·TODARANANDAM
An encyclopaedic work on Dharmasastra
compiled under the patronage of
RAJA TOPAR MAL
Vol. I
EDITED BY
DR P. L. VAIDYA, M. A. (Cal.), D Litt (Paris)
Mayurbhanj Professor and Head of the
Department of Sanskrit and Pali
Benares Hiada University
Lately of the Nowrosjee Wadia College, Poool
Anus Sanokrit Library, Bikaner
1958

·॥श्रीः॥ टोड रा न न्दम् श्रीमदकवरसाहिप्रधानामात्यश्रीटोडरमल्लप्रेरणया वाराणसेयविद्वत्मकाण्डैः संभूय विरचितम् । तस्यायं सर्गसौख्यम्, अवतारसौख्यमिति सौख्यद्वयात्मकः प्रथमः खण्डः। पाराणसेयहिन्दुविश्वविद्यालयस्थैः मयूरभअप्राध्यापकपदमधितिष्ठन्सि संस्कृतप्राकृतपाल्यादिभाषाविभागप्रधानाध्यापकैः, पुण्यपत्तनीय- पाडियाविद्यामन्दिरस्थैः संस्कृतादिभाषाणां भूनपूर्वैः प्रधानाध्यापकैः वैद्योपादश्रीपरशुरामशर्मभिः संपादितम् । बीकानेर संप २००४ ·TABLE OF CONTENTS xii ३-४ 1. Portrait of Raja Todarmal Facing pageix 2. Preface 3. Bibliography xii 4. Foreword by Major Sardar K. M. Panikkar 5. Introduction xvii 6. टोडरानन्दम् (१) सर्गसौस्यम् मङ्गलाचरणम् ३ टोडरर्वशादिवर्णनम् ४ प्रन्थस्थप्रकरणानि धर्मलक्षणम् ६ आदिसर्गनिरूपणम् प्रतिसर्गनिरूपणम् (२) अवतारसौख्यम् ३९-३८६ अवतारसामान्यनिरूपणम् मत्स्यावतार कूर्मावतार याराहावतार ५७ नृसिंहावतारः वामनावतार परशुरामावतारः १०८ श्रीरामावतारः श्रीकृष्णावतारः बुद्धावतारः ३८३ कल्ल्यनतार ३८४ 7. Appendix A: Life of Rājā Todarmal as found in Ain-i-Akbari 387 8. Appendix B: Stanzas glorifying Ram- Toqarmal found in Manirăma's Padre 393 samgraha 9. AppendixC: Sections of Todarduanda with their MSS. so far discovered 395

·زبرادا
به مد
Rijă Todarms]

·PREFACE It was in May 1944 that Mr. K. Madhav Krishna Sarma, M. O. L, Curator of the Anup Sanskrit Library, Bikaner, proposed to me that I should undertake for the Ganga Oriental Series the edition of the Todarānanda, an encyclopædic work on the traditional learning of India in the 16th century. I knes of this work from Mahāmaho. pādhyāya P. V. Kane's History of Dharmaśāstra, and looked into some MSS. of the Tork available to me in the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, and so gladly accepted the Curator's proposal. The Anup Sanskrit Library then started work on the transcript of the first tivo sections, the Sarga-Saakhya and the Avatārı-Sauklya, and as portions of the transcript ame to me, I began my work of studying them. Unfortunately, there exists only one complete lis. of these sections, and another incomplete i S., both belong ing to the Anup Sanskrit Library. No more MSS. of the work could be traced anywhere else. All the same, I pro. cecdcd trith the editorial task and have completed it, with what success it is for scholars to say. In order that I should have a complete idea of the ex. tent and contents of the entire project of Tqdırāuanda, I expressed a desire that I should visit Bikaner to examine and study at first hand all JSS. of the different sections of the Work. The Darbar was pleased to make arrangements for iny stay at Bikaner for this purpose for ten days. I then spent the period from 26th February to 8th March 1917 in Bekaer, and raides thorough study of all Todkrilor nanda JISS. available there. To my wrprise I found that the work was divided into as many as 22, or cren 23 ecc tions, and embodied all branches of Indian Irnio as ·TODARANANDA known in those days, and dealt with subjects such as general philosophy of creation, incarnations, astronomy, astrology and mathematics, Dharmaśāstra in all its branches such as Ācāra, VyaFabāra and Prāgaścitta, Dāna, Vrata, Yatrā or pilgrimage, politics, science of medicine, and eren occult Mantraśāstra. And to my astonishment I came to know that the extent of the entire work would be 75000 slokas at least. Of these the present volume contains only about 5000 slokas. During my stay at Bikaner I had the pleasure of baving a brief interview with the Prime Minister of the State, Major Sardar K. M. Panikkar, the scholar, poet, historian and politician. I was very happy to learn that it was at his suggestion that the Toậarananda was included in the Ganga Oriental Series, and that he was particularly interested to see whether the close relationship between Raja Todarmal and Akbar had brought about any modernisation in the traditional Hindu point of view. Although it is someu bat early to have a forecast on this question, I am afraid that inborn orthodoxy of Raja Todarmal and of the Benares Pandits would hardly show such a tendency. I am particularly thankful to him for the Foresord. I also tender my grateful thanhs to Mr. K. Madhuv Arislına Sarma, N. O. Lng Curator of the Anup Sanskrit Library and General Editor of the Ganga Oriental Series, for a number of favours in connection with this edition; I felt un fact that Mr. Sarma mas by my side in all my literary difficulties, Raja Todarmal spent most of his leisure at Benares; be used most of his wealth at Benares in acts of benevolence such as tanks, wells, bulding or rebuilding temples includ: ive Shri Visvanātha Temple, and establishing and consec ·PREFACE mating images, and patronising all learned activities, one of which produced the ļodarānanda by Benares Panditas; and I feel it a happy coincidence that at the time of the publi. cation of this first volume of the work I should hold the post of Mayurbhunj Professor of Sanskrit in this great seat of learning, the Benares Hiudu University, in this sacred city of Benares. Benares Hindu University 1st March 1948, P. L. VAIDYA

·BIBLIOGRAPHY
4
(a) Source-Books -
FÅTTU (4e) Bibliotheca Indica Edition : Asiatic Society
of Bengal, Calcutta, 1890.
FETT BSS Edition, Poona.
dragerot (ATO) Anandásram Series, Poona.
Hitaciat (70 mile) Ang Standard Edition.
predictor (4718) With the Coni. of sínar: Khemraj Shri.
krishnadas; Venkateśyara Press, Bombay.
मत्स्यपुराण (मत्स्य०) As abore.
Agenzia (570) With the Com. of Feg, Nirnaya Sagar
Press, Bombay,
HETATA (H® 776) BORI Critical Edition as far as available,
otherwise, Chitraśálā Press, Poona.
Artugugat (760) Khemraj Shrikrishnadas, Venkatesvara
Press, Bombay.
USEFTERNA (2431o) Nirnaya Sagar Press, Bombay.
aragarut (17) Bibliotheca Indica Edition: Asiatic
Society of Bengal, Calcutta, 1893.
Etagere (1770) Khemraj Shrikrishnadas, Venkatesvara
Press, Bombay.
विष्णुपुराण (विष्ण) मृतदीप मुदगालय Edition, Bombay.
EPITIA MATEU (6971. RET) BSS Edition,
(b) General
AID-I-Akbari, Blochmann's Eng, translation, Bibliothem
Indica one vol. Edition, Calcutta, 1939.
Alstory of Dharmasastra, Vol. I, by 3L31. P. V. Kane,
BORI, Poonile
Akbar by V. Smith, Ralers of India Series,

·FOREWORD RAJA TODAR MALL with boge name this fork is associated was one of the most remarkable men in a most remarkable period of Indian history. Expert in the settlement of land revenue, a distinguished diplomatist, a general who is claimed by Vincent Smith to be Akbar's best, a successful finance minister, Todar Mall was also a man of encyclopædic learning, a great patron of arts and sciences and a pious and devout Hindu, considered by the people of his time as an upholder of Sanātan Dharma. Though he is best known in history for his revende reforms and for his settlement of Gujerat and Bengal, Raja Todar Mall's position in Albar's court was not that of a Revenue Minister. He was Wazir, General, Diwan, and Vakil in succession and in all these capacities he achieved notable success entitling him to be considered the most important statesman of the first 30 years of Akbar's reign. Todar Mall was born of a Kayastha family in Leharpur in Oudh. Early in life he seems to bare joined the Imperial service as a clerk, rising by dint of ability and hard work to a position of some importance at the time when Akbar began directly to administer bis Empire (1564). It is in that year tbat Todar Mall is first mentioned as Laving taken part in the negotiations which Albar conducted with the Uzbegs, who bad risen in revolt against the Empire. What bis exact position was at that time is not knonn. But clearly be must have reached an eminence in official beirarchy to attract the attention of the young Emperor himself. Todar Jall's first major achiercment as the rerende Eettlement of Gujerat in 1573 and the experience gained in ·dy TODARĀNANDA the work stood him in good stead when he was appointed As Dewan in 1582 As a leader of the army his record is one of exceptional success and Dr Vincent Smith, not a great admirer of the Ruz, himself states that Todar Mall was the Emperor's best General As a l'inance Minister Todar Mall's muin contribution was the conversion of the Imperial teriitories into Crown lands, the fiung of the grade of the officers of the State and the reorganisation of the burerucracy with a view to enable them to undertake the increased responsibılıtıes of direct administration which Albar had introduced These services qualified him for the highest post in the Empire, Valil or Prime Minister, and just before his denth as a marl. of the Emperor's special confidence, he was even put in charge of Lahore, which was Albar's capital at that time The best judgment of Todar Mall was by Abul-Fazl, the distinguished author of Albarnana, who, while he disliked the Rajr for his extreme orthodoxy in the matter of religion, recognised that he was incomprable in courage, administrative skill and freedom from varice To have climbed to the very highest rungs of the official ladder from such small beginnings vould in itself brve been notable, but to have done so at a time irben all the bıgh offices of the State were held by nobles of the lugliest rul could only be counted a unique achtesement A statesmın with such distinguislied record of public service would at all times be considered a remarl abe man But in the case of Raja Todar Vhll his interests extended beyond the realms of practical administration to the sphere of buon ledge and learning Here also, his contribution has been noten orthy In this matter it may well be claimed that Todar Vall as but carrying on the tradition of the great statesmen of Headh Empires, of Kautalya, the ·. time. Chancellor of Chandra Gupta Maurya, of Harishena, the Minister of Samudra Gupta, of Sāgana, the Alinister of Vijayanagar and numerous lesser personages, who combined vast erudition with the gifts of practical administration. The present Fork, Fodarānanda, is the best testimony to the catholicity of Todar Wall's interests, for as Dr. Vaidya, its learned editor, bas stated it is truly encyclopaedic in conception and covers the entire field of learning at the time. Whether Todar Mall rote any portion of this vast work it is not possible to say with certainty. It is lowever obvious that the work was composed under bis personal direction and incorporated much of his own views on matters which There of vital interest to the Hindu community at the It is fact of great Significance that of all the persons in Akbar's court, only Todara Mall had contact with Tulasidas. The wealth of Dharma-śāstra literature during the period when Muslim Rulers held stay in Northern India is a matter of very special interest. Mas. Dr. P. V. Kane in his monumental History bas listed a very large number of digests and original treatises which would go to show that during this period, one of the main concerns of Hindu thinkers was the mai nance of their inherited social organisation. The Hindu social structure was facing a grave crisis. The egalitarian conception of Islam and its prosyletis. ing activity had created for Hinduism special problems which could not be overlooked. The reaction of Hindu law givers to this challenge was in general to make Hinduism dior rigid aad to re-interpret the roles in such a maga is to resist the cncroachments of Islam. It is perhaps this deſca. sive attitude towards society that is responsible for the ortholoxy of sens thich is the characteristic of the Diarma Sastra literature of this period.

·TODARAKANDA The Anup Sanskrit Library has beca fortunate in obtaining the services of Dr. P. L. Vaidya for editing this work. How competently and with what scholarly exactitude he bas done this work, it is for the public to judge. The Government of Bikaner are grateful to him for takiog up so difficult a task in the midst of his other duties. The first few rolumes of the Ganga Oriental Series were devoted mainly to Kārya literature. With Sangitaraja of Maltārāna Kumbhalarna, edited by Dr. C. Kunban Raja, the Library started on its career of publishing technical and scientific works. The present volume, the importance of which need not be emphasised, will easily be recognised as a major contribution to Indianist scholarship. For this the credit is due in the first place to the editor, Dr. Vaidya and in the second, to the officers of the Library, notably Jr. Madhava Krishna Sarma, the Curator, and Dr. C. Kunhan Raja, the bonorary adviser. K. M. PAAIKKAT.

·INTRODUCTION The Edition THIS edition of the Sargasaukhya and the Avatārakaukhya, the first two sections of the famous encyclopaedic work of Todarūnanda, is based upon two Mss., one complete and the other fragmentary, both belonging to the Anup Sanskrit Library, Fort, Bikaner, I have maillly followed the readings in Ms A which is complete, and noted down the variants from the other, designated B, which is fragmentary. I could not succeed in tracing or securing any other Ms. of these sections anywhere, but as they mainly contain citations from known works, I felt no great difficulty in the editorial work. When the source of a citation was definite and traced, I used the printed edition of the work and noted down the variants from the printed edition under the designation T. The Todarūnanda and citations in it almost universally indicate the source in its versions available to the compilers during the period of 1572 and 1589 A D I thought it would interest scholars to see to what extent the texts available to the compilers in Benares are represented in their printed editions, I would like to draw the attention of scholars in this connection to the variants noted by me from the Bhagavatapurāna which is available in several versions such as those of Sridhara, Vijayadhvaja, Maheśvara etc. The readings adopted in the Todarānanda surely indicate the preference of the Benares Pandits for one of them (see for instance, foot-notes on pages, 242, 349, 359, 370 etc.). The available edition of the Skandapurāna bafled me considerably as it must have several other scholars; its enormous volume in one diffi. culty, and it appears that the work has several recensions, the printed edition representing only one of them. The Nrsinhapurāpa has no good edition and therefore could not be used, ·Xyill TODARĀNANDA I give below the full desoription of the two Mes A This Ms belongs to the Anup Sanskrit Library, Bika. ner, and bears No 2361 It 18 & paper Ms , contains 204 folia measuring 10 5 inches by 5 inches Each folio has got 10 lines and each line about 40 letters It is a very carefully prepared Ms in Devanagari script The dandas and references such as 13* 397 are written, almost uniformly, in red ink, on the last folio alternate even lines are also written in red ink. The beginning is noted in the foot-note on page 3, and tho full colophon and end are as printed on page 386 This gives us 1630 of the Samrat era and a Saturday in the dark balf of Phalguna as its date of completion This date works out to be Saturday, 7th or 14th March, 1573 A. D This Ms 18 thus & contemporary Ms, and may even be one of the first coples, if not actually the first copy of the work This Ms subsequently went into the collection of the famous garstarf affari (arca 1625-1670 A D ), bears the stamp of his Library, probably in his own hand writing as the uniformity of the hand on other Mss of his oollection suggests Later, this Me passed on to the collection of Maharaja Anupsinhaji of Bikaner B This Ms also belongs to the Anup Sanskrit Library, Bikaner, and bears No 2360 It consists of 65 folia, 11 inches by 5 inches with 8 or 9 lines to a page and about 36 letters to A line It is an incomplete Ms, and folio 65 breaks off in the middle of Parasuramavatara at 2 6 101c (see page 117) Fur ther, this Ms is made up of two parts in two different hands, and the folia are subsequently put together to make one Ms compare for instance, folio No 17 and folio No 18 Folio No 21 is in one hand and folio No 22 in another hand, and in order that matter on folio No 21 and folio No 22 should show no break in the text there is a long addition in the margin on folio No 21 Some folia have 8 lines to a page while others have 9 lines. This difference in the number of lines on folia coupled with difference in the hand writing clearly shows that it is a composite Ms This Ms must have been prepared much later than A It is with the help of these two Mss that I have prepared my text. As noted already, these sections mostly congist of cita- ·Introduction xit tions from well-known works, and so I had no difficulty in fixing my text. In the variant readings recorded at the bottom of the printed text, T stands for the text as is available in the printed edítions of works from which citations are taken. This source of checking my text was naturally lacking for certain parts of my text where the compiler indulged to give his own composition and to show off his knowledge or as it turns out, his want of it. See particularly in this connection, sections on averat, परशुरामावतार and रामावतार.. The pandit in charge wanted to summarize the narrative in his own words and says after संक्षिप्य बुद्धयालिखत् as in 2. 3. 317, and संक्षिप्य तानि लिखितानि as in 2. 6. 365, In the metrical text, the reader will find some three-lined stanzas in the Anustubh metre and six-lined stanzas in the case of other metres. It is because I take the view that the metrical unit in Sanskrit is one complete sentence or more, and hence whenever I found that the sense required the putting together of six feet or three lines, I did not hesitate to do so. These six feet are indicated by a, b, c, d, e and f. In noting the variants I have avoided the use of superior figures in the text which is usually a source of troubles to the compositors and an eye-sore to the reader. This method naturally requires the mention of the expression from the adopted text for which the variant stands. I have given this help to the reader in my foot-notes except where the variant stands for the whole päda. I hope the reader will appreciate this method which is adopted in the critical edition of the Mahābhārata. Life of Rājā Todarmal TNI the discovery of the first section of the Podarānanda, the only source of information on the life of Rāji Todarmal, the famous general, finance minister, administrator and trusted friend of Akbar, was Abul Fazl's Aini-Albari. Tbe first section of the present york gives for the first time full genealogy of the Rajā, and the frequent references scattered over here and there in the work, laudatory stanzas, and stray stanzas in works which were composed either during his life-time or 2000 ·TODARANANDA after his death, are not few. The following sketch of his life and work is based upon the above sources. It is likely that hore and there, there 'may have been a bit of exaggeration at the hands of Pandits receiving patronage at his hand; but it may be equally true that Todarmal may have suffered considerably at the hands of unsympathetic Muslim biographers like Abul Fazl. According to the Introductory stanzas in the Todarānanda (1. i. 7-18) we see that Todarmal came from a Ksatriya family of Tandana. The Tandanas are famous families of Ksatriyas (Khatri) and Kayasthas in the Punjab and the United Provinces of Agra and Oudh. Rājā Todarmal camo from the Ksatriya family of Oudh, and it appears that this family was rich and ovon possessed ruling powers We have now the knowledge of soven ancestors of Todarmal, and though there may be some exaggeration in the description of the Pandits, they cannot be charged to have invented these ancestors of their patron. The earliest member of this Tandana family was BĀLA by name. The Pandit calls him to be "The sun to the Lotus-pond of the royal family, a Pârijāta tree born in the great ocean of Tandana family, one who destroyed his enemies by his powerful arms, and one who was a devotee of Visnu". His son was ATTALI who left his fame in the form of the disc of the moon. The son of Attali was DĀMA OG DAMODARA who was a devotee of Pārvati, the wife of Siva, the enemy of cupid (Fantaraalkaat:,9). His son was AssŪ who was a great warrior and a devotee of Krsna. The son of Assū was named DVĀRAKĀDĀSA, a great warrior, a great patron of learning and a liberal-minded donor, His son was DVIJAMALLA, tho grandfather of Todarmal. Todarmal's father was BHAGAVATIDASA This Bhagavatidasa was alao known for his charities to such an sztent that the Pandits say that he uprooted poverty from the houses of the poor (13) TOPARMAL was the son of Bhagavatidãss. He was born at Laharpur in Oudh, and not in Lahore as some biographers have said. Bhogiyatid sa died when Todarmal was very young, and his excessive liberality left the family in straitoned circumstances. The young Todarsal therefore had to seek suitable ·riintroduction itti job to maintain his family. He therefore accepted service under Akbar, first as a petty clerk in the finance department, which must have been the stepping stone of his future fame as a financier and a gifted revenue officer. His talents soon dretv the attention of Akbar who sent him to Gujarat which was but recently annexed and which required an able revenue officer and a warrior to settle its affairs. Todarmal achieved a unique success in his task which made him so famous in history. He won the confidence of Akbar at once and his rise since then in Akbar's court was assured. He was then sent to Bihar and Bengal and his expeditions were completely successful. It is not my intention here to detail Todarmal's career in Akbar's court as it has been so ably expounded by Major Sardár K. M. Panikkar in his Foroword. Todarmal was a great devotee of Krsna. "He devoted his Wealth in charities, in building or rebuilding temples, conseca rating images of god Visnu or Krona, laying out publio gardens and building'tanks and tells and resting houses for travellers He was very fond of images of Visnu and the Saligrāma stones, and spent considerable time in his daily worship. Once in a hurry of expedition to the Punjab, he lost his images, and he would not transact any business, take food or drink, for days. It was with great difficulty that Akbar induced him to take food. He was all the same liberal in his views and it is said that he rebuilt the temple of Sri Visvanātha at the suggestion of Nārāyana Bhatta, the Universal Teacher (Jagadguru) (see Dr. A.S. Altekar, History of Benares, p. 34; pp. 47-54) about 1585 A. D. It said in that work that this rebuilt temple lasted for about 90 years or so, and was demolished under the orders of Aurangzeb in 1669 A. D. Some biographers have stated that Talarmal joined service under Akbar as a clerk when quite young as his widowed nother was in straitened circumstances after the death of her husband Bhagavatidasa. The poverty referred to above may be dae to excessive liberality of Bhagayatidága as is evidenced by 1. 1. 13: यदानेन दरिन्वेश्मम चिरं दारिदमुन्मलितम् ।

·TODARĀNANDA poor," "His gifts uprooted for ever poverty in the houses of the After his death therefore the widoiy must have been in difficulty, and Todarmal, though young,' would have been required to seek service as a clerk under Akbar. It must be here that he acquired the necessary training for a land revenue officer and financier. This training, coupled with the hereditary qualities of warriors' house naturally helped him to rise to the position of a great general and also a great financier. Akbar seat him on commission in Gujarat, Bihār and Bengal. In the history of Gujarat his name is associated with his heroism, statesmanship and land revenue system; in the history of Blhar and Bengal he is known as a warrior and diplomat. It is by his acts of personal heroism, diplomacy and integrity of character that Akbar regarded him as the most trustworthy servant and honoured him with the highest place of the Prime Minister of his Empire. He was once placed in charge of Labore, then the capital of Akbar. Akbar's sovereignty owes much to the valour and statesmanship of Todarmal, and the Benares Pandits are right in saying in 1. 1. 15: राजन्येषु तमोमयेन कलिना करेण निम्लोचितो यस्मिन्नभ्युदितो जगद्विमलयन्साम्राज्यतिग्मद्युतिः। "It was under his aegis that the sun of sovereignty which, in royal houses, had been obscured by the dark and cruel Kali, roso up to illumine the world." As a result of his loyal and distinguishod services to Akbar, Todarmal must have roceived large sums of money from the rulor. Ho used all his wealth for several acts of charity and benevolont acts. The Benares Pandits mention that Todarmal was averse to worldly pleasures and had a deep devotion for Krsna. He dus a largo number of tanks and wells for free public uso, laid out gardens, built and rebuilt temples and established various Idols of Kroa, (1-1-18) समकरो- दसौ सौधेष्यन्तर्मुरमपनमूर्तीश्च विविधाः। "To collected in his hours a largo number of idols of Krsna, the chantlar of demon Blurk." Abul Fazl bag alreads recorded ·Introduction an incidence about Todarmal's foundners of idols (see Appendit A). He continued these charitable acts to the end of his. life as the Draupadikunda Inscription suggests: विहितविविधपूर्तोऽचीकरच्चारुवापीम् ।। "Todarmal, who had done varied acts of public benevolence, built this beautiful tank". This inscription is dated 1589 4. D.. in which year he died. According to Abul Fazl, it was Todarmal who induced his co-religionists, the Hindus, to study Persian so that they might easily get into state service. The study of Persian by Hindus led to the building up of a new dialect in India, viz, Urdu, which gradually roplaced Hindi in the Punjab and considerably in other parts of Northern India. It is very difficult at this juncture to evaluate the consequences of this act of Todarmal, but surely it opened up for Hindus a new field of employment and kept them in touch with the political life of the country, and more than this, helped to break up the so-called maxim of Pandits न वदेद्यावनी भाषां प्राणैः कण्ठगतैरपि । The Brahmins did learn Persian and Urdu: They became masters of these languages, and secured responsible jobs in diplomatic services, not only under Moghuls, but also under other Indian rulers and Courts such as the Marathas and the Peshwas in the Deccan. It must be said however that contact through language did not bring about any change in the social structure or in the ideology of the Hindus, probably on account of inherent contradictory ideals of these two great religions. Todarmal for instance remained a staunch Hindu though in the service of Akbar. Todarmal is said to have been the only courtier of Akbar who must have come in contact with the saint Tulsidas, hís contemporary. It is but natural that Todarmal should meet this saint in the course of his frequent visits to Benares. There is however ·xxiv TODARĀNANDA no positive evidence available to prove this contact, at least from the records on the life of Tulsidās. We should not confound our Todarmal with another Podarmal, a Zamindar of Benares, who died in 1612-13 A. D.; Tulsidās was a friend of this Todarmal also, and he acted as an arbitrator to settle the partition of his property among his sons. Our Todarmal died in 1589 A, D, in Lahore in sufficiently advanced age. It was his desire to live in Benares during his last days when he was ailing. He did actually tender his resignation to Akbar, but the king called him back gaying that it was better to do one's duty than to lead an idle life. He went back, but soon died in Lahore on 11th November 1589 A D. It is said he had two sons, the older one, Dhärū who was in the army of Akbar died on the battlefied. It is not our interest to detail the history of his descendants; the late Raja Kishen Prasad of Hyderabad Deccan is said to be the last direct descendant of Todarmal. 1 The Todarānanda and its Composition It must be during his frequent tours from Delhi to Bihar and Bengal that Fodarmal was attracted to the sacred city of Benares. As a devout Hindu, he must also have stayed here off and on, and made contacts, through his liberality, with the learned Brahming of the city. As this was comparatively a safe age for Benares due to Akbar's policy of religions toleration, many Paudits who otherwise migrated to Pratisthāna (Modern Paithan in the Nizam's Territory), lived comfortably, and pursued their scholarly activities Dr. A. S. Altekar in his History of Benures (pp 39-43) gives us the details of the contribution of Benares Pandits to Sanskrit Literature. From this we learn that there were four famous families of Pandits, the Bhattos, the Sesas, the Dharmādhikāris and the Maunis. Of the family of the Bhattas, we get a good deal of information from Haraprasad Shastri in IA, 41, pp. 7-15 and also from Mm. P. V. Kane's Introduction to his edition of the Vyacahāramayūlha of Nilakantha Bhatta. Mr. S. P. V. Ranganatha Swami in IA, 41, pp. 245-53 also supplies us information on the Sasa family. There must have been a few other families of Pandits besides those four mentioned above. Of these four ·Introduction ΣΣΥ families, the Bhattas held a high position, particularly due to the greatness of Nārāyana Bhatta who was called Jagad-guru, the teacher of the world. It is therefore likely that Todarmal must have come under the influence of this Nārāyana Bhatta. We have already. referred above how this Nārāyana Bhatta obtained from Todarmal donations to rebuild the Visvanatha temple in 1585 A. D. I therefore think that Nārāyana Bhatta must have been mainly responsible for putting into the head of Todarmal the idea of preparing a compondium of Hindu culture. Todarmal rightly thought that Hinduism was in great danger of annihilation, and unless serious attempts vero made to preserve it, it would perish under the aggressive rule of the Muslims. It was the age of the Nibandhas or compendiume The bulk of religious literature bad grown to such an ertent that the normal length of human life would hardly master a fringe of it. It required to be compressed into a reasonable form. Todarmal, therefore invited all the great scholars of Benarcs sometime about Samvat 1629 or 1572 A. D., and asked them to prepare such a compendium. Although I have not yet been able to discover from any source as to who presided over this assembly of Pandits, it is easy to imagine that Narayann Bhatta, the Jagadguni, must have been the Pandit who induced Tularmal to patroniso tho projectHe must have fought tbe cooperation of other Pandits well-versed in respectivo branchen. We should not discuss here tho question of the authorship of the Torlarūnanchi. Thio ries that is held by fome i thot Todarma? himsell compo cd tho fork. je is described by Pandits as a very learned scholar in यः भासा प्रयममुको शानिनामेकरनं धर्मापारो परणियलपे विभुतटोरगस्पः । गना मोऽयं मपमारतीदामशावतसो Barriereneta (CR11) Tamil forvits (Priora Intro! etiza to Danusuibya ) is ·xxvi TODARĀNANDA or, again, in श्रीमान्हैन्दवपारसीकधरणीशकस्य राजामणी राजा टोडरमलचण्डकिरणस्तीवप्रतापोदयः । लोकानामतिगाददुर्नयतमोसाय पद्मोत्सवा- नातन्वन्व्यवहारनिर्णयकरश्रेणी करोत्युज्ज्वलाम् ॥ (From the Introduction to Vyavahārasaukhya). I however do not think that Iodarmal is the author of the work. There is an explicit mention in the work itself that Todarmal once invited learned Brahmins and after paying them due respects, humbly asked them to prepare a work containing essential teachings of the various Putānas and Smrtis (1. 1. 19); for he found that due to Kali age people have become lazy and have lost all ability to grasp (things), he undertook this work, containing the essence of all important topics, for their benefit (1. 1. 20) In the face of the above statement in the work, I cannot accept Todarmal's authorship of the Todarānanda. During the period between 1572 and 1584 A. D., Todarmal led a very busy and active life, moving about from Gujarat to Bengal, which would hardly allow him leisure necessary for compiling this work of such a huge dimension, covering as it does not only the Smrtis and Purānas, but topics dealing with astronomy, astrology and Mathematics, Politics and Philosophy, medicine and occult Mantrasāstra. All references, therefore to his authorship, wherever they occur, as in the two stanzas quoted above or in the colophons at the end of various sections, as for instance, in the one printed in this volume on page 386, HRITHIKTESHTIST Rea, must be interpreted in the sense that he conceived the project and patronised it; or, as Pandits would have it: ardastirrenaliaa. FAYETTO TTM: The topics covered in the work are so varied that'no single scholar can handle them; the volume is so great that no single scribe can write it out; and if Todarmal had been its real author, he would not have named the work as Todatånanda, & work which delights Todara, i. e, himself, at least out of modesty. There are, in addition, indications in the ·Introduction *xvii ! work itself that he was a patron and not an author of the work as in येन म्लेच्छपयोधिमग्ननिगमोद्धारक्रिया कारिता कल्पान्तोदितमादिमीनचरितं लोकेषु सत्यापितम् । (From Introduction to Varsakrtyasaukhya). Further, we are fortunate to discover a reference to the authorship of the Jyotisa sections to Nilakantha, the son of Ananta, the famous astronomer-astrologer and author of Tanha Nilakanthi and other works who was a resident and contemporary of Todarmal. It may be noted that this Nilakantha is different from Nārāyana Bhatta's grandson Nilakantha and author of the Dharmaśāstra Nibandha called Bhagavanta-Bhūskara, a gection of which under the name of Vyavahāramayūkna is 60 well-known (soe Kane's edition in BSS.). The contemporary Mss of the Jyotisa sections make a clear mention of Nilakantha as their author, who in his turn pays homage to his father Ananta as in "श्रीटोडरमल्लकारिते"दैवज्ञानन्तसुतनीलकण्ठावरचिते or as in . यत्पादाम्बुजमाध्वीकं संसेव्यावाप्तसन्मतिः। जयत्येष गुरुः साक्षादनन्तो भक्तवत्सलः ।। (Introduction to Vastusaukhya) This fact has further been referred to by succeeding gonorations for references to which see Kane: History of Dharmatāstrit, Vol. I, sec. 104; S. B. Dikshit: Bhāraliya Jydisdastra. Having thus disposed off the question of Todarmal's authorship of the Todarūnanda, we may now proceed to consider the question as to which pandits of Benares were charged by Todarmal to prepare the work. In this connection the Gadhuvamia. nucanla kávya of Sankara Bhatta (ara 1570-80 A.D.) gives us a clao (See Haraprasad Shastri, IA, XLI, pp. 7-13; Kane, Histury v Dhurmutustni, Vol. I, Sec. 103, pp. 419-21; Kane, ·xxvi TODARANANDA or, again, in श्रीमान्हैन्दवपारसीकधरणीशकस्य राजाग्रणी राजा टोडरमल्लचण्डकिरणस्तीव्रप्रतापोदयः । लोकानामतिगाददुर्नयतमोवंसाय पद्मोत्सवा- नातन्वन्व्यवहारनिर्णयकरश्रेणी करोत्युज्ज्वलाम् ॥ (From the Introduction to Vyavahārasaukhya). I however do not think that Todarmal is the author of the work. There is an explicit mention in the work itself that *Todarmal once invited learned Brahmins and after paying them due respects, humbly asked them to prepare a work containing essential teachings of the various Purānas and Smitis (1. 1. 19); for he found that due to Kali age people have become lazy and have lost all ability to grasp (things), he undertook this work, containing the essence of all important topics, for their benefit (1. 1. 20) In the face of the above statement in the work, I cannot accept Todarmal's authorship of the Todarānanda. During the period between 1572 and 1584 A. D., Todarmal led a very busy and active life, moving about from Gujarat to Bengal, which would hardly allow him leisure necessary for compiling this work of such a huge dimension, covering as it does not only the Smrtis and Puranas, but topics dealing with astronomy, astrology and Mathematics, Politics and Philosophy, medicine and occult Mantraśāstra. All references, therefore, to his authorship, wherever they occur, as in the two stanzas quoted above or in the colophons at the end of various sections, as for instance, in the one printed in this volume on page 386, HENTATORI estrelaxfaa, must be interpreted in the sense that he conceived the project and patronised it; or, as Pandits would have it : Tastramediayhem. The topics covered in the work are so varied that'no single scholar can handle them; the volume is so great that no single scribe can write it out; and if Todarmal had boen its real author, he would not have named the work as Todardnanda, a work which delights Todara, I. e., himself, at least out of modesty. There are, in addition, indications in the ·Introduction *xvii work itself that he was a patron and not an author of the work as in येन म्लेच्छपयोधिममनिगमोद्धारक्रिया कारिता कल्पान्तोदितमादिमीनचरितं लोकेषु सत्यापितम् । (From Introduction to Varsakrtyasaukhya). Further, we are fortunate to discover a reference to the authorship of the Jyotisa sections to Nilakantha, the son of Ananta, the famous astronomer-astrologer and author of Tāglu Nilakanthi and other works who was a resident and contemporary of Todarmal. It may be noted that this Nilakantha is different from rayana ta's grandson Nilakantha and author of the Dharmaśāstra Nibandha called Bhagaianta-Bhās. kara, a section of which under the name of Vyavahāramayūkha is so well-known (Beo Kane's edition in BSS). The contemporary Mss of the Jyotisa sections make a clear mention of Nilakantha as their author, who in his turn pays homage to his father Ananta as in .."श्रीटोडरमल्लकारिते"देवज्ञानन्तसुतनीलकण्ठावरचिते or as in यत्पादाम्बुजमाध्वीकं संसेव्यावाप्तसन्मतिः। जयत्येप गुरुः साक्षादनन्तो भक्तवत्सलः ॥ (Introduction to Vastusaukhya) This fact has further been referred to by succeeding gonorations for references to which see Kane: History of Dharmıtāstra, Vol. I, sec. 104; S. B, Dikshit: Bharatiya Jydiştāstra. Having thus disposod off the question of Todarmal's authorship of the Todarūnanda, we may now proceed to consider the question as to which pandits of Benares were charged by Todarmal to prepare the work. In this connection the Gadhiramda. nucnta karya of Sankara Bhatta (ara 1570-80 A. D.) gives us a cluo (See Haraprasad Shastri, IA, XLI, pp. 7-13; Kane, History of Dhornutudni, Vol. I, Sec. 103, pp. 119-21; Kanc, ·xxviii TODARANANDA Vyavahāramayükha, Introduction, pp. v-xvi). This poem, unfortunately fragmentary and still unpublished, is a history of Sankara Bhatta's ancestors. We learn from this work, that the author's father, Nārāyana Bhatta, was born in the year 1435 of the Saka era, i. e., 1513-14 A. D.; that he defeated all the pandits of Mithilā and Bengal in the house of Todarmal in Delhi; that Todarmal, who was a patron of learning, got an extensive compilation made dealing with Smrti, Jyotisa, Vaidyaka and other sāstras. We know further from Dr. A. S. Altekar's History of Benares, (pp. 39-43) that of the four families of great pandits of Benares in the 16th century, viz; the Bhattas, the Sesas, the Dharmadhikāris and the Maunis, the Bhatta family was the foremost; that Nārāyana Bhatta had the honour of holding the title of Jagadguru, the teacher of the world; and that it was he who about 1585 AD, induced Todarnal to rebuild the Sri Visvanátha temple. All these facts put together, enable us to ascribe the authorship of the Todarānanda to this Nārāyana Bhatta chiefly. He must have, of course, sought the help of other pandits as we have seen above As I have said above, Nārāyana Bbatta must have been at the head, and members of his distinguished family like his son Sankara Bhatta and his pupils also must have done the job. The senior Pandits may have asked the younger ones to copy out marked passages, for I have actually used aMs. in which words इत्यारभ्य ... इत्यन्तम् are found blindly retained in the body of the Ms. The remarks like TaeTiSRITTA 9747 afiftat found at the end of the Prüyasetlusauhhya (506 Appendix C, page 411 ) clearly suggests the view expressed above. Further, the hand of novices is clearly visible in certain cases as for instance in the narratires of वराहावतार. परशुरामावतार and T791972 where tlie novices showed utter lack in the literary art of summarizing; nay, their writing slows that tliey bad no knowledge about the correctness of the Sanskrit language. Some of the rough drafts were corrected by master band, but in the production of such a stupendous volume, such thiogs, one might say, aro pardonable in any case Narayana Bhatta, in my viow, is responsible for preparing all the sections dealing with the l'uripus, Dnarniusábtra in all its branches, and even ·Introduction stik Mantrasauklıya or Sambitāsaukhya. Mantraśástra was a strong point of Nārāyana Bhatta, as his son Sankara Bhatta tells us in his Gūdhivamšānucanta. We have already seen above that the famous astronomer Nilakantha was in charge of the several Jyotisa sections. It may be that we may discover the names of a few more scholars as the work of editing progresses, This huge project of the Todarānanda covering as it does almost all branches of Hindu learning, is thus a work brought into existence by the co-operative effort of Benares Pandits under the patronage of Räjä Talarmal. It was achieved in Benares as is evident from certain reference such as 911 wilarria Portay. The work, particularly the Arxūrasuukhya, bears no trace of the influence of the Saiva sect, though Śri Visyanātha, is the guardian deity of Benares, because Toțarmal himself was a devotee of Krspa. This fact may also explain the length of the narration of Krsnăvatāra which covers 189 out of 386 pages of our text. Todarmal was a very rigid follower of orthodox Hindu customs. The introductory stanzas found in the Acūrasauhnya have the following lines : यस्याचारविधिविधेरपि चमत्कारं मनस्यावह- लक्ष्मीनायकपादपद्मभजने सर्वात्मना निष्ठितः । The object of this project is clearly stated in 1. 1. 20-21 and also in आदिष्टे श्रुतिभिश्चिरंतनमुनिस्तोमर्मुहुः शीलिते प्राचां पुण्यपथे दुरुक्तिशतकैलिटे जनालस्यतः । मालिन्यान्यपनीय संग्रह मिपादेनं परिष्कुर्वतो भूयादेष परिश्रमोऽपि जगदानन्दाय भूमीपतेः ॥ (From Introduction to Suddhisaukhya) "The ancient Jatra and customs as proclaimed bs Śrutis, ultraga practled by bands of anclant sag95,obecord ·TODARANANDA by hundreds of false interpretations and also by the laziness of people. Rājā Todarmal removed the dust on them and put them in a new form of a compendium ; may this effort delight him and also the world" And when the whole project covering over 80000 ślokas, approximately of the extent of the Mahabhārata minus the Harivamsa, was brought to a successful completion, the Pandits glorified their patron Todarmal in terms that he was the fish incarnation of Visou who was said to have recovered the Vedas dipped into the ocean by demons: येन म्लेच्छपयोधिमननिगमोद्धारक्रिया कारिता कल्पान्तोदितमादिगीनचरितं लोकेषु सत्यापितम् | (From Introduction to Varsakrtyasaukhya). Considering that Rajā Todarmal was in the service of a Muslim ruler like Akbar, however liberal the latter might have been in his views, we must agree with the Benares Pandits and Bay that the work is & noble and creditable achievement, The Todarānanda must have been composed between 1572 4D, the year mentioned in the Jyotisasaukhya, and 1589 A, D, tho year in which Todarmal died. The evidence of the dated Miss, of different sections corraboratos the above dates. We possess a Ms of the Jyoti sasaukhya mentioning the year 1572 A D.; of the Sargasaulhya and Avatārasaukhya mentioning the year 1573 A. D.; of Vyanaharasaukhya mentioning 1573 A D; of Apamasauhhya and Acârasauhhya mentioning 1574 A, D, and of Suddhısankhya mentioning 1582 A. D. These Mes were copied and recopied in Benares in the vicinity of Sri Visvanátha for about a century at least, and were also studied. Now however tho city possesses only one MB of each of the sections of Jyolisa (incomplete) and Vüslu in the Sarasvatibhavana Library attached to the Queen's College. Most of the Mss. went into the library of the famous Kavindracerya Sarasvati. After bis death his books were partitioned and got gradually scattered. A Fery large number of them were secured by King Anupsinbaji of BiLader; about ono hundred are found in the Sarasvati. bharana in Bcpares, and tho rest went into different collections ·Introduction XXXI or were lost It is gratifying to note that King Anupelhajl'. collection is now safe in the Anup Sanskrit Library in Bikaner which is publishing, among other valuablo worko, tho Toqarānanda, We should not close this survoy of Todarmal's work without referring to other works associated with his namo. Wo gee from Aufrecht's Catalogus Catalonroum, that thoro is n work on Dharmasastra called Todara prahāśn by Raghunandanamlára written under the patronage of Tolarmal (Lahoro, 14; 800 algo Kane's History) Another work called Tolarija on Jyotiga ly Nilakaptha, mentioned by Aufrecht under K288; thoro is a third work on Music, Svaramelakalāndhi by Ramamatya (Blkanor 530 ) who was patronised by Todarmal. P. LV.

·॥ टोडरानन्दम् ॥

·[सर्गसौख्यं प्रथमम् ] [ मङ्गलाचरणम् ] ओंकारस्याभिधेये जगदुदयतिरोभावधामन्यसने यस्मिन्मायाविवर्तप्रतिफलनवशादेप नानावभासः। निष्ठा यत्र श्रुतीनां विविधपथजुषामन्ययादस्तबाधा तस्मै सम्यङ् नमस्यां मुहुरपि च मुहुर्ब्रह्मणे कल्पयामः ॥१॥ ईपत्कन्धरभगिकारि चरणद्वन्द्वव्यतीहारि य- द्वैदर्भारिमनोनुसारि मुरलीसंचारिसप्तस्वरम् । द्राक्तिर्यविनकधारि सिद्धपरिषञ्चेतश्चमत्कारि त. दृन्दारण्यविहारि टोडरनृपानन्दाय भूयान्महः ॥२॥ श्रीमद्ब्रह्मेन्द्ररुद्रप्रभृतिदिविपदामुद्यदाननमौलि- स्फूर्जन्माणिक्यमालारुचिनिचयसमुद्भासिपादारविन्दः । विश्वस्योद्धारकारी यतिभिरतिदृढध्यानवेद्यो विध्या- देष श्रीटोडरेन्द्रक्षितितिलकमहानन्दमिन्दीवराक्षः ॥३॥ देवे ताण्डवतत्परे पुररिपी शश्वच्छिरोवेष्टनी- भूते भोगिनि गाढयन्त्रणवशाच्चन्द्रे सुधास्यन्दिनि । उत्पुच्छं वल चक्रवदनं दिक्चक्रमालोकयन् वैयानं चलचर्म धूर्जटिवृपो जिनशिवायास्तु वः ॥४॥ वृन्दारकस्तोमनतानिपझो गौरीहदानन्दकरो गणेशः। कृषीष्ट सर्वार्थकरी: समृद्धी श्रीटोडरेन्द्रक्षितिवल्लभस्य ॥५॥ A begins ॐ सिद्धि । श्रीगणपतये, B begins: सिद्धि । श्रीगणपतये नम , 2cA प्राक् for द्राक 4aA'वोशनी. Sa A Bread ह for अग्नि throughout.

·टोडरानन्दे
[१.१.६
20
यद्वाचः समुपासते मुनिगणा वेदैकदेशानिय
च्यासाद्या भुवि तन्यते च यदभिप्रायानुसाराः स्मृतीः ।
यस्याज्ञामनुवर्तते निजनिजाचारेषु लोकोऽखिल-
स्तस्मै श्रीमनवे नमो नियमतः स्वायंभुवायास्तु नः ॥ ६॥
[ टोडरवंशादिवर्णनम् ]
राजन्यवंशसरसीरुहचण्डभानुः
श्रीटण्डनान्वयमहोदधिपारिजातः ।
बालो विशालभुजमण्डलखण्डितारि-
रासीन्मुरारिपवारिरुहातिभक्तः ॥७॥
एतस्यात्तलिराविरास तनयो वारोऽतिधीराग्रणी-
विश्वख्यातभुजप्रकाण्डमहिमा भूलोकभूपामणिः ।
यन्नामस्मरणे भवन्ति कवयो रोमाञ्चितैरश्चिता
यस्याद्यापि यशः प्रसर्पति दिशः शीतांशुविम्वच्छलात् ॥८॥
एतस्य पुत्रो निजगोत्रनेत्र-
द्वयस्फुरत्करवशीतधामा।
कामारिरामार्चनचारुचेता
दामाभिरामारतिराविरासीत् ॥९॥
अस्सूरतस्य सुनुत्रिदशपतिपुरीनागरीगीतकीर्तिः
पश्शेपुष्टिशीर्षस्खलितसुरसरिद्वीचिनि(तभूतिः ।
आसीदासीमभूमीवलयगतयशास्तोमसोमोऽरिवाला-
स्फुत्सिन्दूरमालाहरणपटुकरः कृष्णपादाजभृङ्गः ॥१०॥
अग्रे गण्यो नृपाणामतुलबलयतां वैसरीणां शरण्यो
मान्यो विद्वजनानां नयविनययुजां याहुजानां वरेण्यः ।
चशक्षुधकोरीचयतुहिनरुचिभिक्षुकान्ताजनाना-
मैतत्पुत्रः पवित्रनिदशपतिरिव द्वारकादास आसीत् ॥११॥
एतस्य पुत्रो द्विजमालनामा
यभूव धामासिलसद्गुणानाम् ।
यशो यदीयं बहुशो विशालं
दिक्चक्रवार धवलीकरोति ॥ १२॥

·१.१.१९]
टोडरवंशादिवर्णनम् ।
श्रीमत्कृष्णपदारविन्दविगलन्माध्वीकवद्धादर-
स्त्रैलोक्ये विदितः कृती भगवतीदासोऽस्य पुत्रोऽभयत् ।
कीर्त्या यस्य सुधांशुसुन्दररुचा भूमण्डलं निर्मलं
यद्दानेन दरिद्धेश्मसु चिरं दारिग्धमुन्मूलितम् ॥१३॥
भूलोकस्य विभूषणं त्रिजगतीवैदग्ध्यावश्रामभूः
पुत्रोऽस्य क्षितिमण्डले विजयते श्रीटोडरमापतिः ।
यस्मिन्शासति पाकशासन इव क्षोणी पवित्राकृती
सद्यः कर्णयुधिष्ठिरादिविरहक्लेशं धरित्री जहाँ ॥१४॥
श्रीमान्विश्वसेजश्चिराय पुलकद्दोःस्तम्भसंभावना-
भूमिष्टोडरमल्ल एप जयताद्वाहूद्भवष्टण्डनः ।
राजन्येषु तमोमयेन कलिना क्रूरेण निम्लोचितो
यस्मिन्नभ्युदितो जगद्विमलयन्साम्राज्यतिग्मद्युतिः ॥१५॥
यस्य चेतासे गोविन्दभक्तिरेव गरीयसी।
नारीचन्दनचीराद्या विषया विषसंमिताः॥१६॥
चेतो यस्य निरन्तरेण भगवत्पादाम्बुजे भृङ्गति
प्राप्तं येन तपोयलेन महता साम्राज्यमत्यद्भुतम् ।
यत्कीर्ति श्रुतिलोलकण्डलयुगं गायन्ति देवानगनाः
सोऽयं टोडरमल्लभूमिरमणः केनोपमेयो भवेत् ॥ १७ ॥
तडागानां यागानतिविमलमूर्तिः समकरो.
दसौ सौधेप्यन्तर्मुरमथनमूर्तीश्च विविधाः।
विधाय प्रारम्भादुपयनविनोदं भगवतो
यशः स्वीयं राजा जगति बहुशः पल्लवयति ॥२८॥
असी कदाचिद्विदुषो विशुद्धा-
नाहय सत्त्य विनीतमूर्तिः।
नानापुराणस्मृतिसारभूतं
समादिशद् ग्रन्थममुं विधातुम् ॥ १९॥

·टोडरानन्दे [१.१.२० शतरभावन कलेः प्रभावा- जनाअगत्यामलसान्विलोक्य । हिताय तेपामखिलार्थसारं यथाविचारं नृपतिः करोति ॥ २० ॥ सम्यक् श्रुतीनां श्रवणेऽप्यशक्ताः स्मृतौ पुराणेऽप्यलसाः पुमांसः । तेपामशेषानुमतानुसारी लोकोपकारी नृपतेः प्रयासः ॥ २१ ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणानि विस्तीर्णानि पदे पदे। प्रन्थेऽस्मिोडरानन्दे संक्षिप्तानि महीभृता ॥ २२ ॥ सर्वत्र सन्ति वचनानि बहूनि तेषु ग्राह्याणि यानि सविशेषविवर्तितानि। विज्ञातमूलकतया बहुभिर्विचार- निर्वाहसाधुमतिभिश्च समाहृतानि ॥ २३ ॥ [ ग्रन्थस्थपकरणानि ] सगाऽचताराः कालस्य गणनं कालनिर्णयः। देशा द्विजातिसंस्कारा आचारः शुद्धिनिर्णयः ॥ २४ ॥ श्राद्धानि वर्परुत्यानि व्रतानां विधयस्ततः । प्रतिष्टाविषयः पूजा देवतानां ततः परम् ॥ २५॥ दानानि ग्रहयागादिशान्तिकं तैर्थिको विधिः । विवाहो व्यवहारश्च राजनीतिस्ततः परम् ॥२६॥ प्रायश्चित्तं कर्मपाक आयुर्वेदः प्रसङ्गतः। अन्थेऽस्मिोडरानन्द सर्वमतभिवध्यते ॥ २७ ॥ [धर्मलक्षणम् ] इह रालु पुरुषार्थचतुश्यमनिष्टनिवृत्तिं चाभिलपद्भिः प्रवृत्तिनिवृत्ति रूपो धर्म पपाश्रयणीयः। तथा च व्यास:- 230A विज्ञान 26 A B विवादो for विवाहो.

·१.१.३१] धर्मलक्षणम् । ऊर्ध्वयाहुर्विरोम्येष न वै कश्चिच्छृणोति में। धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थ न सेव्यते ॥ २८ ॥ (भारतसावित्री ८९] आश्रितश्च धर्मो न त्याज्यः । तत्रापि स एव- न जातु कामान भयान्न लोभा- धर्म जहाजीवितस्यापि हेतोः । धर्मो नित्यः सुखदुःखे त्वनित्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्यनित्यः ॥ २९॥ [ महाभा. ५.४०.११-१२; भारतसावित्री ९० ] मनुश्च- धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः। तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतो बधीत् ॥ ३० ॥ इति । [ मनु ८.१५] मोक्षस्य शानसमवधानेन शानसंपादकतया वा धर्मों हेतुः । तदुक्तम्- ज्ञानं प्रधानं न च कर्महीनं कर्म प्रधानं न च बुद्धिहीनम् । समुश्चयेन द्वितयं च हेतु- नोकपक्षी विहगः प्रयाति ॥३२॥ द्वितीये पक्षे प्रशस्तपादभाप्यम् । " तश्वेश्वरदेशनाभिव्यक्ताद्धर्मादेव । अर्थन्य 'चाव्यभिचारेण धर्मो हेतुः । धर्मादर्थ इति। यतोऽप्यर्थाद्धर्मः तस्यापि धर्मनिमित्तकत्वात्। अन्यथा अर्थवद्दरिद्रयोचिन्यं न स्यात् । अर्थ विनाप्युपवासादेधर्मस्य संभवाच"! [शेषिकसूत्र 1.1-31] स च धर्मो द्वेधा प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्ति [लक्षणश्च । प्रवृत्तिलक्षणो द्विविधः । नित्यः काम्यश्च । नित्यः संध्यावन्दनादिः। काम्यो गोदानादिः । 280Mbha च for नदे. Albh मां for मे; d Mbh स धर्मःflor म किमर्थ. 296Mbh त्यजेत् lor जह्यात् 30a A धर्मच विहतो lor धर्म एव हतो. B पारमा for द्वितीये.... भाष्यम्. २Portion in [ ] om. in A.

·८ टोडरानन्दे [ २.१.३२ निवृत्ति लक्षणोऽपि पूर्ववद् द्विविधः । तत्र आहिंसादिनित्यः । काम्यश्च अन्न- भक्षणनिवृत्त्यादिः । एप्वपि पड्विधत्वं सामान्यधर्म-वर्णधर्म-आश्रमधर्म- वर्णाश्रम [धर्म]-गुण-[धर्म ]-निमित्तधर्मभेदात् । तत्र सामान्यधर्मोऽहिं- सादिः । वर्णधर्मो याजनाध्यापनप्रतिग्रहाह्मणो धनमर्जयेदित्यादिः, नित्यं ब्राह्मणो मद्यं वर्जयेदित्यादिश्च । आश्रमधर्मः अग्नीन्धनभैक्षचर्यादिः। वर्णा- श्रमधर्मः पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्येत्येवमादिः । गुणधर्मः अभिषेकादिगुण- युक्तस्य राज्ञः प्रजापालनादिः । निमित्तधर्मो निपिद्धाचरणविहिताकरण- निमित्तप्रायश्चित्तादिः । एतस्य किं ज्ञापकमिति । तत्र याशवल्क्यः- श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्यक्संकल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम् ॥ ३२ ॥ [ याज्ञ. १.७] अत्र मनु:- श्रुतिश्च वेदो विशेयो धर्मशास्त्रं च वै स्मृतिः। ते सर्वार्थेषु मीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्वभौ ॥ ३३ ॥ [ मनु० २.१०] विष्णुपुराणे- साधवः क्षीणदोषाः स्युः पुरुषाः समदर्शिनः । नेपामाचरणं यद्यत्सदाचारः स उच्यते ॥ ३४॥ [ विष्णु. ३.११.31 मनुश्च ब्रह्मर्पिदेशमुक्त्वा- तस्मिन्देशे य आचारः पारंपर्यक्रमागतः । [श्रुतिस्मृत्यविरोधेन] सदाचारः स उच्यते ॥ ३५ ॥ [ मनु० २.१०] स्वस्य प्रियं वैकल्पिक विषये स्वेच्छाविषयः। यथा- गर्भाष्टमेऽएमे पान्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् ॥ ३६॥ [ याज्ञ. १.१] 32a Tश्रुतिम्मृतिसदाचारा. for श्रुति स्मृति सदाचारः. 330 T तु for च. 34 bT गन्छन्दः साधुवावः for पुयाः समदर्शिनः, CT यतु for यद्यत् 358B aitant for altul, c Portion in [ ] not found in T ·१.१.४२] धर्मलक्षणम् । इत्यत्र स्वेच्छैव नियामिकेति मिताक्षरा॥ अत्र कश्चित्-नात्र ऐच्छिको विकल्पः, अष्टविधदोपग्रासात् । तन्ना तुल्यविकल्पेऽन्वयप्रतीतेरप्रतिबन्धात्। अन्यथा व्रीहियवविकल्पो न स्यात् । वस्तुतस्तु श्रुत्योर्विरोधे स्मृत्योर्या विरोधे संदेहस्य निवर्तकं प्रियमन्तःप्रसादविषयः । तदुक्तम्- यत्रात्मास्य प्रसीदति । इति । [1] दर्शितं च भट्टपादैः- सतां हि संदेहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः॥ ३७॥ इति । [तन्त्रवार्तिक on जैमिनि 0.3-0] सम्यक्संकल्पजः कामः । इति च । [1] सम्यकशास्त्राविरुद्धो लोकैः सम्यक्तया प्रतीयमानोऽनुपलभ्यमूलः स्वेच्छया गृहीतो नियमादिः । यथा भोजनं विना पानीयं न पातव्यमिति । एतापन्ति धर्म प्रमाणानि॥ मनुरपि- विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेपरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं नियोधत ॥ ३८ ॥ इति ।। [ मनु० २१ तथा- वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशील च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥ ३९ ॥ यः कश्चित्कस्यचिद्धर्मों मनुना परिकीर्तितः। स सवाऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः॥४०॥ सर्व तु समवेक्ष्येदं निखिलं झानचक्षुषा । श्रुतिप्रामाण्यता विद्वान्धर्मपु निविशेत ये॥४१॥ श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन्हि मानवः । इह कीर्तिमयामोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ॥ ४२ ॥ १BE for नान, २Bom. निपनीक ·१.१.73 टोडरानन्द श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु ये स्मृतिः । ते सर्वार्थेषु मीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्वभौ॥४३॥ योऽयमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयो द्विजः। स साधुभिर्वहिष्कार्यों नास्तिको वेदनिन्दकः ॥ ४४ ॥ वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । एतचतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम् ॥ ४५ ॥ [ मनु० २.६-१२] उक्तंच- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रागमिश्रिताः। वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ ४६ [ याज्ञ. १..] न्यायस्तर्कः, मीमांसा श्रुतिस्मृत्यर्थविचारः, एतयोः प्रतिपाद्यार्थनिर्णा- यकतया धर्मोपयोगः। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिष- मिति पडलानि । तेषु शिक्षामविज्ञाय पाठाशाने महादोष इति । पाठनिय. माज्ञाने- मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ ४७ ॥ [निरुतम्. १.५१, व्या. महा. पृ. २] इति शिक्षाया धर्मोपयोगित्वम् । कल्पः प्रयोगशास्त्रतया धर्मापयोगी। व्याकरणं सत्यं विवदिपेदिति सत्यवचनोपयोगितया रक्षोहागमलघ्वसंदेहोप- योगितया च । नैरतं पदार्थबोधकतया धर्मोपयोगि । छन्दश्च 'यो ह या अविदितार्पच्छन्दोदैवतो ब्राह्मणेन याजयति वाध्यापयति वा [स] स्थाणु- मृच्छति गर्त वा प्रतिपद्यते यातयामान्यस्य च्छन्दांसि भवन्ति' इति साक्षा- देव शायमानं धर्मसाधनम् । ज्योतिषं च कालज्ञानद्वारा धर्मापयोगि। कालमविज्ञायाकाले क्रियमाणं बहुवित्तन्ययायाससाध्यमपि कर्म निष्फलं भवति कालस्य सर्वकर्मादत्वात् । विष्णुपुराणं च- - +ibT हेतुशानाश्रयाहिज.

·११५] धर्मलक्षणम् । ११ अनानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ।। ४८ ॥ आयुर्वेदो धनुवंदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः। अर्थशास्त्रं चतुर्थ च विद्याश्चाष्टादशैव ताः ॥ ४९ ॥ [विष्ण. 3.६ २५-२६] आयुर्वेदस्यापनरमप्रतिक्रियया धर्मसाधनत्यम् । धनुर्वेदस्य क्षत्रियाणां युद्धोचितज्ञानद्वारा ! गान्धर्वस्य गीतनृत्यादिना भगवदुद्देशेन । अर्थशास्त्रं सम्यग्वार्तादिज्ञानेन वैश्यस्य धनसंपादनद्वारेण, राज्ञोऽपि नीतिज्ञानद्वारा। इति सर्वांसां विद्यानां धर्मोपयोगिता इति धर्मानुष्ठानाय सर्वविद्यापरि- शीलनमावश्यक त्रैवर्णिकस्य ।। सर्वश्चायं धर्मराशिरगतया सरूपेण या भगवद्धजनपर्यवसायी । तदुक्तं विष्णुपुराणे- वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोपकारणम् ॥ ७० ॥ [विष्णु ३८ ३८.] भगवदीता च- यतः प्रवृत्तिर्मतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्त्रकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानमः ॥१॥ [म गी १८४६ अपि च- स्व स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभते नरः ॥ १२॥ [म. गी १८४५] विष्णुपुराणम्- न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किंचिदुचः स्थिरमनसं तमहि विष्णुमत्तम् ॥ ३ ॥ गि ३७२.1 53 JT paar' for RM ·टोडरानन्दे अत्र वर्णाश्रमधर्मादचलनं सामान्य सममतित्वं प्राकृतभक्तिफलीभूताया भक्ते स्वरूपम् । आहरणाहनने स्वर्णाश्रमधर्मसंपादकतक्रियतरविषये । अन्यथा बाह्यवघातसमित्कुशाद्याहरणमन्तरेणाश्रमाचारादचलनमसभवि । अत एव निशिनष्टि उच्चैरिति । तदुक्त भगवद्गीतायाम्- यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽय कर्मवन्धन ॥ ५४॥ [भ गी ३९] सकलपुरपार्थिना च विष्णुरेवाराधनीय । तदुक्तम्-- भौमाम्मनोरथान्सर्वान्स्वर्गिवन्ध तथा पदम् । प्रामोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तमम् ॥७॥ स्वर्गिनन्द्य पद भूर्भुव स्वलॊकानामुपरि वर्तमान महर्जनस्तप सत्य मिति चतुण्यम् । उत्तम सालोक्यसारूप्यसामीप्यापेक्षया । उक्त च याज्ञवल्क्येन- विष्णुर्ब्रह्मा च रद्रश्च विष्णुदेवो दिवाकर । तस्मात्पूज्यतम नान्यमह मन्ये जनार्दनात् ॥ ४६॥ [ यागवासिष्ठ !] अन्यत्रोक्तम्- आलोच्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुन पुन । इदमेक सुनिष्पन्न पूयो नारायण सदा ॥७॥ [1] ननु- नैरुज्य भास्करादिच्छेद्धनमिच्छेद्भुताशनात् । शान च शफरादिन्छेन्मोक्षमिन्छेजनार्दनात् ॥ ८॥ [1] इस्यादिभिरनेकै शास्त्रैस्तत्तदर्थमितरदेवताराधनमुक्त तत्कथमेव मुच्यते । सत्यमुक्त, किं तूत भगवद्गीतासु- कामैस्तैस्तैर्हतशाना प्रपद्यन्तेऽन्यदेवता । त त नियममास्थाय प्रत्या नियतास्तथा ॥ ९ ॥ 55a B स्वर्ग for सर्वान् तथास्पद for तथा पद 59dT नियता स्वया ·आदिसर्गनिरूपणम् । ३ यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विधाम्यहम् ॥ ६० ।। स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ ६१॥ [भ.गी. ७.२०-२२] न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥१२॥ [ भ.गी. ५.२४] तथा- येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ।। ६३ ।। [भ, गी. १.२३] अहं च सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ॥ ६४ ॥ [ भ. गी. ९.२४] . एवं सति वर्णाश्रमाचरणभंगवान्भजनीय इति स्थिते भगवत्स्वरूप लेशेनाप्यविज्ञाय तद्भजने कथं प्रवर्तताम् । न हि लोका अतिप्रारतस्याप्यु- पासनीयस्य स्वरूपमविज्ञाय तमुपासत इति सतां भगवज्जिज्ञासया भवि. तन्यम् । भगवत्स्वरूपज्ञानं चोपदेशानुभवाभ्यामाञ्जस्येनाघटमानं तटस्थ- लक्षणादेवापाततो विज्ञायते । अत एव ब्रह्मजिज्ञासानन्तरमसूत्रयभगवान् व्यासो 'जन्माद्यस्य यतः [ब्रह्म० १.१.२] इति । अस्य जगतो जन्मस्थिति- लया यतस्तद् ब्रह्मेति । तत्राविकारस्य ब्रह्मणो न प्रधानविषयमभिमानं विना जगदुपादानता निमित्तता वा संभवति । अभिमाने तु सति अभिमन्तव्य. विकारस्याभिमानिन्युपचारादहं स्थूल इत्यादिवद्भवति तत्संभवः। अत एव 'ईक्षते शद्वम् [ ब्रह्म० १.१.५] इत्याह । 'स ऐक्षत बहु स्यां प्रजा. येय [छा० ६.२.३] इत्यादिश्रुतावुपादाने ईक्षाश्रवणादनभिमन्यमानतया अशन्दाप्रधानान जगज्जन्मादीत्युक्तम् । अनभिमतप्रधानमनोबुद्धः शुद्धस्ये- क्षाया असंभवात् । अभिमानाविषयस्य च प्रधानस्य जड़तया प्रवृत्त्यसंम. वादीश्वराभिमानविषयप्रधानौपादानिकी जगदुत्पत्तिब्रह्मण्युपचर्यते इति, भादिसर्गो भगवत्स्वरूपलेशावगमाय निरुप्यते । तत्र विष्णुपुराणे- ot. To for ·टोडरानन्द [१ १.६५ परः पराणां परमः परमात्मा हदि स्थितः । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः॥६५॥ अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामदिजन्मभिः। वर्जितः शम्यते वस्तुं यः सदास्तीति केवलम् ॥ ६६ ॥ अपक्षयो हासः॥ सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः। ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥ ६७॥ तब्रह्म परमं नित्यमजमक्षयमव्ययम् । पक्रस्वरूपं च सदा हेत्वभावाञ्च निर्मलम् ॥ ६८॥ हेतुर्धर्माधर्मी तदभावादित्यर्थः ॥ तदेव सर्वमेवासीयक्तान्यक्तस्वरूपवत् । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम् ॥ १९ ॥ [विष्णु० १.२.१०-१ एतावता परब्रह्मणःस्वरूपमुक्तम् । इदानीं ब्रह्मणःसर्जकरूपचतुष्टयमाह- परस्य ब्रह्मणो रूपं पुस्पः प्रथमं द्विजाः । व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस्तथापरम् ॥ ७० ॥ प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि तत् । पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ७१ ॥ प्रधानन्यक्तपुरषकालास्तु प्रविभागशः। रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः ॥ ७२ ॥ [विष्णु० १ २.१५-१७ ] प्रधान प्रकृतिः। व्यको विष्णुः । पुरुषो जीवः ॥ व्यक्तं विष्णुस्नधान्यक्तः पुरुषः काल एव च। क्रीडतो चालकस्येव क्रीडास्तस्य निशामय ॥ ७३॥ [ विष्णु० १२१८] G5a T पुरुष for परम ,UT परमात्मा ममंस्थित 68 dT हेयाभावाच for देव 9. T तदेव सर्वमेवैतद 70bT प्रथमे द्विज for प्रथम द्विजा 71bT यत् for तत् 72 ab Tप्रधानपुरुषव्यतः कालस्तु प्रतिभावश 73dT भए तस्य lor श्रीवास्तम्य ·३.१.७१] आदिसर्गनिरूपणम् । चालकस्यत्यनेन स्वप्रयोजनाभावेऽपि प्रवृत्तिरित्युपपादितम् । अन्यक्तं कारणं यत्तप्रधानमृषिसत्तमैः । प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्यं सदसदात्मकम् ॥ ७४॥ [विष्णु० १.२.१९) यदव्यक्तं कारणं तदेव प्रधानम्, सैव सूक्ष्मा प्रकृतिरित्यर्थः । सदस. दात्मकं कारणकार्यात्मकम् ॥ तथा- अक्षयं नान्यदाधारममेयमजरं ध्रुवम् । शब्दस्पर्शविहीनं तद्रूपादिभिरसंहितम् ॥ ७५ ॥ त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम् । तेनाग्रे सर्वमेवासीयाप्तं वै प्रलयादनु ।। ७६ ॥ [विष्णु० १.२.२०-२१] तेन प्रधानेन । अग्ने प्रलयानन्तरं पुनः सर्गकाले ॥ तथा- तथा वेदविदो ब्रह्मनियता ब्रह्मवादिनः । पठन्ति चैनमेवार्थ प्रधानप्रतिपादकम् ॥ ७७॥ [विष्णु० १.२.२२] प्रधानशब्दः प्रतिपादको यस्य तमित्यर्थः । तदाह- नाहो न रात्रिन नमो न भूमि- नासीत्तमो ज्योतिरभून्न चान्यत् । श्रोत्रादिबुध्द्याद्युपलभ्यमेकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस्तदासीत् ॥ ७८॥ [विणु० १.२ २३] प्राधानिकं प्रधानप्रकृति । पुरुषो जीवः । ब्रह्म इत्यासीदित्यर्थः ।। ब्रह्मणः प्रतिपुरुषो भिन्नावित्युपपादयति- विष्णोः स्वरूपात्परतो हि तेऽन्य रुप प्रमाल पुरापश्च लिए तस्यैव तेऽन्ये विधृते वियुक्त रूपादि यत्तविज कालसंशम् ॥ ७९ ॥ [विष्णुः १.२.२] 75d T असंहतं lor असंहितम्। 774T विश for: BA नियन" for नियता. 79cT तेन्येन धृते: A सान्तरं तरिज.

·टोडरानन्दे प्रकृती संस्थितं व्यक्तमतीते प्रलये तु यत् । तस्मात्प्राकृतसंज्ञोऽयमुच्यते प्रतिसंचरः॥ ८ ॥ [विष्णु ० १.२.२५] प्रतिमात्मीयतया आत्मतया चाभिमन्यमानम् । व्यक्तं विष्णुः ॥ अनादिर्भगवान्कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते । अन्युच्छिन्नास्ततस्त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः ॥ ८१ ॥ गुणसाम्ये ततस्तास्मन्पृथरपुंसि व्यवस्थिते । कालस्वरूपरूपं तद्विष्णोमैत्रेय वर्तते ॥ ८२॥ ततस्तत्परमं ब्रह्म परमात्मा जगन्मयः । सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः ॥ ८३ ॥ प्रधानं पुरषं चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः। क्षोभयामास संप्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ ॥ ४॥ [विष्णु० १.२०२६-२९ व्ययाव्ययौ प्रकृतिपुरपौ ॥ यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते । मनसो नोपकर्तृत्वात्तथासौ परमेश्वरः ॥ ८५ ॥ स एव क्षोभको ब्रह्मक्षोभ्यश्च परमेश्वरः। स संकोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः॥८६॥ विकाराणुस्वरूपश्च ब्रह्मरूपादिभिस्तथा । व्यक्तस्वरूपश्च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ८७॥ गुणसाम्यात्तत स्मात्क्षेत्राधिष्ठितान्मने। गुणन्यजनसंभूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम ।। ८८ ॥ [ विष्णु० १२30-3] पुरपाधिष्ठितायाः प्रतेर्गुणानां व्यञ्जनं प्रकाशो वैषम्यमित्यर्थः ।। तथा- प्रधानतत्यमुद्भूतं महान्तं तत्समावृणोत् ।। ८९॥ [विष्णु. १२३] 860 T पुरुषोत्तम for परमेश्वर 87 B विकाराम for विराणु A स्वरूपैश्व for "स्वम्पथ.

·१.१.९१] आदिसर्गनिरूपणम्। उन्मूतं विषमीभूतं प्रधानं महत्तत्त्वमजनयदिति तात्पर्यार्थः॥ सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान् । प्रधानत्वेन च समं त्वचा वीजमिवावृतम् ॥९० ॥ [वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः] । वैकारिकः सात्त्विकः । राजसस्तैजसः । भूतादिस्तामस इत्यर्थः ॥ त्रिविधोऽयमहंकारो महत्तत्त्वादजायत ॥ ९१ ॥ भूतेन्द्रियाणां हेतुश्च त्रिगुणत्वान्महामुने । यथा प्रधानेन महान्महता स तथा वृत्तः॥ ९२ ॥ भूतादिश्च विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रिकं ततः। ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शन्दलक्षणम् । शब्दमानं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत् ॥ ९३ ॥ आकाशश्च विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह। [ बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शी गुणो मतः । आकाशं शब्दतन्मात्रं स्पर्शमात्र समावृणोत् ।। ९४ ॥ ततो वायुर्विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज है। ज्योतित्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते । स्पर्शमात्रश्चैव वायू रूपमा समावृणोत् ॥ ९५ ।। ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह I] संभवन्ति ततोऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च । रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमा समावृणोत् ॥ ९६ ॥ विकुर्याणानि चाम्भांसि गन्धमानं ससर्जिरे । संघातो जायते तस्मात्तम्य गन्धो गुणः स्मृतः॥९७ ॥ तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा ततस्तन्मात्रता स्मृता । तन्मानाण्यविशेषाणि भविशेषास्ततो हि ते ॥९८॥ न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषवत् । भूततन्मात्रसगोऽयमहंकाराय तामसात् ॥ ९९ ॥ 91 ab om, ip A. 92aT हेतु स for हेनुश्र. 93 a Tभूतादिनु for भतादिथ, bT सर्गतन्मात्रय 91-96abom. inAB. 98TAB वितते for सन्मात्रा;UT तेन for तत. 996Tचाधिरापिण. ३ ·द टोडरानन्द [१.१.१. तैजसानीन्द्रियाण्याहुदैया वैकारिका दश । एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ १० ॥ त्वक्चक्षुनासिका जिह्वा श्रोत्रमत्र च पश्चमम् । शब्दादीनामयाप्त्यर्थ वुद्धियुक्तानि वै द्विज ॥ १०१ ॥ पायूपस्थौ करौं पादौ वाणी मैत्रेय पश्चमी । विसर्गशिल्पगत्युक्तिकर्म तेषां च कथ्यते ॥ १०२ ॥ आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा । शब्दादिभिर्गुणैर्ब्रह्मन्संयुक्तान्युत्तरोत्तरैः। शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः ॥ १०३ ॥ नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना । नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टमसमागम्य कृत्स्नशः॥१०४॥ समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयम् । एकसंघातलश्याश्च संप्राप्यैकमशेषतः ॥१०५॥ । पुरुषाधिष्ठितत्वाच प्रधानानुग्रहेण च । महदादयो विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते ॥ १०६ ॥ तत्क्रमेण प्रवृद्धं तु जलयुद्भुदयत्समम् । [भूतेभ्योऽण्डं महाबुद्ध वृहत्तदुदकेशयम् । प्रारतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः संस्थानमुत्तमम् ] ॥ १०७ ॥ तत्रान्यक्तस्वरूपोऽसौ व्यक्तरूपी जगत्पतिः। विष्णुर्ब्रह्मस्वरूपेण स्वयमेव व्यवस्थितः ॥१०८॥ मेरुरल्यमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः। गोंदकं समुद्राश्च तस्यासम्सुमहात्मनः ॥ १०९ ॥ साद्रिद्वीपसमुद्रश्च सज्योतिलोकसंग्रहः । तस्मिन्नण्डेऽभवद्विप्र संदेवासुरमानुपः। यारिवद्वयनिलाकाशस्ततो भूतादिना यहिः ॥ ११० ॥ 100 CAB ततभाग for मनभान. 1026T पाश्च for वाणी. 106 bTथा lor च. 1073 Bप्रादे for प्रा alcf om. In A B. 108 aAB तन व्यक्त for तमाम्यक्त ·१.२..] प्रतिसर्गनिरूपणम् । घृतं दशगुणैरण्डं भूतादिमझता तथा। अन्यत्तेनावृतो प्रास्तः सर्वैः साहितो महान् ॥ १११ ॥ एभिरावरणरण्डं सप्तभिः प्रास्तैर्युतम् । नालियरफलस्यान्तीजं बाहादलैरिव ।। ११२ ॥ जुपरजोगुणं तत्र स्वयं विश्वेश्यगे हरिः। घ्रामा भूत्वास्य जगतो विसृष्टी स प्रवर्तते ॥ गृष्टिं च यात्यनुयुग यावत्कल्पविकलपना ॥ १२३ ॥ इति । [विगु० १.२.३६-६.] अप्रायं प्रकरणार्थ:- प्रतिगुणानां साम्यं, तस्याः पुगपेक्षया क्षोमः वैषम्य गुणानाम, तदेय महत्तत्त्वम् । तस्मात्रिविधोऽहंकारः । नायिका देवा मनश्च । दिशः घायुः सूर्यो वरुणो नासत्यायिति युद्धीन्द्रियाणां श्रीनव. पचक्षुरसनघ्राणानां, अग्निरिन्द्रो विष्णुःप्रजापतिर्मिन इति यायपाणिपादोपस्थ. पायूनां कर्मेन्द्रियाणां, मनसचन्द्रमा इति धकारिका देयाः। राजसादिन्द्रियाणि । तामसात्पश्चमहाभूतानि तन्मानप्रकमेपोति ॥ पर भादिसर्गः ॥ [श्रीटोडरानन्दे नर्गनाख्ये आदिग्नगी नाम प्रथमा दर्पः] अथ प्रतिसगः॥ नत्र ब्राह्मण मानेन वर्षशतं प्रामण आयुः । तत्र प्रथम पराधमतीनं पानः फल्पः । तदधं चग्मे द्वितीयपराधे घागहः फत्पः प्रथमः । तत्र चतु. देश मनवः । न्यायंभुवस्मारोचिपात्तमतामसरयतत्राचा इनि पडतीताः । मांप्रती वैवम्वतः । भविष्याच सावर्णिरभ्यरीच्यमकमाययंचयारः इति । तथा च प्रामपुराणम् ॥ स्वायंभुयो मनुः पूर्व मना स्यारोचिपस्तथा । श्रीत्तमस्तामसव रयतश्चानुपस्तथा । देवस्वतश्च भी विप्राः सांप्रत मनुरुच्यते ॥१॥ 113 / Taria for 11 2017. 11ld Aria for सहितो ICA ata; Tailmfa.

·+ ។ १.२.२.] प्रतिसर्गनिरूपणम् । सप्तदशलक्षाणि अपाविंशतिसहस्राणि प्रत्येकं लभ्यन्ते । इदमधिकमादाय मन्वन्तरमानमित्यर्थः । अतिरोहितमन्यत् ।। अथ वाराहकल्पसर्गक्रमः ॥ विष्णुपुराणे- पराशर उवाच। प्रजाः ससर्ज भगवान्ब्रह्मा नारायणात्मक। प्रजापतिपतिर्देवो यथा तन्मे निशामय ॥ १२॥ अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः। सत्वोद्रिक्तस्ततो ब्रह्मा शून्य लोकमवक्षत ।। १३ ।। नारायणः परोऽचिन्त्यः परयामपि स प्रभुः । ब्रह्मस्वरूपो भगवाननादिः सर्वसंभवः ॥ १४ ॥ इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ १५॥ आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ १६ ॥ तोयान्तः स महीं ज्ञात्वा जगत्येकार्णवे पुनः । अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः ॥ १७ ॥ अकरोत्स तनूमन्यां कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकां तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः ॥१८॥ वेदयज्ञमयं रूपमशेषजगतः स्थिता । स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः ॥ १९ ॥ जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैरभिप्लुतः । प्रविवेश तदा तोयमात्माधारो धराधरः ।। २०॥ निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलमागतम् । तुशव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा ॥ २१ ॥ [विष्णु० १.४.२-११] ब्रह्मरूपो नारायणो यराहरूपमास्थाय तोयान्तर्महीमनुमाय तोयं प्रवि. येत्यर्थः। तथा- 11 atom in B. 178Tप्रभुः or yन. 19dA भगवान for गया मा.

·२ टोडरानन्द [१.२.२३ एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या पृथिवीधरः। सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ्जगर्ज परिधर्धरः ॥ २२॥ ततः समुत्क्षिप्य धरांस दंग्या महावराहः स्फुटपद्मलोचनः । रसातलादुत्पलपत्रसंनिमः समुत्थितो नील इवाचलो महान् ॥ २३ ॥ [ विष्णु० १.४.२५-२६ ] सनकसनन्दनादिस्तुत्यनन्तरम्- एवं संस्तूयमानस्तु परमात्मा महीधरः। उजहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश्च महाम्भसि ॥२४॥ तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता । विततत्त्वात्तु देहस्य न मही याति संहवम् ॥ २५॥ नतः क्षिति समां कृत्वा पृथिव्यां सोऽचिनोगिरीन् । यथाविभागं भगवाननादिः परमेश्वरः ॥२६॥ प्रात्सर्गदग्धानखिलान्पर्वतान्पृथिवीतले । अमोघेन प्रभावेण ससर्जामोववान्छितः ।। २७ ॥ भूविभागं ततः कृत्वा सप्त द्वीपान्यथातथम् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पूर्ववत्समकल्पयत् ।। २८ ॥ ब्रह्मरूपधरी देवस्ततोऽसौ रजसावृतः । चकार सृष्टिं भगवांश्चतुर्वक्वधरो हरिः ॥ २९ ॥ निमित्तमात्रमेवासौ सृज्यानां सर्वकर्मणाम् । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः ॥ ३० ॥ निमित्तमात्र मुक्त्वैकं नान्यत्किंचिदपेक्ष्यते । नीयते तपतां श्रेष्ट स्वशस्त्या वस्तुतस्तु तम् ॥ ३१ ॥ [विष्णु, १.०४५-५२) असौ ब्रह्मा । प्राधान्येन कारणीभूताः शक्तयः । अविदितानां गुणानां सूक्ष्मरूपतया इय स्वानां शक्तिः । एकं कालं कालविशेषमासाद्य शक्तिरेव सर्वेषां कार्याणां कारणम् । ब्रह्मा निमित्तमात्रमित्यर्थः॥ 22 dA परिपर्धर. 30 bA सटीनो for सृज्यानां. 316 B अवेक्षते for अपेक्ष्यते : d A वस्तु वस्तुता for वस्तुतस्तु तं. १B सर्वेषां for गुणाना.

