कथयसि-दुष्कुहका जाम्बुद्वीपका मनुष्या इति । एतन्मे कः श्रद्दधास्यति ? श्रोण यन्न श्रद्दधास्यति, वक्तव्यः-तव पित्रा अग्निष्टोमस्याधस्तात् सुवर्णकलशः पूरयित्वा स्थापितः । तमुद्धृत्यात्मानं सम्यक्सुखेन प्रीणय | आयं च महाकात्यायनं कालेन कालं पिण्डकेन प्रतिपादय । अस्माकं च नाम्ना दक्षिणां देशय । अप्येवैतत् कर्म तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छेत् । स संप्रस्थितः । यावत् पश्यति विमानम् । तत्रैका स्त्री 30 अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका अङ्गदकुण्डलविचित्रमाल्याभरणानुलेपना । तस्याश्चतुर्दा पर्यवपादकेषु चत्वारः प्रेता बद्धास्तिष्ठन्ति । सा तं दूरत एव दृष्ट्वा प्रत्यवभापितुमारब्धा- ·८ दिव्यावदानम्। श्रोण, खागतम् । मा तृपितोऽसि मा बुभुक्षितोऽसि या ! स संलक्षयति-नूनं देवीयं वा नागी वा यक्षी वा भविष्यति । स कथयति-आर्य, तृपितोऽस्मि बुभुक्षितोऽस्मि । तयासा- वुद्धर्तितः नापित आहारो दत्तः। उक्तं च-श्रोण, यदि एते किंचिन्मृगयन्ति, मा दास्य- सीति उक्त्वा तेपां सत्त्वानां कर्मवकटां प्रत्यक्षीकर्तुकामा विमानं प्रविश्यावस्थिता । ते 5 मृगयितुमारब्धाः-श्रोण कारुणिकस्त्वम् । बुभुक्षिता वयम् । अस्माकमनुप्रयच्छ । तेनै- कस्य क्षिप्तम्-बुसप्लावी प्रादुर्भूता । अपरस्य क्षिप्तम्-अयोगुडं भक्षयितुमारब्धः । अपरत्य क्षिप्तम्-खमांस भक्षयितुमारब्धः-अपरस्य क्षिप्तम्-पूयशोणितं प्रादुर्भूतम् । सा विनगन्धेन निर्गता । श्रोण निवारितस्त्वं मया । कस्मात् त्वयैषां दत्तम् ? किं मम कारुणिकया ? त्वमेव कारुणिकतरः । स कथयति-भगिनि, तवैते के भवन्ति ? सा कथयति-अयं मे खामी, अयं 10 मे पुत्रः, इयं मे स्नुपा, इयं मे दासी । स आह के यूयम् , केन या कर्मणा इहोपपन्नाः ! तयोक्तम्-श्रोण, दुष्कुहका जाम्बुद्वीपका मनुष्या इति नाभिश्रद्दधास्यसि । अहं प्रत्यक्षदर्शी कस्मान्नाभिश्रद्दधास्ये ? सा कथयति-अहं वासवग्रामके ब्राह्मणी आसीत् । मया नक्षत्ररात्र्यां प्रत्युपस्थितायां प्रणीतमाहारं सज्जीकृतम् । आर्यमहाकात्यायनो ममानुकम्पया वासवग्रामके पिण्डाय प्राविक्षत् । स मया दृष्टः कायप्रासादिकश्चित्तप्रासादिकः । चित्तमभिप्रसन्नं दृष्ट्वा स 15 मया प्रसादजातया पिण्डकेन प्रतिपादितः । तस्या मम बुद्धिरुत्पन्ना-स्वामिनमनुमोदयामि, प्रामोद्यमुत्पादयिष्यतीति । स स्नात्वा आगतः । मयोक्तम् आर्यपुत्र, अनुमोदख, मयार्यो महाकाल्यायनः पिण्डकेन प्रतिपादितः। स रुपितो यावद् ब्राह्मणानां न दीयते, ज्ञातीनां था ज्ञातिपूजा न क्रियते, तावत्त्वया तस्मै मुण्डकाय श्रमणकायाप्रपिण्डकं दत्तम् ! सोऽमर्पजातः कथयति-कस्मात् स मुण्ड श्रमणको बुसप्लावी न भक्षयतीति ? तस्य कर्मणो विपाकेनायं 20 बुसप्लावी भक्षयति । मम बुद्धिरुत्पन्ना-पुत्रमपि अनुमोदयामि, प्रामोद्यमुत्पादयिष्यतीति । सोऽपि मयोक्त:-पुत्र, अनुमोदख, मयार्यो महाकात्यायनः पिण्डकेन प्रतिपादितः । सोऽपि रुपितो यावद् ब्राह्मणानां न दीयते, ज्ञातीनां वा ज्ञातिपूजा न क्रियते, तावत्त्वया तस्मै मुण्डकाय श्रमणकायाग्रपिण्डं दत्तम् ? सोऽपि अमर्पजातः कथयति-कस्मात् स मुण्डकः श्रमणकोऽयोगुडं न भक्षयतीति ? तस्य कर्मणो विपाकेनायमयोगुडं भक्षयति । नक्षत्ररात्र्यां 25 प्रत्युपस्थितायां मम ज्ञातयः प्रहेणकानि प्रेषयन्ति । तानि अहं स्नुषायाः समर्पयामि । सा प्रणीतानि प्रहेणकानि भक्षयित्वा मम लूहानि उपनामयति । अहं तेषां ज्ञातीनां संदिशामि-- किं नु यूयं दुर्भिक्षे यथा लूहानि ग्रहेणकानि प्रेषयत ? ते मम संदिशन्ति-न वयं लूहानि प्रेषयामः, अपि तु प्रणीतान्येव प्रहेणकानि प्रेषयामः । मया स्नुपाभिहिता-वधूके, मा 30 त्वं प्रणीतानि प्रहेणकानि भक्षयित्वास्माकं लूहानि उपनामयसि ? सा कथयति-किं समांस न भक्षयति या त्वदीयानि प्रहेणकानि भक्षयतीति ? इयं तस्य कर्मणो विपाकेन स्वमांसानि भक्षयति । नक्षत्ररात्र्यां प्रत्युपस्थितायां प्रणीतानि प्रहेणकानि दत्त्वा ज्ञातीनां प्रेपयामि । सा दारिका तानि प्रणीतानि प्रहेणकानि मार्गेतर्भक्षयित्वा तेपां लूहानि उपनामयति । 1 ·१कोटिकावदानम्। , ते मम संदिशन्ति-किं नु त्वं दुर्भिक्षे यथा लहानि अस्माकं प्रहेणकानि प्रेपयसि ? अहं तेषां संदिशामि-नाहं लूहानि प्रेषयामि, अपि तु प्रणीतान्येवाहं प्रेपयामीति । मया दारिकाभिहिता-दारिके, मा त्वं प्रणीतानि प्रहेणकानि भक्षयित्वा तेपां लूहानि उपनाम- यसि । सा कथयति-किं नु पूयशोणितं न भक्षयति, या त्वदीयानि प्रहेणकानि भक्ष- यतीति ? तस्य कर्मणो विपाकेनेयं पूयशोणितं भक्षयति । मम बुद्धिरुत्पन्ना-तत्र प्रतिसंधि । गृह्णीयां यत्रैतान् सर्वान् खकं वकं कर्मफलं परिभमानान् पश्येयमिति । यया मयार्य- महाकात्यायनं पिण्डकेन प्रतिपाद्य प्रणीते त्रायविंशे देवनिकाये उपपत्तव्यम्, साह मिथ्याप्रणिधानवशात् प्रेतमहर्द्धिका संवृत्ता । श्रोण, गमिप्यसि लं वासवग्रामकम् ? तन मम दुहिता वेश्यं वाहयति । सा त्वया वक्तव्या--दृष्टास्ते मया पिता माता भ्राता भ्रातुर्जाया दासी । ते कथयन्ति-अनिष्टोऽस्य कर्मणः फलविपाकः । विरमास्मादसद्धर्मात् । भगिनि, 10 त्वमेव कथयसि-दुष्कुहका जाम्बुद्वीपका मनुष्याः, नाभिश्रद्दधास्यन्ति । श्रोण, यदि न श्रद्दधास्यति, वक्तव्या-तय पौराणे पैतृके वासगृहे चत्वारो लोहसंघाटाः सुवर्णस्य पूर्णा- स्तिष्ठन्ति, मध्ये च सौवर्णदण्डकमण्डलुः । ते कथयन्ति-तमुद्धृत्यात्मानं सम्यक्सुखेन प्रीणय, आर्य च महाकात्यायनं कालेन कालं पिण्डकेन प्रतिपादय, अस्माकं च नाम्ना दक्षिणा- मादेशय । अप्येवैतत् कर्म तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छेत् । तेन तस्याः प्रतिज्ञातम् । 15 एवं तस्य परिभ्रमतो द्वादश वर्षा अतिक्रान्ताः ॥ तयोक्तः-श्रोण, गमिष्यसि त्वं वासवग्रामकम् । भगिनि, गमिष्यामि । स तस्मिन्नेव विमाने उपितः । तया तेपामेव प्रेतानामाज्ञा दत्ता-भवन्तो गच्छत, श्रोणं कोटिकणं सुप्तमेव वासवग्रामके पैतृके उद्याने स्थापयित्वा आगच्छत । स तैर्वासवग्रामके पैतृके उद्याने स्थापितः। स प्रतिविबुद्धो यावत् पश्यति घण्टाछत्राणि व्यजनानि, अक्षराणि 20 लिखितानि-यदि तावच्छोणः कोटिको जीवति, लघ्यागमनाय, क्षिप्रमागमनाय, च्युतः कालगतो गत्युपपत्तिस्थानात् स्थानान्तरविशेषतायै । स संलक्षयति यदि अहं माता- पितृभ्यां मृत एव गृहीतः, कस्माद्भूयोऽहं गृहं प्रविशामि ? गच्छामि, आर्य महाकात्यायन- स्यान्तिकात् प्रव्रजामीति । अथ श्रोणः कोटिको येनायुष्मान् महाकात्यायनस्तेनोप- संक्रान्तः । अद्राक्षीदायुष्मान् महाकात्यायनः श्रोणं कोटिकणं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनः 25 श्रोणं कोटिकर्णमिदमवोचत्-एहि श्रोण, खागतं ते । दृष्टस्ते श्रोण अयं लोकः परश्च लोकः? स कथयति-दृष्टो भदन्त महाकात्यायन । लभेयाहं भदन्त महाकात्यायन खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षुभावम् । चरेयमहं भवतोऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् । स आर्यणोक्तः- श्रोण, तां तावत् पूर्विका प्रतिज्ञां परिपूरय । यथागृहीतान् सदेशान् समर्पयेति । स तस्यौ. रभ्रिकस्य सकाशमुपसंक्रान्तः । भद्रमुख, दृष्टस्ते पिता भया । स कथयति-अनिष्टोऽस्य कर्मणः 30 फल विपाकः । विरमास्मादसद्धर्मात् । भोः पुरुप, अद्य मम पितुर्दिशवर्षाणि कालगतस्य । अस्ति कश्चिद् दृष्टः परलोकात् पुनरागच्छन् ? भद्रमुख, एपोऽहमागतः । नासौ श्रद्दधाति । भद्रमुख, यदि न श्रद्दधासि, स तव पिता कथयति-अस्ति सूनाधस्तात् सुवर्णस्य कलशः । दि. २ ·6 , दिव्यावदानम् । पूर्णस्तिष्ठति । तमुद्धृत्यात्मानं सम्यक्सुखेन प्रीणय । आर्य च महाकात्यायनं कालेन कालं पिण्डकेन प्रतिपादय, अस्माकं च नाम्ना दक्षिणामादेशय । अप्येवैतत् कर्म तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छेत् । स संलक्षयति-न कदाचिदेवं मया श्रुतपूर्वम् । पश्यामि, सचेद् भूतं भविष्यति, सर्वमेतत् सत्यम् । तेन गत्या खनितम् । यावत् तत् सर्वं तत् तथैव । तेनाभि- 5 श्रद्दधातम् । ततः पश्चात् स पारदारिकस्य सकाशमुपसंकान्तः। उपसंक्रम्य कथयति-भद्रमुख, दृष्टस्ते मया पिता । स कथयति-अनिष्टोऽस्य कर्मणः फलविपाकः । विरमास्मात् पापका- दसद्धर्मात् । स कथयति-भोः पुरुष, अद्य मम पितुदश वर्षाणि कालं गतस्य । अस्ति कश्चित् त्वया दृष्टः परलोकं गत्वा पुनरागच्छन् ? भद्रमुख, एपोऽहमागतः । नासौ श्रद्दधाति । स चाह-भद्रमुख, सचेन्नाभिश्रद्दधासि, तव पिना अग्निष्टोमस्याधस्तात् सुवर्णस्य कलशः 10 पूरयित्वा स्थापितः। स कथयति-तमुद्धृत्यात्मानं सम्यक्सुखेन प्रीणय, आर्य च महाकात्या- यनं कालेन कालं पिण्डकेन प्रतिपादय, अस्माकं च नाम्ना दक्षिणामादेशय । अप्येवैतत् कर्म तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छेत् । स संलक्षयति-न कदाचिदेतन्मया श्रुतपूर्वम् । पश्यामि, सचेद् भूतं भविष्यति, सर्वमेतत् सत्यम् । तेन गत्वा खनितम् । यावत् तत्सर्व तत्तथैव । तेनाभिश्रद्दधातम् । स तस्या वेश्यायाः सकाशमुपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य कथयति- 15 भगिनि, दृष्टास्ते मया माता पिता भ्राता भ्रातुर्जाया दासी । ते कथयन्ति-अनिष्टोऽस्य कर्मणः फलविपाकः । विरमास्मात् पापकादसद्धर्मात् । सा कथयति-भोः पुरुष, मम मातापित्रोदश वर्षाणि कालगतयोः । अस्ति कश्चित् त्वया दृष्टः परलोकं गत्वा पुनरा- गच्छन् ? स कथयति-एपोऽहमागतः । सा न श्रद्दधाति । स कथयति-भगिनि, सचेन्नाभि- श्रद्दधासि, तव पौराणे पैतृके वासगृहे चतस्रः लोहसंघाटाः सुवर्णपूर्णास्तिष्ठन्ति, मध्ये च सौवर्णदण्डकमण्डलुः । ते कथयन्ति-तमुद्धृत्यात्मानं सम्यक्सुखेन प्रीणय, आयं च महा- कात्यायनं कालेन कालं पिण्डकेन प्रतिपादय, अस्माकं च नाम्ना दक्षिणामादेशय । अप्येवैतत् कर्म तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छेत् । सा संलक्षयति-न कदाचिन्मया श्रुत- पूर्वम् । पश्यामि, सचेद् भूतं भविष्यति, सर्वमेतत् सत्यम् । तया गत्वा खनितम् । यावत् तत् सर्व तत्तथैव । तयाभिश्रद्दधातम् । श्रोणः कोटिकर्णः संलक्षयति-सर्वोऽयं लोकः 25 सुवर्णस्य श्रद्दधाति, न तु कश्चिन्मम श्रद्धया गच्छतीति । तेन वैपुष्पितम् । शिशुत्वे सुव- र्णेन दशना बद्धाः । तयासौ प्रत्यभिज्ञातः । स्यादार्यः श्रोणः कोटिकर्ण एव ते भगिनी- जनः संजानते(?) । तया गत्वा तस्य मातापितृभ्यामारोचितम् । अम्ब तात कोटिकर्णोऽभ्या- गत इति । अनेकैतेपामारोचितम् । ते न कस्यचित् श्रद्धया गच्छन्ति । ते कथयन्ति- पुत्रि त्वमप्यस्माकमुत्प्रासयसि । यावदसौ स्वयमेव गतः । तेन द्वारकोष्टके स्थित्वो. 30 क्काशनशब्दः कृतः । हिरण्यस्वरोऽसौ महात्मा । तस्य शब्देन सर्व गृहमापूरितम् । स स्वरेण प्रत्यभिज्ञातः । ते कण्टे परिष्वम्य उदितुमार-धौ । तेषां बाप्पेण पटलानि फुटि- तानि । द्रष्टुमारन्धौ । स कययति-अम्ब तात अनुजानीवम् । प्रजिष्यामि सम्यगेव श्रद्धया .. 20 - तः ·6 १ कोटिकर्णावदानम् । अगारादनगारिकाम् । तौ कथयतः-पुत्र आयां त्वदीयेन शोकेन रुदन्तावन्धीभूतौ । इदानी त्वामेवागम्य चक्षुः प्रतिलब्धम् । यावदावां जीवामः, तावन्न प्रबजितव्यम् । यदा कालं करिष्यामः, तदा प्रबजिष्यसि । तेनायुप्मतो महाकात्यायनस्यान्तिकाद्धर्म श्रुत्वा स्रोतापत्ति- फलं साक्षात्कृतम्, मातापितरौ च शरणगमनशिक्षापदेषु प्रतिष्ठापितौ । आगमचतुष्टय- मधीतम् , सकृदागामिफलं साक्षात्कृतम् । मातापितरौ सत्येषु प्रतिष्ठापितौ ।। अपरेण समयेन तस्य मातापितरौ कालगतौ । स तं धनजातं दीनानाथकृपणेभ्यो दत्त्वा दरिद्रानदरिद्रान् कृत्वा येनायुष्मान् महाकात्यायनस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्यायुप्मतो महाकात्यायनस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्तेऽस्थात् । एकान्ते स्थितः श्रोणः कोटिकर्ण आयुष्मन्तं महाकाल्यायनमिदमवोचत्-लभेयाहमार्यमहाकात्यायन स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्याम् , यावच्चरेयाहं भगवतोऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् । स आयुष्मता महाकात्यायनेन प्रबजितः। 10 तेन प्रव्रज्य मातृकाधीता, अनागामिफलं साक्षात्कृतम् । अस्मात् परान्तकेषु जनपदेष्वल्प- भिक्षुकम् । कृच्छ्रेण देशवर्गो गणः परिपूर्यते । स त्रैमासी श्रामणेरो धारितः । धर्मता खलु यथा बुद्धानां भगवतां श्रावकाणां द्वौ संनिपातौ भवतः। यञ्चापाढ्यां वोपनायिकायां यञ्च कार्तिक्या पूर्णमास्याम् । तत्र ये आपाढ्या वर्षांपनायिकायां संनिपतन्ति, ते तांतानुद्देशयोगमनसिकारा- नुगृह्य पर्यवाप्य तासु तासु प्रामनगरनिगमराष्ट्रराजधानीपु वर्षामुपगच्छन्ति । ये कार्तिक्यां पौर्णमास्यां संनिपतन्ति, ते यथाधिगतमारोचयन्ति, उत्तरे च परिपृच्छन्ति सूत्रस्य विनयस्य मातृकायाः । एवमेव महाश्रावकाणामपि । अथ ये आयुष्मतो महाकात्यायनस्य साधविहा- र्यन्तेवासिका भिक्षवः तांस्तानुद्देशयोगमनसिकारविशेषान् गृह्य पर्यवाप्य तासु तासु प्राम- नगरनिगमराष्ट्रराजधानीषु वर्षामुपगताः, ते त्रयाणां वार्षिकाणां मासानामत्ययात् कृत- चीवरा निष्ठितचीवराः समादाय पात्रचीवरं येनायुष्मान् महाकात्यायनस्तेनोपसंक्रान्ताः । 20 उपसंक्रम्यायुष्मतो महाकात्यायनस्य पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णाः । एकान्ते निषध यथाधिगतमारोचयन्ति, उत्तरे च परिपृच्छन्ति । देशवर्गो गणः परिपूर्णः । स तेनोपसं- पादितः । तेन तृतीयपिटकमधीतम् । सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् । अर्हन् संवृत्तः त्रैधातुकवीतरागो यावद् अभिवाद्यश्च संवृत्तः ।। अथायुप्मतो महाकात्यायनस्य सार्धविहार्यन्तवासिका आयुप्मन्तं महाकाव्यायनं 25 यावत्तावत् पर्युपास्यायुष्मन्तं महाकास्यायनमिदवमोचन्-दृष्टोऽस्माभिरुपाध्यायः पर्युपासितश्च। गच्छामो वयम् , भगवन्तं पर्युपासिष्यामहे । स चाह-वत्सा एवं कुरुध्यम् । द्रष्टव्या एव पर्युपा- सितव्या एव हि तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः । तेन खलु पुनः समयेन श्रोणः कोटिकर्ण- स्तस्यामेव पर्पदि संनिपण्णोऽभूत् संनिपतितः । अथायुष्मान् श्रोणः कोटिकर्ण उत्यायासनाद् एकांसमुत्तरासहं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येनायुष्मान् महाकात्यायनस्तेना- 30 अलिं कृत्वा प्रणम्यायुप्मन्तं महाकारसायनमिदमवोचत्-दृष्टो मयोपाध्यायानुभावेन स भगवान् धर्मकायेन, नो तु रूपकायेन | गच्छामि उपाध्याय, रूपकायेनापि तं भगवन्तं द्रक्ष्यामि । स 15 ·दिव्यावदानम् । आह-एवं वत्स कुरुष्व । दुर्लभदर्शना हि वत्स तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः तद्यथा औदुम्बरपुष्पम् । अस्माकं च वचनेन भावतः पादौ शिरसा वन्दस, अल्पाबाधतां च यावत् सुखस्पर्शविहारतां च । पञ्च प्रश्नांश्च पृच्छ-अस्मात् परान्तकेषु भदन्त जनपदेषु अल्प- भिक्षुकम् । कृच्छ्रेण दशवर्गगणः परिपूर्यते । तत्रास्माभिः कथं प्रतिपत्तव्यम् ? खरा भूमी 5 गोकण्टका धानाः । अस्माकमपरान्तकेषु जनपदेषु इदमेवंरूपमास्तरणं प्रत्यास्तरणं तद्यथा अविचर्म गोचर्म च्छागचर्म । तदन्येषु जनपदेषु इदमेवंरूपमास्तरणं प्रत्यास्तरणं तद्यथा एरको मेरको जन्दुरको मन्दुरकः । एवमेवास्मात् परान्तकेषु जनपदेष्विदमेवंरूपमास्तरणं प्रत्यास्तरणं तद्यथा अविचर्म पूर्ववत् । उदकस्तब्धिका मनुष्याः स्नातोपविचाराः । भिक्षु- मिक्षोश्चीवरकानि प्रेपयति इतथ्युतानि तत्रासंप्राप्तानि कस्यैतानि नैसर्गिकानि । अधि- 10 वासयति आयुष्माञ्छ्रोणः कोटिकर्ण आयुष्मतो महाकाल्यायनस्य तूष्णीभावेन । अथायुप्मा- ञ्छ्रोणः कोटिकर्णः तस्या एव रानेरव्ययात् पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय वासवग्रामकं पिण्डाय प्राविक्षत् । यावदनुपूर्वेण श्रावस्तीमनुप्राप्तः । अथायुष्माञ्छ्रोणः कोटिकर्णः पात्रचीवरं प्रतिसामय्य पादौ प्रक्षाल्य येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्यैकान्ते निपण्णः । तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामयते स्म-गच्छ आनन्द तथागतस्य श्रोणस्य च 15 कोटिकर्णस्यैकविहारे मञ्चं प्रज्ञापय । एवं भदन्तेति आयुष्मानानन्दस्तथागतस्य श्रोणस्य च कोटिकर्णस्य यावत् प्रज्ञाप्य येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य भगवन्तमिदमत्रोचत्- प्रज्ञप्तो भदन्त तथागतस्य श्रोणस्य च कोटिकर्णस्यैकविहारे मञ्चो यस्येदानी भगवान् कालं मन्यते । अथ भगवान् येन श्रोणस्य कोटिकर्णस्य विहारस्तेनोपसंक्रान्तः, यावद्विहारं प्रविश्य निपण्णः । यावत् पश्यति स्मृति प्रतिमुखमुपस्थाप्य । अथायुप्मानपि श्रोणः कोटिको 20 बहिर्विहारस्य पादौ प्रक्षाल्य विहारं प्रविश्य निपण्णः पर्यकमाभुज्य यावत् प्रतिमुखं स्मृति- मुपस्थाप्य । तां खलू रात्रि भगवान् आयुष्मांश्च श्रोणः कोटिकर्ण आर्येण तूष्णीभावेनाधि- वासितवान् । अथ भगवान् रात्र्याः प्रत्यूपसमये आयुष्मन्तं श्रोणं कोटिकर्णमामघ्रयते स्म- प्रतिभातु ते श्रोण धर्मो यो मया स्वयमभिज्ञायाभिसंबुध्याख्यातः । अथायुष्मान् श्रोणो भगवता कृतावकाशः अस्मात् परान्तिकया गुप्तिकया उदानात् पारायणात् सत्यदृष्टः शैलगाथा मुनिगाथा अर्थवर्गीयाणि च सूत्राणि विस्तरेण वरेण स्वाध्यायं करोति । अय भगवाञ्छ्रोणस्य कोटिकर्णस्य कयापर्यवसानं विदित्वा आयुष्मन्तं श्रोणं कोटिकर्णमिद- मयोचत्-साधु साधु श्रोण, मधुरस्ते धर्मो भापितः प्रणीतश्च, यो मया स्वयमभिज्ञायाभि- संबुच्याख्यातः । अयायुप्मतः श्रोणस्य कोटिकर्णस्यैतदभवत्-अयं मे कालो भगयत उपाध्यायस्य वचसारोचयितुमिति विदित्वोत्यायासनाद् यावद् भगवन्तं प्रणम्येदमवोचत्- 30 अस्मात् परान्तकेषु जनपदेषु वासवग्रामके भदन्तमहाकात्यायनः प्रतिवसति, यो मे उपाध्यायः। स भगवतः पादौ शिरसा वन्दतै अल्पावाधतां च पृष्ठति यावत् स्पर्शविहारता च । पञ्च च प्रभान् पृच्छति विस्तरेणोधारयितव्यानि । अब भगवान्छोणं कोटिफर्ण- 25 ·१ कोटिकर्णावदानम् । १३ मिदमयोचत्-अकालं ते श्रोण प्रश्नव्याकरणाय । संघमेलकः तत्र कालो भविष्यति प्रश्नस्य व्याकरणाय । अथ भगवान् काल्यमेवोत्याय पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः । अथायुष्माञ्च्छ्रोणः कोटिकर्णो येन भगवांस्तेनोपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वै- कान्तेऽस्यात् । एकान्तस्थितो भगवन्तमिदमवोचत्-अस्मात् परान्तकेपु जनपदेषु पासव- मामके भदन्तमहाकात्यायनः प्रतिवसति, यो मे उपाध्यायः। स भगवतः पादौ शिरसा । चन्दते अल्पावधतां च पृच्छति यावत् स्पर्शविहारतां च । पञ्च च प्रभानि विस्तरेणोचार- यितव्यानि यथापूर्वमुक्तानि यावत् कस्य नैसर्गिकानि । भगवानाह-तस्मादनुजानामि । प्रत्सन्तिमेषु जनपदेषु विनयधरपञ्चमेनोपसंपदा, सदा स्नातः, एकपलाशिके उपानहे धार- यितव्ये न द्विपुटां न त्रिपुटाम् । सा चेत् क्षयधर्मिणी भवति, तां त्यक्त्वा पुनर्नवा ग्रही- तव्या । भिक्षुर्भिक्षोश्चीवरकानि प्रेपयति इतच्युतानि तत्रासंप्राप्तानि न कस्यचिनैःसर्गि- 10 काणि । आयुष्मान् उपाली बुद्धं भगवन्तं पृच्छति-यदुक्तं भदन्त भगवता प्रत्सन्तिमेषु जनपदेषु विनयधरपञ्चमेनोपसंपदम् , तत्र कतमोऽन्तः कतमः प्रत्यन्तः ? पूर्वेणोपालि पुण्ड- वर्धनं नाम नगरम्, तस्य पूर्वेण पुण्डकक्षो नाम पर्वतः, ततः परेण प्रत्यन्तः । दक्षिणेन शरावती नाम नगरी, तस्याः परेण सरावती नाम नदी, सोऽन्तः, ततः परेण प्रत्यन्तः । पश्चिमेन स्थूणोपस्थूणको ब्राह्मणमामको, सोऽन्तः, ततः परेण प्रत्यन्तः । उत्तरेण उशीर-15 गिरिः सोऽन्तः, ततः परेण प्रत्यन्तः ॥ किं भदन्त आयुष्मता श्रोणेन कोटिकर्णेन कर्म कृतमिति विस्तरः । भगवानाह- भूतपूर्वं यावत् काश्यपो नाम तथागतोईन् सम्यक्संबुद्धो भगवान् शास्ता लोक उत्पन्नः । तेन खलु समयेन वाराणस्यों द्वौ जायापतिको । ताभ्यां काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्यान्तिके शरणगमनशिक्षापदानि उद्गृहीतानि । यदा काश्यपः सम्यक्संबुद्धः सकलं बुद्धकार्य कृत्वा 20 निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतः, तस्य राज्ञा कृकिना चतूरत्नमयं चैत्वं कारितं समन्तायोजनमुच्चत्वेन । तेन तत्र खण्डस्फुटप्रतिसंस्करणाय ये पूर्वनगरद्वारे करप्रत्याया उत्तिष्ठन्ते, ते तस्मिन् स्तूपेऽनुप्रदत्ताः । यदा कृकी राजा कालगतः, तस्य पुनः सुजातो नाम्ना स राज्ये प्रतिष्ठापितः । तस्यामात्यैः स्तोकाः करप्रत्याया उपनामिताः । सोऽमात्यानामन्त्रयते--किंकारणमस्माकं भवद्भिः स्तोककरप्रत्याया उपनामिताः? कि-25 मस्माकं विजित करप्रत्याया नोत्तिष्ठन्ते ? ते कथयन्ति-देव, कुतः करप्रत्याया उत्तिष्ठन्ते ! ये देव पूर्वद्वारे करप्रत्यायास्ते वृद्धराज्ञा स्तूपे खण्डस्फुटप्रतिसंस्कारकरणाय प्रज्ञापिताः । यदि देवो नीयात्, ते वयं तान् करप्रत्यायान् समुच्छिन्दामः । स कथयति-भवन्तः, यन्मम पित्रा कृतम् , देवकृतं न तु ब्रह्मकृतं तत् । ते संलक्षयन्ति-यदि देवोऽनुजानीते, वयं तथा करिष्यामो यथा स्वयमेव ते करप्रत्याया मोत्यास्यन्ति । तैः स द्वारे बद्धा 30 स्थापितः । न भूयः करप्रत्याया उत्तिष्ठन्ते । तस्मिन् स्तूपे चटितकानि प्रादुर्भूतानि । तौ जायापती वृद्धीभूतौ तत्रैव स्तूपे परिकर्म कुर्वाणौ तिष्ठतः । उत्तरापथात् सार्थवाहः ·दिव्यावदानम्। पण्यमादाय वाराणसीमनुप्राप्तः । तेनासौ दृष्टः स्तूपः । चटितस्फुटितकः प्रादुर्भूतः । दृष्ट्वा पृच्छति-अम्ब तात कस्यैष स्तूप इति । तो कथयतः-काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य । केन कारितः ? कृकिना राज्ञा । न तेन राज्ञास्मिन् स्तूपे खण्डस्फुटप्रतिसंस्कारकरणाय किंचित् प्रज्ञाप्तम् ? तौ कथयतः-प्रज्ञाप्तम् । ये पूर्वनगरद्वारे करप्रत्यायास्तेऽस्मिन् स्तूपे 5 खण्डस्फुटप्रतिसंस्करणाय निर्यातिताः । कृकी राजा कालगतः । तस्य पुत्रः सुजातो नाम, स राज्ये प्रतिष्ठितः । तेन ते करप्रत्यायाः समुच्छिन्नाः । तेनास्मिन् स्तूपे चटितस्फुटित- कानि प्रादुर्भूतानि । तस्य रत्नकर्णिका कर्णे आमुक्तिका । तेन सा रत्नकर्णिकावतार्य तयो- दत्ता । अम्ब तात अनया कर्णिकयास्मिन् स्तुपे खण्डस्फुटप्रतिसंस्कारं कुरुतमिति । याव- दहं पण्यं विसर्जयित्वा आगच्छामि । ततः पश्चाद् भूयोऽपि दास्यामि । तैस्तां विक्रीय 10 तस्मिन् स्तूपे खण्डस्फुटितप्रतिसंस्कारः कृतः । अपरमुत्सर्पितम् । अथापरेण समयेन सार्थ- वाहः पण्यं विसर्जयित्वा आगतः। तेन स दृष्टः स्तूपोऽसेचनकदर्शनः । दृष्ट्वा च भूयस्या मात्रयाभिप्रसन्नः । स प्रसादजातः पृच्छति-अम्ब तात युष्माभिः किंचिदुद्धारि- कृतम् । तौ कथयतः-पुत्र नास्माभिः किंचिदुद्धारिकृतम् । किं त्वपरमुत्सर्पितं तिष्ठति । तेन प्रसादजातेन यत्तत्रावशिष्टम् अपरं च दत्त्वा महती पूजां कृत्वा प्रणिधानं च कृतम्- 15 अनेनाहं कुशलमूलेनाढ्ये महाधने महाभोगे कुले जायेयम् । एवंविधानां च धर्माणां लाभी स्याम् । एवंविधमेव शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति । किं मन्यध्ये भिक्षवः योऽसौ सार्थवाहः, एप एवासौ श्रोणः कोटिकर्णः । यदनेन काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य स्तूपे कारा कृत्वा प्रणिधानं कृतम् , तस्य कर्मणो विपाकेनाव्ये महाधने महाभोगे कुले जातः । मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् । अहमनेन काश्यपेन सम्यक्संबुद्धेन 20 साधं समजवः समबलः समधुरः समसामान्यप्राप्तः शास्ता आरागितो न विगगितः । इति भिक्षव एकान्तकृष्णानामेकान्तकृष्णो विपाकः, एकान्तशुक्लानां धर्माणामेकान्तशुलो विपाकः, व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः । तस्मात्तर्हि भिक्षव एकान्तकृष्णानि कर्माण्यपास्य व्यतिमिश्राणि च, एकान्तशुक्लेप्वेव कर्मखाभोगः करणीयः । इत्येवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम् । भिक्षय ऊचुः-किं भदन्त आयुष्मता श्रोणेन कोटिकर्णेन कर्म कृतं यस्य कर्मणो 25 विपाकेन दृष्ट एव धर्मे अपाया दृष्टाः? भगवानाह-यदनेन मातुरन्तिके खरयाकर्म निधा- रितम्, तस्य कर्मणो विपाकेन दृष्ट एव धर्मे अपाया दृष्टा इति । इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षयो भगवतो भापितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने कोटिकर्णावदानं प्रयमम् ।।

·२ पूर्णावदानम् । भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । तेन खलु समयेन सूर्पारके नगरे भवो नाम गृहपतिः प्रतिवसति आढयो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णविशाल- परिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी । तेन सदृशात् कुलात् कुलबमानीतम् । स तया साध क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः कालान्तरेण पत्ती आपनसत्त्वा संवृत्ता। सा अष्टानां नवानां वा मासानामत्ययात् प्रसूता । दारको जातः । तस्य त्रीणि सप्तकानि एकविंशतिदिवसानि विस्तरेण जातस्य जातमहं कृत्वा नाम- धेयं व्यवस्थाप्यते-किं भवतु दारकस्य नामेति । ज्ञातय ऊचुः-अयं दारको भवस्य गृह- पतेः पुत्रः, तस्माद्भवतु भविलेति नामधेयं व्यवस्थापितम् । भूयोऽप्यस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः । तस्य भवत्रातेति नामधेयं व्यवस्थापितम् । पुनरप्यस्य पुत्रो जातः । तस्य भवनन्दीति नामधेयं व्यवस्थापितम् । यावदपरेण समयेन भत्रो गृहपतिः 10 ग्लानः संवृत्तः । सोऽत्यर्थ परुपवचनसमुदाचारी यतः, पल्या पुत्रैश्चाप्युपेक्षितः। तस्य प्रेप्यदारिका । सा संलक्षयति-मम खामिना अनेकैरुपायशतभॊगाः समुदानीताः । सेदानी ग्लानः संवृत्तः । सैप पल्या पुत्रैश्चाप्युपेक्षितः । न मम प्रतिरूपं स्याद्' यदहं स्वामिनमच्युपेक्षेयमिति । सा वैद्यसकाशं गत्वा कथयति-आर्य जानीपे त्वं भवं गृहपतिम् ? जाने, किं तस्य ? तस्यैवंविधं ग्लान्यं समुपजातम् । स पल्या पुत्रैश्चाप्युपेक्षितः । तस्य 16 भविपज्यं (भैषज्यं) व्यपदिशेति । स कथयति-दारिके त्वमेव कथयसि-स पत्न्या पुत्रैश्चाप्युपेक्षित इति । अथ कस्तस्योपस्थानं करोति ? सा कथयति-अहमस्योपस्थानं करोमि । किं त्वल्पमूल्यानि भैपज्यानि व्यपदिशेति । तेन व्यपदिष्टम्-इदं तस्य भैषज्यमिति । ततस्तया किंचित् स्वभक्तात्तस्मादेव गृहादपहृत्योपस्थानं कृतम् । स खस्थीभूतः संलक्षयति-अहं पत्न्या पुत्रैश्चाध्युपेक्षितः। यदहं जीवितः, तदस्या दारिकायाः प्रभावात् । तदस्याः प्रत्युप-20 पकारः कर्तव्य इति । सा तेनोक्ता–दारिके, अहं पन्या पुत्रैश्चाप्युपेक्षितः । यत् किंचिदहं जीवितः, सर्व तव प्रभावात् । अहं ते वरमनुप्रयच्छामीति । सा कथयति-स्वामिन् , यदि मे परितुष्टोऽसि, भवतु मे त्वया साध समागम इति ।स कथयति–किं ते मया साधं समागमेन ! पञ्च कापणशतान्यनुप्रयच्छामि, अदासी चोत्सृजामीति । सा कथयति–आर्यपुत्र, दूरमपि परमपि गत्वा दास्येवाहम् , यदि तु आर्यपुत्रेण साधू समागमो भवति, एवमदासी भवामीति। 25 तेनावश्यं निर्बन्धं ज्ञात्वा अभिहिता–यदा संवृत्ता ऋतुमती तदा ममारोचयिष्यसीति । सा अपरेण समयेन कल्या संवृत्ता ऋतुमती । तया तस्यारोचितम् । ततो भवेन गृहपतिना तया साधं परिचारितम् । सा आपन्नसत्वा संवृत्ता । यमेव दिवसमापन्नसत्त्वा संवृत्ता तमेव दिवसमुपादाय भवस्य गृहपतेः सर्वार्थाः सर्वकर्मान्ताश्च परिपूर्णाः । सा त्वष्टानां वा नवानां मासानामत्ययात् प्रसूता । दारको जातोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः 30 कनकवर्णश्छत्राकारशीर्षः प्रलम्बबाहुर्विस्तीर्णललाट: संगतभ्रूस्तुङ्गनासः । यस्मिन्नेव दिवसे - - ·दारको जातः, १६ दिव्यावदानम्। तस्मिन्नेव दिवसे भवस्य गृहपतेर्भूयस्या मात्रया सर्वार्थाः सर्वकर्मान्ताः परिपूर्णाः तस्य ज्ञातयः संगम्य समागम्य त्रीणि सप्तकान्येकविंशतिदिवसानि विस्तरेण जातस्य जातमहं कृत्वा पूर्ववत् यावत्पूर्णेति नामधेयं व्यवस्थापितम् । पूर्णो दारकोऽष्टाभ्यो धात्रीभ्यो द्वाभ्यामंसधात्रीभ्यां दत्तो विस्तरेण यावदाशु वर्धते हृदस्थमिव पङ्कजम् । यदा महान् 5 संवृत्तः, तदा लिप्यामुपन्यस्तः संख्यायां गणनायां मुद्रायामुद्धारे न्यासे निक्षेपे वस्तुपरीक्षायां रत्नपरीक्षायां हस्तिपरीक्षायामश्वपरीक्षायां कुमारपरीक्षायां कुमारिकापरीक्षायाम् । अष्टासु परीक्षासूद्धटको वाचकः पण्डितः पटुप्रचारः संवृत्तः । ततो भवेन गृहपतिना भविलादीनां पुत्राणां यथानुपूर्व्या निवेशाः कृताः । ते पत्नीभिः सार्धमतीव संरक्ता निवृत्ता मण्डनपरमा व्यवस्थिताः । ततो भवो गृहपतिः करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः । स पुत्रदृष्टः 10 पृष्टश्च-तात, कस्मात्त्वं करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थित इति । स कथयति-पुत्रकाः, न तावन्मया निवेशः कृतो यावत्सुवर्णलक्षः समुदानीत इति। ते यूयं निरस्तव्यापाराः पत्नीप्वत्यर्थं संरक्ता मण्डनपरमा व्यवस्थिताः । ममाल्ययात् गृहं शोचनीयं भविष्यति । कथं न चिन्तापरो भविष्यामीति भविलेन रनकर्णिका पिनद्धा सतामवतार्य दारुकर्णिका पिनह्य प्रतिज्ञामारूढः- न तावत् रत्नकर्णिकां पिनह्यामि यावत् सुवर्णलक्षः समुपार्जित इति । अपरेण स्तवकर्णिका। 16 अपरेण त्रपुकर्णिका । तेपां यास्ताः संज्ञा भविलो भवत्रातो भवनन्दीति ता अन्तर्हिताः। दारुकर्णी स्तवकर्णी त्रपुकर्णीति प्रादुर्भूताः। ते पण्यमादाय महासमुद्रं संप्रस्थिताः । पूर्णः कथ- यति-तात, अहमपि महासमुद्रं गच्छामीति स कथयति-पुत्र बालस्त्वम् । अत्रैव तिष्ठ, आवार्या व्यापारं कुरु । स तत्रैवावस्थितः । तेऽपि संसिद्धयानपात्रा आगताः । मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य कथयन्ति–तात कल्यतामस्मदीयं पण्यमिति । तेन कलितम्-एफैकस्य सुवर्णलक्षाः संवृत्ताः। 20 पूर्णेनापि तत्रैव धर्मेण न्यायेन व्यवहारिताः सातिरेकाः सुवर्णलक्षाः समुदानीताः । पूर्णोऽपि पितुः पादयोर्निपत्य कथयति–तात, ममापि कल्यतामावारीसमुत्थितं द्रव्यमिति । स कथ- यति-पुत्र त्वमत्रैवावस्थितः । किं तव कल्यते ? स कथयति-तात कल्यताम् । तथापि ज्ञात भविष्यतीति । कलितं यावन्यायोपार्जितस्य सुवर्णस्य मूल्यं वर्जयित्वा सातिरिक्ता लक्षाः संवृत्ताः । भवो गृहपतिः प्रीतिसौमनस्यजातः संलक्षयति-पुण्यमहेशाख्योऽयं सस्त्रो ये हैव 26 स्थितेनेयत्सुवर्ण समुपार्जितमिति । यावदपरेण समयेन भयो गृहपतिर्लानः संवृत्तः । स संलक्षयति-ममात्ययादेते भेदं गमिष्यन्ति । उपायसंविधानं कर्तव्यमिति । तेन तेऽभिहिता-- काष्ठानि समुदानयतेति । तैः काष्ठानि समुदानीतानि । स कथयति-अग्निं प्रज्वा- लयतेति । तैरग्निः प्रचालितः । भवो गृहपतिः कथयति-एकैकमलातमपनयतेति । तैरपनीतम् । सोऽग्निनिर्वाणः। स कथयति-पुत्रकाः, दृष्टो यः? तात दृष्टः । स गाथां भापते-- ज्वलन्ति सहिताङ्गारा भ्रातरः सहितास्तथा । प्रविभक्ता निशाम्यन्ति यथाङ्गारास्तथा नराः ॥ १॥ पुत्रका, 30 ·१७ 5 " २ पूर्णावदानम् । पुत्रकाः, न युष्माभिर्ममात्ययात् स्त्रीणां श्रोतव्यम् । कुटुम्ब भिद्यते स्त्रीभिर्वाग्भिर्भिद्यन्ति कातराः । दुर्व्यस्तो भिद्यते मन्त्रः प्रीतिर्भिवति लोभतः ॥२॥ इति ॥ ते निष्क्रान्ताः । भविलस्तत्रैवावस्थितः । स तेनोक्तः-पुत्र, न कदाचित् त्वया पूर्णो मोक्तव्यः । पुण्यमहेशाख्योऽयं सत्त्वः । इत्युक्त्वा- सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्याः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ३ ॥ इति कालधर्मेण संयुक्तः । तैनीलपीतलोहितावदातैर्वस्त्रैः शित्रिकामलंकृत्य महता संस्कारेण श्मशानं नीत्वा ध्मापितः । ततस्ते शोकविनोदनं कृत्वा कथयन्ति--यदा अस्माकं पिता जीवति, तदा तदधीनाः प्राणाः । यदिदानी निरस्तव्यापारास्तिष्ठामः, गृहमवसादं गमिष्यति। 10 न शोभनं भविष्यति । यन्नु वयं पण्यमादाय देशान्तरं गच्छाम इति । पूर्णः कथयति- पयेवमहमपि गच्छामीति । ते कथयन्ति-स्वमत्रैवावार्या व्यापार कुरु, वयमेव गच्छाम इति । पण्यमादाय देशान्तरं गताः । पूर्णो न्यस्तसर्वकार्यस्तत्रैवावस्थितः ॥ धर्मता खल ईश्वरगृहेषु दिवसपरिव्ययो दीयते । तास्तेषां पत्नयो दारिकाः परित्यय- निमित्तं प्रेपयन्ति । पूर्णोऽपि धनिभिः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैरन्यैश्चाजीविभिः परिवृतोऽवतिष्ठते । तास्त्ववकाशं न लभन्ते । यदा ते उपस्थाय प्रक्रान्ता भवन्ति, तदा तासां दिवसपरिव्ययं 16 ददाति । ता दारिकाश्चिरचिरादागच्छन्तीत्युपालभ्यन्ते । ता एवमयं विस्तरेणारोचयन्ति । ताः कथयन्ति–एवं हि तेषां भवति, येषां दासीपुत्राः कुलेष्वैश्वयं वशे वर्तयन्तीति । भविलपन्या दारिका अभिहिता त्वया कालं ज्ञात्वा गन्तव्यमिति । सा कालं ज्ञात्वा गच्छति, शीचं लभते । अन्याश्चिरयन्ति । ताभिः सा पृष्टा-तया समाख्यातम् । ता अपि तया सार्धं गन्तुमारब्धाः । ता अपि शीघ्र प्रतिलभन्ते । ताः स्वामिनीभिरुक्ताः-किमत्र कारण- 20 मिदानीं शीघ्रमागच्छथेति । ताः कथयन्ति-आरोग्यं ज्येष्ठभविकाया भवतु । यदा तस्या दारिका गता भवति, तदा लभ्यते । वयं तया सार्धं गच्छाम इति । ताः संजातामाः कथयन्ति एवं हि तेषां भवति येषां दासीपुत्राः कुलेश्वैश्वर्यं वशे वर्तयन्तीति । यावदपरेण समयेन भरिलो भवत्रातो भत्रनन्दी च सहिताः समग्राः संमोदमाना महासमुद्रात् संसिद्ध- यानपात्रा आगताः । भविलेन पनी पृष्टा-भदे, शोभनं पूर्णेन प्रतिपालिता खमिति ? सा 25 कथयति यथा भ्रात्रा पुत्रेण वेति । ते अन्येऽपि स्वामिभ्यां पृष्टे कथयतः-एवं हि तेषां 'भवति, येषां दासीपुत्राः कुलेष्वैश्वर्यं वशे वर्तयन्तीति । तौ संलक्षयतः-सुहृद्भेदकाः स्त्रियो भवन्तीति । यावदपरण समयेन काशिकवस्त्रावारी उद्घाटिता । तत्समनन्तरं भविलस्य पुत्रो गतः । स पूर्णेन काशिकवस्त्रयुगेनाच्छादितः । अन्याभ्यां दृष्ट्वा स्वपुत्राः प्रेपिता यावत् काशिकवतावारी घट्टिता, फुकवस्त्रावारी उद्घाटिता । ते च दैवयोगात् संप्राप्ताः । ते 30 पूर्णेन फुटकर्यत्रैराच्छादिताः । ते दृष्ट्वा स्वामिनोः कथयतः-दृष्टं युवाभ्यामपरेषां काशिक- दि.३ ·दिव्यावदानम् । वस्त्राणि दीयन्ते, परेपा फुटकानीति । ताभ्यामनुसंज्ञप्तिर्दत्ता । किमेतदेव भविष्यति ? नून काशिकवतावारी घट्टिता, पुट्टकवसावारी उद्घाटितेति । यावदपरेण समयेन शर्करावारी उद्घटिता । भविलस्य च पुत्रो गतः । तेन शर्कराखोमो]दको लब्धः । तं दृष्ट्वा अन्याभ्यां खपुत्राः प्रेपिताः । ते दैवयोगाद् गुडावार्यामुद्घाटितायां गताः । तैर्गुडो लब्धः । ताभिस्त्र 5 दृष्ट्वा स्वामिनी तया तथा भग्नौ यथा गृहविभागं कर्तुमारब्धौ । तो परस्परं संजल्पं कुरुतः- सर्वथा विनष्टा वयम् , गृहं भाजयामेति । एकः कथयति-ज्येष्टतरं शब्दयामः । एकः कथयति-विचारयामस्तावत् कथं भाजयामेति । तौ खबुद्ध्या विचारयतः । एकस्य गृहगतं क्षेत्रगतं च, एकस्यावारीगतं देशान्तरगतं च, एकस्य पूर्णकः । यदि ज्येष्टतरो गृहगतं क्षेत्रगतं च ग्रहीप्यति, शक्नुमो वयमावारीगतेन देशान्तरगतेन चात्मानं 10 संधारयितुम् । अथावारीगतं देशान्तरगतं च ग्रहीष्यति, तथापि वयं शक्नुमो गृहगतेन क्षेत्रगतेन चात्मानं संधारयितुम्, पूर्णकस्य च मर्यादावन्धं कर्तुमिति । तावेवं संजल्पं कृत्वा भविलस्य सकाशं गतौ । भ्रातः, विनष्टा वयं भाजयामो गृहमिति । स कथयति-- सुपरीक्षितं कर्तव्यम्, गृहभेदिकाः स्त्रियो भवन्तीति । तौ कथयतः-प्रत्यक्षीकृतमस्माभिः, भाजयामेति । स कथयति-यद्येवम् , आहूयन्तां कुलानीति । तौ कथयतः- :-पूर्वमेवास्माभि- 16 जितम् । एकस्य गृहगतं क्षेत्रगतं च, एकस्यावारीगतं देशान्तरगतं च, एकस्य पूर्णकः । स कथयति--पूर्णस्य प्रत्यंशं नानुप्रयच्छय ! तौ कथयतः-दासीपुत्रः सः । कस्तस्य प्रत्यंश दद्यात् ? अपि तु स एवास्माभिर्भाजितः। यदि तवाभिप्रेतं तमेव गृहाणेति । स संलक्षयति- अहं पित्रा अभिहितः-सर्वस्वमपि ते परित्यज्य पूर्णो ग्रहीतव्य इति । गृह्णामि पूर्णमिति विदित्वा कथयति-एवं भवतु मम पूर्णकेति । यस्य गृहगतं क्षेत्रगतं च, 20 गृहं गत्वा कथयति-ज्येष्ठमविके निर्गच्छ । सा निर्गता । मा भूयः प्रवक्ष्यसि । कस्यार्थाय ? अस्माभिर्भाजितं गृहम् । यस्यावारीगतं देशान्तरगतं च, सोऽपि त्वरमाण आवारी गत्वा कथयति–पूर्णक अवतरेति । सोऽवतीर्णः कारणम् ? अस्माभिर्भाजितम् । यावत् भविलपत्नी पूर्णकेन साध ज्ञातिगृहं संप्रस्थिता । दारका बुभुक्षिता रोदितुमारब्धाः । सा कथयति-पूर्ण, दारकाणां पूर्वभक्षिकामनुप्रयच्छेति । 25 स कथयति-कार्षापणं प्रयच्छ । सा कथयति-त्वया इयतीभिः सुवर्णलक्षाभिर्व्यवहृतम्, दारकाणां पूर्वभक्षिकापि नास्ति ? पूर्णः कथयति-किमहं जाने युष्माकं गृहे ईदृशीयमवस्था भविष्यतीति । यदि मया ज्ञातमभविष्यत् , मया अनेकाः सुवर्णलक्षाः संहारिता अभविष्यन् । धर्मतेपा स्त्रिय आरकूटाकार्षापणान् वस्त्रान्ते बध्नन्ति । तयारकूटमाषको दत्तः पूर्वमक्षिका मानयेति । स तमादाय वीथीं संप्रस्थितः । अन्यतमश्च पुरुषः समुद्रवेलाप्रेरितानां काष्ठानां 30 भारमादाय शीतेनाभिद्रुतो वेपमान आगच्छति । स तेन दृष्टः पृष्टश्च-मोः पुरुप, करमादेवं वेपसे ? स कथयति-अहमपि न जाने । मया चायं भारक उत्क्षिप्तो भवति, मम चेदृशी समवस्था । स दारुपरीक्षायां कृतावी । स तत् काष्ठं निरीक्षितुमारब्धः । पश्यति तत्र त्वरमाणो मा भूयोऽभिरोक्ष्यसि । कि 331 ·२ पूर्णावदानम् । गोशीर्षचन्दनम् । स तेनाभिहितः-भो पुरुप, कियता मूल्येन दीयते ? पञ्चभिः कार्यापणशतैः। तेन तं काष्ठभारं गृहीत्वा तद्गोशीर्पचन्दनमपनीय वीथीं गत्वा करपत्रिकया चतस्रः खण्डिकाः कृताः । तचूर्णकस्यार्थ कार्पापणसहस्रेण विक्रीतं वर्तते । ततस्तस्य पुरुपस्य पञ्चकार्षापण- शतानि दत्तानि । उक्तं च-एनं काष्ठभारकममुष्मिन् गृहे भविलपनी तिष्ठति तत्र नय, वक्तव्या पूर्णेन प्रेपितैति । तेनासौ नीतो यथावृत्तं चारोचितम् । सा उरसि प्रहारं दत्वा । कथयति-यवसावत्परिभ्रष्टः, किं प्रज्ञयापि परिभ्रष्टः? पकमानयेति पाचनं प्रेपितम् । तदेव नास्ति यत् पक्तव्यमिति । पूर्णेन शेपकतिपयकापिणैर्दासदासीगोमहिपीवस्त्राणि जीवितोपकरणानि पक्कमादायागत्य दम्पत्योरुपनामितवान् । तेन कुटुम्बं संतोपितम् ॥ अत्रान्तरे सौरकीयो राजा दाहचरेण विक्लवीभूतः। तस्य वैद्यैर्गोशीपचन्दनमुपा दिष्टम् । ततोऽमात्या गोशीर्षचन्दनं समन्चेपयितुमारब्धाः । तैर्वीच्या पारंपर्येण श्रुतम् । ते पूर्णस्य 10 सकाशं गत्वा कथयन्ति-तवास्ति गोशीर्पचन्दनम् । स आह-अस्ति । ते ऊचुः-कियता मूल्येन दीयते ? स आह-कार्पापणसहस्रेण । तैः कार्पापणसहस्रेण गृहीत्या राज्ञः प्रलेपो दत्तः, खस्थीभूतः । राजा संलक्षयति-कीडशोऽसौ यस्य गृहे गोशीर्षचन्दनं नास्ति । राजा पृच्छति-कुत एतत् ? देव पूर्णात् । आहूयतां पूर्णकः । स दूतेन गत्या उक्तः–पूर्ण, देवस्त्वां शब्दापयतीति । स विचारयितुमारब्धः-किमर्थं मां राजा शब्दापयति ? स संलक्षयति-15 गोशीर्षचन्दनेनासौ राजा स्वस्थीभूतः । तदर्थं मां शब्दायति । सर्वथा गोशीर्षचन्दनमादाय गन्तव्यम् । स गोशीपचन्दनस्य तिस्रो गण्डिका वस्त्रेण पिधायकं पाणिना गृहीत्वा राज्ञः सकाशं गतः । राज्ञा पृष्टः–पूर्ण, अस्ति किंचिद् गोशीर्षचन्दनम् । स कथयति-देव इद- मस्ति । किमस्य मूल्यम् ? देव सुवर्णलक्षाः। अपरमस्ति ! देव अस्ति । तेन तास्तिस्रो गण्डिका दर्शिताः । राज्ञामात्यानामाज्ञा दत्ता-पूर्णस्य चतस्रः सुवर्णलक्षाः प्रयच्छतेति । 20 पूर्णः कथयति-देव, तिस्रो दीयन्ताम् । एकगण्डिका देवस्य प्राभृतमिति । ततस्तस्य तिम्रो दत्ताः। राजा कथयति-पूर्ण, परितुष्टोऽहम् । वद किं ते वरमनुप्रयच्छामीति । पूर्णः कथयति- यदि मे देवः परितुष्टो देवस्य विजतेऽपरिभूतो वसेयमिति । राज्ञा अमात्यानामाज्ञा दत्ता-- भवन्तः, अद्याग्रेण कुमाराणामाज्ञा देया न त्वेवं पूर्णस्येति । यावन्महासमुद्रात् पञ्चमात्राणि वणिक्शतानि संसिद्धयानपात्राणि सूर्पारकं नगरमनुप्राप्तानि । वणिग्नामेण क्रियाकारः 23 कृतः-न केनचिदस्माकं समस्तानां निर्गत्यकाकिना वणिजा सकाशमुपसंक्रमितव्यम् । गण एव संभूय भाण्डं ग्रहीप्यतीति । अपरे कथयन्ति-पूर्णमपि शब्दापयामः । अन्ये कथयन्ति- किं तस्य कृपणस्यास्ति यः शब्दायत इति । तेन खल समयेन पूर्णो बहिनिर्गतः। तेन श्रुतं महासमुद्रात् पञ्च वणिक्छतानि संसिद्धयानपात्राणि सूर्पारकं नगरमनुप्राप्तानीति । सोप्रवियैव नगरं तेषां सकाशमुपसंक्रान्तः । पृच्छति-भवन्तः, किमिदं द्रव्यमिति! ते 30 । कथयन्ति-इदं चेदं चेति। किं मूल्यम् ? ते कथयन्ति-सार्थवाह, दूरमपि परमपि गत्वा त्वमेव । प्रष्टव्यः । यद्यप्येवं तथापि उच्यतां मूल्यम् । तैरष्टादश सुवर्णलक्षा मूल्यमुपदिष्टम् । स , ।

·२० दिव्यावदानम् । कथयति-भवन्तस्तिस्रो लक्षा अवद्रंगं गृहीत, ममैतत् ।पण्यमवशिष्टं दास्यामि । तथा भवतु । तैन तिम्रो लक्षा आनाय्य दत्ताः । स्वमुद्रालक्षितं च कृत्या प्रक्रान्तः। ततो यणिग्ग्रामेणाव- चरकाः पुरुपाः प्रेपिताः-पश्यत किं द्रव्यमिति । तेर्गत्वा .पृष्टाः-कि द्रव्यम् ! इदं चेदं च । अस्माकमपि पूर्णानि कोशकोष्ठागाराणि तिष्ठन्ति । पूर्णानि या भवन्तु मा वा । अपि 5 विक्रीतम् । कस्यान्तिके ? पूर्णस्य । प्रभूतमासादयिष्यथ पूर्णस्यान्तिकाद् विक्रीय । ते कथ- यन्ति-यत्तेनाबद्रङ्गे दत्तं तद् यूयं मूल्येऽपि न दास्यय । किं तेनावद्रले दत्तम् ! तिस्रः सुवर्णलक्षाः। सुमुपितास्तेन भ्रातरः कृताः । तैरागत्य वणिग्रामस्यारोचितम् । तत्पण्य विक्रीतम् । कस्यान्तिके ? पूर्णस्य । प्रभूतमासादयिष्यन्ति पूर्णस्यान्तिके विक्रीय । यत्तेना- वदने दत्तं तयं मूल्येऽपि न दास्यथ । किं तेनावद्रले दत्तम् ? तिनः सुवर्णलक्षाः । 10 सुमुपितास्तेन ते भ्रातरः कृताः । स तैराहूयोक्त:-पूर्ण वणिग्ग्रामेण क्रियाकारः कृतः-न केनचिदेकाकिना ग्रहीतव्यम् । वणिग्ग्राम एव ग्रहीप्यतीत्येव । कस्मात्ते गृहीतम् ? स कथयति- भवन्तः, यदा युष्माभिः क्रियाकारः कृतस्तदा किमहं न शब्दितो मम भ्राता वा ? युष्मा- भिरैव क्रियाकारः कृतो यूयमेव पालयत । ततो वणिग्ग्रामेण संजातामर्पण पटेः कार्यापणा- नामयातपे धारितः । राज्ञः पौरुपेयैदृष्टः । तै राजे आरोचितम् । राजा कथयति-भवन्तः, 15 शब्दयतैतान् । तैः शब्दिताः । कथयति राजा-भवन्तः, कस्यार्थे युप्माभिः पूर्ण आतपे विधारितः ? ते कथयन्ति-देव वणिग्रामेण क्रियाकारः कृतो न केनचिदेकाकिना पण्यं ग्रहीतव्यमिति । तदनेनैकाकिना गृहीतम् । पूर्णः कथयति-देव, समनुयुज्यन्तां यदैभिः क्रियाकारः कृतस्तदा किमहमेभिः शब्दितो मम भ्राता वा ? ते कथयन्ति-देव नेति । राजा कथयति-भवन्तः, शोभनं पूर्णः कथयति-स तैीडितैर्मुक्तः । यावदपरेण समयेन 20 राज्ञस्तेन द्रव्येण प्रयोजनमुत्पन्नम् । तेन वणिग्नाम आहूयोक्त:-भवन्तः, ममामुकेन द्रव्येश प्रयोजनम् । अनुप्रयच्छतेति । ते कथयन्ति–देव पूर्णस्यास्ति । राजा कथयति-भवन्तः, नाह तस्याज्ञां ददामि । यूयमेव तस्यान्तिकात् क्रीत्वानुप्रयच्छत । तैः पूर्णस्य दूतः प्रेपितः- वणिग्ग्रामः शन्दयतीति । स कथयति-नाहमागच्छामि । ते चणिग्ग्रामाः सर्व एव संभूय तस्य निवेशनं गत्वा द्वारि स्थित्वा तैर्दूतः प्रेषितः । पूर्ण, निर्गच्छ वणिग्रामो द्वारि तिष्ठ- 25 तीति । स साहंकारः कामकारमदत्वा निर्गतः । वणिग्ग्रामः कथयति सार्थवाह यथाक्रीतक पण्यमनुप्रयच्छ । स कथयति-अतिवाणिजकोऽहं यदि यथाकृतं पण्यमनुप्रयच्छामीति । ते कथयन्ति-सार्यवाह, द्विगुणमूल्येन दत्तम् । पञ्चदश लक्षाणि तेषां वणिज्यं दत्तमवशिष्टं स्वगृहं प्रवेशितम् । स संलक्षयति-किं शक्यमवश्यायबिन्दुना कुम्भं पूरयितुम् ? मही- समुद्रमवतरामीति । तेन सूपारके नगरे घण्टावधोपणं कारितम्-शृण्वन्तु भवन्तः सौरि- 30 कीया वणिजः । पूर्णः सार्थवाहो महासमुद्रमवतरति । यो युष्माकमुत्सहते पूर्णेन सार्थवाहेन सार्धमशुल्केनागुल्मेनातरपण्येन महासमुद्रमवततुं स महासमुद्रगमनीयं पण्यं समुदानयत्विति । पश्चमात्रैर्वणिक्शतैर्महासमुद्गमनीयं पुण्यं समुदानीतम् । ततः पूर्णः सार्थवाहः कृतकुतूहल. 34 ·. । २ पूर्णावदानम् । २१ मङ्गलखस्त्ययनः पञ्चषणिक्शतपरिवारो महासमुद्रमवतीर्णः । स संसिद्धयानपात्रश्च प्रत्यागतः । एवं यावत् षट्कृत्वः । सामन्तकेन शब्दो विश्रुतः । पूर्णः पकृत्यो महासमुद्र- मवतीर्णः संसियानपात्रश्च प्रत्यागत इति । श्रावस्तेया वणिजः पण्यमादाय सूरकं नगरं गताः । ते मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य येन पूर्णः सार्थवाहस्तेनोपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्य कथयन्ति-सार्थवाह महासमुद्रमवतरामेति । स कथयति-भवन्तः, अस्ति कश्चियुष्माभिर्दष्टः । श्रुतो वा पटकृत्यो महासमुद्रात्संसिद्धयानपात्रागतः सप्तमं वारमवतरन् ! ते कथयन्ति- पूर्ण, वयं त्वामुद्दिश्य दूरादागताः । यदि नावतरसि, त्वमेव प्रमाणमिति । स संलक्षयति- किं चाप्यहं धनेनानर्थी तथाप्येपामायावतरामीति । स तैः सार्धं महासमुद्रं संप्रस्थितः । ते रात्र्याः प्रत्यूषसमये उदानात् पारायणात् सत्यदृशः स्थविरगाथाः शैलगाया मुनिगाथा अर्थवर्गीयाणि च सूत्राणि विस्तरेण स्वरेण स्वाध्यायं कुर्वन्ति । तेन ते श्रुताः । स कथयति-- 10 भवन्तः, शोभनानि गीतानि गायथ । ते कथयन्ति-सार्थवाह, नैतानि ? किंतु खल्वेतद्रुद्ध- वचनम् । स बुद्ध इत्पश्रुतपूर्व शब्दं श्रुत्वा सर्वरोमकूपानि आहृष्टानि । स आदरजातः पृच्छति-भवन्तः, कोऽयं बुद्धनामेति । ते कथयन्ति–अस्ति श्रमणो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्केशश्मश्रूण्यवतार्य कापायाणि वस्त्राणि आच्छाद्य सम्यगेव श्रद्धया अगारादन- गारिका प्रवजितः । सोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धः । स एप सार्थवाह बुद्धो नाम । 15 कुत्र भवन्तः स भगवानेतर्हि विहरति ? सार्थवाह, श्रावस्त्यां जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । स तं हृदि कृत्वा तैः सार्धं महासमुद्रमवतीर्णः संसिद्धयानपात्रश्च प्रत्यागतः । भ्रातास्य भविलः संलक्षयति-परिखिन्नोऽयं महासमुद्रगमनेन, निवेशोऽस्य कर्तव्य इति । स तेनोक्त:- भ्रातः, कथय कतरस्य धनिनः सार्थवाहस्य वा तवार्थाय दुहितरं प्रार्थयामीति । स कथयति-- नाहं कामैरीं । यद्यनुजानासि, प्रव्रजामीति । स कथयति-यदास्माकं गृहे वार्ता नास्ति, तदा 20 न प्रबजितः । इदानी कामार्थं प्रव्रजसि। पूर्णः कथयति-भ्रातः, तदानीं न शोभते, इदानीं तु युक्तम् । स तेनावश्यं निर्बन्धं ज्ञात्वानुज्ञातः। स कथयति-भ्रातः, महासमुद्रो बहादीनवोऽस्पा- खादः।बहवोऽवतरन्ति, अल्पा व्युत्तिष्ठन्ति । सर्वथा न लया महासमुद्रमवतर्तव्यम् । न्यायोपा- जितं ते प्रभूतं धनमस्ति, एपो तु तव भ्रातृणामन्यायोपार्जितम् । यद्येते कथयन्ति एकध्ये वसा- मेति, न वस्तव्यम्। इत्युक्त्वोपस्थायकमादाय श्रावस्ती संप्रस्थितः। अनुपूर्वेण श्रावस्तीमनुप्राप्तः।। 25 श्रावस्त्यामुद्याने स्थितेन अनाथपिण्डदस्य गृहपतेदूतोऽनुप्रेषितः । तेन गत्वा अनाथपिण्डदस्य गृहपतेरारोचितम्-गृहपते, पूर्णः सार्थवाह उद्याने तिष्ठति गृहपति द्रष्टुकाम इति । अनाथपिण्डदः गृहपतिः संलक्षयति नूनं जलयानेन खिन्न इदानीं स्थलयानेनागतः । ततः पृच्छति-भोः पुरुष, कियत्प्रभूतं पण्यमानीतम् । स कथयति- कुतोऽस्य पण्यम् ? उपस्थायकद्वितीयः । स चाहं च । अनायपिण्डदः संलक्षयति- 30 न मम प्रतिरूपं यदहं प्रधानपुरुषमसत्कारेण प्रवेशयेयमिति । स तेन महता सत्कारेण प्रवेशित उद्वर्तितः नापितो भोजितः । खैरालापेणावस्थितयोरनाथपिण्डदः पृच्छति- .

·૨૨ दिव्यावदानम् । सार्थवाह, किमागमनप्रयोजनम् ? अपूर्वेण गृहपते इच्छामि खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्या- मुपसंपदं भिक्षुभावमिति । ततोऽनाथपिण्डदो गृहपतिः पूर्व कायमभ्युन्नमय्य दक्षिणं वाहुं प्रसार्योदानमुदानयति-अहो बुद्धः । अहो धर्मः । अहो संघस्य वाख्यातता । यत्रेदानी- मीदृशाः प्रधानपुरुषा विस्तीर्णखजनबन्धुवर्गमपहाय स्फीतानि च कोशकोष्टागाराणि 6 आकाहन्ति वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षुभावमिति । ततोऽनाथपिण्डदो गृहपतिः पूर्ण सार्थवाहमादाय येन भगवास्तेनोपसंक्रान्तः । तेन खलु समयेन भगवाननेक शताया भिक्षुपरिपदः पुरस्तानिपण्णो धर्म देशयति । अद्राक्षीद् भगवाननाथपिण्डदं गृहपति सप्रामृतमागच्छन्तम् । दृष्ट्वा च पुनर्भिर्नामनयते स्म-एप भिक्षयोऽनाथपिण्डदो गृहपतिः 1: सप्राभूत आगच्छति । नास्ति तथागतस्यैवंविधः प्रामृतो यथा वैनेयप्रामृत इति । 10 ततोऽनाथपिण्डदो गृहपतिर्भगवतः पादाभिवन्दनं कृत्वा पूर्णेन सार्थवाहेन सार्धमेकान्ते निपण्णः । एकान्तनिषण्णोऽनाथपिण्डदो गृहपतिर्भगवन्तमिदमवोचत्-अयं भदन्त पूर्णः सार्थवाह आकाङ्क्षति खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षुभावम् । तं भगवान् प्रवाजयतु उपसंपादयेदनुकम्पामुपादायेति । अधिवासयति भगवाननाथपिण्डदस्य गृहपतेस्तूष्णी- भावेन । ततो भगवान् पूर्ण सार्थवाहमामन्नयते-एहि भिक्षो चर ब्रह्मचर्यमिति । स 15 भगवतो वाचावसाने मुण्डः संवृत्तः संघाटिप्रावृतः पात्रकरकव्याहस्तः सप्ताहावरोपित- केशश्मश्रुर्वर्षशतोपसंपन्नस्य भिक्षोरीर्यापनावस्थितः । एहीति चोक्तः स तथागतेन मुण्डश्च संघाटिपरीतदेहः । सद्यः प्रशान्तेन्द्रिय एव तस्थौ एवं स्थितो बुद्धमनोरथेन ॥ ४ ॥ अथापरेण समयेनायुष्मान् पूर्णो येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्तेऽस्थात् । एकान्ते स्थित आयुष्मान् पूर्णो भगवन्तमिदमवोचत्- साधु मे भगवांस्तथा संक्षिप्तेन धर्म देशयतु यथाहं भगवतोऽन्तिकात् संक्षिप्तेन धर्म श्रुत्वैको व्यपकृष्टोऽप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरेयम् । यदर्थं कुलपुत्राः केशश्मश्रूणि अवतार्य 25 कापायाणि वस्त्राणि आच्छाद्य सम्यगेव श्रद्धया अगारादनगारिका प्रव्रजन्ति, तदनुत्तरं ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्टधर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसंपद्य प्रव्रजयेयम्-क्षीणा मे जाति- रुपितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमस्माद्भवं प्रजानामीति । एवमुक्त भगवानायुष्मन्तं पूर्ण- मिदमवोचत्-साधु पूर्ण, साधु खलु त्वं पूर्ण यस्त्वमेवं वदसि साधु मे भगवास्तथा संक्षिप्तेन धर्मं देशयतु पूर्ववधायन्नापरमस्माद् भवं प्रजानामीति । तेन हि पूर्ण शृणु, साधु च सुष्छु 30 च मनसि कुरु, भापिष्ये ।। सन्ति पूर्ण चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टकानि कान्तानि प्रियाणि मनापानि कामोप- संहितानि रञ्जनीयानि । तानि चेद्भिक्षुर्दृष्ट्वामिनन्दति अभिवदति अध्यवस्पति अध्यवसाय 20 ·- २ पूर्णावदानम् । तिष्ठति, तानि अभिनन्दतोऽभिवदतोऽध्यवसतोऽध्यवसाय तिष्ठत आनन्दी भवति । आनन्या नन्दीसौमनस्यं भवति । नन्दीसौमनस्ये सति सरागो भवति । नन्दीसरागे सति नन्दी- सरागसंयोजनं भवति । नन्दीसरागसंयोजनसंयुक्तः पूर्ण भिक्षुरारानिर्वाणस्योच्यते । सन्ति पूर्ण श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः, प्राणविज्ञेया गन्धाः, जिहाविज्ञेया रसाः, कायविज्ञेयानि प्रष्टव्यानि, मनोविज्ञेया धर्मा इप्टाः कान्ताः प्रिया मनापाः कामोपसंहिता रञ्जनीयाः ।। तांश्च भिक्षुदृष्ट्वा पूर्ववद् थावदारानिर्वाणस्येति उच्यते । सन्ति तु पूर्ण चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि इष्टानि कान्तानि प्रियाणि मनापानि पूर्ववद् यावत् शुक्लपक्षणान्तिके निर्वा- णस्येति उच्यते । अनेन त्वं पूर्ण मया संक्षिसेनाववादेन चोदितः । कुत्रेच्छसि वस्तुं कुत्रेच्छसि वासं कल्पयितुम् ? अनेनाहं भदन्त भगवता संक्षिप्रोनाववादेन चोदित इच्छामि श्रोणापरान्तकेषु जनपदेषु वस्तुं श्रोणापरान्तकेषु जनपदेषु वासं कल्पयितुम् । चण्डाः 10 पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्या रभसाः कर्कशा आक्रोशका रोपकाः परिभाषकाः । सचेत् त्वां पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्या संमुखं पापिकया असत्यया परुपया वाचा आक्रोक्ष्यन्ति रोपयिष्यन्ति परिभाषिष्यन्ते, तस्य ते कथं भविष्यति ? सचेन्मां भदन्त श्रोणापरान्तका मनुष्याः संमुखं पापिकया असत्यया परुपया वाचा आक्रोश्यन्ति रोपयिष्यन्ति परिभाषि- प्यन्ते, तस्य ममैवं भविष्यति-भद्रका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः, स्निग्धका बत श्रोणा-15 परान्तका मनुष्याः, ये मां संमुखं पापिकया असत्यया परुपया वाचा आक्रोशन्ति रोपयन्ति परिभाषन्ते । नो तु पाणिना वा लोप्टेन वा प्रहरन्तीति । चण्डाः पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्याः पूर्ववत् यावत् परिभापकाः । सचेत् त्वां पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्याः पाणिना था लोप्टेन वा प्रहरिष्यन्ति, तस्य ते कथं भविष्यति ? सचेन्मां भदन्त श्रोणापरान्तका मनुभ्याः पाणिना बा लोप्टेन या प्रहरिष्यन्ति, तस्य ममैवं भविष्यति-भद्रका बत श्रोणापरा- 20 न्तका मनुष्याः, स्नेहका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः, ये मां पाणिना वा लोप्टेन वा प्रह- रन्ति, नो तु दण्डेन वा शस्त्रेण वा प्रहरन्तीति । चण्डाः पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्याः पूर्व- वद् यावत् परिभाषकाः । सचेत् त्वां पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्या दण्डेन वा शस्त्रेण वा प्रहरिष्यन्ति, तस्य ते कथं भविष्यति ! सचेन्मा भदन्त श्रोणापरान्तका मनुष्या दण्डेन वा शस्त्रेण वा प्रहरिष्यन्ति, तस्य ममैवं भविष्यति-भद्रका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः, 25 स्नेहका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः, ये मां दण्डेन या शस्त्रेण वा प्रहरन्ति, नो तु सर्वेण सर्व जीविताद् व्यपरोपयन्ति । चण्डाः पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्या यावत् परिभाषकाः । सचेत् त्वां पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्याः सर्वेण सर्व जीविताद् व्यपरोपयिष्यन्ति, तस्य ते कथं भविष्यति? सचेन्मां भदन्त श्रोणापरान्तका मनुष्याः सर्वेण सर्व जीविताद् व्यप- रोपयिष्यन्ति, तस्य मे एवं भविष्यति-सन्ति भगवतः श्रावका ये अनेन पूतिकायेनार्दीय-30 माना जेहीयन्ते, विजुगुप्समानाः शस्त्रमपि आधारयन्ति, विपमपि भक्षयन्ति, रज्ज्वा बद्धा अपि नियन्ते, प्रपातादपि प्रपतन्त्यपि । भद्रका बत श्रोणापरान्तका मनुष्यकाः, स्नेहका ·२४ 6 40 दिव्यावदानम् । वत श्रोणापरान्तका मनुष्याः, ये मामस्मात् पूतिकलेवरादल्पकृच्छ्रेण परिमोचयन्तीति । साधु साधु पूर्ण, शक्यस्त्वं पूर्ण अनेन क्षान्तिसौरभ्येन समन्वागतः श्रोणापरान्तकेषु जन- पदेषु वस्तुं श्रोणापरान्तकेषु वासं कल्पयितुम् । गच्छ त्वं पूर्ण, मुक्तो मोचय, तीर्णस्तारय, आधस्त आश्वासय, परिनिर्वृतः परिनिर्वापयेति ।। अथायुष्मान् पूर्णो भगवतो भापितमभिनन्यानुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तः । अथायुष्मान् पूर्णस्तस्या एव रात्रेरत्ययात् पूर्वाह निवास्य पात्र- चीवरमादाय श्रावस्ती पिण्डाय प्राविक्षत् । श्रावस्ती पिण्डाय चरित्या कृतभक्तकृत्यः पश्चाद्भक्तपिण्डपात्रः प्रतिक्रान्तः । यथापरिमुक्तशयनासनं प्रतिसमय्य समादाय पात्रचीवरं येन श्रोणापरान्तका जनपदास्तेन चारिकां चरन् श्रोणापरान्तकान् जनपदाननुप्राप्तः । 10 अथायुष्मान् पूर्णः पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय श्रोणापरान्तकं पिण्डाय प्राविक्षत् । अन्यतमश्च लुब्धको धनुष्पाणिर्मंगयां निर्गच्छति । तेन दृष्टः । स संलक्षयति-अमङ्गलोऽयं मुण्डकः श्रमणको मया दृष्ट इति विदित्वा आ कर्णाद् धनुः पूरयित्वा येनायुष्मान् पूर्णस्तेन प्रधावितः । स आयुप्मता पूर्णेन दृष्टः । दृष्ट्वा चोत्तरासङ्गं विवर्त्य कथयति-भद्रमुख, अस्य दुष्पूरस्यार्थे प्रविशामि, अत्र प्रहरेति । गायां च भापते- यस्यार्थे गहने चरन्ति विहगा गच्छन्ति बन्धं मृगाः संग्रामे शरशक्तितोमरधरा नश्यन्त्यजत्रं नराः । दीना दुर्दिनचारिणश्च कृपणा मत्स्या प्रसन्यायसम् अस्यार्थे उदरस्य पापकलिले दूरादिहाभ्यागतः ॥ ५ ॥ इति ।। स संलक्षयति-अयं प्रव्रजित ईदृशेन क्षान्तिसौरभ्येन समन्वागतः । किमस्य 20 प्रहरामीति मत्वा अभिप्रसन्नः । ततोऽस्यायुष्मता पूर्णेन धर्मो देशितः, शरणगमनशिक्षापदेशेषु च प्रतिष्ठापितः । अन्यानि च पञ्चोपासकशतानि कृतानि पञ्चोपासिकाशतानि । पञ्च- विहारशतानि कारितानि, अनेकानि च मञ्चपीठवृपिकोच्चकबिम्बोपधानचतुरस्रकशतानि अनुप्रदापितानि । तस्यैव च त्रिमासस्यात्ययात् तिस्रो विद्याः कायेन साक्षाकृताः । अर्हन् संवृत्तः । त्रैधातुकवीतरागः यावत् सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्यो मान्योऽभिवाद्यश्च संवृत्तः ॥ यावदपरेण समयेन दारुकर्णिभ्रात्रोढेगास्तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गताः । तौ कथ- यतः-गतोऽसौ अस्माकं गृहात् कालकर्णिप्रख्यः । आगच्छ, एकध्ये प्रतिवसामः । स कथ- यति-कतरोऽसौ कालकर्णिप्रख्यः? तौ कथयतः- -पूर्णकश्रीः । सा मम गृहानिष्कान्ता। नासौ कालकर्णिप्रख्यः । ती कथयत:- :-श्रीर्वा भवतु कालकर्णी वा, आगच्छ एकध्ये प्रतिवसामः । स कथयति-युवयोरन्यायोपार्जितं धनम् , मम न्यायोपार्जितम् । नाहं युवाभ्यां सार्धमेकध्ये 30 वासं कल्पयामीति । तौ कथयतः-तेन दासीपुत्रेण महासमुद्रमवतीर्यावतीर्य भोगाः समुदा- नीता येन त्वं भुनानो विकत्यसे । कुतस्तव सामर्थ्य महासमुद्रमवतर्तुमिति । स ताभ्यां मानं ग्राहितः । स संलक्षयति-अहमपि महासमुद्रमवतरामि । पूर्ववत् यावन्महासमुद्रमव- 15 25 ·16 २ पूर्णावदानम्। २५ तीर्णः । यावत्तद्वहन वायुना गोशीर्षचन्दनवनमनुप्रेरितम् । कर्णधारः कथयति-भवन्तः, यत्तत् श्रूयते गोशीर्षचन्दनवनमिति, इदं तत् । गृहन्तु अत्र यासारमिति । तेन खलु समयेन गोशीर्पचन्दनवनं महेश्वरस्य यक्षस्य परिग्रहोऽभूत् । स च यक्षाणां यक्षसमितिं गतः । ततो गोशीर्पचन्दनवने पञ्चमात्राणि कुठारशतानि वोढुमारब्धानि । अद्राक्षीदप्रियाख्यो यो यक्षो गोशीर्षचन्दनवने पश्चमात्राणि कुठारशतानि वहतः । दृष्ट्वा च येन महेश्वरो यक्षः, तेनोप- 6 संक्रान्तः । उपसंक्रम्य महेश्वरं यक्षमिदमवोचत्-यत् खलु प्रामणीर्जानीया गोशीर्षचन्दनवने पञ्चमात्राणि कुठारशतानि वहन्ति । यत्ते कृत्यं वा करणीयं वा तत्कुरुष्वेति । अथ महेश्वरो यक्षो यक्षाणां समितिमसमितिं कृत्वा संजातामों महान्तं कालिकाबातभयं संजन्य येन गोशीर्षचन्दनवनं तेन संग्रस्थितः । कर्णधारेणारोचितम्-शृण्वन्तु भवन्तो जाम्बुद्वीपका वणिजः-यत्तत् श्रूयते महाकालिकाबातभयमिति, इदं तत् । किं मन्यध्यमिति । ततस्ते वणिजो 10 भीतास्त्रस्ताः संविना आहृष्टरोमकूपा देवतायाचनं कर्तुमारब्धाः । शिववरुणकुबेरशनब्रह्माया सुरमनुजोरगयक्षदानवेन्द्राः। व्यसनमतिमयं वयं प्रपन्नाः विगतमया हि भवन्तु नोऽध नाथाः ॥ ६॥ केचिन्नमस्यन्ति शचीपति नराः ब्रह्माणमन्ये हरिशंकरावपि । भूम्याश्रितान् वृक्षवनाश्रितांश्च त्राणार्थिनो वातपिशाचदस्थाः (यक्षाः) ॥ ७ ॥ दारुकर्णी अल्पोत्सुकस्तिष्ठति । वणिजः कथयन्ति-सार्थवाह, वयं कृच्छ्रसंकटसंबाध- 20 प्राप्ताः । किमर्थमल्पोत्सुकस्तिष्ठसीति ? स कथयति-भवन्तः, अहं भ्रात्रा अभिहितः-महा- समुद्रोऽपाखादो बहार्दीनवः । तृष्णान्धा बहवोऽवतरन्ति, स्वल्पा व्युत्थास्यन्ति । न त्वया केनचित् प्रकारेण महासमुद्रमवतर्तव्यमिति । सोऽहं तस्य वचनमत्रचनं कृत्वा महासमुद्र- मवतीर्णः । किमिदानीं करोमि ? कस्तव भ्राता ? पूर्णः । वणिजः कथयन्ति-भवन्तः, स एवार्यपूर्णः पुण्यमहेशाख्यः । तमेव शरणं प्रपद्याम इति । तैरेकखरेण सर्वेरेवं नादो 23 मुक्त:- नमस्तस्मै आर्याय पूर्णाय, नमो नमस्तस्मै आर्याय पूर्णायेति । अथ या देवता आयुष्मती पूर्णेऽभिप्रसन्ना, सा येनायुष्मान् पूर्णस्तेनोपसंक्रान्ता । उपसंक्रम्य आयुष्मन्तं पूर्णमिदमवोचत्-आर्य, भ्राता ते कृसंकटसंराधप्राप्तः, समन्याहरेति । तेन समन्वाहतम् । तत आयुष्मान् पूर्णस्तद्रूपं समाधि समापनो यथा समाहिते चित्ते श्रोणापरान्तकेऽन्तर्हितो महासमुद्रे वनसीमायां पर्यवं बद्धा अवस्थितः । ततोऽसौ कालिकावातः सुमेरुप्रस्याहत 30 इव प्रतिनिवृत्तः । अथ महेश्वरो यक्षः संलक्षयति-पूर्व यत् किंचिद्वहनं कालिकावातेन स्पृश्यते, तत्तलपिचुवत् क्षिप्यते विशीर्यते च । इदानी को योगो येन कालिकावातः , ·10 २६ दिव्यायदानम् । सुमेरुप्रत्याहत इव प्रतिनिवृत्तः। स इतवामुतश्च प्रत्सवेक्षितुमारब्धो यावत् पश्यति आयुष्मन्त पूर्ण यहनसीमायां पर्याई बद्धावस्थितम् । दृष्ट्वा च पुनः कथयति-आर्य पूर्ण, किं विहेठयसीति ! आयुष्मान् पूर्णः कथयति-जराधर्मोऽहम् । किं मामेवं विहेठयसि ? यदि मयेदृशा गुणगणा नाधिगताः स्युभीता मे त्वया नामावशेषः कृतः स्यात् । महेश्वरो यक्षः 5 कथयति-आर्य इदं गोशीपचन्दनवनं राज्ञश्चक्रवर्तिनोऽर्थाय धार्यते । किं मन्यसे ग्रामणीः किं वरं राजा चक्रवर्ती उत तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः? किं आर्य भगवान् लोक उत्पन्नः ? उत्पन्नः । यदि एवं यदपरिपूर्ण तत्परिपूर्यताम् । ततस्ते वणिजो गतप्रत्यागतप्राणा आयुष्मति पूर्णे चित्तमभिप्रसाद्य तद्वहनं गोशीपचन्दनस्य पूरयित्वा संप्रस्थिताः । अनुपूर्वेण सूर्पारकं नगरमनुप्राप्ताः ॥ तत आयुप्मान् पूर्णो भ्रातुः कथयति-यस्य नाम्ना वहनं संसियानपात्रमागच्छति, तत्तस्य गम्यं भवति । लमेषां वणिजा रतसंविभागं कुरु । अहमनेन गोशीर्षचन्दनेन भगवतोऽर्थाय चन्दनमालं प्रासादं कारयामीति । तेन तेषां वणिजां रनैः संविभागः कृतः । तत आयुष्मान् पूर्णो गोशीर्षचन्दनेन प्रासादं मापयितुमारब्धः । तेन शिल्पानाहूयोक्ताः- भवन्तः, किं दिवसे दिवसे पश्च कार्षापणशतानि गृह्णीष्वमाहोखित् गोशीपचन्दनचूर्णस्य 16 विडालपदम् ! ते कथयन्ति-आर्य गोशीर्षचन्दनचूर्णस्य बिडालपदम् । यावत् अल्पीयसा . कालेन चन्दनमालः प्रासादः कृतः । राजा कथयति-भवन्तः, शोभनं प्रासादम् । सर्व- जातकृतनिष्ठितः संवृत्तः। यत्तत्र संकलिका चूर्ण चायशिष्टम् , तत् पिष्ट्वा तत्रैव प्रलेपो दत्तः । ते च भ्रातरः परस्परं सर्वे क्षमिता उक्ताश्च–बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघमुपनिमन्त्र्य भोजयत। आर्य, कुत्र भगवान् ? श्रावस्त्याम् । कियदूरमितः श्रावस्ती ? सातिरेक योजनशतम् । राजानं 20 तावदवलोकयामः । एवं कुरुत । ते राज्ञः सकाशमुपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्य शिरसा प्रणाम कृत्वा कथयन्ति-देव, इच्छामो वयं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघमुपनिमन्त्र्य भोजयितुम् । देवोऽस्माकं साहाय्यं कल्पयतु । राजा कथयति-ततः शोभनम् । तथा भवतु । कल्पयामि । तत आयुष्मान् पूर्णः शरणपृष्ठमभिरुह्य जेतवनाभिमुखं स्थित्वा उभे जानुमण्डले पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य पुष्पाणि क्षिवा धूपं संचार्य आरामिकेन च सौवर्णभृङ्गारं ग्राहयित्वा आराधितुं प्रवृत्तः । विशुद्धशील सुविशुद्धबुद्धे भक्ताभिसारे सततार्थदर्शिन् । अनाथभूतान् प्रसमीक्ष्य साधो कृत्वा कृपामागमनं कुरुष्व ॥ ८ ॥ इति । ततस्तानि पुष्पाणि बुद्धानां बुद्धानुभावेन देवतानां च देवतानुभावेनोपरि पुष्पमण्डपं 30 कृत्वा जेतवने गल्ला वृद्धान्ते स्थितानि धूपोऽभ्रकूटवदुदकं वैदूर्यशलाकावत् । आयुष्मा- नानन्दो निमित्तकुशलः । स कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ-कुतो भगवन् निमन्त्रणमागतम् ! सूर्पारकात् आनन्द नगरात् । कियदूरे भदन्त सूर्पारकं नगरम् ? सातिरेकं आनन्द 26 44 ·. 5 20 २ पूर्णायदानम्। योजनशतम् । गच्छामः ? आनन्द, भिषनारोचय-यो युष्माकमुत्सहते श्वः सूर्पारकं नगरं गत्या भोक्तुम् , स शलाको गृह्णातु इति । एवं भदन्तेति आयुष्मानानन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य शलाका गृहीत्वा भगवतः पुरस्तात् स्थितः । भगवता शलाका गृहीता, स्थविरस्थविरैश्च भिक्षुभिः ।। तेन खलु समयेनायुष्मान् पूर्णः कुण्डोपधानीयकः स्थविरः प्रज्ञाविमुक्तः तस्यामेव परिषदि संनिपण्णोऽभूत् । संनिपतितः । सोऽपि शलाकां गृहीतुमारब्धः। तमायुष्मानानन्दो गाथ्या प्रत्यभापत- नैतद्भोक्तव्यमायुष्णन् कोशलाधिपतेर्गृहे । अगारे वा सुजातस्य मृगारभवनेऽथवा |॥ ९॥ साधिक योजनशतं सूपरिकमितः पुरम् । ऋद्धिभिर्यत्र गन्तव्यं तूष्णी त्वं भव पूर्णक ॥ १० ॥ इति ॥ स प्रज्ञाविमुक्तः । तेन ऋद्धि!त्पादिता । तस्यैतदभवत्-येन मया सकलं क्लेशगणं वान्तं छर्दितं त्यक्तं प्रतिनिःसृष्टम् , सोऽहं तीर्थिकसाधारणायां ऋद्धयां विपण्णः । तेन वीर्यमास्थाय ऋद्धिमुत्पाद्य यावदायुप्मानानन्दः तृतीयस्थविरस्य शलाकां न ददाति, तावत् तेन गजमुजसदृशं बाहुमभिप्रसार्य शलाका गृहीता । ततो गायां भापते- न वपुष्मत्तया श्रुतेन या न बलात्कारगुणैश्व गौतम । प्रबलैरपि वाख्रनोरथैः पडभिज्ञत्वमिहाधिगम्यते ॥ ११ ॥ शमशीलविपश्यनावलैर्विविधैर्ध्यानवलैः परीक्षिताः । जरया हि निपीडितयौवनाः पडभिज्ञा हि भवन्ति मद्विधाः ॥ १२ ॥ इति ॥ तत्र भगवान् भिक्षूनामन्यते स्म -एपोऽयो मे भिक्षवो भिक्षूणां मम श्रावकाणां चैत्य- शलाकामहणे । तपथमतः शलाकां गृह्णतां यदुत पूर्णः कुण्डोपधानीयकः स्थविरः । तत्र 20 भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्नयते-गच्छ आनन्द भिक्षूणामारोचय । किं चापि उक्तं मया-प्रतिच्छनकल्याणैवौं भिक्षयो विहर्तव्यं विवृतपापति, आप तु तार्थिकावस्तब्ध तनगरम् । यो वो यस्या ऋद्धाभी, तेन तया तत्र सूर्पारकं नगरं गत्वा भोक्तव्यमिति । एवं भदन्तेति आयुष्मानानन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य भिक्षुणामारोचयति-आयुष्मन्तः, भगवानेव. माह-किं चापि उक्तं मया प्रतिच्छन्नकल्याणैर्यो भिक्षवो विहर्तव्यमिति पूर्ववत् यावत् गत्वा 25 भोक्तव्यमिति । ततः सूर्पारकराज्ञा सूर्पारकनगरमपगतपापाणशर्करकठलं व्यवस्थापित चन्दनवारिपरिपिक्तं नानाविधसुरभिधूपघटिकासमलंकृतमामुक्तपट्टदामकलापं नानापुष्पा- भिकीर्णं रमणीयम् । सूपारकस्य नगरस्याष्टादश द्वाराणि । तस्यापि राज्ञः सप्तदश पुत्राः । प्रत्येकमेकैकस्मिन् द्वारे परमया विभूत्या राजपुत्रा व्यवस्थिताः । मूलद्वारे च महता राजानुभावेन सूर्पारकाधिपती राजा आयुप्मान् पूर्णो दारुकर्णी स्तवकर्णी पुकर्णी च 30 व्यवस्थितः । यावत् पत्रचारिका ऋझ्या हरितचारिका भाजनचारिकाश्चागताः । तान् दृष्ट्वा राजा कथयति-भदन्त पूर्ण, किं भगवानागतः ? आयुष्मान पूर्णः कथयति-महाराज 15 ·. 5 10 ૨૮ दिव्यायदानम् । पत्रचारिका हरितचारिका भाजनचारिकाश्चैते, न तावत् भगवान् । यावत् स्थविरस्थपिरा भिक्षयोऽनेकविधाभिर्ध्यानसमापत्तिभिः संप्राप्ताः । पुनरपि पृच्छति-भदन्त पूर्ण, किं भगवानागतः ? आयुष्मान् पूर्णः कथयति-महाराज न भगवान्, अपि तु खलु स्थविरस्थविरा एव ते भिक्षव इति । अयान्यतमोपासशस्तस्यां वेलायां गायां मापते- सिंहव्याघ्रगजाधनागवृषभानाश्रित्य केचित् शुभान् केचिद्रतविमानपर्वततसंचित्रान् रयांश्चोज्वलान् । अन्ये तोयधस इवाम्बरतले विद्युल्लतालंकृता ऋझ्या देवपुरीमिव प्रमुदिता गन्तुं समभ्युद्यताः ॥ १३ ॥ गां मिरवा ह्युत्पतन्त्येके पतन्त्यन्से नमस्तलात् । आसने निर्मिताश्चैके पश्य ऋद्धिमतां बलम् ॥ १४ ॥ इति । ततो भगवान् बहिर्विहारस्य पादौ प्रक्षाल्य विहारं प्रविश्य ऋजु कार्य प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः । यावद् भगवता गन्धकुट्यो साभिसंस्कारं पादो न्यस्तः, पडिकारः पृथिवीकम्पो जात:-इयं महापृथिवी चलति संचलति संप्रचलति । व्यधति प्रव्यधति संप्रव्यधति । पूर्वदिग्भाग उन्नमति, पश्चिमोऽवनमति । 16 पश्चिम उन्नमति, पूर्वोऽवनमति। दक्षिण उन्नमति, उत्तरोऽवनमति । उत्तर उन्नमति, दक्षिणोऽ. वनमति । अन्त उन्नमति, मध्योऽवनमति । मध्य उन्नमति, अन्तोऽवनमति । राजा आयुष्मन्तं पूर्ण पृच्छति–आर्य पूर्ण, किमेतत् ! स कथयति-महाराज, भगवता गन्धकुट्यां साभिसंस्कारः पादो न्यस्तः, तेन पड्डिकारः पृथिवीकम्पो जातः । ततो भगयता कनकमरीचिवर्णप्रभा उत्सृष्टा यया जम्बुद्वीपो विलीनकनकावभासः संवृत्तः। पुनरपि राजा विस्मयोत्फुल्ललोचनः पृच्छति- 20 आर्य पूर्ण, इदं किम् ? स कथयति-महाराज भगवता कनकमरीचिवर्णप्रभा उत्सृष्टेति ।। ततो भगवान् दान्तो दान्तपरिवारः शान्तः शान्तपरिवारः पञ्चभिरर्हच्छान्तैः सार्धं सूपरिकाभिमुखः संप्रस्थितः । अथ या जेतवननिवासिनी देवता, सा बकुलशाखां गृहीत्वा भगवतश्छायां कुर्वन्ती पृष्ठतः संप्रस्थिता। तस्या भगवता आशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधकी धर्मदेशना कृता, यां श्रुत्वा तया देवतया विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्त्वा स्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम् । यावदन्यतमस्मिन् प्रदेशे पञ्चमात्राणि घरिणीशतानि प्रतिवसन्ति । अद्राक्षुस्ता बुद्ध भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतमशीत्यानुव्यञ्जनैर्विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गम- मिव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकम् । सहदर्शनाच्च तासां भगवति महाप्रसाद उत्पन्नः । धर्मतैपा-न तथा द्वादशवर्षाम्यस्तः शमथश्चित्तस्य कल्यतां जनयति अपुत्रस्य च पुत्रलाभो 30 दरिद्रस्य वा निधिदर्शनं राज्याभिनन्दिनो वा राज्याभिषेको यथोपचितकुशलमूलहेतुकस्य सत्त्वस्य तत्प्रथमतो बुद्धदर्शनम् । ततो भगवांस्तासां विनयकालमवेक्ष्य पुरस्ताद् भिक्षुसंघस्य ·. २ पूर्णावदानम् । प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः । ता अपि भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निपण्णाः । ततो भगवता तासामाशयानुशयं धातुं प्रकृति च ज्ञात्वा यावत् स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतम् । ता दृष्टसल्याः विरुदानमुदानयन्ति-इदमस्माकं भदन्त न मात्रा कृतं न पित्रा कृतं न राज्ञा नेटखजनबन्धुवर्गेण न देवताभिर्न पूर्वप्रेतैर्न श्रमणब्राह्मणैर्यद् भगवतास्माकं तत्कृतम् । उच्छोपिता रुधिराश्रुसमुद्राः, लछिता अस्थिपर्वताः, पिहितान्यपायद्वाराणि, प्रतिष्ठापिता वयं । देवमनुष्येषु अतिक्रान्तातिकान्ताः । एता वयं भगवतं शरणं गच्छामो धर्म च भिक्षुसंघ च । उपासिकाश्चास्मान् भगवान् धारयतु । तत उत्थायासनात् येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमिदमोचन्-अहो वत भगवानस्माकं किंचिदत्र प्रयच्छेत् यत्र वयं कारां करिष्यामः । ततो भगवता ऋद्ध्या केशनखमुत्सृष्टम् । ताभिर्भगवतः केशनखस्तूपः प्रति- छापितः । ततस्तया जेतवननिवासिन्या तस्मिन् स्तूपे यट्यां सा बकुलशाखारोपिता । भग- 10 वांश्चोक्ता-भगवन् , अहमस्मिन् स्तूपे कारां कुर्वन्ती तिष्ठामीति । सा तत्रैव आस्थिता । तत्र केचित् घरिणीस्तूप इति संजानते, केचित् वकुलमेधीति, यमद्यापि चैत्यवन्दका भिक्षवो बन्दन्ते । ततो भगवान् संप्रस्थितः ॥ यावदन्यस्मिन्नाश्रमपदे पञ्च ऋपिशतानि प्रतिवसन्ति । तत्तेपामाश्रमपदं पुप्पफल- सलिलसंपन्नम् । ते तेन मदेन मत्ता न किंचिन्मन्यन्ते । ततो भगवास्तेपा विनयकालमवेक्ष्य 15 तदाश्रमपदमुपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य तस्मादाश्रमपदात् पुष्पफलमृद्ध्या शामितम् , सलिलं शोपितम् , हरितशालं कृष्णं स्थण्डिलानि पातितानि । ततस्ते ऋषयः करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरा व्यवस्थिताः । ततो भगवता अभिहिताः महर्पयः, किमर्थं चिन्तापरास्तिष्ठतेति। ते कथयन्ति-भगवस्त्वं द्विपादकं पुण्यक्षेत्रमिह प्रविष्टोऽस्माकं चेदृशी समवस्था । भगवानाह-- किम् ? ते कथयन्ति-भगवन् , पुप्पफलसलिलसंपन्नमाश्रमपदं विनष्टं यथापौराणं भवतु । 20 भवतु इत्याह भगवान् । ततो भगक्ता ऋद्धिः प्रसन्धा, यथापौराण संवृत्तम् । ततस्ते पर विस्मयमुपगता भगति चित्तमभिप्रसादयामासुः । ततो भगवता तेपामाशयानुशय धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता, यां श्रुत्वा तैः पञ्चभि- पिशतैरनागामिफलं साक्षात्कृतम् , ऋद्धिश्चाभिनिहता । ततो येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमिदमबोचन्-लभेम वयं भदन्त खाख्याते धर्मविनये प्रवज्यामुपसंपदं भिक्षुभारम् । 25 चरेम वयं भगवतोऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् । ततस्ते भगवता एहिभिक्षुकया आभाषिताः-एत भिक्षवश्वरत ब्रह्मचर्यमिति । भगवतो वाचावसाने मुण्डाः सवृत्ताः संघाटिप्रावृताः पात्रकर- व्यग्रहस्ताः सप्ताहाबरोपितकेशश्मश्रवो वर्षशतोपसंपन्नस्य भिक्षोरीर्यापथेन अवस्थिताः । एहीति चोक्ता हि तथागतेन मुण्डाश्च संघाटिपरीतदेहाः । सद्यः प्रशान्तेन्द्रिया एव तस्थु- रेवं स्थिता बुद्धमनोरथेन ॥ १५ ॥ 30 ·३० दिव्यावदानम् । तैर्युज्यमानैर्घटमानेायच्छमाने रिदमेव पञ्चगण्डक पूर्ववत् यापदभिवाद्याश्च सवृत्ता । यस्तेपा ऋषिरववादक स कथपति-भगवन् , मया अनेन पेण महाजनकायो विप्रलन्ध ।त यावदभिप्रसादयामि पश्चात् प्राजिप्यामीति । ततो भगवान् पश्चभिपिशतै पूर्वकैश्च पञ्चभिर्भिक्षु शतैरर्धचन्द्राकारोपगूढस्तत एव ऋद्धया उपरि रिहायसा प्रक्रान्तोऽनुपूण 5 मुसलक पर्वतमनुप्राप्त । तेन खलु समयेन मुसलके पर्वते वक्कली नाम ऋषि प्रतिपसति । अदाक्षीत् स ऋषिर्भगवन्त दूरादेव द्वारिंशता महापुरुषलक्षणे समलकृत पूर्ववत् यावत् समन्ततो भद्रकम् । सहदर्शनाचानेन भगतोऽन्तिके चित्तमभिप्रसादितम् । स प्रसाद- जातश्चिन्तयति-यन्यह पर्वतादवतीर्य भगवन्त दर्शनायोपसरमिथ्यामि । भगवान् वेनेयापेक्षया अतिक्रमिष्यति । यन्त्रहमात्मान पर्वतान्मुश्चेयमिति । तेन पर्वतादात्मा मुक्त । असमोषधर्माणो 10 बुद्धा भगवन्त । भगवता ऋझ्या प्रतीष्ट । ततोऽस्य भगवता आशयानुशय धातु प्रकृति च ज्ञात्वा तादृशी धर्मदेशना कृता, या श्रुत्वा वक्कलिना अनागामिफल साक्षात्कृतम् , ऋद्धिश्चाभि निर्हता । ततो भगवन्तमिदमत्रोचत्-लभेयाह भदन्त साख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसपद भिक्षुभार पूर्ववत् यावत् भगवता एहिभिक्षुकया प्रवाजितो यावदेव स्थितो बुद्धमनोरथेन ॥ तत्र भगान् भिक्षूनामन्त्रयते स्म-एपोऽयो मे भिक्षयो भिक्षूणा मम श्रद्धाधिमुक्ताना 15 यदुत यक्कली भिक्षुरिति । ततो भगवान् भिक्षुसहस्रपरिवृतो निचित्राणि प्रातिहार्याणि कुर्वन् सूर्पारक नगरमनुप्राप्त । भगवान् सलक्षयति-यदि एकैन द्वारेण प्रविशामि, अपेरपा भविष्यति अन्यथात्वम् । यन्वह ऋद्ध्यैर प्रविशेयमिति । तत ऋझ्या उपरि रिहायसा मध्ये सूरिकस्य नगरस्यावतीर्ण । तत सूर्पारकाधिपती राजा आयुष्मान् पूर्णो दारकर्णी स्तर कर्णी नपुर्णी ते च सप्तदश पुत्रा स्वकस्वकेन परिवारेण येन भगवास्तेनोपसक्रान्ता, 20 अनेकानि च प्राणिशतसहस्राणि । ततो भगवाननेकै प्राणिशतसहस्रैरनुगम्यमानो येन चन्दनमाल प्रासाद तेनोपसक्रान्त । उपसक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्ण । स जनकायो भगवन्तमपश्यन् चन्दनमाल प्रासाद भेत्तुमारब्ध । भगवान् सम्क्षयति- यदि चन्दनमाल प्रासादो भेत्स्यते, दातृणा पुण्यान्तरायो भविष्यति । यन्यहमेन स्फटिक मय निर्मिनुयामिति । स भगवता स्फटिकमयो निर्मित । ततो भगवता तस्या परिषद 25 आशयानुशय धातु प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी धर्मदेशना कृता, या श्रुत्वा अनेकै प्राणि शतसहस्रैर्महान् विशेषोऽधिगत । कैश्चिन्मोक्षभागीयानि कुशलमूलानि उत्पादितानि, कैश्चिनिर्वेधभागीयानि, कैश्चित् स्रोतआपत्तिफल साक्षात्कृतम्, कैश्चित् सकृदागामिफलम् , कैश्चिदनागामिफलम् , कैश्चित् सीक्लेशप्रहाणादर्हत्त्व साक्षात्कृतम् , कैश्चित् श्रावकबोधौ चित्तान्युत्पादितानि, कैश्चित् प्रत्येकबोधौ, कैश्चिदनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तान्युपादि 30 तानि । यद्भूयसा सा पर्पद् बुद्धनिम्ना धर्मप्रवणा संघप्राग्भारा व्यवस्थापिता ।। अथ दारुकर्णी स्तवर्णी त्रपुकर्णी च प्रणीत खादनीय भोजनीय समुदानीय आसनानि प्रज्ञाप्य भगवतो दूतेन कालमारोचयन्ति-समयो भदन्त, सज भक्त यस्येदानी भगवान् काल - , ·२ पूर्णायदानम् । मन्यत इति । तेन खलु समयेन कृष्णगौतमको नागराजी महासमुद्रे प्रतिवसतः ती संलक्षयतः- भगवान् सूरके नगरे धर्म देशयति । गच्छावः, धर्म श्रोष्याव इति । ततस्तौ पश्चनागशत- परिवारौ पञ्चनदीशतानि संजन्य सूरकं नगरं संप्रस्थितौ । असंमोषधर्माणो बुद्धा भगवन्तः। भगवान् संलक्षयति-इमौ कृष्णगौतमौ नागराजी यदि सूरिक नगरमागमिष्यतः, अगोचरी- करिष्यतः । तत्र भगवानायुप्मन्तं महामौद्गल्यायनमागप्रयते-प्रतिगृहाण महामौद्गल्यायन : तथागतस्यात्ययिकपिण्डपातम् । तत्कस्य हेतोः? पञ्च मे मौद्गल्यायन आत्ययिकपिण्डपाताः । कतमे पञ्च ? आगन्तुकस्य गमिकस्य ग्लानस्य ग्लानोपस्थायकस्योपधिवारिकस्य च । अस्मि- स्त्वर्थे भगवानुपाधी वर्तते । अथ भगवान् मौद्गल्यायनसहायो येन कृष्णगौतमको नागराजी तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य कथयति-समन्याहरत नागेन्द्रौ सूपरिकं नगरमगोचरी- भविष्यति । तौ कथयतः-तादृशेन भदन्त प्रसादेन वयमागता यन्न शक्यमस्माभिः 10 कुन्तपिपीलिकस्यापि प्राणिनः पीडामुत्पादयितुं प्रागेव सूरिकनगरनिवासिनो जनकाय- स्येति । ततो भगवता कृष्णगौतमकयोर्नागराजयोत्तादृशो धर्मो देशितो यं श्रुत्वा बुद्धं शरणं गती, धर्म संघं च शरणं गतो, शिक्षापदानि च गृहीतानि । भगवान् भक्तकृत्यं कर्तुमारब्धः । एकैको नागः संलक्षयति-अहो बत भगवान् मम पानीयं पिबतु इति । भगवान् संलक्षयति-यदि एकस्यैव पानीयं पास्यामि, एपां भविष्यति अन्ययात्वम् । उपाय- 15 संविधानं कर्तव्यमिति । तंत्र भगवानायुष्मन्तं महामौद्गल्यायनमामन्यते -गच्छ मौद्गल्यायन, यत्र पञ्चानां नदीशतानां संभेदः, तस्मादुदकस्य पात्रपूरमानय । एवं भदन्तेति आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो भगवतः प्रतिश्रुत्य यत्र पश्चानां नदीशतानां संभेदस्तत्रोदकस्य पात्रपूर- मादाय येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवत उदकस्य पात्रपूरमुपनामयति । भगवता गृहीत्वा परिभुक्तम् । आयुष्मान् महामौद्गल्यायनः संलक्षयति-पूर्वमुक्तं भगवता-20 दुष्करकारको हि भिक्षवः पुत्रस्य मातापितरौ आप्यायको पोपको संवर्धको स्तन्यस्य दातारौ चित्रस्य जम्बुद्वीपस्य दर्शयितारौ । एकैनांशेन पुत्रो मातरं द्वितीयेन पितरं पूर्णवर्षशतं परिचरेत् , यद्वा अस्यां महापृथिव्यां मणयो मुक्ता वैदूर्यशङ्खशिलाप्रवालं रजतं जातरूप- मरमगर्भो मुसारगलो लोहितिका दक्षिणावर्त इति, एवंरूपे वा विविधैश्वर्याधिपत्ये प्रतिष्टा- पयेत् , नेयता पुत्रेण मातापित्रोः कृतं वा स्यादुपकृतं वा । यस्तु असावश्राद्धं मातापितरं 25 श्रद्धासंपदि समादापयति विनयति निवेशयति प्रतिष्ठापयति, दुःशीलं शीलसंपदि, मत्सरिणं स्यागसंपदि, दुष्प्रझं प्रज्ञासंपदि समादापयति विनयति निवेशयति प्रतिष्ठापयति, इयता पुत्रेण मातापित्रोः कृतं वा स्यादुपकृतं वेति । मया च मातुर्न कश्चिदुपकारः कृतः । यदहं समन्बाहरेयं कुत्र मे माता उपपन्नेति । समन्याहत संवृत्तः पश्यति मरीचिके लोकधातौ उपपन्ना।स संलक्षयति-कस्य विनेया ? पश्यति भगवतः । तस्यैतदभवत्-दूरं वयमिहागताः। 30 यन्त्रहमेतमर्थ भगवतो निवेदयेयमिति भगवन्तमिदमत्रोचत्-उक्तं भदन्त भगवता पूर्वम्-दुष्कर- कारको हि भिक्षवः पुत्रस्य मातापितरौ इति । तन्मम माता मरीचिके लोकधातौ उपपन्ना, , ·" - 15 ૨૨ दिव्यावदानम् । सा च भगवतो विनेया । तदर्हति भगवान् तां विनेतुमनुकम्पामुपादायेति । भगवान् कथयति-मौद्गल्यायन, कस्य ऋद्ध्या गच्छामः ! भगवन् मदीयया । ततो भगवानायुप्मांश्च महामौद्गल्यायनः सुमेरुमूर्ध्नि पादान् स्थापयन्ती संप्रस्थितौ । सप्तमे दिवसे मरीचिकं लोकधातुमनुप्राप्तः । अद्राक्षीत् सा भद्रकन्या आयुष्मन्तं महामौद्गल्यायनं दूरादेव । दृष्ट्वा च 5 पुनः ससंभ्रमात् तत्सकाशमुपसंक्रम्य कथयति-चिराद्वत पुत्रकं पश्यामीति । ततो जनकायः कथयति-भदन्तोऽयं प्रव्रजितो वृद्धः । इयं च कन्या । कथमस्य माता भवतीति ! आयुष्मान् मौद्गल्यायनः कथयति-भवन्तः, मम इमे स्कन्धा अन्याः संवृद्धाः । तेन ममेयं मातेति । ततो भगवता तस्या भद्रकन्याया आशयानुशयं धातुं प्रकृति च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता, यां श्रुत्या तया भद्रकन्यया विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्वा स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतम् । सा दृष्टसत्या विरुदान- मुदानयति पूर्ववत् यावत् प्रतिष्ठापिता देवमनुष्येषु । आह च- तवानुभावापिहितः सुघोरो ह्यपायमार्गो बहुदोपदुष्टः । अपावृता वर्गगतिः सुपुण्या निर्वाणमार्ग च मयोपलब्धम् ॥ १६ ॥ स्वदाश्रयाचाप्तमपेतदोपं ममाघ शुद्धं सुविशुद्धचक्षुः । प्राप्तं च कान्तं पदमार्यकान्तं तीणी च दुःखार्णवपारमस्मि ॥ १७ ॥ जगति दैत्यनरामरपूजित विगतजन्मजरामरणामय । भवसहस्रसुदुर्लभदर्शन सफलमद्य मुने तव दर्शनम् ॥ १८ ॥ अतिक्रान्ताहं भदन्त अतिक्रान्ता । एपाहं भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्म च भिक्षु- संघ च । उपासिकां च मां धारय अद्याग्रेण यावज्जीवं प्राणोपेतां शरणं गतामभिप्रसन्नाम् । 20 अधिवासयतु मे भगवानद्य पिण्डपातेन सार्धमार्यमहामौद्गल्यायनेनेति । अधिवासयति भग- वान् तस्या भद्रकन्यायास्तूष्णीभावेन । अय सा भद्रकन्या भगवन्तमायुष्मन्तं च महामौद्ग- ल्यायनं सुखोपनिषण्णं विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन वहस्तं संतर्म्य संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्रं नीचतरमासनं गृहीत्वा भगवतः पुरस्तान्निपण्णा धर्मश्रवणाय । भगवता तस्या धर्मो देशितः । आयुष्मान् महानौद्गल्यायनो 25 भगवतः पात्रग्राहकः पात्रं निर्यातयति । भगवता अभिहितः-मौद्गल्यायन गच्छामः । गच्छामो भगवन् । कस्य ऋद्धया? तथागतस्य भगवतः । यदि एवम् , समन्चाहर जेतवनम् । आगताः स्मो भगवन् , आगताः । मौद्गल्यायनस्ततो विस्मयावर्जितमतिः कथयति --कि नामेयं भगवन् ऋद्धिः ? मनोजवा मौद्गल्यायन । न मया भदन्त विज्ञातमेवं गम्भीरमेवं गम्भीरा बुद्धधर्मा इति । यदि विज्ञातमभविष्यत् , तिलशोऽपि मे संचूर्णितशरीरेणांनुत्तरायाः 30 सम्यक्संबोधेश्चित्तं व्यावर्तितमभविष्यत् । इदानीं किं करोमि दग्धेन्धन इति ॥ ततो भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छु:-किं भदन्त आयुष्मता पूर्णेन कर्म कृतं येनाव्ये महाधने महाभोगे कुले जातः, किं कर्म कृतं येन ·२ पूर्णावदानम् । दास्याः कुक्षौ उपपनः, प्रवज्य च सर्वलेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् ? भगयानाह-पूर्णेन भिक्षयो भिक्षुणा कर्माणि कृतानि उपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययानि ओघवत्प्रत्यु- पस्थितानि अवश्यंभावीनि। पूर्णेन कर्माणि कृतानि उपचितानि । कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति! न भिक्षवः कर्माणि कृतानि उपचितानि याद्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नान्धाती, न तेजोधाती, न यायुधाती, अपि तूपात्तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि फूतान्युपचितानि । विपच्यन्ते शुभान्यशुभानि च । न प्रणश्यन्ति कर्माणि अपि कल्पशतैरपि । सामग्री प्राप्य कालं च फलन्ति खल देहिनाम् ॥ १९ ॥ भूतपूर्व भिक्षयोऽस्मिन्नेव भद्रकल्पे विशतिवर्पसहनायुपि प्रजायां काश्यपो नाम सम्यक्संयुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः 10 शास्ता देवानां मनुष्याणां च । बुद्धो भगवान् वाराणसी नगरीमुपनिश्रित्य विहरति । तस्यायं शासने प्रव्रजितः । त्रिपिटकसंघस्य च धर्मवैयावृत्यं करोति । यावदन्यतमस्याईत उपधिवारः प्राप्तः । स विहारं संमाटुंमारब्धः । वायुनेतश्चामुतश्च संकारो नीयते । स संलक्षयति-तिष्ठतु तावद् यावद्वायुरुपशमं गच्छतीति । वैयावृत्यकोणासंमृष्टो विहारो दृष्टः। तेन तीत्रेण पर्यवस्थानेन खरयाकर्म निश्चारितम्-कस्य दासीपुत्रस्योपधिवार इति । तेन 15 अर्हता श्रुतम् । स संलक्षयति-पर्यवस्थितोऽयम् । तिष्ठतु तावत् । पश्चात् संज्ञापयिष्यामीति । यदा अस्य पर्यवस्थानं विगतं तदा तस्य सकाशमुपसंक्रम्य कथयति जानीपे त्वं कोह- मिति ! स कथयति-जाने त्वं काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रवृजितोऽहमपीति । स कथयति यद्यप्येवं तथापि तु यन्मया प्रव्रज्य चरणीयं तत्कृतमहं सकलबन्धनाबद्धः । खरं ते वाकर्म निश्चारितम् । अव्ययमल्ययतो देशय । अप्येवैतत्कर्म तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं 20 गच्छेदिति । तेनात्ययमत्ययतो देशितम् । यत्तेन नरक उपपद्य दासीपुत्रेण भवितव्यम् , स्तो नोपपतः । पञ्च तु उत्पालि दारमः कुन्यौ उपपलः । यारदेवमपि चरसे, भवे दास्या एव कुक्षौ उपपन्नः । यत् संघस्योपस्थानं कृतम् , तेनाढ्ये महाधने महाभोगे कुले जातः। यत्तत्र पठितं खाध्यायितं स्कन्धकौशलं च कृतम्, तेन मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्केशप्रहाणादर्हत्वं साक्षात्कृतम् । इति हि भिक्षव एकान्तकृष्णानां कर्मणामेकान्त-25 कृष्णो विपाकः, एकान्तशुक्लानां कर्मणामेकान्तशुक्लो विपाकः, व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः। तस्मात् तर्हि भिक्षय एकान्तकृष्णानि कर्माण्यपास्य व्यतिमिश्राणि च, एकान्तशुक्लेष्वेव कर्मखाभोगः करणीयः । इत्येवं वो भिक्षयः शिक्षितव्यम् ॥ इदमयोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षयो भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्निति ॥ इति श्रीदिव्यावदाने पूर्णावदानं द्वितीयम् ॥ ३ 30 दि. ५ ·. च . दिव्यावदानम्। सा च भगवतो विनया । तदर्हति भगवान् तां विनेतुमनुकम्पामुपादायेति । भगवान् कथयति-मौद्गल्यायन, कस्य ऋक्ष्या गच्छामः ! भगवन् मदीयया । ततो भगवानायुप्मांश्च महामौद्गल्यायनः सुमेरुमूर्भि पादान् स्थापयन्तौ संप्रस्थिती । सप्तमे दिवसे मरीचिक लोकधातुमनुप्राप्तः । अद्राक्षीत् सा भद्रकन्या आयुष्मन्तं महामौद्गल्यायनं दूरादेव । दृष्ट्या 5 पुनः ससंभ्रमात् तत्सकाशमुपसंक्रम्य कथयति-चिराद्वत पुत्रकं पश्यामीति । ततो जनकायः कथयति-भदन्तोऽयं प्रव्रजितो वृद्धः । इयं च कन्या । कथमस्य माता भवतीति ! आयुष्मान् मौद्गल्यायनः कथयति-भवन्तः, मम इमे स्कन्धा अन्याः संवृद्धाः । तेन ममेयं मातेति । ततो भगवता तस्या भद्रकन्याया आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता, यां श्रुत्वा तया भदकन्यया विंशतिशिखरसमुद्गतं 10 सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्त्वा स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतम् । सा दृष्टसत्या त्रिरुदान- मुदानयति पूर्ववत् यावत् प्रतिष्ठापिता देवमनुष्येषु । आह च- तवानुभावापिहितः सुघोरो ह्यपायमार्गो बहुदोपदुष्टः । अपावृता खर्गगतिः सुपुण्या निर्वाणमागं च मयोपलब्धम् ॥ १६ ॥ त्वदाश्रयाच्चाप्तमपेतदोपं ममाघ शुद्धं सुविशुद्धचक्षुः । प्राप्तं च कान्तं पदमार्यकान्तं तीर्णा च दुःखार्णवपारमस्मि ॥ १७ ॥ जगति दैत्यनरामरपूजित विगतजन्मजरामरणामय । भवसहस्रसुदर्लभदर्शन सफलमद्य मुने तव दर्शनम् ॥ १८ ॥ 15 ·३ मैत्रेयायदानम्। भूतपूर्व भिक्षयो राजाभूत् प्रणादो नाम शक्रस्य देवेन्द्रस्य वयस्यकः । सोऽपुत्रः पुत्राभिनन्दी करे कपोल दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः-अनेकधनसमुदितोऽहमपुत्रश्च । ममात्ययाद् राजवंशसमुच्छेदो भविष्यतीति । ततः शक्रेण दृष्टः पृष्टश्च-मार्प, कस्मात् त्वं करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरस्तिष्ठसीति ? स कथयति-कौशिक, अनेकधनसमुदितोऽह- मपुत्रश्च । ममात्ययाद् राजवंशस्योच्छेदो भविष्यति । शक्रः कथयति-मार्प, मा त्वं चिन्तापर- 6 तिष्ठ । यदि कश्चित् च्यवनधर्मा-देवपुत्रो भविष्यति, तत्ते पुत्रत्वे समादापयिष्यामीति । धर्मता खलु च्यवनधर्मणो देवपुत्रस्य पञ्च पूर्वनिमित्तानि प्रादुर्भवन्ति-अक्लिष्टानि वासांसि संक्लिश्यन्ति, अम्लानानि माल्यानि म्लायन्ते, दौर्गन्धं मुखान्निश्चरति, उभाभ्यां कक्षाभ्यां खेदः प्रघरति, खे धृति न लभते । यावदन्यतमस्य देवपुत्रस्य पञ्च पूर्वनिमित्तानि प्रादुर्भूतानि । स शक्रेण देवेन्द्रेणोक्त:-मार्ष, प्रणादस्य राज्ञोऽप्रमहिष्याः कुक्षौ प्रतिसंधिं 10 गृहाणेति । स कथयति-प्रमादस्थानं कौशिक । बहुकिल्बिषकारिणो हि कौशिक राजानः । मा अधर्मेण राज्यं कृत्वा नरकपरायणो भविष्यामीति । शक्रः कथयति-मार्प, अहं ते स्मारयिष्यामि । प्रमत्ताः कौशिक देवा रतिबहुलाः । एवमेतन्मार्प । तथापि त्वहं भवन्तं स्मारयामि । तेन प्रणादस्य राज्ञोऽप्रमहिष्याः कुक्षौ प्रतिसंधिर्गृहीता । यस्मिन्नेव दिवसे प्रति- संधिहीता, तस्मिन् दिवसे महाजनकायेन प्रणादो मुक्तः ।सा अष्टानां वा नवानां वा मासाना- 15 मत्ययात् प्रसूता। दारको जातोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णश्छत्राकारशिराः प्रलम्बबाहुविस्तीर्णललाटः संगतभूस्तुङ्गनासः । तस्य ज्ञातयः संगम्य समागम्य नामधेयं व्यवस्थापयन्ति-किं भवतु दारकस्य नामेति । ज्ञातय ऊचुः यस्मिन्नेव दिवसेऽयं दारको मातुः कुक्षिमवक्रान्तः, तस्मिन्नेव दिवसे महाजनकायेन नादो मुक्तः । यस्मिन्नेव दिवसे जात- स्तस्मिन्नेव दिवसे महाजनकायेन नादो मुक्तः। तस्मात् भवतु दारकस्य महाप्रणाद इति नाम । 20 तस्य महाप्रणाद इति नामधेयं व्यवस्थापितम्। महाप्रणादो दारकोऽष्टाभ्यो धात्रीम्योऽनुप्रदत्तो द्वाभ्यामसंधात्रीम्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्याम् । सोऽष्टाभिर्धात्रीभिरुन्नीयते वय॑ते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिपा सर्पिमण्डेनान्यैश्चोत्तप्तोत्ततैरुप- करणविशेषैः । आशु वर्धते हृदस्थमिव पङ्कजम् । यदा महान् संवृत्तस्तदा लिप्यामपन्यस्तः । संख्यायां गणनायां मुद्रायामुद्धारे न्यासे निक्षेपे वस्तुपरीक्षायां दारुपरीक्षायां रतपरीक्षायां 25 हस्तिपरीक्षायामश्वपरीक्षायां कुमारपरीक्षायां कुमारीपरीक्षायाम् । सोऽष्टासु परीक्षासूदट्टको वाचकः पटुप्रचारः पण्डितः संवृत्तः । स यानि तानि राज्ञां क्षत्रियाणां मूर्धाभिषिक्तानां जनपदैश्वर्यस्थामवीर्यमनुप्राप्तानां महान्तं पृथिवीमण्डलमभिनिर्जियाध्यासतां पृथग् भवन्ति शिल्पस्थानकर्मस्थानानि, तद्यथा-हस्तिशिक्षायामश्वपृष्ठे रथे शरे धनुपि प्रयाणे निर्याणेऽङ्कुश- ग्रहे पाशाहे तोमरग्रहे यष्टिबन्धे मुष्टिबन्धे पदबन्धे शिखाबन्धे दूरवेधे मर्मवेधेऽक्षुण्णवेधे 50 दृढप्रहारितायां पञ्चसु स्थानेषु कृतावी संवृत्तः ॥ धर्मता खल न तावत् पुत्रस्य नाम प्रज्ञायते यावत् तातो जीवति । अपरेण समयेन ·30 सप्तरतानि भविष्यन्ति। तद्यथा-चक्ररत्न हस्तिरतमश्वरत्नं मणिरत्नं स्त्रीरत्नं गृहपतिरनं परिणायक रनमेव सप्तमम्। पूर्ण चास्य भविश्यति सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्य- दिव्यायदानम् । प्रणादो राजा कालगतः । महाप्रणादो राज्ये प्रतिष्ठितः। स यावत्ताबद् धर्मेण राज्य कारयित्वा अधर्मेण राज्य कारयितुं प्रवृत्तः । ततः शक्रेण देवेन्द्रेणोक्तः-माप, मया त्वं प्रणादस्य राज्ञः पुत्रत्वे समादापितः । मा अधर्मेण राज्यं कारय, मा नरकपरायणो भविष्यसीति । स यावत्तायद् धर्मेण राज्यं कारयित्वा पुनरपि अधर्मेण राज्यं कारयितुं प्रवृत्तः। द्विरपि 6 शक्रेणोक्त:-मार्प, मया वं प्रणादस्य राज्ञः पुत्रत्वे समादापितः । मा अधर्मेण राज्यं कारय, मा नरकपरायणो भविष्यसीति । स कथयति-कौशिक, वयं राजानः प्रमत्ता इति रतिबहुलाः क्षणाद् विस्मरामः । किंचित्वमस्माकं चिहं स्थापय, यं दृष्ट्वा दानानि दास्यामः, पुण्यानि कारयिष्याम इति । न च शक्यते विना निमित्तेन पुण्यं कर्तुम् । ततः शक्रेण देवेन्द्रेण विश्वकर्मणो देवपुत्रस्याज्ञा दत्ता-गच्छ त्वं विश्वकर्मन् राज्ञो महाप्रणादस्य निवेशने । दिव्य 10 मण्डलवाट निर्मिणु, यूपं चोच्छ्रापय । ऊर्ध्व व्यामसहस्रेण तिर्यक् षोडशप्रवेधं नानारत्नविचित्र सर्वसौवर्णमिति । ततो विश्वकर्मणा देवपुत्रेण महाप्रणादस्य राज्ञो निवेशने दिव्यो मण्डलबाटो निर्मितो यूपश्चोच्छ्रितः। ऊधं व्यामसहस्रं नानारत्नविचित्रो दिन्यः सर्वसौवर्णः । ततो महाप्रणादेन राज्ञा दानशाला मापिता । तस्य मातुलोऽशोको नाम यूपत्य परिचारको व्यवस्थितः । ततो यूपदर्शनोयुक्तः सर्व एव जम्युद्वीपनिवासी जनकाय आगन्स भुक्त्वा यूपं 18 पश्यति, खकर्मानुष्ठानं न करोति । ततः कृषिकर्मान्ताः समुच्छिन्नाः। राज्ञः करप्रत्याया नोत्तिष्ठन्ते । अमात्यैः स्तोकाः करप्रत्याया उपनीताः। महाप्रणादो राजा पृच्छति-भवन्तः, कस्मात् स्तोकाः करप्रत्याया उपनीताः । देव, जम्बुद्वीपनिवासी जनकाय आगत्य भुक्त्या यूपं पश्यति, खकर्मानुष्ठानं न करोति । कृषिकर्मान्ताः समुच्छिनाः । राज्ञः करप्रत्याया नोत्तिष्ठन्त इति । राजा कथयति-समुच्छिद्यतां दानशालेति । तैः समुच्छिन्ना । ततोऽप्यसौ 20 जनकायः खपथ्यदनमादाय भुक्या यूपं निरीक्षमाणस्तिष्ठति, खकर्मानुष्टानं न करोति । कृषिकर्मान्ताः समुच्छिन्नाः । तथापि करप्रत्याया नोत्तिष्ठन्ते । राजा पृच्छति-भवन्तः, दान- शालाः समुच्छिन्नाः । इदानीं करप्रत्याया नोत्तिष्ठन्त इति । अमाल्याः कथयन्ति-देव, जनकायः खपथ्पदनमादाय भुक्त्वा यूपं निरीक्षमाणस्तिष्ठति, स्वकर्मानुष्ठानं न करोति । कृषिकर्मान्ताः समुच्छिन्नाः, यतः करप्रत्याया नोत्तिष्ठन्ते । ततो राज्ञा महाप्रणादेन दानानि दत्त्वा पुण्यानि 25 कृत्वा स यूपो नद्या गङ्गायामाप्लावितः । किं मन्यध्वे भिक्षवो योऽसौ राज्ञो महाप्रणादस्याशोको नाम मातुलः, एप एवासौ भद्दाली भिक्षुः । तत्रानेन पर्युपासितपूर्वः ।। कुत्र भदन्त असौ यूपो विलयं गमिष्यति ? भविष्यन्ति, भिक्षयोऽनागतेऽध्वनि अशीति- वर्षसहस्रायुपो मनुष्याः । अशीतिवर्षसहस्रायुपा मनुष्याणां शङ्खो नाम राजा भविष्यति संयमनी चक्रवर्ती चतुरन्तविजेता धार्मिको धर्मराजा सप्तरत्नसमन्वागतः । तस्येमान्येवं रूपाणि प्रमर्दकानाम् । स इमामेव समुद्रपर्यन्तां पृथिवीमखिलामकण्टकामनुत्पीडामदण्डेनाशस्त्रेण धर्मेण 360 , ·5 . ३ मैत्रेयायदानम् । समयेन अभिनिर्जिल्याध्यावसिष्यति । शशस्य राज्ञो ब्रह्मायुर्नाम ब्राह्मणः पुरोहितो भविष्यति । तस्य ब्रह्मवती नाम पनी भविष्यति । सा मैत्रेयांशेन स्फुरित्वा पुत्रं जनयिष्यति मैत्रेयं नाम । ब्रह्मायुर्माणयोऽशीतिमाणवकशतानि ब्राह्मणकान् मन्त्रान् वाचयिष्यति । स तान् माणवकान् मैत्रेयाय अनुप्रदास्यति । मैत्रेयो माणयोऽशीतिमाणवकसहस्राणि ब्राह्मणकान् मत्रान् वाचयि- प्यति । अथ चत्वारो महाराजाश्चतुर्महानिधिस्थाः- पिङ्गलश्च कलिङ्गेषु मिथिलायां च पाण्डुकः । एलापत्रश्च गान्धारे शहो वाराणसीपुरे ॥४॥ एनं च यूपमादाय शङ्खस्य राज्ञ उपनामयिष्यन्ति । शङ्खोऽपि राजा ब्रह्मायुपे प्राह्मणायानुप्रदास्यति । ब्रह्मायुरपि ब्राह्मणो मैत्रेयाय माणवायानुप्रदास्यति । मैत्रेयोऽपि माणव- स्तेषां माणवकानामनुप्रदास्यति । ततस्ते माणवकास्तं यूपं खण्डं खण्डं छित्त्वा भाजयिष्यन्ति । 10 ततो मैत्रेयो माणवकस्तस्य यूपस्यानित्यतां दृष्ट्वा तेनैव संवेगेन वनं संश्रयिष्यति । यस्मिन्नेव दिवसे वनं संश्रयिष्यति, तस्मिन्नेव दिवसे मैत्रेयांशेन स्फुरिला अनुत्तरं ज्ञानमधिगमिष्यति । तस्य मैत्रेयः सम्यक्संबुद्ध इति संज्ञा भविष्यति । यस्मिन्नेव दिवसे मैत्रेयः सम्यक्संबुद्धोऽनु- तरज्ञानमधिगमिष्यति, तस्मिन्नेव दिवसे शह्वस्य राज्ञः सप्तरनाम्यन्तर्धास्यन्ते । शङ्खोऽपि राजा अशीतिकोडराजसहस्रपरिवारो मैत्रेयं सम्यक्संबुद्धं प्रव्रजितमनुप्रबजिप्यति । यदप्यस्य 15 स्त्रीरतं विशाखा नाम, सापि अशीतिस्त्रीसहस्रपरिवारा मैत्रेयं सम्यक्संबुद्धं प्रवजितमनुप्रव्रजि- प्यति । ततो मैत्रेयः सम्यक्संबुद्धोऽशीतिभिक्षुकोटिपरिवारो येन गुरुपादकः पर्वतस्तेनोप- संक्रमिष्यति, यत्र काश्यपस्य भिक्षोरस्थिसंघातोऽविकोपितस्तिष्ठति । गुरुपादकपर्वतो मैत्रेयाय सम्यक्संबुद्धाय विवरमनुप्रदास्यति । यतो मैत्रेयः सम्यक्संबुद्धः काश्यपस्य भिक्षोरविकोपित- मस्थिसंघातं दक्षिणेन पाणिना गृहीला वामे पाणौ प्रतिष्ठाप्य एवं श्रावकाणां धर्म देशयि-20 प्यति-योऽसौ भिक्षवो वर्षशतायुपि प्रजायां शाक्यमुनि म शास्ता लोक उत्पन्नस्तस्यायं श्रावकः काश्यपो नाम्ना अल्पेच्छानां संतुष्टानां धूतगुणवादिनामम्रो निर्दिष्टः । शाक्यमुनेः परिनिस्तस्यानेन शासनसंगीतिः कृता इति । ते दृष्ट्वा संवेगमापत्स्यन्ते कथमिदानी- मीदशेनात्मभावेनेदृशा गुणगणा अधिगता इति । ते तेनैव संवेगेनाईत्त्वं साक्षात्करिष्यन्ति । पिण्णवतिकोट्योऽर्हतां भविष्यन्ति धूतगुणसाक्षात्कृताः । यं च संवेगमापत्स्यन्ते, तत्रासौ यूपो 25 विलयं गमिष्यति ॥ को भदन्त हेतुः कः प्रत्ययो द्वयो रत्नयोर्युगपल्लोके प्रादुर्भावाय ? भगवानाह- प्रणिधानवशात् । कुत्र भगवन् प्रणिधानं कृतम् ? भूतपूर्व भिक्षवोऽतीतेऽध्वनि मध्यदेशे वासयो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च । तस्य सदापुष्पफला वृक्षाः । देवः कालेन 38 कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयच्छति । अतीव शस्यसंपत्तिर्भवति । उत्तरापये धनसंमतो नाम , राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च । तस्यापि सदापुष्पफला वृक्षाः । देवः कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयच्छतीति । अतीत्र , .. । , ·3 16 ३८ दिव्यावदानम् । शस्यसंपत्तिर्भवति । यावदपरेण समयेन वासवस्य राज्ञः पुत्रो जातो रतप्रत्युप्तया शिखया । तस्य विस्तरेण जातिमहं कृत्वा रतशिखीति नामधेयं व्यवस्थापितम् । सोऽपरेण समयेन जीर्णातुरमृतंसंदर्शनादुद्विग्नो वनं संश्रितः । यस्मिन्नेव दिवसे वनं संश्रितस्तस्मिन्नेव दिवसे- ऽनुत्तरं ज्ञानमधिगतम् । तस्य रतशिखी सम्यक्संबुद्ध इति संज्ञोदपादि । अथापरेण समयेन .5 धनसंमतो राजा उपरिप्रासादतलगतोऽमात्यगणपरिवृतस्तिष्ठति । सोऽमात्यानामन्त्रयते- भवन्तः, कस्यचिदन्यस्यापि राज्ञो राज्यमेवमृद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण- बहुजनमनुष्यं च । सदापुप्पफला वृक्षाः । देवः कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयन्छ- तीति। अतीव शस्यसंपत्तिर्भवति यथा अस्माकमिति ? मध्यदेशाद् वणिजः पण्यमादायोचरापयं गताः । ते कथयन्ति-अस्ति देव मध्यदेशे वासवो नाम राजा इति । सहश्रवणादेव धन- 10 संमतस्य राज्ञोऽमर्प उत्पन्नः। स संजातामोऽमात्यानामन्त्रयते-संनाहयन्तु भवन्तश्चतुरई बलकायम् । राष्ट्रापमर्दनमस्य करिष्याम इति । ततो धनसंमतो राजा चतुरङ्ग बलकार्य संनाह्य हस्तिकायमश्वकार्य रथकायं पत्तिकायं मध्यदेशमागत्य गङ्गाया दक्षिणे कूले- ऽवस्थितः । अश्रौपीद्वासवो राजा-धनसंमतो राजा चतुरङ्गं वलकायं संनाह्य हस्तिकायमच- कार्य रथकायं पत्तिकायं मध्यदेशमागत्य गङ्गाया दक्षिणे कूलेऽवस्थित इति । श्रुत्या च पुनः सोऽपि चतुरङ्ग बलकायं संनाह्य हस्तिकायमश्वकायं रथकायं पत्तिकायं गङ्गाया उत्तरे कूले वस्थितः । अथ रत्नशिखी सम्यक्संबुद्धस्तयोविनयकालं ज्ञात्या नद्या गङ्गायास्तीरे रात्रिं वास- मुपगतः । ततो रनशिखिना सम्यक्संबुद्धेन लौकिकं चित्तमुत्पादितम् । धर्मता खलु यदा बुद्धा भगवन्तो लौकिकं चित्तमुत्पादयन्ति, तस्मिन् समये शब्रह्मादयो देवा चित्तमाजानन्ति । अथ शब्रह्मादयो देवा येन रत्नशिखी सम्यक्संबुद्धस्तेनोपसंक्रान्ताः । 20 उपसंक्रम्य रनशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णाः । तेषां वर्णा- नुभावेन महानुदारावभासः संवृत्तः । धनसंमतेन राज्ञा दृष्टः । दृष्ट्वा च पुनरमात्यान् पृच्छति-किमयं भवन्तो वासवस्य राज्ञो विजिते महानुदारावभासः ? ते कथयन्ति-देव, वासवस्य राज्ञो विजिते रतशिखी नाम सम्यक्संबुद्धः उत्पन्नः। तस्य शब्रह्मादयो देवा दर्शनायोपसंक्रमन्ति । तेनैवोदारावभासः संवृत्तः । मइद्धिकोऽसौ महानुभावः । तस्याय 28 मनुभाव इति । धनसंमतो राजा कथयति-भवन्तः, यस्य विजिते ईदृशं द्विपादकं पुण्यक्षेत्र- मुत्पनम् , यं शकब्रह्मादयोऽपि देवा दर्शनायोपसंक्रामन्ति, तस्याहं कीदृशमनथं करिष्यामि ! तेन तस्य दूतोऽनुप्रेपितः । वयस्य, आगच्छ । न तेऽहं किंचित् करिष्यामि इति । पुण्य महेशाख्यस्त्वम् , यस्य विजिते द्विपादकं पुण्यक्षेत्रं रत्नशिखी सम्यक्संयुद्धोऽयम् । शक्रब्रह्मादयो देवा दर्शनायोपसंक्रामन्ति । किं तु कण्ठालेप ते दत्वा गमिष्यामि । एवमावयोः परस्परं 30 चित्तसौमनस्यं भवतीति । वासवो राजा विश्वास न गच्छति । स येन रत्नशिखी सम्यः क्संबुद्धस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य रतशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा । एकान्ते निषण्णः । एकान्तनिषण्णो वासवो राजा रत्नशिखिनं सम्यक्संबुद्धमिदमयोच- वतश्चेतसा 164 ·३ मैत्रेयावदानम्। ३९. मम भदन्त धनसंमतेन राज्ञा संदिष्टम्-प्रियवयस्य आगच्छ, न तेऽहं किंचित् करिष्यामि । कण्ठा कण्ठाश्लेपं श्लेपं दत्वा गमिष्यामि। एवमावयोः परस्परं चित्तसौमनस्यं भवतीति । तत्र मया कथं प्रतिपत्तव्यम् ? रत्नशिखी सम्यक्संबुद्धः कथयति--गच्छ महाराज, शोभनं भविष्यति । भगवन् , किं मया तस्य पादयोर्निपतितव्यम् ? महाराज, बलश्रेष्ठा हि राजानः । निपति- तव्यम् । अथ वासवो राजा रतशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्याया- सनात् प्रक्रान्तः । येन धनसंमतो राजा तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य धनसंमतस्य राज्ञः पादयोर्निपतितः । ततो धनसंमतेन राज्ञा कण्ठे श्लेषं दत्त्वा विश्वासमुत्पाद्य प्रेपितः ।। अथ वासवो राजा येन रत्नशिखी सम्यक्संबुद्धस्तैनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य रत्नशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा पन्दित्वा एकान्ते निपण्णः । एकान्तनिषण्णो वासवो राजा रतशिखिनं सम्यक्संबुद्धमिदमवोचत्-कस्य भदन्त सर्वे राजानः पादयोनिपतन्ति राज्ञो महाराज 10 चक्रवर्तिनः । अथ वासवो राजा उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येन रत्नशिखी तथा- गतः सम्यक्संबुद्धस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य रत्नशिखिनं सम्यक्संबुद्धमिदमबोचत्--अधिवासयतु मे भगवान् श्वोऽन्तर्गृहे भक्तेन सार्ध भिक्षुसंधेन । अथ वासवो राजा तामेव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं समुदानीय काल्यमेवोत्याय आसनानि प्रज्ञाप्य उदकमणीन् प्रतिष्ठाप्य रनशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्य दूतेन कालमारोचयति-समयो भदन्त, सज्ज भक्तम् , 15 यस्येदानी भगवान् कालं मन्यते इति । अथ रतशिखी सम्यक्संबुद्धः पूर्वाह्ने' निवास्य पात्र- चीवरमादाय भिक्षुसंघपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो येन राज्ञो वासवस्य भक्तामिसारस्तेनोप- संक्रान्तः । उपसंक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः। अथ राजा वासवो रनशिखिनं सम्यक्संबुद्धं सुखोपनिषण्णं विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन खहस्तं संतर्पयति संप्रयारयति । अनेकपर्यायेण शुचिना खादनीयेन भोजनीयेन स्वहस्तं 20 संतर्प्य संपवार्य भगवन्तं रत्नशिखिनं सम्यक्संबुद्धं भुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्रं पादयोनिपत्य प्रणिधानं कर्तुमारब्धः अनेनाहं भदन्त कुशलमूलेन राजा स्यां चक्रवर्तीति । तत्समनन्तरं च शङ्ख आपूरितः । ततो रनशिखी सम्यक्सबुद्धो वासवं राजानमिदमवोचत्- भविष्यसि महाराज अशीतिवर्षसहस्रायुपि प्रजायां शजो नाम राजा चक्रवर्तीति । तत उच्चशब्दो महाशब्दो जातः । धनसंमतो राजा कोलाहलशब्दं श्रुत्वा अमात्यान् पृच्छति- 25 { किमेप भवन्तो वासवस्य राज्ञो विजिते कोलाहलशब्दः श्रूयते इति ? तैरागम्य निवेदितम्- देव, रनशिखिना सम्यक्संबुद्धेन बासको राजा चक्रवर्तिराज्ये व्याकृत इति जनकायो दृष्टतुष्ट- प्रमुदितः । तेन कोलाहलशब्दो जात इति । अथ धनसंमतो राजा येन रत्नशिखी सम्य- क्सिंबुद्धस्तनोपसक्रान्तः। उपसंक्रम्य रत्नशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्या एकान्ते निपण्णः । एकान्तनिषण्णो धनसंमतो राजा रत्नशिखिनं सम्यक्संबुद्धमिदमत्रोचत्-कस्य 30 भदन्त सर्वे चक्रवर्तिनः पादयोनिपतन्ति ? तथागतस्य महाराज अर्हतः सम्यक्संबुद्धस्य । अथ धनसंमतो राजा उत्यायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येन रनशिखी सम्यक्संबुद्धस्तेना- क ·दिव्यावदानम् । मलि प्रणम्य रत्नशिखिनं सम्यक्संबुद्धमिदमवोचत्-अधिवासयतु मे भगवान् श्वोऽन्तर्गृहे भक्तेन सार्ध भिक्षुसंघेन । अधिवासयति रतशिखी सम्यक्संबुद्धो धनसंमतस्य राज्ञोऽपि तूष्णीभावेन । अथ धनसंमतो राजा रत्नशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्य तूष्णीभावेनाधिवासनं विदित्वा रतशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा रनशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्यान्ति- कात् प्रक्रान्तः ॥ अथ धनसंमतो राजा तामेव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीय भोजनीय समुदानीय फाल्यमेवोत्थाय आसनानि प्रज्ञप्य उदकमणीन् प्रतिष्ठाप्य रतशिखिनः सम्यक्संबुद्धस्य दूतेन कालमारोचयति- समयो भदन्त, सजं भक्तम् , यस्येदानी भगवान् कालं मन्यते इति । अथ रत्नशिखी सम्यक्संबुद्धः पूर्वाळे निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो 10 भिक्षुसंघपुरस्कृतो येन धनसंमतस्य राज्ञो भक्ताभिसारस्तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य पुर- स्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः । अथ धनसंमतो राजा सुखोपनिषण्ण रत्नशिखिने सम्यक्संबुद्धं तत्प्रमुखं भिक्षुसंघं विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन खहस्तेन संतर्पयति संप्रवारयति । अनेकपर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन खहस्तेन संतर्य संप्रवार्य रत्नशिखिनं सम्यक्संबुद्धं भुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्रं पादयो- 15 निपत्य सर्वमिमं लोकं मैत्रेणांशेन स्फुरित्वा प्रणिधानं कर्तुमारब्धः अनेनाहं कुशलमूलेन शास्ता लोके भवेयं तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध इति । रत्नशिखी सम्यक्संबुद्धः कथयति- भविष्यसि त्वं महाराज अशीतिवर्षसहस्रायुपि प्रजायां मैत्रेयो नाम तथागतोऽर्हन् सम्य- संबुद्ध इति । तत्प्रणिधानवशाद् द्वयो रनयोर्लोके प्रादुर्भावो भविष्यति ॥ इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते मिक्षवो भगवतो भापितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने मैत्रेयावदानं तृतीयम् ।।

·४ ब्राह्मणदारिकावदानम् । भगवान् न्यग्रोधिकामनुप्राप्तः । अथ भगवान् पूर्वाहे निवास्य पानचीवरमादाय न्यग्रोधिकां पिण्डाय प्राविक्षत् । कपिलवस्तुनो ब्राह्मणस्य दारिका न्यग्रोधिकायां निविष्टा । अदाक्षीद सा ब्राह्मणदारिका भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुपलक्षणैः समलंकृतमशील्यानुन्यजन- विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गममिव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकम् । सहदर्शनादस्या एतदभवत्-अयं स भगवान् शाक्यकुलनन्दनश्चक्रवर्तिकुलाद् राज्यमपहाय 5 स्फीतमन्तःपुरं स्फीतानि च कोशकोष्ठागाराणि प्रबजित इदानी भिक्षामटते। यदि ममान्ति- कासक्तुकभिक्षा प्रतिगृह्णीयात् , अहमस्मै दद्यामिति । ततो भगवता तस्याश्चेतसा चित्तमाज्ञाय पात्रमुपनामितम्-यदि ते भगिनि परित्यक्तम्, आकीर्यतामस्मिन् पात्र इति । ततो भूयस्या मात्रया तस्याः प्रसाद उत्पन्नः। जानाति मे भगवांश्चेतसा चित्तमिति विदित्वा तीव्रण प्रसादेन भगवते सकुभिक्षां दत्तवती । ततो भगवता स्मितमुपदर्शितम् । धर्मता खल 10 यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति, तस्मिन् समये नीलपीतलोहितायदाताः पुष्परागपद्मरागवज्रवैडूर्यमुसारगल्यार्कलोहितकादक्षिणावर्तशङ्खशिलाप्रवालजातरूपरजतवर्णा अचिंपो मुखान्निश्वार्य काश्चिदधस्ताद्गच्छन्ति, काश्चिदुपरिष्टाद्गच्छन्ति । या अधस्ताद्गच्छन्ति, ताः संजीव कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनमवीचिमर्बुद निर्बुदमटटं हहवं हुहुवमुत्पलं पद्मं महापद्ममवीचिपर्यन्तान् नरकान् गत्वा ये उष्णनरकास्तेषु शीतीभूत्वा 15 निपतन्ति, ये शीतनरकास्तेपूष्णीभूत्वा निपतन्ति । तेनानुगतास्तेपां सत्वानां तस्मिन् क्षणे कारणाविशेषाः, ते प्रतिप्रसभ्यन्ते । तेषामेवं भवति-किं नु वयं भवन्त इतश्युता आहो- खिदन्यत्रोपपन्ना इति । तेषां प्रसादसंजननार्य भगवान्निर्मित [दर्शनं] विसर्जयति । तेयां निर्मितं दृष्ट्वं भवति-न ह्येव वयं भवन्त इतश्चयुताः, नाप्यन्यत्रोपपन्ना इति । अपि त्वयमपूर्वदर्शनः सत्त्वः, अस्यानुभावेनास्माकं कारणाविशेषाः प्रतिप्रनम्धा इति । ते निर्मिते 20 चित्तमभिप्रसाद्य तन्नरकवेदनीयं कर्म क्षपयित्वा देवमनुष्येषु प्रतिसंधि गृह्णन्ति, यत्र सत्यानां भाजनभूता भवन्ति । या उपरिष्टाद्गच्छन्ति, ताश्चातुर्महाराजिकान् देवान् गत्वा त्रायस्त्रिंशान् यामांस्तुपितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो देवान् ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभानप्रमाणाभानाभास्वरान् परीत्तशुभानप्रमाणशुभान् शुभकृत्स्नाननीकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलानबहानतपान् सुदृशान् सुदर्शानकनिष्ठपर्यन्तान् देवान् गत्वा अनित्यं । दुःखं शून्यमनात्मेत्युदोपयन्ति । गाथाद्वयं च भाषन्ते- आरभध्वं निष्कामत युज्यध्वं बुद्धशासने । धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुञ्जरः ॥१॥ यो ह्यस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश्चरिष्यति । प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥ २ ॥ दि०६ . 30 ·, 10 . ४२ दिव्यावदानम् । अथ ता अर्चिषस्त्रिसाहस्रमहासाहस्र लोकधातुमन्वाहिण्ड्य भगवन्तमेव पृष्ठतः पृष्टतः समनुबद्धा गच्छन्ति । तद्यदि भगवानतीतं व्याकर्तुकामो भवति, पृष्ठतोऽन्तर्धीयन्ते । अनागतं व्याकर्तुकामो भवति, पुरस्तादन्तर्धीयन्ते । नरकोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, पादतलेऽन्तीयन्ते । तिर्यगुपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, पार्ष्यामन्त(यन्ते । प्रेतोपपत्ति 6 व्याकर्तुकामो भवति, पादाङ्गुष्टेऽन्तर्धीयन्ते । मनुष्योपपत्ति व्याकर्तुकामो भवति, जानुनो- रन्त(यन्ते । बलचक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुकामो भवति, वामे करतलेऽन्तर्षीयन्ते । चक्रवर्ति- राज्यं व्याकर्तुकामो भवति, दक्षिणे करतलेऽन्तर्धीयन्ते । श्रावकबोधि व्याकर्तुकामो भवति, आस्येऽन्तर्षीयन्ते । प्रत्येकबोधि व्याकर्तुकामो भवति, ऊर्णायामन्तीयन्ते । यदि अनुत्तरां सम्यक्सबोधि व्याकर्तुकामो भवति, उष्णीपेऽन्तर्धीयन्ते ॥ अथ ता अर्चिपो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्योर्णायामन्तर्हिताः। अथायुष्मानानन्दः कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ- नानाविधो रङ्गसहसचित्रो वक्रान्तरान्निष्क्रमितः कलापः । अवभासिता येन दिशः समन्तात् दिवाकरेणोदयता यथैव ॥ ३ ॥ गाथाद्वयं च मापते- विगतोद्भया दैन्यमदमहीणा बुद्धा जगत्युत्तमहेतुभूताः। नाकारणं शङ्खमृणालगौरं स्मितमुपदर्शयन्ति जिना जितारयः ॥ ४ ॥ तत्कालं स्वयमधिगम्य धीर बुद्ध्या श्रोतृणां श्रमण जिनेन्द्र कासितानाम् । धीराभिर्मुनिवृप वाग्भिरुत्तमाभि- रुत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः ॥ ५॥ नाकस्मालवणजलादिराजधैर्याः संबुद्धाः स्मितमुपदर्शयन्ति नायाः । यस्यायें स्मितमुपदर्शयन्ति धीरा- स्तं श्रोतुं समभिलपन्ति ते जनौघाः ॥ ६ ॥ इति ॥ भगवानाह-एवमेतदानन्द, एवमेतत् । नाहेतप्रत्ययमानन्द तयागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति । दृष्टा तौपा सा आनन्द ब्राह्मणदारिका, यया 15 20 30 ·४ ब्राह्मणदारिकावदानम्। प्रसादजातया मह्यं सक्तुभिक्षानुप्रदचा ! दृष्टा भदन्त । असायानन्द प्राह्मणदारिका अनेन कुशलमूलेन त्रयोदश कल्पान् विनिपातं न गमिष्यति । किं तर्हि देवांश्च मनुष्यांश्च संवाच्य संसृत्य पश्चिमे भवे पश्चिमे निकेते पश्चिमे समुच्छ्ये पश्चिम आत्मभावप्रतिलम्मे सुपर्णिहितो नाम प्रत्येकबुद्धो भविष्यति । सामन्तकेन शब्दो विस्तः-अमुकया ब्राह्मण- दारिकया प्रसादजातया भगवते सक्तुभिक्षा प्रतिपादिता, सा भगवता प्रत्येकायां बोधौ । व्याकृतेति । तस्याश्च खामी पुप्पसमिधामायारण्यं गतः । तेन श्रुतं मम पत्या श्रमणाय गौतमाय सक्तुभिक्षा प्रतिपादिता, सा च श्रमणेन गौतमेन प्रत्येकायां बोधौ व्याकृता इति । श्रुत्वा पुनः संजातामों येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । भगवता साधु संमुखं संमोदनी संरक्षनी विविधां कयां व्यतिसार्य भगवन्तमिदमवोचत्-आमद्भवान् गौतमोऽस्माकं निवेशनम् ! अगमं ब्राह्मण । सत्यं भवते तया मम पन्या सक्तुभिक्षा प्रतिपादिता, सा च त्वया प्रत्येकायां 10 बोधी व्याकृता इति ? सत्यं ब्राह्मण । त्वं गौतम चक्रवर्तिराज्यमपहाय प्रबजितः । कथं नाम त्वमेतर्हि सक्तुभिक्षाहेतोः संप्रजानन् मृपावाद संभापसे, कस्ते श्रद्धास्यति इयत्प्रमाणस्य वीजस्येयत् फलमिति ? तेन हि ब्राह्मण लामेव प्रक्ष्यामि, यथा ते क्षमते तथैनं व्याकुरु । किं मन्यसे ब्राह्मण अस्ति कश्चित्त्वया आश्चर्याद्भुतो धर्मो दृष्टः ? तिष्ठन्तु तावत् भो गौतम अन्ये आश्चर्याद्भुता धर्माः । यो मया अस्यामेव न्यग्रोधिकायामाश्चर्याद्भुतो धर्मो दृष्टः, स 15 तावच्छृयताम् । अस्यां भो गौतम न्यग्रोधिकायां पूर्वेण न्यग्रोधो वृक्षो यस्य नाम्नेयं न्यग्रो- धिका, तस्याधस्तात् पश्च शकटशतानि असंसक्तानि तिष्ठन्ति अन्योन्यासंबाधमानानि । कियत्प्रमाणं तस्य न्यग्रोधस्य फलम् ! कियत् तावत् ! केदारमात्रम् । नो भो गौतम किलिञ्जमात्रम् । तैलिकचक्रमात्रम् । शकटचक्रमात्रम् । गोपिटकमात्रम् । बिल्वमात्रम् । कपित्थमात्रम् ? नो भो गौतम सर्पपचतुष्टयभागमात्रम् । कस्ते श्रद्धास्यति इयामाणस्य 20 वीजस्यायं महावृक्षो निवृत्त इति ? श्रद्दधातु मे भवान् गौतमः मा वा । नैतत् प्रत्यक्ष क्षेत्रम् । तावद्भो गौतम निरुपहतं स्निग्धमधुरमृत्तिकाप्रदेशं वीजं च नवसारं सुखारोपितम् । कालेन च कालं देयो वृष्यते, तेनायं महान्यग्रोधवृक्षोऽभिनिवृत्तः । अथ भगवानस्मि- नुत्पन्ने गायां मापते- यथा क्षेत्रे च बीजेन प्रत्यक्षस्त्वमिह द्विज । एवं कर्मविपाकेषु प्रत्यक्षा हि तथागताः ॥ ७॥ यथा बया ब्राह्मण दृष्टमेत- दल्पं च बीजं सुमहांश्च वृक्षः । एवं मया ब्राह्मण दृष्टमेतत् अल्पं च बीजं महती च संपत् ॥ ८॥ इति ।। ततो भगवता मुखात् जिहां निर्नमय्य सर्व मुखमण्डलमाच्छादितं यावत् केशपर्यन्त- मुपादाय, स च ब्राह्मणोऽभिहितः-किं मन्यसे ब्राह्मण यस्य मुखात् जिहां निश्चार्य सर्व , 25 30 ·5 दिव्यावदानम् । मुखमण्डलमाच्छादयति, अपि त्वसौ चक्रवर्तिराज्यशतसहस्रहेतोरपि संप्रजानन् मृषावदा भाषेत ? नो भो गौतम । ततोऽन्येव गाथां भाषते- अप्येव हि स्यादनृताभिधायिनी ममेह जिहार्जवसत्यवादिता। तदेवमेतन्न यथा हि ब्राह्मण तथागतोऽस्मीत्ययगन्तुमर्हसि ॥९॥ अथ स ब्राह्मणोऽभिप्रसन्नः । ततोऽस्य भगवता आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता, यां श्रुत्वा ब्राह्मणेन विंशतिशिखर- समुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्त्वा स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतम्-अतिक्रान्तोऽहं 10 भदन्त अतिक्रान्तः । एषोऽहं भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्म च भिक्षुसंघ च । उपासकं च मां धारय अद्याप्रेण यावजीवं प्राणोपेतं शरणं गतमभिप्रसन्नम् । अथ स ब्राह्मणो भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्यायासनात् प्रक्रान्तः ॥ इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने ब्राह्मणदारिकावदानं चतुर्थम् ।।

·5 ५ स्तुतिबामणावदानम् । अथ भगवान् हस्तिनापुरमनुप्राप्तः । अन्यतमो माह्मणो भगवन्तं दूरादेव द्वात्रिंशता महापुरुपलक्षणैः समलंकृतमशीयानुन्यञ्जनैर्विराजितगान व्यामप्रभालंकृत सूर्यसहस्रातिरेकाम जङ्गममिव पर्वतं समन्ततो भद्रकं दृष्ट्वा च पुनर्भगवन्तमभिगम्य गाथामिः खोतुमारब्धः- सुवर्णवर्णो नयनाभिरामः प्रीत्याकरः सर्वगुणैरुपेतः । देवातिदेवो नरदम्यसारथिः तीर्णोऽसि पारं भवसागरस्य ॥१॥ इति ॥ ततो भगवता स्मितमुपदर्शितम् । धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति, पूर्ववद् यावद् भगवत ऊर्णायामन्तर्हिताः । अथायुप्मानानन्दः कृत- 10 करपुटो भगवन्तं पप्रच्छ- नानाविधो रङ्गसहस्रचित्रो वक्त्रान्तरान्निष्क्रमितः कलापः । अवभासिता येन दिशः समन्ता- दिवाकरणोदयता यथैव ॥२॥ गाथां च भापते- विगतोद्भया दैन्यमदग्रहीणा बुद्धा जगत्युत्तमहेतुभूताः। नाकारणं शमृणालगौरं स्मितमुपदर्शयन्ति जिना जितारयः ॥ ३ ॥ तत्कालं स्वयमधिगम्य धीर बुद्धया श्रोतृणां श्रमण जिनेन्द्र काश्रितानाम् । धीराभिर्मुनिवृप याग्भिरुत्तमामि- रुत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः॥४॥ नाकस्मालवणजलाद्रिराजधैर्याः संबुद्धाः स्मितमुपदर्शयन्ति नाथाः। यस्यार्ये स्मितमुपदर्शयन्ति धीरा- स्तं श्रोतुं समभिलपन्ति ते जनौधाः ॥ ५ ॥ इति ।। भगवानाह-एवमेतदानन्द, एवमेतत् । नाहेतुप्रत्ययमानन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति । दृरस्ते आनन्द ब्राह्मणो येन तथागतो गाथया अभि-30 16 a 20 25 ·४६ दिव्यावदानम् । टुतः ? दृष्टो भदन्त । असौ अनेन कुशलमूलेन विंशतिकल्पं विनिपातं न. गमिष्यति । किं तु देवांश्च मनुष्यांश्च गत्वा संसृत्य पश्चिमे निकेते पश्चिमे समुच्छ्ये पश्चिमे आत्मभाव- प्रतिलम्भे स्तवार्हो नाम प्रत्येकवुद्धो भविष्यति । भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्ध भगवन्तं पृच्छन्ति-पश्य भदन्त अनेन ब्राह्मणेन भगवानेकया गाथया स्तुतो भगवता 5 च प्रत्येकायां बोधौ व्याकृत इति । भगवानाह-न भिक्षव एतर्हि, यथा अतीतेऽध्वनि अनेनाहमेकया गाथया स्तुतः, मया च पञ्चसु ग्रामवरेषु प्रतिष्ठापितः । तच्छृणुत], साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु[त], भाषिष्ये ॥ भूतपूर्व भिक्षवोऽतीतेऽध्वनि वाराणस्यां नगयां ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च । स चातीव कविप्रियः । वाराणस्या- 10 मन्यतमो ब्राह्मणः कविः । स ब्राह्मण्योच्यते-ब्राह्मण शीतकालो वर्तते । गच्छ, अस्य राज्ञः कच्चिदनुकूलं भापितं कृत्वा कदाचित् किंचित् शीतत्राणं संपद्यत इति । स संप्रस्थितः । यावदाजा हस्तिस्कन्धारूढो निर्गच्छति । स ब्राह्मणः संलक्षयति-किं तावद्राजानं स्तुनोमि आहोखिद् हस्तिनागमिति । तस्यैतदभवत्-अयं हस्तिनागः सर्वलोकस्य प्रियो मनापश्च । तिष्ठतु तावद्राजा, हस्तिनागं तावदभिष्टौमीति । गाथां च भापते- ऐरावणस्याकृतितुल्यदेहो रूपोपपन्नो वरलक्षणैश्च । लक्षे प्रशस्तोऽसि महागजेन्द्र वर्णप्रमाणेन सुरूपरूप ॥६॥ इति ॥ ततो राजा अभिप्रसन्नो गाथां भापते- यो मे गजेन्द्रो दयितो मनापः प्रीतिप्रदो दृष्टिहरो नराणाम् । त्वं भापसे वर्णपदानि तस्य ददामि ते ग्रामवराणि पश्च ॥ ७ ।। इति ॥ किं मन्यध्ये भिक्षवो योऽसौ हस्तिनागः, अहमेव तेन कालेन तेन समयेन । 25 तदाप्यहमनेनैकया गाथया स्तुतः, मया चायं पश्चग्रामवरेषु प्रतिष्ठापितः । एतर्हि अनेनैक- गाथया स्तुतः, मयापि चायं प्रत्येकबोधौ व्याकृत इति ।। इदमयोचद्भगवान् । आत्तमनसः ते भिक्षवो भगवतो भापितमभ्यनन्दन् ॥ इति श्रीदिव्यावदाने स्तुतिब्राह्मणावदानं पञ्चमम ॥ 15 1 20 ·६ इन्द्रनामब्राह्मणावदानम् । भगवान् श्रुनामनुप्राप्तः । श्रुप्तायामिन्द्रो नाम ब्राह्मणः प्रतियसति । स च रूप- यौवनश्रुतमनुप्राप्तो न ममास्ति कश्चित् तुल्य इत्यतीष विकत्थते । भगवांश्चान्यतमस्मिन् प्रदेशे पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्यो धर्म देशयति । अश्रौपीदिन्द्रो नाम ब्राह्मणः-श्रमणो गौतमः श्रुनामनुप्राप्त इति । तस्यैतदभवत्-श्रमणो गौतमः श्रूयतेऽभिरूपो । दर्शनीयः प्रासादिक इति । गच्छामि पश्यामि कि ममान्तिकादमिरुपतर आहोखिनेति । स निर्गतो यावत् पश्यति भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतमशीत्या चानु- व्यञ्जनैर्विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभ जगममिव रमपर्वतं समन्ततो भद्रकम् । दृष्ट्वा च पुनरस्यैतदभवत्-किं चापि श्रमणो गौतमो ममान्तिकादभिरूपतरः, नोच्चतर इति । स भगवतो मूर्धानमवलोकयितुमारब्धो यावन्न पश्यति । स ऊर्चतरं प्रदेश- 10 मारूढः । तत्र भगवानिन्दं ब्राह्मणमामन्त्रयते-अलं ब्राह्मण, खेदमापत्स्यसे। यदि सुमेरु- मूर्धानमपि अभिरुह्य तथागतस्य मूर्धानभवलोकयसि, तथा सुतरां खेदमापत्स्यसे, न च द्रक्ष्यसि।अपि तु न त्वया श्रुतं ससुरासुरजगदनवलोकितमूर्धानो बुद्धा भगवन्त इति ? अपि तु यदीससि तथागतस्य शरीरप्रमाणं द्रष्टुम् , तव गृहेऽग्निहोत्रकुण्डं तस्याधस्तादोशीपचन्दन- मयी यष्टिरुपतिष्ठते, तामुद्धृत्य मापय । तत्तथागतमातापैतृकस्याश्रयस्य प्रमाणमिति । इन्द्रो 15 ब्राह्मणःसंलक्षयति-एतदस्याश्चर्य न कदाचिन्मया श्रुतम् , गच्छामि पश्यामीति । त्वरितत्वरित- गतोऽग्निहोत्रकुण्डकस्याधस्तात् खनितुमारब्धः। सर्व तथैव । सोऽभिप्रसन्नः । स संलक्षयति- नूनं श्रमणो गौतमः सर्वज्ञः । गच्छामि पर्युपासितुमिति । स प्रसादजातो येन भगवांस्तेनोप- संक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवता साधु संमुखं संमोदनी संरक्षनी विविधां कथा व्यतिसार्य एकान्ते निषण्णः । ततो भगवता आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुराय- 20 सत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता, यथेन्द्रेण श्राह्मणेन विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टि- शैलं ज्ञानवज्रेण भित्त्वा स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतम् । स दृष्टसत्यः कथयति-अतिक्रान्तोऽहं भदन्त, अतिक्रान्तः । एपोऽहं भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्म च भिक्षुसंघ च । उपासकं च मां धारय अयाग्रेण यावजीवं प्राणोपेतं शरणं गतम् । अभिप्रसन्नोऽयेन्द्रो ब्राह्मण उत्थाया- सनात् एकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य. भगवन्तमिदमवोचत्-यदि 25 भगवाननुजानीयात् , अहं गोशीर्षचन्दनमय्या यक्षा महं प्रज्ञापयेयमिति । भगवानाह-च्छ ब्राह्मण अनुज्ञातं प्रज्ञपयसि । ततस्तेन विविक्तावकाशे महता सत्कारेणासौ यष्टिरुच्छ्रापिता, महश्च प्रज्ञपितः । अन्यैरपि ब्राह्मणगृहपतिभिः कुशलमधिष्ठानाय भवत्विति विदित्वा कुला बड़ा (?) । इन्द्रेण ब्राह्मणेन युट्या महः प्रज्ञपित इति इन्द्रमह इन्द्रमह इति संज्ञा संवृत्ता॥ तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते-आगमय आनन्द येन तोयिका । एवं 30 भदन्तेति आयुष्मानानन्दो भगवतः प्रत्यौपीत् । अथ भगवांस्तोयिकामनुप्राप्तः । तस्मिंश्च प्रदेशे ब्राह्मणो लाङ्गलं वायति । अथासौ ददर्श बुद्ध भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुपलक्षणैः ·5 10 दिव्यावदानम् । शतसहस्राणि सुवर्णकोट्यो जाम्बूनदा नास्य समा भवन्ति । यो बुद्धचैत्येषु प्रसन्नचित्त प्रदीपदान प्रकरोति विद्वान् ॥५॥ अपरैस्तत्र गन्धाभिषेरो दत्त । एव चैतमा चित्तमभिसस्कृतम्-प्रदीपस्स भगपता इयत् पुण्यमुक्तम् । अस्माक ग-धाभिषेकस्य फियापुण्य भविष्यतीति 2 अथ भगवास्तेपामपि चेतसा चित्तमाज्ञाय गाथा भाषते- शतसहस्राणि सुवर्णराशयो जाम्बूनदा नास्य समा भवन्ति । यो वुद्धचैत्येषु प्रसन्नचित्तो गन्धाभिषेक प्रकरोति विद्वान् ॥ ६ ॥ अपरैस्तत्र छत्रध्वजपताकारोपण कृतम् । एव च . चेतसा चित्तमाज्ञाय गाथा भापते- तिष्ठन्त पूजयेद्यच्च यचापि परिनिर्वृतम् | सम चित्त प्रसायेह नास्ति पुण्यविशेषता ॥ ७॥ एव ह्यचिन्तिया बुद्धा बुद्धधर्माऽप्यचिन्तिया । अचिन्तिये प्रसन्नाना विपाकोऽपि अचिन्तिय ॥८॥ तेपामचिन्तियानामप्रतिहतधर्मचकार्तिनाम् । सम्यक्सबुद्धाना नाल गुणपारमधिगन्तुम् ॥ ९॥ इति ।। ततो भगरता तस्य महाजनकायस्य तयाविधा धर्मदेशना कृता, या श्रुत्या अनेकै १० प्राणिशतसहस्रेर्महान् विशेषोऽधिगत । कैश्चिातकोधौ चित्तान्युत्पादितानि, केचित प्रत्येकबोधौ, कैश्चिदनुत्तराया सम्यक्सबोधौ, केश्चिन्मूर्धागतानि, कैश्चिन्मूर्धान , दुष्णगतान्यासादितानि, कैश्चित् सल्यानुलोमा क्षान्तय , कैश्चित्स्रोतआपत्तिफल साक्षा वृतम् , कैश्चित् सदागमिफलम् , कैश्चित् सर्वकेशप्रहाणादईत्व साक्षात्कृतम् । यद्यसा बुद्धनिम्ना धर्मप्रणा सघप्राम्भारा व्यवस्थापिता ॥ अथ अनाथपिण्डदो गृहपतिर्भगर तमिदमपोचत्-यदि भगताननुजानीयात् , अत्र मह प्रज्ञापपेयम् । अनुजानामि गृहपते, प्रज्ञापयितन्यम् । ततोऽनाथपिण्डदेन गृहपतिना मह प्रज्ञापित 1 तोयिकामह इति सज्ञा सवृत्ता ॥ इदमपोचद्गगवान् । आत्तमनस ने भिक्षो भगातो भापितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने इन्द्रनामसाह्मणानदान पष्टम् ।। 15 कैश्चि - 25 000 ·७ नगरालम्निकावदानम् । अय भगवान् कोशलेषु जनपदेषु चारिका चरन् श्रावस्तीमनुप्राप्त । श्रावस्त्या विहरति जेतपने अनाथपिण्डदस्यारामे । अश्रौपीदनाथपिण्डदो गृहपनि -भगवान् कोश- लेषु जनपदेषु चारिका चरन् श्रावस्तीमनुप्राप्त । श्रावस्त्या पिहरति जताने अनाथपिण्डद- स्याराम इति । श्रुत्वा च पुनर्येन भगनास्तेनोपसमान्त । उपसकम्य भगवत पादौ शिरमा । वन्दिला एकान्ते निषण्ण । एकान्तनिषण्णमनाथपिण्डद गृहपतिं भगवान् धर्म्यया कथया सदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति सप्रहर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्म्यया कथया सदर्य समादाप्य समुत्तेज्य सप्रहर्घ्य तूष्णीम् । अनाथपिण्डदो गृहपति उत्यायासनादेकासमुत्तरा- सङ्ग कृत्वा येन भगनास्तेनाञ्जलि प्रणम्य भगान्तमिदममोचत्-अधिवासयतु मे भगवान् श्वोऽन्तर्गृहे भक्तेन सार्ध भिक्षुसघेन इति । अधिवासयति भगवाननाथपिण्डदस्य गृहपते- 10 स्तूष्णीमागेन । अनाथपिण्डदो गृहपतिर्भगवतस्तूष्णीमावेनाधिवासना विदित्वा भगरतो भापितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवत पादो शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तो येन स्वनिवेशन तेनोपसक्रान्त । उपसकम्य दौगारिक पुरपमामन्त्रयते-न तारो पुरुप तीर्थ्यांना प्रवेशो दातव्यो यावद् बुद्धप्रमुखेन भिक्षुसधेन मुक्त भवति । तत पश्चादह तीर्थ्यांना दास्यामीति । एवमार्येति दौगारिक पुरुषोऽनाथपिण्डदस्य गृहपते प्रत्यश्रोपीत् । 15 अनाथपिण्डदो गृहपतिस्तामेर रात्रि शुचि प्रणीत खादनीयभोजनीय समुदानीय काल्यमेवोत्थाय आसनानि प्रज्ञप्य उदकमणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालमारोचयति-समयो भदन्त, सज भक्त यस्येदानी भगवान् काल मन्यत इति । अथ भगवान् पूर्वाह्ने निवास्य पात्रचीपर- मादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसघपुरस्कृतो येन अनाथपिण्डदस्य गृहपतेर्भक्ताभिसारतेनो- पसकान्त । उपसरम्य पुरस्ताद्भिक्षुसघस्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्ण । अथ अनाथपिण्डदो 20 गृहपति सुखोपनिपण्ण बुद्धप्रमुख भिक्षुसघ विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनी येन वहस्त सतर्पयति सप्रचारयति । अनेकपर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयेन खहस्त सतर्प्य सप्रमार्य भगवन्त भुक्तयन्त विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्र नीचतरमासन गृहीत्वा भगरत पुरस्तान्निपण्णो धर्मश्रवणाय || अथायुष्मान् महाकाश्यपोऽन्यतमस्मादारण्यकाच्छयनासनात् दीर्घकेशश्मश्रु हचीपरो जेतवन गत । स पश्यति जेतवन शून्यम् । तेनोपधिवारिक पृष्ट कुत्र बुद्धप्रमुखो भिक्षु- सघ इति । तेन समाख्यातम्-अनाथपिण्डदेन गृहपतिनोपनिमन्त्रित इति । स सक्षयति- गच्छामि, तत्रैव पिण्डपात परिभोक्ष्यामि, बुद्धप्रमुख च भिक्षुसघ पर्युपासिप्यामीति । सोऽ- नाथपिण्डदस्य गृहपतेर्निवेशन गत । अतो दौनारिकेन उक्त -आर्य तिष्ठ, मा प्रवेश्यसि । कस्यार्थाय ? अनायपिण्डदेन गृहपतिना आज्ञा दत्ता-मा तावत् तीर्थ्यांना प्रवेश दास्यसि, 30 यापदुद्धप्रमुखेन भिक्षुसधेन मुक्तम् । तत पश्चात् तीर्थ्याना दास्यामि इति । अथायुप्मान् महाकाश्यप सलक्षयति-तस्य मे लाभा सुलब्धा , यन्मा श्राद्धा ब्राह्मणगृहपतय श्रमणशाक्य- 25 , ·- दिव्यावदानम् । प्रज्ञाप्य उदकमणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालमारोचयति-समयो भदन्त, सज्ज भक्तं यस्येदानी भगवान् कालं मन्यत इति । अथ भगवान् पूर्वाह्ने निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो येन राज्ञः प्रसेनजित: कौशलस्य भक्ताभिसारस्तेनोप- संक्रान्तः । उपसंक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः । अथ राजा प्रसेनजित् .5 कौशलः सुखोपनिपण्णं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघं विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयेन वहस्तं संतर्पयति संग्रवारयति । अन्यतमश्च क्रोडमल्लको वृद्धान्ते चित्तमभिप्रसादयंस्तिष्टति- अयं राजा प्रत्यक्षदर्शी एव पुण्यानां खे पुण्यफले प्रतिष्ठापितोऽतृप्त एव पुण्यैर्दानानि ददाति, पुण्यानि करोति । अथ राजा प्रसेनजित् कौशलोऽनेकपर्यायेण बुद्धप्रमुखं भिक्षु- संघं शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन वहस्तं संतl संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं 10 विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्रं नीचतरमासनं गृहीत्वा भगवतः पुरस्तात् निषण्णो धर्मश्रव- णाय । ततो भगवता अभिहितः महाराज, कस्य नाम्ना दक्षिणामादिशामि? किं तव, आहो- खियेन तवान्तिकात् प्रभूततरं-पुण्यं प्रसूतमिति ? राजा संलक्षयति-मम भगवान् पिण्डपातं परिभुङ्क्ते । कोऽन्यो ममान्तिकात् प्रभूततरं पुण्यं प्रसविष्यतीति विदित्वा कथयति-भगवन् येन ममान्तिकात् प्रभूततरं पुण्यं प्रसूतं तस्य भगवान् नाम्ना दक्षिणामादिशतु इति । ततो 15 भगवता क्रोडमलकस्य नाम्ना दक्षिणा आदिष्टा । एवं यावत् पड्दिवसान् । ततोऽन्यदिवसे राजा करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः-मम भगवान् पिण्डपातं परिभुङ्क्ते, क्रोडमल- कस्य नाम्ना दक्षिणामादिशति इति । सोऽमात्यैर्दष्टः । ते कथयन्ति-किमर्थं करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थित इति ? राजा कथयति-भवन्तः, कथं न चिन्तापरस्तिष्ठामि, यत्रेदानी स भगवान् मम पिण्डपातं परिभुते, क्रोडमल्लकस्य नाम्ना दक्षिणामादिशतीति ? 20 तत्रैको वृद्धोऽमात्यः कथयति-अल्पोत्सुको भवतु । वयं तथा करिष्यामो यथा श्वो भगवान् देवस्यैव नाम्ना दक्षिणामादिशतीति । तैः पौरुपेयाणामाज्ञा दत्ता यतः श्वो भवद्भिः प्रणीत आहारः सनीकर्तव्यः प्रभूतश्चैव समुदानयितव्यो यथोपा भिक्षूणां पात्रे पतति उपाधू भूमौ इति । अमात्यैरपरस्मिन् दिवसे प्रभूत आहारः सज्जीकृतः प्रणीतश्च । ततः सुखोप- निपण्णं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघं परिवेपितुमारब्धाः । उपाध भिक्षूणां पात्रे पतति, 25 भूमौ । ततः क्रोडमल्लकाः प्रधाविताः-भूमौ निपतितं गृह्णीम इति। ते परिवेपकैर्निवारिताः । ततः क्रोडमल्लकः कथयति-यद्यस्य राज्ञः प्रभूतमन्नम् , स्वापतेयमस्ति, सन्त्यन्येऽपि अस्म- द्विधा दुःखितका आकान्तेि । किमर्थं न दीयते ? किमनेनापरिभोग छोरितेन इति । तस्य क्रोडमल्लकस्य चित्तविक्षेपो जात:-न शयं तेन तथा चित्तं प्रसादयितुं यथा पूर्वम् । ततो राजा बुद्धप्रमुख भिक्षुसंघ भोजयित्वा न मम नाम्ना दक्षिणामादिशतीति विदित्या दक्षिणा- मश्रुत्वैव प्रविष्टः । ततो भगवता राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य नाम्ना दक्षिणा आदिष्टा- हस्त्यश्वरपपत्तियायिनो भुञानस्य पुरं सनैर्गमम् । पश्यसि (1) फलं हि रूक्षिकाया अलवणिकायाः कुल्मापपिण्डिकायाः ॥५॥ , उपाध 287 ·७ नगरावलम्विकायदानम् ! अयायुष्मानानन्दो भगवन्तमिदमयोचत्-बहुशो बटुशो भदन्त भगवता राज्ञः 'प्रसेनजितः कौशलस्य निवेशने भुक्त्वा नाम्ना दक्षिणामादिष्टा । नाभिजानामि कदाचिदेवं- रूपा दक्षिणामादिष्टपूर्वाम् । भगवानाह-इच्छसि त्वमानन्द राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्या- लवणिकां कुल्लापपिण्डिकामारभ्य कर्मप्लोति श्रोतुम् ? एतस्य भगवन् कालः, एतस्य सुगत समयः । अयं भगवान् राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्यालवणिकां कुल्मापपिण्डिकासारभ्य कर्म- 6 प्लोतिं वर्णयेत्, भगवतः श्रुत्वा भिक्षयो धारयिष्यन्ति इति। तत्र भगवान् भिक्षुनामन्त्रयते स्म-- भूतपूर्व भिक्षवोऽन्यतमस्मिन् कर्पटके गृहपतिः प्रतिवसति । तेन सदृशात् कुलात् कलत्रमानीतम् । स तया साध क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः । स उन्नीतो वर्धितः पटुः संवृत्तः । यावदसौ गृहपतिः पत्नीमा- मन्त्रयते-भद्रे, जातोऽस्माकमृणहारको धनहारकश्च । गच्छामि पण्यमादाय देशान्तरमिति । 10 सा कथयति-आर्यपुत्र, एतत् कुरुष्व इति । स पण्यमादाय देशान्तरं गतः । तत्रैवानयेन व्यसनमापनः । अल्पपरिच्छदोऽसौ गृहपतिः । तस्य गृहपतेर्धनजातं परिक्षीणम् । सोऽस्य पुत्रो दुःखितो जातः । तस्य गृहपतेर्वयस्यकः । तेन तस्य दारकस्य माता अभिहिता- अयं तव पुत्रः क्षेत्रं रक्षतु, अहमस्य सुखं भक्तेन योगोद्वहनं करिष्यामि । एवं भवतु । स तस्य क्षेत्रं रक्षितुमारब्धः । स तस्य सुखं भक्तकेन योगोद्वहनं कर्तुमारब्धः । यावदपरेण 15 समयेन पर्वणी प्रत्युपस्थिता । तस्य दारकस्य माता संलक्षयति-अद्य गृहपतिपत्नी सुह- त्संबन्धिवान्धवाः सह श्रमणब्राह्मणभोजनेन व्यग्रा भविष्यति । गच्छामि सानुकालं तस्य दारकस्य भक्तं नयामि इति । सा सानुकालं गत्वा गृहपतिपत्न्या एतमर्थं निवेदयति । सा रुपिता कथयति-न तावच्छ्रमणब्राह्मणेभ्यो ददामि ज्ञातीनां वा, तावत् प्रेष्यमनुष्याय ददामि ? अद्य तावत् तिष्ठतु, श्वो द्विगुणं दास्यामोति। ततस्तस्य दारकस्य माता सलक्षयति- मे पुत्रो बुभुक्षितकः स्थास्यतीति । तया आत्मनोऽर्थेऽलवणिका कुल्मायपिण्डिका संपादिता। सा तामादाय गता । तेन दारकेण दूरत एव दृष्टा । स कथयति-अम्ब, अस्ति किंचिन्मृष्टं मृष्टम् ? सा कथयति-पुत्र, यदेव प्रातिदैवसिकं तदप्यद्य नास्ति । मया आत्मनोऽर्थेऽलव- णिका कुल्मापपिण्डिका साधिता । तामहं गृहीत्वा आगता । एतां परिभुक्ष्वेति । स कथयति-स्थापयित्वा गच्छखेति । सा स्थापयित्वा प्रक्रान्ता ।। असति बुद्धानामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोक उत्पद्यन्ते हीनदीनानुकम्पकाः प्रान्तशय- मासनभक्ता एकदक्षिणीया लोकस्य । यावदन्यतमः प्रत्येकबुद्धस्त प्रदेशमनुप्राप्तः। स तेन दृष्टः कायप्रासादिकश्चित्रप्रासादिकश्च शान्तर्यापथवर्ती । स संलक्षयति-नूनं मया एवंविधै सद्भूते दक्षिणीये कारा न कृता, येन मे ईदृशी समवस्था । यद्ययं ममान्तिकादलवणिको कुल्माप- पिण्डिकां प्रतिगृह्णीयात् , अहमस्मै दद्यामिति । ततोऽसौ प्रत्येकबुद्धस्तस्य दरिद्रपुरुषस्य चेतसा 30 चित्तमाज्ञाय पात्रं प्रसारितवान्-भद्रमुख, सचेत्ते परित्यक्तम्, दीयतामस्मिन् पात्र इति । ततस्तेन तीत्रेण प्रसादेन सा अलवणिका कुल्मापपिण्डिका तस्मै प्रत्येकबुद्धाय प्रतिपादिता ॥ -मा 20 25 ·८ सुप्रियावदानम् । बुद्धो भगवान् श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्यारामे सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर्धनिभिः पौरैर्ब्राह्मणैर्गृहपतिभिः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहवै- गिर्यक्षैरसुरैर्गरुडैः किन्नरैर्महोरगैरिति देवनागयक्षासुरगरुडकिन्नरमहोरगाभ्यर्चितो बुद्धो, 5 भगवान् लाभी चीत्ररपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणां सश्रावकसंधः। तत्र खलु वर्षावासं भगवानुपगतो जेतवने अनाथपिण्डदस्यारामें । अथ तदैव प्रवारणायां : प्रत्युपस्थितायां संबहुलाः श्रावस्तीनिवासिनो वणिजो येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः । एकान्तनिषण्णान् संबहुलान् : श्रावस्तीनिवासिनो वणिजो भगवान् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति 10 संप्रहर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्माया कथयो संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्घ्य तूष्णीम् । अथ संबहुलाः श्रावस्तीनिवासिनो वणिजो भगवतो भापितमभिनन्द्यानुमोध भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्ताः, येनायुष्पानानन्दस्तेनोपसंक्रान्ताः । उप- संक्रम्यायुष्मत आनन्दस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निपण्णाः । संबहुलान् श्रावस्ती- निवासिनो वणिज आयुष्मानानन्दो धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति. 16 संप्रहर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संग्रहय॒ तूष्णीम् । अथ ते वणिज उत्थायासनेभ्यः एकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येनायुप्मानानन्दस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य आयुप्पन्तमानन्दमिदमवोचन्-किंचित्ते आर्यानन्द श्रुतं वर्षोपितो भगवान् कतमेषु जनपदेषु . चारिकां चरिष्यतीति, यद्वयं तद्यात्रिकं भाण्डं समुदानीमहे ? धर्मता चैपा पण्महानगर- निवासिनो वणिजो यस्यां दिशि बुद्धा भगवन्तो गन्तुकामा भवन्ति, तद्यात्रिकमाण्डं 20 समुदानयन्ति । स कथयति-बुद्धं भगवन्तं किं न पृच्छय ? दुरासदा हि बुद्धा भगवन्तो दुष्प्रसहाः । न शक्नुमो वयं भगवन्तं प्रष्टुम् । ममापि भवन्तो दुरासदा हि बुद्धा भगवन्तो दुष्प्रसहाः । अहमपि न शक्नोमि भगवन्तं प्रष्टुम् । यदि भदन्तानन्दस्यापि दुरासदा बुद्धा भगवन्तो दुष्प्रसहाः, कथं भदन्तानन्दो जानीतेऽमुकां दिशं भगवान् गमिष्यतीति ? निमित्तेन वा भवन्तः परिकथया वा । कथं निमित्तेन ? यो दिशं भगवान् गन्तुकामस्ततोऽभिमुखो 25 निपीदति, एवं निमित्तेन । कथं परिकषया ? तेषां जनपदानां वर्ण भापते, एवं परिकथया । कुतोमुखो भदन्तानन्द भगवान् निपीदति, कतमेपां च जनपदानां वर्ण भापते? मगधाभि- मुखो भवन्तो भगवान् निपीदति, मागधकानां जनपदानां वर्ण भाषते। अपि तु भवन्तोऽष्टा- दशानुशंसा बुद्धचारिकायाम् । कतमेऽष्टादश ? नाग्निभयं नोदकभयं न सिंहभयं न व्याघभयं न द्वीपितरापरचक्रभयं न चौरभयं न गुल्मतरपण्यातियात्राभयं न मनुष्यामनुष्यभयम् । 30 कालेन च कालं दिव्यानि रूपाणि दृश्यन्ते, दिन्याः शब्दाः श्रूयन्ते, प्रज्ञायन्ते, आमव्याकरणानि च श्रूयन्ते, धर्मसंभोग आमिषसंभोगोऽल्पाबाधा च बुद्धचन्द्रिका ॥ उदाराचावभासाः ·८ सुप्रियायदानम्। अथ संबहुलाः श्रावस्तीनिवासिनो वणिजः आयुष्मतः आनन्दस्य भापितमभि- नन्यानुमोद्य आयुष्मत आनन्दस्य पादौ शिरसा वन्दिया उत्यायासनात् प्रक्रान्ताः । धर्मता खल्लु वुद्धा भगवन्तो जीवन्तो ध्रियन्तो यापयन्तो महाकरुणया संचोद्यमानाः परानुग्रहप्रवृत्ताः कालेन कालमरण्यचारिका चरन्ति, नदीचारिका पर्वतचारिकां श्मशानचारिकां जनपद- चारिकां चरन्ति । अस्मिंस्त्वर्थे बुद्धो भगवान् मगधेपु जनपदचारिका चर्तुकामस्तदेव अवारणां । प्रवारयित्वा आयुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते स्म-गच्छ आनन्द, भिक्षुणामारोचय-इतः सप्तमे दिवसे तथागतो मगधेषु जनपदेपु चारिकां चरिष्यति । यो युष्माकमुत्सहते तथागतेन साधू जनपद- चारिको चर्तुम् , स चीवरकर्म करोतु । एवं भदन्तेत्यायुप्मानानन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य भिक्षूणा- मारोचयति-भगवानायुप्यन्त इतः सप्तमे दिवसे मगधेपु जनपदेषु चारिकां चरिष्यति। यो युष्माकमुत्सहते भगवता साधं मगधेषु जनपदेषु चारिकां चर्तुम् , स चीवरकर्म करोतु | 10 अथ भगवान् भिक्षुगणपरिघृतो भिक्षुसंघपुररहतः संबहुलैश्च श्रावस्तीनिवासिभिर्वणिग्यालण- गृहपतिभिः सार्धं मगधेषु जनपदेषु चारिकां प्रक्रान्तः ।। अथ संबहुलाश्च श्रावस्तीनिवासिनो वणिजो येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्ताः। उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवन्तमिदमवोचन्-अधिवासयत्वस्माकं भगवान् यावच्च श्रावस्ती यावच्च राजगृहम् , अत्रान्तरा चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिष्कारैः 15 साध भिक्षुसंघेन । अधिवासयति भगवान् संबहुलानां श्रावस्तीनिवासिनां वणिजा तूष्णीभावेन । अथ संबहुलाः श्रावस्तीनिवासिनो वणिजो भगवतस्तूप्णीभावेनाधिवासनां विदित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्ताः ॥ अथ संप्रस्थिते बुद्ध भगवति अन्तरा च श्रावस्तीमन्तरा च राजगृहम्, अत्रान्तरा- न्महाटव्यां चौरसहस्र प्रतिवसति । अद्राक्षीत्तच्चौरसहस्रं भगवन्तं सार्थपरिवृतं भिक्षुसंघपुर- 20 स्कृतम् । दृष्ट्वा च पुनः परस्परं कथयन्ति-गच्छतु भगवान् सश्रावकसंघः । शेपं साथ मुपि- प्यामः । इत्यनुविचिन्स सर्वे जवेन प्रसूता येन सार्थः। भगवता अभिहितः किमेतद्भवन्तः समारब्धम् ? चौराः कथयन्ति-वयं स्मो मदन्त चौरा अटवीचराः । नास्माकं कृपिर्न वाणिज्या न गौरक्ष्यम् । अनेनोपक्रमेण जीविका कल्पयामः । गच्छतु भगवान् सश्रावकसंघः । शेषं साथ मुपिष्यामः । भगवानाह-ममैप सार्थः संनिश्रितः । अपि तु सकलस्य सार्थस्य परिगणय्य 25 सुवर्ण गृह्णीष्वम् । तथा भवत्विति चौरसहस्रेण प्रतिज्ञातम् । अस्मिन सार्थे ये उपासका वणिजस्तैः कृत्स्नस्य सार्थस्य मूल्यं गणय्य चौराणों निवेदितम्-इयन्ति शतानि सहस्राणि चेति । ततस्तेषां चौराणां सार्थनिष्क्रयाथ भगवता निधानं दर्शितम् । ततस्तेन चौरसहस्रेण सार्थमूल्यप्रमाणं सुवर्ण गृहीतम् , अवशिष्टं तत्रैवान्तर्हितम् । एवं भगवता सार्थश्चौरसहस्रात प्रतिमोक्षितः॥ अनुपूर्वेण भगवान् राजगृहमनुप्राप्तः । पुनरपि भगवान् सार्थपरिवृतो भिक्षुसंघ- पुरस्कृतो राजगृहात् श्रावस्ती संप्रस्थितः । तथैव चौरसहस्रसकाशात् सार्थो निष्क्रीतः 30 ·दिव्यावदानम्। भिक्षव सशयजाता सर्वसशयच्छेत्तार बुद्ध भगवन्त पप्रच्छु पश्य भदन्त भगवता इद चौरसहस्र सप्तवार धनेन सतर्पयित्वा अत्यन्तनिष्टेऽनुत्तरे योगक्षेमे निर्वाणे प्रतिष्ठापितम् । भगवानाह-न भिक्षव एतर्हि, यथा अतीतेऽप्यपनि मया अस्यैव चौरसहस्रस्य सकाशादनेक- भाण्डसहस्र सार्थो निष्क्रीत , न च शकिता सतर्पयितुम् । ततो मया अनेकैर्दुष्करशत 5 सहस्रैर्देवमनुष्यदुष्प्राप्या शब्रह्मारपि दुरधिगमा बदरद्वीपयात्रा वर्षशतेन साधयित्वा एतदेव चोरसहस्रमारभ्य कृत्स्नो जाम्बुद्वीप सुवर्णरजतवैडूर्यस्फटिकाये रत्नविशेपैमनोरथे- प्सितश्चोपररणविशेपै सतर्पयित्वा दशभि कुशलै कर्मपथै प्रतिष्ठापित । तच्छुणुत- भूतपूर्व भिक्षवोऽतीतेऽध्वनि अस्मिन्नेर जम्बुद्वीपे वाराणस्या नगयाँ ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्य कारयति स्म मद्ध च क्षेम च सुभिक्ष च आकीर्णनहुजनमनुष्य च प्रशान्त 10 कलिकलहडिम्पडमरतस्करदुर्भिक्षरोगापगतम् । प्रियमिकपुत्रकमित्र राज्य कारयति । तेन खल समयेन वाराणस्या प्रियसेनो नाम सार्थवाह प्रतिवसति आढयो महाधनो महाभोगो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी । तेन सदृशात् कुलात् कलत्रमानीतम् । स तया साध क्रीडते रमते परिचारयति । अथ अन्यतम उदारपुण्यमहेशाख्य सत्त्वोऽन्यतमस्मात् प्रणीतादेवनिकाया युत्वा तस्या प्रजापत्या कुक्षिमनक्रान्त । पञ्चावेणीया धर्मा इहैकल्ये पण्डितजातीये मात- 18 ग्रामे । कतमे पञ्च ? रक्त पुरुप जानाति, काल जानाति ऋतु जानाति, गर्भमवक्रान्त जानाति, यस्या सकाशाद्गर्भोऽकामति त जानाति, दारक जानाति दारिका जानाति । सचेदारको भवति, दक्षिण कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति । सचेदारिका भवति, वाम कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति । सा आत्तमना खामिन आरोचयति-दिष्टया आर्यपुत्र वर्षख, सत्त्वास्मि सवृत्ता । यथा च मे दक्षिण कुक्षि निश्रित्य तिष्ठति, नियत दारको भविष्यति । 20 सोऽप्यातमनात्तमना उदानमुदानयति-अप्येवाह चिरकालाभिलपित पुत्रमुख पश्येयम् । जातो मे स्यान्नावजात । कृत्यानि मे कुर्यात् । मृत प्रतिभरेत् । दायाद्य प्रतिपद्येत कुठवशो मे चिरष्ठितिक स्यात् । अस्माक चाप्यतीतकालगतानामुद्दिश्य दानानि दत्ता पुण्यानि कृत्वा नाम्ना दक्षिणामादिशेत्-इद तयोर्यत्रतत्रोपपन्नयोर्गच्छतोरनुगच्छत्विति । आपन्नसत्वा चैना विदिवा उपरिप्रासादतलगतामयन्त्रिता धारयति उष्ण उष्णोपकरणे शीते 2. शीतोपकरणेचप्रज्ञोराहारै तिशीते त्युणै तितिक्ते त्यम्लेनातिल्बणैर्नातिमधुरैर्नातिकटु- कैर्नाति पापैस्तिताम्लग्यणमधुरकटुककपायविवर्जितैराहारे । हाराहारविभूपितगात्री मप्सरसमित्र नन्दनयनचारिणी मञ्चान्मञ्च पीठापीठमनवतर तीमधरिमा भूमिम् । न चास्या किंचिदमनोज्ञशब्दश्रवण यादेव गर्भस्य परिपाकाय ।सा अष्टाना वा नगाना या मासाना- मत्ययात् प्रसूता । दारको जातोऽभिरूपो दर्शनीय प्रासादिको गौर कनकवर्णरछत्रा 30 कारशिरा प्ररम्यवाहुर्पिस्तीर्णर लाट सगतभ्रूस्तुङ्गनासो दृढकठिनशरीरो महानमार । तस्य ज्ञातय सगम्य समागम्य त्रीणि सप्तनान्येकशितिरात्रिंदिवसानि तस्य जातस्य जात मह कृत्वा नामधेय व्यवस्थापयन्ति-कि भातु दारकस्य नाम : अय दारक प्रियसेनस्य , A आपन्न ·15 ८ सुप्रियाचदानम्। सार्थवाहस्य पुत्र । तद्भवतु दारकस्य नाम सुप्रिय इति । सुप्रियो दारकोऽष्टाभ्यो धानीभ्य उपन्यस्तो द्वाभ्या क्षीरधात्रीभ्या द्वाभ्यामसधानीभ्या द्वाभ्या मलधानीभ्या द्वाभ्या क्रीड- निकाम्या धात्रीभ्याम् । सोऽष्टाभिर्धात्रीभिरुनीयते वय॑ते क्षीरेण दमा नानीतेन सर्पिपा सर्पिमण्डेन अन्यैश्चोत्तप्तोत्तरुपकरणविशेपै । आशु वर्धते हृदस्थमिर परजम् ॥ यदा महान् सवृत्तस्तदा लिप्यामुपन्यस्त । सख्याया गणनाया मुद्रायामुद्धारे न्यासे । निक्षेप हस्तिपरीक्षायामश्वपरीक्षाया रत्नपरीक्षाया दारुपरीक्षाया वस्त्रपरीक्षाया पुरपपरीक्षाया स्त्रीपरीक्षायाम् । नानापण्यपरीक्षासु पर्यवदात सर्वशास्त्रज्ञः सर्वकलाभिज्ञ सतशिल्पज्ञ सर्वभूतरुतज्ञ सांगतिगतिज्ञ उद्बट्टको वाचक पण्डित पटुप्रचार परमतीक्ष्णनिशितबुद्धि सवृत्तोऽग्निकल्प इव ज्ञानेन । स यानि तानि राज्ञा क्षत्रियाणा मूर्धाभिषिक्ताना जनपदैश्चर्य स्थामनीर्यमनुप्राप्ताना महान्त पृथिवीमण्डलमभिनिर्जित्याध्यारसता पृथग्भपति शिल्पस्थान- 10 कर्मस्थानानि, तद्यया-हस्तिनीशया अश्वपृष्ठे रथे सरधनु पु उपयाने निर्याणेऽङ्कुशनहे तोमर- ग्रहे ठेचे भेये मुष्टिबन्धे पदनन्धे दूररेधे शब्दवेधेऽक्षुण्णवेधे मर्मयेधे दृढप्रहारितायाम् । पञ्चसु स्थानेषु कृतावी सवृत्त । धर्मता चैपा-न तावत् पुत्रस्य नाम निर्गच्छति यात् पिता ध्रियते । अथापरेण समयेन प्रियसेन सार्थवाहो म्लानीभूत । स मूलगण्डपत्रपुप्प- फलभैषज्यैरुपस्थीयमानो हीयत एव । स क्षयान्ता निचया पतनान्ता समुच्छ्या' । सयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्त च जीवितम् ॥ ४ ॥ इति स कालधर्मेण सयुक्त । कालगले प्रियसेने सार्थवाहे ब्रह्मदत्तेन काशिराज्ञा सुप्रियो महासार्थवाहलेऽभिषिक्त । तेन सार्थवाहभूतेन इयमेवरूपा महाप्रतिज्ञा कृता-सर्वसत्वा मया धनेन सतर्पयितव्या । अल्प च देय बहवश्च याचका । ततोऽल्परहोभिस्तद्धन परिक्षय 20 पर्यादान गतम् । अथ सुप्रियो महासार्थनाह सलक्षयति-अल्प च देय बह्वश्च याचका । ततोऽपरहोभस्तद्धन परिक्षय पर्यादान गतम् । यन्वह सामुद्र पानपात्र समुदानीय महासमुद्रमतरेय धनहारिक । तत सुप्रियो महासार्थवाह सामुद्रयानपात्र समुदानीय पञ्चमाणिक्शन साधं महासमुद्रमतीर्ण । ततोऽनुपूर्वेण रत्नद्वीप गत्वा रत्नसग्रह कृत्वा स्वस्तिक्षेमाभ्या महासमुद्रादुत्तीर्य स्थलजैवहिरैर्भाण्डमारोप्य वाराणस्यभिमुख सप्रस्थित 125 अनीकान्तारमध्यगतश्चौरसहस्त्रेणासादित । ततस्ते चौरा मुपितुकामा सर्पजन प्रसृता । सुप्रियेण च मार्थबाहेनारलोक्याभिहिता -फिमेतद्भवन्त समारब्धम् । चौरा कथयन्ति-- सार्थवाह, त्वमेक स्वस्तिक्षेमाभ्या गच्छ, अपशिष्ट साथ मुपिष्याम । सार्थवाह कथयति- ममैप भवन्त सार्थ सनिश्रित । नार्हन्ति भवन्तो मुपितुम् । एवमुक्ताश्चौरा कथयन्ति- वय स्म सार्थवाहचोरा अटवीचरा । नास्माक कृपिर्न वाणिज्या न गौरक्ष्यम् । अनेन वय 30 जीपिका कल्पयाम । तेषा सुप्रिय सार्थवाह कथयति-सार्थस्य मूल्य भवन्तो गण्यताम् । अपामर्थे मूल्य दास्यामीति । ततस्तै वणिज परस्पर मूल्य गणयित्वा चौराणा निवेद- ·दिव्यावदानम् । यन्ति-इयन्ति शतानि सहस्राणि चेति । तत सुप्रियेण सार्थवाहेन भाण्डनिष्क्रयार्थे ख द्रव्यमनप्रदत्तम् । चौरसकाशात् सार्थ परित्रात । एव द्विस्त्रिश्चतु पञ्चपड्वारान् तस्यैव चौरसहस्रस्य सफाशात् सुप्रियेण सार्थवाहेन सार्थ परित्रातो मूल्य चानुप्रदत्तम् । यावत् सप्तम तु पार सुप्रिय सार्थनाहो महासमुद्रमतीर्ण । तत सप्तिद्धयानपात्रोऽभ्यागतोऽटवी 5 कान्तारमध्यगतस्तेनैव चौरसहनेणासादित । ततस्ते चौरा मुपितुकामा सर्वजवेन प्रसृता । सुप्रियेण च सार्थवाहेनावलोक्याभिहिता -सुप्रियोऽह भवन्त सार्थवाह । चौर! कथयन्ति- जानास्पेव महासार्थवाह वय चौरा अटवीचरा । नास्माफ कृषिर्न वाणिज्य न गौरक्ष्यम् । अनेन वय जीविका कल्पयाम । तत मुप्रियेण सार्थवाहेन पूर्विका प्रतिज्ञामनुस्मृत्य दृढप्रतिज्ञेन तस्य चौरसहस्रस्य माण्डमनुप्रदत्तम् । सुप्रियो महासार्थवाह सलक्षपति-इने 10 चौरा लब्ध लब्धमर्थजातसनिचय कुर्वन्ति । मया च महती प्रतिज्ञा कृता सर्वसत्वा धनेन मया सतर्पयितव्या इति । सोऽहमिम चौरसहस्र न शक्नोमि धनेन सतर्पयितुम् । कथ पुन सर्वसत्त्वान् धनेन सतर्पयिष्यामीति चिन्तापरो मिद्धमपक्रान्त ॥ अथ तस्य महात्मन उदारपुण्यमहेशाख्थस्योदारचेतसोपपन्नस्य सर्वसत्त्वमनोरथ परिपूरकस्य लोकहितार्थमभ्युद्गतस्य अन्यतरा महेशाख्या देवता उपसक्रम्य समाश्वासयति- 15 मा त्व सार्थवाह खेदमापयस्य । द्धिष्यति ते प्रणिधिरिति । अस्ति खलु महासार्थवाह अस्मि- लेप जम्बुद्वीपे बदरद्वीपो नाम महापत्तनोऽमनुष्यावचरितो महेशाख्यमनुष्याधिष्टित । सति तस्मिन् वदरद्वापे प्रधानानि रत्नानि सर्वसत्त्वविचित्रमनोरथपरिपूरकाणि । यदि महासार्थवाहो यदरद्वीपयात्रा साधयेत् , एवमिमा महती प्रतिज्ञा प्रतिनिस्तरेत । इय हि महाप्रतिज्ञा शहादीनामपि दुस्तरा, प्रागेप मनुष्यभूतस्य । इत्युक्त्वा सा देवता तत्रैवान्तर्हिता । ग 20 च शक्तिा सुप्रियेण महासार्यवाहेन सा देवता प्रष्टुम्-कतरस्या दिशि बदरद्वीप , फथ था तत्र गम्यत इति । अथ सुप्रियस्य सार्थवाहस्य सुप्तप्रतिबुद्धस्य एतदभवत्-अहो वत मे सी देवता पुनरपि दर्शयेत्, दिश चोपाय च व्यपदिशेद् बदरद्वीपमहापत्तनस्य गमनायेति चितापरो मिद्धमवक्रान्त । अथ सा देवता तस्य महात्मन उदारपुण्यमहेशाख्यस्य दृढोदार- प्रतिज्ञस्योदात्वीयपरामनामनिसाहता विदित्या उपसभ्य एवमाह-मा स्य सार्थवाह 23 खेदमापयख । अस्ति खलु महासार्थवाह पश्चिम दिग्भागे पञ्चान्तरद्वीपशतानि समतिक्रम्य सप्त महापाता , उच्चेश्च प्रगृहीताश्च सप्त च महानद्य । तान् वीर्यवलेन लयित्वा अन्तरो- दानमनुरोमप्रतिठोमद्वयमावर्त शहनाभ शहनाभी च नीरोदस्तारकाक्षश्च पर्वतो नीप्रीप एव च वैरभा ताम्राटवी वेणुगुल्म सप्त पर्वता सफण्टवा क्षारनदी त्रिशङ्ख अयस्किलमष्टा दशामो नदीसक्ष्ण एव च धूमनेत्रमुदक सप्ताशीपिपपता नदी भवति पश्चिमा । अनु 30 लोमो प्रतिमो नाम महासमुद्र । अनुलोमप्रतिलोमे महासमुद्रे मनुष्यानवचरिते अनुरोम प्रतिलोमा पाययो यान्ति । तत्र योऽसौ पुरुषो भयति महेशारयो महेशाख्यदेवतापरिगृहीत , स महता पुष्य न वीर्यन चित्तमलेन महान्त प्रवमास्थाय अनुरोमप्रतिलोममहासमुद्र ·. ८ सुप्रियायदानम् । मवतरति । स यन्मासेन गच्छति, तदेकेन दिवसेन प्रत्याहियते । एवं द्विः त्रिः। हियमाणश्च प्रत्याहियमाणश्च यदि मध्यमामुदकधारा प्रतिपद्यते, एवमसौ मैत्रीवलपरिगृहीतो लोकहितार्थ- मभ्युद्गम्योत्तरति, निस्तरति, अभिनिष्कमति । अनुलोमप्रतिलोमं महासमुद्रं समतिक्रम्य अनुलोमप्रतिलोमो नाम पर्यतः । अनुलोमप्रतिलोमे महापर्वतेऽमनुष्यावचरितेऽनुलोमप्रतिलोमा नाम वायवो वान्ति, यैः पुरुपस्तिमिरीकृतनेत्रो नष्टसंज्ञः संतिष्टते । स वीर्ययलेनात्मानं । संधार्य तस्मादेव महापर्वतादमोघां नामौपधीं समन्विष्य गृहीत्वा नेत्रे अञ्जयित्वा शिरसि बद्धा समालभ्य अनुलोमप्रतिलोमं नाम महापर्वतमभिनिष्क्रमितव्यम् । सचेदेतं विधिमनु- तिष्टते, नास्य संमोहो भवति, स्वस्तिक्षेमेणातिक्रमत्यनुलोमप्रतिलोमं महापर्वतम् । सचेदेवं विधि वा नानुतिष्ठति औषधी वा न लभते, लब्ध्या वा न गृह्णाति, स पण्मासान् मुह्यति, उन्मादमपि प्राप्नोति, उच्छ्रित्य वा कालं करोति । अनुलोमप्रतिलोमं महापर्वत समति-20 क्रम्य आवर्तो नाम महासमुद्रः । तत्र वैरम्भका वायवो वान्ति यैस्तदुदकं भ्राम्यते । तत्र योऽसौ पुरुषो भवत्युदारपुण्यविपाकमहेशाख्यो देवतापरिगृहीतः, स महता पुण्यबलेन वीर्यबलेन चित्तबलेन कायबलेन महान्तं प्लवमास्थाय आवतं महासमुद्रमवरति । स एक- स्मिन्नावर्ते सप्तकृत्यो भ्रामयित्वा निरुध्यते । योजनं गत्वा द्वितीये आवर्ते उन्मजते । स तस्मिन्नप्यावर्ते सप्तकृत्वो भ्रामयित्वा निरुध्यते । एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे पष्ठे आवर्ते 15 सप्तकृत्यो भ्रामयित्वा निरुध्यते, योजनं गत्वा उन्मज्जते । एवमसौ मैत्रीबलपरिगृहीतो लोक- हितार्थमभ्युद्गत उत्तरति निस्तरत्यभिनिष्कामति । आवतं महासमुद्रमभिनिष्क्रम्य आवर्तो नाम पर्वतोऽमनुष्यावचरितः । तत्र शङ्खो नाम राक्षसः प्रतिवसति रौद्रः परप्राणहरो महाबलो महाकायः । तस्योपरिष्टायोजनमाने शङ्खनाभी नामौषधी दिवा धूमायते रात्रौ प्रज्वलति । सा नागपरिगृहीता तिष्ठति । स खल्लु नागो दिवा स्वपिति रात्रौ चरति । तत्र तेन पुरुपेण 20 दिया सुखसुप्तस्य नागस्य आत्मानं समनुरक्षता नागशरीरमविहेठयता औषधिबलेन मन्त्रबलेन पुण्यबलेन शहनाभी औषधी ग्रहीतव्या । गृहीत्वा नेत्रे अनयित्वा शिरसि बद्धा समालभ्य आवर्तः पर्वतोऽधिरोढव्यः । सचेदेतां विधिमनुतिष्ठति, खस्तिक्षेमेणातिक्रामति आवर्त पर्वत- मविहेठितः शङ्खनाभेन राक्षसेन । सचेदेतां विधि नानुतिष्ठति, औषधी वा न लभते, लब्धा या न गृह्णाति, तमेनं शङ्खनाभो राक्षसः पञ्चत्वमापादयति । आवर्त पर्वतमतिक्रम्य नीलोदो 25 नाम महासमुद्रः। गम्भीरोऽयं गम्भीरावभासः । नीलोदे महासमुद्रे ताराक्षो नाम राक्षसः प्रतिवसति रक्तनेत्रः प्रदीप्तशिरोरुहो विकृतचरणदशननयनः पर्वतायतकुक्षिः। सचेत खपिति, विवृतान्यस्य नेत्राणि भवन्ति, तद्यथा अचिरोदितो भास्करः । औदारिकाश्चास्य आश्वासप्रश्वासा गुरुगुरुकाः प्रवर्तन्ते यथा मेघस्य गर्जतोऽशन्यां च स्फूर्जयां शब्दः । यदा जागर्ति, निमीलितान्यस्य भवन्ति नेत्राणि । तत्र तेन पुरुपेण तस्मादेव समुद्कूला- 30 न्महामकरिनामौषधी समन्विष्य गृह्य नेत्रे अञ्जयित्वा शिरसि बद्धा समालभ्य महान्तं प्लव- मास्थाय सुप्तं ताराक्षं दकराक्षसं विदिया पूर्वबुद्धभापितामेरण्डां नाम महाविद्यामुच्चारयता दि. १ , , ·25 ततः पश्चान्मूलफलानि भक्षयता गन्तव्यम्। महतीं ताम्राटधीमतिक्रम्य सप्त पर्वताः कण्टक- दिव्यावदानम् । मन्त्रपदां दकराक्षससमीपेन गन्तव्यम् । सचेदेतां विधि नानुतिष्ठति, औषधी वा न लभते, लब्धां वा न गृह्णाति, तमेनं ताराक्षो दकराक्षस ओजं वा घट्टयति, चित्तं वा क्षिपति, सर्वेण वा सर्वं जीविताद्वयपरोपयति । नीलोदं महासमुद्रं समतिक्रम्य नीलोदो नाम महापर्वतः । तत्र नीलग्रीवो नाम राक्षसः प्रतिसति पञ्चशतपरिवार उग्रतेजा रौद्रः परप्राणहरः। नीलोदो महा- 5 पर्वत एकनीलोऽखण्डोऽच्छिद्रोऽसुपिरः संवृत एकघनः । अपीदानीमनिमिपं पश्यतो नेत्राणि व्याबाधयते, मूछों च संजनयति । तस्योपरिष्टायोजनमात्रेऽमोघा नामौषधी विचित्ररूपा । सा नागपरिगृहीता तिष्ठति । स खलु नागो दृष्टिविपोऽपि श्वासविपोऽपि स्पर्शविषोऽपि दंष्ट्रा- विपोऽपि । यदा स्वपिति, तदा धूमायते । यः खलु तेन धूमेन मृगो वा पक्षी वा स्पृश्यते, स पञ्चत्वमापद्यते । तत्र तेन पुरुषेण शिरःस्नातेनोपोषितेन मैत्रायता करुणायता अव्यापन्नेन 10 चित्तेनात्मानं समनुरक्षता नागशरीरमविहेठयता औषधी ग्रहीतव्या । गृहीत्वा नेत्रे अञ्जयित्वा शिरसि बद्धा समालभ्य अनेन विधिना जानतानुष्ठितेन नीलोदः पर्वतोऽभिरोढव्यः । तिमिरं न भविष्यति, मूर्छा च न भविष्यति । न चास्य गुह्यकाः शरीरे प्रहरिष्यन्ति । सचेदेतां विधिं नानुतिष्ठति, औपधी वा न लभते, लब्धां वा न गृह्णाति, तमेनं नीलग्रीवो राक्षसः पश्चत्वमापादयिष्यति । नीलोदं पर्वतं समतिक्रम्य वैरम्भो नाम महासमुद्रः । वैरम्भे महासमुद्रे 15 वैरम्भा नाम वायवो वान्ति यैस्तदुदकं क्षोभ्यते, यत्रागतिर्मकरकच्छपवल्लकशिशुमारादीनां प्रेतपिशाचकुम्भाण्डकटपूतनादीनां कः पुनर्वादो मनुष्याणाम् । तमुत्सृज्य उत्तरेण वैरम्भस्य महासमुद्रस्य महती ताम्राटवी अनेकयोजनायामविस्तारा । तस्यास्ताम्राटव्या मध्ये महत् सालवनं महचोदपानम् । तत्र ताम्राक्षो नाम अजगरः प्रतिवसति रौद्रः परमाणहरः परम- दुर्गन्धः पञ्चयोजनायामः। स पण्मासान् खपिति । यदा स्खपिति, तदा अस्य योजनं सामन्त- 20 केन लालास्य स्फरिला तिष्ठति, यदा जागर्ति, अल्पास्य लाला भवति । तस्योपरिधान्महान् वेणुगुल्मः । तस्मिन् वेणुगुल्मे महत्यश्मशिला । तां वीर्यबलेन उत्पाट्य गुहा । तस्यां गुहायों संमोहनी नामौषधी । सा रात्रिंदिवस प्रज्वलति । तां गृहीत्वा नेत्रे अञ्जयित्वा शिरसि बढ्दा समालभ्य सुप्तं ताम्राक्षमजगरं विदित्वा औषधीवलेन मन्त्रबलेन वा अजगरभवनसमीपेन गन्तव्यम् । सचेदेतां विधिमनुतिष्ठति, स्वस्तिक्षेमाभ्यामतिक्रम्य अविहेठितस्ताम्राक्षेणाजगरण वेणुप्रतिच्छन्नाः । तत्र तेन पुरुषेण ताम्रपटैः पादौ बद्धा तान् पर्वतान् वीर्यबलेन लङ्घयित्वा सप्त क्षारनद्यः । तासां तीरे महाशाल्मलीवनम् । ततः शाल्मलीफलकैः प्लवं बद्धा अभि- रह्यातिक्रमितव्या अस्पृशता पानीयम् । सचेत् स्पृशेत्, तदनं शीर्यते । सप्त क्षारनदी; समतिक्रम्य विशङ्कुर्नाम पर्वतः । त्रिशको पर्वते त्रिशङ्कयो नाम कण्टकास्तीक्ष्णाः सुतीक्ष्णाः । ७० ततस्तेन पुरुपेण ताम्रपत्रपाशैः पादौ यदा अतिक्रमितव्यम् । त्रिशङ्कपर्वतमतिक्रम्य निश- र्नाम नदी। त्रिशङ्कयो नाम कण्टकास्तीक्ष्णा अष्टादशाङ्गुला उदकेऽन्तर्गतास्तिष्ठन्ति । तत्र तेन पुरुषेण शाल्मलीफलकैः प्लवं वदा अतिक्रमितव्यमस्पृशता पानीयम् । सचेत् पतति, ·- । ८ सुमियावदानम् । तत्रैवानयेन व्यसनमापद्यते । यथा त्रिशङ्कः पर्वतः, एवं त्रिशडका नाम नदी। एवमय- स्किलः पर्वतोऽयस्किला नाम नदी। अयस्किलानदीमतिक्रम्य अष्टादशवको नाम पर्वतः । उच्छ्रितश्च सर्वतः संवृतोऽद्वारकश्च । अस्य न किंचित् निस्तरणमन्यत्र वृक्षायाद् वृक्षमधिरुह्य गन्तव्यम् । अष्टादशवक्र पर्वतमतिक्रम्य अष्टादशवक्रिका नाम नदी ग्राहमकरा- कुला संवृता च । तत्र क्षेत्रपाशं वहा अतिक्रमितव्यम् । सचेत् पतति, अनयेन व्यसन- 5 मापद्यते । अष्टादशवक्रिका नदीमतिक्रम्य श्लक्ष्णो नाम पर्वतः । श्लक्ष्णः पर्वतो मृदुरुच्छ्रितो- ऽद्वारकश्च । न चास्य किंचिन्निस्तरणम् । तत्रायस्कीलानां कोट्यातिक्रमितव्यम् । श्लक्ष्णं पर्वतमतिक्रम्य श्लक्ष्णा नाम नदी पाहमकराकुला । संवृता च सा नदी । तन वेत्रपाशान् बद्धा अतिक्रमितव्यम् । सचेत् पतति, अनयेन व्यसनमापद्यते। श्लक्ष्णा नदीमतिक्रम्य धूमनेत्रो नाम पर्वतो धूमायते संधूमायते । येन खलु तेन धूमेन मृगा वा पक्षिणो वा स्पृश्यन्ते, 10 पश्चत्वमापद्यन्ते । धूमनेत्रः पर्वत उच्छ्रितो महाप्रपातोऽद्वारकश्च । तत्र तेन पुरुपेण गुहा पर्येपितव्या । गुहां समन्विष्य तेनात्र गुहाद्वारमौषधिवलेन मन्त्रबलेन च मोक्तव्यम् । सा च खल गुहा आशीविपपरिपूर्णा तिष्ठति । ते खलु आशीविषा दृष्टिविषा अपि, स्पर्शविपा अपि । धूमनेत्रस्य पर्वतस्योपरिष्टान्महदुदकपल्बलम् । तस्मिन्नुदकपल्वले महत्यश्मशिला । तां वीर्यवलेनोत्पाट्य गुहा । तस्यां गुहायां संजीवनी नामोपधी ज्योतीरसश्च मणिर्दीपप्रभासः । 15 तामौषधीं गृहीत्वा सशीर्षपादं समालभ्य तां चौपधीं गृहीत्वा गुहा प्रवेष्टव्या । औषधीवलेन मन्नबलेन औषधीप्रभावाचाशीविषाः काये न ऋमिप्यन्ति । एवं हि तस्मात् पर्वता- निस्तरणं भविष्यति । धूमनेत्रपर्वतमतिक्रम्य सप्ताशीविषपर्वताः । औषधीवलेन मन्त्रबलेन च सप्ताशीविषपर्वता अतिक्रमितव्याः । सप्ताशीविषपर्वतानतिक्रम्य सप्ताशीविपनद्यः । तीक्ष्ण. गन्धा नाम तत्राशीविपाः तत्र तेन पुरुषेण मांसपेश्यन्वेपितव्या । तासामाशीविपनदीनां 20 तीरे शाल्मलीवनम् । ततः शाल्मलीफलकैः प्लवं बद्धा मांसपेश्या आत्मानमाच्छाद्य अधिरोढ- व्यम् । ततस्ता आशीविषा मांसगन्वेन पारात् पारं गमिष्यन्ति । सतारीविपतिक्रम्य महान् सुधावदातः पर्वतः, उच्चश्च प्रगृहीतश्च । सोऽधिरोढव्यः । तत्र द्रक्ष्यसि महान्तं सौवर्णभूमि पृथिवीप्रदेश पुष्पफलच्छायावृक्षोपशोभितम् । रोहितकान् जनपदान् ऋश्चि क्षेमांश्च सुभिक्षांश्च आकीर्णबहुजनमनुष्यांश्च । रोहितकं च महानगरं द्वादशयोजनायामं 25 सप्तयोजनविस्तृतं सप्तप्राकारपरिक्षिप्तं द्वापटिद्वारोपशोभितं भवनशतसहस्रविराजितं सुविविक्त- रथ्यावीथिचत्वरशृङ्गाटकान्तरापणम् । वीणा वल्लिका महती सुघोपकैः श्रोत्राभिरामैश्च गीतध्वनिभिरनुपरतप्रयोग नानापण्यसंवृद्धं नित्यप्रमुदितजनौधसंकुलं त्रिदशेन्द्रोपेन्द्रसदृशो- धानसभापुष्करिणीसंपन्न कादम्बहंसकारण्डवचक्रवाकोपशोभिततडागं रोहितकं महाराजा- ध्युपितं महापुरुषणिग्निसेवितम् । यत्र मधः सार्यवाहः प्रतिवसति अभिरूपो दर्शनीयः 30 प्रासादिकः पण्डितो व्यक्तो मेधावी आब्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णविशालपरिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी द्वीपान्तरद्वीपगमनविधिज्ञो महासमुद्रयानपात्र- ·, 5 परं चैनं तोपयति चित्राक्षरव्यञ्जनपदाभिधानैः, शास्त्रवद्धाभिः कथाभिः, नानानुतिमनोरया- ख्यायिकाभिः संरञ्जयति । दाक्ष्यदाक्षिण्यचातुर्यमाधुर्योपेतमुपस्थानकर्मणि सत्पुत्र इव पितरं दिव्यावदानम् । यायी । स ते बदरद्वीपमहापत्तनस्य प्रवृत्तिमाख्यास्यति, निमित्तानि च दर्शयिष्यति । यथोक्तं च विधिमनुष्ठास्यसि, न च खेदमापत्स्यसे । एवं महासार्थवाह परमदुष्करकारक इमा सुमेरुमलयमन्दरसदृशीं दृढां प्रतिज्ञां निस्तरिष्यसि । इयं च महाप्रतिज्ञा शक्रब्रह्मादीनामपि दुष्करा, प्रागेव मनुष्यभूतानाम् ॥ इत्युक्त्वा सा देवता तत्रैवान्तर्हिता । अथ सुप्रियः सार्थवाहः सुप्तप्रतिबुद्धो देवता- वचनं श्रुत्वा परमविस्मयमापनश्चिन्तयति-नूनमनया देवतया अनेकैरेवंविधैः परमदुष्कर- शतसहबदरद्वीपयात्रा साधितपूर्वा भविष्यति । यदि तावत् साधिता, दुष्करकारिका इयं देवता । अथ साध्यमाना, दृष्टाः परमदुष्करकारकास्ते मनुष्याः, पैरनेकैर्दुष्करशतसहस्त्रैर्वदर- द्वीपयात्रा साधिता। अतिदुष्करं चैतदस्माभिः करणीयम् । अथवा यद्यप्यहं लोकहितार्थे 10 प्रतिपद्येयम्, सफलो मे परिश्रमः स्यात् । यथा अनेकैर्दुष्करशतसहस्रैर्बदरद्वीपमहापत्तन- यात्रां साधयिष्यामि, परं लोकानुग्रहं करिष्यामि । तेऽपि मनुष्याः, यैरनेकैर्दुष्करशतसहस्र- बंदरद्वीपयात्रा साधितपूर्वा । अहमपि मनुष्यः । तैः साधिता । कस्मादहं न साधयिष्यामी- त्यनुविचिन्त्य सुप्रियो महासार्थवाहो दृढप्रतिज्ञो दृढवीर्यपराक्रमोऽनिक्षिप्तोत्साहे उदारपुण्य- विपाकमहेशाख्यो लोकहितार्थमभ्युद्गतो यथोपदिष्टोद्देशस्मृतिपरिगृहीतो दृढप्रतिज्ञा समनु- 15 स्मृत्य महता वीर्यबलेन एकाकी अद्वितीयव्यवसायो यथोपदिष्टानि पञ्चान्तरद्वीपशतानि समतिक्रामति । सप्त महापर्वतान् , सप्त महानद्यो विस्तरेण सर्वाणि संकटानि यथोक्तन विधिना मूलकन्दफलाहारो गुणवति फलके बद्धा परिपूर्णीदशभिर्वर्षे रोहितकं महानगर- मनुप्राप्तः । उद्याने स्थित्वा अन्यतमं पुरुपमामन्त्रयते-कश्चिद्भोः पुरुप अस्मिन् रोहितके महानगरे मधो नाम सार्थवाहः प्रतिवसति ? स एवमाह अस्ति भोः पुरुप । किं तर्हि महा- 20 व्याधिना ग्रस्तः । स्थानमेतद्विद्यते यत्तेनैवाबाधेन कालं करिष्यतीति । अथ सुप्रियस्य महासार्थवाहस्यैतदभवत्-मा हैव मधो महासार्थवाहोऽदृष्ट एव कालं कुर्यात् । को मे व्यपदेशं करिष्यति तस्य बदरद्वीपमहापत्तनस्य गमनायेति विदित्वा त्वरितत्वरितं येन मघस्य सार्थवाहस्य निवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । स द्वारे निवार्यते, न लभते प्रवेश गहासार्थवाह दर्शनाय । धर्मता खलु कुशला बोधिसत्त्वास्तेषु तेषु शिल्पस्थानकर्मस्थानेषु । ततो वैद्यसंज्ञा 25 घोपयित्वा प्रविष्टः । अद्राक्षीत् सुप्रियो महासार्थवाहोऽरिष्टाध्यायेषु विदितवृत्तान्तः मघा सार्थवाहः पद्भिर्मासैः कालं करिष्यतीति विदित्वा सुप्रियो महासार्थवाहोऽधीत्य वैधमतानि खयमेव मूलगण्डपत्रपुष्पफलभैषज्यान्यनुलोमिकानि व्यपदिशति स्म 30 भक्त्या गौरवेण शुश्रूपते । ततो मधस्य सार्थवाहस्य क्षेमणीयतरं चाभूद्यापनीयतरं च । संज्ञा अनेन प्रतिलब्धा । अथ मघः महासार्थवाहः प्रतिलब्धसंज्ञः सुप्रियं महासार्थवाहमिद- मवोचत्-कुतो भवान् ज्ञानविज्ञानसंपन्नोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः पण्डितो व्यक्तो । व्याधिव्युपशमार्यम् ।

·८ सुप्रियायदानम् । ६९ मेधावी पदुप्रचारः सर्वशास्त्रज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः सर्पकलाभिज्ञः सर्वभूतरुतज्ञ इशितज्ञः ! किं जाल्या भवान् ? किंगोत्रः केन वा कारणेन अमनुष्यावचरित देशमभ्यागतः ? एव- मुक्तः सुप्रियः सार्थवाहः कथयति-साधु साधु महासार्थवाह । कालेऽस्मि महासार्थवाहेन जातिकुलगोत्रागमनप्रयोजनं पृष्टः । अथ सुप्रियो महासार्थवाहो मधाय सार्थवाहाय जाति- कुलगोत्रागमनप्रयोजनं विस्तरेणारोचयति स्म, परं चैनं विज्ञापयति सार्थवाहानुभावादहं । बदरद्वीपमहापत्तनं पश्येयम् । एवमहं स्यात् परिपूर्णमनोरथो निस्तीर्णदृढप्रतिज्ञः सर्वसत्त्व मनोरथपरिपूरकः । अथ मघो महासार्थवाहः सुप्रियस्य महासार्थवाहस्थाश्रुतपूर्वो परहितार्थ- मभ्युद्यतां दृढप्रतिज्ञां श्रुत्वा परमविस्मयजातोऽनिमिपदृष्टिः सुचिरं निरीक्ष्य सुप्रियं महासार्थ- वाहमिदमयोचत्-तरुणश्च भवान् धर्मकामश्च । आश्चर्यममानुपपराक्रमं ते पश्यामि, यो नाम भवान् जम्बुद्वीपादमनुष्यावचरितं पर्वतसमुद्रनद्योत्तरणं कृत्वा इहागतः, यत्रामनुष्या: 10 प्रलयं गच्छन्ति, प्रागेव मनुष्याः । देवं तद्भवन्तं पश्यामि देवान्यतमं वा मनुष्यवेपधारिणम् । न ते किंचिद्दुस्तरमसाध्यं वा । अपि तु अहं महाव्याधिना प्रस्तो मुमूर्षुः । भवांश्चायातः । अपि तु को भवतोऽर्थे परहितार्थेऽभ्युद्यतस्यात्मपरित्यागमपि न कुर्यात् ? तेन हि वत्स क्षिप्रं मङ्गलपोतं समुदानय, संवरं चारोपय, यदाययोर्यात्रायनं भविष्यतीति । एवं सार्थवाहेति सुप्रियो महासार्थवाहो मघाय महासार्थवाहाय प्रतिश्रुत्य मङ्गलपोतं समुदानीय संवरं चारोप्य ॥ येन मघो महासार्यवाहस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य मघं सार्थवाहमिदमवोचत्-देव समु- दानीतो मङ्गलपोतः, संवरं चारोपितम् , यस्येदानी महासार्थवाहः कालं मन्यते । अथ मघो महासार्यवाहो बदरद्वीपमहापत्तनगमनकृतबुद्धिः खजनबन्धुवर्गपुत्रदारमित्रामात्यज्ञातिसालो- हितैः समृत्यवर्गेण च रोहितकराज्ञा च निवार्यमाणोऽपि गुणवति फलके बद्धा आशु सुप्रिय- सार्थवाहसहायो मङ्गलपोतमभिरुह्य महासमुद्रमवतीर्णः । अथ मघों महासार्थवाहः सुप्रियस्य 20 महासार्थवाहस्य कथयति-अहं बाढग्लानो न शक्यामि स्थितो गन्तुम् । तदर्हसि शय्यां कल्पयितुं यत्राहमपाश्रितो गमिष्यामीति । अपि तु अस्मिन् महासमुद्रे यावदेवंविधानि निमित्तानि भवन्ति उदकस्य वर्णसंस्थानानि च मम निवेदयितव्यानि । यथा अनेकानि योजनशतानि गत्वा अद्राक्षीत् सुप्रियो महासार्थवाह एकपाण्डर पानीयम् । दृष्ट्वा पुनर्मघाय सार्थवाहायारोचयति यत्खलु महासार्थवाह जानीयाः, एकपाण्डरं पानीयं पश्यामि । एवमुक्ते 25 मघः सार्थवाहः कथयति नैतन्महासार्थवाह एकपाण्डरं पानीयम् । अपि तु पश्यसि त्वं दक्षिणकेन महासुधापर्वतं यदिदं तस्यैतदनुभावेन पानीयं रञ्जितम् । यत्रैकविंशतिधातु- गोत्राणि, यं पक्त्वा सुवर्णरूप्यवैदूर्यान्यभिनिर्वर्तन्ते, यदेके पिका मनुष्या रत्नान्यादाय प्रतिनिवर्तन्ते । इदं बदरद्वीपमहापत्तनस्य प्रथमनिमित्तम् । पुनरपि गच्छन् पश्यति सुप्रियो महासार्थवाहः शस्त्रवर्ण पानीयम् । दृष्ट्वा च पुनर्मघाय सार्थवाहायारोचयति यत् खलु महा- 30 सार्थवाह जानीयाः-शस्त्रवर्ण पानीयं दृश्यते। मघः सार्थवाहः कथयति-नैतच्छस्रवणं पानी- यम् । पश्यसि त्वं दक्षिणकेण महच्छत्रपर्वतम् । तस्यैतदनुभावेन पानीयं रञ्जितम् ।

·Uo " दिव्यावदानम्। अत्राप्यनेकानि धातुगोत्राणि, यं पक्त्वा सुवर्णरूप्यवैदूर्यस्फटिकान्यभिनिर्वर्तन्ते, यदेके जाम्बुद्वीपका मनुष्या रत्नान्यादाय प्रतिनिवर्तन्ते । इदं बदरद्वीपमहापत्तनस्य द्वितीय निमित्तम् । एवं लोहपर्वतास्ताम्रपर्वता रूप्यपर्वताः सुवर्णपर्वताः स्फटिकपर्वता वैदूर्य- पर्वताः । अद्राक्षीत् सुप्रियो महासार्थवाहो नीलपीतलोहितावदातं पानीयम् , अन्तर्जले 5 च दीपार्चिपः पश्यति दीप्यमानाः। दृष्ट्वा च पुनर्मघाय सार्थवाहायारोचयति-यत्खलु महा- सार्थवाह जानीयाः-नीलपीतलोहितावदातं पानीयं दृश्यते, अन्तर्जले च दीपार्चिपो दीप्य- मानाः । एवमुक्ते मघो महासार्थवाहः कथयति-नैतन्महासार्थवाह नीलपीतलोहितावदात पानीयम् , नाप्येते दीपा इव दीप्यन्ते । पश्यसि त्वं दक्षिणकेन चतूरतमयं पर्वतम् । तस्यैतदनुभावेन पानीयं रञ्जितम् । येऽप्येते दीपा इव दीप्यन्ते, एतेऽन्तर्गता औषध्यो 10 दीप्यन्ते । अत्राप्यनेकानि धातुगोत्राणि, य पक्त्वा सुवर्णरूप्यवैदूर्यस्फटिकान्यभिनिवर्तन्ते, यत्रैके जाम्बुद्वीपका मनुष्या रत्नान्यादाय प्रतिनिवर्तन्ते । इदं बदरद्वीपमहापत्तनस्य दशम निमित्तम् । अपि तु महासार्थवाह इयन्त्येवाहं वदरद्वीपमहापत्तनस्य दश निमित्तानि जाने गमनं प्रति, अतः परेण न जाने । एवमुक्ते सुप्रियो महासार्थवाहः कथयति-कदा बदरद्वीपमहापत्तनस्य गमनायान्तो भविष्यति ? एवमुक्ते मधः सार्थवाहः कथयति- 15 मयापि सुप्रिय बदरद्वीपमहापत्तनं कानुन न दृष्टम् । अपि तु मया श्रुतं पौराणानां महासार्थवाहानामन्तिकाजीर्णानां वृद्धानां महल्लकानाम्-इतो जलमपहाय पश्चिमां दिश स्थलेन गम्यते । तेन चैवमभिहितम् , मरणान्तिकाश्चास्य वेदनाः प्रादुर्भूताः। ततः सुप्रियाय महासार्थवाहाय कथयति-मरणान्तिका मे वेदनाः प्रादुर्भूताः । एतत्त्वं मङ्गलपोतं तीरमुपनीय वेत्रपाशं बदा मच्छरीरे शरीरपूजां कुरुष्व । ततः सुप्रियो महासार्थ- 20 वाहस्तं मङ्गलपोतं तीरमुपंनीय वेत्रपाशं वनाति । अत्रान्तरे मघो महासार्थवाहः कालगतः । अथ सुप्रियो म्हासार्थवाहो मधं सार्थवाहं कालगतं विदित्वा स्थले उत्थाप्य शरीरे शरीर- पूजां कृत्वा चिन्तयति-मङ्गलपोतमारुह्य यास्यामीति । स च पोतो वायुना वेत्रपाशं छित्त्वा अपहृतः । ततः सुप्रियो महासार्थवाहश्चतूरनमयस्य पर्वतस्य दक्षिणेन पार्थेनाटव्यां स्थलेन संप्रस्थितो मूलफलानि भक्षयमाणः । अनेकानि योजनानि गत्वा अद्राक्षीत् श्लक्ष्णं पर्वत- 28 मनुपूर्वप्रवणमनुपूर्वप्राम्भारम् । न शक्यतेऽभिरोढुम् । ततः सुप्रियो महासार्थवाहो मधुना पादौ प्रलिप्याभिरूढश्च, अवतीर्णश्च, अनेकानि योजनानि गत्वा मूलफलाहारो गतः । स तत्र पश्यति महान्तं पर्वतमुच्चं च प्रगृहीतं च । निःसरणं पर्येपमाणो न लभते, न चास्य कश्चिनिःसरणव्यपदेष्टा । ततश्चिन्तापरः शयितः। तत्र च पर्वते नीलादो नाम यक्षः प्रतिवसति । स संलक्षयति-अयं बोधिसत्त्वो लोकहितार्थमुद्यतः परिक्लिश्यते, यन्वहः 30 मस्य साहाय्यं कल्पयेयम् । इदमनुचिन्त्य सुप्रियं महासार्थवाहगिदमयोचत्-इतो महासार्थ- वाह पूर्वेण योजनं गत्वा त्रीणि पर्वतशृङ्गाण्यनुपूर्वनिम्नान्यनुपूर्वप्रवणान्यनुपूर्वप्रारभाराणि । तत्र त्वया वेत्रशिटां (१)बद्धा अतिक्रमितव्यम् । अथ सुप्रियो महासार्थवाहः सुतप्रवुद्धो वेत्रशिटां ·6 ८ सुप्रियावदानम् । बड़ा तानि पर्वतशृङ्गाण्यतिकान्त । भूय समस्थितोऽद्राक्षीत् सुप्रियो महासायराट स्फटिकपर्वत श्लक्ष्ण निरालम्बमगम्य मनुष्यमात्रस्य । न चास्योपाय पश्यति त पर्वत- मभिरोहणायेति निदित्या चिन्तापरोऽहोरात्रमरस्थित । तस्मिंश्च पर्वते चन्द्रप्रभो नाम यक्ष प्रतिपसति । स चिन्तापर सार्थवाह पिदिना लोकहितार्थमभ्युद्यत महायानसप्रस्थित प्रसन्नचित्त चोपेत्याश्वासयति-न खळु महासार्थवाहेन विपाद करणीय इति । पूर्वण क्रोशमात्र गल्या महञ्चन्दनवनम् । तस्मिंश्च चन्दनवने महत्यश्मशिला । ता वीर्यनलेनोपाट्य गुहा द्रक्ष्यसि । तस्या गुहाया प्रभाखरा नामोपधी पश्चगुणोपेता । तया गृहीतया नास्य काये शस्त्र क्रमिष्यति, अमनुष्याश्चारतार न लप्स्यन्ते, वल च वीयं च सजनयति, आलोक च करोति । तेनालोफेन द्रक्ष्यसि चतूरत्नमय सोपानम् । तेन सोपानेन स्फटिकपर्वतमति- ऋमितव्यम् । स्फटिकपर्वतमतिकान्तस्य ते प्रभाखरा औपच्यन्तर्धास्यति । तत्र ते न 10 शोचितव्य न झन्दितव्य न परिदैनितव्यम् । अथ चन्द्रप्रभो यक्ष सुप्रिय महासार्थनाह समनुशास्य तत्रैवान्तर्हित । अथ सुप्रियो महासार्थवाहश्चन्द्रप्रभेण महायक्षेण समाश्चास्य आदेशितमार्गो यथोक्तेन विधिना स्फटिकपर्वतमतिकान्त । अतिक्रान्तस्य चास्य प्रभाखरा औषध्यन्तर्हिता । भूय सप्रस्थितोऽद्राक्षीत् सुप्रियो महासार्थवाह सौवर्ण महानगरमाराम- सपन्न पुष्करिणीसपन्नम् । तत सुप्रियो महासार्थवाहो नगरद्वार गत । यानद्वद्ध नगर 15 पश्यति । दृष्ट्वा च पुनरुद्यान गत्वा चिन्तयति यद्यप्यह नगरमद्राक्षम् , तदपि शून्यम् । कदा बदरद्वीपस्य महापत्तनस्यागमनायाध्या भविष्यतीति विदित्वा शयित । अथ सा पूर्वदेवता सुप्रिय महासार्थवाह दुर्मनस विदिना राज्या प्रत्यूपसमय उपसक्रम्य समाचास्य उत्कर्पयति ते-साधु साधु महासार्थनाह, निस्तीर्णानि ते महासमुद्रपर्वतनदीकान्ताराणि मनुष्या- मनुष्यागम्यानि । सप्राप्तोऽसि वदरद्वीपमहापत्तन मनुष्यामनुप्यानवचरित महेशाख्य- 20 पुरुपाध्युपितम् । किं तर्हि न साप्रतमप्रमाद करणीय । इन्द्रियाणि च गोपयितव्यानि चक्षुरादीनि, कायगता स्मृतिर्भापयितव्या । श्वोभूते नगरद्वार निकोटयितव्यम् । ततश्चतत्र किनरकन्या निर्गमिष्यन्ति अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिकाश्चातुर्यमाधुर्यसपना सर्गङ्ग- प्रत्यकोपेता परमरूपाभिजाता सलकारविभूपिता हसितरमितपरिचारितनृत्तगीतमादित्र कलाखभिज्ञा । तास्वामत्यर्थमुपलालयन्ति, एव च वक्ष्यन्ति-एतु महासार्थवाह । खागत 25 महासार्थवाह, अस्माकमखामिनीना स्वामी भव, अपतिकाना पतिरलयनाना लयनोऽद्वीपाना द्वीपोऽत्राणाना त्राणोऽशरणाना शरणमपरायणाना परायण । इमानि च तेऽनगृहाणि पानगृहाणि रस्त्रगृहाणि शयनगृहाण्यारामरमणीयानि, प्रभूतानि च जाम्बुद्वीपमानि रत्नानि, तद्यथा--मणयो मुक्ता वैदूर्यशङ्कशिलाप्रवालरजतजातरूपमझमगर्भमुसारगयो लोहितिका दक्षिणावर्ता । एतानि च ते रत्नानि । ल चास्माभि साध क्रीडम्ब रमख परिचारयस्ख । 30 तत्र ते तासु मातृसज्ञा उपस्थापयितव्या, भगिनीसज्ञा दुहितसज्ञा उपस्थापयितव्या । दशाकुशला धर्मपथा विगर्हितव्या , दश कुशला कर्मपया सवर्णयितव्या । सुवहपि ते ·1 હર .. दिव्यावदानम् । प्रलोभ्यमानेन रागसंज्ञा नोत्पादयितव्या । सचेदुत्पादयिष्यसि तत्रैवानयेन व्यसनमापत्स्यसे । सूपस्थितस्मृतेस्तव सफलः श्रमो भविष्यति । यद्यपि ते सुभाषितस्यार्धमणिं प्रयच्छेयुः, ततस्त्वया निपुणं प्रष्टव्याः- अस्य रत्नस्य भगिन्यः कोऽनुभाव इति । एवं द्वितीयं किन्नर- नगरमनुप्राप्तस्याप्टी किन्नरकन्या निर्गमिष्यन्ति, तासां पूर्विकानामन्तिकादभिरूपतराश्च । 5 तत्रापि ते एपानुपूर्वी करणीया । यावच्चतुर्थकिलरनगरप्राप्तस्य ते द्वात्रिंशत् किन्नरकन्या निर्गमिष्यन्ति तासां पूर्विकानामन्तिकादभिरूपतराश्च दर्शनीयतराश्च प्रासादिकतराश्चाप्सरसः- प्रतिस्पर्धिन्यः । शतसहस्रशोभिता भविष्यन्ति । तत्रापि ते एपैवानुपूर्वी करणीया । इत्युक्त्वा सा देवता तत्रैवान्तहिता ॥ अथ सुप्रियो महासार्थवाहः प्रमुदितमनाः सुखप्रतिबुद्धः काल्यमेवोत्याय सौवर्ण 10 किन्नरनगरमनुप्राप्तः । द्वारमूलमुपसंक्रम्य त्रिकोटयति । ततः सुप्रियेण महासार्थवाहेन त्रिकोटिते द्वारे चतस्रः किन्नरकन्या निर्गता अभिरूपा दर्शनीयाः प्रासादिकाश्चातुर्यमाधुर्य- संपन्नाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः परमरूपाभिजाता हसितरमितपरिचारितनृत्तगीतवादित्रकलाख- भिज्ञाः । ता एवमाहुः-एतु महासार्थवाहः । स्वागत महासार्थवाह । अस्माकमखामिनीनां स्वामी भव, अपतीनां पतिरलयनानां लयनोऽद्वीपानां द्वीपोऽशरणानां शरणोऽत्राणानां 16त्राणोऽपरायणानां परायणः । इमानि च तेऽनगृहाणि पानगृहाणि वस्त्रगृहाणि शयनगृहा- ण्यारामरमणीयानि वनरमणीयानि पुष्करिणीरमणीयानि च। जाम्बुद्वीपकानि रत्नानि, तद्यथा- मणयो मुक्ता वैदूर्यशलशिलाप्रवालरजतजातरूपमझमगर्भो मुसारगल्यो लोहितिका दक्षिणा- वर्ताः एतानि च । त्वं चास्माभिः साध क्रीडव रमख परिचारयस्व । अथ सुप्रियं महा- सार्थवाहं सूपस्थितस्मृतिं ताः किन्नरकन्याः सर्वाङ्गैरनुपरिगृह्य सौवर्ण किन्नरनगरं प्रवेश्य 20 प्रासादमभिरोप्य प्रज्ञप्त एवासने निपादयन्ति । निपण्णः सुप्रियो महासार्थवाहो दशा- कुशलान् कर्मपथान् विगर्हति, दश कुशलान् कर्मपथान् संवर्णयति, सुबह्वपि प्रलोभ्यमानो न शक्यते स्खलयितुम् । तुष्टाश्च ताः किन्नरकन्याः कथयन्ति–आश्चर्य यत्रेदानी दहरश्च भवान् धर्मकामश्च । न च कामेषु सनसे वा बध्यसे वा । प्रभूतैश्च रनैश्च प्रवारयन्ति । धर्मदेशना- वर्जिताश्च एकं सौभासिनिकं रतमनुप्रयच्छन्ति । ततः सुप्रियो महासार्थवाहस्तस्य रतस्य 26 प्रभावान्वेषी कथयति-अस्य रत्नस्य भगिन्यः कोऽनुभाव इति । ताः कथयन्ति-यत्खुल सार्थ- वाह जानीयाः तदेव पोषधे पञ्चदश्यां शिरःस्नात उपोषधोषित इदं मणिरत्नं ध्वजारे आरोग्य योजनसहस्रं सामन्तकेन यो येनार्थी भवति हिरण्येन वा सुवर्णेन वा अन्नेन वा वस्त्रेण वा पानेन वा अलंकारविशेषेण वा द्विपादेन वा चतुष्पादेन वा यानेन वा वाहनेन वा धनेन वा धान्येन वा, स चित्तमुत्पादयतु, वाचं च निश्चारयतु । सहचित्तोत्पादाद् घाग्निश्चारणेन 30 ययेप्सिताश्चोपकरणविशेषा आकाशादवतरिष्यन्ति । अयमस्य रत्नस्यानुभावः । अथ सुप्रियो महासार्थवाहस्ताः किलरकन्या धर्माया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ण्य मात्र- भगिनीदुहितवत् प्रतिसंमोद्य सौवर्णात् किनरनगरात् प्रतिनिष्क्रान्तः । अद्राक्षीत् सुप्रियो ·८ सुप्रियायदानम्। महासार्थवाहो रूप्यमय किन्नरनगरमारामसंपन्नं वनसंपन्नं पुष्करिणीसंपन्नम्। तत्रापि सुप्रियेण सार्थबाहेन निकोटिते द्वारेऽष्टौ किन्नरकन्या निर्गताः । ता अप्येवमाहुः एतु महासार्थवाहः । खागत महासार्थवाहाय । अस्माकमखामिकानां खामी मत्र, पूर्ववद्यावत्ताभिरपि धर्मदेशना- बर्जिताभिस्तद्विशिष्टतरं द्विसाहस्रयोजनवर्षकं मणिरतमनुप्रदत्तम् । तत्रापि सुप्रियो महासार्थ- वाहस्ताः किन्नरकन्या धर्म्यया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संपही मातृभगिनीदुहित- 6 वत् प्रतिसंमोद्य रूप्यमयात् किनरनगरात् प्रतिनिष्कान्तो यावत् तृतीयं वैडूर्यमयं किन्नर- नगरमनुप्राप्तः । तत्रापि सुप्रियेण सार्थवाहेन त्रिकोटिते द्वारे पोडश किनरकन्या निर्गताः, तासां पूर्विकानामन्तिकादभिरूपतराश्च प्रासादिकतराश्च । ता अपि धर्मदेशनावर्जितास्तत एव विशिष्टतरं सौभासिनिकं त्रिसाहस्रयोजनिकं रतमनुप्रयच्छन्ति । ततः सुप्रियो महासार्थवाह- स्तस्य रतस्य प्रभावान्वेपी कथयति-अस्य रतस्य भगिन्यः कोऽनुभाव इति ? किनरकन्याः 10 कथयन्ति-पूर्ववत् । सुप्रियो महासार्थवाहस्ताः किन्नरकन्या धर्माया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संग्रहर्ण्य मातृभगिनीदुहितृवत् प्रतिसंमोद्य तृतीयात् किनरनगरात् प्रतिनिष्कान्तः । अद्राक्षीत् सुप्रियो महासार्यवाहश्चतुर्थ चतूरनमयं किन्नरनगरमारामोद्यानप्रासाददेवकुलपुष्क- रिणीतडागसुविभक्तरथ्यावीथीचत्वररावाटकान्तरापणसुरचितगन्धोज्वलं नानागीतवादितयुव- तिमधुरस्सरवनवैडूर्यशातकुम्भमयप्राकारतोरणोपशोभितम् । द्वारं त्रिराकोटयति । ततः सुप्रियेण 15 सार्थवाहेन त्रिराकोटिते द्वारे द्वात्रिंशत् किन्नरकन्या निर्गताः, तासां पूर्विकाणामन्तिकादभि- रूपतराश्च दर्शनीयतराश्चाप्सरस प्रतिस्पर्धिन्यः शतसहस्रशोभिताः । ता अप्येवमाहुः एतु महासार्थवाहः । खागतं महासार्थवाहाय । अस्माकमखामिकानां खामी भव, अपतीनां पति- रलयनानां लयनोऽद्वीपानां द्वीपोऽशरणानां शरणोऽत्राणानां त्राणोऽपरायणानां परायणः । इमानि च तेऽनगृहाणि पानगृहाणि वस्त्रगृहाणि शयनगृहाण्यारामरमणीयानि वनरमणी- 20 यानि पुष्करिणीरमणीयानि । प्रभूतानि च जाम्बुद्वीपकानि रत्नानि, तद्यथा-मणयो मुक्ता वैर्यशङ्कशिलाप्रवालरजतं जातरूपमश्मगर्भो मुसारगल्यो लोहितिका दक्षिणावतीः । एतानि च ते वयं च । अस्माभिः साधं क्रीडख रमख परिचारयख । तत्रापि सुप्रियो महासार्थवाहः सूपस्थितस्मृतिस्ताः किन्नरकन्या विविधैर्धर्मपदव्यञ्जनैः परितोपयामास । तुष्टाश्च ताः किलरकन्याः सुप्रियं महासार्थवाहं सर्वाङ्गैरनुपरिगृह्य चतूरतमयं किनरनगर- 25 मनुप्रवेश्य प्रासादममिरोप्य प्रज्ञप्त एवासने निषादयन्ति । निपाणः सुप्रियो महासार्थवाहो दशाकुशलान् कर्मपथान् विगर्हति, दश कुशलान् कर्मपथान् संघर्णयति, सुबह्वपि प्रलोभ्य- मानो न शक्यते स्खलयितुम् । तुष्टाश्च ताः किनरकन्याः कथयन्ति-आश्चर्य यत्रेदानी दहरश्च भवान् धर्मकामश्च । न च कामेषु सज्जसे वा बध्यसे वा । प्रभूतैश्च रनैः प्रवार- यन्ति । ता अपि धर्मदेशनावर्जिताः सौभासिनिकं जाम्बुद्वीपप्रधानमनयेयमूल्यमनन्तगुण- 30 प्रभावं बदरद्वीपमहापत्तने सर्वस्वभूतं रतमनुप्रयच्छन्ति । एवं च कथयन्ति–इदमस्माकं महामार्थवाह मणिरनं बदरेण भ्रात्रा किनरराज्ञा अनुप्रदत्तम्, अस्मिन् बदरद्वीपमहापत्तने " दि. १० ·७६ दिव्यावदानम् । सर्वोपकरणवर्षिणं ध्वजाले आरोपयामास । समनन्तरं ध्वजापावरोपिते तस्मिन् जम्बुद्वीप- प्रधानमणिरत्ने कृत्स्नो जम्बुद्वीपनिवासी महाजनकायो यथेप्सितैरुपकरणविशेषैः संतर्पितः । उपकरणसंतर्पितश्च जम्बुद्वीपनिवासी जनकायः सुप्रियेण राज्ञा दशसु कुशलेषु कर्मपथेषु प्रतिष्ठापितः । ततो ज्येष्ठं कुमारं राज्यैश्वर्याधिपत्ये प्रतिष्ठाप्य राजर्पिब्रह्मचर्य चरित्वा चतुरो 5 ब्राह्मान् विहारान् भावयित्वा कामेषु कामच्छन्दं प्रहाय तद्बहुलविहारी ब्रह्मलोकसभागतायां चोपपन्नो महाब्रह्मा संवृत्तः॥ भगवानाह-किं मन्यध्वे भिक्षयो योऽसौ सुप्रियो नाम महासार्थवाहः, अहमेव तेन कालेन तेन समयेन बोधिसत्त्वचर्यायां वर्तितवान् । यत्तच्चौरसहस्रम्, एतदेव भिक्षुसह- स्रम् । या सा पूर्वदेवता, काश्यपः सम्यक्संबुद्धो बोधिसत्त्वभूतः स तेन कालेन तेन 10 समयेन । यश्चासौ मघो महासार्थवाहः, एप एव शारिपुत्रो भिक्षुः स तेन कालेन तेन -समयेन । यश्चासौ नीलादो नाम महायक्षः, एष एवानन्दो भिक्षुस्तेन कालेन तेन समयेन । यश्चासौ चन्द्रप्रभो यक्षः, एष एवानिरुद्धो भिक्षुः स तेन कालेन तेन समयेन । यश्चासौ लोहिताक्षो नाम महायक्षः, स एप एव देवदत्तस्तेन कालेन तेन समयेन । यश्चासौ अग्निमुखो नाम नागः, एष एव मारः पापीयान् स तेन कालेन तेन समयेन । यश्चासौ 15 बालाहोऽश्वराजः, मैत्रयो बोधिसत्त्वस्तेन कालेन तेन समयेन । तदा तावन्मया भिक्षवो दृढप्रतिज्ञेन प्रतिज्ञापूरणार्थ सप्तवारांश्चौरसहस्रात् सार्थः परित्रातः । अपरितुष्टांश्च चौरान् विदित्वा दृढप्रतिज्ञा कृता । कृत्वा चानेकैर्दुष्करशतसहस्रैर्बदरद्वीपमहापत्तनस्य यात्रां साध- यित्वा चौरसहस्रप्रमुखं कृत्स्नं जम्बुद्वीपं धनेन संतर्पयित्वा दशसु कुशलेषु कर्मपथेषु प्रतिष्ठापितः । इदानीमपि मया अनेकैर्दुष्करशतसहस्रैरनुत्तरं ज्ञानमधिगम्य मैत्रायता 20 करुणया सप्तकृत्वश्चौरसहस्रसकाशात् सार्थः परित्रातः । अपरितुष्टं च चौरसहस्रं विदित्वा यावदाप्तं धनेन संतर्पयित्वा अत्यन्तनिष्ठेऽनुत्तरे योगक्षेमे निर्वाणे प्रतिष्ठापिताः । अनेकानि च देवमनुष्यशतसहस्राणि यक्षराक्षसप्रेतपिशाचकुम्भाण्डपूतनकटपूतनकोटिशतसहस्राणि शरणगमनशिक्षापदेषु प्रतिष्ठापितानि ॥ इदमवोचद्गगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भापितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने सुप्रियावदानमष्टमम् ॥ । 25 ·९ मेण्डकगृहपतिविभूतिपरिच्छेदः । श्रावस्त्यां निदानम् । तेन खलु समयेन भद्रंकरे नगरे पड़ जना महापुण्याः प्रति- वसन्ति-मेण्टको गृहपति: मेण्डकपनी मेण्ढकपुत्रो मेण्डकनुषा मेण्डकदासो मेण्ढकदासी । कथं मेण्ढको गृहपतिर्शातो महापुण्यः । स यदि रिक्तकानि कोशकोष्ठागाराणि पश्यति, सहदर्शनादेव पूर्यन्ते । एवं मेण्डको गृहपतिर्जातो महापुण्यः । कथं मण्ढकपनी ? सा एक- 5 स्यार्थाय स्थालिका साधयति, शतानि सहस्राणि च भुनते । एवं मेण्डकपनी । कथं मेण्टक- पुत्रः ? तस्य पञ्चशतिको नकुलको कट्यां वद्धस्तिष्ठति । स यदि शतं सहस्रं या परित्यजति, तदा पूर्ण एव तिष्ठति, न परिक्षीयते । एवं मेण्डकपुत्रः । कथं मेण्डकस्नुपा? सा एक- स्वार्थाय गन्धं संपादयति, शतसहस्रस्य पर्याप्तिर्भवति । एवं मेण्ढकस्नुपा । कथं मण्ढकदासः? स यदैकं हलसीरं कृषति, तदा सप्त सीराः कृष्टा भवन्ति । एवं मण्ढकदासः । कथं मेण्ढक-10 दासी महापुण्या ? सा यदैकं वस्तु रक्षति, तत्सप्तगुणं स्यात् । यदा एकमात्र प्रतिजागर्ति, तदा सप्त मात्राः संपद्यन्ते । एवं मेण्ढकदासी महापुण्या || धर्मता खल्लु युद्धानां भगवतां महाकारुणिकानां लोकानुग्रहप्रवृत्तानामेकारक्षाणां शमथविपश्यनाविहारिणां निदमथवस्तुकुशलानां चतुरोधोत्तीर्णानां चतुर्ऋद्धिपादचरणतल- सुप्रतिष्ठितानां चतुर्पु संग्रवस्तुपु दीर्घरात्रकृतपरिचयानां पञ्चाङ्गविप्रतिहीणानां पञ्चगति- 15 समतिकान्तानां पडगसमन्यागतानां पट्पारमितापरिपूर्णानां सप्तबोध्यगकुसुमाढ्यानामष्टाङ्ग- मार्गदेशिकानां नवानुपूर्वसमायत्तिकुशलानां दशबलबलिनां दशदिक्समापूर्णयशसा दशशत- वशवर्तिप्रतिविशिष्टानां त्री रात्रेनिर्दिवसस्य घटकृत्यो रात्रिंदिवसस्य बुद्धचक्षुपा लोक्य ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते-को हीयते, को वर्धते, कः कृच्छ्रप्राप्तः, कः सकटप्राप्तः, कः संबाधप्राप्तः, कः कृच्छूसंकटसंवाधप्राप्तः, कोऽपायनिम्नः, कोऽपायप्रवणः, कोऽपायप्राग्भारः, 20 कमहमपायमार्गाद्वयुत्याप्य वर्गफले मोक्षे च प्रतिष्ठापयेयम्, कस्य कामपङ्कनिमग्नस्य हस्तो- द्वारमनुप्रयाम् , कमार्यधनविरहितमार्यधनैश्वर्याधिपत्ये प्रतिष्ठापयामि, कस्यानवरोपितानि कुशलमूलान्यवरोपपेयम्, कस्यावरोपितानि परिपाचयेयम्, कस्य पक्कानि विमोचयेयम्, कस्याज्ञानतिमिरपटलपर्यवनद्धनेत्रस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया चक्षुर्विशोधयेयम् । अप्येवातिक्रमद्वैलां सागरो मकरालयः । न तु वैनेयवासानां बुद्धो वेलामतिक्रमेत् ॥ १॥ सर्वज्ञसंताननिवासिनी हि कारुण्यधेनुमंगयत्यखिन्ना । चैनेयवत्सान् भवदुर्गनष्टान् वरसान् प्रणष्टानिव वत्सला गौः ।। २ ॥ भगवान् संलक्षयति-अयं मेण्ढको गृहपतिः सपरिवारो भद्रकरे नगरे प्रतिवसति । तस्य वैनेयकाल पक्कमिय गण्डं शस्त्राभिनिपातमवेक्षते । यन्यहं भद्करेषु जनपदेषु चारिकां लोक व्यव- 25 30 ·७८ , दिव्यावदानम् । चरैयम् । तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते-गच्छ त्वमानन्द, भिक्षुणामारोचय–तथागतो भिक्षयो भद्रकरेषु जनपदेषु चारिका चरिष्यति । यो युष्माकमुत्सहते तथागतेन सार्धं भद्र- करेपु जनपदेषु चारिका चर्तुम् , स चीपरकाणि प्रतिगृह्णातु इति । एव भदन्तेत्यायुप्मा- नानन्दो भगवत प्रतिश्रुत्य भिक्षुणामारोचयति-तथागत आयुष्मन्तो भद्रकरपु जनपदेपु 5 चारिका चरिष्यति । यो युष्माकमुत्सहते तथागतेन साधं भद्रकरेषु जनपदेषु चारिका चरितुम् , स चीचरकाणि प्रतिगृह्णातु इति । एवमायुष्मन्निति ते भिक्षर आयुष्मत आनन्दस्य प्रतिश्रुत्य पृष्टत पृष्ठत समनुबद्धा गच्छन्ति । अथ भगवान् दान्तो दान्तपरिवार शान्त शान्तपरिवारो मुक्तो मुक्तपरिवार आश्वस्त आश्वस्तपरिवारो पिनीतो विनीतपरिवारोऽहनहत्परिवारो वीतरागो वीतरागपरिवार 10 प्रासादिक प्रासादिकपरिवार , वृपभ इव गोगणपरिवृत , सिंह इव दष्ट्रगणपरिवार , हस राज इव हसगणपरिवृत , सुपर्ण इव पक्षिगणपरिवृत , विप्र इव शिष्यगणपरिवृत , सुवैद्य इवातुरगणपरिवृत , शूर इव योधगणपरिवृत , देशिक इवाध्वगणपरिवृत , सार्थवाह इव वणिग्गणपरिवृत , श्रेष्ठीव पौरजनपरिवृत, कोट्टराज इव मन्त्रिगणपरिवृत , चक्रवर्ती पुत्रसहस्रपरिवृत , चन्द्र इच नक्षत्रगणपरिवृत , सूर्य इव रश्मिसहस्रपरिवृत , धृतराष्ट्र इव 15 गन्धर्वगणपरिवृत , विरूढक इव कुम्भाण्डगणपरिवृत विरूपाक्ष इव नागगणपरिवृत , धनद इव यक्षगणपरिवृत , वेमचित्तिरियासुरगणपरिवृत , शक्र इव त्रिदशगणपरिवृत , ब्रह्मेन ब्रह्मकायिकपरिवृत , स्तिमित इव जलनिधि , सजल इव जलनिधिः, विमद इव गज- पतिः, सुदान्तैरिन्द्रियैरसक्षोभितेर्यापथप्रचारो द्वात्रिंशता महापुरुपलक्षणेरशीत्यानुव्यञ्जनैर्विरा जितगात्रो दशभिर्बलैश्चतुर्भिर्वैशारदॆस्त्रिभि स्मृत्युपस्थानैर्महाकरुणया च । एवमनेकगुणगण- 20 समन्वागतो बुद्धो भगवान् जनपदचारिकया भद्रकर नगर सप्रस्थित । यदा भगवता श्रावस्त्यां महाप्रातिहार्य निदर्शितम् , निर्भसिता आनन्दिता देवमनुष्या , तोपितानि सज्जनहृदयानि, तदा भग्नप्रभावास्ती• प्रत्सन्तान् सश्रिता । तत केचिद्भद्रकर नगर गत्वा अवस्थिता । ते श्रुत श्रमण गौतम आगच्छतीति । श्रुत्वा च पुनर्व्यथितास्ते परस्पर कथयन्ति-पूर्व तानद्वय श्रमणेन गौतमेन मध्यदेशान्निर्वासिता । स यदीहागमिष्यति, नियतमितोऽपि 25 निर्वासयिष्यति । तदुपायसविधान कर्तव्यमिति । ते कुलोपकरणशाला उपसक्रम्य कथयन्ति- धर्मलाभो धर्मलाभ । ते कथयन्ति-फिमिदम् ? अअलोकिता गमिष्याम । कस्यार्थाय ' दृष्टा अस्माभिर्युष्माक सपत्ति , याद्विपत्तिं न पश्याम । आर्यका , अस्माक विपत्तिर्भविष्यति । भवन्त , श्रमणो गोतम क्षुराशनि पातयन्ननेका अपुत्रिका अपतिकाश्च कुर्वनागच्छति । आर्या , यद्येवम् , यस्मिन्नेर काले स्थातव्य तस्मिन्नेर कालेऽस्माक परित्यागः क्रियते । 30 तिष्ठत, न गन्तव्यम् । ते कययन्ति-किं यय न तिष्ठाम : न यूयमस्माक श्रोष्यथ । आर्या कथयत, श्रोष्याम । ते कथयन्ति-भद्रकरसामन्तकेन सर्वजनकायमुद्रास्य भद्रकर नगर प्रयासयत । शालानि कृपत । स्थण्डिलानि पातयत । पुष्पफलवृक्ष छेदयत । पानीयानि , , ।

·, , ९ मेढकगृहपतिविभूतिपरिच्छेदः । ७९ पिपेण दूषयत । ते कथयति--आर्या , तिष्ठत, सर्वमनुतिष्ठाम इति । तेऽस्थिता । ततस्ते- भद्रकरनगरसामन्तकेन सर्वो जनकाय उद्वास्य भद्रकर नगर प्रवासित , शादलानि कृष्टानि, स्थण्डिलानि पातितानि, पुष्पफलवृक्षारिछन्ना, पानीयानि रिपदृषितानि । तत शको देवेन्द्र सलक्षयति-न मम प्रतिरूप यदह भगनतोऽसत्कारमध्युपेक्षेयम् । येन नाम भगनता त्रिभि कल्पासख्येयैरनेकै दुष्करशतसहस्र पट् पारमिता परिपूर्यानुत्तरज्ञानमधिगतम्, । स नाम भगवान् सर्वलोकप्रतिविशिष्ट सम्पादविजयी शून्ये जनपदे चारिका चरिष्यति । यन्न्वह भगत सनारकसघस्य सुखस्पर्शार्थाय औत्सुक्यमापद्येयमिति । तेन वातरला हकाना देवपुराणामाज्ञा दत्ता-गच्छत भद्रकरनगरसामन्तकेन, विषपानीयानि शोपयत इति । वर्षलाहकाना देवपुत्राणामाज्ञा दत्ता-अष्टाङ्गोपेतस्य पानीयस्यापूर्यतेति । चातुर्महाराजिका देवा उक्ता -यूय भद्रवराणा जनपदाना वासयतेति । ततो वातनलाहकैर्देवपुर्विपदूपितानि 10 पानीयानि [ शोषितानि ], वर्पबलाहकैस्तान्येर कूपोदपानवापीसरस्तडागान्यष्टाङ्गोपेतस्य पानीयस्य पूरितानि । चातुर्महाराजिकैर्देवैर्भद्रकरनगरसामन्तक सर्वमानासितम् । जनपदा ऋद्धा स्फीता सवृत्ता । तीनगरजनकायसमेतैरवचरका प्रेषिता -गत्वा पश्यत कीदृशा जनपदा इति । ते गता पश्यन्त्यतिशयेन जनपदान् ऋद्धान् स्फीतान् । तत आगत्य क्थ यन्ति-भवन्त , न कदाचिदस्माभिरेवरूपा जनपदा सुद्धा स्पीता दृष्टपूर्वा इति । तीर्थ्या 15 कथयन्ति-भवन्त , वो यस्तापदचेतनान् भावानन्वापर्तयति, स युष्मान्नान्वावर्तयिष्यतीति ? कुत एतत् । । सर्वया अपलोकिता भवन्त , अपश्चिम यो दर्शनम् , गच्छाम इति । ते कथ यन्ति-आर्या , तिष्ठत, किं युष्माक श्रमणो गौतम करोति : सोऽपि प्रव्रजित , यूयमपि प्रबजिता भिक्षाचरा । फिमसौ युष्माक भिक्षा चरिष्यतीति ? ती• कथयन्ति-समयेन तिष्टामो यदि यूय क्रियाकार कुरुत-न वेनचिच्छ्रमण गौतम दर्शनायोपसक्रमितव्यम् । य 20 उपसकामति, स पष्टिकापणो दण्ड्य इति । तै प्रतिज्ञात क्रियाकारश्च कृत ॥ ततो [भगवान् ] जनपदचारिका चरन् भद्रकर नगरमनुप्राप्त । भद्रकरे नगरे निहरति दक्षिणायतने । तेन खलु समयेन कपिलवस्तुनो ब्राह्मणदारिका भद्रकरे नगरे परिणीता । तया प्राकारस्थया भगवानन्धकारे दृष्ट । सा सलक्षयति-अय भगवान् शाक्यकुलनन्दन शाक्यकुलादायमपहाय प्रव्रजित । स इदानीमन्धकारे तिष्ठति । यद्यत्र सोपान स्यात्, अह प्रदीपमादायावतरेयमिति । ततो भगवता तस्याश्चेतसा चित्तमाज्ञाय सोपान निर्मितम् । ततो हटतुष्टप्रमुदिता प्रदीपमादाय सोपानेनावतीर्य येन भगवास्तेनोपसक्रान्ता । उपसकम्य भगवत पुरस्तात् प्रदीप स्थापयित्वा पादौ शिरसा वन्दित्वा निषण्णा धर्मश्ररणाय । ततो भगवता तस्या आशयानुशय धातु प्रकृति च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसप्रतिवेधिकी पूर्वद्यावच्छरणगतामभिप्रसन्नामिति । अथ भगवास्ता दारिकामिदमवोचत्-एहि त्व दारिके 30 येन मेण्डको गृहपतिस्तेनोपसक्रम, उपसक्रम्यैर मद्वचनादारोग्यापय, एव च बद-गृहपते, त्वामुद्दिदयाहमिहागत , ल च द्वार बढ़ा स्थित । युक्तमेतदेवमतिथे प्रतिपत्तु यथा त्व . 25 ·८० - दिव्यावदानम् । प्रतिपन्न इति ? यदि कथयति-गणेन क्रियाकारः कृत इति, वक्तव्यः-तव पुनस्य पञ्च- शतिको नकुलकः कट्यां बद्धस्तिष्ठति । स यदि शतं वा सहस्रं वा व्ययीकरोति, पूर्यत एव, न परिक्षीयते । न शक्नोपि पष्टिकापणं दत्त्वा आगन्तुमिति ? एवं भदन्तेति सा दारिका भगवतः प्रतिश्रुत्य संप्रस्थिता । यथापरिज्ञातैव केनचिदेव मेण्ढकस्य गृहपतेः 5 सकाशं गता । गत्वा च कथयति-गृहपते भगवास्त आरोग्ययति । स कथयति-वन्दे बुद्धं भगवन्तम् । गृहपते, भगवानेवमाह-त्यामेवाहमुद्दिश्यागतः, त्वं च द्वारं बद्धा अवस्थितः । युक्तमेतदेवमतिथेः प्रतिपत्तुं यथा त्व प्रतिपन्न इति ? स कथयति-दारिके, गणेन क्रियाकारः कृतः-न केनचिच्छूमणं गौतमं दर्शनाय उपसंक्रमितव्यम् । य उपसंक्रामति, स गणेन पष्टिकापणो दण्ड्य इति । गृहपते, भगवान् कथयति-तव पुत्रस्य पञ्चशतिको नकुलका 10 कव्यां बद्धस्तिष्ठति । स यदि शतं वा सहस्रं वा व्ययीकरोति, पूर्यत एव, न परिक्षीयते । न शक्नोपि त्वं पटिकापणं दत्वा आगन्तुमिति ? स संलक्षयति-न कश्चिदेतज्जानीते । नूनं सर्वज्ञः स भगवान् । गच्छामीति । स पष्टिकार्षापणान् द्वारे स्थापयित्वा ब्राह्मणदारिकोप- दिप्टेन सोपानेनावतीर्य येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतः पुरस्तानिपण्णो धर्मश्रवणाय । ततो भगवता मेण्ढकस्य गृहपतेराशयानुशयं 16 धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता, यां श्रुत्वा मेण्ढकेन गृहपतिना यावच्छ्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम् । स दृष्टसत्यः कथयति-भगवन् , किमेपोऽपि भद्रकरनगरनिवासी जनकाय एवंविधानां धर्माणां लाभीति ? भगवानाह-गृहपते, त्यामागम्य भूयसा सर्व एव जनकायो लाभीति । ततो मेण्डको गृहपतिर्भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तः । स्वगृहं गत्वा नगरमध्ये कार्यापणानो राशि व्यवस्थाप्य 20 गाथां भापते- यो द्रष्टुमिच्छति जिनं जितरागदोपं निर्वन्धम्पतिसमं करुणावदातम् । सोऽनिश्चरेण हृदयेन सुनिश्चितेन क्षिप्रं प्रयातु धनमस्य मया प्रदेयम् ॥ ३ ॥ इति ॥ जनकायः कथयति-गृहपते, श्रेयः श्रमणस्य गौतमस्य दर्शनम् ! स कथयति-- श्रेयः । ते कथयन्ति-यघेयम्, गणेनैवं क्रियाकारः कृतो गण एव उद्घाटयतु । कोऽत्र निरोधः? ते क्रियाकारमुद्घाय्य निर्गन्तुमारब्धाः । ततः परस्परं संघटनेन न शनुवन्ति निर्गन्तुमिति वनपाणिना यक्षेण विनेयजनानुकम्पया वनः क्षिप्तः । प्राकारस्य खण्डः पतितः । अनेकानि प्राणिशतसहस्राणि निर्गतानि, कानिचित् कुतूहलजातानि, कानिचित् पूर्वक 30 कुशलमलैः संचोद्यमानानि । ते गत्वा भगवतः पादाभिवन्दनं कृत्वा पुरतो निपण्णाः । यावद्भगवतः सामन्तकेन पर्पत् संनिपतिता । अय भगवांस्तां पर्पदमम्यवगाह्य पुरताद्भिक्षु संघस्य प्रज्ञाप्त एवासने निषधानेकसत्त्वसंतानकुशलमूलसमारोपिकां धर्मदेशनां कृतवान् । यो 25 - ·९ मेण्टकगृहपतिविभूतिपरिच्छेदः। ८१ श्रुत्वा कैश्चिन्योतापत्तिफलं साक्षात्कृतम्, कैर्थिच्छरणगमनशिक्षापदानि गृहीतानि । भगवतोऽचितिधिोरं धर्म देशयतो भोजनकालोऽतिकान्तः । मेण्डको गृहपतिः फपपति- भगमन् भककृत्य क्रियतामिति । भगवानाह-गृहपते, भोजनकालोऽतिक्रान्त इति । स कथयति-भगवन् , किमकाले कल्पते ! भगवानाह-घृतगुडशर्करापानकानि चेति । ततो मेण्ढकेन गृहपतिना शिल्पिन आहूय उक्ता-भगवतोऽकालखादकानि शीघ्रं सजीकुरुतेति ।। तैरकालकानि सज्जीकृतानि । ततो मेण्डकेन गृहपतिना बुद्धप्रमुखो भिक्षुसघोऽकालखापर्क- रकालपानकैश्च संतर्पितः। ततो भगवान् मेण्ढकं गृहपतिं सपरिवार सत्येषु प्रतिष्ठापित कर्वटनिवासिन जनकाय यथाभन्यतया गिनीय प्रक्रान्तः ।। इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसते भिक्षयो भगवतो भापितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिन्यादाने मेण्डकगृहपतिविभूतिपरिच्छेदो नवमः ॥ 10 ·" 10 १० मेण्ढकावदानम् । भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः किं भदन्त मेण्ढकेन मेण्ढकपल्या मेण्ढकपुत्रेण मेण्ढकस्नुषया मेण्ढकदासेन मेण्ढकदास्या कर्म कृतं येन पडभि- ज्ञाता महापुण्याः संवृत्ताः, भगवतोऽन्तिके सत्यानि दृष्टानि, भगवांश्चैभिरारागितो न विरा. 5 गित इति ? भगवानाह-एभिरेव भिक्षवः कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंभाराणि परिणत- प्रत्ययानि ओघवच्प्रत्युपस्थितान्यवश्यंभावीनि । एभिः कर्माणि कृतान्युपचितानि । कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति? न भिक्षवः कर्माणि कृतान्युपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नाब्धातो, न तेजोधातौ, न घायुधाती, अपि तूपात्तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्यशुभानि च । न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि । सामग्री प्राप्य कालं च फलन्ति खल्लु देहिनाम् ॥ १॥ भूतपूर्व भिक्षवोऽतीतेऽध्वनि वाराणस्यां नगयों ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च प्रशान्तकलिकलहडिम्ब- उमरतस्करोगापगतं शालीक्षुगोमहिपीसंपन्नमखिलमकण्टकम् । एकपुत्रमिव राज्यं पालयति । 16 तेन खलु समयेन वाराणस्यां नैमित्तिकैादशवपिका अनावृष्टिाकृता । त्रिविधं दुर्भिक्षं भविष्यति-चच श्वेतास्थि शलाकावृत्ति च । तत्र चञ्चु उच्यते-समुद्गके तस्मिन् मनुष्या बीजानि प्रक्षिप्य अनागते सत्त्वापेक्षया स्थापयन्ति । भृता नाम अनेन ते बीजकार्य करि- प्यन्तीति । इदं समुद्कं बड़ा चञ्चु उच्यते । श्वेतास्थि नाम दुर्भिक्षम्-तस्मिन् काले मनुष्या अस्थीन्युपसंहृत्य तावत् काथयन्ति, यावत् तान्यस्थीनि श्वेतानि संवृत्तानीति । ततस्तत्वार्थ ४० पिबन्ति । इदं श्वेतास्थि दुर्भिक्षमित्युच्यते । शलाकावृत्तिर्नाम-तस्मिन् काले मनुष्याः खल बिलेभ्यो धान्यगुडकानि शलाकया आकृप्य बहूदकस्थाल्यां कायित्वा पिबन्ति । इयं शलाकासंबद्धत्वाच्छलाकावृत्तिरित्युच्यते । ततो राज्ञा ब्रह्मदत्तेन वाराणस्यां घण्टावघोषणं कारितम्-शृण्वन्तु भवन्तो वाराणसीनिवासिनः पौराः । नैमित्तिकैादशवर्षिका अनावृष्टि- ाकृता शलाकावृत्ति दुर्भिक्षं चक्षु श्वेतास्थि च । येषां वो द्वादशवार्षिकं भक्तमस्ति, तैः 25 स्थातव्यम् । येषां नास्ति, ते यथेष्टं गच्छन्तु। विगतदुर्भिक्षभयाः सुभिक्षे पुनरप्युपागमिष्यन्ति । तस्मिश्च समये याराणस्यामन्यतमो गृहपतिराख्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णपरिवारः । तेन कोष्ठागारिक आहूय उक्तः-भोः पुरुष, भविष्यति मे सपरिवाराणां द्वादश वर्षाणि भक्तमिति ! स कथयति--आर्य भविष्यतीति । स तत्रैवावस्थितः । समनन्तरानुबद्धं चैतत् दुर्भिक्षम् । तस्य कोशकोप्टागाराः परिक्षीणाः । सर्वश्च परिजनः कालगतः । आत्मना पष्ठो 30 व्यवस्थितः । ततस्तेन गृहपतिना कोशकोष्टागाराणि शोधयित्वा धान्यप्रस्थ उपसंहृतः । सोऽत्य पल्या स्थाल्या प्रक्षिप्य साधितः । असति बुद्धानामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोक उत्पद्यन्ते हीनदीनानुकम्पकाः प्रान्तशयनमक्का एकदक्षिणीया लोकस्य । यावदन्यतमा प्रत्येकबुद्धो ·. १० मेण्डकावदानम्। जनपदचारिको चरन् याराणसीमनुप्राप्तः। स पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय वाराणसी पिण्डाय प्रविष्टः । स च गृहपतिरात्मना पष्ठोऽवस्थितो भोक्तुम् । स च प्रत्येकबुद्धोऽनुपूर्वेण पिण्डपातमटन् तस्य गृहपतेर्निवेशनमनुप्राप्तः । स तेन गृहपतिना दृष्टश्चित्तप्रासादिकः कायप्रासादिकश्च । दृष्ट्वा च पुनः संलक्षयति-एतदप्यहं परित्यज्य नियतं प्राणैर्वियोक्ष्ये । यन्वहं स्वप्रत्यंशमस्मै प्रव्रजिताय दद्यामिति । तेन भायी अभिहिता-भद्रे, यो मम प्रसंश- 6 स्तमहमस्मै प्रवजितायानुप्रयच्छामीति । सा संलक्षयति-मम खामी न परिभुते, कथमहं परिभोक्ष्य इति । सा कथयति-आर्यपुत्र, अहमपि प्रसंशमस्मै प्रयच्छामि । एवं पुत्रेण स्नुपया दासेन दास्या च विचार्य खखप्रसंशाः परित्यक्ताः। ततस्तैः सर्वैः संभूय प्रत्येकबुद्धः पिण्डकेन प्रतिपादितः । कायिकी तेषां महात्मनां धर्मदेशना, न वाचिकी । स विततपक्ष इव हंसराज उपरि विहायसमुद्गम्य ज्वलनतपनवर्पणविद्योतनप्रातिहार्याणि कर्तुमारब्धः । आशु 10 पृथग्जनावर्जनकरी ऋद्धिः । ते मूलनिकृत्ता इय दुमाः पादयोनिपत्य प्रणिधानं कर्तुमारब्धाः । गृहपतिः प्रणिधानं कर्तुमारब्धः-यन्मया एवंविधे सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः, अनेनाहं कुशल- मूलेन यदि रिक्तकानि कोशकोष्ठागाराणि सहदर्शनान्मे पूर्णनि स्यु:-एवंविधानां च धर्माणा लाभी स्याम्, प्रतिविशिष्टतरं चातः शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति । पत्नी प्रणिधान कर्तुमारब्धा-यन्मया एवंविधै सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः, अनेनाहं कुशलमूलेन यद्येकस्यार्थाय 15 स्थाली पचेयम्, सा शतेनापि परिभुज्येत, सहनेणापि, न परिक्षयं गच्छेत् , यावन्मया प्रयोगोऽप्रतिप्रश्रब्धः, इत्येवंविधानां च धर्माणां लामिनी स्याम्, प्रतिविशिष्टतरं चातः शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति । पुत्रः प्रणिधानं कर्तुमारब्धः-यन्मया एवंविधे सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः, अनेनाहं कुशलमूलेन पञ्चशतिको नकुलकः कट्यामुपरिबद्ध- स्तिष्ठेत् , यदि च शतं वा सहस्रं वा ततो व्ययं कुर्यात् , पूर्ण एव तिष्ठेत् , मा परिक्षयं 20 गच्छेत्-एवंविधानां च धर्माणां लाभी स्याम् , प्रतिविशिष्टतरं चातः शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति । स्नुपा प्रणिधानं कर्तुमारब्धा-यन्मया एवं विधे सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः, अनेनाहं कुशलमूलेन यद्येकस्य गन्धं योजयेयम् , शतं वा सहस्रं वा गन्धं प्रास्यति, तं न च परिक्षयं गच्छेयुर्यावन्मया अप्रतिप्रश्रब्धम्-एवंविधानां धर्माणांलाभिनी स्याम् , प्रतिविशिष्टतरं चातः शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति । दासः प्रणिधानं कर्तुमारब्धः-यन्मया एवंविधे 25 सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः, अनेनाहं कुशलमूलेन यद्येकहलसीरं कृपेयम् , सप्त सीराः कृष्टाः स्युः-एवंविधानां धर्माणां च लाभी स्याम् , प्रतिविशिष्टतरं चातः शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति । दासी प्रणिधानं कर्तुमारब्धा-एवंविधै सद्भूतदक्षिणीये कारः कृतः, अनेनाई कुशलभूलेन यद्येको मात्रामारभेयम् , सप्त मात्राः संपधेरन्-एवंविधानां धर्माणां च लामिनी स्याम् , प्रतिविशिष्टतरं चातः शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति । तैश्चैवं प्रणि- 50 धानं कृतम् । स च महात्मा प्रत्येकबुद्धस्तेषामनुकम्पया ऋद्ध्या उपरि विहायसा राजकुलस्यो- परिष्टात् संप्रस्थितः ॥ है ·। दिव्यावदानम् । तेन खलु समयेन राजा ब्रह्मदत्त उपरिप्रासादतलगतस्तिष्ठति । तस्य ऋळ्या गच्छतो राज्ञो ब्रह्मदत्तस्योपरि छाया निपतिता । स ऊर्ध्वमुखो निरीक्षितुमारब्धः । पश्यति तं प्रत्येकबुद्धम् । तस्यैतदभवत्-कस्याप्यनेन महात्मना ऋद्धिमहालाङ्गलैर्दारिद्यमूलान्युत्पाटि- तानि । बलवती आशा। ततोऽसौ गृहपतिः कोशकोष्ठागाराणि प्रत्यवेक्षितुमारब्धो यावत्पूर्णानि 26 पश्यति । स पनीमामध्यते-मम तावत् प्रणिधानं पूर्णम् , युष्माकमपीदानी पश्याम इति । ततो दास्या धान्यानामेको मात्रामारब्धा परिकर्मयितुम् , सप्त मात्राः संपन्नाः । पन्या एकस्यार्थाय स्थाली साधिता, सर्वैस्तैः परिभुक्तम्, तथैवावस्थिता । प्रातिवेश्यैरनेकैश्व प्राणिशतसहस्त्रैः परिभुक्तम् , तथैवावस्थिता । तथैव पुत्रस्य स्नुषाया दासस्य प्रणिधिः सिद्धा । ततो गृहपतिना घण्टावघोपणं कारितं वाराणस्याम् यो भवन्तोऽनेनार्थी, स आगच्छतु इति । 19 वाराणस्यामुच्चशब्दो महाशब्दो जातः । राज्ञा श्रुतम् । कथयति-किमेष भवन्त उच्चशब्दो महाशब्द इति ? अमात्यैः समाख्यातम्-देव, अमुकेन गृहपतिना कोशकोष्ठागाराणि उद्घाटितानीति । राजा तमाहूय कथयति यदा सर्व एव लोकः कालगतः, तदा त्वया कोशकोष्ठागाराण्युद्घाटितानीति । देव, कस्य कोशकोष्ठागाराण्युदाटितानि ? अपि तु अद्यैक मे बीजमुप्तमयैव फलदायकमिति । राजा पृच्छति-यया कथम् ! स एतत् प्रकरणं 15 विस्तरेणारोचयति । राजा कथयति-गृहपते, त्वया असौ महात्मा पिण्डकेन प्रतिपादितः ! देव मयैव प्रतिपादितः । सोऽभिप्रसन्नो गाथां भाषते- अहो गुणमयं क्षेत्रं सर्वदोपविवर्जितम् । यत्रोप्तं बीजमयैव अचैव फलदायकम् ॥ २ ॥ इति । किं मन्यध्ये भिक्षयो योऽसौ गृहपतिर्गृहपतिपत्नी गृहपतिपुत्रो गृहपतिनुपा गृह- 20 पतिदासो गृहपतिदासी, अयमेव मेण्ढको गृहपतिः मेण्ढकपनी मेण्ढकपुत्रो मेण्ढकस्नुपा मेण्ढकदासो मेण्ढकदासी च । यदेभिः प्रत्येकबुद्धे कारान् कृत्वा प्रणिधानं कृतम्, तत्य कर्मणो विपाकेन पड़ महापुण्या जाताः, ममान्तिके दृष्टसत्यानि । अहं चैमिः प्रत्येक बुद्धकोटीशतसहस्रेभ्यः प्रतिविशिष्टः शास्ता आरागितो न विरागितः । इति हि भिक्षव एकान्तकृष्णानां कर्मणामेकान्तकृष्णो त्रिपाकः, एकान्तशुक्लानां कर्मणामेकान्तशुक्लः, व्यति- 25 मिश्राणां व्यतिमिश्रः । तस्मात्तर्हि एवं शिक्षितव्यम् , यदेकान्तकृष्णानि कर्माण्यपास्य व्यति- मिश्राणि च, एकान्तशुक्केष्वेव कर्मस्खाभोगः करणीयः । इत्येवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम् ॥ इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भापितमम्यनन्दन ॥ इति श्रीदिव्यावदाने मण्ढकायदानं दशमम् ।। , ..

