·No text on this page.

·KRTYAKALPATARU
OF
BHATTA LAKSMĪDHARA
Vol. X. S'UDDHIKĀNDA
Edited by
K. V. RANGASWAMI AIYANGAR
Baroda
Oriental Institute
1950

·Printed by C. Subbarayudu, at the Vasanta Press, Adyar, Madras,
pp. i.xx, 1.42 and by H. Sesba Aiyangar pp. 1-290,
at the Srivatsa Press, Royapettah, Madras, and
Published on behalf of the Maharaja
Sayajirao University of Baroda by
Benoytosh Bhattacharyya at the
Oriental Institute, Baroda.
Price Rs. 9.00

·PREFACE dead on PURITY of body and mind are regarded by all religions as an essential pre-requisite for the performance of religious rites or ceremonies. The idea is extended to the place where the rite or ceremony is to be performed and also to the vessels or ingredients to be used therein. Impurity (as'uddhi) disqualifying a person or place or article from a rite is not merely physical uncleanliness but is generally held to involve an unseen (adrs'ya) .element. Christians for instance insist on burial of their consecrated ground"; the priest who performs the rite of Sacrament has to purify himself and should not approach the Eucharist in an inebriated state or in an unclean condition; and the place of worship where Christian marriages are also celebrated must have undergone consecration and remain unpolluted. Certain causes of personal impurity, as the monthly flow in adult women or the effects of child-birth for some days, are viewed with horror by primitive peoples all the world over. Insistence on meticulous observance of external rites alone, while overlooking the spirit in which they are done, has led to condemnation as pharisaical. It is natural that Dharmas'āstra should develop the ideas inherent in purity, impurity and its removal (if possible) by purification. Purity (s'uddhi) being a sinė qua non for dhārmic acts or rites, its elaborate consideration is necessary in smrti and nibandha. Almost all important digests of Dharma devote a special section to this abstruse topic. A digest is incomplete without such a section. Krtyakalpataru as the only extant nibandha, ·vi which aims at a complete survey and exposition of Dharma, has devoted a special section to Suddhi. It forms the tenth book of the Digest and logically follows the exposition of the ordinary daily duties and observances (nitya) and the special or periodical duties springing from occasion, purpose or function (naimittika) in the nine preceding kandas. The section on Rajadharma follows it, as in the s'āstraic view the normal work of government will not be invalidated by asuddhi springing from birth or death in the families of the King or royal servants or the royal Purohita. The section on Law and Procedure (Vyavahara) follows that on Rajadharma; for, the adjudication of disputes and punishment of offences is the King's duty. Family ties are reflected in liability to a share in impurity, springing from death or birth in the family circle, and the duration of the impurity and its intensity are held to depend on the nature of relationship. Relations are under an obligation to offer funeral oblations of balls of rice (pinda) to a dead person and ancestors. The duty thus is an indication or refiction of kinship and family unity, just as the impurity descending on subjects on the death of their King is a reflection of the tie between ruler and ruled. Sapindya (relationship determined by the degree of obligation to offer funeral cakes) is important also for determining the degrees of relationship within which marriage is permissible. In Grhasthakanda Lakşmidhara deals briefly with sapinda relationship in the section on the eligibility of persons for marital union. As the pinda and libation are important elements in funeral rites, in the section on Suddhi in the Digest the rites following death and the disposal of the dead are included (parvas 16 to 21). The arrangment of topics in the Digest is logical. It is not so in most nibandhas. * The rites to the dead and the degrees of impurity fasuddhi) are founded on and linked to fundamental philosophical beliefs like Karma, reincarnation (samsara).

·vii and Mukti (salvation). Male progeny is desired to ensure the offering of pinda and water to dead ancestors and ensure their postmortuary peace in the realms to which their Karma has wafted them. The duty to make these offerings and do the straddhas is inescapable, and one on whom the duty lies and fails to discharge it commits a grave sin and also earns misfortune and social opprobrium. The duty descends on male offspring, and a married girl passes into a different family and gotra and loses both the liability to discharge this duty and along with it a corresponding claim to a share in inheritance. As I have pointed out in the Preface to Sraddhakanda (G. O. S. No. CX, pp. vi-viii) incorrect and imperfect notions of Srāddha, pinda and gotra underlie many loose ideas in the advocates for the reform of the Hindu Law of Inheritance and Marriage. A woman is in Dharmasastra (as in Roman Law) the terminus of the family, The study of Suddhi and Sraddha must precede, as it does in the Krtyakalpataru, the correct perception of Dayakrama or mode of devolution of property. The study of the rules of suddhi and asuddhi, purity and pollution or impurity, in Dharmasastra is also necessary to correct prevalent misconceptions of the nature, origin and purpose of the rules of untouchability (asprsyatva), which have been regarded by foreigners (and modern reformers and advocates of 'democratic' equality) as blots in the Indian social system. The view that they originated in the selfish desire of the first varna to maintain and perpetuate its supremacy in society is untenable though now general. As observed by Mahāmahopādhyāya Dr. P. V. Kane (History of Dharmasastra, II, p. 170) the rules “ were not inspired by any hardness of heart or any racial or caste pride as is often said, but they were due to psychological and religious reasons and in the case of segregation) the requirements of hygiene." After the daily Vaisvadeva the ·viii Brābmaņa is enjoined to give away the offerings of food to candalas, crows and dogs. Untouchability, because impurity (asuddhi) is communicated by touch (sparsa), is not a feature of only the so-called depressed class. As will be seen from the Suddhikanda on certain occasions (in monthly illness or childbirth, for instance) a man's wife is to him untouchable. His acolyte son is untouchable to him during meals. In Sraddhas the invited and honoured guests (bhoktarah) cannot touch each other without conveying impurity that will disqualify them for the continuance of the rite. The touch of the temple priest, who lives on his earnings as such (devadravyopajivi, or devalaka), of the village priest (grama-yajaka) and of the seller of the soma plant (somavikrayā) convey impurity even though they are of the first varna, which can be removed only by a bath with clothes on (sacelasnana) and the repetition of the gayatri (inf. p. 129). Death and birth are in the Dharmic view only inevitable incidents in the career of the soul (atman) during its tireless and almost endless wandering in Time passing from birth to birth. The soul released by death from its mortal and perishable frame drifts through the impact of its Karma first to the worlds that are appropriate to its action (karma) in its last "life" and then to re-birth in forms that are destined for it according to its Karma. When a father loses a son or a son loses his father or a husband his beloved wife recognition of this inexorable law must overcome the natual ebullition of grief. Life is like a bubble in the river (jalabudbudasannibha, p. 91), and weak like the stem of the plantain tree (kadalisthambha). Destruction ultimately is the destined end of the earth, the sea and even the gods. How then can the world of mortals which is transitory like foam not go to destruction, asks Yājñavalkya (III, 10). The tie between parent and child, or husband and wife is snapped by death and the release of the atman from ·ix its temporary home in the body. The ideas are almost instinctively recognized by those brought up in the traditions of Dharma. This is why the funeral is followed by allocutions to the mourners on the nature of "life" and relationship and the illogicality and infructuousness of mourning and sorrow (barva 19). The necessity for stressing this aspect arises from the oft-asked question in regard to a candala's children and descendants being made to undergo the disabilities that he has been placed under by becoming a candala by his own offence. Why should the sins of the parents be expiated by the children ? If the fathers have eaten sour grapes should the teeth of the children be set on edge? The gravamen of candala indignity and suffering are held to be its being shared by his children and grand children, i.e. in its being hereditary. The answer is that no one according to Dharma, suffers for the sins or offences of another but every one ' bears his own cross'so to speak, i.e. must suffer for his own bad action (duşkarma). This is clearly stated in Chandogyopanişad (V, x, 7): Birth in any varna or group or form is the result of one, one's own past karma, and "those whose actions are reprehensible acquire rebirth in a low condition i.e., as a pig, or a dog or a candala." A person acquires a better position or form in his rebirth if he has acted in conformity with moral laws and with the discipline imposed on him by his status in this life. Punishment is a form of expiation for offences. The criminal who evades the human judge or policeman cannot escape his Karma. The cosmic law is inexorable. The candala and later on those who are aligned with him through their sin or misconduct, is the only person who is hereditarily untouchable. This raises the question as to who the candala is. The standard definition is that the offspring of the union of a S'udra male and Brāhmaṇa female is a candala, like both the parents who have B ·X descended to the level. The union is the extreme form of pratiloma union. To brand any one as a candala or to class him as one is to emphasize the reprobation of the sin or crime. Those guilty of the five capital sins (pañcamahapatakah) are sometimes classed with candalas. In regard to pratiloma unions, except those of Sudra males with Brāhmaṇa women, Medhātithi (X, 13) regards the offspring as Sūdras and not untouchables like candalas. The children of parents of the same gotra and of an unmarried woman are classed as candalas by Veda-Vyasasmrti (Kane, op. cit., II, 81). An ascetic who has relapsed to family status is also classed as a candala. These statements should be regarded as merely emphasizing disapproval and not as proper definitions. Birth and death being equated in regard to their normality, both cause pollution (as'auca). The impurity is invisible and is described as jumping on a person. The woman after child-birth is untouchable for ten days ordinarily. It is also the case with the nearest kin of a dead person on the agnatic side. Cremation and the performance of the last rites to the dead are so important that they are both individual and social obligations. Till a corpse is cremated the neighbours, though not related to the dead person, are under impurity and must get rid of it by a bath after the cremation. The corpse and the place at which it is cremated or burnt and trees or other things on the site are deemed as communicating impurity (as'auca) by contact. Nevertheless the social obligation side is stressed by the dictum that he who carries to the cremation ground the corpse of a kinless person acquires the merit (bunya) equal to that accruing from the performance of a Vedic sacrifice (p. 58 inf.). In the more ancient smrtis the period of impurity in which one is untouchable is held to diminish with his learning, austerity and virtue. These passages are cited in-extenso in the text. It may also be noted that the ·xi duration of impurity varies with the varna of the personi affected, being lowest for the first varna (ten days for death impurity) and longest for the Sudra (thirty days). Similar rules exist in regard to the segregation after confinement or even menstruation, and the age limits within which upanayana must be done vary with the varna of the boy. The differentiation is not against the spirit of Dharmas'āstra nor is it against the insistence on mental and spiritual purity for all Dharmic acts and rites. Lakşmidhara ignores the late dictum that the discrimination is kalivarjya, i.e., inapplicable in our times. His position is logical. From what has been said it will be seen that the Suddhi-dharma is logical, considerate and consistent. Consistently with his practice Lakşmıdhara is economical of explanation and of citation. His work needs explanation and comment. This has been attempted in the INTRODUCTION and in the footnotes, in which citations from other works are given where necessary. As he avoids repeating what has been said in one book of his Digest in others, his Suddhikanda has to be read with other sections of his great Digest. The brevity of the text makes it the smallest section of Krtyakalpataru, but in some respects it is one of the most difficult. Later writers on Suddhi are diffuse and waste space in dealing with impurity springing from relations that have gone out of vogue and their duration. It may be seen by a close study of Suddhikanda that the matter it deals with is logical and based on fundamental postulates of religion and philosophy. They are not due to class or racial or caste feelings of superiority or ill-feeling to any section of society. A study of this work may help to remove many current misconceptions. It will also show how within the pale of the orthodox section of the Hindu society which claims to follow Dharmas'āstra some principles of Suddhi like the ·xii idea of the pollution from crematoria or burial grounds have come to be modified in practice, like regarding the places where acaryas have been buried as shrines which are pure and call for devotees. It may be noted that Kāsi which is described in the formulae used at the baths there as the "premier crematorium " (mahasmasana) is not under this rule and persons there walk over the banks of the Gangā, which is scattered with cremation grounds without feeling the need for purification. The book, in spite of its slender size, has taken nearly four years to print. This has been due to the difficulties of the printer who has printed the text and appendices. To save further delay, the Introduction was printed by the Vasanta Press, to whose Manager, Mr. C. Subbarayudu thanks are due for his help. I must also acknowledge with gratitude the help given in passing the proofs by Mr. N. Raghavacharya, M.A., L.T., Mr. A. Paramesara Aiyar, B.A., B.L., Mr. A. N. Krishna Aiyangar, M.A., L.T. and Vyakaraņas'iromaņi N. Rama. chandra Bhatta, who prepared the appendices. "PADMAM," K. V. RANGASWAMI 31, Gandhinagar, Adyar, Madras 20.

·ERRATA NOTE:-In the Index of Half Verses p. 205 has been omitted by mistake. The omission is supplied here in page xvi. INTRODUCTION Line Page 5 5 5 34 8 12 read contracts for contacts supply bracket ( before asaucam in the next line read guarantee for gurantee him he emphasise emphaise (dimba) or the (dimba) the add after p. 79) read still to cause for still cause " 18 4 16 33 14 18 12 19 26 27 TEXT Page Line Read 14 1 २९ 2 ४१ (footnote) 16 17 . 19 2 उशना for उशना: मनु: [५,७९] for मनुः [५, ८१]. , मुख्यमानानम्. for मुख्यमानानम्० बोध्यः for बाध्यः नारी for नारा. , मनुः [५, ६६] for मनुः [...]. सर्वेषां for सर्वेषां. शुद्धिकौमुदी, ४५ for शुद्धिकौमुदी, ४७. विष्णुः [२२, २५] for विष्णुः [२२, २७]. निक्षिपेतं तु for निक्षिपेतंत. 9 " ४४ (footnote) 18 4 18 ·xiv Page Line 19 ४५ (footnote) 20 ४६ 14 ४७ 15 ४७ 22 " " ४८ 17 ५. head line Line 2 " . . . " " " " . " ५२ (footnote) 20 16 head line ६५ (footnote) 19 ६९ 6 15 5 ७५ (footnote) 18 20 9 11 17 ८६ head line १४ (footnote) 24 22 2 Read सद्यःशौचं for सधःशौच: कुल्लूकः [५, ६६] for कुल्लूक: [५, ६६]. स्वकार्यार्थ• for स्वकायार्थ. संकल्प्य for संकल्ल्य. दण्डिनामित्यत्र वन्दिनामिति पाठ: for दण्डिनामित्य- त्रापपाठः •जलविषप्रमापणे• for जलविषुषप्रमापणे. कृत्यकल्पतरौ for कृत्यकल्पतरा. [मनु, ५, ६५; विष्णु, २२, ८५] for [मनु, ५, ५६; विष्णु, २२, ५६]. आर्तवी: ' for 'अर्तावी: स्पृष्ट्वानि for स्पृष्ट्वाग्निं. शुद्धिकाण्डे अनाशौचिन: for शुद्धिकाण्डे निर्हाराशौचम्. दुर्भिक्षरोगादि: for दुर्मिक्षरोगादि मनु: [५, १०४] for मगुः, [५, १०८]. मनुः [५, ६८-७०] for मनुः [५, ६८-८०]. विशति for विंशतिं. वृषणयोः for पृषणयोः गृह्यपरिशिष्टवाक्यानि for गृह्यपरिशिष्टबाक्यानि. कस्यांचिदापदि for कस्यां चिदापदि. विष्णुः [१९, ६-७] for विष्णुः [१९, ६-८]. सव्ये० for सब्ये. [१७ for [१८. खधासमम्' for 'स्ववासमम्' , मु. वि. for सु. वि. याज्ञवल्क्यः [३, १२-१३] for याज्ञवल्क्यः [३, १२-१४]. प्रामं for ग्राम. , याज्ञवल्क्यः [३, १६-१७] for याज्ञवल्क्यः [३, १६-१८]. चोदकोपस्पर्शनं for चोदको पस्पर्शनं. परिवापनमिति for परिवापनमिति. श्मशानं for श्मशनं. पुरुषस्य for पुरुषस्य. आश्वलायनगृह्यम् [४,५, १-८] for आश्वलायनगृह्यम् [४, ६, १-८]. , तपोऽमिराहारो for तपोऽमिराहरो. " " " " 9 17 " " । " 13 १. (footnote) 23 13 gove (footnote) 15 14 " " - 3 ·XV " " " " " " " A . Page Line Read ११८ 9 श्रोत्रं चेति for श्रोत्रं चेति. ११८ 10 हारीतेन for हारीतेन. ११८ (footnote) 19and 24,, No. २ and ३ as No. ३ and २ after changing the footnote Nos, in the text in Lines 9 and 10 as २ and ३. १२१ Line 11 बर्बाह्यशरीरोप० for धिशरीरोप. १२६ 17 उपस्पृष्टः for उपस्पृष्टः १२९ and 131 read the head line as शुद्धिकाण्डे स्नानशुद्धिः for शुद्धिकाण्डे शरीशुद्धिः १४२ (footnote) 19 'निष्पवनं' for 'निष्पवन' १४४ 4 जायाऽपत्यं for जायाऽपत्य. 940 (footnote) 17 अल्पकालोप. for अल्पकालाप० १५० 18 चिरकालोप० for चिरकालाप. १५१ 9 सर्व for सबै. १५३ (footnote) 18 here for hear. १५४ 2 भूशुद्धिर्मार्जना• for भूशुद्धिर्माजना. १५४ (footnote) 19 उपलभ्येते for उपलभ्यन्ते. १६५, १६५, १६९ add शुद्धिकाण्डे before पक्कानशुद्धिः and read [२७ अ for २७] in the head line. 12 अजाघ्राणेनाऽनायानाम् for अजाघ्राणेनऽभावानाम् . 15 आकरजानाम्० for आकारजानाम्० १६६ द्रव्याणाम् for द्रव्यणम्० १६७ 9 इत्यनेनानुवाकेना• for इत्यनेनानुवानुकेना. १६७ 10 पयोविकारे for पयोविहारे. १६८ 18 स्पर्शनाच for पर्शनाच. १७० (footnote) 16 " मनु, ५, १३० for मन, ५, ३३०. १७१, १७३ and १७५ read the head line as शुद्धिकाण्डेशुभ्यपवादा: for अथाशुध्यपवादा: १७१ (footnote) 16 क्रव्याद्भिः for ऋष्याद्भिः १७५ Line 15 वाक्प्रशस्तं for वाक् प्रशस्तं. 3 भस्म for तस्मात्. 4 पद्ममामलकं for पद्यमामलकं, १७६ 5 सर्षपाः for सर्वगा. 6 अक्षताः for अस्रुता. 7 , धातकीवटाः for धात्रिकीटनाः 10 । तथापोऽमिः शकृन्मृच for तेषामभिः सन्मृथ, " 1 " . " " ·xvi page 205: न हि प्रतीक्षते मृत्युः, वि.स्मृ., ९५ नहुषाधा नृपतयः, बृह., ९२ *न घन्तर्वनी, श.लि., १८० नामन्दिनं भवेच्छ्लायं, बृह., ९२ नाघदोषोऽस्ति वै राज्ञां, यमः, ६२ *नाच्यां तु छिन्ना, हारी., २१ नाविवर्षस्य कर्तव्या, मनुः, ७२ * नात्रोदककर्म, पार., ७२ *नादचात् , काश्य., २२ नानाजातिषु पारक्ये, जाबा., २८ *नापल्पूलितं, बौधा., १४६ नापो मूत्रपुरीषाभ्यां, यमः, १५८, १७९ नाप्राप्तकालो म्रियते, वि.स्मृ., ९६ *नामेरधःस्पर्शनं, बौधा., १७७ *नाभेरधस्तात् , वि.स्मृ., १२१ नामेरू नरः स्पृष्टः, शङ्खः, १२२ नामधारकविप्रस्तु, परा०, १२ नायमत्यन्तसंवासः, महाभा०, ९३ नारं स्पृष्ट्वास्थि. सस्नेह, मनुः, १२३ नारीणां चैव वत्सानां, श.लि., १७० नाशौचं प्रसवस्यास्ति, देव., ३४ नाशौचं सूतके पुंसः, वसि., अनि., १८ तकं कदाचित्स्यात् , दक्षः, १५ नास्य कार्योऽमिसंस्कारो, मनुः, ७२ 'नास्यामिसंस्कारो, वि.स्मृ., ३६ नि:शेषस्तु न दग्धव्यः, ब्रह्मपु., ७७ नित्यं शुद्धः कारुहस्तः, वि.स्मृ., १७२ नित्यमास्यं शुचि बीणां, मनुविष्ण, १७० *नित्यानि निव, पार., २४ निधने प्रसवे चैव, देव., १२ *निधानं च तूष्णीम् , कात्या., १०७ निधेयं नामिमिर्यावत् , ब्रह्मपु., ७४ निनयेदरमवि पूर्व, आश्व- गृ.प., १०३ नियमाव तयोः सर्वे, लक्ष्मी., १ निरस्यइपुमान् शकम, मः, १५ निर्दशं ज्ञातिमरणं, मनुः, ३३ निर्दोषं तु मुखं त्रीणां, यमः, १७१ निर्मलं संस्कृतं द्रव्यं, देव., १७५ निर्यासानां गुडानां च, शलः, १३६ *निर्लेखनैर्दार, हारी., १३० *निर्लेखितं दारु, आप., १४२ निर्लेपं काञ्चनं भाण्डम् , मनुः, १३३ निर्लेपान्येव शुध्यन्ति, ब्रह्मपु., १३५ निर्वृत्तचूडकानां तु, मनुः, ३६ निर्वृत्तचूडके बाले, यमः, ३६ निहारकाधाशौचं चा, लक्ष्मी., २ *निहत्य च बान्धवं, वि.स्म., ८१ निहत्य तु व्रती प्रेतान् , मनुः, ९० निहत्य संस्कर्ता, हारी., ८२ निवासराजनि प्रेते, याज्ञ., ५४ शक, ५३ निवेदयति वक्तव्यं, ब्रह्मपु., १०९ नृणामकृतचूडानाम् , मनः, ३६ नृपतेदशाहानि, जाबा., १३ *नेतस्यां राभ्याम् , आश्व., ९९ नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि, वि.स्म., ९७ नैव तस्यामिसंस्कारो, यमः, ७१ नोपकुर्यानरः शोकं, वि.स्मृ., ९५ नौषधानि न मन्वाणि, वि.स्म., ९६ प पक्कं वा भोज्यकल्कं वा, देव., १३७ 'पक्कम केश, वसि., १६४ पञ्चगव्यं न्यसेत्पश्चाद्, वि.म., १५८ पश्चगव्येन संस्नाण्य, ब्रह्मपु., ११० पंचधा वा चतुर्घा वा, देव., १५२ पञ्चधा संमृतः कायो, याझ, ११ *पञ्चमाञ्चोप, बौधा., १५३ पाचने वैश्यजावस्तु, ब्रह्मपु., १११ -- ·CONTENTS PAGE PREFACE. ERRATA xiii INTRODUCTION : 2 2 0 4 5 7 . . . . ► 11 12 13 13 15 . 15 . The Invocatory Verse The Contents of the Kānda Definition of Sluddhi and Āsauca Types of Ayuddhi Background of Asauca Belief Impurity from Death (Maranāsaucam) Birth Impurity (Jananāsaucam) Rules to be Observed During Āsauca Asuddhi in Anuloma Marriages Overlapping of Pollutions (Asaucasannipäta) Pollution Resulting from Birth or Death in a far off Place Impurity from the Death of Children (Bālāsaucam) Children Impurity Springing from Females Impurity Springing from Abortion by related Women (Garbhasrāvāsaucam) Impurity in Special Forms of Death Pollution from Death of Unrelated Persons (Asapindah) Impurity from Other Relations (through the Mother) Impurity during the Disposal of the Dead (Nirhārāsaucam) Persons who are free from Impurity (Anāsaucinah), Relationship of Sāpiņdya Carrying the Corpse (Pretanirharanam) Rites to the Dead (Pretasamskāra) Libations to the Dead (Udakadanam) 16 17 . 18 19 20 21 . 21 22 23 24 25 26 ·xviii PAGE 27 27 . 28 29 30 32 33 Those not Entitled to Libations when Dead. Consolation in Grief (Slokāpanoda) Re-entering the House after Cremation Collection of Unburnt Bones (Asthi-saficayanam) Bodily Purity (S'arīrasuddhi) Purification from Bathing (Snānasuddhi) Purification of Inanimate Objects (Dravyasuddhi) Purification of Excessively Impure Objects (Atyantopahatānām Suddhih) Purification of the Ground (Bhūmis'uddhi) nisudani) Making Water Fit for Ritual Use (Udakas'uddhih) Purity of Cooked Food (Pakvānnasuddhih) Exceptions to the Rules of Impurity (As'udhyapavădah) Conclusion : Untouchability TEXT: 34 35 36 37 38 40 . ३ १७ २१ २६ २९ ३२ U . . . . मङ्गलाचरणम् प्रतिज्ञा १. मरणाशौचम् २. जननाशौचम् . ३. जननमरणनियमाः ४. वर्णसन्निपाताशौचम् ५. आशौचसन्निपाताशौचम् . ६. विदेशस्थाशौचम् ७. बालाघाशौचम् ८. स्त्र्याशौचम् ९. गर्भस्रावाशौचम् १०. मृत्युविशेषाशौचम् ११. असपिण्डाचाशौचम् १२. निहाराधाशौचम् १३. अनाशौचिनः १०. सपिण्डादिलक्षणम् १५. प्रेतनिहरणम् २६. प्रेतसंस्कारः . . . ४६ . ५६ . . . ६६ . ७१ ·rir PAGE . ८१ . e . . १७. उदकदानम् १८. उदकानहर्हाः १९. शोकापनोदनम् २०. वेश्मप्रवेशनम् . २१. अस्थिसंचयनम् २२. शरीरशुद्धिः २३. स्नानशुद्धिः २४. द्रव्यशुद्धिः २५. अत्यन्तोपहतानां शुद्धिः २६. भूमिशुद्धिः २७. उदकशुद्धिः २७.अ. पक्कानशुद्धिः २८. अशुध्यपवादाः . ९८ १०७ ११४ १२३ १३३ १४९ १५२ १५७ १६३ १७० . . . . . . . . . 183 185 186 . अनुबन्धाः- Appendix A. Index of Smrti-authors Cited Appendix B. Index of Vedic Works Appendix C. Index of Purānas Appendix D. Index of Authors and Works cited in the Footnotes Appendix E. Index of Half Verses . . 187 189 .

·對 ·INTRODUCTION LAKSMĪDHARA deals with S'uddhi in the tenth section of his digest. The position of this section in the nibandha will be intelligible from Vijñānesvara's remarks introducing the topic at the beginning of his commentary on the prāyascittādhyāya (Book III) of Yājñavalkyasmrti : "In the previous sections the ordinary, daily duties and observances (nitya) and the special and periodical rites or duties (naimittika) have been detailed. The duties springing from the possession of certain qualifications by a householder have also been dealt with. It now becomes necessary to deal with obstacles to the doing of such rites or discharge of such duties as spring from impurity (āsauca), and the removal of the obstacles." Lakşmīdhara makes no attempt to explain why the treatment of S'uddhi is deferred to the tenth section of the digest, but his reasons may be inferred from the topics covered in the preceding nine sections. He deals with the samskāras and the ordinary duties of the first two stages of life (äsramas) viz. those of the acolyte and the householder, the special duties of daily or occasional kind and their appointed times (naiyatakāla) in the first three kāņņas. The fourth is devoted to srāddha or rites to the manes, which are also obligatory but occasional, and the fifth to gifts (dāna) and the rules governing them. The next four deal with the consecration of images for worship and their worship (pratisthā), the making of pilgrimages (tīrthayātrā) and the performance of vratāḥ, Impurity of any kind will be a bar to the performance of any of the duties dealt with in the first nine sections of the Kalpataru. The treatment of purity and impurity as validating or invalidaling conditions of the performance of the rites or duties so detailed now becomes necessary and is undertaken in the tenth section. In one respect Lakşmidhara's treatment is more logical than Vijñānesvara's. The latter deals with Rājadharma and Vyvahāra

·No text on this page.

·INTRODUCTION LAKSMĪDHARA deals with Sluddhi in the tenth section of his digest. The position of this section in the nibandha will be intelligible from Vijñānesvara's remarks introducing the topic at the beginning of his commentary on the prāyascittàdhyāya (Book III) of Yājñavalkyasmrti : "In the previous sections the ordinary, daily duties and observances (nitya) and the special and periodical rites or duties (naimittika) have been detailed. The duties springing from the possession of certain qualifications by a householder have also been dealt with. It now becomes necessary to deal with obstacles to the doing of such rites or discharge of such duties as spring from impurity (āsauca), and the removal of the obstacles." Lakşmīdhara makes no attempt to explain why the treatment of S'uddhi is deferred to the tenth section of the digest, but his reasons may be inferred from the topics covered in the preceding nine sections. He deals with the samskäras and the ordinary duties of the first two stages of life (ūsramas) viz. those of the acolyte and the householder, the special duties of daily or occasional kind and their appointed times (naiyatakāla) in the first three kāņdas. The fourth is devoted to srāddha or rites to the manes, which are also obligatory but occasional, and the fifth to gifts (dāna) and the rules governing them. The next four deal with the consecration of images for worship and their worship (pratișthā), the making of pilgrimages (tīrthayātrā) and the performance of vratāḥ. Impurity of any kind will be a bar to the performance of any of the duties dealt with in the first nine sections of the Kalpataru. The treatment of purity and impurity as validating or invalidating conditions of the performance of the rites or duties so detailed now becomes necessary and is undertaken in the tenth section. In one respect Lakşmīdhara's treatment is more logical than Vijñānesvara's. The latter deals with Rājadharma and Vyvahāra

·No text on this page.

·INTRODUCTION LAKŞMĪDHARA deals with Sluddhi in the tenth section of his digest. The position of this section in the nibandha will be intelligible from Vijñānesvara's remarks introducing the topic at the beginning of his commentary on the prāyascittādhyāya (Book III) of Yājñavalkyasmrti : "In the previous sections the ordinary, daily duties and observances (nitya) and the special and periodical rites or duties (naimittika) have been detailed. The duties springing from the possession of certain qualifications by a householder have also been dealt with. It now becomes necessary to deal with obstacles to the doing of such rites or discharge of such duties as spring from impurity (äsauca), and the removal of the obstacles." Lakşmidhara makes no attempt to explain why the treatment of S'uddhi is deferred to the tenth section of the digest, but his reasons may be inferred from the topics covered in the preceding nine sections. He deals with the samskāras and the ordinary duties of the first two stages of life (äsramas) viz. those of the acolyte and the householder, the special duties of daily or occasional kind and their appointed times (naiyatakāla) in the first three kāņdas. The fourth is devoted to srāddha or rites to the manes, which are also obligatory but occasional, and the fifth to gifts (dāna) and the rules governing them. The next four deal with the consecration of images for worship and their worship (pratisthā), the making of pilgrimages (tīrthayātrā) and the performance of vratūḥ. Impurity of any kind will be a bar to the performance of any of the duties dealt with in the first nine sections of the Kalpataru. The treatment of purity and impurity as validating or invalidaling conditions of the performance of the rites or duties so detailed now becomes necessary and is undertaken in the tenth section. In one respect Lakşmīdhara's treatment is more logical than Vijñānesvara's. The latter deals with Rajadharma and Vyoahāra ·2 THE SUDDHIKĀNDA (law) in the concluding portion of the first and the entire second adhyāya of the Mitākṣarā, though impurity will not affect either regal fitness or administration or the adjudication of disputes. In the Krtyakalapataru these topics are dealt with in the eleventh and twelfth sections, and the last two are devoted to propitiatory rites for overcoming adverse influences generated by papa, and to the last two stages of life and the attainment of mokşa (release from re-birth). It will be seen that the topics follow each other in this great digest in orderly and logical sequence. THE INVOCATORY VERSE S'uddhikānda begins with an invocatory verse in which Lakşmidhara indicates his adhikāra (competence) to write it. "Lakşmīdhara, the mountain from behind which the Moon of Sanctity (punyendu) rises (and sheds his light), the foremost of the pure (suddhimatāmuaraḥ), the ocean of approved modes of action (ācāravārāmnidhih), who through his donations in gold of the highest fineness and purity because of the method of its acquisition by him, freed Brāhmaṇas, from poverty and improper acts, deals in this tenth kānda with S'uddhi." The implications of this verse are (1) the tendency to adharmic action among the members of the first varna (2), their protection against this danger by the liberality of Lakşmīdhara, (3) whose gifts had effectiveness as their source was untainted and (4) the donor was a Brāhmaṇa of spotless nature. One who does not practise the virtues he preaches has no adhikāra to expound them. Arthasauca (purity of wealth) is, according to Hārīta (p. 3), one of the three classes of external" purity (bāḥya. saucam). THE CONTENTS OF THE KANDA The twenty-eight chapters (barva) of the kanda deal in sequence with the following topics, according to the pratijñā prefixed to the work. Impurity arising from death and from birth, the rules to be observed during impurity, impurity of mixed castes, mixtures of impurity, impurity springing from births or deaths that take place in distant places, impurity due to the death of children, impurity of women, impurity due to ·INTRODUCTION 3 abortion, impurity due to specific forms of death, impurity from the demise of persons who are not sapiņdas, impurity of undertakers (carriers of corpses), persons to whom the rules of impurity do not apply, definition of sapinda, impurity from carrying a corpse to the cremation ground, rules for the disposal of the bodies of the dead, libations to the dead, assuagement of grief, return home of the survivors after the cremation, disposal of bones that remain uncalcined after cremation, purification from baths, purification of inanimate objects (dravyasuddhi) and of objects which have been subjected to excessive pollution (atyantadūşita), purification of the ground (bhūs'uddhi) and of water (jalasuddhi) and of the complete removal of impurity (asuddhesca niräkriyā). The topics are generally common to all works on S'uddhi but certain topics treated of in other works are omitted in this kānda. Thus the impurity springing from menstruation, which is dealt with elaborately in S'uddhiprakása (pp. 10-15), is omitted by Lakşmidhara in this kāņda, as he has dealt with rajasvalāniyama in Naiyatakälakānda (pp. 350-353). The purification of inanimate objects is omitted in the S'uddhi sections of some digests like the Vīramitrodaya. The Sluddhitatva of Raghunandana begins with the rules of sahagamana (sati, pp. 234-244), apparently to illustrate overlapping of impurities of death. Lakşmīdhara does not deal with matters not directly relevant to Asauca and suddhi, nor does he anticipate or repeat what is dealt with in other sections of his work. He does not also attempt any definition or scholastic discussion of the terms suddhi and åsauca, apparently satisfied that for practical purposes all concerned will know their connotation, as understood in the speeches of elders (orddha-vyavahāra). Suddhi is construed as the absence of a-suddhi or asauca, i.e. impurity or pollution, which in the case of human beings is communicable by touch (sparsa). The interdiction of the consumption of the milk of a cow within ten or seven days of its calving (Hārīta on p. 296 of Niyatakälakānda) indicates that even among animals as holy as the cow impurity attaching to birth among women is to be construed. The impurity is generated by invisible (adrşta) agencies and is inferable by sāstraic rules only, and not by outward signs in all cases.

·4 THE S'UDDHIKĀŅDA DEFINITION OF S'UDDHI AND ĀS'AUCA Both " purity" and "purification" are denoted by the term S'uddhi, as well as any rite of purification. A person normally entitled to do enjoined religious rites or daily duties, like the evening and morning prayer sandhyā, and who is regarded in popular usage as pure for the purpose, must still take a bath and sip water with mantras (ācāmet), as a preliminary (karmānga) to commencing the above duties. The term asuddhi or its equivalent āsauca cannot be technically applied to describe the state of one who has to do these preliminary acts. Smrticandrikā (Āsaucakānda, p. 2, ed. Mysore) cites the definition of S'uddhi by Bhattācārya : "S'uddhi means the removal of taint (pāpakşaya) and fitness for Dharma (dharmayogyatvam).” * The removal of taint' is described as the removal in sapinda and other relatives of the pollution generated by the death or the birth of kin ; and the competence for Dharma' (dharmayogyatva) is explained as fitness to make gifts and do rites enjoined by Dharma. Unfitness to do the rites is caused by the opposite (viparīta) of S'uddhi, technically known as āsauca. Rudradhara (S'uddhiviveka, c. 1440 A.D., Ed. Benares, p. 1) defines S'uddhi as the innate character (dharmaviseşa) which gives competence to do all (akhila) enjoined acts (vihita karmăpadakah), and as'uddhi as its opposite springing from birth or death among kinsfolk (sapinda-janmādi-nimittaka). Govindananda“ (S'uddhikaumudi, ed. Bib. Ind.,1905, p. 1) defines Suddhi as the competence to do acts ordained by the Veda vedabodhitakarmārhatā-suddih), and the "competence" to spring from the fitness in time, place and person as laid down (vidhi-bodhitatvam) in rules for specified acts. Vijñānesvara points out that the word asauca implies impurity under which the person affected is first interdicted from doing certain enjoined acts for which purity is essential, such as making gifts (dāna), and is also prohibited from Vedic study when under impurity, but, secondly, is competent to do certain other enjoined acts, which persons under the impurity are Conjectured by Dr. P. V. Kane to be the same as Srinivasa Bhatta, author of Suddhidipika, composed in 1159-1169 (Hist. of Dharmasastra, Vol. I, 1930, P: 344. circa 1500 A.D. 1 ·INTRODUCTION 5 alone competent to perform, like the rites to the recently dead, like offering water and balls (pinda) of rice etc. There are also other causes of impurity. Thus a person who touches another, who is under impurity, contacts it. Expulsion from varna or "fall” (pātitya) makes a person impure. Articles which are pot by their very nature pure,' (Svabhāvas'uddāh) and which have been touched by persons under impurity become themselves impure and have to be made pure. Mitramisra (S'uddhiprakāsa, p. 8) defines suddhi as freedom from contact with impurity (āsaucasamsargābhāvah), and āsauca as the peculiar condition which makes the person affected by it unfit to do the pañcayajña and other enjoined rites. In the case of animate persons, i.e., human beings, it is the "unseen (adrsta) effect produced by birth, death and contact with untouchable persons, and in the case of inanimate objects, like grain handled by candālas (untouchables) it is removable by sprinkling with water, and is not adrsta. Purification (s'uddhi) in a person or object only removes the taint (literally 'sin', pāpa) engendered in it by an incident or contact causing defilement and does not generate spiritual merit (punya) in the person or object. That is to say, the process of suddhi leaves it as it was before it became polluted. The causes of s'uddhi (suddhi-hetavah) are enumerated as follows by Yājñavalkya (III., 31): time (kāla)- fire (agni), purificatory acts as prescribed (karma), earth (mşd), air (vāyu), redeeming knowledge (jñāna), austerity (as shown in doing krcchra penances), water (jalam), repentance (pascāt, tāpa) and fasting (nirāhāra). Only some of these act in the removal of āsauca caused by birth and death e.g., efflux of the prescribed time, and baths at the end of the period of impurity. TYPES OF AS'UDDHI Certain persons in certain stated circumstances are held to be free from asauca, impurity by birth or by death. The topic is dealt with in Parva 13 (pp. 60-65 infra). Thus, a king, when engaged in State business is free from such pollution asaucam na rājñām rājakarmani, p. 62). The Kşatriya is free from āsauca on the battle field (p 63). All persons in certain circumstances (e.g., battles, riots, revolutions, p. 64) are in the ·6 THE S'UDDHIKĀNDA same position. In all such cases, freedom from impurity means only freedom from untouchability and from restrictions on doing religious acts; they still have to bathe at once to get immediate purity (sadyas saucam). According to Argiras on three occasions, (viz. marriage, sacrifices and divine worship and consecration of idols) death and birth impurity does not attach itself-during the period covered by the ceremonies to the parties concerned (p. 64). Gold, jewellery etc. are by nature always free from impurity (svabhāvasuddha) but before a gold vessel is fit for sacramental use, it bas still to be washed of dirt and sprinkled (brokşanīja). Heaps of grain handled by untouchables (candālāḥ) become pure by being sprinkled with water. A woollen blanket will not stand washing, so it (kutapa) is rendered pure by sprinkling. Vegetables, fruits, roots etc. sold in the bazaar (even by persons who are impure) become pure after they are washed. Clarified butter, salt, oils, etc. cannot stand even spraying, and they are held to be always s'uddha. Certain persons are described as becoming instantaneously pure (sadyas-suddha) in certain circumstances. Here too, the instantaneousness does not mean omission of a bath or a wash before normal purity is restored. Suddhiprakāsa discusses the exact implication of the term sadyah in such cases (pp. 92-93). In the case of infants the term means instantaneous purification (tatra tatkşanamätram tadarthah, p. 92). Sadyaḥ means that instant' (tad-kşane). The purpose of the rule of instantaneous purification is to allow certain duties of an important religious or social nature to be discharged by the parties concerned without interruption. In times of famine and revolution or in battle the rules of impurity cannot be enforced, and they are declared therefore to be inapplicable then. There are gradations of impurity. A woman during confinement is regarded, during the first ten days as having the maximum of impurity. Touching her necessitates a bath. A husband who shares a room or a bed with such a woman contracts her impurity fully for ten days. After ten days, she does not radiate impurity, 2.e. is approachable in close vicinity, though not to be touched. After twenty days, if the child is a son, and thirty days, if the child is a girl, she becomes fully competent to discharge all her domestic and religious duties, after the prescribed baths etc. A ·INTRODUCTION 7 woman in menses is next below to the newly confined woman in impurity, but in her case the period of impurity is reduced to three days. One under death pollution (maraṇāsaucam) comes next in the order of impurity. Touching such a person communicates his or her impurity to the person who touches him or her. Such persons should not touch one another, without necessitating a bath to restore them to a position in which they can do such things as eating etc., when under pollution. Birth impurity (jananāsaucam) comes last, and is of a milder kind. It does not entail untouchability (asprsyatua), but it debars the person affected by it form doing religious rites and making or receiving gifts. The candāla is held to be so born as a consequence of evil karma in past births. He is an untouchable. In the first day of menstruation, when the flow is greatest, the woman in menses is described as a candālī by Parāsara, on the second day as a Brāhmaṇacide (Brahmaghātini) and on the third day as a laundress (rajaki, cited in Suddhiprakāsa, p. 12). A minor smrti cited by Smrtimuktāphala (Āsaucakānda, p. ed. Gharpure) describes the distance to which a menstruous or a newly confined woman is unapproachable by a number of yokelengths. Physical conditions of uncleapliness during confinement and mentruation will account for the rules of asprsiya in their cases. In accounting for the differential treatment of the father and the mother, on the birth of the child, the former becoming "pure" (relatively) by a bath, and the latter having to remain "impure for ten days, the rajas is referred to as the reason for the differentiation (p. 18). BACKGROUND OF ĀSAUCA BELIEF Āsauca is as'uddhi attaching to human beings, according to definite rules. Its extension to persons is based on relationship, real or metaphorical. Taking sāpindya, as Kullūka does, in the general sense of "relationship," all sapindas are seized by the the pollution caused by death in the family circle, in varying degree, reflected by the duration of pollution, according to nearness or distance of relationship. The principle has use in stressing and emphasising family ties and the unity ·8 THE SUDDHIKĀNDA of the family. The extension of āsauca to those who have no relationship (asapindādyāsauca, parva 11), such as teachers, fellow students (sabrahmacāriņaḥ) and the king similarly stresses the permanency of social ties. Extension of death pollution, till the removal of the corpse to the cremation ground to fellow villagers, who are not relatives of the dead person, also illustrates social ties. Anthropomorphism accounts for beliefs in the continuation of human cravings, for food and water, in the disembodied spirit, till, by special rites, the spirit is joined to the fraternity of departed ancestors in the world of manes (pityloka). Reincarnation, viewed from the standpoint of the aspiration for release (mukti) is the reaction to the Karma of a past birth, and in that view is not desiderated. But birth in human form is valued as it enables a soul to redeem itself by sat-karma, good deeds and redeeming knowledge (jñāna). The birth of a son continues the line, ensures libations to ancestors. From a material standpoint, the birth of a child is a gurantee of support to parents in old age and of many joys. The father, grand-father, and the great grandfather are reborn in the male child ; and accordingly the natal day is one of merit (punya) and joy (p. 21). The father of the child is accordingly enjoined to fill vessels with tila (seasame seed), and give them away with gold (sa-hiranyāni) to Brāhmaṇas before the navel cord is cut. Impurity starts only from the snapping of the navel cord (nädyām tu chinnāyām āsaucam, p. 21), Marriage is conceived as effecting a merger of husband and wife. Bịhaspati refers to the old view that the " wife is half the husband" (sarirārdham smrtā bhāryā, p. 194). As in the custom of couvade (under which the newly confined mother's husband is put to bed and made to drink caudle in place of the wife, who goes about), the wife's impurity is held to extend to the husband, for the duration of its normal physical continuance, viz. ten days. The idea is behind the rule incapacitating the husband from officiating in srāddhas or fire-rites, during the menses of the wife. Birth and death are heralded by physical crises, in which the spirit of man seems to come in from and to go out into, the unknown. The customary funeral rites take about the same bumber of days as the time needed for physical rehabilitation of ·INTRODUCTION 9 a newly confined woman. As birth heralds rejoicings, so death inaugurates lamentation and sorrow. The manifestation of grief is held to be bad for the released spirit. This is why, after the cremation, and libations, the assembled mourners are enjoined to reflect on the inevitability of death and shed their sorrow (Parva 19, sokāpanodana), sokāpanodana). Philosophy does not eradicate grief, which is fresh. Time alone can assuage it, along with absorption in duties that are held to be for the benefit of the departed soul. The intensity of grief is held to correspond to the relative nearness in kinship of survivors to the dead person, and it is reflected in the duration of impurity among relations, near and far. The trained mind masters emotional outbursts. Mental states have their external reactions. This is why Lakşmīdhara at the very beginning of his book (p. 3) cites Hārīta's division of purity or purification (saucam) as 'external' (bahya) and 'internal' (i.e, mental), i.e. ābhyantara. He who has disciplined himself by Vedic study and austere life is obviously better able to understand the nature of death and life than the average person. He is devoted to the tending of the sacred fires, sacrifices and study of the scriptures (p. 5). It is natural therefore to presume that in the case of such a person, the pollution (āsauca) will either be ineffective in its assault, or weak lasting for less than the usual period of ten days after death. Persons, who for spiritual training or ascetic pursuit of emadcipation are removed from society, like the acolyte (Brahmacārin) and the ascetic (sanyāsin), must be unaffected by rules of pollution that interfere with their dedicated lives. This is why both are held as untouched by āsauca, in the ordinary way, like persons who are of and in the world. The spiritual and social duties of persons must be discharged if society is to flourish. Hence persons who are engaged or dedicated to specific duties, must be free from any interruption of their normal duties, and therefore be regarded as not affected by periods of pollution. When a strāddha is in progress, it cannot be stopped by news of the death of a person within the pollution-carrying degree of relationship, either to the performer of the srāddha or the Brāhmanas who officiate at the srāddha on his invitation ·10 THE S'UDDHIKĀNDA (nimantrana). So with sacrifices (yāga). Once the principle is conceded, the determination of the exact moment when freedom from the pollution begins and ends gives scope (which has been largely availed of by mediaeval digest writers on S'uddhi) for logic and inference. To normal persons death is a calamity. The remains of the dead body convey to all, who do not believe in corporeal resurrection on a far-distant Day of Judgment, feelings of reminiscent sorrow, which finds a reflection in dislike of human remains such as uncalcified bones. This is why, while Christians and Muslims, show no repugnance to the burial of the dead in or near places of Worship, the corpses or dead bodies are regarded as marking the limits of sacramental impurity in Brahmanism. The touch of the corpse conveys impurity of an intense kind. But as for the same reason the disposal of corpses is necessary to the community, the help given in disposing of the corpses of persons who have left no relations or dependants, is viewed as a meritorious action (p. 70). Birth in a varna reflects past Karma. The gradations of the four varnas represent the basic stock of merit (punya) which may be deemed as available to overcome the pull of adverse influences like āsauca. This is the obvious ground for the prescription of different periods of pollution for the varnas, beginning with ten days for the Brāhmaṇa and ending with thirty for the S'üdra (p. 12), and twenty for the "good S'ūdra" (sacchüdra). Āsauca is an influence springing from a person, and descending on a person. From normal persons, who have died, the normal periods of pollution descend. Persons who are outside society, like sanyāsins or outcasted persons (patitāḥ) or women who have taken to harlotry, cannot convey impurity by their deathextremes meeting ! In the case of such persons as the outcaste and the harlot, there can be no end to a pollution that descends on them, for all life is for them a continuous pollution (vāvadjivam tu sitakam, p. 15). 1 The ancient Egyptians embalmed the bodies of the dead, and relics were treasured by Buddhists, following the distribution of the Buddha's bones after his death by the neighbouring clans.