·- ११.२०१ प्रतिसर्गनिरूपणम् । अत्रायं प्रकरणार्थ:-वस्तुगत्याभावो नाम उत्पादविनाशो आविर्भावतिरो- भाषायेव, तत्र सूक्ष्मरूपतयावस्थान तिरोभावः, स्थूलस्पतयावस्थानमाधि. र्भावः, तथा च सूक्ष्मरूपतयारस्थितैर्गुणैर्भावानामभिव्यक्तिरुत्पत्तिरिति ।। विशिष्य सर्गमाह- सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथापुग अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः ।। ३२ ॥ तमो मोहो महामोहस्तामिस्रोऽथान्धसंशितः । अविद्या पञ्चपर्वैपा प्रादुर्भूता महात्मनः ।। ३३ ॥ पश्चधा संशितः सगी ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । वहिरन्तःप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतः प्रोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ॥ ३४ ॥. तं दृष्ट्वा साधकं सर्गममन्यदपरं पुनः । तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यात्रोतोऽभ्यवर्तत । यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्नोतस्ततः स्मृतः ।। ३५ ।। पश्चादयस्ते विख्यातास्लमप्राया हवेदिनः । उत्पथमाहिणश्चैव तेऽशाने शानमानिनः ।। ३६ ॥ अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशतिधान्मकाः । अन्तःप्रकाशास्ते सर्व आवृताश्च परस्परम् ॥ ३७ ॥ तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोऽन्यस्ततोऽभवत् । अलस्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकोलमवर्तत ॥ ३८॥ तेषु सुप्रीतिबहुला बहिरगतश्च नावृत्ताः। प्रकाशा यहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतोमवाः स्मृताः ॥ ३९ ॥ तुष्टयात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गस्नु यः स्मृतः । तस्मिन्सर्गेऽभवत्प्रीतिनिप्पन्ने ब्रह्मणस्तदा ॥ ४०॥ ततोऽन्यं स तदा दध्यो साधकं सर्गमुत्तमम् । असाधकांस्तु ताशान्या मुख्यमर्गादिसंभवान् ॥४॥ 33bBान्धशित: Tहन्यगझिन. for अधान्यांश: a T पगधाम्धिन. for पाया गति: Tयतधोता for यत प्रोता. 3700 अारा for अना. 376Tभटावितद्वयात्मरा.. 39 T से पुगग्रीनि' lor से सग्रीनि:: A तुष्टात्मन: Bनुमान. for तुरयामर:. 401 ·२४ टोडरानन्द [१.२.४१ + तथाभिध्यायिनस्तस्य सन्याभिध्यायिनम्ततः। प्रादुर्भूतस्तदा व्यक्तादपिस्रोतस्तु साधकः । यस्मादग्व्यिवर्तन्त ततोऽस्रिोतसस्तु ते ॥ ४२ ॥ ते च प्रकाशबहुला[स्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात्ते दुःखबहुला ] भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा यहिरन्तश्च मनुष्याः साधकास्तु ते ॥४३॥ इत्येते कथिताः सर्गाः पडेव मुनिसत्तम । प्रथमो महतः सगों विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः॥१४॥ तन्मात्राणां द्वितीयश्च भूतसगों हि स स्मृतः। बैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकस्तु सः ॥ ४५ ॥ इत्येप प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ॥ ४६॥ तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैर्यग्योन्यः स उच्यते। ततोलस्रोतसां षष्ठी देवसर्गस्तु स स्मृतः॥४५॥ ततोऽक्त्रिोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च यः॥४८॥ पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः। प्रायतो बैरतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ ४९ ॥ इत्येते व समाख्याता नय सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः । सृजतो जगदीशस्य किमन्यत्रोतुमिच्छसि ॥ ५० ॥ इति ॥ [ विष्णु० १.५.-२] अत्राय समुदायार्थः-आदौ महतः सर्गः [ स एव ब्रह्मा] । ततः शब्दादितम्मात्राणां स एव भूतसर्ग इति द्वितीयः। ततो वैकारिक इन्द्रिया- धिष्ठातृदेवतासर्गस्तृतीयः । एते प्राकृता बुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिमहत्तत्त्वं तदभि- माना या तत्पूर्वका । सतो बैंकृताः पश्च। तत्रादौ मुख्यः सर्गः तामसः स्थाव. राणाम् । ततस्तिर्यस्रोतः सगों राजसस्तमोधिकस्तिरश्चां गयादीनाम् । 43bcom. InA. 42aT अभिव्यायत. for अभियायिन for पडेच. 44 bT पडन ·१.२.५८] प्रतिसर्गनिरूपणम् । २५ तत ऊर्चस्रोतसां देवानां सात्त्विकः सर्गः । ततोऽचारस्रोतसा मानुपाणां रजोबालः सर्गः । ततोऽनुग्रहः सात्त्विकस्तामसश्च यक्षरक्षः प्रभृतीनाम् । एवं पञ्च घेरताः । नवमः कौमारः सात्त्विकस्तमोधिकः फप्माण्डादीनाम् । एवं नव सर्गाः । श्रुतिरपि ' पकधा नवधा भवति' इति ।। एपा प्रत्येक विशेषमाह- फर्मभिभांविताः पूर्वे कुशलाफुशलस्तथा । ण्यात्या तया घनिर्मुक्ताः संहारे पसंतताः । स्थायरान्ताः मुराद्याश्च प्रजा ग्रामंश्चतुर्विधाः ॥ ५१ ॥ [विष्णु. १.५.२६-२८] कुशलाकुशलः पुण्यपापरूपैः। ख्यातिपदेनात्र संस्कार उच्यते ॥ ग्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मौनसीस्तु ताः। ततो देवासुरपितृम्मानुपांश्च चतुष्टयम् ॥ ५२॥ सिसचरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमसीसृजत् । युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्विक्ताभप्रजापतेः ॥ ५३ ॥ सिसृक्षोर्जयनात्पूर्वमसुरा जशिरे ततः । उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमातात्मिकां तनुम् ॥ सातु त्यक्ता तनुस्तेन मैत्रेयाभूद्विभावरी ॥ ५४॥ मिरचरन्यदेहस्थः प्रीतिमापततः मुराः । सत्त्वोद्रिक्ताः समन्यूता मुग्नतो ब्राह्मणो द्विजाः ॥ ५५ ॥ स्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्यप्रायमभूदिनम् । ततो हि यलिनो रागावसुरा देवता दिवा ॥ ५६ ॥ सायमानात्मिकामेव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् । पितृयन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जमिरे ।। ५७ ।। उत्ससर्ज पितृमसृष्टा ततम्तामापिस प्रमुः। सा घोन्मृपामयन्संध्या दिनरान्यातरा स्थिनिः॥५८ ॥ Aom. तामग. Portion from 510 upto69c is lost in Bon A missing folto. 51/A प्रामे for प्रशन 536Tअपम for अगीममन. 58 dT निगपातरस्थिति ४ ·२६. टोडरानन्द रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे स तनुं ततः। रजोमानोत्कटा जाता मनुप्या द्विजसत्तम ॥ ५९॥ तामप्याशु स तत्याज तनुमाद्यः प्रजापतिः। ज्योत्स्ना समभवत्सापि प्राक्संध्या याभिधीयते ॥६०॥ ज्योत्स्नोद्गमे तु यलिनो मनुष्याः पितरस्तथा । मैत्रेय संध्यासमये तस्मादेते भवन्ति वै ॥ ६१॥ [ विष्णु० १.५.२७-30] पितरः संध्यासमये सायंसंध्यासमये यलिनो भवन्तीत्यर्थः॥ ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्यतानि वै प्रभो। ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि च ॥ २॥ तमोमात्रात्मिकामेव तथान्यां जगृहे तनुम् । ततः क्षुद् ब्रह्मणो जाता जशे कोपस्तया ततः॥ ६३ ॥ क्षुत्क्षामानन्धकारेऽथ सोऽसृजनगवांस्ततः । [विरूपाः] श्मशुला जातास्तेऽभ्यधावन्त तं प्रभुम् ॥ ६४ ॥ मैवं भो रक्ष्यतामेप यैरुक्तं राक्षसास्तु ते । ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु यक्षणात् ॥ ६५ ॥ अप्रियेणास्य तान्दृष्ट्या केशाः शीर्यन्त वेधसः। हीनाश्च शिरसो भूयः समारोहन्त ते शिरः। सर्पणात्तेऽभवन्सी हीनत्वादहयः स्मृताः ॥ ६६ ॥ [ विष्णु. १.५.३५-४२] अप्रियेण दुःखेन ॥ ततः कुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे। घणेन कपिलेनोग्रा भूतास्ते पिशिताशिनः ॥ ६७ ॥ धयतो गां समुस्ता गन्धर्यास्तस्य तत्क्षणात् । पियतो जहिरे घाचं गन्धर्वास्ते ततो द्विज ॥ ६८ ॥ [विष्णु. १.५:४-] 63 aT रजोमाना for तमोमाना, 64 CA om. विरूपाः. 664T अप्रियानय for अप्रियेगाथ, A सर्दगाने for सर्पणाते. 68 dT तेन ते for ते ततो.

·१.२.७७] प्रतिसर्गनिरूपणम् । २७ चाचं पिवतो मौनिन इत्यर्थः ।। एतानि सृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा तच्छक्तिनोदितः । ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसोऽयजत् ॥ ६९ ॥ [विष्णु ० १५.४५] घयसो मुखात्॥ अवयो वक्षसश्चके मुखतोऽजाः स सृष्ट्वान् । सृष्टवानुदरादाश्च पाभ्यां च प्रजापतिः ॥७॥ पद्यां चाश्यान्स मातगान्शरभान्गवयान्मृगान् । उष्मानश्वतरांश्चैव न्यबृनन्याश्च जातयः । औषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ॥ ७१ ।। त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम । सृट्वा पश्वौषधीः सम्यग्युयोज स तदाध्वरे ॥ ७२ ॥ गौरजः पुरुषो मेप अश्वाश्वतरगर्दभाः । एतान्याम्यान्पशूनाहुरारण्यांश्च नियोध मे ।। ७३ ॥ श्वापदो द्विपदो हस्ती वानराः पक्षिपञ्चमाः । औदकाः पशवः पठाः सप्तमाश्च सरीसृपाः॥७४ ॥ इति । [विष्ण. १५४७-५१] अतः परं ब्रह्मणश्चतुर्पु मुसेपु प्रत्येकं मुखादुत्पत्तिमाह- गायत्रं च ऋचश्चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् । अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् ॥७॥ यपि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थ्यं च दक्षिणादसृजन्मुखात् ॥ ७६॥ [विष्णु० १५५२-५३] उपध्यं च यज्ञविशेषः (?)॥ सामानि जगती छन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा। वैरुप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् ॥ ७॥ [वि. १५५] अतिरानं यज्ञविशेषः॥ - 718 T रागभान् lor शरभान्, CA पलमूलानि for पलमलिन्यो 73 bcd 74 T निसरो for दिसो 758 ननुगस्य for a मुधेपु. om. a B.

·२८ टोडरानन्दे [..२०७४ एफविंशमथर्वाणमप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् ॥ ७८ ॥ [विष्णुः १५:५५] अथर्वाणमथर्ववेदम् । अप्तोर्यामा यशविशेषः। चैराज सामविशेषः॥ तथा- उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जझिरे । देवासुरपितृन्सृष्ट्वा मनुष्यांश्च प्रजापतिः ॥ ७९ ॥ ततः पुनः ससर्जादौ स कल्पस्य पितामहः। यक्षाम्पिशाचान्गन्धर्वान्हवैवाप्सरसां गणान् । नरकिनररक्षांसि वय पशुमृगोरगान् ॥ ८०॥ अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणुजङ्गमम् । तत्ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवानादिकृद्विभुः ॥ ८॥ तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टयां प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ ८२॥ हिनाहिने मृदुरे धर्माधर्मावृतानृते । उद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ ८ ॥ इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेणु च स प्रभुः । नानात्वं विनियोगं च धातेव व्यसृजत्स्वयम् ॥ ८४ ॥ नाम रूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रवर्तनम् । वेदशब्देभ्य एवासौ देवादीनां चकार सः॥८५॥ ऋषीणां नामधेयानि यथा दे श्रुतानि वै। यथानियोगयोग्यानि सर्वेपामपि सोऽकरोत् ॥८६॥ यथावृतुलिगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ ८७ ॥ करोत्येवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः । मिसृक्षाशक्तियुक्तोऽसौ सृज्यशक्तिप्रणोदितः॥८॥ (विष्णुः । ५ ५६-६५] 830Tनदारिता for उद्गाविता ·१.२.९१] प्रतिसर्गनिरूपणम् । इति निगदव्याख्यातानि॥ तथा- - एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च ॥ ८९ ॥ यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः। अथान्यान्मानसापुत्रान्सदृशानात्मनोऽसृजत् ॥९० ॥ भृगु पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमङ्किरसं तथा । मरीचिमत्रिं दक्षं च वसिष्टं चैव मानसात् ॥ ९१ ॥ नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः। सर्वे तेऽनागताना वीतरागा विमत्सराः ॥९२ ॥ तेप्येवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः । ब्रह्मणोऽभून्महान्क्रोधस्त्रैलोक्यदहनक्षमः ॥९३॥ तस्य क्रोधात्समुद्भूतज्वालामालाविदीपितम् । ब्रह्मणोऽभूत्तदा सर्व त्रैलोक्यमखिलं मुने ॥ ९४ ॥ भृकुटीकुटिलात्तस्य ललाटक्रोधदीपितात् । समुत्पन्नस्तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः॥९५।। अर्धनारीश्वरवपुः प्रचण्डोऽतिशरीरवान् । विभजात्मानामित्युक्त्वा तं ब्रह्मान्तर्दधे पुनः ॥९६ ॥ तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तदाकरोत् । विभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकथा च सः ॥९७ ॥ सौम्यासौम्यैस्तथा शान्ताशान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः। विभेद बहुधा देवः स्वरुपैरसितैः सितैः ॥९८ ॥ ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्व स्वायंभुवं प्रभुम् । [आत्मानमेव शतवान्प्रजापालं मनुं द्विज ।। ९९ ॥ After 92 Badds : सनन्दनादयो ये ते पूर्व माथ देवसा । एते वाममो निरपेक्षा प्रजासते. 96nTअर्धनारीनरयपुर 976TB तथा lor तदा Portion from 990 to 100 com. In A.

·टोडरानन्द [१.२.१०० शतरूपां च तां नारीं तपोनिधूतकल्मपाम् । स्वायंभुवो] मनुदेवः पत्न्यथै जगृहे विभुः॥ १० ॥ तस्माश्च पुरुषाद्देवी शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकृतिसंज्ञितम् । कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम् ॥ १० ॥ दौ प्रसूतिं दक्षायाथाकृति रुचये पुरा। प्रजापतिः स जमाह तयोर्यशे सुदक्षिणः ॥ १०२॥ [विष्णु १.७.-१८ इत्यादिसर्गः स्वायंभुवमन्वन्तरे । चाक्षुपे तु विशेषः ब्रह्माण्डपुराणे । चामनपुराणे । सूत उवाच । 'पूर्व सप्तर्षयः प्रोक्ता ये वै स्वायंभुवेऽन्तरे । मनोरन्तरमासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल ॥१०३ ॥ भवाभिशापात्संद्धा अप्राप्तास्ते तदा तपः। उपपना जने लोके सरदागमनास्तु ते ॥ १०४॥ ऊचुः सर्वे तदान्योन्यं जनलोके महर्षयः। पत एव महाभागा बारणे विततेऽध्वरे ॥१०५॥ सर्वे वयं प्रसूयामश्चानुपस्यान्तरे मनोः । पितामहात्मजाः सर्वे तत्र श्रेयो भविष्यति ॥ १०६॥ एवमुक्त्वा तु ते सर्व चाचपस्यान्तरे मनोः । ब्रह्मणो जुद्धतः शुक्रमग्नौ पूर्व प्रजेप्सया। ऋपयो जज्ञिरे पूर्व द्वितीयमिति विश्रुतम् ॥१०७ ॥ भृगुरद्गिरा मरीचिश्व पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। अनिश्चैव पसिष्टश्च अणी ते ब्रह्मणः सुनाः ॥ १०८॥ मृते चाग्नी समुद्भूतो ज्वालया मिश्रितः कविः । हिरण्यगर्भस्तं वा ज्वालां भित्त्वा विनिर्गतम् । भृगुस्त्वमिति होवाच यस्मात्तस्मात्सधै भृगुः ॥१०॥ 100 A पनी चैव गृह विभुः, B पन्नीन्दे जगृहे विभुः वामनपुराणे 10+ aA ममदागमनास्तु ते. १B वायुपुराणे for ·१.२.१११] प्रतिसर्गनिरूपणम् । महादेवस्तादूतं दृष्ट्वा ब्रह्माणमब्रवीत् । ममैप पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वया प्रभो। विजझेऽथ भृगुर्देव मम पुत्रो भवेदिति ।। ११० ॥ तथेति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा । पुत्रत्वे कल्पयामास महादेवस्तदा भृगुम् । वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यं च स प्रभुः ॥ ११ ॥ द्वितीयं तु ततः शुक्रमगारेप्ववपत्प्रभुः। अङ्गारेषु ततोऽङ्गानि संहतानि ततोऽङ्गिराः ॥ ११२ ॥ संभूति तस्य तां दृग्वा बहिब्रह्माणमत्रचीत् । रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयोऽयं ममास्त्विति ॥ ११३ ॥ एवमस्त्विति सोऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसत्पतिः । तस्मादादिरसाश्चापि आग्नेया इति नः श्रुतम् ॥ ११४ ॥ पत्वस्तु पुनः शुक्र ब्रह्मणा लोककर्तृणा । हुते समभवंस्तत्र पड् ब्रह्माण इति श्रुतम् ॥ ११५॥ मरीचिः प्रथमं तत्र मरीचिभ्यः समुच्छ्रितः। तौ तस्मिन्क्रतुर्जो यतस्तस्मात्स चै क्रतुः॥ ११६॥ अहं तृतीय इत्यत्रिस्तस्मादतिः स फीत्यते । काशैस्तु निचितो यस्मात्पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः । केशैर्लन्धः समुभूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः ॥ ११७ ॥ वसुमध्यात्समुत्पन्नो चसीयाम्बसुमान्स्ययम् । वसिष्ठ इति तज्ज्ञैः स प्रोच्यते ब्रह्मयादिभिः ॥ १२८॥ इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः पण्महर्षयः। लोकस्य संतानकरास्तैरिमा पर्धिताः प्रजाः । प्रजापतय इत्येते पठान्ते ग्रामणः मुनाः ।। ११९ ॥ अपरे पितरो नाम पतरेय महर्षयः । उत्पादिता देवगणाः सप्तलोकेषु विश्रुताः॥ १२० ॥ मारीचा भार्गवाधेव तथवाद्विरसास्तथा । पौलस्त्याः पीलहाश्चैव यासिष्ठाधेर विश्रुताः ॥ १२१ ॥ [दामन! 110dB मया लिया 1170B कोशेल निविनमा.

·२२ टोडरानन्दे [१.२.१२२ धैवस्वते तु वाध्यय्यां मारिपायां दशप्रचेतोभ्यो दक्षो जातः । तदुत्पत्तिमभिधाय । विष्णुपुराणे- प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्व दक्षः स्वयंभुवा । यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महामते ॥ १२२ ॥ मानसान्येव भूतानि पूर्व दक्षोऽसृजत्तदा । देवानृपीम्सगन्धर्वानसुरान्पन्नगांस्तथा ॥ १२३ ॥ यदास्य विप्र मानस्यो न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः। ततः संचिन्त्य स पुनः सृष्टिहेनोः प्रजापतिः ॥ १२४ ॥ मैथुनेनैव धर्मेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अलिक्नीमावहत्कन्यां वीरणस्य प्रजापतेः। सुतां सुतपसा युक्तां महती लोकधारिणीम् ॥ १२५ ॥ अथ पुत्रसहस्राणि वैरिण्यां पञ्च वीर्यवान् । असिस्म्यां जनयामास सर्गहेतोः प्रजापतिः ॥ १२६ ॥ [ विष्णुः १. १६. ८७-९.1 एते च नारदवचसा भुवः सर्वतोऽन्तर्दर्शनाय गता नाद्यापि निवृता इत्याधुक्तम् । ततश्च- पष्टिं दक्षोऽसृजत्कन्यां वीरण्यामिति नः श्रुतम् ॥ १२७ ॥ ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशतिः सोमाय चतस्रोऽरिएनेमिने ॥ १२८॥ द्वे चैव वहुपुत्राय द्वे चैवागिरसे तथा । है शशाभ्याय चिदुपे तासां नामानि मे शृणु ॥ १२९ ॥ अरुधती वसुर्याम्या लम्या भानुमस्त्वती । संकरपाच मुहूर्ता च साध्या विश्वा च ता दश ॥१३०॥ धर्मशल्यो दश त्वेतास्तास्वपन्यानि नः शृणु। विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यान्व्यजायत ॥ १३१ ॥ मख्यत्यां मस्त्यन्तो वसोस्तु यसबस्तथा । भानास्तु भानवस्तात मुहर्तायां मुहूर्तजाः ॥ १३२ ॥ [विष्णु११६.०3-100 ] 122 dT महामुने for महामते 130aT यमुर्यामी for वार्याम्या.

·१.२.१४२] प्रतिसर्गनिरूपणम् । ३३ मुहूर्तऽधिष्ठातृत्वेन जायन्ते ॥ तथा- लम्यायां चैव घोपोऽथ नागवीथी तु यामिजा। पृथिवीविषयं सर्वमान्धत्यां व्यजायत । संकल्पायां च सर्वात्मा जझे संकल्प एव हि ॥ १३३ ॥ ये त्यनेकवसुप्राणा देया ज्योतिःपुरोगमाः। वसयोऽष्टौ समाख्यातास्तेपां वक्ष्यामि विस्तरम् ॥ १३४ ॥ आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः। प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवो नामभिः स्मृताः ॥ १३५ ।। आपस्य पुत्रो पैतण्डयः श्रमः शान्तो ध्रुवस्तथा। ध्रुषस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः ॥ १३६ ॥ सोमस्य भगवाम्बी वर्चस्वी येन जायते । धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतो हव्यवहस्तथा । मनोहरायां शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा ॥ १३७ ॥ [विष्णु० १.१६.१०९-110] एते धरस्यैव ॥ अनिलस्य शिया भार्या तस्याः पुत्रः पुरोजयः । अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु ॥ १३८॥ अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्वे व्यजायत । तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजः। अपन्यं कृत्तिकानां तु कार्तिकेय इति स्मृतः ॥ १३९ ॥ प्रत्यूपस्य विदुः पुषमृर्षि नाम्ना तु देवलम् । द्वी पुत्री देवलस्यापि क्षमावन्ती मनीपिणी ॥ १४० ॥ गृहस्पतेस्तु भगिनी परस्त्री ब्रह्मचारिणी । योगसिद्धा जगत्रसमसक्ता वित्ररत्युत ॥ १४१॥ प्रभासस्य तु या भार्या वसूनामष्टमस्य तु । विश्वकर्मा महाभागस्तस्यां जातः प्रजापतिः ॥ १४२॥ 1386 Tमनोप, for पुरोगा. 141BTIमौरिमी. Tनिमार for विनरन्युत.. 142d Tas for जात प्रमाल: for प्रमाती ·३४ टोडरानन्द [१.२१ कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्धकः। भूपणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः॥ १४३ ॥ सर्वेषां यो विमानानि देवानां च चकार ह ।। मनुप्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ॥ १४४ ॥ [ विष्णुः १ १६ ११५-१२१] प्रमासस्य पुत्रानन्यानाह अजैकपादहियुध्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् । त्यष्टुश्चास्यात्मजः पुत्रो विश्वरूपो महातपाः ॥ १४५॥ हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः। वृषाकपिश्च शंभुश्च कपर्दी रैवतस्तथा ॥ १४६ ॥ मृगव्याधश्च शर्वश्च कपाली च महामुने । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः। शतं भोस्तत्समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् ॥ १४७ ॥ इति दशधर्मपत्नीनामपत्याभिधानम् । अथ कश्यपस्यापत्यानि- आदितिदितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा रसा। सुरभिनिता चैव ताम्रा क्रोधवशा ससा । कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञ तदपत्यानि मे शृणु ॥ १४८ ॥ पूर्वमन्यन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन्सुरोत्तमाः । तुपिता नाम तेऽन्योन्यमूचुवैवस्वतेऽन्तरे ॥ १४९ ॥ उपस्थितेऽतियशसश्चाक्षुपस्यान्तरे मनोः । समवायीरुताः सर्व समागम्य परस्परम् ॥ १५०॥ आगच्छत द्रुतं देवा अदिति संप्रविश्य थे। मम्वन्तरे प्रसूयामलनः श्रेयो भनेदिति ॥ १५१ ॥ एवमुक्त्वा तु ते सर्चे चाक्षुपस्यान्तरे मनः। मारीचात्कश्यपाजातास्तेऽदित्या दक्षकन्यया ॥१५२॥ तत्र विष्णुश्च शकश्च जशाते पुनरेव च । अयंमा चैन धाता च त्वष्टा पूपा तथैव च ॥ १५३ ॥ 144bT देवताना for देवानां च 146 aA चटुरूपश्च for बहुरूपध 1470 B शन देतत्समाख्यान, TV से समाम्यान 148 M T दनु फाला for दनुश्चैत्र ·१.३.१६१] प्रतिसर्गनिरूपणम् । ३५ -- विवस्वान्सविता चैव मित्रो वरुण एव च । अंशो भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ १५४ ॥ चाचपस्यान्तरे पूर्वमासन्ये तुपिताः स्मृताः । वैवस्वतेऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ १५॥ । सप्तविंशतियाः प्रोक्ताः सोमपल्या महाव्रताः । “तस्यामपत्यान्यभवन्दीप्तान्यमिततेजसः ॥ १६॥ अरिएनमिपत्नीनामपत्यानीह पोडश । यहुपुत्रस्य विदुपश्चतस्रो विद्युतः स्मृताः। प्रत्यतिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्पिसत्कृता ॥ १७ ॥ [विष्णु० ११६ १२५-१३५] प्रत्यगिरः प्रत्यशिरस. तस्माजाता ऋचो मन्त्रा इत्यर्थः । कृशाश्वस्य तु देवदेवप्रहरणा स्मृता ॥ १८ ॥ [विष्ण० १ १६ १७५] देचप्रहरणा देवायुधाधिष्ठान्यो देवता इत्यर्थ ॥ एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि । सर्वे देवगणास्तात त्रयस्त्रिंशत्तु कामजाः ॥ १९ ॥ तेपामपीह सततं निरोधोत्पत्तिरुच्यते । यथा सूर्यस्य मैत्रेय उदयास्तमयाविह । एवं देवनिकायास्ते संभवन्ति युगे युगे ॥ १६० ॥ [विष्णु. ११६ १३६-१३७] अथ काश्यपानाह। दितेः पुनद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् । हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च वीर्यवान् । सिंहिका चाभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ॥ १६ ॥ [enemy', हिरण्यकशिपोस्तु हादप्रहादानुहादसहादाश्च वारः । तत्र प्रहादस्य विरोचनो विरोचनस्य यलिलेणादयः शतं पुत्राः । सिंहिकायां विप्रचित्ते राहुप्रभृतयश्चतुर्दश संहिकेया ! हिरण्याक्षस्य द्वारशकुनिभूतमंतापनमहा- . 156dr दीप्तिमन्त्यतिने नमा 159dT उन्दना for कामजा..

·टोडरानन्द १.२.१६२ नाभकालनाभादयः पुत्राः । तेपामुत्तरोत्तरमपत्यानीति दैत्यवंशः। दनोश्च विप्रचित्तेर्द्विमूर्धशकुकर्महयशिरः प्रभृतयः शतं सुतास्तेपामपत्यानीति दानवाः॥ तथा- पट् सुताः सुमहासत्त्यास्ताम्रायाः परिकीर्तिताः॥ ता आह। शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचिगृध्रिका ॥ १६२ ॥ शुकी शुकानजनयदुलूकी प्रत्युलूककान् । श्येनी श्येनांस्तथा भासान्भासी गृध्रांश्च गृध्रयपि ॥ १६३ ॥ शुचिरोदकाम्पाक्षगणान्सुग्रीवी तु व्यजायत । अश्वानुष्यान्गर्दभांश्च ताम्रावंशः प्रकीर्तितः॥ १६४ ॥ [ विष्णु० १ २१. १४-१७] भासः पक्षिविशेषः । ओदकानुदकसंवन्धिनः ॥ तथा- विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ विख्यातौ गरुडारुणौ । सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः पन्नगाशनः ॥ १६५ ।। [विष्णु० १२१.१८] गरुड एव सुपर्णः॥ सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाममितौजसाम् । अनेकशिरसां ब्रह्मन्खेचराणां महात्मनाम् ।। १६६॥ फाद्येयास्तु यलिनः सहस्रममितौजसः । सुर्पणवंशगा ब्रह्मजक्षिरेऽनेकमस्तकाः ॥ १६७ ॥ तेषां प्रधानभूतास्ते शेषयासुकितक्षकाः। शः श्वेतो महापद्मः कम्बलाश्यतरी तथा ।। १६८ ॥ पलापत्रस्तथा नागः फाँटकधनंजयो। पते चान्ये च यहवो दन्दशूका विपोल्यणाः ।। १६२. ।। गर्ण प्रोधवशं विद्धि तस्याः सर्वे च दंष्टिणः । रथलजाः पक्षिणोऽन्जाश्च दागणाः पिशिताशनाः ।। १७०।। [विष्णुः १३११८-10] इति ॥

·१२.१५५] प्रतिसर्गनिरूपणम् । 56 सुरसायाः सर्पफणाशून्याश्च अजगरादयः । कद्रो गा मानुप- संस्थानाः फणिनः शेषवासुक्यादयः । क्रोधवशाया दम्दशूकाः फणिनः स्थलजाः जलजाः पक्षिणः इति ॥ तथा- . गास्तु चै जनयामास सुरभिमहिपांस्तथा । इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः ॥ १७१ ॥ खसा च यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा । अरिष्टा तु महासत्वान्गन्धर्वान्समजीजनत् ॥१७॥ एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः। येषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।। १७३॥ [विष्णु० १ २१.२४-२५] ब्रह्माण्डपुराणे ब्रह्मणो मानसान्भृग्वादीन्सुतानभिधाय स्वायंभुवाम्मनोः शतरूपायां प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ आकूतिप्रसूती कन्ये । तत्र आकृती रचेः प्रजापतर्भार्या प्रसूतिश्च दक्षस्येत्युपक्रम्य- तस्यां कन्याश्चतुर्विंशदक्षस्त्यजनयत्प्रभुः । सर्वास्तास्तु महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः। योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः ।। १७४ ॥ श्रद्धा लक्ष्मीधृतिः सृष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया । बुद्धिलजा पपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश। पल्यर्थ प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः सुताः ॥ १७५॥ यान्याः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । सती ख्यातिश्च संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ॥१७६॥ संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । तास्तदा प्रत्यगृह्णन्त पुनरन्ये महर्पयः ॥१७॥ [यलाण्ड 1 नयाहि- मती भवाय प्रायच्छख्याति च भृगये तथा । मरीचये च संभूनि स्मृतिमगिरमे तथा ॥ १७८॥ प्रीतिं चैव पुलम्न्याय क्षमां च पुलहाय च । प्रतये संततिं नाम अनमूयां तथारये ॥ १७ ॥ - ·३८ टोडरानन्दे [१.२.१८३ ऊर्जा ददौ वसिष्ठाय स्वाहां चैवाग्नये ददौ । . स्वधां चैव पितृभ्यश्च तास्यपत्यानि मे शृणु ॥ १८०॥ [ ब्रह्माण्ड.] पताः सर्वा महाभागाः प्रजास्वनुगताः स्थिताः । मन्वन्तरेषु सर्वेपु यावदाहतसंप्यम् ॥१८१॥ इति ॥ [ नह्माण्ड.] अत्रेदमवधेयम् । अयं मानुषादीनां सर्गः सर्वमन्वन्तरसाधारणः । तदुक्तं ' मन्वन्तरेषु सर्वषु' इति ॥ प्राचेतसस्य दक्षस्य असिस्न्यां पष्टिः कम्यकाः सर्गे । वैवस्वतमन्वन्तरे विशेषः । पुराणान्तरेषु सर्गे भेदाः कल्पा- म्तरमन्वन्तरान्तरविषयतया वा अविरोधनीया इति ॥ * निर्माय स्वयमेव य. करणया विश्व प्रत्यादिभि- भूयो यः स्वयमेव संहरति तत्स्वस्मिन्सुरैरर्चितः । तस्मिन्ब्रह्माणि विश्वधामनि विभौ श्रीटोडरक्षमापतेः सत्सर्गप्रतिसर्गकारिणि हरौ चेतश्चिरं नन्दताम् ॥ १८२ ॥ [प्रतिसर्गवर्णनं नाम द्वितीयो हर्षः ।] [श्रीटोडरानन्दे सर्गप्रतिसर्गवर्णनं नाम प्रथमं सौख्यम् ।] 182 B मरतु for नन्दनाम् ·. [ अवतारसौख्यं द्वितीयम्.] अथावतारा ॥ मार्कण्डेयपुराणे- फस्मान्मानुपतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दन । वासुदेवो जगत्सूतिस्थितिसंयमकारणम् ॥ १॥ [ मा..] इति जैमिनिप्रश्न मार्कण्डेयवाक्यम्- आपो नारा इति प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि । अयनं तस्य ता. पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ २॥ स देवो भगवानसर्व व्याप्य नारायणो विभु । चतुर्धा संस्थितो ब्रह्मन्सगुणो निर्गुणस्तथा ॥३॥ एका मूर्तिरनिर्देश्या शुलां पश्यन्ति तां बुधा । ज्वालामालोपरुद्धाही निष्ठा सा योगिनां परा॥४॥ दूरस्था चान्तिकस्था च विशेया सा गुणातिगा। घासुदेवाभिधानोऽसौ निर्ममत्वेन दृश्यते ॥ ५ ॥ रूपवर्णादयस्तस्या नभाना कल्पनामया । अस्त्येव सा सदा शुद्धा सुप्रनिष्ठफरूपिणी ॥६॥ द्वितीया पृथिवी मूग शेपाख्या धारयन्यध । तामसी सा समाख्याता तिर्यस्य समुपाश्रिता ॥ ७ ॥ एषा सांकर्षणी मूर्ति रुद्र इति व्यपदिश्यते । तृतीया कर्म कुरते प्रजापालनतत्परा । सत्त्वोद्विक्ता तु सा शेया धर्मसस्थानकारिणी॥८॥ 1cd Tयादेवोऽसिलाधार सवारणकारणम् ·१० टोडरानन्द एषा प्रद्युम्नमूर्तिः विष्णुरिति व्यपदिश्यते । चतुर्थी जलमध्यस्था शेते पन्नगतल्पगा। रजस्तस्या गुणः सबै सा करोति सदैव हि ॥९॥ एषानिरुद्धमूर्तिः ब्रह्मेति निगद्यते । या तृतीया हरेर्मूर्तिः प्रजापालनतत्परा । सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि ॥१०॥ प्रोद्धताम्सासुरान्हन्ति धर्मव्युच्छित्तिकारिणः । पाति देवान्सतश्चान्यान्धर्मरक्षापरायणान् ॥ ११॥ यदा यदा च धर्मस्य म्लानिः समुपजायते । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजत्यसौ ॥ १२ ॥ { दृश्यता भगवद्गीता ४.७] भूत्वा पुरा घराहेण तुण्डेनापो निरस्य च । एकया दंयोत्खाता नलिनीव वसुंधरा ॥१३॥ मृत्वा नृसिंहरूपं च हिरण्यकशिपुर्हतः । विप्रचित्तिमुखाश्चान्ये दानवा विनिपातिताः ॥१४॥ यथेदानी तथैवान्यान्न संख्यातुं समुत्सहे । अवतारांश्च तस्येमान्माथुरः सांप्रतं त्वयम् ॥१५॥ इति सा सात्त्विकी मूर्तिरवतारं करोति वै । प्राद्युम्नेति च सा ख्याता रक्षाकर्मण्यवस्थिता ॥१६॥ देवत्वेऽथ मनुप्यत्वे तिर्यग्योनौ च संस्थिता । गृह्णाति तत्स्वभावं च वासुदेवेच्छया सदा ॥१७॥ इत्येतत्ते समाख्यातं कृतकृत्यो जगत्प्रभुः। मानुपत्वं गतो विष्णुः शृणुष्वास्योत्तरं पुनः॥१८॥ [मा १.५१५२] इति चतु-हायतारा॥ अत्रायं प्रकरणार्थ:-शुलस्वरूपी वासुदेवः, ब्रह्मा अनिरुद्धः, विष्णुः प्रद्युम्नः, रदः संकर्षणः । कृष्णावतारे तु कृष्णो वासुदेवा, संकर्षणानिरुद्ध 90Tरागै lor सर्वे. 11 a T प्रोद्धतानसुरान् lor प्रोद्धतान्सागरान्, 6T 'विरिति for 'च्युरिसति 15 @T वामनादास्तथैवान्यान् , CT तस्येह for सम्मान 18 bTतन्योऽपि यः- ·मत्स्यावतारः। , V . प्रद्युम्ना मूर्तयश्चेति चतुर्ग्रहावतारः । इतरे मत्स्यकाद्यवतारा प्रद्युम्नस्य । रामस्तु वासुदेवः, लक्ष्मणः संकर्षणः, भरतः प्रधुम्नः, शत्रुघ्नोऽनिम्द इति चतु हावतारः। उक्तमत्र भगवता भगवद्गीतासु- अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥१९॥ यदा यदा हि धर्मस्य म्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥२०॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥२१॥ इति॥ [भगवद्गीता ६.८] [इत्यवतारसामान्यनिरूपणम् ] अथ मत्स्यावतार:॥ तत्र मत्स्यपुराणे सूतं प्रति शौनकादिप्रश्नः- कस्मात्स भगवान्विष्णुमत्स्यरूपत्वमाश्रितः। मत्स्य १.५] सर्वमेतत्समाचक्ष्व सूत विस्तरतः क्रमात् । त्वद्वाक्यस्यामृतस्येव न तृशिरिह जायते ॥१॥ [ मत्स्य ..] समाचक्ष्य कथय ।। सूतोक्तिः- पुण्यं पवित्रमायुप्यमिदानीं शृणुत द्विजाः । मात्स्यं पुराणमाविलं यजगाद गदाधरः॥२॥ पुरा राजा मनुर्नाम चीर्णवान्विपुलं तपः । पुत्रे राज्यं समारोप्य क्षमावान्रविनन्दनः ॥ ३ ॥ मलयस्यैकदेशे तु सर्यात्मगुणसंयुतः । समदुःखसुखो वीरः प्राप्तवान्योगमुत्तमम् ॥ ४॥ यभूष परश्यास्य वर्षायुतशते गते । घरं वृणीय प्रोनाच प्रीतः स फमलामनः ॥५॥ LUTाक्येन Ia Bom portion from 3 upto in la tor स्वद्वाक्यम्य. ६ ·टोडरानन्दे ४२ [२.१६ एवमुक्तोऽब्रवीद्राजा प्रणम्य स पितामहम् । एकमेवाहमिच्छामि त्वत्तो वरमनुत्तमम् ॥६॥ भूतग्रामस्य सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च । भवेयं रक्षणायालं प्रलये समुपस्थिते ॥ ७ ॥ एवमस्त्विति विश्वात्मा तत्रैवान्तरधीयत। पुष्पवृष्टिः सुमहती सात्पपात सुरार्पिता ।। ८॥ कदाचिदाभमे तस्य कुर्वतः पितृतर्पणम् । पपात पाण्योरुपरि शफरी जलसंयुता॥९॥ दृष्ट्वा तच्छफरीरूपं स दयालुमहीपतिः । रक्षणायाकरोद्यलं स तस्मिन्करकोदरे ॥१०॥ अहोरात्रेण चैकेन पोडशागुलविस्तृतः । सोऽभवन्मत्स्यरूपेण पाहि पाहीति चाब्रवीत् ॥ ११ ॥ स तमादाय मणिके प्राक्षिपजलचारिणम् । तत्रापि चैकपत्रण हस्तत्रयमवर्धत ॥ १२॥ पुनः प्राहार्तनादेन सहस्रफिरणात्मजम् । समत्स्यः पाहि पाहीति त्वामहं शरणं गतः। ततः स कूपे तं भस्य प्राहिणोद्रविनन्दनः ॥ १३ ॥ यदा न माति तत्रापि कूपे मत्स्यः सरोवरे । क्षिप्तोऽसौ पृथुतामागात्पुनर्योजनसंमिताम् ॥ १४ ॥ तत्राप्याह पुनर्मानः पाहि पाहि नृपोत्तम । ततः स मनुना क्षिप्तो गद्गायामप्यवर्धत । यदा तदा समुढे तं प्राक्षिपन्मेदिनीपतिः॥१५॥ यदा समुद्रमखिलं व्याप्यासी समुपस्थितः। तदा प्राह मनुर्भातः कोऽपि त्वमसुरेश्वरः ॥१६॥ अथवा पासुदेवस्त्वमन्य ईदृकथं भवेत् । योजनायुतविंशत्या फस्य तुल्यं भवेद्वपुः ॥१७॥ शातस्त्वं मत्स्यरुपेण मां सेदयसि केशव । हपाकेश जगन्नाथ जगद्धातर्नमोऽस्तु ते ॥१८॥ BEAT महनी for हमहती 15T दीन for मौन: 16dA भरेतर 18dT जगताम or अगदात. .

·४३ २.१.२९] मत्स्यावतार। एवमुक्तः स भगवान्मत्स्यरूपी जनार्दनः । साधु साध्विति चौयाच सम्यग्ज्ञातस्त्वयानध ॥ १९॥ अचिरेणैव कालेन मेदिनी मेदिनीपते। भविष्यति जले मग्ना सशैलवनकानना ॥२०॥ नौरियं सर्वदेवानां निकायेन विनिर्मिता। निकायेन समूहेन ॥ महाजीवनिकायस्य रक्षणार्थ महीपते ॥२१॥ स्वेदजा अण्डजा जीवा उद्भिजा ये जरायुजाः।. अस्यां निधाय सर्वोस्ताननाथान्पाहि सुव्रत ॥२२॥ युगान्तवाताभिहता यदा भवति नौनृप । महीरूपा नौः॥ शृङ्गेऽस्मिन्मम राजेन्द्र तदेमां संयमिप्यसि ॥ २३ ॥ ततो लयान्ते सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च । प्रजापतिस्त्वं भविता जगतः पृथिवीपते ॥२४॥ एवं कृतयुगस्यादौ सर्वज्ञो धृतिमानृषिः । मम्वन्तराधिपश्चापि देवपूज्यो भविष्यसि ॥ २५ ॥ [मत्स्य० १.८-१२] एवमुक्तो मनुस्तेन पप्रच्छासुरसूदनम् । भगवन्कियभिर्वर्भविप्यत्यन्तरक्षयः ॥२६॥ सर्वाणि च कथं नाथ रक्षिप्य मधुसूदन । त्वया सह पुनर्योगः कथं वा भविता मम ॥२७॥ मत्स्य उवाच- अद्य प्रभृत्यनावृष्टिभविप्यति महीतले । यावर्षशतं सानं दुर्भिक्षमशुभावहम् ॥ २८॥ ततोऽल्पसत्यक्षयदा रदमयः सप्त दारुणाः। सप्तसप्तेभविष्यन्ति प्रनताद्वारवर्षिणः ॥२९॥ 22ab T स्पेदाण्डजोद्भिदो ये वे ये वजी जरायुजाः. 250TY: fort.. 26 67 मधुसूदन for भगुरसूदन. 28dA मराफावहा(? B'मरगा for अम्भावई.

·टोडपनन्द 7 है सप्तसप्तेः सूर्यस्य ॥ औनलोऽपि विकृति गमिप्यति युगक्षये । विपग्निश्चापि पातालासंकर्पणमुखाच्च्युतः ॥३०॥ भवस्यापि ललाटोत्थस्तृतीयनयनानलः । त्रिजगनिर्दहन्क्षोभं समेष्यति महामुने ॥३१॥ एवं दग्धा मही सर्वा यदा स्यात्कूर्मसंनिभा। आकाशमूप्मणा तप्तं भविष्यति महामुने । ततः सदेवनक्षत्रं जगद्यास्यति संक्षयम् ॥३२॥ संवतो भीमनादश्च द्रोणश्चन्द्रो बलाहकः । विद्युत्पताकः शोणस्तु मप्तैते लयवारिदाः। दयः प्रलयः॥ अग्निप्रस्वेदसंभूता. सावयिप्यन्ति मेदिनीम् ॥३३॥ समुद्राः क्षोभमागत्य चैकत्वेन व्यवस्थिताः । पनदेकार्णवं सर्व करिष्यन्ति जगत्रयम् ॥३४॥ चंदनावमिमां गृहा सत्ववीजानि सर्वशः। आरोप्य रज्जुयोगेन मत्प्रदत्तेन सुव्रत ॥३५॥ संयम्य नावं मच्छड्ने मत्प्रभावाभिरक्षितः । एकः स्थास्यसि देयेपु दग्धेष्वपि परंतप ॥३६॥ सोमसूर्यावहं ब्रह्म चतुलोफसमन्वितः। नर्मदा च नदी पुण्या मार्कण्डेयो महानृषिः ॥३७॥ भवो वेदाः पुराणश्च विद्याभिः सर्वतो वृतम् । त्वया सार्धमिदं सर्वे म्थास्यत्यन्तरसंक्षये ॥३८॥ एवमेकाणये जाते चाचपस्यान्तरक्षये। वेदान्प्रयतयिप्यामि त्वत्सर्गादो महीपते । एवमुक्त्या स भगवांम्नत्रयान्तरधीयन ॥ ३९ ॥ 30a A उीत गऽपि for औनिलोऽपि, dT 'मुखच्युत for मुखाच्युत 325T मम्ममनिभा for धर्म .dT परंतर for महामुने 350A B रक्षायोगेन for रग्जुयोगेन 386AT for 398Tाभुपान्तरसक्षये.

·२.१.४९] मत्स्यावतारः। मनुरप्यास्थितो योगं वासुदेवप्रसादजम् । अभ्यसन्यावदाभूतसंप्लवं पूर्वसूचितम् ॥४०॥ काले यथोक्त संजाते वासुदेवमुखोद्गते । शृङ्गी प्रादुर्बभूवाथ मत्स्यरूपी जनार्दनः । अनन्तो रज्जुरूपेण मनोः पार्श्वमुपागमत् ॥ ४१ ॥ भूतान्सर्यान्समाप्य योगेनारोप्य धर्मवित्। भुजङ्गरज्या मत्स्यस्य शृङ्ग्रे नावमयोजयत् ॥ ४२ ॥ भुजङ्गरज्ज्वा भुजङ्गो रज्जुरिख । भुजङ्गरूपया रज्ज्वेत्यर्थः । उपर्युपस्थितस्तस्याः प्रणिपत्य जनार्दनम् । आभूतसंप्लवे तस्मिन्नतीते योगशायिना। पृऐन मनुना प्रोक्तं पुराणं मत्स्यरूपिणा ।। ४३ ॥ [मत्स्य० २.१-२० तस्या नायः उपरि स्थितः ॥ श्रीभागवते ॥ राजोवाच- भगवश्रोतुमिच्छामि हरेरझुतकर्मणः । अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनाम् ॥४४॥ यदर्थमदधाद्रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तमःप्रकृति दुर्म कर्मग्रस्त इवेश्वरः ॥ ४५ ॥ एतन्नो भगवन्सर्व यथावद्वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥४६॥ इत्युक्त विष्णुरातेन भगवान्बादरायणिः । उवाच चरितं विष्णोः सर्वलोकसुखावहम् ॥ ४७ ॥ धीशुक उवाच- गोविप्रासुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वरः । रक्षामिच्छंस्तमूर्धते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ४८ ॥ उच्चावचेपु भूतेषु चरन्यायुरिवेश्वरः । नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धि यो गुणः ॥ ४९ ॥ 40 d A सर्वसूचितम् for पूर्व'. 41 c T भुजंगा for अनन्तो 47d T मत्स्यस्पेण Bom.18ab. यत्कृतं ·टोडरानन्द [२०१५. आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः। समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ५० ॥ कालेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिपोली। मुखतो निःसृतान्वेदान्हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत् । भवो ब्रह्मा ॥ तेनैव तु निमित्तेन जातो नैमित्तिको लयः ॥ ५१ ।। ज्ञात्वा तद्दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् । दधार शफरीरूपं भगवान्हरिरीश्वरः।। ५२॥ शफरीरूपं मत्स्यरूपम् ॥ तत्र राजऋषिः कश्चिन्नाम्ना सत्यव्रतो महान् । नारायणपरोऽतप्यत्तपः स सलिलेशयः॥ ५३ ।। योसावस्मिन्महाकल्पे तनयः स विवस्वतः । श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पितः ॥५४॥ एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् । तस्याअल्युदके काचिच्छफर्येकाभ्यपद्यत ॥५५॥ पतमालायां नद्याम् ॥ सत्यवतोऽसलिगतां सह तोयेन भारत । उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वरः॥५६॥ तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् । यादोभ्यो शातिघातिभ्यो मां दीनां दीनवत्सल । कथं विसृजसे राजन्भीतामस्मिन्सरिजले ॥५७॥ तमात्मनोऽनुग्रहार्थ प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् । अजानरक्षणार्थाय शफर्यो स मनो दधे ॥५८॥ तस्या दीनतरं वाक्यमाकर्ण्य स महीपतिः। फलशाप्सु निधायनां दयालुनिन्य आश्रमम् ॥५९॥ सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलो। अलभ्यात्मावकाशं सा इदमाह महीपतिम् ॥६०॥ 53 aA आसीत् for नाना, dT सलिलाशन for सलिलेशय . Sta Aयो वा तस्मिन् for योऽमावस्मिन् 598T आशुत्य for आकर्पाः CA फरश्या सनिधायना.

·३०.७.] मत्स्यावतारः। नाहं कमण्डलायस्मिन्कच्छू वस्तुमिहोत्सहे। कल्पयोकः सुविमलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥६१॥ ओका स्थानम् ॥ स एनां तत आदाय न्यधादौदश्चनोदके । तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥६२॥ औदञ्चनोदके मणिकस्थजले॥ नम एतदलं राजन्सुखं वस्तुमुदश्चनम् । पृथु देहि परं मह्यं यत्त्वाहं शरणं गतः ॥६३ ॥ तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन्सरोवरे । तदा वृद्धश्चात्मना सोऽयं महामानोऽन्ववर्धत ॥१४॥ नैतन्मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकसः । निधेहि रक्षायोगेन हृदे मामविदासिनि ॥६५॥ इत्युक्तः सोऽनयम्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि । जलाशयैः संमितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झपम् ॥६६॥ अविदासिनि अनपक्षये ॥ संमितं तुल्यपरिमाणम् ॥ क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादयः । अदन्त्यतिवला वीर मां नेहोत्स्स्रष्टुमर्हसि । एवं विमोहितस्तेन वदता फल्गु भारतीम् ॥६७॥ तमाह को भवानस्मान्मत्स्यरूपेण मोहयन् । नैवीयों जलचरो दृष्टोऽस्माभिः श्रुतोऽपि वा। यो भवाम्योजनशतमह्नातिव्यानशे सरः॥६८॥ नूनं त्वं भगवान्साक्षाद्धरिनारायणोऽव्ययः । अनुग्नहाय भूतानां धत्से रुपं जलौकसाम् ॥ ६९॥ नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्यप्ययेश्वर । भक्तानां तु प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥७॥ 610 T मुविपुलं for सविमलं धत for अन्ववर्धत. B om. 67ab भभिव्यानशे for अति. 640 BT तदावृत्यात्मना तोयं.d A अथ 68 CA नैवंविधो for नैनंदी?, IT ·टोडरानन्दे [२.१. मुख्यः आत्मा गतिश्च । मुख्यः सत्यः, गतिराश्रयः॥ सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः । ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥७१॥ न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृपा भवेत्सर्वसुहृप्रियात्मनः । यथेतरेषां पृथगात्मनोऽसता- मदीडशो यद्वपुरद्भुतं हि नः ॥७२॥ पृथगात्मनो भेददर्शिन' पुंस' । असतां अपरिच्छिन्नानां पदोपसर्पणं यथा मृपेत्यर्थः॥ इति हवाणं नृपति जगत्पतिः सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये। विहर्तुकामः प्रलयार्णवेऽब्रवी- चिकीर्वितं भक्तजनप्रियः प्रभुः ॥७३॥ मत्स्य उवाच। सप्तमेऽद्यतनादूर्वमहन्येतदरिदम । विनंक्ष्यत्यप्ययाम्भोधों त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥ ७ ॥ अप्ययाम्भोधौ प्रलयार्णवे ॥ त्रिलोम्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा । उदास्थास्यति नौ काचिद्विशाला त्वां मयेरिता ॥७५॥ त्वं तावदोपधीः सर्वा वीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्योपहितः॥७६॥ आरा वृहती नावं विचरिष्यसि विज्वरः। एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ।। ७७ ॥ दोधूयमानां तां नावं समीरेण.वलीयसा । उपस्थितस्य मे शृङ्गे निवनीहि महाहिना ।। ७८॥ अहं त्वामृषिभिः सार्थ सहनावमुदन्यति । विकधिचरिप्यामि यावद्राह्मी निशा प्रभो ॥ ७९ ॥ 720T पृथगामना सता श्रीधर tuotes our reading as a varnant and explains it,DA à for : 73 d T चियुरेकान्तजनप्रिय प्रियम् निमश्यति lor विनश्यति 750T उपपास्यति for उदा० 770Tमहती for पृदती.dT विवरिष्यस्यविश्व 740T ·२.१.४८ मत्स्यावतारः। ४९ मदीयं महिमानं च परब्रह्मेति शन्दितम् । वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे संप्रश्नर्विवृतं हृदि ।। ८०॥ इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत । सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हपीकेश आदिशत् ॥ ८१ ॥ आस्तीर्य दर्भान्प्रास्कूलाराजर्षिः प्रागुदङ्मुसः। निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन्मत्स्यरूपिणः ॥ ८२॥ ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन्महीम् । वर्धमानो महामेधैर्वभिः समदृश्यत ॥ ८३॥ ध्यायन्भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् । तमारुरोह विप्रेन्द्ररादायौपधिवीरुधः ॥ ४ ॥ तमूचुर्मुनयः प्रीता राजन्ध्यायस्व केशवम् । स वै नः संकटादस्मादविता शं विधास्यति ॥ ८५॥ सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन्महार्णवे । एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः ॥ ८६ ।। निबध्य नावं तच्छड्ने यथोक्तो हरिणा पुरा । घरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम् ।। ८७ ॥ [भाग० ८ २४ १-५] वरत्रेण डोरकरूपेण ॥ सागरं तारयिष्यन्तं तरिप्यन्भवसागरम् । सत्यव्रतोऽगुरुत्वेन तुष्टाव हरिमष्टमिः ।। ८८ ॥ [भागवतीयश्रीधरी ८ २४५] अत्र शङ्कते-ननु कोऽयं प्रलय इति। तत्र यद्यपि महाकल्प इत्यादेब्रह्मणो लय इत्यादेश्च महाप्रलय एवायाति, तथापि तत्र पृथिन्यादीनामोषध्यादीनां चोपलियाविरोका नहि भवति महाप्रलपे तेषां समय इति, थायदाही निशेत्यादिविरोधाश । न च दैनंदिन एवायमस्तु को विरोध इति वाच्यम् । चाक्षुपमम्वन्तरादैनंदिनस्याप्यभावात् । ब्रह्मणो दिनरूपकल्पावसाने देन- दिनप्रलयस्य पुराणेपूक्तेः । चतुर्दशमन्वन्तरैरेककल्पयित्वात् । तस्मा- 85d अविनाश विधास्यति 88 is found in श्रीधरी टीका and not in T, for the Com, ct श्रीधरी टीका on above.

·५० . टोडरानन्दे [२.१.८९ दयमभिप्रायः-नायं महाप्रलयो न वा दैनंदिनः। उभयोरनुपपत्तेः। किंतु वैवस्वताय मनवे करुणावतो भगवतो वैराग्योत्पत्तयेऽकस्मादेव मायया सागरादिदर्शनम्, एतत्परतयैव श्लोका अप्युपपादनीया इत्याहुः॥ अत्रैवं विचार्यते-भगवतः सागरादिप्रदर्शनस्य किं प्रयोजनमिति। न च मनोवैराग्योत्पत्तिः, तत्र च करुणैव मूलम् । मनुर्हि साक्षादकस्मादेव जगतो लयमालोक्य ततो विरज्यत इत्यभिप्रायः। यतो मनोः पूर्वमेव प्रजा- रक्षायै राज्याय विहिततपसो वैराग्योत्पादनस्यानुक्तिसंभावितत्वात् । अग्रे विहितप्रजापालनो राजा मनुभविष्यसीति स्वयमेव वरदानात्तदपत्याना[मद्यो- प्यनुवृत्तरिति । इदमत्रावधेयम्-आदौ तावत्पाथोधिपयश्चारिणा हयग्रीवा- सुरेण हृतानां वेदाना]मुद्धाराय श्रीभगवता जलचारिमहामीनशरीरं स्वीकृत- मिति निर्विवादम् । अथैकार्णवीभूते जगति मनवे त्रैलोक्योद्धाराय प्राचीन- घरप्रदानानुसारिणा भक्तानुकम्पिना वेदमयी नौः स्वाधिष्ठिता दार्शिता । तस्यां महादिभिः सह स्थिताय तस्मै सम्यग्वेदार्थोपदेशः कृत इत्युत्तरप्रतीकस्ये- दमेव तात्पर्यमवधारयामि यदपारे संसारसागरे भगवदधिष्ठितां वेदमयीमेव नावमधिरा घेदोक्तमेव कर्माचरम्भगवद्भक्तिपरायणः पारमुत्तरति नान्यथा । प्रजापालनमप्येतदेव यदिार्थोपदर्शनम्, तेन हि धर्मे प्रवृत्ताः प्रजाः पालिता भवन्तीति ॥ अथ मनुस्तुतिवरप्रार्थनानन्तरं श्रीशुक उवाच- इत्युक्तवन्तं पुरपं भगवानादिपूरपः । मत्स्यरूपी महाम्भाधौ विहरंस्तत्त्वमत्रवीत् ॥८॥ पुराणसंहितां दिव्यां सांख्ययोगक्रियावतीम् । सत्यव्रतस्य राजपैरात्मगुह्यमशेपतः॥९॥ पुराणसंहिता मत्स्यपुराणे । अशेषतः अत्रवीदित्यर्थः । अनौपीदृपिभिः साकमात्मतत्वमसंशयम् । नाव्यासीनो भगरता प्रोक्तं ग्राह्य सनातनम् ॥११॥ अतीतप्रलयापाये उत्थिताय स वेधसे। हत्यासुरं हयग्नीनं वेदान्प्रत्याहरद्धरिः॥१२॥ [भाग. ८.२४ ५४.५७] Portion In [] om in A. 89aT नृपति for पुष्प ·२.२.४] कूर्मावतार। अतीतः पूर्वो यः प्रलयस्तस्यापाये अवसाने ॥ स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः । विष्णोः प्रसादात्कल्पेऽस्मिन्नासीद्वैवस्वतो मनुः ॥९३॥ इति । [भाग० ८.२४.५०] मायामीनावतारः पयसि जलनिधेर्यो हयग्रीवहत्यां कृत्वा संतुष्टचेतास्त्रिदशमुनिनुतः सम्यगुदृत्य वेदान् । भूयो मात्सी मुनिभ्यः श्रुतिसदृशपदी संहितां प्रागवादी- सोऽयं नारायणांशः प्रतिदिशतु मुहुर्भन्यमन्याहतं वः ॥ ९४ ॥ पुच्छोत्क्षेपणतुच्छवारिणि पयोराशौ विलासैधिता- मङ्गन्यासपरंपरामनुपदं संकोचयंल्लीलया । श्रीमानद्भुतमूर्तिरार्तिशमनः सेवापराणामयं श्रीमहोडरभूपतेरनुदिनं मीनः शिवं यच्छतु ।।९५ ॥ [ इत्यवतारसौख्ये मत्स्यावतारो नाम प्रथमो हर्पः।] २.२ अथ कूर्मावतारः कूर्मपुराणे ॥ तत्र श्रीभागवते सुरासुरा मन्दर- मुत्पाट्यामृतार्थ क्षीराब्धेर्मथनमारेभिरे इत्युपक्रम्य- कृतस्थानविभागास्ते एवं कश्यपनन्दनाः। भमन्युः परमायत्ता अमृतार्थ पयोनिधिम् ॥१॥ कृतो धारणे स्थानविभागो यैस्ते तथा ।। मथ्यमानेऽणचे सोऽदिरनाधारो हपोऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि वलिभिर्गौरवात्पाण्डुनन्दन ॥२॥ ते सुनिर्विष्णमनसः परिम्लानमुखश्रियः। आसन्स्वपौरुपे नटे दैवेनातिवलीयसा ॥३॥ दैवेन हेतुना स्वपौरुषे नष्टे सति ।। चिलोस्य विनेशविधिं तदेश्वरी दुरन्तवीर्योऽचितथाभिसंधिः। कृत्वा वपुः काच्छपमद्भुतं मह- प्रविश्य तोयं गिरिमुजहार ॥४॥ 95a B विलासोचित for विलासैधिता.

·[२.२.५ टोडरानन्दे १५२ विनेशस्य विधि तेन रचितं विघ्नम् । अवितथः सत्योऽमिसंधिः संकल्पो यस्य॥ तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुनः समुत्थिता निर्मथितुं सुरासुराः। दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन- प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥ ५॥ इति । [भाग० ८.७.५-९] कूर्मपुराणे तु- पुरामृतार्थ दैतेयदानवैः सह देवताः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्युः क्षीरसागरम् ॥६॥ मथ्यमाने तदा तस्मिन्कूर्मरूपी जनार्दनः । यभार मन्दरं देवो लोकानां हितकाम्यया ॥७॥ देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः । कृर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम् ॥ ८॥ तदन्तरेऽभवद्देवी श्रीनारायणवल्लभा। जग्राह भगवान्विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः ॥९॥ तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्पयः। मोहिताः सह शक्रेण श्रेयोवचनमब्रुवन् ॥ १०॥ भगवन्देवदेवेश नारायण जगन्मय । कैपा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम् ॥ ११॥ श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः । प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मपान् ॥ १२॥ इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी । माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत् ॥ १३ ॥ अनयैव जगत्सर्च सदेवासुरमानुपम् । मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च ॥ १४ ॥ 7d T देवानां for लोकानां 134 T धार्यते for मोहित ·५३ १२.२५] कूर्मावतारः। उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । [विद्यया वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम् ] ॥ १५ ॥ अस्यास्त्वंशानाधिष्ठाय शक्तिमन्तो भवद्विधाः । ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम ॥ १६॥ सैपा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका । प्रागेव मत्तः संजाता श्रीः कल्पे पद्मवासिनी॥१७॥ चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्तांशुकान्विता । कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम् ॥ १८ ॥ नालं देवा न पितरो मनवो वसवोऽपि वा। मायामेतां समुत्तर्तु ये चान्ये चैव देहिनः ॥ १९ ॥ इत्युक्ता वासुदेवेन मुनयो विष्णुमनुवन् । भूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यद्धि कालक्षयेऽपि च । अथोवाच हुपीकेशो मुनीन्मुनिगणान्वितः॥२०॥ आसीविजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः । पूर्वजन्मनि राजासीदधृप्यः शंकरादिभिः ॥२१॥ दृष्ट्वेमं कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकी स्वयम् । संहितां मन्मुखादिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान् ॥२२॥ ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्वान्यान्स्वशक्तिभिः । मच्छक्तौ संस्थितान्बुवा मामेव शरणं गतः ॥२३॥ संभापितो मया चाथ विप्रयोनि गमिप्यसि । इन्द्रधुम्न इति ख्यातो जाति स्मासि पौर्विकीम् ॥२४॥ सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् । वक्तव्यं यद्गुह्यतमं दास्ये झानं तवानघ ॥२५॥ 15ct om. in AB 160 T अभवन्सरा for भरद्विधा , dT सर्वे for देवा: 18 Tसगन्विता for अंशकान्विता, T notes a patha शुभान्विता 190 T मानवा घारावोऽपि चd Tभवि for चैर 210 T "गणार्चित for 'गणान्वितःT अस्ति for आगीर 224T वा मां for श्येम 24dT स्मरमि for स्मासि.

·टोडरानन्द [२.२.२६ लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेश्यसि । अंशान्तरेण भूम्यन्तं तावत्तिष्ट सुनिर्वृतः। वैवस्वतेऽन्तरेऽतीते कार्यार्थ मां प्रवेक्ष्यसि ॥२६॥ मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् । कालधर्मगतः कालाच्चेतद्वीपे मया सह ॥२७॥ भुक्त्वा तान्वैष्णवाभोगान्योगिनामप्यगोचरान् । मदाशया मुनिश्रेष्ठ जज्ञे विप्रकुले पुनः ॥२८॥ ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहितेऽक्षरे । विद्याविद्ये गूढरूपं यद्रह्म परमं विदुः॥२९॥ सोऽर्चयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् । व्रतोपवासनियमैहौंमैाह्मणतर्पणैः ॥३०॥ तदाशीस्तनमस्कारस्तन्निष्टस्तत्परायणः । आराधयन्महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम् ॥३१॥ तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित्परमा कला। स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भयम् ॥३२॥ दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रभाम् । संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभापत ॥३३॥ इन्द्रद्युम्न उवाच- का त्वं देवि विशालाक्षि विष्णुचिह्नाड़िते शुभे । याथातथ्येन वै भावं यतेदानी ब्रवीहि मे ॥ ३४ ॥ तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमनला। हसन्स संस्मरन्विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत् ॥ ३५॥ न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः । नारायणात्मिकामेकां मायाहं तन्मयी परा ॥ ३६ ॥ न मे नाराणानेदो विद्यते हि विचारतः। तन्मया परमं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ३७॥ 260 T भूम्यां त्वं for भूम्यन्तं. 31a A तदा शान्ततिरस्कारः 336T प्रिया for प्रभो. 350 समनः समदल:CA हमन्मा: T हसन्ती for हसन्स. Tadds VITATE before 36.

·२.२.४१] कूर्मावतारः। येऽर्चयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् । ज्ञानेन कर्मयोगेन तेषां न प्रभवाम्यहम् ॥ ३८॥ तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः । ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि ॥ ३९॥ इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः। प्रणम्य शिरसा देवी प्राञ्जलिः पुनरवीत् ॥ ४०॥ कथं स भगवानीशः श्रूयते निष्कलोऽच्युतः। ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि ॥४१॥ एवमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी । साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम् ॥ ४२॥ उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् । स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत ॥१३॥ सोऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना। अस्तीपीच हुपीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम् ॥ ४४ ॥ ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् । आविरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः ॥ ४५ ॥ दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् । जानुभ्यामवनीं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम् ॥ ४६॥ इन्द्रधुम्न उवाच- यशेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव । कृष्ण विष्णो द्वपीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः॥४७॥ नमस्ते वासुदेवाय विष्णरे विश्वयोनये । आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः ॥४८॥ नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने । नमोऽस्तु ते सुसूक्ष्माय मायातीताय ते नमः ॥ ४२ ॥ 3807 पुरुषोतम for परमेश्वर. 41b B ते T शाश्वत for श्रूयते. 44cTभाराधयर हपीरेश 450 Tप्रादुरासीत् for आविराणी 480Bआर' for आदि 49dT महादेवाय for मायातीताय.

·टोडरानन्दे [२.२.५० नमः शिवाय शुद्धाय मायातीताय ते नमः । त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः ॥५०॥ त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुपोत्तम । त्वमक्षरं परं धाम चिन्मानं व्योमलक्षणम् । सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम् ॥५१॥ प्रपश्यन्ति यदात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् । प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥५२॥ एवं स्तुवन्तं भगवान्भूतात्मा भूतभावनः । उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव ॥५३॥ स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुंगवः । यथावत्परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः॥५४॥ ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् । प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम् ॥५५॥ त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम । शानं ब्रह्मैकविपयं परमानन्दसिद्धिदम् ॥५६॥ नमो भगवते नित्यं वासुदेवाय हेतवे । किं करिष्यामि योगेन तन्मे वद जगन्मय ॥५७॥ श्रुत्वा नारायणो वायमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः । उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम् ॥५८॥ [ कूर्म ० १, पृ० १.१२] इत्यादिप्रसङ्गेन भगवता वर्णाश्रमादिधर्माभिधानमिति कूर्मावतारः॥ पाथोधेः पयसि प्रसर्पति नभो यत्पृष्ठपीठे गिरि धृत्वा मन्दरमधिमध्यमसुरैः सार्धं ममन्थुः सुराः । तस्मादुत्थितया श्रिया मुररिपोराभूप्य वक्षास्थलं देव्या विश्वमलंकृतं भगवते कूर्माय तस्मै नमः ॥५९॥ [इत्यवतारसौख्ये कूर्मावतारो नाम द्वितीयो हर्पः।] व्योमलक्षणम्. 500T नमस्ते परमेष्टिने, या तत्सष्टमखिल. 51d T व्योम निष्कलं for 524B प्रविशन्ति for प्रपश्यन्ति; T परात्मानं for यदात्मान, 54 d 35a A प्रविटमनमा for प्रहृष्ट T त्वत्प्रसादत, for तत्प्रसादतः. 570 T तुभ्पं for नित्यं T वेधसे for हेतवे:T योगेश for.योगेन. -- ·२.३८ चाराहावतारः। २.३ अथ धाराहावतारः॥ आदौ दिग्विजयं विधाय विधिवद्वध्या भुवं दानयो दैत्यानाश्वकरोद्धिरण्यनयनो यज्ञेषु भागस्पृशः। स्थानेभ्योऽपि निराकृता दिविपदो दीना दयावारिधेः पादाम्भोरुहमेत्य तत्र च भयं प्रोचुर्दितेरात्मजात् ॥१॥ दुयानां हतिहेतवे दिविपदां त्राणाय नारायणो वाराहं वपुरेत्य यशघटितं भकानुकम्पावशः। हत्वा संगरसीम्नि दैत्यमतुलं बद्धां समुदृत्य गां विश्वोद्वेगमपाकरोत्स भगवान्कल्याणमालम्वताम् ॥२॥ तत्र स्कन्दपुराणे हिरण्याक्षदिग्विजयप्रस्ताचे व्यासं प्रति सनत्कुमार उवाच। अथालकां समासाद्य धनेशस्य पुरौं शुभाम् । अदूरे तस्थुरुभूताः संनद्धकवचायुधाः ॥३॥ अथ स्थितांस्तदा दृष्ट्वा दानवान्यलदर्पितान् । अलकाचासिनः सर्वे निधिपालास्तथैव च ॥४॥ निधयः पद्मशहाद्या ऋषयश्च तपोधनाः । अयं रत्नानि चादाय दानयस्य न्यवेदयन् ॥५॥ ऊचुश्चैव च दैत्येन्द्रं वयं वश्या न संशयः । किंकरांश्च प्रशाध्यस्मान्यथा देवो महेश्वरः॥६॥ हिरण्याक्ष उवाच । मा भर्भिवतु वो यक्षा मम यूयं न संशयः । अयं हि राजा का श्रेष्ठो हिरण्यकशिपोः सुतः। प्रह्लादो देवसंघानां सर्वेषां विप्रधावनः ॥७॥ ततस्तं तत्र संस्थाप्य धनेशं दैत्यपुंगवः । अन्येषां दैत्यसंघानां स्थानान्यापूरयद्यतः॥८॥ 1dA सभय for च भयं. 2cAशमुश्य for समुन्य Thc passages from the Fou could not be traced, perhaps they are abridged from some other Purana text THA चित्रदाना.

·टोडरानन्द संस्थाप्य सर्वथा स्थाने स्वामिनो दानवेश्वरान् । अन्धकं त्वमरावत्यामिन्द्रत्वेनाभ्यपेवर्यत् । भूलोकं चापिलं दैत्यः स्वयमेवान्वशासत ॥९॥ भूयश्च धनुरादाय सशरं सूर्यसंनिमम् । दैत्येन्द्रो मेदिनी प्राह ममात्मानं विदर्शय ॥ १० ॥ सा भीता तस्य दैत्यस्य वेपमाना कृताञ्जलिः। जयेत्युक्त्वाग्रतस्तस्थौ कुले लक्ष्मीरिवापरा ॥ ११ ॥ तां मृगीमिव शार्दूलो भुजङ्गीमिव पक्षिराट् । शार्दूली सिंहराजेच सिंहीं शरभराडिव ॥ १२॥ तथा तां स दितेः पुत्रो जग्राह सपिताननः । उवाच चेदं संरब्धस्तां देवी भयविह्वलाम् ॥ १३ ॥ ततो रसातलं गत्या स्वपुरस्य समीपतः। यवन्ध नागपाशैस्तां दुष्टामिव यथाननाम् ॥ १४ ॥ ततो वलेन दैत्येन्द्रः सुखेन स महाबलः । ततोऽस्या रक्षणे नित्यं नियुक्तारक्षिणो ददौ । किकरा नाम दैत्येन्द्रसहस्राणि चतुर्दश ॥ १५॥ स तथा तद्विधायैव दैत्येन्द्रस्तुष्टिमान्वभौ। कृषीवल इस क्षेत्रं मुनिप्पन्नं समीक्ष्य ह । कृतकृत्योऽहमित्येवं मतिं चक्रे स पार्थिवः॥ १६॥ संनियुज्य सुतं ज्येष्ठं दारैः साधुरिवात्मवान् । धर्ममेव निपेवध्वमिति चाज्ञापयत्तदा ॥ १७॥ न स्यादधार्मिकः कश्चिदैत्यो वा दानवोऽपि वा। राज्येऽभवदुराचारस्तस्मिन्राज्यं प्रशासति ॥ १८ ॥ स्वयमेव स वायुश्च चन्द्रमाः सूर्य एव च । अभवत्ससलोकेषु तपोवलसमन्धितः ॥ १९ ॥ ओपध्यः स्वयमुद्भूतास्तस्मिन्राजनि शासति । विना वृष्टि संभवन्ति सर्वलोकस्य साधिकाः ॥२०॥ 9 B स्थाशु. for स्थाने. 190 B व्यास लोयेषु for सप्तलोकेषु.

·1.3.30] घाराहावतारः। न जुह्वते सदा वह्नि विप्रास्तस्मिंस्तु राजनि । नाधीयन्ते तदा चेदा एकवर्णमभूत्तदा ॥ २१ ॥ भृगवो येऽभवन्विप्रा दानवानां मुदाबहाः । अधीयन्ते यजन्ते च एवमास तु सर्वशः ॥ २२ ॥ हप्पुष्टमभूत्सर्वं व्याधिदुःखविवर्जितम् । वर्णाश्रमपरित्यक्तं स्वर्गलोकसमं जगत् ॥ २३ ॥ तन्नृत्यगीतोत्सवनित्ययुक्त- सुखप्रसुप्तं रतिकामयुक्तम् । जगद्वभौ राजनि दैत्यदेवे हिरण्यनेत्रे दितिदानवेन्द्रे ॥२४ ॥ अथैवं राजनि हिरण्याक्षे दैत्यैरपहृतेषु यज्ञभागेषु मत्यप्विव महीमण्डल मटत्सु दुष्टदैतेयजनितदुःखदरीकरणोपायं चिन्तयत्सु निरुत्साहेषु दिवि- पत्सु ब्रह्मणः समीपमागतेषु वेधास्तथाभूतानालोक्य योगड़ियुक्ता अपि यूयं कथमकस्मादेवैतादृशी दुर्दशामापनाः , महतां हि विपदि धैर्यमेवोचित- मित्यादि व्याजहार । ततश्च- त एवं ब्रह्मणा प्रोक्ता लब्धयोगाः सुरेश्वराः । प्रणम्य सर्वभूतानां स्रष्टारमिदमब्रुवन् ॥ २५ ॥ हृतानि नो महायोगस्थानानि दितिनन्दनः । कतिष्ठामो वयं ब्रूहि आदिश स्थानमव्ययम् ॥ २६ ॥ पितामह उवाच। हृतानि सर्वस्थानानि युष्माकं विदितं मम । शृणुध्वं यत्र यस्तन्यं युप्माभिर्योगमायया ॥२७॥ यूयं सर्वशरीरेषु योगाद्वसत सत्तमाः प्रजानां सर्वतो देवास्ततो वृत्तिमवाप्स्यथ ॥२८॥ तेषामसितपीतैश्च भास्वरैश्च पृथग्विधैः । पृथिवी नागवद्धापि युष्मानाप्याययिष्यति ॥ २९ ॥ त एवमुक्ता देवेन सय देवाः सपासवाः। तथा चक्रुर्यथोवाच ब्रह्मा लोकपितामहः॥ ३०॥ . . 22d B त एवं प्यास सर्वश. 26d A भादिमस्थानमभ्ययं. - ·६० टोडरानन्दे । ते पतंयन्तः सततं तत्रस्थाः मुरसत्तमाः। चतुर्युगमुपासन्त लोकधातुर्मते स्थिताः॥३१॥ अथ कदाचिद्धिरण्याक्षः प्रजादर्शनाय प्रस्थितस्तत्र स्थितान्देवानालो. फ्यातिकुपितो निरन्तरमवेक्षापरायणानामस्माकं विद्विपो वर्धयन्त्यः प्रजा नुनं दण्डमहन्तीत्यभिधाय ताः समुन्मूलयामास । पल्पलादीन्संशोप्य वृक्ष- लतादीनुच्छिद्यापधीरदास्य महीमण्डलं फूर्मपृष्टप्रायमकरोत् । ततस्तस्मा- दतियलीयसः कुत्रापि स्थानमलभमानाः प्रजा ब्रह्मणो निवेद्य तेन सह नारा- यणसमीपं श्वेतपर्वतं गताः श्रीपुरुषोत्तमं तुष्टुवुः ।। नमः साध्याय देवाय नमो धान्ने सुवेधसे । नमोऽजनाय देवाय यशाय च नमो नमः ॥ ३२॥ नमोऽस्त्वदितिपुत्राय नरनारायणाय च । नमः सुमतये चैव नमस्तेऽस्त्वपि विष्णवे ॥ ३३॥ नमो वामनरूपाय कृष्णद्वैपायनाय च । नमो रामाय रामाय दत्तात्रेयाय चै नमः ।। ३४ ॥ नमोऽस्तु नरसिंहाय धाने चैव नमो नमः । नमः शत्रुनिहन्त्रे च नमो दामोदराय च ॥ ३५ ॥ सलिले स्वप्यमानाय नागशय्याप्रियाय च । नमः कलिलरूपाय महते पुरुषाय च ॥ ३६॥ नमो जीमूतरूपाय महादेवप्रियाय च । नमो रुद्रार्करूपाय तथोमारूपिणे नमः ॥३७॥ चकमुद्गरहस्ताय महेश्वरगणाय च। शिपिविष्टाय च सदा नमः श्रीवत्सधारिणे ॥ ३८॥ धुन्धुमारविनाशाय मधुकैटभघातिने । चतुर्भुजाय देवाय रत्नकौस्तुभधारिणे ॥३९॥ त्रिविक्रमवियत्स्थाय पीतवर्णसुवाससे । नमोऽसुरविघाताय गदाखड्योगपाणये ।।४०॥ 36B तप्यमानाय for स्वप्यमानाय, धुन्धुमाराय शूराय. CA किललरूपाय for कलिल'. B 394 ·२.३.५1 वाराहाचतारः। ६५ वृषरूपाय सततमादित्यानां चराय च। चेकितानाय दत्ताय शौरिवृष्णिसुबन्धवे ॥४१॥ पुरा सुग्रीवनाशाय तथैपासुरसादिने । नमस्ते शाधिनुपे सौभशाल्वविघातिने ॥४२॥ नमस्ते पद्मनाभाय धर्मदेहप्रवेशिने । मैनाके तप्यमानाय शिवभक्ताय सर्वथा ॥४३॥ नमोऽजयाय सर्वत्र रुद्रान्तरचराय च । नमः सर्वेश्वरायैव नष्टधर्मप्रवर्तिने ॥४४॥ पुरुषाय वरेण्याय नमस्ते शतवाहवे। तव प्रसादात्कृच्छ्राद्वै तरेम पुरुषोत्तम ॥४५॥ हृतराज्या वयं सर्वे न त्वं घेत्सि महाभुज । हिरण्याक्षेण वैकुण्ठ तन्नाशाय नमस्तव ॥ ४६॥ सनत्कुमार उवाच । य इदं वैष्णवं स्तोत्रं भक्त्या परमया युतः । कीर्तयेत्तत्प्रयत्नेन विष्णोभीवं समाश्रितः ॥४७॥ शिवाप्तः सततं मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते । [मृतश्च सर्वलोकेषु वर्षकोटीश्चतुर्दश । पूजितः सर्वदेवैश्च मोदते नात्र संशयः । कीर्तयन्नेव य इदं प्राणेभ्यो विप्रमुच्यते ।] स विष्णुलोकं संप्राप्य चरते दुःखवर्जितः॥४८॥ सनत्कुमार उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्स जगत्पतिः । उवाच सुरशार्दूलानिदं संपूजयंस्तदा ॥४९॥ हतःस दैत्यो दुर्युद्धिर्देवा बुद्धस्तु फारकाः । क्रियतामद्य रूपं मे वाराहं मा विचार्यताम् ॥५०॥ महात्मा स हि दैत्येन्द्रो वलयाधार्मिकच ह। नस शक्यो मयकेन हन्तुं सत्यं प्रचीमियः ॥५१॥ . 48 Portion in []om. 12 A.