·.. ११ अशोकवर्णावदानम् । एवं मया श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर्धनिभिः पौरः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर्देवै गैरसुरैर्यक्षर्गरुडैः किनरैर्महोरगैरिति देवनागयक्षासुरगरुडकिनरमहोरगाभ्यर्चितो बुद्धो भगवान् ज्ञातो महापुण्यो लाभी चीवर-, पिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणां सश्रावकसंघो वैशाल्यां विहरति स्म मर्कटहदतीरे कूटागारशालायाम् । तेन खलु समयेन वैशालिका लिच्छवय इदमेवंरूपं क्रियाकारमकाए:-पञ्चदश्यां भवन्तः पक्षस्य अष्टम्यां चतुर्दश्यां च प्राणिनो हन्तव्याः यत्कारणमेयुर्मनुष्या मांसमन्वेपन्त इति । तेन खल्ल समयेन अन्यतमो गोघातको महान्तं वृषभमादाय नगरानिष्क्रमति प्रघातयितुम् । तमेनं महाजनकायः पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धो मांसार्थी कथयति-शीघ्रमेनं वृपं धातय, वयं मांसेनार्थिन इति । स कथयति-एवं करि-10 प्यामि, किं तु मुहूर्तमुदीक्षध्वमिति । ततो वृप ईदृशमनार्य वचो दुरुक्तं श्रुत्वा भीतस्त्रस्तः संविग्न आहृष्टरोमकूप इतश्चामुतश्च संभ्रान्तो निरीक्षते, चिन्तयति च-को मां कृच्छ्रसंकट- संबाधप्राप्तमत्राणमशरणमिष्टेन जीवितेनाच्छादयेदिति । स चैवं विह्वलवदनस्त्राणान्वेपी तिष्ठति । भगांश्च पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो वैशाली पिण्डाय प्राविशत् । अथासौ ददर्श बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुपलक्षणैः 15 समलंकृतमशीत्यानुव्यञ्जनैर्विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गममिव रतपर्वतं समन्ततो भद्रकम् । सहदर्शनैश्वास्य भगवतोऽन्तिके चित्तमभिप्रसन्नम् । प्रसन्न- चित्तश्च संलक्षयति-प्रासादिकोऽयं सत्त्वविशेषः । शक्ष्यत्येपो मम प्राणपरित्राणं कर्तुम् । यन्वहमेनमुपसंक्रमेयमिति । अथ स वृषो भगवत्यवेक्षावान् प्रतिबद्धचित्तः एपो मे शरण- मिति सहसैव तानि दृढानि वरत्रकाणि बन्धनानि छित्त्वा प्रधावन् येन भगवांस्तेनोप- 20 संक्रान्तः । उपसंक्रम्योभाभ्यां जानुम्यो भगवतः पादयोर्निपत्य पादौ जिह्वया निलेढुमारब्धः। संचास्य रौद्रकर्मा गोधातकः पृष्ठतः पृष्टतः समनुबद्ध एव शस्त्रव्यग्रहस्तः। ततो भगवास्त रौद्रकर्माणं गोधातकमिदमवोचत्-कुरुष्व त्वं भोः पुरुष अनेन गोवृषभेण साधं सात्म्यम् । जीवितेनाच्छादयेति । स कथयति-नाहं भदन्त प्रभवाम्येनं जीवितेनाच्छादयितुम् । तत्कस्य हेतोः ! मया एप बहुना मूल्येन क्रीतः । पुत्रदारं च मे बहु पोषितव्यमिति । भगवानाह- 25 यदि मूल्यं दीयते, प्रतिमुञ्चसीति । स कथयति-प्रतिमोक्ष्यामि भगवनिति । अथ भगवां- लौकिकचित्तमुत्पादयति-अहो बत्त शक्रो देवेन्द्रनीणि कार्षापणसहस्राण्यादायागच्छेदिति । सहचित्तोत्पादाद्भगवतः शक्रो देवेन्द्रः कार्षापणसहस्रनयमादाय भगवतः पुरस्तादस्थात् । अथ भगवान् शक्रं देवेन्द्रमिदमवोचट-अनुप्रयच्छ कौशिक अस्य गोघातकस्य त्रिगुणं मूल्यम् । अदाच्छको देवेन्द्रस्तस्य गोघातकस्य कार्यापणत्रयसहस्रं वृपमूल्यम् । अथ गोघातकः कार्पा- 30 पणसहसत्रयं वृपमूल्यं गृहीत्वा हृष्टस्तुष्टः प्रमुदितो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा तं गोवयं बन्धनान्मुस्वा प्रान्तः । शक्रो देवेन्द्रो भगवतः पादौ शिरसा बन्दिला तत्रैवान्तर्हितः ॥

·दिव्यावदानम्। अथ गोवृपो गतप्रत्यागतप्राणो भूयस्या मात्रया भगवत्यभिप्रसन्नो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धो भगवतो मुखं व्यवलोकयमानोऽस्थात् । अथ भगवान् स्मितमकार्षीत् । धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति, तस्मिन् समये नीलपीतलोहितावदाताः पुष्पपरागपद्मरागवज्रवैडूर्यमुसारगल्वार्कलोहितकादक्षिणावर्तशङ्खशिला- 5 प्रवालजातरूपरजतवर्णा अर्चिपो मुखान्निश्चार्यकाश्चिदधस्ताद्गच्छन्ति, काश्चिदुपरिष्टाद्गच्छन्ति। या अधस्ताद्गच्छन्ति, ताः संजीवं कालसूत्रं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनमवीचिमर्बुद निरर्बुद- मटटं हहवं हुहुवमुत्पलं पद्मं महापद्मपर्यन्तान् नरकान् गत्वा ये उष्णनरकास्तेषु शीतीभूत्वा निपतन्ति, ये शीतनरकास्तेपूष्णीभूत्वा निपतन्ति । तेन तेषां सत्त्वानां कारणाविशेषाः प्रति- प्रसभ्यन्ते। तेषामेवं भवति-किं नु वयं भवन्त इतश्च्युताः, आहोखिदन्यत्रोपपन्ना इति । तेषां 10 प्रसादसंजननाथ भगवान् निर्मितं विसर्जयति। तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवं भवति-न ह्येव वयं भवन्त इतश्च्युताः, नाप्यन्यत्रोपपन्ना इति । अपि त्वयमपूर्वदर्शनः सत्त्वः, अस्यानुभावेनास्माकं कारणा- विशेपाः प्रतिप्रसन्धा इति । ते निर्मिते चित्तमभिप्रसाद्य तन्नरकवेदनीयं कर्म क्षपयित्वा देवमनुष्येषु प्रतिसंधिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजनभूता भवन्ति । या उपरिष्टाद्गच्छन्ति, ताश्चातुर्महाराजका यिकान् देवांस्त्रायस्त्रिंशान् यामांस्तुपितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो 15 ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभानप्रमाणाभानाभास्वरान् परीत्तशुभान- प्रमाणशुभान् शुभकृत्स्नाननभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलानबृहानतपान् सुदृशान् सुदर्शना- नकनिष्ठपर्यन्तान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यमनात्मेत्युद्धोपयन्ति । गायाद्वयं भाषन्ते- आरभध्वं निष्कामत युज्यध्वं बुद्धशासने । धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुञ्जरः॥१॥ यो ह्यस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश्चरिष्यति । प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥२॥ इति । अय ता अर्चिपस्त्रिसाहनमहासाहतं लोकधातुमन्वाहिण्ड्य भगवन्तमेव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति । तद्यदि भगवानतीतं कर्म व्याकर्तुकामो भवति, भगवतः पृष्ठतोऽन्तर्षीयन्ते । अनागतं व्याकर्तुकामो भवति, पुरस्तादन्तर्षीयन्ते । नरकोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, 25 पादतलेऽन्तर्षीयन्ते । तिर्यगुपपत्ति व्याककामो भवति, पार्ष्यामन्तीयन्ते । प्रेतोपपत्ति व्याकर्तुकामो भवति, पादाङ्गुष्टेऽन्तर्षीयन्ते । मनुष्योपपत्ति व्याकर्तुकामो भवति, जानुनोरन्त- धीयन्ते । बलचक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुकामो भयति, वामे करतलेन्तीयन्ते । चक्रवर्तिराज्य च्या कामो भवति, दक्षिणे करतलेऽन्तीयन्ते । देवोपपत्ति व्याकर्तुकामो भवति, नाभ्या- मन्तीयन्ते । श्रावक्रयोधि व्याककामो भवति, आस्येऽन्तयन्ते । प्रत्येको बोधि व्याकर्तु- 0 कामो भवति, ऊर्णायामन्तीयन्ते । अनुत्तरां सम्यक्संबोधि व्याकर्तुकामो भवति, उष्णीषे- ज्त(पन्ते । अथ ता अर्चिपो भगान्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगयत ऊर्णायामन्तर्हिताः ।। अयायुष्मानानन्दः मृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ- नानानिधो रजसहनचित्रो यकान्तरानिफसितः फलापः । 20 ·5 10 15 ११ अशोकवर्णावदानम् । अवभासिता येन दिशः समन्ता- दिवाकरेणोदयता यथैव ॥ ३॥ गाथां च भापते- विगतोद्भवा दैन्यमदमहीणा बुद्धा जगत्युत्तमहेतुभूताः। नाकारणं शङ्खमृणालगौरं स्मितमुपदर्शयन्ति जिना जितारयः ॥ ४॥ तत्कालं स्वयमधिगम्य धीर बुद्ध्या श्रोतृणां श्रमण जिनेन्द्र कासितानाम् । धीराभिर्मुनिवृष वाग्मिरुत्तमाभि- रुत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः ॥ ५॥ नाकस्मालवणजलाद्विराजधैर्याः संबुद्धाः स्मितमुपदर्शयन्ति नाथाः । यस्यार्थे स्मितमुपदर्शयन्ति धीरा- स्तं श्रोतुं समभिलपन्ति ते जनौघाः ॥ ६ ॥ इति ।। भगवानाह-एवमेतदानन्द, एवमेतत् । नाहेल्वप्रत्ययमानन्द तथागता अर्हन्तः सम्य- क्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति । दृष्टस्ते आनन्द अयं गोवृपः ? दृष्टो मदन्त । एप आनन्द गोवृषस्तथागतस्यान्तिके प्रसन्नचित्तः सप्तमे दिवसे कालं कृत्वा चातुर्महाराजिकेषु देवेपू- पपत्स्यते । वैश्रवणस्य महाराजस्य पुत्रो भविष्यति । ततथ्युत्वा त्रायस्त्रिंशेषु देवेषूपपत्स्यते । शक्रस्य देवेन्द्रस्य पुत्रो भविष्यति । ततश्युत्वा यामेषु देवेषुपपत्स्यते । यामस्य देवस्य पुत्रो 20 भविष्यति । ततश्युला तुपितेषु देवेषूपपत्स्यते । स तुषितस्य देवस्य पुत्रो भविष्यति । ततश्युत्या निर्माणरतिषु देवेषपपत्स्यते । सुनिर्मितस्य देवपुत्रस्य पुत्रो भविष्यति । ततश्श्युत्वा परनिर्मितवशवर्तिषु देवेषूपपत्स्यते । यशवर्तिनो देवपुत्रस्य पुत्रो भविष्यति । तदनया संतल्या नवनवतिकल्पसहस्राणि विनिपातं न गमिष्यति । ततः कामावचरेषु देवेषु दिव्यं सुखमनुभूय पश्चिमे मवे पश्चिमे निकेते समुच्छ्रये पश्चिमे आत्मभावप्रतिलम्भे मनुष्यत्वं प्रति-25 लभ्य राजा भविष्यति अशोकवर्णो नाम चक्रवर्ती चतुरर्णवान्तविजेता धार्मिको धर्मराजः सप्तरतसमन्वागतः । तस्येमान्येवंरूपाणि सप्त रतानि भविष्यन्ति । तद्यथा-चकर हस्तिरन- मश्वरतं मणिरनं स्त्रीरनं गृहपतिर परिणायकरत्नमेव सप्तमम् । पूर्ण चात्य भविष्यति सहन पुत्राणां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणा परसैन्यप्रमर्दकानाम् । स इमामेव समुदपर्यन्तां महा- पृथिवीमखिलामकण्टकामनुत्पीडामदण्डेनाशस्त्रेण धर्येण समयेनाभिनिर्जित्य अध्यावत्स्यति । 30 सोऽपरेण समयेन दानानि दत्वा चक्रवर्तिराज्यमपहाय केशश्मश्रूण्यक्तार्य काषायाणि वस्त्राणि .....सम्यगेव श्रद्धया अगारादनगारिका प्रव्रज्य प्रत्येकां बोधि साक्षाकरिष्यति, अशोकवर्णो नाम प्रत्येकबुद्धो भविष्यति । अथायुप्मानानन्दः कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ-किं भदन्त अनेन गोपेण कर्म कृतं येन तिर्यग्योनावुपपन्नः, किं कर्म कृतं येन दिव्यमानुषसुखमनुभूय ·दिव्यावदानम्। प्रत्येकां बोधिमधिगमिष्यति ? भगवानाह–अनेनैव आनन्द गोवृषेण कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययानि ओघवत्प्रत्युपस्थितान्यवश्यंभावीनि । गोवृप्रेण कर्माणि कृता- न्युपचितानि । कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति ? न ह्यानन्द कर्माणि कृतान्युपचितानि बाह्य पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नाब्धातौ, न तेजोधाती, न वायुधाती, अपि तूपात्तेष्वेव स्कन्ध- धात्यायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभाशुभानि च । न प्रणश्यन्ति कर्माणि अपि कल्पशतैरपि । सामग्री प्राप्य कालं च फलन्ति खल देहिनाम् ॥ ७ ॥ भूतपूर्वमानन्द अतीतेऽध्वनि एकनवते कल्पे विपश्यी नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां 16 बुद्धो भगवान् । स वन्धुमती राजधानीमुपनिश्रित्य विहरति, अन्यतमस्मिन् वनपण्डे । तस्य नातिदूरे पष्टिभिक्षवः प्रतिवसन्त्यारण्यकाः पिण्डपातिकाः । सर्वे च वीतरागा विगतद्वेषा विगतमोहा यावत् पञ्चमात्राणि धूर्तकशतानि तेन तेनाहिण्ड्यमानानि तं प्रदेशमनु- प्राप्तानि । तेषामेतदभवत्-एते हि प्रबजिता महात्मानः ईदृशेषु स्थानेष्वभिरमन्ते । यद्येषां जीवितोपच्छेदं न करिष्यामः, न भूय एतस्मिन् प्रदेशे खस्थैविहर्तव्यं भविष्यति । यद्यप्येते 15 महात्मानः सर्वसत्त्वहितोदयप्रवृत्ता न परेपामारोचयिष्यन्ति, तथाप्येषां प्रधानपुरुषा उप- संक्रमिष्यन्ति । तेऽस्माकं राज्ञः समर्पयिष्यन्ति । तत्रास्माभिश्चारकावरुद्धैर्मर्तव्यं भविष्यति । कपमत्र प्रतिपत्तव्यमिति ? एकस्तत्रैव निघृणहृदयस्त्यक्तपरलोकः। स कथयति-अघातयित्वा एतान् कुतः क्षेम इति ? तैस्ते जीविताव्यपरोपिताः । ते चैतत्कर्म कृत्वा पापकमकुशल: मेकनयतिकल्पानपायेधूपपन्नाः । यद्भूयसा तु नरकेषु तिर्यग्योनौ उपपन्नाश्च सन्तो नित्य 20 शस्त्रेण प्रघातिताः । तत्र योऽसौ चौरस्तेषां समादापका, स एवायं गोवृषः। तस्य कर्मणो विपाकेन इयन्तं कालं न कदाचित् सुगतौ उपपन्नः । यत्पुनरिदानी ममान्तिके चित्रं प्रसादितम् , तस्य कर्मणो विपाकेन दिव्यं मानुपं सुखमनुभूय प्रत्येको बोधिमधिगमिष्यति । एवं हि आनन्द तथागतानां चित्तप्रसादोऽप्यचिन्त्यविपाकः, किं पुनः प्रणिधानम् । तस्माचर्हि आनन्द एवं शिक्षितव्यं यत्स्तोकस्तोकं मुहूर्तमुहूर्तमन्ततोऽच्छटासंघातमात्रमपि 25 तयागतमाकारतः समनुस्मरिष्यामीत्येवं ते आनन्द शिक्षितव्यम् ॥ अपायुष्मान् आनन्दो भगवतो भापितमभ्यानन्द्यानुमोद्य भिक्षूणां पुरस्ताद्वाया भाषते- अहो नायस्य कारुण्यं सर्वज्ञस्य हितैपिणः । सुकृतेनैव वात्सल्यं यस्येदृशमहाद्भुतम् ॥ ८॥ आपनो हि परं कृच्छ्रे गोवृपो येन मोचितः । व्याकृतश्च भवे दिव्ये प्रत्येकच जिनो ह्यसौ ॥ ९ ॥ इति ।। इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भापितमम्यनन्दन ॥ इति श्रीदिव्यावदानेऽशोकवर्णावदानमेकादशमम् ।। 12 30 ·। । . १२ प्रातिहार्यसूत्रम् । स भगवान् राजगृहे विहरति घेणुपने कलन्दकनिवापे सत्कृतो गुरुकृतो मानित: पूजितो राजभी राजमात्रैर्धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थबहिर्देवै गर्यक्षरसुरैर्गरडैः किन्नरैर्महो- गैरिति देवनागयक्षासुरगरुडकिन्नरमहोरगाभ्यर्चितो बुद्धो भगवान् ज्ञातो महापुण्यो लाभी चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिष्काराणां संश्रावकसंघो दिव्यानां मानुष्याणां । च भगवाननुपलिप्तो विहरति पद्मपन्नमियाम्भसा ॥ तेन खलु समयेन राजगृहे. नगरे पट् पूर्णाद्याः शास्तारोऽसर्वज्ञाः सर्वज्ञमानिनः प्रतिवसन्ति स्म । तद्यथा-पूर्णः काश्यपः, मस्करी गोशालीपुत्रः, संजयी धैरट्टीपुत्रः, अजितः केशकम्बला, ककुदः कात्यायनः, निम्रन्यो ज्ञातिपुत्रः। अथ पण्णां पूर्णादीनां तीर्थ्यानां कुतूहलशालायां संनिषण्णानां संनिपतितानामयमेवंरूपोऽभूदन्तराकयासमुदाहारः-यखल 10 भवन्तो जानीरन्-यदा श्रमणो गौतमो लोकेऽनुत्पन्नः, तदा वयं सस्कृताश्चाभूवन गुरुकृताश्च मानिताश्च पूजिताश्च राज्ञां राजमात्राणां ब्राह्मणानां गृहपतीनां नैगमानां जानपदानां श्रेष्टिना सार्थवाहानाम् । लाभिनश्वाभूश्चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणाम् । यदा तु श्रमणो गौतमो लोके उत्पन्नः, तदा श्रमणो गौतमः सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राज्ञां राजमात्राणां ब्राह्मणानां गृहपतीनां जनपदानां धनिनां श्रेष्ठिनां सार्थवाहानाम् । लाभी 15 च श्रमणो गौतमः सश्रावकसंघश्चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिप्काराणाम् । अस्माकं च लाभसत्कारः सर्वेण सर्व समुच्छिन्नः । वयं स्म ऋद्धिमन्तो ज्ञानवादिनः । श्रमणोऽपि गौतमो रिद्धिमान् ज्ञानवादीत्यात्मानं प्रतिजानीते । अर्हति ज्ञानवादी ज्ञानवादिना सार्धमुत्तर मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयितुम् । यद्येकं श्रमणो गौतमोऽनुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यति, वयं द्वे । वे श्रमणो गौतमः, वयं चत्वारि । चत्वारि श्रमणो 20 गौतमः, वयमष्टौ । अष्टौ श्रमणो गौतमः, वयं पोडश । पोडश श्रमणो गौतमः, वयं द्वात्रिंश- दिति यावच्छ्मणो गौतम उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यति, वयं तद्विगुणं तत्रिगुणं विदर्शयिष्यामः । उपाध मार्ग श्रमणो गौतम आगच्छतु, वयमप्युपाध मार्ग गमि- प्यामः । तत्रास्माकं भवतु श्रमणेन गौतमेन सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्यम् । अथ मारस्य पापीयस एतदभवत्-असदसकृन्मया श्रमणस्य गौतमस्य प्राक्रान्तम्, न च कदा- 25 चिदवतारो लब्धः । यन्वहं तीर्थ्यानां प्रहरेयम् । इति विदित्वा पूरणवदात्मानमभिनिर्माय उपरि विहायसमभ्युद्गम्य ज्वलनतपनवर्षणविद्योतनप्रातिहार्याणि कृत्वा मस्कारिणं गोशालीपुत्र- मामन्यते यत्खल मस्करिन् जानीयाः-अहं रिद्धिमान् ज्ञानवादी, श्रमणो गौतमो रिद्धिमान् ज्ञानयादीत्यात्मानं परिजानीते । अर्हति झानयादी ज्ञानवादिना सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धि- प्रातिहार्य विदर्शयितुम् । ययेकं श्रमणो गौतम उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यति, 30 अहं द्वे । द्वे श्रमणो गौतमः, अहं चत्वारि । चत्वारि श्रमणो गौतमः, अहमष्टौ । अष्टौ श्रमणो गौतमः, अहं पोडश । पोडश श्रमणो गौतमः, अहं द्वात्रिंशदिति यावच्छ्रमणो दि. १२ 4 ·दिव्यावदानम् । गौतम उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहायं विदर्शयिष्यति, वयं तद्विगुणमुत्तरं मनुष्यधर्म रिद्धिप्रातिहाय विदर्शयिष्यामः । उपाधू मार्ग श्रमणो गौतम आगच्छतु, अहमप्युपाचं मार्ग गमिष्यामि। तत्रास्माकं भवतु श्रमणेन गौतमेन सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्यम् । अथ मारस्य पापीयस एतदभवत्-असकृदसकृन्मया श्रमणस्य गौतमस्य पराक्रान्तम्, न 6 च कदाचिदवतारो लब्धः । यन्वहं तीर्थ्यानां प्रहरेयम् । इति विदित्वा मस्करिवदात्मान- मभिनिर्माय उपरि विहायसमभ्युद्गम्य ज्वलनतपनविद्योतनवर्षणप्रातिहार्याणि कृत्वां संजपिनं वैरट्टीपुत्रमामन्त्रयते यत्खलु संजयिन् जानीयाः-अहं रिद्धिमान् ज्ञानवादी, श्रमणो गौतमो रिद्धिमान् ज्ञानवादीत्यामानं प्रतिजानीते । अर्हति ज्ञानवादी ज्ञानवादिना सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहायं विदर्शयितुम् । यद्येकं श्रमणो गौतम उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धि- 10 प्रतिहार्य विदर्शयिष्यति, अहं द्वे । द्वे श्रमणो गौतमः, अहं चत्वारि । चत्वारि श्रमणो गौतमः, अहमष्टौ । अष्टौ श्रमणो गौतमः, अहं पोडश । पोडश श्रमणो गौतमः, अहं द्वात्रिंशदिति यावच्छ्मणो गौतम उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यति, अहं तद्द्विगुणमुत्तरं मनुष्यधर्मप्रातिहाय विदर्शयिष्यामि । उपाध मार्ग श्रमणो गौतम आगच्छतु, अहमप्युपाधं मागं गमिष्यामि । तत्र मे भवतु श्रमणेन गौतमेन सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धि- 15 प्रातिहार्यम् । एवमन्योन्यं सर्वे विहेठिताः । एकैक एवमाह-रिद्धेलाभी नाहमिति ॥ पूरणाद्याः पट् शास्तारः सर्वज्ञज्ञानिनो यन राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारस्तेनोप- संक्रामन् । उपसंक्रम्य राजानं मागधं श्रेण्यं बिम्बिसारमिदमबोचन्-यत्खलु देव जानीयाः वयं ऋद्धिमन्तो ज्ञानवादिनः। श्रमणोऽपि गौतमो रिद्धिमान् ज्ञानवादीत्यात्मानं प्रतिजानीते। अर्हति ज्ञानवादी ज्ञानवादिना सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहाय विदर्शयितुम् । यद्येकं श्रमणो गौतम 20 उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्विप्रातिहार्य विदर्शयिष्यति, वयं द्वे । द्वे श्रमणो गौतमः, वयं चत्वारि । चत्वारि श्रमणो गौतमः, वयमष्टौ । अष्टौ श्रमणो गौतमः, वयं षोडश । पोडश श्रमणो गौतमः, वयं द्वात्रिंशदिति यावच्छ्रमणो गौतम उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयि- प्यति, वयं तद्विगुणं तत्रिगुणं रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यामः । उपाध मार्ग श्रमणो गौतम आगच्छतु, वयमप्युपाधं मागं गमिष्यामः । तत्रास्माकं भवतु श्रमणेन गौतमेन सार्धमुत्तरे 25 मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहाय विदर्शयितुम् । एवमुक्ते राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारस्तीर्थ्या- निदमवोचत्-यूयमपि शवा भूत्वा भगवता साधं रिद्धिं प्रारभवे ? अथ पूरणायाः पट् शास्तारोऽसर्वज्ञाः सर्वज्ञानज्ञानिनोऽर्धमार्गे राजानं मागधं श्रेण्यं बिम्बिसारं विज्ञापयन्ति-वयं स्मो देव रिद्धिमन्तो ज्ञानवादिनः। श्रमणोऽपि गौतमो रिद्धिमान् ज्ञानवादीत्यात्मानं प्रति- जानीते। अर्हति ज्ञानवादी ज्ञानयादिना सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयितुम् । 90 यावत् तत्रास्माकं भवतु श्रमणेन गौतमेन सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयि- तुम् । एवमुक्ते राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारस्तांस्तीर्थिकपरिवाजकानिदमवोचत्-ययेवं विरप्येतमयं विज्ञापयिष्यय, निर्विपयान् यः करिष्यामि । अय तीर्थ्यानामेतदभवत्-अयं राजा 16 " ·१२ प्रातिहार्यसूत्रम् । मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावक । बिम्बिसारस्तिष्ठतु | राजा प्रसेन- जिद कौशलो मध्यस्थ । यदा श्रमणो गौतम श्रावस्ती गमिष्यति, तर वय गत्या श्रमण गौतममुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्ये आहयिष्याम । इत्युक्त्या प्रशान्ता ॥ अथ राजा मागध श्रेण्यो बिम्बिसारोऽन्यतम पुरपमामन्यते-च्छ व भो पुरुष क्षिप्रम् । भद्र यान योजय, यत्राहमधिरुह्य भगवन्त दर्शनायोपसक्रमिष्यामि पर्युपासनायै 15 एव देवेति स पुरुषो राज्ञो मागधस्य श्रेण्यस्य विम्बिसारस्य प्रतिश्रुत्य क्षिप्र भद्र यान योज- यित्वा येन राजा मागध श्रेण्यो रिम्बिसारतेनोपसक्रान्तः । उपसक्रम्य राजान मागध श्रेण्य निम्बिसारमिदमोचत्-युक्त देवस्य भद् यान यस्येदानी देव काल मन्यत इति । अथ राजा मागध श्रेण्यो निम्बिसारो भद्र यानमभिरुह्य राजगृहान्निति भगवतोऽन्तिक भगान्त दर्शनायोपसमितु पर्युपासनाय । तस्य यावती यानस्य भूमिस्तापद्यानेन गत्वा यानादवतीर्य 10 पद्भयामेवाराम प्राविक्षत् । अन्तरा राजा मागध श्रेण्यो बिम्बिसारो भगवन्तमद्राक्षीत् । तदन्तरा पञ्च ककुदान्यपनीय तद्यथा-उप्णीप छन खड्गमणि वालव्यजन चित्रे चोपानही, स पञ्च फकुदान्यपनीय येन भगवास्तेनोपसकान्त । उपसक्रम्य भगवत पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्ण । एकान्तनिपण्ण विदित्या राजान मागध श्रेण्य मिम्बिसार भगवान् धर्म्यया कथया सदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति साहर्पयति । अनेकपर्यायेण 15 धर्म्यया कथया सदर्य समादाप्य समुत्तेज्य सप्रहर्घ्य तूष्णीम् । अथ राजा मागध श्रेण्यो बिम्बिसारो भगवन्तमभ्यानन्धानुमोद्य भगवत पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रकान्त ॥ अथ भगात एतदभवत्-कुत्र पूर्वकै सम्यक्सबुबैर्महापातिहार्य विदर्शित हिताय प्राणिनाम् ? देवता भगवत आरोचयन्ति-श्रुतपूर्व भदन्त पूर्वकै सम्यक्सबुबैर्महाप्रातिहार्य 20 विदर्शित हिताय प्राणिनामिति । भगवतो ज्ञानदर्शन प्रवर्तते -श्रावस्त्या पूर्वकै सम्यक्सबु?- महापातिहाय निदर्शित हिताय प्राणिनामिति । तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते- गच्छ त्वमानन्द, भिक्षुणामारोचय । तथागत कोशलेषु जनपदेषु चारिका चरिष्यति । यो युष्माकमुसहते तयागतेन साध कोशलेषु जनपदेषु चारिका चर्तुम् , सचीवरकाणि धावतु सीव्यतु रञ्जयतु । एष भदन्तेत्यायुष्मानानन्दो भगवत प्रतिश्रुत्य भिक्षुणामारोचयति- भगवानायुप्मत कोशलेषु जनपदेषु चारिका चरिष्यति । यो युष्माकमुत्सहते तथागतेन साधु कोशलेषु जनपदेषु चारिका चरितुम् , स चीनराणि धावतु सीव्यतु रञ्जयतु इति । ते भिक्षर आयुष्मत आनन्दस्य प्रत्यश्रीषु । अथ भगवान् दान्तो दातपरिवार शान्त शान्त- परिवारो मुक्तो मुक्तपरिवार आश्वस्त आश्वस्तपरिवारो विनीतो पिनीतपरिवारोऽईनहत्परिवारो वीतरागो चीतरागपरिवार प्रासादिक प्रासादिकपरिवारो वृषभ इव गोगणपरिवृतो गज 30 इब कलभगणपरिवृत सिंह इव दष्टगणपरिवृतो राजहस इव हसगणपरिवृत सुपर्णीव पक्षिगणपरिवृतो विप्र इव शिष्यगणपरिवृत सुवैध इवातुरगणपरिवृत शूर इव योधगण- -25 ·९४ दिव्यावदानम् । यत्खलु रक्ताक्ष जानीयाः-श्रमणो गौतमोऽस्माभिरिक्ष्या आहूतः । स कथयति इतः सप्तमे दिवस उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यामीति । नूनं श्रमणो गौतमः पक्षपर्येपणं कर्तुकामः । त्वमपि तावत् सब्रह्मचारिणां पक्षपर्येपणं कुरुष्व । तेन तथेति प्रतिज्ञातम् । अथ रक्ताक्षः परिव्राजको येन नानातीर्थिक श्रमणब्राह्मणचरकपरिवाजकास्तेनोपसंक्रान्तः । उप- संक्रम्य नानातीर्थिकश्रमणब्राह्मणचरकपरिव्राजकानामेतत्प्रकरणं विस्तरेणारोचयति, एवं चाह-यत्खलु भवन्तो जानीरन्-श्रमणो गौतमोऽस्माभिरिद्ध्या आहूतः । स कथयति-इत; सप्तमे दिवस उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यामीति । नूनं श्रमणो गौतमः पक्षपर्येषणं कर्तुकामः । भवद्भिरपि ब्रह्मचारिणां साहाय्यं करणीयम् । सप्तमे दिवसे युष्माभि- बहिः श्रावस्त्या निर्गन्तव्यम् । तैस्तथेति प्रतिज्ञातम् । अथान्यतमस्मिन् पर्वते पञ्च- 10 मात्राणि ऋपिशतानि प्रतिवसन्ति । अथ रक्ताक्षः परिव्राजको येन ते ऋषयस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य तेषामेतत्प्रकरणं विस्तरेणारोचयति, एवं चाह-यत्खलु भवन्तो जानीरन्-श्रमणो गौतम अद्ध्या आहूतः । स कथयति-इतः सप्तमे दिवसे उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यामीति । नूनं श्रमणो गौतमः पक्षपर्येपणं कर्तुकामः । भवद्भिरपि सब्रह्मचारिणां साहाय्यं करणीयम् । सप्तमे दिवसे युष्माभिः श्रावस्तीमागन्तव्यम् । तैस्तथेति प्रतिज्ञातम् । 18 तेन खलु समयेन सुभद्रो नाम परिव्राजकः पश्चाभिज्ञः। तस्य कुशिनगर्यामावसथोऽनवतते महासरसि दिवा विहारः । अथ रक्ताक्षः परिव्राजको येन सुभद्रः परिव्राजकस्तेनोप- संक्रान्तः । उपसंक्रम्य एतत्प्रकरणं विस्तरेणारोचयति, एवं चाह-यत्खलु सुभद्र जानीयाः- श्रमणो गौतमोऽस्माभिः ऋद्ध्या आहूतः । स कथयति इतः सप्तमे दिवसे उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यामीति । नूनं श्रमणो गौतमः पक्षपर्येषणं कर्तुकामः । त्वया 20 सब्रह्मचारिणां साहाय्यं करणीयम् । सप्तमे दिवसे त्वया श्रावस्तीमागन्तव्यम् । सुभद्रेणाभि- हितम्-न शोभनं भवद्भिः कृतं ययुष्माभिः श्रमणो गौतमो रिड्या आहूतः। तत्कस्य हेतोः । मम तावत् कुशिनगर्यामावासोऽनवतप्ते महासरसि दिवा विहारः । श्रमणस्य गौतमस्य शारि- पुत्रो नाम शिष्यस्तस्य चुन्दो नाम श्रामणेरकस्तस्यापि तत्रैवानवतप्ते महासरसि दिवा विहारः । न तयानवतप्तकायिका देवता अपि कारान् कर्तव्यान् मन्यन्ते यथा तस्य । 25 एकोऽयं समयः । इहाहं कुशिनगरी पिण्डाय चरित्वा पिण्डपातमादाय अनवतप्तं महासरस गच्छामि । तस्य ममानवतप्तकायिका देवता अनवतप्तान्महासरसः पानीयमुद्धृत्य एकान्ते न प्रयच्छति । चुन्दः श्रमणोदेशः पांशुफूलान्यादायानवतप्तं महासरो गच्छति । तस्यानवः तप्तकायिका देवता पांशुकूलानि धावयित्वा तेन पानीयेनात्मानं सिञ्चति । यस्य तावद्वयं शिष्यप्रतिशिष्यकयापि न तुल्याः, स युप्माभिरुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्येणाहूतः । न 30 शोभनं भवद्भिः कृतं यच्छ्मणो गौतमो रिद्धिप्रातिहार्येणाहूतः । एवमहं जाने यया महर्दिकः श्रमणो गौतमो महानुभाव इति । .रक्ताक्षेणाभिहितम्-चं तायडूमणस्य गौतमस्य पक्षं वदसि । त्वया तायन्न गन्तव्यम् । सुमद्रेणाभिहितम् नैव गमिष्यामीति ।। 53 ·15 १२ मातिहार्यसूत्रम् । अप राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य कालो नाम्ना भाता अभिरूपो दर्शनीयः प्रासा- दिकः श्राद्धो भद्रः कल्याणाशयः । स राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य निवेशनद्वारेणाभि- निष्कामति । अन्यतमया चावरुद्धिकया प्रासादतलगतया राजकुमारं दृष्ट्वा नग्दामं क्षिप्तम् । तत् तस्योपरि निपतितम् । मित्रारिमध्यमो लोकः । तै राज्ञे निवेदितम्-यत्खलु देव जानीयाः कालेन देवस्यान्तःपुरं प्रार्थितम् । राजा प्रसेनजित् कौशलश्चण्डो रभसः कर्कशः । । तेनापरीक्ष्य पौरुपेयाणामाज्ञा दत्ता नाच्छन्तु भवन्तः । शीघ्नं कालस्य हस्तपादान् छिन्दन्तु । एवं देवेति पौरुपेयै राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य प्रतिश्रुत्स कालस्य वीथीमध्ये हस्तपादा- श्छिन्नाः । स आखिरं क्रन्दते, दुःखां तीनां खरां कटुकाममनापां वेदनां वेदयते । कालं राजकुमारं दृष्ट्वा महाजनकायो विक्रोष्टुमारब्धः। पूरणादयश्व निर्मन्यास्तं प्रदेशमनुप्राप्ताः । कालस्य ज्ञातिभिरभिहितम्-एतमार्याः कालं राजकुमारं सत्याभियाचनया यथापौराणं कुरुष्व-10 मिति । पूरणेनाभिहितम्-एप श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकः । श्रमणधर्मेण गौतमो यथा- पौराणं करिष्यति । अथ कालस्य राजकुमारस्यैतदभवत्-कृच्छूसंकटसंबाधप्राप्त मां भगवान् न समन्चाहरतीति विदिया गायां भापते- इमामवस्थां मम लोकनायो न वेत्ति संबाधगतस्य कस्मात् । नमोऽस्तु तस्मै विगतज्वराय सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकाय ॥ १ ॥ असंमोपधर्माणो बुद्धा भगवन्तः । तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते स्म- गच्छ त्वमानन्द संघाटिमादाय अन्यतमेन भिक्षुणा पश्चाच्छ्रमणेन येन कालो राजभ्राता तेनोपसंकाम । उपसंक्रम्य कालस्य राजकुमारस्य हस्तपादान् यथास्थाने स्थापयित्वा एवं 20 वद-ये केचित् सत्वा अपदा वा द्विपदा वा बहुपदा वा अरूपिणो वा रूपिणो वा संज्ञिनो वा असज्ञिनो वा नैवसंज्ञिनो चा नासंज्ञिनः, तथागतोऽईन् सम्यक्संबुद्धस्तेषां सत्त्वानामा आख्यायते । ये केचिद् धर्मा असंस्कृता वा संस्कृता वा, विरागो धर्मस्तेषामय आख्यातः । ये केचित् संघा वा गणा वा पूगा वा पर्पदो वा, तथागतश्रावकसंघस्तेषामग्र आख्यातः । अनेन सत्येन सत्यवाक्येन तव शरीरं यथापौराणं स्यात् । एवं भदन्तेत्यायुष्मा- 25 नानन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य संघाटीमादायान्यतमेन भिक्षुणा पश्चाच्छ्रमणेन येन राजमाता कालस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य कालस्य राजकुमारस्य हस्तपादान् यथास्थाने स्थापयित्वा एवमाह-ये केचित् सत्त्वा अपदा वा विपदा या चतुष्पदा वा बहुपदा वा यावन्नैवसंज्ञिनो नासंज्ञिनः, तथागतोऽईन्- सम्यक्संबुद्धस्तेषां सत्वानामग्र आख्यातः । ये केचिद्धर्माः संस्कृता वा असंस्कृता वा, चिरागो धर्मस्तेपामग्र आख्यातः । ये केचित् संघा या गणा वा पूगा वा 30 पर्पदो वा, तथागतश्नावकसंघस्तेपामग्र आख्यातः । अनेन सत्येन सत्यवाक्येन तव शरीरं ययापौराणं भवतु । सहाभिधानात् कालस्य राजकुमारस्य शरीरं यथापौराणं संवृत्तम्, ० ·10 दिव्यावदानम्। परिवृतो देशिक इवाध्वगणपरिवृत सार्थवाह इव वणिग्गणपरिवृत श्रेष्ठीव पौरगणपरिवृत कोडराज इव मन्त्रिगणपरिवृतश्चक्रवतीन पुत्रसहस्रपरिवृतश्चन्द्र इव नक्षत्रगणपरिवृत सूर्य इव रश्मिसहस्रपरिवृतो विरूढक इव कुम्भाण्डगणपरिवृतो विरूपाक्ष इव नागगणपरिवृतो धनद इव यक्षगणपरिवृतो धृतराष्ट्र इव गन्धर्वगणपरिवृतो वेमचित्र इवासुरगणपरिवृत 5 शक इय त्रिदशगणपरिवृतो ब्रह्मेव ब्रह्मकायिकगणपरिवृत स्तिमिव इव जलनिधि सजल इब जलधरो विमद इव गजपति सुदान्तैरिन्द्रियैरसक्षोभितेर्यापथप्रचारोऽनेकैरावेणिकैर्युद्ध धर्महता भिक्षुसघेन च पुरस्कृतो येन श्रावस्ती तेन चारिका प्रक्रान्त । अनेकैश्च देवताशतसहस्रैरनुगम्यमानोऽनुपूर्वेण चारिका चरन् श्रावस्तीमनुप्राप्त श्रावस्त्यां विहरति जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे ॥ अश्रौपुस्तीर्ध्या श्रमणो गौतम श्रावस्ती गत इति । श्रुत्वा च पुन श्रावस्ती सन- स्थिता । ते श्रावस्ती गत्वा राजान प्रसेनजित्कौशलमिदमवोचन्-यत्खलु देव जानीया वय, ऋद्धिमन्तो ज्ञानवादिन । श्रमणो गौतमो ऋद्धिमान् ज्ञानवादीत्यात्मान प्रतिजानीते । अर्हति ज्ञानवादी ज्ञानवादिना सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे ऋद्धिप्रातिहार्य विदर्शयितुम् । यद्येक श्रमणो गौतम उत्तरे मनुष्यधर्मे ऋद्धिप्रातिहायं विदर्शयिष्यति, वय द्वे। वे श्रमणो गौतम , 18 वय चत्वारि । चत्वारि श्रमणो गौतम , वयमष्टौ । अष्टौ श्रमणो गौतम , वय पोडश । पोडश श्रमणो गौतम , वय द्वात्रिंशदिति यावच्छ्मणो गौतम उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहा विदर्श यिष्यति, वय तद्विगुण तत्रिगुणमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्याम । उपाध मार्ग श्रमणो गौतम आगच्छतु, वयमप्युपा, मागं गमिष्याम । तत्रास्माक भवतु श्रमणेन गौतमेन सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्यम् । एवमुक्ते राजा प्रसेनजित् कौशलस्तीर्णा 20 निदमवोचत्-आगमयन्तु तावद्भवन्तो यावदह भगवन्तमालोकयामि । अथ राजा प्रसेन- जित् कौशरोऽन्यतम पुरुपमामन्त्रयते-गच्छ व भो पुरुष । क्षिप्र भद्र यान योजय । अहमभिरुह्य अथैय भगवन्त दर्शनायोपसक्रमिष्यामि पर्युपासनायै । एव देवेति स पुरषो राज्ञ प्रसेनजित कौशरस्य प्रतिश्रुत्य क्षिप्र भद्र यान योजयित्वा येन राजा प्रसेनजित कौशरस्तेनोपसत्रान्त । उपसाम्य राजान प्रसेनजित कौशउमिदमवोचत्-युक्त देवस्य 25 भद्र यान यस्येदानी देव कार मन्यते । अय राजा प्रसेनजित् कौशलो भद्र यानः मभिरुह्य श्रावस्त्या निर्याति भगतोऽतिक भगवत दर्शनाय उपसक्रमितु पर्युपासनाय । तस्य यावती यानस्य भूमिस्तायद्यानेन गत्वा यानादवतार्य पादाम्यामेर आराम प्रविश्य येन भगवास्तेनोपसत्रान्त । उपसम्म्य भगयत पादौ शिरसा वन्दित्या एकान्ते निषण्ण । एकाते निपण्गो राजा प्रसेनजित् कोशो भगतमिदममोचत्-इमे भदन्त तीर्ध्या भग पतमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्येणाहयन्ते । निदर्शयतु भगवानुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धि- प्रातिहार्य हिताय प्राणिनाम् । निर्भर्सयतु भगांस्तीर्णा । नन्दयतु देवमनुप्यान् । सोपयतु सन्नारपमनांसि । एयमुळे भगवान् राजान प्रसेनजितं कौशामिदमयोचत्-नाएं महारान ·10 , १२ प्रातिहार्यसूत्रम् । एवं श्रावकाणां धर्म देशयामि एवं यूयं भिक्षय आगतागतानां ब्राह्मणगृहपतीनामुत्तरे मनुष्य- धर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयतेति । अपि तु अहमेवं श्रापकाणां धर्म देशयामि-प्रतिच्छन्न- कल्याणा भिक्षको विहरत विकृतपापा इति । द्विरपि त्रिरपि राजा प्रसेनजित् कौशलो भगवन्त- मिदमवोचत्-विदर्शयतु भगवानुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य हिताय प्राणिनाम् । निर्भ- यितु तीर्थ्यानू । नन्दयतु भगवान् देवमनुष्यान् । तोपयतु सज्जनहृदयमनांसि । धर्मता खल्ल बुद्धानां भगवतां जीवतां तिष्ठतां ध्रियमाणानां यापयतां यदुत दशावश्यकरणीयानि भवन्ति । न तावदुद्धा भगवन्तः परिनिर्वान्ति यावन्न बुद्धो बुद्धं व्याकरोति, यावन्न द्विती- येन सत्त्वेनापरिवर्ल्समनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितं भवति, सर्वयुद्धवैनेया विनीता भवन्ति, विभाग आयुप उत्सृष्टो भवति, सीमाबन्धः कृतो भवति, श्रावकयुगममतायां निर्दिष्टं भवति, सांकाश्ये नगरे देवतावतरणं विदर्शितं भवति, अनवतप्ते महासरसि श्रावकैः साधु पूर्विका कर्मप्लोतिप्कृता भवति, मातापितरौ सत्येषु प्रतिष्ठापितौ भवतः, श्रावस्त्यां महा- प्रातिहार्य विदर्शितं भवति । अथ भगवत एतदभवत्-अवश्यकरणीयमेतत्तथागतेनेति विदित्वा राजानं प्रसेनजितं कौशलमामन्त्रयते-गन्छ त्वं महाराज । इतः ससमे दिवसे तथा- गतो महाजनप्रत्यक्षमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यति हिताय प्राणिनाम् । अथ राजा प्रसेनजित् कौशलो भगवन्तमिदमयोचत्-यदि भगवाननुजानीयात्, अहं भगवतः 15 प्रातिहार्यमण्डपं कारयेयम् । अथ भगवत एतदभवत्-कतरस्मिन् प्रदेशे पूर्वकैः सम्यक्संबुद्ध- महाप्रातिहार्य विदर्शितं हिताय प्राणिनामिति ! देवता भगवत आरोचयन्ति-अन्तरा भदन्त श्रावस्तीमन्तरा च जेतवनमत्रान्तरात् पूर्वकैः सम्यक्संबुद्धेर्महाप्रातिहाय विदर्शितं हिताय प्राणिनाम् । भगवतोऽपि ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते--अन्तरा च श्रावस्तीमन्तरा च जेतवनमत्रा- न्तरात् पूर्वकैः सम्यक्संबुद्धर्महाप्रातिहार्य विदर्शितं हिताय प्राणिनाम् । अधिवासयति भगवान् राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य तूष्णीभावेन । अथ राजा प्रसेनजित् कौशलो भग- पतस्तूष्णीभावेनाधिवासनां विदित्वा भगवन्तमिदमवोचत्-कतमस्मिन् भदन्त प्रदेशे प्राति- हार्यमण्डपं कारयामि ? अन्तरा च महाराज श्रावस्तीमन्तरा च जेतवनम् । अथ राजा प्रसेन- जित् कौशलो भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भग- वतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तः॥ अय राजा प्रसेनजित् कौशलस्तीर्थ्यानिदमवोचत्-यत्खलु भवन्तो जानीरन्-इतः सप्तमे दिवसे भगवानुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यति । अथ तीर्थ्यानामेत- दभवत्-किं पुनः श्रमणो गौतमः सप्तमिर्दिवसैरनधिगतमधिगमिष्यति, अय वा निष्पला- यिष्यति, अथ या पक्षपर्येपणं कर्तुकामः ! तेपामेतदभवत्-न ह्येव श्रमणो गौतमो निष्पला- यिष्यति, नाप्यनधिगतमधिगमिष्यति । नूनं श्रमणो गौतमः पक्षपर्येपणं कर्तुकामः । 20 घयमपि तावत् पक्षपर्येषणं करिष्यामः । इति विदिला रक्ताक्षो नाम परिव्राजक इन्द्रजाला. भिज्ञः स आहूतः । रक्काक्षस्य परिवाजकस्यैतत् प्रकरणं विस्तरेगारोचयन्ति, एवं चाहः- 20 25 7 - ·दिव्यावदानम्। यथापि तत्र बुद्धस्य बुद्धानुभावेन देवतानां च देवतानुभावेन । कालेन कुमारेण तेनैव संवेगेन अनागामिफलं साक्षात्कृतं ऋद्धिश्चापि निर्हता । तेन भगवत आरामो निर्यातितः। स भगवते उपस्थानं कर्तुमारब्धः । यत्रास्य शरीरं गण्डगण्डं कृतं तस्य गण्डक आरामिक इति संज्ञा संवृत्ता । अथ राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन सर्वोपकरणैः स प्रवारितः। कालेनाभिहितम्- 5 न मम त्वया प्रयोजनम् । भगवत एवोपस्थानं करिष्यामीति ॥ राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन अन्तरा च श्रावस्तीमन्तरा च जेतवनमत्रान्तराद्भगवतः प्रातिहार्यमण्डपः कारितः शतसहस्रहस्तः....चतुणां मण्डपो विततः। भगवतः सिंहासनं प्रज्ञप्तम् । अन्यतीर्थिकश्रावकैरपि पूर्णादीनां निर्ग्रन्यानां प्रत्येकप्रत्येकमण्डपः कारितः । राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन सप्तमे दिवसे यावज्जेतवनं यावच्च भगवतः प्रातिहार्यमण्डपोऽन्त- 10 रात् सर्वोऽसौ प्रदेशोऽपगतपापाणशर्करकठल्यो व्यवस्थितः । धूपचूर्णान्धकारः कृतः । छनध्वजपताकागन्धोदकपरिपिक्तो नानापुप्पाभिकीर्णो रमणीयः । अन्तरान्तरा च पुष्प- मण्डपाः सज्जीकृताः ॥ अथ भगवान् सप्तमे दिवसे पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय श्रावस्ती पिण्डाय प्राविक्षत् । श्रावस्ती पिण्डाय चरित्वा कृतभक्तकृत्यः पश्चाद्भक्तपिण्डपातप्रतिक्रान्तः पात्र- 15 चीवरं प्रतिश्राम्य बहिर्विहारस्य पादौ प्रक्षाल्य विहारं प्रविष्टः प्रतिसंलयनाय । अथ राजा प्रसेनजित् कौशलोऽनेकशतपरिवारोऽनेकसहस्रपरिवारोऽनेकशतसहस्रपरिवारो येन भगवतः प्रातिहार्यमण्डपस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः । तीर्थ्या अपि महाजनकायपरिवृता येन मण्डपस्तेनोपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्य प्रत्येकप्रत्येकस्मिन्नासने निपण्णाः । निषद्य राजानं प्रसनेजितं कौशलमिदमवोचन्-यत्खलु देव जानीयाः-एते वय- 20 मागताः। कुत्र एतर्हि श्रमणो गौतमः ? तेन भवन्तो मुहूर्तमागमयत । एप इदानीं भगवानधि- गमिष्यति । अथ राजा प्रसेनजित् कौशल उत्तरं माणवमामन्त्रयते-एहि त्वमुत्तर, येन भगवांस्तेनोपसंकाम । उपसंक्रम्यास्माकं वचनेन भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा अल्पा- बाधतां च पृच्छ, अल्पातङ्कतां च लघूत्यानतां च यात्रां च बलं च सुखं च अनवद्यतां च स्पर्शविहारतां च । एवं च वद-राजा भदन्त प्रसेनजित् कौशल एवमाह-इमे भदन्त तीर्थ्या 25 आगता यस्येदानी कालं मन्यते । एवं देवेत्युत्तरो माणवो राज्ञः प्रसेनजितः कौशलत्य प्रति श्रुत्य येन भगवास्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवता साध संमुख संमोदनीं संरञ्जनी विविधा कयां व्यतिसार्य एकान्ते निषण्णः । एकान्तनिषण्ण उत्तरो माणवो भगवन्तमिदमवोचत्- राजा भदन्त प्रसेनजित् कौशलो भगवतः पादौ शिरसा वन्दते, अल्पाबाधतां च पृच्छति अल्पातङ्कतां च लघूत्यानतां च यात्रां च बलं च सुखं च अनवद्यतां च स्पर्शविहारतां चं। 30 सुखी भवतु माणव राजा प्रसेनजित् कौशलस्त्वं च । राजा भदन्त प्रसेनजित् कौशल एपमाह-इमे भदन्त तीर्थ्या आगता यस्येदानी भगवान् कालं मन्यते । एवमुक्त भगवा- उत्तरं माणवमिदमयोचत्-माणव एपोऽहमद्यागच्छामि । भगाता तथाधिष्ठितो ययोचरो ·१२ प्रतिहार्यसूत्रम् । माणवस्तत एवोपरिविहायसा प्रक्रान्तः, येन राजा प्रसेनजित् कौशलस्तेनोपसंक्रान्तः । अद्राक्षीदाजा प्रसेनजित् कौशल उत्तरं माणवकमुपरि विहायसा आगच्छन्तम् । दृष्ट्वा च पुन- स्तीनिदमयोचत्-विदर्शितं भगवतोत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्यम् । यूयमपि विदर्शयत। तीर्थाः कथयन्ति-महाजनकायोऽत्र महाराज संनिपतितः । किं त्वं ज्ञास्यसि केनतद् विदर्शितमस्माभिर्वा श्रमणेन गौतमेन ? अथ भगवांस्तद्रूपं समाधि समापनो यथा समाहिते । चित्तेडिच्छिद्रेणार्चिपो निर्गत्य भगवतः प्रातिहार्यमण्डपे निपतिताः, सर्वच प्रातिहार्य- मण्डपः प्रज्वलितः । अद्राक्षुस्ती• भगवतः प्रातिहार्यमण्डपं प्रज्वलितम् , दृष्ट्वा च पुनः प्रसेनजितं कौशलमिदमत्रोचन्-एप इदानी महाराज श्रमणस्य गौतमस्य प्रातिहार्यमण्डपः प्रज्वलितः । गच्छ इदानीं निर्वापय । अथ सोऽग्निरस्पृष्ट एव वारिणा सर्वप्रातिहार्यमण्डप- मदग्ध्वा खयमेव निवृतो यथापि तद्रुद्धस्य बुद्धानुभावेन देवतानां च देवतानुभावेन । अथ 10, राजा प्रसेनजित् कौशलस्तीर्थ्यानिदमवोचत्-विदर्शितं भगवतोत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्राति- हार्यम् । यूयमपि विदर्शयत । तीर्थ्याः कथयन्ति-महाजनकायोऽत्र महाराज संनिपतितः । किं त्वं ज्ञास्यसि केन एतद्विदर्शितमस्माभिर्वा श्रमणेन गौतमेन ? भगवता कनकमरीचिका- वभासा उत्सृष्टाः, येन सर्वलोक उदारेणावभासेन स्फुटोऽभूत् । अद्राक्षीद्राजा प्रसेनजित् कौशलः सर्वलोकमुदारेणावभासेन स्फुटम् । दृष्ट्वा च पुनस्तीर्थ्यानामन्त्रयते-विदर्शितं 15 भगवतोत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्यम् । यूयमपि विदर्शयत । तीर्थ्याः कथयन्ति-महाजन- कायोऽत्र महाराज संनिपतितः। किं त्वं ज्ञास्यसि केन एतद्विदर्शितमस्माभिर्वा श्रमणेन गौतमेन ? भगवता कनकमरीचिकायभासा उत्सृष्टा येन सर्वलोक उदारेणावभासेन स्फुटोऽभूत् । अद्राक्षीद्राजा प्रसेनजित् कौशलः सर्वलोकमुदारेणावभासेन स्फुटम् । दृष्ट्या च पुनस्तीर्थ्यानामन्त्रयते-विदर्शितं भगवतोत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्यम् । यूयमपि 20 विदर्शयत । तीर्थ्याः कथयन्ति-महाजनकायोऽत्र महाराज संनिपतितः । किं त्वं ज्ञास्यसि केन एतद्विदर्शितमस्माभिर्वा श्रमणेन का गौतमेन ? गण्डकेनारामिकेणोत्तरकौरवाद् द्वीपात् कर्णिकारवृक्षमादाय भगवतः प्रातिहार्यमण्डपस्याग्रतः स्थापितः । रनकेनाप्यारामिकैन गन्धमादनादशोकवृक्षमानीय भगवतः प्रातिहार्यमण्डपस्य पृष्ठतः स्थापितः । अथ राजा प्रसेनजित् कौशलस्ती-निदमवोचत्-विदर्शितं भगवतोत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्यम् । 25 यूयमपि विदर्शयत । तीर्थ्याः कथयन्ति-महाजनकायोऽत्र संनिपतितः। किं त्वं ज्ञास्यसि केन एतद्विदर्शितमस्माभिर्वा श्रमणेन वा गौतमेन ? भगवता साभिसंस्कारेण पृथिव्यां पादौ न्यस्तौ । महापृथिवीचालः संवृत्तः । अयं निसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुरियं महापृथिवी पड्डिकारं कम्पति प्रकम्पति संप्रकम्पति । चलति संचलति संप्रचलति । व्यथति संव्यथति संप्रन्यथति । पूर्वावनमति पश्चिमोन्नमति । [पूर्वोत्नमति पश्चिमावनमति । ] 30 दक्षिणोत्नमति उत्तरावनमति । उत्तरोन्नमति दक्षिणायनमति । मध्ये उन्नमति अन्तेऽव- नमति । मध्येऽवनमति अन्ते उन्नमति । इमौ सूर्यचन्द्रमसौ भासतस्तपतो विरोचतः । दि. १३ ·6 दिव्यावदानम् । विचित्राणि च आश्चर्याशतानि प्रादुर्भूतानि । गगनतलस्था देवता भगवत उपरिष्टा- दिव्यान्युत्पलानि क्षिपन्ति पद्मानि कुमुदानि पुण्डरीकान्यगरुचूर्णानि चन्दनचूर्णानि तगर- चूर्णानि तमालपत्राणि, दिव्यानि मान्दारकाणि पुष्पाणि क्षिपन्ति, दिव्यानि च वादिनाणि संप्रवादयन्ति, चैलविक्षेपं चाकापुः ॥ अथ तेषां ऋषीणामेतदभवत्-किमर्थ महापृथिवीचालः संवृत्त इति । तेषामेत- दभवत्-नूनमस्माकं सब्रह्मचारिभिः श्रमणो गौतमो रिझ्या आहूतो भविष्यतीति विदित्वा पश्च ऋपिशतानि श्रावस्ती संप्रस्थितानि । तेपामागच्छतां भगवता एकायनो मार्गोऽधिष्ठितः । अद्राक्षुस्ते ऋषयो भगवन्तं दूरादेव द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतं मूर्तिमन्तमिष धर्म हव्यावसिक्तमिव हुतवहं काञ्चनभाजनस्थमिव प्रदीपं जगममिव सुवर्णपर्वतं नानारत्न- 10 विचित्रमिव सुवर्णरूपं स्फुटपटुमहाविमलविशुद्धबुद्धिं बुद्धं भगवन्तम् । दृष्ट्वा च पुनर्न तथा द्वादशवर्षेऽभ्यस्तशमयो योगाचारस्य चित्तस्य कल्यतां जनयति, अपुत्रस्य वा पुत्रः प्रतिलम्भो दरिद्रस्य वा निधिदर्शनं राज्याभिनन्दिनो वा राज्याभिषेको यथा तत्प्रथमत- पूर्वबुद्धारोपितकुशलमूलानां तत्प्रथमतो बुद्धदर्शनम् । अथ ते ऋषयो येन भगवास्तेनोप- संक्रान्ताः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते स्थिताः । एकान्तस्थितास्ते 15 ऋषयो भगवन्तमिदमबोचन्-लभेमहि वयं भदन्त खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षुभावम् । चरेम वयं भगवतोऽन्तिके प्रव्रज्य ब्रह्मचर्यम् । ते भगवता ब्राह्मण स्वरेणा- इताः-एत भिक्षवश्वरत ब्रह्मचर्यम् । सहाभिधानान्मुण्डाः संवृत्ताः संघाटीप्राकृताः पात्रकर- व्यमहस्ताः सताहायरोपितकेशश्मश्रवो वर्पशतोपसंपन्नस्य भिक्षोरीयर्यापनावस्थिताः । एहीति चोकाश्च तथागतेन मुण्डाश्च संघाटिपरीतदेहाः। सत्य(द्यः) प्रशान्तेन्द्रिया एव तस्थु- रेवं स्थिता बुद्धमनोरथेन ॥ २॥ अथ भगवान् दिव्यमानुष्येण पूजासत्कारेण सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो. अर्हत्परिवारो सप्तभिश्च निकायैः संपुरस्कृतो महता च जनौघेन येन प्रतिहार्यमण्डपस्तेनोप- 25 संक्रान्तः । उपसंक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः। भगवतः कायाद्रश्मयो निर्गत्य सर्व प्रातिहार्यमण्डपं सुवर्णवर्णावभासं कृतवत्यः । अथ लूहसुदत्तो गृहपतिरुत्यापा- सनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिण जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगांस्नाअलि प्रणम्य भगवन्तमिदमयोचत्-अल्पोत्सुको भगवान् भवतु । अहं तीयः सार्धमुत्तरे मनुष्य धर्मे रिद्विप्रातिहार्य विदर्शयिष्यामि । निर्भर्सयिष्यामि तीर्थ्यान् । सह धर्मेण नन्दयिष्यामि 30 देवमनुष्यान् । तोपयिष्यामि सज्जनहृदयमनांसि । न त्वं गृहपते एभिः ऋद्ध्या आहूतः अपि त्वहं तीर्थं: रिघ्या आहूतः । अहमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यामि । स्थानमेतद्विद्यते यत्तीर्ध्या एवं वदेयुः-नास्ति श्रमणस्य गौतमस्योत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्राति. 20 ·१२ मातिहार्यसूत्रम्। हार्यम् । श्रावकस्यैषा गृहिणोऽवदातवसनस्य ऋद्धिरिति । निपीद त्वं गृहपते यथावके आसने । निषण्णो लहसुदत्तो गृहपतिर्यथाखके आसने । यथा लूहसुदत्तो गृहपतिरेवं कालो राजभ्राता, रम्भक आरामिकः, ऋद्धिलमाता उपासिका श्रमणोदेशिका, चुन्दः श्रमणो- दशः, उत्पलवर्णा भिक्षुणी । अथायुष्मान् महामौद्गल्यायन उत्थायासनादेकांसमुत्तरासमै कृत्या येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमिदमवोचत्-अल्पोत्सुको भगवान् भवतु । अहं तीर्यः । सार्धमुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्विप्रातिहार्य विदर्शयिष्यामि । तीर्थ्यान् निगृहिष्यामि । सह धर्मेण नन्दयिष्यामि देवमनुष्यान् । तोपयिष्यामि सज्जनहृदयमनांसि । प्रतिबलस्वं मौद्गल्यायन तीर्थ्यान् सहधर्मेण निगृहीतुम् । अपि तु न त्वं तीर्थ्य रिझ्या आहूतः । अहमेपामुत्तरे मनुष्य- धर्मे रिद्धिप्रातिहार्य विदर्शयिष्यामि हिताय प्राणिनाम् । निर्भर्सयिष्यामि तीर्थ्यान् । नन्दयि- प्यामि देवमनुष्यान् । तोपयिष्यामि सज्जनहृदयमनांसि । निपीद वं मौद्गल्यायन यथाखके 10 आसने । निषण्ण आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो यथाखके आसने । तत्र भगवान् राजानं प्रसेनजितं कौशलमामन्त्रयते-को महाराज तथागतमध्येपते उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य हिताय प्राणिनाम् ! अथ राजा प्रसेनजित् कौशल उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचत्-- अहं भदन्त भगवन्तमध्येपे उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्राविहार्य विदर्शयितुम् । भगवानुत्तरे 15 मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्य [ विदर्शयतु] हिताय प्राणिनाम् । निर्भर्सयतु तीर्थ्यान् । नन्दयतु देवमनुष्यान् । तोषयतु सज्जनहृदयमनांसि । अथ भगवास्तद्रूपं समाधि समापनो यथा समाहिते चित्ते स्वस्मिन्नासनेऽन्तर्हितः पूर्वस्यां दिशि उपरिविहायसमभ्युद्गम्य चतुर्विधमीर्यापथं कल्पयति तद्यथा-चक्रम्यते तिष्ठति निषीदति शय्यां कल्पयति । तेजोधातुमपि संपद्यते । तेजोधातुसमापन्नस्य बुद्धस्य भगवतो विविधान्य पि काया-20 निश्चरन्ति तद्यथा नीलपीतानि लोहितान्यवदातानि मनिष्ठानि स्फटिकवर्णानि । अनेकान्यपि प्रातिहार्याणि विदर्शयति । अधःकायं प्रज्वालयति, उपरिमात् कायाच्छीतला वारिधाराः स्यन्दन्ते । यथा पूर्वस्यां दिशि एवं दक्षिणस्यां दिशीति चतुर्दिशं चतुर्विधं ऋद्धिप्रातिहार्य विदर्य तान् द्ध्यभिसंस्कारान् प्रतिप्रसभ्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः । निषद भगवान् राजानं प्रसेनजितं कौशलमिदमवोचत्-इयं महाराज तथागतस्य सर्वश्रावकसाधारणा 25 ऋद्धिः । तत्र भगवान् द्विरपि राजानं प्रसेनजितं कौशलमामन्त्रयते-को महाराज तथागत- मध्येपतेऽसाधारणायां ऋद्भ्यामुत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्यं हिताय प्राणिनाम् ? अथ राजा प्रसेनजित् कौशल उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमिदमवोचत्-अहं भदन्त भगवन्तमध्येपे- साधारणायां ऋद्ध्यामुत्तरे मनुष्यधर्मे ऋद्धिप्रातिहार्य हिताय प्राणिनाम् । निर्भर्त्सयतु 30 तीर्यान् । नन्दयतु देवमनुष्यान् । तोपयतु सज्जनहृदयमनांसि ॥ भगवता लौकिकं चित्तमुत्पादितम् । धर्मता खलु बुद्धानां भगवतां यदि लौकिकं चित्तमुत्पादयन्ति, अन्तशः कुन्तपिपीलिकोऽपि प्राणी भगवतः चेतसि चित्तमाजानन्ति । " ·१०० दिव्यापदानम् । अय लोकोत्तरचित्तमुत्पादयन्ति, तत्रागतिर्भवति प्रत्येकबुद्धानामपि, कः पुनर्यादः श्रावकाणाम् ! अथ शब्रह्मादीनां देवानामेतदभवत्-किमर्थ भगवता लौकिकं चित्तमुत्पा- दितम् ! तेषामेतदभवत्-श्रावस्त्यां महाप्रातिहाय विदर्शयितुकामो हिताय प्राणिनाम् । अय शंऋब्रह्मादयो देवा अनेकानि च देवताशतसहस्राणि भगवतश्चैतसा चित्तमाज्ञाय तद्यथा । बलवान् पुरुषः संकुश्चितं वा बाई प्रसारयेत् , प्रसारित वा संकुञ्चयेत् , एवमेव शब्रह्मादयो देवा अनेकानि च देवताशतसहस्राणि च देवलोकेऽन्तर्हितानि, भगवतः पुरतरतस्थुः । अथ ब्रह्मादयो देवा भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा दक्षिणं पाच निश्रित्य निपण्णाः । शक्रादयो देवा भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पादौ शिरसा पन्दित्वा वाम पाय निश्रित्य निपण्णाः । नन्दोपनन्दाभ्यां नागराजाम्यां भगवत उपनामितं 10 निर्मितं सहस्रपत्रं शकटचक्रमानं सर्वसौवर्ण रनदण्डं पद्मम् । भगवांश्च पद्मकर्णिकायाँ निपण्णः पर्यङ्कमाभुज्य ऋणु कायं प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य । पद्मस्योपरि पर्व निर्मितम् । तत्रापि भगवान् पर्यवनिषण्णः । एवमग्रतः पृष्टतः पार्श्वतः । एवं भगवता बुद्धपिण्डी निर्मिता यावदकनिष्ठभवनमुपादाय बुद्धा भगवन्तो पर्पनिर्मितम् (!)। केचिद्बुद्ध- निर्माणाश्चंक्रम्यन्ते, केचित् तिष्ठन्ति, केचिनिषीदन्ति, केचिच्छायां कल्पयन्ति, तेजोधातु- 16 मपि समापद्यन्ते, ज्वलनतपनवर्षणविद्योतनप्रातिहार्याणि कुर्वन्ति । अन्ये प्रश्नान् पृच्छन्ति, अन्ये विसर्जयन्ति | गाथाइयं भाषन्ते-- आरमध्वं निष्कामत युज्यध्वं बुद्धशासने । धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुञ्जरः ॥ ३ ॥ यो ह्यस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश्वरिष्यति । प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥ ४ ॥ भगवता तथा अधिष्टितं यया सर्वलोकोऽनावृतमद्राक्षीद्रुद्धावतंसकं यावदकनिष्ठ- भवनमुपादाय अन्ततो बालदारका अपि, यथापि तद्बुद्धस्य बुद्धानुभावेन देवतानां च देवतानुभावेन ॥ तत्र भगवान् भिक्षूनामन्त्रयते स्मतावत् प्रतिगृह्णीत भिक्षयोऽनुपूर्वे स्थिताया छ बुद्धपिण्ड्या निमित्तम् । एकपदेऽन्तास्यन्ति । यावदेकपदेऽन्तर्हिता । अथ भगवांस्तं ऋस्यभिसंस्कारं प्रतिप्रश्नम्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः। निपध भगवास्तस्यां वैलायां गाथां भापते- तावदवभासते कृमिर्यावन्नोदयते दिवाकरः । विरोचन उद्गते तु रैरव्यातों (1) भवति न चावभासते ॥५॥ तावदवभासितमास तार्किकैर्यावन्नोदितवांस्तथागतः । संवृद्धावभासिते तु लोके न तार्किको भासते न चास्य श्रावकः ॥ ६ ॥ अप राजा प्रसेनजित् कौशलस्तीर्थ्यानिदमवोचत्-विदर्शितं भगवता उत्तरे मनुष्य- धर्मे रिद्विप्रातिहार्यम् । यूयमपि विदर्शयध्वम् । एवमुक्ते तीर्थ्यास्तूष्णीभूता यावर 20 . ३० ·TIYA १२ प्रातिदायसूत्रम् । 13315 प्रयाणपरमाः स्थिताः । द्विरपि राजा प्रसेनजित् कौशलस्तीर्यानिदमयोचत्-विदर्शित भगवता उत्तरे मनुष्यधर्मे रिद्धिप्रातिहार्यम् । यूयमपि विदर्शयध्वम् । एवमुक्त तीर्थ्या अन्योन्य विघट्टयन्त एवाहुः त्वमुत्तिष्ठ त्वमुत्तिष्ठति । न कश्चिदप्युत्तिष्ठति ॥ तेन खल्ल पुनः समयेन पाशिको महासेनापतिस्तस्यामेव पर्पदि संनिपतितोऽभूत् संनिपतितः । अथ पाश्चिकस्य यक्षसेनापतेरेतदभवत्-चिरमपि ते इमे मोहपुरुपा भगवन्तं 6 विहेठयिष्यन्ति भिक्षुसंघं चेति विदित्वा तुमुलं वातवर्ष संजनय्य महान्तमुत्सृष्टवान् । तुमुलेन वातवर्षेण तीर्थ्याणां मण्डपा अदर्शनपये क्षिप्ताः । तीर्थ्या शनिवर्पण बाध्यमाना दिशो दिग्भ्यो विचलन्ति । अनेकानि प्राणिशतसहस्राण्यतिवर्षेण वाध्यमानानि येन भगवांस्तनोप- संक्रान्ताः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निपण्णानि । भगवता तथा अधिष्ठितं यथा तस्यां पर्यवेकवारिबिन्दु पतितः । एकान्तनिपण्णान्यनेकानि प्राणिशतसहस्राण्युदानमुदानयन्ति-अहो बुद्धः, अहो धर्मः, अहो संघः । अहो धर्मस्य खाख्यातता । पाञ्चिकेन यक्षसेनापतिना तीर्थ्या अभिहिताः-एते यूयं मोहपुरुषा भगवन्तं शरणं गच्छध्वं धर्म च भिक्षुसंधं च । ते निष्पलायमानाः कथयन्ति-एते वयं पर्वतं शरणं गच्छामः, वृक्षाणां कुड्यानामारामाणां च शरणं गच्छामः ।। अथ भगवांस्तस्यां वेलायां गायां भापते- वहवः शरणं यान्ति पर्वतांश्च वनानि च । आरामांश्चैत्यवृक्षांश्च मनुष्या भयतर्जिताः ॥ ६॥ न घेतच्छरणं श्रेष्ठं नैतच्छरणमुत्तमम् । नैतच्छरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते ॥ ७ ॥ यस्तु बुद्धं च धर्म च संधं च शरणं गतः । आर्यसत्यानि चत्वारि पश्यति प्रज्ञया पदा ॥ ८॥ दुःखं दुःखसमुत्पन्नं निरोधं समतिक्रमम् । आर्य चाष्टाङ्गिक मार्ग क्षेमं निर्वाणगामिनाम् ॥९॥ एत[वै] शरणं श्रेष्टमेतच्छरणमुत्तमम् । एतच्छरणमागम्य सर्वदुःखाप्रमुच्यते ॥ १०॥ अय पूरणस्यैतदभवत्-श्रमणो गौतमो मदीयान् श्रावकानन्यावर्तयिष्यति । इति विदित्वा निप्पलायन् कथयति-अहं युप्माकं शासनसर्वस्त्रं कथयिष्यामि । यावद् दृष्टिगतान् पाह- यितुमारब्धः । यदुत अन्तवांश्लोकः, अनन्तः, अन्तवांश्वानन्तवांश्च, नैवान्तवान्नानन्तवान् , स जीवस्तच्छीरमन्यो जीवोऽन्यच्छरीरमिति । ते कलहजाता विहरन्ति भण्डनजाता विगृहीता' विवादमापन्नाः । पूरणोऽपि भीतो निष्पलायितुमारब्धः । स निष्पलायन पण्डकेन प्रतिमार्गे दृष्टः । पण्डको दृष्ट्या गायां भापते- 20 25 30 ·10 15 दिव्यावदानम्। कुतस्त्वमागच्छसि मुक्तपाणि रपकारमेप इव निकृत्तशङ्गः। धर्म ह्यभिज्ञाय जिनप्रशस्त- माहिण्डसे कोलिकगर्दभो यथा ॥ ११ ॥ पूरणः प्राह- गमनाय मे समयः प्रत्युपस्थितः कायस्य गे बलवीय [न ? ] किंचित् । स्पृष्टाश्च भावाः सुखदुःखते मे अनावृतं ज्ञानमिहार्हताम् ॥ १२ ॥ दूरापगतोऽस्मि.... परतिमिरापनुदश्च तृपं पतति । आचश्व मे दूपिक एतमय शीतोदका कुन सा पुष्किरिणी ॥ १३ ॥ नपुंसकः प्राह- एपा खल शीता पुष्किरिणी नलिनी च विराजति तोयधारा । श्रमणाधम हीनासत्पुरुष त्वमिमां ननु पश्यसि पुष्करिणीम् ॥ १४ ॥ पूरणः प्राह- न त्वं नरो नापि च नारिका त्वं श्मश्रूणि च ते नास्ति न च स्तनौ तव । भिन्नखरोऽसि न च चक्रवाकः एवं भवान् वातहतो निरुच्यते ॥ १५ ॥ अथ पूरणो निर्मन्यो वालुकाघटं कण्ठे बद्धवा शीतिकायां पुष्किरिण्यां पतितः । २ 25 तत्रैव कालगतः॥ अय ते निम्रन्थाः पूरणं मृगयमाणाः प्रतिमार्गे गणिकां दृष्ट्वा पृच्छन्ति-भद्रे, कंचित त्वमद्राक्षीर्गच्छन्तमिह पूरणं धर्मशाटप्रतिच्छन्नं कटच्छत्रतभोजनम् ? गणिका प्राह-- आपायिको नैरयिको मुक्तहस्तावचारकः । श्वेताभ्यां पाणिपादाभ्यामेप ध्वंसति पूरणः ॥ १६॥ भद्रे मैवं बोचस्त्वं नैतत्तव सुभाषितम् । धर्मशाटप्रतिच्छन्नो धर्म संचरते (संश्रयते ?) मुनिः ॥ १७ ॥ गणिका प्राह- कथं स बुद्धिमान् भवति पुरुषो व्यञ्जनान्वितः । लोकस्य पश्यतो योऽयं ग्रामे चरति नग्नकः ॥ १८॥ 20 80 ·5 20 १२ मातिहार्यसूत्रम्। यस्यायमीहशो धर्मः पुरस्ताल्लम्बते दशा। तस्य वै श्रवणौ राजा क्षुरप्रेणावकृन्ततु ॥ १९ ॥ अथ ते निम्रन्था येन शीतिका पुष्किरिणी तेनोपसंक्रान्ताः । अद्राक्षुस्ते निर्मन्याः पूरणं काश्यप पुष्किरिण्यां मृतम् । कालगतं दृष्ट्वा च पुनः पुष्किरिण्या उद्धृत्य एकान्ते छोरयित्वा प्रक्रान्ताः॥ भगवता बुद्धनिर्माणो निर्मितो द्वात्रिंशता महापुरुपलक्षणैः समन्यागतो मुण्डः संघाटीप्रावृतः। धर्मता खल बुद्धा भगवन्तो निर्मितेन साधे निश्चयं कुर्वन्ति । यं खलु श्रावको निर्मितमभिनिर्मिमीते, यदि श्रावको भापते, निर्मितोऽपि भापते । श्रावके तूष्णीभूते निर्मितोऽपि तूष्णीभवति । एकस्य भापमाणस्य सर्वे भापन्ति निर्मिताः । एकस्य तूष्णीभूतस्य सर्वे तूष्णीभवन्ति ते ॥ २०॥ भगवान् निर्मितं प्रश्नं पृच्छति, भगवान् व्याकरोति । एषा हि धर्मता तयागताना- मईता सम्यक्संयुद्धानाम् ॥ भगवता तस्य महाजनकायस्य तथा अभिप्रसन्नस्य आशयं चानुशयं व धातुं प्रकृति च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधकी धर्मदेशना कृता, यथा अनेक प्राणि-15 शतसहवः शरणगमनशिक्षापदानि कैश्चिदुष्म(:)गतान्यधिगतानि मूर्धानः क्षान्तयो लौकिका अग्रधर्माः । कैश्चित्त्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतं सकृदागामिफलमनागामिफलम् । कैश्चित् प्रवज्य सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् । कैश्चिच्छ्रावकमहाबोधी वीजान्यवरोपितानि । कैश्वित् प्रत्येकायां बोधौ वीजान्यवरोपितानि । यद्भूयसा सा पर्पद् बुद्धनिम्ना धर्मप्रवणा संघ- प्राग्भारा व्यवस्थिता । अथ भगवांस्तां पर्पदं बुद्धनिम्नां धर्मप्रवणां संघप्राग्भारां व्यवस्थाप्यो-20 त्यायासनात् प्रक्रान्तः॥ धन्यास्ते पुरुषा लोके ये बुद्ध शरणं गताः । निर्वृति ते गमिष्यन्ति बुद्धकारकृतौ जनाः ॥ २१ ॥ येऽज्यानपि जिने कारान् करिष्यन्ति विनायके । विचित्रं स्वर्गमागम्य ते लप्स्यन्तेऽमृतं पदम् ॥ २२ ॥ इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षको भगवतो भापितमभ्यनन्दन ॥ इति श्रीदिव्यावदाने प्रातिहार्यसूत्रं द्वादशमम् ॥ 25 ·ܢܝܟ , , १३ स्वागतावदानम् । बुद्धो भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । तेन खलु पुनः समयेन शिशुमारगिरी बोधो नाम गृहपतिः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्ण- विशालपरिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी । तेन सदृशात् कुलात् कलत्र- 5 मानीतम् । स तया साधं क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः कालान्तरेण पत्नी आपनसत्त्वा संवृत्ता । सा उपरिप्रासादतलगता अयनितोपचारा धार्यते, कालतुकैश्चोपकरणैरनुविधीयते, वैद्यप्रज्ञप्तैश्वाहारः नातितिक्त त्यग्लैः नातिलवणैर्नातिमधुरै- र्नातिकटुकै तिकपास्तिक्ताम्ललवणमधुरकटुककपायविवर्जितैराहारः । हाराहारभूपित- गात्रा अप्सरेव नन्दनवनचारिणी मञ्चान्मच पीठापीठमनवतरन्ती अधरिमां भूमिम् । 16 न चास्याः किंचिदमनोज्ञशब्दश्रवणं यावदेव गर्भस्य परिपाकाय । सा अष्टानां वा नवानां वा मासानामत्ययात् प्रसूता । दारिका जाता अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका सर्वाङ्ग- प्रत्यकोपेता । तस्यास्त्रीणि सप्तकान्येकविंशतिदिवसान् विस्तरेण जातिमहं कृत्वा वर्णसंस्थान- विशेपानुरूपं नामधेयं व्यपस्थापितम् । साधात्र्यङ्कगता उन्नीयते वय॑ते क्षीरेण दभा नयनीतेन सर्पिपा सर्पिमण्डेनान्यैश्च चोत्तप्तोत्तप्तैरुपकरणविशेपैः । आशु वर्धते हृदस्थमिव पङ्कजम् । ib यदा महती संवृत्ता, तदा रूपिणी यौवनानुरूपया आचारविहारचेष्टया देवकन्येव तद्गृहमव- भासमाना सुहृत्संबन्धिबान्धवानामन्तर्जनस्य च प्रीतिमुत्पादयति । तस्यास्तादृशीं विभूति श्रुत्वा नानादेशनियासिराजपुत्रा अमात्यपुत्रा गृहपतिपुत्रा धनिनः श्रेष्टिपुत्राः सार्थवाहपुत्राश्च भार्यार्थ याचनकान् प्रेपयन्ति । यथा यया चासौ प्रार्थ्यते, तथा तया बोधो गृहपतिः सुतरां प्रीतिमुत्पादयति । संलक्षयति-मया एपा न कस्यचिद्रूपेण देया, न शिल्पेन, नाप्याधिपत्येन, 20 किं तु यो मम कुलशीलेन वा धनेन वा सदृशो भवति, तस्य मया दातव्येति । सचैवं चिन्तयति। अनाथपिण्डदेन गृहपतिना श्रुतं यथा शिशुमारगिरौ बोधो गृहपतिस्तस्य दुहिता एवं रूपयौवनसमुदिता, सा नानादेशनिवासिनां राजामात्यगृहपतिधनिनां श्रेष्ठिसार्थवाह- पुत्राणामर्थाय प्रार्थ्यत इति । श्रुत्वा च पुनरस्यैतदभवत्-अहमपि तावत् ता पुत्रस्याय प्रार्थयामि । कदाचिद् बोधो गृहपतिर्दधादिति विदित्वा तस्या याचनकाः प्रेषिताः। बोधेन 25 गृहपतिना अनाथपिण्डदस्य गृहपतेः समुदाचारधनसंपदं च विचार्य दत्ता । अनाथपिण्ड- देन गृहपतिना महता श्रीसमुदयेन पुत्रस्य परिणीता । यावत् पुनरपि बोधस्य गृहपतेः पत्या साधं क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पनी आपनसत्त्वा संवृत्ता । यमेव दिवस- मापन्नसत्त्वा संवृत्ता, तमेव दिवसं बोधस्य गृहपतेरनेकान्यनर्थशतानि प्रादुर्भूतानि । तेन नैमित्तिका आह्वय पृष्टा:-भवन्तः, पश्यत कस्य प्रभावान्ममानर्यशतानि प्रादुर्भूतानि । नैमित्तिका 30 विचार्यकमतेनाहुः-गृहपते, य एप तव पत्याः कुक्षिमवक्रान्तः, अस्वैप प्रभाषः । तदस्य परित्यागः क्रियताम् । इति श्रुत्वा बोधो गृहपतिः परं विषादमापनः । कथयति-भवन्तः, खागतं न परित्यक्ष्यामीति । नैमित्ताः स्वस्तीत्युक्त्वा प्रक्रान्ताः । अथ बोधो गृहपतिर्वियोग- ·१३ स्वागतावदानम्। संजनितदौमनस्योऽपि लोकापवादभयादम्युपेक्ष्यावस्थितः । यथा यथासौ गर्भो वृद्धि गच्छति, तया तथा बोधस्य गृहपतेरुचरोतरातिशयेनानर्थशतान्युत्पद्यन्ते । स संलक्षयति-क एतानि शृणोति ! उद्यानं गत्वा तिष्ठामीति विदित्वा तेन पौरुपेया उक्ता:-यदि मे कश्चिन्महाननर्य उत्पद्यते, स श्रावयितव्यो नान्य इत्युक्त्वा उद्यानं गत्वा अवस्थितो यावदस्यासौ पनी प्रसूता । दारको जातः । अन्यतमः पुरुषस्वरितं त्वरितं बोधस्य गृहपतेः सकाशं गतः । तेनासौ दूरत । एव दृष्टः । स संलक्षयति यथायं त्वरितत्वरितमागच्छति, नूनं महाननर्थः प्रादुर्भूतः । इति विदित्वा ससंभ्रमः पृच्छति-भोः पुरुष, किं त्वरितत्वरितमागच्छसीति ! स कथयति-गृहपते, दिव्या वर्धसे, पुनस्ते जात इति । स कथयति-भोः पुरुप, यद्यपि मे पुत्रोऽनर्थशतान्युत्पाद जातः, तथापि स्वागतमस्येति । तदनन्तरमेव द्वितीयपुरुषस्तथैव चरितचरितम[पर्याकुलेक्षणो कोषस्य गृहपतेः सकाशं गतः । सोऽपि तेनानतया ससंभ्रमेण 10 पृष्टः-भोः पुरुप, किं त्वरितत्वरितमागच्छसीति । स बाप्पोपरुध्यमानगद्गदकण्ठः करुणादीन- विलम्बिताक्षरं कथयति-गृहपते, गृहेऽग्निरुत्थितः । सर्व खापतेयं दग्धमिति । स मुहुर्मुहु- रनर्थश्रवणदृढीकृतचित्तसंततिः कथयति-भोः पुरुष, प्राप्तव्यमेतत् । अलं विपादेन, तूष्णीं तिष्ठेति । अय तस्य ज्ञातयो लोकधर्मानुवृत्या अवज्ञापूर्वकेन नामधेयं व्यवस्थापयितुमारब्धाः- किं भवतु दारकस्य नामेति । तत्रैके कथयन्ति यत्कुलसदृशंतक्रियतामिति । अपरे कथयन्ति-18 येन बोधस्य गृहपतेः कुक्षिगतेनैयानेकधनसमुदितं गृहं निधनमुपनीतम् , तस्य कीदृशं कुलसदृश नाम व्यवस्थाप्यते ? अपि तु अयं पित्रा जातमात्रः स्वागतवादेन समुदाचरितः, तस्मादस्य स्वागत इति नाम भवतु इति । तस्य स्वागत इति नामधेयं व्यवस्थापितम् । यया यथा खागतो वृद्धिमुपयाति, तथा तथा बोधस्य गृहपतेर्धनधान्यहिरण्यसुवर्णदासीदासकर्मकरपौरु- पेयास्तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ति । यावदपरेण समयेन वोधो गृहपतिः कालगतः । 20 साप्यस्य पत्नी कालगता । तद्गृहं प्रतिसंस्कृतं पुनरग्निना दग्धम् । यदप्यावारिंगतं क्षेत्रगतं च शस्यादिधनजातं तदप्यग्निना दग्धम् । येऽप्यस्य पौरुषेयाः पण्यमादाय देशान्तरगता महासमुद्र यावत्तीर्णाः, ततः केपांचिद्यानपात्रं विपन्नम् , केपांचित् पण्यमपण्यीजातम् , केचित् तत्रैवानयेन व्यसनमापन्नाः, केपांचित् कान्तारमध्यगतानां चौरैर्द्रव्यमपहृतम्, केपांचि- नगरसमीपमनुप्राप्तानां शौल्फिकशौकिकैव्यं विचारयद्भिः सारो गृहीतः, केषांचित् 25 पत्तनमनुप्राप्तानां राज्ञा विनियुक्तैर्दोषमुत्पाद्य सर्वस्वमपहृतम् । केचिद्बोधस्य गृहपतेः प्राणवियोग श्रुत्वा तत्रैव अवस्थिताः । ज्ञातीनामपि केचित् कालगताः, केचिनिष्पलायिताः, केचित् तत्रैवानस्थिताः खागतस्य वाचमपि न प्रयच्छन्ति । दासीदासफर्मकरपौरुपेया अपि केचित् कालगताः, केचिनिष्पलायिताः, केचिदन्याश्रयेण तत्रैवावस्थिताः सन्त; खागतस्य नामापि न गृहन्ति । किं तु बोधस्यैका पुराणवृद्धा दासी कृतज्ञतया स्वागतस्योप- 30 स्थानं कुर्वन्ती तिष्ठति । तया स लिप्यक्षराचार्यस्याक्षराणि शिक्षयितुमुपन्यस्तः । सा संलक्षयति बोधस्य गृहपतेर्गृहमनेकधनसमुदितं विस्तीर्णखजनबन्धुवर्ग प्रभूतदासीदासकर्म- दि. १४ " ·दिव्यावदानम् । फरपीरुपेय परिक्षयं पर्यादानं गतम् । सागतोऽहं. चावस्थिताः । तजिज्ञास्यामि तावत् कस्यापुण्येनायमुपतयः, कि सागतस्य आहोस्सिन्ममैति । तया खागतस्य नाना सात्यां तण्डुलान् प्रक्षिप्य भक्तार्थ योजिता विनष्टाः । तत आमनो नाना तपैव योजिताः, शोभनं भक्तं संपन्नम् । सा संलक्षयति-असौ मन्दभाग्यः । एतमागम्य बोधस्य गृहपते. हमनेकधनसमुदितं विस्तीर्णखजनवन्धुवर्ग प्रभूतदाप्तीदासकर्मकरपीरुपेय परिक्षयं पर्यादान गतम् । अहं पुनर्न यास्यामीति । कुतः स्यास्यामीति ! अत्र प्राप्तकालं सर्वथा यावत् प्राणवियोगो न भवति तावनिष्पलायेयम् । इति विदित्वा यत्तत्र किंचित् सारमस्ति, तमादाय निप्पलायिता । तस्मिन् शून्ये गृहे धानः प्रविश्य कलहं कर्तुमारधाः । यादन्य- तमो धूर्तपुरुषस्तैन प्रदेशेनातिकामति । स श्वानकलहं श्रुत्वा संलक्षयति-बोधस्य गृहपते- 10 Pहे धानः कलिं कुर्वन्ति । किं तदन्यं भवेत् ! पश्यामि तावदिति । स तत्र प्रविष्टो यावत् पश्यति शून्यम् । सोऽपि तस्मापत् किंविच्छेपात्रशेपमस्ति, तमादाय प्रक्रान्तः ॥ ततःस्वागतो भोजनवेलो ज्ञायालेखशालायाः स्वगृहमागतो भोतुमिति यावत् पश्यति शून्यम् । स भोक्तुकामावर्जितसंततिः (१) क्षुधासंजनितदौर्मनस्यः शम्दापयितुमारब्धः- अम्ब अम्बेति । न कश्चिद्वचनं ददाति । स तद्गृहमितश्चामुतश्च व्यवलोक्य नैराश्यमापन्नो 15 निष्कान्तः । तस्य गृहस्स नातिदूरेऽन्यगृहम् । तस्मिन् खागतस्य ज्ञातयस्तिष्ठन्ति । स तेषां सकाशं गतो यापत्तत्र कलिः प्रादुर्भूतः । ते कलहं कृत्या व्युपशान्ताः परस्पर कथयन्ति-भवन्तः, पूर्वमस्माकमन्योन्यं दृष्ट्वा स्नेहो भवति, इदानीं तु देषः । पश्यवं कश्चिदन्य आगतः स्यादिति । ते समन्वेपितुमारब्धा यावत् पश्यन्ति स्वागतम् । तत्रैके कथयन्ति-भवन्तः, स्वागतः प्रविष्ट इति । अपरे कथयन्ति-नार्य खागतः, किंतु 80 दुरागतः, इममागम्यास्माकं कलिः प्रादुर्भूत इति । स तैीवायां गृहीत्वा निष्कासितोऽन्यत्र गतः । तस्मादपि निष्कासितो यावत् कोडमल्लानां मध्ये प्रविष्टः । ते यत्र यत्र भैक्षार्थिकाः प्रविशन्ति, तत्र निर्भय॑न्ते निष्कास्यन्ते च । ते नैराश्यमापना रिक्तहस्तका रिक्तमल्लकाः शून्यदेवकुलमण्डपवृक्षम्लान्यागताः । तेऽयोन्यं . पृच्छन्ति- भवन्तः, वयं पूर्वे यत्र यत्र गच्छामस्ततः पूर्णहस्ताः पूर्णमल्लका आगच्छामः । इदानी 25 को योगो येन वयं रिक्तहस्तका रिक्तमल्लका नैराश्यमापना इहागता इति ? तत्रैको कथ- यन्ति-नून कोऽपि मन्दभाग्योऽस्माकं मध्ये प्रविष्टो येन वयं रिकहस्ता रिक्रमल्लका इहागता इति । अपरे कथयन्ति-गतमेतत् । द्विधा भूत्वा प्रविशाम इति । ते परस्मिन् दिवसे द्विधा भूत्वा प्रविष्टाः । तत्र येषां मध्ये खागतस्ते तथैव नितिता निष्कासिताश्च नैराश्यमापना रिक्तहस्ता रिक्तमल्लाश्च यथानिलयमागताः । ते स्वन्ये पूर्णहस्ता पूर्णमलका 30 आगताः । ये ते रिक्तहस्तका रिक्तपात्रा आगतास्ते भूयो विघा भूत्या प्रविष्टाः । तत्र तेषामपि येपा मध्ये खागतस्ते तथैव रिक्तहस्ता रिक्तमल्लकाश्चागताः । ते भूयो द्विधा भूता एवं पावत् स्वागतकोडमल्लको प्रविष्टौ रिक्तहस्तौ रिक्तमल्लको आगतौ । ते त्वन्ये पूर्णहस्ताः 172 ·१३ स्वागताचदानम् । १०७ पूर्णमछका आगताः । ततस्ते क्रोडमछकाः सर्वे संभूय संकल्पं कर्तुमार-धाः-भवन्तः, अयं मन्दभाग्योऽस्माकं मध्ये प्रविष्टो येन वयं रिक्तहस्ता रिक्तमल्लकाचागताः । निष्कासयाम एनमिति । स तैः प्रभूतान् प्रहारान् दत्त्वा शिरसि च मलकं भक्त्वा निष्कासितः ॥ अत्रान्तरे यावच्छ्रावस्तेयो यणिजो बोधस्य गृहपतेर्वयस्यः पण्यमादाय शिशुमारगिरि- मनुप्राप्तः । तेन स्वागतो मल्लकैन हस्तगतेन पीठीं गतो मुखबिम्बकेन प्रत्यभिज्ञात उक्तश्च-पुत्र । त्वं बोधगृहपतेः पुत्र इति ? स कथयति-तात, अहं तस्य पुत्रो दुरागत इति । स मुहूर्त तूणी स्थित्वा अश्रुपर्याकुलेक्षणः कथयति-पुत्र, तौ तब मातापितरौ कालगतौ ! ते ज्ञातयः ? स आह-तेपामपि केचित् कालगताः केचिदिहैव तिष्ठन्तो वाचमपि न प्रयच्छन्ति । ते दासीदासकर्मफरपीरुपेयाः तेषामपि केचित् कालगताः, केचिन्निप्पलायिताः, केचिदिहैवान्या- नाश्रित्यारस्थिता वाचमपि न प्रयच्छन्ति । यदवशिष्टं धनं तदपि किंचिदग्निना दग्धम् 110 ये वणिक्पौरुषेयाः पण्यं गृहीत्वा धनार्थिनो देशान्तरं महासमुद्रं चावतीर्णाः, तत्रापि केपांचित पण्यमपण्यीभूतम् , केचित् तत्रैवानयेन व्यसनमापन्नाः, केपांचित् कान्तारमध्यगतानां तस्करैर्दव्यमपहृतम्, केचिनगरसमीपमनुप्राप्तानां शौल्किकशौल्किकैर्दव्यं विचारयद्भिः सारो गृहीतः, केयांचित् पत्तनमनुप्राप्तानां राज्ञो विनियुक्तैर्दोषमुत्पाद्य सर्वखमपहृतम् । केचित् तस्य प्राणवियोगं श्रुत्वा तत्रैवावस्थिताः । स दीर्घमुष्णं च निश्वस्य कथयति-- 16 पुत्र श्रावस्ती किं न गच्छसि ! तात, किं तत्रगतस्य भविष्यति ! पुत्र, तत्रानाथपिण्डदो गृहपतिः, तस्य पुत्रेण तव भगिनी परिणीता । सा तव योगोद्वहनं करिष्यतीति । स कथयति-तात, यद्येवं गच्छामीति । तेन तस्य द्वौ कार्षापणौ दत्तौ, उक्तश्च-पुत्र, आभ्यां तावदात्मानं संधारय, यावदहं पण्यं विसर्जयामि । मया साध गमिप्यसि । तेन तौ कार्पापणौ खुस्तवस्त्रान्ते बद्धा स्थापितौ, कर्मविपाकेन विस्मृतौ । तथैवासौ कुतश्चित् 20 किंचिदारागयति किंचिन्नारागयति । क्षुधया पोड्यमानोऽवस्थितः । यावदसौ वणिक पण्यं विसर्जयित्वा प्रतिपण्यमादाय स्वागतं विस्मृत्य संप्रस्थितः । स्वागतोऽपि तेन साधं संप्रस्थितः। यावत् ते सार्थकाः कलिं कर्तुमारब्धाः, वलीवर्दा योद्भुमारब्धाः । सार्थिकाः कथयन्ति-भवन्तः, प्रत्यवेक्षत सार्थम् । मा असौ दुरागतोऽत्रागतः स्यादिति । तैः प्रत्यवेक्षमाणैरसौ दृष्टः । ते तं खटुचपेटादिभिस्ताडयित्वा अर्धचन्द्राकारेण ग्रीवायां गृहीत्वा निष्कासितुमारब्धाः । स निष्का- 25 सितः । निष्क्रम्यमाणो विक्रोष्टमारब्धः। सार्थवाहस्तं कोलाहलशब्दं श्रुत्वा निरीक्षितुमारब्धः, यावत् पश्यति तं निष्कास्यमानम् । स कथयति-भवन्तः, मा एनं निष्कासयत, ममैष वयस्यपुत्रो भवतीति । ते कथयन्ति-सार्थवाह, यमागम्य बोधस्य गृहपतेरनेकधनसमुदितं ससुहृत्संबन्धि- वान्धवं गृहं विनष्टम् , कथं तेन साधं गच्छामः सर्वथा त्वं सार्थस्य खामी । यद्येप गच्छति, वयं न गच्छाम इति । सार्यवाहस्तं कथयति-पुत्र, महाजनविरोधोत्र भवति । सार्थकाः क्षुभिताः । 30 त्वं पश्चाद्वासोद्घातिकया गच्छ, अहं तवार्य आहार स्थापयामीति । स मातापिवृवियोगप्रति- स्पर्धिना पूर्वकर्मापराधप्रभावेण दुःखदौमनस्येन संतापितमनाः सानुकण्ठस्तूष्णीमवस्थितः ।

·, दिव्यायदानम्। सार्यः संप्रस्थितः। सोऽपि वासोदातिकया गन्तुमारब्धः । स सार्यवाहस्तस्याहारं पत्रपुटके बद्धा किंचिद्भूमौ पांशुना प्रतिच्छाय स्थापयति, किंचिद्वृक्षशाखापत्रैरखच्छाप । तत्र यं भूमौ स्थापयति, स शृगालैरन्यैश्चतुष्पादैर्भक्ष्यते । यं वृक्षशाखासु, स पक्षिभिः शाखामृगैश्च भक्ष्यते । ततः किंचिदारागयति किंचिन्नारागयति । अस्थानमनवकाशो यचरमभविकः । सत्त्वोऽसंप्राप्ते विशेषाधिगमे सोऽन्तरा कालं कुर्यात् । स कृच्छ्रेण श्रावस्तीमनुप्राप्तः । वहिः श्रावस्त्यामुदपानोपकण्ठके विश्रान्तः । यावत् तस्य भगिन्याः सन्तिका प्रेप्यदारिका उद- कार्थिनी कुम्भमादाय गता । स तया मुखबिम्बकेन प्रत्यभिज्ञातः । सा चिरं निरीक्ष्य हीन- दीनवदना कथयति-दारक, त्वं बोधस्य गृहपतेः शुशुमारगिरीयकस्य पुत्र इति ? स कथयति- एवं मां भगिनीजनः संजानीत इति । सा अशुपर्याकुलेक्षणा बाप्पोपरुभ्यमानकण्ठा उरसि 10 प्रहारं दत्त्वा करुणादीनविलम्बिताक्षरं प्रष्टुमारब्धा । तौ तव मातापितरौ कालगती ? कालगती। ते ज्ञातयः ? स कथयति-तेपामपि केचित् कालगताः, केचिनिप्पलायिताः, केचित् तत्रैव तिष्ठन्तो वाचमपि न प्रयच्छन्ति । ते दासीदासकर्मकरपौरुपेयाः। तेषामपि केचित् काल- गताः, केचिनिप्पलायिताः, केचित् तत्रैवान्यानाश्रित्यावस्थिता वाचमपि न प्रयच्छन्ति । यदपि धनजातं तदपि किंचिदग्निना दग्धम्, किंचिदन्यपौरुपेया गृहीत्वा धनार्थिनो देशा- 15 न्तरं महासमुद्रं चावतीर्णाः। तत्रापि केपांचिद्यानपात्रं विपन्नम् , केपांचित् पण्यमपण्यीभूतम् , केचित् तत्रैवानयेन व्यसनमापन्नाः, केषांचित् कान्तारमध्यगतानां तस्करैर्द्रव्यमपहृतम् , केपांचिन्नगरसमीपमनुप्राप्तानां शौल्किकशौल्किकैर्दव्यं विचारयद्भिः सारो गृहीतः, केषांचित् पत्तनमनुप्राप्तानां राजनियुक्तैर्दोपमुत्पाय सर्वस्वमपहृतम् , केचित्तस्य प्राणवियोगं श्रुत्वा तत्रै- वावस्थिताः । सा दीर्घमुष्णं च निश्वस्य कथयति-इहैव तिष्ठ यावत्ते भगिन्याः कथयामीति । 20 तया गत्वा तस्याः प्रच्छन्नं कथितम् । कीदृशेन पण्येनेति ? सा कथयति-कुतोऽस्य पण्यम् ? दण्डमस्य हस्ते मल्लकश्चेति । तया तस्यार्थ महार्हाणि वस्त्राणि दत्तानि । कार्यापणांश्च दत्त्वा उक्ता च-स वक्तव्यो यदि ते भागिनेयो वा भागिनेयिका वा उपसंक्रामति, तस्यैव कार्या- पणान् दद्याः । मा ज्ञातीनां प्रतों भविष्यतीति । सा वस्त्राण्यादाय कार्षापणांश्च तस्य सकाशं गता कथयति-इमानि ते वस्त्राणि कार्पापणाश्च भगिन्या प्रेपितानि, कथयति च- 25 यदि ते भागिनेयो वा भागिनेयिका वा उपसंक्रामति, तस्यैतत्कार्षापणान् दद्याः । मा ज्ञातीनां प्रतो भविष्यसि । स कथयति-शोभनमेन भवति । इत्युक्त्वा तूष्णीमवस्थितः । दारिका प्रक्रान्ता । स संलक्षयति-अनाथपिण्डदो गृहपतिर्विस्तीर्णखजनपरिवारः । अस्माक- मपि पिता विस्तीर्णपरिवारः । तेपामेकैकशो वाती प्रत्यवेक्षते । भगिन्या चिरमालापो भविष्यति । स च मार्गपरिश्रमखिन्नेन क्षुधार्तेन न शक्यते कर्तुम् । पुरोभक्षिकां तावत् 30 करोमि । तृप्तः सुखालापं करिष्यामीति । स पानागारं गतः । तेन तत्र प्रवृद्धवेगमदसंजनक मचं पीतम् । स मत्त उद्यानं गत्या शयितः । आचरितं श्रावस्त्यामुद्यानमोपकाः पुरुषाः प्रतिदिनमन्याहिण्ड्यन्ते । ते यदि सुप्तं पुरुपं पश्यन्ति, पादेन घट्टयन्ति । स यदि प्रति- 5 ·10 १३ स्वागतायदानम्। विबुध्यते, तमेवं वदन्ति-भोः पुरुष, न स्वया श्रुतं यथा श्रावस्त्यामुद्यानमोपकाः पुरुपाः प्रति- दिनमन्वाहिण्ड्यन्ते । ते यदि सुप्तं पुरुपं पश्यन्ति, वदन्ति-उत्तिष्ठ गच्छेति । यदि न प्रति- विबुध्यते, मुपित्या गच्छन्ति । तैः पादेन घट्टितो न प्रतिविबुध्यते । मुपित्वा प्रक्रान्ताः । स विगतमद्यमदः प्रतिबुद्धो यावत् पश्यति तान्येवानन्तकानि (१) प्रात्यावस्थितः । ततोऽस्य भगिनी संलक्षयति-अतिचिरयत्यसौ। नुनमन्त्र कारणेन भवितव्यमिति । तस्यासौदारिका पुनः । पिता-दारिकै गच्छ, चिरयत्यसौ, पश्य किमयं नागच्छतीति । सागता यावत् पश्यति मुपितकं तेनैव चेपेणावस्थितम् । सा खरितत्वरितं गता तस्याः कथयति--आर्ये, मुपितस्तेनैव वेयेण तिष्ठतीति । सा संलक्षयति-यमागम्य बोधस्य गृहपतेरनेकधनसमुदितं ससुहृत्संबन्धिबान्धवं गृहं विनष्टम् , यदि तमिह प्रवेशयामि, स्थानमेतद्विद्यते यन्मयापि श्वशुरगृहमनयेन व्यसन- मापत्स्यते । नासाविह प्रवेशयितव्यः । इति विदित्वा तयाप्युपेक्षितः ।। तस्यापि पूर्वकर्मापराधाद्विस्मृतम् । स क्रोडमल्लकानां मध्ये प्रविष्टः । ते यत्र यत्र भैक्षा- र्थिनः प्रविशन्ति, तत्र तत्र निर्भत्स्यन्ते च निष्कास्यन्ते च । नैराश्यमापना रिक्तहस्ता रिक्त- मल्लकाः शून्यदेवकुलमण्डपवृक्षमूलान्यागताः । तेऽन्योन्यं पृच्छन्ति-भवन्तः, वयं पूर्व यत्र यत्र गच्छामस्ततः पूर्णहस्ताः पूर्णमल्लका गच्छामः । इदानी को योगो येन वयं रिक्तहस्ता रिक्तमल्लका नैराश्यमापन्ना इहागता इति । तत्रैक कथयन्ति-नून कोऽपि मन्दभाग्योऽस्माकं मध्ये प्रविष्टो 15 येन वयं रिक्तहस्ता रिक्तमल्लका इहागता इति । अपरे कथयन्ति-द्विधा भूत्वा प्रविशाम इति । तेऽपरस्मिन् दिवसे द्विधा भूत्वा प्रविष्टाः । तत्र येषां मध्ये स्वागतः, ते तथैव निर्भसिता निष्कासिताच नैराश्यमापन्ना रिक्तहस्ता रिक्तमल्लकाश्चागताः । ते त्वन्ये पूर्ण- हस्ताः पूर्णमल्लका आगता । ये रिक्तहस्ता रिक्कमल्लका आगताः, ते भूयो द्विधा भूत्वा प्रविष्टाः । तेषामपि येषां मध्ये स्वागतः, ते तथैव रिक्तहस्ता रिक्तमल्लकाश्चागताः। ते भूयो 20 द्विधा भूता एवं यावत् स्वागतोऽन्यश्च कोडमल्लकः प्रविष्टः । तौ रिक्तहस्तौ रिकमल्लको आगतो, ते त्वन्ये पूर्णहस्ताः पूर्णमल्लका आगताः। ते कोडमल्लकाः सर्वे संभूय संजल्पं कर्तुमारब्धाः- भवन्तः, अयं मन्दभाग्यसत्त्वोऽस्माकं मध्ये प्रविष्टो येन वयं रिक्तहस्ता रिक्तमल्लकाश्चागताः । निष्कासयाम एनमिति।सतैः प्रमूतान् प्रहारान् दत्त्वा शिरसि च मल्लकं भक्त्वा निष्कासितः।। अत्रान्तरेऽनापपिण्डदेन गृहपतिना बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघोऽन्तर्गृहे भक्तेनोपनि-25 मन्त्रितः । तेन दौवारिकाणामाज्ञा दत्ता न तावत् कस्यचित् क्रोडमछकस्य प्रवेशो दातव्यो यावगुद्धप्रमुखेन भिक्षुसंधेन भुक्तम् । पश्चात् तान् भोजयिष्यामीति । कोडमल्लका ये तस्य गृहं प्रतिशरणभूतास्ते सर्वे संनिपतिताः प्रवेष्टुमारब्धाः । दौवारिकैण विरोधिताः । कथयन्ति-भोः : पुरुप, अस्माकमेव नाम्ना अयं गृहपतिः प्रज्ञायते अनाथपिण्डदो गृहपति- रिति । तत् किमिदमिति कृत्वा अस्मान् विधारयसीति । स कथयति-गृहपतिना आज्ञा 30 दत्ता न तावत् कस्यचित् ऋोडमल्लकस्य प्रवेशो दातव्यो यावद्बुद्धप्रमुखेन भिक्षुसंघेन मुक्तम् । पश्चात् तान् भोजयिष्यामीति । ते कथयन्ति-भवन्तः, न कदाचिद्वयं विधार्य- C ·15 दिव्यावदानम् । माणाः । तं पश्यत मा अनार्या दुरागत आगतो भवेदिति । ते समन्वेष्टितुमारधा यावत् पश्यन्त्येकस्मिन् प्रदेशे निलीयावस्थितम् । ततः कोलाहलशब्दः कृतः-अयं भवन्तः स दुरागतो निलीन स्तिष्टतीति । स तैः प्रभूतान् प्रहारान् दत्वा निष्कासितस्तीण च पर्यवस्थानेन शिरसि मल्लकेन प्रहारो दत्तः । तस्य शिरो भग्नम् । स निवर्त्य विप्रलपितु. 5 मारम्धः । ततस्तैर्हस्तपादेषु गृहीत्या संकारकूटे क्षिप्तः दुरागत अत्र तिष्ठति । स रुधिरण प्रपाता तस्मिन् संकारकूटेऽवस्थितः । यावद्भगवान् पूर्वाश निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो येनानायपिण्डदस्य गृहपतेर्निवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । अदाक्षीद्भगवान् खागतं परुपलक्षाङ्गुलिदीर्घकेशं रजसायचूर्णितगात्रं यशमल्पस्थामं मलिन- जीर्णयासोनिवसितं शिरसा भनेन रुधिरण प्रघरता अन्यैश्च प्रथाकीर्णः, मक्षिकाभिरुपद्वतैः 10 संकारकूटे निपतितम् । दृष्ट्वा च पुनर्भिक्षूनामम्रयते स्म-तृप्यत भिक्षवः सर्वभयोपपत्तिभ्यः । तृप्यत सर्वभवोपपत्युपकरणेभ्यः, यत्र नाम चरमभविकस्य सत्वस्येयमवस्था । तत्र भगवान् तं स्वागतमामन्यते-आकाइसे पास पात्रशेषम् ! आकाङ्क्षामि भगवन् । तत्र भगवानायुप्मन्तमानन्दमामन्त्रयते-स्वागतस्य ते आनन्द पानशेषः स्थापयितव्यमिति । एवं भदन्तेत्यायुष्मानानन्दो भगवतः प्रत्यौपीत् ॥ अथ भगवान् येनानायपिण्डदस्य गृहपतेर्भक्ताभिसारस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसंधस्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः । अनायपिण्डदो गृहपतिः सुखोपनिपणं युद्ध- प्रमुखं भिक्षुसंघ विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयेन खहतेन संतl संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तयन्तं विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्रं नीचतरमासनं गृहीत्वा भगवतः पुरस्ता- निषण्णो धर्मश्रवणाय । आयुष्मत आनन्दस्य तत्पात्रशेपं सागताय विस्मृतम् । असंमोष- 20 धर्माणो बुद्धा भगवन्तः । भगवता उत्थापितम् । आयुप्मानानन्दो भगवतः पात्रं गृहीतु- मारब्धो यावत् पश्यति तत्र पात्रशेषं न संस्थापितम् । दृष्ट्या च स्मृतिरुत्पन्ना । स धर्मतत्त्वो वचसा (?) अप रोदितुमारब्धः । भगवानाह-कस्मात् त्वमानन्द रोदिपीति । स कथयति-- न मपा भदन्त भगवतः कदाचिदाज्ञा प्रत्यूढपूर्वेति । किं कृतम् ! स्वागतस्य पात्रशेष न स्थापितमिति । भगवानाह-न त्वया आनन्द ममाज्ञा प्रतिस्मृता, अपि तु खागतस्यैव तानि 25 कर्माणि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्योधवप्रत्युपस्थितान्यवश्यभावीनि येन तब विस्मृतम् । अलं विषादेन । गच्छ, तं शब्दापयेति । स गत्या शब्दापयितुमारब्धः । अनेकैः प्रतिवचनं दत्तम् । खागतस्य तदपि विस्मृतं यद्भगवता प्रतिज्ञातम्-तव पात्रशेषं स्थापयिष्यामीति । स संलक्षयति क्रोऽप्ययं पुण्यकर्मा भगवता त्रैलोक्यगुरुणा समन्याहृतः शब्दत इति । आय: मता आनन्देन गत्वा भगवत आरोचितम् । भगवन् खागत इत्युक्त्वा अनेक प्रतिवचनं दत्तम् । न जाने के शब्दापयामीति । भगवानाह-गच्छ आनन्द, गत्या कथय-यो बोधस्स गृहपतेः शुशुमारगिरीयस्य पुनः स्वागतः, स आगच्छतु इति । आयुष्मता आनन्देन गत्वोच्चैः शब्दैरक्तः यो बोधस्य गृहपतेः शुशुमारगिरीयकस्य पुत्रः स्वागतः, स आगच्छतु इति । तेन पितुर्नामश्रवणादात्मनो नाम स्मृतम् । स शनैर्दण्डविष्टम्मनयोगादुत्थाय गायां भापते-- ·१३ स्वागताचदानम्। भ्रष्टः खागतशब्दोऽयं कुतः पुनरिहागतः। नूनमश्रेयसो नाशः श्रेयसश्च समुद्भवः ॥१॥ तेषां सर्वज्ञ नाथोऽसि ये हि त्वां शरणं गताः । तेषां खागतमार्याणां ये च ते शासने रताः ॥ २ ॥ अहं तु भाग्यरहितः सर्वबन्धुविवर्जितः। शोच्यः कष्टां दशां प्राप्तः शोकशल्यसमर्पितः ।। ३ ॥ इति । अयायुष्मानानन्दस्तमादाय येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवन्तमिद- मवोचत्-अयं भदन्त स्वागत इति । स भगवता क्षुधासंजनितदौर्मनस्यः समाश्वासितः, उक्तश्च-पुत्र, इमं पात्रशेषं परिभुवेति । स तं दृष्ट्वा संलक्षयति यद्यम्यहं भगवता त्रैलोक्य- गुरुणा दैवात् समन्वाहतः, तदपि स्तोकः पावशेषः स्थापितः । किमत्र भोक्ष्य इति । 10 भगवांस्तस्य चेतसा चित्तमाज्ञाय कथयति-वत्स, यदि स्वं सुमेरुमात्रैः पिण्डैः समुद्रसहशेन कुक्षिणा परिभोक्ष्यसे, तथाप्यव्ययं तन्न परिक्षयं गमिष्यति, यावत्तृप्तः परिभुक्ष्व यथासुख- मिति । तेन तावद् भुक्तं यावत् तृप्त इति । तत्संतर्पितेन्द्रियो भगवतो मुखं व्यवलोकयितु- मारब्धः । भगवानाह-वत्स स्वागत, तृप्तोऽसि ? तृप्तोऽस्मि भगवन् । वत्स, यद्येवमपश्चिम कवलं गृहाण, अन्तर्धास्यत्येष पात्र इति । तेनापश्चिमकवलो गृहीतः, सोऽन्तर्हितः । भगवान् 15 दक्षिणादेशनां कृत्या प्रक्रान्तः । चरमभविकः स सत्त्वो भगवन्तं पृष्ठतः पृष्टतः समनुबद्धः । यावद्भगवान् विहारं गत्वा पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः । सोऽपि भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निपण्णः । भगवान् संलक्षयति-पुष्पाणामेनं प्रेषयामि, कर्मापनयोऽस्य कर्तव्य । इति विदित्वा स्वागतमामन्त्रयते-वत्स खागत, सन्ति ते कार्यापणाः ! न सन्ति भगवन् । वत्स खागत, वस्त्रान्तं निरीक्षख । वस्त्रान्तं निरीक्षितुमारब्धो यावत् 20 पश्यति द्वौ कार्यापणौ । स कथयति-भगवन् , द्वौ कार्षापणौ । वत्स गच्छ, गण्डकस्यारामि- कस्य सकाशानीलोत्पलानि गृहीत्वा आगच्छेति । खागतस्तस्य सकाशं गतः । स तं दूरा- देव दृष्ट्वा पर्यवस्थितः । स संलक्षयति-आगतोऽयं दुरागतः । नियतं ममानों भवति । इति विदित्वा सपरुपं कथयति-दुरागत, किमयं लमिहागच्छसीति । स गायां भापते- नीलोत्पलैरस्ति कार्य मे तथान्यैर्नापि पङ्कजैः। मुनीन्द्रस्य तु दूतोऽहं सर्वज्ञस्य यशस्विनः ॥ ४ ॥ इत्युक्त्वा प्रतिनिवर्तितुमारब्धः । सोऽपि गायां भापते- एह्येहि यदि दूतोऽसि तस्य शान्तात्मनो मुनेः । पूज्यः स नरदेवानां पूज्यः पूज्यतमैरपि ॥ ५॥ - इत्युक्त्वा स कथयति-बुद्धदूतस्त्वम् ! बुद्धदूतः । किमर्थमागतः पुष्पार्थम् । यदि 30 बुद्धदूतस्त्वम् , गृहाण ययेप्सितम् । नीलोपलानां भारमादाय भगवतः सकाशमागतः। 25 ·15 ११२ दिव्यावदानम् । भगवानाह-वत्स, भिषां चारय । स भिक्षूणां चारयितुमारब्धः । भिक्षयो न प्रतिगृहन्ति । भगवानाह-गृह्णीयं भिक्षवः सर्वसौगन्धम् । चक्षुम्यो कर्मापनयोऽस्य कर्तव्य इति । भिक्षुभिहीतानि । गृहीत्वा पुष्पितानि । तेनापूर्व नीलकृत्स्नमुत्पादितं पूर्वम् । स वृद्धान्ते स्थित्वा तानि पुष्पाणि दृष्ट्वा सुतरां निरीक्षितुमारब्धः । तस्य तन्नीलकृरक्षमामुखीभूतम् । 6 ततस्तं भगवानाह-वत्स, किं न प्रव्रजसीति ! स कथयति-प्रनजामि भगवन्निति । भगवता प्रभाजित उपसंपादितो मनसिकारश्च दत्तः । तेन युज्यमानेन घटमानेन व्यायच्छमानेन इदमेव पञ्चगण्डकं संसारचक्र चलाचलं विदित्वा सर्वसंस्कारगतीः शतनपतनविकिरण- विध्वंसनधर्मतया पराहत्य सर्वश्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कृतम् । अर्हन् संवृत्तस्त्रधातुकवीत- रागः समलोष्टकाश्चन आकाशपाणितलसमचित्तो वासीचन्दनकल्पो विद्याविदारिताण्डकोशो 10 विद्याभिज्ञाप्रतिसंविप्राप्तो भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखः । सेन्द्रोपेन्द्राणां पूज्यो मान्योऽभि- वायश्च संवृत्तः । सोऽईचं प्राप्तो विमुक्तिसुखप्रतिसंवेदी तस्यां वैलायां गायां भापते-- उपायपाशैीरेण बद्धाहं तत्त्वदर्शिना । कारुण्यादुद्धृतो दुःखाजीर्णः पङ्खादिव द्विपः ॥ ६ ॥ स्वागतोऽहमभूवं प्राक्ततः पचा(रागतः । आगतोऽस्मि पुरा नाय श्रुत्वा वाक्यं तयोत्तमम् ॥ ७ ॥ सांप्रतं वागतो व्यक्त [संवृत्तो न दुरागतः] । सांप्रतं काञ्चनं देहं धारयामि निराश्रयम् ॥ ८॥ रतानि प्रतिलेभे हि वर्ग मोक्षं च काहताम् । श्रेष्ठा कल्याणमित्राणां सदा सेवा हितैषिणाम् ॥ ९॥ इति ॥ यदा आयुष्मान् वागतः खाख्याते धर्मविनये प्रवजितः, तदा सामन्तकेन शब्दो विसृतः-श्रमणेन गौतमेनासौ दुरागतः क्रोडमलकः प्रवजितः । तीर्थ्यः श्रुतम् । तेऽवध्यायन्ति क्षिपन्ति विवादयन्ति–श्रमणो भवन्तो गौतम एवमाह-सामन्तप्रासादिकं में शासनमिति । अत्र किं सामन्तप्रासादिकमित्यस्य यत्रेदानी दुरागतप्रभृतयोऽपि कोडमल्लकाः प्रव्रजन्तीति ! अत्रान्तरे नास्ति किंचिद्बुद्धानां भगवतामज्ञातमदृष्टमविदितमविज्ञातम् । भगवान् संलक्षयति- 25 सुमेरुप्रख्ये महाश्रावके महाजनकायः प्रसादं प्रवेदयते । तद्गुणोद्भावनभरय कर्तव्यम्, कुत्र कर्तव्यम् ! यत्रैव पतितः । इति ज्ञात्वा आनन्दमामन्यते स्म-गच्छ आनन्द भिषणामा- रोचय-तथागतो भिक्षयो भर्गेषु जनपदेष्णु चारिका चरिष्यति । यो युष्माकमुत्सहते तथागतेन साधं भर्गेषु चारिकां चर्तुम् , स चीवरकाणि गृह्णातु इति । एवं भदन्तेत्यायुष्मानानन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्स भिक्षूणामारोचयति-भगवानायुष्मन्तो भर्गेषु जनपदेषु चारिका चरिष्यति । यो 80 युष्माकमुत्सहते भगवता साधं भर्गेषु जनपदेषु चारिकां चरितुम् , स चीवरकाणि गृह्णात इति । अथ भगवान् दान्तो दान्तपरिवारः शान्तः शान्तपरिवारो मुक्तो मुक्तपरिवार आश्रस्त आश्वस्तपरिवारो विनीतो विनीतपरिवारोईनहत्परिवारो वीतरागो वीतरागपरिवारः प्रासादिकः 20 ·११३ M १३ स्वागतावदान। प्रासादिकपरिवारो धृपभ इव गोगणपरिवृतो गज इव कलभपरिघृतः सिंह इव दंष्ट्रगणपरि- वृतो हंसराज इव हंसगणपरिवृतः सुपर्णीव पक्षिगणपरिवृतो विप्र इच शिष्यगणपरिवृतः सुवैद्य इयातुरमणपरिवृतः शूर इव योधगणपरिवृतो देशिक इवाध्वगगणपरिवृतः सार्थवाह इव यणिग्गणपरिवृतः श्रेष्ठीय परिगणपरिवृतः कोहराज इव मन्त्रिगणपरिवृतश्चक्रवर्तीव पुत्रसहस्रपरिवृतश्चन्द्र इव नक्षत्रगणपरिवृतः सूर्य इव रश्मिसहस्रपरिवृतो धृतराष्ट्र इव गन्धर्व- 5 गणपरिवृतो विरूदक इव कुम्भाण्डगणपरिवृतो विरूपाक्ष इव नागगणपरिवृतो धनद इव यक्षगणपरिवृतो वेमचित्रीवासुरगणपरिवृतः शक्र इव त्रिदशगणपरिवृतो ब्रह्मेव ब्रह्मकायिक- गणपरिवृतः स्तिमित इव जलनिधिः सजल इव जलधरो विमद इव गजपतिः सुदान्तेन्द्रियै- रसंक्षोभितेर्यापथप्रचारो द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतोऽशील्यानुव्यञ्जनैविराजितगात्रो व्यामप्रभालंकृतमूर्तिः सूर्यसहस्रातिरेकप्रभो जङ्गम इव रत्नपर्वतः समन्ततो भदको दशभि-10 बलैश्चतुर्भिः वैशारथैत्रिभिरावेणिकैः स्मृत्युपस्थानैर्महाकरुणया च समन्यागत आज्ञात- कौण्डिन्यवाप्पमहानामानिरुद्धशारिपुत्रमौद्गल्यायनकाश्यपानन्दरैवतप्रभृतिभिर्महाश्रावकैः परि- वृतोऽन्येन च महता भिक्षुसंघेन येन शुशुमारगिरिस्तेनोपसंक्रान्तः । अनुपूर्वेण चारिका चरन् शुशुमारगिरिमनुप्राप्तः । शुशुमारगिरौ विहरति भीषणिकावने मृगदावे । अश्रौषुः शुशुमारगिरीयका ब्राह्मणगृहपतयः-भगवान् भर्गेषु जनपदेषु चारिकां चरन् शुशुमारगिरि- 15 मनुप्राप्तः शुशुमारगिरी विहरति भीषणिकावने मृगदाव इति । श्रुत्वा च पुनः संघात संघ पूगात्पूगं संगम्य समागम्य शुशुभारगिरेनिष्क्रम्य येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः । शुशुमारगिरीयकान् ब्राह्मणगृहपतीन् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्री तूष्णीम् । अथ शुशुमारगिरीयका प्राह्मणगृह-20 पतय उज्यायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवास्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमिदमवो- चन्-अधिवासयत्वस्माकं भगवान् श्वोऽन्तर्गृहे भक्तेन साधं भिक्षुसंघेन । अधिवासयति भगवान् शुशुमारगिरीयकानां ब्राह्मणगृहपतीनां तूष्णीभावेन । अथ शुशुमारगिरीयका ब्राह्मण. गृहपतयो भगवतस्तूष्णीभावेनाधिवासना विदित्वा भगवतो भापितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्ताः । अथ शुशुमारगिरीयका आह्मण- 25 गृहपतयस्तामेव रात्रि शुचि प्रणीतं खादनीयभोजनीयं समुदानीय काल्यमेवोत्थाय आसनकानि अज्ञप्य उदकमणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालमारोचयन्ति-समयो भदन्त, सजं भक्तं यस्येदानी भगवान् कालं मन्यत इति । अथ भगवान् पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो येन शुशुमारगिरीयकानां ब्राह्मणगृहपतीनां भक्ताभि- सारस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः । शुशुमारगिरीयका ब्राह्मणगृह-30 पतयः सुखोपनिषण्णं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीपभोजनीयेन वहस्तेन संतर्पयन्ति संप्रचारयन्ति । अनेकपर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन दि. १५ ·११४ दिव्यायदानम् । भोजनीयेन वहस्तं संतर्ण्य संप्रयार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्रं नीचतरमासनं गृहीत्वा भगवतः पुरस्तानिपण्णा धर्मश्रवणाय । अथ भगवान् शुशुमार- गिरीयकान् प्राक्षणगृहपतीन् धर्म्यया कयया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्माया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ण्य तूष्णीम् ॥ अय शुशुमारगिरीयका ब्राह्मणगृहपतयो भगवन्तमिदमवोचन्-भगवता भदन्त नाना- देशेषु नानाधिष्टानेपु ते ते दुष्टनागा दुष्टयक्षाश्च विनीताः । अयं भदन्त अश्वतीथिको नागोऽ- स्माकमवैराणां वैरी असपतानां सपनोऽगुग्धानां दुग्धः। नित्यमस्माकं जातानि जातानिशस्यानि विनाशयति, स्त्रीपुरुपदारकदारिकागोमहिपानजैडकांश्च । अहो बत भगवांस्तं विनयेदन- कम्पामुपादायेति । अधिवासयति भगवान् शुशुमारगिरीयकानां ब्राह्मणगृहपतीनाम् । 10 तूष्णीभावेनाधिवासयति । अथ भगवान् शुशुमारगिरीयकानां ब्राह्मणगृहपतीनां तूष्णी- भावेनाधिवास्य उत्यायासनात् प्रक्रान्तः। अथ भगवान् विहारं गत्वा पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निपग्णः । निपद्य भगवानायुप्मन्तमानन्दमामम्रयते-गच्छ आनन्द, भिषणा- मेवमारोचय, शलाका चारय-यो युष्माकमुत्सहते अश्वतीर्थिक नागं विनेतुम् , स शलाकां गृहातु इति । एवं भदन्तेत्यायुष्मानानन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य भिक्षुसंघस्यारोचयित्वा युद्ध- 15 प्रमुखे भिक्षुसंघे शलाका चारयितुमारब्धः । भगवता शलाका न गृहीता । स्थविरा भिक्षवः समन्वाहतुं संवृत्ताः-किमयं भगवता शलाका न गृहीता इति ? पश्यन्त्यायुप्मतः खागतस्य गुणोद्भावनां कर्तुकामः । तैरपि न गृहीता । आयुष्मान् खागतः समन्वाहतुं प्रवृत्तः किं कारणं भगवता शलाका न गृहीता स्थविरस्थविरैश्च भिक्षुभिरिति ? पश्यति मम गुणोद्भावनां कर्तुकामः । तच्छास्तुमनोरथं पूरयामि, गृह्णामि 20 मुक्त्या गजमुजसदृशं वाहुमभिप्रसार्य शलाका गृहीता। जानकाः पृच्छका बुद्धा भगवन्तः। पृच्छति बुद्धो भगवानायुप्मन्तमानन्दम् - कतरेणानन्द भिक्षुणा शलाका गृहीतेति ? स कथयति-खागतेन भदन्तेति । भगवानाह-गच्छ आनन्द, खागतं भिक्षुमेवं वद-दुष्ट- नागोऽसौ, कायेन्द्रियं ते रक्षितव्यमिति । एवं भदन्तेल्यायुष्मानानन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य येनायुष्मान् स्वागतस्तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्यायुष्मन्तं स्वागतमिदमवोचत्-आयुष्मन् खागत, 26 भगवानेवमाह-दुष्टनागोऽसौ, कायेन्द्रियं ते रक्षितव्यमिति । स कथयति-आयुष्मन्नानन्द अकोप्या शास्तुराज्ञा । अपि तु यादृशोऽश्वतीथिको नागः, ईदृशानां नागानाभिक्षुवेणुनड- वद्यदि पूर्णो जम्बुद्वीपः स्यात् , तथापि मे ते रोमापि नेञ्जयितुं समर्थाः स्युः, तीर्थिको नागः कायेन्द्रियस्योपरोधं करिष्यतीति । आयुष्मानानन्द आरोग्यमित्युक्त्वा प्रक्रान्तः॥ अथायुष्मान् खागतस्तस्या एव रात्रेरत्ययात्पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय शुशुमार- 30 गिरि पिण्डाय प्राविक्षत् । शुशुमारगिरि पिण्डाय चरित्या येनाश्वतीर्थिकस्य नागस्य भवन तेनोपसंक्रान्तः। अद्राक्षीदश्वतीथिको नाग आयुष्मन्तं खागतं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनः संलक्ष- पति-किमनेन श्रमणकेन मम मृतिप्रवृत्तिः श्रुता येन मे भवनमागच्छतीति ! पुनः संलक्षयति- कामिति । तेनार्धासनं प्रागेवाश्व- ·" १३ स्वागतावदानम् । आगन्तुरयम् , आगच्छतु तावदिति । अथायुष्मान् सागतस्तस्य हृदं गत्वा पात्रचीवरमेकान्त- मुपसंक्षिप्य पादौ प्रक्षाल्य हस्ती निर्माय पानीयं परित्राव्य जीर्णपर्णकानि समुदानीय निपद्य भक्तकृत्य कर्तुमारब्धः। अञ्चतीर्थिकेन नागेनासावतिथिरिति कृत्याध्युपेक्षितः। आयुष्मान् खागतः संलक्षयति-नासंक्षोभिता दुष्टनागा दमथमागच्छन्ति । संक्षोभयाम्येनमिति । तेन पात्रं प्रक्षाल्य तत्पात्रोदकं तस्मिन् हदे प्रक्षिप्तम् । स संक्षुब्धः । स संलक्षयति-अयं मया । श्रमण आगच्छन्नध्युपेक्षितः, भुञ्जानोऽप्युपेक्षितः, अनेन मम मवने उच्छिष्टोदकं छोरितम् । नामावशेपमेनं करोमीति तीब्रेण पर्यवस्थानेन पर्यवस्थितः । उपरिविहायसमभ्युद्गम्य आयुष्मतः स्वागतस्योपरि चक्रकणपपरशुभिन्दिपालादीनि प्रहरणानि क्षेप्तुमारब्धः । आयु- प्मान् खागतो मैत्रीसमापनः । तान्यस्थ दिव्यान्युत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकमन्दारकाणि पुष्पाणि भूत्वा काये निपतन्ति । अश्वतीथिको नागोऽङ्गारवर्षमुत्लष्टमारब्धः । तदपि दिव्यानि 10 पुष्पाणि मान्दारकाणि भूत्वा काये निपतितुमारन्धम् । अश्वतीर्थिको नागः पांसु चर्षितु- मारब्धः । तदपि दिव्यान्यगुरुचूर्णानि चन्दनचूर्णानि तमालपत्रचूर्णानि भूत्वा निपतितु- मारब्धम् । अश्वतीथिको नागः क्रोधपर्यवस्थानानुभावाद्मयितुमारब्धः । आयुष्मानपि खागत द्ध्यनुभावामयितुमारब्धः । अश्वतीथिको नागः क्रोधपर्यवस्थानानुभावात् प्रज्व- लितः। आयुष्मानपि खागतस्तेजोधातुं समापन्नः । इति तत्राश्चतीर्थिकस्य नागस्य क्रोधस्यानु-15 भावनायुष्मतः खागतस्य ऋद्ध्यनुभावेन महानवभासः प्रादुर्भूतो यं दृष्ट्वा शुशुमारगिरीयका ब्राह्मणगृहपतयः संभ्रान्ताः, इतश्चामुतश्च निरीक्षितुमारब्धाः। कथयन्ति-एप भवन्तो भगवा- नश्चतीर्थिक नागं विनयति, आगच्छत पश्याम इति । अनेकानि प्राणशतसहस्राणि निर्गतानि । भिक्षयोऽपि तमुदारावभासं तत्रस्था एव निरीक्षितुमारब्धाः । तत्र भगवान् मिथुनामन्त्रयते स्म-एपोऽयो मे भिक्षवो भिक्षूणां मम श्रावकाणामभीक्ष्णं तेजोधातुं समापद्यमानानां यदुत 20 खागतो भिक्षुरिति । यदाश्वतीथिको नागो विगतमददर्पः क्षीणप्रहरणश्च संवृत्तः, तदा निप्पलायितुमारब्धः। आयुष्मता खागतेन समन्ततोऽग्निनिर्मितः । अश्वतीर्थको नागो यां यां दिशं गच्छति, तां तां दिशमादीप्तां प्रदीप्तां संप्रज्वलितामेकज्वालीभूतां पश्यति । स इतवामुतश्च नैर्माणिकेनाग्निना पर्याकुलीकृतोऽत्राणः सर्वमशान्तं पश्यति नान्यत्रायुष्मत एव खागतस्य समीपं शान्तं शीतिभूतम् । स येनायुष्मान् खागतस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य 25 आयुष्मन्तं स्वागतमिदमवोचत्-अहं भदन्त स्वागत । किं मां विहेठेयसीति ? स कथयति- जराधर्मा नाहं त्वां विहेठयामि, अपितु त्वमेव मां विहठयसि । यदि मया एवंविधा गुणगणा नाधि- गता अभविष्यन् , अद्याहं त्वया नामावशेपः कृतोऽभविष्यमिति । स कथयति-भदन्त स्वागत, आज्ञापयतु, किं मया करणीयम् ! भद्रमुख, भगवतोऽन्तिकं गत्वा शरणगमनशिक्षापदानि गृहाणेति । स कथयति-भदन्त स्वागत, शोभनम् , एवं करोमीति । अथायुष्मान् स्वागतोऽ- 30 वतीर्यनागमादाय येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः। एकान्तनिषण्ण आयुष्मान् वागतो भगवन्तमिदमवोचद-अयं सोऽश्व- ·, 3 दिव्यावदानम् । तीथिको नाग इति । तत्र भगवानश्चतीर्थिकं नागमामनयते-वं तायद्भद्रमुख, पूर्वकेण दुश्चरितेन प्रत्यवरायां तिर्यग्योनौ उपपन्नः। स त्वमेतर्हि हताहतनिविष्टः परप्राणहरः परप्राणोपरोधेन जीविकां कल्पयसि । इतथ्युतस्य ते का गतिर्भविष्यति, का उपपत्तिः, कोऽभिसंपरायः ? इति । स कथयति-भगवन् , आज्ञापय, किं मया करणीयमिति । 5 भगवानाह-ममान्तिकाच्छरणशिक्षापदानि गृहाण, शुशुमारगिरीयकानां च ब्राह्मणगृहपतीना- मभयमनुप्रयच्छेति । स कथयति-एपोऽहं भगवन्तं शरणं गच्छामि, शिक्षापदानि च गृह्णामि, अद्यामेण च शुशुमारगिरीयकानां च ब्राह्मणगृहपतीनामभयमनुप्रयच्छामीति । अय शुशुमारगिरीयका ब्राह्मणगृहपतयः प्रभूतमभिसारं गृहीत्या येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निपण्णाः । एकान्तनिपण्णाः 10 शुशुमारगिरीयका ब्राह्मणगृहपतयो भगवन्तमिदमवोचन्-भगवता भदन्त अश्वतीर्थिको -नागो विनीतः? भगवानाह-न मया ब्राह्मणगृहपतयोऽश्चतीर्यको नागो विनीतः, अपि तु खागतेन भिक्षुणा । कतमेन भदन्त ! इहनिवासिनैव बोधस्य गृहपतेः पुत्रेण । संपत्ति- कामो लोको विपत्तिप्रतिकूलः । तत्रैके कथयन्ति-अस्माकमसौ भ्रातुः पुत्रो भवति । अपरे कथयन्ति-अस्माकं भागिनेय इति । अपरे कथयन्ति-अस्माकं वयस्यपुत्र इति । अथ '16 शुशुमारगिरीयका ब्राह्मणगृहपतय उत्यायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवांस्तेनामलिं भगवन्तमिदभवोचन्-अधिवासयत्वस्माकं भगवान् भदन्तस्वागतमागम्य भकं सप्ताहेन साधं भिक्षुसंधेनेति । अधिवासयति भगवान् शुशुमारगिरीयकानां ब्राह्मणगृहपतीना तूष्णीभावेन । अथ शुशुमारगिरीयका ब्राह्मणगृहपतयो भगवतस्तूष्णीभावेनाधिवासना विदित्वा भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्ताः॥ शुशुमारगिरौ अन्यतमो ब्राह्मण अहितुण्डिको वोधस्य गृहपतेर्वयस्यः । सोऽश्चतीथिकस्य नागस्य भयान्निष्पलाय्य श्रावस्तीं गतः। स राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन हस्तिमध्यस्योपरि विश्वासिकःस्थापितः। स केनचिदेव करणीयेन शुशुमारगिरिमनुप्राप्तः। तेन श्रुतं यथा खागतेन भिक्षुणा बोधस्य गृहपतेः पुत्रेणावतीथिको नागो विनीत इति । श्रुत्वा च पुनर्येनायुष्मान् खागतस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्यायुष्मतः खागतस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते 28 निषण्णः । स ब्राह्मण आयुष्मन्तं स्वागतमिदमवोचत्-अधिवासयतु मे आर्यखागत श्वोऽन्तर्गृहे भक्तेनेति । आयुष्मान् खागतः कथयति ब्राह्मण, मामागम्य शुशुमारगिरीयकै ह्मिणगृहपतिभिर्बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघो भक्तेन सप्ताहेनोपनिमन्त्रितः ब्राह्मणः कथयति-आर्य, यदि सांप्रतं नाधिवासयसि, यदा श्रावस्तीगतो भवति, तदा मम गृहे तत्प्रथमतः पिण्डपातः परिभोक्तव्य इति । कथयति-एवमस्तु इति । ब्राह्मणः '३७ पादाभिवन्दनं कृत्वा प्रक्रान्तः । अथ भगवान् यथाभिरम्यं शुशुमारगिरौ विद्वत्य येन श्रावस्ती तेन चारिकां प्रक्रान्तः । अनुपूर्वेण.चारिकां चरन् श्रावस्तीमनुप्राप्तः । श्रावस्त्यां -विहरति जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । अश्रौषीदनाथपिण्डदो गृहपतिर्भगवान् भर्गेषु जन- प्रणम्य 20 नाहमधिवासयामि ।

·क १३ स्वागतावंदानम्। पदचारिकां चरन् श्रावस्तीमनुप्राप्तः, इहैव विहरत्यस्माकमेवाराम इति । श्रुत्वा च पुन: श्रावस्या निष्क्रम्य येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः । एकान्तनिपण्णमनाथपिण्डदं गृहपतिं भगवान् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संग्रहर्घ्य तूष्णीम् । अनाथपिण्डदो गृहपतिरुत्यायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं । कृत्या येन भगवांस्तेनामलिं प्रणम्य भगवन्तमिदमयोचत्-अधिवासयतु में भगवान् वोऽन्तर्गुहे भक्तेन साधं भिक्षुसंघेनेति । अधिवासयति भगवाननाथपिण्डदस्य गृहपतेस्तूष्णी- भावेन । अथानाथपिण्डदो गृहपतिर्भगवतस्तूष्णीभावेनाधिवासनां विदित्वा भगवतो भाषितममिनन्द्यानुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा चन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तः । अश्रौपीत् स बामणो भगवान् भर्गेषु जनपदचारिका चरनिहानुप्रास इहैव विहरति 10 जेतवनेऽनाथपिण्डदस्याराम इति । श्रुत्वा च पुन]नायुष्मान् स्वागतस्तेनोपसंक्रान्तः । उप- संक्रम्यायुष्मन्तं स्वागतमिदमवोचत्-अधिवासयतु मे आर्यः शोऽन्त"हे भक्तेनेति । अधि- वासयत्यायुष्मान् खागतस्तस्य ब्राह्मणस्य तूष्णीभावेन । अथ स ब्राह्मण आयुष्मन्तः स्वागतस्य तूष्णीभावेनाधिवासनां विदित्वा उत्थायासनात् प्रक्रान्तः । अथानाथपिण्डदो गृहपतिस्तामेव रात्रि शुचि प्रणीतं खादनीयभोजनीयं समुदानीय काल्यमेवोत्याय आसनानि प्रज्ञप्य उदक- 15 मणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालमारोचयति-समयो भदन्त, सज्ज भक्तं यस्येदानी भगवान् कालं मन्यत इति । अथ भगवान् पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो येनानाथपिण्डदस्य निवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । तेनापि ब्राह्मणेनायुप्मतः खागतस्य प्रणीत आहारः सज्जीकृतः । आयुष्मानपि खागतः पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवर- मादाय येन तस्य ब्राह्मणस्य निवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य अज्ञप्त एवासने निपण्णः। 20 एकान्तनिपण्ण आयुष्मान् स्वागतस्तेन ब्राह्मणेन प्रणीतेनाहारेण संतर्पितः । स ब्राह्मणः संलक्षयति-आर्येण खागतेन प्रणीत आहारः परिभुक्तः, नो जरयिष्यति, पानकमस्मै प्रयच्छामि। इति विदित्वा आयुष्मन्तं खागतमिदमवोचत्-आर्य, प्रणीतस्ते आहारः परिभुक्तः । पानकं पिव । पानं जरयिष्यतीति । स कथयति-शोभनम् । एवं करोमीति । तेन पानकं सज्नीकृत्य हस्तिमदादङ्गुलिः प्रक्षिप्ता । असमन्याहत्यार्हता ज्ञानदर्शनं न प्रवर्तते । आयुष्मता 25 खागतेन तत्पानकं पीतम् । ततो दक्षिणादेशनां कृत्वा प्रक्रान्तः श्रावस्तीवीथीं किलिञ्ज- च्छन्नाम् । स तामतिक्रान्त आतपेन स्पृष्टो मद्यक्षिप्तः पृथिव्यां निपतितः। असंमोपधर्माणो बुद्धा भगवन्तः । भगवता सुपर्णिका कुटिनिर्मिता-मैतं कश्चिद् दृष्ट्वा शासनेप्रसाद प्रवेदयिष्यतीति । अनाथपिण्डदः सुखोपनिषण्णं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघं विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयन खहस्तेन संतर्पयति संप्रवारयति । अनेकपर्यायेण वहस्तं 30 संतl संप्रवार्य भगवन्तं मुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्रं नीचतरमासनं गृहीत्वा भगवतः पुरस्तानिपण्णो धर्मश्रवणाय । अथ भगवाननायपिण्डदं गृहपति धर्म्यया कथया ·दिव्यावदानम् । संदर्य समादाप्य समुचेज्य संप्रहोत्यायासनात् प्रक्रान्तः। अनुपूर्वेण तत्पदेशनुप्राप्तः । अथ भगवांस्तान् सद्ध्यभिसंस्कारान् प्रतिप्रस्रम्य भिक्षुनामघयते स्म-अयं स मिक्षवः खागतो भिक्षुर्यनाश्चतीथिको नागस्तावचण्डो विनीतः । किमिदानीमेप शक्तो दुर्मुक्तस्यापि विपमप- नेतुम् ? नो भदन्त इति । भिक्षवः, इमे चान्ये चादीनया मद्यपाने । तस्मान्न भिक्षुणा 5 मयं पातव्यं दातव्यं वा । अथ भगवानायुष्मन्तं स्वागतं मद्यवशात् सुप्तमुत्याप्येदमवोचत्-- खागत, किमिदम् ! असमन्याहारो भगवन्, असमन्वाहारः सुगत । ततो भगवानायुप्मन्तं खागतमादाय विहारं गत्वा पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः । निषध भिक्षूना- . मन्त्रयते स्म-मां भो भिक्षयः शास्तारमुद्दिश्य भवद्भिर्मयमपेयमदेयमन्ततः कुशाग्रेणापि ॥ भिक्षयः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्ध भगवन्तं पप्रच्छुः-किं भदन्त आयु- 10 मता वागतेन कर्म कृतं येनाढ्ये कुले महाधने महाभोगे जातः । किं कर्म कृतं येन क्रोडमल्लको जातः, दुरागत इति च संज्ञा संवृत्ता ? किं कर्म कृतं येन भगवतः शासने प्रव्रज्य सर्वश्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् , तेजोधातुं समापद्यमानानां चामतायां निर्दिष्टः ! भगवानाह-वागतेनैव भिक्षयो भिक्षुणा कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंभाराणि परिणत- प्रत्ययानि ओघवत्प्रत्युपस्थितान्यवश्यभावीनि । खागतेन कर्माणि कृतान्युपचितानि । 16 कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति ! न भिक्षवः कर्माणि कृतान्युपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नाब्धातौ, न तेजोधातौ, न वायुधातौ, अपि तु उपात्तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतान्युपचितानि विपच्यन्ते शुभान्यशुभानि च । न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि । सामग्री प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् ॥१०॥ भूतपूर्व भिक्षयोऽन्यतमस्मिन् कटके गृहपतिः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महा- भोगो विस्तीर्णविशालपरिग्रहो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी । सोऽपरेण समयेन सुहृत्संबन्धिबान्धव- परिवृतोऽन्तर्जनपरिवृतश्चोद्यानभूमि निर्गतः । असति बुद्धानामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोक उत्पद्यन्ते हीनदीनानुकम्पकाः प्रान्तशयनासनभक्ता एकदक्षिणीया लोकस्य । यावदन्यतमः प्रत्येकबुद्धो जनपदचारिकां चरस्तं कर्यटकमनुप्राप्तः । सोऽध्वपरिश्रमाद्धातुवैषम्याश्च ग्लानः 25 पिण्डार्थी तदुधानं प्रविष्टः । स गृहपतिस्तं दृष्ट्वा पर्यवस्थितः । तेन पौरुषेयाणामाज्ञा दत्ता-भवन्तः, निष्कासयतैनं प्रजितमिति । तेषां न कश्चिदुत्सहते निष्कासयितुम् । तेन गृहपतिना भूयसा पर्यवस्थितेन स महात्मा स्वयमेव ग्रीवायां गृहीत्वा निष्कासितः, उक्तश्च-क्रोडमल्लकानां मध्ये प्रतिवसेति । स दुर्बलप्राणो भूमौ निपतितः। स संलक्षयति- हतोऽयं तपस्वी गृहपतिरुपहतश्च । अभ्युद्धारोऽस्य कर्तव्यः । इति विदित्वा उपरिविहायस- 30 मभ्युद्गम्य ज्वलनतपनवर्षणविद्योतनप्रातिहार्याणि कर्तुमारब्धः। आशु पृथग्जनस्य रिद्धि- रावर्जनकरी । स मूलनिकृत्त इव द्रुमः पादयोर्निपत्य कथयति-अवतरावतर महादक्षिणीय, मम दुश्चरितपङ्कनिमग्नस्य हस्तोद्धारमनुप्रयच्छेति । स तस्यानुग्रहार्थमवतीर्णः। तेन तस्य 20 ·१३ स्वागतावदानम् । पूजासत्कारं कृत्वा प्रणिधानं कृतम्-यन्मया एवंविधे सबूतदक्षिणीयेऽपकारः कृतः, मा अस्य कमणो भागी स्याम् । यत्तूपकारः कृतः, अनेनाहं कुशलमलेन आढये महाधने महामोगे कुले जायेयम् , एवंविधानां च धर्माणां लाभी स्याम् , प्रतिविशिष्टतरं चातः शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति ॥ भगवानाह-किं मन्यध्ये भिक्षवो योऽसौ गृहपतिरेय, असौ स्वागतो भिक्षुस्तेन । कालेन तेन समयेन । यदनेन प्रत्येकबुद्धे काराः कृताः, तेनाढ्ये महाधने महाभोगे कुले जातः । यदपकारः कृतः, तेन पञ्चजन्मशतानि नोडमल्लको जातः । यावदेतपि चरम- भविकोऽपि तत्कोडमल्लक एव जातः । यत्प्रणिधानं कृतम्, तेन मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कृतम् । अहमनेन प्रत्येकबुद्धकोटिशतसहस्रेभ्यः प्रतिविशिष्ट- तरः शास्ता आरागितो न विरागितः । भूयोऽपि काश्यपे भगवति सम्यक्संबुद्धे प्रबजितो 10 बभूव । यस्य भिक्षोरन्तिके प्रबजितः, स भगवता काश्यपेन सम्यक्संबुद्धेनाभीक्ष्णं तेजोधातुं समापद्यमानानामग्रो निर्दिष्टः । तत्रानेन यावदायुर्ब्रह्मचर्य चरितम्, न च कश्चिद्गुणगणो- ऽधिगतः । स मरणसमये प्रणिधानं कर्तुमारब्धः--यन्मया भगवति काश्यपे सम्यक्संबुद्धेऽनुत्तरे दक्षिणीये यादवायुर्ब्रह्मचर्य चरितम् , न च कश्चिद्गुणगणोऽधिगतः, अनेनाहं कुशलमूलेन योऽसौ भगवता काश्यपेन सम्यक्संबुद्धनोत्तरो माणवो व्याकृतः भविष्यसि त्वं माणव 15 वर्षशतायुपि प्रजायां शाक्यमुनि म तथागतोऽर्हन् सम्यक्संयुद्ध इति, तस्याहं शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कुर्याम् । यथा मम उपाध्यायो भगवता काश्यपेन सम्यक्संबुद्धनाभीक्ष्णं तेजोधातुं समापद्यमानानाममो निर्दिष्टः, एवं मामपि स भगवान् शाक्यमुनिः शाक्याधिराजोऽभीक्ष्णं तेजोधातुं समापद्यमानानाम निर्दिशेदिति । तत्पणि- धानवशादेतर्हि तथागतेनाभीक्ष्णं तेजोधातुं समापद्यमानानामग्रो निर्दिष्टः । इति हि भिक्षव 20 एकान्तकृष्णानां कर्मणामेकान्तकृष्णो विपाकः, एकान्तशुक्कानामेकान्तशुक्लः, व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः । तस्मात्तर्हि भिक्षव एकान्तकृष्णानि कर्माण्यपास्य व्यतिमिश्राणि च, एकान्त- शुक्केष्वेव कर्मखाभोगः करणीयः । इत्येवं भो भिक्षवः शिक्षितव्यम् ॥ इत्यवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भापितमभ्यनन्दन् ॥ इति श्रीदिव्यावदाने खागतावदानं नाम त्रयोदशमम् ।। 25 ·१४ सकरिकावदानम् । धर्मता खलु च्यवनधर्मणो देवपुत्रस्य पञ्च पूर्वनिमित्तानि प्रादुर्भवन्ति-अश्लिष्टानि यासांसि क्लिश्यन्ति, अम्लानानि माल्यानि म्लायन्ति, दौर्गन्ध कायेन निष्कामति, उभाभ्यां कक्षाम्यां खेदः प्रादुर्भवति, च्यवनधर्मा देवपुत्रः ख आसने धृतिं न लभते । अथान्यतम- श्ययनधर्मा देवपुत्रः पृथिव्यामावर्तते, संपरिवत्यैवं चाह-हा मन्दाकिनी, हा पुष्किरिणी, हा वापी, हा चैत्ररथ, हा पारुप्यक, हा नन्दनवन, हा मिश्रकायन, हा पारियात्रक, हा पाण्डु- कम्बलशिला, हा देवसभा, हा सुदर्शन, इति करुणकरुणं परिदेवते स्म । अद्राक्षी छनो देवानामिन्द्रस्तं देवपुत्रमत्यर्थं पृथिव्यामावर्तन्तं परिवर्तन्तम् । दृष्ट्वा पुनर्येन स देवपुत्रस्तेनोप- संक्रान्तः । उपसंक्रम्य तं देवपुत्रमिदमवोचत्-कस्मात् त्वं माप अत्ययं पृथिव्यामावर्तसे, 10 संपरिपतसे, करुणकरुणं परिदेवसे-हा मन्दाकिनी, हा पुष्किरिणी, हा यापी, हा चैत्ररथ, हा पारुष्यक, हा नन्दनवन, हा मिश्रकावन, हा पारियात्रक,हा पाण्डुकम्बलशिला, हा देव- समा, हा सुदर्शन इति करुणकरुणं परिदेवसे ? एवमुक्ते देवपुत्रः शक्रं देवानामिन्द्रमिदमवो- चत्-एपोऽहं कौशिक दिव्यं सुखमनुभूय इतः सप्तमे दिवसे राजगृहे नगरे सूकर्याः कुक्षौ उपपत्स्यामि । तत्र मया बहूनि वर्षाण्युच्चारप्रसायः परिभोक्तव्य इति । अथ शनो देवाना- 15 मिन्द्रः कारुण्यतया तं देवपुत्रमिदमवोचत्--एहि त्वं मार्प, बुद्धं शरणं गच्छ द्विपदानाम- भ्यम्, धर्मं शरणं गच्छ विरागाणामग्र्यम् , संधं शरणं गच्छ गणानामग्र्यमिति । अथ स देवपुत्रस्तिर्यम्योन्युपपत्तिभयभीतो मरणभयभीतश्च शक्रं देवानामिन्द्रमिदमवोचत्-एपोऽई कौशिक बुद्धं शरणं गच्छामि द्विपदानामभ्यम् , धर्म शरणं गच्छामि विरागाणामयम् , संघ शरणं गच्छामि गणानामग्यम् । अथ स देवपुत्रस्त्रिशरणपरिगृहीतो भूत्वा च्युतः कालगत- 20 स्तुपिते देवनिकाये उपपन्नः ।। धर्मता खलु अधस्ताद्देवानां ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते नोर्ध्वम् । अथ शनो देवानामिन्द्रस्तं देवपुत्रमवलोकयति-किमसौ देवपुत्रः सूकरिकायाः कुक्षौ उपपन्नो न येति । यावत् पश्यति- नोपपन्नस्तिर्यक्प्रेतेषु । नरके पपन्न इति पश्यति । नोपपन्नः । मनुष्याणां सभागतायामुपः पन्न इति पश्यति । नोपपन्नः । चातुर्महाराजकायिकान् देवांत्रायस्त्रिंशांश्वावलोकयितुमारब्धः। 25 तत्रापि नादाक्षीत् । अथ शको देवानामिन्द्रः कुतूहलजातो येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः । एकान्तनिषण्णः शक्रो देवाना- मिन्द्रो भगवन्तमिदमवोचत्-इहाहं भदन्त अद्राक्षमन्यतमं देवपुत्रं च्यवनधर्माणं पृथिव्या- मावर्तमानं करुणकरुणं च परिदेवमानम्-हा मन्दाकिनि, हा पुष्किरिणि, हा वापि, हा चैत्र- रथ, हा पारुष्यक,हा नन्दनवन, हा मिश्रकावन,हा पारियात्रक,हा पाण्डुकम्बलाशिला, हा देवसभा, हा सुदर्शन इति । तमेनमेवं वदामि-कस्मात् वं माप अमर्थ शोचसि परिदेवसे 50 क्रन्दसि उरसि ताडयसि संमोहमापयस इति ? स एवमाह-एपोऽहं कौशिक दिव्यं सुख- मपहाय इतः सप्तमे दिवसे राजगृहे नगरे सूकरिकायाः कुक्षौ उपपत्स्यामि । तत्र मया 15 ·१० १४ सूफरिकावदानम् । १२१ बहूनि वर्षाणि उच्चारप्रस्तावः परिभोक्तव्यं भविष्यति । तमेनमेवं वदामि-एहि त्वं माष बुद्ध शरणं गच्छ द्विपदानामग्यम् , धर्म शरणं गच्छ विरागाणामग्र्यम् , संघ शरणं गच्छ गणा- नामग्र्यमिति । स एवमाह-एपोऽहं कौशिक बुद्धं शरणं गच्छामि द्विपदानामध्यम् , धर्म शरणं गच्छामि विरागाणामयम् , संधं शरणं गच्छामि गणानामग्यम् । इत्युक्त्वा स देवपुत्रः कालगतः । कुत्रासौ भदन्त देवपुत्र उपपन्नः ? भगवानाह-तुपिता नाम कौशिक देवाः । सर्वकामसमृद्धयः । तत्रासौ मोदते देवो गत्येह शरणत्रयम् । अथ शक्रो देवानामिन्द्र आत्तमनास्तस्यां लायामिमां गायां भापते-- ये बुद्धं शरणं यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम् । प्रहाय मानुपान् कायान् दिव्यान् कायानुपासते ॥१॥ ये धर्म शरणं यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम् । प्रहाय मानुपान् कायान् दिव्यान् कायानुपासते ॥२॥ ये संघं शरणं यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम् । प्रहाय मानुपान् कायान् दिव्यान् कायानुपासते ॥३॥ अथ भगवान् शक्रस्य देवानामिन्द्रस्य भाषितमनुसंवर्णयन्नेवमाह-एवमेतत् कौशिक, एवमेतत् । ये बुद्धं शरणं यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम् । प्रहाय मानुपान् कायान् दिव्यान् कायानुपासते ॥४॥ ये धर्म शरणं यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम् । प्रहाय मानुपान् कायान् दिव्यान् कायानुपासते ॥५॥ ये संघ शरणं यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम् । प्रहाय मानुपान् कायान् दिन्यान् कायानुपासते ॥ ६ ॥ अथ शक्रो देवानामिन्द्रो भगवतो भापितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा पन्दित्वा भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य प्राञ्जलिकृतसंपुटो भगवन्तं नमस्यमानस्तत्रैवान्तर्हितः॥ इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवोऽभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने सूकरिकावदानं चतुर्दशमम् ।। 16 20 25 ·.. १५ चक्रवर्तिव्याकृतावदानम् । बुद्धो भगवान् श्रावस्त्या विहरति जेतवनेऽनायपिण्डदस्यारामे । धर्मता खल बुद्धानां भगवतां जीवतां ध्रियमाणानां यापयतो केशनखस्तूपा भवन्ति । यदा युद्धा भगवन्तः प्रतिसलीना भवन्ति, तदा भिक्षयः केशनखस्तूपे पूजां कृत्वा केचित् पिण्डाय 5 प्रविशन्ति, केचियानविमोक्षसमाधिसमापत्तिसुखान्यनुभवन्ति । तेन खल समयेन बुद्धो भगवान् प्रतिसंलीनोऽभूत् । अथान्यतमो भिक्षुः सायाहसमये फेशनखस्तुपे सर्वाङ्गः प्रणि. पत्य तथागतमाकारतः समनुस्मरंश्चित्तमभिप्रसादयति-इत्यपि स भगवांस्तथागतोऽर्जन सम्प- संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुपदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति । अय भगवान् सायाहे प्रतिसंलयनाट्युत्याय पुरस्तादिक्षुसंघस्य प्रज्ञाप्त 10 एवासने निषण्णः । अद्राक्षीद्भगवांस्तं भिक्षु केशनखस्तूपे सर्वशरीरेण प्रणिपत्य चित्तमभि- प्रसादयन्तम् । दृष्ट्वा च पुनर्भिक्षूनामन्नयते स्म-पश्यत यूयं भिक्षय एतं भिक्षु केशनख- स्तूपे सर्वशरीरेण प्रणिपत्य चित्तमभिप्रसादयन्तम् ! एवं भदन्त । अनेन भिक्षुणा यावती भूमिराक्रान्ता अधोऽशीतियोजनसहस्राणि यावत् काश्चनचक्रमित्यत्रान्तरा यावन्यो वालुका- स्तावन्त्यनेन भिक्षुणा चक्रवर्तिराज्यसहस्राणि परिभोकन्यानि । अथ तेषां भिक्षूणामेत- 16 दभवत्-पुरुषमात्रायां यावद्गर्तायां न शक्यते वालुका गणयितुम्, कुतः पुनरशीतियोजन- सहस्राणि यावत् काञ्चनचऋमिति । कः शक्यते इयत्कालं संसारे संसरितुमिति । अथ ते भिक्षवो न भूयः केशनखस्तूपे कारां कर्तुमारब्धाः। अथ भगांस्तेषां भिक्षूणां चेतसा चित्तमाज्ञाय भिक्षूनामन्नयते स्म-अनवरामो भिक्षवः संसारोऽविधानीवरणानां सत्यानां तृप्णासयोजनानां तृष्णार्गलबद्धानां दीर्घमध्यानं संधावतां संसरताम् । पूर्वा कोटिर्न प्रज्ञा- 20 यते दुःखस्य । आयुष्मानुपाली बुद्ध भगवन्तं पप्रच्छ-यदुक्तं भगवता अस्य भिक्षोरिपत्पुण्य- स्कन्ध इति, कुत्र भदन्त इयत्पुण्यस्कन्धस्तनुलं परिक्षयं पर्यादानं गमिष्पति ! नाहमुपा- लिन् इतो बहिः समनुपश्याम्येव क्षति चोपहतिं च यथा सब्रह्मचारी सब्रह्मचारिणोऽन्तिके । तत्रोपालिन् इमानि महान्ति कुशलमूलानि तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ति । तस्मातर्हि ते उपालिन् एवं शिक्षितव्यम् , यदग्धस्थूणाया अपि चित्तं न प्रदूषयिष्यामः, प्रागेव 25 सविज्ञानके काये ॥ इदमवोचद्भगवान् । आत्मनसस्ते भिक्षवोऽभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने अन्यतमभिक्षुश्चक्रवर्तिव्याकृतः पञ्चदशमम् ॥

·दुःखम्, १६ शुकपोतकावदानम् । श्रावस्त्यां निदानम् । तेन खलु समयेन अनाथपिण्डदेन गृहपतिना द्वौ शुकशावको प्रतिलब्धौ । तेन निवेशनं नीला आलापितौ पोषितौ संवर्धिती मानुपालापं च शिक्षापितौ। तयोश्वायुष्मानानन्दोऽभीक्ष्णमागल्य चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशनां करोति-यदुत इदं अयं दुःखसमुदयः, अयं दुःखनिरोधः, इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति । स्थविर- 5 स्थविरा अपि भिक्षयोऽनाथपिण्डदस्य गृहपतेर्निवेशनमुपसंक्रामन्ति शारिपुत्रमौद्गल्यायन- काश्यपानन्दरैवतप्रमृतयः । तेषां कालानुकालमुपसंकामतां ताभ्यां शुकशावकाभ्यां नामानि परिज्ञातानि । यावदपरेण समयेनायुष्मान् शारिपुत्रोऽनाथपिण्डदस्य गृहपतेनिवेशनमनुप्राप्तः । अद्राष्टां तौ शुकशावको आयुष्मन्तं शारिपुत्रम् । दृष्ट्वा अन्तर्जनमामन्त्रयतः-एप भदन्तः स्थविरः शारिपुत्र आगच्छति, आसनमस्य प्रज्ञापयतेति । एवमायुष्मन्तं महामौद्गल्यायनं 10 काश्यपं रैवतमायुष्मन्तमानन्दं दृष्ट्वा कथयतः-एपोऽस्माकमाचार्यानन्द आगच्छति, आसनमस्य प्रज्ञापयतेति । यावदपरेण समयेन भगवाननायपिण्डदस्य गृहपतेर्निवेशनमनुप्राप्तः । अद्राष्टां तो शुकशावको भगवन्तं दूरादेवागच्छन्तं प्रासादिकं प्रसादनीय शान्तेन्द्रियं शान्तमानस परमेण चित्तमत्युपशमेन समन्वागतं सुवर्णयूपमिव श्रिया ज्वलन्तम् । दृष्ट्वा च पुनस्त्वरित- रितमन्तर्जनमामन्त्रयत:-एप भदन्तो भगवानागच्छति, आसनमस्य प्रज्ञापयतेति हृष्टमधुरखरेण निकूजतः । अथ भगवास्तयोरनुग्रहार्य प्रविश्य प्राप्त एवासने निपण्णः । निषद्य भगवता शुकशावको चतुरार्यसत्यसंप्रतिवधिकया धर्मदेशनया शरणगमनशिक्षापदेषु प्रतिष्ठापितौ । अथ भगवान् शुकशावको अन्तर्जनं च धर्म्यया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहोत्यायासनात् प्रक्रान्तः । ती चान्तर्जनस्य विहरतः प्रमादविहारिणी विडालेन प्राणिना गृहीतौ । विह्वलवदनौ छिद्यमानेषु मर्मसु मुच्यमानेषु संधिषु नमो बुद्धाय, नमो 20 धर्मय, नमः संघाये युक्त्वा कालगनौ चाडमहाराजकापिकेट देवएपन्नौ । अथ भगवानन्यतमस्मिन् प्रदेशे स्मितमकार्षीत् । अद्राक्षीदायुष्मानानन्दो भगवन्तं स्मितं प्राविष्कुर्वन्तम् । दृष्ट्वा च पुनर्भगवन्तमिदमवोचत्-नाहेतुप्रत्ययं भदन्त तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति । को भदन्त हेतुः कः प्रत्ययः स्मितस्य प्राविष्करणे ! एवमेतदानन्द, एवमेतत् । नाहेतुप्रत्ययं तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति । 25 दृष्टौ त्वया आनन्द तौ शुकशावको : दृष्टौ भदन्त । तौ आनन्द शुकशावको मम समनन्तरप्रक्रान्तस्य, बिडालेन प्राणिना जीविताद् व्यपरोपितौ । तौ बुद्धधर्मसंघावलम्बनया स्मृत्या कालगतौ चातुमहाराजकायिकेषु देवेषुपपन्नौ ।। अथ संबहुला भिक्षवः पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय श्रावस्ती पिण्डाय प्राविक्षन् । अश्रीपुः संबहुला भिक्षवः श्रावस्ती पिण्डाय प्रचरन्तोऽनापपिण्डदस्य गृहपतेनिवेशने so शुकशावको-नमो बुद्धाय, नमो धर्माय, नमः संघायेति कुर्वाणौ बिडालेन प्राणिना व्यप- ·१२४ दिव्यावदानम्। रोपितौ इति । श्रुत्वा च पुनः श्रावस्ती पिण्डाय चरित्या कृतमतकृत्याः पश्चाद्भक्तपिण्डपात- प्रतिक्रान्ताः पात्रचीपरं प्रतिसामय्य पादौ प्रक्षाल्य येन भगवांस्तेनोपसंकान्ताः। उप- संक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्या एकान्ते निपण्णाः। एकान्तनिपण्णाः संबहुला भिक्षवो भगवन्तमिदमत्रोचन्-इह वयं भदन्त संबहुला भिक्षवः पूर्ववद् यावदनायपिण्डदस्य । गृहपतेर्निवेशने द्वौ शुकशावको-नमो बुद्धाय, नमो धर्माय, नमः संघायेति कुर्वाणौ विडालेन प्राणिना जीवितायपरोपितौ इति । तयोर्भदन्त का गतिः, कोपपत्तिः, कोऽभि- संपरायः ! भगवानाह-तौ भिक्षवः शुकशावको तस्य शरणगमनस्य विपाकेन पट्त्रिंशत्कृत्व- चातुर्महाराजकायिकेपू देवेपूपपत्स्येते, पत्रिंशत्कृत्वनायविशेष, यामेपू, तुपितेषु, निर्माण- रतिपु, परनिर्मितवशवर्तिपु देवेषूपपत्स्येते । ततस्तावत् पट्स कामावचरेषु देवेषु सत्वा 10 व्यपसंसृत्य पश्चिमे भवे पश्चिमे निकेते पश्चिम आत्मभावप्रतिलम्भे मनुष्यप्रतिलाभं लब्ध्या प्रत्येकां बोधिमभिसंभोत्स्येते, धर्मश्च सुधर्मश्च प्रत्येकबुद्धौ भविष्यतः । एवं हि भिक्षवो महा- फलं धर्मश्नवणं महानुशंसकम् , कः पुनर्वादो धर्मदेशना धर्माभिसमयो वा । तस्मात्तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यं यन्नो धर्मश्रवणाभिरता भविष्यामः । इत्येवं यो भिक्षवः शिक्षितव्यम् ।। इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने शुकपोतकावदानं पोडशम् ।। 15 ·10 १७ मान्धातावदानम् । एवं मया श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् वैशाल्या विहरति मर्कटहृदतीरे कूटा- गारशालायाम् । अथ भगवान् पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय वैशाली पिण्डाय प्राविक्षत् । वैशाली पिण्डाय चरित्वा कृतभक्तकृत्यः पश्चाद्भक्तपिण्डपातप्रतिक्रान्तः पात्रचीवरं प्रति- समय्य येन चापालचैत्यं तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्यान्यतमं वृक्षमूलं निश्रित्य निषण्णो । दिवाविहाराय । तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामनयते-रमणीया आनन्द वैशाली वृजि- भूमिश्वापालचैत्यं सताम्रक [बहुपत्रक ] गौतमन्यग्रोधः शालपनं धुरानिक्षेपनं मल्लानां मकुटबन्धनं चैत्यम् । चित्रो जम्बुद्वीपः, मधुरं जीवितं मनुष्याणाम् । यस्य कस्यचिदानन्द चत्वार ऋद्विपादा आसेविता भाविता बहुलीकृताः, आकाङ्क्षन् स कल्पं वा तिष्ठेत् कल्पा- वशेषं वा । तथागतस्य आनन्द चत्वार ऋद्धिपादा आसेविता भाविता बहुलीकृताः । आकाशमाणस्तथागतः कल्पं वा तिष्ठेत् कल्पावशेषं वा । एवमुक्ते आयुष्मानानन्दस्तूष्णीम् । द्विरपि निरपि भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते-रमणीया आनन्द वैशाली वृजिभूमि- श्वापालं चैत्यं सतानकं बहुपत्रकं गौतमन्यग्रोधः शालयनं धुरानिक्षेपनं मल्लानां मकुटबन्धनं चैत्यम् । चित्रो जम्बुद्वीपः, मधुरं जीवितं मनुष्याणाम् । यस्य कस्यचिदानन्द चत्वार ऋद्धियादा आसेविता भाविता बहुलीकृताः, आकाइन् स कल्पं वा तिष्ठेत् कल्पावशेष is था। तथागतस्य आनन्द चत्वार ऋद्धिपादा आसेविता भाविता बहुलीकृताः। आकाङ्क्ष- माणस्तथागतः कल्पं वा तिप्ठेत् कल्पावशेष वा। द्विरपि त्रिरपि आयुष्मानानन्दस्तूष्णीम् । अय भगवत एतदभवत्-स्फुटोऽभवदानन्दो भिक्षुारेण पापीयसा यत्रेदानी यावत् त्रिरपि औदा- रिक अवभासनिमित्ते प्राविष्क्रियमाणे न शक्नोति तन्निमित्तमाज्ञातुं ययापि ततः स्फुटो मारेण पापीयसा । तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते -गच्छ त्वमानन्द, अन्यतरवृक्षमूलं निश्रित्य 20 विहर, मा उभावपि कीर्णविहारिणौ भविष्यावः । एवं भदन्तेत्यायुष्मानानन्दो भगवतः प्रति- श्रुत्य अन्यतमवृक्षमूलं निश्रित्य निषण्णो दिवाविहाराय । स मारः पापीयान् येन भगवा- स्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवन्तमिदमवोचत्-परिनिर्वातु भगवान् । परिनिर्वाणकाल- समयः सुगतस्य । कस्मात् त्वं पापीयन् एवं वदसि-परिनिर्वातु भगवान्, परि- निर्वाणकालसमयः सुगतस्य ! एकोऽयं भदन्त समयः-भगवानुरुबिल्वायां विहरति नया 25 नैरअनायास्तीरे बोधिमूलेऽचिराभिसंबुद्धः । सोऽहं येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवन्तमेवं वदामि-परिनिर्वातु भगवान् , परिनिर्वाणकालसमयः सुगतस्य । भगवानेवमाह- न तावत् पापीयन् परिनिर्वास्यामि, यावन्न मे श्रावकाः पण्डिता भविष्यन्ति व्यक्ता विनीता विशारदाः, अलमुत्पन्नोत्पन्नानां परप्रयादिनां सहधर्मेण निग्रहीतारः, अलं खस्य वादस्य पर्यवदापयितारो भिक्षवो भिक्षुण्य उपासका उपासिकाः । वैस्तारिकं च ते ब्रह्मचर्य 30 चरिष्यन्ति बाहुजन्यं पृथुभूतं यावद्देवमनुष्येभ्यः सम्यक्सप्रकाशितम् । एतर्हि भदन्त भगवतः श्रावकाः पण्डिता व्यक्ता विनीता विशारदा अलमुत्पन्नोत्पन्नानां परप्रवादिना सहधर्मेण ·10 " १२६ दिव्यावदानम्। निग्रहीतारः, खस्य वादस्य पर्यवदापयितारो भिक्षवो भिक्षुण्य उपासका उपासिकाः । वैस्तारिकं च ते ब्रह्मचर्य बाहुजन्यं पृथुभूतं यावद्देवमनुष्येभ्यः सम्यक्संप्रकाशितम् । तस्मादहमेवं वदामि-परिनिर्वातु भगवान् , परिनिर्वाणकालसमयः सुगतस्य । अल्पोत्सुकस्त्वं पापीयन् भव । नचिरस्येदानी तथागतस्य त्रयाणां वार्षिकाणां मासानामत्ययान्निरुपधिशेषे । निर्वाणधातौ परिनिर्वाणं भविष्यति । अथ मारस्य पापीयस एतदभवत्-परिनिर्वास्यते बत श्रमणो गौतमः । इति विदित्वा दृष्टस्तुष्टः प्रमुदित उदग्रः प्रीतिसौमनस्यजातस्तत्रैवान्तर्हितः॥ अथ भगवत एतदभवत्-कस्तथागतस्य संमुखं वैनेयः ? सुप्रियो गन्धर्वराजा सुभद्रश्च परिव्राजकः । तयोस्त्रयाणां वार्षिकाणां मासानामत्ययादिन्द्रियपरिपाको भविष्यति सुखाधिष्ठानं वा । शक्यं श्रावकवैनेयस्तथागतेन विनयितुं न तु तथागतवैनेयः श्रावकेण ॥ अथ भगवत एतदभवत्-यन्वहं तद्रूपं समाधि समापद्येयं यथा समाहिते चित्ते जीवितसंस्कारानधिष्ठाय आयुःसंस्कारानुत्सृजेयम् । अथ भगवास्तद्रूपं समाधि समापनो यथा समाहित चित्ते जीवितसंस्कारानधिष्ठाय आयुःसंस्कारानुस्रष्टुमारब्धः। समनन्तराधिष्ठि- तेषु जीवितसंस्कारेषु महापृथिवीचालोऽभूदुल्कापाता दिशोदाहाः । अन्तरिक्षे देवदुन्दुभयो- ऽभिनदन्ति । समनन्तरोत्सृष्टेष्वायुःसंस्कारेषु कामावचरेषु देवेषु पनिमित्तानि प्रादुर्भूतानि- 1 पुष्पवृक्षाः शीर्णाः, रनवृक्षाः शीर्णाः, आभरणवृक्षाः शीर्णाः, भवनसहस्राणि प्रकम्पितानि, सुमेरुशृङ्गानि विशीर्णानि, दैवतानि वादिनभाण्डानि पराहतानि । अथ भगवांस्तस्मात् समाधेर्युत्थाय तस्यां वेलायां गायां भापते- तुल्यमतुल्यं च संभवं भवसंस्कारमपोत्सृजन्मुनिः । अध्यात्मरतः समाहितो ह्यभिनल्कोशमिवाण्डसंभवः ॥१॥ समनन्तरोत्सृष्टेष्यायुःसंस्कारेषु षट् कामावचरा देवाः क्रियाकारं कृत्वा भगवतोऽन्तिकं प्रक्रान्ता दर्शनाय वन्दनाय । भगवता तादृशी धर्मदेशना कृता यदनेकैर्देवताशतसहस्रैः सत्यानि दृष्टानि, दृष्टसत्याः खभवनमनुप्राप्ताः । समनन्तरोत्सृष्टेष्वायुःसंस्कारेष्वनेकानि पर्वतकन्दर- गिरिगुहाभ्योऽनेकानि ऋषिशतसहस्राण्यागतानि । ते भगवता 'एत भिक्षवश्चरत ब्रह्मचर्य' प्रव्रजिताः । तैर्योजयद्भिर्घटद्भिः सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् । समनन्तरोत्सृष्टेष्वायु:- 25 संस्कारेवनेका नागयक्षगन्धर्वकिन्नरमहोरगा भगवतः सकाशमुपसंक्रान्ता भगवतो दर्शनाय । भगवता तेषामेवंविधा धर्मदेशना कृता यदनेकै गयक्षगन्धर्वकिन्नरैर्महोरगैः शरणगमनशिक्षा- पदानि गृहीतानि यावत् खभवनमनुप्राप्ताः ।। अपायुष्मानानन्दः सायाहेऽभिसंलयनाट्युत्थाय येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उप- संक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्तेऽस्थाद् । एकान्तस्थित आयुष्मानानन्दो 30 भगवन्तमिदमवोचत्-को भदन्त हेतुः कः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य ! अष्टौ इमे आनन्द अष्टौ प्रत्यया महतः पृथिवीचालस्य । कतमेऽटौ ! इयमानन्द महापृथिवी अप्सु प्रतिष्ठिता, आपो यायौ प्रतिष्ठिताः, वायुराकाशे प्रतिष्टितः । भवत्यानन्द समयो यदाकाशे पिपमा 20 ·, १७ मान्धातावदानम्। वायवो यान्ति, आपः क्षोभयन्ति, आपः क्षुब्धाः पृथिवीं चालयन्ति । अयमानन्द प्रथमो हेतुः प्रथमः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य । पुनरपरमानन्द भिक्षुर्महर्टिको भवति महानु- भावः । स परितां पृथिवीसंज्ञामधितिष्ठति अप्रमाणां चाप्संज्ञाम् । स आकाइमाणः पृथिवीं चालयति । देवता महर्द्विका भवति महानुभावा । सापि परित्तां पृथिवीसंज्ञामधितिष्ठति अप्रमाणां चाप्संज्ञाम् । साप्याकाङ्क्षमाणा पृथिवीं चालयति । अयं द्वितीयो हेतुर्द्वितीयः । प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य । पुनरपरमानन्द । यस्मिन् समये बोधिसत्त्वस्तुपितादेव- निकायाच्युत्त्वा मातुः कुक्षिमवक्रामति, अथ तस्मिन् समये महापृथिवीचालो भवति, सर्वक्षायं लोक उदारेणावभासेन स्फुटो भवति । या लोकस्य लोकान्तरिका अन्धास्तमसोऽधकार- तमिस्रा यत्रामू सूर्याचन्द्रमसौ एवंमहद्धिको एवंमहानुभावौ आभया आभा न प्रत्यनुभवतः, ता अपि तस्मिन् समये उदारेणावभासेन स्फुटा भवन्ति । तत्र ये सत्त्वा उपपन्नाः, ते 10 तया अन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्त-अन्येऽपीह भवन्तः सत्त्वा उपपन्नाः, अन्येऽपीह भवन्तः सत्त्वा उपपन्ना इति । अयमानन्द तृतीयो हेतुस्तृतीयः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य ।। पुनरपरमानन्द यस्मिन् समये बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षेनिष्कामति, अथ तस्मिन् समये महा- पृथिवीचालो भवति सर्वश्चार्य लोक उदारेणावभासेन स्फुटो भवति । या अपि ता लोकस्य लोकान्तरिका अन्धास्तमसोऽन्धकारतमिना यत्रेमौ सूर्याचन्द्रमसौ एवंमहानुभावौ आभया 15 आमां न प्रत्यनुभवतः, ता अपि तस्मिन् समये उदारेणावभासेन स्फुटा भवन्ति । तत्र ये सत्त्वा उपपन्नाः, ते तया आभया अन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्ति-अन्येऽपीह भवन्तःसत्त्वा उपपन्नाः, अन्येऽपीह भवन्तःसत्वा उपपन्ना इति । अयमानन्द चतुर्थो हेतुश्चतुर्थः प्रत्ययो महतः पृथिवी- चालस्य । पुनरपरमानन्द यस्मिन् समये बोधिसत्वोऽनुत्तरं ज्ञानमधिगच्छति, अथ तस्मिन् समये महापृथियीचालो भवति, सर्वश्चायं लोक उदारणावभासेन स्फुटो भवति । या अपि ता लोकस्य 20 लोकान्तरिका अन्धास्तमसोऽन्धकारतमित्रा यत्रेमौ सूर्याचन्द्रमसौ एवमहर्दिकौ एवं- महानुभावौ आभया आमां न प्रत्यनुभवतः, ता अपि तस्मिन् समये उदारणावभासेन स्फुटा भवन्ति । तत्र ये सत्त्वा उपपन्नाः, ते तयाभया अन्योन्यं सत्वं दृष्ट्वा संजानन्ति- अन्येऽपीह भवन्तः सत्त्वा उपपन्नाः, अन्येऽपीह भवन्तः सत्त्वा उपपन्ना इति । अयमानन्द पञ्चमो हेतुः पञ्चमः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य । पुनरपरमानन्द यस्मिन् समपे 15 तथागतस्त्रिपरिवर्तद्वादशाकारं धर्मचक्र परिवर्तयति, अत्यर्थं तस्मिन् समये महापृथिवीचालो भवति, सर्वश्वायं लोक उदारेणावभासेन स्फुटो भवति । या अपि ता लोकस्य लोकान्त- रिका अन्धास्तमसोऽन्धकारतमिस्रा यमौ सूर्याचन्द्रमसौ एवंमहर्दिकौ एवंमहानुभावौ आभया आभा न प्रत्सनुभवतः, ता अपि तस्मिन् समये उदारणावभासेन स्फुटा भवन्ति । तत्र ये सत्ता उपपन्नाः, ते तयाभया अन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्ति-अन्येऽपीह भवन्तः सत्त्वा 50 उपपन्नाः, अन्येऽपीह भवन्तः सत्वा उपपन्ना इति । अयमानन्द पष्ठो हेतुः पष्ठः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य । पुनरपरमानन्द यस्मिन् समये तथागतो जीवितसंस्कारानधिष्ठाय ·, 1 १७ मान्धाताचदानम्। १३१ देवाधिष्ठानमध्येऽभिपेकः क्रियते । स कथयति-यदि मम धर्मेण राज्यं प्राप्स्यते, इहैवाधि- ठानमागच्छतु । ततोऽधिष्ठानं खयमेव तत्प्रदेशं गतम् । स्वयमागतं स्वयमागतं साकेतसाकेत- मिति संज्ञा संवृत्ता । पश्चात् तेऽमात्या भटबलापनैगमजनपदाश्चाभिषेकं गृहीत्वा आगताः । ते कथयन्ति-अभिपेकं देव प्रतीच्छस्व । स कथयति-मम मनुष्याः पट्ट बन्धिष्यन्ति ? यदि धर्मेण राज्यं प्राप्स्यते, अमनुष्याः पदं बन्धन्तु । ततोऽमनुष्यैः पट्टो वधः । तस्य सप्त रतानि । प्रादुर्भूतानि, तद्यथा-चकर हस्तिरसमश्वर मणिरत्नं परिणायकरसं स्त्रीरदा गृहपतिरक्षमेव सप्तमम् । पूर्ण चास्य सहलं पुत्राणां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् । वैशालीसामन्तकेन रमणीयं वनखण्डम् । तत्र पञ्च ऋपिशतानि पञ्चाभिज्ञानि ध्यायन्ति । तत्र वनखण्डे प्रभूताः पक्षिणो मृगाश्च प्रतिवसन्ति । शब्दकण्टकानि च ध्यानानि । ते च पक्षिणोऽवतीर्यमाणा अवतीर्यमाणाः शब्दं कुर्वन्ति । दुर्मुखो नाम ऋषिः । स कुपितः । 10 तेनोक्तम्-बकानां पक्षाणि शीर्यन्ताम् । यदा तेषां ऋपिकोपेन पक्षाणि शीर्णानि, ततस्ते पादोद्वारकेण प्रस्थिताः । स च राजा जनपदाननुसंसार्य पश्यति पादोद्धारकेण गच्छतः । यतस्तेऽमात्याः पृष्टाः-कस्मात् पादोद्धारकेण गच्छन्ति ? पश्चात् तेऽमात्याः कथयन्ति-देव, शब्दकण्टकानि ध्यानानीति एतेषां ऋपिकोपेन पक्षाणि शीर्णानि । ततो राज्ञा अभि- हितम्-एवंविधा अपि ऋषयो भवन्ति, येपा सत्वानामन्तिके नास्त्यनुकम्पा ? ततो राज्ञा 16 अमात्याः संदिष्टाः-गच्छन्तु भवन्तः, ऋपीणामेवं वदन्तु-तत्र गच्छत यत्राहं न वसया- (सा ! )मीति । यतस्तैरमात्यैः ऋपयोऽभिहिताः। राजा समादिशति-न मम राज्ये वस्तव्यम् । गच्छन्तु भवन्तो यन्नाहं न वसया(सा? )मीति । ततस्ते संलक्षयन्ति-एपोऽयं चतुपेश्वरः । गच्छामो वयं सुमेरुपरिखण्डम् । ते तत्र गत्वा अवस्थिताः ॥ राज्ञो मूर्धातस्यामात्याश्चिन्तकास्तुलका उपपरीक्षकाः । चिन्तयित्वा तुलयित्वो- 20 पपरीक्ष्य पृथक् पृथगुक्ताः शिल्पस्थानकर्मस्थानानि मापयितुम् । चिन्तका इमे तुलका उपपरीक्षका इति मन्त्रजा मन्त्रजा इति संज्ञा । तैरारब्धानि कर्षणकर्माणि कर्तुम् । यतः स राजा पश्यति जनपदाननुससार्याकृष्यान् कर्मान्तान् कुर्वतः । यतो राज्ञा अभिहितम्- किमेते मनुष्याः कुर्वन्ति ? ततस्तैरमात्यै राजा अभिहितः-एते देव मनुष्याः शस्यादीनि कृपन्ति, ततो ओषधयो भविष्यन्ति । यतश्च स राजा कथयति-मम राज्ये मनुष्याः कृपि-25 प्यन्ति ? ततस्तेनोक्तम्-सप्ताविंशतिवीजजातीनां देवो वर्षतु । सहचित्तोत्पादादेव राज्ञो मूर्धातस्य सताविंशतिवीजजातिर्देवो वृष्टः । राज्ञा मूर्धातेन जनपदाः पृष्टाः कस्यैतानि पुण्यानि ? तैरभिहितम्-देवस्य चास्माकं च । यतस्ते मनुष्याः कर्पासवातानारब्धा मापयि- तुम् , भूयोऽपि च राज्ञा मूर्धातेन जनपदाननुसंसार्य तेन पृष्टाः । ततो राज्ञा अभिहितम्- किमेते मनुष्याः कुर्वन्ति ? तैरमारीरभिहितम्-देव, मनुष्याः कर्पासवातान् मापयन्ति । पश्चात् 30 राज्ञा अभिहितम्-कस्यायें ? तैरमायैरभिहितम्-देव, वस्त्राणामर्थे । ततो राज्ञा तेनोक्तम्- मम राज्ये मनुष्याः कसिवातान् मापयिष्यन्तीति कर्पासमेव देवो वर्षतु । सहचित्तोपादा- ·विहरन्ति, तान् सर्वानुपस्थानशालायां संनिपातय । एवं भदन्त । आयुष्मानानन्दो भग- वतः प्रतिश्रुत्य यावन्तो भिक्षवश्चापालं चैत्यमुपनिश्रित्य विहरन्ति, तान् सर्वानुपसान- दिव्यावदानम्। आयुःसंस्कारानुसृजति, अत्ययं तस्मिन् समये महापृथिवीचालो भवति उल्कापाता दिशोदाहाः, अन्तरिक्षे देवदुन्दुभयोऽभिनदन्ति, सर्पश्चायं लोक उदारेणायभासेन स्फुटो भवति । या अपि ता लोकस्य लोकान्तरिका अन्धास्तमसोऽधकारतमिना यत्रेमी सूर्याचन्द्रमसौ एवं. महर्दिको एवंमहानुभावौ आभया आमा न प्रत्यनुभवतः, ता अपि तस्मिन् समये उदारेगाव- भासेन स्फुटा भवन्ति । तत्र ये सत्त्वा उपपन्नाः, ते तयाभया अन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्ति-- अन्येऽपीह भवन्तः सत्त्वा उपपन्नाः, अन्येऽपीह भवन्तः सत्या उपपन्ना इति ! अपमानन्द सप्तमो हेतुः सप्तमः प्रत्ययो महतः पृथिवीचालस्य । पुनरपरमानन्द नचिरस्पेदानों तपागतत्य निरुषधिशेपे निर्वाणघातौ परिनिर्वाणं. भविष्यति । अथ तस्मिन् समये महापृथिवीचालो भवति उल्कापाता दिशोदाहाः, अन्तरिक्ष देवदुन्दुभयोऽमिनदन्ति, सर्वश्वायं लोक 10 उदारणावभासेन स्फुटो भवति। या अपि ता लोकस्य लोकान्तरिका अन्धास्तमप्तोऽन्धकार- तमिना यत्रेमी सूर्यचन्द्रमसौ एवंमहर्द्धिको एवंमहानुभावौ आभया आमा न प्रत्यनुः भवतः, ता अपि तस्मिन् समये उदारणावमासेन स्फुटा भवन्ति । तर ये सत्वा, उपपन्नाः ते तया आभया अन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा संजानन्ति-अन्येऽपीह भवन्तः सत्त्वा उपपन्नाः, अन्येऽपीह भवन्तः सत्त्वा उपपन्ना इति । अयमानन्द अष्टमो हेतुरष्टमः प्रत्ययो महतः. पृथिवीचालस्य ।। अयायुप्मानानन्दो भगवन्तमिदमवोचत्-यया खल्वहं भदन्त भगवता भाषितस्यार्थ- माजानामि, इहैव भगवता जीवितसंस्कारानधिष्ठाय आयुःसंस्कारा उत्सृष्टा भविष्यन्ति । भगवानाह-एवमेतदानन्द, एवमेतत् । एतर्हि आनन्द तथागतेन जीवितसंस्कारानधिष्ठाय आयुःसंस्कारा उत्सृष्यः । संमुखं मे भदन्त भगवतोऽन्तिकाच्छ्रुतं संमुखमुद्गृहीतम्-यस्य कस्यचिञ्चत्वार ऋद्धिपादा आसेविता भाविता बहुलीकृताः, आकाइमाणस्तयागत 20 कल्पं वा तिरेत् , कल्पावशेष या । भगवता भदन्त चत्वार ऋद्धिपादा आसेविता भाविता बहुलीकृताः । आकाङ्क्षमाणस्तथागतः कल्पं वा तिष्ठेत् कल्पावशेपं वा । तिष्ठतु भगवान् कल्पम्, तिष्ठतु सुगतः काल्पावशेषं वा। तवैवानन्द अपराधस्तवैव दुष्कृतं यस्त्वं तथा- गतस्य यावत् त्रिरप्यौदारे अवभासनिमित्त प्राविष्कृते न शक्नोषि तन्निमित्तं प्रतिश्रावयितुम् । अपि ततः स्फुटो मोरण पापीयसा । किमन्यस्य आनन्द भाषेत तथागतस्तां वाचं या 5 स्याद् द्विधा ! नो भदन्त । साधु साधु आनन्द, अस्थानमेतदानन्द अनवकाशो यत् तथा- गतस्तां वाचं भाषेत या स्याद्विधा । गच्छ त्वमानन्द, यावन्तो भिक्षवश्चापालं चैत्यमुपनिनित्य शालायां संनिपात्य येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा 30 एकान्तेऽस्थात् । एकान्तस्थित आयुष्मानानन्दो भगवन्तमिदमवोचत्-यावन्तो भदन्त भिक्षव- श्वापालं चैत्यमुपनिश्रित्य विहरन्ति, सर्वे ते उपस्थानशालायां निपणाः संनिपतिताः यस्येदानी भगवान् कालं मन्यते । अथ भगवान् येनोपस्थानशाला तेनोपसंक्रान्तः । 10 ·, . १७ मान्धातापदानम्। उपसंक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने न्यपीदत् । निषध भगवान् भिषनामम्रयते स्म-अनित्या भिक्षवः सर्वसंस्कारा अधुवा अनाचासिका विपरिणामधर्माणो यावदलमेव भिक्षवः सर्वसंस्कारान् संस्करितुमलम् । विरमन्तु तस्मात् तर्हि भिक्षवः । एतर्हि या मेऽत्ययाये ते धर्मा दृष्टधर्महिताय संवर्तन्ते दृष्टधर्मसुखाय, संपरायहिताय संपरायसुखाय, ते भिक्षुभिरुद्गृह्य पर्यवाप्य तया तथा धारयितव्या वाचयितव्या ग्राहयितव्या यथैव तत्र ब्रह्मचर्य । चिरस्थितिकं स्याबहुजन्यं पृथुभूतं यावदेवमनुष्येभ्यः सम्यक्सप्रकाशितम् । एतर्हि भिक्षयो धर्मा दृष्टधर्महिताय संवर्तन्ते दृष्टधर्मसुखाय, संपरायहिताय संपरायसुखाय, ये भिक्षुभिरुनुह्य पर्यवाप्य तया तथा धारयितव्या प्राहयितव्या वाचयितव्या यथैतद्ब्रह्मचर्य चिरस्थितिकं स्याद्बहुजन्यं पृथुभूतं यावद्देवमनुष्येभ्यः सम्यक्सप्रकाशितम् । यदुत चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि, चत्वारि सम्यक्प्रहाणानि, चत्वार ऋद्धिपादाः, पञ्चेन्द्रियाणि, पञ्च वलानि, सप्त बोभ्यङ्गानि, आर्याष्टाङ्गो 10 मार्गः । इमे ते भिक्षबोधर्मा दृष्टधर्महिताय संवर्तन्ते दृष्टधर्मसुखाय, संपरायहिताय संपरायसुखाय, भिक्षुभिरुद्गृह्य पर्यवाप्य तथा तथा धारयितव्या ग्राहयितव्या वाचयितव्या यथैतब्रह्मचर्य चिरस्थितिकं स्याद्वहुजन्यं पृथुभूतं यावद्देवमनुष्येभ्यः सम्यक्संप्रकाशितम् । आगमय आनन्द येन कुशिमामकम् । एवं भदन्तेत्यायुष्मानानन्दो भगवतः प्रत्यश्रौपीत् । भगवान् वैशाली- वनमभिसरन् दक्षिणेन सर्वकायेन नागावलोकितेन व्यवलोकयति । अयायुष्मानानन्दो 15 भगवन्तमिदमवोचत्-नाहेत्वप्रत्ययं भदन्त तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा दक्षिणेन नागाव- लोकितमवलोकयन्ति । को भदन्त हेतुः, कः प्रत्ययो नागावलोकितस्य ! एवमेतदानन्द, एवमेतत् । नाहेत्वप्रत्ययं तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा दक्षिणेन सर्वकायेन नागावलोकि- तेन व्यवलोकयन्ति । इदमानन्द तथागतस्यापश्चिमं वैशालीदर्शनम् । न भूय आनन्द तथागतो वैशालीमागमिष्यति । परिनिर्वाणाय गमिष्यति मल्लानामुपवर्तनं यमकशालवनम् 1 20 अथान्यतरो भिक्षुस्तस्यां बेलायां गाथां भापते- इदमपश्चिमकं नाप वैशाल्यास्तत्र दर्शनम् । न भूयः सुगतो बुद्धो वैशालीमागमिष्यति ॥२॥ निर्वाणाय गमिष्यति मल्लानामुपवर्तनं यमकशालवनम् । यदा ह भगवता वाग् भापिता इदमपश्चिमकं वैशाल्या दर्शनम् , तदा अनेकाभिर्वैशालीवननिवासिनीभिर्देवतैरश्रुपात: 25 कृतः । स्थविरानन्दः कथयति-न भगवन्नमेधेनैव वर्षासु प्रवृष्टः ? भगवानाह-बैशालि- पननिवासिनीभिर्दैवतैर्मम वियोगादश्रुपातः कृतः । ता अपि देवता (?) वैशाल्यां शब्दो निश्वारितः-भगवान् परिनिर्वाणाय छति, न भूयो भगवान् वैशालीमागमिष्यति । देवतानां शब्दं श्रुत्वा अनेकानि वैशालिकानि प्राणिशतसहस्राणि भगवत्सकाशमुपसंक्रान्तानि । भगवता तेपामाशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञावा एवंविधा धर्मदेशना कृता, यया अनेकैः 30 प्राणिशतसहतः शरणगमनशिक्षापदानि गृहीतानि । कैश्चिच्छ्रोतापत्तिफलं कैश्चित् सकृदा- गामिफलं कैश्चिदनागामिफलं प्राप्तम् । कैश्चित अवजित्वा अर्हत्त्वं प्राप्तम् । कैश्चिच्छ्रावक- दि०१७ N ·दिव्यावदानम् । देव राज्ञो मूर्धातस्य कर्पासानेव देवो वृष्टः । स च राजा जनपदान् पृच्छति । कस्यैतानि पुण्यानि ! ते कथयन्ति-देवस्य चास्माकं च । पश्चात् तेन जनेन तत्कसि कर्तितुमारब्धम् । स राजा कययति-किमेते मनुष्याः कुर्वन्ति ! तैरमात्यैरभिहितम् देव सूत्रेण प्रयोजनम् । ततो राज्ञा अभिहितम्-मम राज्ये मनुष्याः कार्तिप्यन्ति ! सूत्रमेव देवो वर्पतु । सहचित्तो- उत्पादादेव राज्ञो मान्धातस्य सूत्रमेव देवो वृष्टः । स च राजा कथयति-कस्यैतानि पुण्यानि ! यतस्ते कथयन्ति-देवस्य चास्माकं च । यतस्तैरनुपूर्वेण वस्त्राण्यारब्धानि यापयितुम् । स राजा कथयति-किमेते मनुष्याः कुर्वन्ति ! तैरमात्यैर भिहितम्-देव, वस्त्राणि वापयन्ति, धौः प्रयोजनम् । यतो राजा संलक्षयति-मम राज्ये मनुष्या वस्त्राणि वापयिष्यन्ते । वस्त्राण्येव देवो वर्षतु । सहचित्तोत्पादादेव राज्ञो मान्धातस्य वस्त्राण्येव देवो वृष्टः । स राजा कथयति-- 10 कस्यैतानि पुण्यानि ! ते कथयन्ति-देवस्य चास्माकं च । यतः स राजा संलक्षयति-- मनुष्या मम पुण्याना प्रभावं न जानन्ति । अय राज्ञो मान्धातस्यैतदभवत् । अस्ति मे जम्बुद्वीप प्रद्धश्च स्फीतश्च क्षेमश्च सुभिक्षश्च आकीर्णबहुजनमनुष्यश्च । सन्ति मे सप्त रत्नानि, तद्यथा चरनं हस्तिरतमधरनं मणिरतं गृहपतिर स्त्रीरतं परिणायकरतमेव सप्तमम् । पूर्ण च मे सहलं पुत्राणां शूराणां वीराणां वरागरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् । 16 अहो बत मेऽन्तःपुरे सप्ताह हिरण्यवर्षे पतेत्, एककार्षापणोऽपि बहिर्न निपतेद । सह- चित्तोत्पादादेव राज्ञो मान्धातस्यान्तःपुरे सप्ताह हिरण्यवर्प वृष्टम् । एककार्यापणोऽपि बहिर्न निपतितो यथापि तन्महर्द्धिकस्य सत्त्वस्य महानुभावस्य कृतपुण्यस्य कृतकुशलस्य खकं पुण्यफलं प्रत्यनुभवतः । यतः स राजा कययति-कस्यैतानि पुण्यानि ! ते कथयन्ति-देवस्य चास्माकं च । यतो राजा मूर्धातः कथयति-क्षुण्णा भवन्तो यदि युप्माभिः पूर्वमेवाभिहित- 20 मभविष्यदेवस्य पुण्यानीति, मया सकलं जम्बुद्वीपं रतैरभिवृष्टमभविष्यत् । अपि तु यो युष्माकं रनरर्थी, स यावदीप्सितानि रतानि गृह्णातु ॥ तस्य तत्र मूर्धातस्य राज्ञो महाराज्यं कारयतः पट् चक्राश्चयुताः । राज्ञो मूर्धातस्य दिवौकसो यक्षः पुरोजवः । स राज्ञा मूर्धातेनोक्त:-अस्ति किंचिदन्यद्वीपे नाज्ञापितं यद्वय- माज्ञापयेम ! यतः पश्चादिवौकसेनाभिहितः अस्ति देव पूर्वविदेहो नाम द्वीपः, मृद्धश्च 25 स्फीतश्च क्षेमश्च सुभिक्षश्च आकीर्णबहुजनमनुष्यः स्वयं नु देवो गत्वा तमप्याज्ञापयेत् । अथ राज्ञो मूर्धातस्यैतदभवत्-अस्ति मे जम्बुद्वीप ऋद्धश्च स्फीतश्च क्षेमश्च सुभिक्षश्च आकीर्ण: वहुजनमनुष्यश्च । अस्ति मे सप्त रतानि तद्यथा चक्ररनं हस्तिरतमधरनं मणिरतं स्त्रीरनं गृहपतिरतं परिणायकरत्नमेव सप्तमम् । पूर्ण च मे सहनं पुत्राणां शूराणां वीराणां यराम रूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् । वृष्टं मे सप्ताहमन्तःपुरे हिरण्यवर्षम् । श्रूयते अथ खलु पूर्वविदेहो 30 नाम द्वीपः । यन्न्वहं तमपि गत्वा समनुशासेयम् । सहचित्तोत्पादादेव राजा मान्धात उपरि- विहायसमभ्युद्गतः सार्धमष्टादशभिर्भटबलाप्रकोटिभिः पुत्रसहस्रपरिवृतः सप्तरनपुरोजवः । अगमद्राजा मान्धातः पूर्वविदेहद्वीपम् । प्रत्यष्ठादाजा मान्धाता पूर्वविदेहद्वीपे । समनुविष्टवान् ·१७ मान्धातापदानम् । १३३ राजा मूर्धातः पूर्वविदेहं द्वीपम् । तस्य तत्र समनुशासतः पट् चक्राक्ष्युताः । भूयः स राजा दिवौकसं यक्षमामन्त्रयति-अस्ति दिवौकस किंचिदन्यद्वीपे नाज्ञापितम् ! दिवौकस आह-अस्ति देव अपरगोदानीयं नाम द्वीपं ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च । यनु देवस्तमपि गत्वा समनुशासेत् । अथ राज्ञो मूर्धातस्यैतदभवत्-अस्ति मे जम्बुद्वीप उद्धश्च स्फीतश्च क्षेमश्च सुभिक्षश्च आकीर्णबहुजनमनुष्यथ । सन्ति च मे सप्त रतानि । पूर्ण च मे . सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् । वृष्टं मे सप्ताहमन्तः- पुरे हिरण्यवर्प ययापि तन्महर्द्धिकस्य सत्त्वस्य महानुभावस्य कृतकुशलस्य खपुण्यफलं प्रत्यनुभवतः श्रूयते अपरगोदानीयं नाम द्वीपं ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण- वहुजनमनुष्यं च । यन्यहं तमपि गत्वा समनुशासेयम् । सहचित्तोत्पादादेव राजा मान्धाता उपरिविहायसमभ्युद्गतः सार्धमष्टादशभिर्भटवलानकोटिभिः पुत्रसहस्रपरिवृतः सप्तरनपुरोजवः । 10 अगमद्राजा मान्धाता अपरगोदानीय द्वीपम् । अनुशास्ति राजा मान्धाता अपरगोदानीयम् । तस्य समनुशासतः षट् चक्राश्चयुताः। यतः स राजा मान्धाता दिवौकसं यक्षं पृच्छति- अस्ति कश्चिदन्यद्वीपो दिवौकस नाज्ञापितः ? आगतोऽस्मि पूर्वान् । अस्ति देव उत्तरकुरुर्नाम द्वीपः । किं चापि ते मनुष्या अममा अपरिग्रहाः । यन्नु देवो गत्वा खकं भटबला समनु- शासेत् । अथ राज्ञो मान्धातस्यैतदभवत्-अस्ति मे जम्बुद्वीपं ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च 16 सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च । सन्ति मे सप्त रत्नानि । पूर्ण च मे सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां घराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् । वृष्टमेव सप्ताहमन्तःपुरे हिरण्यवर्पम् । श्रूयते उत्तरकुर्नाम द्वीपः । किंचापि ते मनुष्या अममा अपरिग्रहाः । यन्न्यहं तत्रापि गत्वा खं भदवलामं समनुशासेयम् । सहचित्तोत्पादादेव राजा मान्धाता सार्धमष्टादशभिर्भटबलाम- कोटिभिः पुत्रसहस्रपरिवृतः सप्तरनपुरोजव उपरिविहायसेनाभ्युद्गतः । अद्राक्षीद्राजा मान्धात: 20 मुमेरुपार्श्वनानुयायन् चित्रोपचित्रान् वृक्षानापीडकजातान् । दृष्ट्वा च पुनर्दिवौकस यक्षमामन्त्रयते स्म-किमेतदिवौकस चित्रोपचित्रान् वृक्षानापीडकजातान् । एते देव उत्तर- कौरवाणां मनुष्याणां कल्पदूष्यवृक्षाः, यत उत्तरकौरवा मनुष्याः कल्पदूष्याणि प्रावृण्वन्ति । देवोऽप्यत्रैव गत्वा कल्पदूप्यानि प्रावरीतु । श्रुत्वा च पुना राजा मान्धाता अमात्यानामन्त्रयते-पश्यथ यूयं ग्रामण्यश्चित्रोपचित्रान् वृक्षानापीडकजातान् ? एवं 25 देव । एते ग्रामण्य उत्तरकौरवाणां मानुष्याणां कल्पदूष्यवृक्षा यत उत्तरकोरवा मनुष्याः कल्पदूष्याणि प्रावरन्ति । यूयमप्यत्र गत्वा कल्पदृष्ययुगानि प्रावरध्वम् । अद्राक्षीदाजा मान्धाता सुमेरुपार्थेनानुयायन् श्वेतश्वेतं पृथिवीप्रदेशम् । दृष्ट्वा च पुनर्दिवौकसं यक्षमामन्त्र- यते-किमेतदिवौकस श्वेतश्चेतं पृथिवीप्रदेशम् ? एतद्देव उत्तरकौरवकाणां मनुष्याणामकृष्टोतं तण्डुलफलशालिं यत उत्तरकौरवका मनुष्या अकृष्टोतं तण्डुलफलशालिं परिभुञ्जन्ति । देवो- 80 ऽपत्र गत्वा अकृष्टोतं तण्डुलफलशालि परिमुञ्जतु । अगमद्राजा मान्धाता उत्तरकुरुद्वीपम् । प्रत्यष्ठाद्राजा मान्धाता उत्तरंकुरौ द्वीपे । समनुशास्ति राजा मान्धाता उत्तरकुरौ द्वीपे स्वकं ·दिव्यावदानम्। भटबलापम् । तस्य तत्र वकं भटबलाग्रं समनुशासतः पट् चक्राश्युताः । अथ राजा मान्धाता दिवौकसं यक्षमामन्त्रयते-अस्ति किंचिदन्यद्वीपमनाज्ञापितमिति ? नास्ति देव । श्रूयन्ते देवा- स्नायस्त्रिंशा दीर्घायुपो वर्णवन्तः सुखबहुला उच्चेषु विमानेषु चिरस्थितिकाः । यन्नु देवो देवां- स्नायस्त्रिंशान् दर्शनायोपसंक्रमेत् । अथ राज्ञो मूर्धातस्यैतदभवत्-अस्ति मे जम्बुद्वीपम्, 5 ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च । अस्ति मे सप्त रतानि । पूर्ण च मे सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् । वृष्टं मे सप्ताहमन्तःपुरे हिरण्यवर्पम् । समनुशिष्टो मे पूर्वविदेहो द्वीपः । समनुशिष्टो मे अपरगोदानीयो द्वीपः । समनुशिष्टं मे उत्तरकुरुद्वीपे वकं भटबलापम् । श्रूयन्ते देवास्त्रायस्त्रिंशा दीर्घायुषो वर्णवन्तः सुखबहुला उच्चेषु विमानेषु चिरस्थितिकाः । यन्यहं देवांस्त्रायस्त्रिंशान् दर्शनायोप- 10 संक्रमेयम् । सहचित्तोत्पादादेव राजा मान्धाता उपरिविहायसमभ्युद्गतः सार्धमष्टादशभिर्भट- बलामकोटिभिः सप्तरनपुरोजवः पुत्रसहस्रपरिवृतः। सुमेरुः पर्वतराजा सप्तकाञ्चनपर्वतपरिवृतः। अथ राजा निर्मिधरे पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चनमये । तस्य तत्र खकं भटबलामं समनुशासतः पट् चक्राच्युताः। निमिधरात् पर्वतात् विनतके पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चनमये । तस्य तत्र खकं भटबला समनुशासतः पट चक्राश्चयुताः । विनतकात् पर्वतादश्वकर्णगिरी पर्वते प्रत्यष्ठात् 15 काञ्चनमये । तस्य तत्र खकं भटबलानं समनुशासतः पट् चक्राश्च्युताः । अश्वकर्णगिरेरपि पर्वतात् सुदर्शने पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चनमये । तस्य तत्र स्वकं भटबलाग्रं समनुशासतः पट् चक्रा- श्च्युताः। सुदर्शनात् पर्वतात् खदिरके पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चनमये । तस्य तत्र स्वकं भटबलायं समनुशासतः पट् चक्राश्चयुताः । खदिरकात् पर्वतादीपाधारे पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चनमये । तस्य तत्र खक भटबलानं समनुशासतः पट् चक्राश्च्युताः। ईपाधारात् पर्वतायुगंधरे पर्वते प्रत्यष्ठाव 20 काञ्चनमये। तस्य तत्र खकं भटबलानं समनुशासतः पट् चक्राश्च्युताः। युगंधरात् पर्वतादुपरि- विहायसमभ्युद्गतः । तत्र सुमेरुपरिपण्डायां पञ्च ऋषिशतानि घ्यापयन्ति । तैः स राजा दृष्ट आगच्छन् । ते कथयन्ति-अयमसौ भवन्तः कलिराजा आगच्छति । तत्र दुर्मुखो नाम ऋपिः। तेन गृह्योदकस्याञ्जलिः क्षिप्तः। विष्कम्भितं भटबलापम् । तस्य चामतः परिणायकरत- मनुयाति । तेन ऋषयोऽभिहिताः- गच्छय ब्राह्मण्यकोऽयं नैतत् सर्वत्र सिध्यति । मूर्धाता नृपतिषेपो नैते वैशालिका बकाः ॥ ३ ॥ अथ राजा तस्मिन् शासनेऽभ्यागतः कथयति-कैनैतद्विष्कम्भितं भटबलामम् ! तेनोक्तम्-ऋषिभिर्देव तं भटवलानं विष्कम्भितम् । पश्चाद् राज्ञा अभिहितम्-किमेष ऋषीणां स प्रियमिति ? परिणायकरतेनोक्तम्-जटा ऋपीणां सर्वेष्टाः । ततो राज्ञा अभि- 30 हितम्-ऋषीणां जटाः शीर्यन्ताम् , मम च भटवलानं विहायसा गच्छतु । तेषां ऋपीगा जटाः शीर्णाः, राजश्व मूर्धातस्य भटबलानं विहायसेन प्रस्थितम् । सुमेरुः पर्वतराजा अशीतियोजनसहस्राण्यधस्तात् काश्चनमय्यां भूमौ प्रतिष्टितोऽशीतियोजनसहप्राण्युदका- 25 ·१७ मान्धातावदानम्। दभ्युद्गत ऊर्ध्वमधश्च पष्टियोजनशतसहस्रं पाच पार्श्वमशीतियोजनसहस्राणि तद्भवति समन्त- परिक्षेपेण विंशत्यधिकानि त्रीणि योजनशतसहस्राणि । अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकश्चतू- रखमयः । तस्य मूर्तिं देवानां प्रायस्त्रिंशानां सुदर्शनं नाम नगरम् । देवानां प्रायस्त्रिंशानां पञ्च रक्षाः स्थापिताः-उदकनिश्रिता नागाः, करोटपाणयो देवाः, मालाधारा देवाः, सदामत्ता देवाः, चत्वारश्च महाराजानः । तस्य राज्ञो मूर्धातस्योदकनिधितै गलकायो । विष्कम्भितः । राजा च मूर्धातस्तत्स्थानमागतः । तेनोक्तम्-कैनैतद्भटबलायं विष्कम्भितम् ! ते कथयन्ति-देव, उदकनिश्रितैनांगैः । राजा कथयति-तिर्यश्चो मम युध्यन्ति ? तेन घुदक- निश्रिता एव मे नागाः पुरोजवा भवन्तु । ततस्ते नागा राज्ञो मूर्धातस्यानतोऽनुयायिनो जाताः । तेषां नागानामनुसंयायतां करोटपाणयो देवाः संप्राप्ताः । यतो नागैस्तैः करोट- पाणिभिर्देवैः सार्धं मिश्रीभावं गत्वा पुनस्तद्बलानं स्तम्भितम् । राज्ञा मूर्तिनोक्तम्- केनैतगट- 10 वलानं स्तम्भितम् ! ते कथयन्ति-देव, एते करोटपाणयो देवाः । एतैर्भटवलामं स्तम्भितम् । राजा मूर्धातः कथयति-रतेऽप्येव मे करोटपाणयो देवाः पुरोजवा भवन्तु । यतस्तेऽप्रतः प्रधाविताः । पश्चात् तेषां नागैः सार्ध धावतां मालाधारा देवाः संप्राप्ताः । मालाधारैर्देवैस्ते पृष्टा:-किं भवन्तो धावतः ? ते कथयन्ति-एप मनुष्यराजा आगच्छति । यतस्तैः संभूय नागैर्देवैश्च पुनस्तद्वलामं स्तम्भितम् । राजा च मान्धातस्तत्स्थानमनुप्राप्तः । तेनोक्तम्-15 किमेतद्भवन्तः ? ते कथयन्ति-देव, मालाधारैर्देवैः । राजा कथयति-मालाधारा देवाः पुरोजवा मे भवन्तु । यतो मालाधारा देवास्तैनगिर्देवैश्च साधं मूर्धातस्याप्रतः प्रधाविताः । तेषां धावतां सदामत्तका देवाः संप्राप्ताः । सदामत्तैर्देवैः पृष्टाः-किं भवन्तो धावतः ? तैर्नागैः करोटपाण्यादिभिश्च देवैरभिहिताः-एप मनुष्यराजा आगच्छति । यतो भूयः सदा- मत्तैर्देवैः करोटपाण्यादिभिश्च देवैर्नागैः सार्धं मिश्रीभावं कृत्वा भटबलामं विप्कम्भितम् । राजा 20 च मूर्धातस्तत्स्थानमनुप्राप्तः । तेनोक्तम्-किमेतद्भटवलामं विष्कम्भितम् ? ते कथयन्ति-एते देव सदामता देवाः । राज्ञा अभिहितम् सदामला एव मे देवाः पुरोजशा भवन्तु । यतः सदामत्ता देवास्तैः साध देवैर्नागेश्चाग्रतः प्रधाविताः । तेषां धात्रतां चातुर्महाराजिका देवाः संप्राप्ताः । तैरुक्तम्-किमेतद्भवन्तो धावतः? यतो नागादिभिर्देवैरप्रतोऽनुयायिभिरभिहिताः- एप मनुष्यराजा आगच्छति । चत्वारो महाराजानः संलक्षयन्ति । पुण्यमहेशाख्योऽयं सत्त्वः । 25 नास्य शक्यं विरोद्धमिति । ततस्तैश्चतुभिर्महाराजैत्रायविंशानामारोचितम्-एप भवन्तो मनुष्य- राजा मूर्धात आगच्छति । त्रायस्त्रिंशादेवाः संलक्षयन्ति-पुण्यविपाकमहेशाख्योऽयं सत्त्वः । नास्य विरोद्धव्यम् । अर्घेणास्य प्रत्युद्गच्छामः। ततस्ते त्रायस्त्रिंशा देवा अर्पण प्रत्युद्गताः। अद्राक्षीदाजा मूर्धातः सुमेरुमूर्धन्यभिरुहन्नीलनीला वनराजि मेघराजिमिवोन्नताम् | दृष्ट्वा च पुनर्दिवौकसं यक्षमामन्त्रयते-किमेतद्दिवौकस नीलनीला वनराजिर्मेघराजिरिवोन्नता ? एपा देव देवानां 50 पारिजातको नाम कोविदारो यत्र देवासायस्त्रिंशाश्चतुरो वार्पिकान् मासान् दिव्यैः पञ्चभिः कामगुणैः समर्पिताः समन्वङ्गीभूताः क्रीडन्ति रमन्ते परिचारयन्ति । देवोऽप्यत्र गत्वा दिव्यैः ..