·INTRODUCTION 11 In regard to the gradation of āsauca according to austerity and learning, Lakşmīdhara cites the authorities that lay down the rules of differentiation fully, without explanation or limitation. Visvarupa (c. 800 A.D.) whose work he has used, discusses (Yājñavalkya, III, 30) the question in five pages, and concludes that the rules constitue only an arthavāda intended to exalt the absence of greed and excellence in conduct, by saying that they can overcome even the rules of pollution. Later nibandhakāras reject the rules as interdicted in our Age (Kalivarjya) and hold that the duration of impurity is as prescribed for the different varnas. In one place in the Kytyakalpataru, Lakşmīdhara cites Brahmapurāna for a kalivarjya usage. It has to be understood accordingly that he did not reject outright the rules of discrimination, favouring the lessening of periods of impurity for those of high learning and conduct. (Niyata-kālakānda, page 190). IMPURITY FROM DEATH (Maranāsaucam, Parva 1) The standard duration for death impurity to near relations of the dead person is ten days. It is also so for birth impurity (p. 3). The pollution pursues those whom it affects, wherever they go, i.e. it is personal and inescapable. To relations (sapinda) who learn of the death only after the rite of disposal of bones (astisañcayanam) the pollution lasts only for three days. Daksa mentions ten kinds of asauca as measured by their lasting for a moment (sadyah), one day (ekāha), three days (tryaha), four days, six, ten and twelve days, a fortnight and a month, and lastly for life (ā-maraņāntam). Bịhaspati (p. 5) and Daksa hold that he who performs the daily fire-rites and has knowledge of his Veda with all its adjuncts, is unaffected by pollution. Dakşa contemplates the rise of the period of pollution to a Brāhmaṇa to a day, three and four days according to devotion to the fire rites, being relatively less intense. Parāsara (p. 6) repeats this view, and concludes that the ten days period of pollution applies to persons who are devoid of Vedic knowledge and rites. The same sentiment is expressed by Jābāli (p. 7). The principle (though logically allied to that which makes one engaged in a sacrifice or worship etc. free from pollution) is now deemed as inapplicable to the present age of ·12 THE S'UDDHIKĀNDA Kaliyuga. Lakşmīdhara is apparently unable to get over the concurrence of authorities on the influence of the discriminatory clauses. Gautama holds that the ten days impurity is normal for all Brāhmaṇas except the acolyte (Brahmacārin), he who has entered on the initiatory steps of a Strauta sacrifice (dikşita) and the priest who conducts a sacrifice (rtvik). In regard to the next three varnas, the duration of pollution is for twelve, fifteen and thirty days respectively. Mixed castes (samkara) should observe the S'ūdra rule of pollution, i.e., for thirty days. (p. 13). Applying the principle of pollution corresponding to qualification (gunavis'eşa) Dakşa condemns to life-long pollution a number of despicable persons, e.g. the confirmed invalid, the miser (kadarya), the bankrupt debtor (rnagrasta), the person devoid of devotion (sraddhāhīna), he who gives up his enjoined duties (kriyāhīna). Such declamatory statements merely emphaise the badness of the qualities named and are not to be taken as representing the infliction of lifelong pollution and untouchability on such persons. The remarried widow's husband (anyapūrvā patiſ) is classed with these which is only a strong form of condemnation of widow marriage (p. 16). BIRTH IMPURITY (Parva 2) The ten days pollution (stītaka) springs from the birth of a child and attaches itself to the parents, but it lasts the full period as untouchability (asprsyatā) in the mother, while the father becomes touchable (spisya) after he has bathed (upasprsya). The purity (sucitvam) of the father is not absolute; for he has still the inhibition from doing religious rites during the ten days, and secondly as he can contract the impurity making him also "untouchable" by samparka, i.e. contact of the mother (p. 18). The father has to bathe with his clothes on to lose the impurity of birth but the relations need not bathe so (nasacailinah, p. 10). The Sūdra mother becomes" pure only after thirteen days (p. 20), and the rule of Pracetas, cited by Lakşmīdhara that women of all varnas lose the impurity following their confinement after ten days, is explained away by Aniruddha (Hāralatā, p. 20) as applicable only to the exceptional or good S'ūdrā (sacchüdrāyāh dasahena sprsyatvamuktam). The mother of a male child beòomes fit for all duties ·INTRODUCTION 13 (sarvakarma) after twenty days, and in thirty days if she is the mother of a girl. RULES TO BE OBSERVED DURING AS'UACA (Parva 3) The father of a male child should, before the navel cord is cut, bathe and make gifts in token of his rejoicing and of the joy of his ancestors at the birth (p. 21). It is permissible for him to donate gifts and for recipients to accept them from him in this period. During the period of impurity in either case, the food of the father and his relations cannot be taken by nonrelations (p. 23). The daily morning and evening prayers (sandhyā), the diurnal five sacrifices (pañcayajña), teaching and learning the Veda, S'rāddha rites, the giving and the receiving of gifts should be dropped during the period of impurity. As the Fire-rite (Agnihotra) is a lifelong duty (yāvat jīvam agnim juhuyät), the fire rite should be done with uncooked grain as fire offering, by a person of another gotra in place of the person under pollution. (Hāralată, p. 25). As the daily sandhyā is also obligatory, parts of it, like the upasthānam arghya-praksepa, should be done without reciting the connected mantras, and a few gāyatri prayers may be mentally recited. Funeral rites, if they become necessary, during the period of pollution should still be done, as they are not forbidden in asauca. Asauca interrupts the performance of enjoined duties. Manu therefore directs that one should not prolong the period of impurity either by following a rule of longer period in preference to a shorter, where an option exists (Medhatithi) or by delaying a bath at the end of the pollution period (Buehler's Laws of Manu, pp. 182-183), ASUDDHI IN ANULOMA MARRIAGES (Parva 4) Varna-sannipāta means the mixture of varnas. Anuloma marriage by a Brāhmaṇa can be contracted only after he has married a wife of his own caste. If he is to marry a Sudra wife, he must have already married wives in the three varnas above the Südra. There should be no dropping of an intervening varna in such unions. If a Brāhmaṇa marries women of the four castes, say, one of each, in the case of a birth occurring in the wife of any one of the four, the period of impurity (sūtakam) to ·14 THE S'UDDHIKĀNDA him will be ten, six, three and one day long in the order of wives beginning with a wife of his own varna. Hārīta gives different lengths for each of these viz. ten, seven, five and three days (p. 26). The inconsistency is explained away by Hāralatā (pp. 54-55) as a reference to "forbidden" marriages (vyutkramavivāha, i.e. marriages in which the rule of sequence of varnas in wives is not followed. The rule of pollution from sapindas of lower varnas is the imposition of the six, three and one day pollution, in sequence to the immediate lower varnas, e.g. a kşatriya will observe six days pollution for a Vaisya sapinda) and three days for a S'ūdra sapiņda, and a Vaisya six days for a S'ūdra sapinda. Distance in varna (asāmībya) diminishes the duration of pollution, and vice versa. Brahmapurāna takes the rule as local custom (p. 26). The wife and her children should however follow the rule of duration of pollution of their own varna on the death of the higher varna husband or father (p. 27). The children should follow the rules of their mother after the father's death (p. 28). In regard to the offering of pinda (funeral ball of rice) the rule in the cases of mixed marriages is this: if the wives live with their children in different houses, while owning a common husband, all the children of all the wives should together offer only one common pinda but observe the different rules of impurity prescribed for them (p. 28). Wives of different varnas observe, like slaves (dāsa) periods of impurity prescribed to the husband or mastermie. when the master is freed from impurity, the wife or slave is also freed from it. This rule applies only when the husband or master is alive. When he is no more, they follow the rule of duration of pollution of their own varna. Dependants (bhrtakāk), disciples and slaves, who live with the master, are purified as is their master. In a pratiloma marriage the pollution of the mother is permanent and lifelong (p. 28). As such marriages are unlawful, the indication of lifelong impurity for those who are descended from such unions is only a way of emphatic condemnation of such unions. To bring one within the ambit of pollution, descendants of anuloma unions must be those sprung from unions contracted in sastraic form. A modern registered marriage, even when the busband is of a higher varna than the wife will not create ·INTRODUCTION 15 pollution of either type, unless it is reinforced by a sacramental marriage. But such marriages are within Kalivarjya, though legal in some parts of India today. Lakşmīdhara's treatment of pollution following such unions may justify the inference that he did not regard them as forbidden. OVERLAPPING OF POLLUTIONS (As'aucasannipāta, Parva 5) It may happen that when one is under birth or death pollution, another birth or death may take place within the circle liable to impurity before the period prescribed for the exhaustion of the original pollution is over. The general rule applicable in such cases of overlapping is stated by Manu: a Brāhmaṇa who comes under a new impurity by birth or death before the expiry of the prescribed ten days for the first impurity is relieved of impurity on both counts on the expiry of the ten days reckoned from the event causing the first impurity (p. 29). In the case of other varnas the termination of the double or overlapping pollution will be the date fixed for the varna e.g. a month for the Sūdra. This rule is endorsed in all smrtis. But if the fresh cause of pollution occurs at the very end of the pollution period, the impure period will be extended by two days and nights, if the fresh incident occurs on the last night of pollution, and for three days and nights if it happens on the dawn of the day on which one will become pure (Gautama, p. 30). A bath at the end of impurity must be taken well after sunrise ; hence the rule. Death impurity is more severe than that from birth; and death rites are more imperative. Hence the rule of Angiras (p. 30) that if a death occurs within the ten or other prescribed days of impurity for a person the death impurity and duties supersede those of the birth. The pollution of the second incident (ie, of the death) should be deemed to terminate both (p. 31). POLLUTION RESULTING FROM BIRTH OR DEATH IN A FAR OFF PLACE (Parva 6) News of births or deaths among relations will not reach other relations quickly in days in which communications were ·16 THE SUDDHIKĀNDA difficult or slow, and news will spread only slowly. Even relations living a hundred miles away might not get the news within the period of pollution. Some may not get the news for months or even years. If the news comes within the period of pollution (dasäha, ten days', is mentioned merely as an illustration applicable to the first varna) the pollution ceases at the end of the prescribed term, and it does not run for a fresh term from the date of getting the news. There is some difference of view among smrtis on the duration of pollution in such cases. Thus, Manu holds that if the news comes after the ten days are over, the pollution is for three nights (trirátram, p. 33), while Gautama holds that the impurity lasts only for one night-and-day (pakṣiṇī), and Vasiştha makes it only one night (ekarātram). Jābāla holds to the three nights view (p. 34). The differences are thus reconciled by Lakşmīdhara, following Devala thus: the impurity is for three nights, if the news is heard after the ten days following death and before the expiry of six months, a paksirī if it is heard after six months and before the expiry of nine months, and after that limit one night only up to twelve months. All are agreed that if the news arrives after one year, a bath clears the relation atonce, and he has no pollution. IMPURITY FROM THE DEATH OF CHILDREN etc. (Parva 7) In the case of children under three years or who have not cut their teeth, and who die in a far-off place, the impurity is cleared by a bath (sadyas saucam, p. 35). If the child dies in the neighbourhood it is for a night, but if the cudakarma (making the hair tuft) has been done for the child the impurity will last three nights. Yama makes the impurity in the case of such a child, if it dies abroad, one day and night (ahorātra, p. 36). Yājāavalkya rules instantaneous purity (after bath) for the death of children, who have no teeth, a night for children with teeth but who have not had cūdākarma done, three nights for those who die between cūļākarma and investiture (Vrata), and ten nights for boys who have died after Upanayana (vrata). Jābāla reduces the period to three nights in the case of boys who have undergone investiture but ·INTRODUCTION 17 are without ācāra nirguna, p. 36). Vasiştha makes the impurity last three nights for all children under two who die (p. 37). Pāraskara holds that children under two years, when dead, convey impurity only to their parents, and they are buried, not cremated. If the infant dies within the ten days of confinement pollution, the impurity caused by the death is finished along with the birth impurity at the end of ten days (p. 38). The three days impurity applies to the death of boys of all varnas, who have not been invested with the sacred thread and the emblems of investiture (staff, bow, goad cloth). IMPURITY SPRINGING FROM FEMALES (Parva 8) In treating of āsauca springing from those of the female sex, its members are divided into classes according to age etc. Till cuļākarma (roughly the third year) a girl is treated as a child; from that date till she is betrothed, she is treated like a boy, whose initiation (upanayana) has not been done. Her betrothal (vāgdāna) is for purposes of asuddhi almost like her later marriage (vivāha) in which the final step, which makes it irrevocable is the taking of the seven steps by bride and bridegroom round the fire, which they have lit (saptapadi). Marriage is a samskara (sacrament) to women, and is likened to upanayana as it renders them fit for association in religious rites with their husbands. On marriage, a girl passes into the husband's family and gotra; to her parental home she is thenceforth a stranger (para). Her liability to impurity hereafter follows that of her husband and his family. his family. Maríci, cited by Vijñānesvara (III, 24), says a girl who has had kanyakādāram done is still unmarried even though she may have been offered, i.e., betrothed. She is described as asamskrtā i.e., vāgdattā akrtavivāhā (p. 40). Her relations have to observe three day's impurity on her death, as she will have died in the parental home (gshe mstā). Yājñavalkya (III, 24) and Angiras (as cited by the Mitäksarā) treat the undisposed of daughter like children, and prescribe one day for purification on their death. Medhätithi rejects this view (V, 71). For married women there is no transmission of impurity on their death to 3 ·18 THE S'UDDHIKĀNDA the paternal side, while on their husband's side they will convey ten days pollution etc. (Vişņu, p. 41). (Vişņu, p. 41). If a woman is confined for child-birth or dies in the father's house the pollution will be to that side one day in the case of distant relations of the father) and three days for the parents. A betrothed girl's death conveys three days impurity to the bride-groom-elect's relations and to the parents and their relations according to rule. Till cūdakarma, being like an infant, immediate purification, after a girl's death is the rule (p. 42), and is applicable to all varnas ; after cūļā and till betrothal, the impurity is for a day; after betrothal it is three days for both the paternal and betrothed's groups. If, after betrothal (vāgdāna), a girl of her own inclination, elects to marry a person other than the betrothed person, the pollution period for the husband so chosen will be only three days on her death or confinement, but the pollution will not go on to his relations (nānyeşām p. 43). If after she has taken the seven steps' (saptapadi), which finalises the marriage, a girl is carried away (hrtā) by another, her original lord's gotra (svāmigotram) will still be hers, i.e. her previous (i.e, original) husband's (prvabhartykam). If at the time of her abduction or elopement (kāmatah such a girl is a virgin akşatayoni), and she cohabits with her new lover, she will, for purposes of impurity, be a sagotrā of the new lover i.e. be like a wife to him (p. 43). In these rules, the point to note is the effect attached to betrothal by a promise, which is treated as equivalent almost to a marriage. A gift promised is treated as good as if it has been made. The change in the gotra of a girl after marriage is not "legal fiction," but is treated as a spiritual reality. IMPURITY SPRINGING FROM ABORTION BY RELATED WOMEN (Parva 9) The discharge of the foetus before the normal period of gestation is termed garbhasrāva, and if the foetus has taken a solid " form, it is termed garbha-patana. The birth of a child, alive or dead, before the full "ten months" is premature delivery. The terms are used indiscriminately by smộtis though some (like Smrtimuktāphala) discriminate between them. Srāva ·INTRODUCTION 19 means 6 flow." Medhātithi (V, 64) interprets it not as the flowing out of a liquid discharge but as expulsion before the right time, The standard rule in cases of miscarriage is that from the fourth month of pregnancy, miscarriage results in pollution for as many days as the woman has been pregnant for months; i.e., the months of pregnancy and of pollution should be equal. If there is a premature birth before the seventh month (and after the sixth) the still-born child should be dressed up and buried, and the pollution should be for as many days as there have been months. But, if the child survives the birth, it must, according to Medhātithi, be treated as a case of ordinary childbirth, and the mother and father observe the full term of ten days impurity, while, if the child dies, it is to be only for as many days as there have been months of gestation. In regard to menstruation, he rules that if a woman's flow of blood ceases before the end of three days, she must still observe the full three days pollution, while, even if it continues after the third day she is to be deemed as "fit" to be touched, but not fit for participation in religious rites. The rule of impurity for miscarriage applies to all castes. Hārīta prescribes only three days impurity for abortion, if the foetus is not developed fully into a child, when the impurity will be for ten days, whether the child is born alive or is still-born (p. 44). The prescription of * immediate purification' (sadyas-saucam) by Sumantu (p. 45) for miscarriage is interpreted by Kullūka (V, 66) not as an alternative for the mother's longer term of impurity, as per rule equating the term to the length of pregnancy, but as referring to the father. Immediate purification is for relations also. IMPURITY IN SPECIAL FORMS OF DEATH (Parva 10) Death in certain contingencies causes no lasting pollution but one becomes pure on learning of it by a bath (sadyas sauca). These are: death in riots of unarmed mobs (dimba) the battle field (ahava), death by lightning (vidyut), death by order of the king, and death on account of cows and Brāhmaṇas (i.e., in their defence). Death in the battle field must be to one who fights in it according to rule. In all these cases immediate ·20 THE S'UDDHIKĀNDA purification ensues to relations. These are all cases of involuntary death. There are cases in which one of his own accord seeks death. Instances cited are 'going on the last journey' (mahāpathagamana), i.e., proceeding onwards till one drops down dead, like the Pāņdava brothers, or committing certain forms of suicide that are not only permitted but commended, such as flinging oneself from the crest of certain holy hills (bhrgupatana), drowning oneself in a holy stream (like the confluence of the Ganges and the Jumna at Prayāg), or voluntary starvation (brāya) --even though suicide without such a cause is regarded as leading to the rejection of funeral rites to the person who commits it. Jābāla adds to the list of immediate purification-giving deaths, those from starvation by famine (durbhikṣa), revolution in the kingdom (rāştrasampāta) or break up of the state, and Hārīta adds to the number, cases of death from attacks by wild animals. Kāsyapa prescribes three days pollution to the relations of those who are killed in some of these ways, instead of instant purification (sadyas-saucam) and so does Brahmapurāņa. The discrimination is explained thus by Mitramisra (p. 47, footnote): In the case of persons killed when facing an enemy there is immediate purification, while those who are slain when running away convey three days pollution; if a king sentences a person to be killed for an offence deserving death, the pollution is immediate but if the offence is trivial, then the death leads to three days pollution ; accidental death gives three days pollution while death courted by one in sāstraic ways gives instantaneous purity. It is noteworthy that immediate purification results from the death of of relations wbo are outcastes (patita), the idea being that the persons who died were outside the pale of Society, POLLUTION FROM DEATH OF UNRELATED PERSONS (Asapindāḥ) Parya 11 Certain social or official relations create bonds like those of relationship by blood or by marriage. Such is the relation of the Teacher and pupil (guru-s'işya), the inherent idea being that the relationship was established when, after upanayana the papil.lived and studied under the Teacher in the teacher's family ·INTRODUCTION 21 and house (gurukula). Such a guru is like a father, and by analogy, the ten days pollution springing from the death of a father attaches to a pupil on his guru's death. Other teachers (ācāryāḥ) under whom one has pursued supplementary studies are like sapindas and their death leads to three days pollution. It is noteworthy that smrtis attach the pollution only to death in the families of the Teacher. The pollution is also reciprocal. The funeral rites of the Teacher may be done by the pupil. In such pollution, religious rites are interdicted as in the death. pollution periods following the death of relations by blood. In the case of a learned Brāhmaṇa of the village who dies, the death causes one day of pollution to all fellow villagers (p. 51). In the case of a fellow student, whose death is heard of after the ten days, the impurity is for one day (p. 52). The death of the wives and sons of the Teacher confer pollution analogous to those of similar blood relations. If one's king dies the pollution lasts till the stars appear at night (sajyoti, p. 52) or a friend, who lives in the same house but is not learned in the Veda (p. 52). For an officiating priest (rtvik) one should observe on his death impurity for a night or day (pakşiņā). IMPURITY FROM OTHER RELATIONS (through the Mother) For a maternal uncle's death the impurity is for a paksini, for a maternal grandfather it is for three nights, for the birth of a son to a daughter three days (p. 53), for a brother-in-law and father-in-law one day, and one day for a wife who has left him for another (anyagatā, p. 54), three days for a kşetraja son (i.e. a son born to one's wife by another person). In exceptional cases like that of a woman having two husbands, one after the other, both have impurity. For a wife who had been married to another before becoming his wife, three days pollution should be observed by the second husband (p. 55). IMPURITY DURING THE DISPOSAL OF THE DEAD (Nirhārāsaucam) Parva 12 He who touches a corpse of a person who is not a relation is purified by a bath, if the contact has been unintentional or ·22 THE SUDDHIKĀNDA accidental, but if he has deliberately touched the corpse (abhisandhipiirva) the impurity will last for three days (p. 58). The directions of Manu are that he who carries the corpse of an asapinda twice-born person, as if he was a relation (i.e. out of friendship) is purified after three nights, but if he also eats in the dead man's house he has impurity for ten days. If he neither stays in the dead man's house nor eats in it, he is purified after one day. He who accompanies the funeral cortege (anugamya icchayā) of his own wish, whether the dead person was a relation or not, is purified after he has bathed with his clothes on, touched the fire after the bath and sipped clarified butter. He who shares the bed and seats of persons under pollution for ten days, following death, becomes like them untouchable for that period. He who eats the food of those under pollution shares in full their pollution. If one who is not a relation dies in a man's house, the owner has three days pollution (p. 57). If a man is forced (akāmatah) to eat the food in a house under death pollution, he has pollution for three days. If a person enters the dead man's house, after the party returns to it, in due form, after cremation, he is purified by a bath, even though he may have previously touched the corpse (p. 58). The disposal of a corpse being a social obligation, a dvija, who carries to the cremation ground the corpse of a destitute and relationless Brāhmaṇa (anātha) does a meritorious act, like the performance of a sacrifice, and if the person who does this selfless task is a Brāhmapa, he obtains immediate parification by a bath, even if he has borne the corpse and placed the fire it (p. 59). But a Brāhmaṇa should not follow a Sūdra corpse, and if he does so, he is impure for three days. If he cremates the corpse of a non-Brāhmaṇa or carries it for wages, he has impurity equal to that of a member of the caste of the deceased person (p. 59). A disciple who cremates his teacher's body for money is impure for ten days. on PERSONS WHO ARE FREE FROM IMPURITY (Anāsaucinah) Parva 13 A king in the discharge of his duties is free from pollution. The teacher does not contact impurity from a disciple even if ·INTRODUCTION 23 the latter gets impurity on the death of his father. The king's domestic priest, being essential to the king, is free from pollution, as it may affect his public duties. Those under a vow and engaged in a sacrifice (satra) are free from pollution. But all of them have to bathe before becoming at once pure again. The king's servants in the discharge of their duties are also free from impurity. A Kşatriya in the field of battle, a Vaisya in the midst of his herd of cows, a Brāhmaṇa engaged in a sacrifice, satrī and an acolyte (Brahınacărin) are always free from birth and death impurity. Impurity springing from birth or death, and making the persons untouchable, does not operate in sacrifices, marriages and in battle fields (p. 63). The acolyte cannot give up his studies when his relations are under birth pollution. He has only three days impurity on the death of his parents (p. 64). Slave men and slave women (domestic servants), artisans (käravah) architects (silpinah), physicians are all under the rule of immediate purification. When one is engaged in making a gift (dāna) he is unaffected by pollution. Angiras applies the exemption to devayāga or divine worship (p. 64), and Vişņu to the dedication of idols (devapratisthā), as well as to anarchy in the country (desaviplava). Yama points out that the rules are intended for normal times (svasthakāla) only, and that when abnormal conditions spring about there should be relaxation of impurity (p. 65). RELATIONSHIP OF SÃPINDYA (Parva 14) In a broad sense, as taken by Kullūka, Sāpindya only implies relationship. The principle is important for determining the degrees of prohibited marriage of a man and a girl, the duration of pollution by birth and death among relations and for rights to and shares in inheritance of ancestral or other property. Pinda is the term applied to the ball of cooked rice which one offers in a srāddha or funeral rite to departed ancestors or relations. In this sense, sāpindya is taken by Jīmātavāhana and his followers as meaning the relationship within which the obligation to offer pindas exists reciprocally among relations. But, as pointed out by Dr. MM. P. V. Kane ·24 THE SUDDHIKĀNDA (History of Dharmasāstra, II, p. 472) he does not apply this interpretation of säpindya to āsauca. Pinda also means a "particle" and Vijñānesvara takes it to mean a particle of the body: sapiņdas are all those who have common particles derived from the same body, i.e. descendant of a common ancestor. The application of this principle will lead to a very indefinite extension of the circle of sāpindya. Accordingly, the limits of sāpindya are laid down in smrtis to the seventh person, above or below a person, calculated on the male or agnatic side alone, and if a mother intervenes, to the fifth person, on either side. The husband and wife are treated as sapiņdas of each other on the ground that they together contribute particles to the making of a common offspring. The reckoning is from the person himself (ātmā) and goes up above to his grandfather's grandfather's grandfather. Similarly it goes down to his grandson's grandson's grandson. The common ancestor, who is seventh above is termed kutastha. Above the seventh, upto the tenth, or according to some upto the fourteenth, the ancestors are called sakulyā or samānodakāk. Lakşmidhara does not offer a definition of the term but is content to quote authorities to indicate its limits. After citing Manu's definition of the limits of samānodakată extending till ancestral names are forgotten, he gives the practical limitation of it to ten steps, reckoned from one. Sapindya in the case of women is restricted by Vasistha to three generations (p. 67). Brahmapürāna (p. 67) holds that collateral agnates beyond the third generation partake only of the leavings, and not pinda (lepabháginaḥ). The full seven generations of sāpindya exists only for those born of mothers of the same varna as the fathers. In the case of sons born to Brāhmaṇas from women of lower varnas the sāpindya relationship stops in the third generation (tripauruşam), if they dwell undivided from the father avibhak. tārthabhäginām, p. 68). CARRYING THE CORPSE (Pretanirharanam) Parva 15 The corpse of a Sūdra should be carried out through the southern gateway of the town, while the corpses of Vaisyas, Ksatriyas and Brāhmaṇas should be carried out through the ·INTRODUCTION 25 western, northern and eastern gateways (Medhātithi, V, 92). The corpse should not face the village (grāmäbhimukham), when it is being carried out. If a Brāhmaṇa's corpse is carried out by Sūdras, when Brahmaņas are available to do the work, the contamination prejudices the dead man's ascent to Heaven. The interdiction applies to corpses of other dvijas also. If a S'adra volunteers his help to carry the cremation fire or firewood for even a master, he is guilty of an unrighteous action. A Sudra corpse should not be carried by a twice-born person (p. 70). Sons are to carry out the corpses of parents, but S'ūdra sons cannot carry out their dvija father's corpse, or the corpse of their dvija step-mother (Vişnu). The Brāhmaṇa should not accompany the Sadra's corpse (p. 70). RITES TO THE DEAD (Pretasamskāra) Parva 16 Cremation is forbidden to dead children whose teeth have not appeared ajātadanțāh or to those who are still-born. They should be simply buried in holes dug in the ground, the Yamagāthā (Rig Veda, VII, 3, 11. 11-12) and Yamasuktam (Rig Veda, V11, 6. 14, 1-16) being chanted at the time. No water libations should be offered, and impurity disappears with a bath (p. 71) Hārīta allows cremation in the case of children one year old (p. 71) but two years of age is regarded as equal to dentition. The burial should take place in pure ground" (Sucau bhūmau), i.e. it should not be buried in a public burial or cremation ground, which are regarded as always impure. The relations, according to Manu, are to observe impurity for three days. There is an option to offer libations to a dead child which was three years old, and which bas undergone the naming ceremony (p. 72). A boy who has undergone investiture should be cremated, and the relations should return silently to the village i.e. after the hymns to Yama had been recited at the cremation ground. Gautama prescribes libations to those who have died after the rite of cūdākarana, and for the wives and daughters (married also) of dead adults. One who has lit (and maintained) the Fire (āhitāgnih) should be burnt only by that fire. But it may happen that such a person may die abroad or when on a journey, and his cremation then done in an ordinary ·26 THE SUDDHIKĀNDA fire. Both Gautama and Yasiştha direct that in such a case a second cremation be done, with his fire, and the usual rites, by his relations on a dummy figure made of kus'a grass, and the usual period of impurity be then observed (p. 73). The fire to be used on the second cremation is the dakşiņāgni : and his sacrificial utensils should be cremated with him (Kane, op. cit., II, p. 985), Yajñapārsva (p. 75) prescribes the use of a dummy corpse of palăsa twigs, bound together with a woollen string and pasted over with barley-dough (p. 76). The same should be done for the wife of such a person, when she dies. In regard to those who do not maintain the Vedic fires, the grhyāgni, the nuptial fire which is maintained by the grhastha should be used. During the second cremation the words "This man is to the celestial world (asau svargāya lokāya, p. 79) should be uttered. The chaste wife should be similarly cremated (p. 80). LIBATIONS TO THE DEAD (Udakadānam) Parva 17 When the corpse has been taken to the cremation ground and laid there, the mourning relations, shall go round it, the youngest leading (in sequence) from the right to the left, saying apa naḥ s'osucadagham. After the body has been set on fire, they should, without looking on the burning body (anave kşamānā), and facing south, enter a pool of standing water, with only their waist cloth on (and the sacred thread reversed), all the time muttering the hymns to Yama. They should plunge into the water atonce. They should with both palms offer a libation to the dead person, mentioning his name and gotra. The libations should be offered, according to Vasiştha on even days, after the death. After rising from the water, after the stone (pāşāņa) has been installed, they should offer libations on it, till the ten days are over, one additional for each day, in the case of the Brāhmaṇa, and in the case of the other varnas for each day of their respective periods of pollution. After the first day, three libations should be offered to the dead person daily. Before offering the libation one should ask his wife's brother (if he is married) if he is permitted to offer the libations, and after receiving his assent he should proceed to make the libations (p. 84). Āpastamba ·INTRODUCTION 27 notes that the mourners should have their hair knot loose i.e., have dishevelled hair, and he allows the bath in a river. He also wants the libation to be repeated thrice (p. 84). The libations are to be offered to those above three years who have died, among sapindas, and also to teachers, maternal grandfather, the king, fellow students, maternal uncle, and relations on wife's side (p. 85) optionally. Outcastes (patitān) and acolytes are not permitted to offer libations. offer libations. Pāraskara allows the libations to be offered to unmarried female relations (p. 86). THOSE NOT ENTITLED TO LIBATIONS WHEN DEAD (Parva 18) Manu denies the suicide, the renunciate and the children of forbidden unions (samkarajāti), the abortion-causing woman, the woman who drinks, the unchaste woman, and the heretic. Lakşmīdhara notes that an old man, who overcome by disease and bereft of the opportunity for daily baths, etc., ends his life by suicide in any form will still to cause three days impurity to relations and get libations from them. Murderers are bereft of the right to libation. Vişnu directs that on the death day of an outcaste, a female slave of his must upset with her feet a pot full of water, saying " Drink out of this !” (p. 88). Ascetics do not receive libations. Bad women and offenders denied libations should not themselves offer libations to the dead. Among them the eunuch is also included (p. 89). An acolyte does not break his vow by performing the funeral rites to his parents, teachers etc. and reverts to his vows after the rites. Vasiştha restricts the exemption to doing the rites to parents (p. 90), while Manu, Yajñavalkya a Baudhāyana extend it to the teachers. CONSOLATION IN GRIEF (Parva 19) The removal of sorrow caused by death is technically named sokāpanodana." After the mourners have bathed on the cremation day, offered libations, and come out of the river or pond, they should seat themselves on a lawn (s'adoala) and hear extracts from old legends and epics showing the fleeting nature ·28 THE S'UDDHIKĀNDA of life, the inevitability o death etc. death etc. The man who holds to the bubble of life as permament and mourns is a fool. Why should one lament when the body composed of the five elements returns to its constituents? The tears of mourners fill the dead man's spirit. Heroes have perished. The wailing of mourners handicaps the released spirit. Bhūridyumna, an ancient hero, lost his place in Heaven, owing to the drag of the sorrow of his relations (p. 92). Unions end in parting. Death is as natural as youth etc. The union of body and spirit is like the contact (momentary) of log with log in the ocean. Rebirth is certain to the dead. One is followed only by his good and bad deeds, and not by relations. So exert to make the dead man's spirit join the manes in the world of manes. RE-ENTERING THE HOUSE AFTER CREMATION Re-entry into the house after cremation is hemmed in by a number of rules, dictated by the desire to avert ill-luck and to ensure purity of relatives. In going back to the house the younger members of the funeral party of sapiņdas, should lead (p. 98), and all the persons should chew margosa (nimba) leaves perhaps as a token of the bitterness of the grief. They should place their feet on the stone threshold after washing their feet in water mixed with cowdung, and after sipping water (ācamya), Those who have handled the corpse should not re-enter the village till the stars appear (ā-nakşatradarsanāt), i.e., till it is dark. If the cremation takes place at night, the re-entry of such persons should take place only after sunrise next day, but if formally permitted by Brāhmaṇas they may re-enter earlier. They should sleep in the period of impurity on the ground and eat on leaf plates in special sheds with thatched roof (parnakutī). Touching the fire or oil is also prescribed as pre-requisite purification by Asyalāyana (p. 99). No food should be cooked in the house of the dead on the night of the death. For three nights they should not eat food which has salt in it. In returning to the village, they should not look on the aremation ground (p. 99). Pāraskara prescribes chewing leaves of picumanda in place of nimba. leaves, and the chewed leaves should be spat out before entering the house. For three nights the relations ·INTRODUCTION 29 66 should abstain from connubial intercourse. Food should be taken only by day, and it should not be meat, nor cooked in the house, but it may be purchased (krītvā) or obtained as a gift (labdhvā). Milk should be mixed with water and offered to the dead soul with the words : Dead person, bathe in this." Before entering the house the clothes worn during the cremation should be discarded and fresh clothes worn, Flowers, balls of food, drink and unguents should be placed on the floor (of a shed) for the dead spirit. One meal daily is the rule for three days (p. 100). For ten days they should sleep on grass mats spread on the floor, and not on soft beds. On the eleventh and twelfth days come the srāddhas to the dead. For eleven days water should be offered to the spirit (p. 101). The offerings of water to the spirit should be made on odd days (p. 101, Gautama). The water libations to the dead should be made outside the house (bahih, Sumantu, p. 102). On the ninth day one should take a shave and have his nails clipped (p. 102). Āpastamba directs that only those younger than the dead man should shave on the ninth day, but even they should not shave off the top-knot (sikho) A brahamcārin, who has completed his studies but not married (samāortta) should not get shaved on such occasions, as such persons can shave ouly during great sacrifices (satra, p. 103). On the tenth day, the mourner should go to the adjoining jungle (aranya), and after a shave bath and purification, wear new cloths (ahatavāsāḥ) and re-enter the house. After doing the sräddha meant for one person alone, viz. the dead (ekoddista), he may proceed to other rehabilitation rites (svastyayanam, p. 104). A pacificatory rite should be done on return bome on the tenth day (sānti). An odd number of Brāhmaṇas should be fed. At the end of the impurity, and after the sāntikarma, the Brahmana mourner is rendered pure by ācamana, the Ksatriya by touching his horse, chariot or weapons, the Vaisya by touching a goad or the string that holds cattle, and the Sūdra by holding his staff (yaşti, p. 106). COLLECTION OF UNBURNT BONES (Asti-sañcayanam) Parva 21 The rite of collecting and disposing the uncalcified bones left by the cremation should be done, according to Vişnusmrti, ·30 THE S'UDDHIKĀNDA on the fourth day after the cremation (p. 107). He advocates their being thrown into the waters of the Ganges, as it would ensure heaven for countless years to the deceased. In Käsi the practice is to perform the sañcayanam immediately after the cremation is finished, and bones and ashes are alone left. The bones should be placed with appropriate mantras in a pot, after being collected with the thumb and little finger, and spread over kusa and besprinkled with ghee, milk and sandalwood paste. Gobhilasmrti asks the rite to be done on the days following cremation or on the third day (p. 108). The mourner should wear his sacred thread reversed (brācīnāvīti) and should be silent when performing the rite. Asvalāyana directs the doing of the rite within ten days of death, on an odd with only one asterism (nakşatra), and depositing the bones in a pot and covering it up with a lid, after throwing some earth within, in a spot near water where only rain water shall flow on it and it will not be splashed on by the water of the river or tank (p. 108). Brahmapurāna (p. 110) directs bali offerings to be made to the goblins of the cremation ground, before the sancayanam. The pot containing the bones should be new, and it should be left at the foot of a tree or in a jungle. Either the grandson (by a daughter) or a brother may throw the bones with the vessel into the Ganges. The rite of sañcayana may be done, according to this authority, on the third day for a vibra, on the fourth for a Kşatriya, on the fifth for a Vaisya and on the tenth for a Sūdra or, according to the custom of the country. The rites to the dead spirit should begin after the sañcayana (p. 11). A vibra who transports the bones of persons other than his parents and his blood relations, earns ill-luck (bhāgyakşaya) and should perform an expiation (căndrāyanam caret, p. 113). BODILY PURITY (S'arīrasuddhi) Parva 22 The human being an animate person, his purification implies internal as well as external purity, i.e. subjective as well as objective Cleansing. Earth and water are the ordinary means of cleansing. The Fire cleanses earthen vessels and in cases of exceptional impurity those of metal. The excreta of the cow ·INTRODUCTION 31 form another potent source of ceremonial purity. Bodily impurity may consist of dust adhering to the body, or dirt sticking to it, or smell and dirt due to perspiration. These are removed by rubbing the body well with clean earth, and washing it away, and ending by a bath. In regard to the bath, the rules of proper sanctifying bath are laid down elaborately in Niyatakālakānda (pp. 17-85). But a living being gets impure by subjective causes or unseen agencies. A woman with impure thought is held to be cleared from their effect by a menstrual discharge (rajasā strī manoduştā, p. 114), and wealth (artha) and food (annam) by their source being uncontaminated. Food (āhāra) may be both a source of impurity (if it is condemned food) and of purification, as in the eating of clarified butter (ājyam) as part of a purificatory rite, or swallowing cowdung or pañcagavya). The treatment of the means of mental purification leads to the enunciation of rules of high ethics. Thus, the learned are purified by a forgiving disposition, which is to say that learning bereft of that temperament is impure. " He is pure who gains wealth with pure hands," not he who purifies himself with earth and water. That is, external purification is ineffective without right thought feeling and conduct. The sources of impurity are not merely physical but social. Thus listening to slander pollutes the ears, the eyes are contaminated by lustful glances on the women of others (barastridarsana) the tongue by talebearing (paisunya), the limbs by killing and theft, the soul by thoughts of inflicting pain (himsā). The drift of such dicta is that mere physical cleansing is not enough to make a person really fit to do religious rites. He must possess both moral and mental purity also. Sinful thoughts (apunya) contaminate the mind; the remedy for it, according to Hārīta (p. 118) is meditation on God (Vişnucintanam). Looking at the solar disc (ādityadarsanam) is a means of getting over impurity caused by misuse of the eyes, but it is ineffective where one has seen with lustful eyes a naked woman (other than his wife), because it is a combination of bad thoughts with misdirected vision. Evil dreams are held to convey impurity. The body below the navel is held impure and touching such parts must necessitate purification by a bath or washing the contaminated hand (p. 122).

·32 THE S'UDDHIKĀNDA PURIFICATION FROM BATHING (Snānasuddhi) Parva 23 A bath is the means of removing the impurity caused by the touch of a candāla (divākārtya), an outcaste, a menstruous woman and one who is under impurity by confinement (sttikā) as well as a corpse or a person who has touched a corpse (p. 123). When one sees impurity-causing things, he is cleaned by sipping water (ācamana) and the repetition of certain mantras. If one touches human remains that are still wet, he must bathe, but if they are dry (nis-sneham) he must do an ācamana, see the Sun and touch the hind quarters of a cow, but Brahmapurāna directs a bath in the latter case also, which is explained by Lakşmidhara as necessary when the the contact is made deliberately (p.124). Manu directs that one who vomits or purges should bathe and eat ghee, but if the attack comes on after food it is enough if he performs an acamana. After sexual intercourse the man must bathe to get rid of the impurity (p. 124). After a shave one must bathe. The touch of a dog is generally held to need a bath, but Gautama is satisfied with the washing of the limb that has accidentally touched the dog (p. 125). The touch of the village pig, cock, etc. needs purification by a bath, if done intentionally. An unclean person touching another unclean person needs a fast for a day to restore his old condition (p. 126). Touching human remains or excreta necessitates a bath and ācamanaHe who travels on the road with a candala must batbe with his clothes on, to regain purity. Trees on burial mounds (caityavşkşa), a funeral pile (citi) a sacrificial post (vūpa) and a seller of Soma (somavikrayin), necessitate if touched or contacted a full bath (p. 127). Touching a leper necessitates a bath. If a crow strikes a on his head he should bathe (p. 128). Touching the donkey and the camel also necessitate a bath. Kāsyapa prescribes some additional rites of purification (p. 128). A bath is also needed for touching a vessel containing intoxicants (madyabhändam) and its contents (p. 129). The part of the body (other than the head) touched by a washerman, a maker of niets, a worker in leather, a hunter, an actor and a woman man ·INTRODUCTION 33 who commits adultery irrespective of varna is rendered clean after a wash of the part of the body that contacts them (p. 129). The removed garland of an idol of Siva is impure and its contact necessitates a complete bath (p. 130). One on whom the excreta of a crow or other bird falls must bathe. A bath in water collected by day purifies an impurity acquired after sunset, except that from touching a corpse (p. 131). A sick man, who is unable to bathe, is purified by the touch of one who bathes instead (p. 132). PURIFICATION OF INANIMATE OBJECTS (Dravyasuddhi) Parva 24 Metallic objects, gems and objects of stone are rendered clean by the use of ashes, earth and water, for rubbing and washing. A vessel of gold is made clean by mere washing, if it shows no stain, and so also a vessel of silver. Copper, iron, brass, pewter, tin and lead must be cleansed by alkaline substance, or acid, followed by a wash in water. A liquid is purified by immersiog in it two blades of burning kusa grass, a solid by sprinkling water on it, and a wooden object by planing it. Sacrificial vessels are rendered pure by rubbing them with the palm and afterwards rinsing them with water (p. 133). Hot water may be used to clean other sacrificial accessories. Large heaps of grain and of cloth are made pure by sprinkling water OD them, while small heaps must be washed. Silk and woollen stuff are cleaned with alkaline eartb, blankets with pounded arişta fruit, amsupatta by bel fruit and linen cloth by a paste of yellow mustard. Conch shell, born, and ivory must be cleaned like linen stuff, or by washing in cow's urine. Grass, wood, and straw become pure by being sprinkled with water, a house by sweeping and smearing its floor with cowdung, and an earthen vessel by being placed in fire (p. 134). Flowers, fruit, roots and seats are made clean by mere sprinkling with water (p. 135). The antelope skin is cleaned by a brush of tail-hair. Gums, resins, sugar, salt, colored powder, and woollen stuff are made pure by being sprinkled with water (p. 136), but if they made very impure, Devala directs their abandonment (parityåga). Idols should be bathed and re-dedicated (p. 138), are 5 ·34 THE S'UDDHIKĀŅDA Wheat, paddy, barley and other grains are cleaned by being put into a mortar and threshed. (p. 142). Grass and firewood are cleaned by exposure to the Sun (p. 142), Polluted bedsteads and beds should be washed (p. 143). One's wife, cot, seat, vehicle, boat, pathway and grass are pure to oneself, but if used by others are impure (p. 144). One's clothes should be washed daily to fit them to be worn in religious rites (p. 146). Woollen goods do not become unfit for use by contact with corpses etc. (p. 147). He who touches an unclean object pollutes only himself, and his touch will not pollute another. Only those vessels that are impure should be cleaned, and all vessels in a group (p. 148). PURIFICATION OF EXCESSIVELY IMPURE OBJECTS (Atyantopahatānām Suddhiḥ) Parva 25 What has been defiled by bodily dirt or excreta (sarīra. mala) or by fermented liquor (surā, madya) illustrates the the height of impurity," says Vişnusmrti (p. 149). He directs that defiled metallic vessels be placed in the fire, articles of wood thrown away, as also earthenware, of bone or ivory be scraped on the surface, articles of conch, or shell or mother of pearl be buried deep in the earth for seven days as also gems, crystal, or stone articles. If a garment is defiled badly, the part so defiled must be cut off and cast away, if even after washing that part shows staids. Hārīta notes that new cloths, which show some sign of color or smell on account of starching, may be worn unwashed, but for all clothes washing is the mode of purification. Metal objects contaminated by semen, urine, or excreta should be scraped clean (ullekhanam) with ashes (bhasmana) and then washed seven times. This is an alternative to placing them in the fire, and is suggested by Sarkha-Likhita (p. 149). Objects which have been defiled by urine, ordure, blood, semen, or a corpse, but are not offensive to sight or smell, and are of metal shall be rubbed clean with cowdung or ashes twenty-one times" (Baudhāyana, p. 150); but non-metallic objects so contaminated are to be thrown away. Tears, phlegm and liquor are all defiling Articles which cannot be easily cleaned should be thrown away, Objects of leather should be also washed like causes.

·INTRODUCTION 35 cloth, or have the defiled parts cut off (p. 151). Wet skins should be thrown away. Devala classifies defilement into four types : contaminated (duşita) i.e. defiled by contact with unclean objects or persons, which are rendered fit for use by sprinkling with water (prokşana); objects that are forbidden, like improper food and drink (varjya), which have simply to be thrown away ; in the same category are persons who are temporarily or for stated periods impure e.g. a menstruous woman, a woman who is under pollution after child birth (sütikā), who should be kept at a distance for the specified periods of impurity; what has been spoilt (duşta) like leather which has been defiled, which are cleanable in specified ways; and things which are naturally impure (kas'mala) like a corpse (kunapa), pus (büya), human bones etc. which should simply be abandoned. PURIFICATION OF THE GROUND (Bhumisuddhi) Parva 26 9 Land is cleansed (ritually) in five ways, according to Manu: sweeping, smearing with cowdung, sprinkling with the urine or milk of cows, by scraping (ullekhana) and by stalling cows on the spot for a day and night (p. 152). Yama adds five other modes: digging up the contaminated ground (khanana), filling it up with new earth or material (pürana), burning up the floor (dāna), and cutting it up or scraping it (abhigharşana), and by leaving it unoccupied for some time (käla). Mitramisra gives a triple division of land-uncleanliness for ritual use (apacitra); amedhya, duşta, malina (p. 152), cleansed respectively by five, four, three and two and the last of the above modes. A place in which a person has died or been delivered of a child or where a corpse or human remains have been kept is contaminated in an excessive way as also where outcastes have lived (amedhyah), and ground which is full of unclean insects and maggots. Superficial accumulation of unclean objects makes a land dirty (malina). A house is rendered pure by being swept first and then rubbed all over with cowdung. (Yājñavalkya, p. 154). A temple ground wbich has been defiled should have its flooring dug up, and the debris thrown far out of the village or town (p. 154). Parāsara declares the following to be pure : e.g. water ·36 THE S'UDDHIKĀNDA flowing on road drains, road and pathways, boats, grass and burnt brick and they are not polluted by touch of unclean persons or animals (p. 155). Vişņu declares: "Mire and water on the high road that have been touched by low caste people, by dogs or by crows, as well as buildings constructed with burnt bricks are purified by the wind" (p. 155). A road is cleaned also by sunlight and the rays of the moon (Yājñavalkya). Seven types of earth cannot be used for purification : earth from anthills, or which has been scraped away from a hand, or dug up from under water, or from the road or from the bottom of trees, or which remain after use in removing impurity, or which has been used already for plastering (lepa). Earth white, red or yellow in color, or which is full of grit or sand cannot be used for cleansing MAKING WATER FIT FOR RITUAL USE (Udakas'uddhih) Parva 27 " Water Water that is sufficient in quantity to satisfy the thirst of Cows, wbich springs from the earth (bhūmigata), which is not contaminated by unclean things, and which possesses proper smell, color and taste, is always pure (Manu, p. 157). which is collected on the ground is never rendered unclean" (apo na duşyanti mahitalastha, p. 158). If an animal with five digits has been found dead in a well, the entire water of the well should be baled out, and its bottom should be wiped dry with a cloth (Vişnusmrti, p. 158). "If it is a well constructed with burnt bricks a fire must be lit within it, pañcagavya should be thrown in, when fresh water collects, after the old water is baled out. "For small ponds, the same process should be applied. Large tanks are not defilable. Wells, small tanks etc. are cleaned by baling out a hundred pots of water, and then throwing in pañcagaoya. Water that has stood over for a night after collection in pots should be thrown away. (p. 160). Water should not be collected by night (p. 161). Wells and tanks untouched by candālas are pure. How can water, which purifies all things be itself made pure asks Bphaspati (p. 162) The water is cleaned by air, sunlight and moon beams and panoaggrega.

·INTRODUCTION 37 PURITY OF COOKED FOOD (Pakvānnasuddhiḥ) Parva 27-A Cooked food that has turned sour should not be eaten, but if it is washed clean in water, till the acidity disappears, it may be eaten in times of distress (p. 163). Such stale rice, if seasoned with pulse, may be eaten after being washed and mixed with ghee. Food that has been contaminated by hair, mosquitoes etc. may be eaten after being dusted with powder, and washed in water. Food seen by a newly confined woman or by outcastes may be eaten after being washed and touched by gold (p. 163). Accept what is praised in food, and reject what is condemned. Minute animalcules do not make cooked food unfit for consumption. Food that has been defiled by being smelt by a cow, or by hair being found in it may be used after being washed. Any part of a heap of food in which defiling objects like hair etc. are found may be removed, and the reminder eaten after it is washed. Clarified butter, honey, payasam, milk, jaggery, sugar-cane juice and butter milk or curds are not rendered unfit by being brought in vessels of S'ūdras (p. 165). Oils are rendered fit for use again after being boiled. Mined objects may be eaten after being sprayed with ghee. Cooked food seen by persons who should not see it, may be rendered fit for use by being sprinkled with ghee. Food that has been touched by monkeys, dogs, goats, cats, crows, and vultures should be cast off, according to a general rule, but Hārīta allows their consumption after being washed in water in which gold, coral, silver, and sapphires have been dipped, and it has been sprayed after repeating proper mantras, taking a piece of flaming kusa round it, and making sunlight beat on it (p. 167). If a large heap of food is contaminated, a small portion may be taken out and the rest purified, as above. Baudhāyana specifies the mantras to be recited in the purification. Preparations of milk, oils etc. can be purified by pouring them from one vessel into another. Food exceeding in quantity a drona, if defiled by the touch of dogs or crows, need not be thrown away but be purified. The rules of contactimpurity do not apply (even to food) in festivals, in places of pilgrimage, during marriage festivities, when there is a confiagration, in battle, or rebellion. Questions of impurity by touch ·38 THE S'UDDHIKĀNDA need not be raised in cowstalls, oil mills, sacrificial halls, and where women, children and sick or infirm persons are concerned. (p. 169). Preparations in oil may be eaten even if made by S'üdras (p. 169) as also pāyasam. EXCEPTIONS TO THE RULES OF IMPURITY (Aşucyapavādāh) The concluding Parva (i.e. the 28th) is devoted to an enumeration of exceptions to the rules of impurity. It begins with a declaration of Manu that the woman's mouth is always pure (so that kissing her causes no contamination), a bird is pure when it makes a fruit fall (by pecking at it), a suckling calf (or child) at the flow of its mother's milk and a hound on catching a deer. In the last three cases there is a transferred epithet: the pecked fruit is free from impurity and can be eaten, the udder and the woman's breast are not impure through suckling, and the touch of a dog does not contaminate the venison. The whole of a woman's body is described as free from impurity during sexual intercourse (ratisamyoga). If an animal whose flesh is allowed to be eaten is slain even by a candāla, it can be deemed free from pollution and may be eaten (p. 171). Mosquitoes (masakāḥ) and flies or bees (maksikāņ) do not carry impurity to the objects or persons they touch. One's bed and seat are always "pure" to him, and he may occupy them again and again without having them washed or sprinkled. The cooked food collected as alms (bhaikşya) is pure in the sense that its being seen by animals or persons who communicate impurity by sight will not make it upfit to be eaten. The razor (kşura) is pure " in the sense that (after washing) it can be used to shave different persons. A wollen blanket is always pure, and its being touched by one under pollution will not make it asuddha. The ladles and spoons in a sacrifice (vajña) are always "pure (This seems to be a reference to licking the ladle or spoon (camasa) by the sacrificer, which is one of the Kalivarjyas, and may indicate that Lakşmīdhara did not accept the interdiction of such licking). Cows, horses, drops of water, the shadow, grasshoppers and moths (salabhāḥ), parrots (sukāḥ) are always pure. Air, water, and fire, when 'free' are not only pure by ·INTRODUCTION 39 themselves but are purifiers (pavitra). The hands of the workman are always pure (i.e. a workman does not communicate his caste impurity by his working in a house). A jar which contained ghee or a shop offering for sale fruit are uncontaminable by the contact of forbidden food, (p. 172). Mines are ever pure, and so are goods exposed for sale. (prasăritam panyam). Bphaspati holds that the old and children do not contract impurity (p. 173). Distilleries are always impure (p. 173). Dust is pure when carried by the wind, unless it is from groups of asses, goats and dogs. Baudhāyana (p. 174) is cited for the dictum that even a selfrestrained (niyatātman) person living in a town whose mouth, face etc. are covered with dust raised in the town, is not free from impurity, i.e. town dust carries impurity with it, as physical purity is not less necessary than spiritual. The impurity due to consuming what is left over from the use or consumption of others (ucchişta-doşa) does not attach to water, honey and clarified butter used in fire rites (sarpis). Devala discriminates between suci, puta, svayam-s'uddha and pavitra. The first consists of new and untainted things; what is by itself pure is svayamsuddha ; and what conveys purity to other objects by its addition or touch is pavitra. Grains and ornaments are suci, and when they are put to use, they are described as pūta. Children and women not in menses are always suddha and so a Brāhmaṇa untouched by a menstruous A long list of purification-conferring articles like tulasi, darbha, sesame seed, fried grain (lāja), turmeric, sandal and barley is given by Devala (p. 176). Fire and earth are purifiers par excellence but it should be fire that has not been itself handled by evil men (durmanuşyāḥ)-Articles that are defiled are purified by being placed in the fire; and taking a flaming darbha round them purifies contaminated objects. But even then a fire that has been ignited and used (bhukta) by S'ūdras is not fit for acceptance for rites by Brāhmagas; in the same way a Brāhmana's fire cannot be used by "dog-eaters (svapaka) and S'ūdras. So are the fires of candālas, of outcastes and of the funeral pyre (p. 176). They are unfit to be used by sistas (p. 179). In the case of earth, for purification, it is best to take it from outside the village as it will be free from contamination. woman.

·40 THE SUDDHIKĀNDA One engaged in a religious rite should not touch any part of his body below the navel, as it will be deemed impure (p. 177). The waistband that is tied round a man's waist in jyotişthoma is said to divide the pure from the impure halves of the human body (p. 177, note). The saliva from a woman's mouth is pure (väruni) and her breath also (p. 178). The natural freedom from impurity of the woman, is made the ground for the view, for which many authorities are cited, that a woman cannot be contaminated even if taken by force and outraged, and should not be abandoned on that account. The old belief that at every stage in the growth of a girl, before her marriage, some god or celestial being enjoys her (Soma, Gandharva, Surya and Fire) is apparently intended to show that even a virgin is strictly not one on this account. Yama holds that a woman is not polluted by adultery (na strī duşyati jārena p. 179). If a woman menstruates after adultery, she is again pure, and if she conceives and brings forth a child, it has to be abandoned, not she (p. 180). A married woman who conceives through a person other than her husband is not to be cast away. Lakşmīdhara discusses conflicting views on this point, and the extreme case is only prescribing penance for her by cândrāyaṇa or prăjāpatyakşcchra (p. 180). Hārīta will however ask an adultrous wife to be put aside, and one who destroys her own foetus, (garbhaghnī), or misbehaves with a man of a lower varna or commits incest with a son or her husband's teacher or pupil, or is addicted to sinful acts and is wasteful. By betraying their pledge to be chaste, and by being polluted by the organs of other men, they become polluted and the source of family confusion. A woman who is incurably adultrous may be put away, but cannot be bound, or mutilated or killed. The consideration displayed may reflect the conditions of times in which the abduction and outraging of women by force were not uncommon. It may be recalled that Lakşmidhara lived in the days of Muslim invasions. CONCLUSION: UNTOUCHABILITY The outward mark of asuddhi is untouchability (asprsyatua), to one who wishes to do a religious rite. As all the acts of a ·INTRODUCTION 41 person, including bath, eating, sleeping and religious rites have a religious basis or background, asuddhi makes one unfit, till he is again rendered 'pure' for any of them. The underlying idea in asuddhi springing from birth, death, childbirth and menstruation has already been dealt with. When the impurity is intense (atyanta) as in the case of a menstruous woman or one within ten days of her confinement, it radiates to a distance, and one should not go near such a woman, without getting impure, even if he does not touch her. A husband who associates with his wife or enters her confinement chamber within ten days of childbirth shares her ten days impurity to the full. One menstruous woman touching another contaminates both still further. Relationship does not diminish the vulnerability in husband, father or brother or son. A Brāhmaṇa during meals cannot touch his initiated' son. The Brāhmaṇas at a Sraddha cannot touch one another. A paid temple priest (devalaka) and a village priest (grāma yājaka) are untouchable. (Aparārka, p. 923). It cannot be said that the asuddhi reflects a low idea of the women or treating them as low. A corpse is a source of impurity to all who not only touch it, but are in its neighbourhood or follow it to the cremation ground, even if it be that of one of the same caste, or of a dear relation or friend. Association with death makes not only a cremation or burial ground always impure and a source of impurity, but such things as the stake to which a sacrificial victim is tied (upa) is impure on the same ground. Those whose duty is to look after crematoria or cemetries, or who make killing their vocation, like fisherman, fowlers and hunters are deemed to radiate pollution. Those who eat carrion are despised and polluting animals are deemed as sources of pollution even from a distance. It will be natural to expect that persons who follow such callings will not find competitors and society will make their functions hereditary, leading to hereditary pollution. The candāla is defined as the son of a Brāhmaṇa woman and a S'üdra or lower person. It is the height of pratilomaism, or forbidden unions, and the severity of the rule making the offspring of such unions the dregs of society must be viewed as a defensive measure in a society which abhorred such unions.

·42 THE S'UDDHIKÄNDA . The touch of the caņdala, and even his shadow, pollutes. An outcaste, i.e. a person who has defied religious rules and has been oulawed from society is placed in a similar position, and if his wife and children do not abandon him in the forms prescribed, they share his sin and its consequences in untouchability. These are the only cases of hereditary untouchability, besides those springing from hereditary occupations of an unclean or noxious kind, which constitute asprsyatva of an aggravated form. If the parents have sinned by forming a pratiloma union that makes them candālas, why should their offence be visited on the children ? The explanation is to be sought in the belief, once universal, that one is born into a family according to his good or bad karma in a previous birth. Punishment or suffering expiates. Unless such expiation exists, the venom persists, and a candāla in one birth will be one in subsequent births also. Social ostracism or ignominy is viewed as the punishment or expiation that helps to overcome the original sin, and facilitate rehabilitation in subsequent births. When those concerned shared this belief, the sting of the penalty was largely neutralised. It is only when the spiritual or metaphysical background is either not understood or rejected by a community that such social degradation comes to be viewed as cruel, and as calling for strong action to eliminate it. One who offends may escape human justice, but not the force of the eternal law of Karma,

·श्रोः
श्रीलक्ष्मीधरेण विरचितः
कृत्यकल्पतरुः
शुद्धिकाण्डम्
श्रीगणेशाय नमः
[ओं नमो भगवते वासुदेवाय । ]
मङ्गलाचरणम्
वर्णावप्युचितार्जनादपि भृशं शुर्यदीयैरमी
दौर्गत्यादपि दुष्कृतादपि गताः शुद्धिं द्विजाः कांचनैः।
धर्मेन्दोरुदयाचलः स दशमे काण्डेऽत्र लक्ष्मीधरः
शुद्धिं शुद्धिमतां वरो विरचयत्याचारवारांनिधिः॥
अथ प्रतिज्ञा
आशौचं मरणे पूर्व जननाशौचमेव च ।
नियमाश्च तयोः सर्व आशौचं वर्णसङ्करे ।।
(१) मा [ = R. A.S. B. Ms. ., Government Palm-leaf Ms.
No. 4741]-औं नमो भगवते वासुदेवाय,
(२) [- अल्लार राजकीयमन्थशालीया मातृका]-मरणापूर्वम् .

·कृत्यकल्पतरौ
भाशोचं सन्निपातेऽथ तथाशीचं विदेशगे।
बालाघशौचं स्न्याशीचं गर्भस्रावे ततः परम् ॥
मृत्योर्विशेषेणाशौचमसपिण्डे रमृते ३तथा।
निहारकाद्याशौचं चाप्याशीचरहितांस्ततः॥
सपिण्डलक्षणं प्रेतनिहरिं प्रेतसंस्कृतिम् ।
प्रेतस्थोदकदानं चाप्युदकाहनिरूपणम् ॥
शोकापनोदनं तद्वत् प्रवेशः स्वीयवेश्मनि ।
५अस्थिसंचयनं देहलानशुद्धी तथैव च ॥
द्रव्यशुद्धिं तथैवाऽत्र शुद्धिमत्यन्तदूषिते।
भूशुद्धिं जलशुद्धिं चाप्यशुद्धश्च निराक्रियाम् ।।
दशमे शुद्धिकाण्डे तु ब्रते लक्ष्मीधरः क्रमात्।
अष्टाविंशतिपर्वाणि तत्त्वज्ञान विशुद्धधीः ॥
(१) आशौचं-क.
(२) तथैव च-आ.
(३) सति-अ.
(४) निहरिकाधासौच-अ.
(५) अस्थिसंहननं चैव देहादि-अ.
(६) -आ.
(७) प्रोक्तान्येतानि शुद्धवे-अ.

·अथ मरणाशौचम् प्रेतशुद्धिः सत्र मनुः [५,५८] प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि द्रव्यशुद्धिं तथैव च । चतुर्णामपि वर्णानां यथावदनुपूर्वशः ॥ 'प्रेत'ग्रहणं जातस्याप्युपलक्षणम् । हारीतः द्विविधमेव शौचं भवति बाह्यमाभ्यन्तरश्च। तत्र वा त्रिविधम्-'कुलशौचमनशौचं शरीरशीचं च । सूतकमृतकयोई- शरात्रमुभयतः कुलस्याशौचम् ॥ "उभयतः' इति, उभयोः सूतकमृतकयोरित्यर्थः । देवला जनने मरणे नित्यमाशौचमनुधावति । सपिण्डान् मातृबन्धूंश्च यत्र कचन गच्छतः ॥ , (१) कुलशौचं आशेचं शरीरं च-आ; अनुशौचं-उदयपुरमातृका [-] 'अर्थशौचं' इति शुद्धिप्रकाशाहतपाठः (पृ. ९) (२) 'उमयतः' इति उभयोः सूतकमृतकयोरियन्वयः-दशरात्रमिति श्यहादेरप्युपावन । सूतकादिग्रहण रजस्वलादेरुपलक्षकम् , न च तच्छीरान्तःपाति, मनना जननापाबीच- प्रकरणे रजस्वलोशौचस्यामिहितत्वात् (शुद्धिप्रकाशः, १०॥ (1) धावनम्-अ.

·। कृत्यकल्पतरौ [१ . योनिज्ञातिद्विजेष्विष्टमाशोचं सहवासिषु । भर्तृगुवोरशोचं स्यान्मृत्युप्रसवकारणम् ॥ कारणा'गच्छन्प्रेष्यत्वं तदाशुच्यं न तान् व्रजेत् । 'योनिज्ञातिद्विजेषु' इत्यत्र योनिशब्देन पितृवन्धवोऽभिधी. यन्ते। 'ज्ञातयः' सपिण्डेभ्योऽन्ये सकुल्याः। 'सहवासिषु' इति पदमर्थाद्दिजविशेषणम् । अन्येषां पितृबन्धुप्रभृतीनामसह- चासिनामध्यशीचरयोगित्वात् ॥ मनुः [५,५९] दशाहं शावमाशीचं सपिण्डेषु विधीयते । अर्वाक सञ्चयनावस्यां व्यहमेकाहमेव वा ॥ जनने मरणे चैव सपिण्डानां द्विजोत्तमः। श्यहाच्छुद्धिमवामोति योऽग्निवेदसमन्वितः ॥ बृहस्पतिः [आशौ., २३, २१] त्रिरात्रेण विशुद्धयेत्तु विप्रो वेदाग्निसंयुतः। पश्चाहेनाग्निहीनस्तु दशाहाहात्मणब्रवः ॥ (१) मच्छति प्रेष्यं-अ. (३) बान्धवो-अ. (३) योगित्वम्-आ. (४) ·१] शुद्धिकाण्डे मरणाशौचम् खाध्यायः क्रियते यत्र होमश्चोभयकालिकः । सततं वैश्वदेवश्च तत्राशीचं न विद्यते ॥ सद्याशौचं तथैकाहस्यहश्चतुरहस्तथा । षड्दशद्वादशाहश्च पक्षो मासस्तथैव च ॥ मरणान्तं तथा चान्यदशपक्षास्तु सुतके । उपन्यासक्रमेणैव वक्ष्याम्यहमशेषतः ॥ ग्रन्थार्थतो विजानाति वेदमडैस्समन्वितम् । सकल्पं सरहस्यं च क्रियावांश्चेन्न सूतकम् ॥ अत्र 'अ'शब्देनैव कल्पे लब्धे पुनः कल्पग्रहणं परशाखि. कल्पस्यापि खानुष्ठानोपयुक्तस्य संग्रहणार्थम् । 'रहस्य' उप- निषदारेणात्मप्रकाशनम् । 'क्रियावान्' श्रौताग्निमान् । न सूतक' सथःशौचम् ॥ एकाहाच्छुद्धयते विप्रो योऽग्निवेदसमन्वितः। हीने हीनतरश्चैव व्यहश्चतुरहस्तथा ॥ 'हीन:' मार्ताग्निमान्, वेदैकदेशाध्यायी । 'हीनतरः' श्रौतस्माताग्निरहितः संपूर्णवेदाध्यायी। (१) ग्याल्या आ, कोशे नास्ति.

·कृत्यकल्पतरौ
[१
पराशरः [३-२८, ५, १९]
अग्नयो यत्र हूयन्ते वेदो वा यत्र पठ्यते ।
सततं वैश्वदेवस्तु नाशौचं मृतसूतके ।
"नाशौचं' सद्यश्शीचे तात्पर्यम् ।
ब्रह्मचारी गृहे यत्र हूयते च हुताशनः ।
संपर्कविनिवृत्तानां न प्रेतं नैव सूतकम् ॥
एकाहाहाह्मणश्शुद्धयेद्योऽग्निवेदसमन्वितः।
त्र्यहात् केवल वेदस्तु निर्गुणो देशभिर्दिनैः ॥
संपर्काइष्यते विप्रो जनने मरणेषु च ।
संपर्केषु निवृत्तानां न प्रेतं नैव सूतकम् ॥
३" अग्नय' इति बहुवचनादग्नित्रयमवगम्यते। 'वेदो वा'
इति-अत्र वाशब्दः समुचये। 'संपकों'ऽत्र सपिण्डान्तरेणा-
शौचिना सहकासनशयनभोजनादिः । 'केवलवेदोऽत्र श्रीता-
ग्निरहितः स्मार्ताग्निमान वेदाध्यायी, न पुनरग्निमात्ररहितः।
पश्चाहाच्छौचविधानात् ॥
“यथाह विशुद्धयेदित्यनुवृत्ती-
(१) 'परासरः' नास्ति आ-उ-कोशयोः । प्रथमश्लोकः मुद्रितपराशरस्मृतौ नास्ति ।
(२) नाच-न च संपूर्णशौचे तापर्यम्-अ.
-
(३) अभय इलनेन बहुवचनान्तेनामिहोत्रमवगम्यते-
(७) तथा हि विडयौ इत्लनुवृत्ती-अ.

·१] शुद्धिकाण्डे मरणाशौचम् बृहस्पतिः [आशी., २३]- 'पञ्चाहेनाग्निहीनस्तु दशाहाहात्मणब्रुवः' । इति ॥ रजाबालिः ३एकद्वित्रिगुणैर्युक्ताः चतुस्थ्येकदिनैः क्रमात् । सर्वेऽपि सर्वयोगेन सद्यःशौचाः प्रकीर्तिताः ॥ एकगुणः' केवलवेदाध्यायी । 'द्विगुणः' वेदमार्ताग्नि- मान् । 'त्रिगुणः' वेदस्मार्तश्रौताग्निमान् । 'सर्वे' ब्राह्मणाः । 'सर्वयोगः' ५ ग्रन्थार्थतो विजानाति' इति वाक्योक्तगुणयोगः। अत्र चैषां वाक्यानामयं तात्पर्यार्थः । वेदाङ्गादिसहितं सम्यग्न- न्थार्थतो विजानतोऽग्निहोत्रादिक्रियावतश्च पुरुषस्य यदत्राशुचि- स्वमुक्तं तदशौचिपुत्रादिसंपर्करहितस्यावगन्तव्यम् ॥ "संपर्काइष्यते विप्रो जनने मरणेऽपि च । संपर्कविनिवृत्तानां न प्रेतं नैव सूतकम् ॥ (१) दशाहे-अ. (२) जाबालि:--अ. जाबाल:--. (३) 'एकद्वित्रिगणैर्युक्तावतुस्त्र्यैकगुणैः दिनेः' इति अ. (४) Lacuna begins here in and extends to मन लाय. (५) प्रन्थार्थ यो विजानाति-अ. (९) अमिहोत्रादिषु- (७) पुरुषस्थापनासचिव-. - ·कृत्यकल्पतरौ ८ [१ इति पराशरेणाभिधानात् । एवंविधस्यापि पुंसः 'पुत्राद्य- शौचसंपर्के सत्यशोचिनामिवाशौचं भवति । उपपद्यते चैवं वेदाग्निहोत्रवतामपि संपर्किणां दशाहात् शौचसमाचारः । यः पुनरेवंविधो वेदमात्राध्याय्यमीमांसिततदर्थोऽग्निहोत्रवान् वेदा- ध्ययनमार्ताग्निमान् वा पुरुषस्तस्य संपर्कादेवैकाहत्र्यहाशाचं भवति। तथाविधाशौचविषय त्वेन च 'अग्निहोत्रिणामग्नि- होत्र'()इत्यादि विष्णु-गौतमायुक्तस्याग्निहोत्रहवनादिक्रियावि- षयस्याशौचाभावस्योपपत्तिः । “न विशेषप्रवृत्तस्य शास्त्रस्याऽश्व- स्तनिकादिविषयत्वेन सङ्कोच इत्युचितम् । अनेनाकारेण सङ्कोचे प्रमाणाभावात् । न चाश्वस्तनिकादिवृत्तिविधानेनाप्यशौचसङ्को. चाक्षेपः। वेदार्थज्ञानादिगुणयोग्यशौचिसंपर्कवर्जकपुरुषविषयत्वेना- प्यश्वस्तनादिवृत्तिविधानोपपत्तेः। वेदार्थज्ञानादिगुणयुक्ताशौचसं- पर्करहितपुरुषविषयत्वेन वाशौचसङ्कोचे "ग्रन्थार्थतो विजानाति वेदमङ्गैः समन्वितम्" इति, तथा “अग्नयो यत्र हूयन्ते", तथा "संपर्केषु निवृत्तानां न प्रेतं नैव सूतकम्" इत्यादि वचनान्येव , (१) पुत्रापशौचिसंपकें--उ. (२) Folio 5 of आ beginning here is lost. (३) वे चामि-अ. विष्णुस्मृतिः, २२, ८३-५०-न प्रतिनां व्रते । न सत्रिणा सत्रं || सत्रिन includes मक्षाचारित् according to वैजयन्ती। गौतमधर्मसूत्रम्, १५,१-शावमाशौचं दशरात्रम् अनृविग्दीक्षितनामचारिणी सपिण्डानाम् ।। (४) न त्वविशेष-अ. (१) Gap in s and आ here, filled from .

·१] शुद्धिकाण्डे मरणाशौचम् प्रमाणम् । यचाग्निवेदसमन्वित एव दक्ष-पराशराभ्यामेकाहा- शौचमुक्तम् , शङ्ख-बृहस्पतिभ्यां व्यहाशौचम्, तत्रैकाह- त्र्यहाशौचवचनयोरेकविषयसमावेशाभावाच्छ्रौतस्माताग्निमद्विष- यत्वेन यथासंख्य व्यवस्था युज्यते हि । श्रौताग्निमति. पुरुष एकाहाशौचवचनं तस्य स्मार्ताग्निमदपेक्षयाभ्यर्हितत्वात् ॥ जावालि एवं द्वित्रिगुणयुक्ताश्चतुस्थ्येकगुणैः क्रमात् । सर्वेऽपि सर्वयोगेन सद्यःशौचाः प्रकीर्तिताः ॥ बोधायनः [१, ११,१] सपिण्डेष्वादशाहमाशीचमिति जननमरणयोरधिकृत्य वद- व्य॒त्विग्दीक्षितब्रह्मचारिवर्जम् ॥ सपिण्डत्वात्विगादीनां सपिण्डजननमरणे यदाशौचं प्राप्त तदिह निषिद्धयते। उशना: तत्र जन्ममरणयोःकालदेशान्तरयोदशरात्रम् ॥ कालदेशान्तरयोः' देशकालाव्यवहितयोः। . , (1) The entire passage is corrupt in the manuscripts and is reconstructed. Folio 6 of आ begins after this. (२) जाबालिः-अ. जावालः-उ. (३) तत्र उशनाः-अ. 2 ·१० कृत्यकल्पतरौ [१ मनुः [५, ६४] अहा चैकेन रात्र्या च त्रिरात्रैरेव च त्रिभिः। शवस्पृशो विशुद्धयन्ति त्र्यहादुदकदायिनः ।। 'त्रिभिः त्रिरात्रः' नवाऽहोरात्राणि भवन्ति । तथैकेनाला रजन्या चैकमहोरात्रम् । एवं दशाहः संपद्यते । 'शवस्पृशो' मृतनिहारकाः। 'उदकदायिनः' समानोदकाः। अयमत्र तात्प. र्यार्थ:- , ये वृत्तवाध्यायादिगुणयुक्तत्वेन सपिण्डाः समानोदकाश्च ते यदि स्नेहादिना शवस्पृशो भवन्ति तदा यथासंख्यं दशाहत्यहा. शौचभाजो भवन्तीति ॥ गृहस्पतिः [आशौ., २९] (१) 'यजन्यक्तैव चैकन त्रिरात्ररेववहत्रितिः' इति उ; 'रहन्यूहैवचैकन रात्रिरात्रेवत्रिभिः' इति अ. These readings make no sense. The restored text is accepted by all commentators of Manusmrti. (२) 'शास्पृशः' शवस्य स्नानालङ्कारादिकारिणः । एतच्च समानोदकानां, मूल्येन वा निहर- ताम् । अनानिहरणे तु स्मृत्यन्तरे- न तेषामशुभ किचिन्नाशीचं शुभकर्मणाम् । जलावगाहनातेषां सथः शौचं विधीयते ॥ (मेधातिथिः) । गोविन्दराबस्तु धनग्रहणपूर्वकशवनिरिकसम्बन्धित्रामणविषयमिदं दशाहाशौचमाह ।।

·१] शुद्धिकाण्डे मरणाशौचम् ११ दशाहेन सपिण्डास्तु शुद्धयन्ति मृतस्तके। त्रिरात्रेण सकुल्यास्तु लात्वा शुद्धयन्ति गोत्रजाः ॥ , - 'सकुल्याः' समानोदकाः। 'गोत्रजाः' सपिण्डाः सकुल्ये- भ्योऽन्ये। गौतमः [१४, २२-२६] प्रेतोपस्पर्शने दशरात्रमाशौचमभिसंधाय चेत् । उक्तं वैश्य शूद्रयोः। आर्तवीर्वा । पूर्वयोश्च । व्यहं वा ।। 'उपस्पर्शन' अत्र निर्हरणम् । 'अभिसंधाय चेत्' यदि दृष्ट- मङ्गीकृत्य शवं स्पृशति तदैतदशौचं, न तु धर्मार्थकामवतो वा। ब्राह्मणस्य च ब्राह्मणस्पर्शन एव, वैश्यशूद्रयोः पृथगभिधानात् । क्षत्रियोपस्पर्शने आत्मीयमेवाशौचं भवति । आद्यन्ताभिधानेन मध्यप्रसिद्धेः शुद्धयातिसिद्धिप्रतिसंधानात्तत् । 'उक्तं वैश्य शूद्रयोः' पृथग्वैश्यशूद्रयोस्तु समानजातीयप्रेतोपस्पर्शने यदेवोक्तं द्वादशरात्रादि तदेव भवति । 'आर्तवीः' ऋतुसमानसंख्या वा रात्रीः षड पञ्च वा वैश्यशूद्रयोरशौचम् । 'पूर्वयोः' पूर्वोक्तयोश्च ब्राह्मणक्षत्रिययोरार्तवीरशोचं पूर्वोक्तं वा व्यहं वा । एते च वृत्तो स्कर्षापकर्षापेक्षया विकल्पा व्यवस्थिताः॥ . अथ पराशरः [३, ९-३, ६] दिनत्रयेण शुद्धयेत्तु ब्राह्मणः प्रेतसुतके । क्षत्रियो द्वादशाहेन शुद्धथति प्रेतसुतके ।

·१२ कृत्यकल्पतरौ [१ वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्धयति । जन्मकर्मपरिभ्रष्टः सन्ध्योपासनवर्जितः॥ नामधारकविप्रस्तु दशाहेन विशुद्धयति । देवलः शूद्रस्य त्रिंशता शुद्धिः विंशत्या दिवसैर्विशः। राज्ञः पञ्चदशाहेन दशभिर्जामणस्य च ॥ अशुच्यां दशरात्रं च सर्वत्राप्यपरे विदुः । निधने प्रसवे चैव पश्यन्तः कर्मणः क्षयम् ॥ गौतमः [१४,१-५] शावमशौचं दशरात्रमवृत्विग्दीक्षितब्रह्मचारिणां सपिण्डा- नाम्। एकादशरात्रं क्षत्रियस्य । द्वादशरात्रं वैश्यस्य । अर्ध- मासमेके । मासं शूद्रस्य ॥ शातातपः शावमाशोचं ब्राह्मणस्य दशरात्रेण शुद्धयति । राजन्यस्य द्वादशरात्रेण । वैश्यस्यार्धमासेन । मन्त्रावश्यकवर्जनाच्छूद्रस्य नाधिकारो न प्रतिषेधः। तमास्थितस्तद्वत् स्यात् ॥ 'तं' ब्राह्मणादिवर्णम् , 'आस्थितः' 'तद्वत्' एतावत्काल- मशुचिर्भवतीत्यर्थः । (१) दशरात्र-अ. मुद्रितगौतमध्ये 'एकादशरात्रं' इत्येवास्ति ।

·१]
शुद्धिकाण्डे मरणाशौचम्
१३
याज्ञवल्क्यः [३, २२]
क्षत्रस्य द्वादशाहानि विशां पञ्चदशैव तु।
त्रिंशदिनानि शूद्रस्य तदर्ध न्यायवर्तिनः ॥
'न्यायवर्तिनः' पाकयज्ञद्विजशुश्रूषादिरतस्य तदर्ध' स्यात् ॥
मनुः [५, १४०]
शूद्राणां मासिकं कार्य वपनं न्यायवर्तिनाम् ।
वैश्यवच्छौचकल्पश्च द्विजोच्छिष्टं च भोजनम् ॥
जावालि
नृपतेादशाहानि विंशतिर्वा विशस्य च ।
मासं शूद्रस्य शेषाणां सदाशौचमिति स्थितिः॥
मृतके सूतके विप्रो दशरात्रेण शुद्धयति ।
वैश्यो विशतिरात्रेण त्रिपश्चाहेन भूमिपः ॥
तथा शूद्रः समग्रेण नित्यं मासेन शुद्धयति ।
शुद्धिरेषा मया दृष्टा चातुर्वण्र्ये समासतः ।।
ब्रह्मपुराणे
शौचाशौचं प्रकुर्वीरन् शद्रवर्णमझनाः ॥
(१) जाबालि:-अ. बाबाल:-उ.
(२) संकरा:-अ.

·कृत्यकल्पतरों
[१
पैठीनसिः
जनने मरणे ब्राह्मणस्य दशाहमशौचम् । षोडशाहं क्षत्रियस्य ।
विंशतिरानं वैश्यस्य । मासं शूद्रस्य ॥
अतः परं तु वर्णानां प्रतिपत्तियथाक्रमम् ।
वक्ष्यामः शावमाशोचं यथादृष्टं मनीषिभिः॥
चतुर्थेऽहनि कर्तव्यं संस्पर्शी ब्राह्मणस्य हि ।
एकादशे त्वत्र शुद्धिर्दानमध्ययनक्रिया।
पञ्चमेऽहनि विज्ञेयः संस्पर्शः क्षत्रियस्य तु ।
सप्तमेऽहनि वैश्यस्य ज्ञेयं संस्पर्शनं बुधैः ॥
क्षत्रियस्यात्र शुद्धिः स्याहादशाहेन नित्यशः।
अर्धमासेन वैश्यस्य त्वन्नशुद्धिर्विधीयते ॥
दशमेऽहनि शूद्रस्य
कार्य संस्पर्शनं बुधैः।
मासेनैव तु शुद्धिः स्यात्सूतके मृतके तथा ।।
संवतः
-
चतुर्थेहऽनि कर्तव्यमस्थिसंचयनं द्विजैः ।
ततः संचयनादृर्ध्वमस्पर्शी विधीयते ॥
(१) स्यामद्धिः-अ.

·१५
१]
शुद्धिकाण्डे मरणाशौचम्
चतुर्थेऽहनि विप्रस्य षष्ठे वै क्षत्रियस्य तु ।
अष्टमे दशमे चैव स्पर्शः स्याद्वैश्यशूद्रयोः ।।
अङ्गिराः
सूतके सूतिकावर्ज संस्पर्शी नैव दुष्यति ।
संस्पर्श सूतिकायां तु लानमेवर विधीयते ।।
अलात्वा चाप्यहुत्वा च भुङ्क्तेऽदत्वा च यस्तु वै ।
एवंविधस्य विप्रस्य सूतकं समुदाहृतम् ॥
व्याधितस्य कदर्यस्य ऋणग्रस्तस्य सर्वदा ।
क्रियाहीनस्य मूर्खस्य स्त्रीजितस्य विशेषतः ॥
व्यसनासक्तचित्तस्य पराधीनस्य नित्यशः।
श्रद्धात्यागविहीनस्य तस्याऽऽन्तं सूतकं भवेत् ॥
नासुतकं कदाचित् स्यात् यावनीवं तु सूतकम् ।
एवं गुणविशेषेण सूतकं समुदाहृतम् ॥
(१) अष्टौ-आ.
(२) न्यूनमेव-उ.
(३) दीनस्य-ज.
(४) भस्मान्त-अ; तस्मत्त-उ.
(५) नासूतकं-- असूतकं-उ.