·६२ टोडरानन्द [२३.५३ सर्वदेवमयं रूपं वाराहं तं विवर्धनम् । तत्समास्थाय हन्तास्मि दैत्येन्द्रं तं महाबलम् ॥ ५२॥ तेन रूपेण सर्वपां युप्मा देवसत्तमाः । न हि शक्यं पुनस्तस्मादिहानयितुमोजसा ॥ ५३ ।। युप्मदर्थे तमद्याहं दानवं धर्मशालिनम् । चधिप्यामि यथा सिंहं शरभः सुमहावलम् ॥ ५४॥ राजास्माकमयं या सहस्राक्षः पुरंदरः। दीक्षितो दैत्ययोन होता चास्य वृहस्पतिः ॥ ५५॥ ब्रह्मा स्वयं गुरुः स्रष्टा प्रस्तोता यम इत्यपि । उद्गाता तत्र वरुणो हिरण्यनयनः पशुः । शमिताहं सुरश्रेष्ठाः पशोस्तस्य महात्मनः॥ ५५ ॥ अद्य पश्यन्तु भूतानि मम तस्यैव चोभयोः । विजने वासिताहेतोर्मत्तयोर्गजयोरिव ॥ ५७ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गर्जितं च महात्मनः । हत्फुल्लेक्षणाः सर्वे निरीक्षन्तः परस्परम् ॥ ५८ ॥ मेनिरे हतमित्येव दैत्येन्द्रं सुमहाबलम् । ततस्तत्प्रेक्षमाणानां संप्रहाद्रचो ह्यभूत् ॥ ५९ ॥ हतः स दैत्यो नरसिंहरूपिणा मया पुरा तस्य गुरुमहावलः ॥ ६॥ अथैवंवादिनि भगवति दयानिधौ सद्यःसमुद्यदानन्दसंदोहनिमग्नमनसः सर्वलोकमयं शरीरं प्रचक्रिरे । तथाहि-अस्थीनि पर्वताः, नद्यो नाड्या, रुधिरमर्णवाः, सत्त्वादयस्त्रयो गुणाः कफादीनि, पुरीपमोषधयः, मेदूं मूत्रम्, ब्रह्मा शिरः, शिवो मूी, धर्मो ललाटम्, वायवो नासिका, सूर्याचन्द्रुमसौ नेत्रे, दिशः श्रोने, तारका भ्रुवो, अग्निरास्यम् , अन्तरिक्षमोष्ठी, भुजंगाश्च दन्तश्रेणयः, विद्याश्च रसना, ग्रीवा व्योम, कपोलावादित्याः, हस्तौ रुद्राः, कोतिः श्रीः सिद्धिर्यशोदयादयः करामुल्यः, प्रवृत्तिनिवृत्ती नखाः, यमदण्ड- कालदण्डमृत्युदण्डरुद्रदण्डा बाहुपादाः, हनुःसाध्याः, हृदयं सोमः, महाभूता- म्युदरम्, अदितिर्नाभिः, शिश्नः प्रजापतिः, मित्रोऽपानम्, वसवः पार्थे, अधर्मः पृष्ठम्, मृत्युकालयमास्तत्पादतलानि, लाडूलमश्विनौ, पितरः संधयः, छन्दांसि दृष्टी, यमनियमदानानि अवान्तरस्थानामिमानिन्यो देवताः, पशवः

·वाराहावतारः1
पक्षिणश्च सर्वरोमाणि, विश्वेदेवाः पादाङ्गुलयः, इत्यादिसम्यक्संपन्नशरीरो
भगवानतिप्रणताम्देवानृपीनालोक्य परमकारुणिकः प्राह-युप्माकमतिविरोधी
दैत्यराजोऽयमञ्जसा हत एव मया, भवद्भिनिश्चिन्तर्भवितव्यमित्यादि। अथै-
तदाकर्ण्य सानन्देन वेधसा विहितरक्षो देवर्नतो मुनिभिः स्तुतो भूतैश्च
जयजयेति शब्दैः संभावितः पक्षिभिर्मुर्गेश्च प्रस्तुतशकुनो भगवान् दुर्धिनीत-
दैतेयदलनाय प्रतस्थे । प्रस्थितश्च कियन्ति वमान्यतिक्रम्य महोर्मिभि-
मेंदुरं, तिमितिमिगिलप्रभृतिभिर्महामीनैः सिंहव्याघ्नादिमुखैर्मकरैर्हस्ति-
हयादिभिः पशुभिर्नानाविधैः पक्षिभिरनवरतैः प्राणिमिर्महामूल्यैर्मणिभिः
परिपूर्ण, नर्तकमिव नृत्यन्तं, योधमिव युध्यन्तं, नानामण्डलानि
चरन्तं, अतिगम्भीरमनतिक्रान्तमर्यादमनवन्तं गुणवन्तं पाथोधिमालो-
कयामास । आलोक्य च सद्यः समुद्यदतिकौतुकाविष्टचेता दूरादुन्छुत्या-
वगाह्य स्वतेजसा विठुताञ्जलौकसः समालोक्य प्रदक्षिणमावर्त्य वरुणपुरी
भोगवतीमाजगाम । तत्र चातिप्रणतेन वरुणेन विहितस्तुत्यादिप्रसन्नचेता-
स्ततः प्रस्थितः पुण्यतमा सुरभीणां पुरीमायातस्तासामतिपवित्रममृत-
संमितं पयः पीत्या ताभिः सम्यक्संपादितसपर्याकलापस्तां रात्रि तत्रैवाध्यु-
वास । ततः प्रस्थितो दैत्यगुरोर्भार्गवस्य पुरीमतिक्रम्य तत्रत्यैः स्तूयमानः
शेपस्य नगरी स्वर्गादपि रमणीयामायातो नागाधीश्वरेणाऱ्यादिना विहित.
पूजस्तं सम्यक्संभाग्य हिरण्याक्षनगरनिकटमाजगाम । सविधमुपसर्पति
च महावराहे हिरण्यनगरे अट्टालकाः पेतुः , देवमूर्तयो जहसुः, शिवा
नेदुः,
, वृक्षा विना वातं निपेतुरित्याधुत्पातमालोक्य राजातिविस्मितो दैत्या-
नाहूय किमिदमकस्मादेव जातमित्यावेदयामास । प्रह्लादश्च सकलमाकर्ण्य
ज्ञानचक्षुपा कारणं निर्णीयातिविनीतः पितरं प्रणम्य मयाद्य रात्रौ चराहरूपी
कश्चिदुपेत्य भवन्तं बलात्कारेण गृहीतवानित्यादि स्वप्ने दृष्ट, इदं च यथा न
तथ्यं स्यात्तथा विधीयतामित्युवाच । हिरण्याक्षश्च मयाप्यद्य स्वप्ने दृष्टमस्म-
दीयानि भूपणानि शस्त्राणि वासांसि च मत्तः समारप्य भगवता शंकरण
महेन्द्राय दत्तानीति प्रोवाच । दैत्या दानवाश्च स्वामिन् स्वप्नदर्शनमिदमति-
मिथ्येत्यूचुः॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा हिरण्याक्षो महासुरः।
प्रहस्य तानिदं सम्यगुयाच वदतां वरः ॥६१ ॥
स्रष्टा यः सर्वभूतानां दाता हती तथैव च ।
विहितं तेन यत्पूर्व तत्कुर्यात्कोऽन्यथा पुनः
.
॥६२॥

·६४ टोडरानन्दे [7.3.६, यदि मृत्युरवश्यं मे विहितस्तेन वानवाः । अयुध्यमानमासीनमेत्यासी मां हनिप्यति ॥ ६३॥ चीक्षध्वं तन्महत्स्थानं सर्व एवासुरोत्तमाः। या तिष्ठन्तमभ्येत्य न मां मृत्युनयिप्यति ॥ ६४॥ अथवा नैव मृत्युमें विहितोऽनेन दानवाः । युध्यमानं यथापूर्व नैव मांस नयिष्यति ॥६५॥ . मादृशः कथमेतद्धि कुर्यात्सनिर्विगर्हितम् । याले मृत्यु समावेश्य ततः स्वात्माभिरक्षणम् ॥ ६६ ॥ रणे रिपूणां कदनं कृत्वैकश्चाप्यनेकशः। पृष्ठं दद्यात्पुनस्तेपां मादृशो दानवेश्वरः ॥ ६७॥ विप्रचित्तिस्याची देवाश्चानेकशः सर्वे गता नटाश्च सर्वशः। पुनर्नाशं यान्ति यथा धयं सर्वे यतामहे ॥ ६८॥ हिरण्याक्ष उवाच । अमरं दैवतं शात्या स्वमात्मानं सुदुर्यलाः। जीवन्तः सुचिरेणापि भूयो लप्स्यामहे वयम् ॥१९॥ राज्यमेवं विजानन्तो विपलायन्ति नित्यशः। अस्माकममरत्वं तु नैवास्त्यसुरपुंगवाः ॥ ७० ॥ नष्टानामप्यतोऽस्माकं जीविताशा न विद्यते । तस्मात्प्रयुद्धमानानां यत्प्राप्तं तद्धि नो घरम् ॥७१ ॥ मा कृथा नाशने बुद्धिं युद्धे युद्धिः स्थिरा मम । सुयुद्धेन रणे प्राणा यान्तु मा क्लीयबुद्धिता ॥७२॥ अथ साकारकनामा दानवोऽतिसंभ्रान्तो वराहरूपिणमागतमावेदया. मास ॥ सनत्कुमार उवाच । ततः स दानवान्शूरान्दैत्यांश्च सुमहावलान् । उवाच नाना विख्यातान्किकरानाम दानवान् ॥७३॥ 65cd om. nA.

·२.३.८६]
वाराहावतारः।
दश तानि सहस्राणि गच्छध्वं तं महाबलाः।
जानीत कोऽयमित्येव ततो यास्याम्यहं स्वयम् ॥७४॥
ते तथा तु महामाया हृष्टाः सर्वे विनिर्गताः।
बद्धगोधामुलित्राणाः संनद्धाः सुपदातयः ।।७५॥
ते हेमचित्राम्बरहारसूत्रा
महायला दानवदैत्यपुत्राः।
विनादयन्तो वहुधा विकोपिता
यथैव नागाः सविषा विनिर्ययुः ॥७६॥
ते विनिर्गत्य वेगेन दंशिता दैत्यदानवाः ।
वराहं प्रतिसंजग्मुर्मुगाः सिंहमिवान्तिकम् ॥७७॥
ते वराहदृशा तेन नीयमानासुरेश्वराः ।
आभीतियज्ञे संवद्धाः प्रोक्षिताः पशवो यथा ।। ७८॥
तानिहतान्कृतान्तेन मृत्युना चावपाशितान् ।
निनाय स तदा दैत्याम्पशूनिव यथा नरः॥७९॥
गत्वा ते योजनान्यष्टी उत्तीर्णाः सागराम्भसः।
वराहं ददृशुः सर्वे सिंहं क्षुद्रमृगा इव ॥ ८०॥
ते मुहूर्त निरीक्ष्यैनं परिचत्रुः समन्ततः।
विस्फारयन्तश्चापानि संकुद्धा दैत्यदानवाः ॥ ८॥
तानापतत एवासौ निरीक्ष्य स समन्ततः।
वाराहेन्द्रस्तदा दैत्याप्राहेदं सुमहाबलः ॥ ८२॥
श्रीवराह उवाच।
कि मां यूयं दितेः पुत्रा अभिवत सर्वशः।
दूपयामि न व किंचिदसुहन्न च वो ह्यहम् ॥ ८३॥
अथैयादिनं दैत्या घराहं तं सुविस्मिता'।
परन्तुः परियायैवं सवें दितिसुतास्तदा ॥४॥
कस्त्वं चराहरूपीह तीवी सागरमूर्जितः ।
इहागतः किमर्थं या कच गम्तव्यमित्यतः॥ ८५॥
सनत्कुमार उवाच ।
तेषां तद्वचनं शुत्वा पराहोऽसौ महामना ।
उयाच दानयाम्सास्तदा जलदनिस्यन ॥ ८६॥

·टोडरानन्द यपहोऽहं यथा दैत्यास्ताग्रूपं च पश्यत । प्रचारार्थमिमं देशमागतोऽस्मि न संशयः ॥ ८७ ॥ हतभायोऽहमन्येन विमानो दितिपुंगवाः। पर्यटस्तस्य दैत्यस्य चिन्तयामि च निग्रहम् ॥ ८८॥ दानवा ऊचुः। नायं प्रचारो युप्माकं दैत्यानामयमालयः । अनादृत्य कथं दत्यानिमं देशं त्वमागतः॥ ८९ ॥ चयं त्वाद्य पधिप्यामः संवें मृगकुलाधम । हत्वा च त्वां नयिष्यामः सर्वे दैत्येश्वरं प्रति ॥९॥ ततस्ते दानवाः सर्वे तमायुधपरभृशम् । निजघ्नुः पार्वतं युद्ध मेघा वृष्टया समुभताः ॥ ११ ॥ बलवान्सोऽपि देवात्मा वराहः सुमहाबलः । वध्यमानोऽपि तान्दैत्यानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ९२ ॥ न ह्यत्रभवतां कंचिदल्पमप्यसुरोत्तमाः। अपराधं चकाराह न करिये करोमि न ॥ ९३॥ किमर्थ निशितैः शस्त्रैस्ततः सर्वे यथापरम् । न हि मे पैरमस्तीह न च कार्य मया हि वः ॥ ९४ ॥ ततः स भगवान्व्यास शक्रध्वजनिभी भुजौ। प्रसार्य तस्थावुद्यन्वै भगवानिव भास्करः॥९५ ॥ तेऽपि तद्वचनं श्रुत्वा दानवाः क्रोधमूर्छिताः । निजघ्नु शमायस्ता नानाशस्त्रास्त्रपाणयः ॥ ९६ ।। मेधैरिव महावायुरिभैः सिंहशिशुर्यथा । हविपेवानलो दीप्तो गजो गोमायुभिर्यथा ॥ ९७ ॥ तथा स भगवान्विप्र वराहो नन्दिवर्धनः। तैरर्चमानोऽगणयंस्तस्थावचलसंनिभः ॥९८॥ स यदा तैः शरैश्चैव गदामुशलकम्पनैः । भिण्डिमालै सुण्डिभिः करवालैरयोमुखैः ॥ ९९ ॥ एतैश्चान्यैश्च यहुभिहन्यमानो मृगेश्वरः । अदृश्यो विवभौ सर्वे तदा ते दुःखिता भृशम् ॥ १०॥ 94dA न च कार्यो महाहव .

·१२.३११२)] वाराहावतारः। सनत्कुमार उवाच । तेषां निर्नदतां व्यास घराहो नन्दिवर्धनः । शस्त्रकूटाद्विनिप्क्रम्य शिरांसि समपोथयत् ॥ १०१ ॥ कराभ्यां चरणाभ्यां च दंष्ट्राभिश्च विदारयन् । तन्मुक्तैरायुधैश्चैव चिच्छेदान्याशरानथ ॥ १०२ ॥ ते सर्वे करचरणैरमुक्तशस्- दंष्ट्राभिमुखनखदारितास्तथैव । संक्षीणा बहुभिरिवोपभुज्यमाना द्रव्याणामतिनिचयाः सदा महान्तः॥ १०३ ॥ सनत्कुमार उवाच । ततः स राजा दैत्यानां सर्वानेव समादिशत् । काले तु जलदानिन्द्रो यथा भिन्नाअनत्विपः ॥ १०४॥ आज्ञां तस्य गृहीत्वैव तेऽपि दैत्या मुदाचिताः । संनह्यन्त महामाया वाहनानि च भेजिरे ॥ १०॥ प्रह्लादश्वानुहादश्च शिविर्याप्कल एव च। जम्भः कुजम्भो वातापी इल्वलोऽथ विरोचनः ॥ १०६॥ चलिर्याणश्च यातश्च शंभुः कश्यप एव च । शंवरश्च महामायः कालशंवर एव च ॥ १०७॥ प्रदीप्तश्वासिलोमा च शिविफश्चेति दानवाः । शलभः शकलश्चैव मयो हालश्च विश्रुतः ॥ १०८ ॥ अजैको नमुचिश्चैव व्यंसकर्ता सलः शुभ- इल्वलः पिच्छिलश्चैव विपाकः पाक एव च ॥ १०९ ॥ हस्ती दुर्योधनश्वैर विप्रचित्तिश्च दानवः । हयग्रीयो मुरश्चैव नरकः कुण्ड एव च ॥ ११० ॥ शकुनिपपा च शतकेतुर्महायलः । मकरश्चैव राहुश्च स्वर्भानुः काल एव च ॥ १११ ॥ विविध कयाधश्च धुन्धुमारध दुम्बुभिः । शाल्यो द्रुमध नावेती मयूरप्रीय एव च ॥ ११२ ॥ 107CA पररथ for वरच. । है 1030A अपठोमा.

·६
टोडरानन्दे
[३.३.१७
-
कालनेमिमहानादो महावीर्यः स चान्धकः ।
अग्मुर्यराई तं विप्र हन्तुं देवा इवापरान् ॥ ११३ ॥,
अथ भगवता शस्त्रयतां भवतां शस्त्रहीनेन मया समं युद्धे लज्जा
नोदेति कथमित्युक्ते अन्धकेन तथास्स्विति स्वीकृते ब्रह्मा देव नायं प्रारतो
मृगः' इत्याधुक्तवानिवारित इति । ततश्च-
ततस्तं थलवाद्धो धनुपा सोऽसुरेश्वरः।
शरैरवाकिरद्यास बहुभिर्विरराम सः॥ ११४॥
अधको विप्रचित्तिश्च सर्वे ते दैत्यदानवाः ।
अवाकिरम्शरैः शस्त्रः शतशोऽथ सहस्रशः॥११५॥
अथ देवस्तु संरब्धो विद्धस्तैदनिवैभृशम् ।
शुशुभे भास्करकरैः समिद्धो भगवानिव ॥ ११६ ॥
स वेगं बलवत्कृत्वा विधभम्चा शिरोधराम् ।
सलिलं प्रययौ देयः प्रह्लादं प्रति दानवम् ॥ ११७ ।।
स गत्वा तस्य सहसा सारथिं रथमेव च ।
दंष्ट्राभिश्च कराभ्यां च नामशेषं चकार ह ॥ ११८ ॥
ततो रथादवलुत्य हम्यमानोऽपि दानवैः ।
रथध्वजेन तं दैत्यं मूर्ध्नि देवो विजनिवान् ॥ ११९ ॥
प्रह्लादोऽपि ततो दैत्यो गदया भीमरूपया।
आजधानोरसि क्रुद्धो विघ्नो धर्मे यथा स्थितम् ॥ १२० ।।
स तेनापि हतो देवो मुक्त्वा तस्य रथं तदा ।
तमेच देशमायातः पूर्व यत्राहवे स्थितः ॥ १२१ ॥
ततोऽन्धको विप्रचित्तिः संवरः कालसंवरः ।
शरराशीविपाकारैर्विन्यधुनन्दिवर्धनम् ॥ १२२ ॥
संभिन्नस्तैस्तदा व्यास शरैः संनतपर्वभिः।
भिद्यमानश्च बहुधा मण्डलानि चकार ह ॥ १२३ ॥
कदाचित्सिंहवद्वापि प्लवते नर्दतेऽपि च ।
शार्दूलवत्कदाचिच भूमावात्मानमाहवे ॥ १२४ ॥
पततः स महावीर्यस्तिष्ठते सायकान्सहन् ।
पादेन तत उत्थाय अवतीर्य वृपो यथा ॥ १२५॥

·२.३.१३९] वाराहावतार। पक्षिवच्च स चाकाश मण्डलानि मृगेश्वरः। भ्रमित्वा निश्चलं तस्थौ वराहः पर्वतो यथा ॥ १२६ ॥ एवं बहुविधान्मार्गान्विचरन्स महाबलः। वेगेनैव कराभ्यां स रथं जग्राह नादयन् ।। १२७ ॥ विप्रचित्तेश्च बलवानन्धकस्य च स प्रभोः। भ्रामयित्वा मुहूर्त च सहा वैः सहयन्तृभिः ॥ १२८ ॥ , ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य चिक्षेप वमा च पुनस्तदा । रथस्थितौ च तौ दैत्यो पुनर्मूर्धन्यताडयत् ॥ १२९ ॥ तो हताविति संक्रुद्धौ गदे चोद्यम्य वेगितौ । वराह मूर्ध्नि युगपत्समाहत्य विनेदतुः ॥ १३०॥ ताभ्यां स भगवान्क्रुद्धो हस्ताभ्यां रक्तलोचनः । गदे जग्राह यत्नाभ्यां वलादेव मृगेश्वरः ।। १३१ ।। ततश्चरम्मण्डलानि विविधानि जनार्दनः । गदाविशारदः सम्यग्विचित्राणि यनि च ।। १३२ ॥ आक्षिप्तमथ विक्षिप्तमवाक्षिप्तं च मण्डलम् । उत्क्षिप्तमथ निक्षिप्तं विसृष्टं धावितं तथा ॥ १३३ ॥ परावृत्तं निवृत्तं च अर्धचन्द्रमथापि च । विष्टब्धं चोद्यतं चैव हंसम्रामणमेव च ॥१३४ ॥ गदाविशारदः सम्यम्म्रमित्वा मण्डलानि च । गदामुपरि चिक्षेप सोऽन्धकाय निनादयन् । अपरां विप्रचित्तेश्च बलवानन्दिवर्धनः ॥ १३५॥ ते गदे तो महायेगौ दानवी सुदुरासदी । चञ्चयित्वा रणे भूयो चराहं प्रति दानवौ । आधावितौ ययादेशं मुख्या तो येगिताविह ॥१३६ ॥ तयोरापततोरेवं घराहोऽसौ महाबलः। मुष्टिनान्धकमाहत्य विप्रचित्र्सि तयायधीत् ॥ १३७॥ अन्धयस्तस्य मुष्टिं तु विप्रचित्तिः पदं च ह । शुद्धी जगृहतुदैत्यो तावुभौ भुजगापिय ॥ १३८ । ती क्षिप्ती पेततुधान्या दानयी युद्धदुर्मदी। दारयानी मही घोरी पाच्युती नारदाथिय ।। १३९ ।।

·टोडरानन्दे
[..1
असावपि च देवेशो वराहो नन्दिवर्धनः।
रथान्दै सर्वदैत्यानां चूर्णयामास वीर्यवान् ॥१४०॥
गृहीत्वा कूबरे कांश्चित्स चिक्षेप महार्णवे।
कांश्चित्पदा समाहत्य पांशुसायुज्यमानयत् ॥१४॥
कंचिद्रथं रथेनैव पदाति च पदातिना ।
गजं गजेन चाहत्य स निन्ये यमसादनम् ॥ १४२॥
अथ ते तं मृगं व्यास दानवा भीमगर्जिताः।
आयुधैः समभिक्रुद्धास्ततस्तं तदा भृशम् ॥१४३॥
तेनाथ सर्वे विजितासुरेन्द्राः
परस्परं वीक्ष्य मुखानि शूराः।
चीडान्वितास्ते पुनरेव देवं
वराहदेवं परिवार्य तस्थुः ॥१४॥
सनत्कुमार उवाच।
अथ ते तं मृगं व्यास परिवार्योपतस्थिरे।
ते मृगा इव शार्दूलं सिंहपोतं यथा गजाः ।
आजमुर्दानवाः क्रुद्धा वराहं शस्त्रवृष्टिभिः ॥ १४५ ॥
स चापि मृगशार्दूल उपविश्य महोदधिम् ।
अपोऽपिवत्समाविश्य वह्नि वडवामुख ॥ १४६॥
तथा तानीरितानि दैत्यैरायुधानि सहस्रशः ।
व्यादायास्त्रमहन्वस्त्रं जग्राह च ररास च ॥ १४७॥
प्रसित्वा तानि शस्त्राणि मर्वाणि सुमहावलः ।
दानवान्प्रति संचके वेग सिन्धुरियापरः ॥ १४८॥
गजान्प्रति यथा सिंहः सिंहाशरभराडिव ।
गरुत्मान्मुजगान्यद्वच्छार्दूलश्च मृगानिव ॥ १४९॥
मेघवृन्दं यथा घायुः कपोतानिव पक्षिराद ।
तथा स भगवाम्ब्यास दानवान्प्रति लोडयत् ॥ १५० ॥
वेगं च यथा क्षिप्रमिन्द्रियान्प्रति वै मनः ।
आसादयन्स तान्दैत्यान्महाजलदनिस्वनः ।
सर्वान्विद्रावयामास रदः पशुगणानिव ॥ १५ ॥

·२१.१६५] याराहावतारः। ७१ कांश्चित्पद्यां स संक्रुद्धो हस्ताभ्यामपरानपि । अपराम्दष्ट्रया तत्र प्रैपीद्यमसादनम् ॥१५२ ॥ तलेन शम्बरं भूमौ कालसंवरमेव च । नरकं पादधातेन हयग्रीवं च मुष्टिना ॥ १५३ ।। उरसा नमुचिं चापि महामायं च सुव्रत । आहत्याहत्य संक्रुद्धः पातयामास देवपः ॥ १५४ ॥ तं तथा द्रावयाणं च गर्जमानं च सिंहवत् । विप्रचित्तिर्वराह च मुष्टिनोरस्यताडयत् ॥ १५५ ॥ विप्रचित्तिं जघानोग्रं पार्श्वदेशे स मुष्टिना। स आहतो वराहेण वराहं क्रोधमूर्छितः । पुनर्जघान वेगेन वक्षस्येनं विनादयन् ॥ १५६ ॥ । अमृष्यमाणस्तं घातं वराहः स महाबलः।- मुष्टिनोद्यम्य तं दैत्यं वज्राभेन व्यताडयत् ॥ १५७ ॥ स दैत्यस्तेन घातेन भ्रमित्वा चक्रवत्तदा । पपात भूमौ वेगेन वाताहत इव द्रुमः ॥ १५८ ॥ पतितं तं तदाभ्येत्य विप्रचित्तिं मृगेश्वरः। पादे जग्राह देवोऽसौ द्रावयाणो दितेः सुतम् ॥ १५९ ॥ स तं च भ्रामयित्वाथ नर्दित्वा चासकृद्धली। पुरं प्रति विचिक्षेप महात्मा नन्दिवर्धनः ॥ १६० ॥ स तेन क्षिप्तो विवभौ दानवाधिपतिबली । सबलाकतडिजालपरिच्छिन्न इवाम्बुदः ।। १६१ ।। स्वस्तहाराम्बरधरच्युतमालाविभूषणः । पपातोपरि वेगेन हिरण्याक्षस्य घेश्मनः । सौधमहालकं तस्य विमानमिव संस्थितः ॥ १६ ॥ सोऽपि दानवशार्दूलो वराहणावताडितः। तेन चैव हि घातेन मुहूर्तमभवजडः ॥ १६३ ॥ तं समाभ्यासयद्राजा तदा शीतेन यारिणा। तालवृन्तश्च यहुभिर्मणिमिश्च दितः सुतः ॥ १६४ ॥ समाश्वास्योत्यितथैव उपविष्टो परासने । राजा पप्रच्छतं दैत्यं परं विस्मयमागतः ॥ १६५ ॥ 1 ·टोडरानन्द [२.३.१६६ । राजोवाच। केनाद्य हिमवान्दैत्य पृथिवीयं ससागरा। सहामरैर्महादैत्यैश्चलिता विश्वकर्मणा ॥ १६६ ॥ केनाद्य मन्दरो प्रस्तो मृत्युः केन पराजितः। केन त्वं दानवेशानः क्षिप्तः को बलवान्कविः ॥ १६७ ॥ पृथिव्यास्तुलनं यादृङ् मन्दरस्य च चालनम् । मृत्योश्च वञ्चनं यादृफ्तदेवं क्षेपणं महत् ॥ १६८ ॥ रुद्रेन्द्रप्रतिमो वीरो लोकपालभयंकरः। फेन त्वं तुलित; संख्ये बलवान्यलिना यलात् ॥ १६९ ।। कस्येदं यलमक्षोभ्य कस्य यादोर्यलं महत् । ख्यापितं त्रिषु लोकेषु दानवेश्वर कथ्यताम् ॥ १७० ॥ सनत्कुमार उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दानवः सुमहाबलः। नत्वाह दीर्घ निश्वस्य निरीक्ष्य च पुनः पुनः ॥ १७१ ॥ विप्रचित्तिरुवाच । अमानुपमिदं राजन्नतिदैवं तथापि च । अतिदैत्यं च दैत्येषु न दृष्टं न श्रुतं मया ॥ १७२ ॥ यादृशं तु वराहस्य तादृयतस्य न तत्वचित् । न हि तुल्यं प्रपश्यामि तस्य राजम्महात्मनः ॥ १७३॥ अस्त्रैः शस्त्रैश्च बहुभिस्तक्षमाणस्य संयुगे। नार्तिर्दुःखं च संज्ञा च प्रज्ञा चैव न हीयते ॥ १७४॥ भवेत्तदानीं दृष्टस्य मम तेन न निवृतिः । न दैत्यदानवै राजन्सुतोऽहं भयमित्युत ॥ १७५॥ यथा क्षुद्रमृगान्सिहो मण्डूकानिव चोरगः । तथा स कलयामास सर्वान्दैत्येन्द्रदानवान् ॥ १७६॥ न तं मृगमहं मन्ये न देवं नापि चासुरम् । कोऽप्यसौ दितिपुत्राणामनर्थः समुपस्थितः ॥ १७७॥ 176 Bom 1550-177d.

·७३ -4 २.३.१९१] वाराहावतारः। तेनास्मि मुष्टिना मूर्ध्नि ताडितो भूतलं गतः । गृहीत्वा सहसा क्षिप्तः पातितस्त्वद्गृहोपरि ॥ १७८ ॥ दानवानां च दैत्यानामितरेपां च दानव । न जाने समरस्थानं मन्येऽहं सर्वथा हितम् ॥ १७९ ।। अवध्यः स महातेजा बलवान्दुला चयम् । श्रुत्वैवं दितिपुत्राणां हितं यत्तत्समाचर ॥ १८० ॥ तस्याङ्गे मुनयः सर्वे दृश्यन्ते सह दैवतैः । कृत्या सेति मतं दैत्य तवार्थे दितिनन्दन ॥ १८१ ॥ मतिश्च तव दैत्येन्द्र युद्धार्थ कृतनिश्चया । निवर्तस्वेति युद्धाद्वै दैत्यानां हितमाचर ॥१८२॥ अजय्योऽसौ जिता दैत्या मा नो युद्धे नियोजय । हित्यास्माकं पुरं सर्वे समुद्राम्भः समास्थिताः ।। १८३ ॥ तिष्ठेम राजन्मा युद्धे तेन सार्ध मनः कृथा । भावमस्था मृगं दैत्यं मृगोऽसाविति सर्वतः । नरसिंहो ह्यभूत्पूर्व मृगोऽभूद्वधितुं हि नः ॥ २८४ ॥ यावत्त्वं ध्रियसे दैत्य दानवानां सुखावहः । तावत्सर्वे सुरा भीता भविष्यन्ति न संशयः ॥१८॥ मा नश्यन्तु दितेः पुत्रा दनोश्चैव सुवालिशाः । अथ याम पुरादस्मादसुरेश्वर सर्वतः ॥ १८६ ।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हिरण्याक्षः प्रतापवान् । उवाच दानवेन्द्रं तं भीतं तस्य महात्मनः ॥ १८७॥ असंशयं महात्मासी मृगो दानरसत्तम । येन मन्दरकरपस्त्वं तुलितोऽसि महाबलः ॥ १८८॥ अद्य वर्षसहस्त्राणि दिव्यान्यसुरपुंगव । चत्वारि भुअता राज्यं गतानि सुमहान्ति मे ॥१८९॥ पञ्चमं चात्र संप्राप्तं तावद्देवाश्च नाशिताः। सयला पाहुभिोरैः संग्रामे त्वयलाः रताः ॥ १९०।। सोऽहं तथा यलोपेतो भुक्न्या राज्यमकण्टकम् । भीतः प्रविश्य सलिलं कथं स्थास्ये मुजयत् १९१ ॥

·टोडरानन्दे
[२.३.१९२
मृगरूपी स विष्णुश्च याराह रूपमास्थितः।
ममाग्रतो यदि स्यात्तन्मेत्य दानवेश्वरः ॥ १९२॥
ममापि यलमश्नुन्धं तस्माच बलवानहम् ।
यो मे भयात्परित्यज्य स्वरूपं मृगतां गतः ॥ १९३॥
यो हत्यादस्तिनं संख्ये सिंह शरभमेव च ।
तस्य कथं भवेद्भीतिमूंगे हास्मिन्महायल ॥ १९४ ॥
मद्भयाच वराहश्च सर्देवैरधिष्ठितः।
समावयति दैत्येन्द्र जय एवं ततो हि मे ॥ १९५॥
भवानेव हि मे दैत्य तेन दूतः प्रचोदितः।
त्वरितो मृत्युकालेन गत्वा दानवपुंगव ॥ १९६॥
अद्य तं भ्रातृहन्तारं दानवानां भयंकरम् ।
अहत्या न निवर्तिप्ये शपे सत्येन दानव ॥ १९७॥
सूतं ततः समादिश्य रथं सजमचीकरत् ।
समाश्वासयितुं पत्नीः प्रविवेश पुनर्गृहम् ॥ १९८ ॥
स तत्र ताभिः कृतमङ्गलस्तदा
दितेः सुतस्तास्तु निरीक्ष्य सर्वतः ।
जग्राह सर्व रणयोग्यमुलं
महायला शत्रुनिवारणक्षमः ॥ १९९ ॥
सनत्कुमार उवाच।
स धम्वी कवची भूत्वा वद्धगोधाङ्गुलिबवान् ।
यद्धपृष्ठोऽशुचिश्चैव शरहस्तो महावलः ॥ २०० ॥
हरिश्मश्रुश्चतुर्दष्ट्रः शङ्कुकर्णो महाहनुः ।
आजानुबाहुः सुश्यामो न्यग्रोधपरिमण्डलः ॥२०१॥
हस्तयोः पद्मशडी च चक्रमत्स्यौ च पादयोः ।
महाहनुजीलपादो जालहस्तोऽश्वमेहनः ॥ २०२ ॥
लोलादित्यनिभाक्षश्च अञ्जनाचलसंनिभः।
स निर्ययौ तदा व्यास भृकुटीदूषिताननः ॥ २०३ ॥
आरादपश्यत्सूतेन रथं समुपकल्पितम् ।
सहस्रनल्वमात्रं च हयर्दिव्यैः समन्वितम् ॥२०४॥

·२१.२१७] वाराहोवतारः। सहस्रर्दशाभिव्यास सर्वोपकरणान्वितम् । सर्वाङ्गेन सुसंयुक्तं ध्वजेनादित्यवर्चसा ॥ २०५ ।। आरुरोह जयेत्युक्तो दानवैर्वहुभिस्तदा । दिवाकरो रथं यद्वद्भगवांस्तेजसां पतिः ॥ २०६॥ विवभौ स तदारुढो रथस्थो दितिनन्दनः । सौवर्णे भाजने यद्वदिन्द्रनीलं समन्वितम् ॥ २०७॥ किरीटं त्वावभौ तस्य शिरस्थं तु महाद्युतेः। यथाअनगिरेः शृङ्गे दावाग्निश्व समास्थितः ॥ २०८ ॥ संतुतोदाथ यस्तारं स दैत्यो गमनं प्रति । तस्य पार्श्वेऽभवद्यास विप्रचित्तेरवस्थितिः ॥ २०९ ॥ शङ्खभेरीमृदडैश्च मुरजैर्वेणुभिस्तथा । वाद्यमानैर्ययो राजा हिरण्याक्षः स्वकारपुरात् ॥ २१० ॥ अग्रतः पृष्ठतश्चैव पार्श्वयोरुभयोरपि । जग्मुः सर्वेऽसुरा व्यास भास्करस्य यथा ग्रहाः। केतोरिव यथान्यो हि प्रतिकेतुरपस्थितः ॥ २११ ॥ निर्गच्छमानः स्वपुरादुत्पाताम्भयशसिनः । अपश्यद्यास दैत्येन्द्रो न च तानकरोद्धृदि ॥ २१॥ अच्छिनत्तस्य पन्थानं भुजङ्गः कृष्णदेहवान् । गृधश्च रक्तवस्त्रोऽस्य विलिल्ये ध्वजमूर्धनि ॥ २१३॥ गृनश्चकायते चास्य रथोपरि च गच्छतः। ध्वजश्चाच्छिद्यत महान्रथस्य तु महाप्रभः ॥ २१४ ॥ घामं चाहूं स्फुरत्तस्य शरीरस्य मुहुर्मुहुः । हेपन्ते च हया दीना हस्तिनो विमदा यभुः ॥२१५॥ पतांश्चान्यांश्च सुयहन्स दैत्यो मुनिसत्तम । अवैक्षत निमित्तानि भयदान्यात्मनोऽसत् ॥ २१६ ॥ नातिदूरे स निष्कम्य नगरान्तं मृगेश्वरम् । अपक्ष्यहानवः संख्ये युध्यमानमभीतयत् ॥ २१७ ॥ 205 0 B सट्वारेन for मरान

·टोडरानन्दे
[२.....
सोऽपि दैत्यवरः सम्यक् क्रोधात्संरक्तलोचनः ।
विस्फारयन्महचापं रथेनाभ्यपतली ॥ २१८॥
घराहोऽपि महाबाहुर्विदित्वा दितिनन्दनम् ।
सुवर्णाक्षं प्रति रुषा स वेगेनाभ्यधावत ॥ २१९ ॥
तस्यापतत एवाशु दानवः सुमहावलः।
सर्वसंधिपु तीक्ष्णाग्रानिचयान यहारान् ॥ २२० ॥
सायकैस्तैर्विनिर्भिन्नः सर्वसंधिपु सुव्रत ।
न चचाल मृगेन्द्रोऽसौ विष्टग्धः समतिष्ठत ॥२२१ ॥
ततस्तु ते तदा व्यास दृष्ट्वा देवं महाभयम् ।
विशल्यकरणैमन्त्रैर्विशल्यं चैव चक्रिरे ॥२२२ ॥
स विशल्यस्तदा देवैः कृतो मृगपतिर्महान् ।
पुनर्वेगं महत्त्वा जगाम दितिजाम्प्रति ॥ २२३॥
स वध्यमानो वहुभिः शरैर्मृगपतिर्महान् ।
दैत्येन्द्ररथमास्थाय इयेप रथमव्ययः ॥२२४॥
ग्रहीतुं नादयन्व्यास बहुधा विश्वरूपधृक् ।
यन्ता च मण्डलं कृत्वा भ्रामयामास तं रथम् ॥२२५॥
प्रसारितकरं दैत्यो मृगं तं सुमहायलम् ।
वयम्धास्त्रेण नागेन स बद्धो न्यपतद्भुवि ॥२२६॥
पतितं तं च देत्येन्द्रा विविधायुधपाणयः ।
निजघ्नुर्भृशमायस्ता वहुधा क्रोधमूर्छिताः ॥ २२७ ॥
अवध्यं यध्यमानं च पतितं नन्दिवर्धनम् ।
गरुत्मान्भुजगेन्द्रेभ्यः क्षिप्रमेव व्यमोचयत् ॥ २२८ ॥
मुक्तश्च भुजगेन्द्रेभ्यो द्रावयाणो दितेः सुतान् ।
हिरण्याक्षरथं तूर्णमभ्यधावन्महामनाः २२९ ।।
तं धावन्तं पुनदैत्यः शरेणानतपर्वणा ।
विव्याध हृदये व्यास नर्दमानो यथाम्बुदः ॥ २३० ॥
मृगेन्द्रश्च विभिन्नोऽसौ हृदये मोहमास्थितः।
पपात भूमौ निर्वृत्ते शक्रध्वज इयोत्सवे ॥ २३१ ॥
ततो हाहाकृतं सर्वैः संमूढैर्देवपुंगवैः ।
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं भास्करश्चाप्रभोऽभवत् ॥ २३२ ॥

·२०१२]
वाराहावतारः।
-
अथ सोऽऽप्यायितस्तत्र ऋषिभित्रह्मसत्तमः।
प्रतिपद्य तदा संज्ञामिदं वचनमब्रवीत् ॥ २३३॥
आप्याययध्वं मां क्षिप्र मूढोऽहं सर्वतः सुराः ।
नाल्पवीयण शस्योऽयं दैत्यो वाधयितुं रणे ।। २३४ ॥
ततस्ता देवताः सर्वे ऋपयश्च तपोधनाः ।
तपसा स्वेन तं देयं सर्व एवाभ्यपूरयन् ॥ २३५ ॥
तस्य चाप्यायमानस्य ऋपिमिदैवतैः सह ।
ततो रूपं युगान्ताग्निकालमृत्युसमं वा ।। २३६।।
स दीप्यमानो विवभौ महात्मा
देवैश्च सर्वपिभिः स्तुतश्च ।
दीप्तस्तदा भास्फरसप्तिकल्पो
लोकान्दहिप्यन्निव देवदेवः ॥ २३७ ॥
सनत्कुमार उवाच।
स तथाप्यायितो देवैर्यलयान्भास्करद्युतिः।
चित्रं बहुविधं शीघ्र मण्डलानि परिभ्रमत् ॥ २३८ ॥
छुतादि सिंहवत्कृत्वा सोऽवलोकयत प्रभुः ।
पृष्ठतश्चाग्रतश्चापि पुनर्गजवदाचरत् ॥ २३९ ।।
पुनर्व्यात्ताननो भूत्वा शस्त्राण्यग्रसत प्रभुः।
पुनः शिलाभिश्च दानवान्समचूर्णयत् ॥ २४० ॥
पुनराकाशगो भूत्वा पक्षिराडिय साद् भ्रमत् ।
पुनर्जहास संक्रुद्ध अशनीपातसंनिभम् ।
पुनश्च सूक्ष्ममात्मानं कृत्वा तस्थावतोऽग्रतः॥२४१॥
एवं चलमानं च नर्दमानं च दाननः।
उवाच भ्रुकुटीवको हिरण्याक्षोऽमिनादयन् ॥ २४ ॥
भोः क्षुद्रमृग दुर्बुद्धे न त्वं मोक्षमवाप्स्यसि ।
हत्या च त्यां प्रदास्यामि रदाय यलिमोजसा ॥२४३॥
त्यया हतश्छद्मना मे भ्राता ज्येष्ठो दुरात्मना।
तस्याच कर्मणः प्रानं फलं दुष्टात्मनस्तथा ॥२४॥

·टोडरानन्दे [२.१.३४५ तस्य तवचनं श्रुत्वा हिरण्याक्षस्य संयुगे । उवाच भगवान्विष्णुः क्रोधयानो दितेः सुतम् ॥ २४५॥ हतोऽसौ नरसिंहेन मया दैत्यः प्रतापवान् । विक्रम्य संयुगे तत्र भवतोऽपि वधो ध्रुवः ।। २४६ ॥ यदि त्वं गच्छसे संवा पातालं या ततोऽपरम् । पर्वतं बोदधि वापिन तथापि विमोक्ष्यसे ॥२५७ ॥ यत्ते चलं तपो यच्च या च माया तवासुर । तत्सर्व निर्दहाम्यद्य तव देहं सजीवितम् ॥२४८॥ हिरण्याक्ष उवाच । त्वं मया शरविष्टब्धो देवमन्नैर्विमोचितः। बद्धं त्वस्त्रेण भूयस्त्वां पक्षिराजो हमोचयत् २४९ ॥ भूयो मृतश्च दुर्बुद्धे देवैद्धिजीवितोऽभवात् । भूयश्चाहं वधिष्यामि सिहो मृगमिवाजने ॥ २५० ॥ तव का शक्तिरोह माहेश्वरमृते वरम् । तत्त्वावयोरेतदेव हान्तरं सुमहद्धरम् ॥ २५१ ॥ य: स्यात्कुलीनो विद्वान्या सतां मार्ग व्यवस्थितः। सोऽन्येनैव जितं मस्या आरमानं संयुगे नमेत् ॥ २५२ ।। निणश्चासत्कुलश्च छिद्रयाती दुरात्मवान् । त्वदन्यः को भवेत्तिर्यग्योनौ दैत्यस्य विद्यते । न त्वं मम कृतो मृत्युरहं तु तय संयुगे ॥२५३ ॥ एते सिद्धाः प्रपश्यन्ति चारणाश्चापि सर्वशः। आवयोरन्तरं संख्ये बहुधा युध्यमानयोः ॥ २५४ ॥ सनत्कुमार उवाच। तमापतन्तं वेगेन सशूलं दृष्टवान्मृगः । दैत्यसंवैः समासक्तं सर्वप्राणिभयंकरम् ॥ २५५ ।। अलक्षितेन शूलेन तमहन्दितिनन्दनः । विमिन्नो हृदये व्यास मृतकल्पः पपात च॥२५६॥ 249d B धर्मराजो for पक्षि'.

·२.१.२६१] बाराहावतारः। ततो हाहाकृतैर्भूतैरदृश्यमुनिसत्तम । उद्धेलाः सागराश्चासम्भास्करश्चाप्रभोऽभवत् ॥ २५७ ।। उल्काः पेतुश्च सर्वत्र म्लानमाल्याः सुराऽभवन् । ग्रहाणामभवद्युद्धं विमानानि च पेतिरे ॥ २५८ ॥ जजपुर्मुनयः सर्वे वराहे पतिते तदा । महादेवं नमस्कृत्य ब्रह्मा सस्मार तं तदा ॥२५९ ॥ ततो वितिमिरं सर्वमभवत्पूर्ववच्छुभम् । प्रकृतिस्थं जगच्चाभूद्वराहश्चोदतिष्ठत । तेजो माहेश्वरं दिव्यं विवेश मधुसूदनम् ॥ २६० ।। सोऽऽप्यायितस्ततः शूलं स्थूलं निष्कृप्य माधवः । सहस्रानलसंकाशो बभूव सुमहाबलः ॥ २६१ ॥ ततस्तेनैव शूलेन तं दैत्यं देवनन्दनः । ]॥ २६२॥ मध्ये भितः स तं शूलं निप्कृत्य च विसृज्य च । खट्न निष्कृप्य घेगेन चराहं मूर्ध्यताडयत् ॥ २६३ ॥ स तेन सुप्रहारेण वराहो नन्दिवर्धनः। नार्तिमानभवद्यास बभूव रुधिरप्लुतः ॥ २६४ ॥ नानाधातुविचित्रोऽसौ हिमवानिव पर्वतः । वभौ वराहो देवात्मा सर्वासुरविमर्दनः ॥ २६५ ।। पुनराहन्तुकामस्य तस्य दैत्यस्य सुव्रत । अथ हस्तप्रहारेण खङ्गं हस्तादपातयत् ॥ २६६ ॥ शरभाविव चायस्तौ शार्दूलाविव निघृणी । परस्परमयुध्येतां परस्परजयैपिणी ॥ २६७ ॥ अशाप्तहस्तैश्च क्षेपणैरपसर्पणैः । मण्डलेश्च पुनश्चित्रः कर्षणेरपर्पणैः ।। २६८ ॥ तलेच मुष्टिभिश्चैव भुजैः सचरणैरपि। नखैश्च दशनैश्चैव तथान्यैश्च महाबलः ॥ २६९ ॥ [ 262cd are wanting in AB.

·८० टोडरानन्दे [ २.३.२५.. तयोरेवाभवद्युद्धमुभयौर्देवदैत्ययोः। अहानि दश चाष्टा च तथान्यानि चतुर्दश ॥ २७० ॥ अन्यत्सहस्रमेवादिवान्तं दिव्यमानुपम् । एप कालोऽभवत्तत्र ततो दैत्योऽवलोऽभवत् ॥ २७१ ॥ तं हीयमानमालोक्य दैत्याधिपतिमूर्जितम् । आकाशे यागुवाचेदमशरीरा च सुस्वरा ॥ २७२ ॥ शृणु देव वराहेदं श्रुत्वा चैतत्समाचर। अशक्योऽयं त्वया होवं हन्तुं दैत्यो महाबलः ॥ २७३ ॥ अवलोऽयं कृतः ऋरो ध्रुवं माहेश्वरेण हि । तेजसा चैव जोनमेप कालोऽस्य वर्तते ॥ २७ ॥ मुक्त्वैवं दैत्यराजानं चक्रेण विनिषूदय । माहेश्वरेण कालेन ततो मृत्युमवाप्स्यति ॥ २७५ ॥ सनत्कुमार उवाच। ततस्तदभिसंश्रुत्य भगवान्नन्दिवर्धनः । मुमोच दैत्यराजानं पादेनाहत्य वक्षसि ॥ २७६ ॥ स मुक्तस्तेन कालेन विवभौ दैत्यपुंगवः । भुक्तमुक्तो यथा सूर्यः सैहिकेयेन राहुणा ॥ २७७ ॥ भगवानपि दीप्यन्तं श्रिया दैत्यं समीक्ष्य तम् । सस्मार तत्तदा चक्रं नमस्कृत्वा पिनाकिनम् ॥ २७८ ॥ ततः सर्वा दिशी व्यास वह्निपुञ्जनिभा वभुः । शब्दश्च सुमहानासीयुगान्ताम्बुदसंनिभः ॥ २७९ ॥ सिद्धाः पेतुश्च मेदिन्यां देवांश्च भयमाविशत् । स्वस्त्यस्तु सर्वभूतानामित्यूचुर्मुनयस्तदा ॥ २८० ॥ सागराश्चावशुप्यन्त विनेगुर्नागपक्षिणः । दैत्याश्च दानवाश्चैव सर्वे ते विविशुः पुरम् ॥ २८१ ॥ भयत्रस्तानि भूतानि उल्काः पेतुर्नभस्तलात् । आगच्छंश्च युगान्तानि कालचके सुभास्वरे॥ २८२ ।। क्षणान्तं तन्महाचक्र प्रजज्वाल नरान्तकम् । दुनिरीक्ष्यं हि जस्तूनां सर्वदा सर्वघाति च ॥ २८३ ॥ 283 0 B क्षुरान्त for क्षणान्तं.

·२.३.२९४] वाराहावतारः। तथाप्रतिहतं दिव्यं मोहनं सर्पदहिनाम् । करभागाद्वराहस्य शतारमतिनिस्वनम् ॥ २८४॥ तमापतन्तं संवीक्ष्य सर्वभूतानि सर्वशः । पेतुर्भूमौ महाघोरमपश्यन्न च किंचन ॥ २८५ ।। - सोऽपि देवस्तदा कृत्वा रूपं सुमहदव्ययम् । त्रैलोक्यव्यापि निक्षिप्य दानवं प्रति नोदयत् ॥ २८६ ॥ तद्युगान्तानलप्रख्यं क्षुरान्तं स्फोटयन्नमः । जगाम दानवं क्षिप्रं दिशः सर्वा दहन्निव ॥ २८७ ॥ तं तु दानवशार्दूलमुपजातमहारयम् । जघानास्पैर्वहुविधैरव्यथद द्विजसत्तम । चकार भस्मसाद्विप जगाम च विनादयन् ॥ २८८ ॥ अथ मायां तु ससृजे तैजसी पार्थिवीमपि । वायवी चारणीं चैव तामसीमिन्द्रयामिकाम् ॥ २८९ ॥ तथैव योगिनी मायां मोहनी स्तम्भनीमपि। निवर्तनी जम्भनी च चकारान्याश्च संयुगे॥ २९० ॥ तास्ताः सर्वास्तदा चक्रं सुमहद्रीमनादयत्। भित्त्वा तस्य शिरः कायादुन्ममाथ यथावलम् ॥ २९१ ।। तत्ते निरुत्तं सुमहच्छिरोऽग्यं व्यात्ताननाग्निप्रतिमोग्रनेत्रम् । दंष्ट्राफरालाइतभीमनादं पपात मेरोरिव शृङ्गमञ्चम् ॥ २९२ ॥ रथानिप्पीतवपुर्वराङ्गं न भाति तद्वक्त्रमतीय दीनम् । निशाप्रहाणे विनिवृत्तरश्मि विम्यं यथा चन्द्रमसो न शोभते ॥२३॥ तद्रक्तपड्डिच्छदमाननं मुहु- मुंहुश्च दन्तानपि संदशानम् । पपात दैत्यस्य शिरो निरुतं यथा गिरेः शृङ्गमिनातिवृद्धम् ।। २९४ ॥ 294 dA तदकपक्किच्छपनं मुहुर दन्ता... दशानाम् (?)

·टोडरानन्दे 1.३.२१५ सनत्कुमार उवाच । तस्मिन्विनिहते दैत्ये सुराः सर्वे हि तुयुः । ऋषयश्च तपोयुक्ताः पुष्पवृष्टिं पपातिरे ॥२९५॥ देवदुन्दुभयो नेदुरदृश्यास्तु महास्वनाः । भूतानामभवच्छम प्रतिस्यं जगदी ॥२९६ ॥ जगामादृश्यतां चक्रं ततः स्वस्था वभुः सुराः। ऋषयश्चैव लोकाश्च ते दैत्यं ददृशुर्हतम् ॥ २९७ ॥ असुरा अपि ते सर्वे पुरद्धाराणि सर्वशः। विधाय यत्नात्संनद्धाः प्राकारेप्ववतस्थिरे ॥ २९.८॥ ते भीता मुक्तकेशाश्व रजोध्यस्ता भयार्दिताः । जीवितं स्वं परीप्तन्तः प्राकारस्थाः स्थितास्तदा ।। २९९ ॥ भगवानपि दीप्तार्चिहविषेव इचानलः। भीषयाणोऽसुरान्सर्वान्पृथिवीमुद्रहत्तदा ॥ ३००॥ स महीं सर्वतो क्षिप्य उत्पाट्य च महीरहान् । प्रवाहानपि गद्गायाः समन्तादम्बभिन्दत ॥ ३०१॥ पर्वताम्स तदोत्पाट्य दैत्योद्यानान्यचूर्णयत् । आरामान्सतडागांश्च पभा च ररासच ॥३०२॥ ततो दक्षिणतो गत्वा मुहूर्त देवसत्तमः । शहपर्वतमासाद्य ननद जलदो यथा ॥ ३०३॥ असुरा अपि ते भीताः प्राकारान्तरमास्थिताः। जगाम दैत्यासंत्रास्य रत्नाम्यादाय सर्वशः ॥ ३०४॥ स तां दंगावरालग्नां वहाभाति मृगेश्वरः । [विषाणलग्नां लम्बन्ती मृणाली गजराडिव ।। सतां सागरमध्येन वहाभाति मृगेश्वर।] वराहरूपी कालान्ते ब्रह्मेव वसुधां पुरा ॥३०५॥ ससागरां तामुत्तीर्णो भगवान्नन्दिवर्धनः । स्वस्थाने स्थापयामास महीं तां पुनरेव हि ॥३०६॥ 305 Portion incl om, in A.

·३.19181
वाराहावतार।
ततः शक्राय लोकांस्त्रीन्दस्वा च मधुसूदनः ।
उवाच मित्र मिति मित्रश्चाहं तवानघः॥३०७॥'
येऽपि तेऽन्येऽरयः केचिद्भविष्यन्त्यसुरेश्वराः।'
तेपामपि वधं घोरं करिष्यामि न संशयः ॥ ३०८॥
ततस्ते ऋपयः सर्वे देवताश्च सवासवाः ।
ऊचुः स्वां मूर्तिमास्थाय यथा पूर्व तथा वभुः ॥ ३०९ ॥
श्रीधराह उवाच।
इयं मूर्तिमया देवाः प्राप्ता परमवर्चसा ।
न वानया गतिः काचित्प्राप्ता मे सदृशी भुवि ॥ ३१०॥
सोऽहं किंचिद्विहत्येह कालं मूर्त्यानया सुखम् ।
भविष्यामि पुनर्देवः सत्यमेतद्रवीमि वः ॥ ३११ ॥ इति ॥
-
*
*
*
.
उद्धृत्य क्षितिमश्रमेण जलधेर्दैवान्स्वभागाशिनः
कृत्वा दुःखमपाचकार जगतः कोलायत्तारो हरिः।
लोकानां हितकाम्यया वसुधया पृष्टः प्रणम्यादरा-
द्वाास्ताः करुणाभरेण भगवानूचे पुराणोद्भवाः ।। ३१२॥
आदौ सर्गमुदाजहार नवधा देवो व्रतानां विधि
भूमीभूधरखण्डमानमतुलं तत्र व्यवस्थामपि ।
दानानां च विधीन्फलानि विधिवद्धणेपु पूजा हरे-
भक्ष्याभक्ष्यनिरूपणं भगवतः पूजापराधानपि॥३१३ ।।
पूजायामुचितोपचाररचनं विप्रादिदीक्षाक्रम
प्रायश्चित्तविधानविश्नुतकुरुक्षेत्रादितीस्थितिम् ।
माहात्म्यं किल माथुरं च मथुरातीर्थेषु तीर्थान्तरं
प्रायश्चित्तमुवाच दैवतमणिः पूजापराधे हरेः ॥ ३१४ ॥
मार्दादिप्रतिमार्चनाविधिरथ श्राद्धीयविप्रादिकं
गार्हस्थ्याश्रमनिर्णयश्च निखिलं कर्मान्तराशान्तिकम् ।
नानापुण्यकथा यमस्य सदसो रूपं द्विरूपं यथा
भूयो रौरवकादिकानि नर कान्येतेषु या यातनाः ॥ ३१५ ॥
भोगानन्तरलक्षणानि वपुषां जम्मानि धर्मस्तुतिः
धर्मणाथ पतिव्रतास्तुतिरथो शंभोः स्तुतिर्वेधसा।
नन्दीशस्य विलोकनं शिवकथास्तस्मात्पुराणे फलं
धाराहेण वसुंधरां प्रति पुरा प्रोक्तानि सूचीक्रमः ॥३१६॥

·टोडरानन्द [ Pay चाराहे करणावता भगवता प्रोक्तानि भूमेः पुरो वाक्यानि धुवमत्र विस्तरभिया संक्षिप्य युध्द्यालिपत्। राजा टोडरमल्ल एप विदुपामादाय तत्तन्मतं सर्वेषां विधयः स्फुरन्ति सुधियः पश्यन्तु तंत्रच तान् ॥ ३१७ ॥ [अवतारसौख्य वराहावतारवर्णनं नाम तृतीयो हर्षः। ] अथ नृसिंहावतारः॥ श्रीभागवते श्रीनारदो युधिष्टिरं प्रति । हिरण्यकशिपुः प्रम च । तयोः संवादानन्तरम्- श्रुत्वा तदप्रियं दैत्यो दुःसहं तनयानयम् । कोपावेशचलहात्रः पुत्रं हन्तुं मनो दधे ॥१॥ कोपावेशेन कोपोद्रेकेण चलदानं वपुर्यस्य । क्षिप्या परुपया वाचा प्रहादभतवहणम् । क्षिप्त्या तिरस्कृत्य ।। आहेक्षमाणः पापेन तिरश्चीनेन चक्षुपा ॥२॥ पापेन सरोषेण । तिरश्चीनेन वक्रेण || प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । सर्पः पदाहत इच श्वसन्प्रतिदारणः ॥३॥ रे दुर्चिनीत मन्दात्मकुलभेदकराधम । स्तब्ध मच्छासनोबूते नेष्ये त्याहं यमक्षयम् ॥४॥ मन्दात्मन् अल्पयुद्धे । ममाज्ञातिलडिनं त्वामद्य यमालय नेष्यामीत्यर्थः ॥ क्रुद्धस्य यस्य कम्पन्ते त्रयो लोकाः सहेश्वराः। तस्य मेऽभीतवस्मूद शासन किवलोऽत्यगाः ॥५॥ [ भाग० ७८.२-७] 4 a T for 1, a BT fare for are ·..] नृसिंहावतरिः। ९ किंबलं यस्य सः किवलः॥ नारद उवाच । इतीरितं वचः श्रुत्वा पितुर्थीमान्हरेः प्रियः । प्रहादः प्रणतः प्राह गतभीः प्रहसन्निव ॥६॥ [ चूर्णि] प्रहाद उवाच। न केवलं मे भवतश्च राज- म्स वै वलं वलिनां चापरेषाम् । परेवरेऽमी स्थिरजगमा ये ब्रह्मादयो येन वशं प्रणीताः॥७॥ स ईश्वरः काल उरुकमोऽसा- योजः सहः सत्त्वयलेन्द्रियात्मा। स एव विश्वं परमः स्वशक्तिभिः सृजत्यवत्त्यत्ति गुणत्रयेशः ॥८॥ ओजः आदित्यरूपः । सत्त्वं धैर्य बुद्धिर्वा ॥ जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मनः समं मनो धत्स्व न सन्ति विद्विषः। ऋतेऽजितादात्मन उत्पथस्थिता- त्तद्विद्धयनन्तस्य महत्समहणम् ॥९॥ अजितादात्मनो मनस ऋते विना अन्ये विद्विषो न सन्ति । दस्यूम्पुरा पण्णविजित्य लुम्पतोऽ- मन्यन्त एके स्वजिता दिशो दश। जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिनः सायो त्यमेहमस्या उत्तरे जितात्मनो जितचित्तस्य । शस्य विदुषः । स्वाज्ञानकारिपता' परे शत्रयः कुतः स्युः॥ 96A यस्य for धस्त्र 10com. 8conm B आदिरप for आदित्यरूप quoted from श्रीधर on the भागवतपुराण ·टोडरानन्द [.nn हिरण्यकशिपुरुवाच । व्यक्तं त्वं मतकामोऽसि योऽतिमात्र विकत्थसं । मुमूर्पूणां हि मन्दात्मन्ननु स्युर्विप्ठया गिरः ॥ ११ ॥ विप्लवा अनन्विताः॥ यस्त्वया मन्दभाग्योक्तो मदन्यो जगदीश्वरः । घासी यदि स सर्वत्र कस्मात्स्तम्भे न दृश्यते ॥१२॥ प्रहादस्तु तं स्तम्भ निरीक्षमाणो नमस्यन्नाह । दृश्यत इति आवृत्तिः ॥ सोऽहं विकस्थमानस्य शिरः कायाद्धरामि ते । गोपायेत हरिस्त्वाद्य यस्ते शरणमीप्सितम् ॥ १३ ॥ श्रीनारद उवाच । एवं दुरुक्कैर्मुहुरर्दयम्रपा सुतं महाभागवतं महासुरः। खड्ने प्रगृह्योत्पतितो वरासना- स्तम्भं तताडातिवलः स्वमुष्टिना ॥१४॥ [भाग० ७ ८ ८-14011 स विक्रमपुत्रवधेप्सुरोजसा निशम्य निर्हादमपूर्वममुतम् । अन्तःसभायां न ददर्श तत्पदं वितत्रसुर्येन सुरारियूथपाः ॥१५॥ तत्पदं तस्य ध्वनेराश्रयम् ।। सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्ति च भूतेष्वखिलेषु चात्मनः । अदृश्यतात्यदृतरूपमुद्रह- स्तम्भे समायांन मृगं न मानुपम् ॥१६॥ स तत्त्वमेवं परितो विमृश्य- स्तम्भस्य मध्यानु निर्जिहानम्। नायं मृगो नापि नरो विचित्र- महो किमेतन्नमृगेन्द्ररूपम् ॥ १७ ॥ 1 11d A विप्लवा for विश्लवा, com, from श्रीधर तत्त्वमेध, T विपश्यन् for विमृश्यन् 174T सत्त्वमेव for J ·२.४.२५] नृसिंहावतारः। मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो नृसिंहरूपं तदलं भयानकम् । प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुटत्सटाकेसरजृम्भिताननम् ॥ १८ ॥ करालदंष्टं करवालचञ्चल- रखुरान्तजिवं भृकुटीमुपोल्वणम् । स्तन्धोद्मकर्ण गिरिकन्दरामृत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभापणम् ।। १० । हनू कपोलप्रान्तौ तयो देन विदारणेन भीपणम् ॥ दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवविक्षःस्थलमल्पमध्यमम् । चन्द्रांशुगौर रितं तनूर - विष्वग्भुजानीकशतं नसायुधम् ॥ २० ॥ छुरितं व्याप्तम् । विप्वश्चः सर्वत्र प्रसृताः भुजास्तेषामनीकानि स्तोमास्तेषां शतानि यस्मिन् ॥ दुरासदं सर्वनिजेतपयुध- प्रवकविद्रावितदैत्यदानवम् । प्रायेण मेऽयं हरिणोरमायिना वधः स्मृतोऽनेन समुद्यतेन किम् ॥ २१ ॥ सर्वाणि च निजानि चक्रादीनि इतराणि वज्रादीनि त एवायुधप्रवेकाः शस्त्रोत्तमास्तैः विद्राविता दैत्यदानवा येन । प्रायेण महामायाविना हरिणा मे पर्वभूतो वधो मृत्युहेतुश्चिन्तित , तथाप्यनेन समुधतेन किम्, न किंचित्स्यात् ॥ एवं वस्त्वभ्यपतद्गदायुधो नदनृसिहं प्रति दैत्यकुञ्जरः। अलक्षितोऽसौ पतितः पतगमो यथा नृसिंहोंजसि सोऽसुरस्तदा ॥ २२ ॥ तदा सोऽसुरो नृसिंहौजमि दीप्तौ पतित. सन् अलक्षितः अदृश्योऽभूत् ॥ . 19 CA स्तम्बोवणे for स्तन्धोर्चा, 20bT मध्य for मुभ्यमे .

·टोडरानन्दे [ २.४.२३ न तद्विचित्रं सलु सत्त्वधामनि स्वतेजसा योऽनु पुरापिवत्तमः । ततोऽभिपद्याभ्यहनन्महासुरो रुण नृसिंह गदयोरुगया ॥ २३ ॥ सत्त्वधामनि सत्त्वप्रकाशे हरी पतितस्य तमोमयस्यादर्शनं तहिचिनं न भवति ॥ तं विक्रमन्तं सगदं गदाधरो महोरगं तार्क्ष्यसुतो यथाग्रहीत् । स तस्य हस्तोत्कलितस्तदासुरी विक्रीडतो यद्वदाहिर्गरुत्मतः ॥ २४ ॥ हस्तादुत्कलितः निःसृतः॥ असाध्वमन्यन्त हतौकसोऽमरा घनच्छदा भारत सर्वधिष्ण्यपाः । तं मन्यमानो निजवीर्यशहितं यद्धस्तमुक्तो नृहरि महासुरः ॥२९॥ तद्भिया घनच्छदाः मेघान्तरिताः । यस्य हस्तात्स्वयं मुक्तः तं ' नृहरि स्व- वीर्याच्छट्टितं मन्यमानः ॥ पुनस्तमासजत खड्गचर्मणी प्रगृहा वेगेन जितश्रमो मृधे । तं श्येनवेगं शतचन्द्रवमभि- श्चरम्तमच्छिद्रमुपर्यधो हरिः ॥२६॥ खगचर्ममार्गः अच्छिद्रं यथा भवत्येवम् ॥ कृत्वाट्टहासं खरमुत्स्वरोल्वणं निमीलिताक्षं जगृहे महायलः। विष्वक्स्फुरन्तं जगृहे नु तं हरि- व्यालो यथाखु कुलिशाक्षतत्ववम् ॥२७॥ खरं तीघ्रम्, उत्स्वनेन महाशब्देनोल्वणं भयंकरम् । तद्येन हरेस्तेजसा च निमीलिते आक्षिणी यस्य ! कुलिशाक्षतत्वचं इन्द्रेण सह युद्धे तत्प्रयुक्तेन कुलिशेन नक्षता त्वगपि यस्य ॥ - 25aAB अमुरा lor अमरा Bजगृहेतु तं for जगृहे नु तं- 276T महाज: for महायला T प्रहणातुर ·नरसिंहावतारः। - द्वाऍर आपात्य ददार लीलया नपैयथाहिं गरुडो महाविपम् । संरम्भदुष्प्रेक्ष्यकराललोचनो व्यात्ताननान्तं विलिहास्वजिह्वया ॥२८॥ द्वारि सभायां नान्तर्न बहिः । ऊरे ऊरौ निपात्य न भूमो न चाम्परे । नखः न तु व्यसुभिरनुमद्भिर्वा । असृग्लवाक्तारणकेसराननो यथाम्नमालो द्विपहत्यया हरिः। नखारोत्पाटितहत्सरोह पिसृज्य तस्यानुचरानुदायुधान् ।। २९ ।। असृजाक्ताः रक्तासिक्ता अत एवारुणाः केसराः आननं च यस्य सः॥ अहम्समस्तानसशत्रपाणिमि. दोर्दण्डयूथोऽनुपथान्सहस्रशः। सटावधूता जलदा. परापत महाश्च तदृष्टिविमुष्टरोचिषः ॥ ३० ॥ नस्य रथ्या विमुएं रोचिर्येषां ते ।। अम्भोधय. श्वासहता विचुक्षुभु. निहादभीता दिगिभा विचुक्रुशुः । द्यौस्तत्सटोक्षिप्तविमानसंकुला प्रोत्सर्पत क्षमा च पदातिपीडिता ।। ३२ ॥ दिगिभा दिग्गजाः । प्रोत्सर्पत स्वस्थानात्प्रकर्षणोदसर्पत् ॥ शैला समुत्पेतुरमुप्य रहसा तत्तेजसा खं ककुभो न रेजिरे। तत सभायामुपविष्टमुत्तमे नृपासने सहृततेजसं विभुम् ॥३२॥ [भाग. ७८१७-3] 29.0 T अन्त्रमाली lor अन्नमालो 32. ममततेजसं for. सहता ·[२४॥ ९० टोडरानन्द देवा ऊचुः। अद्यतनरहरिरूपमद्भुतं ते दृष्टं नः शरणद सर्वलोकशर्म। सोऽयं ते विधिकर ईश विप्रशप्त- स्तस्येदं निधनमनुग्नहाय विद्मः ॥ ३३॥ [ भाग० ७.८.५६] नारद उवाच। एवं मुरादयः सर्वे ब्रह्मरुद्रपुरःसराः। नोपेतुमशकम्मन्युसंरम्मं तं दुरासदम् ॥३४॥ मन्युना संरम्भ आवेशो यस्य तम् साक्षाच्छीः प्रेषिता देवैदृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् । अदृष्याभुतपूर्वत्वात्सा नोपेयाय शहिता ॥ ३५॥ [भाग० ७९.१-२] तावत्सदुन्दुभिरवां पुष्पवृष्टिं भिया सुराः । नोत्साहलक्षणां चक्रुरप्रसाद्य महाहरिम् । सर्वत्रैलोक्यनेतापे दिव्यसिंहं सुरादयः । दूरात्प्राञ्जलयस्तस्थुनमन्तो युद्धभैरवम् ॥ ३७॥ अनुगृहीप्य नः साधो त्वं हि नाथस्य वल्लमः । त्रैलोक्यस्याभयं दद्याद्यथा स्वामी तथा कुरु ॥ ३८ ॥ [चूर्णि!] प्रह्लाद प्रेपयामास ब्रह्मावस्थितमन्तिके। तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम् ॥ ३९ ॥ [ भाग० ७.९..] उपेहि उपगच्छ॥ तथेति शनकै राजन्महामागवतोऽर्भक [शनैरुपससारेशं प्रसीदेति वदन्नमन् ] ॥४०॥ उपत्य भुवि कायेन ननाम च धृताञ्जलिः । [भाग. ७r] [स्रवद्वर्षास्तु दत्तार्धः स पपाताथ दण्डवत् ] ॥४१॥ 34 dT सुदुरासदं for तं दुरा. 40 cd not found in T, taken probably from पूर्णि. । 41 cd not found in T, taken probably from चूर्णि.

·- १..] नरसिंहावतारः। स्वपादमूले पतितं तमर्मक विलोक्य देवः कृपया परिशुतः। उत्थाप्य तच्छीर्घ्यदधात्कराम्बुजं कालाहिवित्रस्तधियां कृताभयम् ॥४२॥ [भाग. ७९.५] काल एयाहिस्तस्माद्वित्रस्ता धीर्येपाम् ॥ उत्थाप्याश्वास्य तं भक्तं पार्श्वतस्तत्प्रदर्शितवान् । सुरान्भुवि सुदूरस्थानालुलोके सुधाक् ॥४३॥ ततो जयजयेत्युञ्चः स्तुवतां नमतां सताम् । तहयादृष्टिदृष्टानां सानन्दः संभ्रमोऽभवत् ॥ ४४॥ यत्पादसंमार्जनलालिताया लक्ष्म्याः कटाक्षाञ्चलमात्रष्टाः। हप्यन्ति देवाः सततं कृतार्थी- स्तेनैव साक्षात्कमु चारदृष्टाः ॥४५॥ तं तुष्टुयुस्तेऽभ्युपगम्य भक्ताः प्रसीद गोविन्द जगन्निवास । स्पष्टुं महौजस्तच रूपमीहक् शक्ता वयं नेश विभो विभीमः ।।४६॥ इत्यर्थितस्तैः प्रणतो वरेण्य- स्तेजो जगद्यापि तदैव नैवम् । नवाभ्युदोर्णामलचन्द्रिकाभ- माहादिनं सर्वमयश्चकार ॥४७॥ [१] श्रीशुक उवाच । स तत्करस्पर्शधुताखिलाशुभः सपद्यभिव्यक्तपरात्मदर्शनः। तत्पादप- हृदि निर्वृतो दधौ हत्यत्तनुः क्लिनदश्रुलोचनः ॥४८॥ [ भाग. ९.६] .

·-- टोडरानन्दे [iirt सपदि तत्क्षणमवाभिव्यक्तं अपरोक्षीभूतं परात्मदर्शनं ब्रह्मशानं यस्य ॥ अस्तापीद्धरिमेकानमनसा सुसमाहितः । प्रेमगद्गदया वाचा तन्यस्तहृदयेक्षणः ॥४९॥ [भाग० ७. ७.९..] स्वास्मिन्निव समस्तेषु तत्कृपामृतवृष्टये । प्रहादः स्तौति सत्पद्यैर्द्विचत्वारिंशता हरिम् ॥५०॥ [भागवते श्रीवरटीकायाम् ] अथ प्रहादस्तुत्यनन्तरं नारद उवाच । एतावद्वर्णितगुणो भक्त्या भक्तेन निर्गुणः । प्रह्लादं प्रणतं प्रीतो गतमन्युरभापत ॥ ५ ॥ श्रीभगवानुवाच । प्रह्लाद भद्र भद्रं ते प्रीतोऽहं तेऽसुरोत्तम । वरं वृणीष्वाभिमतं कामपूरोऽस्म्यहं नृणाम् ॥५२॥ मामप्रीणत आयुप्मन्दर्शनं दुर्लभं हि मे। दृष्ट्वा मां न पुनर्जन्तुरात्मानं तप्तुमर्हति ॥ ५३॥ [भाग० ७.९.५१-५३] भप्रीणत अप्रीणयतः । तप्तुं अपूर्णकामत्वेन शोचितुम् ॥ प्राणन्ति ह्यथ मां धीराः सर्वभावेन साधवः। श्रेयस्कामा महाभाग सर्वासामाशिषां प्रभुम् ॥५४॥ प्रीणन्ति तोपयन्ति ।। एवं प्रलोभ्यमानोऽपि वरैलोकप्रलोभनैः । एकान्तित्वाद्भगवति नेच्छत्तानसुरोत्तमः ॥ ५५॥ [भाग. ७९५-५५] नारद उवाच। भक्तियोगस्य तत्सर्वमन्तरायतयात्मनः। मन्यमानो हपीकेशं स्मयमानमुवाच ह ॥५६॥ तत्सर्व वरजातम्॥ 50 Found m चूर्णि, of श्रीधरी टीका. भर्भक for आत्मन- 54 dr पति for प्रभु 566T ·नरसिंहावतारा। मा मां प्रलोभयोत्पत्या सक्तं कामेषु तवर।। तत्सहभीतो निर्विणो मुमुक्षुस्त्यामुपाश्रितः ॥ ५७ ॥ । भृत्यलक्षणजिशासु त्यं कामेषु नोदयन् । भवान्संसारचीजेषु प्हदयप्रान्धिषु प्रभो॥५८॥ हरयस्य मन्धिवादफेषु ॥ माम्यथा तेऽसिलगुरो घटेत करणात्मनः । यस्त आशिप आशास्ते न स भृत्यः स चे घणिक् ॥ ५९॥ आशासानो न ये भृत्यः स्वामिन्याशिष आत्मनः । न स्वामी भृत्यतः सेवामिच्छन्यो राति घाशिषः ॥ ६॥ अहं त्वकामस्त्वद्भक्तस्त्वं च स्वाम्यनपाश्रयः। नान्यथेहावयोरथों राजसेवकयोरिव ॥ ६१॥ [ भाग ७.10.1-६] अनपाधयो निरभिसंधिः निष्कामः। अन्यथा फामाधनभिसंधि विना अर्थः प्रयोजनं नास्ति । ननु तथापि परमोदारस्य मम संतोपार्थ किमपि घृणीष्वेति। यदि रासीश मे फामावरांस्त्वं घरदर्पभ। फामानां हृद्यसंरोहं भयतस्तु घृणे घरम् ॥ ६॥ रासि पदासि । असंरोई अनुत्पत्तिम् ॥ इन्द्रियाणि मनः प्राण आरमा धर्मो धृतिर्मतिः । ही: श्रीस्तेजः स्मृतिः सत्यं यस्य नश्यन्ति जम्मना ।। ६३ ।। आस्मा देहः । यस्य कामस्य जम्मना एतानि नश्यन्ति ॥ विमुग्धति यदा फामान्मानयो मनसि धितान् । तमेव पुण्डरीकाक्ष भगवत्याय पाल्पते ॥ ६४ ॥ [भाग ७१०.७-१] भगवत्त्वाय त्यत्समानश्वर्याय ॥ 580 भई कामेयचोदयत् 60 0 T स्वाम्य for गेला 60T स्थितान् Ior त्रितान्. 1

·९४
टोडरानन्द
[२.१.१५
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि स्थिताः।
अध मत्योऽनृतो भवत्यत्र ब्रह्म समभुते ॥६५॥
[ कठोपनिषद् ६.१]
नमो भगवते तुभ्यं पुरुषाय महात्मने ।
हरयेऽतसिंहाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥६६॥
श्रीभगवानुवाच ।
नैकान्तिनो मे मयि जाविहाशिप
आशासतेऽमुत्र च ये भवद्विधाः।
अथापि मन्वन्तरमेतदन्न
दैत्येश्वराणामनुभुक्ष्य भोगान् ॥ ६७ ॥
कथा मदीया जुपमाणः प्रियास्त्व-
मावेश्य मामात्मनि सन्तमेकम् ।
सर्वेषु भूतेष्वधियक्षमीशं
यजस्व योगेन च कर्म हिन्वन् ॥ ६८ ॥
[भाग० ७.१०.१०-१२,].
योगेन मय्यर्पणेन कर्म हिन्वन् त्यजन् यजस्व इत्यादि भागवते
भागवतोत्तमायातिप्रणताय प्रह्लादाय संसारिणामज्ञानतिमिरापहारकाणि
निखिलोपनिषत्सारभूतानि सुधासमानानि वचनानीति॥
-
*
नाकं व्याकुलयम्मही तरलयम्पातालमान्दोलयन्
सिन्धूनुत्पथयम्स्खलद्गुणगणान्दिग्दन्तिनो द्रावयन् ।
मणि अथयन्हिरण्यकशिपोः श्रोत्रं विधेर्मुद्रयन्
कल्याणानि करोतु कण्ठनिनदो लीलानृसिंहस्य वः ॥ १९॥
दैतेयेन दुरात्मना भगवति द्वैपात्तनूजन्मने
प्रह्लादाय मुकुन्दमममनसे हन्तुं नियुक्ता भटाः।
जाताः कुण्ठितपाणयो गतमदा दन्तैर्विना दन्तिनो
नागा निर्विषतां गता भगवति महादरक्षापरे ॥ ७० ॥

·२०५.२]- पामनायतार: ज्वालाभिषलनस्य दन्तनियमित्तनिपानां गिरे। प्राव्णा सर्पयि [रमुंपत शिशु दैत्येश्वरे जल्पति । मापदेन पुरंदरादिदिविपद्यन्ये गुणानां निधी विश्वव्यापिनि विश्व] धामनि हरी चेतशिर योजितम् ॥७९॥ भूयो भामनोरथे यलयतामानीय पुत्रं पुरः फस्त्वां रक्षति कुन चास्ति फतमोरे मूढ सं दर्शय ।। थं जल्पपरे हिरण्यकशिपो स्तम्भेऽप्यदम्भोगत निशफाम गुणाभिराममतुल श्रीनारसिई मदः ॥७२॥ निष्फम्य स्फुरता विशालदशनव्यादीप्तरिमण्डल देतेयं पुरतोचलोक्य विसरोचिष्णुना विष्णुना। सधः फोपभरातरारेण नरारमाम्तेन दीर्ण च तर पक्षो येन हिताय सोऽस्तु भगोलीलानसिहायतिः॥७३॥ इति नरसिंहावतार॥ [अयतारसौख्ये नरसिंहायतारपर्णनं गाम नार्थी हर्षः।] २.५ अथ पामनायतारः॥ सा पामनपुराणे घलिना पराजितेन शोण पुत्रस्नहाकुलया भवित्या महाविष्णोः प्रसादनम् । प्रसन भगवता पयलेरपनयाय शादितिगर्भसंयम्यो घामनरूपेण स्वीयत इत्यापभिधाय पलिना विहिताया भगपत्रिवाया असहिष्णुतया प्रसादस्य तीर्थयानानन्तरम्- शुफस्तु भार्गयाम्सोसिम्ये यशयिधी मुने । अधिष्ठित भार्गवैस्तु महायशेऽमितपुसी यशपीक्षा पले शुमधकार विधिना स्वयम् ॥१॥ श्वेताम्बरधरो देस्यः येतमाल्यानुलेपनः। मृगाजिनयुतशित्रपर्दिपत्रयिचित्रितः ॥२॥ 71 hind om in A. 161मिशितो मार्गोण, अमितपते for "ती. एतशोधपत्रविषिराम Tणाजिना- ·९६ टोडरानन्द [२.५.३ समास्ते वितते यशे सदस्यैरभिसंवृतः । ह्यग्रीवक्षुराद्यैस्तु मयवाणपुरोगमः ॥ ३॥ पत्नी विन्ध्यावली चास्य दीक्षिता यज्ञकर्मणि । ललनानां सहस्रस्य प्रधानमृषिकन्यका ॥४॥ शुक्रेणाभ्यः श्वेतवर्णः सर्वलक्षणलक्षितः। महीं विहर्तुमुत्सृष्टस्तारकाख्योऽन्यगात्स्वयम् ॥ ५ ॥ एवमश्वे समुत्सृष्टे वितते यज्ञकर्मणि । गते च मासनितये ह्रियमाणे च पायके ॥६॥ पूज्यमानेषु देवेषु मिथुनस्थे दिवाकरे । सुपुचे देवजननी माधवं वामनाटतिम् ॥७॥ तं जातमा भगवन्तमीशं नारायण लोकपति पुराणम् । ब्रह्मा समभ्येत्य महर्पिमिस्तैः स्तोत्रं जगादाथ विभोर्महर्षे ॥८॥ नमोऽस्तु ते माधव विश्वमूर्ते नमोऽस्तु ते माधव विश्वरूप । विश्वेषां मूर्तिः विश्वं रूप यस्य ॥ नमोऽस्तु ते शत्रुवलेन्धनाने नमोऽस्तु ते पापमहादवाने ॥९॥ नमस्ते गुण्डरीकाक्ष नमस्तै विश्वभावन । नमस्ते जगदाधार नमस्ते पुरपोत्तम ॥१०॥ नारायण जगन्मूते जगन्नाथ गदाधर। पीतवास श्रियः कान्त जनार्दन नमोऽस्तु ते ॥११॥ भवांस्त्राता च गोप्ता च विश्वात्मा सर्वगोऽव्ययः। सर्वधारिन्धराधारिरूपधारिनमोऽस्तु ते ॥१२॥ 5bT 3&AB ततोस्मिन् for समास्ते 4T तस्य for चास्य मधुमासे सुलक्षण . CT चरितु for विर्तुं d B तारकार योऽन्वगाय, T तारफा- क्षस्त्वगाच्च त 8 CT सजातमान for त जात', 'T सम महर्षिभि for महर्षिभिस्तै , dr सम for विभो 9aT सत्त्वमूत for विश्व',6T सात्वत for माधव CT शत्रुवनेन्धनान्न for शत्रुबलेन्ध 10 am नमोऽस्तु for नमस्ते .