·दिव्यावदानम् । पञ्चभिः कामगुणैः समर्पितः समन्वङ्गीभूतः क्रीडतु रमतां परिचारयतु । श्रुत्वा च पुना राजा मूर्धातोऽमात्यानामन्त्रयते-पश्यथ यूयं ग्रामण्यो नीलनीलां वनराजि मेघराजिमिवोन्नताम् ! एवं देव । एप देवानां त्रायस्त्रिंशानां पारिजातकः कोविदारो यत्र देवास्त्रायस्त्रिंशाश्चतुरो वार्पिकान् मासान् दिव्यैः पञ्चभिः कामगुणैः समर्पिताः समन्वङ्गीभूताः क्रीडन्ति रमन्ते 5 परिचारयन्ति । यूयमपि ग्रामण्योऽत्र गत्वा दिव्यैः पञ्चभिः कामगुणैः समर्पिताः समन्वङ्गी- भूताः क्रीडत रमत परिचारयत । अद्राक्षीदाजा मूर्धातः सुमेरुमूर्धन्यभिरुहन् श्वेतश्वेत- मभ्रकूटमिवोन्नतम् । दृष्ट्वा च पुनर्दिवौकसं यक्षमामन्त्रयते-किमेतद्दिवौकस श्वेतवेतमभ्रकूट- मिवोन्नतम् ? एपा देव देवानां त्रायस्त्रिंशानां सुधर्मा नाम देवसभा, यत्र देवास्त्रायस्त्रिंशा- श्वत्वारश्च महाराजानः संनिपण्णाः संनिपतिता देवानां मनुष्याणां चार्थं च धर्म च चिन्त- 10 यन्ति तुलयन्ति उपपरीक्ष्यन्ति । देवोऽप्यत्र गमिष्यतु । श्रुत्वा च पुनरमात्यानामन्त्रयते- पश्यथ यूयं ग्रामण्यः श्वेतश्वेतमभ्रकूटमिवोन्नतम् ? एवं देव । एपा त्रायस्त्रिंशानां सुधर्मा नाम देवसभा यत्र देवास्त्रायस्त्रिंशाश्चत्वारश्च महाराजानः संनिपण्णाः संनिपतिता देवानां मनुष्याणां चायं च धर्म च चिन्तयन्ति तुलयन्ति उपपरीक्ष्यन्ति । यूयमपि प्रामण्योऽत्र गमिष्यथ । देवानां त्रायस्त्रिंशानां सुदर्शनं नाम नगरमर्धतृतीयानि योजनसहस्राण्यायामेन 16 अर्धतृतीयानि योजनसहस्राणि विस्तरेण समन्ततः परिक्षेपेण दशयोजनसहस्राणि सप्तभिः काञ्चनमयैः प्राकारैः परिक्षिप्तम् । ते प्राकारा अर्धतृतीयानि योजनान्युच्छ्येण । तेषु प्राकारेषु चतुर्विधाः पो(खो)डका मापिताः सुवर्णमया रूप्यमया वैडूर्यमयाः स्फटिकमयाः । ऊर्वी एका निबद्धा संक्रमणका । सुदर्शननगरेऽभ्यन्तरे भूमिभागोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकश्चित्रः सुचित्र एकैकचित्रधातुशतेन विचित्रो मृदुः सुमृदुः तद्यथा तुलपिचुर्वा । 20 कर्पासपिचुर्वा । प्रक्षिप्ते पादे अवनमत्युत्क्षिप्ते पादे उन्नमति दिव्यैर्मन्दारवैः पुष्पैर्जानुमात्रेण ओधेन संस्तीर्णः। वायुसंयोगाश्च पौराणान्यवकीर्यन्ते, नवानि पुष्पाणि समाकीर्यन्ते । सुदर्शने नगरे एकोनद्वारसहस्रम् । द्वारे द्वारे पञ्चशतानि नीलवाससां यक्षाणां स्थापितानि संनद्धानि सन्ति चित्रकलापानि यावदेव देवानां त्रायस्त्रिंशानामारक्षणार्थमत्यर्थं शोभनार्थम् । सुदर्शनस्य नगरस्य वीभ्यः अर्धतृतीयानि योजनसहस्राण्यायामेन विस्तरेण द्वादश योज- 25 नान्यनिरूपा दर्शनीयाः प्रासादिकाः कनकवालुकास्तीर्णाश्चन्दनवारिपरिपिक्ता हेमजालाव- नद्धाः । सामन्तकेन विविधाः पुष्किरिण्यो मापिताः। ता पुष्किरिण्यश्चतुर्विधैरिष्टकैश्चिताः सुवर्णमय रूप्यमयैः रूटिकमयैर्यमयैः । वेदिकायाः स्फटिकमया सूची आलम्बनमधि- धानम् । स्फटिकमय्या वैडूर्यमयी सूची आलम्बनमधिष्टानम् । ताः पुष्किरिण्यः पूर्णाः शीतलेन वारिणा क्षौद्रकल्पेनाम्बुना उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकसंछन्ना विविधैर्जलजैः शकुनकै- पत्गुस्खरैमनोजसरैः कामरूपिभिर्निजिताः।सामन्तके विविधाः पुष्पवृक्षाः फलवृक्षाःमुजाताः सुसंस्थिता आपीडकजाताः, तद्यथा दक्षेण मालाकारेण या मालाकारान्तेयासिना या माला वा अप्रस्थितावतंसकानि या सुरचितानि । विविधैः स्थलजैः शकुनकैवल्गुखरैमनोजखरैः ·१७ मान्धातावदानम् । कामरूपिभिरभिनिजिताः । सुदर्शने नगरे चतुर्विधाः कल्पदूष्यवृक्षा नीलाः पीता लोहिता अवदाताः । कल्पवृक्षश्चतुर्विधानि तुण्डिचेलानि । तैस्तुण्डिचेलैश्चतुर्विधानि कल्पदृष्यानि नीलानि पीतानि लोहितान्यवदातानि । यादृशमाकाहति देवो वा देवकन्या वा, सह- चित्तोत्पादास्ते प्रादुर्भवन्ति । चतुर्विधा आभरणवृक्षा हस्तोपगाः पादोपगाः गुह्याः प्रका- शिताः । यादशमाकासति देवो वा देवकन्या वा, सहचित्तोत्पादाद् हस्ते प्रादुर्भवन्ति । । चतुर्विधा याद्यभाण्डवृक्षा वेणुवल्लरिसुघोपकाः । यादृशमाकाङ्क्षति देवो वा देवकन्या वा, सहचित्तोत्पादाद् हस्ते प्रादुर्भवन्ति । चतुर्विधापि च सुधा, नीला पीता लोहिता अवदाता । यादृशमाकाङ्क्षति देवो वा देवकन्या वा, सहचित्तोत्पादात् हस्ते प्रादुर्भवन्ति । मधु माधवः कादम्बरी पारिपानम् | गृहाः कूटागारा हाः प्रासादा खासनका अवलोकनका संक्रम- णकाः । नारीगणविराजितमप्सरःसहस्रसंघनिपेवितं तूर्यनादामिनादितमुपेतमन्नपानम् । यत्र 10 बायस्त्रिंशाः क्रीडन्ति रमन्ते परिचारयन्ति, स्वकं पुण्यफलं प्रत्यनुभवन्ति । देवानां त्राय- स्त्रिंशानां सुधर्मा देवसभा त्रीणि योजनशतान्यायामेन त्रीणि योजनशतानि विस्तरेण समन्त- परिक्षेपेण नवयोजनशतानि अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका स्फटिकमयी, अर्धपश्चमानि योजनानि तस्मान्नगरीतोऽभ्युद्गता । तत्र देवानां त्रायस्त्रिंशानामासनानि प्रज्ञप्तानि, यत्र पृथक् द्वात्रिंशतीनामुपेन्द्राणामासनानि, त्रयस्त्रिंशतिमं शक्रस्य देवानामिन्द्रस्य । तेषामेव देवानां ।। सर्वान्ते मूर्धातस्य राज्ञ आसनं प्रज्ञप्तम् । पश्चाद्देवास्त्रायस्त्रिंशा मूर्धातस्य राज्ञोऽधं गृह्य प्रत्यु- द्गताः । तत्र ये पुण्यमहेशाख्याः सत्त्वा अनुपूर्वेण प्रविष्टाः, अवशिष्टा बहिः स्थिताः । यतः स राजा मूर्धातः संलक्षयति-यान्येतान्यासनानि प्रज्ञप्तकानि, एतेभ्यो यदन्तिममासनम्, एतन्मम भविष्यति । अथ राज्ञो मूर्धातस्यैतदभवत्-अहो बत मे शको देवानामिन्द्रोऽर्धासने- नोपनिमन्त्रयेत् । सहचित्तोत्पादादेव शको देवानामिन्द्रो राज्ञो मान्धातुरर्धासनमदात् । 20 प्रविष्टो राजा मूर्धातः शक्रस्य देवानामिन्द्रस्यार्धासने । न खल राज्ञो मूर्धातस्य शकस्य देवानामिन्द्रस्यैकासने निपण्णयोः कश्चिद्विशेषो का, अभिपायो वा नानाकरणं वा, यदुत आरोहपरिणाही वर्णपुष्कलता खरगुत्या खरगुप्तेः, नान्यत्र शक्रस्य देवानामिन्द्रस्यानिमिपतेन । राज्ञो मूर्धातस्य देवेषु त्रायस्त्रिंशेषु तिष्ठतः पत्रिंशाश्चक्राश्वयुताः । तत्र च तेषां देवानां देवासुरसंग्रामं भवति । तत्र यद्यसुराः पराजयन्ते, पश्चादसुरपुयाँ द्वाराणि बदन्ति । देवाना- 25 मपि पञ्च रक्षाः पराजयन्ते । तेऽपि देवपुर्या द्वाराणि बघ्नन्ति । तेपामेवं देवासुराणां परस्परतः संभ्रम उत्पन्नः । यतो राज्ञा मूर्धातेन नायस्त्रिंशानामुक्तम्-किमेतद्भवन्तोऽतीय संभ्रमजाता देवाः ? प्रायस्त्रिंशैरुक्तम्-एतैरसुरैरस्माकं पञ्च रक्षा भग्नाः, यतोऽस्माभिराणि बदानि । यतो मूर्धातेन राज्ञा उक्तम्-आत्मपुरुषाः, आनयन्तु भवन्तो धनुः । यतस्तस्य धनुरानीतम् । तेन पश्चाइनुर्गृह्य गुणशब्दः कृतः । तस्य च धनुषो गुणशब्दः कृतः 130 असुरैः श्रुतः । तं श्रुत्वा असुरा कथयन्ति-कस्यैष गुणशब्दः ! तैः श्रुतम्-राज्ञो मूर्धातस्यैप गुणशब्दः । ते तं शब्दं श्रुत्वा विस्मयमापन्नाः । पश्चाद्राजा मर्धातो निर्गतस्तस्माद्देवनगरात् दि. १० ·" १३८ दिव्यावदानम् । तेषां देवानामसुरैर्भग्नकानां खं च कायं संनह्य । धर्मता च पुनरेषां देवासुराणां युध्यता रथा वैहायसेन तिष्ठन्ति । तेषामन्योन्यं न कस्यचिदधिको वा हीनो वा । राज्ञो मूर्धातस्य सर्वेषामप्यसुराणां भैहायसमभ्युद्गम्योपरिस्थितः । पश्चात् तेऽसुराः कथयन्ति-क एपोऽस्माक- मुपरिविहायसमभ्युद्गतः ? यतस्तैः श्रुतम्-मनुष्यराजा एप मूर्धातो नाम । पश्चात् ते संलक्षयन्ति-पुण्यविपाकमहेशाख्योऽयं सत्त्वो यस्यास्माकमुपरिवहायसं रथो गच्छति । जिता भग्नाः पराजिताः परापृष्ठीकृता आसुरी पुरीं प्रविष्टाः। पश्चाद्राजा मूर्धातः कथयति- -कस्य जयः। यतोऽमात्याः कथयन्ति देवस्य जयः । स राजा संलक्षयति-अहमेव देवानां प्रायविंशानां सकाशादभ्यधिकः । तस्य राज्ञो मूर्धातस्यैतदभवत्-एतदस्ति मे जम्बुद्वीपः, अस्ति मे सप्त रत्नानि, अस्ति मे सहनं पुत्राणाम् , वृष्टं मेऽन्तःपुरे सप्ताहं हिरण्यवर्पम्, समनुशिष्टं मे 10 पूर्व विदेहम् , समनुशिष्टं मेऽपरगोदानीयं द्वीपम् , समनुशिष्टं मे उत्तरकुरुषु खकं भटबलासम्, अधिष्ठितं मेऽस्ति देवांस्त्रायस्त्रिंशान्, प्रविष्टोऽस्मि सुधर्मा देवसभाम् , दत्तं मे शक्रेण देवेन्द्रेणार्धासनम् । अहो बताहं शक्रं देवानामिन्द्रमस्मात् स्थानाच्यावयित्वा खयमेव देवानां च मनुष्याणां च राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारयेयम् । सहचित्तोत्पादादाजा मूर्धातस्तस्मात् ऋद्धितः परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपेषु प्रत्यष्ठात् । खरमाबाधं स्पृष्टवान् । प्रगाढां वेदनां मरणान्तिकीम् । अथ 18 राज्ञो मूर्धातस्यामात्यगणमहामात्या राज्यकर्तारो मन्त्रसहजीविनो येन राजा मूर्धातस्तेनोप- संक्रान्ताः । उपसंक्रम्य राजानं मूर्धातमिदमवोचन्-भविष्यन्ति खलु देवस्यात्ययात् पश्चिमा जनपदाः ? परिपृष्टवन्तः-राज्ञा मूर्धातेन मरणसमये किं व्याकृतम् ? सचेद् वो ग्रामण्यो ममात्ययात् कश्चिदुपसंक्रम्यैवं पृच्छेत्-किं भवन्तो राज्ञा मूर्धातेन मरणसमये व्याकृतम्, तेपामिदं स्याद्वचनीयम्-राजा भवन्तो मूर्धातः सप्तभी रत्नैः समन्वागतोऽभूत् । चतसृभिश्च 20 मानुपिकाभी ऋद्धिभिश्चतुर्पु द्वीपेधु राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारयित्वा देवांस्त्रायस्त्रिंशानधिरूढः । अतृप्त एव पश्चानां कामगुणानां कालगतः । न कार्षापणवण तृप्तिः कामेषु विद्यते । अल्पाखादान् बहुदुःखान् कामान् विज्ञाय पण्डितः ॥४॥ अपि दिव्येषु कामेषु रतिं नैवाधिगच्छति । तृष्णाक्षये रतो भवति सम्यक्संबुद्धश्रावकः ॥ ५॥ पर्वतोऽपि सुवर्णस्य समो हिमवता भवेत् । नालमेकस्य तद्वित्तमिति विद्वान् समाचरेत् ॥ ६ ॥ यः प्रेक्षति दुःखमितोनिदानं कामेषु जातु स क रमते । लोके हि शल्यमुपाधि विदित्वा तस्यैव धीरो विनयायं शिक्षेत् ॥ ७ ॥ 25 30 ·। १७ मान्धातावदानम् । यदा च पुनस्तेन जनकायेन श्रुतं राजा मूर्धातो ग्लानो मरणावस्थित इति, ततस्ते- ऽमात्या जनपदाश्चानेकानि प्राणिशतसहस्राणि राजानं मूर्धातमुपसंक्रम्य दर्शनाय । यतस्तेन राज्ञा तस्य जनस्य तावदेवंविधा धर्मदेशना कृता-कामेप्यादीनवकया गृहाश्रमपदस्यादीनयो भापितः, तथा कामो जुगुप्सितो यया अनेकानि प्राणिशतसहस्राणि ऋपीणामन्तिके प्रव्रज्य गृहाश्रमपदान्यपहाय वनं संश्रिताः, ऋपिभिः प्रवजित्वा चत्वारि ब्रह्मविहारान् भावयित्वा । कामेषु कामच्छन्दं प्रहाय तद्वहुलविहारिणो ब्रह्मलोकसभागतायामुपपन्नाः । यावच्च आनन्द मूर्धातः कुमारक्रीडायां क्रीडितवान्, यावच यौवराज्यं यावच महाराज्यं यावच जम्बुद्वीपे यावच्च पूर्व विदेहे द्वीपे यायचापरगोदानीये द्वीपे यावद्योत्तरकुरुषु यावच्च सप्तसु काश्चनमयेषु पर्वतेषु यावच्च देवांस्त्रायस्त्रिंशानधिरूढः, अत्रान्तरे चतुर्दशोत्तरं शक्रशतं च्युतम् । शक्रस्य भिक्षयो देवानामिन्द्रस्यायुपः प्रमाणं यन्मनुष्याणां वर्पमेकं देवानां त्रायस्त्रिंशानामेकरात्रि-10 दिवसम् । तेन रात्रिंदिवसेन त्रिंशदानकेन मासेन द्वादशमासेन संवत्सरेण दिव्यं वर्ष- सहस्र देवानां त्रायस्त्रिंशानामायुपः प्रमाणम् । तद्भवति मानुपिकया गणनया तिस्रो वर्षलक्षाः पष्टिश्च वर्पसहस्राणि ॥ यस्मिन्नानन्द समये राजा मूर्धातो देवांस्त्रायस्त्रिंशानधिखदः, एवंविधं चित्तमुत्पा- दितम्-अहो वत मे शक्रो देवानामिन्द्रोऽर्धासनेनोपनिमन्त्रयेत्, काश्यपो भिक्षुस्तेन कालेन 16 तेन समयेन शक्रो देवानामिन्द्रो वभूव । यस्मिन् खल्वानन्द समये राज्ञो मूर्धातस्यैवंविधं चित्तमुत्पन्नम् यन्यहं शक्रं देवानामिन्द्रमस्मात् स्थानाच्यावयित्वा खयमेव देवानां च मनु- प्याणां च राज्यैश्चर्याधिपत्यं कारयेयम् , काश्यपः सम्यक्संबुद्धस्तेन कालेन तेन समयेन शको देवानामिन्द्रो वभूव ! महेशाख्ये सत्त्वे चित्तं प्रदूषितम् , तस्माद्धेः परिभ्रष्टो जम्बु- द्वीपे प्रत्यष्टात् , खरमाबाधं स्पृष्टवान् , प्रगाढां वेदनां मरणान्तिकीम् । योऽसौ राजा मूर्धातः, 20 अहमेवानन्द तेन कालेन तेन समयेन । तत्र तावन्मया आनन्द सरागेण सद्वेषेण समोहेन अपरिमुक्तेन जातिजरान्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासधर्मेण मरणकालसमये ताव- देवंविधा परिकथा कृता यदनेकानि प्राणिशतसहस्राणि गृहाश्रममपहाय ऋषिभ्यः अवजित्वा कामेषु कामच्छन्दं व्यपहाय तबहुलविहारिणो ब्रह्मलोकमुपपादिताः । इदानीं सर्वज्ञेनानुत्तर- ज्ञानज्ञेयवशिप्राप्तेन निर्वाणाय संप्रस्थितेन तावदेवंविधा धर्मदेशना कृता, यदनेकानि देवता-25 शतसहस्राणि सत्येषु प्रतिष्ठापितानि । अनेकानि ऋषिशतसहस्राणि एतभिक्षव इति प्रजि- तानि । तैयुज्यद्भिर्घटद्भिर्व्यायच्छद्भिः सर्वक्केशप्रहाणादहत्त्वं प्राप्तम् । अनेकदेवनागयक्ष- गन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगाः शरणगमनशिक्षापदेषु व्यवस्थापिताः । अनेकानि वैशालि- कानि प्राणिशतसहस्राणि येषां केचित्स्रोतापत्तिफले व्यवस्थापिताः, केचित् सकृदागामिफले, केचिदनागामिफले, कैश्चित् प्रजिल्लाऽहत्त्वं प्राप्तम् , कैश्चित् श्रावकबोधौ, कैश्चित् प्रत्येक 30 वोधौ, कैश्चिदनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितानि, कैश्चिच्छरणगमनशिक्षापदानि गृहीतानि ॥ . - ·२४० दिव्यावदानम् । भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति-कानि भदन्त कर्माणि कृतानि राज्ञा मूर्धातेन येषां कर्मणां विपाकेन सहचित्तोपादादेव सप्ताहमन्तःपुरे हिरण्यवर्ष वृष्टम् ! भगवानाह- भूतपूर्व मिक्षवोऽतीतेऽध्वनि सर्वामिभूर्नाम तथागतोऽर्हन् लोके उत्पन्नो विधाचरण- 5 संपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुपदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान् । तेन खलु समयेन अन्यतरः श्रेष्ठिदारकोऽचिरप्रतिष्ठितः । तत्र विषये धर्मता-या अचिरोढा दारिका भर्तरि प्रवहणकेन प्रतिप्रदीयते, सा चतूरतमयैः पुष्पैरवकीर्य बद्धका खामिने प्रदीयते । सा च भर्तारमादाय स्वगृहं गच्छति । स च श्रेष्ठिदारकश्चतूरनमयानि पुष्पाणि प्रतिगृह्य यानमधिरुह्य श्वशुरगृहमनुप्रस्थितः । तस्य गच्छतोऽभिमुखं सर्वाभिभूः सम्य- 10 सबुद्धो जनपदेषु चाँ चरननुपूर्वेणाभ्यागतः । तं दृष्ट्वा द्वात्रिंशल्लक्षणालंकृतमसैचनकदर्शन- मतीव प्रसाद उत्पन्नः। यतोऽसौ प्रसादीकृतचेता यानादवतीर्य तं भगवन्तं तैश्चतूरनमयैः पुप्पैरवकिरति । तानि सर्वाभिभुवा सम्यक्संबुद्धेनाधिष्ठितानि तथा यथा शकटचक्रमात्रा- प्यभिनिर्वृत्तानि । तानि वितानं बवा गच्छतोऽनुगच्छन्ति, तिष्ठतस्तिष्ठन्ति । स प्रसादजातो गाथां भापते- 16 20 अनेन दानेन महद्गतेन बुद्धो भवेयं सुगतः स्वयंभूः । तीर्णश्च तारयेयं महाजनौधान् अतारिता ये पूर्वकैर्जिनेन्द्रैः ॥ ८॥ सर्वाभिभूमें भगवान् महर्पि- वकीर्णः पुष्पैः सुमनोरमैश्च । प्रणिधिश्च मे तत्र कृता उदारा आकाङ्क्षता वा इदमप्रबोधिम् ॥९॥ तस्यैव कर्मणो विपाकतो मे प्राप्ता हि मे बोधिः शिवा अनुत्तरा । वृष्टं च सप्ताहहिरण्यवर्ष मूर्धातस्य राज्ञो महाबलस्य ॥ १० ॥ तस्यैय कर्मणो विपाकतो मे नगरमपि सौवर्णकाश्चनं बभूव महासुदर्शनस्य रमणीया कुशावती नाम पुरी बभूव ॥ मिक्षत्रः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति-कीदृशं भदन्त 30 राज्ञा मूर्धातेन कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेन चतुर्पु द्वीपेषु राज्यैश्वर्याधिपन कारितम्, देवासायसिंशानधिरूढः ! भगवानाह- -25 ·10 १७ मान्धातावदानम् । भूतपूर्व भिक्षयोऽतीतेऽध्वनि विपश्यी नाम तथागतोऽईन् सम्यक्संबुद्धः लोके उत्पन्नः । अथ स विपश्यी सम्यक्संबुद्धो जनपदेषु चयां चरमाणोऽनुपूर्वेण बन्धुमती राज- धानीमनुप्राप्तः । अथ विपश्यी सम्यक्संबुद्धः पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय बन्धुमती पिण्डाय प्राविशत् । तत्रान्यतरश्चीत्कारिको नाम वणिक् । भगवन्तं विपश्यिनमसेचनक- दर्शनरूपं दृष्ट्वा अधिकः प्रसाद उत्पन्नः । प्रसादजातेन तस्य मुद्गानां मुष्टिं गृहीत्या पात्रे । प्रक्षिप्ता । ततो मुद्राश्चत्वारः पात्रे पतिताः, एकः कण्टकमाहत्स मूमौ पतितः । अवशिष्टं नैवं संप्राप्तं पात्रम् , असंप्राप्ता एव भूमौ पतिताः । ततो वणिक् प्रसादजातः प्रणिधि करोति- अनेन दानेन महगतेन बुद्धो भवेयं सुगतः वयंभूः। तीर्णश्च तारयेयं महाजनौधान् न तारिता ये पूर्वकैर्जिनेन्द्रैः ।। ११ ।। भगवानाह-योऽसौ ओकरिको वणिक, अहमेव तेन कालेन तेन समयेन । यन्मया विपश्यिनः सम्यक्संबुद्धस्य प्रसादजातेन मुद्गानां मुष्टिः पात्रे प्रक्षिप्ता, तस्माञ्चत्वारो मुद्गाः पाने पतिता अवशिष्टा भूमौ पतिताः, तस्य कर्मणो विपाकेन चतुर्पु द्वीपेषु राज्यैश्वर्याधिपत्यं 15 कारितम् । यश्वासी मुद्गः पात्रकण्टकमाहल भूमौ पतितः, तस्य कर्मणो विपाकैन त्रायविंशान् देवानधिरूढः । सचेद्भिक्षवः स मुद्गः पात्रे पतितोऽभविष्यन्न भूमौ, स्थानमेतद्विद्यते यदेवेषु च मनुष्येषु च राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारितमभविष्यत् । योऽसौ ओत्करिको वणिक् तेन कालेन तेन समयेन, स एष राजा मूर्धातः । यो मूर्धातो राजा, अहमेव स तेन कालेन तेन समयेन । यस्मादेवं बुद्धे भगवति महाकारुणिके काराः कृता अत्यर्थ महाफला भवन्ति 20 - महाजुशंसा महापतयो महबिस्तारिका इति, तस्माद्भपबोधिः किं करणीयम् ! बुद्ध धर्मे संघ काराः करणीयाः सम्यक्प्रणिधानानि च करणीयानीति ॥ इदमबोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने मान्धातावदानं सप्तदशमम् ।।

·१८ धर्मरुच्यवदानम् । एवं मया श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथ- पिण्डदस्यारामे । तेन खलु समयेन पञ्चमात्राणि वणिक्शतानि भाण्डं समुदानीय अनुपूर्वेण 5 ग्रामनिगमपल्लीपत्तनराजधानीषु चश्शूर्यमाणानि महासमुद्रतटमनुप्राप्तानि । तैनिपुणतः सामुदं यानपात्रं प्रतिपादितम् । यतो वणिजस्तं महासमुद्रं दृष्ट्वा संभिन्नमनसो न प्रसहन्ते समवतरितुम् । पश्चात्तैर्वणिग्भिः कर्णधार उक्त:-उद्घोषय नः पुरुष महासमुद्रस्य भूतं वर्णम् । यतः कर्णधार उद्घोपयितुं प्रवृत्तः-शृण्वन्तु भवन्तो जम्बुद्वीपका मनुष्याः, सन्त्यस्मिन् महासमुद्रे एवंविधानि रसानि, तद्यथा-मणयो मुक्ता वैडूर्यशङ्खशिला प्रवालो 10 रजतं जातरूपमश्मगर्भो मुसारगल्वो लोहितिका दक्षिणावर्ताः। य इच्छति एवंरूपै रनैरात्मानं सम्यक्सुखेन प्रीणयितुं मातापितरौ पुत्रदारं दासीदासकर्मकरपौरुपेयं मित्रामात्यज्ञातिसालो. हितम् , कालेन च कालं दक्षिणीयेभ्यः श्रमणब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां प्रतिष्ठापयितुमूर्ध्वगामिनी सौभाग्यकरी सुखविपाकामायत्यां स्वर्गसंवर्तनीम्, सोऽस्मिन् महासमुद्रे अवतरतु धनहतोः । एवमुक्ते च पुनः सर्व एव सत्त्वाः संपत्तिकामा विपत्तिप्रतिकूलास्तं श्रुत्वा तस्मिन् महासमुद्रे 16व्यवसिताः समवतरितुम् । यतस्तद्वनमतिप्रभूतैर्मनुष्यैरतिभारेण च आक्रान्तत्वात् तत्रैवाव- सीदति । ततः कर्णधारेणोक्तम्-असह्यं वहनम् । यतो वणिजः कथयन्ति-कस्येदानीं वक्ष्यामः वहनात् प्रत्यवतरखेति । तैर्वणिग्भिः कर्णधारस्योक्तम्-महासमुद्रस्य भूतं वर्णमुद्घोषयत। ततः स उद्घोपयितुं प्रवृत्तः-शृण्वन्तु भवन्तो जम्बुद्वीपका मनुष्याः, सन्त्यस्मिन् महा- समुद्रे इमानि एवंरूपाणि महान्ति महाभयानि, तद्यथा तिमिभयं तिमिगिलभयमूर्मिभयं 20 कूर्मभयं स्थले उसीदनभयं जले संसीदनभयमन्तर्जलगतानां पर्वतानामाघट्टनभयं कालिका- वातभयम् । चौरा अपि आगच्छन्ति नीलवाससो धनहारिणः । येन चात्मनो जीवित- परित्यागो व्यवस्थितो मातापितरौ पुत्रदारं दासीदासकर्मकरपौरुषेयं मित्रामात्यज्ञातिसालोहित चित्रं च जम्बुद्वीपं परित्यक्तुम् , स महासमुद्रमवतरतु । अल्पाः शूरा बहवः कातराः । तं श्रुत्वा तयोद्धुष्य तु तस्माद्यानपात्रादवतीर्णा बहवः, केचिदवशिष्टाः । ततस्तैर्वणिग्भिर्वहन- 25 स्यैकं वरनं छिन्नम् । पश्चाद् द्वौ त्रयो यावदनुपूर्वेण सर्वे वरत्राश्छिन्नाः । तासु छिनासु तद्वहनं महाकर्णधारसंप्रेरितं मगने महावातसंप्रेरितो मेघ इव बलवद्वायुसंप्रेरित क्षिप्रमेय संप्रस्थितम् । यावदनद्वीपमनुप्राप्तः । स तं प्रदेशमनुप्राप्तानां कर्णधारः कथयति-सन्त्यस्मिन् रतद्वीपे काचमणयो रत्नसदृशाः, ते भवद्भिरुपपरीक्ष्योपपरीक्ष्य गृहीतव्याः। मा यः पश्चा- जम्बुद्वीपगतानां ताप्यं भविष्यति । तत्रैव च क्रोच्चकुमारिका नाम लियो भवन्ति । ताः पुरुषं लब्ध्वा तथोपलांस्ताडयन्ति, यथा अत्रैवानयेन व्यसनमापद्यते । अत्रैव च मदनी- 30 यानि फलानि भवन्ति । तानि यो भक्षयति, स सप्त रात्रिंदिवसान् सुप्तस्तिष्ठति । अस्मिन्नेर च रतद्वीपे सप्ताहात् परेण अमनुष्या न सहन्ते, तावविधान् विपरीतान् वायूनुत्पादयन्ति हनमपहियते ययापि तदकृतकार्याणाम् । तानि भवद्भिर्लब्धानि न भक्षयितव्यानि ।

·१८ धर्मरच्यवदानम्। तच्छ्रुत्वा वणिजोऽवहितमनसोऽप्रमादेनायस्थिताः। प्राप्यच तरतद्वीपं प्रयत्नमास्थाय रवान्येपणं कृत्वा अनुपूर्वेणोपपरीक्ष्य रतानां तद्वहनं परितं तद्यथा यवानां वा यवसस्यानां या मुद्गानां या माषाणां वा । वहन पूरयित्वा तेऽनुकूलं जम्बुद्वीपाभिमुखेन वायुना संप्रस्थिताः । महासमुद्रे च त्रिभिः स्कन्धैः प्राणिनः संमिश्रिताः । प्रयमे योजनशतिका आत्मभावाः, द्विस्त्रियोजनशतिका आत्मभावाः । द्वितीये स्कन्धेऽटयोजनशतिका आत्मभावा नवदशयात्र-5 चतुर्दशंयोजनशतिका आत्मभावाः । तृतीय स्कन्धे पञ्चदशयोजनशतिका आत्मभावाः, पोडशयोजनशतिका यावदेकविंशतिका आत्मभावाः । तत्र च महासमुद्रे ता मत्स्यजातयः परस्परान्योन्यभक्षणपराः । ये प्रथमायां भूमौ अवस्थिताः, ते द्वितीयभूमिस्वैर्भक्ष्यन्ते । ये द्वितीयभूमिस्थाः, ते तृतीयभूमिस्थैर्भक्ष्यन्ते । तत्र तिर्मिगिलो नाम मत्स्यस्तृतीयादुदकस्कन्धा- दभ्युद्गम्य उपरिमन्दकस्कन्धमादाय चरति । स यस्यां चेलायां मुखमावृणोति, तस्यां वेलायां 10 महासमुद्रात् पानीयं महता वेगेनाक्षिप्तं मुखद्वारं यतो धावति । तेनैवोदकस्कन्धेनाक्षिप्ता मत्स्यकच्छपवल्लभकशुशुमारमकराया मत्स्यजातयो मुखद्वारेणोदरे पतन्ति । तस्यैवं चरत आत्मभावाच्छिर एवं लक्ष्यते दूरत एव, तद्यथा-पर्वतो नभःप्रमाणः । अक्षीणि चास्य दूरत एव संलक्ष्यन्ते नभसीवादित्यौ । यतस्तैर्वणिम्भिर्दूरत एकोपधारितम् । तन्महार्णवरूपमुपधार्य चिन्तयितुं प्रवृत्ताः-किमेतद्भवन्त आदित्यद्वयस्योदयनम् ? तेषामेवं चिन्तयतां तदहनं तस्य 15 मुखद्वारं यतो वेगेनोपहर्तुमारब्धम् । तेषां वहनं वेगेनापहियमाणं दृष्ट्वा आदित्यद्वयोत्पादनं च संलक्ष्य संवेग उत्पन्नः-किं भवन्तो यत् तच्छूयते सतादिलाः कल्पसंवर्तन्यां समुदा- गमिष्यन्तीति, तदेवेदानी प्रोदिताः स्युः । यतः कर्णधारेण तेषां विमर्शजातानामुक्तम्- यत् तद्भवन्तः श्रूयते तिमितिर्मिगिल इति, तिमितिर्मिगिलभयमिदम् । तत् पश्यन्तु भवन्तः । पानीयादम्युद्गतपर्वतवदालोक्यते एतत्तस्य शिरः । पश्यथ चैपा परा लोहितिका 20 राजिर्यदेतौ तस्योष्ठौ । पश्यथ एतामपरा अवदाता माला चैपा तस्य दन्तमाला । पश्यय एतौ दूरत एव सूर्यवदवलोक्येते एतौ अक्षितारकौ । पुनरसौ कर्णधारो पणिजां कथयति-शृण्वन्तु भवन्तः, नास्माकमिदानी जीवितोपायः कश्चियेन वयमस्माद्भयात् मुच्येम । सर्वेपामेवास्माकं मरणं प्रत्युपस्थितम् । तदिदानीं भवद्भिः किं करणीयम् ? यस्य को यस्मिन् देवे भक्तिः स तमायाचतु । यदि तेनापि तावदायाचनेन 25 काचिद्देवता अस्माकमस्मान्महाभयाद्विमोक्षणं कुर्यात् । न चान्योऽस्ति कश्चिदुपायो जीवि- तस्य । यतस्तैर्वणिग्भिर्मरणभयभीतैः शिववरुणकुबेरमहेन्द्रोपेन्द्रादयो देवा जीवितपरित्राणार्थ- मायाचितुमारब्धाः । नैव च तेपामायाचतां तस्मान्मरणभयात् जीवितपरित्राणविशेषः कश्चित् । तथैव तद्वहन सलिलवेगात् क्षिप्त तिमिगिलमुखद्वारं यतोऽपहियते । तत्र चोपा- सकोऽभिरूढः। तेनोक्तम्-भवन्तः, नास्माकमरमान्मरणभयान्मोक्षः कश्चित् । सर्वेरेवास्माभि-30 मैतव्यम् । किंतु सर्व एवैकरवेण नमो बुद्धायेति वदामः । सति मरणे बुद्धावलम्बनया स्मृस्या कालं करिष्यामः । सुगतिगमनं भविष्यति । यतस्तैर्वणिम्भिरेकरवेण नमो बुद्धायेति ·१४४ दिव्यावदानम्।। प्रणामः कृतः सवैरेव । भगवता च जेतवनस्थेन स वादः श्रुतो दिव्येन श्रोत्रेण विशुद्धेन : अतिक्रान्तमानुषेण । श्रुत्वा च पुनर्भगवता स नादस्तथा अधिष्ठितो यथा तेन तिमिगिलेन श्रुतम् । तस्य तं नमो बुद्धायेति रावं श्रुत्वा मनसोऽमर्ष उत्पन्नो विक्लवीभूतश्च-बुद्धो वत लोक उत्पन्नः । न मम प्रतिरूपं स्यात् यदहं बुद्धस्य भगवतो नामोद्धोषं श्रुत्वा आहारमाहरे- 5 यम् । स चिन्तयितुं प्रवृत्तः-यद्यहमिदानीं सहसैव मुखद्वारं पिधास्यामि, सलिलवेग- प्रत्याहतस्य वहनस्य विनाशो भविष्यति, एतेषां चानेकानां जीवितविनाशः । यन्वहं मृदु- नोपक्रमेण खैर खैरं मुखद्वारं संपिदध्याम् । ततस्तेन तिमिंगिलेनात्मीयं मुखद्वारं मृदुनोपक्रमेण खैर खैरं पिहितम् । पश्चात् तद्वहनं तस्मान्महाग्राहमुखाद्विनिर्मुक्तमनुगुणं वायुमासाथ तीरमनुप्राप्तम् । अथ ते वणिजस्तीरमासाद्य तद्भाण्डं शकटोष्ट्रगोगर्दभादिभिः पूरयित्वा अनु- 10 पूर्वेण प्रामनिगमपल्लीपत्तनादिषु चर्यमाणाः श्रावस्तीमनुप्राप्ताः । ते तत्र गत्वा संलक्षयन्ति-- धर्मतैपा यस्य नाम्ना वहनं संसिद्धयानपात्रमागच्छति, तस्यैव तानि रत्नानि गम्यानि भवन्ति । यन्नु वयमेतानि रत्नानि बुद्धस्य भगवतो दद्यामः । ते तानि रत्नानि संगृह्य भगवतः सकाश- मुपगताः । अनुपूर्वेण भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतः कथयन्ति-भगवन् , अस्माकं समुद्रे यानपात्रेणावतीर्णानां तिर्मिगिलग्राहेण तस्मिन् यानपात्रेऽपहियमाणे जीवितविनाशे 15 प्रत्युपस्थिते भगवतः स्मरणपरायणानां नामप्रहणं तस्मात् महाग्राहमुखाद्विनिर्मुक्तम्, ततो वयं भगवन् संसिद्धयानपात्राः क्षेमस्खस्तिना इहागताः । धर्मता चैषा यस्य नाम्ना वहनं संसिद्धयानपात्रा आगच्छन्ति, तस्य तद्गम्यं भवति । तद्वयं भगवतो नामग्रणेन मरणभया- दुत्तीर्णाः। तदस्माकमेतानि रत्नानि भगवान् गृहातु । भगवानाह-येन मयेन्द्राय (१) बलबोध्यङ्ग- रत्नान्यधिगतानि, किं तथागतस्य भूयः प्राकृतरत्नैः करणीयम् ? यदि चेच्छत अस्मच्छासने 20 वत्साः प्रवजितुम् , आगच्छथ । यतस्ते संलक्षयन्ति वणिजः यदस्माकं किंचित् जीवितम्, तत्सर्व बुद्धस्य भगवतस्तेजसा । यद्वयमेतानि रत्नानि त्यक्त्वा भगवतोऽन्तिके प्रव्रजेम इति । पश्चात् ते तानि रतानि मातापितृभ्यः पुत्रदारदासीदासकर्मकरमित्रामात्यज्ञातिसालोहितेभ्यो यथान्यायतः संविभज्य प्रबजिताः । प्रव्रज्य तैर्युज्यद्भिर्घटद्भिायच्छद्भिर्यावदर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् ॥ यतो भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्ध भगवन्तं पृच्छन्ति-कीदृशानि 25 कर्माणि भगवन् , एभिर्वणिग्भिः कृतान्युपचितानि, येषां कर्मणां विपाकेन भगवानारागितो न विरागितः ! भगवानाह-- भूतपूर्व भिक्षवः काश्यपः सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पन्नोऽभूत् । तस्य च शासने एत एव च प्रबजिता अभूवन् । तत्र प्रव्रज्य च न कश्चित् तद्रूपो गुणगणोऽधिगतो नान्यत्र सब्रह्मचारिणामुद्दिष्टमधीतं स्वाध्यायितं च । मरणकालसमये प्रणिधानं 30 काश्यपं सम्यक्संबुद्धमासाद्योदिष्टमधीतं स्वाध्यायितं च, न कश्चित् गुणगणोऽधिगतोऽस्ति, अस्य कर्मणो विपाकेन वयं योऽसौ अनागतेऽध्वनि काश्यपेन सम्यक्संयुद्धेन शाक्यमुनिनर्मा सम्यक्संबुद्धो व्याकृतः, तं ययमारागयेमो न विरागमः ।। वन्तः यदस्माभिः ·१८ धर्मरच्यवदानम्। भगवानाह-किं मन्यध्ये भिक्षवो यानि तानि पश्चभिक्षुशतान्यतीतेऽध्वन्यासन् काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रबजितानि, एतावन्त्येतानि पश्चभिक्षुशतानि । तदा चैधामिन्द्रियाणि परिपाचितानि, एलहि अर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् । यश्चासौ महासमुद्रे तिमिस्तिमि गिलो नाम मत्स्यो बुद्धशब्दं श्रुत्वा अनाहारतायां व्यवस्थितः, स स्वभावेनैव तीक्ष्णाग्नितया क्षुद्दुःखस्यासहत्वाच्युतः कालगतः । तेन श्रावस्त्यां पट्कर्मनिरते ब्राह्मणकुले प्रतिसंधि- 6 •हीतः । तस्य तच्छरीरं कलेवरं महासमुद्रे उप्लुतम् । नागैश्च तस्य खभवनसमीपस्थस्य गन्धमसहद्भिरन्यतो विक्षिप्तम् । यत्र च विक्षिप्तं तत्रापि समीपे नागस्यैव भवनम् । तेनापि गन्धमसहता अन्यतः क्षिप्तम् । एवं क्षिप्तेन पारंपर्येण तत् कलेवरं महासमुद्रतट समुदानीतम् । यतोऽनन्तरं समुद्रवेलयोत्सार्य स्थले प्रक्षितम् । तच्चानेकैः काकगृधच- शृगालश्वापदायैः पक्षिभिस्तत्समुच्छूितैश्च कृमिभिर्भक्ष्यमाणमस्थिकरकजीर्णमांसं श्वेतं श्वेतं 10 व्यवस्थितम् । अस्यां च श्रावस्त्यां तस्य ब्राह्मणस्य यदा पनी अन्तर्वर्तिनी संवृत्ता, तदेव तस्या गर्भोत्पादादतीय क्षुदुःखेन पीड्यमानया गृहखाम्यभिहितः-आर्यपुत्र, क्षुदुःखे. नातीव बाध्ये । तस्या एवं वदन्त्या गृहस्वामिनोक्तम्-भद्रे, यदस्मद्गृहेऽनपानं तत्सर्वमभ्यवहरख । तया अभ्यवहर्तुमारब्धम् । सा च तदन्नपानं सर्वमभ्यवहृत्य नैव तृप्ति- मुपयाति । पुनरपि गृहखामिनं विज्ञापयति-आर्यपुत्र, नैव तृप्तिमुपगच्छामि । यतस्तेन 15 तिरःप्रातिवेश्यसुहृत्स्वजनादिभ्योऽन्तिकदन्नपानमन्विष्य तस्या अनुप्रदत्तम् । सा तमप्यवदत्य नैव तृप्ति गच्छति । भूयो गृहखामिनः कथयति-आर्यपुत्र, नैव तृप्तिमुपगच्छामि । यतोऽसौ ब्राह्मणः संविग्नमनाः खेदमापनः । किमेतद्भवन्तः स्यात्-अस्याः सत्त्वमुदरे उत्पन्नं यस्योत्पादा- नैव तृप्तिमुपयाति ? यतः स ब्राह्मणो नैमित्तकानां दर्शयित्वा संशयनिर्णयनार्थ वैद्यादीन् भूततन्त्रविदश्च-पश्यन्तु भवन्तः, इयं ब्राह्मणी किं महता रोगेणाभिभूता स्यादथ भूतग्रहा- 20 विष्टा स्यादन्यद्वा स्याद्रूपं मरणलिङ्गमनेनोपक्रमेण प्रत्युपस्थिता स्यात् । तैः श्रुत्वा तथाविध उपक्रमः कृतः । तस्या ब्राह्मण्यास्ते इन्द्रियाणामन्यथात्वमुपलक्षयन्ति । यदा अस्या इन्द्रिया- णामन्यथात्वं नोपलक्षयन्ति, तदा तैवैद्यनैमित्तकभूततन्त्रविद्भिश्चिकित्सकैः सा ब्राह्मणी पर्यनुयुक्ता-कस्मात् कालादारभ्य तवैवंविधा दीप्ताग्निता समुत्पन्ना ? तया अभिहितम्- गर्भलम्भसमकालमेव स एवंविध उपक्रमः कृतः । यतो नैमित्तकवैद्यचिकित्सकै- 25 रमिहितम्-नास्याः कश्चिदन्यत्तद्रूपो रोगो नापि भूतग्रहावेशो बाधाकर उत्पनः । अस्यैवैषा गर्भस्यानुभावेनैवंविधा दीप्ताग्निता । यतोऽसौ ब्राह्मण उपलब्धवृत्तान्तः स्वस्थीभूतः । सापि ब्राह्मणी नैव कदाचिदन्नपानस्य तृप्ता । अनुपूर्वेण समकालमेव पुत्रो जातः । तस्य दारकस्य जातमात्रस्य सा ब्राह्मणी विनीत दुःखा संवृत्ता । स दारको जात- मात्र एव अत्यर्थ बुभुक्षयोपपीज्यते । तस्य बुभुक्षया पीड्यमानस्य माता स्तनं दातुं प्रवृत्ता। 30 स च दारकः स्तनं पीत्वापि सर्व नैव तृप्तिमुपयाति । पश्चात् तेन ब्राह्मणेन तया च ब्राह्मण्या तिरस्कृतप्रतिवेश्यलजनयुक्त्यश्चाभ्यर्थ्य स्तनं तस्य दारकस्य दापयितुं प्रवृत्ताः । दि. १९ ·दिव्यावदानम् । स च दारकः सर्वासामपि स्तनं पीत्या नैव तृप्तिमभ्युपगच्छते । पश्चात् तेन ब्राह्मणेन । तस्याथै छगलिका कृता । स दारकस्तस्या अपि च्छगलिकायाः क्षीरं पीत्वा जनिकायाश्च स्तनं नैव तृप्यते । तत्र गृहे कालेन कालं भिक्षवो भिक्षुण्यश्च पिण्डपातं प्रविश्य परिकयां कुर्वन्ति । स दारकस्तां परिकयां श्रुत्वा तस्यां वेलायां न रोदिति, अवहितश्रोत्रस्तूष्णीभूत्वा 6 तां धर्मश्नवणकथां शृणोति । प्रत्यवसृतेषु भिक्षुभिक्षुणीषु च पुनः पिपासादुःखं प्रतिसंवेद- यमानो रोदितुं प्रवृत्तः । तैः संलक्षितम्-धर्मे वत्साय रुचिरिति । तस्य धर्मरचीति नाम प्रतिष्ठापितम् । स च दारकोऽनुपूर्वेण मासार्धमासादीनामत्ययागुञ्जानो नैव कदाचिदन्न- पानस्य तृप्यति । यदा च विशिष्टे वयसि स्थितः, तदा तस्य मातापितृभ्यां भैक्षभाजनं दत्तम् । गच्छ वत्स, इदं ते भैक्षभाजनम् । गृहीत्वा श्रावस्त्यां भिक्षां पर्यटित्वा आहार- 10 कृत्यं कुरु । यतः स दारको भैक्षभाजनं गृहीत्वा श्रावस्त्यां भैक्षं पर्यटति । पर्यटन्नेव च भुक्त्या भुक्त्या अतृप्यमान एव गृहमागच्छति । यतोऽसौ संलक्षयति-किं मया कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेन न कदाचित् वितृप्यमान आहारमारागयामि ? स विषण्णचेताश्चिन्त- यितुं प्रवृत्तः किं तावदग्निप्रवेशं करोमि, उत जलप्रवेशमथ तटप्रपातं करोमि ! स एवं चिन्तया स्थितः । उपासकेनोपलक्षितः । तस्य तेनोक्तम्-किं चिन्तापर एवं तिष्ठसि : गच्छ 15 त्वम् । महान्तं बुद्धशासन महद्धिकं महानुभावम् । तत्र प्रव्रज कुशलानां धर्माणां संचयं करिष्यसि । अकुशलाश्च ते धर्मा येऽस्मिन्नपि जन्मनि संचिता भविष्यन्ति, ते तन्वीभविष्यन्ति । यदि तावद्गुणगणानधिगमिष्यसि, पर्यन्तीकृतस्ते संसारो भविष्यति । अथ स महात्मा उपासकेन चोदितो जेतवनं गतः। जेतवनं गत्वा तत्र भिक्षून् पाठखाध्यायगनसिकारोयुक्तान् दृष्ट्वा अतीव प्रसादजातः । भिक्षुमुपसंक्रम्यैवं वदति- 00 आर्य, प्रबजितुमिच्छामि । यतो भिक्षुभिरुक्तः–मातापितृभ्यामनुज्ञातोऽसि ? स पाथयति- नाहं मातापितृभ्यामनुज्ञातः । तैरुक्तः गच्छ वत्स, मातापितृभ्यामनुज्ञां मार्गख । यतः स मातापितृभ्यां सकाशादनुज्ञा मार्गितुं प्रवृत्तः । स मातापितृभ्यामभिहितः गच्छ वत्स, यथाभिप्रेतं कुरु । स लब्धानुज्ञो भिक्षुसकाशं गतः । पश्चाद्भिक्षुणा प्रबाजितः । 'तत्र च भिक्षूणां कदाचित् पिण्डपातो भवति, कदाचित् निमन्त्रणं भवति । से 25 च यस्मिन् दिवसे पिण्डपातो भवति, तत्रोपाध्यायेनोच्यते-वत्स, किं तृप्तोऽसि उतन स उपाध्यायस्य कथयति-नास्ति तृप्तिः । यत उपाध्यायेनास्य संलक्षितः तरुणवयसा प्रबजितो दीप्ताग्नितया न तृप्तिमुपयाति । स आत्मीयादपि पिण्डपातात् तस्य संविभाग प्रारब्धः कर्तुम् । पुनश्च पृच्छति-यस, किमिदानीं तृप्तोऽसि ? अय स तमुपाध्यायं वदति- न तृप्तोऽस्मि । यत उपाध्यायस्तं श्रुत्वा सप्रेमान् भिक्षूनन्यांश्च सार्धविहारिणः प्रारम्धो २० वक्तुम् । यतः समानोपाध्यायैः समानाचार्यैरन्यैश्च सप्रेमकैभिक्षुभिरुपसंहार तेषामन्तिकाठभमानो नैव तृप्तिमुपयाति । यदा च निमन्त्रणं भवति, तदापि ते तथैव तस्योपसंहारं कुर्वन्ति । दानपतिरपि विदित्वा यपदधिकं तत्तदस्मै दत्या आगच्छति । तत्र च त्वं प्रबजितः 1 आरब्धः कर्तुम् ।

·। १८ धर्मरध्यवदानम् । । अथ पानकं भवति तदपि तथैव यदधिकं भवति तत्तस्यानुप्रदीयते । तस्य च यतः प्रबजितस्य न कदाचिदन्नपानेन कुक्षिः पूर्णः । तेन खलु समयेन अन्यतमेन गृहपतिना बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघ उपनिमन्त्रितः । भगवान् भिक्षुसंधेन सार्धमन्तहं प्रविष्टः पूर्वा निवास्य पात्रचीवरमादाय । धर्मरुचिर्विहारे उपधिवारिको व्यवस्थापितः ।। तत्र च श्रावस्त्यामन्यतमो गृहपतिः प्रतिवसति । तेन चैवमुपलब्धं योऽसंविदितमेव । बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ भोजयति स सहसैव भोगैरभ्युद्गच्छति । यतस्तेन पञ्चमात्राणां भिक्षु- शतानामाहारः समुदानीतः । स तस्याहारस्य शकटं पूरयित्वा प्रणीतप्रणीतस्य शुचिनः साधे सर्वरूपैभित्रखजनसहायो बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ भोजयिष्यामीति विहारं निर्गतः । स पश्यति तस्मिन् जेतवने भिक्षव एव न सन्ति । तेन तत्राचाहिण्डता उपधिवारिको धर्म- रुचिर्दष्टः । तस्य तेन गृहपतिनोक्तम्-आर्य, क गता भिक्षवः ? स कथयति-अन्तर्गृहे उप-10 निमन्त्रिताः प्रविष्टाः । स गृहपतिस्तच्छुत्वा दुर्मना व्यवस्थितः-कष्टम् , एवमस्माकं विफल: परिश्रमो जातः। संचिन्त्य च तस्य धर्मरुचेः कथयति-आर्य, भक्ष त्वमपि तावत् । स कथ- यति--यदि ते महात्मन् परित्यक्तं भवति । ततस्तेन गृहपतिना संलक्षयित्वा येनाहारेणैकस्य भिक्षोः पर्याप्तं भवति, तावदन्नपानं शकटं गृहीत्वा तं धर्मरुचिं परिवेपयितुं प्रवृत्तः । तेन धर्मरुचिना भोक्तुमारब्धं तन्निरवशिष्टम् । नैव तृप्तः । गृहपतिः संलक्षयति-नायं तृप्तः । 15 तेन उच्यते-आर्य, पुनर्भीक्ष्यसे ? स कथयति-महात्मन् , यदि ते परित्यक्तम् । ततस्तेन गृह- पतिना भूयस्तस्मात् शकटायेन भिक्षुद्वयस्याहारेण पर्याप्तं स्यात्, तावदन्नपानं शकटं गृहीत्वा भोजयितुं प्रवृत्तः । यतो धर्मरुचिस्तदपि मुक्त्वा नैव तृप्तः । गृहपतिना भूयः संलक्षितम्-नायं तृप्तः । तेनोक्तम्-आर्य, पुनर्भीक्ष्यसे ? स कथयति-महात्मन् , यदि ते परित्यक्तम् । यतस्तस्माच्छकटादन्नपानं गृहीत्वा त्रयाणा भिक्षूणां पर्याप्तं स्यादिति पुनर्मोज- 20 यितुं प्रवृत्तः । स धर्मरुचिस्तदपि भुक्त्वा नैव तृप्तः । पृष्टः--आर्य, पुनर्भीक्ष्यसे ? स कथयति- यदि ते परिल्याकम् । यतः स गृहपतिस्तम्सादलपातं. गृहीत्वा येन चतुर्णा भिक्षूणां पर्याप्तं स्यादिति पुनर्भोजयितुं प्रवृत्तः । स धर्मरुचिस्तदपि मुक्तवा नैव तृप्तः। पृष्टः-आर्य, पुन- भॊक्ष्यसे ! भूयः स कथयति-यदि ते परित्यक्तम् । यतः पुनस्तस्माच्छकटायेन पञ्चभिक्षूणा- मनपानेस्तृप्तिः म: स्यात् , तावद्गृहीत्वा पुनर्भोजयितुं प्रवृत्तः । तदपि चाभ्यवहृतम् । नैव तृप्तः 125 विस्तरेण यावद्दशानां भिक्षुणामनपानेन पर्याप्तं स्यात् , तावद् भुक्त्वा नैव तृप्यते । यत- स्तेन संलक्षितम्-नायं मनुष्यो मनुष्यविकारः । यतः श्रूयते पञ्चभिलिबाससो यक्षशतैर्जेत- वनमशून्यमिति तेषां भविष्यत्येव अन्यतमः । इति सचिन्त्य गर्मरूपाणि गृहेऽनुप्रवेशयितुं प्रवृत्तः-गच्छथ यूये शीघ्रं गृहमेव, अहमेवैको यदि जीवामि प्रिये वैति । स गृहजनं विसर्य मरणभयभीतस्तस्मात् शकटादन्नपानं गृहीत्वा परिवेषयितुमारब्धः। स च खैरं भुजति । 30 गृहपतिना उक्तम्-आर्य, त्वरितत्वरितं प्रतीच्छख । यतस्तेन धर्मरुचिना क्षिप्रं प्रतिगृहीत्या भोक्तुमारब्धम् । स गृहपतिस्त्वरितत्वरित परिवेपयित्वा निरवशेषतस्तदन्नपानं शकटं दत्त्वा ·१४८ दिव्यावदानम्। दक्षिणादेशनामपि भयगृहीतोऽश्रुत्वा त्वरितत्वरितं वन्दाम्याउँति पृष्ठमनवलोकयमानो नगरं । प्रस्थितः । तस्मानगरात् पिण्डपातनिर्हारको भिक्षुः तस्यैव पिण्डपातं गृहीत्वा गंतः । तेन तदपि भुक्तम् । तस्य धर्मरुचेर्न कदाचियतो जातस्य कुक्षिः पूर्णः । तदिवसं चास्य तेनाहारेण तृप्तिर्जाता । तस्य च गृहपतेर्नगरं प्रविशतोऽभिमुखं भगवान् भिक्षुसंघपरिवृतः संप्राप्तः । स गृहपतिर्भगयतः कथयति-भगवन् , अहं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघमुद्दिश्य पश्चाना भिक्षुशतानां तृप्तितः शकटमन्नपानस्य पूरयित्वा जेतवनं गतो बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ भोज- यिष्यामीति । न च मे तत्र भिक्षवो लब्धाः । एको मे भिक्षुईष्टः । तेन समाख्यातं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघमन्तर्गृह उपनिमन्त्रणं प्रविष्टम् । तस्य मभैयं चित्तमुत्पन्नम्-एपोऽपि तावदेको भुङ्का- मिति । यतस्तस्य ममानुपूर्वेण सर्व तदन्नपानं शकटं दत्तम् । तेन सर्व निपुणतोऽभ्यवहृतम् । 10 किं भगवन् मनुष्योऽय वा अमनुष्यः ? भगवताभिहितम् गृहपते, भिक्षुः स धर्मरुचिर्नाना। प्रामोधमुत्पादय, अद्य स त्वदीयेनानपान्नेन तृप्तोऽहत्त्वं साक्षात्करिष्यति । अय भगवान् जेतवनमभ्यागतः । भगवान् संलक्षयति-कोऽसौ दानपतिर्भविष्यति योऽस्य धर्मरुचेरेतावता आहारेण प्रतिदिवसं योगोद्वहनं करिष्यति ? यतोऽस्य भगवता अभि- हितम्-दृष्टस्त्वया धर्मरुचे महासमुद्रः । स कथयति-नो भगवन् । यतो भगवानाह-गृहाण 10 मदीयं चीवरकर्णिकम् , पश्चात् तेऽहं महासमुद्रं दर्शयामि । यतो धर्मरुचिना भगवत- श्वीवरकर्णिकोऽवलम्वितः, पश्चाद्भगवान् विततपक्ष इव हंसराजः सहचित्तोत्पादाद ऋद्ध्या धर्मरुचिं गृहीत्वा समुद्रतटमनुप्राप्तः। यस्मिंश्चास्य स्थाने तिमितिमिगिलभूतस्यास्थिशकला तिष्ठति, तत्र नीत्वा स्थापितः । उक्तं चास्य-गच्छ वत्स, मनसिकारं चिन्तय । यतोऽसौ धर्मरुचिस्तां समीक्षितुमारब्धः । किमेतत् काष्ठं स्यादथास्थिशकला, अथ फलकिनी स्यात् । 20 स तस्माद् व्यक्तिमलभमानः पर्यन्तमन्वेपितुं प्रवृत्तः । व्यक्ति चोपलब्धम् । स इतश्चा- मुतश्च तस्या अनुपार्श्वन तां पर्येपमाणः श्रममुपगतः । न चास्य पर्यन्तमासादयति । तस्यैतदभवत्-नाहमस्य व्यक्ति ज्ञास्यामि किमेतदिति, न च पर्यन्तमासादयिष्ये । गच्छामि, अस्मिन्नर्थे भगवन्तमेव पृच्छामि । यतोऽसौ भगवतोऽन्तिकं गत्वा भगवन्तं पृच्छति-कि तद्भगवन् ? नाहं तस्य व्यक्तिमुपलभामि । यतोऽस्य भगवानाह-वत्स, अस्थिशकलैपा । 25 स कथयति-भगवन् , एवंविधोऽसौ सत्त्वो यस्येदृशी अस्थिशकला ! भगवतोक्तम्-तृप्यत्र धर्मरुचे भवेभ्यः, तृप्यख भवोपकरणेभ्यः । तवैपा अस्थिशकला । धर्मरुचिस्तं श्रुत्वा भगवद्वचो व्याकुलितचेताः कथयति-ममैपेशी अस्थिशकला? तस्योक्तम्-एषा धर्मरुचे तवास्थिशकला । तथाविधमुपश्रुत्य अतीव संविग्नः । यतोऽस्य भगवता अववादो दत्तः-धर्मरुचे, इदं चेदं मनसिकुरु । इत्युक्त्वा भगवान् विततपक्ष इव राजहंस ऋद्ध्या 80 जेतवनमनुप्राप्तः । अथ धर्मरुचिना चिन्तयता मनसिकारमनुतिष्ठता उप्मगतान्युत्पादितानि मूर्धानः क्षान्तयो लौकिका अग्रधर्मा दर्शनमार्गो भावनामार्गः। स्रोतआपत्तिफलं प्राप्तम्। सकदागामिफलमनागामिफलमहत्त्वं प्राप्तम् । अर्हन् संवृत्तवैधातुकवीतरागः समलोष्टकाञ्चन - ·१८ धर्मरच्यवदानम्। आकाशपाणितलसमचिचोऽनुनयप्रतिघाहीणो विद्याविदारिताण्डकोशो विधाभिज्ञाप्रतिसंवि- प्राप्तो भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखो वासीचन्दनकल्पः । सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्यो मान्योऽ- भिवाद्यश्च संवृत्तः । समन्वाहर्तुमात्मनः पूर्वजाति प्रवृत्तः कुतो यह च्युतः, कुत्रोपपन्न इति । यतः पश्यति अनेकानि जातिशतानि नरकतिर्यप्रेतघ्युतश्चोपपन्नश्च । तस्यैतदभवत्-यदहं भगवता न समन्वाहतोऽभविष्यम्, अनागताखपि जातिषु उपसृतोऽभविष्यम् । यतः । संलक्षयति-अनागताप्यात्मनो जातिसंततिनिरन्तरमनुपरतप्रबन्धेन नरकप्रेतोपपत्तिः । स एवं संलक्ष्य दुष्करकारको वत मे भगवान् । यदि च भगवता ममैत्रैकस्यार्थेऽनुत्तरा सम्य- क्संबोधिरधिगता स्यात् , तन्महद्धि उपकृतं स्यात्, प्रागेवानेकेषां सत्त्वसहस्राणामपायगति- गमनमपनयति । ततोऽसौ धर्मरुचिट्या जेतवनमनुप्राप्तो भगवन्तं दर्शनाय । तेन खल्लु समयेन भगवाननेकशताया भिक्षुपर्षदः पुरस्तान्निपण्योऽभूत् । धर्म देशयति । अथासौ 10 धर्मरुचिर्येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते न्यपीदत् । एकान्तनिपण्णो भगवता अभिहितः-चिरस्य धर्मरुचे धर्मरुचिराह-चिरस्य भगवन् । भगवानाह-सुचिरस्य धर्मरुचे ? धर्मरुचिराह-सुचिरस्य भगवन् । भगवानाह- सुचिरचिरस्य धर्मरुचे ? धर्मरुचिराह-सुचिरचिरस्य भगवन् ॥ यतो भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति-भगवन् धर्म-10 रुचिरिदेव श्रावस्त्यां जातोऽस्मिन्नेव जेतवने प्रव्रजितो न कुतश्चिदागतो न कुत्रचिद्गतः । इहैव तिष्ठन् भगवता धर्मरुचिरेवमुच्यते-चिरस्य धर्मरुचे, सुचिरस्य धर्मरुचे, सुचिरचिरस्य धर्मरुचे । किं संधाय भगवान् कथयति ? एवमुक्ते भगवान् भिक्षूनामन्नयते स्म-न भिक्षव: प्रत्युत्पन्नं संधाय कथयामि । अतीतं संधाय कथयामि । अतीतं संधाय मयैवमुक्तम् । इच्छथ भिक्षयोऽस्य धर्मरुचेः पूर्विकां कर्मप्लोतिमारभ्य धर्मिकथा श्रोतुम् ? एतस्य भगवन् काल:, 20 एतस्य सुगत समयो यद्भगवान् धर्मरुचिमारभ्य भिक्षूणां धर्मिकयां कुर्यात् । भगवतः श्रुत्वा भिक्षको धारयिष्यन्ति ।। भूतपूर्व भिक्षयोऽतीतेऽध्वनि प्रयमेऽसंख्येये क्षेमकरो नाम तथागतो लोक उत्पन्नो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुपदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां च बुद्धो भगवान् । स च क्षेमावतीं राजधानीमुपनिधित्य विहरति । तस्यां च क्षेमावत्यां क्षेमो नाम 25 राजा राज्यं कारयति । तस्यां च क्षेमावत्या राजधान्यामन्यतमो वणिक्श्रेष्ठी प्रतिवसति । तेनासौ क्षेमकरः सम्यक्संबुद्धः पष्टिं त्रैमासान् साध भिक्षुसंघेन सर्वोपकरणैरुपस्थितः । यतोऽसौ श्रेष्ठी संलक्षयति-गच्छामि महासमुद्रम् । भाण्डं समुदानीय तस्माच रत्नान्यानीय संधै पञ्चवापिकं करिष्यामीति । एवं संचिन्त्य भाण्डं समुदानीय ग्रामनिगमपल्लीपत्तन- राजधानीप्यनुपूर्वेण चर्यमाणः समुद्रमनुप्राप्तः । घण्टावधोपणं कृत्वा सामुद्रेण यानपात्रेण 30 महासमुद्रमवतीर्णः । अस्य तस्मिन् महासमुद्रेऽवतीर्णस्य क्षेमंकरः सम्यक्संबुद्धः सकलं बुद्धकार्य कृत्वा निरुपधिशेषे निर्वाणघातौ परिनिर्वृतः । तस्य परिनिर्वृतस्य वशिनो भिक्षवः - A 4 ·। - दिव्यावदानम् । परिनिर्वृताः । सप्ताहपरिनिर्वृतस्य शासनमन्तर्हितम् । स च श्रेष्ठी संसिद्धयानपात्रेण देवता- मानुष्यपरिगृहीतेन तस्मान्महासमुदात् तीर्णः । उत्तीर्य च तं भाण्डं शकटरष्ट्रगोभिर्गर्दभैश्च चोक्षिप्य अनुपूर्वेण संप्रस्थितः। स च पन्यानं गन्छन् प्रातिपयिकान् पृच्छति-किं भवन्तो जानीव्यं क्षेमावत्या राजधान्या प्रवृत्तिः ! तेहतम्-जानीमः । स कथयति-अस्ति कश्चित ॐ क्षेमावत्यां राजधान्यां क्षेमकरो नाम सम्यक्संबुद्धः! ते कथयन्ति-परिनिवृतः स भगवान् क्षेमंकरः सम्यक्संबुद्धः । स च तच्छुत्या परं खेदमुपगतः । संमूर्छितश्च भूमौ पतितः । तस्माध जलाभिपेकेण प्रत्यागतप्राणो जीवित उत्याय भूयः पृच्छति-किं भवन्तो जानीचं श्रावका अपि तावत्तस्य भगवत्तस्तिष्ठन्ति ! तैरुकः-तेऽपि वशिनो भिक्षवः परिनिर्वृताः । सप्ताहपरिनिर्वृतस्यं च बुद्धस्य भगवतः क्षेमकरस्य सम्यक्संयुद्धस्य क्षेमेण राज्ञा चैत्यमल्पे- 10 शाख्यं प्रतिष्ठापितम् । तेन च गन्या श्रेष्टिना जनपदाः पृष्टाः । अस्ति भवन्तस्तस्य भगवतो बुद्धस्य किंचित् स्तूपं प्रतिष्टापितम् । तैरुक्तम्-अस्ति, क्षेमेण राज्ञा अल्पेशाख्यं चैलं प्रतिष्ठापितम् । तस्य एतदभवत्-एतं मया सुवर्ण क्षेमकरं सम्यक्संबुद्धं उद्दिश्यानीतम् । स च परिनिवृतः । यन्त्यहमेतेनैव सुवर्णेन तस्यैव भगवतवैत्यं महेशाख्यतरं कारयेयम् । एवं विचिन्त्य क्षेमं राजानं विज्ञापयति-महाराज, इदं मया सुवर्ण क्षेमकरं सम्यक्संबुद्धमुदि- 18 श्यानीतम् । स च भगवान् परिनिर्वृतः । इदानी महाराज यदि वमनुजानीयाद, अहमेतेनैव सुवर्णेनैतत् तस्य भगवतश्चैत्यं महेशाख्यतरं फारयेयम् । स राज्ञा अभिहितः यथाभिप्रेत कुरु । ततो ब्राह्मणा नगरं प्रति निवासिनः संभूय सर्वे तस्य महाश्रेष्ठिनः सकाशं गत्या कथयन्ति-भो महाश्रेष्ठिन् , यदा क्षेमंकरो बुद्धो लोकेऽनुत्पन्न आसीत् , तदा ययं लोकस्य दक्षिणीया आसन् । यदा तूत्पन्नः, तदा दक्षिणीयो जातः । इदानीं तु तस्य परिनिर्वृतस्य 20 वयमेव दक्षिणीयाः । एतत् सुवर्णमस्माकं गम्पन् । स तेषां फययति-नाहं युष्माकमेतत् सुवर्ण दास्यामि । ते कथयन्ति-यद्यस्माकं न दास्यसि, न वयं तव कामकारं दास्यामः । ते ब्राह्मणा बहवः, श्रेष्टी चाल्पपरिवारः । तेषां तथा व्युत्पद्यतां न लेभे तचैत्यं यथेप्सितं तेन सुवर्णेन कारयितुम् । अथ स श्रेष्ठी राज्ञः सकाशं गत्वा कथयति-महाराज, तच्चैत्यं न लभे ब्राह्मणानां सकाशायथाभिप्रेतं कारयितुम् । यतोऽस्य राज्ञा सपुरुपो दत्तः सहस्रयोधी । 5 एवं च राज्ञा स्वपुरुष आज्ञप्तः ययत्य महाश्रेष्टिनः स्तूपमभिसंस्कुर्वतः कश्चिदपनयं करोति, स त्वया महता दण्डैन शासयितव्यः । एवं देवेति सहस्रयोधी पुरुषो राज्ञः प्रतिश्रुत्य निर्गतः । निर्गम्य च तान् ब्राह्मणानेवं वदति-शृण्वन्तु भवन्तः, अहं राज्ञास्य महा- श्रेष्ठिनः स्वपुरुषो दत्तः यद्यस्य स्तूपमभिसंस्कर्वतः कश्चिद्विघातं कुर्यात् , स त्वया महता दण्डेन शासयितव्य इति । यदि यूयमत्र किंचिद् विघ्नं करिष्यय, अहं वो महता ३० दण्डेनानुशासयिष्यामि । ते माह्मणाः सहस्रयोधिनः पुरुषस्यैवं श्रुत्वा भीताः । यतस्तेन महाश्रेष्ठिना संचिन्त्य यथैतत् सुवर्ण तत्रैव गर्भसंस्थं स्यात् तथा कर्तव्यमिति तस्य स्तूपस्य सर्वैरेय चतभिः पाचैः प्रतिकण्ठुकया चत्वारि सोपानानि आरब्धानि कारयितुम् । याव- ·१८ धर्मरुच्यवदानम् । दनुपूर्येण प्रथमा मेढी ततोऽनुपूर्वेण द्वितीया ततस्तृतीया मेढी यावदनुपूर्वेणाण्डम् । तथाविधं च स्तूपस्याण्डं कृतं यत्र सा यूपयष्टिरभ्यन्तरे प्रतिपादिता । पश्चात् तस्यातिनवाण्डस्योपरि हर्मिका कृता। अनुपूर्वेण ययारोपणं कृतम् । वर्षस्थाले महामणिरतानि तान्यारोपितानि । तन च क्रियमाणे सहस्रयोधिनः पुरुषस्यैवमुत्पन्नम्-नात्र कश्चिदिदानी प्रहरिष्यति । विश्वस्तमनाः केनचित्कार्येण जनपदेषु गतः। तेन च महाश्रेष्ठिना तस्य स्तूपस्य चतुर्भिः । पाश्चत्वारो द्वारकोष्टका मापिताः, चतुर्भिः पार्श्वेश्चत्वारि महाचैत्यानि कारितानि, तद्यथा जातिरभिसंबोधिर्धर्मचक्रप्रवर्तनं परिनिर्वाणम् । तच्च स्तूपाङ्गणं रत्नशिलाभिश्चितम् । चत्वारोपागाश्चतुर्दिशं मापिताः । पुष्किरिण्यश्चतुर्दिशमनुपार्श्वन मापिताः । तत्र च विविधानि जलजानि माल्यानि रोपितानि तद्यथा उत्पलं पद्मं कुमुदं पुण्डरीकं सुगन्धिकं मृदुगन्धिकम् । विविधानि च पुष्किरिणीतीरेषु स्थलजानि माल्यानि 10 रोपितानि, तद्यथा अतिमुक्तकं चम्पकपाटलावार्पिकामल्लिकासुमनायूथिका धातुष्कारी । सर्वत्कालिकाः पुष्पफलाः स्तूपपूजार्थम् । स्थावरा वृत्तिः प्रज्ञप्ताः । स्तूपदासा दत्ताः । शङ्कपटहवाधानि तूर्याणि दत्तानि । ये तस्मिंश्चैत्ये गन्धैधूपैर्माल्यैश्च चूर्णः काराः कुर्वन्ति । तस्माच्चाधिष्ठानाद्विपयाचागम्य जनपदा गन्धैर्माल्यै पैचूर्णैस्तस्मिंश्चैत्ये कारां कुर्वन्ति । यदि च दक्षिणो वायुति, दक्षिणेन वायुना सर्वपुष्पजातीनां गन्धेन तचैत्यमङ्गणं चास्य 15 स्फुटं भवत्यनुभावितम् । एवं पश्चिमेन वायुना, अनुपूर्वेणापि च वायुना । वाथता वायता तचैत्यागणं च तेन विविधेन गन्धमाल्येन स्फुटं भवत्यनुभावितम् । तस्मिंश्च स्तूपे सर्वजातकृतनिष्ठिते सहस्रयोधी अभ्यागतः । स तं स्तूपं दृष्ट्वा सर्वजातकृतनिष्ठितं कथयति- अस्मिश्चैत्ये कारां कृत्वा किमवाप्यते ?' यतोऽसौ श्रेष्ठी बुद्धोदाहरणं प्रवृत्तः कर्तुम्-एवं त्रिभिरसंख्येयैर्वीर्येण व्यायमता अनुत्तरा बोधिरवाप्यते । स तं श्रुत्वा विषादमापनो हीनो-20 साहतया कथयति-नाहं शक्ष्यामि अनुत्तरां सम्यक्संबोधि समुदानयितुम् । ततोऽसौ श्रेष्ठी प्रत्येकबुद्धोदाहरणं प्रवृत्तः कर्तुम्-एवं सहस्रयोधी तस्यापि वर्णोदाहरणं श्रुत्वा विपण्ण- चेताः कथयति-एतामप्यहं प्रत्येकवोधि न शक्तः समुदानयितुम् । ततः स महाश्रेष्ठी श्रावकवर्णोदाहरणं कृत्वा कथयति-अस्मिन्नपि तावत् प्रणिधत्व चित्तम् । यतः सहस्र- योध्याह त्वया पुनर्महाश्रेष्ठिन् कतमस्यां वोधौ प्रणिधानं कृतम् ? तेन महाश्रेष्ठिनोक्तम्-25 अनुत्तरस्यां बोधौ चित्तमुत्पादितम् । सहस्रयोध्याह-यदि त्वया अनुत्तरस्यां बोधौ चित्त- मुत्पादितम्, अहं तवैव श्रावकः स्याम् । त्वयाहं समन्वाहर्तव्यः । यतोऽस्य श्रेष्ठी आह- बहुकिल्विपकारी बत भवान् । किं तु लोके यदा त्वं बुद्धोत्पादशब्दं श्रुत्वा स्मृति प्रति- लभेयाः । स च श्रेष्ठी तं चैत्यं कृत्वा निरीक्ष्य पादयोनिपत्य प्रणिधानं करोति- अनेन दानेन महद्गतेन बुद्धो भवेयं सुगतः खयंभूः। तीर्णोऽहं तारयेयं जनौघा. नतारिता ये पौर्वकैर्जिनेन्द्रः॥१॥ - 30 ·दिव्यावदानम्। भगवानाह-योऽसौ अतीतेऽध्यनि श्रेष्ठी अभूत्, अहमेव स तस्मिन् समये वोधि- सत्त्वचयां वामि । योऽसौ सहस्रयोधी, एप एव धर्मरचिस्तेन कालेन तेन समयेन । इदं मम प्रथमेऽसंख्येये एतस्य धर्मरचेर्दर्शनम् । तत्संधाय कथयामि-चिरस्य धर्मरुचे । यतो धर्मरुचिराज्ञायाह-चिरस्य भगवन् । द्वितीये दीपंकरो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पन्नो विद्याचरणसम्यक्संयुद्धः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुपदभ्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् । अय दीपंकरः सम्यक्संबुद्धो जनपदेषु चारिकां चरन् द्वीपावती राजधानीमनुप्राप्तः । द्वीपावत्यां राजधान्यां द्वीपो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजन- मनुष्यं च । तत्र दीपेन राज्ञा दीपंकरः सम्यक्संबुद्धः साभिसंस्कारेण नगरप्रवेशेनोपनि- 10 मन्त्रितः । तस्य च दीपस्य राज्ञो वासवो नाम सामन्तराजोऽभूत् । तेन तस्य दूतोऽनुप्रेपितः- आगच्छ, इह मया दीपंकरः सम्यक्संबुद्धः साभिसंस्कारेण नगरप्रवेशेनोपनिमन्नितः । तस्य पूजां करिष्याम इति । तदा च वासवेन राज्ञा द्वादशवर्षाणि यज्ञमिष्ट्वा यज्ञावसाने राज्ञा पञ्च महाप्रदानानि व्यवस्थापितानि, तयथा-सौवर्णकं दण्डकमण्डलु, सौवर्णा सपात्री, चतूरतमयी शय्या, पञ्च कापणशतानि, कन्या च सर्वालंकारविभूपिता । तेन खल 16 समयेन अन्येषु जनपदेषु द्वौ माणवको प्रतिवसतः । ताभ्यां चोपाध्यायसकाशाद्वेदाध्ययनं कृतम् । धर्मता आचार्यस्याचार्यधनमुपाध्यायस्योपाध्यायधनं प्रदेयमिति ज्ञात्वा चिन्तयतः । ताभ्यां च श्रुतं वासवेन राज्ञा पश्च महाप्रदानानि यज्ञावसाने समुदानीतानि, यो ब्राह्मणः खाध्यायसंपन्नो भविष्यति स लप्यतीति । तयोरेतदभवत्-गच्छावस्तत्र, तं प्रदान प्रतिगृह्णीवः । कोऽस्माकं तत्र बहुश्रुततमो वा स्वाध्यायतमो भविष्यतीति संचिन्त्य येन पासवस्य राज्ञो महानगरं तेन संप्रस्थितौ । तस्य च राज्ञो देवतया आरोचितम् । यौ एतौ द्वौ माणवको आगच्छतः सुमतिश्च मतिश्च, अनयोर्द्वयोः सुमतेरेतप्रदानं दद । यदेव महाराज त्वया द्वादश वर्षाणि यज्ञ इष्टः, अस्मात् पुण्यफलान्महत्तमपदस्य सुमतेर्माणवक्रय महाप्रदानं दास्यसि । स राजा संलक्षयति-नूनमेतौ महात्मानौ येषामर्थाय देवता अप्या- रोचयन्ति । यतोऽसौ राजा पश्यति माणवको दूरत एवागच्छन्तौ प्रासादिको अभिरूपौ । is तौ च गत्वा तत्र यज्ञे ब्राह्मणपतिषु प्रज्ञप्तेषु आसनेषु अग्रासनमभिरुह्यावस्थितौ । यतो राजा वासवस्तौ दृष्ट्वा एवं चिन्तयति योऽसौ सुमति म मम देवतैरारोचितः, स एष भविष्यति । स राजा तमग्रासनमुपगम्य सुमति माणवं पृच्छति-भवान् सुमतिः । तेनोक्तम्-अहम् । यतो राजा वासवः सुमतिं माणवमग्रासने भोजयित्वा पञ्च प्रदानानि प्रयच्छति । सुमतिर्माणवश्चत्वारि महाप्रदानानि गृहाति दण्डकमण्डलुप्रमृतीनि, एक 30 कन्याप्रदानं न प्रतिगृह्णाति । स कथयति-अहं ब्रह्मचारी । यतः सा कन्या सुमतिं माणवं प्रासादिकमभिरूपं दृष्ट्वा लब्धा स्नेहोत्पन्ना, तं सुमतिं माणवमेवमाह-प्रतिगृह्ण मां ब्राह्मण । स कथयति-न शक्यं मया प्रतिगृहीतुम् । यतः सा कन्या राज्ञा प्रदानबुद्ध्या परित्यक्ता ·. १८ धर्मरच्यवदानम् । न पुनर्ग्रहीता, सुमतिनापि माणयेनाप्रतिगृह्यमाणा राज्ञो दीपस्य दीपावती नगरी गता। सा तत्र गत्वा तदात्मीयमलंकारं शरीरादवतार्य मालाकारायानुप्रयच्छति-अस्यालंकारस्य मूल्यं मे प्रतिदिवस देवस्याथै नीलोत्पलानि ददख । सा तेनोपक्रमेण तदलंकारिक सुवर्ण दत्वा देवशुश्रूपिका संवृत्ता । स च माणयकः सुमतिस्तानि चत्वारि महाप्रदानानि गृह्य उपाध्यायसकाशं गतः । गत्वा चोपाध्यायाय तानि चत्वारि महाप्रदानान्यनुप्रयच्छति । । सेभ्यश्चोपाध्यायत्रीणि प्रतिगृह्णाति, कार्यापणानां तु पश्च शतानि तस्यैव सुमतेर्ददाति । स च सुमतिस्तस्यामेव रात्रौ दश खप्पानद्राक्षीत्-महासमुद्रं पिबामि, वैहायसेन गच्छामि, इमौ चन्द्रादित्यौ एवंमहर्द्धिकौ एवंमहानुभावौ पाणिना आमार्टि परिमार्टि, राज्ञो रथे योजयामि ऋषीन् , श्वेतान् हस्तिनः, हंसान्, सिंहान् , महाशैलं पर्वतानिति । स तान् दृष्ट्या प्रतिबुद्धः । प्रतिबुद्धस्यैतदभवत्-कएपा समानां मम व्याकरणं करिष्यति । तत्र पञ्चाभिज्ञ 10 ऋपिातिदूरे प्रतिवसति । अथ सुमतिर्माणवः संशयनिर्णयनाथ ऋषेः सकाशं गतः । सुमतिस्तस्य ऋयेः प्रतिसंमोदनं कृत्वा समानाख्यायाह-कुरुष्व मे एषां समानो निर्णयम् । स ऋपिराह-नाहमेषां खमानां व्याकरणं करिष्यामि । गच्छ दीपावती राजधानीम् । तत्र दीपेन राज्ञा दीपंकरो नाम सम्यक्संबुद्धः साभिसंस्कारेण नगरप्रवेशेनोपनिमन्नितः। स एपां स्वमानां व्याकरणं करिष्यति । अथ वासवो राजा तस्य दीपस्य राज्ञः प्रतिश्रुत्य 18 अशीयमात्यसहस्रपरिवृतो दीपावती राजधानीमनुप्राप्तः । तेन च दीपेन राज्ञा सप्तमादिवसा- द्दीपंकरस्य सम्यक्संबुद्धस्य साभिसंस्कारेण नगरप्रवेशं करिष्यामीति सर्वविपयाधि- ठानाच्च सर्वपुष्पाणां संग्रहं कर्तुमारब्धः। तत्र च यस्मिन् दिवसे राज्ञा दीपेन तस्य दीपंकरस्य सम्यक्संबुद्धस्य साभिसंस्कारेण नगरप्रवेश आरब्धः कर्तुम् , तस्मिन्नेव दिवसे सुमतिरपि तत्रैवागतः । तत्र राज्ञा सर्वपुष्पाणां संग्रहः कारितः । सा च देवोप-20 स्थायिका दारिका मालाकारसकाशं गता-प्रयच्छ मे नीलोत्पलानि, देवार्चनं करिष्यामीति । मालाकार आह-अब राज्ञा सर्वपुष्पाणि गृहीतानि दीपफरनगरप्रवेशत्याः । सा करपति- गच्छत, पुनरपि तत्र पुष्किरिण्यां यदि मत्पुण्यैर्नीलोत्पलपद्ममनुद्धृतमासाद्येत । तत्र पुष्कि- रिण्यां सुमतेः पुण्यानुभावात् सप्त नीलपमानि प्रादुर्भूतानि । यतः स मालाकारो गतः, स तानि पश्यति । दृष्ट्वा च दारिकया मालाकारस्योक्तम्-उद्धरैतानि पद्मानि । मालाकारः 25 कथयति-नाहमुद्धरिष्यामि । राजकुलान्ममोपालम्भो भविष्यति । यतः सा कथयति-न । त्वया सर्वपुष्पाण्युद्धृत्य राज्ञः पूर्व दत्तान्येव । मालाकार आह-दत्तानि । यतः सा दारिका कथयति-मदीयैः पुण्यैरेतानि प्रादुर्भूतानि, प्रयच्छोद्धृतानि मम । मालाकारः कथयति- क्रथमेतानि प्रवेशकानि भविष्यन्त्यसंविदितं राजकुलस्य ! दारिका आह-उद्धरतु भवान् । अहमुदककुम्भे प्रक्षिप्तं प्रवेशयिष्यामि । तेन मालाकारेणैवं श्रुत्वा तस्या दारिकायास्तान्युद्धृत्य 50 अनुप्रदत्तानि । सा तानि गृहीत्वा उदककुम्भे प्रक्षिप्य तत्कुम्भमुदकस्य पूरयित्वा अधिष्ठान गता प्रस्थिता । स च सुमतिस्तत्स्थानमनुसंप्राप्तः । तस्यैतदभवत्-कपमहं बुद्धं भगवन्तं दि. ३० . - ·15 दिव्यायदानम् । दृष्ट्वा न पूजयामि ! स मालाकारगृहाण्यन्वाहिण्डति सर्वपुष्पान्चेपणपरः, न च किंचि- देकपुष्पमासादयति । पथाद्वाह्येनाधिष्टानानिर्गम्य आरामेणाराम पुष्पाणि पर्येषमाणः पर्यटति, न चैकपु-पमासादयति । अय पर्यटमानस्तदुधानं संप्राप्तः । सा च दारिका तस्मा- दुद्यानात् तस्य सुमतेर्माणवस्याभिमुखमागता । यतः पुण्यानुभावेन तानि नीलपमानि तस्मा- 5 दुदककुम्भादभ्युद्गतानि । यतस्तानि मुमतिदृष्ट्वा तस्या दारिकायाः कथयति-प्रयच्छ ममतानि पद्मानि । मसकाशादेपां निष्कयं पञ्चकापणशतं गृहाण । सा दारिका तस्य सुमतेः कथयति-तदा नेच्छसि मां प्रतिगृहीतुम् । इदानीं मां पमानि याचसे । नाहं दास्यामि । एवमुक्त्वा तं सुमतिं माणवमुवाच-किमेभिः करिष्यसि ? सुमतिराह-बुद्धं भगवन्तमर्च- यिष्यामि । पश्चाद्वारिका कथयति-किं मम कार्पापणैः कृत्यम् । एवमहं युद्धाय दास्ये, यदि 10 स्वमेषा पद्मानां प्रदानफलेन ममापि जात्यां जात्यां पनीमिच्छसि, अस्य दानस्य प्रदानकाले यद्येवं प्रणिधानं करोपि-जात्यां जात्यां मम भार्या स्यादिति । सुमतिराह-वयं दानाभिरताः खगर्भरूपपरित्यागं स्वमांसपरित्यागं च कुर्मः । ततः सा दारिका सुमतेः कथयति-स्वमेवं प्रणिधानं कुरु, पचायेनाम्यपिसे, तस्य मामनुप्रयच्छेयाः। एवमुक्ते तया दारिकया तस्य सुमतेः पञ्च पमान्यनुप्रदत्तानि, आत्मना द्वै गृहीते । गायां च भापते-- प्रणिधां यत्र कुर्यास्त्वं बुद्धमासाद्य नायकम् । तत्र तेऽहं भवेत् पत्नी नित्यं सहधर्मचारिणी ॥ २ ॥ तेन राज्ञा तत्र सर्वमपगतपापाणशर्करकपालं कारितमुच्छूितप्वजपताकातोरणमामुक्त- पट्टदामं गन्धोदकचूर्णपरिपिकम् । नगरद्वारादारभ्य यावच्च विहारो यानञ्च नगरमेतदन्तर- मपगतपापाणशर्करकपालं कारितमुच्छ्रितध्वजपताकतोरणमामुक्तपट्टदाम गन्धोदकचूर्णपरि- 20 पिक्तम् । स च राजा शतशलाकं छत्रं गृहीत्वा दीपंकरस्य सम्यक्संबुद्धस्य प्रत्युद्गतः। एवमेवामात्याः । एवमेव वासवो राजा अमात्यैः सह प्रत्युद्गतः । दीपो राजा मगवतो युद्धस्य पादयोर्निपत्य विज्ञापयति-भगवन् , अधिष्टानं प्रविश । यतः स भगवान् भिक्षुसंधपुरस्कृतो- ऽधिष्ठानप्रवेशाभिमुखः संप्रस्थितः । स च राजा दीपः शतशलाकं छत्रं दीपंकरस्य सम्य- क्संयुद्धस्य धारयति । तथैवामात्याः, वासवो राजा अमात्यसहायः । भगवता ऋद्ध्या तया 25 अधिष्ठितं यथा एकैसः संलक्षयति–अहं भगवतश्छत्रं धारयामीति । अथ भगवांस्तथाविधया शोभया जनमध्यमनुप्राप्तः । तत्र भगवता साभिसंस्कार इन्द्रकीले पादो व्यवस्थापितः । यदैव भगवता इन्द्रकीले पादो व्यवस्थापितः, तदैव समनन्तरकालं. पृथिवी पड्विकार प्रकम्पिता-चलिता प्रचलिता संप्रचलिता, वेधिता प्रवेधिता संप्रवेधिता । धर्मता च बुद्धानां भगवतां यदेन्द्रकीले साभिसंस्कारेण पादौ व्यवस्थापयन्ति, चित्राण्याश्चर्याण्यद्भुत- 30 धर्माः प्रादुर्भवन्ति-उन्मत्ताः खचित्तं प्रतिलभन्ते, अन्धाश्चषि प्रतिलभन्ते, बधिराः श्रोत्रश्रवणसमर्था भवन्ति, मूकाः अव्याहरणसमर्था भवन्ति, पङ्गयो गमनसमर्था भवन्ति, मृदा गर्भिणीनो खीणा गर्भा अनुलोमीभवन्ति, हडिनिगडबद्धानां च सत्वानां बन्धनानि १ ·. . १८ धर्मयच्यवदानम् । शिथिलीभवन्ति, जन्मजन्मवैरानुवास्तदनन्तरं मैत्रचित्तता प्रतिलभन्ते, यत्सा दामानि च्छित्वा मातृभिः संगच्छन्ति, हस्तिनः कोशन्ति, अश्वा हेपन्ते, ऋपमा गर्जन्ति, शुकसारि- काकोकिलजीवंजीयका मधुरं निकूजन्ति, अनेरितानि वादिनभाण्डानि मधुरशब्दान् निश्वारयन्ति, पेडाकृता अलंकारा मधुरशब्दान्निश्चरन्ति, उनताः पृथिवीप्रदेशा अमनमन्ति, अवनताश्चोत्नमन्ति, अपगतपापाणशर्करकपालास्तिष्ठन्ति, अन्तरिक्षादेवता दिल्यान्युत्पलानि । क्षिपन्ति, पद्मानि कुमुदानि पुण्डरीकान्यगुरुचूर्णानि चन्दनचूर्णानि तगरचूर्णानि तमाल- पत्राणि दिव्यानि मान्दारयाणि पुष्पाणि क्षिपन्ति, पूर्वो दिग्भाग उन्नमति पश्चिमोऽवनमति, पश्चिम उन्नमति पूर्वोऽवनमति, दक्षिण उन्नमत्युत्तरोऽवनमति, उत्तर उन्नमति दक्षिणोऽव- नमति, मध्य उन्नमत्यन्तोऽवनमति, अन्त उन्नमति मध्योऽवनमति । तत्र च दीपावत्यां राजधान्यामनेकानि प्राणिशतसहस्राणि पुप्पधूपैर्गन्धैश्च कारां कुर्वन्ति । तेऽपि च सुमतिश्च 10 दारिका च येन दीपंकरः सम्यक्संबुद्धस्तेनानुगच्छन्ति पद्मानि गृह्य । ते च तत्र महाजन- कायेन पूजार्थ संपरिवृतस्य भगवत उपश्लेषं न लभन्ते । भगवान् संलक्षयति-बहुतरं सुमतिर्माणवोऽस्मान्महाजनकायात् पुण्यप्रसवं करिष्यति इति । मत्वा महती तुमुलां पातवृष्टि- मभिनिर्मिणोति । यतस्तेन जनकायेनावकाशो दत्तः । लब्धावकाशश्च सुमतिर्माणवो भगवन्तमसेचनकदर्शनं दृष्ट्वा अतीव प्रसादजातः । प्रसादजातेन च तानि पञ्च पानि 15 भगवतः क्षिप्तानि । तानि च भगवता दीपंकरण सम्यक्संबुद्धेन तथा अधिष्ठितानि, यथा शकटीचक्रमात्राणि वितानं बद्धा व्यवस्थितानि । गच्छतोऽनुगच्छन्ति, तिष्ठतोऽनुतिष्ठन्ति । तथा दृष्ट्वा तया दारिकया प्रसादजातया द्वौ पनौ भगवतः क्षिप्तौ । तौ चापि भगधता तथा अधिष्ठितौ यया शकटीचक्रमात्रौ कर्णसमीपे विलानं बद्धा व्यवस्थितौ । तत्र च प्रदेशे तुमुलेन वातवर्पण कर्दमो जातः । पश्चात् सुमतिर्माणको बुद्ध भगवन्तं सकर्दमं पृथिवीप्रदेश-20 मुपगतः । तस्मिन् सकर्दमे पृथिवीप्रदेशे जात सतीर्य भगवतः पुरतो गाथा भापते- यदि बुद्धो भविष्यामि बोधाय बुधबोधन । आक्रमिष्यसि मे पन्या जटां जन्मजरान्तकाम् ॥ ३॥ ततस्तेन दीपंकरण सम्यक्संबुद्धेन तस्य सुमतेर्माणवस्य जटासु पादौ व्यवस्थापितौ तस्य च सुमतेः पृष्ठतोऽनुबद्ध एव मतिर्माणवस्तिष्ठति । तेन कुपितेनाभिहितं भगवतो दीपं- 225 करस्य-पश्य तायोः, अनेन दीपंकरण सम्यक्संबुद्धेनास्य सुमतेर्माणवस्य तिरश्चां यथा पद्धयां जटा अवष्टब्धाः । पश्चात् दीपंकरण सम्यक्संबुद्धेन सुमतिर्माणवो व्याकृतः- भविष्यसि त्वं नृभवाद्विमुको मुक्तो निमुलौंफहिताय शास्ता। शाक्यात्मजः शाक्यमुनीति नाम्ना त्रिलोकसारो जगतः प्रदीपः ॥ ४ ॥ 30 ·।' 10 दिव्यावदानम् । यदा च सं सुमतिर्माणयो दीपंकरण सम्यक्संयुद्धेन व्याकृतः, तत्समकालमेव वैहा- यस सप्ततालानम्युद्गतः । ताश्चास्य जटाः शर्णाः, अन्याः प्रविशिष्टतरा जटाः प्रादुर्भूताः । स हायसस्थो महता जनकायेन दृष्टः । दृष्ट्वा च प्रणिधानं कृतम् यदा अनेनानुत्तरज्ञान- मधिगतं भवेत्, तदास्य वयं श्रावका भवेम | सापि च दारिका प्रणिधानं करोति- प्रणिधिं यत्र कुर्यास्त्वं बुद्धमासाय नायकम् । तत्र तेऽहं भवेत्पनी नित्यं सहधर्मचारिणी ॥५॥ यदा भवसि संबुद्धो लोके ज्येष्टविनायकः। श्राविका ते भविष्यामि तस्मिन् काल उपस्थिते ॥ ६ ॥ खगस्थं माणवं दृष्ट्वा सहस्राणि शतानि च । श्रावकत्वं प्रार्थयन्ते सर्वे तत्र घनागते ॥७॥ यदा भवसि संबुद्धो लोके ज्येष्ठविनायकः । श्रावकास्ते भविष्यामस्तस्मिन् काले घुपस्थिते ॥ ८ ॥ यदा च सुमतिर्माणवो दीपंकरेण सम्यक्संबुद्धेन व्याकृतः, तदास्य दीपेन राज्ञा जटा गृहीताः । वासवो राजा कययति-ममैता जटा अनुप्रयच्छ । ततस्तस्य दीपेन राज्ञा 15 अनुप्रदत्ताः । तेन गृहीत्वा गणिताः अशीतिलसहस्राणि । तस्य राज्ञोऽमाल्याः कथयन्ति-- देव, अस्माकमेकैक वालमनुप्रयच्छ । वयमेषां चैत्यानि करिष्यामः । तेन राज्ञा तेषां भृत्यानामेकैको वालो दत्तः । तैरमात्यैः स्वके विजिते गत्वा चैत्यानि प्रतिष्ठापितानि । यदा सुमतिर्माणवोऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधी व्याकृतः, तदा दीपेन राज्ञा वासवेन च राज्ञा 'तैरनेकैश्च नैगमजानपदैः सर्वोपकरणैः प्रवारितोऽनागतगुणावेक्षतया । ततः स मतिर्माणव 10 उच्यते-अहमनुत्तरस्यां सम्यक्संबोधौ व्याकृतः त्वया कुत्र चित्तमुत्पादितम् । स कथयति- क्षतोऽहं सुमते माणय । स कथयति-कथं कृत्वा क्षतोऽसि ? ततः स कथयति यदा तव दीपंकरण सम्यक्संबुद्धेन पद्भ्यां जटा अवष्टब्धाः, तदा कुपितेन वाग् निश्चारिता-दीप- करेण सम्यक्संबुद्धेन श्रोत्रियस्य जटा तिरश्चां यथा पद्भयामवष्टब्धाः । यतस्तस्य सुमतिः कथयति-आगच्छख, बुद्धस्य भगवतोऽन्तिके प्रव्रजावः । ततस्तौ सुमतिर्मतिश्च दीपंकरस्य 28 सम्यक्संबुद्धस्य प्रवचने प्रवजितौ । सुमतिना च प्रव्रज्य त्रीणि पिटकान्यधीतानि, धर्मेण पर्पत् संगृहीता । स च सुमतिर्माणवच्युतः कालगतस्तुषिते देवनिकाये उपपन्नः । मति- णिवच्युतः कालगतो नरपूपपन्नः ।। भगवानाह-योऽसौ वासवो राजाभूत् तेन कालेन तेन समयेन, स राजा बिम्बिसारः। यानि तान्यशीतिरमात्यसहस्राणि तेन कालेन तेन समयेन, तान्येतीशीतिर्देवतासहस्राणि । 30 योऽसौ दीपावतीयको जनेकायः, यासौ दारिका, एषैव सा यशोधरा । योऽसौ सुमतिः, अहमेव तस्मिन् समये बोधिसत्त्वचर्यायां वर्तामि । योऽसौ मतिः, एप एव स धर्मरुचिः । ..

·. १८ धर्मरच्यवदानम्। एतद्वितीयेऽसंख्येये अस्य च धर्मरुचेर्मम च दर्शनं यदहं संधाय कपयामि-चिरस्य धर्मरुचे, सुचिरस्य धर्मरुचे॥ तस्मादप्याक् तृतीयेऽसंख्येये ऋकुच्छन्दो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पन्नो विद्या- चरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुपदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान् । तस्यां च राजधान्यामन्यतरो महाश्रेष्ठी प्रतिवसति । तेन च सदृशात् कुलात् कलनमानीतम्।। स च कलत्रसहायः क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः । स च गृहपतिः श्रादः । तस्य चाहन् भिक्षुः कुलाववादकोऽस्ति । स च गृहपतिस्ता पतीमेवमाह-जातोऽस्माकं ऋणधरो धनहरः । गच्छाम्यहमिदानी भद्रे वणि- ग्धर्माणां देशान्तरंभाण्डमादाय । सच वणिग्लोफेनावृतो दूरतरं गतो भाण्डमादाय । यतोऽस्य न भूयश्विरमप्यागच्छति । स च दारकः कालान्तरेण महान् संवृत्तोऽभिरूपो दर्शनीयः । प्रासादिकः । ततोऽसौ मातरं पृच्छति-अम्ब, किमस्माकं कुलार्थागतं कर्म ? सा कथयति- वत्स, पिता तव आपणं वाहयन्नासीत् । ततः स दारक आपणमारन्धो वाहयितुम् । सा च माता अस्य केशैर्वाघ्यमाना चिन्तयितुं प्रवृत्ता-क उपायः स्यात् यदहं क्लेशान् विनोद- येयम्, न च मे कश्चिजानीयात् ? तया संचिन्त्यैवमध्यवसितम्-एवमेर पुत्रकामहेतोस्तथा परिचरामि, यथा अनेनैव मे साधं रोगविनोदकं भवति, नैव स्वजनस्य शङ्का भविष्यति । ततस्तया वृद्धयुवती आहूय भोजयित्वा द्विः त्रिः पश्चानवेन पटेनाच्छादिता । तस्याः सा वृद्धा कथयति-केन कार्येणैव ममानुप्रसादादिना उपक्रमेणानुप्रवृत्ति करोपि ? सा तस्या वृद्धाया विश्वस्ता भूत्वा एवमाह-अम्ब, शृणु विज्ञाप्यम् । क्लेशैरतीत्र बाध्ये, प्रियतां ममोत्पाद्य मनुष्यान्वेषणं कुरु, योऽभ्यन्तर एव स्यान्न च शङ्कनीयो जनस्य' । वृद्धा कथयति-नेह गृहे तथाविधो मनुष्यः संविद्यते, नापि प्रणयवान् कश्चित् प्रविशति, यो जनस्याशङ्कनीयो 20 भवेत् । कतमः स मनुष्यो भविष्यति यस्याहं वक्ष्यामि ? ततः सा वणिक्पनी तस्या वृद्धायाः कथयति-यदन्यो मनुष्य एवंविधोपक्रमयुक्तो नास्ति, एष एव मे पुत्रो भवति, नैप लोकस्य शङ्कनीयो भविष्यति । तस्यास्तया वृद्धया अभिहितम्-कथ नु पुत्रेण साधं रतिक्रीडां गमि- प्यसि ? युक्तं स्यादन्येन मनुष्येण साधं रतिक्रीडामनुभवितुम् । ततः सा वणिक्पनी कथयति- यद्यन्योऽभ्यन्तरो मनुष्यो न सविद्यते, भवतु एप एव मे पुत्रः । तया वृद्धया अभिहितम्- 25 यथेप्सितं कुरु । ततः सा वृद्धयुवती तस्य वणिजः पुत्रस्यैवागम्य पृच्छति-वास, तरुणोऽसि रूयवांश्च । कि प्रतिष्ठितोऽस्यार्थेन । तेन तस्या अभिहितम्-किमेतत् ? ततः सा वृद्धा कथयति-भवानेवमभिरूपश्च युवा च अस्मिन् वयसि तरुणयुक्त्या सार्धं शोभेथाः क्रीडन् रमन् परिचारयन् । किमेव कामभोगपरिहीनस्तिष्ठसि ? वणिग्दारकस्तं श्रुत्वा लजाव्यपत्राप्य- संलीनचेतास्तस्या वृद्धायास्तद्वचनं नाधिवासयति । ततः सा वृद्धा एवं द्विरपि त्रिरपि तस्य 30 दारकस्य कथयति-तरुणयुवतिस्तवार्थे क्लेशैर्बाध्यते । स वणिग्दारको द्विरपि त्रिरप्युच्यमान- स्तस्या वृद्धायाः कथयति-अम्ब, किं तस्यास्तरुणयुवत्याः सनिमिचे किंचिदभिहितम् । ततः - , ·१५८ । दिव्यावदानम् ।। सा वृद्धा कथयति-उक्तं तस्या मया तनिमित्तम् । तया मैम निमित्ते न प्रतिज्ञालम् । सा च दारिका हीव्यपत्राप्यगृहीता न किंचिद्वक्ष्यति । न च शरीरमावृतं करिष्यति । न त्वया तस्या वा अन्वेपणे यतः करणीयः । ततस्तेन वणिग्दारकेण तस्या वृद्धाया अभिहितम्- कुत्रास्माकं संगतं भविष्यति ? तया अभिहितम्-मदीये गृहे । तेनोक्तम्-कुत्रावकाशे तव 5 गृहम् ? ततोऽस्य तया वृद्धया गृहं व्यपदिष्टम् । सा च वृद्धा तस्या वणिक्पल्याः सकाशं गत्वा कथयति-इच्छापितः स वोऽयं दारकः । सा कथयति-कुत्रावकाशे संगतं भविष्यति ? मदीये गृहे । स च दारकः कार्याणि कृत्वा गृहं गतः । अनुपूर्वेण भुक्त्वा तस्या मातुः कथयति गच्छाम्यहम् । ययस्यगृहे स्वप्ये । ततोऽस्य मात्राप्यनुज्ञातम्-गच्छ । स दारको लब्धानुज्ञस्तस्या वृद्धाया गृहं गतः । तस्य दारकस्य तस्मिन् गृहे गतस्य रतिक्रीडाकालमा- 10 गमयमानस्य तिष्टतो निशिकालमप्रत्यभिज्ञातम् । रूपे काले सा माता अस्य वणिग्दारकस्य तस्मिन्नेव गृहे रतिक्रीडामनुभवनाथ तत्रैव गता। गत्वा च तस्मिन् गृहे विकालमव्यक्ति विभाव्यमाने रूपाकृतौ निर्मूढेनोपचारक्रमेण रतिक्रीडां पुत्रेण सार्धमनुभवितुं प्रवृत्ता पाप- केनासद्धर्मेण । सा च परिक्षीणायां रात्रौ अनुभूतरतिक्रीडा सतमोन्धकारे कालायामेव रजन्या- मविभाव्यमानरूपाकृतौ खगृहं गच्छति । स चापि वणिग्दारको रतिक्रीडामनुभूय प्रभा- 16 तायां रजन्यां भाण्डावारिं गत्वा कुटुम्बकार्याणि करोति । एवं द्विरपि निरपि । तत्र वृद्धाया गृहे रतिक्रीडामनुभवंश्च चिरकालमेवं वर्तमानेन रतिक्रीडाक्रमेण तस्य दारकस्य सा माता चिन्तयितुं प्रवृत्ता-कियत्कालमन्यद्गृहमहमेवमविभाब्यमानरूपा रतिक्रीडामनुभविष्यामि ! यन्वहमस्यैतत् रतिक्रीडाक्रमं तथाविधं क्रमेण सवेदयेयम्, यथा इहैव गृहे रतिक्रीडा भवेत् । इति संचिन्त्य तत्रैव वृद्धागृहे गत्या रतिक्रीडां पुत्रेण सार्धमनुभूय रजन्याः क्षये 20 सतमोन्धकारकाले तस्य दारकस्योपरिमं प्रावरणं निवस्यात्मनीयां च शिरोत्तरपट्टिकां त्यक्त्वा खगृहं गता । स च दारकः प्रभातकाले तां पट्टिकां शिरसि मञ्चस्यावतिष्ठन्ती संपश्यति । आत्मीयामेवोपरिप्रावरणपोत्रीमलभमानस्तत्रैव तां पट्टिकां संलक्ष्य त्यक्त्वा भाण्डावारी गत्वा युगलमन्यं प्रावृत्य खगृहं गतः। तत्र च गतः सपश्यति तमेवात्मीयं प्रावरणं तस्या मातुः शिरसि प्रावृतम् । दृष्ट्वा च तां मातरं पृच्छति-अम्ब, कुतोऽयं तव शिरसि प्रावरणोऽभ्यागतः ? 25 यतस्तया अभिहितम्-अद्याप्यहं तवाम्बा ? एवं चिरकालं तव मया साधं कामान् परि- भुञ्जतोऽद्याम्यहं तव सैवाम्बा ? यतः स वणिग्दारकस्तयाविधं मातृवचनमुपश्रुत्य संमूढो विहल- चेता भूमौ निपतितः । ततस्तया स मात्रा घटजलपरिपेकेणावसिकः । स जलपरिपकाव- सिक्तो दारकश्चिरेण कालेन प्रत्यागतप्राणस्तया मात्रा समाश्वास्यते-किमेवं खेदमुपागतस्त्वम् ! अस्मदीयं वचनमुपश्रुत्स धीरमना भवख । न ते विपादः करणीयः । स दारकस्तस्याः कथ- 80 यति-कथमहं खेदं न करिष्यामि संमोहं वा, येन मया एवविधं पापकं कर्म कृतम् । ततः स तयाभिहितः-न ते मन शूकमस्मिन्नर्थे उत्पादयितव्यम् । पन्यासमो मातृप्रामः । येनैवं हि यथा पिता गच्छति, पुत्रोऽपि तेनैव गच्छति । न चासौ पन्या पुत्रस्यानुगच्छतो दोपकारको ·१८ धर्मरच्यवदानम् । भवति, एवमेव मातृप्रामः । तीर्थसमोऽपि च मातृमामः । यत्रैव हि तीर्थे पिता नाति, पुत्रोऽपि तस्मिन् नाति, न च तीयं पुत्रस्य नायतो दोपकारकं भवति । एवमेव मातृप्रामः । अपि च अत्यन्तेषु जनपदेषु धर्मतैवैपा यस्यामेव पिता असद्धर्मेणाभिगच्छति, तामेव पुत्रोऽप्यधिगष्छति। एवमसौ वणिग्दारको मात्रा बहुविधैरनुनयवचनैविनीतशोकस्तया मात्रा तस्मिन् पातकेऽसद्धर्मे पुनः पुनरतीव संजातरागः प्रवृत्तः । तेन च श्रेष्टिना गृहे लेख्योऽनुप्रेपितः । भदे, धीरोर्जित- । महोत्साहा भवस्ख । अहमपि लेखानुपदमेवागमिष्ये । सा वणिक्पनी तथाविधं लेखार्थ श्रुत्वा वैमनस्यजाता चिन्तयितुं प्रवृत्ता-महान्तं कालं मम तस्यागमनमुदीक्षमाणायाः । तदा नागतः । इदानीं मया एवंविधेनोपक्रमेण पुत्रं च परिचरित्वा स चागमिष्यति । क उपाय: स्यात् यदहं तमिहासंप्राप्तमेव जीवितात् व्यपरोपयेयम् ! इति संचिन्त्य तं पुत्रमाहूप कथयति-पित्रा ते लेख्योऽनुप्रेषितः आगमिष्यतीति । जानसेऽस्माभिरिदानी किं करणीय- 10 मिति ! गच्छख, पितरमसंप्राप्तमेव घातय । स कथयति-कथमहं पितरं घातयिष्ये ? यदा असौ न प्रसहते पितृवधं कर्तुम् , तदा तया मात्रा भूयोऽनुवृत्तिवचनैरभिहितः तस्यानु- वृत्तिवचनैरुच्यमानस्य कामेषु संरक्तस्याध्यवसायो जातः पितृवधं प्रति । कामान् खलु प्रतिसेवतो न हि किंचित् पापकं कर्माकरणीयमिति वदामि । ततस्तेनोक्तम्- केनोपायेन घातयामि ? तया अभिहितम्-अहमेवोपायं संविधास्ये । इत्युक्त्या विपमादाय समितायां 15 मिश्रयित्वा मण्डिलकान् पक्त्या अन्येऽपि च निर्विपाः पक्ताः । यतस्तं दारकमाहूय कथयति- गच्छख । अमी सविधा मण्डिलका निर्विपाश्च । गृह्य पितृसकाशं गत्वा च तस्य विश्वस्तस्यैकत्र भुञ्जत एतान् सविधान् मण्डिलकान् प्रयच्छख, आत्मना च निर्विपान् भक्षय । ततः स दारकस्तेन लेखवाहिकमनुष्येण साधं तान् मण्डिलकान् गृह्य गतः पितृसकाशम् । आगम्य पिता अस्प अतीव तं पुत्रं दृष्ट्वा अभिरूपप्रासादिकं महेशाख्यं प्रामोद्यं प्राप्तः । सह्यासा 20 पृष्ट्वा तेषां वणिजामाख्याति-अयं भवन्तोऽस्माकं पुत्रः । यदा तेन दारकेण संलक्षितं सर्वत्र अहमनेन पित्रा प्रतिसंवेदित इति, ततस्तं पितरमाह--तात, अम्बया मण्डिलकाः प्रहेणक- मनुप्रेषितम् । तत्तातः परिमुञ्जतु । पश्चात्वेन पित्रा सार्धमेकफलायां भुनता तस्य पितुः सविषा मण्डिलका दत्ताः, आत्मना निर्विपाः प्रभक्षिताः । यतोऽस्य पिता तान् सविधान मण्डिलकान् भक्षयित्वा मृतः । तस्य च पितुः कालधर्मणा युक्तस्य च दारको 25 न केनचित् पापकं कर्म कुर्वाणोऽभिशङ्कितो वा प्रतिसंवेदितो पा । पश्चात्तैरिष्ट- स्निग्धसुदृद्भिर्वणिग्भिः शोचयित्वा यत्तत्तु किंचित्तस्य वणिजो भाण्डमासीद्धिरण्यसुवर्ण वा, तत्तस्य दारकस्य दत्तम् । स दारकस्तं भाण्डं हिरण्यसुवर्ण पैतृकं गृह्य स्वगृहमनुप्राप्तः । तस्य च गतस्य खगृहं सा माता प्रच्छन्नासद्धर्मेण तं पुत्रं परिचरमरणा रतिं नाधिगच्छति, अनभिरतरूपा पतं पुत्रं वदति-कियत्कालं वयमेवं 30 प्रच्छन्नेन क्रमेण रतिक्रीडामनुभविष्यामः ? यन्नु वयपरमादेशादन्यदेशान्तरं गत्वा प्रकाश- क्रमेण निःशङ्का भूला जायापतीति विख्यातधर्माणः सुखं प्रतिवसेम । ततस्तौ गृहं त्यक्त्वा , ·१६० दिव्यावदानम्। मित्रखजनसंवन्धिवर्गानपहाय पुराणदासीदासकर्मकरांस्त्यक्त्वा यावदर्थजातं हिरण्यसुवर्ण च गृह्य अन्यविषयान्तरं गतौ । तत्र गत्वा जनपदेषु विख्यापयमानौ जायापतिकमिति रति- क्रीडामनुभवमानौ व्यवस्थितौ । याबदईन् भिक्षुः केनचित् कालान्तरण जनपदचारिका चरन् तमधिष्ठानमनुप्राप्तः । तेन तत्र पिण्डपातमन्वाहिण्डता वीथ्यां निघद्य अयं वणिग्धर्मणा 5 संव्यवहारमाणः स दारको दृष्टः । दृष्ट्वा चारोग्ययित्वा चाभिमाग्योक्तः-मातुस्ते कुशलम् ! सच : दारकस्तमर्हन्तं तथा अभिवदमानमुपश्रुत्य संभिन्नचेताः खेन दुश्चरितेन कर्मणा शङ्कितमंनाश्चिन्तयितुं प्रवृत्तः । स विचिन्त्य मातृसकाशं गत्वा संवेदयति-यतिरभ्यागतः, योऽसौ अस्मद्गृहमुपसंक्रामति, • एप स इहाधिष्ठाने प्रतिसंवेदयिष्यति एपा अस्य दारकस्य मातेति । वयं चेह जायापतिकमिति ख्यातौ । कथमेष शक्यं घातयितुम् ! ततस्तयोः 10 संचिन्त्य तं गृहमेनमुपनिमन्त्रयित्वा भुञ्जानं घातयामः । ततस्तयोरेवं संचिन्त्य सोईन् भिक्षुरन्तर्गृहमुपनिमन्त्रयित्वा भोजयितुमारब्धः। स दारको गूढशस्त्रो भूत्वा अर्हन्तं भोज- यितुं मात्रा सह निर्जनं गृहं कृत्वा स चाहद्भिक्षुर्मुक्त्वा तस्माद्गृहाद्विश्रब्धचारक्रमेण प्रति- निर्गतः । ततस्तेन दारकेणैनमन्तर्गृहविश्रब्धचारक्रममवेक्ष्य निर्गच्छन्तं परापृष्ठीभूत्वा शरीरे- ऽस्य शस्त्रं निपात्य जीविताद् व्यपरोपयति । कामाश्च लवणोदकसदृशाः। यथा यथा सेव्यन्ति, 15 तथा तथा तृष्णा वृद्धिमुपयाति । तस्य दारकास्य सा माता तं पुत्रमसद्धर्मेणानुवर्तमाना तस्मिन्नेवाधिष्ठाने श्रेष्ठिपुत्रेण साधं प्रच्छन्नकामा असद्धर्मेपु सक्तचित्ता जाता । तस्य दारकस्य तथाविध उपक्रमः प्रतिसंविदितः। ततस्तेन तस्य मातरुक्तम्-अम्ब निवर्तखेदशा- दोपात् । सा च तस्मिन् श्रेष्ठिपुत्रे संरक्तचित्ता द्विरपि त्रिरप्युच्यमाना न निवर्तते । तत- स्तेन निष्कोपमसिं कृत्वा सा माता जीविताव्यपरोपिता । यदा तस्य त्रीण्यानन्तर्याणि 20 परिपूर्णानि, तदा देवताभिर्जनपदेणारोचितम्-पाप एप पितृधातकोर्शदातको मात- घातकश्च । त्रीण्यनेनानन्तर्याणि नरककर्मसंवर्तनीयानि कर्माणि कृतान्युपचितानि । तत- स्तेनाधिष्ठानजनेन तच्छ्रुत्वा तदधिष्ठानान्निर्वासितः। स यदा निर्वासितस्तस्मादधिष्ठानाद तदा चिन्तयितुं प्रवृत्त:-अस्ति चास्य बुद्धशासने कश्चिदेवानुनयः ! एवं मनसि कृतम्-गच्छामि, इदानीं प्रवजामीति । स च विहारं गत्वा 25 एवं कथयति-आर्य, प्रव्रजेयम् । ततस्तेन भिक्षुणा उक्तम्-मा तावत् पितृघातको- ऽसि ! तेन भिक्षुरभिहितः-अस्ति मया घातितः पिता । ततः पुनः पृष्टः-मा तावन्मातृघातकोऽसि ? तेनोक्तम्-आर्य, घातिता मया माता । स भूयः पृष्टः-मा तावदई. दूधस्ते कृतः १ ततः स कथयति-अर्हन्नपि घातितः । ततस्तेन भिक्षुणा अभिहितः-एकैकेन एषां फर्माणामाचरणान प्रव्रज्याझै भवसि, प्रागेव समस्तानाम् । गच्छ वत्स, नाहं प्रव्राज- 30 यिष्ये । ततः स पुरुपोऽन्यस्य भिक्षोः सकाशमुपसंक्रम्य कथयति-आर्य प्रबजेयम् । ततस्तेनापि भिक्षुणा अनुपूर्वेण पृष्ट्वा प्रत्याख्यातः । ततः पश्चादन्यस्य भिक्षोः सकाशं गतः। तमपि तथैव प्रबन्यामायाचते । तेनापि तथा अनुपूर्वक्रमेण पृष्ट्वा प्रत्याख्यातः । स यदा भिक्षुसकाशमुपसंक्रम्य ·१८ धर्मरच्यवदानम् । द्विरपि त्रिरपि प्रव्रज्यामायाचमानोऽपि भिक्षुभिर्न प्रवाजितः, तदा अमर्पजातश्चिन्तयितुं प्रवृत्तः-या अपि सर्वसाधारणा प्रव्रज्या, तामहमण्यायाचन्न लभामि । ततस्तेन तस्मिन् विहारे शयितानां भिक्षूणामग्निर्दत्तः । तस्मिन् विहारेऽग्निं दत्वा अन्यत्र विहारं गतः । तत्रापि गत्वा भिषणामुपसंक्रम्य प्रव्रज्यामायाचते । तैरपि तथैवानुपूर्वेण पृष्ट्वा प्रत्याख्यातः । तत्रापि तेन तथैव प्रतिहतचेतसा अग्निर्दत्तः । तत्रापि विहारे बहवो भिक्षवः शैक्षाशैक्षाश्च दग्धाः । । एवं तस्यानेकान् विहारान् दहतः सर्वत्र शब्दो विसृतः-एवंविधश्चैवंविधश्च पापकर्मकारी पुरुपो भिक्षुभ्यः प्रव्रज्यामलभन् विहारान् भिखूश्च दहतीति । स च पुरुपोऽन्यमिहारं प्रस्थितः । तत्र च विहारे बोधिसत्त्वजातीयो भिक्षुः प्रतिसति तृपितः । तेन भुतं स एवं दुष्करकर्मकारी पुरुष इहागच्छतीति । यतः स भिक्षुस्तस्य पुरुपस्यासंप्राप्तस्यैव तस्मिन् विहारे । प्रत्युद्गतः । स तं पुरुपं समेत्य कथयति-भद्रमुख, किमेतत् ? यतोऽस्य पुरुषेणोक्तम्-आर्य, 10 प्रव्रज्यां न लभामि । ततस्तेन भिक्षुणा उक्तम्-आगच्छ वत्स, अहं ते प्रव्राजयामीति । पश्चात् तेन भिक्षुणा तस्य पुरुषस्य शिरो मुण्डापयित्वा कापायाणि वस्त्राणि दत्तानि । पश्चात् स पुरुषः कथयति--आर्य, शिक्षापदानि मेऽनुप्रयच्छ । ततस्तेन भिक्षुणा उक्तः- किं ते शिक्षापदैः प्रयोजनम् ? एवं सर्वकालं वदव-नमो बुद्धाय, नमो धर्माय, नमः संघायेति । पश्चात् स भिक्षुस्तस्य पुरुपस्य धर्मदेशनामारब्धः कर्तुम् त्वमेवंविधश्चैवंविधश्च 15 पापकर्मकारी सत्त्वो यदि कदाचिठ्ठद्धशब्दं शृणोषि, स्मृति प्रतिलभेयाः । अथासौ त्रिपिटो भिक्षुश्चयुतः कालगतो देवेधूपपन्नः । स चापि पुरुपश्च्युतः कालगतो नरकेपूपपन्नः ॥ यतो भगवानाह-किं मन्यध्वे भिक्षवः ? योऽसौ अतीतेऽध्वनि भिक्षुः त्रिपिट आस, अहमेव स तेन कालेन तेन समयेन । योऽसौ पापकर्मकारी सत्त्वो मातापित्रहदातकः, एप एव धर्मरुचिः । इदं मम तृतीयेऽसंख्येयेऽस्य धर्मरुचेर्दर्शनम् । तदहं संधाय कथयामि-20 चिरस्य धर्मरुचे, सुचिरस्य धर्मरुचे, सुचिरचिरस्य धर्मरुचे । यावच्च मया भिक्षवनिभि. रसंख्येयैः पड्भिः पारमिताभिरन्यैश्च दुष्करशतसहतैरनुत्तरा सम्यक्संबोधिः समुदानीता, तावदनेन धर्मरुचिना यद्भूयसा नरकतिर्यक्षु क्षपितम् ।। इदमबोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भापितमभ्यनन्दन् । धर्मरुच्यवदानमष्टादशम् ॥ 25 दि० २१ ·१९ ज्योतिष्कायदानम् । बुद्धो भगवान् राजगृहे विहरति वेणुवने कलन्दकनिवापे । राजगृहे नगरे सुभद्रो नाम गृहपतिः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महाभोगः । सोऽत्यर्थं निम्रन्थेष्वभिप्रसन्नः । तेन सदृशात् कुलात् कलत्रमानीतम् । स तया साध क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः कालान्तरेण पत्नी आपन्नसत्त्या संवृत्ता । भगवान् पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत् । राजगृहं पिण्डाय चरन् येन सुभद्रस्य गृहपतेर्निवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । अद्राक्षीत सुभद्रो गृहपतिर्भगवन्तं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनः पनीमादाय येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवन्तमिदमवोचत्-भगवन् , इयं मे पनी आपन्नसत्त्वा संवृत्ता । किं जनयिष्यतीति । भगवानाह-गृहपते, पुत्रं जनयिष्यति, 10 कुलमुद्दयोतयिष्यति, दिव्यमानुषीं श्रियं प्रत्सनुभविष्यति, मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणा- दहत्त्वं साक्षात्करिष्यति । तेन भगवतः शुचिनः प्रणीतस्य खादनीयभोजनीयस्य पात्रपूरो दत्तः । भगवानारोग्य इत्युक्त्वा पिण्डपातमादाय प्रक्रान्तः । तस्य नातिदूरे भूरिकस्तिष्ठति । स संलक्षयति-यदप्यस्माकमेकं भिक्षाकुलम् , तदपि श्रमणो गौतमोऽन्वावर्तयति । गच्छामि, पश्यामि किं श्रमणेन गौतमेन व्याकृतमिति । स तत्र गत्वा कथयति-गृहपते, श्रमणो is गौतम आगत आसीत् ! आगतः । किं तेन व्याकृतम् ? आर्य, मया तस्य पत्नी दर्शिता- किं जनयिष्यति ? स कथयति-पुत्रं जनयिष्यति, कुलमुद्दयोतयिष्यति, दिव्यमानुपीं श्रियं प्रत्यनुभविष्यति, मम शासने प्रव्रज्य सर्वश्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्करिष्यतीति । स भूरिको गणित्रे कृतावी श्वेतवर्णी गृहीत्वा गणयितुमारब्धः पश्यति यथा भगवता व्याकृतं तत्सर्व संलक्षयति-यदि अनुसंवर्णयिष्याम्यहम्, गृहपतिर्भूयस्या मात्रया श्रमणस्य 20 गौतमस्याभिप्रशंस्यति । तदत्र किंचिद् संवर्णयितव्यं किंचित् विवर्णयितव्यमिति विदित्वा हस्तौ संपरिवर्तयति, मुखं च विभण्डयति । सुभद्रो गृहपतिः कथयति--आर्य, किं हस्तौ संपरिवर्तयसि मुखं च विभण्डयसीति ? स कथयति-गृहपते,अत्र किंचित् सत्यं किंचिन्मृपा । आर्य, किं सत्यं किं वा मृपा ? गृहपते, यदनेनोक्तं पुत्रं जनयिष्यतीति, इदं सत्यं कथयति । फुलमुद्दयोतयिष्यतीतीदमपि सत्यम् । अग्रज्योतिरिति संज्ञा । मन्दभाग्यः स सत्खो जातमात्र 25 एवाग्निना कुलं धक्ष्यति । यत् कथयति-दिव्यमानुपीं श्रियं प्रत्यनुभविष्यतीति, इदं मृपा। गृहपते, अस्ति कश्चित् त्वया दृष्टो मनुष्यभूतो दिव्यमानुपीं श्रियं प्रत्यनुभवन् ? यत्कथयति- मम शासने प्रव्रजिष्यतीति, इदं सत्यम् । यदा अस्य न भक्तं न वस्त्रम् , तदा निश्चयेन श्रमणस्य गौतमत्यान्तिके प्रव्रजिष्यति । सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्करिष्यतीति, इदं मृपा श्रमणस्यैव तावद्गौतमस्य सर्वक्लेशग्रहाणादहत्त्वं नास्ति, प्रागेवास्य भविष्यतीति । सुभद्रो 30 विपादमापन्नः कथयति-आर्य, अत्र मया कथं प्रतिपत्तव्यमिति ! भूरिकः कथयति- गृहपते, वयं प्रवजिताः शमानुशिक्षाः । लमेव जानीपे । इत्युक्त्या प्रक्रान्तः । सुभद्र संलक्षयति-सर्वया परित्याग्योऽसौ इति विदित्वा स भैषज्यं दातुमारब्धः । चरमभविकोऽसौ तथैव ।

·सा च १९ ज्योतिकावदानम्। सत्त्वः । तदस्य भैषज्याय स्यादिति । स तस्या वामकुक्षि मर्दितुमारब्धः । सं गर्मो दक्षिणं कुक्षि गतः । सुभद्रो दक्षिणकुक्षि मर्दितुमारब्धः। स वामं कुक्षि गतः । अस्थान- मेतदनक्काशो यचरमभविकः सत्वोऽन्तरादुन्छिय कालं करिष्यति अप्राप्ते आश्रवक्षये । सा गृहपतिपनी कुक्षिणा मृद्यमानेन विक्रोष्टमारब्धा । प्रातिवेश्यैः श्रुतम् । ते त्वरितत्वरितं गताः पृच्छन्ति-भवन्तः, किमियं गृहपतिपनी विरौति ? सुभद्रः कथयति-कुक्षिमत्येपा ।। नूनमस्याः प्रसवकाल इति । ते प्रकान्ताः । सुभद्रः संलक्षयति-न शस्यमस्या अत्रोपसंक्रम कर्तुम् । अरण्यं नयामीति । सा तेनारण्यं नीत्वा तथोपक्रान्ता यया कालगता । स तां प्रच्छन्नं गृहमानीय सुहृत्संबन्धिबान्धवानां प्रातिवेशकानां च कथयति-भवन्तः, पनी मे कालगतेति । ते विक्रोष्टमारब्धाः । सा तैर्विक्रोशद्भिर्नीलपीतलोहिताबदातैर्वस्त्रैः शिबिका- मलंकृत्य शीतवनं श्मशानमभिनिर्हता । निर्मन्यैः श्रुतम्-ते हष्टतुष्टप्रमुदितारछत्रपताका 10 उच्छृयित्वा राजगृहस्य नगरस्य रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटके उपाहिण्डमाना आरोचयन्ति- शृण्वन्तु भवन्तः । श्रमणेन गौतमेन सुभद्रस्य गृहपतेः पनी व्याकृता-पुत्रं जनयिष्यति, कुलमुद्दयोतयिष्यति, दिव्यमानुपीं श्रियं प्रत्यनुभविष्यति, मम शासने प्रवज्य सर्वक्लेशप्रहाणा- दहत्त्वं साक्षात्करिष्यति । कालगता शीतवनश्मशानमभिनिता । यस्य तावद्वृक्षमूलमेव नास्ति, कुतस्तस्य शाखापत्रफलं भविष्यतीति ? अत्रान्तरे नास्ति किंचि-18 दुद्धानां भगवतामज्ञातमदृष्टमविदितमविज्ञातम् । धर्मता खलु बुद्धानां भगवतां महा- कारुणिकानां लोकानुग्रहप्रवृत्तानामेकारक्षाणां शमविपश्यनाविहारिणां त्रिदमथवस्तुकुश- लानां चतुरोधोत्तीर्णानां (चतुद्धिपादचरणतलसुप्रतिष्ठितानां चतुर्यु संमहवस्तुपु दीर्घरात्रकृतपरिचयानां चतुर्वैशारद्यविशारदानां पञ्चाङ्गविप्रहीणानां पश्चगतिर तानां पडङ्गसमन्वागतानां पट्पारमितापरिपूर्णानामसंडतविहारिणां सप्तबोध्यङ्गकुसुमाढ्यानामष्टाग-90 मार्गदेशिकाना नवानुपूर्वविहारसमापत्तिकुशलानां दशबलबलिनां दशदिक्समापूर्णयशसा दशशतवशवर्तिप्रतिविशिष्टानां त्री रात्रेः त्रिदिवसस्य बुद्धचक्षुपा लोकं व्यवलोक्य ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते-को हीयते, को वर्धते, कः कृच्छ्प्राप्तः, कः संकटप्राप्तः, कः संवाधप्राप्तः, कः कृच्छूसंकटसंबाधप्राप्तः, कोऽपायनिम्नः, कोऽपायप्रवणः, कोऽपायप्रारभारः, कमहमपाया- दुत्य खर्गे मोक्षे च प्रतिष्ठापयेयम् , कस्यानबरोपितानि कुशलमूलान्यवरोपयेयम् , कस्याव- 25 रोपितानि परिपाचयेयम्, कस्य परिपक्कानि विमोचयेयम् । आह च- अप्येवातिक्रमेद्वेलां सागरो मकरालयः । न तु वैनेयवत्सानां बुद्धो वेलामतिक्रमेत् ॥ १ ।। इति । अय भगवानन्यतरस्मिन् प्रदेशे स्मितमकापीत् । धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति, तस्मिन् समये नीलपीतलोहितावदाता अर्चिपो मुखान्निश्चार्य 30 काश्चिदधस्ताद्गच्छन्ति, काश्चिदुपरिष्टागच्छन्ति ! या अधस्ताद्गच्छन्ति, ताः संजीवं कालसूत्रं संघात रोख महारौरवं तपनं प्रतापनमवीचिमर्बुद निर्बुदमटटं हहवं हवमुत्पलं पद्म ·दिव्यावदानम्। महापमं नरकं गत्वा ये उष्णनरकास्तेषु शीतीभूता निपतन्ति । तेन तेषां सत्त्वानां कारणाविशेषाः प्रतिप्रस्रब्धाः । तेषामेवं भवति-किं नु वयं भवन्त इतश्युताः, आहोखि- दन्यत्रोपपन्ना इति । तेषां प्रसादसंजननार्थं भगवान् निर्मितं विसर्जयति । तेषां निर्मित दृष्ट्वा एवं भवति-न ह्येव वयं भवन्त इतश्युताः, नाप्यन्यत्रोपपन्नाः । अपि त्वयमपूर्वदर्शनः 5 सत्त्वः, अस्यानुभावादस्माकं कारणाविशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति । ते निर्मिते चित्तमभिप्रसाद तन्नरकवेदनीयं कर्म क्षपयित्वा देवमनुष्येषु प्रतिसंधिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजनभूता भवन्ति । या उपरिष्टाद्गच्छन्ति, ताश्चातुर्महाराजकायिकान् देवांसायस्त्रिंशान् यामांस्तुपिता- निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभा- नप्रमाणाभानाभाखरान् परीत्तशुभानप्रमाणशुभान् शुभकृत्स्नाननभ्रकान् पुण्यप्रसवान् 10 बृहत्फलानतपान् सुदृशान् सुदर्शनानकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यमनात्मे- युद्धोपयन्ति । गाथाद्वयं च भाषन्ते- - 16 20 आरमध्यं निष्कामत युज्यध्वं वुद्धशासने । धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुञ्जरः ॥२॥ यो ह्यस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश्चरिष्यति । प्रहाय जातिसंसार दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥ ३ ॥ अथ ता अर्चिपस्निसाहस्रमहासाहस्र लोकधातुमन्वाहिण्डय भगवन्तमेव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति । भगवत आस्येऽन्तर्हिताः। अथायुष्मानानन्दः कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ- नानाविधो रगसहस्रचित्रो वक्रान्तरान्निप्कसितः कलापः । अवभासिता येन दिशः समन्ता- दिवाकरेणोदयता यथैव ॥ ४ ॥ गाथाश्च भापते- विगतोद्भवा दैन्यमदप्रहीणा बुद्धा जगत्युत्तमहेतुभूताः। नाकारणं शङ्खमृणालगोरं स्मितमुपदर्शयन्ति जिना जितारयः ॥५॥ तत्कालं स्वयमधिगम्य धीर बुद्धया श्रोतृणां श्रमण जिनेन्द्र कालितानाम् । धीराभिर्मुनिवृप वाग्मिरुत्तमाभि- रुत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः ॥ ६॥ .. 25 30 ·१६५ १९ ज्योतिप्कायदानम् । नाकस्मालवणजलादिराजधैर्याः संबुद्धाः स्मितमुपदर्शयन्ति धीराः। यस्यार्थे स्मितमुपदर्शयन्ति नाया- स्तं श्रोतुं समभिलपन्ति ते जनौघाः ॥ ७ ॥ इति । भगवानाह-एवमेतदानन्द, एवमेतत् । नाहेतुप्रत्ययमानन्द तथागता अर्हन्तः । सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति । गच्छ आनन्द, भिक्षुणामारोचय-तथागतो भिक्षयः श्मशानचारिकां गन्तुकामः । यो युप्माकमुत्सहते तथागतेन साधं श्मशानचारिका गन्तुम् , स चीवरकाणि गृह्णातु । एवं भदन्तेस्यायुष्मानानन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य भिषणामारोचयति- तथागत आयुष्मन्तः श्मशानचारिकां गन्तुकामः । यो युष्माकमुत्सहते तथागतेन सार्धं श्मशानचारिक गन्तुम्, स चीरकाणि गृह्णातु । एरमायुप्मन्निति ते भिक्षरः सर्वे संचला 10 भगवत्सकाशमुपगताः। अथ भगवान् दान्तो दान्तपरिवारः शान्तः शान्तपरिवारो मुक्तो मुक्तपरिवार आश्वस्त आश्वस्तपरिवारो विनीतो विनीतपरिवारोऽहनई परिवारो वीतरागो वीतरागपरिवारः प्रासादिकः प्रासादिकपरिवारो वृषभ इव गोगणपरिवृतो गजराज इव कलम- गणपरिवृतः सिंह इव दंष्टगणपरिवृतो हंसराज इव हंसगणपरिवृतः सुपर्णीव पक्षिगण- परिवृतो विप्र इव शिष्यगणपरिवृतः सुवैद्य इवातुरगणपरिवृतः शूर इव योधगणपरिवृतो 15 देशिक इबाध्वगणपरिवृतः सार्थवाह इव वणिगणपरिवृतः श्रेष्ठीव पौरजनपरिवृतः कोहराज इव मन्त्रिगणपरिवृतश्चक्रवर्तीव पुत्रसहस्रपरिवृतश्चन्द्र इव नक्षत्रगणपरिवृतः सूर्य इव रश्मि- सहस्रपरिवृतो धृतराष्ट्र इव गन्धर्वगणपरिवृतो विरूदक इव कुम्भाण्डगणपरिवृतो धनद' इव यक्षगणपरिवृतो वेमचिनीवासुरगणपरिवृतः शक्र इव त्रिदशगणपरिवृतो ब्रह्मेव ब्रह्मकायिक- परिवृतः स्तिमित इव जलनिधिः सजल इव जलधरो विमद इव गजपतिः सुदान्तैरिन्द्रियै- 20 रसंक्षोभितेर्यापथप्रचारो द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतोऽशीत्या चानुव्यञ्जनैर्विराजित- गात्रो व्यामप्रभालंकृतमूर्तिः सूर्यसहस्रातिरेकप्रभो जङ्गम इव रनपर्वतः समन्ततो भद्रको दशभिर्बलैश्चतुर्भिर्वेशारयस्त्रिभिरावेणिकैः स्मृत्युपस्थानमहाकरुणया च समन्वागत आज्ञात- कौण्डिन्यावजिद्वाष्पमहानामभद्रिकशारिपुत्रमौद्गल्यायनकाश्यपयशःपूर्णप्रभृतिमहाश्रावकैःपरि- वृतोऽन्येन च महता भिक्षुसंघेन अनेकैश्च प्राणिशतसहस्तैः शीतवनं महाश्मशानं संप्र- 25 स्थितः। अष्टादशानुशंसा बुद्धचारिकायामित्यनेकानि देवताशतसहस्राणि भगवतः पृष्ठतः पृष्ठतोऽनुबद्धानि । शीतवनानुगुणाश्च वायवो वायितुपारब्धाः ।। राजगृहात् द्वौ बालदारको ब्राह्मणदारकः क्षत्रियदारकश्च बहिर्निर्गत्य क्रीडतः । तयोः क्षत्रियदारकोऽवगाढश्राद्धो ब्राह्मणदारको न तथा । स ब्राह्मणदारकः क्षत्रियदारकस्य कययति-वयस्य, भगवता सुभद्रस्य गृहपतेः पत्नी व्याकृता-पुत्रं जनयिष्यति, कुलमुद्दयोत- 30 यिष्यति, दिव्यमानुपीं श्रियं प्रत्यनुभविष्यति, मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्करिष्यतीति । सा च मृता कालगता शीतवनं श्मशानं निर्हता-मा हैव भगवता भाषितं वितयं स्यादिति । स क्षत्रियदारको गायां भापते- ·5 10 दिव्यावदानम् । सचन्द्रतारं प्रपतेदिहाम्बरं मही सशैला सवना नभो व्रजेत् । महोदधीनामुदकं क्षयं व्रजे- न्महर्षयः स्युन मृपाभिधायिनः ॥ ८॥ इति । स च ब्राह्मणदारकः कथयति चयस्य, यद्येवम् , गच्छामः शीतवनं महाश्मशानं पश्यामः? वयस्य, गच्छामः । तौ संप्रस्थितौ । भगवांश्च राजगृहान्निर्गतः। अद्राक्षीत् स क्षत्रियदारको भगवन्तं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनर्गाथां भापते- अनुद्धतो विगतकुतूहलो मुनि- यथा व्रजत्येप जनौघसंवृतः । निःसंशयं परगणवादिमर्दनो नदस्यते मृगपतिनादमुत्तमम् ॥९॥ यथा ह्यमी शीतवनोन्मुखोत्सुकाः प्रवान्ति वाता हिमपङ्कशीतलाः । प्रयान्ति नूनं बहवो दिवौकसो निरीक्षितुं शाक्यमुनर्विकुर्वितम् ॥ १०॥ इति । राज्ञा बिम्बिसारेण श्रुतम्-भगवता सुभद्रस्य गृहपतेः पत्नी व्याकृता-पुत्रं जनयिष्यति, कुलमुद्दयोतयिष्यति, दिव्यमानुपीं श्रियं प्रत्यनुभविष्यति, मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणा- दहत्त्वं साक्षात्करिष्यति । सा मृता कालगता शीतवनं श्मशानमभिनिर्दृता । भगवधि सश्रावकसंघः शीतवनं संप्रस्थित इति । श्रुत्वा च पुनरस्यैतदभवत्-न भगवान् निरर्थक 20 शीतवनं गच्छति । नूनं भगवान् सुभद्रस्य गृहपतेः पत्तीमागम्य महद्विनेयकार्य कर्तुकामो भविष्यति । पश्यामीति । सोऽप्यन्तःपुरकुमारामात्यपौरजानपदपरिवृतो राजगृहानिर्गन्तु- मारब्धः । अद्राक्षीत् स क्षत्रियकुमारको राजानं मागधश्रेण्यं बिम्बिसारं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनर्गायां भापते- 16 " 25 यथा हि श्रेण्यो मगधाधिपो ह्ययं विनिर्ययौ राजगृहात् सबान्धवः । प्रवर्तते मे हृदि निश्चिता मति- महाजनस्याभ्युदयो भविष्यति ॥ ११ ॥ इति । जनकायेन भगवन्तं दृष्ट्वा विवरमनुप्रदत्तम् । भगवान् स्मितोन्मुखो महाजनमध्यं प्रविष्टः । निम्न्या भगयन्तं स्मितोन्मुखं दृष्ट्या संलक्षयन्ति यथा श्रमणो गौतमः स्मितोन्मुखो 30 महाजनमध्यं प्रविष्टः, नूनमयं बोधिसत्त्वो न कालगतः । तैः सुभद्रो गृहपतिरुक्कः- गृहपते, नन्वयं सलो मन्दभाग्यो न कालगत इति । स कथयति-आर्य यद्येवम् , ·10 १९ ज्योतिप्कायदानम्। कथमत्र प्रतिपत्तव्यमिति ! ते कथयन्ति-गृहपते, वयं शमात्तशिक्षाः, त्वमेव झास्य- सीति । स तां पत्नी चितायामारोप्य ध्मापयितुमारब्धः। तस्याः सर्वः कायो दग्धः स्थापयित्वा कुक्षिसामन्तकम् । तथासौ कुक्षिः स्फुटितः, पन प्रादुर्भूतम् । तस्य चोपरि- पनकर्णिकायां कुमारो निपण्णोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः । तं दृष्ट्वा अनेकानि प्राणि- शतसहस्राणि परं विस्मयमुपगतानि । निर्ग्रन्था निपातमदमाना नच(नष्ट ? )प्रभावाः । संवृत्ताः । तत्र भगवान् सुभद्रं गृहपतिमामन्त्रयते-गृहपते, गृहाण कुमारम् । स निम्रन्यानां मुखमबलोक्तुिमारब्धः। ते कथयन्ति-गृहपते, यदि प्रज्वलितामेतां चितां प्रवेक्ष्यसि, सर्वेण सर्व न भविष्यसीति । स न प्रतिगृह्णाति । तत्र भगवान् जीवकं कुमारभूतमामयते- गृहाण जीवक कुमारकमिति । स संलक्षयति-अस्थानमनवकाशो भगवान् मामस्थाने नियोक्ष्यति । गृह्णामीति । तेन निर्विशडून चितां विगाह्य गृहीतः । विगाहतस्तस्य जिनाज्ञया चितां प्रतिगृह्णतश्चाग्निगतं कुमारकम् । जिनप्रभावान्महतो हुताशनः क्षणेन जातो हिमपङ्कशीतलः ॥१२॥ ततो जीवकं कुमारभूतमिदमवोचत्-जीवक, मासि क्षत उपहतो वेति ? स कथयति- 15 राजकुलेऽहं भदन्त जातो राजकुले वृद्धः । नाभिजानामि गोशीपचन्दनस्यापीदृशं शैलं यद्भगवता अधिष्ठितायाश्चितायाः। तत्र भगवान् सुभद्रं गृहपतिमामन्नयते-गृहाणेदानीं गृहपते कुमारमिति । स मिथ्यादर्शनविहतः । तथापि न संप्रतिपद्यते । निर्ग्रन्थानामेव मुखं व्यवलोकयति । ते कथयन्ति-गृहपते, अयं सत्त्वोऽतीव मन्दभाग्यो यो हि नाम सर्वभक्षेणा- प्यग्निना न दग्धः । किं बहना ? यद्येवं गृह प्रवेशयसि, नीयताम् । ते गृहमुत्सादयद् 20 भविष्यसि, त्वं च प्राणर्वियुज्यत इति । नास्ति आत्मसमं प्रेमेति । तेनासौ न प्रतिगृहीतः । तत्र भगवान् राजानं बिम्बिसारमामन्त्रयते-गृहाण महाराज कुमारमिति । तेन ससंभ्रमण हस्तौ प्रसार्य गृहीतः । ततः समन्ततो निरीक्ष्य कथयति-भगवन् , किं भवतु अस्य दारकस्य नामेति । भगवानाह-महाराज, यस्मादयं दारको ज्योतिर्मध्यालब्धः, तस्माद्भवतु दारकस्य ज्योतिष्क इति नामेति । तस्य ज्योतिप्क इति नामधेयं व्यवस्थापितम् । ततो 25 भगवता तस्य जनकायस्याशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञाव्या तादृशी धर्मदेशना कृता, यां श्रुत्वा बहुभिः सत्त्वशतैर्महान् विशेषोऽधिगतः । कैश्चिच्छ्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम्, कैश्चित् सफदागामिफलम्, कैश्विदनागामिफलम् , कैश्चित् सर्वक्लेशप्रहाणादहत्वं साक्षात्कृतम् , कैश्चिदुष्मगतानि कुशलमूलान्युत्पादितानि, कैश्चिन्मूर्धानः, कैश्चित् मृदुमध्याः क्षान्तयः, कैश्चिच्छ्रायकबोधौ चित्तान्युत्पादितानि, कैश्चित् प्रत्येकबोधौ, कैश्चिदनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ, 30 कैश्चिन्धरणगमनानि, कैश्विच्छिमापदानि । यद्भूयसा सा पर्पद्रुद्धनिम्ना धर्मप्रवणा संघ- प्राग्भारा व्यवस्थिता । ज्योतिको दारको राज्ञा विम्बिसारेण अष्टाभ्यो धात्रीभ्योऽनुप्रदत्तो .

·16 दिव्यायदानम्। द्वाभ्यामंसधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्री- भ्यान् । सोऽष्टाभिर्धात्रीभिरुन्नीयते वर्धते क्षीरेण दना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिमण्डेन अन्यै- श्चोत्तप्तोत्ततैरुपकरणविशेषैः । आशु वर्धते हृदस्थमिय पङ्कजम् ॥ तस्य मातुलः पण्यमादाय देशान्तरं गतः । तेन श्रुतं यथा मम भगिनी सत्त्यवती 5 संवृत्ता । सा भगवता व्याकृता-पुन्नं जनयिष्यति, कुलमुद्दयोतयिष्यति, दिव्यमानुषी श्रियं प्रत्यनुभविष्यति, मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्करिष्यतीति । स पण्यं विसर्जयित्वा प्रतिपण्यमादाय राजगृहमागतः । तेन श्रुतं यथा सा अस्माकं भगिनी काल- गतेति । श्रुत्वा च पुनः संलक्षयति-भगवता असौ व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति, कुलमुद्दयोत- यिष्यति, दिव्यां मानुषी श्रियं प्रत्यनुभविष्यति, मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं 10 साक्षात्करिप्यतीति । मा हैव तद्भगवतो भाषितं वितथं स्यात् । तेन तिर प्रतिवेश्याः पृष्टाः-श्रुतं मया अस्माकं भगिनी सत्त्ववती संवृत्ता। सा भगवता व्याकृता पुत्रं जनयि- प्यति, कुलमुद्दयोतयिष्यति, दिव्यमानुपी श्रियं प्रत्यनुभविष्यति, मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्करिष्यतीति । श्रुत्वा वयं परितुष्टाः । सा च श्रूयते मृता कालगतेति । मा हैव भगवतो भापितं वितर्थ स्यादिति । ते गार्थी भाषन्ते-- सचन्द्रतारं प्रपतेदिहाम्बरं मही सशैला सवना नभो व्रजेत् । महोदधीनामुदक क्षयं बजे- न्महर्षयः स्युन मृपाभिधायिनः ॥ १३ ॥ न भगवतो भाषितं वितथम् । कथं भगवतो भापितं वितयं भविष्यति ? किं तु तेन 20 खामिनापि असौ तथा तथा उपक्रान्ता, यथा कालगता । स दारको महद्धिको महानुभावः । अग्मिना न दग्धः । अद्यापि राजकुले संवर्धत इति । स सुभद्रस्य गृहपतेः सकाशं गत्वा कय- यति-न युक्तं गृहपते त्वया कृतम् । किं कृतम् ? अस्माकं सत्त्ववती भगिनी त्वया निम्रन्थ- विमाहितेन तथा तथा उपक्रान्ता, यया कालगता। सदारको महर्द्धिको महानुभावः । अग्निनापि न दग्धः । अद्यापि राजकुले संवर्धते । तद्गतमेतत् । यदि तावत्कुमारमानयसि, इत्येवं 25 कुशलम्। नो चेद्वयं त्वां ज्ञातिमध्यादुत्क्षिपामः । सलोकानां [सालोहितानां ! ] संकार पातयामः, स्थ्यावीथीचवरशृङ्गाटकेषु चावरणं निश्वारयामः-अस्माकं भगिनी सुभद्रेण गृह- पतिना प्रघातिता । स्त्रीघातकोऽयम् । न केनचिदाभापितव्यमिति । राजकुले च तेऽनर्थ कारयाम इति । स श्रुत्वा व्यथितः । यथैप परिभाषते, नूनमेवं करोमीति विदित्वा राज्ञः पादयोर्निपत्य कपपति-देव, मम ज्ञातय एवं परिभापन्ते यदि तावत् कुमारमानयसीत्येवं 30 कुशलम्, नो चेदानयसि, वयं त्वां ज्ञातिमच्या क्षिपामः, संकारं पातयामः, रथ्यापीयी- चत्वरराङ्गाटकेषु चावरणं निधारयामः अस्माकं भगिनी सुभद्रेण गृहपतिना प्रघातिता । स्त्रीधातकोऽयम् । न केनचिदाभापितव्यमिति । राजकुले च तेऽनयं कारयाम इति । ।

·१९ ज्योतिष्कायदानम्। तदर्हसि ज्योतिप्कं कुमारं दातुमिति । राजा कथयति-गृहपते,न मया त्वत्सकाशात् ज्योतिप्कः कुमारो गृहीतः, किं तु भगवता मम न्यस्तः । यदि त्वं कुमारणार्थी, भगवत्सकाशं गच्छेति । स भगवत्सकाशं गतः। पादयोर्निपत्य कथयति-भगवन् , मम ज्ञातय एवं परिभाषन्ते-यदि तावत् कुमारमानयसीत्येवं कुशलम् । नो चेदानयसि, वयं त्वां ज्ञातिमध्यादुक्षिपामः, संकार पातयामः, रथ्यावीथीचवरशङ्गाटकेषु चावरणं निश्चारयामः । अस्माकं भगिनी सुभद्रेण गृह- । पतिना प्रघातिता । स्त्रीघातकोऽयम् । न केनचिदाभाषितव्य इति । राजकुले चान कारयाम इति । तदर्हसि ज्योतिष्कं कुमारं दापयितुमिति । भगवान् संलक्षयति-यदि सुभद्रो ज्योतिष्कं कुमारं न लभते, स्थानमेतद्विद्यते यदुष्णं रुधिरं छर्दयित्वा कालं करिष्यति । इति विदित्वा आयुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते-गच्छ आनन्द, राजानं बिम्बिसारं मद्वचने- नारोग्यय, एवं च वद-अनुप्रयच्छ महाराज सुभद्रस्य गृहपतेर्योतिष्क कुमारम् । यदि 10 सुभद्रो गृहपतिर्योतिष्क कुमारं न लभते, स्थानमेतद्विद्यते यदुष्णं शोणितं छर्दयित्वा कालं करिष्यतीति । एवं भदन्तेत्यायुष्मानानन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य येन राजा बिम्बिसारस्तेनोप- संक्रान्तः । उपसंक्रम्य राजानं विम्बिसारमेतदवोचत्-भगवांस्ते महाराज आरोग्ययति, कथ- यति च-अनुप्रयच्छ महाराज सुभद्रस्य गृहपतेर्योतिष्क कुमारम् । यदि सुभद्रो गृहपति- ज्योतिष्क कुमारं न लभते, स्थानमेतद्विद्यते यत् सुभद्रो गृहपतिरुणं शोणितं छर्दयित्या 15 कालं करिष्यति । राजा कथयति-चन्दे भदन्तानन्द बुद्ध भगवन्तम् । यथा भगवानाज्ञाप- यति तथा करिष्ये । आरोग्यमित्युक्ता आयुष्मानानन्दः प्रक्रान्तः । राजा बिम्बिसारः कथयति- गृहपते, मया अयं कुमारः संवर्धितः । प्रियश्च मे मनापश्च । समयतोऽहं मुञ्चामि, यदि मां दिवसे दिवसे निष्कालं दर्शनायोपसंक्रामतीति । स कथयति-देव उपसंक्रमिष्यति । कोऽन्य उपसंक्रमितव्य इति ? स राज्ञा सर्वालंकारविभूपितं कृत्वा हस्तिस्कन्ध आरोप्य 20 विसर्जितः ॥ आचरितमेतल्लोकस्य-न तावत् पुत्रस्य नाम प्रज्ञायते यावत् पिता जीवति । याव- दपरेण समयेन सुभद्रो गृहपतिः कालगतः । ज्योतिष्कः कुमारः खगृहे प्रतिष्ठितः । स बुद्धेऽभिप्रसन्नो धर्मे संघेऽभिप्रसनः । बुद्धं शरणं गतो धर्म संधं शरणं गतः । तेन यस्मिन् प्रदेशे तेन सुभद्रेण पक्षी आधातिता, तस्मिन् प्रदेशे विहारं कारयित्वा सर्वोपकरणसंपूर्ण-25 थातुर्दिशार्यभिक्षुसंघाय निर्यातितः। तथा स्थविरैरपि सूत्रान्त उपनिवद्धम्-भगवान् राजगृहे विहरति मृदितकुक्षिके दाव इति ॥ सुभद्रस्य' गृहपतेः पौरुपैया ये पण्यमादाय देशान्तरं गताः, तैः श्रुतम्-सुभद्रो गृहपतिः कालगतः । ज्योतिष्कः कुमारः स्वगृहे प्रतिष्ठितः । स बुद्धेऽभिप्रसन्नो धर्म संघेऽभिप्रसन्नो बुद्धं शरणं गतो धर्म संधं शरणं गत इति । तेषां च गोशीर्षचन्दनमयं 50 पात्रं संपन्नम् । तैस्तद्रत्नानां पूरयित्वा ज्योतिष्कस्य गृहपतेः प्रामृतमनुप्रेषितम् । तेन तदीर्घ स्तम्मे आरोग्य स्थापितम् । घण्टावघोषणं कारितम्-नेदं केनचित् विष्टया वा दि.२२ ·२७० दिव्यावदानम्। शीतया वा कर्कटकेन वा गृहीतव्यम् । य एतच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वा महर्द्धिको वा महा- नुभावः ऋक्ष्या गृह्णाति, तस्येदं यथासुखमिति । तीर्थ्याः कल्यमेवोत्थाय तीर्थस्पर्शनं गच्छन्ति । तैस्तद् दृष्टम् । दृष्ट्वा च पुनर्योतिष्कस्य गृहपतेः कथयन्ति-गृहपते, किमेत- दिति ? तेन तेषां विस्तरेणारोचितम् । ते कथयन्ति-गृहपते, त्वं श्रमणशाक्यपुत्रेष्वभिप्रसन्नः। ते एवं ग्रहीयन्तीत्युक्त्वा प्रक्रान्ताः । यावत् स्थविरस्थविरा भिक्षवो राजगृह पिण्डाय प्रविष्टाः । तैदृष्ट्वा तैरपि ज्योतिष्को गृहपतिः पृष्टः-किमेतदिति ? तेन तथैव विस्तरेण समाख्यातम् । ते कथयन्ति-गृहपते, किं पात्रमात्रस्यार्थायात्मानं संप्रकाशयामः ! उक्तं भगवता-प्रच्छनकल्याणै? भिक्षयो विहर्तव्यं धूतपापैरित्युक्त्वा प्रक्रान्ताः । यावदायु- प्मान् दशमलः काश्यपस्तमनुप्राप्तः। स पृच्छति-गृहपते, किमेतदिति ? तेन यथावृत्त- 10 मारोचितम् । आयुष्मान् दशबलकाश्यपः संलक्षयति-येन मया अनादिकालोपचित क्लेशगणं वान्तं व्यक्तं छदितं प्रतिनिसृष्टम् , ते मां गृहपतिस्तीर्थिकसाधारणया ऋद्धया आह्वयति । तदस्य मनोरथ पूरयामीति । तेन गजभुजसदृशं बाहुमभिप्रसार्य तत्पात्रं गृहीतम् । स तद्गृहीत्वा विहारं गतो भिक्षुभिरुच्यते-स्थविर, कुतस्तव गोशीर्षचन्दनमयं पात्रमिति ? तेन यथावृत्तमारोचितम् । भिक्षवः कथयन्ति-स्थविर, कल्पते तव पात्रमात्रस्यार्याय ऋद्धिं विदर्श- 16 यितुमिति ? कथयति-आयुष्मन्तः, कल्पतु वा मा वा । कृतमिदानीम् । किं क्रियतामिति ! एतत् प्रकरणं भिक्षयो मगवत आरोचयन्ति । भगवानाह-न भिक्षुणा आगारिकस्य पुरस्तात् ऋद्धिर्विदर्शयितव्या । दर्शयति, सातिसारो भवति । अपि तु चत्वारि पात्राणि सुवर्णमयं रूप्यमयं वैडूर्यमयं स्फटिकमयम् । अपराण्यपि चत्वारि पात्राणि रीतिमर्य ताम्रमयं कंसमयमभ्रमयं च । तत्र यानि पूर्वकाणि चत्वारि पात्राणि, एतान्यनुपस्थापितानि 20 नोपस्थापयितव्यानि, उपस्थापितानि विसर्जयितव्यानि । यानि पश्चिमानि चत्वारि पात्राणि, एतान्यनुपस्थापितानि नोपस्थापयितव्यानि, उपस्थापितानि तु भैषज्यशरात्रपरिभोगेन परिभोक्तव्यानि । अपि त्वधीष्टानि ते द्वे पाने आयसं मृण्मयम् । यावदपरेण समयेन ज्योतिष्कस्य गृहपतेर्दिव्यमानुपी श्रीः प्रादुर्भूता । अन्तरा च राजगृहमन्तरा च चम्पा- मत्रान्तरे शुल्कशाला । तस्यां शुल्कशालिकः कालगतः । स व्यालयक्षेपूपपन्नः । तेन 28 पुत्राणां स्वप्नदर्शनं दत्तम्-पुत्राः, यूयमेतस्मिन् स्थाने यक्षस्थानं कारयत । तत्र च घण्टा बद्धा लम्बयत-यः कश्चित् पण्यमशुल्कयित्वा गमिष्यति, सा घण्टा तावद्विरविष्यति याव- दसौ निवर्स शुल्कं दापयितव्यमिति (यिष्यतीति ?) । तैस्तं स्वमं संबन्धिवान्धवानां निवेद्य दिवसतिथिमुहूर्तेन तस्मिन् प्रदेशे यक्षस्थानं कारितम् । तत्र च घण्टा बड़ा लम्बिता ॥ चम्पायामन्यतमो ग्राह्मणः । तेन सदृशात् कुलात् फलनमानीतम् । सा पासणी संलक्षपति-अयं ब्राह्मणो यस्सैरुपायैर्धनोपार्जनं करोति । अहं भक्षयामि । न मम प्रतिरूप पदहमकर्मिका तिष्ठेयमिति । तया वीथीं गत्वा कासः क्रीतः । तं परिकर्मयित्वा सणं । 30 ·१९ ज्योतिप्कावदानम् । सूत्रं कर्तितम् । शोभनेन कुविन्देन कार्पापणसहस्रमूल्या यमली यायिता । तया ब्राह्मण उक्त:-प्राह्मण, अस्या यमल्याः कापणसहस्र मूल्यम् । गृहीत्या वीयर्थी गच्छ । यदि कश्चित् याचति, कार्यापणसहस्रेण दातव्या, नो चेदपत्तनं घोषयित्वा अन्यत्र गन्तव्यमिति । स तां गृहीत्वा वीथीं गतः । न कश्चित् कापिणसहस्रेण गृह्णाति । सोऽपत्तनं घोपयित्वा तां यमली छत्रदण्डे प्रक्षिप्य सार्थेन साधं राजगृहं संप्रस्थितो यावदनुपूर्वेण शुल्कशालामनु । प्राप्तः । शुल्कशालिकेन सार्थः शुल्कितः । स शुल्क दत्त्वा संप्रस्थितः। घण्टा रटितुमारब्धा । शौकिकाः कथयन्ति-भवन्तः, यथेयं घण्टा रणति, नूनं सार्थो न निपुणं शुल्कितः । भूयः शुल्कयाम इति । तैरसौ सार्थः पुनः प्रतिनिवर्त्य शुल्कितः । नास्ति किंचि- दशुल्कितम् । घण्टा रटत्येव । तैरसौ सार्थो भूयः प्रतिनिवर्त्य प्रत्यवेक्षितः । नास्त्येव किंचित् । सार्थिका अवध्यातुमारब्धाः-किं यूयमस्मान् मूपितुकामा येन भूयो भूयः प्रति- 10 निवर्तयध्वमिति ? तैरसौ सार्थो द्विधा कृत्या मुक्तः । येषां मध्ये स ब्राह्मणो नास्ति, तेऽतिक्रान्ताः । अन्येषां गन्ठतां सा घण्टा तथैव रटितुमारब्धा । तैस्ते पुनः प्रत्यवेक्षिताः । एवं तावत् द्विधाकृताः, यावत् स चैको ब्राह्मणोऽवस्थित इति । स तैर्गृहीतः । स कथयति-प्रत्यवेक्षत यदि मम किंचिदस्तीति । तैः सर्वतः प्रत्यवेक्ष्य मुक्तः । सा घण्टा रटत्येव । तैरसी ब्राह्मणः प्रतिनियोक्त:-भो ब्राह्मण कथय, नैव शुल्क 10 दापयामः । किं तु देवस्यैव सान्निध्यं ज्ञातं भवतीति । कथयति-सत्यं न दापयथ ! न दापयामः । तेन च्छत्रदण्डादपनीय सा यमली दर्शिता । ते परं विस्मयमापन्नाः-भवन्तः, ईदृशमपि देवस्य सानिध्यमिति । तैस्तत एकं वस्त्रमुद्धाव्य देवः प्रावृतः । ब्राह्मणः कथयति- यूयं कथयथ शुल्क न दापयाम इति । इदानीं सर्वखमपहरथ इति । ते कथयन्ति-ब्राह्मण, नास्माभिर्गृहीतम् । अपि देवस्यैतत् सान्निध्यमिति कृत्वा अस्माभिः प्रावृतः । गृहीत्वा 20 गच्छेति । स तं पुनर्गृहीत्वा पुनश्छत्रनाडिकायां प्रक्षिप्य प्रक्रान्तः । अनुपूर्वेण राजगृह- मनुप्राप्तः । स वीथ्यां प्रसार्यावस्थितः । तत्रापि तां न कश्चित् कापिणसहस्रेण याचते । स राजगृहमप्यपत्तनं घोषयितुमारब्धः । ज्योतिष्कश्च कुमारो राजकुलानिष्क्रम्य हस्तिस्कन्धा- भिरूढो वीथीमध्येन स्वगृहं गच्छति । तेन श्रुतम् । स कथयति-भवन्तः, किमर्थं ब्राह्मणो. पत्तनं घोषयति ? शब्दयतैनम् । पृच्छाम इति । स तैः शब्दितः। ज्योतिष्फेणोक्त: भो 25 ब्राह्मण, किमयं वं अपत्तनं घोपयसि ? गृहपते, अस्या यमल्याः कार्षापणसहस्रं मूल्यम् । न च कश्चिद्याचत इति । स कथयति-आनय, पक्ष्यामः । तेनोपदर्शिता । ज्योतिष्कः कथ- यति-अस्त्येतदेव । किं तु अत्रैकं वस्त्रं परिमुक्तकम् । एकमपरिभुक्तकम् । यदपरिभुक्तम् , अस्य पञ्चकापिणशतानि मूल्यम् । यत्तु परिमुक्तकम्, अस्यार्धतृतीयानि । ब्राह्मणः कथयति- किमेतदेवं भविष्यति ? ज्योतिष्फः कथयति ब्राह्मण, तव प्रत्यक्षीकरोमि । पश्येति । तेनासौ 30 अपरिमुक्त उपरिविहायसा क्षिप्तः । वितानं कृत्वा अवस्थितः । परिभुक्तः क्षिप्तः । क्षिप्त- मात्रक एव पतितः । ब्राह्मणो दृष्ट्वा परं विस्मयमापनः । कथयति-गृहपते, महर्द्धिकरत्वं ·, दिव्यावदानम् । महानुभाव इति । ज्योतिष्फः कथयति-ब्राह्मण, पुनः पश्मैनं योऽसौ अपरिमुक्तक इति, स कण्टकवाटस्योपरिष्टात् क्षिप्तोऽसज्जमानो गतः । सोऽन्यः क्षिप्तः कण्टके लग्नः । स ब्राह्मणो भूयस्या मात्रया अभिप्रसन्नः कथयति-गृहपते, महर्द्धिकस्त्वं महानुभावः । यत् तवाभिप्रेतं तत्प्रयच्छेति । स कथयति-ब्राह्मण, अतिथिस्त्वम् । तवैव पूजा कृता भवति । सहस्रमेव । प्रयच्छामीति । तेन तस्य कार्षापणसहस्रं दत्तम् । ब्राह्मणस्तमादाय प्रक्रान्तः । ज्योतिष्केण ततो यः परिभुक्तकः स दारकाय दत्तः, अपरिभुक्तकस्तु स्नानशाटकः कृतः । यावदपरेण समयेन राजा बिम्बिसार उपरिप्रासादतलगतोऽमात्यगणपरिवृतस्तिष्ठति । ज्योतिष्कस्य स स्नानशाटक उपरि गृहस्याभ्यवकाशे शोषितो वायुना हियमाणो राज्ञो बिम्बिसारस्योपरि पतितः । राजा कथयति-भवन्तः, राजाहमिदं वस्त्रम् । कुत एतदिति । ते कथयन्ति- 10 देव, श्रूयते राज्ञो मान्धातुः सप्ताहं हिरण्यवर्ष पतितम् । देवस्यापि वस्त्रवर्षः पतितुमा- रब्धम् । नचिराधिरण्यवर्षः पतिष्यतीति । राजा कथयति-भवन्तः, ज्योतिप्को गृहपति- भगवता व्याकृतो दिव्यमानुषीं श्रियं प्रत्यनुभविष्यतीति । इदं च दिव्यं वस्त्रमाकाशात पतितम् । स्थापयत । तस्यैवागतस्य दास्यामीति । ते चैवमालापं कुर्वन्ति, ज्योतिष्कश्चागतः। राजा कथयति-कुमार, त्वं भगवता व्याकृतो दिव्यमानुपीं श्रियं प्रत्यनुभविष्यतीति । मम 15 चेदं दिव्यं वस्त्रमाकाशात् पतितम् । गृहाणेति । तेन हस्तः प्रसारितः । देव आनय, पश्यामीति । स निरीक्षितुमारब्धो यावत् पश्यत्यात्मीयं स्नानशाटकम् । स विस्मृत्य कथ- यति-देव, मदीयोऽयं स्नानशाटको वायुनोपक्षिप्त इहागत इति । कुमार, तव दिव्यमानुष्यको श्रीः प्रादुर्भूता ? देव, प्रादुर्भूता । कुमार, यवेवम्, किमर्थं मां न निमन्त्रयसि ? देव, निमन्त्रितो भव । गच्छ, भक्तं सज्जीकुरु । देव, यस्य दिव्यमानुपी श्रीः प्रादुर्भूता, किं तेन 20 सजीकर्तव्यम् ? ननु सज्जीकृतमेव, गच्छेति । स ज्योतिप्कस्य गृहं गतः। राजा बाह्यं परिजनं दृष्ट्वा इन्द्रियाण्युत्क्षिपति । देव, किमर्थमिन्द्रियाण्युत्क्षिपसि । स कथयति-कुमार, वधूजनोऽय- मिति कृत्वा। देव नायं वधूजनः, बाह्योऽयं परिजनः। स परं विस्मयमापनः। पुनर्मध्यं जनं दृष्ट्वा इन्द्रियाण्युत्क्षितुमारब्धः । तथैव पृच्छति । राजा अपि तथैव कथयति । ज्योतिष्कः कथयति- देव, अयमपि न यधूजनः, किं तु मध्योऽयं जनः । स भूयस्या मात्रया परं विस्मयमापन्नः। तस्य 25 मध्यमायां द्वारशालायां मणिभूमिरुपरचिता । तस्यां मत्स्या उदकपूर्णायामिव यन्त्रयोगेनोपरि भ्रमन्तो दृश्यन्ते । राजा प्रवेष्टुकामो वापीति कृत्वोपानही मोक्तुमारब्धः । ज्योतिष्फः कथयति- देव कस्याथै उपानही अपनयसीति? स कथयति-कुमार, पानीयमुत्तर्त्तव्यमिति । ज्योतिष्कः कथयति-देव नेदं पानीयम्, मणिभूमिरेपा । स कथयति-कुमार, इमे मत्स्या उपरि भ्रमन्तः पश्यन्ति । देव यम्रयोगेनैते परिभ्रमन्ति । स न श्रद्धत्ते । तेनाद्गुलिमुद्रा क्षिप्ता । सा 30 रणरणाशब्देन भूमौ पतिता । ततो विस्मयमापन्नः प्रविश्य सिंहासने निषण्णः । वधूजनः पादाभिनन्दन उपसंक्रान्तः । तासामश्रुपातो जातः । राजा कथयति-फुमार, कस्मादयं यघूजनो रोदिति ? देव नायं रोदिति, किं तु देवस्य काष्ठधूमेन वस्त्राणि धूपितानि, तेन ·१९ ज्योतिष्कावदानम् । आसामनुपातो जात इति । राजा तत्र दिव्यमानुष्या निया उपचर्यमाणः प्रमत्तो न निष्कामति । राजकृत्यानि राजकरणीयानि परिहातुभारब्धानि । अमात्यैरजातशत्रुः कुमारोऽभिभूतः- कुमार, देवो ज्योतिष्फस्य गृहं प्रविश्य प्रमत्तः । गच्छ, निवेदयेति । तेन गत्वा उक्त:- देव, किमत्र प्रविश्यावस्थितः ? अमात्याः कथयन्ति-राजकृत्यानि राजकरणीयानि परिहीयन्त इति । स कथयति-कुमार, न शक्नोपि त्वमेकं दिवसं राज्यं कारयितुम् ? किं देवो जानीते- ममैको दिवसः प्रविष्टस्य ? अद्य देवस्य सप्तमो दिवसो वर्तते । राजा ज्योतिष्कस्य मुखं निरीक्ष्य कथयति कुमार सत्यम् ! देव सत्यम् | सप्तम एव दिवसो वर्तते । कुमार, कथं रात्रिर्ज्ञायते दिवसो वा ? देव, पुप्पाणां संकोचविकासान्मणीनां ज्वलनाज्वलनयोगाच्छकुनीनां च कूजनाकूजनात् । सन्ति तानि पुष्पाणि यानि रात्रौ विकसन्ति, दिवा ग्लायन्ति ? सन्ति यानि दिवा विकसन्ति रात्री म्लायन्ति ? सन्ति ते मणयो ये रात्रौ ज्वलन्ति, न दिवा : 10 सन्ति ये दिवा ज्वलन्ति, न रात्रौ ? सन्ति ते शकुनयो ये रात्रौ कूजन्ति, न दिया ? सन्ति ये दिवा कूजन्ति, न रात्रौ ? राजा विस्मयमापन्नः कथयति-कुमार, अवितयवादी भगवान् । यथा त्वं भगवता व्याकृतस्तथैव नान्यथेत्युक्त्या ज्योतिष्कगृहात् निष्क्रान्तः । अजातशत्रुकुमारेण ज्योतिष्कसन्तको मणिरपहृत्य दारकस्य हस्ते दत्तः । तेन यत एव गृहीत- स्तत्रैव गत्वावस्थितः । अजातशत्रुः कथयति-दारक, आनय तं मणि पश्यामीति । स मुष्टिं 15 विघाव्य कथयति कुमार, न जाने कुत्र गत इति । स तं ताडयितुमारब्धः । ज्योतिष्कः कथयति कुमार, किमर्थमेनं ताडयसि ? गृहपते, अहं चौरः, एप महाचौरः । मया त्वदीयो मणिरपद्धतः, सोऽप्यनेनापहृत इति । स कथयति-कुमार, न त्वया अपहृतो नाप्यनेन, अपि तु यत एव वया गृहीतस्तत्रैव गत्वा अवस्थितः । अपि तु कुमार, स्वकं ते गृहम् । यावद्भिर्मणिभिरन्येन वा प्रयोजनं तावद्गृहाण यथासुखमिति । स प्रतिभिन्नकः 20 संलक्षयते यदा पितुरत्ययाद्राजा भविष्यामि, तदा ग्रहीष्यामीति । यदा अजातशत्रुणा देव- दत्तविनाहितेन पिता धार्मिको धर्मराजो जीविताद् व्यपरोपितः, स्वयमेव च पट्ट बडा प्रति- ष्ठितः, तदा तेन ज्योतिप्कोऽभिहित:-गृहपते, स्वं मम भ्राता भवसि । गृहं भाजयाम इति । स संलक्षयति-येन पिता धार्मिको धर्मराजः प्रघातितः, स मां मर्पयतीति कुत एतत् ? नूनमयं मद्गृहमागच्छतु, कामं प्रयच्छामीति विदित्वा कययति-देव, विभक्तमेव, 25 किमत्र विभक्तव्यम् ? मदीयं गृहमागच्छ, अहं त्वदीयं गृहमागच्छामीति । अजातशत्रुः कायति-शोभनम् । एवं कुरु । स तस्य गृहं गतः । ज्योतिष्कोऽप्यजातशत्रोग्रॅह गतः । सा श्रीस्तस्माद्गृहादन्तर्हिता, यत्र ज्योतिष्कस्तत्रैव गता। एवं यावत् सप्तवारानन्तर्हिता प्रादुर्भूता च । अजातशत्रुः संलक्षयते--एवमपि मया न शकितं ज्योतिष्कस्य मणीनपहर्तुम् । अन्यदुपायं करोमि । तेन धूर्तपुरुषाः प्रयुक्ताः-गच्छत, ज्योतिष्कस्य गृहान्मणीनपहरतेति । 30 ते हि शीटाकर्कटकप्रयोगेनाभिरोढुमारब्धाः । तेऽन्तःपुरिकया उपरिप्रासादतलगतया दृष्टाः । तया धूर्तधूर्तका इति नादो मुक्तः । ज्योतिष्केण श्रुतम् । तेनाशयतो वाग्निश्चारिता-तिष्ठन्तु , ·१७४ दिव्यावदानम् । धूर्तका इति । तेषां यो यत्राभिरूढः स तत्रैवास्थितो यावत् प्रभाता रजनी संवृत्ता । महाजनकायेन दृष्टाः । ते कथयन्ति-भवन्तः, अनेन कालिराजेन पिता धार्मिको धर्मराजो जीविताद् व्यपरोपितः । इदानीं गृहाण्यपि मोषयति । तत्कि न मे मोषिष्यत इति ? पुरक्षोमो जातः । अजातशत्रुणा ज्योतिष्कस्य दूतोऽनुप्रेषितः-मुञ्चत ममायं खलीकार 6 इति । ज्योतिष्णाशयतो वाग् निश्चारिता-गच्छन्तु धूर्तका इति । ते गताः । ज्योतिष्कः संलक्षयते-येन नाम पिता जीविताद् व्यपरोपितः, स मां न प्रघातयिष्यतीति कुत एतत् ? सर्वथा अहं भगवता व्याकृतः-मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्करिष्यतीति। गच्छामि, प्रव्रजामीति । तेन सर्व धनजातं दीनानाथकृपणेभ्यो दत्तम् । अधनाः सधना व्यवस्थापिताः । अथ ज्योतिष्फो गृहपतिः सुहृत्संबन्धिबान्धवानवलोक्य येन भगवास्तेनोप- 10 संक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः । एकान्तनिपण्णो ज्योतिष्को गृहपतिर्भगवन्तमिदमवोचत्-लभेयाहं भदन्त खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुप- संपदं भिक्षुभावम् । चरेयमहं भगवतोऽन्तिके ब्रह्मचर्यमिति । स भगवता एहिभिक्षुकया आभापितः-एहि भिक्षो, चर ब्रह्मचर्यमिति । भगवतो वाचावसानमेव मुण्डः संवृत्तः । संघाटीप्रावृतः पात्रकरव्यग्रहस्तः सप्ताहावरोपितकेशश्मश्रुवर्षशतोपसंपन्नस्य भिक्षोरीर्या- 16 पथैनावस्थितः । 20 एहीति चोक्तः स तथागतेन मुण्डश्च संघाटिपरीतदेहः। सद्यः प्रशान्तेन्द्रिय एव तस्था- बुपस्थितो बुद्धमनोरथेन ।। १४ ॥ तस्य भगवता अववादो दत्तः । तेनोद्यच्छमानेन व्यायच्छमानेन इदमेव पञ्चगण्डक संसारचक्रं चलाचलं विदित्वा सर्वसंस्कारगतीः शतनपतनविकिरणविध्वंसनधर्मतया पराहत्य सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कृतम् । अर्हन् संवृत्तवैधातुकवीतरागः समलोटकाञ्चन आकाश- पाणितलपमचित्तो वासीचन्दनकल्पो विद्याविदारिताण्डकोशो विद्याभिज्ञाप्रतिसंत्रित्याप्तो भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखः । सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्यो मान्योऽभिवाद्यश्च संवृत्तः ॥ भिक्षवः संशयनाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः किं भदन्त आयुप्मता ज्योतिप्केण कर्म कृत येन चितामारोपितः, दिव्यमानुपी श्रीः प्रादुर्भूता, भगवतः शासने प्रवज्य सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कृतमिति ? भगवानाह-ज्योतिष्फेणैव भिक्षवः कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंहाराणि परिणतप्रत्ययान्योघवत्प्रत्युपस्थितान्यवश्यंभावीनि । ज्योति- प्केण कर्माणि कृतान्युपचितानि । कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति ? न भिक्षवः कर्माणि कृता- 30 न्युपचितानि पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नान्धाती, न तेजोधातौ, न वायुधातौं, अपि तूपात्ते- घेर स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतान्युपचितानि विपच्यन्ते शुभान्यशुभानि च । 23 ।

·१९ ज्योतिष्कावदानम् । १७५ न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि । सामग्री प्राप्य काल च फलन्ति खलु देहिनाम् ॥ १५॥ भूतपूर्व भिक्षव एकनवतिकल्पे निपश्यी नाम शास्ता लोक उदपादि तथागतोऽईन् सम्यक्सबुद्धो विद्याचरणसपन्न सुगतो लोकविदनुत्तर पुरुपदम्यसारथि शास्ता देवमनुष्याणा बुद्धो भगवान् । द्वापष्टिभिक्षुसहसपरिवारो जनपदचारिका चरन् बन्धुमती राजधानीमनुप्रासो । बन्धुमत्या विहरति स्म वन्धुमतीयके दावे । तेन खलु समयेन बन्धुमत्या राजधान्या बन्धु- मान् नाम राजा राज्य कारयति मद्ध च स्फीत च क्षेम च सुभिक्ष च आकीर्णबहुजन- मनुष्य च प्रशान्तकलिकलहडिम्बडमर तस्कररोगापगत शालीक्षुगोमहिपीसपन्नम् । धार्मिको धर्मराजा धर्मेण राज्य कारयति । तस्यानङ्गणो नाम गृहपतिराढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्ण- निशालपरिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्चरणधनप्रतिस्पर्धी स सलक्षयते-बहुशो मया विपश्यी 10 सम्यक्सबुद्धोऽतगृहे उपनिमय भोजित । न तु कदाचित् त्रैमासी सोंपकरणै प्रवारित । यन्वह विपदियन सम्यक्सवुद्ध त्रैमासी सर्वोपकरणे प्रवारयेयम् । इति विदिया येन विपश्यी सम्यक्सबुद्धस्तेनोपसलान्त । उपसक्रम्य विपश्यिन सम्यक्सबुद्धस्य पादौ शिरसा चन्दित्वा एकान्ते निषण्ण । एकान्तनिपण्णमनङ्गण गृहपतिं रिपश्यी सम्यक्सबुद्धो धर्म्यया कथया सदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति साहर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्म्यया कथया सदर्य 15 समादाप्य समुत्तेज्य सग्रहप्रै तूष्णीम् । अथानङ्गणो गृहपतिरुत्थायासनादेकासमुत्तरासस कृत्वा येन विपश्यी सम्यक्सबुद्धस्तेनामलिं प्रणम्य विपश्यिन सम्यक्सबुद्धमिदवोचत्-अधि यासयतु मे भगवान् नैमासी चीपरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिष्कारै सार्ध भिक्षु- सधेनेति । अधिवासयति विपश्यी सम्यक्सबुद्धोऽनङ्गणस्य गृहपतेस्तूष्णींभावेन । अथानङ्गणो गृहपतिर्भगवतस्तूष्णीभावेनाधिवासना विदित्वा विपश्यिन सम्यक्सबुद्धस्य पादौ शिरसा 20 पन्दित्वा उत्थायासनात् प्रक्रान्त । अश्रौषीद्वन्धुमान् राजा-विपश्यी सम्यक्सबुद्धो द्वापष्टि- भिक्षुसहरूपरिवारो जनपदचारिका चरन् बन्धुमतीमनुप्राप्नो बन्धुमत्या विहरति बन्धुमतीये दावे इति । श्रुत्वा च पुनरस्यैतदभवत्-बहुशो मया भगवानन्तर्गृहे उपनिमन्त्र्य भोजित । न तु कदाचित् त्रैमासी सर्वोपकरणे प्रवारित । यन्वह निपश्यिन सम्यक्सबुद्ध सर्वोपकरणे प्रवार- येयम् । इति विदित्वा येन विपश्यी सम्यक्सबुद्धस्तनोपसक्रान्त । उपसक्रम्य विपश्यिन सम्य- 25 क्सबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्ण । एकान्तनिषण्ण बन्धुमन्त राजान भगवान् धर्म्यया कथया सदर्शयति समादापयनि समुत्तेजयति सप्रहर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्माया कथया सदर्य समादाप्य समुत्तेज्य साहय॑ तूष्णीम् । अथ बधुमान् राजा उत्थायासनादेकास- मुत्तरासङ्ग कृत्वा येन विपश्यी सम्यक्सयुद्धस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य विपरियन सम्यक्सबुद्धमिद. मनोचत्-अधिवासयतु मे भगवाखैमासी चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिष्कार 30 साधं भिक्षुसंघेन । उपनिमन्नितोऽसि महाराज वत्प्रथमतोऽनङ्गणेन गृहपतिना । अधिवासयतु भगवान् , अह तथा करिष्ये यथा अनङ्गणो गृहपतिराज्ञास्यति । सचेत् ते महाराज अनङ्गणो ·१७६ दिव्यावदानम् । गृहपतिरनुजानीते, एवं तेऽहमधिवासयामि । अथ बन्धुमान् राजा विपश्यिनः सम्य- क्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्थायासनात् प्रक्रान्तो येन खं निर्वेशनं तेनोपसंक्रान्तः । वन्धुमान् राजा अनङ्गणं गृहपति दूतेन प्रक्रोश्येदमत्रोचत्-यखल गृहपते जानीयात्- अहं स्वप्रथमतो विपश्यिनं सम्यक्संबुद्धं भोजयामि, ततः पश्चात् तवापि न दुष्करं भविष्यति 5 विपरियनं सम्यक्संबुद्धं भोजयितुमिति । स कथयति-देव, मया विपश्यी सम्यक्संबुद्धस्त्व- प्रथमत उपनिमन्त्रितः । अहमेव भोजयामि । राजा कथयति-गृहपते, यद्यप्येयम् , तथापि त्वं मम विषयनिवासी । नार्हाम्यहं त्वत्प्रथमतो भोजयितुम् ? देव, यद्यप्यहं तव विषयनिवासी, तथापि येन पूर्वनिमन्त्रितः स एव भोजयति । नात्र देवस्य निर्बन्धो युक्तः । न ते गृहपते कामकारं ददामि । अपि तु यो भक्तोत्तरिकया जेष्यति, सोऽवशिष्टं कालं भोजयिष्यति । 10 तथा भवतु इत्यनङ्गणो गृहपतिः प्रत्यश्रौपीत् । तथा अनङ्गणो गृहपतिस्तामेव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं समुदानीय काल्यमेवोत्थायोदकमणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालमारोचयति--समयो भदन्त, सज्ज भक्तं यस्येदानी भगवान् कालं मन्यते । अथ विपश्यी सभ्यतसंबुद्धः पूर्वाले निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो येनानङ्गणस्य गृहपतेर्भक्ताभिसारस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः । 16 अथानङ्गणो गृहपतिः सुखोपनिपण्णं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघं विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयेन वहस्तं संतर्पयति संप्रवारयति । अनेकपर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयेन खहस्तं संतl संग्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तमपनीत- पात्रं नीचतरमासनं गृहीत्वा भगवतः पुरस्तान्निषण्णो धर्मश्रवणाय | अथ विपश्यी सम्यक्संबुद्धोऽनङ्गणं गृहपतिं धर्माया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्र- 20 हर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्य समुत्तेज्य संग्रहय॑ प्रक्रान्तः । एवं बन्धु- मता राज्ञा भोजितः । एष एव ग्रन्यो विस्तरेण कर्तव्यः । न कचिद्धकोत्तरिकया परा- जयति । ततो बन्धुमान् राजा करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः । अमात्याः कथ- यन्ति-देव, कस्मात् लं करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरस्तिष्ठसीति ? स कथयति-भवन्तः, कथमहं न चिन्तापरस्तिष्ठामि योऽहं मम विषयनिवासिनं कुटुम्बिनं न शक्नोमि भक्तोत्तरि- 5 कया पराजयितुम् ? ते कययन्ति, देव, तस्य गृहपतेः काठं नास्ति । काष्ठविक्रयो विधार्य- तामिति । राज्ञा घण्टावधोपणं कारितम् । भवन्तः, न केनचित् मद्विषयनिवासिना काष्ठं विक्रेतव्यम् । यो विक्रीणीते, तेन मद्विपये न वस्तव्यमिति । अनङ्गणो गृहपतिर्गन्धकाठैर्भक्त साधयितुमारब्धः। सुगन्धतैलेन च वस्त्राणि तीमयित्वा खाद्यकान्युल्लाडयितुम् । सुरभिणा गन्धेन सर्वा बन्धुमती नगरी स्फुटा संवृत्ता । बन्धुमान् राजा पृच्छति-भवन्तः, कुत एप 30 मनोज्ञगन्ध इति ? तैर्विस्तरेण समाख्यातम् । स कथयति-अहमप्येवं करोमि । किं मम विभवो नास्तीति : अमात्याः कथयन्ति-देव, कस्यायें एवं क्रियते ? अयं गृहपतिरपुत्रो नचिरात् कालं करिष्यति । देवस्यैव सर्व सत्तखापतेयं भविष्यति । काष्टविक्रयोऽनुज्ञास्यता.

·१९ ज्योतिप्कायदानम् । मिति । तेन काष्ठविक्रयोऽनुज्ञातः । अनङ्गणेन गृहपतिना श्रुतम्-राज्ञा काष्ठविक्रयोऽनुज्ञात इति । तेन चित्तं प्रदूष्य खरा वार निधारिता-तावन्मे भक्तकाष्ठमस्ति, येनाहं एनं सहा- मासं चितामारोप्य ध्मापयामीति । राजा करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः । अमात्याः कथयन्ति-देव, किमर्थं करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरस्तिष्ठसीति ?' तेन विस्तरण समाख्यातम् । ते कथयन्ति-देव, अलं विपादेन । वयं तथा करिष्यामो यया देवश्चानङ्गणं । गृहपति पराजयतीति । तैरपरस्मिन् दिवसे बन्धुमती राजधानी अपगतपापाणशर्करकठल्या व्यवस्थापिता चन्दनवारिपरिपिक्ता सुरभिधूपघटिकोपनिवद्धा आमुकपट्टदामकलापा उच्छ्रित- ध्वजपताका नानापुष्पावकीर्णा नन्दनवनोद्यानसदृशा । तत्प्रतिस्पर्धशोभाविभूषितो मण्ड- वाटः कारितः । तस्मिन् नानारतविभूपितासनक्सनसंपन्नशोभासनप्रज्ञप्तिः कारिता । मृदुविशदसुरभिगन्धसंपन्नो विविधभक्तव्यञ्जनसहितो दिव्यसुधामनोज्ञसंकाशस्त्रैलोक्यगुरो- 10 रनुरूप आहार उपसमन्वाहृतः । ततो बन्धुमतो राज्ञो निवेदितम्-देव, ईदृशी नगरशोभा ईदृशश्वाहारः। प्रामोद्यमुत्पादयेति । वन्धुमान् राजा दृष्ट्वा परं विस्मयमापनः । ततो विस्मया- वर्जितचित्तसंततिर्विपश्यिनः सम्यक्संबुद्धस्य दूतेन कालमारोचयति-समयो भदन्त, सजं भक्तं यस्येदानी भगवान् कालं मन्यत इति । अथ विपश्यी सम्यक्संबुद्धः पूर्वाह्ने निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो येन बन्धु- 15 मतो राज्ञो भक्ताभिसारस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्राप्त एवा- सने निपण्णः । बन्धुमतो राज्ञो मङ्गल्याभिपेको हस्तिनागो विपश्यिनः सम्य- क्संबुद्धस्य शतशलाकं छत्रमुपरि मूों धारयति, अवशिष्टा हस्तिनागा भिक्षूणाम् । बन्धुमतो राज्ञोऽयमहिपी विपश्यिनं सम्यक्संबुद्धं सौवर्णेन मणिवालव्यजनेन वीजयति, अवशिष्टा अन्तःपुरिका अवशिष्टानां भिक्षूणाम् । अनङ्गणेन गृहपतिना अवचरकः पुरुषः प्रेपितः- 20 गच्छ भोः पुरुप, पश्य कीदृशेनाहारेण बन्धुमान् राजा बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ भोजयतीति । सनस्तां विभूतिं दृष्ट्वा विस्मयावर्जितमनास्तत्रैवावस्थितः । एवं द्वितीय, तृतीयः प्रेषितः । सोऽपि तत्रैव गत्वा अवस्थितः । ततोऽनङ्गणो गृहपतिः खयमेव गतः । सोऽपि तां विभूति दृष्ट्वा परं विषादमापन्नः संलक्षयति-शक्यमन्यत् संपादयितुम् । किं तु हस्तिनामन्तःपुरस्य च कुतो मम विभवः ? इति विदित्वा निवेशनं गतो दौवारिकं पुरुपमामन्त्रयते-भोः पुरुप, 25 यदि कश्चिद्याचनक आगच्छति, स यत् प्रार्थयते तद्दातव्यम् , नो तु प्रवेशः । इत्युक्त्वा शोकागारं प्रविश्य अवस्थितः शक्रस्य देवेन्द्रस्याधस्तात् ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते । स संलक्षयति- ये केचिल्लोके दक्षिणीयाः, विपश्यी सम्यक्संबुद्धस्तेपामग्रः, दानपतीनामप्यनङ्गणो गृहपतिः । साहाय्यमस्य कल्पयितव्यम् । इति विदित्वा कौशिको ब्राह्मणवेपमभिनिर्माय येनानङ्गणस्य गृहपतेनिवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य दौवारिकं पुरुषमामन्त्रयते-गच्छ भोः पुरुष, 30 अनङ्गणस्य गृहपतेः कथय-कौशिकगोत्रो ब्राह्मणो द्वारे तिष्ठति भवन्तं द्रष्टुकाम इति । स कथयति-ब्राह्मण, गृहपतिना अहं स्थापितः यः कश्चिद् याचनक आगच्छति, स यत् प्रार्थ- दि. २३ ·2 दिव्यावदानम् । यते, तद्दातव्य न तु प्रवेश इति । येन ते प्रयोजन तद्गृहीत्वा गन्छ । किं ते गृहपतिना दृष्टेनेति । स कथयति--भो पुरुष, न मम केनचित् प्रयोजनम् । अह गृहपतिमेव द्रष्टुकाम । गच्छेति । तेनानङ्गणस्य गृहपतेर्गत्वा निवेदितम्-आर्य, कौशिफसगोत्रो ब्राह्मणो द्वारे तिष्ठति आर्य द्रष्टुकाम इति । स कथयति-- ने-गच्छ भो पुरुप, येन तस्य प्रयोजन तत् प्रयच्छ-किं 5 तेनात्र प्रविष्टेनेति ? स कथयति-आर्य, उक्तो मया एव कथयति-नाह किंचित् प्रार्थयामि, अपि तु गृहपतिमेर द्रष्टुकाम इति । स कथयति-भो पुरुप यद्येवम् , प्रवेशय । स तेन प्रवेशित । ब्राह्मण कथयति-कस्मात् त्व गृहपते करे कपोल दत्त्वा चिन्तापरस्तिष्टसीति स गृहपतिर्गाथा भाषते- 00 10 2 " न तस्य कथयेच्छोक य शोकान प्रमोचयेत् । तस्मै तु कथयेच्छोक य शोकात्सप्रमोचयेत् ॥ १६ ॥ इति । शक कथयति-गृहपते, कस्तर शोक ? कथय, अह ते शोकाप्रमोचयामीति । तेन विस्तरेण समाख्यातम् । अथ शक्रो देवेन्द्र कौशिकब्राह्मणरूपमन्तर्धाप्य स्वरूपेण स्थित्वा कथयति- गृहपते, विश्वकर्मा ते देवपुत्र साहाय्य कल्पयिष्यतीत्युक्त्वा प्रक्रान्त । अथ शक्रो देवेन्द्रो देवास्त्रायस्त्रिंशान् गत्वा विश्वकर्माण देवपुत्रमामन्त्रयते-गच्छ, विश्वकर्मन् , अनङ्गणस्य गृहपते 15 साहाय्य कल्पय । पर भद्र तव कौशिकेति विश्वकर्मणा देवपुत्रेण शकस्य देवेन्द्रस्य प्रति- श्रुत्य आगत । प्रतिविशिष्टतरा नगरशोभा निर्मिता, दिव्यो मण्डलवाटो दिव्यासनप्रज्ञप्तिर्दिव्य आहार समन्वाढत । ऐरावणो नागराजो विपश्यिन सम्यक्सबुद्धस्य शतशलाक छत्रमुपरि मूर्धी धारयति, अपशिष्टा नागा अवशिष्टाना भिक्षूणाम् । शची देवकन्या विपश्यिन सम्यक्सबुद्ध सौवर्णेन मणिवालव्यजनेन वीजयति, अवशिष्टा अप्सरसो भिक्षुन् । बन्धुमता 20 राज्ञा अपचरक पुरुष प्रेपित -गच्छ भो पुरुष, कीदृशेनाहारेणानङ्गणो गृहपति बुद्ध- प्रमुख भिक्षुसघ तर्पयतीति । स पुरुपस्तत्र गतस्ता विभूतिं दृष्ट्वा तत्रैर अवस्थित । तेना- मात्य प्रेपित । सोऽपि तत्रैवारस्थित । कुमार प्रेषित । सोऽपि तत्रैवारस्थित । ततो बन्धुमान् राजा स्वयमेव तद्वार गत्वा अवस्थित । विपश्यी सम्यक्सबुद्ध कथयति-गृहपते, पन्धुमान् राजा दृष्टसल्य । तस्यान्तिके त्वया खरवाकर्म निश्चारितम् । स एव द्वारे तिष्ठति । 25 गच्छ क्षमयेति । तेनासौ निर्गल्य क्षमित उक्तश्च-महाराज, प्रविश स्वहस्तेन परिवेषण पुर। स प्रविष्ट । पश्यति दिव्या विभूतिम् । दृष्ट्वा च पर विस्मयमापन्न कथयति-गृहपते, त्वमेकोर्हसि दिने दिने बुद्धप्रमुख भिक्षुसघ भोजयितु न वयमिति । अयानङ्गणो गृह- पतिपिदियन सम्यक्सबुद्धमनया विभूत्या त्रैमास्य प्रणीतेनाहारेण सतर्य पादयोर्निपत्य 30 प्रणिधान कर्तुमार-ध-यन्मया एवविध सद्भूतदक्षिणीये कारा कृता, अनेनाह पुशल- मूलेन आट्ये महाधने महाभोगे कुले जायेयम् , दिव्यमानुषी श्रिय प्रत्यनुभवयम् , एव. विधानां धर्माणा लाभी स्याम्, एयविधमेव शास्तारमारागयेय मा निरागयेयमिति ।।

·१९ ज्योतिष्कावदानम् । किं मन्यध्ये भिक्षयो योऽसौ अनङ्गणो नाम गृहपतिः, एप एवासी ज्योतिप्कः कुलपुत्रस्तेन कालेन तेन समयेन । यदनेन बन्धुमतो राज्ञो दृष्टसत्यस्यान्तिके खरा याग्निथा- रिता, तस्य कर्मणो विपाकेन पञ्चशतानि समातृकश्चितायामारोप्य ध्मापितः । यावदेतर्हि अपि चितामारोप्य ध्मापितः। यद्विपश्यिनि तयागते कारां कृत्वा प्रणिधानं कृतम्, तस्य कर्मणो विपाकेन आत्ये महाधने महाभोगे कुले जातः । दिव्यमानुपी श्रीः प्रादुर्भूता । मम 5 शासने प्रमज्य सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कृतम् । अहमनेन विपश्यिना सम्यक्संबुद्धेन साधं समजवः समबलः समधुरः समसामान्यप्राप्तः शास्ता आरागितो न विरागितः । इति हि भिक्षव एकान्तकृष्णानां कर्मणामेकान्तकृष्णो विपाकः, एकान्तशुलानामेकान्तशुक्रः, व्यति- मिश्राणां व्यतिमिश्रः । तस्मात् तर्हि भिक्षव एकान्तकृष्णानि कर्माण्यपास्य व्यतिमिश्राणि च, एकान्तशुक्नेष्वेव कर्मस्वाभोगः करणीयः । इत्येवं यो भिक्षवः शिक्षितव्यम् ॥ इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भापितमभ्यनन्दन् । इति दिव्यावदाने ज्योतिष्कावदानमूनविंशतिमम् । 10 ·5 २० कनकवर्णावदानम् । एवं मया श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथ- पिण्डदस्यारामे महता भिक्षुसंघेन सार्धमर्धत्रयोदशभिर्भिक्षुशतैः । सत्कृतो भगवान् गुरुकृतो मानितः पूजितो भिक्षुभिर्भिक्षुणीभिरुपासकैरुपासिकाभी राजभी राजमात्रै नातीर्थिक श्रमण- ब्राह्मणचरकपरिव्राजकैर्देवैर्नागैर्यक्षैरसुरैर्गरुडैर्गन्धर्वैः किन्नरैर्महोरगैः । लाभी भगवान् प्रभूतानां प्रणीतानां चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिष्काराणां दिव्यानां मानुपाणां च । तैश्च भगवाननुपलिप्तः पद्ममिव वारिणा । भगवतश्चायमेवंरूपो दिग्विदिक्षु उदारकल्याण- कीर्तिशब्दश्लोकोऽभ्युद्गतः–इत्यपि स भगवांस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुपदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान् । स इमं 10 सदेवकं लोकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणी प्रजां सदेवमानुपी दृष्ट एव धर्मे खयमभि- ज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसंपद्य प्रवेदयते । स धर्म देशयति आदौ कल्याणं मध्ये कल्याणं पर्यवसाने कल्याणम् । स्वर्थं सुव्यञ्जनं केवलं परिपूर्ण परिशुद्धं पर्यवदातं ब्रह्मचर्य संप्रकाशयति । तत्र भगवान् भिक्षूनामन्त्रयते स्म-सचेद्भिक्षवः सत्त्वा जानीयुर्दानस्य फलं दानसंविभागस्य च फलविपाकं यथाहं जानामि दानस्य फलं दानसंविभागस्य च फलविपाकम् , अपीदानी 15 योऽसौ अपश्चिमः कवलश्चरम आलोपः, ततोऽप्यदत्वा असंविभज्य न परिभुञ्जीरन्, सचेल्लभेरन् दक्षिणीयं प्रतिग्राहकम् । न चैषामुत्पन्नं मात्सर्य चित्तं पर्यादाय तिष्ठेत् । यस्मात् तर्हि भिक्षवः सत्त्वा न जानन्ते दानस्य फलं दानसंविभागस्य च फलविपाकं यथाहं जानामि दानस्य फलं दानसंविभागस्य च फलविपाकम् , तस्माद्धेतोरदत्त्वा असंवि- भज्य परिभुज्यन्ते आगृहीतेन चेतसा । उत्पन्नं चैपां मात्सर्य चित्तं पर्यादाय तिष्ठति । 20 तत्कस्य हेतोः? भूतपूर्व भिक्षवोऽतीतेऽध्वनि राजाभूत् कनकवर्णो नाम अभिरूपो दर्शनीयः प्रासा- दिकः परमया सुवर्णपुष्कलतया समन्वागतः । राजा भिक्षवः कनकवर्ण आढ्यो महाधनो महाभोगः ।प्रभूतसत्त्वखापतेयः प्रभूतवित्तोपकरणः प्रभूतधनधान्यहिरण्यसुवर्णमणिमुक्तावैडूर्य- शङ्खशिलाप्रवालरजतजातरूपः प्रभूतहस्त्यश्वगवेडकः परिपूर्णकोशकोष्ठागारः । राज्ञः कनक- 25 वर्णस्य खलु भिक्षवः कनकावती नाम राजधानी वभूव पूर्वेण पश्चिमेन च द्वादश योजयान्यायामेन, दक्षिणेनोत्तरेण च सप्त योजनानि च विस्तारेण । ऋद्धा च स्फीता च क्षेमा च सुभिक्षा च आकीर्णबहुजनमनुष्या च रमणीया च । राज्ञः कनकवर्णस्याशीतिर्नगर- सहस्राण्यभूवन् । अष्टादश कुलकोटी ऋद्धानि स्फीतानि क्षेमाणि सुभिक्षाण्याकीर्णबहुजन- मनुष्याणि । सप्तपञ्चाशद्रामकोट्य ऋद्धाः सीताः क्षेमाः सुभिक्षा रमणीया महाजनाकीर्ण- 30 मनुष्याः । पष्टिः कर्बटसहनाण्यभूवन् ऋद्धानि स्फीतानि क्षेमाणि सुभिक्षाण्याकीर्णबहुजन- मनुष्याणि । राज्ञः कनकवर्णस्याष्टादशामात्यसहस्राण्यभूवन् । विंशतिस्त्रीसहस्राण्यन्तःपुर- मभूत् । राजा भिक्षवः कनकवर्णो धार्मिको बभूव । धर्मेण राज्यं कारयति ॥'

·२० कनकवायदानम् । अथापरेण समयेन राज्ञः कनकवर्णस्य एकाकिनो रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्य एवं चेतसि चेतःपरिक्तिमुदपादि-यन्वहं सर्ववणिजोऽशुल्कानगुल्मान् मुञ्चेयम् । सर्वजाम्बुद्वीपकान् मनुष्यानकारानगुल्मान् मुञ्चेयमिति । अथ राजा कनकवर्णो गणकमहामात्रामात्यदौवारिक- पारिपद्यानामघ्रपते-अद्यामेण वो प्रामण्यः सर्ववणिजोऽशुल्कान् मुञ्चामि, सर्वजाम्बुद्वीपकान् मनुष्यानकारानशुल्कान् मुञ्चामि । तस्यानेनोपायेन बहूनि वीणि राज्यं कारयतोऽपरेण समयेन । नक्षत्रं विपमीभूतम् , द्वादश वर्षाणि देवो न वर्षति । अथ ब्राह्मणा लक्षणज्ञा नैमित्तिका भूम्यन्तरिक्षमन्त्रकुशला नक्षत्रशुक्रग्रहचरितेषु तत् संलक्षयित्वा येन राजा कनकवर्णः, तेनोपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्य राजानं कनकवर्णमिदमयोचन्-यत्खल देवो जानीयात्-नक्षत्र विषमीभूतम्, द्वादश वर्षाणि देवो न वर्षिष्यति । अथ राजा कनकवर्ण इदमेवरूपं निर्घोपं श्रुत्वा अश्रूणि प्रवर्तयति-अहो बत मे जाम्बुद्वीपका मनुष्याः, अहो वत मे जम्बुद्वीपः 10 ऋद्धः स्फीतः क्षेमः सुभिक्षो रमणीयो बहुजनाकीर्णमनुष्यो नचिरादेव शून्यो भविष्यति रहितमनुप्यः । अथ राज्ञः कनकवर्णस्य मुहूर्त शोचित्वा एतदभवत्-य इमे आढ्या महाधना महामोगाः, ते शक्ष्यन्ति यापयितुम् । य इमे दरिद्रा अल्पधना अल्पानपानभोगाः, ते कथं यापयिष्यन्ति ? तस्यैतदभवत्-यन्वहं जम्बुद्वीपादनाचं संहरेयम् , सर्वजाम्बुद्वीपान् सत्त्वान् गणयेयम् । अथ गणयित्वा मापयेयम् , मापयित्वा सर्वग्रामनगरनिगमकर्वटराजधानीप्वेक 15 कोष्ठागारं कारयेयम् । एक कोष्ठागारं कारयित्वा सर्वजाम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां समं भक्तं प्रत्यर्पयेयमिति । अथ कनकवर्णो राजा गणकमहामात्रामात्यदौवारिकपारिपद्यानामन्त्रयते-गच्छत यूयं प्रामण्यः, सर्वजम्बुद्वीपादनार्य संहृत्य गणयत, गणयिचा मापयत, मापयित्वा सर्वग्राम- नगरनिगमकर्वटराजधानीप्वेकं कोष्ठागारं स्थापयत । परं देवेति गणकमहामात्रामाल्यदौवारिक- पारिपद्या राज्ञः कनकवर्णस्य प्रतिश्रुत्य सर्वजम्बुद्वीपादनायं गणयन्ति, गणयित्वा मापयन्ति, 20 मापयित्वा सर्वनामनगरनिगमकवटराजधानीवेकस्मिन् कोष्ठागारे स्थापयन्ति । एकस्मिन् कोष्ठागारे स्थापयित्वा येन राजा कनकवर्णः, तेनोपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्य राजानं कनक- वर्णमिदमवोचन्-यत् खल्ल देव जानीयाः-सर्वग्रामनगरनिगमकर्वटराजधानीष्वन्नाद्य संहृतम्, संहृत्य गणितम्, गणयित्वा मापितम् , मापयित्वा सर्वग्रामनगरनिगमराजधानीप्वेकस्मिन् कोष्ठागारे स्थापितं यस्येदानी देवः कालं मन्यते । अथ राजा कनकवर्णः संख्यागणकलिपिक- पौरुषेयानामन्त्रयित्वा एतदवोचत्-गच्छत यूयं ग्रामण्यः, सर्वजाम्बुद्वीपकान् मनुष्यान् गण- यत, गणयित्वा प्रामण्यः सर्वजाम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां समं भक्तं प्रयच्छत । परं देवेति संख्या- गणकलिपिकपौरुषेया राज्ञः कनकवर्णस्य प्रतिश्रुत्य सर्वजाम्बुद्वीपकान् मनुष्यान् गणयन्ति, संगण्य राजानं कनकवर्णमादौ कृत्वा सर्वजाम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां समं भक्तं प्रज्ञपयन्ति । ते यापयन्त्येकादशवर्षाणि, द्वादशवर्षे न यापयन्ति । निर्गतो द्वादशस्य वर्षस्यैको मासो याव- 30 दहवः स्त्रीपुरुपदारकदारिका जिघत्सिताः पिपासिताः कालं कुर्वन्ति । तेन खलु पुनः समयेन सर्वजम्बुद्वीपादन्नाय परिक्षीणमन्यत्र राज्ञः कनकवर्णस्यैका मानिका भक्तस्यावशिष्ठा ॥

·दिव्यावदानम्। तेन खलु समयेन अन्यतमश्चत्वारिंशत्कल्पसंप्रस्थितो बोधिसत्त्व इमां सहालोकधातु- मनुप्राप्तो बभूव । अद्राक्षीद् बोधिसत्त्वोऽन्यतरस्मिन् वनपण्डे पुत्रं मात्रा सार्धं विप्रतिपद्य- मानम् । दृष्ट्वा च पुनरस्यैतदभवत्-क्लिश्यन्ति बतेमे सत्त्वाः, संक्लिश्यन्ति बतेमे सत्त्वाः, यत्र हि नाम अस्यामेव नव मासान् कुक्षौ उपित्वा, अस्या एव स्तनौ पीत्वा, अत्रैव कालं 5 करिष्यति इति । अलं मे ईदृशैः सत्त्वैरधार्मिकैरधर्मरागरक्तैर्मिथ्यादृष्टकैपिमलोभाभिभूतै- रमातृरज्ञैश्रामण्यरैब्राह्मण्यैरकुले ज्येष्ठापचायकैः । क उत्सहत ईदृशानां सत्त्वानामर्थाय बोधि- सत्त्वचयां चरितुम् ? यन्वहं खके कार्ये प्रतिपद्येयम् । अथ बोधिसत्त्वो येनान्यतरवृक्षमूलं तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य तस्मिन् वृक्षमूले निषण्णः । पर्यङ्कमाभुज्य ऋजुकायं प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य पञ्चसूपादानस्कन्धेषूदयव्ययानुदर्शी विहरति यदुतेदं रूपम् , अयं 10 रूपसमुदयः, अयं रूपस्यास्तंगमः, इयं वेदना, इयं संज्ञा, इमे संस्काराः, इदं विज्ञानम् , अयं विज्ञानसमुदयः, अयं विज्ञानस्यास्तंगम इति । स एवं पञ्चसूपादानस्कन्धेपूदयन्ययानुदर्शी विहरनचिरादेव यत्किंचित् समुदयधर्मकं तत् सर्वं निरोधधर्मकमिति विदित्वा तत्रैव प्रत्येकां बोधिमधिगतवान् । अथ भगवान् प्रत्येकबुद्धो यथाप्राप्तानवलोक्य तस्यां वेलायां गायां भापते-- संसेवमानस्य भवन्ति स्नेहाः स्नेहान्वयं संभवतीह दुःखम् । आदीनवं स्नेहगतं विदित्वा एकश्चरेत् खगविपाणकल्पः ॥ १ ॥ इति । अथ तस्य भगवतः प्रत्येकबुद्धस्यैतदभवत्-बहूनां मे सत्त्वानामर्थाय दुष्कराणि चीर्णानि, न च कस्यचित् सत्त्वस्य हितं कृतम् । कमद्याहमनुकम्पेयम् , कस्याहमय पिण्ड- 20 पातमाहृत्य परिभुञ्जीय ? अथ भगवान् प्रत्येकबुद्धो दिव्येन चक्षुपा विशुद्धनातिक्रान्तमानुषेण सर्वावन्तमिमं जम्बुद्वीपं समन्तादनुविलोकयन्नद्राक्षीत् स भगवान् प्रत्येकबुद्धः सर्वजम्बुद्वीपा- दन्नाद्य परिक्षीणम् , अन्यत्र राज्ञः कनकवर्णस्यैका मानिका भक्तस्यावशिष्टा । तस्यैतदभवत्- यन्न्यहं राजानं कनकवर्णमनुकम्पेयम् । यन्न्वहं राज्ञः कनकवर्णस्य निवेशनात् पिण्डपात- मपहत्य परिभुञ्जीय । अथ भगवान् प्रत्येकबुद्धस्तत एव ऋद्धया विहायसमभ्युद्गम्य दृश्यता 25 कायेन शकुनिरिव ऋद्ध्या येन कनकावती राजधानी तेनोपसंक्रान्तः । तेन खलु समयेन राजा कनकवर्ण उपरिप्रासादतलगतोऽभूत् पञ्चमात्रैरमात्यसहस्रैः परिवृतः। अद्राक्षीदन्यतमो महामात्रस्तं भगवन्तं प्रत्येकबुद्धं दूरत एवागच्छन्तम् । दृष्ट्वा च पुनर्महामात्रानामन्त्रयते- पश्यत पश्यत प्रामण्यः । दूरत एव लोहितपक्षः शकुन्त इहागच्छति । द्वितीयो महामात्र एवमाह-नैप प्रामण्यो लोहितपक्षः शकुन्तः, राक्षस एव ओजोहार इहागच्छति। एपोऽस्माकं 30 भक्षयिष्यति । अथ राजा कनकवर्ण उभाभ्यां पाणिभ्यां मुखं संपरिमार्य महामात्रानामन्त्रयते- नेप प्रामण्यो लोहितपक्षः शकुन्तः, न च राक्षस ओजोहारः । ऋपिरेपोऽस्माकमनुकम्पयेहा- गच्छति । अयं स भगवान् प्रत्येकबुद्धो राज्ञः कनकवर्णस्य प्रासादे प्रत्यष्ठात् ॥ 16 15 ·. २० फनफवर्णावदानम। १८३ अथ राजा कनकवर्णस्तं भगवन्तं प्रत्येकयुद्धमुत्थायासनात् प्रत्युद्गम्य पादौ शिरसा वन्दित्वा प्रज्ञाप्त एवासने निपीदयति । अथ राजा कनकवर्णस्तं भगवन्तं प्रत्येकबुद्धमिदमयो- चत्-किमर्थम् अप इहाभ्यागमनम् ? भोजनार्थ महाराज । एवमुक्ते राजा कनकवर्णः प्रारोदीत्। अश्रूणि प्रवर्तयन्नेमाह-अहो मे दारिद्यम् , अहो दारिद्यम्, यत्र हि नाम जम्बुद्वीपैश्वर्याधि- पत्यं कारयित्वा एकस्यापि ऋपेरसमर्थः पिण्डपातं प्रतिपादयितुम् । अय या कनकावत्यां । राजधान्यामध्युपिता देवता, सा राज्ञः कनकवर्णस्य पुरस्तादगायां भापते- किं दुःखं दारिद्र्यं किं दुःखतरं तदेव दारिद्यम् । मरणसमं दारिद्यम् ॥२॥ अथ राजा कनकवर्णः कोष्टागारिक पुरुषमामन्त्रयते-अस्ति भोः पुरुष, मम निवेशने किंचिद्भक्तम् , यदहमस्य अपेः प्रदास्यामि ? स एक्माह-यत् खलु देव जानीयाः सर्वजम्बु- 10 द्वीपादनाय परिक्षीणम् , अन्यत्र देवस्यका मानिका भक्तस्यावशिष्टा । अथ राज्ञः कनकवर्ण- स्यैतदभवत्-सचेत् परिभुजे, जीविष्ये । अथ न परिभोक्ष्ये, मरिष्ये । तस्यैतदभवत्-यदि परिभोक्ष्ये, यदि वा न परिभोदये, अवश्यं मया कालः कर्तव्यः । अलं मे जीवितेन । कथं नामेहेदृश ऋषिः शीलवान् कल्याणधर्मा मम निवेशनेऽद्य यथाधौतेन पात्रेण निर्गमिप्यति ? अथ राजा कनकवर्णो गणकमहामात्रामात्सदौवारिकपारिपद्यान् संनिपात्यैवमयोचत्-अनु-18 मोदत यूयं ग्रामण्यः, अयं राज्ञः कनकवर्णस्यापश्चिम ओदनातिसर्गः । अनेन कुशलमूलेन सर्वजाम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां दारिद्यसमुच्छेदः स्यात् । अथ राजा कनकवर्णस्तस्य महर्पे- स्तत् पात्रं गृहीला एकां मानिकां भक्तस्य पात्रे प्रक्षिप्य उभाभ्यां पाणिभ्यां पात्रं गृहीत्वा जानुभ्यां निपल्य तस्य भगवतः प्रत्येकबुद्धस्य दक्षिणे पाणी पात्रं प्रतिष्ठापयति । धर्मता दुर्भिगवतां प्रत्येकबुद्धानां कायिकी धर्मदेशना न याचिकी । अथ भगवान् प्रत्येकबुद्धो 20 राज्ञः कनकवर्णस्यान्तिकात् पिण्डपात्रमादाय तत एव ऋद्ध्या उपरिविहायसा प्रक्रान्तः । अय राजा कनकवर्णः प्राञ्जलिर्भूत्वा तावदनिमियं प्रेक्षमाणोऽस्थात्, यावच्चक्षुष्पथादति- फ्रान्त इति । अथ राजा कनकवर्णो गणकमहामात्रामात्यदौवारिकपारिपद्यानामन्त्रयते-च्छत प्रामण्यः स्वकखकानि निवेशनानि । मा इहैव प्रासादे जिघत्सापिपासाभ्यां सर्व एव कालं करिष्यथ । त एवमाहुः यदा देवस्य श्रीसौभाग्यसंपदासीत्, तदा वयं देवेन साध क्रीडता 25 रमता कथं पुनर्वयमिदानी देवं पश्चिमे काले पश्चिमे समये परित्यक्ष्याम इति । अथ राजा कनकवर्णः प्रारोदीत् । अश्रूणि प्रवर्तयति । अश्रूणि संपरिमार्ण्य गणकमहामात्रामात्यदौवारिक- पारिपद्यानिदमवोचत्-गच्छत प्रामण्यो यथाखकखकानि निवेशनानि । मा इहैव प्रासादे जिघत्सापिपासाभ्यां सर्व एव कालं करिष्यथ । एवमुक्ता गणकमहामात्रामात्यदौवारिकपारिपद्याः प्ररुदन्तोऽणि प्रवर्तयन्तोऽश्रूणि संपरिमार्ण्य येन राजा कनकवर्णस्तेनोपसंक्रान्ताः । उप- 30 संक्रम्य राज्ञः कनकवर्णस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा अञ्जलिं कृत्वा राज्ञः कनकवर्णस्यैतदूचुः- क्षन्तव्यं ते यदस्माभिः किंचिदपराद्धम् । अद्यास्माकं देवस्यापश्चिमं दर्शनम् ॥

·10 15 दिव्यावदानम् । तद्यथा तेन भगवता प्रत्येकबुद्धेन स पिण्डपात्रः परिमुक्तः, अथ तस्मिन्नेव क्षणे समन्ताच्चतसृषु दिक्षु चत्वार्यभ्रपटलानि व्युत्थितानि, शीतलाश्च वायत्रो वातुमारब्धाः, ये जम्बूद्वीपादशुचिं व्यपनयन्ति, मेघाश्च प्रवर्पयन्तः पांशून् शमयन्ति । अथ तस्मिन्नेव दिवसे द्वितीयेऽर्धभागे विविवस्य खादनीयभोजनीयस्य वर्ष प्रवर्पति। इदमेवंरूपं भोजनमोदनसक्तवः 5 कुल्माषमत्स्यमांसम् , इदमेवंरूपं खादनीयं मूलखादनीयं स्कन्धखादनीयं पत्रखादनीयं पुष्प- खादनीयं फलखादनीयं तिलखादनीयं खण्डशर्करगुडखादनीयं पिष्टखादनीयम् । अथ राजा कनकवर्णो हृष्टतुष्टः उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातो गणकमहामात्रामात्यदौ- वारिकपार्पद्यानामन्त्रयते-पश्यथ यूयं ग्रामण्यः, अद्यैव तस्यैकपिण्डपातदानस्याङ्कुरः प्रादुर्भूतः। फलमन्यद्भविष्यति ॥ अथ द्वितीये दिवसे सप्ताहं धान्यवपं प्रवर्पन्ति, तद्यथा-तिलतण्डुला मुद्माषा यवा गोधूममसूराः शालयः । सप्ताहं सर्पिवर्ष प्रवर्पन्ति, सप्ताहं कर्पासवर्ष प्रवर्षन्ति, सप्ताह नानाविधदूष्यवर्ष प्रवर्षन्ति, सप्ताहं सप्तरत्नानां वर्ष प्रवर्षन्ति, सुवर्णस्य रूप्यस्य वैडूर्यस्य स्फटिकस्य लोहितमुक्तेरश्मगर्भस्य मुसारगल्वस्य । सर्वमस्य राज्ञः कनकवर्णस्यानुभावैन जाम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां दारिद्यसमुच्छेदो बभूव ॥ स्यात् खलु भिक्षवो युष्माकं काला विमतिर्वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन राजा कनकवर्णो बभूव । न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । अहं स तेन कालेन तेन समयेन राजा कनकवर्णो बभूव । तदनेन भिक्षवः पर्यायेण वेदितव्यम् । सचेद्भिक्षवः सत्त्वा जानीयुर्दानस्य फलं दानसंविभागस्य च फलविपाकम्-अपीदानी योऽसौ अपश्चिमकः कवलश्चरम आलोपः, ततोऽप्यदत्त्वा असंविभज्य न परिभुञ्जीरन् , सचेल्लभेरन् दक्षिणीयं प्रतिग्राहकम् । न 20 चैषामुत्पन्नं मात्सयं चित्तं पर्यादाय तिष्ठति । यस्मात् तर्हि भिक्षवः सत्त्वा न जानते दानस्य फलं दानसंविभागस्य च फलविपाकम् यथा अहं जाने दानस्य फलं दानसंविभागस्य च फलविपाकम् , तस्मात्तेऽदत्त्वा असंविभज्य परिभुञ्जते आगृहीतेन चेतसा, उत्पन्नं चैपां मात्सर्य चित्तं पर्यादाय तिष्ठति । न नश्यते पूर्वकृतं शुभाशुभं न नश्यते सेवनं पण्डितानाम् । न नश्यते आर्यजनेषु भापितं कृतं कृतज्ञेषु न जातु नश्यति ॥३॥ सुकृत शोभनं कर्म दुष्कृतं वाप्यशोभनम् । अस्ति चैतस्य विपाको अवश्यं दास्यते फलम् ॥ ४ ॥ इदमयोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षयो भिक्षुण्युपासकोपासिकादेवनागयक्ष- 90 गन्धर्वासुरगरुडकिलरमहोरगादयः सर्गावती च पर्पद्भगवतो भापितमम्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने कनकवर्णावदानं विंशतिमम् । .. 25 ·, - २१ सहसोगतावदानम् । बुद्धो भगवान् राजगृहे विहरति वेणुवने कलन्दकनियापे। आचरितमायुप्मतो महा- मौद्गल्यायनस्य कालेन कालं नरकचारिका चरितुं तिर्यक्चारिका चरितुं प्रेतचारिका देव- चारिकां मनुष्यचारिकां चरितुम् । स यानि तानि नारकाणां सत्त्वानामुत्पाटानुपाटनच्छेदन- भेदनादीनि दुःखानि, तिरथामन्योन्यभक्षणादीनि, प्रेताना क्षुत्तृपादीनि, देवानां च्यवन-6 पतनविकिरणविध्वंसनादीनि, मनुष्याणां पर्येष्टिव्यसनादीनि दुःखानि, तानि दृष्ट्वा जम्बुद्वीप- मागत्य चतसृणां पर्पदामारोचयति । यस्य कस्यचित् सार्धविहारी अन्तेवासी या अनभि- रतो ब्रह्मचर्य चरति, स तमादाय येनायुप्मान् महामौद्गल्यायनस्तेनोपसंक्रामति, आयुष्मान् महामौद्गल्यायन एनं सम्यगववदिष्यति, अनुशासिप्यतीति । तमायुष्मान् महामौद्गल्यायनः सम्यगववदति सम्यगनुशास्ति । एवमपरमपरं ते आयुष्मता महामौद्गल्यायनेन सम्यगव- 10 वादिताः सम्यगनुशिष्टा अभिरता ब्रह्मचर्य चरन्ति, उत्तरे च विशेपमधिगच्छन्ति । तेन खलु समयेनायुष्मान् महामौद्गल्यायनश्चतसृभिः पर्पद्भिराकीर्णो विहरति भिक्षुभिर्भिक्षुणीभिरुपासकै- रुपासिकाभिश्च । जानकाः पृच्छका बुद्धा भगवन्तः। पृच्छति बुद्धो भगवानायुष्मन्तमानन्दम् । स कथयति-आचरितं भदन्त आयुष्मतो महामौद्गल्यायनस्य कालेन कालं नरकचारिकां चरितुं तिर्यक्चारिकां प्रेतचारिका देवचारिकां मनुष्यचारिका चरितुम् । स यानि तानि 25 नारकाणां सत्त्वानामुत्पाटानुपाटनच्छेदनभेदनादीनि दुःखानि, तिर्यश्चामन्योन्यभक्षणादीनि, प्रेतानां क्षुत्तृपादीनि, देवानां च्यवनपतनविकिरणविध्वंसनादीनि, मनुष्याणां पर्येष्टिव्यसना- दीनि दुःखानि, तानि दृष्ट्वा जम्बुद्वीपमागत्य चतसृणां पर्पदामारोचयति । यस्य कस्यचित सार्धविहारी अन्तेवासी वा अनभिरतो ब्रह्मचर्य चरति, स तमादाय येनायुप्मान् महामौद्ग- ल्यायनस्तेनोपसंक्रामति, आयुष्मान् महामौद्गल्यायन एव सम्यगयवदिष्यति सम्यगनुशासि-20 ष्यतीति, तमायुप्मान् महामौद्गल्यायनः सम्यगववदति सम्यगनुशास्ति । एवमपरमपरं ते आयुष्मता महामौद्गल्यायनेन सम्यगववादिताः सम्यगनुशिष्टा अभिरता ब्रह्मचर्य चरन्ति, उत्तरे च विशेषमधिगच्छन्ति । अयं भदन्त हेतुरयं प्रत्ययो येनायुष्मान् महामौद्गल्यायन- श्चतसृभिः पर्पद्भिराकीर्णो विहरति भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिकाभिः । न सर्वत्र आनन्द मौद्गल्यायनो भिक्षुर्भविष्यति मौद्गल्यायनसदृशो या । तस्माद् द्वारकोष्ठ के पश्चगण्डकं चक्रं 25 कारयितव्यम् । उक्तं भगवता द्वारकोष्ठके पञ्चगण्डकं चक्रं कारयितव्यमिति । भिक्षवो न जानते कीदृशं कारयितव्यमिति । भगवानाह-पञ्च गतयः कर्तव्या नरकास्तिर्यञ्चः प्रेता देवा मनुष्याश्च । तत्राधस्तात् नरकाः कर्तव्याः, तिर्यश्चः प्रेताश्च, उपरिष्टात् देवा मनुष्याश्च । चत्वारो द्वीपाः कर्तव्याः पूर्वविदेहोऽपरगोदानीय उत्तरकुरुर्जम्बुद्वीपश्च । मध्ये रागद्वेषमोहाः कर्तव्याः, रागः पारावताकारेण, द्वेषो भुजङ्गाकारेण, मोहः सूकराकारेण । बुद्धप्रतिमाश्चैत- 30 निर्वाणमण्डलमुपदर्शयन्त्यः कर्तव्याः । अनुपपादुकाः सत्वा घटीयनप्रयोगेण व्यवमाना उपपद्यमानाश्च कर्तव्याः । सामन्तकेन द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादोऽनुलोमप्रतिलोमः कर्तव्यः । सर्वमनित्यतया प्रस्तं कर्तव्यम् , गाथाद्वयं च लेखयितव्यम्- दि. २४ ·5 वय- दिव्यावदानम् । आरभवं निष्कामत युज्यध्वं वुद्धशासने । धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुञ्जरः ॥ १ ॥ यो ह्यस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश्चरिष्यति । प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥ २ ॥ इति । उक्तं भगवता द्वारकोष्टके पञ्चगण्डकं चक्रं कारयितव्यमिति भिक्षुभिः कारितम् । ब्राह्मणगृहपतय आगत्य पृच्छन्ति–आर्य, किमिदं लिखितमिति ? ते कथयन्ति--भद्रमुखाः, मपि न जानीम इति । भगवानाह-द्वारकोष्ठके भिक्षुरुद्देष्टव्यो य आगतागतानां ब्राह्मणगृह- पतीनां दर्शयति । उक्त भगवता भिक्षुरुद्देष्टव्य इति । ते अविशेषेणोद्दिशन्ति बालानपि मूढा- नपि अव्यक्तानपि अकुशलानपि । ते आत्मना न जानते, कुतः पुनरागतानां ब्राह्मणगृहपतीना 10 दर्शयिष्यन्ति ? भगवानाह-प्रतिबलो भिक्षुरुद्देष्टव्य इति ॥ राजगृहेऽन्यतमो गृहपतिः प्रतिवसति । तेन सदृशात् कुलात् कलत्रमानीतम् । स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः । तस्य त्रीणि सप्तकान्येकविंशतिदिवसान् विस्तरेण जातस्य जातिमहं कृत्वा कुलसदृशं नामधेयं व्यवस्थापितम् । स पत्नीमामन्त्रयते-भद्रे, जातोऽस्माकं ऋणहरो धनहरः । तद्गच्छामि, 16 पण्यमादाय महासमुद्रमवतरामीति । सा कथयति-आर्यपुत्र, एवं कुरुष्वेति । स सुहृत्संबन्धि- बान्धवानामन्त्रयित्वा अन्तर्जनं च समाश्वास्य महासमुद्रगमनीयं पण्यमादाय दिवसतिथिमुहूर्तेन महासमुंद्रमवतीर्णः । तत्रैव च निधनमुपयातः । तस्य पन्या स दारको ज्ञातिबलेन हस्तबलेन पालितः पोपितः संवर्धितो लिप्यामुपन्यस्तो लिप्यक्षरेपु च कृतावी संवृत्तः। स वयस्करण साधं वेणुवनं गतो विहारं प्रविष्टः पश्यति द्वारकोष्ठके पञ्चगण्डकं चक्रमभिलिखितम् । स 20 पृच्छति–आर्य, किमिदमभिलिखितमिति ? भिक्षुः कथयति-भद्रमुख, एताः पञ्च गतयो नरकास्तिर्यश्चः प्रेता देवा मनुष्याश्च । आर्य, किमेभिः कर्म कृतं येनैवंविधानि दुःखानि प्रत्यनुभवन्तीति ? स कथयति-एते प्राणातिपातिका अदत्तादायिकाः काममिथ्याचारिका मृपावादिकाः पैशुनिकाः पारुषिकाः संभिन्नालापिका अभिध्यालयो व्यापनचित्ता मिथ्यादृष्टिकाः । तदेभिरेते दशाकुशलाः कर्मपथा अत्यर्थमासेविता भाविता 25 बहुलीकृताः, येन एवंविधानि दुःखान्युत्पाटानुपाटच्छेदनभेदनादीनि प्रत्यनुभवन्ति । आर्य, गतमेतत् । एभिरन्यैः किं कर्म कृत येन एवंविधानि दुःखानि प्रत्यनुभवन्ति ? भद्रमुख, एभिरपि दशाकुशलाः कर्णपथा आसेविता भाविता बहुलीकृताः, येन एवंविधानि दुःखा- न्यन्योन्यभक्षणादीनि प्रत्यनुभवन्ति । आर्य, एतदपि गतम् । एभिरन्यैः किं कर्म कृतं येन एवंविधानि दुःखानि प्रत्यनुभवन्ति ! भद्रमुख, एतेऽपि मत्सरिण आसन् कुटुकुश्चका 30 आगृहीतपरिष्काराः । तत्तेन मात्सर्येणासेवितेन भावितेन बहुलीकृतेन एवंविधानि दुःखानि क्षुत्तृषादीनि दुःखानि प्रत्यनुभवन्ति । आर्य, एतदपि गतम् । एभिरन्यैः किं कर्म कृतं येन एवंविधानि सुखानि प्रत्यनुभवन्ति ? भद्रमुख, एते प्राणातिपातात् प्रतिविरता अदत्तादानाद ·, २१ सहसोद्दतावदानम्। काममिथ्याचारान्मृपावादात् पैशुन्यात पारुप्यात् संभिन्नप्रलापादनभिध्यालयोऽव्यापनचित्ताः सम्यादृष्टयः । तदेभिरते दश कुशलाः कर्मपथा अर्थमासेविता भाविता बहुलीकृताः, येन एवंविधानि दिव्यत्रीललितविमानोद्यानसुखानि प्रत्यनुभवन्ति । आर्य, एतदपि गतम् | एभिरन्यैः किं कर्म कृतं येन एवंविधानि सुखानि प्रत्यनुभवन्ति ? भद्रमुख, एभिरपि दश कुशलाः कर्मपथास्तनुतरा मृदुतरावासेविता भाविता बहुलीकृताः, येन एवंविधानि हस्त्यश्व- स्थानपानशयनासनस्त्रीललितोद्यानसुखानि प्रत्यनुभवन्ति । आर्य, आसां पञ्चानां गतीनां या एतास्तिस्रो गतयो नरकास्तिर्यश्चः प्रेताश्च, एता मह्यं न रोचन्ते । ये तु एते देवा मनुष्याश्च एते रोचेते। तत्कथमेते दश कुशलाः कर्मपथाः समादाय वर्तयितव्याः ? भद्रमुख, स्वाख्याते धर्मविनये प्रवज्य सचेद् दृष्ट एव धर्मे आज्ञामारागयिष्यसि, एप एव तेऽन्तो दुःखस्य । अय सावशेषसंयोजनः काले करिष्यसि, देवेपूपपत्स्यसे । उक्तं हि भगवता-पश्चानुशंसान 10 समनुपश्यता पण्डितेनालमेव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुम् । कतमानि पञ्च ? आवेणिका इमे स्वार्थ अनुप्राप्तो भविष्यामीति संपश्यता पण्डितेनालमेव प्रवज्याधिमुक्तेन भवितुम् । येपामहं दासः प्रेष्यो निर्देश्यो भुजिष्यो नयेन कामंगमः, तेषां पूज्यश्च भविष्यामि प्रशंस्यश्चेति संपश्यता पण्डितेन अलमेव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुम् । अनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमनुप्राप्स्यामीति संपश्यता पण्डि- तेन अलमेव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुम् । अनुत्तरं वा योगक्षेमं निर्वाणमनुप्रामुक्तोऽनापत्तिकस्य 15 सतो देवेपपत्तिर्भविष्यतीति संपश्यता पण्डितेन अलमेव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुम् । अनेक- पर्यायेण प्रव्रज्या वर्णिता बुद्धैश्च बुद्धश्रावकैश्च। आर्य, शोभनम् । किं तत्र प्रव्रज्यायां क्रियते ? भद्रमुख, यावज्जीवं ब्रह्मचर्य चर्यते । आर्य, न शक्यमेतत् । अन्योऽस्ति उपायः ? भद्रमुख, अस्ति, उपासको भव । आर्य, किं तत्र क्रियते ? भद्रमुख, यावज्जीवं प्राणातिपातात् प्रति. विरतिः संरक्ष्या, अदत्तादानात् काममिथ्याचारात् सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानात् प्रतिविरति: 20 संरक्ष्या । आर्य, एतदपि न शक्यते । अन्यमुपायं कथयेति । भद्रमुख, बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ भोजय । आर्य, कियद्भिः कापिणैर्बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंधो भोज्यते? मद्रमुख, पञ्चभिः कार्पापणशतैः । आर्य, शक्यमेतत् । स तस्य पादाभिवन्दनं कृत्वा प्रक्रान्तः। येन खं निवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य मातरमिदमयोचत्-अम्ब, अद्याहं वेणुवनं गतः । तत्र मया द्वारकोष्टके पञ्चगण्डकं चक्रमभिलिखितं दृष्टम् । तत्र पञ्च गतयो नरकास्तिर्यञ्चः प्रेता 25 देवा मनुष्याश्च । तत्र नारका उत्पाटानुपाटनच्छेदनभेदनादीनि दुःखानि प्रत्यनुभवन्ति । तिर्यञ्चश्चान्योन्यभक्षणादीनि । प्रेताः क्षुत्तृषादीनि । देवा दिव्यस्त्रीललितोद्यानविमानसुखानि प्रत्यनुभवन्ति । मनुष्या हस्त्यश्वरथानपानशयनासनस्त्रीललितोद्यानानि प्रत्यनुभयन्ति । आसां मम तिम्रो गतयो नाभिप्रेताः, द्वे अभिप्रेते । तत्किमिच्छसि त्वं मां देवेषुपपद्यमानम् ? पुत्र, सर्वसत्वानिच्छामि देवेषुपपद्यमानान् प्रागेव त्वाम् । अम्ब, यद्येवम् , प्रयच्छ पञ्च 30 कार्पापणशतानि । बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंधं भोजयामि । पुत्र, मया त्वं ज्ञातिबलेन हस्तबलेन चाप्यायितः पोपितः संवर्धितः । कुतो मे पञ्चानां कापिणशतानां विभवः ? अम्ब, यदि ·दिव्यावदानम् । नास्ति, मृतिकया कर्म करोमि । पुत्र, सुकुमारः। न शक्यसि भृतिकया कर्म कर्तुम् । अम्ब गच्छामि, शक्ष्यामि । पुत्र, यदि शक्तोऽसि, गन्छ । स तया अनुज्ञातो मृतकवीयीं .. गत्वा अवस्थितः । ब्राह्मणगृहपतयोऽन्यान् मृतकपुरुषान् गृहन्ति, तं न कश्चित् पृच्छति । स तत्र दिवसमतिनाम्य विकाले गृहं गतः । स मात्रा पृष्टः-पुत्र, कृतं ते मृतिकया कर्म ! 8 अम्ब, किं करोमि ? न मां कश्चित् पृच्छति । पुत्र, न एवंविधा भृतकपुरुषा भवन्ति । पुत्र, स्फटितपरुपा रूक्षकेशा मलिनवस्त्रनिवसनाः । यद्यवश्यं त्वया भृतिकया कर्म कर्तव्यम्, ईदृशं वेपमास्थाय भृतकवीयीं गत्वा तिष्ठ । अम्ब, शोभनम् । एवं करोमि । सोऽपरस्मिन् दिवसे तादृशं वेपमास्थाय भूतकवीथीं गत्वा अवस्थितः । यावदन्यतरस्य गृहपतेह- मुत्तिष्ठते । स मृतकानामय वीथीं गतः । तेन तं प्रत्याख्याय अन्ये मृतकपुरुषा गृहीताः । 10 स कथयति-गृहपते, अहमपि मृतिकया कर्म करोमीति । गृहपतिः कययति-पुत्र, त्वं सुकुमारः, न शक्ष्यति मृतिकया कर्म कर्तुम् । तात, किं त्वं पूर्व भृतिं ददासि, आहो- स्वित् पश्चात् ! पुत्र पश्चात् । तात, अद्य तावत् कर्म करोमि । यदि तोपयिष्यामि, दास्यसि भृतिमिति । स संलक्षयति-शोभनमेप कथयति । अद्य तावत् जिज्ञास्यामि यदि शक्ष्यति कर्म कर्तुम् , दास्यामि । न शक्ष्यति, न दास्यामीति विदित्वा कथयति-पुत्र आगन्छ, 15 गच्छाम इति । स तेन गृहं नीतः। तेऽन्यमृतकाः शाठ्येन कर्म कुर्वन्ति । स त्वरितत्वरित कर्म करोति । तांश्च भृतकान् समनुशास्ति । वयं तावत् पूर्वकेण दुचरितेन दरिद्रगृहेपूपपनाः । तद्यदि शाठ्येन कर्म करिष्यामः, इतथ्युतानां का गतिर्भविष्यति । ते कथयन्ति- भागिनेय, त्वं नवदान्तः । स्थानमेतद्विद्यते यदस्माकं पृष्ठतो गमिष्यसि । आगच्छ पश्यामः । स लोकाल्यायिकायां कुशलः । तेषां तादृशी लोकाख्यानकथा प्रस्तुता, यां ते 20 मृतकपुरुषा आक्षिप्ताः । तस्यातिखरेण गच्छतोऽनुपदं गच्छन्ति, मा लोकाख्यायिका न श्रोप्याम इति । तस्मिन् दिवसे तैर्मृतकपुरुषैस्तद्विगुणं कर्म कृतम् । गृहपतिः कर्मान्तान् प्रत्यवेक्षमाणस्तं प्रदेशमागतो यावद्विगुणं कर्म कृतम् । सोऽधिष्ठायकपुरुपं पृच्छति- भोः पुरुष, कि त्वया अपरे भृतका गृहीताः? आर्य, न गृहीताः । अथ कस्मादद्य द्विगुणं कर्म कृतम् ! तेन यथावृत्तमारोचितम् । श्रुत्वा गृहपतिस्तस्य दारकस्य द्विगुणां 25 भृतिं दातुमारब्धः । स कथयति-तात, किं द्विदैवसिकां मृतिं ददासीति ! स कथयति-पुत्र, न द्विदैवसिकां ददामि, अपि तु प्रसन्नोऽहं प्रसन्नाधिकार करोमीति । स कथयति–तात, यदि त्वं ममाभिप्रसन्नः, यावत् तव गृहे कर्म कर्तव्यं तावत् तवैव हस्ते तिष्ठतु । पुत्र एवं भवतु । यदा तस्य गृहपतेस्तद्गृह परिसमाप्तम् , तदा असौ दारको मृति गणयितुमारब्धो यावत् पञ्च कार्षापणशतानि न परिपूर्यन्ते । स रोदितुमारब्धः । स गृह- 30 पतिः कथयति-पुत्र, किं रोदिपि ! मासि मया किंचित् व्यसितः । तात, महात्मा त्वम् । कि मां व्यंसयिष्यसि ? अपि तु अहमेव मन्दभाग्यः । मया पञ्चानां कार्षापणशतानामर्याय भृतिकया कर्म प्रारब्धं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ भोजयिष्यामि, ततो देवेधूपपत्स्यामीति । तानि श्रुत्वा ·4 २१ सहसोद्गतायदानम् । न परिपूर्णानि । पुनरपि मया अन्यत्र भृतिकया कर्म कर्तव्यमिति । स गृहपतिर्भूयसा मात्रया अतिप्रसन्नः । स कथयति-पुत्र, यद्येवम् , अहं पूरयामि । तात, मा देवेपूपपत्स्ये । पुत्र, अभिश्रदधासि त्वं भगवतः. तात अभिश्रद्दधे । पुत्र गच्छ, भगवन्तं पृच्छ । येन भगवां- स्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः । स गृह- पतिपुत्रो भगवन्तमिदमवोचत्-भगवन् , मया पश्चानां कार्यापणशतानामय भगवन्तं 5 सश्रावकसंधं भोजयिष्यामीत्यमुकस्य गृहपतेतिकया कर्म कृतम् । तानि मम न परिपूर्णानि । स गृहपतिः परिपूरयति । भगवन् किम् ! आह-वत्स गृहाण, श्राद्धः स गृहपतिः । भग- वन्, मा देवेषु नोपपत्स्ये ? वत्स उपपत्स्यसे, गृहाण । स परितुष्टो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तो येन स गृहपतिस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य गृहपते- रन्तिकात् पञ्च कार्पापणशतानि गृहीत्वा मातुः सकाशं गतः । कथयति-अम्ब, एतानि पञ्च 10 कार्यापणशतानि । भक्तं सन्जीकुरु । बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ भोजयिष्यामीति । सा कथयति- पुत्र, न मम भाण्डोपस्करो न शयनासनम् । स एव गृहपतिविस्तीर्णभाण्डोपस्करः श्राद्धश्च । तमेव गत्वा प्रार्थय । शक्नोत्यसौ संपादयितुमिति । स तस्य सकाशं गतः शिरःप्रणामं कृत्वा कथयति-स्वयैव एतानि पञ्च कार्यापणशतानि दत्तानि । अस्माकं गृहे न भाण्डोपस्करो नापि शयनासनम् । तदर्हसि ममानुकम्पया भक्तं सजीकर्तुम् । अहमागत्य खहस्तेन बुद्ध- 15 प्रमुख भिक्षुसंधं भोजयिष्यामीति । गृहपतिः संलक्षयति-ममेदं गृहमचिरोत्थितं बुद्धप्रमुखेन भिक्षुसंघेन परिभुक्तं भविष्यति, प्रतिजागर्मि । इति विदित्वा कथयति-पुत्र, शोभनम् । स्थापयित्वा कार्यापणान् गच्छ, श्वो बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंधमुपनिमन्त्रय । अहमाहारं सजीकरोमीति । स संजातसौमनस्यः शिरःप्रणामं कृत्वा प्रक्रान्तो येन भगवां- स्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य वृद्धान्ते स्थित्वा कथयति-सोऽहं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघमुप-20 निमन्त्रयामीति । अधिवासयति मगवांस्तस्य गृहपतिपुत्रस्य तूष्णीभावेन । अथ स गृहपति- पुत्रो भगवतस्तूष्णीमानाधिवासनां विदित्वा भगवतोऽन्तिका प्रकान्तः ।। तेनापि गृहपतिना तामेव रात्रि शुचिं प्रणीतं खादनीय भोजनीयं समुदानीय काल्यमेवोत्याय गृहं संमार्जितम् । सुकुमारी गोमयकार्षी दत्ता, आसनप्रज्ञप्तिः कारिता, उदक- मणयः प्रतिष्ठापिताः । तेनापि गृहपतिपुत्रेण गत्वा भगवत आरोचितम्-समयो भदन्त, सज्ज 25 भक्तं यस्येदानी भगवान् कालं मन्यते इति । अथ भगवान् पूर्वाह निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो येन तस्य गृहपतेनिवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । पड़ायाः न्ति-केनायं बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघ उपनिमन्त्रित इति ! अपरे कथयन्ति-अमुकेन गृहपति- पुत्रेणेति । ते परस्परं संजल्पं कुर्वन्ति-नन्दोपनन्द, मृतकपुरुपः सः । किमसौ दास्यति ? गच्छाम कुलोपकगृहेषु गत्वा पुरोभक्तका कुर्म इति । ते कुलोपकगृहाण्युपसंक्रान्ताः । तैरता:-- 30 आर्य, पुरोभक्तकां कुरुतेति । ते कथयन्ति-एवं कुर्म इति । तैः पुरोभक्तका कृता । भगवांस्तस्य गृहपतेर्निवेशने पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञाप्त एवासने निपण्णः। पड्वर्गीया अपि पुरोभक्तकां कृत्वा ·8 दिव्यावदानम् । संघमध्ये निपण्णाः । अथ स गृहपतिपुत्रः सुखोपनिषण्णं युद्धप्रमुखं भिक्षुसंघं विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयेन वहस्तं संतर्पयति संप्रवारयति । सततपरिवेपणं कुर्वाणः, पश्यति पड्वर्गीयान् न सत्कृत्य परिभुञ्जानान् । दृष्ट्वा च पुनर्भगवन्तं विदित्वा धौतहस्तमप- नीतपात्रं भगवतः पुरस्तात् स्थित्वा कथयति-भगवन् , कैश्चिदत्रार्यकैर्न सत्कृत्य परिभुक्त- 5 माहारम् । देवेषु नोपपत्स्ये इति ? भगवानाह-वत्स, शयनासनपरिभोगेन तावत् त्वं देवेधूप- पद्येथाः प्रागेवान्नपानपरिभोगेनेति । अथ भगवांस्तं गृहपतिपुत्रं च धर्म्यया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संग्रहोत्थायासनात् प्रक्रान्तः ॥ अत्रान्तरे पञ्चमात्राणि वणिक्शतानि महासमुद्रात् संसिद्धयानपात्राणि राजगृहमनु- प्राप्तानि । राजगृहे च पर्व प्रत्युपस्थितमिति न किंचित् ऋयेणापि लभ्यते । तत्रैको वणि- 10 भिक्षुगोचरिकः। स कथयति-भवन्तः, आगमयत कस्याद्य गृहे बुद्धप्रमुखेन भिक्षुसंधन भक्तम् , तत्रावश्यं किंचिदुत्सदनधर्मकं भवतीति । ते श्रवणपरंपरया चान्वेपमाणास्तस्य गृहपतेः सकाशमुपसंक्रान्ताः । कथयन्ति-गृहपते, तवाद्य युद्धप्रमुखेन भिक्षुसंधेन भुक्ते इह पर्व प्रत्युप- स्थितमिति न किंचित् क्रयेणापि लभ्यते । यदि किंचिदुत्सदनधर्मकमस्ति, मूल्येन दीयतामिति । न ममैतद्भक्तम् , अपि तु तस्यैतद्गृहपतिपुत्रस्य भक्तम् । एनं याचध्वमिति । ते तस्य सकाश- 16 मुपसंक्रम्य कथयन्ति-गृहपतिपुत्र, दीयतामस्माकं मुक्तशेपं यदस्ति । मूल्यं प्रयच्छाम इति । स कथयति-नाहं मूल्येनानुप्रयच्छामि । अपि तु एवमेव प्रयच्छामीति । ते तेनानपानेन संतर्पिता गृहपतेर्गत्वा कथयन्ति–तस्य ते गृहपते लाभाः सुलब्धा यस्य ते निवेशने बुद्ध- प्रमुखो भिक्षुसंघोऽनपानेन संतर्पितः, इमानि च पञ्च वणिक्शतानीति । स कथयति-अनेन गृहपतिपुत्रेण लाभाः सुलब्धाः । अनेन बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघोऽन्नपानेन संतर्पितो न मयेति । 20 ते पृच्छन्ति–कतरस्यायं गृहपतेः पुत्रः ? अमुकस्य सार्थवाहस्य । सार्थवाहः कथयति-भवन्तः, ममैप वयस्यपुत्रो भवति । तस्य पिता महासमुद्रमतीर्णोऽनयेन व्यसनमापन्नः । शक्यं बहुभिरेकः समुद्धर्तुम् , न त्वेव एकेन बहवः । तदयं पटकः प्रज्ञप्तो येन वो यत् परित्यक्तम् , सोऽस्मिन् पटकेऽनुप्रयच्छत्विति । ते पूर्वमेवाभिप्रसन्नाः सार्थवाहेन च प्रोत्साहिता इति तैर्यथासंभा- व्येन मणिमुक्ततदीनि रत्नानि दत्तानि । महान् राशिः संपन्नः । सार्थवाहः कथयति-पुत्र, 25 गृहाणेति । स कथयति-तात, न मया मूल्येन दत्तमिति । सार्थवाहः कथयति-पुत्र, न वयं तव मूल्यं प्रयच्छामः । यदि च मूल्यं गण्यते, एकेन रतेनेदृशानां भक्तानामनेकानि शतानि संविद्यन्ते । किं तु वयं तवाभिप्रसन्नाः प्रसन्नाधिकारं कुर्मः, गृहाणेति । स कथः यति-तात, मया बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघो भोजितो देवेपूपपत्स्ये इति । तस्मादवशिष्टं युष्मभ्यं दत्तम्। यदि ग्रहीष्यामि, स्थानमेतद्विद्यते यदेवेषु नोपपत्स्ये ? सार्थवाहः कथयति-पुत्र, अभिश्रद्द- 30 धासि त्वं भगवतः ? तात, अभिश्रद्दधे । गच्छ, भगवन्तं पृच्छ । स येन भगवांस्तेनोप- सक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निपण्णः । स गृहपति- पुत्रो भगवन्तमिदमवोचत्-भगवन् , मया बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ भोजयित्वा यदन्नपानमवशिष्टं ·- + २१ सहसोगतावदानम् । तद्वणिजां दत्तम् । ते मम प्रसन्नाः प्रसन्नाधिकारं कुर्वन्ति । किं कल्पते तन्मम प्रहीतु- माहोखिन्न कल्पत इति ? भगवानाह-यदि प्रसन्नाः प्रसन्नाधिकारं कुर्वन्ति, गृहाण । भगवन् , मा देवेषु नोपपत्स्ये ? भगमनाह-वत्स, पुष्पमेतत् , फलमन्यद्भविष्यति । तेन भगवद्वचना- मिसंप्रत्ययात् परितुष्टेन गत्वा रतानि गृहीतानि ।। अत्रान्तरे राजगृहेऽपुत्रः श्रेष्ठी कालगतः । ततो राजगृहनिवासिनः पौराः संनिपत्य । संजपं कुर्वन्ति-भवन्तः, श्रेष्ठी कालगतः । कं श्रेष्ठिनमभिपिश्चाम इति ? तत्रैके कथयन्ति-यः पुण्यमहेशाख्य इति । अपरे कथयन्ति कथमस्माभिातव्यमिति ? ते कथयन्ति-नानावर्णानि वीजानि पककुम्भे प्रक्षिपामः, य एकवर्णान्युद्धरिष्यति, तं श्रेष्टिनमभिषिञ्चाम इति । तैर्नानावर्णानि बीजानि पक्ककुम्भे प्रक्षिप्तानि । आरोचितं च-भवन्तः, य एकवर्णानि बीजानि एतस्मात् कुम्भादुद्धरेत् , स श्रेष्ठयभिषिच्यते । यस्य वः श्रेष्ठित्वमभिप्रेतं च, उद्धरतु 10 इति । त उद्धर्तुमारब्धाः । सर्वैननिावर्णान्युद्धतानि । तेन तु गृहपतिपुत्रेणैकवर्णा-युद्धृतानि । पौरजानपदाः कथयन्ति-भवन्तः, अयं पुण्यमहेशाख्यः । सर्व एनं श्रेष्ठिनमभिपिञ्चामः । तत्रैक कथयन्ति-भवन्तः, अयं भृतकपुरुषः । कथमेनं श्रेष्ठिनमभिषिञ्चाम इति ? अपरे कथयन्ति-पुनरपि तावत् जिज्ञासामः । तेन यावत् त्रिरप्येकवर्णान्युद्धृतानि । ते कथयन्ति- भवन्तः, मनुष्यका अप्यस्य साक्षेपमनुप्रयच्छन्ति । आगच्छत, एनमेवाभिपिश्चाम इति । 15 स तैः श्रेष्ठी अभिपिक्तः । स गृहपतिः संलक्षयति-यदप्यनेन मम भृतिकया कर्म कृतम्, तथाप्ययं पुण्यमहेशाख्यः सत्त्वः । संग्रहोऽस्य कर्तव्य इति । तेन तस्य सर्वालंकारविभूषिता दुहिता भार्यार्थ दत्ता । तच्च गृहम् , प्रभूतं स्वापतेयम् । सहसैवं भोगैरभ्युद्गत इति तस्य सहसोद्तो गृहपतिः सहसोद्गतो गृहपतिरिति संज्ञा संवृत्ता ॥ स संलक्षयति -या काचिदस्माकं श्रीसौभाग्यसंपत् , सर्वासौ बुद्धं भगवन्तमागम्य । 20 यन्वहं पुनरपि बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघमन्तर्गृहे उपनिमन्त्र्य भोजयेयम् । इति विदिला येन भगवा- स्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः । एकान्त- निपण्णं सहसोद्गतं गृहपति भगवान् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ण्य तूष्णीम् । अथ सहसोद्गतो गृहपतिरुत्यायासनादेकांसमुत्तरासझं कृत्वा येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भग- 25 चन्तमिदमवोचत्-अधिवासयतु भगवान् श्वोऽन्तर्गृहे भक्तेन साधू मिक्षुसंधेनेति । अधिवास- यति भगवान् सहसोद्गतस्य गृहपतेस्तूष्णीभावेन | अथ सहसोद्गतो गृहपतिर्भगवतस्तूष्णीभावे- नाधिवासनां विदित्वा भगवतः पादौ शिरसा वन्दिल्या भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तः । अथ सहसोद्गतो गृहपतिस्तामेव रात्रि शुचिं प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं समुदानीय काल्यमेवोत्याय आसनानि प्रज्ञप्योदकमणीन् प्रतिष्टाप्य भगवतो दूतेन कालमारोचयति-समयो भदन्त, सज्ज 30 भक्तं यस्येदानी भगवान् कालं मन्यत इति । अथ भगवान् पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो येन सहसोद्गतस्य गृहपतेनिवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षु- ·१९२ दिव्यावदानम् । सघस्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्ण । अथ सहसोद्गतो गृहपति सुखोपनिषण्ण बुद्धप्रमुख भिक्षुसघ विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहस्त सतर्पयति सप्रनारयति । अनेक- पर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन वहस्त सतर्य सावार्य भगवन्त भुक्तवन्त पिदिला धौतहस्तमएनीतपात्र नीचतरमासन गृहीत्वा भगत पुरस्तात् निषण्णो धर्म 6 श्रवणाय । तस्य भगवता आशयानुशय धातु प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसप्रति- वेधिकी धर्मदेशना कृता, या श्रुला सहसोद्गतेन गृहपतिना विंशतिशिखरसमुद्गत सत्काय- दृष्टिशैल ज्ञानपत्रेण भित्या स्रोतआपत्तिफल साक्षात्कृतम् । स दृष्टसत्यस्त्रिरुदानमुदानयति- इदमस्माक भदन्त न मात्रा कृत न पिता नेप्टेन न खजनबन्धुवर्गेण न राज्ञा न देवताभिर्न पूर्वप्रेतैर्न श्रमणब्राह्मणैर्यद्भगवता अस्माक कृतम् । उच्छोपिता रुधिराश्रुसमुद्रा, लद्धिता 10 अस्थिपर्वता , पिहिता-यपायद्वाराणि, निवृतानि वर्गमोक्षद्वाराणि, प्रतिष्ठापिता स्मो देवमनु- प्येषु । अभिक्रान्तोऽह भदन्त अभिक्रान्त । एपोह बुद्ध भगवन्त शरण गच्छामि धर्म च भिक्षुसघ च । उपासक च मा धारय अद्याग्रेण यावज्जीन प्राणोपेतमभिप्रसन्नमिति । अय भगवान् सहसोद्गत गृहपति धर्म्यया कथया सदर्य समादाप्य समुत्तेज्य सप्रहोत्याया सनात् प्रशान्त ॥ भिक्षव सशयजाता सर्वसशयच्छेत्तार बुद्ध भगवन्त पप्रच्छु -किं भदन्त सहसो द्गतेन गृहपतिना कर्म कृत येन भृतिकया कर्म कृतम् , येन सहसा भोगैरभिवृद्ध , सत्य- दर्शन च कृतमिति : भगवानाह-सहसोद्गतेनैव भिक्षनो गृहपतिना कर्माणि कृतान्युप चितानि लब्धसभाराणि परिणतप्रत्ययानि ओघवत्प्रत्युपस्थितान्यवश्यभाषीनि । सहसोद्गतेन गृहपतिना कर्माणि कृतान्युपचितानि कोऽन्य प्रत्यनुभविष्यति न भिक्ष कर्माणि 20 कृतान्युपचितानि बाहो पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, ना धातौ, न तेजोधातौ, न वायुधातौ, अपि तु उपात्तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतान्युपचितानि विपच्यन्ते शुभान्य शुभानि च। 15 20 न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि । सामग्री प्राप्य काल च फलन्ति खल्लु देहिनाम् ।। ३ ॥ भूतपूर्व भिक्षवोऽन्यतरस्मिन् कर्नाटके गृहपति प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णविशा परिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी । तेन सदृशाव कुलात् कलत्रमानीतम् । स तया साध क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रम- माणस्य परिचारयत पत्नी आपनसत्त्वा सवृत्ता। सा अष्टाना वा नवाना वा मासानामत्य- यात् प्रसूता । दारको जात । तस्य त्रीणि सप्तकान्येकविंशतिदिवसानि विस्तरेण जातस्य 30 जातिमह कृत्वा कुलसदृश नामधेय व्यवस्थापितम् । स उन्नीतो वर्धितो महान् सवृत्त । यादपरेण समयेन स गृहपति सप्राप्ते वसन्तकालसमये स्पुपितेषु पादपेषु हसकौश्चमयूर ·2 , २१ सहसोद्वताचदानम्। शुक्शारिकाकोकिलजीवजीवनोन्नादित वनखण्डमन्तर्जनसहाय उद्यानभूमिं निर्गत । असति युद्धानामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोक उत्पद्यन्ते हीनदीनानुकम्पका प्रान्तशयनासनभक्ता एक- दक्षिणीया लोकस्य । यावदन्यतम प्रत्येकबुद्धो जनपदचारिका चरस्त कटकमनुप्राप्त. । प्रान्तशयनासनसेपिनस्ते न । सोऽप्रविश्यैर काटक येन तदुद्यान तेनोपसका त । अद्राक्षीत् स गृहपतिस्त प्रत्येकबुद्ध कायप्रासादिक च शान्तेनर्यापथेनोद्यान प्रविशन्तम् । दृष्ट्वा । च पुन प्रीतिप्रामोद्यजातस्त्वरितत्वरित प्रत्युद्गत । प्रत्येकवुद्ध सलक्षयति-आकीर्णमिद- मुद्यानम् । अन्यत्र गच्छे । इति विदित्वा प्रतिनिवर्तितुमारब्ध । स गृहपति पादयोर्निपत्य कथयति-आर्य, किं निवर्तसे त्वम् ' पिण्डकेनार्थी । अह्मपि पुण्येन । अस्मिन्पोद्याने विहर, पिण्डकेनापिघात करोमीति । परानुग्रहप्रवृत्तास्ते महात्मान । स तस्यानुकम्पाचित्त मुपस्थाप्य तस्मिन्नेवोद्याने विहर्तुमारब्ध । सोऽपि तस्य पिण्डकेन योगोद्वहन कर्तुं प्रवृत्त । 10 यावदपरेण समयेन तस्य गृहपतेरन्यतरकर्यटके किंचित् करणीयमुत्पन्नम् । स पनीमामन्त्र- यते-भद्रे, ममामुष्मिन् कर्यटके किंचित् करणीयमुत्पन्नम् । तत्राह गच्छामि । त्वया तस्य महात्मन प्रव्रजितस्यान्नपानेनापिघात कर्तव्य । इत्युक्त्वा प्रक्रान्त | अपरस्मिन् दिवसे सा गृहपनी काल्यमेवोत्थाय तदर्थमन्नपान साधयितुमारब्धा । सा पुत्रेणो- ध्यते-अम्ब, कस्यार्थेऽनपान साध्यत इति 2 सा कथयति-पुन, योऽसो उद्याने शान्तात्मा ।। प्रजितस्तिष्ठति, तस्यार्थे साध्यत इति । स रुपित कथयति-अम्ब, किमर्थं भृतिकया कर्म कृत्वा न भुङ्ग इति ? सा कथयति-पुत्र, मा एव वोच । अनिष्टोऽस्य कर्मणो विपाक इति । स निवार्यमाणोऽपि नापतिष्ठते । यावदसौ गृहपतिरागत । पत्नीमामन्त्रयते-भद्रे, कृतस्ते तस्य पिण्डकेनाविघात ? आर्यपुत्र कृत । किं तु अनेन दारकेण तस्यान्तिके खरा वाग्निश्चारिता । स कथयति-भद्रे, किं कथयति । तया विस्तरेण समाख्यातम् । स सलक्ष-20 यति-क्षमोऽय तपस्वी । गच्छामि, त महामान क्षमापयामि-मा अत्यन्तमेन क्षतो भविष्यति । इति विदित्वा त दारकमादाय येन प्रत्येकबुद्धस्तेनोपसझान्त । अद्राक्षीत् स प्रत्येक बुद्धस्त गृहपतिमात्मना द्वितीयमागच्छन्तम् । स सलक्षयति-न कदाचिदय गृहपतिरात्मना द्वितीयमागच्छति । तत् किमत्र कारणमिति : असमन्चात्य श्रावकप्रत्येकबुद्धाना ज्ञानदर्शन न प्रवर्तते । स समन्वाहतुं प्रवृत्त । तेन समन्याहृत्य विज्ञातम् । कायिकी तेषा महामना 25 धर्मदेशना न याचिकी । स तस्यानुकम्पार्थ पिततपक्ष हव हसराज उपरिविहायस मभ्युद्गम्य ज्वलनतपनवर्षणविद्योतनप्रातिहार्याणि कर्तुमारब्ध । आशु पृथग्जनस्य ऋद्धि- रापर्जनकरी । स मूलनिकृत्त इव द्रुम सपुर पादयोर्निपतित । तत स दारक आहृष्ट- रोमकूप कथयति अपतर अवतर सद्भूतदक्षिणीय, मम कामपङ्कनिमग्नस्य हस्तोद्धारमनु- प्रयच्छेति । स तस्यानुकम्पार्थमवतीर्ण । स गृहपतिपुत्रस्तोत्रेणाशयेन पादयोर्निपत्य 39 प्रणिधान कर्तुमारब्ध -यन्मया एवपिधे सद्भूतदक्षिणीये खरा याग्निश्चारिता, मा तस्य कर्मणो भागी स्याम् । यत्तु इदानी चित्तमभिप्रसादितम्, अनेनाह कुशलमूलेनाढ्ये महाधने , " दि. २५ ·, दिव्यावदानम् । महाभोगे कुले जायेयम् , एवंविधानां च धर्माणां लाभी स्याम् , प्रतिविशिष्टतरं चातः शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति ॥ किं मन्यध्वे भिक्षवः ? योऽसौ गृहपतिपुत्रः, एप एवासौ सहसोद्गतो गृहपतिः । यदनेन प्रत्येकबुद्धस्यान्तिके खरा याग्निश्चारिता, तेन पञ्च जन्मशतानि भृतफपुरुषो जातः । 5 यावदेतीपि भृतिकया कर्म कृतम् । यत् पुनस्तस्यैवान्तिके चित्तमभिप्रसाद्य प्रणिधानं कृतम्, तेन सहसैव भोगैरभिवृद्धः । ममान्तिके सत्यदर्शनं कृतम् | अहं चानेन प्रत्येक- बुद्धकोटिशतसहस्रेभ्यः प्रतिविशिष्टतरः शास्ता आरागितो न विरागितः । इति हि भिक्षत्र एकान्तकृष्णानां कर्मणामेकान्तकृष्णो विपाकः, एकान्तशुक्लानामेकान्तशुक्लः, व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः । तस्मात्तर्हि भिक्षव एकान्तकृष्णानि कर्माण्यपास्य व्यतिमिश्राणि च, एकान्त- 10 शुक्लेष्वेव कर्मखाभोगः करणीयः । इत्येवं यो भिक्षवः शिक्षितव्यम् ॥ ( इयं तावदुत्पत्तिर्न तावत् बुद्धो भगवान् श्रावकाणां विनये शिक्षापदम् ।।) इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षयो भगवतो भाषितमम्यनन्दन् ॥ सहसोद्गत[स्य प्रकरणा]वदानमेकविंशतिमम् ।। -000- ·२२ चन्द्रप्रभवोधिसत्चचर्यायदानम् । एव मया श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृध्रकूट पर्वते महता भिक्षुसधेन सार्धमत्रयोदशभिर्भिाशते । तर भिक्षव सशयजाता सर्वसशयच्छेत्तार बुद्ध भगान्त पप्रच्छु-पश्य भदन्त, यावदायुष्मन्तौ शारिपुत्रमोद्गल्यायनौ तत्प्रथमतर निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतो, न त्वेर पितृमरणमागमितवन्तौ । अदानी भिक्षर 5 किमाश्चर्य यदेतर्हि शारिपुत्रमौद्गल्यायनो भिक्षु विगतरागो विगतद्वेपौ विगतमोही परिमुक्तो जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदु खदोर्मनस्योपायासै निस्तृष्णौ निरुपादानो प्रहीण- साहकारममकारास्मिमानाभिनिवेशानुशयौ तिष्ठति बुद्धप्रमुख भिक्षुसघेत प्रथमतर निस्पधि- शेपे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतौ, न वेव पितृमरणमागमितरन्तौ । यत्त्वतीतेऽध्वनि शारिपुत्र- मौद्गल्यायनौ सरागो सद्वेषौ समोहावपरिमुक्तौ जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदु ख-10 दौर्मनस्योपायासैर्ममान्तिके चित्तमभिप्रसाद्य काल कृत्वा कामधातुमतिक्रम्य ब्रह्मलोक उपपन्नौ, न त्वेन पितृमरणमागमितवन्तौ, तच्यताम् ।। भूतपूर्व भिक्षयोऽतीतेऽध्वन्युत्तरापथे भद्रशिला नाम नगरी राजधानी अभूत् , ऋद्धा च स्फीता च क्षेमा च सुभिक्षा च आकीर्णबहुजनमनुप्या च । द्वादशयोजनान्यायामेन द्वादशयोजनानि पिस्तरेण चतुरस्रा चतुरा सुविभक्ता उच्चैस्तोरणगवाक्षवातायनवेदिका- 15 प्रतिमण्डिता नानारत्नसपूर्णा सुसमृद्धद्रव्ययणिग्जननिकेता पार्थिवामात्यगृहपतिश्रेष्ठि- राष्ट्रिकनीति()मोलिधराणामानासो वीणावेणुपणसुघोपकरल्लरीमृदङ्गभेरीपटहशङ्खनिर्नादिता । तस्या च राजधान्यामगुरुगन्धाश्चन्दनगन्धाश्वर्णगन्धा सर्वकालिकाश्च कुसुमगन्धा नाना- वातसमीरिता अतिरमणीया वीथीचत्वरशृङ्गाटके वायवो वायन्ति स्म । हस्त्यश्वरथपत्ति- बलकायसपना युग्ययानोपशोभिता विस्तीर्णातिरमणीयवीथीमहापथा उच्छ्रितविचित्रध्वज 20 पताका तोरणगवाक्षार्धचन्द्रावनद्धा अमरालय इस शोभते । उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकानि सुरभिजलजकुसुमपरिमण्डितानि खादुखच्छशीतलजलपरिपूर्णपुष्किरिणीतडागोदपानप्रस्त्रयणो पशोभिता शालतालतमाल सूत्र()कर्णिकाराशोकतिलकपुनागनागकेशरचम्पफवमुलातिमुक्तक पाटलापुप्पसछन्ना कलविङ्कशुकशारिकाकोकिलयहिंगणजीवजीवकोन्नादितवनपण्डोद्यानपरि- मण्डिता । भद्रशिलाया च राजधान्यामन्यतर मणिगर्भ नाम राजोद्यान नानापुष्प-25 फलवृक्षाविटपोपशोभित सोदपान हसक्रौञ्चमयूरशुकशारिकाकोकिलजीजीवकशकुनिमनोज्ञ- रवनिर्नादितमतिरमणीयम् । एव सुरमणीया भद्रशिला राजधानी बभूव । भद्रशिलायां राजधान्या राजाभूचन्द्रप्रभो नाम अभिरूपो दर्शनीय प्रासादिको दिव्यचक्षुश्चतुर्भागचक्राः धार्मिको धर्मराजा जम्बुद्वीपे राज्यैश्वर्याधिपत्य कारितनान् स्वयप्रभु । न खलु राज्ञश्चन्द्र प्रभस्य गच्छतोऽन्धकार भवति, न च मणिर्वा प्रदीपो वा उल्का या पुरस्तात् नीयते, 30 अपि तु खकात् कायात् राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य प्रभा निश्वरन्ति तद्यथा चन्द्रमण्डलाद्रदमय । अनेन कारणेन राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य चन्द्रप्रभ इति सज्ञा बभूव ॥ - ·" दिव्यावदानम् । तेन खलु समयेनास्मिन् जम्बुद्वीपेऽष्टपष्टिनगरसहस्राणि बभूवुर्भद्रशिलाराजधानीप्रमु. खानि ऋद्धानि स्फीतानि क्षेमाणि सुभिक्षाण्याकीर्णबहुजनमनुष्याणि । अपीदानी जम्बुद्वीपका अकरा अभूवन अशुल्का अतरपण्याः । कृपिसंपन्नाः सौम्या जनपदा वभूवुः । कुक्कुटसंपात- मात्राश्च प्रामनिगमराष्ट्रराजधान्यो बभूवुः । तेन खल समयेन चतुश्चत्वारिंशद्वर्पसहस्राणि जम्बु- 6 द्वीपे मनुष्याणामायुपः प्रमाणमभूत् । राजा चन्द्रप्रभो बोधिसत्त्वोऽभूत् सर्वंददः सर्वपरित्यागी निःसङ्गपरित्यागी च । महति त्यागे वर्तते। तेन भद्रशिलायां राजधान्यां निर्गत्य बहिर्धा नगरस्य चतुर्पु नगरद्वारेषु चत्वारो महायज्ञवाटा मापिताछत्रध्वजयूपपताकात्युच्छ्रिताः। ततः सुवर्णभेरी: संताड्य दानानि दीयन्ते, पुण्यानि क्रियन्ते, तद्यथा--अन्नमन्नार्थिभ्यः, पानं पानार्थिभ्यः, खाद्य- भोज्यमाल्यविलेपनवस्त्रशयनासनापाश्रयावासप्रदीपच्छत्राणि रथा आभरणान्यलंकाराः, सुवर्ण- 10 पात्र्यो रूप्यचूर्णपरिपूर्णाः, रूप्यपात्र्यः सुवर्णपरिपूर्णाः, सुवर्णशङ्गाश्च गावः कामदोहिन्यः । कुमाराः कुमारिकाश्च सर्वालंकारविभूपिताः कृत्वा प्रदानानि दीयन्ते । वस्त्राणि नानारङ्गानि नानादेशसमुच्छ्रितानि नानापिचिप्नाणि, तद्यथा-पट्टांशुकचीनकौशेयधौतपट्टयतापूर्णा- दुकूलमयशोभनवस्त्राण्यपरान्तकफलकहर्यणिकम्बलरनसुवर्णप्रावरकाकाशिकांशुक्षोमकायाः । राज्ञा चन्द्रप्रभेण तावन्तं दानमनुदत्तम् , येन सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्या आत्या 16 महाधना महाभोगाः संवृत्ताः । राज्ञा चन्दप्रभेण तावन्ति हस्त्यश्वरथच्छत्राणि प्रदानमनु- प्रदत्तानि, यथा अस्मिन् जम्बुद्वीपे एकमनुप्योऽपि पद्भ्यां न गच्छति । सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्या हस्तिपृष्टैश्च चतुरश्वयुक्तैश्च रथैरुपरिसुवर्णमयै रूप्यमयैश्चातपत्रैरुयानेनोद्यानं प्रामेण ग्राममनुविचरन्ति स्म । ततो राज्ञश्चन्द्रप्रभस्यैतदभवत्-किं पुनर्मे इत्रेण दानेन प्रदत्तेन ? यन्यह यादृशान्येव मम वस्त्रालंकाराण्याभरणानि, तादृशान्येव दानमनुप्रयच्छेयम् , यत् सर्वे जम्बुद्वीपका 20 मनुष्या राजक्रीडया क्रीडेयुः । अथ राजा चन्द्रप्रभो जम्बुद्वीपकेम्यो मनुष्येभ्यो मौलिपट्टयना- लंकाराभरणाण्यनुप्रयच्छति, तद्यथा - हर्पकटककेयूराहारार्धहारादीन् प्रदानमनुप्रयच्छति स्म । राज्ञा चन्द्रप्रभैण तावन्ति राजार्हाणि वस्त्राण्यलंकाराणि मौलयः पाश्चानुप्रदत्ताः, येन सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्या मौलिधराः पट्टधराश्च संवृत्ताः। या राज्ञश्चन्द्रप्रभस्याकृतिस्तादृशा एव सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्याः संवृत्ताः । ततो राज्ञा चन्द्रप्रभेणाष्टपष्टिषु नगरसहस्रेषु घण्टायघोषणं 25 कारितम्-सर्वे भवन्तो जम्बुद्वीपका मनुष्या राजक्रीडया क्रीडन्तु, यावदहं जीवामीति । अथ जम्बुद्वीपका मनुष्या राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य घण्टावघोपणां श्रुत्वा सर्व एव राजक्रीडया क्रीडितु- मारब्धाः । वीणावेणुपणवसुधोपकवल्लरीभेरीपटहमुदङ्गतालशङ्खसहस्रेस्तूर्यशब्दशतैश्च वाद्य- मानैः केयूरहारमणिमुक्ताभरणकुण्डलधराः सर्वालंकारविभूपितप्रमदागणपरिवृता राजश्रिय- मनुभवन्ति स्म । तेन खलु समयेन जम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां राजलीलया क्रीडतां यश्च 30वीणावेणुपणवसुघोपकवल्लरीभेरीमृदङ्गपटहशब्दो यश्चाष्टपष्टिषु नगरसहत्रेषु तालवंशनिर्घोषो यश्चन्द्रप्रभस्य चतुर्पु महायज्ञवाटेषु सुवर्णभेरीणां ताड्यमानानां वर्णमनोज्ञशब्दो निश्चरति, तेन सर्वो जम्बुद्वीपो मनोज्ञशब्दनादितोऽभूत् तद्यथा देवानां त्रायविंशानामभ्यन्तरं देवपुरं ·" २२ चन्द्रप्रभयोधिसत्त्वचर्याचदानम् । नृत्तगीतयादितशब्देन निर्नादितम् । एवमेव तस्मिन् काले तस्मिन् समये सर्वो जम्बुद्वीप- वासिनां जनकायस्तेन गीतयादितशब्देन एकान्तसुखसमर्पितोऽत्यर्थ रमते । तेन खल्लु समयेन भद्रशिलायो राजधान्यां द्वासप्ततिरयुतकोटीशतानि मनुष्याणां प्रतिवसन्ति स्म । नेपां राजा चन्द्रप्रभ इष्टो बभूव प्रियो मनापश्च । अपीदानी वर्णाकृतिलिङ्गस्थैर्यमस्य निरीक्ष- माणा न तृप्तिमुपयान्ति स्म । यस्मिंश्च समये राजा चन्द्रप्रभो महायज्ञवाट गच्छति, 6 तस्मिन् समये प्राणिकोटीनियुतशतसहस्राण्यवलोकयन्ति, एवं चाहुः-देवगर्भो बतार्य राजा चन्द्रप्रभ इह जम्बुद्वीपे राज्यं कारयति । न खलु मनुष्या ईदृग्वर्णसंस्थाना यादृशा देवस्य चन्द्रप्रभस्येति । राजा चन्द्रप्रभो येन येनावलोकयति, तेन तेन स्त्रीसहस्राण्यव- लोकयन्ति-धन्यास्ताः स्त्रियो यासामेप भर्तेति । तच्च शुद्धैर्मनोभिनान्यथाभावात् । एवं दर्शनीयो राजा चन्द्रप्रभो बभूव । चन्द्रप्रभस्य राज्ञोऽर्धत्रयोदशामात्यसहस्राणि । तेषां 10 द्वौ अग्रामात्यौ महाचन्द्रो महीधरश्च । व्यक्तौ पण्डितौ मेधाविनौ गुणैश्च सर्वामात्यमण्डल- प्रतिविशिष्टी सर्वाधिकृतौ राजपरिकर्पको राजपरिपालको । अल्पोत्सुको राजा सर्वकर्मान्तेषु । महाचन्द्रश्चानामात्योऽभीषणं जम्बुद्वीपकान् मनुष्यान् दशसु कुशलेषु कर्मपथेषु नियोजयति- इमान् भवन्तो जम्बुद्वीपका मनुष्या दश कुशलान् कर्मपथान् समादाय वर्तथेति । यादशी च राज्ञश्चक्रवर्तिनोऽववादानुशासनी, तादृशी महाचन्द्रस्यामात्यस्याववादानुशासनी बभूव | 13 महाचन्द्रस्याप्रामात्यस्य राजा चन्द्रप्रभ इष्टश्चाभूत् प्रियश्च मनापश्च । अपीदानी वर्णाकृति- लिङ्गसंस्थानमस्य निरीक्षमाणो न तृप्तिमुपयाति ॥ यावदपरेण समयेन महाचन्द्रेणापामात्येन स्वप्नो दृष्टः-राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य धूमवर्णैः पिशाचैर्मोलिरपनीतः । प्रतिविबुद्धस्य चाभूद्भयम् , अभूच्छङ्कितत्वम् , अभूद्रोमहर्पः- हैव देवस्य चन्द्रप्रभस्य शिरोयाचनक आगच्छेत् । देवश्च सर्वददः । सर्वपरित्यागे नास्त्यस्य 20 किंचिदपरित्यक्तं दीनानाथकृपणवनीपकयाचनकेभ्य इति । तस्य बुद्धिरुत्पन्ना-न मया राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य स्वप्नो निवेदयितव्यः । अपि तु रनमयानि शिरासि कारयित्वा कोपकोष्ठागारं प्रवेश्य स्थापयितव्यानि । यदि नाम कश्चिद्देवस्य शिरोयाचनक आगच्छेत् , तमेनमेभी रन- मयैः शिरोभिः प्रलोभयिष्यामि । इति विदित्वा रत्नमयानि शिरांसि कारयित्वा कोपकोष्ठागारेषु प्रक्षिप्य स्थापितवान् । अपरेण समयेन महीधरेणानामात्येन स्वप्नो दृष्टः--सर्वरतमयः पोतश्चन्द्र-25 प्रभस्य कुलस्थः शतशो विशीर्णः । दृष्ट्वा च पुनर्भीतस्त्रस्तः संविग्नः-मा हैव राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य राज्यच्युतिर्भविष्यति जीवितस्य चान्तराय इति । तेन ब्राह्मणा ये नैमित्तिका विपश्चिकाश्चाहूय उक्ताः-भवन्तः, मयेदृशः स्वप्नो दृष्टः, निर्दोष कुरुतेति। ततस्तैाह्मणैनैमित्तिकैर्विपश्चिकैश्च समा- ख्यातम्-यादशोऽयं त्वया खमो दृष्टः, नचिरादेव राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य शिरोयाचनक आगमिष्यति। स चास्यामेव भद्रशिलायां राजधान्यामवतरिष्यतीति । ततो महीधरोऽग्रामात्यः स्वमनिर्देश श्रुत्वा करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः-अतिक्षिप्रं राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य मैत्रात्मकस्य कारुणिकस्य सत्ववत्सलस्यानित्यताबलं प्रत्युपस्थितमिति । अथापरेण समयेनार्धत्रयोदशभि- 30 ·5 दिव्यावदानम् । रमात्यसहस्रैः स्वप्नो दृष्टः राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य चतुर्षु यज्ञवाटेपु करोटपाणिभिर्यक्षैश्च छत्रध्वजपताकाः पातिताः, सुवर्णभेर्यश्च भिन्नाः । दृष्ट्वा च पुनीतात्रस्ताः संविग्नाः-मा हैव राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य महापृथिवीपालस्य मैत्रात्मकस्य कारुणिकस्य सत्त्ववत्सलस्यानित्यताबलमागच्छेत् , मा हैव अस्माकं देवेन सार्धं नानाभावो भविष्यति बिनाभावो विप्रयोगः, मा हैव अत्राणोऽपरित्राणो जम्बुद्वीपो भविष्यतीति । राज्ञा चन्द्रप्रभेण श्रुतम् । तेन श्रुत्वा अष्टषष्टिनगरसहस्रेषु घण्टाव- घोपणं कारितम्-राजलीलया भवन्तः सर्वे जम्बुद्वीपका मानुष्याः क्रीडन्तु यावदहं जीवामि । किं युप्माकं मायोपमैः स्वप्नोपमैश्चिन्तितः ? राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य घण्टावधोपणं श्रुत्वा सर्व एव जम्बुद्वीपका मनुष्या राजलीलया क्रीडितुमारब्धाः, वीणावेणुपणवसुघोषकवल्लरी- भेरीमृदङ्गतालशद्धसहस्रेस्तूर्यशब्दशतैश्च वाद्यमानैः केयूरहारमणिमुक्ताभरणकुण्डलधराः 10 सर्वालंकारविभूपितप्रमदागणपरिवृता राजश्रियमनुभवन्ति स्म । तेन खलु समयेन जम्बुद्वीय- कानां मनुष्याणां राजक्रीडया क्रीडतां यश्च राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य चतुर्पु महायज्ञवाटेषु सुवर्ण- भेरीणां ताड्यमानानां वल्गुमनोज्ञः शब्दो निश्चरति, तेन सर्वो जम्बुद्वीपो मनोज्ञशब्दनि- र्नादितोऽभूत् । तद्यथा देवानां त्रायस्त्रिंशानामन्यतरं देवपुरं नृत्तगीतवादितम् , एवमेव तस्मिन् काले तस्मिन् समये सर्यो जम्बुद्वीपनिवासी जनकायस्तेन गीतशब्देनैकान्तमुखसमर्पितो- 15 ऽत्यर्थ रमते ॥ तेन खलु समयेन गन्धमादने पर्वते रौद्राक्षो नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म इन्द्र- जालविधिज्ञः । अश्रौषीद्रौद्राक्षो ब्राह्मणो भद्रशिलायां राजधान्यां चन्द्रप्रभो नाम राजा सर्व- ददोऽस्मील्यात्मानं प्रतिजानीते । यन्वहं गत्वा शिरो याचेयमिति । तस्यैतदभवत्-यदि तावत् सर्वददो भविष्यति, मम शिरो दास्यति । अपि तु दुष्करमेतदस्थानमनवकाशो 20 यदेवमिष्टं कान्तं प्रियं मनापमुत्तमाङ्गं परित्यक्ष्यति यदुत शीर्पम्, नेदं स्थानं विद्यते । इति विदित्वा गन्धमादनात् पर्वतादवतीर्णः । अथ गन्धमादननिवासिनी देवता विक्रोष्टु- मारब्धा-हा कष्टं राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य मैत्रात्मकस्य महाकारुणिकस्य सत्त्ववत्सलस्यानित्यताबलं प्रत्युपस्थितमिति । तेन खलु समयेन सर्वजम्बुद्वीप आकुलाकुलः, धूमान्धकारः, उल्कापाताः दिशोदाहाः, अन्तरीक्षे देवदुन्दुभयोऽभिनदन्ति । भद्रशिलायां च राजधान्यां नातिदूरे पञ्चाभिज्ञो ऋपिः प्रतिवसति विश्वामित्रो नाम्ना पञ्चशतपरिवारो मैत्रात्मकः कारुणिका सत्त्ववत्सलः । अथ स ऋषिः सर्वजम्बुद्वीपमाकुलं दृष्ट्वा माणवकानामन्त्रयते-यत्खलु माणवका जानीत सर्वजम्बुद्वीप एताकुलाकुलो धूमान्धकारः । सूर्याचन्द्रमसौ एवंमहानुभावो न भासतो न तपतो न विरोचतः । नूनं कस्यचिन्महापुरुपस्य निरोधो भविष्यति । तथा हि- रोदन्ति किन्नरगणा वनदेवताश्च धिक्कारमुत्सृजन्ति देवगणा पि न स्थुः । चन्द्रो न भाति न विभाति सहसरश्मि- नैव वाद्ययादितरवोऽपि निशाम्यतेऽत्र ॥१॥ 25 30 .."