·१६
कृत्यकल्पतरौ
[१
ब्रह्मपुराणे
अन्यपूर्वा यस्य गृहे भार्या स्यात्तस्य नित्यशः ।
अशौचं सर्वकार्येषु देहे भवति सर्वदा ॥
दानं प्रतिग्रहः लान' सर्व तस्य भवेद्वथा ॥
तत्रातिदेशवाक्येषु प्रेतशौचानुवृत्तिद्रष्टव्या ॥
(१) होम-अ.

·२ अथ जननाशौचम् तत्र मनुः:[५, ६१-६३] जननेऽप्येवमेव स्थाद्विप्राणां शुद्धिमिच्छताम् । सर्वेषां शावमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम् ॥ सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः॥ निरस्य तु पुमान् शुक्रमुपस्पृश्यैव शुद्धयति । बैजिकादभिसंबन्धादनुरुध्यादघं त्र्यहम् ।। 'एवमेव' इति, मरणे यादृशमाशौचमस्पृश्यतालक्षणं भवति, [एवमेव ] 'जनने' मातापित्रोरेव 'सूतक' प्रसवनिमित्तं स्पर्शना- नहत्वमित्यर्थः । 'उपस्पृश्य' लात्वा । 'शुचिः' स्पर्शाहः॥ , (1) Medhātithi combines the two halves of this sloka into one thus---जननेऽप्येवमेव स्यान्मातापित्रोस्तु सूतकम् | The first half of the succeeding s'loka is made to complete this s'loka. Govindarāja follows Medhātithi. Kullūka regards the two halves as parts of two separate slokas. J. Jolly (Manava Dharma Sastra, p. 304) considers that Medhātithi gives the original form of the text, but calls attention to the sūtra of Vasiştha (IV, 20), which follows Manu's verses in our text.

·१८
कृत्यकल्पतरौ
[२
वसिष्ठोऽगिराश्च
जनने तु मातापित्रोरेव सूतकम् । अप्येवमेव स्याद्विप्राणां
शुद्धिमिच्छताम् । मातापित्रोर्वा । तन्निमित्तत्वान्मातुरित्येके ।
अथाप्युदाहरन्ति-
नाऽऽशौचं सूतके पुंसः संसर्ग चेन्न गच्छति ।
रजस्तन्नाशुचि ज्ञेयं तच्च पुंसि न विद्यते ॥
शङ्कलिखितौ
जननेऽप्येवं तेषाम् । तत्र मातापितरावशुची। मातेत्येके।
अग्निहोत्रार्थ स्नानोपस्पर्शनादेरपि शुचिः॥
'जनने सपिण्डाः शुचयः' इत्यत्र 'शुचित्वं' स्पर्शाहत्वं,
न कर्माहत्वादिकमपि, हारीतदेवलबोधायनविष्ण्वादिवाक्यैर्विरो
धात्। यदाह हारीतः
सूतकमृतकयोदशरात्रमुभयतः कुलस्याशौचम् । इति-
देवलः
जनने मरणे नित्यमाशीचमनुधावति ।
सपिण्डान् मातृवन्धुंश्च
इत्यादि-
बौधायनः (१, ११,१)
सपिण्डेष्वादशाहमाशौचमिति जननमरणयोरधिकृत्य वद.
न्ति । इति-
(१) वसिष्ठः, ४, २०-२३, मुद्रितवसिष्ठस्मृतयस्तु प्रथमद्वितीयसूत्र एकीकृत्यैवं पठन्ति-
"जननेऽप्येवमेव स्यान्निपुणां शुद्धिमिच्छताम्" इति ।
-

·२]
शुद्धिकाण्डे जननाशौचम्
१९
विष्णुश्च [२२, १.]
:
ब्राह्मणस्य सपिण्डानां जननमरणयोर्दशाहमाशौचम् ।
इत्यादि-
जनने मरणे चैव सपिण्डानां द्विजोत्तमः ।
दशाहाच्छुद्धिमामोति-
इत्यादि।
बृहस्पतिः [आशौ., ४३]
शावाशौचं तु सर्वेषां सूतकं मातुरेव च ।
लानं कुर्यात् पिता तत्र ज्ञातयो न सचैलिनः ॥
संबर्तः
जातस्यापि विधिदृष्टः एष एव मनीषिभिः।
दशरात्रेण शुद्धधेत्तु वैश्वदेवविवर्जितः॥
जाते पुत्रे पितुः लानं सचैलं तु विधीयते ।
माता शुद्धयेद्दशाहेन लात्वा तु स्पर्शनं पितुः ॥
पराशरः [३, २७, २५]
यदि पत्न्यां प्रसूतायां द्विजः संपर्कमिच्छति।
सूतकं तु भवेत्तस्य यदि विप्रः षडङ्गवित् ॥

·२०
कृत्यकल्पतरौ
[२
प्रसवे गृहमेधी तु न कुर्यात् संकर द्विजः ।
शुद्धयेन्माता दशाहेन त्ववगाह्य पिता शुचिः॥
'संपर्कः' संस्पर्शः। मातुस्तु सूतकं तां स्पृशतश्च नेतरे-
षाम्" इति संवर्तवचनानुसारात् ॥
ब्रह्मपुराणे
सूतके तु मुखं दृष्टा जातस्य जनकस्ततः।
कृत्वा सचैलं लानं तु शुद्धो भवति तत्क्षणात् ॥
अन्याश्च मातरस्तद्वत्तहं न व्रजन्ति चेत् ।
सपिण्डाश्चापि संप्रेष्याः सन्निकरेऽपि नित्यशः॥
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या प्रसूता दशभिर्दिनः।
गतैः शूद्रा तु संस्पृश्या त्रयोदशभिरेव च ॥
वृहत्मचेताः
सूतिका सर्ववर्णानां दशाहेन विशुद्धयति ॥
पैठीनसिः
सूतिकां पुत्रवतीं विंशतिरात्रेण लातां सर्वकर्माणि कारयेत् ।
मासेन स्त्रीजननीम् ॥
इति जननाशुद्धिः॥
--

·३ अथ जननमरणनियमाः तत्र शङ्खलिखितौ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । भूयस्तत्रैव जायन्ते तदहर्वेदयन्ति च ॥ तस्मात् स दिवसः पुण्यः पितृणामभिवर्धनः । स्मरणाच्चैव पूर्वेषां तदहर्न प्रदुष्यति ॥ हारीतः जाते चैव कुमारे पितॄणामामोदात् पुण्यं तदहः । तस्मात्तिल- पूर्णपात्राणि सहिरण्यानि ब्राह्मणानाहूय पितृभ्यः स्वधा कुर्यात् । प्रजापतये च प्राङ्नाड्याश्छेदात् संस्कारान् पुण्यार्थान् पुरुषस्य कुर्वन्ति । नाड्यां छिन्नायामाशौचम् ॥ तु मनु जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् । हिरण्यधान्यगोवासस्तिलानगुडसर्पिषाम् ॥ (१) मनुः इति आ; कूर्मपुराण इति गोविन्दानन्दः.

·२२ कृत्यकल्पतरौ [३ शङ्खलिखितौ कुमारप्रसवे नाड्यामच्छिन्नायां गुडतिलतैलहिरण्यवस्त्रप्राव- रणगोधान्यप्रतिग्रहोऽपि। अथ शौचं द्विचतुष्पदधान्यदक्षिणासु ॥ पैठीनसिः दानप्रतिग्रहेषु विकल्पो हिरण्यमयो गाव इत्यदोषः ॥ अत्रं शौचाधिकारे काश्यपः तैः सह ब्राह्मणो करेणोपयाचेत। नादद्यात्। द्विचतु- पदधान्यहिरण्यवर्जम् ॥ ब्रह्मपुराणे लवणं मधु मांसं च पुष्पमूलफलानि च । काष्ठं लोष्टं तृणं पर्ण दधि क्षीरं घृतं तथा ॥ औषधीस्तैलमजिनं शुक्तमन्नं च नित्यशः। अशौचिनां गृहाबाह्यं खयं पण्यं च मूलजम् ॥ अत्र जाबालिः संध्यां पञ्चमहायज्ञान्नैत्यकं स्मृतिकर्म च । तन्मध्ये हापयेत्तेषां दशाहान्ते पुनः क्रिया । दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायः पितृकर्म च। प्रेतपिण्डक्रियावर्जमशौचे विनिवर्तयेत् ॥

·३]
शुद्धिकाण्डे जननमरणनियमाः
२३
मनुश्व'
उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते ।
दानं प्रतिग्रहो होमः खाध्यायश्च निवर्तते ॥
'उभयत्र' सूतकमृतकयोः। दशाह'ग्रहणमशौचकालो-
पलक्षणम्।
,
छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः [गोभिल., ३, ६०-६३]
सूतके कर्मणां त्यागः सन्ध्यादीनां विधीयते ।
होमः श्रौते तु कर्तव्यः शुष्कान्नेनापि वा फलैः ।।
अकृतं हावयेत्स्मार्ते तदभावे कृताकृतम् ।
हावयेदिति किं तत्स्यादनारभ्य विधानतः॥
कृतमोदन सक्त्वादि तण्डुलादि कृताकृतम् ।
व्रीह्यादि चाकृतं प्रोक्तमिति हव्यं त्रिधा बुधैः ॥
सूतके च प्रवासे च शक्ती वा श्राद्धभोजने ।
एवमादिनिमित्तेषु हावयेद्वति योजयेत् ॥
'हावयेदिति किं' इत्यादि-हावयेदिति यद्गृहानारभ्य विहितं
किं तस्य विषय इति प्रश्नपूर्वकविषयविशेषमाह-सुतके च प्रवासे'
इत्यादिना ॥
(१) मनुरिति पराशरमाधीये च । मुद्रितमनुस्मृतौ न लब्धः । यम इति मित्रमित्रः
(२) 'कृतं वा हावयेदनं' इति मुद्रितपरिशिष्टे । किंचित्स्यादनारम्य-अ.
(३) सर्गाति = उ; सत्वादि-अ; तण्डुलादि-मु. परि.
(४) आसक्ती-उ; अशक्तो-अ; शक्तो-मु. परि.

·२४ कृत्यकल्पतरो [३ पारस्करः [३, १०, ३१-३४] न खाध्ययमधीयीरन् । नित्यानि निवर्तेरन् वैतानवर्जम् । शालाग्नौ चेत्येके । अन्य एतानि कुर्युः ॥ 'वैतानं' औताग्निकर्म । 'शालाग्नौ' स्माताग्नौ, तद्बर्ज- यित्वा 'एके' आचार्याः शालाग्नौ च निवृत्तिमिच्छन्ति । 'एके' इति वचनादेकेन यदा निवृत्तिस्तदा 'अन्य एतानि कुर्युः' न स्वयः मिति कर्कः॥ , .. यमः - सूतके तु कुलस्यान्नमदोष मनुरब्रवीत् । एकादशेऽह्नि कुर्वीत दानमध्ययनं तपः ।। त्रेधा धर्मोपरोधानुसारिणास्मै तदुच्यते । अरणीसंभवो वह्निर्दहेल्पापं सदा कृतः ॥ 'सूतके तु कुलस्यान्नमदोष' इति सूतकिनो दानं विना वेधा धर्मोपरोधे सति तन्निवृत्यर्थमुच्यते । अत एव हेतोः 'अरणी. संभवो वह्निः' इत्यादिनोक्तः॥ (१) खाध्याय ' वेदं न पठेयुः न चाध्यापयेयुः यावदेषामाऔचम् | 'नित्यानि' आवश्यकानि सन्ध्यावन्दनादीनि 'निवर्तेरन् ' अनधिकारान्न प्रवर्तन्ते । कथं ? 'वैतानवर्जम् । वितानो गाह- पत्याहवनीयदक्षिणाग्नीना विस्तारः। तत्र सोध्यं अग्निहोत्रादिकर्म, तद्वैतान तद्वर्जयित्वाऽन्यनिवर्तत इत्यर्थः । शालाभिरावसथ्याग्निः, तत्र साध्यानि सायंप्रातहोमस्थालीपाकादीनि । तानि वर्जयित्वा नियानि निवर्तेरन् इत्येके आचार्या मन्यन्ते । तस्मिन्पक्षे न स्वयं कुर्युः । किं तु अन्येन कारयेयुः । गुल- कारपक्षे न कुर्यान कारयेयुः [जयरामवृत्तिः] ·३] शुद्धिकाण्डे जननमरणनियमाः २५ मनुः [५, ८४] न वर्धयेदघाहानि प्रत्यूहेन्नाग्निप्रक्रियाम् । न च तत्कर्म कुर्वाणः सनाभ्योऽप्यशुचिर्भवेत् ॥ 'न वर्धयेदघाहानि' इति-यस्य वृत्ताचपेक्षयाऽऽशौच- संकोचः स निष्कर्मा सुखमासिष्यत इति बुद्धयाऽऽशौचदिनानि न वर्धयेदित्यर्थः॥ 'प्रत्यूहो' निरासः । 'न च' इत्यादि-यथाऽग्निकर्म कुर्वाणो यजमानोऽशुचिर्न भवति, एवं सनाभ्योऽपि तत्कर्मकरणे नाशुचि- रित्यर्थः ॥ जाबालिः जन्महानौ वितानस्य कर्मत्यागो न विद्यते । शालाग्नौ केवलो होमः कार्य एवान्यगोत्रजः ॥ उभयत्र दशाहानि सपिण्डानामशौचकम् । लानोपस्पर्शनाभ्यासादग्निहोत्रार्थमईति ॥ (१) अन्ये त्वाहुः-अतीतेष्वप्यहस्सु यावत् स्नानादिक्रिया न कृता तावन्नैव शुद्धिः । तत्रा- शुचित्वादननुष्ठाने न दुष्या ति स्नानादिषु शुद्धये न प्रवर्तते । तत्रैवोच्यते 'न वर्धयनातीतेष्वहस्स नामाशीचे विलम्बितन्धम् । 'प्रत्यूहो' निर्यासः, अननुष्ठानम् ॥ (मेधातिथिः) 4

·४
अथ वर्णसन्निपाताशौचम्
तत्र दक्षः
वर्णानामानुलोम्येन स्त्रीणामेको यदा पतिः ।
दशाहषयहैकाहाः प्रसवे सूतकं भवेत् ॥
हारीतः
-
शुद्धयेद्विमो दशाहेन जन्महान्योः खयोनिषु ।
सप्तपञ्चत्रिरात्रैस्तु क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥
विष्णुः [२२, २२-२४]
ब्राह्मणस्य क्षत्रियवैश्यशूद्रेषु सपिण्डेषु षडात्रत्रिरात्रैकरात्रैः ।
क्षत्रियस्य विट्शूद्रयोः षड्रात्रत्रिरात्राभ्याम् । वैश्यस्य शूद्वेषु
षड्रात्रेण ॥
ब्रह्मपुराणम्
बान्धवेषु च विमस्य क्षत्रविट्शूद्रजातिषु ।
मृतेषु चाथ जातेषु दशाहाच्छुद्धिरिष्यते ॥
देशधर्मप्रमाणत्वात् षड्रात्रं क्षत्रियध्वथ ।
त्रिरात्रमपि वैश्येषु शूद्रेष्वेकाहमेव च ॥

·४]
शुद्धिकाण्डे वर्णसन्निपाताशौचम्
क्षत्रियस्याथ वैश्यस्तु वैश्यस्य वृषलस्तथा ।
म्रियते जायते बन्धुखत्राशीचं 'स्वकं चरेत् ॥
शूद्रा वैश्याः क्षत्रियास्तु क्रमादुत्तमजातिषु ।
वान्धवेषु साल मनालयं तेषु विद्यते ॥
शङ्क: [ १८, १७-२०]
एकरानं निरानं का बडान भासमेव च ।
शूद्रे सपिण्डे वर्णानामाशीचं क्रमतः स्मृतम् ॥
त्रिरात्रपथ बड्रानं पक्षं जातं तथैव च ।
वैश्य सपिलानाशौचं ऋनतः स्मृतम् ॥
सपिण्डे क्षत्रिय शुद्धिः षडानं ब्राह्मणाय तु।
वर्णानां परिशेषाणां द्वादशाहेन निर्दिशेत् ॥
सपिण्डे ब्राह्मगे वर्णाः सर्व एवाविशेषतः।
दशरात्रेण शुद्धयेथुरित्याह भगवान यमः ।।
अङ्गिराः
असवर्णस्त्रियः पुत्रा द्विजानां परिकीर्तिताः ।
पृथर समाचारः पृथशाचाः प्रकीर्तिताः॥
शूद्रापुत्रः पारशका ब्राह्मगोत्पादितस्तु यः।
शूद्राचारेण तस्यापि शौचाशौचं विधीयते ।।
(१) स्वसंकरे-अ, उ.
-

·कृत्यकल्पतरौ [४ शवलिखिती यधेकजाता बहवः पृथक्क्षेत्राः पृथग्गृहाः । एकपिण्डाः पृथक्शौचाः पिण्डस्त्वावर्तते त्रिषु ।। जावालि नानाजातिषु पारक्ये पैतृकं जीवतः पितुः । अतीते मातृकं विद्यात् पारक्यमुभयोरपि ॥ विष्णुः [२२, १९-२१] पत्नीनां दासानामानुलोम्येन खाभितुल्यमाशौचम् । मृते स्वामिन्यात्मीयम् । हीनवर्णानामधिकवणेषु सपिण्डेषु तदाशाच- व्यपगमे शुद्धिः॥ बृहस्पतिः [आशी., ३५] दासान्तेवासिभृतकाः शिव्याश्चैकत्र वासिनः । स्वामितुल्येन शौचेन शुद्धयन्ति मृतस्तके । शङ्खः हीनवर्णा तु या साध्वी प्रमादात्मसर्व ब्रजेत् । प्रसवे मरणे तज्जन्मशौचं नोपशाम्यति ॥ इति वर्णसन्निपाताशौचम् ॥

·अथाऽऽशौचसन्निपाताशौचम् तत्र मनुः [५, ८९] अन्तर्दशाहे' स्यातां चेत् पुनमरणजन्मनी। तावत्स्यादशुचिर्विनो यावत्तत्स्यादनिर्दशम् ॥३ याज्ञवल्क्यः [३, २०] अन्तरा जन्ममरणे शेषाहोभिर्विशुद्धयति ॥ बौधायनः [१, ११, १५-१६] जननमरणयोः संनिपाते समाने तु दशरात्रम् । [अथ] यदि दशरात्राःसंनिपतेयुराचं दशरात्रमाशौचमानवमादिवसात् ॥ " (१) 'चेत्स्यातां' इति मेधातिथिपाठः । (२) यावन स्यात्' इति मूलमातृकाहतपाठः। स एव राघवानन्देन खीकृतश्च । (३) अत्रापि दशग्रहणमाशीचकालोपलक्षणार्थम् । यस्य चाशौच कालः तस्मिन् न निवृत्ते यदि पुनरन्यदाशौचनिमित्तमुत्पद्यते तदा पूर्वशेषेणैत्र शुद्धिः, न त्वन्तरानिपतितं यत्तदीयादहः प्रभृति दशाहादिगणना कर्तव्या । 'पुनः' शब्दश्च समान जातीयापेक्षया समर्थतरो भवति । विग्रहणमया शौचानामुपलक्षणार्थम् । (मेधातियः) ॥ कुल्लूकस्तु माहादिमध्ये यदि पुनः मरणे मरणं जनने जननं स्यात्' इत्याह ॥ (४) 'सन्निपातः' समवायः। अन्यतरेण निश्तेिन दशाहे वर्तमाने इतरस्यापि निमित्तस्य तत्राऽन्तःपातः । तथा चेत् पूर्वाशौचप्रयुक्ततन्त्रमध्यया तिनत्वादतत्प्रतअति, न पृथक दशरात्रं प्रयुक्ते इसभिप्रायः। एवं व्यारिष्वपि । तत्र भूयसा सहाऽल्पीयो गति न त्वल्पीयसा भूयः । तत्र सजा- तीयस्यैव प्रसङ्ग इति केचित् । तस्मात् जनने जननं मरणे मरणमिति निवेशः सिद्धो भवति । आचार्यस्त्वनाइस तच्छब्दं जननमरणयः रिति वदन् विजातीयस्यापि प्रसङ्गं मन्यते ।। (गोविन्दखामी amRIme ·३० कृत्यकल्पतरौ [५ शङ्खलिखिती अथ चेदन्तरा प्रमीयेत जायेत वाऽवशिष्टरेव दिवसैः शुद्धयेत् । अहःशेषे द्वाभ्याम् । प्रभाते तिसृभिः ॥ गौतमः [१४, ६-८] तच्चेदन्तः पुन रूपतेच्छेषेण शुद्धयेरन् । रात्रिशेषे द्वाभ्याम् । प्रभाते दिनत्रयेण । भरणाशौचमध्ये ज्ञातिमरणेऽप्येवम् ॥ विष्णुः [२२, ३५-३७] जननाशौचाओ अपरं जननं स्यात् तदा पूर्वाशौचव्यपग- मेन शुद्धिः। रात्रिशेषे दिनद्वयेन । प्रभाते दिनत्रयेण । मरणाशौच- मध्ये ज्ञातिमरणेऽप्येवम् ॥ अङ्गिराः सूतके सूतकं भूयो यदि तत्स्यादनिदेशे। तच्छेषेणैव शुद्धिः स्यान्मृतके सूतकं तथा ।। अनिर्दशाहे जनने पश्चात्स्यानपरणं यदि । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यं सत्राशीचं स्वबन्धुभिः ॥ (१) 'आपतेत् ' आगच्छेत् । यदि खत्मप्रभाणके [औचे] मह प्रमाणमागच्छति तत्पूर्वेण नागच्छेत् ।। (मस्करी)

·शुद्धिकाण्डे आशौचसन्निपाताशौचम्
५]
देवलः
परतः परतः शुद्धिरघवृद्धौ विधीयते ।
स्याचेत्पञ्चतमादहः पूर्वणाप्यनुशिष्यते ॥
अघानां यौगपये तु ज्ञेया शुद्धिगरीयसा ।
मरणोत्पत्तियोगे
तु
गरीयो मरणं भवेत् ॥
समानं खलु शौचं तु प्रथमेन समापयेत् ।
असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा ॥
यमः
अधवृद्धावशीचं च पश्चिमेन समापयेत् ।।
ब्रह्मपुराणे
आद्यभागद्वयं यावत् सूतकस्य तु सूतके ।
द्वितीये पतिते चाद्यात् सूतकाच्छुद्धिरिष्यते ॥
अत ऊर्ध्व द्वितीयात्त सूतकाच्छुचिरिष्यते।
एवमेव विचार्य स्यान्मृतके मृतकान्लरे ।
मृतकस्यान्तरे यद्यत् सूनकं प्रतिपद्यते ।
सूतकस्यान्तरे वाथ मृतकं यत्र विद्यते ॥
मृतकान्ते भवेत्तत्र चातुर्वण्र्येषु नित्यशः ॥

·६ अथ विदेशस्थाशौचम् तत्र बृहस्पतिः [आशौ., ३६, ६२] संनिधानेऽशौचमिदं सारांशं परिकीर्तितम् । दूरदेशे मृते जाते सद्यः शौचमुदाहृतम् ॥ २अन्यदेशे मृतं ज्ञातिं श्रुत्वा वा पुत्रजन्म च । ३अनिर्गते दशाहे तु शेषाहोभिर्विशुद्धथति ॥ पारस्करः [३, १०, ४४-४५] पोषितश्चेत् प्रेयाच्छ्रवणप्रभृति कृतोदकाः कालशेषमा- सीरन् । अतीतश्चेदेकरात्रं त्रिरात्रं वा । . (१) शाव संपरिकीर्तितम् --अ ; आ; स्मृतिचं., p. 48.. (२) 'अन्यदेशमृतं वाति श्रुत्ला त्राय भन्म च' इति शुद्धिकौमुडौ (पृ. ३४), स्मृति चन्द्रिका [आशौचकाण्डे] च [p. 47]. (३) • अनिर्गतदशाहन्तु' इति स्मृतिचन्द्रिकापाठः. (४) 'प्रोषितः ' प्रवास' गतः यदि 'प्रेयात् ' म्रियते ता पुत्रादयः तन्मरणश्रवणकाल- मारभ्य 'कृतं' दत्तं स्नानपूर्वकमुक्त वधिना 'उदकं ' यस्ते 'कृतोदकाः', 'कालशेष' आशोचसमशेषं 'आसीरन् ' आशीचधर्मेण वरॆन् । यद्यप्या शौचकालोऽतीतः, ततः प्रोषितगरणं च श्रुतं, तदैक- रात्रमाशीचं त्रिरात्रं वा । अत्र यद्यपि सामान्येनोक्तस्तथाऽपि स्मृत्यन्तराद्विशेषोऽवगन्तव्यः । कथम् ? मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् षण्मासे पक्षिणी भवेत् । अहस्तु नवमादर्वाक सघश्शौचमतः परम् ॥ [जबरामः] ·६] शुद्धिकाण्डे विदेशस्थाशौचम् ३३ , मनुः [५, ७५-७८] विगतं तु विदेशस्थ शृणुयाद्यो ह्यनिर्दशम् । यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् ॥ १ अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्रवाऽपो विशुध्यति ॥ निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः ।। 'विगतं' विनष्टम् । 'अनिदेश' अनिर्गतदशाहे। याज्ञवल्क्यः [३, २१] प्रोषिते कालशेषः स्यात् पूर्णे ५दत्वोदकं शुचिः ॥ पसिष्ठः [३, ३६] देशान्तरस्थे प्रेते ऊर्ध्व दशाहाच्छ्रुत्वैकरात्रमाशौचम् । गौतमः [१४,१८] श्रुत्वा चोवं दशम्याः पक्षिणीम् ॥ सूतकसम्बन्ध दशमी' अत्र रात्रिः। 'पक्षिणी' आगामि- वर्तमानाहर्युक्ता रात्रिः। ३ (१) Omitted by आ. (२) 'याति मरण' इति उ, आ; 'ज्ञाति'-अ, मुद्रितकोशा: (३) The citations from याज्ञवल्क्य, वसिष्ठ and गौतम are missing in the Udaipur manuscript. (४) 'कालशेष' इति मूलमातृका, (५) 'दत्तोदकं'-उ. (६) दशमीग्रहणं सर्वाशौचप्रदर्शनार्थम् । 'पक्षिणी' अहस्यमध्यगता राषिः, त्रिद्वयमध्य- गतमहर्ना । (मस्करी) 5 ·कृत्यकल्पतरौ [६ विष्णुः [२२, ३७-४१] श्रुत्वा देशान्तरस्थो जन्ममरणे आशौचशेषेण शुध्येत् । व्पतीते त्वशोचे संवत्सरस्यान्तं त्वेकरात्रेण । 'अतःपरं स्नानेन ॥ जावाल: अतीते सूतके स्वे स्वे त्रिरात्रं स्यात्तु सूतकम् । संवत्सरे व्यतीते तु सद्यः शौचं विधीयते ॥ - देवला आशौचाहस्स्वतीतेषु बन्धुश्चेच्छ्यते मृतः। तत्र त्रिरात्रमाशोचं भवेत्संवत्सरान्तरे ॥ अवं संवत्सरार्धात्तु अयते चेन्मृतो जनः । भवेदेकाहमेवात्र तच संन्यासिनां न तु॥५ नाशौचं प्रसवस्यास्ति व्यतीतेषु दिनेष्वपि । 'संवत्सरान्तरे' वर्षाभ्यन्तरे। अत्रेयं व्यवस्था-षण्मा- साभ्यन्तरे ज्ञातिमरणश्रवणे त्रिरात्रमाशौचम् । तदृवं मासत्रयं वा यावत् पक्षिणी । तवं मासत्रयं यावदेकरात्रम् । अतः परं स्नानोदकदानमात्रम् ॥ (१) 'ततः परं' इति वैजयन्तीपाठः (२) 'अघाहस्सु व्यतीतषु' इति शुद्धिकौमुदीपाठः, (पृ. ३५) (३) 'हातिश्चेत्'-शु.को.... (1) 'ऊर्च संवत्सरादाधाद्वन्धुश्चेष्यते मृतः' इति शुद्धिकौमुदी (पृ. ३७) (५) Suddhikaumudi (p. 35) follows the sloka with this half- Verse - बन्धुर्माता पिता चैव मीणां च पतिरेपर।

·७ अथ बालाद्याशौचम् * तत्र शडलिखितौ देशान्तरिते वाले चातीते सद्यःशौचम् । यद्यनद्विवर्ष स्वादनुत्पन्नदशन इत्येके॥ * पैठीनसिः देशान्तरमृतस्य सद्यःशौचम् ॥ * वैवस्वत आह- वाले चादन्तजाते त्रिरात्रं शावमाशौचम् । सद्यःशौचमिति गौतमः॥ मनुः [५, ७८, ६८ बाले देशान्तरस्थे च पृथक्पिण्डे च संस्थिते। सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुध्यति ॥ There is a lacuna in 5 and 3 up to the quotation from Manu; #fills the gap. (१) Nandana gives the two verses in the order of the text. In printed editions of Manusmrti, the first s'loka comes after ten intervening slokas after the second. See Jolly, (p. 304.)

·कृत्यकल्पतरौ [७ वृणामकृतचूडानामशुद्धिनैंशिकी स्मृता। निर्वृत्तचूडकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥ 'बालो'ऽत्र अजातदन्तः। 'पृथपिण्डो'ऽत्र समानोदक। उनत्रिवार्षिके वाले प्रेतत्वमनुगच्छति । अदन्तजाते तनये शिशौ गर्भच्युते तथा ।। निर्वृत्तचूडके वाले देशान्तरमथो गते । सपिण्डानां तु सर्वेषामहोरात्रमशौचकम् ॥ याज्ञवल्क्यः [३, २३] आदन्तजन्मनः सद्य आचूडान्नैशिकी स्मृता। त्रिरात्रमावतादेशाद् दशरात्रमतःपरम् ॥ जावाल: बतचूडा द्विजानां तु प्रमीतेषु यथाक्रमम् । दशाहव्यहैकाहोभिः शुध्यन्त्यपि हि निर्गुणाः ॥ 'व्रतं' उपनयनम् ।। विष्णुः [२२, २७-३१] अदन्तजाते बाले प्रेते सद्य एव । नास्थाग्निसंस्कारो नोदक- क्रिया। दन्तजाते स्वकृतच्डे स्वहोरात्रेण । कृतचडे [तु] असंस्कृते त्रिरात्रेण । अतः परं यथोक्तकालेन ॥ (1) Omitted by 3.

·७]
शुद्धिकाण्डे बालाद्याशौचम्
३७
अजातदन्ते बाले तु सद्यःशौचं विधीयते ।
अहोरात्रात्तथा शुद्धिर्बाले त्वकृतचूडके ॥
तथैवानुपनीते तु ज्यहाच्छुध्यन्ति बान्धवाः ।
अत्र 'अजातदन्तादयः' स्वकीयकालोपलक्षकाः।
पैठीनसिः
अकृतचूडानां त्रिरात्रम् ॥
वसिष्ठः [४, ३४-३५]
ऊनद्विवर्षे प्रेते गर्भपतने वा सपिण्डानां त्रिरात्रमशोषम् ।
साशौचमिति गौतमः॥
अत्र दाहादाहकृतो विषयविभागो यथा-
२ अङ्गिराः
अजातस्य तु तावत्स्यादशौचं संस्थितस्य तु ।
यावत् लानं न कुर्वन्ति सचैलं वान्धवा बहिः ॥
यद्यप्यकृतचूडचाजातदन्तश्च संस्थितः।
तथापि दाहयेदेतमशौचं व्यहमाचरेत् ॥
'अजातो' अजातदन्तः ।
(१) 'उ' मातृकायां 'वसिष्ठः' इति नास्ति ।
(२) Manuscripts corrupt i text restored.

·३८ कृत्यकल्पतरौ पारस्करः [३, १०, २-६] अद्विवर्षे प्रेते मातापित्रोराशौचम् । [शौचमेवेतरेषाम् । एकरात्रं त्रिरात्रं वा। शरीरमदग्ध्या निखनन्ति । अन्तःसूतके घेदोत्थानादाशीचं सूतकवत् ॥२ ब्रमपुराणे अनतीतद्विवर्षन्तु मृतं भूमौ निधापयेत् । द्विरात्रं बान्धवानां च तस्याशौचं च सर्वशः॥ अनतीतद्विवर्षस्तु प्रेतो यत्रापि दह्यते । अतिमोहाविभूतैश्च देशसावर्ण्यमार्दवात् ॥ अशोचं ब्राह्मणानां तु त्रिरात्रं न तु विद्यते। राज्ञामेकादशाहं तु वैश्यानां द्वादशाहिकम् ॥ (१) Omitted by उ and अ ; इतरस्मिन् एकरात्रम्-इति आ. (२) ऊनद्विवर्षस्य प्रेतस्य 'शरीरं' कुणपं 'अदग्ध्वा' अग्निदाहमकृत्वा 'निखनन्ति' गर्ने प्रक्षिपन्ति । 'अन्तः' मध्ये 'स्तके' जनननिमित्ताशौचे 'उत्थानात्' उत्थानं सूतकान्ते यावदा- शोचं जमनाशौचान्तरं आरतति तदा सूतकवत् । एवं मरणाशौचमध्ये यदा मरणाशौचमेवापतति तदापि पूर्वशेषेणैव उत्तरस्य शुद्धिः । एतच्च सपिण्डविषयम् । मातापित्रोस्तु विशेषः । मातरि पूर्वमृतायां यथाशीचमध्ये पिता म्रियेत तदा पितृमरणनिमित्ताशौचान्ते शुद्धिः। यदा पुनः पितरि मृते माता म्रियते तदा पक्षिण्यन्ते द्वादशाहप्रहारान्ते शुद्धिः । कि च यदि सूतके रात्रिमात्रावशिष्टे सूतकान्तरमावत सदा व्यहमधिकं शावं वर्धते । यदि पुनर्याममात्रावशिष्टे सूतके शावे वा सूतकं शावं वा सजातीयं आपतति व्यहमधिकं वर्धते ॥ (हरिहरवृत्तिः) (३) त्रिरात्र-अ. (४) देशसाधर्म्यमात्रमात्- (५) न च-अ. --

·शुद्धिकाण्डे बालाद्याशौचम्
अपि विंशतिरावं तु शूद्राणां च भवेत्क्रमात् ।
अनुपनीतो विप्रस्तु राजा चैव धनुर्ग्रहात् ॥
भगृहीतप्रतोदश्च वैश्यः शूद्रश्च वस्त्रयुक् ।
प्रियते यत्र तत्र स्थादाशीचं त्र्यहमेव हि ॥
द्विजन्मनामयं कालत्रयाणां तु षडब्दिकः ।
पश्चाधिकं तु शूद्राणां खजात्युक्तमतः परम् ॥
.

·८ अथ स्न्याशौचम् तत्र 'ज्यहाच्छुध्यन्ति बान्धवा' इत्यनुवृत्ती अनूदानां तु कन्यानां वैश्यशूद्रद्विजन्मनाम् । अनूढभार्यः शूद्रस्तु षोडशाद्वत्सरात्परम् ॥ मृत्युं समधिगच्छेत्तु मासं तस्यापि बान्धवाः। शुद्धिं समधिगच्छन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासु व्यहं तथा । मनुः [५, ७२] स्त्रीणामसंस्कृतानां तु व्यहाच्छुध्यन्ति बान्धवाः । यथोक्तेनैव कल्पेन शुध्यन्ति तु सनाभयः ॥ 'असंस्कृतानां' वाग्दत्तानां अकृतविवाहानाम् । 'बान्धवा' भर्तृसपिण्डाः। 'सनाभयः' पितृसपिण्डाः । , (१) तथा वै शूद्रजन्मनाम्-अ, आ. (२) 'अन्यैस्तूक्तम्-सोदर्या दशरात्रेण इति । तेषां चाभिप्रायः । अष्टवर्षायाः कन्याया दानं विहितम् । दत्तायाश्च निर्वृत्तचौडकव्यपदेशाभावात् पुंस इव उपनीस, तदानीं कल्पान्तर- सानाम्नानात् दशाह एव युक्तः ॥ (मेधातिथिः)

·८]
शुद्धिकाण्डे स्त्र्याशौचम्
४१
याज्ञवल्क्यः [३, २४]
अहस्त्वदत्तकन्यासु वालेषु च विशोधनम् ॥
विष्णुः [२२, ३२-३४]
स्त्रीणां विवाहः संस्कारः। संस्कृतासु स्त्रीषु नाशोचं पित.
पक्षे। तत्प्रसवमरणे चेत् पितृगृहे २भवेतां तदैकरानं त्रिरानं वा॥
शङ्कलिखितौ
एकाहं कन्यायामूढायां गोत्रतः पिण्डाशौचयोनिवृत्तिः॥
वसिष्ठः [४, १९]
प्रत्तानामितरे ३कुर्युस्ताश्च तेषाम् ॥
पैठीनसिः
दत्ता कन्या परैव भवति ॥
पितृवेश्मनि या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता।
तस्यां मृतायां नाशौच कदाचिदपि शाम्यति ॥
(१) अत्र व्याख्यातारः पश्चदशाब्ददेशीयाऽपि या बदत्ता कन्या तिछेत्तदहरेवाओपन।
मुख्यमानानमतिक्रम्य कालक्षपणे प्रमाणाभावात् ॥ (मेधातिथिः)
(२) 'स्थाता' इति मु. पा.
(३) 'कुर्वी रन्' इति म. ..
6

·१२ कृत्यकल्पतरौ ८] ब्रमपुराणे पत्ता नारी पितुर्गेहे [ऽप्रधाने] सूयते [सदा] म्रियतेऽथवा । स्वमशौचं चरेत्सम्यक् पृथक् स्थाने व्यवस्थिता ।। आजन्मनस्तु चूडान्तं यत्र कन्या विपद्यते। सद्यःशौचं भवेत्तत्र सर्ववर्णेषु नित्यशः ॥ सतो वाग्दानपर्यन्तं यावदेकाहमेव हि । अतः परं प्रवृद्धानां त्रिरात्रमिति निश्चयः॥ वाक्प्रदाने कृते तत्र ज्ञेयं चोभयतस्यहम् । पितुर्वरस्य च ततो दत्तानां भर्तुरेव हि ॥ (१) 'भादिपुराणे' इति शुद्धिप्रकाशे (पृ. २७)। (२) 'पितुर्गुहे' यदा हूयते म्रियते वा 'दत्ता नारी' सा प्रसवे पैठीनस्युक्तमाशौ परे । 'पृथक स्थाने' पित्रादिसंसर्गशून्ये पितृगृहे स्थिता सा चेतदा तद्वन्धुव! गौत्रादिः एकाहेन, जनकः ज्यहेग शुष्यति । जनकत्वाविशेषात् अनन्यनि । संसर्गे पित्रादेः संपूर्णमाशौचम् । यस्तैः सहासनं कुर्यात् शयनादीनि चैव हि । बान्धवो वा परो वापि स दशाहेन शुध्यति ॥ इति वचनादिति स्मार्ताः । एतन्मते 'दत्ता नारी गितुर्गेहेऽप्रधाने सूयते यदा' इति कल्पतर्वा- इतवाक्ये 'अप्रथाने' पित्रादि संसर्गशून्ये इत्यों बाध्यः ॥ [शुद्धिप्रकाश, २७] || गोविन्दानन्दविर- चिन--द्धिकौमुद्यां [पृ. ३३] —" तथा च कल्पतलिखितव्यासवचनम् - दत्ता नारी पितुर्गेहेऽप्रधाने सूयते यदा। प्रियते वा तदा तस्याः पिता शुभ्येतिमिदिनैः ॥" इति स्यशौचप्रकरणे दृश्यते । अत्र प्रकरणे पुनस्तद्वचनं यस्यां कस्यांचित् मातृकायामपि नोप- सम्पते। कल्पतर्नादतपुराणश्लोका गोविन्दानन्देनादृयो व्याख्यातश्च ।। -

·८]
शुद्धिकाण्डे स्त्र्याशौचम्
स्वजात्युक्तमशीचं स्यात् सूतके मृतकेऽपि वा।
पित्रा दत्ता तु या कन्या स्वातन्यादन्यमाश्रिता ।।
यं यं श्रितवती भूयस्तस्याशीचं भवेत् त्र्यहम् ।
मृतायां वा प्रसूतायां नान्येषामिति निश्चयः॥
दत्ते तु सप्तमे यत्र बाला काचित् कृता भवेत् ।
स्वामिगोत्रं भवेत्तस्यास्तच भूयो विशिष्यते ॥
पैतृकं त्वप्रसूतायां ततः पौर्विकभर्तृकम् ।
कामादक्षतयोनिश्चेदन्यं गत्वा व्यवस्थिता ॥
तस्यान्यस्य सगोत्रा स्यायं संश्रितवती स्वयम् ॥
(१) बान्येषां' इति अ.
(२) काचिढता-आ.

·or अथ गर्भस्रावाशौचम् अत्र मनुः [७,६६] रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशुध्यति । रजस्युपरते साध्वी लानेन स्त्री रजस्वला ॥ हारीतः [अ. १९] गर्भपतने [स्त्रीणां त्रिरात्रम्। साधीयो रजोविशेषत्वात् । जातमृते मृतजाते वा दशाहादि कुलस्य ॥ शहलिखितो, गर्भमाससमा रात्री स्प्रेसने गर्भस्य । व्यहं वा। सर्वेषां सकुलानाम् ॥ (१) अप्राप्तकालस्य पातः 'साव' उच्यते । सप्तनास्याश्च जीवन्ति । अतः सप्तमे मासे पूर्ण. माशौचम् । एतत्तु नीवतो जातस्य युक्तं, अन्यथा तु गर्ममाससमा इत्येव । इह रजस्वलाया रजस्युपरते मानेन भुद्धिानाता। स्मृत्यन्तरे त्र्यहादुर्घम् । तत्रैवं व्यवस्था। प्राक् व्यहादजोनिवृत्तावपि नास्त्रि शुद्धिरू-मनुपरतेऽपि भवति । किं तु 'विशुध्यतीति ' प्रकृते पुनः ‘साध्वी'ति वचनात् अनिवृत्ते रबसि वैदिककर्माधिकारानुप्रवेशो नास्ति, न पुनः स्पर्शदेनिषेधः। 'स्त्री'पाहणं वर्णमात्रस्यर्थम् ॥ मिघातिथिः) (२) "गर्मसावे स्त्रीणां त्रिरात्रं साधीयो रगोविशेषत्वात् । " इति कुल्लूकोदाहृतहारोतवचनम् [१.६]. Text corrupt; restored form शुद्धिकौमुदी, ४७.

·९]
शुद्धिकाण्डे गर्भस्रावाशौचम्
४५
-
शातातपः
गर्भसंम्रवणे त्रिरात्रम् । यावन्तो मासास्तावन्त्यहानीति ॥
'शुद्धिः' इत्यनुवृत्ती-
विष्णुः [२२, २७]
मासतुल्यैरहोरात्रैर्गर्भस्रावे ॥
रात्रयो मासतुल्याः स्युर्जनन्या गर्भविस्रवे ॥
सुमन्तुः
गर्भमासतुल्या दिवसा गर्भसंसने सद्यः शौचं वा भवति ॥
कूर्मपुराणे
षण्मासाभ्यन्तरं यावद् गर्भस्रावो भयदि ।
तदा माससमैस्तासां दिवसः शुद्धिरिष्यते ॥
अत अवं स्वजात्युक्तं तासामाशौचमिष्यते ।
सद्यःशौचं सपिण्डानां गर्भस्य पतने सति ॥
[आदिपुराणे]३
स्त्रीणां तु पतितो गर्भः सद्यो जातो मृतोऽथवा ।
अजातदन्तो मासैर्वा मृतः षड्भिर्गतैर्वहिः ।
वस्त्रायैर्भूषितं कृत्वा निक्षिपेत्तंतु काष्ठवत् ॥
खनित्वा शनकैर्भूमौ सद्याशौचा विधीयते ॥
(१) कुल्लूक: [७, ६६]. (२) कूर्मपुराणे इति शुदिप्रकाशे (पृ. १८)..
(३) आदिपुराणे इति शुद्धिकौमुचाम् [पृ. ४५].
(४) 'गतैव हि' इति उ, अ, आ. (५) 'क्षिपेत् तत्तु' इति भ.

·१० अथ मृत्युविशेषाशौचम् - तत्र 'सद्यःशौचं विधीयते' इत्यनुवृत्ती- मनुः [५, ९५] डिम्बाहवे हतानां च विद्युता पार्थिवेन च । गोब्राह्मणस्य चैवार्थे यस्य चेच्छति पार्थिवः ॥ तथा [५, ९८] उचौराहवे शस्त्रः क्षत्रधर्महतस्य च । सद्यः संतिष्ठते यज्ञस्तथाशौचमिति स्मृतम् ।। "डिम्बो' अशस्त्रकलहः संमर्दो वा। यमः डिम्बाशनिहतानां च तथैव प्राणसत्रिणाम् । नदीश्वापददष्टिभ्यः सद्यःशौच विधीयते ॥ - (१) 'डिम्बो' बहुजनसंकुलः अशस्नकलहो वा । 'आहवः' संग्रामो युद्धम् । 'यस चेति पार्थिवः' खकायार्थरिपालनाधिकृतस्य ॥ (मेघातिथिः) 'स्थितिः' इति मेधातिथिप्रभृतीनामाइतः पाठः । (३) वेन शस्यते हन्यते तत् 'शस्त्रम् । अतः पाषाणलगुडादिनापि हतस्य यज्ञसंस्था निष्पद्यते, मायुधेरेव खनादिमिः। अत्र केचित् 'क्षत्रधर्महतस्य' इत्यनेन 'सध' इत्समिसंवन्ति । ततथ यः सम्भामभूमो मृतस्तस्यैवायं विधिः, न तु योऽन्येधुंस्ततोऽन्यत्र गतः । तदेतद्विचार्यम् ॥ (मेधातिथि:)

·१०] शुद्धिकाण्डे मृत्युविशेषाशौचम् शस्त्रेणाभिमुखो यस्तु युध्यते शस्त्रधर्मणा । यज्ञः संसिध्यतेतस्य सद्याशौ विधीयते ॥ ३अग्नि मेरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके। दीक्षितानां च सर्वेषां सद्याशौचं विधीयते ॥ बृहस्पतिः [आशी., ४५] 'डिम्वाहते विद्युता च राज्ञा गोविधपालने । सद्याशौचं हतस्याहुः व्यहं चान्ये महर्षयः॥ पराशर ब्राह्मणार्थ दिन्नानां दण्डिनां गौग्रहेदु च । आहवेषु विपन्नानामेकरात्रमशौचकम् ॥ (१) 'बध्यते' इति शुद्धिप्रकः पाठः; (५३) 'अ' च. (२) 'सन्तिष्ठते' इति शु. प्रकाशे. (३) Supplied by आ only, and शु. प्र. (४) 'मर' इति शु. प्र. मरुः' निर्जलादेशः । 'मेरु' इति पाठं स्वीकृत्य उन्धप्रदेश इसर्थ इसन्ये । 'वीराध्वनि' मरणं संकल्प्य म्हापथगमने । 'अनाशके ' अनशने ॥ (शुद्धिप्रकाशः, . . (५) 'डिम्बाहवे' इति शुद्धिप्रकाशपाठः [१४] (६) डिम्बाहवे शस्त्रैरभिमुखहतस्य सघशौचम् , पराङ्मुखहतस्य त्रिरात्रम् । वामिघातेन मरणं मे भवस्विति शास्त्राविहितबुद्धिपूर्व हतस्य मरणे सद्यःशौचम् । शास्त्रविहितबुद्धिपूर्व प्रमादतो ना वजाहतस्य मरणे त्रिरात्रम् । राजवधार्हापराधेन हतस्य सघ शौचम् । अल्पापराधेन हतस्य त्रिरात्रम् । गोविप्ररक्षार्थ शस्त्रेण युद्धयमानस्य अभिमुखहतस्य सघःशौचं, पराङ्मुखहतस्य त्रिरात्रम् इति ॥ (शुद्धिप्रकाशः, ५५) (७) वन्दिनां-- आ, शु. प्र-५४-"दण्डिनामित्यत्रापपाठः ‘बन्दिनां' चौरादिगृहीताना बन्दिदशायामेव विपन्नानामित्यर्थ इति मिश्राः || (शुद्धि प्रकाशः, ५४) , ·कृत्यकल्पतरौ [१० गौतमः [१४, ९-११]] गोब्राह्मणहतानामन्वक्षम् । राजक्रोधाच 'युद्धे । प्रायोनाश- कशनाग्निविषोदकोहन्धनप्रपतनैश्वेच्छताम् ॥ 'शौच' सद्याशौचमित्यर्थः । 'प्रायो' महापथगमनम् ॥ भृग्वान्यनाशकाम्भोभिः मृतानामात्मघातिनाम् । पतितानां च नाशौचं शस्त्रविद्यद्धताश्च ये ॥ व्यापादयेदयात्मानं स्वयं वाग्न्युदकादिषु । विहितं तस्य नाशीचं नाग्नि प्युदकक्रिया ॥ अथ कश्चित् प्रमादेन म्रियेताग्न्युदकादिषु । तस्याशीचं विधातव्यं कार्या चास्योदकक्रिया॥ भृग्वग्निजलसङ्गामे देशान्तरे संस्थाप्याशनिमहाध्वनिकाना- मुदकक्रिया कार्या । सद्यःशौचं भवति ॥ 'सद्यःशौच' इत्यनुवृत्ती- शकुलिखितौ अथ शस्त्रानाशकाग्निवनभृगुजलविषुषप्रमापणेष्वेवमेव ॥ - (१) युधि-आ, अ, उ-; 'युद्ध' इति शु. प्र. (२) 'प्रपतन' गिरिशिखरादितः पातः॥ (शु. प्र., ५६) 'प्रपतनं' पर्वतादृशावा (३) स्वयं योऽन्यु-अ.

·१०] शुद्धिकाण्डे मृत्युविशेषाशौचम् जाबाल: दुर्भिक्षे राष्ट्रसंपाते शस्त्रगोब्रह्मघातिते । पतितेऽनशनप्रेते विदेशस्थे शिशौ न च ॥ एतेषाभशौचं न भवतीत्यर्थः। हारीतः प्रायोऽग्नि नेरूसिंहव्यानडिम्बाहवहतानां सद्यःशीचम् ।। काश्यपः अनशनमुनगा शनिभानामग्निजलप्रविष्टानां भृगुसङ्गाम- देशान्तरमृतानां गर्भाना जातदन्तमृतानां त्रिरात्रेण शुद्धिः।। ब्रह्मपुराणे दुश्चिकित्स्यैर्महारोगैः पीडितस्तु पुमानपि । प्रविशेज्ज्वलनं दीप्तं करोत्यनशनं तथा ॥ अगाधतोयराशिं च भृगोः पतनमेव च । गच्छेन्महापथं वापि तुषारगिरिमादरात् ॥ प्रयागवटशाखाग्रादेहत्यागं करोति वा। स्वयं देहविनाशे तु काले प्राप्ते महामतिः ॥ (१) पतितेन स न प्रेते-अ. (२) डिबाहतहतानां (१)-अ. (३) गर्मिण्यां-अ, गर्मिणीनां -आ. (४) 'यदि ' इति शु. प्र. पाठः (६०) 7

·कृत्यकल्पतरा
[..
उत्तमानाप्नुपाल्लोकानात्मघाती कचिदवेत् ।।
महापापक्रियः स्वर्गे दिव्यान् भोगान् समश्नुते ॥
एतेषामधिकारस्तु तपसां सर्वजन्तुषु ।
नराणामय नारीणां सर्ववर्णेषु सर्वदा॥
ईशं मृतकं येषां जीवतां कुत्रचिद्भवेत् ।
भशौचं तु ज्यहं तेषां वज्रानलहते तथा ॥
(x) The undermentioned lines follow in the same
page, in Suddhiprakās'a :
वाराणस्या मृतो यस्तु प्रत्याख्यातभिषक्रियः।
काठपाषाणमध्यस्थो जाहवीजलमण्यगः ॥
अविमुक्तमुखस्तस्य कर्णमूलगतो हरः।
प्रणवं तारकं ब्रूते नान्यथा कुत्रश्चित् क्वचित् ॥
(२) 'महामतिः' रढीकतबुद्धिः। 'महापापक्रियः' महापातक्यपि स्वर्ग प्रायोति
किमतान्य इति सातिश्यत्वदर्शनमात्रम् ॥ (अतिप्रकाशः, पृ. ६०)

·११ अथाऽसपिण्डाद्याशौचम् तत्र मनुविष्णू [मनु, ५, ५६, विष्णु, २२, ५६] गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरेत् । प्रेतहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ॥ 'पितृमेधो' अन्त्येष्टिः॥ आश्वलायनः [४,५, ४-९] पानाध्ययने वर्जयेरन् दशाहं सपिण्डेषु । गुरौ चासपिण्डे । अप्रत्तासु स्त्रीषु त्रिरात्रम् । इतरेष्वाचार्येषु । ज्ञातौ चासपिण्डे । प्रत्तासु च स्त्रीष्वदन्तजाते परिजाते चैकाहं सब्रह्मचारिणि समान- ग्रामीये च श्रोत्रिये ॥२ (१) प्रेतदारैः-अ. (२) Text confused and restored. असपिण्डो गुरुः मातुलश्वरादिः । 'इतरेषु' महागुरुव्यतिरिक्तेष्वाचार्येषु । 'असपिण्डो ज्ञातिः समानोदकः । 'प्रचास' दुहिनादिषु । 'भदन्तनाते' बाले। 'परिजातो' दन्तजातः । तत्रापि एकाहं दानादि वर्जयेत् । उपनयनादारम्ब आसमावर्तनाथः सह व्रतं चरितवान् स 'सब्रह्मचारी | समाने एकस्मिन् प्रामे भवः समान- मामीयः'। 'श्रोत्रियः' अधीतवेदः ॥ (हरदत्तः) ·५२ कृत्यकल्पतरौ [११ गौतमः [१४, १८-२७] श्रुत्वा चोर्ध्व दशम्याः] पक्षिणीम् । असपिण्डे योनिसंपन्धे सहाध्यायिनि च। सब्रह्मचारिण्येकाहम् । श्रोत्रिये चोपसंपन्ने । प्रेतोपस्पर्शने दशरात्रमाशौचमभिसंधाय चेत् । उक्तं वैश्य- शूद्रयोः। आर्तवीर्वा । पूर्वयोश्च । व्यहं वा । आचार्यतत्पुत्रस्त्री- याज्यशिष्येषु चैवम् ॥ मनुः [५,८०-८२, ७१] त्रिरात्रमाहुराशौचमाचार्य संस्थिते सति । तस्य पुत्रे च पत्न्यां च दिवारांत्रमिति स्थितिः॥ श्रोत्रिये तुपसंपन्ने त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । मातुले पक्षिणीं रात्रि शिष्यतिग्वान्धवेषु च ॥ प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद्विषये स्थितः । अश्रोत्रिये त्वहः कृत्लमनूचाने तथा गुरौ ॥ (:) Words in brackets necessary but are missing in the manuscripts ; manuscripts corrupt. - , - 'पक्षिणी' अहर्द्वयमध्यगता रात्रिः, रात्रिद्वयमध्यगतं अहर्वा । सपिण्डजननं मरणं वा श्रुत्वा पक्षि- ग्याशौचं मवति । 'असपिण्डः ' समानोदकः तस्मिन् मृते समानोदकानां पक्षिणी । 'योनिसंबन्धिनः मातुलमातृभागिनेयपैतृप्त्सेयाः। तेषु मृतेष्ठ पक्षिणी । 'सब्रह्मचारो' समानचरणः, तस्मिन् मृते एकाहोरात्रमाशौचं गृह्णीयात् । 'उपसंपने' सानानुष्ठानसंपदुपेते । 'उपस्पर्शने' चेयदि दृष्टमङ्गी- व स्पृश्ति, न तु धर्मार्थकामतो वा । 'आर्तवी: ' ऋतुसमानसंख्या वा रात्रीः वैश्यशूद्रयोराशौचम् । भाचार्यादिमृते चैवम् । चशम्दाराचार्याचार्ये ॥ (मस्करी) ~ -- $ From here folio 27, 28 and 29 in at are missing.

·११]
शुद्धिकाण्डेऽसपिण्डाद्याशौचम्
सब्रह्मचरिण्येकाहमतीते क्षपणं स्मृतम् ।
जन्मन्येकोदकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥
'सज्योतिः' नक्षत्रदर्शनं यावत् ॥
मातामहे तथातीते आचार्य तु लथा मृते।
गृहे मृतासु कन्यासु दत्तासु च तथा व्यहम् ।।
निवासराजनि प्रेते जाते दौहित्रके तथा ।
आचार्यपत्नीपुत्रेषु मृतेषु दिवसेन तु ॥
मातुले पक्षिणी रानिः शिव्यर्तिव्यान्धवेषु च।
सब्रह्मचारिण्येकाहमनूचाने कृते तथा ।
याज्ञवल्क्यः [३, २४]
अहस्त्वदत्तकन्यासु बालेषु च विशोधनम् ।
गुर्वन्तेवास्यन्चाने मातुले श्रोत्रियस्य च ॥
बृहस्पतिः [आशौ, २७, ३३]
श्यहं मातामहाचार्यश्रोत्रियेषु शुचिर्नरः ।
मातुले पक्षिणी रात्रिः शिष्यत्विग्वान्धवेषु च ॥
२अश्रोत्रिये त्वहः कृत्लमनूचाने तथा गुरौ ।
प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद्विषये स्थितिः ॥
(१) राजस्मृतिः, १५, १४-१६ (आनन्दाश्रममुद्रितस्मृतीनां समुचये, पृ. ३८८)
(३) Identical with मनुस्मृति, ५, ८२,

·कृत्यकल्पतरौ
[११
बौधायनः [१,१९, २५]
त्रिरात्रमहोरात्रमेकाहमिति कुर्वीत ॥
जापाल:
समानोदकानां व्यहं गोत्रजानामहः स्मृतम् ।
मातृषन्धौ गुरौ मित्रे मण्डलाधिपतौ तथा ।
'शुद्धोद्' इत्यनुवृतौ विष्णुः [२२, ४२-४५]
आचार्य मातामहे च व्यतीते त्रिरात्रेण ।
अनौरसेषु पुत्रषु जातेषु च मृतेषु च ।
परपूर्वासु भार्यासु प्रसूतासु मृतासु च ॥
भाचार्यपत्नीपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरश्वयंसहाध्यायिशि-
प्येष्वतीतेष्वेकरात्रेण । स्वदेशराजनि च ।।
श्वशुर्यः' श्यालः।
.
हारीतः
परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु च मृतेषु च ।
मातामहे त्रिरात्रं स्यादेकाहं तु सपिण्डतः ॥
याज्ञवल्क्यः [३, २५]
अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यावन्यगतासुप।
निवासराजनि प्रेते तदहः शुद्धिकारणम् ॥

·११]
शुद्धिकाण्डेऽसपिण्डाद्याशौचम्
५५
ब्रमपुराणे
औरसं वर्जयित्वा तु समवर्णेषु सर्वदा।
क्षेत्रजादिषु पुत्रेषु जातेष्वथ मृतेषु च ॥
अशौचं च त्रिरात्रं स्यात् समानामिति निश्चयः ॥
तथा
आदावन्यस्य दत्तायां कुत्रचित्पुत्रयोईयोः ।
पितुर्यत्र त्रिरात्रं स्यादेकं तत्र सपिण्डिनाम् ॥
एका माता द्वयोर्यत्र पितरौ द्वौ च कुत्रचित् ।
तयोः स्यात्सूतकादैक्यं मृताहादा परस्परम् ॥
अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च ।
परपूर्वासु च स्त्रीषु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥
बृहस्पतिः [आशौ., २४]
अन्यपूर्वेषु वारेषु परपनीषु तेषु च ।
मृतेष्वाप्लुत्य शुध्येत्तु त्रिरात्रेण द्विजोत्तमः॥
'अशीचं' इत्यनुवृत्ती-
शङ्कलिखिती
अन्यपूर्वासु भार्यास कृतेषु च सुतेषु च।
मृतेषु च व्यहं तत्र नाध्यायो नोदकक्रिया ॥

·१२ अथ निस्राद्यशौचम् तत्र मनुः [५, १००-१०३] एतद्वोऽभिहितं शौचं रूपिण्डेषु द्विजोत्तमाः । असपिण्डेषु सर्वेष प्रेतशुद्धिं नियोधत ॥ असपिण्डं द्विज प्रतं विप्रो निर्दृत्य बन्धुवत् । विशुध्यति त्रिरात्रेण मातुराप्तांश्च पान्धवान् ॥ यद्यन्नमत्ति तेषां तु दशाहेनैव शुध्यति । अनदन्नन्नमहैव न चेत्तस्मिन् गृहे वसेत् ॥ अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञानिमज्ञातिमेव वा। लात्वा सबैलं स्पृष्ट्राग्निं कृतं प्राश्य विशुध्यति । बन्धुवत्' पान्धवभावेन स्नेहादिना दृष्टार्थम् । तत्र निर्ह- त्याभतो निवसतश्च दशरात्रम् । अनश्नतः सहवसतश्च त्रिरात्रम् । भवसतोऽननतः एकरात्रम् ॥ अङ्गिराः अन्तर्दशाहे भुक्त्वा तु सूतके मृतकेऽपि वा। भसंस्पृश्यो भवेत्तावद्यावत्तद्रूतमाचरेत् ॥ (३) दशाहेम विशुन्यति-अ. (२) विवसतष-अ.

·१२]
शुद्धिकाण्डे निहाराशौचम्
सुतके मृतके शावमाशोचं यस्थिसंचयात् ।
अन्नसत्रप्रवृत्तानामाममन्नं विगर्हितम् ॥
भुक्त्वा पक्कानमेतेषां त्रिरात्रं तु पयः पिबेत् ॥
मादावारभ्य तु परः सायं भुञ्जीत नान्तरा ।
सपिण्डैः सह शुध्येत्तु अधश्शायी सुसंयतः ॥
यस्तु भुक्ते पराशीचे वर्णः सोऽप्यशुचिर्भवेत् ।
भन्ते शुद्धिश्च तस्यैव तस्याप्युक्ता मनीषिभिः ॥
असपिण्डस्यान्तर्दशाहभोजने 'असंस्पृश्यत्वं' इदं शेयम् ।
'तद्वतं' तदाशौचाचरणनियम , न प्रायश्चित्तम् । 'शावं'
शावनिमित्तकं कटधारणादिश्कर्म ॥
बृहस्पतिः [आशी., ४४]
यस्तैः सहाऽसपिण्डोऽपि प्रकुर्याच्छयनासनम् ।
बान्धवोऽवान्धवो वापि दशाहेन विशुध्यति ॥
विष्णुः (२२, ८-१]
ब्राह्मणादीनामशौचे यः सकृदेवान्नमश्नीयात् तस्य तावद.
शौचं यावत्तेषाम् । अशौचापगमे प्रायश्चित्तं कुर्यात् ।।
[भङ्गिराः]
गृहे यस्य मृते कश्चिदसपिण्डः कथंचन ।
तस्याप्यशौचं विज्ञेयं त्रिरात्रं नात्र संशयः॥
(१) अत्र सूत्रप्रवृत्ताना-अ, परमनुप्रवृत्ताना-उ.
(२) भुक्त्वा पक्वान्नं-अ.
(३) धर्म-अ. (४) आश्चौवन्यपगमे-
-

·५८
कृत्यकल्पतरौ
[१२
प्रेतान्नमसपिण्डस्य यावदनात्यकामतः।
तावत् व्यहाण्यशौचं स्यादपिण्डानां कथंचन ॥
'एकरात्रेण शुध्येद्' इत्यनुवृत्ती--
विष्णुः [२२, ४६]
असपिण्डे च स्ववेश्मनि मृते च ॥
[पैठीनसिः
असंबन्धिनं द्विजं हित्वा सद्यःशौचम् । सम्बन्धे त्रिरात्रम् ॥
बौधायनः [१, ११, ३०-३२]
३परशवोपस्पर्शनेऽनभिसंधिपूर्व सचेलोऽपः स्पृष्ठा सपश्रद्धो
भवति । अभिसन्धिपूर्व त्रिरात्रम् । ऋतुमत्यां च ॥
याज्ञवल्क्यः ३,१४]
४प्रवेशनादिकं कर्म प्रेतसंस्पर्शिनामपि ।
इच्छतां तत्क्षणाच्छुद्धिः परेषां लानसंयमात् ।।
अङ्गिराः
यः कश्चिनिहरेत्प्रेतमसपिण्डः कथञ्चन ।
लात्वा सचैलः स्पृष्ठाग्निं तस्मिन्नेवाह्रि शुध्यति ।
(१) असपिण्डस्य-अ, असपिण्डश्च--उ. (२) सुवेश्मनि-उ.
(३) 'परशवः' असपिण्डशवः । 'अमिसन्धिः' कामः तदभावों · अनभिसन्धिः' । 'भपा
स्पर्शनं' अवगाहनम् । तत्सद्य एव कुर्वीत, न विलम्बयेत् । 'ऋतुमती' रजस्वला । तत्स्पर्शोऽयमि-
सन्मनमिसन्धिस्तो विभागो वेदितव्यः ॥ (गोविन्दस्वामी)
(४) 'प्रवेशनादिकं कर्म' पूर्वोक्तं [३,१२-१३] निम्बपत्रदशनादि वेशप्रवेशनान्तं कर्म, तत्र न
व जातीनों, अपि तु परेषामपि धर्मार्थ प्रेतालटारनिहरणादिकं कुर्वतां मवति ॥ (मिताक्षरा)

·२] शुद्धिकाण्डे निहाराशौचम् पराशरः [३, ४१-] अनाथं ब्राह्मणं पूर्व ये हरन्ति द्विजातयः। पदे पदे यज्ञफलं सानुपूर्व्याश्नुवन्ति ते ॥ प्रेतस्पर्शनसंस्कारैः ब्राह्मणो नैव दुष्यति । वोढा वाप्यग्निदाता वा सद्यः लात्वा शुचिर्भवेत् कूर्मपुराणे]३ अवरश्चेदरं वर्ण वरो वाप्यवरं यदि । अशीचे संस्पृशेत् स्नेहात् तदशौचेन शुध्यति । पराशरः [३, ४७] प्रेतीभूतं तु यः शूद्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः। अनुगच्छेन्नीयमानं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ वसिष्ठः मानुषास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा त्रिरात्रमशौचम् । अस्निग्धे त्वहो- रात्रम् । शवानुगमने चैव ॥ ब्रह्मपुराणे [आदिपुराणे] योऽसवर्ण तु मूल्येन नीत्वा चैव दहेन्नरः। अशौचं तु भवेत्तस्य प्रेतजातिसमं सदा ॥ (१) प्रेतस्पर्शनसंस्कारैः'-अ; प्रेतस्य समसंस्कारैः-उ, (२) बोढा वाप्यग्निदाता वा सधः स्नातो-अ. (३) मनुरित्यपपाठः मूलमातृकासु । शुद्धिप्रकाशे कूर्मपुराणमिति (पृ. ६६) । व्यास्वातब- "तदापद्विषयम् । अत्र स्पृशेदिति दहनाधर्थे स्पृशेदित्यर्थः । " Manuscripts corrupt. (४) प्रेते जातिसम-3, आ.