·२७ ३.५.६] वामनावतार। वर्धस्व वर्धिताशपत्रैलोक्य सुरपूजित । कुरुप्य त्वं देवपते मघोनोऽश्रुप्रमार्जनम् ॥ १३ ॥ त्वं धाता च विधाता च संहर्ता त्वं नरेश्वर। [महालयो महायोगी योगशायी नमोऽस्तु ते ॥ १४ ॥ इत्थं स्तुतो जगन्नाथः सर्वात्मा सर्वपालकः। प्रोवाच भगवान्महां कुरूपनयनं विभो ।। १५॥ ततश्चकार देवस्य जातकर्मादिकाः किया। भारद्वाजो महातेजा वार्हस्पत्यस्तपोधनः । व्रतवन्धं तथैवास्य कृतवान्सर्यशास्त्रवित् ॥ १६ ॥ ततो ददुः प्रीतियुताः सर्व एव यथाक्रमम् । यज्ञोपवीतं पुलहः स्वयं च सितवाससी ॥ १७ ॥ मृगाजिनं कुत्समुनिर्भरद्वाजस्तु मेपलाम् । [पालाशमददाद्दण्डं मरीचिब्रह्मणः सुतः] ॥ १८ ॥ अक्षसूत्रं वारुणिस्तु कौलं वेदमथाङ्गिराः । छत्रं प्रादाद्नुहो राजा उपानागलं नृगः । कमण्डलुं वृहत्तेजाः प्रादाद्विप्णौ बृहस्पतिः ॥ १९ ॥ एवं कृतोपनयनो भगवान्भूतभावनः। संस्तूयमानो मुनिभिः साङ्गं वेदमधीयत ॥ २०॥ भारद्वाजादाभिरसात्सामवेदं महामतिः। महदाख्यानसंयुक्तं गान्धर्वसहितं मुने ॥ २१ ॥ मासेनैकेन भगवाज्ञातश्रुतिमहानिधिः । लोकाचारप्रवृत्त्यर्थमभूच्छ्रुतविशारदः ॥ २२ ॥ सर्वशास्त्रेषु नैपुण्यं गत्वा देवोऽक्षयोऽव्ययः । प्रोवाच ब्राह्मणश्रेष्ठं भारद्वाजमिदं वचः ॥ २३ ॥ 13 a T वर्धिष्णो for वर्चस्व: A "त्रैलोक्यस्थासुराजित; CA कुरुप दैवतपते dA अश्रुविमार्जनं for अश्रुप्रमा', 14 cd om in AB. 150 T सर्वगो हरिः 16cT तथेशस्य for तथैवास्य. 17 d T पुलस्त्य for स्वयं च. 18 a T कुम्भयोनिः for कुत्समुनि:, cd om. In AB. 19 BT कौशवीरं for कौलं वेदं, Tछनं ददी दुराजस्तु, dr भृगु for नृगः. 20 0 T ऋषिभि, for मुनिभिःd T वेदान्साहानधीतवान्. 21 bT महास्वर for महामति . 22b T 'महार्णवः for "महानिधिः: d B श्रुति. विशारद, स तु विशारदः १३ ·टोडरानन्द २५.४ ब्रह्मम्प्रयामि देशासां कुरुक्षेत्र महोदयम् । तत्र दैत्यपतेः पुण्यो हयमेधः प्रवर्तते ॥२४॥ समाविष्टानि यस्याद्य तेजांसि पृथिवीतले । तेनाहं प्रतिजानामि कुरुक्षेत्रं गतो वलिः ॥२५॥ भारद्वाज उवाच। स्वयं वा गच्छ वा तिष्ठ नाहमाशां ददामि ते । गमिष्यामो वयं विष्णो बलेरध्वरमाहताः ॥२६॥ [ वामन० ८९.२५-५] अथ भारद्वाजप्रश्नानुसारेण भगवता स्वकीयालयान्युक्तानि ! ततश्च- इत्येवमुक्त्वा पचनं महर्षे विष्णुर्भरद्वाजमृपिं महात्मा । विलासलीलागमनो गिरीन्द्रा. त्स चाभ्यगच्छत्कुरजागलं हि ॥ २७ ॥ [ वामन. ९...] ततः समागच्छति वासुदेवे मही चकम्पे गिरयश्च चेलुः। क्षुधाः समुद्रा दिवि चक्षुमण्डलं चातैर्विपर्यस्तगतिमहर्षे ॥ २८ ॥ यशः समागत्य समाकुलोऽभू- घ्न वेद्मि किं मे मधुहा करिष्यति । यथा प्रदग्धोऽस्मि महेश्वरेण किंमां न वा धक्ष्यति वासुदेवः ॥ २९॥ [ वामन. ९१.१-२] अथवा घोररूपं तमुत्पातं दानवेश्वरः । पप्रच्छौशनसं शुक्र प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ ३० ॥ 24 a T व्रजामि for प्रयामि AB चेदाज्ञा for देशाज्ञा, bB कुरु क्षेत्रान्महोदय 26 a T स्वेच्छया तिष्ठ गच्छामो, d A आहृता, T आधित fo- आदता 27 dA समावगच्छत् for सचाभ्य 28 CA कृच्छा for सुब्धा T सर्वलोको for चक्षुमण्डल, d T वभौ विपर्यस्त for वातविपर्यस्त'. 29aT यज्ञ समागात्परमाकुल ३ 30a T त दृश्वा for अथवा bT तु निमित्त for तमुत्पात ·२.५.१६] घामनायतारः। किमर्थमाचार्य मही सरीला रम्भेय वाताभिहता चचाल । किं यासुराः स्वान्सुलुतानपीह भागान गृहन्ति हुताशने मे । शुभ्धाः किमर्थं मकगलयाश्च ग्रहा न ग्रे किं प्रचरन्ति पूर्ववत् ॥ ३१॥ [वामन० ९१.४-६] गुम उवाच । शृणुप्प दैत्येश्वर येन नामी [भागान्प्रयच्छन्ति महासुरेभ्यः । हुनाशना मन्त्रहुतास्त्वमीभि-]] नूनं समागच्छति वासुदेवः॥ ३२ ।। तदशिविश्नपेमपारयन्ती मही सदरीला चलिता क्षितीश । तस्यां चलन्त्यां मकरालयाश्च उद्वृत्तवेला दितिजाद्य जाताः ॥ ३३ ॥ [पुलस्त्य उवाच ।] शुप्रास्य वचनं श्रुत्वा यलिर्भार्गवमब्रवीत् । धम्यं सत्यं च पथ्यं च महोत्साहसमीरितम् ॥ ३४ ॥ यलिरुवाच। आयाते यामुदेवे यद मम भगवन्धर्मकामार्थतत्त्वं कि कार्य किं च देयं मणिकनकमयो भूगजाश्यादिक वा। किया वाच्यं मुरारेनिजहितमथवा तद्धितं या प्रयुझे पथ्यं तथ्यं प्रियं भो मम यद शुभदं तत्कारिप्ये न चान्यत् ॥ ३५ ॥ [पुलस्त्य उवाच 1] तठापय भार्गवः श्रुत्या दैत्यनाथेरितं परम् । विचिन्त्य नारदः प्राह भूतं भावि यले पुरः ॥ ३६॥ 310 किमागुरीयाश्च हुतानपीह, dT हुनाशनाथ for हुनाशने मे, CT मरा. लया विमो for "लयाश, ITऋक्षाणि मे नेर चरन्ति पूर्वमन्. 320com.inA, 330T दिशय for क्षितीश. 37AR on पुलस्त्य आच dT गत्योन्गाहगमन्वितं, 354 T धर्मगमार्थयु for 'कामाता. UT राज्यमी धर्म या lor भूगनावादि वा. 360 T महत् for यरं, CAB भार्गवः for नारद dT भूनभन्या मीश्वरः ·२०० टोडरानन्दे [२.५.१७ [शुक्र उवाच।] त्वया वृत्ता यशभुजोऽसुरेन्द्रा वहिप्फते च श्रुतिदृष्टमार्गे। श्रुतिप्रमाणा मसभोजिनो यहिः सुरास्तदर्थ [ हरिरभ्युपैति ] ॥ ३७ ॥ [वामन० ११.७-१3] [तस्यावर दैत्य समागतस्य कार्य हि कि मां परिपृच्छसे यत् । वाच्यं त्वया देव निरर्थ] भोः कस्त्वां वरं दातुमलं प्रशस्नुयात् । यस्योदरे भूर्भुवनादिलोका रसातला वा निवसन्ति नित्यशः॥३८॥ बलिरवाच। मया तथोक्तं वचनं हि भार्गव न चास्ति मह्यं न च दातुमुत्सहे । समागतेऽप्यर्थिनि हीनवृत्ते [ तद्वद्धि देवे कथमागते हि।] जनार्दने लोकपतौ [ महर्षे समागते नास्ति ] कथं नु [वच्मि ] ॥ ३९ ॥ एवं च श्रूयते लोके सतां कथयतां विभो । सद्भायो ब्राह्मपोप्वेव कर्तव्यो भूतिमिच्छता । दृश्यते हि तथा तञ्च सत्यं ब्राह्मणसत्तम ॥४०॥ पूर्वाभ्यासेन कर्माणि संभवन्ति नृणां स्फुटम् । वाकायमानलानीह योन्यन्तरगताम्यपि ॥४१॥ [वामन ९११५-१९] 37 2-38c Portion in [] om in A 380T वाच्यं तथा साम for वाच्यं त्वया देव. cd 1 भूर्भुवनापाररसातलेशा निवसन्ति नियश 39 Portion in [] om. In A, Tन चार्थिने किंचन दातु मुत्सहे. 40/T व्राह्मणपुगव for ब्राह्मगसत्तम ·VID 324 २.५.५० यामनावतारः। २०१ अथान्योऽपि यलिशुक्रसंवादः। ततश्च- इत्येवमुक्तो बलवान्स शुक्र दैत्येश्वरः स्वं गुरुमीशितारम् । ध्यायंस्तदा तं मधुकैटभारि नारायणं चक्रगदासिपाणिम् ॥४२॥ [ वामन० २१.११५] [पुलस्त्य उवाच ।] एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो भगवान्यामनाकृतिः। यशयाटमुपाश्रित्य उच्चैर्वचनमब्रवीत् ।। ४३ ।। ऑफारपूर्वाः श्रुतयो मखेऽस्मि- स्तिष्टन्ति रूपेण तपोधनानाम् । योऽश्वमेधः प्रवरः ऋतूनां मुख्यस्तथा या दैत्यनाथः॥४४॥ इत्थं वचनमाकर्ण्य दानवाधिपतिर्वशी। समभ्यगात्स्वयं तत्र यत्र देवः स्थितोऽभवत् ॥ ४५ ॥ ततोऽयं देवदेवेशमयम_दिनासुरः। भारद्वाजर्पिणा साध यज्ञवाट न्यवेशयत् ॥ ४६॥ प्रविष्टमात्रं तं देवं प्रतिपूज्य विधानतः । प्रोवाच भगवन्ब्रूहि दयितं किं तवानघ ॥४७॥ ततोऽब्रवीत्सुरश्रेष्ठो दैत्यराजानमव्ययः । विहस्य सुचिरं कालं भारद्वाजमवेक्ष्य च ॥४८॥ गुरोर्मदीयस्यैतस्य अस्त्येवाग्निपरिग्रहः। नस धारयते भूम्यां पारक्यां जातयेदसम् ॥४९॥ तदर्थमभियाजेयं मम दानवनन्दन । मच्छरीरप्रमाणेन देहि राजन्पदत्रयम् ॥ ५० ॥ ZIFS . 43 0T यज्ञवाटसमीपे स 44 dT युक्त यथाम्याखुरु दैत्यनाथ 45CT सार्घ्यपान समभ्यागाद् 46 a T ततः स for ततोऽयं BT पूजयित्वा विधानत: cd pot fousd in T. 47 ab not found in T. 48 Ta मधुरिपु for सुरश्रेष्ठो, BT दैत्यराज तमन्यय . 49 abT गुरोमदीयस्य गुहस्तस्यास्यमिपरिप्रदः. aT शारक्याया च पावरम् 50bT दानापार्थिव for दानवनन्दन, dT क्रममय for पदन्नय ·१०२ [२.५.५१ टोडरानन्दे मुरारेवंचनं श्रुत्या वलियर्यामवेक्ष्य च । याणं च तनयं वीक्ष्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥ न केवलं प्रमाणेन वामनोऽयं लघुः प्रिये । येन क्रमत्रयं भूमि याचते बुद्धितोऽपि च ॥५२॥ प्रायो विधाताल्पधियां नराणां वहिष्कृतानां च महानुभावः। धनादिकं भूरि न च ददाति यस्येह विष्णोर्न यहुप्रयासः ॥५३॥ न ददाति विधिस्तस्य यस्य भाग्यविपर्ययः। मयि दातरि यश्चायं याचते हि पदत्रयम् ॥ ५४॥ इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा भूयोऽप्युवाचारिविदारणोऽयम् । याचस्व विष्णो गजवाजिभूमि- दापन्हिरण्यं यदभीप्सितं ते ॥५५॥ भवाम्यावयिता विष्णो अहं दाता जगत्पतिः । दातुर्याचयितुर्लजा कथं न स्यात्पदनये ॥ ५६ ॥ रसातलं च पृथिवीं विष्णो नाकमथापि च । एतेभ्यः कतमं दिव्यं स्थानं याचस्व वामन ॥ ५७॥ श्रीवामन उवाच । गजाश्य भूहिरण्यादि तर्थिभ्यः प्रदीयताम् । यस्याहमर्थी दैत्येन्द्र देहि राजन्पद्रयम् ॥ ५८॥ इत्येवमुक्ते वचने वामनेन महासुरः। बलि शारमादाय ददौ विष्णौ क्रमत्रयम् ॥५९ ।। 520 T लघुप्रिय , cd T येन क्रमत्रयं चोकं याचते मद्विधेऽपि च. 536Tखलु दिव्यपुण्यै tor व महानुभावै: 4T तथैव विष्णु for यस्येह विष्णोः. 54dTक्रम- त्रय for पदनयं 55 BT भूयोऽयुवाचाथ हरिं सुरारिः, CA त्वया च for याचस्वः dT दासी° for दारान् : T यदपीप्सित for यदभीप्सितं. 564T भवाश्च याचिता for भवान्याचयिता, CT दातुवै मम लज्जेयं 57 a Thai for 7, 5T for विष्णो: CT या for दिव्यं, dT स्वस्थो for स्थान. 58 cT एतावदेव संप्रार्थी. 596Tमहात्सना for महापुर.

·jܫܝ.ܟ.ܪ पामनायतारः। पाणी तु पतिते ताये दिल्य रुप घफार ।। प्रलोक्यमामणार्याय यगुरू जगन्मयः ।। ६० ॥ पद्भ्यां भूमिस्तथा जई नमामलाफ्ययन्दिने । सन्यं तपो जानुयुगे अगभ्यां मेग्मन्दरी ॥ ६ ॥ निदेयाः फटीमागं मगती यस्तिशीपंगाः। लिने स्थिती मम्मयश्च वृषणाभ्यां प्रजापतिः ॥ ६ ॥ फुक्षिभ्यामर्णयाः सप्त जठर भुवनानि च । यलिसंधिपु नयध यशाम्तु जठर स्थिताः । इशापूर्तादयः मर्याः प्रियास्तम सुमंस्थिताः ॥ ३ ॥ [वामनः १२.१-३१] मुग तु साग्मयो विप्राः संस्कारा दशनच्छदाः। धर्मकामार्यमोक्षायाः शास्त्रशीचसमन्विताः ॥ ६४ ॥ लक्ष्म्या मह ललाटस्थी श्रयणाभ्यामथाश्विनी । भ्यासस्थो मातरिया च मरुनः सर्वसंधिषु ।। ६५॥ सर्वसूक्तानि दशना जिदा देवी सरस्वती । चन्द्रादित्यो च नयने पक्षमस्याः मृत्तिकादयः ॥ ६६ ॥ [विशापा देवदेवस्य ध्रुवोर्मध्ये व्यवस्थिताः।] तारका रोमकृपाणि रोमाणि च महर्षयः ॥ ६७ ॥ गुणैः सर्वमयो भूत्वा भगवान्भूतभावनः । ममेणकेन भरणी चकाम सचराचराम् ।। ६८॥ ऊध्य विक्रममाणस्य महारूपस्य तस्य थे। दक्षिणोऽभूत्स्तनश्चन्द्रः सूर्योऽभूदथ चोत्तरः। नभश्चक्रमतो नाभी सूर्येन्दू सव्यदक्षिणौ ॥ ६९ ।। तृतीयेन क्रमेणाथ स्वमहर्जनतापसाः। क्रान्ताऽर्धार्धन वै राजनर्धनापूर्यताम्बरम् ॥ ७॥ 60d T जरूप जगन्मयं 62dT षणस्थ for पणाभ्या. 63aT कुक्षिस्था अर्गवा सप्त, CT वलिपु निपु for वलिमधिषु d T यज्ञोऽन्तर्जठरे स्थित , fr क्रिया मन्त्राश्च सस्थिता 6 d Tशास्त्रैश्चैव for शास्त्रशौच AB 680 T जगतीं for धरणा, d Tजहार for चकाम 69ef not found 67 abom.in InT, ·टोडरानन्द [२५.७१ ततःप्रवर्धितो ब्रह्मन्विष्णु दक्षिणान्तरे । ब्रह्माण्डोदरमाहत्य निरालोकं जगाम ह । विश्वाशिणा प्रसरता कटाहो भेदितो बलात् ।। ७१ ॥ [ वामन. ९२.२४-२] भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः। समभ्येत्य बलिं प्राह ईपत्प्रस्फुरिताधरः ॥७२॥ ऋणाद्भवति दैत्येन्द्र बाधनं घोरदर्शनम् । त्वं पूरयस्व कामान्मे नो चेद्वन्धं प्रतीच्छ मे ।। ७३ ॥ तन्मुरारिवचः श्रुत्वा विहस्थाथ चलेः सुतः। वाणः प्राहामरपति वचनं हेतुसंयुतम् ॥ ७० ॥ बाण उवाच। हृत्वा महीमल्पतरां जगत्पते स्वयं भुवादि भुवनानि वै पट् । कथं वलि प्रार्थयसे सुविस्तुतां यां प्राग्भवानो विपुलामकार्षीत् ।। ७५ ॥ विभो मही यावतीयं त्वया हि सृष्टा समेता भुवनान्तरालैः। दत्ताच तातेन हि तावतीयं किंवा छलेनैप निवध्यतेऽद्य । ७६ ॥ या नैव शझ्या भवतापि पूरितुं कथं चितन्याद्दितिजेश्वरोऽसौ। शक्तस्तु संपूजयितुं मुरारे प्रसीद मा बन्धनमादिशस्थ ॥ ७ ॥ प्रोक्तं श्रुतं भवतापीश वाक्यं दानं पात्ने भवते सौख्यदायि । देशे पुण्ये वरदे यच्च काले तच्चाशेपं दृश्यते चक्रपाणी ॥७॥ 71 BA बृहद्विष्णवधिणाम्बरे 730Tत्व पूरय पद तन्मे 75aTकृवा for हला. bT स्वय विधाता भुवनेश्वराणा, d T विपुला चकार for विपुलामगपति 78bT जायते for भवते - T तदेवापि for वरदे यद ·२.५.४५j घामनावतारः। १०५ दानं भूमिः सर्वकामप्रदाता भवान्पात्रं देवदेवो जितात्मा। कालो ज्येष्ठामूलयोगे भृगाङ्के कुरुक्षेत्र पुण्यदेशः प्रसिद्धः ॥ ७९ ॥ किंवा देवः परमो नैव देव किं वा देवोऽस्मद्विधैर्बुद्धिहीनः । [स्वयं श्रुतीनामपि चादिकर्ता व्यवस्थितः सदसद्यो जग? ] ॥ ८ ॥ कृत्या प्रमाणं स्वयमेव हीनं पदत्रयं याचितवान्भुवश्च। किं त्वं न गृह्णासि जगत्रयं भी रूपेण लोकत्रयवन्दितेन ॥ ८१॥ नावाश्चर्य यजगत्यां समग्रं पद्वयं नैव पूर्ण तवाद्य। क्रमेण त्वं लङयितुं समर्थों लीलामेतां कृतवांल्लाकनाथ ॥ ८२॥ [वामन० ९२.33-3] इत्येवमुक्ते वचने वाणेन चलिसूनुना। प्रोवाच भगवान्वाक्यमादिकर्ता जनार्दनः ॥ ८३॥ त्रिविक्रम उवाच । यान्युक्तानि वचांस्यत्र त्वया वालेन सांप्रतम्। तेषां वै हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम ॥ ८४॥ पूर्वमुक्तस्तव पिता मया राजन्पदत्रयम् । देहि मह्य प्रमाणेन तदेतत्समुपस्थितम् ॥ ८५ ॥ किन वेत्ति प्रमाणं मे पलिस्तव पितासुरः। प्रायच्छद्येन निःशङ्कममानं तत्क्रमत्रयम् ॥ ८६॥ [सत्यं क्रमेण चैकेन क्रमेयं भूर्भुवादिकम्] । चलेरपि हितार्थाय कृतमेतत्पदन्द्रयम् ॥८॥ so ab rfक वा देवैमद्विधैर्बुद्धिहीन शिक्षा नेयः साधु वासाधु चैव: cd om. In AB. 82 a T जग for जगत्या bT कमनयेणैव पूर्ण तवाय, 1 T महीं समप्रा ननु लोकनाथ, 86d T पदत्रयं for कमजय. 87 abom. In AB.

·१०६ टोडरानन्द [२.५.४८ तस्माद्यम्मम वालेय त्यत्पिग्राम्यु करे महत् । दत्तं दैत्यपुरे राज्यं कल्पं यावद्भविष्यति ॥ ८८ ॥ [ वामन० १२.४५-५०] गते मन्वन्तरे वाण श्राद्धदेवस्य सांप्रतम् । सावर्णिके च संप्राप्ते यलिरिन्द्रो भविष्यति ॥ ८॥ इत्थं प्रोक्त्वा वलिसुतं वाणं देवत्रिविक्रमः। प्रोवाच यलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम् ॥९॥ [ वामन० ९२.५ श्रीभगवानुवाच। आपूरणाद्दक्षिणाया गच्छ राजन्महाफलम् । सुतलं नाम पातालं यस तत्र निरामयः ॥२१॥ बलिरुवाच। सुतले वसतो नाथ मम भोगाः कुतोऽव्ययाः। भविष्यन्ति तु येनाहं निवसामि निरामयः॥ ९२॥ श्रीत्रिविकम उवाच। सुतलस्थस्य दैत्येन्द्र यानि भोग्यानि तेऽधुना । भविष्यन्ति महाहीणि तानि वक्ष्यामि सर्वशः ॥१३॥ दानान्यविधिदत्तानि श्राद्धान्यश्रोत्रियाणि च । तथाधीतान्यन्नतिभिर्दास्यन्ति भवतः फलम् ॥९४ ॥ [वामन. १२.५२-५५] इत्येवमुक्त्वा मधुहा दितीश्वरं विसृज्य ते दैत्यपति महर्षे। संपश्यतामेव सुराधिपाना- मन्तर्हितः स्वर्गमुपाजगाम ॥१५॥ [चामन० ९२.५९] 88 0 T दत्तं तेनायुरेतस्य 89 Not found in T. 90 T इदमुक्त्वा for इत्थं प्रोस्ता 92dT वसिष्यामि for निवसामि 956T विसर्जयित्वा सतं सभार्य, cd T उर्वी समादाय जगाम तूर्ण स शाह्यामरमघजुट .

·२०५.१०] पामनावतार १०७ एवं पुरा चक्रधरेण विष्णुना घद्धो बलियामनरूपधारिणा। शक्रप्रियार्थ सुरकार्यसिद्धये द्विताय विप्रर्षभगोरिजानाम् ॥१६॥ प्रादुर्भवस्ते कथितो [मह पुण्यः शुचि मनम्यावहारी। श्रुते यस्मिन्कीर्तिते संस्मृते च पाएं याति प्रसायं पुण्यमेति ॥९७॥ [ यामन० १२.६४-६५] नरसिंहपुराणे- इत्युक्तो देवदेवेन प्रसभेन नृपो बलिः । तं प्रणम्य ततो गत्वा सुनलं भोगमाप्तवान् ॥ २८ ॥ शकोऽपि स्वर्गमागत्य प्रसादाद्वामनस्य थे। शशास सकलं राज्य सर्वदेवसमन्वितम् ॥९९ ॥ गुफोऽपि विष्णुमाराध्य भक्त्या स्तोत्रेण चानघ । लघवागतमप्येकं नेयं कृष्णप्रसादतः ॥ १० ॥ यः स्मरेत्यातरुत्थाय वामनस्य कथामिमाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥ १०१॥ इति ॥ [ नृसिंह दैतेयेन बलोत्कटेन यलिना देवाः समुत्सारिताः स्वलोकाद भुवनत्रयम्य निग्निलं साम्राज्यमनीटतम् । देवेभ्यः फरणावता भगवता देतेयदेम्यक्षमा मूर्तिः कापि जगत्प्रमाय विहिता गर्भऽदितामनी ॥१०॥ आविर्भूय विधाय विप्रविहितं नानामुनिभ्यो विभुः भारद्वाजमुनीश्यरेण सद्वितः प्राप्तो घलेगश्रमम् । याचित्या घ घलेः पदत्रयपदं फ्रान्त्या जगन्मण्डलं यः पातालतले यवन्ध च बलिं पायात्म यो धामनः ॥ १०३॥ 98 Quotation from नरसिंहपुराण 97 Portion In []om.in A. could not be traced ·[२५.१०४ टोडरानन्दे देवानामुपकारिणाथ हरिगा दैत्यहा स्वेच्छयै- चायातं वलिबन्धनाय बलिना निर्णीतमेतत्युरः। यदत्तश्चरणत्रयक्षितिमिषादात्मैव तेऽनादरा- दर्थिभ्यः किल यज्ञकर्मणि सतां धर्मोऽयमाजानिकः ॥ १०४॥ श्रीदाम्ने येन मुष्टिनयमितपृथुकप्राप्तितुष्टेन दत्तं त्रैलोक्यस्याधिपत्यं तदनु कमलया दातुकामो निरुद्धः । तेन श्रीविष्णुपादागमजनितमुदा स्वात्मनोऽपि प्रदाता पाताले यनिरुद्धो वलिरिति भगवम्कोऽयमीदग्विचारः॥ १०५॥ तुष्टेनापि कृपावतापि करुणापाथोधिना विष्णुना यद्दतं चरणाविन्दमतुलं मौलौ बलेरादरात् । अन्यत्तुच्छमतश्विरंतनतपोगम्ये महायोगिनि विश्वस्मिन्नविनश्वरे चलिरसौ पादाम्बुजे स्थापितः ॥१०६॥ इति वामनावतारः॥ [श्रीटोडरानन्दे अवतारसौख्ये वामनावतारो नाम पञ्चमो हपः॥] अथ परशुरामावतारः॥ राजन्यरुधिरवारिधिमध्यकलालोलकीर्तिकलहंसे । जमदग्निकुमुदचन्द्रे महसि मुनीन्द्रे मनो विशतु ॥१॥ तत्र स्कन्दपुराणे रेगुफाखण्डे स्कन्दं प्रति ऋषयः । का चैकवीरा सा देवी जमदग्निश्च को विभो । यस्य गर्ने समुत्पन्नः स रामः क्षत्रियान्तकः ॥२॥ जमदग्निः छ. संभूतः को धेनुं तस्य चाहरत् । कार्तवीर्यः स रामेण कथयस्व कथं हतः॥३॥ स्कन्द उवाच। देवानां दानवानां च संग्रामोऽभूत्सुदारुणः । ते देवानजयन्दैत्या मायया बलिनः पुरा ॥४॥ 1060B महायोगिनां for महायोगिनि 2 The quotations from सन्दपुराण could not be traced to T.

·१०९
२६.७]
परशुरामावतारः।
ततः शनादयो देवा निर्जितास्ते महासुरैः।
निराहतास्ते त्रिदशा गोविन्दं शरणं ययुः॥५॥
क्षीरार्णवमथागत्य शेषशय्यास्थितं हरिम् ।
तुष्टुवुस्तं प्रणम्यादी कृतप्राञ्जलयः सुराः ॥ ६॥
देवा ऊचुः।
स्वामिन्मत्स्यादिरूपैः स्वैहरे विश्व त्वयोवृतम् ।
राक्षसेभ्योऽसुरेभ्यश्च सर्वान्नस्त्रातुमर्हसि ॥७॥
त्वं नस्त्राता जगत्कर्ता दैत्यंशमकरः प्रभो।
लवणान्तकरः श्रीमान्देवदेव नमोऽस्तु ते ॥८॥
त्वमेकः पुरुषो नित्यः शर्मदः परमेश्वरः।
एकस्त्वनन्तरूपोऽसि विश्वरूप नमोऽस्तु ते ॥९॥
इत्येवं संस्तुतो देवभंगवान्गरुडध्वजः ।
प्रहस्य विकलद्वक्त्रसरोजः प्राह तानिदम् ॥१०॥
श्रीभगवानुवाच ।
कस्माद्भयमनुप्राप्ताः सर्वे दुःखं सुरोत्तमाः।
ख्यापतामधुनैवाहं नाशयिष्यामि तद् द्रुतम् ॥ ११ ॥
देवा ऊचुः।
निर्जिताः स्मो वयं दैत्यैरभिभूय त्रिविष्टपात् ।
निराकृताः शरण्यं त्वं हन्तुमर्हसि तान्प्रभो ॥ १२ ॥
श्रीभगवानुवाच ।
अदितेः संभविष्यामि यदांशेन सुरोत्तमाः।
तदाहं द्विजरूपेण धातयिष्यामि दानवान् ॥१३॥
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियामहम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि दक्षिणार्थ मखे शुभे ॥१४॥
एकवीरेति विख्याता सर्वकामप्रदायिनी ।
अदितियां महाभागा संभविष्यति भूतले ॥१५॥
तथापि तां प्रार्थयत गच्छध्वमधुना सुराः ।
ततस्तस्यां भविष्यामि यदि सा प्रभविष्यति ॥१६॥
स्कन्द उवाच।
इत्युक्तास्ते ततो देवाः सर्वे संहृष्टमानसाः।
तं प्रणम्य जगन्नाथमदितेः स्थानमागमन् ॥ १७ ॥

·टोडरानन्दे [२.६.१८ ते प्रणामं ततस्तस्यै कृत्वा देव्यै मुदा युताः। स्तुस्वाभ्यर्च्य जगद्धात्रा तामूचुः प्रणताः स्थिराः॥१८॥ देवानामसि मातस्त्वं सर्वकामप्रदायिनी। निर्जिताः स्मो वयं दैत्यैः सर्वान्नस्त्रातुमर्हसि ॥ १९॥ विष्णुस्त्वदुदरे देवि संभविष्यति नान्यथा । विष्णुं त्वदुरे देवि धृत्वा त्राहि जगत्त्रयम् । हतेषु दुष्टद्रत्येषु त्वमेका वै भविष्यसि ॥ २०॥ अदितिरुवाच । न शक्तास्मि हपीकेशं तं धर्तु तपसा विना। विना बलेन वीर्येण स्वगर्भे गरुडध्वजम् ॥ २१ ॥ अतयंस्त्वप्रमेयश्च पद्मनाभः सुरारिहा । यस्योदरे कृत्स्तमिदं हस्तीदमखिलात्मनः ॥ २२ ॥ विश्वाधारः परोऽनन्तः अकल्पः परमेश्वरः। त्रैलोक्यधर्ता भगवान्स हरिः केन धार्यते ॥ २३ ॥ देवा उचुः। गच्छ देवि तपः कर्तुं सुरगन्धर्वनिराः । [दास्यन्ति तव तेजांसि महात्मानी महर्पयः ।। स्कन्द उवाच। इत्युक्त्वा सुरगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरोरगाः।] रदाश्च ऋपयः सर्वे तेजांसि प्रददुस्तदा ॥२४॥ सुरतेजोमयी देवी सादितिर्मुनिसत्तमाः। फैलासाद्रिं तपः कर्तुं जगाम त्रिदशैर्वृता ॥२५॥ स्कन्द उवाच। ततो ब्रह्मादिभिर्देवपिभिः सिद्धचारणः । एकपारेति तम्यास्सैनाम सर्वः प्रतिष्ठितम् ॥ २६ ॥ यस्याः संदर्शनादेव सर्वमन्त्रफलं भवेत् । सर्पयशफलं चैव सर्वतीर्थाभिषेचनम् ॥ २७ ॥ ततः कैलासमागम्य मुरमाता शुभानना । अदितिस्तपसा देवं हरमाराधयत्तदा ॥ २८ ॥ 24 mb Portion in [] om. in A. .

·३.६.१j परशुरामावतार। अनेककुसुमर्दिव्यैश्चन्दनैश्च सुगन्धिभिः। फलैश्च विविधाकारैस्तोपयामास शंकरम् । कराअलिपुटं कृत्या तुष्टाव वृषभध्वजम् ॥ २९ ॥ अदितिरुवाच। प्रसीद देवदेवेश त्रिपुरान्तकर प्रभो। नमस्ते वलरूपाय विश्वरूपाय मीढुपे ॥ ३० ॥ नमः शिवाय शान्ताय गुह्याय परमात्मने । विश्वेश्वराय सिद्धाय भूताधिपतये नमः ॥ ३१ ॥ इति स्तुत्वा शिवं देवी पार्वती लोकमातरम् । तुष्टाव परया भक्त्या सादितिः सुरसंवृता ॥ ३२॥ देवि पार्वति ते रूपमचिन्त्यं देवमानवैः । प्रसादं कुरु मे भक्त्या प्रसीद परमेश्वरि ॥ ३३॥ स्कन्द उवाच। पार्वत्या सहितस्त्वेवं संस्तुतो वृषभध्वजः। तामुवाच ततो देवीमदिति मुनिसत्तमाः॥ ३४ ॥ ईश्वर उवाच । किं प्रार्थयसि देवि त्वं मत्तो वै सुरवन्दिनि । वरं दास्यामि ते प्रीत्या ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ३५॥ अदितिरुवाच । अयोनिसंभवं देहं देहि मे भक्तवत्सल । त्वं कश्यपान्वितो भर्ता तुष्टो भवितुमर्हसि ॥ ३६॥ सुराणां रक्षणाय धर्मसंरक्षणाय च । उत्पत्स्यामि सुरश्रेष्ठ पुत्रप्राणरीप्सया ॥ ३७ ॥ संभविष्यति में गर्भ हरिस्त्रिभुवनेश्वरः । तुष्टिं दास्यति देवेशः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् ॥ ३८॥ स्कन्द उवाच। तयैवं प्रार्थितो देवः शंकरः प्राह पार्वतीम् । तस्यास्तु वरदानाय वचनं शशिशेखरः ॥ ३९ ॥ 358 A सुखनन्दिनि for सरवन्दिनि

·टोडरानन्द
[२.६."
ईश्वर उवाच।
देवि त्वमात्मनो रूपमदित्य सर्वकामिकम् ।
देहि देवि प्रसन्ना त्वं मनसा वरवणिनि ॥४०॥
स्कन्द उवाच।
इत्युक्ता तु मुदा युक्ता हरेण गिरिजा शुभा।
तस्यै तुष्टा वरं प्रादाद्दत्वा तेजस्तदात्मनः ॥४१॥
पार्वत्युवाच।
सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वकामधुगुत्तमा ।
ईश्वरस्य प्रिया भार्या मद्रूपा त्वं भविष्यसि ॥४२॥
दर्शनेन च लोकानां भुक्ति मुक्ति प्रदास्यसि ।
सत्यं मद्वचनादेवि संभविष्यसि भूतले ॥४३॥
गच्छ त्वं भवनं देवि पुत्रार्थ चाथ चामले ।
संभविष्यन्ति ते पुत्रा देवा अग्निपुरोगमाः ॥४४॥
स्कन्द उवाच।
ततः प्रसन्नवदनः शंकरो मुनिसत्तमाः ।
अदित्यैवं वरं प्रोक्तं यथाभिलषितं तदा ॥४५॥
ईश्वर उवाच।
भविष्यामि न संदेहो भर्ताहं सुरवन्दिनि ।
देहमन्यद्गतायास्ते देहमन्यद्गतो ह्यहम् ॥ ४६॥
सर्वलक्षणसंपन्नान् सर्वशास्त्रविशारदान् ।
पुत्रानुत्पादयिष्यामि वस्वादीनमितप्रभान् ॥ ४७॥
एकधीरेति नाम्ना त्वं मत्प्रसादादविष्यसि ।
जनयिष्यसि न संदेहः पञ्च पुत्रान्मनोरमान् ॥४८॥
प्रयत्नं च समुत्पत्ति कुरुप्प कमलानने।
भर्तारं यदि मां फर्तुमिच्छसि त्वं सुरप्रभम् ॥ ४९॥
स्कन्द उवाच।
इत्युक्ता शंकरेणाथ सा तु लन्धवरा शुभा।
तं प्रणम्यादितिर्दृष्यातनवान्तर्हिता यभी॥५०॥
ऋपय ऊचुः।
सुरमातादितिः स्कन्द यत्रोत्पन्ना वरानना।
एकवरिति नाम्ना सा पतयाख्यानुमहसि ॥५॥

·२.६.६४]
परशुरामावतारः।
तस्याः प्रभावमाचश्य कथं सा मुक्तिदा नृणाम् ।
कर्मबुद्धिं (बन्धं ?) समुच्छिद्य कौतुकं परमं हि नः ॥ ५२ ॥
स्कन्द उवाच।
यस्याः प्रभावकथने शक्तोऽभून्न चतुर्मुसः।
महेश्वरस्तथाप्यत्र मुक्तिद वं वदामि वः ॥ ५३॥
यस्या गर्भात्समुत्पनो ज्ञानरूपः परः पुमान् ।
तस्याः संदर्शनादेव शानमुत्पद्यते नृणाम् ॥ ५४॥
कर्मबन्धसमुच्छेदी दर्शनादेव जायते ।
तस्मात्तदर्शनान्मोक्षः कौतुके नाल कारणम् ॥ ५५ ॥
कन्याकुम्जेति विख्याता पुरी पुण्यजनाकुला ।
रम्ये भागीरथीतीरे सुसिद्धनिपेविता ॥ ५६ ॥
तस्यामासीन्नृपः कश्चिद्धार्मिकः सत्यसंगरः।
इक्ष्वाकुरिति विख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः ॥५७ ॥
तस्य पुत्रो गुणैज्येष्ठः सर्वधर्मभृतां वरः।
रेणुनामाभवद्विप्रा इक्ष्वाकुकुलबर्धनः ॥ ८॥
सर्वलक्षणसंपन्नो देवद्विजहितो भृशम् |
वीरो हनुग्रहे शका क्षमया पृथिवीसमः ॥ ५९॥
बृहस्पतिसमो बुद्धया तेजसा च रविप्रभः ।
सर्वशास्त्रार्थकुशलो विष्णुभक्तिपरायणः ॥ ६ ॥
राज्ञा तेनाधिमूतेशः कन्याथै तपसा पुरा ।
भार्यया सहितेनैव तपसाराधितः प्रभुः ॥ ६१ ॥
तस्मै तुष्टो वर प्रादादीशानस्तूमया सह ।
प्रहस्य विकसक्नसरोजः प्राह संस्थितः॥२॥
ईश्वर उवाच।
वर घरय राजेन्द्र यथाभिलपितं शुभम् ।
प्रार्थितं ते प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ।। ६३ ॥
राजोवाच ।
फम्यां में रूपसंपन्नां सर्वलक्षणलक्षिताम् ।
एकां देहि जगत्स्वामिपुत्री विश्वहितां प्रभो ॥ ६४॥

·टोडरानन्द [२.६.६५ ईश्वर उवाच । भविष्यति न संदेहः कन्या रूपवती तव । सर्वकामप्रदा नृणां मत्प्रसादाद्भविष्यति । शूरसेन इति ख्यातस्तव पुत्रो भविष्यति ॥६५॥ कन्यार्थमिष्टिं कुरु गच्छ सादरं यदीच्छसि त्वं सुरविप्रपूजनम् । सुराङ्गनाभिः सह राज्यमुत्तमं यशः प्रियं प्राप्स्यसि राजसत्तम ।। ६६॥ स्कन्द उवाच। ततः प्रणम्य भूतेशं राजा लब्धवरो महान् । औदार्यो रेणुको यागं कम्यार्थमकरोत्सदा ॥६७ ॥ ततः क्रतुवरः पुण्यो विशिष्टवरदक्षिणः । राशा भागीरथीतीरे प्रारब्धः सुरवल्लभः॥ ६८॥ वर्तमाने ततो यज्ञे तस्मिन्गङ्गातटे शुभे । आययुः सुरगन्धर्वाः सोमपाः संशितव्रताः ॥ ६९ ॥ नागा यक्षाश्च देवाश्च मुनयः संशितव्रताः। अत्रिवसिष्ठो भगवान्गालवो जैमिनिस्तथा ॥७॥ जावालिगोतमः कौत्सः कौण्डिण्यो गार्य एव च । भारद्वाजः शतानन्दो विद्वान्पाराशरो मुनिः ॥७१ ॥ असितो देवलः कण्वो विदर्भोऽथ सहस्रपात् । मार्कण्डेयः शमीकश्च सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ७२॥ पते चान्ये च बहवो ऋषयः संशितव्रताः। तथा राजर्षयः सर्वे तं यज्ञमगमंस्तदा ॥७३॥ तद्यक्षमण्डपस्थानं होमधूमसमाकुलम् । ऋग्यजुःसामनिर्घोपैः स्वर्गापममभूत्सुहृत् ॥७४ ॥ एतस्मिन्नन्तरे यते यतिकुण्डानिरद्दिजाः। दिव्यरूपान्त्रिता देवी दिव्याम्बरधरा शुभा ॥७॥ 694 Aॉसितपता: for राशिन'. 70bB संत्रितमता for राशित.

·२.६.८८]
परशुरामावतारः।
रत्नकुण्डलघृष्टानी श्रीरिवायतलोचना।
रूपेणाप्रतिमा गद्गागौरीतेजःसमन्विता ।
वह्नः शीतांशुविम्यास्या सहसैवादितिर्निरत् ॥७६॥
तां दृष्ट्वा चारुसाही ऋषयः सुरचारणाः।
पुष्पवर्षे तदा चक्रुः स्तुवन्तोऽवरमूर्धनि ॥७७॥
सुरदुन्दुभयो नेदुर्मुदपणवादयः।
तस्यां देव्यां च जातायां वीणावेणकलस्वनाः ॥७८॥
एकवीरादितिश्चैपा गौरी गगति चाब्रवीत् ।
ऋपिभिर्देवगन्धर्वन्द्यमाना मुनीश्वरैः ॥७९॥
ततस्तु वरणं कृत्वा पूजयित्वा सुरद्विजान् ।
राजा सत्कारयामास रेणुकामघनाशिनीम् ॥ ८० ॥
एकवीरेयमुत्पन्ना रेणुकस्य गृहे शुभा ।
सर्वलक्षणसंपन्ना चह्निकुण्डादयोनिजा ॥ ८१ ॥
तस्याः प्रभावं नो वक्तुं शक्तोऽहं पण्मुखोऽपि सन् ।
नान्ये ब्रह्मादयो देवाः स्वयं च शशिशेखरः॥ ८२ ॥
यस्याः संदर्शनादेव माहात्म्यश्रवणान्मुदा।
विपाप्मानो नरा नार्यः सर्वान्कामानवाप्नुयुः ॥ ८३ ॥
ततो निवृत्ते यज्ञे तु ऋषयः सुरपन्नगाः।
प्रणम्य रेणुका भक्त्या यथास्थानं ययुर्मदा ॥ ८४ ॥
अथ कथं जमदग्निरुत्पत्र इत्यादिप्रश्ने ब्रह्मणो भृगुर्भूगोश्चयवनभ्यवना-
दृचीकस्तस्य सत्यवती कौशिकस्य गाधेः कन्या भार्येत्युपक्रम्य-
तस्याः प्रीतः स वै भर्ता भार्गवो भृगुनन्दनः।
पुत्रार्थ साधयामास चरुंगाधेस्तथैव च ॥ ८५ ॥
उवाचाहूय तां भार्यामृचीको भार्गवस्तदा ।
उपभोज्यश्चरुरयं त्वया माता धरानने ॥८६॥
तस्यां जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्रियर्पभः।
अजेयः क्षत्रियोंके क्षत्रियाणां च भञ्जनः ॥ ८७॥
तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपाधनम् ।
नामात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेव विधास्यति ॥ ८॥

·टोडरानन्द [२.६.८९ स्कन्द उवाच। एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः। तपस्यभिरतो नित्यं तस्थौ गोदावरीतटे ।। ८९ ॥ स्कन्द उचाच। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः । गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात् ॥९० ॥ चरुद्वयं गृहीत्वाथ ऋचीकस्य प्रिया शुभा। भर्तुर्वचनमब्यग्रा मात्रे दृष्टा न्यवेदयत् ॥९१॥ माता तस्यै तु देवेन दुहित्रेऽन्यं चरुं ददौ । • तस्याश्चस्मथाज्ञानादात्मसंस्थं चकार सा ॥९२ ॥ अथ सत्यवती गर्ने क्षत्रियान्तकरं द्विजाः । धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम् ॥ ९३ ॥ तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाभ्यनुसृत्य च । यचोऽनवोन्मुनिश्भेष्टाः स्वभार्या वरवर्णिनीम् ॥ ९४ ॥ ऋचीक उवाच। मात्रासि वश्चिता भरे चरुव्यत्यासहेतुना। तजनित्यति ते पुनः क्रूरकर्मातिदारुणः । माता जनिप्यते पुत्रं ब्रह्मभूतं तपोधनम् ॥ ९५॥ [पवमुक्ता महाभागा भर्चा सत्यवती शुभा। तदा प्रसादयामास सुतो मे नेदृशो भवेत् । ब्रह्मणा सदृशः स्वामिभुत्वा तु मुनिरवीत् ॥ कपिण्याच। नेप संकल्पितः कामो मया भट्टे तथा त्वया । उनकी भवेत्पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात् ॥] स्कन्द उचाचा ततः सत्यवती वाक्यमे श्रुत्वाप्रवीत्पतिम् । दृशा लोकानपि स्वामिन्सृजेथाः किं पुनः सुतम् ॥ २६ ॥ 95 Portion in I) om, in A.

·२.६.१०] परशुरामावतारः। शमात्मामृनुं शान्तं पुत्रं दातुं त्वमहसि । काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात्तव च प्रभो। यद्यन्यथा न शक्यं वै कर्तुमेतन्मुनीश्वर ॥ ९७ ॥ ततः प्रसादमकरोत्तस्यास्तु तपसो बलात् । पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे या घरपणिनि। त्वया यथोक्तं वचन तथा भदे भविष्यति ॥९८॥ ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् । तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं शमात्मकम् ॥ ९९ ॥ गाधिश्वरविपर्यासाद्रौद्रवैष्णवयोः सुतम् । प्राप्य ब्रह्मर्पिसमतां जगाम ब्राह्मणैर्वृतः ॥ १० ॥ परिस्तृता महाभागा पुण्यातोया मुनीश्वराः । फौशिकी स्वेच्छया गङ्गा सर्वपापौघनाशिनी ॥ १०१॥ स्कन्द उवाच। अतः परमृचीकस्य जमदग्निः सुतो द्विजाः । पतिर्भविष्यति श्रीमान्रेणुकायाः स्वयंवरे ॥ १०२॥ जामदग्न्यमिति ख्यातं हरि त्रिभुवनेश्वरम् । मुनिः परशुराम तं रेणुकायां जनिप्यति । विष्णु पुराणपुरुषं दुष्टानां विनिवारकम् ॥ १०३ ॥ अथ रेणुका कथं जमदग्नेर्भार्या इति प्रश्नै- ततो भागीरथीं गङ्गां द्रष्टुं गङ्गातटान्निरैत् । ऋषिः परमतत्त्वज्ञः पित्रा सह मुनीश्वराः ॥ १०४॥ रम्ये भागीरथीतीरे तीर्थयात्रार्थमागतो। ददर्श रेणुको धीमानरूपेणाप्रतिमौ मुनी ॥ १०५ ॥ तौ दृष्ट्वा गृहमानीय ताभ्यां स्वागतमादरात् । पाद्यार्थ्याचमनीयाथै रेणुश्चक्रे महायशाः ॥ १०६॥ जमदग्निऋचीको तावथाभ्यर्च्य च रेणुकः । उवाच वचनं तत्र इदं मधुरया गिरा ॥ १०७ ॥ 101 aA परिसृता for परिस्तृता, Ms. B breaks off at कौशिकी स्' in 101 c.

·टोडरानन्दे
[ २०६.१०८
राजोवाच ।
कौ भयन्तावनुप्राप्तौ विश्वमोहनरूपिणौ ।
क्षीरार्णवसमुद्रौ च किं चन्द्राको सुरोत्तमौ ।
किमग्निवरुणो देवौ किं भवन्तौ सुरात्मकौ ॥ १०८॥
जमदग्निरुवाच।
भार्गवाविति जानीहि पुण्यागोदावरीतटात् ।
आगताविह राजर्षे दर्शनार्थ तवानघ ॥ १०९॥
अयं मे जनको राजन्नृचीको नाम नामतः ।
निग्रहानुग्रहे शक्तो ऋषिः परमतत्त्ववित्॥ ११०॥
भार्गवाच्च्यवनाज्जातः सर्वशास्त्रविशारदः ।
यस्य शापभयाद्रीता द्विधा गोदावरी बभौ ॥ ११ ॥
रेणुरुवाच।
धन्योऽम्यनुगृहीतोऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि दर्शनात् ।
द्वयोः पूतोऽस्मि पुण्येन महता नात्र संशयः ॥ ११२॥
इयं मम सुता देवी रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
कस्मै यत्नेन दातव्या तं जानामि न तत्त्वतः॥११३॥
ऋचीक उवाच।
स्वयंवर त्वया कार्यमेप धर्मविनिश्चयः।
राजरूपवती कन्या यतो गुणवती तव ॥ ११४ ॥
राजानो राजपुत्राश्च स्वयंवरदिदृक्षवः।
आगमिष्यन्ति मुनयो रुपेणाप्रतिमाः शुभाः॥११५॥
स्कन्द उवाच।
तत्र सांकृषीराज्ञः परित्यज्य शुभानना ।
एकवीरा स्वयं यये जमदग्निं मुनीश्वरम् ॥ ११६ ॥
पित्रा सैरमनुज्ञाता रेणुका स्वयमादरात् ।
प्राक्षिपदलपुष्पाच्यां मालां तु जमदग्नये ॥ ११७॥
ततो हाहारताः म समुत्पेतुः सहस्रशः ।
राजानमृषयः केचिदमण प्रणोदिताः॥ १८॥

·२.६.१२०] परशुरामावतारः। अथ रेणुकायाः स्वयंवरोपकरणानि रेणुना जमदमये दत्त्वा सत्कृत्य प्रस्था- पितो जमदग्निः स्वाश्रमं प्राप्तो निजधर्म पालयामासेत्याद्यनन्तरम्- जमदग्नेस्ततस्तस्यां रेणुकायां सुरोत्तमाः । बभूवुः पञ्च पुत्रास्ते बहीन्द्राकानिलाच्युताः ॥ ११९ ।। वसुनीमानलो जज्ञे वायुर्विभ्यावसुः स्मृतः। बृहन्नानुर्दिनकरो वृहत्कर्णः शतक्रतुः । इति नामानि पुत्राणां रेणुकायाः शुभानि च ॥ १२० ॥ अथाच्युतांशोत्पत्तिः। चिन्तयित्वा स्वयं विष्णुमत्वा तां विश्वमातरम् । स रेणुकायास्तत्पुण्यमुदरं प्राविशन्मुदा ॥ १२१ ॥ स्वयं प्रकाशयद्विश्वं हरित्रिभुवनेश्वरः । यदा मातुः स्थितो गर्भे तदा कौतूहलं महत् ॥ १२२ ॥ यस्याङ्गलोमसंलग्नाः श्रयन्ते ब्रह्मगोलकाः । कुक्ष्यैकं कोणमाश्रित्य स रामो ववृधे शनैः ॥ १२३ ॥ ततस्त्वदितिनक्षत्रे तृतीयायां तु माधवे। रेणुकायास्तदा गर्भादुदितः स हरिर्वभौ ॥ १२४ ।। पुष्पवर्षोऽभवत्तत्र रामदेवस्य मूर्धनि । सुरदुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवादयः ॥ १२५ ॥ शङ्खतालनिनादाश्च वीणावेणुकलस्वनाः । बभूवुः सहसा तत्र गन्धर्वाश्च जगुर्हरिम् ।। १२६ ॥ सहस्रमेकं वाहूनामर्जुनस्य चचाल ह । जाते रामे प्रचण्डेन वातेनेव वनं महत्॥ १२७ ॥ तस्मिाते तदा रामे जमदग्निर्मुनीश्वरः। ब्राह्मणेभ्योऽदाद्धेनू रत्नानि विविधानि च ॥ १२८ ॥ अथ रामः क्रमेण वर्धमानः पित्रा कृतोपनयनो वेदसंपन्नः शिवसकाशा- धनुर्विद्याध्ययनाय कैलासं गन्तुं मय्यनुज्ञां देहोति पितरौ ज्ञापयामास । ताभ्यामनुज्ञातः प्रणम्य प्रतस्थे। कैलासं प्राप्तो भगवतो महादेवस्य भक्त्या धनुर्विद्यामशेपामाससाद महेश्वराश्च परशुमित्यादि । अन्तरा च कुवेरोऽ- प्सरोभिः सह जमदग्नेराश्रमसमीपे भागीरथीजलविहारार्थमागतः । तस्य ·१२० टोडरानन्दे [ २.६.२६ जलविहारवर्णनम् । ततश्च- स्कन्द उवाच। कैलासादि गते रामे जमदग्नेर्वराश्रमे । विश्वक्षोभकरं घोरमभवत्कौतुकं महत् ॥ १२९ ।। ऋपय ऊचुः। कीदृशं तु भवेत्स्वामिन्परं कौतूहलं प्रभो । ब्रूहि तज्ज्ञातुमिच्छामो रेणुकायाः कथामृतम् ॥१३०॥ स्कन्द उवाच। ततः कालेन महता रेणुकाघविनाशिनी । जाता रजस्वला साम्या रामदेवस्य वै शुभा ॥१३१ ॥ ततो दिनत्रयस्यान्ते गङ्गायामुदिते रवी । रेणुका स्नातुमगमत्सा दिव्याम्बरधारिणी ।। १३२ ॥ दिव्यचन्दनलिप्साङ्गी दिव्याभरणभूषिता । स्नात्वा तस्थौ भागीरथ्यां रेणुका स्त्रीभिरावृता ॥ १३३॥ ऋतुस्नाता ददर्शाथ क्रीडमानं शुभे जले। तत्र चित्ररथं देवी प्रौढनारीसमावृतम् ॥१३४॥ दृष्ट्वा तं चारसर्वाङ्गी विस्मयोत्फुल्ललोचना । चिन्तयामास भर्तारं जमदग्निं पतिव्रता ॥ १३५॥ यद्यस्माभिः परिवृतो जमदग्निर्मुनीश्वरः । फ्रीडत्यस्मिञ्जले गद्गायां चातिनिर्मले। तदा स्यात्सार्थकं तीर्थमिति सा मनसाब्रवीत् ॥ १३६॥ शुवत्येवं तदा देवी जगाम जगदम्बिका। परिधाय दुकुलं सा स्मात्या चैवाङ्गनावृता। भीता सा त्वरिता भर्तुः स्वाश्रमं पुनरागमत् ॥ १३७॥ गृहहारि स्थितां दृष्ट्वा जमदग्निः प्रियां शुभाम् । रोपेण महता युक्तो युगान्ताग्निसमोऽभवत् ॥ १३८॥ एकवीरां महाभागामृपिः प्रस्फुरिताधरः। रक्तपर्यन्तनयनो रोपादिदमुवाच ह ।।१३९ ॥

·१२१
२.६.१५१]
परशुरामावतारः।
जमदग्निरुवाच।
निर्गच्छ भवनादस्मात्स्वैरिणी त्वं न संशयः।
मया दुश्वारिणी दुष्टा न त्वं हन्तुं स्वयं क्षमा ॥१४० ।।
अग्निहोत्रस्य कालोऽयं व्यतीतश्याभवच्छुभः ।
देवतातिथिपूजा मे भवेन्मोघा न संशयः ॥ १४१ ॥
त्वं ज्ञातासि मया नूनं सा मूढे व्यभिचारिणी ।
न हि मे धर्ममुद्दिश्य भार्या भवितुमर्हसि ॥ १४२ ॥
कुलं संप्राप्य पुण्यं मे कुले महति जातया ।
अकार्य किं त्वया कार्यमेकपल्या विगर्हितम् ॥ १४३॥
स्कन्द उवाच।
भर्तुस्तद्वचनं श्रुत्वा रेणुका सा पतिव्रता
शनैरुवाच भर्तारं भीता मधुरया गिरा ॥ १४४ ॥
एकवीरोवाच ।
भवन्त एव मे नित्यं हृदि तिष्ठन्ति नापरः ।
मनसापि न वान्छामि भवद्योऽन्यं वरं विभो ॥१४५ ।।
मम नारायणः पुत्रः पौत्री ब्रह्मान्यजन्तवः ।
प्रपौत्रास्तेषु किं स्वामिन्मेऽभिलापः प्रवर्तते ॥१४६॥
भर्ता मान्यो गुरुः श्लाघ्यो गुरूणां परमो गुरुः ।
तहते का गतिः स्वामिन्नारीणामिह जायते ॥ १४७ ॥
सर्वदेवमयो भर्ता पूज्यः स्त्रीणां गृहे गृहे।
यस्मिंस्तुष्टे भवेयुस्ते देवताः पितरस्तथा ॥ १४८ ॥
भर्ता नाम परं स्त्रीणां भूपणं भूपणैर्विना ।
न कदाचिद्गतिस्तासां विना भर्ती भवेदिति ॥ १४९ ॥
भर्ता गुरुः सदा मान्यो भर्ता धर्मः सनातनः ।
भर्तरि प्रीतिमापने प्रीताः स्युः सर्वदेवताः ॥१०॥
न कामयेऽहं मनसापि चापरं
पति भवन्तो मम विश्वरूपिणः ।
सत्यं मया चौकमिदं न चान्यथा
यथोचितं तक्रियतां च धर्मतः॥१५१ ॥

·१२२
टोडरानन्दे
[२.६.१५२
स्कन्द उवाच।
तयैवं मधुरेणापि जमदग्निः प्रसादितः ।
वचसा धर्मयुक्तेन रेणुकां कुपितोऽब्रवीत् ॥ १५२ ।।
जमदग्निरुवाच ।
वधाहसि न संदेहस्त्वमनार्यासती मम ।
किं ब्रवीपि वचो धयं कृत्वा कर्म विगहितम् ॥ १५३ ।।
ततश्च-
सद्यः क्रोधवशाद्विलोक्य विधिवननां पुरो रेणुका-
मेतां धर्मपरायणामपि हठाद्धन्तुं सुतानादिशत् ।
चक्रुस्ते न वचो न युक्तमिति च प्रोचुः क्रुधा तान्पुनः
कृत्वा प्राणविनाकृतानथ मुनिः सस्मार राम सुतम् ॥ १५४॥
भो भोः श्रीराम रामेति त्रिभिरुचैःस्वरैर्मुनिः ।
जमदग्निः प्रियं पुत्रं कैलासाक्षिप्रमाह्वयत् ॥१५५ ॥
स छुतस्वरसंयुक्तं पितुः शब्दं मुनीश्वराः।
रामस्तस्याशृणोद्वीरः कैलासाचलमाश्रितः॥ १५६ ॥
रामः प्रणम्य तं दृष्ट्वा शंकरं सगणेश्वरम् ।
स्कन्धे परशुमादाय धनुह्य निरगावली ॥ १५७ ।।
ततः संधाय नाराचमाप्य विपुलं धनुः ।
स रामस्तत्क्षणादेव पितुः स्थानं ययौ जबात ॥ १५८ ॥
सकद्दणभुजाभ्यां च स्नेहान्नत्वा च मातरम् ।
पितरं च परिष्वज्य रामस्तावभ्यवादयत् ॥ १५९ ॥
स ददर्श ततो भ्रातृम्गतासूम्पतितान्क्षितौ ।
क्रुद्धं च पितरं रामः प्रसन्नां चैव रेणुकाम् ॥१६० ॥
कराबलिपुरका विनयेन.सुनील
प्रसाद्य पितरं रामस्ततो वचनमत्रवीत् ॥ ११ ॥
तवाद्य वचनात्तात फैलासादागतोऽस्म्यहम् ।
त्वं शापय तात तूर्णं प्रियं किं करवाणि ते ॥ १६२।।
पितुचनरुतारः सर्वे ते गुरयो मम ।
त्वमतुल्यो गुरु साक्षात्स्वयं साक्षी पिनाकधृक् ॥ १६३ ॥

·१२३ २.६.१७६] परशुरामावतारः। न त्वया सदृशः कश्चित्रिपु लोकेषु विद्यते । त्वं तु ब्रह्मा त्यमोंकारस्त्वमग्निस्तात चन्द्रमाः ॥ १६४॥ सर्वदेवमयस्तात नास्ति किंचित्त्वया विना। चूहि तात यदर्थ मे तूर्णमावाहनं कृतम् तव शर्म प्रदास्यामि त्रैलोक्यं क्षोभयाम्यहम् ॥ १६५ ।। ततः पुत्रस्य वचनात्संप्रहृष्टतनूरुहः । जमदग्निः प्रियं पुत्रं रामं वचनमब्रवीत् ।। १६६ ॥ जमदग्निरुवाच । त्वं मे पूर्वसखा वत्स हरिस्त्रिभुवनेश्वरः । स्वर्गात्त्वं मम पुत्रत्वं प्राप्तोऽसि इह भूतले ॥ १६७ ॥ त्वदृते देहमात्मानं जीवितं च मुधा भवेत् । शंभुतेजःसमुद्भूतमृपयः सुरकिंनराः ॥ १६८ ॥ युर्मी कश्यपं गद्गामदिति रेणुकामिमाम् । इयं त्वजननी राम यस्या गर्भ तवोद्भवः ॥ १६९ ॥ अनया स भगीरथ्यां गन्धर्वः स्मररूपधृक् । अवेक्षित इति ज्ञातं मया भावेन नान्यथा ॥ १७० ॥ देवतातिथिदीनानां तृप्तिकालो वृथा गतः । त्यक्तकालोऽनया राम हन्तव्या सा त्वया प्रभो ॥ १७२ ॥ . त्वमिमां रेणुकां वत्स रामदेव धनुर्धर । क्षिप्रं दुश्चारिणी दुष्टां शस्त्रेणानेन घातय ॥ १७२ ॥ स्कन्द उवाच। इत्युक्तः स तदा रामः पित्रा तेन मुनीश्वराः । तत्क्षणादेकवीरां तामम्यां परशुनाच्छिनत् ॥ १७३ ॥ ततः पपात सा देवी रेणुका पापनाशिनी। निहता रामदेवेन च्छिन्नेव कदली यथा ॥ १७३ ॥ ततोऽम्बरात्पुप्पवर्षे सहसा चापतच्छुभम् । हतायां रेणुकायां तु रामदेवस्य मूर्धनि ॥ १७ ॥ जमदग्निमहातेजाः सुतं धर्मभृतां घरम् । ॥

·१२२ टोडरानन्दे [२.६.१५२ स्कन्द उवाच। तयैवं मधुरेणापि जमदग्निः प्रसादितः। वचसा धर्मयुक्तेन रेणुकां कुपितोऽब्रवीत् ॥ १५२ ।। जमदग्निरुवाच। वधाासि न संदेहस्त्वमनार्यासती मम । किं ब्रवीपि वचो धयं कृत्वा कर्म विगर्हितम् ॥ १५३ ॥ सद्यः क्रोधवशाद्विलोक्य विधिवनम्रां पुरो रेणुका- मेतां धर्मपरायणामपि हठाद्धन्तुं सुतानादिशत् । चक्रुस्ते न वचो न युक्तमिति च प्रोचुः क्रुधा तान्पुनः कृत्वा प्राणविनाकृतानथ मुनिः सस्मार रामं सुतम् ॥ १५४॥ भो भोः श्रीराम रामेति त्रिभिरुचैःस्वरैर्मुनिः । जमदग्निः प्रियं पुत्रं कैलासाक्षिप्रमाह्वयत् ॥१५५ ॥ स प्लुतस्वरसंयुक्तं पितुः शब्दं मुनीश्वराः। रामस्तस्याशृणोद्वीरः कैलासाचलमाश्रितः ॥ १५६ ॥ रामः प्रणम्य तं दृष्ट्वा शंकरं सगणेश्वरम् । स्कन्धे परशुमादाय धनुर्गृह्य निरगावली ॥ १५७ ॥ ततः संधाय नाराचमाकृष्य विपुलं धनुः। स रामस्तत्क्षणादेव पितुः स्थानं ययौ जबात ॥ १५८ ॥ सकङ्कणभुजाभ्यां च स्नेहानत्वा च मातरम् । पितरं च परिष्वज्य रामस्तावभ्यवादयत् ॥ १५९ ॥ स ददर्श ततो भ्रातृम्गतासून्पतितान्क्षितौ । क्रुद्धं च पितरं रामः प्रसन्नां चैव रेणुकाम् ॥१६० ॥ कराअलिपुटं कृत्वा विनयेन मुनीश्वराः। प्रसाद्य पितरं रामस्ततो वचनमब्रवीत् ॥ १६१ ॥ तवाद्य वचनात्तात कैलासादागतोऽस्म्यहम् । त्वं शापय तात तूर्णं प्रियं किं करवाणि ते ॥ १६२ ॥ पिनुर्वचनकर्तारः सर्ने ते गुरवो मम । त्यमनुल्यो गुरुः साक्षात्स्वयं साक्षी पिनाकधृक् ॥ १६३ ।।

·१२५
२.६.२०.]
परशुरामावतारः।
[ जमदग्निरुवाच।]
यथा वदसि धर्मज्ञ तत्तथा न तदन्यथा ।
क्रोधेनेदं कृतं वत्स दुष्कृतं न कृतं मया ॥ १८९ ॥
एवमुक्त्वा महातेजा जमदग्निः प्रियां शुभाम्
पीयूपेणाथ तां सिक्तां तूर्णमुत्थापयत्स्वयम् ।
उत्थापयामास तदा पीयूपेणाभिषिव्य ताम् ॥ १९० ॥
सर्वभूपणसंपन्ना सर्वाभरणभूपिता।
उत्थाय भूतलात्स्वच्छा सा पुत्रान्परिपस्वजे ॥ १९१ ॥
ततः प्रणम्य तामम्वां पुत्राः पञ्च मनोरमाः ।
पप्रच्छुरमलां देवीं परिष्वज्येदमुत्तमाम् ॥ १९२ ॥
पुत्रा ऊचुः।
मातस्त्वं ब्रूहि केनाथ कारणेन चिरं शुभे।
पुत्रान्विहाय नः सर्वान्सुप्तासि धरणीतले ॥ १९३ ॥
न मुहूर्तमपीच्छामो जीवितुं च त्वया विना ।
त्वया जीवन्ति भूतानि धार्यतेऽदस्त्वया जगत् ॥ १९४ ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र पुष्पवर्षो महानभूत् ।
रेणुकायास्तदा मूर्ध्नि दुन्दुभीनां च निस्वनः ॥ १९५ ॥
दृष्ट्वा तामुत्थितां देवीमृपयः सुरकिंनराः ।
स्तुवन्तो योगिनः सर्वे परं हर्षमुपागताः ॥ १९६ ॥
स्कन्द उवाच।
ततः पुत्रैः परिवृतामेकवीरां पतिव्रताम् ।
ऋषिः सत्कारयामास वस्त्रालंकरणैः शुभैः ॥ १९७ ॥
त्यज देव्याप्रियं सर्व दुःखदैन्यं च भामिनि ।
भद्रे क्रोधवशादेतत्तव कष्टं मया कृतम् ॥१९८॥
ध्रुवं गुणयती चासि पुत्रिण्यव्यभिचारिणी ।
पतिभक्तिरता चासि त्वमेव मम वल्लभा ।
जननी सर्वदेवानां त्वमेव सकलेश्वरी ॥ १९९॥
इत्युक्त्वा तां परिष्वज्य सहादुक्त्वा उदारधीः।
स्याङ्के पुत्रवृतां दृष्टो देवीमारोपयत्तदा ॥ २०० ॥

·टोडरानन्द
[२.६.१७७
जमदग्निरुवाच।
राम राम महाबाहो भृगुवंशविवर्धन ।
तव तुष्टोऽस्म्यहं वत्स ब्रूहि यत्तेऽभिवान्छितम् ॥ १७७ ।।
प्राकृतं न हि मन्ये त्वां पुत्रं गुणवतां वरम् ।
धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि यस्य मे त्वं सुतो महान् ॥ १७८ ।।
यः करोति पितुर्वाक्यं नित्यं मातुर्हिते रतः ।
स पूज्यो वन्दनीयश्च देवानां पितृवद्भवेत् ॥ १७९ ॥
त्वं हि सत्यवतश्चैव गुरुभक्तिपरायणः ।
अचिन्त्योऽसि न संदेहः सुराणामधिपेश्वरः ॥ १८० ॥
वरं दास्यामि ते राम गुरुयाक्यपरायण ।
तत्त्वं ब्रूहि महासत्त्व यत्ते मनसि वर्तते ॥ २८१ ॥
राम उवाचा
यदि तुष्टोऽसि मे तात सह मात्रा मुनीश्वर ।
उत्तिष्ठन्त्वनघाः क्षिप्रं भ्रातरो भस्मराशयः ॥ १८२।।
स्कन्द उवाच।
इत्युक्तस्तेन रामेण जमदग्निर्महातपाः।
शीघ्रमुत्थापयामास पुत्रान्सिस्त्वामृतेन तान् ॥ १८३ ॥
सिक्तास्तेनामृतेनाशु वस्वाद्यास्ते सुरोत्तमाः ।
उत्थिताः सहसा हृष्टाः पितरं चाभ्यवादयन् ॥१८४॥
याहुभ्यां स परिष्वज्य स्वारे चारोप्य तान्सुतान् ।
पुनरेव मुनिः स्नेहाद्रामं वचनमब्रवीत् ॥ १८५ ॥
अन्यं वरय भई ते यमिच्छसि वर सुत ।
याग्छितं ते प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ।। १८६ ॥
राम उवाच।
इयं मे जननी देवी रेणुकान्यभिचारिणी।
अज्ञातस्थग्धा तात शिप्रमुत्तिष्ठतु स्त्रयम् ॥ १८७ ।।
यस्याः पादाम्जयुगलं ध्यायन्ति मुनयः सदा।
योगिनथ्य जगन्मातुस्यद्रपस्या साहता मया ॥ १८८॥

·२६.२२२]
परशुरामाचतारः।
स्कन्द उवाच ।
इत्युक्तो मुनिना तेन संकुद्धो हैहयाधिपः ।
घातयामास तं विप्रं खड्मुत्पाटयन्भृशम् ।। २१० ॥
ततो रोपेण महता जमदग्निं मुनीश्वराः।
तेनासिनातितीक्ष्णेन कार्तवीर्यस्तदाहनत् ॥ २११ ॥
ततश्चक्रोश सा देवी रेणुकाधविनाशिनी।
अर्जुनेन हतं दृष्ट्वा स्वपति मर्तृवत्सला ॥ २१२ ॥
जमदग्नेः प्रिया भार्या तस्योपर्यपतच्छुभा ।
एकवीरां जगद्धात्रीमर्जुनो न पचोऽब्रवीत् ।। २१३ ॥
ततः पुनरसौ क्रोधादसिना मुनिसत्तमम् ।
तं जघान तया सार्ध [स] मुपस्थितयानया ॥ २१४ ॥
निःसप्तवत्सुसंक्रुद्धा जमदन्निमथार्जुनः ।
हत्त्वा तस्य मुनेहमसिना क्षिप्रमच्छिनत् ॥ २१५ ॥
ततस्ते सुरगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्पयः ।
रुरुदुस्तं हतं दृष्ट्वा कोशन्तस्ते च भार्गवम् ॥ २१६ ॥
सा निःसप्तक्षताङ्गी च रेणुका पतिवत्सला ।
चुक्रोश सा बहशब्दास रामः शृणुयाद्यथा ॥ २१७ ॥
एकवीरा जगन्माता मुनिभिः परिवारिता ।
इदमाहार्जुन देवी वचनं प्रहसनिय ।। २२८ ।।
एकवीरोयाचा
ब्रह्मनार्जुन पापिष्ठ किमिदं साहसं कृतम् ।
कामधेनुमिमामिच्छन्पापं निरयसाधनम् ॥२१९ ॥
इत्वमं ब्राह्मणं शान्तं क गतस्त्वं विमोक्ष्यसे ।
को हि भुक्त्वा परानं च भाजन भगुमर्हति ॥ २२० ।
स्कन्द उवाच।
तस्यास्तद्वाश्यमाफयं तूष्णीभूतो मुनीश्वराः ।
निद्रामभयाद्राजा समन्तादवलोकयन् ॥ २२१ ॥
मुनीन्द्रे निहते तेन कामधेनुत्रिविष्टपम् ।
जगाम तत्क्षणादेव रोदमाना सुदुसिता ॥ २२२ ॥

·टोडरानन्दे ततस्ते सुरगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्पयः । वस्त्रालंकरणैः पुष्पैरेकधीरामपूजयन् ॥ २०१ ॥ अथ हैहयस्य राज्ञः कृतवीर्यः, कृतवीर्यात्प्रदोपसमये रतिमत्यां राका चत्यामसुरो मधुः कार्तवीर्योऽर्जुनः पुत्रो दत्तात्रेयाराधनया वाहूनां सहस्रं ब्राह्मणभिन्नादवध्यतां चासाद्य महागजो वमूवेत्यादि । यः पूर्व दशकंधरं क्षितिभृतामग्रेश्वरं भूभुजा कारागारगतं चकार बलवान्दोणां सहस्रैः स्वयम् । भूयः पद्दजयोनिना भगवता पौत्रार्थिना याचितः प्रीतो रावणमुम्मुमोच महिमा तस्यास्य किं वय॑ताम् ॥ २०२ ॥ अस्मै कदाचिदागत्य नारदस्तपसां वरः। जमदग्न्याश्रमकथामूचे कलहकौतुकी ॥ २०३॥ काले कदापि नृपतिर्मूगयापदेशादू दृष्ट्वा तपोवनगतं जमदग्निवेश्म । आतिथ्यकारिणि मुनापतिविस्मयेन हर्तु स दैवतगी स्वयमाचकाइ ॥ २०४ ॥ विश्वामित्रमुखैस्तपस्विभिरसौ शश्वनिपिद्धोऽपि स- न्मोहान्धः सुरधेनुमुत्कटगुणां हर्तु भटानादिशत् । धेनोवस्त विनिर्गतानपि भटाम्हत्वा रणे रोपणो हर्तुं स स्वयमेव यत्नमकरोद्धेर्नु द्विजस्योत्तमाम् ॥ २०५॥ स्कन्द उवाच। एतस्मिन्नन्तरे फुद्धः स सहस्रार्जुनो चली । मानिभिः प्रेरितः खदूमुद्यम्याने च सस्थितः ॥२०६॥ तस्य युद्धस्य वै राशः किल्विषाय मतिर्मवत् । कामधेनुं मुनि हत्या नेप्यामीति मुनीभ्यराः ॥ २०७॥ अर्जुन उवाच। दाम्ना यदा म्बदस्लेन कामधेनुं मुनीश्वर । देहि शीघ्रं त्वमप्योहि यदि जीवितुमिच्छसि ॥२०८ ॥ ऋषिल्याच। स्वयं नय घलादेना न दातुं तत्र मे क्षमम् । फरोमि किं नृपोष्ट योपा गाने गच्छति ।। २०९ ।।

·१२७ २६.२२२] परशुरामावतारः। स्कन्द उवाच। इत्युक्तो मुनिना तेन संक्रुद्धो हैहयाधिपः । घातयामास तं विप्रं खड्गमुत्पाटयन्भृशम् ॥ २१० ॥ ततो रोपेण महता जमदग्निं मुनीश्वराः । तेनासिनातितीक्ष्णेन कार्तवीर्यस्तदाहनत् ॥ २११ ॥ ततश्चक्रोश सा देवी रेणुकाधविनाशिनी। अर्जुनेन हतं दृष्ट्वा स्वपति भर्तृवत्सला ॥ २१२ ॥ जमदग्नेः प्रिया भार्या तस्योपर्यपतच्छुभा । एकवीरां जगद्धात्रीमर्जुनो न वचोऽब्रवीत् ॥ २१३ ॥ ततः पुनरसौ क्रोधादसिना मुनिसत्तमम् । तं जघान तया साधू [स] मुपस्थितयानया ॥ २१४ ॥ निःसप्तवत्सुसंक्रुद्धा जमदग्निमथार्जुनः । हत्वा तस्य मुनेर्दैहमसिना क्षिप्रमच्छिनत् ॥ २१५ ॥ ततस्ते सुरगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्पयः । रुरुदुस्तं हतं दृष्ट्वा कोशन्तस्ते च भार्गवम् ॥ २१६ ॥ सा त्रिसप्तक्षतानी च रेणुका पतिवत्सला । चुक्रोश सा बहूशब्दास रामः शृणुयाद्यथा ॥ २१७ ॥ एकवीरा जगन्माता मुनिभिः परिवारिता । इदमाहार्जुनं देवी वचनं प्रहसन्निव ॥ २१८॥ एकवीरोवाच । ब्रह्मनार्जुन पापिष्ठ किमिदं साहसं कृतम् । कामधेनुमिमामिच्छन्पापं निरयसाधनम् ॥२१९ ॥ हत्वेमं ब्राह्मणं शान्तं व गतस्त्वं विमोक्ष्यसे । को हि भुक्त्वा परान्नं वै भाजनं भङ्गुमर्हति ॥ २२० ।। स्कन्द उवाच। तस्यास्तद्वाफ्यमाकर्ण्य तूष्णीभूतो मुनीश्वराः । निद्रामभयाद्राजा समन्तादयतोकयन् ॥ २२१ ॥ मुनीन्द्रे निहते तेन फामधेनुरिमयिएपम् । जगाम तत्क्षणादेय रोदमाना सुपुमलिता ॥ २२२ ।। ३