·6 10 २२ चन्द्रमभयोधिसत्त्वचर्यावदानम् । एते हि पादपगणाः फलपुष्पनद्रा भूमौ पतन्ति पवनैरपि चालितानि । संध्यते ध्वनिरयं च यथातिभीमो व्यक्तो भविष्यति पुरे व्यसनं महान्तम् ॥ २ ॥ एते भद्रशिलानिवासनिरताः सर्वे सदुःखा जना अत्यन्तप्रतिशोकशल्यविहताः प्रस्पन्दकण्ठाननाः । एताश्चन्द्रनिभानना युवतयो रोदन्ति वेश्मोत्तमे सर्वे च प्ररुदन्ति तीनकरुणाः सन्तः श्मशाने यथा ॥३॥ किं कारणं पुरनिवासिजनाः सममाः संपिण्डितं मनसि दुःखमिदं वहन्ति । उत्क्रोशतामनिशमर्धकृतामहस्तै- रैश्वर्यमप्रतिसमं निरुणद्धि वाचम् ॥ ४ ॥ एते पयोदा विनदन्त्यतोया जलाश्रयाः शोकममी व्रजन्ति । भुवोरिवाम्भसि च बालसमीरणास्ता वाताः प्रवान्ति च खरा रजसा विमिश्राः ॥५॥ अशिवानि निमित्तानि प्रवराणि हि सांप्रतम् । क्षेमा दिशमतोऽस्माकमितो गन्तुं क्षमो भवेत् ॥ ६॥ अपि तु खलु माणवका राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य चतुर्षु महायज्ञवाटेषु सुवर्णभेरीणां ताड्य- मानानां न भूयो मनोज्ञः खरो निश्चरति । नूनं बत भद्रशिलायां महानुपद्रवो भविष्यतीति ।। 20 अथ रौद्राक्षो ब्राह्मणो भद्रशिलायां राजधान्यामनुप्राप्तः । ततो नगरनिवासिनी देवता रौद्राक्ष ब्राह्मणं दूरादेव दृष्ट्वा येन राजा चन्द्रप्रभस्तेनोपसंक्रान्ता। उपसंक्रम्य राजानं चन्द्रप्रभ- मिदमवोचत्-यत्खलु देव जानीयाः-अथ देवस्य याचनक आगमिष्यति हिंसको विहेठको- ऽप्रतारप्रेक्षी अवतारगवेपी। स देवस्य शिरो याचिष्यतीति । तदेवेन सत्त्वानामयात्मानं परिपालयितव्यमिति । अथ राजा चन्द्रप्रभ: शिरोयाचनकमुपश्रुत्य प्रमुदितमना विस्मयो- 25 त्पुलदृष्टिदेवतामुवाच-गच्छ देवते, यद्यागमिष्यति, अहमस्य दीर्घकालाभिलपितं मनोरथं परिपूरयिष्यामीति । अथ सा देवता राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य इदमेवंरूपं व्यवसायं विदित्वा दुःखिनी दुर्मनस्का विप्रतिसारिणी तत्रैवान्तर्हिता । अथ राज्ञश्चन्द्रप्रभस्यैतदभवत्-किमत्राश्चर्य यदहमन्नमन्नार्थिभ्योऽनुप्रयच्छामि, पानं पानार्थिम्यो वनाहिरण्यसुवर्णमणिमुक्तादीन् तद- -र्थिभ्यः । यन्वहं याचनकेभ्यः खशरीरमपि परित्यजेयमिति । ततो रौद्राक्षो ब्राह्मणो दक्षिणेन 30 नगरद्वारेण प्रविशन् देवतया निवारितः गच्छ पापब्राह्मण, मा प्रविश । कथमिदानीं वं 15 ·२०० --- दिव्यावदानम् । मोहपुरुष राशचन्द्रप्रभस्य मैनात्मनस्य कारुणिकस्य सचयसलस्यानेकगुणसंपन्नस्य जम्यु- द्वीपपरिपालकस्यादूपिणोऽनपकारिण शिरस्यसि । रौद्रचित्त पापत्राह्मण, मा प्रविशति । यावदेतत् प्रकरण राज्ञा चन्द्रप्रभेण श्रुतम्-याचनको मे नगरद्वारे देवतया विधार्यते इति । श्रुत्वा च पुनर्महाचन्द्रमगामात्समामनयते-परखा महाचन्द्र जानीया -याचनको मे नगर- । द्वारि देवतया विधार्यते । गच्छ, शीघ्र मसकाशमानयेति । एव देवेति महाचन्द्रोऽग्रामात्यो राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य प्रतिश्रुत्य नगरद्वार गचा ता देवतामुवाच-यग्पल देवते जानीया-प्रविश त्वेप ब्राह्मण , राजा चन्द्रप्रभ एनमाहापयत इति । ततो नगरनिवासिनी देवता महाचन्द्र- मनामात्यमिदममोचत्-यत्सलु महाचन्द्र जानीया -एप ब्राह्मणो रोदचित्तो निष्पारुणिको राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य पिनाशार्थ भनशिलामनुप्राप्त । विमनेन दुरात्मना प्रवेशितेन ' एप राजान 10 मुपसकम्य शिरो याचिष्यतीति । अय महाचन्द्रोऽप्रामात्यो देवतामाह-अस्ति मया देवते उपायश्चिन्तितो येनाय ब्राह्मणो न प्रभविष्यति देवस्य शिरो ग्रहीतुमिति । अय महाचन्द्रो ऽप्रामात्यो रौद्राक्ष ब्राह्मणमादाय नगर प्रविश्य रखधरानाज्ञापयति-आनीयन्ता भवन्तो रस मयानि शिरासि । अस्मै ब्राह्मणाय दास्यामीति । भाण्डागारिक रनमयानां शीणा राजद्वारे राशि कृत । महाचन्द्रेणानामात्येन रौद्राक्षस्य रतमयानि शीर्पाण्युपदर्शितानि-प्रतिगृह स्त्र 15 महाबाह्मण प्रभूतानि रनमयानि शीर्पाणि । यावदाप्त च ते हिरण्यसुवर्णमनुप्रयच्छामि, येन ते पुत्रपौत्राणा जीपिका भविष्यति । किं ते देवस्य शीर्पण मजाशिवाणकरसादिपूर्णेनेति' एवमुक्ते रोद्राक्षो ब्राह्मणो महाचन्द्रमप्रामात्यमिदमपोचत्-न रतमयमै शिरोमि प्रयोजनम् । नापि हिरण्यसुवर्णेन । अपि त्वहमस्य महापृथिवीपालस्य सांददस्य सफाशमागत शिरसो अर्थाय । एवमुक्त महाचन्द्रमहीधरो अप्रामात्यौ करे कपोल दवा चिन्तापरो व्यवस्थितौ- 20 किमिदानी प्राप्तकालमिति। अथैतद्वृत्तान्तमुपश्रुत्य राजा चन्द्रप्रभो महाचन्द्रमहीधरौ अग्रामात्यौ दूरेण प्रक्रोश्यैतदवोचत्-आनीयतामेप मत्समीपम् । अहमस्येव मनोरथ पूरयिष्यामीति | एवमुक्ते महाचन्द्रमहीधरो अग्रामात्यो साश्रुदुर्दिनवदनौ करुणकरण परिदेवमानो अभिरुद्य देवस्य मैत्रात्मकस्य कारुणिस्य सत्त्ववत्सरस्यानेकगुणसमुदितस्य ज्ञानकुशलस्य दिव्यचक्षु पोऽनित्यताबाट प्रत्युपस्थितम् , अद्यास्माक देवेन साधं नानाभायो भविष्यति विनाभावो 25 विप्रयोगो विसयोग । इति पिदिवा राज्ञ पादयोर्निपत्य एकान्ते निपण्णौ । अथ राजा चन्द्रप्रभ परमत्यागप्रतिनिशिष्ट त्याग परित्यक्तकामो दूरत एव त ब्राह्मणमामन्त्रयते-एहि त्व ब्राह्मण, यच्छता यत् प्रार्थयसे तद्गृहाणेति । अथ रौद्राक्षो ब्राह्मणो येन राजा चन्द्रप्रभस्तेनोप सक्रान्त । उपसकम्य राजान चन्द्रप्रभ जयेनायुपा च वर्धयित्वा राजान चन्द्रप्रभमिदमवोचत्- धर्मे स्थितोऽसि बिमले शुभबुद्धिसत्त्व सर्वज्ञताममिलपन् हृदयेन साधो । मद्य शिर सृज महाकरुणानचेता मह्य ददख मम तोपकरो मवाद्य ॥ ७ ॥ 30 ·6 २२ चन्द्रमभयोधिसत्वचर्यावदानम् । २०१ अथ राजा चन्द्रप्रभो ब्राह्मणस्यान्तिकादिदमेवरूपं याक्प्रव्याहारं श्रुत्वा प्रमुदितमनाः प्रीतिविस्फारिताक्षो रौद्राक्षं ब्राह्मणमुवाच-हन्तेदं ब्राह्मण शिरोऽविघ्नतः साधु प्रगृह्यता- मुत्तमाङ्गमिति । आह च- प्रियो यथा यद्यपि चैकपुत्रक- स्तथापि मे खर्पमिदं गृहाण । वञ्चिन्तितानां फलमस्तु शीघ्र शिरःप्रदानाद्धि लभेय बोधिम् ॥ ८॥ इत्युक्त्वा स्वयमेव स्वशिरसो मौलिमपनीतवान् । यदा च राज्ञा चन्द्रप्रभेण शिरसो मौलिरपनीतः, तत्समनन्तरमेव सर्वेषां जम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां मौलयः शिरसः पतिताः । भद्रशिलायां च राजधान्यां चतुर्दिशमुल्कापाता दिशोदाहाश्च प्रादुर्भूताः । नगरदेवताभिश्च शब्दो निश्चारित:-अस्य राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य पापब्राह्मणो शिरश्छेत्स्यतीति । तच्छुत्वा महाचन्द्र- महीधरौ अग्रामात्यो राज्ञश्चन्द्रप्रभस्येदमेवरूपं शरीरपरित्यागं विदित्वा साश्रुदुर्दिदवदनौ राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य पादौ परिष्वज्याहतुः-धन्यास्ते पुरुपा देव य एवमत्यद्भुतरूपदर्शनं या द्रक्ष्यन्तीति । तो अभिमुखमुवीक्ष्यमाणो राजनि चन्द्रप्रभे चित्तमभिप्रसाद रौद्राक्षे च ब्राह्मणे मैत्र्यचित्तमुत्पाद्य नावां शक्ष्यामो निरुपमगुणाधारस्य देवस्यानित्यतां द्रष्टुमिति तस्मिन्नेव 15 मुहूर्ते कालगतौ । कामधातुमतिक्रम्य ब्रह्मलोकमुपपन्नौ । राज्ञश्चन्द्रप्रभस्येदमेवरूपं व्यवसायं बुवा तां च नगरनिवासिनीनां देवतानामार्तध्वनिमुपश्रुत्य भौमा यक्षा अन्तरिक्षचराश्च यक्षाः ऋन्दितुमारब्धाः-हा कष्टमिदानीं राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य शरीरनिक्षेपो भविष्यतीति ॥ अत्रान्तरे च राजकुलद्वारेऽनेकानि प्राणिशतसहस्राणि संनिपतितान्यभूवन् । ततो रौद्राक्षो ब्राह्मणस्तं महाजनकायमवेक्ष्य चन्द्रप्रभं राजानमुवाच-यखल देव जानीयाः-नाहं 20 शक्ष्यामि महाजनकायस्य पुरस्ताद्देवस्य शिरो ग्रहीतुम् । यदि च ते शिरः परित्यक्तम् , एकान्तं गच्छाव इति । एवमुक्ते राजा चन्द्रप्रभो रौद्राक्षं ब्राह्मणमवोचत्-एवं महाब्राह्मण क्रियताम् । ऋयन्तां तव संकल्पाः, परिपूर्यन्तां मनोरथा इति । अथ राजा चन्द्रप्रभो राजा आसनादुत्याय तीक्ष्णमसिमादाय येन मणिरत्नगर्भमुद्यानं तेनोपसंक्रान्तः । अथ राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य इदमेवरूपं व्यवसायं दृष्ट्वा भद्रशिलायां राजधान्यामनेकानि प्राणिशतसहस्राणि विक्रोशमानानि पृष्ठतः 25 पृष्ठतः समनुबदानि । सोऽद्राक्षीदाजा चन्द्रप्रभो महाजनसनिपात विक्रोशन्तम् । दृष्ट्वा च पुनः समाश्वासयन्नाह-अप्रमादः करणीयः कुशलेषु धर्मेविति । संक्षेपेण धर्मदेशनां कृत्वा रौद्राक्ष प्राह्मणमादाय मणिरत्नगर्भमुद्यानं प्रविष्टः । समनन्तरप्रविष्टस्य राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य मणिरनगर्भ उद्याने भद्रशिलायां छत्राणि ध्वजपताकाच येन मणिरत्नगर्भमुद्यानं तेनावनामिताः । ततो राजा चन्द्रप्रभो मणिरत्नगर्भस्योद्यानस्य द्वारं पिधाय तं रौद्राक्षं ब्राह्मणमामन्त्रयते--प्रतिगृह्यतां 30 ब्राह्मण ममोत्तमाङ्गमिति । एवमुक्ते रौद्राक्षो ब्राह्मणो राजानं चन्द्रग्रभमुवाच-नाहं शक्ष्यामि देवस्य शिरश्छेत्तुमिति । मणिरत्नगर्भस्य चोधानस्य मध्ये कुरखकः । तत्र सर्वकालिकश्चम्पक- दि० २६ ·- २०२ दिव्यावदानम् । वृक्षो जातः । ततो राजा चन्द्रप्रभस्तीक्ष्णमसिं गृहीत्या येन सर्वकालिकथम्पकवृक्षस्तेनोप- संक्रान्तः अय या देवतास्तस्मिन्नुद्यानेऽव्यवसिताः, ता राज्ञश्चन्द्रप्रभस्येदमेत्ररूपं खशरीरपरित्यागं विदित्वा विक्रोष्टुमारब्धाः । एवं चाह:-कायमिदानी स्वं पापब्राह्मण राज्ञश्चन्द्रप्रभस्यादूपिणोऽनपकारिणो महाजनवत्सलस्यानेकगुणसंपन्नस्य शिरइछेत्स्यसीति ! । ततो राजा चन्द्रप्रभ उद्यानदेवता निवारयति-मा देवता मम शिरोयाचनकस्यान्तरायं कुरुत । तत्कस्य हेतोः ! भूतपूर्व देवता ममोत्तमा याचनकस्य देवतया अन्तरायः कृतः । तया देवतया बहु अपुण्यं प्रसूतम् । तत्कस्य हेतोः ! यदि तया देवतया अन्तरायो न कृतोऽभविष्यत् , मया लघु लष्येवानुत्तरज्ञानमधिगतमभविष्यत् । अतश्च त्वामहमेव प्रवीमि मा मे त्वमुत्तमाझ्याचनकस्यान्तरायं कुरुप्वेति । अस्मिन्नेव ते मणिरतगर्भ उद्याने 10 मया सहस्रशः शिरःपरित्यागः कृतः, न च मे केनचिदन्तरायः कुतः । तस्मात् त्वं देवते ममोत्तमाझ्याचनकस्यान्तरायं मा कुरु । एप एव देवते स पृष्ठीभूतो मैत्रेयो यो व्याघ्या आत्मानं परित्यज्य चत्वारिंशत्कल्पसंप्रस्थितो मैत्रेयो बोधिसत्त्व एकेन शिरःपरित्यागेनाव- पृष्ठीकृतः । अय सा देवता राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य महर्द्धितामवेत्स तस्मिन् राजनि परं प्रसादं प्रवेदयन्ती तूष्णीमवस्थिता । अय राजा चन्द्रप्रभः सम्यक्प्रणिधानं कर्तुमारब्धः-शृण्वन्तु 16 भवन्तः, ये दशदिक्षु स्थिता देवतासुरगरुडगन्धर्वकिनरा अध्युपिताः, इहाहमुपाने त्यागं करिष्यामि, अस्मिन् त्यागं खशिरःपरित्यागं येन चाहं सत्येन खशिरः परित्यजामि, न राज्यार्थाय न सर्गाय न भोगार्थाय न शक्रत्याय न ब्रह्मत्वाय न चक्रवर्तिविजयाय नान्यत्र कथमहमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुल्य अदान्तान् सत्त्वान् दमयेयम् , अशान्तान् शमयेयम्, अतीणांस्तारयेयम्, अमुक्तान् मोचयेयम्, अनाश्चस्तानाश्चासयेयम्, 20 अपरिनिर्वृतान् परिनिर्वापयेयम् । अनेन सत्येन सत्यवचनेन सफलः परिश्रमः स्यात् । परिनिर्वृतस्य च सर्पपफलप्रमाणधातयो भवेयुः, अस्य च मणिरत्नगर्भस्योद्यानस्य मध्ये महान् स्तूपः स्यात् सर्वस्तूपप्रतिविशिष्टः । ये च सत्त्वाः शान्तकाया महाचैत्यं वन्दितुकामा गच्छेयुः, ते तं सर्वस्तूपप्रतिविशिष्टं धातुपरं दृष्ट्वा विश्रान्ता भवेयुः । परिनिर्वृतस्यापि मम चैत्येषु जनकाया आगत्य कारां कृत्वा स्वर्गमोक्षपरायणा भवेयुरिति । एवं सम्यक् प्रणिधानं कृत्वा 25 तस्मिंश्चम्पकवृक्षे शिखां बद्धा रौद्राक्षं ब्राह्मणमुवाच-आगच्छ महाब्राह्मण, प्रतिगृह्यताम् । मा में विघ्नं कुरुष्वेति । ततो राजा चन्द्रप्रभ आत्मनः कायस्य स्थाम च बलं च संजन्य तस्मिंश्च ब्राह्मणे करुणासहगतं मैत्रचित्तमुपाय शिरश्छित्त्वा रौदाक्षाय ब्राह्मणाय निर्यातित- वान् । कालं च कृत्वा अतिक्रम्य ब्रह्मलोकं प्रणीतत्वाच्छुभकृत्स्ने देवनिकाये उपपन्नः । समनन्तरपरित्यक्ते राज्ञा चन्द्रप्रभेण शिरसि अयं त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः त्रिः 30 कम्पितः संकम्पितः संप्नकम्पितः, चलितः संचलितः संप्रचलितः, व्यधितः प्रध्यधितः संप्रव्यधितः । गगनतलस्थाश्च देवता दिव्यान्युत्पलानि क्षेतुमारब्धाः, पद्मानि कुमुदानि पुण्डरीकान्यगरुचूर्णानि तगरचूर्णानि चन्दनचूर्णानि तमालपत्राणि दिव्यानि , .

·२२ चन्द्रप्रभयोधिसत्त्वचर्यावदानम् । २०३ मान्दारवाणि पुप्पाणि, दिव्यानि च वाद्यानि प्रवादयितुमारब्धाः, चैलविक्षेपांश्च चाकापुः । ततो रौद्राक्षो ब्राह्मणः शिरोमहायोद्यानानिर्गतः । अयास्मिन्नन्तरेऽनेकैः प्राणिशतसह दो मुक्तः-हा कष्टम् । प्रघातितो देवः सर्वजनमनोरथपरिपूरक इति । तत एकत्साः पृथिव्या- मावर्तन्ते परिवर्तन्ते, एके बाहुभिः प्रक्रोशन्ति, काश्चित् प्रकीर्णकेश्यो रुदन्ति । अनेकानि च प्राणिशतसहस्राणि संनिपतितानि । तत एकत्यास्तस्मिन्नेव प्रदेशे स्थित्वा ध्यानान्युत्पाद । तत्रैव कालं कृत्वा शुभकृत्स्ने देवनिकाये उपपन्ना राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य सभागतायाम् | अपरे ध्यानान्युत्पाद्य तत्रैव कालं कृत्वा भाखरे देवनिकाये उपपन्नाः । अपरे प्रथमध्यानमुत्पाद्य कालं कृत्वा ब्रह्मलोकसभागतायामुपपन्नाः । अपरैः संनिपात्य राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य शरीरं सर्व- गन्धका?श्चितां चित्वा, मापितानि च अस्थीनि सौवर्णकुम्भे प्रक्षिप्य, चतुर्महापये शरीर- स्तूपः प्रतिष्ठापितः । छनध्वजपताकाश्चारोपिताः । गन्धैर्माल्यै पैीपैः पुष्पैः पूजां कृत्वा 10 चन्द्रप्रभे राजनि खचित्तमभिप्रसाद्य कालगताः पट्सु देवनिकायेषु कामावचरेषु देवैषूप- पन्नाः । यैश्च तत्र काराः कृताः, सर्वे ते खर्गमोक्षपरायणाः संवृत्ता इति ॥ स्यात्खलु युप्माकं भिक्षयः कासा का विमति अन्या सा तेन कालेन तेन समयेनो- त्तरापथे भद्रशिला नाम राजधान्यभूदिति । न खलु एवं द्रष्टव्यम् । तत्कस्य हेतोः ? एपैव सा तक्षशिला तेन कालेन तेन समयेन भद्रशिला नाम राजधानी बभूव । स्यात्खल्ल युष्माकं 15 भिक्षवः कासा वा विमतिर्वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन चन्द्रप्रभो नाम राजाभूदिति । न खलु एवं द्रष्टव्यम् । तत्कस्य हेतोः ? अहमेव तेन कालेन तेन समयेन राजा चन्द्रप्रमो बभूव । स्यात्खल युष्माकं भिक्षवः काढा वा विमतिर्वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन रौद्राक्षो नाम ब्राह्मणोऽभूदिति । न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । तत्कस्य हेतोः एप एव स तेन कालेन तेन समयेन देवदत्तो बभूव । स्यात्खल युप्माकं भिक्षवः काला या विमतिर्वा अन्यौ 20 तो तेन कालेन तेन समयेन महाचन्द्रमहीधरौ अग्रामाल्यौ बभूवतुरिति । न खल्वेवं द्रष्ट- व्यम् । तत्कस्य हेतोः? एतावेव महाचन्द्रमहीधरौ अग्रामात्यौ शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ बभूवतुः । तदाप्येतो तत्प्रथमतः कालगती, न वेव पितृमरणमारागितवन्तौ इति ।। इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवोऽये च देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुद्ध- किनरमहोरगादयो भगवतो भापितमभ्यनन्दन् । चन्द्रप्रभबोधिसत्त्वचर्यावदानं नाम द्वाविंशतिमम् । 25 After this, Mss. add: तथा च चन्द्रप्रमभूपतिर्भूते मणिकनकरजतवैडूर्येन्द्रनीलादिद्रविणवसनयानभोजनालंकारामनगर- निगमविषयराज्यादयो राज्यरथमुतमुतकलत्रमासरुधिरकरचरणशिरोक्षिग्रीवादिसर्वपरित्यागमन्तरेण दुर्गति- जननमरणजराकरचरणकरणविकलताप्रियसंयोगप्रियवियोगादितरदु.खोपनिपातभयामिहतजनपरित्राणकरण- समर्थ सकलभुवनाधिपत्याभिषेक्महती गाथाधुनी गुणसमृद्धिर्न शक्यतेऽधिगन्तुमिति कारुण्यादशेषजग- दुःखोपशमकृतनिश्चयः प्रणतसकलसामन्तचूडामणिमयूखाविच्छुरितपादपीठः तुरगगजस्थवस्त्रालंकारादिपरि- त्यागेन परिपूरितनिरवशेषजाम्बूद्वीपकजनमनोरथः सकलजनमनोनयनहारी शिरः परित्यवान् । कयमित्येव- मनुश्रूयते इति ॥

·. २३ संघरक्षितावदानम् । किं महल्लेनाधिगतम् ! एकोत्तरिका । अयं तावत् खुस्तिकया एकोत्तरिकया धर्म देशयति-अमी भिक्षवो धर्मकथिका युक्तमुक्तप्रतिभानाः । कस्मान्नैतानध्ये पयसि ? स तैरभिहितः महल्ल, किं त्यया अधिगतम् । स कथयति-एकोतरिका । ते कथयन्ति-त्वं : तावन्महल्लं खुस्तिकया एकोत्तरिकया धर्म देशयसि । अमी भिक्षवस्तृपिता धर्मकयिका युक्त- मुक्तप्रतिभानाः । कस्मान्नैतानध्येपयसि ? स कथयति-आर्याः, यूयं कस्यार्थे न देशयत ? किमहं निवारयामीति ? ते कययन्ति-नन्दोपनन्द, प्रतिवदत्येपोऽस्माकं महल्लः । कुरुत अस्यो- रक्षेपणीयं कर्म । स संलक्षयति-यदि मे उत्क्षेपणीयं कर्म करिष्यन्ति, नागभवनेऽप्यहमवकाशं न लप्स्ये । स तेषां शयितकानां तं विहारमन्तर्हापयित्वा महासमुद्रं प्रविष्टः । ते वालुका- 10 स्थले शयितकास्तिष्ठन्ति । नन्दोपनन्द, उत्तिष्ठ सिंहासनं प्रज्ञापय, धर्म देशयामः । ते कथयन्ति-कोऽप्यसौ देवो या नागो वा यक्षो या भगवत्यभिप्रसन्नः बुद्ध धर्मे संधै कारान् कुर्वन् , सोऽस्माभिर्विहेठितः । एतत् प्रकरणं भिक्षयो भगवत आरोचयन्ति । भगवानाह- योऽसौ भिक्षयो निर्मितो यदि पड्वर्गिकैभिक्षुभिर्न विहेठितोऽभविष्यत् , यावच्छासनकोटि- मुद्घाटको बुद्धे धमें संघे कारानकरिप्यत् । भगवान् संलक्षयति यः कश्चिदादीनयो 15 भिक्षवः, अनधीटो धर्म देशयति, तस्मान्न भिक्षुणाऽनधीष्टेन धर्मो देशयितव्यः । भिक्षु- रनधीष्टो धर्म देशयति, सातिसारो भवति । अनापत्तयस्तन्मुखिकया निर्गता भवन्ति । श्रावस्त्यां बुद्धरक्षितो नाम गृहपतिः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महाभोगः । तेन सदृशात् कुलात् कलनमानीतम् । स तया साध क्रीडते रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रमतः परिचारयतः पनी आपनसत्त्वा संवृत्ता । आयुष्मान् शारिपुत्रो वैनेयापेक्षया तत्कुल- 20 मुपसंक्रान्तः । तेन स गृहपतिः सपत्नीकः शरणगमनशिक्षापदेषु प्रतिष्ठापितः । अपेरण समयेन सा तस्य पत्नी आपन्नसत्त्वा संवृत्ता। आयुष्मान् शारिपुत्रस्तस्य च वैनेयकालं ज्ञात्वा एकाक्यैव तत् कुलमुपसंक्रान्तः । स गृहपतिः कथयति-नास्त्यार्यशारिपुत्रस्य कश्चित् पश्चान्छ्मणः ? स कथयति-गृहपते, किमस्माकं काशधानाद्वा कुशधानाद्वा पश्चा- च्छूमणा भवन्ति ? अपि तु ये भवद्विधानां सकाशाल्लभ्यन्ते, अस्माकं ते पश्चान्छूमणा भवन्ति । 25 बुद्धरक्षितो गृहपतिः-आर्य, मम पत्नी आपन्नसत्वा संवृत्ता । यदि पुत्रं जनयिष्यति, तमह- मार्यस्य पश्चाच्छ्मणं दास्यामि । स कथयति-गृहपते, औपयिकम् ॥ सा अष्टानां वा नवानां या मासानां [अत्ययात्] प्रसूता । दारको जातोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णश्छत्राकारशिराः प्रलम्बबाहुविस्तीर्णललाटः संगतभूस्तुङ्गनासः । तस्य ज्ञातयः संगम्य समागम्य त्रीणि सप्तकान्येकविंशतिदिवसानि विस्तरेण जातस्य जाति- 30 महं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापयन्ति-किं भवतु दारकस्य नाम ! अयं दारको बुद्धरक्षितस्य गृहपतेः पुत्रः। भवतु दारकस्य संघरक्षितो नाम । यस्मिन्नेव दिवसे संघरक्षितो जाता, तस्मिन्नेव दिवसे पञ्चानां वणिक्शतानां पञ्च पुत्रशतानि जातानि । तेषामपि कुलसदृशानि , , ·. २३ संघरक्षितायदानम्। नामधेयानि व्यवस्थापितानि । सघरक्षितो दारक उन्नीयते वय॑ते क्षीरेण दमा नव- नीतेन सर्पिपा सर्पिमण्डेन अन्यैथोत्तप्तोत्तप्तैरुपकरणविशेषे । आशु वर्धते हृदस्थमित्र पञ्जम् । यदा महान् सवृत्त , तदा आयुष्मान् शारिपुनस्तस्य चैनेयकाल झाल्या एकाक्येन तबुलमुपसकम्प निमित्तमुपदर्शयितुमारब्ध । बुद्धरक्षितेन गृहपतिना सध- रक्षितोऽभिहित-पुन, अजात एव व मया आर्यशारिपुनस्य पश्चाच्छ्रमणो दत्त इति ।। चरमभविक स आयुष्मता शारिपुत्रेण प्रनाजित उपसपादित आगमचतुष्टय च माहित ॥ अथापरेण समयेन तानि पञ्च वणिक्शतानि महासमुद्रगमनीय पण्य समुदानीय महा समुद्रमतर्तुकामानि कथयन्ति-किंचिद्वय भवन्त आर्यकमातारयाम योऽस्माक महासमुद्रमध्य गताना धर्म देशयिष्यति । ते कथयन्ति-भवन्त , अयमस्माकमार्यसघरक्षितो वयस्यक सह- जन्मिक सहपाशुक्रीडनक । एतमेवारतारयाम । ते तस्य सराशमुपसक्रान्ता । आर्य सघ-10 रक्षित, त्वमस्माक वयस्यक सहजन्मिक सहपाशुक्रीडनक । वय च महासमुद्र सपस्थिता । त्वमप्यस्माभि सार्धमवतर, समुद्रमध्यगताना धर्म देशयिष्यसि । स कथयति-नाह स्वाधीन । उपाध्यायमालोकयत । ते येनायुप्मान् शारिपुत्रस्तेनोपसकान्ता । उपसक्रम्य कथयन्ति- आर्य शारिपुत्र, अयमस्माकमार्यसघरक्षितो वयस्यक सहजन्मिक सहपाशुत्रीडनक । वय महासमुद्र सप्रस्थिता । एपोऽप्यस्माभि सार्धमतरतु, अस्माक महासमुद्रमध्यगताना धर्म 15 देशयिष्यति । स कथयति-भगमन्तमवलोकयत । ते भगवत सकाशमुपसकान्ता । भग- यन् , वय महासमुद्र सपस्थिता । अयमस्माकमार्यसघरक्षितो वयस्यक सहजन्मिक सहपाशु क्रीडनक । एषोऽप्यस्माभि साधू महासमुद्रमतरतु । अस्माक महासमुदमध्यगताना धर्म देशयिष्यति । भगवान् सलक्षयति--अस्त्येषा कानिचित् कुशलमूलानि ? अस्ति । कस्या न्तिके प्रतिवद्धानि ? सघरक्षितस्य भिक्षो । तत्र भगवान् सघरक्षितमामन्त्रयते-गच्छ 20 सघरक्षित, भयभैरवसहिष्णुना भवितव्यम् । अधिवासयत्यायुष्मान् सघरक्षितो भगवत स्तूष्णीभानेन ॥ अथ तानि पञ्च वणिक्शतानि कृतकोतुकमङ्गलखस्त्ययनानि शकटैभोरै दै पिटकैरष्ट्रेगोभिर्गर्दभै प्रभूत पण्यमारोप्य महासमुद्र सप्रस्थितानि । अनुपूर्वेण ग्रामनगर- निगमपल्लीपत्तनेषु चर्यमाणानि समुद्रतटमनुप्राप्तानि । ते निपुणत समुद्रयानपात्र 25 प्रतिपद्य महासमुद्रमातीर्णा धनहारका । तैपा महासमुद्रमध्यगताना नागैर्वहन विधारितम् । ते देवतायाचन कर्तुमारब्धा-योऽस्मिन् महासमुद्रे देवो वा नागो वा यक्षो वा प्रतिवसति, स आचक्षतु किं मृगयतीति । महासमुद्राच्छब्दो निश्वरति-आर्यसघरक्षित मस्माकमनुप्रयच्छयेति । ते कथयन्ति-आर्यसघरक्षितोऽस्माक वयस्यफ सहजन्मिक सह- पाशुकीडनको भदन्तशारिपुत्रेणानुप्रदत्तको भगस्तानुपरीतक । श्रेयोऽस्माकमनेनैव साधं 30 कालक्रिया, न लेय वय सघरक्षित परित्यक्ष्याम । ते मन्त्रयन्त आयुष्मता सघरक्षितेन श्रुता । स कथयति-भवन्त , किं कथयन्ते । कथयन्ति-आर्य सघरक्षित महासमुद्राच्छन्दो ·२०६ दिव्यावदानम् । निश्चरित -आर्यसघरक्षितमम्माकमनुप्रयच्छति । स फययति-यस्मानानुप्रयष्टव्यम् । ते कययन्ति-आर्य, यमरमाक ययस्यक सहजगिक सहपाशुवीइन । भदन्तशारिपुरणानु प्रदत्तको भगरतानुप्रदत्तक । श्रेयोऽस्माक वर साधं पाररिया । न लेन ययमार्य सघरक्षित वा परित्यक्ष्याम । आयुष्मान् सघरक्षित गरक्षयति-यदक्त भगवता मयभैरव 6 सहिष्णुना ते भवितव्यमितीद तत् । स पात्रचीर गृहीला आमान महासगुने प्रक्षेप्तुमारन्ध । सर्दष्ट । ते क्ययन्ति-आर्यसघरक्षित किं यरोपि, आर्यसपक्षित कि यरोपीति । स तेष रिमोशतां महासमुद्रे प्रपतित । मुक्त तद्वहनम् । स नागेही नागभवन प्रयेशिन । आर्य सघरक्षित, इय विपश्यिन सम्यासमुदस्य गन्धयुटी । इय शिपिनो विधगुप ऋकुच्छन्दस्य रनमुने काश्यपस्येय भगरतो गधपुटी । आर्य सारक्षित, भगरत सूत्र 10 मातृका च देवमनुष्येषु प्रतिष्ठितम् । यय नागा पिपितितशरीरा । अहो त आर्य सघा रक्षित इहाप्यागगचतुष्टय प्रतिष्ठापयेत् । स कययति-एर भवतु । तेन प्रयो नागकुमारा उसाहिता । एकोऽभिहित - -च तारत् सयुक्त यमनीष । द्वितीयोऽभिहित-स्वमपि मध्यमम् । तृतीयोऽभिहित -त्वमपि दीर्घागममधीष्व । स क्ययति-अहमपि तामेयोत्तरिया विमृष्टरूपा प्रमाठयामि । तेऽप्येतुमारब्धा । तरकश्चक्षुषी निमीठयि नोद्देश गृह्णाति, 16 द्वितीय पृष्टतोमुख उद्देश गृहाति, तृतीयो दूरत स्थित्योदेश गृहाति । स एव तेषामेक सगौरव सप्रतीश इति करणीयैश्च सर्वन पूर्वगम । आर्य उतिष्ठ, दतमाठ विसर्जय, भगवतो मण्डलकमामार्जय, चैत्याभिनन्दन कुर, श, शय्या कल्पयति । सस्तैिरागमा न्यधीतानि । स कपयति-आर्य, अधीतान्येभिरागमानि । किं धारयिष्यन्ति आहोखिन्न धारयिष्यन्ति । स कथयति-स्मृतिमत्तमा ह्येते धारयिष्यन्ति, अपि तु दोषोऽस्त्येषाम् । स 20 कययति-आर्य, को दोप । सर्वे होतेगौरवा अप्रतीशा । एकस्तापचक्षुषी निमीलयि चोदेश गृह्णाति, द्वितीय पृष्टतोमुख उद्देश गृह्णाति, तृतीयो दूरत स्थिन्योद्देश गृह्णाति । त्वमेक सगौरव सप्रतीश इति करणीयैश्च सर्वत्र पूर्वगम । स कथयति-आर्य, न घेते गौरवा अप्रतीशा । यस्तापदय चक्षुपी निमीठयित्वोद्देश गृह्णाति, अय दृष्टिविप । योऽप्यय पृष्ठतोमुख उद्देश गृह्णाति, एपोऽपि श्वासविप । योऽप्येप दूरत स्थित्योद्देश गृह्णाति, 28 एपोऽपि स्पर्शविप । अहमेको दष्टाविप । स भीत उपाण्डपाण्डुक वृशालुको दुर्वलको ग्लानको प्राप्तकाय सवृत्त । स कथयति-आर्य, कस्मात् त्वमुपाण्इत्पाण्डुक कृशालको दुर्बको म्लानको प्राप्तकाय सवृत्त । स कथयति-भद्रमुख, अमित्रमध्येऽह यास कल्प- यामि । सचेत् युष्माकमन्यतमोऽन्यतम प्रकुप्येत, मा नामावशेष कुर्यात् । स कथयति- आर्यस्य वय न प्रहराम । अपि तु इच्छसि त्व जम्बुद्वीप गन्तुम् । भद्रमुख, इच्छामि । 30 तच्च वहनमागतम् । स तैरुक्षिप्त ॥ वणिग्भिईष्ट । ते कथयन्ति–स्वागतमार्यसघरक्षिताय । स कथयति-अनुमोदन्ता भवन्त । मया नागेष्वागमचतुष्टय प्रतिष्ठापितम् । ते कथयन्ति-आर्य सघरक्षित, अनुमोद ·२०७ २३ संघरक्षितावदानम्। यामः । ते तं वहने प्रक्षिप्य संप्रस्थिताः । तेऽनुपूर्वेण समुद्रतीरं गत्वा सर्वे ते वणिजः शयिताः । आयुष्मान् संघरक्षितो महासमुद्रं द्रष्टुमारब्धः। उक्तं भगवता-पश्चासेचनका दर्शनेन । 5 हस्तिनागश्च राजा च सागरश्च शिलोचयः । असेचनका दर्शनेन बुद्धश्च भगवतां वरः ॥ १॥ इति । चिरं महासमुद्रं पश्यन् जागरितः । सोऽपश्चिमे यामे गाढनिद्रावष्टब्धः शयितः । तेऽपि वणिजः सरात्रमेवोत्याय स्थोरोलर्दयित्वा संप्रस्थिताः । ते कथयन्ति प्रभातायां रजन्याम्-कुत्रायं संघरक्षितः ? तत्रैक एवमाहुः पुरस्ताद्गच्छति । अपर एवमाहुः-पृष्ठत आगच्छति । अपर एवमाहुः-मध्ये गच्छतीति । ते ययन्ति-आर्यसंघरक्षितोऽस्माभि- छोरितः । न शोभनमस्माभिः कृतम् । प्रतिनिवर्तयामः । आर्यसंघरक्षितो भवन्तो 10 महर्दिको महानुभावो यः समुद्रमध्ये न कालगतः । स इदानीं कालं करिष्यति ? स्थानमेत- द्विद्यते यदसौ अग्रत एव यास्यति । आगच्छत, गमिष्यामः । ते संप्रस्थिताः ।। आयुष्मानपि संघरक्षितः सूर्यस्याभ्युद्गमनसमये सूर्याशुभिस्ताडितः प्रतिबुद्धो यावन्न किंचित्पश्यति । प्रक्रान्ता वणिजः । सोऽपि पन्थलिकां गृहील्या संग्रस्थितः । यावदन्यतमस्यां सालाटव्यां विहारं पश्यत्युद्गतं मञ्चपीठवेदिकाजालवातायनगवाक्षपरिमण्डितम्, भिखूश्च ।। संप्रावृतान् संप्रच्छन्नान् शान्तेने र्यापथेनावस्थितान् ।स तेषां सकाशमुपसंक्रान्तः। स तैरुक्तः- खागत भदन्तसंघरक्षिताय । स तैर्विश्रामितः। विश्रामयित्वा विहारं प्रवेशितो यावत् पश्यति शोभनां शयनासनप्रज्ञप्तिं कृतां प्रणीतं चाहारमुपहृतम् । स तैरुक्तः-भदन्त संघरक्षित, मा तृयितोऽसि, मा बुभुक्षितोऽसि ? कथयति-आर्याः, तृपितोऽस्मि, बुभुक्षितोऽस्मि । भदन्त संघरक्षित मुद्दन । स कथयति-संधमध्ये भोक्ष्यामि । ते कथयन्ति-भदन्त संघरक्षित, भुच, 20 आदीनयोऽत्र भविष्यति । तेन भुक्तम् । स भुक्ला एकान्तेऽपक्रम्यावस्थितः । यावत् तेषां माण्डिरकोटिता। स्मारकानि पाण्यादाप्य यथामात्र निषण्णाः । स च लेप विहारारे- ऽन्तर्हितः । अयोमुद्गराः प्रादुर्भूताः । तैस्ताबदयोमुद्गरैः परस्परमार्तस्वरं ऋन्दद्धिः शिरांसि भनानि, यावत् कालादकालीभूतम् । ततः पश्चात् पुनरपि तेषा विहारः प्रादुर्भूतः, ते च भिक्षयः शान्तेनेर्यापनावस्थिताः । आयुष्मान् संघरक्षितस्तेषा सकाशमुपसंक्रान्तः । 25 के यूयमायुष्मन्तः, केन वा कर्मणा इहोपपन्नाः ! भदन्त संघरक्षित, दुष्कुहका जम्बुद्वीपका मनुष्याः । नाभिश्रद्दधास्यसि । स कथयति-अहं प्रत्यक्षदर्शी, कस्मान्नाभिश्रद्दधास्य ? ते कथयन्ति-भदन्त संघरक्षित, वयं काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य श्रावका आसन् । तैरस्माकं भक्ताने रणमुत्पादितम् । ते वयं भक्ताने रणमुत्पादयित्वा इह प्रत्येकनरकेयूपपन्नाः । स्थानमेतद्विद्यते यदस्माभिरितश्चयुतैर्नरकेपूपपत्तव्यं भविष्यति । साधु संघरक्षित, जम्बुद्वीपं 30 गत्या सब्रह्मचारिणामारोचय-मा आयुष्मन्तः संघमध्ये रणमुत्पादयिष्यथ । मा अस्यैवंरूपस्य दुःखदौमनस्यस्य भागिनो भविष्यथ तद्यथा श्रमणाः काश्यपीयाः ।।

·२०८ दिव्यायदानम् । स सप्रस्थित । यावत् पश्यति द्वितीय पिहारमुद्गत मञ्चपीठोदिकाजायातायन परिक्षिप्त गवाक्षपरिमण्डित भिक्षूथ सुप्रावृतान् सुप्रतिच्छन्नान् शान्तान् शान्तेर्यापये व्यत्र स्थितान् । तेपामुपसकान्त । स तैरुक्त -सागत भदन्तसघरक्षिताय । स तर्विश्रामित । विश्रामयित्वा मिहार प्ररेशितो यावत् पश्यति । शोभना शयनासनप्रति कृत्वा प्रणीत । चाहार समन्वाइस स तैरुक्त -भदन्त सघरक्षित भुड्क्ष्य । तेन दृष्टादीनदेन भुक्तम् । भुक्त्वा एकान्तेऽपकम्यास्थित । तेपा गण्ट्यामोटिता । ते सकम्बकानि पानाण्यादाय यथागस्य निपण्णा । स च विहारोऽन्तर्हित , तदन्नपानमयोरस प्रादुर्भूतम् । तरार्तखर कन्ददि स्तायदयोरसेन परस्परमात्मा सिक्तो यावत् कालादकालीभूतम् । तत पश्चात् पुनरपि स तेपा विहार प्रादुर्भूत । ते च भिक्षन पुनरपि शान्ता शान्तेर्यापयेनारस्थिता । स तेषा 10 सकाशमुपसकान्त -के यूयमायुप्मन्त , केन वा कर्मणा इहोपपन्ना ' दुष्वुवा भदन्त सघ रक्षित जम्बुद्वीपका मनुष्या, नाभिश्रद्दधास्यन्ति । स कययति- अह प्रत्यक्षदर्शी, कस्मा नाभिश्रद्दधास्ये ते कथयन्ति-भदन्त सघरक्षित, वय काश्यपस्य सम्यक्सयुद्धस्य श्राका आसन् । सघस्य च स्नेहलाभे सपने आगन्तुका भिक्षर आगता । तैरस्माभिरनार्यपरि गृहीतैरेव चित्तमुत्पादितम्-न तावद्भोजयिष्यामो यावदेते आगन्तुका भिक्षको न प्रत्राता 15 भविष्यन्तीति । तेरस्माभिस्तत्तथैव कृतम् । सप्ताहिक चाकालदुर्दिन प्रादुर्भूतम् । तेन तदन्नपान ग्लेद गतम् । वय श्रद्धादेय विनिपातयित्वा इह प्रत्येकनरकेपूपपन्ना । स्थानमेत द्वियते यदस्माभिरिह च्युतैर्नरकेपूपपत्तव्य भविष्यति । साधु भदन्त सघरक्षित, जम्बुद्वीप गवा सब्रह्मचारिणामारोचय-मा आयुष्मन्त श्रद्धादेय निनिपातयिप्यय, मा अस्य एवरूपस्य दुखदौर्मनस्यस्य भागिनो भविष्यय, तद्यथा ब्राह्मणा काश्यपीया ।। स सप्रस्थितो यावत् पश्यति तृतीय विहारमुद्गत मञ्चपीठनेदिकाजालवातायनगनाक्ष परिमण्डित पूर्वपद्यावदायुष्मान् सघरक्षितो भुक्त्वा एकान्तेऽपक्रम्यारस्थित । गण्ड्याकोटिता। स तेन विहार आदीस प्रदीप्त सप्रज्वलित एकज्वालीभूतो मायितुमारब्ध । तेऽपि तस्मि नार्तस्वर क्रन्दतस्तापदग्धा यावत् कालादकाठीभूतम् । तत पश्चात् पुनरपि तेषा विहार प्रादुर्भूत , ते च भिक्षव शान्तशान्तेनेर्यापथेनापस्थिता । स तेषा सकाशमुपसक्रान्त 25 के यूयमायुष्मन्त , केन वा कर्मणा इहोपपन्ना ? दुष्कुहका भदन्त सघरक्षित जम्बुद्वीपका मनुष्या , नाभिश्रद्दधास्यसि । स कथयति-अह प्रत्यक्षदर्शी, कस्मानाभिश्रदधास्ये । ते कथयन्ति-भदन्त सघरक्षित वय काश्यपस्य सम्यक्सबुद्धस्य श्रापका आसन् । दु शीलास्ते वय शीलवद्भिर्भिक्षुभिर्निष्कासिता । तैरस्माभिरेक शून्यविहार आवासित । यावत् तत्रैक शीठवान् भिक्षुरागत । अस्माक बुद्धिरुत्पन्ना-तिष्ठतु अय भिक्षु । अयमप्येकोऽस्माक 30 दक्षिणा शोधयिष्यति । स तत्रैव स्थितो यावत् तस्यानिसङ्गेन (1) पुनरपि बहव शीलवन्तो भिक्षव आगता । ते वय तत्रापि निर्वासिता । तैरस्माभिरमर्षजातै शुष्कानि काष्ठानि शुष्कानि तृणानि शुष्कानि गोमयानि उपसहृत्य तस्मिन् विहारेऽग्निर्दग्ध । तत्र प्रभूता 20 ·६ २०९ २३ संघरक्षितावदानम् । शैक्षाशैक्षाः पुद्गला दग्धाः । ते वयं शैक्षाशैक्षान् पुद्गलान् दग्ध्वा इह प्रत्येकनरकेपूपपन्नाः। स्थानमेतद्विद्यते यदस्माभिरिह च्युतैर्नरकेपूपपत्तव्यं भविष्यति । साधु भदन्त संघरक्षित, जम्बुद्वीपं गत्वा सब्रह्मचारिणामारोचय-मा आयुष्मन्तः सब्रह्मचारिणामन्तिके प्रदुष्टचित्त- मुत्पादयिष्यथ, मा अस्यैवंरूपस्य दुःखदौर्मनस्यस्य भागिनो भविष्यय तथथा श्रमणाः काश्यपीयाः॥ आयुष्मान् संघरक्षितः संप्रस्थितो यावत् सत्यानाक्षीत् स्तम्भाकारान् कुट्याकारान् वृक्षाकारान् पत्राकारान् पुष्पाकारान् फलाकारान् रज्वाकारान् संमार्जन्याकारानुदूखला. कारान् खट्वाकारान् स्थालिकाकारान् ।। आयुष्मान् संघरक्षितो जनपदान् गतः । अन्यतमस्मिन्नाश्रमपदे पश्चमात्राणि ऋषिशतानि प्रतिवसन्ति । तैरायुष्मान् संघरक्षितो दूरत एव दृष्टः । ते कथयन्ति---भवन्तः, 10 क्रियाकारं तावत् कुर्मः-बहुबोल्लकाः श्रमणाः शाक्यपुत्रीया भवन्ति । नास्य केनचिद्वचनं दातव्यम् । ते क्रियाकारं कृत्वा अवस्थिताः । आयुष्मांश्च संघरक्षितस्तेपां सकाशमुपसंक्रान्तः । 'उपसंक्रम्य प्रतिश्रयं याचितुमारब्धः। न कश्चिद्वाचमनुप्रयच्छति । तत्रैक ऋपिः स गुलधर्मः । कथयति-किं युष्माकं प्रतिश्रयं न दीयते ? अपि तु युष्माकं दोषोऽस्ति । बहुबोल्लका यूयम् । समयेनाहं भवतः प्रतिश्रयं दास्ये, सचेत् किंचिन्न मन्त्रयसि । आयुष्मान् संघरक्षितः 16 फपयति-ऋपे, एवं भवतु । तत्रैक ऋपिर्जनपदचारिकां गतः । तस्य कुटिः शून्यावतिष्यति । स कथयति-अस्यां कुटिकायां शय्यां कल्पय । आयुष्मता संघरक्षितेन सा कुटिका सिक्ता । संसृष्टा संमार्जिता सुकुमारी गोमयकासिं चानुप्रदत्ता । तैदृष्टः । ते कथयन्ति-भदन्त, शुच्यपि मार्जन्त्येते श्रमणाः शाक्यपुत्रीयाः । आयुष्मान् संघरक्षितो बहिः कुटिकायाः पादौ प्रक्षाल्य कुटिकां प्रविश्य निषण्णः पर्यवमाभुज्य ऋजुकायं प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य । 20 या तस्मिन्नाश्रमपदे देवता प्रतिवसति, सा रात्र्याः प्रथमे यामे येनायुप्मान् संघरक्षितस्तेनोप-7 'संक्रान्ता । उपसंक्रम्य कथयति-आर्य संघरक्षित, धर्म देशप । आयुष्मान् संघरक्षितः कथयति-सुखिता त्वम् । न पश्यसि मया क्रियाकारेण प्रतिश्रयं लब्धम् ? किं निष्कासाप पितुमिच्छसि ? सा संलक्षयति-श्रान्तकायोऽयम् , स्वपितु । मव्यमे यामे उपसंऋमिप्यामि । सा मध्यमे याम उपसंक्रान्ता । उपसंक्रम्य कथयति-आर्य संघरक्षित, धर्म देशय। आयुष्मान् 25 संघरक्षितः कथयति-सुखिता स्वम् । न पश्यसि मया क्रियाकारेण प्रतिश्रयं लब्धम् ? किं निष्कासापयितुमिच्छसि ? सा संलक्षयति-श्रान्तकायोऽयम् , स्वपितु । पश्चिमे यामे उपसं- 'कमिप्यामि । सा पश्चिमे यामे उपसंक्रान्ता । उपसंक्रम्य कथयति-आर्य संघरक्षित, धर्म देशय । आयुष्मान् संघरक्षितः कथयति-मुखिता त्वम् । न पश्यसि मया क्रियाकारेण प्रतिश्रयं लन्धम् ? किं निष्कासापयितुमिच्छसि ? सा कथयति-आर्य संघरक्षित, प्रभातमिदानीम् 1 30 सचेनिष्कासयिष्यन्ति, गमिष्यसि । अपि तु ननूक्तं भगवता भयभैरवसहिष्णुना ते भवितव्य- मिति । आयुष्मान् संघरक्षितः संलक्षयति-शोभनं कथयति-सचेत् स निष्कासयिष्यति, - दि. २७ ·. ૨૦૮ दिव्यावदानम् । स संप्रस्थितः । यावत् पश्यति द्वितीयं विहारमुद्गतं मञ्चपीठयेदिकाजालयातायन- परिक्षिप्तं गवाक्षपरिमण्डितं भिखूश्च सुप्रावृतान् सुप्रतिच्छन्नान् शान्तान् शान्तेर्यापये व्यव- स्थितान् । तेषामुपसंक्रान्तः । स तैरुक्त:-खागतं भदन्तसंघरक्षिताय । स तैर्विधामितः । विश्रामयित्वा विहारं प्रवेशितो यावत् पश्यति । शोभनां शयनासनप्रज्ञप्ति कृत्वा प्रणीत 5 चाहारं समन्वाहत्य स तैरक्त:-भदन्त संघरक्षित भुक्ष्य । तेन दृष्टादीनदेन मुक्तम् । भुक्त्वा एकान्तेऽपक्रम्यास्थितः । तेषां गण्ड्याकोटिता । ते खकस्वकानि पात्राण्यादाय ययागल्य निपण्णाः। स च विहारोऽन्तर्हितः, तदन्नपानमयोरसं प्रादुर्भूतम् । तरार्तसरं अन्ददि- स्तावदयोरसेन परस्परमात्मा सिक्तो यावत् कालादकालीभूतम् । ततः पश्चात् पुनरपि स तेपां विहारः प्रादुर्भूतः । ते च भिक्षवः पुनरपि शान्ताः शान्तेर्यापयेनावस्थिताः । स तेषां 10 सकाशमुपसंक्रान्तः के यूयमायुप्मन्तः, केन वा कर्मणा इहोपपन्नाः? दुष्कुहका भदन्त संघ- रक्षित जम्बुद्वीपका मनुष्याः, नाभिश्रदधास्यन्ति । स कथयति- अहं प्रत्यक्षदर्शी, नाभिश्रद्दधास्ये ? ते कथयन्ति-भदन्त संघरक्षित, वयं काश्यपस्य सम्यक्संयुद्धस्य श्रावका आसन् । संघस्य च स्नेहलाभे संपन्ने आगन्तुका भिक्षत्र आगताः । तैरस्माभिरनार्यपरि- गृहीतैरेवं चित्तमुत्पादितम्-न ताबद्धोजयिष्यामो यावदेते आगन्तुका भिक्षको न प्रक्रान्ता 15 भविष्यन्तीति । तैरस्माभिस्तत्तथैव कृतम् । सप्ताहिक चाकालदुर्दिनं प्रादुर्भूतम् । तेन तदन्नपानं लेदं गतम् । वयं श्रद्धादेयं विनिपातयित्वा इह प्रत्येकनरकेषुपपन्नाः । स्थानमेत- द्विद्यते यदस्माभिरिह च्युतैर्नरकेधूपपत्तव्यं भविष्यति । साधु भदन्त संघरक्षित, जम्बुद्वीपं गत्वा सब्रह्मचारिणामारोचय-मा आयुष्मन्तः श्रद्धादेयं विनिपातयिष्यथ, मा अस्य एवंरूपस्य दुःखदौर्मनस्यस्य भागिनो भविष्यथ, तद्यथा ब्राह्मणाः काश्यपीयाः ॥ कस्मा- . 20 स संप्रस्थितो यावत् पश्यति तृतीय विहारमुद्गत मञ्चपीठवेदिकाजालवातायनगवाक्ष- परिमण्डिल. पूलियामदायुष्मान संपविलो शुक्ल्या एकात्ले मारपालस्थितः । गम्ड्यात्योरिता। स तेन विहार आदीप्तः प्रदीप्तः संप्रज्वलित एकज्वालीभूतो ध्मायितुमारब्धः । तेऽपि तस्मि- नातवरं क्रन्दतस्तावदग्धा यावत् कालादकालीभूतम् । ततः पश्चात् पुनरपि तेषां विहारः प्रादुर्भूतः, ते च भिक्षवः शान्तशान्तेनेर्यापथैनावस्थिताः । स तेषां सकाशमुपसंक्रान्तः-- 25 के यूयमायुष्मन्तः, केन वा कर्मणा इहोपपन्नाः ? दुष्कुहका भदन्त संघरक्षित जम्बुद्वीपका मनुष्याः, नाभिश्रद्दधास्यसि । स कथयति-अहं प्रत्यक्षदर्शी, कस्मानाभिश्रद्दधास्ये ! ते कथयन्ति-भदन्त संघरक्षित वयं काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य श्रावका आसन् । दुःशीलास्ते (वयं शीलवद्भिर्भिक्षुभिर्निष्कासिताः । तैरस्माभिरेकः शून्यविहार आवासितः । यावत् तत्रैकः शीलवान् भिक्षुरागतः । अस्माकं बुद्धिरुत्पन्ना-तिष्ठतु अयं भिक्षुः । अयमप्येकोऽस्माकं दक्षिणां शोधयिष्यति । स तत्रैव स्थितो यावत् तस्यानिसङ्गेन () पुनरपि बहवः शीलवन्तो भिक्षव आगताः । ते वयं तत्रापि निर्वासिताः । तैरस्माभिरमर्पजातैः शुष्कानि काष्ठानि शुष्कानि तृणानि शुष्कानि गोमयानि उपसंहल्स तस्मिन् विहारेऽग्निर्दग्धः । तत्र प्रभूताः ·5 २३ संघरक्षिताचदानम्। २०९ शैक्षाशैक्षाः पुद्गला दग्धाः । ते वयं शैक्षाशैक्षान् पुद्गलान् दग्ध्वा इह प्रत्येकनरकेपूपपनाः । स्थानमेतद्वियते यदस्माभिरिह च्युतैर्नरकेपूपपत्तव्यं भविष्यति । साधु भदन्त संघरक्षित, जम्बुद्वीपं गत्वा सब्रह्मचारिणामारोचय-मा आयुष्मन्तः सब्रह्मचारिणामन्तिके प्रदुष्टचित्त- मुत्पादयिष्यथ, मा अस्यैवंरूपस्य दुःखदौमनस्यस्य भागिनो भविष्यथ तद्यथा श्रमणाः काश्यपीयाः ॥ आयुष्मान् संघरक्षितः संप्रस्थितो यावत् सत्यानद्राक्षीत् स्तम्भाकारान् कुड्याकारान् वृक्षाकारान् पत्राकारान् पुप्पाकारान् फलाकारान् रज्ज्याकारान् संमार्जन्याकारानुदूखला, कारान् खट्वाकारान् स्थालिकाकारान् ॥ आयुष्मान् संघरक्षितो जनपदान् गतः । अन्यतमस्मिन्नाश्रमपदे पश्चमात्राणि ऋपिशतानि प्रतिवसन्ति । तैरायुप्मान् संघरक्षितो दूरत एव दृष्टः । ते कथयन्ति-भवन्तः, 10 क्रियाकारं तावत् कुर्मः बहुबोल्लकाः श्रमणाः शाक्यपुत्रीया भवन्ति । नास्य केनचिद्वचनं दातव्यम् । ते क्रियाकारं कृत्वा अवस्थिताः । आयुष्मांश्च संघरक्षितस्तपां सकाशमुपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य प्रतिश्रयं याचितुमारब्धः। न कश्चिद्वाचमनुप्रयच्छति । तत्रैक ऋपिः स शुक्लधर्मः । कथयति-किं युष्माकं प्रतिश्रयं न दीयते ? अपि तु युष्माकं दोषोऽस्ति । बहुबोल्लका यूयम् । समयेनाहं भवतः प्रतिश्रयं दास्ये, सचेत् किंचिन्न मन्त्रयसि । आयुष्मान् संघरक्षितः ।। कथयति-ऋपे, एवं भवतु । तत्रैक ऋपिर्जनपदचारिकां गतः । तस्य कुटिः शून्यावतिष्ठति । स कथयति-अस्यां कुटिकायां शय्यां कल्पय । आयुष्मता संघरक्षितेन सा कुटिका सिक्ता संमृष्टा समार्जिता सुकुमारी गोमयकासि चानुप्रदत्ता । तैर्दष्टः । ते कथयन्ति-भदन्त, शुच्यपि मार्जन्त्येते श्रमणाः शाक्यपुत्रीयाः । आयुष्मान् संघरक्षितो बहिः कुटिकायाः पादौ प्रक्षाल्य कुटिकां प्रविश्य निपण्णः पर्यङ्कमाभुज्य ऋजुकायं प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य 120 या तस्मिन्नाश्रमपदे देवता प्रतिवसति, सा रात्र्याः प्रथमे यामे येनायुष्मान् संघरक्षितस्तेनोप- संक्रान्ता । उपसंक्रम्य कथयति-आर्य संघरक्षित, धर्म देशय । आयुष्मान् संघरक्षितः कथयति-सुखिता त्वम् । न पश्यसि मया क्रियाकारेण प्रतिश्रयं लब्धम् ? कि निष्कासाप- यितुमिच्छसि ? सा संलक्षयति-श्रान्तकायोऽयम्, खपितु । मध्यमे यामे उपसंक्रमिष्यामि । सा मध्यमे याम उपसंक्रान्ता । उपसंक्रम्य कथयति-आर्य संघरक्षित, धर्म देशय । आयुष्मान् 25 संघरक्षितः कथयति-सुखिता त्वम् । न पश्यसि मया क्रियाकारेण प्रतिश्रयं लब्धम् ? कि निष्कासापयितुमिच्छसि ? सा संलक्षयति-श्रान्तकायोऽयम् , स्वपितु । पश्चिमे यामे उपसं- ऋमिप्यामि । सा पश्चिमे यामे उपसंक्रान्ता । उपसंक्रम्य कथयति-आर्य संघरक्षित, धर्म देशय । आयुष्मान् संघरक्षितः कथयति-सुखिता खम् । न पश्यसि मया क्रियाकारेण प्रतिश्रयं लन्धम् ? किं निष्कासापयितुमिच्छसि ? सा कथयति-आर्य संघरक्षित, प्रभातमिदानीम् । 30 सचेन्निष्कासयिष्यन्ति, गमिप्यसि । अपि तु ननूक्तं भगवता भयभैरवसहिष्णुना ते भवितव्य- मिति । आयुष्मान् संघरक्षितः संलक्षयति-शोभनं कथयति-सचेत् स निष्कासयिष्यति, दि० २७ ·6 10 २१० दिव्यावदानम् । गमिष्यामि । स संलक्षयति-त्राह्मणा ोते। ब्राह्मणप्रतिसंयुक्तं भापयामीत्यायुप्मान् संघरक्षितो ब्राह्मणवर्ग स्वाध्यायितुमारब्धः- न नग्नचर्या न जटा न पको नानाशनं स्थण्डिलशायिका था। न रजोमलं नोकुटुकप्रहाणं विशोधयेन्मोहमविशीर्णकाङ्गम् ॥ २॥ अलंकृतथापि चरेत धर्म दान्तेन्द्रियः शान्तः संयतो ब्रह्मचारी । सर्वेषु भूतेषु निधाय दण्डं स ब्राह्मणः स श्रमणः स भिक्षुः ॥ ३ ॥ तैः श्रुतम् । ते संलक्षयन्ति-ब्राह्मणप्रतिसंयुक्तम् । इत्येक उपसंक्रान्तो द्वितीयस्तृतीयो यावत् सर्वे उपसंक्रान्ताः । तथा तया देवतया अधिष्ठितम् , यया परस्परं न पश्यन्ति । ततः पश्चादायुष्मता संघरक्षितेन नगरोपमं सूत्रमुपनिक्षिप्तम् । मायां च भापते- यानीह भूतानि समागतानि स्थितानि भूम्यामयवान्तरिक्षे । कुर्वन्तु मैत्री सततं प्रजासु दिवा च रात्रौ च चरन्तु धर्मम् ॥ ४ ॥ इति । अस्मिन् खलु धर्मपर्याये भाष्यमाणे सर्वैस्तैः सहसत्याभिसमयादनागामिफलमनुप्राप्तम् । ऋद्धिश्चापि निर्हता । सर्वैस्तैः सुभापितं भदन्तसंघरक्षितायेत्येकनादो मुक्तः । तया देवतया 20 ऋद्धयभिसंस्काराः प्रतिप्रनब्धाः । परस्परं द्रष्टुमारब्धाः । तेऽन्योन्यं कथयन्ति-त्वमप्यागतः ? आगतोऽहम् । शोभनम् । ते दृष्टसत्याः कथयन्ति-लभेमो वयं भदन्त संघरक्षित खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षुभावम् । चरेमो वयं भगवतोऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् । आयुष्मान् संघरक्षितः कथयति-किं मत्सकाशे प्रवजय, आहोखिद्भगवतः? ते कथयन्ति-भगवतः । आयुष्मान् संघरक्षितः कथयति-यद्येवम् , आगच्छथ, भगवतः सकाशं गच्छामः । ते कथयन्ति- 25 भदन्त संघरक्षित, किमस्मदीयया ऋद्धया गच्छामः, आहोखित् त्वदीयया ? आयुष्मान् संघरक्षितः संलक्षयति-एभिर्मदीयेनाववादेनैवंविधा गुणगणा अधिगताः, अहं लङ्घनकोपमः संवृत्तः । स कथयति-तिष्ठन्तु तावद्भवन्तो मुहूर्तम् । आयुष्मान् संघरक्षितोऽन्यतमं वृक्षमूलं निश्रित्य निषण्णः पर्यङ्कमाभुज्य ऋजु कायं प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य । उक्त भगवता-पञ्चानुशंसा बाहुश्रुसे । धातुकुशलो भवति, प्रतीत्यसमुत्पादकुशलो भवति, 30 स्थानास्थानकुशलो भवति, अपरप्रतिबद्धा चास्य भवति अववादानुशासनीति तेनो- द्यच्छता घटता व्यायच्छता सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्वं साक्षात्कृतम् । अर्हन् संवृत्तस्त्रैधातुकवीतरागः 15 , ·२३ संघरक्षितावदानम्। पूर्ववद्यावन्मान्यः पूज्यश्चाभियाद्यश्च संवृत्तः । ते आयुष्मता संघरक्षितेनाभिहिताः-भवन्तः, गृह्णीध्वं मदीयं चीररकर्णिकम् , यास्यामः । आयुष्मतः संघरक्षितस्य चीवरकर्णिके लग्नाः । अयायुष्मान् संघरक्षितो विततपक्ष इव हंसराजस्तत एव ऋद्ध्या उपरिविहायसा प्रक्रान्तः ।। यावत् तानि पञ्च वणिक्शतानि भाण्ड प्रतिसामयन्ति । तेयामुपरि छाया निपतिता। स तैदृष्टः । ते कथयन्ति--आर्य संघरक्षित, आगतस्त्वम् ? आगतोऽहम् । कुत्र गच्छसि ? स । कथयति-इमानि पञ्च कुलपुत्रशतान्याकाङ्क्षन्ति खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षु- भावम् । ते कथयन्ति-आर्य संघरक्षित, वयमपि प्रव्रजिष्यामः । अवतरख यावद्भाण्डं प्रति- सामयाम इति । आयुष्मान् संघरक्षितोऽवतीर्णः । तैर्भाण्ड प्रतिसामितम् । अथायुष्मान् संघरक्षितस्तत् कुलपुत्रसहनमादाय येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः ॥ तेन खलु समयेन भगवाननेकशताया भिक्षुपर्पदः पुरस्तानिषण्णो धर्म देशयति । 10 अद्राक्षीद्भगवानायुष्मन्तं संघरक्षितं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनर्भिर्नामन्त्रयते स्म-एप भिक्षवः संघरक्षितो भिक्षुः सप्रामृत आगच्छति । नास्ति तथागतस्यैवंविधं प्राभृतं यथा वैनेय- प्रामृतम् । आयुष्मान् संघरक्षितो येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निपण्णः । एकान्तनिषण्ण आयुष्मान् संघरक्षितो भगवन्तमिद- मवोचत्-इदं भदन्त कुलपुत्रसहस्रमाकाङ्क्षति खाख्याते धर्मविनय प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षु-15 भावम् । तं भगवान् प्रव्राजयति उपसंपादयत्यनुकम्पामुपादाय । ते भगवता एहिभिक्षुकया आभाषिताः-एत भिक्षवश्वरत ब्रह्मचर्यम् । भगवतो वाचावसाने मुण्डाः संवृत्ताः संघाटी- प्रावृताः सप्ताहावरोपितकेशश्मश्रवः पात्रकरकव्यग्रहस्ता वर्षशतोपसंपन्नस्य भिक्षोरीर्यापथे- नावस्थिताः ।। एहीति चोक्ता हि तथागतेन मुण्डाश्च संघाटिपरीतदेहाः । सद्यः प्रशान्तेन्द्रिया एव तस्थु- रेवं स्थिता बुद्धमनोरयेन ॥५॥ भगवता तेषामववादो दत्तः । तैरुद्यच्छमानैर्घटमानायच्छद्भिः सर्वश्लेशप्रहाणा- दहत्त्वं साक्षात्कृतम् । अर्हन्तः संवृत्तावैधातुकवीतरागाः पूर्ववद्यावत् मान्याश्च पूज्याश्च 25 अभिवाद्याश्व संवृत्ताः ॥ आयुष्मान् संघरक्षितो बुद्धं भगवन्तं पृच्छति-इहाहं भदन्त सत्त्वानद्राक्षं कुड्या- कारान् स्तम्भाकारान् वृक्षाकारान् पत्राकारान् पुप्पाकारान् फलाकारान् रज्वाकारान् संमार्जन्याकारान् सदाकारानुदूखलाकारान् स्थालिझाकारान् । मध्येऽवच्छिन्नं तन्तुना धार्यमाणं गच्छति।कस्य कर्मणो विपाकेन ? भगवानाह-यास्त्वं संघरक्षित सत्वानद्राक्षीः कुड्याकारांस्ते 20 काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य श्रावका आसन् । तैः सांधिकं कुड्यं श्लेष्मणा सिंहाणकेन 20 ·२१२ दिव्यायदानम् । विनाशितम् । ते तस्य कर्मणो विपाकेन कुड्याकारा सवृत्ता । यथा कुट्याकारा , एव स्तम्भाकारा सत्त्वा । यान् सघरक्षित सत्त्वानद्राक्षीवृक्षाकारास्ते काश्यपस्य सम्प- क्सबुद्धस्य श्रावका आसन् । तै साधिका पुष्पवृक्षा फलवृक्षा पौद्गलिकपरिभोगेन भुक्ता । ते तस्य कर्मणो विपाकेन वृक्षाकारा सवृत्ता । यथा वृक्षाकारा, एव । पत्राकारा फलाफारा पुष्पाकारा । य च सघरक्षित सत्त्वमद्राक्षी रज्वाकारम्, स काश्यपस्य सम्यक्सबुद्धस्य श्रापक आसीत् । तेन सधिका रज्जु पौद्गलिकपरि- भोगेन परिभुक्ता । स तस्य कर्मणो विपाकेन रज्वाकार सवृत्त । यथा रज्वाकार , एवं समार्जन्याकार । य व सघरक्षित सत्त्वमद्राक्षीस्तप्वाकार (1) काश्यपस्य सम्यक्सबुद्धस्य श्रावक आसीत् श्रामणेरक । सोऽपरेण समयेन पानकवारमुद्दिष्टस्तद्वारक निर्मादयति । 10 आगन्तुकाश्च भिक्षव आगता । स ते पृष्ट -श्रामणेरक, किं सघस्य पानक भविष्यति । स कथयति-नास्तीति । ते निराशीभूता प्रकान्ता । सघस्य च पानक सपनम् । स तस्य कर्मणो विपाकेन तप्याकार सवृत्त । य त्व सघरक्षित सत्त्वमद्राक्षीरुदृखलाकारम् , स काश्य पस्य सम्यक्सबुद्धस्य श्रावक आसीत् । तस्य पात्रकर्म प्रत्युपस्थितम् । तत्रैक श्रामणेरको- ईन् । स तेनोक्त -श्रामणेरक, ददस्व मे खलस्तोक कुदृयित्वा । स कथयति-स्थविर, 15 तिष्ठ तावन्मुहूर्तम् । व्यग्रोऽहम् । पश्चादास्यामीति । सोऽमर्पजात कथयति-श्रामणेरक, यदि रोचते, त्यामेपाहमस्मिन् उदूखले प्रक्षिप्य कुत्र्ये प्रागेव खलस्तोकम् । यत्तदर्हतोऽन्तिके खर वाकर्म निश्चारितम् , स तस्य कर्मणो पिपाकेन उदूखलाकार सवृत्त । यात्च सघरक्षित सत्त्वानद्राक्षी स्थाल्याकारास्ते काश्यपस्य सम्यक्सबुद्धस्य करिपकारका आसन् । ते भिक्षूणा भैषज्यानि काथयमाना स्थालिका भञ्जते । तेपा भिक्षूणा विधातो भवति । ते तस्य कर्मणो 20 विपाकेन स्थाल्याकारा सवृत्ता यत्व सघरक्षित सत्त्वमद्राक्षीमध्ये छिनस्तन्तुना धार्यमाणो गच्छति, स काश्यपस्य सम्यक्सबुद्धस्य प्रवचने प्रव्रजित आसील्लाभग्राहिक तेन यद्वार्षिक लाभ तत् हैमन्तिक परिणामितम् , यद्धयन्तिका लापियाम् । तस्य कर्मियो रिपकेल मध्ये छिन्नस्तन्तुना धार्यमाणो गच्छति ॥ सघरक्षितावदान त्रयोविंशतिमम् ॥

·, 10 २४ नागकुमारावदानम् । भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्ध भगवन्तं पृच्छन्ति-कुतो भदन्त तेन नागकुमारेण तत्प्रथमतः श्रद्धा प्रतिलब्धा ! भगवानाह-भूतपूर्व भिक्षयोऽस्मिन्नेव भद्रकल्पे विंशतिवर्पसहनायुपि प्रजायां काश्यपो नाम शास्ता लोक उत्पन्नस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भग- वान् । स एवं श्रावकाणां धर्म देशयति-एतानि भिक्षयोऽरण्यानि शून्यागाराणि पर्वतकन्दर- 5 गिरिगुहापलालपुजाभ्यवकाशश्मशानवनप्रस्थानि प्रान्तानि शयनासनानि ध्यायत । भिक्षयो मा प्रमादत । मा पश्चाद्विप्रतिसारिणो भूत । इदमस्माकमनुशासनम् । तत्र केचिद्भिक्षवः सुमेरुपरिषण्डायां गत्वा ध्यायन्ति, केचिन्मन्दाकिन्याः पुष्करिण्यास्तीरे, केचिदनवतप्ते महा- सरसि, केचित् सप्तसु काश्चनमयेषु पर्वतेप, केचित् तासु तासु ग्रामनिगमराजराष्ट्रधानी गत्वा ध्यायन्ति ।। अन्यतमश्च चिरजातको नागकुमारः सुपर्णिना पक्षिराजेन सुमेरुपरिपण्डायामुपरिष्टा- दपहियते । यावत् तेन भिक्षवो ध्यानाध्ययनयोगमनसिकारयुक्ता विहरन्तो दृष्टाः। दृष्ट्या चास्य चित्तमभिप्रसन्नम् । प्रसादजातः संलक्षयति-मुक्ता ह्येते आर्यका एवंविधाद् दुःखात् । च्युतः कालगतो वाराणस्यां पट्कर्मनिरते ब्राह्मणकुले जातः । उन्नीतो वर्धितो महान् संवृत्तः । सोऽपरेण समयेन काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रबजितः । तेनोद्यता घटता व्यायच्छता 15 सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्वं साक्षात्कृतम् । अर्हन् संवृत्तः पूर्ववद्यावन्मान्यश्च पूज्यश्वाभिवन्धश्च संवृत्तः । स संलक्षयति-कुतोऽहं ध्युतः ? तिर्यक्षु । कुत्रोपपन्नः ? मनुष्येषु । कुत्र मम माता- पितरौ ? यावत् पश्यति नागभवने रुदन्तौ तिष्ठतः । स तत्र गतः । गत्वा पृच्छितुमारब्धः- अम्ब तात कस्यार्थे रुदितः ? तौ कथयतः-आर्य, सुचिरजातकोऽस्माकं नागकुमारः सुपर्णिना पक्षिराजेनापद्धतः । स कथयति-अहमेवासौ । आर्य, तादृशः स दुष्टनागो यद्वयं सुगतिगमन- 20 मपि न संभावयामः, प्रागेवेदशानां धर्माणां लाभी भविष्यति । तेन तौ स्मारितौ । पादयो- निपत्य कथयतः-आर्य, एवंविधास्त्वया गुणगणा अधिगताः । आर्य त्वं पिण्डकेनार्थी, वयं पुण्येनार्थिकाः । इहैव त्वमागम्य दिवसे दिवसे भक्तकृत्यं कृत्वा गच्छ । स नागभवने दिव्यां सुधां परिभुक्त्वा आगच्छति । तस्य श्रामणेरकः सार्धविहारी । स भिक्षुभिरुक्तः-श्रामणेरक, अयं ते उपाध्यायः कुत्र मुक्त्वा भुक्त्वा आगच्छति? स कथयति-नाहं जाने।ते कथयन्ति-25 नागभवने दिव्यां मुधां परिभुज्य परिभुज्यागच्छति। त्वं कस्याथै न गच्छसि ? स कथयति-अयं महर्दिको महानुभावो येन गच्छति । कथमहं गच्छामि ! ते कथयन्ति-यदा अयं प्रक्ष्या गच्छति, तदा त्वमस्य चीररकार्णिकं गृहाण । स कथयति मा पतेयम् । ते कथयन्ति- भद्रमुख, यदि सुमेरुः पर्वतराजा चीवरकर्णिकमवलम्वत्ते, नासौ पतेत् , प्रागेत्र वं पतिष्य- सीति । यो यस्मिन् स्थानेऽन्तर्धास्यति, तेन तत्र निमित्तमुद्गृहीतम् । स तत्पदेशं पूर्वमेव 30 गत्वा अवस्थितः । स चान्तर्धास्यतीति तेन चीवरकर्णिक गृहीतम् । तौ उपरि विहायसा ·२१४ दिव्यावदानम्। प्रक्रान्ती यावत् तौ नागैर्दष्टौ । तयो ते आसनप्रज्ञप्तिकृती । द्वी मण्डलको आमार्जिती । स संलक्षयति-कस्यार्थेऽयमपर आसनः प्रज्ञप्तः ! स प्रतिनिवर्स पश्यति यावत् श्रामणेरकाम् । स कथयति-भद्रमुख, त्वमप्यागतः ? उपाध्याय, आगतोऽहम् । शोभनम् । नागाः संलक्षयन्ति- अयमार्यो महर्दिको महानुभावः । शक्यते दिव्यां मुधा कारयितुम् । अयमन्यो न शक्यते । तैस्तस्य दिव्या सुधा दत्ता, तस्यापि प्राकृत आहारः। स तस्य पात्रप्राहकः । तेन तस्य पात्रं गृहीतं यावत् तत्रैका ओदनगिज्य () पतिष्ठते । सा तेनास्ये प्रक्षिप्ता यावदिव्य- मास्वादनम् । स संलक्षयति-ईदृशा अपि मसरिणो नागाः । एकथ्ये निषण्णयोरस्य दिव्या सुधा दत्ता, ममापि प्राकृत आहारः । स प्रणिधानं कर्तुमारब्धः यन्मया भगवति काश्यपे सम्यक्संबुद्धेऽनुत्तरे महादक्षिणीये ब्रह्मचर्य चीर्णम् , अनेनादं कुशलमूलेनैतं नाग माद्रवना- 10 श्यावयित्या अत्रैवोपपद्येयमिति । तस्य दृष्ट एव धर्मे उभाभ्यां पाणिभ्यां जलं स्यन्दितुमा. रब्धम् । नागस्यापि शिरोतिर्वाधितुमारब्धा । स कथयति-आर्य, अनेन श्रामणेरकेनाशोमन- चित्तमुत्पादितम् । प्रतिनिवर्तापयतु एनम् । स कथयति-भद्रमुग्य, अपाया येते, निवर्तय चित्तम् । स गाथां भापते- प्रवणीभूतमिदं चित्तं न शक्नोमि निवारयितुम् । इहस्थस्यैव मे भदन्त पाणिभ्यां स्यन्दते जलम् ॥ १॥ स तं नागं तस्माद्भवनाच्यारयित्या तत्रैवोपपनः । तत्र भिक्षवस्तेन नागकुमारण तप्रथमतः श्रद्धा प्रतिलब्धा । 15 इति श्रीदिव्यावदाने नागकुमारावदानम् ॥

·२५ संघरक्षितावदानम् (२)। भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति-किं भदन्त आयु- प्मता संघरक्षितेन कर्म कृतम् , यस्य कर्मणो विपाकेनाढ्ये महाधने महाभोगे कुले जातो भगवतोऽन्तिके प्रव्रज्य सर्वश्लेशप्रहाणादहत्वं साक्षात्कृतम् ! एवं तं च वैनेयकार्य कृतम् ? भगवानाह-संघरक्षितेनैव भिक्षयः कर्मानि कृतानि उपचितानि पूर्ववत् । भूतपूर्व भिक्ष- 6 योऽस्मिन् एव भद्रके कल्पे विंशतिवर्षसहस्रायुपि प्रजायां काश्यपो नाम शास्ता पूर्ववत् । तस्यायं शासने प्रबजित आसीद्वैयावृत्यकरः । अस्य तत्र पञ्च सार्धविहारिशतानि । यद्भूयसा एककर्वटनिवासी जनकायः, अस्यैवाभिप्रसन्नः । अनेन तत्र यावदायुःपर्यन्तं ब्रह्मचर्य चीर्णम्, न कश्चिद्गुणगणोऽधिगतः। अपरेण समयेन ग्लानीभूतः । मूलगण्डपत्रपुष्पफल- भैषज्यैरुपस्थीयमानो हीयत एव । मरणसमये प्रणिधानं कर्तुमारब्धः-यन्मया काश्यपे 10 भगवति सम्यक्संबुद्धेऽनुत्तरे महादक्षिणीये यावदायुर्ब्रह्मचर्य चीर्णम्, न कश्चिद्गुणगणो- ऽधिगतः, अनेनाहं कुशलमूलेन योऽसौ भगवता काश्यपेन सम्यक्संबुद्धेनोत्तरो नाम माणवो वर्षशतायुपि प्रजायामवश्यभागीयकस्य भाव्यतायां बुद्धो ब्याकृतः, तस्य शासने प्रमज्य सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कुर्याम् । ततः पश्चात् सार्धविहारिण उपसंक्रान्ताः । ते कय- यन्ति-उपाध्याय, अस्ति किंचित् त्वया गुणगणमधिगतम् ! स कथयति-नास्ति । किं 15 प्रणिधानं कृतम् ? इदं चेदं च । ते कथयन्ति-वयमप्युपाध्यायमेव कल्याणमित्रमागम्य तस्यैव भगवतोऽन्तिके सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कुर्युः । कर्वटनिवासिना जनकायेन श्रुतं ग्लान आर्यक इति । तेऽप्युपसंक्रान्ताः । अस्ति किंचिदार्येण गुणगणमधिगतम् ? नास्ति । किं प्रणिधानं कृतम् ? इदं चेदं च । ते कथयन्ति-वयमण्यार्यमेव कल्याणमित्रमागम्य तस्यैव भगवतोऽन्तिके सर्वक्केशाहाणादहत्वं साक्षात्कुर्युः ॥ कि मन्यध्ये भिक्षवः ? योऽसौ वैयावृत्यकरः, एप एवासी संघरक्षितो भिक्षुः । यानि तानि पञ्च साबिहारिशतानि, एतान्येव तानि पञ्चभिक्षुशतानि । योऽसौ कर्वट- निवासी जनकायः, एतान्येव तानि पञ्च वणिक्शतानि । यदनन तत्र धर्मवैयावृत्यं कृतम्, तस्य कर्मणो विपाकेनाढ्ये महाधने महाभोगे कुले उपपन्नः । यत् तन्मरणसमये प्रणिधानं कृतम्, तस्य कर्मणो विपाकेन ममान्तिके प्रवज्य सर्वशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतमेवं च 25 वैनेयकार्य कृतम् ॥ इति हि भिक्षव एकान्तकृष्णानां कर्मणामेकान्तकृष्णो विपाकः पूर्ववत् ॥ 20 ·गोपाली च, २६ पांशुप्रदानावदानम् । योऽसौ खमांसतनुभिर्यजनानि कृत्या तावचिरं करुणया जगतो हिताय । तस्य श्रमस्य सफलीकरणाय सन्तः संमार्जितं शृणुत सांप्रतभाष्यमाणम् ॥ १ ॥ एवं मया श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् श्रावस्त्यां विहरतीति सूत्रं वक्तव्यम् । अत्र तावद्भगवत्तथागतवदनाम्भोधरविवरप्रत्युद्गतवचनसरत्सलिलधारासंपातापनीतरागद्वेपमोह- मदमानमायाशाठ्यपङ्कपटलानां शब्दन्यायादितर्कशास्त्रार्थावलोकनोत्पन्न प्रज्ञाप्रदीपप्रोत्सारित- कुशानदर्शनान्धकाराणां संसारतृष्णाछेदिप्रयरसद्धर्भपयःपानशौण्डानां गुरूणां संनिधी 10 सर्याववादकं श्रेष्ठं शक्रब्रह्मेशानयमवरुणकुवेरवासवसोमादित्यादिभिरप्यप्रतिहतशासन कन्दर्प- दपिमर्दनशूरं महात्मानमतिमहर्दिकं स्थविरोपगुप्तमारभ्य कांचिदेव विबुद्धजनमनः- प्रसादकरी धयां कां समनुस्मरिष्यामः । तत्र तावदुरुभिरवहितश्रोत्रैर्भवितव्यम् ।। एवमनुश्रूयते यदा भगवान् परिनिर्वाणकालसमये पलालनागं विनीय कुम्भकारी चण्डाली तेपां मथुरामनुप्राप्तः, तत्र भगवानायुप्मन्तमानन्दमामन्त्रयते स्म-अस्यामानन्द 15 मथुरायां मम वर्षशतपरिनिर्वृतस्य गुप्तो नाम गान्धिको भविष्यति । तस्य पुत्रो भविष्यत्युप- गुप्तो नाम अलक्षणको बुद्धो यो मम वर्षशतपरिनिर्वृतस्य बुद्धकार्य भवि(करिष्यति । तस्याववादेन बहवो भिक्षयः सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्करिष्यन्ति । तेऽष्टादशहस्ता- मायामेन द्वादशहस्तां विस्तारेण चतुरङ्गलमात्राभिः शणकाभिः पूजयिष्यन्ति । एपोऽयो मे आनन्द श्रावकाणां भविष्यत्यववादकानां यदुत उपगुप्तो भिक्षुः । पश्यसि त्वमानन्द दूरत 20 एव नीलनीलाम्बरराजिम् ? एव भदन्त । एष आनन्द रुरुमुण्डो नाम पर्वतः । अत्र वर्षशतपरिनिर्वृतस्य तथागतस्य शाणकवासी नाम भिक्षुर्भविष्यति । सोऽत्र रुरुमुण्डपर्वते विहारं प्रतिष्ठापयिष्यति, उपगुप्तं च प्रवाजयिष्यति । मथुरायामानन्द नटो भटश्च द्वौ भ्रातरौ श्रेष्ठिनौ भविष्यतः । तौ रुरुमुण्डपर्वते विहारं प्रतिष्ठापयिष्यतः । तस्य नटभटिकेति संज्ञा भविष्यति । एतद्न मे आनन्द भविष्यति शमयानुकूलानां शय्यासनानां यदिदं 25 नटमटिकारण्यायतनम् । अथायुष्मानानन्दो भगवन्तमिदमवोचत्-आश्चर्य भदन्त यदीश- मायुष्मानुपगुप्तो बहुजनहितं करिष्यति । भगवानाह-न आनन्द एतर्हि, यया अतीतेऽप्यध्वनि तेन विनिपतितशरीरेणाप्यत्रैव उरुमुण्डपर्वते त्रयः पार्थाः । एकत्र प्रदेशे पञ्च प्रत्येकबुद्ध- शतानि प्रतिवसन्ति । द्वितीये पञ्चऋषिशतानि । तृतीये पञ्चमर्कटशतानि । तत्र योऽसौ पञ्चानां मकटशतानां यूथपतिः, स त यूथमपहाय यत्र पार्श्वे पञ्च प्रत्येकबुद्धशतानि प्रति- 30 वसन्ति, तत्र गतः । तस्य तान् प्रत्येकबुद्धान् दृष्ट्वा प्रसादो जातः । स तेषां प्रत्येकबुद्धानां शीर्णपर्णानि मूलफलानि चोपनामयति । यदा च ते पर्यङ्केनोपविष्टा भवन्ति, स वृद्धान्ते प्रणामं कृत्वा याक्वान्तं गत्वा पर्यकेनोपविशति, यावत् ते प्रत्येकबुद्धाः परिनिर्वृताः ।

·२६ पांशुमदानावदानम्। २१७ स तेषां शीर्णपर्णानि मूलफलानि चोपनामयति, ते न प्रतिगृह्णन्ति । स तेषां चीवरकर्णि- कान्याकर्षयति, पादौ गृह्णाति । यावत् स मर्कटश्चिन्तयति-नियतमेते कालगता भविष्यन्ति । ततः स मर्कटः शोचित्या परिदेवित्वा च द्वितीय पाच गतो यत्र पच ऋपिशतानि प्रति- वसन्ति । ते च ऋषयः केचित् कण्टकापाश्रयाः, केचिदस्मापाश्चयाः, केचिदूर्ध्वहस्ताः, केचित् पञ्चातपावस्थिताः । स तेषां तेपामीर्यापथान् विकोपयितुमारब्धः। ये कण्टकापा- 6 श्रयास्तेषां कण्टकानुद्धरति । भस्मापाश्रयाणां भस्म विधुनोति । ऊर्ध्वहस्तानामधो हस्तं पातयति । पञ्चातपावस्थितानामनिमवकिरति । यदा च तैरीर्यापयो विकोपितो भवति, तदा स तेपाममतः पर्यवं बभाति । यावत् तैपिभिराचार्याय निवेदितम् । तेनापि चोक्तम्- पर्यवेन तावन्निपीदय, यावत् तानि पञ्च ऋपिशतानि पर्यथेनोपविष्टानि । तेऽनाचार्यका अनुपदेशकाः सप्तत्रिंशद्वोधिपक्षान् धर्मानामुखीकृत्य प्रत्येकां बोधि साक्षात्कृतवन्तः । 10 अथ तेपा प्रत्येकबुद्धानामेतदभवत्-यत् किंचिदस्माभिः श्रेयोऽवाप्तम्, तत्सर्वमिमं मर्कट- मागम्य । तैर्यावत् स मर्कटः फलमूलैः परिपालितः, कालगतस्य च तच्छरीरं गन्धकाष्टैर्मापितम् ।। तरिक मन्यसे आनन्द ? योऽसौ पञ्चानां मर्कटशतानां यूरपतिः, स एप उपगुप्तः । तदापि तेन विनिपतितशरीरेणाप्यत्रैवोरुमुण्डे पर्वते बहुजनहितं कृतम् । अनागतेऽप्यध्वनि 15 वर्षशतपरिनिस्तस्य मम अत्रैवोरुमुण्डे पर्वते बहुजनहितं करिष्यति । तच्च यथैवं तथोपदर्श- यिष्यामः यदा स्थविरेण शाणकवासिना उरुमुण्डे पर्वते विहारः प्रतिष्ठापितः, समन्वाहरति- किमसौ गान्धिक उत्पन्नः, अयाद्यापि नोत्पद्यते इति ? पश्यत्युत्पन्नम् । स यावत् समन्वा- हरतियोऽसौ तस्य पुत्र उपगुप्तो नाम्ना अलक्षणको बुद्धो निर्दिष्टः, यो मम वर्षशतपरि- निर्वृतस्य बुद्धकार्य करिष्यतीति, किमसौ उत्पन्नोऽद्यापि नोत्पद्यते ! तेन यावदुपायेन गुप्तो 20 गन्धिको भगवच्छासनेऽभिप्रसादितः । स यदा अभिप्रसन्नस्तदा स्थविरः संबहुलैर्भिक्षुभिः सार्धमेकदिवसं तस्य गृहं प्रविष्टः । अपरस्मिन्नहन्यात्मद्वितीयः । अन्यस्मिनहन्येकासी। यावद्गुप्तो गन्धिकः स्थविरं शाणकवासिनमेकाकिनं दृष्ट्वा कथयति-न खल आर्यस्य कश्चित् पश्चाच्छूमणः ? स्थविर उवाच-जराधर्माणां कुतोऽस्माकं पश्वाच्छ्रमणो भवति ? यदि केचित् श्रद्धापुरोगेन प्रव्रजन्ति, तेऽस्माकं पश्चाच्छूमणा भवन्ति । गुप्तो गान्धिक उवाच-आर्य, अहं 25 तावद्हयासे परिगृद्धो विपयाभिरतश्च । न मया शक्यं प्रव्रजितुम् । अपि तु योऽस्माकं पुत्रो भवति, तं वयमार्यस्य पश्चाच्छूमणं दास्यामः । स्थविर उवाच-वस, एवमस्तु । अपि तु दृढप्रतिज्ञां स्मरेयास्त्वमिति । यावद्गुप्तस्य गान्धिकस्य पुत्रो जातः । तस्याश्चगुप्त इति नामधेयं कृतम् । स यदा महान् संवृत्तस्तदा स्थविरः शाणकवासी गुप्तं गान्धिकमधिगम्योवाच- वत्स, त्वया प्रतिज्ञातम्-योऽस्माकं पुत्रो भविष्यति, तं वयमार्यस्य पश्चाच्छ्रमणं दास्यामः 120 अनुजानीहि, प्रव्राजयिष्यामीति । गान्धिक उवाच-आर्य, अयमस्माकमेकपुत्रः । मर्पय नः । योऽस्माकं द्वितीयः पुत्रो भविष्यति, तं वयमार्यस्य पश्चाष्टमणं दास्यामः । यावत् स्थविरः दि. २८ ·- दिव्यावदानम्। शाणकवासी समन्वाहरति-किमयं स उपगुप्तः ? पश्यति नेति । तेन स्थविरेणाभिहितः- एवमस्तु इति । तस्य यावद्वितीयः पुत्रो जातः । तस्य धनगुप्त इति नाम कृतम् । सोऽपि यदा महान् संवृत्तः, तदा स्थविरः शाणकवासी गुप्तं गान्धिकमुवाच-वत्स, त्वया प्रतिज्ञातम्- योऽस्माकं पुत्रो भविष्यति, तं वयमार्यस्य पश्चाच्छ्मणं दास्यामः । अयं च ते पुत्रो जातः । 6 अनुजानीहि, प्रवाजयिष्यामीति । गान्धिक उवाच-आर्य मर्पय, एकोऽस्माकं बहिर्धा द्रव्यं संशयिष्यति, द्वितीयोऽन्तर्गृहे परिपालनं करिष्यतीति । अपि तु योऽस्माकं तृतीयः पुत्रो भविष्यति, स आर्यस्य दत्तः । यावत् स्थविरः शाणकवासी समन्वाहरति-किमयं स उप- गुप्तः ? पश्यति नेति । ततः स्थविर उवाच-एवमस्तु इति । यावद्गुप्तस्य गान्धिकस्य तृतीयः पुत्रो जातोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकोऽतिक्रान्तो मानुपवर्णमसंप्राप्तश्च दिव्यवर्णम् । तस्य 10 विस्तरेण जाती जातिमहं कृत्वा उपगुप्त इति नाम कृतम् । सोऽपि यदा महान् संवृत्तः, यावत् स्थविरशाणकवासी गुप्तं गान्धिकमभिगम्योवाच-वत्स, त्वया प्रतिज्ञातम्-योऽस्माकं तृतीयः पुत्रो भविष्यति, वयमार्यस्य दास्यामः पश्चाच्छूमणार्थे । अयं ते तृतीयः पुत्र उत्पन्नः। अनुजानीहि, प्रव्राजयिष्यामीति । गुप्तो गान्धिक उवाच-आर्य, समयतः । यदा लाभोऽनुच्छेदो भविष्यतीति, तदा अनुज्ञास्यामि । यदा तेन समयः कृतः, तदा मारेण सर्वावती मथुरा 15 गन्धाविष्टा । ते सर्वे उपगुप्तसकाशाद्गन्धान् क्रीणन्ति । स प्रभूतानि दास्यति । यावत् स्थविरशाणकवासी उपगुप्तसकाशं गतः । उपगुप्तश्च गन्धापणे स्थितः । स धर्मेण व्यवहारं करोति, गन्धान विक्रीणीते । स स्थविरेण शाणकवासिना अभिहितः वत्स, कीदृशास्ते चित्तचेतसिकाः प्रवर्तन्ते क्लिष्टा वा अलिया वेति ? उपगुप्त उवाच-आर्य, नैव जानामि कीदृशाः क्लिष्टाश्चित्तचेतसिकाः, कीदृशा अक्लिष्टा इति । स्थविरः शाणकवासी उवाच-यत्स, 20 यदि केवलं चित्तं परिज्ञातुं न शक्यसि, प्रतिपक्षं मोचयितुम् । तेन तस्य कृष्णिकपट्टिका दत्ता पाण्डुरिका च । यदि क्लिष्टं चित्तमुत्पद्यते, कृष्णिकां पट्टिका स्थापय । अथाक्लिष्टं चित्तमुत्पद्यते, पाण्डुरा पट्टिको स्थापय । शुभां मनसि कुरु, बुद्धानुस्मृतिं च भावयखेति तेनास्य व्यपदिष्टम् । तस्य यावदारब्धा अक्लिष्टाश्चित्तचेतसिकाः प्रवर्तितुम् , स द्वौ भागी कृष्णिकानां स्थापयति, एकं पाण्डुरिकाणाम् । यावदधं कृष्णिकानां स्थापयति अर्ध पाण्डुरि- 25 काणाम् । यावत् द्वौ भागौ पाण्डुरिकाणां स्थापयति, एकं कृष्णिकानाम् । यावदनुपूर्वेण सर्वाण्येव शुक्लानि चित्तान्युत्पद्यन्ते, स पाण्डुरिकाणामेव पट्टिको स्थापयति । धर्मेण व्यवहारं करोति ।। मथुरायां वासवदत्ता नाम गणिका । तस्या दासी उपगुप्तसकाशं गत्वा गन्धान् त्रीणाति।सो वासवदत्तया चोच्यते-दारिके, मुष्यतेस गान्धिकस्त्वया । बहून् गन्धानानयसीति । 50 दारिकोवाच-आर्यदुहिते, उपगुप्तो गान्धिकदारको रूपसंपन्नश्चातुर्यमाधुर्यसंपन्नश्च धर्मेण व्यव- हारं करोति । श्रुत्वा च वासवदत्ताया उपगुप्तसकाशे सानुरागं चित्तमुत्पन्नम् । तया यावदासी उपगुप्तसकाशं प्रेपिता त्वत्सकाशमागमिष्यामि । इच्छामि त्वया साधं रतिमनुभवितुम् । यावद्दास्या ·15 २६ पांशुप्रदानाचदानम् । २१९ उपगुप्तस्य निवेदितम्। उपगुप्त उवाच अकालस्ते भगिनि मद्दर्शनायेति । वासवदत्ता पञ्चभिः पुराणशतैः परिचारयते । तस्या बुद्धिरुत्पन्ना-नियतं पञ्च पुराणशतानि नोत्सहते दातुम् | तया यावदासी उपगुप्तसकाशं प्रेपिता-न ममार्यपुत्रसकाशात् कापिणेनापि प्रयोजनम् । केवल- मार्यपुत्रेण सह रतिमनुभवेयम् । दास्या तथा निवेदितम्। उपगुप्त उवाच-अकालस्ते भगिनि मदर्शनायेति । यावदन्यतरः श्रेठिपुत्रो वासवदत्तायाः सकाशं प्रविष्टः । अन्यतरश्च सार्थवाह । उत्तरापथात् पश्चशतमश्वपण्यं गृहीत्वा मथुरामनुप्राप्तः । तेनाभिहितम्-कतरा वेश्या सर्व- प्रधाना ? तेन श्रुतम्-वासवदत्तेति । स पञ्च पुराणशतानि गृहीत्वा बहूंश्च प्रामृतान् वासय- दत्तायाः सकाशमभिगतः । ततो वासवदत्तया लोभाकृप्टेन तं श्रेष्टिपुत्रं प्रधातयित्वाऽवस्करे प्रक्षिप्य सार्थवाहेन सह रतिमनुभूता । यावत् स श्रेष्ठिपुत्रो वन्धुभिरवस्करादुदृत्यातः) । राज्ञो निवेदितम् । ततो राज्ञा अभिहितम् गच्छन्तु भवन्तः, वासवदत्ता हस्तपादौ कर्णनासं च 10 छित्त्वा इमशाने छोरयन्तु । यावत् तैर्वासवदत्ता हस्तपादौ कर्णनासं च छित्त्वा श्मशाने छोरिता । यावदुपगुप्तेन श्रुतम्-वासवदत्ता हस्तपादौ कर्णनासं च छित्त्वा श्मशाने छोरिता । तस्य बुद्धिरुत्पन्ना-पूर्व तया मम विषयनिमित्तं दर्शनमाकाङ्गितम् । इदानी तु तस्या हस्तपादौ कर्णनासं च विकर्तिती, इदानी तु तस्या दर्शनकाल इति । आह च- यदा प्रशस्ताम्बरसंवृताङ्गी अभूद्विचित्राभरणैर्विभूपिता। मोक्षार्थिनां जन्मपराङ्मुखानां श्रेयस्तदास्यास्तु न दर्शनं स्यात् ॥ २ ॥ इदानीं तु तस्याः कालोऽयं द्रष्टुं गतमानरागहर्षायाः । निशितासिविक्षतायाः स्वभावनियतस्य रूपस्य ।। ३ ।। यावदेकेन दारकेनोपस्थायकेन छत्रमादाय प्रशान्तेनेर्यापथेन श्मशानमनुप्राप्तः । तस्याश्च प्रेषिका पूर्वगुणानुरागात् समीपेऽवस्थिता काकादीन् निवारयति । तया च वासव- दत्ताया निवेदितम्-आर्यदुहितः, यस्य त्वया अहं सकाशं पुनः पुनरनुप्रैपिता, अयं स उपगुप्तोऽभ्यागतः । नियतमेप कामरागात आगतो भविष्यति । श्रुत्वा च वासवदत्ता कथयति- प्रनष्टशोमा दुःखाता भूमौ रुधिरपिञ्जराम् । मां दृष्ट्वा कथमेतस्य कामरगो भविष्यति ॥ ४॥ ततः प्रेषिकामुवाच-यौ हस्तपादौ कर्णनासं च मच्छरीराद्विकर्तितौ, तौ श्लेषयेति । तया यावत् श्लेपयित्वा पट्टकेन प्रच्छादिता । उपगुप्तश्चागत्य वासवदत्ताया अग्रतः स्थितः । ततो वासवदत्ता उपगुप्तममतः स्थितं दृष्ट्वा कथयति-आर्यपुत्र, यदा मच्छरीरं खस्थभूतं विषय- 30 त्यनुकूलम्, तदा मया आर्यपुत्रस्य पुनः पुन ती विसर्जिता । आर्यपुत्रेणाभिहितम्- 20 " 25 , ·२२० दिव्यावदानम् । अकालस्ते भगिनि मम दर्शनायेति । इदानीं मम हस्तपादौ कर्णनासौ च विकर्तितौ, स्वरुधिरकर्दम एवावस्थिता । इदानी किमागतोऽसि । आह च- इद यदा पङ्कजगर्भकोमल महाईवस्त्राभरणैर्विभूषितम् । वभूव गात्र मम दर्शनक्षम तदा न दृष्टोऽसि मयाल्पभाग्यया ॥ ५ ॥ एतर्हि किं द्रष्टुमिहागतोऽसि यदा शरीर मम दर्शनाक्षमम् । निवृत्तलीलारतिहर्षविस्मय भयावह शोणितपङ्कलेपनम् ॥ ६॥ 5 10 16 20 उपगुप्त उवाच- नाह भगिनि कामात सनिधावागतस्तव । कामानामशुभाना तु खभाव द्रष्टुमागत ॥७॥ प्रच्छादिता वस्त्रविभूषणाथै- बहीविचित्रर्मदनानुकूलै । निरीक्ष्यमाणा अपि यतवद्भि- प्यत्र दृष्यसि भवेद्ययावत् ॥ ८॥ इद तु रूप तव दृश्यमेतत् स्थित स्वभावे रचनाद्वियुक्तम् । तेऽपण्डितास्ते च गिर्हणीपा ये प्राकृतेऽस्मिन् कुणपे रमन्ते ॥ ९ ॥ बचावनद्वे रुधिरायसक्ते चर्मावृते मासघनावलिप्ते । शिरासहजैश्च वृते समन्तात् को नाम रज्येत इत शरीरे ॥१०॥ अपि च भगिनि । बहिर्भद्राणि रूपाणि दृष्ट्वा वालोऽभिरज्यते । अभ्यन्तरविदुष्टानि ज्ञास्या धीरो विरज्यते ॥ ११॥ अवधारकृष्टस्य कुणपस्य ह्यमेध्यता । मेया पामोपसहारा कामिन शुभसज्ञिन ॥ १२ ॥ 24 ·२६ पांशुमदानावदानम् । २२१ इह हि- 6 10 दौर्गन्व्यं प्रतिवार्यते बहुविधैर्गन्धैरमेध्याकरै- धैकल्यं वहिराध्रियेत विविधैर्वस्त्रादिभिर्भूपणैः । खेद दमलादयोऽप्यशुचयस्तानिहरत्यम्भसा येनामेध्यकरङ्कमेतदशुभं कामामभिः सेव्यते ॥ १३ ॥ संबुद्धस्य तु ये वचः सुवचसः शृण्वन्ति कुर्वन्यपि ते कामान् श्रमशोकदुःखजननान् सद्भिः सदा गर्हितान् । त्यक्त्वा कामनिमित्तमुक्तमनसः शान्ते वने निर्गताः पार यान्ति भवार्णवस्य महतः संश्रित्य मार्गप्लवम् ॥ १४ ॥ श्रुत्वा वासवदत्ता संसारादुद्विमा । बुद्धगुणानुस्मरणाचावर्जितहृदयोवाच- एवमेतत्तथा सर्व यथा वदसि पण्डित । मे त्वां साधु समासाद्य बुद्धस्य वचनं श्रुतम् ॥ १५ ॥ यावदुपगुप्तेन वासवदत्ताया अनुपूर्विकां कयां कृत्वा सत्यानि सप्रकाशितानि । उपगुप्तश्च वासवदत्तायाः शरीरखभावमवगम्य कामधातुबैराग्यं गतः । तेनात्मीयया धर्म- देशनया सहसत्याभिसमयादनागामिफलं वासवदत्तया च स्रोतापत्तिफलं प्राप्तम् । ततो 15 वासवदत्ता दृष्टसत्या उपगुप्तं संरागयन्त्युवाच- तवानुभावापिहितः सुघोरो ह्यपायमार्गो बहुदोपयुक्तः । अपावृता स्वर्गगतिः सुपुण्या निर्वाणमार्गश्च मयोपलव्धः ॥ १६ ॥ अपि च । एपाहं तं भगवन्त तथागतमहन्तं सम्यक्संबुद्धं शरणं गच्छामि धर्म च भिक्षुसंघं चेत्याह- एषा ब्रजामि शरणं विबुद्धनवकमलविमलधवलनेत्रम् । तममरबुधजनमहितं जिनं विरागं च संघ च ॥ १७ ॥ इति ॥ यावदुपगुसो वासवदत्तां धर्म्यया कथया संदर्य प्रक्रान्तः । अचिरप्रक्रान्ते चोपगुप्ते 25 वासवदत्ता कालगता देवेषूपपना । देवतैश्च मथुरायामारोचितम्-वासवदत्तया उपगुप्त- सकाशाद्धर्मदेशनां श्रुत्वा आर्यसत्यानि दृष्टानि, देवेपूपपन्नेति । श्रुत्वा च मथुरावास्तव्येन जनकायेन वासवदत्तायाः शरीरे पूजा कृता ।। यावत् स्थविरः शाणकवासी गुप्तं गान्धिकमभिगम्योवाच-अनुजानीहि उपगुप्तं प्रव्राज- विष्यामीति । गुप्तो गान्धिक उवाच-आर्य, एप समयः । यदा न लामो न च्छेदो 30 भविष्यति, तदा अनुज्ञास्यामीति । यावत् स्थविरशाणकवासिना ऋद्ध्या तथा अधिष्ठितं यया 20 ·. २२२ दिव्यायदानम् । न लाभो न च्छेद । ततो गुप्तो गान्धिको गणयति, तुलयंति, मापयति, पश्यति-न लाभो न च्छेद । तत स्थविर शाणकासी गुप्त गान्धिकमुवाच-अप हि भगनता बुद्धेन निर्दिष्ट मम वर्षशतपरिनिर्वृतस्य बुद्धकार्य करिष्यतीति । अनुजानीहि, प्रवाजयिष्यामीति । यावद्गुप्तेन गान्धिकेनाभ्यनुज्ञात । तत स्थचिरेण शाणकवासिना उपगुप्तो नटभटिकारण्यायतन । नीत , उपसपादितश्च । इप्तिचतुर्थं च कर्म व्यवसितम् । उपगुप्तेन च सरलेशप्रहाणा- दर्हत्त्व साक्षात्कृतम् । तत स्थपिरेण शाणकवासिनाभिहितम्-वत्स उपगुप्त, स्व भगवता निर्दिष्टो वर्षशतपरिनिर्धतस्य ममोपगुप्तो नाम भिक्षुर्भविष्यसलक्षणको बुद्ध , यो मम वर्षशतपरिनिर्वृतस्य बुद्धकार्य करिष्यतीति । एपोऽयो मे आनन्द श्रावकाणामववादकाना यदुत उपगुप्तो भिक्षु । इदानीं वत्स शासनहित कुरुष्वेति । उपगुप्त उपाच-एवमस्तु इति । 10 तत स धर्मश्रवणेऽधीष्ट । मथुराया च शब्दो विसृत –उपगुप्तो नामालक्षणको बुद्धोऽद्य धर्म देशयिष्यतीति । श्रुत्वा चानेकानि प्राणिशतसहस्राणि निर्गतानि । यावत् स्थपिरोप- गुप्त समापद्यावलोकयति-कथ तथागतस्य परिपनिपण्णा' पश्यति चार्षचन्द्राकारेण पर्षदवस्थिता । यादवलोकयति-कथ तथागतेन धर्मदेशना कृता ? पश्यति पूर्वकाल- करणीया कथा कृत्वा सत्यसप्रकाशना कृता । सोऽपि पूर्वकालकरणीया कथा कृत्वा सत्य- 16 सप्रकाशना कर्तुमारब्ध । मारेण च तस्या पर्षदि मुक्ताहारवर्षमुत्सृष्टम् , वैनेयाना मनासि व्याकुलीकतानि, एकेनापि सत्यदर्शन न कृतम् । यावत् स्थविरोपगुप्तो व्यवलोकयति केनाय व्याक्षेप कृत ? पश्यति मारेण । यारद्वितीये दिवसे बहुतरको जनकायो निर्गत । उपगुप्तो धर्म देशयति, मुक्ताहार च वर्षोपिितमिति । यावत् द्वितीयेऽपि दिवसे स्थविरोपगुप्तेन पूर्वकालकरणीया कया कृत्वा सत्यसप्रकाशनायामारब्धाया मारेण चास्या पर्पदि सुवर्णवर्ष- 20 मुसृष्टम् , वैनेयाना मनासि सक्षोभितानि, एकेनापि सत्यदर्शन न कृतम् । यावत् स्थपिरोप- गुप्शोव्यररोमानि केहण्य न्यायप कुतः । एश्यति मारे, 'पापियति । यावत् तृतीये दिवसे बहुतरको जनकायो निर्गत । उपगुप्तो धर्म देशयति, मुक्तावर्षे सुवर्णवपं च पततीति । यावत् तृतीयेऽपि दिवसे स्थविरोपगुप्त पूर्वकालकरणीया कथा कृत्वा सत्या न्यारब्ध सप्रकाशयितुम् । मारेण च नातिदूरे नाटकमारब्धम् । दिव्यानि च वायानि सप्रवा- 25 दितानि, दिव्याश्चाप्सरसो नाटयितु प्रवृत्ता । यावद्वीतरागो जनकायो दिव्यानि रूपाणि दृष्ट्या दिव्याश्च शब्दान् श्रुत्वा मारेणाकृष्ट । अतो मारेणोपगुप्तस्य पर्षदाकृष्टा । प्रीतिमनसा मारेण स्थविरोपगुप्तस्य शिरसि माला बद्धा । यावत् स्थपिरोपगुप्त समन्वाहरितुमारब्ध कोऽयम् । पश्यति मार । तस्य बुद्धिरुत्पन्ना-अय मारो भगवच्छासने महान्त व्याक्षेप क्रोति । किमर्थमय भगवता न विनीत : पश्यति ममाय विनेय । तस्य च स्नियाद 20 सत्त्वानुग्रहादह भगवता अक्षणको बुद्धो निर्दिष्ट । यात् स्थविरोपगुप्त समन्वाहरति- किमस्य पिनयकाल उपस्थित आहोसिनेति ? पश्यति-विनयकाल उपस्थित । तत स्थतिरोपगुप्तेन त्रय कुणपा गृहीता -अहिकुणप कुर्कुखुणप मनुष्यकुणप च । ऋझ्या च - ·5 २६ पांशुप्रदानायदानम् । २२३ पुष्पमालामभिनिर्माय मारसकाशमभिगतः । दृष्ट्वा च मारस्य प्रीतिरुत्पन्ना-उपगुप्तोऽपि मया आकृष्ट इति । ततो मारेण स्वशरीरमुपनामितम् । स्थविरोपगुप्तः स्वयमेव बध्नाति । ततः स्थविरोपगुप्तेनाहिकुणपं मारस्य शिरसि बद्धम् , कुकुरकुणपं ग्रीवायाम् , कर्णावसकं मनुष्य- कुणपं च । ततः समालभ्योवाच- भिक्षुजनप्रतिकूला माला बद्धा यथैव मे भवता । कामिजनप्रतिकूलं तव कुणपमिदं मया बद्धम् ॥ १८ ॥ यत्ते चलं भवति तत्प्रतिदर्शयख बुद्धात्मजेन हि सहाध समागतोऽसि । उद्वृत्तमप्यनिलभिन्नतरंगवर्क व्यावर्तने मलयकुक्षिपु सागराम्भः ॥ १९॥ अथ मारस्तं कुणपमपनेतुमारब्धः । परमपि च स्वयमनुप्रविश्य पिपीलिक इवाद्रि- राजमपनयितुं न शशाक । असमर्थो वैहायसमुत्पत्योवाच- यदि मोक्तुं न शक्यामि कण्ठात् श्वकुणपं खयम् । अन्ये देवापि मोक्ष्यन्ते मत्तोऽभ्यधिकतेजसः ॥ २० ॥ 10 स्थविर उवाच- 15 ब्रह्माणं शरणं शतक्रतुं वा दीप्तं वा प्रविश हुताशमर्णवं वा । न क्लेदं न च परिशोपणं न भेदं कण्ठस्थं कुणपमिदं तु यास्यतीह ॥ २१॥ समहेन्द्ररुद्रोपेन्द्रद्रविणेश्वरयमवरुणकुबेरवासवादीनां देवानामभिगम्य अकृतार्थ एव 20 ब्रह्माणमभिगतः । तेन चोक्त:-मर्षय घास, शिष्येण दशबलस्य स्वयमृद्धया कृतान्तमर्यादा । कस्तां भेत्तुं शक्तो वेलां वरुणालयस्येव ॥ २२ ॥ अपि पद्मनालसूत्रैर्बद्धा हिमवन्तसुद्धरेत् कश्चित् । म तु तब कण्ठासक्तं श्वकुणपमिदमुद्धरेय महम् ॥ २३ ॥ कामं ममापि महदस्ति बलं तथापि नाहं तथागतसुतस्य बलेन तुल्यः । तेजखिना न खलु न ज्वलनेऽस्ति किंतु नासो द्युतिर्हतबहे रविभण्डले या ॥२४॥ 25 ·5 10 दिव्यावदानम्। २२४ मारोऽब्रवीत्-किमिदानीमाज्ञापयसि ? कं शरणं व्रजामीति ? ब्रह्मात्रवीत्- शीघ्रं तमेव शरणं व्रज यं समेत्य भ्रष्टस्त्वं ऋद्धिविभवाद्यशसः सुखाच्च । भ्रष्टो हि यः क्षितितले भवतीह जन्तु- रुत्तिष्ठति क्षितिमसाववलम्ब्य भूयः ॥२५॥ अथ मारस्तथागतशिष्यसामर्थ्यमुपलभ्य चिन्तयामास- ब्रह्मणा पूज्यते यस्य शिष्याणामपि शासनम् । तस्य बुद्धस्य सामर्थ्य प्रमातुं को नु शक्नुयात् ॥ २६ ॥ कर्तुकामोऽभविष्यत्कां शिष्टिं स मम सुव्रतः । यां नाकरिप्याक्षान्त्या तु तेनाहमनुरक्षितः ॥ २७ ॥ किंबहुना। अद्यामि मुनेर्महाकरुणतां तस्यातिमैत्र्यात्मनः सर्वोपद्रवविप्रमुक्तमनसश्चामीकराद्रिद्युतेः । मोहान्धेन हि तत्र तत्र स मया तैस्तैर्नयैः खेदित- स्तेनाहं च तथापि नाम बलिना नैवाप्रियं श्रावितः ॥ २८ ॥ अथ कामधात्वधिपतिर्मारः नास्त्यन्या गतिरन्यत्रोपगुप्तकादेवेति ज्ञात्वा सर्वमुत्सृज्य स्थविरोपगुप्तसमीपमुपेत्य पादयोर्निपत्योवाच-भदन्त, किमविदितमेतद्भदन्तस्य यथा बोधि- मूलमुपादाय मया भगवतो विप्रियशतानि कृतानि ? कुतः ? शालायां ब्राह्मणग्रामे मामासाद्य स गौतमः । भक्तच्छेदमपि प्राप्य नाकान्मिम विप्रियम् ॥ २९ ॥ गौर्भूत्वा सर्पवत् स्थित्वा कृत्वा शाकटिकाकृतिम् । स मयायासितो नाथो न चाहं तेन हिंसितः ॥ ३०॥ त्यया पुनरहं वीर त्यक्त्वा (तु) सहजा दयाम् । सदेवासुरमध्येषु लोकेष्वद्य विडम्बितः ॥ ३१ ॥ स्थविरोऽत्रवीत्-पापीयन् , कथमपरीक्ष्यैव तथागतमाहात्म्येषु श्रावकमुपसंहरसि- किं सर्पपेण समतां नयसीह मेरे खद्योतकेन रविं मण्डलिना समुद्रम् । अन्या हि सा दशबलस्य कृपा प्रजासु न श्रावकस्य हि महाकरुणास्ति सौम्य ॥ ३२ ॥ अपि च- यदर्थेन भगवता सापराधोऽपि मर्पितः । इदं तत् कारणं साक्षादस्माभिरुपलक्षितम् ॥ ३३ 16 20 25 30 ·२६ पाशुप्रदानावदानम्। मार उपांच- 6 10 ग्रूहि हि श्रीमतस्तस्य भावं सङ्गं छेत्तुं क्षान्तिगुप्तव्रतस्य । योऽसौ मोहान्नित्यमायासितो मे तेनाहं च प्रेक्षितो मैत्र्येणैव ॥ ३४ ॥ स्थविर उवाच-शृणु सौम्य, खं हि भगवत्यसकृदसकृदयस्खलितः । न च बुद्धा- वरोपितानामकुशलानां धर्माणामन्यत् प्रक्षालनमन्यत्र तथागतप्रसादादेव । तदेतत्कारणं तेन पश्यता दीर्घदर्शिना । त्वं नाप्रियमिह प्रोक्तः प्रियाण्येव तु लम्भितः ॥ ३५ ॥ न्यायेनानेन भक्तिस्तव हृदि जनिता तेनाप्रमतिना खल्पापि ह्यत्र भक्तिर्भवति मतिमतां निर्वाणफलदा । संक्षेपाद्यत्कृतं ते वृजिनमिह मुने मोहान्धमनसा सर्व प्रक्षालितं तत्तब हृदयगतैः श्रद्धाम्बुविसरैः ॥ ३६ ॥ अथ मारः कदम्बपुष्पवदाहृष्टरोमकूपः सर्वाङ्गेन प्रणिपत्योवाच- स्थाने मया बहुविधं परिखेदितोऽसौ प्राक् सिद्वितश्च भुवि सिद्धमनोरथेन । सर्वं च मर्पितमृपिप्रवरेण तेन पुत्रापराध इव सानुनयेन पित्रा ॥ ३७॥ स युद्धप्रसादाप्यायितमनाः सुचिरं बुद्धगुणाननुस्मृत्य स्थविरस्य पादयोर्निपत्योवाच- अनुग्रहो मेऽद्य परः कृतस्त्वया निवेशितं यन्मयि बुद्धगौरवम् । इदं तु कण्ठव्यवलम्बि मैत्र्या महर्पिकोपाभरणं विसर्जय ॥ ३८ ॥ स्थविर उवाच-समयतो विमोश्यामीति। मार उवाच-कः समय इति? स्थविर उवाच- अद्याभूति भिक्षयो न विहेठयितव्या इति । मारोऽब्रवीत्-न विहेठयिथ्ये । कमपरमाज्ञापय- 25 सीति ? स्थविर उवाच-एवं तावच्छासनकार्य प्रति ममाज्ञा । स्वकार्य प्रति विज्ञापयिष्यामि भवन्तम् । ततो मारः ससंभ्रम उवाच-प्रसीद स्थविर, किमाज्ञापयसि ? स्थविरोऽप्रवीत्- स्वयमवगच्छसि यदहं वर्षशतपरिनिर्वृते भगवति प्रवजितः, तद्धर्मकायो मया तस्य दृष्टः । त्रैलोक्यनाथस्य काश्चनादिनिमस्तस्य न दृष्टो रूपकायो मे । दि० २९ 15 20 ·5 10 २२६ दिव्यावदानम् । तदनु त्वमनुग्रहमप्रतिम- मिह विदर्शय बुद्धविग्रहम् । प्रियमधिकमतो हि नास्ति मे दशबलरूपकुतूहलो ह्यहम् ॥ ३९ ॥ मार उवाच-तेन हि ममापि समयः श्रूयताम् । सहसा तमिहोद्वीक्ष्य बुद्धनेपथ्यधारिणम् । न प्रणामस्त्वया कार्यः सर्वज्ञगुणगौरवात् ॥ ४० ॥ युद्धानुस्मृतिपेशलेन मनसा पूजां यदि त्वं मयि खल्पामप्युपदर्शयिष्यसि विभो दग्धो भविष्याम्यहम् । का शक्तिर्मम वीतरागविहितां सोढुं प्रणामक्रियां हस्तन्यासमिवोद्वहन्ति न गजस्यैरण्डवृक्षाङ्कुराः ॥ ४१ ॥ स्थविरोऽप्याह-एवमस्तु । न भवन्तं प्रणमिष्यामीति । मारोऽब्रवीत्-तेन हि मुहूर्त- मागमय, यावदहं वनगहनमनुप्रविश्य- शूरं वञ्चयितुं पुरा व्यवसितेनोत्तप्तहेमप्रभं बौद्धं रूपमचिन्त्यबुद्धिविभवादासीन्मया यत्कृतम् । कृत्वा रूपमहं तदेव नयनप्रहादिकं देहिना- मेपोऽप्यर्कमयूखजालममलं भामण्डलेनाक्षिपन् ॥ ४२ ॥ अथ स्थविरः एवमस्तु इत्युक्त्वा तं कुणपमपनीय तथागतरूपदर्शनोत्सुकोऽवस्थितः । मारश्च वनगहनमनुप्रविश्य बुद्धरूपं कृत्वा नट इव सुरुचिरनेपथ्यस्तस्मादनगहनादारब्धो 20 निष्कमितुम् । वक्ष्यते हि- ताथागतं वपुरथोत्तमलक्षणाढ्य- मादर्शयन्नयनशान्तिकरं नराणाम् । प्रत्यपरङ्गमिव चित्रपट महाई- मुद्राटयन् वनमसौ तदलंचकार ॥ ४३ ॥ अप व्यामप्रभामण्डलमण्डितमसेचनकदर्शनं भगवतो रूपमभिनिर्माय दक्षिणे पार्थे स्थविरशारद्वतीपुत्रं वामपाधै स्थविरमहामौद्गल्यायनं पृष्ठतश्चायुप्मन्तमानन्दं बुद्धपात्रव्यग्रहस्तं स्थविरमहाकश्यपानिरुद्धमुभूतिप्रमृतीनां च महाश्रावकाणां रूपाण्यभिनिर्माय अर्धत्रयोदशभि- मिक्षुशतैरर्धचन्द्रेणानुपरिवृतं बुद्धवेपमादर्शयित्वा मारः स्थविरोपगुप्तस्यान्तिकमाजगाम । स्थतिरोपगुप्तस्य च भगवतो रूपमिदमीदृशमिति प्रामोद्यमुत्पन्नम् । स प्रमुदितमनास्त्वरित- 10 मासनादुरपाप निरीक्षमाण उवाच- 15 25 ·२६ पांशुप्रदानविदानम् । धिगस्तु ता निष्करुणामनित्यता भिनत्ति रूपाणि यदीदृशान्यपि । शरीरमीविल तन्महामुने- रनित्यता प्राप्य विनाशमागतम् ॥१४॥ स बुद्धायलम्बनया स्मृत्या तयाप्यासक्तमना. सवृत्तो यथा बुद्ध भगवन्तमह पश्या- 8 मीति व्यक्तमुपागत । स पगमुकुलप्रतिममालिं कृत्वोनाच-अहो रूपशोभा भगवतः । किंबहुना 10 यक्रेणाभिभवत्यय हि कमल नीलोत्पल चक्षुपा कान्त्या पुष्पवन घन प्रियतया चन्द्र समाप्तधुतिम् । गाम्भीर्येण महोदधि स्थिरतया मेरु रवि तेजसा गत्या सिंहमवेक्षितेन वृषभ वर्णेन चामीकरम् ॥ ४५ ॥ स भूयस्या मात्रया हर्षेणापूर्यमाणहृदयो च्यापिना खरेणोवाच- अहो भावविशुद्धाना कर्मणो मधुर फलम् । कर्मणेद कृत रूप नेश्वर्येण यदृच्छया ॥ ४६॥ यत्तकल्पसहस्रकोटिनियुतैाकायचित्तोद्भव दानक्षान्तिसमाधिबुद्धिनियमस्तेनार्हता शोधितम् । तेनेद जननेनकान्तममल रूप समुत्थापित य दृष्ट्वा रिपुरप्यभिप्रमुदित स्याकिं पुनर्मविध ॥४७॥ सबुद्धालम्बने सज्ञा विस्मृत्य बुद्धसज्ञामधिष्ठाय मूलनिकृत्त इव द्रुम सर्वशरीरेण मारस्य पादयोनिपतित । अथ मार ससभ्रमोऽब्रवीद-एव त भदन्त नाईसि समय 20 व्यतिक्रमितुम् । स्थविर उवाच-क समय इति । मार उवाच-ननु प्रतिज्ञात भदन्तेन नाह भान्त प्रणमिप्यामीति । तत स्थविरोपगुप्त पृथिवीतलादुत्याय सगद्गदकण्ठोऽनवीत्- 16 पापीयन्, 25 न खलु न विदित मे यस्य वादिप्रधानो जलविहत इवाग्निनिर्वृति सप्रयात । अपि तु नयनकान्तामाकृति तस्य दृष्ट्वा तमृपिममिनतोऽह त्वा तु नाभ्यर्चयामि ॥१८॥ मार उवाच-कथमिहाह नार्चितो भवामि, यदेव मा प्रणमसीति । स्थविरोऽनमीत्- श्रूयताम्, यथा त्व नेव मया अभ्यर्चितो भवसि, न च मया समयातिक्रम कृत इति ।

·२२८ 10 दिव्यावदानम्। मृण्मयेषु प्रतिकृतिवमराणां यया जनः । मृतसंज्ञामनादृत्य नमत्यमरसंज्ञया || ४९॥ तथाहं त्वामिहोतीक्ष्य लोकनाथवपुर्धरम् । मारसंज्ञामनादृत्य नतः सुगतसंज्ञया ॥ ५० ॥ अथ मारो बुद्धयेपमन्तर्धापयित्वा स्थविरोपगुप्तमभ्यय प्रक्रान्तः । यावच्चतुर्थे दिवसे मारः स्वयमेव मथुरायां घण्टावधोषितुमारब्धः-यो युष्मा स्वर्गापवर्गसुखं प्रार्थयते, स स्थविरोपगुप्तसकाशाद्धर्म शृणोतु, यैश्च युष्माभिस्तयागतो न दृष्टस्ते स्थविरोपगुप्ते पश्यन्तु इति । आह च- उत्सृज्य दारिद्यमनर्थमूलं यः स्फीतशोभा नियमिच्छतीह । स्वर्गापवर्गाय च यस्य वाञ्छा स श्रद्धया धर्ममतः शृणोतु ॥ ५१ ।। दृष्टो न यैर्वा द्विपदप्रधानः शास्ता महाकारुणिकः स्वयंभूः । ते शास्तकल्पं स्थविरोपगुप्तं पश्यन्तु मास्वत्रिभवप्रदीपम् ।। ५२ ॥ यावन्मथुरायां शब्दो विस्तः स्थविरोपगुप्तेन मारो विनीत इति । श्रुत्वा च यद्यसा मथुरावास्तव्यो जनकायः स्थविरोपगुप्तसकाशं निर्गतः । ततः स्थविरोपगुप्तोऽनेकेषु ब्राझण- शतसहस्रेषु संनिपतितेषु सिंह इव निर्भीः सिंहासनमभिरूढः । वयति च- मा प्रति न ते शक्यं सिंहासनमविदुपा समभिरोदुम् । यः स सिंहासनस्थो मृग इव स हि याति संकोचम् ।। ५३ ॥ सिंह इव यस्तु निर्भीनिनदति प्रवरारिदर्पनाशार्थम् । सिंहासनमभिरोढुं स कथिकसिंहो भवति योग्यः ।। ५४ ॥ यावत् स्थविरोपगुप्तेन पूर्यकालकरणीयों कयां कृत्वा सत्यानि संप्रकाशितानि । 25 श्रुत्वा चानेकैः प्राणिशतसहस्रैर्मोक्षमागीयानि कुशलमूलान्याक्षिप्तानि । कैश्चिदनागामिफलं प्राप्तम् , कैश्चित् सकृदागामिफलम्, कैश्चित् स्रोतआपत्तिफलम् , याबदष्टादशसहस्राणि प्रजितानि । सर्वेथ युज्यमानर्यायदर्हत्त्वं प्रामम् ॥ तत्र चोरमुण्डपर्वते गुहा अष्टदशहस्ता दैर्येण द्वादशहस्ता विस्तारेण । यदा ते कृतकरणीयाः संवृत्तास्तदा स्थपिरोपगुप्तेनाभिहितम्-यो मदीयेनाववादेन सर्वनेशप्रहाणा- ॐ दहापं साक्षाकरिष्यति, तेन चतुरङ्गुलमात्रा शलाका गुहायां प्रक्षेतव्या। यावदेकस्मिन् दिवसे दशभिरह सहसः शलाकाः प्रक्षिप्ताः। तस्य यावदासमुद्राया [पृथिव्या शब्दो विस्त:-मथुराया- 15 20 ·10 - २६ पाशुप्रदानायदानम्। २२९ मुपगुप्तनामा अववादकानामो निर्दिष्टो भगवता । तद्यथा हि विनीतकामधात्वीश्वरे द्वितीय- शास्तृकल्पे महात्मनि स्थविरोपगुप्ते सुरमनुजमहोरगासुरगरुडयक्षगन्धर्वविद्याधरार्चितपादयुग्मे पूर्वबुद्धक्षेत्रावरोपितकुशलचीजसंततीनामनेकेषां सत्त्वशतसहस्राणां सद्धर्मस लिटवर्पधारा- निपातेन मोक्षाङ्कुरान भिवर्धयनुरुमुण्डे शैले । कार्यानुरोधात् प्रणतसकलसामन्तचूडामणिमयूखोद्भासितपादपीठस्याशोकस्य राज्ञः । पूर्व पांशुप्रदानं समनुस्मरिष्यामः । इत्येवमनुश्रूयते- भगवान् राजगृहे विहरति येणुवने कलिन्दकनिकापे । अथ भगवान् पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो । राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत् । वक्ष्यति च- कनकाचलसंनिभानदेहो द्विरदेन्द्रप्रतिमः सलीलगामी । परिपूर्णशशाङ्कसौम्यवको भगवान् भिक्षुगणैर्वृतो जगाम ।। ५५ ।। यावद्भगवता साभिसंस्कारं नगरद्वारे पादं प्रतिष्ठापितम् । धर्मता खल यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः साभिसंस्कारं नगरद्वारमिन्द्रकीले पादौ व्यवस्थापयन्ति, तदा चित्रा- 15 ण्यद्भुतानि प्रादुर्भवन्ति । अन्धाश्चभूपि प्रतिलभन्ते । बधिराः श्रोत्रग्रहणसमर्था भवन्ति । पङ्गयो गमनसमर्या भवन्ति । हडिनिगडचारकावबद्धानां सत्त्वानां बन्धनानि शिथिलीभवन्ति । जन्मजन्मवैरानुबद्धाः सत्त्वास्तदनन्तरं मैत्रचित्रतां लभन्ते । वत्सा दामानि च्छित्वा मातृभिः सार्ध समागच्छन्ति । हस्तिनः क्रोशन्ति, अश्वा हेपन्त, ऋपमा गर्जन्ति, शुकशारिककोकिल- जीवंजीवकबर्हिणो मधुरान् [शब्दान्] निकूजन्ति । पेडागता अलकारा मधुरशब्दं निश्वारयन्ति । 20 अपराहतानि च वादित्रभाण्डानि मधुरं शब्द निश्वारयन्ति । उन्नतोन्नताः पृथिवीप्रदेशा अवनमन्ति । अवनताश्चोत्नमन्ति, अपगतपापाणशर्करकपालाश्चावतिष्ठन्ते । इयं च तस्मिन् समये पृथिवी पड्विकारं प्रकम्पते । तद्यथा-पूर्वो दिग्भाग उन्नमति पश्चिमोऽवनमति, अन्तोऽवनमति मध्य उन्नमति, चलितः प्रचलितो वेधितः प्रवेधितः । इतीमे चान्ये चाद्भुत- धर्माः प्रादुर्भवन्ति भगवतो नगरप्रवेशे । वक्ष्यति च- लवणजलनिवासिनी ततो वा नगरनिगममण्डिता सशैला । मुनिचरणनिपीडिता च भूमी पवनबलाभिहतेव यानपात्रम् ॥ ५६ ॥ अथ बुद्धप्रवेशकालनियतैः प्रातिहार्यैरावर्जिताः स्त्रीमनुप्यास्तन्नगरमनिलबलचलित- भिन्नवीचीतरङ्ग भितमिव महासमुद्रं विमुक्तोचनादं बभूव । न हि बुद्धप्रवेशतुल्यं नाम जगल्यद्भुतमुपलभ्यते । पुरप्रवेशसमये हि भगवतश्चित्राण्यद्भुतानि दृश्यन्ते । वक्ष्यति च- , 26 30 ·२३० दिव्यावदानम् । निम्ना चोनमते नतातनमते बुद्धानुभावान्मही स्थाणु शर्करकण्टकव्यपगतो निर्दोपता याति च । अन्धा मूकजडेन्द्रियाश्च पुरुपा व्यक्तेन्द्रियास्तत्क्षण सवाद्यन्त्यनिघहिताश्च नगरे नन्दति तूर्यखना ॥ ५७ ॥ सर्व च तन्नगर सूर्यसहस्रातिरेकया कनकमरीचित्रर्णया बुद्धप्रभया सुट बभूव 5 आह च- 10 सूर्यप्रभामवभवं हि तस्य भाभि- याप्त जगत्सकलमेर सकाननस्थम् । सप्राप्य च प्रवरधर्मकथाभिरामो लोक सुरासुरनर हि समुक्तभावम् ॥ ५८ ॥ यावद्भगवान् राजमार्ग प्रतिपन्न । तत्र द्वौ वालदारकौ । एकोऽप्रकुलिकपुत्रो द्वितीय कुलिकपुत्रश्च पावागार क्रीडत । एकस्य जयो नाम, द्वितीयस्य विजय । ताभ्या भगवान् दृष्टो द्वात्रिंशन्महापुरुपलक्षणालकृतशरीर असेचनकदर्शनश्च । यावज्जयेन दारकेन सक्तु दास्यामीति पाश्वञ्जलिर्भगवत पात्रे प्रक्षिप्त , विजयेन च कृताञ्जलिनाभ्यनुमोदितम् । 18 वक्ष्यति च- दृष्ट्वा महाकारुणिक खयमुव व्यामप्रभोदयोतितसगात्रम् । धीरेण वक्रेण कृतप्रसाद पाशु ददौ जातिजरान्तकाय ॥ ५९॥ स भगवते प्रतिपादयित्वा प्रणिधान कर्तुमारब्ध -अनेनाह कुशलमूलेन एक- च्छत्राया पृथिव्या राजा स्याम् , अत्रैव च बुद्धे भगवति कारा कुर्यामिति । ततो मुनिस्तस्य निशाभ्य भाव बालस्य सम्यक्प्रणिधिं च बुद्धा । इष्ट फल क्षेत्राशेन दृष्ट्या जग्राह पाशु करुणायमान ॥६०॥ तेन यावदाज्यत्रिपाक्य कुशठमाक्षिप्तम् । ततो भगवता स्मित विदर्शितम् । धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्त स्मित विदर्शयन्ति, तस्मिन् समये नीलपीतलोहिताव दातमशिष्ठस्फटिकरजतपर्णा अर्चिपो मुखान्निश्वरन्ति । केचिदूर्घतो गच्छन्ति, केचिदधस्ता द्गच्छन्ति । येऽधो गच्छति, ते सजीर कारसूत्र सघात रौरव महारौरव तपन प्रतापन- 30 मीचिपर्यन्तेषु गत्वा ये शीतनरकास्तेषूप्णीभूत्वा निपतन्ति, ये उष्णनरकास्तेषु शीतीभूत्वा निपतन्ति । तेन तेपा सत्त्वाना कारणाविशेषा प्रतिप्रसम्यन्ते । तेपामेर भवति-किं नु 20 25 367 ·10 २६ पांशुमदानावदानम् । २३१ भवन्तो वयमितच्युताः, आहोखिदन्यत्रोपपन्ना इति, येनास्माकं कारणाविशेषाः प्रतिप्राप्तब्धाः। तेपां भगवान् प्रसादसंजननार्थ निर्मितं विसर्जयति । तेषामेवं भवति-न वयमितश्युताः, नाप्यन्यत्रोपपन्नाः । अपि त्वयमपूर्वदर्शनः [सत्त्वः ] । अस्यानुभावेनास्माकं कारणाविशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति । ते निर्मिते चित्तानि प्रसादयित्वा नरकवेदनीयानि कर्माणि क्षपयित्वा देवमनुष्येषु प्रतिसंधिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजनभूता भवन्ति । ये ऊर्द्धतो गच्छन्ति, ते । चातुर्महाराजिकान् देवांखायस्त्रिंशान् यामांस्तुपितान्निर्माणरतीन् परनिर्मितपशवर्तिनः ब्रह्म- कायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मान् परीत्ताभानप्रमाणाभानाभास्वरान् परीत्तशुभानप्रमाण- शुभान् शुभकृत्स्नाननभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलानबहानतपान् सुदृशान् सुदर्शना- नकनिष्ठपर्यन्तेषु देवेषु गत्वा अनिलं दुःखं शून्यमनात्मेत्युदोपयन्ति । गाथाद्वयं च भापन्ते- आरभध्वं निष्कामत युज्यध्वं बुद्धशासने । धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुञ्जरः ॥ ६१ ॥ यो ह्यस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश्चरिष्यति । प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥ ६२ ॥ अथ ता अर्चिपत्रिसाहस्रमहासाहनं लोकधातुमन्वाहिण्ड्य भगवन्तमेवानुगच्छन्ति । यदि भगवानतीतं कर्म व्याकर्तुकामो भवति, पृष्ठतोऽन्तर्धीयन्ते । अनागतं व्याकर्तुकामो 15 भवति, पुरतोऽन्तर्षीयन्ते । नरकोपपत्ति व्याकर्तुकामो भवति, पादतलेऽन्तर्धायन्ते । तिर्यगुप- पत्ति व्याकर्तुकामो भवति, पार्थ्यामन्तीयन्ते । प्रेतोपपत्तिं व्याक्तकामो भवति, पादाङ्गुष्ठे- ऽन्तयन्ते । मनुष्योपपत्ति व्याकर्तुकामो भवति, जानुनोऽन्तीयन्ते । बलचक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुकामो भवति, वामे करतलेऽन्तर्षीयन्ते । चक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुफामो भवति, दक्षिणे करतलेऽन्तीयन्ते । देवोपपत्ति व्याकर्तुकामो भवति, नाभ्यामन्तीयन्ते । श्रावकबोधि 20 व्याकर्तुकामो भवति, आस्येऽन्तीयन्ते । प्रत्येकां बोधि व्याकर्तुकामो भवति, ऊर्णायामन्त- धीयन्ते । अनुत्तरां सम्यक्संबोधि व्याकर्तुकामो भवति, उष्णीषेऽन्तर्धीयन्ते । अथ ता अचियो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवतो वामे करतलेऽन्तर्हिताः । अथायुष्मानानन्दः कृताञ्जलिपुटो गायां भाषते- विगतोद्भवा दैन्यमदप्रहीणा बुद्धा जगत्युत्तमहेतुभूताः । नाकारणं शङ्खमृणालगौरं स्मितं विदर्शयन्ति जिना जितारयः ॥ ६३॥ तत्कालं स्वयमधिगम्य वीर बुद्धया श्रोतृणां श्रमण जिनेन्द्र कासितानाम् । धीराभिर्मुनिवृष वाग्मिरुत्तमाभि- रुत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः ॥ ६॥ , 25 30 ·२३२ दिव्यावदानम् । मेघस्तनितनिर्घोष गोपेन्द्रनिभेक्षण । फल पाशुप्रदानस्य व्याकुरुष्व नरोत्तम ॥६५॥ भगवानाह-एवमेतदानन्द एवमेतदानन्द । नाहेलप्रत्यय तथागता अर्हन्त सम्य- क्सबुद्धा स्मितमुपदर्शयन्ति । अपि तु सहेतु सप्रत्यय तथागता अर्हन्त सम्यक्सवुद्धा स्मितमुपदर्शयन्ति । पश्यसि त्वमानन्द दारक येन तथागतस्य पात्रे पाश्वञ्जलि प्रक्षिप्त ? एव भदन्त । अयमानन्द दारकोऽनेन कुशलमूलेन वर्षशतपरिनिर्वृतस्य तथागतस्य पाटलिपुत्रे नगरे अशोको नाम्ना राजा भविष्यति चतुर्भागचक्रवर्ती धार्मिको धर्मराजा, यो मे शरीरधातून वैस्तारिकान् करिष्यति । चतुरशीति धर्मराजिकासहस्र प्रतिष्ठापयिष्यति । बहुजनहिताय प्रतिपत्स्यत इति । आह च- 5 10 अस्तगते मयि भविष्यति एकराजा योऽसौ ह्यशोक इति नाम विशालकीर्ति । मद्धातुगर्भपरिमण्डितजम्बुखण्ड- मेतत्करिष्यति नरामरपूजितानाम् ॥६६॥ अयमस्य देवधर्मो यत्तथागतस्य पाश्वञ्जलि पात्रे प्रक्षिप्त । यावद्भगवता तेपा सर्व 18 आयुष्मते आनन्दाय दत्ता । गोमयेन मिश्रयित्वा यत्र चक्रमे तथागतश्चक्रम्यते, तत्र गोमयकापी प्रयच्छति । यानदायुष्मता आनन्देन तेपा सगोमयेन मिश्रयित्वा यत्र चक्रमति भगवान् , तत्र गोमयकापी दत्ता ॥ तेन खलु पुन समयेन राजगृहे नगरे विम्बिसारो राजा राज्य कारयति । राज्ञो विम्बिसारस्य अजातशत्रु पुत्र । अजातशत्रोरुदायी । उदायिभद्रस्य मुण्ड । मुण्डस्य 20 काकवी । कास्वर्णिन सहली। सहलिनस्तुलकुची । तुलकुचेमहामण्डल (महामण्डलस्य प्रसेनजित् । प्रसेनजितो नन्द । नन्दस्य बिन्दुसार । पाटलिपुत्रे नगरे बिन्दुसारो नाम राजा राज्य कारयति । बिन्दुसारस्य राज्ञ पुत्रो जात । तस्य सुसीम इति नामधेय कृतम् । तेन च समयेन चम्पाया नगर्यामन्यतमो ब्राह्मण । तस्य दुहिता जाता अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका जनपदकल्याणीसा नेमित्तिकैर्व्याकृता-अस्या दारिकाया राजा भर्ता भविष्यति । 28 द्वे पुत्ररने जनयिष्यति, एकश्चतुर्भागचक्रवर्ती भविष्यति । द्वितीय प्रबजिला सिद्धव्रतो भविष्यति । श्रुत्वा च ब्राह्मणस्य रोमहर्पो जात । सपत्तिकामो लोक । स ता दुहितर प्रहाय पाटलिपुन गत । तेन सा साल्वारैर्विभूपयित्वा राज्ञो निन्दुसारस्य भार्यार्थमनु- प्रदत्ता-इय हि देवकन्या धन्या प्रशस्ता चेति । यावद् राज्ञा बिन्दुसारेणान्त पुर प्रवेशिता। अन्त पुरिकाणा बुद्धिरुत्पन्ना-इयमभिरूपा प्रासादिका जनपदकल्याणी । यदि राजा अनया. 50 साधं परिचारयिष्यति, अस्माक भूयश्चक्षु सप्रेषणमपि न करिष्यति । तामि सा नापिता- फर्म शिक्षापिता । सा राज्ञ केशरम प्रसाधयति यावत् सुशिक्षिता सवृत्ता । यदा ·२६ पांशुप्रदानावदानम् । २३३ आरभते राज्ञ केशश्मश्रु प्रसाधयितुम् , तदा राजा शेते । यावद् राजा प्रीतेन वरेण प्रचारिता- किल वरमिच्छसीति । तया अभिहितम्-देवेन मे सह समागम स्यात् । राजा आह-व नापिनी, अह राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्त । कय मया साधं समागमो भविष्यति ? सा कथयति-देव नाह नापिनी, अपि तु ब्राह्मणस्याह दुहिता । तेन देवस्य पम्यर्थ दत्ता । राजा कथयति-केन त्व नापितकर्म शिक्षापिता ? सा कथयति-अन्त पुरिकाभि । राजा । आह-न भूयस्त्वया नापितकर्म कर्तव्यम् । यावदाज्ञा अनमहिपी स्थापिता । तया साध क्रीडति रमते परिचारयति ।सा आपनसत्त्या सवृत्ता। यानदष्टाना ननाना पा मासानामत्ययात् प्रसूता । तस्या पुत्रो जात । तस्य विस्तरेण जातिमह कृत्वा किं कुमारस्य भरतु नाम ? सा कथयति-अस्य दारकस्य जातस्य अशोकास्मि सवृत्ता। तस्य अशोक इति नाम कृतम् । यारद्वितीय पुत्रो जात । विगते शोके जात । तस्य विगतशोक 10 इति नाम कृतम् । अशोको दुस्पर्शगात्र । राज्ञो बिन्दुसारस्यानभिप्रेत । अथ राजा बिन्दुसार कुमार परीक्षितुकाम पिङ्गलवत्साजीन परिव्राजक्मामन्त्रयते-उपाध्याय, कुमारी स्तावत्परीक्षाम -क शक्यते ममात्ययाद्राज्य कारयितुम् ? पिङ्गल्वत्साजीन परिव्राजक कथयति-तेन हि देव कुमारानादाय सुवर्णमण्डपमुद्यान निर्गच्छ, परीक्षाम । याद्राजा कुमारानादाय सुवर्णमण्डपमुद्यान निर्गत । यावदशोक कुमारो मात्रा चोच्यते-वत्स, राजा 18 कुमारान् परीक्षितुकाम सुवर्णमण्डपमुद्यान गत , त्वमपि तत्र गच्छेति । अशोक कथयति-राज्ञोऽहमनभिप्रेतो दर्शनेनापि, किमह तत्र गमिष्यामि ? सा कथयति-तथापि गच्छेति । अशोक उवाच-आहार प्रेपय । यावदशोक पाटलिपुत्रान्निर्गच्छति, राधगुप्तेन चाग्रामात्यपुत्रेणोक्त-अशोक, क गमिष्यसीति : अशोक कथयति-राजा अद्य सुवर्णमण्डपे उद्याने कुमारान् परीक्षयति । तन राज्ञो महल्लको हस्तिनागस्तिष्ठति । यादशोकस्तस्मिन् 20 महल्लकेऽभिरुह्य सुवर्णमण्डपमुद्यान गत्वा कुमाराणा मध्येऽत्र पृथिव्या प्रस्तीर्य निपसाद । यावत् कुमाराणामाहार उपनामित । अशोकस्यापि शाल्योदन दधिसमिश्र मृद्भाजने प्रेपितम् । ततो राज्ञा बिन्दुसारेण पिङ्गलव साजीर परिव्राजकोऽभिहित -उपाध्याय, परीक्ष कुमारान्-क शक्यते ममात्ययाद्राज्य कर्तुमिति ? पश्यति पिङ्गलबत्साजीव परिव्राजक, चिन्तयति च--अशोको राजा भविष्यति । अय च राज्ञो नाभिप्रेत । यदि कथयिष्यामि 95 अशोको राजा भविष्यतीति, नास्ति मे जीवितम् । स कथयति-देव अभेदेन व्याकरिष्यामि । राजा आह-अभेदेन व्याकुरप्प आह-यस्य यान शोभन स राजा भविष्यति । तेपामेकैकस्य बुद्धिरुत्पन्ना-मम यान शोभनम् । अह राजा भविष्यामि । अशोकश्चिन्तयति-अह हस्ति स्कन्धेनागत । मम यान शोभनम् , अह राजा भविष्यामीति । राजा आह-भूयस्तार दुपाध्याय परीक्षख । पिङ्गलपत्साजीर परिव्राजक कथयति-देव, यस्यासनमग्रम् , स राजा 30 भविष्यति । तेषामकैकस्य बुद्धिरुत्पन्ना-ममासनमग्रम् । अशोकश्चिन्तयति-मम पृथिव्यासनम्, अह राजा भविष्यामि । एव भाजन भोजन पानम् । विस्तरेण कुमारान् परीक्ष्य प्रविष्ट ।

·5 २३४ दिव्यावदानम्। यावदशोको मात्रोच्यते-को व्याकृतो राजा भविष्यतीति अशोक कथयति-अभेदेन व्याकृतम्-यस्य यानमग्रमासन पान भाजन भोजन चेति, स राजा भविष्यतीति । यथा पश्यमि-अह राजा भविष्यामि । मम हस्तिस्कन्ध यान पृथिवी आसन मृण्मय भाजन शाल्योदन दधिव्यञ्जन पानीय पानमिति ॥ तत पिङ्गलवत्साजीव परिव्राजक अशोको राजा भविष्यतीति तस्य मातरमारब्ध सेवितुम् । यावत् तयोच्यते-उपाध्याय, कतर कुमारो राज्ञो बिन्दुसारस्यात्ययाद्राजा भविष्य- तीति ? आह-अशोक । तयोच्यते-कदाचित् त्वा राजा निर्बन्धेन पृच्छेत् । गच्छ लम् । प्रत्यन्त समाश्रय । यदा शृणोपि अशोको राजा सवृत्त , तदा आगन्तव्यम् । यावत् स प्रत्यन्तेषु जनपदेषु सश्रित ॥ अथ राज्ञो बिन्दुसारस्य तक्षशिला नाम नगर विरुद्धम् । तत्र राज्ञा बिन्दुसारेण अशोको विसर्जित --गच्छ कुमार, तक्षशिलानगर सनाय । चतुरङ्ग बलकाय दत्तम् , यान प्रहरण च प्रतिपिद्धम् । यावदशोक कुमार पाटलिपुत्रान्निर्गच्छन् मृत्यैर्विज्ञप्त -कुमार, नैवास्माक सैन्यप्रहरणम् केन वय क युध्याम ? तत अशोकेनाभिहितम्-यदि नाम राज्यनिपाक्य कुशलमस्ति, सैन्य प्रहरण च प्रादुर्भवतु । एवमुक्ते कुमारेण पृथिव्यामवकाशो दत्त । 16 देवताभि सैन्यप्रहरणानि चोपनीतानि । यावत् कुमारश्चतुरङ्गेन बलकायेन तक्षशिला गत । श्रुत्वा तक्षशिलानिवासिन पौरा अर्धतृतीयानि योजनानि मार्गे शोभा कृत्वा पूर्णघटमादाय प्रत्युद्गता । प्रत्युद्गम्य च कथयन्ति-न वय कुमारस्य विरुद्धा , नापि राज्ञो बिन्दुसारस्य, अपि तु दुष्टामात्या अस्माक परिभव कुर्वन्ति । महता च सत्कारेण तक्षशिला प्रवेशित । एव विस्तरेणाशोक खशराज्य प्रवेशित । तस्य द्वौ महानग्नौ सश्रितौ। तेन तौ 20 वृत्या सविभक्तौ तस्याप्रत पर्वतान् सछि-दन्तौ सप्रस्थितौ । देवताभिश्चोक्तम्-अशोक- चतुर्भागचनाः भविष्यति, न केनचिद्विरोधितव्यमिति । विस्तरेण यानदासमुद्रा पृथिवी आज्ञापिता ॥ 10 यावत् सुसीम कुमार उद्यानात् पाटलिपुत्र प्रविशति । राज्ञो बिन्दुसारस्याग्रामात्य खल्लाटक पाटलिपुत्रानिर्गच्छति । तस्य सुसीमेन कुमारेण क्रीडाभिप्रायतया खटका पातिता । 25 यावदमात्यश्चिन्तयति-इदानी खटका निपातयति । यदा राजा भविष्यति, तदा शस्त्रं पातयि. प्यति । तथा करिष्यामि यया राजैव न भविष्यति । तेन पञ्चामात्यशतानि भिन्नानि । अशोकचतुर्भागचयती निर्दिष्ट एव, राज्ये प्रतिष्ठापयिष्याम । तक्षशिलाच विरोधिता । पारदाता मुसीम कुमारस्तक्षशिलामनुप्रेपित । न च शक्यते सनामयितुम् । मिन्दुसारश्च राजा गनीमत । तेनाभिहितम्-सुसीम कुमारमानयय, राज्ये प्रतिष्ठापयिष्यामीति । अशोक तक्षशिनं प्रवेशयय । यापदमात्यैरशोक कुमारो हरिद्रया प्रलिप्तो लाक्षा च लोहपाने फापयिन्या पथितेन रसेन लोहपात्राणि प्रक्षयित्वा छोरयन्ति-अशोक कुमारो ग्लानीभूत इति । यदा रि दुसार सत्पातशेषमाण सच , तदा अमात्यैरशोर कुमार सर्वालकार- ·" २६ पांशुप्रदानाचदानम्। भूपयित्वा राज्ञो बिन्दुसारस्योपनीत:-मं तावदाज्ये प्रतिष्ठापय । यदा सुसीम आगतो भविष्यति, तदा तं राज्ये प्रतिष्ठापयिष्यामः । ततो राजा रुपितः । अशोकेन चाभिहितम्-- यदि मम धर्मेण राज्यं भवति, देवता मम पट्ट बन्धन्तु । यात्रद्देवताभिः पट्टो बद्धः । तं दृष्ट्वा बिन्दुसारस्य राज्ञ उष्णं शोणितं मुखादागतं यावत्कालगतः। यदा अशोको राज्ये प्रतिष्ठितः, तस्योचं योजनं यक्षाः शृण्वन्ति, अधो योजनं नागाः । तेन राधगुप्तोऽमामात्यः स्थापितः ।। सुसीमेनापि श्रुतम्-बिन्दुसारो राजा कालगतः, अशोको राज्ये प्रतिष्ठितः । इति श्रुत्वा च रुपितोऽभ्यागतः । त्वरितं च तस्माद्देशादागतः । अशोकेनापि पाटलिपुत्रे नगरे एकस्मिन् द्वारे एको नमः स्थापितः, द्वितीये द्वितीयः, तृतीये राधगुप्तः, पूर्वद्वारे स्वयमेव राजा अशोको- ऽवस्थितः । राधगुप्तेन च पूर्वस्मिन् द्वारे यन्त्रमयो हस्ती स्थापितः । अशोकस्य च प्रतिमा परिखां खनयित्वा खदिराङ्गारैश्च पूरयित्या तृणेनाच्छाद्य पांशुनाकीर्णा । सुसीमश्वाभिहितः-10 यदि शक्यसेऽशोकं घातयितुं राजेति(?) । स यावत्पूर्वद्वारं गतः-अशोकेन सह योत्स्यामीति । अङ्गारपूर्णायां परिखायां पतितः । तत्रैव चानयेन व्यसनमापन्नः । यदा च सुसीमः प्रघातितः, तस्यापि महानग्नो भद्रायुधो नाना अनेकसहस्रपरिवारः, स भगवच्छासने प्रवजितोऽईन् संवृत्तः॥ यदा अशोको राज्ये प्रतिष्टितः स तैरमात्यैरवज्ञया दृश्यते । तेनामात्यानामभिहितम्- भवन्तः, पुष्पवृक्षान् फलवृक्षांश्च छित्त्वा कण्टकवृक्षान् परिपालयथ । अमात्या आहुः-15 देवेन कुत्र दृष्टम् ? अपि तु कण्टकवृक्षान् छित्त्वा पुष्पवृक्षान् फलवृक्षांश्च परिपालयितव्यम् । तैर्यावत् निरपि राज्ञ आज्ञा प्रतिकूलिता, ततो राज्ञा रुपितेन असिं निकोशं कृत्वा पञ्चाना- ममात्यशतानां शिरसि छिन्नानि । यावद्राजा अशोकोऽपरेण समयेनान्तःपुरपरिवृतो वसन्त- कालसमये पुष्पितफलितेषु पादपेषु पूर्वनगरस्योद्याने गतः । तत्र च परिभ्रमता अशोकवृक्षः सुपुष्पितो दृष्टः । ततो राज्ञो ममायं सहनामा इत्यनुनयो जातः । स च राजा अशोको 20 दुःस्पर्शगात्रः । तर युक्तयस्तं नेच्छन्ति स्प्रष्टुम् । यावदाजा शयितः, तस्यान्तःपुरेण रोपेण तस्मादशोकवृक्षात् पुष्पाणि शाखाश्च छिन्नाः । यावद्राज्ञा प्रतिबुद्धेन सोऽशोकवृक्षो दृष्टः, पृष्टश्च-केन तच्छिन्नम् ? ते कथयन्ति-देव, अन्तःपुरिकाभिरिति । श्रुत्वा च राज्ञा अमर्प- जातेन पश्च स्त्रीशतानि किटिकैः संवेष्ट्य दग्धानि । तस्येमान्यशुभान्यालोक्य चण्डो राजा चण्डाशोक इति व्यवस्थापितः । यावद्राधगुप्तेनाप्रामायेनाभिहित:-देव, न सदृशं खयमेवे-9 दृशमकार्य कर्तुम् । अपि तु देवस्य यध्यघातकाः पुरुषाः स्थापयितव्याः, ये देवस्य वध्यकर- णीयं शोधयिष्यन्ति । यावदाज्ञा राजपुरुपाः प्रयुक्ताः वध्यघातं मे मार्गध्येति । यावत् तत्र नातिदूरे पर्वतपादमूले कर्वटकम् । तत्र तन्त्रवायः प्रतिवसति । तस्य पुत्रो जातः । गिरिक इति नामधेयं कृतम् । चण्डो दुष्टात्मा मातरं पितरं च परिभापते, दारकदारिकाश्च ताडयति, पिपीलिकान् मक्षिकान् मूषिकान् मत्स्यांश्च जालेन बडिशेन 30 प्रघातयति । चण्डो दारकस्तस्य चण्डगिरिक इति नामधेयं कृतम् । यावद्राजपुरुषैदृष्टः पापे कर्मणि प्रवृत्तः। स तैरभिहितः-शक्यसे राज्ञोऽशोकस्य वथ्यकरणीयं कर्तुम् ? स ·२३६ दिव्यावदानम्। आह-कृत्स्नस्य जम्बुद्वीपस्य वध्यकरणीय साधयिष्यामीति । यावद्राज्ञो निवेदितम् । राज्ञा अभिहितम् आनीयतामिति । स च राजपुरुरैरभिहित -आगच्छ, राजा त्वामाह्वयतीति । तेनाभिहितम्-आगमयत, यावदह मातापितरौ अपलोकयामीति । यावन्मातापितरौ उपाच- अम्ब तात, अनुजानीध्वम् । यास्याम्यह राज्ञोऽशोकस्य वध्यकरणीय साधयितुम् । ताभ्या 5 च स निवारित । तेन तौ जीवितान्यपरोपितौ । एव यावदाजपुरुषैरभिहित -किमर्थं चिरेणाभ्यागतोऽसि ? तेन चैतत्प्रकरण विस्तरेणारोचितम् । स तैर्यावदाज्ञोऽशोकस्योप- नामित । तेन राज्ञोऽभिहितम्-ममार्थाय गृह कारयखेति । यावदाज्ञा गृह कारापित परमशोभन द्वारमात्ररमणीयम् । तस्य रमणीयक बन्धनमिति सज्ञा व्यवस्थापिता । स आह-देव, वर मे प्रयच्छ, यस्तत्र प्रविशेत्तस्य न भूयो निर्गम इति । यावदाज्ञाभिहितम्- 10 एवमस्तु इति ॥ तत स चण्डगिरिक कुर्कुटाराम गत । भिक्षुश्च बालपण्डित सूत्र पठति । सत्वा नरकेयूपपन्ना । यापनरकपाला गृहीत्वा अयोमय्या भूमौ आदीप्ताया सप्रज्वलिताया- मेकज्वालीभूतायामुत्तानकान् प्रतिष्ठाप्य अयोमयेन विष्कम्भकेन मुखद्वार विष्कम्भ्य अयो- गुडानादीप्तान् प्रदीप्तान् सप्रज्वलितानेकज्जालीभूतानास्ये प्रक्षिपन्ति, ये तेषा सत्त्वानामोष्ठौ 15 अपि दहन्ति, जिह्वामपि कण्ठमपि कण्ठनालमपि हृदयमपि हृदयसामन्तमपि अन्त्राण्यन्त्रगुणा- नपि दग्ध्वा अध प्रघरति । एव दु खा हि भिक्षवो नारका सत्वा नरकेधूपपन्ना । याउन्नरकपाला गृहीत्वा अयोमय्या भूमौ आदीप्ताया प्रदीप्ताया सप्रज्वलितायामेकज्वालीभूता- यामुत्तानकान् प्रतिष्ठाप्य अयोमयेन विष्कम्भकेन मुखद्वार विष्फम्भ्य कथित ताम्रमास्ये प्रक्षिपन्ति, यत्तेपा सत्त्वानामोप्टावपि दहति, जिबामपि ताल्वपि कण्ठमपि कण्ठनालमपि, 20 अम्राण्यप्रगुणानपि दग्ग्वा अध प्रघरति । एव दु खा हि भिक्षको नरका । सन्ति सत्ता नरकेषुपपन्ना यानरकपाग गृहीगा अयोमय्या भूमौ आदीप्ताया सप्रज्वलितायामेकज्जाली- भूतायामपाड्मुखान् प्रतिष्टाप्य अयोमयेन सूनेणादीप्तेन सप्रज्वलितेनैकग्वालीभूतेनास्फाट्य अयोमयेन कुठारेणादीप्तेन सप्रदीप्तेन सप्रज्वलितेनैकवालीभूतेन तक्ष्णुवन्ति सतक्ष्णुवन्ति सप्रतक्ष्णुवन्ति अष्टाशमपि पडशमपि चतुरस्रमपि वृत्तमपि मण्डलमपि उन्नतमपि अवनतमपि 25 शान्तमपि पिशान्तमपि तक्ष्णुवन्ति। एव दु खा हि भिक्षो नरका । सन्ति सत्त्वा नरकेपूपपन्ना यानरपाग गृहीचा अयोमय्या भूमी आदीप्तायां प्रदीप्ताया सप्रज्वलितायामेकज्वारीभूता- यामवाथ्मुखान् प्रतिष्ठाप्य अयोमयेन सूनेगादीप्तेन प्रदीतेन सप्रचलितेनैकज्वालीभूते- नास्साट्य अयोमय्या भूम्यामादीप्ताया प्रदीप्ताया सप्रमलितायामेक पालीभूताया तक्ष्णुयन्ति सतपशुपन्ति सपरितणुपन्ति, अष्टाशमपि पडशमपि चतुरसमपि मण्डलमपि उन्नतमपि 10 आनतमपि शान्तमपि विशा तमपि तक्ष्णुपति । एय दु खा हि भिक्षो मरका । सति सरपा नरपे यूपपना यानरक्पाग गृहीना अयोमय्या भूमारादीप्तायां प्रदीप्तायां सप्रमरि. तापाने मार्गभूतायामुत्तानकान् प्रतिष्टाप्य पञ्चविषटबन्धना धारणां कारयन्ति, उभयो- ·२६ पांशुमदानायदानम् । २३७ हस्तयोरायसौ कीली कामन्ति, उभयोः पादयोरायसे कीले क्रान्ति, मध्ये हृदयस्यायसं कील कामन्ति । [एवं] सुदुःखा हि भिक्षयो नरकाः। एवं पञ्च वेदना इति कुरुते सदृशाश्थ कारणाः सत्त्यानामारब्धाः कारयितुम् ।। यावत् श्रावस्त्यामन्यतमः सार्थवाहः पन्या सह महासमुद्रमयतीर्णः । तस्य सा पत्नी महासमुद्रे प्रसूता । दारको जातः । तस्य समुद्र इति नामधेयं कृतम् । यावद्विस्तरेण । द्वादशभिर्वमहासमुद्रादुत्तीर्णः । स च सार्थवाहः पञ्चभिधूर्तशतैर्मुपितः । सार्थवाहः स प्रघातितः । स च समुद्रः सार्थवाहपुत्रो भगवच्छासने प्रव्रजितः । स जनपदचारिकां चरन् पाटलिपुत्रमनुप्राप्तः । स पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय पाटलिपुत्रं पिण्डाय प्रविष्टः । सोऽनभिज्ञतया च रमणीयकं भवनं प्रविष्टः। तच्च द्वारमात्ररमणीयमभ्यन्तरं नरक- भवनसदृशं प्रतिभयम् । दृष्ट्वा च पुनर्निर्गन्तुकामश्चण्डगिरिकेनायलोकितः। गृहीत्वा चोक्त:-- 10 इह ते निधनमुपगन्तव्यमिति । विस्तरेण कार्यम् । ततो भिक्षुः शोकार्ता बाप्पकण्ठः संवृत्तः । तेनोच्यते-किमिदं वालदारक इव रुदसीति । स भिक्षुः प्राह- न शरीरविनाशं हि शोचामि सर्वशः । मोक्षधर्मान्तरायं तु शोचामि भृशमात्मनः ॥ ६७ ॥ दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं प्रव्रज्यां च सुखोदयाम् । शाक्यसिंहं च शास्तारं पुनरत्यक्ष्यामि दुर्मतिः ॥ ६८ ॥ तेनोच्यते-दत्तवरोऽहं नृपतिना । धीरो भव । नास्ति ते मोक्ष इति । ततः सकरुणे- वचनैस्तं भिक्षुः क्रमं याचति स्म मासं यावत् । सप्तरात्रमनुज्ञातः । स खलु मरणभयो- द्विग्नहृदयः सप्तरात्रेण मे न भवितव्यमिति व्यायतमतिः संवृत्तः ।। अथ सप्तमे दिवसेऽशोकस्य राज्ञोऽन्तःपुरिकां कुमारेण सह संरक्तां निरीक्षमाणां 20 संलपन्ती च दृष्ट्वा सहदर्शनादेव रुपितेन राज्ञा तौ द्वावपि तं चारकमनुप्रेषितौ । तत्र मुसलैरयोद्रोण्यामस्थ्यवशेषौ कृतौ । ततो भिक्षुस्तौ दृष्ट्या संविग्नः प्राह- अहो कारुणिकः शास्ता सम्यगाह महामुनिः । फेनपिण्डोपमं रूपमसारमनवस्थितम् ॥ ६९ ॥ क तद्वदनकान्तित्वं गात्रशोभा क सा गता । धिगस्त्वयं संसारो रमन्ते यत्र बालिशाः ॥ ७० ॥ इदमालम्बनं प्राप्तं चारके वसता मया । यमाश्रित्य तरिष्यामि पारमय भवोदधेः ।। ७१॥ तेन तां रजनी कृत्वां युज्यता बुद्धशासने । सर्वसंयोजनं छित्त्वा प्राप्तमहत्त्वमुत्तमम् ॥ ७२ ॥ 16 25 30 ·5 10 २३८ दिव्यावदानम्। ततस्तस्मिन् रजनीक्षये स भिक्षुश्चण्डगिरिकेनोच्यते-भिक्षो, निर्गता रात्रिः । उदित आदित्यः । कारणाकालस्तवेति । ततो भिक्षुराह-दीर्घायुः, ममापि निर्गता रात्रिः, उदित आदित्यः । परानुग्रहकाल इति । यथेष्टं वर्ततामिति । चण्डगिरिकः प्राह-नावगच्छामि । विस्तीर्यतां वचनमेतदिति । ततो भिक्षुराह- ममापि हृदयाद्वारा निर्गता मोहशर्वरी । पञ्चावरणसंछन्ना क्लेशतस्करसेविता ॥ ७३ ॥ उदितो ज्ञानसूर्यश्च मनोनभसि मे शुभः । प्रभया यस्य पश्यामि त्रैलोक्यमिह तत्त्वतः ॥ ७४ ।। परानुग्रहकालो मे शास्तुर्वृत्तानुवर्तिनः। इदं शरीरं दीर्घायुर्यथेष्टं क्रियतामिति ॥ ७५ ॥ ततस्तेन निघृणेन दारुणहृदयेन परलोकनिरपेक्षेण रोषाविष्टेन बहूदकायां स्थाल्यां नर- रुधिरवसामूत्रपुरीपसंकुलायां महालोह्यां प्रक्षिप्तः। प्रभूतेन्धनैश्चाग्निः प्रज्वालितः। स च बहुनापी- न्धनक्षयेन न संतप्यते । ततः प्रज्वालयितुं (प्रारब्धः।) यदा तदापि न प्रज्वलति, ततो विचार्य तां लोही, पश्यति तं भिक्षु पद्मस्योपरि पर्यङ्केनोपविष्टम् । दृष्ट्वा च ततो राज्ञे निवेदया- 15 मास । अथ राजनि समागते प्राणिसहस्रेषु संनिपतितेषु स भिक्षुर्वैनेयकालमवेक्षमाणः- रिद्धि समुत्पाद्य स तन्मुहूर्त लोह्यन्तरस्थः सलिलागात्रः । निरीक्षमाणस्य जनस्य मध्ये नभस्तलं हंस इवोत्पपात ॥ ७६ ।। विचित्राणि च प्रातिहार्याणि दर्शयितुमारब्धः । वक्ष्यति हि- अर्धेन गात्रेण ववर्ष तोय- मर्धेन जज्वाल हुताशनश्च । वर्पन ज्वलंश्चैव रराज यः खे दीप्तौपधिप्रस्रवणेव शैलः ॥ ७७॥ तमुद्गतं व्योम्नि निशाम्य राजा कृताञ्जलिविस्मयफुल्लवक्रः। उद्दीक्षमाणस्तमुवाच धीर कौतूहलाकिंचिदहं विवक्षुः ॥ ७८ ॥ मनुष्यतुल्यं तव सौम्य रूपं ऋद्धिप्रभावस्तु नरानतीय । न निश्चयं तेन विभो व्रजामि को नाम भावस्तव शुद्धभाव ॥ ७९॥ 20 ·10 २६ पांशुप्रदानायदानम् । २३९ तत्सांप्रतं ग्रूहि ममेदमर्थ यथा प्रजानामि तर प्रभारम् । ज्ञात्वा च ते धर्मगुणप्रभावान् यथावलं शिष्यवदाचरेयम् ।। ८० ॥ ततो भिक्षुः प्रवचनपरिग्राहकोऽय भविष्यति, भगवद्धातु च विस्तरी करिष्यति, 5 महाजनहितार्थ च प्रतिपत्स्यत इति मत्वा स्वगुणमुद्भायंस्तमुवाच- अह महाकारुणिकस्य राजन् प्रहीणसर्वाश्रमबन्धनस्य । बुद्धस्य पुत्रो वदता वरस्य धर्मान्वयः सर्वभवेवसक्तः ।। ८१ ।। दान्तेन दान्तः पुरुषर्षभेण शान्ति गतेनापि शम प्रणीतः । मुक्तेन ससारमहाभयेभ्यो निर्मोक्षितोऽह भवबन्धनेम्य. ॥ ८२ ॥ अपि च । महाराज, त्व भगाता व्याकृत-वर्पशतपरिनिर्वृतस्य मम पाटलिपुत्रे 15 नगरेऽशोको नाम राजा भविष्यति चतुर्भागचक्रवर्ती धर्मराजः, यो मे शरीरधातून वैस्ता- रिकान् करिष्यति, चतुरशीतिं धर्मराजिकासहस्र प्रतिष्ठापयिष्यति । इद च देवेन नरक- सदृश स्थानमेन स्थापित यत्र प्राणिसहस्राणि निपात्यन्ते । तदर्हसि देव सर्वसत्तेभ्योऽ- भयप्रदान दातुम् , भगवतश्च मनोरथ परिपूरयितुम् । आह च- तस्मालरेन्द्र अभय प्रयच्छ सत्त्वेषु कारुण्यपुरोजवेषु । नाथस्य सपूर्य मनोरथ च विस्तारिकान् धर्मधरान् कुरुष्व ॥ ८३ ॥ अथ स राजा बुद्धे समुपजातप्रसादः कृतकरसपुटस्त भिक्षु क्षमयनुराच- दशवलसुत क्षन्तुमर्हसीम कुकृतमिद च तमाघ देशयामि । शरणमृपिमुपैमि त च बुद्ध गणवरमार्यनिवेदित च धर्मम् ॥ ८४ ॥ 20 25 अपि च-- करोमि चैप व्यवसायमद्य त तगौरवात्तप्रवणप्रसादात् । 30 ·२४० दिव्यावदानम्। गा मण्डयिष्यामि जिनेन्द्र चैत्यै- हंसाशशबैन्दुयलाककन्यै ॥८५ ॥ यावत् स भिक्षुस्तदेव ऋद्धया प्रक्रान्त । अथ राजा आरब्धो निष्क्रामितुम् । ततश्चण्डगिरिक कृताञ्जलिरुबाच-देव, लब्धवरोऽहम् । नैकस्य विनिर्गम इति । राजा । आइ-मा तावन्ममापीच्छसि घातयितुम् । स उपाच-एवमेन । राजा आह इ-कोऽस्माक प्रथमतर प्रविष्ट ! चण्डगिरिक उवाच-अहम् । ततो राज्ञा अभिहितम् । कोऽत्रेति ? यावद्वध्यघातैर्गृहीत । गृहीत्वा च यन्त्रगृह प्रवेशित । प्रवेशयित्वा दग्ध । तच्च रमणीयक बन्धनमपनीतम् सर्वसत्वेभ्यश्चाभयप्रदानमनुप्रदत्तम् । ततो राजा भगवच्छरीरधातु विस्तरी- ध्यामीति चतुरङ्गेन वलकायेन गत्वा अजातशत्रुप्रतिष्ठापित द्रोणस्तूपमुत्पाट्य शरीरधातु 10 गृहीतवान् । यत्रोद्धारण च विस्तरेण कृत्वा धातुप्रत्यश दत्या स्तूप प्रतिष्ठाप्य एव द्वितीय स्तूप पिस्तरेण भक्तिमतो यावत्सप्तद्रोणाद्हाय स्तूपाश्च प्रतिष्ठाप्य रामग्राम गत । ततो राजा नागैर्नागभवनमवतारित , विज्ञप्तश्च-वयमस्यात्रैव पूजा करिष्याम इति । यानद्राज्ञा अभ्यनुज्ञातम् । ततो नागराजा पुनरपि नागभवनादुत्तारित । वक्ष्यति हि- 15 रामग्रामे त्वष्टम स्तूपमय नागास्तत्काल भक्तिमन्तो ररनु । धातून्येतस्मान्नोपलेभे स राजा श्रद्धाभू () राजा चिन्तयति यस्त्वेतत्कृत्वा जगाम ॥ ८६ ॥ यावदाजा चतुरशीतिकरण्डसहन कारयित्वा सौवर्णरुप्यस्फटिक्वैडूर्यमयाना तेपु धातव प्रक्षिप्ता । एव विस्तरेण चतुरशीतिकुम्भसहन पट्टसहस्र च यक्षाणा हस्ते दत्वा 20 विसर्जितम्-आसमुदाया पृथिव्या हीनोत्कृष्टमध्यमेषु नगरेषु यत्र कोटि परिपूर्यते, तत्र धर्म- राजिक प्रतिष्ठापयितन्पम् || तस्मिन् समये तक्षशिलाया पत्रिंशत्कोटय । तैरभिहितम्-पत्रिंशत्करण्डकाननु- प्रयच्छेति । राजा चिन्तयति-न यदि वैस्तारिका धातनो भविष्यन्ति । उपायज्ञो राजा । तेनाभिहितम्-पञ्चविंशत्कोटय शोधयितव्या । विस्तरेण यावदाज्ञा अभिहितम्-यत्रा- 25 धिकतरा भान्ति, या च न्यूनतरा, तत्र न दातव्यम् ॥ यानद्राना कुर्बुटाराम गत्वा स्थविरयशसमभिगम्योगाच-अय में मनोरथ -एक- स्मिन् दिवसे एकस्मिन्मुहूर्ते चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्र प्रतिष्ठापयेयमिति । स्थरिरेणा- भिहितम्-एवमस्तु । अह तस्मिन् समये पाणिना सूर्यगण्डल प्रतिच्छादयिष्यामीति । यावत् तस्मिन् दिवसे स्परियशसा पाणिना सूर्यमण्डल प्रतिच्छादितम् । एकस्मिन् दिवसे एक- 30 मुहूर्ते चतुरशीतिधर्मराजिकासहस प्रतिष्ठापितम् । वक्ष्यति च- ·२६ पांशुप्रदानायदानम् । २४१ ताभ्यः सप्तभ्यः पूर्विकाभ्यः कृतिभ्यो धातुं तस्य पेः स ह्युपादाय मौर्यः । चक्रे स्तूपानां शारदाभ्रप्रभाना लोके साशीति शासदहा सहस्रम् ॥ ८७ ॥ यावच्च राज्ञा अशोकेन चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापितम् , धार्मिको धर्मराजा । संवृत्तः । तस्य धर्माशोक इति संज्ञा जाता । वक्ष्यति च- आर्यमौर्यश्रीः स प्रजानां हितार्थ कृत्स्नं स्तूपान् कारयामास लोकम् । चण्डाशोकत्वं प्राप्य पूर्व पृथिव्यां धर्माशोकत्वं कर्मणा तेन लेभे ।। ८८ ॥ 10 पांशुप्रदानावदानं पड्विंशतिमम् ।। दि०३५ ·, 15 २७ कुणालावदानम् । स इदानीमचिरजातप्रसादो बुद्धशासने यत्र शाक्यपुत्रीयान् ददर्श आकीर्णे रहसि वा, तत्र शिरसा पादयोर्निपत्य वन्दते स्म । तस्य च यशो नामामात्यः परमश्राद्धो भगवति । स तं राजानमुवाच-देव, नार्हसि सर्ववर्णप्रवजितानां प्रणिपातं कर्तुम् । सन्ति हि शाक्यश्रामणेरकाश्चतुभ्यो वर्णेभ्यः प्रजिता इति । तस्य राजा न किंचिदवोचत् । अथ स राजा केनचित् कालान्तरेण सर्वसचिवानुवाच-विविधानां प्राणिनां शिरोभिः कार्यम् । तत्त्वममुकस्य प्राणिनः शीर्षमानय, त्वममुकस्येति । यशामात्यः पुनराज्ञप्त:-त्वं मानुषं शीर्षमानयेति । समानीतेषु च शिरःसु अभिहिताः गच्छत, इमानि शिरांसि मूल्येन विक्री- णीप्वमिति । अथ सर्वशिरांसि विक्रीतानि । तदेव मानुष्यं शिरो न कश्चिज्जग्राह । ततो 10 राज्ञाभिहितः-विनापि मूल्येन कस्मैचिदेतच्छिरो देहीति । न चास्य कश्चित् प्रतिग्राहको बभूव । ततो यशामात्यस्तस्य शिरसः प्रतिग्राहकमनासाद्य सवीडो राजानमुपेत्सेदमर्थ- सुवाच- गोगर्दमोरभ्रमृगद्विजानां मूल्यैर्गृहीतानि शिरांसि पुंभिः । शिरस्त्विदं मानुपमप्रशस्तं न गृह्यते मूल्यमृतेऽपि राजन् ॥१॥ अथ स राजा तममात्यमुवाच-किमिदमितीदं मानुषशिरो न कश्चिद्गृहातीति ? अमात्य उवाच-जुगुप्सितत्वादिति । राजाब्रवीत्-किमेतदेव शिरो जुगुप्सितमाहोखित् सर्वमानुपशिरांसीति ? अमात्य उवाच-सर्वमानुषशिरांसीति । राजानवीर-किमिदं मदीय- 20 मपि शिरो जुगुप्सितमिति ? स च भयानेच्छति तस्माद्भूतार्थमभिधातुम् । स राज्ञाभिहितः- अमात्य, सत्यमुच्यतामिति । स उवाच-एवमिति । ततः स राजा तममासं प्रतिज्ञाया प्रतिष्ठाप्य प्रत्यादिशनिममर्थमुवाच-हं भोः, रूपैश्वर्यजनितमदविस्मित, युक्तमिदं भवतः, यस्मात् त्वं भिक्षुचरणप्रणाम मां विच्छन्दयितुमिच्छसि ? विनापि मूत्यैविजुगुपिरातत्वात प्रतिग्रहीता भुवि यस्य नास्ति । शिरस्तदासाथ ममेह पुण्यं यद्यर्जितं किं विपरीतमत्र ।। २॥ जातिं भवान् पश्यति शाक्यभिक्षु- प्वन्तर्गतांस्तेषु गुणान्न चेति । अतो भवान् जातिमदावलेपा- दात्मानमन्यांश्च हिनस्ति मोहात् ।। ३ ।। 95 80 ·10 २७ कुणालावदानम् । आवाहकालेऽथ विवाहकाले । जातेः परीक्षा न तु धर्मकाले । धर्मक्रियाया हि गुणा निमित्ता गुणाश्च जाति न विचारयन्ति ॥४॥ यद्युच्चकुलीनगता दोपा गहाँ प्रयान्ति लोकेऽस्मिन् । कथमिव नीचजनगता गुणा न सल्कारमर्हन्ति ॥ ५॥ चित्तवशेन हि पुंसां कलेवरं निन्द्यतेऽथ सक्रियते । शाक्यश्रमणमनांसि च शुद्धान्यान्यतः शाक्याः॥६॥ यदि गुणपरिवर्जितो द्विजातिः पतित इति प्रथितोऽपि यात्सवज्ञाम् । न तु निधनकुलोद्गतोऽपि जन्तुः शुभगुणयुक्त इति प्रणम्य पूज्यः ॥ ७॥ अपि च । किं ते कारुणिकस्य शाक्यवृपभस्यैतद्वचो न श्रुतं प्राज्ञैः सारमसारकेभ्य इह यनृभ्यो ग्रहीतुं क्षमम् | तस्यानन्यथवादिनो यदि च तामाज्ञां चिकीर्याम्यहं व्याहन्तुं च भवान् यदि प्रयतते नैतत् मुडलक्षणम् ॥ ८॥ इक्षुक्षोदवदुज्झितो भुवि यदा कायो मम खप्स्यति प्रत्युत्थाननमस्कृताञ्जलिपुटक्लेशक्रियाखक्षमः । कायेनाहमनेन किं नु कुशलं शक्ष्यामि कर्तुं तदा तस्मानार्यमतः श्मशाननिधनात् सारं ग्रहीतुं मया ॥९॥ भवनादिव प्रदीप्तालिमजमानादिवाप्सु रत्ननिधेः । कायाद्विधाननिधनाचे सारं नाधिगच्छन्ति ॥१०॥ ते सारमपश्यन्तः सारासारेप्वकोविदा प्राज्ञाः । ते मरणमकरवदनप्रवेशसमये विपीदन्ति ।। ११ ।। दधिधुतनवनीतक्षीरतकोपयोगा- दूरमपहृतसारो मण्डकुम्भोऽवभग्नः । न भवति बहु शोभ्यं यददेवं शरीरे सुचरितद्वतसारे नैति शोकोऽन्तकाले ॥.१२ ॥ .. 16 - 25 ·दिव्यावदानम् । सुचरितविमुखानां गर्वितानां यदा तु प्रसभमिह हि मृत्युः कायकुम्भं भिनत्ति । दहति हृदयमेपां शोकवाहिस्तदानीं दधिघट इव भने सर्वशोऽप्राप्तसारे ॥ १३ ॥ का विघ्नमतो न मेऽर्हति भवान् कायप्रणामं प्रति श्रेष्ठोऽस्मीत्यपरीक्षको हि गणयन् मोहान्धकारावृतः । कार्य यस्तु परीक्षते दशवलव्याहारदीपैर्बुधो नासौ पार्थिवभृत्ययोर्विपमतां कायस्य संपश्यति ॥ १४ ॥ त्वग्मांसास्थिशिरायकृष्प्रभृतयो भावा हि तुल्या नृणा- माहार्यस्तु विभूपणैरधिकता कायस्य निप्पद्यते । एतत्सारमिहेप्यते तु यदिमं निश्रित्य कायाधम प्रत्युत्थाननमस्कृतादिकुशलं प्राज्ञैः समुत्थाप्यते ॥ १५॥ इति । अथाशोको राजाऽहिरोदकसिकतापिण्डैरण्डकाष्ठेभ्योऽपि असारतरत्वं कायस्यावेत्य प्रणामादिभ्यः समुत्थस्य फलस्य बहुकल्पशः स्थापयित्वा सुमेरुवन्महापृथिवीभ्यः समुत्यस्य 16 फलस्य बहुकल्पशः स्थापयित्वा सुमेरुवन्महापृथिवीभ्यः सारतरतामवेक्ष्य भगवतः स्तूपवन्द- नायामात्मानमलंकर्तुकामोऽमात्यगणपरिवृतः कुर्कुटारामं गत्वा तत्र वृद्धान्ते स्थित्वा कृता- 'अलिरुवाच-अस्ति- कश्चिदन्योऽपि निर्दिष्टो द्वितीयः सर्वदर्शिना । यथाहं तेन निर्दिष्टः पांशुदानेन धीमता ॥ १६ ॥ तत्र यशो नाम्ना संघस्थविर उवाच-अस्ति महाराज । यदा भगवतः परिनिर्वाणकाल- समये तदा अपलालं नागं दमयित्वा कुम्भकालं चण्डालीगोपाली च नागं च मथुरामनुप्राप्तः, तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते-अस्यामानन्द मथुरायां वर्षशतपरिनिर्वृतस्य तथागतस्य गुप्तो नान्ना गान्धिको भविष्यति । तस्य पुत्रो भविष्यत्युपगुप्तो नाम्ना अववादकानामग्रोऽलक्ष- णको बुद्धः, यो मम वर्षशतपरिनिर्वृतस्य बुद्धकार्य करिप्यति । पश्यसि त्वमानन्द दूरत 23 एव नीलनीलाम्बरराजिम् । एवं भदन्त । एष आनन्द उरुमुण्डो नाम पर्वतः । अत्र वर्ष- शतपरिनिर्वृतस्य तथागतस्य नटभटिका नामारण्यायतनं भविष्यति । एतदग्रं मे आनन्द भविष्यति शमयानुकूलानां शय्यासनानां यदुत नटभटिका नामारण्यायतनम् । आह च- अववादकानां प्रवर उपगुप्तो महायशाः । व्याकृतो लोकनाथेन बुद्धकार्य करिष्यति ॥ १७ ॥ राजा आह-किं पुनः स शुद्धसत्त्व उत्पन्ना, अथाद्यापि नोत्पद्यत इति ? स्थविर उवाच-उत्पन्नः स महात्मा । उरुमुण्डे पर्वते जितक्लेशोऽहद्गणैः परिवृतस्तिष्ठति लोकानु- कम्पार्यम् । अपि च देव- 20 80 -- ·10 २७ फुणालावदानम्। सर्वज्ञलीलो हि स शुद्धसत्वो धर्म प्रणीतं वदते गणाने। देवासुरेन्द्रोरगमानुपांश्च सहस्रशो मोक्षपुरं प्रणेता ॥१८॥ तेन खलु समयेन आयुष्मानुपगुप्तोऽष्टादशभिरर्हत्सहनैः परिवृतो नटभटिकारण्या- । यतने प्रतिवसति । श्रुत्वा च राजा अमात्यगणानाहय कथयति- संनाहता हस्तिरथाश्वकायः शीघं प्रयास्याम्युरुमुण्डशैलम् । द्रक्ष्यामि साथवधिप्रमुक्त साक्षादहन्तं ह्युपगुप्तं नाम ॥ १९ ॥ ततोऽमात्यैरभिहितः-देव दृतः प्रेपयितव्यो विपयनिवासी, स देवस्य खयमेवा- गमिष्यति । राजा आह-नासी अस्माकमहत्यभिगन्तुम् , किं तु वयमेवामिस्तस्याभिगन्तुम् । अपि च- मन्ये वज्रमयं तस्य देहं शैलोपमाधिकम् । शास्तूतुल्योपगुतस्य यो ह्याज्ञामाक्षिपेन्नरः ॥ २०॥ यावदाज्ञा स्थविरोपगुप्तस्य सकाशं दूतो न प्रेषितः स्थविरदर्शनायागमिष्यामीति ।.. स्थविरोपगुप्तश्चिन्तयति-यदि राजा आगमिष्यति, महाजनकायस्य पीडा भविष्यति गोचरस्य च। ततः स्थविरेणाभिहितम्-स्वयमेवाभिगमिष्यामीति । ततो राज्ञा स्थविरोपगुप्तस्यार्थे नौयानेनागमिष्यतीति यावच्च मथुरां यावच्च पाटलिपुत्रमन्तरानौसंक्रमोऽवस्थापितः । अथ स्थविरोपगुप्तो राज्ञोऽशोकस्यानुग्रहार्थमष्टादशभिरहत्सहस्रैः परिवृतो नायमभिरुह्य पाटलि- 20 पुत्रमनुप्राप्तः । ततो राजपुरुयै राज्ञोऽशोकम्य निवेदितम्-देव, दिव्या वर्धख । अनुग्रहार्थ तव सोपगुप्त- श्चित्तेश्वरः शासनकर्णधारः । पुरस्कृतस्तीर्णभवौधपाः साधं समभ्यागत एप पद्भ्याम् ॥ २१ ॥ श्रुत्वा च राज्ञा प्रीतमनसा शतसहस्रमूल्यो मुक्ताहारः खशरीरादपनीय प्रियाख्या. यिनो दत्तः । घाण्टिकं चाहूय कथयति-घुष्यन्तां पाटलिपुत्रे घण्टाः । स्थविरोपगुप्तस्यागमनं निवेद्यताम् । वक्तव्यम्- उत्सृज्य दारिद्यमनर्थमूलं यः स्फीतशोभां श्रियमिच्छतीह । खर्गापवर्गाय च हेतुभूतं स पश्यतो कारुणिकोपगुप्तम् ॥ २२ ॥ 16 5 25 . 30 ·दिव्यावदानम् । येभिर्न दृष्टो द्विपदप्रधानः शास्ता महाकारुणिकः स्वयंभूः । ते शास्तृकल्पं स्थविरोपगुप्त पश्यन्त्युदारं त्रिभवप्रदीपम् ॥ २३ ॥ यावद्राशा पाटलिपुत्रे घण्टा घोपयित्वा नगरशोभां च कारयित्वा अर्धतृतीयानि योजनानि गत्वा सर्ववाघेन सर्वपुष्पगन्धमाल्येन सर्वपोरैः सर्वामात्यैः सह. स्थविरोपगुप्तं प्रत्युद्गतः । ददर्श राजा स्थविरोपगुप्तं दूरत एवाष्टादशभिरर्हत्सहनैरर्धचन्द्रेणोपगुप्तम् । यदन्तरं च राजा स्थविरोपगुप्तमद्राक्षीत् , तदन्तरं हस्तिस्कन्धादवतीर्य पद्भ्यां नदीतीर- मभिगम्य एक पादं नदीतीरे स्थाप्य द्वितीयं नौफलके स्थविरोपगुप्तं सर्वाङ्गेनानुपरिगृह्य नौ- 10 [संक्रमाद्] उत्तारितवान् । उत्तार्य च मूलनिकृत्त इव द्रुमः सर्वशरीरेणोपगुप्तस्य पादयो. निपतितो मुखतुण्डकेन च पादौ अनुपरिमार्य उत्याय द्वौ जानुमण्डलौ पृथिवीतले निक्षिप्य कृताञ्जलिः स्थविरोपगुप्तं निरीक्षमाण उवाच- 8 यदा मया शत्रुगणान्निहल्य प्राप्ता समुद्राभरणा सशैला । एकातपत्रा पृथिवी तदा मे प्रीतिर्न सा या स्थविरं निरीक्ष्य ॥ २४ ॥ त्वदर्शनान्मे द्विगुणः प्रसादः संजायतेऽस्मिन् वरशासनाने । त्वदर्शनाच्चैव परेऽपि शुद्ध्या दृष्टो मयाधाप्रतिमः स्वयंभूः ॥२५॥ 20 अपि च। ५. शान्ति गते कारुणिके जिनेन्द्रे त्वं बुद्धकार्य कुरुपे त्रिलोके। नष्टे जगन्मोहनिमीलिताक्षे वमर्कवज्ञानवभासकर्ता ॥ २६ ॥ त्वं शास्तृकल्पो जगदेकचक्षु- खवादकानां प्रवरः शरण्यम् । विभो ममाज्ञां वद शीघ्रमद्य कास्मि वाक्यं तव शुद्धसत्त्वा ।। २७ ।।

·10 २७ कुणालाचदानम्। २४७ अथ स्थविरोपगुप्तो दक्षिणेन पाणिना राजानं शिरसि परिमार्जयन्नुवाच- अप्रमादेन संपाच राज्यैश्वर्य प्रवर्तताम् । दुर्लभं त्रीणि रतानि नित्यं पूजय पार्थिव ॥ २८ ॥ अपि च महाराज तेन भगवता तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन तव च मम [च] शासनमुपन्यस्तं सत्यसारथिवरेण गणमध्ये परीत्तं परिपाल्य यनतोऽस्माभिः । राजा आह- स्थविर, यया अहं निर्दिष्टो भगवता, तदेवानुष्ठीयते । कुतः ? स्तूपैर्विचिन्नैर्गिरिशृङ्गकल्पै- इछत्रध्वजैश्वोच्छूितरतचित्रैः। संशोभिता मे पृथिवी समन्ता- द्वैस्तारिका धातुधराः कृताश्च ॥ २९ ॥ अपि च । आत्मा पुत्रं गृहं दारान् पृथिवी कोशमेव च । न किंचिदपरित्यक्त धर्मराजस्य शासने ॥ ३०॥ स्थविरोपगुप्त आह-साधु साधु महाराज, एतदेवानुष्टेयम् । कुतः ? ये सारमुपजीवन्ति कायाद्भोगैश्च जीविकाम् । गते काले न शोचन्ति इष्टं यान्ति सुरालयम् ॥ ३१॥ यावदाजा महता श्रीसमुदयेन स्थविरोपगुप्तं राजकुले प्रवेशयित्वा सर्वाङ्गेनानुपरिगृह्य अज्ञप्त एवासने निपादयामास । स्थविरोपगुप्तस्य शरीरं मृदु सुमृदु, तद्यथा तूलपिचूर्वा कर्पासपिचुर्वा । अथ राजा स्थविरोपगुप्तस्य शरीरसंस्पर्शमवगम्य कृताञ्जलिरुवाच- मृदूनि तेऽङ्गानि उदारसत्त्वा तूलोपमाः काशिसमोपमाश्च । अहं त्वधन्यः खरकर्कशाङ्गो निःस्पर्शगात्रः परयाश्रयश्च ॥ ३२॥ स्थविर उवाच- दानं मनापं सुशुभं प्रणीतं दत्तं मया ह्यप्रतिपुद्गलस्य । न पांशुदानं हि मया प्रदत्तं यथा त्वयादायि तथागतस्य ।। ३३ ।। राजा आह-स्थविर, बालभावादहं पूर्व क्षेत्रं प्राप्य ह्यनुत्तरम् । पांशून् रोपितवांस्तत्र फलं यस्येदृशं मम ॥ ३४॥ 16 20 26 30 ·२४८ 5 दिव्यावदानम्। अथ स्थविरो राजानं संहर्पयन्नुवाच-महाराज, पश्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं पांशुर्यत्र विरुह्यते । राजश्रीपेन ते प्राप्ता आधिपत्यमनुत्तरम् ।। ३५ ॥ श्रुत्वा च राजा विस्मयोपुछनेत्रोऽमाल्यानाहूयोवाच- बलचक्रवर्तिराज्यं प्राप्त मे पांशुदानमात्रेण । केन भगवान् भवन्तो नार्चयितव्यः प्रयत्नेन ॥ ३६ ॥ अय राजा स्थविरोपगुप्तस्य पादयोर्निपत्योवाच-स्थविर, अयं मे मनोरथो ये भगवता बुद्धेन प्रदेशा अध्युपितास्तानःयम् , चिह्नानि च कुयों पश्चिमस्यां जनतायामनुग्रहार्थम् । आह च-ये बुद्धेन भगवता प्रदेशा अध्युपिताः, तानर्चयन्नहं गत्या चिह्नानि चैव कुयाँ 10 पश्चिमा जनतामनुकम्पार्थम् । स्थविर उवाच-साधु साधु महाराज, शोभनस्ते चित्तोत्पादः । अहं प्रदर्शयिष्याम्यधुना। ये तेनाव्युपिता देशास्तान्नमस्ये कृताञ्जलिः । गत्वा चिहानि तेष्येव करिष्यामि न संशयः ॥ ३७ ।। अथ राजा चतुरङ्गअलकायं संनाह्य गन्धमाल्यपुष्पमादाय स्थविरोपगुप्तसहायः 18 संप्रस्थितः । अथ स्थविरोपगुप्तो राजानमशोकं सर्वप्रथमेन लुम्बिनीवनं प्रवेशयित्वा दक्षिणं हस्तमभिप्रसार्योवाच-अस्मिन् महाराज प्रदेशे भगवान् जातः । आह च- इदं हि प्रथमं चैसं बुद्धस्योत्तमचक्षुपः । जातमात्रेह स मुनिः प्रक्रान्तः सप्तपदं भुवि ॥ ३८॥ चतुर्दिशमवलोक्य वाचं भाषितवान् पुरा । इयं मे पश्चिमा जातिर्गर्भावासश्च पश्चिमः ॥ ३९ ॥ अथ राजा सर्वशरीरेण तत्र पादयोर्निपत्य उत्थाय कृताञ्जलिः प्ररुदनुवाच- धन्यास्ते कृतपुण्यै(ण्या)श्च यदृष्टः स महामुनिः । प्रजातः संश्रुता यैश्च वाचस्तस्य मनोरमाः ॥ ४० ॥ अथ स्थविरो राज्ञः प्रसादवृद्ध्यर्थमुवाच-महाराज, किं द्रक्ष्यसि तां देवताम् ? यया दृष्टः प्रजायन्स वनेऽस्मिन् वदतां वरः । क्रममाणः पदान् सप्त श्रुता वाचो यया मुनेः ॥ ११ ॥ राजा आह-परं स्थविर द्रक्ष्यामि । अथ स्थविरोपगुप्तो यस्य वृक्षस्य शाखामवलम्ब्य देवी महामाया प्रसूता, तेन दक्षिणहस्तमभिप्रसार्योवाच- नैवासिका या इहाशोकवृक्षे संयुद्धदर्शिनी या देवकन्या। साक्षादसौ दर्शयतु खदेह राज्ञो हशोकस्य मिन:प्रसादवृद्ध्यै ॥४२॥ 20 25 30 ·- २७ कुणालावदानम्। यावत् सा देवता स्वरूपेण स्थविरोपगुप्तसमीपे स्थित्या कृतामलिरुवाच-स्थविर, किमाज्ञापयसि ? अथ स्थविरो राजानमशोकमुवाच-महाराज, इयं सा देवता, यया दृष्टो भगवान् जायमानः । अथ राजा कृताञ्जलिस्तां देवतामुवाच- दृष्टस्त्वया लक्षणभूपिताङ्गः प्रजायमानः कमलायताक्षः । श्रुतास्वया तस्य नरर्पभस्य वाचो मनोज्ञाः प्रथमा वनेऽस्मिन् ॥ १३ ॥ देवता प्राह- 10 16 मया हि दृष्टः कनकायदातः प्रजायमानो द्विपदप्रधानः। पदानि सप्त क्रममाण एव श्रुता च वाचमपि तस्य शास्तुः ॥ ४४ ॥ राजा आह--कथय देवते, कीदृशी भगवतो जायमानस्य श्रीर्बभूवेति । देवता प्राह- न शक्यं मया याग्भिः संप्रकाशयितुम् । अपि तु संक्षेपतः शृणु- विनिर्मितामा कनकावदाता सेन्द्रे त्रिलोके नयनाभिरामा । ससागरान्ता च मही सशैला महार्णवस्था इव नौश्वचाल ॥ ४५ ॥ यावदाज्ञा जात्यां शतसहस्र दत्तम् । चैत्यं च प्रतिष्ठाप्य राजा प्रक्रान्तः ।। अथ स्थविरोपगुप्तो राजानं कपिलवस्तु निवेदयित्वा दक्षिणहस्तमभिप्रसार्योवाच-20 अस्मिन् प्रदेशे महाराज बोधिसत्यो राज्ञः शुद्धोदनस्योपनामितः । तं द्वात्रिंशता महापुरुष- लक्षणालंकृतशरीरमसेचनकदर्शनं च दृष्ट्वा राजा सर्वशरीरेण वोधिसत्त्वस्य पादयोर्निपतितः। इदं महाराज शाक्यवधं नाम देवकुलम् । अत्र बोधिसत्त्वो जातमात्र उपनीतो देवमर्च- यिष्यतीति । सर्वदेवताश्च बोधिसत्त्वस्य पादयोर्निपतिताः । ततो राज्ञा शुद्धोदनेन बोधि- सत्त्वो देवतानामप्ययं देव इति तेन बोधिसत्वस्य देवातिदेव इति नामधेयं कृतम् । अस्मिन् 25 प्रदेशे महाराज बोधिसत्त्वो ब्राह्मणानां नैमित्तिकानां विपश्चिकानामुपदार्शतः । अस्मिन् प्रदेशे असितेन ऋपिणा निर्दिष्टो बुद्धो लोके भविष्यतीति । अस्मिन् प्रदेशे महाराज महाप्रजापल्या संवर्धितः । अस्मिन् प्रदेशे लिपिज्ञानं शिक्षापितः । अस्मिन् प्रदेशे हस्ति- ग्रीवायामश्वपृष्ठे रथे शरधनुग्रहे तोमरग्रहेऽङ्कुशग्रहे कुलानुरूपासु विद्यासु पारगः संवृत्तः । इयं बोधिसत्त्वस्य व्यायामशाला वभूय । अस्मिन् प्रदेशे महाराज बोधिसत्त्वो देवताशत-30 सहस्त्रैः परिवृतः पष्टिभिः स्वीसहः साध रतिमनुभूतवान् । अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वो जीर्णातुरमृतसंदर्शनोद्विग्नो वनं संश्रितः 1 अस्मिन् प्रदेशे जम्बुच्छायायां निपद्य विविक्तं दि. ३२ ·२५० दिव्यावदानम् । पापकैरकुशलैधः सवितक सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखमनाश्रवसदृशं प्रथमध्यानं समापनः । अथ परिणते मध्याझे अतिक्रान्त भक्तकालसमये अन्येषां वृक्षाणां छाया प्राचीननिन्ना प्राचीनप्रवणा प्राचीनप्रारभारा, जम्युच्छाया बोधिसत्त्वस्य कायं न जहाति । दृष्ट्वा च पुना राजा शुद्धोदनः सर्वशरीरेण बोधिसत्त्वस्य पादयोनिपतितः । अनेन द्वारेण बोधिसत्त्वो 6 देवताशतसहस्रः परिवृतोऽर्धरात्रेः कपिलवस्तुनो निर्गतः । अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वेन छन्दकस्याचमाभरणानि च दत्वा प्रतिनिवर्तितः । आह च- छन्दाभरणान्यश्वं च अस्मिन् प्रतिनिवर्तितः । निरुपस्थायिको वीरः प्रविष्टैकस्तपोवनम् ॥ ४६॥ अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वो लुब्धकसकाशात् काशिकैर्वनैः कापायाणि यस्त्राणि 10 प्रहाय प्रवजितः । अस्मिन् प्रदेशे भार्गवेणाश्रमेणोपनिमन्नितः । अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वो राज्ञा बिम्बिसारेणार्धराज्येनोपनिमन्नितः । अस्मिन् प्रदेशे आराडोद्रकमभिगतः । आह च- उनकाराडका नाम ऋपयोऽस्मिंस्तपोवने । अधिगताचार्यसत्त्वेन पुरुपेन्द्रेण तापिता ॥४७॥ अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वेन पड्डपाणि दुष्करं चीर्णम् । आह च-- पवर्षाणि हि कटुकं तपस्तम्या महामुनिः । माय मार्गो ह्यभिज्ञाय इति ज्ञात्वा समुत्सृजेत् ॥ ४८॥ अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वेन नन्दाया नन्दबलायाश्च ग्रामिकदुहित्र्योः सकाशात् पोडशगुणितं मधुपायसं परिमुक्तम् । आह च- अस्मिन् प्रदेशे गन्दाया भुक्त्वा च मधुपायसम् । बोधिमूलं महावीरो जगाम वदतां वरः ॥ ४९ ।। अस्मिन् प्रदेशे योधिसत्वः कालिकेन नागराजेन बोधिमूलमभिगच्छन् संस्तुतः । आईच- कालिकभुजगेन्द्रेण संस्तुतो वदतां वरः । प्रयातोऽनेन मार्गेण बोधिमण्डेऽमृतार्थिनः ॥५०॥ अप राजा स्थविरस्य पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिरुवाच- अपि पश्येम नागेन्दं येन दृस्तिथागतः। मजानो नैन मार्गेण मत्तनागेन्द्रविक्रमः ॥ ५१ ।। अप कालिको नागराजः सपिरसमीपे सित्वा कृताञ्जलिरुवाच-स्थविर, किमानाप- पासीति । अप स्थविरो राजानमुपाच-अयं स महाराज कालिको नागराजा पेन भगवा- मनेन मार्गेण बोधिमूलं निर्गठन संस्तुतः । अप राजा तामलिः कालिकं नागराजमुवाच- 16 20 ·. २७ फुणालावदानम्। २५१ दृष्टस्त्वया ज्वलितकाश्चनतुल्यवर्णः शास्ता ममाप्रतिसमः शरदेन्दुचक्रः । आख्याहि मे दशबलस्य गुणैकदेश तत्कीदृशी वद भवन् सुगते तदानीम् ॥ ५२ ॥ कालिक उवाच-न शक्यं वाग्भिः संप्रकाशयितुम् । अपि तु संक्षेपं शृणु- चरणतलपराहता सशैला अवनिस्तदा प्रचचाल पड्डिकारम् । रविकिरणप्रभाधिका नृलोके सुगतशशिद्युतिसंनिभा मनोज्ञा || ५३ ॥ यावदाजा चैत्यं प्रतिष्ठाप्य प्रक्रान्तः । अथ स्थविरोपगुप्तो राजानं बोधिमूलमुप-10 नामयित्वा दक्षिणं करमभिप्रसार्योवाच-अस्मिन् प्रदेशे महाराज बोधिसत्त्वेन महामैत्री- सहायेन सकलं मारबलं जिल्ला अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरभिसंबुद्धा । आह च- इह मुनिवृषभेण बोधिमूले नमुचिवलं विकृतं निरस्तमाशु । इदममृतमुदारमय्यबोधि ह्यधिगतमप्रतिपुद्गलेन तेन ।। ५४ ॥ यावद्वाज्ञा बोधौ शतसहनं दत्तम् । चैत्यं च प्रतिष्ठाप्य राजा प्रक्रान्तः । अय स्थविरोपगुप्तो राजानमशोकमुवाच-अस्मिन् प्रदेशे भगवान् चतुर्णा महाराजानां सकाशा- चत्वारि शैलमयानि पात्राणि ग्रहायकं पात्रमधिमुक्तम् । अस्मिन् प्रदेशे पुपमल्लिकयोर्वणिजो- रपि पिण्डपात्रः प्रतिगृहीतः । अस्मिन् प्रदेशे भगवान् वाराणसीमभिगच्छन्नुपगेनाजी-20 विकेन संस्तुतः । यावत् स्थविरो राजानं ऋषिवदन(पतन:)मुपनीय दक्षिणं हस्तमभि- प्रसार्योवाच-अस्मिन् प्रदेश महाराज भगवता त्रिपरिवतं द्वादशाकारं धयं धर्मचक्र प्रवर्तितम् । आह च- शुभं धर्ममयं चक्र संसारविनिवर्तये । अस्मिन् प्रदेशे नाथेन प्रवर्तितमनुत्तरम् ॥ ५५ ॥ अस्मिन् प्रदेशे जटिलसहस्र प्राजितम् । अस्मिन् प्रदेशे राज्ञो बिम्बिसारस्य धर्म देशितम् । राज्ञा च बिम्बिसारेण सत्यानि दृष्टानि, अशीतिभिश्च देवतासहरनेकैच भागधकैाह्मणगृहपतिसहस्रैः । अस्मिन् प्रदेशे भगवता शक्रस्य देवेन्द्रस्य धर्मो देशितः, शक्रेण च सत्यानि दृष्टान्यशीतिभिश्च देवतासहस्रैः । अस्मिन् प्रदेशे महापातिहार्य विदर्शितम् । अस्मिन् प्रदेशे भगवान् देवेषु त्रापविशेष वर्षा उपित्वा मातुर्जनपित्र्या धर्म 0 15 25 ·. 5 २५२ दिव्यावदानम् । देशयित्वा देवगणपरिवृतोऽवतीर्णः । विस्तरेण यावत् स्थविरो राजानमशोक कुशिनगरी- मुपनामयित्वा दक्षिणं करतलमभिप्रसार्योवाच-अस्मिन् प्रदेशे महाराज भगवान् सकल बुद्धकार्य कृत्वा निरुपधिशेपे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतः । आह च- लोकं सदेवमनुजासुरयक्षनाग- मक्षय्यधर्मविनये मतिमान् विनीय । वैनेयसत्त्वविरहानुपशान्तबुद्धिः शान्ति गतः परमकारुणिको महर्षिः ।। ५६॥ श्रुत्वा च राजा मूर्छितः पतितः । यावजलपरिपेकं कृत्वोत्यापितः । अथ राजा कथंचित् संज्ञामुपलभ्य परिनिर्वाणे शतसहस्रं दत्वा चैत्यं प्रतिष्ठाप्य पादयोर्निपत्योवाच- 10 स्थविर, अयं मे मनोरथः-ये च भगवता श्रायका अग्रतायां निर्दिष्टाः, तेषां शरीरपूजा करिष्यामीति । स्थविर उवाच-साधु साधु महाराज । शोभनस्ते चित्तोत्पादः । स्थविरो राजानमशोक जेतवनं प्रवेशयित्वा दक्षिणं करमभिप्रसार्योवाच-अयं महाराज स्थविरशारि- पुत्रस्य स्तूपः । क्रियतामस्थानमिति । राजा आह-के तस्य गुणा बभूवुः? स्थविर उवाच स हि द्वितीयशास्ता धर्मसेनाधिपतिधर्मचक्रप्रवर्तनः प्रज्ञावतामग्रो निर्दिष्टो 16 भगवता) सर्वलोकस्य या प्रज्ञा स्थापयित्वा तथागतम् । शारिपुत्रस्य प्रज्ञायाः कलां नाईति पोडशीम् ।। ५७ ॥ आहच- सद्धर्मचक्रमतुल यजिनेन प्रवर्तितम् । अनुवृत्त हि तत्तेन शारिपुत्रेण धीमता ।। ५८॥ कस्तस्य साधु बुद्धान्यः पुरुषः शारदूतस्येह । ज्ञावा गुणगणनिधि वक्तु शक्नोति निरवशेषात् ॥ ५९॥ ततो राजा प्रीतमनाः स्थविरशारद्वतीपुत्रस्तूपे शतसहस्रं दत्वा कृताञ्जलिरुवाच- शारद्वतीपुत्रमह भक्त्या वन्दे विमुक्तभवसङ्गम् । लोकप्रकाशकीति ज्ञानवतामुत्तम वीरम् ॥ ६॥ यावत् स्थनिरोपगुप्तः स्थविरमहामौद्गल्यायनस्य स्तूपमुपदर्शयनुगाम-इदं महाराज स्थविरमहामौद्गल्यायनस्य स्तूपम् । क्रियतामस्यार्चन मिति । राजा आह के तस्य गुणा वभूवुरिति ! स्थानर उवाच-स हि ऋद्धिमतामग्रो निर्दिष्टो भगवता, येन दक्षिणेन पादा- अष्टेन शक्रस्य देवेन्द्रस्य वैजयन्त. प्रासादः प्रकम्पितः, नन्दोपनन्दौ नागराजानौ विनीतौ । माद च- 20 25 - ·5 18 २७ कुणालावदानम्। शक्रस्य येन भवनं पादाङ्गुष्टेन कम्पितम् । पूजनीयः प्रयोन कोलितः स द्विजोत्तमः ॥६१॥ भुजगेश्वरी प्रतिभयौ दान्तौ तौ येनातिदुर्दमौ । लोके कस्तस्य शुद्धबुद्धेः पारं गच्छेद्गुणार्णवस्य ॥ १२ ॥ यावद्राजा महामौद्गल्यायनस्य स्तूपे शतसहतं दत्वा कृताञ्जलिखाच- ऋद्धिमतामग्रो यो जन्मजराशोकदुःखनिर्मुक्तः । मौद्गल्यायनमहं वन्दे मनी प्रणिपत्य विख्यातम् ॥ ६३ ॥ यावत् स्थविरोपगुप्तः स्थविरमहाकाश्यपस्य स्तूपम्..... क्रियतामस्यार्चन मिति । राजा आह-के तस्य गुणा बभूवुः ? स्थविर उवाच-स हि महात्मा अल्पेच्छानां संतुष्टानां धुत- गुणवादिनामो निर्दिशो भगवता, अर्धासनेनोपनिमन्त्रितः, श्वेतचीवरेणाच्छादितः, दीनातुर-16 ग्राहकः शासनसंधारकश्चेति । आह च- पुण्यक्षेत्रमुदारं दीनातुरग्राहको निरायासः । सर्वज्ञचीवरधरः शासनसंधारको मतिमान् ॥ ६४ ।। कस्तस्य गुरोर्मनुजो वक्तुं शक्तो गुणान्निरवशेपान् । आसनवरस्य सुमतिर्यस्य जिनो दत्तवानर्धम् ॥ ६५ ॥ ततो राजा अशोकः स्थविरमहाकाश्यपस्य स्तूपे शतसहस्र दत्त्वा कृताञ्जलिरुवाच- पर्वतगुहानिलायं वैरपराङ्मुखं प्रशमयुक्तम् । संतोपगुणविवृद्धं वन्दे खल्ल काश्यपं स्थविरम् ॥ ६६ ॥ यावत् स्थविरोपगुप्तः स्थविरवत्कुलस्य स्तूपं दर्शयन्नुवाच-इदं महाराज स्थविर- बत्कुलस्य स्तूपम् । क्रियतामर्चन मिति। राजा आह-के तस्य गुणा बभूवुरिति ? स्थविर उवाच- 20 स महात्मा अल्पाबाधानामग्रो निर्दिष्टो भगवता । अपि च । न तेन कस्यचितिपदिका गाया श्राविता । राजा आह-दीयतामत्र काकाणिः । यावदमात्रैरभिहितः-देव, किमर्थं तुल्येप्वय- स्थितेष्वन काकणी दीयत इति ? राजा आह-श्रूयतामत्राभिप्रायो मम-- आज्ञाप्रदीपेन मनोगृहस्थं हत तमो यद्यपि तेन कृत्स्नम् । अल्पेच्छभावान कृतं हि तेन यथा कृतं सत्वहितं तदन्यैः ।। ६७॥ सा प्रत्याहता तस्यैव राज्ञः पादमूले निपतिता । यावदमात्या विस्मिता ऊचु:- अहो तस्य महात्मनोऽपेच्छता वभूव । अनयाप्यनीं । यावत् स्थविरोपगुप्तः स्थविरानन्दस्य स्तूपमुपदर्शयन्नुवाच-इदं स्थविरानन्दस्य स्तूपम् । क्रियतामस्वार्चन मिति । राजा आह-के 30 तस्य गुणा बभूवुरिति ? स्थविर उवाच-स हि भगवत उपस्थायको बभूव, बहुश्रुतानामग्यः प्रवचनग्राहकश्चेति । आह च- 6 ·b 10 । 15 दिव्यावदानम् । मुनिपात्ररक्षणपटुः स्मृतिधृतिमतिनिश्चितः श्रुतसमुद्रः । विस्पष्टमधुरवचनः सुरनरमहितः सदानन्दः ॥ ६८॥ संबुद्धचित्तकुशलः सर्वत्र विचक्षणो गुणकरण्डः। जिनसंस्तुतो जितरणः सुरनरमहितः सदानन्दः ।। ६९ ॥ यावदाज्ञा तस्य स्तूपे कोटिदत्ता । यावदमासैरभिहितः किमर्थमयं देव सर्वेषां सकाशादधिकतरं पूज्यते ! राजा आह-श्रूयतामभिप्रायः- यत्तच्छरीरं वदतां वरस्य धर्मात्मनो धर्ममयं विशुद्धम् । तद्धारितं तेन विशोकनाना तस्माद्विशेषेण स पूजनीयः ॥ ७० ॥ धर्मप्रदीपो ज्वलति प्रजास क्लेशान्धकारान्तकरो यद्य तत्तप्रभावात्सुगतेन्द्रसूनो- स्तस्माद्विशेषेण स पूजनीयः ॥ ७१ ॥ यदा समुद्रं सलिलं समुद्र कुर्वीत कश्चिन्न हि गोष्पदन । नायेन तद्धर्ममवेक्ष्य मावं सूत्रान्तकोऽयं स्थविरेऽभिषिक्तः ॥ ७२ ॥ अथ राजा स्थविराणां स्तूपार्चनं कृत्वा स्थविरोपगुप्तस्य पादयोर्निपत्य प्रीतिमना 20 उवाच- मानुष्यं सफलीकृतं ऋतुशतैरिटेन संप्राप्यते राज्यैश्वर्यगुणैश्चलैश्च विभवैः सारं गृहीतं परम् । लोकं चैत्यशतैरलंकृतमिदं श्वेताम्रकूटप्रम- रस्याधाप्रतिमस्य शासनमिदं किं नः कृतं दुष्करम् ॥७३॥ इति । यावदाजा स्थविरोपगुप्तस्य प्रणामं कृत्या प्रक्रान्तः । यावदाज्ञा अशोकेन जातौ बोधौ धर्मचके परिनिर्वाणे एकैकशतसहस्र दत्तम्, तस्य बोधौ विशेषतः प्रसादो जात:-इह भागवतानुत्तरा सम्यक्संबोधिरमिसंबुद्धेति । स पानि विशेषयुक्तानि रतानि, तानि बोधि प्रेपयति । अथ राज्ञोऽशोकस्य निप्परक्षिता नाम सामहिषी । तस्या बुद्धिरुपना-अयं राजा गया साध रतिमनुभवति, विशेषयुक्तांच(तानि 10 च) रखानि मोधी प्रेषयति । तया मातङ्गी व्याहरिता-शक्यसि चं बोधि मम सपनी प्रधातितुम्! तयाभिहितम्-शक्ष्यामि, किं तु कार्यापणान् देहीति । यावन्मातश्या बोधिवृक्षो मोः परिणतः, सूत्रं च बद्धम् । पावबोधिवृक्षः शुक्रितुमारन्धः । ततो राजपुरुदै राजे निवेदितम्-देव, बोधिवृक्षः शुष्यत इति । आह च- ·.. . 10 , २७ कुणालावदानम्। यत्रोपविष्टेन तथागतेनः : कृत्वं जगदुद्धमिदं यथावत् । सर्वज्ञता चाधिगता नरेन्द्र बोधिद्युमोऽसौ निधनं प्रयाति ।। ७४ ॥ श्रुत्वा च राजा मूञ्छितो भूमौ पतितः । यावजलसेकं दत्त्योत्यापितः । अथ राजा । कथंचित् संज्ञामुपलभ्य प्ररुदन्नुवाच- दृष्ट्वान्वहं तं द्रुमराजमूलं जानामि दृष्टोऽध मया स्वयंभूः । नाथद्रुमे चैव गते प्रणाशं प्राणाः प्रयास्यन्ति ममापि नाशम् || ७५॥ अथ तिष्यरक्षिता राजानं शोकार्तमवेक्ष्योवाच-देव, यदि बोधिन भविष्यति, अहं देवस्य रतिमुत्पादयिष्यामि । राजा आह-न सा स्त्री, अपि तु बोधिवृक्षः सः । तत्र भगवता अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरधिगता | तिष्यरक्षिता मातङ्गीमुवाच-शक्यसि त्वं बोधिवृक्षं यथा- पौराणमवस्थापितुम् ? मातंङ्गी आह-यदि तावत् प्राणान्तिकावशिष्टा भविष्यति, यथापौराण- मवस्थापयिष्यामीति | विस्तरेण यावत्तया सूत्रं मुक्त्वा वृक्षसामन्तेन खनित्या दिवसे 15 क्षीरकुम्भसहस्रेण पाययति । यावदल्पैरहोभिर्यथापौराणः संवृत्तः। ततो राजपुरुषै राज्ञे निवेदितम्-देव, दिष्ट्या वर्धस्त्र, यथापौराणः संवृत्तः । श्रुत्वा च प्रीतमना बोधिवृक्षं निरीक्षमाण उवाच- बिम्बिसारप्रभृतिभिः पार्थिवेन्द्रद्युतिधेरैः । न कृतं तत्करिष्यामि सत्कारद्वयमुत्तमम् ॥ ७६ ॥ बोधिं च स्नापयिष्यामि कुम्भैर्गन्धोदकाकुलैः । आर्यसंघस्य च करिष्यामि सत्कारं पञ्चवार्पिकम् ॥ ७७ ॥ अय राजा सौवर्णरूप्यवैडूर्यस्फटिकमयानां कुम्भानां सहस्रं गन्धोदकेन पूरयित्वा प्रभूतं चानपानं समुदानीय गन्धमात्यपुष्पसंचयं कृत्वा स्नात्वा अहतानि वासांसि नवानि दीर्घदशानि प्रावृत्य अष्टाङ्गसमन्वागतमुपवासमुपोष्य धूपकटच्छुकमादाय शरणतलमभिरुह्य 25 चतुर्दिशमायाचितुमारब्धः-ये भगवतो बुद्धस्य श्रावकास्ते ममानुग्रहायागच्छन्तु । अपि च-- सम्यग्गता ये सुगतस्य शिष्याः शान्तेन्द्रिया निर्जितकामदोषाः। संमाननार्हा नरदेवपूजिता आयान्तु तेऽस्मिन्ननुकम्पया मम ॥ ७८॥ 20 C 30 ·5 10 २५६ दिव्यावदानम् । प्रशमदमरता विमुक्तसङ्गाः, प्रवरसुताः सुगतस्य धर्मराज्ञः ।। असुरसुरनरार्चितार्यवृत्चा- स्त्विह मदनुग्रहणात्समभ्युपैन्तु ॥ ७९ ॥ वसन्ति काश्मीरपुरे सुरम्ये ये चापि धीरास्तमसावनेऽस्मिन् । महावने रेवतके रयेऽर्या अनुग्रहार्थ मम तेऽभ्युपेयुः ॥ ८० ॥ अनवतप्तहदे निवसन्ति ये गिरिनदीपु सपर्वतकन्दरेषु । जिनसुताः खलु ध्यानरताः सदा समुदयान्त्विह तेऽद्य कृपाबलाः ॥ ८१ ॥ शैरीषके ये प्रवरे विमाने वसन्ति पुत्रा वदतां वरस्य । अनुग्रहार्थ मम ते विशोका ह्यायान्तु कारुण्यनिविष्ठभावाः ।। ८२ ॥ गन्धमादनशैले च ये वसन्ति महौजसः । इहायान्तु कारुण्यमुत्यायोपनिमन्त्रिताः ॥ ८३ ॥ एवमुक्ते च राज्ञा त्रीणि शतसहस्राणि मिथूणां संनिपतितानि । तत्रैकं शतसह- 20 नाणामर्हतां शैक्षाणां पृथग्जनकल्याणकानां च । न कश्चिदृद्धासनमाक्रम्यते स्म । राजा आह-किमर्थ वृद्धासनं तनाकम्यते ! तत्र यशो नाम्ना वृद्धः पडभिज्ञः । स उवाच- महाराज, वृद्धस्य तदासनमिति । राजा आह-अस्ति स्थविर त्वत्सकाशादन्यो वृद्धतर इति ? स्थविर उवाच-अस्ति महाराज- 15 25 वदतां वरेण पशिना निर्दिष्टः सिंहनादिनामग्यः । पिण्डोलभरद्वाजत्यैतदग्रासनं नृपते ।। ८४ ॥ अप राजा कदम्यपुष्पवदाहयरोमकूपः कथयति-अत्ति कश्चिदुद्धदशी भिक्षुधियत इति ! स्पविर उवाच-अस्ति महाराज पिण्डोलभरद्वाजो नाना युद्धदर्शी तिष्ठत इति । रागा कपयति-सविर, शक्यः सोऽस्माभिर्द्रष्टुमिति ? स्थविर उवाच-महाराज, इदानी द्रक्ष्यसि । अयं तस्यागमनकाल इति । अय राजा प्रीतमना उवाच- ·(+ २ 15 २७ कुणालावदानम्। २५७ लाभः परः स्यादतुलो ममेह महासुखश्चायमनुत्तमश्च । पश्याम्यहं यत्तमुदारसत्त्वं साक्षाद्भरद्वाजसगोत्रनाम ॥ ८५ ॥ ततो राजा कृतकरपुटो गगनतलावसक्तदृष्टिरवस्थितः । अथ स्थविरपिण्डोल.. भरद्वाजोऽनेकैरर्हत्सहरर्धचन्द्राकारेणोपगूढो राजहंस इव गगनतलादवतीर्य वृद्धान्ते निपसाद । स्थविरपिण्डोलभरद्वाजं दृष्ट्वा तान्यनेकानि भिक्षुशतसहस्राणि प्रत्युपस्थितानि । अदाक्षीदाजा पिण्डोलभरद्वाजं श्वेतपलितशिरसं प्रलम्बभूललाटं निगूढाक्षितारकं प्रत्येक- बुद्धाश्रयम् । दृष्ट्वा च राजा मूलनिकृत्त इव द्रुमः सर्वशरीरेण स्थविरपिण्डोलभरद्वाजस्य पादयोः पतितः । मुखतुण्डकेन च पादावनुपरिमार्य उत्याय तौ जानुमण्डली पृथिवीतले 10 प्रतिष्ठाप्य कृताञ्जलिः स्थविरपिण्डोलभरद्वाजं निरीक्षमाणः प्ररुदनुवाच- यदा मया शत्रुगणानिहत्य प्राप्ता समुद्राभरणा सशैला। एकातपत्रा पृथिवी तदा मे प्रीतिर्न या में स्थविरं निरीक्ष्य ।। ८६॥ त्वदर्शनाद्भवति । दृष्टोऽद्य तथागतः। करुणालाभात् त्यदर्शनाच द्विगुणप्रसादो ममोत्पन्नः । अपि च स्थविर दृष्टस्ते त्रैलोक्यनाथो गुरुर्मे भगवान् बुद्ध इति ? ततः स्थविर- पिण्डोलभरद्वाज उभाभ्यां पाणिभ्यां ध्रुवमुन्नाम्य राजानमशोकं निरीक्षमाण उवाच- दृष्टो मया ह्यसकृदप्रतिमो महर्षिः संतप्तकाञ्चनसमोपमतुल्यतेजाः । द्वात्रिंशल्लक्षणधरः शरदिन्दुवको ब्राह्मखराधिकरणो हरणाविहारी ॥ ८७॥ राजा आह-स्थविर, कुत्र ते भगवान् दृष्टः, कथं चेति ! स्थविर उवाच-यदा महाराज भगवान् विजितमारपरिवारः पञ्चभिरर्हच्छतैः सार्धं प्रथमतो राजगृहे वर्षामुपगतः, अहं तत्कालं तत्रैवासम् । मया स दक्षिणीयः सम्यग्दृष्ट इति । आह च- वीतरागैः परिवृतो वीतरागो महामुनिः । यदा राजगृहे वर्षा उपितः स तथागतः॥ ८८॥ तत्कालमासं तत्राहं संबुद्धस्य तदन्तिके । यथा पश्यसि मां साक्षादेवं दृष्टो मया मुनिः ॥ ८९॥ यदापि महाराज भगवता श्रावस्त्यां तीर्थ्यान् विजयार्थ महाप्रातिहार्य कृतम् , 30 बुद्धावतंसकं यावदकनिष्ठभवनं निर्मितं महत् , तत्कालं तत्रैवाहमासम् । मया तद्बुद्धविक्रीडितं दृष्टमिति । आह च-- 20 " 26 ·5 , 10 दिव्यावदानम् । तीर्खा यदा भगवता कुपथप्रयाता ऋद्धिप्रभावविधिना खल्ल निर्गृहीताः । विक्रीडितं दशबलत्स तदा ख़ुदार दृष्यं मया तु नृप हर्पकर प्रजानाम् ॥ ९० ॥ पदापि महाराज भगवता देवेषु प्रायस्त्रिंशेषु वर्षा उषित्वा मातुर्जनयित्र्या धर्म देशयित्वा देवगणपरिवृतः सांकाश्ये नगरेऽवतीर्णः, अहं तत्काले तत्रैवासन् । मया सा देवमनुष्यसंपदा दृष्टा, उत्पलवर्णया च निर्मिता चक्रवर्तिसंपदा इति । आह यदावतीर्णो बदतां वरिष्ठ वर्षानुषित्वा खल्लु देवलोके। तत्राप्यहं संनिहितो बभूव दृष्टो मयासौ मुनिरप्रसवः ॥ ९१॥ यदा महाराज सुमागधया अनाथपिण्डददुहित्र्या उपनिमन्नितः पञ्चभिरर्हच्छतैः साध ऋक्ष्या पुण्ड्रवर्धनं गतः, तदाहं ऋद्भया पर्वतशैलं ग्रहाय गगनतलमाक्रम्य पुण्ड्वर्धन गतः । तनिमित्तं च मे भगवता आज्ञाक्षिप्ता-न तावत् ते परिनिर्वातन्यं यावद्धर्मो नातर्हित 18 इति । आह च- यदा जगामबिलेन नायकः सुमागधयोपनिमनितो गुरुः। तदा गृहीत्वार्धबलेन शैले जगाम तूर्ण खलु पुण्ड्रवर्धनम् ॥ ९२ ।। आशा तदा शाक्यकुलोदितेन दत्ता च मे कारुणिकेन तेन । तावन्न ते निवृतिरभ्युपेया अन्तहितो यावदप न धर्मः ॥ ९१ ॥ पदापि महाराज त्वया पूर्व बालभायागयतो राजगृह पिण्डाय प्रविष्टस्य सक्तुं s दास्यामीति पांचलिर्भगवतः पाने प्रक्षिप्तः, राधगुप्तेन चानुमोदितम् , त्वं च भगवता निर्दिय:-अयं दारको वर्षशतपरिनिर्वतस्य मम पाटलिपुत्रे नगरे अशोको नाम राजा भविष्यति चतुर्भागवावती धार्मिको धर्मराजा, यो मे शरीरधातुकं वैतारिकां करिष्यति, चतुरशीति- धर्मराजिकासइन्न प्रतिष्टापयिष्यति, अहं ताकालं तत्रैवासीत् । आह च- यदा पांचवालिदत्तलपा बुद्धस्स माजने । बालमायात् प्रसादित्वा तत्रैवाहं तदाभवम् ।। ९४ ॥ 20 20 ·२७ कुणालावदानम्। २५९ राजा आह-स्थविर, कुत्रेदानीमुप्यत इति ? स्थविर उवाच-. उत्तरे सरराजस्य पर्वते गन्धमादने । वसामि नृपते तत्र साध सब्रह्मचारिभिः ॥ ९५॥ राजा आह-कियन्तः स्थविरस्य परिवाराः ? स्थविर उवाच- पष्टयहन्तः सहस्राणि परिवारो नृणां घर । वसामि यैरहं साधं निस्पृहैर्जितकल्मपैः ॥ ९६ ॥ अपि च महाराज, किमनेन संदेहेन कृतेन ? परिविष्यतां भिक्षुसंघः । भुक्तवतो भिक्षुसंघस्य प्रतिसंमोदनां करिष्यामि । राजा आह-एवमस्तु, यथा स्थविर आज्ञापयति । किं तु बुद्धस्मृतिप्रतिबोधितोऽहं बोधिस्नपनं तावत् करिष्यामि । समनन्तरं च मनापन चाहारेण भिक्षुसंधमुपस्थास्यामीति । अथ राजा सर्वमित्रमुद्घोषकमामनयति-अहमार्यसंघस्य 10 शतसहसं दास्यामि, कुम्भसहस्रेण च बोधिं नापयिष्यामि, मम नामा घुप्यतां पञ्चवार्षिक- मिति । तत्कालं च कुणालस्य नयनद्वयमविपन्नमासीत् । स राज्ञो दक्षिणे पार्श्वे स्थितः । तेनाङ्गुलिद्वयमुक्षिप्तम् , न तु वाग्भापिता । द्विगुणं त्वहं प्रसादयिष्यामीत्याकारयति । पाणिना वर्धितमात्रे च कुणालेन सर्वजनकायेन हास्यं मुक्तम् । ततो राजा हास्यं मुक्त्वा कथयति-अहो राधगुप्त, केनैतद्वर्धितमिति ? राधगुप्तः कथयति-देव, बहवः पुण्यार्थिनः 15 प्राणिनः। यः पुण्यार्थी, तेन वर्धितमिति । राजा आह-शतसहस्रत्रयं दास्यामीत्यार्यसंधे कुंम्भसहस्रेण च बोधि स्नपयिष्यामि, मम नाम्ना धुष्यतां पञ्चवार्षिकमिति । यावत् कुणालेन चतस्रोऽङ्गुल्य उक्षिप्ताः । ततो राजा रुपितः । राधगुप्तमुवाच-अहो राधगुप्त, कोऽयमस्माभिः साधं प्रतिद्वन्द्वयात्सलोकज्ञः ? रुपितं च राजानमवेक्ष्य राधगुप्तो राज्ञः पादयोनिपल्योवाच- देव, कस्य शतिर्नरेन्द्रेण साधं विस्पर्धितुं भवेत् ! कुणालो गुणवान् , पित्रा साधं विकुर्वते (20 अब राजा दक्षिणेन परिवृत्त कुणालमत्रलोक्योवाच-स्थविरोऽहम् । कोशं स्थापयित्वा राज्यमन्तःपुरममाव्यगणमात्मानं च कुणालं सुवर्णरूप्यस्फटिकवैडूर्यमयानां पशकुम्भसहस्राणि नानागन्धपूर्णानि क्षीरचन्दनकुङ्कुमकपुरवासितैर्महाबोधि नपयिष्यामि, पुष्पशतसहस्राणि च बोधिप्रमुखे चार्यसंघे ददामि, मम नाना घुम्यतां पञ्चवार्षिकमिति । आह च- राज्यं समृद्ध संस्थाप्य कोश- मन्तःपुराणि चामात्यगणं च सर्वम् । ददामि संघे गुणपात्रभूते आत्मा कुणालं च गुणोपपन्नम् ।। ९७ ।। ततो राजा पिण्डोलभरद्वाजप्रमुखे भिक्षुसंधै निर्यातयित्वा बोधिवृक्षस्य च चतुर्दिश वारं बद्धा स्वयमेव च धारमभिरुह्य चतुर्भिः कुम्भसहोधिनपनं कृतवान् । कृतमात्रे च 30 बोधिस्नपने बोधिवृक्षो यथापौराणः संवृत्तः । वक्ष्यति हि- 25 है ·२६० । - दिव्यावदानम् । कृतमात्रे नृपतिना बोधिनपनमुत्तमम् । बोधिवृक्षस्तदा जातो हरिपल्लवकोमलः ॥ ९८॥ दृष्ट्वा हरितपत्राढ्यं पल्लवाङ्करकोमलम् । राजा हपं परं जगाम सामात्यगणनैगमः ॥ ९९ ॥ अथ राजा बोधिनपनं कृत्वा भिक्षुसंघ परिवेष्टुमारब्धः । तत्र यशो नाम्ना स्थविरः । तेनाभिहितम्-महाराज, महानयं परमदक्षिणीय आर्यसंघः संनिपतितः, तथा ते परिवेष्टव्यं यथा ते क्षतिर्न स्यादिति । ततो राजा स्वहस्तेन परिवेपणं यावन्नवकान्तं गतः । तत्र द्वी श्रामणेरौ संरखनीयं धर्म समादाय वर्ततः । एकेनापि सक्तवो दत्ताः, द्वितीयेनापि सक्तवः । एकेन खायकाः, द्वितीयेनापि खाद्यका एव । एकेन मोदकाः, द्वितीयेनापि मोदकाः । तौ 10 या राजा हसितः । इमौ श्रामणेरौ बालक्रीडया क्रीडतः । यावदाज्ञा भिक्षुसंघ परिवेष्य वृद्धान्तमारूढः । स्थविरेण चानुयुक्त:-मा देवेन कुत्रचिदप्रसादमुत्पादित इति । राजा आह-न इति । अपि तु अस्ति द्वौ श्रामणेरौ बालक्रीडया क्रीडतः, यथा बालदारकाः पांचागारः क्रीडन्ति, एवं तौ श्रामणेरौ सक्तक्रीडया क्रीडतः, खाद्यक्रीडया क्रीडतः । स्थविर उवाच-अलं महाराज, उभौ हि तौ उभयतोभागविमुक्तौ अर्हन्तौ । श्रुत्वा च राज्ञः 15 प्रीतिमनसो बुद्धिरुत्पन्ना-तौ श्रामणेरौ आगम्य भिक्षुसंघ पटेनाच्छादयिष्यामि । ततस्तौ श्रामणेरी राज्ञोऽभिप्रायमवगम्य भूयोऽन्येऽस्माभिः स्वगुणा उद्भावयितव्या इति, तयोरेकेन कटाहका उपस्थापिता, द्वितीयेन रङ्गः समुदानीतः। राज्ञा दृष्टौ श्रामणेरको । किमिदमारब्धम् ? सयोरभिहितम्-देवोऽस्माकमवगम्य भिक्षुसंघ पटेनाच्छादयितुकामः । तान् पटान् रञ्जयि- ध्यामः । श्रुत्वा च राज्ञो बुद्धिरुत्पन्ना-मया केवलं चिन्तितम्, न तु वाग्निश्चारिता । पर- 20 चित्तवादौ एतौ महात्मानौ । ततः सर्वशरीरेण पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिरुषाच- मौर्यः समृत्यः सजनः सपौरः सुलब्धलाभार्थसुयष्टयज्ञः। यस्येदृशः साधुजने प्रसादः काले तथोत्साहि कृतं च दानम् ॥ १०० ॥ यावदाज्ञा अभिहितम्-युष्माकमागम्य त्रिचीवरेण भिक्षुसंघमाच्छादयिष्यामीति । ततो राजा अशोकः पञ्चवार्षिक पर्यवसिते सर्वभिर्न त्रिचीवरेणाच्छाद्य चत्वारि शतसहस्राणि संघस्याच्छादनं दत्वा पृथिवीमन्तःपुरममात्यगणमात्मानं च कुंणालं च निष्कीतवान् । भूयसा भगवन्छासने श्रद्धा प्रतिलब्धा चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्र प्रतिष्ठापितमिति ॥ यस्मिन्नेव दिवसे राज्ञा अशोकेन चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापितम् , तस्मिन्नेव 30 दिवसे राज्ञोऽशोकस्य पद्मावती नाम्ना देवी प्रसूता । पुत्रो जातोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः । नयनानि चास्य परमशोभनानि । यावद्राज्ञोऽशोकस्य निवेदितम्-देव, दिया वृद्धिः । देवस्य पुत्रो जातः । श्रुत्वा राजा आचमनाः कथयति-~ 25 .