·कृत्यकल्पतरौ
[१२
सर्वे वर्णाः सजातीयं दग्ध्वा श्यहमशोचिनः ।
भवन्ति परजातीयं निहत्य परजातिवत् ।।
सजातिमसपिण्डं तु दग्ध्वा तद्गृहभोजिनः ।
स्वजात्युक्तमशाचं तु चरन्ति जडबुद्धयः ॥
अन्यजाति मृतं दग्ध्वा दत्तान्नं भुञ्जते तु ये ।
कुत्सितास्ते नराः प्रोक्तास्तस्याशौचस्य भागिनः॥
दाहयित्वा तु मूल्येन गुरुं प्रेतं भवेत्ततः।
अशौचं दशरानं तु शिष्यस्येति विनिश्चयः ॥
आचार्य वाप्युपाध्यायं गुरुं वा पितरं च वा।
मातरं वा स्वयं दग्ध्वा व्रतस्थस्तत्र भोजनम् ॥
कृत्वा पतति नो तस्मात् प्रेतान्नं तस्य भक्षयेत् ।
अन्यत्र भोजनं कुर्यान्न च तैः सह संवसेत् ॥
एकाहमशुचिर्भूत्वा द्वितीयेऽहनि शुध्यति ।
तथा
ब्राह्मणो न दहेच्छुद्रं मित्रं वाप्यन्यमेव वा।
मोहादग्ध्वा ततः लातः स्पृष्ट्राऽग्निं प्राशयेद् धृतम् ॥
(१) भवन्तीति --- परजातीयं स्नेहाद् दग्ध्वा परजातीयाशौचिनो भवन्तीत्यर्थः (यदि-
प्रका६७)
(२) 'अन्यजाति' इति-अन्यजातीयदाहं कृत्वा तत्पुत्रपल्यापनमोजने तखात्युक्ताचौचिनो
भवन्ति ॥ (शुद्धिप्रकाशः, ६८)
(३) भाषणं-भ.
(४) 'स्मृलन्तरात्' इति शुद्धिप्रकाशे, ६६.

·१२]
शुद्धिकाण्डे निराशौचम्
६१
१
उपवासरतः पश्चात् त्रिरात्रेण च शुध्यति ।
सर्वेषां स्यादहोरात्रं शवानुगमनादपि ॥
शब्दस्पर्शविधानोक्तं विहितं सार्ववर्णिकम् ।
मृतस्य यावदस्थीनि ब्राह्मणस्याहृतान्यपि ।।
तावद्यो बान्धवस्तत्र रौति तद्वान्धवैस्सह ।
स्नानात्तस्य भवेच्छुद्धिस्ततस्त्वाचमनं स्मृतम् ॥
अनस्थिसंचयाद्विमो रौति चेत् क्षत्रवैश्ययोः।
तदा स्नातः सचैलस्तु द्वितीयेऽहनि शुध्यति ॥
अस्थिसंचयनादूर्ध्वमहोरात्रेण शुध्यति ।
सचैलस्नानमन्येषामकृतेऽप्यस्थिसंचये ।।
कृते तु केवलं स्नानं क्षत्रविद् शूद्रजन्मनः ।
(३) 'उदवासवतः' इति श.प्र. पाठः
(२) भवेदिति उ,
अ, आ; 'स्मृत' इति श.प्र. पाठः, ७०.
(३) 'ततः' इति शु. प्र., ७०,
(४) शुद्धिप्रकाशेऽत्रैष श्लोको दृष्टः-
मनस्थिसंचिते शुद्ध ब्राह्मणो रोति चेखरः।
ततः स्मातः सचैटस्तु उम्मेतु दिवसैनिभिः ॥
-

·अथाऽनाशौचिनः तत्र शहालिखितौ राजा धर्मायतनं सर्वेषाम् । तस्मादनवरुद्धः प्रेतप्रसव- दोषैः। एवमाह- राज्ञः पुरोहितो मान्यः शुद्धिस्तस्य तदाश्रयात् । शिष्यस्तु पैतृकं शौचं गुरवे न प्रपद्यते ॥ पिण्डोदकं तु जनकं गोत्रमेव प्रपद्यते। उपासीने तत्समीपवासिनि ब्रह्मचारिणि ॥ यमः नाघदोषोऽस्ति वै राज्ञांतिनां सत्रिणां तथा। ऐन्द्रस्थानं समासीना ब्रह्मरूपा हि ते सदा ॥ राज्ञामात्ययिके कार्ये सद्यः शौचं विधीयते । प्रजानां रक्षणार्थाय नाशनं तत्र कारणम् ॥ गौतमः [१४, ४२-४४] सद्याशौचं राज्ञां च कार्यनिरोधात् । ब्राह्मणस्य च स्वाध्या यनिवृत्यर्थम् ॥

·१३] शुद्धिकाण्डेऽनाशौचिनः ६३ विष्णुः [२२, ४७-५२] आशौचं न राज्ञां राजकर्मणि । न व्रतिनां व्रते। न सत्रिणां सत्रे । न कारुकाणां कारुकर्मणि । न राजाज्ञाकारिणां तदिच्छया । [वृद्ध पराशर राज्ञां च सूतकं नास्ति वतिनां न च सत्रिणाम् । दीक्षितानां च सर्वेषां यस्य चेच्छति पार्थिवः ॥ दीक्षितेष्वभिषिक्तेषु व्रततीर्थपरेषु च । तपोदानप्रसक्तेषु नाशीचं मृतसूतके ॥ शातातपः यस्य स्वच्छन्दं नेच्छन्ति नरेन्द्राः सद्यः स्पर्शनमात्र एवम- शौचम् ॥ हारीतः सङ्ग्रामस्थश्च राजन्यो वैश्यो मध्यगतो गवाम् । सत्री च ब्राह्मणो नित्यं ब्रह्मचारी च वै शुचिः॥ जाबाल: ब्रह्मचारिणि भूपे च यती व्रतिनि दीक्षिते । यज्ञे विवाहे शस्त्रे च सुतकं न कदाचन ॥ (१) वृद्धपराशरवचनमिति पराशरमाधवीये (ed. Islampurkar, I, II, p. 256); but the third line is missing there.

·कृत्यकल्पतरौ [१३ छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन: न त्यजेत् सूतके कर्म ब्रह्मचारी स्वयं कचित् । न दीक्षणात्परं यज्ञे न कृछादि तपश्चरन् । पितर्यपि मृते नैषां दोषो भवति कहिंचित् । अशीचं कर्मणोऽन्ते स्यात् व्यहं तु ब्रह्मचारिणाम् ॥ 'कचित्' क्वचित्कर्म । [प्रचेताः कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासास्तथैव च । राजानो राजभृत्याश्च सद्यश्शीचाः प्रकीर्तिताः॥ याज्ञवल्क्यः [३, २८-२९] ऋत्विजा दीक्षितानाञ्च यज्ञ कर्मणि तिष्ठताम् । सत्रिवतिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा । दाने विवाहे यज्ञे च सङ्गामे देशविप्लवे । आपथपि च कष्टायां सद्यः शौचं विधीयते ॥ भगिरा जनने मरणे चैव त्रिष्वाशौचं न विद्यते। यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च ॥ - (१) गोमिलस्मृतिः, ३, ४०, ६५ (२) 'पराशरः' इति अ, आ, उ; प्राचेतसवचनमिदमिति पराकरमाधवीये, ३, २. सुषितम् । पराशरस्त्वित्थमाह- चिल्पिनः कारका वैवा दासीदासाच नापिताः । राजानः श्रोत्रियाश्चैव सधःचाः प्रकीर्तिताः ॥ (३, २०) (३) यशियं कर्म कुर्वतामिति मिताक्षरापाठः । (४) पराशरमाधवोये, ३, २२ ·. - १३] शुद्धिकाण्डे निहाँराशौचम् 'अशौचम्' इत्यनुवृत्ती- विष्णुः [२२, ५३-५५] न देवप्रतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंभृतयोः। न देशविभ्रमे। आपद्यपि च कष्टायाम् ।' अधपुराणे विवाहयज्ञयोर्मध्ये सूतके सति चान्तरा । शेषमन्नं परैर्दद्यात् गृहभोक्तंश्च न स्पृशेत् ॥ २पराशरः दुर्भिक्षे राष्ट्रसंपात आपदां च समुद्भवे । उपसर्गमृते चैव सद्याशौचं विधीयते ॥ स्वस्थकाले त्वयं धर्म आपदि त्वन्यथा स्मृतः। देवे भये समुत्पन्ने प्रधानाङ्गे विनाशिते ॥ पूर्व सङ्कल्पितेऽर्थे वा तस्मिन्नाशौचमुच्यते। वस्थकाले त्विदं सर्वमशौचं परिकीर्तितम् । आपद्गतस्य सर्वस्य सूतकेऽपि न सूतकम् ॥ (२) मूर्तिप्रतिष्ठापने पूर्वमाशौचात् संमारप्रारम्भश्चेत् । देशविश्वे स्पर्शादौ तबिमितशासाये च । कष्टापत् दुर्मिक्षरोगादिः । तत्र प्रतिग्रहदानादौ नाशौचम् (वैजयन्ती) (२) Not found in Parasarasmeti. 9

·१४
अथ सपिण्डादिलक्षणम्
S
तत्र मनुः [५, ६०]
सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते ।
समानोदकभावश्च जन्मनानोरवेदने ॥
लिखितौ
सपिण्डता तु सर्वेषां गोत्रतः साप्तपौरखी।
पिण्डश्चोदकदानं च शौचाशौचं तदानुगम् ॥
गौतमः [१४, १२]
पिण्डनिवृत्तिः सप्तमे पञ्चमे वा ॥
वसिष्ठः [४, १८-१८]
सपिण्डत्वं साप्तपुरुषं विज्ञायते । अप्रत्तानां च श्रीणां
त्रिपुरुषम् ॥
मत्स्यपुराणे
लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः ।
पिण्डदस्सप्तमस्तेषां सापिण्डयं सप्तपौरुषम् ॥
(१) 'पिण्डानिवृत्तिः'-उ; पिण्डनिवृत्तिः-अ, मु. पाठय
(२) 'सतपुरुष '-उ, अ, आ, 'सोप्तपुरषं' मु. बासि.
(२) 'प्रत्ताना' इति मुद्रितवासिष्ठे | 'सपिण्डता तु कन्याना सवर्णानां निपौली' ही
समनः (उ.प्र.,३०)।

·शुद्धिकाण्डे सपिण्डादिलक्षणम् सुमन्तुः तत्र ब्राह्मणानामेकपिण्डस्वधानामादशमाद्धर्मविच्छित्तिर्भ- वतिः । सप्तमागोत्रविच्छित्तिभवति । आतृतीयात् खधावि- च्छित्तिर्भवति । अन्यथा पिण्डशौचक्रियाधुच्छेदान्मन्नतुल्यो भवति॥ अन्नपुराणे सर्वेषामेव वर्णानां विज्ञेया साप्तपौरुषी। सापिण्डयं तु ततः पश्चात् समानोदकधर्मता ॥ ततः कालवशात्तत्र विस्मृतैर्जन्मनामभिः। समानोदकसंज्ञा तु तावन्मात्रेऽपि नश्यति ॥ आत्मा पिता तत्पिता तु आत्मनः प्रपितामहः । तस्यापि यः पिता कश्चित् तथैव च पितामहः ॥ प्रपितामहसंज्ञस्य यः कश्चित् प्रपितामहः । ऊर्ध्व गणनया चाद्यः सर्वेषां प्रपितामहः ॥ पितामहो द्वितीयस्तु तृतीयस्तु पिता भवेत् । सोदर्येण सह भ्रात्रा स्यादात्मापि चतुर्थकः ॥ सवर्णायास्तथा पुत्रः पञ्चमः परिकीर्तितः। षष्ठः पौत्रः प्रपौत्रश्च सप्तमः परिकीर्तितः॥ एवं मृतानामेतेषां सजीवं तु प्रपौत्रकः। २अविभक्तधनास्त्वेते सपिण्डाः परिकीर्तिताः॥ (१) 'सपिण्डतोविच्छित्तिर्भवति' इति शुद्धिकौमुदी (५१) पाठः । (२) 'स्वविभक्त' इति उ.

·कृत्यकल्पतरौ
[१९
भ्रातृभिर्वा यतस्त्वन्यैर्विभक्तार्थाः सहोदराः।
विभक्तार्थाः सकुल्यास्तु श्राद्धादी लेपभागिनः ॥
क्षत्रविट्शूद्रजातीनां सापिण्ड्यं तु त्रिपौरुषम् ।
ब्रामणैरपि जातानामविभक्तार्थभागिनाम् ।।
विभक्तानां तु किं तेषां मातृज्ञातीव संशयः।
सपिण्डता तु कन्यायाः सवर्णानां त्रिपौरषी ॥
(२) सहोरकाः-अ,
(२) सपिग्मनां तु-

·१५
अथ प्रेतनिर्हरणम्
तत्र मनुः [५, ९२]
दक्षिणेन मृतं शूद्र पुरद्वारेण निर्हरेत् ।
पश्चिमोत्तरपूर्वैस्तु यथायोग द्विजन्मनः ॥
हारीतः
न ग्रामाभिमुखं प्रेतं हरेत् ॥
मनुः [५, १०८]
न विमं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रण नाययेत् ।
अस्वर्या ह्याहुतिः सा स्थाच्द्रसंस्पर्शदूषिता ॥
न शुद्रो यजमानं वै प्रेतीभूतमन्द्धरेत् ।
शूद्रसंस्पर्शनादाशु न स्वास्ते द्विजातयः॥
यस्त्वानयति शूद्रोऽग्निं तृणकाष्ठहवींषि च ।
मन्यते थेष धर्मोऽस्ति स चाधर्मेण लिप्यते ॥
(१) 'यथासंख्यं' इति गोविन्दराजपाठः। (२) द्विजातयः' इति मेवातिषिपाठः।
(३) 'नुप' इति अवार्कोशेणपाठः।

·कृत्यकल्पतरौ [१५ विष्णुः [१९, १-५] मृतं द्विजं न शूद्रेण हारयेत् । न शूद्रं द्विजेन । पितरं मातरं च पुत्रा निहरेयुः । न द्विजं पितरं स्मातरं वा शूद्राः । ब्राह्मण- मनाथं ये ब्राह्मणा निर्हरन्ति ते स्वर्गलोकभाजः ॥ पराशरः [३, ४१] अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजातयः । पदे पदे यज्ञफलमानुपूर्व्या लभन्ति ते ॥ याज्ञवल्क्यः ३, २६] ब्राह्मणेनानुगन्तव्यो न तु शूद्रः कथंचन । अनुगम्याम्भसि लात्वा स्पृष्टाग्निं घृतभुक् शुचिः॥ (१) निरियेत्' इति मुद्रितपुस्तके । (२) 'सद्विज' इति अलवार्मातृकाडतोमपाठः । (३) मुद्रितपुस्तके मातरं' इति नास्ति । (४) 'न दोन द्विजः कचित्' इति मिताक्षराडतपाः. .

·१६
अथ प्रेतसंस्कारः
तत्र पराशरः [३, १५]
अजातदन्ता ये वाला ये च गर्भाद्विनिःसृताः ।
'न तेषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया ॥
--
श्वभ्रे निखानयेद्वालानेवं धर्मों न हीयते ।
यमगाथां गायमानो यमसूक्तमनुस्मरन् ।
नैव तस्याग्निसंस्कारो न विधिर्नोदकक्रिया ।
सुमन्तु:
आद्विवर्षानिखातस्य नोक्कक्रिया कार्या, सद्याशी
भवति॥
हारीतः
सांवत्सरिकोग्निसंस्कारोजन्यधिकाराद्वोदयानोपकक्रियां
कुर्वन्ति । द्विवर्षावित्येके ॥
मनुः [५, ६८-८०]
ऊनद्विवार्षिकं प्रेत निवध्युन्धिवा बहिः ।
अलङ्कृत्य शुचौ भूमावस्थिसंचयनाहते ॥
(१) तेषां च नाभिसंस्कारोउ, वा.

·७२
कृत्यकल्पतरौ
नास्य कार्योऽग्निसंस्कारो न च कार्योदकक्रिया।
अरण्ये काष्ठवत् त्यक्त्वा क्षिपेयुस्त्यहमेव तु ॥
नात्रिवर्षस्य कर्तव्या बान्धवैरुदकक्रिया ॥
जातदन्तस्य वा कुर्युर्नाग्नि वापि कृते सति ॥
याज्ञवल्क्यः [३, १-२]
ऊनद्विवर्ष निखनेन्नर कुर्यादुदकं ततः।
आश्मशानादनुव्रज्य इतरो ज्ञातिभिर्वृतः ॥
यमसूक्तं तथा गार्था जपद्भिलौकिकाग्निना।
स दग्धव्य उपेतश्चेदाहिताग्न्यावृतार्थवत् ॥
'उपेतः' उपनीतः। 'आहिताग्न्यावृता' आहिताग्नेरिति-
कर्तव्यतया ॥
'अद्विवर्षे प्रेत' इत्यनुवृत्ती-
पारस्करः [३, १०,५-१२]
शरीरमदग्ध्वा निखनन्ति । अन्तःसूतके चेदुत्थानादा.
शौचं सूतकवत् । नात्रोदककर्म । द्विवर्षप्रभृति प्रेतमाश्मशानात्
सर्वेऽनुगच्छेयुः। यमगाथां गायन्तो यमसूक्तं च जपन्त इत्येके ।
यथुपेतो भूमिजोषणादि समानमाहिताग्नेरोदकान्तस्य गमनात्।
शालाग्निना दहन्त्येनमाहितश्चेत् । तूष्णीं ग्रामाग्निनेतरम् ॥
(१) क्षिपेतत्रयमेव वा-(गोविन्दराज.) । पेयुस्त्रयमेव च (मेधातिथिः) । क्षपयेत्म्यहमेव च
कुल्लूक:) (२) Lacuna in आ ends here.
(३) भूमि पोषणादि-उ (४) प्रमाणं-उ
(५) दयन्ते न मातुः (1)-3

·शुद्धिकाण्डे प्रेतसंस्कारः
अन्तःसूतकेत्यादि'--सूतकमध्ये यदि म्रियते वालकस्ता
'सूतकवदशौचम' सूतकोत्थानपर्यन्तमेवं भवतीत्यर्थः । 'द्विवर्ष'
इति, प्रेते इति शेषः। 'सर्वे' सपिण्डाः । 'इतरं' अकृतावसथ्यम् ॥
वसिष्ठः [४, ९-१०]
उपकक्रियाशीचं चेत् द्विवर्षात् प्रभृति। बावन्तजननादि-
त्येके॥
गौतमः [१४, ३२-३४]
उदकदानं सपिण्डैः कृतजटस्य । तत्स्त्रीणां च । एके प्रत्ता-
नाम् ॥
आहिताग्निस्तु यो विप्रो दह्यते चेदृयाग्निना ।
ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः शूद्रयोन्यां प्रसूयते ।।
वसिष्ठः [४, ३७]
आहिताग्निश्चेत्प्रवसन् म्रियेत पुनः संस्कार कृत्वा शववच्छी-
चमिति गौतमः॥
कात्यायनः [श्रौतसूत्रम्, २५, ८,८-१४] २
प्रोषितश्चेत् प्रेयात् प्राचीनावीती निवान्यां दुग्ध्वा दक्षिणतो
विश्रयणोद्वासने। तत एव हरणात् । अधस्तात् समिधं धारयन् ।
उदगमान् कुशान् दक्षिणाग्रान् कृत्वा। सकृद्धा पितृवत्पर्यस्य ।
(१) वृथाग्निना-आ; पृथगग्निना-उ.
(2) Entire passage corrupt; reconstructed from Vidyadhara
Gauda's edn. of कात्यायनश्रौतसूत्रम्, सं. १९८७, पृ. ३०२.
10

·कृत्यकल्पतरौ [१६ शरीराण्याहृत्य कृष्णाजिने पुरुषविधि विधायोर्णाभिः प्रच्छाद्याऽऽ- ज्येनाभिघार्य पूर्ववदाहः॥ 'पितृवत् । पैतृककर्मवत् । 'पर्यस्य' उद्बास्य । ब्रह्मपुराणे आहिताग्नौ विदेशस्थे मृते सति कलेवरम् । निघेय नाग्निभिर्यावत् तदीयैरपि दह्यते॥ तावच दक्षिणायैश्च कुशैरास्तीर्य वेदिकाम् । अधोमुखीं तु समिधं धारयित्वा विधानवित् ॥ परकीयेन वत्सेन दुग्धां तां गां च तद्गृहे । गोक्षीरेण तथेनैव ? जुहुयादग्निहोत्रकम् ॥ पश्चादग्नीन् समारोप्य यज्ञभाण्डानि तान्यपि॥ उपयच्छेदभिप्राय तथो? दृषदमेव हि । मथित्वाग्निप्रणयनं कृत्वा तत्कणपं दहेत् ॥ यज्ञपार्श्वः यजमाने मृते' कापि चितां चैव प्रचोदिते। वर्षाभिरहितेऽप्यग्नी कथं प्रेतविकल्पनम् ॥ शेषं दग्ध्वा न दग्धेषु निर्मन्थं तत्र कारयेत् । आहृत्य चान्यकाष्ठानि संस्कारं तत्र कारयेत्॥ (१) इति आ; 'क्वचित् ' इति उ. (२) इति आ; 'कार्य' इति उ, (३) पान थे- ·१५]] शुद्धिकाण्डे प्रेतसंस्कारः प्रोषिते तु मृते स्वामिन्यस्थिनाश उपस्थिते। पलाशस्य तु वृन्तानां विभागं ब्रूहि याज्ञिक ॥ दद्यात शिरस्यशीत्यर्ध ग्रीवायां (च) दशैव तु। बाहोचव शतं दद्यादङ्गुलीषु तथा दश ॥ उरसि विंशातिं दद्यात् त्रिंशतं जठरोदरे। अष्टाधै शिश्ने च दद्यात् द्वादशाध वृषणयोः॥ ऊर्वोश्चैव शतं दद्यादेतत्प्रेतविकल्पनम् । पुनश्चेदुपलभ्येरन्नस्थीनि तु कदाचन ॥ तदभावे पलाशस्य संभवे हि पुनःक्रियाम् । द्वितीयं यज्ञपार्श्वस्य श्रुतिर्वाजसनेयिनाम् ॥ अन्येष्वपि च वेदेषु विधानं प्राह कौशिकः॥ दग्ध्वा न दग्धेषु' एतेष्वेतेष्वेवोल्मुकेष्वित्यर्थः । भाग्वलायनगृद्यपरिशिष्कारिकार (१) बान्धोश्चैव इत्यपाठः उदयपुरमातुकायाम् (२) भकुमारिलप्रणीनावरायनगृयकारिकाहतश्लोकाः (आनन्दाश्रमे मुद्रिताः) शरीराणि न विन्देरन देशान्तरमृतस्य यत् । पलाशपर्णवृन्तैस्तु कर्पस्तत्प्रतिरूपकम् ।। दधान् शिरस्य लिधं गंवायां तु दशैव च । उरसि त्रिशतं दद्यात् विंशति जठरे तथा । बाहोईयोः तं उद्या बाङ्गलीषु च । ददशा वृषणयोः अष्ट शिश्न एव च ॥ ऊवोंयोः शतं देयं षष्टयधं जानु नङ्घयोः । दश पादाङ्गुलीषु स्युरूणास्त्रेण बन्धनम् ॥ [आनन्दाश्रममुद्रितकोशे, पू २२०) गृह्यपरिशिष्ट बाक्यानि [पृ. १७२] अथ पालाराविधिः । शिरश्चन्वारिंशता, ग्रीवा दशभिः, उरत्रिंशता, उदरं विश्सा, बाह भतेन जालीदशमिरिति । तदूर्णातन्नुबन्धैः पुरुषवत् कृत्वा खापयित्वा वाससा चाहतेनाकाब पभावसंख- बाँद सञ्चयनकर्मणा च, तत्संहा पुण्येऽम्मसि क्षिपेत् ।। Wrongly ascribed to the gợbyasūtra by the manuscripts.

·कपाल
सनरी
अस्थिनाशे पालाशवृता पति त्रिं कृत्वा
अशीत्यध शिरसि (तु) ग्रीवायां दश योजयेत् ।
उरसि त्रिंशतं दद्यात् विंशतिं जठरे तथा ॥
बाहुभ्यां तु शतं दद्यादङ्गुलीषु तथा दश ।
द्वादशाध वृषणयोरष्टाध शिश्न एव तु ॥
अरुभ्यां च शतं दद्यात् त्रिंशतं जानुजङ्घयोः ।
पादाङ्गुलीषु दश वा एतत्प्रेतेषु कल्पनम् ॥
कर्णासूत्रेण परिवेष्टय यवपिष्टेन लेपयेत् ।
संस्कृत्य चिधिनाऽग्मिभिरुददानं ततो हरेत् ॥
अमपुराणे
आहिताग्न्योश्च दम्पत्योर्यस्त्वादौ ब्रियते भुवि ।
तस्य देहः सपिण्डैश्च दग्धव्यस्त्रिभिरग्निभिः॥
पश्चाल्लेप्यास्य देहस्तु दग्धव्यो लौकिकाग्निना।
अनाहिताग्नेहस्तु दाह्यो गृह्याग्निना द्विजैः ॥
तदभावे पलाशोत्थैः पत्रैः कार्यः पुमानपि ।
शतैत्रिभिस्तथा षड्भ्यां शरवातैविधानतः ॥
वेष्टितव्यस्तथा यत्नात् कृष्णसारस्य चर्मणा ।
ऊर्णासूत्रेण बद्धा तु प्रलेप्तव्यस्तथा यवैः ॥
स्वपिष्टैर्जलमित्रैस्तु दग्धव्याश्च तथाग्निना ।
असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा सबान्धवैः॥
एवं पर्णनरं दग्ध्या त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥

·जुलिण्डे प्रेतरस्कारः
तथा
एवं कृते मृतभ्रान्त्या यथागच्छेत् पुमान् कचित् ।
कुर्यादथायुषीमिष्टिं पुनरवाह्य पावकम् ॥
अथ पर्णनरे दग्धे पाचन्यास कृते सति ।
गात्रेष्वग्निषु तदेहाथ लभ्यते क्वचित् ॥
तव, दग्धकाष्ठानि तानि निर्मथ्य तहहेत् ।
यद्य, दग्धकाष्ठं तु तदीयं च न लभ्यते ॥
तथा
न दरिद्रोऽपि दग्धव्यो लग्नः कस्यां चिदापदि ।
केनापि वस्त्रग्वण्डेनाच्छादितव्यस्तु यत्नतः ॥
यत्र यत्र भवेद्वस्वी(?) यदि नग्नस्तु दयते ।
निःशेषस्तु न दग्धव्यः शेषं किंचित् त्यजेत्ततः ।।
गच्छेत्प्रदक्षिणं सप्त समिद्भिः सह दाहकः ।
देयाः प्रहाराः सप्तैव कुठारेणोल्मुकोपरि ॥
'क्रव्यादाय नमस्तुभ्य'मिति जल्पेत् समाहितः।
न पेक्षितव्याः क्रव्यादा गन्तव्याथ तदा नदी ।
छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः [गोभिलस्मृतिः, ३, २१-३५०
हुतायां 'सायमाहुत्या दुर्बलश्चेद् गृही भवेत् ।
प्रात)मस्तथैव स्याजीवेचेद्वा पुनर्भवेत् ॥
(२) शावमाहुसाम्-.

·कृत्यकल्पतरो
दुर्वलं लापयित्वा तु शुद्धचैलादिसंवृतम् ।
दक्षिणाशिरसं भूनौ बामत्यां निवेशयेत् ॥
घृतेनाभ्यक्तमालाव्य सुवस्त्रमुपवीतिनम् ।
चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं सुमनोभिर्विशुद्धये ।।
हिरण्यशकलान्यस्य क्षिप्त्वा छिद्रेषु सप्तम् ।
मुखे वस्त्रं निधायैनं निहरेयुः सुतादयः ॥
आमपात्रेऽन्नमादाय प्रेतभग्निपुरातरम् ।
एकोऽनुगच्छेत् तस्यार्धम पथ्युत्सृजेवि ॥
अर्धमादहनं प्राप्त आसीनो दक्षिणामुखः ।
सव्यं जान्वाच्य शनकैः सतिलं पिण्डवानवत् ॥
३अथ पुत्रादिनाप्लुत्य कुर्याद्दाश्चयं महत् ।
भूप्रदेशे शुचौ युक्त पश्चाञ्चित्यादिलक्षणे ॥
तत्रोत्तानं निपात्यैनं दक्षिणाशिरसं मुखे।
आज्यपूर्णा नचं दद्याइक्षिणानां न्यसेत् नवम् ॥
पादयोरधरां प्राचीरणीमुरसीतराम् ।
पार्श्वयोः शूर्पचमसे सव्यदक्षिणयोः क्रमात् ॥
मुसलेन सह न्युन्जमन्तवोरुलूखलम् ।
'तत्रोवीलीकचत्रे च अनश्रुनयनो विभीः ॥
(१) घृतेनासक्तमोलभ्य शुद्धवर्णोपजीनिनी-उ.
(२) मुख्येष्वथापिधान निहरेयुः-मुद्रितगोमिलीये
(३) अथ पुत्रादि वा स्तुस-उ.
(४) पितात्मैंनं-उ.
(५) बादौ विलोकमत्रैव न श्वययनो विभोः-उ.

·१६]
शुद्धिकाण्डे प्रेतसंस्कारः
अपसव्येन कृत्वैतद्वाग्यतः पितृदिङ्मुग्वः ।
अथाग्निं सव्यजान्वक्तो दद्याक्षिणतः शनैः ।।
अस्मात्त्वमधिजातोऽसि त्वदयं जायतां पुनः ।
असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेति यजुरीरयन् ॥
एवं गृहपतिर्दग्धः सर्व तरति दुष्कृतम् ।
यश्चैन दाहयेत्तोऽपि प्रजां प्रामोत्यनिन्दिताम् ॥
'यथा सायुधधृक्पान्धो घरण्यान्यपि निर्भयः।
अतिक्रम्यात्मनोऽभव्यं स्थानमिष्टं च विन्दति ॥
एवमेषोऽग्निमान् यज्ञपात्रायुधविभूषितः।
लोकानन्यानतिक्रम्य परं ब्रह्मैव विन्दति ॥
तथा [३, ४६-२३]
एवमेवाऽऽहिताग्नेश्च पात्रन्यासादिकं भवेत् ।
कृष्णाजिनादिकाश्चात्र विशेषोऽध्वर्युनोदितः ।।
विदेशमरणेऽस्थीनि आहृत्या भ्युक्ष्य मानुषात् ।
दाहयेदृर्णयाऽऽच्छाद्य पात्रन्यासादि पूर्ववत् ॥
अस्मामलामे पार्णानि शलकान्युक्तयाऽऽवृता।
५दाहयेदस्थिसंख्यानि ततः प्रभृति सूतकम् ।।
महापातकसंयुक्तो दैवात्स्थादग्निमान् यदि ।
पुत्रादिः पालयेदग्नीन् युक्तं वाऽऽदोषसंक्षयात् ॥
(१) अथ सवृषत्यार्थ आशोधाय निर्मयः--उ.
(२) 'अभीष्ट' इति मुद्रितगोमिलीये (पृ. ६५)
(३) विशेषों धर्मदर्शितः-उ. (५) 'भर्जयेदस्थिसंख्यानि' इति मु. गोमि.
(४) 'अम्यन्य' इति म. गोमि. (६) 'नक्तं वा'-3.

·कृत्यकल्पतरौ
[१५
प्रायश्चित्तं ततः कुर्यात् कुर्वन्वा म्रियते यदि ।
गृह्यं निर्वापयेच्छौतमन्यश्चेत् सपरिग्रहम् ॥
'सादयेदुभयं वाऽप्सु अद्भ्योऽग्निरभवद्यतः।
पात्राणि दद्याद्विप्राय दहेदप्स्वेव वा क्षिपेत् ॥
अनयैवाऽऽवृता नारी दग्धव्या या व्यवस्थिता
अग्निप्रदानमन्त्रोऽस्या न प्रयोज्य इति स्थितिः ।।
अग्निनैव दहेद्रार्या स्वतन्त्रां पतितां न चेत् ।
तदुत्तरेण पात्राणि दाहयेत्पृथगन्तिके ॥
'दुर्बलः' प्रातहोमदानपर्यन्तमसंभावित जीवितः । 'दुर्बल
लपयित्वा' इत्यत्र
'दुर्बल:' गतप्राणः । 'रात्रौ विलीनी'
मण्डलार्थ खादिरकाष्ठनिर्मिती॥
(१) तेषामुदस्येत् सपरिच्छदम्-3. (२) शामयेदभियं वामिः-२.
(1) Line in manuscripts unintelligible: text taken front
printed Smſti. 3 gives correctly the first quarter of the verse.
(४) बीवन:-

·१७ अथोदकदानम् तत्र बैजवापः अथ प्रेतकर्म । प्रेतमरण्यां कृत्वा यथोक्तमग्निं जनयित्वा- नवेक्षमाणा आयान्त्य एकवाससो व्रतीभूताः कनिष्टपूर्वा यमगाथां गायन्तो यमसूक्तं जपन्तोऽहरहर्नयमाना गामश्वं पुरुष पशून यैश्च न तृप्यति सुराया था इव दुर्भतिरिति । उदकान्तं गत्वा सकृदुन्मज्याऽप्सु सव्यपाणेः कनिष्ठिकयावलिखति कनिष्ठं पाप- मिति । तस्मिन् त्वेकामुदकाञ्जलिं प्रेताय दद्यरमुष्मै स्वधेति । 'सव्यपाणे:' मुष्टिना कङ्कतिरूपेण । 'अवलिखति' लिखितं पापम्' इति ॥ 'अब विष्णुः [१९, ६-८] निहत्य च बान्धवं प्रेतं सत्कृत्याप्रदक्षिणेन चितामभिगम्या प्सु सवाससो निमज्जनं कुर्युः। प्रेतस्योदकनिर्वपणं कृत्वैकं पिण्ड कुशेषु दधुः॥ वसिष्ठः [४, ११-१३] शरीरमग्निना संयोज्यानवेक्षमाणा अपोऽभ्यवयन्ति । सब्येत- राभ्यां पाणिभ्यामुदकक्रियां कुर्वीरन् । अयुग्मासु दक्षिणामुखाः ॥ 11 ·८२ कृत्यकल्पतरौ [१७ हारीतः निहत्य [निष्कम्य] संस्कर्ता संस्कृत्या]ऽपो गत्वाऽऽप्लाव्यासौ तृप्यतामित्युदकाञ्जलिं निनयति निर्णयन्ति] । शङ्कलिखिती अथोदकक्रिया । प्रेतस्य बान्धवा यथावृद्धमुदकमवतीर्य [उत्तीर्य नोद्धर्षयेरस्ते प्रसिञ्चेरन् सकृत्पारदक्षिणामुखा बाह्मणस्य उदङ्मुखा प्राङ्मुखा राजन्यवैश्यावप्येवमेवापसव्यं वासोयज्ञोपवीते वीतिनः] कृत्वा अलिना वसने मत्त उदकमि- त्युक्त्वा तस्मादुत्तीर्य प्रेतसंस्पृष्टानि वासांसि परित्यज्य परिदध्यु. रन्यानि ॥५ ब्रह्मपुराणे आदी वस्त्रं च प्रच्छाद्य तेनैवाच्छादितस्ततः । कर्तव्यं तैः सचैलं तु लानं सर्वमलापहम् ।। ततः पाषाणपृष्ठे तु सर्व देयं तिलोदकम् ।। एकैकेन च देयास्तु विप्रायाञ्जलयो दश ॥ (१) स्मृतिचन्द्रिका, शु. का. पृ. १००, पाठा: आहताः। मूलमातृकापाठाः कोष्ठेषु सूचिताः. (२) उत्तीर्य-उ. (३) Words in brackets found in स्मृतिचन्द्रिका, शु. का., p. 100. (४) स्मृ. च,-यज्ञोपवीतिनः इति (५) Citation incomplete in Mssi Completed from शुद्धिप्रकाश 201 and shown in brackets. (६) Five lines from the second are inserted in Suddhi prap. kasa, p. 201 (७) Lacuna in मा begins here.

·१७] शुद्धिकाण्डे उदकदानम् ८३ राज्ञे द्वादश देयास्तु वैश्याय दश पञ्च च । त्रिंशच्छूद्राय देयास्तु प्रेतभूमिगताय तु ।। अपसव्यं कचित्कृत्वा वस्त्रयज्ञोपवीतकैः । दक्षिणादिङ्मुखैविप्रैर्देयं तस्याञ्जलित्रयम् ॥ वामाङ्गुष्ठप्रवाहेण भूमावेव पतेत् कचित् । अमुकोऽमुकगोत्रस्तु प्रेतस्तृप्यत्विदं पठन् ॥ आश्वलायनः [४, ४, ९-११] सव्यावृता व्रजन्त्यनवेक्षमाणाः । यत्रोदकमवहं भवति तत्याप्य सकृदुन्मज्यकाञ्जलिमुत्सृज्य तस्य गोत्रनाम गृहीत्वोत्ती- र्यान्यानि वासांसि परिधाय सकृदेतान्यापीड्योदग्दशानि विस- ज्यासते आनक्षत्रदर्शनादादित्यस्य वा मण्डले दृश्यमाने प्रविशेयुः॥ 'सव्यावृताः' सव्या आवृतयः येषां ते तथोक्ताः। लानविधि: पैठीनसिः मृतं मनसा ध्यायन् दक्षिणाभिमुखस्त्रीनुदकाञ्जलीनिर्वपेत् । शावप्रभृत्येकादशेऽहि विरमेत् ॥ बौधायनः [१, ११, २२] मरणे तु यथावालं पुरस्कृत्य यज्ञोपवीतान्यपसव्यानि कृत्वा तीर्थमवतीर्य सकृत् सकृत्त्रिः] निमज्ज्य [उत्तीर्याचम्य] तत्- (१) Words in brackets found in printed बौ. घ. सू.

·कृत्यकल्पतरौ [१७ प्रत्ययमुवक मसिच्याऽत एवोत्तीय आसते [आसीरन् ] । पारस्करः [३, १०, १३-२१] संप्रयुक्त मैथुनं बोदकं याचरन्नुदकं करिष्यामह इति । कुरुवं मा चैवं पुनरित्यशतवर्षे प्रेते। कुरुध्वमित्येवेतरस्मिन् । सर्वे] ज्ञातयोऽपोऽभ्यवयन्त्यासप्तमात्पुरुषाद् दशमाद्वा । समानग्रामवासे यावत्संवन्धमनुस्मरेयुः। एकवस्त्राः प्राचीनावीतिनः । सव्यस्याना. मिकयाऽपनोद्यापनः शोशुचदधमिति । दक्षिणामुखा निमज्ज- न्ति । प्रेतायोदकं सकृत्पसिञ्चन्त्यञ्जलिनाऽसावेतत्त उदकमिति ॥ 'संप्रयुक्तं' सम्बन्धिनम् । 'मैथुन' श्यालकम् ॥ भापस्तम्ब: २, १५, २-१०]२ मातुश्च योनिसंबन्वेभ्यः पितुश्वासप्तमात्पुरुषायावता वा संब- न्धो ज्ञायते तेषां प्रेतेषूदकोपस्पर्शनं गर्भान परिहायापरिसंवत्स- रात् । मातापितरावेव तेषु । हरिश्च । भार्यायां परमगुरुसंस्थायां चाकालभोजनम् । आतुरव्यञ्जनानि कुर्वीरन् । केशान् प्रकीर्य पांसुनोऽप्येकवाससो दक्षिणामुखाः सकृदुपमज्ज्योत्तीर्योपविश- न्ति । एवं त्रिः। तत्पत्ययमुदकमुत्सिच्याप्रतीक्षा ग्राममेत्य यत् स्त्रिय आहुस्तस्कुर्वन्ति । इतरेषु चैतदेवक उपदिशन्ति ॥३ (1) The following words in the printed work are omitted of here-आचम्य गृहद्वार्यकारमुदकमिति संस्पृश्याऽझारखवणाशिनो दशाहं कटमासीरन्, (२) Mss. Corrupt; reconstructed from printed text, (३) Lacuna in आ ends here.

·१७] शुद्धिकाण्डे उदकवानम् याज्ञवल्क्यः [३,३-५] सप्तमादशमाद्वापि ज्ञातयोऽभ्युपयन्त्यपः । अपनः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुग्वाः ॥ एवं मातामहाचार्यप्रेतानाजुदकक्रिया । कालोदकं सखिप्रत्तास्वतीयश्वशुरत्विजाम् ॥ सकृल्मसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यतः । न ब्रह्मचारिणः कुर्युरुदकं पतितास्तथा । शझलिखितौ उदकक्रिया कामं श्वशुरमातुलयोः शिष्ये सहाध्यापिनि राजनि च ॥ श्वौधायनः [१, ११,१-७] सपिण्डेष्वादशाहमाशौचमिति जननमरणयोरधिकृल्प वद- त्यत्विग्दीक्षितब्रह्मचारिवर्जम् । सपिण्डता स्वासप्तमात् सपि- ण्डेषु। आसप्तमासादादन्तजननाद्वोदकोपस्पर्शनम् ॥ पिण्डोदकक्रिया प्रेते नाऽत्रिवर्षे विधीयते । आदन्तजननाद्वापि दहनं च न कारयेत् ॥ अप्रत्तासु च कन्यासु प्रत्तास्वेके ह कुर्वते । लोकसंग्रहणार्थ हि यदमन्त्राः स्त्रियो मताः ।। . (१) Manuscripts corrupt; restored from printed texts.

·८६
कृत्यकल्पतरौ
[१८
पारस्करः [३, १०, ३९-४३]
आचार्य चैवम् । मातामहयोश्च । स्त्रीणां चाप्रत्तानाम् ।
प्रत्तानामितरे कुर्वीरन् । ताश्च तेषाम् ॥
एवमिति । प्राचीनावीतित्वादिकर्तव्यताप्रेतलानोदकाक्रया-
तिदेशः। 'मातामहयोः' मातामहानां चैतत्पत्नीनाश्चेत्यतिदेशः॥

·१८
अथोदकानाः
तत्र मनुः [५,८९-९०]
वृथासंकरजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठताम् ।
आत्मनस्त्यागिनां चैव निवर्तेतोदकक्रिया ॥
पाषण्डमाश्रितानां च चरन्तीनां च कामतः।
गर्भभर्तृहां चैव सुरापीनां च योषिताम् ॥
'आत्मनस्त्यागिनो' विधिव्यतिरेकेण स्वेच्छया देहत्या-
गिनः । वैधे तु देहत्यागे-
वृद्धः शौचक्रियालुप्तः प्रत्याख्यातभिषक्क्रियः।
आत्मानं घातयेद्यस्तु भृग्वग्न्यनशनाम्बुभिः॥
तत्र त्रिरात्रमाशौचं कर्तव्या चोदकक्रियार
इति वचनाद्भवत्येवोदकादिक्रिया ॥
-
(१) जातशग्दः प्रत्येकममिसम्बध्यते । 'वृथाजातो' यो न देवानर्चयति न मितन्न मनुष्या-
निति । सत्यधिकारेऽनाश्रमी हुताहुनपरित्यक्तः । 'संकरजाताः' इतरेतरजातिव्यतिकरण प्रतिलोमा
आयोगवादयः । निन्दितत्वात् वृथाजातसाहचर्येण । अनुलोमास्तु नेह गृह्यन्ते । 'प्रव्रज्यासु'
बायास भगालवरक्तपटाचासु (मेधातिथिः) ॥
(२) तस्य त्रिरात्रमाशौचं द्वितीये त्वस्थिसंचयः ।
तृतीये तूदकं कृत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् ॥
इति मेधातिथिनाहतः।

·८८
कृत्यकल्पतरौ
[१८
पमः
वृथासंकरजाताच आश्रमान्तरिताश्च ये।
दत्तानां चैव कन्यानां निवतेतोदकक्रिया ॥
'आश्रमान्तरिताः' प्रजिताः ।
याज्ञवल्क्यः ३, ६]
पाखण्डयनाश्रिताः स्तेना भर्तृधन्यः कामगादिकाः।
सुराप्य आत्मत्यागिन्यो नाशौचोदकभाजनाः ॥
विष्णुः (२२, ५६-५८]
आत्मत्यागिनः पतिताश्च नाशौचभागिनः। पतितस्य दासो
मृताहे पदापां घटमपवर्जयेत् ॥
घटमपवर्जयेत्' प्रेतधिया घटं पादेनाऽपनुदेत् । पतेनासो
परिवर्जितो भवतीत्यर्थः।
.
-
हारीतः
यतिनामपविद्धानां चरन्तीनां च कामतः ।
दत्तानां चैव कन्यानां निवां सलिलक्रिया ॥
'अपविद्धाः' ज्ञातिबहिष्कृताः।
गौतमः [१०, १४; २]
यस्य तु प्राणान्तिकं प्रायश्चित्तं स मृतः शुध्येत् । सर्वाण्यु-
दकादीनि प्रेतकर्माणि कुर्युः॥
'कामगाः'
(१) 'अनाश्रितो' अधिकारे सलपि अकृताश्रमविशेषपरिग्रहाः ।
'आदि' ग्रहणात् स्वगर्मब्राह्मणघातिन्यो गृह्यन्ते ॥ (मिताक्षरा) ॥
कुलटाः॥

·१८]
शुद्धिकाण्डे उदकानहर्ताः
वृहस्पतिः [प्राय., ८४]
विषोइन्धनशस्त्रेण आत्मानं यो हि घातयेत् ।
प्रेतोऽमेध्येन लेप्तव्यो नान्यं संस्कारमहति ॥
पराशरः [४,४-५]
गोभिर्हतं तथोर्दू ब्राह्मणेन च घातितम् ।
तं स्पृशन्ति च ये विप्रा वोढारश्चाग्निदाश्च ये॥
अनुगच्छन्ति ये चान्ये ये चान्ये पाशभेदकाः।
सर्वे ते पापसंयुक्तास्तेषां वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥
पाज्ञवल्क्यः ३, ५-६]
न ब्रह्मचारिणः कुर्युरुदकं पतितास्तथा ॥
२ पाखण्ड्यनाश्रिताः स्तेना भर्तृग्न्यः कामगादिकाः ।
[वृद्धमनुः]
क्लीषाद्या नोदकं कुर्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः ।
गर्भभद्रहश्चैव सुराप्यश्चैव योषितः ॥
मनुः [५,८८, ९१]
आदिष्टी नोदकं कुर्यादाव्रतस्य समापनात् ।
समाप्ते तूदकं कृत्वा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥
(१) पावभेदका:-33; पाशच्छेदका:---आ.
(3) Our manuscripts have combined the last quarter
of the sloka from 11ment with the first quarter of the sloka of
Výddha-Manu, and wrongly ascribe the whole to Yājñavalkya.
The Mitakşara ascibes the second s'loka to Vğddha-Manu.
(३) न वाया न विकर्मिणः-आ.
12

·कृत्यकल्पतरौ
आचार्य स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् ।
निहत्य तु व्रती प्रेतान्न व्रतेन वियुज्यते ॥
'आदिष्टी' आदिष्टं व्रतं यस्यास्ति ।
याज्ञवल्क्यः [३, १५]
आचार्यपिचपाध्यायान् निर्हत्यापि व्रती व्रती।
सकटानं च नाभीयान्न च तैः सह संवसेत् ॥
'सकटानं' अशौचान्नम् ।
-
बसिष्ठः (२३, ५]
ब्रह्मचारिणश्शवकर्मणि व्रतान्तनिवृत्तिरन्यत्र मातापित्रोः॥
बौधायनः २,१,२४]
ब्रह्मचारिणश्शवकर्मणा व्रतावृत्तिरन्यत्रमातापित्रोराचार्याच॥
.

·१
९
अथ शोकापनोदनम्
तत्र याज्ञवल्क्यः [३, ७-११]
कृतोदकान् समुत्तीर्णान् मृदुशालसंस्थितान् ।
स्नातानपवदेयुस्तानितिहासैः पुरातनः ॥
मानुष्ये कदलीस्तम्भनिःसारे सारमार्गणम् ।
करोति यः स संमूढो जलबुद्दसंनिभे ।।
पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः।
कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना॥
गन्त्री वसुमती नाशमुदधिदैवतानि च।
फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति ।
श्लेष्माश्रु वान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः।
अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥
बृहस्पतिः आशौ., १४-१८]
उपविष्टाः शुचौ देशे बान्धवास्तदहश्च तान् ।
आश्वसेयुः पुराख्यानैरितिहासैः पुरातनैः ।।
(१) प्रयत्नतः-3; 'स्वशक्तितः' इति मिताक्षराहतपाठः।
(क) बान्धव स्सहदश्च तान्-आ.

·९२
कृत्यकल्पतरौ
LJ
नहुषाद्या नृपतयः ऋषयश्च तपोधनाः।
याताः कालवशं मत्य का कथा बुद्धदोपमे ॥
आक्रन्दाप्रपाताश्च मृतस्यानुपकारकाः ।
एवं विदित्वा मतिमान् कश्मलं परिवर्जयेत् ॥
नाक्रन्दितं भवेच्छ्लाघ्यं सदा शोके कदाचन ।
क्रियापि कुरुते सायं नास्ति शोके सहायता ॥
तस्मात् कुल्यैः सपिण्डैश्च सुहृत्संबन्धिवान्धवैः ।
मुतस्य सलिलं देयमुपकाराय तस्य तत् ॥
रामायणे
शोचमानास्तु संस्लेहाद्वान्धवाः सुहवस्तथा ।
पातयन्ति गतं स्वर्गादश्रुपातेन राघव ॥
श्रूयते हि नरव्याघ्र पुरा परमधार्मिकः ।
भूरिद्यन्नो गतः स्वर्ग राजा पुण्येन कर्मणा ।।
स पुनर्बन्धुवर्गस्य शोकबाष्पेण राघव ।
कृत्स्ने वै व्युषिते धर्मे पुनः स्वर्गानिपातितः ॥
अतिशोकानले दग्धः पिता ते स्वर्गतः प्रभुः।
*शपेत्त्वां मन्युनाविष्टः तस्मादुत्तिष्ठ राघव ॥
(१) यस्य तत्-~-अ.
(२) Entire quotation confused in T. Not traceable
(३) स्वर्गनतः प्रभुः--उ.
(४) पित्वा त्वां-आ.

·१९]
शुद्धिकाण्डे शोकापनोदनम्
तथा
संयोगेऽभिमते तेषां वियोगः कथमप्रियः।
संयोगो हि वियोगेन ग्रस्त एवोपजायते ॥
महाभारते
किं नु शोचसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनुशोचसि ।
यदा त्वामनुशोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम् ॥
अदर्शनादापतितः पुनश्च दर्शनं गतः ।
न त्वसौ वा न वा त्वं तु ततः किमनुशोचसि ।।
नायमत्यन्तसंवासः कस्यचित् केनचित् सह।
अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्यैः पृथग्जनैः ॥
अव्यक्तादीनि भृतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥३
देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
तथा देहान्तरमाप्तिर्षीरस्तत्र न मुथति ॥
तथा
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्याः।
संयोगा वियोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तदूतसमागमः ॥
(१) न त्वासौ-अ.
(२) कमनुशोचसि-अ.
(३) भगवद्गीता, २, २८.
(४) भगवद्गीता, २, १३.

·कृत्यकल्पतरौ 'विष्णुः [२०, २८-५१] आक्रम्य सर्वः कालेन परलोकंच नीयते। कर्मपाशवशो जन्तुस्तत्र का परिदेवना ॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्धवं जन्म मृतस्य च । अर्थ दुष्परिहार्येऽस्मिन् नास्ति श्लोके सहायता ॥ शोचन्तो नोपकुर्वन्ति मृतस्येह जना यतः। अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥ सुकृतं दुष्कृतं चैव सहाये यस्य गच्छतः। बान्धवस्तस्य किं कार्य शोचद्भिरथवा न वा॥ बान्धवानामशोचे तु स्थिति प्रेतो न विन्दति । अतस्त्वम्यति 'तानेव पिण्डतोयप्रदायिनः ॥ अर्वाक सपिण्डीकरणात् प्रेतो भवति यो मृतः। पितृलोकगतस्यान्नं सोदकुम्भं प्रयच्छत ॥ पितृलोकगतश्चान्नं श्राद्धे भुङ्क्ते सुधासमम् । - () The long quotation from Vişnusmrti is given in a currupt form by the manuscripts. The text is reconstucted by comparison with that followed by Nandapandita, but retaining distinct variants, which denote more intelligibility. (२) कर्मपथ्यार्दनो (१)-अ, आ, उ. ३) शोको महात्मनाम् - 3, अ. (४) तत्र--अ, उ. (५) तान्येव पिण्ड तोयप्रदार्थिनः--उ, अ. (६) पितुलोकगतश्चानं----आ; sloka missing in 3, अ. (७) 'स्ववासमम् '-इति नन्दपण्डितेनादृतः पाठः । “श्राद्धे पार्वणादौ पुत्रादिदत्तं वनपानादि 'स्वधया' पितृमोम्येन अमृतविशेषेण 'सम' तुल्यं भुङ्क्ते ।" (वैजयन्ती)

·१९]]
शुद्धिकाण्डे शोकापनोदनम्
पितृलोकगतस्यास्य तस्माच्छ्राद्धं प्रयच्छत ।।
देवत्वे 'यातनास्थाने तिर्यग्योनौ तथैव च।
मानुषे च तथानोति श्राद्धं दत्तं स्ववान्धवैः ।।
प्रेतस्य श्राद्धकर्तुश्च पुष्टिः श्राद्धे कृते ध्वम् ।
तस्माच्छाद्धं सदा कार्य शोकं त्यक्त्वा निरर्थकम् ॥
एतावदेव कर्तव्यं सदा प्रेतस्य बन्धुभिः ।
नोपकुर्यानरः शोकं प्रेतस्यात्मन एव च ।।
दृष्टा लोकमनाक्रन्दं नियमाणांश्च बान्धवान् ।
धर्ममेव सहायार्थे वर्धयध्वं सदा नराः ॥
मृतोऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं मृतं नरम् ।
जायावर्ज हि सर्वस्य याम्यः पन्थाः प्रभिद्यते॥
धर्म एकोऽनुयात्येनं यत्र कचन गामिनम् ।
नन्वसारे नृलोकेऽस्मिन् धर्म कुरुत मा चिरम् ॥
श्वः कार्यमय कुर्वीत पूर्वाहे चापराह्निकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः ‘कृतमस्य न वाकृतम् ॥
क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्र गतमानसम् ।
'वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ।।
.
(१) यातनास्थेऽपि---उ, अ.
(२) कृते यतः-उ, अ.
(३) शोचन्-मु. विष्णु
(४) महासत्वे-उ.
(५) बरयवं--म. वि.
(६) यावद्देहं--उ.
(७) विमियते-अ. विरुध्यते-पु.मि.
(८) सुकृतस्य न वा कृतम्-अ.
(९) वृकी योधणमादाय-अ.
.

·[१९
कृत्यकल्पतरौ
न कालस्य प्रियः कश्चिद्देष्यश्वाऽपि न विद्यते।
'मानुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम् ॥
नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ।
कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥
नौषधानि न मन्त्राणि न होमो न पुनर्जपाः ।
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया चापि मानवम् ॥
आगामिनमलङ्घय हि प्रतिघातशतैरपि ।
न निवारयितुं शक्तस्तत्र का परिदेवना ॥
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारं विन्दते ध्रुवम् ॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥
देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिधीरस्तत्र न मुह्यति ॥
पनवं गृह्णातीह वस्त्रं त्यक्त्वा पूर्वधृतं नरः।
गृहात्येवं तथा देह देही कर्मनिवन्धनम् ॥
(१) आयुष्ये-अ.
(२) मनर्थ-मु. वि.
(3) The two s'lokas begining here are brought in here by
भा-भगवद्गीता, २,२८.
(४) भगवदगीता, २, ३..
(8) Supplied by of and ar; missing in ; गृहातीह यथा
मर-मु. वि.

·शुद्धिकाण्डे शोकापनोदनम्
९७
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेशयन्त्यापोन शोषयति मारुतः ॥
(१) Missing in आ and मु. वि; मगवद्गीता, २, २१
(२) भगवद्वीता, २, २३.
13

·२० अथ वेश्मप्रवेशनम् तत्र याज्ञवल्क्यः [३, १२-१४] इति संश्रुत्य गच्छेयुर्गृहं बालपुरस्सराः। विदश्य निम्बपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः ।। आचम्याग्न्यादि सलिलं गोमयं गौरसर्षपान् । प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः ।। हारीतः अनुकनीयांसं ज्येष्ठप्रथमाः प्रत्यायान्ति । न प्रेतस्पर्शिनो ग्राम प्रविशेयुरानक्षत्रदर्शनात् । रात्रौ चेदादित्यस्य । ब्राह्मणानुम- तादा। कार्णायसपाणयोऽधश्शायिनोऽध उपवेशिन एक पिण्ड- मुदकाञ्जलिं च निरस्य पाणिषु मृन्मयेषु ४पर्णपुटेषु वाश्नीरन् । आश्वलायन: [४,४, १०-१७] आसत आनक्षत्रदर्शनात् । आदित्यस्य वा मण्डले पदृश्यमाने प्रविशेयुः। किनिष्ठप्रथमा ज्येष्ठजघन्याः प्राप्यागारमश्मानमग्निं (१) संचिन्त्य-अ, संश्रुल-आ, उ, मिताक्षरा. (२) उदकं-आ, (३) प्रामं प्रविशेत् । पुरानक्षत्रदर्शनात्-अ. (४) मृन्मयेषु पूर्णपत्रपुटेषु वाऽभीरन्-आ; हरलताऽऽतपाठश्च (p. 158) (५) आदित्यस्य वा दृश्यमाने-उ. (६) ज्येष्ठपुरःसराः कनिष्ठजघन्या निःसृत्य कनिष्ठपुरःसरा ज्येष्ठजघन्याः प्रविशेयु:- हारलता, १५६.

·२०] शुद्धिकाण्डे वेदमप्रवेशनम् गोमयमक्षतं तैलं माषमप उपस्पृशन्ति । तस्यां राव्यामनं पचे- रन् । [क्रीतोत्पन्नेन वा वर्तरन् । त्रिरात्रनक्षारलवणाशिनस्स्युः । द्वादशरात्रं वा महागुरुषु ।। पारस्करः [३, १०, २३-२८] अनवेक्षमाणा ग्राममायान्ति रीतीभूताः कनिष्ठपूर्वाः निवे- शनद्वारे पिचुमन्दपत्राणि विदश्याऽऽचम्योदकमग्निं गोमयं गौर सर्षपस्तैिलमालभ्याइमानमाक्रम्य प्रविशन्ति । त्रिरात्रं ब्रह्म- चारिणोऽधःशायिनो न किचन कर्म कुर्युनं प्रकुवौरन् । क्रीत्वा लब्ध्वा वा दिवा एव] अन्नमश्नीयुरमांसम् । प्रेताय पिण्डं दत्वाऽ- वनेजनदानप्रत्यवनेजनेषु नामग्राहम् । मृन्मये तां रात्रि क्षीरोदके विहायसि निदध्युः प्रेतात्र लाहीति ।। 'न प्रकुर्वीर' नारभेरन् । शङ्खलिखितौ उत्तीर्य प्रेतस्पृष्टानि वासांस्युत्सृज्येतराणि परिधाय गृहद्वारे तस्मै प्रेताय पिण्डं दत्वा पश्चार्वाप्रवालान् गोमयमग्निं जलं वृषभ- मालभ्य प्रविशन्तो घृतगौरसर्षपैर्मूर्धानमङ्गानि वाऽऽलभेरन् । शत्र- पाणयो यथोक्तकालनियमाः प्रेतायावश्यकान्युभयकालं कुर्युः । (१) द्वादवरात्रं वा महागुरषु-अ. (2) The manuscripts are corrupt in the quotations which follow. They are cited in Haralata, pp. 154--157 and it has been helpful in the restoration of the text.

·१०० कृत्यकल्पतरौ [२० भूमौ माल्यं पिण्डं पानीयमुपलेपनानि वा दयुः । तत्कालमन - ध्यायो गोत्रतः पर्युपासनं च ॥ बैजवापः शमीमालभन्ते शमी पापं शमयत्वित्यश्मानमालभन्तेऽ. इमवत् स्थिरो भूयासमग्निनः शर्म यच्छत्विति । योगित्यन्तरा गामजं चोपस्पृशन्तः क्रीत्वा लब्ध्वा वा गृहं प्राप्यैकानमलवणमेकां रात्रिं भुञ्जीरन् । त्रिरात्रं च कर्मोपरमणम् ॥ बौधायनः [१, ११, २२-२४] गृहदार्यकारमुदकमिति संस्पृश्याक्षारलवणाशिनो दशाहं कट- मुपासीरन् । एकादश्यां द्वादश्यां च श्राद्धकर्म । शेषक्रियायां लोको ऽनुरोद्धव्यः॥ . 'कट' तृणप्रस्तरः। 'द्वादश्यां वा' इत्यसंभवापेक्षो विकल्पः। 'शेषक्रियायां' मङ्गलाचरणादौ । वसिष्ठः [४,१४-१५] गृहं ब्रजित्वा प्रस्तरे त्र्यहमनश्नन्त आसीरन् । [अशक्ती क्रीतोत्पन्नेन वा वर्तेरन् । याज्ञवल्क्यः [३, १६-१८] क्रीतलब्धाशना भूमौ स्वपेयुस्ते पृथक् क्षितौ । (१) Lacuna in आ begins here, a leaf being lost. (२) पृथक पृथक-स, अ, आ, मिताभरा

·२०
शुद्धिकाण्डे वेश्मप्रवेशनम्
१०१
पिण्डयज्ञावृता देयं प्रेतायान्नं दिनत्रयम् ।
जलमेकाहमाकाशे स्थाप्यं क्षीरं च मृन्मये ।
अङ्गिराः
श्मशानवासिनो देवाः शवानां परिकीर्तिताः ।
येषां यागनिमित्ताय प्रेतशुद्धिरुदाहृता ।।
यदि तेषां न संसिद्धिः तमुद्दिश्य कर्हि चित् ।
क्रियते यजनं वापि ततस्तेऽत्र शपन्ति तान् ।।
तस्मान्न बन्धुभिः शोकः कार्यः कार्योदकक्रिया।
ब्रह्मपुराणे
ब्रह्मचर्या क्षिती बासरोवर्य मांस न संचितैः ।
भूमौ पिण्डदानं च कयूं कृत्वा विधानतः ।।
गन्धमाल्यैस्ततोर्चा च ततो भोजनमिष्यते।
मनुः [५, ७३]]
अक्षारलवणान्नाः स्युर्निमज्जेयुश्च ते व्यहम् ।
मांसाशनं च नाश्नीयुः शयीरंश्च पृथक क्षितौ ।।
बृहस्पतिः [आशौ., १९]
अधश्शय्यासना दीना मलिना भोगवर्जिताः।
अक्षारलवणान्नाः स्युलब्धक्रीताशनास्तथा ॥
गौतमः [१४, ३५-४०]
अधश्शय्यासनिनो ब्रह्मचारिणस्सर्वे । न मार्जवीरन् । मांसं
न भक्षयेयरामदानात् । प्रथमतृतीय पञ्चम सप्तमनवमेषूदकक्रिया ।
वाससां च त्यागः। अन्ते त्वन्त्यानाम् ।।

·१०२ कृत्यकल्पतरौ [२० न माजयीरन्' उज्वलवेषधारिणो न भवेयुरित्यर्थः । आप- दानात्' आश्राद्धकरणात् । अन्ते त्वन्त्यानां' नवमशौचान्त इति भर्तृयज्ञः॥ -- सुमन्तुः प्रेताय नजलं देयं दग्ध्वा तगोत्रजैर्बहिः । प्रथमेऽह्नि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा ॥ बृहस्पतिः [आशौ., २०] प्रथमेऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमे दिने । नव वा समं त्यागो नखलोना वृथान्तिके ॥ मार्कण्डेयपुराणे तैलाभ्यङ्गो बान्धवानामङ्गसंवाहनं ततः। तेन चाप्यायते जन्तुर्यचाश्नन्ति स्ववान्धवाः ॥ महाभारते ३सतिलं घृतपानीयं दीपं ददत जागृत । ज्ञातिभिः सह मोदध्वमेतत्पतेषु दुर्लभम् ॥ आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे नवश्राद्धं दशाहानि यवमिदं तु षडतून् । अतः परं पुराणं च त्रिविधं श्राद्धमुच्यते ॥ () The comments are verbally identical with those in मस्करिमाष्य. (२) Lacuna in आ ends here. (३) 'तिलान् ददत पानीयं दीपान् ददत जामत' इति हारलता (पृ. १६०).