·१२८
टोडरानन्द
[२.६-२२३
एकवीरा जगद्योनिः पतिभक्तिपपयणा।
यानुचैरकरोच्छन्दान्समस्तानशृणोत्तदा ।। २२३ ॥
ततो मातुः स्वनं श्रुत्वा प्रणम्येशं गणेश्वरम् ।
पृष्ट्वा तद्धनुरादाय मातुर्ग्रहमथागमत् ॥ २२४ ॥
स ददर्श ततो रामः पितरं निहतं भुवि ।
तांत्रिसप्तक्षताड़ी च मातरं च महावलः ॥२२५ ॥
रेणुकां मातरं दृष्ट्वा वाप्पपर्याकुलेक्षणः ।
पप्रच्छ मातरं रामः कारणं तत्पितुर्वधे ॥ २२६ ॥
राम उवाच।
मातदेवि जगद्वन्द्ये केनेदं दुष्कृतं कृतम् ।
तिष्ठन्त्यां त्वयि तहिमा शुचस्त्वं मयि स्थिते ॥ २२७ ॥
अधुनैव हतं शत्रोर्मया परशुना शरैः ।
ससैन्यस्य रणे गृधाः श्येनगोमायुवायसाः ।
भक्षयिप्यन्ति मांसानि मातस्त्वं ब्रूहि तं रिपुम् ॥ २२८॥
स्कन्द उवाच।
ततः परशुरामस्य श्रुत्वा तद्वचनं शुभम् ।
प्रहस्य रेणुका तस्मै कथयामास तं रिपुम् ॥ २२९ ।।
आगतोऽत्र नृपो राम कार्तवीर्य इति श्रुतः ।
तस्मै सम्यङ्मयातिथ्यं कृतं वत्सादरेण च ॥ २३० ॥
कामधेनुःशुमा तेन भुक्त्वा चै प्रार्थिता वलात् ।
नीयमानापि सा तेन न जगाम नृपालयम् । ।। २३१ ॥
कशादण्डमहारैश्च सचिवैनिहता भृशम् ।
सहस्रार्जुनदेशंसा न जगाम कथंचन ॥ २३२ ॥
ततः प्रकुपितः शीनमर्जुनो मुनिसत्तमम् ।
आरुप्यासिलता तूर्ण जधान पितरं तय ॥२३३ ॥
न सेहे जीवितुं शक्यमनेन पतिना चिना।
मां त्रिसप्तक्षताह्रीं त्वं पश्य राम धनुर्धर ॥ २३४ ॥
थीराम उवाच।
निःसप्तरत्वः पृथिवी कृत्या निक्षत्रियामहम् ।
फरिप्यामि न संदेहो मातस्वरक्षतकारणात ॥ २३५.॥

·३.६.२० परशुरामावतारः। शतानि दश याहनामर्जुनस्य रणे मुझे। अनेनैव हनिप्यामि मातः परशुना भृशम् ॥ २३६ ॥ एकारोवाच। सम्यगुक्तं त्वया वत्स प्रतिज्ञातं च यत्किल। पिने भक्त्या घ संस्कारं कृत्वा तत्सफलं कुरु ॥ २३७ ।। तिष्ठ तिष्ठति चैवात्र पृथिव्यां यत्र पुत्रका *******थोप्यसि त्वं शुभां गिरम् ॥२३८ ॥ यत्राचायों भवेत्पुत्र सर्वशास्त्रविशारदः । तेनैव सहितो भक्त्या प्रतिष्ठा ले कुरु द्वयोः ॥ २३९ ।। पितुः संपादितीदेहिको रामो नारदेन सह माहिष्मतीसमीपमाजगाम- 1 ततश्व- स्कन्द उवाच। ततो दिष्टाश्च ते सर्व राजानी दृढविक्रमाः । स्वयलैः संवृतास्तस्थुः कार्तवीर्यस्य शासनात् ॥ २४० ॥ सोऽपि सिंहासनारूढो गृहीतविविधायुधः। कार्तवीयों दिशः सर्या व्यलोकयदथ द्विजाः ॥ २४ ॥ अवलोक्य दिशः सर्वाः ससुरैरसुरैरपि। दुर्जयः कार्तवीर्यस्त तः स्वप्नं] कौतुकं तरन्यवेदयत् ॥ २४ ॥ निशायामेऽद्य मे स्वप्ने कौतुकं भो द्विजोत्तमाः। दृष्टं वक्ष्यामि तत्सर्व श्रूयतां सचिवैः सह ॥ २५३ ॥ दृष्टं निर्भुजमात्मानं भोश्छिन्नशिरसं द्विजाः । मुण्डं दिगम्बरं चैव ख्यायतां मे यथा तथा ॥ २४४ ॥ इयं रामावती नग्मा कण्ठे बद्धा च मां द्विजाः । फ्रन्दमाना च जननी दिशं याम्यां जगाम ह ॥२४५ ॥ पुरी माहिष्मती चेयं गजवाजिसमाकुला । निमग्ना सागरे घोरे भन्नप्राकारमन्दिरा ॥ २४६ ॥ आसने शयने पाने भोजने स्त्रीसमागमे । तं च विप्रं प्रपश्यामि यो मया निहतस्तदा ॥ २४७ ॥ क्षीरवारिघृतायेषु ते छिन्नशिरसं द्विजम् । पश्यामि प्रमदायुक्तं स्वप्ने त्वसिविदारितम् ॥ २४८॥ १७

·१२८
टोडरानन्द
[२.६.२२३
एकवीरा जगद्योनिः पतिभक्तिपरायणा ।
यानुश्चैरकरोच्छदाम्समस्तानशृणोत्तदा ॥ २२३ ।।
ततो मातुः स्वनं श्रुत्या प्रणम्येशं गणेश्वरम् ।
पृष्ट्वा तदनुरादाय मातुर्गृहमथागमत् ॥ २२४ ॥
स ददर्श ततो रामः पितरं निहतं भुवि ।
तां त्रिसप्तक्षतामीं च मातरं च महाबलः ॥ २२५ ।।
रेणुका मातरं दृष्ट्वा वाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
पप्रच्छ मातरं रामः कारणं तत्पितुर्वधे ।। २२६ ॥
राम उवाच।
मातदेवि जगद्वन्ये केनेदं दुष्कृतं कृतम् ।
तिष्ठन्त्यां त्वयि तद्रूहि मा शुचस्त्वं मयि स्थिते ॥ २२७ ।।
अधुनैव हतं शत्रोर्मया परशुना शरैः।
ससैन्यस्य रणे गुधाः श्येनगोमायुवायसाः ।
भक्षयिष्यन्ति मांसानि मातस्त्वं ब्रूहि तं रिपुम् ॥ २२८ ॥
स्कन्द उवाच।
ततः परशुरामस्य श्रुत्वा तवचनं शुभम् ।
प्रहस्य रेणुका तस्मै कथयामास तं रिपुम् ॥ २२९ ।।
आगतोऽत्र नृपो राम कार्तवीर्य इति श्रुतः।
तस्मै सम्यङ्मयातिथ्यं कृतं वत्सादरेण च ॥ २३० ।।
कामधेनुःशुभा तेन भुस्त्या यै प्रार्थिता वलात् ।
नीयमानापि सा तेन न जगाम नृपालयम् । ॥ २३१ ।।
कशादण्डप्रहारैश्च सचिबैनिहता भृशम् ।
सहस्रार्जुनदेशंसान जगाम कथंवन ॥२३२ ।।
ततः प्रकुपितः शीघ्रम नो मुनिसत्तमम् ।
आरप्यासिलतां तूर्ण जघान पितरं तव ।। २३३ ।।
न सेहे जीवितुं शश्यमनेन पतिना विना ।
मां निसतक्षताहीं त्वं पश्य राम धनुर्धर ॥ २३४ ।।
श्रीराम उवाच।
त्रिसप्तरत्यः पृथिवीं शत्या निम्क्षत्रियामहम् ।
करिष्यामि न संदेो मातल्याक्षनफारणात् ॥ २३५ ॥

·२.६.२७]
परशुरामावतारः।
स्कन्द उवाच।
एवं संभाषमाणस्तु फार्तवीयों यहनि च ।
अनिष्टान्यताम्यग्रे ददर्श मुनिसत्तमाः ॥ २६१ ॥
दिवः शोणितवण यधपं भवनोपरि।
फवाधान्यन्तरिक्षे च शिरांसि विकृतानि च ।
भ्रमन्ति चक्रयेगेन प्रान्दमानानि भो द्विजाः॥२६२ ॥
वृकव्याघ्रयराहादिशिवागोमायुवायसाः।
कार्तवीर्यपुरद्वारि व्याहरम्त्यशुभानि च ॥ २६३ ॥
पतानि दृष्ट्वा चान्यानि सोऽनिष्टान्यशुभानि च ।
फार्तवीर्यः स्वयं रोपाप्रलयाग्निसमोऽभवत् ॥ २६४
महस्रदोभिर्दिव्यैश्च शस्त्राण्यादाय सत्वरः।
स दिव्यवद्धसंनाहः संनद्धोऽभवदर्जुनः ॥ २६५ ॥
ततो माहिष्मती क्षिप्रमागम्यान्तः प्रविश्य च ।
पुरीमालोक्रयामास रामचारः स नारदः ॥ २६६ ॥
चारिता नगरी तेन नारदेन महात्मना ।
तथापि केचिदप्येनं न जानीयुर्विचक्षणाः ॥ २६७ ॥
पुरीनिरीक्षणं कृत्वा सहस्रार्जुनमैक्ष्य च ।
नारदस्त्वरितो राममागम्येदं वचोऽब्रवीत् ॥ २६८ ॥
स्वामिन्रामप्रभो क्षिप्रमागन्तव्यं धनुर्धरः।
धनुास्वननिर्घोपं कुरु रम्भावने स्थितः ॥ २६९ ॥
स्कन्द उवाच।
स्नानं कृत्वाथ रेवायां तेनोक्तो मुनिसत्तमाः ।
गुरुदेवद्विजानरामः पूजयामास भक्तितः ॥ २७० ॥
ततोऽचिरेण कालेन हैहयाधिपतेः पुरीम् ।
प्राप्य रामो बने स्थित्वा धनुपो ज्यामवादयत् ॥ २७१ ॥
सहसा धनुपः शब्दमशृणोद्धैहयाधिपः ।
स्थितः सिंहासने रम्ये विस्फोटमशनरिव ॥ २७२॥
ततो घोरतरः शब्दः स बभूव मुहुर्मुहुः ।
रामस्य धनुषणे येन त्रैलोक्यमगमयम् ॥ २७३ ॥

·टोडरानन्दे [ २०६१ विप्रा ऊचुः। यदि त्वत्तोऽभयं राजन्सर्वेषां नो भविष्यति । स्वप्नार्थ कथयिष्यामः सर्व शृणु जनेश्वर ॥ २४९ ॥ भर्जुन उवाच । कथयन्तु भवन्तो मे स्वप्नार्थ निर्भयं द्विजाः । ईश्वराशा पितुर्मातुः सत्यमेतम्मयोदितम् ॥ २५० ॥ विप्रा ऊचुः। अपराधविहीनो यो जमदग्निः प्रियान्वितः । यत्त्वया निहतो राजस्वप्नोऽयं तस्य कर्मणः ॥ २५१ ।। ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति । जमदग्निहतो राजस्तस्येदं च निदर्शनम् ॥ २५२।। तस्यैकः श्रूयते पुत्रस्त्रिपु लोकेषु विश्रुतः । चली परशुरामश्च क्षिप्रमत्रागमिप्यति ॥ २५३॥ तद्रक्ष चात्मनात्मानं नूनं नास्त्यत्र संशयः। यलमादाय क्षिप्रं तु पुरस्यास्य समन्ततः ॥ २५४ ।। विप्राणां तद्वचः श्रुत्वा स सहस्रार्जुनो बलम् । समादिश्य तु तांश्चारान्नानामागेषु सत्वरः ॥२५५ ॥ गजानां नित्यमत्तानां तिस्रः कोटीः समादिशत् । अध्यानां पञ्च कोट्यस्तु रथानां पद शताधिकाः । दश कोटीः पदातीनां पुर्यास्तस्यास्तु रक्षणे ॥ २५६ ।। चारा ऊचुः। क्षिप्रं त्रैलोक्यमस्माभिश्चारित हैहयाधिप । कश्चित्रास्ति चली शत्रुश्यते मत्सरी क्वचित् ॥ २५७ ॥ इदं त्वयैव भोकव्यं त्रैलोक्य नात्र संशयः । शरोमधि पदं दत्वा त्वया चात्मवलेन चै ॥२५८ ॥ स नास्ति निपु लोकेषु यस्त्ययानिर्जितो रणे। वया विनापरः शूरस्त्रलोक्ये सचराचरे ॥२५९ ॥ अर्जुन उवाच। शूलमुगरपाणिवा दत्तात्रेयोऽथया रणे । न शयन्ति मां जेत सेवा देगा निशाह

·१३१
२.६.२०१]
परशुरामावतारः।
स्कन्द उवाच।
एवं संभाषमाणस्तु कार्तवीर्यो यहनि च ।
अनिष्टाम्यमृताम्यग्रे ददर्श मुनिसत्तमाः ॥ २६१ ॥
दिवः शोणितवर्पण वर्प भवनोपरि।
फवाधान्यतिरिक्षे च शिरांसि विरुतानि च ।
भ्रमन्ति चक्रवेगेन मान्दमानानि भो द्विजाः॥२६२ ॥
वृफव्याघवयहादिशिवागामायुवायसाः।
फार्तवीर्यपुरद्वारि व्याहरम्त्यशुभानि च ॥ २६३ ॥
एतानि दृष्ट्वा चान्यानि सोऽनिष्टान्य शुभानि च ।
कार्तवीर्यः स्वयं रोपापलयाग्निसमोऽभवत् ॥ २६४ ॥
महस्रदोभिर्दिव्यैश्च शस्त्राण्यादाय सत्वरः।
स दिव्यवद्धसंनाहः संनद्धोऽभवदर्जुनः ॥ २६५॥
ततो माहिष्मती क्षिप्रमागम्यान्तः प्रविश्य च ।
पुरीमालोकयामास रामचारः स नारदः ॥ २६६ ॥
चारिता नगरी तेन नारदेन महात्मना ।
तथापि केचिदप्येनं न जानीयुर्विचक्षणाः ॥ २५७ ॥
पुरीनिरीक्षणं कृत्वा सहस्रार्जुनमैक्ष्य च ।
नारदस्त्वरितो राममागम्येदं वचोऽब्रवीत् ॥ २६८ ॥
स्वामिन्रामप्रभो क्षिप्रमागन्तव्यं धनुर्धरः ।
धनुास्वननिर्घोपं कुरु रम्भावने स्थितः ॥ २६९ ॥
स्कन्द उवाच ।
स्नानं कृत्वाथ रेवायां तेनोक्तो मुनिसत्तमाः।
गुरुदेवद्विजारामः पूजयामास भक्तितः ॥ २७० ॥
ततोऽचिरेण कालेन हैहयाधिपतेः पुरीम् ।
प्राप्य रामो बने स्थित्वा धनुषो ज्यामयादयत् ।। २७१ ॥
सहसा धनुपः शब्दमशृणोद्धयाधिपः ।
स्थितः सिंहासने रम्ये विस्फोटमशनेरिव ॥ २७२ ।।
ततो घोरनरः शब्दः स बभूव मुहुर्मुहुः ।
रामस्य धनुपो येन त्रैलोक्यमगमगयम् ॥ २७३ ॥

·१३२ टोडरानन्दे [२.६.२७४ श्रुत्वा तद्धनुपः शब्दं समीपे सहसार्जुनः। उत्तस्थावासनात्तूर्ण खड्गमादाय सत्वरः ॥ २७३ ॥ मन्त्रिणः सचिवानन्यान्भ्रातृ-पुत्रान्सुहृत्सखीन् । तानाहूयार्जुनः क्षिप्रं पप्रच्छ धनुपः स्वनम् ॥ २७५ अर्जुन उवाच । घहयो धनुपः शब्दाः स्वयं घोराः श्रुता मया। एतस्य धनुपः शब्दं सर्वे शृण्वन्तु मन्त्रिणः ॥ २७६ ॥ स्कन्द उवाच। इत्युक्तास्तेन ते सर्वे मन्त्रिणः सचिवा नृपाः । श्रुत्वाथ धनुपः शब्दं राजानमिदमब्रुवन् ॥ २७७ ॥ धनुपेयं मही राजन्भ्रममाणानुमीयते । तदू ध्रुवं नास्ति संदेहो महानयमुपप्लवः ॥ २७८ ॥ आत्मनो बाथ मर्यादामुल्लध्य जलधिः स्वयम् । गर्जन्भैरवनादैश्च त्रैलोक्यं नेप्यति क्षयम् ॥२७९ ॥ वादयशूलपाणिर्वा कुपितोऽसौ सुरान्प्रति । पिनाकं तद्धनुर्दिव्यं कैलासे तिष्ठति स्वयम् ॥ २८० ॥ अथवा देवराजस्य भवने प्रतिभाति नः। नगाम्चासयितु क्षिप्रमशनेः शब्द उत्थितः ॥ २८१ ॥ अस्माभिरधुना नूनं लक्षितो धनुपः स्वनः । शार्ङ्गपाणिनूपश्रेष्ठ कुपितः सोऽसुराम्प्रति ॥ २८२ ।। स्कन्द उवाच। इत्युक्तो मन्त्रिभिः सधैर्यन्धुभिहहयाधिपः । शृण्वंस्तं धनुप. शब्द तूर्ण प्राकारमारुहत् ॥ २८३ ॥ त्वरितस्तमथारुह्य प्रासादं गगनोपमम् । मन्त्रिभिः सहितो भूपः समन्तादवलोकयन् ॥ २८॥ स ददर्शार्जुनः श्रीमान्द्रिजमप्रतिमं ततः । जमदग्निसुतं राम मण्डलीकृतकार्मुकम् ॥ २८५ ॥ यद्धगोधाद्गुलित्राणं शितवाणं धनुर्धरम् । दृष्ट्या तं सहसा रामं राजा विस्मयमागमत् ॥ २८६ ।।

·१३३ २.६.२९०] परशुरामावतार प्राकाराग्रस्थितं रामो दृष्ट्वा तं हैहयाधिपम् । युद्धाय निर्भयो धन्धी करेणैव तमादयत् ॥ २८७ ॥ राम उवाच। ब्रह्मनार्जुन रे दुष्ट पश्य विप्रस्य मे वलम् । करानुत्पाटयिष्यामि तव यैाह्मणो हतः ॥ २८८ ॥ अद्य मद्वाणभिन्नस्य पतितस्य तवार्जुन । भक्षयिप्यन्ति मांसानि गृध्रजम्बुकवायसाः ॥२८९ ।। भ्वापदास्तव गात्राणि भक्षयन्तु तवाधुना। विमुक्तानि कुठारेण मया समरमूर्धनि ।। २९० ॥ जमदग्नेरहं पुत्रो ब्रह्मघ्नं त्वामसंशयम् । पश्यतां सर्वदेवानां घातयिष्यामि सायकैः ॥२९१ ।। मदृष्टिमार्गमाश्रित्य त्यं पापिष्ठ विमोध्यसे । अधुनैव हनिप्यामि युद्धं देहि ममार्जुन ॥ २९२ ॥ स्कन्द उवाच। ततः परशुरामस्य तद्वास्यमुरगोपमम् । श्रुत्वा चुकोप बलवान्शल्यविद्ध इवार्जुनः ॥ २९३ ॥ अनादृत्य तु तद्वाक्यं बलं मत्वार्जुनः स्वयम् । अशक्तमिति निश्चित्य रामं क्रुद्धोऽब्रवीदिदम् ॥ २९४ ॥ अर्जुन उवाच । गर्जितं ते वृथा मूढ वटो कस्ते पराक्रमः । कर्मणा दर्शयास्मासु किं त्वं बहु विकत्थसे ॥ २९५ ॥ नामरो योधयितुं शक्यः स्वयं रद्रोऽपि संयुगे। पिनाकपाणिभंगवान्किं पुनस्त्वं शिशुम॑धे ॥ २९६ ॥ स्कन्द उवाच। इत्युक्तः परुपं तेन रामः सत्यपराक्रमः । घोरान्धकारमसृजद्वाणैः प्रच्छादयन्दिशः ॥ २९७ ॥ ततस्ता नगरी रम्यामर्जुनस्य मुनीश्वराः। आग्नेयेनादहद्रामः शरेण क्रोधमूर्छितः ।। २९८ ॥

·१३४ टोडरानन्दे [ २.६.३९५ ततो हाहारताः सर्वे दह्यमानाः समन्ततः । निर्ययुनंगरात्तस्मान्नागरास्तै सहस्रशः ॥ २९९ ॥ अश्वै रथैर्भटे गैयुद्धाय सहसार्जुनः । अगमद्यत्र रामोऽस्ति दृष्ट्वा रामपराकमम् ॥ ३०० ॥ ततस्तैः सचिवस्तस्य रेणुकातनयो बली। शस्त्रास्त्रेनिहतः शरैर्न चचालाचलोपमः ॥ ३०१ ॥ स तानापततः क्रुद्धो धनुराकृप्य सायकैः। विद्धानपातयत्क्रुद्धः पतङ्गानिव पावकः ॥ ३०२ ।। ततो विव्याध मातङ्गानिपुभिर्वेगवत्तरः । पश्यतस्तस्य तारामः पदातीस्तुरगानपि ।। ३०३ ।। शरनिर्भिन्नसर्वाङ्गाः पदातिगजवाजिनः । निपेतुस्तत्क्षणात्तूर्ण वज्रपातादिवाचलाः ॥ ३०४ ॥ इति न्यपातयद्वाणैः प्रहसन्निव भार्गवः । रामः प्रहरतां श्रेष्ठः सपताकारथानपि ॥३०५॥ केविद्विच्छिन्नशिरसः शरनिर्भिन्नविग्रहाः । निपेतुर्भूतले भग्नाः सैनिकास्ते गतासवः ॥ ३०६ ॥ हतरश्वर्भटेनोगोंधैश्चैव पदातिभिः । अकरोत्तद्रणं रामो घोररूपं भयावहम् ॥ ३०७॥ ततः प्रावर्तत नदी शोणिताम्बुतरङ्गिणी । मेदमजाकमिनी शब्दघोपवती च सा ॥ ३०८ ॥ तदृष्ट्वा निहतं सैन्यं रामेण स तदार्जुनः । शस्त्रास्त्रैरहनद्रामं रथमारुह्य सत्वरः ॥ ३०९ ॥ ततोऽभिगम्य नाराचैः प्रगृह्य विपुलं धनुः । विव्याध समरे राम हृपयन्हैहयाधिपः ॥ ३१०॥ रामोऽपि लीलया चैकः सहस्रार्जुनमाहये । अहनत्प्रसभं वाणैः पतङ्गमिव पावकः ॥ ३११॥ तत्रान्योन्यं रणे द्धौ तौ च रामार्जुनौ द्विजाः । जन्मर्षिविधैः शस्त्रैवालाभिरिव पाचकौ ॥ ३१२ ।।

·३.६.१२५]
परशुरामावतारः।
स्मृत्वा नमस्कृत्य महेश्वरं ते
विघ्नेशरूपं प्रसमं मुनीन्द्राः।
त्रैलोक्यमावृत्य जघान राम-
स्तं कार्तवीर्य सगणं कुठारैः॥ ३१३ ॥
रामश्च मातङ्गरथान्विनिघ्न-
विदारयंस्तान्कुपितः स रामः ।
जधान तं संयति कार्तवीर्य
दन्तैरिवेभं गजराट् कुठारैः ॥ ३१४॥
रामं तं दुर्जयं मत्वा तदा स कुपितोऽर्जुनः ।
मुमोच शांभवी शक्तिं शतघण्टानिनादिनीम् ॥ ३१५ ॥
सहस्रार्जुननिर्मुक्तामापतन्ती त्रिभिः शरैः।
रामश्चिच्छेद तां शक्तिं सुपर्णः पन्नगानिय ॥ ३१६ ॥
तत्कर्म विफलं दृष्णा रोपादाममथार्जुनः ।
शूलेन चाहनतूर्ण मत्वा तं दुर्जय रणे ॥ ३१७ ॥
तदप्यापातयच्छूलं शरेणैकेन लीलया।
छित्त्वैकवीरातनयो महाशल्यं स भार्गवः ॥ ३१८ ॥
रथेनाकाशगेनैव तं सहस्रार्जुनो यली ।
धनूंध्याकृप्य वाणोघेस्तरसा राममानत् ॥ ३१९ ॥
रामकार्मुकनिर्मुक्कैरिएमिर्चगवत्तरैः ।
अर्जुनः प्रसभं भग्नन चचालाचलोपमः ॥ ३२० ॥
रामस्तस्य रथे युक्तान्विन्याध लघुहस्तवान् ।
बाणैस्तमर्जुनं हत्या चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ३२१ ।।
चतुश्चकसमायुक्तं वाजिभिः समलं स्तम् ।
स तमप्यहनद्वाणैः स्यन्दनं चाम्बरे स्थितम् ॥ ३२२ ॥
विरथः सहसोत्पत्य दुर्जयो हैहयाधिपः ।
मुमोच शक्तिमपरां रामं प्रत्यतिदुःसहाम् ॥ ३२३ ॥
ततो देवाः सगन्धः सिद्धाश्च परमर्पयः।
तद्रामार्जुनयोर्युद्धं दृष्ट्वा ते विस्मयं ययुः ॥ ३२४ ॥
तामप्यतिवलो रामश्छित्या तं स तदार्जुनम् ।
हदि विव्याध नाराचैरिनभिरत्यन्तदुःसः ॥ ३२५ ॥

·१३६ टोडरानन्द [२.६.२६ स्कन्द उवाच । ततस्तं दुर्जयं मत्वा रेणुकातनयं रणे। निर्जघ्नुर्विविधैः शस्त्रै राजानस्ते सहस्रशः ॥ ३२६ ॥ एकैकेनेपुणा राम एकैकं रणमूर्धनि । भित्त्या म्यपातयत्क्षिप्रं राजानं युगपद्बली ॥ ३२७ ।। शिरांस्यु- समुत्पेतुः कुण्डलज्वलितानि च । छिन्नानि रामवाणस्तै राज्ञां समरमूर्धनि ॥ ३२८ ॥ रणकणवद्धास्तपां गदावलयान्विताः । वाहवस्तन दृश्यन्ते पञ्चशी इचोरगाः ॥ ३२९ ॥ गजास्ते गिरिसंकाशास्तुरङ्गाश्च पदातयः । रामसायकभिन्नानाः पेतुर्भूमा गतासवः ॥ ३३०॥ एवं निहत्य समरे वीरान्समरदुर्जयः । रेणुकातनयः क्रुद्धः प्रोवाचेदं वचोऽर्जुनम् ॥ ३३१ ॥ राम उवाच। किं पश्यसि रणं घोरं ब्रह्मान कुलपांसन । अधुनवार्जुन प्राणान्ग्रहीप्यामि तयादतम् । शिरस्येकेन वाणेन वक्षस्येकेन चार्जुन ॥ ३३२ ।। स्कन्द उवाच। इत्युक्त्वा रत्नपु स्तरिपुभिवंगवत्तरैः । कार्तवीर्य ततो रामो जघानोरसि पत्रिभिः ॥ ३३३ ॥ शिरस्येकेन वाणेन वक्षस्येकेन वीर्यवान् । हैहयाधिपति रामो विव्याध बहुभिः शरैः ॥ ३३४॥ ततः परशुमादाय कोपेनात्यातवीर्यवान् । रामः परशुना तेन कार्तवीर्य जघान ह ॥ ३३५॥ रामेण विविधैः शस्त्रैर्हतः परशुनापि सः। न चचाल रणे वीरः कार्तवीयों न चुक्षुभे ।। ३३६ ॥ ततः परशुना रापात्सहस्रार्जुनवाहवः । चिच्छेद लीलया रामो गरुडः पनगानिव । ततः परशुना क्षिप्रं दिव्यास्तस्याच्छिनत्करान् ॥ ३३७, :

·२६.३५१] परशुरामावताः।
ततः शंभुप्रसादेन पुनस्तस्यार्जुनस्य ते ।
तत्क्षणादपरे तूर्ण युगपन्निर्ययुः कराः ॥ ३३८ ॥
तानप्यतिबलो रामः कार्तवीर्यकरान्द्रुतम् ।
स कुठारेण नेनैव चिच्छेद लघुहस्तवान् ॥ ३३९ ॥
छिन्नबाहुक्षतेभ्यश्च निर्ययुः सहसापरे ।
छित्त्वा तानन्यसौ रामः पातयामास भूतले ॥ ३४०॥
उत्थितानपि तानेव एकवीरात्मजो बली।
कुठारेणैव विच्छेद हैहयाधिपतेः करान् ।। ३४१ ॥
तस्मिन्नेव क्षणे वायुर्जमदग्नेः सुतं प्रति ।
सूर्णमागत्य संग्रामे इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३४२ ॥
लम्बोदरम्वरूपेण क्षिप्रं रासार्जुनस्य भोः ।
अभेद्यं हृदयं भिन्द्धि ततो मृत्युमवाप्स्यति ॥ ३४३ ॥
सुधारसमयं कुण्डमस्य राम सदा हृदि ।
तिष्ठत्यनुग्रहाच्छंभोरवध्यस्तेन चार्जुनः ।। ३५४ ॥
स्कन्द उवाच ।
तेनैवमुक्तो रामस्तु भूत्वो लम्बोदरः स्वयम् ।
युठारेणार्जुनस्याथ हृत्प्रदेशमथाहनत् ॥ ३४ ॥
ततः परशना तेन रामेणोरसि चार्जुनः ।
म्यपतदिनहृदयो वजाहत इवाचलः ॥ ३४६ ॥
एतस्मिन्नन्तरे वीरे रामेण निहतेऽर्जुने ।
सायुज्यमगमद्विष्णोरर्जुनधात्तजीवितः ।। ३६७ ॥
मृदङ्गतालवीणानामभवत्सहसा स्वनः।
हाहाकारोऽपि सुमहान्समभूम्मुनिसत्तमाः ॥ ३४८ ॥
उरस्याफ्राम्य रामस्तु चरणेगार्जुनं चली।
याहूनुत्पादयामास पितुरमनुस्मरन् ॥ ३४९ ॥
स्कन्द उवाच।
ग्रह्मान पश्य चाण्डाल यत्त्वयानपराधिनम् ।
हतं मत्पितरं दुष्ट तस्येदं कर्मणः फलम् ॥ ३ ॥
इत्युक्त्या हदयं तस्य रामः सत्यपराममः।
पश्यतां सर्यदेवानां तत्पफाल मखाईल ॥३॥

·[ २.६.१५२ टोडरानन्द ततः परशुरामेण मथिताद्धृदयानखैः। तस्य पीयूपसंयुक्तं सुनाव रुधिरं यहु ॥ ३५२ ॥ स च्छिन्नहृदयस्यय छिन्नवाहो नीश्वराः । करानुत्पाट्य पित्रेऽयं प्रादात्तु रुधिरालिम् ॥ ३५३ ॥ एकविंशतिसंख्यानि युद्धमासीदिनानि तु । श्रीरामार्जुनयोर्विप्राः सर्वविस्मयकारकम् ॥ ३५४ ॥ एवं हत्यार्जुनं रामः संधाय निशितान्शरान् । अम्बधावत्स तान्हन्तुं सर्वानेवासुरारिपून ॥ ३५५ ।। परिवाजकरूपेण केचित्पाखण्डिनो नृपाः । केचिद्रामभयागीता बभूवुर्ब्रह्मचारिणः ॥ ३९६ ॥ फेचित्क्षपणकाः केचिद्योगिनी ब्रह्मवादिनः । भस्मोद्धूलितसर्वाना वल्कलाजिनवाससः । बभूवुस्तापसाः केचिदनमागत्य तद्भयात् ॥ ३५७ ॥ एफे च वैष्णवा जाता वभूवुर्नटनर्तकाः । केचिद्वैतालिकाधासराजानस्तद्भयार्दिताः ॥ ३५८ ॥ एवं समभयभीता राजानः सर्व एव ते। नानावेपधरा आसंस्त्यक्त्वा वेपं स्वकीयकम् ॥ ३५९ ।। ततः स कुपितो रामो नानावेषधरान्नृपान् । नीत्या दुष्टारणे दीनान्विशस्त्रानपि चावधीत् ॥ ३६० ।। धारयन्तः कराद्गुष्ठान्प्रार्थयन्तोऽभयं नृपाः । छित्त्वा तेषां वली रामो दत्तवानभयं तदा ।। ३६१ ।। इत्यादौ हैहयान्कोपात्तुिरमनुस्मरन् । कुठारेणापरामरामो जघान नृपतीम्बलीन् ॥ ३६२ ।। एपाकी निर्भयो रामो घातयन्नृपतीस्तदा । मही घाम तान्पश्यन्युगान्ताग्निसमप्रभः ॥ ३६३ ॥ मानादेशेषु गुहोषु पर्वतेषु पनेषु च । स्थिताशस्त्रभृतो रामः स्त्रीणां गर्भेषु संस्थितान् ॥ ३६४ ।।

·श्रीरामावतार।
१३९
नानाविधानि भगवान्समरे स रामो
युद्धानि यानि विदधे सह हैहयेन !
संक्षिप्य तानि लिखितानि मया विचार्य
विस्तारभीरुमनसा विबुधाः क्षमध्वम् ।। ३६५ ॥
दुष्टद्वेषकरो जगद्यहरस्त्राणाय नारायणो
भूभारोद्धरणक्षमः समजनि त्रैलोक्यभूपामाणिः ।
हत्वा हैहयमर्जुनं पितृयधात्कद्धेन येनापरे
गजन्या विनिपातिताः क्षितितले त्रिसप्तकृत्वो रणे ॥३६६।।
शिगस नृपान्नागलोकादि गत्वा
दत्तात्रेयाश्रमे यः स्वयमकृत महायशमग्यं मुनीन्द्रः।
तस्मिन्सत्कृत्य भूपामणि... धरां दक्षिणां कश्यपाय
प्रादादेष त्रिलोकीपतिरतुलतपोनैष्ठिको वः पुनातु ॥ ३६७ ।।
इति श्रीपरशुरामावतारः॥
[अवतारसौख्ये परशुरामावतारो नाम पठो हर्षः ॥]
~ ~
२.७
॥
अथ श्रीरामावतार
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रादुर्भावं हरेः शुभम् ।
निहतो रावणो येन सगणो देवकण्टकः ॥१॥
ब्रह्मणो मानसः पुत्रः पुलस्त्योऽभूत्पुरा मुनिः ।
एतस्य विश्रवा नाम पुत्रोऽभूत्न तु राक्षसः॥
तस्माज्जातो महावीर्यो रावणो लोफरावणः।
तपसा महता युक्तः स तु लोकानुपाद्रवत् ।।३॥
माली सुमाली फिल माल्ययांश्च
मुफेशापुना वियुधान्छिपन्तः ।
रक्षोधिपाः पौरपवीतशङ्का
लहानगामधिपा यभूवुः ॥४॥
एते धीपुरुषोत्तमेन जगतां प्राणाय युद्ध हता
भीताः केऽपि पुरीं विहाय सहमा पातालमूलं ययु ।
लड़ायां कमलोग्यम्य पत्रमा राजा कुयेगेऽभव.
स्पातालादथ कैयमी निजमुनां नान्या सुमाली गयी ॥५॥

·text of the Tagat seems to be abridged by the compilerin १४० टोडरानन्दे [२.७६ दृष्ट्वा श्रिय विश्रवसः स तस्य स्वयं विमृश्य स्वमुतां सुमाली उवाच चाटु प्रणयादरेण पुभि प्रियं विधवसं वृणीप्य ॥६॥ दत्वा तस्मै सुतां तामयमथ निरगाढ़ावणोऽस्याः सुतोऽभू. सायंकालप्रसगात्समजनि तनयः कुम्भकर्णो द्वितीयः । दिक्पाला नाममायादतलबलवतोरेतयो कनार्यों चंसद्धम्मिल्लमल्लीमुपरमधुलिहः सम सद्यस्त्यजन्ति ॥७॥ विभीषणोऽस्यास्तनयस्तृतीयो यो माननीयो भगवत्प्रियाणाम् । एषां स्वसा शूर्पणसा तथासी चकास्ति रामायणसूचिकेयम् ॥८॥ अथ नृसिंहपुराणे- सेन्द्रा देवा जितास्तेन गन्धर्वाः किंनरास्तथा । यक्षाश्च दानवाश्चैव तेन राजन्विनिर्जिताः ॥९॥ स्त्रियश्चैव स्वरूपिण्यो हृतास्तेन दुरात्मना । देवादीनां नृपश्रेष्ठ रत्नानि विविधानि च ॥१०॥ रणे कुवेरं निर्जित्य रावणो वलदर्पितः। तत्पुरी जगृहे लड्वां विमलं चापि पुष्पकम् ॥ ११ ॥ तस्यां पुर्या दशग्रीवो रक्षसामधिपोऽभवत् । पुत्राश्च बहवस्तस्य वभूवुरमितौजसः ॥१२॥ राक्षसाश्च पिशाचाश्च महाबलपराक्रमाः। अनेककोटयो राजलदायां नियसन्ति ते ॥ १३ ॥ देवानृपीन्मनुप्यांश्च विद्याधरगणानपि । यहांश्चैव च ते सर्वे घातयन्ति दिवानिशम् ॥ १४ ॥ संत्रस्तं तद्भयादेव जगदासीच्चराचरम् । दुःखाभिभूतमत्यर्थं सर्वभूतं नराधिप ॥ १५ ॥ The 9 The quotation from the after could not be traced highly corrupt Sanskrit.

·५.४२८]
श्रीरामावतारः।
.
एतस्मिन्नव काले तु देवाः सेन्द्रा महर्पयः।
सिद्धविद्याधराश्चैव गन्धर्वाः किंनरास्तथा ॥ १६ ॥
गुह्यका भुजगा यक्षा ये चान्ये स्वर्गवासिनः।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा शंकरं च नराधिप ॥१७॥
ते सर्व द्रुतविकान्ताः क्षीराब्धेस्तरमुत्तमम् ।
तत्राराध्य हरिं देवं तस्थुः प्राञ्जलयः सुराः ॥ १८ ॥
ब्रह्मा च विष्णुमाराध्य गन्धपुष्पादिभिः शुभैः ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा नारसिंहमथास्तुवत् ॥ १९ ॥
ब्रह्मोवाच ।
नमः क्षीराधिवासाय गोविन्दाय नमो नमः ।
नमोऽरविन्दपादाय पद्मनाभाय विष्णवे ॥ २० ॥
भतार्चितसुपादाय नमो भक्तप्रियाय ते ।
शुभाङ्गाय सुनेत्राय माधवाय नमो नमः ॥२१॥
सुफेशाय सुनासाय देवाय गोविन्दाय च ।
नमः क्षीराधिकलोलस्पष्टमात्राय शाणेि ॥ २२ ॥
सुकेशाय सुनासाय सुललाटाय चक्रिणे।
सुवक्त्राय सुकर्णाय श्रीधराय नमो नमः ।। २३ ॥.
सुवाहवे सुगण्डाय सुकण्ठाय नमो नमः।
सुवक्षसे सुवेपाय पद्मनाभाय ते नमः ॥ २४ ॥
सुवे चारदेहाय चारुदन्ताय शहिने ।
चारुजाय दिव्याय केशवाय नमो नमः ॥२५॥
सुमुखाय सुकेशाय सुविद्याय गदाभृते ।
धर्मप्रियाय देवाय वामनाय नमो नमः ॥ २६ ॥
असुरमाय चोग्राय रक्षोनाय नमो नमः।
देवानामातिनाशाय भीमकर्मयते सदा
नमस्ते लोकनाथाय रावणान्तकृते नमः ।। २७ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
इति स्लुतो हाशम्तुनोष परमेष्टिना।
म्यरूपं दर्शविल्या नु पितामहमुवाच ६ ॥२८॥

·." टोडरानन्दे [३५ text of the art seems to be abridged by the compiler in The दृष्ट्वा श्रियं विश्रयसः स तस्य स्वयं विमृश्य स्वसुतां सुमाली। उवाच चाटु प्रणयादरेण पुनि प्रियं विधवसं वृणीप्य ॥६॥ दत्वा तस्मै सुतां तामयमथ निरगाद्रावणोऽस्याः सुतोऽभुः त्सायंकालप्रसङ्गात्समजनि तनयः कुम्भकर्णो द्वितीयः । दिक्पाला नाममानादतुलवलवतोरेतयो कनायों ध्वंसद्धम्मिल्लमल्लीमुसरमधुलिहः सद्म सद्यस्त्यजन्ति ॥ ७ ॥ विभीषणोऽस्यास्तनयस्तृतीयो यो माननीयो भगवत्प्रियाणाम् । एपां स्वसा शूर्पणया तथासी- घकास्ति रामायणसूचिकेयम् ॥ ८॥ अथ नृसिहपुराणे- सेन्द्रा देवा जितास्तेन गन्धर्वाः किंनरास्तथा । यक्षाश्च दानवाश्चैव तेन राजन्विनिर्जिताः ॥९॥ स्त्रियश्चैव स्वरूपिण्यो हृतास्तेन दुरात्मना । देवादीनां नृपश्रेष्ठ रत्नानि विविधानि च ॥१०॥ रणे कुवेरं निर्जित्य रावणो यलदर्पितः। तत्पुरी जगृहे लड्वा विमलं चापि पुष्पकम् ॥ ११ ॥ तस्यां पुर्यां दशग्रीवो रक्षसामधिपोऽभवत् । पुत्राश्च बहवस्तस्य बभूवुरमितौजसः॥१२॥ राक्षसाश्च पिशाचाश्च महावलपराक्रमाः। अनेककोटयो राजंल्लवायां निवसन्ति ते ॥ १३ ॥ देवानृपीन्मनुष्यांश्च विद्याधरगणानपि । यहांश्चैवं च ते सर्वे घातयन्ति दिवानिशम् ॥ १४ ॥ संत्रस्तं तद्यादेव जगदासीच्चराचरम् । दुःखाभिभूतमत्यर्थं सर्वभूतं नराधिप ॥ १५ ॥ 9 The quotation from the aftager could not be traced highly corrupt Sanskrit,

·२.४.२८]
श्रीरामावतारः।
एतस्मिन्नेव काले तु देवाः सेन्द्रा महर्पयः।
सिद्धविद्याधराश्चैव गन्धर्वाः किंनरास्तथा ॥ १६ ॥
गुह्यका भुजगा यक्षा ये चान्ये स्वर्गवासिनः।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा शंकरं च नराधिप ॥ १७ ॥
ते सर्व द्रुतविक्रान्ताः क्षीराब्धेस्तटमुत्तमम् ।
तबाराध्य हरिं देवं तस्थुः प्राञ्जलयः सुराः ॥ १८ ॥
ब्रह्मा व विष्णुमाराध्य गन्धपुष्पादिभिः शुभैः ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा नारसिंहमथास्तुवत् ।। १९ ।।
ब्रह्मोवाच ।
नमः क्षीरान्धिवासाय गोविन्दाय नमो नमः ।
नमोऽरविन्दपादाय पद्मनाभाय विष्णवे ॥ २० ॥
भक्ताचिंतसुपादाय नमो भक्तप्रियाय ते ।
शुभाङ्गाय सुनेत्राय माधवाय नमो नमः ॥२१॥
सुकेशाय सुनासाय देवाय गोविन्दाय च ।
नमः क्षीराधिकल्लोलस्पष्टमात्राय शाङ्गिणे ॥ २२ ॥
सुकेशाय सुनासाय सुललाटाय चक्रिणे ।
सुंवक्त्राय सुकर्णाय श्रीधराय नमो नमः ॥ २३॥.
सुबाहवे सुगण्डाय सुकण्ठाय नमो नमः ।
सुयक्षसे सुवैपाय पद्मनाभाय ते नमः ।। २४ ॥
सुनुये चारुदेहाय चारुदन्ताय शहिने ।
चारुजकाय दिव्याय केशवाय नमो नमः ॥२५॥
सुमुखाय सुकेशाय सुविद्याय गदाभृते ।
धर्मप्रियाय देवाय वामनाय नमो नमः ॥ २६ ॥
असुरमाय चोग्राय रोनाय नमो नमः ।
देवानामातिनाशाय भीमकर्मयते मदा ।
नमस्ते लोकनाथाय रायणान्तकृते नमः ॥ २७
मार्कण्डेय उवाच।
इति स्नुतो हृषीकेशस्तुतोष परमेट्रिना।
म्परुपं दर्शयित्वा तु पितामहमुवाच ॥२८॥

·टोडरानन्दे
[२.४.२६
किमर्थं तु सुरैः सार्धमागतोऽत्र पितामह ।
तत्कार्य ग्रूहि मे ब्रह्मन्यदर्थ संस्तुतस्त्वया ॥२९॥
इत्युक्तो देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना ।
सर्वदेवगणैः सार्ध ब्रह्मा प्राह जनार्दनम् ॥ ३० ॥
नाशितं तु जगत्सर्व रावणेन दुरात्मना ।
सेन्द्राः पराजितास्तेन बहुशो राक्षसा विभो ॥ ३१ ॥
राक्षसैक्षिता मा यज्ञाश्चैव विदूपिताः ।
देवकन्या हृतास्तेन चलाच्छतसहस्रशः ॥ ३२ ॥
त्वामृते पुण्डरीकाक्ष रावणस्य वधं प्रति ।
न समथी यतो देवास्त्वमतस्तद्वधं कुरु ॥ ३३ ॥
इत्युक्तो ब्रह्मणा विप्र ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ।
शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्यद्वदामि हितं वचः॥ ३४ ॥
सूर्यवंशोद्भवः श्रीमानराजाभूद्भुवि वीर्यवान् ।
दशरथेति विख्यातस्तस्य पुत्रो भवाम्यहम् ॥ ३५ ॥
रावणस्य विनाशाय चतुर्धाङ्गेन सत्तम ।
स्याङ्गैानररूपेण सकला देवतागणाः।
अवन्यामवतीर्णाः स्युः स्यादेवं रावणक्षयः ॥ ३६ ।।
इत्युक्तो देवदेवेन ब्रह्मा लोकपितामहः ।
देवाश्च तं प्रणम्याथ मेरुपृष्ठं तदा ययुः।
स्याहैवानररूपेण अवतेरुश्च भूतले ॥ ३७ ।।
अथापुत्री दशरथो मुनिभिदपारगैः ।
इष्टिं तु कारयामास पुत्रप्राप्तिकरी नृपः ॥ ३८ ॥
ततः सौवर्णपात्रस्थं हविरादाय सत्वरम् ।
चह्निकुण्डात्समुत्तस्थौ हतो देवैः प्रचोदितः ।। ३९ ॥
आदाय मुनयो मन्त्राथपिण्डद्वयं शुभम् ।
ददुः कौसल्यकैकेय्यो? पिण्डे मन्त्रमन्त्रिते ॥४॥
ते पिण्डप्राशने काले सुमित्राया महामते ।
पिण्डात्स्यात्स्वाथ कैकेयी कौसल्या च प्रयच्छनः ॥४१॥
ततस्ताः प्राशयामासू गजपन्यो यथाविधि ।
पिण्डान्देशातान्याश्य माधुर्गनिनिन्दिताः ॥ ४२ ॥

·३.७.५५
श्रीरामावतार।
₹
एवं विष्णुर्दशरथाज्जातस्तस्य त्रिपु त्रिषु ।
स्वाइँलोकहितार्थाय चतुर्थी जगतीपते ।। ४३॥
रामश्च लक्ष्मणश्चैव भरतः शत्रुघ्न एव च।
जातकर्मादिकं प्राप्य संस्कारं मुनिसंस्कृतम् ॥४४॥
मन्त्राण्डिवशाद्योग प्राप्य चेरुरथाभकाः ।
रामलक्ष्मण नद्वालैः सह नित्यं विचरतुः ॥४५॥
जन्मादिकृतसंस्कारो पितुः प्रीतिकरी नृप ।
वृधाते महावीर्यों श्रुतशब्दादिलक्षणौ ॥ ४६॥
एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महातपाः।
यागेन यष्णुमारेभे विधितो मधुसूदनम् ।
स तु विनितयागोऽभूद्राक्षसैर्यहुशः पुरा ॥४७॥
नेतुं स यज्ञरक्षार्थ संप्राप्तो रामलक्ष्मणा ।
विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठस्तत्पितुर्मन्दिरं शुभम् ॥४८॥
दशरथस्तु तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थाय महामतिः।
अर्धपाद्यादिविधिना प्रवेश्य तमपूजयत् ॥४९॥
संपूजितो मुनिः प्राह राजानं रामसंनिधौ ।
शृणु राजम्दशरथ यदर्थमहमागतः।
तत्कार्य नृपशार्दूल कथयामि तवाग्रतः ॥ ५० ॥
राक्षसैलासितो यागो वहुशो मे दुरासदैः।
यज्ञस्य रक्षणार्थ मे देहि त्वं रामलक्ष्मणौ ॥५१॥
दशरथोऽथ तच्छ्रुत्वा विश्वामित्रवचो नृपः ।
विपण्णवदनो भूत्वा विश्वामित्रमुयात्र ह ॥५२॥
घालाभ्यां मम पुत्राभ्यां कि ते कार्य महामुने ।
अहं यश सहागत्य यत्लाद्रक्षामि तेमसम् ॥ ५३॥
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्या राजानं गुनिरनचीत् ।
रामेणैव हि ते साध्या न त्वया राक्षसा नृप।
सुतं मे देहि रामं त्वं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ५४॥
इत्युक्तो मुनिना तेन विभ्यामित्रेण धीमता।
सूणी स्थित्वा क्षणं राजा समीत्या समुवाचं ६॥५५॥

·टोडरानन्दे
[ २.७.५६
यद्रवीपि मुनिश्रेष्ठ प्रसन्नस्त्वं निबोध में।
अक्षो रामस्तथाप्येनमहं दास्ये सहानुजम् ॥५६॥
कि त्वस्य जननी ब्रह्मन्न दृष्दैनं मरिष्यति ।
अतोऽहं चतुरङ्गेण चलेन सहितो मुने ।
आगत्य राक्षसाहन्मीत्येवं मे मनसि स्थितम् ॥ ५७ ॥
विश्वामित्रः पुनः प्राह राजानममितौजसम् ।
नाज्ञो रामो नृपश्रेष्ठ सर्वज्ञः समरे तु सः॥५४॥
शेषनारायणावेतौ तव पुत्रौ न संशयः ।
दुष्टानां निग्रहार्थाय शिष्टानां पालनाय च ।
अवतीणों न संदेहो गृहे तबावनीश्वर ॥ ५९ ॥
न मात्रा न त्वया राजशोकः कार्योऽत्र नाण्वपि ।
रामात्प्रतयागोऽहमपयिष्यामि ते सुता ॥३०॥
इत्युक्तो दशरथस्तेन विश्वामित्रेण धीमता ।
तच्छापभीतो मनसा नीयतामित्यभापत ॥ ६९॥
कृच्छात्पित्रा विनिर्मुक्तं राममादाय सानुजम् ।
गन्तुं सिद्धाश्रमं राजन्स प्रतस्थे च कौशिकः ॥ ६२॥
तं प्रस्थितमथालोक्य सभार्यः स नृपः पुनः ।
अनुव्रज्याब्रवीदेतद्वचो दशरथस्तदा ॥ ६३ ॥
अपुत्रोऽहं पुरा ब्रह्मन्बहुभिः काम्यकर्मभिः ।
मुनिप्रसादादधुना पुत्रवानास्मि सत्तम ।। ६४ ॥
न सहे तद्वियोगात्तु मातरश्च विशेषतः।
त्वमेव जानासि मुने नीत्वा शीनं प्रयच्छ मे ॥६५॥
इत्युक्त्या प्रेषयामास राम लक्ष्मणसंयुतम् ।
अनिच्छन्नपि राजासौ मुनिशापभयान्नृप ॥ ६६॥
विश्वामित्रस्ततो गृह अयोध्याया ययौ शनैः ।
सरवास्तीरमासाद्य गच्छनेय स कौशिकः।
तयोः प्रीत्या स राजेन्द्र द्वे विद्ये प्रथम ददौ ॥ ६७ ॥
यलामतियलां चैव समन्ने तो ससंग्रह।
शुत्पिपासोपशमने पुनश्चैव महामतिः ॥ ६८॥
अलप्राममशेपं च शिक्षयित्वा तु ती तदा।
भायमाणि च दिव्यानि मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ ६९ ॥

·२.७.८१]
श्रीरामावतारः।
६४५
दर्शयित्वा चानामयपुण्यस्थानेषु सत्तमः ।
गगामुत्तीर्य शोणं च तीरमासाद्य सत्तमः ।
मुनिधार्मिकसिद्धांश्च पश्यन्तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ७० ॥
मुनिभ्यश्च घरान्प्राप्य तेन नीती नृपात्मजो।
ताडकाया वनं घोरं यमवस्त्रमिवापरम् ॥ ७१ ।।
गतो तत्र नृपश्रेष्ठ विश्वामित्रो महातपाः ।
राममक्लिष्टकर्माणमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७२ ॥
राम राम महाबाहो ताडका नाम राक्षसी।
रावणस्य नियोगेन पसत्यस्मिन्महावने ॥ ७३ ॥
तया मनुप्या वहयो मुनिपुत्रा मृगास्तथा ।
घातिता भक्षिताश्चैव तस्मात्तां जहि सत्तम ।। ७४ ॥
इत्येवमुक्तो मुनिना रामः सस्मितमब्रवीत् ।
कथं हि स्त्रीवधं कुर्यामहमद्य महामुने ।
स्त्रीचधे तु महत्पापं प्रवदन्ति मनीपिणः ॥ ७ ॥
इति रामवचः श्रुत्वा विश्वामित्र उवाच तम् ।
अस्यास्तु निधनादाम जनाः सर्वे निराकुलाः ।
भवन्ति सततं तस्मात्तस्याः पुण्यप्रदो वधः ॥ ७६ ॥
इत्येवंवादिनि मुनौ विश्वामित्रे निशाचरी।
आगता सा महाघोरा ताडका विकृतानना ॥ ७७॥
शरं संधाय वेगेन तेन तस्या उर-स्थलम् ।
विपाटितं द्विधा राजन्सा पपात ममार च ॥७८ ॥
घातयित्वा तु तामेवं तावानीय मुनिस्तुतौ।
सिद्धाश्रमं महाभाग नानाऋपिनिपेवितम् ॥ ७९ ॥
नानाद्रुमलताकर्णि नानापुप्पोपशोभितम् ।
नानानिझरतोयाढ्यं विद्धशैलान्तरस्थितम् ।
शाकमूलफलोपेतं तं तु सिद्धाश्रमं स्वकम् ॥ ८॥
विश्वामित्र उवाच।
एप सिद्धाश्रमो राम प्रसिद्धो यो जननये।
अत्र यागो मया कार्यः सम्यक्संरक्षणात्सव ॥ ८१ ॥

·डरानन्द
[३.७.८२
कुरु यागं मुने त्वं तु रक्षक मय्यवस्थिते ।
न कश्चिद्यागविघ्नं हि करिष्यत्यय सांप्रतम् ॥ ८२॥
विश्वामित्रस्ततो यागमृत्विभिमुनिभिः सह ।
प्रारब्धवान्रामवाश्याच्छन्द्वाविधिसमन्धितः ॥ ८३॥
उन्नम्य कार्मुकं तस्थौ रामस्तत्र सलक्ष्मणः ।
अनिद्र एव पड़ानं स संरक्षन्मुनेः क्रतुम् ॥ ८४ ॥
फाले चाभ्यागता तस्मिन् पप्ठेऽहनि महात्मनः ।
स्थापयांचक्रिरे वेदी मुनयः संशितयताः ॥ ८५ ॥
मन्त्रार्थयांश्च विविधैः स यशः समपद्यत ।
प्रजम्वाल च सा वेदी सोपाध्यायसमाहिता ॥८६॥
अथाफाशे समभवत्सहसैव महास्वनः ।
नीलाम्बुदस्य गगने प्रावृपीवाभिगर्जितः ॥ ८७ ।।
अध मायां प्रकुर्याणी राक्षसावभ्यधावताम् ।
मारीचश्च सुबाहुश्च तयांश्चाथ भटास्तथा ॥ ८८ ॥
स तानापततो दृष्ट्वा रुधिरौघप्रयाणः।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं रामो राजीवलोचनः ॥ ८९ ॥
पश्य लक्ष्मण मारीचं महाशनिसमस्यनम् ।
सपदानुगमायान्तं सुबाहुं च निशाचरम् ॥ ९० ॥
मानवास्त्रं ततो रामः प्रगृहास्ते निशाचरम् ।
मारीचोरसि चिक्षेप नातिकोपसमन्वितः॥९१ ॥
ततो रामेण चैवासौ राक्षसो धरणीतल।
असूक्स्नाय्वस्थि वर्षन्तं मारीचो भल्लकेन तु ॥ ९२ ॥
प्रताड्य नीत उदधिं यथा पूर्णार्णवं घनाः ।
शेषांश्च इतवारामो लक्ष्मणश्च निशाचरान् ॥ ९३ ॥
रामेण रक्षितमखो विश्वामित्रो महायशाः ।
समाप्य यागं विधिवत्पूजयामास च द्विजान् ॥ ९४ ॥
सदस्यानपि संपूज्य यथाचारमरिंदम ।
रामं च लक्ष्मणं चैव पूजयामास भक्तितः ॥ ९५ ॥

·श्रीरामावतारः।
ततो देवगणास्तुष्टा यज्ञभागेन सत्तम ।
ववर्षः पुष्पवर्षे तु रामदेवस्य मूर्धनि ॥ ९६ ॥
निवार्य राक्षसभयं कारयित्वा च तम्मखम् ।
श्रोता नानाकथानां तु रामो भ्रातृसमन्वितः ॥२७॥
तेन नीतो विनीतात्मा अहल्या यत्र तिष्ठते ।
व्यभिचारान्महेन्द्रेण संशप्ता भर्तृणा पुरा ॥२८॥
पापाणभूता राजेन्द्र तस्य रामस्य दर्शनातं ।
अहल्या शापनिर्मुक्ता आगता गोतम प्रति ॥ ९९ ॥
विश्वामित्रस्ततस्तस्य चिन्तयामास वै क्षणम् ।
कृतदारो महादेवो रामं कमललोचनम् ॥ १०० ॥
पित्रोरर्थ इतो यास्ये जनकस्य निवेशनम् ।
स्वयंवरश्च सीतायाः सुताया वर्ततेऽधुना ॥ १०१॥
इति संचिन्त्य तौ गृहा विश्वामित्रो महातपाः।
शिप्यैः परिवृतोऽनेकैर्जगाम मिथिलां प्रति ।। १०२ ।।
नानादेश्या अथायाता जनकस्य निवेशनम् ।
राजपुत्रा महावीर्याः पूर्व सीताभिकाटिणः ॥ १०३ ॥
तान्दृष्ट्वा पूजयित्वा तु जनकस्तु यथार्हतः।
यसीतया सहोत्पन्नं धनुर्माहेश्वरं महत् ॥ १०४॥
अर्चितं चित्रमालाभी राज्यशोभासमन्वितम् ।
रङ्गे महति विस्तीर्णे स्थापयामास तद्वचः (१)॥१०५ ॥
उवाच च नृपान्सान्गिरोच्चैर्जनको महान् ।
आकर्षणादिदं येन धनुर्भग्नं नृपात्मजाः ।
तस्येयं धर्मतो भार्या सीता सर्वत्र शोमना॥१०६॥
इत्येवं श्राविते तेन जनकेन महात्मना ।
क्रमादादाय ते यावत्मज्यं कर्तु यथारभन् । १०७॥
धनुपा ताडिताः सर्वे क्रमात्तेन महीतले ।
विधृपयानिता (?) राजविलक्षास्तत्र पार्थिवा. ॥ १०८ ॥
तेपु भोपु जनकम्नद्धनुः शांभवं महत् ।
संस्थाप्य स्थितयान्वीगे वीरागमनकाट्दिनः ॥१०॥

·टोडरानन्द
[२.७
..
विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो मिथिलाधिपतेर्मसम् ।
जनकोऽपि च तं दृष्ट्या विश्वामित्रं गृहागतम् ।
रामलक्ष्मणसंयुक्तं शिष्यैश्चातुगतं तदा ॥ ११०॥
तं पूजयित्वा विधिवत्प्राह विप्रार्थयाजिनम् ।
रामं रमापतेश्चापि लावण्यादिगुणैर्युतम् ॥ ११ ॥
शीलाचरणगुणोपेतं लक्ष्मणं स महामतिम् ।
पूजयित्वा यथान्यायं जनकः प्रीतमानसः ॥ ११२ ।।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य मुनिराह महामतिः।
एप रामो महाराज विष्णुः साक्षाच्छियः पतिः ॥ १.१३॥
रक्षार्थ विष्टपानां तु जातो दशरथान्नृप ।
अस्मै सीतां प्रयच्छ त्वं साध्वी कन्यामिमां स्थिताम् ॥ ११४ ।।
अस्या विवाहे राजेन्द्र अङ्गमनमधावितः (?)।
तदानेयं भवधनुर्वृतमत्र नराधिप ॥ ११५ ॥
तथेत्युक्त्वा च तं राजा भवचापं तदाद्भुतम् ।
अनेकभूभुजां मध्ये स्थापयामास पूर्ववत् ॥ ११६ ॥
ततो दशरथसुतो विश्वामित्रेण चोदितः।
तेपांमध्ये समुत्थाय रामः कमललोचनः ॥ ११७ ॥
प्रणम्य देवान्विप्रांश्च धनुरादाय तत्तदा ।
सज्जं कृत्वा महावाहुयाघोपमकरोत्तदा ॥ ११८ ॥
ततस्ते क्षत्रियाः क्रुद्धा राममासाद्य यत्नतः।
मुमुचुः शरजालानि तर्जयन्तोऽपि पार्थिवाः ॥ ११९ ॥
तानिरीक्ष्य ततो रामो धनुरादाय वेगवान् ।
ज्याघोपतलघोपाभ्यां कम्पयामास तान्नृपान् ॥ १२० ॥
चिच्छेद शरजालानि तेषां शस्त्रैरथान्तरे ।
धनूंषि च पताकाश्च रामश्चिच्छेद लीलया ॥ १२१ ॥
संना तुमुलं सर्व मिथिलाधिपतिः स्थितः।
भ्रातरश्च रणेऽरक्षन्पाणिग्राहो वभूव ह ॥ १२२॥
लक्ष्मणश्च महावीरो विद्राव्य ह्यखिलान्नृपान् ।
हस्त्यश्वं जगृहे तेषां स्यन्दनानि बहूनि च ॥ १३ ॥

·२.४.५३]
श्रीरामावतारः।
वाहनानि परित्यज्य पलायनपरान्नृपान् ।
तानिहन्तुं च धावन्तं पृष्ठतो लक्ष्मणस्तदा ।
मिथिलाधिपतिस्तं च वारयामास कौशिकः ॥ १२४ ॥
जितसेनं महावाहुं राम मातृसमन्वितम् ।
आदाय प्रविवेशाथ जनकस्तु गृहं स्वकम् ।
दूतांश्च प्रेषयामास तदा दशरथाय सः॥ १२५॥
श्रुत्वा दूतमुखात्सर्व विदितार्थः स पार्थिवः ।
सभायः ससुतः श्रीमान्हस्त्यश्वरथवाहनः ।
मिथिलामाजगामाशु स्ववलेन समन्वितः ॥ १२६ ॥
जनकोऽपि तस्य सत्कारं कृत्वा च ससुतस्ततः।
विधिवढीयशुल्कां तां ददौ रामाय पार्थिवः ।। १२७ ॥
अपराश्च सुतास्तस्य रूपयत्यः स्वलंकृनाः।
लक्ष्मणादिभ्यस्त्रिभ्यस्तु सत्कन्या विधिवद्ददौ ।। १२८ ।।
पवं कृतविवाहोऽसौ रामः कमललोचनः ।
भ्रातृभिर्मातृभिः साध पित्रा बलवता सह ।
दिनानि कतिचित्तत्र स्थितो विविधभोजनैः ॥ १२९ ॥
ततोऽयोध्यां पुरी गन्तुमुत्सुकं स च तं नृपम् ।
दृष्टा दशरथं गजा मीतायाः प्रददौ चसु ॥ १३० ॥
रत्नानि दिव्यानि यहनि दत्वा
रामाय वस्त्राण्यतिशोभनानि ।
हस्त्यश्वदासानपि कर्मयोग्या-
न्दामीजनांश्च प्रवराः स्त्रियश्च ॥३॥
मीतां सुशीलां बहुरत्नभूपितां
रथं समागेप्य मुतां सुम्पाम् ।
देवादिघोपैयहमनलैच
मंप्रेषयामाम म पार्थियो यली ॥१३॥
प्रेपयित्वा सुतां दिव्यां समर्थ दशरथे स्नुषाम् ।
विश्वामित्रं नमान्य जनमः मंनिवृत्तवान् ॥ १३३ ।।
जनकपन्यो महाभागाः शिक्षयिन्या मुनाम्नदा ।
वधूणामयिना [च] निन्य विविशुः पुरम् ॥ १३४ ॥

·१५० टोडरानन्द [२.५.१५ ततस्तु रामं गच्छन्तमयोध्यां स्वयलान्वितम् । श्रुत्या परशुरामोऽसौ पन्धान म मगेध च ॥१३॥ तं दृष्ट्वा दोनयदनाः सर्वे ते राजपूमपाः । घभृवुर्दशरथश्चापि दुःयशोगपतिः । मभायः मपरीवारो भार्गवस्य भयान्नृपः ॥ १३६॥ ततोऽवधीज्जनासर्वान्दशरथं च सुढ पिनम् । घसिष्ठश्योर्जिततपाः प्रामवान्स पितामहः॥३७॥ युप्माभिरत्र रामस्य न दुःसं कार्यमण्यपि। पित्रा या मातृभिर्वापि अन्यः परिजनरपि ॥१३८॥ अयं हि नृपते रामः साक्षाद्विष्णुश्च ते गृहे । जगतः पालनार्थाय जन्म प्राप्तो न संशयः ॥ १३९॥ इत्युक्तो भार्गवो रामो राममाहाग्रतः स्थितम् । त्यज त्वं राममंशां तु मया वा संयुगं कुरु ॥ १४०॥ इत्युक्तो राघवः प्राह भार्गवं तं पथि स्थितम् । रामसंज्ञा तु न त्याच्या त्वया योत्स्ये स्थिरो भव ॥ १४१॥ इत्युक्त्वा तु पृथस्थित्या रामः कमललोचनः । ज्याघोपमफरोद्वीरो वीरस्यैवाग्रतस्तदा ॥ १४२॥ ततः परशरामस्य देहान्निएफस्य वैष्णवम् । पश्यतां सर्वदेवानां तेजो राममुरोऽविशत् ॥ १४३ ।। दृष्ट्वा तद्भार्गवो रामः प्रसन्नवदनोऽब्रवीत् । रामं दाशरथिं राजस्तदा यत्तनिशामय ॥ १४४ ॥ राम राम महाबाहो रामस्वं नात्र संशयः। विष्णुरेव भवाञ्जातो ज्ञातोऽस्यथ मया विभो ॥ १४५॥ गच्छ देव यथाकामं देवकार्य च चै कुरु । दुष्टानां निधनार्थाय शिष्टानां परिपालनम् । याहि त्वं स्वेच्छया राम अहं यास्ये तपोवनम् ॥ १४६॥ इत्युक्त्वा पूजितस्तैस्तु मुनिभिः सोऽपि भार्गवः । महेन्द्राद्रि जगामाथ तपसे धृतमानसः॥ १४७ ॥ ततस्तु जातहस्तेि जना दशरथच ह । पुरीमयोध्यां मंप्राप्ती रामेण सह पार्थिवः ।। १४८॥

·१५१
.
२.६.१६
श्रीरामावतारः।
आप्तशोभा पुरी रात्वा तारणैश्योपशोभिताम् ।
प्रत्युत्थाय ततः पौराः शसस्तूर्यादिनिस्वनैः ॥ १४९ ॥
विशन्तं राममागत्य कृतदारं रणगितम् ।
तं वीक्ष्य हर्पिताः सन्तो विविशुस्तेन वै पुरंग ॥ १५० ॥
ती दृष्ट्वा स मुनिश्रेष्ठो राम लक्ष्मणमन्तिके।
दशरथाय तत्पित्रे मातृभ्यश्च विशेषतः ॥२५१ ॥
तौ समर्प्य मुनिश्रेष्टस्तेन राशानुपूजितः।
विश्वामित्रः सुशिष्यश्च सह यातो वृपीकरैः ॥ १५२ ॥ ,
समयं रामं स मुनिः सहानुजं
सभार्यमग्ने पितुरेकवल्लभम् ।
पुनः पुनः स व्यहसन्महानि-
जगाम सिद्धाश्रममग्यवासिभिः (?) ॥ २५३ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
मृतदारो महातेजा रामः कमललोचनः ।
मातापित्रोर्जनानां च प्रीतिमुत्पादयत्पराम् ॥ १५४ ॥
अयोध्यायां स्थितो रामः सर्वभोगसमन्वितः।
प्रीत्या नन्दत्ययोध्यायां रामे रघुपतौ नृप ।
भ्राता शत्रुघ्नसहितो भरतो मातुलं ययौ ॥ १५५ ॥
ततो दशरथो राजा राममन्धीक्ष्य शोभनम् |
युवानं यलिनं योग्यं भूपतित्वे मुतं कविः॥ १५६ ॥
अभिपिच्य राज्यभार रामे संस्थाप्य वैष्णवम् ।
पदं प्राप्तुमहं यत्नं करिष्यामीत्यचिन्तयत् ॥ १५७ ॥
संचिन्त्य तत्परो राजा सर्वदिश्च समादिशत् ।
प्रजाभृत्यान्महीपालो मन्त्रिणश्च त्वरान्वितः ॥ १५८ ॥
रामाभिषेकद्रन्याणि ऋषिप्रोक्तानि यानि वै ।
तानि भृत्याः समानीय शीघ्रमानेतुमर्हथ ॥ ३५९ ॥
अयोध्यापुरमत्यर्थमत्र शोभासमन्वितम् ।
जनाः कुर्वन्तु सर्वत्रं नृत्यगीतनिनादितम् ॥ १६० ॥
पुरवासिजनानन्दं देशवासिजनोत्तरम् ।
रामाभिषक विपुलं थ्यो भविष्यति जानत ॥ १६१ ॥

·टोडरानन्दे
[३.७.१६३
श्रुत्वाथ मन्त्रिणः प्राहुरतं नृपं प्रणिपत्य है।
शोभनं ते मतं राजन्यदेतत्परिभापितम् ।
रामाभिषेकमस्माकं सर्वपांच प्रियंकरम् ॥ १६२॥
इत्युक्तो दशरथस्तैस्तु तान्सर्वान्पुनरब्रवीत् ।
आनीयन्तां द्रुतं सर्वे सभ्या रामं मम शासनात् ॥ १६३ ॥
सर्वतः सारभूता च पुरी चेयं समन्ततः ।
अद्य शोभान्विता कार्या कर्तव्यं यागमण्डपम् ॥ १६४ ॥
इत्येवमुक्ता राज्ञा ते मन्त्रिणः शीघ्रकारिणः ।
तथैव चक्रुस्ते सर्व पुन पुनरुदीक्षिताः ।
प्राप्तहर्पः स राजा च शुभं दिनमुदैक्षत ॥ १६५ ।।
कौसल्या लक्ष्मणश्चैव सुमित्रा नगरीजनाः।
रामाभिषेकमाकये मुदं प्राप्यातिहर्षिताः॥१६६ ॥
ध्वश्रूश्वशुरयोः सम्यक् शुश्रूषणपरा तु या ।
मुदान्विता स्थिता सीता भर्तुराकल्पशोभना ॥ १६७ ।।
भ्वोभाविन्यभिपेके तु रामस्य विदितात्मनः।
दास्यासीन्मन्थरा नाम कैकेय्याः कुञ्जरूपिणी ।
सा स्वामिनी तु कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १६८ ॥
शृणु राशि महाभागे वचनं मम शोभने ।
त्वत्पतिस्तु महाराजस्तव नाशाय चोद्यतः।
रामं च कोसलापुत्र भ्योऽभिषेक्ष्यति भूतले ॥ १६९ ॥
घसुवाहनकोपादि राज्यं च सकलं शुभे।
भविप्यत्यथ रामस्य भरतस्य न किचन ॥ १७०॥
भरतोऽपि गतो दूरं मातुलस्य गृहं प्रति।
हा कष्ट मन्दभाग्यासि सपल्या मुपिता भृशम् ॥१७२ ॥
सैवमाकर्ण्य कैकेयी तां कुब्जामिदमब्रवीत् ।
पश्य मे दक्षतां कुम्जे अद्यैवान विचक्षणे ॥ १७२ ॥
यथा तु सकलं राज्यं भरतस्य भविष्यति ।
रामस्य बननासश्च तथा यत्नं करोम्यहम् ॥१७३॥
इत्युक्त्या मन्थरां सा तु उत्सृज्य स्वागभूपणम् ।
घरमै पुष्पाणि चोन्मुच्य स्थूलवासोधराभवत् ।
निर्माल्यपुष्पधृकष्टा करमलाङ्गी विरुपिणी ॥ १७ ॥

·२०७ १८८] श्रीरामावतारः। - - भस्मधूल्या च दिग्धाही भस्मधूलितुपावृते । भूभागे शान्तदीपा सा शेते सुभृशदुःखिता ॥ १७५ ॥ संध्यामुपास्य स वहिः प्रविवेश सभां नृपः। मन्त्रिभिः सह कार्याणि संमन्त्र्य सकलानि तु ॥१७६॥ पुण्याहस्वस्तिमङ्गल्ये स्थाप्य रामं तु मण्डपे। ऋपिभिस्तु वसिष्ठायैः सर्वसंभारपूरिते ॥ १७७॥ वृद्धिजागरणायैव सर्वतस्तृयनादिते । गीतनृत्यसमाकीर्णे शङ्ककाहलनिस्वने ॥ १७८ ॥ स्वयं दशरथस्तत्र स्थित्वा प्रोत्यागतः पुनः। ककेय्या वेश्मनो द्वारं जरद्भिः परिपूरितम् । रामाभिषेक केय्यां कथयामास पार्थिवः ॥ १७९॥ कैकेयीभवनं प्राप्य सान्धकारमिवाब्रवीत्। अन्धकारमिदं कस्मादद्य ते भवनं प्रिये ॥ १८०॥ रामाभिषेकसंहर्षादम्त्यजा अपि मत्पुरे । गृहालंकारकरणं कुर्वन्त्यद्य महोत्सवम् ॥ १८१ ॥ त्वयाद्य न कृतः कस्मादित्युक्त्वा स महीपतिः। ज्वालयित्वा गृहे दीपान्प्रविवेश गृहं नृपः ॥ १८२॥ अशोभनाङ्गी कैकेयी स्वपत्नी पतितां भुवि । दृष्ट्वा दशरथः प्राह तस्याः प्रियमिदं त्विति ॥ १८३॥ आश्लिप्योत्थाप्य तां राजा शृणु मे परमं वचः। स्वमातुराधिकां नित्यं यस्ते भक्तिं करोति सः। तस्याभिपेको रामस्य श्यो भविष्यति शोभने ॥ १८४॥ इत्युक्ते पार्थिवे तस्मिम्किंचिन्नोवाच सा शुभा। मुञ्चन्ती दीर्घमुष्णं तु रोपोछासं मुहुर्मुहुः ॥ १८५॥ तामुत्थाप्य स्वहस्ताभ्यां पार्थिवः प्राह रोपिताम् । कि ते कैकीय दुःखस्य कारण वद शोभन ॥ १८६॥ तत्त्वं गृहीप्य निःशाई भण वाचं सुसीभव । यहु मानय रामस्य अभिपेकं महात्मनः ॥ १८७॥ इत्युक्ता राजवर्येण कैकेयी पापलक्षणा । निघृणा कुमतिर्दुष्टा कुन्जया शिक्षिताचवीत् । राजानं स्वपति चास्य परमत्यम्ननिष्ठुरम् ॥ १८८ ॥ २०

·टोडरानन्द
[२.७.१८९
रत्नानि सकलं यत्ते तन्ममैव न संशयः।
देवासुरमहायुद्धे प्रीत्या यन्मे वरदयम् ।
पुरा दत्तं त्वया राजंस्तदिदानी प्रयच्छ मे ॥ १८९ ॥
इत्युक्तः पार्थिवः प्राह कैकेयीमशुभां तदा ।
अदत्तमप्यहं दास्ये तव चान्यस्य वा शुभे।
किमु प्रतिश्रुतं पूर्व दत्तं नैव मया तव ॥ १९०॥
शुभाङ्गि भव कल्याणी त्यज कोपमनर्थकम् ।
रामाभिषेकजं हर्प भजोत्तिष्ठ सुखीभव ॥ १९१ ॥
इत्युक्ते राजनि प्रिये कैकेयी कलहप्रिया।
उचाच परुषं वाक्यं राज्ञो मरणकारणम् ॥१९२॥
वरद्वयं पूर्वदत्तं यदि दास्यसि मे विभो ।
श्वोभूते गच्छतु वनं रामोऽयं कौसलात्मजः ॥१९३॥
द्वादशाब्दानि बसतु त्वद्वाक्याद्दण्डके बने ।
आभिषेकं च राज्यं च भरतस्य भवत्विह ॥ १९४॥
इत्याकर्ण्य स कैकेय्या वचनं घोरमप्रियम् ।
पपात भुवि निःशको (निःसंशो?) राजा सापि विभूषिता ॥ १९५ ॥
रात्रिशेष नयित्वा तु प्रभाते सा मुदीवती (?)।
दूतं सुमन्त्रमाहैवं राम आनीयतामिति ॥१९६ ॥
रामश्च कृतपुण्याहः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः।
यागमण्डपमध्यस्थः शङ्खतूर्यरवान्वितः ॥१९७ ॥
तमासाथ ततो दूतः प्रणिपत्य पुरः स्थितः।
राम राम महाबाहो आज्ञापयति ते पिता ।
द्रुतमुत्तिष्ठ गच्छ त्वं यत्र तिष्ठति ते पिता ॥ १९८ ॥
इत्युक्तस्तेन दूतेन शीघ्रमुत्थाय राघवः ।
अनुज्ञाप्य द्विजान्प्रातः कैकेयया भवनं प्रति ॥ १९९ ॥
अचव गम्यतां वीर तपसे धृतमानसः।
न चिन्त्यमन्यथा यस स्वादराकुरु मे वचः॥ २००॥
एतच्छुत्या पितुर्वाश्यं रामः कमललोचनः ।
तयेत्याज्ञां गृहीन्यासी नमस्कृत्य च तानुभौ ॥ २० ॥

·२.७.२१५]
श्रीरामावतार।
।
निष्कम्य तगृहाद्रामो धनुरादाय वेश्मनः ।
कौसल्यां च नमस्कृत्य सुमित्रां गन्तुमुद्यतः ॥ २०२ ॥
तच्छ्रुत्वा ते ततः पौरा दुःखशोकपरिप्लुताः ।
जिजृम्भे चाथ सौमित्रिः कैकेयी प्रति रोपितः ॥ २०३ ॥
ततस्तु राघचो दृष्ट्या लक्ष्मणं रक्तलोचनम् ।
वारयामास धर्मशो धर्मवाग्भिर्महामतिः ॥ २०४॥
ततस्तु तत्र ये वृद्धास्तान्प्रणम्य मुनीश्च सः।
रामो रथं ससूतं च प्रस्थानायारुरोह वै ॥२०॥
उन्हतयौवनः श्रीमान्सर्वरोगविवर्जितः ।
पितुराकर्ण्य वचनं प्रवेष्टुं वनमुद्यतः॥२०६ ॥
आत्मीयं सकलं द्रव्यं ब्राह्मणेभ्यो नृपात्मजः ।
श्रद्धया परया दत्वा वस्त्राणि विविधानि च ॥ २०७॥ .
तिम्रः श्वश्रूः समामन्त्र्य श्वशुरं च विसंशकम् ।
जनयेदं चतुर्धातं (?) यत्नादश्रूणि नेत्रयोः ।
पश्यन्ती सर्वतः सीता आरोह जवाद्रथम् ॥ २०८ ।।
रथमारुह्य गच्छन्तं सीतया सह राघवम् ।
दृष्ट्या सुमित्रा वचनं लक्ष्मणं प्राह दुःखिता ॥ २०९ ॥
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।
अयोध्यामटवीं विद्धि व्रज ताभ्यां गुणाकर ॥२१॥
मात्रैवमुक्तो धर्मात्मा स्तनक्षीरास्तदेहया ।
दत्वा तु मातुरानन्दमारोहाथ लक्ष्मणः ॥२११ ॥
गच्छतो लक्ष्मणो भ्राता सीता चैव पतिव्रता।
रामस्य पृष्ठतो यातः पुराहिमहामते ॥ २१२ ॥
ते विच्छिन्नाभिपेकं तु रामं राजीवलोचनम् ।
अयोध्यायां च निष्क्रान्तमनुयाताः पुरोहिताः ॥ २१३ ॥
मन्त्रिणः पौरमुख्याश्च दुःखेन महतान्विताः ।
चेतसा प्राप्य गच्छन्तं राममूचुरिदं वचः ।। २१४ ।।
राम राम महाबाहो गन्तुं नाहसि शोभन ।
राजपुन निवर्तस्व विहायाम्माम्क गच्छसि ॥२१५॥