·२७ कुणालावदानम् । प्रीतिः परा मे विपुला हवाप्ता मौर्यस्य वंशस्य परा विभूतिः । धर्मेण राज्यं मम कुर्वतो हि जातः सुतो धर्मवियर्धनोऽस्तु ॥ १०१॥ तस्य धर्मविवर्धन इति नाम कृतम् । यावत् कुमारो राज्ञोऽशोकस्योपनामितः । अप, राजा कुमारं निरीक्ष्य प्रीतमनाः कथयति- सुतस्य मे नेत्रवराः सुपुण्याः सुजातनीलोत्पलसंनिकाशाः। अलंकृतं शोभति यस्य व संपूर्णचन्द्रप्रतिमं विभाति ।। १०२ ॥ यावदाजा अमात्यानुवाच दृष्टानि भवद्भिः कस्येदृशानि नयनानि ? अमाव्या ऊचुः- देव, मनुष्यभूतस्य न दृष्टानि, अपि तु देव, अस्ति हिमवति पर्वतराजे कुणालो नाम पक्षी प्रतिवसति, तस्य सदृशानि नयनानि । आह च- हिमेन्द्रराजे गिरिशैलशद्धे प्रवालपुष्पप्रसवे जलाये। कुणालनाम्नेति निवासपक्षी नेत्राणि तेनास्य समान्यमूनि ॥ १०३ ॥ ततो राज्ञा अभिहितम्-कुणालः पक्षी आनीयतामिति । तस्योलतो योजनं यक्षाः शृण्वन्त्यधो योजनं नागाः । ततो यक्षस्तक्षणेन कुणालः पक्षी आनीतः । अथ राजा कुणालस्य नेत्राणि सुचिरं निरीक्ष्य न किंचिद्विशेपं पश्यति । ततो राज्ञाभिहितम्-20 कुमारस्य कुणालसदृशानि नयनानि । भवतु कुमारस्य कुणाल इति नाम । वक्ष्यति हि- नेत्रानुरागेण स पार्थिवेन्द्रः सुतः कुणालेति तदा बभापे । ततोऽस्य नाम प्रथितं पृथिव्यां तस्यार्यसत्त्वस्य नृपात्मजस्य ॥ १०४ ॥ विस्तरेण यावत् कुमारो महान् संवृत्तः । तस्य काञ्चनमाला नाम दारिका पल्यर्थे आनीता । यावद्राजा अशोकः कुणालेन सह कुर्कुटारामं गतः । तत्र यशो नाना संघ- स्थविरोऽर्हन् पडभिज्ञः । स पश्यति-कुणालस्य नचिरान्नयनविनाशो भविष्यति। तेन राज्ञोऽ- भिहितम्-किमर्थं कुणालः स्वकर्मणि न नियुज्यते ? ततो राज्ञा अभिहितः-कुणाल, संघ- स्थविरो यदाज्ञापयति तत्परिपालयितव्यम् । ततः कुणालः स्थविरस्य पादयोर्निपत्य कथयति-- 30 • स्थविर, किमाज्ञापयसि ? स्थविर उवाच-चक्षुः कुणाल अनित्यमिति कुरु ! आह- 16 25 ·दिव्यावदानम्। २६२ चक्षुः कुमार सततं परीक्ष्य चलात्मकं दुःखसहस्रयुक्तम् । यत्रानुरक्ता बहवः पृथग्जनाः कुर्वन्ति कर्माण्यहितावहानि ॥ १०५॥ स च तथा अभ्यास करोति मनसिकारप्रयुक्तः । एकाभिरामः प्रशमारामश्च संवृत्तः । स राजकुले विविक्ते स्थानेऽवस्थितश्चक्षुरादीन्यायतनान्यनित्यादिभिराकारैः परीक्षते । तिष्य- रक्षिता च नाना अशोकस्याप्रमहिषी तं प्रदेशमभिगता । सा तं कुणालमेकाकिनं दृष्ट्वा नयनानुरागण गानेषु परिष्वज्य कथयति- दृष्ट्वा तवेदं नयनाभिरामं , श्रीमद्वपुर्नेत्रयुगं च कान्तम् । दंदह्यते मे हृदयं समन्ता- हावाग्निना प्रज्वलतेव कक्षम् ॥ १०६ ॥ श्रुत्वा कुणाल उमाभ्यां पाणिम्यां कौँ पिधाय कथयति- वास्यं न युक्तं तव वक्तुमेतत् सूनोः पुरस्ताज्जननी ममासि । अधर्मरागं परिवर्जयस अपायमार्गस्य हि एप हेतुः ॥ १०७ ।। ततस्तिष्यरक्षिता तत्कालमलभमाना क्रुद्धा कथयति- अभिकामामभिगतां यत्त्वं नेच्छसि मामिह । नचिरादेव दुर्बुद्धे सर्वया न भविष्यसि ॥ १०८ ॥ कुणाल उवाच- 15 20 25 मम भवतु मरणं मा तु स्थितस्य धर्मे विशुद्धभावस्य । न तु जीवितेन कार्य सज्जनधिकृतेन मम ॥ १०९ ॥ वर्गस्य धर्मलोपो यतो भवति जीवितेन किं तेन । मम मरणहेतुना वै बुधपरिभूतेन धिकृतेन ।। ११० ।। यावत् तिप्यरक्षिता कुणालस्य छिद्रान्वेपिणी अवस्थिता । राज्ञोऽशोकस्योत्तरापथे तक्ष- शिला नगरं विरुद्धम् । श्रुत्वा च राजा स्वयमेवाभिप्रस्थितः । ततोऽमात्यैरभिहित:-देव, कुमारः प्रेष्यताम् । स संनामयिष्यति । अथ राजा कुणालमाहूय कथयति- वत्स कुणाल, गमिष्यसि तक्षशिलानगरं संनामयितुम् ! कुणाल उवाच-परं देव गमिष्यामि ।

·15 २७ कुणालाचदानम् । २६३ ततो नृपस्तस्य निशाम्य भावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य । नेहाच योग्यं मनसा च बुद्धा आज्ञापयामास विधाय यात्राम् ॥ १११ ॥ अय राजा अशोको नगरशोभा मार्गशोभा च कृत्वा जीर्णातुरकृपणानाथांव मार्गा-3 दपनीय एकरयेऽभिरुह्य कुमारेण सह पाटलिपुत्रानिर्गतः । अनुवजित्वा निवर्तमानः कुणालं कण्ठे परिष्वज्य नयनं निरीक्षमाणः प्ररुदन्नुवाच- धन्यानि तस्य चक्षुषि चक्षुष्मन्तश्च ते जनाः। सततं ये कुमारस्य द्रक्ष्यन्ति मुखपङ्कजम् ॥ ११२ ॥ यावन्नैमित्तिको ब्राह्मणः-कुमारस्य नचिरानियनविनाशो भविष्यति । स च राजा 10 अशोकस्तस्य नयनेष्वत्यर्थमनुपक्तः । दृष्ट्वा च कथयति-- नृपात्मजस्य नयने विशुद्ध महीपतिश्चाप्यनुरक्तमस्य । श्रिया विवृद्धे हि सुखानुकूले पश्यामि नेत्रेऽध विनश्यमाने ॥ ११३ ॥ इदं पुरं वर्गमिव प्रहृष्टं कुमारसंदर्शनजातहर्षम् । पुरं विपन्ने नयने तु तस्य भविष्यति शोकपरीतचेताः ।। ११४ ॥ अनुपूर्वेण तक्षशिलामनुप्राप्तः । श्रुत्वा च तक्षशिलापौरा अर्धत्रिकाणि योजनानि 20 मार्गशोभा नगरशोभां च कृत्वा पूर्णकुम्भैः प्रत्युद्गताः । वक्ष्यति च- श्रुत्वा तक्षशिलापौरो रक्षपूर्णघटादिकान् । गृह्य प्रत्युजगामाशु बहुमान्यो नृपात्मजम् ॥ ११५ ॥ प्रत्युद्गम्य कृताञ्जलिरुवाच-न वय कुमारस्य विरुद्धाः, न राज्ञोऽशोकस्य, अपि तु दुष्टात्मानोऽमात्या आगत्यास्माकमपमानं कुर्वन्ति । यावत्कुणालो महता संमानेन तक्षशिलां 25 प्रवेशितः॥ राज्ञश्चाशोकस्य महान् व्याधिरुत्पनः । सस्य मुखादुचारो निर्गन्तुमारब्धः । सर्वरोमकूपेभ्यश्चाशुचि प्रधरति । न च शक्यते चिकित्सितुम् । ततो राज्ञा अभिहितम्- कुणालमानयत, राज्ये प्रतिष्ठापयिप्यामीति । किं ममेदृशेन जीवितेन प्रयोजनम् ! श्रुत्वा च तिष्यरक्षिता चिन्तयति-यदि कुणालं राज्ये प्रतिष्ठास्यति, नास्ति मम जीवितम् । 30 तया अभिहितम्-अहं ते स्वस्थं करिष्यामि । किं तु वैद्यानां प्रवेशः प्रतिषिच्यताम् । यावदाज्ञा वैद्यानां प्रवेशः प्रतिपिद्धः । ततस्तिष्यरक्षितया वैद्यानामभिहितम्-यदि कश्चि- C ·. दिव्यावदानम्। दीदृशेन व्याधिना स्पृष्टः स्त्री वा पुरुषो वा आगच्छति, मम दर्शयितव्यः । अन्यतमश्वामीर- स्तादृशेनैव व्याधिना स्पृष्टः । तस्य पन्या वैद्याय व्याधिर्निवेदितः । वैद्यनाभिहितम्-स एवागच्छतु आतुरः । व्याधि दृष्ट्वा भैषज्यमुपदेक्ष्यामि । यावदाभीरो वैद्यसकाशमभिगतः । वैवेन च तिष्यरक्षितायाः समीपमुपनीतः । ततस्तिष्परक्षितया प्रतिगुप्ते प्रदेशे जीविताद् 5 व्यपरोपितः । जीविताद् व्यपरोप्य कुक्षि पाटयित्या पश्यति च तस्य पकायस्थाने अन्नायां कृमिर्महान् प्रादुर्भूतः । स यवं गच्छति तेनाशुचीनि प्रघरति, अथाधो गच्छति, अधः प्रघरति । यावत् तत्र मरिचात् पेषयित्वा.दत्तं न च म्रियते । एवं पिप्पली शृङ्गवेरं च । विस्तरेण यावत् पलाण्डुदत्तः । स्पृष्टश्च मृत उच्चारमार्गेण निर्गतः । एतच प्रकरणं तया राज्ञे निवेदितम्-देव, पलाण्डु परिभुक्ष्य, स्वास्थ्यं भविष्यति । राजा आह-देवि, अहं 10 क्षत्रियः । कथं पलाण्डु परिभक्षयामि ? देव्युवाच-देव, परिभोक्तव्यं जीवितस्यार्थे, भैपज्य- भेतत् । राज्ञा परिमुक्तम् । स च कृमिर्मत उच्चारमार्गेण निर्गतः । खस्थीभूतश्च राजा । तेन परितुष्टेन तिष्यरक्षिता वरेण प्रवारिता-किं ते वरं प्रयच्छामि ? तया अभिहितम्- सप्ताहं मम देवो राज्यं प्रयच्छतु । राजा आह-अहं को भविष्यामि ? देव्युवाच-सप्ताह- स्यात्ययाद्देव एव राजा भविष्यति । यावदाज्ञा तिभ्यरक्षितायाः सप्ताहं राज्यं दत्तम् । तस्या 18 बुद्धिरुत्पन्ना-इदानीं मया अस्य कुणालस्य धैरं निर्यालितव्यम् । तया कपटलेखो लिखित- स्तक्षशिलकानां पौराणाम्-कुणालस्य नयनं विनाशयितव्यमिति । आह च- राजा ह्यशोको बलवान् प्रचण्ड आज्ञापयत्तक्षशिलाजनं हि । उद्धार्यतां लोचतमस्य शत्रो- मौर्यस्य वंशस्य कलङ्क एपः ॥ ११६ ॥ राज्ञोऽशोकस्य यत्र कार्यमाशु परिप्राप्यं भवति, दन्तमुद्रया मुद्रयति । यावत् तिष्य-, रक्षिता शयितस्य राज्ञस्त लेख दन्तमुद्रया मुदयिष्यामीति राज्ञः सकाशमभिगता । राजा च भीतः प्रतिबुद्धः । देवी कथयति-किमिदमिति ! राजा कथयति-देवि, खमं मेऽशोभनं दृष्टम् । पश्यामि द्वौ गृधौ कुणालस्य नयनमुत्पाटयितुमिच्छतः । देवी कथयति-स्वास्थ्य 25 कुमारस्येति । एवं द्विरपि राजा भीतः प्रतिबुद्धः कथयति- देवि, स्वमो मे न शोभनो दृष्ट इति । लिप्यरक्षिता कथयति-कीदृशः स्वप्न इति । राजा आह-पश्यामि कुणालम्-दीर्घकेश- नखरमश्रुः पुरं प्रविष्टः । देव्याह-वास्थ्यं कुभारस्येति । यावत् तिष्यरक्षितया राज्ञः शयितस्य स लेखो दन्तमुद्रया मुद्रयिया तक्षशिलां प्रेपितः । यावदाना शयितेन खप्ने दृष्टं दन्ता विशीर्णः । ततो राजा तस्या एव रात्रेरत्यये नैमित्तिकानाहूप कथयति-कीडश एपा 20 स्खमानां विपाक इति ? नैमित्तिकाः कथयन्ति-देव, य ईदृशस्त्रमानि पश्यति । आह च- दन्ता यस्य विशीर्यन्ते खप्नान्ते प्रपतन्ति च । चक्षुभेदं च पुत्रस्य पुत्रनाशं च पश्यति ॥ ११७ ॥ 20 ·6 10 26 २७ फुणालापदानम्। श्रुत्वा च राजा अशोकस्त्वरितमुत्थायासनात् कृतामलिश्चतुर्दिशं देवता याचयितु- मारब्धः। आह च- या देवता शास्तुरभिप्रसन्ना धर्म च संधे च गणप्रधाने । ये चापि लोके ऋषयो वरिष्ठा रक्षन्तु तेऽस्मत्तनयं कुणालम् ॥ ११८ ।। स च लेखोऽनुपूर्वेण तक्षशिलामुपनीतः । अथ तक्षशिलाः पौरजानपदा लेखदर्शनात कुणालस्य गुणविस्तरतुष्टा नोत्सहन्ते तदप्रियं निवेदितुम् । चिरं विचारयित्वा राजा दुष्टशीलः स्वपुत्रस्य न मर्पयति, प्रागेवास्माकं मर्पयति । आह च- मुनिवृत्तस्य शान्तस्य सर्वभूतहितैपिणः । यस्य द्वेषः कुमारस्य कस्यान्यस्य भविष्यति ॥ ११९ ॥ तैर्यावत्कुणालस्य निवेदितम् , लेखश्चोपनीतः । ततः कुणालो वाचयित्वा कथयति- विश्रब्धं यथात्मप्रयोजनं क्रियतामिति । यावच्चण्डाला उपनीताः कुणालस्य नयनमुत्पाट- यथेति । ते च कृताञ्जलिपुटा ऊचुः-नोत्साहयामः । कुतः ? यो हि चन्द्रमसः कान्ति मोहादभ्युद्धरेन्नरः । स चन्द्रसदृशाद्वात्तव नेत्रे समुद्धरेत् ॥ १२० ॥ ततः कुमारेण मकुटं दत्तम् । अनया दक्षिणयोत्पाटयथेति । तस्य तु कर्मणोऽवश्यं विपत्तव्यम् । पुरुषो हि विकृतरूपोऽष्टादशभिर्दीवर्णिकैः समन्वागतोऽभ्यागतः । स कथयति- अहमुत्पाटयिष्यामीति । यावत्कुणालस्य समीपं नीतः । तस्मिंश्च समये कुणालस्य स्थविराणां वचनमामुखीभूतम् । स तद्वचनमनुस्मृत्योवाच- इमां विपत्ति विज्ञाय तैरुक्तं तत्ववादिभिः । पश्यानित्यमिदं सर्व नास्ति कश्चिद् भुवे स्थितः ॥ १२१ ॥ कल्याणमित्रास्ते मह्यं सुखकामा हितैपिणः । यैरयं देशितो धर्मो वीतक्लेशैर्महात्मभिः ॥ १२२ ॥ अनित्यतां संपरिपश्यतो मे गुरूपदेशान्मनसि प्रकुर्वतः। उत्पाटनेऽहं न बिभेमि सौम्य नेत्रद्वयस्यास्थिरतां हि पश्ये ॥ १२३ ।। उत्पाटे वा न वा नेत्रे यथा वा मन्यते नृपः । गृहीतसारं चक्षुमें ह्यनित्यादिभिराश्रयैः ॥ १२४ ॥ ततः कुणालस्तं पुरुषमुवाच तेन हि भोः पुरुष, एक तावन्नयनमुत्पाव्य मम हस्तेऽ- नुप्रयच्छ । यावत् स पुरुषः कुणालस्य नयनमुत्पाटयितुं प्रवृत्तः । ततोऽनेकानि प्राणिशत- सहस्राणि विक्रोष्टुमारब्धानि-कष्ट भोः। दि. ३४ 20 25 30 .

·5 10 15 दिव्यावदानम् । एपा हि निर्मला ज्योत्स्ना गगनात्पतते शशी । पुण्डरीकवनाञ्चापि श्रीमन्नुत्पाट्यतेऽम्भुजम् ॥ १२५॥ तेषु प्राणिशतसहस्रेषु रुदासु कुणालस्यैव नयनमुत्पाट्य हस्ते दत्तम् । ततः कुणाल- स्तनयनं गृह्योवाच- रूपाणि कस्मान्न निरीक्षसे वं यथापुरा प्राकृत मांसपिण्ड । ते वञ्चितास्ते च विगर्हणीया आत्मेति ये त्वामबुधाः श्रयन्ते ॥ १२६॥ सामग्र बुद्बदसंनिकाशं सुदुर्लभं निर्विषमखतन्त्रम् । एवं प्रवीक्षन्ति सदाप्रमत्ता ये त्वां न ते दुःखमनुप्रयान्ति ॥ १२७ ॥ एवमनुविचिन्तयता तेन सर्वभावेष्वनित्यताम् । स्रोतापत्तिफलं प्राप्तं जनकायस्य पश्यतः ॥ १२८॥ ततः कुणालो दृष्टसत्यस्तं पुरुपमुवाच-इदानी द्वितीय विश्रब्धं नयनमुत्पाव्य हस्ते दत्त । अय कुणालो मांसचक्षुप्युद्धृते प्रज्ञाचक्षुपि च विशुद्धे कथयति- उद्धृतं मांसचक्षुर्मे यद्यप्येतसुदुर्लभम् । प्रज्ञाचक्षुर्विशुद्धं मे प्रतिलब्धमनिन्दितम् ॥ १२९ ।। परित्यक्तोऽहं नृपतिना यद्यहं पुत्रसंज्ञया । धर्मराजत्य पुत्रस्यमुपेतोऽस्मि महात्मनः ॥ १३० ॥ ऐश्वर्याद्यद्यहं भ्रष्टः शोकदुःखनिबन्धनात् । धर्मश्वर्यमवाप्तं मे दुःखशोकविनाशनम् ॥ १३१ ॥ यावत्कुणालेन श्रुतम्-माये तातस्याशोकस्य कर्म, अपि तु तिभ्यरक्षिताया अयं प्रयोग इति । श्रुत्वा च कुणालः कथयति- चिरं सुखं चैव सा तिप्यनान्नी आयुर्बलं पालयते च देवी। संप्रेषितोऽयं हि यया प्रयोगो यस्यानुभावन कृतः स्वकार्थः ॥ १३२।। ततः काश्चनमालया श्रुतम्-कुणालस्य नयनान्युत्पाटितानीति । श्रुत्वा च भर्तृतया 90 कुणालसमीपमुपसंक्रम्य पर्षदमरगाह्य कुणालमुद्भुतनयनं रुधिरावसिक्तगात्रं दृष्ट्वा मूर्छिता भूमी पतिता । यात्रजलसेकं कृत्वोत्थापिता । ततः कथंचित् संज्ञामुपलभ्य सखरं प्ररदन्युषाच- 20 ·२७ कुणालापदानम् । २६७ नेत्राणि कान्तानि मनोहराणि ये मां निरीक्षश्ननयन्ति तुष्टिम् । ते मे विपन्ना ह्यनिरीक्षणीया- स्त्यजन्ति मे प्राणसमाः शरीरम् ॥१३३ ।। ततः कुणालो भार्यामनुनयन्नुवाच-अलं रुदितेन । नाईसि शोकमाश्रयितुम् 15 खयंकृतानामिह कर्मणां फलमुपस्थितम् । आह च- कर्मात्मकं लोकमिदं विदित्या दुःखात्मकं चापि जनं हि मत्वा । मत्वा च लोकं प्रियविप्रयोग कर्तुं प्रिये नाहसि बाप्पमोक्षम् ॥ १३४ ।। ततः कुणालो भार्यया सह तक्षशिलाया निष्कासितः । स गर्भादानमुपादाय परमसुकुमारशरीरः । न किंचिदुत्सहते कर्म कर्तुम् । केवलं (बीणां वादयति, गायति च । ततो भैक्ष्यं लभते । कुणाल: पन्या सह भुते । ततः काञ्चनमाला येन मार्गेण पाटलिपुत्रादानीता, तमेव मार्गमनुस्मरन्ती भर्तृद्वितीया पाटलिपुत्रं गता । यावदशोकस्य गृहमारब्धा प्रवेष्टुम् । द्वारपालेन च निवारितौ । यावदाज्ञोऽशोकस्य यानशालायामवस्थितौ | 15 ततः कुणालो रात्र्याः प्रत्यूपसमये वीणा वादयितुमारब्धः । यथा नयनान्युत्पाटितानि, सत्य- दर्शनं च कृतम्, तदनुरूपं हितं च गीतं प्रारब्धम् । आह च- चक्षुरादीनि यः प्राज्ञः पश्यत्यायतनानि च । ज्ञानदीपेन शुद्धन स संसाराद्विमुच्यते ॥ १३५ ॥ यदि तव भवदुःखपीडिता भवति दोपविनिश्रिता मतिः । सुखमिह च यदीच्छसि ध्रुवं त्वरितमिहायतनानि संत्यजख ॥ १३६॥ तस्य गीतशब्दो राज्ञा अशोकेन श्रुतः । श्रुत्वा च राजा प्रीतमना उवाच- गीतं कुणालेन मयि प्रसक्त वीणाखरं चैव श्रुतिश्चिरेण । अभ्यागतोऽपीह गृहं नु कचि- न चेच्छति द्रष्टुमयं कुमारः ॥ १३७ ।। अथ राजा अशोकोऽन्यतमपुरुषमाहूयोवाच-पुरुष, लक्ष्यते- न खल्वेप किं गीतस्य कुणालसदृशो ध्वनिः । कर्मण्यधैर्यता चैव सूचयन्निव लक्ष्यते ॥ १३८ ।। तदनेनास्मि शब्देन धैर्यादाकम्पितो भृशम् । कलभस्येव नष्टस्य प्रनष्टकलभः करी ॥ १३९ ।। , 20 25 30 ·- 10 २६८ दिव्यावदानम्। गच्छ, कुणालमानयखेति । यावत् पुरुषो यानशालां गतः । पश्यति कुणालमुद्धृत. नयनं वातातपपरिदग्धगानम् । अप्रत्यभिज्ञाय च राजानमशोकमभिगम्योवाच-देव, न झेप कुणालः । अन्धक एप वनीपकः पल्या सह देवस्य यानशालायामवस्थितः । श्रुषा च राजा संविनश्चिन्तयामास-यथा मया खप्नान्यशोभनानि दृष्टानि, नियतं कुणालस्य नयनानि विनष्टानि भविष्यन्ति । आह च-- सनान्तरे निमित्तानि यथा दृष्टानि मे पुरा । निःसंशयं कुणालस्य नेत्रे वै निधनं गते ॥ १४० ॥ ततो राजा प्ररुदनुवाच- शीघ्रमानीयतामेष मासमीपं वनीपकः । न हि मे शाम्यते चेतः सुतव्यसनचिन्तया ॥ १४१ ॥ यावत् पुरुषो यानशालां गत्वा कुणालमुवाच-कस्य त्वं पुत्रः, किं च नाम है, कुणालः प्राह- अशोको नाम राजासौ मौर्याणां कुलवर्धनः । कृत्स्नेयं पृथिवी यस्य वशे वर्तति किंकर ॥ १४२ ॥ तस्य राज्ञस्त्वहं पुत्रः कुणाल इति विश्रुतः । धार्मिकस्य तु पुत्रोऽहं बुद्धस्यादित्यबान्धवः ॥ १४३ ॥ ततः कुणालः पल्या सह राज्ञोऽशोकस्य समीपमानीतः । अथ राजा अशोकः [पश्यति] कुणालमुद्धृतनयनं वातातपपरिंदग्धगात्रं रथ्याचोलकसंघातप्रत्यवरेण वाससा लक्ष्या- लक्ष्यमन्छादितकौपीनम् । स तमप्रत्यभिज्ञाय आकृतिमात्रकं दृष्ट्वा राजा कथयति-त्वं कुणाल 20 इति ? कुणालः प्राह-एवं देव, कुणालोऽस्मीति । श्रुत्वा मूछितो भूमौ पतितः वक्ष्यति हि- ततः कुणालस्य मुखं निरीक्ष्य नेत्रोदृतं शोकपरीतचेताः। राजा पशोकः पतितो धरण्यों हा पुत्रशोकेन हि दह्यमानः ।। १४४ ॥ यावजलपरिपेकं कृत्वा राजानमुत्थापयित्वा आसने निपादितः । अय राजा कयंचित संज्ञामुपलम्य कुणालमुरसङ्गे स्थापयामास । वक्ष्यति हि- ततो मुहूतं नृप आश्वसित्वा कण्टे परिष्वज्य रसाश्रुकण्ठः। मुहः कुणालस्य मुग्वं प्रमृज्य बहूनि राजा विललाप तन ॥ १४५ ॥ नेत्रे कुणालप्रतिमे विलोक्य सुतं कुणालेति पुरा बभापे। 25 ·10 २७ कुणालावदानम् । तदस्य नेने निधनं गते ते पुत्रं कुणालेति कयं च वक्ष्ये ॥ १४६॥ आह च- कथय कथय साधु पुत्र ताव- द्वदनमिदं तव चारनेत्रम् । गगनमिव विपन्नचन्द्रतार- व्यपगतशोभमनीक्षकं कृतं ते ॥ १४७॥ अकरणहृदयेन तेन तात मुनिसदृशस्य न साधु साधुबुद्धेः । नरवानग्रनेपरबैरं प्रकृतमिदं मम भूरि शोकमूलम् ॥ १४८ ॥ वद सुवदन क्षिप्रमेतदर्थ व्रजति शरीरमिदं पुरा विनाशम् । तव नयनविनाशशोकदग्धं वनमिव नागविमुक्तवादग्धम् ॥ १४९ ।। ततः कुणाल: पितरं प्रणिपत्योवाच- राजन्नतीतं खलु नैव शोच्यं किन श्रुतं ते मुनिवाक्यमेतत् । यत्कर्मभिस्तेऽपि जिना न मुक्ताः प्रत्येकबुद्धाः सुदृद्वैस्तथैव ॥ १५० ॥ लब्धाः फलस्थाश्च पृथग्जनाश्च कृतानि कामान्यशुमानि देहिनाम् । खयंकृतानामिह कर्मणां फलं कथं तु वक्ष्यामि परैरिदं कृतम् ॥ १५१ ॥ अहमेव महाराज कृतापराधश्च सापराधश्च । विनिवर्तयामि योऽहं विनयामि विपत्तिजननानि ॥ १५२ ॥ न शत्रवजाग्निविषाणि पन्नगाः कुर्वन्ति पीडां नभसोऽविकारिणः । शरीरलक्ष्येण धृतेन पार्थिव पतन्ति दुःखान्यशिवानि देहिनाम् ॥ १५३ ॥ अथ राजा शोकाग्निना सतापितहृदय उवाच- केनोद्भूतानि नयनानि सुतस्य मह्यं को जीवितं सुमधुरं त्यजितुं व्यवस्तः । 20 . 30 ·२७० 10 दिव्यावदानम् । शोकानलो निपतितो हृदये प्रचण्डः आचक्ष पुत्र लघु कस्य हरामि दण्डम् ॥ १५४ ॥ याबदाज्ञा अशोकेन श्रुतम्-तिष्यरक्षिताया अयं प्रयोग इति । श्रुत्वा राजा लिया रक्षितानाहूयोवाच- कयं हि धन्ये न निमजसे क्षिती छिन्दामि शीर्ष परशुप्रहारैः । त्यजाम्यहं त्वामतिपापकारिणी- मधर्मयुक्तां श्रियमात्मवानिव ।। १५५ ततो राजा क्रोधाग्निना प्रज्वलितस्तिप्यरक्षितां निरीक्ष्योवाच- उत्पाव्य नेत्रे परिपातयामि गात्रं किमस्या नखरैः सुतीक्ष्णैः । जीवन्तिशूलामय कारयामि छिन्दामि नासां ऋकचेन वास्याः सुरेण जिहामथ कर्तयामि विषेण पूर्णामथ घातयिष्ये । स इत्येवमादिवधप्रयोग बहुप्रकारं ह्यवदन्नरेन्द्रः ।। १५७ ॥ श्रुत्वा कुणाला करुणात्मकस्तु विज्ञापयामास गुरुं महात्मा । अनार्यकर्मा यदि तिष्यरक्षिता त्वमार्यकर्मा भव मा वध स्त्रियम् ॥ १५८ ॥ फलं हि मैत्र्या सदृशं न विद्यते प्रभोस्तितिक्षा सुगतेन वर्णिता पुन. प्रणम्य पितरं कुमारः कृताञ्जलिः सूनृतपाजगाद ॥ १५९ ॥ राजन मे दुःखमलोऽस्ति कधि- त्तीबापकारेऽपि न मन्युतापः । मनः प्रसन्नं यदि मे जनन्यां पेनोडते मे नयने स्वयं हि । १५६॥ 18 १ 10 तन सत्येन ममास्तु तार- भेदप प्रानमेव सधः ॥ १६० ।। इस्युजमाने याधिकप्रशोभिते नेयुग्मे प्रादुर्यभ्यतः । याददाशा अशोफेन तिष्य- ফেসা সলিল সবাই মনযিলা বখা, নহিতাথ খুঁয: সুমানিলাঃ ।

·२७ कुणालायदानम्। भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारमायुष्मन्तं स्थविरोपगुप्तं पृच्छन्ति-किं कुणालेन कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेन नयनान्युत्पाटितानि ? स्थविर उवाच-तेन घायुष्मन्तः श्रूयताम्- भूतपूर्वमतीतेऽध्वनि वाराणस्थामन्यतमो लुब्धकः । स हिमवन्तं गत्वा मृगान् प्रघातयति । सोऽपरेण समयेन हिमवन्तं गतः । तत्र पाशनिपतितान्येकस्यां गुहायां । प्रविष्टान्यासादितानि । तेन वागुरया सर्वे गृहीताः । तस्य बुद्धिरुपना-यदि प्रघातयि- प्यामि, मांसः केदमुपयास्यति । तेन पश्चानां मृगशतानां नयनात्युत्पाटितानि ॥ किं मन्यध्वमायुष्मन्तः ? योऽसौ लुब्धकः, स एप कुणालः। यत्तत्रानेन बहूना मृगशतानां नयनान्युत्पाटितानि, तस्य कर्मणो विपाकेन बहूनि वर्षशतसहस्राणि नरकेपु दुःखमनुभूय ततः कर्मावशेषेण पञ्च जन्मशतानि तस्य नयनान्युत्पाटितानि ।। 19 किं कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेनोचे कुले उपपन्ना, प्रासादिकश्च संवृत्तः, सत्यदर्शनं च कृतम् । तेन ह्यायुप्मन्तः श्रूयताम्-भूतपूर्वमतीतेऽध्वनि चत्वारिंशद्वर्पसहस्रायुपि प्रजाया ऋकुच्छन्दो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि । यदा क्रकुच्छन्दः सम्यक्संबुद्धः सकलं बुद्धकार्य कृत्वा निरुपधिशेपे निर्वाणघातौ परिनिर्वृतः, तस्य अशोकेन राज्ञा चतूरतमयं स्तूपं 15 कारितम् । यदा राजा अशोकः कालगतः, अश्राद्धो राजा राज्यं प्रतिष्ठितः । तानि रखान्यदत्तादायिकैतानि | पांशुकाष्ठं चावशिष्टम् । अत्र जनकायो गत्वा विशीर्ण दृष्ट्या शोचितुमारब्धः। तस्मिंश्च समयेऽन्यतमश्च श्रेष्टिपुत्रः । तेनोक्त:-किमर्थं रुद्यत इति ? तैरभिहितम्-ककुच्छन्दस्य सम्यक्संबुद्धस्य स्तूपं चतरलमयमासीत् , स इदानीं विशीर्ण इति । ततस्तेन च तत्र कुच्छन्दस्य सम्यक्संबुद्धस्य कायप्रमाणिका प्रतिमा बभूव 20 विशीर्णा, सा अभिसंस्कृता, सम्यक्प्रणिधानं च कृतम्यादृशः क्रकुच्छन्दः शास्ता, ईदृशमेव शास्तारमारागयेयं मा विरागयेयमिति ।। किं मन्यध्यमायुष्मन्तः ? योऽसौ श्वेष्ठिपुत्रः, स एप कुणालः । यत्रानेन ऋकुच्छन्दस्य स्तूपमभिसंस्कृतम् , तस्य कर्मणो विपाकेनोच्चकुले उपपन्नः । यत्प्रतिमा अभिसंस्कृता, तेन कर्मणो विपाकेन कुणाल: प्रासादिकः संवृत्तः । यत् प्रणिधानं कृतम् , तस्य कर्मणो 25 विपाकेन कुणालेन शाक्यमुनिः सम्यक्संबुद्धस्तादृश एव शास्ता समाररागितो न विरागितः, सत्यदर्शनं च कृतम् ॥ इति श्रीदिव्यावदाने कुणालावदानं सप्तविंशतिमं समाप्तम् ।।

·२८ वीतशोकावदानम् । यदा राज्ञा अशोकेन भगवच्छासने श्रद्धा प्रतिलब्धा, सेन चतुरशीतिधराजिका- सहस्र प्रतिष्ठापितं पञ्चवार्षिकं च कृतम् । त्रीणि शतसहस्राणि भिक्षूणां भोजितानि यत्रैकोऽहतां द्वौ शैक्षाणां पृथग्जनकल्याणकानां च । (सौसमुद्रायां पृथिव्यां जनकाया । यद्भूयसा भगवन्छासनेऽभिप्रसन्नाः । तस्य भ्राता वीतशोको नाम तीर्थ्याभिप्रसन्नः । तीविप्राहितः नास्ति श्रमणशाक्यपुत्रीयाणां मोक्ष इति । एते हि सुखाभिरताः परिखेद- भीरयश्चेति । यावद्राज्ञा अशोकेनोच्यते-चीतशोक, मा त्यमनायतनेऽप्रसादमुत्पादय, अपि तु बुद्धधर्मसंधे प्रसादमुत्पादय । एप आयतनगतः प्रसाद' इति । अथ राजा अशोको- ऽपरेण समपेन मृगयधाय निर्गतः । तत्र बीलशोकेनारण्ये ऋपिष्टः पञ्चातपेनावस्थितः । 10 स च कष्टतपः सारसंज्ञी । तेनाभिगम्य पादाभिवन्दनं कृत्वा स ऋपिः पृष्टः-भगवन् , कियचिरं ते इहारण्ये प्रतिवसतः ? स उवाच-द्वादश वाणीति । बीतशोकः कथयति-- कस्तवाहारः ? स ऋषिरुवाच-फलमूलानि । किं प्रावरणम् ? दर्भचीवराणि । का शय्या ? तृणस्तरणम् । वीतशोक उवाच-भगवन् , कि दुःखं बाधते ? ऋषिरुवाच--इमे मृगा ऋतुकाले संवसन्ति । यदा मृगानां संवासो दृष्टो भवति, तस्मिन् समये रागेण परिदह्याभि । 15 चीतशोक उयाच-अस्य कप्टेन तपसा रागोऽयापि न बाध्यते, प्रागेव श्रमणाः शाक्यपुत्रीयाः सास्तीर्णासनशयनोपसेविनः । कुत एपां रागप्रहाण मविष्यति ? आह च- कटेऽस्मिन् विजने यने निवसतां वायम्बुमूलाशिनां रागो नैव जितो यदीह ऋपिणा कालप्रकर्षण हि । भुक्त्वानं सघृतं प्रभूतपिशितं दध्युत्तमालंकृतं शाक्येष्विन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद्विन्ध्यः प्रवेत्सागरे ॥१॥ सर्वथा वञ्चितो राजा अशोको यच्छ्मणेषु शाक्यपुत्रीयेषु कारों करोति । एतच वचनं श्रुत्वा राजा उपायज्ञोऽमात्यानुवाच-अयं वीतशोकस्तीर्थ्याभिप्रसन्नः। उपायेन भगव- छासनेऽभिप्रसादयितव्यः । अमात्या आड:-देव, किमाज्ञापयसि ? राजा आह-यदा अहं राजा अलंकारं मौलिं पदं चापनायित्वा सानशालां प्रविष्टो भवामि, तदा यूयं वीतशोकस्यो- 2 पायेन मौलिं पदं च बद्धा सिंहासने निषादयिष्यथ । एवमस्तु इति । यावदाजा राजालं- कार मौलि प चापनयित्वा स्नानशालायां प्रविष्टः, ततोऽमात्यैर्वीतशोक उच्यते-राज्ञोऽशोक- स्यात्ययात् त्वं राजा भविष्यसि । इमं तावदाजालंकारं प्रवरमौलि पटं च बद्धा सिंहासने निपीदयिष्यामः-किं शोभसे न वेति । तैस्तदाभरणमौलि पट्टे च बद्धा सिंहासने निषादितो राजश्व निवेदितम् । ततो राजा अशोको वीतशोक राजालंकार मौलिपट्टवद्धं च सिंहाप्सनोप- विष्टं दृष्ट्वा कथयति-अद्याप्यहं जीवामि । खं राजा संवृत्तः । ततो राज्ञा अभिहितम्-- कोऽत्र ! ततो यावद्वध्यघातका नीलाम्बरवसनाः प्रलम्बकेशा घण्टाशब्दपाणयो राज्ञः पादयोनिपलोपाच-देय, किमाज्ञापयसि ! राजा आह-बीतशोको मया परित्यक्त इति । 20 " ·. 10 15 २८ पीतशोकायदानम् । २७३ यावद्वीतशोक उच्यते-सशसभ्यपातरस्माभिः परिवृतोऽसीति । ततोऽमात्या राज्ञः पादयो- निपलोवाच-देव, मर्पय बीतशोकम् । देवस्यैप भ्राता । ततो राज्ञा अभिहितम्-सप्ताहमस्य मर्पयामि । भ्राता चैपः । गम भातुः सेवादस्य सप्ताहं राज्यं प्रयच्यामि । यावत् तूर्यशतानि संप्रवादितानि, जयशन्दैवानन्दितम्, प्राणिशतसहसवामतिः कृतः, स्त्रीशतैध परिवृतः । ययघातकाच द्वारि तिष्ठन्ति । दिवसे गते बीतशोकस्यामतः स्थित्या आरोचयन्ति-निर्गतं । वीतशोक एक दिवसम् । पडहान्यवशिष्टानि । एवं द्वितीये दिवसे । विस्तरेण यावत्सप्ताह- दिवसे बीतशोको राजालंकारविभूपितो राज्ञोऽशोकस्य समीपमुपनीतः । ततो राजा अशोके- नाभिहितम्-वीतशोक, कञ्चित्सुगीतं सुनृत्यं सुवादितमिति ! वीतशोक उवाच-न में दृष्टं वा स्याच्छुतं वेति । आह च- येन श्रुतं भवेद्गीतं नृत्यं चापि निरीक्षितम् । रसावाखादिता येन स भूयात्तव निर्णयम् ॥ २ ॥ राजा आह-चीतशोक, इदं मया राज्यं सप्ताहं तव दत्तम् , तूर्यशतानि संप्रवादि- तानि, जयशब्दैवानन्दितम् , अझलिशतानि प्रगृहीतानि, स्त्रीशतैश्च परिचीर्णः । कयं त्वं कथयसि-नैव मे दृष्टं न श्रुतमिति ? वीतशोक उवाच-- न मे दृष्टं नृत्यं न च नृप श्रुतो गीतनिनदो न मे गन्धा प्राता न सलु रसा मेऽद्य विदिताः । न मे स्पृष्टः स्पर्शः कनकमणिहाराङ्गजनितः समूहो नारीणां मरणपरिवद्धन मनसा ।। ३ ।। स्त्रियो नृत्तं गीतं भवनशयनान्यासनविधि- यो रूपं लक्ष्मीर्बहुविविधरना च वसुधा । निरानन्दा शून्या मम नृप वरशय्या गतसुखा स्थितान् दृष्ट्वा द्वारे वधरपुरुषान्नीलबसनान् ॥ ४ ॥ श्रुत्वा घण्टारवं घोरं नीलाम्बरधरस्य हि । भयं मे मरणाजातं पार्थिवेन्द्र सुदारुणम् ॥ ५॥ मृत्युशल्पपरीतोऽहं नाश्रीपीढ़ीतमुत्तमम् । नाद्राक्षं नृपते नृतं न च भोक्तुं मनःस्पृहा ॥ ६ ॥ मृत्युवरगृहीतस्य न मे स्वमोऽपि विद्यते । कृत्स्ना मे रजनी याता मृत्युमेवानुचिन्तयन् ।। ७ ॥ राजा आह-चीतशोक, मा तावत् तवैकजन्मिकस्य मरणभयात्तव राजश्रियं प्राप्य हपों नोत्पन्नः । किं पुनर्भिक्षयो जन्मशतमरणभयभीताः सर्वाण्युपपत्त्यायतनानि दुःखा- 30 भ्यनुसृतानि पश्यन्ति । नरके तावच्छरीरसंतापक्तमग्निदाहदुःखं च, तिर्यक्षु अन्योन्य- भक्षणपरित्रासदुःखम्, प्रेतेषु क्षुतर्पदुःखम्, पर्येटिसमुदाचारदुःखं मनुष्येषु, च्यवन- दि. ३५ 20 . 25 ·10 २७४ दिव्यावदानम् । पतनभ्रंशदुःख देवेषु । एभिः पञ्चभिर्दुःखत्रैलोक्यमनुपक्तम् । शारीरमानसैर्दुःखैरुत्पीडिता वधकभूतान् स्कन्धान् पश्यन्ति, शून्यग्रामभूतान्यायतनानि, चौरभूतानि विपयाणि, कृत्वं च त्रैधातुकमनिस्यताग्निना प्रदीप्तं पश्यन्ति । तेषां रागः कथमुत्पद्यते ? आह च- मा तावदेकजन्मिकस्य मरणभयात्तव न जायते हर्पः । मनसि विपर्थमनोज्ञैः सततं खलु पश्यमानस्य ॥ ८॥ किं पुनर्जन्मशतानां मरणभयमनागतं विचिन्तयताम् । मनसि भविष्यति हो भिक्षणां भोजनायेषु ॥९॥ तेषां तु वस्त्रशयनासनभोजनादि मोक्षेऽभियुक्तमनसां जनयेत सङ्गम् । पश्यन्ति ये वधकशत्रुनिभं शरीर- मादीप्तवेश्मसदृशांश्च भवाननित्यान् ॥ १० ॥ कथं च तेषां न भवेद्विमोक्षो मोक्षार्थिनां जन्मपराङ्मुखानाम् । येषां मनः सर्वसुखाश्रयेषु व्यावर्तते पद्मदलादिवाम्भः ॥ ११ ॥ यदा पीतशोको राज्ञा अशोकेनोपायेन भगवच्छासनेऽभिप्रसादितः, स कृतकरपुट -देव, एपोऽहं तं भगवन्तं तथागतमहन्तं सम्यक्संबुद्धं शरणं गच्छामि धर्म च भिक्षुसंघ चेति । आह च- एप व्रजामि शरणं विबुद्धनवकमलविमलनिभनेत्रम् । बुधविबुधमनुजमहितं जिनं विरागं च संघं च ॥ १२ ॥ इति । अथ राजा अशोको वीतशोकं कण्ठे परिष्वज्योवाच-न त्वं मया परित्यक्तः, अपि तु बुद्धशासनाभिप्रसादार्थ तव मया एप उपायः प्रदर्शितः । ततो चीतशोको गन्ध- पुष्पमाल्यादिवादित्रसमुदयेन भगवतश्चैत्यानर्चयति, सद्धर्म च शृणोति, संघे च कारां कुरुते । स कुर्कुटारामं गतः । तत्र यशो नाम स्थविरोर्हन् पडभिज्ञः । स तस्य पुरतो 25 निपण्णो धर्मश्रवणाय । स्थविरश्च तमवलोकयितुमारब्धः । स पश्यति वीतशोकमुप- चितहेतुकं चरमभविकम् । तेनैवाश्रयेनाहत्त्वं प्राप्तव्यम् । तेन तस्य प्रवज्याया वर्णो भापितः । तस्य श्रुत्वा स्पृहा जाता-प्रव्रजेयं भगवच्छासने । तत उत्थाय कृताञ्जलिः स्थविरमुवाच-लभेयाहं वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षुभावम् । चरेयमहं भवतोऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् । स्थविर उवाच-वत्स, राजानमशोकमनुज्ञापयखेति । ततो बीत- शोको येन राजा अशोकस्तेनोपसंक्रम्य कृताञ्जलिरुवाच-देव, अनुजानीहि माम् । प्रनजि- प्यामि स्वास्याते धर्मविनये सम्यगेव श्रद्धया अगारादनगारिकाम् । आह च- 15 उवाच- 20 30 ·- 10 15 २८ चीतशोकायदानम्। उद्भान्तोऽस्मि निरङ्कुशो गज इव व्यावर्तितो विभ्रमात् त्वहुद्धिप्रभवाङ्कुशेन विधिवहुद्धोपदेशैरहम् । एक स्वमर्हसि मे वरं प्रदर्शितुं त्वं पार्थिवानां पते लोकालोकवरस्य शासनवरे लिङ्गं शुभं धारयेत् ॥ १३ ॥ श्रुत्वा च राजा साश्रुकण्ठो वीतशोकं कण्ठे परिप्वज्योवाच-चीतशोक, अलमनन । व्यवसायेन । प्रव्रज्या खलु धैवर्णिकाभ्युपगतावासः, पांशुकूलं प्रावरणं परिजनोज्झितम् , आहारो भैक्ष्यं परकुले, शयनासनं वृक्षमुले तृणसंस्तरः पर्णसंस्तरः, व्यावाघे खल्वपि भैषज्यमसुलभं पूतिमूत्रं च भोजनम् । त्वं च सुकुमारः शीतोष्णक्षुत्पिपासानां दुःखाना- मसहिष्णुः । प्रसीद, निवर्तय मानसम् । तशोक उवाच-देव, नैव हि जाने तं नूनं विषयतृपितोऽनायासविहतः प्रवज्यां प्राप्तुकामो न रिपुद्दतबलो नैवार्यकृपणः । दुःखात मृत्युनेष्टं व्यसनपरिगतं दृष्ट्वा जगदिदं पन्यानं जन्मभीरुः शिवमभयमहं गन्तुं व्यवसितः ॥ १४ ॥ श्रुत्वा च राजा अशोकः सत्वरं प्ररुदितुमारब्धः । अथ वीतशोको राजान- मनुनयनुवाच-देव, संसारदोलामभिरुह्य लोला यदा निपातो नियतः प्रजानाम् | किमर्थमागच्छति विक्रिया ते सर्वेण सर्वस्य यदा वियोगः ॥ १५ ॥ राजा आह-बीतशोक, भैक्षे तावदम्यासः क्रियताम् । राजकुले वृक्षवाटिकायां 20 तस्य तृणसंस्तरः संस्तृतः, भोजनं चास्य दत्तम् । सोऽन्तःपुरं पर्यटति, महार्ह चाहारं न लभते । ततो राज्ञा अन्तःपुरिका अभिहिता-प्रद्रजितसारूप्यमस्याहारमनुप्रयच्छतेति । तेन यावदभिदूषिता पूतिकुल्मापा लब्धाः । तांश्च परिभोक्तुमारब्धः । दृष्ट्वा राज्ञा अशोकेन निवारितः । अनुज्ञातश्च-प्रव्रज, किं तु प्रवजित्या उपदर्शयिष्यसि । स यावत् कुर्कुटाराम गतः । तस्य बुद्धिरुत्पन्ना-यदीह प्रनजिप्यामि, आकीर्णो भविष्यामि । ततो विदेहेषु जन-25 पदेषु गत्वा प्रबजितः । ततस्तेन युज्यता यावदहत्त्वं प्राप्तम् । अथायुष्मतो चीतशोकस्याहत्त्वं प्राप्तस्य विमुक्तिप्रीतिसुखसवेदिन एतदभवत्-अस्ति खलु मे-पूर्व राज्ञोऽशोकस्य गृहद्वार- मनुप्राप्तः । ततो दौवारिकमुवाच-गच्छ, राज्ञोऽशोकस्य निवेदय-वीतशोको द्वारि तिष्ठति देवं द्रष्टुकाम इति । ततो दौवारिको राजानमशोकमभिगम्योवाच-देव, दिट्या वृद्धिः । चीतशोकोऽम्यागतो द्वारि तिष्ठति देवं द्रष्टुकामः । ततो राज्ञा अभिहितम् गच्छ, शीघ्रं 30 प्रवेशयति । यावद्वीतशोको राजकुलं प्रविष्टः । दृष्ट्वा च राजा अशोकः सिंहासनादुस्थाय मूलनिकृत्त इव द्रुमः सर्वशरीरेणायुष्मन्त वीतशोकं निरीक्षमाणः प्ररुदनुवाच- ·5 10 २७६ दिव्यायदानम् । भूतेषु संसर्गगतेषु निसं दृष्यापि मां नैति यया पिकारम् । विवेकोगाधिगतस्य शके प्रज्ञारसस्यातिरसस्य तृतः ॥ १६ ॥ अथ राज्ञोऽशोकस्य राधगुप्तो नामामामात्यः । स पश्यति-आयुष्मतो वीतशोकस्य पांशुकूलं च चीपरं मृण्मय पात्र यावदन्नं भैत्य दहप्रणीतम् । दृष्ट्वा च राज्ञः पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिरुपाच-देव, यया अपमल्पेच्छः सतुष्टश्च, नियतमयं कृतकरणीयो भविष्यति, प्रीतिरुत्पात ! कुतः। भैक्षानभोजन यस्य पाशुकूल च चीवरम् । निवासो क्षमूल च तस्यानियत कयम् ।। १७ ॥ निराश्रय यस्य मनो विशालं निरामयं चोपचित शरीरम् । स्वच्छन्दतो जीवितसाधन च नित्योत्सर तस्य मनुष्यलोके ॥ १८ ॥ श्रुत्वा ततो राजा प्रीतमना उवाच- अपहाय मौर्यवश मगधपुर सरननिचय च । दृष्ट्या वशनिवह प्रहीणमदमानमोहसारम्भम् ॥ १९ ॥ अत्युतमिन मन्ये यशसा पूत पुरमिन मह च । प्रतिपद्यत्ता त्वया दशबलधरशासनमुदारेण ॥ २० ॥ अथ राजा अशोक सङ्गिन परिगृह्य प्रज्ञप्त एवासने निपादयामास, प्रणीतेन चाहारेण खहस्त सतर्पयति । मुक्तवन्त विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्रमायुष्मतो धीतशोकस्य पुरतो निषण्णो धर्मश्रवणाय । अथायुप्मान् वीतशोको राजानमशोक धर्म्यया कपया सदर्शयनुवाच- अप्रमादेन सपाय राज्यैश्वर्य प्रवर्तताम् । दुर्लभा त्रीणि रतानि नित्य पूजय पार्थिव ॥ २१ ॥ स यावद्धर्म्यया कथया सहर्पयित्वा सप्रस्थित ॥ अथ राजा अशोक कृतकरपुट पञ्चभिरमात्यशतै परिवृतोऽनेकैश्च पौरजनपद- सहनै परिवत पुरस्कृत आयुष्मन्त वीतशोकमनुनजितुमारब्ध । वक्ष्यति हि- भ्राता ज्येष्ठेन राज्ञा तु गौरवेणानुगम्यते । प्रवज्याया खल्लु श्लाघ्य सदृष्टिकमिद फलम् ॥ २२ ।। 16 20 25 80 ·20 २८ पीतशोकावदानम् । २७७ तत आयुष्मान् वीतशोकः खगुणानुद्भावयन् पश्यतः सर्वजनकायस्य ऋद्ध्या पैहायस- मुत्पत्य प्रक्रान्तः । अथ राजा अशोकः कृतकरपुटः प्राणिशतसहस्रः परिवृतः पुरस्कृतो गगनतलावसक्तदृष्टिरायुष्मन्तं वीतशोकं निरीक्षमाण उवाच- खजनस्नेहनिःसङ्गो विहंग इव गच्छसि । श्रीरागनिगदैर्वद्धानस्मान् प्रत्यादिशन्निव ॥ २३ ॥ आत्मायत्तस्य शान्तस्य मनःसंकेतचारिणः । ध्यानस्य फलमेतच्च रागान्धैर्यन्न दृश्यते ॥ २४ ॥ अपि च । ऋद्धया खल्यवर्सिताः परमया श्रीगर्वितास्ते वयं बुद्ध्या खल्वपि नामिताः शिरसिताः प्रज्ञाभिमानोदयम् । प्राप्तार्थेन फलान्धबुद्धिमनसः संवेजितास्ते वयं संक्षेपेण सबाप्पदुर्दिनमुखाः स्थाने विमुक्ता वयम् ॥ २५ ॥ तत्रायुष्मान् वीतशोकः प्रत्यन्तिमेषु जनपदेषु शय्यासनाय निर्गतः। तस्य च महान् व्याधिरुत्पन्नः। श्रुत्वा च राज्ञा अशोकेन भैपज्यमुपस्थायिकाश्च विसर्जिताः। तस्य तेन व्याधिना स्पृष्टस्य शिरः खुस्तमभवत् । यदा च व्याधिर्विगतः, तस्य विरूढानि शिरसि रोमाणि | 15 तेन वैद्योपस्थायकाश्च विसर्जिताः । तस्य च गोरसप्राय आहारोऽनुसेव्यते । स घोपं गत्वा भैक्ष्यं पर्यटति । तस्मिंश्च समये पुण्ड्रवर्धननगरे निम्रन्थोपासकेन बुद्धप्रतिमा निम्रन्थस्य पादयोनिपातिता चित्रार्पिता । उपासकेनाशोकस्य राज्ञो निवेदितम् । श्रुत्वा च राज्ञा अभि- हितम्-शीयमानीयताम् । तस्योय योजनं यक्षाः शृण्वन्ति, अधो योजनं नागाः । यावत्तं तत्क्षणेन यक्षरुपनीतम् । दृष्ट्वा च राज्ञा रुपितेनाभिहितम्-पुण्डूवर्धने सर्वे आजीविका: 20 प्रघातयितव्याः । यावदेकदिवसेऽष्टादशसहस्राण्याजीविकानां प्रघातितानि । ततः पाटलि- पुत्रे भूयोऽन्येन निम्रन्योपासकेन बुद्धप्रतिमा निम्रन्थस्य पादयोर्निपातिता चित्रार्पिता । श्रुत्वा च राज्ञा अमर्पितेन स निर्ग्रन्थोपासकः सबन्धुवर्गो गृहं प्रवेशयित्वा अग्निना दग्धः । आज्ञप्त च-यो मे निम्रन्थस्य शिरो दास्यति, तस्य दीनारं दास्यामीति । घोपितम् । स चायुष्मान् वीतशोक आभीरस्य गृहे रात्रि बासमुपगतः । तस्य च व्याधिना क्लिष्टस्य दहानि चीव-25 राणि, दीर्घकेशनखश्मश्रुः । आभीर्या बुद्धिरुत्पन्ना-निम्रन्योऽयमस्माकं गृहे रात्रि वासमुप- गतः। खामिनमुवाच-आर्यपुत्र, संपन्नोऽयमस्माकं दीनारः । इमं निम्रन्थं प्रघातयित्वा शिरो राज्ञोऽशोकस्योपनामयेयमिति । ततः स आभीरोऽसि निष्कोपं कृत्वा आयुष्मन्तं वीतशोक- मभिगतः । आयुष्मता च बीतशोकेन पूर्वान्ते ज्ञानं क्षिप्तम् । पश्यति स्वयंकृतानां कर्मणां फलमिदमुपस्थितम् । ततः कर्मप्रतिशरणो भूत्वा अवस्थितः । तेन तथास्याभीरेण शिरस्छिन्नम्। 30 राज्ञोऽशोकस्योपनीतम्-दीनारं प्रयच्छेति । दृष्ट्या च राज्ञा अशोकेन परिज्ञातम्-विरलानि चास्य शिरसि रोमाणि न व्यक्तिमुपगच्छन्ति । ततो वैया उपस्थायका आनीताः। तैदृष्ट्वा ·२७८ दिव्यावदानम् । अभिहितम्-देव, वीतशोकस्यैतच्छिरः । श्रुत्या राजा भूच्छितों भूमौ पतितः । यावजलसेकं दत्वा स्थापितः । अमात्यैश्वाभिहितम्-देव, वीतरागाणामप्यत्र पीडा । दीयतां सर्वसत्त्वे- प्यभयप्रदानम् । यावद्राज्ञा अभयप्रदानं दत्तम्-न भूयः कश्चित् प्रघातयितव्यः ॥ ततो भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारमायुष्मन्तमुपगुप्तं पृच्छन्ति-किं कर्म कृतमायुप्मता वीतशोकेन यस्य कर्मणो विपाकेन शस्त्रेण प्रघातितः ? स्थविर उवाच-तेन ह्यायुष्मन्तः कर्माणि कृतानि पूर्वमन्यासु जातिषु । श्रूयताम्- भूतपूर्व भिक्षयोऽतीतेऽध्वनि अन्यतमो लुब्धो मृगान् प्रघातयित्वा जीविकां कल्पयति । अटव्यामुदपानम् । स तत्र लुब्धो गत्वा पाशान् यन्त्रांश्च स्थापयित्वा मृगान् प्रघातयति । असति बुद्धानामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोके उत्पद्यन्ते । विस्तरः । अन्यतरः प्रत्येकबुद्ध- स्तस्मिन्नुदपाने आहारकृत्यं कृत्वा उदपानादुत्तीर्य वृक्षमूले पर्यकेन निघण्णः । तस्य गन्धेन मृगास्तस्मिन्नदपाने नाभ्यागताः । स लुब्ध आगत्य पश्यति नैव मृगा उदपानमभ्यागताः । पदानुसारेण च तं प्रत्येकबुद्धमभिगतः । दृष्ट्वा चास्य बुद्धिरुत्पन्ना-अनेनैप आदीनव उत्पादितः । तेनासि निष्कोपं कृत्वा स प्रत्येकबुद्धः प्रघातितः ।। किं मन्यध्वे आयुष्मन्तः ? योऽसौ लुब्धः, स एप चीतशोकः । यत्रानेन मृगाः 16प्रघातिताः, तस्य कर्मणो विपाकेन महान् व्याधिरुत्पन्नः । यत्रत्येकबुद्धः शस्त्रेण प्रघातितः, तस्य कर्मणो विपाकेन बहूनि वर्षसहस्राणि नरकेपु दुःखमनुभूय पञ्च जन्मशतानि मनुष्ये- धूपपन्नः शस्त्रेण प्रघातितः । तत्कर्मावशेपेणैतर्हि अर्हप्राप्तोऽपि शस्त्रेण प्रघातितः ॥ किं कर्म कृतं येनोच्चकुले उपपन्नः, अर्हत्त्वं च प्राप्तम् ? स्थविर उवाच-काश्यपे सम्यक्संबुद्धे प्रवजितोऽभूत् प्रदानरुचिः । तेन दायकदानपतयः संघभक्तं कारापितास्तर्प- 20 णानि यवागूपानानि निमन्त्रणकानि । स्तूपेषु च छत्राण्यवरोपितानि, ध्वजाः पताकाः । गन्धमाल्यपुष्पवादित्रसमुदयेन पूजाः कृताः । तस्य कर्मणो विपाकेनोच्चकुले उपपन्नः । यावद्दशवर्षसहस्राणि ब्रह्मचर्य चरित्या सम्यक्प्रणिधानं कृतम् , तस्य कर्मणो विपाकेनाइत्त्वं प्राप्तमिति ॥ इति श्रीदिव्यावदाने वीतशोकावदानमष्टाविंशतिमम् ।।

·" . 16 २९ अशोकावदानम् । यदा राज्ञा अशोकन अर्धामलकदानेन भगवच्छासने श्रद्धा प्रतिलब्धा, स मिथु- नुवाच-केन भगवच्छासने प्रभूतं दानं दत्तम् ! भिक्षय ऊचुः-अनायपिण्डदेन गृहपतिना। राजा आह-कियत्तेन भगवच्छासने दानं दत्तम् ? भिक्षय ऊचुः-कोटिशतं तेन भगव- च्छासने दानं दत्तम् । श्रुत्वा च राजा अशोकश्चिन्तयति-तेन गृहपतिना भूत्वा कोटिशतं । भगवच्छासने दानं दत्तम् । तेनाभिहितम्-अहमपि कोटिशतं भगवच्छासने दानं दास्यामि । तेन यावच्चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्र प्रतिष्ठापितम्, सर्वत्र च शतसहस्राणि दत्तानि-जाती, बोधी, धर्मचक्रे, परिनिर्वाणे च, सर्वत्र शतसहस्र दत्तम् । पञ्चयार्पिर्क कृतम् । तत्र च चत्वारि शतसहस्राणि दत्तानि, त्रीणि शतसहस्राणि भिक्षुणां भोजितानि यत्रैकर्महतां द्वौ शैक्षाणां पृथग्जनकल्याणकानां च । कोशं स्थापयित्वा महापृथिवीमन्तः-10 पुरामात्यगणमात्मानं कुणालं च आर्यसंधे निर्यातयित्वा चत्वारि शतसहस्राणि दत्त्वा निमीत- वान् । पपणयतिकोट्यो भगवच्छासने दानं दत्तम् । स यावद् ग्लानीभूतः । अथ राजा इदानी न भविष्याभीति विक्लवीभूतः । तस्य राधगुप्तो नामामात्यो येन सह पांशुदानं दत्तम् । तदा स राजानमशोकं विक्लवीभूतमवेक्ष्य पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिरुवाच-- यच्छत्रुसंधैः प्रबलैः समेत्य नोदीक्षितं चण्डदिवाकराभम् । पमाननश्रीशतसंप्रपीतं कस्मात् सबाप्पं तब देव वक्रम् ॥१॥ राजा आह-राधगुप्त, नाहं द्रव्यविनाशं न राज्यनाशनं न चाश्रयवियोगं शोचामि, किं तु शोचामि-आर्यद्विप्रयुक्ष्यामि । नाहं पुनः सर्वगुणोपपन्नं संघ समक्षं नरदेवपूजितम् । संपूजयिष्यामि वरान्नपान- रेतं विचिन्त्याश्रुविमोक्षणं मे ॥२॥ अपि च राधगुप्त, अयं में मनोरथो बभूव-कोटिशतं भगवच्छासने दानं दास्यामीति, 25 स च मेऽभिप्रायो न परिपूर्णः । ततो राज्ञा अशोकेन चत्वारः कोट्यः परिपूरयिष्यामीति हिरण्यसुधणं कुर्कुटारामं प्रेपयितुमारब्धः ॥ तस्मिंश्च समये कुणालस्य संपदिर्नाम पुत्रो युवराज्ये प्रवर्तते । तस्यामात्यैरभिहितम्- कुमार, अशोको राजा स्वल्पकालावस्थायी । इदं च द्रव्यं कुर्कुटारामं प्रेष्यते । कोशबलिनश्च राजानः । निवारयितव्यः । यावत् कुमारेण भाण्डागारिकः प्रतिषिद्धः । यदा राज्ञोऽशोक 30 स्याप्रतिषिद्धा (तस्य) सुवर्णभाजने आहारमुपनाम्यते । भुक्त्वा तानि सुवर्णभाजनानि 20 ·२७८ दिव्यावदानम् । अभिहितम्-देव, वीतशोकस्यैतच्छिरः । श्रुत्वा राजा मुछितों भूमौ पतितः । यावज्जलसेकं दत्वा स्थापितः । अमात्यैश्चाभिहितम्-देव, वीतरागाणामप्यत्र पीडा । दीयतां सर्वसत्त्वे. प्वभयप्रदानम् । यावदाज्ञा अभयप्रदानं दत्तम्-न भूयः कश्चित् प्रघातयितव्यः ।। ततो भिक्षयः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारमायुप्मन्तमुपगुप्तं पृच्छन्ति-किं कर्म 5 कृतमायुष्मता वीतशोकेन यस्य कर्मणो विपाकेन शस्त्रेण प्रघातितः ? स्थविर उवाच-तेन ह्यायुष्मन्तः कर्माणि कृतानि पूर्वमन्यासु जातिषु । श्रूयताम्- भूतपूर्व भिक्षवोऽतीतेऽध्वनि अन्यतमो लुब्धो मृगान् प्रघातयित्वा जीविकां कल्पयति । अव्यामुदपानम् । स तत्र लुब्धो ग्ल्या पाशान् यन्त्रांश्च स्थापयित्वा मृगान् प्रधातयति । असति बुद्धानामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोके उत्पद्यन्ते । विस्तरः । अन्यतरः प्रत्येकबुद्ध- स्तस्मिन्नुदपाने आहारकृत्यं कृत्वा उदपानादुत्तीर्य वृक्षमूले पर्यकेन निपण्णः । तस्य गन्धेन मृगास्तस्मिन्नुदपाने नाभ्यागताः । स लुब्ध आगत्य पश्यति नैव मृगा उदपानमभ्यागताः । पदानुसारेण च तं प्रत्येकबुद्धमभिगतः । दृष्ट्वा चास्य बुद्धिरुत्पन्ना-अनेनैप आदीनव उत्पादितः । तेनासिं निष्कोपं कृत्वा स प्रत्येकबुद्धः प्रघातितः ।। किं मन्यध्वे आयुष्मन्तः ? योऽसौ लुब्धः, स एप वीतशोकः । यत्रानेन मृगाः 15 प्रघातिताः, तस्य कर्मणो विपाकेन महान् व्याधिरुत्पन्नः । यत्प्रत्येकबुद्धः शस्त्रेण प्रघातितः, तस्य कर्मणो विपाकेन बहूनि वर्षसहसाणि नरकेषु दुःखमनुभूय पञ्च जन्मशतानि मनुष्ये- पूपपन्नः शस्त्रेण प्रघातितः । तत्कर्मावशेषेणैतर्हि अर्हप्राप्तोऽपि शस्त्रेण प्रघातितः ॥ किं कर्म कृतं येनोच्चकुले उपपन्नः, अर्हवं च प्राप्तम् ? स्थविर उवाच-काश्यपे सम्यक्संबुद्धे प्रवजितोऽभूत् प्रदानरुचिः । तेन दायकदानपतयः संघभक्तं कारापितास्तर्प- 20 णानि यवागूपानानि निमन्त्रणकानि । स्तूपेषु च छत्राण्यवरोपितानि, ध्वजाः पताकाः । गन्धमाल्यपुष्पवादित्रसमुदयेन पूजाः कृताः। तस्य कर्मणो विपाकेनोच्चकुले उपपन्नः । यावद्दशवर्षसहस्राणि ब्रह्मचर्य चरित्या सम्यक्प्रणिधानं कृतम् , तस्य कर्मणो विपाकेनार्हत्वं प्राप्तमिति ।। इति श्रीदिव्यावदाने वीतशोकावदानमष्टाविंशतिमम् ।।

·16 २९ अशोकावदानम् । यदा राज्ञा अशोकेन अर्धामलकदानेन भगवच्छासने श्रद्धा प्रतिलब्धा, स भिक्षू- नुवाच-केन भगवच्छासने प्रभूतं दानं दत्तम् ? भिक्षय ऊचुः-अनायपिण्डदेन गृहपतिना। राजा आह-कियत्तेन भगवच्छासने दानं दत्तम् ! भिक्षव ऊचु:-कोटिशतं तेन भगय- च्छासने दानं दत्तम् । श्रुत्वा च राजा अशोकश्चिन्तयति-तेन गृहपतिना भूत्वा कोटिशतं । भगवच्छासने दानं दत्तम् । तेनाभिहितम्-अहमपि कोटिशतं भगवच्छासने दानं दास्यामि । तेन यावच्चतुरशीतिधर्मराजिकासहतं प्रतिष्ठापितम् , सर्वत्र च शतसहस्राणि दत्तानि जातो, बोधौ, धर्मचक्रे, परिनिर्वाणे च, सर्वत्र शतसहस्र दत्तम् । पञ्चवार्षिक कृतम् । तत्र च चत्वारि शतसहस्राणि दत्तानि, त्रीणि शतसहवाणि भिक्षूणां भोजितानि यत्रैकर्महतां द्वौ शैक्षाणां पृथग्जनकल्याणकानां च । कोशं स्थापयित्वा महापृथिवीमन्तः- 10 पुरामात्यगणमात्मानं कुणालं च आर्यसंघे निर्यातयित्वा चत्वारि शतसहस्राणि दत्त्वा निष्क्रीत- वान् । पण्णवतिकोटयो भगवच्छासने दानं दत्तम् । स यावद् ग्लानीभूतः । अथ राजा इदानीं न भविष्यामीति विश्लवीभूतः । तस्य राधगुप्तो नामामात्यो येन सह पाशुदान दत्तम् । तदा स राजानमशोकं विक्लवीभूतमवेक्ष्य पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिरुवाच- यच्छत्रुसंधैः प्रबलैः समेल्स नोद्दीक्षितं चण्डदिवाकराभम् । पमाननश्रीशतसंप्रपीतं कस्मात् सबाप्पं तव देव वक्रम् ॥१॥ राजा आह-राधगुप्त, नाहं द्रव्यविनाशं न राज्यनाशनं न चाश्रयवियोगं शोचामि, किं तु शोचामि-आयद्विप्रयुक्ष्यामि । नाहं पुनः सर्वगुणोपपन्न संघ समक्षं नरदेवपूजितम् । संपूजयिष्यामि वरानपान- रेतं विचिन्त्याश्रुविमोक्षणं मे || २ ॥ अपि च राधगुप्त, अयं मे मनोरथो बभूव-कोटिशतं भगवच्छासने दानं दास्यामीति, स च मेऽभिप्रायो न परिपूर्णः । ततो राज्ञा अशोकेन चत्वारः कोट्यः परिपूरयिष्यामीति हिरण्यसुवर्ण कुर्कुठारामं प्रेपयितुमारब्धः ॥ तस्मिंश्च समये कुणालस्य संपदिर्नाम पुत्रो युवराज्ये प्रवर्तते । तस्यामात्यैरभिहितम्- कुमार, अशोको राजा खल्पकालावस्थायी । इदं च द्रव्यं कुर्कुटारामं प्रेष्यते । कोशबलिनश्च राजानः । निवारयितव्यः । यावत् कुमारेण भाण्डागारिकः प्रतिषिद्धः । यदा राज्ञोऽशोक-30 स्याप्रतिषिद्धा (तस्य ) सुवर्णभाजने आहारमुपनाम्यते । भुक्त्वा तानि सुवर्णभाजनानि 20 25 ·.." 10 15 २८० दिव्यावदानम्। कुर्कुटारामं प्रेषयति । तस्य सुवर्णभाजनं प्रतिपिद्धम् । रूप्यभाजने आहार पनाम्यते, तान्यपि कुर्कुटारामं प्रेपयति । ततो रूप्यभाजनमपि प्रतिपिद्धम् , यावलोहभाजन आहार- मुपनाम्यते । तान्यपि राजा अशोकः कुर्कुटारामं प्रेषयति । तस्य यावन्मुद्भाजन आहारमुप- नाम्यते । तस्मिंश्च समये राज्ञोऽशोकस्य अर्धामलकं करान्तरगतम् । अथ राजा अशोकः 6 संविनोऽमात्यान् पौरांश्च संनिपात्स कथयति-कः सांप्रतं पृथिव्यामीश्वरः ? ततोऽमात्य उत्था- यासनायेन राजा अशोकस्तेनाञ्जलिं प्रणम्योवाच-देवः पृथिव्यामीश्वरः । अथ सजा अशोकः साश्रुदुर्दिननयनवदनोऽभात्यानुवाच- दाक्षिण्यादनृतं हि किं कथयत भ्रष्टाधिराज्या वयं शेष त्यामलकार्धमित्यवसिते यत्र प्रभुत्वं मम । ऐश्वर्य थिगनार्यमुहतनदीतोयप्रवेशोपम मलेन्द्रस्य ममापि यत्प्रतिभयं दारिद्यमभ्यागतम् ॥ ३ ॥ अथवा को भगवतो वाक्यमन्यथा करिष्यति ? संपत्तयो हि सर्वा विपत्तिनिधना इति प्रतिज्ञातं यदपितथवादिना गौतमेन, न हि तद्विसंवदति ।। प्रतिशिप्यतेऽस्मन्ने चिरादाज्ञा मम यावती यथा मनसा । साथैव महाद्रिशिलातलविहतनदीवत् प्रतिनिवृत्ता ॥ ४ ॥ आज्ञाप्य व्यवधूतडिम्बडमरामेकातपत्रां मही- मुत्पाश्य प्रतिगर्वितानरिंगणानाश्चास्य दीनातुरान् । भ्रष्टवायतनो न भाति कृपणः संप्रत्यशोको नृपः छिन्नाम्लानविशीर्णपत्रकुसुमः शुष्यत्यशोको यथा ॥५॥ ततो राजा अशोकः समीपं गतं पुरुपमाहूयोवाच-भद्रमुख, पूर्वगुणानुरागाटैश्चर्य- स्यापि मम इमं तावदपश्चिमं व्यापारं कुरु । इदं ममार्धामलकं ग्रहाय कुर्कुटारामं गत्वा संघे निर्यातय 1 मद्वचनाच्च संघस्य पादाभिवन्दनं कृत्वा वक्तव्यम्- जम्बुद्वीपैश्चर्यस्य राज्ञ एप सांप्रतं विभव इति । इदं तावदपश्चिमं दानं तथा परिभोक्तव्यं यथा मे संघगता दक्षिणा विस्तीर्णा स्यादिति । आह च-- इदं प्रदानं चरमं ममाय राज्यं च तं चैव गतं खभावम् । आरोग्यवैद्योपधिवर्जितस्य त्राता न मेऽस्त्यार्यगणाद्वर्धाि ॥ ६ ॥ तत्तया मुज्यतां येन प्रदानं मम पश्चिमम् । यथा संघगता मेऽध विस्तीर्णा दक्षिणा भवेत् ॥ ७ ॥ एवं देवेति स पुरुपो राज्ञोऽशोकस्य प्रतिश्रुत्य तदमिलकं गृह्य कुर्कुटारामं गया वृद्धान्ते सिल्या कृताञ्जलिस्तदर्धामलफ संधे निर्यातयनुवाच- 20 25 30 ·10 २९ अशोकायदानम्। २८१ एकच्छत्रसमुच्छ्यां वसुमतीमाज्ञापयन् यः पुरा लोकं तापयति स्म मध्यदिवसप्राप्तो दिवा भास्करः । भाग्यच्छिद्मवेक्ष्य सोऽद्य नृपतिः खैः कर्मभिर्वञ्चितः संप्राप्ते दिवसक्षये रविवि भ्रष्टप्रभावः स्थितः ॥ ८॥ भक्त्यवनतेन शिरसा प्रणम्य संघाय तेन खलु दत्तमिदमामलकस्याध लक्ष्मीचापल्य- 5 चिहितम् । ततः संघस्थविरो भिक्षुनुवाच-भदन्ता भवन्तः, शक्यमिदानी संवेगमुत्पादयितुम् । कुतः एवं युक्तं भगवता-परविपत्तिः संवेजनीयं स्थानमिति । कस्येदानी सहृदयस्य संवेगो नोत्पद्यते ! कुतः। त्यागशूरो नरेन्द्रोऽसावशोको मौर्यकुञ्जरः । जम्बुद्वीपेश्वरो भूत्वा जातोऽर्धामलकेश्वरः ॥ ९ ॥ भृत्यैः : स भूमिपतिरय हृताधिकारो दानं प्रयच्छति किलामलकार्धमेतत् । श्रीभोगविस्तरमदैरतिगर्वितानां प्रत्यादिशनिव मनांसि पृथग्जनानाम् ॥ १० ॥ यावत्तदर्धामलकं चूर्णयित्वा यूपे प्रक्षिप्य संघे चारितम् । ततो राजा अशोको राध-16 गुप्तमुवाच-कथय राधगुप्त, कः सांप्रतं पृथिव्यामीश्वरः ? अथ राधगुप्तोऽशोकस्य पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिरुवाच-देवः पृथिव्यामीश्वरः । अथ राजा अशोकः कयंचिदुत्थाय चतुर्दिशमवलोक्य संघाय अञ्जलिं कृत्वोवाच-एप इदानी महत्कोशं स्थापयित्वा इमां समुद्रपर्यन्तां महापृथिवी भगवच्छ्रावकसंधे निर्यातयामि । आह च- इमां समुद्रोत्तमनीलकञ्चका- मनकरत्नाकरभूपिताननाम् । ददाम्यहं भूतधरां समन्दरां संघाय तस्मिन्नुपभुज्यते फलम् ॥ ११ ॥ 20 अपि च। 25 दानेनाहमनेन नेन्द्रभवनं न ब्रह्मलोके फलं काङ्क्षामि द्रुतवारिवेगचपलां प्रागेव राजनियम् । दानस्यास्य फलं तु भक्तिमहतो यन्मेऽस्ति तेनामुया चित्तैश्वर्यमहार्यमार्यमहितं नायाति यद्विक्रियाम् ॥ १२ ॥ यावत् पत्राभिलिखितं कृत्वा दन्तमुद्रया मुदितम् । ततो राजा महापृथिवीं संधे दत्वा कालगतः । यावदमात्यैर्नीलपीताभिः शिविकाभिर्निर्हरित्वा शरीरपूजां कृत्वा राजानं प्रति- 30 टापयिप्याम इति, यावद्राधगुप्तेनाभिहितम् । राज्ञा अशोकेन महापृथिवी संघे निर्यातिता 4 दि.३६ ·२४२ दिव्यावदानम् । इति । ततोऽमात्यैरभिहित्तम्-किमर्थमिति ? राधगुप्त उवाच-एप राज्ञोऽशोकस्य मनोरथो बभूव- कोटिशतं भगवच्छासने दानं दास्यामीति । तेन पण्णवतिकोट्यो दत्ता यावद्राच्या प्रति- पिदा । तदभिप्रायेण राज्ञा महापृथिवी संघे दत्ता । यावदमासश्चतसः कोट्यो भागवच्छासने दत्त्वा पृथिवीं निक्रीय संपदिः राज्ये प्रतिष्ठापितः । संपदेवृहस्पतिः पुत्रः, वृहस्पतेपसेनः, 6 वृषसेनस्य पुष्यधर्मा, पुष्यधर्मणः पुष्यमित्रः । सोऽमात्यानामत्रयते-क उपाय: स्यावदस्माकं नाम चिरं तिष्ठेत् ? तैरभिहितम् देवस्य च वंशादशोको नाम्ना राजा बभूवैति । तेन चतुरशीतिधर्मराजिकासहनं प्रतिष्ठापितम् । यावद्भगवच्छासनं प्राप्यते, तापत्तस्य यशः स्थास्यति । देवोऽपि चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्र प्रतिष्ठापयतु । राजा आह-महेशाख्यो राजा अशोको बभूव । अन्यः कश्चिदुपाय इति ? तस्य ब्राह्मणपुरोहितः पृथग्जनोऽश्राद्धः । 10 तेनाभिहितम्-देव, द्वाभ्यां कारणाभ्यां नाम चिरं स्थास्यति । यावद्राजा पुष्यमिनश्चतुरङ्ग- बलकायं संनाहयित्वा भगवच्छासनं विनाशयिष्यामीति कुक्कुटारामं निर्गतः । द्वारे च सिंहनादो मुक्तः । यावत्स राजा भीतः पाटलिपुत्रं प्रविष्टः। एवं द्विरपि त्रिरपि । यावद्भिक्षूश्च संघमाहूय कथयति-भगवच्छासनं नाशयिष्यामीति । किमिच्छथ स्तूपं संघारामान वा ? भिक्षुभिः परिगृहीताः । यावत्पुष्यमित्रो यावत् संधारामं भिखूश्च प्रघातयन् प्रस्थितः । 15 स यावच्छाकलमनुप्राप्तः । तेनाभिहितम्-यो मे श्रमणशिरो दास्यति, तस्याहं दीनारशतं दास्यामि । धर्मराजिकाबाहद्वद्ध्या(?) शिरो दातुमारब्धम् । श्रुत्वा च राजा अर्हत्प्रधातयितु- मारब्धः। स च निरोध समापनः । तस्य परोपकर्मो न क्रमते । स यनमुत्सृज्य याव- कोष्ठकं गतः । दंष्ट्रानिवासी यक्षश्चिन्तयति-इदं भगवच्छासनं विनश्यति । अहं च शिक्षा धारयामि । न मया शक्यं कस्यचिदप्रियं कर्तुम् । तस्य दुहिता कृमिशेन यक्षेण याच्यते, न 20 चानुप्रयच्छति-त्वं पापकर्मकारीति । यावत्सा दुहिता तेन कृमिशस्य दत्ता भगवच्छासन- परित्राणार्य परिमहपरिपालनार्थ च । पुष्यमित्रस्य राज्ञः पृष्टतः यो महान् प्रभागे यूयम् । तस्यानुभावास राजा न प्रतिहन्यते । यावद्दष्यानिवासी यक्षस्तं पुष्यमित्रानुबन्धयक्षं महाय पर्वतचर्येऽवरत् । यावदक्षिणा महासमुद्रं गतः । कृमिशेन च यक्षेण महान्तं पर्वतमानयित्वा पुष्यमित्रो राजा सबलवाहनोऽवष्टब्धः । तस्य मुनिहत इति संज्ञा व्यवस्थापिता । यदा 25 पुष्यमित्रो राजा प्रघातितस्वदा मौर्यवंशः समुच्छिन्नः ॥ इति श्रीदिच्यावदाने अशोकावदानं समातम् ॥

·३० सुधनकुमारावदानम् । पुनरपि महाराज यन्मया अनुत्तरसम्यक्संबोधिप्राप्तये दानानि दत्तानि, पुण्यानि कृतानि, वीर्यपारमिता च परिरिपूता, अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर्नाराधिता, तच्छृयताम् ॥ भूतपूर्व महाराज पाञ्चालविषये राजानौ बभूवतुः, उत्तरपाञ्चालो दक्षिणपाश्चालश्च । तत्रोत्तरपाश्चालो महाधनो नाना हस्तिनापुरे राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च । सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च शान्तकलिकलहडिम्बडमरतस्फरदुर्भिक्षरोगापगतं शालीक्षुगोमहिपीसंपन्नम् । धार्मिको धर्मराजो धर्मेण राज्यं कारयति । तस्मिंश्च नगरे महाहद उत्पलकुमुदपुण्डरीकसंपन्नो हंसकारण्डवचक्रयाकोपशोभितो रमणीयः । तत्र च हदे जन्मचित्रको नाम नागपोतः प्रतिवसति । स कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनु- प्रयच्छति । अतीव शस्यसंपत्तिर्भवति । शस्यवती वसुमती । सुभिक्षानपानो देशः । 10 दानमानसत्कारवांश्च लोकः श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकोपभोज्यः । दक्षिणपाश्चालस्तु राजा अधर्मभूयिष्ठश्चण्डो रमसः कर्कशोऽधर्मेण राज्यं कारयति, नित्यं दण्डेन घातनधारणवन्धन- हडिनिगडोपरोधेन राष्ट्रनिवासिनां त्रासयति । अधर्मभूयिष्टतया चास्य देवो न कालेन कालं सम्यग्वारिधारामुत्सृजति । ततोऽसौ महाजनकायः संत्रस्तः खजीवितापेक्षया राष्ट्रपरित्यागं कृत्वा उत्तरपाञ्चालस्यैव राज्ञो विषयं गत्वा प्रतिवसति । यावदपरेण समयेन दक्षिणपाञ्चालो 16 राजा मृगयाव्यपदेशेन जनपदान् व्यवलोकनाय निर्गतः । यावत् पश्यति प्रामनगराणि शून्यानि, उद्यानदेवकुलानि भिन्नप्रभग्नानि । स जनकायः क गत इति कथयति । अमाल्याः कथयन्ति-देव, उत्तरपाञ्चालस्य राज्ञो विपयं गतः । किमर्थम् ? देव, अभयं प्रयच्छ, कथयामः । दत्तं भवतु । ततस्ते कथयन्ति देव, उत्तरपाञ्चालो राजा धर्मेण राज्यं कारयति । तस्य जनपदा ऋद्धाश्च स्फीताश्च क्षेमाश्च सुभिक्षाश्च आकीर्ण- 20 बहुजनमनुष्याश्च प्रशान्तकलिकलहडिम्बडमरतस्करदुर्भिक्षरोगापगताः शालीभुगोमहिषी- संपन्नाः । दानमानसत्कारवांश्च लोकः श्रमणब्राह्मणवनीपकोपभोज्यः । देवस्तु चण्डो रमस: कर्कशो नित्यं ताडनधातनधारणबन्धननिगडोपरोधे(न) राष्ट्रं त्रासयति । यतोऽसौ जनकायः संत्रस्तः संवेगमापन उत्तरपाञ्चालस्य राज्ञो विषयं गतः । दक्षिणपाश्चालो राजा कथयति- भवन्तः, कोऽसावुपायः स्याद्येनासौ जनकायः पुनरागत्य एषु ग्रामनगरेषु प्रतिवसेत् ? 25 अमात्या आहुः यदि देव उत्तरपाश्चालवद्धर्मेण राज्यं कारयसि, मैत्रचित्तोऽनुकम्पाचित्तश्च राष्ट्रं पालयसि, नचिरादसौ जनकायः पुनरागल्य एषु प्रामनगरेषु प्रतिवसेत् । दक्षिण- पाञ्चालो राजा कथयति-भवन्तः, यद्येवम् , अहमप्युत्तरपाञ्चालवद्धर्मेण राज्यं कारयामि, मैत्रचित्तो हितचित्तोऽनुकम्पाचित्तश्च राष्ट्र पालयामि । यूयं तथा कुरुत, यथा असौ जनकायः पुनरागत्य एपू नामनगरेषु प्रतिवसतीति । अमासा आहुः-देव, अपरोऽपि ३० तन्नानुशंसोऽस्ति । तस्मिन् नगरे महाहद उत्पलकुमुदपुण्डरीकसंछन्नो हंसकारण्डवचक्र- Creads नमः before पुनरपि, ·. दिव्यावदानम् । वाकोपशोभितः । तत्र जन्मचित्रको नाम नागपोतकः प्रतिवसति । स कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयच्छति । अतीव शस्यसंपत्तिर्भवति । तेन तस्य शस्यवती बसुमती, सुभिक्षानपानश्च देशः । राजा आह-कोऽसौ उपायः स्यायेनासौ नागपोत इहानीयेत? अमात्या आहुः-देव, विद्यामन्त्रधारिणः, तानानयेति । ते समन्विष्यन्ताम् । ततो राज्ञा 6 सुवर्णपिटकं ध्वजाने बद्धा खविजिते घण्टावधोपणं कारितम्-य उत्तरपाञ्चालराज- विषयाजन्मचित्रकं नाम नागपोतकमानयति, तस्येमं सुवर्गपिटकं दास्यामि, महता च सत्कारेण सत्करिष्यामीति । यावदन्यतमोऽहितुण्डिकोऽमात्यानां सकाशं गत्वा कथयति- ममेदं सुवर्णपिटकमनुप्रयच्छत । अहं जन्मचित्रं नाम नागपोतकमपत्यानयामीति । अमाल्याः कथयन्ति-एप गृहाण । स कथयति-यो युष्माकं श्रद्धयितः प्रत्सयितश्च, तस्य 10 हस्ते तिष्ठतु । आनीते जन्मचित्रे नागपोतके ग्रहीष्यामीति । एवं कुरुप्वेति । ततोऽसौ अहितुण्डिकः प्रत्ययितस्य पुरुषस्य हस्ते सुवर्णपिटकं स्थापयित्वा हस्तिनापुरं गतः । तेनासौ हृदः समन्ततो व्यवलोकितः । निमित्तीकृतः-असौ जन्मचित्रो नागपोतक एतस्मिन् प्रदेशे तिष्टतीति । ततो बल्युपहारनिमित्तं पुनः प्रत्यागतः । अमात्यानां कथयति- बल्युपहारमेनं प्रयच्छत । सप्तमे दिवसे तं नागपोतकमपहृत्य आनयामीति । स चाहितुण्डिकरतेन 15 संलक्षितः-ममासावपहरणायागतः । सप्तमे दिवसे मामपहरिष्यति । मातापितृवियोगजं मे दुःखं भविष्यतीति । किं करोमि, किं शरणं प्रपद्येयमिति । तस्य हृदस्य नातिदूरे द्वौ लुब्धको प्रतिवसतः, सारको हलकः । तौ हृदमाश्रित्य जीविकां कल्पयतः । ये स्थलगताः प्राणिनो मृगशरभसूकरादयस्तं हृदमुपसर्पन्ति, तान् प्रघातयतः, · येऽपि जलगता मत्स्यक छपमण्डूकादयः । तत्र सारकः कालगतः, हलको जीवति । जन्मचित्रो 20 नागपोतः संलक्षयति-कोऽन्योऽस्ति मम शरणमृते हलकात् लुब्धकात् ? ततो मनुष्यवेप- मास्थाय हलकस्य लुब्धकस्य सकाशं गतः गत्या कथयति-भोः पुरुष, किं त्वं जानीपे कस्यानुभावाचनस्य राज्ञो जनपदा ऋद्धाश्च स्फीताश्च सुभिक्षाकीर्णबहुजनमनुष्याश्च प्रशान्त- कलिकलहडिम्बडमरतस्करदुर्भिक्षरोगापगताः शालीक्षुगोमहिपीसंपन्ना इति ! स कथ- यति-जाने स राजा धार्मिको धर्मेण राज्यं कारयति, मैत्रचित्तो हितचित्तोऽनुकम्पाचित्तश्च Ls राष्ट्र पालयतीति । स कथयति-किमेतदेव, अथास्त्यन्यदपि ? लुन्धकः कथयति-अस्त्यन्यो- ऽप्यनुशंसः । अस्मिन् प्रदेशे जन्मचित्रको नाम नागपोतकः प्रतिवसति । स कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयच्छति । अतीव शस्यसंपत्तिर्भवति । शस्यवती वसुमती, सुभिक्षा- नपानश्च देश इति । जन्मचित्रः कथयति-तं नागपोतकमितो विषयादपहरेत् , तस्य नाग- पोतकरय किं स्यात् ! न शोभनं स्यात् , मातापितृवियोगजं दुःखं स्याद्राज्ञो राष्ट्रस्य च । 20 योऽपहाति, तस्य किं वं कुर्याः ? स आह-जीविताद्व्यपरोपयेयम् । जानीपे त्वं फतरोऽसौ नागपोतक इति ! न जाने । अहमेवासौ नागः । दक्षिणपाश्चालवैपयिकेनाहि- तुण्डिकेनापहृत्य नीयत । स बल्युपहारविधानाथं गतः । सप्तमे दिवसे आगमिष्यति । 1439 ·. ३० सुधनकुमारायदानम्। २८५ आगत्य अस्य हृदस्य चतसृषु दिक्षु खदिरशलाकानिखन्य नानारङ्गैः सूत्रर्वेष्टयित्वा मन्त्राना- वर्तयिष्यति । तत्र त्वया प्रच्छन्ने संनिकृष्टे स्थातव्यम् । यदा तेनायमैवरूपः प्रयोगः कृतो भवति, तदा हदमध्यात् कथमानं पानीयमुत्थास्यति अहं चोत्यास्यामि । तदा वयासो अहितुण्डिकः शरेण मर्मणि ताडयितव्यः, आशु चोपसंक्रम्य वक्तव्यः-मन्त्रानुपसंहर । मा ते उत्कृत्तमूलं शिरः कृत्वा पृथिव्यां निपातयिष्यामीति । यद्यसौ मन्त्राननुपसंहृत्य प्राणैर्वियो। क्ष्यते, मृतं तेऽहं यावज्जीव मत्रपाशबद्धः स्यामिति । लुब्धकः प्राह-यदि तबैकस्यैवं गुणः स्यात् , तथाप्यहमेवं कुर्याम् , प्रागेव सराजकस्य राष्ट्रस्य । गच्छ, अहं ते वातेति । ततस्तेन नागपोतकेन तस्यैकपार्चे गुप्तस्थानमुपदर्शितम् । यावदसौ लुब्धकः सप्तमे दिवसे प्रतिगुप्ते प्रदेशे आत्मानं गोपयित्वा अवस्थितः । स चाहितुण्डिक आगत्य बल्युपहारं कर्तुमारब्धः । तेन चतसृषु दिक्षु चत्वारः खदिरकीलका निखाताः । नानारङ्गैः सूत्रःष्ट- 10 यित्वा मन्त्रा आवर्तिताः । ततस्तस्मात् पानीयं कथितुमारब्धम् । लुब्धकेन च शरेण मर्मणि ताडितः । निष्कोशं चासिं कृत्वा अभिहितः त्वमस्मद्विषयनिवासिनं नागपोतमप- हरसि । मा ते उत्कृत्तमूलं शिरः कृत्वा पृथिव्यां निपातयामीति । ततोऽहितुण्डिकेन दुःख- वेदनाभिभूतेन मरणभयभीतेन मन्ना व्यावर्तिताः । तत्समनन्तरं च लुब्धकेन जीविताद् व्यपरोपितः। ततो नागो मन्त्रपाशविनिर्मुक्तो हृदादभ्युद्गम्य लुब्धकं परिष्वक्तवान् , एवं 15 चाह-वं मे माता, त्वं मे पिता, यन्मया त्वामागम्य मातापितृवियोगजं दुःखं नोत्पन्नम् । आगच्छ, भवनं गच्छामः । तेनासौ भवनं नीतः, नानाविधेन चानपानेन संतर्पितः, रत्नानि चोपदर्शितानि, मातापिनोश्च निवेदितः । अम्ब तात--एप मे सुदृच्छरणं वान्धवः । अस्यानुभावाद्युप्माभिः सह वियोगो न जात इति । ताम्यामसौ वरेण प्रवारितो विविधानि च रत्नानि दत्तानि । स तान्यादाय तस्माद् हृदाद् व्युत्थितः । तस्य च हृदस्य नातिदूरे 20 पुष्यफलसलिलसंपन्ने नानाशकुनिकूजिते ऋपेरप्रमाश्रमपदम् । तत्र च नागपोतकेन साधं वृत्तकं तत्सर्वं विस्तरेण समाख्यातम् । तत ऋषिः कथयति-कि रतैः किं या ते सुवर्णेन ? तस्य भवनेऽमोघो नाम पाशस्तिष्ठति, तं याचख । ततो लुब्धकोऽमोधपाशे संजाततृष्ण; ऋपिवचनमुपश्रुत्य पुनरपि नागभवनं गतः । यावत्पश्यति भवनद्वारे तममोधपाशम् । तस्यैतदभवत्-एप स पाशो यो मया प्रार्थनीयः । इति विदित्वा नागभवनं प्रविष्टः । ततो 25 जन्मचित्रेण नागपोतकेन अन्यैश्च नागैः ससंभ्रमैः प्रतिसंमोदितो रनैश्च प्रवारितः । स कथयति-अलं मम रत्नैः । किं तु एतममोधपाशं प्रयच्छथेति । स नाग आह-तबानेन किं प्रयोजनम् ? यदा गरुत्मतोपद्रुता भवामः, तदा अनेनात्मानं रक्षामः । लुब्धक आह~ युष्माकमेष कदाचित् कर्हिचित् गरुत्मतोपद्रुतानामुपयोगं गच्छति । मम तु अनेन सततमेव प्रयोजनम् । यद्यस्ति कृतमुपकृतं च, अनुप्रयच्छेति । जन्मचित्रस्य नागपोतकस्यै- तदभवत्-ममानेन बहूपकृतम् । मातापितरौ अवलोक्य ददामीति । तेन मातापितरी अवलोक्य स पाशो दत्तः । ततोऽसौ लुब्धकः पृथिवीलब्धप्रख्येन सुखसौमनस्यनाप्या- यितमना अमोघपाशमादाय नागभवनादभ्युद्गम्य खगृहं गतः ।। 30 ·. २८६ दिव्यावदानम् । यावदपरेण समयेन धनो राजा देव्या साध क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो न पुत्रो न दुहिता । स करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः-अनेकधनसमुदितं मे गृहम् । न मे पुत्रो न दुहिता । ममात्ययात्खकुलवंशच्छेदे राष्ट्रापहारः सर्वसन्तखापतेयमपुत्रमिति कृत्वा अन्यराजविधेयो भविष्यतीति । स श्रमण- 5 ब्राह्मणसुहृत्संबन्धिबान्धवैरुच्यते-देव, किमसि चिन्तापरः? स एतत्प्रकरणं विस्तरेणारोच- यति । ते कथयन्ति-देवताराधनं कुरु, पुत्रस्ते भविष्यतीति । सोऽपुत्रः पुत्राभिनन्दी शिव- वरुणकुबेरवासवादीनन्यांश्च देवताविशेपानायाचते, तद्यथा-आरामदेवता वनदेवता चत्वर- देवता शृङ्गाटकदेवता बलिप्रतिपाहिकाः । सहजाः सहधर्मिका नित्यानुबद्धा अपि देवता आयाचते । अस्ति चैप लोके प्रवादो यदायाचनहेतोः पुत्रा जायन्ते दुहितरश्चेति । तच्च 10 नैवम् । यद्येवमभविष्यत्, एकैकस्य पुत्रसहस्रमभविष्यत् , तद्यथा राज्ञश्चक्रवर्तिनः । अपि तु त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात्पुत्रा जायन्ते दुहितरश्च । कतमेषां त्रयाणाम् ! माता- पितरौ रक्तौ भवतः संनिपतितौ । माता चास्य कल्या भवति ऋतुमती च । गन्धर्वः प्रत्युपस्थितो भवति । एषां त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावापुत्रा जायन्ते दुहितरश्च । स चैवमायाचनपरस्तिष्ठति । अन्यतमश्च भद्रकल्पिको बोधिसत्त्वस्तस्याप्रमहिण्या अवक्रान्तः । 16 पञ्चावेणीया धर्मा एकत्ये पण्डितजातीये मातृगामे । कतगे पञ्च ? रक्तं पुरुपं जानाति विरक्तं जानाति।कालं जानाति ऋतुं जानाति । गर्भमवक्रान्तं जानाति । यस्य सकाशाद्गर्भमवक्रामति तमपि जानाति । दारकं जानाति, दारिका जानाति । सचेद्दारको भवति, दक्षिणं कुक्षि निश्रित्य तिष्ठति। सचेद्दारिका भवति, वामं कुक्षि निश्रित्य तिष्ठति । सा आत्तमनाः खामिन आरोचयति-दिष्ट्या वर्धख आर्यपुत्र । आपन्नसत्त्वास्मि संवृत्ता । यथा च मे दक्षिणं 20 कुक्षि निश्रित्य तिष्टति, नियतं दारको भविष्यतीति । सोऽप्यात्तमनात्तमनाः पूर्व कायमुन्नमय्य दक्षिणं बाहुमभिप्रसार्य उदानमुदानयति-अप्येवाहं चिरकालाभिलषितं पुत्रमुखं पश्येयम् । जातो मे स्यान्नावजातः । कृत्यानि मे कुर्वीत । प्रतिभरेत् । दायायं मे प्रतिपद्येत । कुलवंशो मे चिरस्थितिकः स्यात् । अस्माकं चाप्यतीतकालगतानामरूपं या प्रभूतं या दानानि दत्या पुण्यानि कृत्वा अस्माकं नाना दक्षिणामादेक्ष्यति-इदं तयोर्यत्र- 25 तत्रोपपनयोर्गच्छतोरनुगच्छतु इति । आपनसत्त्वां विदिला उपरिप्रासादतलगतामयन्त्रिता धारयति तिक्ताम्टलवणमधुरकटुकपायविवर्जितैराहारैः । हारार्धहारविभूपितगात्रीमप्सरसमिय नन्दनवनचारिणी मचान्मञ्चं पीठात्पीठमनवतरन्तीमधरिमां भूमिम् । न चास्याः किंचि- दमनोजशब्दश्रवणं यावदेव गर्भस्य परिपाकाय । सा अष्टानां वा नवानां वा मासानामत्य- याप्रसूता । दारको जातोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णश्छनाकारशिराः 30 प्रलम्बबाहुषिस्तीर्णललाट उचघोणः संगतभूस्तुगनासः सर्वाङ्गप्रत्यगोपेतः । तस्य जातो आनन्दभेर्यस्ताडिताः । श्रुत्या राजा कययति-किमेतदिति । अन्तःपुरिकाभी राज्ञे निवेदितम्- देव, दिवा वर्धस । पुत्रस्त जात इति । ततो राज्ञा तं सर्व नगरमपगतपापाणशर्करकठठं ·. ३० सुधनकुमारावदानम्। च्यवस्थितम्, चन्दनवारिसितमुच्छ्रितध्वजपताकं सुरभिधूपघटिकोपनिबद्धं नानापुप्पाभि- कीर्णरमणीयम् । आज्ञा च दत्ता-श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकेभ्यो दानं प्रयच्छत, सर्वबन्धन- मोक्षं च कुरुतेति । तस्यैवं त्रीणि सप्तकान्येकाविंशतिदिवसान् विस्तरेण जातकर्म करोति । तस्य जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापितुमारब्धम्-किं भवतु दारकस्य नामेति ? अमात्याः फययन्ति-अयं दारको धनस्य राज्ञः पुत्रः, भवतु दारकस्य सुधनो नामेति । तस्य सुधन इति । नामधेयं व्यवस्थापितम् । सुधनो दारकोऽष्टाभ्यो धात्रीभ्योऽनुदत्तो द्वाभ्यामंसधात्रीभ्यां द्वाम्या क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां कीडनिकाभ्यां धात्रीभ्याम् । सोऽष्टाभिर्धात्रीभि- रुन्नीयते वय॑ते क्षीरेण दना नवनीतेन सर्पिपा सर्पिमण्डै अन्यैश्चोत्तप्तोत्तप्तैरुपकरणविशेपैः। आशु वर्धते हृदस्थमिव पङ्कजम् ॥ स यदा महान् संवृत्तस्तदा लिप्यामुपन्यस्तः संख्यायां गणनायां मुद्रायामुद्धारे न्यासे 10 निक्षेपे वस्तुपरीक्षायां कुमारपरीक्षायां कुमारिकापरीक्षायां दारुपरीक्षायां रत्नपरीक्षायां वन- परीक्षायाम् । सोऽष्टासु परीक्षासु घटको वाचकः पण्डितः पटुप्रचारः संवृत्तः । स यानि तानि भवन्ति राज्ञां क्षत्रियाणां मूर्धाभिषिक्तानां जनपदैश्वर्यमनुप्राप्तानां महान्तं पृथिवीमण्डल- मभिनिर्जित्याच्यावसतां पृथग्भवन्ति शिल्पस्थानकर्मस्थानानि, तयथा-इस्तिग्रीवायामश्वपृष्ठे रथे सरौ धनुपि अपयाने निर्याणेऽङ्कुशग्रहे पाशप्रहे छैये भेद्ये मुष्टिबन्धे शिखाबन्धे पद-15 बन्धे दूरवेधे शब्दवेधै मर्मवेधेऽक्षुण्णवेधे दृढप्रहारितायाम् । पञ्चस्थानेषु कृतात्री संवृत्तः । तस्य पित्रा त्रीण्यन्तःपुराणि व्यवस्थापितानि ज्येष्ठं मध्यं कनीयसम् । त्रीणि वासगृहाणि मापितानि, हैमन्तिकं प्रेमिकं वार्पिकम् । त्रीण्युद्यानानि मापितानि, हैमन्तिकं प्रैष्मिकं वार्पिकम् । ततः सुधनकुमार उपरिप्रासादतलगतो निप्पुरुपेण तूर्येण क्रीडति रमते परिचारयति ।। यावदपरेण समयेन हलको लुब्धको मृगयामन्यमाणतेन तेनानुविचरन्नन्यतम पर्वतमनुप्राप्तः । तस्य च पर्वतस्याधस्तादृपेराश्रमपदं पश्यति पुष्पफलसंपन्न नानापक्षिगण- विचरितम् । महान्तं च हृदमुत्पलकुमुदपुण्डरीकसंछन्नं हंसकारण्डवचक्रवाकोपशोभितम् । स तमाश्रमपदं परिभ्रमितुमारब्धः । यावत्तं ऋपिं पश्यति दीर्घकेशरमथुनखरोमार्ण यातातप- कर्पितशरीरं चीवरवल्कलधारिणमन्यतमवृक्षमूलाश्रयतृणकुटिकाकृतनिलयम् । दृष्ट्वा च पुनः 25 पादाभिवन्दनं कृत्वा कृताञ्जलिपुटः पप्रच्छ-भगवन् , कियच्चिरमस्मिन् प्रदेशे तत्र प्रति- यसतः ? चत्वारिंशद्वर्षाणि । अस्ति त्वया इयता कालेनास्मिन् प्रदेशे कश्चिदाश्चर्याद्भुत- धर्मो दृधः श्रुतो वा ! प्रशान्तात्मा ऋपिर्मन्दं मन्दमुवाच भद्रमुख, दृष्टस्तेऽयं हृदः ? दृष्टो भगवन् । एपा ब्रह्मसभा नाम पुष्किरिणी उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकसंछन्ना नानापक्षिगण- निषेविता हिमरजततुपारगौराम्धुसंपूर्णा सुरभिकुसुमपूर्णतोया । अस्यां पुष्किरिण्यां पञ्च- 30 दशम्यां मनोहरा नाम द्रुमस्य किन्नरराजस्य दुहिता पञ्चकिनरीशतपरिवारा नानाविध- सानोद्वर्तनैरागस नाति । स्नानकाले चास्या मधुरगीतवादितशब्देन मृगपक्षिणोजहियन्ते । 20 ·२८६ दिव्यावदानम् । यावदपरेण समयेन धनो राजा देव्या साधं क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो न पुत्रो न दुहिता । स करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः-अनेकधनसमुदितं मे गृहम् । न मे पुत्रो न दुहिता । ममात्ययाखकुलवंशच्छेदे राष्ट्रापहारः सर्वसन्तखापतेयमपुत्रमिति कृत्वा अन्यराजविधेयो भविष्यतीति । स श्रमण- ॐ ब्राह्मणसुद्दत्संबन्धिबान्धवैरुच्यते-देव, किमसि चिन्तापरः ? स एतप्रकरणं विस्तरेणारोच- यति । ते कथयन्ति-देवताराधनं कुरु, पुत्रस्ते भविष्यतीति । सोऽपुत्रः पुत्राभिनन्दी शिव- वरुणकुबेरवासवादीनन्यांश्च देवताविशेषानायाचते, तद्यथा-आरामदेवता वनदेवता चत्वर- देवता शृङ्गाटकदेवता बलिप्रतिपाहिकाः । सहजाः सहधर्मिका नित्यानुबद्धा अपि देवता आयाचते । अस्ति चैप लोके प्रयादो यदायाचनहेतोः पुत्रा जायन्ते दुहितरश्चेति । तच्च 10 नैवम् । यद्येवमभविष्यत् , एकैकस्य पुनसहनमभविष्यत् , तद्यथा राज्ञश्चक्रवर्तिनः । अपि तु त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावापुत्रा जायन्ते दुहितरश्च । कतमेपां त्रयाणाम् ? माता- पितरौ रक्तौ भवतः संनिपतितौ । माता चास्य कल्या भवति ऋतुमती च । गन्धर्वः प्रत्युपस्थितो भवति । एपां त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात्पुत्रा जायन्ते दुहितरश्च । स चैवमायाचनपरस्तिष्ठति । अन्यतमश्च भद्रकल्पिको बोधिसत्त्वस्तस्याप्रमहिण्या अवक्रान्तः । 15 पञ्चावेणीया धर्मा एकत्ये पण्डितजातीये मातृनामे । कतमे पञ्च ? रक्तं पुरुपं जानाति विरक्त जानाति । कालं जानाति ऋतुं जानाति । गर्भमवक्रान्तं जानाति । यस्य सकाशाद्दर्भमवक्रामति तमपि जानाति । दारकं जानाति, दारिका जानाति । सचेद्दारको भवति, दक्षिणं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति । सचेद्दारिका भवति, वामं कुक्षि निश्रित्य तिष्ठति । सा आत्तमनाः स्वामिन आरोचयति-दिध्या वर्धख आर्यपुत्र । आपन्नसत्त्वास्मि संवत्ता । यथा च मे दक्षिणं 20 कुक्षि निश्रित्य तिष्टति, नियतं दारको भविष्यतीति । सोऽप्यात्तमनात्तमनाः पूर्व कायमुन्नमय्य दक्षिणं बाहुमभिप्रसार्य उदानभुदानयति-अप्येवाहं चिरकालाभिलपितं पुत्रमुखं पश्येयम् । जातो मे स्यान्नावजातः । कृत्यानि मे कुर्वीत 1 प्रतिभरेत् । दायाधं मे प्रतिपद्येत । कुलवंशो मे चिरस्थितिकः स्यात् । अस्माकं चाप्यतीतकालगतानाम:पं या प्रभूतं वा दानानि दत्वा पुण्यानि कृत्वा अस्माक नाम्ना दक्षिणामादेक्ष्यति-इदं तयोर्यत्र- 25 तत्रोपपन्नयोगच्छतोरनुगच्छतु इति | आपन्नसत्त्वां विदित्वा उपरिप्रासादत्तलगतामयन्त्रितां धारयति तिक्ताम्ललपणमधुरकटुकपायविवर्जितैराहारैः । हाराहारविभूषितगानीगप्सरसमिय नन्दनवनचारिणी मञ्चान्मञ्च पीठात्पीठमनवतरन्तीमधरिमां भूमिन् । न चास्याः किंचि- दमनोज्ञशब्दश्रवणं यावदेव गर्भस्य परिपाकाय । सा अष्टानां या नवानां वा मासानामत्य- याप्रसूता । दारको जातोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णश्छनाकारशिराः 30 प्रलम्बबाहुविस्तीर्णललाट उच्चघोण: संगतभूस्तुगनासः सर्वाङ्गप्रत्यझोपेतः । तस्य जाती आनन्दभेर्यस्ताडिताः । श्रुला राजा कथयति-किमेतदिति । अन्तःपुरिकाभी राज्ञे निवेदितम्- देव, दिष्ट्या वर्षख । पुत्रस्ते जात इति । ततो राज्ञा तं सर्व नगरमपगतपापाणशर्करकठलं ·३० सुधनफुमारावदानम् । व्यवस्थितम्, चन्दनवारिसिक्तमुच्छ्रितध्वजपताकं सुरभिधूपघटिकोपनिबद्धं नानापुप्पाभि- कीर्णरमणीयम् । आज्ञा च दत्ता-श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकेभ्यो दानं प्रयच्छत, सर्वबन्धन- मोक्षं च कुरुतेति । तस्यैवं त्रीणि सप्तकान्येकाविंशतिदिवसान् विस्तरेण जातकर्म करोति । तस्य जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापितुमारब्धम्-किं भवतु दारकस्य नामेति ? अमात्याः कथयन्ति-अयं दारको धनस्य राज्ञः पुत्रः, भवतु दारकस्य सुधनो नामेति । तस्य सुधन इति । नामधेयं व्यवस्थापितम् । सुधनो दारकोऽष्टाभ्यो धात्रीभ्योऽनुदत्तो द्वाभ्यामंसधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्याम् । सोऽष्टाभिर्धात्रीभि- रुन्नीयते वय॑ते क्षीरेण दना नवनीतेन सर्पिपा सर्पिमण्डै अन्यैश्चोत्तप्तोत्तप्तैरुपकरणविशेषैः । आशु वर्धते हृदस्थमिव पङ्कजम् ॥ स यदा महान् संवृत्तस्तदा लिप्यामुपन्यस्तः संख्यायां गणनायां मुद्रायामुद्धारे न्यासे 10 निक्षेपे वस्तुपरीक्षायां कुमारपरीक्षायां कुमारिकापरीक्षायां दारुपरीक्षायां रत्नपरीक्षायां वस्त्र- परीक्षायाम् । सोऽष्टासु परीक्षासु घटको वाचकः पण्डितः पटुप्रचारः संवृत्तः । स यानि तानि भवन्ति राज्ञां क्षत्रियाणां मूर्धाभिषिक्तानां जनपदैश्चर्यमनुप्राप्तानां महान्तं पृथिवीमण्डल- मभिनिर्जित्याच्यावसतां पृथग्भवन्ति शिल्पस्थानकर्मस्थानानि, तद्यथा-हस्तिग्रीवायामश्वपृष्ठे रथे सरौ धनुपि अपयाने निर्याणेऽङ्कुशग्रहे पाशग्रहे छेथे भेये मुष्टिबन्धे शिखावन्धे पद- 15 बन्धे दूरवेधे शब्दवेधे मर्मयेधेऽक्षुण्णवेधे दृढप्रहारितायाम् । पञ्चस्थानेषु कृतावी संवृत्तः । तस्य पित्रा त्रीण्यन्तःपुराणि व्यवस्थापितानि ज्येष्ठं मध्यं कनीयसम् । त्रीणि वासगृहाणि मापितानि, हैमन्तिकं प्रैष्मिकं वार्षिकम् । त्रीण्युद्यानानि मापितानि, हैमन्तिकं प्रैष्मिकं वार्षिकम् । ततः सुधनकुमार उपरिप्रासादतलगतो निप्पुरुपेण तूर्येण क्रीडति रमते परिचारयति ॥ यावदपरेण समयेन हलको लुब्धको मृगयामन्वेपमाणस्तेन तेनानुविचरन्नन्यतमं पर्वतमनुप्राप्तः । तस्य च पर्वतस्याधस्तादृपेराश्रमपदं पश्यति पुष्पफलसंपन्नं नानापक्षिगण- विचरितम् । महान्तं च हृदमुत्पलकुमुदपुण्डरीकसंछन्नं हंसकारण्डवचक्रवाकोपशोभितम् । स तमाश्रमपदं परिभ्रमितुमारब्धः । यावत्तं ऋघि पश्यति दीर्घकेशश्मश्रुनखरोमाणं वातातप- कर्पितशरीरं चीवरवल्कलधारिणामन्यतमवृक्षमूलाश्रयतणकुटिकाकृतनिलयम् । दृष्ट्वा च पुन: 25 पादाभिवन्दनं कृत्वा कृताञ्जलिपुटः पप्रच्छ-भगवन् , कियच्चिरमस्मिन् प्रदेशे तव प्रति- यसतः । चत्वारिंशद्वर्षाणि । अस्ति त्वया इयता कालेनास्मिन् प्रदेशे कश्चिदाश्चर्याद्भुत- धर्मो दृष्टः श्रुतो वा ! प्रशान्तात्मा ऋपिर्मन्दं मन्दमुवाच-भद्रमुख, दृष्टस्तेऽयं हृदः? दृष्टो भगवन् । एपा ब्रह्मसभा नाम पुष्किरिणी उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकसंछन्ना नानापक्षिगण- निविता हिमरजततुषारगौराम्बुसंपूर्णा सुरभिकुसुमपूर्णतोया । अस्यां पुष्किरिण्यां पञ्च- 30 दशम्यां मनोहरा नाम द्रुमस्य किनरराजस्य दुहिता पञ्चकिन्नरीशतपरिवारा नानाविध- सानोद्वर्तनैरागत्य नाति । नानकाले चास्या मधुरगीतवादितशब्देन मृगपक्षिणोऽवह्रियन्ते । 20 - ·૨૮૮ दिव्यावदानम् । अहमपि तं शब्दं श्रुत्वा महता प्रीतिसौमनस्येन सप्ताहमतिनामयामि । एतदाश्चर्य भद्रमुख मया दृष्टमिति । अथ हलकस्य लुब्धकस्यैतदभवत्-शोभनोऽयं मया अमोघः पाशो नागालम्धो मनोहरायाः किनर्याः क्षेप्स्यामीति । सोऽपरेण समयेन पूर्णपञ्चदश्याममोघं पाशमादाय हृदतीरसमीपे पुष्पफलेविटपगहनमाश्रित्य अवधानतत्परोऽवस्थितः । यावन्मनोहरा किनरी 5 पञ्चशतपरिवारिता तादृश्यैव विभूत्या ब्रह्मसभां पुष्किरिणीमवतीर्णा स्नातुम् । तत्समनन्तरं च हलकेन लुब्धकेन अमोघः पाशः क्षिप्तः, येन मनोहरा किनरी बद्धा । तया अमोघपाश- श्रितया हृदे महाहतनादः कृतो भीषणश्च शब्दो निश्चारितः, यं श्रुत्वा परिशिष्टः किन्नरि- गण इतश्चामुतश्च संभ्रान्तो मनोहरां निरीक्षितुमारब्धः । पश्यन्ति बद्धाम् । दृष्ट्वा च पुनीता निप्पलायिताः । अद्राक्षीस लुब्धकस्तां परमरूपदर्शनीयाम् । दृष्ट्वा च पुनरुप- 10 श्लिष्टो महीप्यामीति । सा आह-हा हतास्मि, हा मन्दभाग्या, ममेदृशीमवस्थामाताम् । मा नैपीस्वं हि मा स्पाक्षी तत्तव सुचेटितम् । राजभोग्या सुरूपाहं न साधु ग्रहणं तव ॥ १ ॥ इति ॥ लुब्धकः प्राह-यदि त्वां न गृह्णामि, निप्पलायसे । सा कथयति-नाहं निष्पलाये। यदि न श्रद्दधासि, इमं चूडामणि गृहाण । अस्यानुभावेनाहमुपरिविहायसा गच्छामीति । 15 लुब्धकः कथयति-कयं जाने ? तया शिरस्थथूडामणिर्दत्त उक्तश्च-एप चूडामणिर्यस्य हस्ते, तस्याहं वशा भवामि । ततो लुब्धकेनासौ चूडामणिर्गृहीतः, पाशवद्धां चैनां संप्रस्थितः ॥ तेन खलु समयेन सुधनराजकुमारो मृगयानिर्गतः । अद्राक्षीत्स लुब्धकः सुधनं राजकुमारमभिरूपं दर्शनीयं प्रासादिकम् । दृष्ट्वा च पुनरस्यैतदभवत्-अयं च राजकुमारः, इयं च परमदर्शनीया । यद्येनां द्रक्ष्यति, बलाद्गहीप्यति । यत्यहमेनां प्रामृतन्यायेन स्वय- 20 मेवोपनयेयम् । ततस्तां पाशबद्धामादाय येन राजकुमारस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य पादयो. निपत्य कथयति-इदं मम देवस्य स्त्रीरतं प्रामृतमानीतम्, प्रतिगृह्यतामिति । अदाक्षी- सुधनकुमारो मनोहरां किन्नरीमभिरूपां दर्शनीयां प्रासादिकां परमशुभवर्णपुष्कलतया समन्वागतां सर्वगुणसमुदितामष्टादशभिः स्त्रीलक्षणैः समलंकृतां जनपदकल्याणां काञ्चन- कलशकूर्मपीनोन्नतकठिनसहितसुजातवृत्तप्रगल्भमानस्तनीमभिनीलरतांशुकविस्तायतनव- 25 कमलसदृशनयनां सुब्रुवमायततुङ्गनासां विद्रुममणिरत्नबिम्बफलसंस्थानसदृशाधरोष्ठी सुदृढपरि- पूर्णगण्डपार्धामत्यर्थरतिकरकपोलतिलकानुपूर्वचरितां संगतभ्रुवारबिन्दविकचसदृशपरिपूर्ण- विमलशशिवपुषं प्रलम्बबाहुं गम्भीरत्रिवलिकसंततमध्यां स्तनभारावनाम्यमानपूर्वाधा रथाङ्ग- संस्थितसुजातजघनां कदलीगर्भसदृशकरानुपूर्वावस्थितसुजातकरभोरं सुनिगूढसुरचितसर्वाङ्ग- सुन्दरशिरी सहितमणिपीडासंरक्ककरतलप्रहर्पनूपुरवलयां हाराहारनि|पविमलशितगति- 30 मायतनीलसूक्ष्मकेशी सचीवरप्रभ्रष्टकाञ्चीगुणां नूपुरावच्छादितपादां क्षामोदरीम् । तां प्रति- कीर्णहारामुत्तप्तजाम्बूनदचारुपूर्णां दृष्ट्वा कुमारः सहसा पपात विद्धो दृढरागशरण । तत्र स रागवराहदवदहनपतङ्गसदृशेन जलचन्द्रचञ्चलविमलोबलखभावेन दुर्माह्यतरेण नदीतरङ्गाप- ·6 ३० सुधनकुमारावदानम् । मकरसुरभिगमनेन गरुडपवनजयसमगतिना तूढपरिवर्तनलधुतरेण वानरावस्थितचपलो- शान्ततरेण सतताभ्यासलेशनिपेवणरागसुखास्वादलोभेन सर्वश्लेशविपमदुर्गप्रपातनिःसङ्ग्रेन परमसलीलेन चित्तेन तद्भूतानुगतया अयोनिशोमनस्कारधनुर्विसृतैः संयोगाभिलपितपरम- रहस्यशब्देन कामशरण हृदये विद्धः । आह च- दृष्ट्वा च तां सुधन इन्दुसमानवक्रां प्रावधनान्तरविनिश्चरितव विद्युत् । तस्नेहमन्मथक्लिाससमुद्भवेन सद्यः स चेतसि नु रागशरेण विद्धः ॥२॥ स तामतिमनोहरां गृहीत्वा हस्तिनापुरं गतः । स च लुब्धः पञ्चग्रामवरणाच्छादितः । ततः सुधनो राजकुमारो मनोहरया रूपयौवनगुणेन सुधनः कुमारोऽनेकैचोपचारशतैस्तथा 10 अपहृतो यथा मुहूर्तमपि तां न जहाति । यावदपरेण समयेन जेतवनाही ब्राह्मणो अभ्यागतौ । तत्रैको राजानं संश्रितः, द्वितीयः सुधनं कुमारम् । यो राजानं संश्रितः, स राज्ञा पुरोहितः स्थापितो भोगैश्च संविभक्तः । यस्तु सुधनं कुमारम् , स भोगमात्रेण संविभक्तः । स कथ- यति-कुमार, यदा त्वं पितुरत्ययादाष्ट्र प्रतिष्ठास्यसि, तदा मे किं करिष्यसीति । सुधनः कथयति-यथा तब सहायो ब्राह्मणो मम पित्रा पौरोहित्येऽवस्थापितः, एवमहं त्यामपि पौरोहित्ये 15 स्थापयामीति । एप च वृत्तान्तस्तेन ब्राह्मणेन कर्णपरंपरया श्रुतः । तस्यैतदभवत्-अहं तथा करिष्ये, यथा कुमारो राज्यमेव नासादयिष्यति, कुतस्तं पुरोहितं स्थापयिष्यतीति ? यावदपरेण समयेन तस्य राज्ञो विजितेऽन्यतमः कार्वटिकः प्रतिविरुद्धः, तस्य समुच्छित्तये एको दण्डः प्रेपितः । स हतविहतविध्वस्तः प्रत्यागतः । एवं यावत्सप्त, ये दण्डाः प्रेपिताः, तेऽपि हस्तविश्वस्ताः प्रत्यागताः । अमात्यै राजा विज्ञापितः-देय, किमर्थं स्वबलं 20 हार्यते, परं वय॑ते ? यावनैकः कश्चिदेवस्य विजिते शस्त्रबलोपजीवी सर्वोऽसौ आहूयता- मिति । ब्राह्मणः पुरोहितः संलक्षयति-अयं स कुमारस्य वधोपायकाल इति । तेन राजा विज्ञप्त:-देव, नैवमसौ शक्यः संनामयितुम् । राजा कथयति-किं मया खयं गन्तव्यम् ? पुरोहितः कथयति-किमर्थं देवः स्वयं गच्छति ? अयं सुधनः कुमारो युवा बलदर्पयुक्तः । एप दण्डसहायः प्रेष्यतामिति । राजा कथयति-एवमस्त्विति । ततो राजा कुमारमाहूय 23 कथयति-गच्छ कुमार, दण्डसहायः कार्यटिकं सनामय । एवं देवेति सुधनः कुमारो राज्ञः प्रतिश्रुत्य अन्तःपुरं प्रविष्टः । मनोहरादर्शनाचास्य सर्व विस्मृतम् । पुनरपि राज्ञा अभिहितः- पुनरपि तदर्शनात्सर्व विस्मृतम् । पुरोहितेन चाभिहितः-देव, सुधनः कुमारो मनोहरया अतीव सक्तो न शक्यते प्रेपयितुम् । राजा कथयति-साधनं सज्जं क्रियताम् । निर्गतः कुमारोऽन्तःपुरात् प्रेपयितव्यो यथा मनोहरायाः सकाशं न प्रतिवसतीति । एवं देवेति 30 अमात्यै राज्ञः प्रतिश्रुत्य बलौघो हस्त्यश्वरथपदातिसंपन्नोऽनेकाहरणोपकरणयुक्तः सन्जीकृतः । सतः कुमारो निर्गतः उक्त:-गच्छ कुमार, सजो बलौघ इति । स कथयति-देव, गमिप्यामि दि०३७ ·5 २९० दिव्यायदानम् । मनोहरां दृष्ट्वा । राजा कययति-कुमार न द्रष्टव्या, कालोऽतिवर्तते स पायपति-तावपदि एवम् , मातरं दृष्ट्वा गच्छामि । गन्छ कुमार अवलोक्य जननीम् । स मनोहरासन्तकं चूडामणिमादाप मातुःसकाशमुपसंक्रान्तः । पादयोनिपल्स कपयति-अम्ब, अई कार्यटिकं संनामनाय गच्छामि। दुहिता शक्रकल्पस्य किनरेन्द्रस्य मानिनी । पाल्या विरहशोकार्ता मद्वात्सल्यधिया त्वया ॥ ३ ॥ अयं चूडामणिः सुगुप्त स्थापयितव्यः । न कदाचिन्मनोहराया दातन्योऽन्यत्र प्राणवियोगादिति । स एवं मातरं पितरं संदिइय अभिवाय च नानायोधवलोधतूर्यनिर्नादि संप्रस्थितः । अनुपूर्वेण जनपदानतिक्रम्य तस्य कार्वटिकस्य नातिदूरेऽन्यतमं वृक्षमूलं 10 निश्रित्य वासमुपगतः । तेन खल समयेन वैश्रवणो महाराजोऽनकयक्षपरिवारोऽनेकयक्षशत. सहस्रपरिवारः । तेन यक्षाणां यक्षसमिति संप्रस्थितः । तस्य तेन पथा गच्छतः खगपयेन यानमवस्थितम् । तस्यैतदभवत्-बहुशोऽहमनेन पया समतिक्रान्तः । न च मे कदाचिधानं प्रतिहतम् । कोऽत्र हेतुर्येनेदानी प्रतिहत इति ? पश्यति सुधनं कुमारम् । तस्यैतदभवत्- अयं भद्रकल्पिको बोधिसत्त्वः खेदमापरत्यति युद्धायाभिप्रस्थितः । साहाय्यमस्य करणीयम् । 16 कार्यटिकः संनामयितव्यः । न च कस्यचित्राणिनः पीडा करणीति विदित्वा पाश्चिकं महायक्षसेनापतिमामन्त्रपते-एहि त्वं पाश्चिक, सुधनस्य कुमारस्य कार्यटिकमयुद्धेन संनामय । न च ते कस्यचित्राणिनः पीडा कर्तव्येति । तथेति पाश्चिकेन यक्षसेनापतिना चैश्रवणस्य महाराजस्य प्रतिश्रुत्य दिव्यश्चतुरनो बलकायो निर्मितः-तालमात्रप्रमाणाः पुरुषाः, पर्वतप्रमाणा हस्तिनः, हस्तिप्रमाणा अवाः । ततो नानाविधखद्गमुशलतोमरपाशचक्रशरपरश्वधादिशस्त्र- 20 विशेषेण नानावादित्रसंक्षोभेण च महाभयमुपदर्शयन् महता वलौधेन पाश्चिकोऽनुप्राप्तः । हस्त्यश्वरनिर्घोपान्नानावादिननिखनात् । यक्षाणां खप्रभावाच्च प्राकारः प्रपपात वै ॥ ४ ॥ ततस्ते कटनिवासिनस्तं बलौधं दृष्ट्वा तच्च प्राकारपतनं परं विषादमापन्नाः पप्रच्छु:-कुत एप बलौघ आगच्छतीति ? ते कथयन्ति-शीघ्रं शीघ्रं द्वाराणि मुञ्चत । एप 25 पृष्ठतः कुमार आगच्छति । तस्य च बलौघो यदि चिरं विधारयिष्यय, सर्वथा न भविष्यथेति । ते कपयन्ति- व्युत्पन्ना न वयं राज्ञो न कुमारस्य धीमतः । नृपपौरुपकेभ्यो स्म भीताः संत्रासमागताः ॥ ५॥ तैराणि मुक्तानि । तत उच्छ्रितध्वजपताकापूर्णकलशा नानाविधतूर्यनिर्मादितैः 30 सुधनं कुमारं प्रत्युद्गताः । तेन च समाश्वासिताः, तदभिप्रायश्च राजभटः स्थापितः । निप- काश्च निगृहीताः । करप्रत्यायाश्च निबद्धाः । ततस्तं कर्बटकं स्फीतीकृत्य सुधनकुमारः ·३० सुधनकुमारावदानम् । २९१ प्रतिनिवृत्तः । धनेन च राज्ञा तामेव रानि स्वप्नो दृष्ट:-गप्रेणागल्स राक्ष उदरं स्फोटयित्वा अघ्राण्याकृष्य सर्व तनगरमर्वेष्टितम् , सप्त रत्नानि गृह प्रवेश्यमानानि दृष्टानि । ततो राजा भीतखस्तः संविग्न आहृष्टरोमकूपो लघुलध्वेवोत्थाय महाशयने निपद्य करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः-मा हैव मे अतोनिदानं राज्याच्युतिर्भविष्यति, जीवितस्य या अन्तराय इति । स प्रभातायां रजन्या स्वप्नं ब्राह्मणाय पुरोहिताय निवेदयामास । स संलक्षयति- 6 यादृशो देवेन खप्नो दृष्टः, नियतं कुमारण कर्वटको निर्जितः । वितयनिर्देशः करणीयः इति कृत्वा कथयति-देव, न शोभनः खमः । नियतमतोनिदानं राज्याच्युतिर्भविष्यति, जीवितस्यान्तराय इति । केवलं तु अत्रास्ति प्रतिकारः, स च ब्राह्मणकमन्त्रेषु दृष्टः । कोऽसौ प्रतिकारः ? देव, उद्याने पुष्करिणी पुरुपप्रमाणिका कर्तव्या । ततः सुधया प्रलेप्तव्या। सुसंमृष्टां कृत्वा क्षुद्र गाणां रुधिरेण पूरयितव्या । ततो देवेन स्नानप्रयतेन तां पुष्करिणी-10 मेकेन सोपानेनावतरितव्यम् , एकैनावतीर्य द्वितीयेनोत्तरितव्यम् , द्वितीयेनोत्तीर्य तृतीयेनाव- तरितव्यम्, तृतीयेनावतीर्य चतुर्थेनोत्तरितव्यम् । ततश्चतुर्भिासणैर्वेदवेदाङ्गपारगैर्देवस्य पादयोर्जिहया निर्लेढव्यम् , किन्नरवसया च धूपो देयः । एवं देवो विधूतपापश्चिरं राज्यं पालयिष्यतीति । राजा कथयति-सर्वमेतच्छक्यं यदिदं किन्नरमेदमतीव दुर्लभम् । पुरोहितः कथयति--देव, यदेव दुर्लभं तदेव सुलभम् । राजा कथयति-यथा कथम् ? पुरोहितः 15 कथयति-देव, नन्वियं मनोहरा किन्नरी । राजा कथयति-पुरोहित, मा मैवं यद । कुमारस्यात्र प्राणाः प्रतिष्ठिताः । स कथयति-ननु देवेन श्रुतम्- स्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्याथै आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ ६ ॥ दृढेनाद्धयात्मना(?) राज्यं कुमारस्यास्य धीमतः । शक्ष्यसि ह्यपरां कतुं धातयैनां मनोहराम् ॥ ७ ॥ इति । आन्माभिनन्दिनो न किंचिन्न प्रतिपद्यन्त इति तेनाधिवासितम् । ततो यथो- पदिष्टं पुरोहितेन कारयितुमारब्धम् । पुष्करिणी खाता सुधयोपलिप्ता संमृष्टा क्षुद्रमृग- रुधिरमुपावर्तयितुमारब्धम् । स च प्रयोगः सुधनस्यान्तःपुरजनेनोपलब्धः । ताः प्रीति- मनसः संवृत्ताः वयं रूपयौवनसंपन्नाः । इदानीमस्माकं सुधनः कुमारः परिचारयिष्यतीति । 25 ताः प्रमुदिता दृष्ट्वा मनोहरा पृच्छति-किं यूयमतीव प्रहर्पिता इव ? यावदपरया स वृत्तान्तो विस्तरेण मनोहराया निवेदितः । ततो मनोहरा संजातदुःखदौर्मनस्या येन सुधनस्य कुमा- रस्य जननी तेनोपसंक्रान्ता। उपसंक्रम्य पादयोर्निपत्य करुणदीनविलम्बितैरक्षरैरेतमर्थ निवेद- यामास । सा कथयति-यद्येवं स्वागतमिदं कुरु विचारयिष्यामीति । मनोहरया आगम्य पुनरपि समाख्यातम् । तया अपि विचारितम् । पश्यति भूतम् । ततस्तया स चूडामणि-20 र्वस्त्राणि च मनोहरायै दत्तानि, उक्का च-पुत्रिके, प्राप्ते काले आगन्तव्यम् । एवं ममो- पालम्भो न भवतीति । ततो राजा यथादिष्टेन क्रमेण मानप्रयतो रुधिरपूर्णा पुष्किरिणी- 20 ·. २९२ दिव्यायदानम्। भवतीर्योत्तीर्ण । ततोऽस्य ब्राह्मणेहिया पादौ निरीदी, अवस्थित -आनीयतां किनरीति च समादिष्टम् । तत्समनन्तरमेव मनोहरा गगनतलमुत्य गायां भापते- स्पर्शसगमन मह्य हसिन रमित च मे । नागीन बन्धनान्मुक्ता एपा गच्छामि साप्रतम् ॥ ८ ॥ इति । राज्ञा दृष्टा वायुपयेन गच्छन्ती । स भीत पुरोहितमामग्रयते यदर्थ पृतो या, स न सपन्न , मनोहरा किन्नरी निप्पलायितेति । पुरोहित कपयति-देव, सिद्धार्योऽपगत- पापो देव साप्रतमिति । ततो मनोहराया खगपयेन गच्छन्त्या एतदभवत्-यदहमेतामवस्था प्राप्ता, तत्तस्य ऋषैर्व्यपदेशात् । यदि तेन नारयातमभविष्यत् , ना प्रण गता अभविष्यत् । तेन हि यास्यामि तापदस्पर प्रपे सकाशमिति । सा तस्याश्रमपद गता । पादाभिनन्दन 10 कृत्या त ऋपिमुवाच-महर्षे, तर व्यपदेशादह ग्रहण गता, मनुष्यस्य सस्पर्शश्च सप्राप्त । जीवितान्तरायश्चैतत्सवृत्त । तद्विज्ञापयामि-यदि यदा कदाचित्सुधन कुमार आगच्छति मा समन्वेपमाण , तस्येमामगुलिमुद्रा दातुमर्हसि । एव च वक्तव्यम्-कुमार, विपमा पन्यानो दुर्गमा , खेदमापत्स्यसे, निवर्तखेति । यदि निवार्यमाणो न तिप्टेत् , तस्य मार्ग व्यपदेष्टु- मईसि कुमार, मनोहरया समारयातम्-उत्तरे दिग्भागे त्रय कारपर्वता , तानतिक्रम्य 15 अपरे नय , तानप्यतिक्रम्य अपरे जय , तानतिरम्य हिमवान् पर्वतराज , तस्योत्तरेणोकिल्क- पर्वत , तत उत्कूलको जलपथ एकधारको वर कामरूपी । उत्कीलक ऐरावतो- धोनाण, प्रमोक्षण एते पर्वता समतिक्रमणीया । तत्र सदिरके पर्वते गुहा, प्रवेश एक- धारके तु कीलका , वज्रके पक्षिराजेन प्रवेश । एभिरुपायैस्ते पर्वता अतिक्रमणीया, यत्राणि च भङ्गव्यानि । अजयक्रमेण्ढक पुरषो राक्षसरूपी पिङ्गलागुहाया लालास्रोतसा 20 महानजगरो वेगेन प्रधावति । स ते विक्रमेण हन्तव्य । अरान्तरगता नाभी यत्र पश्येत्तत्र किटिभकश्च । अय मुक्तेन बाणेन हन्तव्यो मम कारणात् । यत्र पश्येवौ मेपौ सघद्वन्तौ परस्परम् । तयो शृङ्गमेक भक्त्वा मार्ग प्रतिलप्स्यसे ॥ ९ ॥ आयसौ पुरुषौ दृष्ट्वा शस्त्रपाणी महाभयौ । तयोरेक पादयित्वा मार्ग प्रतिलप्स्यसे ॥१०॥ सकोचयन्तीं प्रसारयन्ती राक्षसीमायस मुखम् । यदा पश्येत्तत्र कीलक ललाटे तस्या निखानयेत् ॥ ११ ॥ शूलावर्तस्तदा कूपो विलयस्ते पष्टिहस्तक । हरिपिङ्गलकेशाक्षो दारुणो यत्र राक्षस ॥ १२ ॥ कार्मुक मण्डल कृत्वा हन्तव्यश्च दुरासद । नद्यश्च बहवस्तार्या नकग्रहसमाकुला ॥ १३ ॥ 25 * 30 ·5 ३० सुघनफुमारावदानम्। रङ्गा पतङ्गा तपनी चित्रा रुदन्ती हसन्ती आशीविपा क्षेत्रनदी च । रङ्गायां राक्षसीकोपः पतङ्गायाममनुष्यकाः । तपन्त्यां ग्राहबहुलत्वं चित्रायां कामरूपिणः ॥ १४ ॥ रुदन्त्यां किन्नरीचेट्यो हसन्त्यां किनरनुपा । आशीविषायां नानाविधाः सर्पा क्षेत्रनद्यां तु शाल्मलिः ॥१५॥ रङ्गायां धैर्यकरणं पतगायां पराक्रमः । तपन्यां प्राहमुखबन्धं चित्रायां विविधगीतम् ॥ १६ ॥ रुदन्त्यां सौमनस्ये समुत्तारम् , हसन्त्यां तूष्णीभावयोगेन, आशीविषायां सर्पविषमन्त्र- योगेन, वेत्रनयां तीक्ष्णशखसंपातयोगेन समुत्तारः । नदीः समतिक्रम्य पश्च यक्षशतानि गुल्मकम् । तद्धैर्यमास्थाय विद्राव्यम् । ततो द्रुमस्य किनरराजस्य भवनमिति । ततो 10 मनोहरा तं ऋषिमेवमुक्त्वा पादाभिवन्दनं कृत्वा प्रक्रान्ता ।। यावसुधनः कुमारस्तं कीटक संनाम्य गृहीतप्रामृतो हस्तिनापुरमनुप्रासः । श्रुत्वा च राजा परां प्रीतिमुपगतः। ततः कुमारो मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य पितुः सकाशं गतः। प्रणाम कृत्वा पुरस्तान्निपण्णः । राज्ञा परमया संतोपणया संभाषितः, उक्तश्च-कुमार, शिवेन त्वमागतः ? देव, तव प्रसादात्कटकः संनामितः, निपका गृहीताः, चिन्तकः स्थापितः । इमे तु कर-10 प्रत्ययाः । पण्यागारश्च स्थाप्यतामिति । राजा कथयति-शोभनं प्रतिगृहीतम् । ततः पितुः प्रणामं कृत्वा संप्रस्थितः । राजा कथयति-कुमार तिष्ठ, प्रामृतं सहिता एव भोक्ष्यामः । देव गच्छामि, चिरं दृष्टा मे मनोहरा । अलं कुमार अद्य गमनेन । तिष्ठ, श्वो गमिष्यमीति । सोऽनवबुध्यमान एवमाह-तात, अद्यैव मया अवश्यं गन्तव्यम् । राजा तूष्णीमत्रस्थितः । ततः कुमारः खगृहं गतः । यावत्पश्यति श्रिया वर्जितमन्तःपुरद्वारम् । स चिन्तापरः प्रविश्य 20 मनोहरां न पश्यति । इतश्चामुतश्च संभ्रान्तः शून्यहृदयः शब्दं कर्तुमारब्धः-मनोहरे मनोहरे इति । यावदन्तःपुरं संनिपतितम् । ताः स्त्रियः क्षेपं कर्तुमारब्धाः । विद्धोऽसौ हृदयशल्येन सुतरां प्रष्टुमारब्धः। ताभिर्यथाभूतं समाख्यातम् । स शोकेन संप्रमुह्यते । ताः स्त्रियः कथयन्ति- देव, अस्मिन्नन्तःपुरे तत्प्रविशिष्टतराः स्त्रियः सन्ति, किमर्थं शोकः क्रियते ? स पितुर्गुण्य- मुपश्रुत्य कृतघ्नतां च, मातुः सफाशमुपसंक्रान्तः । पादयोर्निपत्य कथयति-अम्ब, मनोहरां न पश्यामि मनोरथगुणैर्युताम् । साधुरूपसमायुक्ता क गता मे मनोहरा ॥ १७ ॥ मनसा संप्रधावामि मनो मे संप्रमुह्यते । हृदयं दह्यते चैव रहितस्य तया भृशम् ॥ १८ ॥ मनोभिरामा च मनोहरा च मनोनुकूला च मनोरतिश्च । 25 30 ·10 दिव्यावदानम्। सतप्तदेहोऽस्ति मनोहरा दिना बुत्तो ममेद व्यसन समागतम् ॥ १९ ॥ इति । सा कथयति-पुर, सिक्टसाधप्राप्ता मनोहरेति मया प्रतिमुक्ता। अब, यया कयम् । तया ययावृत्त विस्तरेण समारयातम् । स पितुनर्गुण्यमकृतज्ञता व ज्ञात्वा कथ- यति-कुन गता कतरेण वा पयेति । सा कथयति- एषोऽसौ पर्वतशैल ऋपिसघनिषेपित । उपितो धर्मराजेन यत्र याता मनोहरा ॥ २० ॥ इति । स मनोहराषियोगदु खात पृच्छू रिलाप, करण परिदेवते- मनोहरा न पश्यामि मनोरथगुणैर्युताम् । साधुरूपसमायुक्ता क गता में मनोहरा ॥ २१ ॥ मनसा सप्रधानामि मनो मे सप्रमुह्यते । हृदय दहाते चैव रहितस्य तया भृशम् ॥ २२ ॥ मनोभिरामा च मनोहरा च मनोनुकूला च मनोरतिश्च । सततदेहोऽस्मि मनोहरा चिना कुतो ममेद व्यसन समागतम् ॥ २३ ॥ इति । ततो मात्रा अभिहित --पुत्र, सन्त्यस्मिन्नन्त पुरे तद्विशिष्टतरा खिय । किमर्थ शोक क्रियत इति 2 कुमार कथयति-कुतो मे रतिरनुप्राप्यतामिति । स तया समाधास्यमानोऽपि शोकसतापसतप्तस्तस्या प्रवृत्ति समन्वेपमाण इतश्चामुतश्च परिभ्रमितुमारब्ध । तस्य बुद्धि- 20 रपन्ना-यत एव लब्धस्तमेन ताव पृच्छामि । स हलकस्य सफाश गत पृच्छति-मनोहरा चुतस्त्वया लब्धेति । स कथयति-अमुस्मिन् प्रदेशे ऋपि प्रतिवसति । तस्याश्रमपदे ब्रह्म सभा नाम पुष्किरिणी । तस्या मातुमवतीर्णा ऋषिव्यपदेशेन लन्धेति । स सलक्षयति-- ऋषिरिदानीमभिगन्तव्य , तस्माप्रवृत्तिर्भविष्यतीति । एप च वृत्तान्तो राज्ञा श्रुत मनोहरा- चियोगात्कुमारोऽतीव विक्रय इति । ततो राज्ञा अभिहित -बुमार, किमति विश्लप : इदानीं 2 तद्विशिष्टतरमन्त पुर व्यवस्थापयिष्यामीति । स कथयति-तात, न शक्य मया तामनानीय अन्त पुरस्थेन भवितुम् । स राज्ञा बह्वप्युच्यमानो न निवर्तते । ततो राज्ञा नगरमाकारगड़े प्यारक्षका पुरुषा स्थापिता , यथा कुमारो न निष्कासतीति । कुमार वृत्स्ना रात्रि जागर्तु- वाम । उक्त च-पञ्चमै रात्र्या अल्प स्वपति बहु जागति । कतमे पञ्च पुरुषा ? स्त्रियामवेक्ष्य (पेक्षा )वान् प्रतिबद्धचित्त । स्त्रीपुरुष उलोश, ऋणी, चौरसेनापति , भिक्षुश्चालब्ध. 50 वीर्य इति । अथ कुमारस्यैतदभवत्-यदि द्वारेण यास्यामि, राजा द्वारपालकान् रक्षकांश्च दण्डेनोसादयिष्यति । यन्महमरक्षितन पथा गच्छेयमिति । स रात्र्या व्युत्थाय नीलोपल- 15 . - ·। 10 15 ३० सुधनकुमारावदानम् । मालाबद्धशिरा येन रक्षिणः पुरुषा न सन्ति, तेन तां मालां ध्वजे बद्धा अवतीर्णः चन्द्र- थोदितः । ततोऽसौ चन्द्रमवेक्ष्य मनोहराविरहित एवं विललाप- भोः पूर्णचन्द्र रजनीकर तारराज त्वं रोहिणीनयनकान्त सुसार्थवाह । कच्चिप्रिया मम मनोहरणैकदक्षा दृष्टा त्वया भुवि मनोहरनामधेया ॥ २४ ॥ इति । अनुभूतपूर्वरतिमनुस्मरन् जगाम । ददर्श मृगीम् । तामप्युवाच- हे त्वं कुरङ्गि तृणवारिपलाशभक्षे खस्त्यस्तु ते चर सुखं न मृगारिरस्मि । दीपेक्षणा मृगवधूकमनीयरूपा दृष्टा लया मम मनोहरनामधेया ॥२५॥ स तामतिक्रम्य अन्यतमं प्रदेशं गतो ददर्श वनं नानापुप्पफलोपशोभितं भ्रमरैरुप- भुज्यमानसारम् । ततोऽन्यतमं भ्रमरमुवाच- नीलाञ्जनाचलसुवर्ण मधुद्विरेफ वंशान्तराम्बुरुहमध्यकृताधिवास । वर्णाधिमात्रसदृशायतकेशहस्ता दृष्टा त्वया मम मनोहरनामधेया ॥ २६ ॥ तस्मादपि प्रदेशादतिक्रान्तः त्याशीविषम् । दृष्ट्वा चाह- भोः कृष्णसर्प तनुपल्लवलोलजित चक्रान्तरोत्पतितधूमकलापवक्र । रागाग्निना तव समो न विपाग्निरुग्रो दृष्टा त्वया मम मनोहरनामधेया ॥ २७ ॥ तमपि प्रदेशं समतिकान्तो ददर्शापरं कोकिलाभिनादितम् । दृष्ट्वा च पुनस्तं कोकिलमुवाच- भोः कोकिलोत्तम वनान्तरवृक्षयासिन् नारी मनोहर पतत्रिगणस्य राजन् । नीलोत्पलामलसमायतचारनेत्रा दृष्टा त्वया मम मनोहरनामधेया ॥ २८ ॥ तमपि प्रदेशं समतिकान्तो ददर्शाशोकवृक्षं सर्वपरिपुल्लम् । मङ्गल्यनामान्तरनामयुक्त सर्वगुमाणामधिराजतुल्य । 20 25 30 ·- 6 तत दिव्यावदानम्। मनोहराशोक पिटित मा एपोऽनरिस्ते पुर यीनदोरम् ॥ २९ ॥ स एव विजयोऽनुग तस्य ऋपेरानमपदमनुप्रास. । स त ऋषि सविनय प्रणिपस्योराच- चीराजिनाम्बरधर क्षमया विशिष्ट मुहरामरकरित्यकापियभक्त बन्दै ऋपे नतशिरा पद मे रघु त्व दृष्टा लया मम मनोहरनामधेया ॥ ३० ॥ स ऋपि सुधन युमार सागनाचनासनदानमित्यादिपुर सर प्रतिसगोय 10 उवाच- दृष्टा सा परिपूर्णचन्द्रवदना नीलोपलाभास्वरा रूपेण प्रियदर्शना सुवदना नीठाधितभ्रूरता । व स्वस्थो भुवि भुन्यता हि विविध मूल पल च प्रभो पचासस्ति गमिष्यसीति मनसा नागास्ति मे सराय ॥३१॥ इद पयोचद्वचन च सुभ्रू कुमार तृष्णा त्वयि वाधते मे । महच्च दुख यसता वनेषु याता रमा द्रक्ष्यसि निधयेन ॥ ३२ ॥ इति ॥ इस च तया अगुलिमुद्रिका दत्ता । कथयति च-कुमार, पिपमा पन्यानो 20 दुर्गमा । खेदमापत्स्यसे, निवर्तखेति । यदि च निवार्यमाणो न तिठेत् , तस्य मार्गमुपदे- गर्हसि । कुमार, इद च तया समाख्यातम्-उत्तरे दिग्भागे जय काल्पता, तानति- कम्य अपरे त्रय , तानप्यतिसम्म हिमवान् पर्वतराज । तत्प्रवेशेन त्वया इमानि भैषज्यानि रामुदानेतन्यानि-तद्यथा सदया नामोपधिस्तया घृत पक्त्वा पातव्यम् । तेन च ते न तृपा न बुभुक्षा, स्मृतिबल च वर्धयति । वानर समुदानतव्य , मन्त्रमध्येतव्यम्, सशर ॐ धनुर्ग्रहीतव्यम् , मणयोऽनभासात्मका अगदो विषघातकोऽयस्कीलायो वीणा च । हिमात पर्वराजस्योत्तरेणोकीलक पर्वत । तत कूलको जलपथ खदिरक एकधारको यजक कामरूपी । उत्कीलक ऐरावतकोऽधोबाण प्रमोक्षक एते पर्वता । सर्वे ते समति- क्रमणीया । तत्र खदिरके पर्वते गुहा, प्रवेश एकधारके तु कोलका, वज्रके पक्षिराजेन प्रवेश ( एभिरुपायैस्ते सर्ने पर्वता समतिक्रमणीया, पन्त्राणि च भडव्यानि । अजवको 0 मेढक पुरुषो राक्षसीरूपी पिङ्गलाया गुहाया लालस्रोतसा महता अजगरो वेगेन प्रधावति । स ते विक्रमेण हन्तव्य । अरान्तरगता नाभी यत्र पश्येत्तत्र किटिभकश्च । 16 " ·10 ३० सुधनकुमाराचदानम् । २९७ अयं मुक्तेन वाणेन हन्तव्यो मम कारणात् । यत्र पश्येवो मेपौ संघटन्तौ परस्परम् । तयोः शृङ्गमेकं भक्त्या मागं प्रतिलप्स्यसे ॥ ३३ ॥ आयसौ पुरुषी दृष्ट्वा शत्रपाणी महाभयौ तयोरेकं ताडयित्वा मार्ग प्रतिलप्स्यसे |॥ ३४ ॥ संकोचयन्ती प्रसारयन्ती राक्षसीमायसं मुखम् । यदा पश्येत्तदा कील ललाटे तस्या निखानयेत् ॥ ३५ ॥ शूलावर्तस्तदा कूपो विलधयस्ते पटिहस्तकः । हरिपिङ्गलकेशाक्षो दारुणो यक्षराक्षसः ॥ ३६ ॥ कार्मुकं मण्डलं कृत्वा हन्तव्यश्च दुरासदः । नद्यश्च बहवस्तार्या नक्रग्राहसमाकुलाः ॥ ३७ ॥ रङ्गा पतङ्गा तपनी चित्रा रुदन्ती हसन्ती आशीविषा वेत्रनदी च । रङ्गायां राक्षसीकोपः पतङ्गायाममानुपाः । तपन्त्यां ग्राहबहुत्वं चित्रायां कामरूपिणः ॥ ३८॥ रुदन्त्यां किनरीचेट्यो हसन्त्यां किन्नरीस्नुषा । आशीविपायां नानाविधाः सो क्षेत्रनयों तु शाल्मलिः ॥ ३९ ॥ रङ्गायां धैर्यकरणं पतझायां पराक्रमः । तपन्त्यां प्राहमुखबन्धश्चित्रायां विविधं गीतम् ॥ ४०॥ रुदन्त्यां सौमनस्येन समुत्तारः। हसन्त्यां तूष्णीभावेन, आशीविषायां सर्वविपमन्त्र- प्रयोगेण समुत्तारः, वेत्रनद्यां तीक्ष्णशस्त्रसंपातयोगेन समुत्तारः। नदीमतिक्रम्य पञ्च यक्षशतानि 20 गुल्मकस्थानम् । तद्धैर्यमास्थाय विद्राव्यम् । ततो द्रुमस्य किनरराजस्य भवनमिति ॥ ततः सुधनः कुमारो यथोपदिष्टानौषधिमन्त्रागदप्रयोगान् समुदानीय तस्य ऋयेः पादाभिवन्दनं कृत्वा प्रक्रान्तः । ततस्तेन यथोपदिष्टाः सर्वे समुदानीताः स्थापवित्वा वान- रम् । ततस्तानादाय पुनरपि तस्य ऋपेः सकाशमुपसंक्रान्तः । उक्तश्च-अलं कुमार, किमनेन व्यवसायेन ? कि मनोहरया ? त्वमेकाकी असहायः शरीरसंशयमवाक्यसीति । कुमारः प्राह-25 महर्षे, अवश्यमेवाह प्रयास्यामीति । कुतः ? चन्द्रस्य खे विचरतः क सहायभायो दंष्ट्राबलेन बलिनश्च मृगाधिपस्य । अग्नेश्च दावदहने क सहायभावः अस्मद्विधस्य च सहायबलेन किं स्यात् ।। ४१ ।। दि०३८ 15 80 ·३०० दिव्यावदानम् । प्राप्तः । ततो हस्तिनापुर नगरं नानामनोहरेण सुरभिना गन्धविशेपेण सर्वा दिगामोदितम् । श्रुत्वा धनेन राज्ञा आनन्दभेस्ताडिताः, सर्व च तन्नगरमपगतपाषाणशकरकठलं कारितम् । चन्दनवारिषिक्तमामुक्तपदामकलापसमुच्छ्रितध्वजपताकं सुरभिधूपघटिकोपनिबद्धं नाना- . पुप्पावकीर्णरमणीयम् । ततः कुमारोऽनेकनरवरसहस्रपरिवृतो मनोहरया साध हस्तिनापुर नगरं प्रविष्टः । ततो मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य विविधानि रत्नान्यादाय पितुः सकाशमुप- संक्रान्तः । पित्रा कण्ठे परिष्वक्तः । पार्श्वे राजासने निपण्णः । किनरनगरगमनागमनं च विस्तरेण समाख्यातम् । ततो धनेन राज्ञा अतिबलवीर्यपराक्रम इति विदित्वा राज्याभि- पैकेणाभिपिक्तः । सुधनः कुमारः संलक्षयति यन्मम मनोहरया साधं समागमः संवृत्तो राज्या- भिपेकश्चानुप्राप्तः, तत्पूर्वकृतहेतुविशेषात् । यन्यहमिदानी दानानि दद्याम् , पुण्यानि 10 कुर्यामिति । तेन हस्तिनापुरे नगरे द्वादश वर्षाणि निरर्गडो यज्ञ इष्टः ॥ स्यात्खलु ते महाराज अन्यः स तेन कालेन समयेन सुधनः कुमारो वेति ? न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । अपि लहमेव तेन कालेन तेन समयेन बोधिसत्त्वचर्यायां वर्तमानः सुधनो नाम राजा बभूव । यन्मया मनोहरानिमित्तं बलवीर्यपराक्रमो दर्शितः, द्वादश वर्षाणि निरर्गडो यज्ञ इष्टः, न तेन मया अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरधिगता, किं तु तदानं तच्च वीर्यमनु- 15 तरायाः सम्यक्संबोधेतुमात्रकं प्रत्ययमात्रक संभारमात्रकम् ॥ इत्यवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते च सर्वे लोका भगवतो भापितमभ्यनन्दन् ॥ इति मुधनकुमारावदानं समाप्तम् ।।

·३१ तोयिकामहावदानम् । तत्र भगवानायुष्मन्तमामन्त्रयते स्म-आगमय आनन्द येन श्रावस्तीति । एवं भदन्तेत्यायुप्मानानन्दो भगवतः प्रत्यश्रौषीत् । अथ भगवान् येन श्रावस्ती तेन चारिकां प्रक्रान्तः । यावदन्यतमस्मिन् प्रदेशे ब्राह्मणस्छिन्नभक्तो हलं वाहयति, तस्यार्थाय दारिका पेयामादाय गता । भगवांश्च तं प्रदेशमनुप्राप्तः । ददर्श स ब्राह्मणो बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता । महापुरुषलक्षणैः समलंकृतमशीत्यानुन्यञ्जनैर्विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेक- प्रभं जगममिव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकम् । सहदर्शनाचास्य भगवति प्रसाद उत्पन्नः । न तथा द्वादशवर्पाभ्यस्तः शमयश्चित्तस्य कल्यतां जनयति, अपुत्रस्य वा पुत्रप्रतिलम्भः, दरिद्रस्य या निधिदर्शनम्, राज्याभिनन्दिनो वा राज्याभिषेकः, यथोपचितकुशलमूलस्य सत्वस्य तप्रथमतो बुद्धदर्शनम् । स तां पेयामादाय लघुलध्येव येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः 110 उपसंक्रम्य भगवन्तमेतदवोचत्-इयं भो गौतम पेया। यद्यस्ति ममान्तिकेऽनुकम्पा, पिवेद्भगवान् गौतमः पेयामिति । ततो भगवता ब्राह्मणस्य जीर्णकपो दर्शितः-सचेत्ते ब्राह्मण परित्यक्ता, अस्मिन् जीर्णकूपे प्रक्षिपेति । तेन तस्मिन् जीर्णकूपे प्रक्षिप्ता । स जीर्णकूपो वाप्यायमानः पेयापूर्णः, यथापि तद्बुद्धानां बुद्धानुभावन देवतानां च देवतानुभावेन । ततो भगवता स ब्राह्मणोऽभिहितः-चारय महाब्राह्मण पेयामिति । स चारयितुमारब्धः । भगवता तथा 16 अधिष्ठिता यथा सर्वसंधेन पीता । स च जीर्णकूपो वाप्यायमानस्तथैव पेयापूर्णोऽवस्थितः । ततोऽसौ ब्राह्मणो भूयस्या मात्रया अभिप्रसन्नो भगवतः पादाभिवन्दनं कृत्वा पुरस्तानिषण्णो धर्मश्रवणाय । तस्य भगवता आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्य- संप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता, पूर्ववद्यावदनादिकालोपचितं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण मित्वा स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतम् । अतिक्रान्तोऽहं भदन्त, अतिक्रान्तः । एषोऽई 20 भगवन्तं बुद्धं शरणं गच्छामि धर्म च भिक्षुसंघ च । उपासकं च मां धारय अद्याप्रेण यावज्जीवं प्राणोपेतं शरणं गतमभिनसनम् । अथासौ ब्राह्मणो पणिगिव लब्धलाभः शस्यसंपन्न इव कृषीवलः शूर इव विजितसंग्रामः सर्वरोगनिर्मुक इयातुरो भगवतो भापित- मम्यानन्द्यानुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तो यावत्क्षेत्र गतः । पश्यति तस्मिन् क्षेत्रे सौवर्णान् यवान् संपन्नान् । दृष्ट्वा च पुनाविस्मयो फुललोचनो 25 गाथां भायते- अहो गुणमय क्षेत्रं सर्वदोपविवर्जितम् । अद्यैव वापितं वीजमद्यैव फलदायकम् ॥ १ ॥ ततोऽसौ ब्राह्मणस्त्वरितत्वरितं राज्ञः सकाशमुपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य जयेनायुषा धर्धयित्वा राजानमुखाच-देव, मया यवाः प्रकीर्णाः, ते सौवर्णाः संवृत्ताः । तस्याधिष्ठायकेन 30 प्रसादः क्रियतामिति । राज्ञा अधिष्ठायकोऽनुप्रेषितः । ब्राह्मणेन राशीकृत्य भाजितः । राज- भागः स्वाभाविका यवाः संवृत्ताः । अधिष्ठायकेन राई निवेदितम् । राज्ञा समादिष्टम्- ·दिव्यावदानम् । कि भो महार्णवजलं न विगाहितव्यं किं सर्पदष्ट इति नैव चिकित्सनीयः ।। वीर्यं भजेत्सुमहदूर्जितसत्त्वदृष्टं यत्ने कृते यदि न सिद्ध्यति कोऽत्र दोपः ॥ ४२ ॥ इति । ततः सुधनः कुमारो मनोहरोपदिष्टेन विधिना संप्रस्थितः । अनुपूर्वेण पर्वतनदी- गुहाप्रपातादीनि भैषज्यमन्त्रागदप्रयोगेण विनिर्जित्य द्रुमस्य किन्नरराजस्य भवनसमीपं गतः । कुमारोऽपश्यन्नगरमदूरं श्रीमदुद्यानोपशोभितं नानापुष्पफलोपेतं नानाविहगसेवितं तडाग- दीर्घिकावापीकिन्नरैः समुपावृतम् । किनरीस्तत्र चापश्यत् पानीयार्थमुपगताः । ततस्ताः सुधनकुमारेणाभिहिताः-किमनेन बहुना पानीयेन क्रियत इति ? ताः कथयन्ति-अस्ति 10 द्रुमस्य किन्नरराजस्य दुहिता मनोहरा नाम । सा मनुष्यहस्तगता बभूव । तस्याः स मनुष्य- गन्धो नश्यति । सुधनः कुमारः पृच्छति-किमेते घटाः समस्ताः सर्वे तस्या उपरि निपा- त्यन्ते, आहोखिदनुपूर्वेणेति ? ताः कथयन्ति-अनुपूर्व्या । स संलक्षयति-शोभनोऽयमुपायः । इमामङ्गुलिमुद्रामेकस्मिन् घटे प्रक्षिपामीति । तेनैकस्याः किनर्या घटेऽनालक्षितं प्रक्षिप्ता । सा च किन्नरी अभिहिता-अनेन त्वया घटेन मनोहरा तत्प्रथमतरं नापयितव्या। सा संलक्ष- 15 यति-नूनमत्र कार्येण भवितव्यम् । ततस्तयासी घटः प्रथमतरं मनोहराया मूर्ध्नि निपा- तितो यावदङ्गुलिमुद्रा उत्सङ्गे निपतिता । सा मनोहरया प्रत्यभिज्ञाता । ततः किनरी पृच्छति- मा तत्र कश्चिन्मनुष्योऽभ्यागतः ? सा आह-अभ्यागतः । गच्छ, एनं प्रच्छन्नं प्रवेशय । तया प्रवेशितः, सुगुप्ते प्रदेशे स्थापितः । ततो मनोहरा पितुः पादयोर्निपत्य कथयति- तात, यद्यसौ सुधनः कुमार आगच्छेत् , येनाहं हृता, तस्य त्वं किं कुर्याः ? स कथयति- 20 तमहं खण्डशतं कृत्वा चतसृषु दिक्षु क्षिपेयम् । मनुष्योऽसौ, किं तेनेति । मनोहरा कथयति-तात, मनुष्यभूतस्य कुत इहागमनम् ? अहमेवं ब्रवीमीति । ततो द्रुमस्य किन्नरराजस्य पर्यवस्थानो विगतः । ततो विगतपर्यवस्थानः कथयति-यद्यसौ . कुमार आगच्छेत् , तस्याह त्वां सर्वालंकारविभूषितां प्रभूतचित्रोपकरणैः किन्नरीसहस्रपरिकृतों भार्यार्थ दधामिति । ततो मनोहरया दृष्टतुष्टप्रमुदितया सुधनः कुमारो दिव्यालंकार- 25 विभूषितो द्रुमस्य किन्नरराजस्योपदर्शितः । ततो द्रुमः किन्नरराजः सुधनं कुमारं ददर्श अभिरूपं दर्शनीयं प्रासादिकं परमया शुभवर्णपुष्कलतया समन्वागतम् । दृष्ट्वा च पुनः परं विस्मयमुपगतः । ततस्तस्य जिज्ञासां कर्तुकामेन सौवर्णाः स्तम्भा उच्छ्रिताः, सप्त तालाः, सप्त भेर्यः, सप्त सूकराः । आह च- त्वया कान्त्या जितास्तावदेते किन्नरदारकाः । संदर्शितप्रभावस्तु दिव्यसंबन्धमर्हसि ॥ ४३ ॥ अत्यायतं शरवणं कृत्वोत्य शरं क्षणात् । व्युतमन्यूनमुचित्य पुनर्देहि तिलाढकम् ॥ १४॥ . " 30 ·- ३१ तोयिकामहावदानम् । ३०३ किं मन्यध्ये भिक्षयो यानि तानि पञ्च भिक्षुशतानि, एतान्येव तानि पश्च कर्पक- शतानि । योऽसौ विहारस्वामी, स एवासी गृहपतिर्यस्यैते कार्पकाः । यदेभिर्विहारवामि- सन्तकं श्रद्धादेयं परिभुज्य नं पठितं न खाध्यायितं नापि मनसिकारो विहितः, किंतु संगणिकाभिरतैः कौसीधेनाभिनामितम्, तेन कर्मणा पश्च जन्मशतानि तस्य विहार- स्वामिनः कार्यकाः संवृत्ताः। यावदेतद्यपि तस्यैव कार्यका जाताः । यदेभिः काश्यपस्य । सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रव्रज्य ब्रह्मचर्य चरितम्, तेनैतर्हि मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेश- प्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कृतम् । ते च वलीवर्दपूर्विणो देवपुत्राः काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रबजिता आसन् । तभिः क्षुद्रानुक्षुद्राणि शिक्षापदानि खण्डितानि । तेन कर्मणा बलीवर्दे यूपपन्नाः । यन्ममान्तिके चित्तमभिप्रसादितम् , तेन देवेषूपपन्नाः । यत्काश्यपे सम्य- संबुद्धे ब्रह्मचर्य वासितम् , तेनेदानी देवपुत्रभूतैः सत्यदर्शनं कृतम् । इति भिक्षर एकान्त- 10 कृष्णानां कर्मणामेकान्तकृष्णो विपाकः, पूर्ववद्यावदाभोगः करणीयः । इत्येवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम् ॥ तत्र भगवानायुष्मन्तमामन्त्रयते स्म-आगमय आनन्द' येन तोयिका । एवं भदन्तेसायुष्मानानन्दो भगवतोऽश्रौषीत् । भगांस्तोयिकामनुप्राप्तः । तस्मिंश्च प्रदेशे ब्राह्मणो लाङ्गलं वाहयति । अयासौ ददर्श बुद्ध भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः ।। समलंकृतगात्रं पूर्ववद्यावत्समन्ततो भद्रकम् । दृष्ट्वा संलक्षयति-यदि भगवन्तं गौतममुपेत्य अभिवादयिष्यामि, कर्मपरिहाणिर्मे भविष्यति । अथ नोपेलाभिवादयिष्यामि, पुण्यपरि- हाणिः । तत्कोऽसावुपायः स्यायेन मे न कर्मपरिहाणिः स्यान्नापि पुण्यपरिहाणिरिति ? तस्य बुद्धिरुत्पन्ना-अत्रस्थ एवाभिवादनं करोमि । एवं न कर्मपरिहाणिर्भवति नापि पुण्यपरिहाणिरिति । तेन यथागृहीतयैत्र प्रतोदयष्ट्या तत्रस्थेनाभिवादनं कृतम्-- 20 अभिवादये बुद्धं भगवन्तम् । तत्र भगवानायुप्मन्तमानन्दमामन्यते-क्षण आनन्द एप ब्राह्मणः । सचेदस्यैवं सम्यक्प्रत्यात्मज्ञानदर्शनं प्रवर्तते । एतस्मिन् प्रदेशे काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्याविकोपितोऽस्थिसंघातस्तिष्ठतीति । अथानेनोपसंक्रम्य वन्दितो भवेयम् । एव- मनेन द्वाभ्यां सम्यक्संबुद्धाभ्यां वन्दना कृता भवेत् । तत्कस्य हेतोः ? अस्मिन् आनन्द प्रदेशे काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्याविकोपितोऽस्थिसंघातस्तिष्ठतीति । अधायुप्मानानन्दो लघु- 26 लष्वेव चतुर्गुणमुत्तरासङ्गं प्रज्ञप्य भगवन्तमिदमवोचत्-निपीदतु भगवान् प्रज्ञप्त एवासने । एवमयं पृथिवीप्रदेशो द्वाभ्यां सम्यक्संबुद्धाभ्यां परिभुक्तो भविष्यति, यञ्च काश्यपैन सम्यक्संबुद्धेन, यच्चैतर्हि भगवतेति । निषण्णो भगवान् प्रज्ञप्त एवासने । निपद्य भगवान् मिथुनामन्त्रयते स्म-इच्छथ यूयं भिक्षवः काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शरीरसंघातमत्रिकोपितं द्रष्टुम् ? एतस्य भगवन् कालः, एतस्य सुगत समयोऽयम् । भगवान् भिक्षुणां काश्यपस्य 30 सम्यक्संबुद्धस्यात्रिकोपितं शरीरसंघातमुपदर्शयतु, दृष्ट्या भिक्षवश्चित्तमभिप्रसादयिष्यन्ति । भगवता लैकिकं चित्तमुत्पादितम् । धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तो लौकिक .

·5 ३०२ दिव्यावदानम् । पुनर्भाजयतेति । तै पुनर्भाजितम् । तथैव राजभाग स्वाभाविका यवा सवृत्ता । एव यावत् सप्तकृत्वो भाजितम् । तथैव । राजा कुतूहलजात स्वयमेन गतः पश्यति-तथैः । तेनासौ ब्राह्मणोऽभिहित -ब्राह्मण, तवैतत्पुण्यनिर्जातम् । अल राजभागेन, यथाभिप्रेत तन्ममानुप्रयच्छेति । ततस्तेन ब्राह्मणेन परितुष्टेन यदत्तम् , तत्सौवर्णा सवृत्ता ॥ ततो भगवान् सप्रस्थित । यावदन्यतमस्मिन् प्रदेशे पञ्चकार्पशतान्युत्पाडूत्पाण्डुकानि स्फुटितपाणिपादानि शणशाटीनिवासितानि लागलानि वाहयन्ति । तेऽपि बलीवर्दा ब? प्रयोकै प्रतोदयष्टिभि क्षतविक्षतगात्रा मुहुर्मुहुनिश्वसन्तो वहन्ति । ददृशुस्ते कार्पका बुद्ध भगवन्त द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षण समलकृत पूर्ववद्यायदुपचितकुशलमूलसत्त्वस्य तत्प्रथमतो बुद्धदर्शनम् । ततो येन भगवास्तेनोपसक्रान्ता । अद्राक्षीद्भगवास्तान् कार्यकान् दूरादेव । 10 दृष्ट्वा च पुनर्विनेयापेक्षया मार्गादपक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसघस्य प्राप्त एवासने निषण्ण । एते कार्पका भगवत पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्तनिषण्णा । ततो भगरता तेपा कार्यकाणा- माशयानुशय धातु प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता, पूर्वपद्यावदनादिकालोपचित सत्कायदृष्टिशैल ज्ञानवज्रेण मित्त्वा स्रोतआपत्तिफल साक्षा- स्कृतम् । ते दृष्टसत्या येन भगनास्तेनोपसक्रान्त । प्रणमग्य भगवन्तमिदमवोचन्-देशय 15 भदन्त, खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसपद भिक्षुभावम् । चरेम भगवतोऽन्तिके ब्रह्म- चर्यमिति । ते भगवता एहिभिक्षुकया प्रवाजिता पूर्ववद्यावत्तेऽवस्थिता बुद्धमनोरथेन । तेषा भगवता अपवादो दत्त । तैर्युज्यमानै पूर्वपदभिवाद्याश्च सवृत्ता । तेऽपि बलीवर्दा योत्राणि वरत्राणि च छित्त्वा येन भगवास्तेनोपसकान्ता । उपसक्रम्य भगवन्त सामन्तकेन अनुपरिवार्यानस्थिता तेपा भगता निमि पदार्धर्मो देशित पूर्ववद्यारद्यथा गङ्गारतारे 20 हसमत्स्यर्माणा याद् दृष्टसत्या स्वर्भवन गता ॥ भिक्षय सशयजाता सर्वसशयच्छेत्तार बुद्ध भगवन्त पप्रच्छु –किं नु तै कार्षक- पूर्वकेभिक्षुभि कर्म कृत येन कार्षका सवृत्ता , भगवतश्च शासने प्रव्रज्य सर्पक्लेशप्रहाणादर्हत्त्व साक्षात्कृतम् ? तैर्बलीपर्दपूर्वकैर्देवपुरै किं कर्म कृतम् , येन बलीवर्देषूपपन्ना, सत्यदर्शन च कृतमिति ? भगवानाह-रभिरेव भिक्षव कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसभाराणि 25 पूर्वप्रधानत्फलन्ति खल देहिनाम् ॥ भूतपूर्व भिक्षयोऽस्मिन्नेव भद्रकल्पे विंशतिवर्पसहस्रायुपि प्रजाया काश्यपो नाम शास्ता लोक उदपादि । पूर्वपत् । स वाराणसीनगरीमुपनिश्रित्य विहरति ऋषिवदने(पतने) मृगदारे । तस्य शासने एतानि पञ्च कर्षकशतानि प्रजितान्यभूवन् । तभिर्न पठित म स्वाध्यायित नापि मनसिकारो पिहित । किं तु श्रद्धादेय भुक्त्वा भुक्त्वा सगणिकाभिरते 30 धोसीयेनाभिनामितम् ॥ This is the last word of the well knowm stanza एहीति चोकास्ते तथागतेन ete ·, ३१ तोयिकामहापदानम्। किं मन्यध्वे भिक्षयो यानि तानि पश्च भिक्षुशतानि, एतान्येव तानि पश्च कर्पक- शतानि | योऽसौ विहारखामी, स एवासौ गृहपतिर्यस्यैते कार्यकाः । यदेभिर्विहारवामि- सन्तक श्रद्धादेयं परिभुज्य नं पठितं न खाण्यायितं नापि मनसिकारो विहितः, किंतु संगणिकाभिरतैः कौसीधेनाभिनामितम् , तेन कर्मणा पश्च जन्मशतानि तस्य विहार- स्वामिनः कार्यकाः संवृत्ताः। यावदेतईपि तस्यैव कार्पका जाताः । यदेभिः काश्यपस्य । सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रव्रज्य ब्रह्मचर्य चरितम् , तेनैतर्हि मम शासने प्रव्रज्य सर्वश्लेश- प्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कृतम् । ते च बलीयर्दपूर्विणो देवपुत्राः काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रजिता आसन् । तत्रैभिः क्षुद्रानुक्षुद्राणि शिक्षापदानि खण्डितानि । तेन कर्मणा बलीवर्देषूपपन्नाः । यन्ममान्तिके चित्तमभिप्रसादितम् , तेन देवेपूपपन्नाः । याकाश्यपे सम्य- क्संयुद्धे ब्रह्मचर्य वासितम्, तेनेदानी देवपुत्रभूतैः सत्यदर्शनं कृतम् । इति भिक्षव एकान्त- 10 कृष्णानां कर्मणामकान्तकृष्णो विपाकः, पूर्ववद्यायदाभोगः करणीयः । इत्येवं यो भिक्षवः शिक्षितन्यम् ॥ तत्र भगवानायुष्मन्तमामन्त्रयते स्म-आगमय आनन्द येन तोयिका । एवं भदन्तेत्यायुष्मानानन्दो भगवतोऽौपीत् । भगवस्तिोयिकामनुप्राप्तः । तस्मिंश्च प्रदेशे ब्राह्मणो लाङ्गलं वायति । अथासौ ददर्श बुद्ध भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुपलक्षणैः ।। समलंकृतगात्रं पूर्ववद्यावत्समन्ततो भद्रकम् । दृष्ट्वा संलक्षयति-यदि भगवन्तं गौतममुपेत्य अभिवादयिष्यामि, कर्मपरिहाणि भविष्यति अथ नोपेत्याभिवादयिष्यामि, पुण्यपरि- हाणिः । तल्कोऽसावुपायः स्यायेन मे न कर्मपरिहाणिः स्यानापि पुण्यपरिहाणिरिति ? तस्य बुद्धिरुत्पन्ना-अत्रस्थ एवाभिवादनं करोमि । एवं न कर्मपरिहाणिर्भवति नापि पुण्यपरिहाणिरिति । तेन यथागृहीतयैव प्रतोदयट्या तत्रस्थेनाभिवादनं कृतम्- 20 अभिवादये बुद्धं भगवन्तम् । तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्यते-क्षण आनन्द एप ब्राह्मणः । सचेदस्यैवं सम्यक्प्रत्यात्मज्ञानदर्शनं प्रवर्तते । एतस्मिन् प्रदेशे काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्याविकोपितोऽस्थिसंघातस्तिष्ठतीति । अथानेनोपसंक्रम्य वन्दितो भवेयम् । एव- मनेन द्वाभ्यां सम्यक्संबुद्धाभ्यां वन्दना कृता भवेत् । तत्कस्य हेतोः ? अस्मिन् आनन्द प्रदेशे काश्यपस्य सम्पक्संबुद्धस्याविकोपितोऽस्थिसंघातस्तिष्ठतीति । अथायुष्मानानन्दो लघु- 25 लध्येव चतुर्गुणमुत्तरासङ्गं प्रज्ञप्य भगवन्तमिदमवोचत्-निपीदतु भगवान् प्रज्ञप्त एवासने । एवमयं पृथिवीप्रदेशो द्वाभ्यां सम्यक्संबुद्धाभ्या परिभुक्तो भविष्यति, यच्च काश्यपेन सम्यक्संबुद्धेन, यच्चैतर्हि भगवतेति । निषण्णो भगवान् प्रज्ञप्त एवासने । निपद्य भगवान् मिथुनामन्त्रयते स्म-इच्छथ यूयं भिक्षवः काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शरीरसंघातमविकोपितं द्रष्टुम् । एतस्य भगवन् कालः, एतस्य सुगत समयोऽयम् । भगवान् भिक्षूणां काश्यपस्य 30 सम्यक्संबुद्धस्थाविकोपितं शरीरसंघातमुपदर्शयतु, दृष्ट्वा भिक्षवश्चित्तमभिप्रसादयिष्यन्ति । भगवता लौकिकं चित्तमुपादितम् । धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तो लौकिक ।

·३०४ दिव्यावदानम् । चित्तमुत्पादयन्ति, तस्मिन् समये कुन्तपिपीलिकादयोऽपि प्राणिनो भगवतश्चेतसा चित्त- माजानन्ति । नागाः संलक्षयन्ति-किं कारणं भगवता लौकिकं चित्तमुत्पादितम् ? भगवान् काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शरीरसंघातमविकोपितं द्रष्टुकामः । ततस्तैः काश्यपस्य सम्य. क्संबुद्धस्याविकोपितः शरीरसंघात उच्छ्रापितः । तत्र भगवान् भिक्षुनामन्त्रयते स्म-गृहीत 5 भिक्षवो निमित्तम् । अन्तर्धास्यतीति । अन्तर्हितः ।। राज्ञा प्रसेनजिता श्रुतम्-भगवता श्रावकाणां दर्शनाय अविकोपितः काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शरीरसंघात उच्छ्रापित इति । श्रुत्वा च पुनः कुतूहलं जातः सार्धमन्तः- पुरेण कुमारैरमात्यैर्भटबला.गमजनपदैश्च द्रष्टुं संप्रस्थितः । एवं विरूढकोऽनाथपिण्डदो गृहपतिः, ऋपिदत्तः पुराणस्थपतिः, विशाखा मृगारमाता, अनेकानि च प्राणिशतसहस्राणि 10 कुतूहलजातानि द्रष्टुं संप्रस्थितानि पूर्वकैश्च कुशलमूलैः संचोद्यमानानि । यावदसौ अन्त- हितः । तैः श्रुतम्-अन्तर्हितोऽसौ भगवतः काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शरीरसंघात इति । श्रुत्वा च पुनस्तेषां दुःखदौर्मनस्यमुत्पन्नम्-वृथा अस्माकमागमनं जातमिति ॥ अथान्यतमेन चोपासकेन स प्रदेशः प्रदक्षिणीकृतः। एवं चेतसा चित्तमभिसंस्कृतम्-- अस्मान्मे पदाविहारात् कियत्पुण्यं भविष्यतीति ? अथ भगवांस्तस्य महाजनकायस्या- 16 विप्रतिसारसंजननार्थ तस्य चोपासकस्य चेतसा चित्तमाज्ञाय गाथा भापते- शतंसहस्राणि सुवर्णनिष्का जाम्बूनदा नास्य समा भवन्ति । यो बुद्धचैत्येषु प्रसन्नचित्तः पदाविहारं प्रकरोति विद्वान् ॥ २ ॥ अन्यतमेनाप्युपासकेन तस्मिन् प्रदेशे मृत्तिकापिण्डो दत्तः । एवं चित्तमभिसंस्कृतम्- पदाविहारस्य तावदियत्पुण्यमाख्यातं भगवता । अस्य तु मृत्तिकापिण्डस्य कियत्पुण्यं भविष्यतीति ? अथ भगवान् तस्यापि चित्तमाशाय गाथां भापते- शतसहस्राणि सुवर्णपिण्डं जाम्बूनदा नास्य समा भवन्ति । यो बुद्धचैत्येषु प्रसन्नचित्त आरोपयेग्मृत्तिकपिण्डमेकम् ॥ ३ ॥ इति ॥ तष्कृत्वा अनेकैः प्राणिशतसहनैपिण्डसमारोपणं कृतम् । अपरैस्तत्र मुक्तपुष्पाणि सितानि, एवं चित्तमभिसंस्कृतम्-पदाविहारस्य मृत्तिकापिण्डस्य चेयत्पुण्यमुक्तं भगवता, ३० अस्माकं तु मुक्तपुप्पाणां कियत्पुण्यं भविष्यतीति ? अथ भगवांस्तेषामपि चित्तमाज्ञाय गायां भापते- 20 ·, 10 ३१ तोयिकामहावदानम्। शतसहस्राणि सुवर्णमूढ़ जाम्बूनदा नास्य समा भवन्ति । यो बुद्धचैत्येषु प्रसन्नचित्त आरोपयेन्मुक्तकपुष्पराशिम् ॥ ४ ॥ इति । अपरैस्तत्र मालाविहारः कृतः, चित्तं चाभिसंस्कृतम्-मुक्तपुष्पाणां भगवता इयत्पुण्य- 5 मुक्तम् । अस्माकं मालाविहारस्य कियत्पुण्यं भविष्यतीति । अथ भगवास्तेपामपि चित्त- माज्ञाय गाथा भापते- शतसहस्राणि सुवर्णवाहा जाम्बूनदा नास्य समा भवन्ति । यो बुद्धचैत्येषु प्रसन्नचित्तो मालाविहारं प्रकरोति विद्वान् ॥ ५॥ इति । अपरैस्तत्र दीपमाला दत्ता, चित्तं चाभिसंस्कृतम्-मालाविहारस्य भगवता इयत्पुण्य- मुक्तम् । अस्माकं प्रदीपदानस्य कियत्पुण्यं भविष्यतीति ? अथ भगवांस्तेषामपि चेतसा चित्तमाज्ञाय गायां भापते- शतसहस्राणि सुवर्णकोट्यो जाम्बूनदा नास्य समा भवन्ति । यो बुद्धचैत्येषु प्रसन्नचित्तः प्रदीपदानं प्रकरोति विद्वान् ॥ ६॥ इति । अपरैस्तत्र गन्धाभिपेको दत्तः, चित्तं चाभिसंस्कृतम्-प्रदीपदानस्य भगवता इयत् पुण्यमुक्तम् । अस्माकं गन्धाभिषेकस्य कियत्पुण्यं भविष्यतीति ? अथ भगवांस्तेषां चेतसा 20 चित्तमाज्ञाय गाथां भापते-- दातसहस्राणि सुवर्णराशयो जाम्बूनदा नास्य समा भवन्ति । यो बुद्धचैत्येषु प्रसन्नचित्तो गन्धाभिषेकं प्रकरोति विद्वान् ।। ७॥ इति । अपरैस्तत्र ध्वजपताकारोपणं कृतम्, चित्तं चामिसंस्कृतम्-पदाविहारस्य मृत्पिण्ड- दानस्य मुक्तपुप्पाणां मालाविहारस्य प्रदीपदानस्य गन्धाभिषेकस्य च इयत्पुण्यमुक्तं भगवता, अस्माकं छत्रध्वजपताकारोपणस्य कियत्पुण्यं भविष्यतीति ? अथ भगवांस्तेपां चित्तमाज्ञाय गाथां भापते- दि. ३९ 18 25 ·मेरोः 5 ३०६ दिव्यावदानम् । शतंसहस्राणि सुवर्णपर्वता : समा नास्य समा भवन्ति । यो बुद्धचैत्येषु प्रसन्नचित्त आरोपयेच्छत्रध्वजपताकम् ॥ ८॥ एषां हि दक्षिणा प्रोक्ता अप्रमेये तथागते । समुद्रकल्प संबुद्धे सार्थवाहे अनुत्तरे ॥ ९॥ इति । तेषामेतदभवत्-परिनिर्वृतस्य तावद्भगवतः पूजाकरणादि यत्पुण्यमुक्तं भगवता, तिष्ठतः कियत्पुण्यं भविष्यतीति । अथ भगवांस्तेषामपि चेतसा चित्तमाज्ञाय गाथां भाषते- तिष्ठन्तं पूजयेद्यञ्च यच्चापि परिनिर्वृतम् । समं चित्तप्रसादेन नास्ति पुण्यविशेषता । एवं ह्यचिन्तिया बुद्धा बुद्धधर्माप्यचिन्तिया ॥१०॥ अचिन्तियैः प्रसन्नानामप्रतिहतधर्मचक्रप्रवर्तिनाम् । सम्यक्संबुद्धानां नालं गुणपारमधिगन्तुम् ॥ ११ ॥ इति । ततो भगवता तस्य महाजनकायस्य तथाविधा धर्मदेशना कृता, यां श्रुत्वा अनेकैः 15 प्राणिशतसहस्रैर्महान् विशेषोऽधिगतः । कैश्चिच्छावकबोधौ चित्तान्युत्पादितानि, कैश्चित प्रत्येकबोधौ, कैश्चिदुष्मगतानि प्रतिलब्धानि, कैश्चिद् मूर्धानः, कैश्चित्सत्यानुलोमाः क्षान्तयः, कैश्चिच्छ्रोतआपत्तिफल साक्षात्कृतम्, कैश्चित्सकृदागामिफलम्, कैश्चिदनागामिफलम् , कैश्चित्सर्वलेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कृतम् । यद्भूयसा सा पर्पबुद्धनिम्ना धर्मप्रवणा संघ- प्राग्भारा व्यवस्थिता । साधं तत्र ब्राह्मणगृहपतिभिस्तस्मिन् प्रदेशे महः स्थापितः-तोयिका- 20 महस्तोयिकामह इति संज्ञा संवृत्ता। 10 इति तोयिकामहावदानमेकत्रिंशत्तमम् ।।

·३२ रूपावत्यवदानम् । एव मया श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् श्रावस्त्या विहरति म जेतवनेऽनाथ- पिण्डदस्याराम महता भिक्षुसघन सार्धमर्धनयोदशभिर्भिक्षुशते । सत्कृतो भगवान् गुरुकृतो मानित पूजितो भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिके राज्ञा राजमाने नावणिक्छ्रमणब्राह्मणपरिव्राजक- नैगमजनपदेन गैर्यक्षैर्गन्धर्वैरसुरगस्डकिन्नरमहोगै । लाभी च भगवान् प्रभूताना प्रणीताना । चीररपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिकाराणा दिव्याना च मनुष्याणा च, तैश्व भगवाननुपलिप्त पद्ममिन वारिणा । तेन खल पुन समयेन अयमेव भगवतोऽनुरूप उदार कल्याणकीर्तिशब्दश्लोकोऽभ्युद्गत -इत्यपि स भगतास्तथागतोऽईन् सम्यक्सयुद्धो रिघाचरण- सपन्न सुगतो लोकविदनुत्तर पुरुषदम्यसारथि शास्ता देवाना च मनुष्याणा च बुद्धो भगवान् । स इमा सदेवक समारक सनमक सश्रमणताह्मणी प्रजा सदेवमानुपी स्वयमभि- 10 ज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसपद्य विहरति । स धर्म देशयत्यादो कल्याण मध्ये कल्याण पर्यवसाने कल्याणम् । 'स्वर्थ सुव्यञ्जन केरल परिपूर्ण परिशुद्ध पर्यवदात ब्रह्मचर्य सप्रकाशयति स्म । तत्र भगवान् मिथुनामन्त्रयते स्म-एव च भिक्षन सत्ता जानीयु -दान दानफल दान- सविभागस्य च विपाकम् , अपीदाना योऽसौ चरम काल पश्चिम आलोप , तमपि नासरिभज्य परेप्पात्मना वा परिभुञ्जीरन्, न चोत्पन्न मासर्य चित्त पर्यादाय तिष्ठेयु | 18 यस्मात्तर्हि भिक्षर सत्त्वा न जानन्ति दानस्य फल दानसविभागस्य च फलरिपाक यथाह' जाने दानस्य फल दानसविभागस्य च फलविपाकम् , तस्मा सत्त्वा योऽसौ चरम काल पश्चिम आलोप ,तमेगादत्ता इममसविभज्य परेष्वात्मना वा परिभुञ्जते, उत्पन्न चैपा मात्सर्यमल चित्त पर्यादाय तिष्ठति ॥ भिक्षा सर्वसशयजाता सर्वसशयाना छेत्तार बुद्ध भगवन्तमपृच्छन्-आश्चर्य भदन्त 20 यावच्च भगवत एतर्हि याचका प्रिया । न भिक्षन एतर्हि मम, यथा अतीतेऽप्यध्वनि याचनका प्रिया । तच्छृयताम् ॥ भूतपूर्व भिक्षयोऽतीतेऽधन्युत्तरापथेषु जनपदेषु उत्पलापती नाम नगरी राजधानी बभूव ऋद्धा च स्फीता च क्षेमा च आकीर्णबहुजनमनुष्या च । अथापरेण समयेन उत्पला- वल्या नगरराजधान्या दुर्भिक्षमभूद् दुर्जीर दुर्लभपिण्ड नसुकरमपताने प्रग्रहणे यापयितुम् । तेन खल्ल समयेनोत्पलावत्या राजधान्या रूपारती नाम स्त्री बभूव अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका शुभवर्णपुष्फल्नया समन्वागता । अथ रूपावती स्त्री खान्निवेशनानिष्क्रम्य उत्पलावत्या राजधान्या जङ्घाविहारमनुझामति । अन्यतरदपवरक प्राविशत् । तस्मिन् खलु समये तस्मिन्नपनरके स्त्री प्रसूता, दारक प्रजाता अभिरूप दर्शनीय प्रासादिक शुभवर्णपुष्कलतया समन्यागतम् । त सा स्त्री क्षुत्क्षामपरीता रौक्षचित्ता दारक गृह्णाति, 30 इच्छति च खानि पुरमासानि भक्षयितुम् । ता दृष्ट्वा रूपारती सी एतदवोचत्-किमिद भगिनि कर्तुकामासि ? सा आह-जिसितास्मि भगिनि । इच्छामि स्वानि पुत्रमासानि ·३०८ दिव्यावदानम्। भक्षयितुम् । रूपावती आह-तेन भगिनि निवेशने फिचित्सविद्यतेऽन्न वा पान वा भोजन या स्वादनीय वा लेह्य वा दुर्लभ पुत्रशब्दो लोकस्य । न मे भगिनि किंचित्सविद्यते निवेशने अन्न वा पान वा खाद्य वा भोजन वा खादनीय वा लेह्य वा । दुर्लभ जीवित लोकस्य । रूपानल्याह-तेन हि भगिनि मुहूर्तमागमय, यादह निवेशन गत्वा तनार्थाय 5 भोजनमानयिष्यामि । सा आह-यखलु भगिनि जानीया -कुक्षिर्मे लुप्यति, पृथिवी मे स्फुटति, हृदय मे धूमायति, दिशो मे न प्रतिभान्ति । न तावत्त्व द्वारशालाया निर्गता भविष्यसि यावन्मे वायव आक्रमिष्यन्ति । यथा रूपावत्या एतदभवत्-यदि दारक गृहीत्वा गमिष्यामि, एपा स्त्री क्षुत्क्षामपरीता काल करिष्यति । अथ दारकमपहाय यास्यामि, नियत दारक भक्षयिष्यति । यथाकथ पुनर्मम कुर्वन्त्या द्वयोर्जीवितलाभ स्यात् १ तस्या एत- 10 दभवत्-अनपराध्याशयवति ससारे बहूनि दुखान्यनुभूतानि असकन्नरकेप्यसकृत्तिर्यवसकृद् यमलोकेऽसकृन्मनुष्यलोकेषु हस्तच्छेदा पादच्छेदा कर्णच्छेदा नासाच्छेदा कर्णनासाच्छेदा अङ्गप्रत्यङ्गच्छेदास्तथान्यानि विविधानि बहूनि दुखान्यनुभूतानि । को मया तेनार्थोऽनुप्राप्तो यदा अहमात्मन स्थान च बल च वीर्यं च सजनयित्वा इमा स्त्रिय स्खेन रुधिरेण मासेन सतर्प्य इम दारक परिमोचयेयम् । रूपावती पृच्छति–अस्ति ते भगिनि निवेशने शस्त्रम् ? 15 सा स्त्री आह-अस्तीति । तेन हि यत्र भाति, तदुपदर्शय । सा त प्रदेशमुपदर्शयामास । ततो रूपापल्या स्वयमेव शस्त्र तीक्ष्ण गृहीत्वा तौ स्तनौ छित्त्वा ता स्त्रिय खकेन मासरुधि- रेण सतर्पयति स्म । सतर्प्य च ता स्त्रियमेतदवोचत्-यत्खलु भगिनि जानीया -अय दारको मया खकेन मासरुधिरेण क्रीत । साह तव निक्षेपमनुप्रयच्छामि मा भूयो दारक भक्षयि- प्यसि, यावदह निवेशन गत्वा तवार्थाय भोजनमानयिष्यामि । सा आह-अद्य तावन्न 20 भूय । अथ रूपावती स्त्री रुधिरेणोद्वरता प्रघरता येन व निशन तेनोपसक्रान्ता । अद्राक्षीदपावत्या स्त्रिया खामी रूपापती स्त्री रुधिरेणोदरता प्रघरता दूरत एवागच्छन्तीम् । दृष्ट्वा च पुना रूपावतीमेतदवोचत्-केनेदमेवरूप रूपापति विप्रकार कृतम् । सैता प्रकृति निस्तरेणारोचयति स्म । आरोचयित्वा एतदवोचत्-प्रज्ञपय आर्यपुत्र तस्या स्त्रिया भक्तम् । स आह-प्रज्ञपय आर्यदुहितस्तस्या भक्तम् । अपि तु सत्यवचन तावत्करिप्यामि । येनार्य- 25 दुहित सत्येन सत्यवचनेन अयमेवरूप आश्चर्याद्भुतो धर्मो न कदाचिद् दृष्टो वा श्रुतो था, तेन सत्येन सत्यवचनेन उभौ ता स्तनौ यथापौराणौ प्रादुर्भौताम् । सहकृतेनास्मिन्नेवरूपे सत्यवचने तस्या अस्मिन्नेत्र क्षणे उभौ स्तनौ यथापौराणी प्रादुर्भूतौ ।। अथ शम्य देवानामिन्द्रस्येतदभवत्-अतित्यागोऽतित्यागगौरवता या रूपापल्या स्त्रिया कृत । मा हैव सा रूपारती स्त्री अत शक्रभवनाच्यावयेत् । यत्यहमेना मीमासेयम् । 30 अय शत्रो देवेन्द्र उदारव्राह्मणरूपमात्मानमभिनिर्माय सौवर्णदण्डकमण्डलुमादाय सुवर्ण- दण्डेन मणियारव्यजनेन वीज्यमानस्तद्यथा बल्पान् पुरुप समिनित वाहु प्रसारयेत् प्रसारित समिञ्जयेत् , एवमेव शको देवानामि द्रो देवेषु वायख्रिशेप्वन्तर्हित उत्पलावत्या ·३२ रूपावत्यवदानम् । ३०९ राजधान्यां प्रत्यस्थात् । अथ शक्रो देवानामिन्द्र उत्पलावत्यां राजधान्यां भैक्ष्यमन्वाहिण्डन् येन रूपावत्याः स्त्रिया निवेशनं तेनोपसंक्रम्य द्वारि स्थित्वा भैक्ष्यमुकोशते । ततो रूपावती स्त्री भैक्षमादाय येन स ब्राह्मणवेपधरः शक्रः, तेनोपसंक्रम्य भैक्षमुपनामयते । अथ स शक्रो देवानामिन्द्रो रूपावती खियमेतदवोचत्-सत्यं ते रूपावति दारकस्यार्थायोभी सनौ परित्यक्तौ । सा आह-आर्य ब्राह्मण सत्यम् । स तामाह-एवं ते रूपावती उभौ स्तनो। परित्यजामीति परित्यजन्त्याः परित्यज्य वा अभूचित्तस्य विप्रतिसारः ? सा आह-न मे उभी स्तनौ परित्यजन्त्या अभूचित्तस्य विप्रतिसारः । शक आह-अत्र कः श्रद्धास्यति ? रूपा- वत्याह-तेन हि ब्राह्मण सत्यवचनं करिष्यामि । येन सत्येन ब्रह्मन् सत्यवचनेनोभौ स्तनौ परित्यजामीति परित्यजन्त्याः परित्यज्य वा नाभूचित्तस्यान्यथात्वम् , नाभूचित्तस्य विप्रति- सारः, अपि च ब्रह्मन् येन सत्येन मया दारकस्यार्थायोभी स्तनो परित्यक्ती, न राज्यार्थ 10 न भोगार्थ न स्वर्गार्थ न शक्रार्थं न राज्ञां चक्रवर्तिनां विषयार्थ नान्यत्राहमनुत्तरां सम्य- संबोधिमभिसंबुष्य अदान्तान् दमयेयम्, अमुक्तान मोचयेयम्, अनाश्चस्तानाश्वासयेयम्, अपरिनितान् परिनिर्वापयेयम् , तेन सत्येन सत्यवचनेन मम स्त्रीन्द्रियमन्तर्धाय पुरुपेन्द्रियं प्रादुर्भवेत् । तस्यास्तस्मिन्नेव क्षणे स्त्रीन्द्रियमन्तर्हितम् , पुरुपेन्द्रियं प्रादुर्भूतम् । अथ खलु शको देवेन्द्रस्तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातः तत एव ऋद्ध्या वैहायस- 16 मभ्युद्गम्योदानमुदानयति -रूपावत्याः स्त्रीन्द्रियमन्तहितम् , पुरुपेन्द्रियं प्रादुर्भूतम् । रूपावत्याः स्त्रियः रूपावतः कुमार इति संज्ञा उत्पादिता ॥ अथापरेण समयेनोत्पलावत्यां राजधान्यां नगयां राजा अपुत्रः कालगतः । तत्र पण्डितजातीयानां महामात्राणामेतदभूत् यन्नु वयमुत्पलावत्या राजधान्यां राजानं स्थापयेम । तेपामेतदभूत् नान्यत्र रूपावतकुमारात्कृतपुण्यात्कृतकुशलात्। ते रूपावतं कुमारमुत्पलावल्यां 20 राजधान्यां राजानं स्थापयन्ति । अथ स पष्टिवर्षाणि राज्यं कारयति । धर्मेण राज्यं कारयित्वा कालमकार्षीत् । कायस्य भेदात्तस्यामेवोत्पलावत्या राजधान्यामन्यतमस्य श्रेष्ठिनो गृहपतेरन- महिष्याः कुक्षावुपपन्नः।सा पूर्णानामष्टानां वा नवानां वा मासानामत्ययादारकं जनयति अभिरूपं दर्शनीयं प्रासादिकं शुभवर्णपुष्कलतया समन्यागतम् । तस्य जातमात्रस्य तादृशी कायात्प्रभा मुक्ता, यया प्रभया चन्द्रस्य प्रभा निष्प्रभीकृता । अथान्यतरा स्त्री येन स श्रेष्टी गृहपतिस्तेनोप- 25 संक्रान्ता। उपसंक्रम्य श्रेष्ठिनं गृहपतिमेतदवोचत्-यत्खलु गृहपते जानीयाः ते दारको जातो- ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः शुभया वर्णपुष्कलतया समन्वागतः । तस्य जातमात्रस्य तादृशी कायाप्रभा प्रमुक्ता, यया चन्द्रस्य प्रभा निष्प्रभीकृता । अथ स श्रेष्ठी गृहपतिस्तुष्ट उदग्र आत्तमना; प्रीतिसौमनस्यजातः तस्या एव राव्या अत्ययाये जानन्ति ब्राह्मणा लक्षण्या नैमि- तिका वैपञ्चिका भूभ्यन्तरिक्षमन्त्रकुशला नक्षत्रशुक्रग्रहचरितज्ञाः, स तान् संनिपात्य दारक-30 मुपदर्शयति-पखल ब्राह्मणा जानीध्वम्-अयमप्रमहिप्या दारको जातोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः शुभया वर्णपुष्कलतया समन्वागतः । एतस्य जातमात्रस्य तादृशी काया प्रभा मुक्ता, यया चन्द्रस्य प्रभा निष्प्रभीकृता । तदस्य ब्राह्मणा दारकस्य लक्षणानि प्रेक्ष्य C ·15 दिव्यावदानम् । नाम अबस्थापयत । तस्ये त ब्राह्मणा लक्षणनैमित्तिका विपञ्चिका भूभ्यन्तरीक्षमन्त्रकुशला नक्षत्रशुक्रग्रहचरितेषु कोपिदा दारकमुपगता ते सलक्ष्य वदन्ति-अय ते गृहपते दारको जातोऽभिरूपो दर्शनीय प्रासादिक शुभया वर्णपुष्कलतया समन्वागत । अस्य जातमात्रस्य तादृशी कायाप्रभा मुक्ता यया चन्द्रप्रभा निष्प्रभीकृता । तद्भवत्वस्य चन्द्रप्रभ 5 इति नाम । अथ श्रेष्ठी गृहपतिस्तान् ब्राह्मणान् भोजयित्वा विसW चन्द्रप्रभस्य दारकस्य चतस्रो धात्रीरनुप्रयच्छति अङ्कधात्री मलधात्री स्तनधात्री कीडापणिका धात्री । अङ्कधात्री- त्युच्यते या दारकमथेन परिकर्पयति, अङ्गप्रत्यङ्गानि च सस्थापयति । मलधात्रीत्युच्यते या दारक नपयति, चीपरकान्मल प्रपातयति । स्तन्यधात्र्युच्यते या दारक स्तन्य पाययति । क्रीडापनिका धाब्युच्यते यानि तानि दारकाणा दक्षकाणा तरुणकानां कीडापनिकानि भवन्ति, 10 तद्यथा-अकायिका सकायिका विल्कोटिका() स्यपटारिका अघरिका वशघटिका सधावणिका हस्तिविग्रहा अश्वविग्रहा बलीवर्दविग्रहा कथयन्ति धनुर्ग्रहा काण्डकटच्छुपूरकूर्चभैषज्य- स्थरिकाश्च पुरत परिकृष्यन्ते । स आभिश्चतसृभिरुन्नीयते वय॑ते महता श्रीसौभाग्येन । यदा चन्द्रप्रभो दारकोऽष्टवर्पो जात्या सवृत्त , तदैन मातापितरौ सुनात सुविलिप्त सर्वालकारविभूपित कृत्वा सबहुलैरके परिवृत लिपि प्रापयन्ते । तेन खलु समयेन तस्या लिपिशालाया पञ्च- मात्रकदारकशतानि लिपि शिक्षन्ति । अथ चन्द्रप्रभोदारकतान् दारकानेतदवोचत्-एतद्दारका वय सर्वेऽनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसबोधौ चित्तमुत्पादयेम । ते आहु --किं चन्द्रप्रभ बोधि- सत्वेन करणीयम् । स आह-पट् पारमिता परिपूरयितव्या । कतमा पट् । तथथा-दान- पारमिता शीलपारमिता क्षान्तिपारमिता वीर्यपारमिता ध्यानपारमिता प्रज्ञापारमिता । तदह दान ददामि, यन्त्रह तिर्यग्योनिगतेभ्योऽपि दान दद्याम् । स तीक्ष्ण शस्त्रमादाय मधुसर्पिश्च 20 येनान्यतर महाश्मशान तेनोपसकान्त । शस्त्रेणात्मन काय क्षणित्वा मधुसर्पिपा म्रक्षयित्वा तस्मिन् स महाश्मशाने आत्मान वधायोत्सृजति । तेन च समयेन तस्मिन् महाश्मशाने उच्चगम पक्षी प्रतिवसति । स चन्द्रप्रभस्य दारकस्याङ्गे स्थित्वा दक्षिण नयन गृहीत्वा उत्पाटयति, पुनर्मुञ्चति । द्विरपि निरपि उच्चगम प्राणी चन्द्रप्रभस्य दारकस्य दक्षिण नयनं गृहीत्वा उत्पाटयिन्या पुनर्मुञ्चति । अथ चन्द्रप्रभो दारक उच्चगम पक्षिणमिदमवोचत्- 23 किमिद पक्षि मम नयन गृहीवा उत्पाटयित्वा पुन प्रमुञ्चसि ? रा आह-न मम चन्द्रप्रभ किंचिदेवमिध्ये(१) यथा मनुष्याक्षि । त मन्ये चन्द्रप्रभ वारयिष्यसि ? चन्द्रप्रभ आह-सचेन्मम पक्षी सहस्रकृत्यो नयन गृहीत्वा उत्पादयतु, पुनर्मुञ्च (तु), न वेवाह चारयेयम् । इत्युक्ला तारन्त पक्षिण सनिपतिता । येन चन्द्रप्रभो निमांसोऽस्थिशकली. पृत । स कालमकापति । तस्यामेयोपलावत्या राजधान्यामन्यतरस्य ब्राह्मणमहाशाल- 20 स्याप्रमहिप्या. कुक्षौ उपपन्न । सा पूर्णाना नवाना मासानामत्ययाद्दारक जनयति, अभिरूप दर्शनीय प्रासादिक शुभया वर्णपुष्करतया समन्वागतम् । तस्य सहजातमानस्य ताशी कायाप्रमा मुक्ता, यया ब्रह्मप्रभा निष्प्रभीरता । तस्य मातापितरी ब्रह्मप्रम इति नाम स्थापितान्तौ । यदा प्राप्रभो नाम माणरकोस्टपर्पजातीय सवृत्त ,तेन सबै प्राक्षणका ।

·३२ रूपापत्यपदानम् । मन्त्रा अधीताः । यदा ब्रह्मप्रभो माणयको द्वादशवर्पजातीयः संवृत्तः, स पञ्चमात्राणि माणव- कानि स्वयमेव मन्त्रान् वाचयति । यदा ब्रह्मप्रभो माणयकः पोडशवर्षी जात्या संवृत्तः, तदैनं मातापितरौ आहतु:-ब्रह्मप्रभ, तवार्थाय निवेशनं करिप्यावः । स आह-अम्ब तात, न तावन्मम निवेशनेन प्रयोजनम् । तौ आहतुः-किं पुनस्त्वं ब्रह्मप्रभ करिष्यसि ? स आह-- इच्छाम्यहं सत्त्वानामर्याय तपस्ततुं दुष्करं चरितम् । तो आहतुः-यस्येदानी ब्रह्मप्रभ कालं 5 मन्यसे । ब्रह्मप्रभमाणवको मातापित्रोः पादौ शिरसा पन्दित्वा त्रिष्कृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य उत्पलावत्या राजधान्या निष्क्रम्य येनान्यतरद्वनपण्डं तेनोपसंक्रान्तः। तेन खल समयेन तस्मिन् वनपण्डे द्वौ ब्राह्मणी प्रतिवसतः । अपश्यतां तो ब्राह्मणपी ब्रह्मप्रभ माणवकं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा च ब्रह्मप्रभं माणवकमेतदवोचत्-एहि ब्रह्मप्रभ, खागतम् , मा श्रान्तोऽसि, मा लान्तः । किमर्थमिदं वनपण्डमभ्यागतः स आह-इच्छाम्यहं सर्वसत्त्वानामर्थाय तपस्तप्तुं दुष्करं चरितुम् । 10 तो आहतुः-एवमस्तु, भवतु, ऋद्ध्यन्तां संकल्पाः, परिपूर्यन्तां मनोरथाः ॥ अथ ब्रह्मप्रभो माणवकोऽन्यतरस्मिन् प्रदेशे कुटी कारयित्वा चंक्रमं प्रतिष्ठाप्य सत्रा- नामर्थाय तपस्तप्तवान्। अथापरेण समयेन ब्रह्मप्रभस्य कुट्या नातिदूरे व्याघी गुर्विणी वासमुपगता। तां ब्रह्मप्रभो माणवकोदाक्षीत् । तां दृष्ट्वा च येन पुनस्तौ द्वौ ब्रह्मर्षी तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य तौ च ब्रह्मपी एतदवोचत्-यत्खलु ऋपी जानीताम्-इह मे कुट्या नातिदूरे व्याघ्री गार्वणी 18 वासमुपगता । तस्याः क उत्सहते भक्तं दातुम् ? तो आहतुः-आवां तस्या भक्तं दास्यावः । अथापरेण समयेन च्याघी प्रसूता सुरक्षामपरीता इच्छति खको पोतको भक्षयितुम् । एकं पोतकं गृह्णाति द्वितीयं मुञ्चति, न भक्षयति । तां ब्रह्मप्रभो माणवकोऽपश्यत् । दृष्ट्वा च पुनर्येन तौ ब्रह्मर्षी तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य पुनर्येन तौ द्वौ ब्रह्मी तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य द्वौ ब्रह्मर्षी एतदवोचत्-यत्खलु ब्राह्मणौ जानीताम्-सा व्याघ्री प्रसूता क्षुरक्षाम- 20 परीता खको पोतको भक्षयितुमिच्छति । एकं पोतकं गृहीत्वा द्वितीयं मुञ्चति न भक्षयति। तस्याः क उत्सहते भतं दातुम् ? तो आहतुः-आवां तस्या भक्तं दास्यावः । अथ तौ ब्रह्मपी येन सा व्याघ्री तेनोपसंक्रान्तौ । अपश्यत्सा व्याघ्री ब्रह्मपी दूरत एवागच्छन्तौ । दृष्ट्वा च क्षुत्क्षामपरीता अभिद्रवितुकामा । तयोरेतदभूत्-क उत्सहते तिर्यग्योनिगतस्यार्थाय जीवितं परित्यक्तुमिति ? तौ तत एव ऋद्ध्या चैहायसमभिनिर्गतौ । ब्रह्मप्रभो माणवको- 25 द्राक्षीत् । दृष्ट्वा च पुनस्तौ ब्रह्मर्षी एतदवोचत्-ननु ब्राह्मणौ, युवाभ्यामेतदुक्तम्-आवा- मस्या भक्तं दास्याव इति । एतत्खलु ब्राह्मणौ युवयोाह्मणजात्योः सत्यम् ? तो आहतु:-क उत्सहते तिर्यग्योनिगतस्यार्थाय जीवितं परित्यक्तुम् ? ब्रह्मप्रभो माणवक आह-अहमुत्सहे तिर्यग्योनिगतस्यार्थाय जीवितं परित्यक्तुम् । अथ स ब्रह्मप्रभो माणवको येन सा व्याघ्री तेनोपसंक्रान्तः । तस्या व्याध्याः पुरत आत्मानमवसृजति स्म । ब्रह्मप्रभो माणवो मैत्रीविहारी 30 बभूव । सा तं न शक्तामिद्रोतु(ग्धु)म् । अथ ब्रह्मप्रभस्य माणवस्यैतदभवत्-इयं मम व्याघ्री सविज्ञानकं कायं न भक्षयति । स इतश्चेतश्च विलोकितवान् । ततस्तीक्ष्णं च वेणुपेशी तीक्ष्णां गृहीत्वा इदमेवं रूपं सत्यवचनमकरोत्-समन्याहरन्तु मे येऽस्मिन् वनषण्डेऽध्युषिता - - ·10 16 दिव्यावदानम् । उदारा देवा नागा यक्षा असुरा गरुडाः किलरा महोरगाः, तेऽपि सर्वे समन्वाहरन्तु । अयमहं त्यागं करिष्यामि, अतित्यागं त्यागातित्यागं स्वयं गलपरित्यागम् । अपि तु येनाहं सत्येन सत्यवचनेन परित्यजामि, न राज्यार्थं न भोगार्थ न शक्रार्थ न राजचक्रवर्ति- विषयार्थम् , अन्यत्र कथमहमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य अदान्तान् दमयेयम् , अतीर्णान 5 तारयेयम् , अमुक्तान् मोचयेयम्, अनाचस्तानाश्चासयेयम् , अपरिनिर्वृतान् परिनिर्वापयेयम्, तेन सत्येन सत्यवचनेन मा मे परित्यागो निष्फलो भूदिति कृत्वा खयमेव गलं छित्त्वा तस्या व्याध्याः पुरत उपनिक्षिपति । व्याघ्रीनखायलिबिलासविलुप्यमाना वक्षःस्थली क्षणमलक्ष्यत बीक्षतारा (१)। रोमाञ्चचर्चिततनोस्तुहिनांशुशुभ्र- सत्वा प्रकाशकिरणाङ्कुरपूरितेव ॥ १॥ तस्यामिपाहरणशोणितपानमत्तां न्यात्री सहस्रमवलोकयतश्चकार । दीर्घप्रवाससमयाकुलिता मुहूर्त कण्ठावलम्बनधृति निजजीववृत्तिः ॥ २ ॥ सहपरित्यक्ते खलु भिक्षवो ब्रह्मप्रभेण माणवेन सके गले, अयं त्रिसाहनमहासाहस्रो लोकधातुः कम्पति संकम्पति संप्रकम्पति, चलति संचलति संप्रचलति, वेधति संवेधति संप्रवेधति, पूर्वी दिगुन्नमति पश्चिमा अवनमति, पश्चिमा दिगुन्नमति पूर्वा दिगवनमति, दक्षिणा दिगुनमति उत्तरा दिगवनमति, उत्तरा दिगुन्नमति दक्षिणा दिगवनमति, मध्यमुन्नमति, अन्तोऽ- 20 वनमति, अन्त उन्नमति, मध्यमवनमति, सूर्यचन्द्रमसौ न तपतो न भासतो न विराजतः ।। स्यायुष्माकं भिक्षयोऽन्या सा तेन समयेनोत्तरापथेषु जनपदेपूत्पलावतीनाम नगरी राजधानी बभूव । न ह्येवं द्रष्टव्यम् । पुष्कलावतं तेन कालेन तेन समयेनोत्पलावतं नाम नगरं राजधानी बभूव । स्याद्भिक्षवो युष्माकं काटा विमतिर्वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेनोत्पलावते नगरे राजधान्यां रूपावती स्त्री वभूव । न ह्येवं द्रष्टव्यम् । अहं स तेन 25 कालेन तेन समयेन रूपावती नाम स्त्री बभूव । स्याद्भिक्षयो युष्माकं काङ्क्षा वा विमतिर्वा- अन्या सा तेन कालेन तेन समयेनापवरके स्त्री प्रसूता । न चैवं द्रष्टव्यम् । चन्द्रप्रभमाण. विका तेन कालेन तैन समयेनापवरके स्त्री प्रसूता स्याधुष्माकं भिक्षवः काङ्क्षा वा विमतिर्वा- अन्यस्तेन कालेन तेन समयेन दारको बभूव । न ह्येवं द्रष्टव्यम् । राहुल कुमारः स तेन कालेन तेन समयेन दारकोऽभूत् । स्यायुप्माकं भिक्षवः काझा वा विमतिर्वा-अन्यः स तेन कालेन 20 तेन समपेन चन्द्रप्रभो नाम दारको बभूव । न ह्येवं द्रष्टव्यम् । अहमेव स तेन कालेन तेन समपेन चन्द्रप्रभो नाम दारको बभूय । स्याद्युप्माकं भिक्षवः काझा या विमतिर्वा-3 स तेन कालेन तेन समयेन पश्चमात्राणि दारकशतान्यभूवन् । न घेवं द्रष्टव्यम् । इमानि तानि पञ्च एतद्भद्रिकशतानि तेन काटेन तेन समयेन पञ्चमात्राणि दारकशतानि -अन्यः ·३२ रूपावत्यवदानम्। ३१३ अभूयन् । स्याद्युप्माकं शिक्षयः कासा या विमतिर्वा-अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन तस्मिन् महाश्मशाने उच्चंगमो नाम पक्षी बभूव । न ह्येवं द्रष्टव्यम् । कौण्डिन्यो भिक्षुस्तेन कालेन तेन समयेनोचंगमो नाम पक्षी बभूव । स्याद्युप्माकं भिक्षवः कासा वा विमतिर्वा- अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन ब्रह्मप्रभो नाम माणवोऽभूत् । न हैवं द्रष्टव्यम् । अहमेव स तेन कालेन तेन समयेन ब्रह्मप्रभो नाम माणयोऽभूत् । स्याद्युम्माकं भिक्षयः । काला या विमतिर्वा अन्यौ तौ तेन कालेन तेन समयेन ब्रह्मप्रभस्य माणवस्य मातापितरी अभूताम् । न हैवं द्रष्टव्यम् । राजा शुद्धोदनो मायादेवी तेन कालेन तेन समयेन ब्रह्मप्रभस्य माणवस्य मातापितरौ अभूवताम् । स्याद्युप्माकं भिक्षवः कासा वा विमतिर्वा--अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन वनमभूत् ।....'स्याद्भिक्षको युप्माकं कासा वा विमतिर्वा अन्यौ तो तेन कालेन तेन समयेन द्वौ ब्रह्मपी अभूताम् । न हैवं द्रष्टव्यम् । मैत्रेयो बोधिसत्त्वः 10 सुप्रभश्च बुद्धस्तेन कालेन तेन समयेन तस्मिन् वनपण्डे द्वौ ब्रह्मी अभूताम् । स्याद्युप्माकं भिक्षवः कासा वा विमतिर्वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन व्याधी बभूव । न हैवं द्रष्टव्यम् । कौण्डिन्यो भिक्षुः स तेन कालेन तेन समयेन [ व्याघी ] वभूव । स्याधुप्माकं भिक्षवः काङ्क्षा वा विमति -अन्यौ पोतो तेन कालेन तेन समयेन द्वौ व्यापोतो बभूवतुः । न हैवं द्रष्टव्यम् । नन्दो भिक्षुः राहुलश्च तेन कालेन तेन समयेन व्याघ्रपोतको अभूताम् ! 15 तदा मे भिक्षवश्चत्वारिंशन्कल्पसंप्रस्थितो मैत्रेयो बोधिसत्त्व एकेन गलपरित्यागेन पश्चान्मुखीकृतः। तदनेन भिक्षयः पर्यायेण वेदितव्यम् । एवं सचेत् सर्वे सत्वा जानीयु:-दानस्य फलं दानसंवि- भागस्य च विपाकं यथा अहं जानामि दानस्य फलं दानसंविभागस्य च विपाकम् , योऽसौ चरमः कालः पश्चिम आलोपः, तमपि नादत्त्वा नासविभज्यापरेवात्मना नोपभुञ्जीरन् , नाप्युत्पन्न मात्सर्यं चित्तं पर्यादाय तिष्ठेत् । यस्मात्तर्हि भिक्षवः सत्त्वा न जानन्ति दानस्य फलं 20 दानसंविभागस्य च विपाकम् , तस्मात्सत्त्वा योऽसौ चरमः कवल: पश्चिम आलोपः, तमप्यदत्त्वा असंविभज्य अपरेपामात्मना परिभुञ्जते, उत्पन्नश्चैपां मात्सर्यमलश्चित्तं पर्यादाय तिष्ठति ॥ पुराकृतं न पश्यति नो शुभाशुभं न सेवितम् । न पश्यति पण्डिले जने न नाशमेल्यार्यगणे ॥ ३॥ शुभाशुभं कृतं कृतज्ञेषु न जातु नश्यति । सुकृतं शोभनं कर्म दुष्कृतं चाप्यशोभनम् । उभयस्य विपाकोऽस्ति झवश्यं दास्यते फलम् ॥४॥ इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसो भिक्षयो भिक्षुण्य उपासका उपासिका देवनागयक्षा- सुरगरुडकिनरमहोरगाः सर्वावती च परिषद्भगक्तो भापितमभ्यनन्दन् ॥ रूपावत्यवदानं द्वात्रिंशत्तमम् ॥ 25 30 १ There seems to be a break in the text such as न येवं इष्टव्यम् । दि.४० ·३३ शार्दूलकर्णानदानम् । एव मया श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् श्रावस्त्या विहरति स्म जेतननेऽनाथ- पिण्डदस्यारामे । अथायुष्मानानन्द पूर्वाहे निवास्य पात्रचीनरमादाय श्रावस्ती महानगरी पिण्डाय प्रानिक्षत् । अथायुष्मानानन्द श्रावस्ती पिण्डाय चरित्वा कृतभक्तकृत्यो येनान्य- 5 तममुदपान तेनोपसक्रान्त । तेन खल समयेन तस्मिन्नुदपाने प्रकृति म मातङ्गदारिका उदकमुद्धरते स्म । अथायुप्मानानन्द प्रकृति मातङ्गदारिकामेतदवोचत्-देहि मे भगिनि पानीयम् , पास्यामि । एवमुक्त प्रकृतिर्मातादारिका आयुष्मन्तमानन्दमिदमोचत्-मातङ्ग- दारिकाहमस्मि भदन्त आनन्द । नाह ते भगिनि कुल वा जाति वा पृच्छामि । अपि तु सचेत्ते परित्यक्त पानीयम् , देहि, पास्यामि । अथ प्रकृतिर्मातङ्गदारिका आयुष्मत आनन्दाय 10 पानीयमदात् । अथायुष्मानानन्द पानीय पीत्वा प्रकान्त ॥ अथ प्रकृतिर्मातङ्गदारिका आयुष्मत आनन्दस्य शरीरे मुखे खरे च साधु च सुष्छु च निमित्तमुद्गृहीत्वा योनिशोमनसिकारेणापिष्टा सरागचित्तमुत्पादयति स्म-आर्यो मे आनन्द खामी स्यादिति । माता च मे महाविद्याधरी । सा शक्ष्यत्यार्यमानन्दमानयितुम् । अथ प्रकृतिर्मातङ्गदारिका पानीयघटमादाय येन चण्डालगृह तेनोपसम्म्य पानीयघटमेकान्ते 15 निक्षिप्य खा जननीमिदमवोचत्-य खल्लु एवमम्ब जानीया-आनन्दो नाम श्रमणो महा- श्रमणगौतमस्य श्रावक उपस्थायक । तमह स्वामिनमिच्छामि । शक्ष्यसि तमम्ब आनयितुम् ? सा तामोचत्-शक्ताह पुनि आनन्दमानयितु स्थापयित्वा यो मृत स्याद्यो वा वीतराग । अपि च । राजा प्रसेन जित् कौशल श्रमणगौतममतीर सेरते भजते पर्युपासते। यदि जानीयात् , सोऽय चण्डालकुलस्यानर्थाय प्रतिपद्येत । श्रमणश्च गौतमो धीतराग श्रूयते । 20 धीतरागस्य [ मन्त्रा ] पुन सर्वमन्त्रानभिभवन्ति । एवमुक्ता प्रकृतिर्मातङ्गदारिका मातरमिद- मगोचत्-सचेदम्ब श्रमणो गौतमो वीतराग , तस्यान्तिकाच्छ्रमणमानन्द न प्रतिलप्स्ये, जीवित परित्यजेयम् । सचेप्रतिलप्स्ये, जीगामि । मा ते पुत्रि जीवित परित्यजसि । आनयामि श्रमणमानन्दम् ॥ अथ प्रकृतेर्मातङ्गदारिकाया माता मध्ये गृहाङ्गनस्य गोमयेनोपलेपन कृत्वा वेदी- 25 मालिप्य दर्भान् सस्तीर्य अग्निं प्रचाल्य अष्टशतमर्कपुप्पाणा गृहीत्वा मन्त्रानावर्तयमाना एकैकमर्कपुष्प परिजप्य अग्नौ प्रतिक्षिपति स्म । तत्रेय विद्या भवति- अमठे विमले वुड्डमे सुमने । येन बद्धासि विद्युत् । इच्च्या देवो वर्षति विद्योतति गर्जति । विस्मय महाराजस्य समभिवर्धयितु देवेभ्यो मनुष्येभ्यो गन्धर्वेभ्य शिखिग्रहा देवा रिशिखिग्रहा देवा आनन्दस्यागमनाय सगमनाय रमणाय ग्रहणाय जुहोमि स्वाहा ।। 1 some Mss reader नमो रनत्रयाय before एव, while r reads सर्व युद्धबोधि- सरवेभ्यो नम ·10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। अथायुपात आनन्दस्य चित्तमाक्षिप्तम् । स मिहारानिष्काम्य येन चण्डालगृह तेनोपसकामति स्म । अद्राक्षीचण्डाली आयुप्मन्तमानन्द दूरादेवागच्छन्तम् ! दृष्ट्वा च पुन. प्रकृति दुहितरमिदमयोचत्-अयमसौ पुनि श्रमण आनन्द आगच्छति । शयन प्रज्ञपय । अथ प्रकृतिर्मातङ्गदारिका हृष्टतुष्टा प्रमुदितमना आयुष्मत आनन्दस्य शय्या प्रापयति स्म । अथायुप्मानानन्दो येन चण्डालगृह तेनोपसकान्त । उपसकम्य वेदीमुपनिश्रित्यास्थात्।। एकान्तस्थित स पुनरायुष्मानानन्द प्रारोदीत् । अश्रूणि प्रवर्तयमान एपमाह-व्यसनप्राप्तो- ऽहमस्मि । न च मे भगवान् समन्वाहरति । अथ भगवानायुप्मन्तमानन्द समन्वाहरति स्म । समन्वाहत्य सबुद्धमन्त्रैश्चण्डालमत्रान् प्रतिहन्ति स्म । तत्रेय विद्या- स्थितिरच्युति सुनीति । स्वस्ति सर्वप्राणिम्य ॥ सर प्रसन्न निर्दोप प्रशान्त सनतोऽभयम् । ईतयो यत्र शाम्यन्ति भयानि चलितानि च ॥ १ ॥ तद्वै देवा नमस्यन्ति सर्वसिद्धाश्च योगिन । एतेन सत्यवाक्येन वस्त्यानन्दाय भिक्षवे ॥२॥ अथायुष्मानानन्द प्रतिहतचण्डालमन्त्रचण्डालगृहान्निष्क्रम्य येन खको विहार- स्तनोपसममितुमारब्ध ॥ अद्राक्षी प्रकृतिर्मातङ्गदारिका आनन्दमायुष्मन्त प्रतिगच्छन्तम् । दृष्ट्वा च पुन स्वा जननीमिदमयोचत्--अयमसौ मात श्रमण आनन्द प्रतिगच्छति । तामाह माता-नियत पुनि श्रमणेन गौतमेन समन्वाहतो भविष्यति । तेन मम मन्त्रा प्रतिहता भरिप्यन्ति । प्रकृतिराह- किं पुनरम्ब बलवत्तरा श्रमणस्य गौतमस्य मन्त्रा नास्माकम् । तामाह माता-बलवत्तरा श्रमणस्य गोतमस्य मन्त्रा नास्माकम् । ये पुनि मन्ना सर्पलोकस्य प्रभवन्ति, तान् मन्त्रान् श्रमणो 20 गौतम आकाङ्क्षमाण प्रतिहन्ति । न पुनर्लोक प्रभवति श्रमणस्य गौतमस्य मन्त्रान् प्रति- हन्तुम् । एव वलरत्तरा श्रमणस्य गोतमस्य मन्त्रा। अथायुष्मानानन्दो येन भगवास्तेनोपसक्रान्त । उपसक्रम्य भगवत पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्तेऽस्थात् । एकान्तस्थितमायुष्मन्तमानन्द भगानिदमनोचत्-उद्गृह त्वमानन्द इमा पडक्षरीविद्याम् । धारय वाचय पर्यनामुहि आत्मनो हिताय सुखाय भिक्षुणा भिक्षुणीना- 25 मुपासकानामुपासिकाना हिताय सुखाय । इयमानन्द षडक्षरीविद्या पड्डि सम्यक्सबु?- र्भाषिता, चतुर्भिश्च महाराजै , शक्रेण देवानामिन्द्रेण, ब्रह्मणा च सहापतिना । मया चैतर्हि शाक्यमुनिना सम्यक्सबुद्धेन भाषिता । त्वमप्येतर्हि आनन्द ता धारय वाचय पर्यामुहि । यदुत तद्यथा- अण्डरे पाण्डरे कारण्डे केयूरेऽचिहस्ते खरप्री बन्धुमति वीरमति धर विध 30 चिलिमिले विलोडय रिपाणि लोके । पिप चल चल । गोलमति गण्डगिले चिलिमिले सातिनिम्ने यथासविभक्ते गोलमति गण्डरिलायै स्वाहा । 15 . .