·२०]
शुद्धिकाण्डे वेश्मप्रवेशनम्
१०३
यस्मिन्नवे पुराणे वा विश्वेदेवा न लेमिरे।
तदासुरं भवेच्छ्राद्धं वृषलं मन्त्रवर्जितम् ।।
अनूदकमधूपं च गन्धमाल्यविवर्जितम् ।
निनयेदश्मनि पूर्व ततः श्राद्धं प्रकल्पयेत् ।।
पश्चाच निनयेत्पिण्डं तस्मिन्नेव यथाविधि ।
१असगोत्रः सगोत्रो वा स्त्री दद्याद्यदि वा पुमान् ॥
प्रथमेऽहनि यो दद्यात् स दशाहं समापयेत् ॥
३यथा हारीतः
अन्यगोत्रोऽथ सम्वन्धी प्रेतायाग्निं ददानि यः ।
उदकं पिण्डदानं च स दशाहं समापयेत् ॥
'वैरमणे' इत्यनुवृत्ती, अनध्यायेषु-
आपस्तम्बः [१,१०, ४-९]४
मातरि पितांचार्य इति द्वादशाहाः। तेषु चोदको पस्पर्शनं
तावन्तं कालम् । अनुभाविनां च परिवापनम् । न समावृत्ता
वपेरनन्यत्र विहारादित्येके। अथापि ब्राह्मणम्-रिक्तो वा एषोऽ.
नपिहितो यन्मुण्डस्तस्यैतदपिधानं यच्छि वेति । सत्रेषु वचनाद्वपनं
शिखायाः॥५
(१) Not traced. (२) Lacuna in आ begins here,
(३) This citation is missing in Udaipur manuscript.
(8) Manuscripts corrupt; restored from the text followed
by the Ujjvala
(५) 'अनुभाविनः' मृतापेक्षयात्ररवयसः । अपर आह-'अनुभाविनः' उदकाहींः तेषां मरने
परिवायनमिति सह शिखया वापनप्रतिषेधपरम् । सत्रेषु शिखाया वपनं वचनसामर्थ्यात् ।। (उन्ज्वला)

·१०४ कृत्यकल्पतरो [२० हारीतः त्रिपञ्चसप्तरात्रेषु स्लायीरन् । नवमेऽहनि वासांसि शौचाय दधुः । दशमेऽहन्यरण्यं गत्वा कृतश्मश्रुकर्माणः स्पृष्टान्युत्सृज्य तिलकल्कावपृष्टा गौरसर्षपैः शिरःलाता अहतवाससः शुक्ल- वाससो वा अश्माविष्टा गोहिरण्मादीन्यालभ्य प्रविशेरन् । शान्ति कृत्वा श्वोभूत एकोद्दिष्टं प्रदाय स्वस्त्ययनादिधर्मार्थान् प्रवर्तयन्ति त्रिविधा कुलशुद्धिराचारादाम्नायात्कृत्याच । आचारो नाम लोक- सिद्धो वेदसिद्ध आनायो व्यवहारादिना लोके व्याख्यातं कृत्य शौचमिति॥ विष्णुः [१९, १८-२३] ग्रामानिष्क्रम्याशौचान्ते कृतश्मश्रुकर्माणस्तिलकल्कैः सर्ष- पकल कैर्वा लाताः परिवर्तितवाससो गृहं प्रविशेयुः। तत्र शान्ति कृत्वा ब्राह्मणानां च पूजनं कुर्युः । देवाः परोक्षदेवाः प्रत्यक्षदेवा ब्राह्मणाः। ब्राह्मणैलीका धार्यन्ते ॥ ब्राह्मणानां प्रसादेन दिवि तिष्ठन्ति देवताः। "बामणाभिहितं वाक्यं न मिथ्या जायते कचित् ॥ (१) 'आ' मातृकायां 'दक्षः-दशमे ' इत्यस्ति, (२) शुलपवासस-ब (३) कुलशौचमिति-अ. (४) प्रारनिहितं वाक्यं न मिथ्या कारयेत् कचिद-उ.

·२०] शुद्धिकाण्डे वेश्मप्रवेशनम् १०५ यहाह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति तद्देवताः प्रत्यभिनन्दयन्ति । तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः॥ पैठीनसिः श्वोभूतेऽग्निमुपसमाधाय शान्त्युदकं कुर्यात् । शन्नो देवी- रिति सूक्तेन प्रथमम् । द्वाभ्यां द्वितीयं रशन्नो देवीरग्नये न इति । शन्न इन्द्राग्नीति तदस्तु मित्रा वरुणा इति तृतीयम् । शन्नो धाता इन्द्र जीव यस्मात् कोशात् पृथिवी शान्तिरिति चतुर्भिश्चतुर्थकम् । उभयत्र सर्वत्र सावित्री कुर्यात् । तृतीये शर्करां कुलुत्थं च सव्ये- नाचम्य निष्ठीवेत् । विवस्वानिन्द्रमित्युक्तम् । दशरात्रे केशश्म- श्रुलोमनखानि वापयित्वाऽऽत्मनः शान्तिनिमित्तं शान्त्युदक कुर्यात् । अयुग्मान् ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ 'प्रथमम्' इत्यादी 'शान्स्युदकं कुर्याद्' इति सम्बन्धः । 'द्वाभ्यां' वक्ष्यमाणमन्त्राभ्याम् । 'सव्येनाचम्य' वामहस्ते- नास्वाय॥ - तत्र श्लोको- कर्ता न विद्यते प्रेते यदा सुतककर्मणि । दशरात्रोषितः लात्वा कुर्याच्छान्त्युदकं स्वयम् ।। (१) कर्मभिराचरन्ति-उ. (२) शन्नो देवीरभिष्टये (क्र. सं., १०, ९, ४) शन्न इन्द्राभी (क्र. सं., ७, ३५, १) तदस्तु मित्रावरुणा तदग्ने (ऋ. सं., ५,४७, ७) 'शन्नो धाता' (क्र. सं., ७, ३५, ३) इन्द्र जीव (अ. वे., ११, ७, १) पृथिवी शान्तिः (अ. वे., १९, ९, १४) यस्माको शान् (अ. वे., १९, ७२, १) 14

·१०६
कृत्यकल्पतरौ
[२.
यस्येह कर्ता शक्तश्चेत् त्रिरात्रं मारुताशनः ।
लात्वा चतुर्थे दिवसे ततः शान्ति समाप्नुयात् ।।
मनुः [५, ९९]
विप्रः शुध्येदपः स्पृष्टा क्षत्रियो वाहनायुधम् !
वैश्यः प्रतोदं रश्मींश्च यष्टिं शूद्रः कृतक्रियः ।।
देवलः
अघाहासु निवृत्तेषु सुस्नाताः कृतमङ्गलाः ।
आशुच्याद्धि प्रमुच्यन्ते ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च ॥

·२१ अथास्थिसञ्जयनम तत्र विष्णुः [१९, १०-१२]] चतुर्थे दिवसेऽस्थिसंचयनं कुर्युः । तेषां च गङ्गाम्भसि प्रक्षेपः। यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठति । तावर्षसहस्राणि स्वगलोके महीयते ॥ कात्यायनः [श्रौतसूत्र, २५, ८, १-८] सञ्चयनं चतुर्थ्यांमयुग्मान् ब्राह्मणान् भोजयित्वा पलाशवृन्ते- नास्थीनि परिवाङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यामादाय पलाशपुटेर प्रास्यति । शम्यवकाः कर्दमं च श्मशाने ।) अक्त्वास्थीनि सुरभिचन्दनादिना सिक्त्वा दक्षिणपूर्वायतां कर्पू खात्वा कुशानास्तीय वस्त्रावकृतं कर हरिद्रं वागिति निवपत्यस्मिन् । एतद्वाजसनेयकम् । अनेन वा । त्वा मनसातेन वाचा ब्रह्मणा त्रय्या विद्यया पृथिव्यामक्षिकायामपां रसेन निवपाम्यसाविति । श्मशनं चिकीर्षतः कुम्भे सञ्चयनम् । निधानं च तूष्णीम् ॥ (१) The printed Visnusmrti reads. गावसंख्यमस्थि पुरुषस्य गङ्गाम्मसि तिष्ठति तत्वद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोकमधितिष्ठति ।। (२) पलाशपत्रे-33; पलाशपत्रपुटे-अ. (३) कृत्वा-अ,उ; (*) The third Sūtra is thus given in Vidyadhara Gauda's edn:-अक्त्वाऽस्थीनि सर्वसुरभिमिश्राणि दक्षिणपूर्वायतां कर्पू खात्वा कुशानास्तीय बसावककेच हारिद्रं वागिति निवपत्यस्मिन् ॥

·१०८ कृत्यकल्पतरौ [२१ 'छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः [गोभिलस्मृतिः, ३, ५४-५८] अपरेधुस्तृतीये वा अस्थिसंचयनं भवेत् । यस्तत्र विधिरादिष्ट ऋषिभिः सोऽधुनोच्यते ॥ लानान्तं पूर्ववत्कृत्वा गव्येन पयसा ततः। सिदस्थीनि सर्वाणि प्राचीनावीत्यभाषयन् ॥ शमीपलाशशाखाभ्यामुद्धृत्योद्धृत्य भस्मनः । आज्येनाभ्युक्ष्य गव्येन सेचयेद्गन्धवारिणा ॥ मृत्पात्रसंपुटे कृत्वा सूत्रेण परिवेष्टयेत् । श्वनं खात्वा शुचौ भूमौ निखनेदक्षिणामुखः ॥ पूरयित्वावट पर पिण्डं शैवालसंयुतम् । दत्वोपरि समं शेष कुर्यात्पूवाहकर्मणा ॥ एष एवाग्रहीताग्नेः प्रेतस्य विधिरुच्यते। स्त्रीणामिवाग्निदानं स्यादथाऽतोऽनुक्तमुच्यते ॥ आश्वलायनगृह्यम् [४, ६, १-८] संचयनमूवं दशम्याः कृष्णपक्षस्यायजास्वेकनक्षत्रे । अलक्षणे कुम्मे पुमांसम् । अलक्षणायां स्त्रियम् । अयुजोऽमिथुनाः प्रवयसः। क्षीरोदकेन शमीशाखया त्रिः प्रसव्यमायतनं परिव्रजन् प्रोक्षति शीतिके शीतिकावतीति । अङ्गुष्टोपकनिष्ठिकाभ्यामेकैकमस्थ्य- (१) Mss. Corrupt; text reconstructed. (२) Mss. Corrupt ; text reconstructed from Anavila.

·१०९ २१] शुद्धिकाण्डे अस्थिसञ्चयनम् संहादयन्तोऽवदध्युः । पादौ पूर्व शिर उत्तरम् । सुसंचितं संचित्य पवनेन संपूय ॥ ब्रह्मपुराणे लात्वा त्रिरात्रं कुर्वन्ति प्रेतायोदकतर्पणम् । श्मशानदेवतायागंर चतुर्थदिवसे ततः ॥ भवन्ति पूजिता यस्मात् तत्रस्थाः शङ्करादयः । लातैः सुधौतवस्त्रैश्च श्मशानस्य समीपगैः ।। स्वजातिविहितैव्यैर्यधाशक्त्या समाहितः । मृन्मयेषु च भाण्डेषु कृत्येषु परुकेषु च ॥ "सुपकैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पायसैः पान कैस्तथा । फलैर्मुलैवनोत्यैश्च पूज्याः क्रव्याददेवताः ॥ कैश्चिदयं प्रदातव्यं कैश्चित्पुष्पं च शोभनम् । धूपो दीपस्तथा माल्यं कैश्चिद्देयं त्वरान्वितैः ।। पात्राणि परिपूर्णानि श्मशानानेः समन्ततः । कैश्चिद्देयानि सर्वाणि यानीहाभ्युक्षितानि च ॥ निवेदयति वक्तव्यं तैः सर्वैः समलङ्कृतैः । नमः क्रव्यादमुख्येभ्यो देवेभ्य इति सर्वदा ।। - (२) अलक्षणयुक्त कुम्भे मुसोऽस्थीनि संचिन्वीरन् , अलक्षणायां कुम्भ्यां स्त्रियो अस्थोनि । क्षी- रोदकं' क्षीरभित्रोदकम् | संहादः' शब्दः, उपकनिष्ठिका' अनामिका । पादोस्थीनि पूर्वमवदयुः । चरम 'शिरः' कपालम् । 'पवनेन' सूर्यादिजन्येन 'संपूर्य' भस्मपासूच संशोभ्य ।। (अनाविका) (२) यानं-33; यागं-आ, भ. (३) भाण्डेष्वमिन्नेषु नूतनेसर-उ. (४) सुपक्कैः-अ; अपक्कैः-उ, आ. .

·११०
कृत्यकल्पतरौ
[२१
येऽस्मिन् श्मशाने देवाः स्युभंगवन्तः सनातनाः।
बलिमष्टाङ्गमक्षयम् ॥
तेऽस्मत्सकाशाद्गृह्णन्तु
प्रेतस्यास्य शुभांल्लोकान् संप्रयच्छन्तु शाश्वतान् ।
अस्माकमायुरारोग्यं सुखं च ददतां वरम् ॥
एवं दत्वा बलीन् सर्वान् क्षीरेणाभ्युक्ष्य वाग्यतैः ।
विसर्जनं तु देवानां कर्तव्यं च समाहितः ॥
ततो यज्ञियवृक्षोत्थां शाखामादाय वाग्यतः।
अपसव्यं क्रमाद्वस्त्रं धृत्वा कश्चित् सगोत्रजः ।।
प्रेतस्थास्थीनि कृत्लानि प्रधानाङ्गोद्भवानि च ।
पञ्चगव्येन संस्नाप्य क्षौमवस्त्रेण वेष्ट्य च ॥
प्रक्षिप्य मृन्मये भाण्डे नवे साच्छादने शुभे।
अरण्ये वृक्षमूले वा शुद्धे संस्थापयेदिति ॥
ततः स्थानाच शनकैर्नीत्वा तजाह्नवीजले।
कश्चित् क्षिपति तच्छीनं दौहित्री वा सहोदरः ॥
गृहीत्वास्थीनि तद्भस्म नीत्वा तोये विनिक्षिपेत् ।
ततः संमार्जनं भूमेः कर्तव्यं गोमयाम्बुभिः॥
पूजा च पुष्पधूपाद्यैर्वलिभिः पूर्ववत्क्रमात् ।
भूमेराच्छादनार्थ तु वृक्षः पुष्करकोऽथवा ॥
(१) This line and the next tivo are omitted in आ.
(२) यक्षीयवृक्ष-अ.
(३) गृहीत्वास्थीनि तदस्म-अ गृहीत्वा भस्मशकलं-उ,

·२१]
शुद्धिकाण्डे अस्थिसञ्चयनम्
पट्टको वा प्रहर्तव्यस्तत्र सर्वैः सबन्धुभिः ।
ततः सचैलं स्नानं तु कर्तव्यं तैविधानतः ।।
तथा
कचित् तृतीये विप्रस्य चतुर्थे क्षत्रियस्य तु।
पञ्चमे वैश्यजातेस्तु शूद्रस्य दशमेऽहनि ॥
अस्मां तु संचयः प्रेते क्रियते देशगौरवात् ।
जीवतामपि वर्णानां संस्पर्शे चाप्ययं क्रमः॥
चतुर्थे ब्राह्मणानां च पञ्चमे भूभृतामपि ।
नवमे वैश्यजातीनां शूद्राणां दशमात्परे ॥
कर्तव्यं तु नरैः श्राद्धं देशकालाविरोधतः ।
सपिण्डाश्च सजातीयास्तथाप्यन्ये वुभुक्षिताः ।।
दीना अनाथाः कृपणास्तवान्नमपि भुञ्जते ।
तथा
त्र्यहाशीचे द्वितीयेऽह्नि कर्तव्यस्त्वस्थिसमयः ।
सद्यःशीचे तत्क्षणं तु कर्तव्यमिति निश्चयः॥
तथा
अस्थीनि मातापितृपूर्वजानां
नयन्ति गङ्गाम्भसि ये कदाचित् ।
(१) देशकालानिरोधतः-उ.
(२) दीनानाथान्धकृपणाः तत्रानमुपभुम्जते-आ.

·११२
कृत्यकल्पतरौ
[२१
सद्भावयुक्ता हि दयाभिभूता-
स्तेषां तु तीर्थानि फलप्रदानि ॥
कुलद्वयं वाप्यथ वर्जयित्वा
मातापित्रोर्जन्मभूम्याश्रिलं च ।
अस्थीनि चान्यस्य वहंश्च विप्रोर
भाग्यक्षयं लभते दुष्कृतं च ॥
भागीरथीतीरमवाप्य तत्र
स्वस्थीनि चादाय कुलद्वयस्य ।
प्रक्षेप्तुकामः पुरुषोऽथ भक्त्या
भागीरथीं वीक्ष्य विशुद्धिमाप ॥
स्नात्वा ततः पञ्चगव्येन सिक्त्वा
पुष्पैस्तिलगन्धधूपादिभिश्च ।
संयोज्य मृत्पिण्डपुटे निधाय
पश्यन् दिशं प्रेतगणोपगूढम् ॥
नमोस्तु धर्माय वदन् प्रविश्य
जलं स मे प्रीत इति क्षिपेच ।
उत्थाय भास्वन्तमवेक्ष्य सूर्य
सदक्षिणं विप्रमुग्वाय दद्यात् ॥
,
(१) सद्भावकस्यातिदयाभिभूताः-अ, आ.
(२) ते यान्ति तीर्थाप्यफलान्यशेषम् - उ.
(३) वहन हि विप्रो-अ, आ,
(४) भागीरथी यत्र यत्राघतीथे कुलद्वये कोऽपि यदा विपन्नः ।
तदा तदा तस्य तस्याथ भक्त्या मावेन चास्थीनि विनिक्षिपेद्वा॥~आ.
(५) विप्राय-अ, उ.

·२१]
शुद्धिकाण्डे अस्थिमञ्चयनम्
एवं कृते प्रेतपुरि स्थितस्य
स्वर्गे गतिः स्याच महेन्द्रतुल्या॥
तथा
मातुः कुलं पितृकुलं वर्जयित्वा नराधमः ।
अस्थीन्धन्यकुलोत्वानि नीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
इति महाराजाधिराजश्रीमगोविन्दचन्द्रदेवमहासान्धिविग्रहिकेग
भट्टहृदयधरामजेन भट्टश्रीमल्लक्ष्मीघरेण
विरचिते कृत्यकल्पतरौ
कुलशुद्धिः॥
(१) आ.
(२) शुद्धिकाण्ड:-अ.; 'इति महश्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृवकल्पतरौ कलबुद्धिः-3.
15

·२२ अथ शरीरशुद्धिः तत्र मनुविष्ण ज्ञानं तपोऽग्निराहरो मृन्मनो वायुपाञ्जनम् । वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धः कर्तृणि देहिनाम् ॥ सर्वेषामपि शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् । योऽर्थे शुचिहि स शुचिर्न मृदारिशुचिः शुचिः ॥ क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः॥ "शोध्यं शुध्यति मृत्तोयैनंदी वेगेन शुध्यति । रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमः ।। अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिानेन शुध्यति ॥ आहारः' (१) मनु, ५, १०५-१०९; विष्णु, २२. ८८-९२. (२) अन्नशौचं' इति विष्णुपाठः। (३) 'योऽन्ने '-वि. (४) 'मृत्तीयैः शोप्यते शोध्यं' इति मुद्रितमनुविष्णू. (५) अत्र वैजयन्ती-मानं' आध्यात्मिकं बुद्धेः शुचिहेतुः । पञ्चगन्यादी- नाम् । 'कर्म' सन्ध्यादि अहोरात्रकृतपापस्य । योऽने शुचिः शुच्यन्नादः स शुचिः। अर्थशौचमिति पाठेऽपि आहारशुद्धपर्थमेवार्थशौचापेक्षेति । 'अकार्य' निषिद्धं, तत्कारिणः । 'शोभ्यं' अमेयादि- लिसाङ्गम् । 'द्विजोत्तमः' ब्राह्मणः । गात्राणि' शरीराणि लिप्तान्यद्भिः वानः शुध्यन्ति । 'मनः' सहयात्मकमसत्सङ्कल्पादशुद्धं 'सत्येन' सत्सङ्कल्पेन शुध्यति । 'विधातपोम्यां' दिः शरीरामिमानजन्य- दुरितनिवृत्तिः । 'बुद्धिः संशयविपर्ययात्मिका | 'ज्ञानेन' प्रमारूपेण ॥ .

·२२] शुद्धिकाण्डे शरीरशुद्धिः ११५ 'ज्ञान' आध्यात्मिकं सांख्ययोगोपदिष्टम् । 'तपः' कृच्छ्र- चान्द्रायणादि । 'आहारः' पवित्रतमानामुत्पन्नपयोयावकादी- नाम् । 'मनः' सङ्कल्पद्वारेण शुद्धिकारणम् । 'उपाञ्जन' गोमय- लेपादि । 'कर्म' सन्ध्योपसनादि। 'अर्थशौचं दत्तादानादिवर्जनम् । ये विद्वांसः ते 'क्षान्त्या' ज्ञानेनैव शुध्यन्ति । ते हि द्वेषेर्ध्यामत्सरै- रशुद्धिकारणैनोपहन्यन्ते । 'तपसा' वेदाभ्यासेन, तज्ज्ञानेन च । यथोक्तं 'ब्राह्मणस्य तपो ज्ञानं' इति । कृच्छादि तु सर्वेषामेव शुद्धिहेतुः, न वेदविदामेव । 'नदी वेगेन शुध्यती'त्यनेन शरावाद्य- संसर्गेऽपि तद्रसगन्धविरहेण प्रदेशान्तरे वेगवशानदी शुद्धा भवति। न तु कूपादिवत् सर्वत्राशुद्धिः। 'मनोदुष्टा' परपुरुषाभि- लाषमात्रवती। 'रजसा' आर्तवेन । 'संन्यासेन' चतुर्थाश्रमपरि- ग्रहणेन । 'भूतात्मा' जीवः । 'बुद्धिः' अविद्यमानार्थाभि- निवेशेन वस्त्वात्मार्थाकारयोरसद्भेदाध्यवसायेन दुष्यति । सा तु 'ज्ञानेन' स्वप्रकाशाश्रयया प्रमाणव्युत्पत्या शुध्यतीति मेधातिथिः॥२ ' याज्ञवल्क्यः [३, ३१-३४] कालोऽग्निः कर्म मृद्वायुमंनो ज्ञानं तपो जलम् । पश्चात्तापो निराहारः सर्वेऽमी शुद्धिहेतवः॥ (१) 'क्षान्या शुष्यन्ति' इति मेधातिथिः । (२) 'विद्यया' सांख्यवेदान्ताभ्यासजन्यया ॥ 'अनिः' मृन्मयादिषु 'पुनः पाकेनेति' (श्लो. १२२)। ‘वायुः' चण्डालादिस्पृष्टे तृणकाष्ठादौ रयापतिते ॥ (मेधातिथिः)

·कृत्यकल्पतरौ
[२२
१अकार्यकारिणां दानं वेगो नद्याश्च शुद्धिकृत् ।
शोध्यस्य मृच तोयं च संन्यासो वै द्विजन्मनाम् ॥
तपो वेदविदां क्षान्तिर्विदुषां वर्मणो जलम् ।
तपः प्रच्छन्नपापानां मनसः सत्यमुच्यते ॥
भूतात्मनस्तपोविये बुद्धर्ज्ञानं विशोधनम् ।
क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता ॥
सत्यं शौचं तपः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
सर्वभूतदया शौचं शौचमद्भिश्च पञ्चमम् ।।
पात्राण्यद्भिर्विशुध्यन्ति मनः सत्येन वा धिया।
भूतात्मा तपसा बुद्धिानेन पक्षमया बुधः॥
बृहस्पतिः [आशौ., ५२, ५१]
गात्रं मृदम्भसा शुध्येद्धृतं भूताभिशंसनात् ।
विद्यया तपसा देही मतिज्ञानेन शुध्यति ॥
स्वाध्यायेनानुतापेन होमेन तपसैनसः।
ध्यानेन क्षेत्रवासेन दानेनाहःपरिक्षयः॥
६
(१) These two Slokas are omitted by उ.
(२) 'वर्मणः' देहस्य (मिताक्षरा) (३) परमात्मनः-अ.
(V) Gap in xr by the loss of a leaf.
(५) प्रमया-उ. (६) भूतातिशंसनम्---3; भूतामिसनम् -आ.

·२२]
शुद्धिकाण्डे शरीरशुद्धिः
तथा [आशौ., ५४, ५५, ५३]
परापवादाश्रवणं परस्त्रीणामदर्शनम् ।
एतच्छौचं श्रोत्रदशोः जिह्वाशुद्धिरपैशुनम् ॥
अप्राणिवधमस्तेयं शुद्धित्वं पादहस्तयोः ।
असंश्लेषः परस्त्रीणां शारीरं शौचमिष्यते ॥
सबाह्याभ्यन्तरं शौचमेतदुक्तमशेषतः ।
सर्वस्याप्यधिकं प्रोक्तमर्थशौचं स्वयंभुवा ॥
वसिष्ठः
कालोऽग्निर्मनसस्तुष्टिरुदकान्यवलेपनम् ।
अविज्ञातं च भूतानां षड़िधा शुद्धिरिष्यते ॥
'अविज्ञातं यस्य दुष्टस्योपघातो न ज्ञातः ।
३वौधायनः [१, ८, २-४]
अदिशुध्यन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ।
अहिंसया च भूतात्मा मनस्सत्येन शुध्यति ॥
मनश्शुद्धिरन्तश्शौचम् । बहिः] शौचं व्याख्यास्यामः ।
तथा, [३, १, २३]
अयते द्विविधं शौचं यच्छिष्टैः पर्युपासितम् ।
अहिंसया च भूतात्मा मनस्सत्येन शुध्यति ॥
(१) 'उदकाचवलेखनम्' इति उदयपुरमातृकारतापपाठः ।
(२) अविज्ञानमिति मुद्रितवासिष्ठे, (३) 'पुनर्बोधायनः' इति .
(४) Lacuna in आ ends here.

·[२२ कृत्यकल्पतरौ पुनबौधायनः [१, ८, ४७-४८] कालोऽग्निर्मनसश्शुद्धिरुदकाद्युपलेपनम् । अविज्ञातं च भूतानां पडिधं शौचमुच्यते ॥ देशं कालं तथाऽऽत्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयोजनम् । उपपत्तिमवस्थां च विज्ञायाशौचमिष्यते ॥ शौचमित्यनुवृत्ती- - हारीतः [अ. १९] पञ्चविधमाभ्यन्तरं भवति । मानसं चाक्षुषं प्राण्यं वाच्यं श्रौत्रं चेति ॥ एषां मानसादीनां स्वरूपं शोधनेन सहोक्तं हारीतेनर- अपुण्याभिधानं मनसोऽशुद्धिहेतुः। अभिपुण्याभिधानं पाव- यति । अपुण्यं पराभिद्रोहादि । पुण्यं विष्ण्वादीनां चिन्तनम् । चाक्षषं त्वमेध्यादिदर्शने । आदित्यदर्शनाच्छुद्धिः। नग्नां परस्त्री कामतो बुद्धिपूर्वं दृष्टाप्यादित्येन नास्ति शुद्धिः । तादयेनाप्यनुष्ठी- यमानस्य शोधकत्वमितराभिधानवैपर्ययात् । प्राण्यं पलाण्डादि- गन्धाघाणात् । उपनाते प्राणायामैस्त्रिभिः शुचिः । वाच्यमसत्य- बचने । पुनरुपस्पर्शनम् ॥ (१) Most of the leaf of आ is worm-eaten and lost here. () and 31 have lacuna in the citations from eita, and are very confused. The manuscript of arttatura in the possession of Dr. T. R, Chintamani, which has been consulted, is also corrupt, unintelligible and unhelpful. The restoration made is largely conjectural. (३) श्रौत्रपापस्वरूपं तम्बोधनं चात्र मातृकायां भ्रष्टमिव माति.

·२२? शुद्धिकाण्डे शरीरशुद्धिः ११९ शवलिखिती आत्मयाजिनां शरीरस्याद्भिर्मुद्भिश्च । ज्ञानेन बुद्धस्तपसा पा- पात्मनाम् ॥ 'आत्मयाजिनां' 'ज्ञानेन' बुद्धिः शुचिः इत्यर्थः तथा सन्तानजातानां मातृपैतृकाणां दोषाणां यमनियममन्त्रवतो. पवासादिना शुद्धिः॥ उशना अत ऊर्ध्व शौचाध्यायं व्याख्यास्यामः । तत्र द्विविधं शौच बाह्यमाभ्यन्तरश्च। शौचं नाम बुद्धयहंकारनिन्दितेभ्यो निवर्तनम् । बाह्यमपि गन्धलेपस्नेहोपाते। अद्भिर्गन्धरूपस्पर्शस्नेहानां प्रोक्ष- णाच्छुद्धिरिति ॥ 'बुद्धयहंकारानिन्दितेभ्यः', 'बुद्धि 'रत्र विचिकित्सात्मि- का। 'अहंकारः' अहमेवोत्कृष्टः इत्यभिमानः। 'निन्दितं' सुरा- पानादि । 'अद्भिः प्रोक्षणात् गन्धादिराहित्यं बाह्यं शौचमित्यर्थः ।। पुनरूशना तत्र हृदयशौचमनसूयता मनसः साधुता। कर्मशौचं गर्हित- कर्मान्यता। शारीरशौचं मृद्भिरद्भिश्च । वाचामप्रियानृतनेष्ठुर्यवर्ज- नम् । मनसापि मिथ्यासङ्कल्पप्रतिषेधः॥१ () The citations from Usanas and the commentary are missing in af and corrupt in 2 and 3.

·१२० कृत्यकल्पतरौ [२२ पैठीनसिः उच्छिष्टं रेतोमूत्रं संस्पृश्य उपमृज्याचम्य प्रयतो भवति । त्रिः प्रक्षाल्य च तं देशम् ।। विष्णुः [२३, ४२] प्राणिनामथ सर्वेषां मृद्भिरद्भिश्व कारयेत् । अत्यन्तोपहतानां च नान्यच्छौचमतन्द्रितः ॥ मनुः [५,१३४-१३४] विण्मूत्रोत्सर्गशुद्धयर्थं मृद्वार्यादेयमर्थवत् । दैहिकानां मलानां च शुद्धिषु द्वादशस्वपि ॥ वसा शुक्रमसृङ्मजामूत्रविकर्णविण्नखाः। इलेष्मानु दृषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥ 'दृषिका' नेत्रमलम् । देवलः अन्नादीनां प्रवेशाच स्याक्शुद्धिर्विशेषतः। पतिताशुच्यमेध्यानां स्पर्शनाचाशुचिर्भवेत् ॥ स्वमानविपर्यासात् क्षतादध्वपरिश्रमात् । उक्त्वा च वचनं शुक्तमनृतं क्रूरमेव वा ॥ recons- (1) Manuscripts corrupt and contain lacuna ; tructed. (२) श्रुतादग्ध परिश्रमात् (१)-आ, श्रुतदग्धपरिकमात्-3.

·२२] शुद्धिकाण्डे शरीरशुद्धिः १२१ प्साचिद्धां तनुं लक्ष्य दृष्टाचम्य शुचिर्भवेत् । प्रलेपस्नेहगन्धानामशुद्धौ व्यपकर्षणम् ॥ शौचलक्षणमित्याहुम॒दम्भोगोमयादिभिः । लेपे स्नेहे च गन्धे च व्यपकृष्टे सुदूरतः ॥ पश्चादाचमनं वापि शौचार्थ वक्ष्यते विधिः। अप्साविद्धां' इति श्लेष्मादिविद्धत्वमुक्तम् । 'वक्ष्यते विधिः' आचमनस्येति शेषः। ' रहारीतः अथ शारीरम् । दुष्टाभिशस्तपतिततिर्यगधोवर्णोपहतानां संस्पर्श स्वेदपूयशोणितच्छर्दितनिष्ठीवितरेणुकर्दमोच्छिष्टजलवि- मूत्रपुरीषादिभिर्बाह्यशरीरोपघाते निरुपहताभिर्मुद्भिरभिमगो- मयौषधिमन्त्रमङ्गलाचारविधिप्रयुक्तैर्लाह्यशरीरोपघातात् पूतो भवति॥ 'दुष्टाः' चण्डालादयः। अधोवर्णः' शूद्रः। 'उपहतः कुष्ठादियुक्तः। 'मन्त्राः' अघमर्षणादयः । 'मङ्गलाचारश्च' मङ्ग- लेष्टाचरणं येषां सितसर्षपादीनाम् । तत्र भस्मादिविकल्पितसमु. चयप्रयुक्तौ शिष्टप्रयुक्तेन विधिना शुचि संभवतीति ॥ विष्णुः [२२, ७७-८० नाभेरधस्तात्प्रबाहुषु च कायिकैमलैः सुराभिर्मयैश्चोपहतो मृत्तोयैस्तदङ्ग प्रक्षाल्य शुध्येत् । अन्यत्रोपहतो मृत्तोयैस्तदङ्ग प्रक्षाल्य (१) Gap in or begins here: 16 ·१२२ कृत्यकल्पतरौ [२२ लानेन । वक्त्रोपहतस्तूपोष्य स्नात्वा पश्चगव्येन । दशनच्छदोप- इतव ॥ १ 'दशनच्छदः' दण्ष्ट्रः। अङ्गिराः ऊर्व नामे करौ मुक्त्वा यदङ्गमुपहन्यते । तत्र स्नानमधस्तात्तु क्षालनेनैव शुध्यति ॥ इन्द्रिये च प्रविष्टं स्यादमेध्यं यदि कर्हिचित् । मुखे स्पृश्य गतं तत्र किंतु स्नानं विशोधनम् ॥ रथ्याकर्दमतोयेन ष्ठीवनाद्येन वा पुनः। नाभेरुवं नरः स्पृष्टः सबः स्नानेन शुध्यति ॥ [यमः] कर्दमेन तु वर्षासु प्रविश्य ग्रामसंकरम् । जवाभ्यां मृत्तिकास्तिस्त्रः पद्भ्यां च द्विगुणाः स्मृताः॥ 'ग्रामसंकरः। ग्रामस्थावकरः। (8) शुद्धिविवेके-"अङ्गिराः-ऊर्च नाभेः अपवित्रद्रव्येण विष्ठादिना को मुक्त्वा यदङ्ग- अपहन्येत तत्र स्नानम् | अधातु क्षानेनैव शुध्यति ॥" (२) Supplied by आ.

·२३
अथ स्नानशुद्धिः
तत्र मनुः [५,८५-८७.
दिवाकीर्तिमुदक्यां च पतितं सुतिकां तथा ।
शवं तत्स्सृष्टिनं चैव स्पृष्ट्रा लानेन शुध्यति ॥
आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशुचिदर्शने ।
सौरान्मन्त्रान् यथोत्साहं पावमानीश्च शक्तितः॥
नारं स्पृष्टास्थि सस्नेहं लात्वा विप्रो विशुध्यति ।
आचम्यैव तु निस्स्नेहं गां' स्पृष्टा वीक्ष्य वा रविम् ।।
"दिवाकीर्तिः' चाण्डाला। 'तत्पृष्टिनो' अत्र दिवाकी-
दियो बोद्धव्याः। एतच लानं जलावगाहनासंभव उष्णजले-
नापि कर्तव्यम् । ४० वह्नितप्तेन शरीरशुद्धिर्विज्ञेय इति शहाभि-
,
-
(२) 'गामालभ्यार्कमीक्ष्य वा' इति मेधातिथिगठः ।
(२) दिवाकीर्तिः न नाश्रितः, तम्य स्पृश्यत्वात् मोज्याभन्वाञ्च | यत्तु श्मश्रुकमणि तस्येद
स्नानमिलाहुः तदपि सिद्धत्वादवाच्यम् । अवश्यं श्मश्रुकर्माणि कारयतो रोमाणि गात्राणि
स्पृशन्ति, तानि शरीरात् च्युतान्यशुद्धानीति सिद्धं स्नानम् ॥ (मेधातिथि:)
(३) सूतिकात्र आसमाप्ताशुद्धिकालात्-इति आ.
(४) अत्र 'आ' नानुकायामधिको दृश्यते-बोडशनानकथनप्रकरणे-
चाण्डालशवशदि स्पृष्ट्वाऽस्नाता रजस्वलाम् ।
स्नानार्हस्तु यतः स्वाति स्नानं नैमित्तिकं [हि तत्]
यत्स्नानमात्रकं वै च क्रियाङ्ग मलकर्षणम् ।
तीर्थामावे तु कर्तव्यमुष्णोदकपरोदकैः ।।
स्मातस वहितप्तेन तथैव परवारिणा।
शरीरशुद्धिविलेया इस्य च मतं यथा ॥
--

·१२४
कृत्यकल्पतरौ
[२३
धानात् । 'अशुचिदर्शने' दिवाकीादीनामशुचीनां दर्शने ॥
.
ब्रह्मपुराणे
मानुषास्थि ह्यपस्पृश्य दग्धं निःस्नेहमेव वा।
स्नायादां च स्पृशेत् सूर्य पश्येद्विष्णुमनुस्मरेत् ॥
इदं च निःस्नेहास्थिस्पर्शनस्नानं बुद्धिपूर्वस्पर्शनविषयम् ।
गवादिस्पर्शनं त्ववुद्धिपूर्वस्पर्शनविषयम् ।
मनुः [५,१४४]
वान्तो विरिक्तः स्नात्वा तु घृतप्राशनमाचरेत् ।
आचामेदेव भुक्त्वान्नं स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ॥
[शातातप:]
ऋतौ तु गर्भाशक्तिस्वात् स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ।
[अन्तौ तु सदा कार्य शौचं मूत्रपुरीषवत् ॥
अजीर्णेऽभ्युविते वान्ते श्मश्रुकर्मणि मैथुने ।
दुःस्वमे दुर्जनस्पर्शे स्नानमात्रं विधीयते ॥
अभ्युदित' इति पर्युषितकालोपलक्षणार्थः ।
(१) गतातप इति शुद्धिविवेके (२६)

·२३] शुद्धिकाण्डे सानशुद्धिः १२५ गौतमः [१४, २९-३१] पतितचण्डालसूतिकोदक्याशवस्पृष्टितस्पृष्ट्युपस्पर्शने सचे- लोदकोपस्पर्शनाच्छुध्येत् । शुनश्च । यदुपहन्यादित्येके ॥ " उपस्पर्शन'शब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । तेन पतित. चण्डालसुतिकोदक्याशवोपस्पर्शने पतितादिस्पृष्ट्युपस्पर्शने तत्स्ट- ट्युपस्पर्शने' च सवस्त्रस्नानाच्छुध्यतीत्यर्थः । अत्र स्पृष्टितत्स्पर्श- नतृतीयस्य सचेलस्नानमुक्तं तद्धिपूर्वकस्नानविषयम् । अवुद्धि- पूर्वकस्नानविषये तु- उपस्पृश्याशुचिस्पृष्टं तृतीयं वाऽपि मानवः । हस्तौ पादौ च तोयेन प्रक्षाल्याचम्य शुध्यति ॥ इति देवलोक्तं योद्धव्यम् ॥ बृहस्पतिः [आशी., ४९] पतितं सूतिकामन्त्यं शवं स्पृष्टा च कामतः। स्नानं सचेलं कृस्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ देवलः श्वगकं पतितं व्यङ्गमुन्मत्तं शवहारकम् । सुतिका साविकां नारी रजसा च परिप्लुताम् ॥ श्वकुक्कुटवराहांश्च ग्राम्यान संस्पृश्य मानवः । सचैलं सशिरः स्नात्वा तदानीमेव शुध्यति ॥ (१) Additional comments in आ, upto 'तविलक' below, identical with मस्करिन.

·१२६
कृत्यकल्पतरौ
[२३
अशुद्धान स्वयमप्येतानशुद्धश्च यदि स्पृशेत् ।
विशुध्यत्युपवासेन पुनः कुच्छेण वा पुनः ॥
उपस्पृष्ट्वाऽशुचिस्पृष्टे तृतीयं वापि मानवः ।
हस्तौ पादौ च तोयेन प्रक्षाल्याचम्य शुध्यति ॥
'कृच्छ्रण वा पुनः' इत्यभ्यासविषयम् ।
तथा
मानुषास्थि वसां विष्ठामार्तवं मूत्ररेतसी।
मजान शोणितं वापि परस्य यदि संस्पृशेत् ॥
स्नात्वा प्रमृज्य लेपादीनाचम्य स शुचिर्भवेत् ।
तान्येव स्वानि संस्पृश्य पूतः स्यात् परिमार्जनात् ॥
बौधायनः
चण्डालेन सहाध्वगमने सचेलस्नानम् ॥
याज्ञवल्क्यः [३,३०]
उदक्याशुचिभिः स्नायात् संस्पृष्टस्तैरुपस्पृशेत् ।
अब्लिङ्गानि जपेचैव गायत्री मनसा सकृत् ॥
'तैः संस्पृष्टः' तैः चाण्डालोदक्यादिभिः स्पृष्टैः दण्डादिना
'संस्पृष्टः' उपस्पृष्टः । 'उपस्पृशेत् ' आचामेत् । 'अब्लिङ्गानि
'आपो हि ठे'त्यादीनि स्त्रीणि । एवं च 'शवं तत्स्पृष्टिनं चैव
[५, ८६] इति मानववचनं साक्षात्पर्शनविषयम् ॥
।
(१) स्पर्शविषयम् (शुद्धिविवेक)
(२) ऋ- सं.. १०, स, १.
(३) Additions in आ.

·२३]
शुद्धिकाण्डे स्वानशुद्धिः
१२७
पराशरः [१२, २५]
चैत्यवृक्षश्चितिपश्चाण्डालः सोमविक्रयी।
एतांस्तु ब्राह्मणः स्पृष्टा सचेलो जलमाविशेत् ॥
तथा [५,६
श्वकाकैरवलीढस्य नखैर्विदलितस्य च ।
अद्भिः प्रक्षालनं शौचमग्निना चोपचूडनम् ।।
'उपचूडनं ' अग्निशिखाया उपस्पर्शनम् ।
आपस्तम्बबौधायनौ आप., १,१५,१६-१८, बी., १,११, ३७-३८]
शुनोपहतः सचेलोऽवगाहेत । प्रक्षाल्य वा तं देशमनिना
संस्पृश्य पुनः प्रक्षाल्य पादौ चाऽऽचम्य प्रयतो भवति ॥
'शुनोपहतः' शुना स्पृष्टः। 'सचेल सोत्तरीयाच्छादनः ।
सचेलावगाहनं नाभेरूयस्पर्शविषयम् ॥
हारीतः
श्वपचमुष्टिकप्रेतहारकशवानि संस्पृश्य 'देवीराप' इत्ये.
ताभिरन्तर्जले लातः पूतो भवति । 'अजीर्णवान्तश्मश्रुकर्मयोनि-
पशुदिवामैथुनगमने च॥
'मुष्टिको' म्लेच्छ इति ।
(3) Added by ar to the citation of Āpastamba above should
come here; it is not found in Apastamba and Baudhāyana.
(२) मुष्टिक: म्लेच्छ इति (अ. वि.); मुष्टिकः शवहर इति रलाकरः (इ. प्र.)

·१२.८ कृत्यकल्पतरौ [२३ विष्णुः [२२, ६६] चिताधूमसेवने सर्वे वर्णाः स्नानमाचरेयुः। मैथुने दुःस्वप्ने रुधिरोपगतकण्ठे वमनविरेकयोश्च । श्मश्रुकर्मणि कृते च। शव- स्पृशं च स्पृष्टा रजस्वलाचाण्डालयूपांश्च । भक्ष्यवर्ज पश्चनखशवं तदस्थि सस्नेहं च। सर्वेष्वेतेषु वस्त्रं नामाक्षालितं बिभृयात् ॥ पैठीनसिः स्कन्दने छर्दने सचेललानं घृतप्राशनं च। काककेशमलने सचे ललानम्। अनुदकमूत्रपुरीषकरणे सचेललानं महाव्याहृतिहोमश्च । खरोष्ट्रश्वचण्डालस्पर्शने सचेलस्नानम् ॥ 'स्कन्दने' रेतस इति शेषः। 'काककेशमलने' काककेश- मर्दने । 'अनुदकमूत्रपुरीषकरणे' शौचविलम्ब इत्यर्थः । 'सस्नेहम्' इत्यत्र व्याहृतिहोमो बुद्धिपूर्वकः । अत्रैव मानवं सचेलस्नानमबुद्धि- पूर्वकविषयम् ॥ काश्यपः चाण्डालश्वपचश्मशानसूनामृतहारकरजस्वलासूतिकास्पर्श उदितेऽस्तमिते स्कन्दित्वाक्रन्दने कर्णक्रोशने चित्यारोहणे यूपस्पर्शने चैव प्रायश्चित्तम् । ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य सचेलः स्नात्वा 'पुनर्मनो' जपेत् । महाव्याहृतिभिः सप्ताहुतीर्जुहुयात् । ततः शुद्धिर्भवति ॥ बुद्धिपूर्वमेतत् । 'पुनमनः'--"पुनर्मनः पुनरायुः” इत्यादि माध्यन्दिनसंहिता, १, २, ३] (१) From here folio 73 to 78 of आ are missing.

·१२९
२३]
शुद्धिकाण्डे शरीरशुद्धिः
वायुपुराणे
उदक्यां सुतिकां चैव श्वानमन्त्यावसायिनीम् ।
नग्मादीन् मृतहारांश्च स्पृष्वा शौचं विधीयते ॥
स्नात्वा सचेलो मृद्भिश्च शुध्येहादशभिर्नरः ।
एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा ॥
च्यवनः
श्वानं श्वपाकं प्रेतधूम देवद्रव्योपजीविनं ग्रामयाजकं यूपं
चितिकाष्ठं मद्यं मद्यभाण्डं सस्नेहं मानुषास्थि शवस्पृष्टं रजखला
महापातकिनं शवं स्पृष्टा सचेलोऽपोऽवगायोत्तीर्याग्निमुपस्पृशेत् ।
गायत्र्यष्टशतं जपेत् । घृतं प्राश्य पुनः स्नात्वा त्रिराचामेत् ।।
एतदपि बुद्धिपूर्वाभ्यासविषयम् ॥
शातातपः
रजकश्चर्मकृच्चैव व्याधजालोपजीविनौ ।
चेलनिणेजकश्चैव नटः शैलुषकस्तथा ॥
मुखेभगस्तथा श्वा च वनिता सर्ववर्णगा।
चक्री ध्वजी वध्यघाती ग्रामकुक्कुटसूकरौ ॥
एभिर्यदङ्गं स्पृष्टं स्थात् शिरोवर्ज द्विजातिषु ।
तोयेन क्षालनं कृत्वा चाचान्ते शुचितामियात् ॥
मार्कण्डेयपुराणे [३५, ३६-८]
अभोज्यसूतिकापण्डमार्जाराखुश्चकुक्कुटान् ।
पतितापविद्धचाण्डालमृतहारांश्च धर्मवित् ।।
17

·१३०
कृत्यकल्पतरौ
[२३
संस्पृश्य शुध्यति स्नानादुदक्याग्रामसूकरौ ।
कालिकापुराणे
स्पृष्टा रुद्रस्य निर्माल्य सवासा आप्लुतः शुचिः ॥
व्यासः
भासवानरमार्जारखरोष्ट्राणां तथा शुनाम
सूकराणाममेध्यं च स्पृष्टा स्नायात् सचेलवत् ॥
आपस्तम्बः स्मृति, ९,१०]
यद्विष्ठितं काकवलाकयो
अमेध्यलिप्तं च भवेच्छरीरम् ।
श्रोत्रे मुखे च प्रविशेष सम्यक्
स्नानेन लेपोपहतस्य शुद्धिः॥
'विष्ठितं' विष्ठाकृतम् ।
शातातपः
तं
अशुचिं स्पर्शयेद्यस्तु एकमेव हि दुष्यति ।
स्पृष्टान्यः स चान्येन सर्वद्रव्येष्वयं विधिः॥
पराशरः [७, ११-१२]
अस्तंगते यदा सूर्य चाण्डालं पतितं त्रियम् ।
सूतिका स्पृशतश्चैव कथं शुद्धिर्विधीयते ॥३
(१) 'निर्मास्यमत्र अपनीतमेव इलाचारादर्श:' (इ. वि.)
(३) 'स्मृतीनां समुनयः' पृ. ४२.
(३) The Second sloka occurs only in अ.

·२३] ३ शुद्धिकाण्डे शरीरशुद्धिः जातवेदः सुवर्ण च सोममार्ग तथैव च । ब्रामणानुमते चैव स्नात्वा दृष्ट्वा च शुध्यति ।। आचान्तमनुगते वा निशि स्नानं न विद्यते । स्नानमाचमनं प्रोक्तं दिवोद्धृतजलेन तु ॥ 'आचान्तं' आचमनम् । 'अनुगर्त' जलाशयम् । अन्न 'स्नानमाचमनं प्रोक्तं' इत्येतइयमपि कर्तव्यत्वेनाभिहित- - मित्यर्थः॥ वृद्धशातातपः [स्मृतीनां समुच्चये, पृ. २३३] आदित्येऽस्तमिते रात्रावस्पृश्यं च स्पशेयदि । भगवन् केन शुद्धिः स्यात् तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् । अनस्तमित आदित्ये संगृहीतं च यजलम् । तेन सर्वात्मना शुद्धिः शवस्पृष्टं न शुध्यति ॥ देवलः विवाहतैर्जलैः स्नानं निशि कुर्यानिमित्ततः । प्रक्षिप्य च सुवर्ण तु संनिदीप्य च पावकम् ॥ मापस्तम्ब: अस्पृश्यस्पर्शने वान्ते श्मश्रुपाते भगे क्षुरे । स्नानं नैमित्तिक कार्य देवपिश्यविवर्जितम् । (१) The words that follow occur only in r. (२) सबसृष्टं तु बजरत-अ.

·१३२.
कृत्यकल्पतरौ
[२३
'स्लान तर्पणरहितमित्यर्थः । "देवपिश्यविवर्जितम्। स्नानाज
देवपितृतर्पणरहितमित्यर्थः ॥
आतुरं स्नानसंप्राप्तौ दशकृत्वस्त्वनातुरः।
स्नात्वा स्नात्वा स्पृशेत् क्षिप्रं ततः शुद्धः स आतुरः ॥
(९) This sentence occurs ony in अ.

·.
२४
अथ द्रव्यशुद्धिः
तत्र मनुः [५, १११-१२२]
लैजसानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च ।
भमनाद्भिर्मदा चैव शुद्धिक्ता मनीषिभिः ॥
निलेपं काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुध्यति ।
अब्जमश्ममयं चैव राजतं चानुपस्कृतम् ॥
अपामग्नेश्च संयोगाद्धम रूप्यं च निर्बभौ ।
तस्मात्तयोः खयोन्यैव निर्णेको गुणवत्तरः ।।
ताम्रायःकांस्यरैत्यानां त्रपुणः सीसकस्य च ।
शौचं यथाई कर्तव्यं क्षाराम्लोदकवारिभिः॥
द्रवाणां चैव सर्वेषां शुद्धिरुत्पवनं स्मृतम् ।
प्रोक्षणं संहतानां च दारवाणां च तक्षणम् ॥
मार्जनं यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि ।
चमसानां ग्रहाणां च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु ॥
चरूणां स्रस्रवाणां च शुद्धिरुष्णेन वारिणा ।
स्फ्यशूर्पशकटानां च मुसलोलुखलस्य च ॥
अद्विस्तु मोक्षणं शौचं बहूनां धान्यवाससाम् ।
प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौच विधीयते ॥
(8) त्वन्याना-3.; अल्याना इति मेधा. पाठः ।

·३
कृत्यकल्पतरौ
[२४
चैलवचर्मणां शुद्धिवेदलानां तथैव च ।
शाकमूलफलानां च धान्यवच्छुद्धिरिष्यते॥
कौशेयाविकयोरूषैः कुतपानामरिष्टकैः ।
भीफलैरंशुपट्टानां क्षौमाणां गौरसर्षपैः ।।
क्षौमवच्छङ्कुशृङ्गाणामस्थिदन्तमयस्य च ।
शुद्धिर्विजानता कार्या गोमूत्रेणोदकेन वा ॥
प्रोक्षणातणकाष्ठं च पलालं चैव शुध्यति ।
मार्जनोपाजनैवेश्म पुनःपाकेन मृन्मयम् ॥
'तेजसाना' सुवर्णादीनाम् । 'मणीनां' स्फटिकादीनाम् ।
'भश्ममयं' पाषाणमयम् । 'भस्मनाऽद्भिर्मुदा' इति मृगस्मनोलेप.
गन्धापनयनैककार्यत्वाद्विकल्पः। आपस्तु समुच्चीयन्ते । 'अब्ज'
शशुफ्त्यादि । 'अनुपस्कृतं' रेखाद्युपस्काररहितम् , रेखादि-
संभवे मलसंभवात् । 'निणेकः' शुद्धिः। अमेध्याद्यपहतविषयमे
तत् । ताम्राय:कांस्यादीनां भस्माम्लोदकवारिभिः यथाई शांचं
निलेपविषयम् । 'वैवलानां' वंशादिवलनिर्मितानाम् । 'ऊ,
ऊपरमृत्तिकया। 'कुतपः' कम्बलविशेषः ॥
-
ब्रह्मपुराणे
सुवर्णरूप्यशङ्काश्मशुक्तिरनमयानि च ।
कांस्यायस्ताम्ररत्यानि पुसीसमयानि च
(१) सप्पैः-अ.
(२) रोप्यानि-अ.

·२१]
शुद्धिकाण्डे द्रव्यशुद्धिः
१३५
॥
निर्लेपान्येव शुध्यन्ति केवलेन जलेन च ।
शूद्रोच्छिष्टानि शोध्यानि त्रिधा क्षाराम्लवारिभिः
सुतिकाशवविण्मृत्ररजस्वलहतानि च ।
प्रक्षेप्तव्यानि तान्यग्नौ यच्च गवत्सहेदपि ॥
'रत्यानि' रीतिः पित्तलमिति लोके प्रसिद्धं, तन्मयानि ।
३यमः
फलपात्रस्य सर्वत्र वालरज्वाभिघर्षणम् ।
अभ्युक्षणं च काष्ठानां वैणवं गोमयेन च ॥
मृन्मयानां च सर्वेषां पुनर्दाहेन शोधनम् ।
द्रव्याणां संहतानां च मृद्भिरद्भिस्तथा मृदा ॥
यज्ञपात्राणां तु सर्वेषामद्भिः शुद्धिर्विधीयते।
धान्यानां प्रोक्षणाच्छुद्धिरद्भिः प्रक्षालनेन च ॥
चैलवचर्मणां शुद्धि_दलानां तथैव च !
शाकमूलफलानां च पुष्पाणामासनस्य च ॥
ऊर्णाकार्पासिकानां च शुद्धिरद्भिर्मदा सह ।
दुकूलपट्टकौशेयाः शुध्यन्त्यद्भिः सदैव तु ॥
वालरज्वा' गोवालरज्वा ।
(१) यत्र-आ.
(२) रत्यानि ' पित्तश्परितानि इति शुद्धिविवेकः (२८)
(३) Leaf 7 of ar begins here.
(४) आ reads for this line-मोमान! तु यत्पानं अनिवरिमामुयात् ।

·३
कृत्यकल्पतरौ
[२४
तथा
कृतपानामरिष्टैस्तु श्रीफलैरंशुपट्टयोः।
कृष्णाजिनानां वालश्च वालानां मृद्भिरम्भसा ॥
गोमूत्रेणास्थिदन्तानां क्षौमाणां गौरसर्षपैः।
पांसुकः परिवर्तेन मृत्तिकाभिश्च 'शोधनम् ॥
'पांसुकः' पांसुमयो वेद्यादिः।
याज्ञवल्क्यः [१, ७६]
सोषैरुदकगोमूत्रैः शुध्यत्याविककौशिकम् ।
सश्रीफलैरंशुपट्टे सारिष्टैः कुतपं नथा ॥
सिद्धार्थकानां कल्केन शृङ्गदन्तमयस्य च ।
गोवालैः फलपात्राणामस्वां स्थाच्छृङ्गवत्तथा ॥
नियर्यासानां गुडानां च लवणानां तथैव . ।
कुसुम्भकुङ्कुमानां च ऊर्णाकासियोस्तथा ॥
प्रोक्षणाकथिता शुद्धिरित्याह भगवान् यमः।
देवलः
हेमस्फटिकरौप्याणां यज्ञेषु च मखेषु च ।
यतीनां चैव पात्राणामद्भिः शौचं विधीयते ॥
तथा
तावन्तं मलिनं पूर्वमद्भिः क्षारैश्च शुध्यति ।
अंशुभिः शोषयित्वा च वायुना वा समाहरेत् ॥
(१) भदनम्

·१३७
२]
शुद्धिकाण्डे द्रव्यशुद्धिः
ऊपहशुकक्षीमदुकूलाविकचर्मणाम् ।
अल्पशोचे भवेच्छुद्धिः प्रोक्षणादिभिरेव च ॥
तान्येवामेध्यलिप्तानि निर्णिज्यादौरसर्षपः।
धान्यकल्कैः पर्णकल्कै रसैश्च फलकल्ककैः ।।
तूलिकाद्युपधानानि पुष्परक्ताम्बराणि च ।
शोषयित्वाऽऽतपे किंचित्करैरुन्मार्जयेन्मुहुः॥
पश्चाच वारिणा प्रोक्ष्य शुचीत्येवमुदाहरेत् ।
तान्यप्यतिविलिप्तानि यथावत्परिशोधयेत् ॥
लोहानां दहनाच्छुद्धिर्भमना गोम्येन वा।
दहनात्खननाद्वापि शैलानामम्भसापि वा ।।
काष्ठानां तक्षणाच्छुद्धिर्मवम्भोभिर्विशोधनम् ।
मृन्मयानां च पात्राणां दहनाच्छुद्धिरिष्यते ॥
सर्वगवाणां पकानां लवणस्य गुडस्य च ।
अशुद्धानां च सर्वेषां परित्यागो विधीयते ॥
तोयाभावे परस्पर्शे भूमिसंस्पर्शनेऽपि च ।
कुण्डिकायाः परित्यागो दहन चापदि स्मृतम् ॥
द्रव्याणामवशिष्टानां जलाग्निभ्यां विशोधनम् ।
शोधनार्थ हि सर्वेषामुभयं ब्राह्मणैः स्मृतम् ॥
श्वपाको यत्स्पृशेदव्यं मृन्मयं द्रवमेव वा ।
पकं वा भोज्यकल्कं वा तत्सर्व परिवर्जयेत् ॥
(१) Omission in उ and s.
(२) मा reads for this line-नान्योर परिबागादासानामिति सतिः।
18

·१३८ कृत्यकल्पतरौ [२१ उच्छिष्टाशुचिभिस्पृष्टमद्रवं शोध्यतेऽम्भसा । द्रवं वापि प्रभूतं च शोधयेत्प्रोक्षणादिभिः॥ - विष्णुः [२३, २४] पद्मार्मुगलोमिकानाम् ॥ तथा [२३, ३१-३५] गुडादीनामिक्षुविकाराणां प्रभूतानां गृहनिहितानां वार्यनि- दानेन । सर्वलवणानां च । पुनःपाकेन मृन्मयानाम् । द्रव्यव- स्कृतशौचानां देवता नां भूयःप्रतिष्ठापनेन । असिद्धस्यानस्य यन्मात्रमुपहतं तन्मात्रं परित्यज्य शेषस्य कण्डनप्रक्षालने कुर्यात् ॥ हारीतः अद्भिः काञ्चनराजतानाम् । तद्गुणवर्णयोगात् स्नेहवैवोप- हतानां यवगोधूमकलायमाषगोमयचूर्णैर्मार्जनम् । अद्भिः प्रक्षालनं च । आम्ललवणाभ्यां ताम्राणाम् । भस्मना कांस्यानाम् । शाणघर्षणः कार्णायसानाम् । सिकतावघातघर्षणः शैलानाम् । शैलावघर्षणमार्जनमणिमयानाम् । निर्लेखनै रुमयाणाम् । पुन:- पाकास्पार्थिवानाम् । गोमूत्रगोमयविल्वैवेदलानाम् । गोपालरज्ज्वा सोदकया फलपात्राणाम् । मार्जनं कमण्डलूनां यतिपात्राणाम् । क्षारोषाभ्यां कार्पासशणमयानाम् । पुत्रजीवकारिष्टैः क्षीमदुकूला- नाम् । पुत्रजीवकोवस्विद्भिश्चीराणाम् । श्रीफलश्वेतसर्षपैः कौशया- नाम् । उपस्विदूल्मीकमवा सर्षपैरूर्णानाम् । स्नेहसक्तुकल्माषो- दूर्तनर्गुरूणाम् ।

·२४] शुद्धिकाण्डे द्रव्यशुद्धिः 'कुल्माषाः १ अर्धस्विन्नमाषाः। 'गुरवः' ऊर्णामया एवोप. इताश्च कम्बलाः। ब्रह्मपुराणे गोरसातानि भाण्डानि विशोध्योष्णेन वारिणा ॥ 'गोरसाक्तानि' स्पर्शादिदुष्टगोरसलिप्तानि । शङ्कलिखिती अत ऊर्ध्व शौचविधिः। कारुहस्तः शुचिः। तथाकरस्थ- द्रव्याणि प्रोक्षितानि शुचीनि । आकरजानामभ्यवहरणीयानां घृतेनाभिधारितानां शुद्धिः । प्लवनेन स्नेहानाम् । स्नेहवव्याणां संहतानां मृद्भिरद्भिः। द्रवाणामुत्पवनम् । शुष्काणामुछ्नदोषाणां संस्कारः। परिप्लावितानां दोषाणामत्यन्तत्यागः। चैलानां मृद्भस्म गोमूत्रक्षारोदकैः । चेलवद्धान्यानां पक्षचामरचर्मतृणवालवेत्र- वल्कलजानां च ॥ 'अभ्यवहरणीयाः आकरजाः' लवणादयः । 'स्नेहानां' घृतादीनाम् । 'संहतानां मृद्भिरद्भिः' संहतानां खदादिद्रव्याणां मृद्भिः प्रक्षालनेन शुद्धिः। 'द्रवाणां' गुडादीनाम् । 'उद्धृतदोषाणां संस्कारः' दोषोद्धरणमेव संस्कार इत्यर्थः । 'परिप्लावितानां दोषा. णां' अत्यन्तसंपृक्तानाम् ॥ बौधायनः [१, ८, २८-४३] तेजसानां पात्राणामसकृन्मृद्भस्मभिः परिमार्जनमन्यतमेन वा। ताम्ररजतसुवर्णानामम्लैः। [अमत्राणां दहनम्] । वारवाणां (१) कुमाषा बीडा इति प्रसिद्ध इति स्नाकरः' (..पि., २९) ·[२४ ११. कृत्यकल्पतरौ तक्षणम् । वैणवानां गोमयेन । फलमयानां गोवालरज्ज्या । कृष्णाजिनानां विल्वतण्डुलैः। 'कुतपानामरिष्टः। और्णानामादि- त्येन । क्षौमाणां गौरसर्षपकल्केन । मृदा चेलानाम् । चेलवधर्म- णाम् । तैजसवदुपलमणीनाम् । दारुवदस्वाम् । क्षौमवच्छशृङ्ग- शुक्तिदन्तानाम् । पयसा था । चक्षुर्घाणानुकूल्याद्वा । 'अमत्राणां' पात्राणाम् । पैठीनसिः चमसानां चोच्छिष्टगन्धहिरण्यरजतताम्राणामलेपानामद्भिः। सलेपानां गोमयेन गोमयमृत्सलिलेन वा।भिन्नमभिन्नमत्र न दोषः। कार्णायसानां सिकतादिभिः । पुन हेन मृन्मयानाम् । अद्भिः शैलानाम् । पुसीसकानां गोमयतुषैः । कांस्यं भस्मना । काष्ठमयं तक्षणेन । क्षीरोदकाभ्यां शङशुक्तिकादीनाम् । वस्त्राणां निणेज- नेन । चेलबदुपलमणीनाम् । कृष्णाजिनानां गौरसर्षपैः। रौरव- यस्ताजिनानां बिल्वतण्डुलैः। 'कुतपानामरिष्टैः । काष्ठानां परिलेपनेन । मूलकफलपुष्पभूमितृणदारुपलाल- धान्यानामभ्युक्षणम् । रज्जुवैणवयज्ञचर्मकार्पासिकक्षौमदुकूलचीना- शुकपटकौशेयोर्णकानामद्भिरेष प्रक्षालनम् ॥ (१) 'इतपः' नाम पार्वतीयागनिर्मिताः कम्बला उभ्यन्ते । 'अरिष्टैः' गवसलैः । (गोबिन्दस्वामी) ·२४]] शुद्धिकाण्डे द्रव्यशुद्धिः सुमन्तुः मणिकनकरजतशशुक्त्युपलप्रवालानां परिमार्जन शुद्धिः । वस्त्रविदलरज्जुचर्मणामद्भिः प्रक्षालनम् । भूम्यस्थिकाष्ठानां तक्ष- णम् । मृत्पात्रलोहजानामग्निनोत्तापनम् । सीसत्रपुताम्रायसानामुद- कभस्मभ्यां त्रिःपरिमार्जनाच्छुद्धिः । गोवालरज्ज्वा पुष्पफलपत्र मूलानां च । अन्यत्र शकुनोच्छिष्टेभ्यः। तेषामदोषः। श्ववष्टानां चमसादीनां सक्सवाणां चरूणामन्येषां यज्ञभाण्डानामुष्णेन वारिणा शौचम् । तैजसानान्तु भृजचर्मचीरवेणुवैदलबल्कलाना- मद्भिः प्रक्षालनम् ॥ काश्यपः अथ पात्राणां शौचविधि व्याख्यास्यामः । परिलेखनं दारुपात्राणाम् । औपलानां जलेनावघर्षणम् । मृन्मयानां पुनर्दह- नम् । रैत्यानां ताम्राणामम्लवारिणा मार्जनम् । भस्मना कांस्यत्रपुसीसकताम्रायसानाम् । लिकताभिर्दन्तशृङ्गशङ्खशुक्ति- मणीनाम् । वस्त्ररजतसुवर्णानामद्भिः शौचम् । तृणकाष्ठभूर्ज- शणक्षीमचीरचर्मवेणुवैदलपत्रवल्कलानां चेलबच्छौचम् । अत्यन्तो पहतानां परित्यागः॥ वायुपुराणे अरिष्टैश्च तथा बिल्वैरिदैश्चर्मणामपि । वेदलानां च सर्वेषां चर्मवच्छौचमिष्यते ॥ (१) Folio 83 of भा, which should begin here, is lost.