·टोडरानन्द [२.७.२१६ इत्युक्तो राघवस्तैस्तु तानुवाच दृढव्रतः। गच्छध्वं मन्त्रिणः पौरा: पुरोधाश्च गतव्यथाः ॥२१६॥ पित्रादेशं मया कार्यमतो यास्यामि वै वनम् । द्वादशाब्दव्रतं ह्येतत्तीर्णोऽहं दण्डके वने ॥ २१७ ॥ आगच्छामि पितुः पादौ मातॄणां द्रष्टुमञ्जसा । इत्युक्त्वा ताअगामाथ रामः सत्यपरायणः ॥२१८॥ तं गच्छन्तं पुनर्जाताः पृष्ठतो दुखिता जनाः। पुनस्तानाह काकुत्स्थो गच्छध्वं नगरीमिमाम् ॥ २१९ ॥ मातृश्च पितरं चैव शत्रुघ्नं नगरीमिमाम् । प्रजाः समस्तास्तत्रस्था राज्यं भरत एव च। पालयध्वं महाभागास्तपसे याम्यहं वनम् ॥ २२०॥ अथ लक्ष्मणमाहेदं वचनं राघवस्तदा । सीतां प्रापय राजानं जनकं मिथिलेश्वरम् । पितृमातृवशे तिष्ठ गच्छ लक्ष्मण याम्यहम् ॥ २२१ ॥ इत्युक्तः प्राह धर्मात्मा लक्ष्मणो भ्रातृवत्सलः । भैयमाशापय विभो ममाद्य करुणाकर। गन्तुमिच्छसि यत्र त्वमवश्यं तत्र याम्यहम् ॥ २२२ ॥ इत्युक्त लक्ष्मणे नत्र सीतां तामाह राघवः । सीते गच्छ ममादेशात्पितरं प्रति शोभने ॥ २२३ ॥ सुमित्राया गृहे वापि कौसल्यायाः शुभानने । निवसस्व हिताय त्वं यावदागमनं मम ॥ २२४ ॥ इत्युक्ते राधये तत्र सीता प्राह कृताञ्जलिः। यत्र गत्वा घने यासं त्वं करोपि महावत ॥ २२५॥ तत्र गत्वा त्वया साध वसाम्यहमरिंदम ! वियोग नोत्सहे राजंस्त्वया सत्यवता छवित्॥ २२६ ॥ अतस्त्वां प्रार्थयिष्यामि दयां कुर मयि नमो। गम्तुमिच्छसि यम त्वमवश्यं तत्र याम्यहम् ॥ २७ ॥ नानायनिरुपगतासनाधीश्य तु पृष्टतः। योपितां व गणारामो धारयामास धर्मवित् ।। २२८॥

·२.७.३४.]
श्रीरामावतारः।
निवर्य स्थीयतां स्वेच्छमयोध्यायां जनाः स्त्रियः।
गत्याहं दण्डकारण्यं तपसे धृतमानसः।
कतिपयान्दादिहायामि नान्यथा सत्यमीरितम् ॥ २२९ ॥
लक्ष्मणेन सह मात्रा वैदेहा च स्वभार्यया ।
चलानिवर्य रामोऽसौ जगाम च गुहाश्रमम् ।। २३० ।।
गुहश्च रामभक्तोऽसौ स्वभावादेय वैष्णवः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा किं कर्तव्यमिति स्थितः ॥ २३१ ॥
महता तपसानीता गुरुणा च दिवः पुरा।
भगीरथेन या भूमि सर्वपापहरा शुभा ॥ २३२ ॥
नानामुनिजनाकीर्णा मीननक्रसमाकुला ।
गगा तुङ्गोर्मिमालाढ्या स्फटिकाच्छजलावहा ॥ २३३ ॥
गुहोपनीतनावां तु तां गङ्गां स महीपते ।
उत्तीर्य गतवान्रामो भरद्वाजाश्रमं प्रति ॥२३४॥
प्रयाते तु ततस्तस्मिन्स्नात्वा तीर्थे यथाविधि ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राघवः सीतयान्वितः।
मरद्वाजोक्तमार्गेण चित्रकूटं शनैर्ययौ ॥ २३५ ॥
नानागुमलताकीर्ण नानामुनिनिषेवितम् ।
नानापुष्पसमाकीर्ण पुण्यतीर्थमनुत्तमम् ।
तापसं वेपमास्थाय जगुकन्यामतीत्य वै ॥ २३६ ।।
गते रामे सभार्ये तु सभ्रातरि स सारथिः।
अयोध्यां तु पुनः प्राप्तो नष्टशाभां सुदुःखिताम् ।। २३७ ।।
पुत्रशोकाभिसंतप्तो राजा दशरथस्तदा।
विहाय देहं दुःखेन देवलोकं गतस्तदा ॥ २३८ ॥
ततस्तस्यां महापुर्यामयोध्यायामरिंदम ।
रुरुदुर्दु:खशोकाः जनाः सर्वे सयोपितः ।। २३९ ।।
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी कष्टकारिणी।
परिवार्य मृतं तत्र रुरुदुः स्वपति नृप ॥ २४० ॥
ततः पुरोहितस्तस्य वसिष्ठः सर्वधर्मवित् ।
तेलद्रोण्यां विनिक्षिप्य मृतं राजकलेवरम् ।
दूतं च प्रेपयामास सह मन्त्रिजनैः स्थितः॥ २४१॥

·टोडरानन्दे
[२.७.२४२
स गत्वा यत्र भरतः शत्रुघ्नेन सह स्थितः।
तत्र प्राप्य यथावृत्तं स निवेद्य महामतिम् ।
ताचानीय ततः शीघ्रमयोध्यां पुनरागतः ॥ २४२॥
अशकुनान्दृष्ट्वा भरतो अनिमित्तानि वै पथि।
विपरीतमयोध्यायायामिति मेने स पार्थिवः॥ २४३॥
निशोभा निर्गतश्रीकां दुःखशोकान्वितां पुरीम् ।
कैकेय्यग्निविनिर्दग्धामयोध्यां प्रविवेश सः।
दुःखान्विता जनाः सर्वे दृष्ट्वा वै रुरुदुर्भृशम् ॥ २४४ ॥
हा तात राम हा सीते लक्ष्मणेति पुनः पुनः।
सरोद भरतस्तत्र शत्रुघ्नश्च सुदुःखितः ॥२४५ ॥
कैकेय्या यत्कृतं ज्ञात्वा चुक्रोध भरतस्तु ताम् ।
दुष्टा त्वं दुष्प्रचित्ता च यया रामः प्रवासितः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भार्यया सीतया वनम् ॥२४६ ॥
साहसं किं कृतं दुष्टे त्वयोत्पत्याल्पभाग्यया।
उद्धास्य सीतया राम लक्ष्मणेन महात्मना ॥२४७ ॥
मामेव पुत्रं राजानं करोपीति तमब्रवीत् ।
दुष्टाया नष्टभाग्याया नाहं राज्यं करोमि चै ॥ २४८॥
यत्र रामो नरख्याघ्रः पद्मपत्रायतेक्षणः ।
धर्मशः सर्वशास्त्रज्ञः सर्वज्ञो बन्धुवत्सलः ॥ २४९ ॥
सीता च यत्र चैदेही नियमनतचारिणी ।
पतिमता महाभागा पितृभ्यामपि मे हिता ॥ २५० ॥
लक्ष्मणश्च महावीर्यो गुणवान्भ्रातृयत्सलः ।
तत्र यास्यामि कैकेयि महत्पापं मया कृतम् ।।२५१ ॥
रामः सैय च मे भ्राता ज्येष्ठो मतिमतां वरः।
स पर राजा दुश्चेऐ भूत्योऽहं तस्य चै सदा ॥ २५२ ॥
इत्युक्त्वा मातरं तत्र सरोद भृशदुःखितः।
हा राजन्पृपियोपाल मां विहाय सुदुःपितम् ।
गतोऽस्यद्य मे तात किं करोमि च तद्वद ॥ २५३ ॥
माता पितृसमः कासी ज्येष्टो मे करुणाकरः।
सीता च मातृतल्या में गतो लक्ष्मणश्च ह ॥ २५४ ॥

·२.७.२६७]
श्रीरामावतारः।
इत्येवं प्रलपन्तं तं भरतं मन्त्रिभिः सह ।
वसिष्ठो भगवानाह कालधर्मविधानवित् ॥ २५५ ॥
उत्तिष्टोत्तिष्ठ वत्स त्व न शो कर्तुमर्हसि ।
कर्मकारवशादेव पिता ते स्वर्गमास्थितः ।
तस्य संस्कारकादीनि कर्माणि कुरु शोभन ॥२५६ ॥
रामोऽपि दुष्पनाशाय शिष्टानां पालनाय च ।
अवतीर्णो जगत्स्वामी स्वांशेन भुवि मानवः ॥२५७ ॥
प्रायस्तरस्थरामेण कर्तव्यं लक्ष्मणेन च ।
यत्रासौ भगवान्वीरः कर्मणा तेन चोदितः ।
तत्कृत्वा पुनराय रामः कमललोचनः ॥२५८॥
इत्युक्तो भरतस्तेन वसिष्ठेन महात्मना ।
संस्कारं लम्भयामास विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ २५९ ॥
अग्निहोत्राग्निना दग्ध्वा पितुर्देहं विधानतः ।
स्नात्वा तु सरयूतीरे कृन्वा तस्योदकालिम् ।। २६० ॥
शत्रुघ्नेन सह श्रीमान्मातृभिर्वान्धवैः सह ।
तस्यौवंदेहिक कृत्वा मन्त्रिसामन्तनायकैः ॥२६१ ॥
हस्त्यश्वरथपत्तीभिः सह यातो महामतिः ।
भरतो राममन्वेष्टुं राममार्गेण सत्तम ॥२६२॥
तमायान्तं महाशैल (१) रामस्यात्र विराधनम् ।
मत्वा तं भरतं तत्र रामभक्तो गुहस्तदा ।
महाबलपरीवारो रुरोध भरतं पथि ॥२६३॥
सभ्रातृकं सभार्य में रामं स्वामिनमुत्तमम् ।
प्रेषयित्वा धने दुष्ट सांप्रतं हन्तुमिच्छया ।
गमिष्यसि दुरात्मा त्वं सेनया सह दुर्मतिः ॥ २६४ ॥
इत्युक्तो. भरतस्तत्र गुहेन नृपनन्दन ।
तमुवाच विनीतात्मा रामायाथ कृताअलिः॥२६५ ॥
यथा त्वं रामभक्तोऽसि तथाई तत्र भक्तिमान्।
प्रोपिते मयि कैकेय्या कृतमेतन्महामते ॥२६६॥
रामस्यानयनार्थाय प्रजाम्यन महामते ।
स त्वत्पूर्व गमिष्यामि पन्थानं देहि मे गुह ॥२६७ ॥

·६० टोडरानन्दे [२.७.३६० इति विश्वासमानीय जाह्नवी तेन तारितः । नावां वृन्दैरनेकैस्तु स्नात्वासौ जाह्नवीजले ॥२६८॥ भरद्वाजोऽथ तं प्राह कालेन कृतमीदृशम् । दुःखं तावन कर्तव्यं रामायेति त्वयाधुना ॥२६९ ॥ वर्तते चित्रकूटेऽसौ रामः सत्यपराक्रमः। त्वयि तत्र गते चापि प्रायोऽसौ नागभिप्यति । तथापि तत्र गच्छ त्वं यदसौ वक्ति तत्कुरु ॥ २७० । इत्युक्तो भरतस्तत्र भरद्वाजेन धीमता। उत्तीर्य यमुनां यातश्चित्रकूटं महानशम् (?) ॥ २७१ ।। रामश्च सीतया सार्ध वनखण्डे स्थितः शुभे। लक्ष्मणस्तु महावीर्यो दुशलोकनतत्परः ॥ २७२ ॥ स्थितोऽसौ हपवान्दूराद्वारुणी चोत्तरां दिशम् । रामाय कथयित्वा तु तदादेशातु लक्ष्मणः । वृक्षमारुह्य मेधावी वीक्षमाणः प्रयत्नतः ॥ २७३ ॥ ततोऽसौ दृष्टवांस्तस्य आयान्तीं तां महाचमूम् । हस्त्यश्वरथसंयुक्तां दृष्ट्वा राममथाब्रवीत् ॥ २७ ॥ ह भ्रातस्त्वं महाबाहो सीतापाचे स्थिरो भव । आयाति बलवान्कश्चिद्धस्त्यश्वरथपत्तिभिः॥ २७५॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः। आरात्संस्थाप्य सेनां तां भरतो विनयान्वितः ॥२७६ ॥ ब्राह्मणैर्मन्निभिः सार्धमथागत्य [तु] पादयोः । रामस्य निपपाताथ वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २७७॥ मन्त्रिणोऽमात्यवर्गाश्च स्निग्धवन्धुसुहृजनाः । परिवार्य ततो रामं रुतुः शोककातराः ॥२७८ ॥ स्वयांतं पितरं ज्ञात्वा ततो रामो महामतिः । लक्ष्मणेन सह माना देह्या च समन्वितः॥ २७२ । स्नात्या मलापहे तीर्थे दत्वा च सलिलालिम् । मात्रादीनभिवाद्याथ रामो दुःखसमन्धितः । उचाच भरतं राजन्दुम्पेन महतान्वितम् ॥ २८० { अयोध्यां गच्छ भरत नात शीघ्रं महामने । राशा विहीनां नगरीमनायां परिपालय ॥ २८१ ।

·२.७.२९१] श्रीरामावतारः। इत्युक्तो भरतः प्राह रामं राजीवलोचनम् । नगर्याः पालनं राजंस्त्वयि निक्षिपते पिता। स्वलोकं गतवान्चीर त्वं राजा सांप्रतं भव ॥ २८२॥ इत्युक्तो भरतेनाथ रामः प्राह च तं पुनः । पितुर्नियोगाने वासं त्वं गच्छ परिपालय ॥२८३॥ इत्युक्तो भरतः प्राह वाष्पपर्याकुलेक्षणः । यथा पिता तथा मे त्वं नात्र कार्या विचारणा ॥२८४॥ त्वदादेशो मया कार्यों देहि त्वं पादुके मम । नन्दिग्रामे वसाम्यद्य पादुके द्वादशाब्दिकम् । वदे संसेवनं चेदं (?) तद्वतं मे महाव्रतम् ॥२८५॥ द्वादशाब्दिकादृर्व स्वं यदि नायासि सत्तम । ततोऽहमग्नये चेदं प्रयच्छामि कलेवरम् ॥ २८६ ॥ इत्येवं समयं कृत्वा भरतोऽयं सुदुःखितः । बहुशः प्रदक्षिणं कृत्वा नमस्कृत्य च राघवम् । पादुके शिरसि स्थाप्य भरतः प्रस्थितः शनैः ॥ २८७ ॥ स कुर्वन्भ्रातुरादेशं नन्दिग्रामे स्थितो वशी। तपस्वी नियताहारः शाकमूलफलाशनः ॥२८८ ॥ जटाकलापं शिरसा तु विभ्र- त्वचं च ** स तु वन्यभोजी। रामस्य वाझ्याभरतोऽपि निश्वस- न्यभार भूभारमनिन्दितात्मा ॥२८९ ॥ मार्कण्डेयपुराणे- गते तु भरते तस्मिन्रामः कमललोचनः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भार्यया सीतया सह । शाकमूलफलाहारैर्विचचार महावने ॥२९० ॥ एकदा लक्ष्मणमृते रामदेव प्रतापवान् । चित्रक्टवनोद्देशे वैदेहा अड्वमाश्रितः ॥ २९१ ॥ toT 291 The quotation fron the मार्कण्डेयपुराण cannot be traced २१ ·टोटरानन्दे [२.७२१२ सुष्वाप स मुहूर्त च ततः काको दुरात्मवान् । सीताभिमुखमभ्येत्य विददार स्तनान्तरम् । विदार्य वृक्षमारुह्य स्थितोऽसौ वायसाधमः ॥ २९२॥ ततः प्रबुद्धो रामोऽसौ दृष्ट्वा रक्तं स्तनान्तरम् । शोकाविष्ठां तु सीतां तामुवाच कमलेक्षणः ॥ २९३ ।। किमिदं स्तनान्तरे भद्रे तव रक्तस्य कारणम् । इत्युक्ता सा च तं प्राह भर्तारं विनयान्विता ॥ २९४॥ पश्य राजेन्द्र वृक्षाग्रे वायसं दुष्टचेष्टितम् । येनैतत्स्वकृतं कर्म सुप्ते त्वयि महामते ॥ २९५ ॥ रामोऽपि दृष्ट्वा तं काकं तस्मिन्क्रोधमथाकरोत् । एपकास्त्रं समादाय ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम् । काकमुद्दिश्य चिक्षेप सोऽभ्यधावद्भयान्वितः ॥ २९६ ॥ स विन्द्रस्य सुतो राजन्निन्द्रलोकं विवेश ह। रामास्त्रं प्रज्वलन्दीप्तं तस्यानु प्रविवेश चै ॥ २९७ ॥ विदितार्थश्च देवेन्द्रो देवैः सर्वैः समन्वितः। निष्कामयध्वं तं दुष्टं राघवस्यापकारिणम् ॥ २९८ ॥ ततोऽसौ सर्वदेवस्तु देवलोकादहिष्कृतः। पुनः सोऽभ्येत्य रामं च राजानं शरणं गतः ।। २९९ ॥ श्राहि राम महाबाहो अज्ञानादपकारिणम् । इति वन्तं स प्राह रामः कमललोचनः ॥ ३०० ॥ अमोघाय ममास्त्राय अक्षि चैकं प्रयच्छ मे। ततो जीयसि दुष्पात्मन्मेऽपराधो महान्कृतः ॥ ३०१ ॥ इत्युक्तोऽसौ स्वकं नेत्रमेकमस्त्राय दत्तवान् । अत्रं च नेत्रमे तु भस्मीत्य रामं ययौ ॥ ३०२ ॥ ततःप्रभृति सर्वेषां काकानामेकनेत्रता । चषकेन पश्यन्ति हेतुनानेन पार्थिव ॥ ३०३ ॥ उपित्वा सुचिरं कालं चित्रकृटे म राघवः। जगाम दण्डकारण्यं नानामुनिनिषेत्रितम् ॥ ३०४ ॥ सभ्रातृकः सभार्यश्च तपोरेपममन्विनः। धनुःप्रयरपाणिश्च इषुधिश्च महायलः ।। ३०५॥ mar ·३.७.३१८] श्रीरामावतार ततो ददर्श तत्रस्थान्यायुभक्षान्महानुनीन् । अश्मकूटाननेकांश्च दन्तोलूखलिनस्तथा ॥ ३०६ ॥ चतुर्थकालिकानन्यान्यष्ठाटमकृतवतान् । पञ्चाग्निमध्यगानन्यानेवमुग्रतपश्चरान् ॥ ३०७॥ तान्दृष्ट्वा प्रणिपत्योच्चै रामस्तैश्वाभिपूजितः । ततोऽखिलं वनं द्रष्टुं रामः साक्षाजनार्दनः । भ्रातृभार्यासहायश्च संप्रतस्थे महामतिः ॥ ३०८ ।। दर्शयित्वा तु सीताया वनं कुसुमितं शुभम् । नानाश्चर्यसमायुक्तं शनैर्गच्छत्स दृष्टवान् ।। ३०९ ।। कृष्णाङ्ग रक्तने तु शैजशूनं (?) सशुलकम् । शुचदंष्ट्र महावाहुं संध्याघनशिरोरुहम् ॥ ३१० ॥ मेघस्वनमवार्य च शरं संधाय राघवः।. विव्याध राक्षसं क्रोधालश्मणेन सह प्रभुः ॥३११ ॥ अन्यैरवध्यं हत्वा तं गिरिगर्ते महातनुम् । शिलाभिः प्रच्छाध गतवाशरभङ्गाश्रमं प्रति ॥ ३१२ ॥ तं गत्वा तत्र विश्रम्य तत्कथातुष्टमानसः। तीक्ष्णाश्रममुपागम्य दृष्टवांस्तं महामुनिम् ॥ ३१३ ।। तेनादिप्टेन मार्गेण गत्वागस्त्यं ददर्श सः । खट्नं तु विमलं तस्माद्वाप रघुनन्दनः । इधुधी यशरांश्चापं चैव तु वैष्णवम् ॥ ३१४॥ ततो गत्वाश्रमाद्रामो भ्रातृभायांसमन्वितः । गोदावर्याः समीपे तु पञ्चवट्यामुवास सः ॥३१५॥ ततो जटायुरभ्यत्य रामं कमललोचनम् । नत्वा स्वकुलमाख्याय स्थितवान्गृध्रनायकः । ३१६ ॥ रामोऽपि तत्र तं दृष्टा आत्मवृत्तमशेषतः। कथयित्वा तु तं प्राह सीतां रक्ष महामते ॥ ३१७॥ इत्युक्तोऽसौ जटायुस्तं राममालिनय सादरम् । कार्यार्थ त्वयि गते भ्रामा सह धनान्तरम् । अहं रक्षामि ते भार्यो स्थीयतामन शोमन ॥३१८॥ .

·टोडरानन्दे
[२.७११९
इत्युक्त्वा गतवान्यमं (?) गृध्रराजः स्वमाश्रमम् ।
समीपं दक्षिणं भागं नानापक्षिनिषेवितम् ॥ ३१९ ॥
अवसद्राघवस्तत्र सीतया सह कानने ।
नानाप्रकाररुचिराः कथयंस्तां महाकथाः ॥ ३२०॥
कृत्वा मायामयं रूपं लावण्यगुणसंयुतम् ।
मदनाकान्तहृदया कदाचिद्रावणानुजा ॥ ३२१ ॥
गायन्ती सुस्वरं गीतं शनैरागत्य राक्षसी।
ददर्श राममासीनं कालेन सह सीतया ॥ ३२२॥
अथ शूर्पणखा घोरा मायारूपधराशुभा ।
निःशङ्का दुष्टचित्ता सा राघवं प्रत्यभापत ॥३२३॥
भज मां कान्त कल्याणी भजन्ती कामिनीमिह ।
भजमानां त्यजेद्यस्तु तस्य दोपो महान्भवेत् ॥ ३२४॥
इत्युक्तः शूर्पणखया रामस्तामाह पार्थिवः ।
ममास्ति भायों सदने त्वया नास्ति प्रयोजनम् ॥ ३२५ ॥
इति श्रुत्वा पुनः प्राह राक्षसी कामरूपिणी ।
अतीव निपुणा चाहं रतिकर्मणि राधव ॥ ३२६॥
इत्युक्त्वेनानभिज्ञा (?) त्वं सीतां मा भङ्ग शोभन ।
इत्याकर्ण्य पुनः प्राह रामस्तां धर्मतत्परः ॥ ३२७ ॥
परस्त्रियं न गच्छेऽहं त्वमितो गच्छ लक्ष्यणम् ।
तस्य नास्ति बने भार्या त्यामसौ संग्रहीप्यति ।। ३२८ ॥
इत्युक्ता सा पुनः प्राह रामं राजीवलोचनम् ।
यथा मे लक्ष्मणो भर्ता तथा त्वं देहि पत्रकम् ॥ ३२९ ॥
तयैवमुक्तो मतिमारामः कमललोचनः ।
छिन्न्यस्यां नामिकां शीनं लिख्य पत्रं प्रदत्तवान् ॥ ३३०
सा गृहीत्या तु तत्पनं गता तस्मान्मुदाञ्चिता।
गत्या दत्तपती पत्रं लक्ष्मणाय महात्मने ।। ३३१॥
तां दृष्ट्वा लक्ष्मणः प्राह राक्षसी कामरूपिणीम् ।
अलइन्य राधपरचो मया तिष्टात्र फरमले ॥ ३३२ ॥
नां प्रगृष्य ततः समुत्पाट्य विमलं यली।
तेन तत्कणंगाम व चिछेद तिलपण्डनन् ॥ ३३३ ॥

·२.५.४५]
श्रीरामावतार।
Pv
छिन्ने तु नासिके सा तु रुरोद भृशदुःखिता।.
हा दशास्य मम भ्रातः सर्वदेवविमर्दक ॥ ३३४ ॥
हा कष्टं कुम्भकर्णश्च जाता मे आपदा परा।
हा हा कष्टं गुणानिधे विभीषण महामते ।। ३३५॥
इत्येवमाता रोदन्ती सा गत्वा खरदूपणौ ।
त्रिशिरं च तदा दृष्ट्वा निवेद्यात्मपराभवम् ॥ ३३६ ॥
रामं चाह सह भ्रात्रा जनस्थाने महावने |
श्रुत्वा ते राघवं क्रुद्धाः प्रेषयामासुलर्जिताः ॥ ३३७ ॥
चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां बलीयसाम् ।
अग्रे निजग्मुस्ते चैव रक्षसां नायकास्त्रयः ॥ ३३८॥
रावपोन नियुक्तास्ते पुरैव तु महाबलाः ।
महावलपरीवारा जनस्थानमुपागताः ॥ ३३९ ॥
क्रोधेन महताविष्टा दृष्ट्वा तां छिन्ननासिकाम् ।
रुदन्तीमसृदिग्धाहीं भगिनीं रावणस्य तु ॥ ३४० ॥
रामोऽपि तदर्ल दृष्ट्वा राक्षसानां बलीयसाम् ।
संस्थाप्य लक्ष्मणं तत्र सीताया रक्षणं प्रति ।
गत्वा तु युयुधे तैस्तु राक्षसैबलदर्पितैः ॥ ३४१॥
चतुर्दशसहस्रं तु राक्षसानां महद्वलम् ।
क्षणेन निहतं तेन शरैराग्निशिखोपमैः ।। ३४२ ॥
खरश्च निहतस्तेन दूषणश्च महाबलः।
त्रिशिराश्च महाघोरोरणे रामेण घातितः।
हत्वा ताराक्षसान्दुष्टान्रामः स्वाश्रममाविशत् ।। ३४३ ॥
शूर्पणखापि रुदती गत्वा लवां ततो नृप ।
तच्छुत्वा राक्षसः कुद्धो राक्षसानां क्षयं महत् ॥ ३४४ ॥
छिन्ननासां तु तां दृष्ट्वा रावणो भगिनी निजाम् ।
मारीचं प्राह दुद्धिः सीताहरणकर्मणि ॥ ३४५॥
पुष्पकेण विमानेन गत्याहं त्वं च मातुल ।
जनस्थानसमीपे तु स्थित्वा तत्र मदाक्षया ॥ ३४६॥
सौवर्णमृगरूपं त्वमास्थाय च शनैः शनैः।
गच्छ त्यं तत्र कार्यार्थ यत्र सीता व्यवस्थिता ॥ ३४७॥

·टोडरानन्द
[२.७.re
दृष्ट्वा सा मृगपोतं त्वां सौवर्ण त्वयि मातुल ।
स्पृहां करिष्यति बने रामं च प्रेपयिष्यति ॥ ३४८ ॥
तद्वाक्यात्तत्र गच्छन्तं रामस्त्यामनुयास्यति ।
त्वां ग्रहीतुं महायुद्धे धावस्व गहने वने ॥३४२॥
ततः पुष्पकमारा मायारूपेण याम्यहम् ।
तां सीतामानयिष्यामि तस्यामासक्तमानसः ॥ ३५० ॥
त्वमपि स्वेच्छया पश्चादागमिष्यसि शोभन ।
इत्युक्तो रावणेनाथ मारीचो रावणं युवत् ॥ ३५२ ॥
त्वमेव गच्छ पापिष्ठ नाहं गच्छामि तत्र वै।
पुरैव तेत रामेण व्यथितोऽस्मि मुनमखे ॥ ३५२ ॥
एवमुक्ते च मारीचे रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।
मारीचं हन्तुमारेमे मारीचोऽप्याह रावणम् ॥ ३५३॥
तव हस्ताद्वधाद्वीर रामेण मरणं वरम् ।
ततस्तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गन्तुमिच्छसि।
अथ पुष्पकमारुह्य जनस्थानं तु तो गतौ ॥ ३५४॥
मारीचस्तु स सौवर्ण मृगमास्थाय चाग्रतः।
जगाम यत्र सीता सा वर्तते जनकात्मजा ॥३५५॥
सौवर्णमृगपोतं तु दृष्ट्वा सीता यशस्विनी ।
भाविकर्मवशादाममुवाच पतिमात्मनः ॥ ३५६॥
गृहीत्वा देहि सौवर्ण मृगपोतं नृपात्मज ।
अयोध्यायां तु मद्गहे कीडनार्थमिदं मम ॥३७॥
तयैवमुक्तो रामश्च लक्ष्मणं स्थाप्य तत्र वै।
रक्षणार्थ तु सीताया गतोऽथ मृगपृष्ठतः ॥ ३५८ ॥
रामेणैवानुयातोऽसावभ्यधायद्वने ततः ।
मृगं शरेण विन्याध रामस्तु मृगपोतकम् ॥ ३५९ ॥
हा लक्ष्मणेति चोक्त्यासौ निपपात महीतले ।
मारीचः पर्वताकारस्तेन दृष्टो वभूव ह ॥ ३६० ।।
भाकर्ण्य चैव तच्छन्दं सीता लक्ष्मणमब्रवीत् ।
गच्छ लक्ष्मण तत्र त्वं यत्रायं शब्द उत्थितः ॥ ३६१॥

·, - . २.७.३५५] श्रीरामावतारः। भ्रातुज्येष्टस्य ते वत्स शब्दवच्छ्रयते ध्वनिः । प्रायो रामस्य संदेहं लक्षयेऽहं महामते ।। ३६२॥ इत्युक्तः सीतया प्राह लक्ष्मणस्तामनिन्दिताम् । न हि रामस्य संदेहो भयं वा विद्यते क्वचित् ॥ ३६३ ॥ इति नुयाणं तं सीता भाविकर्मवलान्विता। लक्ष्मणं प्राह वैदेही विरुद्धं वचनं तदा । मृते रामे तु मामिच्छंस्ततस्त्वं न गमिप्यसि ॥३६४ ॥ इत्युक्तः स विनीतात्मा असहन्नप्रियं वचः । जगाम राममन्येष्टुं तदा पार्थिवनन्दनः ॥ ३६५ ॥ संन्यासिवेषमास्थाय रावणोऽपि दुरात्मवान् । सीताश्रममथासाद्य वचनं त्विदमुक्तवान् ।। ३६६ ॥ आगतो भरतः श्रीमानयोध्यातो महामतिः। रामेण सह संभाप्य स्थितवांस्तत्र कानने ॥ ३६७ ॥ मां च प्रेपितवान्रामो विमानमिदमारह । अयोध्यां गच्छते रामो भरतेन प्रसादितः ॥ ३६८ ॥ मृगपोतं तु चैदेहि क्रीडार्थ ते गृहीतवान् । क्लेशितासि शुभेऽरण्ये बहुकालं त्वमीदृशी ॥ ३६९ ॥ संप्राप्तराज्यस्ते भास्थितो रामः शुभानने । लक्ष्मणश्च विनीतात्मा विमानमिदमामह ।। ३७० ॥ इत्युक्ता सा तथा मत्वा सीता तेन दुरात्मना । आररोह विमानं तं छाना प्रेरिता सती ।। ३७१ ॥ निनं तु स गतो पारो रावणो दक्षिणां दिगम् । ततः सीता भयेनाता विललाप सुदुःपिता ॥ ३७२।। । विमानोपरि रोदन्त्याः करामस्पर्शनेन सः। गवणः स्वेन रूपेण यभूयाथ महातनुः ॥ ३७३ ॥ दशग्रीवं महाकाय हया सीता मुदु सिता। हा राम चचिताद्याहं फेनापिच्छमापिणा। रक्षमा घोररूपेण प्रायस्वैति भयादिता ॥ ३७४ ॥ दा लक्ष्मण महायाहो हमाद दुष्परामा। इतमागन्य रक्षम्य हियमाणामालाम् ॥ २७

·''टोडरानन्द
[२.७३७६
१
एवं प्रलपमानायाः सीतायाश्च महास्वनम् ।
आकर्ण्य गृध्रराजोऽथ जटायुस्तत्र चागतः ॥ ३७६॥
तिष्ठ रावण दुष्टात्मन्मुश्च मुश्चाथ मैथिलीम् ।
इत्युक्त्वा युयुधे तेन जटायुस्तत्र वीर्यवान् ।
पक्षाभ्यां ताडयामास स जरायुं च यक्षसि ॥ ३७७ ॥
ताडयन्तं तु तं मत्या बलवानिति रावणः ।
तुण्डचण्डप्रहारैस्तु भृशं तेन प्रपीडितः ॥ ३७८ ॥
तत उत्पत्य वेगेन खड्डू चन्द्रहासं महत् ।
जघान तेन दुष्टात्मा जटायुं धर्मचारिणम् ॥ ३७९ ॥
निपपात महीपृष्ठे जटायुः क्षीणचेतनः ।
उवाच च दशग्रीवं दुष्टात्मन्न त्वया हतः ॥ ३८० ॥
चन्द्रहासस्य वीर्येण हतोऽहं राक्षसाधम ।
निरायुधं को हनन्मूढ सायुधस्त्वामृते जनः ॥ ३८१॥
सीतापहारं जानीहि मृत्युस्ते दुष्टराक्षस ।
दुष्ट रावण रामस्त्वां वधिप्यति न संशयः ।। ३८२ ।।
रुदन्ती दुःखशोकार्ता जटायुं प्राह मैथिली ।
मत्कृते मरणं यस्मात्तव प्राप्तं द्विजोत्तम ।
तस्माद्रामप्रसादेन विष्णुलोकमवाप्स्यसि ॥ ३८३ ॥
यावद्रामेण समस्तै भविष्यति महाद्विज ।
तावत्तिष्ठन्तु ते प्राणा इत्युक्त्वा तं खगोत्तमम् ॥ ३८४॥
ततो रत्नार्पितान्यङ्गाद्भूपणानि विमुच्य सा।
तानि बद्धा च वस्त्रेण रामहस्तं गमिष्यथ ।
इत्युक्त्वा पातयामास भूमौ सीता सुदुःखिता ॥ ३८५ ॥
एवं कृत्वा स सीतां (?) जटायु पात्य भूतले ।
पुष्पकण गतः शीघ्र लड्दां दुष्टनिशाचरः ॥ ३८६ ।।
अशोकवनिकामध्ये स्थापयित्वा स मैथिलीम् ।
इमामत्रैव रक्षवं राक्षस्यो विरुताननाः ।
इत्यादिश्य गृहं यातो राक्षसी राक्षसेश्वरः ॥ ३८७ ॥
लड्ढानिवासिनश्चोचुरेकाम्ते च परस्परम् ।
अस्याः पुर्या विनाशार्थ स्थापितेयं दुरात्मना ।
राक्षसीभिर्विरूपाभी रक्ष्यमाणा समन्ततः ॥ ३८८ ॥

·२.५.३९९] श्रीरामावतारः। सीतापि दु:खिता तत्र स्मरन्ती राममेव सा। उवास वसतिं दुःखाद्दुःखिता रुदती भृशम् ॥ ३८९ ॥ सुग्रीवभृत्याहारयश्चलन्नोऽथ यदृच्छया । वस्त्रयद्धं तयोत्सृष्टं भूषणं गृह्य सत्वराः ॥ ३९० ॥ स्वभत्रे च निवेद्योचुः सुग्रीवाय महात्मने । अभूदन महद्युद्धं जटायो रावणस्य च ॥ ३९१ ॥ अथ रामश्च तं हत्या मारीचं माययान्वितम् । निवर्त्य लक्ष्मणं दृष्ट्वा तेन गत्वा स्वमाश्रमम् ॥ ३९२ ॥ सीतामपश्यन्दुःखार्तः प्ररुरोद स राधवः । लक्ष्मणश्च महातेजा रुरोद भृशदुःखितः ॥ ३९३ ॥ बहुप्रकारमस्वस्थं रुदन्तं राघवं तदा । भूतले पतितं श्रीमानुत्थाप्याश्यास्य लक्ष्मणः । उवाच वचनं प्राप्तं तदायत्तः शृणुप्य मे ॥ ३९४ ॥ अतिवलं महाराज न दुःखं कर्तुमर्हसि । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वं सीतां मृगयितुं प्रभो ॥ ३९५ ॥ इत्येवमुक्त्वा रामः स लक्ष्मणेन महात्मना । उत्थापितो रघुपतिदुखितो नष्टचेतनः । भ्राना सह जगामाथ सीतां मृगयितुं वने ॥ ३९६ ॥ चनानि सर्वाणि विशोध्य राघवो गिरीस्तु सर्वामिगरिसार्थगोचरान् । तथा मुनीनामपि चाश्रमानटं- स्तृणानि चल्लीगहनेषु भूमिषु ॥ ३९७ ॥ नदीतटेभ्यो विवरे गुहाशया- निरीक्षमाणोऽपि महानुभावः । प्रियामपश्यन्भृशदुःगितस्तदा जटायुमन्यपदचेतनं नृपः ॥ ३९८ ॥ अहो भवान्येन इतस्त्वमीदशो दशामवाप्यापि मृतो न जीरसि। संशाधि म मम दुःपितम्य भी पत्नीरियोगादिह चागतम्य । ३९.९.॥

·टोडरानन्दे ।
[२.७.३७६
एवं प्रलपमानायाः सीतायाश्च महास्वनम् ।
आकये गृध्रराजोऽथ जटायुस्तत्र चागतः ।। ३७६ ॥
तिष्ठ रावण दुष्टात्मन्मुश्च मुश्चाथ मैथिलीम् ।
इत्युक्त्वा युयुधे तेन जटायुस्तत्र वीर्यवान् ।
पक्षाभ्यां ताडयामास म जटायुं च वक्षसि ॥ ३७७ ॥
ताडयन्तं तु तं मत्वा वलवानिति रावणः ।
तुण्डचण्डप्रहारैस्तु भृशं तेन प्रपीडितः ॥ ३७८ ॥
तत उत्पत्य वेगेन खॉ चन्द्रहासं महत् ।
जघान तेन दुष्टात्मा जटायुं धर्मचारिणम् ॥ ३७९ ॥
निपपात महीपृष्ठे जटायुः क्षीणचेतनः ।
उवाच च दशग्रीवं दुष्टात्मन्न त्वया हतः॥ ३८०॥
चन्द्रहासस्य वीर्येण हतोऽहं राक्षसाधम ।
निरायुधं को हनन्मूढ सायुधस्त्वामृते जनः ॥ ३८१ ॥
सीतापहारं जानीहि मृत्युस्ते दुष्टराक्षस ।
दुए रावण रामस्त्वां वधिप्यति न संशयः॥ ३८२ ।।
रुदन्ती दुःखशोकार्ता जटायुं प्राह मैथिली ।
मत्कृते मरणं यस्मात्तय प्राप्तं द्विजोत्तम ।
तस्माद्रामप्रसादेन विष्णुलोकमवाप्स्यसि ॥ ३८३ ॥
यावद्रामेण सस्ते भविष्यति महाद्विज ।
तावत्तिष्ठन्तु ते प्राणा इत्युक्त्या तं खगोत्तमम् ॥ ३८ ॥
ततो रत्नार्पितान्यहाळूपणानि विमुच्य सा ।
तानि या च यस्त्रेण रामहस्तं गमिष्यथ ।
इत्युक्त्वा पातयामास भूमौ सीता सुदुःपिता ॥ ३८५ ॥
एवं हत्वा स सीतां (?) जटायुं पात्य भूतले ।
पुप्पकेण गतः शीघ्र लवां दुष्टनिशाचरः ॥ ३८६ ॥
अशोकवनिकामध्ये स्थापयित्वा स मैथिलीम् ।
इमामय रक्षयं राक्षस्यो विस्ताननाः ।
इत्यादिश्य गृहं यातो राक्षसी राक्षमेश्वरः ॥ ३०७ ॥
लड्डानियासिनचोचुरेफान्ते च परस्परम् ।
अस्याः पुर्या विनाशार्य स्थापिनेयं दुरात्मना ।
राक्षसीभिर्विरूपाभी रक्ष्यमाणा समन्ततः॥ ३८८ ॥

·२.७.१२२]
श्रीरामावतार।
१७१
त्रिदिवं यामि धन्योऽस्मि त्वत्प्रसादान संशयः।
त्वं सीताप्राप्तये सख्यं कुरु सूर्यसुतेन भोः॥ ४११॥
वानरेन्द्रेण गत्वा तु सुग्रीवेण स ते सखा ।
भविष्यति नृपश्रेष्ठ ऋष्यमूकं गिरिं व्रज ॥४१२ ॥
इत्युक्त्वा तु गते तस्मिन्रामो लक्ष्मणसंयुतः ।
ददर्श शवरी मार्गे सिद्धेस्तु मुनिभिः सह ॥ ४१३ ॥
तत्रस्थां तापसी दृष्टा सीतां संभाप्य संस्थिताम् ।
साम्येन पूजयित्वा तु स्वामवस्थां निवेद्य चै ।
सीतां तां प्राप्स्यसीत्युक्त्वा प्रविश्याग्निं दिवं गता ॥ ४१४ ॥
ततो विनीतेन गुणान्वितेन
भ्रात्रा समेतो जगदेकनाथः।
प्रियावियोगेन सुदुःखितात्मा
जगाम पम्पा स तु रामदेवः ॥ ४५ ॥
-मार्कण्डेय उवाच ।
तस्यामिन्दीवराढयायां सरस्यां लक्ष्मणान्वितः ।
प्रियामिवाहं पश्यन्तं (?) जटावल्कलधारिणी ॥ ४१६॥
पश्यन्ती सरसी दिव्यां पद्मोत्पलदलावृताम् ।
मायारूपधरावती तापसस्थानसेविनौ ॥ ४१७ ॥
चालिस्ताविह प्राताविति निश्चित्य सूर्यजः ।
उत्पपात भयत्रस्तो ऋष्यमूकान्नगान्तरम् ।
[ जगाम ] वानरैः सर्वरगस्त्याश्रममुत्तमम् ॥ ४१८ ॥
तत्र स्थित्वा स सुग्रीवः प्राह वायुसुतं पुनः ।
हनुमन्गच्छ शीघ्रं त्वं परमयां तापसवेपथा ॥ ४१९ ॥
तो हि तस्य कुतो याती किमयं तन संस्थिती ।
भात्यागच्छ मम हि वायुपुर महामते ॥ ४०॥
इत्युक्तो हनुमानन्या पम्पातटमनुत्तमम् ।
भिक्षुरुपी तु तं प्राह राम मात्रा समन्वितम् ॥ ४२१ ॥
फो भवानिह संप्रासः [ पुती] भूहि महामन ।
भरण्ये निर्जने घोरे कुतस्त्वं किं प्रयोजनम् ॥ ४२२॥

·६७०
टोडरानन्द
[२..
इत्युक्तमात्रे विहगोऽथ कृच्छा-
दुवाच वाचं मधुरां तदानीम् ।
शृणुप्य राजम्मम वृत्तमत्र
वदामि दृष्टं च कृतं च सर्वम् ॥ ४०० ॥
दशाननस्तामपनीय मायया
सीतां समारोप्य विमानमुत्तमम् ।
जगाम खे दक्षिणदिक्षु खोऽसो
सीता च भीता विललाप दुखिता ॥४०१ ॥
आकर्ण्य सीतां वनमागतोऽहं
सीतां विमोक्तुं स्ववलेन राघव ।
युद्धं च तेनाहमतीव कृत्वा
हतः पुनः खगवलेन रक्षसा ॥४०२॥
वैदेहिवास्यादिह जीवता मया
दृष्टौ युवामुत्क्रमिष्यामि देहात् ।
त्व मामशोकं कुरु भूमिपाल
वधातिदुष्टं सगणं तु नैर्ऋतम् ।। ४०३॥
रामो जटायुनेत्युक्तः पुनस्तं प्राह शोकतः ।
स्वस्त्यस्तु ते द्विजवर गतिस्तु परमास्तु ते ॥४०४॥
ततो जटायुः स्वं देहं विहाय गतवान्दिवम् ।
विमानेन सुरम्येण सेव्यमानोऽप्सरोगणैः ॥४०५॥
रामोऽपि दग्ध्वा तं देहं स्नात्वा दत्वा जलाञ्जलिम् ।
मात्रागच्छत्सुदुःखातोऽधोमुखी पथि दृष्टयान् ॥ ४०६॥
उद्वहन्ती महालकान्तां (?) विवृतास्यां भयंकरीम् ।
क्षयं नयन्ती प्रमाणं पाययित्वा तु तां रुया (?)॥४०७॥
गच्छम्वनान्तरं रामः कयाधं स ददर्श ह ।
चिरूपं जरठं चोग्न दीर्घचाहुं भयंकरम् ॥ ४०८॥
रम्यानं च धने माग तं हत्वामी ददाह वै।
दग्धोऽसौ दिव्यरूपी तु स्वस्थो राममभापत ॥ ४०॥
राम राम महाबाहो त्वया मम महामते।
वैकप्यं नाशिनं चीर मुनिशापाचिरागतम् ॥ १० ॥

·२.७.tj
श्रीरामावतारः।
विध्वा महातरूम्रामः सुग्रीवं प्राह वीर्यवान् ।
पालिना गच्छ युध्यस्व धृतचिह्नो रवः सुतः।
इत्युक्तः सूर्यपुत्रोऽसौ युद्ध चक्रेऽथ वालिना ॥ ४३७ ॥
रामोऽपि तत्र गत्वाथ शरेणकेन वालिनम् ।
विव्याध चर्यिवान्वाली पपात च ममार च॥४३८॥
तारां मित्राय दत्वा तु राज्यं च रविसूनवे ।
वित्रस्तं वालिपुत्रं तमगदं विनयान्वितम् ।
रणशौण्डं यौवराज्ये न्ययुङ्ग राघवस्तथा ॥ ४३९ ॥
सुग्रीवं प्राह धर्मात्मा रामः कमललोचनः ।
राज्यमन्वीक्ष्य गत्वा त्वं कपीनां पुनरावज ॥४४०
त्वं सीतान्वेषणे यत्नं कुरु शीघ्रं कपीश्वर ।
इत्युक्तः प्राह सुग्रीवो राम लक्ष्मणसंयुतम् ॥ ४४१॥
माइकालो महान्प्रातः सांप्रतं रघुनन्दन ।
वानराणां गतिनास्ति चने वर्पति चासत्रे ॥४४२
गते प्रावृपि राजेन्द्र प्राप्ते शरदि निर्मले ।
आगत्य प्रेपयिष्यामि वानरान्दिा वीर्यवान् ॥ ४४३ ॥
इत्युक्त्वा रामतुष्टोऽसौ तं प्रणम्य कपीश्वरः ।
पम्पापुरं प्रविश्याथ रेमे तारासमन्वितः ।। ४४४ ॥
रामोऽपि विचरन्मात्रा शैलशाली महावने ।
नवकुटजपुप्पाढयकदम्बकुसुमान्विते ।
निवासं कृतवाशैले नीलकण्ठे महामतिः॥४४५॥
प्रावृद्धाले गते पच्छे गते शरदि राघवः ।
सीतावियोगव्यथितः सौमित्रिं प्राह लक्ष्मणम् ॥ ४४६ ॥
उल्लङ्तेि तु समये सुग्रीवेण ततो स्पा।
लक्ष्मणं प्राह काकुत्स्थो भ्रातरं धातृयन्सलः ॥ ४३७ ॥
पश्य लक्ष्मण दुष्टोऽसौ नागतः कपिनायकः।
गते तु वर्षाकालेऽहमागमिप्यामि तेऽन्तिकम् ।
अनेकवानरः सार्धमित्युक्यास तदा गतः ॥ ४३८॥
तत्र गच्छ त्यरायुक्तो यतामा कापिनायकः।
तंद्रामप्रतः पृल्या हरिमेनासमानितम् ।
पलेन सायना साधं शीघ्रमागमनं कुर॥ ४४२॥

·.
२७२
टोडरानन्द
। २..
एवं वदन्तं तं माह लक्ष्मणो भ्रातुराज्ञया ।
प्रवक्ष्यामि निबोधेमं रामवृत्तान्तमादितः ॥ ४२३ ॥
राजा दशरथो नाम बभूव भुवि विश्नुतः।
तस्य पुत्रो महाबुद्धे अयं ज्येष्ठो ममामजः ।
अस्याभिषेकमारब्धं नानामुनिनिपेवितम् ॥ ४२४ ॥
जनस्थाने निवसतो रामस्य विदितात्मनः ।
भार्या सीता त्वपहृता वने केनापि पापिना ॥ ४२५ ॥
तामद्यान्वेपयन्वीरो रामः कमललोचनः ।
इहायातस्त्वया दृष्ट इति वृत्तान्तमीरितम् ॥ ४२६ ।।
श्रुत्वा सत्यं वचस्तस्य लक्ष्मणरय महात्मनः ।
अन्यञ्जितारमा विश्वासानुमान्मारुतात्मजः । ४२७ ॥
तं मत्या मुद्दन्वन्दे (?) रामं रघुपति तदा ।
तमाश्यास्याथ सुग्रीवं तयोः सरयमकारयत् ।। ४२८ ॥
शिरस्यारोप्य पादानं रामस्य विदितात्मनः ।
सुग्रीवो वानरेन्द्रस्तमुवाच मधुराक्षरम् ॥ ४२९ ॥
अद्यप्रभृति राजेन्द्र त्वं स्वामी नात्र संशयः ।
अहं च तव भृत्यस्तु वानरैः सहितः प्रभो ॥ ४३० ॥
त्यच्छत्रुर्मम शत्रुः स्यादद्यप्रभृति राधव ।
मित्रं ते मम मित्रं तु त्वदुःखै तन्ममासुखम् ।
स्वामीतिरेव मत्प्रीतिरित्युक्त्या पुनराह तम् ॥ ४३१ ॥
पाली नाम मम ज्येप्टो महावलपराक्रमः।
महारहारी दुष्टात्मा मद्दारासतमानसः ॥ ४३२॥
त्यामृत पुरुषव्याघ्र नास्ति हन्तान चालिनः।
ते वध त्यं महायाहा रामदेव रघूत्तम ॥ ४३३ ॥
इत्युक्तस्तं चधिप्यामीत्याह रामः कपीश्वरम् ।
तं हत्ला तर दास्यामि पन्नी राज्यं च वालिनः ।। ४३४॥
युगपसात सालांस्तु तस्य योधयिष्यति ।
सतं वधिध्यतीत्युक्तं पुराणनेनपात्मज ॥ ४३५ ॥
तत्प्रत्ययार्थ रामोऽपि नालानरम्यान्महातरुन् ।
मर्धारटेन याणेन विव्याध युगपद् ध्रुवम् ॥ ४३६ ॥

·२.७.४७६] श्रीरामावतारः। नयिप्ये मृत्युसदनं सुग्रीवं वालिनं यथा । स शरो विद्यतेऽस्माकं येन वाली हतः कपिः॥ ४६४ ॥ लक्ष्मणेनैवमुक्तोऽथ सुग्रीवः कपिनायकः । निर्गम्य तु नमश्चक्रे लक्ष्मण मन्त्रचोदितम् ॥ ४६५ ॥ उवाच च महात्मानं लक्ष्मणं वानराधिपः। अज्ञानकृतपापानामस्माकं क्षन्तुमर्हसि ॥४६६ ॥ समयः कृतो मया राज्ञा रामेणामिततेजसा । यत्तदानीं महाराज न तमद्यापि लइये ॥ ४६७ ॥ यास्यामि निखिलैरद्य कपिभिपनन्दन । त्वया सह महावीर रामपार्श्वमसंशयः ॥ ४६८ ॥ सन्ति मे बहवः शूराः सीताम्वेषणकर्मणि । तानहं प्रेपयिष्यामि दिश्च सर्वासु पार्थिव ॥ ४६९ ॥ इत्युक्तः कपिराजेन सुग्रीवेण स लक्ष्मणः । एहि शीघ्र गमियामो रामपार्श्वमितोऽधुना ॥ ४७० ।। सर्वानाह्वय तान्वीरानृक्षाणां हरीणामपि । यान्दृष्ट्वा प्रीतिमभ्येति राघवस्ते महामते ॥ ४७१ ॥ इत्युक्तो लक्ष्मणेनाथ सुग्रीवः स तु वीर्यवान् । पार्श्वस्थं युवराजानमगदं संशयाब्रवीत् । सोऽपि निर्गत्य नीलादीनाह सेनापतींस्तथा ॥ ४७२ ॥ तैराहताः समायाता ऋक्षवानरकोटयः । गुहास्थाः [ कोटरस्था] श्च गिरिस्थाश्चैव वानराः॥४७३ ॥ तैः सार्ध पर्वताकार्यानरेभीमविक्रमैः । मुग्रीवः शीघ्रमागत्य वचन्दे राघवाय मः। लक्ष्मणोऽपि नमस्कृत्य रामं मातरमब्रवीत् ॥४७॥ आगतोऽमि महावीर सुनीर कुशलं तर। श्रुत्वेत्थं गमवाश्यं न प्रसन्नो पानगधिपः । शिरम्यअलिमादाय सुग्रीवो राममनचीत् ॥४॥ नदा मे फुशलं राजन्मीतादेवी तय प्रमो। भन्धिप्य तु मया दत्ता यदा भपति नान्यथा ॥ ४७६ ॥ I

·• टोडरानम्द
[२.५.४५.
नानागच्छति सुग्रीवो यद्यसौ प्राप्तभूमिकः ।
तदा त्वयैवं वक्तव्यः सुग्रीवोऽनृतभापकः ॥४५० ।।
शरो दुष्टहृदप्येकः करे मेऽद्यापि तिष्ठति ।
श्रुत्वैतदाचर कप रामवाक्यं हितं तव ॥ ४५१ ॥
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्या रामं नत्वा च लक्ष्मणः ।
पम्पापुरं जगामाशु सुग्रीवो यत्र तिष्ठति ॥ ४५२ ॥
दृष्ट्वा स तत्र सुग्रीवं कपिराज वभाष वै।
ताराभोगविपक्तस्त्वं रामकार्यपराङ्मुखः ॥ ४५३ ॥
किं त्वया विस्मृतं सर्व रामाने समयः कृतः।
सीतामन्विप्य दास्यामि यत्र क्वापीति दुर्मते ॥ ४५४ ॥
हत्या तु वालिनं राज्यं येन दत्तं पुरा तव ।
ते त्यामृते तु को रक्षां कुरते पापचेतसम् ॥ ४५५ ॥
प्रतिश्रुत्य च रामस्य भार्याहीनस्य भूपते ।
साहाय्यं ते करोमीति देवाग्निजलसंनिधौ ॥ ४५६ ॥
ये ये ते शत्रवो रास्ते ते च मम शत्रवः ।
मित्राणि यानि ते देव तानि मित्राणि मे सदा ॥ ४५७ ॥
सीतामन्येपितुं राजन्यानरैर्बहुभिर्धतः ।
स त्वं यास्यसि पार्थस्थमित्युक्त्वा काऽन्यथाकरोत् ॥ ४५८ ॥
स्वामृते पापिनं दुष्टं रामदेवस्य संनिधौ
कारयित्वा तु तेनैव स्वराज्यं दुश्वानरम् ॥ ४५९ ॥
ऋषीणां वचनं सत्यं त्वयि दृष्टं मयाधुना ।
येन वित्तविदा लोके सर्वशानां महात्मनाम् ॥ ४६० ।।
न तं पश्यामि लोकेऽस्मिन्कृते प्रतिकरोति यः ।
सर्वस्य हि कृतार्थस्य मतिरन्या प्रवर्तते ।
पत्सः क्षीरक्षयं दृष्टा परित्यजति मातरम् ॥ ४६ ॥
शास्त्रेषु निष्पतिर्दष्टा महापातकिनामपि ।
एतप्तस्य कयेदृष्ट (?) न दृष्या निष्ठतिः क्वचित् ।
शतनता न कार्या ते वरतं समयं स्मर ॥ ४६२ ।।
पहि त्वं गच्छ शरणं फाफुन्स्थं हितपालकम् ।
यदि त्वं नायासि कपे रामवास्यमिदं शृणु ॥ ४६३ ॥

·२.४.५..] श्रीरामावतारः। भचिरादेव युज्यन्तां दृष्ट्वा सीतां यशस्विनीम् । स्थानतो रुपतश्चैव शीलतश्च विशेषतः । केन नीतास्ति कुत्रास्ते झात्यानागच्छ पुरक ।।४८९ ।। इत्युक्तः कपिराजेन पितृव्येण महात्मना । अगदस्तूर्णमास्थाय तस्याज्ञां शिरसा दधे ।। ४९० ।। इत्युक्ता हरयः स्थाप्य (?) वानरानथ जाम्बवान् । रामं च लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं मारुतात्मजम् । एकतः स्थाप्य तानाह नीतिमानीतिमद्वचः॥४९१ ॥ भूयतां वचनं मह्यं सीतान्येपणकर्मणि । श्रुत्वापि तद् गृहाण त्वं रोचते चेन्नृपात्मज ॥ ४९२ ॥ रावणेन जनस्थानान्नीयमाना तपस्विनी । जटायुना तु सा दृष्टा शक्तौ युद्धं प्रकुर्चता ॥ ४९३ ॥ भूपणानि च दृष्टानि तया क्षिप्तानि तन वै । जटायुवाक्यं राजेन्द्र सत्यमित्यवधारय ॥ ४९४ ॥ एतस्मात्कारणात्सीता नीता तेनैव रक्षसा । रावणेन महाबाहो लड्वायां वर्तते तु सा ॥ ४९५ ॥ त्वां स्मरन्ती तु तत्रस्था त्वदुःखेन सुदुःखिता। रक्षन्ती यत्नतो वृत्तं तत्रापि जनकात्मजा ॥ ४९६ ॥ त्वदाश्रये च स्वमाणाधारयन्ती शुभानना । स्थिता प्रायेण ते देवी सीता दुःखपरायणा ॥ ४९७ ॥ यत एवमतो राजन्नुदधेर्लडनक्षमम् । घायुपुत्रं हनूमन्तं त्वमत्र द्रष्टुमर्हसि ॥४९८ ॥ त्वं चाप्यर्हसि सुग्रीव प्रार्थितुं मारुतात्मजम् । तमृते सागरं तर्तु वानराणां न विद्यते ॥ ४९९ ॥ बलं कस्यापि नो वीर इति मे मनसि स्थितम् । क्रियतां मे पचः क्षिप्रं हितं पथ्यं च नः सदा ॥ ५०० ।। इत्युक्ते जाम्बवत्येनं नीतिमत्यक्षरान्धिते । वाक्ये वानरराजोऽसौ शीघ्रमुत्थाय चासनात् । वायुपुत्रसमीपं तु गत्वा तं चास्यमवयीत् ।। '५०१॥ २३

·टोडरानन्दे
[२.७.४७
.
इत्युक्ते वचने तेन हनुमान्मारुतात्मजः।
नत्वा रामं वभारे तं सुग्रीवं कपिनायकम् ॥४७॥
शृणु सुप्रीव मे वाक्यं राजायं दुःखितो भृशम् ।
सीतावियोगेन सदा नाश्नाति च फलादिकम् ।
अस्य दुःखेन सततं लश्मणोऽयं सुदुःखितः ॥ ४७८॥
पतयोरत्र यावस्था श्रुत्वा [ तां ] भरतोऽनुजः।
दुःखी भवति तदुःखादुःखं प्राप्नोति तजनः।
अत एव महाराज सीतामन्पयाचिरम् ॥४७१॥
इत्युक्ते वचनं तत्र वायुपुत्र हनूमति ।
जाम्बवानतितेजस्वी नत्वा राम पुर स्थितम् ॥ ४८० ॥
स प्राह कपिराजानं नीतिमानीतिमद्ववः।
यदुक्तं वायुपुत्रेण तथा तद्वगच्छत ॥४८१॥
यत्र कापि स्थिता राम तव भार्या यशस्विनी।
पतिवता महाभागा वैदेही जनकात्मजा!
अद्यापि वृत्तसंपन्ना इति में मनसि स्थितम् ॥ ४८२॥
न हि कल्याणचित्तायाः सीतायाः केनचिद्भुवि ।
पराभयोऽस्ति सुग्रीव प्रेषयाद्यैव वानरान् ॥ ४८३ ।।
इत्युक्तस्तेन सुग्रीवः प्रीतात्मा कपिनायकः।
पश्चिमस्यां दिशि तदा प्रेषयामास ताकपीन् ।
अम्बेष्टुं रामभायों तां महावलपराक्रमान् ॥ ४८४ ॥
उत्तरस्यां दिशि तदा निपुणार्थीस्तु वानगन् ।
प्रेपयामास धर्मात्मा सीतान्वेषणकर्मणि ४८५॥
पूर्वस्यामपि च कपीकपिराजः प्रतापवान् ।
प्रेपयामास रामस्य पन्नीमम्विषतेति ॥४८६॥
इति तान्प्रेषयित्या तु वानरोऽथ नराधिपः ।
सुग्रीयो पालिपुत्रं तु अगदं प्राह बुद्धिमान् ।
त्वं गच्छ दक्षिर्ण देशं सीनान्वेषणकर्मणि ॥४८७॥
जाम्यवांश्च हनूमांश्च मैन्दो द्विविद एव च ।
नीलाधाथैय हरयो महायलपराक्रमाः।
अनुयास्यन्ति गच्छत्वं त्यामद्य मम शासनात् ॥ ४८८॥

·२.५२८]
रामावतार।
ज्ञात्वा त्वं गच्छ सकलं लक्षणं चावयोरिह।
नान्यथा विश्वसेत्सा त्वामिति मे मनसि स्थितम् ॥ ५१५॥
इत्युक्तो रामदेवेन प्रभजनसुतो चली।
उत्थाय तं पुनः स्थित्वा कृताञ्जलिरुघाच तम् ॥ ५१६ ॥
जानामि लक्षणं सर्व युययोस्तु विशेषतः ।
गच्छामि कपिभिः सार्ध त्वं शोकं कुरु मा प्रभो ॥५१७॥
अन्यच्च देह्यभिज्ञानं विश्वासो येन मे भवेत् ।
सीतायास्तव देव्यास्तु जानराजीवलोचन ॥५१८॥
इत्युक्तो वायुपुत्रेण रामः कमललोचनः ।
अगुलीयकमुन्मुच्य दत्तवान्नामचिह्नितम् ॥ ५१९ ॥
तद् गृहीत्वा तदा सोऽपि हनूमान्मारुतात्मजः]
रामं प्रदक्षिणीकृत्य लक्ष्मणं च कपीश्वर ।
नत्वा तथेश्वएतस्मा (?) स्वरया मारुतात्मजः ॥ ५२० ॥
सुग्रीवोऽपि च ताज्ञात्वा वानरान्गन्तुमुद्यतान् ।
आशया ताज्ञापयति बलवान्बलदर्पितान् ॥ ५२१ ॥
शृण्वन्तु वानराः सर्वे शासनं मम भीतिदम् ।
विलम्बश्न न कर्तव्यो युष्माभिः पर्वतादिषु ॥ ५२२ ।।
द्रुतं गत्वा तु चान्विष्य आगन्तव्यमनिन्दिताम् ।
रामपत्नी महाभागां स्थास्येऽहं रामसंनिधौ।
कर्तनं व करिष्यामि त्वन्यथा कर्णनासयोः॥ ५२३ ॥
एवं तान्प्रेपयित्वा तु आशापूर्व कपीश्वराः (?)।
अथ ये वानरा याताः पश्चिमादिषु दिक्षु वै ।। ५२४ ॥
तेषु धि... समस्तेषु (?) गिरीणामपि पर्वसु ।
नदीतीरेषु सर्वेषु मुनीनामाश्रमेषु च ॥ ५२५ ॥
फन्दरेषु च सर्वेर्पु वनेषु पवनेषु च ।
वृक्षालेषु गुल्मेषु गुहासु च शिलासु च ॥ ५२६ ॥
सह्यपर्वतपायपु विन्ध्यसागरपार्श्वयोः ।
हिमवत्यपि शैलेषु तथा किंपुरुषादिषु ॥ ५२७ ॥
मेरदेशेषु सर्वेषु सप्त (?) वा नरकेषु च।
मन्यदेशोषु सर्वेषु काश्मीरेषु महायलाः ॥ ५२८॥

·टोडरानन्दे [२.४५०६ शृणु मद्वचनं वीर हनूमन्मारुतात्मज । अयमिश्याकुतिलको राजा रामः प्रतापवान् ॥ ५०२ ॥ पितुरादेशमादाय भ्रातृभार्यासमन्वितः । प्रविष्णो दण्डकारण्य साक्षाद्धर्मपरायणः । सर्वात्मा सर्वलोकेषु विष्णुर्मानुपरूपवान् ॥ ५०३॥ अस्य भार्या हृता केन दुष्टेनापि दुरात्मना । तद्वियोगजदुःखातों विचिन्वंस्तां वने वने । मया दृष्टो नृपः पूर्वमयं चीरः प्रतापवान् ॥ ५०४ ॥ भ्रात्रानेन तु सहसा वायुपुत्र त्वया वने । पतेन सह संगत्य संमानश्चापि कारितः ॥ ५०५॥ अनेन हि हतः शत्रुर्मम वाली महाबलः । अस्य प्रसादेन कपे राज्यं प्राप्तं मयाधुना ॥ ५०६ ॥ मया च यत्प्रतिज्ञातमस्य साहाय्यकर्मणि । तत्सर्व कर्तुमिच्छामि त्वद्वलान्मारुतात्मज ॥ ५०७ ॥ उत्तीर्य सागरं वीर सीतां दृष्ट्वाप्यनिन्दिताम् । भूयस्त वलं नास्ति वानराणां त्वया विना ।। ५०८ ॥ अतस्त्वमेव जानासि स्वामिकार्य महामते । यलयानीतिमांश्चैव दक्षस्त्वं दौत्यकर्मणि ॥ ५०९॥ तेनैवमुफ्तो हनुमान्सुग्रीवेण महात्मना । स्वामिनोऽर्थ किं न कार्यमसहत्किं प्रभापसे ॥ ५१० ॥ इत्युक्तो वायुपुत्रेण रामस्तत्पुरतः स्थितम् । प्राह वाक्यं महावाहुर्याप्पसंपूर्णलोचनः । सीतां स्मृत्वा सुदुःपातः कालयुक्तममित्रजित् ॥ ५११ ।। त्ययि भारं समारोप्य समुद्रतरणादिकम् । सुप्रीयः स्थाप्यते रात्र मया साध महामते । हनूमम्गच्छ मत्प्रीन्य सुप्रीवस्य विशेषतः ॥ ५.२॥ प्रायेण रक्षसा नीता भार्या मे जनकात्मजा । तन गच्छ महावीर यन सा घर्ततेऽधुना ॥ ५१३॥ यदि पृच्छति मा दक्षा ममाकारमशेषतः । गतो निरीक्ष्य मा भूयो लक्ष्मणं च ममानुजम् ॥ ५१४ ।।

·१.७.५५.]
श्रीरामावतारः।
१८५
इत्युक्त्वा सास्जत्तेपां योगादग्नं तपस्विनी ।
भोजयित्वा यथाकामं भूयस्तानाह भाविनी ॥ ५४२ ॥
सीतास्थानं तु जानाति संपाति म पक्षिराद।
आस्मन्धिहरते सोऽपि महेन्द्रे द्विजसत्तमः ।।५४३ ॥
मार्गेणानेन हरयस्तर यूयं गमिष्यथ ।
स पक्ति सीतां संपातिर्दूरदर्शी हायं सगः ॥५४४।।
तेनादियं तु पन्थानं पुनरासाद्य गच्छथ ।
अवश्यं जानी सीतां दक्ष्यते पननात्मजः ॥ ५४५॥
सयैवमुक्ताः कपयः परां प्रीतिमुपागताः ।
दृष्ट्वा ते धनमापन्नास्तां प्रणम्य प्रतस्थिरे ॥ ५४६ ।।
महेन्द्रादि गता चीरा बानरास्तद्दिदृक्षया ।
तत्र संपातिमासीनं दृष्ट्वन्तः कपीश्वराः ॥ ५४७॥
तानुवाचाथ संपातिर्वानरानागतान्द्रिजाः ।
के यूयामिह संप्राप्ताः कस्य या व्रत माचिरम् ॥ ५४८ ॥
इत्युक्ता वानराः प्रोचुर्यथावृत्तमनुक्रमात् ।
रामदूता वयं सर्वे सीताम्वेषणकर्मणि ।
प्रेषिताः कपिराजेन सुग्रीवेण महात्मना ॥ ५४२ ॥
स्वां द्रष्टुमिह संप्राप्ताः सिद्धस्त्रीवचनाद्विजाः ।
सीतास्थानं महाभाग स्वं नो वद महामते ॥ ५५०॥
इत्युक्तो वानरैः सोऽपि ईक्षांचक्रे स दक्षिणाम् ।
सीतां दृष्ट्वा स लायामशोकाख्ये महावने ॥ ५५१ ॥
स्थितति कथिते तेन स जटायुम॒तस्तव ।
भ्रातेति चोचुः स स्नात्वा दत्वा तस्योदकाअलिम् ।
गत्वा महेन्द्रशृङ्गे तु समारा क्षणं स्थिताः । ५५२ ।।
सागरं वीक्ष्य ते सर्वे परस्परमथानुवन् ।
रावणेनैव भार्या मा नीता रामस्य निश्चितम् ।
संपातिवचनादद्य संज्ञातं सकलं हि नः ॥ ५५३ ॥
धानराणां तु कस्यात्र उत्तीर्य लवणोदधिम् ।
लड्वां प्रविश्य दृष्ट्वा तां रामपन्नी यशस्विनीम् ।
पुनश्चोदधितरणे शक्तिं तारिशोभनाः (१) ॥५५४॥

·26
टोडरानन्द
[ १.४.५६
पूर्वदेशेषु सर्वेषु कामरूपेषु कोसले ।
तीर्थस्थानेषु सर्वेषु सप्तकोङ्कणकेषु च ।
यत्नतोऽम्विण्य ते सीतामदृष्ट्वा पुनरागताः ॥ ५२९ ॥
आगत्य ते नमस्कृत्य रामलक्ष्मणपादयोः ।
सुविस्य विशेषेण नास्माभिः कमलेक्षणा।
हया सती महाभागा इत्युक्त्वा तत्र तस्थिरे ।। ५३०॥
ततस्तं दुःखितं प्राह रामदेवं कपीश्वरः ।
सीता दक्षिणदिग्भागे स्थिता द्रष्टुं च ते नृप ।
शक्या वा नरसिंहेन चायुपुत्रेण धीमता ॥ ५३१ ॥
दृष्ट्वा सीतामिहायाति हनूमान्नात्र संशयः ।
स्थिरो भव महाबाहो राम सत्यमिदं वचः॥ ५३२ ॥
लक्ष्मणोऽप्याह शकुनं तत्र वास्यमिदं तदा ।
सर्वथा दृष्टसीतस्तु हनूमानागमिष्यति ।
इत्याश्यास्य स्थिती तत्र राम सुग्नीवलक्ष्मणौ ॥ ५३३ ॥
अथाङ्मदं पुरस्कृत्य ये गता वानरोत्तमाः।
यत्नादन्वेषमाणास्ते रामपत्नी यशस्विनीम् ॥ ५३४ ॥
अदृष्ट्या श्रममापन्ना कांदिग्भूतास्तदा बने ।।
भक्षणेन विहानास्ते क्षुधयापि प्रपीडिताः ॥५३५ ।।
भ्रमन्तो गहनेऽरण्ये वापि दृष्ट्वा स्वयंप्रभाम् ।
गुहानिवासिनी सिद्धामृपिपत्नीमनिन्दिताम् ॥ ५३६॥
साच तानागतान्या स्वाश्रमं प्रति वानरान् ।
भाहारं कस्य यूयं तु कुतः किं च प्रयोजनम् ॥५३७॥
इत्युक्ते आम्ययानाह तां सिद्धां स महामतिः।
सुग्रीवस्य वयं भृत्या आगता छत्र शोमने ॥ ५३८॥
रामकार्यार्थमनघे सौतान्येपणकमणि ।
फांदिग्भूता निराहारा अदृष्टा जनकात्मजा ॥ ५३९ ॥
इत्युक्ते जाम्बवत्यत्र पुनस्तानाह सा शुभा।
जानामि राम सीतां च लक्ष्मणं च कपीश्वरम् ॥५४॥
भुमध्यम महत्तमाहारं वानरेश्वराः।
रामकार्यप्रगुत्ता त्या (?) यूयं रामः सपा मम ॥ ५५ ॥

·१८३
२०५८.]
धीरामावतार ।
पितृमार्गेण यातस्य वायुपुत्रस्य धीमत ।
रामकार्यपरस्याथ मागरेण प्रचोदित ॥१७॥
विश्रामार्थ समुत्तस्था मैनारो लवणोदी ।
त निरीक्ष्य निपीड्यादि ययौ यातजव कपि ॥५६८॥
सुरसामपि सभाप्य आगत च कुतस्त्वया ।
आस्य वृत्त प्रविश्याथ नागर्म तद्विनि सृत ॥५६९ ॥
उत्पतनम्बरे वीर सिंहिकास्यान्महाकपि ।
प्रगृहा गतवाशीघ्र वायुपुत्र प्रतापनान् ॥ ७० ॥
अश्रमालयित्वा तु सागर पवनात्मज ।
लद्दाख्ये नगरे रम्ये वृक्षाग्रे निपपात ह ॥७२॥
तस्मिन्स पर्वते शेषदिन नीत्वा दिनक्षये ।
संध्यामुपास्य हनुमानगतो लड्दा शनैर्निशि ॥७२॥
लट्टाभिधाना निर्जित्य देवता प्रविवेश ह ।
लङ्कामनकरत्नाव्या लड्दाश्चर्यसमन्विताम् ॥७३॥
राक्षसेपु प्रसुप्तेषु नीतिमा-पवनात्मज ।
रावणस्य ततो घश्म प्रविवेशाथ ऋद्धिमत् ॥ ५७ ॥
शयान रावण दृष्ट्वा तल्पे महति वानर ।
नासापूयैस्तु घोत्कारविशद्भिर्वायुमेचक ॥ ५७५ ॥
तथैव दशवकनैस्तु दोपेतैस्तु सयतम् ।
स्त्रीसहस्र तु तदृष्ट्वा नानाभरणभूपितम् ॥ ७६ ॥
तस्मिन्सीतामदृष्ट्वा तु रावणस्य गृहे शुभे ।
तत्पार्श्वे च गृहे शेते नायकाना च रक्षसाम् ॥ ५७७॥
दुखितो वायुपुत्रस्तु सपातिवचनं स्मरन् ।
अशोकवनिका प्राप्तो नानापुष्पसमन्विताम् ॥ ५७८॥
नम्यन्ती नययातेन (१) मन्देन च सुगन्धियु ।
प्रविश्य शिंशपावृक्षमाश्रिता जनकात्मजाम् ।
रामस्य पत्नीमद्राक्षाद्राक्षसीमि सुरक्षिताम् ।। ७९ ।।
अशोकवृक्षमारुह्य पुष्पाढ्य मृदुपल्लपम् ।
आसाचने हरिस्तत्र सेय सीतेति सस्मरन् ॥ ५८०॥

·टोडरानन्दे
[२.७.५५५
इत्युक्ते जाम्यवानाह सर्वे शक्ताः स्म वानराः।
सागरोत्तरणे किं तु कार्यमन्यच्च संभवेत्।
तत्र दक्षोऽयमेवान हनुमानिति मे मतिः ॥ ५५५ ॥
कालक्षयो न कर्तव्यो मासार्धमधिकं गतम् ।
यत्र दृष्ट्वाध गच्छामो वैदेहीं वानरर्पभाः ॥५५६॥
किं तु नासादिकं स्वाङ्गं कृस्तिष्यति कपश्विरः ।
तस्मात्प्रार्थनमस्माभिर्वायुपुत्रस्य मे मतम् ।
इत्युक्ते तं तथेत्यूचुर्वानरा वृद्धवानरम् ॥ ५५७ ॥
ततस्ते प्रार्थयामासुर्यानराः पवनात्मजम् ।
हनूमन्तं महामाझे दक्ष कार्ये जवाधिकम् ॥५५८ ॥
गच्छ त्वं रामभृत्यत्वं रावणस्य भयाय च ।
रक्षस्व वानरकुलमशेपं चाअनासुत ।
इत्युक्तस्तांस्तथेत्याह वानराम्पवनात्मजः ॥ ५५९ ॥
रामप्रयुक्तोऽथ पुनः स्वभर्तृणा
गिरौ महेन्द्रे कपिभिश्च चोदितः ।
गन्तुं प्रचक्रे मतिमञ्जनीसुतः
समुद्रमुत्तीर्य निशाचरालयम् ॥५६० ॥
मार्कण्डेय उवाच ।
स तु रावणसीतायाः सीतायाः परिमार्गणम् ।
इयेष पदमन्वेष्टुं रावणाचरितं पथि ॥ ५६१ ॥
अञ्जाले प्राड्मुखं कृत्या पवनायात्मयोनये।
मनसा वन्द्य रामं च लक्ष्मणं च महारथम् ॥ ५६२ ।।
सागरं सरितश्चैव प्रणम्य शिरसा कपिः।
मातींश्च संपरिष्यज्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥५६३॥
अरिष्टुं गच्छ पन्थान पुण्यं वायुनिपवितम् ।
पुनरागमनायेनि वानररभिपूजितः॥५६४॥
तेजः मत्त्वं तथा वीर्यमाविवेशाथ वीर्यवान् ।
मार्गमालोकयन्दूरार्धप्रणिहितेक्षणः ॥ ५६५ ॥
सुपर्णमिव चात्मानं भावयित्या महायलः ।
उत्पत्य तहिरेः शुई निपीय गिरिमभ्यर ॥ ५६६॥

·३.७.६..]
श्रीरामावतारः।
महत्या सेनया युक्तः सुग्रीवः कपिनायकः ।
तेन साधमिहागत्य रामस्तव पतिः प्रभुः॥ ५९५॥
लक्ष्मणश्च महावीरो देवरस्ते शुभानने ।
क्षिप्रं पश्यति रामस्त्वां सत्यमेतद्रवीमि ते ॥५९६ ॥
इत्याश्यास्य ततो देवी दु:खितां जनकात्मजाम् ।
तच्छ्रुत्वा मणिमादाय श्रुत्वा काकपराभवम् ।
नत्वा तां प्रस्थितो वीरो गन्तुं कृतमतिः कपिः ॥ ५९७ ॥
ततो विमृश्य भक्त्वा तु अशोकवनिकां कपिः।
तोरणस्थो ननादोच्च रामो जयति वीर्यवान् ।। ५९८॥
अनेकाराक्षसान्हत्वा पञ्च सेनापतींस्तु सः ।
ततस्त्वक्षं कुमारं च बहुराक्षससैनिकम् ।
सोश्यं ससारथिं हत्वा इन्द्रजिद्वशमागतः ॥ ५९९ ।।
रावणस्य पुरः स्थित्वा राम संकीर्त्य लक्ष्मणम् ।
सुग्रीवं च महावीर्य दग्ध्वा लङ्कामशेषतः ॥ ६०० ॥
निर्भय रावणं दुष्टं पुनः संभाष्य जानकीम् ।
भूयः सागरमुत्तीर्य ज्ञातीनां सोऽद्य वीर्यवान् ॥ ६०१॥
सीतादर्शनमावेद्य हनूमांस्तस्तु पूजितः ।
वानरैः सार्धमागत्य हनुमान्मधुवनं महत् ॥ ६०२ ।।
निहत्य रक्षः पालांस्तु पाययित्वा तु ताम्मधु ।
यथेष्टं दधिमुखं पीत्वा हर्षितेहरिभिः सह ॥ ६०३ ॥
खं समाप्लुत्य संभाप्य रामलक्ष्मणपादयोः।
नत्वा तु हनुमांस्तत्र सुग्रीवं च विशेषतः॥६०४॥
आदितः सर्वमावेद्य समुद्रतरणादिकम् ।
कथयामास रामायण सीता सोति वै॥६०५॥
अशोकवनिकामध्ये सीतादेवी सुदुःखिता।
राक्षसीभिः परिवृता स्मरन्ती त्वां च सर्वदा ॥६०६॥
अश्रुपूर्णमुखी दीना तब पत्नी वरानना ।
शीलवृत्तसमायुक्ता तन सा जनकात्मजा।
सर्वत्रान्वेषमाणेन मया दृष्टा पतिव्रता ॥ ६०७॥