·. ३१६ दिव्यावदानम्। यः कश्चिदानन्द पडक्षर्या विद्यया परित्राणं वस्त्ययनं कुर्यात् , स यदि वधार्हो भवेत् , दण्डेन मुच्यते, दण्डाहः प्रहारेण, प्रहारार्हः परिभापणया, परिभाषणा) रोमहर्ष- णेन, रोमहर्पणार्हः पुनरेव मुच्यते । नामानन्द तं समनुपश्यामि सदेवलोके समारलोके सब्रह्मलोके सश्रमणब्राह्मणिकायां प्रजायां सदेवमानुषिकायां सासुरायां यस्त्वनया पडक्षर्या 5 विधया रक्षायां कृतायां रक्षासूत्रे बाही बद्धे वस्त्ययने कृते अभिभवितुं शक्नोति वर्जयित्वा पौराणं कर्मविपाकम् ॥ अथ प्रकृतिर्मातङ्गदारिका तस्या एव रात्र्या अत्ययात् शिरःनाता अनाहतदूष्य- प्रावृता मुक्तामाल्याभरणा येन श्रावस्ती नगरी तेनोपसंक्रम्य नगरद्वारे कपाटमूले निश्रित्यास्था- दायुप्रान्तमानन्दमागमयमाना-नियतमनेन मार्गेण आनन्दो भिक्षुरागमिष्यतीति । ददर्शा- 10 थुप्मानानन्दः प्रकृति मातङ्गदारिकां पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धाम् । दृष्ट्वा च पुनर्जेह्रीयमाण- रूपोऽप्रगल्भायमानरूपो दुःखी दुर्मनाः शीघ्रं शीघ्रं श्रावस्त्या विनिर्गम्य येन जेतवनं तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्तेऽस्थात् । एकान्तस्थित आयुष्मानानन्दो भगवन्तमिदमवोचत्-इयं मे भगवन् प्रकृतिर्मातङ्गदारिका पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धा गच्छन्तमनु गच्छति, तिष्ठन्तमनु तिष्ठति । यद्यदेव कुलं पिण्डाय प्रविशामि, 15 तस्य तस्यैव द्वारे तूप्णीभूता तिष्ठति । त्राहि मे भगवन् , त्राहि मे सुगत । एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तमानन्दमिदमबोचत--किं ते प्रकृते मातङ्गदारिके आनन्देन भिक्षुणा ? प्रकृतिराह-स्वामिनं भदन्त आनन्दमिच्छामि । भगवानाह--अनुज्ञातासि प्रकृते मातापितृभ्या- मानन्दाय ? अनुज्ञातास्मि भगवन् , अनुज्ञातास्मि सुगत । भगवानाह-तेन हि संमुखं ममानुज्ञापय त्वम् । अथ प्रकृतिर्मातङ्गदारिका भगवतः प्रतिश्रुत्य भगवतः पादौ शिरसा 20 वन्दित्वा भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्ता । येन स्वकौ मातापितरौ तेनोपसंकान्ता । उपसंक्रम्य मातापित्रोः पादान् शिरसा वन्दित्वा एकान्तेऽस्थात् । एकान्त- स्थिता वकौ मातापितराविदमवोचत्-संमुखं मे अम्ब तात श्रमणस्य गौतमस्य आनन्दाय उत्सृजतम् । अथ प्रकृतेर्मातङ्गदारिकाया मातापितरौ प्रकृतिमादाय येन भगवास्तेनोप- संक्रान्तौ । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते न्यपीदताम् । अथ प्रकृति- 25 तिङ्गदारिका भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्तेऽस्थात् । एकान्तस्थिता भगवन्त- मेतदवोचत्-इझौ तौ भगवन् मातापितरावागतौ । अथ भगवान् प्रकृतेर्मातङ्गदारिकाया मातापितराविदमवोचत्-अनुज्ञाता युवाभ्यां प्रकृति तङ्गदारिका आनन्दायेति ? तावाहतुः- अनुज्ञाता भगवन् , अनुज्ञाता सुगत । तेन हि यूयं प्रकृतिमपहाय गच्छत स्वगृहम् । अथ प्रकृतेर्मातङ्गदारिकाया मातापितरौ भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणी- 30 कृत्य भगवतोऽन्तिकासक्रान्तौ ॥ अय प्रकृतेर्मातङ्गदारिकाया मातापितरायचिरप्रक्रान्तौ विदित्वा भगवान् प्रकृति मातङ्ग- दारिफामिदमोचत्-अधिकासि प्रकृते आनन्देन भिक्षुणा ? प्रकृतिराह-अर्थिकास्मि भगवन्, ·-- ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । ३१७ अर्थिकास्मि सुगत । तेन हि प्रकृते य आनन्दस्य वेषः, स त्वया धारयितव्यः। सा आह-धारयामि भगवन् , धारयामि सुगत प्रवाजयतु मां सुगत, प्रवाजयतु मां भगवान् । अथ भगवान् प्रकृति ' मातङ्गदारिकामिदमवोचत्-एहि त्वं भिक्षुणि, चर ब्रह्मचर्यम् । एवमुक्ते प्रकृतिर्मातङ्गदारिका भगवता मुण्डा कापायप्रावृता । अथ भगवान् प्रकृति मातङ्गदारिकामेहिभिक्षुणीवादेन अनाजयित्वा धर्म्यया कथया संदर्शयति स्म, समादापयति स्म, समुत्तेजयति स्म, संग्रहर्प- 5 यति स्म । येयं कथा दीर्घरानं संसारसमापन्नानां प्रतिकूला श्रवणीया, तद्यथा-दानकथा शीलकथा वर्गकथा कामेष्वादीनवं निःसरणं भयं संक्लेशव्यवदानम् , बोधिपक्षांस्तान् धर्मान् भगवान् प्रकृत्यै भिक्षुण्य संप्रकाशयति स्म । अथ प्रकृतिर्भिक्षुणी भगवता धर्म्यया कथया संदर्शिता समादापिता समुत्तेजिता संप्रहर्पिता दृष्टचित्ता कल्याणचित्ता मुदितचित्ता विनीवरणचित्ता ऋजुचित्ताखिलचित्ता भव्या धर्मदेशितमाज्ञातुम् । यदा च भगवान् ज्ञातः 10 प्रकृति भिक्षुणी हृष्टचित्तां कल्याणचित्तां मुदितचित्ता चिनीवरणचित्तां भव्यां प्रतिबला सामुत्कर्पिकी धर्मदेशनामाज्ञातुम् , तदा येयं भगवतां बुद्धानां चतुरार्यसत्यप्रतिवेधिकी धर्म- देशना, यदुत दुःखं समुदयो निरोधो मार्गः, तां भगवान् प्रकृतेर्भिक्षुण्या विस्तरेण संप्रकाश- यति स्म । अथ प्रकृतिभिक्षुणी तस्मिन्नेवासने निपण्णा चतुरार्यसत्यान्यभिज्ञातासीत् , दुःखं समुदयं निरोधं मार्गम् । तद्यथा वस्त्रमपगतकालकं रजनोपगतं रणोदके प्रक्षिप्तं सम्यगेच 15 रङ्गं प्रतिगृह्णीयात्, एवमेव प्रकृतिभिक्षुणी तस्मिन्नेवासने निषण्णा चतुरार्यसत्यानि अभि- समयति स्म, तद्यथा-दुःखं समुदयं निरोधं मार्गम् ॥ अथ प्रकृतिर्भिक्षुणी दृष्टधर्मा प्राप्तधर्मा विदितधर्मा अकोप्यधर्मा पर्यवसितधर्मा अधिगतार्थलाभसंवृत्ता तीर्णकासाविचिकित्सा विगतकयंकया वैशारद्यप्राप्ता अपरप्रत्यया । अनन्यनेया शास्तुः शासने अनुधर्मचारिणी आजानेयमाना धर्मेषु भगवतः पादयोः शिरसा 20 निपत्य भगवन्तमिदमवोचत्-अत्ययो मे भगवन् , अत्ययो मे सुगत । यथा वाला यया मूढा यथा अव्यक्ता यथा अकुशला दुष्प्रज्ञजातीया, याहमानन्द भिक्षु स्वामिवादेन समुदा- चार्पम् । साहं भदन्त अत्ययमत्ययतः पश्यामि । अत्ययमत्ययतो दृष्ट्वा देशयामि । अत्ययमत्ययत आविष्करोमि । आयस्यां संवरमापये । अतस्तस्या मम भगवन् अत्ययमत्ययतो जानात प्रतिगृह्णातु अनुकम्पामुपादाय । भगवानाह-आयत्यां संवराय स्थित्ला व प्रकृते अत्ययमत्य- 25 यतोऽध्यागमः । यथा बाला यथा मूढा यथा अव्यक्ता यथा अकुशला दुष्प्रज्ञजातीया - मानन्दं मिर्धा खामियादेन समुदाचरसीति । यतश्च त्वं प्रकृते अत्ययं जानासि, अत्ययं पश्यसि, आयत्यां च संवरमापसे, अहमपि तेऽत्ययमत्ययतो गृह्णामि । वृद्धिरेव ते प्रकृते प्रतिकासितव्या कुशलानां धर्माणाम् , न हानिः । अथ प्रकृतिभिक्षुणी भगवताभिनन्दितानु- शिष्या एका व्यपकृष्टा अप्रमत्ता आतापिनी स्मृतिमती संग्रजाना प्रहितानि विविक्तानि 30 विहरति स्म । यदर्थं कुलदुहितरः केशानवतार्य कापायाणि वस्त्राण्याच्छाद्य सम्यगेव श्रद्धया अगारादनागारिका प्रवजन्ति, तदनुत्तरब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षा- ·5 दिव्यावदानम् । कृत्योपसपद्य प्रवेदयते स्म-क्षीणा मे जाति , उपित ब्रह्मचर्यम् , कृत करणीयम् , नापर- मस्माद्भव प्रजानामीति ॥ अश्रौषु श्रावस्तेयका ब्राह्मणगृहपतय -भगवता किल चण्डालदारिका प्रवाजितेति । श्रुत्वा च पुनरवध्यायन्ति-कथ हि नाम चण्डालदारिका भिक्षूणा सम्यक्चर्या चरिष्यति ? भिक्षुणीनामुपासकानामुपासिकाना सम्यक्चयां चरिष्यति 2 कथ हि नाम चण्डालदारिका ब्रह्मक्षत्रियगृहपतिमहाशालकुलेषु प्रवेक्ष्यति ? अश्रौषीद्राजा प्रसेनजित्कौशल -भगरता चण्डालदारिका प्रव्राजितेति । श्रुत्वा च पुनरवध्यायति-कथ हि नाम चण्डालदारिका भिक्षूणा सम्यक्चयां चरिष्यति ? भिक्षुणीना- मुपासकानामुपासिकाना सम्यक्चयाँ चरिष्यति ? कथ ब्राह्मणक्षत्रियगृहपतिमहाशालकुलेषु 10 प्रवेक्ष्यति । विमृश्य च भद्र यान योजयित्वा भद्र यानमभिरुह्य सबहुलैश्च श्रावस्तेयैब्राह्मण- गृहपतिमि परिवृत पुरस्कृत श्रावस्त्या निर्याति स्म । येन जेतवनमनाथपिण्डदस्याराम , तेनोपसका-त । तस्य खलु यावती यानस्य भूमि , तानद्यानेन गत्वा स यानादवतीर्य पत्तिकायपरिवृत पत्तिकायपुरस्कृत पद्भ्यामेवाराम प्रानिक्षत् । प्रविश्य येन भगवास्तेनोप सक्रान्त । उपसक्रम्य भगनत पादौ शिरसा वन्दित्या एकान्ते निषण्ण । तेऽपि साहुला 15 श्रावस्तेयका ब्राह्मणक्षत्रियगृहपतयो भगवत पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निपण्णा । अप्यैकल्या भगरता साधं समुख सरञ्जनी समोदिनी विविधा कथा व्यतिसार्य एकान्त निषण्णा । अप्यैकल्या भगरत पुरत स्वकखकानि मातापैतृमाणि नामगोत्राणि अनुश्राज्य एकान्ते निषण्णा । अप्यैकल्या येन भगवास्तेनाञ्जलिं प्रणम्य एकान्ते निपण्णा । अप्यैकल्लास्तूप्णीभूता एकान्ते निपण्णा ॥ अथ भगवान् राजान प्रसेनजित कौशलमारभ्य तेपा च सबहुलाना श्रावस्तेयकाना ब्राह्मणक्षत्रियगृहपतीना चेतसा चित्तमाज्ञाय प्रकृतर्भिक्षुण्या पूर्वनिवासमारभ्य भिक्षुनामन्त्र- यते स्म-इच्छथ यूय भिक्षरस्तथागतस्य समुख प्रकृतेर्भिक्षुण्या पूर्वनिवासमारभ्य धर्मका श्रोतुम् ' भिक्षवो भगवन्तमाहु -एतस्य भगवन् काल , एतस्य सुगत समय , यद्भगवान् प्रकृतेर्भिक्षुण्या पूर्वनिवासमारभ्य धर्मकथा कथयेत् , यद्भगवत श्रुवा भिक्षयो धारयिष्यन्ति । 25 भगवानाह-तेन हि भिक्षन शृणुत, साधु च सुष्टु च मनसिकुरुत, भाषिष्ये । एव साधु भगवनिति ते भिक्षवो भगवत प्रत्यश्रौषु । भगवास्तानिदमपोचत्- भूतपूर्व भिक्षनोऽतीतेऽध्वनि गङ्गातटे अतिमुक्तक्दलीपाटल्कामलकीपनगहनप्रदेशे तत्र निशङ्कुर्नाम मातङ्गराज प्रतिसति स्म सबहुलेश्च मातङ्गसहनै सार्धम् । स पुनर्भिक्षर स्त्रिशङ्कर्मातङ्गराज पूर्वजन्माधीतान् वेदान् समनुस्मरति स्म साङ्गोपाङ्गान् सरहस्यान् 80 सनिघण्टकैटभान् साक्षरप्रभेदानितिहासपञ्चमान् , अन्यानि च शास्त्राणि पदको शो'] वैयाकरणो लोकायते यज्ञमन्ने महापुस्पलक्षणे निष्णातो निष्कास भाष्य च यथाधर्म वेदवत- पदान्यनुभूत च भाषते स्म । तस्य निशङ्कोर्मातङ्गराजस्य शार्दूलको नाम कुमारोऽभूदुत्पन्न । 20 ·३३ शार्दूलकर्णावदानम् । रूपतश्च कुलतश्च शीलतवं गुणतश्च सर्वगुणैचोपेतोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः परमया ' शुभवर्णपुष्कलतया समन्वागतः । अथ त्रिशङ्कर्मातङ्गराजः शार्दूलकणं कुमारं पूर्वजन्माधीतान् वेदानध्यापयति स्म यदुत साङ्गोपाङ्गान् सरहस्यान् सनिघण्टकैटभान् साक्षरप्रभेदानिति- हासपञ्चमान् , अन्यानि च शास्त्राणि, भाष्यं च यथाधर्म वेदवतपदानि ।। अथ त्रिशदोर्मातङ्गराजस्यैतदभवत्-अयं मम पुत्रः शार्दूलकर्णो नाम कुमारः उपतो 5 रूपतश्च कुलतश्च शीलतश्च गुणतश्च, सर्वगुणोपेतोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः, परमया च वर्णपुष्कलतया समन्वागतः । चीर्णरतोऽधीतमम्रो वेदपारगः । समयोऽयं यत्वहमस्य निवेशनधर्म करिष्ये । तत्कुतो न्यहं शार्दूलकर्णस्य पुनस्य शीलवतीं गुणवती रूपवती प्रति- रूपां प्रजावती लभेयमिति ? तस्मिन् खलु समये पुष्करसारी नाम ब्राह्मण उत्कूटं नाम द्रोणमुखं परिभुङ्क्ते स्म 10 ससप्तोत्सदं सतृणकाष्टोदकं धान्यसहगतं राज्ञाग्निदत्तेन ब्रह्मदेयं दत्तम् । पुष्करसारी पुनर्ब्राह्मण उपेतो मातृतः पितृतः संशुद्धो गृहिण्यामना[कुले जायां वा क्षिप्तो जातिवादेन गोत्र- वादेन यावदासप्तममातामहपितामहम् । युगपदुपाध्यायोऽध्यापको मन्त्रधरस्त्रयाणां वेदानां पारगः साङ्गोपाङ्गानां सरहस्यानां सनिघण्टकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपश्चमानां पदको- [शो] वैयाकरणः । लोकायतयज्ञमन्त्रमहापुरुपलक्षणेषु पारगः । स्फीतमुकूटं नाम द्रोणमुखं 15 परिभुते । पुष्करसारिणो ब्राह्मणस्य प्रकृति म माणविका दुहिता भूता । उपेता रूपतच कुलतश्च शीलतश्च गुणतश्च, सर्वगुणोपेता अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका परमया वर्ण- पुष्कलतया समन्वागता शीलवती गुणवती ।। अथ त्रिशदोर्मातङ्गराजस्यैतदभवत्-अस्युत्तरपूर्वेणोत्कूटो नाम द्रोणमुखः । तत्र पुष्करसारो नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति । उपेतो मातृतः पितृतो यावत् वैदिके प्रवचने 20 विस्तरेण । स चोकूटं द्रोणमुखं परिभुते ससप्तोत्सदं सतृणकाष्ठोदकं धान्यभोगैः सहगतं राज्ञाग्निदत्तेन ब्रह्मदेयं दत्तम् । तस्य पुष्करसारिणो ब्राह्मणस्य प्रकृति म माणविका दुहिता उपेता रूपतश्च कुलतश्च शीलतश्च सर्वगुणोपेता अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका परमया वर्णपुष्फलतया समन्यागता शीलवती गुणवती पुत्रस्य मे शार्दूलकर्णस्य प्रतिरूपा पनी भविष्यतीति । अथ त्रिशङ्कर्मातङ्गराज एतमेवार्थ बहुलं रात्रौ चिन्तयित्वा वितयं तस्या एव 25 रात्र्या अत्ययात् प्रत्यूपकालसमये सर्वश्वेतं वडवारयमभिरुह्य महता श्वपाकगणेन अमात्य- गणेन परिवृतश्चण्डालनगरानिष्कम्योत्तरेण प्रागच्छद्येनोत्कूटं द्रोणमुखम् । अथ त्रिशङ्ख- तिङ्गराज उस्कूटस्योत्तरपूर्वेण सुमनस्कं नामोद्यानं नानावृक्षसंछन्नं नानावृक्षकुसुमितं नाना- द्विजनिकूजितं नन्दनमिव देवानां तदुपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य ब्राह्मणं पुष्करसारिणमागमय- मानोऽस्थात्-त्राह्मणः पुष्करसारी माणवकान् मन्नान वाचयितुमिहागमिष्यतीति । अप ब्राह्मणः पुष्करसारी तस्या एव रात्र्या अत्ययात् सर्वश्वेतं बडवारयमभिरुह्य शिष्यगणपरिवृतः पञ्चमात्रैर्माणवकरातैः पुरस्कृत उत्कूटानिर्याति स्म ब्राह्मणान् मन्नान् 30 M ·३२० दिव्यावदानम् । वाचयितुम् । अद्राक्षीत्रिशडर्मातङ्गराजो ब्राह्मणं पुष्करसारिणं सूर्यमिवोदयन्तं तेजसा, ज्वलन्तमिव हुतवहम् , यज्ञमिव ब्राह्मणपरिवृतम् , शक्रमिव देवगणपरिवृतम् , हैमवन्त- मिवौषधिभिः, समुद्रमिव रतैः, चन्द्रमिव नक्षत्रैः, वैश्रवणमिव यक्षगणैः, ब्रह्माणमिव देवर्षिगणैः परिवृतं शोभमानम् । दूरत एवागच्छन्तं दृष्ट्वा च एनं प्रत्युद्गम्य यथाधर्म कृत्वेद- 5 मवोचत्-हं भोः पुष्करसारिन्, खागतम् , आयाहि । कार्यं च ते वक्ष्यामि, तच्छृयताम् । एवमुक्ते ब्राह्मणः पुष्करसारी त्रिशङ्ख मातङ्गराजमिदमवोचत्-न हि भोस्त्रिशङ्को शक्यं ब्राह्मणेन सह भोःकारं कर्तुम् । अहं भोः पुष्करसारिन् शक्नोमि भोःकारं कर्तुम् । यच्छक्यं मे कर्तुं भवति, नैव तच्छक्यं ते कर्तुम् । अपि तु चत्वारो भोः पुष्करसारिन् पुरुपस्य कार्यसमारम्भाः पूर्वसमारब्धा भवन्ति यदुत आत्मार्थं वा परार्थं वा आत्मीयार्थं वा सर्व- 10 भूतसंग्रहार्थं वा । इदं चात्र महत्तरं कार्यम् । यत्ते व्याख्यास्यामि, तच्छृयताम् । पुत्राय मे शार्दूलकर्णाय प्रकृतिं दुहितरमुत्सृज भार्यार्थाय । यावन्तं कुलशुल्क मन्यसे, तावन्तं दास्यामि ॥ इदं च खल्लु पुनर्वचनं श्रुत्वा त्रिशङ्कोर्मातङ्गराजस्य भृशं ब्राह्मणः पुष्करसारी अभिपक्तः कुपितश्चण्डीभूतोऽनात्तमनाः कोपं च द्वेषं च म्रक्षं च तत्प्रत्ययात्संजनिया ललाटे 15 त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा कण्ठं धमयित्वा अक्षिणी परिवर्त्य नकुलपिङ्गलां दृष्टिमुत्पाद्य निशहूं मातगराजमिदमवोचत्-धिग् ग्राम्यविषय चण्डाल, नेदं श्वपाकवचनं युक्तम् , यस्त्वं ब्राह्मणं वेदपारगं हीनश्चण्डालयोनिजो भूत्वा इच्छस्यवमर्दितुम् । भो दुर्मते- प्रकृति त्वं न जानासि आत्मानं चाभिमन्यसे । वालाने सर्पपं मा भोः स्थापय [मा ] क्लेशमागमः । मा प्रार्थयाप्रार्थनीयां वायुं पाशेन बन्धय ॥ ३ ॥ न हि चामीकर मूढ भवेद्भस्म कदाचन । प्रकाशे चान्धकारे किं विशेपो नोपलभ्यते ॥४॥ चण्डालयोनिजस्त्व हि द्विजातिः पुनरप्यहम् । हीनः श्रेष्ठेन संवन्धं मूढ प्रार्थयसे कथम् ॥ ५ ॥ चण्डालयोनिभूतस्त्वमहमस्मि द्विजातिजः। न हि श्रेष्ठः प्रहीनेन संबन्धं कर्तुमिच्छति । श्रेष्ठाः श्रेष्टैर्हि सबन्धं कुर्वन्तीह द्विजातयः ॥ ६ ॥ विद्यया ये तु सपन्नाः संशुद्धाश्चरणेन च । जात्या चैवानभिक्षिप्ता मन्त्रैः परमतां गताः ॥७॥ अध्यापका मघधरात्रिषु वेदेषु पारगाः । निघण्टकैटभान् वेदान् ब्राह्मणा ये ह्यधीयते । तैस्तादृशैर्हि सबन्धं कुर्वन्तीह द्विजातयः ॥ ८॥ 20 25 30 ·३३ शार्दूलकर्णावदानम्। न हि श्रेष्टो हि हीनेन संबन्धं कर्तुमिच्छति । प्रार्थयसे प्रार्थनीयां वायु पाशेन बन्धितुम् । यदस्माभिश्च संबन्धमिह त्वं कर्तुमिच्छसि ॥ ९॥ जुगुप्सितः सर्वलोके कृपणः पुरुषाधमः । गच्छ त्वं वृषल क्षिप्रं किमस्मानवमन्यसे |॥ १० ॥ चण्डालाः सह चण्डालैः : पुकसाः सह पुक्कसैः। कुर्वन्तीहैव संबन्धं जातिभिर्जातिरेव च ॥११॥ ब्राह्मणा ब्राह्मणैः साधं क्षत्रियाः क्षत्रियैः सह । साधं वैश्यास्तथा वैश्यैः शूद्राः शूरैस्तथा सह ॥ १२ ॥ सदृशाः सदृशैः सार्धमावहन्ति परस्परम् । न हि कुर्वन्ति चण्डालाः संबन्धं ब्राह्मणैः सह ।। १३ ॥ सर्वजातिविहीनोऽसि सर्ववर्णजुगुप्सितः । कथं हीनश्च श्रेष्ठेन संबन्धं कर्तुमिच्छसि ॥१४॥ 10 16 20 इदं पुनर्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणस्य पुष्करसारिणः निशङ्कर्मातङ्गराज इदमवोचत्- यया भस्मनि सौवर्णे विशेष उपलभ्यते । ब्राह्मणे चान्यजातौ वा न विशेषोऽस्ति वै तथा ॥ १५ ॥ यथा प्रकाशतमसोर्विशेष उपलभ्यते । ब्राह्मणे वान्यजातौ वा न विशेषोऽस्ति चै तथा ॥ १६ ॥ न हि ब्राह्मण आकाशान्मरुतो वा समुत्थितः । भित्त्वा वा पृथिवी जातो जातवेदा यथारणेः ॥ १७ ॥ ब्राह्मणा योनितो जाताश्चण्डाला अपि योनितः । श्रेष्ठत्वे वृपलत्वे च किं वा पश्यसि कारणम् ॥१८॥ ब्राह्मणोऽपि मृतोत्सृष्टो जुगुप्स्योऽशुचिरुच्यते । वर्णास्तथैव चाप्यन्ये का नु तत्र विशेषता ॥ १९ ॥ यत्किंचित्पापकं कर्म किल्वियं कलिरेव च । सत्त्वानामुपधाताय ब्राह्मणैस्तत्प्रकाशितम् ॥ २० ॥ इति कर्माणि चैतानि प्रकाशितानि ब्राह्मणैः ।, कर्मभिरुणैश्वापि "पुण्योऽई" ब्रुवते द्विजाः ॥ २१ ॥ मांसं खादितुकामैस्तु ब्राह्मणैरुपकल्पितम् । मन्त्रैर्हि मोक्षिताः सन्तः स्वर्ग गच्छन्त्यजैडकाः ॥२२॥ दि.४१ 25 30 ·5 10 दिव्यावदानम् । यद्यप मार्गः खर्गाय कस्मान्न ब्राह्मणा ह्यमी । आत्मानमथवा बन्धूनमन्त्रैः संप्रोक्षयन्ति वै ॥ २३ ॥ मातरं पितरं चैव भ्रातरं भगिनीं तथा । पुत्र दुहितरं भार्या द्विजा न प्रोक्षयन्त्यमी ॥ २४ ॥ मित्रं ज्ञाति सखीं वापि ये वा विषयवासिनः। प्रोक्षितास्तेऽपि वा मन्त्रैः सर्वे यास्यन्ति सद्गतिम् ॥ २५ ॥ सर्वे यज्ञैः समाहूता गमिष्यन्ति सतां गतिम् । पशुभिः किं नु भो यष्टैरात्मानं किं न यक्ष्यसे ॥ २६ ॥ न प्रोक्षणैर्न मन्त्रैश्च वर्ग गच्छन्त्यजैडकाः। न ह्येष मार्गः स्वर्गाय मिथ्याप्रोक्षणमुच्यते ॥ २७ ॥ ब्राह्मणै रौद्रचित्तैस्तु पर्यायो ह्येष चिन्तितः । मांसं खादितुकामैस्तु प्रोक्षणं कल्पितं पशोः ॥ २८॥ अन्यच्चाहं प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणैर्यत् प्रकल्पितम् । पातका हि समाख्याता ब्राह्मणेषु चतुर्विधाः ॥ २९ ॥ सुवर्णचौर्य मद्यं च गुरुदाराभिमर्दनम् । ब्रह्मघ्नता च चत्वारः पातका ब्राह्मणेष्वमी ॥ ३० ॥ सुवर्णहरणं वयं स्तेयमन्यन्न विद्यते । सुवर्ण यो हरेद्विप्रः स तेनाऽब्राह्मणो भवेत् ॥ ३१ ॥ सुरापानं न पातव्यमन्नपानं यथेटतः । सुरां तु यः पिबेद्विप्रः स तेनाब्राह्मणो भवेत् ॥ ३२ ॥ गुरुदारा न गन्तव्या अन्यदारा यथेष्टतः। गुरुदावं तु यो गच्छेत्स तेनाब्राह्मणो भवेत् ॥ ३३ ॥ न हन्याद् ब्राह्मणं ह्येकं हन्यादन्याननेकशः । हन्यात्तु ब्राह्मणं यो वै स तेनाब्राह्मणो भवेत् ॥ ३४ ॥ इत्येते पातका झुक्का ब्राह्मणेषु चतुर्विधाः । भवन्त्यब्राह्मणा येन ततोऽन्येऽपातकाः स्मृताः ॥ ३५॥ कृत्वा चतुर्णामेकैकं भवेदब्राह्मणस्तु सः । लभते न च सामीची प्राह्मणानां समागमे । आसनं चोदकं चैव व्युत्थानं स न चार्हति ॥ ३६ ॥ तस्य निःसरणं दृष्टं ब्राह्मणैः पतितस्य तु । व्रतं यै स समादाय पुनर्गह्मणतां ब्रजेत् ॥ ३७ ॥ 15 25 30 ·6 15 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। -३२३ असौ द्वादशवर्षाणि धारयित्वा खराजिनम् । खटाङ्गमुच्छ्रितं कृत्वा मृतशी च भोजनम् ॥ ३८ ॥ एतद्रतं समादाय निश्चयेन निरन्तरम् । पूर्णे द्वादशमे वर्षे पुनर्गह्मणतां ब्रजेत् ॥ ३९ ॥ इति निःसरणं दृष्टं ब्राह्मणैस्तु तपखिभिः । कुमार्गगामिभिदैरनिःसरणदर्शिभिः ॥ ४० ॥ तदिदं ब्राह्मण ते प्रवीमि-संज्ञामात्रकमिदं लोकस्य यदिदमुच्यते ब्राह्मण इति या क्षत्रिय इति वा वैश्य इति वा शूद्र इति वा । सर्वमिदमेकमेवेति विज्ञाय पुत्राय मे शार्दूल- कर्णाय प्रकृति माणविकामनुप्रयच्छ भार्यार्थाय । यावन्तं कुलशुल्कं मन्यसे तावन्तमनुप्रदा- स्यामि ।। इदं च खलु पुनर्वचनं श्रुत्वा त्रिशदोर्मातङ्गराजस्य ब्राह्मणः पुष्करसारी अभिपक्तः 10 कुपितश्चण्डीभूतोऽनात्तमनाः कोपं च द्वेपं च तत्प्रत्ययं जनयित्वा ललाटे त्रिशिखां भृकुटि कृत्या कण्ठं धमयित्वा अक्षिणी परिवर्त्य नकुलपिङ्गलां दृष्टिमुत्पाद्य त्रिशङ्ख मातङ्गराजमिदमयोचत्- असमीश्यैतत्वया हि कृता संज्ञेयमीहशी। एकैव जातिर्लोकेऽस्मिन् सामान्या न पृथग्विधा ।। ४१ ॥ कयं श्वपाकजातीयो ब्राह्मणं वेदपारगम् । निहीनयोनिजो भूत्वा विमर्दितुमिहेच्छसि ॥ ४२ ॥ राजानः खलु वृपल प्रति विभागज्ञा भवन्ति । तद्यथा देशधर्मे वा नगरधर्मे वा प्रामधर्मे वा निगमधर्म वा शुल्कधर्मे वा आवाहधर्मे वा विवाहधर्मे या पूर्वकर्मसु वा । चत्वार इमे वृपल वर्णाः। यदुत ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्र इति । तेषां विवाहधर्मेषु चतस्रो भार्या ब्राह्मणस्य भवन्ति । तद्यथा ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्री चेति । तिस्रः क्षत्रियस्य 20 भार्या भवन्ति । क्षत्रिया वैश्या शूदी चेति । वैश्यस्य द्वे भार्ये भवतः । वैदया शूद्री चेति । शूद्रस्य त्वैका भार्या भवति शूद्री एव । एवं ब्राह्मणस्य वृषल चत्वारः पुत्रा भवन्ति । तयथा ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति । क्षत्रियस्य त्रयः पुत्राः, क्षत्रियो वैश्यः शूद्र इति । वैश्यस्य द्वौ पुत्रौ, वैश्यः शूद्र इति । शूद्रस्य त्वेक एव पुत्रो भवति यदुत शूद्र एव । ते ब्राह्मणाः पुनर्वृधल ब्रह्मणः पुत्राः । औरसा मुखतो जाताः । उरस्तो बाहुतः क्षत्रियाः । 25 नाभितो वैश्याः । पद्भयां शूद्राः । ब्रह्मणायं खलु वृपल लोकः सर्वभूतानि निर्मितानि । तस्य ज्येष्ठा वयं पुत्राः क्षत्रियास्तदनन्तरम् । वैश्यास्तृतीयका वर्णाः शूद्रनाना चतुर्थकः ॥ ४३ ॥ इति ॥ स त्वं वृपल चतुर्थेऽपि वर्णे न संशसे । अहं चाग्रे वर्णे श्रेष्ठ वर्णे परमे वर्णे प्रवरे वर्णे । परमार्य च संयोगमाकाङ्क्षसि । प्रणश्य त्वं वृपल क्षिप्रम् । मा चास्माकमयमंस्थाः ॥ 30 इदं पुनर्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणस्य पुष्करसारिणत्रिशङ्कर्मातङ्गराज इदमबोचत्-इदमत्र ब्राह्मण शृणु यद् अवीमि । ब्रह्मणायं लोकः, सर्वभूतानि निर्मितानि । A , ·ફરક 6 10 15 दिव्याचदानम् । तस्य ज्येष्टा वयं पुत्राः क्षत्रियास्तदनन्तरम् । वैश्यास्तृतीयका वर्णाः शूद्रनाना चतुर्थकः ॥ ४४ ॥ इति ॥ सपादजङ्घाः सनखाः समांसाः सपार्श्वपृष्ठाश्च नरा भवन्ति । एकांशतो नास्ति यतो विशेषो वर्णाश्च चत्वार इतो न सन्ति ॥ ४५ ॥ अथो विशेपः प्रवरोऽस्ति कश्चि- त्तद् बेहि यच्चानुमतं यथा ते । अथो विशेषः प्रवरो हि नास्ति वर्णाश्च चत्वार इतो न सन्ति ॥ ४६॥ यथा हि दारका बालाः क्रीडमाना महापथे । पांशुपुलानि संपिण्ड्य वयं नामानि कुर्वते ॥४७॥ इदं क्षीरमिदं दधि इदं मांसमिदं धृतम् । न च बालस्य वचनात्पांशवोऽनं भवन्ति हि ॥४८॥ वास्तथैव चत्वारो यथा ब्राह्मण भापसे । पांशुपुमाभिधानेन योगोऽ[ यः को प्येष न विद्यते ॥ ४९ ॥ न केशेन न कर्णाभ्यां न शीर्पण न चक्षुपा । न मुखेन न नासया न ग्रीवया न वाहुना ॥ ५० ॥ नोरसाप्यय पार्थाभ्यां न पृष्ठेनोदरेण च । नोरुभ्यामथ जद्धाभ्यां पाणिपादनखेन च ॥ ५१ ॥ न खरेण न वर्णेन न सर्वांशैर्न मैथुनैः । नानाविशेषः सर्वेषु मनुष्येषु हि विद्यते ॥५२॥ यथा हि जातिप्वन्यासु लिङ्गं योनिः पृथक् पृथक् । सामान्य कारणं तत्र किंवा जातिषु मन्यसे ॥५३॥ सशीर्षकाचाथ नरास्थियुक्ताः सचर्मकाः सेन्द्रियसोदराश्च । एकांशतो नास्ति यतो विशेपो वर्णा न युक्ताधतुरोऽभिधातुम् ॥ ५४ ॥ दोपो ह्ययं चात्र भवेदयुक्तो यद्यचया चाभिहितं निदाने । श्रुत्वा तु मत्तः प्रतिपद्य सौम्य यचात्र मन्ये शृणु चोद्यमानम् ॥ ५५॥ 20 25 30 ·३३ शार्दूलकर्णावदानम् । ३२५ यच्चान युक्तं विषम समं या तत्ते प्रवक्ष्यामि नियुज्यमानः। दोपो हि यश्चापि भवेदयुक्तो वक्ष्यामि ते ह्युत्तरतोत्तरं च । श्रुत्वा तु मत्तः प्रतिपद्य सौम्य कर्माधिपत्यप्रभवा मनुष्याः ॥ ५६ ।। अनुमानमपि ते ब्राह्मण यदि प्रमाणम् , तत्र यद् यीपि-ब्रह्मा एक इति तस्माप्रजा अपि एकजात्या एव । ययमप्येकजात्या भवामः । यच ब्रवीपि-ब्रह्मणायं लोकः सर्वभूतानि च निर्मितानीति । सचेत्ते ब्राह्मण इदं प्रमाणं, तदिदं ते ब्राह्मण अयुक्तं यद् ब्रवीपि चत्वारो वर्णाः ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या शूद्राश्चेति । अपि तु ब्राह्मण मिथ्या मम वचो भवेद, यदि ब्राह्मण संवादेन मनुष्यजाते नाकरणं प्रज्ञायते । यदुत शीर्पतो वा मुखतो वा कर्णतो 10 वा नासिकातो वा भूतो वा रूपतो वा संस्थानतो वा वर्णतो वा आकारतो या योनितो वा आहारतो का संभवतो वा नानाकरणं प्रज्ञायते ॥ तद्यथापि भोः पुष्करसारिन् गवाश्वगर्दभोष्टमृगपक्ष्यजैडकानामण्डजजरायुजसंखेद- जौपपादुकानां नानाकरणं प्रज्ञायते । यदुत पादतोऽपि मुखतोऽपि वर्णतोऽपि संस्थानतोऽपि आहारतोऽपि योनिसंभवतोऽपि नानाकरणं प्रज्ञायते । न चैवं तेषां चतुर्णा वर्णानां 15 नानाकरणं प्रज्ञायते । तत्तस्मात्सर्वमिदमेकमिति ।। अपि च ब्राह्मण अमीपां फल्गुवृक्षाणामानातकजम्युखर्जरपनसदालावनतिन्दुकमृद्दीकर वीजपूरककपित्याक्षोडनारिकेलतिनिशकरञ्जादीनां नानाकरण प्रज्ञायते । यदुत मूलतश्च स्कन्धतश्च त्वम्भागतश्च सारतश्च पत्रतश्च पुष्पतश्च फलतश्च नानाकरणं प्रज्ञायते । न चैवं चतुणां वर्णानां नानाकरणं प्रज्ञायते ।। तद्यथा ब्राह्मण अर्मीयां स्थलजानां वृक्षाणां सारतमालनक्तमालकर्णिकारसप्तपर्णशिरीष- कोविदारस्यन्दनचन्दनशिंशपेरण्डखदिरादीना नानाकरणं प्रज्ञायते । यदुत मूलतश्च स्कन्धतश्व त्वग्भागतश्च गुस्मतश्च सारतश्च पत्रतश्च पुष्पतश्च फलतश्च विशेष उपलभ्यते । न चैवं चतुर्णा वर्णानां नानाकरणं प्रज्ञायते ॥ तद्यथा भोः पुष्करसारिन्, अमीपांक्षीरवृक्षाणामुदुम्बरप्लक्षाश्वत्थन्यग्रोधवल्गुकेत्येवमादीनां 25 नानाकरणं प्रज्ञायते । यदुत मूलतश्च स्कन्धतश्च त्वग्भागतश्च सारतश्च पत्रतश्च पुष्पतश्व नाकरणं प्रज्ञायते । न त्वेव चतुणां वर्णानां नानाकरणं प्रज्ञायते ॥ तद्यथा पुष्करसारिन् , अमीषामपि फलभैपज्यवृक्षाणामामलकीहरीतकीविभीतकीफर- सकादीनामन्यासामपि विविधानामोषधीनां ग्रामजानां पार्वतीयानां तृणवनस्पतीनां नानाकरणं प्रज्ञायते । यदुत मूलतश्च स्कन्धतश्च गुल्मतश्च सारतश्च पत्रतश्च पुष्पतश्च फलतश्च 30 नानाकरणं प्रज्ञायते । न येव चतुर्णा वर्णानां नानाकरणं प्रज्ञायते ॥ फलतश्च ·दिव्यायदानम् । तद्यथा स्थलजानां पुष्पवृक्षाणामतिमुक्तकचम्पकपाटलाना सुमनायार्षिकाधनुष्कारि- कादीनां नानाकरणं प्रज्ञायते । यदुत रूपतोऽपि वर्णतोऽपि गन्धतोऽपि संस्थानतोऽपि नानाकरणं प्रज्ञायते । न वेव चतुणों वर्णानां नानाकरणं प्रज्ञायते ॥ तद्यथा ब्राह्मण अमीषामपि जलजानां पुप्पाणां पयोत्पलसौगन्धिकमृदुगन्धिकादीनां नानाकरणं प्रज्ञायते । यदुत रूपतश्च गन्धतश्च संस्थानतश्च वर्णतश्च नानाकरणं प्रज्ञायते । न त्वेव चतुणों वर्णानां नानाकरणं प्रज्ञायते । तद्यथा पुष्करसारिन् अमी ब्राह्मणा इति क्षत्रिया इति वैश्या इति शूद्रा इति । तस्मादेकमेवेदं सर्वमिति ।। 10 15 अध्यन्यत्ते प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणैः कल्पितं यया । शिरः सतारं गगनमाकाशमुदरं तया ॥ ५७ ॥ पर्वताश्चाप्युभावूरू पादौ च धरणीतलम् । सूर्याचन्द्रमसौ नेत्रे रोम तृणवनस्पती ॥ ५८ ॥ अश्रूण्ययोचपास्य नद्यः प्रस्तावमेव च । सागराचाप्यमेव्यं वै एवं ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ ५९ ।। परीक्षख त्वं ब्रह्मणः खलक्षणम् । यस्माद् ब्रह्मणो ब्राह्मणा उत्पन्नाः, तस्मात्क्षत्रिया अपि वैदया अपि शूद्रा अप्युत्पन्नाः ।। एवं प्रसूतिर्यदि तत्वतः स्या- त्ततो हि स्याद्वर्णकृतो विशेषः । यदि ब्राह्मणा ब्रह्मलोकं व्रजेयु- स्त्रयश्च वर्णा न व्रजेयुः स्वर्गम् । एवं भवेद्वर्णकृतो विशेपो न चेन चत्वारो भवन्ति वर्णाः ॥ ६०॥ यस्माद्धि वर्णश्चतुर्थ एवं प्रयाति स्वर्ग खकृतेन कर्मणा । यतस्तपश्चार्षमिह प्रशस्त तस्माद् द्विजातेर्न विशेषणं स्याद् ॥ ६१॥ यदि ब्राह्मणः स्यादिहैक एवं द्विजिह्वश्चतुःश्रवणस्तथैव । चतुर्विषाणो बहुपाद् द्विशीर्प एवं कृते वर्णकृतो विशेषः ॥ 2 ॥ 20 . 25 ·129 6 10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। ३२७ रागैश्च नाम परघातनं च एवंप्रकारं च विहेठनं च। सत्त्वस्य वै कर्मणो ध्वंसन च एतान्यकल्याणकृतानि विनैः ॥ ६३ ॥ युद्धं विवादं कलहान्यभीक्षणं गोप्रोक्षणं चिन्तितं ब्राह्मणैर्हि । अथर्वणः कर्मणा त्रासनं च एतानि मन्त्राणि कृतानि विप्रैः ॥ ६४ ॥ पापेच्छता बहुजनवञ्चनं च शाव्यं च धौर्यं च तथैव कल्पम् । एवं परेपासहितं विचिन्त्य कदा च ते स्वर्गमितो व्रजेयुः ।। ६५ ॥ ये ब्राह्मणा उग्रतपा विनीला व्रतेन शीलेन सदा धुपेताः । अहिंसका ये दमसंयमे रता- स्ते ब्राह्मणा ब्रह्मपुरं ब्रजन्ति ।। ६६ ।। सहास्थिमांसः सनखः सचर्मा दुःख मूत्रपुरीपमेकम् । पञ्चेन्द्रियैर्नास्ति यतो विशेष- स्तस्मान्न वै वर्णचतुष्क एपः ॥ ६७ ॥ तद्यथा नाम ब्राह्मण कस्यचित्पुरुषस्य चत्वारः पुत्रा भवेयुः। स तेषां नामानि कुर्यात्-नन्दक इति वा जीवक इति या अशोक इति वा शतायुरिति वा । इष्टाश्च पुनर्भो एतस्य पुरुषस्य पुत्रा भवेयुः । तत्र यो नन्दकः स नन्देत् । यो जीवकः स जीवेत् । योऽशोकः स न शोचेत् । यः शतायुः स वर्षशतं जीयेत् ।। नामतः पुनर्नाह्मण तेपां नानाकरणं प्रज्ञायते न जातितः । तत्कस्य हेतोः ? इह 25 खल्ल पुनर्ब्राह्मण पितृतः पुत्रो जायते । तस्माञ्च तत्रेदं व्याकरणं भवति- माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः । यद्येवं भो विजानासि न ते (पुत्रा) परभूताः कचित् ॥ ६८॥ परीक्षण प्राह्मण सम्यगेव-कोऽत्र ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद इति । सर्वे काणाश्च कुञाश्च सर्वेऽपस्मारिणोऽपि वा । किलासिनः कुष्टिनश्च गौराः कृष्णाः पृथक् पृथक् ॥ ६९ ॥ 15 20 130 30 ·३२८ दिव्यावदानम् । + 5 " प्रतिष्ठिताः॥ सममजानसत्वचपा_दरवनाः प्रजा हिताः स्वकर्मणा। एवं गते ब्राह्मण नैव भवति विशेषः को जातिकृतो विशेषः । यस्मान जातेर्विशेषणोऽस्ति तस्मान वै वर्णचतुष्क एव ॥ ६९।। (भ) तस्मात्ते प्राह्मण ब्रवीमि-संज्ञामात्रमिदं लोकस्य यदिदं प्राक्षण इति या क्षत्रिय इति वा वैश्य इति या शूद्र इति या चण्डाल इति वा । एकमिदं सर्वमिदमेकम् । पुत्राय मे शार्दूलकर्णाय प्रकृति दुहितरमुत्सृज भार्यार्याय।यावन्तं कुलशुल्क मन्यसे तायन्तमनुप्रदास्यामि।] इदं पुनर्वचनं श्रुत्वा त्रिशदोर्मातद्गराजस्य ब्राह्मणः पुष्करसारी इदमयोचत्-कि पुनर्भवता ऋग्वेदोऽधीतः, यजुर्वेदोऽधीतः, सामवेदोऽधीतः, अथर्ववेदोऽधीतः, आयुर्वेदोऽधीतः, 10 कल्पाच्यायोऽपि, अध्यात्ममपि, मृगचक्रं वा, नक्षत्रगणो या, तिथिमगणो या त्वयाधीतः ! कर्मचक्र वा त्वयाधिगतम् ? अथवा अङ्गविद्या वा वस्त्र विद्या या शिवाविद्या शकुनिविद्या या लयाधीता ! अथवा राहुचरितं वा गुरुचरितं वा प्रहचरितं का त्वयाधीतम् ! अथवा लोकायतं भवता भाष्यप्रवचनं या पक्षाध्यायो वा न्यायो वा त्वयाधीतः ! एवमुक्ते त्रिशड्डर्मातङ्गराजः पुष्करसारिणं ब्राह्मणमेतदवोचत्-एतच्च मया प्राणा 15 अधीतं भूयथोत्तरम् । यदपि ते ब्राह्मण एवं स्यात्-अहमस्मि मन्त्रेषु पारं प्राप्त इति, तत्र ते ब्राह्मण सह. धर्मेणानुमानं प्रवक्ष्यामि । न खल्वेवं ब्राह्मण प्राथमकल्पिकाना सत्यानामेत- दभवत्- यदुत ब्राह्मण इति वा क्षत्रिय इति वा वैश्य इति वा शूद्र इति वा । एकमिदं सर्वमिदमेकम् ॥ अथ ब्राह्मण सत्त्वानामसदृशानां चोभयथा सदृशानां ततोऽन्ये सत्याः शालिक्षेत्राणि 20 केलायन्ति गोपायन्ति वापयन्ति वा, तेऽमी क्षत्रिया इति संज्ञा उदपादि । अथात्र ब्राह्मण तदन्यतमानां सत्त्वानामेतदभवत्-परिग्रहो रोगः परिग्रहो गण्डः परिग्रहः शल्यः । यन्नु वयं स्वपरिप्रहमपहाय अरण्यायतनं गत्या तृणकाष्ठशाखापर्णपलाशकानुपसंहृत्य तृणकुटिकां वा पर्णकुटिकां वा कृत्वा प्रविश्य ध्यायेम इति । अथ ते सत्त्वास्तं वकं परिग्रहमपहाया अरण्यायतनं गत्वा तृणकाठशाखापत्रपर्णपलाशकैस्तृणकुटिं वा पर्णकुटिकां या कृत्वा तत्रैव 2 प्रविश्य ध्यायन्ति स्म । ते तत्र सायमासनहेतोः प्रान्तवाटिकां प्रातरशनहेतोश्च ग्राम पिण्डाय प्रविशन्ति स्म ॥ अथ तेषां ग्रामवासिनां सत्यानामेतदभवत्-दुष्करकारका बत भोः सत्त्वा ये खक परिग्रहमुत्सृज्य ग्रामनिगमजनपदेभ्यो बहिर्निर्गताः । तेपर वहिर्मनस्का ब्राह्मणा इति संज्ञा उदपादि । ते च पुनमिवासिनः सत्त्वास्तानतीव सत्कुर्वन्ति स्म । तेषां च दातव्यं 30 मन्यन्ते स्म ।

·10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । ३२९ अथ तेपामेव सत्त्वानामन्यतमे सत्यास्तानि ध्यानान्यसंभावयन्तो प्रामेष्ववतीर्य मनपदान् खाध्यायन्ति स्म । तांस्ते ग्रामनिवासिन आहुः-न केवलमिमे सत्याः, इमेऽभ्या- पकाः, तेषामध्यापका इति लोके संज्ञा उदपादि । अयं हेतुरयं प्रत्ययो ब्राह्मणानां लोके प्रादुर्भावाय ॥ अथान्यतमे सत्त्वा विवेककालप्रतिसंयुक्तान् कर्मान्तान् विविधानर्थप्रतिसंयुक्तान् । कुर्वन्ति स्म । तेषां वैश्या इति संज्ञा उद्पादि । अथान्यतमे सत्त्वाः क्षुद्रेण कर्मणा जीविका कल्पयन्ति स्म । तेषां शूद्रा इति संज्ञा उदपादि। भूतपूर्व ब्राह्मण तमः सत्त्वो वधूमादाय रथमारुह्य अन्यतमस्मिन्नरण्यप्रदेशे गतः । तत्रं च रथो भग्नः । तस्मान्मातङ्गम [ मा त्वं गमः ] इति संज्ञा उदपादि ।। क्षेत्रं कर्पन्ति ये तेषां कर्पका इति संज्ञा प्रवृत्ता ॥ भाष्येण च पर्पदं रञ्जयति धर्मेण शीलवतसमाचारेण सम्यक्, तस्य राजा इति संज्ञाभूत् ।। ततोऽन्ये सत्त्वा वाणिज्यया जीविका कल्पयन्ति, तेषां वणिज इति संज्ञा उदपादि।। ततश्चान्ये सत्त्वाः प्रव्रजन्ति स्म । प्रनजित्वा परान् जयन्ति क्लेशान् जयन्तीति तेषां 15 प्रजिता इति लोके संज्ञा उदपादि । अपि तु ब्राह्मण एकैव संज्ञा लोक उदयादि । तो ते प्रवक्ष्यामि- ब्रह्मा लोकेऽस्मिन् इमान् वेदान् वाचयति । ब्रह्मा देवानां परमतायसः । इन्द्रस्य कौशिकस्य वेदान् वाचयति स्म । इन्द्रः कौशिकोत्रणेमि-गौतमं वेदान् वाचयति । अरणेमि- गौतमः श्वेतकेतुं वेदान् वाचयति । श्वेतकेतुः शुकं पण्डितं वेदान् वाचयति । शुकः पण्डि- 20 तश्च वेदान् विभजति स्म । तथथा पुष्यो वढचानां पतिश्छन्दोगानामेकविंशतिरध्वर्यवः । कतुरथर्वणिकानाम् । ब चानामेते ब्राह्मणाः । सर्वे ते व्याख्यायन्ते । पुष्य एको भूत्वा पञ्चविंशतिधा भिन्नः। तद्यथा शुक्ला वल्कला माण्डव्या इति । तत्र दश शुक्लाः । अष्टौ वल्कलाः । सप्त माण्डव्याः । इतीयं ब्राह्मण बढ्चानां शाखा । पुष्य एको भूत्वा पञ्च- विंशतिधा भिन्नः।। अनुमानमपि ब्राह्मण प्रमाणं छन्दोगानाम् ! ब्राह्मणाः सर्व एते छन्दोगाः । पति- रित्येका भूत्वा साशीतिसहस्रधा मिन्ना । तद्यथा शीलवल्का अरणेमिका लौकाक्षाः कौथुमा ब्रह्मसमा महासमा महायागिकाः सात्यमुनाः समन्तवेदाः ॥ तत्र शीलवल्का विंशतिः । अरणेमिका विंशतिः । लौकाक्षाश्चत्वारिंशत् । कौथुमानां शतम् । ब्रह्मसमानां शतम् । महासमानां पञ्चशतानि । महायागिकानां शतम् । सात्यमुप्राणां 30 शतम् । समन्तवेदानां शतम् । इतीयं ब्राह्मण छन्दोगानां शाखा । पङ्किरित्येका भूत्वा साशीतिसहस्रधा भिन्ना ॥ दि. ४२ 25 ·10 दिव्यायदानम् । अनुमानमपि प्रमाणमवयूणाम् । एते वासणा एकविंशत्यचर्यगो भूत्वा एकोत्तर- शतधा भिन्ना । तद्यथा कठा कणिमा वाजसनेयिनो जातुकर्णा प्रोष्टपदा झपय । तत्र दश कठा । दश वणिमा । एकादश वाजसनेयिन । त्रयोदश जातुकर्णा । पोडश पोष्टपदा । एकचत्वारिंशयय । इतीय ब्राह्मण अपर्यणा शाखा । एकविंशत्यधर्यनो । भूत्वा एकोत्तरशतधा भिन्ना ॥ अनुमानमपि ब्राह्मण प्रमाणमयर्वणिकानाम् । एते मना सर्ने तेऽयर्वणिका । ऋतुरेको भूत्वा द्विधा भिन्न । द्विधा भूला चतुर्धा भिन्न । चतुर्धा भूत्वा अष्टधा भिन्न । अध्धा भूला [ नव दशधा भिन्न । इतीय ब्राह्मण अपर्वणिकाना शाखा । कतुरेक पोडशोत्तरद्वादशशतधा भिन्न ॥ अनुमानमपि ब्राह्मण प्रमाण प्रतीत्य एतानि द्वादशभेदशतानि पोडशभेदाश्च ये ब्राह्मणे पौराणे सम्यग् दृष्टा । इन्दसि वा व्याकरणे या लोकायते या पदमीमासाया था। न चैपामूहापोह प्रज्ञायते । यदुत एकजात्यो नामेति विदित्वा बन्धुभवितुमर्हति । तत्ते ब्राह्मण प्रीमि-सज्ञामानकमेतलोकस्य यदुत ब्राह्मण इति या क्षत्रिय इति या वैश्य इति वा शूद्र इति वा । एकमिद सर्पमिदमेरम् । पुनाय मे शार्दूलकर्णाय प्रकृतिं दुहितरमुस्ज 16 भार्यार्थाय । यानन्त कुठशुल्क मन्यसे तारन्तमनुप्रदास्यामि ॥ इद पुनर्वचन श्रुत्वा विशदोर्मातङ्गराजस्य ब्राह्मण पुष्करसारी तूष्णीभूतो महु- भूत सस्तस्क धोऽधोमुखो निष्प्रतिभ प्रध्यानपरोऽस्थात् ॥ ददर्श त्रिशङ्कर्मातङ्गराजो ब्राह्मण पुष्करसारिण तूष्णींभूत मद्भूत सस्तस्कूध मधोमुख निष्प्रतिम प्रध्यानपर स्थितम् । दृष्ट्वा च पुनरिदमासीत् यदपि ते ब्राह्मण एव 20 स्यादसदृशेन सह समन्धो भविष्यतीति । न पुनस्वया ब्राह्मण एवं द्रष्टव्यम् । तत्कस्य हेतो ? ये प्रमाणश्रुतिशीठप्रज्ञादयो गुणा अग्या लोकस्य ते मम पुत्रस्य शार्दूलकर्णस्य सचिद्यते । यदपि ने ब्राह्मण एव स्यात्-ये वाजपेय यज्ञ यजन्ति, अश्वमेध पुरुपमेध शाम्यप्राश निरगड यज्ञ यजति, सर्ने ते कायस्य भेदासुगतो वर्गोके देवेचूपपद्यन्त इति । न पुनर्बाह्मण यैर द्रष्टव्यम् । तत्कस्य हेतो ? वाजपेय ब्राह्मण यज्ञ यजमाना 25 अश्वमेध पुरुषमेव शाम्यप्राश निरर्गड यज्ञ च यजमाना बहुधा मन्त्रान् प्रवर्तयन्त प्राणिहिंसा च प्रवर्तयन्ति । तस्मात्ते ब्राह्मण ब्रवीमि-न ह्येष मार्ग स्वर्गीय । अह ते ब्राह्मण मार्ग स्वर्गाय व्याख्यामि । तच्छृणु- शील रक्षत मेधावी प्रार्थयान सुखत्रयम् । प्रशसा वित्त लाभ च प्रेत्य स्वर्गे च मोदनम् ॥ ७० ॥ यै ह्मण इत पूर्व वाजपेयो यज्ञ इष्ट , यैरश्वमेधो यै पुरुषमेधो यै शाम्यप्राशो यैर्निर्गडो यज्ञ इष्ट , परिगृहीतस्तैर्निरर्गल च कामै काम । इनो नाक पर्येष्यते । ये 8 30 ·३३ शार्दूलवर्णावदानम् । ब्राह्मण इत पश्चाद्वाजपेय यज्ञ यक्ष्यन्ति, येऽश्वमेध पुरपमेध ये शाम्यप्राश निरगड यज्ञ यक्ष्यन्ति, ते निरर्थक महाविघात सयोक्ष्यति । तस्मात्ते ब्राह्मण पीमि-एहि त्व मया साधं समन्ध योजयस । तत्कस्य हेतो । धर्मेण हि चण्डाला अजुगुप्सनीया भवन्ति । अपि च श्रद्धा शील तपस्त्याग श्रुतिर्ज्ञान दयेव च । दर्शन सर्ववेदाना स्वर्गवतपदानि वे ॥ ७१॥ प्रमाणमष्टप्रकार स्वर्गाय । तदेभिरष्टाभि प्रकारे स्वर्गगमनमिप्यते । ये प्रायेण जानन्ति विशेषेण खल्वप्यनेकेर्विविधैर्यज्ञे । अष्टौ चेमा ब्राह्मण निर्दिष्टा मातृतुल्या भगिन्यो लोके प्रवर्तन्ते । तद्यथा-अदितिर्देवाना माता । दितिर्दानवानाम् । मनुर्मानवानाम् । सुरभि सौरभेयानाम् । विनता सुपर्णानाम् । कटुर्नागानाम् । पृथिवी भूताना माता 10 सर्वबीजानाम् । मरुता महामह । महाकाश्यप मनसा विदन्ति ऋपय ॥ अथ खलु भो पुष्करसारिन् ब्राह्मणाना सप्त गोत्राणि व्याख्यास्यामि, तानि श्रूयन्ताम्- तद्यथा गोतमा वास्या कौत्सा कौशिका काझ्यपा वासिष्ठा माण्डव्या इत्येतानि ब्राह्मण सप्त गोत्राणि । एपामेकैक गोत्र सप्तधा भिन्नम् । अत्र ये गोतमास्ते कोथुमास्ते गर्गास्ते भारद्वाजास्त आटिपेणास्ते वैखानसास्ते वज्रपादा । तत्र ये वात्स्यास्त आत्रेयास्ते मैत्रेयास्ते 16 भार्गास्ते सारास्ते सलीलास्ते बहुजाता तत्र ये कोत्सास्ते मौद्गल्यायनास्ते गोणायनास्ते लागलास्ते लग्नास्ते दण्डलमास्ते सोमभुगा वि] । तत्र ये कौशिफास्ते कात्यायनास्ते दर्भ- कात्यायनास्ते वल्कलिनस्ते पक्षिणस्ते लोकाक्षास्ते लोहितायना (लोहित्यायना ) । तत्र ये काश्यपास्ते मण्डनात इटास्ते शौण्डायनास्ते रोचनेयास्तेऽनपेक्षास्तेऽग्निवेश्या । तत्र ये वासिष्ठास्ते जातुकान्ते धान्यायनास्ते पाराशरास्ते व्याघ्रनखास्त आण्डायनास्त औप- 20 मन्यवा । तर ये माण्डव्यास्ते भाण्डायनास्ते धोम्रायणास्ते कात्यायनास्ते खल्बवाहनास्ते सुगन्धारायणास्ते कापिष्ठलायना । इत्येतानि ब्राह्मण एवमेकोनपश्चाशद्गोनाणि ब्राह्मण पौराणै सम्यग् दृष्टानि छन्दसि व्याकरणे पदमीमासायाम् । अन्यानि च गोत्राणि विस्तरतो मया वाचितानि । तानि अन्यैर्न शायन्ते । यदुतैकत्वमिति विदित्वा भवान् बन्धुभवितुमर्हति । तस्मात्ते ब्राह्मण ब्रवीमि सामान्य 25 सज्ञामात्रकमिद लोकस्य यदुत ब्राह्मण इति वा क्षत्रिय इति वा वैश्य इति वा शूद्र इति या । एकमिद सर्वमिदमेकम् । पुत्राय मे शार्दूलकर्णाय प्रकृति दुहितरमुत्सृज भा र्याय । यावन्त कुलशुल्क मयसे तावन्तमनुप्रदास्यामि ॥ इद पुनर्वचन श्रुत्वा त्रिशङ्कोर्मातङ्गराजस्य ब्राह्मण पुष्फरसारी तूणीभूतो मद्भूत प्रस्तस्कन्धोऽधोमुखो निष्प्रतिम प्रध्यानपर थितोऽभूत् । अद्राक्षीत् त्रिशङ्कुर्मातङ्गराज A 30 ·6 10 ३३२ दिव्यायदानम्। पुष्करसारिणं प्राह्मणं तूष्णीभूतं मद्भूतं सस्तस्मान्धमधोमुखं निष्प्रतिभं प्रध्यानपरं स्थितम् । दृष्ट्वा च पुनरिदमबोचत्-- यादृशं याप्यते वीज तादृशं लम्यते फलम् । प्रजापतेहि चैकल्ये निर्विशेषो भवत्यतः ॥ ७२ ॥ न चेन्द्रियाणां नानात्वं क्रियाभेदच दृश्यते । ब्राह्मणे वान्यजाती वा नेपां किंचिद्विशिष्यते ॥७३॥ न ह्यात्मनः समुत्कर्पः श्रेष्टन्यमिह युज्यते । शुक्रशोणितसंभूतं योनितो ह्युभयं समम् ।। ७१ ॥ चातुर्वण्ये प्रवक्ष्यामि पशुधर्मकयां तव । भवेत्ते भगिनी भार्या नैतद् ब्राह्मण युज्यते ॥ ७५ ॥ यदि तावदयं लोको ब्रह्मणा जनितः स्वयम् । ब्राह्मणी ब्राह्मणखसा क्षत्रिया क्षत्रियखसा ।। ७६॥ अथ पैश्यस्य वैश्या वै शूद्रा शूद्रस्य वा पुनः । न भार्या भगिनी युक्ता ब्रह्मणा जनिता यदि ।। ७७ ॥ न सत्त्या ब्रह्मणो जाताः श्लेशजाः कर्मजास्त्वमी। नीचैश्चोच्चैश्च दृश्यन्ते सत्या नानाश्रयाः पृथक् ॥ ७८॥ तेषां च जातिसामान्याद् ब्राह्मणे क्षत्रिये तथा । अथ पैदये च शूद्वे च समं ज्ञानं प्रवर्तते ॥ ७९ ॥ ऋग्वेदोऽय यजुर्वेदः सामवेदोऽप्यथर्वणम् । इतिहासो निघण्टश्च कुतश्छन्दो निरर्थकम् ।। ८०॥ अस्माकमप्यध्ययने मैत्री विद्या तथा शिखी । संक्रामणी प्रक्रामणी स्तम्भनी कामरूपिणी ॥ ८१॥ मनोजवा च गान्धारी घोरी विद्या यशंकरी । काकवाणी च मन्नं च इन्द्रजालं च मञ्जनी ॥ ८२।। अस्माकमासीत्पुरुषा विद्यावाख्यातपण्डिताः । मणिपुप्पाश्च ऋपयो भाखराश्च महर्पयः ॥ ८३॥ संमाता देवताऋदि किं चिकित्ससि विद्यया । अशिक्षिताश्च चण्डाला ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ ८४॥ कपिंजलाद्यो जनितो मन्त्राणां पारमिं गतः । न हासौ ब्राह्मणीपुत्रः किं वा ब्राह्मण मन्यसे ।। ८५ ।। 18 20 26 30 ·10 ३३ शार्दूलकर्णाचदानम्। निपाधजनयत्काली पुत्र द्वैपायनं मुनिम् । उग्नं तेजखिन भीम पञ्चाभिशं महातपम् । न ह्यसौ ब्राह्मणीपुत्रः किं वा ब्राह्मण वक्ष्यसि ।। ८६ ।। क्षत्रिया रेणुका नाम जज्ञे राम महामुनिम् । पण्डितं च विनीतं च सर्वशास्त्रविशारदम् । न ह्यसौ ब्राह्मणीपुत्रः किं या ब्राह्मण वक्ष्यसि ।। ८७ ॥ ये च ते मनुजा आसन् तेजसा तपसा युताः । पण्डिताश्च विनीताश्च लोके च ऋपिसमताः । न हि ते ब्राह्मणीपुत्राः किं वा ब्राह्मण वक्ष्यसि ॥ ८८॥ . संज्ञा कृतेयं लोकस्य ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा । वैश्याश्चैव तथा शूद्राः संज्ञेयं संप्रकीर्तिता ॥ ८९ ।। तस्मात्ते ब्राह्मण अधीमि संज्ञामात्रकमिदं लोकस्य यदुत ब्राह्मण इति वा क्षत्रिय इति वा वैश्य इति वा शूद्र इति वा । एकमिदं सर्वमिदमेकम् । पुत्राय मे शार्दूलकर्णाय प्रकृति दुहितरमनुप्रयच्छ भार्याय । यावन्तं कुलशुल्कं मन्यसे तावन्तमनुप्रदास्यामि ।। इदं च पुनर्वचनं श्रुत्वा त्रिशङ्कोर्मातङ्गराजस्य ब्राह्मणः पुष्करसारी त्रिशङ्ख मातङ्ग-15 राजमिदमयोचत्-किंगोत्रो भवान् ! आह-आत्रेयगोत्रोऽस्मि । किंपूर्वः ? आह-आत्रेयः । किंचरणः? आह-कालेय-मैत्रायणीयः। कति प्रवराः ? आह-त्रयः प्रवराः। तद्यथा वात्स्याः कौत्स्या भरद्वाजाश्च । के भवन्तः सब्रह्मचारिणः । छन्दोगाः। कति छन्दोगानां भेदाः ? पट् । ते कतमे ! आह-तद्यथा। कौथुमाः । चारायणीयाः । लाङ्गलाः । सौवर्चसाः । कापिंजलेयाः । आर्टिषेणा इति ॥ किं भवतो मातृजं गोत्रम् ? आह-पाराशरीयम् । पठनु भवान् सावित्रीम् । कयं भवति ? कत्यक्षरा सावित्री ! कतिगण्डा ? कतिपदा? चतुर्विशत्यक्षरा सावित्री । त्रिगण्डा । अष्टाक्षरपदा । उच्चारयतु भवान् सावित्रीम् । अथ खलु भोः पुष्करसारिन् , सोत्पत्तिकां सावित्री प्रवक्ष्यामि । तच्छृयताम् । कथयतु भवान् । भूतपूर्व ब्राह्मण अतीतेऽध्वनि वसुर्नाम ऋपिर्बभूव । पश्चाभिज्ञ उग्रतेजा महानुभावो 25 ध्यानानां लाभी । तेन तत्र तक्षकदुहिता कपिला नाम आसादिता भार्यार्थम् । स तत्र संरक्तचित्तस्तया कन्यया सार्ध मैथुनमगच्छत् । स ऋपिया भ्रष्टो ध्यानेभ्यो वञ्चितः । ऋद्धिपरिहीनः स विप्रतिसारी आत्मनो दुश्चरितं विगर्हमाणस्तस्यां वेलायां सावित्री भापते स्म । तद्यथा- ॐ भूर्भुवः स्वः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । 30 इति हि ब्राह्मण अज्ञानशोधनार्थमिममेत्र मनं स ब्राह्मणो दिवारानं जपति स्म । इयं ब्राह्मणानां सावित्री । पूर्वजः प्रजापतिः- 20 ·३३५ ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। पिङ्गलायनीयं गोत्रेण । पूर्वफल्गुनीनक्षत्रं द्वितारं पदकसंस्थानं त्रिंशमुहूर्तयोग विल्लभोजनं भवदैवतं गौतमीयं गोत्रेण । उत्तरफल्गुनीनक्षत्रं द्वितारं पदकसंस्थान पञ्चचत्वारिंशन्मुह- तयोगं गोधूममत्स्याहारमर्यमादैवतं कौशिक गोत्रेण । हस्तनक्षत्रं पञ्चतारं हस्तसंस्थान त्रिंशन्मुहर्तयोगं श्यामाकभोजनं सूर्यदैवतं काश्यप गोत्रेण । चित्रानक्षत्रमेकतारं तिलक- संस्थानं त्रिंशन्मुहूर्तयोग मुद्गकसरघृतपूपाहारं त्वष्ट्रदैवतं कात्यायनीय गोत्रेण । खातीनक्षत्र-. मेकतारं तिलकसंस्थानं पञ्चदशमुहूर्तयोगं मुद्गकृसरफलाहारं वायुदैवतं कात्यायनीयं गोत्रेण । विशाखानक्षत्रं द्वितारं विपाणसंस्थान पश्चचत्वारिंशन्मुहर्तयोगं तिलपुष्पाहारमिन्द्राग्निदेवतं शाखायनीयं गोत्रेण । इत्येतानि भोः पुष्करसारिन् सप्तनक्षत्राणि दक्षिणद्वारकाणि ॥ अनुराधानक्षत्रं चतुस्तारं रत्नावलीसंस्थानं त्रिंशन्मुहूर्तयोगं सुरामांसाहारं मित्रदैवत- मालम्बायनीय गोत्रेण । ज्येष्ठानक्षत्रं त्रितारं यवमध्यसंस्थानं पञ्चदशमुहूर्तयोगं शालियवागू- 10 भोजनमिन्द्रदैवतं दीर्घकात्यायनीय गोत्रेण । मूलनक्षत्रं सप्ततारं वृश्चिकसस्थानं त्रिंशन्मुहूर्त- योग मूलफलाहारं नैर्ऋतिदैवतं कात्यायनीयं गोत्रेण । पूर्वापाढानक्षत्रं चतुस्तारं गोविक्रम- संस्थानं त्रिंशन्मुहूर्तयोगं न्यग्रोधकपायाहार तोयदैवतं दर्भकात्यायनीयं गोत्रेण । उत्तरा- पादानक्षत्रं चतुस्तारं गजविक्रमसंस्थानं पञ्चचत्वारिंशन्मुहूर्तयोग मधुलाजाहार विश्वदैवतं मौद्गलायनीयं गोत्रेण । अभिजिन्नक्षत्रं त्रितारं गोशीर्षसंस्थानं पण्मुहूर्तयोगं वाय्वाहारं 16 ब्रह्मदैवतं ब्रह्मावतीयं गोत्रेण । श्रवणानक्षत्रं त्रितारं यवमध्यसंस्थानं त्रिंश-मुहूर्तयोगं पक्षि- मांसाहारं विष्णुदैवतं कात्यायनीय गोत्रेण । इत्येतानि भोः पुष्करसारिन् सप्त नक्षत्राणि पश्चिमद्वारकाणि ॥ धनिष्टानक्षत्रं चतुस्तारं शकुनसंस्थानं त्रिंशन्मुहूर्तयोगं कुलत्यपूपाहारे वसुदैवतं कौण्डिन्यायनीयं गोत्रेण । शतभिपानक्षत्रमेकतारं तिलकसंस्थानं पञ्चदशमुहूर्तयोगं यवागु-20 भोजनं वरुणदैवतं ताण्ड्यायनीयं गोत्रेण । पूर्वभाद्रपदानक्षत्रं द्वितारं पदकसंस्थानं त्रिंशन्मु- हूर्तयोगं मांसरुधिराहारमहिषुभ्यदैवतं जातूकये गोत्रेण । उत्तरभाद्रपदानक्षत्रं द्वितार पदकसंस्थानं पञ्चचत्वारिंशन्मुहूर्तयोगं मांसाहार अर्यमादैवतं ध्यानद्राह्मायणीयं गोत्रेण । रेवतीनक्षत्रमेकतारं तिलकसंस्थानं त्रिंशन्मुहूर्तयोग दध्याहारं पूपदैवतमष्टभगिनीयं गोत्रेण । अश्विनीनक्षत्रं द्वितारं तुरगशीर्षसंस्थानं त्रिंशन्मुहूर्तयोगं मधुपायसभोजनं गन्धर्यदैवतं 25 मैत्रायणीयं गोत्रेण । भरणीनक्षत्रं त्रितारं भगसंस्थानं त्रिंशन्मुहूर्तयोगं तिलतण्डुलाहारं यमदैवतं भार्गधीयं गोत्रेण । इत्येतानि भोः पुष्करसारिन् सप्त नक्षत्राणि उत्तरद्वारकाणि || अमीषां भोः पुष्करसारिन् अष्टाविंशतीनां नक्षत्राणां पण्नक्षत्राणि पञ्चचत्वारिंशन्मुहूर्त- योगानि । तद्यथा-रोहिणी पुनर्वसु उत्तरफल्गुनी विशाखा उत्तरापाढा उत्तरभाद्रपदा चेति । पचनक्षत्राणि पञ्चदशमुहूर्तयोगानि । तद्यथा-आद्री आश्लेषा खाती ज्येष्ठा शतभिपा 30 चेति । एकोऽभिजित् पण्मुहूर्तयोगः । अवशिष्टानि त्रिंशन्मुहूर्तयोगानि ।।

·दिव्यावदानम् । अमीषां भोः पुष्करसारिन् सप्तानां नक्षत्राणां पूर्वद्वारिकाणां कृत्तिका प्रथमा नामा, आश्लेषा पश्चिमा नाम । अमीपां सताना नक्षत्राणां दक्षिणद्वारिकाणां मघा प्रथमा नाम, विशाखा पश्चिमा नाम । अमीयां पश्चिमद्वारिकाणां सताना नक्षत्राणामनुराधा प्रथमा नाम, श्रवणी भरणी पश्चिमा नाम । अमीषां सप्तानां नक्षत्राणामुत्तरद्वारिकाणां धनिष्ठा प्रथमा नाम, 6 पश्चिमा नाम । अमीषां भोः पुष्करसारिन् अष्टाविंशतीनां नक्षत्राणां सप्त बलानि । कतमानि सप्त ? यदुत त्रीणि पूर्वाणि विशाखानुराधा पुनर्वसुः खातिश्च । त्रीणि दारुणानि । आर्द्रा आश्लेषा भरणी चेति । चत्वारि संमाननीयानि । यदुत त्रीणि उत्तराणि रोहिणी चेति । पञ्च मृदु- कानि । श्रवणा धनिष्ठा शतभिषा ज्येष्ठा मूला इति । पञ्च धारणीयानि । हस्ता चित्रा आश्लेषा 10 मघा अभिजिचेति । चत्वारि क्षिप्रकरणीयानि । यदुत कृत्तिका मृगशिरा पुष्या अश्विनी चेति।। अमीषां भोः पुष्करसारिन् अष्टाविंशतीनां नक्षत्राणां त्रयो योगा भवन्ति-ऋषभा- नुसारी योगः । यत्सानुसारी योगः । युगनदो योगः । तत्र नक्षत्रं यदि पुरस्ताद्गच्छति चन्द्रश्च पृष्ठतः, अयमुच्यते ऋषभानुसारी योग इति । यदुत चन्द्रः पुरस्ताद् गच्छति नक्षत्रं च पृष्टतः, तदा भवति वत्सानुसारी योगः। यदि पुनश्चन्द्रो नक्षत्रं चोभी समौ युगपद् 16 गच्छतः, तदायमुच्यते युगनद्धो योग इति ।। अथ खलु भोः पुष्करसारिन् महान् प्रवक्ष्यामि । तच्छृयताम् । तथथा शुक्रो बृहस्पतिः शनैश्चरो बुधोऽङ्गारकः सूर्यस्ताराधिपतिश्चेति ।। एवं विपरिवर्तमाने लोके नक्षत्रेषु प्रविभक्तपु कथं रात्रिदिवसानां हासो वृद्धिश्च भवति । तदुच्यते । हेमन्तानां द्वितीये मासि रोहिण्यामष्टभ्यां द्वादशमुहूर्तो दिवसो भवति । 20 अयादशमुहूर्ता रानिः । ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे रोहिण्यामष्टम्यामष्टादशमुहूर्तो दिवसो भवति । द्वादशमुहूर्ता रात्रिः । वर्षाणां पश्चिमे मासे रोहिण्यामष्टम्यां चतुर्दशमुहूर्तो दिवसो भवति । पोडशमुहूर्ता रात्रिः॥ कि भोत्रिशको रात्रिदिवसानां प्रस्थानम् ? दिवसानुदिवसम् । किं पक्षस्य प्रस्थानम् । प्रतिपद् । किं संवत्सरस्य प्रस्थानम् ? पौषः । किमृतूनां प्रस्थानम् ? प्रावृट् ॥ किं भोस्त्रिशको क्षणस्य परिमाणम् ! कि लवस्य ? किं मुहूर्तस्य ? तयथा भोः पुष्करसारिन् स्त्रिया नातिदीर्घहखः कतिन्याः सूत्रोद्यामः । एवं दीर्घस्तत्क्षणः। विंशत्यधिक तरक्षणशतमेकः क्षणः । पष्टिक्षणा एको लयः । त्रिंशल्या एको मुहूर्तः । एतेन क्रमसं- बन्धेन त्रिंशन्मुहूर्तमेकं रात्रिदिवसमनुमीयते । तेपा मुहूर्तानामिमानि नामानि भवन्ति- आदित्य उदयति पण्णवतिपौरपायां छायायां चतुरोजा नाम मुहूर्तो भवति । पष्टि- ७० पौरुपायां छायायां वेतो नाम मुहतों भवति । द्वादशपौरुपायां छायायां समृद्धो नाम मुहूर्तो भवति । पट्पौरुपायो छापायां शरपयो नाम मुहूर्तो भवति । पञ्चपौरपायां छायाया- 25 ·३३ शार्दूलकर्णावदानम् । ३३७ मतिसमृद्धो नाम मुहूर्तो भवति । चतुःपौरुषायां छायायामुद्गतो नाम मुहूर्तो भवति । त्रिपौरुपायां छायायां सुमुखो नाम मुहतों भवति । स्थिते मध्याहे वज्रको नाम मुहतों भवति । परिवृत्ते मध्याह्ने त्रिपुरुषायां छायायां रोहितो नाम मुहूर्तो भवति । चतुःपौरुपायां छायायां वलो नाम मुहूर्तो भवति । पञ्चपौरुपायां छायायां विजयो नाम मुहूर्तः । पट्यौरुयायां छायायां सर्वरसो नाम मुहूर्तः । द्वादशपौरुपायां छायायां वसुर्नाम मुहूर्तः। पटिपौरुपायां । छायायां सुन्दरो नाम मुहूर्तः । अवतरमाण आदित्ये पण्णवतिपौरुपायां छायायां परभयो नाम मुहूर्तो भवति । इत्येतानि दिवसस्य मुहूर्तानि !! अथ खलु भोः पुष्करसारिन् रात्र्या मुहूर्तानि व्याख्यास्यामि । अस्तंगत आदिले रौद्रो नाम मुहूर्तः । ततस्तारायचरो नाम मुहूर्तः । संयमो नाम मुहूर्तः । सानयको नाम मुहूर्तः । अनन्तो नाम मुहूर्तः । गर्दभो नाम मुहूर्तः । राक्षसो नाम मुहूर्तः । स्थितेऽर्धरात्रे-10 ऽवयवो नाम मुहूर्तः । अतिक्रान्तेऽर्धराने ब्रह्मा नाम मुहूर्तः । दितिर्नाम मुहूर्तः । अर्को नाम मुहूर्तः । विधमनो नाम मुहूर्तः । आग्नेयो नाम मुहूर्तः। आतपाग्निर्नाम मुहूर्तः । अभिजिन्नाम मुहूर्तः । इत्येतानि रात्रैर्मुहूर्तनामानि । इति भोः पुष्करसारिन् इमानि त्रिंशन्मुहूर्तानि यैरहोरानं प्रज्ञायते ॥ तत्क्षणः क्षणो लवो मुहूर्तः । तत्र त्रिंशतितमो भागो मुहूर्तस्य लयः । पष्टितमो 14 भागो लवस्य क्षणः । विशत्युत्तरभागशत क्षणस्य तत्क्षणः । तद्यथा स्त्रिया नातिदीर्घहस्त्रः कर्तिन्याः सूत्रोद्यामः । एवं दीर्घस्तत्क्षणः । विंशत्युत्तरक्षणशतं तरक्षणस्यैकः क्षणः । षष्टिः क्षणा एको लवः । त्रिंशल्लया एको मुहूर्तः । एतेन क्रमयोगेन त्रिंशन्मुहूर्तमेकमहोरात्रम् । निंशदहोरात्राण्येको मासः । द्वादश मासाः संवत्सरः । चतुरोजाः श्वेतः समृद्धः शरपयोऽति- समृद्ध उद्गतः सुमुखो वज्रको रोहितो बलो विजयः सर्वरसो वसुः सुन्दरः परभयः । रौद्र-20 स्तारावचरः संयमः साप्रैयकोऽनन्तो गर्दभो राक्षसोऽवयवो ब्रह्मा दितिरर्को विधमनो आग्नेय आतपाग्निरभिजित् । इतीमानि मुहूर्ताना नामानि ॥ कालोत्पत्तिमपि ते ब्राह्मण वक्ष्यामि, शृणु- कालस्य किं प्रमाणमिति तदुच्यते । द्वापक्षिनिमेपावेको लवः । अष्टौ लया एका काटा। पोडश काष्ठा एका कला । कलाना त्रिंशदेका नाडिका । तत्र द्वे नाडिके एको मुहूर्तः ।। 25 नाडिकायाः पुनः किं प्रमाणम् ? तदुच्यते- द्रोणं सलिलस्यैकम् । तद्धरणतो द्वे पलशते भवनः । नालिकाछिद्रस्य कि प्रमाणम् ? सुवर्णमात्रम् । उपरि चतुरङ्गला सुवर्णशलाका कर्तव्या । वृत्तपरिमण्डला समन्ताच्चतुरस्त्रा आयता। यदा चैवं शीर्यंत तत् तोयं घटस्य तदैका नाडिका । एतेन नाडिकाप्रमाणेन विभक्ते द्वे नाडिके एको मुहूर्तः। एतेन भो ब्राह्मण त्रिंशन्मुहूर्ताः, यै रात्रिदिवसा अनुमीयन्त इति ।। 30 N ·दिव्यावदानम् । तत पोडश निमपा एका काष्ठा । पोडश काष्ठा एका कला । षष्टि कला एको मुहूर्त । त्रिंशन्मुहूर्ता एकमहोरात्रम् । त्रिंशदहोरात्राण्येको मास । द्वादश मासा सवत्सर । एतेन पुनरक्षिनिमेपेण पोडशकोट्योऽष्टपश्चाशच शतसहस्राणि अधाशीतिसहस्राणि स एव मापित । तच्च ब्राह्मण कालोत्पत्तिाख्याता ॥ शृणु ब्राह्मण क्रोशयोजनानामुत्पत्तिम् । सप्त परमाणव एकोऽणुर्भवति । सप्ताणब सर्वसूक्ष्म दृश्यते । तदेक वातायनरज । वातायनरजासि सप्त, शशकरज । सप्त शशक: रजासि एडकरज । सप्त एडकरजासि एक गोरज । सप्त गोरजासि एका यूका । सप्त यूका एका लिक्षा । सप्त लिक्षा एको यव । सप्त यया एकाङ्गुलि । द्वादशाङ्गुलयो वितस्ति । द्वे वितस्ती एको हस्त । चत्वारो हस्ता एक धनु । धनु सहस्रमेक क्रोश । चत्वार क्रोशा 10 एको मागधयोजन । योजनस्य प्रमाण पिण्डितम् । परमाणूना कोटिशतसहस्राणि चतु- विंशतिश्चैकोनत्रिंशत्कोटिसहस्राणि द्वादश च शतसहस्राणि । एव मापित योजनमिति ॥ शृणु ब्राह्मण सुवर्णस्य परिमाणोत्पत्तिम् । तत्कथयतु भवान्- द्वादश यवा मापक । पोडश मापका एक कर्ष । सुवर्णस्य परिमाण पिण्डित- मिति । द्वे कोटी पञ्चविंशतिश्च सहस्राणि पञ्चशतान्यष्टौ च परमाणव । एव मापिता ब्राह्मण सुवर्णस्य परिमाणोत्पत्ति ॥ शृणु ब्राह्मण पलप्रमाणम् । चतु पष्टिमापका पल मागधकम् । मागधकया तुलया पलस्य परिमाण पिण्डितम् । परमाणूनामष्टकोटय सप्तचत्वारिंशच शतसहस्राणि सप्त च सहस्राणि द्वे शते अशीतिश्च परमाणव । एव मापित ब्राह्मण पलस्य परिमाणमिति । शृणु ब्राह्मण रसपरिमाणस्योत्पत्तिम् । चतुर्विंशतिपलानि मागधक प्रस्थ । तत् 20 रसपरिमाणम् । मागधकया तुलया प्रस्थस्य परिमाण पिण्डितम् । द्वे कोटिशते तिनश्च कोटय एकोनत्रिंशच शतसहस्राणि चतु सप्ततिसहस्राणि सप्त च शतानि विंशतिश्च परमाणव । एव मापिता ब्राह्मण रसमानस्योपत्तिरिति ।। शृणु ब्राह्मण धान्यपरिमाणस्योत्पत्तिम् । एकोनविंशतिपलान्येककणोनानि मागध प्रस्थ । मापित धान्यपरिमाणम् । मागधकया तुलया प्रस्थस्य परिमाण पिण्डितम् । कोटि- 25 शतमष्टपञ्चाशच्च कोटयो द्विरशीतिश्च शतसहस्राणि एकपटिश्च सहस्राणि पश्चशतानि निशच परमाणव । एव मापित ब्राह्मण धान्यस्य परिमाणमिति ॥ पठ भोलिशदो नक्षनव्याकरण नामाध्यायम् । अथ खलु भो ब्राह्मण नक्षत्र- व्याकरण नामाच्याप व्याख्यास्यामि तच्छृयताम् । कथयतु भवान्- कृत्तिकामु जातो मानवो यशस्वी भवति । रोहिण्या जात सुभगो भवति 20 भोगयोश्च । मृगशिरसि जातो युद्धार्थी भाति । आाया जात उत्सोऽन्नपानानां भवति । पुनर्वसौ जात पृपिमान् भाति गोरक्षथ । पुष्ये जात शीयान् भवति । आश्लेपार्या J6 ·15 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। जातः कामुको भवति । मघायां जातो मतिमान् भवति, महात्मा च । पूर्वफल्गुन्या जातोऽल्पायुप्को भवति । उत्तरफल्गुन्यां जात उपवासशीलो भवति, स्वर्गपरायणश्च । हस्ते जातश्चौरो भवति । चित्रायां जातो नृत्यगीतकुशलो भवति, आभरणविधिज्ञश्च । खाया जातो गणको भवति, गणकमहामात्रो वा । विशाखायां जातो राजभटो भवति । अनुराधायां जातो वाणिजको भवति सार्थिकः । ज्येष्ठायां जातोऽल्पायुप्को भवति, अल्प- 6 भोगश्च । मूले जातः पुत्रवान् भवति, यशस्वी च । पूर्वापाढायां जातो योगाचारो भवति । उत्तराषाढायां जातो भक्तेश्वरः कुलीनश्च भवति । अभिजिति जातः कीर्तिमान् पुरुपो भवति । श्रवणे जातो राजपूजितो भवति । धनिष्ठायां जातो धनाढयो भवति । शतभिपायां जातो मूलिको भवति । पूर्वभाद्रपदायां जातश्चौरसेनापतिर्भवति । उत्तरभाद्रपदायां जातो गन्धिको भवति, गन्धर्वश्च । रेवत्यां जातो नाविको भवति । अश्विन्या जातोऽश्ववाणिजको 10 भवति । भरण्यां जातो वयघातको भवति । अयं भोः पुष्करसारिन् नक्षत्रव्याकरणो नाम । पठ भोस्त्रिशङ्को नक्षत्रनिर्देशं नामाध्यायम् । अथ भोः पुष्करसारिन् नक्षत्रनिर्देशं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छृयताम् । कथयतु भवान्- कृत्तिकासु निविष्टं वै नगरं ज्वलति श्रिया । प्रभूतरतोज्वलं चैव तन्नगरं विनिर्दिशेत् ।। ९२ ।। रोहिण्यां तु निविष्टं वै नगरं तद् त्रिनिर्दिशेत् । धार्मिकोऽत्र जनो भूयाप्रभूतधनसंचयः । विद्याप्रकृतिसंपन्नः स्वदाराभिरतोऽपि च ॥ ९३ ॥ मृगशीर्षे निविष्टं तु स्त्रीभिर्गोभिर्धनैस्तथा । माल्यभोगैश्च संकीर्णमद्भुतैश्च पुरस्कृतम् ॥ ९ ॥ आर्द्रायां मत्स्यमांसानि भक्ष्यभोज्यधनानि च । भवन्ति क्रूरपुरुषा मूर्खप्रकृतयः पुरै ॥ ९५ ॥ पुनर्वसौ निविष्टे तु नगरं दीप्यते श्रिया । प्रभूतधनधान्यं च भूत्वा चापि विनश्यति ॥ ९६॥ श्रीमत्पुष्ये निविष्टे तु प्रजा दुष्टा प्रसीदति । युक्ताः श्रिया च धर्मिष्ठास्तथैव चिरजीविनः ॥ ९७ ॥ तेजखिनश्च दीर्घायुर्धनधान्यरसान्विताः । बनस्पतिस्तथा क्षिप्रं पुष्येत्तत्र पुनः पुनः ॥९८॥ आश्लेषायां निविष्टे तु दुर्भगाः कलहप्रियाः । दुःशीला दुःखभाजश्च निवसन्ति नराधमाः ॥ ९९ ॥ मघायां च निविष्टे तु विद्यावन्तो महाधनाः । खदाराभिरता मा जायन्ते सुपराक्रमाः ॥१०॥ 20 25 30 ·5 10 दिव्यावदानम् । फाल्गुन्यां तु स्त्रियो माल्यं भोजनाच्छादनं शुभम् । गन्धोपेतानि धान्यानि निविष्टे नगरे भवेत् ॥ १०१।। उत्तरायां तु फाल्गुन्यां धान्यानि च धनानि च । मूर्खा जना जिताः स्त्रीभिर्निविष्टे नगरे भवेत् ॥ १०२॥ हस्ते च विनिविष्टे तु विद्यावन्तो महाधनाः । परस्परं च रुचितं शयन नगरे भवेत् ॥१०३ ॥ चित्रायां च निविष्टे तु स्त्रीजिताः सर्वमानवाः । श्रीमत्कान्तं च नगरं ज्वलन्तं तद्विनिर्दिशेत् ॥ १०४ ॥ खात्यां पुरे निविष्ठे तु प्रभूतधनसंचयाः । लुब्धाः क्राश्च मूर्खाश्च प्रभूता नगरे भवेत् ।। १०५॥ विशाखायां निविष्टं तु नगरं ज्वलति श्रिया । यायकजनाकीर्णं शखान्तं च विनिर्दिशेत् ॥ १०६॥ अनुराधानिविटे तु धर्मशीला जितेन्द्रियाः। खदारनिरताः पुण्या जपहोमपरायणाः ॥१०७ ॥ ज्येष्ठायां संनिविष्टं तु बहुरनधनान्वितैः । सत्वैर्वेदविदैः पूर्ण शश्वत्तमभिवर्धते ।। १०८ ॥ मूलेन संनिविष्टं तु पुरं धान्यधनान्वितम् । दुःशीलजनसंकीर्ण पांसुना च विनश्यति ॥ १०९॥ पूर्वापाढानिविष्टं तु पुरं स्पादनधान्यभाक् । लुन्धाः क्रूराश्च मूर्खाश्च निवसन्ति नराधमाः ॥ ११०॥ निविटे तूत्तरायां च धनधान्यसमुच्चयः । विद्याप्रकृतिसंपनो जनश्च कालहप्रियः ॥ १११ ।। अभिजिति निविष्टे तु नगरे तर मोदिताः । नराः सर्वे सदा दृष्टाः परस्परानुरागिणः ॥११२॥ श्रयणायां निविष्टं तु पुरं धान्यधनान्वितम् । अरोगिजनभूयिष्टसहितं तद्विनिर्दिशेत् ॥ ११३ ।। धनिष्टायां निविष्ट तु लीजितं पुरमादिशेत् । प्रभूतन्मात्यं च यामभोगविवर्जितम् ॥ ११४ ॥ पुरे शतभिषायुक्त पूर्पशाटप्रिया जनाः । की पानेषु संसलाः सलिटेन दिनस्यति ॥ ११५॥ 16 20 25 ·10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। पुरे प्रोष्ठपदाध्यक्षे नरास्तत्र सुखप्रियाः । परोपतापिनो मूर्खा मानकामविवर्जिताः ॥ ११६ ॥ उत्तरायां निविष्टे तु शश्वदृद्धिरनुत्तरा । पूर्ण च धनधान्याभ्यां रसायं च विनिर्दिशेत् ॥ ११७ ॥ पुरे निविष्टे रेवत्यां सुन्दरी जनता भवेत् । खरोष्ट्रं चैव गावश्च प्रभूतधनधान्यता ॥ ११८ ॥ अश्चिन्यां विनिविष्टं तु नगरं शिवमादिशेत् । अरोगिजनसंपूर्ण दर्शनीयजनाकुलम् ॥११९ ।। भरण्यां संनिविष्टे तु दुर्भगाः कलहप्रियाः । दुःशीला दुःखमाजश्च वसन्ति पुरुषाधमाः ॥ १२०॥ पुराणि राष्ट्राणि तथा गृहाणि नक्षत्रयोग प्रसमीक्ष्य विद्वान् । इष्टे प्रशस्ते च निवेशयेत्तु पूर्वे च जन्मेऽधिगतं मयेदम् ॥ १२१ ॥ अयं भोः पुष्करसारिनक्षत्रनिर्देशो नामाध्यायः ॥ अथ खलु भोः पुष्करसारिन् अष्टाविंशतीनां नक्षत्राणां स्थाननिर्देशं नामाध्यायं प्रवक्ष्यामि । तच्छृयताम् । कथयतु भगवान्- कृत्तिका भोः पुष्करसारिन् नक्षत्रं कलिङ्गमगधानाम् । रोहिणी सर्वप्रजायाः । मृगशिरा विदेहानां राजोपसेवकानां च । एवमार्दा क्षत्रियाणां ब्राह्मणानां च । पुनर्वसुः सौपर्णानाम् । पुष्यनक्षत्रं सर्वेपामवदातरसनानां राजपदसेवकानां च । आश्लेषा नागानां 50 हैमवतानां च । मघानक्षत्रं गौडिकानाम् । पूर्वफल्गुनी चौराणाम् । उत्तरफल्गुनी अवन्ती- नाम् । हस्ता सौराष्ट्रिकाणाम् । चित्रा पक्षिणां द्विपदानाम् । स्वाती सपा प्रव्रज्यासमा- पन्नानाम् । विशाखा औदकानाम् । अनुराधा वाणिजकानां शाकटिकानां च । ज्येष्ठा दौवालिकानाम् । मूला पथिकानाम् । पूर्वापाढा बाह्रीकानां च । उत्तरापाढा काम्बोजानाम् । अभिजित्सर्वेषां दक्षिणापथिकानां ताम्रपर्णिकानां च । श्रवणा घातकानां चौराणां च । धनिष्ठा 25 कुरुपाञ्चालानाम् । शतभिपा मौलिकानामावणिकानां च । पूर्वभाद्रपदा गन्धिकानां यवन- काम्बोजानां च । उत्तरभाद्रपदा गन्धर्वाणाम् । रेवती नाविकानां च । अश्विनी अश्ववाणिजानां च । भरणी भद्रपदकर्मणां भद्रकायकानां च ।। अयं भोः पुष्करसारिन् नक्षत्राणां स्थान- निर्देशव्याकरणो नामाघ्यायः॥ पठ भोस्त्रिशको ऋतुयष नामाध्यायम् । तदहं वक्ष्ये श्रूयताम् । कथयतु भगवान्-30 16 ·6 " ३४२ दिव्यावदानम्। कृत्तिकालु ग्रीष्माणां पश्चिमै मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, चतुःषष्ट्यादकानि प्रवर्पति । वर्षों दशरात्रिकः । श्रवणायुक्तप्रोष्ठपदायाम् अनोदको वरात्रो भवति । पश्चाद्वर्ष संजन- यति । हेमन्ते ग्रीष्मे त्रीणि चात्र भयप्रग्रहाणि भवन्ति । अग्निभयं शस्त्रमयं चोदकभयं च भवति । उक्तं कृत्तिकासु ॥ रोहिण्यां ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, एकविंशत्याढकानि प्रवर्पति । तत्र निम्नानि कृषिकर्तव्यानि । स्थलानि परिवर्जयितव्यानि । एप च वरात्रः सारोपरोधः सस्यं च संपादयति । द्वौ चान रोगी प्रबलौ भवतः । कुक्षिरोगश्चक्षुरोगश्च । चौरबहुलाश्चात्र दिशो भवन्ति । उक्तं च रोहिण्याम् ।। मृगशीर्षे ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, चतुःषष्टयाढकानि प्रवर्षति । 10 सारोपरोधो धरात्रः । पश्चाद्वपं संजनयति । निक्षिप्तशस्त्राश्चात्र राजानो भवन्ति । क्षमिणः सुनीतिकाश्च दिशो भवन्ति । मुदिताश्चात्र जनपदा भवन्ति । उक्तं मृगशिरसि ॥ आर्द्रायां ग्रीष्मागां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, अष्टादशाढकानि प्रवर्षति । तत्र निम्नानि कृषिकर्तव्यानि । स्थलानि परिवर्जयितव्यानि । निधयश्च रक्षयितव्याः । चौरबहुलाश्चात्र दिशो भवन्ति । निक्षिप्तशस्त्राश्च राजानो भवन्ति । त्रयश्चात्र रोगाः प्रबला 15 भवन्ति-ज्वरः श्वासो गलग्रहश्च । बालानां दारकदारिकाणां च मरणं भवति । इत्युक्तमायाम् ॥ पुनर्वसौ प्रीष्माणां पश्चिम भासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, नवत्याढकानि प्रवर्षति । महामेधानुत्पादयति । आषाढायां प्रविष्टायां मृदुनि प्रवर्पति । अनन्तरं च निरन्तरेण प्रवर्पति । निक्षिप्तशस्त्राश्चात्र राजानो भवन्ति । उक्तं पुनर्वसौ ॥ पुप्ये ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्षति, द्वात्रिंशदादकानि प्रवर्पति । अत्र 20 निम्नानि कृषिकर्तव्यानि । स्थलानि परिवर्जयितव्यानि । व्यक्तं प्रधानवर्षाणि भवन्ति । सस्यं च निप्पादयति । ब्राह्मणक्षत्रियाणां च विरोधो भवति । दंष्ट्रिणश्चात्र प्रबला भवन्ति । तत्र त्रयो रोगाश्च भवन्ति-वाण्डाः पिटकाः पामानि च । इत्युक्तं पुष्ये ॥ आश्लेषायां ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रथर्पति, एकविंशत्याढकानि प्रवर्षति । तन्न निम्नानि कृषिकर्तव्यानि । स्थलानि परिवर्जयितव्यानि । विपमाश्च वायवो वान्ति । B संविनाश्चात्र ज्ञानिनो राजानश्च भवन्ति । एपो वर्षः सर्वसस्यानि संपादयति । जायापति- कानां राजामालानां च विरोधो भवति । उक्तमाश्लेपायाम् ॥ मघायां प्रीप्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्षति चतुःपट्याटकानि प्रवर्षति । एपो वर्षः सर्वसत्यानि संपादयति । मृगपक्षिपशुमनुष्याणां चात्र गर्भा विनश्यन्ति । जनमरणं चात्र भविष्यतीति । उक्तं मघायाम् ॥ पूर्वफल्गुन्या ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्षति, चतुःपट्याटकानि प्रवर्षति । एपो वर्षः सर्वसस्यानि संपादयति । तच्च सत्यं जनयित्या परचक्रपीडिता मनुष्या न सुखेनोपमुन्नते । पशूना मनुष्याणां चात्र गर्भाः सुखिनो भवन्ति । उक्तं पूर्वफल्गुन्याम् ।।

·, 10 " 15 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। उत्तरफल्गुन्यां प्रीप्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्षति, अशीत्यादकानि प्रवति । एको वर्षः सर्वसस्यानि च संपादयति । निक्षिप्तशस्त्राचा राजानो भवन्ति । ब्रह्मक्षत्रिययोश्च विरोधो भवति । क्षिप्रं च अनीतिकाः प्रजा विनश्यन्ति । उक्तमुत्तर- फल्गुन्याम् ॥ हस्ते प्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यन देवः प्रवर्पति, एकोनपश्चाशदाढकानि प्रवर्पति।। देवश्च तद्यथा परिक्षिपति । पतितानि च सस्यानि जनस्यारसामाणि अनुदप्राणि अल्प- साराण्यल्पोदकानि । दुर्भिक्षश्चात्र भविष्यति । उक्तं हस्ते ॥ चित्रायां ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, चतुःषष्ट्यादकानि प्रवर्षति । सारोपरोधस्ततः पश्चाद्वपं संजनयति । निक्षिप्तशस्त्राश्च राजानो भवन्ति । मुदितावान जनपदा भवन्ति । उक्तं चित्रायाम् || खात्यां ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, एकविंशत्याढकानि प्रवर्षति । निक्षिप्तशस्त्राश्च राजानो भवन्ति । चौराश्चात्र बलवत्तरा भवन्ति । उक्तं स्वात्याम् ॥ विशाखायां प्रीप्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, अशीत्याढकानि प्रवर्षति । एको वर्षः सर्वसस्यानि संपादयति । राजानश्चान छिद्रयुक्ता भवन्ति । अग्निदाहाश्चात्र प्रबला भवन्ति । दंष्ट्रिणश्चात्र बलवन्तोऽपि क्षयं गच्छन्ति । उक्तं विशाखायाम् ॥ अनुराधायां प्रीप्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्षति, पट्याटकानि प्रवर्षति । एको वर्षः सस्यं संपादयति । मित्राणि चात्र दृढानि भवन्ति । उक्तमनुराधायाम् ॥ ज्येष्ठायां प्रीप्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्षति, पोडशाढकानि प्रवर्षति । तत्र कृषिकर्मान्तानि प्रतिसंहर्तव्यानि । युगवरत्राणि वर्जयितव्यानि । खधान्यानि उपसंहर्त- व्यानि । अग्नयः प्रतिसंहर्तव्याः । लाङ्गलानि प्रतिसहर्तव्यानि । अवश्यमनेन जनपदेन 20 विनष्टन्यं भवति । परचक्रपीडितो भवति । उक्तं ज्येष्ठायाम् ।। मूले प्रीप्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, चतुःषष्ट्याढकानि प्रवर्षति । एकः सस्यं संपादयति । चौरबहुलाश्चात्र दिशो भवन्ति । अयश्चात्र व्याधयो वलवन्तो भवन्ति- वातगण्डः पार्श्वशूलमक्षिरोगश्च । पुप्पफलानि चात्र समृद्धानि भवन्ति । निक्षिप्तशस्त्राश्चात्र राजानो भवन्ति । उक्त मूले ॥ पूर्वस्यामापाढायां ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, पष्ट्याटकानि प्रवर्पति । द्वौ चात्र माहौ भवतः । प्रोष्टपदे वा आश्वयुजौ वा पक्षे । एको वर्षः सर्वसस्यानि संपादयति । द्वौ चात्र रोगी प्रबलौ भवतः :-कुक्षिरोगोऽक्षिरोगश्च । उक्तं पूर्वापाढायाम् || उत्तरस्यामापाढायां ग्रीष्माणां पधिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्षति, पूर्णमाढकशतं प्रवर्यति । तत्र स्थलानि कृपिकर्तव्यानि । निम्नानि परिवर्जयितव्यानि । महाखोतांसि 30 चात्र प्रवहन्ति । अग्रोदका चात्र वर्षा भवन्ति । सर्वसस्यानि निप्यादयति । त्रयश्चात्र रोगाः प्रबला भवन्ति-गण्डः कच्छः कण्ठरोग इति । उक्तमुत्तरापाढायाम् ।। 25 ·15 दिव्यावदानम् । अभिजिति ग्रीप्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, चतुःपट्याढकानि प्रवर्षति । मण्डलवर्ष च देवः प्रवर्पति । पश्चाद् वर्पः सत्यं जनयति । औदकानां भूतानामुत्सर्गो भवति । उक्तमभिजिति ॥ श्रवणे तु ग्रीप्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, चतुःपष्ट्याढकानि प्रवर्षति । मण्डलवर्ष च देवो वर्पति । पश्चाद् वर्षा सस्यं संपादयति । औदकानां भूतानामुत्सर्गो भवति । व्याधिबहुलाश्च नरा भवन्ति । राजानश्च तीबदण्डा भवन्ति । उक्तं श्रवणे ॥ धनिष्ठायां ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, एकपञ्चाशदाढकानि प्रवर्पति । विभक्ताश्चात्र वर्षा भवन्ति । तत्र निम्नानि कृपिकर्तव्यानि । स्थलानि परिवर्जयितव्यानि । दुर्मुखो रात्रौ वर्षो भवति । सस्यानि संपादयति । एकश्चात्र रोगो भवति--गण्डविकारः ।. 10 शस्त्रसमादानाश्च राजानो भवन्ति । उक्तं धनिष्ठायाम् ॥ शतभिषायां प्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यन्न देवः प्रवर्पति, पोडशाढकानि प्रवर्षति । तत्र निम्नानि कृषिकर्तव्यानि । स्थलानि परिवर्जयितव्यानि । एको वर्षः सर्वसस्यानि संपाद- यति । चक्रसमारूढा जनपदा भवन्ति । मनुष्या दारकदारिकाश्चं स्कन्धे कृत्वा देशान्तरं गच्छन्ति । उक्तं शतभिषायाम् ॥ पूर्वस्यां भाद्रपदायां प्रीप्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, चतुःपाध्या- ढकानि प्रवर्पति । वर्षामुखे चात्र एकोनविंशतिरात्रिकोऽवग्रहो भवति । पुष्पसस्यं च नाश- यति । एताश्च वर्पा बहुचौरा भवन्ति । द्वौ चात्र महाव्याधी भवतः-प्रथमं पित्ततापज्वरो भवति, पश्चाद् बलवान् महाग्रहो भवति । मानां नारीणां च मरणं भवति । उक्त पूर्वभाद्रपदायाम् उत्तरस्यां भाद्रपदायां प्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्षति, पूर्णमाढकशतं प्रवर्पति । महानोतासि प्रवहन्ति । ग्रामनगरनिगमाः सोतसा उह्यन्ते । चत्वारश्चात्र व्याधयः प्रबला भवन्ति । तद्यथा-कुक्षिरोगोऽक्षिरोगः कासो ज्वरश्चेति । बालानां दारक- दारिकाणां मरणं भवति । अत्र स्थलानि कृपिकर्तव्यानि । निम्नानि परिवर्जयितव्यानि । एताश्च वर्षाः पुष्पाणि फलानि च संपादयन्ति । उक्तमुत्तरभाद्रपदायाम् || रेवल्यां ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवो प्रवर्पति, एकपष्टयाढकानि प्रवर्षति । तत्र निम्नानि कृषिकर्तव्यानि । स्थलानि परिवर्जयितव्यानि । एका च वर्षा सर्वसस्यानि संपादयति । तच सस्य मित्रवान्धवा मनुष्याश्च परिभुञ्जते । निक्षिप्तशस्त्रदण्डाश्च राजानो भवन्ति । अनुद्विग्नाश्च जनपदा भवन्ति । उद्विग्नाश्च दानपतयो भवन्ति । देवनक्षत्रसमा- युक्ताश्च जनपदा भवन्ति । मित्राणि समायुक्तानि भवन्ति । उक्तं रेवल्याम् ।। अश्चिन्यां ग्रीष्माणां पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्षति, अष्टचत्वारिंशदाढकानि प्रवर्पति । यच्च मध्ये वर्षा भवति, तत्र निम्नानि कृषिकर्तव्यानि । स्थलानि परिवर्जयितव्यानि । एका वर्षा सर्वसस्यानि संपादयति । भयसमायुक्ताश्व जनपदा भवन्ति । चौराश्च प्रवला भरन्ति । उक्तमधिन्याम् ॥ 20 95 । - 0 ·6 , ३३ शार्दूलकर्णाचदानम्। भरण्यां प्रीप्माण पश्चिमे मासे यद्यत्र देवः प्रवर्पति, पूर्णमाढकशतं प्रवर्पति । तत्र स्थलानि कृपिकर्तव्यानि । निम्नानि परिवर्जयितव्यानि । दुर्भिक्षश्वान भवति । जरामरणं जनानां भवति । राजानधान अन्योन्यघातका भवन्ति । पुत्रपौत्राणां च कलहो भवति । उक्तं भरण्याम् ॥ अयं भोः पुष्करसारिनक्षत्रर्तुवर्पाध्यायः ।। अमीपां भोः पुष्करसारिन् अष्टाविंशतीनां नक्षत्राणां राहग्रहे फलविपार्क व्याख्यास्यामि। कृत्तिकासु भोः पुष्करसारिन् यदि चन्द्रग्रहो भवति, कलिङ्गमगधानामुपपीडा भवति । यदि रोहिण्यां चन्द्रग्रहो भवति, प्रजानामुपपीडा भवति । यदि मृगशिरसि चन्द्र- ग्रहो भवति, विदेहानां जनपदानामुपपीडा भवति राजोपसेवकानां च 1 एवमायां पुनर्वसौ पुष्ये च वक्तव्यम् । आश्लेषायां यदि चन्द्रग्रहो भवति, नागानां हैमवतानां च 10 पीडा भवति । यदि मघासु चन्द्रग्रहो भवति, गौडिकानामुपपीडा भवति । यदि पूर्वफल्गुन्यां सोमो गृह्यते, चौराणामुपपीडा भवति । यद्युत्तरफाल्गुन्यां सोमो गृह्यते, अवन्तीनामुपपीडा भवति । यदि हस्तेषु सोमो गृहाते, सौराष्ट्रिकाणामुपपीडा भवति । यदि चित्रायां सोमो गृह्यते, पक्षिणां द्विपदानां च पीडा भवति । यदि खात्यां सोमो गृह्यते, सर्वेषां प्रवज्या- समापनानामुपपीडा भवति । यदि विशाखायां सोमो गृह्यते, औदकानां सत्वानामुप-15 पीडा भवति । यद्यनुराधासु सोमो गृयते, वणिजानामुपपीडा भवति शाकटिकानां च। यदि ज्येष्ठायां सोमो गृह्यते, दौवालिकानां पीडा भवति । यदि मूले सोमो गृह्यते, अध्वगानों पीडा भवति । यदि पूर्वाषाढायां सोमो गृह्यते, अवन्तीनां पीडा भवति । यद्युत्तराषाढायां सोमो गृह्यते, काम्बोजकानां पीडा भवति वाहीकानां च । यद्यभिजिति सोमो गृह्यते, दक्षिणापथिकानां पीडा भवति ताम्रपर्णिकानां च । यदि श्रवणेषु सोमो० गृह्यते, चौराणां घातकानां चोपपीडा भवति । यदि धनिष्टायां सोमो गृह्यते, कुरुपाञ्चालानां पीडा भवति । यदि शतभिपायां सोमो गृह्यते, मौलिकानामावणिकानां च पीडा भवति । यदि पूर्वभाद्रपदायां सोमो गृह्यते, गान्धिकानां यवनकाम्बोजकानां च पीडा भवति । यद्युत्तरभाद्रपदायां सोमो गृह्यते, गन्धर्वाणां पीडा भवति । यदि रेवत्यां सोमो गृह्यते, नाविकानां पीडा भवति । यद्यश्चिन्यां सोमो गृह्यते, अश्ववणिजानां पीडा भवति । यदि 25 भरण्यां सोमो गृह्यते, भरुकच्छानां पीडा भवति ।। एवं भोः पुष्करसारिन् यस्मिन्नक्षत्रे चन्द्रग्रहो भवति तस्य तस्य देशस्य पीडा भवति । इत्युक्तो राहुग्रहफलविपाकाध्यायः ।। प्रतिनक्षत्रवंशशास्त्रे यथोक्तं कर्म तच्छृणु । उच्यमानमिदं विप्र ऋषीणां वचनं यथा ॥ १२२ ॥ पट्तारां कृत्तिका विद्यादाश्रयं तासु कारयेत् । आयाधानं पाकयज्ञः समृद्धिप्रसवश्व यः ॥ १२२ अ || दि.४४ , 30 ·S 10 15 दिव्यावदानम् । सपिर्विलोडयेत्तत्र गर्वा वेश्म च कारयेत् । अजैडकाश्च तव्या गवां च वृपमुत्सृजेत् ॥ १२३ ॥ अश्मसारमयं भाण्डं सर्वमत्र तु कारयेत् । हिरण्यकारकर्मान्तमिष्वस्त्रं चोपकारयेत् ॥ १२४ ॥ भेतृको मापयेदत्र कुटिकाग्निनिवेशनम् । पीतलोहितपुष्पाणां बीजान्यन्त्र तु वापयेत् ॥ १२५ ॥ गृहं च मापयेदत्र तथावासं प्रकल्पयेत् । नवं च छादयेद्वस्तूं क्रयणं नात्र कारयेत् ॥ १२६ ॥ क्रूरकर्मणि सिध्यन्ति युद्धसंरोधबन्धनम् । परपीडामयात्रैच विद्वान्नैव प्रयोजयेत् ॥ १२७ ॥ शस्त्राणि क्षुरकर्माणि सर्वाण्यत्र तु कारयेत् । तेजसानि च भाण्डानि कारयेच्च क्रीणीत च ॥ १२८ ॥ आयुष्यं च शिरःस्नानं स्त्रीणां विष्कम्भणानि च । प्रवर्पणं चेद् देवस्य नात्र वैरं प्रशाम्यति ॥ १२९ ॥ क्रोधनो हर्पणः शूरस्तेजस्वी साहसप्रियः । आयुष्मांश्च यशस्वी च यज्ञशीलोऽत्र जायते ॥ १३० ॥ कृत्तिकासु ॥ सर्व कृषिपदं कर्म रोहिण्यां संप्रयोजयेत् । क्षेत्रवस्तुविहारांश्च नवं वेश्म च कारयेत् ॥ १३१ ॥ प्रयोजयेच्चकान् वारान् दासांश्चैव गृहे पशून् । वापयेत्सर्वबीजानि ध्रुवं वासांसि कारयेत् ।। १३२ ।। ऋणं न दद्यात्तत्रैव वैरमत्र तु वर्धते । संग्रामं च सुरायोग द्वयमेव विवर्जयेत् ॥ १३३ ।। प्रवर्पणं च देवस्य जन्म चात्र प्रशस्यते । सानुक्रोशः क्षमायुक्तः स्त्रीकामो भक्षलोलुपः । आयुष्मान् पशुमान् धन्यो महाभोगोऽत्र जायते ॥ १३४ ॥ रोहिण्याम् ॥ सौम्यं मृगशिरो विद्याद् ऋजु तिस्रश्च तारकाः । मृदूनि यानि कर्माणि तानि सर्वाणि कारयेत् । यानि कर्माणि रोहिण्यां तानि सर्वाणि कारयेत् ।। १३५ ।। सक्षीरान् वापयेद् वृक्षान् बीजानि क्षीरवन्ति च । राजप्रासादवलभीछत्राण्यपि च कारयेत् ॥ १३६ ।। सर्वकर्मकथाः कुर्यात् चर्यायासान कारयेत् । उष्ट्रांच दलीवदांश्च दमयेदपि कृष्टये ॥ १३७ ॥ 20 25 30 ·6 10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । ३४७ आच्छादयेनवं वासवालंकारं च कारयेत् । द्विजातीनां तु कर्माणि सर्वाण्येवात्र कारयेत् ॥ १३८ ॥ प्रधर्षणं च देवस्य सुदृष्टिं चात्र निर्दिशेत् । स्वपशीलस्तथा नासी मेधावी स च जायते ॥ १३९ । मृगशिरसि ॥ आयां मृगयेदर्थान् भद्रं कर्म च कारयेत् । क्रूरकर्माणि सिध्यन्ति तानि विद्वान् विवर्जयेत् ॥१४० ॥ उदपानपरीखांश्च तडागान्यन कारयेत् । ऊहेत ( उहयेत् ) प्रथमा वृष्टिं विक्रीणीयाच नात्र गाम् । तिलपीडानि कर्माणि शौण्डिकानां तथापणम् ॥ १४१॥ पीडयेदिक्षुदण्डानि इक्षुबीजानि वापयेत् । प्रवर्पणं च देवस्य विद्याद्वहुपरिस्रयम् । क्रोधनो मृगयाशीलो मांसकामोऽत्र जायते ॥ १४२॥ आदीयाम् ॥ पुनर्वसौ तु युक्तेऽत्र कुर्याद्वै व्रतधारणम् । गोदानं चोपनायनं सर्वमत्र प्रसिध्यति ।। १४३ ।। प्रजायमानां प्रमदां गृहीत्वा गृहमानयेत् । पुनः पुनर्यदीच्छेत तत्र कर्माणि कारयेत् ॥ १४४ ॥ चिकित्सनं न कुर्वीत यदीच्छेन्न पराभवम् । प्रवर्पणं च देवस्य जन्म चात्र प्रशस्यते ।। १४५॥ अलोलश्चात्र जायेत स्त्रीलोलश्चापि मानवः । चित्रशीलश्च नेकत्रार्पितचित्तः स उच्यते ॥ १४६॥ पुनर्वसौ ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं पुष्ये नित्यं प्रयोजयेत् । सर्वेषां च द्विजातीनां सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ १४७॥ राजामात्यं प्रयुञ्जीत शुश्रूषां विनयं चरेत् । राजानमभिषिञ्चेच अलंकुर्यास्त्रका तनुम् ॥१४८ ॥ श्मश्रुकर्माणि कुर्याच वपन नखलोमतः पुरोहितं च कुर्वात ध्वजाग्रं च प्रकारयेत् ॥ १४९ ॥ प्रवर्षणं च देवस्य मन्दवर्ष समादिशेत् । न च रोगो न चौरश्च क्षेमं चात्र सदा भवेत् ॥ १५० ॥ पुष्येण नित्ययुक्तः सन् सर्वकर्माणि साधयेत् । वैरेणात्रोपनाहैश्च ये जनास्तान् विवर्जयेत् । आयुप्मांश्च यशस्वी च महाभोगः प्रजायते ॥१५१ ॥ पुष्ये ॥ 15 20 25 30 ·5 10 दिव्यावदानम् । सिध्यते दारुणं कर्म आश्लेपायां च कारयेत् । कुर्गादाभरष्णान्यत्र प्राकारमुपकल्पयेत् ॥ १५२ ॥ देहबन्धं नदीबन्ध संधिकर्म च कारयेत् । प्रभूतदंशमशक वर्ष मन्दं च वर्षति । क्रोधनः स्वप्नशीलश्च कुहकश्चात्र जायते ॥ १५३ ॥ आश्लेषायाम् ॥ मघासु सर्वधान्यानि वापयेत्संहरेदपि । सघातकर्म कुर्वीत सुमुखं चात्र कारयेत् ॥ १५४ ॥ कोष्ठागाराणि कुर्वीत फल चात्र निवेशयेत् । सर्वदा पितृदेवेभ्यः श्राद्ध चैवात्र कारयेत् ॥ १५५ ॥ सस्यानां बहुलीभावो यदि देवोऽत्र वर्षति । सुहृच द्वारिकश्चैव रसकामश्च जायते । आयुष्मान् बहुपुत्रश्च स्त्रीकामो भक्तलोलपः ॥ १५६ ॥ संग्राम जीयते तत्र यदि पूर्व प्रवर्तते । दारुणानि च कर्माणि तानि विद्वान् विवर्जयेत् ॥ १५७ ॥ मघासु ॥ फल्गुनीषु च पूर्वाप्ठ सौभाग्यार्थानि कारयेत् । विशेषादामलक्यादिफलानामुपकारयेत् ।। १५८ ॥ कुमारीमङ्गलार्थानि नापनानि च कारयेत् । कन्याप्रवहनार्थाय विहारं चैव कारयेत् ॥ १५९ ॥ वेश्मानि कारयेत्तत्र वैश्यमत्र प्रयोजयेत् । । भाग ये चोपजीवन्ति तेषा कर्म प्रयोजयेत् ॥ १६० ॥ अव्यक्तकेशोऽकेश, सुभगश्चात जायते । प्रथर्पण च देवस्य सुवृष्टिमभिनिर्दिशेत् । नष्ट विद्ध वृत चापि न तदस्तीति निर्दिशेत् ॥ १६१॥ पूर्वफल्गुन्याम् ॥ उत्तराया तु फल्गुन्या समर्माणि कारयेत् । मेधारी दर्शनीयश्च यशस्वी चार जायते ॥ १६२ ॥ अथार नष्टं दग्ध वा समस्तीति निर्दिशेत् । प्रवर्पण च देवस्य विद्यात्सपदनुत्तमाम् ।। १६३ ।। उत्तरफाल्गुन्याम् ।। हस्तेन लघुकर्माणि सर्मण्येव प्रयोजयेत् । सोपां च द्विजातीना सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ १६ ॥ हस्त्यारोहं महामात्र पुष्पारिणी च कारपेत् । चौयं च सिप्यते तन तच विद्वान् विपर्जयेत् ।। १६५॥ 15 20 25 30 ·10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। प्रवर्पणं च देवस्य वर्षा विश्रायणी भवेत् । अथात्र जातं जानीयाच्रं चौरं विचक्षणम् । कुशलं सर्वविधासु अरोग चिरजीविनम् ॥ १६६ ॥ हस्ते ।। चित्रायामहतं यत्रं भूपणानि च कारयेत् । राजानं भूपितं पस्पेत् सेनाव्यूह च दर्शयेत् ॥ १६७ ॥ हिरण्यं रजतं द्रव्यं नगराणि च मापयेत् । अलंकुर्यात्तयात्मानं गन्धमाल्यविलेपनैः ॥ १६८॥ गणकानां च विद्यां च वायं नर्तनगायनम् । पूर्विका रूपकारांश्च रथकारांश्च शिक्षयेत् । चित्रकारांश्च लेखकान् पुस्तकर्म च कारयेत् ॥ १६९ ॥ प्रवर्षणं च देवस्य चित्रवर्ष विनिर्दिशेत् । मेधावी दर्शनीयश्च चित्राक्षो भक्तलोलुपः ॥ १७०॥ मृदुशीलश्च भीरुश्च चलचित्तः कुतूहली। आयुष्मान् सुभगश्चैव स्त्रीलोलश्चात्र जायते ॥ १७१॥ चित्रायाम् ॥ खात्यां प्रयोजयेद्योधान् अश्वानन्धतरी खरान् । क्षिप्रं गमनीयं भक्ष्यं लड़कानध्यमानिकान् ॥ १७२ ॥ भेरीमृदङ्गपणवान् मुरजांचोपनाहयत् । आवाहाश्च विवाहांश्च सौहृद्यं चात्र कारयेत् ॥ १७३ ।। निर्वासनममित्राणां स्वयं न प्रवसेद्गृहात् । प्रवर्षणं च देवस्य वातवृष्टिरभीक्ष्णशः । मेधावी रोगबहुलश्चलचित्तश्च जायते ॥ १७४ । खातौ ॥ लाङ्गलानि विशाखासु कर्पणं च प्रयोजयेत् । यवगोधूमकर्मान्तान् शमीधान्य च वर्जयेत् ॥ १७५ ॥ शालयस्तिलमापाश्च ये च वृक्षाः सुशाखिनः । रोपयेत्तान् विशाखासु गृहकर्म च कारयेत् । शिरःस्नानानि कुर्वांत मेध्य प्रायश्च कारयेत् ॥ १७६ ॥ प्रवर्पणं च देवस्य विद्याकल्पपरिस्रवम् । मनखी दर्शनीयश्च मेधावी चात्र जायते । क्रोधनोऽल्पसुतश्चैव दुर्भगो भक्तलोलुपः ॥ १७७ ॥ विशाखासु ॥ अनुराधासु कुति मित्रैः सद्भिश्च संगतिम् । सर्वाणि मृदुकर्माणि माधुर्य चात्र कारयेत् ॥ १७८ ॥ 15 20 25 30 ·३५० 15 दिव्यावदानम् । क्षौरं च कारयेदन शस्त्रकर्माणि कारयेत् । संयुक्तान्तप्रयोगांश्च संधिं कुर्याच्च नित्यशः । नष्टं पर्युपतप्तं वा स्वल्पायासेन निर्दिशेत् ॥ १७९ ।। सुदृन्मित्रकृतश्चात्र धर्मशीलश्च जायते । प्रवर्पणं च देवस्य सुवृष्टिमभिनिर्दिशेत् ॥ १८० ॥ अनुराधायाम् ।। ज्येष्ठायां पूर्वकारी स्याद्राजानं चाभिपिञ्चयेत् । नगर निगमं माम मापयेदारभेत च । क्षत्रियाणां च राज्ञां च सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ १८१ ॥ भ्रातॄणां भवति ज्येप्टो ज्येष्ठायां योऽभिजायते । आयुष्मांश्च यशस्वी च विद्वत्सु च कुतूहली ॥ १८२ ॥ प्रासादमारोहेश्चात्र गजमश्वं रथं तथा । ग्रामनिगमराष्ट्रषु स्थापयेच्छ्रेष्ठिनां वलम् ॥ १८३ ॥ नष्टं पर्युपतप्तं वा क्लेशेनैवेति निर्दिशेत् । दारुणान्यन सिध्यन्ति तानि विद्वान् विवर्जयेत् । प्रवर्षणं च देवस्य सुवृष्टिमभिनिर्दिशेत् ॥ १८४ ॥ ज्येष्ठायाम् ।। मूले तु मूलजातानि मूलकन्दालुकान्यपि । मूलाद्यानि च सर्वाणि वीजान्यत्र प्रयोजयेत् ॥ १८५ ॥ ऋणं वै यत्पुराणं स्यादर्थो वास्यानतः स्थितः । मूले सिद्ध्यर्थमारभ्यं तथा सर्व वराङ्गकम् ॥ १८६ ॥ चिकित्सितानि यानीह स्त्रीणां दारककन्ययोः । नदीपु सपनं चैव मूले सर्वान् प्रयोजयेत् ॥ १८७ ।। दारुणान्यत्र सिध्यन्ति मङ्गलानि च कारयेत् । किण्वयोगान् सुरायोगान्न कुर्याच्छत्रुभिः सह ॥ १८८ ।। धनवान् बहुपुत्रश्च मूलवानन जायते । अयात्र नष्टं दग्धं वा नैतदस्तीति निर्दिशेत् । प्रवर्षणं च देवस्य सुवृष्टिमभिनिर्दिशेत् ॥ १८९ ॥ मूले ।। आपाढायां च पूर्वस्यां सरितश्च सरांसि च । यापीकूपनपाश्चैव तडागानि च कारयेत् ॥ १९० ॥ उत्पाचानि च पुष्पाणि तथा मूलफलानि च। आरामांश्च प्रकुर्वीत भैक्षकांश्च प्रयोजयेत् । यानि चोप्राणि कर्माणि सिघ्यन्त्सन्न तु तानि च ॥ १९१ ।। 20 28 20 ·. 10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । नष्टं पर्युपतप्तं या नैतदस्तीति निर्दिशेत् । आयुष्मान् पुण्यशीलश्च दर्शनीयोऽन जायते ॥ १९२ ॥ पूर्वापाढायाम् ।। उत्तरस्यामापाढायां वैराणि न समाचरेत् । वाययेत्सर्ववासांसि नवं नाच्छादयेदिति ॥ १९३ ॥ न संहरेद्रेदयेद्वा वास्तुकर्म न सिध्यति । शालाकर्म गवादीनां ग्रामे ग्रामणिनस्तथा । श्रेणीवन्धं च राजा तु समयं चात्र कारयेत् ॥ १९४ ॥ प्रगल्भश्च समाशीलः कृती चात्र प्रजायते । सुहृदामभियोगी च मत्रभाष्ये विचक्षणः ॥ १९५॥ नष्टं वाप्युपततं वा अस्तीत्येवं विनिर्दिशेत् । प्रवर्पणं च देवस्य सुवृष्टिमभिनिर्दिशेत् ॥ १९६ ॥ उत्तरापाढायाम् ।। अभिजिति न कुर्वीत ब्रह्मदेवस्य ह्यर्चनम् ॥ १९७ ॥ अभिजिति ॥ श्रवणे न च कुर्वीत सर्वाः संग्रामिकाः क्रियाः । गीतशिक्षाध्ययनं च न चिरेण हि सिध्यति ॥ १९८॥ कर्णयोर्वेधनं कुर्याद्राजानं चाभिपिञ्चयेत् । द्विजातीनां तु कर्माणि सर्वाण्येव प्रयोजयेत् ॥ १९९ ॥ वलिकृत्यानि कुर्वीत दर्शयेच्च बलान्यपि । मेधाव्यरोगी बलवान् यज्ञशीलोऽत्र जायते ॥२०॥ प्रवर्षणं च देवस्य सुवृष्टिमभिनिर्दिशेत् । नष्टं च लभ्यते तत्र श्रवणस्थे निशाकरे ॥ २०१॥ श्रवणे ॥ धनिष्ठा लघुनक्षत्रं सर्वकर्मसु पूजितम् । अधीत्य ब्राह्मणः स्नायाद्राजानमभिपिञ्चयेत् ॥ २०२॥ सर्वेषां च द्विजातीनां सर्वकर्माणि कारयेत् । श्रेष्टिनं स्थापयेद् देशे गणाध्यक्षं गणेष्वपि ॥ २०३ ।। मेधावी च यशस्वी च महाभोगी महाधनः । बहपत्यो मृदुर्दान्तो महात्मा चान जायते ॥ २०४॥ नष्टं दग्धं प्रसिद्ध वा क्लेशेनैवात्र लभ्यते । प्रवर्षणं च देवस्य विद्यावान सुवृष्टिताम् ॥ २०५॥ धनिष्ठायाम् ॥ नित्यं शतभिषायोगे भैषज्यानि प्रयोजयेत् । कीर्तिकर्म च कुर्वीत सिध्यन्त्याथर्वणानि च ॥ २०६ ॥ 15 B 20 25 ·6 10 दिव्याचदानम्। प्रसारयेच्च पण्यानि शौण्डिक च प्रयोजयेत् । उदधिं खानयेत्तत्र तिलमाषाश्च वापयेत् ॥ २०७॥ सामुद्रिकाणि पण्यानि नागिनश्च प्रयोजयेत् । आदेय च तदादद्याद् व्यय चात्र न कारयेत् ॥ २०८ ॥ सधिपालान द्वारपालाँल्लेखकाश्च प्रयोजयेत् । भिपकर्म च कुर्वीत भैपज्यानि च सहरेत् ॥ २०९ ।। निधि वा खानयेत्तत्र निदध्यादपि वा निधिम् । धन चात्र प्रयुञ्जीत भिपकर्म च शिक्षयेत् ॥ २१० ॥ अथात्र मृगयेन्नष्ट लभ्यते तच्चिरादपि । अरोगी कोधनश्चात्र स्वप्नशीलश्च जायते । प्रवर्षण च देवस्य सुवृष्टिमभिनिर्दिशेत् ॥ २११ ॥ शतभिषायाम् ॥ पूर्वभाद्रपदायोगे राणा सिद्धिरुच्यते । नष्टविद्धोपतप्त वा नैतदस्तीति निर्दिशेत् ॥ २१२ ॥ दीर्घश्रोत्रो महाभोगो ज्ञातीना च सदा प्रिय । महाधनोऽक्रूरकर्मा नि कोधश्चात्र जायते । प्रार्पण च देवस्य चण्डा वृष्टिं समादिशेत् ॥ २१३ ॥ पूर्वभाद्रपदे ॥ उत्तरस्या तु कुर्वीत आयुष्य पुष्टिकर्म च । न च दक्षिणतो गच्छेत्पुर चान प्रदापयेत् ॥ २१४ ॥ आयुष्माश्च यशस्वी च धनवाश्चान जायते । अत्रापि त्रिगुण विन्देदादान यदि वा व्ययम् । प्रवर्पण च देवस्य सुवृष्टिमभिनिर्दिशेत् ॥ २१५॥ उत्तरभाद्रपदे ॥ रेवस्या रनरजत धनधान्य प्रयोजयेत् । कोष्ठागाराणि कुर्वीत किण्व चात्र न कारयेत् ॥ २१६ ॥ सुराकर्म च कुर्वीत हिरण्य गोव्रजानि च । गोसघ स्थापयेचात्र गोशाला चात्र कारयेत् । आच्छादयेनन वन हिरण्यमपि धारयेत् ॥ २१७ ।।. भिक्षुको दानशीलश्च दरिद्रश्चानसूयक । ज्ञातीना सेवको नित्य धर्मज्ञश्चान जायते । सुदृष्टिं नए म च रेवल्सामभिनिर्दिशेत् ॥ २१८ ॥ रेवत्याम् ।। बीपुसमश्विना युनादश्वशाय च कारयेत् । अश्वान् प्रयोजयेदन रथ चात्र प्रयोजयेत् ।। २१९ ॥ 16 20 25 30 ·३५३ 5 10 15 ३३ शार्दूलकणायदानम् । ऋणप्रयोगः कर्तव्यो वीजान्यन्त्र प्रवापयेत् । यानानि च हयान् दम्यान् दन्तिनश्च प्रयोजयेत् ॥ २२० ॥ भैषज्यं भोजयेदन भिषक्कर्म च कारयेत् । मधाबी दर्शनीयश्च राजयोग्यश्च संपदा ॥ २२१ ॥ अरोगी बलयाँच्छरः सुभगो ह्यत्र जायते । सुवृष्टिं नष्टलाभं च अश्विन्यामभिनिर्दिशेत् ॥ २२२ ॥ अश्विन्याम् ॥ त्रितारां भरणी विद्यात्क्रूरकर्माणि साधयेत् । भृत्यांश्च मृतकांश्चापि वृणुयाद्दर्शयेत्तथा ॥ २२३ ॥ भृति चोपनयेदत्र भायां च न विवाहयेत् । उत्कुटुको वञ्चनकः कूटसाक्षी च तन्द्रिजः ॥ २२४ ॥ विधिज्ञः पापचारित्रः कदर्यश्चात्र जायते । जायते चात्र दुःशीलो गुरूणामभ्यसूयकः । परोपतापी लुब्धश्च परव्याहारगोचरः ॥ २२५ ॥ भरप्याम् ।। सप्तविंशतिनक्षत्रे कृत्तिकादि यदा भवेत् । भरण्यन्तानि ऋक्षाणीमां प्रतिपादयेत्कियाम् ॥ २२६ ॥ तेपा मध्ये यदा सर्वे शस्यान्योपधयोऽपि च । वनस्पतयश्च पीड्यन्ते यत्रासौ तिष्ठते ग्रहः । सर्व प्रतिपादयितव्यमुक्तनक्षत्रकर्मसु ।। २२७ ।। उक्तो नक्षत्रकर्मनिर्देशो नामाध्यायः ॥ चत्वारि भोः पुष्करसारिन् नक्षत्राणि धुत्रानि भवन्ति । तानि व्याख्यास्यामि । तच्छृणु। 20 तयथा-त्रीणि उत्तराणि रोहिणी च । क्षेमेऽध्यायसेत् । बीजानि चात्र रोपयेत् । निवेशनं चात्र कल्पयेत् । राजानं चाभियिश्चयेत् । यानि चान्यानि उक्तानि कर्माणि तानि कारयेत् । अथ नष्टं दग्धं वा विद्धं चापि हृतं च वा । एवमभिनिर्दिष्टं वा स्वस्ति क्षिप्रं भविष्यति ॥ २२८॥ अयात्र जातो धन्योऽसौ विद्यात्मा च यशस्वी च । मङ्गलीयो महाभोगी महायोगी भविष्यति ॥ २२९ ॥ चत्वारि मोः पुष्करसारिन् नक्षत्राणि क्षिप्राणि भवन्ति । तद्यथा-पुष्यो हस्ताभिजि- दचिनी चेति । एषु क्षिप्राणि कर्माणि कारयेच विचक्षणः । स्वाध्यायं मन्त्रसमारम्भं प्रवासप्रस्थानं गाश्च तुरङ्गानम्यत्र योजयेत् । धूर्याणि युक्तकर्माणि चोपधीकर्माणि च । भैषज्यानि सर्वाण्यत्र प्रयोजयेत् ॥ तत्र यज्ञसमारम्भं चातुर्मास्यं च कारयेत् । अथात्र नष्टं दग्ध वा विद्धं या, खस्ति भविष्यतीति वक्तव्यम् ॥ दि.४५ 25 30 ·३५४ दिव्यावदानम् । अथात्र जातक विद्यान्मङ्गलीय यशस्त्रिनम् । महाभोग च राजान महायोगिनमीश्वरम् ॥ २३०॥ महाधन महाभोग तथा च महदुत्तमम् । क्षत्रिय दानशील च ब्राह्मण च पुरोहितम् ॥ २३१ ॥ इति ॥ पञ्च खलु भो पुष्फरसारिन् नक्षत्राणि दारुणानि भवन्ति । तद्यथा- मघा त्रीणि च पूर्वाणि भरणी चेति पञ्चमी । अथात्र दग्ध नष्ट वा विद्ध वा न भविष्यति ।। २३२ ।। इति वक्तव्यम् । अर्धरात्रिकाणि षट् । तद्यथा-आर्द्रा आश्लेषा खाती ज्येष्ठा शतभिषा भरणी चेति । नवाशा पड्ञासा द्विक्षेत्राणि । रोहिणी पुनर्वसुविशाखा च । 10 त्रीणि उत्तराणि चेति उभयतोनिभागानि । पञ्चदश क्षेत्राणि । कृत्तिका च मघा मूला त्रीणि पूर्वाणि । इमानि पट् पूर्वभागिकानि । मृगशिरा पुष्या हस्ता चित्रा अनुराधा श्ररणा धनिष्ठा रेवती अश्विनी चेति इमानि नव नक्षत्राणि पश्चाद्भागीयानि त्रिंशन्मुहूर्त- योगानि क्षेत्राणि च ॥ अपि च ब्राह्मण शुभाश्च मुहूर्ता भवन्ति, अशुभाश्च मुहूर्ता भान्ति, शुभाशुभाश्च 15 मुहूर्ता भवन्ति । सप्रयुक्तनक्षत्रेषु सर्वेषु यदा शुभमुहूर्तसमापत्तयो भवन्ति, तदा शोभना भवन्ति । यदा अशुभमुहूर्तसभापत्तयो भवन्ति, तदा न शोभना भवन्ति । यदा तु पुन. शुभाश्चाशुभाश्च समापत्तयो भान्ति, तदा साधारणा भवन्ति ॥ अथात्र कथ रात्रिदिवसाना हासो वृद्धिर्वा भवतीति तदुच्यते । वर्षाणा प्रथमे मासे पुष्यनक्षत्रममावास्या भाति, अप्रणा पूर्णमास्याम् । अष्टादशमुहूर्तो दिवसो भवति । 2. द्वादशमुहूर्ता रात्रि । पोडशाङ्गुलकाष्ठस्य मध्याह्नेऽर्धाङ्गुाया छायायामादित्य परिवर्तते । आपाढा रात्रि नयति । मृगशिरसि आदित्यो गतो भवति । वर्पाणा द्वितीये मासे मघा अमा- वास्याया भवति, भाद्रपदा पूर्णमास्याम् । सप्तदशमुहूर्तो दिवसो भवति । त्रयोदशमुहूर्ता रानि । द्वयमुलाया छायायामादित्य परिवर्तते । श्रमणा रात्रि नयति । पुष्य आदित्यो गतो भवति । वर्षाणा तृतीये मासे फल्गुन्यमानात्याया भनति, अश्विनी पूर्णमास्याम् । पोडशमुहूर्तो दिवसो भवति । चतुर्दशमुहूर्ता रात्रि । चतुरझुलाया छायायामादित्य. परिवर्तते । पूर्वभाद्रपदा रात्रि नयति । मघायामादित्यो गतो भाति । वर्षाणा चतुर्थे मासे चित्रा अमावास्याया भनति, कृत्तिका पूर्णमास्याम् । पञ्चदशमुहूर्तो भवति दिवस । पञ्चदश- मुहूर्ता रानि. । पडद्भुलाया छायायामादित्य परिवर्तते । अश्विनी रात्रि नयति । फल्गुन्या- मादित्यो गतो भवति ॥ हेमन्ताना प्रथमे मासेऽनुराधा अमावास्याया भाति, मृगशिरा पूर्णमास्याम् । चतुर्दश- महा दिवसो भवति । पोडशमुहूर्ता राति । अष्टाङ्गुलाया छायायामादिल्य परिवर्तते । । *0 ·३३ शार्दुलकर्णावदानम्। कृत्तिका रात्रि नयति । चित्रायामादित्यो गतो भवति । हेमन्तानां द्वितीये मासे अमावास्यायां ज्येष्ठा भवति, पुष्यः पूर्णमास्याम् । त्रयोदशमुहूर्तो दिवसो भवति । ससदशमुहर्ता रात्रिः । दशाङ्गुलायां छायायामादित्यः परिवर्तते । मृगशिरा रात्रि नयति । विशाखायामादित्यो गतो भवति । हेमन्तानां तृतीये मासे पूर्वाषाढा अमावास्यार्थी भवति, मधा पूर्णमास्याम् । द्वादशमुहूर्तो दिवसो भवति । अष्टादशमुहूर्ता रात्रिः । द्वादशाङ्गुलायां छायायामादित्यः परिवर्तते ।। पुष्यो रात्रि नयति । ज्येष्ठायामादित्यो गतो भवति । हेमन्तानां चतुर्थे मासे श्रवणा अमावास्यायां भवति । फल्गुनी पूर्णमास्याम् । त्रयोदशमुहूर्तो दिवसो भवति । सप्तदशमुहूर्ता रात्रिः । दशाङ्गुलायां छायायामादित्यः परिवर्तते । मघा रात्रि नयति । आपाढायामादित्यो गतो भवति ।। 20 प्रीष्माणां प्रथमे मासे उत्तरभादपदा अमावास्यायां भवति, वित्रा पूर्णमास्याम् | 10 चतुर्दशमुहूर्तो दिवसो भवति । पोडशमुहूर्ता रात्रिः । अष्टाङ्गुलायां छायायामादित्यः परिवर्तते । फल्गुनी रात्रिं नयति । श्रवणायामादित्यो गतो भवति । ग्रीष्माणां द्वितीये मासेऽश्विनी अमावास्यायां भवति । विशाखा पूर्णमास्याम् । पञ्चदशमुहूर्तो दिवसो भवति । पञ्चदशमुहूर्ता रात्रिः । षडङ्गुलायां छायागामादित्यः परिवर्तते । चित्रा रात्रि नयति । उत्तरायां भाद्रपदायामादित्यो गतो भवति । ग्रीष्माणां तृतीये मासे कृत्तिका अमावास्यायां 15 भवति, ज्येष्ठा पूर्णमास्याम् । पोडशमहर्लो दिवसो भवति । चतुर्दशमुहुर्ता रात्रिः । चतुरमुलायां छायायामादित्यः परिवर्तते । विशाखा रात्रि नयति । कृत्तिकायामादित्यो गतो भवति । ग्रीष्माणां चतुर्थे मासे मृगशिरा अमावास्यायां भवति, उत्तरापाढा पूर्णमास्याम् । सप्तदशमुहूर्तो दिवसो भवति । त्रयोदशमुहूर्ता रात्रिः । मध्याह्ने द्वयङ्गुलायां छायाया- मादित्यः परिवर्तते । ज्येष्ठा रात्रिं नयति । पुष्य आदित्यो गतो भवति ॥ संवत्सरमन्चेपणतो मुहर्तविशेषणैः सर्वाणि चैतानि ( नक्षत्राणि ) भागानुभागेन अमावास्यायां पूर्णमास्यां च युज्यन्ते । ऊनरात्रस्य पूर्णरात्रस्य च ग्रहीतव्यम् । तत्र तृतीये वर्षेऽधिको मासो युज्यते । पण्णां मासानामहोरात्राणि समानि भवन्ति । अतः षण्मासाद् दिवसो वर्धते । षण्मासाद्रात्रिर्वर्धते । षण्मासादिवसो मासे मासे सममेव हीयते । पण्मासा- दात्रिर्मासे मासे परिहीयते ॥ घण्मासादादित्यः परिवर्तते । उत्तरां दिशं संचरति । पण्मासादक्षिणां दिशम् । पण्मासात्समुद्रे उदकपरिमाणस्य हासो वृद्धिश्च भवति । सूर्यगत्या चन्द्रगत्या च समुद्रोदक- वेलाभिवृद्धिर्भवति । अत्र गणनाप्रतिजागरणास्मरमित्येवम् । एप संवत्सरो व्याख्यातो भवति । चन्द्र आदित्यः शुको बृहस्पतिः शनैश्चरोऽङ्गारको वुधश्च इमे ग्रहाः । एषां ग्रहाणां बृहस्पतिः संवत्सरस्थायी । एवं शनैश्चरो बुधोऽङ्गारकः शुक्रश्चेमे मण्डलचारिणः ।। 30 भरणी कृत्तिका रोहिणी मृगशिरा एतत्साधारणं प्रथम मण्डलम् । आर्दा पुनर्वसुः पुष्योऽश्लेषा एतत्साधारणं द्वितीयं मण्डलम् । मघा अथ फल्गुनद्वयं हस्ता चिन्ना एतत्साधारण 25 ·दिव्यावदानम् । तृतीय मण्डलम् । स्वाती विशाखा अनुराधा एतत्साधारण चतुर्थ मण्डलम् । ज्येष्ठा मूलापाढा द्वयमत्र सर्वाणि महाभयानि भवन्ति । इद पञ्चम मण्डलम् । अभिजिच्छ्रवणा धनिष्ठा शतभिषा उभे भाद्रपदे चैतसाधारण पष्ठ मण्डलम् । रेवती अश्विनी चैतत्साधारण सप्तम मण्डलम् । सवत्सरमेतेषु यद्यनक्षत्रमण्डल पीडयति, तस्य तस्य जनपदस्य सत्त्वस्य 5षा पीडा निर्देष्टव्या ॥ द्वादश मुहूर्तानि दिवसे धुपाणि, द्वादश रात्रौ । पण्मुहूर्ती सचारिण । कतमै पट् 2 नै तो वरुणो वाययो भर्गोदेवो रोद्रो विचारी च । इतीमे सचारिण पट् ॥ अथात्र श्रारणे मासे पूर्णेऽष्टादशमुहूर्ते दिवसे सूर्योदये च चतुरोजा नाम मुहूर्तो भवति । रोहितस्य च मुहूर्तस्य बलस्य चान्तरे मध्याह्नो भवति । सूर्यावतारे तु विचारी 10 नाम मुहूर्तो भवति । द्वादशमुहूर्ताया रानावरतीर्णे सूर्ये पष्ठे मुहूर्ते नयमनो नाम मुहूर्तो भवति । आतपाग्निरेष नाम मुहूर्तो रात्र्यवसाने भवति । भाद्रपदे मासे पूर्ण सप्तदशमुहूर्ते दिवसे सूर्योदये च चतुरोजा एव नाम मुहूर्तो भवति । मव्याहेऽभिजितो नाम मुहूर्तो भवति । सूर्याचतारे रौद्रो नाम मुहूर्तो भवति । त्रयोदशमुहूर्तया राजारवतीर्णे सूर्ये विचारी नाम मुहूर्तो भवति । अर्धरात्रे महाभयो वायवो नाम मुहूर्तो भवति ॥ रात्र्यवसाने आतपाग्निरेव नाम मुहूर्तो भवति । आश्वयुजे मासे पूर्णे पोडशमुहूर्तो दिवसो भवति । सूर्योदये चतुरोजा नाम मुहूर्तो भवति । समुद्गतस्य च मुहूर्तस्य अभिजि- तस्य त्वन्तरे मध्याहो भवति । सूर्यावतारे भर्गोदेवो नाम मुहूर्तो भवति ॥ चतुर्दशमुहूर्ताया रागावरतीर्णे सूर्ये रौद्रो नाम मुहूर्तो भवति । अभिजितस्य च मुहूर्तस्य भीपमाणस्य च मुहूर्तस्य अन्तरेणार्धरात्र भवति । रात्र्यवसाने आतपाग्निरेव नाम 29 मुहूर्तो भाति ।। कार्तिक मासे पूर्ण दिवस समरात्रिर्भवति । पञ्चदशमुहूर्तो दिवसो भवति, पञ्च- दशमुहूर्ता रात्रि । समानेऽहोरात्रे सूर्योदये चतुरोजा एव नाम मुहूर्तो भवति । समुखो नाम मुहूर्तो भवति मध्याहे । सततो नाम मुहूर्त सूर्यावतारे । रात्राववतीर्णमात्रे सूर्ये भर्गोदेवो नाम मुहूर्तो भाति । अर्धरात्रेऽभिजिन्मुहर्तो भवति । रात्र्यवसाने आतपाग्निरेव 28 नाम मुहूर्तो भाति ॥ 16 मार्गशीर्षे मासे च पूर्णे चतुर्दशमुहूर्ते दिवसे सूर्योदये चतुरोजा एव नाम मुहूर्ता भवति । रितस्य समुखस्य च मुहर्तस्यान्तरे मध्याह्रो भवति । सूर्यास्तारे वरुणो नाम मुहूर्तो भाति । पोडशमुहूर्ताया रागारवतीर्णमाने सूर्ये सतापन सयमो नाम मुहूर्तो भवति । राक्षसस्याभिजितस्य च मुहूर्तस्या तरेऽर्धरात्र भाति । रात्र्यवसाने आतपामिरेव नाम 30 मुहर्तो भाति ॥

·15 ३३ शार्दूलकर्णायदानम् । ३५७ पौषमासे पूर्णे त्रयोदशमुहूर्ते दिवसे सूर्योदये चतुरोजा एवं नाम मुहूर्तो भवति । मध्याहे विरतो नाम मुहूर्तो भवति । सूर्यावतारे नैर्ऋतो नाम मुहूर्तो भवति । सप्तदश- मुहूर्तायां रात्राथतीर्णमात्रे सूर्ये वरुणो नाम मुहूर्तो भवति । अर्धराने राक्षसो नाम मुहूर्तों भवति । रात्र्यवसाने आतपाग्निरेव नाम मुहूर्तो भवति ।। माघमासे पूर्णे द्वादशमुहर्ते दिवसे सूर्योदये चतुरोजा नाम मुहूर्तो भवति । सावि-5 त्रस्य च विरतस्य च मुहूर्तस्थान्तरेण मध्याहो भवति । सूर्यावतारे विजयो नाम मुहूर्तो भवति । अष्टादशमुहूर्तायां रात्राचयतीर्णमात्रे सूर्ये नैर्ऋतो नाम मुहूर्तो भवति । गर्दभस्य मुहूर्तस्य च राक्षसत्य चान्तरमर्धरात्रं भवति । राज्यवसाने आतपाग्निरेवं नाम मुहूर्तो भवति ॥ यथा श्रावणे तथा माघे । यथा याद्रपदे तथा फाल्गुने । यथा आश्वयुजे तथा चैत्रे । यथा कार्तिक तथा वैशाखे । यथा मार्गशीर्षे तथा ज्येष्ठे । यथा पौषे तथा आपाढे । एवमेतेषां 10 नक्षत्राणां मुहूर्तानां चरितं विचरितं च ज्ञातव्यम् ॥ नक्षत्रविचरणं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ यथामध्यं नक्षत्राणां रात्रिवशेन दिवसवशेन चोकपको कर्तव्यौ । हीयमाने वर्धमाने वा दिवसे वा मासे वा पूर्णेऽधमासे या । द्वितीया पष्ठी नवमी द्वादशी चतुर्दशी अत्रान्तरे दिवसे कला वर्धते, रात्रौ कला हीयते ॥ चत्वारो महाराजानो धियते यैर्वसुंधरा । अतिवृद्धिर्विशुद्धश्च वर्धमानः पृथक्श्रवाः ॥ २३३॥ महाभूतानि चत्वारि कम्पयन्ति वसुंधराम् । आप इन्द्रश्च वायुश्च तथाग्निर्भगवानपि ॥२३४ ॥ त्यस्तु ते यत्र भवन्ति पक्षे पडेकमासे तु भवन्ति वेगाः । परस्य चक्रस्य निदर्शनं स्या- अकम्पते यत्र मही त्वभीक्ष्णम् ॥ २३५॥ विशाखा दशरात्री स्याज्जेष्ठा द्वादशरात्रिका । पञ्चविंशतिरापाढा श्रवणा पञ्चसप्ततिः ।। २३६ ॥ रात्रिशतं भाद्रपदे ऋतुरश्वयुजे स्मृतः । अध्यर्थं कार्तिक मासे ऋतुर्मार्गशिरे स्मृतः ।। २३७ ।। पौषे तु पञ्चपञ्चाशन्माधे रात्रिशतं स्मृतम् । अध्यधं फल्गुने मासे चैत्रे त्रिंशत्तु रात्रयः । विपाको भूमिवेगानामतः कम्पः प्रवर्तते ॥ २३८ ॥ यदा सर्वेषु मासेषु सततं कम्पते मही। वृक्षास्तथा चलन्ति स्म जलं या यदि कम्पते । पर्वतः पर्णवत्कम्पेद् भयमत्र विनिर्दिशेत् ॥ २३९॥ 20 25 30 ·5 10 दिव्यावदानम् । नगराण्यथ वा मामा घोपा ये चात्र संश्रिताः । शीघ्रं भवन्ति विजनारण्यभूता मृगाश्रयाः ॥ २४०॥ अटव्यः संप्रवर्तन्ते दश वर्षाणि पञ्च च । अनावासा दिशो विद्याद् भूमिचालविचालिताः ॥ २४१॥ कृत्तिकासु चलेद् भूमिामेषु नगरेषु वा । अभीक्ष्णं मुच्यते ह्यग्निर्दहते स तृणालयान् ॥ २४२ ॥ कृष्णाग्निरशनेः पातः कर्मारा आहिताश्रयाः । अगाराश्च निवर्तन्ते संवर्तेनेव धातवः ॥२४३ ॥ ये जाता ये च संवृद्धा ये च तं प्राममाश्रिताः । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २४४ ।। रोहिण्यां चलिता भूमिः सर्वत्रीजविनाशनम् । प्रोतं शस्यं न रोहेत भवेत् फलस्य कृच्छ्रता ॥ २४५॥ गुर्विणीनां च नारीणां गर्भो निपीड्यते भृशम् । दुर्भिक्षव्यसनामान्ता त्रिभागे तिष्ठति प्रजा ॥ २४६ ॥ महात्मानश्च राजानः श्रीमन्तश्च नरोत्तमाः । एते व्यसनमछन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २४७ ॥ मृगशीर्षे चलेभृमिरोपधीनां विनाशनम् । चिकित्सकाः श्रोत्रियाश्च घटकाः सोमयाजकाः ॥ २४८ ॥ सोमपीताश्च ये विप्रा वानप्रस्थाश्च तापसाः । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २४९ ॥ आर्द्रायां चलिता भूमिवृक्षा नश्यन्ति क्षीरिणः । अन्नपानानि नश्यन्ति पथिका दंष्ट्रिपालिकाः ॥ २५० ॥ कूपखाः परिखाखाश्च पापका ये च तस्कराः । एते व्यसनमछन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २५१ ॥ पुनर्वसौ चलेभूमिर्मण्डलं कुण्डिकापि च । चागुरिकाः कारण्डवाश्चक्रिणः शुकसारिकाः ॥ २५२ ।। अर्भका भ्रमकाराश्च मासिकाः शङ्खवाणिजाः । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २५३ ।। पुष्येण च चलेद् भूमि ह्मणा नायकास्तथा । दूरंगमा पाणिजकाः सार्थवाहाश्च ये नराः ।। २५४ ॥ 15 20 25 ० ·३५१ 10 ३३ शार्दूलफर्णावदानम् । पार्थिवाः पार्वतीयाध ये च तद्भक्तिगोचराः। एते व्यसनमन्ति भूमिचालविचालिताः। शिलावर्ष प्रवर्षन्ति शस्यानामनयो महान् ॥ २५५ ॥ आश्लेपायां चलेभूमि गाः सर्वे सरीसृपाः । कीटाः पिपीलिकाः श्वाना एकखुराश्च ये मृगाः ।। २५६ ॥ वैद्या विपकरावापि ये च सत्वा दरीश्नयाः । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २५७ ॥ मघासु चलिता भूमिर्महाराजोऽत्र तप्यते । ये च श्राद्धा निवर्तन्ते समाजा उत्सवास्तथा । यज्ञाश्च देवकृत्यं च सर्वमत्र निवर्तते ॥ २५८ ॥ ये जाता ये च संवृद्धा ये चान्येऽप्यग्रपण्डिताः । गन्धर्वाश्च विनश्यन्ति नरा ये च महाकुलाः । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २५९ ॥ फल्गुन्यां चलिता भूमितुर्व्यावर्तते तदा । तिर्यवातश्चैव वाति कृतं नश्यति शाश्वतम् । पथिकाश्चोपतप्यन्ति मापयाच्योपजीविकाः ॥ २६० ॥ धर्मे रता आसनिका ये च शुल्कोपजीविनः । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २६१ ॥ चलत्युत्तरफागुन्या वणिजा द्वीपयात्रिकाः। सार्थवाहा आसनिका ये च शिल्पोपजीविनः ॥ २६२ ॥ अङ्गा विदेमगधा नैर्ऋताः स्त्रीपरिग्रहाः । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २६३ ।। हस्तेन चलिता भूमिः कुम्भकारचिकित्सकाः । गणमुख्या महामात्राः सेनाध्यक्षाश्च ये नराः २६४ ॥ तारमका (2) नारपटा (१) विप्सरः (१) कौटिका अपि । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २६५॥ चित्रायां चलिता भूमिः कारुका उपकल्पकाः । कुमार्यः सर्वरत्नं च सस्यानां बीजकैः सह ॥ २६६॥ वगा दशार्णकुरवश्चेदिमाहिपकास्तथा । एते व्यसनमछन्ति भूमिचालविचालिताः ॥२६७ ॥ 16 20 25 30 ·३६० 5 10 दिव्यावदानम् । खातौ प्रचलिता भूमिश्चोरा ये च वुशीलका । हिंसका ये च तत्पर्मरताऽभ्यर्थितमूपका ॥२६८॥ हिमत उत्तरेण वायुभक्षास्तपस्विन । एते व्यसनमछन्ति भूमिचालनिचालिता ॥२६९ ॥ विशाखाया चलेद् भूमिर्महाशैलक्षयो भवेत् । उग्रा वाता प्रवान्त्यत्र अश्मकैरवुशलिन ॥२७॥ अनुराधे चलेद् भूमिदस्यूनामनयो महान् । रिटा द्यूतकराश्चैव ग्रन्थिभेदाश्च ये नरा ॥ २७१ ॥ अन्ध्रा पुण्ड्रा पुलिन्दाश्च भये तिष्ठन्त्यनाश्रिता । मित्रभेदश्च बलवान् तदा जगति जायते ।। २७२ ।। ज्येष्ठाया चल्तिा भूमिमहाराज प्रतप्यते । वायसा वृपमा व्याडास्तथा चण्डमृगाश्च ये ॥ २७३॥ पुरव शूरसेनाश्च मल्ला वाहीकनिग्रहा । प्रत्यर्थिकेन शीघ्रण ये च तद्भक्तिभाजना । एते व्यसनमछन्ति भूमिचालविचालिता ॥ २७४ ॥ मूलेन चलिता भूमिश्चतुष्पद्विपदास्तथा । ग्रहाश्रया पिशाचाश्च ये च सत्त्वा दरीश्रया । एते व्यसनमछन्ति भूमिचाठविचालिता ॥२७५॥ दुर्भिक्ष च करोल्याशु धान्यमल्पोदक भवेत् । दरीपर्वतम्लानि गच्छन्ति च तदा भुपि ॥२७६ ॥ पूर्वापाढे चलेद् भूमिर्जलजा मत्स्यशक्ति का । शिशुमारा उद्रकाश्च नका मकरकच्छपा ॥२७७ ॥ जातिगोत्रप्रधानाश्च धनिनोऽथ विचक्षणा । द्वितीयाभिजाताश्च महाविद्याक्राश्च ये। एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिता ॥ २७८ ॥ उत्तरस्या चरेद् भूमि शिल्पिनामनयो महान् । अयस्वारा स्थपतयस्त्रपुकाराश्च तक्षका ॥ २७९॥ दरिद्रा धनिनश्चापि शिल्पिनो निमिधा अपि । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचारिता । ग्रामकूटानि च नन्ति सचलस्थायराणि च ॥ २८० ॥ 16 20 2 30 ·. 10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। वैष्णवे चलिता भूमिस्तदेति यदनीप्सितम् । अध्यापकाः शास्त्रविदः कवयो मनपारगाः । युगंधराः शूरसेना अभिराजाः पटचराः ॥ २८१ ।। कुशण्डाः शरदण्डाश्च ये नरा राजपूजिताः । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २८२ ॥ धनिष्ठायां चलेद् भूमिर्धनिनामनयो महान् । महेश्वरास्तथा महानागराः श्रेष्टिनस्तथा ॥ २८३ ।। प्रचण्डाः स्वस्तिमन्तश्च भद्रकारा युगंधराः । पारिकूलाच भोज्याश्च ह्यन्ये सन्नागरा अपि । एते व्यसनमर्छन्ति भूमिचालविचालिताः ॥ २८४ ॥ वारुण्ये चलिता भूमिरौदकेष्वनयो महान् । हस्तिनोऽश्वखरोष्ट्राश्च स्पर्शमर्छन्ति दारुणम् ॥ २८५ ॥ तदासौ वीरकान् मद्रान् बाहीकान् केकयानपि । अनाश्रयांश्चक्रवाकान् जनस्थानपि पीडयेत् ॥२८६ ॥ साजेन चलिता भूमी राक्षसान् घातकांस्तथा । औरभिकान् सौकरिकान् सौवीरांश्च निपातयेत् ।। २८७ ॥ वणिज्यजीविनो वैश्यान् शूद्रांश्च करीतीनपि । यवनान् मालवाद्यांश्च गन्धिभेदांश्च नाशयेत् ॥ २८८॥ अहिर्बुध्ये चलेद् भूमिर्वणिजामनयो महान् । धर्मे रताश्च ये सिद्धा ये च शौक्तिककर्मिणः ।। २८९ ॥ शिबीन् वत्सान् तथा वात्स्यान् क्षत्रियानार्जुनायनान् । सिन्धुराजधनुष्याणीन् सर्वानर्दयतेऽचिरात् ॥ २९०॥ खत्यां चलिता भूमिः संग्रामः स्यात्सुदारुणः । ग्रामघाताश्च वर्तन्ते ग्रामो ग्रामं च हिंसति ॥२९१ ॥ नौचरानुदकाजीवान् रमठान भैरुकछकान् । सुधन्यानभिसारांश्च सर्वसेनांश्च निर्दहेत् ॥ २९२ ॥ अश्विन्या चलिता भूमिरश्वानामनयो महान् । ग्रामघाताश्च वर्तन्ते भ्राता भ्रातृन् जिघांसति ॥ २९३ ॥ या चात्र गर्भमाधत्ते ये च जाताश्च तानिह । त्रीणि वर्षाण्यतो दुःखमुपैति च निरन्तरम् ॥ २९४ ।। 15 20 25 30 दि०४६ ·३६२ 5 20 दिव्याचदानम्। सहिताश्चित्रगर्भाश्च ये ह्यन्ये चानाजनाः । आर्जुनायना राजन्याः सुष्टु त्रीश्चापि हिंसति ॥ २९५ ॥ भरण्यां चलिता भूमिश्चौराणामनयो महान् । विटा द्यूतकराश्चैव ग्रन्थिभेदाश्च ये नराः ।। २९६ ॥ आदर्शचक्राटा धूर्तास्तथा बन्धनरक्षकाः । अन्तावशायिनः पापाश्चरन्ति ये तु दुर्जनाः । तेऽपि तत्र विपद्यन्ते भूमिधालविचालिताः ॥ २९७ ॥ वेपितायां तु मेदिन्यां भवेद्पमनन्तरम् । सप्ताहाभ्यन्तरात्तत्र मेघो भवति प्रार्थितः ॥ २९८ ॥ स्निग्धो ह्यञ्जनसंकाशो महापर्वतसन्निभः । इन्दश्च धपते तत्र महर्वचनं यथा । [एव निगदितं नाथैरिन्द्रश्चात्र प्रवर्षति ।। २९९ ॥] स्वस्तिकाकारसंकाशा इन्द्रवज्रध्वजोपमाः । दृश्यन्तेऽना हि संध्यायां प्रस्त्वा चन्द्रदिवाकरौ ।। ३०० ॥ तदा नभसि जायन्ते मेघा दाडिमसंनिभाः। लक्षणं तादृशं दृष्ट्या विद्यात्तानिन्द्रकम्पितान् । स निर्देशो भवेत्तत्र महर्वचनं यथा ॥ ३०१॥ अतीय तत्र विश्वस्तः सर्ववीजानि वापयेत् । व्यवहारांश्च कुरिनिर्भयास्तत्र वाणिजाः । सर्वेषां भूमिकम्पानां प्रशस्ता इन्द्रकम्पिताः ॥ ३०२ ॥ वेपितायां तु मेदिन्यां भवेद्रूपमनन्तरम् । सप्ताहाभ्यन्तरे तत्र मेघः संडादयेनभः ॥ ३०३ ।। ततोऽनुबद्धा जायन्ते अभ्राः कौशेयसंनिभाः। अनुलोमं च संपान्ति चरन्तः पश्चिमां दिशम् ॥ ३०४ ॥ शिशुमार उद्रकाणां मत्स्यमकरसनिभाः । दृश्यन्तेऽन्नाश्च संध्यायां ग्रस्वा चन्द्रदिवाकरी ॥ ३०५॥ लक्षणं तादृशं दृष्ट्वा विधात्ताञ्जलकम्पितान् । स निर्देशो भवेत्तत्र महर्षचनं यथा ॥ ३०६ ॥ स्थलेषु गिरिकूटेषु क्षेत्रेषुपवनेषु च । स्थाप्यन्ते तत्र वीजानि निम्ने नश्यन्ति वै तदा ॥ ३०७॥ 15 20 25 30 ·6 10 16 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । पङ्केनापि जलेनापि नइयेयू रजसापि वा । एतेषां भूमिकम्पानां प्रशस्ता जलकम्पिताः ॥ ३०८ ॥ वेपितायां तु मेदिन्या भवेद्रूपमनन्तरम् । सप्ताहाभ्यन्तरे तत्र याता यान्ति सुदारुणाः ॥ ३०९ ॥ दृश्यते कपिला संध्या चन्द्रसूर्यो तु लोहितौ । लक्षणं तादृशं दृष्ट्वा जानीयाद्वायुकम्पितान् ॥ ३१० ॥ ततो भवति निर्देशो महर्वचनं यया । न तत्र प्रवसेत्प्राज्ञ आत्मानं चात्र गोपयेत् ॥ ३११ ।। गुह्यमावरणं कुर्यात्प्राकारपरिखो सनेत् । प्रातिसीमा विरुध्यन्ते नराणां जायते भयम् ॥ ३१२ ।। एतेषां भूमिकम्पानां सर्वेषां कीर्तिता गुणाः । विशेषेण मनुष्याणां निर्मिता वायुकम्पिताः ॥ ३१३ ॥ कम्पितायां तु मेदिन्यां भवेद्रूपमनन्तरम् । सप्ताहाभ्यन्तरात्तत्र उल्कापाताः सुदारुणाः ॥ ३१४ ॥ संध्या च लोहिता भाति चन्द्रसूर्यौ तु लोहितौ । लक्षणं तादृशं दृष्ट्वा विज्ञेया अग्निकम्पिताः ॥ ३१५ ॥ अग्निर्दहति काष्टानि रक्षितानि धनानि च । दृश्यन्ते धूमशिखराः शस्त्रं च विद्यते भृशम् ॥ ३१६ ॥ वीणाश्च दिवि दृश्यन्ते नव मासान्न वर्षति । एतेषां भूमिकम्पानां जघन्या अग्निकम्पिताः ॥ ३१७ ।। जयति अनि पूर्वे क्षत्रियान् पार्थिवांश्च हयगजरथमुख्यान मन्त्रिणो मध्यमाहे । व्यथयति अपराहे गोपशून् वैश्यशूदान प्रदहति निशिसंध्या तस्करानन्तवासान् ॥ ३१८॥ रजनिमिह प्रदोषे हिंसते म्लेच्छसंघान् स्त्रियमपि च नपुंसथार्धरात्रेप्वनन्तान् । कृषिवणिगुपजीव्यान् हन्ति यामे तृतीये व्यथयति सुरपक्षं रौद्रकर्मान्तकृष्णे ॥ ३१९ ॥ प्रदहति शशिपक्षे याज्ञिकं ब्रह्मक्षत्र श्रपयति शुचिवृत्तानेय धर्मे प्रधानान् । विदुपि च मृदुभावं विन्दतै यो ह्यधीते स भवति नृपज्यो ब्राह्मणो वेददी ॥ ३२० ॥ 20 25 30 ·5 10 दिव्यावदानम् । बृहस्पतेश्च चत्वारि समानि शुभकर्मणा । चत्वारि सूर्यकर्माणि तुल्यानि शुभकर्मणा । सोमकर्माणि चत्वारि ब्रह्मकर्म च तत्समम् ॥ ३२१ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् भूमिकम्पनिर्देशो नामाध्यायः ॥ अय भोः पुष्करसारिन् अमीपामष्टाविंशतीनां नक्षत्राणां रोगोपत्ति नामाध्याय व्याख्यामि । तच्छृयताम् । कथयतु भगवान्- कृत्तिकासृत्थितो व्याधिः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । चतूरात्रं भवेद् व्याधिस्ततश्चोर्ध्वं विमुच्यते ॥ ३२२ ॥ अग्निहि देवता तत्र दना घस्य बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ।। ३२३ ॥ रोहिण्यामुत्थितो व्याधिः स्त्रिया या पुरुषस्य वा । पश्चरात्रं भवेद्वयाधिस्ततश्चोर्ध्व विमुच्यते ॥ ३२४ ॥ देवः प्रजापतिस्तत्र शुद्धमात्यैर्बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्मादोगाद्विमुच्यते ॥ ३२५ ॥ व्याधिभृगशिरोभूतः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । अष्टरात्र भवेद् व्याधिस्ततश्चोर्ध्वं विमुच्यते ॥ ३२६ ॥ सोमो हि देवता तत्र मण्डेन तु बलि हरेत् । अनेन बलिदानेन तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३२७ ॥ आयामुत्थितो व्याधिः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । दशरात्र भवेद् ब्याधिस्ततश्वोचं चिमुच्यते ।। ३२८ ॥ रुद्रो हि देवता तत्र पायसेन बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेणा तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३२९ ॥ पुनर्वसौ भवेद् व्याधि, स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । अष्टरात्रं भवेद् व्याधिस्ततश्चोय रिमुच्यते ॥ ३३० ॥ आदित्यो देवता तत्र गन्धमाल्यैर्वलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३३१ ॥ पुष्ये समुत्थितो व्याधिः स्त्रिया या पुरुषस्य वा । स्तोककाल भवेत्तस्य पञ्चरात्राद्विमुच्यते ॥ ३३२ ।। देवो बृहस्पतिस्तत्र गन्धमात्यैर्बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्मादोगाद्विमुच्यते ॥ ३३३ ॥ 16 20 33 ·३६५ 6 10 ३३ शार्दूलपर्णावदानम् । आश्लेपाया भवेद् व्याधि स्त्रिया या पुरुपस्य था। न त वैद्याश्चिकित्सन्तु सर्पस्तन तु दैवत ॥ ३३४ ॥ मघासमुत्थितो व्याधि स्त्रिया या पुरुपस्य वा । अष्टरात्र भनेद् व्याधिस्ततश्चोध चिमुच्यते ॥ ३३५ ॥ पितरो देवतातन सरेण बलि हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ।। ३३६ ॥ पूर्वफाल्गुनिजो व्याधि स्त्रिया या पुरुषस्य वा । सप्तरात्र भवेद् च्याधिस्ततश्चोध विमुच्यते ॥ ३३७ ।। अर्यमा देवता तत्र गन्धमाल्येबलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३३८ ॥ उत्तराया भवेद् व्याधि स्त्रिया वा पुरपस्य वा । न त वैद्याश्चिकिसन्तु भगोऽप्यत्र तु देवता ।। ३३९ ।। हस्तेनाप्युत्थितो व्याधि त्रिया वा पुरुषस्य वा । पञ्चरात्र भवेद् व्याधिस्ततश्चोर्ध्व विमुच्यते ॥ ३४० ॥ रनिहि देवता तत्र गन्धपुप्पैर्बलिं हरेत् । अनेन वलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३४१ ॥ चित्रायामुस्थितो व्याधि स्त्रिया वा पुरुपस्य वा । अष्टरात्र भोट् व्याधिस्ततश्चोर्ध्वं विमुच्यते ॥ ३४२ ॥ त्वष्टा हि देवता तत्र घृतमुद्नैलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३४३ ॥ खात्या समुत्थितो व्याधि स्त्रिया वा पुरुषस्य । क्लेशितो हि भवेद् व्याधि पञ्चविंशतिरात्रिक ॥ ३४४ ॥ देवतात्र भवेद् वायुश्चित्रमाल्यैर्बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३४५ ॥ विशाखाया भवेद् व्याधि स्त्रिया वा पुरुपस्य वा । गुरुकोऽसौ भवेद् व्याधिरहान्येकोनविंशति ॥ ३४६ ।। इन्द्राग्नी देवता तत्र गन्धमात्यैर्बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३४७ ॥ अनुराधोत्थितो व्याधि स्त्रिया वा पुरुपस्य वा । अर्धमास भरेद् व्याधिस्ततश्वोच्वं विमुच्यते ॥ ३४८ ॥ 15 20 25 M 30 ·३६६ 5 10 दिव्यावदानम् । मित्रो हि देवता तत्र घृतपात्र बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३४९॥ ज्येष्ठायामुत्थितो व्याधि स्त्रिया वा पुस्पस्य वा । क्लेशिको हि भवेद् व्याधिरहोरानत्रयोदश ॥ ३५० ॥ इन्द्रो हि देवता तन्न गन्धमाल्यैर्बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३५१ ।। मूले समुत्थितो व्याधि स्त्रिया वा पुरुषस्य वा। मासिको हि भवेद् च्याधिस्ततश्चोर्ध्व विमुच्यते ॥ ३५२ ॥ नैऋतिर्देवता तत्र मद्यमासैवलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३५३ ॥ पूर्वापाढे भवेद् व्याधि स्त्रिया वा पुरुपस्य वा । साक्लेशिको भवेद् व्याधिरष्टौ मासान्न सशय. ॥ ३५४ ॥ आपो हि देवतास्तत्र कृसरेण वलिं हरेत् । अनेन वलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३५५ ॥ उत्तराया भवेद् व्याधि स्त्रिया वा पुरुपस्य था। सप्तरात्र भवेत् व्याधिस्ततश्चोय विमुच्यते ॥ ३५६ ॥ निधो हि देवता तत्र पायसेन बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३५७ ।। अभिजिदुत्थितो व्याधि स्त्रिया वा पुस्पस्य वा । पण्मासान् सभवेद् व्याधिस्ततश्चोचं चिमुच्यते ॥ ३५८ ॥ विष्णुश्च देवता तत्र दधिमण्ड बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३५९॥ श्रपणेनोत्थितो व्याधि स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । गुरुको हि भवेद् व्याधि पूर्ण द्वादशमासिकम् ॥ ३६०॥ विष्णुर्हि देवता तत्र गन्धमाल्यैर्बलिं हरेत् । अनेन बलियर्मेण तस्मादोगाद्विमुच्यते ॥ ३६१ ।। धनिष्ठाया भवेद् व्याधि स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । प्रयोदशदिवस्तत्र ततथोष्वं विमुच्यते ॥ ३६२ ।। वरुणो देवता तत्र पायसेन बलिं हरेत् । अनेन वलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३६३ ॥ 15 20 23 80 ·10 15 ३३ शार्दूलफर्णावदानम्। पूर्वभद्रोत्थितो व्याधिः स्त्रिया या पुरुषस्य वा । न तं वैद्याश्चिकित्सन्तु अहिर्बुध्योऽत्र दैवतः ।। ३६४ ॥ उत्तराभादजो व्याधिः स्त्रिया चा पुरुषस्य वा । सप्तरात्रं भवेद् व्याधिस्ततश्चो विमुच्यते ॥ ३६५ ॥ अर्यमा देवता तत्र गन्धमाल्यैबलि हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३६६ ॥ रेवत्यामुत्थितो व्याधिः स्त्रिया वा पुरुपस्य या । मृदुको हि भवेद् व्याधिरष्टाविंशतिरात्रिकः ॥ ३६७ ॥ पूपा हि देवता तत्र गन्धमाल्यैर्वलि हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्मादोगाद्विमुच्यते ॥ ३६८ ॥ अश्विन्यामुत्थितो व्याधिः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । सालशिको भवेद् व्याधिः पञ्चविंशतिरात्रिकः ॥ ३६९ ।। गन्धर्वो देवता तत्र यावकेन बलिं हरेत् । अनेन बलिकर्मेण तस्माद्रोगाद्विमुच्यते ॥ ३७० ॥ भरण्यामुत्थितो व्याधिः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । न तं वैद्याश्चिकित्सन्तु यमस्तत्र तु देवतः । शीलं रक्षतु मेधावी ततः स्वगं गमिष्यति ॥ ३७१ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् व्याधिसमुत्यानो नामाध्यायः ॥ अथ खलु भोः पुष्करसारिन् बन्धननिर्मोक्षं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छृयताम् । कथयतु भगवान्- कृत्तिकासु भोः पुष्करसारिन् बद्धो वा रुद्धो वा त्रिरात्रेण मोक्ष्यतीति वक्तव्यः। रोहिण्यां बद्धो वा रद्धो वा विरात्रेण मोक्ष्यतीति । मृगशिरसि बद्धो वा रुद्धो वा एकविंशतिरात्रेण मोक्ष्यतीति । आर्द्रायां बद्धो या रुदो वा अर्धमासेन मोक्ष्यतीति । पुनर्वसौ रुद्धो वा बद्धो वा सप्तरात्रेण । पुष्ये त्रिरात्रेण । आश्लेषायां त्रिंशदात्रेण । मधासु पोडशरात्रंण । पूर्वफाल्गु- नीषु दशरात्रेण । उत्तरफाल्गुनीषु सप्तरात्रेण । हस्ते पश्चरात्रेण । चित्रायां सप्तरात्रेण 125 खात्यां दशरात्रेण । विशाखायां पड्विंशदात्रेण । अनुराधायामेकत्रिंशद्रात्रेण । ज्येष्ठाया- मष्टादशरात्रेण । मूले पत्रिंशद्रात्रेण । पूर्वापाढायां चतुर्दशरात्रेण । उत्तराषाढायां चतुर्दश- रात्रेण । अभिजिति पात्रेण । श्रवणे धनिष्ठायां शतभिषायां पूर्वभाद्रपदे उत्तरभादपदे रेवत्यां चतुर्दशरात्रेण । अश्विन्यां त्रिरात्रेण । भरण्यां बद्धो वा रुद्धो वा परिक्लेशमवाप्स्यतीति वक्तव्यः॥ अयं भोः पुष्करसारिन् बन्धननिर्मोक्षो नामाध्यायः ॥ अय भोः पुष्करसारिन् तिलकाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छृयताम् । कथयतु भगवान्- 20 30 ·5 10 15 दिव्यावदानम् । मूर्ध्नि तु यस्यास्तिलकोऽस्ति सूक्ष्मः स्निग्धो भवेत् पद्मसमानवर्णः । राजा तु तस्या भक्तीह भर्ता स्तनोपरिष्टा प्रतिविम्बमाहुः ॥ ३७२ ॥ शीर्प तु यस्यास्तिलकालकः स्यात् सूक्ष्मो भवेदञ्जनचूर्णवर्णः। सेनापतिस्तस्या भवेद्धि भर्ता स्तनान्तरेऽस्याः प्रतिविम्बकं स्यात् ॥ ३७३ ॥ भ्रुवोन्तरेऽस्यास्तिलकालकः स्याद् दुचारिणीं तां प्रमदां वदन्ति । पञ्चैव तस्याः पतयो भवन्ति बन्नपानं लभते च नारी ॥ ३७४ ॥ गण्डस्य नासादिकमध्यदेशे भवेच विम्बं तिलकस्य यस्याः। तां शोकभाजं प्रमदां वदन्ति रोमप्रदेशे प्रतिबिम्बमाहुः ॥ ३७५ ॥ कर्णे तु यस्यास्तिलकालकः स्याद् बहुश्रुतां तां प्रमदा वदन्ति । बहुश्रुतां तां श्रुतिधारिणी च त्रिके तु यस्याः प्रतिबिम्बकं स्यात् ॥ ३७६ ॥ यस्योत्तरोष्ठे तिलकालकः स्या- त्तां भिन्नसत्यां प्रमदो वदन्ति । कृच्छ्रेण सा वै लभते हि वृत्ति- मूरौ तु तस्यास्तिलबिम्बमाहुः ॥ ३७७॥ यस्याधरोष्ठे तिलकालकः स्याद् दुश्चारिणी तां प्रमदां वदन्ति । मिष्टान्नपानं बहु ऋच्छते सा तथा हि गुह्ये प्रतिबिम्बकं स्यात् ॥ ३७८॥ चिबुके तु यस्यास्तिलकालकः स्याद् दुश्चारिणी तां प्रमदा वदन्ति । मिष्टानपानं बहु सा लभेत गुह्ये द्वितीयं प्रतिबिम्बकं स्यात् ॥ ३७९॥ अयं भो पुष्करसारिस्तिलकाच्यायो नामाच्यायः ॥ 20 25 30 ·6 10 18 ३३ शार्दूलकर्णाचदानम्। अथ खल भोः पुष्करसारिन् नक्षत्रजन्मगुणं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छ्यताम्। कथयतु भवान् निशको- कृत्तिकासु नरो जातस्तेजस्वी नियसाहसः । भवेच्छूरस्तथा चण्डः प्रिययादी च मानवः ॥ ३८० ॥ रोहिण्यां पुरुषो जातो धनवान् धार्मिकरतथा । व्यवसायी स्थिरः शूरो ध्रुवं चास्य सदा सुखम् ॥ ३८१ ।। जातो मृगशिरे यस्तु मृदुः सौम्यस्तु मानवः । दर्शनीयो भवेचासौ स्त्रीकान्तस्तु विशेषतः ॥ ३८२ ।। आजातस्तु हिंसात्मा चण्डः परमजल्पकः । रौदकर्मा भवेच्चासावीश्वरश्च शतैर्महान् ॥ ३८३ ।। जातः पुनर्वसौ यस्तु ह्यलोलो बुद्धिमान्नरः । धर्मशीलो भवेच्चासौ जातकोधश्च मानवः ॥ ३८४ ॥ पुष्येण पुरुषो जातस्तेजस्वी ब्राह्मणो भवेत् । क्षत्रियश्च भवेद्राजा वैश्यशूद्रौ च पूजितौ ॥ ३८५ ॥ श्वसनः क्रोधनः ऋो ह्याश्लेषासंभवो नरः । दुर्मनुष्यश्च चण्डश्च इति सर्वमिहादिशेत् ॥ ३८६ ।। बहुप्रज्ञः श्राद्धकरो वहुभाग्यस्तथैव च । धनवान् धान्यवान् भोगी मघासु पुरुषो भवेत् ॥ ३८७ ॥ पूर्वफाल्गुनीजातस्तु यः कश्चित्पुरुपो भवेत् । अधर्मबुद्धिशीलश्च गुरुदाराभिमर्दकः ॥ ३८८ ॥ उत्तरायां तु फाल्गुन्या जातो मयति भोग्याल् : दिव्यज्ञानश्च विज्ञाने पुरुषः सुभगो भवेत् ॥ ३८९ ॥ हस्ते जातश्च शुद्धात्मा विक्रान्तो मृदुभोजनः । सेनापनं च कुरुतेऽस्तेयकर्मा भवेदसौ ॥ ३९० ॥ चित्रातु जातश्चित्राक्षस्तया चित्रकथाकरः । दर्शनीयो बहुस्त्रीकश्चित्रशीलो भवेनरः ॥ ३९१ ॥ खात्यां च पुरुषो जातो बन्धुश्लाघी विचक्षणः । मृदुकः पानशौण्डश्च मित्रकारी विचारवान् ॥ ३९२ ॥ विशाखासु नरो जातस्तेजस्वी द्रव्यवान् महान् । शूरो विक्रमवान् दक्षः सुभगश्च भवेदसौ ॥ ३९३ ।। अनुराधोद्भवो मर्यो मित्रवान् संग्रही नरः । शुचिश्चैव कृतज्ञश्च धर्मात्मा च भवेच सः ।। ३९४ ॥ दि. 20 25 30 ·३७० 10 दिय्यायदानम् । ज्येष्ठासु पुरुपो जातो मित्रवानभिजायते । धनुर्वेदाभिरामश्च नारीपु कुरुते मनः ॥ ३९५ ॥ मूलेपु पुरुषो जातोऽरतज्ञः स्यादधार्मिकः । दृढो वीरो भवेचासौ किरियपी च स मानवः ॥ ३९६ ॥ आपाढासु च धर्माट मत्सरी चलितेन्द्रियः । मत्स्यमांसप्रियवापि घातकः स्यात्स मानयः ॥ ३९७ ॥ सानुक्रोशश्च दाता च विद्यानिष्टः सुहृजनः । विश्वदैवे नरो जातो भवेदपि च निश्चितः ॥ ३९८॥ आचार्यः शास्त्रकर्ता च निवासी च क्रियापरः । श्रवणे जात आयुष्मान् श्रीमांश्च पुरुपो भवेत् ॥ ३९९ ॥ अनवस्थितचित्तव चित्रद्रव्यश्व मानवः । धनिष्टासु भवेज्जातः पुरुषः सर्वशङ्कितः ॥ ४०० ।। पारुणे पदि नक्षत्रे जातो भवति मानवः । परपो द्वेषशीलश्च परिवादी च सर्वशः।। ४०१ ॥ जातो भाद्रपदायां तु पूर्वस्यामिह मानवः । चारित्रगुणयुक्तश्च कृतज्ञो मुखरस्तथा ॥ ४०२ ॥ उत्तरस्यां नरो जातो भविष्यति विचक्षणः । मेधावी वहपत्यश्च धर्मशीलो महाधनः ॥ ४०३ ॥ रेवत्यां पुरुषो जातो धर्मात्मा ज्ञातिसेवकः । दरिद्रोऽल्पधनो नित्यं दायको नानसूयकः ।। ४०४ ।। अश्विन्यां पुरुषो जातो भवत्यतिविचक्षणः । महाजनप्रियश्चापि शूरश्च सुभगश्च सः ॥ ४०५ ॥ भरण्यां पुरुषो जातः पापाचारोऽविचक्षणः । कन्दर्प दातुकामश्च परतश्चोपजीवकः ।। ४०६ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् नक्षत्रजन्मगुणो नामाध्यायः ।। 18 25 ·10 15 पठ भोत्रिशको उत्पातचक्र नामाध्यायम् । कथयति च- उत्पांतचक्रनिर्देशः अष्टाविंशतिपर्यन्तकृत्स्ने नक्षत्रमण्डले । दिव्या विकारा दृश्यन्ते सूर्यचन्द्रग्रहादिषु ॥ ४०७ ॥ माघस्य प्रथमे पक्षे शैलो वा पार्थियो यदि । धूमवृष्टिर्हि आदित्ये उदयति प्रदश्यते । विद्युतो वाथ दृश्यन्ते तदा विद्याजनक्षयम् ॥ ४०८ ॥ अश्विन्यामर्कतो धूमो निर्गच्छन्नपि छादयेत् । अनावृष्टिं तदा विद्यात्पूर्णवर्षाणि द्वादश ॥ ४०९ ॥ भरण्यां माधमासे तु पीतसूर्योऽय दृश्यते । समन्ताद्वथ्यते राष्ट्र मध्ये दुर्भिक्षमादिशेत् ॥ ४१० ॥ फाल्गुने कृत्तिकायां तु आदित्य परिखो यदि । नश्यन्ति कर्वटास्तत्र यदि देवो न वर्षति ॥ ४११ ।। चैत्रमासे यदा पुष्ये सूर्ये कृष्णं प्रदृश्यते । अचिरोदयकाले तु क्षितिपालोऽवरुध्यते ॥ ४१२ ॥ वैशाखमासे चार्टायामादित्यः प्रतिसूर्यकः । संग्रामं तत्र जानीयादुभौ धात्येते पार्थिवौ ॥ ४१३ ॥ गृह्येतां चन्द्रसूर्यो वा ज्यैष्ठे भरणिज्येष्टयोः । सामायो वध्यते राजा राष्ट्रे दुर्भिक्षमादिशेत् ॥ ४१४ ॥ आपाढे च यदादित्ये पूर्वभाद्रपदे स्थिते । सायाहे दृश्यतेऽत्यर्थं लोहितो मण्डले व्रणः ।। ४१५॥ परचक्रेण तद्राष्ट्रं पण्मासान् पीड्यते तदा । क्षितिपालश्च सामात्यः पुत्रदारेण वध्यते ॥ ४१६ ।। पूर्वायां चोत्तरापाढायामापाढे गृह्यते शशी । विद्याद् दुर्भिक्षकलहरोगाश्चात्र विनिर्दिशेत् ॥ ४१७ ॥ मासेऽथ श्रावणे मूले चन्द्रसूर्यो न भासतः । स्फुलिङ्गाश्चात्र दृश्यन्ते विद्याद्रोगभयं महत् ॥ ११८॥ मासेऽश्चयुजि गृहोतामेकपक्षेन्दुभास्करौ । राजपुत्रसहस्राणां तदा जायेत संक्षयः ॥ ४१९ ॥ अलक्षणो नि.प्रकाशः पूर्णमास्यां तु कार्तिके । चन्द्रसूर्यावग्निवर्णौ रक्तवर्णे नमस्तले ॥ ४२० ॥ 9 Both Chinese and Tibetan translations omit chapters from उत्पातचक्रनिर्देश up to the end of विधिकनिर्देश. 20 25 30 ·5 10 18 दिव्याचदानम् । रविवद्भाति तद्राष्ट्रं विनश्येत पुनः पुनः । राज्ञां विद्याद्धतानां वै भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ ४२१॥ भरण्यां माघमासे तु कृष्णो वायुः समुत्थितः । छादयेच्चन्द्रसूर्यों तु शीघ्रं राष्ट्र विनश्यति ॥ ४२२ ॥ मासे तु फाल्गुने वायुः पांशुवर्षं सविद्युतम् । वध्यन्ते पूर्वराजानः प्रतिष्ठन्ते तथापरे ॥ ४२३ ॥ सहादित्येन चन्द्रेऽथ यदा कश्चिद् ग्रहश्वरेत् । वायुर्वा विषमो वाति विद्याद्राजवधं तदा ॥ ४२४ ॥ अशन्युल्के तु वैशाखे आदित्येन सहोत्थिते । घण्मासाभ्यन्तरेणाथ राष्ट्रे व्यसनमादिशेत् ॥ ४२५॥ ज्येष्ठमासे यदादिल्यो महतो निर्गतो भवेत् । आदित्यस्योपघातेन ग्रहाः सर्वेऽथ पीडिताः ॥ ४२६ ॥ ज्येष्ठे च पांशुवर्पत आदिल्यः परिविष्यते । क्षितिपालसहस्राणामेक एकस्तु वध्यते ॥ ४२७ ॥ आपाढे वायवो वान्ति गच्छन्तो भरणीस्थिताः । उदपानानि शुष्यन्ते सर्वशस्यं च पुष्यति ॥ ४२८॥ श्रावणे वायवः पीताः सदा कृष्णं नभस्तलम् । भयं तत्र विजानीयात्समन्तात् समुपस्थितम् ॥ ४२९॥ श्रावणे वर्पते ह्यग्निः पूर्वभाद्रपदे दिवा । मेघाः शब्दमुत्कुर्वन्ति रोगदुर्भिक्षमादिशेत् ॥ ४३० ॥ यदा भाद्रपदे मासे नमः स्याच्छन्नगर्जितम् । परचक्रं तदा राष्ट्रे हरते धनसंचयम् ॥ ४३१ ॥ अश्चयुजि वातवृष्टिः स्यादागत्योत्तरां दिशम् । पातयेञ्चैवमाघातं कृत्स्नं राष्ट्रं विनश्यति ॥ ४३२ ॥ कार्तिक शुक्लत्रयोदश्यां यदा चन्द्रे धनुर्भवेत् । समन्तानश्यते राष्ट्र मध्ये दुर्भिक्षमादिशेत् ।। ४३३ ॥ उल्कापाता ह्यशनयो माघमासे भवन्ति या । अश्चिन्यां विषये तत्र प्रजा श्वासेन वध्यते ॥ ४३४ ॥ मासे तु फाल्गुने यत्र अग्निवर्ष नभस्तलात् । भवेच्छब्दस्तदाकाशे तद्राष्ट्रं नश्यते लघु ॥ ४३५ ॥ स्वात्यां चैत्रे यदा वर्ष निरुद्धं वातवर्पितम् । दृश्यतेन्द्रधनुः क्षिप्रं नगरं तद्विनश्यति ॥ ४३६ ॥ 20 25 so ।

·३७३ 5 10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। भरण्या ज्येष्ठमासे तु शब्द उत्तरतो भवेत् । पीतवर्ण तदाकाशं परचक्रभयं भवेत् ॥ ४३७ ॥ आपाढे मासि पुण्येऽथ दृश्यन्ते व्योनि विद्युतः । सतृणोदकवृष्टिभिस्त्रिभागं मुच्यते प्रजा ।। ४३८ ॥ श्रावणे तु यदा मूले बहु देवः प्रवर्षति । दृश्यतेन्द्रधनुस्तत्र क्षत्रियाणां महद्भयम् ॥ ४३९ ॥ मासे भाद्रपदे यत्र निर्धातः पतति क्षितौ । सुकृच्छ्रा वायवो वान्ति महद्रोगभयं तदा ॥ ४४०॥ मासे भाद्रपदे पुष्ये विदिग्भ्यो निश्चरेद् ध्वनिः । क्षत्रियः कुप्यते क्षिप्रं विपक्षा तु तदा प्रजा ।। ४४१ ॥ भरण्यामश्वयुजे शब्द उपरिष्टाद्भवेद्यदि । सतृणं चोत्सृजेत्पांशु तापसानां महद्भयम् ॥ ४४२ ।। कार्तिके तु यदा यां शब्दः श्रूयेत भैरवः । चतुष्पदः कार्यकाणां मृत्यु तत्र विनिर्दिशेत् ॥ ४४३ ॥ मार्गशीर्षे धनिष्टायां तूर्यशब्दोऽम्बरे भवेत् । वातातुरस्तदा राष्ट्रे व्याधिर्भवति दारुणः ॥ ४४४ ॥ पौषमासे यदा खात्यां शब्दो भवति भैरवः। अभीक्ष्णं विद्युदाकाशे पण्डितानां महद्भयम् ॥ ४४५ ॥ माघे शुक्के तु निर्घातो नित्यं शाम्येद्वसुंधराम् । जानीयात्तृतीये वर्षे सकलं राष्ट्रविभ्रमम् ॥ ४४६ ॥ ज्येष्टायां फाल्गुने मासे कृष्णवायुः समाकुलः । अभीक्ष्णं कम्पते भूमिब्रह्मचारिभयं तदा ॥ ४४७ ॥ पूर्वभाद्रपदायां तु चैत्रे कम्पेरिक्षतिर्दिवा । तस्मिन् वर्षे च तद्राष्ट्रे परसैन्यान्महद्भयम् ॥ ४४८ ॥ पूर्वायां चेदापाढायां रात्रौ चैत्रे च निश्चलेत् । असिभिर्हन्यते राजा हन्यते च महाजनः ।। ४४९ ॥ वैशाखे कम्पिता भूमिः कृष्णपक्षे ह्यभीक्ष्णशः । अनावृष्ट्या तु दुर्भिक्षं मासान् पट् तत्र निर्दिशेत् ॥ ४५० ॥ ज्येष्ठे मासे भरण्यां तु दिवा कम्पेद्वसुंधरा । विद्याद्योधसहस्राणां मही पास्यति शोणितम् ।। ४५१ ।। ज्येष्ठे मासे यदा मूले रात्रौ भूमिः प्रकम्पते । प्रत्यन्तो वध्यते राजा राष्ट्र बलिं समादिशेत् ।। ४५२ ।। 18 20 25 30 ·३७४ 5 10 16 दिव्याचदानम्। आपाढे कम्पते भूमिः पुष्यनक्षत्रसंस्थिते । शस्यं विनश्यते तत्र कलिकर्म च जायते ॥ ४५३ ॥ प्रकम्पन्ते यदा चैत्या आयां वा मघासु वा । ज्वलेयुः प्रपतेयुर्वा नश्येदाष्ट्रं तदा लघु ॥ ४५४ ॥ चैत्या यत्र प्रकम्पन्ते हसन्ति च नमन्ति च । सराष्ट्रः क्षितिपस्तत्र नचिरानाशमर्छति ॥ ४५५ ॥ श्रावणे कम्पते भूमिः पूर्वभाद्रपदास्थिते । सदा पराजितो राजा चौर राष्ट्रे च बध्यते ।। ४५६ ॥ कार्तिके क्षितिकम्पेन यदा चैत्यं विशीर्यते । द्वारं वा नगरस्यायं भूयिष्ठं नश्यते प्रजा ॥ ४५७ ॥ वामे वा दक्षिणे चेन्दोः शृङ्गे तिष्ठेद् बृहस्पतिः । महाभोगा विनश्येयुः प्रकाशाः पृथिवीश्वराः ॥ ४५८ ॥ सूर्याचन्द्रमसोः शड़े लोहिताङ्गो यदारहेत् । क्रूराक्षमत्रिकाल्पीडां प्रत्यन्तानां विनिर्दिशेत् ॥ ४५९ ॥ शनैश्चरो यदा शृङ्गे सोमस्याभिरहेत्तदा । ज्ञेयं रोगभयं घोरं दुर्भिक्षं चात्र निर्दिशेत् ।। ४६० ॥ राहुणा निगृहीतस्तु चोल्कया हन्यते शशी । पण्मासाभ्यन्तरात्तत्र राज्ञो व्यसनमादिशेत् ॥ ४६१ ॥ यस्य चैवाथ नक्षत्रे शशी सूर्यो विगृह्यते । राहुणा क्षितिपो राज्यैः सह पीडामवाप्नुयात् ॥ ४६२ ।। राज्ञो वै चाथ नक्षत्रे चन्द्र केतुर्यदा विशेत् । प्रत्यन्तराजभिः साधं शस्त्रमूच्छां विनिर्दिशेत् ॥ ४६३ ।। चन्द्रमध्यगतः शुक्रः फाल्गुन्याथ मघा यदा। सर्वधान्यानि शुष्येयुस्तदा रोगं विनिर्दिशेत् ॥ ४६४ ॥ बृहस्पतिश्च शुक्रश्च लोहिताङ्गः शनैश्चरः । लिख्यन्ति सोमशृङ्गस्य तदा विद्यान्महद्भयम् ॥ ४६५ ।। धूमकेतुर्महाभागः पुष्यमारुह्य तिष्ठति । चतुर्दिशं तदा विद्यात्परचनैः पराभवम् ॥ ४६६ ।। मघायां लोहिताङ्गो वा श्रवणे वा बृहस्पतिः । तिष्ठेत्संवत्सरस्त्रीणि भयं विद्यारसमागतम् ॥ ४६७ ।। तिष्टेच्छुक्रोऽय रोहिण्या ज्येष्ठे मासे कथंचन । व्याकुर्यान्नियतमत्र क्षत्रियाणां महद्भयम् ॥ ४६८।। 20 30 ·5 to ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । विशाखायां समीपस्थौ बृहस्पतिशनैश्चरौ । सोमो वा रविणा साधं परचक्रभयं तदा ॥ ४६९ ॥ काकाः श्येनाश्च गृधाश्च यसेयुः सहिता मुदा। मैथुनं वारितं वेयुः परैः सह रणस्तदा ॥ ४७० ॥ श्येनो हस्तिनिवासे या अभिरोहेत्पुनः पुनः । परचक्रेण युद्धं तु भवेच्चापि पुनः पुनः॥ ४७१ ॥ कन्या प्रसूयते यत्र चतुर्हस्ता चतुःस्तनी स्त्रीणामेव भवेत्तत्र मरणं ह्यतिदारुणम् ।। ४७२ ।। गर्भस्था दारका यत्र हसन्ति च वदन्ति च । तस्य देशस्य जानीयाद्विनाशं समुपस्थितम् ॥ ४७३ ॥ एकपादास्त्रिपादांश्च चतुरङ्गांस्तथैव च । नार्यो यन प्रसूयन्ते राज्ञो व्यसनमादिशेत् ॥ ४७४ ॥ सूयन्ते विकृतान् गर्भान् संतानान् भयव्यञ्जनान् । प्रमदा यत्र देशे तु राजा तत्र विनश्यति ॥ ४७५॥ लधुहस्तशीर्पमुखान् मानुपं कायमाश्रितान् । प्रमदा यत्र सूयन्ते राष्ट्रं तत्र विनश्यति ।। ४७६ ॥ खराश्च महिपाश्चापि पशवोऽय तथाविधाः । द्वित्रिशीर्षाः प्रसूयन्ते देशे यत्र स नश्यति ॥ ४७७ ।। शुगालवानमकरह्यरूपाश्च मानवाः । जायन्ते यत्र देशे तु स देशो लघु नश्यति ॥ ४७८ ॥ पादावुभौ यदा वैश्या गुत्रिणी संप्रसूयते । देशस्य विलयं ब्रूयात्परचक्रेण दारुणम् ॥ ४७९ ॥ पूर्वार्धः पक्षिनरयोर्गर्भो यत्र प्रसूयते । राजा वा राजामात्यो वा सह देशेन नश्यति ॥ ४८०॥ कुम्भाण्डो जायते यत्र द्विमुखोऽथ चतुर्मुखः । त्रिनेत्रस्त्रिमुखो वापि विद्यात्तत्र महद्भयम् ॥ ४८१ ॥ सौकरेण तु वक्रेण शरीरं मानुषं यदि । सूतं चतुर्दिशं राष्ट्रं हन्यात्तत्र न संशयः ॥ ४८२ ॥ आदित्यस्य तु रूपेण मानुषो यत्र जायते । विभ्रमात्सकलं राष्ट्रं विनाशमुपगच्छति ।। ४८३ ।। 15 20 25 30 ·5 10 दिव्यावदानम् । उत्तानशायी बालस्तु देशे यत्र द्विजोत्तमः । दृष्टः प्रन्याहरन् वेदान् क्षिप्रं देशो विनश्यति ॥ ४८४ ॥ कुक्षि भित्त्वा यदा बालो गर्भान्निष्क्रमते खयम् । अत्राणां मातरं कृत्वा स देशो नश्यते लघु ॥ ४८५ ॥ गर्भस्थाः सूकरा उष्ट्राः सर्पाश्च शकुनिस्तथा । स्त्रीणां गर्भाव्यसूयन्ते देशे तु भयमादिशेत् ॥ ४८६ ॥ पौरुपं गार्दभं चाथ सौकर चार्यविग्रहम् । गावो यत्र प्रसूयन्ते निर्दिशेद्भयमागतम् ॥ ४८७ ॥ नारी गृह्णाति गर्भ वा अदृष्टस्तनरूपिणी । विनाशं तस्य देशस्य सनृपस्य विनिर्दिशेत् ॥ ४८८ ॥ जटी दीर्घनखो यत्र सुकृष्णः परुपच्छविः । स जनो जायते यत्न राष्ट्र साधिपतिं दहेत् ॥ ४८९ ।। अग्रीवा दन्तसहिता जायन्ते यत्र बालकाः । शुष्येत सकलं शस्यं जनश्च विलयं व्रजेत् ॥ ४९० ॥ एकबाहुरशीर्षोऽथ गर्भो यत्र प्रसूयते । स्वयं क्षुभ्येत तद्राष्ट्र विनश्येत न संशयः ॥ ४९१ ॥ फले फलं यदा पश्येत्पुप्पे वा पुष्पमानितम् । गर्भाः सवेयुनारीणां युवराजश्च वध्यते ॥ ४९२ ॥ अकाले पादपा यत्र पुप्प्यन्ति च फलन्ति च । लता गुल्मोऽथ वल्ली या देशे तत्र भयं भवेत् ।। ४९३ ।। वृक्षोपरिष्टात्पश्येद्वा स्रवन्तमात्मशोणितम् । कूजमानं पतङ्गं वा तदा विद्यान्महद्भयम् ॥ ४९४ ॥ वृक्षाणां मण्डपानां वा छाया न परिवर्तते । चतुर्वर्णभयं तत्र कलिकर्म च जायते ॥ ४९५ ॥ पुष्प्येयुः पादपा यत्र विविधाः पुष्पजातयः । कल्पवृक्षप्रकृतयस्ततो विद्यान्महद्भयम् ॥ ४९६ ॥ अनावतं यदा पुष्पं फलं चापि प्रदृश्यते । विनाशं तस्य देशस्य दुर्भिक्षं कलहं वदेत् ॥ ४९७ ॥ स्थानास्थानं गता वृक्षा दृश्येयुर्यत्र कुत्रचित् । भूप्रतिष्टितो राजा नचिरेण विचाल्यते ॥ ४९८ ॥ 15 20 21 ·5 10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । दैवासुरं च संग्रामं पश्येदद्भुतदर्शनम् । शस्त्रं मूर्छयते तत्र तस्करैथापि पूर्ववत् ॥ ४९९ ॥ कम्पते रुदते शास्ता गच्छन् वा यत्र दृश्यते । परचक्रात्तदा विद्यादत्यर्थं तत्पराजयम् ॥ ५००॥ देवता यत्र देशे तु नृत्यन्ति च हसन्ति च । अश्रूणि पातयेयुर्वा तदा विद्यान्महद्भयम् ॥ ५०१ ॥ देवता यत्र क्रीडन्ति ज्वलन्ति निमिपन्ति वा । चलेयुरथवा यत्र क्षितिपोज्यो भवेत्तदा ॥ ५०२ ॥ शिवलिङ्गं यदा कम्पेद्गगने वाथ दृश्यते । निमजते धरण्यां वा भुवं राजवधो भवेत् ॥ ५०३ ॥ प्रतिमाः परिवर्तन्ते धूमायन्ते रुदन्ति च । प्रविद्येयुः प्रधावेयुरन्यो राजा भविष्यति ॥ ५०४ ॥ अचलो वा चलेस्थानाधलं चाप्यचलं भवेत् । अमात्यो हन्ति राजानं कलहं चात्र निर्दिशेत् ।। ५०५॥ चमन्ति रुधिरं कन्या नमन्ते वा दिशो दश । अयुक्ता वा प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महद्भयम् ।। ५०६ ॥ वर्षते कुसुमं यत्र रक्तबिन्दुमथापि वा । प्राणिनो विविधान् वापि विद्याचौरभयं तदा ॥ ५०७ ।। यूपाः पुराणा निगमा देवागाराणि चेतियाः । नगराण्यथ धूम्यन्ते क्षिप्रं राजा विनश्यति ॥ ५०८ ॥ इन्दुर्वा दीपवृक्षो वा दीपो यत्र न दीप्यते । राज्यकामः कुमारो वा क्षुभ्येविटपकोऽपि वा ॥ ५०९ ॥ अन्तःपुरे यदा नीदं कुर्वते मधुमक्षिकाः । अस्त्रे वापि गृहं दह्याद् राज्ञो व्यसनमादिशेत् ॥ ५१०॥ पतेदन्तःपुरे विद्युद् वृक्षो वाप्याश्रमे तथा । पुरि चैलच्छायायां वा राजार्थे पतिता हि सा ॥ ५११ ॥ प्राकारे वायुधागारे गोपुरास्थानके वा। वायसः कुरुते नीडं सामात्यो घंसते नृपः ।। ५१२ ॥ अनाहतेभ्यस्तूर्येभ्यः स्वयं शब्दो विनिश्चरेत् । खचत्रक्षोभदोषेण सर्व राष्ट्रं विलुप्यते ॥ ५१३ ॥ दि.४० 15 20 25 30 ·૩૭૮ 5 10 दिव्यावदानम् । मांसशोणितवर्ष वा पत्रपुष्पफलानि वा । यदाभिवत्तद्वपं चकै राष्ट्रं विलुप्यते ॥ ५१४ ॥ मधुफाणितपुष्पाणि गन्धवर्षाण्यथापि वा। दिशो दाहाश्च दृश्येयुरिदुर्भिक्षलक्षणम् ॥ ५१५ ॥ मेघः समन्ततो गजदुपवत्सचातकम् । शोणितं सकरकं स्यात्तदा विद्यापराद्भयम् ॥ ५१६ ॥ विद्युच्च पतते घोरा करकाणां च वर्षणम् । गन्धर्वनगरं चाथ दृष्ट्वा विद्यान्महद्भयम् ॥ ५१७ ॥ शशी शोणितसकाशो मध्ये कृष्णो विवर्णवान् । सामन्तकेन पीड्यते विद्याद्राष्ट्रे महद्भयम् ॥ ५१८ ॥ प्रदीप्तिाग्निसंकाशो यदा दृश्येत चन्द्रमाः । गगनं दहाते तत्र लोकपीडा ज्वरेण च ॥ ५१९ ।। यदा गैरिकसंकाशः क्षिप्रमेवोपशाम्यति । वर्षणस्यागमो विद्याद्यदि वायुः प्रवायते ॥ ५२० ।। संध्यायां धूम्रवर्णीयां दृश्येतेन्दुश्च भास्करः । विच्छिन्नो ब्रह्मरूपेण वपं तत्र विनिर्दिशेत् ॥ ५२१ ॥ नाप्सु मज्जति नाप्यग्नौ पूर्ववञ्च न दृश्यते । अग्निरुत्पत्स्यते तत्र कोप्टागारं दहेत सः ॥ ५२२ ॥ ध्वजाग्रे वायसो यत्र लम्बपक्षो विधावते । उदक संहरेक्षिप्रमग्नितः सुमहद्भयम् ।। ५२३ ।। जल जाज्वल्यमान तु मत्स्यो निर्दहति स्वयम् । अनावृष्टिं तदा ब्रूयाद् दुर्भिक्षं च महद्भयम् ॥ ५२४ ॥ पुरद्वारे यदागच्छेत्स्वपमारण्यको मृगः । चक्रद्वयेऽपि दुर्भिक्ष राष्ट्रे रोगं च निर्दिशेत् ॥ ५२५ ॥ त्रिशीर्षः पञ्चशीर्षो वा यदा सर्पोऽय दृश्यते । अनावृष्ट्या तदा विद्यात्सर्वशस्य विनश्यति ।। ५२६ ॥ कुशूलो यत्र दृश्येत कम्पयस्तु वसुंधराम् । कोटागाराणि नइयेयुर्ये चान्ये धनसंचयाः ॥ ५२७ ॥ सर्प उपतशीर्पस्तु युध्यते पुस्पैः सह । चयाद्रोगतश्च पिघात्तत्र महद्भयम् ।। ५२८ ॥ 16 20 25 30 ·३७९ 10 ३३ शार्दूलफर्णायदानम् । दिल एकत्र बहवः सर्पाः सुपरिबेष्टिताः । शस्त्रमृत्यु तदा विद्यात् क्षत्रियाणां महद्भयम् ।। ५२९ ।। निश्चरन्त्यवधानेन खड्डाः प्रज्वलिता यदा । ततस्तं नचिरात्पश्येत्संग्रामं प्रत्युपस्थितम् ॥ ५३०॥ काकः श्येनश्च गृध्रो वा यस्य नीयेत मूर्धनि । पण्मासाभ्यन्तरे राजा म्रियते सपुरोहितः ॥ ५३१ ।। प्रासादाश्च प्रकम्पन्ते शरणानि गृहाणि च । महाबलं च वध्येत राष्ट्रस्य राजपालकः ॥ ५३२ ।। वजोड़ता दिशः सर्वाः कृष्णपक्षे चतुर्दिशम् । वयुः शोणितं यत्र क्षितिपालोऽत्र वध्यते ॥ ५३३ ॥ सूर्यस्योदयकाले तु महोल्का निपतेघदा । राजपुत्रसहस्राणां भूमिः पास्पति शोणितम् ॥ ५३४ ॥ वृक्षाः सर्पः प्रकम्पेयुर्मुच्येयुस्त्वचो वा तथा । सर्वस्मिन्नेव राष्ट्रे तु विद्याच्छत्रुभय महत् ॥ ५३५ ।। दिने ह्युल्काप्रयुक्ति, ज्वलन्ती यदि दृश्यते । रक्तोत्पादं तदा विद्यासंग्राम भीमदर्शनम् ॥ ५३६ ॥ असिं प्रज्वलितं पश्येत्तोमरं चक्रमेव च । विद्यापश्यन्ति शस्त्राणि संग्रामं भीमदर्शनम् ।। ५३७ ॥ दीर्घमुच्छसते वाश्वः अश्रूणि च निपातयेत् । पादेन कर्पते शीघ्रं युद्ध राजवधो ध्रुवम् ॥ ५३८ ॥ काकश्चेद् गृहमारुह्य हा पुत्र इति वाशति । सर्वः प्रणश्यते देशो नगरप्रामकटः ॥ ५३९ ॥ अननौ जायते धूमः स्थले पद्मानि वा यदा । विनाशं तस्य देशस्य नियमाच्छीप्रमादिशेत् ॥ ५४०॥ आरवन्ति यदा घोरं मेधा वृकमृगास्तथा । विनाशं तस्य देशस्य विद्याच्छीचमुपस्थितम् ॥ ५४१ ।। छिनस्रोता भवेनश्चिरकालवहा अपि । गृहाः शून्योदकेनापि शुफास्तत्र भयं मवेत् ॥ ५४२॥ प्रतिस्रोता यदा नधो यहन्त्यप्रतिगारिताः । नित्योद्विमा जनपदा निर्दिशेच्च जनक्षयम् ॥ ५४३ ।। 16 20 25 30 ·३८० 5 10 16 दिव्याचदानम्। धनूंप्याकृष्यमाणानि धूमायन्ति ज्वलन्ति च । अन्यद्वापि प्रहरणं परेभ्यो जायते भयम् ॥ ५४४ ॥ मयूरग्रीवसंकाशः परिवेशो निशाकरे । विद्याद्राजसहस्राणां मही पास्यति शोणितम् ॥ ५४५ ॥ नराणां प्रमदानां च रतिहों न जायते । सर्वत्र शोकचिन्ता वा महत्तत्र भयं भवेत् ॥ ५४६ ॥ निम्रन्या ऋपयः सन्तो देशात्मक्रमेयुर्यतः । नदी भित्त्वा निकुञ्जान् वा स देशो नश्यतेऽचिरात् ॥ ५४७ ॥ यत्रौषध्यश्च विरसा जलं च परिहीयते । विद्याद्देशं तमुत्सृष्टं देवता-ऋपिसाधुभिः ॥ ५४८ ॥ मत्स्याः कूर्माश्च सर्पाश्च नियन्ते यत्र जाङ्गलाः । धनस्कन्धः स्त्रियास्तत्र सपनैर्विप्रलोप्स्यते ।। ५४९ ।। अपूर्वाः पक्षिणो यत्र स्थले वारिणि एव वा । . दृश्येयुः परचक्रेण धनस्कन्धो विलोप्स्यते ॥ ५५० ।। महापथो यदा कक्षैः प्रसूतैरपथो भवेत् । सग्रामकटं राष्ट्र पुत्रेण सह नश्यति ।। ५५१ ।। नानोत्पातचक्रनिर्देशो नामाध्यायः । पठ भोस्त्रिशको पुरुपपिन्याध्यायम् । अथ किम् । कथयतु भगवान्-अथ खल भोः पुष्करसारिन् पुरुपपिन्याध्यायं व्याख्यामि । तच्छ्यताम् । कथयतु भगवान्- अष्टाविंशतिः पुष्करसारिन् नक्षत्राणि प्रकीर्तितानि, यानि चन्द्रसूर्यनिःसृतान्यनु- वहन्ति । तत्र सुकुगृष्ट्या अष्टाङ्गुलप्रमाणया द्वादशाक्षगृष्टयः खशरीरं दैर्येण ज्ञातव्यम् । एकाक्षगृष्टिः शीर्षमूर्ध्नि एकपादतल भवेत् । चतुर्दशगृष्टयो नक्षत्राणां पदं यत्र संदृश्यन्ते, तदन्यथा न भवति । नक्षत्रे यत्र यो जातस्तत्र तत्र संदृश्यते ॥ पुरुषपिन्यः। कृत्तिकायां हि जातस्य मुखे वै चतुरङ्गुलः । पिन्यो दक्षिणतो यस्य लोमाः कृष्णलोहितः ॥ ५५२ ॥ भोगवान् यशसा युक्तः पण्डितो ज्वलति श्रिया । कृत्तिकालय जातस्य भवत्येतद्धि लक्षणम् ।। ५५३ ।। दृश्यते व्रण एवायं यस्य वै चतुरद्भुलः । रोहिण्यां जातकः सोऽपि विद्वान् धर्मरतः सदा ॥ ५५४ ।। मण्डितो भोगसंपन्नो हीयुक्तथापि सर्वतः शूरो विजयसंपन्नो नित्यं शत्रुप्रमर्दकः ॥ ५५५ ॥ 20 25 30 - .

·6 10 ३३ शार्दूलफर्णायदानम्। ग्रीवायामगृष्टया तु दाहो यस्य प्रदृश्यते । मृगशी ह्यसौ जातः शूरो भोगसमर्पितः ।। ५५६ ।। अर्धद्वितीयगृष्टयां तु पिन्यो बामे हि यस्य तु । आर्द्रायां क्रोधनो जातो मूर्यो गोपतिकश्च सः ॥ ५५७ ॥ वामे कक्षे व्रणो यस्य कृष्णश्चैव पुनर्वसौ। धनधान्यसमृद्धो हि जायते स्वल्पमेधसः ॥ ५५८ ॥ तथैव पुष्ये जातोऽसौ दृश्यते वरलक्षणः । चक्रमध्ये च हस्ते च सूर्यश्चन्द्रो विराजते ५५९ ॥ अर्धप्रदक्षिणावर्ताः केशाः सर्वे हि संस्थिताः । परिमण्डलश्च कायेन जितलेशोऽपि नायकः ॥ ५६० ॥ हृदये यस्य दाहः स्यादाश्लेपायां कलिप्रियः। दुःशीलो दुःखसंवासो मैथुनाभिरतश्च सः ॥ ५६१ ॥ अध उरसि पृष्ठे वा यस्य व्रणः प्रदृश्यते । मघायां धनवान् जातो महात्मा धार्मिको नरः ॥ ५६२ ।। नाभ्यां दक्षिणवामाभ्यां व्रणो यस्य प्रदृश्यते । पूर्वफाल्गुनीजातोऽसौ मत्सरी चाल्पजीवितः ।। ५६३ ॥ चतुरङ्गुलतो नाम्या यस्य पिन्यः प्रदृश्यते । उत्तरफाल्गुनीजातो भोगशीलः श्रुतोद्यतः ॥ ५६४ ॥ श्रोण्यामलोहितः पिन्यो हस्ते जातस्य दृश्यते । चौरः शठश्च मायावी मन्दपुण्योऽल्पमेधसः ॥ ५६५॥ व्याने यस्य पिन्यस्तु दृश्यते नियमेन हि । चित्राजातः स चेद्रोगी नृत्यगीतरतस्तथा ॥ ५६६ ॥ व्यञ्जनेऽपि च ऊर्वे वा पीतः पिन्यः प्रदृश्यते । जातः खात्यामसौ लुब्धो गुणद्विष्टो हपण्डितः ॥ ५६७ ॥ कुगृष्ट्या यस्य अरुभ्यां पिन्यो लोहित एव हि । आकीर्णो नरनारीभिर्विशाखायां भटोऽप्रणीः ॥ ५६८॥ विद्वान् शूरो जितामित्रो नित्यं सौख्यपरायणः । प्रिया धृत्या च संपन्नोऽच्युतः खरुपपद्यते ॥ ५६९ ॥ द्वितीयगृष्ट्वामूलभ्यामङ्गे यस्य प्रदृश्यते । शीलवाननुराधायां धर्मभोगसमन्वितः ॥ ५७० ॥ 15 20 25 30 ·6 10 18 दिव्यावदानम्। अधो यस्येह चोरुभ्यां पिन्यो ज्येष्ठे स जायते । अल्पायुरप्रियो दुःखी दुःशील: कृपणस्तथा ॥ ५७१ ॥ जानुभ्यामूलतः सूक्ष्मो व्रणो यस्येह दृश्यते । मूलेन भाग्यवान् जातः खगृहं नाशयेलघु ।। ५७२ ॥ पूर्वापाढासु जातस्य पिन्यः स्याज्जानुमण्डले । दायको धर्म आसङ्ग्यच्युतः खर्गपरायणः ।। ५७३ ॥ उत्तरायामापाढायां जातस्य तिलकत्रिके। यदि दृश्येस मेधावी भोगवान्स्याज्जनप्रियः ॥ ५७४ ॥ द्वितीयः पिन्यो दृश्येत धनवान् भोगवान् सदा । सत्यप्रियस्तथारोगोऽच्युतः स्वर्ग च गच्छति ॥ ५७५॥ धनिष्ठायां च जवायां यस्य पिन्यः प्रदृश्यते । क्रोधनो मन्दरागश्च प्राज्ञो भोगविवर्जितः ॥ ५७६ ॥ द्विकुगृष्ट्या च जङ्घायां कृष्णः पिन्यः प्रदृश्यते । मूर्खः शतभिषायां तु म्रियते हुंदकेन सः ॥ ५७७ ॥ अधो जद्धां कुगृष्टया तु पूर्वभाद्रपदे व्रणः । परोपतापको मूल् दरिद्रश्चौर इत्यपि ॥ ५७८ ॥ कुगृष्टया यस्य पिन्यः स्याज्जातो भाद्रपदोत्तरे । दानशीलः स्मृतिप्राप्तो दयापन्नो विशारदः ।। ५७९ ।। उभयोः पादयोः सूक्ष्मः पिन्यो यस्य प्रदृश्यते । रेवत्यां जायते नीचो नापितः स भवत्यपि ॥ ५८० ॥ अङ्गुष्टविवरे पिन्यो नीलो यस्य प्रदृश्यते । अरोगो बलवान्नित्यमश्विन्यां जात एव सः ॥ ५८१ ॥ अथ पाणितले पिन्यो भरण्यामक्षयः स्मृतः । वध्यघातश्च दुःशीलः स्यानरकपरायणः ॥ ५८२ ॥ नक्षत्राणां पदं ह्येतद्येन चर्या प्रजायते । एतद्धि लोकप्रज्ञानं लोको यत्र समाश्रितः ॥ ५८३ ॥ इति पिन्याध्यायः ॥ अप खल भोः पुष्करसारिन् पिटकाच्यायं नामाच्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छ्यताम् । फपयन भगवान् विशड्डः- पिटकाध्यायः॥ अत ऊर्घ प्रवक्ष्यामि सर्वस्थानगतं पुनः । स्त्रीर्णा च पुरुषाणां च पिटकं सर्वकर्मकम् ॥ ५८४ ॥ 20 30 ·5 10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । लामालामं सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा । प्राज्ञा येनाभिजानन्ति तं च सर्व निबोधताम् ॥ ५८५ ॥ तत्राभिघातदग्धा वा तिलास्तद्रूपका अपि । विस्फोटवर्णभेदाच पिटकाभिहिताः स्मृताः ।। ५८६ ॥ श्वेतवर्णेन पिटको विप्राणां पूजितो भवेत् । क्षतोपमः क्षत्रियाणां वैश्यानां पीतकः स्मृतः ॥ ५८७ ॥ शूदाणामसितः श्रेष्ठो विवर्णो म्लेच्छजातिषु । यदा सवर्णपिटको मूर्तीि राजा महान् स्मृतः ॥ ५८८ ॥ शीर्षे तु धनधान्याभ्यां कान्तये सुभगाय च । उपघातं भ्रुवोर्धिधात्त्रीलाभो भ्रुवसंगमे ।। ५८९ ॥ अक्षिस्थाने तु पिटकः करोति प्रियदर्शनम् । अक्षिभूभागे शोकाय गण्डे पुत्रवधो ध्रुवम् ॥ ५९० ॥ अश्रुपातो ध्रुवं शोकः श्रवणे गोषु नाशकः । कर्णपीठे विभूपाय नासावंशे तु जातये ॥ ५९१ ॥ नासागण्डे पुत्रलाभ वस्त्रलाभं ध्रुवं वदेत् । नासाने जाते नामोति गन्धभोगानभीप्सितान् ॥ ५९२ ॥ उत्तरोष्ठे तथाधरे चानपानं शुभाशुभम् । चिचुके हनुदेशे च धनं गावः सतां श्रियः ॥ ५९३ ॥ गले तु दानमामोति पानमाभरणानि च । शिरःसंधौ च प्रीयायां शिरश्छेदनमादिशेत् ॥ ५९४ ।। जातोऽयं शिरसो मूले हनुनि च धनक्षयः । भैक्षचर्या भवेत्संधौ हृदये प्रियसंगमः ॥ ५९५ ॥ पृष्ठे तु दुःखशय्यायै अन्नपानक्षयाय च । पार्भे तु सुखशय्यायै स्तने तु सुतजन्यता ॥ ५९६ ॥ जातेन शिवमानोति न चाप्रियसमागमः । बासोः शत्रुविनाशाय युक्तं स्त्रीलाभ एव च ॥ ५९७ ॥ ददात्याभरणं जातः प्रवाहोः परे क्षुधा । मणिबन्धे नियमनमसाभ्यां हर्ष एव च ॥ ५९८ ॥ सौमगं धनलाभं च जातः पाणौ ददाति च । पुष्पितो ह्येकदेशे तु दशनेषु नखेषु च ॥ ५९९ ।। 15 20 26 30 ·૨૮૪ 10 दिव्यावदानम्। जातेन हृदि जानीयाद् भ्रातूपुत्रसमागमम् । जठरे सोमदानाय नाभ्यां स्त्रीलाभमादिशेत् ॥ ६०० ।। जधने व्यसनं विद्यान्नार्या दौःशील्यमेव च । पुत्रोत्पत्तिस्तु वृपणे लिड्ने भार्या तु शोभना ॥ ६०१॥ पृष्टान्ते सुखभागित्वं स्फिचि चापि धनक्षयः । ऊरुजाताश्च पिटका धनसौभाग्यदायकाः ॥ ६०२॥ जानौ शत्रुभयं विद्यात्तथैव च धनक्षयम् । जानुसंधौ विजानीयान्मेढ़के हथ जातकैः । विजयं ज्ञानलामं च पुत्रजन्म विनिर्दिशेत् ॥ ६०३ ॥ स्त्रीलाभ वक्षसि चैव भवेदन्यो निरर्थकः । जङ्घायां परसेवा तु परदेशात्तु भुज्यते ।। ६०४ ॥ मणिबन्धे तु पिटको बन्धनं निर्दिशेद् ध्रुवम् । परिवाधं स लभते बन्धनं च न संशयः ॥ ६०५॥ पार्थे गुल्फे च जानीयाच्छोण मरणं ध्रुवम् । अङ्गुली ध्रुवं शोको व्याधिश्चाद्गुलिपर्वसु । प्रवासं प्रवसेन्नित्यं तथैवोत्तरपादके ।। ६०६॥ यस्य पादतले जातस्तथा हस्ततलेऽपि च । धनं धान्यं सुता गायः लियो यानानि चामुयात् ॥ ६०७ ।। निग्ध स्निग्धेषु विज्ञेयं चलेषु च चलं फलम् । स्थानस्थे विपुलं दयात् फलं नृणां शुभोदयम् ॥ ६०८ ॥ विवर्णो विपरीतश्च फलं सर्व प्रयच्छति । पुंसां मध्ये ये स्निग्धाश्च देशे दक्षिणतश्च ये। तथा चाभ्यन्तरे चैव स्थाने तु प्रतिपूजिताः ॥ ६०९॥ स्त्रीणां मृदुषु देशेषु वक्रान्तेषु च पर्वतः । सत्वं विज्ञाय पिन्यानां स्थानं वर्ण च जन्म च ।। ६१० ॥ स्थानास्थानं च मतिमान् विकारं गतिमेव च । आदिशेत्तु नरः पश्चाद्यथैवं समुदाहतम् ॥ ६११ ॥ यामभागे तु नारीणां विशेषाः पिटकाः शुभाः । दक्षिणे तु मनुष्याणां भवन्ति हर्यसाधकाः ॥ ६१२ ।। विपरीतास्त पिटका मोधास्त बहवः स्मृताः । पयोजानां च संधिस्साः सर्वे फिलदाः स्मृताः॥ ६१३ ।। 15 20 25 ·10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । सिद्धा भुया व्रणा भिद्यास्तथा सद्यःकृताश्च ये। धर्मकीलसमाश्चैव सर्वे ते पिटकाः स्मृताः ॥ ६१४ ॥ गुणदोपाश्च सर्वेषां तथाप्यन्ये प्रकीर्तिताः । इत्याह भगवत्रिशङ्कः शिष्येभ्यो नित्यदर्शनम् ॥ ६१५॥ न नखेन न शस्त्रेण नायसेन कयंचन । काश्चनेन सुवर्णेन दहेद्विप्रांश्च भोजयेत् ॥ ६१६ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् पिटकाध्यायनामाध्यायः ॥ अथ खल भोः पुष्करसारिन् स्वप्नाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छृयताम् । अथ किम् । कययतु भगवान्- स्वमाध्यायः॥ शुभाशुभं च स्वप्नानां यत्फलं समुदाहृतम् । देवताबाह्मणौ गावौ वहि प्रज्वलितं तथा । यस्तु पश्यति समान्ते कुटुम्बं तस्य वर्धते ॥ ६१७ ॥ यस्तु पश्यति खमान्ते राजानं कुञ्जरं हयम् । सुवर्ण वृषभं चैव कुटुम्ब तस्य वर्धते ॥ ६१८ ॥ सारसांश्च शुकान् हंसान क्रौञ्चान् श्वेतांश्च पक्षिणः । यस्तु पश्यति स्वप्ने वै कुटुम्ब तस्य वर्धते ॥ ६१९ ॥ समृद्धानि च शस्यानि नवानि सुरभीणि च । पद्मिनी पुष्पितां चापि पूर्णकुम्भांस्तथैव च ॥ ६२० ॥ प्रसन्नमुदकं चैव पुष्पाणि विविधानि च । यस्तु पश्यति स्वमान्त कुटुम्बं तस्य वर्धते ॥ ६२१ ॥ पाणौ पादेऽथ वा जानौ शस्त्रेण धनुपापि वा। प्रहारा यस्य दीयन्ते तस्याम्बरोऽभिवर्धते ॥ ६२२ ॥ ताराचन्द्रमसौ सूर्य नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा । यस्तु पश्यति खमान्ते कुटुम्बं तस्य वर्धते ।। ६२३ ।। अश्वपृष्ठं गजस्कन्धं यानानि शयनानि च । योऽभिरोहति खप्नान्ते महदैश्चर्यमाप्नुयात् ॥ ६२४ ॥ पतितश्चारुहेद् भूयस्तत्रस्थश्च विबुध्यते । ऐश्वर्यधनलाभाय नष्टलाभाय निर्दिशेत् ।। ६२५ ॥ गोयुतं च रथं स्वप्ने यं वा योऽभिरोहति । तत्रस्थश्च विबुध्येत ऐश्वर्यमधिगच्छति ॥ ६२६ ॥ 15 20 28 30 ·३८६ R 10 15 दिव्यावदानम्। प्रपात पर्वतं चैव योऽभिरोहति मानवः । तत्रस्थश्च विबुध्येत ऐश्वर्यमधिगच्छति ॥ ६२७ ॥ आसने शयने याने शरीरेऽथ गृहे क्षयः । येपामारोहणं शस्तं तेषामारोहणाक्षयः । येपामारोहणाद्दोपास्तेषामारोहणाद् गुणाः ॥ ६२८ ॥ त्रिसाहतं भवेत्कण्ठे दश शीर्षस्य छेदने । राज्यं शतसहस्र वा लभते शीर्षभक्षणे ।। ६२९ ॥ शुष्का नदी हदं वापि शून्यागारप्रवेशनम् । शुष्कोदपानं तु लभते स्वप्ने दृष्ट्वा ध्रुवं भयम् ।। ६३० ॥ शृगालं मानुपं नग्नं गोधामृश्चिकसूकरम् । अजां वा पश्यतः स्वमे व्याधिक्लेशं विनिर्दिशेत् ।। ६३१ ।। काकं श्येनमुलूकं वा गृधं वाप्यथ वर्तकम् । मयूरं पश्यतः खमे तस्य व्यसनमादिशेत् ॥ ६३२ ।। नग्नं पश्यति ह्यात्मानं पांशुना ध्वस्तमेव वा । कर्दमेनोपलिप्तं वा व्याधिक्लेशमवाप्नुयात् ।। ६३३ ॥ कुष्ठाः स्त्रियोऽथ संलोक्य चौरान् द्यूतकरांस्तथा । कुशीलांश्चारणान् धूर्तान् खप्ने दृष्ट्वा ध्रुवं भयम् ॥ ६३४ ॥ वमिमूत्रपुरीषाणि विरेकं वसानो जनः । उद्वर्तनं या कुर्वाणः स्वमान्ते रोगमईति ।। ६३५ ।। ध्वज छत्रं बितानं या खानान्ते यस्य धार्यते । तत्रस्थोऽपि विबुध्येत महदैश्वर्यमादिशेत् ।। ६३६ ॥ अनैस्तु यस्य नगरं समन्तात्परिवार्यते । प्रसते चन्द्रसूर्यौ तु महदैश्चर्यमादिशेत् ॥ ६३७ ।। मनुष्यं भूमिभाग वा खमान्ते असते यदि । हृदच वा समुद्रोऽयं महदैअर्यमाप्नुयात् ।। ६३८॥ धनुः प्रहरणं शस्त्रं रक्तमाभरणं ध्वजम् । फयचं या लमेरखने धनलाभं विनिर्दिशेत् ॥ ६३९ ॥ प्रपात पर्यतं तालं वृपभं कुञ्जरं हयम् । तोरणं नगरं द्वारं चन्द्रादिसौ सतारको । खमे प्रपतितौ दृष्ट्या राज्ञां व्यसनमादिशेत् ॥ ६४० ॥ उदयं चन्द्रसूर्याणां समे दृष्टं प्रशस्यते । तपोरस्तं गतं या राज्ञो व्यसनमादिशेत् ॥ ६४१ ॥ 20 25 30 ·6 10 15 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । श्मशानवृक्षयूपं वा नरो यद्यभिरोहति । वत्मीकं भस्मराशि वा समे व्यसनमादिशेत् ॥ ६४२ ॥ कृष्णवस्त्रा तु या नारी काली कामयते नरम् । करवीरसजा समे तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ ६४३ ॥ तमसि प्रविशेत् खप्ने शम्भोर्वा चामर तथा । वृक्षाद्वा प्रपतेत् स्वप्ने मरणं तस्य निर्दिशेत् ॥ ६४४ ॥ वृक्षं काष्ठं तृणं चापि विरुचं यस्तु पश्यति । स्वमे शीर्ष शरीरं या मरणं तस्य निर्दिशेत् ॥ ६४५॥ दवो वा वर्षते यत्र यत्र चैवाशनिः पतेत् । भूमिर्वा कम्पते यत्र स्वमे व्यसनमादिशेत् ॥ ६४६ ॥ चन्द्रादित्यौ यदि स्वप्ने खण्डौ भिन्नौ च पश्यति । पतितौ पतमानौ या चक्षुस्तस्य विनश्यति ॥ ६४७ ॥ कापायप्रावृतां मुण्डां नारी मलिनवाससम् । नीलरक्ताम्बरां दृष्ट्वा आयासमधिगच्छति ॥ ६१८ ॥ पुसीसे अयस्ताम्रलोहरजतमञ्जनम् । लब्ध्वा तु पुरुपः खमे धननाशं समर्छति ॥ ६४९ ॥ गायन्ती या हसन्ती वा नृत्यन्ती वा विबुध्यते । वादित्रवाद्यमान आया तत्र निर्दिशेत् ॥ ६५०॥ कर्दमे यदि वा पके सिकतास्ववसीदति । तत्रस्थो वा विबुध्येत व्याधि समधिगच्छति ।। ६५१ ।। अष्टापदैरथान्यैर्वा क्रीडेजयपराजये । क्रीडेदकुशलाकैर्वा स्वप्ने दृष्ट्वा ध्रुवं कलिः ॥ ६५२ ॥ आसने शयने याने वस्त्रे साभरणे गृहे । नष्टे भ्रष्टे विशीर्णे वा आयासमधिगच्छति ॥ ६५३ ॥ सुराभैरेयपानानि शार्करमासवं मधु । पिबते पुरुषः स्वप्ने आयासमधिगच्छति ॥ ६५४ ॥ प्रसनेऽम्भसि चादर्श छायां पश्यति नात्मनः । उत्पद्यते ध्रुवं तस्य स्कन्धन्यासो न संशयः ।। ६५५ ।। अभीक्ष्णं वर्पते देवो जलं पांशुमथापि वा । अनारं वापि वर्पत मरणं तत्र निर्दिशेत् ॥ ६५६ ॥ जनघातं विजानीयात्तत्र देशे महाभयम् । रजुजालेन वा स्वप्ने परचक्रा विनिर्दिशेत् ॥ ६५७ ॥ 20 90 ·. 10 16 दिव्यावदानम्। उदकेन समन्ताद्वै नगरं परिवार्यते । जालेनान्येन वा स्वप्ने परचक्रोद्गमो भवेत् ॥ ६५८ ॥ तैलकर्दमलिप्ताङ्गो रक्तकण्ठगुणो नरः । गायते हसते चैव प्रहारं तस्य निर्दिशेत् ॥ ६५९ ॥ यं कृष्णावसना नारी आर्दा वा मलिनाथ वा । परिष्वजेन्नरं स्वप्ने बन्धनं तस्य निर्दिशेत् ॥ ६६०॥ कृष्णसर्पो यदि स्वप्ने धमिरोहति यं नरम् । गात्राणि वेष्टयेद्वापि बन्धनं तस्य निर्दिशेत् ॥ ६६१ ॥ लताभिः स्थाणुवृन्दैर्वा यन्त्रैर्वा परिवार्यते । खमान्ते पुरुषो यस्तु बन्धनं तस्य निर्दिशेत् ॥ ६६२ ॥ यत्राणि यदि सर्वाणि वागुराबन्धनानि वा । यस्य छिघेरन् खप्नान्ते बन्धनात्स विमुच्यते ॥ ६६३ ॥ विपमाणि च निम्नानि पर्वतान्नगराणि च । यस्तु पश्यति समान्ते क्षिप्रं क्लेशाद्विमुच्यते ।। ६६४ ॥ पूतना वा पिशाचा वा दुश्चला मलिनाथ वा। एवंरूपाणि रूपाणि दृष्ट्वा स्वमे ध्रुवं कलिः ॥ ६६५॥ सुनातं च सुवेशं च सुगन्धं शुक्लवाससम् । पुरुपं वाथ नारी वा दृष्ट्वा स्वप्ने महत्सुखम् ॥ ६६६ ॥ तृणं वृक्षमथो काष्ठं विरूढं यत्र दृश्यते । गृहे वा यदि वा क्षेत्रे क्षिप्रं द्रव्यक्षयो भवेत् ॥ ६६७ ॥ भद्रासने वाभ्यासीनो शयने या सुसंस्कृते । नरो या लभते नारी नारी वा लभते नरम् ॥ ६६८॥ नरः शुक्लमयो वस्त्रं शुक्लगन्धानुलेपितम् । खानान्ते यस्तु पश्येत स्त्रीलाभ तस्य निर्दिशेत् ।। ६६९ ।। यस्तु ह्यन्नानि पश्येत भूपणं निगडैस्तथा । नरस्तु लभते भायां नारी वा लभते पतिम् ॥ ६७० ॥ मेखलां कर्णिकां माला स्त्रीणामाभरणानि च । लम्या नरो लभेद् भायां नारी च लभते पतिम् ॥ ६७१ ॥ कुञ्जरं वृषभं नागं चन्द्रादित्यो सतारको । अमिवन्देत या नारी पतिं सा लभतेऽचिरात् ॥ ६७२ ॥ एपामन्यतमः कुक्षौ प्रविशेष यदि स्त्रियाः । सा काले सर्वपूर्णाङ्ग श्रीमापुत्रं प्रसूयते ॥ ६७३ ॥ 20 23 १० ·३८९ 10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । फलानि च समग्राणि धनानि हरितानि च । समान्ते लभते नारी श्रीमत्पुत्रं प्रसूयते ।। ६७४ ॥ उत्पलं कुमुदं पद्म पुण्डरीकं सकुड्मलम् । लब्ध्या नारी तु खनान्ते श्रीमत्पुत्रं प्रसूयते ॥ ६७५ ॥ उपायनसूत्रयोरन्तः सज्ज तन तु पिण्डकम् । स्वप्ने या लभते नारी सापि पुत्रं प्रसूयते । यमं तु भाजनं चापि यमं तु सा प्रसूयते ॥ ६७६ ॥ म्लायन्तीमय ग्रीष्मान्ते तरुणीमात्मिकामपि । शुष्कां दृष्ट्वा तथा खमे खपक्षमरणं भवेत् ॥ ६७७॥ वाहबो यस्य वर्धन्ते चक्षुरालियोपि या । ज्ञातयस्तस्य वर्धन्ते शत्रूणां मरणं भवेत् ॥ ६७८ ॥ बध्यन्ते बाहयो यस्य चक्षुश्च व्याकुलं भवेत् । बाहुर्वा प्रपतेयस्य खपक्षमरणं भवेत् ॥ ६७९ ॥ देवो वा यदि वा प्रेतो नार्या यवं फलानि वा । खप्ने प्रयच्छते यस्याः पुत्रस्तस्याः प्रजायते ॥ ६८० ॥ अपकृष्टो रुदन् यो वा नग्नोऽथ मलिनः कृशः । ..विनिर्दिशेत् ॥ ६८१॥ चर्म यत्रं गणितं या कीलं वाथ किलाटकम् । खमे लब्ध्वा च प्रामु(जानी]याद् ध्रुवं वस्त्रागमो भवेत् ॥ ६८२ ॥ अमानुषोऽथ राजा या देवः प्रेतोऽय ब्राह्मणः । स्वप्ने यथा ते जल्पन्ति स तथार्थो भविष्यति ॥ ६८३ ॥ ...पूर्वविचिन्तितम् । यच्चानुस्मरते दृष्ट्वा यच्चापि बहु पश्यति ॥ ६८४ ।। अभ्युत्थितो यथा मार्गे स्वप्नान्ते प्रतियुध्यते । विषमं वा तथाध्यान छिद्रं या प्रतिपद्यते ॥ ६८५ ॥ अग्निं प्रज्वलितं तसं शमित्वा तु प्रशस्यते। गृहाणां करणं शस्तं भेदनं न प्रशस्यते ॥ ६८६ ॥ निर्मलं गगनं शस्तं समेधं न प्रशस्यते । प्रसन्नमुदकं शस्तं कलुपं न प्रशस्यते ।। ६८७ ॥ अवानं गमनं शस्तं न कचित्संनिवर्तनम् । सुवर्णदर्शनं शस्तं धारणं न प्रशस्यते ॥ ६८८ ॥ क्रोधं वा...... ... 20 25 30 ·10 दिव्यावदानम्। मांसस्स दर्शनं साधु भक्षणं न प्रशस्यते । मद्यस्य दर्शनं शस्तं पानं तु न प्रशस्यते ।। ६८९ ।। पृथिवी हरिता शस्ता विवर्णा न प्रशस्यते । यानस्यारोहणं शस्तं पतनं न प्रशस्यते ॥ ६९० ।। खप्नेष रुदितं शस्तं हसितं न प्रशस्यते । प्रच्छन्नदर्शनं शस्तं नग्नं नैव प्रशस्यते ॥ ६९१ ॥ माल्यस्य दर्शनं शस्तं धारणं न प्रशस्यते । गात्रं विकर्तितं साधु प्रोक्षितं न प्रशस्यते ॥ ६९२ ।। मृदुः प्रशस्यते वातो नातिवातः प्रशस्यते । ध्याधितो मलिनः शस्तो भूपितो न प्रशस्यते । पर्वतारोहणं शस्तं न तु तत्रावतारणम् ।। ६९३ ।। धूम्रा धना दुन्दुभिशङ्खशब्दो वातोऽभ्रवृष्टिश्च तथा समन्तात् । सर्वस्थिराणां च चलश्च यः स्या- चान्तरे दोपकृता विकाराः ॥ ६९४ ।। पूर्वेषु रूपेषु यथावदिष्टा राजर्षयो देवगणाश्च सर्वे । यद् ब्राह्मण गात्रविकर्तनं च एतानि सर्वाण्यपि शोभनानि || ६९५ ॥ यत्पूर्वरूपेषु भवेप्रशस्तं दुःखममेतानि शमं नयन्ति । गावः प्रदानं द्विजपूजनं च दुःखममेतेन पराजित स्यात् ।। ६९६ ॥ देव च यं भक्तिगतो मनुष्य- स्तं तु पराश्चार्चयितु यतेत । खमं तु दृष्ट्या प्रथमे प्रदोपे संवत्सरान्तेऽस्य विपाकमाहुः ॥ ६९७ ॥ घण्मासिकं यच्च भवेद् द्वितीये पट्पाक्षिकं यत्तु भवेत् तृतीये । अध्यर्धमासेतरमेव यत्स्यात् फलेच्चतुर्थे रजनीप्रभाते ॥ ६९८ ॥ 15 20 25 20 ·10 ३३ शार्दूल कर्णावदानम् । द्विजोत्तमे वा तिलपात्रदानं शान्तिक्रियाः स्वस्त्ययनप्रयोगाः । पूजा गुरूणां परिमिष्टमनं दुःखममेतानि विनाशयन्ति ॥ ६९९ ।। अयं भोः पुष्करसारिन् स्खमाध्यायनामाच्यायः ॥ अथ खल भो पुष्करसारिन् अपरमपि खनाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छृयताम् । अप किम् । कथयतु भगवास्त्रिशङ्क:- अपरः खमाध्यायः। शुभाशुभानां स्वमानां यत्फलं समुदाहृतम् । निमित्तं यादृशं यस्य शृणु वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७००। जामतो यदि वा त्रस्तो दिवा स्वप्नानि पश्यति । न तु भयं भवेत्तस्य जानीयादेव बुद्धिमान् ॥ ७०१॥ यस्य तु यो भवेच्छत्रुर्यस्य विधेयमिच्छति । खमे तु कलहं दृष्ट्या क्षिप्रं प्रीतिर्भविष्यति ।। ७०२ ।। रजन्यां पुरिमे यामे योऽद्राक्षीसुखदुःखदम् । अध्वानं चिरकालेन तथा ह्येप निवर्तते ।। ७०३ ॥ मध्यमे भवते नैव क्षिप्रं भवति पश्चिमे। वैमार्ग त्वरितं दृष्ट्वा स्त्रीलाभमभिनिर्दिशेत् ॥ ७०४ ॥ दृष्ट्वा जलचरान् मत्स्यानेवं जानीत युद्धिमान् । यत्किचिदारमिष्यामि क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ ७०५॥ चम्पायां वृषणं हस्ते धृपेसामान्तरेषु या । प्रतिबुद्धो विजानीयाद् वर्णमेवं भविष्यति ॥ ७०६ ॥ सर्वाणि खल्लु पानानि मधुराणि सुखानि च । यस्तु पिबति स्खमान्ते स च लाभैः प्रयुज्यते ॥ ७०७ ॥ श्वशृगालैर्भक्ष्यतेऽत्र स्वप्ने संपरिवार्यते । प्रतिबुद्धस्तु जानीयात् शत्रुरेव प्रमूर्छति ॥ ७०८॥ उपरि काका गृध्राश्च धावन्त्युपरि यान्ति च । प्रतिबुद्धो विजानीयाच्छत्रुर्मा वधयिष्यति ॥ ७०९ ॥ यस्य परगृहचानो द्वारे मूत्रं प्रकुर्वते । प्रतिबुद्धो विजानीयाद्धार्या मे जारमिच्छति ॥ ७१०॥ एकश्च धरणौ पादो द्वितीयः शिरसि स्थितः । प्रतिबुद्धो विजानीयाद्राज्यलाभो भविष्यति ॥ ७११ ॥ 15 20 30 ·है 10 5 दिव्यावदानम्। समुद्र यदि पश्येद्वा पातुमिच्छति तज्जलम् । प्रतिबुद्धो विजानीयाद्राज्यलाभो भविष्यति ॥ ७१२ ॥ वृक्ष पर्वतमारुह्य नाग च तुरग तथा । प्रतिबुद्धो विजानीयाद्राज्यलाभो भविष्यति ॥ ७१३ ॥ यस्तु खमातरे पश्येत् पितॄन् यानिह चान्यथा । तथा माता पिता चैव तस्य जीवन्ति ते चिरम् ॥ ७१४ ॥ यस्तु खमान्तरे पश्येत्केशश्मश्रु विकर्तितम् । प्रतिबुद्धो विजानीयादर्थसिद्धिर्भविष्यति ॥ ७१५ ।। आनन चोदके दृष्ट्वा मध्येऽग्नौ च विधावितम् । प्रतिबुद्धो विजानीयात् कुलबूद्धिर्मविप्यति ॥ ७१६ ॥ धारन लङ्घन चैव प्रामाणा परिवर्तनम् । प्रतिबुद्धो विजानीयादात्मान शातितमिति ॥ ७१७ ॥ चौराणामपि सामनी स्खमान्ते यस्तु पश्यति । प्रतिबुद्धो विजानीयादामान शातितमिति ॥ ७१८ ॥ कृष्णसर्पगृहीत तु स्वमान्ते यस्तु पश्यति । प्रतिबुद्धो विजानीयाच्छत्रुपीडा भविष्यति ।। ७१९ ॥ कटकान् कर्णिकाचैव हसकेयूरकुण्डलम् । यस्तु चाभरण पश्येद् बन्धुवर्गो भविष्यति ॥ ७२० ।। कुड्ये च गृहनाकार धारतीह परस्परम् । नापिक धनसयोगे अङ्गते क्षणय(१) खज ॥ ७२१ ॥ यस्तु समान्तर पश्येञ्चात्मानमग्नितापितम् । प्रतिबुद्धो विजानीयाजवर क्षिप्र भविष्यति ।। ७२२ ॥ राजान कुपित दृष्ट्या आत्मान मरिनीकृतम् । प्रतिवुद्धो विजानीयाबुटुम्ब तस्य नश्यति ॥ ७२३ ॥ काष्ठमार तृण चैव बहुभारमभीक्ष्णश । आमन शिरसो दृष्ट्वा गुरुव्याधिभविष्यति ॥ ७२४ ॥ पस्तु वानरयुक्तेन गच्छते पुरिमा दिशम् । प्रतिबुदो प्रिजानीयादात्रिरेषा ह्यपश्चिमा ॥ ७२५॥ चन्द्रसूर्यौ च सगृह्य पाणिना परिमार्जति । प्रतिबुद्धो विजानीयादार्यधर्मागमो हि स ॥ ७२६ ॥ मुमना यार्षिक[की चैर कुमुदायु पलानि च । यस्तु पश्यति समान्ते दक्षिणीयसमागम | ७२७ ॥ 20 24 30 ·। J0 ३३ शार्दूलकर्णायदानम्। ३९३ माझणं श्रमणं दृष्ट्वा क्षपणं सुरनायकम् । प्रतिबुद्धो विजानीयायक्षा मे ह्यनुकम्पकाः ॥ ७२८ ॥ रुधिरेण विलुप्तस्य स्मात्या चैवात्मलोहितः । प्रतियुद्धो विजानीयादैश्वर्याधिसमागमः ।। ७२९॥ मुद्गमापयवांश्चैव धान्यं ज्वलनदर्शनम् । यस्तु समान्तरे पश्येत्सुभिक्षं तत्र निर्दिशेत् ।। ७३० ॥ सुवर्ण च तथा रूप्यं मुक्ताहारं तथैव च । यस्तु समान्तरे पश्येन्निधिं तत्र विनिर्दिशेत् ।। ७३१ ।। बन्धनं बहु दृष्ट्वा तु छेदनं कुट्टनं तथा । प्रतिबुद्धो विजानीयादर्थसिद्धिर्भविष्यति ॥ ७३२ ॥ अयं भोः पुष्फरसारिन्नपरः खमाध्यायः ॥ अथ खलु भोः पुष्करसारिन् मासपरीक्षानामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छ्रयताम् । कथयतु भगवास्त्रिशङ्क:- मासपरीक्षा। यदि फाल्गुने मासे निर्घोप उपरि भवेत् , मनुष्याणां मरणं चोदयति । नवचन्द्रो 15 लोहिताभासो दृश्यते, सर्वसस्यानुःपत्तिं चोदयति । यदि देवो गर्जति, प्रयम महासस्यानि भवन्ति । पश्चिमसत्यं न भवेत् । कलहं चोदयति ।। यदि चैत्रे मासे देवो गर्जति, तदा सर्वसस्यमुत्पत्तिं चोदयति । यदि चन्द्रग्रहो भवति, महान् संनिपातो भवति । शून्यानि ग्रामक्षेत्राणि भविष्यन्ति । यदि नीहार भूमि छादयति, सुभिक्षं चोदयति ॥ यदि वैशाखे मासे देवो गर्जति, सुभिक्षं चोदयति । यदि पूर्व पश्चिमे शङ्ख चन्द्रग्रहो भवति, क्षेमं चोदयति । यदि चोल्कापातो भवति, यस्मिंश्च जनपदे निपतति, तत्र देशे प्रधानपुरुपस्य विनाशो भवति । यदि भूमिचालो भवति, सुभिक्षं चोदयति ।। यदि ज्येष्ठे मासे देवो गर्जति, रोगं चोदयति । यदि सूर्यग्रहो भवति, मनुष्याणां विनाशं चोदयति । पूर्व पश्चिमे वा शर्के यदि चन्द्रस्य सूर्यस्य किंचिनिमित्तं लक्ष्यते, तदा 25 क्षेमं चोदयति । यदि मध्यरात्रौ चन्द्रग्रहो भवति, मनुष्याणामन्योन्यघातं चोदयति । यदि चोपरि निर्घोपो भवति, अध्यक्षपुरुषस्य पीडां चोदयति, परचक्रागमं चेति ॥ आषाढे मासे यदि सूर्यग्रहो रुचिराभासो भवति, सुभिक्षं चोदयति । यदि चन्द्रग्रहो भवति, रोगं चोदयति । यदि विधुनिश्वरति, कल्याणं चोदयति । यदि नीहार भूमि छादयति, सुभिक्षं चोदयति ॥ श्रावणमासे यदि सूर्यग्रहो भवति, राज्यं परिवर्तते । यदि चन्द्रग्रहो भवति, प्रथमे मासे दुर्भिक्षं चोदयति । शरभैः शोभनशस्यनाशो भविष्यति । यदि तारका यत्र देशे पतन्ति, दि. ५० 20 30 ·" दिव्यावदानम्। तत्र युद्धं चोदयति । यदि चातिशय भूमिचालो भवति, रोगं चोदयति । यदि निर्घोषो भवति, तत्र गृहे यो गृहखामी भवति तस्य विनाश चोदयति । अत्र च मासेऽभिनव प्रावरण न सावरितव्यम् । आगाहो विवाहो न कर्तव्यः । परिभूतो भवति ॥ यद्याश्वयुजे मासे देवो गर्जति, मनुष्याणा विनाशन चोदयति । यदि सूर्योपरागो ४ भवति, महापुरुषविनाश चोदयति । यदि पूर्व यामे चन्द्रस्य निमित्तं दृश्यते, सुभिक्ष चोदयति । यदि भूमिचालो भवति, आकुल चोदयति । परराजा देश हनिष्यति । तत्र च मनुष्या अन्योन्य वधयिष्यन्तीति चोदयति ।। यदि कार्तिके मासे देवो वर्पति, महदाकुल चोदयति । प्राणकाश्च धान्य खादि- प्यन्ति । यद्येकान्तरूप वातो वाति, तत्र च मनुष्या जलेन निभ्रमिप्यन्ति । महात्मनः 10 पुरुषस्य विनाश चोदयति । यदि पूर्व यामे उत्पातो भवति, महापं भवति । महापुरुषस्य व मरण भवति । यदि निर्घोपो भवति रोग चोदयति ।। यदि मार्गशीर्षे मासि देवो गर्जति, शस्यविनाशो भवति । अन्यश्च तत्र खामी भवति । यदि चाकाशे नि?पो भवति, यत्पूर्वभागीया मनुष्यास्तेषामामय चोदयति । यदि भूमिचालो भवति, यस्तत्र जनपदे प्रधानपुरुष स वधान्मोक्ष्यति ।। यदि पौधे मासे देवो गर्जति, प्रथमे यामे जनपदनाशो भवति । द्वितीये महात्मनः पुरुषस्य बन्धन चोदयति । प्रथमे यामे च यदि चन्द्रोपरागो भवति लोहितवर्णश्च दृश्यते, उदकागम चोदयति । महात्ममनुष्य चोदयति । यदि सूर्यग्रहो भवति, शुद्धपुरुषाणा रणम् । यदि तारका. पतन्त्यो विदृश्यन्ते, तत्र जनपदे आकुल चोदयति । यद्याकाशे निर्घोषो भवति, मनुष्याणा मरण चोदयति । यदि द्वितीये निर्धेपो भाति, मनुष्याचौरैहन्यन्ते । 20 यद्यत्रैच मासे तारका उत्सृष्टा न चन्द्रो दृश्यते, सस्य सचोदयति । यदि भूमिचालो भवति, महामनुष्यस्य मरण भवति । अत्रैव मासे देवस्थान कर्तव्यम् । वृक्षा रोपयितव्याः । मूलवास्तु प्रतिष्ठापयितव्यम् ।। अय भो पुष्करसारिन् मासपरीक्षानामाध्याय ॥ अथ खलु भो पुष्करसारिन् खञ्जरीटकज्ञान नामाध्याय व्याख्यास्यामि । तच्छ्य- ताम् । अथ किम् । कययतु भगवान् त्रिशङ्ख - सञ्जरीटकज्ञानम् । खञ्जरीटकशाब वै पर्वते गन्धमादने । पुचर्टिस्यते सौम्य कुचरस्य महाभयम् ॥ ७३३ ।। यानि तानि निमित्तानि दर्शयखझरीटक । प्रचरतो मवेद् दृष्ट्वा पश्चोत्तरपदो द्विज ॥ ७३४ ॥ 16 ।

·३९५ 5 10 ३३ शार्दूलकर्णायदानम् । तत्र सर्वे प्रवर्तेयुर्यत्र येषु भवेद्भवेत् । शाहले बहुचेलत्वं गोमयेषु प्रबन्धता ॥ ७३५ ॥ कचारे पहुचेलत्वं कर्दमे बहुभक्षता । कृकरे खल्पचेलत्वं पुरीपे तु कृशं श्रवः ॥ ७३६ ॥ भस्मे विवादमफल वालुकायां तु संभ्रमः । देवद्वारे तु संमानं पोपु बहुवित्तता। फलेऽर्थानुगुणं प्रोक्तं पुष्पेषु प्रियसंगमः ॥ ७३७ ॥ भयं प्राकारशङ्गेपु कटकेष्वरिदर्शनम् । पक्षया चरते व्याधिः पतितो मृत्युमादिशेत् ।। ७३८ ।। सुगन्धतैलभूतानि मैथुने निधिदर्शनम् । वृक्षाने विद्यते पानं गृहेष्वय........लसः ॥ ७३९ ॥ देशभङ्गप्रवादे च बन्धनं विग्रहीकृते । अमृतं च स्थितं दृष्ट्या ओदनं नात्र संशयः ।। ७४०॥ गवां पृष्ठे ध्रुवं सिद्धिरश्वपृष्ठे भुवं जयः । अविकानामजानां च पृष्ठे सर्वत्र शस्यते ॥ ७४१ ॥ उष्ट्रपृष्ठे ध्रुवं क्लेशः श्वानपृष्ठे च विद्रवः । पृष्ठे च गर्दभस्येह मरणं नात्र संशयः ॥ ७४२ ॥ कीले तु मरणं विद्याद् यूपाप्रे च न संशयः । कुम्भस्थाने इमशाने वा मृतो वा यत्र दृश्यते ॥ ७४३ ॥ अन्तरीक्षे प्रडीनं तु अफलं तु विनिर्दिशेत् । दृष्ट्वा समागतं वासं प्रहृष्टं खजरीटकम् । यथास्थानं यथावर्ण मनुष्याणां विनिर्दिशेत् ।। ७४४ ॥ विपमे स्वल्पकक्षेषु प्रसक्तः कलहो भवेत् । समेपु समके क्षेत्रे समान् वर्णान् विनिर्दिशेत् । नद्यां तु शैलवाहिन्या प्रवासमभिनिर्दिशेत् ॥ ७४५॥ काठेषु नातिका चिन्ता तथास्थिषु धनक्षयः । यां दिशं समुदागच्छत् पश्चोत्तरपदः खगः । तां दिशं गमनं विद्याद्यथा तस्य तथा पुनः॥ ७४६ ॥ कोटा वाथ पतङ्गा वा भयं यदिह दृश्यते । प्रचुरापि यदाज्ञेया नरस्यास्थीनि निर्दिशेत् ॥ ७४७ ॥ 16 20 25 30 ·5 दिव्यावदानम् । अपां समीपे गजमस्तके वा सूर्योदये ब्राह्मणसंनिधौ वा। मुख्यप्रकाशेऽप्यहिमस्तके वा यः पश्यते खञ्जनकं स धन्यः ।। ७४८॥ मातङ्गराजो मतिमांत्रिशङ्कः प्रोवाच तत्त्वं खञ्जनं च शास्त्रम् । स्निग्धे सरूक्षे विपमे समे च आदेशयेद् दोषगुणैर्यथोक्तैः । तमादिशेरात्र समीक्ष्य विद्वान् शुभाशुभं तत्फलमादिशेच्च ॥ ७४९ ।। अयं भोः पुष्करसारिन् खञ्जरीटकज्ञानं नामाध्यायः ॥ अथ खल मोः पुष्करसारिन् शिवारतं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छृयताम् । अथ किम् । कथयतु भगवान् त्रिशङ्कः- 10 16 शिवारुतम् । नमः सर्वेपामार्याणाम् | नमः सर्वेषां सत्यवादिनाम् । तेषां सर्वेषां तपसा वीर्येण च इमं शिवारतं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । इत्याह भगवांख्रिशङ्खः । शाण्डिल्यमिदमब्रवीत् । पादृशं च यथा याशेत्तेषां सर्वेषां वाशान् ऋणोथ मे । पूर्वस्यां दिशि यदि वाशेत् , शिवा पूर्वमुखं स्थित्वा त्रीन् वारान् वाशेत्, वृद्धि निवेदयति । चतुरो वारान् यदि वाशेत , अत्र मगलं निवेदयति । पञ्च वारान् वाशेत् , वर्षा निवेदयति । पड़वारान् वाशेत , 20 परचकभयं निवेदयति । सप्तवारान् वाशेत् , बन्धनं निवेदयति । अष्ट धारान् वाशेद, प्रियसमागमं निवेदयति । अभीक्ष्णं वाशेत् , परचक्रभयं निवेदयति । इत्याह भगवात्रिशङ्खः ।। दक्षिणायां दक्षिणमुखं स्थित्वा त्रिवारान् वाशेत् , 'अतृ अत' कुरुते मरणं तत्र निवेद- यति । चतुरो वारान् याशति, दक्षिणमुखं स्थित्वा दक्षिणाया एवं दिशायाः प्रियतमागम निवेश्यति । अर्थलाभ च निवेदयति। पञ्चवारान् वाशेत् , अयं निवेदयति । पड्तारान् वाशेव, - सिद्धि निवेदयति । सप्तवारान् वाशेत् विवादकलह निवेदयति । अष्टवारान् वाशेद, भय निषेदयति । अभीषण वाशेत , आकुलं निवेदयति । इत्याह भगवास्त्रिशङ्खः । पधिमापां पश्चिमाभिमुखं स्थित्या शिवा निवारान् वाशति, मरणं निवेदयति । चतुरान् याशति, अन्धनं निवेदयनि । पचारान् याशति, वर्षे निवेदयति । पड़ारान् वाशति, अन्नपान निवेदयति । सतपारान् वाशति, मैथुनं निवेदयति । अष्टवारान् वाशति, अर्थसिद्धि निश्यति । अभीरगं पाशनि, महामे निवेदयति । इत्साह भगतिशङ्कः ॥ - ·. 5 ३३ शार्दूलकणांघदानम्। ३९७ उत्तरस्यां दिशि उत्तराभिमुखं स्थित्वा त्रिवारान् वाशति, पुरुषस्य प्रस्थितस्य निरर्थकं गमनं भवति । चतुरान् वाशति, राजप्रतिभयं निवेदयति । पञ्चवारान् चाशति, विवाद निवेदयति । पवारान् वाशति, कुशलं निवेदयति । सप्तवारान् वाशति, वां निवेदयति । अष्टवारान् वाशति, राजकुलदण्डं निवेदयति । अभीक्ष्णं वाशति, यक्षराक्षसपिशाचकुम्भाण्ड- भयं निवेदयति । इत्याह भगवांखिशङ्खः ।। दिशि विदिशि चैव गिरिप्राग्भारेषु शिखरेषु निर्देशं तं च शृणोध में । “अमूं तुष्येत् पिपासार्ता विद्यासिद्ध्यै तथैव च। विद्यालम्भं धनलम्भं निर्दिशेच्च विचक्षणः। तीर्याकारवृक्षमूले वाशती यदि दृश्यते ।। ७५० ॥ सर्वत्र सिद्धि निर्दिशेत् । न च सृगालभये शिवा (वा)मै समेति अप्रमत्तेन स्मृतिमता 10 पूजयितव्या शिवा नित्यम् । गन्धपुष्पोपहारेण शुश्रूपा कर्तव्या । एवमय॑माना सर्वसिद्धि निवेदयिष्यति।एवं “सर्वेऽस्तिस्य सिध्यन्ति त्रिशङ्कोर्वचनं यथा" । मौष्ट्रिको यदि पाशति, अर्थलम्भं निवेदयति । अधोमुखो यदि वाशति, निधानं तत्र निवेदयति । ऊर्ध्वमुखो यदि वाशति, वर्षा तत्र निवेदयति । द्विपये यदि वाशति, पूर्वमुखं स्थित्वा अर्थलाभ निवे- दयति । दक्षिणाभिमुखो यदि वाशति, यथाप्रियसभागमनं निवेदयति । द्विपके पश्चिमाभि- 15 मुखो यदि वाशति, कलह विवादं विप्रहं मरण च निवेदयति । कूपकण्ठके यदि वाशति, अर्थ तत्र निवेदयति । शाहले यदि वाशति, अर्थसिद्धिं निवेदयति । अतिमृदुकं यदि वाशति, व्याधिकं तत्र निवेदयति । गीतहारेण यदि वाशति, अर्थमनर्थं च निवेदयति । त्रिभिर्वारैरथं चतुर्भिरनर्थ पञ्चभिः प्रियसमागम पड्मिभॊजन सप्तभिर्भयमष्टभिर्विग्रह विवाद च । इत्याह भगवांत्रिशङ्खः ।। "अथ भूयः प्रवक्ष्यामि अनुपूर्व शृणोथ मे" | नानाहारे यदि वाशति, मार्गे संस्थित- स्यापि सर्व वक्ष्यामि तं शृणोय मे । संप्रस्थितस्य पुरुषस्य शिवा वाशति वा, या पूर्वमुखं स्थित्वा क्षिप्रगमनमर्थसिद्धि निवेदयति अथ दक्षिणमुख वाशति, या अर्थसिद्धिं निवे. दयति । पश्चान्मुखं वाशति, भयं निवेदयति । अयोत्तरमुखं वाशति, अर्थलाभं निवेदयति । अथ संप्रस्थितस्य वाशति, या पुरतः स्थित्वा उपक्लेश निवेदयति । अथ दक्षिणे वाशति, 28 यदि दक्षिणामुखा एव दिशः कर्मसिद्धिं च निवेदयति । पश्चिमतो यदि वाशति, चौरतो- ऽहितमस्य दुःखदौर्मनस्य निवेदयति । अथ मार्गे ब्रजतो दक्षिणतो वाशति, महान्याधिमनर्थ चौरा मुपन्ति तन्निवेदयति । ग्लानस्य यदि वाशति, दक्षिणमुखं, "न स चिकित्सितुं शक्यो मृत्युदूतेन चोदितः" । ग्लानस्य यदि वाशति, उत्तरमुखं स्थित्वा आरोग्यधनलाभं च निवे- दयति । अथ मन वाशति, या उपक्लेशं निवेदयति । अथ पश्चिममुखं स्थित्वा या अन्योन्यं 30 व्याहरते, यमशासनं निवेदयति । नानाहारे यदि चाशति, या संक्षोभ निवेदयति । इत्याह भगांत्रिशङ्कः॥ . 20 .

·दिव्यावदानम् । शिवा पुरतः पुरुपस्य मार्गप्रयातस्य यदि वाशति, या अमतः क्षेममार्ग विज्ञापयति । अर्थसिद्धि निवेदयति । मार्ग ब्रजतोऽस्य शिवा वामेनागत्य गच्छते, दक्षिणमुखं क्षेनमार्ग विजानीयादर्थसिद्धिं च निवेदयति । मार्गे व्रजतः पुरुषस्य शिवा वामेनागत्य पुरतो वाशति, या तथा सभयं मार्ग विज्ञापयति । निवर्तेत विचक्षणः । दक्षिणां दिशं वामं गत्वा वामतः 6 परिवर्तेत “न तन्मार्गेण गन्तव्यं त्रिशङ्खवचनं यथा" । पुरतः शिवा गत्वा अप्रतश्च निपी- दति, सभयं मागं विजानीयात् । निवर्तेत विचक्षणः । शिवा पुरत आगल्य वामेन परिवर्तते, भयमेतीह' तेनापि भयं जानीयाद्विचक्षणः । सेनायामावाहितायां शिवा धाशति, पश्चिम निवर्तनं निवेदयति । यदि गच्छेत्पराजयः । सेना न गच्छेत् । सेनायां व्रजमानायां शिवा आगच्छेदग्रतः सेनाजयं निवेदयति । परचक्रपराजयं च निवेदयति । सार्थस्य व्रजमानस्य 10 शिवा गच्छत्यप्रतः क्षेममार्ग निवेदयति । अर्थसिद्धि तथैव च । पुरुपस्प पथि बजतो वामतो वाशति, मार्ग निवेदयति । "तन्मार्गेण [हि] गन्तव्यं त्रिशङ्कवचनं यया" ॥ "प्रामस्य नगरस्यापि चैत्यस्थाने तथैव च । पूर्वेणोत्तरेणापि शिवा वाशति, क्षेम तत्र निवेदयति । दक्षिण पश्चिमे यदि वाशति, या भयं तत्र निवेदयति । वामतो न प्रशंसन्ति तथैव विदिशासु च | अतिदीर्घातिरक्षा वा काले मासान्तिके तथा । अधरां तु भयं वक्ष्ये त्रिशङ्खवचन यथा ॥ ७५१ ॥ मधुखरां शिवां ज्ञात्वा काले घेले उपस्थिते । क्षेमं चैवार्थसिद्धिश्च चिन्तितव्यं विचक्षणैः ।। ७५२ व्याधिरुपद्रवाश्च, "सर्व तु प्रशमं यान्ति त्रिशङवचनं यथा" । शिवारुतस्योपचारो 20 दिग्विदिशासु निमित्ता ग्रहीतव्याः । यः शिवाया दिवसो भवति, स दिवसो ज्ञातव्यः । पुष्पगन्धमात्योपहारस्तहिवसे उपपादयितव्यः । नित्यं देवतागुरुकेण भवितव्यम् । देव्या गुरुकेण भवितव्यम् । देव्यै शुश्रूपा कर्तव्या । सर्वार्थान् संपादयिष्यति । सर्वकार्याणि निवेदयति ॥ यत्किंचित्कार्यमारभिष्यति, तत्सर्व निवेदयति । देव्यै सर्जरसो गुग्गुलु च धूपय- 28 तव्यम् । पुप्पयलिश्च यथाकाले दापयितव्यः । इत्याह भगवाविशङ्खः ।। शिवारतकयनेऽत्र विद्यां वक्ष्यामि यथासत्यं भविष्यति । नम आरण्यायै । चोरिण्यै खाहा सर्जरसधूपम् । अयं भोः पुष्करसारिन् शिवारतनामाध्यायः ॥ 16 ।

·5 10 ३३ शार्दूलकर्णायदानम्। अधातः पुष्करसारिन् पाणिलेखानामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छ्यताम् । अय किम् । कपयतु भगवांनिशङ्कः- पाणिलेखा। अथातः संप्रवक्ष्यामि नराणां करसंस्थितम् । लक्षणं सुखदुःखानां जीवितं मरणं तथा ॥ ७५३ ॥ अङ्गुष्टमूलमाश्रित्य ऊर्ध्वरेखा प्रवर्तते । तत्र जातं सुखतरं द्वितीया ज्ञानमन्तरे ।। ७५४ ॥ तृतीया सा लेखा यत्र प्रदेशिन्या प्रवर्तते । तत्रोक्ता हेतवः शाले समासेन चतुर्विधाः ॥ ७५५ ॥ अपर्वसु च पर्वाणि नक्षत्राणामुपद्रवः । द्विनिःसृतो विशुद्धात्मा जीवेद्वर्पशतं हि सः ॥ ७५६ ॥ त्रिंशत् त्रिभागेन जानीयादर्धे पश्चाशदायुपः । सप्ततिस्त्र्यंशभागेषु अत्यन्तानुगते शतम् ॥ ७५७ ॥ आयुर्लेखा प्रदृश्यैवं व्यन्तरायः प्रकाश्यते । नक्षत्रसंज्ञया ज्ञेया मनुजैरर्थशस्तथा ॥ ७५८ ॥ अङ्गुष्टोदरमार्गे तु यावत्यो यस्य राजयः । तस्यापत्यानि जानीयात् तावन्ति नात्र संशयः ॥ ७५९ ॥ दीर्घायुपं विजानीयाद् दीर्घलेखा तु या भवेत् । इवायुपं विजानीयाद्भवलेखा तु या भवेत् ॥ ७६०॥ अङ्गुष्ठमूले यवको रात्रौ जन्मामिनिर्दिशेत् । दिवा तु जन्म निर्दिष्टमङ्गुष्ठयवके ध्रुवम् ॥ ७६१ ॥ अव्यक्तो यवको यत्र तत्र लग्न विनिर्दिशेत् । लग्नं पुंसंज्ञको ज्ञेयोऽहोरात्रं विनिर्दिशेत् ॥ ७६२ ॥ दिवसं जन्म निर्दिशेद् रात्रौ स्त्रीसंज्ञको भवेत् । रात्रिः संध्या समाख्याता भागैरन्यैर्न संशयः। पुंसंज्ञादुदयं तेषामहोरात्रान्तिकं वदेत् ॥ ७६३ ॥ अङ्गुष्ठमूले यवके शले सौख्यं विधीयते । अश्वाद् भद्रं विजानीयादङ्गुष्ठयवकैप्विह ॥ ७६४ ॥ ययमाला च मत्स्यः स्यादङ्गुष्टयवको रतौ । बालयौवनमध्यान्ते सुखं तस्याभिनिर्दिशेत् ॥ ७६५ ॥ यस्य स्याद् यवकवापि चापो वा खस्तिकस्तथा। तलेषु येषु दृश्यन्ते धन्यास्ते पुरुषा ह्यमी ॥ ७६६ ।। 15 20 23 M 30 ·४०० 10 1124 16 दिव्यावदानम्। मत्स्यो धान्यं भवेद् भोगायामिपादौ यवे धनम् । भोगसौभाग्यं जानीयान्मीनादौ नात्र संशयः ॥७६७ ॥ पताकाभिर्ध्वजेर्वापि शक्तिभिस्तोमरैस्तथा । तलस्थैरङ्कुशैश्चापि विशेयः पृथिवीपतिः । राजवंशप्रसूतं च राजमात्रं विनिर्दिशेत् ॥७६८॥ प्रेक्ष्यन्ते शाखया पञ्च हस्ते चत्वार एव च । क्षत्रियो वा भवेद् भोगी राजभिश्चापि सत्कृतः ।।७६९ ।। वैश्योऽथ क्षत्रियो वाग्मी धनधान्यं न संशयः । शूद्रो विपुलभागी स्यात् पर्वशीलोऽथ नैष्ठिकः ॥ ७७०॥ सततमभिपूज्यः स्यात् सर्वेषां च प्रियंवदः । विशीलः शीलकुञ्चो वा बहुभिर्न बहुस्तथा ॥ ७७१॥ श्यामवर्णाथ भिन्ना वा सा लेखा दुःखभागिनी । त्रिलेखा यस्य दृश्यन्ते यस्य पूर्णाः करस्थिताः । महाभोगो महाविद्वान् जीवेद्वर्पशतं च सः ॥ ७७२ ॥ अजपदं राजच्छत्रं शङ्खचक्रपुरस्कृतम् । तलेपु यस्य दृश्यन्ते तं विद्यात् पृथिवीपतिम् ॥ ७७३ ॥ भगस्तु भाग्याय ध्वजैः पताकै- हस्त्यश्वमालाङ्कुशतश्च राजा। मत्स्यो नु पानाय यवो धनाय वैदिस्तु यज्ञाय गवां च गोष्ठः ।। ७७४ ॥ अनामिकापर्व अतिकमद् यदि कनिष्ठिका वर्षशतं स जीवति । समे लशीतिवर्षाणि सप्तभि- र्यथा नदीनां भरिताय निर्दिशेद् ।। ७७५ ।। शरीरवर्णप्रभयां तु लेखां सवैशिखां वर्णविहीनकां च । समीक्ष्य नीचोत्तममध्यभाना दारिद्यमध्ये चरतां विजानताम् ॥ ७७६ ॥ अभ्यञ्जनोद्वर्तनसकरी पै- रघ्यक्षचूर्णैश्च विमृज्य पाणिम् । प्रक्षाल्य चैकान्तरघृष्टलेखा- मेकाग्रचित्तस्तु करं परीक्षेत् ।। ७७७ ॥ 23 . 25 90 ·26 10 . ३३ शार्दूलकर्णाचदानम्। वलयसमनराधिपं भजन्यः समनुगता मणिबन्धने तु तिसः । द्विरपि च [स] भवान्तरे महात्मा विपुलधन श्रिय आह वखलामः ॥ ७७८॥ ददति सततमुन्नतस्तु पाणि- र्भवति चिराय तु दीर्घपीनपाणिः। परिपतति शिराविरुद्धपाणि- र्धनमधिगच्छति मांसगूढपाणिः ॥ ७७९ ॥ सुदृश [करतलैश्च ] साधवस्ते कुटिलकृतैर्विनिमीलितैश्च धूर्ताः । भवति रुधिरसंनिभः सुरक्त- श्चिरमिह पिण्डितपाणिरीश्वरः स्यात् ॥ ७८०॥ धृतरुचिरमनाः शिलारविन्दै- चलनकषायसुवर्णपाणिरा[ जिः ] । भवति बहुधनो निगूढपाणि- श्चिरमिह जीवति पानभोगभोगी ।। ७८१ ॥ सुभग इह तथोष्णदीर्घपाणि- धुंवमिह शीतलपाणिकस्तु पण्डः । इह हि बहुधनो बलेन युक्तः सुतनुसुसंचितपाणिरेखको यः ॥ ७८२ ॥ धनमुपनयतीह पाणिलेखा कृतजनिता जलवञ्च या सुदीर्घा । जलवदनुगता सुवर्णवर्णा धनमधिगच्छति निम्नशोन्नता या ॥ ७८३ ॥ धनमुपलभते सुरक्तपाणि- विपुलमथो च निरन्तराङ्गुलिः स्यात् । बलिपुरुपमपि त्यजेद्धि वित दितविवशा (1) च विशीर्णवर्णलेखा ॥ ७८४ ॥ अपगतघृतवर्णपाणिलेखो भवति नरो धनवान् बलेन युक्तः । असुमृतिसदृशा भवेत्तथा भूषणवृत [रूपवती शुभा] एकभार्या ॥ ७८५ ॥ 16 20 25 30.