·११२ कृत्यकल्पतरौ [२४ वल्कलानां च सर्वेषां भस्मना शौचमिष्यते । तथास्थिचर्मदारूणां शृङ्गाणां च विलेखनम् ॥ मणिवज्रप्रवालानां मुक्ताशङ्खफलस्य च । सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः॥ स्याच्छौचं सर्ववालानामाविकानां च सर्वशः। तथा कार्यासिकानां च भस्मना समुदाहृतम् ।। हारीतः पयसा दन्तानाम् । 'क्रीतानामवहनननिष्पवनैः। व्रीहियवगो- धूमानां घर्षणदलनपेषणैः । शमीधान्यानां कण्डनविमर्शनक्षालनैः। फलीकृतानां घर्षणप्रक्षालनपर्यग्निकरणैः। शाकमूलफलानां प्रशस्त- भूस्थानां ग्रहणे प्रक्षालनैः । इक्षकाण्डानां शमीधान्यवत्। यज्ञद्रव्य- हविषां श्रपणमेव । उत्पवनं स्नेहानाम् । पुनःपाकः कृतलवणानाम् । पुष्करादिभिः स्पृष्टानां भूस्थानां तृणकाष्ठानामादित्यदर्शनाच्छौ. चम् ॥ 'दन्तानां' दन्तनिर्मितानाम् । 'शमीधान्यानि' मुद्गादीनि ।। आपस्तम्बः (१, १७, ९-१३] अनानाते मृन्मये भोक्तव्यम् । आन्नातं चेदभिदग्धे । परि- मृष्टं लोहं प्रयतम् । निर्लिखित दारुमयम् । यथागमं यज्ञे ॥ “ (१) क्रोताना' क्रयोपात्तानाम् तण्डुलादीनाम् । अवहननं' कण्डनम् । 'निष्पवन' प्रस्फोटनम् । 'फलीकृताना' निस्तुषी नानां तण्डुकादीनाम् । 'पर्यमिकरणं' तदुपर्यनिकरणम् ॥ (शुद्धिप्रकाशः, पृ. १२४) (२) 'अनाप्रीते' 'आप्रीत' इति उज्वलाहतपाठी । 'आप्रीतं' इति उज्वलाहतपाठौ । 'आप्रीत' चित्कार्ये पोकादा- उपयुक्तमिति न्याख्यात || 'आपणः' पण्यवाथी । तच कृतानं नानीयात् ॥ (उज्वला) ·२४] शुद्धिकाण्डे द्रव्यशुद्धिः 'आनातं' अन्यस्मै लौकिकप्रयोजनाय प्रक्षालितमिति कप: दिभाष्यम् ॥ शातातपः गवानातेषु कांस्येषु शूद्रोच्छिष्टेषु वा पुनः । दशभिर्भस्मभिः शुद्धिः श्वपाकोपहतेषु च ॥ शहालिखिती चमसानामद्भिर्यज्ञसामवायिकशौचम् । अध्वरेषु चमसवयति- पात्राणाम् । यतिसमयमानायतः सोदकानां परिघर्षणमिति ॥ ब्रह्मपुराणे द्रव्याद्रव्याणि भूरीणि परिप्लाव्यानि चाम्भसा। सस्यानि ब्रीहयश्चैव शाकमूलफलानि च ॥ बौधायनः [१,८,४५-४६] प्रवचनायजे' चमसपात्राणाम् । न सोमेनोच्छिष्टा भव- न्तीति श्रुतिः। शाकमूलफलानां तु प्रक्षालनम् ।। शुद्धिः इत्यनुवृत्ती- शङ्खलिखिती पर्णानां प्रक्षालनमेव । सकृदुपयुक्तकानामुत्सर्गः । तथा पुष्पमूलफलानां च विष्किरावधूतानां मोक्षणम् । अभ्युक्षणमित्येके। यानशय्यासनानां संहतवच्छौचम् ॥ (१) चमसानां पात्राणामुच्छिष्टदोषो नास्तोति शेषः । मूत्राघुरहताना लाग एव । कि तरचनमियाह 'म सोमेन' इति । (गोविन्दस्वामी) (२) Leaf 83 of आ begins here.

·१४४ कृत्यकल्पतरौ [२४ 'विष्किराः कुक्कुटादयः।' पौधायनः [९, ९, ७-६] आसनं शयनं यानं नावः पन्थास्तृणानि च । आत्मशय्यासनं वस्त्रं जायाऽपत्यं कमण्डलुः। शुचीन्यात्मन एतानि परेषामशुचीनि तु ॥ 'दुष्टाभिशस्तपतिततिर्यग्गन्धवर्णोपहतानाम्' इत्यनुवृत्ती- हारीत यानशय्यासनानि परिहार्याणीत्येके मन्यन्ते । तत्र वर्ण- विशेषात् शुक्लमलिनसंसर्गदर्शनात् पादोपसंसर्गायाधिसंक्रमयो- गाच । तस्मात्पृथक् शौचाः श्रेयांस इति । स्वानुपपत्तौ शुच्यन्त- वास इति समामनन्ति । स्पर्शे सचैललानमेव । एवं वाह- आसनं शयनं यानमन्तर्धाय समाचरेत् ॥ बौधायनः [१, १३, २८-३२; १, १४, १-१-१३] असंस्कृतायां भूमौ न्यस्तानां तृणानां प्रक्षालनम् । परोक्षोप- 'हतानामभ्युक्षणम् । एवं क्षुद्रसमिधाम् । महतो काष्ठानामुप- (१) शुद्धिप्रकाशः; १२२ (२) 'नादः' इति शु. प्र, पाठः, १२३. (३) "पथि तृणानि च" इति मु-बौधा । (४) 'सर्वेषां' इति शु. प्र. पाठः; परेषामिति . बौधा. (4) The two verses are given in the reverse order by the printed Baudhāyana, but 6. 9. follows the order in the text. (O) Text corrupti restored conjecturally. (७) निहितानाम्-अ. (८) हताना प्रोजनमेव- (९) एवं क्षुद्रसमिधानाम् । संहताना -अ. - ·२४] शुद्धिकाण्डे द्रव्यशुद्धिः १४५ घाते प्रक्षाल्यावशोषणम्॥ बहूनां तु प्रोक्षणम् । दारुमयानां पात्राणा- मुच्छिष्टसमन्वारन्धानामवलेखनम् । उच्छिष्टालेपोपहतानामवत- क्षणम् । मूत्रपुरीषलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानामुत्सर्गः । तदेतदन्यत्र निर्देशात् । यथैतदग्निहोत्रे धर्मोच्छिष्टे च दधिधर्मे च कुण्डपायिनाम- यने चोत्सर्गिणामयने च दाक्षायणयज्ञे चैडादधे च चतुश्चक्रे च ब्रह्मा- दनेषु च तेषु सर्वेषु दभैरद्भिः प्रक्षालनम् । सर्वेष्वेव सोमभक्षेष्वद्भि- रेव मार्जालीये प्रक्षालनम् । मूत्रपुरीषलोहितरेतःप्रभृत्युत्सर्गः ॥ मृन्मयानां पात्राणामुच्छिष्टसमन्वारब्धानामवकूलनम्। उच्छिष्ट- लेपोपहतानां पुनर्दहनम् । मृत्रपुरीषलोहितरेतःपभृत्युपहतानामु- त्सर्गः। तेजसानां पात्राणां पूर्ववत् परिमृष्टानां प्रक्षालनम् । परि- मार्जनद्रव्याणि गोशकृन्मृद्भस्मेति । मूत्रपुरीषलोहितरेतःप्रभृत्यु- पहतानां पुनः करणम् । गोमूत्रे वा सप्तरात्रं परिशायनम् । महा- नद्यां वैवम् । एवमश्ममयानाम् । अलावुविल्वविनालानां गोवालेः परिमार्जनम् । नलवेणुशरकुशव्यूतानां गोमयेनाद्भिरिति प्रक्षाल- नम् । व्रीहीणामुपघाते प्रक्षाल्याऽवशोषणम् । तण्डुलानामुत्सर्गः ॥ अग्निहोत्रघमैंडादधादयः कर्मनामविशेषाः । 'माजलीयः सौमिकवेदेर्दक्षिणतो मध्यप्रदेशः ॥३ (१) समाराधनां समुल्लेखनम् -अ- (२) एतदनन्तरं 'मृन्मयानां पात्राणां' इत्यादि प्रमृत्युपहतानामुत्सर्गः' इत्यन्तं पठित्वा, 'तदेतदन्यत्र ' इत्यादि पठितमुदयपुरमातृकायाम् । 'आ' कोशे त्वेवमेव पाठक्रमः । मुद्रित- पुस्तकेष्वपीथमयमेव क्रमः॥ (३) "शुद्रसमिधी' अङ्गलिपरिमिता: अनिमा इति यावत् । अवलेखन' घर्षणम् ।। (गोविन्दस्वामी) 19 .

·१४६ ४ कृत्यकल्पतरौ [२४ पैठीनसिः काष्ठं तृणं चाण्डालादिस्पर्शनादादित्यं दर्शयेत् पूतं भवति ॥ आपस्तम्बः [१, १५, १३-१५] मूढस्वस्तरे चासंस्पृशन्नन्यानप्रयतान् प्रयतो मन्येत । तथा तृणकाष्ठेषु निखातेषु । प्रोक्ष्य वास उपयोजयेत् ॥ बौधायनः [१, १३, १४-१५] न परिहितमधिरूढमप्रक्षालितं प्रावरणम् । नाऽपल्पूलित मनुष्यसंभुक्तं देवत्रा युज्यात् ॥ 'नाऽपल्पूलितं मनुष्यसंभुक्तं' इति, मनुष्ययुक्तवाससं न देवे संयुञ्जीत ॥ ब्रह्मपुराणे प्रत्यहं क्षालयेद्वस्त्रं दैवे पित्र्ये च कर्मणि । सर्व विण्मूत्रशुक्रश्च दूषितं तु मृदम्बुभिः॥ शोध्यादौ शोधनीयं च गोमूत्रक्षारवारिभिः । रज्जुवल्कलपात्राणां चमसानां तु चर्मणाम् ॥ (१) आसनतया भयनतया वा सुष्ठास्तीर्णः पलालादिसङ्घातः 'स्वस्तरः' । पृषोदरादिषु दर्श- नादपसिद्धिः । यत्रातिश्लक्ष्णतया पलालादेः मूलाग्रादिमागो न विज्ञायते स 'मुढः' । मूढश्वासौ स्वस्तरश्च 'मूढस्वस्तरः' । तस्मिन् पतितादिषु ' अप्रयतेषु' आसीनेषु यः कश्चित् प्रयत उपविशेत् न च तान् संस्पृशेत् । तदा स 'प्रयतो मन्येत । यथा प्रयतमात्मानं मन्यते प्रयतोऽस्मीति तथैवं मन्येत ॥ उज्वला) (२) 'पपूति' हस्तेन शिलायां ताडितत् । (गोविन्दस्वामी)

·२४]
যুৱিকা মুক্তি
कृत्वा शौचं ततः शुद्धिौवालघर्षणं पुनः ।
कौशेयाविकयोदयं रजताक्तं जलं बहु॥
सुवर्णाक्तं तथा दद्यात् क्षौमाणां चावाससाम्।
अङ्गिराः
शौचे सहस्ररोमाणां वावग्न्यन्दुरश्मिभिः ।
रेतःस्पृष्टं शवस्पृष्टं आविकं नैव दुष्यति ॥
शयनासनयानानि रोमबद्धानि यानि तु ।
वस्त्राण्येतानि सर्वाणि संहतानि प्रचक्षते॥
'चलानाम्' इत्यनुवृत्ती-
-
शङ्खलिखितौ
सर्वेषामापो मृदिष्टकेमुदविल्वपत्रतण्डुलसर्षपकल्कक्षारगो-
मूत्रगोमयादीनि शौचद्रव्याणि । अहतानां प्रोक्षणमित्येके ॥
मनुः [५, १२६
यावन्नापैत्यमेध्याक्ताद्गन्धो लेपश्च तत्कृतः।
तावन्मृद्वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥
विष्णुः [२३, २९]
प्रोक्षणेन 'संहतानाम् ॥
(१) 'प्रस्तकम् '-उ, आ; पुस्तकम् -अ.

·१४८
कृत्यकल्पतरौ
[२५
वसिष्ठः ३, ४८]
लेपगन्धापकर्षणे शौचममेध्यस्यालिप्तस्याद्भिर्मदा च ।।
मनुः [५, १२८
श्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् ।
अष्टमद्भिनिर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥
वृद्धशातातपः
अशुचिं च स्पृशेद्यस्तु एक एव स दुष्यते ।
तं स्पृष्टाऽन्यो न दुष्येत्तु सर्वद्रव्येष्वयं विधिः ॥
संहतानां तु पात्राणां यद्येकमशुचिर्भवेत् ।
तस्यैकस्य भवेच्छौचं नेतरेषां विधीयते ॥
मलसंयोग तजं यस्य येनोपहन्यते ।
तस्य तच्छोधनं प्रोक्तं सामान्यं तत्र शुद्धिकृत् ॥

·२५ अथात्यन्तोपहतानां शुद्धिः तत्र विष्णुः [२३, १-६] शारीरैर्मलैः सुराभिर्मयैर्वा यदुपहतं तदत्यन्तोपहतम् । अत्यन्तोपहतं सर्व लोहभाण्डमग्नौ प्रक्षिप्तं शुध्येत् । मणिमय- मश्ममयमजं च सप्तरात्रं महीनिखनेन । शृङ्गदन्तास्थिमयं तक्ष- णेन । दारवं मृन्मयं च जह्यात् । अत्यन्तोपहतस्य वस्त्रस्य यत्प्र- क्षालितं सद्विरज्यते तच्छिन्द्यात् ॥ 'लोहभाण्डं' अत्र तैजसपात्रम् ।। हारीतः अत्यन्तोपहतानां सर्वतेजसानामग्निना शौचम् । मृहारचर्मणां त्यागः । तन्मात्रच्छेदनं वाससामित्येके । नववाससो धारणं हि शौचमित्याचार्याः। तस्मात् सर्ववाससां लावनादेव शुद्धिः ॥ शङ्कलिखितौ तेजसाना रेतोमूत्रपुरीषोपहतानामावर्तनमुल्लेखनं भसना वा सप्तकृत्वः परिमार्जनम् । चेलानामुत्सेधनं तस्मादुच्छेदनं वा ॥ (१) 'लोहमाण्ड' सुवर्णाधष्टमयधातुभाजनमिति रत्नाकरः । 'सुरा' गौडी पैष्टी माची त्रिविधा। तदितरत्सुरा मधम् । शारीराणि मलानि द्वादशाविधानि वसादीनि । (शु. वि., शुद्धिप्रकाशे १२५ च) यथा मनुः [५, १३४] -बसा शुक्रमसूङ्मला मूत्रविट घाणकर्णविट् । श्लेष्माश्रु दृषिका खेदो द्वादशैते नृणां मलाः॥ (२) From here folio 86, 87 and 88 of आ are lost. A leaf of is also missing.

·१५० कृत्यकल्पतरौ [२५ , 'आवर्तनं' अग्नौ द्रावणम् । तत्र चावर्तनादीनां शुद्धिप्रकारा- णां बाहुल्याच्छुचिद्रव्यचिराचिरसंसर्गेण व्यवस्था ॥ बौधायनः [१,८, ४३-४४] मूत्रपुरीषास्ट्रक्शुक्रकुणपस्पृष्टानां पूर्वोक्तानामन्यतमेन त्रि:- सप्तकृत्वः परिमाया । अतैजसानामेवभूतानामुत्सर्गः॥ 'पूर्वोक्तानां' गोशकृद्मनाम् । एवंविधानामत्यन्तोपह- तानामद्भिनिश्च प्रक्षालनम् । वासोवदूर्णानाम् । तन्तुबद्धबल्क- लानां वल्कलवत् ॥ . मद्यैर्मूत्रपुरीषैश्च श्लेष्मपूयाश्रुशोणितः । संस्पृष्टं नैव शुध्येत्तु पुनः पाकेन शुध्यति ॥ एतैरेव च संस्पृष्टं ताम्रसौवर्णराजतम् । अत्यन्तोपहतानां च परित्यागो विधीयते ॥ अथ मूत्रपुरीषाभ्यां रेतसा रुधिरेण च । चेलं यदुपहन्येत पुनः प्रक्षालयेत्ततः ॥ (१) तत्रैवं व्यवस्था--स्पृष्टमात्राणां त्रि:सप्तकृत्वः परिमार्जनम् । अल्पकालोपहतानामुलेख- नम् । चिरकालोपहतानां आवर्तनम् । अत्यन्तोरहताना लाग इति ॥ (गोविन्दस्वामी) (२) शुद्धिविवेक (३१) त्राधिक:श्लोकः यया. - शुध्ये डावर्तितं पश्चादन्यथा केवलाम्भसा ।।

·२५]
शुद्धिकाण्डेऽत्यन्तोपहतानां शुद्धिः
१५१
यद्यम्भसा न शुध्येत्तु वस्त्रं चोपहतं ध्रुवम् ।
छेदनं तस्य दाहो वा यन्मानं तु प्रदुष्यते ॥
मृत्तिकाङ्गारपातेन अशुद्धं तत्परित्यजेत् ।
बृहस्पतिः [आशी., ७५]
वस्त्रवैदलचर्माणां शुद्धिः प्रक्षालनं स्मृतम् ।
अतिदुष्टस्य तन्मात्रं त्यजेच्छित्वात्मशुद्धये ॥
देवलः
दूषितं वर्जितं दुष्टं कश्मलं चेति लिङ्गिनाम् ।
चतुर्विधममेध्यं च सर्व व्याख्यास्यते पुनः ॥
शुच्यप्यशुचिसंस्पृष्टं द्रव्यं दूषितमुच्यते।
अभक्ष्यभोज्यपेयानि वर्जितानीह वक्ष्यते ॥
त्यक्तः पतितचाण्डालौ ग्रामसुकरकुक्कुटौ ।
श्वा च नित्यं विवाः स्युः षडेते धर्मतः स्मृताः ॥
सवणः सूतिका सूती मत्तोन्मत्तरजस्वलाः ।
मृतवन्धुरशुद्धश्च वास्त्वष्टौ स्वकालतः॥
स्वेदाश्रुविन्दवः फेनो निरस्तं नखरोम च ।
आर्द्रचर्मासगित्येतदुष्टमाहुर्द्विजातयः ॥
मानुषास्थि शवं विष्ठा रेतो मूत्रार्तवानि च ।
कुणपं पूयमित्येतत् कश्मलं समुदाहृतम् ॥
दृषितैः प्रोक्षणेनापि शुद्धिस्तूक्ता विधानतः ।
दुष्टमार्जनसंस्कारैः कश्मलैः सर्वथा भवेत् ॥
(१) धर्मसम्मता:-अ.

·२६ अथ भूमिशुद्धिः तत्र मनुः [५, १२४] संमार्जनेनाञ्जनेनर सेकेनोल्लेखनेन च । गवां च परिवासेन भूमिः शुध्यति पञ्चधा ॥ २ खननात् पूरणाद्दाहाल्लेखनादभिघर्षणात् । गोभिराक्रमणात् कालाइमिः शुध्यति सप्तभिः ॥ देवलः पश्चधा पा चतुर्थी वा भूरमेध्या विशुध्यति । दुष्टा द्विधा त्रिधा वाऽपि शोध्यते मलिनकथा ॥ दहनं खननं भूमेरुपलेपनवापनम् । पर्जन्यमार्जनं वेति शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ (१) Our manuscripts have उपा-जनेन which breaks the metre. Medhatithi's reading is adopted. अजन' गोमयोपलेपनम् (शु. प्र., १००) (२) अभिमर्षणात् इति शुद्धिप्रकाशपाठः (पृ. १००) (३) अस्यार्थ:-अपवित्रा भूमिः त्रिधा, अमेच्या दुष्टा मलिना च । तत्रामेध्या दहनादिभिः पञ्चमिः बहुत्वे, चतुमिः तदल्पत्वे शुध्यति । एवमग्रेऽपि । दुष्टा दहनादिभिः त्रिभिः, खमनोप- लेपनाभ्यां द्वाभ्यां वा । मलिना एकधोपलेपनेन शुन्यति । वापनं मृदन्तरेण पूरणम् ॥ (शु. प्र., ९९) ·२६] অন্ধিান্ত নিযুক্তি १५३ प्रसूता गर्भिणी यत्र म्रियते वाऽथ मानुषः। चाण्डालैरुषितं यत्र यत्र विन्यस्यते शवः ॥ विण्सूत्रोपहतं यच्च कुणपो यत्र दृश्यते । एवं कदमलभूयिष्ठा भूरमध्येति लक्ष्यते ॥ कृमिकीटपदक्षेपैदृषिता यत्र मेदिनी । द्रप्सापकःक्षिप्तैश्च दुर्गन्धैर्दुष्टतां व्रजेत् ॥ नखदन्ततनूजन्मरक्तशुक्ररजोमलैः। भस्मपङ्कतृणैर्वापि प्रच्छन्ना मलिना भवेत् ॥ बौधायनः [१,१३, १६-२०] घनाया भूमेरुपघात उपलेपनम् । सुषिरायाः कर्षणम् । 'क्लिन्नाया अमेध्यमाहृत्य प्रच्छादनम् । चतुर्भिः शुध्यते भूमिर्गो- भिराक्रमणात् खननाद्दहनादभिवर्षणाच्च । पञ्चमाचोपलेपनात् षष्ठात्कालात् ॥ (१) Line missing in 3 and शु. प्र. and found in आ. (२) 'क्षिप्तर्वातैर्वा दुष्टतां व्रजेत् ' इति शु. प्र. पाठः। 'द्रप्सा' घनीभूतं श्लेष्मादिमलम् (शु. बि शु. प्र.) . (३) 'तन्जत्वक्तुषपाशुरजोमलैः' इति शु. प्र. पाठः । आ has a large gap hear on. (४) 'क्लिन्नायां मेध्यं' इति गोविन्दस्वामिनाहतपाठः । 'क्लिन्ना' आर्द्रा । तस्या उपघाते तृणादिना मृदा च प्रच्छादनं कार्यम् इति तेन व्याख्यातम् । “लिना अमेध्यार्दा अमेध्यमाहल आकृष्य प्रम्छादनं शुद्धमृदन्तरेण पूरणम्" इति शुद्धिप्रकाशेन व्याख्यातं च ॥ 20

·कृत्यकल्पतरौ
याज्ञवल्क्यः [१, १८८]
भूशुद्धिर्माजनाहाहात् कालागोभ्रमणादपि ।
२खननोल्लेखनाल्लेपाद्गृहं मार्जनलेपनात् ॥
ब्रह्मपुराणे
देवानां प्रतिमाश्चापि वेश्मान्यायतनानि च ।
बाह्यमभ्यन्तरं शस्तं भूमेरुद्धृत्य शास्त्रवत् ॥
ततस्तोयेन गोभिश्च दाहोल्लेखनमार्जनः।
शोधनीयाश्च मन्त्रैश्च सरलैः पञ्चभिश्च भूः ॥
उद्धृत्य मृत्तिकालाव्या पवित्रेण जलेन च।
प्रामाइण्डशतं त्यक्त्वा नगराच चतुर्गुणम् ॥
भूमिः सर्वत्र शुद्धा स्याद्यत्र लेपो न दृश्यते ।
बौधायनः [१, ९, ११-१२, १, १०, १]
भूमेस्तु सम्माजनमोक्षणोपलेपनावस्तरणोल्लेखनैर्यथास्थान
दोषविशेषात् प्रायत्यम् । अथाप्युदाहरन्ति ।
गोचर्ममात्रमबिन्दुभूमेः शुध्यति पातितः।
समूढमसमूढं वा यत्राऽमेध्यं न लक्ष्यते॥ इति
(१) 'क्रमणादपि' इति विश्वरूपापराविज्ञानेश्वरैराहतपाठः ।
(२) 'सेकादुल्लेखनापात्' इति तैरेवाहतपाठः ।
(३) इमौ श्लोको अश्वार (अ) कोशमात्रे उपलभ्यन्ते ॥

·२६]
शुद्धिकाण्डे भूमिशुद्धिः
५५
यमः
ब्राह्मणावसथे भूमिदेवागारे तथैव च ।
मेध्यां चैव सदा मन्येत् गवां गोष्ठे तथैव च ॥
बौधायनः
अनेकोदाधे दारुशिले भूमिसमे इष्टकाश्च सङ्कीर्णीभूताः ॥२
पराशरः [७, ३४]
रथ्याकर्दमतोयानि नावः पन्थास्तृणानि च ।
स्पर्शनान्न प्रदुष्यन्ति पकेष्टिकचितानि च ॥
वापीकूपतडागेषु उद्यानोपवनेषु च ।
निःसप्तमार्जनं कृत्वा एवं शौचं विधीयते ॥
याज्ञवल्क्यविष्णू या., १, १९७; वि., २३, ४१]
रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसैः।
मारतेनैव शुध्यन्ति पक्केष्टकचितानि च ॥
याज्ञवल्क्या, [१, १९४]
पन्थानश्च विशुध्यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः ॥
(१) एतेषु या भूमिस्ता मेण्यां मन्येदित्यर्थः । (शु. प्र., १०१)
(२) 'संकीणीभूताः' परस्परसंबद्धाः इत्यर्थः (शु, प्र., १०२)
(३) Ascribed to याज्ञवल्क्य by Suddhiprakasa, p.101, but found
neither in या. nor in पराशरस्मृति. The manuscripts are confused here.

·१५६
कृत्यकल्पतरौ
(२६
शातातपः
वल्मीकाच कराल्लेपात् जलाच पथिवृक्षयोः ।
कृतशोचावशिष्टाच न ग्राह्याः सप्तमृत्तिकाः ॥
अपां नोच्छिष्टदोषोऽस्ति मधुनो न च सर्पिषः ।
न फलानां न वालानां न चमसां न च योषिताम् ॥
शौचार्थ नैव संग्राह्याः शर्कराश्मादिवर्जिताः ।
रक्ता गौरी तथा श्वेता मृत्तिकास्त्रिविधाः स्मृताः॥
(१) This half-sloka is given only by .
(3) These leaves have perhaps been mixed up, as the
sloka appears later, alongwith the long quotation from
Devala below,

·२७
अथोदकशुद्धिः
तन मनुः [५, १२८]
आपः शुद्धा भूमिगता वितृष्णा यत्र गौर्भवेत् ।
अव्याताश्चेदमेध्येन गन्धवर्णरसान्विताः॥
ब्रमपुराणे
भूमिष्ठमुदकं शुद्धं गन्धवर्णरसान्वितम् ।
केशास्थिशवविण्मूत्रसंयोगैरज्झितं यदि ॥
शलिखितौर
भूमिष्ठमुदकं शुध्येच्छुचि तोयं शिलागतम् ।
गन्धवर्णरसर्दुष्टवर्जितं यदि तद्भवेत् ॥
विष्णुः [२३, ४३]]
भूमिष्ठमुदकं पुण्यं वैतृष्ण्यं यत्र गोर्भवेत् ।
अव्याप्तं चेदमेध्येन तदेव शिलागतम् ॥
(१) वैतृष्ण्यं यासु,' इति मेघोतिथिपाठः ।
(३) 'शङ्खः' इति शुद्धिप्रकाशे, पृ. १०२
(३) 'वितृष्णा'-अ, आ, उ, शु. प्र., १०२ शु. वि.

·१५८
कृत्यकल्पतरौ
[२.
न श्री दुष्यति जारेण नाग्निदहनकर्मणा।
नापो मूत्रपुरीषाभ्यां न द्विजा वेदकर्मणा ॥
'गावो न दुष्यन्त्यमृतं वहन्त्यः
स्त्रियो न दुष्यन्ति परोपभुक्ताः।
आपो न दुष्यन्ति महीतलस्था
विद्वान्न दुष्येत्तु प्रतिग्रहेण ॥
.
विष्णुः, [२३, ४४-४६]]
मृतपश्चनखात् कूपादत्यन्तोपहतात्तथा ।
अपः समुद्धरेत्सर्वाः शेषं वस्त्रेण शोधयेत् ॥
वह्निप्रज्वालनं कुर्यात् कूपपक्केष्टकाचिते।
पञ्चगव्यं न्यसेत्पश्चान्नवतोयसमुद्भवे ॥
जलाशयेष्वधारपेषु स्थावरेषु वसुन्धरे।
कूपवत्कथिता शुद्धिर्महत्सु च न दूषणम् ॥
अल्पेनाऽपि कृताहोषात् कूपसेतुपथेषु च।
तेषु देशेषु यत्तोयं सस्यक्षेत्रपथेषु च ॥
प्रतिग्राह्यं च पेयं च न दुष्येन्मनुरब्रवीत् ।
वापीकूपतडागेभ्य आपो ग्राह्यास्तु सर्वशः ॥
(१) आ alone has this verse in corrupt form, but does not
give the name.

·२७]
शुद्धिकाण्डे उदकशुद्धिः
१५९
पश्चात्पश्येदमेध्यं तु पञ्चगव्येन शुध्यति॥
अस्थिधर्मावसिक्तं च श्वमार्जारश्च मूषिकः ।
दूषितं तु ततस्तोयं तत्राधस्तात्तु शोधनम् ॥
अस्थिचर्मादिपतितं खरवानरसूकरै।।
उद्धृरेतूदकं सर्व शोधनं परिमार्जनम् ॥
वापीकूपतडागेषु दृषितेषु कथंचन ।
उद्धृत्य वै कुम्भशतं पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
अमेध्यं तु यदा किंचित् कूपेषु विनिमजति ।
षष्टि कुम्भान् समृद्धृत्य पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
शङ्कलिखितौ
आपो रूपरसगन्धवत्यः परिशुद्धाः। जीर्णचर्मकरण्डैरभ्यु-
द्धता भूमिगता मेध्या यत्र गौर्वितृष्णा भवेत् ॥
पैठीनसिः
गन्धवर्णरसयुक्ताः शुद्धा आपो भूमिगता यत्र गौर्वितृष्णा
भवति । विपर्यस्तं महोदकमपि ॥
प्रकृताद्रसादन्यरसगन्धादियुक्तत्वेन भूतं 'विपर्यस्तम्' ।
(१) ७।५.
चर्मपुटः इति रुद्रधरः ॥
(२) 'जीर्णचर्मकरण्डकैरुद्धताः' इति शुद्धिविवेके ; 'चर्मकरणकः'

·१६.
कृत्यकल्पतरौ
[२७
देवला
अविगन्धा रसोपेता निर्मलाः पृथिवीगताः।
अक्षीणाश्चैव गोः पानादापः शुद्धतराः स्मृताः॥
उद्धृता वा प्रशस्यन्ते शुद्धैः पात्रैर्यथाविधि ।
एकरात्रोषितास्तास्तु त्यजेदापः समुद्धृताः ।
२अक्षुब्धानामपां नास्ति प्रमृतानां च दूषणम् ।
स्तोकानामुद्धृतानां च कश्मलैर्दूषणं भवेत् ॥
अक्षोभ्यानि तडागानि नदी वाप्यः सरांसि च ।
कदमलाशुचियुक्तानि तीर्थतः परिवर्जयेत् ॥४
याज्ञवल्क्यः [१, १९२]
शुचि गोतृप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतम् ॥५
यमः
प्रापखरण्ये घटके च कूपे द्रोण्यां जलं कोशगतास्तथापः ।
ऋतेऽपि शूद्रात्तदपेयमाहुरापद्तो भूमिगताः पिबेत्तु ।।
.
(१) 'नौपालादापः' इति कोशेवपपाठः; शु. प्र., १०२
(२) 'अनुक्तानां मया नास्ति' इति तेष्वपपाठः।
(8) तत्रायुक्ततडागानि '-उ, अ, आ.
(४) 'अविगन्धा' विगर्हितगन्धरहिताः । 'प्रसूतानां' पर्वतनिर्झररूपाणाम् । कश्मलं'
शवादि । 'तीर्थ' जलावतरणमार्गः । (शुद्धिप्रकाशः)
(५) 'प्रकृतिस्थ' अविकृतरूपरसम् | “ महीगतं ' विशुद्धभूगतम् ।
(६) 'द्रोणी' काठाम्बुवाहिनी । 'कोशः' चर्मपुट इति कल्पतरप्रभृतयः (*. प्र., १०४)
-

·२७] शुद्धिकाण्डे उदकशुद्धिः 'घटको'ऽत्र सर्वानुगतकूपोदकोद्धरणार्थ प्रकल्पितः कर- कादिः। 'कोशः' चर्मपुटः । ऋतेपि 'शूद्राद्' इति, ब्राह्मणा- दिस्वामिकमपि तदपेयम् ॥ हारीतः भूस्थाः पुण्याश्चापोऽशुचिभागवर्जम् । 'रात्राविता आपो वरुणं प्राविशस्तस्मान्न रात्रौ गृह्णीयात् । धानो धान्न इत्यग्निमुपरि- टाद्धारयन् गृह्णीयात् ॥ बौधायनः [१, ६, ११-१३] अथाऽस्तमित आदित्य उदकं गृह्णीयान गृह्णीयादिति मीमां- सन्ते ब्रह्मवादिनः। गृह्णीयादित्येतदपरम् । यावदुदकं गृहीयात्ताव- स्माणानायच्छेत् । अग्निर्ह वै ह्यदकं गृह्णाति ॥ । उशना - नद्यः कूपास्तडागानि सरांसि सरितस्तथा । असंवृत्तान्यदोषाणि मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।। 'असंवृत्तानि' चाण्डालादिस्पृष्टानि ।। (१) 'रात्रवेता' इति रुद्रधरपाठः । (२) तथा च श्रुतिः-आदियोऽमि यन्नक्तमनुप्रविशति सोऽन्तर्षीयते इति । तथा 'रात्रावचिरे- वाऽग्नेर्ददृशे न धूमः' इति । (गोविन्दस्वामी) (३) 'असंवृतानि' अस्पृश्यस्पृष्टान्यपीत्यर्थ हति कल्पतरः" इति स्वधरः (इ. वि., ३४) 21

·२६२
कृत्यकल्पतरौ
[२७
वृहस्पतिः [आशी., ७७-७८]
उच्छिष्टं मलिनं क्लिन्नं यच्च विष्ठाविलेपितम् ।
अद्भिः शुध्यति तत्सर्वमपां शुद्धिः कथं भवेत् ॥
सूर्येन्दुरश्मिपातेन मारुतस्पर्शनेन च ।
गवां मूत्रपुरीषेण शुध्यन्त्याप इति स्थितिः ।।

·२७-अ
अथ पक्कानशुद्धिः
तत्र मनुः []
शुक्तानि हि द्विजोऽन्नानि न भुजीत कदाचन ।
प्रक्षालयित्वा निर्दोषान्यापद्धर्मों यदा भवेत् ॥
मसूरमाषसंयुक्तं तथा पर्युषितं च यत् ।
तत्तु प्रक्षालितं कृत्वा भुञ्जीताज्याभिधारितम् ॥
तथा (१) [यमः
मक्षिकाकेशमन्नेषु पतितं यदि दृश्यते ।
मूषकस्य पुरीषं वा क्षुतं यचावनितम् ॥
भसनास्पृश्य चाश्नीयादभ्युक्ष्य सलिलेन वा ॥
अवक्षुतं केशपतङ्गकीटै-
रुदक्यया वा पतितैश्च दृष्टम् ।
३अलातभस्माम्बुहिरण्यतोयैः
संस्पृष्टमन्नं मनुराह भोज्यम् ॥
(१) Not traced in Manusmrti. It is cited from 'स्मृयन्तर
(i. e. a smrti) by शु. प्र., १२६.
(२) Ascribed to यम by शु. प्र., १२७ । १. वि., ३१.
(३) 'अलातमस्म' शुद्धस्थानमस्मोपलक्षणत् (शु. प्र., अ. वि.)

·१६४
कृत्यकल्पतरौ
[२७
वाक्प्रशस्तानि भुञ्जीत वाग्दुष्टानि विवर्जयेत् ।
शुचीनि बन्नपानानि वाक्पूतानि न संशयः ॥
मक्षिका दंशमशका घुणाः सूक्ष्माः पिपीलिकाः ।
एतैः स्पृष्टं न दुष्टं स्यान्नैते कीटा विपत्तये ॥
याज्ञवल्क्यः [१, १८९]
गोधातेऽने तथा केशमक्षिकाकीटदूषिते ।
मृगम सलिलं वापि प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धये ॥
बौधायनः [२, १२, ६]
त्वक्केशनखकीटाखुपुरीषाणि दृष्टा तं देशं पिण्डमुद्धृत्याऽद्रि
रभ्युक्ष्य भस्माऽवकीर्य पुनरद्भिः प्रोक्ष्य वाचा च प्रशस्तमुपभुञ्जीत ।।
'अभक्ष्यमित्यनुवृत्तौ वसिष्ठः [२, १४, २२-२४]
पक्कमन्नं केशकीटोपहतं च । कामं तु केशकीटानुद्धृत्याद्भिः
प्रोक्ष्य भस्मनावकीर्य वाचा प्रशस्तमुपभुञ्जीत ॥
पैठीनसिः
केशकीटगवाघ्रातमन्नं हिरण्येन च भसना वा स्पृष्टं प्रोक्षितं
भोज्यम् ॥
(१) शु. प्र., १२७-~-आमिषामध्यसेवी प.

·२७]
पक्वान्नशुद्धिः
शातातपः
केशकीटगवाघात वायसोपहतं तथा ।
क्लीबाभिशस्तपतितैः सूतिकोदक्यनास्तिकैः ॥
दृष्टं वा स्थायदन्नं तु तस्य निष्कृतिरुच्यते ।
अभ्युक्ष्य किंचिदुद्धत्य तद्भुञ्जीत विशेषतः ॥
भस्मना वापि संस्पृश्य संस्पृशेदुदकेन वा ।
सुवर्णरजताभ्यां वा भोज्यं प्रातमजेन वा ॥
घृतं च पायसं क्षीरं तथैवेक्षुरसो गुडः ।
शूद्रभाण्डगतं तकं तथा मधु न दुष्यति ॥
'पायसं' दध्यादि । 'तकं' तु तद्विकारः।
उशना
अजाघ्राणेनऽन्नाद्यानाम् । लेहघृतलवणमधुगुडानां पुन:-
पाकेन ॥
शङ्कलिखिती'
आकारजानामभ्यवहरणीयानां घृतेनाऽभिधारितानां शुद्धिः।
पुन:पचनमेव स्नेहानाम् । स्नेहवद्रसानाम् । मृदद्भिः संहतानाम्
(१) 'केशकीरशुना स्पृष्टं' इति शु. प्र. पाठः (१२९)
(२) यत्-शु. प्र.
(३) पायसं दभ्यादि, विकारार्थे तद्धितविधानादिति कल्पतरु-पारिजात-रत्नाकरप्रभृतयः ।
यत्तु दुग्धसाधितमन्नं पायसमिति तन्न ॥ (शु. प्र., १३२)
(४) अ and defective and corrupt.
() This appears as follows in Govindasvāmin's commentary
on Baudhayana (p. 45): शङ्ख: आकरजानामभ्युक्षितानां घृतेनाऽभिधारितानामभ्यः
वहरणीयाना पुनः पचनमेव स्नेहद्न्यसमानाम् ॥” शु. प्र., १३१
-

·कृत्यकल्पतरौ [२७ द्रव्यणामुत्पवनम् । शुष्काणामुद्धृतदोषाणां संस्कारः। परिप्लावि. तानां दोषाणां त्यागः॥ बौधायनः [१,१०,२-३] परोक्षमधिभितस्याऽनस्याऽवद्योत्याऽभ्युक्षणम् । तथाऽऽपणे- यानां च भक्ष्याणाम् ॥ 'अवद्योत्य' ज्वलता तृणादिना प्रकाशः ॥ आपस्तम्बः २, ३,९] परोक्षमन्नं संस्कृतमन्नावधिनित्याद्भिः प्रोक्षेत। तद्देवपवित्र- मित्याचक्षते॥ सुमन्तुः केशकीटक्षुतनिष्ठीवनोपहतं श्वभिर्वा प्रातं प्रोक्षितमात्रम् । दधिपर्युपासितं पुनः सिद्धम् । चाण्डालावेक्षितमभोज्यम् । अन्यत्र हिरण्योदकस्पृष्टाच्छुद्धिः॥ देवलः चाण्डालेन शुना वापि दृष्टं हरिभिराविकः । विडालादिमिरुत्सृष्टं दुष्टमन्नं च वर्जयेत् ॥ (१) स्थाग्निकै:- ·२७] पकानशुद्धिः १६७ १ हारीत: [श्वकाकगृनोपघाते] केशकीटपिपीलिकादिभिरन्नायुपघाते काञ्चनरजतवैडूर्यप्रवालादिभिरेकतमेन वाऽद्भिः संस्पृष्टेन मन्त्र. मोक्षणपर्यग्निकरणादित्यदर्शनात्पूतो भवति । बबन्नोपघात उपहत- प्रदेशात् किंचिदुद्धत्य खर्णरजताम्बुना प्रोक्ष्य पूतं भवति । त्यागो हि रसानामत्यन्तोपहतानाम् ॥ बौधायनः १, १४, १४-१८] [एवं] सिद्धहविषाम् । महतां श्ववायसप्रभृत्युपहतानां तद्देशे पिण्डमुद्धत्य "पवमानस्सुवर्जन" इत्यनेनानुवानुकेनाऽभ्यु: क्षणम् । मधूदके पयोविहारे च पात्रात् पात्रान्तरनयनाच्छौचम् । एवं तैलसर्पिषी उच्छिष्टसमन्वारब्धे तूदके प्रक्षिप्योद्धृत्योपयो- जयेत् ॥ एवमित्यादि-अनेन पात्रात् पात्रान्तरनयनमतिदिश्यते। ततोऽधिकविधानमनियतम् ॥ १) शु. प्र., १२९-" काञ्चनमस्मरजतवैडूर्यगोवालाजिनदर्माणासन्यतमेनाद्भिः संस्पृष्टमन्त्र- प्रोक्षण" इति (२) महतामिति मु. बौधायनीये ; अहित-इति उ. (३) तं देश-मु. पो. (४) “पवमानस्सुपर्जनः पवित्रेण विचर्षणिः” इमादिः 'जातवेदा मौर्जयन्ला पुनातु' इसन्तोऽनुवाकः [तेतरीयब्राह्मणम्, १, ४, ८] (५) अवधायोपयोजयेदिति मू. बौ.

·कृत्यकल्पतरौ [२७ विष्णुः [२३, ३६-३७] द्रोणाभ्यधिक सिद्धमन्नमनुपहतं न दुष्यति । तस्योपहतम- पास्य गायत्र्यभिमन्त्रितं सुवर्णाम्भः क्षिपेत् ॥ पराशरः स्मृतद्रोणाधिकं त्वन्नं शुकाद्यैरुपधातितम् । अत्याज्यं तस्य शुद्धयर्थ ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ॥ वेदवेदाङ्कविद्विमा धर्मशास्त्रबहुश्रुताः। उच्चार्य धर्मशास्त्रं तु ऋषिवक्त्रविनिःसृतम् ॥ मुनिवक्त्रानुगान् धर्मान् गायन्ते धर्मपाठकाः । एभिर्य उक्तो धर्मों वै सत्यं स्यान्नेतरस्तथा ॥ द्रोणाधिकविशुध्यर्थं धर्मशास्त्रेषु पठ्यते। श्वकाकैरवलीढं तु द्रोणान्नं न विवर्जयेत् ॥ प्रावृत्योद्धत्य तन्मात्रं यच्च लालाहतं भवेत् । सुवर्णोदकेनाभ्युक्ष्य ज्वलनेन तु तापयेत् ॥ हुतज्वलनसंस्पृष्टं तदन्नं न च वर्जयेत् । तन्मात्रं समनद्धृत्य शेषं संस्कारमर्हति ॥ घनानां प्रोक्षणाच्छुद्धिवाणामपि तापनात् । स्पर्शनाच भवेच्छुद्धिरपोग्नेश्च घृतस्य च । छागलेयमसंस्पृष्टं शुचित्वेनैव निर्दिशेत् ॥ तदेव द्रोणीश्रवणं पकानप्रदर्शनार्थम् । तथा च 'द्रोणाधिक' मित्युक्तं प्रकृतेषूत्सवेषु॥

·२७] पक्वान्नशुद्धिः बृहस्पतिः [संस्कार, २८] तीर्थे विवाहे यात्रायां समामे देशविप्लवे । नगरे ग्रामदाहे च स्पृष्टास्पृष्टिन दुष्यति ॥ शातातपः गोकुले कन्दुशालायां तैलयन्त्रेषु मन्त्रयोः । अमीमांस्यानि शौचानि स्त्रीषु बालातुरेषु च ॥ हारीतः कन्दुपकं स्नेहपकं पायसं दधि सक्तवः। ३ एतान्यशूद्रानभुजां भोज्यानि मनुरब्रवीत् ॥ (१) 'तीर्थादौ' अस्पृश्यस्पर्शने नाचमननानादि । एवं च यत्र स्पर्श न दोषस्तत्र दर्शनेऽपि सुत्तरी तथा । अत एव तीर्थादौ श्वकाकादिदर्शनेऽप्यनुपहतत्वमुक्तम् ॥ (शुद्धिप्रकाश, १३०) (२) 'अमीमांस्यानि' शौचशौचतया न विचारणीयानि । 'कन्दुशाला अत्र 'कुण्डशाला' इति निर्णयामृते । 'कुण्डशाला' यत्रशाला । बाल:' पश्चवर्षाम्यन्तरवयस्कः ॥ (शुद्धिप्रकाशः, १३१)। तथा शुद्धिविवेके च। (३) 'एतान्यवद्धान्यभुजो' इति अ, आ, उ. 1 उपर्याहतः शुद्धिकोमुदी(पृ. ३२०) पाठः। (४) 'कन्दुपक्कं' उखापक्कं चिपीटकलाजादि । 'पायस' पयोविकारः, आमिक्षादीति रखाकरः । 'अशूवानभुजां' द्विजाना शूद्रपक्वान्यप्येतानि मोज्यानीयर्थः ।। (शुद्धिकौमुदी) 22

·२८
अथाऽशुध्यपवादाः
तत्र मनुविष्णू [मनु., ५, १३०; विष्णु, २३, ४९]
नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने ।
प्रस्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः॥
मनुवसिष्ठशातातपबौधायनाः
वत्सः प्रनवणे मेध्यः शकुनिः फलपातने ।
स्त्रियश्च रतिसंसर्गे श्वा मृगग्रहणे शुचिः॥
शङ्कलिखितौ
नारीणां चैव वत्सानां शकुनीनां शुनां मुखम् ।
रतौ प्रस्रवणे वृक्षे मृगयायां तथा शुचि ॥
वसिष्ठः
श्वहताश्च मृगा धन्याः पातितं च मृगैः फलम् ॥
बालैरनुपरिक्रान्तं स्त्रीभिराचरितं च यत् ॥
(१) शुचिरास्यं रतौ स्त्रीणां-अ,.and उ; आ as above.
(२) स्त्रीमुखं रतिसंसर्गे श्वा मृगग्रहणे शुचिः-उ, अ.
(३) मनु, ५, ३३०, वसिष्ठ., २८, ८, बौधायन, १, ९, २.
(४) 'द्विनैः' इति शु. प्र. पाठः, १०८ 'स्त्रियश्च स्वभार्या एव' इति रुद्रधरः.

·२८]
अथाऽशुध्यपवादाः
१७१
मनुः [५,१३]
श्वभिहतस्य यन्मांसं शुचि तन्मनुरब्रवीत्।
पक्रव्याद्भिश्च हतस्यान्यैश्चाण्डालाद्यैश्च दस्युभिः ॥
यमः
बालकैर्यत्परिकान्तं स्त्रीभिराचरितं च यत् ।
मशकैर्मक्षिकाभिश्च विलीनं नोपहन्यते ॥
निदोषं तु मुखं स्त्रीणां गवां पृष्ठमजामुखम् ।
एतानि नित्यशुद्धानि यच्च वाचा प्रशस्यते ॥
आत्मशय्यासनं वस्त्रं नित्यं शुद्धं च वालकम् ।
ब्रह्मचारिगतं भैक्ष्यं नित्यं मेध्यमिति स्थितिः ॥
आसनं शयनं यानं स्त्रीमुखं कुतपं क्षुरम् ।
न दूषयन्ति विद्वांसो यज्ञेषु चमसं तथा ॥
गौरश्वो विप्रषछाया मक्षिकाः शलभाः शुकाः।
अजो हस्ती रणे छत्र रश्मयश्चन्द्रसूर्ययोः ।।
(१)
'भ्याद्रिः' व्याघ्रादिभिः इति द्रधरः
(२) 'निलीनं' आक्रान्तम् इति रुद्रधरः
(३) त्रिपुरुषः-आ.

·१७२
१
कृत्यकल्पतरौ
[२८
भूमिरग्निरजो वायुरापो दधि घृतं पयः ।
सर्वाण्येतानि शुद्धानि दश मेध्यानि नित्यशः ॥
तथा
शुचिरग्निः शुचिर्वायुः पवित्रा थे बहिश्चराः।
आपश्च शुचयो नित्यं पन्थाः संचरणात् शुचिः ॥
आपः शुद्धा भूमिगताः शुचिनारी पतिव्रता।
शुचिर्धर्मपरो राजा संतुष्टो ब्राह्मणः शुचिः ॥
विष्णुः [२३, ४८]
नित्यं शुद्धः कारुहस्तार पण्यं यच प्रसारितम् ।
ब्रामणान्तरितं भैक्ष्यमाकराः सर्व एव च ॥
स्त्रीबालमशकमक्षिकाछायासनशय्याविप्रषो नित्यं मेध्याः।
घृतघटफलागाराणामभोज्यानानामदोषः॥
अभोज्यानानामपि घृतघटादयो न दुष्टा इत्यर्थः ।।
(१) स्पर्शमेध्यानि-आ.
(२) 'कारूण' सूपकारादीनाम् इति वैजयन्ती । 'कार:' शिल्पीति रुद्रधरः ।
(३) The comment is repeated by घर

·२८]
अथाऽशुध्यपवादाः
१७३
७
शगुलिखितौर
शुद्धं नदीगतं तोयं सर्व एव तथाकराः ।
शुद्धं प्रसारितं पण्यं शुद्धमश्वो जयोन्मुखः ॥
मुखवर्ज च गौः शुद्धा मार्जारश्च क्रमे शुचिः ।
बृहस्पतिः [आचार., ७६]
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च न दुष्यन्ति कदाचन ।
मक्षिका विप्रषो नारी भूमिरापो हुताशनः ।।
मार्जारश्चैव दी च मारुतश्च सदा शुचिः ।
उशना
कारुहस्तः शुचिनित्यं पण्यं यच्च प्रसारितम् ।
आकराः सोमपानं च वाचा यच प्रशस्यते ॥
बौधायनः [१, ९, ३]
३अदृष्या सन्तता धारा वातोद्भूताश्च रेणवः ।
आकराश्शुचयस्सर्वे वर्जयित्वा सुराकरम् ॥
(१) 'शङ्ख' इति शुद्धिप्रकाशे, ११०, शुद्धिविवेके (८८) च
(२) राजा यश्च--उ, अ.
(३) अदृश्या-उ, अ; अदृष्या-आ, मु. बौधा.; 'अदुष्टा' इति रुद्रधराहतपाठः।
-

·१७४
कृत्यकल्पतरौ
[२८
शातातपः
रेणवः शुचयः सर्वे वायुना समुदीरिताः।
अन्यत्र रासभाजाविश्वसमूहनिवाससाम् ॥
"समूहनी' मार्जनी।
बौधायनः [२, ६, ३३-३४]
पुररेणुकुण्ठितशरीरस्तत्परिपूर्णनेत्रवदनश्च । नगरे वसन्
सुनियतात्मा सिद्धिमवाप्स्यतीति न तदस्ति ।।
शातातप:
अपां नोच्छिष्टदोषोऽस्ति मधुनो न च सर्पिषः ।
न फलानां कृषीमानां नाकरणां न योषिताम् ॥
देवल
शुचि पूतं स्वयं शुद्धं पवित्रं चेति केवलम् ।
मेध्यं चतुर्विधं लोके प्रजानां मनुरब्रवीत् ॥
नवं वा निर्मलं वापि शुचीति द्रव्यमुच्यते ।
शुद्धं पवित्रं पूतं च शुद्धमित्यभिधीयते ॥
स्वयमेव हि यदव्यं केवलं श्मेध्यतां गतम् ।
स्थावर जङ्गमं वापि स्वयंशुद्धमिति स्मृतम् ॥
(१) 'राजाश्वगज -उ, अ, आ.
(२) Repeated by Rudradhara
(३) धनता गतम्-शु. प्र., १९१०

·२८]
अथाऽशुध्यपवादाः
१७५
अन्यद्रव्यैरदृष्य यत् स्वयमन्यानि शोधयेत् ।
हव्यकव्येषु पूज्यं यत्तत्पवित्रमिति स्मृतम् ।।
अथ सर्वाणि धान्यानि द्रव्याण्याभरणानि च।
अवयं भक्ष्यजातानि शुचीन्येतानि केवलम् ॥
वर्जिते निर्मले द्रव्ये शुचिसंज्ञा प्रवर्तते ।
तस्मिन्नेवेह कर्मण्ये पूतसंज्ञा प्रवर्तते ॥
तस्माच्छुद्धं तु कर्मण्यं शुचीत्याहुर्द्विजातयः ।
निर्मलं संस्कृतं द्रव्यं क्रियाई पूतमुच्यते ॥
वसतिश्चमसो यानं वाहनं साधनानि च ।
क्षुरो नौरासनं चेति स्वयंशुद्धमिति स्मृतम् ॥
शिशवश्च स्वयंशुद्धा योषितश्चान्तौ तथा ।
ब्राह्मणो ऋतुकालेषु नारीभित्रैव स्पृश्यते ॥
आकराश्च स्वयं शुद्धा द्रव्याणामिति निश्चयः ।
क्रीतं च व्यवहारिभ्यः पण्यं शुद्धमिति स्मृतम् ॥
अदुष्टं वाक् प्रशस्तं च स्वयं शुद्धं च केवलम् ।
त्रीण्येतानि विशुद्धानि भगवान्मनुरब्रवीत् ॥
(१) दृश्ये च यत्-अ ; दुष्टैर्यत्-उ.
(२) चक्षुरालोकनं चैति-उ; क्षुबालो वासनं चेति-अ.
(३) उ drops a quarter verse here.
उ-ब्राह्मणः ऋतुकाले तु नारीभिः न च दृश्यते । अ-न स्पृश्यते ॥ 'ब्रह्महत्या हि
नारीणां ऋतुकाले न संस्पृशेत्' इति शु. प्र., ११२.

·१७६
कृत्यकल्पतरौ
( २८
अजावं मुखतो मेध्यं गावो मेध्याश्च पृष्ठतः।
तरवः पुष्पिता मेध्या ब्राह्मणश्चैव सर्वतः॥
'तस्मात् क्षौद्रं सुवर्ण च सदर्भाः कुतपास्तिलाः।
अपामार्गः शिरीषं च पद्यमामलकं मणिः॥
माल्यानि सर्वगा दुर्वाः सभद्राश्च प्रियङ्गवः ।
अस्रता सिकता लाजा हरिद्रा चन्दनं यवाः ॥
पलाशस्खदिराऽश्वत्थतुलसीधात्रिकीटजाः।
एतान्याहुः पवित्राणि यज्ञार्थे हव्यकव्ययोः ॥
पौष्टिकानि मलनानि शोधनानि च देहिनाम् ।
तेषामग्निः सकृन्मुच्च पवित्राणि विशेषतः ॥
सर्वाशौचविशुध्यर्थं सर्वेषां सर्वतः सदा ।
अकश्मलैः समिद्धोऽग्निर्दुमनुष्यैरदृषिताः ॥
सर्वेषामप्यशौचानां समर्थः शोधनाय सः।
द्रव्याणामग्निवग्धानां मेध्यत्वमुपदिश्यते ॥
ज्वालाभिः स्पृष्टमात्राणां शुचित्वं नियतं भवेत् ।
अग्नेर्वृषलभुक्तस्य ग्रहणं नास्त्यनापदि ।
श्वपाकवृषलौ भोक्तुं ब्रामणाग्निं च नाहतः ।
चाण्डालाग्नेरमेध्याग्नेर्मतकाग्नेश्च कर्हिचत् ॥
(?) Five s'lokas beginning with this are missing in the Alwar
manuscript, अ.

·१७७ २८] शुद्धिकाण्डेऽशुध्यपवादाः पतिताग्नेश्चिताग्नेश्च न शिष्टैग्रहणं स्मृतम् । गोशकृच्छुद्धदेशस्थं श्मशानादुद्धतं शिवम् ॥ अग्राम्या मृद्भवेच्छुद्धा शुक्रविण्मूत्रवर्जिता। एतानि तपनाशुद्धापवादाः। अथ मनुविष्णू [मनु, ५, १३२, विष्णु, २३, ५१] ऊवं नामेोनि खानि तानि मेध्यानि सर्वशः। यान्यधस्तान्यमेध्यानि देहाचैव मलाश्च्युताः ॥ बौधायनः [१,१०,१८-१९] नाभेरधास्पर्शनं कर्मयुक्तो वर्जयेत् । “ऊर्ध्व वै पुरुषस्य नाभ्यै मेध्यमवाचीनममेध्यम्" इति श्रुतिः ॥ अध्वं नाभः पुरुषः। गौमध्या च पृष्ठतः। मुखादजः । स्त्रियः सर्वतः । हृदयमासामशुचि ॥ " .. - (1) 'निर्दिशेत् ' इति मु. विष्णुस्मृतिपाठः (२) ज्योतिष्टोंमे दीक्षाप्रकरणे यजमानस्य मेखलानन्धनविधिसमीपे श्रुतोऽयमर्थवादः। कटि- प्रदेशे बदव्या मेखला । तस्यां च बद्धाया शरीरे मेध्यामेभ्ययोः स्थानयोः विभागो भवति । नाम्यै इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी ॥ (चिनस्वामिशास्त्रिणः, बौधायनधर्मसूत्रम् , ४८) 23

·१७८
कृत्यकल्पतरौ
[२८
मेध्याजोगता नारी स्त्रीमुखेषु च वारुणी।
स्पर्शनेन न दुष्यन्ति वातो गन्धरसाः स्त्रियः ॥
स्त्रीणां मुखरसश्चैव गन्धो निःश्वास एव च ।
मुखतो गौरमेध्या स्यान्मेध्योऽजो मुखतः स्मृतः ।
पृष्ठतो गौर्गजः स्कन्धे सर्वतोऽश्वः शुचिस्तथा ।।
नृणां मूत्रपुरीषे तु अमेध्ये मल एव च ।
गोमूत्रं च पुरीषं च नित्यं मेध्यमिति स्थितिः॥
बृहस्पतिः [संस्कार, २७१०
पादौ शुची ब्राह्मणानामजाश्वानां मुखं शुचि ।
गवां पृष्ठानि मेध्यानि सर्वगात्राणि योषिताम् ॥
[आशी., ६२-६५]
रोमोद्भदे शशी भुङ्क्ते गन्धर्वः कुचदर्शने ।
"सूर्यश्चैव रजोयोगे कन्यां भुङ्क्ते च पावकः ॥
बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा।
खयं विप्रतिपन्ना वा अथवा विप्रमादिता ॥
(१) रहोगता-शु. प्र., ११२
(२) स्पर्शनेन-शु. प्र., ११२
(३) बातो गन्धरसाः स्त्रियः-शु. प्र , ११२ ; वातस्तेजः सदैव हि-3.
(४) अनलश्च-शु. प्र.

·२८ ]
शुद्धिकाण्डेऽशुध्यपवादाः
१७९
अत्यन्तदृषितापि स्त्री न परित्यागमहति ।
सर्वेषां निष्कृतिः प्रोक्ता नारीणां तु विशेषतः ।।
स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिचित् ।
मासि मासिरजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति ।।
सोमः शौचं ददात्यासां गन्धर्वश्च शुभां गिरम् ।
पावकः सर्वमेध्यत्वं मेध्या वै योषितो यतः॥४
यमः५
न स्त्री दुष्यति जारेण नाग्निदहनकर्मणा।
नापो मृत्रपुरीषाभ्यां न द्विजा वेदकर्मणा ॥
गावो न दुष्यन्त्यमृतं वहन्त्यः
स्त्रियो न दुष्यन्ति परोपभुक्ताः।
आपो न दुष्यन्ति महीतलस्था
विद्वान्न दुष्येत्तु प्रतिग्रहेण ॥
(१) अन्यतो दूषितापि ---शु. प्र., ११२
(२) रजस्तासां-शु. प्र. रजःस्नाती-उ.
(३) ददौ तासाम्-शु. प्र.
(४) एतच मानसविषयमेव । “न स्त्री दुष्यति जारेण" इति वाक्यं च तथा । 'निष्कृतिः'
प्रायश्चित्तम् ।
(4) The first s'loka is wrongly ascribed by Rudradhara to
Yajiavalkya.

·१८०
कृत्यकल्पतरौ
[२८
याज्ञवल्क्यः, (१,७१-७२]
सोमः शौचं ददावासां गन्धर्वश्च शुभां गिरम् ।
पावकः सर्वमेध्यत्वं मेध्या वै योषितो ह्यतः ॥
व्यभिचाराहतौ शुद्धिगर्भे त्यागो विधीयते।
गभर्तृवधादौ च तथा महति पातके ॥
यमः
बलात्कारोपभुक्ता या चोरहस्तगतापि वा।
कन्दर्पमदमूढा वा यदि वा मधमोहिता ॥
स्वयं विप्रतिपन्ना वा यदि वा विप्रमादिता ।
ऋतुकाले तु शुध्येत्तु धर्मापेता च या भवेत् ॥
शुध्येत्तु रजसा नारी नदी वेगेन शुध्यति ।
पुष्पकालमुपासीना पुंसा सह विशुध्यति ॥
शङ्कलिखितौर
न वै स्त्रीणां व्रतं न मन्त्रक्रिया न कार्यमिति प्रजापतिः।
पाणिगृहीती सन्तानार्थिना परैरवकीर्णा न दुष्यतीति ऋषि-
वादः। ता ह्यातवेन शुध्यन्ति । न यन्तर्वत्नी शुध्यतीति वैवस्वतः।
(१) नदी वेगवती यथा-आ.
(२) Supplied by अ and आ ; omitted by उ.

·२८] शुद्धिकाण्डेऽशुध्यपवादाः १८१ तस्या आर्तवेन च शुध्या असंभवात् । कामानुपगमप्रवृत्तिरकार्य मिति हारीतः । तद्वतत्वादात्मसंभवाच दोष इति गौतमः। चान्द्रायणमासां पावनमित्याचार्याः। प्राजापत्यो वा ॥ हारीतः गर्भघ्नीमधोवर्णगां शिष्यसुतगामिनी पानव्यसनासक्तां धनधान्यक्षयकरी वर्जयेच व्यभिचारिणीम् । व्यभिचारिणी रजसा शुध्यतीत्येके । त्यक्तभोगात्र परैरसृज्य न दुष्यतीत्यन्ये । सोमो ददौ शौचमासां गन्धर्वाः शिक्षितां गिरम् । अग्निश्च सर्वभक्ष्यत्वं तस्माच्छुद्धतमाः स्त्रियः ॥ इत्यपरे॥ शङ्कलिखिती एकव्रतस्कन्नभावत्वात् परेन्द्रियोपहतत्वाञ्च दुष्टाः कुलसङ्कर- कारिण्यो भवन्ति ॥ स्वच्छन्दापि हि या नारी तस्यास्त्यागो विधीयते । न चैव स्त्रीवधं कुर्यान्न चैवाङ्गविकर्तनम् ॥ (१) Continuation in आ.