·टोडरानन्दे
[२...५०
सीतां निरीक्ष्य वृक्षाग्रे यावदास्तेऽनिलात्मजः।
स्त्रीमिः परिवृतस्तत्र रावणस्तावदागतः ॥ ५८१ ॥
आगत्य सीतां प्राहाथ प्रिये मां भज कामुकम् ।
भूपिता भव वैदेहि त्यज रामगतं मनः ॥ ५८२ ।।
इत्येवं भाषमाणं तमन्तर्धाय तृणं तु सा।
प्राह वाक्यं ततः सीता कम्पमानाथ रावणम् ॥ ५८३॥
गच्छ रावण दुष्ट त्वं परदारहराधम ।
अचिराद्रामवाणास्ते पिवन्तु रुधिरं तव ॥ ५८४॥
तथेत्युक्तो भर्सयित्वा राक्षसीराह राक्षसः ।
द्विमासाभ्यन्तरं चैनां पाकुरुत माचिरम् ॥ ५८५ ॥
न भजेद्यदि मां सीता ततः खादथ मानुपीम् ।
इत्युक्त्वा गतवान्दुष्टो रावणः संनिवेशनम् ॥५८६ ॥
ततोऽम्या अपि तां प्राहू राक्षस्यो जनकात्मजाम् ।
रावणं भज कल्याणि धनवन्तं सुखीभव ॥ ५८७॥ -
इत्युक्ता प्राह ता भर्ता राधयो लघुविक्रमः ।
निहत्य रावणं युद्धे सगणं मां नयिष्यति ॥ ५८८ ॥
नामन्यस्य भार्या स्यामृते रामं रघूत्तमम् ।
स त्वागत्य दशग्रीचं हत्वा मां पालयिष्यति ॥ ५८९ ॥
इत्याकर्ण्य वचस्तस्या राक्षस्यो दाशुभयम् ।
हम्यतां हन्यतामेषा भक्ष्यतां भक्ष्यतामियम् ॥ ५९० ॥
ततस्तां त्रिजटा प्राह स्वप्नं दृष्टमनिन्दिता।
शृणुध्वं दुष्टराक्षस्यो रावणस्य विनाशनम् ॥ ५९१ ॥
रक्षोभिः सह सर्वस्तु रावणस्य मृतिप्रदः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामस्य विजयप्रदः।
स्थमोऽशुभो मया दृष्टः सीतायाश्च पतिव्रता (?)॥ ५९२ ॥
त्रिजटायाश्यमाकर्ण्य सीतापाचे विसृज्य च ।
राक्षस्यः सुपुपुः सर्वाः सीतामाहासनासुतः ॥ ५९३ ।।
कीर्तयरामवृत्तान्तं सफलं पवनात्मजः ।
तस्या विश्वासमानीय दत्वा रामाहुलीयकम् ।
ममाप्य लक्ष्मण सर्व रामलक्ष्मणयोः पुनः ॥ ५९४ ॥

·२८७ २०.६३] श्रीरामावतारः। ततो विभीषणेनोक्तस्त्वं विष्णुर्भुवनेश्वरः । अन्धिर्ददातु मार्ग ते देव तं याचयाद्य तु । इत्युक्ते वानरैः सार्ध शिश्ये तत्र स राघवः ॥ ६२१ ॥ सेतुबन्धनमात्रां तु मही याच्य जनार्दने । सुप्ते रामे गतं तन त्रिरात्रममितद्युतिः ॥ ६२२॥ ततः क्रुद्धो जगन्नाथो रामोऽन्धौ रक्तलोचनः । संक्षोभमगमत्कर्तुमाग्नेयं चास्त्रमाददे ॥ ६२३ ॥ नतोत्थाय वचः प्राह लक्ष्मणस्तं रुपान्वितम् । प्रलयं हुतवहक्रोधमेतं जहि महामते ॥ ६२४ ॥ भूतानां रक्षणार्थाय अवतारस्त्वया कृतः । क्षन्तव्यं देवदेवेश इत्युक्त्वा धृतवान्करौ ॥ ६२५ ॥ ततो रात्रित्रये याते क्रुद्धं राममवेक्ष्य सः। आग्नेयास्त्रात्तु संत्रस्तः सागरोऽभ्येत्य मूर्तिमान् ॥ ६२६ ॥ आह रामं महादेवं रक्ष मामपराधिनम् । मार्गो दत्तो मया तेऽद्य कुशलः सेतुकर्मणि ॥ ६२७ ॥ नलश्च कथितो वीरस्तेन कारय राघव । यावदीप्सितविस्तीर्ण सेतुबन्धनमुत्तमम् ॥ ६२८ ॥ ततो नलमुखैरन्धौ वानरैरमितौजसैः। वन्धयित्वा महासेतुं तेन गत्वा स राघवः । सुवैलाख्यगिरि प्राप्य स्थितौ तौ वानरैर्वृतौ ॥ ६२९ ।। हस्थितश्च तं द्रष्टुं रावणो वीक्ष्य तिष्ठति । हर्म्यस्थलं समारुह्य रामसैन्यं निरीक्षितुम् ॥ ६३०॥ छत्रैरान्छादितो भानुभृतैस्तन्मस्तकोपरि । रामो निरक्ष्यि तच्छायां विभीषणमुवाच ह ॥ ६३१ ॥ किमर्थ मेघमालेयं छत्रच्छायावृत नमः। रावणोपरि राजेन्द्र छत्राणां रत्नशोभिनाम् ॥ ६३२॥ रामस्तद्वचनातूर्णमर्धचन्द्राशरान्दश । संधाय च्छित्त्वा छत्राणि पातयामास भूतले ॥ ६३३ ॥ तत्कौतुकं समालोक्य वानरा हनिर्भराः । गतोऽयमिति चोक्त्वाशु जगर्जुस्तेऽथ सर्वतः॥ ६३४ ।।

·१८६
टाडरानन्द
२.७.६.८
मया संभापिता सीता विश्वस्ता रघुनन्दन ।
अलंकारः स्वमणिमांस्तया ते प्रेपितः प्रभो ॥ ६०८॥
इत्युक्त्वा दत्तवांस्तस्मै चूडामणिमनुत्तमम् ।
इदं च वचनं तस्याः पल्यभिप्रेषितं शृणु ॥६०९॥
त्रिकूटेषु मतङ्गेषु सुप्ते त्वयि महामते ।
वायसाभिभवं राजस्तकिल स्मर्तुमर्हसि ॥६१०॥
अन्यापराधे राजेन्द्र त्वया बलिभुजि प्रभो।
ब्रह्मास्त्रं च तदोत्सृष्टं रावणं किमुपेक्षसे ॥ ६११ ॥
इत्येवमादि बहुशः प्रोक्ता सीता रुरोद मे।
एवं सुदु:खितां सीतां तां प्रोक्तं यन्न माधव (?)॥६१२॥
इत्येवमुक्ते पवनात्मजेन
सीतावचस्तच्छुभभूपणे च ।
श्रुत्वा च तस्याः प्रररोद रामः
कपि समालिङ्गय शनैः प्रतस्थे॥६१३॥
मार्कण्डेय उवाच ।
इति श्रुत्वा प्रियावा वायुपुत्रेण कीर्तिताम् ।
रामो गत्वा समुद्रान्तं वानरैः सह मिश्रितः ॥६१४ ॥
सागरस्य तटे रम्ये तालछमविराजिते ।
सुग्रीवो जाम्बवांश्चैव वानरैरतिहर्पितैः॥ ६१५॥
संख्यातीतैर्नृपः श्रीमानक्षवैरिव चन्द्रमाः।
अनुजेन च वीरेण वीक्ष्य तस्थौ सरित्पतिम् ॥१६॥
रावणेनाथ लङ्कायां साधूयते भर्तितोऽनुजः।
विभीषणो महाबुद्धिः शास्त्रज्ञैमन्त्रिभिः सह ।। ६१७ ॥
नारसिंहे महादेव श्रीधरे भक्तवत्सले ।
घहरामेऽचलां भक्तिमागत्य वियता तदा ॥६१८ ॥
राम राम महाबाहो देयदेव जनार्दन ।
विभीपणोऽस्मि मां रक्ष अद्य ते शरणं गतः ।
इत्युक्त्या निपपाताथ प्राञ्जली रामपादयोः ॥६१९ ॥
विदितार्थोऽथ रामस्तु समुत्थाप्य महामतिः।
समुद्रतोयस्तं धीरमभिषिच्य विभीपणम् ।
लहाराज्यं तवैयेनि प्रोक्त्या संभाप्य तस्थिवान् ॥ ६२० ॥

·१८७
२०७.६३
श्रीरामावतारः।
ततो विभीपणेनोक्तस्त्वं विष्णुर्भुवनेश्वरः ।
अन्धिददातु मार्ग ते देव तं याचयाद्य तु ।
इत्युक्ते वानरैः सार्धं शिश्ये तत्र स राघवः ॥ ६२१ ॥
सेतुबन्धनमात्रां तु मही याच्य जनार्दने ।
सुप्ते रामे गतं तत्र निरानममितद्युतिः ॥ ६२२॥
ततः क्रुद्धो जगन्नाथो रामोऽधौ रक्तलोचनः ।
संक्षोभमगमत्कर्तुमाग्नेयं चास्त्रमाददे ।। ६२३॥
नतोत्थाय वचः प्राह लश्मणस्तं रुपान्वितम् ।
प्रलयं हुतवहक्रोधमेतं जहि महामते ॥ ६२४ ॥
भूतानां रक्षणार्थाय अवतारस्त्वया कृतः ।
क्षन्तन्यं देवदेवेश इत्युक्त्वा धृतवाकरौ ॥ ६२५ ॥
ततो रात्रित्रये याते क्रुद्धं राममवेक्ष्य सः।
आग्नेयास्त्रात्तु संत्रस्तः सागरोऽभ्येत्य मूर्तिमान् ॥ ६२६ ॥
आह रामं महादेवं रक्ष मामपराधिनम् ।
मार्गो दत्तो मया तेऽद्य कुशलः सेतुकर्मणि ॥ ६२७ ॥
नलश्च कथितो वीरस्तेन कारय राघव ।
यावदीप्सितविस्तीर्ण सेतुबन्धनमुत्तमम् ॥ ६२८ ॥
ततो नलमुखैरन्धौ वानरैरमितौजसः।
वन्धयित्वा महासेतुं तेन गत्वा स राघवः।
सुवेलाख्यगिरि प्राप्य स्थितौ तौ वानरैर्वृतौ ॥ ६२९ ॥
हस्थितश्च तं द्रष्टुं रावणो वीक्ष्य तिष्ठति ।
हय॑स्थलं समारुह्य रामसैन्यं निरीक्षितुम् ॥ ६३०॥
छत्रैराच्छादितो भानुभृतस्तन्मस्तकोपरि।
रामो निरीक्ष्य तच्छायां विभीपणमुवाच ह ।। ६३१ ॥
किमर्थ मेघमालेयं छत्रच्छायावृतं नमः ।
रावणोपरि राजेन्द्र छत्राणां रत्नशोभिनाम् ॥ ६३२॥
रामस्तद्वचनात्तूर्णमर्धचन्द्राशरान्दश ।
संधाय च्छित्त्वा छत्राणि पातयामास भूतले ॥ ६३३ ॥
तत्कौतुकं समालोक्य वानरा हनिर्भरः।
गतोऽयमिति चोक्त्याशु जगर्नुस्तेऽथ सर्वतः ॥ ६३४ ॥

·१८८
टोडरानन्दे
[ २७६३५
तच्छन्दपरिभीनोऽसौ रावणो गतागृहम् ।
दृष्ट्वाथ विस्मिता देवा कौतुक परमेष्ठिन ॥ ६३५ ॥
ततो रावणसेनाभिरसरयाभिस्तदा वृताम् ।
ररोध रावणपुरी लट्का राम प्रतापवान् ॥ ६३६ ।।
रामस्य वचन श्रुत्वा वानरास्तमपश्य (१) वै।
चकुर्महारव घोर श्रुत्या भीतो दशानन ।
लड़ाया परिरक्षार्थमादिदेश स राक्षसान् ॥ ६३७ ॥
रामेण गदितोत्प्लुत्य द्रुतमसुतस्तदा ।
प्रादात्पादप्रहार स रोपाद्रावणमूर्धनि ।
विस्मिताझै सुरगणैवीक्षितो व्योनि वीर्यवान् ॥ ६३८ ।
राघवस्य वल ज्ञात्वा चारैस्तदनुजस्य च ।
वानराणा च भीतोऽपि निभरिव दशानन ।
लड्दापुरस्य रक्षार्थमादिदेश स राक्षसान् ॥ ६३९ ।।
आदिश्य सर्वतो दिक्षु पुत्रानाह दशानन ।
धम्राक्षयूपयाक्ष (?) तु राक्षसा यान्तु मे पुरीम् ।
पाशैनीत तो मत्यांवमित्रान्तकवीर्यवान् ॥ ६४०॥
कुम्भकर्णोऽपि तद्माता सूर्यनादै प्रबोधित ।
आशितु दानमान्सर्वान्रावणास्यान्महाशन ॥ ६४१ ॥
राक्षसास्ते समादिया रावणेन महायला ।
तस्याज्ञा शिरसादाय युयुधुर्वानरै सह ॥ ६४२॥
युध्यमाना यथाशक्त्या कोटिसख्यास्तु राक्षसा ।
वानरनिधनं पाता पुनरन्यानथादिशत् ॥ ६४३॥
पूर्वद्वार दशग्रीवो राक्षसानमितौजस ।
ते चापि युद्धा हरिभिन लाद्यनिधनं गता ॥६०४॥
तथा दक्षिणदिग्भागे रावणेन नियोजिता ।
ते स यानरनसैर्दारितास्ते यम गता ॥६४ ।।
पश्चिमेऽङ्गन्दमुख्यश्च वानररतिगर्वित ।
राक्षसा पर्वतामारा प्रापिता यमसादनम् ॥ ६४६॥
तदुत्तरे तु दिग्भाग राणेन निशिता ।
ये तु ते रासमा गमै दानिधन गता ॥६४७ ॥

·२.७.६६०]
श्रीरामावतारः
१८९
तांस्ताम्वानरसंघास्तु लङ्वाप्राकारमुच्छ्रितान् ।
उत्प्लुत्याभ्यन्तरस्थांश्च राक्षसान्बलदर्पितान् ।
हत्वा शीघ्रं पुनः प्राप्ताः स्वसेनामेव वानराः॥६४८॥
एवं हतेषु सर्वत्र राक्षसेपु दशाननः ।
रोदमानासु च स्त्रीपु निःसृत. क्रोधमूञ्छितः ॥ ६४९॥ .
द्वारे स पश्चिमे वीरो राक्षसैर्वहुभिर्वृतः ।
क्कासी रामेति च वदन्धनुःपाणिः प्रतापवान् ॥ ६५०॥
रथस्थः शरवर्षे च व्यसृजद्वानरेषु सः।
ततस्तद्वाणभिन्नाङ्गा वानरा दुद्रुवुस्तदा ।। ६५१ ॥
पलायमानांस्तान्दृष्ट्वा वानरान्राधवस्तदा ।
कस्मात्तु वानरा भग्नाः किमेपो भयमागतम् ॥ ६५२॥
इति रामवचः श्रुत्वा प्राह वास्यं विभीषणः।
शृणु राम महावाही रावणो निर्गतोऽधुना।
तद्वाणभिन्ना हरयः पलायन्ति महामते ॥ ६५३ ॥
इत्युक्तो राघवस्तेन धनुरुद्यम्य चोत्थितः।
ज्याघोपतलघोपाभ्यां पूरयामास खं दिशः॥६५४ ॥
युयोध रावणेनाथ रामः कमललोचनः ।
सुग्रीवो जाम्बवांश्चैव हनूमानद्गदस्तथा।
विभीषणो वानराश्च लक्ष्मणश्चापि वीर्यवान् ॥६५॥
इति रावणसेनां तां वर्षन्ती सर्वसायकान।
हस्त्यश्वरथयुक्तां ते विनिजमुमहावलाः ।
रामरावणयोर्युद्धमभूत्तत्रातिमीषणम् ॥६५६॥
रावणेन विसृष्टानि शस्त्रास्त्राणि च यानि च ।
तानि छित्त्वा स्वशस्त्रैस्तु राघवः खे महायलः ॥ ६५७ ॥
शरेण सारथिं हत्वा दशभिश्च महाहयान् ।
रावणस्य धनुश्छित्वा भिन्नेन च स रायवः ॥ ६५८ ॥
मुकुटभद्रं दशभिः कृत्वा तन्मस्तकं पुनः ।
सुवर्णपुर्दशभिः शविन्याध वीर्यवान् ॥ ६५९ ॥
ततो दशास्यो व्याधितो रामबाणैभृशं तदा।
विवेश मन्त्रिमितिः स्वपुरं देवकण्टकः ॥ ६६० ॥

·१८८
टोडरानन्द
[२.७.६३५
तच्छन्दपरिभीतोऽसौ रावणो गतवान्गृहम् ।
दृष्ट्वाथ विस्मिता देवाः कौतुकं परमेटिनः ॥ ६३५ ॥
ततो रावणसेनाभिरसंख्याभिस्तदा वृताम् ।
रुरोध रावणपुरी लङ्का रामः प्रतापवान् ॥ ६३६॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा वानरास्तमपश्य (?) वै।
चक्रुर्महारवं घोरं श्रुत्वा भीतो दशाननः ।
लङ्कायाः परिरक्षार्थमादिदेश स राक्षसान् ॥ ६३७ ॥
रामेण गदितोत्प्लुत्य द्रुतमर्कसुतस्तदा ।
प्रादात्पादप्रहारं स रोपाद्रावणमूर्धनि ।
विस्मिताझैः सुरगणैर्वीक्षितो व्यौन्नि वीर्यवान् ॥६३८।
राघवस्य बलं ज्ञात्वा चारैस्तदनुजस्य च ।
वानराणां च भीतोऽपि निभरिव दशाननः ।
लङ्कापुरस्य रक्षार्थमादिदेश स राक्षसान् ॥ ६३९ ।।
आदिश्य सर्वतो दिसु पुत्रानाह दशाननः ।
धूम्राक्षयूपयाक्षं (?) तु राक्षसा यान्तु मे पुरीम् ।
पाशैनीत तो मयविमित्रान्तकवीर्यवान् ॥ ६४०॥
कुम्भकर्णोऽपि तद्माता तूर्यनादैः प्रबोधितः।
आशितुं दानवान्सर्यान्रावणास्यान्महाशनः ॥ ६४१॥
राक्षसास्ते समादिष्टा रावणेन महावलाः।
तस्याज्ञा शिरसादाय युयुधुर्वानरैः सह ॥ ६४२॥
युध्यमाना यथाशक्त्या कोटिसंख्यास्तु राक्षसाः ।
वानरैनिधनं प्राप्ताः पुनरन्यानथादिशत् ॥ ६४३॥
पूर्वद्वारे दशग्रीवो राक्षसानामितौजसः ।
ते चापि युद्धा हरिभिनालाधैर्निधनं गताः ॥ ६४४॥
तथा दक्षिणदिग्भागे रावणेन नियोजिताः।
तेसवे वानरनखैर्दारितास्ते यमं गताः ॥ ६४।।
पश्चिमेऽङ्गदमुख्यैश्च वानरैरतिगर्वितैः।
राक्षसाः पर्वताकाराः प्रापिता यमसादनम् ॥ ४६॥
तदुत्तरे तु दिग्भागे रावणेन निवेशिताः ।
ये तु ते राक्षसा. रा मैदानिधनं गताः ॥ ६४७ ॥

·२७.६६.]
श्रीरामावतारः।
तांस्तान्यानरसंघास्तु लड्दाप्राकारमुच्छ्रितान् ।
उत्सुत्याभ्यन्तरस्थांश्च राक्षसान्बलदर्पितान् ।
हत्वा शीघ्रं पुनः प्राप्ताः स्वसेनामेव वानराः ॥ ६४८॥
एवं हतेषु सर्वत्र राक्षसेषु दशाननः ।
रोदमानासु च स्त्रीषु निःसृतः क्रोधमूञ्छितः ॥ ६४९॥
द्वारे स पश्चिमे वीरो राक्षसैर्वहुभिर्वृतः।
कासौ रामेति च वदन्धनुःपाणिः प्रतापवान् ॥ ६५०॥
रथस्थः शरवर्षे च व्यसृजद्वानरेपु सः।
ततस्तद्वाणभिन्नाड्या वानरा दुद्रुवुस्तदा ॥ ६५१ ॥
पलायमानांस्तान्दृष्ट्वा वानरान्राघवस्तदा ।
कस्मात्तु वानरा भग्नाः किमेपां भयमागतम् ॥ ६५२।।
इति रामवचः श्रुत्वा प्राह वाक्यं विभीषणः ।
शृणु राम महाबाहो रावणो निर्गतोऽधुना ।
तद्वाणभिन्ना हरयः पलायन्ति महामते ॥६.३॥
इत्युक्तो राघवस्तेन धनुरुद्यम्य चोत्थितः।
ज्याघोपतलघोपाभ्यां पूरयामास खं दिशः॥ ६५४ ॥
युयोध रावणेनाथ रामः कमललोचनः ।
सुग्रीचो जाम्बवांश्चैव हनूमानदस्तथा ।
विभीपणो वानराश्च लक्ष्मणश्चापि वीर्यवान् ॥ ६५ ॥
इति रावणसेनां तां वर्षन्ती सर्वसायकान् ।
हस्त्यश्वरथयुक्तां ते विनिजधुर्महायलाः।
रामरावणयोर्युद्धमभूत्तत्रातिभीपणम् ॥६९६ ॥
रावणेन विसृष्टानि शस्त्रास्त्राणि च यानि वै।
तानि च्छित्वा स्वशस्त्रैस्तु राघवः खे महाबलः ॥ ६.७॥
शरेण सारथिं हत्वा दशभिश्च महाहयान् ।
रावणस्य धनुग्छित्वा मिनेन च स राघवः ॥६॥८॥
मुकुटभङ्गं दशभिः कृत्वा तन्मस्तकं पुनः।
सुवर्णपुरर्दशभिः शरैर्विव्याध चीर्यवान् ॥ ६५९ ॥
ततो दशास्यो व्यथितो रामयाणैर्भृशं तदा।
विवेश मन्त्रिमिनीतः स्थपुरं देवकण्टकः ॥ ६६०॥

·टोडरानन्द [२.७६६१ बोधितस्तूर्यनादैस्तु गजयूथक्रमैश्च सः । सुप्राकारं समुल्लङ्ग्य कुम्भकर्णो विनिर्गतः ॥ ६६१ ॥ उत्तुस्वनदेहोऽसौ भीमदृष्टिमहाबलः। वानरान्भक्षयन्दुष्टो विवचार क्रुधान्वितः ॥ ६६२॥ तं दृष्ट्वोत्पत्य सुग्रीवस्तलेनोरस्यताडयत् । कर्णद्वयं कराभ्यां तु छित्त्वा वक्त्रेण नासिकाम् ।। ६६३ ॥ क्षणमात्रेण हतवान्क्षिप्रकारी कपीश्वरः । ताडितो वानरेन्द्रेण कर्णनासर्विनाकृतः॥६६३ ॥ कुम्भकर्णोऽपि तद्रक्तं स्वकीय प्राणनिःस्तम्। रामं दृष्ट्वा वभाषेऽथ युद्धाय समुपस्थितम् ॥ ६६५ ॥ कवन्धोऽहमस्मि नेति वदतोः सांप्रतं रणे । इत्युक्ते जहसुः सर्वे वानरा हटमानसाः ॥ ६६६ ॥ धूम्राक्षकस्य नादांश्च संख्यातीतानिशाचरान् । सर्वतो युद्धमानांश्च रक्षोनाथान्रणेऽधिकान् ॥ ६६७ ॥ राघवो घातयित्वा तु वानरेन्द्रैः स्वयं ततः । चक्रे स विशिखैः स्थाप्णु कुम्भकर्णकयन्धकम् ॥ ६६८॥ अपनीयेन्द्रजित्पाशं गरुडेनागतेन सः। रामो भ्रात्रा सहोत्तिष्ठन्शुशुभे वानरैर्वृतः ।। ६६९ ॥ व्यर्थ गते इन्द्रजिति कुम्भकर्णे निपातिते । लड्कानाथस्ततः क्रुद्धः पुत्रं त्रिशिरसं पुनः ॥ ६७० ॥ अतिकायमहाकायौ देवान्तकनरान्तकौ । यूयं गत्वा तु तत्राद्य तौ नरावनिजनतः (?) ॥ ६७१ ॥ तानियुज्य दशग्रीवः पुत्रानेयं पुनम्रवीत्। महोदरमहापाश्वा सर्वरतैर्महायलैः। युवां प्रजत तो हन्तुमुद्यती रामलक्ष्मणौ ॥ ६७२॥ दृष्टा तानागतांश्चैव युध्यमानारणे रिपून् । आनिन्ये लक्ष्मणः पद्भिः शरैस्तीक्ष्णैर्यमालयम् । थानराणां समूहश्च स्विष्टांश्च रजनीचरान् ॥ ६७३ ॥ सुग्रीवेण हतः कुम्भो राक्षसोयलदर्पितः। निकुम्भी यायुपुषण निहतो देवभीतिदः ।। ६७४ ॥

·२.७.६८८]
श्रीरामावतारः।
विरूपाक्षं युध्यमानं गदया तु विभीषणः ।
भीममेकाश्वपतिं च वानरेन्द्रो निजघ्नतुः ।
अझ्दो जाम्बवांश्चाथ हरयोऽन्यानिशाचरान् ॥ ६७५ ॥
युद्धमानस्तु तं भीमं मकराक्षं महावलम् ।
जघान रामो वाणेन याणवृष्टिकरं नृपः ।। ६७६ ॥
इन्द्रजिन्मन्त्रलब्धं तु रथमारुह्य खे पुनः ।
वानरेन्द्रेषु सर्वेषु शरव ववर्प सः॥ ६७७ ॥
रात्रौ तद्वाणभिन्नं तु धनं सर्व स राघवः ।
निश्चेष्टमखिलं दृष्ट्वा जाम्बवत्प्रेरितस्तदा ॥ ६७८ ॥
धीर्यादौषधमानीय हनूमान्मारुतात्मजः ।
भूमौ शयानमुत्थाप्य रामं हरिगणांस्तदा ।। ६७९ ॥
तैरेव वानरैः सोऽथ ज्वलितोल्काकरीनिशि ।
दाहयामास लवां तु हस्त्यश्वरथराक्षसाम् ॥६८०॥
वर्षन्तं शरजालानि सर्वदिक्षु घनो यथा ।
स्वभ्रात्रा मेघनादं तु घातयामास राघवः ॥ ६८१॥
घातितेष्वय रक्षस्तु पुत्रमित्रादिवन्धुषु ।
कारितेप्वथ विप्रेषु होमजन्यादिकर्मणाम् ॥ ६८२ ।।
ततः क्रुद्धो दशग्रीवो लङ्काद्वारे विनिर्गतः ।
कासौ राम इति ख्यातो मानुपस्तापसाकृतिः॥६८३ ॥
योद्धा कपिरलैः प्रोच्चैयाहरराक्षसाधिपः ।
वेगवानिर्विनीताश्वर्युकश्चित्ररथे स्थितः ॥ ६८४ ॥
अथायान्तं तु तं दृष्ट्वा रामः प्राह दशाननम् ।
रामोऽहमत्र दुष्टात्मनेहि रावण मां प्रति ॥ ६८५ ॥
प्रत्युक्ते लक्ष्मणः प्राह सज्जीयोचरम् ।
अनेन रक्षसा योत्स्ये त्वं तिष्ठेति महाबलः॥ ६८६ ॥
रुरोध स दशग्रीवं तयोर्युद्धमभून्महत् ।
देवा व्योनि विमानस्था चीक्ष्य तस्थुर्महाबलम् ॥ ६८७ ॥
ततो रावणशस्त्राणि भित्त्वा खे तीक्ष्णसायकैः ।
लक्ष्मणः सारथि इत्वा तस्याश्वानतिमल्लकैः ॥ ६८८॥

·टोडरानन्दे
[२.७.६६.
बोधितस्तूर्यनादैस्तु गंजयूथक्रमैश्च सः!
सुप्राकारं समुल्लञ्य कुम्भकर्णो विनिर्गतः॥ ६६१ ॥
उत्तुङ्गस्थनदेहोऽसौ भीमदृष्टिर्महायलः ।
धानरान्भक्षयन्द्रुष्टो विवचार क्रुधान्वितः ॥ ६६२ ।।
तं दृष्टोत्पत्य सुग्रीवस्तलेनोरस्यताडयत् ।
कर्णद्वयं कराभ्यां तु छित्त्वा वक्त्रेण नासिकाम् ॥६६३॥
क्षणमात्रेण हतवान्क्षिप्रकारी कपीश्वरः ।
ताडितो वानरेन्द्रेण कर्णनासैविनाकृतः ॥ ६६४ ॥
कुम्भकर्णोऽपि तद्रक्तं स्वकीय घ्राणनिःसृतम् ।
रामं दृष्ट्वा यभावेऽथ युद्धाय समुपस्थितम् ॥ ६६५ ॥
कयधोऽहमस्मि नेति चदतोः सांप्रतं रणे।
इत्युक्त जहसुः सर्वे वानरा हश्मानसाः ॥ ६६६ ॥
धूम्राक्षकस्य नादांश्च संख्यातीतानिशाचरान् ।
सर्वतो युद्धमानांश्च रक्षोनाथारणेऽधिकान् ॥ ६६७ ॥
राघवो घातयित्वां तु यानरेन्द्रैः स्वयं ततः।
चक्रे स विशिखैः स्थाप्णु कुम्भकर्णकयन्धकम् ॥ ६६८॥
अपनीयेन्द्रजित्पाशं गण्डेनागतेन सः ।
रामो भ्रात्रा सहोत्तिष्ठन्शुशुभे वानरैर्वृतः ॥ ६६९ ॥
व्यर्थ गते इन्द्रजिति कुम्भकर्णे निपातिते ।
लानाथस्ततः क्रुद्धः पुत्रं त्रिशिरसं पुनः ॥ ६७० ॥
अतिकायमहाकायौ देवान्तकनरान्तकौ ।
यूयं गत्या तु तवाद्य तो नरावनिजनतः (?) ॥ ६७१ ॥
तानियुज्य दशग्रायः पुत्रानेयं पुनर्ग्रवीत्।
महोदरमहापायी सरतमहायलैः।
युवां प्रजत तो हन्तुमुद्यती रामलक्ष्मणौ ॥ ६७२।।
दृष्टा तानागतांश्चैव युध्यमानान्रणे रिपून् ।
आनिन्ये लक्ष्मणः पतिः शरैस्तीक्ष्णैर्यमालयम् ।
पानराणां समूहैश्च स्विष्टांश्च रजनीचरान् ॥ ६७३ ॥
मुग्रीवेण हतः कुम्भो राक्षसो घलदर्पितः ।
निकुम्भो यायुपुषेण निहतो देवभीतिदः ॥ ६७४ ॥

·२.७.६८८]]
श्रीरामाचतान
१९
१
विरूपाक्षं युध्यमानं गदया तु विभीषणः।
भीममेकाश्वपति च वानरेन्द्रो निजध्नतुः ।
अङ्कदो जाम्यवांश्चाथ हरयोऽन्यानिशाचयन् ॥ ६७५ ।।
युद्धमानस्तु तं भीमं मकराक्षं महाबलम् ।
जघान रामो वाणेन याणवृष्टिकरं नृपः ॥ ६७६ ॥
इन्द्रजिन्मन्त्रलन्धं तु रथमारुह्य खे पुनः ।
वानरेन्द्रेषु सर्वेषु शरवर्षे ववर्ष सः ६७७॥
रात्रौ तद्वाणभिन्नं तु वनं सर्व स राघवः ।
निश्चेष्टमखिलं दृष्ट्वा जाम्बवत्प्रेरितस्तदा ॥ ६७८ ॥
वीर्यादीपधमानीय हनूमान्मारुतात्मजः ।
भूमौ शयानमुत्थाप्य रामं हरिगणांस्तदा ।। ६७९ ॥
तैरेव पानरैः सोऽथ ज्वलितोल्काकरीनिशि ।
दाहयामास लङ्कां तु हस्त्यश्वरथराक्षसाम् ।।६८०॥
वर्षन्तं शरजालानि सर्वदिश्च घनो यथा ।
स्वभ्रात्रा मेघनादं तु घातयामास राधवः ॥ ६८१ ।।
घातितेष्वथ रक्षस्सु पुत्रमित्रादियम्धुपु ।
कारितेष्वथ विनेयु होमजप्यादिकर्मणाम् ॥ ६८२ ॥
ततः कुद्धो दशग्रीवो लङ्काद्वारे विनिर्गतः ।
कासी राम इति ख्यातो मानुपस्तापसाकृतिः ॥ ६८३ ।।
योद्धा कपिवलैः प्रोच्चाहरराक्षसाधिपः ।
वेगवद्धिविनाताश्चैयुक्ताश्चत्ररथे स्थितः ॥ ६८४ ॥
अथायान्तं तु तं दृष्ट्वा रामः प्राह दशाननम् ।
रामोऽहमत्र दुष्टात्मनेहि रावण मां प्रति ॥ ६८५ ॥
युके लक्ष्मण साह रामं राजीवलोचनम् ।
अनेन रक्षसा योत्स्ये त्वं तिष्ठेति महायलः॥ ६८६ ।।
रोध स दशग्रीवं तयोर्युद्धमभूमिहत् ।
देवा व्योनि विमानस्था वीक्ष्य तस्थुमहायलम् ॥ ६८७॥
ततो रावणशस्त्राणि भित्या खे तीक्ष्णसायकैः ।
लक्ष्मणः सारा हत्वा तस्याभ्यानतिमल्लकः ॥ ६८८॥

·१९२
टोडरानन्दे
[ २.७.६८९
रावणस्य धनुश्छित्त्वा ध्वजं च निशितैः शरैः।
वक्षास्थले महावीर्यों विव्याध परवीरहा ॥ ६८९ ।।
ततो रथानिपत्याधः क्षिप्रं राक्षसनायकः।
शक्ति जग्राह कुपितो घण्टानादविनादिनीम् ।
अग्निज्वालाज्वलजिह्वां महोल्कासदृशद्युतिम् ॥ ६९० ॥
घण्टामुष्टिविनिक्षिप्ता शक्तिः सा लक्ष्मणोरसि ।
विदार्योो प्रविष्टा तु देवस्त्रस्तास्ततोऽम्बरे ॥ ६९१ ॥
लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा रुदभिर्वानरेश्वरैः ।
दुखितः सत्त्वमास्थाय तत्पार्श्व प्राप्य राघवः ।। ६९२ ॥
शक्तिमुत्पाट्य याहुभ्यां दिव्योपधियलेन च ।
अनुजं नीरज क्षिप्रं कारयामास राघवः ॥ ६९३ ॥
ततः श्रुद्धो जगन्नाथो रामः कमललोचनः ।
रावणस्य बलं शिष्टं हस्त्यश्वरथराक्षसम् ॥ ६९४ ॥
हत्या क्षणेन चीर्यात्मा तच्छरीरंतु सायकैः।
तीक्ष्णैर्जरितं कृत्वा तस्थिवान्वानरैर्वृतः ॥ ६९५ ॥
अथाचेप्टो दशग्रीवः संज्ञां प्राप्य शनैः पुनः ।
उत्थाय रावणः क्रुद्धः सिंहनादं ननाद च ।
तन्नादश्रवणाद् व्योम्नि वित्रस्ता देवतागणा. ॥ ६९६ ॥
एतस्मिन्नेव काले तु रामं प्राप्य महामुनिः ।
रावणे पद्धपैरस्तु आगस्त्योऽर्कसमद्युतिः ।
भादित्यहृदयं नाम मन्त्रं प्रादाज्जयप्रदम् ॥ ६९७ ॥
तहतं वैष्णवं चापमतुलं सद्गुणे दृढम् ।
पूजयित्वा तदादाय सज्यं कृत्वा महायलः ॥ ६९८ ॥
सौवर्णपुरस्तीक्ष्णः सशरैमर्मविदारणः।
युयुधे राक्षसेम्द्रेण रघुनायः प्रतापवान् ॥ ६९९ ।।
ज्याघोपतलयोपेण पादसंघर्षणेन च ।
प्रलोक्यमखिलं पूर्ण रामरायणयोस्तदा ॥ ७०० ।।
तयोस्तु युध्यतास्तत्र भीमरावत्योर्महामते ।
परस्परविस्टारनव्याग्नि संमर्दनात्ततः ।
समुत्थिता नृपश्रेष्ठ महोल्फेय समन्ततः॥ ७० ॥

·...] श्रीरामावतार। रावणेन चिरं युद्धा रामो दाशरथिस्तदा । दन्ताधरैस्तु दशभिरुप्रैर्युक्तानि वैरिणः ॥ ७०२ ।। शिरांसि तस्य चिच्छेद विरूपाणि रणे रिपोः। सितदंष्ट्ररपेतानि दम्तकोलाहलानि च ॥७०३ ॥ पुनः पुनः प्ररूढानि सिहनादवराणि च । छित्त्वा छित्त्वा शिरांस्यस्य पृथस्तै(?) रावणस्य च ।। ७०४ ॥ पञ्चवाजियुतं रम्यं रथं मातलिमेव च । प्रेषयामास देवेन्द्रो महान्तं लोकविश्रुतम् ॥ ७०५॥ वैरिनं रथमारूढः स्तूयमानो दियौकसैः । मातल्युक्तोपदेशस्तु रामदेवः सनातनः ॥७०६ ॥ ब्रह्मदत्तवरं दृष्ट्वा ब्रह्मास्त्रेण दशाननम् । जघान वैरिणं क्रूरं रामरूपी जनार्दनः ॥७०७॥ रामेण निहते तत्र रावणे सगणे रिपौ। इन्द्राद्या देवताः सर्वाः परस्परमथाब्रुवन् ॥७०८॥ रामो भूत्वा हरिस्तमुत्तमं (?) वैरिणं रणे । अन्यैरवध्यमपि तं जघान युधि रावणम् ॥ ७०९॥ तस्मात्तं रामनामानमनन्तमजमच्युतम् । पूजयामोऽवतीर्योामित्युक्त्वा ते दिवौकसः॥७१०॥ नानाविमानैः श्रीमद्भिरवतीर्य महीतले । रुद्रेन्द्रवसुचन्द्राद्या विजितारिदशाननम् ॥ ७११ ॥ विष्णुं जिष्णुं जगद्भूति सानुजं राममव्ययम् । तं पूजयित्वा विधिवत्परिवार्यावतास्थरे ॥७१२॥ रामोऽयं पश्यतां देवा लक्ष्मणोऽयं व्यवस्थितः । सुग्रीवो रविपुत्रोऽयं वायुपुत्रोऽयमास्थितः । अङ्गदाधास्त्विमे सर्वे इत्यूचुस्ते दिवौकसः ॥ ७१३ ॥ गन्धामोदितनक्षत्रभ्रमराणिपदानुगा (?)। देवस्त्रीकरसंयुक्ता राममूर्धनि शोभिता । पपात पुष्पवृष्टिस्तु लक्ष्मणस्य च मूर्धनि ॥ ७१६॥ ततो ब्रह्मा समागत्य हंसयानेन राघवम् । अमोघाख्येन स्तोत्रण स्तुत्वा राममयोधयत् ।। ७१५॥ २५ "- ·९४ टोडरानन्द [२.५.४१५ त्वं विष्णुरादिभूतानां मनोज्ञानहगव्ययः । त्वमेव शाश्वतं ब्रह्म वेदान्तावेदितं परम् ॥ ७१६ ॥ त्वया यदद्य निहतो रावणो लोकरावणः । तत्साधु सर्वलोकानां देवानां कर्म साधितम् ॥ ७१७ ॥ इत्युक्ते पद्मयोनौ तु शंकरः प्रीतिमास्थितः । प्रशस्य रामं तन्मैत्रं प्राप्तं दशरथं नृपम् । दर्शयित्वा ततो देवैः सीता शुद्धत्यकर्तियत् ७९८ ॥ ततो बाहुबलप्राप्तं विमानं पुष्पकं शुभम् । पूतात्मारोप्य तां सीतां विशोकां भृशदूपिताम् ॥ ७१९ ॥ वन्दितां वानरेन्द्रैस्तु साध भ्रात्रा महावलः । रामस्तीर्णप्रतिज्ञोऽसौ भरतासक्तमानसः ।। ७२० ॥ थातोऽयोध्यापुरी रम्यां गत्वा तस्यां द्विजोत्तमैः । अभिषिक्तो वशिष्ठाद्यैर्भरतेन प्रचोदितः । भकरोद्धर्मराज्यं तु चिरं रामः प्रतापवान् ॥ ७२१ ॥ ततस्तु संपूज्य विसृज्य नायको शाखामृगाणामपि राक्षसानाम् । यज्ञादिकं कर्म निजं च कृत्वा जनैश्च रामो दिवमारोह ॥ ७२२ ॥ राजम्मया ते कथितं समासतो रामस्य हृद्याचरितं महात्मनः । इदं च भक्त्या पठतां च शृण्वतां ददाति रामः स्वपदं जगत्पतिः॥ ७२३ ॥ हैं * भय सूची॥ एवं श्रीरामचन्द्रे निजचरणरजःस्पर्शमेध्यामयोध्यां लण्या स्वां राजधानीमधिधरणि महाधीश्वरे राजमाने । कश्चिन्मूत्यो विपश्चिद् द्विज इव दिविषवृन्दचतानुसारी दूतो विज्ञप्तिहेतोत्रिदशपतिते काल एवाजगाम ।। ७२४ ॥ सद्यः प्रोत्थाय दूरादतिरचिररुचः सम्यगभ्यर्च्य पादौ तस्योक्तं श्रोतुकामः सपदि निजरहः कल्पयामास रामः । तत्र द्वारि प्रसपतक्षितिपतिनियह रोद्धमुद्दामयाहु- स्फूर्जदम्भोलिदम्भप्रतिहतपटये लक्ष्मणायादिदेश ॥ ७२५ ।।

·.. •rj श्रीकृष्णावतार। भालभ्राजन्मसिततिलकोझासिदिपचक्रवालो मौज्यावद्धनिकट * नटत्कृष्णसाराजिनः * * | तेजः साक्षादथ विधिवशाद् द्वारदेशानकस्मा- दुर्वासा द्रष्टकामो रघुकुलतिलकं स्वस्तलादाजगाम ।। ७२६ ॥ प्रासादेतस्य गत्वा रहसि रघुपतेर्लक्ष्मणो नम्रमौलि- नत्वा प्रोवाच तस्यागमनमथ दृशा वीक्ष्य तं रामभद्रः। सद्यः स्मृत्वा प्रतिज्ञामथं चरणनते भ्रातरि स्वानुवन्धं देवो दोलायमानः क्षणमिव विमृशन्मौनमङ्गीचकार ॥ ७२७ ।। ज्ञात्वा नत्वा ततोऽगाद द्वयमथ शरयूतीरमासाद्य धीरो धृत्या ध्यानावधानं मनसि निजतनुं त्यक्तवाशेषवेपः। श्रुत्वैतद्रामभद्रः सपदि जगदिदं शून्यवम्मन्यमानः स्वलोकं देवयानैः सह निखिलजनैरादरादारुरोह ।। ७२८ ।। [इत्यवतारसौल्ये रामावतारो नाम सप्तमो हर्पः॥] . अथ श्रीकृष्णावतारः॥ तत्र श्रीभागवते- कार्थतो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः । राक्षां चोभयवंदयानां चरितं परमामृतम् ॥१॥ यदाश्च धर्मशीलस्य नितरां मुनिसत्तम । तत्रांशेनावतीर्णस्य विष्णोयाणि शंस नः ॥२॥ [ भाग० १०.१.१.२] इत्यादिपरीक्षिप्रश्नानतरं श्रीशुक उवाच । सम्यग्न्यवसिता बुद्धिस्तव राजासत्तम । पासुदेवकथायां ते यज्ञाता नैष्टिकी रतिः ॥ ३॥ चासुदेवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन्पुनाति हि । वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄस्तत्पादसलिलं यथा ॥४॥ [भाग १....१५-१६ ·१९६ टोडरानन्द [२.५ . आदाचवतारकारणमाह। भूमिदृप्तनृपव्याजदैत्यानीकशतायुतैः । आक्रान्ता भूरिभारेण ब्रहाणं शरणं ययौ ॥५॥ गौर्भूत्वाचमुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभोः। उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं स्वमवोचत ॥६॥ ब्रह्मा तदवधार्याथ सह देवैस्तया सह । जगाम सत्रिनयनस्तीरं क्षीरपयोनिधेः ॥ ७ ॥ तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृपाकपिम् । पुरुपं पुरुषसूक्तेन ह्युपतस्थे समाहितः ॥८॥ गिरं समाधी गगने समीरिता निशम्य वैधास्त्रिदशानुवाच ह। गां पौरुषी मे शृणुतामराः पुन- विधीयतामाशु तथैव माचिरम् ॥९॥ [भाग० १०.१.१५-२] पौरुषों पुरुपो भगवांस्तत्संवन्धिनीम् । गां वाचम् । मे मत्तः। पुरैव पुंसावधृतो धराज्वरो भवद्भिरंशैर्यदुष्पजन्यताम् । स यावदुर्व्या भरमीश्वरेश्वरः स्वकालशक्त्या क्षपयंश्चरेझुवि ॥ १० ॥ यसुदेवगृहे साक्षाद्भगवान्पुरुषः पर जनिप्यते तत्प्रियाथै संभवन्तु सुरस्त्रियः ॥११॥ यासुदेवकलानन्तः सहस्रवदनः स्यराट् । अग्रजो भविता देवो हरेः प्रियचिकीर्पया ॥१२॥ विष्णोमाया भगवती यया संमोहितं जगत् । भादिया प्रभुणांशेन कार्याथें संभविष्यति ॥ १३ ॥ 70 T तदुपधार्य for तदवधार्य. Sd T उपतस्ये for [पतस्थे. 11c A सलूना रियाय. 12CT अग्रतो for अप्रजो.

·१२.०१.] श्रीकृष्णावतार इत्यादिश्यामरगणान्प्रजापतिपतिर्विभुः। आभ्यास्य च महीं गीर्भिःखं धाम परमं ययौ ॥१४॥ [ भाग. १०.१.२१-२६) अथ कंसकारागार भगवदवतारं प्रस्तीति । शूरसेनो यदुपतिमथुरामवसत्पुरीम् । माथुराब्दशूरसेनांश्च विषयान्युमुजे पुरा ॥ १५॥ राजधानी ततः साभूत्सर्वयादवभूभुजाम् । मथुरा भगवान्यत्र नित्यं संनिहितो हरिः॥ १६ ॥ तस्यां तु कहिँचिच्छौरिर्वसुदेवः सतोहहः । देवक्या सूर्यया साई प्रयाणे रथमारहत् ॥ १७ ॥ सूर्यया नवोढया।. उग्रसेनसुतः कंसो भगिन्याः प्रियकाम्यया । रश्मीन्हयानां जग्राह रौम्मै रथशतैर्वृतः ॥ १८ ॥ [ भाग. १..१.२७-३०) अथ सूची॥ गजानामश्वानां शतमथ च रत्नानि विधिव- त्सुताप्रीत्या प्रादादतिरचिररोचीपि नृपतिः । मृदङ्गाद्यैर्वाद्यैः परमरचिरैर्दुष्टहृदयो वियद्वाणी कंसः श्रवणविषये नूनमकरोत् ॥ १९ ॥ गोऽटमोऽस्यास्तव नाशकारी भविष्यतीत्यम्बरतो वचांसि । आकर्ण्य सद्यः स्फुरिताधरश्री. निहन्तुमेनामसिमाचकर्ष ॥२०॥ तं सान्त्वयन्सपदि तत्त्वपराणि भूय स्तस्मै वचांसि वसुदेव उदाजहार। श्रुत्वाप्यसौ न विरराम यदा विमृश्य स स्वीचकार तनयान्स्वयमेव दातुम् ॥ २१ ॥ 156T आवसम् for अवसत् 188T स्वप्रयारकार्यया.

·टोडरानन्द . . कंसे निवृत्त भगिनीविनाश- हेतोर्व्यतीते समये सुखेन । सा देवकी सूनुमसत सौम्य- माय सुराणामपि वन्दनीयम् ।। २२ ॥ कंसायातिनृशंसाय सुतमानकदुन्दुभिः । जातमावेदयामास प्रीतस्तत्याज तं च सः ॥ २३ ॥ अथ श्रीभागवते । नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामापां च योषितः। घृष्णयो यसुदेवाद्या देवस्याद्या यदुस्त्रियः ॥ २४ ॥ सर्वे ते देवतापाया उभयोरपि भारत । ज्ञातयो यन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रताः ॥ २ ॥ [ भाग १०.१.६२-६३] [गतेऽथ वसुदेवे तु देवकार्यार्थमुद्यतः।] एतत्कंसाय भगवाशशंसाभ्येत्य नारदः। भूमे रायमाणानां दैत्यानां च धघोद्यमम् ॥ २६ ॥ [भाग. १०.१..] उभयोः वसुदेवनन्दयोः । वधोद्यम देवपातमिति शेषः ॥ ऋपेर्विनिर्गमे कंसो यदुम्मत्या सुरानिति । देवक्यां गर्भसंयन्धं विष्ण्वंशं स्ववधं प्रति ॥ २७ ॥ देवी वसुदेयं च निगृह्य निगडेऽग्रहीत् । जातं जातमहापुचं तयोरजनशङ्कया ॥२८॥ अजनो विष्णुः॥ [ भाग. १०-१६५-६६1 आरमाननिह संजातं जानन्याग्विष्णुना हतम् । महासुरं कालनेमि यदुभिः स व्यरुध्यत ।। २९ ॥ [ भाग १..1461 मातरं पितरं भ्रातृाभायांश्च सुहृदः सखीन् । प्रन्ति सुतृपी लुन्या रानानः प्रायशो भुमि ॥ ३० ॥ [ भाग. १.१.६५] । 25ab Not found lo T. 28bT निगडेगहे lor निगडे महीय 30FT माम महदास्तया.

·२.८.४२] श्रीकृष्णावतारः। उग्रसेनं च पितरं यदुभोजान्धकाधिपम् । स्वयं निगृह्य बुभुजे शूरसेनान्महाबलः ।। ३१ ॥ [ भाग० १०.१.६१] यदूनां विरोधमाह । प्रलम्बवकचाणूरतृणावर्तमहाशनैः। मुष्टिंकारिएद्विविदपूतनाकेशिधेनुकैः ॥ ३२ ॥ अन्यैश्वासुरभूपालाणभौमादिभिर्वृतः। यदूनां कदनं चके वली मागधसंश्रयः ॥ ३३ ॥ [ भाग. १०.२.१-२] भगवानपि विश्वात्मा विदित्वा कंसजं भयम् । यदूनां निजनाथानां योगमायां समादिशत् ॥ ३४ ॥ [ भाग० १०.२.६ ) देवक्या जठरे गर्भ शेपाख्यं धाम मामकम् । तत्सनिकृप्य रोहिण्या उदरे संनिवेशय ॥ ३५॥ अथाहमंशभागेन देवस्याः पुत्रतां शुभे । प्राप्स्यामि त्वं यशोदायां नन्दपल्या भविष्यास ।। ३६ ।। आर्चिप्यन्ति मनुप्यास्त्वां सर्वकामचरेश्वरीम् । धूपोपहारयलिभिः सर्वकामवरप्रदाम् ॥ ३७॥ नामधेयानि कुर्वन्ति स्थानानि च नरा भुवि । दुर्गेति भद्रकालीति विजया वैष्णवीति च ॥ ३८ ॥ कुमुदा चण्डिका कृष्णा माधवी कन्यकेति च । माया नारायणीशानी शारदेत्यम्बिकेति च ॥ ३९॥ गर्भसंकर्षणात्तं वै प्राहुः संकर्षणं भुवि । रामेति लोकरमणावलं वलयदुच्छ्रयात् ।। ४०॥ संदिदैवं भगवता तथेत्योमिति तद्वचः । प्रतिगृह्य प्रतिश्चत्य गां गता तत्तथाकरोत् ॥ ४१ ॥ गर्ने प्रणीते देवक्या रोहिणी योगनिद्रया। अहो विस्त्रंसितो गर्भ इति पौरा वियुक्रुशुः ॥ ४२ ॥ 336 Tयुत. for त 39 A मुकुंदा for कुमुदा.

·२०० टोडरानन्दे [ २७ भगवानपि विश्वात्मा भक्तानामभयंकर । आविवेशाशभागेन मन आनकदुन्दुभे ॥४३॥ स विभ्रत्पौरुप धाम भ्राजमानो यथा रवि । दुरासदो दुर्विपहो भूतानां सबभूव ह ॥ १४ ॥ ततो जगन्मङ्गलमच्युताश समाहित शूरसुतेन देवी। दधार सर्वात्मकमात्मभूत काष्ठा यथानन्दकर मनस्त ॥४५॥ सा देवकी सर्वजगन्निवास निवासभूता नितरा न रेजे। भोजेन्द्रगेहेऽग्निशिखेव रुद्धा सरस्वती ज्ञानखले यथा सती ॥४६॥ ता वीक्ष्य कस प्रभया जितान्तप चिरोचयन्ती भवन गुचिस्मिताम् । आहेप मे प्राणहरो हरिगुहा ध्रुव भिती यन्न पुरेयमीदृशी ॥४७॥ किमद्य तस्मिन्करणीयमाणु मे यदर्थतन्नोन विहन्ति पौरुपम् । स्त्रिया स्वसुर्गुरमत्या वयोऽयं यश श्रिय हन्त्यनु कालमायु ॥४८॥ स्थय स जीवन्पलु संपरेतो घर्तेत योऽत्यन्तनशसितेन। देहे मृते त मनुजा शपन्ति गन्ता तमाऽन्ध तनुमानिनो ध्रुघम् ॥ १९ ॥ इति घोरतमानावात्स निवृत्त स्यय प्रभु । आस्ते प्रतीभस्तम्जन्म हरेरानुयन्धरत् ॥ ५० ॥ यासीन सैरिशस्तिष्टभुजान पर्यटन्महीम् । चिन्तयानो हपीयेशमपश्यत्तन्मयं जगत् ॥ १ ॥ 4c T stranitt for gfiat 486 T fera formi ·श्रीकृष्णावतारः। २०५ ब्रह्मा भवश्च तत्रैत्य मुनिभिर्नारदादिभिः । देवैः सानुचरैः साकं गीर्भिपणमैडयन् ॥ ५२ ॥ [ भाग० १.०२०८-२५] घृपणं कामवर्पिणम् ॥ अथ सूची। ब्रह्मेशानपुरोगमा दिविपदो ज्ञात्वा हारें देवकी- गर्भस्थं सपदि प्रफुल्लकमलपोद्भासिनेत्रश्रियः। सत्यत्वेन जगत्प्रपञ्चकतया देवं दयावारिधि भूभारोद्धरणक्षम मधुरया याचा चिरं तुष्टुवुः ॥ ५३ ॥ श्रीभागवते । श्रीशुक उवाच । अथ सवंगुणोपेतः कालः परमशोभनः । पोवाजनजन्मः शान्तसंग्रहतारकम् ॥ ५४॥ दिशः प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामवजाकरा ॥ ५५ ॥ नद्यः प्रसन्नसलिला हृदा अम्बुरुहश्रियः । द्विजालिकुलसंनादस्तबका वनराजयः॥५६ ॥ घचौ वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शुचिः। अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिद्धत ॥ ५७ ॥ मनास्यासन्प्रसन्नानि साधूनामसुरगुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन्नेदुर्दुन्दुभयो दिवि ॥५८॥ जगुः किंनरगन्धर्वास्तुष्टुवुः सिद्धचारणाः । विद्याधर्यश्च ननृतुरप्सरोभिः समं ततः ॥ ५९॥ मुमुचुर्मुनयो देवाः सुमनांसि मुदान्विताः। मन्द मन्दं जलधरा जगर्जुरनुसागरम् ॥ ६॥ निशीथे तम उद्भूते जायमाने जनार्दने । देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाश्रयः। आविरासीद्यथा प्राच्या दिशीम्दुरिव पुष्कलः ॥ ६१ ॥ [ भाग० १०.3-1-6 592 T तदा for सतः.61d T 56b T जलरुहथिय• for अम्बुरुह. सर्वगुहाशय. for "गुहाय..

·टोडरानन्दे । २.८.६३ अथ सूची ॥ लोलत्कुण्डलचारुगण्डयुगलं स्फूर्जन्मुखाम्भोरुहं कब्जाभेषु चतुर्यु बाहुपु गदाचकाजशङ्कश्रियम् । दीप्तं वक्षसि कौस्तुभातिभरैरालोक्य जातं हरि हर्षादानकदुन्दुभिः प्रतिपदं तुष्टाव दिष्टया शनैः ॥ १२ ॥ कंसत्रासवशादयं च मनसा लक्षं गवां प्राददा- द्विप्रेभ्यो विधिवच्चकार मनसा तत्कालकृत्याः क्रियाः । सद्योजातमज निरीक्ष्य नितरां निर्वर्ण्य वस्त्रश्रियं होत्फुल्लविलोचनाथ शनकैरस्तौंदमुं देवकी ॥ ६३ ॥ विष्णो रूपं दिव्यमीरस्वकीयं संहृत्यास्मास्त्राहि कंसस्य भीतेः । एतजाने गर्भगोऽयं समासी- रीश व्यक्ता वश्चनैपा जनानाम् ॥ ६४ ॥ प्राचीनेषु विधाय जन्मसु युवामुग्रं तपो मत्कृते विष्णु मनरूपधारिणमहो मामात्मजं प्रापतुः । भूयो भक्तिभरेण वां करुणया जातोऽस्मि युष्मगृहे पित्रोरेतदुदीर्य दैवतमणि_लोऽभवत्प्राकृतः ॥६५॥ अथ श्रीभागवते ॥ ततश्च शौरिभगवत्प्रणोदितः सुतं समादाय स सूतिकागृहात् । यदा बाहिर्गन्तुमियेप तहांजा था योगमायाजनि नन्दजायया ॥६६॥ सया हतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वारस्थेपु पारेप्वपि शायितप्वथ । द्वारस्तु सर्वाः पिहिता दुरत्यया वृहत्कपाटायसक्रील गृङ्खलः ॥ ६७ ॥ ताः कृष्णचाहे वसुदेव आगते स्वयं ध्यशीयन्त तमी यथा रखे। पवर्ष पर्जन्य उपांशुगर्जितः शेयोऽन्वगाद्वारि निधारयम्फणैः ॥ ६८॥ 66 AT प्रचोदित- for प्रणोदिन.

·२.८.४१] श्रीकृष्णावतारः। . मघोनि वर्षत्यसयमानुजा गम्भीरतोयाघजयोमिफेनिला । भयानकावर्तशताकुला नदी मार्ग ददौ सिन्धुरिव श्रियः पतेः ॥ ६९ ॥ नन्दबज शारिरुपेत्य तत्र ता- म्गोपाप्रसुप्तानुपलभ्य निद्रया ।। सुतं यशोदारायने निधाय त- त्सुतामुपादाय पुनहानगात् ॥७॥ देवक्याः शयने म्यस्य वसुदेवोऽथ दारिकाम् । प्रतिमुच्य पदोलॊहमास्तै पूर्ववदावृतः ॥७१॥ यशोदा नन्दपन्नी च जातं परमयुध्यत । न तलिङ्गं परिधान्ता निद्रयापगतस्मृतिः ॥७२॥ [भाग० १०.. ७-५३] श्रीशुक उवाच । वहिरस्तापुरद्वारः सर्वाः पूर्ववदावृताः । ततो बालध्वनि श्रुत्वा गृहपालाः समुत्थिताः ॥७३॥ ते तु तूर्णमुपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् । आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्नः प्रतीक्षते ॥४॥ स तल्पात्तूर्णमुत्थाय कालोऽयमिति विहलः। सूतीगृहमगाच्छीघ्रं प्रस्पलम्मुक्तमूर्धजः ॥ ७५॥ तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती । सुतेयं तव कल्याण स्त्रियं नो हन्तुमर्हसि ॥ ७६ ॥ वहवी हिंसिता भ्रातः शिशवः पावकोपमाः। त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम् ॥ ७७ ॥ नम्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता विभो । दातुमर्हसि मम्दाया अङ्गेमा चरमा प्रजाम् ॥ ७८ ॥ श्रीशुक उवाच। उपगूह्यात्मजामेवं रुदन्त्या दीनदीनयत् । याचितस्तां विनिर्भर्त्य हस्तादाचिच्छिदे खलः ॥ ७९ ॥ 750T सूर्णे for शीघ्र. 76d T मा for नो.

·२०४ टोडरानन्दे [...८० तां गृहीत्वा चरणयोर्जातमात्रां स्वसुः सुताम् । अपोथयन्छिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूलितसौहृदः॥ ८० ॥ सा तद्धस्तात्समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरं गता। अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्टमहाभुजा ॥ ८ ॥ दिव्यनगम्बरालेपरलाभरणभूषिता । धनुश्चर्मेषुशूलासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ ८२ ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सर किंनरोरगैः। उपाहतोरुयलिमिः स्तूयमानेदमब्रवीत् ।। ८३ ॥ चण्डिकोषाच। किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्तरुत् । यत्र क्वचित्पूर्वशत्रुर्मा हिंसी कृपणान्वृथा ॥ ८४ ॥ श्रीशुक उवाच । इति प्रभाप्य तं देवी माया भगवती भुवि । बहुनामनिकेतेषु वहुनामा बभूव ह ॥ ८५ ॥ तयामिहितमाकये कंसः परमविस्मितः। देवी वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोऽनवीत् ॥ ८६ ॥ फंस उधाचा अहो भगिन्यहो माम मया वां यत पाप्मना । पुत्पाद इवापत्यं यहयो हिंसिताः सुताः ॥ ८७ ॥ सत्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तशातिसुहत्खलः। कालोकान्वै गमिष्यामि ब्रह्मदेव मृतः श्वसन ॥ ८८॥ देयमप्यनुतं वक्ति न मा एव केवलम् । यविश्रम्भादई पापः स्वसुर्निहतवान्शिशून् ॥ ८ ॥ मा शोचतं महाभागावात्मजान्स्वरतंभुजः। जन्तवो सदैकय दैवाधीना महामते ॥ ९ ॥ भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च । नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भूः ॥ ११ ॥ E2CT धनुले चर्मामि' Tuotes v. सहास for महामते 90bT स्यात्मजान् for आत्मनान्: d T तदामतेः

·२.८.१०४]
श्रीकृष्णावतारः।
२०५
यथानेयंविदो भेदो यत आत्मविपर्ययः ।
देहयोगवियोगी च संसृतिन निवर्तते ॥ ९२ ।।
तस्माद्रे स्वतनयान्यया व्यापादितानपि ।
मानुशोच यतः सर्वः स्वकृतं विन्दतेऽयशः ॥९३ ॥
यावद्धतोऽस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यते स्वदृक् ।
नावत्तदभिमान्यज्ञो वाध्यवाधकतामियात् ॥ २४ ॥
क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीनवत्सलाः ।
इत्युक्त्वाभुमुखः पादौ श्यालस्वस्रोरथाग्रहीत् ॥ ९५ ।।
माचयामास निगडाद्विश्रब्धः कम्यकागिरा।
देवकी वसुदेवं च दर्शयन्नात्मसौहृदम् ॥ २६ ॥
भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्तरोपा च देवकी ।
व्यसृजद्वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह ।। ९७ ॥
घसुदेव उवाच ।
एवमेतन्महाभाग यथा वदसि देहिनाम् ।
अज्ञानप्रभवाहंधीः स्वपरेति भिदा यतः ॥ ९८॥
शोकहर्पभयद्वेपलोभमोहमदान्विताः ।
मिथो नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दशः ॥ ९९ ॥
श्रीशुक उवाच।
कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्ध प्रतिभापितः ।
देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोऽविशगृहम् ॥ १०० ॥
तस्यां राज्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिणः ।
तेभ्य आचष्ट तत्सर्वं यदुक्तं योगमायया ॥ १०१ ॥
आकर्ण्य भर्तुर्गदितं तमूचुर्देवशत्रवः ।
देवान्प्रतिकृतामा दैतेया नातिकोविदाः ॥ १०२ ॥
दैत्या ऊचुः।
एवं चेत्तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामव्रजादिषु ।
अनिर्दशानिर्दशांश्च हनिप्यामोऽद्य वै शिशून् ॥ १०३ ॥
किमुद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समरभीरवः ।
नित्यमुद्विग्नमनसो ज्याघोपर्धनुषस्तव ॥ १०४॥

·२०६ टोडरानन्द [२.८.१०५ अस्यतस्ते शरणातहन्यमानाः समन्ततः । जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययुः ॥ १०५ ।। केचित्प्राजलयो भीता यस्तशस्त्रा दिवौकसः। मुक्तकच्छशिसः केचिद्भीताः स्म इति वादिनः ॥ १०६ ।। न त्वं विस्मृ(स)तशस्त्रास्त्राविरथान्भयसंनतान् । हंस्यन्यासकविमुखान्ममवापानयुध्यतः ॥ १०७ ॥ कि क्षेमशंरैर्विबुधैरसंयुगविकत्वनैः । रहोजुषा किं हरिणा शंभुना वा वनौकसा ॥ १०८ ॥ किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता। तथापि देवाः सापत्न्यानोपेक्ष्या इति मन्महे । ततस्तम्भूलखनने नियुझ्यास्माननुव्रतान् ॥ १०९ ॥ यथासयोगे समुपक्षितो नृभि- नं शक्यते रूढपश्चिकित्सितुम् । यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा रिपुर्महाबबलो न वाल्यते ।। ११० ॥ मूलं विष्णुहि देवानां यतो धर्मः सनातनः । तस्य च ब्रह्मगोविप्रास्तपोयज्ञाः सदक्षिणाः ।। १११ ॥ [ भाग १ १०.४.१-33] चित्रा गावश्च चेदाश्च तपः सत्यं दमः शमः । श्रद्धा दया तितिक्षा च तयश्च हरेस्तनूः ॥ ११२ ॥ स हि सर्वसुराध्यक्षो हासुरद्वि गुहाशयः। तन्मूला देवताः सर्वाः सेश्वराः सचतुर्मुखाः ॥ ११३ ॥ एवं दुर्मन्निभिः कंसः सह संमन्य दुर्मतिः । ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृत्तोऽसुरः ॥ १४ ॥ संदिश्य साधुलोकस्य कदने कदनामियान् । फामरूपधरान्दिक्षु दानवात्गृहमाविशत् ।। ११५॥ ते चै रजःप्रतयस्तमसा मूढचेतसः । सतां विद्वेपमाचेहरारादागतमन्यवः॥११६॥ [भाग १...-५] 106a Tदीना for भीना T notes: भीता इति पाठ. 1076T भयमंातान् for भयसनतान् !!ICT हि विष्णु (by transp ) Tum for यतो.

·२.८.११७] श्रीकृष्णावसार। २०७ श्रीशुक उवाच । नन्दश्चात्मज उत्पन्ने जाताहादो महामनाः । आहृय विमान्दैवज्ञान्स्लातः शुचिरलंकृतः ।। ११७ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै । कारयामास विधियत्पितृदेवार्चनादिकम् ॥११८ ॥ धेनूनां नियुते प्रादाहिनेभ्यः समलंरते। तिलादीन्सप्त रत्नौघान्शातकौम्भाम्बरावृतान् ॥ ११९ ।। कालेन मानशौचाभ्यां संस्कारैस्तपसेज्यया । शुध्यन्ति दानः संतुष्ट्या द्रव्याण्यात्मात्मविद्यया ॥१२० ।। सौमङ्गल्यगिरो विप्राः सूतमागधयन्दिनः । गायकाश्च जगु दु यो दुन्दुभयो मुहुः ॥ १२१ ॥ बजः संमृष्टसंसिक्तद्वाराजिरगृहान्तरः। चित्रध्वजपताकास्त्रक्चैलपल्लवतोरणः ॥ १२२ ॥ गावो वृपाश्च वत्साश्च हरिदातैलरूपिताः । विचित्रधातुवर्हस्नग्वस्त्रकाञ्चनमालिनः ॥ १२३॥ महावस्त्राभरणाः कञ्चुकोष्णीपभूपिताः। गोपाः समाययू राजन्नानोपायनपाणयः ॥ १२४ ॥ गोप्यश्चाकर्ण्य मुदिता यशोदायाः सुतोद्भवम् । आत्मानं भूपयांचनुर्वस्त्राकल्पाञ्जनादिभिः॥ १२५॥ नवकुङ्कुमकिजल्कमुखपङ्कजभूतयः । बलिभिस्त्वरितं जग्मुः पृथुश्रोण्यश्चलत्कुचाः ॥१२६ ॥ गोप्यः सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण्ठा- श्चित्राम्बराः पथि शिखाच्युतमाल्यवर्षाः । नन्दालयं सवलयो व्रजतीविरेजु- व्यालोलकुण्डलपयोधरहारशोभाः ॥ १२७॥ [भाग० १०५.१-११. 118 dT 'चन तसा for 'नादिर 1190 T रनौष for रत्नाधान् 122d T°तोरण for तोरणा . 123a T गावो वृथा वसतरा. 127a Tनिश्क- कण्ठ for निष्ककण्ठा-:CTसबलया for सयलयो.

·२०८ टोडरानन्द [२.८.१३८ अथ सूची। गोप्यो गानपरायणा इतइतो नृत्यन्ति वीतत्रपा गोपाः पीतपटावृता दधिजलैः सिञ्चन्ति तथागतान् । नन्दो वेदविचक्षणाय विदुपे वृन्दं गवां प्राददा- दानन्दो ब्रजवासिनामुदभवनन्दस्य पुनोऽभवत् ॥ १२८ ।। श्रीभागवते॥ नन्दः कंसस्य वार्पिक्यं करं दातुं कुरूद्वह । गोपान्गोकुलरक्षायां निरूप्य मथुरां गतः । १२९ ॥ वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दमागतम् । ज्ञात्या दत्तकरं राक्षे ययौ तदधमोचनम् ॥ १३० । तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय देहः प्राणमिवागतम् । प्रीतः प्रियतमं दो| सस्वजे प्रेमविह्वलः ॥ १३१ ।। [ भाग. १०५.१९-२१] यसुदेव उवाच। दिष्टया भ्रातः प्रवयस इदानीमप्रजस्य ते । प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत्समपद्यत ॥ १३२ ॥ दिष्ट्या संसारचकेऽस्मिन्वर्तमानः पुनर्भयः । उपलब्धो भवानद्य दुर्लभं प्रियदर्शनम् ॥ १३३ ॥ नैकत्र प्रियसंवासः सुहृदां चित्रकर्मणाम् । ओघेन व्यूह्यमानानां सवानां स्रोतसो यथा ॥ १३४ ॥ फच्चित्पशव्यं निरुजं भूर्यम्बुतृणवीरुधम् | वृहवनं तदधुना यत्रास्से त्वं सुहृमृतः ॥ १३५ ॥ भ्रातर्मम सुतः कच्चिन्माना सह भवाजे । तातं भयन्तं मन्यानो भवट्यामुपलालितः ।। १३६ ।। पुंसरित्रवर्गों विहितः सुहृदोहानुभाविताः। न तेषु क्लिश्यमानेषु विधगोंऽर्थाय कल्पते ॥ १३७ ॥ 129 T Transp ab and cd ·२.८.१४५] श्रीकृष्णावतारः। २०९ नन्द उवाच। अहो ते देवकीपुत्राः कंसेन यहयो हताः । एकावशिष्टावरजा कन्या सापि दिवं गता ॥ १३८॥ नूनं ह्यदृष्टनिष्ठोऽयमदृष्टपरमो जनः । अदृष्टमात्मनस्तत्त्वं यो घेद न स मुह्यति ।। १३९ ।। चलुदेव उवाच । करो चै वार्पिको दत्तो राशे दृष्टा वयं च वः। नेह स्थेयं बहुतिथं सन्त्युत्पाताश्च गोकुले । १४० ।। श्रीशुक उवाच । इति नन्दादयो गोपाः प्रोक्तास्ते शौरिणा ययुः । अनोभिरनडुयुत्तैस्तमनुज्ञाप्य गोकुलम् ॥ १४ ॥ [ भाग० १०५२३-१२] अथ सूची॥ नन्दे निजव्रजगते वसुदेवयावा संचिन्त्य चार चरणाम्बुजमेव विष्णोः । औत्पातिकानि किल कंसवनोनुसारि- तभृत्यवर्गविहितानि समादृतानि ॥ १४२ ॥ योपिद्वेपमुपेत्य सुन्दरतरं प्राप्ता व्रजं पूतना फंसाद्देववशादुपेत्य भवनं नन्दस्य चाटूक्तिभि । कृष्णं वीक्ष्य निरन्तरेण नितरामाघ्राय मौलिं हरे- रड्के किं च निधाय नीरदसचे स्तन्यं स्वकीयं ददा ॥ १३ ॥ सत्पीयूषमयूखनिर्मलमुखी कुन्दावदाताम्यरा मीपल्लम्बितकेशपाशविलसत्पुष्पश्रियोल्लासिनीम् । सम्यग्वीश्य इंगच्चलेन भगवान्विज्ञाय तां डाकिनी- मस्याः पाणिसरोजपीडितकुचं प्राणान्पयोभिः पपों ॥ १४॥ सा सद्योऽतिकरालपीवरतनुर्मा मुन्च मुञ्चाधुना मुञ्चेत्यस्फुटमापिणी निपतिता भूमौ व्यसू राक्षसी । बालं तत्र विलोक्य वक्षति सुखं क्रीडन्तमस्यास्तनौ गोपा विस्मयमागताः प्रतिपदं रक्षां च चकुर्हरेः ॥ १४५॥ २७ ·२९० टोडरानन्दे [२०.४६ मुद्रा यशोदा सह गोपिकाभि- राघ्राय मौलिं मधुसूदनस्य । सविस्मयोत्फुल्लविलोचनान्ता नीराजनामादरतश्चकार ॥ १४६ ॥ अहो महत्त्वं पुरुषोत्तमस्य दत्वा स्तनं कृष्णजिघांसयापि । या योगिभियानपरैरुपेया तां पूतना सद्गतिमाससाद ॥ १४७ ॥ औत्थानिकोत्सवविधौ सह गोपिकाभि- रम्बा शिशुं विमलशिल्पतले चकार । ऊर्ध्व विधाय नयकोमलपादपद्म कौतूहलेन शकटं भगवान्यभन्ज ॥ १४८॥ तत्रागत्याथ गोपाः शकटमति शिशोः पार्श्वतो मग्नभाण्ड दृष्ट्वा हा फष्टमेतत्किमिति किमिति च प्रोचुरादाय कृष्णम् । विभाः सूक्तैः सदुक्तैरतिरुचिररुचो रक्षणादीनि चक्रु- मूर्धन्याघ्राय माता हरिममितगुणग्राममवे चकार ॥ १४९॥ यशोदा स्वादवादतिगुरुतया तं शिशुमपि क्षितौ धृत्वा विप्णोश्चरणकमलध्यानमकरोत् । तृणावर्ती दैत्योऽव्यतिविपमचात्यारुतिरसौ जहार श्रीकृष्णं वियति विसरम्पांशुविपमः ॥१५॥ अपश्यन्ती बालं विकलहदया हन्त जननी निरानन्दो नन्दः सपदि मुहृदो मूढमनसः । इति ज्ञात्वा कृष्णो वियति विचरन्तं दितिसुतं गले गादं धृत्वा सपदि गलितप्राणमकरोत् ॥ १५१ ॥ भीभागवते ॥ तमन्तरिक्षारपतितं शिलायां निशाणसांचयचं फरालम् । पुरं यथा रदशरण लिई स्त्रियो गदम्यो दगुः समेताः ।। १०२॥ 1520 पुन: lor पुरे ·३.८.१६.j श्रीकृष्णायतार। २१ आदाय मात्र प्रतिहत्य विस्मिताः कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम् । तं स्वस्तिमन्तं पुरुपादनातं विहायसा मृत्युमुखात्प्रमुक्तम् ॥१५३ ।। गोप्यः सगोपाः किल नन्दमुख्या लब्धाशिषः प्रापुरतीय मोदम् । अहो यतात्य द्रुतमेप रक्षसा यालोऽनिवृत्तिं गमितोऽभ्यगात्पुनः ॥ १५४ ॥ हिंस्रः स्वपापेन च हिंसितः खलः साधुः समत्वेन भयात्प्रमुच्यते । कि नस्तपश्वीर्णमधोक्षजार्चनं पूर्तेष्टदत्तमुत भूतसौहृदम्। यसंपरेतः पुनरेव वालको दिष्टया स्ववन्धून्प्रणयादुपस्थितः ॥ १५५ ॥ दृष्ट्वाक्षुतानि पहुशो नन्दगोपो बृहदने । वसुदेवयचो भूयो मानयामास विस्मितः ॥१५६॥ तृणावर्तागमे दृष्पगौरवाशदिनी प्रसूम् । योभयन्दर्शयामास जृम्भमाणो मुखे जगत् ॥१५७ ॥ एकदामकमादाय स्वाङ्कमारोप्य भामिनी । प्रस्तुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता १५८ ॥ पीतप्रायस्य जननी सा तस्य विरस्मितम् । मुखं लालयती राजजृम्भतो ददृशे इदम् ॥ १५९ ॥ खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशाः सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च । द्वीपानगांस्तहुहितुर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजगमानि ॥ १६० ॥ सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन्संजातवेपथुः। संमोल्य मृगशाचाक्षी नेत्रे आसीत्सुविस्मिता ॥ १६१ ॥ [भाग. १०.७२९-30] 154 4 T च गोपा for सगोपा, BT लस्वा पुन for लब्धाशिप 155ar विहिंसिंत for च हिंसित. bT विमुच्यते for प्रमुच्यते. 155 4 T प्रणयन् for प्रणयाद ·टोडरानन्द [ २.८.१६२ अथ सूची। बजे गों गत्वा यदुकुलगुरुः शौरियवसा समायातो नम्दालयमथ शिशुं वीक्ष्य मुदितः। तयो मान्यथैरनुगतपदाम्येय विदधे विधिज्ञः संगुप्त रहसि निवसम्सभयतः ।। १६२॥ चरम्तौ जानुभ्यामथ करयुगाभ्यामधिमहि स्फुरस्ती प्रत्यङ्ग परिणतरजोरूपितरुची। कदाचिजम्बालाकुलितललितों केतवशिशू मुदा मात्रोः प्रीति प्रतिपदमुदारां विदधतुः ॥ १६३ ॥ वत्साम्मुश्चति गा रुणद्धि चपलो मुष्णाति कृष्णो दधि क्षीराणि क्षिपति क्षितौ तव सुतो इष्टः क्वचिल्लीयते । भाण्डं स्फोटयति स्वयं च शिशुभिः सपीपि मुझे बला- च्छुत्यैवं गुरुगोपिकाजनवचो लेभे यशोदा मुदम् ॥ १६४ ॥ बालक्रीडनया मया सह गतः कृष्णो मृदं भुक्तवा- अछुत्वैवं बलवाचमाह जननी किं कृष्ण सत्यं वचः । मिथ्या मातरिदं विलोकय मुखं व्यादेहि मत्संमुखं व्यादीणे बदने शिशोरथ जगद् दृष्ट्वा ययौ विस्मयम् ॥ १६५ ॥ श्रीभागवते ।। इत्थं विदिततत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वरः । वैष्णवी व्यतनोन्मायां पुत्रस्नेहमयीं विभुः ॥ १६६ ॥ सद्यो नष्टस्मृतिस्पी सारोप्यारोहमात्मजम् । प्रवृद्धस्नेहकलिलहृदयास यथा पुरा ॥ १६७ ॥ घय्या चोपनिषद्भिश्च सांख्ययोगैश्च सात्त्यतैः। उपगीयमानमाहात्म्यं हरि सामन्यतात्मजम् ॥ १६८ ॥ [ भाग० १०.८.y-५] अथ सूची। दो मन्थनकर्मणाकुलमतिर्माता कदाचित्सुतं पीतस्तन्यमवश्य चञ्चलतरं दामना रढोराले । पड़ा गाढमवेभ्य घश्यामले कृष्णस्य गढस्मिता गायन्ती चरितं हरेरय दधि स्फीतं ममन्य स्वयम् ॥ १६९।। 1674Tयासी tor 'इदयाम.