·४०२ 10 a दिव्यावदानम् । भवति बहुधनो धनैविहीनः श्रुतमधिगम्य विशालपाणिलेखः । [स]ऋजुभिरहिनीलनिर्मला[भिः] करतलराजि [भिरीश्वरः स धन्यः ॥ ७८६ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् करतललेखानामाध्यायः ॥ अथ खलु भोः पुष्करसारिन् वायसरुतं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छ्रयताम् । अथ किम् । कथयतु भगवांत्रिशङ्खः । नमोऽर्हताम् । तेषां नमस्कृत्वा- वायसरुतम् । इदं शास्त्रं प्रवक्ष्यामि वायसानां शुभाशुभम् । जयं पराजयं चैव लाभालाभं तथैव च ॥ ७८७ ॥ सुखदुःखं प्रियाप्रियं जीवितं मरणं तथा । वायसानां वचःसिद्धि प्रवक्ष्यामि यथाविधि ।। ७८८ ॥ देवाः प्रवदन्ति श्रेष्ठा वायसानां नमो नमः । आगता मानुषं लोकं वायसा वलिभोजनाः ॥ ७८९ ॥ प्रस्थितस्य यदाव्यानमग्रतो वायसो भवेत् । व्याहरन् क्षीरिवृक्षस्थो निर्दिशेदर्थसिद्धिताम् ॥ ७९० ॥ खरेण परितुष्टेन फलवृक्षसमाश्रितः । पुनरागमनं चैव सिद्धमर्थनिवेदितम् ॥ ७९१ ॥ विवृद्धवृक्षपत्राणि मधुरं चानुवासति । असूपं निर्दिशेद् भोज्यं गुडमिश्रं तु गोरसम् ।। ७९२ ॥ दृष्टस्तु तुण्डपादेन आत्मनः परिमार्जति । पायसं सर्पिपा मिश्रं तत्र विद्यान्न संशयः ॥ ७९३ ॥ रूक्षं निर्पते तुण्डं शिरश्च परिमार्जति । सफल वृक्षमास्थाय ध्रुवं मांसेन भोजनम् ॥ ७९४ ॥ लोचयति व्याहरति फलवृक्षसमाश्रितः । व्याधेन च हतं मांसं निवेदयति भोजनम् ।। ७९५ ॥ घोरं व्याहरते कार्य वायसो वृक्षमाश्रितः । कलह संग्रामभयं तत्र विद्यान्न संशयः ॥ ७९६ ॥ शुष्कवृक्षे निपीदित्वा क्षामं दीनं च व्याहरेत् । फलहं सुमहत् कृत्वा न चायं तत्र सिध्यति ॥ ७९७ ।। क्षीरिवृक्षे निपीदित्वा क्षामं दीनं च च्याहरेत् । क्रमेण युगमात्रेण न चायं तत्र सिध्यति ॥ ७९८ ॥ 20 25 30 ·४०३ 6 10 ३३ शार्दूलपर्णायदानम् । शुष्कवृक्षे निपीदित्वा 'कामुका' प्रवाशति । तत्क्षणं संनिवेदेति तत्र चौरमयं भवेत् ॥ ७९९ ॥ शुष्कवृक्षे निपीदिला 'कामुकाक' प्रवाशति । पृष्ठेन दर्शयेदारं क्षुधापीडां च निर्दिशेत् ॥ ८००॥ पक्षं विध्यमानो यः पश्यन् पथस्य वाशति । न तत्र गमनं कुर्याचौरैः पथमुपद्रुतम् ॥ ८०१ ॥ रज्जुं वा फलकं वापि यदि कर्पति वायसः । न तत्र गमनं श्रेयश्चौरैः पथमुपद्रुतम् ॥ ८०२ ॥ गोमये शुष्ककाठे या यदि वाशति वायसः । कलहः कुवचो व्याधिन चार्थ तत्र सिध्यति ॥ ८०३ ॥ तृणं का यदि वा काष्ठं दर्शयेच्च सदा खगः । पुरतः शुष्पाणिस्तु तत्र चौरभयं भवेत् ॥ ८०४ ॥ सार्थोपरि निपीदित्वा क्षामं दीन च व्याहरेत् । निपतेत् सार्यमध्येऽस्मिन् चौरसैन्यं न संशयः ॥ ८०५॥ यदा प्रदक्षिणं त्रस्तं वाशन्ति विविधं खगरः । शुष्कवृक्षे निपीदित्वा तत्र विद्यान्महाभयम् ॥ ८०६ ॥ भीतत्रस्तः परीतश्च यस्तु व्याहरते खगः । परिवाधन दिशः सर्वास्तत्र भयमुपस्थितम् ॥ ८०७ ॥ गच्छन्तं समनुगच्छेत्पुरः स्थित्वा तु व्याहरेत् । न तत्र गमनं कुर्यान्मार्गमत्र प्रशातनम् ।। ८०८॥ वास्तुमध्ये प्रतिस्थाने क्षामं दीनं च व्याहरेत् । व्याधि तत्र विजानीयाद् वासे वा गृहखामिनाम् ।। ८०९ ।। शकटस्य यथा शब्दं विश्रब्धं वाशति वायसः । दूरादम्यागतं ज्ञात्वा प्रसिद्धिं चाभिनिर्दिशेत् ।। ८१० ॥ गरे घटके चैव स्थालिकपिठरेषु था। निषण्णो वाशते काकः प्रसिद्ध गमन ध्रुवम् ॥ ८११ ।। आसने शयने वापि स्थितो वाशति यायसः । प्रसिद्धं गमनं ब्रूयात्प्रोपितेन समागमः ॥ ८१२ ।। ब्रह्मस्थाने निपीदित्वा धुवं वाशति वायसः । अर्थलाभ विजानीयाधनलाभं च आकरेत् ॥ ८१३ ॥ ब्रह्मस्थाने निपीदित्वा क्षामं दीनं च वाशति । संधिस्थाने हरेचौरस्तत्र वै नास्ति संशयः ।। ८१४ ॥ 15 20 25 ·४०४ 10 दिव्यावदानम्। देवतादेवतानां च देवस्योपवनानि च । यस्य वाचं वदेत्तस्य अर्थलाभं विनिर्दिशेत् ॥ ८१५ ॥ लाक्षाहरिद्रामञ्जिष्ठाहरितालमनःशिलाः । यस्याहरेत्पुरस्तस्य वर्णलाभं विनिर्दिशेत् ।। ८१६ ॥ पात्रं च पात्रकं चैव मृत्तिकावरभाजनम् । यस्य यस्य हरेत्तस्य द्रव्यलाभं विनिर्दिशेत् ॥ ८१७ ॥ संघीभूत्वा युगमानं शुभं तिष्ठति वायसः । काष्ठं का वायसा यत्र गृहमारोपयन्ति च । निगदन्त्यत्र विजानीयाद् याचकात्तु महाभयम् ।। ८१८ ॥ नीलं पीतं लोहितं च प्रतिसंहरणानि च । निगृह्णन्ति यत्र काका व्याधि तत्र विनिर्दिशेत् ॥ ८१९ ॥ ग्रामान्ते भयमाख्याति काको वा वाशति ध्रुवम् । प्रत्येकतो वा वाशन्ति विद्यात्तत्र महाभयम् ।। ८२०॥ वायसोऽस्थि गृहीत्वा वै प्रगच्छेदनुदक्षिणम् । निषीदन् सफले वृक्षे स वदेन्मांसभोजनम् ॥ ८२१ ॥ यस्य शीर्षे निपीदित्या कणं कर्पति वायसः । अभ्यन्तरे सप्तरात्रान्मरणं तस्य निर्दिशेत् ॥ ८२२ ॥ करके चोदके चैव स्निग्धदेशेषु वाशति । ऊर्ध्वमुखं निरीक्षस्तु जगद् वृष्टिं विनिर्दिशेत् ।। ८२३ ॥ खरेण परितुष्टेन तीर्थवृक्षेषु वाशति । ऊर्ध्वमुखं तथा वक्ति वातवृष्टिं विनिर्दिशेत् ॥ ८२४ ॥ कायं किलकिलायंस्तु स्निग्धदेशेषु वाशति । वक्षो विधुन्वन् वायसः सद्यो वृष्टिं विनिर्दिशेत् ॥ ८२५ ॥ खरेण परितुष्टेन स्निग्धं मधुरं वाशति । सक्षरसदवं भागं वाशति भोजनं भवेत् ।। ८२६ ॥ प्राकारे तोरणाने वा यदि वाशति वायसः । अभीक्ष्णं धर्पते तुण्डं संग्रामं तत्र निर्दिशेत् ।। ८२७ ।। मण्डलानि वावर्तानि बहिर्वा नगरस्य च । वैरं च विग्रहं घोरं तत्र चैव विनिर्दिशेत् ॥ ८२८ ॥ प्रामे या नगरे वापि कुर्वते यत्र मण्डलम् । ऊर्ध्वमुखं वाशन्तो वै विषण्णत्वं समुत्थितम् ॥ ८२९ ॥ 16 ·10 ३३ शार्दूलकर्णायदानम्। ४०५ पूर्वेण चैव ग्रामस्य यदा सूयति वायसी । अल्पोदकेनोप्लवन्ति वनानि नगराणि च ।। ८३० ॥ पुरस्तादक्षिणे पार्श्वे यदि सूयति वायसी । . वर्षति प्रथमे मासे पश्चादेवो न वर्षति । कृष्टधान्यानि वर्धन्ते मापधान्यं विनश्यति ।। ८३१ ।। दक्षिणे वृक्षशिखरे यदा सूयति वायसी । मण्डूककीटकमक्षा चौरश्च बहुलीभवेत् ।। ८३२ ॥ पश्चिमोत्तरपाश्व तु यदा सूयति वायसी । अशनिर्निपतेत्तत्र भयं च मृगपक्षिणाम् ॥ ८३३ ॥ उत्तरे वृक्षशिखरे यदा सूयति वायसी । पूर्वमुप्तं विजानीयाच्छस्यं समुपजायते ।। ८३४ ॥ उपरि वृक्षशिखरे यदा सूयति वायसी । अल्पोदकं विजानीयास्थले वीजानि रोपयेत् ।। ८३५ ।। यदा तु मध्ये वृक्षस्य निलयं करोति वायसी । मध्यमं वर्षते वर्ष मध्यशस्य प्रजायते ।। ८३६ ॥ स्कन्धमूले तु वृक्षस्य यदा सूयति वायसी। अनावृष्टिर्भवेद् घोरा दुर्भिक्षं तत्र निर्दिशेत् ॥ ८३७ ॥ चतुरः पञ्च वा पोतान् यदा सूयति वायसी। सुभिक्षं च भवेत्तत्र फलानामुदितं भवेत् ॥ ८३८ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् वायसरुतं नामाध्यायः ॥ अय खलु भोः पुष्करसारिन् द्वारलक्षणं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छ्यताम् । अथ किम् । कथयतु भगवान् त्रिशङ्खः- द्वारलक्षणम् । माहेन्द्रमय दिव्यं च माङ्गल्यं पूर्वतः स्मृतम् । दक्षिणे तु दिशो भागे पूषा च पित्र्यमेव च ।। ८३९ ।। सुग्रीवं पुष्पदन्तं च पश्चिमेनात्र निर्दिशेत् । मल्लातकं राजयक्ष्मं विद्यादुत्तरतः शुभम् ॥ ८४०॥ जन्मसंपद्विपक्षेत्रक्षेमप्रत्यरिसाधनम् । अथ वै धनमित्रं च परमं मैत्रमेव च ॥ ८४१ ॥ उवाच विधिवत्प्राज्ञो विश्वकर्मा महामतिः । वास्तूनां गुणदोषौ च प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।। ८४२ ।। 15 20 23 30 ·४०६ 5 10 15 दिव्यावदानम् । समं स्याच्चतुरस्रं च विस्तीर्णा चैव मृत्तिका । क्षीरिवृक्षाकुलं धन्यं ब्राह्मणस्य प्रशस्यते ॥ ८४३ ॥ पूर्वायतनतया वास्तु रथचक्राकृति च यत् । रक्तपांशुर्भवेद्यत्र राज्ञां तत्तु प्रशस्यते ॥ ८४४ ॥ त्रिकोणं कुशसंस्तीर्णमुत्तानं मधुरं च यत् । व्यायमतो जलं चैव वास्तु तस्य धनौपधी ॥ ८४५ ॥ अङ्गाराकारसंस्थानं गोमुखं शकटाकृति । अनावास्यं च तत् प्रोक्तं यच्च पुत्रक्षयावहम् ।। ८४६ ॥ यत्तु कारकक्षैस्तत् त्यक्तं वर्पोदकेन च । अपसव्योदकं चैव दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ८४७ ।। विप्रस्य चतुरळं तु क्षात्रियं परिमण्डलम् । दशद्वादशकं वैश्ये शूद्रस्य तत्र लेखनम् ॥ ८४८॥ वास्तुपूर्वोत्तरे देशे गोकुलं तत्र कारयेत् । तथैव चाग्निशालां तु पूर्वदक्षिणतो दिशि ॥ ८४९॥ वर्पवृष्यायुधागारान् दक्षिणेन निवेशयेत् । पश्चिमोत्तरतश्चात्र वणिग्भाण्डं निवेशयेत् ॥ ८५० ।। उत्तरायां तु कर्तव्यं वर्चःस्थानमनुत्तरम् । ऐशान्यामेव सर्वाणि प्रासादश्च पुरोमुखः ॥ ८५१ ॥ अविधिपरिवर्तेन तत्र वैरं वधो भवेत् । रचितसर्वद्वाराणामायामो द्विगुणो मतः ॥ ८५२ ॥ कुर्यात्सुरभवनानां यथेष्टं द्वारकाण्यपि । तद्द्वारबाहुपर्यन्ते स्त्रियो दृष्टा दोषावहाः ।। ८५३ ।। विद्विपस्य सलोकस्य द्वारे स्यानु करग्रहः । महेन्द्रे पुरे या राज्यं सूर्ये सूरप्रभावता ।। ८५४ ॥ सत्से मृदुर्मगे यूरोन्तरीक्षे धनक्षयः । वायव्ये तु बहुव्याधिर्भगे भाग्यविपर्ययः ॥ ८५५ ॥ पुष्प तु सुभगो नित्यं वितयेऽप्यशुभो भवेत् । शोके भूतविकारः स्यात् शोपे तस्य विषण्णता ॥ ८५६ ॥ भल्लातके गृहे यासो राजयक्ष्मे समावृतिः । हदे रेणुपरिश्राव आदित्ये तु कलिर्भुवम् ॥ ८५७ ॥ नागराजे नागभयं महश्चेद् दीर्घमायुपम् । भवेदस्य च यद् द्वारं तत्राग्निभयमादिशेत् ।। ८५८ ॥ 20 25 30 ·10 ३३ शार्दूलकर्णायदानम्। ४०५ क्षयं विधात्तस्य तस्य धनस्य च कुलस्य च । यमे मृत्युं विजानीयात्कुले श्रेष्ठोत्तमस्य च । भृङ्गिराजे तु मतिमान् गन्धर्वे गन्धमाल्यता ।। ८५९ ।। मुझे कोधः कलिश्चैव पितरि भोगसंपदः । दौवारिके खल्पधनं सुग्रीवे राजपूजितः ॥ ८६० ।। पुष्पदन्ते धनावाप्तिर्वरुणे जलचित्रता । असुरे मरणं घोरं रोगे तु बहुदोपता ॥ ८६१ ॥ बलींश्च उपहारांश्च प्रवक्ष्यामि यथागृहम् । विचित्रैर्विदिशैर्गन्धैः परिपूज्य वलिं हरेत् ।। ८६२ ।। कलने हेतुबीजानि मध्यमेऽर्जितमेव तु । महेन्द्रे मुक्तपुष्पाणि पावके च पयो दधि ॥ ८६३ ॥ आदित्से परिदेयं तु भक्तं चैव प्रियङ्गवः अन्तरीक्षे जलं दिव्यं पुष्पाणि जलजानि च ।। ८६४ ॥ भन्दा प्रतिपदा ज्ञेया पष्ठी त्रयोदशी जया । तासु तासु भुवं कुर्यायाज्ञो ह्येवं विचक्षणः ॥ ८६५ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् द्वारलक्षणं नामाध्यायः ॥ अय खलु भोः पुष्करसारिन् द्वादशराशिकं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तन्यताम् । अथ किम् । कथयतु भगवान् त्रिशङ्कः- द्वादशराशिका। अतः परं प्रवक्ष्यामि चित्तविज्ञानकाण्डकम् । यथादृष्टान्तवनं नराणां समुदाहृतम् ॥ ८६६ ॥ तदहं संप्रवक्ष्यामि चित्तविज्ञानमुत्तमम् । द्वादशैव तु चित्तास्ते ये लोके प्रचरन्ति चै ।। ८६७ ॥ तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणु तलेन मे ततः। द्वादशैव तु कुर्याच्च मण्डलानि विचक्षणः ॥ ८६८ ॥ प्रथमं मेपो नाम स्याद् द्वितीयं तु वृपः स्मृतः । तृतीयं मिथुनं नाम चतुर्थ चापि कर्कटः ॥ ८६९ ।। पञ्चमं चापि सिंहस्तु पंष्ठं कन्या इति स्मृतम् । तुला तु सप्तमं ज्ञेया वृश्चिकस्तु तथाष्टमम् ॥ ८७० ॥ धन्वी तु नवमं ज्ञेया दशमं मकरः स्मृतः । कुम्भश्चैकादशं ज्ञेयो द्वादशं मीन उच्यते ।। ८७१ ।। 15 20 30 ·४०८ 20 16 दिव्यावदानम् । होरा शरीरं जातस्य द्वितीये चिन्तितं धनम् । तृतीये भ्रातरश्चैव चतुर्थे स्वजनस्तथा ॥ ८७२ ।। चिन्त्सते पञ्चमे पुत्रः पठे मण्डले शत्रुता । सप्तमे दारसंयोगो ह्यष्टमे नैधनं स्मृतम् ॥ ८७३ ॥ नवमे चिन्त्यते धर्मो दशमे कर्मजं फलम् । एकादशे चार्थलाभो द्वादशे व्यर्थसंभवः ।। ८७१ ॥ एते द्वादश चित्तास्तु यथा दृष्टा महर्षिभिः । सर्वभूतात्मभूताच यथाज्ञेयास्त देहिनाम् ॥ ८७५ ।। आगत्य पृच्छते कश्चित् प्रथमं मण्डलं स्पृशेत् । शिरस्तु स्पृशते यश्च शब्दश्च उपलक्ष्यते ॥ ८७६ ॥ व्याधितं चैव ह्यात्मानमाग्नेयाश्च विनष्टयः । यदि ब्रूयात्तदा तस्य आत्मायें चिन्तितं भवेत् ॥ ८७७ ॥ काञ्चनं रजतं तानं लोहं चैव भृशं भवेत् । सच सर्वगतश्चैव अग्निरश्नाति निश्चितम् ॥ ८७८ ॥ एतादृशं दृष्ट्वोत्पातमाग्नेयं तस्य निर्दिशेत् । यादृशश्च भवेच्छब्दस्तादृशं तेन चिन्तितम् ।। ८७९ ॥ पुरुषः कश्चिदागत्य द्वितीयं मण्डलं स्पृशेत् । ग्रीयां वा परिमार्जयेद् गलं च चिबुकं पुनः ॥ ८८० ॥ यदि शन्दश्च श्रूयेत दृष्टा गावस्तथैव च । ईदृशं च दृष्ट्योत्पातं गोशब्दं तत्र निर्दिशेत् । अथ या याद्दशः शब्दस्तादृशं तेन चिन्तितम् ।। ८८१ ॥ पुरुपः कश्चिदागत्य तृतीयं मण्डलं स्पृशेत् । मार्जयेन्मुखदेशं तु स्त्रीचित्तं तस्य निर्दिशेत् ॥ ८८२ ॥ अथ शब्दो भवेत्तत्र श्रूयन्तां तादृशास्तु ते । जातं प्रजातमुपजातं तथा जातो भविष्यति ॥ ८८३ ॥ एतादृशं दृष्ट्वोत्पातं गर्भ तस्य विनिर्दिशेत् । अय वा यादृशः शब्दस्तादृशं तेन चिन्तितम् ॥ ८८४ ॥ पुरुषः कथिदागत्य चतुर्थ मण्डलं स्पृशेत् । कच्छपं स्पृशते यस्तु कलहं तत्र निर्दिशेत् । स्वजनव्यवहारस्तु सति कलह न संशयः ॥ ८८५) आहा कति शन्दा भवन्ति च निरन्तरम् । एतादृशं दृष्ट्वोत्पातं कलहं तत्र निर्दिशेत् ॥ ८८६ ।। 20 30 ·४०९ 10 16 ३३ शार्दूलकर्णायदानम्। पुरुषः कश्चिदागत्य पञ्चमं मण्डलं स्पृशेत् । हृदयं स्पृशते येस्तु-अपत्यं तत्र विन्तितम् ।। ८८७ ॥ प्रवासकश्च विज्ञेयः परमामगतो मृतः । शनद्रव्यं च यत्तस्य ब्राह्मणानां कुले स्थितम् ।। ८८८।। अध शब्दो भवेत्तत्र यं दृष्ट्वा तु महर्षिभिः । पुत्रपुत्रेति यच्छन्दो यद्गतं गतमेव च । एतादृशं दृष्ट्वोत्पातं मरणं तन निर्दिशेत् ॥ ८८९ ॥ पुरुषः कश्चिदागल्य पष्ठं तु मण्डलं स्पृशेत् । स्पृशते चापि पार्शनि गात्रचिन्ता तु चिन्तिला ॥ ८९०॥ विग्रहस्तु महाघोरः शत्रुश्चापि प्रवध्यते । अथ वा तत्र ये शब्दाः श्रोतव्यास्ते न संशयः ॥ ८९१ ॥ अयं तु प्रक्षरश्चैव हतश्च विहतस्तथा । एतादृशं दृष्ट्वोत्पातमरिविग्रहमादिशेत् । अथ वा यादृशः शब्दस्तादृशं तेन चिन्तितम् ।। ८९२ ।। पुरुषः कश्चिदागत्य सप्तमं मण्डलं स्पृशेत् । हस्तेन मर्दयेद् हस्तं तथा नाडी च मर्दयेत् ।। ८९३ ॥ निवेशचिन्ता विज्ञेया अन्यग्रामगता भवेत् । समे भवन्ति शब्दाः श्रोतव्या भूमिमिच्छता ॥ ८९४ ।। स्थितं निविष्ट वतं च कृतं हस्तगतं तथा । एतादृशं दृष्ट्वोत्पातं निवेशं तस्य निर्दिशेत् । यादृशो वा श्रुतः शब्दस्तादृशं तेन चिन्तितम् ॥ ८९५ ॥ पुरुषः कश्चिदापत्र अष्टम मण्डलं स्पृशेत् । उदरं चैव फिचकं द्वे इमे परिमार्जयेत् ॥ ८९६ ॥ निधनं दृश्यते तस्य मरणं चापि श्यते । यदि भवेद् भवेन्मृत्युर्यश्चान्यप्रियसंगमः ।। ८९७ ॥ तत्रेमे शब्दाः श्रोतव्या मृत एव भविष्यति । . एतादृशं दृष्ट्वोत्पातं व्यापत्ति तस्य निर्दिशेत् ।। ८९८ ।। पुरुषः कश्चिदागत्य नवम मण्डलं स्पृशेत् । ऊरं च स्पृशते भूयो धर्मचिन्ता च चिन्तिता ।। ८१९ ।। तत्र शब्दाश्च श्रोतव्या भवन्ति हि न संशयः। यजन् हि याजकश्चैव यजमानस्तथैव च । शब्दानेवविधान् श्रुत्वा यज्ञचिन्तां तु निर्दिशेत् ॥ ९०० ॥ 20 - 25 30

·5
10
दिव्यावदानम् ।
पुरुपः कश्चिदागत्य दशमं मण्डलं स्पृशेत् ।
कर्मचिन्ता विचिन्त्येति गृहकर्म न संशयः ॥ ९०१॥
स्पृशते जानुनी चैव कर्मचिन्तां तु निर्दिशेत् ।
तत्र शब्दा भवन्तीमे श्रोतव्याश्च न संशयः ॥ ९०२ ।।
भूमिकर्म च क्षेत्रं च क्षेत्रकर्म तथैव च ।
एतादृशं दृष्ट्वोत्पातं कर्मचिन्तां विनिर्दिशेत् ॥ ९०३ ॥
पुरुषः कश्चिदागत्य एकादशं तु संस्पृशेत् ।
जो तु स्पृशते भूयो हर्थलाभं विनिर्दिशेत् ॥ ९०४ ॥
तन्नेमे शब्दाः श्रोतव्या भवन्तीह न संशयः ।
पणसुवर्णचेलानि धान्यं समणिकुण्डलम् ॥ ९०५ ।।
एतादृशं वं श्रुत्वा हिरण्यं तस्य निर्दिशेत् ।
अथ वा यादृशः शब्दस्तादृशं फलमादिशेत् ॥ ९०६ ॥
पुरुषः कश्चिदागत्य द्वादशं मण्डलं स्पृशेत् ।
पादौ च स्पृशते पृच्छन् चित्तं चाप्यनर्थिकम् ।। ९०७ ॥
यस्तु तच्चिन्तितो ह्यर्थ आशा आगन्तुका च या ।
अथ वा शब्दाः श्रोतव्या निमित्तज्ञानपारगैः ।। ९०८ ।।
निराशश्चैव घोषश्च निराशं तस्य निर्दिशेत् ।
अथ वा यादृशः शब्दस्तादृशं तेन चिन्तितम् ॥ ९०९ ॥
अय मोः पुष्करसारिन् द्वादशराशिको नामाध्यायः ॥
अय खलु भोः पुष्करसारिन् कन्यालक्षणं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छ्यताम् ।
अप किम् । कथयतु भगवांत्रिशङ्कः-
।
20
25
कन्यालक्षणम् ।
तत्त्वं विज्ञायते येन येन शुभमुपस्थितम् ।
निन्दितं च प्रशस्तं च वीणां वक्ष्यामि लक्षणम् ।। ९१० ॥
पितरं मातरं चैव मातुलं भ्रातरं तथा ।
विम्बाद्विम्यं परीक्ष्येत त्रिशङ्कुवचनं यया ।। ९११ ॥
मुहूर्ते तियिसंपन्ने नक्षत्रे चापि पूजिते ।
तद्विजैः सह संगम्य कन्यां पश्येत शास्त्रवित् ॥ ९१२ ॥
हस्तौ पादौ निरीक्षत नखानि ह्यमुलीस्तथा ।
पाणिलेखाश्च जद्धे च कटि नाम्यूरमेव च ॥ ९१३ ॥

·6 10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । ओष्ठौ जिहां च दन्तांश्च कपोली नासिकां तया । अक्षिभ्रुवौ ललाटं च कर्णी केशांस्तथैव च ॥ ९१४ ।। रोमराजी वरं वर्ण मनितं गीतमेव च । मति सत्वं समीक्षेत कन्यानां शासकोविदः । तत्र पूर्व परीक्षेत खयमेव विचक्षणः ॥९१५॥ हंसखरा मेघवर्णा नारी मधुरलोचना । अष्टौ पुत्रान् प्रसूयेत दासीदासैः समावृता ।। ९१६ ॥ च्यावर्ताश्चत्वारो यस्याः सर्वे चैव प्रदक्षिणाः । समगावविभक्ताङ्गी पुत्रानष्टौ प्रसूयते ॥ ९१७॥ मण्डूककुक्षिर्या नारी सैश्चर्यमधिगच्छति । धन्यान् सा जनये पुत्रांस्तेपां प्रीतिं च भुञ्जते ।। ९१८ ।। यस्याः पाणितले व्यक्तः कच्छपः स्वस्तिको ध्वजः । अङ्कुशं कुण्डलं माला दृश्यन्ते सुप्रतिष्टिताः । एकं सा जनयेपुत्रं तं च राजानमादिशेत् ॥ ९१९ ।। यस्याः पाणौ प्रदृश्येत कोष्ठागारं सतोरणम् । अपि दासकुले जाता राजपत्नी भविष्यति ॥ ९२०॥ द्वात्रिंशद्दशना यस्याः सर्वे गोक्षीरपाण्डराः। समशिखरिस्निग्धाभा राजानं सा प्रसूयते ॥ ९२१ ॥ स्निग्धा कारण्डवप्रेक्षा हरिणाक्षी तनुत्वचा। रकोष्ठजिह्वा सुमुखी राजानमुपतिष्ठति ॥ ९२२ ॥ सूक्ष्मा च तुङ्गनासा च मुक्तमारक्तिमोदरी । सुभ्रूः सुवरकेशान्ता सा तु कन्या बहुप्रजा ॥ ९२३ ॥ अगुल्यः संहिताः कान्ता नखाः कमलसंनिभाः। सुजुरक्तचरणा सा कन्या सुखमेधते ॥ ९२४ ॥ यस्यावर्ती समौ स्निग्धौ उभौ पार्थी सुसंस्थितौ । .....राजपत्नी तु सा भवेत् ॥ ९२५॥ प्रदक्षिणं प्रक्रमेत प्रेक्षते च प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणसमाचारां कन्यां भार्यार्थमावहेत् ॥ ९२६ ॥ ऊरू जङ्ग्रे च पार्थे च तथा विक्रमः संस्थितः । रक्तान्ते विपुले नेत्रे सा कन्या सुखमेधते ॥ ९२७॥ मृगाक्षी मृगजङ्घा च मृगग्रीवा मृगोदरी । युक्तनामा तु या नारी राजानमुपतिष्ठते ॥ ९२८ ॥ 15 20 25 M 30 ·5 10 15 दिव्याचदानम्। यस्यानललिताः केशा मुखं च परिमण्डलम् । नाभिः प्रदक्षिणावर्ता सा कन्या कुलवर्धिनी ।। ९२९ ।। नातिदीर्घा नातिहस्सा सुप्रतिष्ठतनुत्वचा। सुखसंस्पर्शकेशाग्रा सौभाग्यं नातिवर्तते ॥ ९३०॥ कान्तजिह्वा तु या नारी रक्तोष्ठी प्रियभाषिणी । तादृशी वरयेत्याज्ञो गृहार्थं सुखमेधिनीम् ॥ ९३१ ।। नीलोत्पलसुवर्णाभा दीर्घाङ्गुलितला तु या । सहस्राणां बहूनां तु स्वामिनी सा भविष्यति ॥९३२ ।। धनधान्यैः समायुक्तामायुषा यशसा श्रिया । कन्या लक्षणसंपन्नां प्राप्य वर्धति मानवः ।।९३३॥ कीर्तितास्तु मया धन्या मङ्गल्यलक्षणाः खियः । अप्रशस्तं प्रवक्ष्यामि यथोद्देशेन लक्षणम् ॥ ९३४ ॥ ऊर्ध्वप्रेक्षी अधःप्रेक्षी या च तिर्यक् च प्रेक्षिणी । उद्धान्ता विपुलाक्षी च वर्जनीया विचक्षणैः ।। ९३५॥ भिन्नाप्रशतिका रूक्षाः केशा यस्याः प्रलम्बिकाः। चित्रावली चित्रगात्रा भवति कामचारिणी ॥९३६।। कामुका पिङ्गला चैव गौरी चैवातिकालिका । अतिदीर्घा अतिहला वर्जनीया विचक्षणैः ॥ ९३७ ।। यस्यास्त्रीणि प्रलम्बन्ति ललाटमुदरं रिफचौ । त्रींश्च सा पुरुपान् हन्ति देवरं श्वशुरं पतिम् ।। ९३८॥' पार्श्वतो रोमराजी तु विनता च कटिर्भवेत् । दीर्घमायुरखाप्नोति दीर्घकालं च दुःखिता ॥९३९॥ काकजड़ा च या नारी रक्ताक्षी घर्घरखरा । निःसुखा च निराशा च वर्जिता नष्टबान्धवा ।। ९४०॥ अतिस्थूलोदरं यस्याः प्रलम्बो निम्नसंनिभः । अत्यन्तभवशा नारी बहुपुत्रा सुदुःखिता ॥९४१॥ या तु सर्वसमाचारा मृङ्गी समतां गता। सर्पः समैर्गुणैर्युक्ता विज्ञेया कामचारिणी ॥९४२ ॥ सत्या रोमचिते जड़े मुखं च परिमण्डलम् । पुत्रं या भ्रातरं वापि जारमिच्छति ताशी १९४३ ।। यत्या या प्रकोष्टी द्वौ रोमराजीसमावृती। उत्तरोष्टे च रोमाणि सा तु भक्षयते पतिम् ॥ ९४४ ॥ 20 23 20 ·6 10 M101 ३३ शार्दूलकर्णावदानम्। : यस्या हस्तौ च पादौ च छिदौ दन्तान्तराणि च । पतिनोपार्जितं द्रव्यं न तस्या रमते गृहे ।। ९४५ ॥ यस्यास्तु अजमानायाः सुष्टन्ते पर्वसंधयः । सा ज्ञेया दुःखबहुला सुखं नैवाधिगच्छति ॥ ९४६ ॥ यस्याः कनिष्ठिका पादे भूमि न रपृशतेऽङ्गुलिः । फौमारं सा पति त्यत्त्या आत्मनः कुरुते प्रियम् ॥ ९४७ ।। अनामाङ्गुलिः पादस्य महीं न स्पृशतेऽङ्गुलिः । न सा रमति कौमार बन्धकीत्वेन जीवति ॥ ९४८ ॥ यस्याः प्रदेशिनी पादेऽङ्गुष्ठं समतिकमेत् । कुमारी कुरुते जारं यौवनस्था विशेषतः ॥ ९४९ ।। आवर्तः पृष्टतो यस्या नाभी सा चानुबन्धति । न सा रमति कौमारं द्वितीयं लभते पतिम् ।। ९५० ॥ विकृता स्थिरजालाच रूक्षगण्डशिरोरुहा । अपि राजकुले जाता दासीत्वमधिगच्छति ॥ ९५१ ॥ यस्यास्तु हसमानाया गण्डे जायति कूपकम् । अग्निकार्येऽपि सा गया क्षिप्रं दोषं करिष्यति ।। ९५२ ॥ समासमगता सुभ्रूगण्डावर्ता च या भवेत् । प्रलम्बोष्ठी तु या नारी नैकत्र रमते चिरम् ॥ ९५३ ॥ लम्बोदरी स्यूलशिरा रक्ताक्षी पिङ्गलानना । अष्टौ भक्षयते वीरानवमे तिष्ठते चिरम् ॥ ९५४ ॥ न देविका न नदिका न च दैवतनामिका । वृक्षगुल्मसनामा च वर्जनीया विचक्षणैः ।।९५५॥ नक्षत्रनामा या नारी या च गोत्रसनासिका। सुगुप्ता रक्षिता वापि मनसा पापमाचरेत् ।। ९५६ ॥ दारान् विवर्जयेदेतान् या मया परिकीर्तिताः । प्रशस्ता यास्तु पूर्वोक्तास्तादृशीयानरः (१) सदा ।। ९५७ ।। पाशसखिकवर्धमान- वक्रयजाम्यां कलशेन पाणौ। शहालपत्रोत्तमलक्षणैश्व संपत्तये साधु भवन्ति कन्याः ॥ ९५८ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् कन्यालक्षणं नामाध्यायः ।। 25 20 25 30 ·5 ४१४ दिव्यावदानम् । अथ खलु भोः पुष्करसारिन् वस्त्राध्याय व्याख्यास्यामि । तच्छृयताम् । अथ किम् । कथयतु भगवान् त्रिशङ्क:- वस्त्राध्यायः। कृत्तिकासु दहत्यग्निरर्थलाभाय रोहिणी। मृगशिरा मूपीदंशा आर्दा प्राणविनाशिनी ॥ ९५९ ॥ पुनर्वसुश्च धन्या स्यात्पुष्ये वै वस्त्रवान् भवेत् । आश्लेपासु भवेन्मोपः श्मशानं मघया ब्रजेत् ॥ ९६० ।। फाल्गुनीषु भवेद् विद्या उत्तरासु च वस्त्रवान् । हस्तासु हस्तकर्माणि चित्रायां गमनं ध्रुवम् ॥९६१ ।। खात्यां च शोभनं वस्त्रं विशाखा प्रियदर्शनम् । बहुवस्त्रा चानुराधा ज्येष्ठा वसविनाशिनी ।। ९६२ ॥ मूलेन क्लेदयेद्वास आपाढा रोगसंभवा । उत्तरा मृष्टभोजी स्याच्छ्रवणे चक्षुपो रुजम् ॥ ९६३ ॥ धनिष्ठा धान्यबहुला विद्याच्छतभिषे भयम् । पूर्वभाद्रपदे तोयं पुत्रलाभाय चोत्तरा ॥ ९६४ ॥ रेवती धनलाभाय अम्धिनी वस्त्रलाभदा । भरणी च भयाकीर्णा चौरगम्या च सा भवेत् ॥ ९६५ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् वस्वाध्यायः ।। अथ खलु भोः पुष्करसारिन् लुङ्गाध्यायं प्रवक्ष्यामि । तच्छृयताम् । अथ किम् । 20 कपयतु भगवान् त्रिशङ्क:- 10 15 25 लगाध्यायः। कुत्रोत्पन्ना इमे बीजाः (१) शस्यानां च यवादयः । यैरिदं ध्रियते विश्वं कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥ ९६६ ॥ यापयेत् तु कयं बीज लागलं योजयेत्कथम् । के नक्षत्रयोगेषु तिथियोगेषु केषु च ॥ ९६७ ॥ शारदं वाय फ्रेष्मं तु कस्मिन् मासे तु वापयेत् । निमित्तं कति शस्यन्ते कानि या परिवर्जयेत् । फस्स चा दापयेद् धूपं केन मन्त्रेण दापयेत् ॥ ९६८ ।। प्रदक्षिणसमावृत्ता यदि लगा प्रजायते । तदा नागमुखी लुङ्गा दहति चित्रमुख्यपि ॥ ९६९ ॥ 30 ·5 10 ३३ शार्दूलफर्णाचदानम्। दर्भसूचीमुखी वापि कारणं तत्र को भवेत् । कति सौमिक्षिका लगाः कति दौमिक्षिकाः स्मृताः । कतिवर्णाः समाख्याताः कतिवर्णा निदर्शिताः ॥ ९७०॥ नष्टापनष्टबीजस्य वर्षति यदि वासवः । निर्घातो वा भवेत्तीवोऽयवापि मेदिनी चलेत् ॥ ९७१ ॥ शस्यं फलस्य किं तत्र निमित्तमुपलक्षयेत् । सर्वमेतत्समासेन श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ।। ९७२ ॥ पुष्करसारिणो ब्राह्मणस्य वचनं श्रुत्वा त्रिशॉर्मातङ्गाधिपतिरिदं वचनमब्रवीत्- पुरा देवासुरैनागैर्यक्षराक्षसकिन्नरैः । सागरादमृतं दृष्टं मन्यिते तु समुद्भवम् ।। ९७३ ॥ अमृते भक्ष्यमाणे तु भार्ग प्रार्थितवान् द्विजः । ततो दत्ताः सुरैर्भागा अमृतादशबिन्दवः ॥ ९७४ ।। तत उत्पन्ना इमे बीजा भुवि लोकसुखावहाः । यवव्रीहितिलाश्चैव गोधूमा मुद्गमापकाः ।। ९७५ ॥ श्यामकं सप्तमं विद्यादिक्षुश्चाष्टमकः स्मृतः । शेपास्तु संगता जाता बहवः शस्यजातयः ॥ ९७६ ।। हरितकेषु सर्वेषु ये चान्ये सत्त्वजातयः । परितो नवमो बिन्दुः सर्वदेहेऽमृतोऽभवत् । मूलेषु चैव सर्वेषु विन्दुरेकः अपातितः ॥ ९७७ ॥ आषाढे शुक्लपक्षेऽस्य श्रीहिधान्यानि वापयेत् । शारदादीनि सणिण मासे भाद्रपदे लया ९७८ ।। कार्तिके मार्गशीर्षे का प्रीष्मधान्यानि वापयेत् । पञ्चम्यां शुक्कसप्तम्यां पष्ठयामेकादशीषु च ॥ ९७९ ।। त्रयोदश्यां द्वितीयायां तथा हि नवमीषु च । विशेषतस्तु निम्नेषु सर्वबीजानि ह्युत्सृजेत् ॥ ९८० ॥ भरणीपुष्यमूलेषु हस्ताधिनीमधासु च । कृत्तिकासु विशाखासु विशेषेण तु शारदम् ॥९८१ ॥ सौम्ये मैत्रेऽनुराधे च धनिष्ठाश्रवणासु च । उत्सर्गः सर्वबीजानामुत्तरेषु प्रशस्यते । वर्जयेजन्मनक्षत्रं संग्रहं च विवर्जयेत् ॥ ९८२।। प्रामक्षेत्रे च यद् बीजं गृहे च गृहदेवता । निमित्तमुपलक्षेत मङ्गलानि शुभानि च ॥९८३ ।। 16 20 25 30 ·दिव्यावदानम्। 5 10 15 ब्राह्मणं क्षत्रियं कन्यामर्चिष्मन्तं च पावकम् । वारणेन्द्रं नृपं चैव हयं वा खन्यलंकृतम् ॥ ९८४॥ पूर्णकुम्भं ध्वज छत्रमासमांसं सुरां तथा । उद्धृतां धारणी चैव वद्धमेकपशुं दधि ।। ९८५॥ चक्रारूढं च शकटं काकारूढां च सूकरीम् । परस्यारोपणं दृष्ट्वा सत्यसंपत्तिमादिशेत् ।। ९८६ ॥ सर्वे दक्षिणतो धन्याः पुरश्व मृगपक्षिणः । दर्शनं शुक्लपुष्पाणां फलानां चैव शस्यते ॥९८७ ॥ अजो का वामतः शस्यो जम्बुकश्च प्रशस्यते । विकृतं कुब्जकुष्ठिं च मुखं श्मश्रुधरं तथा ।। ९८८॥ नरं निमत्सितं दीनं शोकात व्याधिपीडितम् । वराहवृन्दं सपं च गर्दभं भारहीनकम् । दृष्ट्वा निवर्तयेद् बीजं पुनर्मामं प्रवेशयेत् ॥ ९८९ ॥ तिलस्स बहुपूर्णस्य भाण्डे स्याद्वपनं तथा श्रुत्वा ह्येतानि व्रजतां सस्यसंपत्तिमादिशेत् ॥ ९९० ॥ राशिस्थं प्रथितं धौतं खस्थमङ्कुरितं तथा । श्रुत्वा संमार्जितं चैव इत्याशुकृतिनं विदुः ॥ ९९१ ।। श्रुत्वा म्लानं च शुष्कं च मन्दवृष्टिं च निर्दिशेत् । श्रुत्वा निवर्तयेद् बीजं पुनर्गमे प्रवेशयेत् ॥ ९९२ ॥ मीयमानं च यद् बीजं वर्पते यदि वासवः । खयमेव तु तच्छस्य कामं कालेन भुज्यते ॥ ९९३ ॥ नीयमानं च यद् वीजं कम्पते यदि मेदिनी। भ्रम्यते कर्षकः स्थानान्न तच्छक्यं तु वापितुम् ॥ ९९४ ॥ नीयमानस्य वीजस्य निर्घातो दारुणो भवेत् । स्वामिनो मरणं क्षिप्रं शस्यपालस्य निर्दिशेत् ।। ९९५ ॥ अप वा व्याकुलं कुर्याद्राजदण्डं निकृन्तति । दृष्ट्वा निवर्तयेद् बीजं पुनर्मामं निवेशयेत् ॥ ९९६ ।। ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्ति दत्वा तु संप्रयोजयेत् । कृत्वा सुविपुलो वेदी दर्भानास्तीर्य सर्वतः ॥ ९९७ ॥ समिद्भिरग्निं प्रवास जुहुयाद् घृतसर्पपम् । वेदशान्ति जपेत्पूर्व शस्यशान्तिमतः परम् ॥ ९९८ ॥ 20 25 30 ·10 .. ३३ शार्दूलकर्णायदानम्। जपेत्पाराशरं पूर्व प्रियता वाचयेद् द्विजैः। प्रथमं प्राथ्युखं बीजं प्रक्षिपदुत्तरेऽथ वा ॥ ९९९ ।। पिपीलिका यदा क्षेत्रे वीज कुर्वन्ति संचयम् । सुवृष्टिं च सुभिक्षं च सर्वसस्येषु संपदा ॥ १००० ।। हरन्ति चेत् तृणाद् बीजं तृणे शत्यापहा अपि । परस्परं च हिंसन्ति धान्यं च निधनं व्रजेत् ॥१००१॥ स्थलेषु संचयं दृष्ट्वा महावृष्टिं विनिर्दिशेत् । दृया तु संचयं निम्नेऽनावृष्टिं च निर्दिशत् ।। १००२ ॥ यदा तु प्रोपितं बीजं सप्तरात्रेण जायते । सुवृष्टिं च सुभिक्षं च सर्वशस्येषु संपदा ॥१००३ ॥ यदा तु प्रोषितं वीजमर्धमासेन जायते । अल्पं निप्पयते शस्यं दुर्भिक्षं चात्र जायते ॥ १००४ ॥ त्रिरात्राचतूरात्राद्वा यदि लङ्गः प्रजायते । अतिवृष्टिर्भवेत्तत्र परचक्रभयं विदुः ॥१००५॥ लहस्य तु ये पादाः पश्न सप्त नव तथा । सुवृष्टिं च सुभिक्षं च सर्वसस्येषु संपदा ॥१००६॥ स्थालुङ्गस्य तु ये पादाश्चत्वारोऽष्टपदाथ या । अल्पं निप्पद्यते शस्य दुर्भिक्षं चात्र निर्दिशेत् ॥ १००७ ॥ लङ्गस्य यदि पादास्तु दृश्यन्ते द्वादश कचित् । कचिन्निष्पद्यते शस्य दुर्भिक्षं याचिदादिशेत् । वामावर्ताः प्रदृश्यन्ते दुर्भिक्षं तत्र निर्दिशेत् ।। १००८ ।। यदा पूर्वमुखी लङ्गा क्षेमं वृष्टिं च निर्दिशेत् । यदा पश्चान्मुखी लुङ्गा अतिवृष्टिं च निर्दिशेत् ॥१००९ ॥ क्षेमं सुभिक्षं चैवात्र यदा लङ्गोत्तरामुखी । हरितालसुवर्णाभा भद्रशोचिरियोत्थिता ॥ १०१० ॥ दर्भसूचीमुखी चापि दृश्यते यत्र कुत्रचित् । क्वचिनिष्पद्यते शस्यं दुर्भिक्षं तत्र निर्दिशेत् ॥ १०११॥ यदा नागमुखी लगा दृश्यते यत्र वा कचित् । काचिनिष्पद्यते शस्त्रं दुर्भिक्षं चात्र निर्दिशेत् । तत्राशनिभयं चापि भयं मेधान्न संशयः ।। १०१२ ॥ कृषिमूलमिदं सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् । नास्ति कृपिसमावृत्तिः खयमुक्तं स्वयंभुवा ॥ १०१३ ॥ 15 M. 197 20 25 30 ·6 10 16 दिव्याचदानम् । नाकृषेधर्ममाप्नोति नाकृषः सुखमामुयात् । धर्ममर्थ तथा कामं सर्व प्राप्नोति कर्यकः ॥ १०१४॥ इति लुङ्गाध्यायः॥ पुनरपि पुष्करसारी ब्राह्मणस्त्रिशङ्कु मातङ्गाधिपतिमेतदवोचत्- कथं पृथिव्यां नागाश्च केन वा विनिवारिताः। कुतो मूलसमुत्थानं निर्धातः कुन जायते ॥ १०१५ ॥ कुतश्चाभ्राणि जायन्ते नानावर्णा दिशो दश । कस्यैप महतः शब्दः श्रूयते दुन्दुभिखरः ॥ १०१६ ॥ को हि सृजति दुर्भिक्षं सुभिक्षं चैव प्राणिनाम् । कस्तत्र स मुनिश्रेष्ठो नाम गोत्रं ब्रवीहि मे ॥ १०१७ ॥ दैवतानि च मे ब्रूहि विधानानि स्वयंभुवः । यज्ञं च यज्ञभागं च होतव्यश्च यथा बलिः ॥ १०१८ ॥ पृथिव्यां दैवतं ब्रूहि आश्रमे दैवतं ब्रूहि । देवे तु दैवतं ब्रूहि केन देवी सा कल्पिता ॥ १०१९ ।। पत्रिस्य दैवतं ब्रूहि पूर्णकुम्भस्य दैवतम् । करके दैवतं ब्रूहि तथा स्थायां च दैवतम् ॥ १०२० ॥ शस्यस्य दैवतं ब्रूहि शस्यपालस्य दैवतम् । वायुस्कन्धैश्च कतिभिः शुक्रो वेगं प्रमुञ्चति ॥ १०२१ ।। अय निशङ्कर्मातशाधिपतिर्बाह्मणं पुष्करसारिणमेतदवोचत्-- पृथ्वी वा वायुराकाशमापो ज्योतिष पञ्चमम् । तत्र संवर्तते पिण्डं ततो मेघः प्रवर्तते ॥ १०२२ ॥ एप व्याप्नोति चाकाशं वायुना जन्यते धनः । आदित्यरश्मयो वारि समुद्रस्य नमस्तले ॥१०२३ ॥ तजलं नागसंक्षिप्तं ततो वरुणसंक्षयः । वायुर्नभो गर्जयते अग्निर्विद्योतते दिशः ॥ १०२४ ॥ मरुता क्षिप्यते पिण्डं संनिपातश्च गर्जते । विरोधनं तु वायोश्च अग्नेश्च अनिलस्य च ॥ १०२५॥ आकाशे वर्तते पिण्ड पथारपतति मेदिनीम् । यद् प्रहाणामधिपतिनक्षत्रज्योतिपामपि । ततो मारुतसंसर्गात्पर्जन्यमपि वर्षति ॥ १०२६॥ वर्पत शैलशिखरे यत्र संप्रस्थितो जनः । पत्र सो च धर्मच हविर्मेघश्च वर्तते ॥ १०२७ ॥ 20 25 30 ·5 ........................ 10 ३३ शार्दूलकर्णायदानम् तत्र बीजानि रोहन्ति अन्नपानं समृध्यति । एवं पिण्डाशनिराधा ततो याताशनी स्मृता। दन्ताशनी तृतीया तु अशनिस्तु चतुर्थिका ।। १०२८॥ पञ्चमी किमयः प्रोक्ताः पष्ठी तु शलभास्तथा । सप्तमी स्यादनावृष्टिरतिवृष्टिस्तस्तथाष्टमी ।। १०२९॥ नवमी संबरः प्रोका इत्याह भगवालिशङ्कः। एतास्त्वशन्यो व्याख्यातास्तासां चै देवताः शृणु । पिण्डाशनी ब्रह्मसृष्टा एपा ज्येष्ठाद्यदेवता ॥ १०३०॥ दन्ताशनी तु सैन्यानां ग्रहा वाताशनी स्मृता । अदेश...... देवताः ॥ १०३१॥ शलभाः केतुदैवत्या आदित्या दितिदेवताः । शंसकामतिवर्षस्य अनावृष्टस्तु ज्योति[पः ] || १०३२ ।। { सम्ब] रस्य तु पर्जन्यमाख्याताः नव देवताः । अशन्या देवताः प्रोक्ता आकाश- गमनार्थ बोधत। पूर्वमधीन्द्रदैवत्यं दक्षिणे यमदैवतम् । वरुणं पश्चिमे विद्यादुत्तरे धनदः स्मृतः । ..त्या दैवतं विष्णुराश्रमं विश्वदैवतम् ॥ १०३३ ॥ समिधादैवता देवास्तेभ्यो देवी प्रकल्पिता । समिधादैवता. ..तोग्निहुताशनम् ॥ १०३४॥ वेद्यां तु दैवतं. ..कारादिल्लदैवतम् । पात्रस्य देवता धर्मः पूर्णकुम्भे जनार्दनः ।। १०३५॥ धूपस्थानस्य ज्योतिपः। ..शस्यपालो महामतिः । वायुस्कन्धैश्चतुर्भिस्तु शुक्रो वेगं प्रमुञ्चति ॥ १०३६ ॥ अत्र मध्ये पृथिव्याप आश्रमो विश्वदैवतः । तस्मिन् देशे......यस्मिन् प्रीतो वृषध्वजः ॥ १०३७ ।। इत्याह भगवांखिशङ्कः । पुनरपि पुष्करसारी मामणखिशङ्कमेवमाह- किमर्थमाश्रमे नियं हूयते हव्यवाहनः । तृणकाष्ठानि संहस्य मेषं दृष्ट्वा समुत्थितम् ॥ १०३८ ॥ अति......न्यते अग्निं सुदारुणम् । सर्वलोकहितार्थाय ध्यात्या दिव्येन चक्षुषा । प्रशमेच समासेन तद्भवार्थ तु......॥ १०३९ ॥ 16 1 ...........। 20 चरं चेति...... शस्य..... 25 30 ·४२० 5 ........ 10 15 दिव्यावदानम् । एवमुक्ते त्रिशङ्कुर्मातङ्गाधिपतिर्दाह्मणं पुष्करसारिणमेतदवोचत्- धूमिकाध्यायः। पुरा हि खाण्डवद्वीपमर्जुनेन महात्मना । ...ज्वलितं जातवेदसा ॥ १०४० ।। ..प्रसन्नमानान्निधिगतम् । तत्र दग्धा अनेका हि नागाः कोटिसहस्रशः ॥ १०४१ ॥ पुरा महोरगगणा यक्षराक्षसपन्नगाः । पादहीनाः कृताः केचिद् वाहुहीनाः कृतापरे ॥ १०४२ ॥ वैकल्यं कर्णनासाभ्यां कृतं चैवाक्षिपातनम् । तदाप्रमृति भूतानां दृष्टं वै त्रासितं मनः ।। १०४३ ॥ अग्निना तापिताः केचिद्वाणैरन्ये च सूदिताः । वाचाटकेनापि पुरा कादवेयाः प्रपातिताः ॥ १०४४ ॥ अर्चिपा हविगन्धेन मुह्यमाना नभोन्तरे । तद्विहीनाः पतन्त्यन्ये गुह्यका धरणीतले ॥ १०४५ ॥ सहांपतिस्तु नाम्ना स शस्यकाले तदाश्रमे । शस्यपालैस्तु सततं होतव्यो हव्यवाहनः ॥ १०४६ ॥ गृहमेधी ज्यालयेदग्निं निर्मलेऽपि नभोन्तरे । दिग्भागेषु च भूतानां तेपामर्थ दिने दिने ॥ १०४७ ॥ जाग्रतं सततं वहिमाश्रमस्थोऽपि धारयेत् । मेघं दृष्ट्वा विशेषेण ज्वालितव्यो हुताशनः ॥ १०४८ ।। सधूमं ज्वलितं दृष्ट्वा दीप्यमानं तु पावकम् । भयमापतते तेषां नागसैन्यं विमुह्यते ॥ १०४९ ॥ अग्निं परिचरतोऽस्य शस्यपालस्य चाश्रमे । अग्निना हूयमानेन सिध्यते सर्वकर्म च ॥ १०५० ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् धूमिकाध्यायः ।। अय खल भोः पुष्करसारिन् तिथिकर्मनिर्देशं नामाध्यायं व्याख्यास्यामि । तच्छूय- ताम् । अथ किम् । कथयतु भगवास्त्रिशङ्कः- तिथिकर्मनिर्देशः। नन्दो प्रतिपदामाहुः प्रशस्तां सर्वकर्मसु । विज्ञानस्य समारम्भे प्रवासे च विगर्हिता ॥ १०५१ ॥ द्वितीया कथिता भद्रा शस्ता भूषणकर्मसु । जया तृतीया व्याख्याता प्रशस्ता जयकर्मसु ॥ १०५२ ।। 20 -25 20 ·5 10 .. ३३ शार्दूलकर्णायदानम् । ४२१ चतुर्थी कथिता रिक्ता प्रामसैन्यवधे हिता । चौर्याभिचारकूटाग्निदाहगोरससाधने ॥ १०५३ ॥ पूर्णा तु पञ्चमी ज्ञेया चिकित्सागमनावसु । दानाध्ययनशिल्पेषु व्यायामे च प्रशस्यते ॥ १०५४ ॥ जयेति संज्ञिता पष्ठी गर्हिताध्वसु शस्यते । गृहे क्षेत्रे विवाहे वा आवाहकर्मसु मित्रेति ॥ १०५५ ॥ भद्रा च सप्तमी ख्याता श्रेष्ठा सा सौकृतेऽध्वनि । नृपाणां शासने छने शय्यानां करणेषु च ॥१०५६ ॥ महाबलाष्टमी सा च प्रयोज्या परिरक्षणे । भयमन्दरबद्धेषु योगेषु हरणेषु च ॥ १०५७ ।। उपसेना तु नवमी तस्यां कुर्याद्रिपुक्षयम् । तथा विपन्नावस्कन्दविद्याबन्धवधक्रियाः ।। १०५८ ॥ सुधर्मा दशमी शस्ता शास्त्रारम्भे धनोद्यते । शान्तिवस्त्ययनारम्भे दानयज्ञोद्यतेषु च ॥ १०५९ ।। एकादशी पुनर्मान्या स्त्रीषु च मांसमद्ययोः । कारयेनगरं गुप्त विवाहं शास्त्रकर्म च ॥१०६० ॥ यशेति द्वादशीमाहुँधेरेऽध्वनि च गर्हिता । विवाहे च गिरी क्षेत्रे गृहकर्मसु पूजिता ॥ १०६१ ॥ जया त्रयोदशी साध्वी मण्डलेषु च योपिताम् । कन्यावरणवाणिज्यविवाहादिषु चेप्यते ।। १०६२॥ उमा चतुर्दशी तु स्यात्कारदभिचारिकम् । वधबन्धप्रयोगांश्च पूर्व च प्रहरेदपि ॥ १०६३ ॥ सिद्धा पञ्चदशी साध्वी देवताग्निविधौ हिता। गोसंग्रहवृपोत्सर्गवलिजप्यव्रतेषु च ॥ १०६४ ॥ नन्दादीनां क्रिया पूर्वे षष्ठयादीनां तु मध्यमे । सुनन्दायाश्च संध्याभिर्दिनराज्योः प्रसिध्यति ॥ १०६५ ॥ अयं भोः पुष्करसारिन् तिथिकर्मनिर्देशो नामाध्यायः ।। अपि च महाब्राह्मण इदं पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानसाक्षाक्रियायां विद्यायां चित्तमभि- निर्णयामि निवर्तयामि, अनेकविधपूर्वनिवासं समनुस्मरामि ॥ स्यात्त बाह्मण काला या विमतिर्वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन ब्रह्मा देवानां 30 प्रवरोऽभूत् । नह्येवं द्रष्टव्यम् । अहमेव स तेन कालेन तेन समयेन ब्रह्मा देवानां प्रवरो-1. ऽभूवम् । सोऽहं ततश्युतः समान इन्द्रः कौशिकोऽभूवम् । ततश्युतः समानोरणेमिर्गौतमो- 15 . 25

·४२२
10
दिव्यावदानम् ।
ऽभूवम् । ततश्युतः समानः घेतकेतुर्नाम महरिमूवम् । ततथ्युतः समानः शुकपण्डितो-
ऽभूवम् । मया ते तदा ब्राह्मण चत्वारो वेदा विभक्ताः । तद्यथा पुष्यो बचानां पति-
श्छन्दोगानाम् । एकविंशतिचरणा अर्यवः । ऋतुरथर्वणिकानाम् ॥
स्यात्तव ब्राह्मण काला वा विमति; अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन
। यसुर्नाम महर्षिरभूत् । न येवं द्रष्टव्यम् । अहमेव स तेन कालेन तेन समयेन वसुर्नाम
महरिभूवम् । मया सा तक्षकवधूकायाः कपिला नाम माणविका दुहिता आसादिता
भार्यार्याय । सोऽहं तत्र संरक्तचित्त ऋझ्या भ्रष्टो ध्यानेभ्यो वञ्चितः परिहीनः । सोऽह-
मात्मानं जुगुप्समानस्तस्यां वेलायामिमां गायां बभापे--ॐ भूर्भुवः स्वः । तत्सवितुवरेण्यं
भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
सोऽहं ब्राह्मण लां ब्रवीमि-सामान्यसंज्ञामात्रकमिदं लोकस्य ब्राह्मण इति वा क्षत्रिय
इति वा वैश्य इति वा शूद इति वा । एकमेवेदं सर्व सर्वमिदमेकम् । पुत्राय मे शार्दूल-
कर्णीय प्रकृतिं दुहितरमनुप्रयच्छ भायर्याय । यावतकं कुलशुल्कं मन्यसे तावतकमनुप्रदा-
स्यामि । इदं च वचनं पुनः श्रुत्वा त्रिशङ्कोमातङ्गराजस्य ब्राह्मणः पुष्करसारी इदमत्रोचत्-
भावान् श्रोत्रियः श्रेष्टस्त्वत्तो भूयान विद्यते ।
सदेवकेषु लोकेषु महाब्रह्मसमो भवान् ॥ १०६६ ॥
पुत्राय ते भोः प्रकृति ददामि
शीलेन रूपेण गुणैरुपेतः।
शार्दूलकर्णः प्रकृतिस्तु भद्रा
उभौ रमेतां रुचितं गमेदम् ॥ १०६७ ॥
तत्र तानि पञ्चमात्राणि माणवकशतानि उचैःशब्दानि प्रोचुर्महाशब्दानि-मा लं
मो उपाध्याय विद्यमानेषु ब्राह्मणेषु चाण्डालेन साधं संवन्धं रोचय । नार्हसि भो उपाध्याय
विद्यमानेषु प्रामणेषु चाण्डालेन साधं संवन्धं कर्तुम् ॥
अय ब्राह्मणः पुष्करसारी तेषां निदानं निदाय शब्द संस्थाप्य निपल्स लोकेनैता-
नर्यानभाषत-
एवमेतद्यया ह्येप त्रिशङ्खर्भापते गिरम् ।
तत्त्रं हावितथं भूतं सत्यं नित्यं तथा ध्रुवम् ॥ १०६८॥
अय द्राक्षणः पुष्करसारी तेषां माणवकानां तं महान्तं शब्दं संस्थाप्य त्रिशएं
भातराजमिदमवोचत्-अयं भोखिशको ब्रह्मणा सहापतिना चातुर्महाभौतिको महापुरुषः
15
20
23
प्रज्ञप्तः । पस्य
30
शिरः सतारं गगनमाकाशमुदरं तया ।
पर्वताचायुमायूस पादौ च धरणीतलम् ॥ १०६९ ॥

·10 ३३ शार्दूलकर्णावदानम् । ४२३ सूर्याचन्द्रमसौ नेने रोम तृणवनस्पती । सागराश्चाप्यमेध्यं वै नधो भूत्रस्रवोऽस्य तु ।। १०७० ॥ अश्रूणि वर्षणं चास्य एप ब्रह्मा सहापतिः । भवांस्तु परमज्ञोऽसि तन्मे ब्रूहि यथा तथा ॥ १०७१॥ इह भोत्रिशङ्को किमाह स्वलक्षणं ब्रह्मणः प्रत्यवेक्षख । पित्रा च मात्रा च कृतानि । कर्माणि भवन्ति । अश्वस्तनास्तेन वञ्चिताः। गच्छन्ति सत्त्वा बहुगर्भयोनि न चैव कश्चिन्मनुजो ह्ययोनिः । समस्तजातौ प्रचरन्ति सत्त्वा न मारुताज्जायते कश्चिदेव ॥ १०७२।। खभावभाव्यं हवगच्छ लोके के ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः। सर्वत्र काणाः कुणिनश्च खञ्जाः कुष्ठी किलासी ह्यपस्मारिणोऽपि ॥ १०७३ ॥ कृष्णाश्च गौराश्च तथैव श्यामाः सत्त्वाः प्रजा हन्यतमे विशिष्टाः । सहास्थिचर्माः सनखाः समांसा दुःखी सुखी मूत्रपुरीपयुक्ताः । न चेन्द्रियाणां प्रविविक्तिरस्ति तस्मान वर्णाश्चतुरो भवन्ति ।। १०७४ ।। मन्त्रैर्हि यदि लभ्येत वगं तु गमनं द्विजः । कृष्णशुक्लानि कर्माणि भवेयुनिष्फलानि हि ।। १०७५ ॥ यस्मात्कृष्णानि शुक्लानि कर्माणि सफलानि हि। पच्यमानानि दृश्यन्ते गतिप्येतानि पञ्चसु ॥ १०७६ ॥ माणवकशतेषु स तत्र विनिहतो महायशसा त्रिशङ्कुना पुष्करसारी ब्राह्मणोऽब्रवीत्-25 ब्राह्मणोऽसौ मातङ्गराजो हि त्रिशङ्कुर्नाम । भवान् हि ब्रह्मा इन्द्रश्च कौशिकः । त्वमरणेमिश्च गौतमः । त्वं श्वेतकेतुश्च शुकपण्डितः । वेदः समाख्यातस्त्वया चतुर्धा । भगवान्वसू राजर्षि- महायशा भगवान् । ज्ञानेन हि त्वं परमेण युक्तः सर्वेषु शास्त्रेषु भवान् कृतार्थः । 15 20 30 ·5 10 दिच्यावदानम् । श्रेष्ठो विशिष्टो परमोऽसि लोके भवान् हि विद्याचरणेन युक्तः ॥ १०७७ ॥ ददामि तेऽहं प्रकृति ममामलां शीलेन रूपेण गुणरुपेतः । शार्दूलकर्णः प्रकृतिश्च भद्रा उभौ रमेतां रुचित ममेदम् ॥ १०७८ ॥ प्रगृह्य भृङ्गारमुदकप्रपूर्ण- मावर्जितो ब्राह्मणो हृष्टचित्तः । अनुप्रदासीदुदकेन कन्यको शार्दूलकर्णस्य इयमस्तु भार्या ॥ १०७९ ॥ उदग्रचित्त आसीन्मातराजः । कृत्वा निवेशं स तदात्मजस्य गत्वाश्रमेऽसौ नगरं यशस्वी । धर्मेण वै कारयति खराज्यम् क्षेमं सुभिक्षं च सदोत्सवाब्यम् ॥१०८०॥ इति । स्याद् भिक्षवो युष्माकं काङ्क्षा वा विमतिर्वा विचिकित्सा वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन त्रिशङ्कर्नाम मातङ्गराजोऽभूत् ? नैवं द्रष्टव्यम् । अहमेव स तेन कालेन तेन समयेन त्रिशङ्कर्नाम मातङ्गराजोऽभूवम् । स्यादेवं च भिक्षवो युष्माकम्-अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन शादूलको नाम मातङ्गराजकुमारोऽभूत् । नैवं द्रष्टव्यम् । एष स 20 आनन्दो भिक्षुः स तेन कालेन तेन समयेन शार्दूलकर्णो नाम मातङ्गराजकुमारोऽभूत् । स्यादेवं युष्माकम्-अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन पुष्करसारी नाम ब्राह्मणोऽभूत् । नैवं द्रष्टव्यम् । एष शारद्वतीपुत्रो भिक्षुः स तेन कालेन तेन समयेन पुष्करसारी नाम बामणो भूत् । नान्या सा तेन कालेन तेन समयेन पुष्करसारिणो ब्राह्मणस्य प्रकृति म माणविका दुहिताभूत् । नैवं द्रष्टव्यम् । एषा सा प्रकृतिभिक्षुणी तेन कालेन तेन समयेन पुष्कर- 25 सारिणो ब्राह्मणस्य प्रकृति म माणविका दुहिताभूत् । सा एतर्हि तेनैव मेहेन तेनैव प्रेम्णा आनन्दं मिझुं गच्छन्तमनुगच्छति तिष्ठन्तमनुतिष्ठति । यद्यदेव कुले पिण्डाय प्रविशति, तत्र तत्रैव द्वारे तूष्णीभूता अस्थात् ॥ अथ खल्लु भगवानेतस्मिन्निदाने एतस्मिन् प्रकरणे तपा चेलापामिमा गापामभाषत- पूर्वकेण नियासेन प्रत्युत्पन्नेन तेन च । एतेन जायते प्रेम चन्द्रस्य कुमुदे यया ॥ १०८१ ।। 18 , - ·३३ शार्दूलकर्णावदानम् । ४२५ तस्मातर्हि भिक्षयोऽनभिसमितानां चतुर्णामार्यसत्यानामभिसमयाय, अधिमात्रं वीर्य तीवच्छन्दो वीर्य शब्दापयामि । उत्साह उन्नतिरप्रतिवाणिः । स्मृत्या संप्रजन्येन अप्रमादतो योगः करणीयः । द्रुतमेषां चतुर्णा दुःखस्यार्यसत्यस्य दुःखसमुदयस्य निरोधस्य निरोधगामिन्याः प्रतिपद आर्यसत्यस्य अमीपां चतुर्णामार्यसत्यानामनभिसमितानामभि- समयाय अधिमानं तीनच्छन्दो वीर्य व्यायाम उत्साह उन्नतिरप्रतिवाणिः स्मृत्या संप्रजन्येना- 5 प्रमादतो योगः करणीयः॥ अस्मिंश्च खलु पुनर्धर्मपर्याये भाष्यमाणे भिक्षूणां पष्टिमात्राणामनुपादाय आनवेम्प- श्चित्तानि विमुक्तानि । संबहुलानां श्रावकाणां ब्रह्मणां गृहपतीनां च विरजस्कं विगतमलं धर्मचक्षुरुदपादि विशुद्धम् ॥ इदमवोचद्भगवान् । आचमनसते भिक्षयो भगवतो भाषितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने शार्दूलकर्णावदानम् ।। 10 दि०५४ ·३४ दानाधिकरणमदायानाम् । ऐव मया श्रुतम् । एकस्मिन् राग भगयाारसा विहरति जेतपनेऽनाए- पिण्डदस्यारामे माता भिक्षुसपेन सार्धम् । नत्र भगवान् ] भिजूनामायते स-सत- विशता मिक्षर आमार पण्डितो दान ददाति । पाटे दान ददाति तपागतानुभातम् । कल्पित दान ददाति पिलुपरिशुद्धम्। साल दान ददाति सोपरिगमार्थम् । सहस्तेन दान ददात्यसारा कायासारसमक्षार्थम् । स्कन्ध दान ददानि महासागभोगविपाक प्रतिलगभसरर्तनीयम् । वर्णसपन दान ददाति प्रासादिकापाकाप्रतिसपर्तनीयम् । गत्यसपन्न दान ददाति गन्धविशफानियमसरर्तनीयम् । रसपान दान ददानि रसरसाप्रपञ्जन- विपारप्रतिलाभसर्तनीयम् । प्रणीत दान ददानि प्रणीतभोगविपाकप्रतिलागसवर्तनीयम् । ० रिपुल दान ददाति विपुलभोगरिपाकप्रतिरामसपर्तनीयम् । अनदानं ददाति भुत्तर्ष- पिच्छेदपिपाकप्रतिलामसपर्ननीयम् । पानदान ददाति सर्वत्र जातिपु राष्ट्रिच्छेदविपाकप्रति- लामसवर्तनीयम् । यसदान ददाति प्रणीतासभोगरिपाकप्रनिटामसार्ननीयम् । प्रतिपय दान ददाति हhक्टागारप्रासादभरनरिमानोधानारामविशेषरिपाकप्रतिलाभसवर्तनीयम् । शय्यादान ददायुधकुलभोगविपाक्पतिलाभसातनापम् । यान दान ददाति ऋद्धिपाद- रिपाकातिलाभसवर्तनीयम् । भैपग्यदान ददाति अजरामरणतिशोकसरिनिरोधनियाण- सिपाकप्रतिलाभातर्तनीयम् । धर्मदान ददाति जातिरमरप्रतिलामसरर्तनीयम् । पुष्पदान ददाति वोभ्यङ्गपुष्परिपाकापतिलाभसवर्तनीयम् । मान्यदान ददाति रागद्वेषमोहनिमुद्धविपाक- प्रतिगमसपर्तनीयम् । गन्धदान ददाति दिव्यगन्धासुखोपपत्तित्रिपाकप्रतिलामसवर्तनीयम् । ঘূণহাল বলি দুষ্টহীসহাপৰিবানিসম্পদী। মাল বারি ঘষা- 26 विपरिपाकप्रतिलाभसपर्तनीयम् । पण्ठादान ददाति मनोज्ञसरमिपाकप्रतिशमसपर्तनीयम् । पायदान ददाति ब्रह्मस्वरनि?परिपाकप्रतिलभतार्तनीयम् । पदान ददाति देवमनुष्या- भिषेकपयन्धविपास्मतिलामसर्तनीयम् । तथागतचैत्येषु तथागतरिम्येषु च सुगन्धोदकमान दान ददाति द्वानिश महापुरुपलक्षणाशीत्यनुव्यञ्जनपिपाकप्रतिलाभसार्तनीयम् । सूत्रदान ददाति सार जातियूपस्यता प्रााकुरेपूपपय समन्तप्रासादिकारिपाकप्रतिलाभसवर्तनीयम् । 25 पसारदान ददाति सर्वत्र जातिषु महाबलत्रिपाकप्रतिलाभसनर्तनीमम् । मैन्यात्मकदान ददाति व्यापादप्रहाणविषारप्रतिलाभसवर्तनीयम् । करुणाश्रितदान ददाति महासुखविपाक- प्रतिगमतवर्तनीयम् । मुदिताश्रितदान ददाति सर्वथा मुदितानन्दरिपाकप्रतिलायसनर्तनीयम् । उपेक्षाश्रित दान ददाति अरतिप्रहाणविपाकप्रतिलामसमर्तनीयम्। विचित्रोपचिन दान ददाति नानाबहुविधविचित्रोपभोगरिपाकप्रतियामसवर्तनीयम् । सर्गपरित्याग दान ददाति अनुत्तर- ३० सम्यक्सबोधिविपाकप्रतिलाभसार्तनीयम्। एभिर्भिक्षव सप्तत्रिंशत्प्रकार पण्डितो दान ददाति॥ इदमोचनगवान् । आत्तमनसखे भिक्षयो भगनतो भापितमभ्यनन्दन् । इति श्रीदिव्यावदाने दानाधिकरणमहायानसूत्र समाप्तम् ॥ Mss read नमो मायाम ५ Before ·३५ चूडापक्षावदानम् । बुद्धो भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । श्रावस्त्यामन्य- तमो ब्राह्मणः प्रतिवसति । तेन सदृशात् कुलात् कलत्रमानीतम् । स तया साध क्रीडति रमते परिचारयति । तस्यापत्यं जातं जातं कालं करोति । अथापरेण समयेन तस्य पती आपनसत्वा संवृत्तास करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः । तस्य नातिदूरे वृद्धयुवतिः । प्रतिवसति । तया दृष्टः । सा कथयति-कस्मात्त्वं ब्राह्मण करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितःस कथयति-ममापत्यं जातं जातं कालं करोति । मम चेदानी पनी आपन्नसत्वा संवृत्ता । यदप्यन्यदयत्यं जनयिष्यति, तदपि कालं करिष्यति । सा कथयति-यदा तव पल्याः प्रसवकालः स्यात् , तदा मां शब्दापयेथा इति । अथापरेण समयेन तस्य पल्याः प्रसवकालो जातः । तेन सा वृद्धयुवतिः शब्दापिता । तया सा प्रसवापिता । पुत्रो 10 जातः । तया स दारकः नापयित्वा शुक्लेन वस्त्रेण वेष्टयित्वा नवनीतेनास्यं पूरयित्वा दारिकाया हस्तेऽनुप्रदत्तः । सा दारिकोक्ता-इमं दारकं चतुर्महापथे धारय । यं कंचित् पश्यसि ब्राह्मणं वा श्रमणं वा, स वक्तव्यः-अयं दारकः पादाभिवन्दनं करोतीति । अस्तं गते आदित्से यदि जीवति, गृहीत्वा आगच्छ । अथ कालं करोति, तत्रैवारोपयितव्यः । सा तमादाय चतुर्महापथे गत्वा स्थिता । आचरितं तीर्थ्यानां कल्यमेवोत्थाय तीर्थोपस्पर्शनाय 15 गच्छन्ति । सा दारिका सगौरवा सप्रतीशा पादाभिवन्दनं कृत्वा कथयति-अयं दारक आर्याणां पादाभिवन्दनं करोति । ते कथयन्ति-चिरं जीव, दीर्घमायुः पालयतु, मातापित्रोमनोरयं पूरयतु । स्थविरस्थविरा भिक्षवः पूर्वाहकालसमये निवास्य पात्रचीवर- मादाय श्रावस्त्यां पिण्डाय प्रविशन्ति । सा दारिका सगौरवा सप्रतीशा पादाभिवन्दनं कृत्वा कथयति-अयं दारक आर्याणां पादाभिवन्दनं करोतीति । स्थविराः कथयन्ति-सुचिरं 20 जीवतु, दीर्घमायुः पालयतु, मातापित्रोमनोरथं पूरयतु । भगवान् पूर्वाह्ने निवास्य पात्रचीवर- मादाय श्रावस्ती पिण्डाय प्रविशति स्म । सा दारिका सगौरवा सप्रतीशा पादाभिवन्दनं कृला कथयति-भगवन् , अयं दारको भगवतः पादाभिवन्दनं करोतीति । भगवानाह- चिरं जीवतु, दीर्घमायुः पालयतु, मातापित्रोमनोरयं पूरयतु । विकालीभूते पश्यति-याव- जीवति । सा तं गृहीत्वा गृहमागता । सा तैः पृष्टा-जीवति दारकः? सा कथयति-जीवति 125 ते कथयन्ति-कुत्र धारितः? अस्मिन् महापथे । ते कथयन्ति-किं भवतु दारकस्य नाम ? अयं दारको महापये धारितः । भवतु दारकस्य महापन्यक इति नाम ! महापन्धको दारक उन्नीतो वर्धितो महान् संवृत्तः । स यदा महान् संवृत्तस्तदा लिप्यामुपन्यस्तः, संख्यायां गणनायां मुदायाँ ब्राझणिकायामीर्यायां शौचे समुदाचारे भस्माहे औत्करे भोस्कारे ऋग्वेदे यजुर्वेद सामवेदेऽथर्ववेदे यजने याजनेऽध्ययनेऽध्यापने दाने प्रतिग्रहे ! पट्कर्मनिरतो ३० प्राह्मणः संवृत्तः । स पञ्चशतगणं ब्राह्मणकर्म ॐ वाचयितुमारब्धः । तस्य भूयः क्रीडतो रमतः परिचारयतः पनी आपनसत्वा संवृत्ता । तस्याः प्रसवकालो जातः । तेन सा वृद्ध- ·। दिव्यापदानम् । युवतिः शब्दापिता । तया प्रसविता । तस्याः पुत्रो जातः । तया स दारकः सापयित्वा शुक्लेन वस्त्रेण वेष्टयित्वा नवनीतेनास्यं पूरयित्वा दारिकाया हस्ते दत्तः। सा दारिकोक्ता-इमं स्वं दारक चतुर्महापथे धारय । यदि कंचित्पश्यसि श्रमणं ब्राह्मणं या, स वक्तव्यः-अयं दारक आर्यस्य पादाभिवन्दनं करोति । अस्तं गत आदित्ये यदि जीवति, गृहीत्वा आगच्छ । 5 अथ कालं करोति, तत्रैवारोपयित्वा आगच्छ । सा दारिका अलसजातीया तं दारकमादाय पन्थलिकायां स्थिता । आचरितं तीर्थ्यानां कल्यमेवोत्थाय तीर्थोपपर्शका गच्छन्ति । सा दारिका सगौरवा सप्रतीशा पादाभिवन्दनं कृत्वा कथयति-आर्य, अयं दारक आर्याणां पादाभिवन्दनं करोति । ते कथयन्ति-चिरं जीवतु, दीर्घमायुः पालयतु, मातापित्रोमनोरथं पूरयतु । सा तं विकालीभूते पश्यति-यावजीवति । सा तं गृहीत्वा गृहमागता | सा तैः 10 पृष्टा-जीवति दारकः? सा कथयति--जीवतीति । ते कथयन्ति-कुन त्वयैष धारितः ? सा कथयति-अमुष्यां पन्थलिकायाम् । ते कथयन्ति-किं भवतु दारकस्य नाम? अयं दारकः पन्यलिकायां पारितः । भवतु दारकस्य नामधेयं पन्थक इति । पन्यको दारक उन्नीतो वर्धितो महान् संवृत्तः। स यदा महान् संवृत्तस्तदा लिप्यामुपन्यस्तः । तस्य सीत्युक्त धमिति विस्मरति । अथ तस्याचार्यः कथयति-प्राह्मण, मया प्रभूतदारकाः पाठयि- २६ तव्याः । न शक्ष्याम्यहं पन्थकं पाठयितुम् । महापन्धकस्याल्समुच्यते प्रभूतं गृह्णाति, अस्य तु पन्थकास्य सीत्युक्ते धमिति विस्मरति । ब्राह्मणः संलक्षयति-सर्वे ब्राह्मणा लिप्यक्षरकुशला भवन्ति, वेदाह्मण एप भविष्यति । स तैनाध्यापकस्य वेदं पाठयितुं समर्पितः । तस्य ओमित्युक्ते भूरिति विस्मरति, भूरित्युक्त ओमिति विस्मरति । अध्यापकः कथयति-प्रभूता माणवकाः पाठयितव्या मया । न शक्याम्यहं पन्यर्फ पाठयितुम् । अस्य ओमित्युक्ते भूरिति 20 विस्मरति, भूरित्युक्त ओमिति विस्मरति । ब्राह्मणः संलक्षयति-न सर्वे ब्राह्मणा वेदपारगा भवन्ति । जातिवाक्षण एवायं भविष्यतीति । स यत्र कचिन्निमन्त्रितको गच्छति, तमेव पन्थकमादाय गच्छति । अथ तेन समयेन स ब्राह्मणो ग्लानीभूतः। स मूलगण्डपत्रफल. भैपज्यैरुपस्थीयमानो हीयत एव । स तेन महापन्धक उक्तः-पुत्र, त्वं ममात्ययादशोच्योऽसि । अपि तु त्वया पन्थकत्य योगोद्वहनं कर्तव्यमिति । इत्युक्त्वा- सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्याः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ १॥ इति स कालधर्मेण संयुक्तः । ते तं नीलपीतलोहितावदातैर्वनैः शिबिकामलंकृत्य महता सत्कारेण श्मशाने भापयिला शोकविनोदं कृत्वा अवस्थिताः ।। आयुष्मन्तौ शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ पञ्चशतपखिारौ कोसलेषु जानपदेषु चारिकां 8 चरन्तौ श्रावस्तीमनुप्राप्तौ । श्रावरल्या जनकायेन श्रुतम्-आयुष्मन्तौ शारिपुत्रमौद्गल्यायनी पञ्चशतपरिवारौ कोसलेषु जनपदेषु चारिकां चरन्तौ श्रावस्तीमनुप्राप्तौ । श्रुत्वा च पुनः स जनकायो बहिनिर्गन्तुमारन्धः । महापन्यकोऽपि बहिः श्रावस्त्यामन्यतमस्मिन् वृक्षमूले 25 ·३५ घूडापक्षायदानम्। ४२५ पश्चमात्राणि माणवकशतानि ब्राह्मणकान् मन्नान वाचयति । तेन स जनकायः श्रावस्त्या निर्गच्छन् दृष्टः । स तान् माणवकान् पृच्छति-भवन्तः, क एप महाजनकायो निर्गच्छति ? ते तस्य कथयन्ति-उपाध्याय, भदन्तौ शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ पञ्चशतपरिवारौ कोसलेषु जनपदेषु चारिका चरित्वा इह श्रावस्तीमनुप्राप्तौ, तदर्शनायोपसंकान्तः । किं नु तौ द्रष्टन्यौ ? योदानी तदनं वर्णमपहाय द्वितीयवर्णस्य श्रमणस्य गौतमस्यान्तिके प्रजितौ। एकस्तत्र । माणवकः श्राद्धः । स कथयति-उपाध्याय, मैवं वोचः । महानुभावौ तौ ! यधुपाध्यायस्तेषां धर्म शृणुयात्, स्थानमेतद्विद्यते यदुपाध्यायस्यापि रोचते । आचरितं तेपां माणवकानां यदा अपाठा भवन्ति, ते कदाचिनगरावलोकनया गच्छन्ति । कदाचित्तीर्थोपस्पर्शका गच्छन्ति । कदाचित्समिधाहारका गच्छन्ति । अपरेण समयेन ते सर्वे अपाठाः संवृत्ताः। ते समिधाहारकाः संप्रस्थिताः । सोऽपि महापन्यकोऽन्यतमवृक्षमूले चंक्रम्य स्थितः । तत्रैकं 10 भिक्षुमदाक्षीत् । स तमुपसंक्रम्यैवमाह-भो भिक्षो, उच्यतां तावल्किचिबुद्धवचनम् । तेन तस्य दश कुशलाः कर्मपथा विस्तरेण संप्रकाशिताः । सोऽभिप्रसन्नः कथयति भो भिक्षो, पुनरप्याख्याहि विस्तरम् । इत्युक्त्वा प्रक्रान्तः । अपरेण समयेन भूयस्ते अपाठाः संवृत्ताः । ते समिधाहारकाः संप्रस्थिताः । महापन्थकोऽपि भिक्षुसकाशमुपसंक्रान्तः । तेन तस्य द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादोऽनुलोमप्रतिलोमो विस्तरेण प्रकाशितः । सोऽभिप्रसन्नः कथयति--1B भो भिक्षो, लभेयाहं खाख्याते धर्मविनये प्रवज्यामुपसंपदं भिक्षुभावम् । चरेयमहं श्रमणस्य गौतमस्यान्तिके ब्रह्मचर्यम् । स भिक्षुः संलक्षयति-प्रव्राजयामि शासने, धुरमुन्नामय- तीति । स तेनोक्तः प्राह्मण, एवं कुरुष्व । महापन्थकः कथयति-भिक्षो, वयं प्रज्ञाता ब्राह्मणाः । न शक्ष्याम इहैव प्रबजितुम् । जनपदं गत्वा प्रव्रजामः । स तेन जनपदं नीत्वा प्रबजितः उपसंपादितः, उक्तश्च । द्वे भिक्षुकर्मणी ध्यानमध्ययनं च । किं करिष्यसि ? उभयं 20 करिष्यामि । तेन दिवा उद्दिशता योनिशो भावयता त्रीणि पिटकानि, रात्रौ चिन्तयता तुलयता उपपरीक्षमाणेन सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्वं साक्षात्कृतम् । अर्हन् संवृत्तवैधातुकवीत- रागः समलोष्टकाश्चन आकाशपाणितलसमचित्तो वासीचन्दनकल्पो विद्याविदारिताण्डकोशो विद्याभिज्ञाप्रतिसंवित्प्राप्तो भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखः । सैन्द्रोपेन्द्राणां देवानां मान्यः पूज्योऽभिवायश्च संवृत्तः ।। यदा पन्यकस्य भोगास्तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गताः, स कृच्छ्रेण जीविका कल्प- यितुमारब्धः । अथ पन्यकस्यैतदभवत्-यत्तावन्मे श्रुतेन प्राप्तव्यं तन्मया... ! यन्वहं श्रावस्ती गत्वा भगवन्तं पर्युपास्यामि । अथायुष्मान् महापन्यकः पश्चशतपरिवारो येन श्रावस्ती तेन चारिका प्रक्रान्तः । अनुपूर्वेण चारिका चरन् श्रावस्तीमनुप्राप्तः । श्रावस्त्यां जनकायेन श्रुतम्-आर्यों महापन्यकः पञ्चशतपरिवारः कोसलेषु जनपदेषु चारिकां चरन् 30 श्रावस्तीमनुप्राप्तः । श्रुत्वा च पुनर्निर्गन्तुमारब्धः । पन्यकेन दृष्टः । स पृच्छति-भवन्तः, कुत्रैप महाजनकायो गच्छति ? ते कथयन्ति-आर्यों महापन्यकः पञ्चशतपरिवारः कोसलेषु 25 ·10 ४३० दिव्यायदानम्। जनपदेषु चारिका चरन् श्रावस्तीमनुप्राप्त: । तप माननकायो दर्शनायोपसंक्रामति । पन्यका संलक्षयति-पपामसौ न भ्राता न शातिः । ममासी भ्राता भवति । अहं फरमान दर्शनायोपसंक्रमामि ? सोऽपि तदर्शनायोपसंक्रान्तः । स तेन दृष्टः पृष्टश्च-पन्यक, कर्ष यापयसि ? कृरुण यापयामि ? किं न प्रग्नजसि! स कथयति-अहं चूडः परमचूडो ४ धन्यः परमधन्यः । को मां अनाजयिष्यतीति ! आयुष्मान् मापन्यकः संलक्षयति-सन्सस्य कानिचित्कुशलमूलानि ? सन्ति । केनायं न योग्यः ! आगन्छ, अहं त्या प्रमाजयिष्यामि । तेन प्रनाजित उपसंपादितः । तेन तस्योदेशो दत्तः- पापं न कुर्यात्मनसा न वाचा कायेन या किंचन सर्वलोके । रिक्तः कामः स्मृतिमान् संप्रजानन् दुःखं न स विधादनर्थोपसंहितम् ॥ १॥ तस्यैपा गाया त्रैमास्येनापि न वृत्ता जाता 1 अन्येषां गोपालमानां पशुपालकानां श्रुत्वा प्रवृत्ता जाता । सगौरवः सप्रतीश उपसंक्रम्य प्रष्टुं प्रवृत्तः। ते उपसंहरन्ति । धर्मता खलु यया युद्धानां भगवतां द्वौ श्रावकाणां संनिपाती भवतः, आपाढ्यां वर्षोपनापिकायो 15 कार्तिकपूर्णमास्याम् । एवं महानायकाणामपि। तत्र ये आपाटीवर्षोपनायिकायामुपसंकामन्ति, ते तांस्तान् मनसिकारविशेपानादाय तासु तासु ग्रामनिगमराष्ट्रराजधानीपु वर्षा उपगच्छन्ति । ये कार्तिक्यां च पूर्णमास्यामुपसंक्रामन्ति, ते खाप्यायनिका परिपृच्छनिकां च याचन्ति यथाधिगतं चारोचयन्ति । आयुप्मतो महापन्यकस्य सार्धविहार्यन्तेवासिका भिक्षयो जनपदे वर्षोषिताः, तेऽप्येव कार्तिक्यां पूर्णमास्यां येनायुष्मान् महापन्थकस्तेनोपसंक्रान्ताः । तत्र 21 कैचिस्वाध्यायिनिका याचन्ति, केचिरपरिपृच्छन्ति, केचिद्ययाधिगतमारोचयन्ति । तत्र मे चूडा भवन्ति परमवूडा धन्याः परमधन्वाः, ते पर्गीयान् सेवन्ते गजन्ते पर्युपासन्ते । आयुष्मान् पन्थकः पवर्गीयान् सेवते भजते पर्युपासते । स पड़ीयैरुच्यते-आयुष्मन् पयक, तब समानोपाध्याया उपाध्यायस्यान्तिकारखाच्यायिनिका परिपृच्छिनिका याचन्ति । गच्छ, त्वमपि त्वदुपाध्यायस्यान्तिकारखाच्यायिनिको परिपृच्छिनिको याचस्व । स कथ- 2 यति-मया न किंचित्पठितं त्रैमास्ये, न त्वेका गाथा मम वृत्ता जाता, किमहं खाया- यिनिका याचेयमिति: ते कथयन्ति-नक्तं भगवता-अस्वाभ्यायमाना भत्ता इति । किं सवाखाध्यायमानस्य गाथा अनुप्रवृत्ता भविष्यति ? गच्छ, याचाहि । स गत्वा कथयति-उपा- ध्याय, खाण्यायिनिकां तावन्मे देहि । आयुष्मान् महापन्थकः संलक्षयति-किमस्येदं खं प्रतिभानभाहोखित् केनचिप्रयुक्तः स पश्यति यावत्प्रयुक्तः । आयुष्मान् महापन्यक: 200 संलक्षयति-किं न्वयमुत्सहनाविनेय आहोखिदवसादनाविनेयः ? स पश्यति-यावदवसादना- विनेयः । स तेन ग्रीवायां गृहीत्वा बहिर्विहारस्य निष्कासितः । वं तावडः परमचूडो धन्वः परमधन्यः । किं त्वमस्मिन् शासने करिष्यसि ? स रोदितुमारम्भः । इदानीमह न - S ·10 ३५ चूडापक्षावदानेम्। गृही न प्रबजितः । अद्राक्षीद्धगयानायुप्मन्तं पन्थकं बहिर्षिहारस्य भ्रमन्तम् । दृष्ट्वा च पुनरागच्छन्तमिदमवोचत्-कस्मात्त्वं पन्थक वहिर्विहारस्य रोदिष्यसि, अश्रूणि वर्तयसि ? अहमस्मि भदन्त उपाध्यायेन निष्कासितः । इदानीमहं न गृही न प्रवजितः । भगवानाह-नेदं वत्स मौनीन्द्रं वचनं तयोपाध्यायेन त्रिभिः कल्पासंख्येथैरनैकैर्दुष्करशत- सहलैः पट् पारमिताः परिपूर्य समुदानीतम्, अपि तु मयेदं मौनीन्द्रं प्रवचनं त्रिभिः । कल्पासंख्येयैरनैकैर्दुष्करशतसहसः षट् पारमिताः परिपूर्य समुदानीतम् । न शक्यसि त्वं तथागतस्यान्तिकात्पठितुम् ! अहमस्मि भदन्त चूडः परमचूडो धन्यः परमधन्यः । अय भगवानस्यामुत्पत्तौ गायां भापते- यो बालो बालभाबेन पण्डितस्तत्र तेन सः । बालः पण्डितमानी तु स वै वाल इहोच्यते ॥ २ ॥ अस्थानमनवकाशो यदुद्धा भगवन्तः पदशो धर्म वाचयिष्यन्ति नेदं स्थान विद्यते। तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामयते स्म-इमं पाठय त्वमानन्द पन्थकम् । आयुष्मानानन्दस्तं पाठयितुमारब्धः । स न शक्नोति पाठयितुम् । आयुष्मानानन्दो भगवन्तमिदमवोचत्-मया तावद्भदन्त शास्तुरुपस्थानं करणीयम् , श्रुतमुद्रहीतव्यम्, गणो वाचयितव्यः । आगता- गतानां ब्राह्मणगृह पतीनां धर्मो देशयितव्यः । नाहं शक्ष्यामि पन्थकं पाठयितुम् । भगवता ।। तस्य द्वे पदे दत्ते-रजो हरामि, मले हरामीति । तस्यैतत्पदद्वयं न लेभे । भगवान् संलक्षयति । कर्मापनयोऽस्य कर्तव्यमिति । तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते--शक्ष्यसि वं पन्थक भिक्षूणामुपानहान्मूलाच प्रोञ्छितुम् । परं भदन्त शक्ष्यामि । गच्छ प्रोञ्छख । स भिक्षुगामुपानहान्मूलाच प्रोञ्छितुमारब्धः। तस्य ते भिक्षयो नानुप्रयच्छन्ति । भगवा- नाह-अनुप्रयच्छत, कर्मापनयोऽस्य कर्तव्य इति । पदद्वयस्य दास्ये स्वाध्यायनिकाम्, अनु-20 अयच्छत । स मिर्मामुपानहान्मूलं अमतश्च प्रोग्छते । तस्य ते भिक्षरः यदद्वयस्य स्वाध्यायनिकामनुप्रयच्छन्ति । तस्यैतत्पदद्वयं खाध्यायतः कालान्तरेण प्रवृत्तं जातम् । अयायुष्मतः पन्यकस्य रात्र्याः प्रत्यूपसमये एतदभवत्-भगवानेवमाह-रजो हरामि, मले हरामीति । किं नु मगवानाध्यात्मिक रजः संधायाह आहोखिद्वाह्यम् । तस्यैवं चिन्तयत- स्तस्यां वेलायामश्रुतपूर्वास्तितो गाथा आमुखीप्रवृत्ता जाता:- रजोऽन रागो न हि रेणुरेप रजो रागस्याधिववनं न रेणोः । एतद्रजः प्रतिविनुदन्ति पण्डिता न ये प्रमत्ताः सुगतस्य शासने ॥ ३ ॥ रजोऽत्र द्वेषो न हि रेणुरेप रजो द्वेषस्याधिवचनं न रेणोः । 25 30 ·5 अथायुष्मता पन्थकेन सर्व- दिव्यायदानम् । एतद्रजः प्रतिविनुदन्ति पण्डिता न ये प्रमत्ताः सुगतस्य शासने ॥ ४ ॥ रजोत्र मोहो न हि रेणुरेप रजो मोहस्याधिवचनं न रेणोः । एतद्रजः प्रतिविनुदन्ति पण्डिता न ये प्रमत्ताः सुगतस्य शासने ।। ५ ॥ तेनोद्यच्छमानेन घटमानेन व्यायच्छमानेन सर्वक्लेशप्रहाणादर्हलं साक्षात्कृतम् । अर्हन् संवृत्तः त्रैधातुकवीतरागः समलोष्टकाश्चन आकाशपाणितलसमचित्तो वासीचन्दन- कल्पो विद्याविदारिताण्डकोशो विद्याभिज्ञाप्रतिसंवि प्राप्तो भवलाभलोभसत्कारपरामुखः 10 सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां मान्यश्च पूज्यश्चाभिवाद्यश्च संवृत्तः । ध्याने निषण्ण आयुष्मता महा- पन्यकेन दृष्टः । असमन्वाहत्यार्हता ज्ञानदर्शनं न प्रवर्तते । स तेन बाहौ गृहीत्वोक्तः- आगच्छ खाध्यायिनिकां तावत्कुरु, ततः पश्चाद्ध्यायिष्यसीति क्लेशप्रहाणादर्हत्वं साक्षात्कृतम् , गजभुजसदृशो बाहुरुत्सृष्टः । आयुष्मता महापन्थकेन पृष्ठतो मुखं व्यवलोकयता दृष्टः । स कथयति--आयुष्मन् पन्थक, एवं ते त्वया गुणगणा अधिगताः ? अधिगताः ।। यदा आयुष्मता पन्यकेन सर्वक्लेशाहाणादहत्वं साक्षात्कृतम् , अन्यतीर्थिका अब- ध्यायन्ति धियन्ति विवाचयन्ति । श्रमणो गौतम एवमाह-गम्भीरो मे धर्मो गम्भीरावभासो दुर्दशो दुरनुबोधोऽतर्कोऽतर्कावचरः, सूक्ष्मो निपुणपण्डितविज्ञवेदनीयः । अत्रेदानी कि गम्भीरोऽस्य, यस्यैदानी पन्थकप्रमृतयश्चूडाः परमचूडा धन्वाः परमधन्वाः प्रवजन्ति । 20 भगवान् संलक्षयति-सुमेरुप्रख्ये महाश्रावके महाजनकायः क्षान्ति गृह्णाति । गुणो- द्भावना अस्य कर्तव्या । तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दमामययते-गच्छ आनन्द, कथय-भिक्षुण्यस्ते अववदितव्या इति । एवं भदन्तेत्यायुष्मानानन्दो भगवतः प्रतिश्रुम येनायुष्मान् पन्थकस्तनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रन्यायुष्मन्तं पन्थकमिदमवोचत्-शास्ता त्वामायुष्मन् पन्थक एवमाह-भिक्षुण्यस्ते अवयदितल्या इति । आयुष्मान् पन्धकः कथयति-- 25 किमयं स्थविरस्थविरान् भिक्षूनपहाय मां भगवान् भिक्षुण्यववादकमाज्ञापयति ? ममैव गुणोद्भावना कर्तव्येति शास्तुमनोरथं परिपूरयिष्यामीति । भिक्षुण्यश्छन्दहानिस:() जेत. धनमागताः । ता मिथून् पृच्छन्ति-भगवता कोऽस्माकमववादक आज्ञप्तः । ते कथयन्ति- आयुष्मान् पन्यकः । ताः कथयन्ति-भगिन्यः, पश्यत कथं मातृप्रामः परिभूतः । येन त्रिभिर्मासरेका गाया पठिता, सापि न प्रवृत्ता । भिक्षुण्यत्रिपिटा धार्मकथिका युक्त- 20 मुक्तप्रतिभानाः । स किल भिक्षुणीरवादिष्यतीति 1 ताः पर्षदमागता भिक्षुणीभिः पृष्टाः- भगिन्यः, कोऽस्माकमयवदितुमागमिष्यति ! ताः कथयन्ति-आर्यपन्यकः । किमार्यो महा- पत्यकः। न हायम्, से त्यन्यथडापन्थकः । द्वादशवर्गीयाभिः श्रुतम् । ताक्दयघ्यायन्ति । पन्यकस्य ·३५ चूडापक्षावदानम् । भगिन्यः पश्यत, कयं मातृग्रामः परिभूतः ? येन त्रिभिर्मासरेका गाया पठिता, सापि न प्रवृत्ता । इमा भिक्षुण्यत्रिपिटा धार्मकथिका युक्तमुक्तप्रतिभानाः, स किल किमासामय- वदिष्यतीति ? ताः कथयन्ति-भगिन्यः, पड्जन्यो द्वादशहस्तिकाभिलताभिः सिंहासन प्रज्ञपयन्तु । पड्जन्यः श्रावस्ती प्रविश्य रथ्यावीथिचत्वरशहाटकेवारोचयन्तु-सोऽस्माकं तादृशोऽववादक आगमिष्यति, योऽस्माकं तनुसत्यानि न द्रक्ष्यति । तेन संसारे चिरं वस्तव्यं 3. भविष्यतीति । येन न कश्चित् पुनमोटिकापुत्रोऽत्पश्रुत उत्सहते भिक्षुणीरववदितुम् । तासां पद्मिः जनीभिः द्वादशहस्तिकाभिः लताभिः सिंहासन प्रज्ञप्तम्, पड्भिक्षुणीभिः श्रावस्ती प्रविश्य रथ्यावीथिचत्वरशृङ्गाटकेवारोचितम्--सोऽस्माकं तादृशोऽववादक आगमि- प्यति, योऽस्माकं तनुसत्यानि न द्रक्ष्यति । तेन संसारे चिरं यस्तव्यं भविष्यतीति । आयुष्मान् पन्थकः पूर्वाह निवास्य पात्रचीवरमादाय श्रावस्ती पिण्डाय प्राविक्षत् । १७ कृतभक्तकृत्यः पश्चाद्भक्तपिण्डपात्रप्रतिक्रान्तः पात्रचीवरं प्रतिसमय्य पादौ प्रक्षाल्य विहारं प्रविष्टः प्रतिसंलयनाय । अथायुष्मान् पन्थकः सायाह्ने प्रतिसंलयनाद् व्युत्थाय संघाटी- मादाय अन्यतमेन भिक्षुणा पश्चाच्छ्मणेन संप्रस्थितः । अनेकानि प्राणिशतसहस्राणि-कानि च कुतूहलजातानि, कानिचित् पूर्वकैः कुशलमूलैः संचोयमानानि । अद्राक्षीत् सा परिपत् आयुष्मन्तं पन्थकं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनः परस्परं पृच्छति-कतरोऽत्र भिक्षुण्यवबादकः ? 15 किं पुरःश्रमणः, आहोखित् पश्चाछूमणः ? तत्रैके कथयन्ति-पुरःश्रमणः । तेऽवथ्यायितु- मारब्धाः पश्यत भदन्त, संचिन्त्य वयं भिक्षुणीभिर्विहेठिताः । येन त्रिभिर्मीसैरेका गाथा पठिता, सापि न प्रवृत्ता, स किं भिक्षुणीरववदिष्यति, धर्म वा वाचयिष्यति ? गच्छामः । अपरे कथयन्ति-तिष्टामो यदि धर्म देशयिष्यति, श्रोष्यामः । अथ न, गच्छामः । इति सा पर्पत् समवस्थिता । आयुष्मता पन्थकेन सिंहासनं दृष्टं प्रज्ञप्तकम् । दृष्ट्वा संलक्षयति-किं 20 तावत् प्रसादजाताभिः प्रज्ञप्तमाहोस्वित् विहेठनाभिप्रायाभिः पश्यति-यावत् विहेठनाभि- प्रायाभिः । आयुष्मता पन्थकेन गजभुजसदृशं बाहुमभिप्रसार्य त सिहासनं यथास्थाने स्थापितम् । आयुष्मान् पन्थकस्तत्र निषण्णः । स निपीदन् कैश्चित् दृष्टः, कैश्चित् न दृष्टः । अपात्रस्थ आयुष्मान् पन्थकस्तद्रूपं समाधि समापन्नो यथा समाहित चित्ते खे आसनेऽन्तर्हितः, पूर्वस्यां दिशि उपरिविहायसमभ्युद्गम्य पूर्ववत् यावत् ऋद्धिप्रातिहार्याणि विदर्य तान् 25 ऋध्यमिसंस्कारान् प्रतिप्रश्नभ्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः । निपद्य आयुष्मान् पन्यकस्ता भिक्षुणीरामध्यते-मया भगिन्यनिभिर्मासैरेका गाथा पठिता ! उत्सहेतव्यानि(?) श्रोतुमेक- गाथायाः सप्तरात्रिंदिवसान्यन्यैः पदैर्व्यञ्जनैरथं विभक्तुम् ? पापं न कुर्यान्मनसा न वाचा कायेन वा किंचन सर्वलोके । रिक्तः कामैः स्मृतिमान् संप्रजानन् दुःखं न म विद्यादनर्थोपसंहितम् ॥ ६॥ इति । . , 30 ·.. दिव्यावदानम् । सर्वपापस्य भगवान् कारणमाह-यावद्गाथार्थस्वार्थमधीतं याति, तावद् द्वादशभिः प्राणिसहस्रैः सत्यानि दृष्टानि । कैश्चिच्छ्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम् , कैश्चित् सकृदागामि- फलम् , कैश्चिदनागामिफलम् , कैश्चित् प्रव्रज्य सर्वक्लेशाहाणादर्हत्वं साक्षात्कृतम्, कैश्चि- च्छ्रावकबोधौ चित्तान्युत्पादितानि, कैश्चित् प्रत्येकायां बोधौ, कैश्चिदनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पादितानि । यद्भूयसा सा परिषद् बुद्धनिम्ना धर्मप्रवणा संघप्राग्भारा व्यवस्थिता । अथायुष्मान् पन्थकस्तां परिपदं धर्माया कथया संदर्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रोत्थाया- सनात् प्रक्रान्तः । स भिक्षुभिरागच्छन् दृष्टः । ते संलक्षयन्ति-अद्यायुष्मता पन्थकेन महा- जनकायः प्रसादितो भविष्यति । ते न शक्नुवन्त्यायुष्मन्तं पन्थकं संमुखमप्रियं प्रष्टुम् । तैः पश्चाच्छूमणः पृष्टः । आयुष्मन् , अद्य आयुष्मता पन्थकेन किं महाजनकायो न प्रसादितो 10 वा प्रसादितः ? आयुष्मता न कश्चित् अप्रसादितः । भगवता वाराणस्यां ऋपिवदने मृगदावे त्रिपरिवतं द्वादशाकारं धयं चक्रं प्रवर्तितम् , तदद्यायुष्मता पन्थकेनानुप्रवर्तितम् । याव- गाथार्थं न विभजति, तावद् द्वादशभिः प्राणिसहनैः सत्यानि दृष्टानि ॥ तत्र भगवान् मिथुनामन्त्रयते स्म-एपोऽयो मे भिक्षवो भिक्षूणां मम श्रावकाणां चैतोविवर्तकुशलानां यदुत पन्थको भिक्षुः । भिक्षवो बुद्ध भगवन्तं पृच्छन्ति-पश्य भदन्त 16 द्वादशवर्गीयाभिरायुष्मतः पन्थकस्यानर्थ करिष्याम इत्यर्थ एव कृतः । भगवानाह-न भिक्षव एतर्हि यथा अतीतेऽप्यध्वनि आभिरनथं करिष्याम इत्यर्थ एव कृतः । तच्छृयताम् ॥ भूतपूर्वमेवं भिक्षयोऽन्यतमस्मिन् कटके ब्राह्मणः प्रतिवसति । तेन सदृशात्कुलात्कलत्र- मानीतम् । स तया साध क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो भूयः क्रीडति रमते परिचारयति यावत् द्वादश पुत्रा जाताः । तेन तेषां निवेशः कृतः । 20 अपरेण समयेन तस्य पनी कालगता । सोऽपि ब्राह्मणो वृद्धावस्थायां जातः । अन्धीभूतस्य सपा दुश्वारिण्यः । यदा तासां खामिनो वहिनिर्गता भवन्ति, तदा ताः परपुरुषैः सार्ध परिचारयन्ति । स ब्राह्मणः शब्दे कृतावी । स जानाति-अयं मम पुत्रस्य शब्दः, अयं परपुरुषस्येति । स पुरुषाणां पदशब्दान् श्रुत्वा ताः स्नुपा गर्जयति । ताः संलक्षयन्ति- अयं ब्राह्मणोऽस्माकमनर्याय प्रतिपन्नः । तास्तस्य चकव्योदनं काचिकच्छिटिं चानुप्रयच्छन्ति । 25 स ब्राह्मणः पुत्राणां कयपति-ममैताः स्नुपाश्चकट्योदनं काञ्जिकच्छिटिं चानुप्रयच्छन्ति । तैस्ता उक्ताः-किं कारणं यूयं तातस्य चकट्योदनं काञ्जिकच्छिटिं चानुप्रयच्छत ? ताः कथयन्ति-तस्य पुण्यानि परिक्षीणानि, अस्यार्थे पिपरीकायां तण्डुलाः प्रक्षिप्ता भवन्ति, चफट्योदनं परिवर्तते, दधि प्रक्षितं काक्षिकं परिवर्तते । ते कथयन्ति-किमेतदेवं भविष्यति? ताः कथयन्ति–वयं युष्माकं प्रत्यक्षीकरिष्यामः । ताः कथयन्ति-अस्माभिः प्रतिज्ञातमिदानी २० निर्वोढव्यम् । ताभिः कुम्भकार उक्तः-शस्यसि त्वं भद्रमुख एकमुखिके द्वे स्थाल्यौ फर्तुम् ! स कथयति-शक्ष्यामि । तेनैकमुखिके द्वे स्थाल्यौ कृते । ताभिरेकस्यां स्थाल्या घटितण्डलाः प्रक्षिप्ताः, द्वितीयायां शालिकम् । ताभिः स्वामिनां पुरस्तादेकस्य ·३५ चूडापक्षावदानम्। ४३५ साल्यां तण्डुलाः प्रक्षिप्ता एकरयां दधि । ताभिः साधितम् । कथयन्ति-आर्यपुत्रस्य किं तावत्तातस्तत्प्रथमतः परिभुक्तामाहोखित् यूयम् । ते कथयन्ति-सातस्तावत्परिमुक्ताम् । ताभिस्तेषां पुरस्तात्तस्यैकस्याः स्थाल्या उद्धृत्य चकट्योदनं दत्तं द्वितीयायाः कालिकम् । तत एवं ताभिस्तेपामेकस्याः स्थाल्या उद्धृत्य शाल्योदनं दत्तं द्वितीयाया दधि उद्धृतम् । ते तस्य कथयन्ति-तात, तव पुण्यानि परिक्षीणानि । यत एकरयां स्थाल्यां शालितण्डुलाः । प्रक्षिप्ताः, द्वितीयस्यां दधि, तच्चकट्योदनं कालिकं च परिवृत्तम् । प्राहाणः संलक्षयति- मया हस्तोच्छ्रयशतैर्भोगाः समुदानीताः । किं कारणं मम पुण्यानि परिक्षीणानि ? तेन तासामप्रत्यक्षं महानसं प्रविश्य पर्येयमाणेन हस्तसंस्पर्शेनैकमुखे द्वे स्थाल्यौ लब्धे । तेन गोपायिते । तेन तेषां पुत्राणामागतानां ते प्रदर्शिते-पश्यत, मम पुण्यानि परिक्षीणानि । मत्वा पश्यध्वमस्माकं गृह एव एकमुखी स्थाली । पुत्रक, अन्येषु गेहेषु न स्थालीद्वयं 10 लेकमुखमस्माकं मन्दभाग्यानाम् । तैस्ताः पत्यः सुताडिताः । ताः संलक्षयन्ति-अयं प्राह्मणोऽस्माकमनर्थाय प्रतिपन्नकः । प्रघातयाम इति । तेन च प्रदेशेनाहितुण्डिक आगतः । ताः पृच्छन्ति-अस्ति सर्प इति ? स कथयति--कीदृशं सर्प मृगयथ जीवन्तमाहो- खित् मृतझमिति ? ताः कथयन्ति-मृतकम् । स संलक्षयति-किमेता मृतकेन सर्पण करिष्यन्ति ? नूनमेता एतं वृद्धं मारयितुकामा भविष्यन्ति । धर्मता खलु सर्पस्य रुपितस्य । द्वयोः स्थानयोर्विपं संक्रामति-शिरसि पुच्छे च । तेन रोयित्वा शिरः पुच्छं खयं छित्त्वा तासां मध्ये सर्पो दत्तः । ताभिर्जोमा साधयित्वा स ब्राह्मण उक्त:-तात, हिलिमा जोम पास्यसि ? स ब्राह्मणः संलक्षयति-किमेता मे हिलिमां जोमां दास्यन्ति ? नूनं किंचित अभैषज्यं दत्तं भविष्यति । स संलक्षयति-पिबामि, यथा च तथा मरामि । तामिस्तस्य हिलिमा जोमा दत्ता । तेन पीता । तस्य वाष्पेण पटले स्फुटिते । स द्रधुमारब्धः । स 20 निपत्यावस्थितः । कथयति च-मरामि मरामीति । ताः कथयन्ति-शीघ्र मा पातु । ता: कश्यन्ति-तात, भूपः पास्यसि ? स कथयति-पास्यामीति । ताभिस्तस्य भूयः हिलिमा जोमा दत्ता । तेन भूयः पीता । तस्य तेन वाप्पेण भूयस्या मात्रया पटले स्फुटिते । स स्पष्टतरं द्रष्टुमारब्धः । ताः पूर्व यथा तस्यान्धस्य ततो विश्वस्ता विहृतवन्त्यस्तथैव विहर्तु- मारब्धाः । स दण्डं गृहीत्वा उत्थितः । कथयति च-किं यूयं जानीय इदानीमप्यहं न पश्यामि ? पक्ष्याम्यहमिदानीमिति । ताः सलज्जाः निप्पलायिताः॥ 'किं मन्यध्वे भिक्षवः । योऽसौ ब्राह्मणः, एप एवासौ पन्थकस्तेन कालेन तेन समयेन । यास्तास्तस्य द्वादश स्नुपाः, एता एव ता द्वादशवर्गीयाः । तदाप्याभिरस्यानर्थ करिष्याम इत्यर्थ एव कृतः । एतद्यपि आभिरस्यानर्थ करिष्याम इत्यर्थ एव कृतः ॥ भिक्षयो बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति-पश्य भदन्त भगवता आयुष्मान् पन्थकः परीत्तेना- पवादेनाचोध संसारकान्तारादुत्तार्य अत्यन्तनिष्ठे अनुत्तरे योगक्षेमे निर्वाणे प्रतिष्ठापितः । 30 भगवानाह-न भिक्षर एतर्हि यथा अतीतेऽप्यधन्येप मया परीनाववादेनाचोध महत्यै- श्वर्याधिपत्ये प्रतिष्ठापितः । तथ्यताम् ।। 25 ·5 दिव्यावदानम् । भूतभूत भिक्षवोऽन्यतमस्मिन् कटके गृहपति प्रतिवसति आब्यो महाधनो महा भोग । तेन सदृशात्कुलात्कलनमानीतम् । स तया सार्ध क्रीडति रमते परिचारयति । तस्स पुत्रो जात । स पनीमामन्त्रयते-भद्रे, जातोऽस्माक ऋणहर । गच्छामि, अह पण्यमादाय महासमुद्रमतरामि । सा आह-एव कुरुष्व । स गृहपति सलक्षयति यद्यहमस्यै प्रभूतान् कार्पापणान् दास्यामि, परपुरुषै सार्धं विहरिष्यति । तेन तत्या कार्षापणा न दत्ता । तस्मिन् कर्पटके श्रेष्ठी प्रतियसति तस्य गृहपतेयस्य । तस्य हस्ते प्रभूता कार्षापणा स्थापिता यदि मम पन्या भक्ताच्छादेन योगोद्वहन कुर्या । स पप्यमादाय महासमुद्रमव तीर्ण । तत्रैवानयेन व्यसनमापन्न । तया स दारको ज्ञातिबलेन वहस्तबलेन वा आ- यापिता (पयित्वा) पालितो वर्धित । स मातर पृच्छति-अम्ब, किमस्माक पिता पितामहाश्च 10 कर्माकार्षु ? सा सलक्षयति यद्यस्य वक्ष्यामि महासमुढे पोतसव्यवहारिण आसन् इति, स्थानमेतद्विद्यते यदेपोऽपि महासमुद्रमवतरिष्यतीति, तत्रैव अनयेन व्यसनमापत्स्यते । श्रुत- माहितस्तव पिता च पितामहाश्च इहैव वाणिज्यमकाएं । स कथयति-कापिणान् ममानुप्रयच्छ, यैरिहैन वाणिज्य करिष्यामि । माता कथयति-कुतो मम कापणा । त्व मया कथचित् ज्ञातिन खहस्तबलेन आयापित पोषित सवर्धित ) कुतो मे कार्यापणाना 15 विभव ? अपि त्वय श्रेष्ठी तव पितृवयस्यो भवति । अस्य सकाशात् कार्पापणान् गृहीत्वा कर्म कुरु । स तस्य गृह गत । तस्यान्यतमेन पुरुपेण यावत् द्विरपि पिनाशित । स तमनसादयति । तस्य च गृहात् प्रेष्यदारिकाया सकारतलस्योपरि मृतसूपिका दृष्ट्या प्रयच्छति छोरयितुम् । स श्रेष्ठी तस्य पुरुषस्य कथयति-य पुरुष स्यात् , शक्यते अनया मृतमूपिकया आत्मानमुद्धर्तुम् । तेन दारकेण श्रुतम् । स सलक्षयति-महात्मैप । न 20 शक्यमनेन यद्वा तद्वा वक्तुम् । नून शक्यमनया मृतमूपिकया आत्मानमुद्धर्तुम् । स तस्या दारिकाया पृष्टतो निर्गत । तया दारिकया सकारे छोरिता । स ता मृतपिका- मादाय वीयर्थी गत । तर वाणिजको पिडालेन क्रीडित्या स्थित । तेन तस्य बिडारस्य मृतमूपिका दर्शिता । स ता दृष्ट्या उपतितुमान्ध । तेन वाणिजकेन दारक उच्यते- अनुप्रयच्छ अस्य निडानस्य मृतमूपिकाम् । स कथयति-किमय कलिकया दीयते । मूल्यos मनुप्रयच्छ । तेन तस्य कापानामञ्ज-िपूरो दत्त । स सक्षयति-यघेतान् भक्षयिष्यामि, मुग्भेव भक्षित भविष्यति । स तान् भ्राष्ट्र भर्जयित्वा शीतलस्य पानीयस्य वर्धनीयस्य पूर्ण कृत्वा तद्दा तस्मा स्थानकानिष्प्रम्य यस्मिन् प्रदेशे काष्ठहारका विश्नाम्यन्ति, तस्मिन् प्रदेशे गमावस्थित पाटहारका आगता । तेनोक्ता -मातुला, अर्पयत काष्ठभारका , मुहूर्त विभाम्पताम् । ते काष्ठभारा स्थापिता । तेन तेपा कठायाना तोक दत्त शीतल घ ४० पानाय पातम् । ते क्षयन्ति-भागिनेय, क पास्यसि । काष्टानाम् । भागिनेय, वय तावद कल्पमेगोयाय गत्वा इदानीमागच्छाम । समिदानी गच्छन् कियता आगमिष्यप्ति तस्तस्यैकैक पाहमनप्रदत्तम् । तस्य काठमरिका सपना । स ता गृहीरा प्रतिनिवृत्त । स ता विक्रीय ·15 ३५ चूडापक्षावदानम् । ४३७ कलायानां गृहीत्वा भर्जयित्वा उदकस्य कुम्भं पूरयित्वा तस्मिन्नेव प्रदेशे गत्यावस्थितः । ते काष्टहारकास्तथैव तेन कलायैः संविभक्ताः, शीतलेन पानीयेन संतर्पिताः । ते तस्य कथयन्ति-भागिनेय, दिवसे दिवसे त्वं कलायान् पानीयं च गृहीत्या आगम्य अत्रैव तिष्ठ । वयं तवोपरि काष्टमूलिकामानयिष्यामः । स दिवसे दिवसे तथैव कर्तुमारब्धः । स तेषां कथयति-मातुल, मा यूयं काष्ठभारान् वीथीं नयथ । मम गृहे स्थापयत । युप्माक- 6 मेवं पिण्डितमूल्यं दास्यामि । तैस्तस्य गृहे काष्ठभारकाः स्थापिताः । अपरेण समयेन सप्ताहवर्दलिका जाताः । तेन तानि काष्ठभारकाणि विक्रीतानि । तस्य प्रभूतो लाम: संपन्नः । स संलक्षयति-एतत्प्रतिक्रुष्टतरं वाणिज्यानां यदुत काष्ठवाणिज्यम् । स संलक्ष- यति--अपि चन्दनकाप्टेन काष्टवाणिज्यमेव । यन्त्रहमुक्करिकापणं प्रसारयेयम् । तेन उकरि- कापणः प्रसारितः । स धर्मेण व्यवहरति । तस्य तत्प्रभूतो लाभः संपनः । स संलक्ष- 10 यति-एतत् प्रतिक्रुष्टतरं वाणिज्यानां यदुन उक्करिकापणः । यन्न्यहं गान्धिकापणं प्रसारयेयम् । तेन गान्धिकापणः प्रसारितः । तस्य प्रभूतो लाभः संपन्नः । स संलक्षयति--एतदपि प्रति- क्रुटतरं च तद्वाणिज्यानां पूर्ववत् । तेन सर्वे हैरप्पिका अभिभूताः । तस्य मूषिकाहैरण्यको मूपिकादरण्यिक इति संज्ञा संवृत्ता । ते हैरण्यिकाः कथयन्ति-भवन्तः, सर्वे वयमनेन मूषिकाहरण्यिकेनाभिभूताः । वयमेनं मानं ग्राहयामः, यथा महासमुद्रमक्तरेत् , तत्रैवानयेन व्यसनमापत्स्यते तथा करिष्याम इति । ते तस्य नातिदूरे स्थित्वा खैः कथासंलापेन तिष्ठन्ति-यथापि नाम भवन्तः पुरुपो हस्तिग्रीवायां गत्वा अश्वपृष्ठेन गच्छेत् , अश्वपृष्ठेन गत्वा शिबिकायां गच्छेत् , शिबिकायां गत्वा पद्भ्यां गच्छेत् , एवमेवास्य मूपिकाहरण्यिकस्य पिता च पितामहाश्च समुद्रे पोतसंव्यवहारिण आसन् । एष इदानीं कृच्छ्रेण जीविको कल्पयति हैरण्यिकापणं वायतीति । श्रुत्वा स कथयति--किं कथयत ? ते कथयन्ति-तव पिता च 50 पितामहाश्च पोत व्यवहारिण. आसन् । म त्वमिदानी कृच्छ्रेण जीविका कल्पयसि., हैरण्यि- कापणं वायसि ? स गृहं गत्वा मातरं पृच्छति-अम्ब, सत्यमस्माकं पिता च पितामहाश्च महासमुद्रे पोतसंव्यवहारिण आसन् ? सा संलक्षयति-नूनमनेन किंचित्कुतश्चित् श्रुतं स्यात् । तदप्रतिरूपं स्यात् , यदहं मृपावादेन पञ्चयेयम् । सत्यं पुत्र । स कथयति-अनु- जानीप्य, अहमपि महासमुद्रमवतरिष्यामि । सा कथयति--पुत्र, इहैव तिष्ठ । स भूयो भूयः 25 कथयति-गच्छामि । तस्य निर्बन्धं ज्ञात्वा अनुज्ञातः । तेन घण्टाघोपणं कृतम्-यो युष्माक- मुत्सहते मूपिकाहैरण्येन सार्धमशुल्कैनागुल्मेनातरपण्येन महासमुद्रमवतरितुम् , स महासमुद्र- गमनीयं पण्यं समुदानयतु । पञ्चमात्रैर्वणिक्शतैर्महासमुद्रगमनीयं पण्यं समुदानीतम् । अथ मूषिकाहरण्यिकः कृतमङ्गलकौतूहुलखरख्ययनः शकटैभरि टैः पिटकैरुष्टुर्गोभिर्गर्दभैः पण्य- मारोप्य महासमुद्रं संप्रस्थितः । सोऽनुपूर्वेण महासमुद्रमरतरत्ननुप्राप्तः । ते वणिजो महासमुद्रं 37 दृष्ट्वा भीताः । नोत्सहन्ते वहनमभिरोढुम् । सार्थवाहः कर्णधारस्य कथयति-कथय कथय भोः पुरुष यथाभूतं महासमुद्रस्य वर्णम् । ततः कर्णधार उद्घोषयितुमारब्धः-सन्त्येतस्मिन् D ·मूर्ध- - दिव्यावदानम् । महासमुद्रे इमान्येवरूपाणि रत्नानि तद्यथा-मणयो मुक्ता वैडूर्यशलशिलाप्रवाल रजतजात- रूपमश्मगमा मुसारगल्वो लोहितका दक्षिणावर्त । यो युप्माकमुत्सहते एवरूपे रक्षरात्मान सम्यक्सुखेन प्रीणयितुम् , मातापितरौ पुत्रदारान् दासीदासकर्मकरपौरुषेय मित्रामात्यज्ञातिसालोहित कालेन काल श्रमणब्राह्मणेभ्यो दक्षिणा प्रतिष्ठापयितुम् , ७ गामिनी सौभासिकी सुखविपाकामायत्या वर्गसपर्तनीम् , स महासमुद्रमबतरतु । सपत्तिकामो लेक । महाजनकायोऽभिलढो यतस्तद्वहनमसह्य जातम् । सार्थवाह सलक्षयति- किमिदानी वक्ष्यामि अवतरतेति स कर्णधारस्य कथयति-घोपय भो पुरुष महासमुद्रस्य यथाभूत वर्णम् । तत कर्णधार उद्घोषितुमारब्ध --शृण्यन्तु भवन्तो जम्बुद्वीपका वणिज । सन्यस्मिन् महासमुद्र इमान्येवरूपाणि महान्ति महाभयानि, तद्यथा तिमिभय तिमिगिलमय 10 तिमितिमिगिलमयमावर्तभय कुम्भीरभय शिशुमारभयमन्तर्जलगताना पर्वतानामाघातभयम् । चौरा अप्यत्रागच्छन्ति नीलै सिनचारिण , अस्माक सण सर्व जीनिताद्वयवरोपयिष्यन्ति । येन युप्माक प्रियमात्मान परित्यक्त्वा मातापितरौ पुत्रदार दासीदासकर्मकरपौरुषेय मिरामात्यज्ञातिसालोहित महासमुद्रमवतरतु । अल्पा शूरा बहव कातरा । महाजन- कायोऽतीर्ण , यतस्तद्वहन राय सवृत्तम् । तत कर्णधारविरुद्धोपणावघोपण कृत्वा तत 15 पश्चादेका वस्त्रा मुञ्चति, द्वित्रिवस्त्रा मुञ्चति, यतस्तद्वहन महाकर्णधारसधानवलवद्वायुसप्रेरित महामेघ इव सप्रस्थितोऽनुगुणेन वायुना यावद् रन्नद्वीपमनुप्राप्तम् । तत कर्णधार उद्घोपयितुमारब्ध-शृण्वन्तु भवन्तो जम्बुद्वीपका वणिज , सन्त्यस्मिन् रत्नद्वीपे काचमणयो रतसदृशा । ते भवद्भिरुपपरीक्ष्योपपरीक्ष्य ग्रहीतल्या । मा व पश्चाजम्बुद्वीपप्राताना पश्चात्तापो भविष्यति । अस्मिन्नेव च रत्नद्वीपे क्रोश्चकुमारिका नाम राक्षस्य प्रतिवसन्ति । 20 ता पुरुष तथा तथा उपलालयन्ति यथा तत्रैवानयेन व्यसनमापद्यन्ते । अस्मिन्नेव रनद्वीपे मदनीयानि फलानि सन्ति । तानि य परिमुङ्के, स सप्तरात्र मुछितस्तिष्ठति । तानि भवद्भिर्न परिभोक्तव्यानि । अस्मिन्नेव च रत्तद्वीपेऽमनुप्या प्रतिषसन्ति । ते मनुष्याणा सप्ताह मर्पयन्ति । सप्ताहस्यात्ययात् तादृश वायुमुसृजन्ति येन पहनमपहियते यथापि तदकृत- कार्याणाम् । य श्रुत्वा ते वणिजोऽवहिता अप्रमत्ता अवस्थिता । तैस्तद्वहन रत्नानामुप- 25 परीक्ष्योपपरीक्ष्य पूरित तयया तिलतण्डुलकोलकुलत्यानाम् । ते अनुगुणेन वायुना जम्बुद्दीपमनुप्राप्ता । एव यापत् सप्तकृत्व ससिद्धयानपान आगत । स मात्राऽभिहित- पुर, अन निपेश क्रियतामिति । स कथयति-अप्रधनिक तापच्छिनधि, तत पश्चानिवेश करिप्यामि । स तया उक्त-पुत्र न तर पिता न पितामहो धनिक कृत , कुतस्तव धनिको जात । स कथयति-अम्ब, अहमेव जानामि । तेन चारनमय्यश्चततो भूपिका 90 कारिता । तेन सुवर्णस्य पेला पूरयित्वा चततो मूपिकाश्चतुर्पु पार्थेषु स्थापयित्वा श्रेष्टिगृह गत । स श्रेष्टी तदा तस्यैव तद्वर्ण भापमाणस्तिष्ठति-पश्यत भान्तो मूपिकाहैरम्यिक कप पुण्यमहेशारयो य यमेव गृहाति तृण वा लोष्ट वा स तत् सुवर्ण सपद्यते । स च ·10 ३५ चूडापक्षावदानम् । तथा कथासंलापेन तिष्ठति । दौवारिकेण चास्य गत्वा आरोचितम्-गपिकाहेरण्यिको द्वारि तिष्ठति । स कथयति-प्रविशतु, मूपिकाहरण्यिक वा आनयेति । स प्रविश्य कययति--इदं ते मूलम् , अयं लाभः प्रतिगृह्यताम् । स आह-विस्मरामि,सत्यं यत्तय किंचिदत्तकमिति । अहं ते स्मारयिष्यामि । तेन स्मारितम् । स पृच्छति-कस्य त्वं पुत्र इति । अमुकस्य गृहपतेः । श्रेष्ठी कथयति-त्वं मम वयस्यपुत्रो भवसि । मयैव तव दातव्यम् । तब पित्रा गच्छता मम हस्ते । कापणाः स्थापिताः । तेन श्रेष्ठिना दुहिता सर्वालंकारविभूपिता तस्य भार्यार्थमनुप्रदत्ता ।। किं मन्यध्ये भिक्षयो योऽसौ श्रेष्ठी, अमेव तेन कालेन तेन समयेन । योऽसौ मूषिकाहरण्यकः, एप एव पन्थकस्तेन कालेन तेन समयेन । तदाप्येप मया परीत्तेनाव- वादेनाचोध महत्पर्य प्रतिष्ठापितः । एतीप्येप मया परीत्तेनाववादेनाववाद्य संसारकान्तारा- दुत्तार्य अत्यन्तनिष्टेऽनुत्तरे योगक्षेमे निर्वाणे प्रतिष्ठापितः ॥ भिक्षयो बुद्ध भगवन्तं पृच्छन्ति-कि भदन्त पन्यकेन कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपा- केन धन्वः परमधन्वथूडः परमचूडो जातः ? पन्थकेनैव भिक्षयः कर्माणि कृतानि । न भिक्षवः कर्माणि कृतान्युपचितानि बाह्य पृथिवीधाती विपच्यन्ते, नाम्धाती, न तेजोधाती, न वायुधातौ, अपि तूपात्तेष्वेव स्कन्धधात्यायतनेषु विपच्यन्ते शुभान्यशुभानि च । न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि । सामग्री प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् ॥ ७ ॥ भूतपूर्व मिक्षवो विंशतिवर्षसहस्रायुपि प्रजायां काश्यपो नाम शास्ता लोक उत्पन्न- स्तथागतोऽईन् सम्यक्संयुद्धो पिधाचरणसंपन्नः सुगतो लोकपिदनुत्तरः पुरुपदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् । स विंशतिभिर्भिक्षुसहस्रैः परिवारो वारा- णसीमुपनिश्रित्य विहरति स्म । तस्यैव प्रवचने भिक्षुरासीत् त्रिपिटः । अनेन तत्र मात्सर्येण 20 न कस्यचिञ्चतुष्पदिकापि गाथा उद्दिष्टा । भूयोऽन्यस्मिन् कर्पटके सौकरिक आसीत् । तस्मात् कर्पटकानदीपारे द्वितीयं कर्पटकम् । तत्र पर्वणी प्रत्युपस्थिता । स संलक्षयति- यदि सूकरान् प्रघात्य नयिप्यामि, मांसस्य कयिको न भविष्यति, क्लेदं गमिष्यति । जीवन्त- मेव गृहीत्वा गच्छामि । तत्र तत्र प्रघात्य नेष्यामि, यत्र यत्र क्रायिकोऽस्ति । स प्रभूतान् सूकरान् जानुषु बवा नावमारोप्य संप्रस्थितः । सा नौस्तैः परिस्पन्दमानैर्वाडिता । तत्रै- घानयेन व्यसनमापनः । सोऽपि सौकरिकोऽत्र स्रोतेनोह्यमानः । तस्या नद्यास्तीरे पञ्च प्रत्येकबुद्धशतानि प्रतिवसन्ति । तेपामेकः प्रत्येकबुद्धः पानीयस्यार्थे नदीं गतः । तेन स दृष्टः । स संलक्षयति-किं तावदयं मृतः आहोखिजीवतीति? पश्यति यावज्जीवति । स तेन गजभुजसदृशं बाहुमभिप्रसार्य उद्धृत्य वालुकाया: स्थले कृत्वा तत्रावमूर्धकः स्थापितः । तस्य कायात् पानीयं निःसृतम् । स व्युत्थितः । मनुष्यपदानि पश्यति । स तेन पादानु-30 सारेण गतो यावत्पश्यति पञ्चमात्राणि प्रत्येकबुद्धशतानि । स तेषां पत्रेण पुष्पेण फलेन दन्तकाष्ठेन चोपस्थानं कर्तुमारब्धः । ते तस्य पात्रशेषमनुप्रयच्छन्ति । तेन भुक्तम् । अय 25 ·- दिव्यावदानम् । ते प्रत्येकबुद्धा पर्यङ्क बवा ध्यायन्ति । तदा सोऽप्येकान्ते स्थित्वा पर्यच बघा ध्यायति । स तत्रासज्ञिकमुत्पाद्य असज्ञिसत्त्वेपु देवेषुपपन्न । किं मन्यचे भिक्षव । योऽसौ काश्यपस्य सम्यक्सबुद्धस्य प्रवचने भिक्षुत्रिपिट आसीत् , पश्चादसौ सौगरिक , एप एव पन्थको भिक्षु । यदनेन मात्सर्येण न कस्यचि- चतुष्पदिका गाथा उद्दिष्टा, यच सूकरान् प्रघास यच्चासशिसत्वेभ्य इहोपपन्न , तस्य कर्मणो विपाकेन चूड परमचूडो धन्ध परमधन्व सवृत्त ॥ यदा आयुष्मान् पन्यक खाख्याते धर्मविनये प्रवजित , जीवकेन श्रुतम्-पन्थक स्वाख्याते धर्मपिनये प्रबजित इति । स रालक्षयति-यदि भगवान् राजगृहमागमिष्यति, अह बुद्धप्रमुख भिक्षुसघ भोजयिष्यामि स्थापयित्वा भदन्त पन्थकम् । भगवान् यथाभिरम्य श्रावस्ती 10 निढत्य येन राजगृह तेन चारिका प्रक्रान्त । अनुपूर्वेण चारिका चरन् राजगृहमनुप्राप्त । राजगृहे विहरति वेणुवने कलन्दकनिनापे । अश्रीपीजीयक कुमारभूत --भगवान् मगधेषु जनपद चारिका चरन् राजगृहे विहरति वेणुग्ने कलन्दकनिवापे । श्रुत्वा पुनर्येन भगवा स्तेनोपसमान्त । उपसक्रम्य भगवत पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्ण । एकान्तनिषण्ण जीपक कुमारभूत भगवान् धर्माया कथया सदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति समर्पयति । 15 अनेकपर्यायेण धर्माया कथया सदर्य समादाप्य समुत्तेज्य सप्रहर्ण्य तूष्णीम् । अथ जीवक कुमारभूत उत्थायासनादेकासमुत्तरासङ्ग कृत्वा येन भगवास्तेनाञ्जलि प्रणम्य भगवन्तमत. दवोचत्-अधिवासयतु मे भगवाञ्छोऽन्तर्गृहे भक्तेन सार्धं भिक्षुसधेन । दुरासदा बुद्धा भगवन्तो दुष्प्रसहा । स न शक्नोति भगवन्त वक्तु स्थापयित्वा भदन्त पन्थकम् । अथ जीनक कुमारभूतो भगतो भापितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तो येनायुप्मा- नानन्दस्तेनोपसक्रान्त । उपसकन्यायुष्मत आनन्दस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्ण । एकान्तनिपण्णो जीपक कुमारभूत आयुष्मन्तमानन्दमिदमवोचद्-यत्खल भदन्त आनन्द जानीया-मया बुद्धप्रमुखो भिक्षुसघ योऽन्तर्गृहे मक्तेनोपनिमन्त्रित स्थाप- पित्या भदन्त पन्यकम् । यथा ते जीपक कुशलाना धर्माणा वृद्धिर्भवति । अथ जीपक कुमारभूत आयुष्मत आनन्दस्य भाषितमभिनन्द्यानुमोच आयुष्मत आनन्दस्य पादौ शिरसा १४ वन्दित्वा प्रशान्त । अथायुष्मानानन्दोऽचिरप्रकान्त जीपक कुमारभूत विदित्वा येनायुष्मान् पन्यकस्तेनोपसत्रान्त । उपसक्रम्यायुष्मन्त पन्थकमिदगमोचत्-पाखवायुष्मन् पन्थक जानीया -जीतकेन कुमारभूतेन बुद्धप्रमुखो भिक्षुसघ श्वोऽतर्गहे. भक्तेनोपनिमन्त्रितः स्थापयित्या आयुप्मन्त पन्धकम् । यथास्य भदन्तान द कुशलाना धर्माणा वृद्धिर्भवति । स जीवक युमारभूतखामेर रातिं शुचि प्रणीत खादनीय भोजनीय समुदानीय कल्यमेवोत्याय आसनानि प्रज्ञप्य उदकमणीन् प्रतिष्ठाप्प भगातो दूतेन कालमारोचयति-समयो भदन्त, सज मक यस्येदानी भगवान् कार मन्यते । अथ भगवान् पूर्वाह्ने नियास्य पात्रचीरमादाय मिभुगणपरिश्तो भिक्षुसधपुरस्कृतो येन जीपकस्य कुमारभूतस्य निवेशन तेनोपसक्रान्त । 11 20 ·३५ चूडापक्षावदानम् । ४४१ उपसंक्रम्य पुरस्ताद्भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्णः । नियद्य भगवानायुप्मन्तमानन्द- मामध्यते-पन्धकस्यानुगन्ती मोक्तव्या । जीवकः कुमारभूतः सौवर्णमझारं गृहीत्वा वृद्धान्त तिष्ठति । भगवान् वारिधारी न प्रतिगृह्णाति । जीवकः कुमारभूतः कथयति-किं कारणं भगवन् वारिधारां न प्रतिगृहाति । भगवानाह-न तावद्भिक्षुसंघ इति समग्र इति । जीवकः कुमारभूतः कथयति-भगवन् , कोऽनागत इति । भगवानाह-पन्थको भिक्षुः संघः ।। जीवकः कथयति-भगवन् , नासौ मया निमनित इति । भगवानाह-न त्वया जीवक बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघो निमन्नितः ? भगवन् , निमन्त्रितः । किमसौ भिक्षुसंघाहिर्न वा ? भगवान् कथयति जीवकम् गच्छ त्वं शब्दापय । जीवकः कुमारभूतः संलक्षयति-किं चाप्यह भगवतो गौरवेण शब्दापयामि, न सत्कृत्य परिवेपयिष्यामि । तेन दूतोऽनुप्रेपितः-गन्छ, शब्दापयख । आयुष्मानपि पन्थकश्च श्रयोदशभिक्षुशतानि निर्मायावस्थितः । तेन दूतेन 10 गत्वा पन्थक इति शब्दो मुक्तः । अनेकैभिक्षुभिः प्रतिवचनं दत्तम् । स दूत आगल्य जीवकस्य कथयति-तथैव वेणुवनं कलन्दकनिवापो भिक्षूणां पूर्णस्तिष्ठति । भगवानाह-गच्छ त्वं कथय यो भूतपन्थकः स आगच्छतु । स गत्वा कयपति-यो भूतपन्थकः स आगच्छतु । आयुष्मान् पन्यकस्तर गत्वा खस्यो गत्यां निषण्णः । जीवकः कुमारभूतो बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघ परिवेपयितुमारब्धः। आयुष्मन्तं पन्थकं न सत्कृत्य परिवेषयति । भगवान् संलक्षयति-सुमेहप्रख्ये 15 महानायके जीवकः कुमारभूतः क्षान्ति गृह्णाति । गुणोद्भावना अस्य कर्तव्या। भगवता आयुष्मत आनन्दस्य पात्रं नानुप्रदत्तम् । धर्मता खल्लु न तावत् स्थविरस्थविराणां भिक्षूणां पात्राणि प्रतिगृह्यन्ते, यावद्भगवतः पात्रप्रतिग्रही न भविष्यति । आयुष्मान् पन्यकः संलक्षयति-किं कारणं भगवतः स्थविरस्थविराणां भिक्षूणां पात्राणि न गृह्यन्ते ? मया अत्र गुणोद्भावना कर्तव्या । आयुष्मता पन्थकेनार्धासनं कृत्वा गजमुजसदृशं वाहुमभिप्रसार्य भगवतः पात्रं गृहीतम् । कुमारभूतेन जीवन वृद्धान्ते स्थितेन दृष्टम् । स संलक्षयति-कोऽप्ययं स्थविरो भिक्षुः । ऋद्धिप्रातिहार्य विदर्शयति । स पात्रानुसारेण गतो यावत्पश्यत्यायुष्मन्तं पन्यकम् । स दृष्ट्वा मूर्छितकस्तिष्ठति । स जलपरिपेकप्रत्यागतप्राण आयुष्मतः पन्थकस्य पादयोर्निपत्य क्षमापयति, गायां च भापते- नित्यं चैत्यगुणो हि चन्दनरसो नित्यं सुगन्ध्युत्पलं नित्सं भासति काश्चनस्य विमलं वैडूर्यशुद्ध द्रवम् । नित्यं पापजने हि क्रोधमतुलं पाषाणरेखोपम निलं चार्यजनेषु प्रीतिर्वसते क्षान्तिर्बुवा ह्यर्हताम् ॥ ८ ॥ आयुष्मान् पन्यकः कथयनि-क्षान्तं जीवक || भिक्षको युद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति-पश्य भदन्त, यदा जीवकः कुमारभूत आयुष्मतः 30 पन्यकस्य गुणानामनभिज्ञस्तदा असाकारः प्रयुक्तः, यदा गुणानामभिज्ञतदा पादयोनिपल्स 93 a दि. ५६ ·કર " दिव्यावदानम् । क्षमापयति । भगवानाह-न भिक्षव एतर्हि यथातीतेऽध्वन्येपोऽस्य गुणानामनभिज्ञः, तदा असत्कारं प्रयुक्तवान् । यदा गुणानामभिज्ञस्तदा पादयोर्निपत्य क्षमापितवान् । तच्छ्यताम् ।। भूतपूर्व भिक्षव उत्तरापथात् सार्थवाहः पञ्चशतमश्वपण्यमादाय मध्यदेशमागतः । तस्य च वडवायाः कुक्षावश्चाजानेयोऽवक्रान्तः। स यमेव दिवसमवक्रान्तस्तमेव दिवसमुपादाय तेऽश्वा न भूयो हेषन्ते । सार्थवाहः संलक्षयति-किं च ममाश्वानां कश्चिद् रोगः प्रादुर्भूतो भविष्यति येन ते न हेपन्ते ? अपरेण समयेनाश्वा वडवा प्रसूता । तस्याः किशोरको जातः । स यमेव दिवसमुपादाय तेऽचाः संचर्तुमपि नारब्धाः । सार्थवाहः संलक्षयति-नूनमयं दौर्भाग्यसत्चो जातः अस्य दोषेण ममानानां रोगः प्रादुर्भूतः । स तां वडवां नित्यमेव वाहयति । तस्या नवयवसंपन्नयोग्याशनमनुप्रयच्छति । सोऽनुपूर्वेण पूजितं नामाधिष्ठानमनु- 10 प्रातः । तस्य तत्र वर्षारायः प्रत्युपस्थिताः । स संलक्षयति-यदि गमिष्यामि, अश्वाना खुराः क्लेदं गमिष्यन्ति, अपण्यीभविष्यन्ति । इहैव वर्षां तिष्ठामि ।स तस्यैव वर्षामुषितस्य तद्वासिनो ये शिल्पिनस्ते खेन शिल्पेनोपस्थानं कुर्वन्ति । तस्य गमनकाले शिल्पिन उपसंक्रान्ताः । तेषां तेन संविभागः कृतः । तत्रैकः कुम्भकारः प्रतिवसति । तेनापि तस्य खेन शिल्पेनोप- स्थानं कृतम् । स पत्याभिहितः-आर्यपुत्र, स सार्थवाहो गच्छति । गच्छ, त्वं गत्या किंचि- 15 याचस्त्र । तस्माचलितस्य मृत्पिण्डं गृहीत्वोपस्थितः । स तेन सार्थवाहेन दृष्टः । स तस्य कथयति-भोः पुरुप, अतिचिरेण त्वमागतः । मम किंचिदातव्यम् । स आह-सर्व गतम् । तस्यापि सार्थवाहस्य तस्य किशोरस्यान्तिकेऽमङ्गलबुद्धिः । स कथयति-अपि त्वयमेकः किशोरस्तिष्ठति, यदि प्रियोऽसि, गृहीत्वा गच्छ । कुम्भकारः कथयति-शोभनम् । अहं भाण्डानि करिष्यामि, एप भेत्स्यते । स किशोरकस्तस्य कुम्भकारस्य पादौ जिह्वया लेटु- 20 मारब्धः । तस्याश्वस्यान्तिकेऽनुनय उत्पन्नः । स तं गृहीत्वा गतः । स पनया उक्त:--अस्ति किंचित्त्वया तस्य सकाशाल्लब्धम् ? लब्धम् । अयं किशोरकः । शोभनम् । त्वं भाण्डानि करिष्यसि, एष भेत्स्यते।स किशोरकोऽस्याः पादानि लेढुमारब्धः । तस्या अपि तस्यान्तिके- ऽनुनय उत्पन्नः । स पकमानानां भाण्डानां मध्ये परिसर्पन्न किंचिद्भाण्डं भिनत्ति । सा तस्य पत्नी कथयति-शोभनम् । अयं किशोरकः संप्रजानन् परिसर्पति । अपरेण समयेन 28 कुम्भकारो मृत्तिकार्थमागतः । स किशोरकस्तस्य पृष्ठतोऽनुसरननुबद्धः । तेन कुम्भकारेण मृत्तिकाप्रसेवकः पूरितः । तेन किशोरकेन पृष्ठमवनामितम् । तेन तस्य मृत्तिकायाः प्रसेवकः पृष्ठमारोपितः । स तं गृहीत्वा गृहमागतः । तेन कुम्भकारेण पनी उक्ता-भद्रे, शोभनः किशोरकः । न भूयो मया मृत्तिका वोढव्या भविष्यति । अहह्मस्य तत्रारोपयिष्यामि, त्वमिहावतारयिष्यसि । स तस्य तुपान् कुटिं चानुप्रयच्छति ॥ तेन कालेन तेन समयेन वाराणस्या ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च बहुजनमनुष्यं च । तस्याचाजानेयः कालगतः । सामन्तराज्यैः श्रुतम्-ब्रह्मदत्तस्य राशोऽधानानेयः कालगत इति । तैस्तस्य संदिष्टम्-करप्रत्यायान् वा अनुप्रयच्छ उद्यान 30 ·३५ चूडापक्षावदानम् । ४१३ या। ते निर्गतकण्टकेऽनुवरोध्य आनयिष्यामः । स तेषां करप्रत्यायान् नानुप्रयच्छति, नापि तं स उद्यानं समागतः । सार्थवाहोऽनुपूर्वेण वाराणसीनगरमनुप्रातः । ब्रह्मदत्तेन राज्ञा श्रुतम्-उत्तरापथात् सार्थवाहोऽश्वपण्यमादाय वाराणसीमनुप्रास इति । सोऽमात्यानामयते स्म भवन्तः, कियचिरं मयेह प्रविष्टेन स्थातव्यम् ? गछत, अश्वाजानेयं पर्यपध्वम् । ते सार्थवाहस्य सकाशं गताः। तेस्तेऽया दृष्टाः । तेऽन्योन्यं कथयन्ति-भवन्तः, आजानेया- 6 तेऽधाः । न चात्र कश्चिदश्चाजानेयो विद्यते । सार्थवाहं दृष्ट्या से कथयन्ति-भवन्तो- ऽधायडयाया अचाजानेयो जातः । स च न दृश्यते । सार्थवाहमुपसंक्रम्य पृच्छन्ति-अस्ति कश्चिदश्वस्त्वया विक्रीतः कस्यचिद्वा दत्त इति । स कथयति-नास्ति कश्चिद्विक्रीतः । अपि त्वस्ति मया पूजितकेऽधिष्टानेऽमङ्गलकः किशोरकः कुम्भकारस्य दत्त इति । तेऽन्योन्यं कथ- यन्ति-भवन्तः, महामूर्योऽयं सार्थवाहः, योऽयं मलमपहायामङ्गलानेवादायागत इति । ते 10 राजानमवलोक्य पूजितकं गताः । ते तं कुम्भकारमुपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्प कथयन्ति- किमनेन किशोरकेन करोपि? स आह-एप मम मृत्तिका वहति । ते कथयन्ति-वयं ते तथा गर्दभमनुप्रयच्छामः, त्वमस्माकममुमनुप्रयच्छस । कथयति-एप में शोभन इति । चतुर्गवयुक्तं शकटमनुप्रयच्छामः । स कथयति एप मम शोभन इति । ते कथयन्ति- एवं चेत् संप्रधारय वयं श्वो भूय आगमिष्यामः । इत्युक्त्या प्रक्रान्ताः । स 10 किशोरकः कथयति–किमर्थं नानुप्रयच्छसि ? किं वं जानासि मया मृत्तिका वोढल्या तुपाश्च कटिसकण्टं भक्षितव्यम् । मया राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो बोढव्यः, सौवर्णस्थाले मधुम्रक्षितका मूलका भक्षितव्याः । ते यदि संकथयन्ति किशोरक इति, वक्तव्याः- किं लनध्वं वक्तुमश्वाजानेय इति ? श्वः पुनरागत्वा ते कथयिष्यन्ति मूल्येनानुप्रयच्छेति । यक्तव्याः-सुवर्णलक्षं वानुप्रयच्छथ यावदा दक्षिणेन सपना करिष्यति तावदनुप्रयच्छय । 20 तेऽपरस्मिन् दिवसे उपसंगम्य पृच्छन्ति-भोः पुरुष, संप्रधारितं त्वया ? संप्रधारितम्-कि लजयं धतुमचाजानय इति ? ते कथयन्ति-मूर्खः स एपः । किर्मप ज्ञास्यति । एष अन्धाजानेयो धारयति । एतदेव तेन सार्यवाहेनास्यारोचित भविष्यति । ते कथयन्ति-- अथाजानेयो भवतु । मूल्येनानुप्रयच्छ । स कथयति-सुवर्णलक्षं बानुप्रयच्छथ, पावटा सुवर्णलक्षं दक्षिणेन सय्ना करिष्यति । ते लक्षयन्ति-नलवानेपः । स्थानमेतद्विद्यते यत् 25 प्रभूततरमाकर्पयति । सुवर्णलक्षमनुप्रयच्छामः । ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः संदिष्टं सुवर्णलक्षण अधानानेयो लभ्यते । राज्ञापि संदिष्टम्-यूयं यावता मूल्येन तावता गृहीत । तैः सुवर्ण- लक्षेण गृहीतः । ते तमादाय वाराणसीमागताः । स तैश्च मन्दुरायां प्रतिष्ठापितः । तस्य परमयोग्याशनं दीयते । स तं न परिमुढे । किं सरोगो भवद्भिरश्वाजानेय आनीतः? अपि तु समनुयुञ्जयामहे तावदेनम् । अथ सूतो गाथा भापते- स्मरसि तुरग घटिकरस्य शालां किमिह विधैर्य विप्रयुक्तः । 30 ·5 16 दिव्यावदानम्। परिशिथिलशिरास्थिचर्मगात्रः खदशनचूर्णितधासस्य चारी ॥ ९॥ न चरसि बहुमतस्तदर्थे मासीदिह हि चर यानसहसपूर्णयायी । हवसनमिदं तृपापनीत न चरसि किं वद मेऽद्य साधु पृष्टः ॥ १०॥ तमकथयदमर्पितः सकोप परमयवार्जवधैर्यसंप्रयुक्तः। उपशममथ संप्रचिन्त्य तस्मात् तुरगवरो नरसूतमैत्रबुद्धिः ॥ ११ ॥ त्वमिह विधिहितप्रदाभिमानी न च विहितो भवतो यथावदस्मि । निधनमहमिह प्रयायमाशु न च विदुपाय तरेय पूर्व्याम् ॥ १२ ॥ सुचिरमपि हि न सज्जनावमानो यदि गुणवानसि सौम्य नाबमानः । क्षणमपि खल सजनावमानो यदि गुणवानसि नावमानः ॥ १३ ॥ सूतो राज्ञः कथयति-देवस्यानुपूर्वी न कृता येनैप यवसयोग्याशनं न गृह्णाति । 20 कास्यानुपूर्वी कृता? अस्यायमुपचारः। सार्धतृतीयानि योजनानि मार्गशोभा कर्तव्या । राजा- भिषिक्तश्चतुरङ्गेन बलकायेन साथै प्रत्युद्गच्छति । यस्मिन् प्रदेशे स्थाप्यते, स प्रदेशस्ताम्रपट्टे- वैध्यते । राज्ञो ज्येष्ठपुत्रः स तस्य शतशलाकं छत्रं मूर्ध्नि धारयति । राज्ञो ज्येष्टा दुहिता सौवर्णेन मणिव्यजनेन मक्षिकान् यारयति । राज्ञोऽप्रमहिषी सौवर्णस्थाले मधुम्रक्षितकात् मूलान् भक्षपतो धारयति । राज्ञोऽग्रामात्यः सौवर्णेन लक्षणेन लड्डीरछोरयति । राजा कथयति एप 25 नाम राजा, नाहं स राजेति । सूतः कथयति-देव, नास्य सर्वकालमेप उपचारः क्रियते । अपि तु सताहस्यात्ययाविधेयो भवति । राजा कथयति-यत्तावदतीतं न शक्यं तत्पुनः कर्तुम् , यदवशिष्टं तल्कियताम् । यस्मिन् प्रदेशे ताम्रपर्वदः, तस्य राज्ञो ज्येष्ठः पुत्रः शतशलाको धारयति, राज्ञो ज्येष्ठा दुहिता सौवर्णमणिमयबालन्यजनेन मक्षिकान् वारयति, राज्ञोऽप्रमहिषी सौवर्णेन स्थालेन मधुमक्षितकान् भूलान् भक्षयतो धारयति, राज्ञोऽमात्यः सौवर्णेन लक्षणेन 30 सहीरोरयति । तमनुनयति पार्थिवः । ससृतपरमसुगन्धिविलेपनानधारी मधुरमधुरकृतान्त- रानुरागा नृपमहिपी तुरगोत्तमाम दचा राज्ञा । उधानभूमि निर्गन्तुकामोऽस्याचाजानेय उपगम्य पृष्टमुन्नामयति । राजा सूतं पृष्ठति-राजा अस्य पृष्ठं दुःखयति । स कथयति-किं तु राजा ·, ३५ चूडापक्षावदानम् । दुःखमधिरोत्यतीति । यतोऽनेनावनामितं स राजा तमभिरुह्य संप्रस्थितः । तस्य गच्छतः पानी- यमागतम् । स तत्र नावतरति । राजा सूतं पृष्ठति-पो बिभेति ? देव, नैप विमेति । अपि तु मा राजानं पुच्छोदकेन सेक्ष्यामीति । तस्य तत्पुष्छं सौवर्णायां नालिकायो प्रक्षिप्तम् । सतं पानीपमुत्तीर्णः । स उद्यानं गत्वा प्रमचोऽवस्थितः । सामन्तराजैः श्रुतम्-यया राजा ब्रह्मदत्त उधानं गत इति । तैरागल्य नगरस्य द्वाराणि बन्धयन्ति । राज्ञा ब्रह्मदत्तेन श्रुतं सामन्तराजै-6 नगरद्वाराणि निगृहीतानीति । सोऽधाजानेयमभिरूढः । अन्तरा च वाराणस्यन्तरा चोधानमत्रा- न्तरा ब्रह्मावती नाम पुष्किरिण्युत्पलकुमुदपुण्डरीकसंछन्ना । सोऽवाजानेयः पदोपरि सरन वाराणसी प्रविष्टः । राजा तुष्टोऽमात्यानां कथयति-भवन्तः, यो राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्नाभिषिक्तस्य जीवितमनुप्रयच्छति, किं तस्य कर्तव्यम् ? देव, उपार्धराज्यं दातव्यम् । राजा कथयति-तिर्य- गेषः। किमस्योपाधराज्येन ! अपि लेनमागम्य सप्ताहं दानानि दीयन्ताम् , पुण्यानि क्रियन्ताम् , 10 अकालकौमुदी च क्रियताम् । अमात्यैः सप्ताहं दानानि दातुमारब्धानि, पुण्यानि कर्त- मारब्धानि, सप्ताहमकालकौमुदी प्रस्थापिता । सार्थवाहः पुरुषान् पृच्छति-भवन्तः, मकालकौमुदी वर्तते ? तेऽस्य कथयन्ति-पूजितं नामाधिष्ठानम् । ततः कुम्भकारस्य सकाशात् सुवर्णलक्षणाचाजानेयं गृहीत्वा इहानीतम् । तेनाद्य राज्ञो जीवितं दत्तम् । तमागम्य सप्ताह दानानि दातुमारब्धानि, पुण्यानि क्रियन्ते, अकालकौमुदी च प्रस्थापिता । सार्थवाहः 15 संलक्षयति-यो मया छोरितो नरम, स एष किशोरकोऽश्चाजानेयः स्यात् ! तत्तावद्गत्वा पश्यामि । स तस्य सकाशं गतः । स तेनावाजानेयेनोक्त:-भोः पुरुष, कि त्वया तेपामश्चाना सकाशाल्लब्धम् ! मयैकाफिनैव तस्य कुम्भकारस्य सुवर्णलक्ष दत्तम् । स मूर्छितकः पृथिव्यां निपतितः । जलपरिषेकेन प्रत्यागतप्राणः पादयोर्निपत्य क्षमापितवान् । कि मन्पचे भिक्षवो योऽसौ सार्थवाहः, एप एव जीवकस्तेन कालेन तेन समयेन | 20 योऽधानानेयः, एष एव पन्थकस्तेन कालेन तेन समयेन । तदापि यदा अस्यैप गुणानामन- भिज्ञः, तदास्यासत्कारं प्रयुक्तवान् । यदा तु गुणानामभिज्ञः, तदा पादयोर्निपत्य क्षमा- पितवान् । एतईप्येष यदा गुणानामनभिज्ञः, तदा असत्कारं प्रयुक्तवान् । यदा गुणानामभिज्ञः, तदा पादयोर्निपत्य क्षमापयति ।। इति श्रीदिव्यावदाने चूडापक्षावदानं समासम् ।। 28 ·३६ माकन्दिकावदानम् । बुद्धो भगवान् कुरुपु जनपदचारिकां चरन् कल्माषदम्यमनुप्राप्तः । तेन खळ पुनः समयेन कल्मापदम्ये माकन्दिको नाम परिव्राजकः प्रतिवसति । तस्य साकलिन म पनी । तस्य दुहिता जाता अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेता । तस्या अस्थीनि 6 सूक्ष्माणि सुसूक्ष्माणि, न शक्यत उपमा कर्तुम् । तस्यास्त्रीणि सप्ताहान्येकविंशतिं दिवसान् विस्तरण जातिमही संवत्ता यावज्जातमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते-किं भवतु दारिकाया नामेति ? ज्ञातय ऊचुः-इयं दारिका अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेता । तस्या अस्थीनि सूक्ष्माणि सुसूक्ष्माणि, न शक्यते उपमा कर्तुम् । भवतु दारिकाया अनुप- मेति नाम । तस्या अनुपमेति नामधेयं व्यवस्थापितम्। सोन्नीता वर्धितामाकन्दिकः संलक्ष- 10 यति-इयं दारिका न मया कस्यचित् कुलेन दातव्या न धनेन नापि श्रुतेन, किं तु योऽस्या रूपेण समो वाप्यधिको वा, तस्य मया दातव्येति ॥ अत्रान्तरे भगवान् कुरुष जनपदेपु चारिकां चरन् कल्मापदम्यमनुप्रातः । कल्माष- दम्ये विहरति कुरूणां निगमे विहरति । अथ भगवान् पूर्वाह्ने निवास्य पात्रचीवरमादाय कल्मापदम्य पिण्डाय प्राविक्षत् । कल्मापदम्यं पिण्डाय चरित्वा कृतभक्तकृत्यः पश्चाद्भक्त- 15 पिण्डपात्रः प्रतिक्रान्तः । पात्रचीवरं प्रतिशाम्य पादौ प्रक्षाल्य अन्यतमवृक्षमूलं निश्रित्य निषण्णः सुप्तोरगराजभोगपरिपिण्डीकृतं पर्यत बड़ा । तेन खलु समयेन माकन्दिकः परिव्राजकः पुष्पसमिधस्यार्थे निर्गतोऽभूत् । अद्राक्षीन्माकन्दिकः परिव्राजको भगवन्तं दूरादेवान्यतरवृक्षमूलं निश्रित्य सुप्तोरगराजभोगपरिपिण्डीकृतं पर्यवं बद्धा निपण्णं प्रासा- दिकं प्रदर्शनीयं शान्तेन्द्रियं शान्तमानसं परमेण चित्तव्युपशमेन समन्वागतं सुवर्णयूपमिव 20 श्रिया ज्वलन्तम् । दृष्ट्वा च पुनः प्रीतिप्रामोद्यजातः । स संलक्षयति-यादृशोऽयं श्रमणः प्रासादिकः प्रदर्शनीयः सकलजनमनोहारी, दुर्लभस्तु सर्वस्वीजनस्य पतिः प्रतिरूपः प्रागव अनुपमायाः । लब्धो मे जामातेति । येन खं निवेशनं तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य पनी- मामन्त्रयते यत्खल भद्रे जानीयाः-लब्धो मे दुहितुर्जामाता ।अलंकुरुष्य, अनुपमा ददामीति । सा कथयति-कस्य प्रयच्छसीति ! स कथयति-श्रमणस्य गौतमस्येति । सा कथयति- 25 गच्छावस्तावत्पश्याच इति । माकन्दिकस्तया साधं गतः । दूरात्तया दृष्टः । तस्या अन्तर्मार्गे स्मृतिरुपपन्ना । गायां भापते- दृष्टो मया लिन स पिण्डहेतोः करमापदम्ये विचरन्महर्पिः । भूरतमा सन्ति तस्य प्रगछतो- ज्युनमते न चैव(8) ॥१॥ नासी भक्तां भजते कुमारिकाम् । निवर्त, यास्यामः सकं निवेशनम् । सोऽपि गापां भापते- । 30 ·20 16 ३६ माकन्दिकायदानम् । अमङ्गले साकलिके त्वं माङ्गल्यकाले बदसे हमङ्गलम् । सचेद्रुत समधिकृतं भविष्यति पुनरप्यसौ कामगुणेषु रंस्यते ॥ २॥ इति । सा अनुपमा वस्त्रालंकारैरलंकृत्य संप्रस्थिता । भगवानपि तस्माद्वनपण्डादन्यवनपण्डं संग्रस्थितः । अदाक्षीन्माकन्दिकः परिवाजको भगवन्तं तृणसंस्तरणकम् । दृष्ट्या च पुनः पत्नीमामन्त्रयते यत्खलु भवति जानीयाः-एप ते दुहितुस्तृणसंस्तरक इति । सा गाथा भापते- रक्तस्य शय्या भवति विकोपिता द्विष्टस्य शय्या सहसा निपीडिता। मूदस्य शय्या खल्ल पादतो गता सुवीतरागेण निसेविता न्वियम् । नासो भर्ता भजते कुमारिकां निवर्त, यास्यामः खं निवेशनम् ॥ ३ ॥ अमङ्गले साकलिके त्वं मङ्गल्यकाले वदसे हमङ्गलम् । सचेद्रुतं समधिकृतं भविष्यति पुनरप्यसौ कामगुणेषु रंस्यते ॥ ४ ॥ अदाक्षीन्माकन्दिकः परिव्राजकः । भगततः पदानि दृष्ट्वा पुनः पनीमामन्त्रयते- इमानि ते भवन्ति भद्रे दुहितुर्जामातुः पदानि । गायां भापते- रक्तस्य पुंसः पदमुत्पदं स्या- निपीडितं द्वेपत्तः पदं च । पदं हि मूढस्य विसृष्टदेहं सुवीतरागस्य पदं विहेदृशम् । नासो भर्ता भजते कुमारिकाम् । निवर्त, यास्यामः स्वकं निवेशनम् ॥ ५ ॥ अमङ्गले साकलिके पूर्ववत् । भगवतोत्काशशब्दः कृतः । अश्रोपोन्माकन्दिकः परित्राजको भगवत उत्काशनशब्द शुश्राव । श्रुत्वा च पुनः पुनः पनीमामन्त्रयते-एप ते भवति दुहितुर्जामातुरकाशनशब्द इति । सा गार्या भापते- रक्तो नरो भवति हि गद्गदररो विष्टो नरो भगति हि खरखटास्वरः। 20 25 30 ·-- 5 10 दिव्यावदानम्। मूढो नरो हि भवति समाकुलस्वरो बुद्धो ह्ययं ब्राह्मणदुन्दुभिखरः। नासौ भर्ता भजते कुमारिका निवर्त यास्यामः खक निवेशनम् ॥६॥ अमङ्गले साकलिके पूर्ववत् । भगवता माकन्दिकः परिव्राजको दूरादपलोकितः । अनाक्षीभान्दिकः परिवाजको भगवन्तमवलोकयन्तम् । दृष्ट्वा च पुनः पनीमामन्त्रयते स्म-एप ते भवति दुहितु माता निरीक्षत इति । सा गायां भापते-- रक्तो नरो मयति हि चञ्चलेक्षणो विष्टो भुजगधोरविपो यक्षते। मूदो नरः संतमसीव पश्यति द्विजवीतरागो युगमानदी। न एष भर्ता भजते कुमारिका निवर्त यास्यामः खर्क निवेशनम् ।। ७ ।। अमङ्गले साकटिके पूर्ववत् । भगवांश्चक्रम्यते । अदाक्षीन्माकन्दिकः परिमाजको भगवन्तं चकम्यमाणम् । दृष्ट्वा च पुनः पनीमामन्यते-एप दुहितुर्जामाता चक्रम्यत इति । सा गायां भापते-- अथास्य नेत्रे च यथावलोकित यथास्य काले स्थित श्व गच्छतः। यथैव पद्म लिमिते जलेऽस्य ने विशिष्टे चदने विराजते। म एप भी मजते कुमारिका निवर्व यास्यामः स्वकं निवेशनम् ॥ ८॥ अगले साकलिके त्वं मङ्गलकाले बदसे घमङ्गलम् । सचेद्रुतं समधिकृतं भविष्यति पुनरप्पय कामगुणेषु रंस्थते ॥९॥ पशिष्टोशीरमौनलायना (1) अपसतोरतत्काममोहिताः। धों मुनीनां हि सनातनो ह्यय- मपत्यमुत्पादितवान् सनातनः ॥ १० ॥ 15 20 .

·४४५ 10 15 ३६ माकन्दिकायदानम्। अथ मान्दिकः परिवाजको येन भगवास्तेनोपसंकान्तः । उपसंक्रम्य भगवन्त- मिदमयोचत्- इमा भगवान् पश्यतु मे सुतां सती स्पोपपन्ना प्रमदामलंकृताम् । कामार्थिनी यद्भपते प्रदीयते सहानया साधुरिवाचरतां भवान् । समेत्य चन्द्रो नभसीव रोहिणीम् ॥ ११ ॥ भगवान् संलक्षपति-यद्यहमनुपमाया अनुनयवचनं ब्रूयाम् , स्थानमेतद्वियते यदनु- पमा रागेण खिन्ना कालं कुर्वाणा भविष्यति । तत्तस्याः प्रतिघवचनं व्यामिति विदित्वा गाथा भाषते- दृष्टा मया मारसुता हि विन तृष्णा न मे नापि तथा रतिश्च । छन्दो न मे कामगुणेषु कश्चित् । तस्मादिमा मूत्रपुरीपपूर्णा प्रष्टुं हि यत्तामपि नोत्सहेयम् ॥ १२ ॥ माकन्दिको गाथा भापते- सुतामिमां पश्यसि किं मदीयाँ हीनाङ्गिनी रूपगुणैर्वियुक्ताम् । छन्दं न येनात्र करोषि चारी विविक्तभावेष्विव कामभोगी।॥ १३ ॥ इति । भगवानपि गायां भापते- यस्मादिहार्थी विषयेषु भूदः स प्रार्थयेद्विग्न सुतां तमाम् । रूपोपपनां विषयेषु सक्का- मवीतरागोऽत्र जनः प्रमूढः ॥ १४ ॥ अहं तु युद्धो मुनिसत्तमः कृती प्राप्ता मया बोधिरनुत्तरा शिवा । पद्मं यथा वारिकणैरलिहं चरामि लोकेऽनुपलित एव ॥ १५॥ नीलाम्बुजं कर्दमवारिमध्ये यथा च पडून व नोपलितम् । तथा यहं ब्राह्मण लोकमध्ये चरामि कामेषु विविक्तः [एव] ॥ १६ ॥ इति । 20 125 90 दि०५७ ·४५० 6 दिव्याचदानम् । अथानुपमा भगवता मूत्रपुरीपवादेन समुदाचरिता वीतहर्षा दुर्मनाः संवृत्ता । तस्या यद्रागपर्यवस्थानं तद्विगतम् , द्वेपपर्यवस्थानमुत्पन्नम् , स्थूलीभूतार्यस्थीतिकावरीभूतेक्षिणी(!) । तेन स खलु समयेनान्यतमो महल्लो भगवतः पृष्ठतः स्थितोऽभूत् । अय महल्लो भगवन्तमिदम्वोचतु- समन्तदृष्टे प्रतिगृह्य नारी- मस्मत्समेतां भगवन् प्रयच्छ । रता वयं हि प्रमदामलंकृता भोश्यामहे धीर यथानुलोसम् ॥ १७ ॥ इति । एवमुक्त भगवांस्तं महल्लमिदमवोचत्-अपेहि पुरुष, मा मे पुरतस्तिष्ठेति । स 10 रुपितो गाथां भापते- इदं च ते पात्रमिदं च चीवर यष्टिश्च कुण्डी च व्रजन्तु निष्ठाम् । इमां च शिक्षा स्वयमेव धारण धात्री यथा हक्कगतं कुमारकम् ॥ १८ ॥ इति । एवमुक्ते स महल्लः शिक्षा प्रत्याख्याय महाननार्योऽयमिति मत्या येन मान्दिकः परिव्राजकस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंगम्य माकन्दिकं परिव्राजकमिदमवोचत-अनुप्रयच्छ ममान्तिकेऽनुपमामिति । स पर्यवस्थितः कथयति-महल्ल, द्रष्टुमपि ते न प्रयच्छामि, प्रागेव स्प्रष्टुमिति । एवमुक्तस्य माकन्दिकस्य परिव्राजकस्यान्तिके तादृशं पर्यवस्थानमुत्पन्न येनोप्णं शोणितं छर्द पित्वा कालगतो नरकेपूपपनः ।। ततो भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छु:-पश्य भदन्त, भगवता अनुपमा लभ्यमाना न प्रतिगृहीतैति । भगवानाह-न भिक्षव एतर्हि, यथा अतीतs. प्ययन्येपा मया लभ्यमाना न प्रतिगृहीता । तच्छृयताम् ।। भूतपूर्व भिक्षयोऽन्यतमस्मिन्कर्षटकेऽयस्कारः प्रतिवसति । तेन सदृशास्कुलात् फलन मानीतम् । पूर्ववद्याबदुहिता जाता अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका । उन्नीता वर्धिता महती संवृत्ता । अयस्कारः संलक्षयति-मयैपा दुहिता न कस्यचित् कुलेन दातव्या, न रूपेण न धनेन, अपि तु यो मम शिल्पेन समोऽम्यधिको वा, तस्याहमेनो दास्यामीति । यावदन्यतमो माणवो मिक्षार्थी तस्य गृहं प्रविष्टः । सा दारिका भैक्षमादाय निर्गता । स माणया दृष्ट्वा कथयति-दारिके, लं कस्यचिद्दत्ता आहोखिन दत्तेति ? सा कथयति-यदा नाताई तदेव मन्पितवाङ्गीकृत्य वदति-दुष्करमसौ मां कस्यचिद्दास्यति । किं तव पिता पदति ! यो मम शिल्पेन समोऽभ्यधिको वा, अस्याहमेनां दास्यामीति । तय पिता कीशं शिसं जानीले ! सूचीमीशा करोति याबदके प्यते । स माणरः संलक्षयति-किं चाप्य- 'हमनयानी, मदापनयोग्य पर्तव्य इति । कुशाटोऽसौ तेषु ते शिसस्थानकर्मस्थानेषु । 15 20 ·5 10 १ ३६ माकन्दिकायदानम्। तेनायस्कारभाण्डिकां याचित्वा अन्यत्र गृहे सुसूक्ष्माः सूच्यो घटिताः, या उदके प्लवन्ते । एफा च महती घटिता यस्यां सप्त सून्यः प्रतिक्षिताः सह तया प्लवन्ते । स ताः कृत्वा तस्यायस्कारस्य गृहमागतः । स कथयति-सूच्यः सूच्य इति । तया दारिकया दृष्टाः । सा गाथा भाषते- उन्मत्तकस्त्वं कटुकोऽथ वासि अचेतनः । अपस्कारगृहे यस्त्वं सूची विक्रेतुमागतः ॥ १९ ॥ इति । सोऽपि गायां भापते- नाहमुन्मत्तको यास्मि कटुकोऽहमचेतनः । मानावतारणार्थ तु मया शिल्पं प्रत्यते ॥ २०॥ सचेत्पिता ते जानीयाच्छिल्पं मम हि यादृशम् । त्वां चैवानुप्रयच्छेत अन्यच्च विप्रतं (विपुलं ? ) धनम् ॥ २१ ॥ इति । सा कथयति-कीदृशं त्वं शिल्पं जानोपेर ईदृशीं सूची करोमि योदके प्लवते । तपा मातुनिवेदितम्--अम्ब, शिल्पिकर्मात्रागत इति । सा कथयति-प्रवेशयेति । तया प्रवे- शितः । 'अयस्कारभार्या कथयति-कीदृशं त्वं शिल्पं जानीपे ? तेन समाख्यातम् । तया खामिने निवेदितः । आर्यपुत्र, अयं शिल्पदारकः । ईशं जानीत इति । स कथयति-ययेव- मानय पानीयम् , पश्यामीति । तया पानीयस्य भाजनं पूरयित्वोपनामितम् । तेनैका सूची 16 प्रक्षिप्ता । सालोतुमारब्धा । एवं द्वितीया, तृतीया । ततः सा महती सूची प्रक्षिता । सापि प्लोतुमारब्धा । पुनस्तस्यामेका सूची प्रक्षिप्ता । पापि लोतुमारब्धा । एवं द्वितीयां तृतीयां यावत् सप्तसूची प्रक्षिप्य प्रक्षिप्तास्तथापि प्लोतुमारब्धाः । अयस्कारः संलक्षयति-ममैपो- ऽधिकतरः शिल्पेन । अस्मै दुहितरमनुप्रयच्छाम् । इति विदित्वा तां दारिका सर्वालंकार- विभूषितां कृत्वा वामेन पाणिना गृहीत्वा दक्षिणेन पाणिना भृङ्गारकमादाय माणवस्य पुरतः 20 स्थित्वा कथयति-इमां तेऽहं माणवक दुहितरमनुप्रयच्छामि भार्या येति । स कथयति-- नाहमनयार्थी, किं तु तवैव मदापनयः कर्तव्य इति मया शिल्पमुपदर्शितमिति ।। भगवानाह-किं मन्यध्वे भिक्षयो योऽसौ माणयः, अहमेव स तेन कालेन तेन समयेन । योऽसावयस्कारः, एप एव माकन्दिकलेन कालेन तेन समयेन । यासावय- स्कारभार्या, एपबासौ माकन्दिकभार्या तेन कालेन तेन समयेन | यासावयस्कारदुहिता, 25 एपैवासावनुपमा तेन कालेन तेन समयेन । तदाप्पा मया लभ्यमाना न प्रतिगृहीता। एतीप्येषा मया लभ्यमाना न प्रतिगृहीता ॥ पुनरपि भिक्षयः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः-पक्ष्य मदन्त अयं महल्लकोऽनुपमामागम्यानयेन व्यसनमापन इति । भगवानाह-न भिक्षव एतर्हि यथातीतेऽप्यध्यन्येय अनुपमामागम्य सान्तःपुरोऽनयेन व्यसनमापन्नः । तच्छ्यताम् ।। C 30 ·दिव्यावदानम्। भूतपूर्व भिक्षवः सिंहकल्पाया सिंहकेसरी नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनं पूर्ववद्यावद्धर्मेण राज्यं कारयति । तेन खलु समयेन सिंहकल्पायां सिंहको नाम सार्थवाहः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णविशालपरिग्रहः पूर्ववद्याव- तेन कलत्रमानीतम् । सा आपनसत्या संवृत्तान चास्याः किंचिदमनोज्ञशब्दश्रवणं यावदर्भस्य 5 परिपाकाय । सा अष्टानां वा नवानां वा मासानामत्ययात् प्रसूता। दारको जातः अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णः छत्राकारशिराः प्रलम्बबाहुविस्तीर्णललाट उच्चघोणः संगतभूः तुङ्गनासः सर्वाङ्गप्रत्यझोपेतः । तस्य त्रीणि सप्तकान्येकविंशति दिवसान विस्तरेण तस्य जातस्य जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते-किं भवतु दारकत्य नामेति ? ज्ञातय ऊचुः-अयं दारकः सिंहस्य सार्थवाहस्य पुत्रः । भवतु सिंहल इति नाम । तस्य सिंहल 10 इति नामधेयं व्यवस्थापितम् । सिंहलो दारकोऽष्टाभ्यो धात्रीभ्यो दत्तः पूर्ववद्यावदष्टासु परीक्षासु घटको वाचकः पण्डितः पटुप्रचारः संवृत्तः । तस्य पित्रा त्रीणि वासगृहाणि मापितानि हैमन्तिकं प्रैष्मिकं वार्पिकम् । त्रीण्यन्तःपुराणि व्यवस्थापितानि ज्येष्ठं मध्यं कनीयसम् । सोऽपरेण समयेन पितरमाहयते-तात, अनुजानीहि, महासमुद्रमवतरामीति । स कथयति-पुत्र, तावत्प्रभूतं मे धनजातमस्ति यदि त्वं तिलतण्डुलकुलत्यादिपरिभोगेन 16 रनानि मे परिभोक्ष्यसे, तथापि मे भोगा न तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गमिष्यन्ति । तद्याबदहं जीवामि, तावत् क्रीड रमख परिचारय । ममात्ययाद् धनेनोपार्जितं करिष्यसीति । स भूयो भूयः कथयति-तात, अनुजानीहि, महासमुद्रमवतरामीति । स तेनावश्यनिर्बन्धं ज्ञात्वा उक्त:-पुत्र, एवं कुरु । किं तु भयभैरवसहिष्णुना ते भवितव्यमिति । तेन सिंहकल्पायां राजधान्यां घण्टावघोषणं कारितम्-शृण्वन्तु भवन्तः सिंहकल्पनिवासिनो वणिजः नाना- 20 देशाभ्यागताश्च । सिंहलसार्थवाहो महासमुद्रमवतरिष्यतीति । यो युष्माकमुत्सहते सिंहलेन सार्थवाहेन सार्धमशुल्केनातरपण्येन महासमुद्रमवतर्तुम् , स महासमुद्रगमनीयं पण्यं समुदा- नयत्यिति । ततः पश्चभिर्वणिक्शतैर्महासमुद्रगमनीयं पण्यं समुदानीतम् । मातापितरौ मृत्यांश्च सुहसंबन्धिवान्धवानवलोक्य दिवसतिथिमुहूर्तप्रयोगेण कृतकौतुकमङ्गलस्वस्त्ययनः शकटैीरैः पिटकैः मूटैरुष्ट्रोभिर्गर्दभैः प्रभूतं महासमुद्रगमनीयं पण्यमादाय पञ्चभिर्वणिक्शतैः सपरिवारः 25 संप्रस्थितः । सोऽनुपूर्वेण ग्रामनगरनिगभराष्ट्रराजधानीषु चर्यमाणः पत्तनान्यवलोकयन् समुद्रतीरमनुप्राप्तः । विस्तरेण राक्षसीसूत्रं सर्व वाच्यम् । सर्वे ते वणिजो बालाहाथराना. पतिताः, ताभिश्य राक्षसीभिर्भक्षिताः । सिंहलक एकः सस्तिक्षेमाभ्यां जम्बुद्वीपमनुप्राप्तः । सिंहलभार्या या राक्षसी सा राक्षसीभिरुच्यते--भगिनि, अस्माभिः खकखकाः खामिनो भक्षिताः, स्वया खामी निर्वाहितः । मदि तावत्तमानयिष्यसीत्येवं कुशलम्, नो चेवा 9 भक्षयाम इति । सा संतस्ता कथयति-यदि युप्माकमेप निर्बन्धो मां धरिष्यय आनयामीति । ताः फपयन्ति-शोभनम् । एवं कुरवेति । सा परमभीषणरूपमभिनिर्माय लघुलध्येय गया सिंहलस्य सार्धगाहस पुरतो गत्या सिता । सिलेन सार्पयाहेन निष्पोपमसिं यत्वा " ·३६ माफन्दिपायदानम् । ४५३ संत्रासिता अपक्रान्ता । यायमध्यदेशात् सार्थ आगतः । सा राक्षसी सार्थवाहस्य पादयो- निपत्याह-सार्यवाह, अहं ताम्रद्वीपकस्य राज्ञो दुहिता । तेनाहं सिंहलसार्यवाहस्य भार्याय दत्ता । तस्य महासमुद्रमध्यगतस्य मकरेण मत्स्यजातेन यानपात्रं भग्नम् । तेनाममालेति कृत्वा छोरिता । तदर्हसि तं ममोपसंवरयितुमिति । तेनाधिवासितं क्षमापयामीति । स तस्य सकाशं गतः । विशम्भकयालापेन मुहूर्त स्थित्वा कथयति-ययस्य, राजदुहितासौ त्वया । परिणीता । मा तामस्थाने परित्यज, क्षमखेति । स कययति-ययस्य, नासौ राजदुहिता, तानद्वीपादसौ राक्षसी । अथ कयमिहागता ! तेन वृत्तमारोचितम् । स तूष्णीमयस्थितः । सिंहलः सार्थवाहोऽनुक्रमतः स्वगृहमनुप्राप्तः । सापि राक्षसी स्वयमतीवरूपयौवनसंपन्न- महासुन्दरीमानुपीरूपमास्थाय सिंहलसदृशनिर्विशेपसुन्दरं पुत्रं निर्माय तं पुत्रमादाय सिंहकल्पां राजधानीमनुप्राप्ता । सिंहलस्य सार्थवाहस्य खगृहद्वारमूलेऽवस्थिता । जनकाये- १० नासौ मुखबिम्बकेन प्रत्यभिज्ञातः । ते कथयन्ति-भवन्तः, ज्ञायन्तामयं दारकः सिंहलस्य सार्थवाहत्य पुत्र इति । राक्षसी कथयति-भवन्तः, परिज्ञातो युष्माभिः । तस्यैवायं पुत्र इति । ते कथयन्ति-भगिनि, कुत आगता, कस्य वा दुहिता त्वमिति ! सा कथयति-भवन्तः, अहं ताम्रद्वीपराजस्य दुहिता सिंहलस्य सार्थवाहस्य भार्यार्थ दत्ता । महासमुद्रमध्यगतस्य सार्थवाहस्य मत्स्यजातेन यानपात्रं भग्नम् । तेनाममगलेति कृत्वा अस्थाने छोरिता, 18 कथंचिदिह संप्राप्ता । क्षुद्रपुत्राहम् । अर्हय सिंहलं सार्थवाहं क्षमयितुमिति । तैस्तस्य मातापित्रोनिवेदितम् । स ताभ्यामुक्त:-पुत्र, मैनां त्यज]दुहितरं राज्ञः, क्षुद्रपुत्रेयं तपखिनी, क्षमेति । स कथयति-तात, नैपा राजदुहिता, राक्षस्येपा ताम्रद्वीपादिहागतेति। तौ कथयत:- पुत्र, सर्वा एव स्त्रियो राक्षस्यः । क्षमेति । तात, यद्यपा युष्माकमभिप्रेता, एतां गृहे धारयत । अहमप्यन्यत्र गच्छामीति । तौ कययतः-पुत्र, सुतरां वयमेनां तवैवार्थाय धारयामः । ययेपा 20 तब नाभिप्रेता, किमस्माकमनया ? न धारयाम इति । ताभ्यां निष्कासिता । सा सिंह- केसरिणो राज्ञः सकाशं गता। अमात्यै राज्ञो निवेदितम्-देव, ईदृशी रूपयौवनसंपन्ना स्त्री राजद्वारे तिष्टतीति । राजा कथयति-प्रवेशयेति । पश्याम इति।सा तैः प्रवेशिता। हारीणी. न्द्रियाणि । राजा तां दृष्ट्वा रागेनोत्क्षिप्तः । स्वागतवादसमुदाचारेण तां समुद्राचर्य कथयति- कुतः कथमत्रागता, कस्य वा त्वमिति । सा पादयोर्निपत्य कथयति-देव, अहं ताम्रद्वीपकस्य 25 राज्ञो दुहिता सिंहलस्य सार्थवाहत्य भाव) दत्ता । तस्य महासमुद्रमध्यगतस्य मकरेण मत्स्यजातेन यानपात्रं भग्नम् । तेनाहममङ्गलेति श्रुत्वा अस्थाने छोरिता, कथंचिदिह संप्राप्ता । क्षुद्रपुत्राहम् । तदर्हसि देव तमेव सिंहलं सार्थवाहं क्षमापयितुमर्हसि । तेन राज्ञा समा- श्वासिता । अमात्यानामाज्ञा दत्ता गच्छन्तु भवन्तः, सिंहलं सार्यवाहं शब्दयतेति । तैरसौ शब्दितः । राजा कथयति--सिंहल, एनां राजदुहितरं धारय, क्षमखेति । स कथयति-देव, नेपा राजदुहिता, राक्षस्पेपा ताम्रद्वीपादिहागतेति । राजा कथयति-सार्थवाह, सर्वा एष त्रियो राक्षस्यः, क्षमस । अथ तव नाभिप्रेता, ममानुप्रयच्छेति । सार्थवाहः कथयति-देव, 30 " ·- दिव्यावदानम् । राक्षस्येपा । नाह ददामि, न वरयामीति । सा राज्ञा अन्त पुर प्रवेशिता । तया राजा वशी- कृत । यावदपरेण समयेन राज्ञ सान्त पुरस्यास्खापन दया तासा राक्षसीना सकाश गत्वा कथयति-भगिन्य , किं युष्माक सिंहलेन सार्थवाहेन ? मया सिंहकेसरिणो राज्ञ सान्त पुरस्याखापन दत्तम् । आगच्छत, त भक्षयाम इति । ता विकृतकरचरणनासा परमभैरव- 6 मामानमभिनिर्माय रात्री सिंहकल्पामागता । ताभिरसौ राजा सान्त पुरपरिवारो भक्षित । प्रभाताया रजन्या राजद्वार न मुव्यते । राजगृहस्योपरिष्टात्कुणपखादका पक्षिण परि- भ्रामितुमारब्धा । अमाल्या भटबलामनैगमजनपदाश्च राजद्वारे तिष्ठन्ति । एप शब्द सिंहकल्पाया राजधान्या समन्ततो विसृत -राजद्वार न मुच्यते । राजगृहस्योपरिष्टाकुणप- खादका पक्षिण परिभ्रमन्ति । अमात्या भटबलान नैगमजनपदाश्च राजद्वारे तिष्ठन्तीति । 10 सिंहलेन सार्थवाहेन श्रुतम् । स त्वरितत्वरित खड्गमादाय गत । स कथयति-भवन्त , क्षम चिन्तयत । तया राक्षस्या राजा खादित इति । अमात्या कथयन्ति कयमन प्रति- पत्तव्यमिति । स कथयति-निश्रयणीमानयत, पश्यामीति । तेरानीता । सिंहल सार्यवाह खङ्गमादाय निरूढ । तेन ता सत्रासिता । तासा काश्चिद्धस्तपादानादाय निष्पलायित्ता , काश्चिन्छिर । तत सिंहलेन सार्थवाहेन राजकुलद्वाराणि मुक्तानि । अमात्यै राजकुल 15 शोधितम् । पौरामात्यजनपदा सनिपल्स कयथन्ति-भवत , राजा सान्त पुरपरिवारो राक्षसीमिभक्षित । वुमारो नास्य, कमत्रामिपिञ्चाम इति । तत्रैके कथयन्ति-य सात्विक प्राज्ञश्चेति । अपरे कथयन्ति-सिंह ठासार्थवाहात् कोऽन्य सात्त्विक प्राज्ञश्च । सिंहल सार्थवाहमभिपिञ्चाम इति । एव कुर्म । तै सिंहल सार्थवाह उक्त-सार्थवाह, राज्य प्रतीच्छेति । स कथयति-अह वणिक्सव्यवहारोपजीवी। किं मम राज्येनेति । ते कथयन्ति- 20 सार्थवाह, नान्य शक्नोति राज्य धारयितुम् । प्रतीच्छेति । स कथयति-समयेन प्रतीच्छामि यदि मम वचनानुसारिणो भवय । प्रतीच्छ, भनाम , शोभन ते । तैरसौ नगरशोभा कृत्वा महता सकारेण राज्येऽभिषिक्त । तेन नानादेशनिवासिनो विद्यारादिका आहूय भूयस्या मात्रया विद्या शिक्षिता, एवमिष्यत्राचार्या इष्वस्त्राणि । अमात्याना चाज्ञा दत्ता--सज्जीक्रियता भान्तश्चतुरङ्गबलकायम् । गच्छाम, ता राक्षसीस्ताम्रद्वीपान्निासयाम इति । अमात्यै- 295 चतुरङ्गमकाय सनाहितम् । सिंहो राजा चतुरङ्गालकायाद्वरवराङ्गान् हस्तिनोऽश्वान् रयान् मनुष्याश्च वहनेवारोप्य तानद्वीप सप्रस्थित 1 अनुपूर्वेण समुद्रतीरमनुप्राप्त । तासा राक्षसीनामापणस्थानीयो पज कम्पितुभारन्ध । ता सजल्प कर्तुमारब्धा -भवत्य , आपणस्ानीयो पज कम्पते । नून जाम्बुद्दीपका मनुष्या युद्धाभिनन्दिन आगता । समन्वेपाम इति । ता समुद्रतीर गता 1 यापत् पश्यन्ति अनेकशतानि यानपानाणि समुद्र- 10 तीरमनुप्राप्तानि । दृष्ट्वा च पुनस्ता अर्धेन प्रत्युद्गता । ततो विद्याधारिभिराविष्टा इप्यखा- चार्य सप्रघातिता । अशिष्टा सिंह रस्य राज्ञ पादयोर्निपत्य कपपन्ति-देव, क्षमलेति । स कथयति-समयेन क्षमे, यदि यूयमेत नगरमुत्कीलयित्वा अन्यत्र गच्छय, न च मद्विजिते - - । - ·6 . ' ३६ माफन्दिकायदानम्। कस्यचिदपराध्ययेति । ताः कथयन्ति-देव, एवं कुर्मः । शोभनम् । तं नगरमुत्कीलयित्वा अन्यत्र गत्वावस्थिताः । सिंहलेनापि राज्ञा आवासितमिति सिंहलद्वीपः सिंहलद्वीप इति संज्ञा संवृत्ता।। किं मन्यचे भिक्षयो योऽसौ सिंहलः, अहमेव स तेन कालेन तेन समयेन । योऽसौ सिंहकेसरी राजा, एष एव स महल्लस्तेन कालेन तेन समयेन । या सा राक्षसी, एपैवानु- पमा तेन कालेन तेन समयेन । तदाप्येप अनुपमाया अर्थे अनयेन व्यसनमापनः । एतर्यप्येप अनुपमाया भर्थे अनयेन व्यसनमापनः ॥ माकन्दिकः परिवाजकोऽनुपमामादाय कौशाम्बीं गतः । अन्यतमस्मिनुयानेऽवस्थितः। उद्यानपालकपुरुपेण राज्ञ उदयनस्य वत्सराजस्य निवेदितम्-देव, स्त्री अभिरूपा दर्श. नीया प्रासादिका उद्याने तिष्ठति । देवस्यैपा योग्येति श्रुत्वा राजा तदुद्यानं गतः । 10 तेनासो दृष्टा । हारीणीन्द्रियाणि । सहदर्शनादेवाक्षिप्तहृदयः । तेन माकन्दिकः परिव्राजक उक्तः कस्येयं दारिका: स आह-देव, महुहिता देव, न कस्यचिद् । मम कस्मान दीयते ? देव, दत्ता भवतु राज्ञः । शोभनम् । महाराजस्य वह्वः पण्यपरिणीताः । तस्य पुष्पदन्तस्य परिणीता । तस्याः पुष्पदन्तस्य प्रासादस्या) दत्तम् , पञ्चोपस्थायिकाशतानि दत्तानि, पञ्च च कापणशतानि दिने दिने गन्धमाल्यनिमित्तम् । माकन्दिकः परिवाजकोऽग्रामात्यः 18 स्थापितः । तेन खलु पुनः समयेनोदयनस्य राज्ञस्त्रयोऽग्रामात्या योगन्धरायणो घोपिलो माकन्दिक इति । यावदपरेण समयेन उदयनस्य राज्ञः पुरुष उपसंकान्तः । राज्ञा पृष्टः- कस्त्वमिति ? स कथयति-देव प्रियाख्यायीति । अमात्यानामाज्ञा दत्ता-भवन्तः, प्रयच्छत प्रियाख्यायिनो वृत्तिमिति । तैस्तस्य वृत्तिर्दत्ता। यावदपरः पुरुष उपसंक्रान्तः। सोऽपि राज्ञा पृष्टः कस्त्वमिति स कथयति-देव अप्रियाख्यायीति । राज्ञा अमायानामाज्ञा दत्ता-भवन्तः, 20 प्रयच्छतास्याप्यप्रियाख्यायिनो वृत्तिमिति । ते कथयन्नि-मा कदाचिद्देवोऽप्रियं शृणुयात् । स कथयति-भवन्तः, विस्तीर्णानि राजकार्याणि । प्रयच्छतेति । तैस्तस्यापि वृत्तिर्दत्ता । याव- दपरेण समयेन राजा उदयनः श्यामावती अनुपमा चैकस्मिन् स्थाने तिष्ठन्ति । तदा राज्ञा क्षुतं कृतम् । श्यामावत्योक्तम्-नमो बुद्धायेति । अनुपमया नमो देवस्येति । अनुपमा कथयति-महाराज, श्यामावती देवस्य सन्तकं भक्तं भुङ्क्ते, श्रमणस्य गौतमस्य नमस्कार 25 करोतीति । राजा कययति-अनुपमे, नात्र ह्येवम् । झ्यामावयुपासिका । अवश्यं श्रमणस्य गौतमस्य नमस्कारं करोतीति । सा तूष्णीमवस्थिता । तस्याः प्रेष्यदारिका उक्ता-दारिके, यदा देवः श्यामावती अहं च रहसि तिष्ठेम, तदा लं सोपानके कांसिकां पातयिष्यसीति । एवमस्त्विति । तया तेषां रहस्यवस्थितानां सोपानके कांसिका पातिता 1 श्यामावत्योक्तम्- नमो बुद्धायेति । अनुपमा नमो देवस्येत्युक्त्वा कथयति-देवस्य सन्तक भवती मुझे, 30 श्रमणस्य गौतमस्य नमस्कारं करोतीति । राजा कथयति-अनुपमे, अत्र मा संरम्भ कुरु, उपासिकैपा, नात्र दोष इति । राजा उदयन एकस्मिन् दिवसे श्यामावल्या सकाशं .

·दिव्यावदानम् । मुझे, द्वितीयदिवसेऽनुपमाया: । राज्ञा शाकुनिकस्याज्ञा दत्ता-यस्मिन् दिवसे श्यामावत्या भोजनवारः, तस्मिन् दिवसे जीवन्तः कपिंजला आनेतव्या इति । शाकुनिफेन जीवन्तः कपिजला राज्ञ उपनीताः । राजा कथयति-अनुपमायाः समर्पयेति । अनुपमया श्रुतम् । भोः सा कययति-देव, न मम वारः । श्यामावत्या पार इति । राजा कथयति-गच्छ ४ श्यामावत्याः समर्पयेति । तेन श्यामावत्याः सकाशमुपनीतः-देवस्यार्थाय साधयेति । सा कथयति-किमहं शाकुनिकायिनी ? न मम प्राणातिपातः कल्पते । गच्छेति । तेन राजे गत्वा निवेदितम्-देव, श्यामावती कथयति-किमहं शाकुनिकायिनी ? न मम प्राणातिपातः कल्पते । गच्छेति । अनुपमा श्रुत्वा कथयति-देव, यद्यसावुच्यते श्रमणस्य गौतमरयार्थाय साधयेति सांप्रतं सपरिवारा साधयेत् । राजा संलक्षयति-स्यादेवम् । तेनासौ पुरुष 10 उक्तः गच्छ भोः पुरुष, एवं वद-भगवतोऽर्थाय साधयेति । संप्रस्थितोऽनुपमया प्रच्छन्न- मुक्तः-प्रघातयित्वानयेति । तेन प्रघातयित्वा स्यामावत्या उपनीताः । देवः कथयति-भग- वतोऽर्थाय साधयेति । सा सपरिवारा उद्युक्ता । शाकुनिकेन गत्वा राज्ञे निवेदितम्-सा देव सपरिवारा उद्युक्तेति । अनुपमा कथयति-श्रुतं देवेन ? यदि तावत्प्राणातिपातो न कल्पते, श्रमणत्यार्याय न कल्पते, देवस्यापि कल्पते ? देवस्य न कल्पते इति कुत एतत् । 15 राजा पर्यवस्थितो धनुः पूरयित्वा संप्रस्थितः । मित्राभित्रमध्यमो लोकः । अपरया श्यामावस्या निवेदितम्-देवोऽव्यर्थ पर्यवस्थितो धनुः पूरयित्वा आगच्छति, क्षमयेति । तया खोपनिषदुक्ता-भगिन्यः, सर्वा यूयं मैत्री समापद्यध्वमिति । ताः सर्या मैत्रीसमापनाः । राज्ञा आ कर्णाद्धनुः पूरयित्वा शरः क्षिप्तः। सोऽर्धमार्गे पतितः। द्वितीयः क्षिप्तः। स निवर्त्य राज्ञः समीपे पतितः । तृतीय क्षेतुमारब्धः । श्यामावती कथयति-देव, मा क्षेप्स्यसि । मा 20 सर्वेण सर्व न भविष्यतीति । राजा विनीतः कथयति-त्वं देवी नागी यक्षिणी गन्धर्वी किनरी महोरगीति ? सा कथयति-न । अथ का लम् है भगवतः श्राविका अनागामिनी । मया भगवतोऽन्तिकेऽनागामिफलं साक्षाकृतम्, एभिश्च पञ्चभिः स्त्रीशतैः सत्यानि दृष्टानीति । राजा अभिप्रसन्नः कथयति-रं तेऽनुप्रयच्छामीति । सा कययति-यदि देवोऽभिप्रसन्नः, यदा देवोऽन्तःपुरं प्रविशति, तदा ममान्तिके धर्मान्वयमुपस्थापयेदिति । राजा कथयति-शोभनम् । 23 एवं भवत्विति । सोऽनुपमायाः स्यामावत्या अन्तिके धर्मान्वयं प्रसादयति । यान्यस्य नवसस्यानि नबफलानि नवर्तुकानि समापद्यन्ते, तानि तत्प्रथमतः श्यामावत्याः प्रयच्छति । ईर्ष्याप्रकृतिर्मातृप्रामः । अनुपमा संलक्षयति-अयं राजा मया साध रतिक्रीडां प्रत्सनुभवति । श्यामावत्या नवैः फलैः नवैः सस्यकैनवर्तुकैः कारां करोति । तदुपायसंविधानं कर्तव्य येनेपा प्रघात्यत इति । सा च तस्याः प्रघातनाय रन्ध्रान्वेषणतत्परा अवस्थिता । राज- अथान्यतमः कार्वटिको विरुदः । तेनकं दण्डस्थानं प्रेषितम् । तद्वतप्रइतमागतम् । एवं द्वितीय तृतीयम् । अमात्याः कथयन्ति देवस्य वलं हीयते, कार्यटिकस्य वर्ल वर्धते । यदि देवः स्वपमेत्र न गच्छति, स्थानमेतद्विपते यत् सर्वयासी दुर्दम्यो ।

·, ३६ माफन्दिकावदानम् । ४५७ भविष्यति । तेन कौशाम्ब्यां घण्टावधोपणं कारितम्-यो मम विजिते कश्चिच्छस्रोपजीवी प्रतिवसति, तेन सर्वेण गन्तव्यमिति । तेन संप्रस्थितेन योगन्धरायण उक्त:-यमिह तिष्ठेति । स न संप्रतिपद्यते । स कथयति-देवेनैव साधं गच्छामीति । घोपिलोऽप्युक्त एवमेव कथयति । राज्ञा माकन्दिकः स्थापित उक्तश्च-श्यामावस्या योगोद्वहनं कर्तव्यमिति । संप्रस्थितेनाप्यनुजन् स एवमेवोक्तः । निवर्तमानेनापि तेन संप्रतिपनम् । सोऽनुपमायाः । सकाशं गतः । तया पृष्टः-तात, क इह देवेन स्थापितः ? अहम् । सा संलक्षयति- शोभनम् । शक्यमनेन सहायेन धैरनिर्यातनं कर्तुमिति विदित्वा कथयति-नानुजानीपे श्यामावती का मम भवतीति । पुत्रि, जाने सपनीति । तात सत्यमेवम् । नानुजानीपे कतरो धर्मोऽत्यर्थ वाधत इति ? पुत्रि, जाने ईर्ष्या मात्सर्य च । तात यद्येवम् , इयामावती प्रघातय । स कथयति-किं मे द्वे शिरसी? यावत् विरप्यहं राज्ञा संदिष्टः-इयामावत्या 10 योगोद्वाहनं करिष्यसीति । भवतु नामापि न गृहीतुमिति । सा कथयति-तात, ईदृशोऽपि वं मूर्खः अस्ति कश्चित्पिता दुहितुरर्थे विमुखः, यः सपत्याः सकाशे अतीव स्नेहं करोति ? प्रघातयसीत्येवं कुशलम् । नो चेदहं पौराणे स्थाने स्थापयामीति । स भीतः संलक्षयति-- स्त्रीवशगा राजानः । स्यादेवमिति विदित्वा कथयति-पुत्रि, नैवमेव शक्यते प्रधातयितुम् , उपायविधानं करोमीति। सा कथयति-शोभनम् । एवं कुरु । स श्यामावत्याः सकाशं गतः 116 स कथयति-देवि, किं ते करणीयमस्ति ? सा कथयति-माकन्दिक, न किंचित्करणीय- मस्ति । अपि त्वेता दारिका रात्रौ प्रदीपेन बुद्धवचनं पठन्ति, अत्र भूर्जेन प्रयोजनं तैलेन मसिना कलमया तुलेन । स कथयति-देवि, शोभनम् । उपावर्तयामीति । तेन प्रभूत- मुपावलं प्रवेशितम्, द्वारकोष्ठके राशिर्व्यवस्थापितः । श्यामावती कथयति-माकन्दिक, अलं पर्याप्तमिति । माकन्दिकः कथयति-देवि प्रवेशयामि, न भूयो भूयः प्रवेशितव्यम् । 20 तेनापश्चिमे मूर्जभारकेऽग्निं प्रक्षिप्य शरः प्रवेशितः । तेन संधुक्षितेन द्वारकोष्ठकः प्रज्वा- लितः । कौशाम्बीनिवासी जनकायः प्रधावितो निर्वापयितुम् । माकन्दिको निष्कोपमसि कृत्वा जनकार्य निर्वासयितुमारब्धः । तिष्ठत, किं यूयं राज्ञोऽन्तःपुरं द्रष्टुम् ? कौशाम्ब्यां यन्त्रकराचार्यः कथयति-अहमेनं द्वारकोष्ठकं ज्वलन्तं यन्त्रेणान्यस्थानं संक्रमयामीति । सोऽपि माकन्दिकेनैवमेवोक्तो निवर्तितः । श्यामावती ऋद्ध्या आकाशमुत्सुत्य कथयति-भगिन्यः, 25 अस्माभिरेवैतानि कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्योघवत्प्रत्युप- स्थितान्यवश्यंभावीनि । अस्माभिरेव कृत्यान्युपचितानि । कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति ? उक्तं च भगवता- 30 नैवान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरं प्रविश्य । न विद्यते स पृथिवीप्रदेशो यत्र स्थितं न प्रसहेत कर्म ।। २२ ॥ इति ।

·दिव्यावदानम्। तकर्मपरायणै? भवितव्यमित्युक्त्वा गाथा भापते- दृष्टो मया स भगवान् तिर्यक्प्राकारसनिम । आज्ञातानि च सत्यानि कृत बुद्धस्य शासनम् ॥ २३ ॥ इति । श्यामारतीप्रमुखास्ता स्त्रिय पतङ्ग इयोप्लुत्याग्नौ निपतिता । इति तत्र श्यामावती- ६ प्रमुखानि पञ्च स्त्रीशतानि दग्धानि । कुब्जोत्तरा ससभ्रमेण निप्पलायिता । माकन्दिकेन तेपा पञ्चाना खीशताना कलेपराणि श्मशाने छोरितानि । राजकुल सान्तहि शोधितम् । कौशाम्बीनियासी जनकायो नानादेशाभ्यागतश्च विकोशन्निवारित ॥ अथ सबहुला भिक्षव पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय कौशाम्बी पिण्डाय प्रावि- क्षन् । अश्रौषु सबहुला भिक्षर कौशाम्पीनगरे उदयनत्य वत्सराजस्य जनपदान् गतस्य 10 अन्त पुरमग्निना दग्ध पञ्चमात्राणि स्त्रीशतानि श्यामावतीप्रमुखानि । श्रुत्वा च पुन कौशाम्बी पिण्डाय प्रविश्य चरित्वा प्रतिक्रम्य पुनर्येन भगवास्तेनोपसक्रान्ता एतदूचु -अश्रौष्म वय भदन्त सबहुला भिक्षयो कौशाम्बी पिण्डाय चरन्त उदयनस्य वत्सराजस्यान्त पुरमग्निना दग्ध पञ्चमात्राणि स्त्रीशतानि श्यामावतीप्रमुखानि दग्धानि ॥ भगवानाह-बहु भिक्षरस्तेन मोहपुरुपेणापुण्य प्रसूत येनोदयनस्य वत्सराजस्य 15 जनपदगतस्यान्त पुरमग्निना दग्ध पञ्चमात्राणि खीशतानि श्यामावतीप्रमुखानि । किं चापि भिक्षवस्तेन मोहपुरुपेण बहपुण्य प्रसूतम् , अपि तु न ता दुर्गतिं गता । सर्वा शुद्धपुद्गला पालगता । तत्कस्य हेतो ! सन्ति तस्मिन्नन्त पुरे स्त्रियो या पञ्चानामनरभागीयाना सयो जनाना प्रहाणादुपपादुका । ता परिनिर्वायिण्योऽनागामिन्योऽनावृत्तिकधर्मिण्य पुनरिम लोकम् । एवरूपास्तस्मिन्नन्त पुरे खिय सन्ति । सन्ति तस्मिन्नत पुरे स्त्रियो यात्रयाणा 20 सयोजनाना प्रहाणादागद्वेपमोहाना काल कृत्वा सकृदागामिन्य , सकृदिम लोकमागम्य दु खस्यान्त करिष्यन्ति । एवरूपास्तस्मिन्न त पुरे त्रिय सन्ति । सन्ति तस्मिन्नन्त पुरे स्त्रियो यात्रयाणां सयोजनाना प्रहाणाष्ट्रोतापन्ना अविनिपातधर्मिण्यो नियतसमाधिपरायणा सप्तमो भरपरमा सतकृत्यो देवाश्च मनुष्याश्च सुधाज्य ससृत्य दु खस्यान्त करिष्यन्ति । एयरूपास्तस्मिन्नन्त पुरे स्त्रिय सन्ति । सन्ति तस्मिन्नन्त पुरे स्त्रियो या खजीवितहेतोरपि 25 शिक्षा न व्यतिमान्ता । इत्येवरूपास्तस्मिन्नन्त पुरे स्त्रिय सन्ति । सन्ति तस्मिन्नन्त पुरे सिपो पा ममान्तिके प्रसनचित्ताल कार वृत्ला कायस्य भेदात्सुगतौ स्वर्गलोके देवपूपपन्ना । एवरूपास्तस्मिन्नन्त पुरे त्रिय सन्ति । आगम्यत मिक्षनो येन श्यामारतीप्रमुखाना पञ्चस्त्री- शतानो पराणि । एष भदन्तेति भिक्षयो मगरत प्रत्यश्रीषु । अथ खलु भगवान् समर्भिक्षुभि साध येन तासा पञ्चाना श्रीशताना कोबराणि तेनोपसरान्त । 1 उपमाम्य भिधानामध्यने स्म-एतानि भिक्षान्नानि पञ्चशतरले पराणि यर उदयनो पसराजो रक्त सको गरो प्रथिनो पूष्टितोऽन्यत्रसितोऽध्यासायमापन्न । तर नेत्र प्रामधी पादनापि स्पृशेत् । गायों च भारते- ·6 ३६ माकन्दिकावदानम् । मोहसंवर्धनो लोको भव्यरूप इव दृश्यते । उपधिवन्धना बालास्तमसा परिवारिताः। असत्सदिति पश्यन्ति पश्यतां नास्ति किंचन ॥ २४ ॥ इति । एवं चाह-तस्माचर्हि भिक्षय एवं शिक्षितव्यम् , यद्दग्धस्थूणायामपि चित्तं न प्रदूपयिष्यामः प्रागेव सविज्ञानके काये । इत्येवं यो भिक्षयः शिक्षितव्यम् ।। अथ कौशाम्बीनिवासिनः पौराः संनिपल्स संजल्पितुमारब्धाः-भवन्तः, राज्ञ ईदृशो- ऽनर्थः संवृत्त । तत्को न्यस्माकं राज्ञ आरोचयिष्यतीति । तत्रेकै कथयन्ति-योऽसावप्रियाख्यायी स आरोचयिष्यति । तं शब्दयाम इति । अपरे कथयन्ति-एवं कुर्मः । तैरसायाहूयोक्तः- देवस्येदमीदृशमप्रियमनुपूर्व्या निवेदयेति । वृत्तिर्दीयताम् । किमप्रियाख्यायिनो वृत्तिदीयत इत्ययं स कालः । यूयमेव निवेदयत । ते कथयन्ति-अतोर्थमेव तव वृत्तिर्दत्ता । कार्य 10 निवेदयेति । समयतो निवेदयामि यदहं प्रवीमि तत्कुरुष्वम् ? बहि, करिष्यामः । एवमनुपूर्वेणास्य निवेदयितव्यम्-पञ्चहस्तिशतानि प्रयच्छत, पञ्चहस्तिनीशतानि पञ्चाश्वशतानि पञ्चवडवा- शतानि पञ्चकुमारशतानि पञ्चकुमारिकाशतानि सुवर्णलक्षं कौशाम्ब्यधिष्ठानम् । पटे लेखयत पुष्पदन्तप्रासादं यथा माकन्दिकेन भूर्ज कलमा तैलं तुलमसिरपश्चिमे च भूर्जभागेऽग्निः प्रक्षिप्तः । यथा द्वारकोष्ठकः प्रज्वालितः, यथा कौशाम्बीनिवासी जनकायो निर्वापयितुं । प्रधावितः, यथा माकन्दिकेन निष्कोपमसिं कृत्वा निवारितः । यथा यन्त्रकलाचार्य आगल्स कथयति-द्वारकोष्टकं ज्वलन्तमन्यत् स्थानं संक्रमयामीति । सोऽपि माकन्दिकेन निवारितः । यथा श्यामावतीप्रमुखानि पञ्चस्त्रीशतान्युत्प्लुत्य निपतितानि । ते कथयन्ति-एवं कुर्मः । तैः पञ्चहस्ति- शतान्युपस्थापितानि पञ्चहस्तिनीशतानि पञ्चाश्वशतानि पञ्चवडवाशतानि पञ्चकुमारशतानि पञ्चकुमारिकाशतानि सुवर्णस्य लक्षं कौशाम्ब्यधिष्ठानं पटे लिखितं पुष्पदन्तप्रासादः । यथा 20 मान्दिकेन भूज कलमा तैलं तलमसिरपश्चिमै भूर्जमारकेऽग्निः प्रक्षिप्तो यथा द्वारकोष्टके प्रज्वालितः । यथा कौशाम्बीनिवासी जनकायो निर्वापयितुं प्रधाषितः । यथा माकन्दिकेन निष्कोषमसिं कृत्वा निवारितः । यथा यन्त्रकलाचार्य आगतः-अहमेनं द्वारकोष्ठकं ज्वलन्त- मन्यत् स्थानं संक्रमयामीति, सोऽपि माकन्दिकेन निवारितः । यथा श्यामावतीप्रमुखानि पञ्चस्त्रीशतान्यग्नावुत्प्लुत्य निपतितानि, तत्सर्व पटे लिखितम् । ततोऽप्रियाख्यायिनोऽमात्यानां 25 लेखोऽनुप्रेषितो राज्ञ ईदृशोऽनर्थ उत्पन्नोऽहमस्यानेनोपायेन निवेदयिष्यामि । युप्माभिः साहाय्यं कल्पयितव्यमिति । स तेपो लेखां लेखयित्वा चतुरङ्गबलकाययुक्तोऽन्यतमस्मिन् प्रदेशे गत्वावस्थितः । उदयनस्य च लेखोऽनुप्रेषित:-देव, अहममुष्मिन् प्रदेशे राजा । मम च पुत्रो मृत्युनापहृतः। तदहं तेन साधू संग्राम संग्रामयिष्यामि । यदि तावत्त्वं शक्नोपि युद्धेन नियोक्तुमित्येवं कुगलम्, नो चेत्पञ्चहस्तिशतानि पञ्चहस्तिनीशतानि पञ्चाश्वशतानि 30 पञ्चवडवाशतानि पञ्चकुमारशतानि पञ्चकुमारिकाशतानि सुवर्णस्य लक्षं दत्वा तमानेप्या- मीति । राज्ञ उदयनस्य स कार्यटिको बलवान् संनामं न गच्छति । सोऽमात्यानां कथयति- , ·भयन्त, 2 दिव्यावदानम्। ईदृशोऽपि राजा मूर्ख ? अस्ति कश्चिन्मृत्युनापहृत शक्यत आनेतुम् । तद्गतम् । एतत्तस्यैव लिखितम्-ममैचनामा कार्वटिक सनाम न गच्छति । स त्वमस्माक तावत्साहाय्य कपय, पश्चात्तरापि साहाय्य करोमीति । सोऽमात्यैस्तस्यैव लेखोऽनुप्रेषित । स लेखश्रवणा देवागल्य कार्वटिकस्य नातिदूरे व्यवस्थापित । कार्यटिकेन श्रुतम् । स सलक्षयति-एकेन ॐ तारदह राज्ञा दश दिशो विश्रान्त , अय च द्वितीय । सर्वथा पुनरपि विषयान्न तु प्राणानिर्गच्छामीति । स कण्ठेऽसि बद्धा निर्गय राश उदयनस्य पादयोर्निपतित । स राज्ञा उदयनेन करदो व्यवस्थापित । अथासारप्रियाख्यायी राजलीलया राज्ञ उदयनस्य सकाश गत्वा कथयति-देव, मम पुत्रो मृत्युना अपहृत । त्य मम देव साहाय्य कल्पयतु । अह तेन साधं सग्राम सग्रामयिष्यामीति । यदि तावत्त्व शक्नोपि युद्धेन निर्जेतुमित्येव 10 कुशलम् , नो चेत्पञ्चहस्तिशतानि पञ्चहस्तिनीशतानि पञ्चवडवाशतानि पञ्चकुमारशतानि पञ्चकुमारिकाशतानि सुवर्णस्य लक्ष दत्वा तभानेष्यामीति। उदयनो राजा कथयति-प्रियवयस्य, मूर्खस्त्वम् । अस्ति कश्चिच्छक्यते मृत्यो सकाशादानेतुमिति स कथयति-देव, न शक्यते । यद्येवम् , इम पट पश्येति । तेन पट प्रसारित । राजा पट निरीक्ष्य मर्मवेधविद्ध इव रुष्यमाण कथयति-भो किम् ? कथयनि-भो पुरुष, किं कथयसि श्यामावतीप्रमुखानि 16 पश्च स्त्रीशतान्यग्निना दग्धानीति ? स पट्ट मौलिं चापनीय गाथा भापते-- नाह नरेन्द्रो न नरेन्द्रपुत्र पादोपजीवी तर देव मृत्य । अयाप्रियस्येव निवेदनार्थ- मिहागतोऽह तव पादमूलम् ॥ २५ ॥ इति । राजा सुतरा निरीक्ष्य विचारयति । इय कौशाम्बी नगरी, इद राजकुलम् , अप माकन्दिक पुष्पदन्त प्रासाद भूर्जादिना प्रयोगेण दहति, इमानि श्यामावतीप्रमुखानि पञ्च स्त्रीशतान्यग्निना दह्यमानान्युत्भुल्य निपतितानीति । विचार्य कथयति-भो पुरुप, किं कथयसि श्यामापती दग्धेति' देव, नाह कथयामि अपि तु देव एव कथयति। भो पुरुष, उपायेन मे त्वया निवेदितम् , अन्यया ते मयासिना निकृतितमूल शिर कृत्वा पृथिव्या निपातितमन्यभनि • यदित्युल्या मूछित पृथिव्या निपतित । ततो जलपरिपेकेण प्रत्यागतप्राण कथयति- सनाहयत भवन्तश्चतुरङ्गबल्वायम् । कौशाम्बी गच्छाम इति । अमात्यैश्चतुरङ्गअलकाय सनाहितम् । राजा कौशाम्बी सप्रस्थित । अनुपूर्वेण सप्राप्त । तेन पौराणा सकाशाद सर्व श्रुतम् । तैरमर्पितम् । तमारागितम् ।ततो योगधरायणस्याहा दत्ता-गच्छ माकन्दिक- मनुपमया सह यनगृहे प्रक्षिप्य दह्यताम् । ततो योगन्धरायणेन सुगुप्त भूमिगृहे प्रक्षिष्य 20 स्थापित । राज्ञ सप्तमे दिवसे शोरो गित । स विगतशोक 1 स कथयति-योगन्धरायण, युगानुपमेति 'तेन यथावृत्त निवेदितम् । राजा कययति-शोभनम् । मान्दिकेन श्यामायती प्रघातिता, चपाप्यनुपमया सपरिवारया सार्ध मया प्राजितव्य जातमिति । योगग्धरायणः फपपति-देय, इत्पर्यमेव मया असी भूमिगहे प्रक्षिप्य स्थापिता । पश्यामि तापयदि जीवतीति। 20 ·३६ माफन्दिवायदानम् । तेनासौ भूमिगृहादानीता तदयस्थानालिया अग्लानशरीरा । गजा दृष्ट्या संलक्षयति-यथेय- मम्लाना, नेपा निराहारा । नूनमनया परपुरुषण साधे परिचारितमिति विदिल्या कपपति- अनुपमे, अन्येन परिचारितमिति ! सा कथयति-शान्तं पापम्, नाहगेसंकारिणी कार्य जाने! अभिनति संभगरतः! अभिश्रदधे गौतमे। ततदा श्रमणो गौतमः, इदानी भगवान् । अपि तु किं नवशनाया अर्थे भगरन्तं प्रवक्ष्यामि, श्यामावत्या अर्थे प्रयश्यामीति विदिया येन । भगवास्तेनोपसंमान्तः । उपसंगम्य भगरतः पादौ शिरसा यन्दिवैकान्ते निषण्णः । उदयनो वत्सराजो भगनन्तमिदममोचत्-कि भदन्त श्यामारतीप्रमुखैः पथभिः सीसतैः कर्म नं येनाग्निना दग्धानि! फुजोत्तरा अनुक्रमेण निष्पलायितैति । भगनानाह-आभिरेष महाराट् कर्माणि कृतान्युपचितानि लन्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययानि पूनिधारफलन्ति खलु देहिनाम् ।। भूतपूर्व महाराज वाराणस्यां नगयां ब्रह्मदत्तो राजा राज्यं कारयति मद्धं च स्फीतं च 10 क्षेमं च पूर्वतयारधर्मेण राज्यं कारयति । असति युद्धानामुरपादे प्रत्येकबुद्धा लोक उत्पयन्ते हीनदीनानुकम्पकाः प्रान्तशयनासनभक्ता एकदक्षिणीया लोकस्य । यारदन्यतमः प्रत्येकयुद्धो जनपदचारिका चरन् वाराणसीमनुप्राप्तः । सोऽन्यतमस्मिन्नुयाने बुटिकापामवस्थितः । राजा च प्रशदत्तः सान्त.पुरपरिवारस्तदुधानं निर्गतः । ता अन्त.पुरिकाः क्रीडापुष्किरिण्या स्नात्वा शीतेनानुनद्धा. । ततोऽप्रमहिप्या प्रेष्यदारिकोक्ता-दारिके, शीतेनातीर वायामहे 118 गच्छ, एतस्यां कुटिकायामग्निं प्रज्वलयेति । सा उल्का प्रज्वल्य गता । पश्यति त प्रत्येक- बुद्धम् । तया तस्या निवेदितम्-देवि, प्रबजितोऽस्या तिष्टतीति । सा कययति-प्रबजितो वा तिष्ठतु, अग्निं दत्वा ता प्रज्वलयेति । तया न दत्तम् । ततस्तया कुपितया खयमेर दत्तम् । स प्रत्येकबुद्धो निर्गतः । आभिः सर्वाभिरन्त पुरिकाभिरनुमोदितम् । देवि, शोभनं त्वया यदग्निर्दत्तः । सर्ग यय प्रतता इति । स प्रत्येकबुद्ध. सलक्षपति-क्षता एतास्तपखिन्य 20 उपहताश्च । मा अत्यन्तक्षता एता भविष्यन्ति । अनुग्रहमासा करोमीति।स तासामनुकम्पार्थ तत एवाकाशमुत्प्लुत्य तपनरर्पणनियोतनप्रातिहार्याणि कर्तुमारब्धः । आशु पृथग्जनस्य ऋद्धिरावर्जनकरी । ता मूलनिकन्तित इव द्रुमः पादयोर्निपत्य क्षमयितुमारब्धाः । अस्तराम तर सद्भूतदक्षिणीय, अस्माकं कामपकनिमनाना हस्तोद्धारमनुप्रयच्छेति । स तासामनुकम्पार्थ- मातीर्णः । तानि तस्मिन् कारा कृला प्रणिधानं कर्तुमारब्धा. यदस्माभिरेवं सद्भूत- 25 दक्षिणीयेऽपकारः कृतः, मा अस्य कर्मणो विपाकमनुभम । यत्तु कारा. कृताः, अनेन वय कुशलमूलेनैवविधाना धर्माणा लाभिन्यो भनेम, प्रतिविशिष्टतरं चात. शास्तारमारागयेम इति।। किं मन्यसे महाराज तदा यासौ राझो ब्रह्मदत्तस्याप्रमहिपी, एपैव सा श्यामावती तेन कालेन तेन समयेन । यानि पञ्च स्त्रीशतानि, एतान्येर तानि पश्च स्त्रीशतानि तानि तेन कालेन तेन समयेन । या सा प्रेष्यदारिका, एपैयासो कुञ्जोत्तरा तेन कालेन तेन 50 समयेन । यदाभिः प्रत्येकबुद्धस्य कुटिका दग्या अनुमोदितम्, तस्य कर्मणो विपाकेन बहूनि वर्षाणि नरकेषु पक्का यारदेतीपि दृष्टसत्या अग्निना दग्धाः । कुब्जोत्तरा अनुक्रमेण ·5 दिव्यावदानम् । निप्पलायिता । मणिधानं कृतं तेन ममान्तिके सत्यदर्शनं कृतम् । इति हि महाराज एकान्तकृष्णानां कर्माणां पूर्ववद्यावदेवमाभोगः करणीयः । इत्येवं ते महाराज शिक्षितव्यम् । अत्रोदयनो वत्सराजो भगवतो भापितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात्प्रक्रान्तः॥ भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः किं भदन्त कुम्जो- त्तरया कर्म कृतं येन कुब्जा संवचा ? भगवानाह-कुब्जोत्तरयैव भिक्षवः कर्माणि कृता- न्युपचितानि पूर्ववद्यावद् फलन्ति खलु देहिनाम् ॥ भूतपूर्व भिक्षयो वाराणस्यां नगयां ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्य कारयति पूर्ववद्यात्र- धर्मेण राज्यं कारयति । नैमित्तिकैादशवार्षिका अनावृष्टिरादिष्टा । राज्ञा वाराणस्यामेवं 10 घण्टावधोपणं कारितम्-यस्य द्वादशवार्षिक भक्तमस्ति, तेन स्थातव्यम् । यस्य नास्ति तेनान्यत्र गन्तव्यमिति यतः कालेनागन्तव्यमिति । तेन खलु समयेन वाराणस्यां संधानो नाम गृहपतिः प्रतिवसति आब्यो महाधनो महाभोग इति विस्तरः पूर्ववद्यावद् वैश्रवण- धनप्रतिस्पर्धी । तेन कोष्ठागारिक आयोक्तः भोः पुरुष, भविष्यति मम सपरिवारस्य द्वादश वर्षाणि भक्तमिति १ स कथयति-आर्य, भविष्यतीति । असति बुद्धानामुत्पादे 16 प्रत्येकबुद्धा लोक उत्पद्यन्ते पूर्ववद्यावद्धोः पुरुष, विन्यस्य प्रबजितसहस्रत्य मम द्वादश वर्षाणि भक्तमिति । स कथयति-आर्य, भविष्यतीति । तेन तेषां प्रतिज्ञातम् । दानशाला मापिताः । पूर्ववत्ता दिने दिने प्रत्येकबुद्धसहस्रं भुङ्क्ते । तत्रैकः प्रत्येकबुद्धो ग्लानः । सोऽन्यत्मस्मिन् दिने नागच्छति । संधानस्य दुहिता कथयति-तात, एकोऽद्य प्रबजितो नागत इति । स कथयति-पुत्रि, कीडश इति । सा पृष्ठं विनामयित्वा कथयति-तात, 20 ईदृश इति । यदनया प्रत्येकबुद्धो विनाडितः, तस्य कर्मणो विपाकेन कुब्जा संवृत्ता। पुनरपि भिक्षवो बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः किं भदन्त, कुजोत्तरया कर्म कृतं येन श्रुतधरा जातेति ? भगवानाह-तेन कालेन तेन समयेन प्रत्येकबुद्धानां यः संघस्थविरः स वाण्याधिकः । तस्य भुञ्जानस्य पात्रं कम्पते । तस्य संधानटुहिना हस्तात् कटानवतार्य स प्रत्येकबुद्ध उक्त:-आर्य, तैस्तत्पात्रं स्थापयेति । तेन तत्र स्थापितम् । निष्कम्पमत्र- 25 स्थितम् । तया पादयोर्निपत्ल प्रणिधानं कृतम् । यथैव तत्पात्रं निष्कम्पमवस्थितम् , एवमेव ममापि संताने ये धर्माः प्रविशेयुः, ते निष्पं तिष्ठन्विति । यत्तया प्रणिधानं कृत तस्य कर्मणो विपाकेन श्रुतधरा सवृत्ता ॥ पुनरपि शिक्षवो भगवन्तं पप्रच्छुः किं भदन्त कुजोत्तरया कर्म कृतं येन दासी संवृत्तेति ? भगवानाह-अनया भिक्षवस्तत्रैश्वर्यमदमत्तया परिजनो दासीवादेन समुदा. चरितः । तस्य कर्मविपाकेर दासी संवृत्ता ।। पुनरपि भिक्षको भगवन्तं पप्रच्छुः किं भदन्त अनुपमया कर्म कृतं यदेपा निराहारा भूमिगृहे स्थापिता अम्लानगात्री चोत्थिता । भगवाना-अनुपमयैव भिक्षवः कर्माणि पृतान्युपचितानि पूर्वधावफलन्ति खलु देहिनाम् ॥

·10 ३६ माकन्दिकाचदानम् । ४६३ भूतपूर्व भिक्षवोऽन्यतमस्मिन् कटके द्वे दारिके अन्योन्यसस्तुतिके क्षत्रियदारिका ब्राह्मणदारिका च । असति बुद्धानामुपादे प्रत्येकबुद्धा लोक उत्पयन्ते हीनदीनानुकम्पका प्रान्तशयनासनभक्ता एकदक्षिणीया लोकस्य । यानदन्यतम प्रत्येकजुद्धोऽन्यतमस्मिश्चाते प्रदेशे रानि वासमुपगत । अपरस्मिन् दिवसे पूर्वाहे निवास्य पिण्डार्थी प्रचलित । त दृष्ट्या ते दारिके प्रसादिते, अस्मै प्रणीतानपूर्ण पात्र प्रयच्छत । तत्कर्मणो विपाकेनानुपमा । जाता, एका घोषिलस्य गृहपतेर्दुहिता जाता महासुन्दरी श्रीमती नाम । एकस्मिन् समये राज्ञा दृष्टा पृष्टा च-कस्येय कन्या मन्त्रिभि कथितम्-घोपिलस्य गृहपते । ततो घोपिलो गृहपति समाहूयोक्त -गृहपते, तव दुहितेय कन्या ? स प्राह-मग देव । करमान्मम न दीयते ! दीयता मह्यम् । स प्राह-देव, दत्ता भवतु । घोपिलेन गृहपतिना दत्ता । उदय- नेन वत्सराजेनात पुर प्रवेश्य महता श्रीसमुदयेन परिणीता । अपरेण समयेन राजा उक्त देव, भिक्षुदर्शनमभिकाजामीति । स कथयति-आकासे किं तु भिक्षो राजकुल प्रविशन्ति । देव, अह नाम दारक प्रवेशिता । सर्वथा यदि भिक्षुदर्शन न लभे, अद्यामेण न भोक्ष्ये न पास्य इति । सा अनाहारता प्रतिपन्ना । राज्ञा घोपिलो गृहपतिरुक्त --गृहपते, न व दुहितर प्रत्यक्षसे देव, किम् ? अनाहारता प्रतिपन्ना । किमर्थम् ? भिक्षुदर्शन- माकासते । तदात्मनो गृहे भक्त साधित्वा काया(१) भिक्षुसधमुपनिमन्य भोजय, अन्तरेण 15 च द्वार छेदयेति । राज्ञो घोपिलस्य च ससक्तसीम गृहम् । घोपिलेन गृहपतिना द्वार छिन्नम् । ततो भूरि कर्म कारयित्वा येन भगवास्तेनोपसक्रान्त । उपसक्रम्य भगरत पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्ण । एकान्तनिषण्ण घोपिल गृहपति भगवान् धर्म्यया कथया सदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति सप्रहर्पयति । अनेकपर्यायेण धर्म्यया कथया सदर्य समादाप्य समुत्तेज्य सप्रयॆ तूष्णीम् । अथ घोपिलो गृहपतिरुत्यायासनायेन भगवास्तेना- 20 ञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमिदमोचत्-अधिवासयतु मे भगवाञ्छोऽन्तर्गहे भकेन मम निमन्त्रित सार्ध भिक्षुसधेन । पूर्ववद्यावद्भगरतो दूतेन कालमारोचयति-समयो भदन्त, सज्ज भक्त यस्येदानी भगवान् काल मन्यत इति । भगवानौपधिके स्थित । शारिपुत्रप्रमुखो भिक्षुसघ सपस्थित । पञ्चमि कारणैर्बुद्धा भगनन्त औपधिके तिष्ठन्ति-अभिनित मन्नयते स्म । चतुर्णामायुष्मन्त आज्ञा अकोप्या तथागतस्याईत सम्यक्सवुद्धस्य, अरहतो भिक्षो 25 क्षीणाश्रयस्य उपधियारक्स्य, राज्ञश्च क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य । स्मृतिमुपस्थापयति- प्रविशामेति । स प्रविश्य पुरस्ताद् भिक्षुसघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्ण । अथ श्रीमती देवी सुखोपनिषण्ण शारिपुत्रप्रमुख भिक्षुसघ विदित्वा पूर्ववद्यापनीचतरमासन गृहीत्वा पुरस्तानिषण्णा धर्मश्रवणाय । अथायुष्माञ्छारिपुत्र श्रीमती देवीं धर्म्यया कथया सदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति सप्रहर्पयति । सा सत्यानि न पश्यति । आयुष्माञ्छारिपुत्र 30 सलक्षयति-किमस्या सन्ति कानिचिकुशलमूलानि न सन्तीति पश्यति । सन्ति कस्यान्तिके प्रतिवद्धानि पश्यत्यात्मन । तस्य धर्म देशयतो विचारयतश्च सूर्यास्तगमनसमयो O ·विनयापेक्षया -- प्रभाते अप्रभातसड़ी, आपद्यते दुष्कृतम् । प्रभाते पैमतिक, आपद्यते दुष्कृतम् । प्रभातेअभातसझी आपचते दुष्कृतम् । प्रभाते वैमतिक, आपद्यते दुष्कृतम् । अना- ४६४ दिव्यावदानम्। जात । भिक्षव उत्थायासना प्रक्रा ता । आयुष्माञ्छारिपुत्र सलक्षयति-किं चापि भगवता नानुज्ञातम्, स्थानमेतद्विद्यते यदेतदेव प्रत्यक्ष कृत्वा अनुज्ञास्यतीति । तत्रैवानस्थित । तेन तस्या आशयानुशय धातु च प्रकृति च ज्ञात्वा तादृशी धर्मदेशना कृता, या श्रुत्वा श्रीमत्या विंशतिशिखरसमुद्गत सत्कायदृष्टिशैल पूर्ववद्यावत्सर्वं वाद्य त्रिशरणगम भिप्रसन्नम् । अथायुष्माञ्छारिपुत्र श्रीमती सत्येपु प्रतिष्ठाप्य प्रक्रान्तो येन भगनास्तेनोप सक्रान्त । उपसक्रम्य भगवत पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निपष्ण । एकान्ते निषण्ण आयुष्माञ्छारिपुत्र एतत्प्रकरण भिक्षवो भगवते निस्तरेणारोचयति । भगवानाह-साधु साधु शारिपुत्र, सप्तानामाज्ञा अकोप्या-तथागतत्याईत सम्यक्सबुद्धस्य, अर्हतो भिक्षो क्षीणाश्रवस्य, राज्ञ क्षत्रियस्य मूर्भाभिषिक्तस्य, सघस्थविरस्य, उपधिवारिकस्य, आचार्यस्य, 10 उपाध्यायस्य । अथ भगवाञ्छिक्षाकामतया वर्ण भापित्वा पूर्ववद्यावत् पूर्विका प्रज्ञप्ति । इय चाभ्यनुज्ञाता-एव च मे श्रावकैनियशिक्षापदमुपदेष्टव्यम् । य पुनर्भिक्षुरनिर्गताया रजन्यामनुद्गतेऽरुणे अनितेषु रतेपु रत्नसमतेषु वा राज क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य इन्द्रकील वा इन्द्रकीलसामन्त या समतिक्राभेदन्यत्र तद्रूपाप्रत्ययात् पापान्तिकेति । य पुनर्भिक्षुरित्युदायी इति, सो वा पुनरन्योऽप्येवजातीय अनिर्गताया रजन्यामित्यप्रभा 15 तायाम्, अनुद्गत इत्यनुदिते अरुणे इति, अरुण नीलारुण पीलारुण तानारुण । तत्र नीलारुणो नीशभास , पीतारुण पीताभास, ताम्रारुण ताम्राभास । इह तु ताम्रारुणोऽभिप्रेत । रनेषु वेति रवान्युच्यन्ते मणयो मुक्ता वैडूर्य पूर्ववद्यारदक्षिणावर्त । रत्नसमतेषु चेति रत्नप्तमतमुच्यते सर्व सग्रामापचरशस्त्र सर्व च गन्धर्वावचर माण्डम् । राज क्षत्रियस्य भूर्धाभिषिक्तस्येति वा राज्ये स्त्र्यपि राज्याभिपिकणाभिषिक्ता भवति, राजा स क्षत्रियो मूभिषिक्त । क्षत्रियोऽपि ब्राह्मणोऽपि वैश्योऽपि शूद्रोऽपि राज्याभिषेकेगा- भिषिक्तो भवति राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्त । इन्द्रकील घेति त्रय इन्द्रकीला । मगरे इन्द्रकीलो राजकुले इन्द्रकीयोऽन्त पुर इन्द्रकीलश्च । इन्द्रकीलसामन्त वेति तत्समीपम् । समतिक्रमेदपि मिगच्छेत् । अन्यत्र तद्रूपात्प्रत्ययादिति तद्रूप प्रत्यय स्थापयित्वा । पापान्तिकेति दहति पचति यातपति पूर्ववत् । तत्रापत्ति का भवति : भिक्षुरप्रभाते प्रभातसज्ञी 95 मगरन्द्रकोठ समतिक्रामति, आपयते दुष्कृताम् । अप्रगाते वैभतिक, आपयते दुष्कृतम् । भिक्षुरप्रभाते अप्रभातसनी अन्त पुरेन्द्रकील समतिकामति आपते पापान्तिकम् । पचि-राजा शब्दयति-देव्य कुमारा अमात्या अष्टानामन्तरायाणामन्यतमात्यतममुपस्थित १७ भवति राजा चौरमनुष्यामनुष्यन्यागायुदकानाम् । अनापत्तिरादिकर्मिकस्येति पूर्ववत् ।। इति श्रीदिल्यावदाने माकन्दिकामदान समाप्तम् ।। - ·३७ रुद्रायणावदानम् । बुद्धो भगवान् राजगृहे विहरति वेणुवने कलन्दकनियापे । द्वे महानगरे पाटलि- पुत्रं रोरुकं च । यदा पाटलिपुत्रं संवर्तते, तदा रोरुकं विवर्तते । रोरुके महानगरे रुद्रायणो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च । सदापुप्पफलवृक्षाः । देवः कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयच्छति । अतीव शस्य- 6 संपत्तिर्भवति । तस्य चन्द्रप्रभा नाम देवी, शिखण्डी पुत्रः कुमारः, हिरुभिरुस्तस्याग्रामाल्यौ । राजगृहे राजा बिम्बिसारो राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण- बहुजनमनुष्यं च । तस्य चैदेही महादेवी, अजातशत्रुः पुत्रः कुमारः, वर्पकारो ब्राह्मणो मगधमहामात्योऽयामात्यः । सदापुष्पफलवृक्षाः । देवः कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनु- प्रयच्छति । अतीय शस्यसंपत्तिर्भवति । राजगृहाणिजः एण्यमादाय रोरुकमनुप्राप्ताः । अथ 10 राजा रुद्रायणोऽमात्यगणपरिवृतोऽमात्यानामघ्रयते-भवन्तः, अस्ति कस्यचिदन्यस्यापि राज्ञ एवंविधा जनपदा ऋद्धाश्च स्फीताश्च क्षेमाश्च सुभिक्षाश्च आकीर्णबहुजनमनुष्याश्च ? सदा- पुष्पफलवृक्षाः ? देवः कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयच्छति ? अतीव शस्यसंपत्तिर्भवति ? ते वणिजः कथयन्ति-अस्ति देव पूर्वदेशे राजगृहं नगरम् । तत्र राजा बिम्बिसारो राज्य कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च । तस्यापि 15 सदापुष्पफलवृक्षाः । देवः कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयच्छति । अतीव शस्यसंपत्ति- भवति । तस्य सहश्रवणादेव तस्यान्तिकेऽनुनय उत्पन्नः । सोऽमात्यानामन्त्रयते--कि भवन्तस्तस्य राज्ञो दुर्लभम् ! ते कथयन्ति-देवो रत्नाधिपतिः, स राजा वस्त्राधिपतिः । तस्य रत्नानि दुर्लभानि । तेन तस्य रत्नानां पेटा पूरयित्वा प्रामृतमनुप्रैपितं लेखश्च दत्तः-प्रिय- वयस्य, त्वं ममादृष्टसखा । यदि तव किंचिद् रोरुके नगरे करणीयं भवति, मम लेखो 20 दातव्याः । स तत् परिभापयिष्यामि । ते तं प्रामृतमादाय येन राजगृहं तेन प्रक्रान्ताः । अनुपूर्वेण राजगृहमनुप्राप्ताः । तैः सा रत्नपेटा राज्ञो बिम्बिसारस्योपनामिता लेखश्च । राजा बिम्बिसारो लेख वाचयित्या अमात्यानामध्यते-किं भवन्तस्तद्राज्ञो दुर्लभम् ? अमात्याः कथयन्ति-देवो वनाधिपतिः, स राजा रत्नाधिपतिः । तस्य वस्त्राणि दुर्लभानि । तेन तस्य महाहाणां वस्त्राणां पेटा पूरयित्वा प्रामृतमनुप्रेषितं लेखश्च दत्तः-प्रियवयस्य, त्वं ममादृष्ट- 25 सखा । यत्किचित्तव राजगृहे प्रयोजनं भवति, मम लेखो दातव्यः । तत्सर्व परिप्राप- यिष्यामि । ते तं प्रामृतमादाय येन रोरुकं तेन प्रक्रान्ताः । अनुपूर्वेण रोरुकमनुप्राप्ताः । तैः सा वलपेटा राज्ञो रुद्रायणस्योपनामिता लेखश्च । स दूतः प्रत्यागतः । अथापरेण समयेन राजा रुद्रायणोऽमात्यगणपरिवृतः । सोऽमात्यानामध्यते-भवन्तः, कीदृशस्तस्य राज्ञो आनाहपरिणाहः । ते कययन्ति यादृश एव देवस्य, अपि तु स राजा स्वयं प्रहर्ता | 30 प्रातिसीमैः कीदृशं राजभिः साध संग्रामयति ? रुद्रायणस्य राज्ञो मणिवर्म पञ्चाङ्गेपेतोशीतं उष्णसंस्पर्शमुष्णे शीतसंस्पर्श दुइछेदं दुर्भेदं विषप्तमबभासात्मकं च । तेन तस्य तं प्रामृत- - ·2 दिव्यावदानम्। मनुप्रेपित लेखश्च दत्त -प्रियवयस्य, इद मया च ता मणिवर्म प्रामृतमनुप्रेपित पञ्चाङ्गोपेतं शीते उष्णसस्पर्शमुष्णे शीतसस्पर्श दुश्छेद दुर्भेद विपनमनभासात्मकम् । न त्वयैतत्कस्य- चिदातव्यम् । स दूतस्तन्मणिधर्म आदाय लेख च, येन राजगृह तेन प्रक्रान्त । अनुपूर्पण राजगृहमनुप्राप्त । तेन तन्मणिवर्म राज्ञो बिम्बिसारस्योपनीत लेखश्च । राजा बिम्बि- 5 सारस्त दृष्ट्वा विस्मयमापन्न । तेन रत्नपरीक्षका आहूता-मूल्यमस्य कुरुत । ते कथयन्ति-देव, एकैकरत्नमन?ऽयम् । धर्मता खलु यस्य न शक्यते मूल्य कर्तुम् , तस्यैकैकस्य कोटिमूल्य क्रियते । राजा बिम्बिसारो व्यथित कथयति-किं मया तस्य प्राभृतमनुप्रेषितव्य भवि- प्यति स सलक्षयति-अय बुद्धो भगवान् । स राज्ञ सर्वदस्यानुत्तरज्ञानज्ञो वशिप्राप्त । गच्छामि, बुद्ध भगवन्त पृच्छामि । स तमादाय येन भगवास्तेनोपसक्रान्त । उप- 10 सक्रम्य भगवत पादौ शिरसा वदित्वा एकाते निपण्ण । राजा बिम्बिसारो भगवन्त- मिदमवोचत्-रोरुके भदन्त नगरे राजा रद्रायणो नाम प्रतिसति ममादृष्टसखा । तेन मम पञ्चाङ्गोपेतमणिवर्म प्रामृतमनुप्रेपितम् । अह तस्य किं प्रामृतमनुप्रपेयामि ? भगवानाह- तथागतप्रतिमा पटे लिखापयित्वा प्राभृतमनुप्रेपय । तेन चित्रकरा आहूयोक्ता - -तथागत प्रतिमा पटे चित्रयथ । दुरासदा बुद्धा भगवन्त । ते न शक्नुवन्ति भगवतो निमित्त- 16 मुद्रहीतुम् । ते कथयन्ति-यदि देवो भगवन्तमन्तर्गृहे भोजयेत् , एव स्वय सज्ञापय भगवतो निमित्तमुद्रहीतुम् । राज्ञा बिम्बिसारेण भगवानन्तर्गृहे उपनिमय भोजित । असेचनक- दर्शना बुद्धा भगवत । ते यमेगावयव भगवत पश्यति, तमेव पश्यन्तो न तृप्ति गच्छन्ति । ते न शक्नुवन्ति भगवतो निमित्तमुद्रहीतुम् । भगवानाह-महाराज, खेदमाप- त्स्यन्ते, न शक्यते तथागतस्य निमित्तमुद्रहीतुम् । अपि तु पटकमानय । तेन पटक 20 आनीत । तत्र भगरता छाया उत्सृष्टा, उक्ताश्च-रङ्गै पूरयत । तस्याधस्ताच्छरणगमनशिक्षा- पदानि लिखितव्यानि । अनुहोगप्रतिलोमद्वादशाङ्ग प्रतीत्यसमुत्पादो लिखितव्य । गाथा- द्वय च लिखितव्यम्- 25 आरभध्य निष्कामत युज्यध्य बुद्धशासने । धुनीत मृत्युन सैन्य नडागारमिव कुञ्जर ॥१॥ अस्मिन् यो धर्मविनये ह्यप्रमत्तश्चरिष्यति । प्रहाय जातिससार दु खस्यान्त करिष्यति ॥ २ ॥ यदि कथयति-किमिदम् । वक्तव्यम्-इयमभ्युपपत्तिरिय शिक्षा इय लोकसवृतिरिय- मयुत्साहता। तैर्ययासदिष्ट सर्तमभिलिखितम् । भगवताराजा विम्बिसार उक्त -महाराज,रुद्रा- यणस्य लेखमनुप्रयच्छ-प्रियवयस्य, इद ते मया त्रैलोक्यप्रतिविशिष्ट प्रामृतमनुप्रेषितम् । अस्य 50 वया अर्धतृतीयानि योजनानि मार्गशोभा वर्तव्या। स्वयमेव चतुरलेन बलकायेन प्रत्युद्गन्तव्यम् । पिस्तीर्णामाशे प्रदेशे स्थापयिया महती पूजा सत्कार कृवोद्घाटयितव्यम् । ततले महत. पुण्यस्यागाप्तिर्भविष्यतीति । राज्ञा निम्बिसारेण यथासदिष्ट लेखो लिखित्या सप्रेपित । राज्ञो ·३७ रुद्रायणायदानम् । ४६७ रुद्रायणस्य लेख उपनामितः । तेन याचितः । तस्यामर्प उत्पन्नः । सोऽमात्यानां कथयति- भवन्तः, कीदृशं मम तेन प्राभूतमनुप्रेपितं यस्य मयैवंविधः सत्कारः कर्तव्यो भविष्यति ? संनाहयत चतुरङ्गवलकायम् । राष्ट्रापमर्दनमस्य करिष्यामः । अमात्याः कथयन्ति-देव, महात्मासौ राजा श्रूयते । न शक्यं तेन यद्वा तद्वा प्रतिप्राभूतमनुप्रेपयितुम् । आनुपूर्वी तावक्रियताम् । यदि देवस्य न चित्तपरितोयो भविष्यति, तत्र कालज्ञा भविष्यामः । एवं 6 क्रियताम् । तेनार्धतृतीयानि योजनानि मार्गशोभा कृता । स्वयमेव चतुरङ्गवलकायेन प्रत्यु- द्गम्य प्रवेशितः । विस्तीर्णावकाशे प्रदेशे स्थापयित्वा महती पूजां कृत्वोद्घाटिता । मध्य- देशाद्वणिजः पण्यमादाय तत्रानुप्रासाः । तैर्बुद्धप्रतिमां दृष्ट्वा एकरवेण नादो मुक्तः-नमो बुद्धायेति । तस्य बुद्ध इत्यश्रुतपूर्व घोषं श्रुत्या सर्वरोमकूपाण्याहृष्टानि । स कथयति-क एप भवन्तो बुद्धो नाम ? ते कथयन्ति-देव, शाक्यानां कुमार उत्पन्नोऽस्ति हिमवत्पाधै नद्या 10 भागीरथ्यास्तीरे कपिलस्य ऋषेराश्रमपदस्य नातिदूरे । स ब्राह्मणैनैमित्तिकैरिपश्चिकैाकृतः। सचद्गृही अगारमध्यावसिप्यति, राजा भविष्यति चक्रवर्ती चतुरङ्गैविजेता धार्मिको धर्मराजः सप्तरतसमन्वागतः । तस्येमान्येवंरूपाणि सप्तरनानि भवन्ति, तद्यथा-चक्ररनं हस्तिरत्नमश्वरनं मणिरनं स्त्रीरनं गृहपतिरत्नं परिणायकरनमेव सप्तमम् । पूर्णं चास्य भविष्यति सहस्र पुत्राणां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् । स इमामेव समुद्रपर्यन्तां महापृथ्वी-१४ मखिलामकण्टकामनुत्पीडामदण्डेनाशस्त्रेण धर्मेण शमेनाभिनिर्जित्य अध्यावसिष्यति । सचेत् केशमश्रूण्यवतार्य कापायाणि वस्त्राण्याच्छाद्य सम्यगेव श्रद्धया अगारादनगारिका प्रवजिष्यति, तथागतो भविष्यत्यर्हन् सम्यक्संबुद्धो विघुष्टशब्दो लोके । स एष बुद्धो नाम । तस्यैपा प्रतिमा । इदं किम् ? अभ्युपपत्तिः । इदं किम् ? शिक्षापदम् । इदं किम् ? लोकस्य प्रवृत्ति- निवृत्ती। इदं किम् ? अत्युत्साहना । तेन प्रतीत्यसमुत्पादोऽनुलोमप्रतिलोमः सुगृहीतः कृतः ।। 20 अथ सद्रायणो राजा सामान्यः प्रत्यूपसमये सर्वार्थान् सर्वकर्मान्तान् प्रतिप्रसभ्य निषण्णः पर्यकमाभुज्य ऋजुकायं प्रणिधाय प्रतिमुखां स्मृतिमुपस्थाप्य । स इममेव द्वादशाङ्गं प्रतीत्यसमुत्पादमनुलोमप्रतिलोमं व्यवलोकयति, यदुत अस्मिन् सतीदं भवति, अस्योत्पादा- दिदमुत्पद्यते यदुत अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा यावरसमुदयो निरोधश्च भवति । तेनेमं द्वादशाङ्गं प्रतीत्यसमुत्पादमनुलोमप्रतिलोमं व्यवलोकयता विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञान- 25 पजेण भित्त्वा स्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम् । स दृष्टसत्यो गाथां भापते- भूरतेन हि बुद्धेन प्रज्ञाचक्षुर्विशोधितम् । नमस्तस्मै सुवैद्याय चिकित्सा यस्य हीदी ॥ ३ ॥ तेन राज्ञो बिम्बिसारस्य संदिष्टम्-प्रियवयस्य, खामागम्य मयोद्धृतो नरकतिर्यक्- प्रेतेभ्यः पादः, प्रतिष्ठापितो देवमनुष्येषु । उच्छोपिता रुधिराश्रुसमुद्राः, लविता अस्थि- 30 पर्वताः, अनादिकालोपचितं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवप्रेण मित्त्वा स्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम् । भिक्षुदर्शनमाकाङ्क्षामि तदर्हसि भिक्षु प्रेपयितुम् । अथ स राजा बिम्बिसारो येन भगवास्तनो.