·२८२ कृत्यकल्पतरौ [૨૮ स्वच्छन्दव्यभिचारिण्या विवस्वान त्यागमब्रवीत् । न बन्धनं न वैरूप्यं वधं स्त्रीणां विवर्जयेत् ॥ वसिष्ठः चतस्रस्तु परित्याज्याः शिष्यगा गुरुगा च या। पतित्री च विशेषेण जुङ्गितोपगता च या ॥ जुङ्गितो' निन्दितः। १६ इति महाराजाधिराजश्रीमगोविन्दचन्द्रदेव- महासान्धिविग्रहिकेण भहृदयधरा- मजेन श्रीमल्लक्ष्मीधरेण विरचिते कृत्यकल्पतरौ शुद्धिकाण्डः समाप्तः ॥३ (१) 'जुङ्गितो' निन्दितः शूद्रादिः इति रुद्रधरः (२) इति भश्रीलक्ष्मीधरेण विरचिते कृत्यकल्पतरौ शुद्धिकाण्डं समाप्तम् (उ) (३) संवत् १४४६ समय पौषशुद्धि; १४ शनौ । नारायणेत्यादि नि++दरन्तरा निविभ्राज- मानमहानुपतिश्रीमदरामसिंहदेवभुज्यमानराज्ये द्विजचरणकमलनिरतेयादिसंस्तूयमानशुक्ल इनकत्वरकुलालंकृतसत्पण्डितश्रीनिकाजुकेन व्यलिखि । शुभमस्तु ॥

·APPENDIX A Index of Smrti-authors cated . . बैजवापः, ८१, ८१,१०० . १०८ . अङ्गिराः, १५, १८, २७, ३०, ३७, ५६, ५७, प्रजापतिः, १८० ५८, ६४, १०१, १२२, १४७ बृहत्तचेताः, २० आपस्तम्बः, ८४, १०३, १२७, १३०, १३१, बृहस्पतिः, ४, ७, ९, १०, १९, २८, ३२, १४२, १४६. १६६ ४५, ५३, ५५, ५७, ८९, ११, १०१, भआश्वलायनः, ५१, ८३, ९८. १०२, ११६, ११७, १२५, १५१, १६२, उशना, ९, ११९, १४०, १६१, १६४, १७३, १६९, १७३, १७८ १७७ बर्कः, २४ बौधायनः, ९, १८, २१, ५४, ५८, ८३, ८५, कपदिभाष्यम् , १४३ ९०, १००, ११७, ११८, १२६, १२७, कालोयनः, २३, ६४, ७३, ७७, ७९, २०७, १३९, १४३, १४४, १४६, १५०, १५३, १५४, १५५, १५७, १६१, १६४, १६६, काश्यपः, २२, ४९, १२८, १४१ कौशिकः, ७५, १६७, १७०, १७६, १७४, १७७ गौतमः, ८, ११, १२, ३०, ३३, ३५, ४८, भर्तृयन्नः, १०२ ५२, ६२, ६६, ७३, ८८, १०१, १२५, १८० मनुः, ३, ४, १०, १३, १७, २१, २४, २५, च्यवनः, १२९ २९, ३३, ३५, ४०, ४५, ४७, ५१, ५२, जाबालिः (जाबाल:), ७, ९, १३, २२, २५, ५६, ६६, ६, ७१,८७, ८९, ११४,१२०, २८, ३४, ३६, ४५, ४९, ५४, ६३ १२३, १२४, १२६, १२८, १३३, १४७, दक्षः, ५,९,१५, २६, ६५, १४८, १५२, १५७, १५८, १६१, १६३, देवलः, ३, १२, १८, ३१, ३४, १०६, १२०, १७०, १७४, १७५, १७७ १२५, १२६, १३१, १३६, १५१, १५२, यमः, १३, २४, २७, ३१, ३५, ४६, ६२, १६०, १६६, १७४ ६५, ६९. ७१, ७३, ८८११६, १२२, पराशरः, ६, ८, ९, ११, १९, ४७, ५९, १२४. १३२, १३५, १५२, १५५, १६, ६३, ६५, ७०, ७१, ८९, १२७, १३०, १३३, १६४, ११, १७२, १७८, १७९, १५५, १५८. १६८ १८०, १८१, १८२० पारस्करः, २५, ३२, ३८, ७२, ८४, ८६ ९९, यशपालः, ७४, ७५ पैठोनसिः, १४, २०, २२, ३५, ३५, ४१, याज्ञवल्क्यः, १३, २९, ६३, ३६, ४१, ५३, ५८, ८३, २०५, १२०, १२८, १४०, ५४, ५८, ७४, ७०, ७२, ८५, ८८, ९०, १४६, १५९, १६४ ९१, ९८, १००, ११५, १२६, ३३६ प्रचेताः, ६४ १५४, १५५, १६०, १६४, १७९ -

·184
KRTYAKALPATARU S'UDDHI KĀŅDA
बसिष्ठः, १८, ३३, ३५, ५१, ५९, ६६, ७३, ४०, ४१, ४८, ५३, १२२, १२३, १३६,
८१, ९०, १००, ११५, १४८, १६४, १४८, १५०
१७०. १८१, २८२.
शङ्खलिखितौ, १८, २१, २२, २८, ३०, ३५,
विष्णुः, ८, १९, ३६, २८, ३०, ३४, ३६, ४१, ४४, ४८, ५५, ६२, ६३, ८२, ८५,
४१, ४५, ५१, ५४, ५७, ५८, ६३,६५, ९९, ११९, १४३, १४७, १४९, १५७,
७०, ८१, ८८, ९४, १०४, १०७, ११४, १५९, १६५, १७०, १७३, १७३, १८१
१२०, १२१, १२८, १३८, १४७, १४९, शातातपः, १२, ४५, ६३, १२४, १२९, १३०,
१५५, १५७. १५८, १६८, १७०, १७२,
१४३, १५६, १६५, १६९, १७०, १७४
१७७, १८०
संवतः, १४, १९, २०, २१
वृद्धपराशरः, ६३
सुमन्तुः, ४५, ४८, ६७, ७१, १०२, ११८,
वृद्धमनुः, ८९
१४१, १६६ १७२
वृद्धशतातपः, १३१, १४८
हारीतः, ३, १८, २६, ४४, ४९, ५४, ६३,
चैवस्वतः, १५. १८०
६९, ७१, ८२, ८८, ९८, १०३, १०४,
योसः, १३०
१२१, १२७, १३८, १४२, १४४, १४९,
गा, ४, ९, १९, २२, २७, २८, ३१, ३७,
१६१, १६७, १६९, १८०, १८१.

·APPENDIX B
Index of Vedic Works cited
आश्वलायनगृह्यम्, १०८
माश्वलायनगृयपरिशिष्टम् , १०२
भाश्वलायनगृमपरिशिष्टकारिका, ७५
छन्दोगपरिशिष्टम् , २३, ६४, ७७, ७९, १०८०
माध्यदिनसंहिता, १२८

·APPENDIX C
Index of Puranas cited.
आदिपुराणम् ४५, ५९.
१०९, १११, ११३, १२४, १३४,
कालिकापुराणम् , १३०
१३९, १४३, १४६, १५४
मत्स्यपुराणम् , ६६
कर्मपुराणम् , ४५, ५९
महाभारतम् , ९३, १०२
ब्रह्मपुराणम् , १३, १६, २०, २२, २६, ३१, मार्कण्डेयपुराणम् , १०२, १२९
३८,४२, ४९, ५५, ५९, ६५, रामायणम् , ९२, ९३
६७, ७४, ७६, ७७, ८२, १०१, वायुपुराणम् , १२९, १४१

·. APPENDIX D पराशरः, ६४ १ Index of Authors and Works cited in the Footnotes. अङ्गिराः, १२२ तैत्तिरीयब्राह्मणम् , १६७ अथर्वणवेदः, १०५ नन्दनः, ३४ अनाविला (आश्वलायनगृह्यसूत्रव्याख्या), १०८, नन्दपण्डितः, ९४ १०९. निर्णयामृतः, १६९ अपरार्कः, १५४ आचारादर्शः, १३० पराशरस्मृतिः, ६, ६५, १५५ आदिपुराणम् , ४५ पराशरमाधवीयम्, २३, ६३, ६४ आपस्तम्बः, १२७ पारिजातः, १६५ आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टम् , ७५ पैठीनसिः, ४२ आश्वलायनगृह्य परिशिष्टकारिका, ७५ बौधायनः, १२७, १४४, १६५, १६७, १७० उज्ज्वला, १०३, १४२, १४६ बौधायनधर्मस्त्रम् , ८३, १७७ ऋक्संहिता, १०५ भगवद्गीता, ९३, ९६, ९७ कल्पतरुः, ४२, १६०, १६५ मनुः, ३, १७, ३५, ५९, ११४, १४९, १७० कालायनश्रौतसूत्रम् , ७२ मनुस्मृतिः, १०, १७, २३, ३५, ५३, १६३, कुमारिलभः, ७५ मस्करिमाष्यम् , १०२ कुल्ल्कः, १७, २९, ४४, ७२ मस्करी, ३०, ३३, ४८, ५२, १२५ कूर्मपुराणम् , २१, ४५, ५९ मिताक्षरा, ५८, ६४, ७०, ८८, ८९, ९१, ९८, गोमिलस्मृतिः, ६४, ७८, ७९ गोविन्दराजः, १०, १७, ६९, ७२ मित्रमिश्रः, २३ गोविन्दस्वामो, २९, ५८, १४०, १४३, १४५, मेधातिीथः, १०, १७, २५, २९, ४०, ४१, १४६, १५०, १५३, १६१, १६५ ४४, ४६, ६९, ७२, ८७, ११५, १२३ गोविन्दानन्दः, २१, ४२ १३३. १५२, १५७ गौतमः, ३३ यमः, २३, १६३ गौतमधर्मसूत्रम् , ८ याज्ञवल्क्यः, ३३, ८९, १५५, १७९ चिन्तामणिः, टि. आर् डाक्टर, ११८ रखाकरः, १३९, १६५, १६९ चिन्नस्वामिशास्त्री, १७७ राघवानन्दः, २९. छन्दोगपरिशिष्टम् , २३ रुद्रधरः, १५९, १६१, १७०, १७१, १७२, जयरामः, ३२ १३, १७४, १७९, १८२ जयरामवृत्तिः, २४ वसिष्ठः, १७, १८, ३३, १७० देवलः, १५३ वसिष्टम्युतिः, १८, ६६, ११७ १००, ११६ ·188 KRTYAKALPATARU S'UDDHI KĀŅDA . विद्याधरगौडः, ७३, १०७ ५०,५९, ६०, ६१, ६६, ८२, १२७, विज्ञानेश्वरः, १५४ १४२, १४४, १४९, १५२, १५३, १५५, विश्वरूपः, १५४ १५७, १६०, १६३, १६४, १६५, १६७, विष्णुः, ११४ १६९, १७३, १७५, १७८, १७९ विष्णुस्मृतिः, ८, ९४, ९५, ९६, १०७, १७७ शुद्धिविवेकः, १२२, १२४, १२६, १२७, १३०, वृद्धपराशरः, ६३ १३५, १३९, १४९, १५०, १५३, १५७, युद्धमनः, ८९ १५९, १६१, १६३, १६९, १७३ वैजयन्ती (विष्णुस्मृतिव्याख्या) ५, ३४, ६५, सुमन्तुः, ६६ ९४, ११४, १७२ स्मृतिचन्द्रिका, ३२ व्यासः, ४२ स्मृतीनां समुच्चयः, ५३, १३० रत्नाकरः, १२७, १४९, १६९ स्मृयन्तरम्, २६३ शबः १२३, हरिहरवृत्तिः, ३८ शङ्खस्मृतिः, ५३ हरदत्तः, ५१ शातातपः, १२४ हारलता, ९८,९९, १०२ शुद्धिकौमुदी, ३२, ३४, ४२, ४५, ६७, १६९ हारीतः, ४४ शुद्धिप्रकाशः, (वीरमित्रोदये) ३, ४२, ४७, ४९, हात्तस्मृतिः, ११८ ·APPENDIX E Index of Half-verses - १२७ अंशुभिः शेषयित्वा ३, देव., अकश्मलैः समिद्धोऽग्निः देव, अकार्यकारिणां दान, याज्ञ., अकृतं हावयेत्स्मार्ते, छ. का., *अकृतचूडाना, पैठी., *अक्स्वास्थीनि, काला, अक्षारलवणान्नाः स्युः, बृह, " ३७ मनुः, ४२ " " ११९ अजतदन्ते बाले तु, ङ्खः, १३६ अज्ञातदन्तो मासर्वा, आदिपु., १७६ अजातस्य तु तावत्स्याद, जि., ११६ *अजीर्णवान्त, हारी., २३ अजीर्णेऽम्युदिते वान्ते, यमः, अजाश्वं मुखतो मेध्य, देव., १७६ १०७ अजो हस्ती रणे छत्र. यमः, १७१ १०१ अतः परं तु वर्णानां, पैठी.. १०१ अतः परं पुराणं च, आ. ग. प., अतः परं प्रवृद्धानां, ब्रह्मपु., १६० ३६ *अतः परं यथोक्त, वि. स्मृ., १६० १६० *अतः परं नानेन, वि. स्मृ., ३४ ४९ अत ऊर्ध्व द्वितीयानु, ब्रह्मपुर, ३९ *अत ऊर्ध्व शौच, श. लि., *अत ऊर्ध्व शौचा, उश, अत ऊर्ध्व स्वजात्युक्तं, कूर्मपु.. ८० अतस्त्वम्येति तामेव, वि. स्मृ., ४७ अतिक्रम्यात्मनो भव्यं, छ. का., ७९ १६१ अतिक्रान्तं दशहे तु, मनुः., ३३ १८१ अतिदुष्टस्य तन्मात्र, बृह., १५१ १८ अतिमोहादिभूतैश्च, ब्रह्मपुर, १७६ अतिशोकानले दग्धः, रामा., ९२ १७७ *अतीतश्चेदेक, पार, ૩૨ ३१ अतीते मातृकं विद्यात् जावा., ३१ अतीते सूतके खे स्वे, जावा, ३४ १०६ *भतेजसानाम् , बौवा., १५० १०८ अतो न रोदितव्यं हि, यात्रा, कि.स्म, ९४ ७१ असन्तदूषितापि स्त्री, बृह, १५८ wr अक्षीणाश्चैव गोः पानाद, देव, अनुन्धानामपां नास्ति, देव., अझोम्यानि तडागानि, देव., अगाधतोयराशि च, ब्रह्मपु., अगृहीतप्रतोदश्व, ब्रह्मपु, अग्नयो यत्र हूयन्ते, परा., अमिनैव दहेदायाँ, कु. का., अभिप्रदानमन्त्रोऽस्याः, उ. का., अनिमेरुप्रपत्तने, यमः *अग्निहं वै खुदर्क, बौबा, अग्निश्च सर्वभक्ष्यत्वं, हारी., *अग्निहोत्रार्थ, श. लि., अग्नेर्वृषलभुक्तस्य, देव., अग्राम्या मृद्भवेच्छुद्धा, देव., अधवृद्धावशीचं च, यमः, अघाना योगपधे तु, देव., अबाहःसु निवृत्तेषु, देव., *अगुष्ठोपकनि, माश्व. ग., *अजाघ्राणेनाना, उश., भजातदन्ता ये वालाः, परा, - ३८ " 24-a ·190 KRTYAKALPATARU S'UDDHI KANDA ११७ १४० *अत्यन्तोपहतं, वि. स्म., *अत्यन्तोपहतस्य, वि. स्मृ., *अत्यन्तोपहताना, काश्य., , हारी अत्यन्तोपहतानां च, वि. स्मृ., ११४ " १३३ ३८ १०१ ७३ ७४ १४३ ३८ ~ ८० ९९ १४९ अद्भिः शुष्यन्ति गात्राणि, बौधा, १४९ *अद्भिः शैलानाम् , पैठी., १४१ *अद्भिर्गन्धरूप, उश., १४९ द्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति, मनुविष्णू, १२. अद्विस्तु प्रोक्षणं शौचं, मनुः, १५० *अद्विवर्षे प्रेते, पार., १६८ अधःशय्यासना दीनाः, बृह., ४८ *अधः शय्यासनिनो, गौत., ३० *अधस्तात् समिध, कात्या., ७७ अधोमुखी तु समिधं, ब्रह्मपु., १४१ *अध्वरेषु चम, श. लि., ७८ अनतीतद्विवर्ष तु, ब्रह्मपु,. ८१ अनतीतद्विवर्षस्तु, ब्रह्मपु., १५. अनदन्नन्नमहैव, मनुः, २९ अनयैवावृता नारी, छ. का., ४८ *अनवेक्षमाणाः, पार., अनस्तमित आदित्ये, वृ. शाता., १२१ २२ अनस्थिसंचयाद्विप्रो, ब्रह्मपुर, १७५ अनाथं ब्राह्मणं पूर्व, परा., ७९ अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं, *अनाम्नाते मृन्मये, आप., १५४ अनाहिताग्नेर्देहस्तु, ब्रह्मपु., १८ अनिर्गते देशाहे तु, बृह, १६१ अनिर्दशाहे जनने, अङ्गि, ९४ *अनुकनीयाँस, हारी., ३६ अनुगच्छन्ति ये चान्ये, परा, ३६ अनुगच्छेनीयमानं, परा., ९३ अनुगम्याम्मसि नात्वा, यास., १७५ अनुगम्येच्छया प्रेतं, मनुः, १७३ *अनुदकमूत्र, पैठी., १४८ अनुपनीतो विप्रस्तु, ब्रह्मपु., १३८ *अनुमाविनां, आप., १२७ अनूढानां तु कन्यानां, शङ्खः, १६२ अनूढमार्यः शूद्रस्तु, शङ्खः ५१ परा, अत्याज्यं तस्य शुध्यर्थ, परा., अथ कश्चित्प्रमादेन, शङ्खः, *अथ चेदन्तरा, श. लि., अथ पर्णनरे दग्धे, ब्रह्मपु., *भय पात्राणां, काश्य., अथ पुत्रादिनाप्लुल, अ. का., *अथ प्रेतकर्म, बैज., अथ मूत्रपुरीषाभ्यां, शङ्ख: *अथ यदि दश बौधा., *अथ शस्त्रानाशका, श. लि., *अथ शारीरम् , हारि., *अथ शौचं द्वि, श. लि., अथ सर्वाणि धान्यानि, देव., अथानि सन्यजान्वतो, अ. का., *अथापि ब्राह्मणम् , आप., *अथाप्युदाहरन्ति. बौधा., बसि., अङ्गि., *अथास्तमित आदि, बौधा., अर्थे दुष्परिहार्येऽस्मिन् , वि. स्मृ., *अदन्तजाते, वि. स्म अदन्तजाते तनये, यमः, अदर्शनादापतितः, महामा, अदुष्टं वाक्प्रशस्तं च, देव., अदृष्या सन्तता धारा, बौधा, अदृष्टमद्भिनिर्णिक्तं, मनुः द्भिः काश्चन, हारी., अद्भिः प्रक्षालनं शौचम , परा., अद्भिः शुध्यति तत्सर्वम् , बृह.. ७० १४२ ७६ ३२ " ३० ९८ ५९ ७० . १२८ ·APPENDIX 191 अनूदकमधूपं च, आ. गृ.प.. अनृतौ तु सदा कार्य, भातो , *अनेकांद्वाथे, बौधा, *अनेन वा, काला, अनौरसेषु पुत्रेषु, याज्ञ., ८३ १५६,१७४ वि. स्मा " " १७६ ३९ शङ्खः, अन्नसत्रप्रवृत्तानाम् , अङ्गि, अनादीनां प्रवेशाच, देव., *अन्तः सूतके चेद, पार., ११८ " ११८ १८ ६६ ११७ १०३ अपरेधुस्तृतीये ना, छ. का., १२४ अपसव्यं क्रमावस्त्र, ब्रह्मपु., १५५ अपसव्य क्वचित्कृत्वा, ब्रह्मपु., १०७ अपसव्येन कृत्वैतद अ. का., ५४ अपां नोच्छिष्टदापोऽस्ति, शाता., ५४ अपामग्नेश्च संयोगाद, मनुः, ५५ अपामार्गः शिरीषं च, देव., ५७ अपि विशतिरात्रं तु, ब्रह्मपु. १२० अपि स्वेन शरीरेण, महाभा., ३८, *अपुण्यं पराभि. हारी., ७२ *अपुण्याभिधानं, हारी, २९ *अप्येवमेव, वसि., अङ्गिः, ५६ *अप्रत्तानां च, वसि., २९ अप्रत्तासु च कन्यासु, बौधा., १०१ *अप्रतासु स्त्रीषु, आश्व., ५७ अप्राणिवधमस्तेय, बृह., १७४ अजमश्ममयं चैव, मनुः, १४१ अग्लिङ्गानि जपेञ्चैव, याज्ञ., १६६ अभक्ष्यमोज्यपेयानि, देव., १२१ *अभिपुण्यामिधानं, हारी.. १७५ *अभिसन्धिपूर्व, बौधा., २४ अभोज्यसूतिकाषण्ड, मार्क. पु., १०३ *अभ्युक्षणम् , श. लि., ६० अभ्युक्षणं च काष्ठाना, यमः, ६० अभ्युक्ष्य किंचिदुद्दल, शाता., ६७ *अमत्राणां दह, बौधा, ३२ *अनशनमृता, काश्य., १६ अमीमास्यानि शौचानि, शाता., '५५ अमुकोभुकगोत्रस्तु, ब्रह्मपु., ५५ अमेभ्यं तु यदा किंचित् , परा., २. *अयुग्मान् ब्राह्मणान् , पैठी., ७५ *अयुग्मासु दक्षि, वसि., १५८ *अयुनोमिथुनाः, आश्व. गृ ८५ *अथोदकक्रिया, श. लि., १३३ १२६ ११८ ५८ अन्तरा जन्ममरणे, याच., अन्तर्दशाहे भुक्त्वा तु, अङ्गि, अन्तर्दशाहे स्यातां चेत् , मनुः, *अन्ते त्वन्यानाम् , गौत., अन्ते शुद्धिश्च तस्यैव, अगि., अन्यत्र रासामाजावि, शाता., *अन्यत्र शकुनो, सुम., *अन्यत्र हिरण्यो, सुम., *अन्यत्रोपहतो, वि. स्मृ., अन्यद्रव्यैरदूष्यैर्यत् , देवः, *अन्य एतानि, पार., अन्यगोत्रोऽथ संबन्धी, हारी, अन्यजाति मृत दग्धा, ब्रह्मपु., अन्यत्र मोजनं कुर्याद, ब्रह्मपु., *अन्यथा पिण्ड, सुम, अन्यदेशे मृतं शाति, बृह., अन्यपूर्वा यस्य गृहे, ब्रह्मपु, भन्यपूर्वास भार्यास, श.लि, अन्यपूर्वेषु दारेषु, बृह, अन्याश्च मातरस्तद्वत् , ब्रह्मपु., अन्येष्वपि च वेदेषु, यज्ञ, अपः समुद्धरेत्सर्वाः, वि. स्मृ.. अप नः शोशुचदधम् , याज्ञ, १२९ १४३ १३५ १३९ ४९ - ८३ १५९ ૮૨ ·192 KĶTYAKALPATARU S'UDDHI KĀŅDA १३७ . १२६ ५० ५९ ६० w my . " ५७. २२ ५९ ७५ २ अरणीसंभवो वहिः, यमः, २४ अशुद्धानां च सर्वेषां, देव., अरण्ये काष्ठवस्यतया, मनुः, ७२ अशुद्धान् स्वयमप्येतान्, देव., अरण्ये वृक्षमूले वा, ब्रह्मपु., ११० अशौच कर्मणोऽन्ते स्यात्, . का., अरिष्टैश्च तथा बिल्वैः, वायुपु., १४१ अशौचं च त्रिरात्रं स्यात् , ब्रह्मपु., अर्धमा दहनं प्राप्तः, छ. का., ७८ अशौचं तु न्यहं तेषा, ब्रह्मपु., *अर्धमासमेके, गौत, १२ अशौचं तु भवेत्तस्य, ब्रह्मपु., अर्धमासेन वैश्यस्य, पैठो., १४ अशौच दशरात्रं. तु, ब्रह्मपु., ४ अशौचं ब्राह्मणानां तु, ब्रह्मपु, अर्वाक संचयनादस्यां., मनुः अकि सपिण्डीकरणात्, वि. स्मृ; ९४ *अशौचापगमे, वि. स्मृ., अलंकर शुचौ भूमौ, मनुः, ७१ अशौचिनां गृहागाय, ब्रह्मपु. *अलक्षणायां, भाश्व गृ., १०८ अशौच संस्पृशेत्स्नेहात, कूर्मपु., *अलक्षणे कुम्भे, आश्व. ग.. १०८ अश्रोत्रिये त्वहः कृत्सम, मनुः, अलातभस्माम्बुहिरण्य, यमः, १६३ बृह, *अलोबुबिल्व, बौधा., १४५ अष्टमे दशमे चैव, संवर्गः, अल्पेनापि कृतादोषात् , परा, १५८ * अष्टाधै शिश्ने च दद्यात्, यश., अल्पशौचे भवेच्छुद्धिः, देव., १३७ अष्टाविंशतिपर्वाणि, लक्ष्मी.. अवश्नुतं केशपतङ्ग, यमः, १६३ *असंबन्धिनं, पैठी., अवरश्चेद्वरं वर्ण, कर्मपु. ५९ असंवृत्तान्यदोषाणि, उश., अवयंमक्ष्यजातानि, देव., १७५ असंश्लेष: परस्त्रीणां, बृह, अविगन्धा रसोपेताः, देव., १६० *असंस्कृतायां भूमौ, बौधा., अविज्ञातं च भूतानां, बौधा., ११८ असंस्पृश्यों मवेत्तावन्, अङ्गिर, वसि. ११७ असगोत्रः सगोत्रो वा, आश्व, गृ. प., अविभनधनारत्वेते, ब्रह्मपु., ६७ असपिण्ड द्विजं प्रेतं, मनुः, अव्यक्तनिधनान्येव, महामा., ९३ *असपिण्डे च स्व, वि. स्मृ., ९६ *असपिण्डे योनि, गौत., भन्फतादीनि भूतानि, महाभा., ९३ अपिण्डेषु सर्वेषु, मनुः, अव्यक्तादीनि भूतानि, वि. स्मृ., ९६ असमान द्वितीयेन, देव., अन्या चेदमेध्येन, वि. स्मृ., १५७ असवर्णस्त्रियः पुत्राः, अङ्गि, अव्याप्तश्चेदमेध्येन, मनु, १५७ *असिद्धस्थानस्य, वि, स्मृ., *अशक्तौ क्रीतोत्प, वसि., १०० असौ स्वर्गाय लोकाय, इ. का., अशीय शिरसि तु, आ. पृ. प. कार, ७६ ब्रह्मपु., अनुचि च स्पृशेषस्तु, वृ.शाता., १४८ अस्तंगते यदा सूयें. पराः, अशुचि सयवस्तु, शाता, १३० अस्थिचर्मादिपतितं, परा., अशुच्या दशरात्रं च, देव.. १२ अस्थिवर्मावसिक्तं तु, परा., १६१ ११७ १४४ " १०३ ५८ वि. स्मृ., " ५६ ७९ " ७६ १५९ ·APPENDIX E 198 १२४ १०४ ६. अस्थीनि चान्यस्य, ९० ५३ याज्ञ., अस्थिसंचयनं देह, लक्ष्मी., अस्थिसंचयनादूर्वम्, ब्रह्मपु., चान्यस्य, ब्रह्मपु., अस्थीनि मातापितृ, ब्रह्मपु., अस्थीन्यन्यकुलोत्थानि, ब्रह्मपु., अस्मां तु संचयः प्रेते. ब्रह्मपु., अस्मामलामे पर्णानि, छ. का., अन्नात्वा चाप्यहुत्वा च. दक्षः, *स्नग्धे त्वहो, वसि., अस्पृश्यस्पर्शने वान्ले, आप., अस्माकमायुरारोग्य, ब्रह्मपु., अस्मात्त्वमधिजातोऽमि, छ. का., अखता सिकता लाजाः, देव., अस्वा याहुतिः सा स्यात्, मनुः, *अहःशेषे द्वा, श. लि., *अहतानां प्रोक्ष, श. लि., अहरुवदत्तकन्यासु, यात्रा, ८६ २ भाचामेदेव भुत्तवान, मनुः। ६१ *आचारो नोम लोक, हारी., ११२ आचार्य वाप्युपाध्याय, ब्रह्मपु., १११ आचार्य स्वभुपाध्याय, मनुः, ११३ *आचार्यतत्पुत्र, गौत., १११ *माचार्यपत्नी, वि. स्मृ., ७९ आचार्यपत्नीपुत्रेषु, शङ्ख, १५ आचार्यपित्रुपाध्यायान् , ५९ *आचार्य चैवम् , पार., १३१ *आचार्ये मातामहे. वि. स्मृ., ११० आजन्मनस्तु चूडान्तं ब्रह्मपु., ७९ आज्यपूर्णा सच दद्याद्, छ. का., १७६ आज्येनाभ्युक्ष्य गव्येन, छ. का., ६९ आतुरं स्नानसंप्राप्तौ, यमः, ३० *आतुरव्यञ्जनानि, आय., १४७ *आतृतीयात् स्वधा, सुम., *आत्मत्यागिनः, वि. स्मृ., ५३ आत्मनस्त्यागिनां चैत्र, मनुः, ११७ *आत्मयामिना, श लि., ३७ आत्मशय्यामनं वस्त्र, बौधा., ४२ १०८ १३२ . , ८७ ११९ अहिंसया च भूतात्मा, बौधा, अहोरात्रात्तथा शुद्धिः, शङ्खः, अहा चैकेन राण्या प. मनुः, यमः, १७१ आ ८७ ६७ ७३ *आकरजानाम्, श. लि., आकरा: एयः सर्वे, बौधा., आकराः सोमपानं च, उश., आकराच स्वयं शुद्धाः, आक्रन्दाश्रुप्रपाताश्च, बृह, आक्रम्य सर्वे कालेन. वि. स्मृ., आगामिनमलङ्घथं हि, वि. स्मृ., आचम्य प्रयतो नित्यं, मनुः, आचम्याग्न्यादिसलिलं, याल., आचम्यैव तु निःस्नेह, मनुः, भाचान्तमनुगते वा, पररा, 25 आत्मानं घातयेधस्तु, मनुः, १३९, १६५ आत्मा पिता तत्पिता नु, ब्रह्मपु., १७३ *आदन्तजनना, वसि., १७३ आदन्तजनन द्वापि, नौंधा, १७५ आदन्तजन्मनः सधः, याज्ञ.. ९२ आदावन्यस्य दत्तागं, ब्रह्मपु., ९४ आदाबारभ्य तु परः, अनि., ९६ *आदित्यदर्शना, हारी., १२३ *आदित्यस्य त्रा, आश्व., ९८ आदित्येऽस्तामने रात्रौ, दृ. शाता, १२३ भादिष्टा नो .कं कुर्याद, मनुः, १३१ भादौ वस्त्रं च प्रश्नध, अमपु., ૮૨ ·194 KRTYAKALPATARU S'UDDHI KANDA ७४ आधभागद्वयं यावत् , ब्रह्मपु., *माद्विवर्षानिखात, सम., आपः शुद्धा भूमिगताः, मनुः, इ १४२ यमः, ६१ आहस चान्यकाष्ठानि, यज्ञ, ७१ १५७ *क्षुकाण्डाना, हारी, १७२ इच्छतां तरक्षणाच्छुद्धिः, यान., ६५ *इतरेषु चैतदेवैक, आप., ६५ *इतरेष्वाचार्येषु, आश्व., ६४ इति संश्रुत्य गच्छेयुः, यान., १७२ इन्द्रिये च प्रविष्टं स्याद, अनि., ५८ ९८ १२२. १५८, २७९ ई ईदृशं मृतकं येषां, ब्रह्म., ५. ब ११, ५२ १२० ११, ५२ १६८ १६२ १२० १४५ M आपदतव सर्वस्य, दक्षः *आपद्यपि च, वि. स्म, आपद्यपि च कष्टायां. छ. का., आपश्च शुचयो नित्यं, यमः, आपो न दुष्यन्ति, यमः, *आपो रूपरस, श. लि., आमगवेऽनमादाय, छ. को, *आमलवणान्यां, हारी, *आम्नातं चेद, आप, *आर्तवीर्वा, गौत., अ चर्मासृगित्येतद्, देव., आशुच्याद्धि प्रमुश्यन्ते, देव, *अ शौचं राना, वि. स्मृ., आशौच मरणे पूर्व, लक्ष्मी., भाशौच सन्निपातेऽध, लक्ष्मी., आशौचं सर्वकार्येषु, ब्रह्मपु., ओशौचाहःखतीतेषु, देव., माश्मशानादनुव्रज्य, याज्ञ., भाश्वसेयुः पुराख्यानः, बृह, *आसत आनक्षत्र, आश्व., आम्नं शयनं यानं, बौधा., यमः, पापन शयनं यानम्, हारी. *आसप्तमासाद, बौधा., आहवा विपनानाम्, परा., *आहिताभिश्चेत्, वसि., आहितामिस्तु यो विप्री, यमः, आहिताग्नौ विदेशस्थे, ब्रह्मपु., माहितान्योश्च दम्पत्योः, ब्रह्मपु., ९९ ११२ ७२ १३८ *उक्तं वैश्यशूद्र, गौत., १४२ उक्त्वा च वचनं शुक्तम् , देव., उच्चार्य धर्मशास्त्रं तु, परा., २५१ उच्छिष्टं मलिनं क्लिनं, बृह., १०६ *उच्छिष्ट रेतोमूत्र, पैठो, *उच्छिष्टलेपोप, बौधा., उच्छिष्टाशुविमिः स्पृष्टम्, देव, उत्तमानाप्नुयालोकान्, ब्रह्म., *उत्तीर्य प्रेत, श. लि.. ३४ उत्थाय भास्वन्तम्, ब्रह्मपु., *उत्पवनं स्नेहानाम्, हारी, उदकं पिण्डदानं च, हारी., *उदकक्रिया काम, श. लि., १४४ *उदकक्रियाशौच, वसिः, *उदकदान स., गौत., *उदकान्तं गत्वा., बैज., उदक्या सूतिकां चैव, वायुपु., उदक्याशुचिभिः ७३ खाया, याज्ञ, *उदगग्रान्, कात्या., ७३ *उदविल्मीक, हारी, उद्धृता वा प्रशस्यन्ते, देव.. ७६ उद्धृत्य मृत्तिका लाव्या, ब्रह्मपु, १०३ ७३ ७३ ८१ . १२९ ४७ १२ ७३ १३८ ७४ १५४ ·APPENDIX E 195 ३४ - ऋ १८० १२४ २७ १६० उद्धल वै कुम्भशतं, परा., १५९ *ऊवं संवत्सरार्धात्तु, देव., उद्धरेत्तुदकं सर्व, परा., १५९ ऊवोंश्चैव शतं दधाद, यज्ञ., उघतैराहवे शस्त्रैः मनुः, *उपनाते प्राणा, हारी, ११८ ऋतुकाले तु शुध्येत्तु, यमः, उपन्यासक्रमेणैव, दक्षः, • ५ * ऋतुमत्यां च, बौधा., उपपत्तिमवस्थां च, बौधा., ११८ ऋतेऽपि शूद्रात्तदपेयमाहुः, यमः, उपयच्छेदभिप्राय, ब्रह्मपु., ७४ ऋतौ तु गर्मशङ्कित्वात्, शाता., उपवासरतः पश्चात्, ब्रह्मपु., ६१ ऋत्विजा दीक्षितानां च, ७. का., उपविष्टाः सुची देशे, बृह., उत्सर्गमृते चैव, परा.. ६५ एकद्वित्रिगुणैर्युक्ताः, जाबा., उपस्पृश्याधुचिस्पृष्टं, देव., १२५ एकपिण्डा: पृथक् शौचाः, भ.लि., उपस्पृष्टाशुचिस्सृष्ट, देव., १२६ एकरात्रं त्रि, पार, उपासीने तत्समीप, श. लि., ६१ एकरात्रं त्रिरात्रं वा, शङ्खः, उभयत्र दशाहानि, जाबा., २५ एकरात्रोषितास्तास्तु, देव., मनु, २३ *एकवस्त्राः प्राची, पार, * उभयत्र सर्वत्र, पैठो., १०५ उलि त्रिशतं दधाद, आ. गृ. प. का., *एकवतस्कन्न, श. लि., ७६ *एकादशरात्रं, गौत., उरसि विशतिं दधात्, यज्ञ, एकादशे त्वत्र शुद्धिः, पैठी,, एकादशेऽहि कुर्वीत, यमा, ऊनत्रिवार्षिके बाले. यमः, ३६ एकादश्यां द्वाद, बौधा., ऊ-द्विवर्ष निखनेद. याज्ञ., ७२ एका माता द्वयोर्यत्र, ब्रह्मपु., *ऊनद्विवर्षे प्रेते, बसि., ३७ एकाहं कन्यायाम, श. लि., ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं, मनुः, ७१ एकाइमशुचिर्भूत्वा, ब्रह्मपु., ऊरुभ्यां च शतं दद्यात्, आ. गृ. प. का., ७६ एकाहाच्छुच्यते विप्रो, दक्षः, कर्णाकासिकानां च, यमः, १३५ एकाहाद्राह्मणः शुध्येद्, परा., कोपटांशुकक्षौम, देव., १३७ *एके प्रत्तानाम्, गौत., ऊसूत्रेण परिवेष्टय, आ. ग. प. का., ७६ एकैन र देयास्तु, ब्रह्मपु., ऊसूत्रेण बध्वा तु, ब्रह्मपु., ७६ एकाऽनुगच्छेत्तस्यार्धम्, छ. का., ऊर्च गणनया चाधः, ब्रह्मपु., ६७ एतच्छौचं श्रोत्रदृशोः, बृह., ऊर्व नामेः करौ मुतवा, अङ्गिः, १२२ एतदेव भवेच्छौचं, वायुपु., *ऊर्च नामः पुरु, उश., १७७ एतद्वाजसनेय, कात्या., ऊर्ध्व नामर्यानि खानि, मनुः, वि. स्स्., १७७ एतद्वोऽभिहितं शौचं, मनुः, *कई वै पुरु, बौधा., १७७ एतांस्तु ब्राह्मण: स्पृष्टा, पराः, १२ १४ १०० ६० ६ ७३ ७८ १२९ . १२७ ·196 KŘTYAKALPATARU S'UDOHI KĀŅDA औ १४१ १४० २२ क ९१ ৩৩ १११ ૮૨ १०५ ७९ १२२ ९४ एतानि नित्यशुद्धानि, यमः, एतान्यशूद्रानभुजां, हारी., एतान्याहुः पवित्राण, दव., एतावदेव कर्तव्यं, वि. स्मृ, एतेषामधिकारस्तु, ब्रह्मपु., एतेः स्पृष्टं न दुष्टं स्वाद, यमः, एतैरेव च संस्पृष्टं, शङ्खः, एभिर्य उक्ती धर्मो वै, परा., एभर्यदन स्पृष्टं स्यात्. शाता., एवं कश्मलभूयिष्ठा, देव., एवं कृत प्रेतपुरि, ब्रह्मपु., एवं कृते मृतभ्रान्सा, ब्रह्मपुत्र *एवं क्षुद्रसामे, बौधा., एवं गुणांवशेषेण, दक्षः, एवं गृहपतिर्दग्धः, छ. का., *एव तैलसर्पिषी, हारी., *एवं त्रिः, आप, एवं दत्वा बलीन् सर्वान्, ब्रह्मपु., एवं पर्णनरं दग्ध्वा, ब्रह्मपुर, एवं मातामहाचार्य, याज्ञ., एवं मृतानामेतेषां, ब्रह्मपु., एवं विदित्वा मतिमान्,बृह, एवंविधस्य विप्रस्य, दक्षः, *एवं सिद्धहावे, बौधा., *एवं शाह, हा. *एवमश्ममयानाम्, बौधा., एवमादिनिमित्तेषु, छ, का., *एवमाहिताग्नेश्च, छ. का., एवमेव विचार्य स्याद, ब्रह्मपु., एवमेषोऽभिमान यान, छ. का., एष एवागृहीतानेः, इ.का., १७१ १६९ *औपलानां जले, काश्य., १७६ औरस वर्जयित्वा तु, ब्रह्मपुः, ९५ *और्णानामादि, बौधा., ५० औषधीस्तैलमजिनं, ब्रह्मपु.. १६४ १५० *कनिष्ठ थमाः, आश्व., १६८ कन्दर्पमदमूढा वा, यम:, कन्दुपक्कं स्नेहपकं, हाही., १५३ करोति यः स संमूढो, यात्र., ११३ कर्तव्यं तु नरैः श्राद्धं, ब्रह्मपु., कर्तव्यं तैः सचैलं तु, ब्रह्मपु., कर्ता न विद्यते प्रेते, पैठी., कर्दमेन तु वर्षासु, यमः, कर्मपाशवशो जन्तुः, वि. स्मृ., १६७ कर्मभिः स्वशरीरोत्थैः, याज्ञ., *कर्मशौचं गर्हि, उग., ११० कश्चितिक्षपति तच्छीघ्र, ब्रह्मपु., कश्मलाशुचियुक्तानि, देव., ८५ *कांस्य भस्मना, पैठी. कांस्यायस्ताम्ररैत्यानि, ब्रह्मपु., *कामं तु केशकीटान्, वसि., १५ कामादक्षतयोनिश्चेद, ब्रह्मपु., १४४ कामोदकं सखिप्रत्ता, याज्ञ., १४५ कारणाद्च्छन् प्रेष्यत्वं देव., २३ कारवः शिल्पिनो वैद्याः, प्रचे., ७९ *कारुहस्तः शुभिः श लि., ३१ कारुहस्तः शुचिनित्यं उश., *कार्णायसपाणयो, हारी., कार्णायसाना, पैठी, कालोऽग्निः कर्म मुद्वायुः, याह.. कालोऽमिर्मनसः शुद्धिः, बौधा., ६२ काशकेशमलने, पैठी., ११९ ७६ ११० १६० १४० ६७ १३४ १६७ ४३ ६४ १३९ १७३ ७९ १४. - ऐ ११८ ऐन्द्रस्थान समारूढा, यमः, १२८ ·197 APPENDLY E ७७ १६४ १६५ १६७ १५७ , १०९ १३४ ভূত - १७५ कालोऽमिर्मनसस्तुष्टिः, वसि., काष्ठ तृणं चाण्डाला, पैठी., काष्ठं लोष्ट तृणं पर्ण, ब्रह्मपु., *काष्ठमय तक्ष, पैठी., काष्ठानां तक्षणाच्छुद्धिः, देव , *काष्ठानां परि, उश., किं नु शोचसि मूढस्त्वं, महामा., कुणपं पूयमित्येतत्, देव. कुण्डिकायाः परित्यागो, देव., *कुतपानामरि, बौधा., *कुतपानामरिष्टैः, पैठी, कुतपानामरिष्टैस्तु, यमः, कुत्सितास्ते नराः प्रोक्ताः, ब्रह्मपु., *कुमारप्रसवे, श. लि., *कुरुष्वं मा चैवं, पार., *कुरुध्वमित्येवे, पार, कुर्यादथायुषीमिटिं, ब्रह्मपु., *कुलद्वयं वाप्यथ, ब्रह्मपु., कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः, वि. स्मृ., कुसुम्भकुङ्कुमानां च, शङ्ख, कृपवत्कथिता शुद्धिः, वि. स्मृ., *कृतचूडे तु, कृतमोदनसक्वादि, अ. का., कृतशौचावशिष्टाच्च, शाता., कृते तु केवलं स्वान, ब्रह्मपु., कृतोदकान् समुत्तीर्णान्, याज्ञ., कृत्वा पतति नो तस्मात्, ब्रह्मपु., कृत्वा शौचं ततः शुद्धिः, ब्रह्मपु., कृत्वा सचैल खान तु, ब्रह्मपु., कृमिकीटपदक्षेपैः, देव., कृष्णाजिनादिकाश्चान्न, छ. का., *कृष्णाजिनानां, पैठी., बौधा, कृष्णाजिनाना बालैन, यमः, कृत्स्ने वैन्युषिते धर्मे, रामा., ११७ केनापि वसखण्डेन, ब्रह्मपु., १४६ *केशकीटाव, सुम., २२ केशकीटगवा, पैठी, १४० केशकीटगवाघात, शाता., १३७ *केशकीटपिपी, हारी., १४. *केशान् प्रकीर्य, आप., ९३ केशास्थिशवविण्मूत्र, ब्रह्मपु., १५१ कैश्चिदर्थ्य प्रदातव्यं, ब्रह्मपु., १३७ कैश्विद्देयानि सर्वाणि, ब्रह्मपु., १४. कौशेयाविकयोरूषैः, मनुः, १४० कौशेयाविकयोदेंयें, ब्रह्मपु., १३६ ऋष्यादाय नमस्तुभ्यम्, ब्रह्मपुर, ६० ऋव्याद्भिश्च हतस्यान्यैः, मनुः, २२ क्रियते यजनं वापि, अङ्गि, ८४ क्रियापि कुरुते साथ, बृह, ८४ क्रियाहीनस्य मूर्खस्य, दक्षः, ७७ क्रीतं च व्यवहारिम्यः, देव., ११२ क्रीतलग्धाशना भूमौ, यात्र., ९६ *क्रीतानामवह, हारी., १३६ *क्रीतोत्पनेन वा, आश्व., १५८ *क्रीत्वा लग्भ्वा वा, पार., ३६ *क्लिन्नाया अमेभ्यम्, बौधा., २३ लौबाचा नोदकं कुर्युः, वृ. मनुः, १५६ क्लीवाभिशस्तपतित, शाता., ६१ कचित्तीये विप्रस्य, ब्रह्मपु., ९१ क्षत्रक्टिशूद्रजातीना, ब्रह्मपु., ६. क्षत्रस्य द्वादशाहानि, यास., १४७ *क्षत्रियस्य बिट, वि. स्मृ., २० क्षत्रियस्यात्र शुद्धिः स्याद्, पैठो., १५३ क्षत्रियस्योथ वैश्यस्तु, ब्रह्मपुर, ७९ क्षत्रियो द्वादशाहेन, परा., १४० क्षान्या शुष्यन्ति विद्वांसो, मनुविष्णू, १४. क्षारोषाम्या कार्या, हारी, १३६ *क्षीरोदकाम्या, पैठी., ९२ क्षीरोदकेन शमी, बाप.., १०० १४२ . १५३ वि. स्मृ., . ६८ २६ १४ १३८ " ·198 KRTYAKALPATARU S'UDDHI KANDA ७७) " क्षुरो नौरासनं चेति, देव., क्षेत्रजादिषु पुत्रेषु, ब्रह्मपु., क्षेत्रस्येश्वरज्ञानाद, याज्ञ., क्षेत्रापणगृहासक्तम् , वि. स्मृ., *क्षौमवच्छस, बौधा., झौमवच्छशृङ्गाणाम, मनुः औमाणां गौर, बौधा., ख खननात्पुरणादाहात् , यमः, खननोल्लेखना पाद, यान., खनिस्वा शनकैर्भूमी, आदिपु., *खरोष्ट्रश्वचण्डाल, पैठी., . ग ४० ७७ ९१ १७५ गात्रेष्वमिषु तदेहाद, ब्रह्मपु., ५५ *गायत्र्यष्टशतं, च्यवनः, १२९ ११६ गावो न दुष्यन्त्यमृमं. यमः १५८, १७९ ९५ ग्रामाद्दण्डशतं गत्वा, ब्रह्मपु., १४. प्रामान्निष्क्रम्या, वि. स्मृ., १३४ *गुडादीनामिक्षु, वि. स्मृ., १६८ १४० गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु, मनुः, वि. स्मृ., *गुरौ चासपिण्ड, आश्व., गुर्वन्तेवास्यनूचाने, याज्ञ., १५२ *गृहं वजित्वा, वसि., १५४ भगृहद्वार्यङ्गार, बौथा, ४५ गृहीत्वास्थीनि तदस्म, ब्रह्मपु, ११० १२८ गृहे मृतासु कन्याम, शखः, गृहे मृतासु दत्तास, शृङ्गः, गृहे यस्य मृते कश्चिद्, अनि., ४९ गृह्णात्येवं तथा देह, वि. स्मृ.. २० *गृह्णीयादित्येतद्, वोधा., २६१ गृह्य निर्वापयेच्छौतम् , छ. का., गोकुले कन्दुशालायां, शाता., गोक्षीरेण तथेनैव, ब्रह्मपु गोधातऽने तथा केश, यात्र., १६४ गोचर्ममात्रमबिन्दुः, बौधा., १८१ १५४ ४४ *गोब्राह्मणहतानाम् , गौत., गोब्राह्मणस्य चैत्रार्थे, मनुः, ४६ ८७ गोभिराक्रमणात् कालाद यमः, १५२ १८० गोमिहतं तथोद्धं, परा., गोमूत्रं च पुरीषं च, यमः, १७८ ४४ *गोमूत्रगोमय, हारी., १३८ ४६ गोमूत्रेणास्थिदन्ताना, यमः, १३६ १५२ *गोमूत्रे वा सप्त, बौधा., १७९ गोरमाक्तानि भाण्डानि, ब्रह्मपु., १३९ १६२ *मोवालरज्वा, हारी, १३८ १४३ सुम.. १४१ ५ गोत्रालैः फलपात्राणां, शङ्खः, ११६ गौशस्छुद्धदेशस्थ, देव., १७७ ७४ १५७ * गच्छेत्प्रदक्षिण सप्त, ब्रह्मपु., गच्छेन्महाप) वापि, ब्रह्मपु., गतैः शूद्रा तु संस्पृश्या, ब्रह्मपु., गन्त्री वसुमती नाशम् , याज्ञ., गन्धमाल्यैस्ततोऽर्चा च, ब्रह्मपु., *गन्धवर्णरस, पैठी., गन्धवर्णरसै?ष्टैः, श. लि., भार्मनोमधी, हारी., भार्भपतने, हारी, गर्मभर्तृनुहश्चैव, वृ. मनुः, गर्मभर्तगृहां चैत्र, मनुः, गर्ममर्तृवधादौ च, यास., गर्मपासतुल्याः, सम, भगममाससमा, श. लि., गर्भसमवणे, शाता., गवां च परिवासेन, मनुः, गवा मेभ्यानि पृष्ठानि, बृह., गवां मूत्रपुरीषण, बृह, पत्राघातेपु कांस्येषु, शांता., ग्रन्थार्थतो विजानाति, दक्षः, गावं मृदम्भसा शुध्येद , बृह., ४८ - ·199 APPENDIX E ११८ गौरश्वो विग्रुपश्छाया, यमः, १२८ घ १२९ - १४० १४० धनानां प्रोक्षणाच्छुद्धिः, परा., *घनाया भूमेरुप, बौथा., घृतं च पायसं क्षीरं, शाता, *घृतं प्राश्य पुनः, च्यवनः, *घृतघटफला, सुन, वृतेनाभ्यक्तमासाव्य, छ. का., *घ्राण्यं पलाण्डादि, हारी.. १७१ *चाक्षुषं त्वमेच्या, हारी, *चिताधूमसेवने, वि. स्मृ.. चेलं यदुपहन्येत, शश, ३६८ लानणेजकश्चैव, शाता.. १५३ *चेलवच्चर्मणाम्, बौधा., १६५ *चेलवदुपल, पैठी., १२९ *चेतवद्धान्यानां, श. लि., १७२ *चेलानामुत्सेधन, श. लि., ७८ चैत्यवृक्षश्चितियूपः. परा., ११८ *चैलानां मृद्भस्म, श. लि., चैलवञ्चर्मणां शुद्धिः, मनुः, यमः, १३९ १४९ १३९ १३४ च १ १४० १२८ छोगलेयमसंसृष्ट, परा., छेदनं तस्य दाहो वा. शक्षा, १२६ ज سع १२२ २२ जहाभ्यां मृत्तिकास्तिसः, यमः, *जननमरण, बौधा, १११ *जननाशौच, वि. स्मृ.. १४ *जनने तु माता, वयि., अङ्गिः, १४ जननेऽप्येवं, श, लि, जननेऽप्येवमेव स्वाद, मनुः, १५३ जनने मरणे चैव, अङ्गिः, " चक्री वजी ध्वयधातो, शाता, *चक्षुर्घाणानु, बौधा., *चण्डालश्वपच, कासा, चण्डालेन सहा, बौधा., चतमस्तु परिसाज्याः, बांसे., चतुर्णामपि वर्णानां, मनुः, *चतुर्थे दिवसे, वि. स्मृ., चतुर्थे ब्राह्मणानां च, ब्रह्मपु., चतुर्थेऽहनि कर्तव्य, पैठी., संवर्तः, चतुर्थेऽहनि विप्रस्य, संवर्तः, *चतुर्मिः शुध्यते, बौधा, चतुर्विधममेध्यं च, देव, चन्दनोक्षितसर्वाङ्ग, छ. का., चमसानां ग्रहाणांच, मनुः, * मसानां चोच्छिष्ट, पैठी., *चममानामद्भिः, श.लि., चरूणां मुक्सवाणां च, मनुः, चाण्डालाग्नेरमेभ्याग्नेः, देव., *चाण्डालावेक्षित, सुम., पाण्डालेन शुना वापि, देव, चाण्डालैरुषितं यत्र, देव., *चान्द्रायणमासा, श. लि., " . ६४ ४, १९ ३, १८ ७८ जनने मरणे नित्यम्, देव., १३३ *जनने मरणे, पैठी., १४. जन्मकर्मपरिभ्रष्टः, परा,. १४३ जन्मन्येकोदकानां तु, मनुः, १३३ जन्महानौ वितानस्य, जावा, १७६ जलमेकाहमाकाशे, यात , १६६ जलाशयेष्वथाल्पेषु, वि. स्मृ., १६६ मातदन्तस्य वा कुर्युः, मनुः, १५३ *जातमृते मृत, हारी., १८. जातवेदः सुवर्ण च, परा.. १५८ १ , ·200 KRTYAKALPATARU S'UDDHI KANDA ૪૨ १६३ जातस्य हि मुबो मृत्युः, वि. स्मृ., जातस्यापि विधिदृष्टः, संवर्तः, जाते कुमारे तदहः, मनुः, *जाते चैव कुमारे, हारी., जाते पुत्रे पितुः स्नान, संवर्तः, जायावर्ज हि सर्वस्य, वि. स्मृ., *जीर्णचर्मकर, श. लि. जीवतामपि वर्णानां ब्रह्मपु., ज्ञातिभिः सह मोदध्वम् , महामा., *ज्ञातौ चासपिण्डे, आश्व.. ज्ञान तपोऽनिराहारो, मनुः, वि. स्मृ., ज्ञानेन बुद्धेस्तपसा, श. लि., चालाभिः स्पृष्टमात्राणा, देव. ९४ ततो वाग्दानपर्यन्तं, ब्रह्मपु., १९ तत्कालमनध्यायो, श. लि., २१ तत्तु प्रक्षालितं कृत्वा, मनुः, २१ तत्प्रत्ययमुदकं, आप., १९ *तत्प्रसवमरणे, वि. स्मृ., ९५ *तत्र जन्ममरण, उश., १५९ तत्र त्रिरात्रमाशोचं, देव., ९ ३४ " मनुः ८७ ११९ १ ३ ६७ १८ १०४ १२२ डिम्बाशनिहतानां च, यमः, डिम्बाहते विधुता च, बृह, डिम्बाहवे हताना च, मनुः, १०२ तत्र द्विविधं शौंचं, उश,, ५१ *तत्र बाझं त्रि, हारी., ११४ *तत्र ब्राह्मणानाम्, सुम., ११९ तत्र माता, श. लि., १७६ *तत्र वर्णविशे, हारी, *तत्र शान्ति कृत्वा, वि. स्मृ., तत्र स्नानमधस्तात्तु, भङ्गि, ४६ *तत्र हृदयशौच, उश., तत्रोतानं निपात्यने, छ. का., ४६ तत्रोवीलोकचत्रे *तस्त्रीणां च, गौत., ८९ *तथाकरस्थद्र, श. लि., १३० तथा कार्पासिकानां च, वायुपु., १४८ *तथा तृणकाष्ठे, आप., ३० तथा देहान्तरप्रातिः, महामा., ४७ च,.. का., त १३९ १४२ १४५ वि. म., १ IM ३७ तं स्पृशन्ति च ये विप्राः, परा., ते स्पृष्टान्यः स चान्येन, शाता., तं स्पृष्टान्यो न दुष्येत्तु, वृ. शाता., *तच्छेदन्तः पुनरा, गौत., तच्छेषेणैव शुद्धिः स्याद, अनि., *तण्डुलानामुत्सर्गः, बौधा., ततः कालवशात्तत्र, ब्रह्मपु., ततः पाषाणपृष्ठे तु, ब्रह्मपु., ततः शुद्धिर्भवति, काश्य., ततः संचयनादुर्भम् , संवतः, ततः संमार्जनं भूमेः, ब्रह्मपु., ततः सचैल स्नानं तु, ब्रह्मपु. *तत एवं हर, काला, सतः स्थानाच शनकै:, प्रमा, ततस्त्रोयेन गोमिय नमपु., ततो यशियवृक्षोत्या, ब्रह्मपुर, १४३ १४५ *तथापणेयाना, बौधा, ६७ तथापि दाहयेदेतम् , मङ्गिः, ८२ तथा पुष्पमूलफला, श. लि., १२८ तथा पूर्वकृतं कर्म, वि. स्मृ., १४ तथा शरीराणि, वि. स्मृ., ११० तथा शूद्रः समप्रेण, यमः, १११ तथास्थिचर्मदारूषा, वायुपु., ७३ तथैवानुपनीते तु, शाः, ११० तदमावे पलाशस्य, यज्ञ., १५४ तदभावे पलाशोत्यैः, ब्रम, ११. तदर्ष दग्धकाष्ठानि, ब्रह्मपु., १४२ ३७ ·201 APPENDIX E तदा माससमैस्तासां, कूर्मपु, तटासुरं भवेच्छा , आश्व. गृ. प., तदा स्नातः सचैलस्तु, ब्रह्मपु, तदुत्तरेण पात्राणि, ॐ का., *तदेतदन्यत्र, बौधा, ४८ १४८ १६८ ११८ १३७ १२६ १३७ - १३३ ७४ . २९ ६१ ४५ *तस्या आर्तवेन, श. लि., १०३ तस्यान्यस्य मगोत्रा स्याद. ब्रह्मपु., ६१ तम्याप यः पिता कश्चित् , ब्रह्मपु., ८० तस्याप्यशौचं विज्ञेयं, अङ्गि., १४५ तस्याशीचं विधातव्यं शङ्खः, १८० तस्यैकस्य भवेच्छौचं, वृ. साता., १६६ *तस्योपहतम् , वि. स्मृ., १३८ *तादर्थेनाप्यनु, हारी., १८ तान्यप्यतिविलिप्तानि, देव., २२ तान्येव स्वानि संस्पृश्य, देवा, १६८ तान्येत्रामध्यलितानि, देव., १४९ ताम्ररजतमुत्रर्णा, बौधा., ११६ ताम्रायःकांस्यरसाना, मनु:., ६३ तावच्च दक्षिणायैश्च, ब्रह्मपु., ११६ तावत् व्यहाण्यशौचं स्वाद, अङ्गिः, १२ तावत्स्यादचिविप्रो, मनुः., ५५ तावद्यो बान्धवस्तत्र, ब्रह्मपु., १७६ तावद्वर्षसहस्राणि, वि. स्मृ., ९२ तावन्तं मलिनं पूर्वम् , देव., १७५ तावन्मृद्वारि चादेयं, मनुः., ९५ *ताश्च तेषाम् , पार, १७६ तीर्थे विवाहे यात्रायां, वृह., १३३ तुष्टेषु तुष्टाः सततं, वि. स्मृ., २१ तूलिकाधुपधानानि, देव., १४४ *तूष्णीं प्रामाग्नि, पार., २१ शृणकाष्ठभूर्ज, काश्य., १४९ *तृतीये शर्करा, पैठी., ६२ तेन चाप्यायत जन्तुः १०१ तेन सर्वात्मना शुद्धिः, वृ. शाता., ८१ तेषां गङ्गाम्भसि, वि. स्मृ., १७५ तेषामग्निः सन्मृञ्च, देव., १४८ तेषामदोषः, सुम., ७६ गतेषु चोदकोप, आप., ५२ तेषु देशेषु यत्तीयं, परा., ४१ तेऽस्मत्सकाशादगृहन्तु, ब्रह्मपु., १०७ *तद्तत्वान्न, श. लि *तद्देव पवित्रम्, आप., *तद्गुणवर्णयोगाद. हारी., *तनिमित्तत्वान्, वसि. अङ्गि., तन्मध्ये हापयेत्तेषा, जाबा., तन्मात्रं सममुहत्य, परा. तन्मात्रच्छेदनं, हारी., *तपः प्रच्छन्नापाना, यास., तपोदानप्रसक्तेषु, वृ. परा., तपो वेदविदा शान्तिः, यास., *तमास्थितः, शाता, योः स्यात्सूतकादैक्य, ब्रह्मपु., तरवः पुष्पिता मेध्या:, देव., तस्मात् कुल्यैः सपिण्डेश्च, बृह.. तस्माच्छुद्धं तु कर्मण्य, देव., तस्माच्छाद्धं सदा कार्य, वि. स्मृ., तस्माक्षौ सुवर्ण च, देव., तस्मात्तयोः स्वयोन्यैव, मनुः, *तस्माचिसपूर्ण, हारो, *तस्मात् पृथक् शौचाः, हारी., तस्मात् स दिवसः पुण्यः, श. लि., *तस्मात् सर्ववाससा, हारी., *तस्मादनवरुद्धः, श. लि., तस्मान्न बन्धुमिः शोकः, अङ्गिः, वस्मिन् त्वेकाम् , बैज., तस्मिमेवेह कर्मण्ये, देव., तस्य तछोधनं प्रोक्तं, शहः, तस्य देहः सपिण्डेश्च, ब्रह्मप, बस्य पुत्रे च पल्यां च, मनुः, अस्यां मृतायां नाशौंच, प, 26 १३६ १४. १०५ मार्क. पु., १०२ १३१ . १४१ १०३ १५० १९० ·202 KRTYAKALPATARU S'UDDHI KANDA ४ ur १०७. मार्क. . ७८ . U , ८८ ४२ १०८ तैः सह ब्राह्मणो, काश्यपः., *तेजसवदुपल, बौधा., तेजसाना तु, सम., स्तैजसाना पात्राणा, नौंधा., तैजसानां मणीनां च, मनुः जसानां रेतो, श. लि., तैलाम्यङ्गो बान्धवानाम् , पु., तोयामावे परस्पर्श, देव., तोयेन क्षालन कृत्वा, शांता., लक्तः पतितचण्डालौ, देव., भ्यागो हि रसानाम् , बौधा., *नपुसीसकानां, पैठी., अप्सविद्वां तनुं लक्ष्य, देव., अयान्ते मृत्युनोपेतं, वि. स्मृ., त्रिंशदाय देयास्तु, ब्रह्मपु, निशद्दिनानि शूद्रस्य, याज्ञ., *त्रिः प्रक्षाल्य च तं, पैठी., त्रिसप्त मार्जन कृत्वा, परा., *त्रिपञ्चसप्त, हारी., *त्रिरात्रं च कर्मों, बैज,, निरानं ब्रह्म, पार., *त्रिरात्रमक्षार, आश्व., त्रिरात्रमथ षडात्र, शङ्ख, त्रिरत्रमपि वैश्येषु, ब्रह्मपु., भत्रिरात्रमहो, बौधा, विरात्रमावतादेशाद, यान., त्रिरात्रमाहुराशौंचम् , मनुः, त्रिरात्रेण विशुध्येत्तु, बृह., विरात्रेण सकुल्यास्तु, बृह, *त्रिविधा कुल, हारी, श्रीणि देवाः पवित्राणि, महः., पीयेतानि विशुद्धानि, देव., या धर्मोपरोधानु, यमः., *मातामहाचार्य, बृह, यहं वा, गौत., २२ व्यहं वा, श. लि., १४. श्यहाद्धिमवाप्नोति, शहः, १४१ श्यहान् केवलवेदस्तु, परा, १३९, १४५ व्यहाशौचे द्वितीयेऽहि, ब्रह्मपु., १३३ *बकेशनस. बौधा., १४९ *त्वा मनसातेन, कात्या, १०२ द १३७ दक्षिणादिङ्मुखैविप्रैः, ब्रह्मपु , १२९ *दक्षिणामुखा, पार, १५१ दक्षिणाशिरसं भूमौ, छ. का., १६७ दक्षिणेन मृतं शूद्रं, मनुः., १४. *दचा कन्या परैव, पैठी., १२१ दत्तानां चैव कन्यानां, यमः., हरिः., ८३ दत्ता नारी पितुर्गेहै, ब्रह्मपु., १३ दत्ते तु सप्तमे यत्र, ब्रह्मपु., १२० दत्वोपरि सम शेष, .. का., १५५ दद्यात् शिरस्यशीत्यर्थ, यन., १०४ *दन्तजाते त्वकृत, वि. स्मृ, १०० *दधि पर्युपासितं, सुम., ९९ *देशनच्छदोप, वि. स्मृ., ९९ दशमिर्मस्ममिः शुद्धिः, शाता., २७ *दशमेऽहन्यर, हारी., २६ दशमेऽहनि शूद्रस्य, पैठी., ५४ दशमे शुद्धिकाण्डे तु, लक्ष्मी., ३६ *दशराने केश, पैठी., ५२ दशरात्रेण शुध्येत्तु, संवर्तः., ४ दशरात्रेण शुध्येयुः, शङ्ख, ११ दशरात्रोषितः स्नात्वा, पैठी., १०४ दशाह शावमाशौच, मनुः, १४८ दशाहश्यहैकाहोमिः, जावा, १७५ दशाहषट्यहकाहाः, दक्षः, २४ दवा हाछुद्धिमाप्नोति, रस:., ५३ दशाहेन सपिण्डास्तु, वृहा, ११, ५२ दहनं खननं भूमेः, देव., १२२ १४३ १०४ २ १०५ २६ १५१ ·APPENDIX E 208 १६५ ९५ " ७७ " १०४ १५४ १३७ दृष्टं वा स्याचदन्नं तु, शोता., १६ दृष्ट्वा लोकमनाकन्द, वि.स्मृ., २२ देयाः प्रहाराः सप्तैव, ब्रह्मपु., २३ देवत्वे यातनास्थाने, वि.स्मृ., २२ * देवाः परोक्षदेवाः, विस्म., ५१ देवानां प्रतिमाश्वापि, ब्रह्मपु., देशं कालं तथात्मानं, बौधा., १४९ देशधर्मप्रमाणत्वात् , ब्रह्मपु., १३९ पैठी., * देशान्तरस्थे, वसि., १४० * देशान्तरिते, श.लि., २८ देहिनोऽस्मिन् यथा देहे, महामा., १२८ , २६ दहनात्खननाद्वापि, देव., दान प्रतिग्रहः स्नान, ब्रह्मपु.. दानं प्रतिग्रहो होमः, शरैः मनु:, दानप्रतिग्रहेपु, पैठी., दानाम्ययने, आश्व., दाने विवाहे यज्ञेच, इ.का., * दारवं मृन्मय, वि.स्मृ., दारवाणां तक्ष, बौधा., * दास्मयाना, बौधा., दारुवदस्थ्नाम्, बौधा., दासान्तवासिभृतकाः, वृह, दाहयित्वा तु मूल्येन, ब्रह्मपु., दाहयेदस्थिसंख्यानि, छ.का., दाहयेदर्णयाच्छाप, क.का, दिनत्रयेण शुध्येतु, परा., दिवाकीर्तिमुदक्यां च, मनुः, दिवाहतै लैः स्नान, देव , दीक्षितानां च सर्वेषां, यमः, * देशान्तरमृतस्य, my " , वि.स्मृ., ६५ १२० १५३ ४७ १३३ १३९ " .परा., ૨ दीक्षितेष्वमिषिक्तेषु, वृ परा., दीना अनाथा कृपणाः, ब्रह्मपु, दुःस्वप्ने दुर्जनस्पयें, यमः, दुकूलपट्टकौशेगः, यमः, दुर्वल स्नापयित्वा तु, क.का., दुर्मिक्षे राष्ट्रसंपाते, जाबा. ७९ देवे भये समुत्पन्ने, यमः, ७९ दैहिकानां मलानां च, मनुः, ११ द्रप्सापकः क्षिप्तैश्च, देव., १२३ द्रवं वापि प्रभूतं च, देव.. वाणां चैव सर्वेषां, मनुः, द्रवाणामुत्पवनम्, श. लि., ६३ द्रव्यात्कृत, वि. स्मृ, ६३ द्रव्यशुद्धिं तथैवात्र, लक्ष्मी., १११ द्रव्याणां संहतानां च, यमः, १२४ द्रव्याणामग्निदग्धाना, देव., १३५ च्याणामवशिष्ठानां, देव., द्रष्याणामुप्तव, श. लि., ४९ द्रव्याद्रव्याणि भूरीणि, ब्रह्मपु., ६५ द्रोणाधिकविशुयर्य, परा., ४९ * द्रोणाम्यधिकं, वि. स्मृ., १२१ द्वादशरात्र, आश्व., १५२ * द्वादशरात्रं, गौत्त, १५१ द्वादशार्ध वृषणयोः, माश्व.गृ.का., * दाम्यां द्वितीयं, पैठी., १५९ * द्विचतुष्पद, काश्य., १५१ द्विजन्मनामयं कालः, प्रा., १५१ द्वितोयं यक्षपावस्य, या, -१७६ १३७ १६६ १४३ * परा., १६८ १२ दुश्चिांकरस्यैर्महारोगैः, ब्रह्मपु., दुष्टाभिशस्तपतित, हारी, दुष्टा द्विधा त्रिधा वापि, देव, दुष्टैर्जिनसंस्कारैः, देव., दूरदेशे मृते जाते, बृह, दूषितं तु ततस्तोय, परा दूषितं वर्जितं दुष्ट, देव.. दूषित प्रोक्षणेनापि, देव., २२ ३९ :

·214 KĄTYAKALPATARU S'UDDHI KANDA १६१ - द्वितीय पतिते चाघात, ब्रह्मपु., द्विरात्र मान्धवानां च, ब्रह्मपु., * द्विवर्षप्रति पार, द्विवर्षारित्तेके, हारी., * द्विवियमेव, हारी, ७२ ० ९६ ९५ ब १४६ ७७ M १७४ धर्म एकोऽनुयात्येनं, वि. स्म., धर्ममेव सहायाथें, वि. स्म, धर्मेन्दोरुदयाचलः, लक्ष्मी., धान्यककैः पर्णकल्कैः, देव., भान्यानां प्रोक्षणासद्धिः, यमः, * भानोबाइलग्नि, हारी., रूपो दीपस्तथा माल्यं, ब्रह्मपु., भ्यानेन क्षेत्रवासेन, बहा, १५६ G १८१ ८९ १०९ १०१ ११२ न कारकाणां कार, वि. स्मृ., न कालस्य प्रियः कश्चिद, वि. स्मृ., नखदन्ततन्जन्म, देव., नगरे प्रामदाहे च, वृह, ३१ * न देवप्रतिष्ठा, वि. स्मृ., ३८ नधः कूपास्तडागामि, उश., * न द्विजं पितरं, वि. स्मृ., ७. न निवारयितुं शक्तः, वि. स्मृ., ३ नवसारे नृलोकेऽस्मिन्, वि. स्मृ., * न परिहितम्, नौधा., ९५ न प्रेक्षितव्याः कन्यादाः, ब्रह्मपु., न प्रेतस्पर्शिनो, हारी, न फलानां न कृषीमानां, शाता., १३७ न फलाना न बालानां, शाता., १३५ न बन्धन न वैरूप्य, यमः, १६१ न ब्रह्मचारिणः कुर्युः, यात्र., नमः क्रव्यादमुख्येन्यो, ब्रह्मपु, * न मार्जयोरन्, गौत., नमोऽस्तु धर्माय, ब्रह्मपु., ६३ न राजाज्ञाकारिणां, वि. स्मृ., ९६ नराणामथ नारीणा, ब्रह्मपु., • नलवेणुशर, बौधा., १६९ नवं वा निर्मलं बापि, देव., १७४ नवमे वा समं त्यागो, गृह, ११८ नवमे वैश्यजातीनां, ब्रह्मपु, * नवमेऽहनि, हारी, ६९ न वधयेदवाहानि, मनुः, ९६ * नववाससो, हारी, २५ नवश्राद्धं दशाहानि, आश्व. स. प., ९७ न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्स, मनुः, १८१ * न वै स्त्रीणां, श.लि., * न ब्रांतनां व्रते, वि. स्मृ., ६४ * न शूरं द्विजेन, वि. स्मृ., ९३ न शूद्रो यजमान वै, यम:, * न सत्रिणां सत्रे, वि. स्मृ., १७१ *न समावृत्ता, आप., ६४ + न सोमेनोच्छिष्टा, बौधा., ४६ नमी दुष्यति जारेण, यमः, ६५ *म स्वाध्यायम्, पार., १७४ नगरे वसन, बौधा., १०२ २५ १०२ ६९ १८० नग्नां परस्त्री, हारी., नग्नादोन मृतहारराध, वायुपु., * न मामाभिसं. हारी, नवं गृहणातीह वस्त्र, वि. स्म, न च तत्कर्म कुर्वाणः, मनुः, न चैन क्लेदयन्त्यापो, वि स्मृ., न चैत्र सीवधं कुर्याद, यमः, न तेषाममिसंस्कारो, परा., न सजेत् सूतके कर्म, छ. का., न स्वसो वा न वा स्वं तु, महामा., न दरिद्रोऽपि दग्धच्यो, ब्रह्मपु.. न दूषयन्ति विद्वांसो, यमः, न दीक्षणात्परं यझे, छ.का., नदीश्वापददष्ट्रिभ्यः, यमः, न देशविनमे, वि. स्म, ६३ ७० ६९ १४३ १५८ २४ ·KRTYAKALPATARU S'UDDHI KĀŅDA 206 १५२ १४३ पञ्चमेऽहनि विज्ञेयः पैठी., * पन्चविधमाम्यन्तरं, हारी., पम्चान्दिकं तु शूद्राणां, ब्रह्मपु., पन्चाहेनाग्निहीनस्तु, बृह, पट्टको बा प्रहर्तव्यः, ब्रह्मपु, पतिनी च विशेषेण, वसि., पतितं सूतिकामन्त्यं. बृह, * पतित चण्डालसूतिको, गौत., * पतितस्य दासो, वि. स्मृ., पतितामेश्चिताग्नेश्च, देव., पतितानां च नाशौंच, शहः, पतितापविदचाण्डाल, मार्क., पतिताशुन्यमेध्याना, देव., पतितेऽनशनप्रेते, जाबा., * पत्नीनां दासा, वि. स्मृ., पदे पदे यशफलं, परा., , ७४ ७६ " * परोक्षमन्ने सं, आप., ११८ * परीक्षोपह, बौधा, ३९ पर्जन्यमाननं वेति, देव., ४,७ * पर्णानां प्रक्षाल, श. लि, १११ पलाशखदिराश्वत्थ, देव., १८२ पलाशस्य तु वृन्तानां यज्ञ., १२५ पश्चाच्च निनविण्डं, आश्व. गृ. प., १२५ पश्चाच्च वारिणा प्रोक्ष्य, देव., ८८ पश्चातापो निराहारः, यान., १७७ पश्चात्पश्वेदमेभ्यं तु, परा., ४८ पश्चादग्नीन् समारोप्य, ब्रह्मपु., १२९ पश्चादाचमनं वापि, देव., १२० पश्चालेप्यास्य देहस्तु, ब्रह्मपु., ४९ पश्चिमोत्तरपूर्वैस्तु, मनुः, २८ पासुकः परिवर्तेन, यमः, ५९ पाखण्डपनाश्रिताः स्तेनाः, या * पाणिगृहीती, श. लि., १३८ पातयन्ति गतं स्वर्गाद, रामा., १५५ पात्राणि दधाद्विपस्य, क.का., १४२ पात्राणि परिपूर्णानि, ब्रह्मपु., १४० पात्राण्यद्भिर्विशुध्यन्ति, यमः, ७४ पादयोरधरां प्राचीम, छ. का. ३१ * पानी पूर्व शिर, भाव. गृ., ५५ पादौ शुची ब्राह्मणानाम्, बृह, ५४ पादाङ्गुलीषु दश वा, आश्व.क.प., ५४ पाश्र्वयोः शूर्पचमसे, उ. का., ५८ पावकः सर्वमेष्यत्वं, बृह., याइ.. १६६ पाषण्डमाश्रितानां च, मनुः १३९ पिण्डदः सप्तमस्तेषां, मत्स्यप, *पिण्डनिवृत्तिः सतमे, गौत. १४२ पिण्डयज्ञावृता देयं, याज्ञ., १४१ पिण्डमोदकदानं च, श. लि., १६६ पिण्डोदकं तु जनक लि., ९२ " • पद्मावैग, वि. स्मृ., पन्थानश्च विशुध्यन्ति, याज., * पयसां दन्तानाम्, हारी, * पयसां वा, बौधा., परकीयेन वत्सेन, ब्रह्मपु., परतः परतः शुद्धिः, देव., परपूर्वासु च बीघु, शङ्कः, परपूर्वास भार्यासु, वि. स्मृ., ११६ ७८ . १०९ १७० हारी, ७८ १७९ * परशवोपस्प, बोचा., परापवादाश्रवणं, बृह, परिप्लाविताना, . कि., • परिमार्जन, बौधा., परिसृष्टं लोहं, आप., *परिलेखनं दाग, काश्य., परोक्षमविधि, बौधा 27 ·207 APPENDIX E १७५ १३८ ९५ निरस्य तु पुमान् शुक्रा, मनुः, ९९ निर्दशं शातिमरणं, मनुः, १८० निर्दोष तु मुखं बाणा, यमः, ९२ निर्मलं संस्कृतं अन्यं, देव, ६२ निर्यासानां गुडाना च, शमः, २१ * निर्लेखनैर, हारी., ७२ * निर्लेखितं दाल, भाप., ७२ निलेप काञ्चनं भाण्डम्, मनुः, २२ निर्लेपान्येव शुध्यन्ति, ब्रह्मपु., २८ निर्वतचूडकानां तु, मनुः १४६ निर्वृत्तचूडके नाले, यमः, १५८ निरिकाद्याशौचं चा, लक्ष्मी., ९६ * निहत्य च बान्धवं, वि. स्मृ. १७७ निहत्य तु व्रती प्रेतान्, मनुः, १२१ निर्हत्य संस्कर्ता, हारी., १२२ निवासराजनि प्रेते, याश., १३५. ३ ८१ नहि प्रतीक्षते मृत्युः, वि. स्मृ., नहषापा नृपतयः, वृह, * न अन्तर्वत्नी, श. लि., नाक्रन्दिा मवेडाद, बृह.. नाघदोषोऽस्ति वै राज्ञा, यमः, * नाड्यां तु छिन्ना, हारी., बात्रिवर्षस्य कर्तन्या. मतुः, * नात्रोदककर्म, पार., * नारषात्, काश्य, जानाजातिषु पारक्ये, जाबा., * नापरपूलितं, नौधा., नापो मत्रपुरीषाम्या, यमः, नाप्राप्तकालो म्रियते, वि. स्मृ., * नामेरषःस्पर्शनं, बौधा., * नाभेरधस्ताद, वि. स्म., नामे नरः सृष्टः, शङ्ख, नामधारकविप्रस्तु, परा., नापमान्तसंवासः, महामाः, नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेह, मनुः, भारीणां चैत्र वत्साना, श. लि., ताशौचं प्रसवस्यास्ति, देव., नाशी सूतके पुंसः, वसि., अङ्गि., नासूतकं कदाचित्स्यात् , दक्षः, नास्य कार्योऽग्निसंस्कारो, मनुः, * नारयामिसंस्कारो, वि. स्मृ, निःशेषस्तु न दग्धव्यः, ब्रह्मपु., नित्यं दः कासहस्तः, वि. स्मृ., नियमास्य शुचि त्रीणां, मनुविष्णू, •नित्यानि निव, पार, निबने प्रसवे चैव, देव., निधानं च तूष्णीम, कासार, विधेयं नामिभिर्यावद, प्रम., निनवेदश्मनि पूर्व, आश्च. गु. प., नियमाच तयोः सर्वे, लक्षी, " " , , ३६ १२ १३ निवेदयति वक्तव्यं, ब्रह्मपु., १२३ नृणामतचूडानाम्, मनुः, १७. नृपतेर्दादशाहानि, जावा., ३४ नैतस्यां राभ्याम्, आश्व., १८ नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि, वि. स्मृ., नैन तस्यामिसंस्कारो, यमः, ७२ नोपकुर्यानरः शोकं, वि. स्मृ., ३६ नौषधानि न मन्त्राणि, वि. स्मृ., प १७२ पकंवा भोज्यकल्कंगा, देव * पक्वमन केश, वसि., २४ पम्चमन्यं न्यसेत्पश्चाद, वि. स्मृ., १२ पचगम्येन संसाप्य, ब्रह्मपु., १.७ पन्चधा वा चतुर्धा ना, देव., ७४ पन्चया संभूतः कायो, याह., * पम्चमाञ्चोप, बौधा, १ पम्चमे वैश्यनातेस्तु, अमः, १५२ - ·KRTYAKALPATARU S'UDDHI KĀNDA 208 ३३ ८० ४८ १४२ १०९ प्रणिनामथ सर्वेषां वि. स्मृ., प्रातहोमस्तथैव स्याए, इ. का., प्रायधित्तं ततः कुर्यात, . का., * प्रायोऽभिमेक, हारी., * प्रायोऽनाशक, गौत., प्रावृत्योद्धृत्य तन्मात्रं, परा., प्रेतपिण्डक्रियावर्जम्, शङ्खः, * प्रेतमरण्यां कृत्वा, वैज., प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यं, अङ्गि प्रेतशुद्धि प्रवक्ष्यामि, मनुः, प्रेतस्पर्शनसंस्कारैः, परा., * प्रेतस्य बान्धवाः, श. लि., प्रेतस्य भाद्धकर्तुच, वि स्मृ.. प्रेतस्यास्थीनि कृत्स्नानि, ब्रह्मपु., प्रेतस्सास्य छभाडोकान्, ब्रह्मपु.. प्रेतस्योदकदानं चा, लक्ष्मी., * प्रेतस्योदकनि, वि. स्मृ.. बेतहारैः समं तत्र, मनुविष्णू, प्रेताचमसपिण्डस्य, मङ्गि, * प्रेताय पिण्डं दत्वा, पार, प्रेताय तज देयं, सम., * प्रेतायोदकं, पार., प्रेतीभूतं तु यः शूद्र, परा, प्रेते राजनि सज्योतिः, गौत., १२० प्रोषिते कालशेषः स्यात्, यझिा, ७७ प्रोषिते तु मृते स्वामि, यह., फ ४९ फलपात्रस्य सर्वत्र, प्रह्मपु., फलमयाना, बौधा., १६८ फलोकतानां, हारी, २२ फलैर्मूलनोत्यैश्च, ब्रह्मपु., ८१ फेनप्रख्यः कथं नाशं, याज्ञ., ३० ३ बलात्कारोपभुक्ता च, बृह., ५९ " यमः, ८२ * बहिःशौच व्याख्या, बौधा., बहूनां प्रोक्ष, बौधा., * बहनोपघाते, हारी., ११० ब्रह्मचर्या क्षितौ वासो, ब्रह्मपु., २ ब्रह्मचारिगतं भैश्य, यमः, * ब्रह्मचारिणः शव, वसि., व १०१ १७१ " पौधा, ६३ ६ २६ ५८ ब्रह्मचारिणि भूपे च, जावा., ९९ ब्रह्मचारी गृहे यत्र, परा., १०२ बान्धवानामौचे तु, वि. स्मृ, ८४ बान्धवेषु चरन्यत्र, ब्रह्मपु., ५९ बान्धवेषु च विप्रस्य, ब्रह्मपु., ५२ बान्धवस्तस्य किं कार्य, वि स्मृ., ५३ बान्धवोजान्धवो वापि, ह., ११, ५२ बालकैयत्परिकान्तं, यमः, ८९ बाहापौचं ख्याशी, लक्ष्मी., १३३ वाले चादन्तजाते, नैवस्वतः, १३६ बाले देशान्तरस्थे , मनुः। १३४ पालैरनुपरिकान्तं, वसि., १४७ बाहुम्मा तु शतं दधाद, आय.ए.क., १४६ *बाममपि गन्धलेप, उस., ३२ बासमम्यन्तरं शस्त, प्रमपु, ७३ पासोश्ची शतं दधात्, यह. * प्रेतोपस्पर्शने, गौत., प्रेतोऽमेम्येन प्तन्यो, वृह, प्रोक्षणं संहतानां च, मनुः प्रोक्षणाकथिता शुदिः, शा प्रोक्षणातृणकाएं च, मनुः, प्रोक्षणेन सहता, वि. स्मृ, * प्रोक्ष्य बास उप, बाप., *प्रोषितश्चेत्, पार, * पोषितश्चेत्, काला, ३५ १११ २५४ ·209 APPENDIX E ३ १ ११० १३५ ११२ ११४ ६२ " ८५ प्रक्षालनेन त्वल्पानाम, मनुः, ७० प्रक्षालयित्वा निर्दोषा, मनुः, ६४ * प्रक्षाल्य वा तं देशम, आप, बौधा.. २१ प्रक्षिप्य च सुवर्ण तु. देव ६७ प्रक्षिप्य मृन्मये भाण्डे, ब्रह्मपु., ५५ प्रक्षेतव्यानि तान्यग्नी, ब्रह्मपु., ४२ प्रक्षेप्तुकामः पुरुषो, ब्रह्मपु., ९४ प्रच्छन्नपापा जप्येन, मनुविष्णू, ९४ प्रजानां रक्षणार्थाय, यमः, ९५ * प्रजापतये च, हारी, ४१ प्रतिमा च पेयं च, परा., ४३ प्रत्यहं क्षालयद्वस्त्रं, ब्रह्मपु., * प्रत्तानामितरे, पार, १३८ वसि, १३८ प्रत्तासु खीष्वदन्त, आश्व., * प्रथमतृतीय, गौत, १६५ प्रथमेऽहनि यो दद्यात्, आप. प. प., १४२ प्रथमेहि तृतीये च, सम., १५८ १४६ ८६ 7 ७९ पिण्डोदकक्रिया प्रेते, बौधा., * पितरं मातरं, वि. स्मृ., पिताप मृते नैषां, इ. का., पिता पितामहश्चैव, श. लि., पितामहो द्वितीयस्तु, ब्रह्मपु., पितुर्यत्र त्रिरात्रं स्याद, ब्रह्मपु., पितुर्वरस्य च ततो, ब्रह्मपु., पितृलोकगतश्चान्न, वि. स्मृ., पितृलोकगतस्यान्न, वि. स्मृ., पितृलोकगतस्यास्य, वि. स्मृ., पितृवेश्मनि या नारी, शङ्खः, पित्रा दत्ता तु या कन्या, ब्रह्मपुर, पुण्यं विष्ण्वादीना, हारी, * पुत्रजीवकारि, हारी., * पुत्रजीवकोद, हारी.. पुत्रादि: पालयेदमीन, छ का, पुनः पचन, श. लि., पुनः पाकः कृत, हारी, पुनः पाकात् पार्थिव, हारी., पुनः पाकेन, वि. स्मृ., • पुनस्पस्पर्शनम्, हारी. पुनर्दाहेम, पैठी., पुनश्चेदुपलभ्येरन्, यतः, •पुररेशकुण्ठित, बौधा., पुष्करादिमिः, हारी, पुप्पकालमपासीना, यमः, पूजा च पुष्पधूपायै; ब्रह्मपु., पूरयित्वावर पह, अ. का., पूर्व संकल्पितेथें वा, यमः, पूर्वयोश्च, गौत. पृथग्धर्मसमाचाराः, अशि, पैतृक त्वप्रप्तायां, ब्रह्मपुर, पौष्टिकानि मलनानि, देव., प्रवनेन स्नेहा, शु. लि., १०३ १०२ १०२ १६. ३ वि. स्म, ३० १२१ १३८ प्रपास्वरण्ये घटके, यमः, ११८ प्रपितामहसंज्ञस्य, ब्रह्मपु., १४० * प्रभाते तिसृभिः, श. लि., प्रभाते दिन, गौत., १७४ " १४२ प्रयागवटशाखामाद, ब्रह्मपुर, १८० प्रलेपस्नेहगन्धानाम, देव., * प्रवचनायझे, बौधा., १०८ प्रविशेज्ज्वलन दीप्तं, ब्रह्मपु., ६५ प्रविशेयुः समालभ्य, याब, ११ ५२ प्रवेशनादिकं कर्म, यास., २७ प्रसवे गृहमेधी तु, परा., ४३ प्रसने मरणे तक्ष, श, १७६ प्रसूता गर्मिणी यत्र, देव. १३९ प्रसवे च शुचिर्वत्सः, मनविष्ण, ४९ २. २८ १५३ १७.

·APPENDIX E 210 * . १३० S १७२ ११. वि. स्म. ब्राक्षणमनाथ, त्रि स्म, भस्मपतृणैर्वापि, देश * ब्राह्मणस्य प, गौत., मागीरथीतीर, ब्रह्मपु., * ब्राह्मणस्य क्षत्रिय, वि. स्मृ., २६ * मार्यायां परम, आप * ब्रामणस्य सपि, वि. स्मृ., १९ भासवानरमार्जार, व्यासः, * श्रामणादीनाम, वि. स्मृ.. ५७ भ्रातृभिर्वा यतस्त्वन्यैः, ब्रह्मपु., प्राह्मणानां प्रमादेन, वि. स्मृ., * मिन्नममिन्नमत्र, पैठी.. जामणान्तरितं मैश्य, वि. स्मृ., १७२ भुक्त्वा पक्वानमैतेषा, अङ्गः, * ब्राह्मणानुमता, हारी, ९८ भूतात्मनस्तपोविये, याज्ञ, ब्राह्मणानुमते चैव. पम:, १३१ भूतात्मा तपसा बुद्धिः, यम ब्राह्मणाभिहितं वाक्य, वि. स्मृ., १०४ भूमिदेशे शुचौ युक्ते, इ. का., ब्राह्मणार्थ विपन्नानां, पराल, ४७ भूमिः सर्वत्र शुद्धा स्वाद, ब्रह्मपु., राह्मणावस्थे भूमिः, यनः, १५५ भूमिरमिरजो वायुः, यमः, ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या, ब्रह्मपु., २० भूमिष्ठभुदकं पुण्यं, वि. स्मृ., बामणेनानुगन्तव्यः, यान., ७. भूमिष्ठमुदकं शुद्धं, ब्रह्मपु., * ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य, काश्य., १२८ भूमिष्ठमुदके शुध्येत्, श. लि., ब्राह्मणैरपि जातानाम् , ब्रह्मपु., ६८ भूमेराच्छादनार्थ तु, ब्रह्मपु., बामणेलोंकाः, १०४ * भूमेस्तु संमार्जन, बौधा., प्राह्मणो ऋतुकालेषु, देव., १७५ भूमौ पिण्डप्रदानं च, ब्रह्मपु., ब्राह्मणो न दहेच्छूई, ब्रह्मपु., भूमौ माल्य पिण्ड, आ. डि., ब्रामण्यात्स परिभ्रष्टः, यमः, ७३ * भूम्यस्थिकाष्ठाना, सम., बिडालादिमिवरसृष्ट, देव.; १६६ भूरिघुन्नो गतः स्वर्ग, रामा, बैजिकादमिसंबन्धाद, मनुः, १७ भूयस्तत्रैव आयन्ते, श. लि., भूशुद्धि जलशुद्धि चा, लक्ष्मी., मध्यवर्य पश्च, वि. स्मृ., १२८ भूशुद्धिर्जिनाहाहात्, याह., भगवन् केन शुद्धिः स्यात्, वृ. शाता, * भूस्थाः पुण्याचापो, हारी., मर्तृगारचं स्यात् , देव., * भृग्वग्निजल, मुम.. भवन्ति परजातीय, ब्रह्मपु., ६० भृग्वान्यनाशकाम्मोमिः, म भवन्ति पूनिता यस्माद, ब्रह्मापुर, मवेदेकाहमेशात्र, देव., ३४ मक्षिकाकेशमन्नेषु, यमः, * भस्मना कास्य, काश्य, १४१ मक्षिका दशमशकाः, यमः, भस्मना कास्यानाम्, हारी., १३८ मक्षिका विप्रयो नारी, बृह., मस्मनाद्भिर्मदा चैव, मनुः १३३ मधानं शोणितं वापि, देव., भस्मना वापि संस्पृश्य, शता., • मणिकनक, सुम., भस्मवा स्मृश्य चाश्नीयाद, यमः मणिमयम्, वि. स्मृ., 28 , . ९२ २१ म ४ १०९ म ·211 KRTYAKALPATARU S'USDHI KANDA १४२ मातुले पक्षिणी रात्रिः, बृह., ش مره , मणिवप्रथालाना, वायुपु, यथित्वाक्षिप्रणयन, ब्रह्मपु., मथैर्मूत्रपुरीषेध, अब मधूदक्पयो, बौधा., * मन:शुद्धिरन्तः, बौधा, * मनसापि मिथ्या, उश. * मन्त्रावश्यक, शाता, मन्यते शेष धर्मोऽस्ति, यमः, मरणान्तं तथा चान्यद, दक्षः, * मरणासौर, गौत., ११८ १२६ १५१ वि.म., १२४ १५० * मातुश्च योनिसं, आप., १६७ मातुस्तु सूतकं, संवर्तः, ११७ मातृनन्धौ गुरै मित्रे, जाबा., ११९ * मातेत्येके, श.लि., १२ * मानस चाक्षुषं, हारी, ६९ मानुषास्थि वसा विष्ठाम्, देव, ५ मानुषास्थि शवं विष्ठा, देव., मानुषास्थि स्निग्ध, वाम., ३० मानुषास्थि युपस्पृश्य, ब्रह्मपु., ८३ मानुषे च तथाप्नोति, वि. स्म , ३१ मानुष्ये कदलीस्तम्भ, यान., १४८ मानुष्ये कर्मणि क्षीणे, वि. स्मृ., मारतेनैव शुभ्यन्ति, याज्ञ., वि. स्मृ., १७१ मार्जनं कर्म, हारी., माजन यज्ञपात्राणां, मनुः, मार्जनोपाम्जनश्म, मनुः १६७ मारिश्चैव दर्वी च, बृह, १४५ ७९ माल्यानि सर्वगा दुर्वाः, देव., १३३ १३४ १७३ १७६ मासं शूद्रस्य, गीत, १२ कही. मरणे तु यथाकालं, बौधा, मरणोत्पतियोगे तु, देव., मलसंयागज तज्ज, शङ्कः, म-कर्मशिकामिन, यमः मरमाषसंयुक्त, मनुः, महतां काष्ठानाम्, बौधा., महतां भवायस, बौंधा., महानद्या नन्, बौवा., महापातकसंयुक्तो, इ.का., महापापक्रियः स्वर्गे, ब्रह्मपु., * महान्याइतिभिः, काश्य, मांस न मक्षयेयुः, गौत., मांसाशनं च नाश्नीयुः, मनुः, मातरं या स्वयं दग्ध्वा, ब्रह्मपुर, * मातरि पितर्या, आप., * मातापितररात्र, आप., मातापित्रार्वा, वसि, अङ्गि * मातामहयोश्च, पार, मातामहे तथातीने, शङ्क: मात महे त्रिरात्रं स्याद, हारी., माता शुध्येद्दशाहेन, संवर्नः, मातुः कुलं पितृकुलं, ब्रह्मपु., मासु पक्षिी रात्रि, गौन., १०१ १३ . १७९ १४ १७८ १२८ मास शूद्रस्य शेणां, जाना, मासतुल्यैरहो, वि. स्मृ., ६. मामि मासि रजस्तासां. बृह., मासेनैव तु शुद्धिः स्यान्, पैठी., Y मुखतो गौरमेध्या च, यमः, १८ मुखवर्ज च गौः शुद्धा, श. लि., ८६ मुखादजः, उश., ५३ मुखभगस्तथा श्वा च. शाता., ५४ मुखे वस्त्रं निधायनं, छ. का., १९ मुखे स्पृश्य गतं तत्र, अनि., ११३ मुनिवस्त्रानुगान् धर्मान्, परा,, ५२ मुलेन सह न्युजम् ..का., १७३ १२९ १२२ १६८ ·APPENDIX E 212 * * १७४ * १५५ १४६ * मृन्मये तो रात्रि, पार, १४५ मृन्मयेषु कमाण्डेषु, नमपु., १४५ सेयं चतुर्विधं लोके, देव., १५. मेभ्यां चैव सदा मन्येत् . यमः, १४० मेध्यारजोगता नारी, यमः, १६३ वि. स्मृ.. ७० मोहाद्दग्ध्वा ततः स्नातः. ब्रह्मपु., ८३ म्रियते जायते बन्धुः, ब्रह्मपु, ३१ म्रियते यत्र तत्र स्वाद, ब्रह्मपु., १७८ . * मैथुने दुःस्वप्ने, १२८ ३० * य ४३ ३३ ७४ १४२ मुदस्वस्तरे चा, आप., मूत्रपुरीफ, बोधा., मूत्रपुरीषलो, बौधा., मुत्रपुरीषासक, बौधा.. मूलफलपुष्प, उश., मूषकस्य पुरीषं वा, यमः, * मृतं द्विज न, वि.स्मृ., मृतं मनसा, पैठी., मृतकस्यान्तरे यधत्, ब्रह्मपु.. मृतकान्ते मवेत्तत्र, ब्रह्मपु., मृतके सूतके विप्रो, यमः. मृतपश्चनखात्कूपात, वि. स्मृ., मृतबन्धुरसुद्धश्व, देव., मृतस्य यावदस्थानि, ब्रह्मपु., मृतस्य सलिलं देयम, बृह, मृतायां वा प्रसूतायां, ब्रह्मपु, मृतेषु च व्यहं तत्र, श. लि., मृतेषु चाथ जातेषु, ब्रह्मपु., मृतेष्वाप्लुस शुध्येतु, बृह, मृते स्वामिन्या, वि स्मृ., मृतोऽपि बान्धवः शक्तो, वि. स्मृ., मृत्तिकाङ्गारपातेन, शङ्खः * मृत्पात्रलोह, सुम.. मृत्पात्रसंपुटे कृत्वा, क. का., मृत्यु समधियच्छेतु, शङ्खः, मृला विशेषेणाशीचे, लक्ष्मी., मुदाद्रः संहता, श. लि., * मृदा चेलानाम्, बौंधा., मृद्दारचर्मणां, हारी, मृदस्म सलिलं वापि, याब, मृन्मयानां च पात्राणां, देव., मृन्मयानां च सर्वेषां, यम:, मृन्मयानां पात्रा, बौधा, मृन्मयानां पुनः, काश्य, १३५ १४३ १३ यं यं श्रितवती भूयः, ब्रह्मपु., १५८ यः कश्विनिहरेत्प्रेतम्, अङ्गिः, १५१ यच्छेषं दशरात्रस्य, मनुः, ६१ यजमाने मृते कापि, यज्ञ, ९२ यज्ञ: संसिध्यते तस्य, यमः, ४३ * गद्रव्यहविषा- हारी., ५५ यज्ञपात्राणां तु सर्वेषाम्, यमः, २६ यो विवाहकाले च, अङ्गि, ५५ यझे विवाहे शस्त्रे प, जापा., २८ यातनामपविद्धाना, हारी., * यतिसमय, शाता., १५१ यतीनां चैव पात्राणाम, देव., १४१ यत्र यत्र सवेद्रस्वी, ब्रह्मपु., * यत्रोदकमवह, आश्व, यथा काष्ठं च काच, महामा., २ * यथागमं यहे, आप., १६५ यथा धेनुसहनेषु, वि. स्मृ., १४० यथा सायुधधुक पान्थो, इ.का.. १४९ यथैतदनिहाने, बौधा, १६४ यथोक्तेनैव कल्पेन, मनुः, १३७ यदभ्मसा न शुध्येतु, शङ्कः, १३५ यदा त्वामनुशोचन्तः, महामा., १४५ यदि तेषां न संसिद्धिः, अनि., १४१ यदि पत्न्या प्रस्तायां, परा., ७७ . * ·218 KRTYAKALPATARU S'UDDHI KĀŅDA १५६ १२९ * ४४ , १४६ १४० १५५ १५५ १२२ - ४८ १२ * , ६४ * यदुपहन्यादित्येक, गौत, बहामणास्तुष्टतमाः, वि. स्मृ., बधनमत्ति तेषां तु, मनु, पप्पस्तचूडावा, अङ्गिः, अपर्ष ग्धकाष्ठं तु, ब्रह्मपु, * धुपेतो भूमि, पार, यवनद्विवर्ष, श. लि., यधेकजाता बहवः, श. लि., यद्धिष्टितं काकबलाक, आप.. * यमगाथां गायन्तो, पार., बमगाथां गायमानो, यमः, यमसूक्तं तथा गाथां, याल., यश्चनं दाहयेत्सोऽपि, छ. का., यस्तत्र विधिरादिष्टः, छ. का., पस्तु भुङ्क्ते पराशेचे, अङ्गिः, यस्तैः सहासपिण्डोऽपि, बृह, यस्त्वानयति शूद्रोऽनिं, यमः, यस्मिोव पुराणे वा, भाव. ग. प., * यस्य तु प्राणान्तिकं, गौत., * बस्स स्वच्छन्द, शाता., यस्येह कर्ता शक्तश्चेत्, पैठो., याताः कालवश मत्ये, वृह, * यानशय्यासनानां श.लि., * यानशय्यासनानि, हारी, पायधस्तान्यमेष्यानि., मनुः, कि. स्मृ., यावस्नान न कुर्वन्ति, अभि., सावदस्थि मनुष्यस्य, वि. स्म., * यावद्दकं, बौधा, यावन्तो मासाः, शाता, यावन्नापैलमेध्याक्ताद, मनुः येषा यागनिमित्ताय, अनिल सवर्ण तु मूल्येन, ब्रह्मपु., येऽस्मिन् श्मशाने देवाः स्युः, ब्रह्मा, योनिझातिद्विजेष्विष्ट, देव., १२५ योऽर्थे शुचिहि स शुचिः, मनुविष्णू, र ५६ रता गौरी तथा श्वेता, शाता., ३७ रजकश्वर्मकश्चैव, शाता., रजसा स्त्री मनोदुष्टा, मनु विष्णू, ७२ रजस्तत्राशुचि ज्ञेयं, वसि., अनि., ३५ रजस्युपरते साध्वी, मनुः, २८ रज्जुबल्कलपात्राणां, ब्रमपु., * रज्जुबैणक्यज्ञ, उश., ७२ रतौं प्रसवणे वृक्षे, श. लि., ७२ रय्याकर्दमतीयानि, याज्ञ., वि. स्मृ., परा., ७९ रयाकर्दमतोयेन, शङ्खः * राजक्रोधाच, गौत., राजन्यस्य, शाता., राजा धर्मायतनं, श. लि.. ३९ राजानो राजभूत्याश्च, इ.का., १०३ राक्ष: पञ्चदशाहेन, देवा, राक्षः पुरोहितो मान्यः, श. लि., ६३ राक्षां च सूतकं नास्ति, वृ. परा., १०६ राजामात्सयिके काय, यमः, ९३ राक्षामेकादशाहं तु, ब्रह्मपु., १४३ राक्षे द्वादश देयास्त, ब्रह्मपु., १४४ रात्रयो मासतुल्याः स्युः, जाबा., १७७ रात्राविता आपो, हारी., ३७ रात्रिभिर्मासतुल्याभिः, मनुः, १०७ * रात्रिशेषे दा., गौत., • रात्रिशेषे दिन, वि. म., * रात्रौ चेदादित्य, हारी., १४७ रेणवः शुचयः सर्वे, शाता, १.१ रेत:स्पृष्ट शवस्पृष्टं, अनि., * रैलानां ताम्राणाम्, काश्य., ११० रोमोदभेदे शशी भुङ्क्ते, बृह, * रौरबस्ताजिनाना, पैठी., १२ १६१ १७४ , ·APPENDIX E 214 स १५८ १५५ ८३ ११४ व ३३ १५३ ९८ ११६ २७ १०६ वापीकूपतडागेभ्यः, परा. लवणं मधु मांस च, ब्रह्मपु., २२ वापीकूपतडागेषु, परा., * लेपगन्धापक, बसि., १४८ लेभाजचतुर्थाधाः, मत्स्यपु., ६६ वामाङ्गुष्ठप्रवाडेण, अधपु., लेपे स्नेहे च गन्धे च, देव., १२१ वायु: कार्ककालौ च, मनुविष्णू., लोकसंग्रहणार्थ ह, बौधा., वाससां च त्यागः, गौत., लोकानन्यानतिकम्य, इ. का. ७९ वासांसि जीर्षानि, वि. स्मृ., लोहाना दहना बुद्धिः, देव., १३७ * विशतिरात्रं, पैठी., विगतं तु विदेशस्थ, मनुः, • वक्त्रोपहतस्तूपोथ्य, वि. स्म., १२२ विमुत्रोत्सर्गशुभ्यर्थ, मनुः, वक्ष्यामः शावमाशीच, पैठी., १४ विण्मत्रोपहतं यच्च, देव.. वत्सः प्रनवणे मेभ्यः, मनुः, वसि., विदश्य निम्नपत्राणि, या, शाता., बोधा., १७० विदेशमरणेऽस्थीनि, छ. का., चर्जिते निर्मले द्रव्ये, देव., १७५ विधया तपसा देही, बृह., वर्णादप्युचिता, लक्ष्मी, १ विधातपोभ्यां भूतात्मा, मनुविष्णू, वर्णानां परिशेषाणां, शहः *विपर्यस्त महो, पैठी., वर्णानामानुलोम्येन, दक्षः, २६ विप्रः शुष्येदपः स्पृष्टवा, मनुः वर्षामिरहितेऽप्यग्नौ, यह, ७४ विभक्तानां तु किं तेषा, ब्रह्मपु., वल्कलानां च सर्वेष, वायुपु., १४२ विभक्तार्थाः सकुल्यास्तु, ब्रह्मपु., बल्मीकाच करा पात्, शाता. १५६ * विवस्वानिन्दम्, पैठी., वसतिश्चमसो यानं, देव, १७५ विवाहयन्नयोर्मध्ये, ब्रह्मपुर, बसा शुक्रमसूङ्मखा, मनुः, १२० विशुध्यति त्रिरात्रेण, मनुः, वसरजतम, काश्य, १४१ विशुभ्यत्युपवासेन, देव., *बनविदल, सुम., १४१ विषोदन्धनशस्त्रेण, बृह., वस्त्रवैदलचर्माणां, बृह, १५१ विसर्जनं तु देवानां, ब्रह्मपु., * नाणां निर्णे, पैठी, १४० विहितं तस्य नाशौचं, भकः, वखाण्येतानि सर्वाणि, अगि, १४० वृकीवोरणमासाथ, वि. स्मृ., वसाधैर्भूषितं कृत्वा, भादिपु., ४५ वृथा संकरजाताना, मनुः, वहिप्रज्वालनं कुर्याद, वि. स., १५८ वृथा संकरजाताच, यमः, वाक्प्रदाने कृते तत्र, ब्रह्मपु., ४२ - वृद्धः शौचक्रियालुप्तः: मनुः, वाक्प्रशस्तानि भुञ्जीव, यमः, १६४ वेदवेदाङ्गविद्विप्राः, पराः, *वाचामप्रियानृत, उश. ११९ वेष्टितव्यस्तथा यत्नात्, ब्रमपु.. * वाध्यमसल, हारी, ११८ *णवानां गोम, बौधा., बान्तो विरिक्तः स्नात्वा त, म:, १२४ बदलानां च सर्वेषा, वायुपुः, 29 १२६ ११० ८८ ८७ १६८ १४० . १४१ ·315 KRTYAKALPATARU S'UDDHI KĀŅDA १०. ५९ १२ शवस्पृशो विशुध्यन्ति, मनुः, १०६ * शवानुगमने, वसि., * शस्त्रपाणयो, श. लि., २६ शस्त्रेणामिमुखो यस्तु, यमः, शाकमूलफलाना, बौधा., हारी., १३ शाकमूलफलानां च, मनुः, १४३ २७ १४२ " यम:, वैश्यः पश्चदशाहेन, परा., वैश्यः प्रतोदं रश्मीश्व, मनुः, वैश्यवच्छौचकल्पश्च, मनुः, * वैश्यस्य शूद्रेषु, वि. स्मृ., * वैश्यस्यार्थ, शाता. वैश्ये सपिण्डे वर्णानाम्, शङ्खः वैश्यो विंशतिरात्रेण, यम, वोढा वाप्यग्निदाता वा, परा., बतचूडा द्विजानां तु, जाबा., * व्रीहियवगोधूमानां, हारी., * बीहीणामुपघाते, बौधा., ब्रीह्यो दि चाहतं प्रोक्तम्, छ. का., * व्यतीते त्वशौचे, वि. स्मृ., व्यभिचाराइतौ शुद्धिः, यह., व्यसनासक्तचितस्य, दक्षः, व्याधितस्य कदर्यस्य, दक्षः, व्यापादयेदथात्मानं, शङ्खः, १३८ ७२ २४ १ १२ १२ १७५ * शाणघर्षणैः कार्ण, हारी, १४२ * शान्ति कृत्वा श्वोभूत, हारी., १४५ * शारीरशोचं उश., २३ * शारीरैर्मलैः. वि. स्मृ., * शालाग्निना पार, १८० शालाग्नौ केवली होमः, जाना.. १५ * शालाग्नौ चे, पार., १५ * शावप्रभृत्येका, पैठी., * शावमशौचं, गौत., शाता., ७६ शावाशौच तु सर्वेषां, बृह, १०५ शिशवश्च स्वयंशुद्धाः, देव., १०५ शिष्यस्तु पैतृकं शौचं, श. लि., १०५ शुक्तानि हि द्विजोऽन्नानि, मनुः, ९२ शुचि गोतृप्तिकृत्तोय, यास., ६१ शुचि पूतं स्वयं शुद्धं, देव., १४२ शुचिरग्निः शुचिर्वायु:, यमः, १०८ शुचिर्धर्मपरो राजा, यमः, १०० शुचीनि अन्नपानानि, यमः, १०७ शुचीन्यात्मन एतानि, बौधाः, १४७ शुष्यप्यशुचिसंस्पृष्ट, देव., ८१ शुद्ध नदीगतं तोय, श. लि., ३८,७२ शुद्धं पवित्र पूतं च, देव., ७४ शुद्ध प्रसारितं पण्यं, श. लि., १२३ शुद्ध समधिगच्छन्ति, शङ्खः, १२८ शुद्धिरेषा मया दृष्टा, यमः, १६० १७२ शतैत्रिभिस्तथा षड्मयां, ब्रह्मपु., * शन्न इन्द्रामीति, पैठी., शन्नो देवीरिति, पैठी, * शन्नो धाता इन्द्र, पैठी., शपेत्त्वां मन्युनाविष्टः, रामा, शब्दस्पर्शविवानोक्तं, ब्रह्मपु., * शमीधान्याना, हारी., शमीपलाशशाखाभ्याम्, छ. का., * शमीमालभन्ते, बैज., शम्यवकाः कर्दम, कासा., शयनासनयानानि, अनि., * शरीरमग्निना, वसि., * शरीरमदग्वा, पार, * शरीराण्याहस, कासा., शव तत्स्पृष्टिन चैत्र, मनुः, * शवस्पृशं च स्पृष्ट्वा, १७२ १६४ १५१ १७३ २७४ १७३ ४० वि. स्मृ., १३ ·APPENDIX E 216 १२१ १३ १०७ * शुनश्च, गौत., १०९ १२८ १५ १३४ ३३, ५२ ३४ " ११७ - ५२ शुद्धिविजानता कार्या, मनुः १३४ शौचलक्षणमित्याहुः, देव., शुध्येत रजसा नारी, यम:, १८. शौचार्थ नैव संप्राधाः, शाता., शुध्येद्विप्रो दशाहेन, हारी, २६ शौचाशौचं प्रकुरिन् , ब्रह्मपु., शुध्येन्माता दशाहेन, परा., श्मशानं चिकीर्षतः, कासा., १२५ श्मशानदेवतायागं, ब्रह्मपुर, * शुनोपहतः, आप., बौधा., १२७ श्मशानवासिनो देवा:, भलि., शुष्काणा मुद्धृत, श लि.. १३९, १६६ * श्मश्रुकर्मणि कृते, वि. स्मृ., शूद्रभाण्डगत तक्र, शाता., १६५ श्रद्धालागविहीनस्य, दक्षः, शूद्रसंस्पर्शनादाशु, यमः, * श्रीफलश्वेत, हारी, शूद्रस्य त्रिंशता शुद्धिः, देव., १२ श्रीरंशुपट्टानां, मनुः, शूद्राचारेण तस्यापि, अङ्गिा, २७ * श्रुत्वा चोध्वं दश, गौत, शूद्राणां मासिकं कार्य, मनुः. १३ श्रुत्वा देशान्तर, वि. स्मृ, शूद्रापुत्रः पारशवः, अङ्गि, २७ श्रूयते द्विविधं शौचं, बौधा., शूद्रा वैश्या: भत्रियास्तु, ब्रह्मपु., २७ श्रूयते हि नख्याघ्र, रामा.. शूद्रे सपिण्डे वर्णानाम्, शङ्ख, २७ * श्रोत्रिये चोप, गौत., शूद्रोच्छिष्टानि शोध्यानि, ब्रह्मपु.. १३५ श्रोत्रिये तूपसंपन्ने, गौत., * शृङ्गदन्तास्थि, वि. स्मृ., १४९ श्रोत्रे मुखे च प्रविशेच, भाप., शेषं दग्ध्वा न दग्धेषु, यहा, ७४ श्लेष्माश्रु दूषिका स्वेदी, मनुः, १०० श्लोमाश्रु बान्धवैर्मुक्तं, याह., शेषमन परैर्दधात्, ब्रह्मपु., श्वः कार्यमय कुर्वीत, वि. स्मृ., * शैलावघर्षण, हारी., १३८ श्वकाकैरवलीढं तु, परा., शोकापनोदनं तद्वत्, लक्ष्मी., २ श्वकाकैरवलीढस्य, पराल, शोचन्तो नोपकुर्वन्ति, वि. स्मृ., ९४ श्वकुक्कुटवराहाच, देव., शोचमानास्तु संस्नेहाद, रामा., * श्वदष्टानां चमसा, सुम.. शोधनार्थ हि सर्वेषाम, देव, १३७ * श्वपचमुष्टिक, हारी, शोधनीयाश्च मन्त्रैश्च, ब्रह्मपु., १५४ श्वपाकं पतितं व्याम, शोध्यं शुध्यति मृचोयः, मनुविष्णू, ११४ श्वपाकवृषलौ मोक्तुं, देव., शोध्यस्य मृच्च तोयं च, याज्ञ., ११६ श्वपाको यत्स्पृशे व्यं, देव., शोध्यादौ शोधनीयं च, ब्रह्मपु., १४६ श्वमिहतस्य यन्मास, मनुः, शोषयित्वातपे किंचित्, देव, १३७ श्वभ्र खात्वा शुचौ भूमौ, अ. का., * शौच नाम, ११९ श्वहताश्च मृगा धन्याः, त्रसि., औचं यथा कर्तव्यं, मनुः, १३३ श्वा च नित्यं विवाः स्युः, देव., शौच सहस्ररोमाणां, अङ्गि.. १४७ * श्वान श्वपार्क, च्यवनः, शौचमेवेत, पार, ३८ श्वझे निखानदालान्, यमः, १२० * शेष क्रियायां, बौधा, १६८ १२७ १२५ ९२ १४१ १२७ देव., १२५ १७६ १७१ उश.. १७० १२९ ·217 KĘTYAKALPATARU S'UDDHI KANDA १४३ ७३ , ६० ५ , स १०२ ६३ ७२ ११२ ५ सदुपयुक्त, श. डि., षड्दशद्वादशहद, दक्षः, * सकदा पितृवत, कात्या., षण्मासाभ्यन्तरं यावद, कूर्मपु., ४५ सचैल सशिरः स्नास्वा, देव., षष्टि कुम्मान समुद्धृत्य, परा., १५९ सबैलस्नानमन्वेषाम्, ब्रह्मपु., बह: पौत्रः प्रपौत्रश्च, ब्रह्मपु., ६५ सजातिमसपिण्डं तु, ब्रह्मपु., * षोडशाहं, पैठो, १४ सततं वैश्वदेवश्र, बृह., सततं वैश्वदेवस्तु., परा., संग्रामस्थश्च राजन्यो, हारी, ६३ सतिलं घृतपानीयं, महामा., * संचयनं चतुम्,ि कात्या., १०७ सत्यं शौचं तपः शोचं, यमः, * संचयनमूर्ध्व, आश्व, गृ., १०८ सत्रिवतिब्रह्मचारि, छ. का., संध्यां पञ्च महायज्ञान, जावा, २२ सत्री च ब्राह्मणो नित्यं, हारी., सैनिधानेऽशौचमिदं, बृह, ३२ * सत्रेषु वचनाद, आप., संपर्कविनिवृत्ताना, परी; ६, ७ स दग्धव्य उपेतश्चेद, यास., संपर्काप्यते चित्रो, परी, ६,७ सद्भावयुक्ता हि, ब्रह्मपु., संपर्केषु निवृत्ताना., सपः शौच तथैकाहः, दक्षः, * संप्रयुक्तं मैथुनं, पार, ८४ * सघः शौच भवति, सुम., * संबन्धे त्रिरा, पैठी., ५८ सपः शौचं भवेत्तत्र, ब्रह्मपु., संमार्जनेनाम्जनेन, मनुः १५२ * सघः शौचं राज्ञां, गौत., संयोगा विप्रयोगान्ताः, महामा., ९३ • सघः शौचं वा, सुम., संयोगेऽमिमते तेषां, रामा, ९३ सधः शौच सपिण्डाना, कर्मपु., संयोगो हि वियोगेन, रामा., ९३ सपः शौचं हतस्याहुः, ,बृह, * संयोज्य मृत्पिण्ड, ब्रह्मपु., ११२ सधः शौचमिति, वसि., संवत्सरे व्यतीते तु, जावा., ३४ वैवखतः, ३३ सधः शौचे तत्क्षणं तु, ब्रह्मपुः, * संस्कृतासु स्त्रीषु, वि. स्मृ., ४१ सधः संतिष्ठते यतः, मनुः, संस्कृल विधिनामिमिः, आप, गृ. प. का., ७६ * संतानजाताना, श. लि., संस्पर्श सूतिकायां तु, महि, १५ सपिण्डता तु कन्यायाः, ब्रह्मपु., संस्पृश्य शुष्यति स्नानाद, मार्क.पु., १३. सपिण्डता तु पुरुष, मनुः, संस्पृष्ट नैव शुध्येत्तु, शङ्खः, १५० सपिण्डता तु सर्वेषा, श. लि., संहतानां तु पात्राणां वृशाता., १४८ * सपिण्डता त्वासप्त, बौधा., सांवत्सरिकोऽग्नि, हारी, ७१ * सपिण्डत्व साप्त, वसि., सकटान्नं च नाश्नीयाद, यार, ९. सपिण्डलक्षणं प्रेत, लक्ष्मी., सकल्पं सरहस्यं च, दक्ष, ५ सपिण्डानां तु सर्वेषाम्, यमः, सकसिश्चन्त्युदकं, याह, ८५ सपिण्डान मातबन्ध, देव, ४२ ६२ ४५ मनुः " . " ६८ mm २ ३ ३,१८ ·APPENDIX E 218 , १७८ १ ७ . १४७ ६७ १२८ १ १४० ६७ " ." ७८ सपिण्डाश्च सजातीयाः, ब्रह्मपु., १११ सर्वे वर्णाः सजातीय, ब्रह्मपु., सपिण्डावापि संप्रेष्याः ब्रह्मपु., २० सर्वेषां निष्कृतिः प्रोक्ता, बृह, सपिण्डे अत्रिये शुद्धिः, शङ्खः, २७ सर्वेषां शावमाशौचं, मनुः, सपिण्डे ब्राह्मणे वर्णाः, शङ्खः, २७ * सर्वेषां सकुला, श. लि., * सपिण्डेष्वादशा, बौधा., ९, १८, १५ सर्वेषां स्यादहोरात्रं, ब्रह्मपु.. सपिण्डै: सह शुध्येत्तु, अङ्गिः, ५७ सर्वेषामपि शौचानाम्, मनुविष्णु., स पुनर्बन्धुवर्गस्य, रामा., ९२ . सर्वेषामप्यशौचाना, देव., सप्तपञ्चत्रिरात्रैस्तु, हारी, २६ * सर्वेषामापो, श. लि., * सप्तमादांत्रि, मुम., ६७ सर्वेषामेव वर्णानां, ब्रह्मपु., सप्तमाद्दशमारापि, यज्ञ. * सर्वेष्वेतेषु वस्त्र, वि. स्मृ.. सप्तमेऽहनि वैश्यस्य, पैठी., १४ * सर्वेष्वेव सोम, बौधा सबाह्याभ्यन्तरं शौच, बृह, ११७ * सलेपानां गोम, पैठी., * सब्रह्मचारि, गौत., ५२ सवर्णायास्तथा पुत्रः, ब्रह्मपुः, सब्रह्मचारिण्येका हम्, मतुः, ५३ सवासा जलमाप्लुत्य, मनुः, ५३ सत्रण: सूतिका सूती, देव., समान खलु शौचं तु, शङ्खः, ३१ सन्य जान्याच्य शनकैः, छ. का., समानग्रामवासे, पार, सव्यस्यानामिकाया, पार, समानोदकभावश्च, मनुः, ६६ * सव्यावृता ब्रज, भाव, समानोदकसंज्ञा तु, ब्रह्मपु ६७ * सव्येतराम्या, वसि., समानोदकना न्यह, जाबा., ५४ सश्रीफलैरंशुपटुं, याज्ञ., समाते तूदकं कृत्वा मनुः, ८९ संस्थानि ब्रीयश्चैव, ब्रह्मपु., समूढमसमुदं वा, बौधा., १५४ सादयेभयं वाप्सु, . का., समेल च व्यपेयाता, महामा., ९३ * साधीयो रजो, हारी., सर्व विण्सूत्रशुक्रैच, ब्रह्मपु., १४६ सापिण्ड्ये तु ततः पश्चात्, ब्रह्मपुर, सर्वद्रवणां पक्कानां, देव., १३७ सिकताभिर्दन्त, काश्य.. सर्वभूतदया शीचं, यम: ११६ * सिकताबघर्षणैः, हारी., * सर्वलवणाना, वि. स्मृ., १३८ सिञ्चेदस्थीनि सर्वाणि, छ. का., सर्वस्याप्यधिकं प्रोक्तम्, बृह, ११७ सिद्धार्थकानां करकेन, शङ्खः, सर्वांण्येतानि शुद्धानि, यमः, १७२ वायुपु.. सर्वाशौचविशुभ्यर्थ, देव., १७६ * सीसत्रपुताम्रा, सुम., सर्वे क्षयान्ता निचयाः, महामा, ९३ सुकृतं दुष्कृतं चैव, वि. स्म., * सर्वे ज्ञातयोऽयो, पार, ८४ सुपक्कैर्मक्ष्यमोज्यैश्व, ब्रह्मपु., सर्वेते पापसंयुक्ताः, परा., ८९ सराप्य आत्मत्यागिन्यो, याज्ञ, सर्वेऽपि सर्वयोगेन, जावा, ७,९ सुवर्णरजताम्यां वा, साता., १ २४३ . ८. ६७ १४१ १३८ १३६ १४२ १०९ ·219 KRTYAKALPATARU S'UDDHI KĀŅDA १ सुवर्णरूप्यशङ्खाइम, ब्रह्मपुर, सुवर्णाक्त तथा दयात्, ब्रह्मपु., सुवर्णोदकेनाभ्युश्य, परा., *सुषिरायाः कर्ष, बौधा., * सुसंचितं संचिन्त्य, आश्व. गृ., सूकराणाममेध्यं च, व्यासः, सूतकं तु भवेत्तस्य, परा सूतक मातुरेव स्याद, मनुः, * सूतकत, हारी., १ * सूतकमृतक, हारी, सूतकस्यान्तरे वाथ, ब्रह्मपु., सूतके कर्मणां त्यागः, ७. का., सूतके च प्रवासे च, छ. का., सूतके तु मुखं दृष्ट्वा, ब्रह्मपु., सूतके मृतके शावम्, अङ्गिः, सूतके तु कुलस्यान्नम्, यमः, सूतके सूतकं भूयो, अजि., सूतके सूतिकावर्ज, अङ्गिः, * सूतिका पुत्रवती, पैठी., सूतिका साविकां नारी, देव., सूतिका स्पृशतश्चैव, परा., सूतिकाशवविण्मूत्र, ब्रह्मपु.. सूतिका सर्ववर्णानां, . प्रचे., सूर्यश्चैव रजोयोगे, बृह., सूयेंन्दुरश्मिपातेन, बृह, सोदर्येण सह भ्रात्रा, ब्रह्मपु., सोमं शौचं ददात्यासां, बृह, सोमः शौच ददावासां, या, सोमो दौ शौचमासां, हारी., सौषैस्दकगोमूत्रैः, यास., सौरान मन्त्रान् यथोत्साह, मनुः, * स्कन्दने छर्दने, पैठी., स्तोकानामुष्टताना च, देव., स्त्रियः पवित्रमतुलं, बृह, १३४ * स्त्रियः सर्वतः, उश, १७७ १४७ स्त्रियश्च रतिसंसर्ग, मनुः, वसि., शाता., १६० बौधा., १७० १५३ स्त्रियो बालाश्व वृद्धाश्च, बृह, १७३ * स्त्रीणां चाप्रचानाम्, पररा., ८६ १३० स्त्रीणां तु पतितो गर्भः, आदिपु., ४५ १९ स्त्रीणां मुखरसश्चैव, यम:, १७८ * स्त्रीणां विवाहः, वि. स्मृ., १८ स्त्रीणामसंस्कृतानां तु, मनुः, ३ त्रीणामिवाग्निदानं स्याद, छ, का., १०८ ३२ * स्त्रीबालमशक, सुम., १७२ २३. स्थावर जङ्गमं वापि, देव., १७४ २३ स्नातानपवदेयुस्तान, चान., २० स्नातैः सुधौतवस्त्रैश्च, ब्रह्मपु., ५७ स्नात्वा चतुर्थे दिवसे, पैठी., २४ स्नात्वा ततः पञ्च, ब्रह्मपु., ११२ ३० स्नात्वा त्रिरात्रं कुर्वन्ति, ब्रह्मपु., १५ स्नात्वा प्रमृज्य लेपादीन, देव., २० स्नात्वा सचेलो मृद्भिश्च, वायुपु., १२५ स्नात्वा सचैल स्पृष्टवामि, मनुः, १३. स्नात्वा सचैलः स्पृष्ठवानि, अङ्गि, १३५ स्नात्वा स्नात्वा स्पृशेरिक्ष, यमः, १३२ २० स्नानं कुर्यापिता तत्र, बृहः, १७८ स्नान नैमित्तिक कार्य, आप., १६२ स्नान सचैलं कृत्वानि, बृह., १२५ ६७ स्नानमाचमनं प्रोक्तं, परा., १३१ १७९ स्नानात्तस्य भवेच्छुद्धिः, ब्रह्मपुर, ६१ १७९ स्नानान्तं पूर्ववत्कृत्वा, कु. का., १८१ स्नानोपस्वर्शनाभ्यासाद, जावा., २५ १३६ स्नायानां च स्पृशेत्सूर्य, ब्रह्मपु., १२४ १२३ स्नेहघृतलवण, उश., १२८ स्लेवदसानाम्, श. लि., * स्नेहवद्रयाणां, श. लि., स्नेहसक्तकल्माषो, हारी., १३८ १७९ ·APPENDIX E 221 १४४ १६८ स्वस्थकाले विदं सर्वन, दक्षः, १५५ स्वाध्यायः क्रियते यत्र, बृह, १७८ स्वाध्यायेनानुतापेन, बृह, * स्वानुपपत्तौ, हारी, स्वामिगोत्रं भवेत्तस्याः, ब्रह्मपु., स्वामितुल्येन शौचेन, बृह.. स्वेदाश्रबिन्दवः फेनो, देव., ह १३० २८ २१ ३ * हरिश्च, आप, स्पर्शनाञ्च भवेच्छुद्धिः, परा., स्पर्शनान प्रदुष्यन्ति, परा, स्पर्शनेन न दुष्यन्ति, यमः * स्पर्शे सचैलस्नान, हारी, स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं, कालि. पु., स्मयशूर्पशकटानां च, मनुः, स्मरणाचैव पूर्वेषां, श. लि., स्मृतद्रोणाधिकं त्वन्न, परा., स्याञ्चेत्पश्चतमादहः, देव., स्याच्छौचं सर्वबालानाम्, वायुपु., स्वच्छन्दव्यभिचारिण्याः, यमः. स्वच्छन्दापि हि या नारी, यमः, स्त्रजातिविहितैव्यैः, ब्रह्मपु., स्वजात्युक्तमशौचं तु, ब्रह्मपु., स्वजात्युक्तमशौंचं स्यात्, ब्रह्मपु. * स्वदेशराजनि, जाबा, स्वपिष्टैर्जलमित्रैस्तु, ब्रह्मपु., स्वप्नावस्त्रविपर्यासात्, देव., स्वमशौचं चरेत्सम्यक, ब्रह्मपु., स्वयं देहविनाशे तु, ब्रह्मपु.. स्वयं विप्रतिपना वा, बृह.. " १२५, १२६ २३ २१ ७८ * १४२ १८१ हव्यकव्येषु पूज्यं यन्, देव., १८५ हस्तौ पादौ च तोयेन, देव., १०५ हावयेदिति किं तस्याद, इ. का., ६० हिरण्यधान्यगोवास, मनुः ४३ हिरण्यशकलान्यस्य, छ. का., ५४ हीनवर्णा तु या साध्वी, शङ्खः, ७६ हीनवर्णानाम्, वि. स्मृ., १२० हीने हीनतरश्चैव, दक्षः, ४२ हुतव्वलनसंसृष्टं, परा., ४९ हुतायां सायमाहुला, छ. का., १७८ * हृदयमासाम्, उस.. १८० हेमस्फटिक प्याणां, देव., १७४ होमः श्रौते तु कर्तव्यः, इ.का., ६५ * योगियन्तरा, बज., ७७ १७७ यमा, स्वयमेव हि यद्रव्य, देव., -स्वस्थकाले त्वयं धर्मः, यमः, १००

·PRINTED AT
THE SREEVATHSA PRESS
ROYAPETTAH, MADRAS.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.