·दिव्यावदानम्। पसक्रान्त । उपसक्रम्य भगवत पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्ण । एकान्तनिषण्णो भगवन्तमिदमवोचत्-रुद्रायणेन भदन्त राज्ञा सत्यानि दृष्टानि । तेन मम सदिष्टम्-भिक्षु- दर्शनमाकासामीति । भगवान् सलक्षयति-कतमस्य भिक्षो रुद्रायणो राजा सपरिवारो विनेयो रौस्कनिवासी च जनकाय १ कात्यायनस्य भिक्षो । तत्र भगवानायुप्मन्त महा- 5 कात्यायनमामन्त्रयते-समन्याहर कात्यायन रौरके नगरे रुद्रायण राजान सपरिवार रोरुक- निवासिन च जनकायम् । अधिवासयत्यायुष्मान् महाकाल्यायन । मगरत पादौ शिरसा वन्दित्वा भगतोऽन्तिकानक्रान्त । अयायुष्मान् महाकात्यायनस्तस्या एव राज्या अत्ययात्पूर्वाहे निवास्य पात्रचीपरमादाय राजगृह पिण्डाय प्राविक्षत् । राजगृह पिण्डाय चरित्वा कृतभक्तकृत्य पश्चाद्भक्तपिण्डपातप्रतिक्रान्त परिमुक्त शयन प्रतिशाम्य समादाय 10 पात्रचीवर पञ्चशतपरिवारो येन रौत्क तेन चारिका प्रक्रान्त । राज्ञा बिम्बिसारेण रुद्रा- यणस्य राज्ञो लेखोऽनुप्रेषित । प्रियवयस्य, एप ते भिक्षुर्भया शास्तृकल्पो महाश्रावकोऽनु प्रेषित । अस्य त्वयार्धतृतीयानि योजनानि मार्गशोभा कर्तव्या नगरशोभा च । वयमेव चतुरङ्गेन वलकायेन प्रत्युद्गन्तव्य । पञ्च विहारशतानि कर्तव्यानि । पञ्च मञ्चपीठ- वृषिकोच्चकबिम्बोपधानचतुरस्रकशतानि दातव्यानि । पञ्च पिण्डशतानि प्रज्ञापयितव्यानि । 15 अतस्ते महत पुण्यस्यावाप्तिर्भविष्यति । तेनार्धतृतीयानि योजनानि मार्गशोभा कृता, नगर- शोभा कृता, पञ्च पिहारशतानि, येन एकजनसहस्रपरिवारेण च स्वयमेव प्रत्युद्गम्य महता सत्कारेण रोरुक नगर प्रवेशितः । बहिर्नगरस्य पञ्च विहारशतानि कारितानि, पञ्च मञ्चपीठबृपिकोचबिम्बोपधानचतुरस्रकशतानि दापितानि, पञ्च पिण्डपातशतानि प्रज्ञतानि, विस्तीर्णावकाशे च पृथिवीप्रदेशे आसनप्रज्ञप्ति कारिता । आयुष्मान् महाकात्यायन 20 पुरस्ताद् भिक्षुसघस्य प्रज्ञप्त एवासने निपण्ण । अनेकानि प्राणिशतसहस्राणि सनिपति- तानि । कानिचित्कुतूहलजातानि, कानिचिपूर्वकै कुशलभूलै सचोद्यमानानि । तत आयुष्मता महाकाल्यायनेन तस्या परिषद आशयानुशय धातु प्रकृतिं च ज्ञाला तादृशी धर्मदेशना कृता, या श्रुत्वा अनेक प्राणिशतसहसैर्महाविशेषोऽधिगत । कैश्चिच्छ्रोतापत्ति- फलम्, कैश्विदनागामिफलम् , वैश्विप्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्व साक्षात्कृतम् , कैश्चि- 25 प्छ्रापकबोधो चित्तान्युपादितानि, कैश्चित्प्रत्येकाया बोधौ, कैश्चिदनुत्तराया सम्यक्सबोधौ । यद्भूयसा सा परिपबुद्धनिन्ना धर्मप्रवणा सघप्राग्भारा व्यवस्थापिता ॥ रोल्के नगरे तिष्य पुष्यश्च गृहपती वसत । तो येनायुष्मान् महाकात्यायनस्तेनोप- समान्तौ। उपसक्रम्य आयुष्मतो महाकात्यायनस्य पादौ शिरसा वन्दिता एकान्ते निषण्णौ । तिप्यपुप्यौ गृहपती आयुम्मत महामायापन मिदमोचताम्-लभेरहि आपमहाकात्यायन 30 साख्याते धर्मपिनये प्रमग्यामुपसपद भिक्षुभारम् । चरेव आर्यमहाकात्यायन भवतोऽन्तिके प्रमचर्यमिति । तापायुप्मता कात्यायनेन प्रजितायुपसपादितौ, अपवादो दत्त । तान्या युपमानाम्यां प्यापटमानाम्या घटमानाम्यामिदमेर पञ्चगण्डक ससारचक्र चलाचल .

·३७ रुद्रायणायदानम्। विदित्वा सर्वसंस्कारगतीः शतशः शतनपतन विकिरणविध्वंसनधर्मतया पराहत्य सर्वलेश- प्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् । अर्हन्तौ संवृत्ती त्रैधातुकवीतरागौ समलोप्टकाशनायाफाश- पाणिसमचित्तौ वासीचन्दनकल्पौ विद्याविदारिताण्डकोशौ विद्याभिज्ञाप्रतिसंवित्प्राप्ती भव- लाभलोभसत्कारपराच्मुखौ । सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्यो मान्यावभिवायौ च संवृत्तौ । ती ज्वलनतपनवर्पणविद्योतनप्रातिहार्याणि कृत्वा निरुपधिशेपे निर्वाणधाती परिनिर्वृतौ । । तयोर्भातृभिः शरीरपूजां कृत्वा द्वौ स्तूपी कारितौ-एकस्तिष्यस्य, द्वितीयः पुण्यस्य । रुद्रायणो राजा दिने दिने आयुष्मतो महाकाल्यायनस्यान्तिकाद् धर्म श्रुत्वा अन्तः- पुरस्यारोचयति-आर्यो महाकात्यायनो मधुरमधुरं धर्म देशयति क्षौद्रमिव मधुरं प्रप्रीण- यतीति । ताः कथयन्ति-देवस्य सफलो बुद्धोत्पादः । कथम् ? येन वं धर्म शृणोपि । ययेवम् , यूयं करमान शृणुथ ? देव, वयं हीमन्त्यः । कथं वयं तत्र गत्वा धर्म शृणुमः ? 10 यद्यार्यो महाकात्यायन इहैवागत्य धर्म देशयेत् , एवं वयमपि शृणुयाम इति । रुद्रायणेन राज्ञा आयुष्मान् महाकात्यायन उक्तः-मम आर्य सान्तःपुरमिच्छति श्रोतुम् । स कथयति-- महाराज, न भिक्षवोऽन्तःपुरं प्रविश्य धर्म देशयन्ति । प्रतिक्षिप्तो भगवता अन्तःपुरप्रवेशः । आर्य, अत्र कोऽन्तःपुरस्य धर्म देशयति ? महाराज, भिक्षुण्यः । रुद्रायणराज्ञा बिम्बिसारस्य राज्ञो लेखोऽनुप्रेषित:--प्रियवयस्य, अन्तःपुरमिच्छति धर्म श्रोतुम् । तदर्हसि कांचिद्भिक्षुणी 15 प्रेपयितुम् । बिम्बिसारो राजा त लेख वाचयित्वा येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा पन्दित्वैकान्ते निषण्णः । एकान्तनिपण्णो राजा बिम्बिसारो भगवन्तमिदमवोचत्-रुद्रायणेन भगवन् राज्ञा लेखोऽनुप्रेपितः-अन्तःपुरमिच्छति धर्म श्रोतुम् । तदर्हसि कांचिद्भिक्षुणी प्रेपयितुमिति । तदत्र कथं प्रतिपत्तव्यमिति ? भगवान् संलक्ष- यति-कतरस्या भिक्षुण्या रुद्रायणस्य राज्ञो अन्तःपुरपरिजनो विनेयो रोरुकनिवासी च 20 स्त्रीजन इति ? पश्यति शैलाया भिक्षुण्याः । तत्र भगवाञ्छैला भिक्षुणीमामन्त्रयते-समन्वाहर शैले रोरुके नगरे रुद्रायणस्य राज्ञोऽन्तःपुरजनं रोरुकनिवासिनं स्त्रीजनमिति । एवं भदन्तेति शैला भिक्षुणी भगवतः प्रतिश्रुत्य पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्ता । अथ शैला भिक्षुणी तस्या एव रात्रेरत्ययात्पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय चरिला कृतभक्तकृत्या पश्चाद्भक्तपिण्डपातप्रतिक्रान्ता यथापरिभुक्तं शयनासनं 25 प्रतिसमय्य समादाय पानचीवरं पञ्चशतपरिवारा येन रौरुकं नगरं तेन चारिका प्रक्रान्ता। बिम्बिसारेण च राज्ञा रुद्रायणस्य राज्ञो लेखोऽनुप्रेषितः प्रियवयस्य, एपा ते मया महा- श्राविका शास्त्रानुगता पञ्चशतपरिवारा प्रेषिता । अस्यां त्वयार्धतृतीयानि योजनानि मार्गशोभा कर्तव्या नगरशोमा चास्वयमेव च चतुरङ्गेन बलकायेन प्रत्युद्गन्तव्यम् । अभ्यन्तरे च नगरस्य पश्च विहारशतानि कारयितव्यानि, पञ्च मञ्चपीठशतानि,वृषिकोच्चबिम्बोपधानचतुरस्रकशतानि 30 दातव्यानि, पञ्च पिण्डपातशतानि प्रज्ञापयितव्यानि । अतस्ते पुण्यस्यावाप्तिर्भविष्यतीति । रुद्रायणेन राज्ञा लेखं वाचयित्वा प्रामोद्यजातेनार्धवृतीयानि योजनानि मार्गशोभा कारिता।

·४७० " . दिव्यावदानम् । अनेकजनसहस्रपरिवारेण च स्वयमेन प्रत्युद्गम्य महता सत्कारेण रौरुक नगर प्रवेशिता । अभ्यन्तर च नगरस्य पञ्च विहारशतानि कारितानि, पञ्च मञ्चपीठवृपिकोषबिम्बोपधानचतुरस- कशतानि दापितानि, पञ्च पिण्डपातशतानि प्रज्ञप्तानि । शैला भिक्षुणी रुद्रायणस्य राज्ञोऽन्त पुर प्रविश्य दिने दिनै धर्म देशयति । रुद्रायणो राजा वीणाया कृतावी, चन्द्रप्रभा देवी नृसे। 6 यावदपरेण समयेन रुद्रायणो राजा वीणा वादयति, चन्द्रप्रभा देवी नृत्यति । तेन तस्या नृत्यन्त्या विनाशलक्षण दृष्टम् । स तामितश्चामुतश्च निरीक्ष्य सलक्षयति--सप्ताहस्यात्ययात्काल करिष्यति । तस्य हस्ताद्वीणा वस्ता, भूमौ निपतिता । चन्द्रप्रभा देवी कथयति-देव, मा मया दुर्नृत्यम् देवि, न त्वया दुर्च्यम् । अपि तु मया तव नृत्यन्त्या विनाशलक्षण दृष्टम्-- सप्तमे दिवसे तय कालनित्या भवतीति। चन्द्रप्रभा देवी पादयोर्निपत्य कथयति-देव ययेवम्, 10 कृतोपस्थानाह देवस्य । यदि देवोऽनुजानीयात् , अह प्रव्रजेयमिति । स कथयति-चन्द्रप्रभे, समयतोऽनुजानामि । यदि तावत्प्रव्रज्य सर्वक्लेशाहाणादहत्त्व साक्षात्करोपि, एष एव ते दुखान्त । अथ सारशेषसयोजना काल कृत्वा देवेषुपपद्यसे, देवभूतया ते ममोपदर्शयि- तव्यमिति । सा कथयति-देव, एव भवचिति । सा रुद्रायणेन राज्ञा शैलाया भिक्षुण्या समर्पिता-आर्यचन्द्रप्रभा देवी आकाइति साख्याते धर्मरिनये नवज्यामुपसपद भिक्षुणी 16 भावम् । तदर्हसि ता प्रवाजयितुमुपसपादयितुमिति । शैला भिक्षुणी कथयति-एव भवतु प्रवाजयामीति । तयासी प्रवाजिता उपसपादिता च । समन्याहत्स चायवादो दत्त- मरणसज्ञा भावयेति । चन्द्रप्रभा देवी मरणसज्ञा भावयितुमारब्धा । सा सप्तमे दिवसे कालगता चातुर्महाराजिकेषु देवेधूपपन्ना । धर्मता खलु देवपुत्रस्य वा देवकन्याया वा अचिरोपपन्नस्य, त्रीणि चित्तान्युत्पद्यन्ते-कुतश्युत , कुत्रोपपन्न , केन कर्मणेति । चन्द्रप्रभा 20 देवकन्या सल्क्षयति-कुत्तोऽइ च्युता ? मनुष्येभ्य । कुत्रोपपन्ना : चातुर्महाराजिकेषु देवेषु । फेन कर्मणा ! भगवत शासने ब्रह्मचर्य चरित्वेति । तस्या एतदभवत्-तदप्रतिरूप स्याघदह पर्युपितपरिवासा भगवन्त दर्शनायोपसझमितुम् । यन्यहमपर्युपितपरिवासैव भगवन्त दर्शनायोपसकामेपमिति । अथ चन्द्रप्रभा देवकन्या चलनिमकुण्डलधरा हारार्धहार- विपितगात्री तामेर रात्री दिव्यानामुत्पलकुमुदपुण्डरीकमान्दारयाणामुत्सङ्ग पूरयित्वा सर्व 25 वेणुग्न करन्दपकनिनापमुदारेणारभासेनारभास्य भगवन्त पुप्पैरवकीर्य भगवत पुरस्तानिपण्णा धर्मपणाय । भगवता तस्या आशयानुशय धातुं प्रकृतिं च शात्या तादृशी चतुरार्पमत्यसप्रतिधियी धर्मदेशना वृता, या श्रुमा चन्द्रप्रभया देवकन्यया विंशति- शिगरसमुन्तत पापाष्टिशैर ज्ञानयत्रेण भित्या श्रोतापत्तिपल साक्षात्कृतम् । सा दृसत्या बिरुदामुदानपति-पदमरमा भदन्त न मात्रा पृत न पिता पृत न राज्ञा न देयताभिनेंटर्न मगनयधुरी ने प्रेतर्न श्रमगामणेर्यद्भगवतास्माक स्तम् । उच्छोपिता रधिराशुसमुदा, रहिता अन्धिपर्यना, पिहितात्यपापद्वाराणि, वियूतानि वर्गमोक्षदाराणि, प्रतिष्ठापिता देवमनुष्यो । भार ।

·6 10 ३७ रुद्रायणावदानम्। २७१ तवानुभावापिहितः सुघोरो ह्यपायमार्गो बहुदुःखयुक्तः । अपावृता स्वर्गगतिः सुपुण्या निर्वाणमार्गश्च मयोपलब्धः ॥ ४ ॥ त्वदाश्रयादाप्तमपेतदोपं ममाघ शुद्धं सुविशुद्धचक्षुः। प्राप्तं च शान्तं पदमार्यकान्तं तीर्णश्च दुःखार्णवपारमस्मि ॥ ५॥ जगति दैत्यनरामरपूजित विगतजन्मजरामरणामय । भवसहरसुदुर्लभदर्शन सफलमध मुने तब दर्शनम् ॥ ६ ॥ अवनम्य ततः प्रलम्बहारा चरणौ द्वावभिवन्य जातहर्षा । परिगम्य प्रदक्षिणं जितारि सुरलोकाभिमुखी दियं जगाम || ७ ॥ अथ चन्द्रप्रभा देवकन्या पणिगिव लब्धलाभः, सस्यसंपन्न इव कर्षकः, शूर इव विजितसंग्रामः, सर्वरोगपरिमुक्त इयातुरः, यया विभूत्या भगवत्सकाशमागता तयैव विभूला खर्भवनं संप्रस्थिता । तस्या एतदभवत्-मया रुद्रायणस्य राज्ञः प्रतिज्ञातमुपदर्शयिष्यामीति । अथ चन्द्रप्रभा देवकन्या येन राजा रुद्रायणस्तेनोपसंक्रान्ता । तेन खलु समयेन रुद्रायणो 20 राजा एकाकी गृहस्योपरितलके शयितः । स तया उदारावभासं कृत्वा अच्छटाशब्देन प्रति- बोधितः। स मिद्धावस्थलोचनापरिस्फुटोऽविज्ञातः कथयति-का त्वमिति ? सा कथयति- अहं चन्द्रप्रभेति । राजा कथयति-आगच्छ, परिचारयाम इति । सा कथयति--देव, च्युताह कालगता चातुर्महाराजिकेयु देवेषूपपन्ना । यदीच्छसि मया साध समागमम् , भगवतोऽन्तिके प्रवज । यदि तावदृष्टधर्मा सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्करिष्यसे, स एव तेऽन्तो दुःखस्य । 25 अथ सावशेषसंयोजनः, कालं कृत्वा चातुर्महाराजिकेषु देवेधूपपत्स्यसे । तत्र ते मया साध समागमो भविष्यति । इत्युक्त्वा तत्रैवान्तर्हिता। रुद्रायणो राजा कृत्स्नां रात्रिं प्रव्रज्यामनुवि- चिन्तयन् काल्यमेवोत्थाय अमात्यानामन्त्रयते-पश्यत भवन्तः, चन्द्रप्रभा देवी क तिष्ठतीति ! ते कथयन्ति-देव, कालगतेति । रुद्रायणः संलक्षयति-न मम प्रतिरूपं स्याद्यदहं देवता- चोदितोऽहं गृही आगारमध्याक्सेयम् । संनिधानी कालपरिभोगेन वा कामान् परिभुञ्जीयम् ।30 यन्वहं शिखण्डिनं कुमारं राज्येऽभिपिच्य केशश्नश्रूण्यवतार्य कापायाणि वस्त्राण्याच्छाध सम्यगेव श्रद्धया अगारादनगारिका प्रव्रजेयमिति । तेन हिरुभिरुकावग्रामात्यो दूतेनाहूयोक्ती- 15 ·४७२ - दिव्यावदानम् । भवन्तौ, यादृश एव मम शिखण्डी कुमार पुत्र , तादृश एव युवयो । स एप युवाभ्यामहिता निवारयितव्यो हिते च सनियोजयितव्य । अह प्रव्रजामि खाख्याते धर्मविनये इति । एतौ साश्रुझण्ठौ व्यवस्थितौ । शिखण्ड्यपि कुमारोऽभिहित -पुत्र, यथैव च मम वचन श्रोतव्य कर्तव्य मन्यसे, तथा अनयोरपि हिरुभिरुकयोरनामात्ययोर्वचन श्रोतव्य कर्तव्य मन्येथा । अह ४ प्रव्रजामि खाख्याते धर्मविनये । इति श्रुत्वा सोऽपि साश्रुकण्ठो व्यवस्थित । ततो रुद्रायणेन राज्ञा रौरुके नगरे घण्टापघोषण कारितम्-शृण्वन्तु भवन्तो रौरुकनिवासिन पौरा नाना देशाभ्यागतश्च जनकाय । अह केशश्मश्रूण्यनतार्य कापायाणि वस्त्राण्याच्छाथ सम्यगेव श्रद्धया अगारादनगारिका प्रवजिष्यामि। भूयश पुत्रमाह-पुत्र, त्वया राज्य कारयता कस्यचिदपराध्य न क्षन्तव्यमिति । अनुरक्तपौरजनपदोऽसौ राजा । श्रुत्या सर्व एव रोरुकनिवासी जनकायोऽन्यश्च 10 नानादेशाम्यागत साश्रुकण्ठो व्यवस्थित । ततो रुद्रायणो राजा शिखण्डिन कुमार राज्ये प्रतिष्ठाप्य वन्धुजन क्षमापयित्वा श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकेभ्यो दानानि दत्वा पुण्यानि कृत्या एकेन पुरुपेणोपस्थायकेन राजगृहाभिमुख [सप्रस्थित ] । तत शिखण्डी राजा सान्त पुरामात्सपौरजनपदोऽन्यश्च नानादेशाभ्यागतो जनकाय पृष्टत पृष्ठत समनुबद्ध । सोऽनेकै प्राणिशतसहनैरनुगम्यमानो रोरुकानगरानिष्क्रम्य अन्यतमस्मिन्नुयाने विविधतरुपण्डमण्डिते 16 नानापुष्पसलिलसपन्ने हसकोश्चमयूरशुकसारिकाकोकिलजीवजीवकनि|पिते मुहूर्तमास्थाय रौरुक नगरमवलोक्य शिखण्डिन राजानमामन्त्रयते-पुत्र, मया धर्मेण राज्य कारितम् , येन मे इयन्ति प्राणिशतसहस्राणि पृष्टतोऽनुबद्वानि । तत्यापि धर्मेण राज्य कारयितव्यमिति । सोऽपि जनकाय समावास्योक्त -भवन्त , एप युष्माक राजा समनुयुक्तो मया । निवर्तत, सुख प्रतिवस्यप, इत्युक्त्वा सप्रस्थित । राजा शिखण्डी सान्त पुरकुमारामात्यपौरजनपदोऽ पर्या 20 कुलेक्षणो मुहर्मुहुर्निर्त्य निरीक्षमाणो रौस्क नगर प्रतिनिवृत्त । ततो रुद्रायणो राजा अनुपूर्वेण राजगृह नगरगनुप्राप्त । तेनोवाने स्थित्वा स पुरुष उक्त -गच्छ भो पुरुप, राज्ञो बिम्बिसारस्य गत्वा निवेदय-रुद्रायणो नाम उद्याने तिष्टतीति । तेन पुरुषेण गत्वा राज्ञो पिम्बिसारस्य निवेदितम्-देव, रुद्रायणोराजा उद्याने तिष्टतीति, स राजा श्रुत्वा सहसैनोत्थित पौरपानरमन्यते-भात, महासाधनो राजा अप्रतिसविदित एवागत । न युष्माक केन- चिद्विज्ञात इति स कथयति-देव, कुतोऽस्य साधनम् । आत्मना द्वितीय आगत इति । राजा पिम्बिसार सत्क्षपति-न मम प्रतिरूप स्याद्यदह राजान क्षत्रिय मूर्धाभिषिक्तमेवमेव प्रवेश- पेयम्। महता सत्कारेण प्रवेशयामीति विदित्वा मार्गशोभा नगरशोभा च कारयित्वा चतुरजेन वरकायेन प्रयुद्गत । कण्ठे परिष्वज्य हस्तिस्कन्धे आरोप्य राजगृह महानगर प्रवेशित नानागधपरिभाषितेनोदकेन स्मापित । राजाईवस्त्रैर्गधमाल्पविलेपनैध समठकृत्य भोजित । 30 मार्गश्रमे प्रतिविनोदिते उक -प्रेियरयस्य, स्फीत राज्यमपास्य अन्त पुर वुभारानामात्सान् पौरजनपदान् विमिहागमनप्रयोजनम् । मा केनचिम्यन्तरेण राज्ञा राष्ट्रानमर्दन वृत्त । युभारेण पायेनचिटुष्टामात्यनिमाहितेन राज्याभिनन्दिना पराक्रान्तमिति । स कथयति-ययस्य, ·15 ३७ रुद्रायणावदानम् । ४७३ आकाहामि खाख्याते धर्मविनये प्रवज्यामुपसंपदं.भिक्षुभावम् । इति श्रुत्या राजा विम्बिसार आत्तमनाः पूर्वकायमभ्युन्नमय्य दक्षिणबाहुमभिप्रसार्योदानमुदानयति-अहो बुद्धः, अहो धर्मः, अहो संघः अहो धर्मस्य खाख्यातता, यत्रेदानीमेवंविधाः पुरुषाः स्फीतं राज्यमपहाय स्फीतमन्तःपुरं विस्तीर्णस्वजनबन्धुवर्ग स्फीतानि च कोशकोष्ठागाराण्यपहाय आकान्ते खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षुभावम् । इत्युक्त्वा राजानं रुद्रायणं समादाय । येन भगवांस्तेनोपसंकान्तः । तेन खलु समयेन भगवाननेकशताया भिक्षुपर्षदः पुरस्तान्निपण्णो धर्म देशयति । अद्राक्षीद्भगवान् राजानं मागधं श्रेण्यं बिम्बिसारं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनर्भिक्षू- नामन्त्रयते स्म-एप भिक्षयो राजा बिम्बिसारः सप्रामृत आगच्छति । नास्ति तयागतस्यैवंविधः प्राभृतो यथा विनेयप्राभृतः । इत्युक्त्वा तूष्णीमवस्थितः । राजा बिम्बिसारो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णः । एकान्तनिषण्णो राजा बिम्बिसारो भगवन्तमिदमवोचत्-अयं 10 भदन्त राजा रुद्रायण आकाइते खाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षुभावम् । तं भगवान् प्रवाजयतु, उपसंपादयतु अनुकम्पामुपादायेति । स भगवता एहिभिक्षुकया आभा- पितः-एहि भिक्षो, चर ब्रह्मचर्यमिति । स भगवतो वाचावसाने एव मुण्डः संवृत्तः संघाटोप्रावृतः पात्रकरव्यग्रहस्तो वर्षशतोपसंपन्नस्य भिक्षोरीर्यापथेनावस्थितः ।। एहीति चोक्तः स तथागतेन मुण्डश्च संघाटिपरिवृतदेहः । सद्यः प्रशान्तेन्द्रिय एव तस्थौ एवं स्थितो बुद्धो मनोरथेन ॥ ८॥ आयुष्मान् रुद्रायणः पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत् । स महाजनकायेन दृष्टः । एष च शब्दो राजगृहे नगरे समन्ततो विसृतः-रुद्रायणो राजा 20 भगवता प्रवाजितः, स राजगृहं भिक्षार्थी प्रविष्टः । इति ध्रुत्वा अनेकानि प्राणिशत- सहस्राणि संनिपतितानि । अन्तर्भवनविचारिण्योऽपि योपितो वातायनगवाक्षवेदिकाखव- स्थिता निरीक्षितुमारब्धाः । अमात्यै राज्ञो विम्बिसारस्य निवेदितम्-देव, रुद्रायणो राजा राजगृहं पिण्डाय प्रविष्टोऽनेकैः प्राणिशतसहस्रैः परिवृतस्तिष्ठतीति । श्रुन्वा च पुना राजा बिम्बिसारो येन रुद्रायणो भिक्षुस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य रुद्रायणं भिक्षुमिदमवोचत्- 25 भुक्त्वा ग्रामसहस्राणि रौरुकं च नराधिप । उत्सृष्टं पिण्डमेपाणः कच्चिन्न परितप्यसे || ९|| भुक्त्वा शतपले पात्रे सौवर्ण राजतेऽथ वा । भुनानो मृन्मये पात्रे कञ्चिन्न परितप्यसे ।। १० ॥ शालीनामोदनं भुक्त्वा शुचि मांसोपसेवितम् । भुञ्जानः शुष्ककुल्मापान् कच्चिन्न परितप्यसे ॥ ११ ॥ " 30 ·५७४ 5 दिव्यायदानम् । हित्वा कौशेयकर्षासान् क्षौम कौटुम्बकाशिकान् । धारयन् पांशुकूलानि कचिन्न परितप्यसे ।। १२॥ कूटागारे शयित्वा त्वं निर्वाते स्पर्शितागते । आसीनो वृक्षालेषु कचिन्न परितप्यसे ।। १३ ॥ पर्यङ्केऽवशयित्वा त्वं मृदुफे तूलसंनिभे । तृणसंस्तरे शयानः कच्चिन्न परितप्यसे ।।१४ ॥ भायां सदृशिकां हृद्यामाश्रवां वै प्रियंवदाम् । रुदन्तीं विप्रहाय त्वं कच्चिन्न परितप्यसे ॥१५॥ यानस्त्वं हस्तिनीवाभिरश्वैरपि रथैरपि । पद्भ्यां परिभ्रमन् भूमौ कच्चिन्न परितप्यसे ॥ १६ ॥ कोष्ठागाराणि कोशं च बहुवित्तं प्रहाय थे । आकिंचन्यमनुप्राप्तः कच्चिन परितप्यसे ॥ १७ ॥ इति । 10 रुद्रायणः प्राह- 15 20 अनृद्धिर्दमयत्येनं सचेद्भवति दुर्दमः । परभोजनभुञ्जानः कथं दमयते युगम् ॥ १८॥ इति । राजा बिम्बिसारः प्राह-- किं नु त्वं दुर्मना राजन् किं दीन इव भापसे । ददाम्युपार्धराज्यं ते भुय भोगपरायण ॥ १९ ॥ किं नु त्वं दुर्मना राजन् कि दीन इव भाषसे । ददामि प्रवरान् भोगान् यान् कांश्चिन्मनसेच्छसि ॥ २० ॥ इति । हदायणः प्राह-- न राजन् कृपणो लोके धर्मकायेन संस्पृशेत् । देव त्रिपथनिराशी (1) ध्रुवं तस्य विधीयते ॥२१॥ यस्तु धर्मविरागार्थमधर्मे निरतो नृपः। स राजन् कृपणो यस्तमस्तमःपरायणः ॥ २२ ॥ राणु मे वं महाराज धर्मतां देशयाम्यहम् । श्रुत्वा धर्म ततो शेयो यदि वं प्रीतिमेष्यसि ॥ २३ ॥ निर्गुणस्य शरीरस्य एक एव महागुणः । यथा यया विधार्य ते तत्तथैवानुवर्तते ॥ २४ ॥ दशेमे वर्षदशा: पुरुषस्यासु निरुच्यते । क्रीडा तत्र रतिः का वा पुत्रपरधनेषु या ॥ २५ ॥ 25 31 ·४७५ 5 10 ३७ गद्रायणायदानम्। पुत्रापिणीयामाहुर्भार्यया कृतिरुच्यते । शौरा धनं प्रार्थयन्ते राजन् मुक्तोऽस्मि बन्धनात् ॥ २६ ॥ न मैपज्यानि त्रायन्ते न धनं ज्ञातयो न च । न सर्व विद्या न वलं न शौर्य त्रायतेऽन्तकात् ॥ २७ ॥ देवापि सन्तीह महानुभावाः स्थानेबिहोच्थेषु चिरायुपोऽपि । आयुःक्षयान्तेऽपि ततश्श्ययन्ते मुच्येत को नेह शरीरभेदात् ।। २८ ॥ राज्यानि कृत्वापि महानुभावा वृष्ण्यन्धकाः कुरवश्व पाण्डवाश्च । संपन्नचित्ता यशसा ज्वलन्तः ते न शक्ता मरणं नोपगन्तुम् ॥ २९ ॥ न संयमेन तपसा न राजन् न कर्मणा वीर्यपराक्रमेण वा । न वित्तपूगैर्न धनैरुदारैः शक्यं कदाचिन्मरणाद्विमोक्तुम् ॥ ३० ॥ नैवान्तरीक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरं प्रविश्य । न विद्यते स पृथिवीप्रदेशो यन्न स्थितं न प्रसहेत मृत्युः ॥ ३१ ॥ नैवान्तरीक्ष न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरं प्रविश्य । न विद्यते स पृथिवीप्रदेशो यत्र स्थितं न प्रसहेत कर्म ॥ ३२ ॥ यानीमान्यपविद्धानि विक्षिप्तानि दिशो दश । कपोतवन्यस्थीनि तानि दृष्ट्वेह का रतिः ॥ ३३॥ इमानि यान्युपस्थानानि अलाबुरिव सेरभे । शह्ववर्णानि शीर्षाणि तानि दृष्ट्वेह का रतिः ॥ ३४ ॥ यमातपे छादयसे शीते यमुपगृहसे । एवं ते प्रियमात्मानं राजन् मृत्युईनिष्यति ॥ ३५॥ 16 20 25 30 ·४७६ 5 10 15 दिव्यावदानम् । यावन्मृत्योर्वशं भुङ्क्ते परिधत्ते ददाति का । तद्धि तस्य स्वकं ज्ञेयमन्यन्नित्यं विंगच्छति ॥ ३६॥ असाधारणमन्येपामशोराहरणं निधिम् । मयों निदह्यादानेन अन्येन सुकृतेन वा ॥ ३७॥ पुरा हि त्वां व्याघ्र इव मृगं निहत्य व्याधिर्जरा कर्पति अन्तकश्च । न ते मित्राण्यपनेष्यन्ति रोगं संगम्य सोदर्यगणाश्च सर्वे ॥ ३८ ॥ यदेव लब्धाधिकमस्य भवति धनं धान्यं रजतं जातरूपम् । दायाद्यमेवानुविचिन्तयन्ति पुत्राः सदारा अनुजीविनश्च ॥ ३९ ॥ सचेणं भवति पितुर्मुतस्य प्रियाः सुता नास्य वहिं विशन्ति मृत्यौ न वाप्यश्रुमुखा रुदन्ति राहुः पिता मम कार्यतेति (१) ॥ ४०॥ आयान्तु सत्त्वाः पिता ममेति प्रकीर्णकेशाश्रुमुखा रुदन्ति । ज्योतिश्चास्य पुरतो हरन्ति ह्यहो बतायममरो भवेदिति ॥ ४१॥ दुष्यैरेने प्रावृतं निर्हरन्ति ज्योतिः समादाय [च तं] दहन्ति । स दह्यते ज्ञातिभी रुद्यमान एकेन वस्त्रेण विहाय भोगम् ॥ ४२ ॥ एको ह्ययं जायते जायमान- स्तथा म्रियते म्रियमाणोऽयमेकः । एको दुःखाननुभवतीह जन्तु- न विद्यते संसरतः सहायः ॥ ४३ ॥ एतच्च दृष्ट्देह परिव्रजन्ति कुलायकास्ते न भवन्ति सन्तः । ते सर्वसंगानभिसंग्रहाय न गर्भशय्यां पुनरावसन्ति ॥ १४ ॥ इति । 20 25 ·" ३७ रुद्रायणायदानम् । अप बिम्बिसारो राजा रुद्रायणेन भिक्षुणा उत्तरोत्तरेण प्रतिभानेन निराकृतस्तूष्णी निष्प्रतिभः प्रकान्तः ॥ अथ शिखण्डी राजा यावत्कंचिद्धर्मेण राज्यं कारयित्वा अधर्मेण राज्यं कारयितु- मारब्धः। स हिरुभिरुकाभ्यामुक्त:-देव, धर्मेण राज्यं कारय, मा अधर्मेण । तत्कस्य हेतोः । पुष्पफलवृक्षसदृशा देव जनपदाः। तथया देव पुष्पवृक्षाः फलवृक्षाश्च कालेन कालं । सम्यक्परिपाल्यमाना अनुपरतप्रयोगेण यथाकालं पुष्पाणि फलानि चानुप्रयच्छन्ति, एवमेव जनपदाः प्रतिपाल्यमाना अनुपरतप्रयोगेण यथाकालं करप्रत्यायाननुप्रयच्छन्तीति । स ताभ्यां निवारितो यावत्तावद्धर्मेण राज्यं कारयित्वा पुनरप्यधर्मेण राज्यं कारयितुमारब्धः । स ताभ्यां यावत् त्रिरप्युक्तः । विसारिणी करत)णा । निवार्यमाणा नावतिष्ठते । रुपितो- मात्यानामध्यते-यो भवन्तो राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य यावत् त्रिरप्याज्ञा प्रतिवहति, 10 तस्य कीदृशो दण्ड इति । तत्र केचिदुष्टामात्याः कथयन्ति-देव, किमत्र ज्ञातव्यम् । तस्य वधो दण्ड इति । गाये च भापन्ते- अमात्यस्य च दुष्टस्य दन्तस्य चलितस्य च । भोजनस्य च { अजीर्णस्य ] नान्यत्रोद्धरणात्सुखम् ॥ ४५ ॥ अमात्यं बुद्धिसंपत्तिप्रज्ञाविनयकोविदम् । कोशस्थं च बलस्थं च यो न हन्यात्स पात्यते ॥ ४६॥ इति । शिखण्डी राजा कथयति-भवन्तः, ममैतौ पित्रा संन्यस्तौ । नाहमेतौ प्रघातयामि । किं त्याभ्यां मम दर्शनपये न स्थातव्यमिति । तयोर निवारितम् । अन्यौ द्वौ दुष्टामायौ सापितौ । तौ कथयतः -देव, नाक्रन्दिता नानुञ्चिता नातसा नोत्पीडितास्तिलास्तैले प्रयच्छन्ति, तद्वन्नरपते जनयदा इति । राजा कथयति-यदेताभ्यां कृतम्, तत्परं प्रमाणमिति । 20 तौ जनपदान् पीडयितुमारब्धौ । यात्रदन्यतमो वणिक पण्यमादाय रौरुकानगराद् राजगृह- मनुप्राप्तः । स आयुष्मता रुदायणेन दृष्टः । कचिच्छिखण्डी खल रोरुकेषु समृत्यवर्गो बलवानरोगः। धर्मेण वा कारयति खराज्यं न चास्य कश्चित्परतोपसर्गः ॥ ४७ ।। इति । स कथयति- तथ्यं शिखण्डी खल रौरुकेषु समृत्ययर्गो बलवानरोगः। न चास्य कश्चित्परतोपसर्गो अधर्मेण तु राज्यं करोति नित्यम् ॥ १८ ॥ 15 25 80 ·४७८ दिव्यावदानम् । अयायुष्मान् रुद्रायणोऽनुपूर्व्या प्रष्टुमारब्धः-कस्तत्रामात्यप्रधानः ! कस्य शिखण्डी वशेन जनपदान् पीडयतीति ! स कथयति-देव, हिरुभिरुकयोरमात्ययोर निवार्य अन्यौ दुष्टामायौ स्थापितौ । तद्वशेन शिखण्डी जनपदान् पीडयतीति । रुद्रायणः कथयति-आच्छ त्वं भोः पुरुष, रौरुकनिवासिनं जनकार्य समाश्चासय । अहमपि तत्र । प्रचारित गमिष्यामि । अहमेनं शिखण्डिनमहितानिवारयिष्यामि, हिते च संनियोजयिष्या- मीति । स वणिक् पण्यं विसर्जयित्वा प्रतिपण्यमादाय संप्रस्थितोऽनुपूर्वेण रौरुकमनुप्राप्तः । तेन ज्ञातीनां रहसि निवेदितम्-भवन्तः, अहं पण्यमादाय राजगृहं गतः । तत्र मया वृद्धराजो दृष्टः । स कथयति-अहं प्रचारित रोरुकं गमिष्यामि, शिखण्डिनं चाहितान्निवार- यिष्यामि, हिते च संनियोजयिष्यामि यथा जनपदान पीडयतीति । तैरपरेपामारोचितम्, 10 तरप्यपरेपाम् । एवं कर्णपरंपरया स शब्दस्तयोर्दुष्टामात्ययोः कणं गतः । तौ संलक्षयतः- यदि वृद्धराजा आगमिष्यति, नियतमसौ भूयो हिरुभिरुकावग्रामात्यौ स्थापयिष्यति, आवयोश्चानर्थ कारयिष्यति । तदुपायसंविधानं च कर्तव्यं येनासावन्तर्मार्ग एव प्रघात्यत इति । ताभ्यां राज्ञः शिखण्डिन आरोचितम्-देव, श्रूयते वृद्धराजा आगच्छतीति । स कथयति-प्रजितोऽसौ । किमर्थं तस्यागमनप्रयोजनमिति ? तौ कथयतः-देव, येनैकदिवस- 16 मपि राज्यं कारितम् , स विना राज्येनाभिरस्यत इति कुत एतत् ? पुनरप्यसौ राज्यं कार- पिनुकाम इति । शिखण्डी कथयति-यद्यसौ राजा भविष्यति, अहं स एव कुमारः । को नु विरोध इति ? तौ कथयतः-देव, अप्रतिरूपमेतत् । कथं नाम कुमारामात्यपौरजन- पदैरालिसहर्नमस्यमानेन राज्यं कारयित्वा पुनरपि कुमारवासेन वस्तव्यम् ? वरं देश- परित्यागो न तु कुमारवासेन धासम् । तद्यथापि नाम पुरुषो हस्तिग्रीवायां गत्वा अश्वपृष्ठेन 20 गच्छेत् , अश्वपृष्ठेन गत्या रयेन गच्छेत् , रथेन गत्वा पादाभ्यामेव गच्छेत् , एवमेव राज्यं कारयित्वा पुनः कुमारवासेन वास इति । स ताभ्यां विपलब्धः कथयति-किमत्र युक्तम् ! कर्ष प्रतिपत्तव्यमिति ! तौ कथयतः-देव, प्रघातयितव्योऽसौ । यदि न प्रधात्सते, नियत दुष्टामात्यविवाहितो देवं प्रघातयतीति । स एवमुक्ते हीनदीनयदनो मुहूर्त तूष्णी स्थित्या बाप्पोपरुच्यमानहृदयः करुणदीनविलम्बितैरक्षरैः स कथयति-भवन्तौ, कथं पितरं प्रघातया- 25 मीति ! तौ कययतः-- देवेन श्रुतम् ! पिता या यदि या भ्राता पुत्रो वा स्वाङ्गनिःसृतः । प्रत्यनीकेषु वर्तेत कर्तव्या भूमिवर्धना (2)॥ १९ ॥ इति । पुनरप्माह- यस्य पुत्रसहस्र स्यादेकनायाधिरूढकम् । एकश्च तत्र शत्रुः स्यात्तदर्थे तान्निमजयेत् ॥ ५० ॥ इति । अन्यत्रायुकम्- सजेदेकं कुलस्यार्ये प्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्याथै आमा पृथिवीं त्यजेत् ॥ ५१ ॥ इति । 3 ·३७ रुद्रायणायदानम् । ४७९ देव, नात्र किंचित्तपनीयम् । वधार्होऽसौ प्रधातयितव्यः । यदि देवोऽत्र विलम्बते, यदेवस्थानुरक्ताः कुमारामात्सपौरजनपदास्ते क्षोभमापन्ना नियतमनर्थ कुर्वन्तीति । कामान् खलु प्रतिसेयमानस्य नास्ति किंचित्पापं कर्माकरणीयमिति तेनाधिवासितम्-एवं क्रियता- मिति । तौ दुष्टामात्यौ हृष्टतुष्टौ प्रमुदितौ वधकपुरुपानुत्साहयतः-भवन्तः, गच्छत, वृद्धराज प्रघातयत । भोगैर्वः संविभागं करिष्याम इति । अनुरक्तपौरजान पदः स राजा । न कश्चि- 6 दुत्सहते प्रघातयितुम् । ताभ्यां ते हिरण्यसुवर्णग्रामप्रदानादिना प्रोत्साहिता न प्रतिपद्यन्ते । ततस्ताभ्यां क्रोधपर्यवस्थिताभ्यां चारपालानामाज्ञा दत्ता-गच्छन्तु, भवन्तः एतान् पुरुपान सपुत्रदारान् ससुहृत्संवन्धिवान्धवोश्वारके बद्धा स्थापयतेति । ते श्रुत्वा भीताः संप्रतिपन्नाः कथयन्ति-देव, अलं क्रोधेन । मृत्या वयमाज्ञाकराः । गच्छाम इति । ते तीक्ष्णानसीन कक्षेणा- दाय संप्रस्थिताः । आयुष्मानपि रुद्रायणस्त्रयाणां मासानामत्ययात्कृतचीवरो निष्ठितचीवरः 10 समादाय पात्रचीवरं येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवन्तमिदमवोचत्-इच्छाम्यहं भदन्त रोरुकं नगरं जनपदचारिका चरितुमिति । भगवानाह-गच्छ रुद्रायण, कर्मस्वकता ते मनसिकर्तव्येति । अथायुष्मान् रुद्रायणो भगवतः पादौ शिरसा यन्दित्वा भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्तः । आयुष्मान् रुद्रायणस्तस्या एव रानेरल्ययात् पूर्वाह्ने निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत् । राजगृहं 16 पिण्डाय चरित्वा कृतभक्तकृत्यः पश्चाद्भक्तपिण्डपात्रः प्रतिक्रान्तो यथापरिभुक्तं शयनासनं प्रतिसामय्य समादाय पात्रचीवरं कर्मबलप्रेरितम्- दूरं हि कर्पते कर्म दूरात्कर्म प्रकर्यते । तत्र प्रकर्पते जन्तुं यत्र कर्म विपच्यते ।। ५२ ।। -इति येन रौरुकं तेन चारिकां प्रक्रान्तः । अनुपूर्वेण चारिका चरनन्तर्मार्गेऽन्यतमं 20 कर्वटकं पिण्डाय प्रविष्टः । स च तस्मात् पिण्डपातमटित्वा निष्कामति । ते च वधपुरुषाः संप्राप्ताः । स तैदृष्टः । तेनापि ते प्रत्यभिज्ञाताः । स तैः पुरुषैः सार्धमेकस्मिन्नेवोधाने रात्रिंदिवा समुपगतः। स तान् प्रष्टुमारब्धः- कच्चिच्छिखण्डी खलु रौरुकेषु समृत्यवर्गो बलवानरोगः। धर्मेण वा कारयति वकं राज्यं न चास्य कच्चित्परतोपसर्गः।। ५३ ।। इति । ते कथयन्ति-देव, तथ्यं शिखण्डी खल्लु रौरुकेषु समृत्यवर्गो बलवानरोगः। न चास्य कश्चित्परतोपसर्गः अधर्मराज्यं तु करोति नित्यम् ॥ ५४॥ 25 30 ·10 ४८० दिव्यावदानम् । नरयर यत्तव सदृशं कृतं त्वया आर्यपराभवचिसकरम् । तस्यापि तु यासदृशं तदय उपलस्यसे सौम्येति ॥ ५५ ॥ आयुप्मान् रुदायणः कथयति-भवन्तः, किमसी मम तन गमनं नाभिनन्दतीति ! ते कथयन्ति-देव, नाभिनन्दतीति । स कथयति-भवन्तः, यद्येवं न गच्छामि, प्रतिनियर्ता- । मीति । ते गायां भाषन्ते- क यास्यसि त्वं नरवीर भूयो न ते सुतो नन्दति जीवितेन । वयं हाधन्या नृपसंप्रयुक्ता इहान्युपेतास्तव घातनाय ॥ ५६ ॥ इति ॥ आयुष्मान् रुद्रायणः कथयति-भवन्तः, यूयं नाग मम वधकपुरुषाः ? देव, वधक- पुरुषाः । स संलक्षयति यत्तदुक्तं भगवता कर्मखकता ते रुद्रायण मनसिकर्तव्येति, इदं तत् । सर्वया धिक् संसारभङ्गुरमिति विदिल्या तेषां कथयति-भद्रमुखाः, अहमस्मि यदर्थ प्रवजितः, सोऽर्थो मया न संप्राप्तः । तिष्ठत तावन्मुहूतं यावत्स्वकार्यमनुरुपं गच्छामीति । ते परस्परं संजल्पं कुल्ला कथयन्ति-देव, एवं कुरु । अथायुष्मान् रुद्रायणोऽन्यतमं 15 वृक्षमूलं निश्नित्य सुप्तोरगराजभोगपरिपिण्डितं पर्यवं वद्धा शान्तनेर्यापनावस्थितः । उक्तं भगवता--पश्चानुशंसा बाहुश्रुत्पे-स्कन्धकुशलो भवति धातुकुशल आयतनकुशलः प्रतीत्य- समुत्पादकुशलः, अपरप्रतिबद्धा चास्य भवत्सववादानुशासनीति । तेन वीर्यमारभ्य इदमेष पश्चगण्डकं संसारचक्र चलाचलं विदिला सर्वसंस्कारगतीः शतनपतनविकिरणविध्वं- सनधर्मतया पराहत्य सर्वक्लेशप्रहाणादहत्त्वं साक्षात्कृतम् । अर्हन् संवृत्तवैधातुकवीतरागः 20 समलोष्टकाश्चन आकाशपाणितलसमचित्तो वासीचन्दनकल्पो विद्याविदारिताण्डकोशो विद्यामिज्ञाप्रतिसंवित्प्राप्तो भबलाभलोभसत्कारपरामुखः । सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्यो मान्योऽभिवाद्यश्च संवृत्तः । अयायुष्मान् रुद्रायणोऽहत्त्वप्राप्तो विमुक्तिप्रीतिसुखप्रतिसंवेदी तस्यां वेलायां गायां भाषते- 25 मुक्तो प्रन्यैश्च योगैश्च शल्यैर्नावरणैस्तथा । अद्याप्युद्रायणो भिक्षु राजधर्मेन मुच्यते ।। ५७ ॥ इति । इत्युक्त्वा तान् वधकपुरुषानुवाच-भद्रमुखाः, यं मया प्राप्तव्यं तबाप्तम् । इदानीं यदर्थ यूयमागतास्तदर्थ संप्रापयतेति । ते कथयन्ति-देव, यदि शिखण्डी राजा अस्मान् पृच्छति-किं युद्धराजेन मरणसमये व्याकृतमिति, किमस्माभिर्वक्तव्यम् ? भद्रमुखाः, स वक्तव्य:- 30 बहपुण्यं प्रसवसे राज्यहेतोः पितुर्वधात् । अहं च परिनिर्वास्थ त्वं चावीचि गमिष्यसि ॥ ५८ ॥ इति ।

·३७ रुद्रायणायदानम्। ४८१ इदं चापरं वक्तव्या-द्वे त्वया आनन्तर्ये कर्मणी कृते यच्च पिता जीविताद् व्यपरोपितः, यच्चाहन् भिक्षुः क्षीणाश्रयः । तेऽत्रीचौ महानरके यस्तव्यम् । अत्ययमत्ययतो देशय, अप्येतत्कर्म तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छेदिति । पुनरायुप्मान् रुदायणः संलक्षयति-अद्ध्या गच्छामि । ममासौ सत्त्वो नरकपरायणो भविष्यतीति । यं यं प्रयुपायं प्रारभते, तस्य धर्मविनष्टत्वाद् ऋकारोऽपि न प्रतिभाति प्रागेव ऋद्धिः । ततस्तेपामेकेन । पुरुपेण निघृणहृदयेन त्यक्तपरलोकेन कक्षादसि निष्कृष्य उत्कृत्तमूलं शिरः कृत्या पृथिव्यां निपातितः॥ अथ भगवान् स्मितमकात् ि। धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति, तस्मिन् समये नीलपीतलोहितायदाता अर्चिपो मुखान्निश्चार्य काश्चिदधस्ता- गच्छन्ति, काश्चिदुपरिष्टाद्गच्छन्ति । या अधस्ताद्गच्छन्ति, ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं 10 रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनमवीचिमव॒दं निरर्बुदमटट हहवं हवमुत्पलं पद्मं महापद्म नरकं गत्या ये उष्णनरकास्तेषु शीतीभूत्वा निपतन्ति, ये शीतनरकास्तेपूष्णीभूत्वा निपतन्ति । तेन तेषां सत्लाना कारणाविशेपाः प्रतिप्रतम्यन्ते । तेषामेवं भवति-किं नु वयं भवन्त इतध्युताः, आहोखिदन्यत्रोपपन्ना इति । तेपो प्रसादसंजननार्थ भगवानिर्मितं विसर्जयति । तेषां निर्मितं दृष्ट्वैवं भवति-न ह्येव वयं भवन्त इतश्चयुताः, नाप्यन्यत्रोपपन्नाः । 15 अपि लयमपूर्वदर्शनः सत्त्वः । अस्यानुभावेनास्माकं कारणाविशेषाः प्रतिपलब्धा इति । ते निर्मिते चित्तमभिप्रसाथ तं नरकनिवेदनीयं कर्म क्षपयित्वा देवमनुष्येपु प्रतिसंधि गृहन्ति यत्र सत्यानां भाजनभूता भवन्ति । या उपरिष्टाद्गच्छन्ति, ताश्चातुर्महाराजिकांस्त्रायस्त्रिंशान् यामांस्तुपितानिर्माणरतीन् परिनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् ब्रह्मपार्पद्यान् महाब्रह्मणः परीत्ताभानप्रमाणाभानाभावरान् परीत्तशुभानप्रमाणशुभाञ्छुभकृत्स्नाननभ्रकान् 20 पुण्यप्रसवान् बृहत्फलानबृहानतपान् सुदृशान् सुदर्शनानकनिष्ठान देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यमनात्मेत्युद्वोपयन्ति । गाथाद्वयं च भाषन्ते- आरभध्वं निष्कामत युज्यध्वं बुद्धशासने । धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुञ्जरः ॥ ५९॥ यो ह्यस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश्चरिष्यति । प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥ ६० ॥ अथ ता अर्चिपस्निसाहनमहासाहस्रं लोकधातुमन्याहिण्ड्य भगवन्तमेव पृष्टतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति । तयदि भगवानतीतं कर्म व्याकर्तुक्रामो भवति, भगवतः पृष्टतो- अन्तर्धायन्ते । अनागतं चेत् पुरस्तात् । नरकोपपत्ति चेत् पादतले । तिर्यगुपपत्ति चेत् पार्ष्याम् । प्रेतोपपत्तिं चेत् पादाङ्गुष्ठे । मनुष्योपपत्तिं चेन्जानुनोः । बलचक्रवर्तिराज्यं 20 चेद्वामे करतले । चक्रवर्तिराज्यं चेद्दक्षिणे करतले । देवोपपत्तिं चेनाभ्याम् । श्रावकबोधि चेदास्ये । प्रत्येकां बोधि चेदूर्णायाम् । यद्यनुत्तरी सम्यक्संबोधि व्याकर्तुकामो भवति 25 दि०६१ ·5 10 ४८२ दिव्यावदानम् । उष्णीपेऽन्तीयन्ते । अथ ता अचिपो भगवन्त त्रि. प्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पादतले. ऽन्तर्हिता । अथायुष्मानानन्द कृतकरपुटो भगवन्त पप्रच्छ- नानाविधो रङ्गसहनचित्रो वक्त्रान्तरान्निष्कसित कलाप । अवभासिता येन दिश समन्ता- दिवाकरेणोदयता यथैव ॥ ६१ ॥ गाथा च भाषते- विगतोद्भवा दैन्यमदग्रहीणा वुद्धा जगत्युत्तमहेतुभूता । नाकारण शङ्खमृणालगौर स्मितमुपदर्शयन्ति जिना जितारय ॥ ६२ ॥ तत्काल स्वयमधिगम्य धीर बुद्ध्या श्रोतृणा श्रमण जिनेन्द्र काश्तिानाम् । धीराभिर्मुनिवृप वाग्भिरुत्तमाभि- रुत्पन्न व्यपनय सशय शुभाभि ॥ ६३ ॥ नाकरमालवणजलादिराजधैर्या सबुद्धा स्मितमुपदर्शयन्ति नाथा । यस्यार्थे स्मितमुपदर्शयन्ति धीरा- स्त श्रोतु समभिलपन्ति ते जनौघा ॥ ६४ ॥ इति । भगवानाह-एवमेतदानन्द, एवमेतद् । नाहेत्वप्रत्ययमानन्द तयागता अर्हन्त सम्यक्सवुद्धा स्मित प्राविधुर्नन्ति । अपि त्यानन्द, मुक्तो मन्यैश्च योगैश्च शल्यैनीवरणेस्तथा । अयापि रुद्रायणो भिक्षु निताद् व्यपरोपित ॥ ६५॥ रुद्रायण आनन्द अर्हत्व प्राप्तो जीविताद् व्यपरोपित । श्रुत्वा आयुप्मानानन्द 25 साश्रुरुण्ठो व्यास्थित । अप ते वधकहरुपा आयुष्मतो रुद्रायणस्य पात्रचीपर खिस्विर चादाय रुक्मनुप्राप्ता । तैस्तयोर्दुष्टामात्ययोनिवेदितम्-वृद्धराज प्रघातित इति । तो श्रुत्या प्रीतिप्रामोद्यजाती येन शिखण्डी राजा तेनोपसक्रान्ती । कययत-देव, दिष्ट्या पर्धसे । इदानी देवस्यारण्यक राज्यम् । कय कृत्वा : यो देवस्य शत्रु, स प्रघातित । यो नाम शत्रु ' देव, वृद्धराज । कय ज्ञायतेऽसौ प्रघातित इति । ताम्या ते धधपुरुषा दर्शिता-देव, इमे ते वधफपुरुषा पैरसौ प्रघातित 1 शिखण्डिना राज्ञा ते पृष्टा -भवन्त', रिसद्दराजस्य बम् । देव, कुतस्तस्य वरम् । इद पात्रचीर सिक्स्पिर चेति । शिखण्डी 16 20 , ·5 , ३७ रुद्रायणावदानम्। राजा मूलितः पृथिव्यां निपतितो जलपरिपेकप्रत्यागतप्राणः कथयति-भवन्तः, किं वृद्ध- राजेन मरणकाले व्याकृतम् ? देव, वृद्धराजः प्राणवियोगः कथयति- बहपुण्यं प्रसवसे राज्यहेतोः पितुर्वधात् । अहं च परिनिर्वास्ये त्वं चावीचिं गमिष्यसि ॥ ६६ ॥ इति । इदं चापरं वक्तव्यः-दे त्वया आनन्तर्ये कर्मणी कृते-यच पिता जीविताद् व्यपरोपितः, यचाईन भिक्षुः क्षीणाश्रयश्च । चिरं तेऽत्रीचौ महानरके वस्तव्यम् । अत्यय- मत्ययतो देशय । अप्येवैतत्कर्म तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छेदिति । मनःशोकशल्पे- नाभ्याहतो हरितलून इब नडो म्लायितुमारब्धः । तेन हिरुभिरुकावनामात्यायायोक्ती- भवन्ती, न युवाभ्यामहमीदशकर्म कुर्वाणो निवारित इति ? तौ कथयतः वयं देवेनादर्शन- पथे व्यवस्थापिताः । कथं निवारयाम इति ? तेन तौ दुष्टामात्यो अदर्शनपथे व्यवस्थापितौ | 10 भूयो हिरुभिरुकावनामासौ स्थापितौ । ताभ्यामपि दुष्टामात्याभ्यां प्रच्छन्नं तिप्यपुष्यस्तूपयो? विले कृत्वा द्वी विडालपोतको स्थापितौ। तयोदिने दिने मांसपेशीर्दत्वा शिक्षयतः- तिष्यपुष्यौ, येन सत्येन सत्यवचनेन युवाभ्यां मायया लोकं पञ्चयित्वा श्रद्धादेयं विनिपात्य प्रत्यवरायां बिडालयोनावुपपन्नौ, तेन सत्येन सत्यवचनेन मांसपेशी कृत्वा स्वकसकं स्तूपं प्रदक्षिणीकृत्य स्खकखकं बिलं प्रविशतामिति । तौ यदा सुशिक्षितौ संवृत्तौ, तदा ताभ्यां 15 दुष्टामात्याभ्यां रुद्रायणस्य राज्ञो देवी उक्ता-देवि, पुत्रस्ते कृशालुको दुर्वलको म्लानो- आप्तकायः । किमध्युपेक्षस इति ? सा कथयति-किमहं करोमीति ? युवाभ्यामेवासावीदृशकर्म कारित इति । तौ कथयतः देवि, यत्र घटः पतितः, किं तत्र रज्जुरपि पातयितव्या ? सा कथयति-सत्यमेतत्पितुर्वधम् । तदहं तस्य प्रतिविनोदयामि । अर्हद्वधं का प्रतिविनोद- यिष्यतीति ? तौ कथयतः देवि, वयमहद्वधं प्रतिविनोदयाम इति । सा कथयति यद्येवम् , 20 शोभनम् । सा तस्य सकाशं गत्वा कथयति-पुत्र, कस्मात्त्वमुत्पाण्डूत्पाडुः कृशालको दुर्बलको म्लानोऽप्राप्तकाय इति ? स कथयति-अम्ब, त्वमप्येवं कथयसि-कस्मात्त्वमुत्पाडू. पाण्डुः कृशालको दुर्बलो म्लानोऽप्राप्तकाय इति, कथमह नोत्पाण्डूत्पाण्डुको भवामि कृशालको दुर्बलको म्लानोऽप्राप्तकाय इति, येन मया दुष्टामात्यविग्राहितेन द्वे आनन्तर्ये कर्मणी कृते यच्च पिता जीविताब्यपरोपितो यच्चाहन् भिक्षुः क्षीणाश्रवः ? चिरमवीचौ 25 महानरके वस्तव्यमिति । सा कथयति-पुत्र, अभयं तावत्प्रयच्छ, यत्सत्यं तत्कथयामीति । स कथयति--दत्तं भवतु | सा कथयति-यथाभूतं पुत्र, नासौ तब पिता, किं तु मया ऋतु- स्नातया अन्येन पुरुपेण साधू परिचरितम्, ततस्त्वं जात इति । स संलक्षयति-पितृवध- स्तावन्न जातः । इति विदित्वा कथयति-अम्ब, यधेवं पितृयधो नास्ति, अद्वधोऽस्ति । स कथं निस्तार्य इति ? सा कथयति-पुत्र, ज्ञानकोविदाः प्रष्टच्याः । ते एतदेकान्तीकरिष्यन्तीति 30 उक्तवा प्रक्रान्ता । तया तौ दुष्टामायौ आहूयोक्ती -मया अस्य पितृवधो विनोदितः । युवा- मिदानीमहद्वधं प्रतिविनोदयतामिति । शिखण्डिना राज्ञा अमात्यानामाज्ञा दत्ता, सर्वामात्यान् " ·, - दिव्याचदानम् । संनिपातयत ये च केचिज्ज्ञानकोविदा इति । तैः सर्वामात्याः संनिपातिताः, ये च केचि- ज्ञानकोविदाः । तायपि दुष्टामायौ तत्रैव संनिपतितौ । सर्व एव राजोपजीवी लोकोऽनुकूलं वक्तुमारब्धः । तत्र केचित्कथयन्ति-देव, केनासौ दृष्टोऽहत्त्वं कुर्वाण इति ? अपरे कथयन्ति- देव, अर्हन्तः सर्वज्ञानकल्पा आकाशमामिन इति । तौ दुष्टामात्यो कथयतः देय, किमत्र 5 शोकः क्रियते ! स कथयति-युवामप्येवं कथयथ -किमर्थं शोकः क्रियते इति, ननु युवाभ्या- मेवाहमर्हद्वधं कारितः । देव, न सन्त्यहन्तः । कुतोऽहद्वधः ? स कधयति-मया प्रत्यक्षदृष्टौ तिप्यपुप्यौ अर्हन्तौ ज्वलनतपनवर्पणविद्योतनप्रातिहार्याणि कृत्वा निरुपधिशेपे निर्वाणधाती निर्वातौ । युवामेवं कथयथ-न सन्त्यहन्तः, कुतोऽहद्वध इति ! तौ कथयतः-वयं देवस्य प्रसक्षीकुर्मो यथा मायया लोकं वश्चयित्वा श्रद्धादेयं विनिपात्य प्रत्यवरायां विडाल्योनाबुप- 10 पलौ अद्यत्वेऽपि स्तूपे तिष्ठत इति । राजा अमात्यानामन्त्रयते-भवन्तः, यद्येवमागच्छत गच्छामः, पश्यामः किं भूतमभूतं वेति । एप च शब्दो रौरुके नगरे समन्ततो विसृतः । ततस्ते सर्वे जनपदनिवासिनो लोकास्तद्रष्टुं निष्क्रान्ताः । ततस्तौ दुष्टामात्यौ कथयतः यथा तिप्यपुष्यौ येन सत्येन सत्यवचनेन युवां मायया लोकं वश्वयित्वा श्रद्धादेयं विनिपात्य प्रत्य- वरायां बिडालयोनावुपपन्नौ वकसके स्तूपे तिष्ठतः। अनेन सत्येन सत्यवचनेन इमा मांसपेशी- 15 मादाय स्वकस्वकं स्तूपं प्रदक्षिणीकृत्य स्वकसक बिलं प्रविशतामिति । तावेवमुक्तौ स्वक- खकात् स्तूपानिर्गतौ । तावेवानेकैः प्राणिशतसहस्रष्टौ । तौ मांसपेशीमादाय खकखकस्तूप प्रदक्षिणीकृत्य स्खकखकाबिलं प्रविष्टौ । तौ दुष्टामात्यो कथयतः-दृष्टं देवेनेति ? स कथयति- दृष्टम् । देव, न सन्ति लोकेऽहन्तः । केवलं त्वयं जननवाद इति । तस्य यासौ दृष्टिः-- सन्ति लोकेऽर्हन्त इति, सा प्रतिविगता । तत्र येऽश्रद्धास्तेपामसद्दर्शनमुत्पन्नम् , ये मध्यस्था- 20 स्तेपां कासा, ये श्रद्धास्तेपामद्भुतं संवृत्तम् । अनुभावोदया अविशारदाः । शिखण्डी राजा संलक्षयति-यदि न सन्त्येव लोकेऽहन्तः, किमर्थमार्यकाश्यपस्य कात्यायनस्य पञ्चशतपरि- वारस्य शैलाया भिक्षुण्याः पञ्चशतपरिवारायाः पिण्डकमनुप्रयच्छामीति ? तेन भिक्षूणां भिक्षुणीनां च पिण्डपातः समुच्छिन्नः । भिक्षयो भिक्षुण्यश्च रोरुकात्प्रक्रान्ताः । अथायुष्मान महाकाव्यायनः शैला च भिक्षुणी विनयापेक्षया तत्रैवावस्थितौ । यावदपरेण समयेन राजा शिखण्डी रौरुकानगरानिर्गच्छति । आयुष्मांश्च महाकात्यायनो रौरुकं नगरं पिण्डाय प्रविशति । स राजानं दृष्ट्वैकान्तेऽपक्रम्यावस्थितः-मा अयमप्रसादं प्रवेदयिष्यतीति । स राज्ञा शिखण्डिना एकान्तेऽवस्थितो दृष्टः । दृष्ट्वा च पुनरामन्यते-भवन्तः, किमर्थ- मयमार्यो महाकात्यायनो मां दृष्ट्वा एकान्तेऽपक्रन्यावस्थित इति । तस्य पृष्टतो हिरु- भिरुकावप्रामायौ गच्छतः । तो कथयतः-देव, आर्यो महाकात्यायनः संलक्षयति-देवः 30 कृतकौतुकमङ्गलो गच्छति, मा अप्रसादं वेदयिष्यति, दुःखं चरद्च्छति, कर्म क्रियते, पात्रचीवराणि पांशुना अवतरिष्यतीति । राजा तुष्णीमवस्थित इति । आयुष्मान् महा- कात्यायनो रोरुकं नगरं पिण्डाय चरिमा निर्गच्छति, राजा च शिखण्डी प्रविशति ।

·३७ रुद्रायणायदानम् । ४८५ आयुष्मान् महाकात्यायनस्तथैव एकान्तऽपक्रम्यावस्थितः । शिखण्डी राजा कथयति- भवन्तः, पूर्वमप्ययमार्यो महाकात्यायनो मां दृष्ट्वा एकान्तेऽपक्रम्यावस्थितः, सांप्रतमपि । कोऽन हेतुरिति । तस्य पृष्ठतस्तौ दुष्टामात्यो गच्छतः । ती कथयतः-देय, एप कथयति- मा अहमस्य पितृमारकस्य रजसा प्रवज्यामीति । अपरीक्षकोऽसौ । श्रुत्वा पर्यवस्थितः । स कथयति-भवन्तः, यस्याहं प्रियः, सोऽस्य मुण्डकस्य श्रमणकस्योपर्येकैकं पांशुमुष्टिं 5 क्षिपत्विति । सर्वेण जनकायेनैकैका पांशुमुष्टिः क्षिप्ता । महासाधनोऽसौ राजा । एफैकया पांशुमुष्टया आयुष्भतो महाकात्यायनस्योपरि महान् पांशुराशिर्व्यवस्थितः । सोऽपि प्रख्या पर्णिका कुटिमभिनिर्मायावस्थितः । स गोपालकैः पशुपालकैश्वावष्टभ्यमानो दृष्टः । ते बुद्ध्यायमानाः (१) परिवार्यावस्थिताः । हिरुभिरुकावग्रामात्सौ पृष्टतोऽनुहिण्ड्य तं प्रदेश- मनुप्राप्तौ । ती पृच्छतः--भवन्तः, किमिदमिति ? ते कथयन्ति-सेन कलिराजेन पितृमारकेण 10 आर्यो महाकात्यायनोऽदुष्यनयकारी पांशुना अवष्टब्ध इति । ती साश्रुकण्ठौ रुदन्मुखौ गोपालकपशुपालकैः सार्ध पाशूनपनेतुमारब्धौ । आयुष्मान् महाकात्यायनो निर्गतः । तौ पादयोर्निपत्य पृच्छतः-आर्य, किमिदमिति ! स कथयति-किमन्यद्भविष्यतीति ? तौ कथयत:-- आर्य, यदिदं शिखण्डिना महाकात्यायने जनकायसहायेन कर्म कृतम् । अस्य को भविष्य- तीति । इतः सप्तमे दिवसे रोरुकं नगरं पांशुना अवष्टप्स्यते । आर्य, का आनुपूर्वी भविष्यतीति ? 15 आयुष्मन्ती, प्रथमे दिवसे महावायुरागत्य रौरकं नगरमपगतपापाणशर्करकपालं व्यवस्थाप- यिष्यति । द्वितीये दिवसे पुष्पवर्ष पतिष्यति । तृतीये वस्त्रवर्पम् , चतुर्थे हिरण्यवर्पम् , पञ्चमे सुवर्णवर्षम् , पश्चाद्यै रौरुकसामन्तनिवासिभिः सामवायिकं कर्म कृतम् , ते रौरुकं नगरं प्रेयक्ष्यन्ति । तेषु प्रविष्टेषु पष्ठे दिवसे रनवर्ष पतिष्यति, सप्तमे दिवसे पांशुवर्पमिति । तो कथयतः-आर्य, किमावामस्य कर्मणो भाविनी भागिनौ ? भद्रमुखौ, न युवामस्य कर्मणो 20 भागिनौ । आर्य, यद्येवं कथमस्माभिरस्मान्नगरान्निवामितव्यमिति? स कथयति-युवां यावञ्च गृहं यावच्च नदी अत्रान्तरे सुरुङ्गा खानयित्वा गृहसमीपे नावं स्थापयित्वा तिष्ठत । यदा रनवर्प पतेत् , तदा रत्नानां नावं पूरयित्वा निष्पलायितव्यमिति । तौ तस्य पादयोर्निपत्य रौरुकं प्रविष्टौ । राज्ञः सकाशं प्रविष्टौ कथयत:-किं देवेनार्यों महाकात्यायनः किंचि- दुक्तः पांशुनावष्टब्धः? स कथयति-भवन्तः, जीवत्ससौ ? देव, जीवति । किं कथयति-25 देव, एवं कथयति-इतः सप्तमे दिवसे रोरुकं नगरं पांशुना अवष्टप्स्यत इति । कानुपूर्वी ? कथयति-देव, स एवं कथयति, प्रथमे तात्रदिवसे महावायुरागत्य रौरुकं नगरमपगतपाषाण- शर्करकपालं व्यवस्थापयिष्यति, द्वितीये दिवसे पुष्पवर्ष पतिष्यति, तृतीये दिवसे वस्त्रवर्षम् , चतुर्थे हिरण्यवर्पम्, पञ्चमे सुवर्णवर्षम् , पश्चाथै रौरुकसामन्तकनिवासिभिः सामवायिकं कर्म कृतं ते रौरुकं नगरं प्रवेक्ष्यन्ति, तेषु प्रविष्टेषु पठे दिवसे रतवर्ष पतिष्यति, सप्तमे 30 दिवसे पांशुवर्षमिति । तौ कथयतः-आर्य, किमावामप्यस्य कर्मणो भागिनौ? भद्रमुखौ, न युवामस्य कर्मणो भागिनौ । आर्य, यद्येवं कयमस्मानगरान्निष्कमितव्यमिति ? स कथयति- - ·दिव्यावदानम् । युवां यावच गृहं यावच नदी अत्रान्तरे सुरुमा खानयित्वा गृहसमीपे नावं स्थापयित्वा तिष्ठत । यदा रतवर्ष पतेत्, तदा रनानां नावं पूरयित्वा निष्पलायितव्यमिति । तो दुष्टामात्यौ कथयतः समुच्छिन्नपिण्डपातः पांशुवर्षेणावष्टब्धः स किमन्यद्वदतु ! ईदृशं वा वदते, देवतो या पापनरमिति(?) । राजा शिखण्डी संलक्षयति-स्यादेवमिति । हिरुभिरु- 5 कावप्रामात्यौ मुखं विभण्ड्य हस्तान् संपरिवर्त्य प्रक्रान्तौ । तत्र हिरुकस्य श्यामाको दारकः पुत्रः । भिरुकस्य श्यामायती नाम दारिका दुहिता । हिरुफेन श्यामाको दारक आयुष्मते महाकात्यायनाय दत्तः-आर्य, यद्यस्य कानिचिकुशलमूलानि स्युः, प्रवाजयेथाः । नो चेत् तवैवायमुपस्थायक इति । मिरुकेनापि श्यामावती दारिका शैलाया भिक्षुण्या दत्ता-आर्ये, यद्यस्याः कानिचित् कुशलमूलानि स्युः, अनाजयेथाः । नो चेत् कौशाम्ब्यां घोपिलो नाम 10 गृहपतिर्मम वयस्यस्तस्य समर्पयिष्यसीति । तयाधिवासितम् । अथ शैला भिक्षुणी श्यामा- वतीमादाय ऋद्ध्या रौरुकानगरात् प्रक्रान्ता । तदा कौशाम्ब्यां घोपिलस्य गृहपतेर्दत्ता । यथा च संदिष्टं समाख्यातम् । आयुष्मान् महाकात्यायनस्तत्रैवावस्थितः । हिरुभिरकाम्या. मनामात्याभ्यां यावच गृहं यावच्च नदी अत्रान्तरे मुरुङ्गा खानयित्वा गृहसमीपे च नौः स्थापिता । यावदन्यतमस्मिन् दिवसे महावायुरागतः, येन तं रोरुकं नगरमपगतपापाण- 15 शर्करकपालं व्यवस्थापितम् । द्वितीये दिवसे पुष्पवर्ष पतितम् । तौ दुष्टामासौ कथयतः-देव, श्रूयते राज्ञो मान्धातुः सप्ताहं हिरण्यवर्ष पतितमिति । देवस्येदं पुप्पवर्ष पतितम्, न- चिराद्वस्त्रवर्ष पतिष्यति । तृतीये दिवसे वस्त्रवर्ष पतितम् । तौ दुष्टामात्यौ कथयतः- r:-देवस्येदं वस्त्रवर्ष पतितम् , नचिराद्धिरण्यवर्ष पतिष्यतीति । चतुर्थे दिवसे हिरण्यवर्ष पतितम् । तौ दुष्टामात्यौ कथयतः-देवस्येदं हिरण्यवर्ष पतितम्, नचिरादेव सुवर्णवर्ष पतिष्यतीति । 20 पञ्चमे दिवस सुवर्णवर्ष पतितम् । तौ दुष्टामात्यौ कथयतः-देवस्येदं सुवर्णवर्ष पतितम् , न- चिरादेव रतवर्ष पतिष्यतीति । यै रोरुकसामन्तकनिवासिभिः सामवायिकं कर्म रौरुकं नगरं प्रविष्टाः । तेषु प्रविष्टेषु पष्टे दिवसे रतवर्ष पतितम् । हिरुभिरकावग्रामात्यौ रत्नानां नावं पूरयित्वा निष्पलायितौ । तत्र हिरकणान्यतमस्मिन् प्रदेशे हिरुकं नाम नगरं मापितम् । तस्य हिरुकं हिरुकमिति संज्ञा संवृत्ता । भिरुकेणान्यतमस्मिन् प्रदेशे भिरुकं 25 नाम नगरं मापितम् । तस्यापि भिरुकच्छं भिरुकच्छमिति संज्ञा संवत्ता । सप्तसे दिवसे पांशुवर्ष पतितुमारब्धम् । अमनुष्यकैराण्यवष्टब्धानि । श्यामाकः कथयति-आर्य, किमेप उच्चशब्दो महाशब्द इति । आयुष्मान् महाकाल्यायनः कथयति-पुत्र, यातायनेन काशिका निष्कासयेति । तेन वातायनेन काशिका निष्कासिता । पांशुभिरनवीकृता । आयुष्मान् महाकात्यायनः संलक्षयति-सावशेपागोचर इति । यावद्भूयो निष्कासिता, पूर्णा चूडिकाबद्धा 30 संवृत्ता। आयुष्मान् महाकात्यायनः संलक्षयति-अगोचरीभूतम् । इदानीं गच्छामीति । अथ या रौरुकनिवासिनी देवता सा येनायुष्मान् महाकात्सायनस्तेनोपसंक्रान्ता । उपसंक्रम्य पादामिवन्दनं कृत्वा कथयति-आर्य, अहमप्यागच्छामि । आर्यस्योपसानं करिष्यामीति । कृतम्, ते ·४८७ ३७ रुद्रायणायदानम्। तेनाधिवासितम्। आयुधमता महाकात्सायनेन श्यामाक उक्तः-पुत्र, गृहाण चीवर- कर्णिकम् । गच्छाम इति । तेन चीयरकर्णिको गृहीतः । स ऋया उपरिविहायसा श्यामाकं दारकमादाय संप्रस्थितः । रोरुकनिवासिन्यपि देवता स्वर्या तस्य पृष्टतोऽनुरद्धा । रोरुकमपि नगरं पांशुनावएन्धम् । तेऽनुपूर्वेण खरं नाम कर्वटकमनुप्राप्ताः । तेन तर सलाभिधानेऽवस्थिताः । आयुष्मान् महाकात्यायनः श्यामाकं दारकं खलाभिधाने स्थाप-5 यित्वा पिण्डपात्रं प्रविष्टः । देवतानुभायात्तस्मिन् खलाभिधाने धान्यं वर्धितुमारब्धम् । यस्ता पुरुषोऽवस्थितः, स तं दारकं दृष्ट्वा तस्य सकाशमुपसंगम्य कथयति-भो दारक, तब प्रभावाखलाभिधाने धान्यं वर्धत इति । स कथयति-न मम प्रभावात् खलाभिधाने धान्यं वर्धत इति, अपि तु रौहकनिवासिनी देवता इहागता अमुमिन् प्रदेशे तिष्ठति, तस्याः प्रभावात् खलाभिधाने धान्यं वर्धत इति । स तस्याः सकाशं गत्वा पादयो- 10 निपत्य कथयति-देवते, ताडकं कुञ्चिकां च ताबद्धारय, याबद्रामं [गया ] आगच्छामि। न. व त्वया मां मुक्त्वा अन्यस्य कस्यचिद्दातव्यमिति । तया गृहीतम् । तेनापि कर्यटकं गत्वा फटकनिवासी जनकायः संनिपातितः । उक्तश्च-भवन्तः, रोरुकनिवासिनी देवता इहागता खलाभिधाने तिष्ठति । तत्प्रभावात् खलाभिधाने धान्यं वर्धते । तस्या हस्ते मया ताडकं कुञ्चिका च दत्ता । [उक्त] च-देवते, ताडकं कुञ्चिकां च तावद्धारय यावद् 15 प्रामं गत्वा आगच्छामि । न च त्वया मां मुक्त्वा अन्यस्य कस्यचिद्दातव्यमिति । तदधिष्ठानं विज्ञापयामि यदि मम पुत्रं श्रेष्ठिनमभिषिञ्चय, अहमात्मानं जीविताद्धयपरोपयामीति । देवता अस्मादधिष्ठानान कचिद्गमिष्यति, युष्माकं भोगाभिवृद्धिर्भविष्यति, सर्वाश्च ईतयो व्युपशमं गमिष्यन्तीति । तैस्तस्य पुत्रः श्रेष्ठी अभिषिक्तः । तेनारमा जीविताद्वयपरोपितः । ततः सर्व तदधिष्ठानं गन्धपुप्पोपशोभितं छत्रध्वजपताकाशोभितं च वलिमादाय येन देवता 20 तेनोपसंक्रान्ताः । उपसंक्रम्य पादयोर्निपत्य कथयति-देवते, अधिष्टा भव, इहैव तिष्ठति । नास्ति ममेहावस्थानम् । आर्यस्याहं महाकात्यायनस्योपस्थायिकेति । आयुष्मान् महाकात्यायन इति कथयति-देवते, समन्वाहर अस्य यस्य सकाशात् ताडकः कुञ्चिका च गृहीतेति । सा समन्वाहतु प्रवृत्ता पश्यति, यावत्कालगतः । तयासावधिष्ठाननिवासी जनकायोऽभिहित:- भयन्तः, समयतोऽहं तिष्ठामि । यदि यादृशमेव मम स्थण्डिलं कारयय तादृशमेवार्यस्येति 125 वैः प्रतिज्ञातम् । तैर्यादृशमेव तस्या देवतायाः सण्डिलं कारितं तादृशमेवायुष्मतो महा- कात्यायनस्य । तस्या देवताया योऽधिष्ठाने प्रदीपः प्रज्ञप्तः, तमसौ गृहीत्वा आयुष्मतो महाकात्यायनस्य स्थण्डिले स्थापयति सा अन्यतमेन पुरुषेण प्राकारकण्टके स्थितेन प्रदीपं गृहीत्वा गच्छन्ती दृष्टा । स संलक्षयति-एपा देवता आर्यस्य महाकाल्सायनस्याभि- सारिका गच्छतीति । तया तस्य चित्तमुपलक्षितम् । सा रुपिता-पापचित्तसमुदाचारोऽयं 50 कर्वटकनिवासी जनकायः । आर्यस्य महाकात्यायनस्य निरामगन्धस्यातृतपुण्यस्यापवादमनु- प्रयच्छतीति । तस्मात्तस्मिन् कटके मारिरुत्सृष्टा । महाजनमरको जातः । मृतजने । ।

·दिव्यावदानम्। निष्कास्यमाने मञ्चकामञ्चके सङ्क्तमारख्या ।अधिष्ठाननिवासिना जनकायेन नैमित्तिका आहूप पृष्टा -किमतदिति ? ते कथयति देवताप्रकोप इति। ते ताक्षमयितुमारब्धा ।सा कथयति- यूयमार्यस्य महाकात्यायनस्य निरामगन्धस्यासत्कारमनुप्रयच्छथेति ? ते भूय कथयन्ति- क्षमस्व देवते, न कश्चिदसत्कार करिष्यतीति । सा कथयति-यदि यूय यादृशमेवार्यस्य ॐ महाकात्यायनस्यति । ते कथयति-देवते क्षमख, प्रतिविशिष्टतर कुर्म इति । तया तेषा क्षान्तम् । तैरप्यायुष्मतो महाकालायनस्य प्रतिविशिष्टतर सत्कार कृत । आयुष्मान् महाकात्यायनस्तत्र वर्षोपित श्यामाक दारकमादाय देवतामुपामन्य सप्रस्थित । सा कथ यति-आर्य, मग किंचिचिह्नमनुप्रयच्छ, यत्राह कारा कृवा तिष्ठामीति । तेन तत्या काशिका दत्ता । तयार प्रक्षिप्य स्तूप प्रतिष्ठापितो महश्च प्रस्थापित -काशीमह काशीमह इति 10 सज्ञा सवृत्ता । अद्यापि चैत्यवन्दका भिक्षवो वन्दन्ते । श्यामाको दारकश्चीवरकर्णिके लग्न प्रलम्बमानो गोपालकपशुपालकेईष्ट । तैर्लम्बते लम्बत इति उच्चैर्नादो मुक्त । तस्मिन् जनपदे मनुष्याणा लम्बवपाल इति सज्ञा सवृत्ता । आयुष्मान् महाकात्यायनोऽन्यतम कमनुप्राप्त । तत्र श्यामाक दारक वृक्षमूले स्थापयित्वा पिण्डाय प्रविष्ट । तस्मिंश्च कटकेऽपुत्रो राजा कालगत । पौरजानपदा सनिपल्स कथयन्ति-भवन्त , क राजानममि 15 पिश्चाम इति तरीके कथयन्ति-य पुण्यमहेशाख्य इति । अपरे कथयन्ति-कथमसौ प्रज्ञायत इति । अन्ये कथयन्ति-परीक्षका प्रयुज्यन्तामिति । तै परीक्षका प्रयुक्ता । ते इतश्चामुतश्च पर्यटितुमारब्धा । तैरसौ वृक्षस्याधस्तान्मिद्धमवक्रान्तो दृष्ट । ते तस्य निमित्तमुद्गृहीतुमारब्धा यावत्पश्यति । अयेषा वृक्षाणा छाया प्राचीनप्रवणा प्राचीनप्राग्भारा । तस्य वृक्षस्य छाया अस्य श्यामाकस्य दारकस्य काय न विजहातीति । दृष्ट्वा च पुन सजल्पितुमारग्धा - 20 भान्त , अय पुण्यमहेशाख्य सत्त्व , एतमभिषिञ्चाम इति । स तै प्रबोध्योक्त-दारक, राय प्रतीच्छेति । स कथयति-नाह राज्येनार्थी । अहमार्यस्य महाकात्यायनस्योपस्थापक इति । आयुष्मता महाकात्यायनेन श्रुतम् । समन्वाहतुं प्रवृत्त । किमस्य दारकस्य राज्ञ सवर्तनीयानि कर्माणि न वेति । पश्यति, सन्ति । स कथयति-पुन, प्रतीच्छ राज्यम्, किं तु धर्मेण ते कारयितव्यमिति । तेन त प्रतीष्टम् । स तै राज्येऽभिषिक्त । श्यामाकेन 23 दारकेण तस्मिन् राज्य कारितमिति । श्यामाकराज्य श्यामाकराज्यमिति सज्ञा सवृत्ता ॥ आयुष्मान् महाकात्यायनो चोक्काणमनुप्राप्त । पोकाणे आयुप्मतो महाफात्यायनस्य माता उपपन्ना। सा आयुष्मन्त महापात्यायन दृष्ट्वा कपयति–दृष्ट्वा चिरस्य वत पुनक पश्यामि, चिरस्य बत पुरस पश्यामीति । स्तनाभ्या चास्या क्षीरधारा प्रसृता । आयुष्मता महा- पात्यायनेन अम्ब अम्बेति समाश्वासिता । तया आयुष्मान् महाफात्यायनो भोजित । तस्या 30 आयुष्मता महारात्यायनेनारायानुशय धातु प्रकृतिं च ज्ञावा तादृशी चतुरार्यसप्रतिवेधिकी धर्मदेशना हता, या ग्रुना विंशतिशिखरसमुद्गत समायदृष्टिशैर ज्ञानपत्रेण भित्या प्रोता- पतिमा साक्षारतम् । सा दृष्टसत्या विरुदानमुदानयनि स्म-इदममाफ भदन्त न माना ·5 ३७ सद्ायणावदानम्। ४८९ कृतं न पित्रा न राज्ञा न देवताभिर्नेष्टेन खजनबन्धुवर्गेण न पूर्वप्रेतैर्न श्रमणबाह्मणैर्यद्भयता अस्माकं कृतम् । समुच्छोपिता रुधिराश्रुसमुद्राः, लछिना अस्थिपर्वताः, पिहितान्यपाय- द्वाराणि, विवृतानि खर्गमोक्षद्वाराणि, प्रतिष्ठापिताः रमो देवमनुष्येषु ! आह च- यत्कर्तव्यं सुपुत्रेण मातुर्दुष्करकारिणा । तत्कृतं भवता मह्यं चित्तं मोक्षपरायणम् ॥ ६७ ॥ दुर्गतिभ्यः समुद्धृत्य स्वर्गे मोक्षे च ते अहम् । स्थापिता पुन योन साधु ते दुष्कृतं कृतम् ॥ ६८॥ अथायुष्मान् महाकात्यायनस्तां भद्रकन्यां सत्येषु प्रतिष्ठाप्य कथयति-अम्ब, अवलोकिता भव, गच्छामीति । सा कययति-पुत्र, यद्येवं मम किंचिदनुप्रयच्छ, यत्राहं पूजां कृत्वा तिष्ठामीति । तेन तस्या यष्टिर्दत्ता । तया स्तूपं प्रतिष्ठाप्य सा तस्मिन् प्रतिमारोपिता | 10 यष्टिस्तूप इति संज्ञा संवृत्ता । अद्यापि चैत्यवन्दका भिक्षवो वन्दन्ते ॥ अथायुप्मान् महाकात्यायनो मध्यदेशमागन्तुकामः सिन्धुमनुप्राप्तः । अथ या उत्तरापथनिवासिनी देवता, सा आयुष्मन्तं महाकात्यायनमिदमबोचत्-आर्य, ममापि किंचि- चित्रमनुप्रयच्छ, यवाहं पूजां कृत्वा तिष्ठामीति । स संलक्षयति-उक्तं भगवता मध्यदेशे पुले न धारयितव्ये इति । तदेते अनुप्रयच्छामीति । तेन तस्यैते दत्ते । तया स्थण्डिले 15 कारयित्वा ते प्रतिष्ठापिते इतश्वरसन्तिसंज्ञा संवृत्ता । आयुष्मान् महाकात्यायनोऽनुपूर्वेण श्रावस्तीमनुप्राप्तः । भिक्षुभिदृष्ट उक्तश्च-स्त्रागतं खागतमायुप्मन् । कञ्चित्कुशलचर्येति ? स कथयति-आयुष्मन्तः, किंचित् सुखचर्या किंचिद्दुःखचर्येति । भिक्षवः कथयन्ति-किं सुख- चर्या किं दुःखचर्येति ? स कथयति-यत्सत्त्वकार्य कृतम् , इयं सुखचर्या । यद् राजा शिखण्डी रोरुकनिवासी च जनकाय अहं च पांशुनावष्टब्धः, हिरुभिरुको चाग्रामात्यौ 2n कृच्छ्रेण पलायितौ, इयं दुःखचर्येति । अथ पाथाभिक्षवोऽवध्यायन्तः कथयन्ति-पितृमारकोऽसौ। तेनायुष्मान् रुद्रायणोऽहत्त्वं प्राप्तः । अदुष्यनयकारी प्रधातित इति । इदं तस्य पुष्पमात्रम् । अन्यत्फलं भविष्यतीति ॥ भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छु:-किं भदन्त आयुष्मता रुद्रायणेन कर्म कृतं येनाट्ये महाधने महाभोगे कुले प्रत्याजातः ? भगवतः शासने प्रव्रज्य 25 सर्वलेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् ? अर्हत्त्व प्राप्तश्च शस्त्रेण प्रधातित इति ? भगवानाह-रुद्रा- यणेन भिक्षुणा कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्योघवन्प्रत्युप- स्थितान्यवश्यंभावीनि । रुद्रायणेन कर्माणि कृतान्युपचितानि । कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति ? न भिक्षवः कर्माणि कृतान्युपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नाब्धातौ, न तेजोधातौ, न वायुधाती, अपि तूपात्तेष्वेव स्कधधात्वायतनेषु कर्माणि कृतान्युपचितानि विपच्यन्ते । शुभान्यशुभानि च ।

·४९० दिव्यावदानम् । न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि । सामग्री प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् ॥ ६९ ।। इति । भूतपूर्व भिक्षवोऽतीतेऽध्वनि असति बुद्धानां भगवतामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोक उत्पद्यन्ते हीनदीनानुकम्पकाः प्रान्तशयनासनभक्ताः खड्गविषाणकल्पा एकदक्षिणीया 5 लोकस्य । यावदन्यतमस्मिन् कटके लुब्धः प्रतिवसति । तस्य कर्वटकस्य च नातिदूरे उदपानं प्रभूतानां मृगाणामावासः । तत्रासौ लुब्धकः प्रतिदिनं प्रभूतान् कूटान् पाशालेपश्चि प्रतिक्षिपति प्रभूतानां मृगानामुत्सादाय विनाशाय अनयेन व्यसनाय । तस्य चामोधास्ते कूटाः पाशालेपाश्च । यावदन्यतरः प्रत्येकबुद्धो जनपदचारिका चरस्तं कर्वटकमनुप्राप्तो देवतायतने रात्रिंदिवा समुपागतः। स पूर्वाहे निवास्य पात्रचीवरमादाय तं कर्वटकमनुप्राप्तः । तं कर्वटकं 10 पिण्डाय प्राविक्षत् । ततः पिण्डपातमटित्वा संलक्षयति-इदं देवायतनं दिवा आकीर्णम् । बहिः कर्वटकस्य शान्ते स्थाने पिण्डपातं वेलां करोमीति । स कर्वटकानिष्कम्येदं शान्तमिदं शान्तमिति येन तदुदपानं तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य पात्रनावणमेकान्त उप- निक्षिप्य पादौ प्रक्षाल्य हस्ती निर्माच पानीयं परिस्राव्य शीर्णपर्णकानि समुदानीय निपद्य भक्तकृत्यं कृत्वा हस्तौ निर्माद्य मुखं पात्रं च पायपरिस्रावणं यथास्थाने स्थाप्य पादौ 16 प्रक्षाल्य अन्यतमवृक्षमूलं निश्रित्य सुप्तोरगराजभोगपरिपिण्डीकृतं पर्यहं बद्धा शान्तेनेर्या- पयेन निषण्णः । तस्मिन् दिवसे मानुषगन्धेनैकमृगोऽपि न प्रणानुगतः । अथ स लुब्धकः काल्यमेवोत्याय येन तदुदपानं तेनोपसंक्रान्तः । स तान् कूटान् पाशांश्च प्रत्ययेक्षितुमारब्धः। एकमृगमपि नादाक्षीत् । तस्यैतदभवत्-ममामी कूटाः पाशालेपाश्चावन्च्याः। किमत्र कारणं येनाद्य एकमृगोऽपि न बद्ध इति । तद्दपानं सामन्तकेन पर्यटितुमारब्धः । पश्यति मनुष्य- 20 पदम् । स तेन पदानुसारेण गतः । पश्यति तं प्रत्येकबुद्धं शान्तेनेर्यापन निषण्णम् । स संलक्षयति-एते प्रबजिताः शान्तामान ईदृशेषु स्थानेष्वभिरमन्ते । यद्यद्याहमस्य जीवि- तापच्छेदं न करोमि, नियतमेप मम वृत्तिसमुच्छेदं करोति । सर्वथा प्रघात्योऽयमिति । तेनासौ निघृणहृदयेन सकपरलोकेन कराकारसदृशं धनुराकणं पूरयित्वा सत्रिपेण शरेण मर्मणि ताडितः । स महात्मा प्रत्येकबुद्धः संलक्षयति-मा अयं तपस्वी लुन्धोऽसन्तक्षतश्च 25 भविष्यति, उपहतश्च । हस्तोद्धारमस्य ददामीति । स विततपक्ष इव हंसराज उपरिविहाय- समम्युद्गम्य ज्वलनतपनवर्षणविद्योतनप्रातिहार्याणि कर्तुमारब्धः । आशु पृथग्जनस्य ऋद्धि- रावर्जनकरी । स मूलनिकृत्त इव द्रुमः पादयोर्निपत्य कथयति-अवतरावतर सद्भूतदक्षिणीय, मम वेशपकनिममस्य हस्तोद्धारमनुप्रयच्छेति । स तस्यानुकम्पार्थमवतीर्णः । ततस्तेन विशल्यी- कृतः । उपनाहो दत्तः । उक्तश्च-आर्य, निवेशनं गच्छामः । यपत्र सुवर्णपलोऽपि ३० दातव्यः, अहं परिप्रापयामीति । स संलक्षयति-यन्मया अनेन पूतिकायेन प्राप्तव्यं तदिदानी शान्तं निरुपधिशेषं निर्वाणधातुं प्रविशामीति । स तस्यैव पुरस्तात्पुनर्गगनतलमभ्युद्गम्य निचित्राणि प्रातिहार्याणि विदर्य निरुपधिशेपे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतः । धनधानसी ·" 110 ३७ रुद्रायणावदानम्। ४२१ लुब्धः । तेन सर्वगन्धकाठश्चितां चित्वा ध्मापितः । सा चिता क्षीरेण निर्वापिता। तान्य- स्थीनि नवे कुम्भे प्रक्षिप्य शारीरस्तूपः प्रतिष्ठापितः । छनध्वजपताकाचारोपिताः । गन्धै- मौल्यै पैश्च पूजां कृत्वा पादयोर्निपत्य प्रणिधानं कृतम्--यन्मयैवंविधे सद्भुतदक्षिणीयेऽपकारो कृतः, मा अहमस्य कर्मणो भागी स्याम् । यत्तु कारा कृता, अनेनाहं कुशलमूलेनाढ्ये महा- धने महामोगे कुले जायेयम्, एवंविधानां च गुणानां लाभी स्याम् , प्रतिविशिष्टतरं चात; शास्तारमारागयेयं न विरागयेयमिति ।। किं मन्यध्ये भिक्षयो योऽसौ तेन कालेन तेन समयेन लुब्धकः, एप एवासौ रुद्रा- यणो भिक्षुः । यदनेन प्रत्येकबुद्धः सविपेण शरेण मर्मणि ताडितः, तस्य कर्मणो विपाकेन वहूनि वर्षशतानि बहूनि वर्षसहस्राणि नरकेषु पक्तः, तस्मिन्नपि चोदपाने सविपेण शरेण मर्मणि ताडितः, तेनैव च कर्मावशेषेणैतस्प्यर्हत्त्वप्राप्तः शस्त्रेण प्रघातितः ।। पुनरपि भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छु:-किं भदन्त शिखण्डिना रौरुकनिवासिना जनकायेनायुष्मता महाकात्यायनेन च कर्म कृतं येन पांशुना- वष्टब्धाः, हिरुभिरुको त्वग्रामायौ निम्पलायिताविति ? भगवानाह-एभिरेव भिक्षवः कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्योधवप्रत्युपस्थितान्यवश्यंभावीनि । एभिः कर्माणि कृतान्युपचितानि । कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति ? न भिक्षवः कर्माणि कृतान्युपचितानि 15 बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नान्धातौ, न तेजोधातौ, न वायुधातौ, अपि तूपात्तेप्येय स्कन्धधात्यायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्यशुभानि च । न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि । सामग्री प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् ॥ ७० ॥ भूतपूर्व भिक्षवोऽन्यतरस्मिन् कर्वटके गृहपतिः प्रतिषसति । तेन सदृशात् कुलात् 20 कलत्रमानीतम् । स तया सह क्रीडते रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परि- चारयतः पुत्रो जातः । पुनरस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो दारिका जाता । याव- दन्यतमः प्रत्येकबुद्धो जनपदचारिको चरंस्त कर्वटकमनुप्राप्तः । या जन्मिका दारिकाः, तासां याचनका आगच्छन्ति । तस्या न कश्चिदागच्छति । असति बुद्धानामुत्पादे प्रत्येक- बुद्धा लोक उत्पद्यन्ते हीनदीनानुकम्पकाः प्रान्तशयनासनमक्ता एकदक्षिणीया लोकस्य 125 यावदन्यतमः प्रत्येकबुद्धो जनपदचारिकां चरस्तं कर्वटकमनुप्राप्तः । यावत्तया दारिकया गृह संमृज्य चाटस्योपरिष्टात् संकारश्योरितः । तस्य प्रत्येकबुद्धस्य पिण्डपातमटतः शिरसि पतितः । तयासी दारिकया पतन् दृष्टः । न चास्य प्रतिसारचित्तमुत्पन्नम् । नैवम् । तस्यास्तमेत्र दिवसं याचनक आगतः । सा भ्रात्रा पृष्टा-किं त्वयाध कृतं येन ते याचनका नागता इति । तया समाख्यातम्-मया तस्योपरि संस्कारश्टोरितः । तेन विपुष्पितम् ! 30 तदा दारिकया अन्यस्या दारिकाया निवेदितम् । तयाप्यस्या लोकस्येदं पापक दृष्टिगत- मुत्पन्नम् । यस्या यस्या याचनका आगच्छन्ति, सा सा तस्य प्रत्येकबुद्धस्योपरि संकारं ·४९२ , 5 दिव्यावदानम् । छोरयविति । असत्कारभीरवस्ते महात्मानः सर्वे प्रत्येकबुद्धाः । स तस्मात् कर्वटका प्रक्रान्तः। पश्चाभिज्ञानामृपीणामुपरि क्षेप्तुमारब्धाः । तेऽपि प्रक्रान्ताः । ततो मातापित्रोरुपरि क्षेतु- मारब्धाः । तस्मिन् कर्वटके द्वौ गृहपती समको प्रतिवसतः । सा आन्यामुक्का-भवन्तः, असद्धर्मोऽयं वर्धते, विरमतेति । ताभ्यां निवारिताः प्रतिविरताः ॥ किं मन्यचे मिक्षवो यासौ दारिका यया प्रत्येकबुद्धस्योपरि संकारस्छोरितः, एप एवासौ शिखण्डी । योऽसौ कीटकनिवासी जनकायः, एप एवासौ रोरुकनिवासी जनकायः । यदेभिः प्रत्येकबुद्धानामुपरि पापकं दृष्टिगतमुत्पन्नं कृतम्, अस्य कर्मणो विपाकेन पांशुनावष्टब्धाः। योऽसौ गृहपती याभ्यां निवारितम् , एतावेती हिरुभिरुका- वनामात्यौ । तस्य कर्मणो विपाकेन निष्पलायितौ । योऽसौ दारिकाया भ्राता येन 10 विपुष्पितम्, एप एवासौ कात्यायनो भिक्षुः । यदनेन विपुष्पितं तस्य कर्मणो विपाकेन पाशुनावष्टन्धः । यदि तेन न विपुष्पितं (चित्तं ) न पांशुनावष्टब्धोऽभविष्यदिति । यदि तस्य पापकं दृष्टिगतमुत्पन्नमभविष्यत् , कात्यायनोऽपि भिक्षुः पांशुनावष्टब्धोऽनयेन व्यसन- मापनोऽभविष्यदिति । इति हि भिक्षव एकान्तकृष्णानां कर्मणामेकान्तकृष्णो विपाकः, एकान्तशुक्लानामेकान्तशुक्लः, व्यतिमिश्नाणां व्यतिमिश्नः । तस्मातर्हि भिक्षय एकान्तकृष्णानि 18 कर्माण्यपास्य व्यतिमिश्राणि च, एकान्तशुक्लेष्वेव कर्मखाभोगः करणीयः । इत्येवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यमिति । भिक्षयो भगवतो भाषितमभ्यनन्दनिति ॥ इति श्रीदिव्यावदाने रुद्रायणावदानं समाप्तम् ।। After DA 37, there is a fragment from the femray in all Mes, used by C: नमः सर्वशाय । भातयंपारिण' प्राणिन इहैव ध्यसनप्रपातपातालावलम्विनी भवन्ति । सतत. समुपजायमानप्रेमप्रसादयहुमानमानः सत्पुरपर्मातरः शुश्रूपणीयाः । तद्ययानुभूयते-विकसितमुदेन्दु कुन्दपुगुमारलीगुणगणविभूषितः पूर्वजन्मान्तरोपाताप्रमेयानवद्यविपुलसकलसमारो धनदसमानरमश्रियः सजनपनतस्पेव नान्यदसि मुग नृणाम् । तदेव तेन भगवता तिर्यग्जनादतिवर्तमानेन मुचिरमभिरक्षितः मानिनिोगः तदवम्यनापि प्रहापरिचर्यः धृत इति विचिन्त्य यस्वेन धमनिक्षेपो निक्षिप्तः साधुतायिना पासनीयः स मुम्माभिरत्यन्त मुशमियाद्रिः ॥ सिंदजातकामिति ॥ After this, Aradina 36 begins with मातररारिणः etc.

·। 10 ३८ मैत्रकन्यकावदानम् । मातर्यपकारिणः प्राणिन इहैव व्यसनप्रपातपातालावलम्बिनो भवन्तीति सतत- समुपजायमानप्रेमप्रसादबहुमानमानसैः सत्पुरुषैर्मातरः शुश्रूपणीयाः । तद्यथानुश्रूयते- विकसितसितकुमुदेन्दुकुन्दकुसुमावलीगुणगणविभूषितः पूर्वजन्मान्तरोपात्ताप्रमेयानयद्यपिपुल- सकलसंभारो धनदसमानरमाश्रयः खजनकपणवनीपकभुज्यमानोदारविभवसारनिचयो मित्रो नाम सार्थवाहो बभूव । परोपकारैकरसाभिरामा विभूतयः सीततरा बभूवुः। तस्यार्यसत्त्वस्य नभस्यरात्रे करा नयेन्दोः कुमुदायदाताः ॥१॥ तृष्णानिलैः शोकशिखाप्रचण्डै- श्चितानि दग्धानि बहुप्रकारम् । आशावतां सप्रणयाभिरामै- दर्दानाम्बुपेकैः शमयांबभूव ॥ २॥ दृष्ट्वा लोकमिमं धनक्षयभयात् संत्यक्तदानोत्सव लोकक्लेशपिशाचिकावशतया संदूपिताध्याशयम् । कारण्यात् स ददावनाथकृपणश्लीवातुरेभ्यो धनं मत्वा च प्रहतार्णवोर्मिचपलं खं जीवितं भूयसा ॥ ३ ॥ येषु व्यासज्जचेता भुजगवरवधूभोगभीमेषु लब्धा गाहन्ते पापगतं स्फुटदहनशिखाभीमपर्यन्तरन्ध्रम् । यातायातप्रवृत्तप्रवरनरवधूनेत्रयक्ष्मामलोलान् ताननिर्थिदुःखन्युपशमपटुभिः प्रोत्ससर्ज प्रदानैः ॥ ४ ॥ तस्मात् पुत्रधनत्वात् पुत्राभिलापिणो यदा मनोरथशतैरसकृदुन्मिपितोन्मिपिताः पुत्रश्रियः प्रसह्य स्फीततरवैरभारेन्धनवहिनैव विगतनिखिलप्रतीकारदारुणप्रभावमहता सुकृतान्तलयैकपरायणाः क्रियन्ते स्म, यदासौ लोकप्रवादमात्रयापि पन्थानं समवतीर्य 25 धनदवरुणकुबेरशंकरजनार्दनपितामहादीन् देवताविशेपान् पुत्रार्थ याचितुमारेभे । यस्मिन् यस्मिंस्तनयसरसि खष्टपूर्णाम्बुपूर्णे वने(जाते वृद्धिः समुदितमहावंशलक्ष्म्यम्बुजस्य । तत्तत्तस्य प्रबलविरसं याति तीवणांशुमालैः शोपं मन्ये रविवि जलं भागधेयार्कबिम्बम् ॥ ५ ॥ 15 20 30 १ Before मातरि, the Mss, read नमः सर्वज्ञाय, ·दिव्यावदानम् । रुद्रं नैककपालशेखरधरं चक्रायुधं पत्रिणं सष्टारं मकरध्वजं गिरिसुतापुत्रं मयूरासनम् । गङ्गाशङ्खदलावदातसलिलांस्तांस्तांश्च देवानसौ पुत्रार्थी शरणं ययौ वहु पुनर्दानं द्विजेभ्यो ददौ ॥ ६॥ यद्यजनो मङ्गलदेशनाभि- व्रतोपवासाधिगतैश्च दुःखैः । पुत्रार्थससिद्धिनिमग्नबुद्धि- विक्षिप्य खेदं स चकार तांस्तान् ॥ ७ ॥ एवमनेकप्रकारकायचेतसोरायासकारिभिरपि व्रतोपवासमङ्गलैर्यदा नैव कदाचित 10 कालेऽस्य पुत्रा जीपिनो बभूवुः, तदैनमतिविपुले प्रगादशोकापगाम्भसि निमज्जन्तं कश्चित् साधुपुरुषोऽब्रवीत्- कर्माण्येवावलम्बन्ति देहिनां सर्वसंपदः । भूतानां तुङ्गशद्धादा विनिपातो न भूतये ॥ ८॥ संक्लेशं वहवः प्राप्ताः पुत्रतृष्णार्तवुद्धिना । न च तेऽद्यापि जीवन्ति तत्र किं परिखिद्यसे ॥९॥ कर्माणि निर्मुच्य कथं भवेभ्यः खर्गीकसस्तुष्टिवशादिहेयुः। ये यैर्विना नात्मभवं लभन्ते ते तैविना जन्म कथं भजेरन् ॥ १० ॥ थे सांसारिकनकदुःखदहनज्वालालतालिङ्गिता- से पाञ्छन्ति नरामरोरगसुखं प्रायेण दानादिभिः । त्वं केनापि विडम्बसे जडमतिः पुत्राशयोन्मत्तको यस्त्वं चामधिगन्तुमिच्छसि बृहत्सोपानमालाश्रयात् ॥ १२ ॥ विधिमपरमहं ते बोधयामि प्रसिद्ध्यै त्वमपि च कुरु तावत् संप्रसिद्ध कदाचित् । यदि भवति सुतस्ते कन्यकानाम तस्य सकलजनपदेऽस्मिन् स्पापपस प्रसिद्धया ॥ १३ ॥ अथ तस्य कालान्तरे गगनतलमंशुमालीव सकिरणनिकरैर्विराजमान खवंशलक्ष्मीः पुत्रं जनयांवभून । सच- निर्वान्तामटहेमशैलशिरसः प्रच्छेद गौरयुतिः संपूर्णामलचन्द्रमण्डलसमच्छयोरुमाखष्ठिराः । 16 20 25 30 ·४२५ 10 ३८ मैत्रकन्यकायदानम् । मत्तैरावणचारुपुष्करकरव्यालम्बबाहद्वयो मिनेन्दीवरफुल्लपत्रनिचयश्यामारुणान्तेक्षणः ॥ १४ ॥ भूयः कल्पसहरसंचितमहापुण्यप्रभावोद्भवैः प्रव्यक्तस्फुरितेन्द्रचापरुचिरैः प्रहादिभिलक्षणैः । मूर्तिस्तस्य रराज चारुशिखराद्धेमं यथा भूच्युतं प्रोद्गीर्णखमयूखजालजटिले रत्नाङ्कुरैवेष्टितम् ॥ १५ ॥ भ्रमरचमरपशिश्यामकेशाभिरामं समविपुलललाटं श्रीमदुत्तुङ्गनासम् । तनयमुदितचेता मैत्रकन्याभिधानं दशदिवसपरेण ख्यापयामास लोके ॥ १६ ॥ शरीरिणां वृद्धिकरैः समृद्ध- विशेषयुक्तैर्विविधानपानः । सुधावदातैः स्फुटचन्द्रपादैः पयोधिवेलेव ययौ समृद्धिम् ॥ १७ ॥ धात्रीभिः स समुन्नीतः क्षीरेश्च सर्पिमण्डकैः । पुपोप सुन्दरं देहं हृदस्थमिव पङ्कजम् ॥ १८ ॥ अथ तस्य पिता मित्रः सार्थवाहो वणिग्जनैः। द्रव्यैर्वहनमारोप्य जगाहे चोदधि मुदा ॥ १९ ॥ तिमिगिलक्षोभविवर्धितोर्मि- पयोदधौ मीनविपन्नपात्रे । पितर्यतीते जननी जगाद चकार किं कर्म पिता ममेति ॥ २० ॥ ततोऽस्य जननी पतिषियोगशोकालपितहृदया चिन्तामापदे । आशापाशशताकृष्टो जनो मृत्युं न पश्यति । विषयास्वादकृपणो वारणस्येव बन्धनम् ॥ २१ ॥ यद्यपि कथयिष्यामि पितरं यानपात्रिकम् । एपोऽपि मम मन्दाया नाशमेष्यति तोयधौ ॥ २२ ॥ यावचायं जनपदमिमं तस्य वृत्तिं न भूतां पृच्छत्यस्मै कथयति न या सर्व एवैध लोकः । तावद्युक्तं मम सुतमिमं मृत्युपत्रान्तरालं नानादुःखव्यसनगहनं व्याधिषक्तं निषेद्धम् ॥ २३ ॥ 15 20 30 ·6 10 15 दिव्यावदानम्। परोऽपि यः साधुजनानुजुष्टं विहाय मार्ग श्रयते विमार्गम् । निवारणीयः स समताजनेन प्रयततः किं पुनरेव पुत्रः ॥२४॥ ततो जननी कथयांचने पुत्र औकरिकत्वेन पिता ते मामपूपुपत् । यद्यहं सुखिता कार्या कापीरोकारिभूपणम् ॥ २५ ॥ अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वो भातुर्वचनं कुसुममालामिव शिरसा सममिवन्ध अन्य- स्मिन्नहनि औकरिकापणं प्रससार । पुण्पसंभारमह्तस्तस्य सत्वदयावतः । प्रथमेऽहनि संपनं चतु:कापिणं धनम् ॥ २६ ॥ खगर्भसंधारणदुःखितायै ददौ स तस्यै मुदितो जनन्यै । दारिद्यदुःखव्यसनच्छिदायै धनं महाभोगफलप्रसूख ॥ २७ ॥ अथ ये तस्मिन् पुरखरे चिरंतना औकारकाः, ते तस्य तामभिवर्धमानां क्रयविक्रय- लोकमविषमव्यवहारनीत्या प्रकृतिप्रेमपेशलतया चावर्जितमनसस्तस्मिन् महासत्वे व्यवहारार्थ- मापतन्तमवलोक्य तं तस्माकर्मणो विनिवर्तनार्थमाड:- गान्धिकापणिकः श्रेष्ठी पितैतस्मिन् पुरै पुरा । स त्वं तां वृत्तिमुज्झित्या श्रयसभन्या कया धिया ॥ २८ ॥ अथ बोधिसत्त्वस्तामपि जीविकामपहाय गान्धिकापणं चकार-- यस्मिन्नेव दिने चक्रे स साधुर्गान्धिकापणम् । कापणाटक तस्य तस्मिन्नेवोपपयते ॥ २९ ॥ तमपि माने प्रतिपादितवान् । अथ गान्धिकापणिकाः पुरुषाः समेत्यागत्य च तं 25 महासत्त्वं विश्छन्दयामासुः- गान्धापणं वीवजनामिपलं पिता न वै माय पुरे)चकार । तत्रैव हरण्यिकता स कृत्वा धनानि भूयासि समाप साधो ॥ ३० ॥ अब मैत्रकान्यको बोधिसत्त्वस्तामपि जीविकामपहाय हरण्यिकापणं चकार । तयापि तस्मिन् व्यपहारनीत्या दैरज्यिकांस्तानमिभूय सर्यान् । 20 ।

·10 15 ३८ मैत्रकन्यकावदानम्। लेभे दिन स प्रथमे महाहः कापणान् पोडश तान् ददौ च ॥३१॥ दिने द्वितीये द्वारिंशत् कार्यापणमुपाये सः । दक्षिणीयविशेषायै माने तानपि दत्तवान् ।। ३२ ॥ अथ हैरण्यिकापणिकाः पुरुषा समेत्यागत्य च तं तस्मात्कर्मणो विनिवर्तनार्थमाहुः-5 शरच्चन्द्रांशुधवले लब्ध्वा जन्म कुले कयम् । कृपणां जीविकाहेतोवृत्तिमाश्रयते भवान् ।। ३३ ।। प्रभञ्जनोद्भूतशिखाकराले हुताशने विस्फुरितस्फुलिङ्गे । विवर्तितं श्लाघ्यमतीव पुंसां न तु स्ववृत्तेच्यवनं प्रवृत्तम् || ३४ ॥ महोरगाथासविघूर्णितोग- स्तरंगभङ्गविपमं पयोधिम् । अगाधपातालविलग्नमूलं पिता विगाह्यार्जितवान् धनं ते ॥ ३५ ॥ यदाश्रितं कर्म जनानुवर्तिना त्वया विदग्धेन धनेप्सुनाधुना । कथं न संप्राप्स्यसि भाग्यसंपदं पितुर्व्यतीतेऽपि विशालिनीं श्रियम् ॥ ३६ ॥ रित्तेवरोऽप्यविभूतिविस्तरै- शां सदा विबभार यस्य । तस्या महेन्द्रामलतुल्यकीर्तेः सूनुः कथं त्वं न बिभर्पि लज्जाम् ।। ३७ ॥ ये मृत्युं गणयन्ति नैव विपदि प्रासं भजन्तेऽनघ गेहे बन्धुषु सूनुषु व्यपगतस्नेहात्मनोद्योगिनः । ये नीत्वा जलधीनगाधसलिलानावतभीमान् बुधाः प्राप्यार्यान् गजदन्तभङ्गसितयासिन्वन्त कोल जगत् ॥ ३८ ॥ अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वस्तेभ्योऽपि तथानुगुणिनी कथामवधार्य समुद्रावतरणकृत- व्यवसायो मातरमुपसृत्योवाच-अम्ब, सार्थवाहः किलास्माकं पिता पुरा । तदनुज्ञां प्रयच्छ, यदहमपि महासमुद्रमवतरिष्यामीति । सा पूर्वमेव भर्तमरणदुःखेन विगतजीविताशा खस्य 30 तनयस्य तेनासंलक्षितदारुणेन वियोगशोकशस्त्रेण भृशतरं प्रविदार्यमाणहृदयेव स्वतनयमाह- वत्स केन तवाल्यातं विनाकारणशत्रुना । जीवितं कस्य तेऽनिष्टं त्वया क्रीडां करोति कः ॥ ३९॥ 20 25 0592 ·10 ४९८ दिव्यावदानम् । दैवात् कथंचित्संप्राप्तं चक्षुरेकं त्वमझ मे । पुत्रक्लेशभागिन्या मृत्युना ह्रियसेऽधुना ॥ ४० ॥ न यावदेवं मम दुःखशल्यं प्रयाति नाशं प्रविदार्य शोकम् । कथं नु तस्योपरि मे द्वितीयं निपात्यते पापमयैरमित्रैः ॥ ११ ॥ येषां चेतो विविधविरसायासदुःखाप्रकम्प्यं यैः संत्यक्तं कृपणहृदयैर्जीवितं भोगलुब्धैः । ते संत्यक्त्या नयनगलिताश्रुप्रवाहार्द्रवक्त्रान् वन्धूनज्ञा मकरनिलये मृत्यवे यान्ति नाशम् ॥ ४२ ॥ तन्मामनाथां प्रतिपालनीयां त्वज्जीविताशैकनिबन्धजीवाम् । संत्यज्य यातुं कथमुद्यमस्ते मा सा कथा मा नु वचो मदीयम् (?)॥ ४३ ॥ खप्राणसंदेहकरीमवस्था प्रविश्य नैकान्तसुखं प्रसाध्यम् । संपत्तयो येन वणिग्जनस्य ततोऽहमेवं सुत वारयामि ॥ ४४ ॥ स तस्या हितार्थ मधुराण्यपि वचनकुसुमानि तृणमिवावधूय सप्रगल्भतया समन- 20 लम्बितविकत्याशोभं किंचिदीदृशं प्रत्याह- वरं नैव तु जायेरन् ये जाता निर्धना जनाः । जातस्य यदि दुःखानि वरं मृत्युनं जीवितम् ॥ ४५ ॥ आशया गृहमागत्य दीनदीनास्तपखिनः । अर्थिनो मम पापस्य यान्ति निःश्वस्य दुर्मनाः ॥ ४६॥ ये शक्तिहीना विभवार्जनादौ ते देहिनो दुःखशतं सहन्ते। लोकं पुनर्दुःखशतोपतसं द्रष्टुं न शक्नोमि चिरायमाणः ॥ ४७ ।। तस्माद्विलछामि वचस्वदीयं यास्यामि तं स्वं प्रजाहीहि शोकम् । तत्रैव यायां निधनं समुद्रे छिन्नं मया वा व्यसनं जनस्य ।। ४८ ॥ 15 . 25 ·15 ३८ मैत्रकन्यकायदानम् । अब मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वो मातरमप्रमाणीकृत्य निर्गस गृहाद्वाराणस्यां पुर्यामात्मानं सार्थवाहमित्युद्धोपयामास । अस्यामेव पुरा पुरंदरपुरीप्रतिस्पर्धिपुर्या वणिक् मित्रो नाम बभूव यत्सुरनरप्रख्यातकीर्तिध्वजः । पुत्रस्तस्य महासमुद्रमचिरावास्यत्यमुष्मिन्दिने यातुं ये वणिजः कृतोपकरणास्ते सन्तु सज्जा इति ॥ ४९ ॥ अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्वो विविधोपकरणसंभारसाधनानां समागृहीतपुण्याहप्रस्थान- भद्राणामुपहृतमङ्गलविविधानां वणिजां पञ्चभिः शतैः कृतपरिवारः प्रससार । माता चैनं गच्छतीति श्रुत्वाह-ममैकपुत्रक, क यास्यसीति करुणकरुणान्दितमानपरायणा कोमलविमल- कमलदलविलासालसाभ्यां पाणिकमलाभ्यां रुचिरकनकघटितघटविकटपयोधरवरोरुभासुर-10 मुरः प्रगाढमभिताडयति । बाप्पसलिलधारापरंपरोद्भवोपरुध्यमानकण्ठी अनिलबलाकुलित- गलितसजलजलदपटलावलीमलिनकेशपाशा सत्यरत्वरमभिगम्य मैत्रकन्यकस्य बोधिसत्त्वस्य पादयोः परिष्वज्यैवमाह-मा मां पुत्रक परित्यज्य यासीति । अनर्थरागग्रहमूढयुद्धयो नरा हि पश्यन्ति न केवलं हितम् । सता हिताधानविधानचेतसां गिरोऽपि शृण्वन्ति न भूतवादिनाम् ॥ ५० ॥ मैत्रकन्यकोऽपि- धरणि[तल निमग्नां मातरं शोकवश्यां शिरसि कुपितचित्तः पादवज्रेण हत्या। मुहरुपचितशोकः कर्मणा प्रेर्यमाणः वरितमतिरभूत संप्रयातुं वणिभिः ॥ ५१ ।। ततः सा माता समुत्थायाह-पुत्रक, मयि गमननिवृत्तिं कर्तुमत्युद्यताया यदुपचितमपुण्यं मच्छिरताडनात्ते । व्यसनफलमनन्तं मा तु भूत् कर्मणोऽस्य पुनरपि गुरुवाक्यं मातिगाः स्वमतोऽपि ॥ ५२ ॥ अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्वो विविधविहारायतनपर्वतोपवनगहरसरित्तडागाराम- रमणीयतराननेकनगरनिगमकवटग्रामादीननुविचरन् क्रमेण समुद्रतीरं संप्राप्य सजीकृतयान- पात्रो भुजगपतिवदनविसृतश्वसनचपलबलविल्लुलिनविपुलविमलसलिलमरुणतरुणकिरण- 30 निकररुचिरपभरागपुञ्जनभारागरञ्जितोर्मिमालाजलमसुरखरसमसुरपरसुरेक्षरकरोदरस्फुरितहुत- वहशिखावलीकरालवज्रपतनभयनिलीनधरणीधरशिखरपराहतजलोदतोत्तुङ्गतरंगभङ्गरौद्रं समुद्र- मवततार। 20 26 ·५०० 5 10 15 दिव्यावदानम् । महानिलोत्क्षिप्ततरंगभङ्गैः समसद्धिः खमिवोत्पतन्तम् । सरित्सहस्राम्बुरयप्रवाहै- (जैविलासैरिव गृह्यमाणम् ।। ५३ ॥ प्रक्षुब्धशीर्पोरंगभीमभोग- व्यावर्तितोवर्तिततोयराशिम् । तन्मूर्ध्नि रत्नोद्गतरश्मिपुत्रं ज्वालाकलापोच्छुरितोमिचक्रम् ॥ ५४ ॥ अहिपतिवदनाद्विमुक्ततीव्र- ज्वलितविषानलदाहभीमशङ्खम् । तिमिनखकुलिशानदारितादि तदचलपादहताम्बुमीनवृन्दम् ॥ ५५ ॥ तुङ्गतरंगसमुद्गततीरं तीरनिलीनकलखनहंसम् । हंसनखक्षतदारुणमीनं मीनविवर्तितकम्पितवेलम् ॥ ५६ ॥ रतलतावृतभासुरशझं शकसितेन्दुगभस्तिविवृद्धम् । वृद्धभुजंगमहामवरौद्रं रौद्रमहामकराहतचक्रम् ॥ ५७ ।। खगपतिसविलासपाणिवत्रं प्रहतविपाटितदृष्टिमूलरन्ध्रम् । प्रमुदितजलदन्तिदन्तकोटि- प्रमथितनै कविलासकल्पवृक्षम् ॥ ५८ ॥ तदेव स संलक्ष्य तीरपर्यन्तरेखं प्रकटविकटार्तगर्तोदरभ्रममितझपभुजगकुलमण्डलं मैकविचित्राद्भुताश्चर्यमतिशयमम्भसामालयमतिकामतस्तस्य धरणीधरशिखरविपुलात्मभावस्य मकरकरिपतेर्विवर्तमानस्य समुत्थितरुवीधराकारदारुणैः प्रमुक्तकलकलारावरौटैमहद्भिः सलिल- निवहरुत्पीड्यमानं तथानपात्रं मरणभयविपादभ्रश्यमानगात्रैदानरुदिताक्रन्दितमात्रपरायणैः संयानपात्रकैः सह सहैव सलिलनिधेरधः प्रवेष्टुमारब्धम् । उर्वीधराकारतरंगतुझे रुपैर्युगान्तानिलचण्डवेगैः। तधानपानं जलधेर्जलौदै- रास्फाल्पमानं विददार मध्ये ॥ ५९॥ 20 ·6 - । 10 16 ३८ मैत्रकन्यकायदानम्। ५०१ दंष्ट्राकराले अपवस्त्ररन् कश्चिन्ममारातरवस्तपस्वी। केचिजलोद्गारनिरुद्धकण्ठा जग्मुर्निरुच्छासगिरा व्यसुत्वम् ॥ ६० ॥ गत्वापि केचित्फलकैर्महद्भि- रम्भोनिधेस्तीरमवेक्षमाणाः । दूराम्बुसंतानपरिश्रमार्ता- खासाकुला नेदुरुदीर्णनादाः ॥ ६१ ॥ अय मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वस्तेन महता व्यसनोपनिपातेनाप्यनापतितभयविपाद- दैन्यायासमनाः समवलम्ब्य महद्धैर्यपराक्रमं ससंभ्रमं फलकमादाय प्रससार । ततोऽसौ समपवनगमनजवजनितसविलासगतिभिः सलिलप्लवैरितस्ततः समाक्षिप्यमाणो निराहारतया च परिम्लायमाननयनवदनकमलश्चान्यैर्बहुभिरहोरात्रैर्यथाकथंचित्तस्य दुरवगाहसलिलस्य महा- र्णवस्य दक्षिणं तीरदेशमाससाद । तीर्खा तमम्भोनिधिमप्रगाध- मासाथ तीरं फलकं मुमोच । संस्मृत्ल मातुर्वचनं स पाणा व्यासज्य मूर्धानमिदं जगाद ।। ६२ ।। शृण्वन्ति ये नात्महितं गुरूणां वाक्यं हितार्योदयकार्यभद्रम् । तेपामिमानि व्यसनानि पुंसा- मावाहयन्ति प्रभवन्ति मूर्ध्नि ॥ ६३ ।। तैरेव नैकव्यसनप्रदस्य तोयेन्दुबिम्बस्थितिभङ्गुरस्य । प्राप्तं फलं जन्मतरोः सुधीभि- ये मानयन्तीह गिरो गुरूणाम् ॥ ६४ ।। मातुर्हितायैव सदोद्यतायाः प्रोल्लक्ष्य वाक्यं मम दुष्कृतस्य । पुष्पं यदीहरभरपापदारुणं प्रान्तं गमिष्यामि कदा फलस्य ॥६५॥ हुतवहहतलेखात्यन्तपर्यन्तरौद्रं गमनपतितमुग्रं विस्मयात्यन्तवज्रम् । गुरुशिरसि दधानः पादवजं खलोऽहं कयमवनिविदार्यश्वभ्ररन्ध्रे न लग्नः ।। ६६ ।। 20 । 50 ·5 10 16 दिव्यावदानम् । ये सन्तो हितयादिनां स्फुटधियां संपादयन्ते गिरः श्रेयस्तै समवाप्नुवन्ति नियतं क्रव्यादपुयां यथा । ये तूत्सृज्य महार्थसारदयितां वाचं श्रयन्तेऽन्यथा दुस्तारे व्यसनोदधौ निपतिताः शोचन्ति तेऽहं यया ।। ६७ ।। ततोऽसौ क्रमेण खदिरवरसरलनिचुलबकुलतमालतालनालिकेरद्रुमवनगहन प्रबर- वारणवराहचमरशरभशम्बरमहिपविषाणकर्षणपतितमथितविविधमालुलताजालदुःसंचरं कचि- रक्षुमितकेसरिनिनादमयचकितवनचरकुलाकीर्णचरणं कथंचिदपि शवरमनुजजनचरणा- क्षुण्णपर्यन्तमनुचरन् कचित् स्थित्वैवमाह- एते दाडिमपुष्पलो हितमुखाः प्रोन्मुक्तकोलाहला हासादर्शितदन्तपशिविरसाः शाखामृगा निर्भयाः । सर्पान् भीमविपानलस्फुरदुरुचालाकरालपुटान् हल्ला पाणितलैः प्रयान्ति विवशाः फूत्कारभीताः पुनः ॥ ६८ ॥ रम्ये कुङ्कुमशाखिनामविरलच्छायाकुयाशीतले मूले कोमलनीलशालयति प्रव्यक्तपुप्पोकरे । वैशेस्तालरवैः संगीतमधुरैः प्रच्छेदसंपादिभिः संगीताहितचेतसः प्रमुदिता गायन्त्यमी किन्नराः ॥ ६९ ॥ ततो नातिदूरमतिसृत्य महीवरवराकारं पर्वतं ददर्श । कचिदुप्रतरचारुमणिप्रभपा सुरभीकृतभीमगुहाविवरम् । फचिदुदतकिन्नरगीतरवं प्रतिबुद्धससंभ्रमनागकुलम् ॥ ७० ॥ चपलानिलवेल्लितपु-पतलं तरुमन्दिरमूर्ध्नि चलङ्गमरम् । भ्रमर निपूर्णगुहायहरं कुहरस्थितरौद्रभुजंगकुलम् ॥ ७१ ॥ पक्षिविराजितपर्वतशझं शहाशलातलसंस्थितसिद्धम् । सिद्धबधूजनरम्यनिकुञ्ज अनिसेवितमत्तशकुन्तम् ।। ७२ ॥ मत्तशिखण्डिकलखररम्य रम्यगुहामुपनिर्गतसिंहम् । सिंहनिनादभयाकुलनागं नागमदाम्बुसुगन्धिसमीरम् ॥ ७३ ।। 20 25 30 ·5 15 ३८ मैत्रकन्यकायदानम् । कचिदुपचितवारणदन्तशिखाशनिदारितशिखरततं प्रविरूद्धविलासशिखागरवृक्षवनम् । कचिदुपरिपयोधरभारतरलध्वनिरञ्जितशिखिकुलाविष्कृतपिच्छकलापविचित्रितचारुतटम् । कचिदनिलविकम्पितपुप्पतरु स्खलितोज्ज्वलसुरभिवलं कुसुमप्रबलप्रतिवासितसानुशिखम्||७४ तथापरं ददर्श- लिखन्तं करालैनभः शृङ्गजालैः क्षिपन्तं मयूखैस्तमः सागराणाम् । वन्तं समझाम्बरामद्रिगुवी क्षरन्तं कचित् काश्चनाम्भःप्रवाहम् ॥ ७५॥ फलितामलकासनकल्पतरं तरुखण्डविराजितसानुशिखम् । 18 शिखरस्थितदेववधूमिथुन मिथुनैर्दहतां वयसा मधुरम् ।। ७६ ।। काचिदर्कमहारयचक्रनिपातविखण्डितमयूखकलापकरालितनैकमहामणि- पल्लवसंचयं मौलिभरावनतोन्नतभासुरवज्रधरम् । कचिदिन्द्रकरीन्द्रविमर्दतरंगनयनमितप्रचलरकलहंसकुलावलिहार- नभस्सरिदम्बुविधौतशिलम् । कचिदण्डजराजविलाससमुच्छ्रितयक्षमहाभुजवज्रविपाटितसागर- वारितलोद्धृतपन्नगभोगधरम् । कचिदेव सुरासुरसंयुगशखविपन्नमहासुरविद्रुत- शोणितरङ्गमहावलयम् ॥ ७७ ॥ दुदैवमाह- एते पर्वतशृङ्गवन्दनतरुच्छायास्थलं संसृताः कर्णप्रावरणं नवारुणकरच्छायासमानश्रियः । प्रेक्षन्ते मदवारिलोलमधुलिट्रोल्लीढगण्डस्थलं दात् केसरिणो वलेन महता प्रोन्मध्यमाना गजम् ॥ ७८ ॥ इत्येवमसावतिकान्तारदुर्ग सलिलफलाहारमात्रपरायणः परिभ्रमन्नज्ञानतमःपटलाव- गुण्ठितमिव जगत् संसारपङ्के त्रिभुवनखामीवोदयद् रमणकं नाम नगरं ददर्श । समुच्छ्रितोत्तुङ्गचलत्पताकैः पतत्पतत्रिखनवावदूकैः। सुवर्णसालैर्मणिहेमशृङ्ग- महीधराकारगृहैः सुगुप्तैः ॥ ७९ ॥ निलीनपद्मालिकुलालिपझैः समुन्मिपत्पद्मरजःपिशङ्गैः । 20 - 25 so ·५०४ दिव्यावदानम्। 10 10 कलप्रलापाण्डबरावरन्यै- मन्दानिलरायसमीकृतं सदा ।। ८०॥ सुरकरिकरजमकल्पवृक्ष- मरकतरातृणैः शुकांशुनीलेः । मणिकनकलतानिवद्धशासैः पचिदुरुभिस्तरुभिः प्रकामहारि ॥ ८१ ॥ विकसितनवकर्णिकारगौरः कनकगृहेहरतशमचित्रैः। खकिरणरुचिरोरुरतसानो- रचलपतेः सकाराश्रिमं दधानम् ॥ ८२ ॥ फचिदमरविलासिनीकराम- प्रहतमहामुरजखनाभिरामम् । कचिदुपरिपयोदर्पनाद- प्रमुदितमत्तशिखण्डिवृन्दकीर्णम् ।। ८३ ॥ ततस्तद्दर्शनात् समुत्पन्नजीविताशोऽसौ रमण नगरमुपससर्प । तस्मानगराद्विनिःसत्य चततोऽन्तरसः द्रवितनपानकरसरागावदातमूर्तयः प्रविकसिताम्बुजकुसुमरुचकरुचितयन- युगलोत्पलविलासाः कणद्रुचिरत्रिविधमणिमेपलापमा(प्राग्भारमन्दविलासगतयः कनक- कलशाकारपृथुतरपयोधरभरावनमिततनुमच्या दिवसकरकरस्पर्शविबोधितालानकमलपलाश- भासुराधरकिसलया विविधविभूषणशना निरामयदर्शनाः शिरसि विरचितोभयकमलासलयो 20 मेत्रकन्पत्य बोधिसत्वस्य पादयोर्जिन्यसितशिरसः प्राहु:- सुखागतं चन्द्रसमाननाय नारीजनप्रीतिविवर्धनाय । कुपामृताहादितमानसाय बोधौ चिराबविनिश्चयाय || ८४ ॥ अद्यैव दुःखानि शमं गतानि अथैव नो जीवितमातसारम् । निरत्ययप्रेमविशेषभद्रा- ण्यचैव सौल्यानि पुरः स्थितानि ॥ ८५ ॥ इमानि दुःखाङ्कुशखण्डितानि मनांसि नः शोकपरिक्षतानि । भवन्तमासाथ वसन्तकाले सनान्तराणीव विजृम्भितानि ॥ ८६ ।। 26 M ·३८ मैत्रकन्यकावदानम्। ५०५ 6 10 यान्यर्जितान्यन्यभवान्तरेषु कर्माणि शुक्लानि शुभोदयानि । तेषां फलं वीक्षणमेव तेऽलं सङ्गस्त्रया किं पुनरेव दीर्घ्यम् (2) ॥ ८७ ॥ अधैव मा बन्धुसुहृद्वियोग- शोककयाः कस्य न सन्त्यपायाः । दास्यो ययं तेऽप्सरसश्चतस्रः छाया न ते लवयितुं समर्थाः ।। ८८ ॥ रखानि वासांसि समुज्वलानि शय्याश्रयाश्चारुतरा वयं च । संत्यक्तभर्ताः सुरराजयोग्या शक्तिर्विधेनेह(१) सुखं भजन ॥ ८९ ॥ अपि च। दुःखे महत्यप्रतिकारपोरे ये वर्तमानाचिरमुद्वहन्ति । ते दुःखभारोपनिपातमूदा- स्तत्रैव शीघ्रं निधनं प्रयान्ति ॥ १० ॥ नित्से वियोगे मरणात् पुरःस्थिते शोचन्ति ते देशकृते वियोगे । संस्मृत्य रोगोपनिपातमूढाः कामप्रहाराद्विपमं प्रपन्नाः ॥ ९१ ॥ शब्दायमानवरनूपुरमेखलाभि- रादिश्यमानभवनं प्रवराप्सरोभिः । हैमाद्विशङ्गमिव तत्पुरमाविशन्तं नेमुः कृताञ्जलिपुटा बहवोऽपि तत्र || ९२ ॥ 20 25 अन्यैव पुन:- कि दीप्तरश्मिर्विनिगूढरश्मिः किं पुष्पकेतुः सहसावतीर्णः। हा कि विनिक्षिप्य खराबजो नाथः सुराणामिति तर्कितोऽभूत् ॥ ९३ ॥ तिमिरनिकरलेख्या: श्यामलोपक्ष्मलेल्याः (१) स्फुटितकनकहारा न्यस्तरतोज्वलाङ्गाः । दि.६४ 30 ·५०६ दिप्याचदानम् । 5 10 15 विपुलभवनमालाजालवातायनसाः प्रमुदितमनसोऽन्याधिक्षिपुः सस्तकादयः ॥ ९४ ॥ स्नप्रदीपाहतान्धकार मुक्ताफलप्राचिरोरुहर्म्यम् । चलत्पताकाप्रविभिन्नमेधं गेहं विवेशाप्सरसां हि तासाम् ।। ९५ ॥ तास विलासर्गमनैः सलीले- होस: कटाक्षर्मधुरैः प्रलापैः। क्रीडन् स कालं न विवेद यातं सर्वात्मना रागपरीतचेताः ॥ ९६ ॥ प्रत्यहं च दक्षिणेन गमनं वारयन्ति स्म 1 सोऽपि यया पपा निवार्यते, तया तथा तया दिशा गमनायौत्सुक्यमना बभूव । यत्रायं वार्यते लोको जनेन हितबुद्धिना । विपर्यस्तमतिस्तन्त्र जनः स परिधावति ॥ ९७ ॥ यदि कुर्यादयं लोके सुहृदां वचनं हितम् । परैति स्वर्ग पाताले श्वभ्रे वा समतोऽपि न ।। ९८ ॥ अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वस्तासामप्सरसामपरिक्षातगमनप्रयोजनो दक्षिणस्यां दिशि पदवीमारुह्य जन् सदाभत्तकं नाम नगरं ददर्श । तस्मादपि नगरादप्याप्सरसः ससंभ्रम निःसृत्य तं महासत्त्वं प्रवेशयामासुः । तत्राप्यतिचिरं रतिमनुभूय प्रतिषिद्धमानगमनक्रियस्तेनैव 20 दक्षिणेन पथा गच्छनिन्दनं नाम नगरं ददर्श । तस्मादपि पोडशाप्सरोभिरभिगम्य सत्कृत्य प्रवेशयामासे । तत्रापि चिरं क्रीडां सेवित्वा तस्मादपि ब्रह्मोत्तरं नाम नगरं प्रययौ । तत्रापि द्वात्रिंशताप्सरोभिः प्रभूतसत्कार विषयसुखं भुक्त्वा ताः प्राह- इच्छामि गन्तुं तदहं भवन्त्यो मा भत्कृते शोकहदे शयीध्वम् । संपातभद्राणि हि कस्य नाम विश्लेषदुःखानि न सन्ति लोके ॥ ९९ ॥ स्थित्वापि येनैव चिरं वियोगः शत्रोः कृतान्ताद्भवितान्तकाले । तेनैव नेत्राश्रुजलागण्डान् युष्मान् विहायाध यियासुरस्मि ।। १०० ॥ वाताहताम्भोधितरंगलोले ये जीवलोके बहुदुःखभीमे । 25 30 ·. ३८ मैत्रकन्यकावदानम्। ५०७ विश्लेषदुःखाय रतिं प्रयान्ति तेपां परो नास्ति चिमूढचेताः ॥ १०१॥ अयाप्सरसस्ताः समस्तास्तद्गमनत्रियोगशोकरोपितहृदयाः ससंभ्रमाः कमलकुवलय- कुमलविलासा नलिन्य इव शिरसि विरचितोभयकमलाञ्जलयः प्राहु:- अस्मासु ते कर्तमनिष्टमिष्टं कयं हि भक्तिप्रणयार्पितासु । सोऽयेन एकग्रहणीयरूपः शरीरदानेन क्योऽग्रहीत्ते ॥ १०२॥ गत्वा तमगरत्रयं यदापि हे स्वामिनिहाप्यागतः संप्राप्ता विपयोपभोगमधुराः संपत्तयस्ते चिरम् । गन्तव्यं न पुनस्त्वया सुबहुना प्रोक्तेन किं याति चेत् संस्मर्तासि विपत्समुद्रपतितो वाक्यं हि नो दुःखितः ॥ १०३ ॥ 10 बोधिसत्त्वः प्राह- 15 20 यदम्पासवशान्नृणामुदयः संपदस्थिरा । कथं तेषु निवार्येरनिवर्तेरन् कयं नु वा ॥ १०४ ।। नियोजनीयाः सुहृदोऽसुहृद्भिः यस्मिन् हिते कर्मणि नित्यकालम् । निवारणं तत्र तु ये प्रकुर्वते ते शत्रवो मित्रतया भवन्ति ॥ १०५॥ दिव्यं प्राप्य सुखं पुरे रमणके संचोदितः कर्मणा आयातोऽस्मि निपेवणाय परमं सौख्यं सदामत्तकम् । संप्राप्तोऽस्मि ततः खकर्मकुशलेनेष्टं पुरं नन्दनं तस्मादागतकस्य यूयमधुना प्रोन्मूलिता भूमयः ॥ १०६ ॥ तस्मादतो मे गमनं भवन्त्यो मा चारयध्वं न हि नोऽस्त्यपायः । अस्माद्विशेषाणि सुखानि मन्ये लप्येऽहमित्युच्चलितोऽहम ॥ १०७ ॥ इति । अब मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वस्तासामप्सरसां हितमपि वाक्यमहितमिवावज्ञया तिरस्कृत्य तेनैव दक्षिणेन पथा गच्छन् ददर्श महार्गलप्रघटितप्रकटपुटचतुरदारुणं सुरेश्वरेणाप्यभेयो- तुकायसपिशालाकारपरिवेष्टितमन्तर्धमचक्रमण्डलालोकममुकदमदमाशम्दगम्भीरभैरवमायसं 20 नगरम् । तस्य च द्वारदेशमुपचक्राम । 25 ·- 10 दिव्यावदानम्। संप्राप्तमात्रस्य तु तत्क्षणेन द्वारं च पुस्फोट कपाटभारम्। यामधारोपरिभिलप्सानो- विन्ध्याचलस्येव नितम्बकुतिः ॥ १०८॥ ततो मैत्रफन्पको बोधिसत्वोऽत्र विवेश । प्रविष्टमात्रस्य तु तक्षणेन द्वार परिक्षिप्तकपाटयानम् । तत्कर्मवायुप्रभवैर्महद्भिः क्षमाझुजारिख संजघाट ।। १०९॥ अश्रौषीच प्रगाढवेदनाविपदयपुरुषस्यान्तःप्राकारान्तरतिरस्कृतपरमभीपणनिनाद सकलजनोपशमनमुञ्चरन्तम् । श्रुत्वा च द्वारदेशं चरितमतिर्लला । प्रविधमात्रस्य ततो द्वितीय- मास्फालितं द्वारमिवापरुद्धम् । पर्यन्तकालानिलयेगविद्धं द्वारं सुराणामिव बजकल्पम् ।। ११० ॥ ततो मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वः प्रविवेश । प्रविष्टमात्रस्य पुनस्तृतीयं द्वार परिक्षितकपाध्यद्रम् । क्षणादभूत्तनगरं च सर्व भ्रान्तं च कृत्व से ददर्श भीतः ॥ १११॥ ततो मैत्रकन्यको बोधिसत्रः पश्यति स तमतिदारुणाकारप्रमाणं क्रूराज्वलन- मालालिङ्गितमुदारेण पटुपवनविकीर्यमाणधूमपटलान्धकारदुर्दिनेन स्फुरस्फुलिङ्गावलिकराल. दर्शनेनायसेन महता भ्रमता चक्रेण दार्विव प्रविदार्यमाणमुर्धानं स्वशिर अविगलितगोणित. वसारसाहारमात्रविधृतप्राणशेषम् । समीपं चोपगम्यैनं पर्यपृच्छत्-- कि नागोऽति सुरोऽसि किनरवरो यक्षोऽसि कि मानुषः किं विद्याधरसैनिक किमसि वा देयः पिशाचोऽसि या । किं वाकारि भवान्तरेषु भवता कर्मातिरौद्रं स्वयं यास्यामि व्यसनं दुरुत्तरमिदं मुश्यं फलं ऋन्दयत् ।। ११२ । पुरुषः प्राह- नाहं नागो नैव पक्षो न देयो दैत्यो नाई नापि गन्धर्षराजः। 16 20 95 20 ·१०१ ३८ मैत्रकन्यकावदानम् । रक्षो नाहं नापि विद्याधरोऽपि जातिस्तुल्या संमतीहि त्वया नः ॥ ११३ ॥ बोधिसत्वः प्राह- 5 10 16 किं कर्म भ्रमता त्वया कुमतिना संसारदुर्गे कृतं येनेदं ज्वलितानलं शिरसि ते चक्रं भ्रमत्यायसम् । पुरुषः प्राह- नानादुष्करकारिका भगवती संसारसंदर्शिका तत्र श्रेयःमुखोपपादनपरा मस्नेहबद्धाशया ॥ ११४ ॥ यां लोके प्रवदन्ति साधुमतयः क्षेत्रं परं प्राणिनां दैवावेशवशादकार्यगुरुकस्तस्या जनन्या महत् । साधो प्रास्खलयं शिरःप्रहरणं पादेन पापाशयः तेनेदं ज्वलितानलं शिरसि मे चक्र भमसायसम् ॥ ११५ ॥ अप बोधिसत्त्वस्तस्य पुरुषस्य प्रवचनप्रतोदेन संचोदितहृदयस्ता परजुगुप्सा- मात्मन्यनुपश्यन्नाह~- अन्यं जुगुप्साम्यहमल्पबुद्धि- रामानमेवाध निनिन्द अज्ञः । येषु स्वयं दोषगुणेषु मनः तैरेव लोकं कयमकयामि ॥ ११६ ॥ मयापि यन्मातरि दक्षिणीयैः (णायां :) कृतोऽपराधः पुरुषाधमेन। तस्यैव पापस्य फलानि भोक्तु- मुलचय तोयावलिमागतोऽस्मि ॥ ११७ ॥ इति । अप तस्य वचनानन्तरमेव प्रभिन्ननवकुवलयदलनिर्मलानभस्तलगत् सजलजलदनिनाद- गम्भीरधीरो ध्वनिरुच्चचार- किं न पश्यति कर्माणि बलयन्ति शरीरिणाम् । लोकालोकान्तरस्थायी पाशेनेच विकृप्यते ॥ ११८ ॥ ये घद्धा विपयेण दुःखनिगडेनायासकर्मोत्कटे ये त्यक्त्वा गुरुवाक्यमन्धमतयः पापाश्रयं कुर्वते । मुक्ताः कर्मभिरेव दुःखनिगडप्रच्छेदशरैः शुभैः मानुष्यं यदयाप्य मूढमतयो दूरे स्थिता जर्मिणः (जन्मिनः) ॥११॥ अथ तस्य वचनानन्तरमेव कर्मानिलावेगोरिक्षप्तमिव तच्चक्र चिटिचिटायमानदहन- कणचयोहाररौद्रं तस्य मूर्भः समन्युद्गम्य मैत्रकन्यकस्य बोधिसत्त्वस्य शिरः प्रविदारयद् भ्रमितुमारब्धम् । क्षणात्स रेजे रुधिरप्रवाई- भी च्युतः मातसमस्तमतिः। 20 25 30 ·११० 10 दिव्यावदानम्। प्रभिन्नचक्रामविभिन्नमा ऐरावणस्येव तनुः पतन्ती ॥ १२०॥ ततः स पुरुषो हा हेति मा प्रविदाहर्जन तीत्रेण दुःखेन समाक्रम्यमाणशरीरकं मैत्रकन्यक बोधिसत्वमाह- दिल्याइनागीतमनोहराणि चित्तप्रमोदोदयसाधनानि । संत्यज्य कर्माद पराणि तानि प्राप्तस्त्विदं स्थानमनन्तदुःखम् ॥ १२१ ॥ देवालयं दिव्यसुखोपभोग को नाम संप्राप्य शुभैरतुल्पैः। नित्यं ज्वलद्वह्निशिखाकोण संप्रार्थयेद्धीममपायगतम् ॥ १२२ ॥ बोधिसत्त्यः प्राह- मत्तालिकोलाहलसंकुलानि वनानि पुप्पोज्वलमस्तकानि । संत्यज्य नागा व्यसनं सहन्ते यया तयेच्छालतया गतोऽहम् ॥ १२३ ॥ राज्यानि विस्तीर्णधनोवलानि विहाय नारीमुखपङ्कजानि । युद्धे म्रियन्ते बहवो नरेन्द्रा यया तयेच्छालतया गतोऽहम् ॥ १२४ ॥ 15 20 भ्रमजलावर्तविमुक्तनादे । महोदधौ यान्ति नराः प्रणाशं यया तयेच्छालतया गतोऽहम् ॥ १२५ ॥ निरत्यपात्यन्तिकसौख्यसाधनं नरामरश्रीसुखसिद्धिमार्गम् । मुनीश्वराणां व्रतमुत्सृजन्ति यया तयेच्छालतया गतोऽहम् ॥ १२६ ॥ तेषां मुनीनां विगत्तव्यथानां देयं कथं पादरजेन मूभि । यैर्लसितास्तीनविपप्रचण्डा आशाप्रपाता बहुदुःखभीमाः ॥ १२७॥ 30 ·6 fo 15 ३८ मैत्रकन्यकायदानम्। किं तद्भवेद्दुःखमतीव ती का वा विपत्तिर्बहुदुःखयोनिः। तृष्णाविषाग्निक्षतचित्तवृत्ते- र्या दूरतः संपरिवर्तिनी स्यात् ।। १२८ ॥ अपि च हे साधो, कर्मणा परिकृष्टोऽस्मि वर्तमानोऽपि दूरतः । कर्पति प्राणिनस्तत्र फलं यत्र प्रयच्छति ॥ १२९ ।। अपि च- कति वर्षसहस्राणि कति वर्पशतानि च । प्रदीतमायसं चक्रं मम मूर्तीि भ्रमिप्यति ॥ १३० ॥ पुरुषः प्राह- पष्टिवर्पसहस्राणि पष्टिवर्पशतानि च । प्रदीप्तमायसं चक्रं तव मूर्ध्नि भ्रमिष्यति ॥ १३१ ।। बोधिसत्वः प्राह- एतद्भासुरवद्विपिङ्गलशिखाञ्चालाकलापोज्ज्वलं कोऽन्योऽवभ्रमितं प्रयास्यति समं छित्त्वा परश्चैष्यति । पुरुषः प्राह- यो मातर्यपकारकर्तुमनसः कृत्वा समायास्यति तस्येदं शिरसि भ्रमिष्यति पुनर्मूर्धा तव प्रच्युतम् ॥ १३२ ॥ अथ बोधिसत्त्वस्तेन मूर्धा प्रविदाहजेन तीवेण दुःखेन समाकुलहृदयोऽपि सत्त्वे- 20 प्वनन्तेपु समुत्पादिततीवकारुण्याशयस्तं पुरुषमाबभापे- क्षपितसकलरागक्लेशजालान्धकारा गगनतलनिलीना योगिनो ये नमस्याः । स्फुरितकटकहाराः प्रज्वलन्मौलयो ये पुनरमरसमूहास्तेऽपि शृण्वन्तु सन्तः ।। १३३ ॥ कृत्वा दुश्चरितं खमातरि जगत्कृत्स्नं यदि प्रोद्वहे- देतत्प्रज्वलिताग्निरागकपिलं चक्रं बृहन्मूर्धनि । कल्पं कल्पसमैरहोभिरयुतान् वोढुं चिरायोत्सहे सत्त्वार्थ प्रतिपद्यमानमस्य हि मे चित्तं न संखियते ॥ १३४ ।। अथ तस्य सर्वसत्त्वप्रियस्य मैत्रकन्यकस्य बोधिसत्त्वस्य वचनानन्तरमेव भूर्धा समु- 30 स्पान्योक्षिप्तमिव तच्चक्रं साप्तालोच्छ्याचक्र नभस्तलं समुत्पत्यावतस्थे । रेजे तचपलानिलाहतचलज्वालाकलापोज्ज्वलं चक्रं खे परिवर्तमानमसकृत्प्रोन्मुक्तभीमखनम् । उद्यद्विम्बमिवारुणस्य सकलपोन्मुक्तरश्म्युल्करं रत्नाद्यैः प्रविलम्बमानममलैर्वैडूर्यमित्याश्रयैः ॥ १३५ ॥ 23 35 ·दिव्यायदानम्। 10 15 ततः सयनिहरवारिचारिणः समीरणोछासितपुष्पशाखिनः । नभो विचुम्च्यायतराङ्गबाहब- श्वकम्पिरे भूमिमृतो हता इव ॥ १३६॥ भुजंगविक्षोभसमुदतोर्मयः पयोधरवानगभीरनादिनः। जलालया रतशिखानिवासिन- स्तदातिवेलासलिलैटलधिरे ॥ १३७ ॥ प्रमुक्तनिःशेषमयूखभासुरं रराज खे मण्डलमंशुमालिनः । रखेर्मयूखाङ्करदन्तुरान्तरा- दिशः समन्ताद्ददृशुः स्फुटश्रियः ॥ १३८ ॥ स्फुरत्तडिद्दामविराजितोरसः सुरेन्द्रचापप्रतिबद्धकङ्कणाः । पयोमुचः किंचिदवानुताम्भसो वितानवद्व्योमनि ते विरेजिरे ॥ १३९ ॥ जो विचित्रा विनिपेतुरम्परात् वितुष्टुवुर्दृष्टतरा दियौकसः । चिरप्रगाढव्यसना हतार्तयः क्षणादभूवन् वह्यो निरामयाः ॥ १०॥ ज्वलति विषमचक्र प्रान्तदीर्णोर्टाकायः गलितरुधिरधारासिक्तसनिकायः । भगवति गुणराशौ संप्रसाध खचित्तं स्वगृहमित्र स साधु_मयात्तत्क्षणेन ॥ १४१ ॥ दानोदकमहत्तीर्थे शीलशौचसुनिर्मले । क्षमासुरभिशीताच्छे वीर्यागाधप्रवाहके ॥ १४२ ।। ध्यानस्तिमितगम्भीरे प्रज्ञापनप्रबोधके । तस्मिन् बोधिमहातीर्थे स्थित्वा बोधिपुरोत्सुकः ॥ १३ ॥ प्रक्षालयेच्छेपपापं तुषितेऽसौ ययौ मुदा । तत्रस्थोऽप्यचिरं रेमे दृष्ट्वा लोक कृपान्चितः ।। १४४ ॥ तत्किमिदमुपनीतम् एव हि मातर्यपकारिणः प्राणिनः इहैव व्यसनप्रपातपातालावलम्बिनो भवन्तीति सततसमुपजायमानप्रेमप्रसादबहुमानमानसैः सपुरुषैर्मातरः शुश्रूषणीया इति ।। इति श्रीदिव्यावदाने मैत्रकन्यकावदानं समाप्तम् ।। 20 26 39 30 ·प्रथमं परिशिष्टम्। श्लोकसूची। [ अस्यां सूच्या ३३.९२ श्लोकमारभ्य ३३.१०६५ श्लोकपर्यन्तं श्लोका न निर्दिष्टाः] भकरणहृदयेन तेन तात २७.१४८ मधेन गात्रेण ववर्ष तोयं २६.७७ मचिन्तियः प्रसतानां ३१.१३ भलंकृतश्चापि चरेत धर्म २३.३ भत्यायतं शरवण ३०.४४ भवकृष्टावकृष्टस्य २६.१२ भरयुद्धतमिव मन्ये २८.२० भवनम्य ततः प्रलम्बहारा ३७.७ अथ तस्य पिता मित्रः ३८.१९ अववादकानी प्रवर २७.१७ मथ वैश्यस्य वैश्या ये ३३.७७ भशिवानि निमित्तानि २२.६ मथो विदोषः प्रवरोऽस्ति कश्चित् ३३.४६ भशोको नाम राजासौ २७.१४२ भयामि मुनेर्महाकरुणा २६.२८ अणि वर्षणं चास्य ३३.१०७१ मचैव दुःखानि शमं गतानि ३८.८५ अश्रूण्यवोचद्वर्षास्य ३३.५९ मधेच मा बन्धुसुहृद्वियोग ३८.८८ असमीक्ष्यतत्वया हि ३३.४१ असाधारणमन्येषां ३७.३७ अध्यापका मन्त्रधरा ३३.८ अनर्थरागमहमूढबुद्धयो ३८.५० असौ द्वादश वर्षाणि ३३.३० अस्तंगते मयि भविष्यति एकराजः २६.६६ अनवतक्षहदे निवसन्ति ये २७.८९ अनित्यतां संपरिपश्यतो मे २७.१२३ अस्माकमध्यध्ययने ३३.८१ अनुग्रहार्थं तव सोपगुप्तः २७.२१ भस्माकमासीपुरपा ३३.८३ अनुग्रहो मेऽद्य परः कृतस्त्वया २६.३८ अस्मासु ते कर्तुमनिष्टमिष्टं ३८.१०२ भनुद्धतो विगवकुतूहलो मुनिः १९.९ अस्मिन् प्रदेशे नन्दाया २७.४९ अनृद्धिदमयत्येनं ३७.१८ अस्मिन् यो धर्मविनये ३७.२ मनेन दानेन महङ्गतेन १७.०,११,१८,१ अस्यामेव पुरा पुरंदरपुरी ३८.४९ अन्यच्चाहं प्रवक्ष्यामि ३३.२९ अहमेव महाराज २७.१५२ भन्यं जुगुसाम्यहमल्पबुद्धिः ३८.११६ अहं तु बुद्धो मुनिसत्तमः कृती ३६.१५ अपहाय मौर्यवंशं २८.१९ अहं तु भाग्यरहितः १३.३ मपि दिव्येषु कामेषु १७.५ अहं महाकारुणिकस्य राजन् २६.८१ अपि पद्मनालसूत्रैः २६.२३ महिपतिवदनाद्विमुचतीन ३८.५५ महो कारुणिक शास्ता २६.६९ अपि पश्येम नागेन्द्र २७.५१ अध्यन्यत्ते प्रवक्ष्यामि ३३.५७ भहो गुणमयं क्षेत्र १०.२,३१.१ मप्येव हि स्यादनृताभिधायिनी ४.९ | महो नाथस्य कारुण्यं ११.८ अहो भावविशुद्धानां २६.१६ अप्येवातिकमेटेला ८.१; ९.१, ११.१ माकोशका रोपका वयं १.१ अप्रमादेन संपाद्य २७.२८, २८.२१ अभिकानामभिगतां २७.१०८ भाज्ञा तदा शाक्यकुलोदितेन २७.९३ अमङ्गले साकलिके त्वं ३६.२,४,९ भाज्ञाप्य व्यवधूतडिम्बडमरा २९.५ अमात्यस्य च दुष्टस्य ३७.४५ आज्ञाप्रदीपेन मनोगृहस्थं २७.६७ अमात्यं बुद्धसंपत्ति ३७.४६ मात्मा पुगं गृहान् दारान् २७.३० भारमायत्तस्य शान्तस्य २८.२४ अयं मुक्तेन बाणेन ३७.९,३३ ·दिव्यावदानम् । मापनो हि पर कृच्छू १९ उस्त मामचधुमें २७ १२९ मापायिको नैरयिको १२ १६ उनान्तोऽम्मि निराशो गम इव २० १३ भायसौ पुरुषो दृष्ट्वा ३०१०,३४ उद्कारका नाम २०४७ भायान्तु सस्था पिता ममेति ३७४१ उन्मतास्य कटुरो ३६ १९ भारमधं निष्कामत ११,१११, १२३, १९२, उपायपासधारण १३६ २११,२६६१,३७१,५९ उधिराकारतरगतु ३८५९ आरोग्यमदेन मत्तका १२ ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेद ३३८० आर्यमौर्यश्री सप्रजाना हितार्थ २६८८ ऋद्धिमताममो यो २७ ६३ मावाहकालेऽथ विवाहकाले २७ ४ स्या सल्वरभरिसता २८२५ आशया गृहमागत्य ३८४६ भाशापाशशताकृष्टो ३८२१ एकच्छपसमुच्या वसुमती २९८ इक्षक्षोदवदुशितो भुवि यदा २७९ एकस्य भापमाणस्य १२२० इच्छामि गन्तु तदह भवन्त्यो ३८९९ एकीकृत समुचित्य ३०४७ इति कर्माणि चैतानि ३३ २१ एको झय जायते जायमान ३७ ४३ इति निसरण दृष्ट ३३ ४० एतच रट्वेह परिग्रजन्ति ३७४४ इत्येते पातका झुक्का ३३ ३५ एतच्छरण श्रेष्ठ १२१० इदमपश्चिमक नाथ १७२ एतद्भासुरवद्विपिङ्गलसिसा ३८ १३२ इदमालम्बन प्राप्त २६७१ एतद्त समादाय ३३३९ इदानीं तु तस्या कारोऽय २६३ एतर्हि किं द्रष्टुमिहागतोऽसि २६ ६ इद क्षीरमिद दधि ३३ ४८ एते दाहिमपुष्परोहितमुम्बा ३८ ६८ इद च ते पानमिद व चीवर ३६ १८ एने पयोदा विनदन्त्यतोया २२६ इद तु रूप तव दृश्यमेतत् २६९ एने पर्वतशरदनतर ३८७८ इद पुर स्वर्गमिव प्रहृष्ट २७ ११४ एते भद्रशिलानिासनिरता २२३ इद प्रदान चरमं ममाद्य २९६ एते हि पादपगणा फरपुष्पनद्धा २२२ इद यदा पङ्कजगर्भकोमल २६५ एवमनुविचिन्तयता तेन २७ १२८ इद हि प्रथम चैत्य २७ ३८ एवमेतत्तथा स २५१५ इद ह्यवोचद्वचन च सुचू ३० ३२ एवमेतद्यथा ह्येप ३३ १०६८ इमानि दुखाङ्कुशखण्डितानि ३८८६ एव प्रसूतिर्यदि तत्वत स्यात् ३३ ६० इमानि यान्युपस्थानानि ३७ ३४ एर चिन्निया बुद्धा ६८ इमामवस्था मम लोकनायो १२५ एप व्रजामि शरण २८ १२ इमा भवान् पश्यतु मे सुता सी ३६११ एपा खलु शीता पुष्किरिणी १२१५ इमा विपत्ति विज्ञाय २७ १२१ एषा बजामि शरण २६ १७ इमा समुद्रोत्तमनीलमचुका २९१३ एषा हि निर्मला ज्योना २७ १२५ इह मुनिवृषमैन बोधिमूले २७ ५४ एषा हि दक्षिणा प्रोत्ता ३१९ एषोऽसौ पर्वतशैल ३० २० उत्तरे सरराजस्य २७९५ उत्तीर्णो भगवान् बुद्धो ३१ एहीति चोक्त स तथागतेन २ ४, १९ १४,३७८ उपाटे वा न वा नेत्र २७ १२४ एहीति चाक्ताश्च तथागतेन १२२ उत्पाव्य नेत्र परिपातयामि २७ १५६ एहीति चोक्ता हि तथागतेन २ १५, २३५ उत्सृज्य दारिद्यमनयमूर २६५१ २७ २२ एह्यहि यदि दूतोऽसि १३५ उदितो ज्ञानसूयश्च २६७४ ऐरावणस्याकृतिनुल्यरूपो ५६ ·श्लोकसूची। ५१५ ऐश्वयांबद्यहं भ्रष्टः २५.१३३ फयिछिसण्डी सलु रौरकेषु ३७.४७,५३ कति वर्षसहस्राणि ३८.१३० कथय कथय साधु पुत्र तावत् २७.१४७ कथं च तेषां न भवेद्विमोक्षो २८.११ कथं श्वपाकनातीयो ३३.४२ कथं स बुद्धिमान् भवति १२.१८ कथं हि धन्ये न निमज्जसि क्षिता २७.१५५ कनकाचलसंनिभानदेही २६.५५ कपिंजलाद्यो जनितो ३३.८५ करणीयानि पुण्यानि ७.४ करोमि चैप व्यवसायमद्य २६.५ कर्तुकामोऽभविष्यत्का २६.२७ कतुं विनमतो न मेऽहति भवान् २७.१४ कर्मणा परिकृष्टोऽसि ३८.१२९ कर्माणि निर्मुच्य कथं भवेभ्यः ३८.१० कर्माण्येवावलम्यन्ति ३८.८ कारमकं लोकमिदं विदित्वा २७.१३४ कल्याणमित्रास्ते मध २७.१२२ कश्चिदन्योऽपि निर्दिष्टो २७.१६ कप्टेऽसिन् विजने वने २८.१ कस्तस्य गुरोर्मनुजो २७.६५ कस्तस्य साधु बुद्धान्यः २७.५९ कामं ममापि महदस्ति बलं तथापि २६.२४ कामा हि लोके परमाः प्रजानां ३३.९१ कामुक मण्डलं कृत्या ३०.१६,३७ कालिकभुजगेन्द्रेण २७.५० कि कर्म भ्रमता त्वया कुमतिना ३८.११४ किं कारणं पुरनिवासिजनाः सममा २२.४ किं कुर्यादुदपानेन ३.३ किं तद्वेधुःखमतीव तीनं ३८.१९८ किं तु त्वं दुर्मना राजन् ३७.१९:२० किं ते कारुणिकस्य शास्यवृषभ २७.८ कि दीसरश्मिर्विनिगूडरश्मिः ३८.१३ किं दुःखं दारिद्यय २०.२ किं न पश्यति कर्माणि ३८.१६८ कि नागोऽसि सुरोऽसि किन्नरयरो ३८.११२ किं पुनर्जन्मशताना २८.९ कि भो महार्णरजलं न विनाहितय ३०.४२ कि सर्पपेण समतां नयसीह मेरं ९६.३२ | कुटुम्य मियते स्त्रीभिः २.२ कुतरत्वमागच्छसि मुक्तपाणि १२.११ फूटागारे शयित्वा त्वं ३७.१३ कृतमाग्ने नृपतिना २७.९८ कृत्या चतुर्णामेकक ३३.३६ फूरमा दुश्चरितं स्वमातरि ३८.१३४ टस लिरेसंस लदासस्य २३.१०८० कृष्णाश्च गौराश्च तथैव श्यामाः ३३.१०७४ फेचिन्नमस्यन्ति शचीपति नराः २.७ केनोमृतानि नयनानि सुतस्य मयं २७.१५४ कोटागाराणि कोसं च ३७.१७ पचिदमरविलासिनीकराम ३८.८३ कचिदमहारथचक्र ३८.७७ कचिदुमतरचारमणिप्रभया ३८.७० कचिदुपचितवारण ३८.७४ क तद्वदनकान्ति २६.७० व यास्यसि वं नरवीर भूयो ३७.५६ क्षणात्स रेजे रुधिरप्रवाहैः ३८.१२० क्षत्रिया रेणुका नाम ३३.८७ क्षपितसकलरागमेशजालान्धकारा ३८.१३३ क्षुरेण जिह्वामथ कर्तयामि २७.१५७ सगपतिसविलासपाणिरत्रं ३८.५८ खगस्थं माणवं दृष्ट्वा १८.७ गच्छथ माह्मण्यकोऽयं १७.३ गच्छन्ति सत्वा बहुगर्भयोनि ३३.१०७२ गावा तं नगरत्रयं यदपि है ३८.१०३ गवापि केचित्फलकैर्महद्भिः ३८.६१ गन्धमादनशैले च २७.८३ गमनाय मे समयः प्रत्युपस्थितः १२.१२ गान्धापणं क्लीवजनाभिपनं ३८.३० गाधिकापणिकः श्रेष्ठी ३८.२८ गां भित्या द्युत्पतन्त्येक २.१४ गीतं कुणालेन मयि प्रमत्त २७.१३७ गुरुद्वारा न गन्तव्या ३३.३३ गोगर्दभोरभ्रमृगद्विजानां २७.१ गौर्भूत्वा सर्पवत् स्थित्या २६.३० चक्षुरादीनि यः प्राज्ञः २५.१३५ चक्षुः कुमार सततं परीक्ष्य २७.१०५ चण्डालयोनिजरत्वं हि ३३.५ - ·दिव्यावदानम्। चण्डालयोनिभूतस्त्वं ३३.६ तयापि तस्मिन् व्यवहारनीत्या ३८.३१ चण्डालाः सह चण्डालैः ३३.११ तवानुभावारिपहितः सुघोरो २.१६; २६.१६; चतुर्दिशमवलोक्य २७.३९ चन्द्रय खे विचरतः ३०.४१ तस्मादतो मे गमनं भवन्त्यो ३८.१०७ चपलानिलवेल्लितपुष्पतरं ३८.७१ तस्मानरेन्द्र भभयं प्रयच्छ २६.८३ चरणतलपराहता सशैला २७.५३ तस्माद्विलद्धामि ववस्त्वदीयं ३८.४८ चरतः पिण्डपातं हि ७.१ तस्य ज्येष्ठा घयं पुत्राः ३३.४३, ४४ घातुर्वण्य प्रवक्ष्यामि ३३.७५ तस्य निःसरणं दृष्टं ३३.३७ चित्तवशेन हि पुंसां २७.६ तस्य राज्ञस्त्वहं पुत्रः २७.१४३ चिरं मुखं चैव सा तिप्यनाम्नी २७.१३२ तस्यामिपाहरणशोणित ३२.२ चीराजिनाम्बरधर क्षमया विशिष्ट ३०.३० तस्यैव कर्मणो विपाकतो मे १७.१० | ताथागतं घपुरथोत्तमलक्षणाढ्यं २६.४३ छन्दाभरणान्यश्वं च १७.४६ ताम्यः सप्तभ्यः पूर्विकाभ्यः कृतिभ्यो २६.८७ जगति दैत्यनरामरपूजित २.१८६३७.६ | तावदवभासते कृमिः १२.५ जटिलस्तापसो भूस्वा ३३,९० तावदवभासितमास तार्किकैः १२.६ तासां विलासर्गमनैः सलीलैः ३८.९६ जाति भवान् पश्यति शास्यमिक्षु २७.३. जुगुप्सितः सर्वलोके ३३.१० तिमिरनिकरलेख्याः श्यामलोपक्षमलेख्याः ३८.९४ ज्ञानेन हि स्वं परमेण युक्तः ३३.१०७७ तिमिगिलशोभविवर्धितोमि ३८.२० स्वलति विषमचके प्रान्त ३८.१५१ तिष्ठन्तं पूजयेद्यच ६.७, ३१.१० तीत्वा तमम्भोनिधिमप्रगा, ३८.६२ ज्वलन्ति सहिताहाराः २.१ तीा यदि भगवता कुपथप्रयाता २७.९० ततः कुणालस्य मुखं निरीक्ष्य २७.१४४ तुगतरंगसमुद्ततीरं ३८.५६ ततः सवनिरवारिचारिणः ३८.१३६ तुल्यमतुल्यं च संभवं १७.१ ततो नृपस्तस्य निशाम्य भावं २७.१११ तुपिता नाम ते देवाः ७.२ ततो मुनिस्तस्य निशाम्य भावं २६.६० | सृष्णानिलैः शोकशिखाप्रचण्डैः ३८.२ ततो मुहूर्त नृप माधसित्वा २७ १४५ तेन तां रजनी कृरखा २६.७२ तत्कालमासं तन्नाहं २७.८९ तेषामचिन्तियानां ६.९ तस्कालं स्वयमधिगम्य धीर बुद्ध्या ४.५; ५.४ | तेषां च जातिसामान्यात् ३३.७९ ११.५३ १२.६, ३७.६३ तेषां तु वस्त्रशयनासनभोजनादि २८.१० वरकाले स्वयमधिगम्य वीर बुद्ध्या २६.६४ तेषां मुनीनां विगतव्यथानां ३८.१२७ तत्तया भुज्यतां येन २९.७ तेपो सर्वज्ञ नायोऽसि १३.२ तत्सांप्रतं मूहि ममेदमयं २६.८० ते सारमपश्यन्तः २७.११ तथाहं त्वामिहोदीक्ष्य २६.५० तैरेव नैकव्यसनप्रदस्य ३८.६४ तयं शिखण्डी सलु रौद्रकेषु ३७.४४, ५४ त्यनेदेकं कुलस्यार्थे ३०.६, ३७.५१ सदनु स्वमनुग्रहमप्रतिम २६.३९ त्यागशूरो नरेन्द्रोऽसौ २९.९ तदनेनास्सि शब्देन २७.१३९ खग्मांसास्थिशिरायकृममृनयो २७.१५ तदेवकारणं तेन २६.३५ खचावनद्धे रधिरावसक्त २६.१० तब देवा नमस्यन्ति ३३.२ खदाधयायाप्तमपेतदोष २.१७, ३७.५ हम्मामनायां प्रनिपालनीयां ३८.४३ स्वदर्शनान्मे द्विगुण प्रसादः २७.२५ समस्ययदमर्पितः सकोपं ३५.२ स्वमिह विधिहितप्रदाभिमानी ३५.३ समुदतं योनि निशाम्य राजा २६.७८ त्वया कात्या जितास्रते ३०.४३ ·श्लोफसूची। ५१७ स्वया पुनरद धीर २६३१ स शास्तृकल्पो जगदेकया २७ २७ ददामि तेऽह प्रकृति ममामलां ३३ १०७८ दधिघृतनवनीतक्षीरतकोपयोगात् २७ १२ दन्ता यस्य विशीर्यन्ते २७ ११७ दशवलसुत क्षन्तुमईसीम २६८४ दशेमे वर्षदशा ३७ २५ दष्ट्राकराले झपवारन्ध्रे ३८ ६० दाक्षिण्यादनृत हि कि कथयत २९३ दान मनाप सुशुभ प्रणीत २७३३ दानेनाहमनेन नेन्द्रभवन २९ १२ दानोदकमहत्ती ३८ १४२ दान्तेन दान्त पुरुषर्षभेण २६८२ दिने द्वितीये द्वानिशत् ३८ ३२ दिवस परमाणपोडको १३ दिव्य चास्य सुधाभक्त ७३ दिव्य प्राप्य सुप पुरे रमणके ३८१०६ दिव्याङ्गनागीतमनोहराणि ३८ १२१ दुर्गतिभ्य समुन्य ३७ ६८ दुर्लभ प्राप्य मानुष्य २६६८ दुहिता शक्रकल्पस्य ३०३ दुख दुखसमुत्पन्न १२९ दुखे महत्यप्रतिकारवोरे ३० ९० दूर हि कर्पते कर्म ३७ ५२ दूरापगतोऽस्मि १२ १३ दूप्यैरेन प्रावृत निहरन्ति ३७ ४२ दृढेनाध्यात्मना राज्य ३०७ दृष्टस्त्वया ज्वरितकासनतुल्यवर्ण २७ ५२ दृष्टस्या लक्षणभूषिताङ्ग २७ ४३ दृष्टा मया मारसुता हि विप्र ३६ १२ दृष्टा सा परिपूर्णचन्द्रवदना ३०३१ दृष्टोन या द्विपदप्रधान २६५२ दृष्टो मया विम स पिण्डहेतो ३६ १ दृष्टो मया स भगवान् ३६ २३ दृष्टो मया ह्यसकृतप्रतिमो महर्षि २७ ८७ दृष्ट्वा च तां सुधन इन्दुसमानवस्त्रा ३०२ दृष्ट्वा तवेद नयनाभिराम २७ १०६ दृष्ट्वाम्बद तद्रुमराजमूर २७ ७५ ट्वा महाकारुणिक स्वयभुव २६५९ दृष्ट्या लोकमिम धनक्षयभयात् ३८३ दृष्ट्वा हरितपयाय २७ ९९ देवा पि सन्नीह महानुभावा ३७ २८ देवालय दिव्यसुसोपभोग ३८ १२२ देवात्कथचिरसमाप्त ३८४० दोपो घय चार भवेदयुतो ३३ ५५ | दौर्गन्थ्य प्रतिवार्यते यहुविध २६ १३ धन्यानि तस्य चक्षुपि २७ ११२ धन्याने कृतपुण्याश्च २७ १० धन्यास्ते पुरपा लोके १२२१ धरणितरनिमन्ना मातर शोकमग्नी ३८५१ धर्मप्रदीपो ज्वलति प्रजासु २७ ७१ धर्म स्थितोऽसि विमले शुभद्धिसरन २२७ धानीभि स समुशीत ३८१८ |धिस्तु ता निफरणामनित्यता २६४४ ध्यानस्तिमितगम्भीरे ३८ १४३ न कापणवण १७४ न केशेन न कर्णाभ्यां ३३५० न सलु न चितित ते २६ १८ न खरवेप कि गीतस्य २७ १३. न चरसि बहुमतस्तदर्थे ३५११ नचेन्द्रियाणा नानात्व ३३ ७३ न तस्य कथयेच्छोक १९१६ न वानरो नापि च नारिका व १२१५ न ननचर्या न जटा न पङ्को २३२ न नश्यते पूर्ववत शुभाशुभ २० ३ न प्रणश्यन्ति कर्माणि २१९, १०१,११७, १३ १०,१९१५ २१३,३५८,३७ ६९,७० न प्रोक्षगैर्न मन्त्रैश्च ३३२७ न भैपज्यान ब्रायन्ते ३७ २७ न मे दृष्ट नृय न च नृप २८३ न यापदेव मम दुखशल्य ३८५१ नरवर यत्तव सदृश ३७५५ न राजन् कृपणो लोके ३.२१ न वपुष्मत्तया श्रुतेन वा २११ न शरीरविनाश हि २६ ६७ न शत्रवज्राग्निविपाणि पळगा २७१५३ नसत्वा ब्रह्मणो जाता ३३७८ न सयमेन तपसा न राजन् ३७३० न स्वरेण न वर्णेन ३३ ५२ न हन्याद् ब्राह्मण ह्येक ३३ ३४ ·પ૨૮ दिव्यावदानम् । न हि चामीकर मूद ३३.४ (परोपकारैकरसामिरामा ३८.१ न हि ब्राह्मण आकाशात् ३३.१७ परोऽपि यः साधुजनानुशिष्टं ३८.२४ न हि श्रेष्ठो हि होनेन ३३.९ पर्यवेऽवशयित्या त्वं ३७.१४ न झात्मनः समुत्कर्ष ३३.७४ पर्यंतगुहानिलाय २७.६६ न तिच्छरणं श्रेष्ठं १२.७ | पर्वताश्चाप्युभावूरू ३३.५० नाकमालवणजलाद्विराजधैर्याः ४.६:५.५११.६, पर्वतोऽपि सुवर्णस्य १७.६ १९.७,३७,६४. पश्य क्षेत्रस्य माहात्म्य २७.३५ नानाविधो रतसहस्रचित्रो ४.३, ५.२; ११.३ पापं न कुर्यान्मनसा न बाचा ३५.२, ७ १९.४ ३७.६१. | पापेच्छता बहुजनवञ्चनं च ३३.६५ नाहमुन्मत्तको यास्मि ३६.२० | पिङ्गलश्च कलिङ्गेषु ३.४ नाद नरेन्द्रो न नरेन्द्रपुत्रः ३६.२५ पिता वा यदि वा भ्राता ३७.४९ नाई नागो नैव यक्षो न देवो ३८.११३ पुण्यक्षेत्रमुदार २७.६३ नाई पुनः सर्वगुगोपपन्ने २९.२ | पुण्यसंभारमहतः ३८.२६ नाई भगिनि कामातः २६.७ पुन औकरिकत्वेन ३८.२५ नित्यं 'चैत्यगुणो हि चन्दनरसो ३५.९ निये वियोगे मरणारपुर स्थितो ३८.२.५ पुत्रापिणीयामाहुः ३७.२६ निना चोनमते नतावनमते २६.५७ पुत्राय ते भोः प्रकृति ददामि ३३.१०६७ नियोजनीयाः मुहृदोऽसुहृद्रिः ३८.१०५ पुराकृतं न पश्यति ३२.३ निरत्ययात्यन्तिकसौख्यसाधनं ३८.१२६ पुरा हि त्वां व्याघ्र इव मग ३७.३८ निराधव यस्य मनो विशाल २८.१८ पूर्वकेण निवासेन ३३.१०८१ निर्गुणस्य शरीरस्य ३७.२४ | प्रकृति स्वं न जानासि ३३.३ निर्वान्तामलहेमौलशिरसः ३८.१४ | प्रक्षालयेच्छेपपापं ३८.१४४ नीलाअनाचलसुवर्ण मधुद्विरेफ ३०.२६ प्रक्षुब्धशीर्पोरगभीमभोग ३८.५४ भीलाम्बुजे कदमपारिमध्ये ३६.१६ प्रगृह्य भूङ्गारमुदकमपूर्ण ३३.१०७९ नितीनपालिकुलालिपद्मः ३८.४० प्रच्छादिता वस्त्रविभूषणाद्यैः २६.८ नीलोत्पलैरस्ति कार्य १३.५ | प्रणिधा यत्र कुर्यास्त्वं १८.२ निपापजनयाकाली ३३.८६ प्रणिधि या कुर्यास्त्वं १८.५ नृपामजस्य नयने पिशुद्ध २७.११३ प्रतिशिष्यतेऽस्मन चिरादाज्ञा २९.४ नेपाणि कान्तानि मनोराणि २७.१३३ | प्रनष्टशोभा दुःखाता २६.४ नेवानुरागेण स पार्थिवेन्द्रः २७.१०४ | प्रमानोदतरिनाकराले ३८.३४ नै शुणालानिमे विलोक्य २५.१४६ प्रमुफनिःशेषमयूपभासुर ३८.१३८ नैतोमप्यमायुप्मान २.९ प्रवणीभूतमिदं चित्र २४.. ने हि जाने से नूनं २८.१४ प्रविष्टमात्रस्य ततो द्वितीय ३८.११० नेवान्तरियो न समुदमध्ये २६.२२६३७.३१, ३३ प्रविधमानस तु वक्षन ३८.१०९ मेगामिका या हामोरक्षे २७,४२ प्रविष्टमात्रस्य पुनस्तृतीयं २८.११ मोरमाप्यय पायाभ्यो ३५.५१ प्रशमदमरवा विमुकममा २७.७१ न्यायनानेन भनिम्नवी २६.३६ प्रेयी यथा यपपि चैकपुरकः २२.८ प्रीतिः परा में विपुला लबाला २७.101 पक्षिािनिसय ३८.४२ परानुमकालो मे २६.०५ परहिमेम्या मागविषो २७.१५९ परितको नजिना २० .. फालिनामलकापनस्पतरं १८.७५ ·लोकसूची। बलचकातिराज्य २७.३६ बहवः शरणं यान्ति १२.६ (अ) यहिभद्राणि रूपाणि २६.१५ यहपुण्य प्रसयसे ३७.५८,६६ यालभाषादहं पूर्व २७.३४ विम्बिसारप्रभृतिभिः २७.७६ युद्धानुस्मृतिपेशलेन मनसा २६.४१ बोधि च सापयिष्यामि २७.७७ ब्रह्मणा पूज्यते यश्च २६.२६ प्रमाणं शरण शतक्रतुं वा २६.२१ बाह्मणा ब्राह्मगैः साध ३३.१२ ब्राह्मणा योनितो जाताः ३८.१८ ग्राह्मणे रौदचित्तस्तु ३३.२८ ब्राह्मणोऽपि मृतोत्सृष्टो ३३,१२ मूहि यूहि श्रीमतलस्य भार २६.३४ भगवान् थोत्रियः श्रेष्ठः ३३.१०६६ भद्रे मैवं वोचस्त्वं १२.१७ भवनादिव प्रदीप्तात् २७.१० भविष्यसि त्वं नृभवाद्विमुक्को १८.४ भायां सहशिकां हृद्या ३७.१५ भिक्षुजनप्रतिकूला २६.१८ भुक्त्वा ग्रामसहस्राणि ३७.५ भुक्त्या शतपले पाने ३७.१० भुजंगविक्षोभपमुद्गतोर्मयः ३८.१३७ भुजगेश्वरी प्रतिभनौ २७.६१ भूनेषु संसर्गगतेषु नित्यं २८.१६ भूषः कल्पसहस्त्रसंचितमहा ३८.१५ भूरत्नेन हि बुढेन ३७.३ भृत्यः स भूमिपतिरद्य हताधिकारो २९.१० भैक्षानभोजनं यस्य २८.१७ भोः कृप्यासर्प तनुपल्लवरोलजित ३०.२७ भोः कोकिलोत्तम धनान्तरवृक्षरासिन् ३०.२८ भोः पूर्णचन्द्र रजनीकर ३०.२४ भमरचमरपतिश्यामकेगाभिरामं ३८.१६ भ्रष्टः स्वागतशब्दोऽयं १३.१ भ्राता ज्येष्ठेन राजा तु २८,२२ महल्यनामान्तरनामयुक्त ३०.२९ मतशिखण्डिक्लस्वररम्य ३८.७३ मत्तालिकोलाहलमंकुलानि ३८.१२३ मनसा संप्रधावामि ३०.१८,२२ मनुष्यतुल्यं तव सौम्य रूपं २६.७१ मनोजया च गान्धारी ३३,८२ मनोभिरामा च मनोहरा च ३०.१९,२३ मनोहरां न पश्यामि ३०.१७,२१ मन्त्रादि यदि लभ्येत ३३.१०७५ मन्ये वनमयं तस्य २७.२० मम भवतु मरणं मा तु २७,१०९ ममापि हृदयालोरी २६.७३ मयापि यन्मातरि दक्षिणीयः ३८.११७ मया हि दृष्टः कनकारदातः २७.४४ मयि गमननिवृत्ति कर्तुमत्युद्यताय ३८.५२ महानिलोक्षिक्षतरंगमरैः ३८.५३ | महोरगावासविर्णितोगः ३८.३५ मातरं पितरं चैत्र ३३.२४ माता भस्वा पितुः पुत्रो ३३.६८ । मा तावदेकजन्मिकस्य २८.८ मातुर्हितायैव सदोद्यतायाः ३८.६५ मानुष्यं सफली कृतं फतुरातैः २७.७३ मा नैपीस्वं हि मा स्माक्षीः ३०.१ मां प्रति न ते शक्य २६.५३ मांस खादितुकामैश्च ३३.२२ पित्रं ज्ञाति सी वापि ३३.२५ मुक्तो अन्य श्व योगैश्च ३७.५७,६५ मुनिपात्ररक्षणपटुः २७.६८ मुनिवृत्तस्य शान्तस्य २७.११९ मृण्मयेषु प्रतिकृति २६.४९ मृत्युज्वरगृहीतस्य २८.७ | मृत्युशल्यपरीतोऽहं २८.६ मृदूनि तेऽङ्गानि उदारसवा २७.३२ मेघस्तनितनिघोंप २६.६५ मोहसंबंधनो लोके ३६.२४ मौर्यः समृत्यः सजनः सपोरः २७.१०० यच्चान युक्तं विषमं समं या ३३.५६ यच्छत ब्राह्मण्यकोऽयं १७.३ याछनुसंधैः प्रबलैः समेत्य २१.१ यकर्नव्यं सुपुत्रेण ३७.६७ याचित्यापक कर्म ३३.२० यसरछरीरं वदतां वरस्थ २७.५० यत्तत्कल्पसहस्रकोटिनियुतैः २६.४७ यो बलं भरति ततिदर्शयस्व २६.१९ यायं वार्यते लोको ३८.९७ ययोपविष्टेन तथागतेन २७.७४ ·- दिव्यावदानम्। यथा क्षेत्रे च चीजेन ४७ यस्य पुनसहस्र स्यात् ३७५० यथा त्वया ब्राह्मण दृष्टमेतत् ४८ | यस्याथै गहने चान्ति २५ यथा द्रुमस्य दुहिता ३०१४ | यस्थायमीहशो धर्म १२१९ यथा प्रकारातमसो ३३ १६ य प्रेक्षति दु खमितोनिदान १७७ यथा भस्मनि सौवणे ३३ १५ यादृश बाप्यते चीज ३३ ७२ यथास ने च यथावलोकित ३६८ या देवता शास्तुरभिप्रसल्ला २७ १९८ यथा हि जातिप्रयासु ३३ ५३ यानीमान्यपविद्धानि ३७३३ यथा हिदारका बाला ३३ ४७ यानीह भूतानि समागतानि २३४ यथा हि माता प्रियमेकपुनक ८२ यानस्त्व हम्तिनीवाभि ३७ १६ यथा दिघेण्यो मगधाधिपो हाय १९११ यान्यनितान्यन्यभवान्तरेषु ३८८७ यथा हमी शीतनोन्मुसोत्सुका १९१० यावचाय जनपदमिम ३८ २३ यदभ्यासवशावृणा ३८१०४ यारन्मृत्योर्वश भुते ३७३६ यदर्थेन भगवतो २६३३ या लोके प्रवदन्ति साधुमतय ३८ ११५ या जगार्दिबलेन नायक २७ ९२ युद्ध विवाद कलहान्यभीक्ष्ण ३३ ६४ यदा पाशाालिदत्त २७९३ ये व ते मनुजा भासन् ३३८८ यदा प्रशस्ताम्बरसताङ्गी २६२ ये तरन्त्यर्णव सर ३१ पदा मनसि सबुद्धो १८६,८ ये तेनाध्युपिता देशा २७३७ यदा मया शत्रुगणानिहत्य २७ २५, ८६ ये धर्म शरण यान्ति १४२,५ यदावतीणों वदता धरिष्टो २७ ९१ यदाश्रित कर्म जनानुगतिना ३८३६ येन श्रुत मवेदीत २८२ यदा समुद्र सलिए समुद्रे २७७२ ये बद्धा विपयेण दु खनिगडे ३८ ११९ यदि कुर्यादय रोके ३८ ९८ ये बुद्ध शरण याति १४१,४ यदि गुणपरिवर्जितो दिनानि २७७ | ये ब्राह्मणा उग्रतपा विनीता ३३ ६६ यदि तय भयदु खपीडिता २७ १३६ येभिर्न दृष्टो द्विपदप्रधान २७ २३ यदि तारश्य | ये मृत्यु गणयन्ति नैव विपदि ३८ ३८ यदि युदो भविश्यामि १८३. येऽल्पानपि जिने कारान् १२२२ यदि माझा स्थादिहेक प ३३ ६२ ये शक्तिहीना विभवार्जनादौ ३८४७ यदि मोनु न शश्यामि २६ २० येपा चेतो विविधविरसायास ३८४२ यदेव सन्याधिकमस्य भरति ३७ ३९ | येपु ध्यासनचेता भुजग ३०७ पचननो मार देशनाभि ३.. येस तो हितयादिना स्फुटधियाँ ३१ ६७ यद्यपि कमिप्यामि ३८२२ ये मम शरण यान्ति १४३,६ यापरीनगता २०५ ये ससारिकनकदु सदहन ३८ १२ थाप मार्ग स्वगाय ३३ २३ ये सारमुपजीवति २७३३ यमापे पादपसे ३७३५ | यो द्रष्टुमिच्छति जिन ९३ यपार प्रजापन्स २०११ यो यारो यारमावेन ३५३ यस्तु धर्मविरागा ३७२२ यो मे गजेन्द्रो दयितो मनाप ५७ परतु पुढे च धर्म च १२८ योऽमी स्वमांसतनुभि २६ । पामायणानि शुनि ३३.६ यो हि चन्द्रमस नम्ति २७१२० पम्मादिशापी पिघुमट ३१११ यो शामिन् धर्मविनये ४२, १२018" प्रमादि मनु ११.२१२,२६१२४३७१० पमिलेर दिने परे ३०२९ वा धैयररण ३.१६,१० पम्मिन् पसिननपसरगि ३८५ पायो राक्षमीग्रेप .1111 ·लोकसूची। जो पो न हि रेणुरेप ३५.५ । याताहताम्भोधितरंगलोले ३८.१०१ रजोडन मोहोनाहि रेणुरेप ३५.६ बिरासिवनयकर्णिकारगारः रजोऽन रामोन हि रेणुरेप ३५.४ विगतोड़या देन्यमदमहीणा ४.५, ५.३, ११.४१ रक्तस्य पुंसः पदमुरपट स्यात् ३६.५ १९.५० २६.६३, ३७.६२ तस्प शय्या भवति विकोपिता ३६.३ विगाहवम्तस्य जिनानया चिता १९.१२ रत्तो नरो भाति हि गददस्यो ३६.६ विधरोऽप्यविभूतिविम्लीः ३४.३० रत्तो नरो भाति हि चलेक्षणो ३६.७ विद्यया ये सपनाः ३३.७ रसप्रदीपमहतान्धकार ३८.९५ विधिमपरमहं ते योधयामि ३८.१३ रसलतावृतभासुर ३८.५७ विनापि मूल्यैर्षिजुगुप्सितस्यात् २७.२ रहानि पापांसि समुञ्चलानि ३८.८९ विनिर्मितामा फनकायदाना २७.४५ रवानि प्रतिलेभे हि १३.९ विशुद्धशील मुविशुद्धयुद्धे २०८ रम्ये मुहमशासिनामविरल ३८.६९ यीतरागः परिवृतो २७.८० रागेश्ध नाम परपातनं च ३३.६३ व्याधीनसायलिविलास ३२.. राजसतीतं खलु नैय शोच्यं २७.१५० ध्युत्पता न ययं राज्ञो ३०.५ राजस मे दुःसमलोऽनि कश्चित् २७.१६० शकस्य येन भवन २७.६१ राजा घशोको बलवान् प्रचण्डो २७.११६ शतक्रतुसमादिष्टः ३०.५६ राज्यं समृद्ध संस्थाप्य कोशे २७.९७ शतंसहस्राणि सुवर्णकोट्यो ६.५, ३१.६ राज्यानि इत्यापि महानुभावः ३७.२९ राज्यानि विस्तीर्णधनोपलानि ३८.१२४ शसहस्त्राणि सुवर्णनिष्का ६.१,२.३, ३१.२ रात्रौ परदारमूञ्छितो १.४ शतसहस्राणि सुरणपर्वता ३३.८ राममामे त्वष्टम स्तूपमद्य २६.८६ पातसहस्राणि सुवर्णपिण्डं ३१.३ रिद्धि समुत्पाद्य स तन्मुहूर्त २६.७६ सातसहस्राणि सुवर्णमूद ३१.५ रुवं नैककपालशेखरधरं ३८.६ शतसहस्राणि सुवर्णरायो ६.६६ ३१.७ रुदन्त्यां किनरीचेश्यो ३०.१५,३९ शतसहस्राणि सुवर्णवाहा ६.४, ३१.५ रूपाणि कस्मात निरीक्षसे त्वं २७.१२६ शब्दायमानवरनूपुरमेखलाभिः ३८.९२ रेजे तचापलानिलाहत ३५.१३५ शमशीलविपश्यनाबलः २.१२ रोदन्ति किवरगणा वनदेवताश्च २२.१ सरचन्द्रांशुधवले ३८.३३ शरीरिणां वृद्धिकरैः समृद्धः ३८.१७ हब्धाः फलस्थाध पृथग्जनाथ २७.१५१ शान्ति गते कारणिके जिनेन्द्रे २७.२६ लवणजलनिवासिनी ततो वा २६.५६ शारद्वतीपुरमई २७.६० लामः परः स्यादतुलो ममेह २७.८५ शालायां माह्मणनामे २६२९ लिखन्तं करालैनभः शृङ्गजालैः ३८.७५ शालीनामोदनं भुक्त्वा ३७.११ लोकं सदेवमनुजासुरपक्षनाग २७.५६ शिरः सतारं गगनं ३३.१०६५ वस्त्रेणामिभवत्ययं हि कमल २६.४५ शिववरणफुरसत्रमाद्या २.६ वत्स केन तवाख्यात ३८.३९ शिप्येण दशबरस्य २६.२२ घदतां वरेण वशिना २७.८४ शीघ्रमानीयतामेप २७,१४१ शीघ्रं तमेव शरणं प्रज २६.२५ पद सुवदन क्षिप्रमेतदर्थं २७.१४९ चरं नैव तु जायेरन् ३८.४५ शीलं रक्षेत मेधावी ३३.७० वर्गास्तथैव चत्वारो ३३.५९ शुभं धर्ममयं चक्र २७.५५ वशिष्ठोशीरमौनलायना ३६.१० शूरं पञ्चयितुं पुरा व्यवसिते २६.४२ वसन्ति काश्मीरपुरे सुरम्ये २७.८० शूलावतेखदा पो ३०.३६ पाक्य न युक्तं तव बकुमेतत् २७.१०७ शूलायतस्तयोः क्षो ३०.१२ दि०६६ ·५२२ दिव्यावदानम्। शृणु मे वं महाराज ३७.२३ संसारदोलामभिरही होला २८.१५ शृण्वन्ति ये नास्महितं गुरण ३८.६३ संसेधमानस्य भवन्ति स्नेहाः २०.. शैरीषके ये प्रपरे विमाने २७ ८२ साधिकं योजनशतं २.१० श्रद्धा शीलं तपस्त्यागः ३३.७१ सामग्रनं बुद्रुदसनिकाशं २७.१२७ सांप्रत स्वागतो व्यक्तं १३.८ श्रुत्वा कुणाल• करुणात्मकस्तु २७.१५८ श्रुत्वा घण्टारवं घोरं २८.५ सिंह इव यस्तु निर्भीः २६.५४ श्रुत्या तक्षशिलापौरा २७.११५ सिंहव्याघ्रगजाश्व ॥श्वनागपभान् २.१३ मुहतं शोभनं कर्म २०.५३२.४ पड़ वर्षाणि हि कटुकं २७ ४८ सुचिरमपि हि न सजनावमानो ३५.१४ पष्टिवर्पसहस्राणि ३८.१३३ सुचरितविमुसानां गर्विताना यदा तु २७.१३ पट्यहन्त सहस्राणि २७.९६ सुतस्य ते नेत्रसरा सुपुण्या २८.१०२ सचन्द्रतार प्रपतेदिहाम्बर १९८, १३ | मुतामिमां पश्यमि फि मदीया ३६.१३ सचेत्पिता ते जानीयात् ३६.२१ | मुरकरिकरजानकरपवृक्ष ३८.८१ सचेणं भवति पितुर्मतस्य ३७.४० मुरापानं न पातव्य ३३.३२ सदृशा. सदृश साधं ३३.१३ सुवर्णचौयं मद्यं च ३३.३० सद्धर्मचक्रमतुलं २७ ५८ सुवर्णवर्णों नयनाभिरामः ५.१ सपादजद्वा सनखा. समांसा ३३.४५ सुवर्णहरण वज्य ३३.३३ समन्तदृष्टे प्रतिगृह्य नारी ३६ १७ सुस्वागतं चन्द्रसमाननाय ३८.८४ सममजानसत्वय ३३.६९ (अ) | सूर्यप्रभामवभयं हि तस्य भाभि. २६.५८ समुच्छ्रितोत्तुनचरपताकैः ३८.७९ सूर्याचन्द्रमसी नेत्रे ३३.१०७० समुत्पतत्तुगतरगरौद्रे ३८.१२५ स्तूपैर्निचिौगिरिशृङ्गकापै. २७ २९ सम्यग्गता ये भुगतस्य शिप्या २७ ७४ स्त्रियो नृत्तं गीत भवन २८.४ सर. प्रसन्न निर्दोष ३३.१ सर्वजातिविहीनोऽसि ३३ १४ स्थाने मया बहुविधं परिखेदितोऽस्मि २६.३७ स्थित्वापि येनैव चिर वियोगः ३८.१०० सर्वज्ञलीलो हि स शुद्धसचो २७ १८ स्पर्शसगमनं मह्यं ३०.८ सर्वज्ञसंताननिवासिनी हि ८३,९२ सर्वलोकस्य या प्रज्ञा २७ ५७ स्फुरत्तडिदामविराजितोरस. ३८.१३९ सर्वाभिभूमे भगवान् महर्षि १७९ स्मरसि तुरग घटिकरस्य शाला ३५ १० सर्वे काणाश्च कुब्जाश्च ३३ ६९ स्रजो विचित्रा विनिपेतुरम्यरात् ३८.१४० समें क्षयान्ता निचया २३,८४,३५१ स्वगर्भसधारणदुःखितायै ३८ २७ सर्वे यज्ञ समाहूता ३३ २६ स्वजनहनि सगो २८.२३ स्वमान्तर निमित्तानि २७ १४० सशीर्षकाचाथ नरास्थियुक्ता ३३ ५४ स्वप्राणसदेहकरीमवस्था ३८.४४ सहसा तमिहरेद्वीक्ष्य २६४० स्वभारभाव्य वगच्छ रोके ३३.१०७३ सहास्थिमास सनख. सवर्मा ३३ ६७ स्वर्गस्य धर्मरोपो २७११० सकोचयन्ती प्रसारयन्ती ३० ११,३५ सक्केश बत्व प्राप्ता ३८९ स्वागतोऽहमभूव प्राक् ३३ ७ सज्ञा कृतेय रोक्स्य ३३ ८९ हस्तिनागश्व राजा च २३१ सदर्शय धनुर्वेदे ३०.४५ हस्त्यश्वरथ निर्घोषात् ३०.४ सनाह्यता हम्निरथाश्वकाय २७ १९ हस्त्यश्वस्थपत्तियायिनी ७.५ सप्राप्तमात्रस्य तु तक्षणेन ३८.१०८ हित्वा कौशेयकपासान् ३७.१२ सप्राप्ता देवता ऋद्धि ३३८४ हिमेन्द्रराजे गिरिशैलशुने २७ १०३ सवुद्धचित्तकुशल• २७ ६९ | हुतवहहतलेखात्यन्तपर्यन्तरौद्रे ३८.६६ सघुद्धस्य तु ये वच मुवचस २६.१४ हे त्वं कुरङ्गि तृणवारिपलाशभक्षे ३० २५ ·द्वितीयं परिशिष्टम्। विशेषनामसूची। [अङ्कः पत्राइयोधकः] मझिदत्त ३१९ २५३, ३०१, ३०३:३१४, ३१५, भप्रिमुख ७४ ७६ ३१६,३१७, ४३% B२०, ४८२ अजातशत्रु ३४, १७३ ,२३२, २४०, ४४९ आमीर २६५, २७७ मजित ८९ धाराड २५० अधोयाण २९२, २९६ भावर्त ६५, ६५ अनङ्गण १७५ भाशीविषा २९३, २९७ मानवतप्त ९३,९४, २१३, २५६ आशीविषपर्यत-नदी ६७ भनवनप्तकायिका (देवता) ९४ इन्द्र ५२, ५३, १२०,३०८ अनाथपिण्डद, १५, २१, ४८ ५०; ५१; इन्द्र (ब्राह्मण) ४७ ५८९२,१०९,११६११७; १२२, इन्द्रमह ५७ १२३१४२,१८०२५८२७९,३०४७ ३०७, ३१४, ३१८४२६, ४२७ ईपाधार १३४ अनिरुद्ध ७३७२२६ उत्कीलक २१२, २९६ भनुपमा ४४६, ४४५, ५४९, ४५५, ४५६, उजूट (a village) ३१९ ४५७, ४६०,४६१, ४६२ भनुलोमप्रतिलोम ६४, ६५ उत्कूलक २९२ उत्तर ९६ अपरगोदानीय १३३ उत्तरकुरु १३३ अपलाल (नाग) २४४ उत्पलावती ३०७, ३०९, ३१० प्रिय (यक्ष) २५ उत्पलपणी ९९; २५८ अयस्किल ६४, ६७ उदयन, उदयनवत्सराज ४५५, ४६८,१६१% भयस्किला ६५ भरगेमिकाः ३२९ भरयोमिगौतमः ३२९ उदयिन् , उदयिभद्र २३२ अल्पेश (चैत्य) १५० उदायिन् १६४ उद्रक २५० उद्रायण (रदायण) ४७९; ४८० भगोकवर्ण ८७ उपग (भाजीविक) २५१ अश्वकर्णगिरे १३४ उपगुस २१६, २१७, २१, २२, २२८ अश्वगुप्त २१७ २५२, २७८ अश्वतीर्थिक ११४, ११५ उपस्थूगक १३ भष्टादशवक ६५, ६७ उपालिन् १३, १२२ अष्टादशवत्रिका ६७ उपोषद (राजा) १३० भानन्द १२,२६, २७, ३४, ५२, ५५, ४७) उस्मुण्ड २१६,२१७, २२८० २४४ उहबिस्वा १२५ ५५, ५६,५७, ७८,८७,९११२३ १२५, २१६, २२६; २३२, २४४, उशीरगिरि १३ अशोक २३२ ·५२४ दिव्यावदानम् । कुम्भकारी २१ सद्धिलमाता १९ ऋपिदत्त ५८, ३०४ पुयाराम २३६३ २४०३२४४, २६, २७४, पियदन २५११३०२ २७५, २७९ एकधारक २९२, २९६ कुशानी ११० एलापत्र ३७ पुशिप्रामक १२९ ऐरावत २९२ पशिनगरी ९५, २५२ ऐरावतक २९६ फूटागारशाला ८५, १२५ फूलक २९६ भोकारिक १४१ कृकि १३:१४ पृमिश २८२ कनकमुनि २०६ कृष्ण (नाग) कनकवर्ण १८० कोटिका २ कनकावती १८० फोलित २५३ कपिल ४६७ कोशाला: ५९१ कपिलवस्तु १,५४, २५९ कोहक २८२ कपिला (तक्षकगुहिता) ३३३ कोसलाः १२८, ४२९ करोटपाणयः (देवाः) १३५ कौण्डिन्य ३.१३ फलन्दकनिवाप ८९; १६२१८५, २२९; | कौथुमाः ३२९ ४४०७ १६५ कौशाम्बी ५५५, ४५७, ४६० कलिझा: ३७ कौशिक [ see Indra] कल्मापदम्य ४४६ कुरछन्द १५, २०६, २०१७ काकवर्णिन २३२ जकुमारिकाः १४२, ४३८ काञ्चनमाला २६२६६ क्षारनदी ६४ ६६ कात्यायन ७; १६८, ४९२ (see महा-) क्षेम १११, १५० कामहपिन् २९२७ २९६ क्षेमकर १४९; १५० काल ९५,९५ क्षेमावनी १४९, १५० कालकर्णिन् २१ कालन्दकनिवार १७० खदिरक १३४, २९१, २९६ कालिक २५० खर १८७ काशिराज ६३६७५ खलाभिधान १८७ काश्मीर २५६ खल्लाटक २३४ काश्यप (बुद्ध) १३, ३३, ३७, ५८, ७६ | गहा ३४, ३८, ३०२ ११९२११४४, २०६, २०७, २०८ गण्डक भारामिक-(काल) ९६.९७ २१२, २१३, २१५, २७८ ३०२, गन्धमादन ९७, १९८२५६, २५९ गान्धार ३७ काश्यप ३७, १२३, २५३ किंनरनगर ७२ गुप्त २१६, २१७,२१८२४४ कुक्कुटाराम [see कुकुटो-1 २८२ गुरुपादक ३७ कुणाल २५९, २६१२७९ कुजोसरा ४५४, ५६१, १६२ गोपाली २१६ गिरिक २३५ ·गौतम-क (नाग) ३३ गौतमन्यग्रोध १२५ चैत्ररथ १२० विशेषनागपूची। अपुकर्णिन् १६:२७, ३० प्रपुप २५१ नायस्त्रिंशाः [देयाः] ५२ ५६; १३४, १३५; घरिणीरतूप २९ १३६ घोपिल ५५५, ४५७, ४६३, ४८६ निशङ्ख ६५, ६६ घण्दगिरिक २३५, २३६; २३७, २३८, २४० विशङ्क (मावगरान) ३८, ३१९, ३२०; चण्डाशोक २३५, २४१ ३२१,३२३३२८३३०,३३,३३३ चन्द्रप्रम ७१७६, १९५, ३१०१३३२ ३३५,३३६,३३८६३३९, ३४१:३६९ चन्द्रममा ४६५४ ४७० ३७१,३८०,३९१,३९३,३९४,३९६, चम्पा १७०७२३२ ३९७,३९९.४०२३०५, २०७४४१०७ चातुर्महाराजिका:-(देयाः) ५२, १३५ ४१४,४१५४१८४५९४२०३२२ चापालचैत्य १२५, १२८ ४२३,४२४ चिया २९३३ २९७ देशयल काश्यप १७० दंयानिवासिन् २०२ चूडापक्ष ४२७ दारुकर्मिन् १६; २४, २५,२७,३० दासक २३ दिवौकस १३०, १३२, १३३ १३५ छन्द, छन्दक २५० दीप १५२, १५३, १५४, १५६ जन्मचित्र-क २८३: २८४, २८५ दीपंकर १५२; १५३, १५, १५५, १५६ जय २३० दीपावती १५३, १५५ जलपथ २९२,२९६ दुर्मुख १३१, १३४ जीपक (कुमारभूत्य) १६७,४४० देवदत्त ७६ जेववन ; १५, २१, २६९ ५१५८, ९२, दुम २८७, २९३, २९७, २९८, २९९ ९६११६ १२२, १४२, १८०, २५२, द्रोणस्तूप २४० ३०७,३१४३१८,४२७,४३२ | द्वादशवर्गीयाः ४३२, ५३४ शातिपुत्र ८९ ज्योतिष्क १६७ धन २८५, २८६॥ २८७,३०० धनगुप्त २१० तक्षशिला २३ २४०१२६२, २६० धनद ७८९२ तपनी २९३ २९७ धनसंमत ३७ तमसावन २५६ वाघ्रद्वीप-क १५३, ४५४ धर्मरुचि १४६; १५६, १५७ ताम्राक्ष ६६ धर्मविवर्धन २६० ताम्रावी ६४, ६६ धर्माशोक २४१ ताराक्ष, तारकाक्ष ६५, ६५ धुरानिक्षेपन १२५ विष्य १६८१८३, ५८४ भूमनेत्र ६४, ६७ तिप्यरक्षिता २५४, २५५, २६२,२६३ तुलकुची २३२ तुषित वर्ग] ५२, ८७ नठ २१६ तोयिका ४,३०३ गटमटिका २१६; २२२, २४५ तोयिकामद ५०,३०६ नन्द २३२ धर्म १२४ तराष्ट्र ७८९२ ·दिव्यावदानम्। नन्दन (मगर) ५०६ पुष्कलावत ३१२ नन्दबला २५० पुष्पदन्त ४५५, ४५९ नन्दनवन १२० पुप्य ४६८, ४८३, ४८४ पुष्पधर्मन् २८२ नन्दा ३५० नन्दोपनन्द १८९; २०४ पूजित ४४२, ४४३, ४४५ मन्दोपनन्दौ २५२ पूरण ८९ निर्मिधर १३४ पूर्ण-क १६ निर्माणरतयः १२४ पूर्वविदेइ १३२ नीलग्रीव ६४, ६६ प्रकृति (मातङ्गदारिका) ३१४,३१५, ३१६; नीलोद ६४, ६५, ६६ ३१७:३१८:३१९,३२००३२३, ३२८) नैरलगा १२५ ३३०, ३३% ३३३, ४२२, ४२४ न्यग्रोधिका ४१ ४३ प्रणाद ३५ प्रदानरुचि २७८ मभास्वरा ७१ पतगा २९३, २९७ प्रमोक्षण-पक २९२, २९६ पद्मावती २६० प्रसेनजित् ४८, ५३, ९१, २३२, ३०४; पन्थक४२८ परनिर्मितवशवर्तिनः १२४ पलाल (नाग) (see अपलाल also) २१६ । ग्रियसेन ६२, ६३ पाञ्चाल २८३ बकुलमेधि २९ पाजिक २९० बदरदीप ६४ पाटलिपुत्र २३२, २३३, २३५२३५, २३९; बन्धुमत् १७५, १७९ २४५, २६३६२६७, २७७, २८२, ४६५ बन्धुमती ८८ १४३१७५ पाण्डुक ३७ बलसेन १२ पाण्डुकम्बलशिला १२० बालपण्डित २३६ पारिजातक १३५ बालाह ७४ ७६, ७५, ४५२ पारियानक १२० बिन्दुसार २३२, २३३, २३४ पारुप्यक १२० बिम्बिसार ९०; १५६; १६६, १६७, पिङ्गल ३७ २३२, २५०, २५५, १६५१७२ पिङ्गलवत्साजीव २३३, २३४ बुद्धरक्षित २०४, २०५ पिण्डोलभरद्वाज २५६: २५७६२५९ बृहस्पति २८२ पुण्डूकक्ष १३ ब्रह्मदत्त ४६, ६२, ७५, ८२,४४२, ४६%, पुण्ड्रयर्धन १३ पुष्फरसारिन् ३१९, ३२०, ३२१, ३२३ ) ब्रह्मन् २५, ३८,७८, ९२ ३२५/३२८६३३०३३३३३३३३३ब्रह्मप्रभ ३१००३१३ ३३४,३३५,३३६६३३७, ३३९,३४० ब्रह्मवती ३७ ३५५,३५३३५४,३६४,३६७,३६८ | ब्रह्मसभा २८७, २८८२९५ ३६९,३७०,३८०, ३८२,३८५,३९१, ब्रह्मसमाः ३२९ ३९३,३९४,३९६,३९८,३९९, १०२, ब्रह्मायुस् ३७ ४०५,४०७:४१०,११५,४१५, १९८७ ब्रह्मारती १४५ ५.९, ४२०,१२१,४२२, ४२३, ४२४ । ब्रह्मोत्तर ५०६ ·विशेषनामसूची। महामौहल्यायन-मौद्गल्यापन ३१, ५६३९९; महालिन् ३४ १२३३१८५१९५,२२६॥ २५२, १२८ महायागिकाः ३२९ भद्रकन्या ३२ भद्रेकर ७७,७६७९ महावन २५६ भद्रशिला १९५ महापमाः ३२९ महीधर १९७ भदायुष २३५ मासिक २५१ महेश्वर (यक्ष) २५ मान्दिक ४५६ भव १५ माण्डव्या: ३२९ भवत्रात १५, १६ मावा ३२९ भवनन्दिन् १५, १६ | मातङ्गराज (see निराद्ध) भविल १५, १६, १७,२९ मागी २५४, २५५ भागीरथी ४६७ मान्धात-त १३० १७२, १८६ मिर-क १६५, ४७१, ४७८; १८३, ४८६) मायादेयी ३१३ ५२१६४९२ मार ७६, ८९, १२५, १२६,२२३ मिरकच्छ ४८६ मालाधारः (देवः) १३५ भूरिक १६२ मिन्न ४९३, ५९५ मिथिला ३० मकुटबन्धन १२५ मिश्रकापन १२० मगधमहामात्य ४६५ मगधाः ५८ ५९ मघ ५७) ७६ मुनिहत २८२ मणिगर्भ १९५ मुसलक ३० मति १५२ मूर्धात १३० मूपिकाहरषियक ४३७, ४३० मथुरा २१६,२१८२२८,२४४०२४५४४३ मध्यदेश ३७ मृगार २७ मनोहरा २८७ मृगारमाता (विशाखा) ५४३०४ मृदितफुक्षिकदार १६९ मन्दाकिनी १२०२१३ मेण्टक-मिण्टक ७७,८२ मरीचिक (लोकधानी) ३१ मंत्रकन्य-क ४९५ मर्कटद्वद ८५; १२५ मैग्नेय ३७,४०,७६,३१३ मलाः १२५१२९ मौद्गल्यायन see महा० सस्करिन् ८९ महाकात्यायन ६,१६८४८४,४८५११८६ यमकसालवन १२९ महाकाश्यप ५१ २२६,२५३ यश (अमात्य) २४२ महाचन्द्र १९७ यश-( स्थविर) २४० २४४, २५६ २६०, महाधन २८३ २६१२७७ महापन्थक ४२७, ४२८ याम् (स्थविर) २५० महाप्रजापती २१९ यशोधरा १५६ यष्टिप १८९ महामणाद ३५ ३५३६ महामण्डल २३२ याम-यामाः ८७, १२४ युगंधर १३४ महामाया ५६,२४८ ·विनतक १३४ दिव्यावदानम् । योगन्धरायण ४५५, ४५७, ४६० वसु (ऋषि) ३३३ वाराणसी १३:३३,३७ ४६, ६२, ७५, ८२७ रक्काक्ष ९३, ९४ ८३ २१३ २५१, २७१% B३०२७ ४३९; रहा २९१, २९७ ४४२, ४५३, ४६१% ४६२, ४९९ रखक १७ पासव (राजन) ३७; १५२, १५३, १५४; रतदीप ३, १४२, ४३८ रतशिखिन् ३८ बासनाम-क १७२७६ रमण-क ५०३, ५०७ घासवदत्ता २१८७२१९ रम्भक ९९ विगतशोक २३३ राजगृह ३४, ५९, ६०, ८९; १२०, १६२६ | विजय २३० १७०, १७१; १८५; १८६, १९०, १९१७ | विदेहाः २७५ १९५,२२९, २३२, ४४०, ४६५ राधगुप्त २३३:२३५, २५८, २५९२७६ विपश्यिन् ८८, १४१, १७५, २०६ २७९,२८१ विरूद्धक ४८, ३०४ (demon) ७८, ९२ रामग्राम २४० विरूपाक्ष ७८, ९२ राहुल ३१२९ ३१३ विशाखा ३७, ४८, ३०४ राहुलभद्र ५६ विश्वभू २०६ रुदनी (रदन्ती?) २९३, २९७ विश्वामित्र १९८ रुद्रायण ४६५४७९ वीतशोक २७२ रुरमुण्ड २१६ वृजिभूमि १२५ रूपावत ३०९ वृषसेन २८२ रूपावती ३०७, ३१२ वेणुवन ८९; १६२ १८५; १८६; २२९) रेवतक २५६ ४४०, ४६५,४७० क्षेत्रनदी २९३, २९७ रोक-गैरक ४६५ वेणुगुल्म ६४ रोहितक-काः ६७, ६० चमचित्ति ७८ रौद्राक्ष १९८ वेमचित्र ९२ वैदेही ३४,४६५ लम्बकपाल ४८८ वैरट्टीपुत्र ८९, ९० लिच्छवयः ३४,८६ लुम्बिनीवन २४० वैशाली ८५; १२५, १२९ लहसुदत्त ९८, ९९ वैशालीवन १२९ रोहिताक्ष ७४७६ लौकाक्षाः ३२९ वैश्रवण ६२,२८७,२९० वकलिन् ३० वज्रक २९२८२९६ शक ३५, ३८, ५२, ७८, ८५, ८७, ९२, वज्रपाणि ६० १२० १७७; १७८, २५१, ३०९ वस्कुल (बकुल ?) २५३ शंकर २५ वर्षाकार १६५ शंख ३६ ३७, ३९, ६५ घल्कलाः ३२९ शंखनाम ६५, ६५ यशवर्तिन् ८७ शंखनाभी ६४, ६५ रैवत १२३ वैरम्भ ६४, ६६ धोकाण ४८८ ·विशेषनामसूची। ५२९ संधान ४६२ शची ५३, १७८ सदामत्तक ५०६ शाकल २८२ सदामत्ताः (देवाः) १३५ शाक्यवर्ध २४९ शाणकवासिन (शाणक) २१६ सप्ताम्रक १२५ शारद्वत २५२ सप्ताशीविषपर्यता-नद्यः ६४, ६७ शारद्वतीपुन २२६, २५२ समुद्र २३७ शारिपुन ५६ ५७, ७६; १५, १२३, १९५; सर्पमित्र २५९ २०४, २०५, २५२, ४२०, ४३६ सरावती (शरा?) १३ शार्दूलकर्ण ३१८, ३१९, ३२०, ३२३ ३२८; सर्वाभिभू १४० ३३०० ३३३ ३३३, ४२२, ४२४ शिखण्डिन् १६५, ४७१, ४७२, ५७७, ४८२; सहलिन् २३२ सहसोद्गत १९१११२ ५९,४९२ शिखिन् २०६ संपदि २८२ शीतवनश्मशान १६३, १६५ संपदिन् २७९ शीलवल्काः ३२९ साकलि ५४६ साकेत १३१ शुकाः ३२९ सारक २३४ शुद्धोदन ५६; २४९, ३१३ सांकाश्य ९३, २५८ शुशुमारगिरि (शि-१) ११० सिंधु ४८९ शूर्पारक see सूर्या सिंह सिंहक ४५२ सिंहकल्पा ४५२, ५५४ शैला ५६९; ४७० ४८६ सिंहक्सरिन् ५५२, ४५३, ४५५, ५५५ श्यामाक १८६,४८७,४८८ सिंहल ४५२ श्यामाकराज्य ४८८ सिंहलद्वीप १५५ श्यामापती ५५५, ४५६, १८६ सुजात १३१५ श्रावस्ती १, १२, १५, २१, २४, २६, ३४) मुजात ४७ ५१,५८, ७७, ७८, ९१, ११६, १२२ । सुदर्शन १२०; १३४ १३५, १३६, १४० १२३३१४२, १८०, २०४०२१६२३७ सुधन-सुधनकुमार २८७ ३.०३.७,३१४३१६:३२६४२७%, मुधर्म १२४ ५२८ ११९, ४३३३ ४४० ४८९ सुधर्मा १३६ धीमती ४६३४१५ सुधारदात ६७ थोण-कोटिकर्ण २ मुनिर्मित ८७ श्रोणारान्तकः २२, २४ सुवर्ण ७० मुपर्णिन ९१२१३ पारी ३:५३१६ मुप्रणिहित ५३ परवर्गीयाः १८९, २०४ मुमिय ५८ सुप्रिय (गन्धर्वराज) २६ संघरक्षित २०४ मुमः ९, १२६१६२,१६६ संजयिन् ८९; २० सुभूति २२६ सत्याः ३२९ दि०६७ शैरीपक २५६

·५३०
दिव्यावदानम्।
खुम्मा ४७
स्वागत १०४
सुमति १५२
सुमनस्क ३३१
सुमागधा २५८
सुमेरु ३२, ४७; १३३, १३४, २१३
सुवर्णमण्डप (उद्यान) २३३
सुसीम २३२, २३४, २३५
सूपरिक १५
स्तवकर्णिन् १६, २७, ३०
हरि २५
हलक २८४, २८७, २८८६२९४
इसन्ती २९३, २९७
हस्तिनापुर ४५,२८३,२८४,२८९२९३,३००
हिमवत् २७१, २९२, २९६
हिरु,-हिरक ४६५
४९१४९२
स्तवाई ४६
४८३, ४८६
स्थूणा १३

·तृतीयं परिशिष्ठम्। शब्दकोशः। ( This Glossary contains a few important and rare words and their meanings occurring in the Divyavadīna, They have been noted here for the convenience of the reader who need not turn the pages of a dictionary every now and then, and thus have a break in his reading. Now that Professor Franklin Edgerton's Dictionary of Buddhist Iybril Sanskrit is available to readers, no reforences to occurrence of the word on pages and lines is thought necessary. ] 60-unbroken rice sfami--remnant spanietidle भतिसार--(in सातिसारस्) transgression wafuata kind of game 877my-absolute, final मकालकम् --food permitted to be अत्ययमत्ययतो देशयति-makes COTIeaten at odd hours fession मफालकौमुदी--moonlight festival out | अत्ययिफपिण्डपात-~-special alms of season अत्युत्माहता-~great enthusiasm ette ( 27 La rule not to be ETE FITCH-theft disregarded springer-disgrace (of a minister), --not squeezed not to allow one to see भक्षुण्णवेध-an act of throwing (the king) the spear so as to graze the agaanilegep. of Buddha mark ( han ) अधरिम-lowest 0977&_a magic jewel wiarni-makes unfit to collect अधितिष्ठति--bless alms efty F intent on, resolved on **7 - high spiritual state 471-acceptance of invitation sparitia kind of game Bura nurse to fondle a child stfirgla-king's court on lap (also sitat) अधिष्ठायक-attendent भच्छाटाशब्द--snap fingers peterpalingiog (to earthly 1906part of a Stūpa things) pozar-cocoon (of ignorance) अध्याराय-purpose भतरपण्येन-~~-without paying toll or | अध्युपेक्षति-disregards fare e-seeks, requests Trincomprebensible 8920-crowd of travellers अतिनामयति-~-pass time 6771 Hi-often with EE, out BP TALfare or crossing of place, impossible ·दिव्यायदानम्। syarifa-(of a plant) which has 678912 foteller of bad news not struck root (post at court of a king) 844314-without beginning oi end furita—song, recited (in verge) अनारमन्--unreal अभिध्यालु-covetous अनापत्तिक-guiltless अभिनिर्मिणोति( मिमीते)-cause a miracle, मनायतन-groundless creates by magic, assume ATATEA untrustworthy a shape भनिश्चर-fixed अभिनिहरति-take to burnal alter-sightless ef***believing in, with loc. अनुगन्ती-message (अनुगत्री) common with gen. चित्तमभि- enguk-keeping, holding fast to प्रसादयति g9z-tearing down (a kind of eafaretas - F1F7FAT ) lived in (by torture) birds ) अनुशस-( Pah आनिससो) comfort | अभिसपराय-future state privilege, advantage अभिसस्कार-ऋख्याभिसरकार-mmracle अनुसज्ञप्ति-explanation साभिसस्कारेण-with intent अन्त---central part (प्रत्यन्त) to do a miracle pradiftat-pregnant af#644-understanding, path, अन्तरान्तरात्-here and there convention Brautat -the eight (obstacles) अभिसार-present, भक्ताभिसार place अन्ना-मन्त्रम् intestines for giving food. —ill treated, abused भभैपज्यम्-unwholesome food pantante – robe ) free from अभ्यन्तर-lover अभ्यर्थीयसे-shall be approached or अपचायक-honouring sought 879717--cramp due to fatigue TF1671—having thanked and 81477#-not a city, disgraceful or praised worthless town अभ्युद्धार-deliverance 89421-14-a place near the west- gular approach to a teacher, ern bordei (cf lata) reception अपरिभोगम्-without being eaten Bafts—name of a zowel अपवरक-apartment Tunaatha-dwelling in a passion. 87975-holiday from study less state Buon suddenly, quickly अर्थवर्गीय-a class of texts মাথdeep | भदीयमान-distressed about Hafantast-unexhausted, not cea spielt-a kind of necklace अलक्षणक(बुद्ध)-a. person without ARE (FITT )--thoughtfulness, usual charaoteristic signs of watchfulness * Buddha 3791884—fainting, weak, feeble 6993-poor black spots sed (ment) ·Coulso BITTE) लोफसूची। DETTA good health:-tra Joape to go) 3476ft-activo ? asks for ono's hoalth HR-sin; esp. soxual interdeposit, security, carnest monoy WRITETthoughtlessness:- adidafine-giring a fine view, B7884-without specific thought Trorth seeing THITUÁ ---op. of Buddha, oror H21_admonition, sermon ( Pali alert (always in samo stato of exaltation) भयवादक-spiritual instructor STEET -- Unendurable, & sinking अवश्यमागीय-ineritable (ship) भवसादनाविनेय-~-one to be taught | असेचनकदर्शन-lovely, of pleasing by dicouragement appearance dat-refuse, dung enfermiegotism, self-conceit sfattiamuninjured (of relics) Hamam mean, lor cf. Pali विकोपेति Beats-careless, casy in mind, to be at ease अपेक्षवा-foreseeing Fium invite by signs अन्यापर-benevolent strantzala--tap, striko (cf. farale ) স্বাম——iron maa-struck (of a root) 6471124-a horse (of good breed) YA--arriving priest, stranger belonging to a Cakravarti STASacred text king warm-waited for अष्टाङ्गमार्गदेशिक-~-ep. of Buddha eruf4-householder, layman si - unconsciousness, state rida--narrow, greedy of exaltation 87Tetaaftalerniggardly, stingy *[77]á flasatan:-class of deities भाच्छादयति (जीवितेन)-keep alive *Naf deep faith raheretic, ascetic mag-footman, runner भाजीविन्- -man of business parete in running delighted (often erwat- --without clothes, or त्तमनस्) with bad clothes भारमपुरुष-attendant 695-misborn 7a--body-fat-rebirth भववार लमति---get a chance आदिकर्मिक-a beginner भवदातवसन-~-layman भादीनव-~-sin payuha-set on the path to height of a man Buddhahood than a Buddha l-favour with hanging head आपीडकजात-of tree in full flower भवरमागीय-~-ep. of संयोजन Pali ओरंभागीय / मामुक्ता-jewel, ear-ornament भवरोपयति कुशलमूलानि (or-बीजानि)-भायाचते-beg, आयाचन--begging make roots of virtue, strike favour of a deity भवलोकयति-takes leave of (or gets | मायापित-brought up ·दिव्यावदानम् । EAT HEATE — SANTÉE ETC ) period of TEZET-squatting, avoidance life of sleeping at full length Bufet-propitiate, receive, Jetz-watchman (?) obey उत्तरिका-superiority 81 co_took (a vow) 389105c91064--Fery pale भारोपित-caused to grow SMATRA--nock (with gen.) Bartirada-greet, wishing good उस्सद-elevation as in सप्तोत्सद health JTHET-left over, superfluous भारोचयति-tell (Pali आरोचेति) graiša-balance, saved Tünza-noble treasures (7 in | उत्महनाविनेय-to be converted by number ) encouragement (अवसादना-) miata-a morsel of food | उत्सीदन-tossing strastate-overpowering, (with 3G179 179fa-exclaims, utters gen.) attractive solemnly भावर्जितसंतति-continuously Juhifa--get knowledge, comclesiring (?) prehend Buradua-employ, repeat (spells) T&#-skilled भावारी-shop 1917—a branch of mathematics, subtraction enraiga--peculiar, hereditory, special, born, natural 197-production, manifestation (of merit) TITIE -vast wood मानव-sin (Pali आसयो) see क्षीणासव, grafa-annoints perfumes (to a guest) STATESTET 3911-substratum of being, आस्थापनम्--sleep Balealaze-snake-catcher attachment —trivial, small 59fan—aiftr-attendant (at a gratuites-threshold, city-gate vihāra) (Pali इन्द-खीलो) 39719-examine, appraise इन्द्रिय-moral quality. पञ्चेन्द्रियाणि : उपपादुक-a being which is born in heaven etc. इन्द्रियपरिपाक-moral ripeness for उपधारितम्-observed (for अवधारितम्) conversation | उपवर्तन-country 62% (1)-brick ईर्या-deportment उपसंक्रमं कर्तुम् to deal with उपसंचरयति-reconcile Jefat-sweetmeat, bakery article | उपसंपद्-higher ordination उपसंहार--collection उच्चंगम-kind of bird 39TOI--assembly room उच्छेष्टुम्-to throw out उपस्थायक-attendant उच्शयित--(for-पित? ) raised उस्कोलक-spiky 391574-beginning from उस्क्रीलयति-uproot (with acc.) उपानह-shoes ·लोफसूची। उपायास-despairing grief फल्पिकारफ-servant (nenrly) half (Pali 39) फल्याणमिन-a benevolent friend उपाययति-provide 978-bit, morsc! 39oga-ander Pintilmetal vessal 398 indifferenco wafa-4781--doubt;na, doubting उपोपधोषित-keeping fast FX372 in cosmology ) centro 3.TUTTT-uma-state of oxaltation of earth FUTET ( FT.-ETCA son फालिच्छिटि-काधिक gruel grey-four elements of super angun-tho five pleasures of natural power senses weaver 8274-mexclusive, special HTC (TV)- act of worship, song of Varia--on one shoulder praise, service giraffat--settle, makes perfect titsmchief of vilago Tafla section of the canon 570-ploughman corresponding to A419 कालक्रिया-death 575-carpet, cover, mattress Ayda 777-- from time to time, grost-name of a charm often पहिभिक्षुका--(प्रवज्या) admission as a काशि-काशिक-silk monk by calling 'एहि भिक्षो' फिटिभक-louse मोत्करिक---baker औदार--(रिक) अवभास a. clear intigwrong act, sinful act कुटिका-hut mation (but उदारावभास, great light) 37-miserly ET--elation, enthusiasm, joy कुतूहलशाला-hall of recreation 1997 gomborn without parents कुलोएक ग-a family friend कुविन्द- 377m-royal insignia #ZEZ-a vessel: $23 ( EN TE- ) कृतभक्तकृत्य--haring had a meal 3891- agravel कृताविन्---skilled कथंकथा--doubt and questioning work करपत्रिका---saw कृशालुफ~leanish broncafe---pity Fi-( Mss. a) perhaps.Pali कटक-hook Ele couch (or pillow) pre-spiritual guide, a कोद्वराज-vassal king belinsman sta-rescuing raft Atra, thread of karma, कोष्टागारिक-steward कर्मस्थान with शिल्पम्यान, branches | कौतुहल-festival of royal training, branches dealer of industry formal-agreement **(&)F-village Statinatype of nurse FECTETT kind of cloth-18, tree #beggar supplying this cloth, cf. cena sinful desire and कल्पवृक्ष क्षमते~-seem good ·T-slab full soon दिव्यापदानम्। anfaa-state of saintly abstraction fra person in his last क्षीगासन-with suns gone Barthly stato क्षुदानुदानि शिक्षापदानि--Inot rous | चलापर --cp of संगारचम, crormoring ottam Buddlia or holy persons as 427957_s nomc of 8 holy place & 'soul of mont', of goatia STTIR_secret agont क्षेमणीयतर-better health धारिका-jourmoy TRE-(Fifa) liarsh (of sound) चिरिचिटायते--make inssing nonso firears-thought सटु-सद-fist Forerseer TRATION one of the royal insignia pri practised frin रागनिपाणकल्प~a solntary ascette terlör-lappet of zobe like a rhinoceros estupid खण्डस्फुटप्रतिसस्करण--repairing of चूडिर-Jacket dilapidations 091-reproof AFFSmall piece of oil-cake च्यानधर्मन--(or -यमिन्) destened to (217)-nomor or old, grafta sacred boob, 97-bald छगलिका-she-goat TA~astrologer's instrument via--got nd of (demerit) 75m-trunk of a tree of Toft) छिनभत~-starring arrafamabandon, theoir aray Tergiaall Tag-cell, chapel Hmother गमिक-departing prnest Tatia--place for torture, a hot Tate --young family chamber TlFT--depth of voice (ofTOR) 4-hidd ep mat Takafyat--wharf-and ferry-duesselandmeb-footed (ep Buddha) गोकण्टक-~-trampled भिक्षुगोचरिक- जीवन्तिशूला कारयति--mpale s woman frend of monhs free ahve na prámcowdung 4-kind of broth TOSTARPT-requisites for siek sagata-supreme knowledge lin-ready, skilful getmelder brother's wife घटिकर-potter तनुससम्-- simple truth atzut--lady of the house of-caldron घटित--closed तसरिका-~-Weaving Helga-bad (sticky) rice kind of key FIFA-Talk, place for walking apa--roused, converted box, a type of famine ताप्य-regret चन्चूपमाण-going about तिमितिमिमिड-akind of crocodile aita-crack, rent तिर प्रतिवेश्य-near neighbour agtemanmeeting of four roads eta-moisten चपेट-slap afoss a kind of garment रापिटका--pncce Forst-gong ·ग्लोकसूची। Fm-king's counsellor धर्मराजिका-royal edict on the law s-pensil, brush धर्मलाभ-~~-justice Heroil-whool harafan-clothed with right- AIRTIElanco-throwing cousness, naked निकोटयति-strikes three times ima-obedience to law Parapriest who knows the -rolic, element three pitakas (?) so: forgeto: agoramascetic practice or precept fom. त्रिपिटा Freimkind of purse of the shape fagy-Buddha, Dharma, of a mangoose (Gilgit Mss. Samgha Vol. III read 45%) ang farmowithout attach नन्दी-joy ment to Samsara भमुचिः :-AT-evil spirit त्रैमासी-त्रैमास्य pariod of three R2-a kind of epidemic months of rainy season. Henro-novice's end samanathanks for gift or Wagi --& new band entertainment;-शना दक्षिणाम् Amalf-elephant look (turn- Bezagive thanks (and ing the whole body) ascribe the merit of the TITAO---difference gift to a particular person) Te-a tubular vessal erfaremaa--precious shell Razgaima-rough-limbed starmy corps निकृमि त-cut off at root qaretino-chapter of ten priests Afa--state of being दिवाविहार-passing the heat of the नित्यानुबद्धा--(देवता) tutelary deity day Hammoccasion of a talk or दीनार-a. coin discourse) acabadly used (of a spell) Pagarchief, clever E-austerity Am--miracle, portent Semincredulous निरायास-kindly class of sins ( Pali ) निरास्त्रव.--sinless aq-kind of cloth निरुपधिशेष---without residue LEAT--hard striking निरपस्थायक-unattended Egg the present age PEUT--without attacbment to alerta-doctrine existence im-fez-bad smell निगूढ-~-secret galvijaibad mark Fachecked, humbled grongelma type of village निर्णमयति--(निर्णम-) put out द्वारझोपक-gate chamber (tongue) धनहारक-debter निर्देश्य-servant धन्व-stupid निर्मादयति-wash धर्मकाय-~-spiritual body of Buddha / निर्मिणोति-~make by miracle: निर्मित- ---rule a miraculous figure or object ·get done दिव्यावदानम् । निर्यातयति-give as present, वैरै परिकरोनि-uphold निर्यातय-levenge परिर्मकथा-prayer निवेशन--settlement in life, परिगृद्ध-greedy marriage परिचारयति-cohabit, attend to, frafra--emitted wait on निध-penetration in sight परिजप्त-enchanted निशाम्यति--be extinguished परिणतप्रत्यय-whose effects are निष्कोश-~-unsheathed matured निक्रमति--leave (wouldly life) परिणायक-one of the seven निष्ठितचीवर-one who has prepared treasures of a Cakravaitin his robes परित्यक्त-anything to spare निष्पुरप---soft or divine (of music) परिनिर्वाति-go into निर्वाण निप्पलायति-1un away afirafa.bring to maturity Acqua—be expressed परिपिण्डीकृत-made up like a ball निष्पूतिगन्धिक-fiagrant परिप छनिका-subject for discussion नीलकृन-lotus of all blue colour परिप्राप्य-to be done परिप्रापयति- नैमित्तिक-astrologer नैर्माणिक-miraculous परिभाषते-abuse परिभापक abusive नैवासिका–deity dwelling (in a परिभुक्त-woune (of garment)? tree) used नैसर्गिक-01 नै स-cast off परिवितक--examination नौक्रम-bridge of boats परिपण्डा--(or-सण्डा ) valley पवमान-पच्यमान-पक्वगान with Tha-limited, short diseased limbs परीत्त—(for परिदत्त) transmitted पञ्चगण्डक-five parts of the wheel | पर्यनुयुक्त-questioned of life पर्यन्तिकृत-finished पञ्चवार्षिक-entertainment for five पबदातु-very accomplished rainy months or years पर्यवदापयित-distributor पण्डितजातीय-(भातृगाम) wise पर्यग्नद्ध-overgrown पण्यपरिणीता--concubine पर्याप्नोति-study पत्रावारिका-kind of magic पर्यवस्थान-anger स्थित angry पदक-(शो) versed in the pada | पर्यादान-end, exhaustion (of patha कर्म etc ) पदाविहार-paying honour by पर्युपासना-reverance walking round पश्चाच्छ्रमण-an attendant पन्थलिका-narrow path पाचन-fire wood परप्रवादिन्-false teacher पाण्डुरिक-white परान्तक-fronther पानशेष--scraps of food परापृष्टीभूवा-with back turned पादोपजीविन - messenger परायण-destined to पापान्तिका-kind of sin =(पाचित्तिय ?) परिकया-religious tale or talk पारमि-extremty ·man श्लोकसूची। 919-councillor प्रतिनिःगष्ट, प्रतिनियष्ट-driven array Ifm-violent afferia --Accomplish viruspriest's dress AGATH-obstacle (with inf.) fakti--boil ( =1975) afaqua-merchandise in ex- पिठरिका-pot change; barter fogmamalms: fideqrat, almsdish : Harpata-finish, stop (often confused) प्रतिमाभृत-return present Plasare-payment in lump sum afafamifsupport a parent 4-(Mss )=afift, road Safaffundecided goTAETTET. Of high prowess safat-oppose पुत्रीय-disciple प्रतिवासित-inhabited itsmattendant प्रतिविगत-gone grafitbreak-fast granagaraget rid of gfcnfio-often for goinut प्रतिविबुध्यते---be awakened पूर्वनियास~former existence atacata-abstain tufa-break-fast E-rebellious ZU51-common, unconverted प्रतिश[ स-सामय्य-putting at proper place पृथग्भनति-be peculiar to AATIO--: Faro, trusting in पृष्टतोमुस-with back turned luis karnia: TCT-gone to 831~~basket, box aga rebirth पैशुनिक-backbiter प्रतिसंमोदयति-give friendly पोत्री-garment greeting पोपध-उपरसथ : पोपोपित, keeping the प्रतिसंलयन-privacy : प्रतिसंलीन, in fast privacy F#---Selfish, personal भनिसवेदयति-recognise ? : प्रतिसंवेदय- Fruit--kind of magic मान-feeling strela-lofty goran--follow (pleasure) SUTR-Ooze out प्रतीच्छते-accept TFT*--lady, wife 4377respect (Pali qah) see Ah-arranged (often esp. of सप्रतीश seats) : 777, ordered by sarabeam fhip doctors FAST-division, share aforma--prayers for something F279-discerning in a future birth HATE Rafa-enjoy: surpass of prayer प्रत्यन्तिम-frontier प्रणीत----good proraadisembark ara tuga-singly, severally, ono प्रत्यास्तरण--cushion by one sos-neglected (command) प्रतिष्ट---poor प्रदूष्यति चित्तम्-~-be angry प्रतिद्वन्द्वयति-rival प्रबलबिरसा-decay ·५४० दिव्यावदानम् । प्रयोक्त्र-harness भक्तकृत्य-preparations for meal Harun--feast at end of rainy भक्तिमहत्--faithfull Season भक्तोतरिका-see उत्तरिका sareefa–present, entertain H29519hero (neut.) army arauta-make to dwell in, exile-golden age प्रविगलित-oazing भागिनेय-friendly term addressed -a measure to a junior (cf. Higas) प्रवेशिता दारकम्-pregnant with a 7795H-quarrel boy भावनामार्ग i-a spiritual state प्रव्याहरण-faculty of speech भुजिन्य--servant प्रवाजित-ordained n-class, level प्रसवापिता-delivered ITET F9--and often, still more The stopped after exercise Wages प्रहितात्मन्-~-resolute Tite---rules of address to a प्रहेणक-present Brahmin प्राग्भार-inclined to मकुट-crest pridaalive, during life 3-couch प्रातिपथिक--way-farer मण्डवाट-garden : So मण्डलबाट प्रातिसीम-neighbour 306-sacred circle प्रातिहार्य--miracle post-flour-cake 72a-present HET-overcome in argument, मामोद्य-delight stupefied ia-attain ( 1 ) मनःशूक--Sorrow प्राविष्क्रियमाण-shown मनोजय--kind of magic नियारयायिन्-teller of good news HERUFE invitation (post at the court of a king) FT-kind of mat clear (shoes) मर्यादाबन्ध-keeping in control प्लोति-see फर्मति महद्दत-great पलकिनी-plank महानुशंसक-of great comfort or 9-kind of cloth advantage Art (221dish, basket महाहतमन्द-great cry (महानुपमर्दः) घलकाय-army #respectful address to a (fem.) strong senior (ef. भागिनेय) पहिमुंग-turned away from ATL-a division of sacred texts पोएम-great talker मानिका-3 weight पिम्प:-form of face Ariah-clearing of path in Atraseed, body honour of some one ga ART-magic figure of Buddha 7sloth, sluggishness gaarit lady reaping fieldgemouth producc. 3456_Bhareling ममदेप-gift of Brahmapas gita-sympathy in joy ·ग्लोकसूची। numismatics, a branch of antara kind of gamo science पणिग्धर्म-trader gam-name of a text धनीपक-~boggar YATI gem ay-beauty m-800 €, bundle jarnin, storm - state of spiritual exalta de-rain-pot tion मूर्धागतम् (?) मू(गामिनी दक्षिणा घर्पा-rainy season, वोपनायिका, मृगचा-zodiac beginning of residence in the मृदुमध्या क्षान्ति-state of spiritual rains: mina, having spent calm the rainy season मेवी-part of स्तूप as Sea-monster: 80 277 मैत्रायत्-~-friendly to men abusical instrument:80 g meranita---having to do with वशिमात-baying power over mokşa area THT-(denom. of 911) a_bundle (Hindi moţh): #3: Tatimpalsied मूट: मुट ar-platform Fill feeling ATAUT-jet of water Etorture chamber asmea plant his kind of dress वासीचन्दनकल्प-equanimous like TEFTF Gimmbeggar: man sent to ask are and sandle-wood girl in marriage arrocarrier Arra--more healthy state fanta-miracle att relief algia-disturb, offend ATE--wisely, completely विवाहित-~prejudiced catures -- jewel as ear-ring विघाटयति-open राजमान-~-titular king fregaufam warn, prevent Elettrough विजित---realrm विकोटिका-kind of game रोषयति-be angry विधारयति-~-stop opar-harsh-tempered Papereria-priest, master of Vinaya, लक्षण्य-~-diviner disciplined विनादित-reviled DETTE good health, quick विनिवर्ति--cessation movements means of crossing विनीवरण-~~unbiassed i, excretion विनेय-pupil लिपिक-clerk farzani-spiritual insight course fagfa.smiled -school-room विप्रतिपद्यमान-~~-sinning 3fworldly conduct विप्रतिसारिन्-remorseful DJECE-red pearl : 80 lei विमजति-explaining detail लोही-pot Musafa make wry faces रोषक-angry ·दिव्यावदानम् । विस्फोट-oper विमति-doubt शलाका- -ticket विमूच्छित-faint शलाकावृत्ति-famine so called विरागयति-displease tigaldespant-poulteress farienfa--specific attainment शाटिका-garment , विष्टा-rope with hooks शाम्यप्राश-sacrifice विसर्जयति-answer questions शालीन-fine | शिक्षापद--moral precept विहेदयति-injure, insult: विहेठक faret-kind of magic वृतक-tale शिटा-rope वृद्धयुवति--procuress, midwife | शिल्पस्थान-with कर्मस्थान-workshop, वृद्धान्त---senior's end, place of factory honour शिवाविद्या--divination by jackal's वृपिका-(सी) seat, mat for sitting cries वेदनीय-to be experienced | शीलसमादान-undertaking obedi. चेधित---of earth shaking ence to शील वेपघर-disguised as शून्यागार-lonely place येश्य पाइयति-be a vesya शैलगाथा-name of a book पैनेय-to be converted | शोकागार-grief-house, a hall of वैपश्चिक-sooth-sayer lapientation वैपुष्पित-smiled | श्रद्धया गच्छति-believe (with gen.) चैमतिक-~in mistake श्रमणोद्देश-देशिका pupil of a भ्रमण चयापू(ए)त्य-service श्रामणरक-anovice वैरम्भक-strong or stormy vind वैणिक-out-cast श्वेतवर्णा-~astrologer's instrument श्वेतास्थि-~- type of famine यस्तारिक-wide-spred | पट्वर्गीय - a group of six monks व्यसयति-deceive व्यतिसारयति कयाम्-converse | सत्कापदृष्टि-heresy of individuality ग्यपाप्य--shame सत्यवती-pregnant प्ययदान-purification व्यवस्थापयति-give a name सत्याभियाचना-appeal to truth ग्याकरोति-prediet especially pre- सम्सक- सन्तस्वापतेय-Vealth dict future births na belonging to सतक-Week ध्यापपचिच-malicious सप्रतीश-respectful व्यायाध-disease समारता-sharing प्यायाधयते---injuro समन्याहरति--consider, think of, प्युपपत्ति--rebirtb remember with kindness म्युपराम-relief समभ्युपत---striving म्युपशान्त-desisting समादापक-instigator शरल-(-सी) skin (of fish) समादापयति-establish : instigato पसार--(प्य) parasol समादाय-undertaking वापनासन-direlling : so प्यासन समाप-- with acc.) meeting with सकायिक-game -- ·: लोकसूची। समारोपिक ---making to grow संतामणी-~-kind of magic समिता--flour संलिश्यति-got soiled समुच्छित्ति-distruction Fiestita-society, crowd, the world समुश्य-birth (body) संग्रहयस्तु-element of popularity समुत्तार-crossing संघाट-pot (as ghata) (1) Ayaturqitmaire with onthusiasm संघाटि-priest's robo समुदय-cause दुःरासमुदय, the hafa --- disposition, feeling second आर्यसत्य संदृष्टिक--visible, worldly समुदागच्छति-~-rise together संधाय~~-with reference to समुदाचरति-address संघावेणिका-agame समुदाचरिन्-addressing : समुदाचार-संधाव्य-having run through salutation (births) समुदानयति-collect : attain संधूमायते---smoke समुदाहार-conversation संनामयति-~-subdue सम्यक्प्रदाण-righteous penance संनिनित-connected with, devor सर्पिमण्ड-essence of ghee ted to सर्वावत्-~~all संपरिवर्तयति-~-wring (hands) : संपरि- सर्वेण सर्पम्-completely वर्त्य, going round सातिरिक्त--more संपरिवर्तिनी-existing सातिसार-sinful संपिदधाति-close सारम्य-~-suitability संप्रतिवेधकी-(or -धिको)-cleaving, सादृश-proper opening up साधिक---more than संप्रवारयति-~-wait on, entertain सामन्तकेन-~~on all sides संप्रसिद्धि- सारम्भ-angry talk संप्रस्थित--going on towards सालोहित-kinsman Buddhahood सुरसस्पर्शविहारता-~-well-being संमिन्नमलाद-idle talk सुपाधिष्ठान-happy state संमिजयति~-bend (arm) मुधोपक-kind of instrument संमोदमान-finendly (as Pali) सुमुपित-cheated संमोदनी संरञ्जनी कथा--couplimen. सूची-rail सूत्र-a tree सयोजन~-bond, cause of rebirth सूत्रान्त--holy test संवर-~-provisions सूदया--a herb संवर्णयति-approve and follow सूना--place where animals are संवर्तन-नी-issuing in, leading to butchered सिंहाणक-bodily humour, phlegm सौकरिक-pig-dealer स्तम्भनी--kind of magic सौकासिक--splendid ; भासिनिक, ३ स्तवकर्णिका-~-lac ear-ring jewel स्थविरगाथा-~-name of a text संकलिकाचूर्ण-shaving of wood स्थालिका-pot of food संक्रमणका-gallery स्थोर (स्थूल)--load -Success tarp talk ·दिव्यावदानम्। मेहक-kindly हडि-fetters स्फटितपरूप-torn हरितकी- -a tree स्फुट-possessed by हरितचारिक-using a magic loco- स्यपेटारिका-kind of game motion स्वरगुप्ति-depth of voice हर्मिका-first floor of a stapa. स्वाध्यायनिका-subject for study हलसीर-plough-share ·Critical Notes 1 Page 2, lines 4-10.-Noto why the loy vas named Srona, i. c., born on Śravana, and Kotikorņa, becanso he was born with jewelled car-rings. Wo Faro in Pali Mahavagga Sono Kolíviso and Koţikaņņo, Page 5, line 5. in means miserly, niggardlg. 2 Pago 22, lincg 17-20. We often find this stanza in AS and here. It sometimes refers to a single monk and sometime to two or even more. The sording of the test accordingly varies to suit the number; but the wording in the last line is often 44 for gå ishich does not seem to be right; gat is the right reading, meaning "so be stood at the desire of Buddha." 3 Page 34, lines 16-17.-** Feigentot is found in GM. -Vol. III. P.25, and is comparable to pay 34 Teste of water, 2. 46. 6 A part of this ayadana corresponds to GM. Vol. III. pp. 73-76. Page 48, line 7.-1942: EU: ? 59 Fretet: weans that this is an auspicious moment which would put an end to the samsāra of this man, who is born a Brahmin. GM. p. 74 reads e A9 A. 7 This aradana correspond to GM. Vol III. pp. 76-91. 9 This avadīna relating to Meņdhaka corresponds to GM, Vol. III, pp. 241-248. Page 80, line 9.-qadah semakin compare qera: 59 in GM, Vol. III P. 252. At this place De, Dutt reads wymia: following our text, though his Ms. has a damaged folio. henti means a purse of the shape of argas which is still used by villagers to carry money and usually fastened round waste. The origin of % is still doubtful, but it may be noted that the word FT-means waste in Marathi. 10 This apudána corresponds to GM. Vol. III pp. 249-255. 12 This section dealing with miracles which Buddha performed in driving away the heretice may be called an apadána only by stretch ·546 DIVYAVADANA of imagination; though Kșemendra has also styled his AK No. 13 to be so. 17 This story of Mandbātā is taken partly from Vinaya-vasta-Bheşajyavastu as found in GM, pp. 92-97 and also from Madhyamāgama, Page 132, line 22-Read e TF1: for 47: This wrong reading may be due to the use of c for ç, in Romanised text. T# means a period during which one Indra reigns. PET1: therefore means a period of reign of six Indras. Page 138, lines 22-25—These stanzas are found in GM. Vol. III pp. 95-97, and correspond to Dhammapada, 14. 8-9 (186–187). 25 The story of Sumgharakṣita is given in two parts unnecesarily in No. 23 and 25, with a break of No. 24. We have two avadanas relating to Mendbaka, Nos, 9 and 10, but there is no break, 26 The story of Upagupta as narrated here may be referred to GM. Vol III. pp. 3-7. It also refers to the past life of 31sīs. Page 216, line 16—AATUE 99, i. e., as good as Buddha minus his 32 signs. Read zeyes for Eagos. The well-known story of Vasavadattā and Upagupta is narrated here from page 218, line 28 to page 221, line 28. The narrative of Upagupta and Māra narrated on pp. 222- 228, seems to be unreal though dramatic; but seems to have been taken from an older source. Many of the verses in this avadāna are introduced by expressions like आह च, वक्ष्यति च, वक्ष्यते हि which suggest this, 27 The first para of this avadâna narrates Asoka's visit to various holy places sanctified in Buddhism from the birth-place to Nirvana of Buddha and homage paid by him to Buddha's disciples. The second part narrates the pathetic story of Kuņāla. 29 Page 281, lines 9-10-Asoka here is called santan, Osnor or master of balf Amalaka fruit, which also ho surrendered to monks. 30 This afadina corresponds to GM, Vol. III. 123-159. PP.

·CRITICAL NOTES Pago 288, lina 7-GM roads RETSTRE: for parentars: a great noiso after beating; tumultons sound. Page 295-Note that Sudhana expresses his pangs of separation from Manohara moro or less in the same fashion as Parūravas does for Urvašī in Kalidāsa's Vikramorvastya, IV.; though Kalidasa is moro rofined, his indobtednoss to this passage is clear. 31 This avadana corresponds to GM. Vol. III. PP. 68-76 and is a repetition of avadāna No. 6. This repetition in the sanje work suggests that it is a compilation without plan. 32 This aradāna narrates the story of a lady who offered her flesh to a poor woman about to devour her newly born child. This noble deed prompted Indra to test her further to ascertain the motive of her sacrifice. She declared that she did it only for the purpose of relieving the sufferings of the poor. After ber declaration, her sex was changed; she became a young boy called Rūpīvata, who subsequently became king. In subsequent births, he was born as Candraprabha and later Brahmaprabha; while Brahmaprabha was practising penance in a forest, a pregnant tigress took shelter near his but. It is usual with this class of animals to devour their young ones as soon born, and to this tigress Brahmaprabha offered his body. Page 312, lines 8-15-These two sanzas are found in Kşemendra's AK. 51.45-46 word for word. Obviously Kşemendra has borrowed them from this avadana, This enables us to correct the text. Read विक्षतास्य for वीक्षतारा (2), and सर्पम् for सहस्रम् . Also compare ZUELTATTA in JM. No. 1. Kern remarks that there is no corresponding Jātaka in Pali for avatars, but in Mahāyāna litarature there are many references to Bodhisattva oftering his body to a tigress to save the lives of her young ones. Can we say that this avadāna is retouched by Arya Sūra? 33 The story of Prakſti and her love to Ānanda constitutes the main interest of this avadana. References to Alarofa and Patesantra: are found in MVy, also. This avadana is translated into Chinese in about 265 A, D., indicating its antiquity. The original form of avadăna has undergone many changes in that portions or even chapters were added here and there. The conversation bet- ·548 DIYYAVADANA ween Trišanku and Puşkarasīti ultimately turns on to the characteristics of a Brāhmaṇa, whether it should depend upon birth or on conduct. We have discussions of this topic in numerous places in Baddhist literature like Brāhmaṇavagga in Dhammapada, 26 (383- 423), and Asvaghosas Vajrasīci, and in theory the sentiment finds expression in Brahmanical literature as well. The reference to magical vidyās in this early avadana is somewhat bewildering, as for instance, on pp. 314 and 315. The full text of the avadāna however very Talaable fron the point of view of early Indian culture, is 34 This section is styled as Mahāyānasūtra and naturally is out of place in DA. It mentions 37 kinds of gifts in which a śrāvaka is advised to take recourse to for attaining certain states. This sūtra seems to have influenced Ārya Sūra considerably as his Subhâșiia- Ratnakarandaka-katha shows. 37 This avadīna elsewhere is styled ag Udrāyaṇa, e.g, in AK 40. 38 pure This avadăna is remarkable in that it is entirely different in point of style from the remaining avadānas in this collection, even to & considerable extent from No. 22, Candrapabhāvadāna. It is almost in classical style, though Buddhistic hybrid forms are noticeable here and there. I would ask the reader to compare the opening phrase मातर्यपकारिण. प्राणिनः etc and the closing phrase तस्विमिदमुपनीतम् ? with the opening and closing phrases in JM., which have almost convinced me that the avadīna is from the pen of Arya Śūra. The variety of metres used, long sentences in prose, and the use of two Daņdakas on page 503, leave no doubt in the reader's mind that it is certainly from the pen of a master of classical Sanskrit. The text as presented in this edition is still corrupt at places, and had I token liberty with my material as Kem did in his JM edition, it rould not have been difficult for me to give it a perfect classical form, I also think, though not so convincingly as in the case of this uvadāna, that No. 22 has been redrafted or retouched by Arya Sira. The reference on page 202, line 11 to 110% suggests the abore concasion, ·बौद्धसंस्कृतग्रन्थमालायां प्रकाश्यत्वेन संकल्पिता ग्रन्थाः । १ना धर्माः १ ललितविस्तरः (प्रकाशितम् ) Rs. 10-00 and 12.50 २ समाधिराजसूत्रम् (यग्रस्थम्) ३ लवावतारसूत्रम् ४ अपसाहसिका (प्रज्ञापारमिता) गपडव्यूहसूत्रम् ६ सद्धर्मपुण्डरीकमूत्रम् ७ दशभूमिकसूत्रम् ८ सुवर्णप्रभासमूत्रम् ९ तथागतगुयक्रम् २ माध्यमिकमते-- १० मध्यमकशालं नागार्जुनीयम् , आचार्यचन्द्रकीर्तिविरचितया प्रसन्नपदाख्य- व्यात्यया संथलितम् ( प्रकाशितम् ) Rs 10.00 and 12.50 ११ शिक्षासमुच्चयः शान्तिदेवविरचित: ( यन्नस्यम् ) १२ बोधिचर्यावतारः शान्तिदेवविरचितः प्रज्ञाकरमतिविरचिनया पक्षिकाख्य- व्याख्यया संवलितः ३ योगाचारमते- १३ सूत्रालंकारः आचार्यासविरचितः ४ विनया १४-१५ महावस्तु- -लोकोत्तरवादिनां विनयः १६ मूलसस्तिवादिनां चिनयः (Gilgit Mss.) ५ महायानसूत्रसंग्रहः १७ प्रथमः खण्ड:-वज्रच्छेदिका, सुखावतीन्यूहः, कारण्डव्यूहः, राष्ट्रपालपरि- पृच्छा, अर्थविनिश्चयसूत्रं च १८ द्वितीयः खण्डः-शालिस्तम्बपूत्रम्, प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रम्, भपज्यगुरुवैदूर्य- प्रभसूत्रम्, अन्येषां च सूत्राणां संग्रहः