·३.८.१५ श्रीकृष्णावतारः। श्रीभागवते ॥ तहाम वध्यमानस्य स्वात्मजस्य कृतागसः। गुलोनमभूत्तेन संदधेऽन्यच्च गोपिका ॥ १७० ॥ यदास तदपि म्यूनं तैनान्यदपि संदधे । तदपि यद्गुलं न्यून यद्यदादत्त वन्धनम् ।। १७ ॥ एवं स्वगेहदामानि यशोदा संदधत्यपि । गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ।। १७२ ॥ स्वमातुः स्विन्नगात्राया विनस्तकयराजः। दृष्ट्वा परिश्रम कृष्णः कृपयासीत्स्ववन्यने ॥ १७३ ॥ [ भाग. १०.९.१५-१८] अथ सूची। लोकेभ्यो निजभक्तभक्तिवशतां संदर्शयन्नम्बया बद्धोलूखलमाचकर्ष पुरतो दृष्ट्वा गुमावर्जुनौ । तायुद्धर्तुमना बभञ्ज विचरामध्ये हरिीलया पुत्राभ्यां धनदस्य च स्तुतिपदं प्राप्तः श्रियं यच्छतु ॥ १७४ ॥ श्रीभागवते ॥ [एवं संदर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता।] स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १७५ ॥ नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यड्गसंश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी यत्तत्प्राप विमुक्तिदात् ॥ १७६ ॥ नार्य सुखापो भगवान्देहिनां गोपिकासुतः । ज्ञानिनां चात्मपोतानां यथा भक्तिमतामिह ।। १७७॥ कृष्णस्तु गृहकत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभुः। अद्राक्षीदर्जुनौ पूर्व गुह्यको धनदात्मजौ ॥ १७८ ॥ पुरा नारदशापेन वृक्षता प्रापित्तौ मदात् । नलकूबरमणिनीयाविति ख्यातो श्रियान्वितों ॥ १७९ ॥ [ भाग१०.९.१९-२31 171 a T यदामीत् for यदास. 173 a T खिन्नगात्राय! for स्विन'. 175a tot found in A. 1770 T आत्मभूताना for पोताना, T notes आत्मपोताना asl.1 ·२१४ टोडरानन्द [२००१ श्रीभागवते ॥ गोपा नन्दादयः श्रुत्वा द्रुमयोः पततो रखम् । तत्राजग्मुः कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशङ्किताः ॥१८॥ भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ । यभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥ १८१॥ उलूखलं विकर्षन्तं दाना बद्धं च बालकम् । कस्येदं कुत आश्चर्यमुत्पातभयशविताः॥१८२॥ वाला ऊचुरनेनेति तिरश्चीनमुलूखलम् । विकर्पता मध्यगेन पुरुषावष्यवक्ष्महि ॥ १८३॥ न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति कस्यचित् । बालस्योत्पाटनं तवीः केचित्संदिग्धचेतसः ॥१८४॥ उलूखलं विकर्पन्तं दाना बद्धं स्वचालकम् । विलोक्य नन्दः प्रहसद्वदनो विमुमोच ह ॥१८५ ॥ [ भाग० १०.११.१-६ अथ सूची। भक्तानामनुकम्पया प्रकटयन्स्वं यालरूपं वपु- मातुः पाणिसरोरुहाङ्गुलिदलालम्याच्छनैरस्थितः । गोपस्नीकरतालिकाभिरभितो नृत्यन्यशोदापुरो गोपीनां मुदमाततान जगदानन्दैककन्दो हरिः॥१८६॥ धीभागवते ॥ गोपवृद्धा महोत्पाताननुभूय वृहदने । नन्दादयः समागम्य व्रजकार्यममन्त्रयन् ॥ १८७॥ [ भाग० १.११ २.] [रन्तुं घृन्दावनं गन्तुमन्तः कृष्णेन यन्त्रिताः । स्थतन्त्रा इव नन्दाद्या मन्त्रमेतममन्त्रयन् ॥ १८८॥] [ टीकारुङ्लोकः । ] रात्रोपनन्दनामाह गोपी शानययाधिक। देशकालार्थतत्त्वज्ञः प्रियदामरुप्णयोः १८९॥ 182dT उत्पाद इति कातरा; T notes v | उत्तभयरातरा विगत for तिरधीन, 168 Astanza taken from श्रीधरी टोमा 1836T ·२८ २०१] श्रीकृष्णावतारः। उपनन्द उवाच। उत्थातव्यमितोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैपिभिः । आयान्त्यत्र महोत्पाता बालानां नाशहेतव ॥ १९०॥ मुक्त कथंचिद्राक्षस्या चालघ्न्या चालको ह्यसौ। हरेरनुग्रहान्नूनमनश्चोपरि नापतत् ॥ १९१ ॥ चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् । शिलायां पतितस्तन परिनात. सुरेश्वरैः ॥ १९२ ॥ यन्न मृतोऽयं द्रुमयोरन्तरं प्राप्य बालकः । असावन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम् ॥ १९३ ॥ यावदोत्पातिको रियो व्रज नाभिभवेदित' । तावद्वालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगा ॥ १९४ ॥ वन वृन्दावन नाम पशन्यं नवकाननम् । गोपगोपीगवां सेन्यं पुण्याद्रितृणवीरुधम् ॥ १९५ ॥ तत्तत्राद्यैव यास्याम शकटान्युङ्ग माचिरम् । गोधनान्यग्रतो यान्तु भवता यदि रोचते ।। १९६ ॥ श्रीशुक उवाच । तच्छुत्वैकधियो गोपा साधु साध्विति वादिन । प्रजाम्स्वान्स्वान्समायुज्य ययू रूढपरिच्छदा ॥ १९७ ।। वृद्धान्बालानियो राजन्सर्वोपकरणानि च । अनस्स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासनाः ॥ १९८॥ गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गापयापूर्य सर्वत । तूर्यघोषेण महता ययु सहपुरोहिताः ॥५९९ ॥ गोप्यो रूढरथा नुलकुचकुकुमकान्तयः । कृष्णलीला जगु प्रीता निष्काण्ठ्य सुवासस ॥ २०० ॥ तथा यशोदारोहिण्यावेक शकटमास्थिते । रेजतुः कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥ २०१॥ वृन्दावनं सप्रविश्य सर्वकालसुखावहम् । तत्र चत्रुघ्रजानास शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥ २०२ ॥ 193 a Tनियेत for मृतोऽय ·टोडरानन्द [२.६.१८॥ श्रीभागवते॥ गोपा नन्दादयः श्रुत्वा दुमयोः पततो रवम् । तत्राजग्मुः कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशविताः ॥१८॥ भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ । यभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥१८१॥ उलूखलं विकर्षन्तं दाना बद्धं च बालकम् । कस्येदं कुत आश्चर्यमुत्पातभयशविताः ॥१८॥ वाला ऊचुरनेनेति तिरश्चीनमुलूखलम् । विकता मध्यगेन पुरपावत्यवक्ष्महि ॥ १८३॥ न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति कस्यचित् । बालस्योत्पाटनं तोंः केचित्संदिग्धचेतसः॥१८४ ।। उलूखलं विकर्पन्तं दाना बद्धं स्ववालकम् । पिलोक्य नन्दः प्रहसद्वदनो विमुमोच ह ॥ १८५॥ [ भाग० १० १११-६] अथ सूची॥ भक्तानामनुफम्पया प्रकटयन्स्वं बालरूपं वपु- मातुः पाणिसरोरुहाङ्गुलिदलालम्बाच्छनैरस्थितः । गोपत्रीकरतालिकाभिरभितो नृत्यन्यशोदापुरो गोपीनां मुदमाततान जगदानन्दैककन्दो हरिः॥१८६॥ श्रीभागवते ॥ गोपवृद्धा महोत्पाताननुभूय बृहद्वने । नन्दादयः समागम्य ब्रजकार्यममन्त्रयन् ॥ १८७॥ [ भाग. १०१२.] [रस्तुं घृन्दावनं गन्तुमन्तः कृष्णेन यन्निताः। स्वतन्त्रा च नन्दाद्या मानमेतममात्रयन् ॥ १८८॥] [ टीशरुच्छ्लोकः । तत्रोपनन्दनामाह गोपी ज्ञानयोधिक । देशमालार्धतत्त्व प्रियटदामरणयोः १८९ ॥ 182 d उत्पाद इति कातरा-T notes v 1 उत्पातभयकातरा तिगत for तिरधीन, 158 A stanza taken from श्रीधरी टौका 1836T ·२०८.२०२] श्रीकृष्णावतारः। २१५ उपनन्द उवाच। उत्थातन्यमितोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैपिमिः । आयान्त्यत्र महोत्पाता चालानां नाशहेतवः ॥ १९०॥ मुक्तः कथंचिद्राक्षस्या चालघ्या वालको ह्यसौ। हरेरनुग्रहान्नूनमनश्चोपरि नापतत् ॥ १९१ ॥ चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् । शिलायां पतितस्तत्र परित्रातः सुरेश्वरैः ॥ १९२॥ यन्न मृतोऽयं दुमयोरन्तरं प्राप्य बालकः । असावन्यतमो चापि तदप्यच्युतरक्षणम् ॥ १९३ ॥ यावदोत्पातिको रिट्रो बजं नाभिभवेदितः । तावद्वालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगाः॥ १९४ ॥ वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नयकाननम् । गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्यादितृणवीरुधम् ॥ १९५॥ तत्तत्राद्यैव यास्यामः शकटान्युङ्ग माचिरम् । गोधनान्यग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥ १९६ ॥ श्रीशुक उवाच। तच्छ्रुत्वैकधियो गोपाः साधु साध्विति वादिनः । प्रजान्स्वान्स्वान्समायुज्य ययू रूढपरिच्छदाः ॥ १९७ ॥ वृद्धान्बालास्त्रियो राजन्सर्वोपकरणानि च । अनस्स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासनाः ॥ १९८ ॥ गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वतः । तूर्यघोपेण महता ययुः सहपुरोहिताः ॥ ५९९ ॥ गोप्यो रूढरथा नुनकुचकुङ्कुमकान्तयः । कृष्णलीलां जगुः प्रीता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः ॥ २०० ॥ तथा यशोदारोहिण्यावकं शकटमास्थिते । रेजतुः कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥ २०१॥ वृन्दावनं संप्रविश्य सर्वकालसुखावहम् । तत्र चक्रुर्घजायासं शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥ २० ॥ 1934T म्रियेत for मृतोऽयं ·टोडरानन्दे [२.०१.१ वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च । वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोरपि ॥ २०३ ॥ एवं जौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ वालचेष्टितैः । कलवाक्यौ च कालेन वत्सपालौ बभूवतुः ॥ २० ॥ अघिदूरे व्रजभुवः सह गोपालदारकैः । चारयामासतुर्वत्मानानाकीडापरिच्छदौ । २०५ ॥ क्वचिद्वादयतो वेणूलेपणैः क्षिपतः क्वचित् । धाचित्पादैः किङ्किणीभिः क्वचिकृत्रिमगोवृपैः ॥ २०६॥ पायमाणो नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रतैर्जन्तूंचरतुः प्रारुतौ यथा ॥ २०७ ॥ कदाचिद्यमुनातीरे वत्सांश्चारयतोः स्वकैः । घयस्यैः कृष्णवलयोर्जिघांसुदैत्य आगमत् ॥ २०८ ॥ तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरिः। दर्शयन्वलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत् ॥ २०९ ॥ गृहीत्वापरपादाभ्यां सहलानलमच्युतः। भ्रामयित्वा कपित्थाने प्राहिणोद्तजीवितम् । स कपित्थैर्महाफायः पात्यमानः पपात ह ॥ २१०॥ तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शशंसुः साधु साध्विति । देवाश्च परिसंतुया यवपुः पुष्पवृष्टिभिः ॥ २११ ॥ तौ वत्सपालको भूत्वा सर्वलोकैकपालको । सप्रातराशी गोवत्सांश्चारयन्तौ विचरतुः ॥ २१२ ॥ स्वं स्वं वत्सकुलं सर्चे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम् ॥ २१३ ॥ [ भाग० १० ११ २०-४५] अथ सूची ॥ वालाः कदाचिदमलानि पयांसि पातु- मीयुः सरोऽथ बलकृष्णमुसाः सुखेन । आगत्य तन यफरूपधरः करालो दैत्योऽगमत्कमललोचनमीशयम्धम् ॥ २२४ ॥ 204 CT करवाश्यै स्वालेन 21laT चभूयु पुष्पवारिंग ·२.८.२२२] श्रीकृष्णावतारः। १७ त्रस्तावालाविलोम्य स्वयमथ कुहराद्वालरूपी मुगरि. श्चन्चोरादाय गाई बसमतुलवलं लीलयवाच । त्यतप्राणः पृथिव्यामपतदथ वको चीक्ष्य बालस्य विष्णो- लीलामानन्दशीलां वियति दिविषदः पुष्पवर्षाणि चक्रुः ॥ २१५॥ वत्सांश्चारयतः सुसेन यमुनातीरे शिशूनां महा- घोरः पार्श्वमसावगादजगराकारो विदीर्णाननः । तदनं विविशुः कुतूहलधियो याला विशालाति कृष्णो वीक्ष्य विचार्य तन्मुसगुहां पातुं शिशुनाविशत् ॥ २१६ ॥ कृष्णस्तस्योदरस्थः स्वयमथ ववृधे लीलया विश्वमूर्ति- भक्तानामार्तिहन्ता प्रबलतररिपोः प्राणवायुं निरुन्धन् । निश्चमामाथ भित्त्या वपुरपि शिशुभिस्तस्य तत्कर्म दृष्ट्वा सानन्दं विस्मितास्याः सपदि दिविषदः पुष्पवृष्टिं वितेनुः ॥ २१७ ॥ श्रीभागवते॥ तथाघवदनान्मृत्यो रक्षित्वा वत्सवालकान् । सरित्पुलिनमानीय भगवानिदमब्रवीत् ॥ २१८ ॥ श्रीभगवानुवाच । अहोऽतिरम्यं पुलिनं वयस्याः स्वकेलिसंपन्मृदुलाच्छवालुकम् । स्फुटत्सरोगन्धहतालिपत्रिका- ध्वनप्रतिध्वानलसद्रुमाकुलम् ॥ २१९ ॥ अत्र भोक्तव्यमस्माभिर्दिवा रूढं युभुक्षिताः। वत्साः समीपेऽपः पीत्वा चरन्तु शनस्तृिणम् ॥ २२० ॥ तथेति पाययित्वामी वत्सानारूढशाद्वले । मुक्त्वा शिक्यानि बुभुजुः समं भगवता मुदा ॥ २२ ॥ कृष्णस्य विप्वक्पुरुराजिमण्डल रम्याननाः फुल्लदृशो व्रजाका । सहोपविष्टा विपिने विरेजु- श्छदा यथाम्भोरहकर्णिकायाः ॥ २२२ ॥ 219 a T ध्वनि for 'ध्वनं. 220 d T क्षुधादितै , T notes w!, धार्दिता,

·रोडरानन्दे
[२.८३३३
केचित्पुपर्दलैः केचित्पल्लवैरङ्करैः फलः ।
शिभिस्त्वन्मिपन्निश्च बुभुजुः कृतभाजनाः ॥ २२३ ।।
सर्वे मिथो दर्शयन्तः स्वस्वभोज्यरुचिं पृथक् ।
हसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजगुः सहेश्वराः ॥ २२४ ॥
विभ्रद्वेणुं जठरपटयोः शृङ्गवे च कक्षे
चामे पाणी मसूणकवलं तत्फलान्यङ्गुलीषु ।
तिष्ठन्मध्ये स्वपरिसुहृदो हासयनर्मभिः स्वैः
स्वर्ग लोके मिपति वुभुजे यज्ञभुग्बालकेलिः ॥ २२५ ॥
भारतैवं वत्सपेषु भुञ्जानेवच्युतात्मसु ।
वत्सास्त्वन्तर्वने दूरं विविशुस्तृणलोभिताः ॥ २२६ ॥
तान्दृष्टा भयसंत्रस्तानूचे कृष्णोऽस्य भीभयम् ।
मित्राण्यशनामा विरमतेहानेप्ये वत्सकानहम् ॥ २२७ ॥
इत्युक्त्वाद्रिदरीकुञ्जगह्वरप्वात्मवत्सकान् ।
विचिन्वन्भगवान्रुष्णः सपाणिकरलो ययौ ॥२२८॥
अम्भोजन्मजनिस्तदन्तरगतो माया कस्येशितु-
द्रष्टुं मञ्ज महित्वमन्यदपि तद्वत्सानितो वत्सपान् ।
नीत्वान्यत्र कुरूद्धहान्तरदधात्खेऽचस्थिती यः पुरा
दृष्ट्वाधासुरमोक्षणं प्रभवतः प्रातः परं विस्मयम् ॥ २२९ ॥
ततो वत्सानदृष्ट्रत्य पुलिनेऽपि च परसपान् ।
उभावपि बने कृष्णो विचिकाय समन्ततः॥२३०॥
[ भाग १०.१३.3-10]
ततः कृणो मुदं कर्तुं तम्मातॄणां च कस्य च ।
उभयायितमात्मानं चक्रे विश्वरुदीश्वरः ॥२३१ ।।
यापठत्सपवत्सकाल्पमत्रपुर्यावत्कराङ्गादिक
यापरिविपाणवेणुदलशिग्यावद्विभूपाम्वरम् ।
यावच्छीलगुणाभिधारतिवयो यावद्विहारादिक
सर्य विष्णुमयं गिरोऽवदजः सर्वस्वरूपो वभौ ॥२३२॥
स्वयमात्मात्मगोवरसान्प्रतिवायर्यात्मवत्सपैः ।
झीरमात्मविहारश्च सरिमा प्राविशद ग्रजम् ॥२३३॥

·iiim] श्रीकृष्णावतारः। तत्तद्वत्सान्पृथग्नीत्या तत्तगोप्ठे निवेश्य सः। तत्तदात्माभवद्राजस्तत्तत्सम प्रविष्टवान् ॥ २३४॥ तन्मातरो घेणुरचत्वरीस्थिता उत्थाप्य दोर्भिः परिरभ्य निर्भरम् । स्नेहस्नुतस्तन्यपयासुधासवं मत्या परं ब्रह्म सुतानपाययन् ॥ २३५ ।। ततो नृपोन्मर्दनमजलेपना- लंकाररक्षातिलकाशनादिभिः। संलालितः स्वाचरितैः प्रहर्पय- म्सायं गतो यामयमेन माधयः ।। २३६ ॥ गावस्ततो गोष्ठमुपेत्य सत्वरं हुंकारघोपैः परिहूतसंगतान् । स्वकारचकान्वत्सतरानपायय- न्मुहुर्लिहन्त्यः स्रवदोधसं पयः ॥२३७ ॥ गोगोपीनां मातृतास्मिन्सा स्नेहर्धिकां विना । पुरोपदास्वपि हरेस्तोकता मायया विना ॥ २३८ ॥ नजौकसां स्वतोकेषु स्नेहवल्यान्दमन्वहम् । शनैर्निस्सीम यवृधे यथा कृष्णे त्वपूर्ववत् ।। २३९ ॥ इत्थमात्मात्मनात्मानं वत्सपालमिपेण सः। पालयम्वत्सपोघर्ष चिक्रीड़े बनगोष्ठयोः॥२४० ॥ एकदा चारयम्वत्सान्सरामो वनमाविशत् । पञ्चपासु नियामासु हायनापूरणीप्यजः ॥ २४१ ॥ ततोऽविदूराचरतो गावो वत्सानुपग्रजम् । गोवर्धनादिशिरसि चरन्त्यो ददृशुस्तृणम् ॥ २४ ॥ दृष्ट्वाथ तोहवशोऽस्मृतात्मा स गोबजोऽत्यात्मपदुर्गमार्गः। द्विपात्ककुद्ग्रीव उदास्यपुच्छोऽ. गालुकृतैरास्नुपया जवेन ॥२४३ । [भाग १०.१३.१८-3..

·टोडरानन्दे
[ २००२२३
कचित्पुष्पैदलैः केचित्पल्लवैरकुरैः फलः ।
शिम्भिस्त्वम्भिई पद्भिश्च बुभुजुः कृतभाजनाः ॥ २२३ ॥
सर्वे मिथो दर्शयन्तः स्वस्वभोज्यरुचिं पृथक् ।
इसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजहुः सहेश्वराः ॥ २२४ ॥
विभ्रवेणुं जठरपटयोः शृङ्गवेत्रे च कक्षे
वामे पाणौ मसृणकवलं तत्फलान्यद्गुलीषु ।
तिष्ठन्मध्ये स्वपरिसुहृदो हालयन्नमभिः स्वैः
स्वर्ग लोके मिपति बुभुजे यज्ञभुग्यालकेलिः ॥ २२५ ॥
भारतैवं वत्सपेषु भुजानेवच्युतात्मसु ।
वरसास्त्वन्तर्वने दूरं विविशुस्तृणलोभिताः॥ २२६ ॥
तान्दृष्टा भयसंत्रस्तानूचे कृष्णोऽस्य भीभयम् ।
मित्राण्यशनामा विरमतेहानेप्ये वत्सकानहम् ॥ २२७॥
इत्युक्त्वाद्रिदरीकुञ्जगह्वरप्वात्मवत्सकान् ।
विचिन्वन्भगवान्झष्णः सपाणिकरलो ययौ ॥ २२८ ॥
अम्भोजन्मजनिस्तदन्तरगतो माया कस्येशितु-
द्रष्टुं मजु महित्वमन्यदपि तद्वत्सानितो वत्सपान् ।
नीत्वान्यत्र कुरूद्वहान्तरद्धास्त्रेऽवस्थितो यः पुरा
दृष्टवाघासुरमोक्षणं प्रभवतः प्राप्तः परं विस्मयम् ॥ २२९ ॥
ततो वत्सानदृष्दैत्य पुलिनेऽपि च वत्सपान् ।
उभापपि वने कृष्णो विचिकाय समन्ततः ।। २३० ॥
[ भाग० १०.१३.1-150
ततः कृष्णो मुदं कर्तुं तन्मातॄणां च कस्य च ।
उभयायितमात्मानं चक्रे विश्वदीश्वरः ॥२३१ ।।
यापत्तपत्रसकाल्पकवपुर्यावत्कराशादिक
यावधिविपाणवेणुदलशिग्यावद्विभूपाम्वरम् ।
यावच्छीलगुणाभिधारतिययो यायद्विहारादिक
सर्व विष्णुभयं गिरोऽङ्गवदजः सर्वस्वरूपो यमी ॥२३२॥
स्वयमात्मात्मगोवत्सानिमार्यात्मपरसपैः।
फीरमात्मविहारय सर्वात्मा प्राविशद् मजम् ॥ २३३॥

·६.८.२६.] श्रीकृष्णावतारः। नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्यमुदाहरिण्यः कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूरीश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या प्रजोकस इयान्हि सतां निसर्गः ॥२५१ ॥ धन्ययमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्व- त्पादस्पृशो द्रुमलताः फरजाभिमृष्टाः। नद्योऽद्रयः सगमृगाः सदयावलोकै- गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्रीः ॥ २५२ ॥ श्रीगुफ उवाच । एवं वृन्दावनं श्रीमत्प्रीतः प्रीतमनाः पशून् । रेमे संचारयन्नद्रेः सरिद्रोधस्सु सानुगः ॥२५३ ।। कचिद्गायति गायन्सु मदान्धालिप्यनुनतः । उपगीयमानचरितः स्रग्वी संकर्षणान्वितः ॥२५४॥ कचिच्च कलहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं वहिणं हासयन्कचित् ॥२५५।। मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान्पशून् । कचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥२५६॥ चकोरक्रौञ्चचक्रातभारद्वाजांश्च यहिणः॥ अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवत्सिंहव्याघ्रयोः ॥२५७ ॥ कचिनीडापरिधान्तं गोपोत्सझोपवहणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्य पादसंवाहनादिभिः ॥२५८ ॥ नृत्यतो गायतः क्वापि वल्ग तो युध्यतो मिथः। गृहीतहस्तौ गोपालान्हसन्तौ प्रशशंसतुः ॥२५९॥ क्वचित्पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्नमकर्शितः। वृक्षमूलाश्रयः शेते गोपोत्सङ्गोपवहणः ॥२६०॥ [ भाग १०, १५. १-१६] 25+T अनुवतैः for अनुप्रत.. 257dT व्यानसिहयोः for सिंहन्याघ्रयो। 260 After this stanza there seems to be lacuna in A.

·टोडरानन्द [२.2.21 - भय सूची। गयां लीलां दृष्ट्वा सरलिजजनुस्तानपि शिशू. पुरोऽवेक्ष्य स्वैरं मनसि विमृशम्विस्मितमनाः । पुरोगत्वा कृत्वा करकमलयोरञ्जलिपुट स्तुति चक्रे विष्णोरतुलमहसः कैतवशिशोः ॥ २४४॥ श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच । ततश्च पांगण्डवयः श्रितो वजे बभूवतुस्तौ पशुपालसंमतौ। गाश्चारयन्तौ सखिभिः समं पदै वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतुः ।। २४५ ॥ तन्माधवो घेणुमुदीरयन्तो गोपैगंणनिः स्वयशो बलान्वितः । पशुत्पुरस्कृत्य पशन्यमाविश विहर्तुकामः कुसुमाकर वनम् ॥ २४६ ॥ तन्मजुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मन प्रख्यपय सरस्वता। वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान्मनो दधे ॥ २४७॥ स तत्र तनारुणपल्लनिया फलप्रसूनोरभरेण पादयोः। स्पृशच्छिसान्वीभ्य वनस्पतीन्मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुषः ॥२४॥ श्रीभगवानुवाच। अहो अमी देवररामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमन फलाहणम् | नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन- स्तमोपहत्य तरजन्म यररुतम् ॥ २४९ ॥ एतेऽलिनस्तर यशोऽपिललोकतीर्थ गायन्त आदिपुरपानुपदं प्रजन्ति । भापो अभी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं घनेऽपि न जहन्यनामदेवम् ॥२५०। 2508A or 'नुराद ·१.८.१६.] श्रीकृष्णावतारः। नृत्यन्त्यमी शिपिन ईडयमुदाहरिण्यः कुर्वन्ति गोप्य इच ते प्रियमीक्षणेन । संतश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या ग्रीकम इयान्हि सतां निसर्गः ॥२५१ ॥ धन्येयमद्य धरणी तृणवीरधस्त्व- स्पादस्पृशो द्रुमलताः फरजाभिमृष्टाः । नद्योऽद्रयः रागमृगाः मद्यावलोक- गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यन्स्पृहा श्रीः ।। २०२॥ श्रीशुक उवाच। एवं वृन्दावनं श्रीमत्प्रीतः प्रीतमनाः पशुन् । रेमे संचारयन्नद्रेः सरिद्रोधस्सु सानुगः ।। २५३ ।। क्वचिद्गायति गायन्सु मदान्धालिप्यनुनतः । उपगीयमानचरितः स्नग्धी संकर्षणान्वितः॥२५४ ॥ कचिच कलहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं यहिणं हासयन्वचित् ॥ २५५ ।। मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान्पशून् । कचिदाद्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोशया ॥२५६ ।। चकोरकौश्चचमातभारद्वाजांश्च धर्हिणः ॥ अनुरौति स्म सत्यानां भीतपत्सिंहव्याघ्रयोः ॥२५७॥ क्वचित्क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सगोपबहणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्य पादसंवाहनादिभिः ॥२५८ ॥ नृत्यतो गायतः कापि बल्गतो युध्यतो मिथः। गृहीतहस्तौ गोपालान्हसन्तौ प्रशशंसतुः ॥२९॥ कचित्पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शितः । वृक्षमूलाश्रयः शेते गोपोत्सङ्गोपवहण ॥२६०॥ [भाग १० 2545 T अनुव्रत for अनुव्रत 2574T व्यानसिंहयो tor सिंहन्याप्रयो। 260 After this stanza there seems to be lacuna în A ·२२२ टोडरानन्द [२.४.२६१ तं नागभोगपरिवीतमदृष्टचेष्ट- मालोक्य तत्प्रियसखाः पशुपा भृशार्ताः। कृष्णेऽर्पितात्ममुहृदर्थकलत्रकामाः दुःखानुशोकभयमूढधियो निपेतुः ॥ २६१ ॥ गावो वृषा वत्सतर्यः कन्दमानाः सुदु:खिताः। कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीता रुदन्त्य इव तस्थिरे ॥ २६२॥ अथ जे महोत्पाता विविधा अतिदारुणाः। उत्पेतुर्भुवि दिव्यात्मन्यासन्नभयशंसिनः ॥ २६३ ॥ तानालक्ष्य महोत्पातान्गोपा नन्दपुरोगमाः । विना रामेण गाः कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥२६४ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विदः । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दुःखशोकभयातुराः ॥२६५ ॥ आबालवृद्धवनिताः सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तयः । निर्जग्मुर्गोकुलाद्दीनाः कृष्णदर्शनलालसाः ॥ २६६ ॥ तांस्तथा कातरान्धीक्ष्य भगवान्माधयो वलः। प्रहस्य किंचिनोवाच प्रभावशोऽनुजस्य सः ॥२६७ ॥ तेऽन्वेषमाणा दयितं कृष्णं सूचितया पदैः । भगवलक्षणैर्जग्मुः पदव्या यमुनातटम् ॥२६८॥ ते तत्रतवाजयवाडशाशनि- ध्वजोपपलानि पदानि विश्पतेः । मार्गे गवामन्यपदान्तरान्तरे निरीक्षमाणा ययुरङ्ग सत्यराः ॥२६९ ॥ अन्तईदे भुजगभोगपरीतमारा- टणं निरीहमुपलभ्य जलाशयान्ते । गोपांश्च मूढधिपणान्परिनः पश्च संमन्दतः परमकरमलमापुराताः ॥ २७० ॥ गोप्योऽनुरतामनसो भगवत्यनन्तं तत्साहदस्मितविलोकगिःम्मयन्त्यः । प्रस्तऽहिना प्रियतमे भृशदुःपतप्ता शून्यं प्रियव्यतिहतं पशुत्रिलोकम् ।। २७१ ।। 261 a T *15m for ATTIR 2716TAfor मरम..

·२.१.२४५]
श्रीकृष्णावतारः।
२२३
ताः कृष्णमातरमपत्यमनुप्रयिनां
तुल्यव्यथाः समनुगृह्य गुचः नवन्त्यः।
तास्ताः प्रियव्रजकथाः कथयन्त्य आसन्
कृष्णाननेऽर्पितदृशो मृतकप्रतीकाः ॥ २७२ ।।
राणप्राणानिशितो नन्दादीन्वीक्ष्य तं हृदम् ।
प्रत्ययोधत्स भगवानरामः कृष्णानुभाषवित् ॥ २७३ ॥
इत्यं स्वगोकुलमनन्यगति निरीक्ष्य
सस्त्रीकुमारमतिदुःखितमात्महेतोः ।
आशाय मर्त्यपदवीमनुवर्तमानः
स्थित्वा मुहूर्तमुदतिष्ठदुरंगबन्धात् ॥ २७४ ॥
[ भाग. १०.१६.१०-२३ ]
अथ सूची॥
दृष्ट्वा स्वीयान्मुपितमनसो रोदनोच्छूननेत्रा-
नातंत्राता मुरारिः शिरसि फणिपतेर्विश्वमूर्त्या ननत ।
निष्क्रामन्नेत्रतिर्यग्गुरुगरलदलन्मौलिरीशस्य भारा.
द्विश्वेपामीशितारं हरिमथ शरणं कालियस्तं जगाम ।। २७५ ।।
आलोक्य कृष्णगुरुताण्डवपीडिताङ्गं
कान्तं कृताञ्जलिपुटा बहुशः प्रणम्य ।
दण्डानुमोदनपुरःसरमस्य पल्यः
संतुष्टुवुः करुणगद्दमुनिरन्त्यः ।। २७६ ॥
तासां वांसि करुणानि निशम्य कृष्णो
विज्ञापितश्च नमता किल कालियेन ।
दीने दयानिधिरभु कृपया विमुच्य
लीलाहृदं मम जहीहि तमित्युवाच ॥ २७७ ॥
तत्पादलाञ्छितशिरा गरुडादभीतः
पूजां विधाय पदयोः पुरुषोत्तमस्य ।
आनन्दतुन्दिलमना भुजगाधिराजो
द्वार्प हठाजलनिः सगणो जगाम ॥ २७८॥
श्रीभागवते ॥
कृष्णं हृदाद्विनिष्क्रान्तं दिव्यनग्गन्धवाससम् ।
महामणिगणाकीर्ण जाम्बूनदपरिष्फतम् ॥ २७२॥

·२२४ टोडरानन्द [२८२८० उपलभ्यस्थिताः सर्वे लब्धप्राणा इवासवः । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपाःप्रीत्यामिरेमिरे ॥२८॥ यशोदा रोहिणी नन्दो गोप्यो गोपाश्च कौरव । कृष्णं समेत्य लब्धेहा आसंल्लब्धमनोरथाः ॥ २८१ ॥ रामश्वाच्युतमालिङ्गय जहासास्यानुभाववित् । नगा गावो वृपा क्ला लेभिरे परमां मुदम् ॥ २८२ ॥ नन्दं विप्राः समागम्य गुरवः सफलत्रकाः। ऊचुस्ते कालियनस्तो दिष्ट्या मुक्तस्तवात्मजः ॥ २८३ ॥ विमा ऊचुः । देहि दानं द्विजातीनां कृष्णनिमुक्तिहेतवे । नन्दः प्रीतमना राजन्गाः सुवर्ण तदादिशत् ॥२८४ ॥ यशोदा च महाभागा नष्टलब्धप्रजा सती । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मुमोचाक्षुकलां मुहुः ॥ २८५ ॥ तां रात्रि तत्र राजेन्द्र क्षुत्तृड्भ्यां श्रमर्शिताः । ऊपुर्वजौकसो गावः कालिन्या उपकूलतः ॥ २८६ ॥ तदाशु विपिनोद्भूतो दावाग्निः सर्वतो व्रजम् । गुप्तं निशीथ आवृत्य प्रदग्धुमुपचक्रमे ।। २८७ ।। तत उत्थाय संभ्रान्ता दहामाना बजौकसः। कृष्ण ययुस्ते शरणं मायामानुपमीश्वरम् ।। २८८ ॥ कृष्ण कृष्ण महाभाग हे रामातुलविक्रम । एष घोरतमी पहिस्तायकान्नसते हि नः ॥ २८९ ॥ सुदुस्त्यजान्नः स्वान्पाहि कालाग्नेः सुहृदः प्रभो। न शक्नुभस्त्यश्चरणं संत्ययतुमकुतोभयम् ॥ २९० ॥ स्थ स्वजनवैल्यं निरीक्ष्य जगदीश्वर । तमग्निमपिपत्तीयमनन्तोऽनन्तशक्तिधृक् ॥ २९१ ॥ [भाग. ११७१३-.. 2874 T तदा सुचिनोगतो 298aT मायामनुनमीश्रा, T rotess ! मायामानुरविना 298 Tहे रामामितविक्रम 290a T मुदस्तगन् for घायनान् ·१२...300 श्रीकृष्णावतारः। २२५ [विमोहानहिदण्डेन ततः स्वं शरणं गतान् । गोपानपादनन्तोऽसावनन्तवनवह्नितः ।। २९२ ।। ] अथ सूची ॥ ग्रीष्मे वसन्तसदृशे गुणगौरवेण रामेण साकमरविन्दमुखो मुकुन्दः । वृन्दावने कुसुमसौरभलुब्धभृते गायन्सुखेन शिशुभिर्मुदितो ननत ॥ २९३ ॥ 'कुर्वन्तौ रामकृष्णावतिरुचिररुची वायुद्धादिलीलाः साकं गोपालवालैः क्वचिदुपहसितैः प्रीतिमुत्पादयन्तौ । नद्याद्रद्रोणिकुञ्जप्यनुविपिनमतश्चारयन्तौ च धेनू- दृष्ट्वा भाण्डीरकाख्यं वटविटपितरं जग्मतुः कौतुकेन ॥ २९४ ॥ तत्रासन्केऽपि वाद्याः प्रमुदितमनसो वाहकाः केऽपि वाला लीलामेतां च चक्रुः शिशुषु परिवृतौ रामकृष्णौ विधाय । तत्रायातः प्रलम्यः प्रपलभुजयुगो गोपवालानुकारी कृत्वा पृष्ठे स रामं शिशुभिरविदितो हन्त दूरं निनाय ।। २९५॥ कृत्वा घोरं शरीरं निजमति रिपुणा नीयमानोऽथ रामः स्मृत्वा स्वं विश्वमूर्तिः शिरसि दितिसुतं गाढमुष्ट्या जघान । दृष्ट्वा तं रौद्ररूपं सपदि निपतितं विस्मिता गोपवाला- श्चः श्रीराममूर्धन्यतिमुदितहृदः पुष्पवर्षाणि देवाः ॥ २९६ ॥ मुञ्जाटव्यामुपेताः सपदि नवतृणास्वादलोभेन गावो बालास्तल्लाभलोला अतिमुदितहृदो गाः समाहृय कृष्णः । भूयः प्रादुर्भवन्तं विपमवनभुवि प्राणिनामन्तकं तं दावाग्नि दीनबन्धुः स्वयमपिबदसौ श्रेयसे वः सदास्तु ॥२९७ ॥ श्रीभागवते॥ ततश्च तेऽक्षीण्युन्मील्य पुनर्भाण्डीरमाश्रिताः । निशम्य विस्मिता आसन्नात्मानं गाश्च मोचिता. ॥२०८॥ कृष्णस्य योगवीर्य च योगमायानुभावितम् । दावारात्मनः क्षेमं वीक्ष्य ते मेनिरेऽमरम् ॥२९९ ।। 292 round inीधरी टीका 399a Ta for ·टोडरानन्द [२... गाः संनिवर्त्य सायाह्ने सहरामो जनार्दनः । वेणुं विरणयन्गोष्टमगाद्गोपैरभिातः ।। ३०० ॥ गोपीनां परमानन्द आसीदोविन्ददर्शने । क्षणं युगशतप्रायं यासां येन विनाभवत् ॥३०१ ।। [श्रीदामादिस्वगोपानां स्वाङ्गमारुह्य हृप्यताम् । स्वैश्वर्यमाविरकरोद्वनवद्विनिपानतः ॥ ३०२] [ भाग० १०.२००१३-१६] अथ सूची॥ ततः प्रावृदकालो जलदनिविडध्वानमधुरः स्फुरद्विद्युबृन्दद्युतिभिरभितो दीप्तगगनः । चलकंकायकः समजनि जनानन्दजनको हरिवृन्दारण्ये विहरणविधौ प्रीतिमकरोत् ॥ ३०३ ॥ अथच। घनाली निस्तोया वियति रुचिरा कान्तिमगम- प्रसनं दिक्चक्र सपदि सरितः स्वच्छसलिलाः । नमो नद्धं लक्ष्म्या परिणतरुचा सीत महसा शरदृष्टया दृष्टो हरिरवतु भव्यानि भवतः ॥ ३०४ ॥ श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच । इत्थं शरत्स्वच्छजलपद्माकरसुगन्धिना । न्यविशद्वायुना वातं सगोगोपालकोऽच्युतः ॥ ३०५ ॥ कुसुमितयनराजिशुप्मभृङ्ग द्विजकुलधुष्टसरस्सरिन्महीध्रम् । मधुपतिरवगाह्य चारयन्गाः सहपशुपालयलश्कृज येणुम् ।। ३०६ ॥ तहजत्रिय आश्रुत्य घेणुगीतं स्मरोदयम् । काश्चित्परोक्ष कृष्णस्य स्वसपीभ्योऽज्यवर्णयन् ॥ ३०७ ॥ तद्वर्णयितुमारब्धाः स्मरन्त्यः कृष्णचेएिवम् । नाशकरमरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप ॥ ३०८ ॥ 3010 T युगगननिर for युगरातमाय: stanea in [ ] from श्रीपीटीश.

·, . २०६.३१५ श्रीकृष्णावतार રંક यहापडि नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं विभ्रद्वासः कनककपिशं वैजयन्ती च मालाम् । रम्भ्रान्वेणोरधरसुधया पूरयम्गोपवृन्दै- वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद्गीतकीर्तिः ॥ ३०९ ॥ इति वेणुरचं राजन्सर्वभूतमनोहरम् । श्रुत्वा ब्रजस्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेमिरे ॥३१॥ गोप्य ऊचुः। अक्षण्वतां फलमिदं न पर विदामः सख्यः पशूननुविवेशयतोर्वयस्यैः। वनं व्रजेशसुतयोरनुवेणुजुष्टं यैर्वा निपीतमनुरक्तकटाक्षमोक्षम् ॥ ३११ ॥ अन्या ऊचुः। चूतप्रवालयहस्तबमोत्पलाज- मालानुरक्तपरिधानविचित्रवेपौ । मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठयां रड्ने यथा नटवरौ क च गायमानी ॥ ३१२॥ अन्या ऊचुः। गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म घेणु- दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । भुझे स्वयं यदवशिष्टरसं देऽन्यो हप्यचचोऽश्रु मुमुचुस्तरयो यथायाः ॥ ३१३ ॥ वृन्दावनं सपि भुवो जितनोति कीर्ति यदेवकीसुतपदाम्युजलन्धलाश्मि । गोविन्दयेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं प्रेक्ष्याद्विसाम्यपरतान्यसमस्तसत्यम् ॥ ३१४ ।। अपरा ऊचुः। धन्याः स्म मूढमतयोऽपि हरिण्य एना या नन्दनन्दनमुपात्तनिचित्रशम् । आकर्ण्य येणुरणितं सहपृष्णसारा पूजा दधुरिचिता प्रणयााला ॥ ३१५ ॥ 312Tom.भन्या अ. भाराचु etc inte folioringsamac...'

·टोडरानन्दे [२.८.१४ अन्या अधुः। कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशील श्रुत्वा च तत्कणितवेणुविविक्तगीतम् । देच्यो विमानगतयः स्मरतुन्नसारा भ्रश्यत्प्रसूनकवरा मुमुहुर्विनीयः ॥ ३१६ ॥ गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत- पीयूषमुन्नमितकर्णपुटैः पिबन्त्यः। वत्साः स्तुतस्तनपयाकवलाः स्म तस्थु- गोविन्दमात्मनि दृशाश्रुकलाः सृजन्त्यः ॥ ३१७ ॥ प्रायो बताम्य विहगा मुनयो धनेऽस्मि- कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् । आरुह्य ये दुभभुजारुविरप्रवाला- शृण्वन्ति मीलितहशो विगतान्यवाचः ॥ ३१८॥ नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीत- मावर्तलक्षितमनोभवभग्नवेगाः । आलिङ्गनस्थगितभूमिभुजैर्मुसरे- शृहन्ति पादयुगलं कमलोपहारैः ।। ३१९ ॥ दृष्ट्रातपे ब्रजपशून्सह रामगोपैः संचारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् । प्रेमप्रवृद्धमुदितः कुसुमावलीभिः सख्युर्यधात्स्वयपुपाम्बुद आतपत्रम् ॥ ३२० ।। पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगायपदाजराग- थीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तदर्शनस्मररुजस्तृणरुपितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम् ॥ ३२१ ॥ 3163 Torrपशील bT विचिनगीन for विविक्तगीत 3176T मिन' for उपमित,.cTसावा for नया dTYशय for मुजन्य.319aT कमलोपहारा for "पहार. 320CT उदिन for मुदित, T notes 1.1 इपितः.

·१०४.१२९] श्रीकृष्णायताः। अन्या ऊचुः॥ हन्तायमद्रिरबलाहरिदासवयों यद्रामकृष्णचरणस्पर्शप्रमोदः। मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्य- स्पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलैः ।। ३२२ ॥ गा गोपकैरनुवनं नयतोरदार- वेणुस्वनैः कलपदैस्तनुभृत्सु सख्यः । अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरूणां निर्योगपाशकृतलक्षणयोर्विचित्रम् ॥ ३२३ ॥ एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास्तन्मयतां ययुः ॥ ३२४ ॥ [भाग १०.२१.१-२०] [गोपीनां कामतः कृष्णे निस्सीमः प्रमसंगमः । कात्यायन्यर्चनोद्धृततत्प्रसादमहोदयः ।। ३२५॥] अथ सूची ॥ कृष्णः स्यात्पतिरित्यभीप्सितफलाश्चैवतं कन्यका हेमन्ते हरिणायतेक्षणरुचः पूजोपहारादिभिः । कालिन्द्याः पयसि प्रविश्य रहसि स्मातासु तासु प्रियं सद्यः कर्तुमना जहार भगवान्यासांसि कौतुहली । ३२६ ।। लजालोलदृशो निशाम्य सुहृदो चासोपहारं हठा- दाकण्ठं पयसि स्थिता हरिमथो दृष्ट्वा कदम्योपरि । प्रोचुः प्रान्जलयः प्रदेहि भगवन्यासांसि दास्यो वयं घूमश्चेत्पुरतो नृपाय महते कंसाय किं स्यादतः ॥ ३२७ ॥ बदा मूनि कराम्बुजान्जलिपुटं नत्याच्युतं सादरा- दत्रागत्य समाददीत घसनानीत्याह हटो हरिः । तास्तस्मिन्प्रणयेन मनमनसश्चमुर्यदस्य नियं तुष्टस्तासु सहाश्वरेण (?)भगवान्प्रादादभीष्टं वरम् ॥ ३२८॥ भीभागयते । श्रीशुक उवाच । इत्यादिटा भगवता लम्धकामाः कुमारिकाः। चायन्त्यस्तत्पदाम्भोज कच्छाग्निविविगुजम् ।। ३२९॥ 325 Found inीधरी रीता ·२३० टोडरानन्द [२०८.३३. अथ गोपैः परिवृतो भगवान्देवकीसुतः । बन्दावनागतो दूरं चारयनगा' सहाग्रजः ॥ ३३० ॥ निदाघार्कातपे तिग्मे छायाभि स्वाभिरात्मनः । आतपनायितान्वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजाफसः ॥ ३३१ ॥ हे स्तोक कृष्ण हे अंशो श्रीदामन्सुरलार्जुन । विशालवृपभौजस्विन्देवप्रस्थवरूथप ॥ ३३ ॥ [भाग १० [ भक्त्यानुकम्प्य कन्यास्तास्तद्विवर्जितयचनाम् । पत्न्यनुग्रहतस्तेपामहन्फर्ममहामदम् ॥ ३३३ ॥ ] पश्यतैतान्महाभागान्परार्थकान्तजीवितान् । पातपातपहिमान्सहन्तो वारयन्ति नः ॥ ३३३॥ अहो एपां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । सुजनस्येव येषा चै विमुखा यालि नार्थिन ॥ ३३ ॥ परपुष्पफलन्छायामूलपकलदारभिः । गन्धनिर्यासभस्मास्थितोक्मै कामान्वितन्वते ॥ ३३६ ।। एतावजन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु । प्राणैरथैर्धिया वाचा श्रयाचरणं सदा ।। ३३७ ।। इति प्रवालस्तयाफलपुष्पदलोत्करे । तरूणा नम्रशाखाना मध्येन यमुना गत ॥ ३३८ ॥ तन गा पाययित्वाप' सुमृष्या शीतला. शिवा । ततो नृप स्वय गोपा काम स्वादु पपुर्जलम् ॥ ३३९॥ तस्या उपपने कामं चारयन्त पशनृप । कृष्णरामानुपागम्य श्वधार्ता इदमनुयन् ॥ ३४० ॥ [ भाग० १०२३ २-३८] अथ सूची। शुत्पीडालोलगालनजसदसि सुपप्राप्तिहेत्तोदिजेभ्यो याचित्या भोज्यमिष्ट प्रतिहतमतिभिस्तरदत्तेऽपि भूय । तेषां स्त्रीभिर्मुकुन्दस्फुरदमलपदाम्भोजमग्नान्तराभि- दत्तान्यन्नानि भुक्त्वा प्रमुदितदयो जन्मदु मान्यभात्रीत् ॥ ३४१ ॥ 332c T निगारपभ तेनस्विन् 333 Found in श्रीधरी टोझा 336d सोरम means पम्पायपुर 337d r श्रेय एवाचरेत्सदा ·२.१.३५१] श्रीकृष्णावतारः। निन्दां कृत्वा मधोनो मखविहतिकृति श्रीहरौ मानहान- क्रुद्धो देवाधिराजः सपदि जलधरानादरादादिदेश । कोपाद्वर्पत्सु तेषु प्रसभमधिगवां वृन्दमुद्दामगर्ज- स्पर्जन्यवासलोलाः शरणमथ हरेगोपगोप्यः समीयुः ।। ३४२ ॥ तेषामालोक्य पीडाममरपतिकृतामिन्द्रग जिघांसु- भक्तानामार्तिहर्ता हरिमितगुणः पाणिना कौतुकेन । ध्यात्वा गोवर्धनादि स्मितमुभगमुखं दुःखमेपामहापा दृष्ट्वा तत्कर्म विष्णोगलितगुरुमदः सद्म शक्रो जगाम ॥ ३४३ ॥ श्रीभागवते ॥ कृष्णयोगानुभावं तं निशम्येन्द्रोऽतिविस्मितः । निःस्तम्भो भ्रष्टसंकल्पः स्वान्मेघान्संन्यवारयत् ॥ ३४४॥ खं व्यभ्रमुदितादित्यं वातवर्ष च दारुणम् । निशम्योपरतं गोपान्गोवर्धनधरोऽब्रवीत् ॥ ३४५ ॥ निर्यात त्यजत त्रासं गोपाः सस्त्रीधनार्मकाः। उपारतं वातवर्षे व्युदपायाश्च निम्नगाः ॥ ३४६ ॥ [श्रीशुक उवाच । ततस्ते निर्ययुगोपाः स्वं स्वमादाय गोधनम् । शकटाटोपकरणं स्त्रीवालस्थविराः शनैः ॥ ३४७ ॥ भगवानपि तं शैलं स्वस्थाने पूर्ववत्प्रभुः । पश्यतां सर्वदेवानां स्थापयामास लीलया ॥ ३४८॥ तं प्रेमवेगानिभृता प्रजीकसी यथा समीयुः परिरम्भणादिभिः । गोप्यस्तु सस्नेहमपूजयन्मुदा दध्यक्षताद्भिर्युयुजुः सदाशिषः ॥ ३४ ॥ यशोदा रोहिणी नन्दो रामश्च यलिनां वरः। कृष्णमालिद्गय युयुजुराशि मेहकानराः ।। ३११० ॥ दिवि देवगणाः साध्याः सिद्धगन्धर्वचारणाः। तुष्टयुमुमुचुम्तुशः पुप्पणि पार्थिय ॥ ३५ ॥ 345T निभाय for नितम्य. 370 स्टोर for स्टायो Tuotes currending as v. 1.: d Tयालापी' for खीबाल', ·टोडरानन्दे [२.४७५२ शहदुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवप्रचोदिताः। जगुर्गन्धर्वपतयस्तुभ्युरुप्रमुखा नृप ।। ३५२॥ ततोऽनुरक्तैः पशुपैः परिश्रितो राजस्वगोष्ट सवलोऽविशद्धरिः। तथाविधान्यस्य कृतानि गोपिका गायन्त्य ईयुर्मुदिता हृदिस्पृशः ॥ ३५३ ॥ [ भाग० १०.२५.२४-33] अथ सूची॥ श्रीमत्कृष्णपदारविन्दसविधं प्राप्तोऽमराधीश्वरः संतोपात्सुरभिश्च यादवपतेः स्तोत्रं मुदा चक्रतुः। सद्यः स्मेरसरोरुहाननरुचिःप्रोत्फुल्लनेनाम्बुजा प्रीतः प्राह पुरंदराय भगवानम्भोदगुर्वी गिरम् ॥३५४ ॥ श्रीभागवते ॥ श्रीभगवानुवाच । मया तेऽकारि मघवन्मखमनोऽनुगृह्णता । मदनुस्मृतये नित्यं मत्तस्येन्द्रक्रिया भृशम् ॥ ३५५॥ मामैश्चर्यश्रीमदान्धो दण्डपाणि न पश्यति । तं दंशयामि संपन्यो यस्य चेच्छाम्यनुग्रहम् ॥३.६॥ गम्यतां शक भद्रं धः क्रियतामनुशासनम् । स्थीयतां स्वाधिकारेषु युक्तैर्वः स्तम्भवर्जितैः ॥ ३५७ ॥ [श्रीशुक उवाच । अथाह सुरभिः कृष्णमभिवाद्य मनस्विनी । स्वसंतानरुपामन्च्य गोपरूपिणीश्वरम् ॥ ३०८ ॥ सुरमिण्याचा कृष्ण कृष्ण महायोगिम्बिश्वात्मविश्वमावन । भवता लोकनाथेन सनाथा ययमच्युत ॥३५९ ॥ त्वं नः परमकं दैवं त्वं न इन्द्रो जगत्पते । भवाय भव गोनिप्रदेयानां ये च साधयः ॥३६०॥ [भाग १२७ १५-२.३ 353D Tअयजत् lor अविशन. 357b T क्रियतां मेनुशासन.

·२.८.१६८] श्रीकृष्णावतार। इन्द्रः सुराभिः सार्क चोदितो देवमातृभिः । अभ्यपिञ्चत दाशार्ह गोविन्द इति चाभ्यधात् ॥ ३६१ ॥ तत्रागतास्तुम्बुरुनारदादयो गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणाः । जगुर्यशो लोकमलापहं हरेः सुराङ्गनाः संनन्तुर्मुदान्विताः ॥ ३६२ ॥ ते तुष्टुवुर्देवनिकायकेतवो - व्यवाकिरंश्चाद्भुतपुष्पवृष्टिभिः । लोकाः परां प्रीतिमवामुवंस्त्रयो गावस्तदा गामनयम्पयोद्धताम् ॥ ३६३ ॥ नानारसौघाः सरितो वृक्षा आसन्मधुस्रवाः । अकृष्टपच्यापधयो गिरयो व्यसृजन्मणीन् ॥ ३६४ ॥ कृष्णेऽभिषिक्त एतानि सर्वाणि कुरुनन्दन । निर्वैराण्यभवंस्तात क्रूराण्यपि निसर्गतः ॥ ३६५ ॥ इति गोगोकुलपति गोविन्दमभिपिच्य सः। अनुज्ञातो ययौ शक्रो वृतो देवादिभिर्दिवम् ॥ ३६६ ॥ [ भाग० १०. २५.२३-२०] अथ सूची॥ द्वादश्यां जलमाविवेश विधिवत्स्नानाय नन्दो निशि प्राप्त पार्श्वममुं विलोक्य वरुणः कोपाद् गृहीत्वानयत् । भकानामनुकम्पयाथ भगवान्गत्वा तदभ्यन्तिकं नीत्वा स्वं पितरं ततश्च वरुणो नागान्मुदं दर्शयन् ॥३६७ ॥ नन्दादुपश्रुत्य समस्तमेत- स्वेभ्यः परं विस्मितमानसेभ्यः। स्वं धाम संदर्शितवान्दयालु- ध्यानरगम्यं मुनिभिः पुराणः ॥ ३६८॥ 3618 T नोदितो lor चोदितो. 363a Ti for ते, dT पयोद्रुता 10 पयोद्धता 36+c A आप्य for भट', d T गिरयोऽपिघ्रयुन्मणीन्. 3656 T मस्यानि for सवाणि ३० ·टोडरानन्दे [२.८.३६१ श्रीभागवते ॥ ते तु ब्रह्महदं नीता मग्नाः कृष्णेन चोवृताः । ददृशुर्ब्रह्मणो लोकं यत्राकूरोऽध्यगात्पुरा ॥ ३६९ ॥ [भाग १०.२८.१६] अथ रासक्रीडा । तत्र श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच । भगवानपि ता रात्री शरदोत्फुल्लमल्लिकाः। वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः ॥३७० ॥ तदोडराजः ककुभः करैर्मुखं प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शंतमैः । स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृज- प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥ ३७१ ॥ दृष्ट्या कुमुदन्तमखण्डमण्डलं रमाननाभं नवकुड्डमारुणम् । चनं च तत्कोमलगोभिरचितं जगौ कलं वामदशा मनोहरम् ॥ ३७२ ॥ निशम्य गीतं तदनगवर्धन ब्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः। आजम्मुरम्योन्यमलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः ॥ ३७३ ॥ दुहन्त्योऽभिययुः फाश्चिदोहं हित्वा समुत्सुकाः । पयोऽधिधित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययुः॥ ३७४ ॥ परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशूनथ । शुथूपन्त्यः पतीन्काश्चिदश्नम्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ३६५ ॥ लिम्पत्या प्रमृजत्योऽन्या असल्या काश्च लोचने । व्यत्यस्तपत्राभरणाः काश्चिन्यपणान्तिकं ययुः॥ ३७६ ॥ ता पार्यमाणाः पतिमिः पितृभिर्मात्याधुभिः! गोविन्दापहतारमानो नभ्यवर्तन्त मोहिताः ॥ ३७७ ॥ यन्तहगताः काश्चिहोयोऽलम्वविनिर्गमाः । रुणं तमावनायुक्ता दयुमीलितलोचनाः ।। ३७८ ॥

·.... श्रीकृष्णावतारः। दुःसहभेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः। ध्यानप्राप्ताच्युतारलेपनिर्वृत्याक्षीणमङ्गलाः ॥ ३७९ ॥ तमेव परमात्मानं जारवुद्धयापि संगताः। जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणयन्धनाः ॥ ३८० ॥ राजोवाच । कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ ३८१ ।। श्रीशुफ उवाच । उक्तं पुरस्तादेतत्ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः । द्विपन्नपि हपीकेशं किमुताधोक्षजप्रियाः ॥ ३८२ ।। नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप । अन्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ ३८३ ॥ कामं क्रोधं भयं स्नेहमैन्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विद्धते यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ ३८३ ॥ न चैवं विस्मयः कार्यों भवता भगवत्यजे । कृष्णे योगेश्वरेऽनन्ते यत एतद्विमुच्यते ॥ ३८५ ।। ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान्नजयोपितः । अबदद्वदतां श्रेष्ठो वाच. पेशेर्विमोहयन् ।। ३८६ ॥ श्रीभगवानुवाच । स्वागतं यो महाभागा ब्रूत किं करवाणि वः। नजस्यानामयं कञ्चितागमनकारणम् ॥ ३८७ ॥ रजम्येपा घोररूपा घोरसत्त्वनिपेविता । प्रतियात व्रज नेह स्थेयं स्त्रीमिः सुमभ्यमाः ॥ ३८८॥ मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च यः । विचिन्वन्ति द्यपश्यन्तो मा रुवं वन्धुसाघसम् ॥ ३८२ ।। दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररक्षितम् । यमुनानिललीलेंजत्तरपलाशोभितम् ॥ ३९० ॥ 385cT योगयोगेश्वरे कृष्ण 386d T notes I.I वान' पारी. 3876T प्रिय त ·टोडरानन्द [२.८.१९७ तयात माचिरं घोषं शुश्रूपध्वं पतीन्सतीः । मन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान्पाययत दुह्यत ॥ ३९२ ॥ अथवा मदमिहाद्भवत्यो यन्त्रिताशयाः। आगता ह्युपपन्न तत्पीयन्ते मम जन्तवः ॥ ३९२ ॥ भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धो हमायया । तद्वन्धूनां च कल्याण्यः प्रजानां चानुपोषणम् ॥ ३९३ ॥ दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । पतिः स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥ ३९४ ॥ अस्वय॑मयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रे भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र द्यौपपत्यं कुलस्त्रियाः ॥ ३९५ ॥ श्रवणादर्शनादू ध्यानान्मपि भावोऽनुकीर्तनात् । [न तथा संनिकर्षण प्रतियात ततो गृहान् ।। ३९६ ॥ श्रीशुक उवाच । इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् ।] विषण्णा भग्नसंकल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ ३९७ ॥ कृत्वा मुखान्यवशुचः श्वसनेन शुष्य- द्विम्बाधराणि चरणेन भुवं लिखन्त्यः । अप्रैरुपातमपिभिः कुचकुङ्कुमानि तस्थुम॒जम्त्य उरदुःखभराः स्म तूप्णीम् ॥ ३९८ ५ प्रेष्ठं प्रियेतरमिय प्रतिभापमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः। नेत्रे विमृज्य रदितोपहते स्म किंचि- संरम्भगद्दगिरोऽनुयतानुरक्ताः ॥ ३९९ ॥ गोप्य ऊयु म विमोऽहंति भवाम्गदित नृशंसं संत्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् । प्राता भजस्य दुरवग्रह मा त्यजास्मा- देयो ययादिपुरुषो भजते मुमुक्षून ॥ ४०० ।। 391a Tगो for पो Aom.396ul-397 ub. 400CTभत्ता fer प्राप्ता.

·=...] श्रीकृष्णावतारः। ২৪৩ यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । अस्त्वमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां ननु यन्धुरात्मा ॥४०१॥ कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्वआत्म- नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदैः किम् । तन्नः प्रसीद चरदेश्वर मा स्म छैत्सी- राशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र ॥४०२॥ चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यनिर्विशत्युत करावपि गेहकृत्ये । पादौ पदं न चलतस्तव पादमूला- द्यामः कथं ब्रजमथो करवाम किया ॥४०३ ॥ सिञ्चाङ्ग नस्त्वद्धरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद्वयं विरहजान्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयोः पदीं सखे ते ॥ ४०४॥ यमुम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं कचिदरण्यजनप्रियस्य । अस्पाक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमा स्थातुं त्वयाभिरमिता यत पारयामः ॥ ४०५ ॥ श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लन्ध्यापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्याः स्वधीक्षणकृतेऽन्यसुरप्रयास- स्तद्वद्वयं च तव पादरजः प्रपन्नाः॥४०६ ॥ तन्नः प्रसीद वृजिनादन तेऽधिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्यदुपासनाशाः। त्यत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम- तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥ ४०७॥ 402c 1 चिन्या for छैन्गी. 4036T 401d Tफिल for ननु मापे for गहा ·टोडरानन्दे [२.६.३९५ तद्यात माचिरं घोषं शुभ्रूषध्वं पतीन्सतीः । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च ताम्पाययत दुह्यत ॥ ३९१ ।। अथवा मदभिस्नेहाद्भवत्यो यन्त्रिताशयाः। आगता ह्युपपनं तत्प्रीयन्ते मम जन्तवः ॥ ३९२ ॥ भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मों हमायया । तद्वन्धूनां च कल्याण्यः प्रजानां चानुपोषणम् ॥ ३९३ ॥ दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा। पतिः स्त्रीभिर्न हातच्यो लोकेन्सुभिरपातकी ॥ ३९४ ॥ अस्वय॑मयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रे भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र छोपपत्यं कुलस्त्रियाः ॥ ३९५ ॥ श्रवणादर्शनादू ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । [न तथा संनिकण प्रतियात ततो गृहान् ॥ ३९६ ।। श्रीशुक उवाच । इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभापितम् ।] विषण्णा भग्नसंकल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ ३९७ ॥ कृत्वा मुखान्यवशुचः श्वसनेन शुष्य- द्विम्बाधराणि चरणेन भुवं लिसन्त्यः । अरपात्तमपिभिः कुचकुडमानि तस्थुम॒जन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम् ॥ ३९८॥ प्रेष्ट प्रियेतरमिय प्रतिभापमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः | नेत्रे विमृज्य सदितोपहते स्म किंचि- स्संरम्भगद्दगिरोऽग्रुयतानुरक्ताः ॥ ३९९ ।। गोप्य ऊयुः। म विभाऽहंति भवाम्गदितुं नुशंसं संत्यज्य सर्व विषयांस्तव पादमूलम् । प्राप्ता मजदुरवप्रहमा त्यजास्मा- देयो यथादिपुरयो भजते मुमुक्ष्न् ॥ ४०० ॥ 391a T Tin for tri Aom.3961-397 ub. 400cTभता for प्रास ·२.८.४२५] श्रीकृष्णावतारः। २३९ तासां तत्सौभगमदं वाध्य मानं च केशवः । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४१७॥ [ भागः १०.२९.१-४८) इति प्रथमः॥ श्रीशुक उवाच । अन्तर्हिते भगवति सहसैव बजाङ्गनाः । अतप्यंस्तमचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥ १८ ॥ गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितै- मनोरमालापविहारचेष्टितैः। आक्षिप्तचित्ताः प्रमदा रमापते- स्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिकाः ॥ ४१९॥ गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिपु मियाः प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तयः । असावहं त्वित्यवलास्तदात्मिका न्यवेदिपुः कृष्णविहारविभ्रमाः॥ ४२० ॥ गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता विचिस्युरुन्मत्तकवदनादनम् । पप्रच्छुराकाशवदन्तरं यहि- भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥ ४२१ ।। दृष्टो यः कश्चिदश्वत्थ प्लक्ष व्यग्रोध नो मनः । नन्दसूनुर्गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनैः ॥ ४२२ ॥ कच्चित्कुरवकाशोकनागपुन्नागचम्पकाः । रामानुजो मानिनीनां गतो दर्पहरस्मितः ।। ४२३ ।। कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये । सह त्यालिफुलैर्यिभ्रदृष्टस्तेऽतिप्रियोऽच्युतः ॥ ४२४ ॥ मालत्यदर्शि घः फच्चिन्मल्लिके जाति यूधिके । प्रीति यो जनयन्यातः फरस्पोन माधवः ॥ ४२५॥ 423d Tइतो for गतो.

·टोडरानन्दे [२० R::re { वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलत्रि गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षः निर्यकरमणं च भवाम दास्यः ॥ ४०८ ॥ का स्त्र्यङ्ग ते कलपदामृतवेणुगीत- संमोहितार्यचरितान्न चलेत्रिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदं व निरीक्ष्य रूपं यद्गोद्विजगुममृगाः पुलकान्यविभ्रन् ॥ ४०९ ॥ व्यक्तं भवान्ब्रजजनार्तिहरोऽभिजातो यथादिपुरुषः सुरलोकगोप्ता। तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिरस्सु च किंकरीणाम् ॥ ४१०॥ श्रीशुक उवाच । इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः । प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥ ४११ ॥ ताभिः समेताभिल्दारचेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुलमुखीभिरच्युतः। उदारहासद्विजकुन्ददीधिति- यंरोचतैणाङ्क इवोडभितः ॥ ४१२ ॥ उपगीयमान उद्गायन्यनिताशतयूथपः । मालां विभ्रद्वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन्वनम् ॥ ४१३ ॥ नद्याः पुलिनमाविदय गोपमिहिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४१४ ॥ याप्रसारपरिम्भकरालकोरु- नीवास्तगालभननर्मनसाप्रपातः । वल्यावलोकहसितंबंजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयरतिपति रमयांचकार ॥४१५ ॥ एवं भगवतः कृष्णाहन्धमाना महात्मनः। आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि ।। ४१६ ॥ 410a Tभयातिहरो lor प्रजनातिहरो. +40TR for B.

·Pre] श्रीकृष्णावतारः। कस्यांचित्स्वभुजं न्यस्य चलन्त्याहापरा नृप। कृष्णोऽहं पश्यत गति ललितामिति तन्मनाः ॥ ४३६ ॥ मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्राणं विहितं मया । इत्युक्त्वैकेम हस्तेन हेलयो निदधेऽम्बरम् ॥ ४३७ ॥ आरोका मदाक्रम्य शिर आहापरां नृप । दुष्पाहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डधृक् ॥ ४३८ ॥ तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्वणम् । च प्यावपिदद्धं चो विधास्ये क्षेममासा ॥ ४३९ ॥ बद्वान्यया सजा काचित्तन्वी तत्र उलूखले। भीता सुदृक्पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ ४४०॥ [दध्यादिभाण्डमेत्तारं हैयंगवमुखं त्विति ।] एवं कृष्णं पृच्छमाना वृन्दावनलतास्तरून् । व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मनः ॥ ४४१॥ पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोर्महात्मनः । लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोजवनाङ्कुशयवादिभिः ॥ ४४२ ॥ तैस्तैः पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबलाः । वध्वाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समवन् ॥ ४४३ ॥ मस्याः पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना। असे म्यस्तप्रकोष्ठायाः करेणो. करिणा यथा ॥ ४४४॥ अनयाराधितो नूनं भगवान्हरिरीश्वरः। यत्रो विहाय गोविन्दः प्रीतो यामनयद्रहः ॥ ४३५॥ धन्या अहो अभी आल्यो गोविन्दानयजरेणयः । यान्ब्रह्मेशो रमा देवी दधुर्मू धनुत्तये ॥ ४४६॥ तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्युचैः पदानि यत् । वैकापहत्य गोपीनां रहो मुझेऽच्युताधरम् ॥४७॥ न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणाड्डुरैः । खिद्यत्सुजाताशितलामुग्निन्ये प्रेयसी प्रियः ॥ ४४८॥ 4366 T ननु for नृप 437d T यतन्नुनिदधेऽपरम् 4386 Tशिरस्मा- दापरा for गिर आदापरा. 441ab not fougd in T 44ic T अंगन्यात' for असे न्यस्त. 446 T भूkि for मूनों ·२४० टोडरानन्दे [२.८.४१६ चूतप्रियालपनसासनकोविदार- जम्बकविल्वधकुलाम्रकदम्वनीपाः । येऽन्ये परार्थमविका यमुनोपकूला: शंसन्तु कृष्णपदवी रहितात्मनां नः ॥४२६॥ किं ते कृतं क्षिति तपो वत केशवाधि- स्पर्शात्सवोत्पुलकिताङ्गरुहैविभासि । अप्यनिसंभव उरुक्रमविक्रमाद्वा आहो वराहवपुपः परिरम्भणेन ॥४२७ ॥ अप्येणपत्न्युपगतः प्रिययेह गात्रै- स्तन्वन्दशा सखि सुनितिमच्युतो वः । कान्ताङ्गसङ्कुचकुङ्कुमरजितायाः कुन्दस्रजः कुलपतेरिह वाति गाधः ॥४२८॥ बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो रामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धैः । अन्वीयमान इह वस्तरवः प्रणाम किं वाभिनन्दति चलप्रणयावलोकैः ॥४२९॥ पृच्छतेमा लता बाहनप्याश्लिष्टा वनस्पतेः । नूनं तत्करजस्पृष्ठा विभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥४३०॥ [श्रीशुक उवाच इत्युम्मत्तवचो गोप्यः कृष्णान्वेषणतत्पराः। लीला भगवतस्तास्ता धनुचकुस्तदात्मिकाः ॥ ४३१ ॥ कस्याश्चित्पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्यपिवत्स्तनम् । तोकायित्वा रुदन्त्यन्या पदाहम्शकटायतीम् ॥ ४३२॥ दैत्यायित्वा जहारान्यामका कृष्णाभकायतीम् । रिङ्गयामास काप्यधी कार्यन्ती घोपनिस्वनैः ॥ ४३३॥ कृष्णरामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन । यत्सायन्ती जधानान्या तत्रैकानुयकायतीम् ।। ४३४॥ आहूय दूरगा यत्कृष्णस्तमनुवर्ततीम् । घेणु फणन्ती फ्रीडन्तीमन्या शंसति साध्विति ॥४३५॥ 433 Tr'गार्भभावना. 4340 T हन्ति चान्या for जघानान्या.

·स. ३...] श्रीकृष्णावतारः। तम्मनस्कास्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः। तगुणानेव गायन्त्यो नात्मागाराणि सस्मरुः ॥ ४६० ॥ ततः पुलिनमागन्य कालिन्द्याः कृष्णभावनाः । समयेता जगुः कृष्णं तदागमनकाझ्या ॥ ४६१ ॥ इति छित्तीयः॥ [भाग. १०.३०.१-r] गोप्य ऊचुः। जयति तेऽधिकं जन्मना ब्रजः श्रयत इन्दिरा शश्वत्र हि । दयित दृश्यतां दिक्षु तावका- स्त्वयि धृतासवस्त्यां विचिम्यते ॥ ४६२ ॥ शरदुदाशये साधुजातस- सरसिजोदरीमुपा दृशा ।। सुरतनाथ ते शुल्कदासिका घरद निघ्नतो नेह किं वधः ४६३॥ विपजलाप्ययान्द्यालराक्षसा- दर्पमारताद्वैधुतानलात्। वृषमयात्मजाद्विश्वतो भया- हषभ ते घयं रक्षिता मुहुः ॥ ४६४ ॥ न खलु गोपिकानन्दनो भवा- नखिलदेहिनामन्तरात्मदृक् । विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदयिवान्सात्वतां कुले ॥ ४६५ ॥ विरचिताभयं वृष्णिधुर्य ते शरणमीयुपों सस्तेर्भयात् । फरसरोरहं कान्त कामदं शिरसि येहि म.श्रीकायहम् ॥ ४६६ घजजनातिहत्वीर योपिता निजजनस्मयध्वंसनः स्मृतः। भज सखे भवकिकरीः स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय ॥ ४६७ ।। 4610 Tपुन for तत. +67b Tवमनस्मित for 'चपन मन ·२४२ -टोडरानन्द [.. अत्र प्रसनावचयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः । प्रपदाक्रमणे ह्येते पश्यतासकले पदे ॥ ४२९॥ केशप्रसाधनं धन कामिन्याः कामिना कृतम् । तानि चूडयता कान्तामुपविष्टमिह ध्रुवम् ॥ ४५० ॥ [इमान्यधिकमग्नानि पदानि बहतो वधूम् । गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराकान्तानि कामिनः ॥४५॥] [श्रीशुक उवाच ।] रेमे तया स्वात्मरतिरात्मारामोऽप्यखण्डितः। दर्शयकामिना दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् । इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरौप्यो विवेतसः ॥ ४५२ ॥ यां गोपीमनयत्कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने । सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् ॥ ४५३ ॥ हित्वा गोपीः कामयाना मामसौ भजते प्रियः । ततो गत्वा वनोद्देश हप्ता केशवमब्रवीत् । न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः ॥ ४५४ ।। एवमुक्तः प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति । ततश्चान्तर्दधे कृष्णः सा बधूरम्यतप्यत ॥ ४५५ ॥ हा नाथ रमण प्रेष्ठ कासि कासि महाभुज । दास्यास्ते कृपणाया मे सये दर्शय संनिधिम् ॥ ४५६ ॥ [धीशफ उवाच।] अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्ग गोप्यो बिदूरतः। ददृशुः प्रियविश्लेषमोहितां दुःपिता सपीम् ॥ ४५७॥ तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात् । अवमानं च दौरात्म्याद्विस्मयं परमं ययुः ॥ ४५८ ॥ ततोऽविदान्वन चन्द्रज्योत्मा यानद्विभाज्यते । तम.प्ररिटमालक्ष्य ततो निववृतहरेः । ४५९ ॥ 450a Ti for सत्र 451 T considers this staan to cxist in a few Jiss oals 452a T नामरति for सम्मति 4558T सम्पमारपत सिन्ध आममता ·...] श्रीकृष्णायतारः। तग्मनस्यास्तदालापास्तहिचशास्तदामिकाः । तटुणानेय गायन्त्यो नात्मागाराणि सस्मरुः ॥४६॥ ततः पुलिनमागन्य फालिन्धाः कृष्णभावनाः । समता जगुः कृष्णं तदागमनकाइया॥४६॥ इति विसीयः । [भाग १....1-m] गोप्य अयुः। जयति तेऽधिकं जन्मना ग्रजः अयत इन्दिरा शयदा हि । दयित रक्ष्यतां दिक्षु तायका- स्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्यते ॥ ४६२ ॥ दारदुदाशये साधुजानम- सरसिजोदरीमुपा शा। सुरतनाथ ते शुल्कदासिका घरद निम्मतो नेह किं यधः ॥ ४६३ ।। विपजलाप्ययान्द्यालराक्षसा- द्वर्षमारुताद्वैद्युतानलात् । धूपमयात्मजाद्विश्वतो भया- हपभ ते वयं रक्षिता मुहुः ॥ ४६४ ॥ म खलु गोपिकानन्दनी भवा- नखिलदेहिनामन्तरात्मदृक् । विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सस उदयिवान्सात्वतां कुले ॥ ४६५ ।। विरचिताभयं वृष्णिधुर्य ते शरणमीयुपां संसृतेर्भयात् । करसरोव्हं कान्त कामदं शिरसि धेहि नः श्रीकरग्रहम् ॥ ४६६ ॥ बजजनार्तिहावीर योपितां निजजनस्मयध्वंसनः स्मृतः। भज सखे भवकिंकरीः स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय ॥ ४६७ ।। 4610 Tपुन for तत. 467b Tचमनस्मित for "ध्वंसन स्मृत..

·टोडरानन्द
[ २.८.४६८
प्रणतदेहिनां पापफर्शनं
तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् ।
फणिफणार्पित ते पदाम्युज
कृणु कचेषु नः कृद्धि हृच्छयम् ॥ ४६८ ॥
मधुरया गिरा वल्गुवास्यया
वुधमनोशया पुष्करेक्षण।
विधिकरीरिमा वीर मुह्यती-
रधरसीधुनाप्याययस्व नः ॥ ४६९ ।।
तय कथामृतं तप्तजीवनं
कविभिरीडितं कल्मषापहम् ।
श्रवणमङ्गलं श्रीमदाततं
भुवि गृणन्ति ते भूरिदा जनाः ॥ ४७० ।।
प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं
विहरणं च ते ध्यानमङ्गलम् ।
रहसि संविदो या हृदिस्पृशः
कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि ॥ ४७१ ॥
चलसि यद्रजाचारयन्पश-
नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् ।
तृणशिलाकुरैः सीदतीति नः
कलिलतां मनः कान्त गच्छति ॥ ४७२ ।।
दिनपरिक्षये नीलकुन्तलै-
धनरहाननं विभ्रदावृतम् ।
घनरजस्वलं दर्शयन्मुहु-
मनसि नः स्मरं धीर यच्छसि ॥ ४७३ ॥
प्रणतकामदै पद्मजार्चितं
धरणिमण्डनं ध्येयमापदि ।
चरणपङ्कजं शंतमं च ते
रमण नः स्तनप्यर्पयाधिहन् ॥ ४७४ ॥
सुरतवर्धनं शोकनाशनं
स्वनितवेणुना सुष्टु चुम्बितम् ।
इतररागविस्मारणं नृणां
पितर बीर मस्तेऽधरामृतम् ॥ ४७॥

·२...] श्रीकृष्णावतारः। . २४५ अटति यद्यानह्नि काननं श्रुटियुगायते त्यामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पश्मकृदृशाम् ॥ ४७६ ॥ पतिसुतान्वयनातृवान्धवाः नतिविलय तेन्त्यच्युतागताः। गतिविदस्तयोद्गीतमोहिताः कितव योपितः कस्त्यजेन्निशि ॥ ४७७ ।। रहास संविदं हृच्छयोदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् । वृहदुरः श्रियो धाम वीक्ष्य ते मुहुरतिस्पृहां मुह्यते मनः ॥ ४७८ ॥ ब्रजजनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिन हन्त्यलं विश्वमङ्गलम् । त्यज मनारच नस्वस्पृहात्मनां स्वजनद्रुजां यन्नियूदनम् ॥ ४७९ ॥ यत्ते सुजात चरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेपु । तेनाटवीमटसि तद्यथते न किंस्वि- स्कृर्पादिभिर्भमति धीवदायुपां नः ॥ ४८० ॥ [ भागः १०:३१.१-११] [स्वप्रेमामृतकल्लोलविह्वलीकृतचेतसः। सदयं नन्दयम्गोपीरुदतो नन्दनन्दनः ॥ ४८१ ॥] इति तृतीयः श्रीशुक उवाच । इति गोप्यः प्रगायन्त्यः प्रलपन्त्यश्च चित्रधा । ररुदुः सुस्वरं राजकृष्णदर्शनलालसाः॥४८२॥ तासामाविरभूच्छौरिः स्मयमानमुखाम्बुजः। पीताम्बरधरः स्रग्बी साक्षान्मन्मथमम्मथः ॥४८॥ 481 Found in श्रीधरी टीका ·टोडरानन्द [२.८.४८ तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽवलाः । उत्तस्थुर्युगपत्सर्वास्तन्यः प्राणमिवागतम् ॥ ४८४॥ काचित्कराम्बुजं शोरेजगृहेऽञ्जलिना मुदा । काचिद्दधार तद्वाहुमंसे चन्दनभूपितम् ॥ ४८५॥ काचिदलिनागृह्णात्तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदनिकमलं संतप्ता स्तनयोwधात् ॥ ४८६ ॥ एका भ्रुकुटिमावध्य प्रेमसंरम्भवितला । प्रतीक्षत्कटाक्षेपैः संदष्टदशनच्छदा ॥ ४८७ ॥ अपरानिमिपदग्भ्यां जुपाणा तन्मुखाम्बुजम् । आपतिमपि नातृप्यत्सन्तस्तचरणं यथा ॥ ४८८ ॥ तं काचिन्नेनरम्भ्रेण हदिकृत्य निर्माल्य च । पुलकाङ्युपगूह्यास्ते योगीवानन्दसंप्लुता ॥४८९ ॥ सर्वास्ताः केशवालोकपरमोत्सवानिवृताः । जहुर्विरहजं तापं प्राझं प्राप्य यथा जनाः ॥४९० ॥ ताभिर्विधूतशोकाभिर्भगवानच्युतो वृतः । व्यरोवताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर्यथा ॥ ४९१ ।। ताः समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभुः। विकसत्कुम्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ४९२॥ शरचन्द्रांशुसंदोहध्वस्तदोपातम शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाश्चितकोमलवालुकम् ॥ ४९३ ॥ तदर्शनाहादविधूतद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः। स्वैरत्तरीयैः 'युचकुडमाहिते- रची पन्नाप्सनमात्मबन्धये ॥ ४९४ ॥ तोपयिष्टो भगवाम्स इश्वरो योगीश्वरान्तहृदि कल्पितासनः । चकाम गोपीपरिषदूतोऽचिंत- संतोश्यलत्येकपद धपुर्दधत् । ४९५ ॥

·२.६.५.]
श्रीकृष्णायतार।
सभाजयित्वा तमनगदीपनं
सहासलीलेक्षणाविभ्रमभ्रया ।
संस्पर्शनेनाकृताधिहस्तयोः
संस्तुत्य ईपरकुपिता धभापिरे ॥ ४९६ ॥
गोप्य ऊचुः।
भजतोऽनुभजन्येक एक एतद्विपर्ययम् ।
नोभयांश्च भजन्त्यन्ये एतन्नो हि साधु भोः ॥ ४९७ ।।
श्रीभगवानुवाच ।
मिथो भजन्ति ये सख्यः स्वार्थकान्तोद्यमा हि ते।
न तत्र सौहृदं धर्मः स्वार्थार्थ तद्धि नान्यथा ॥ ४९८ ॥
भजन्त्यभजतो ये चै करुणाः पितरो यथा ।
धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमाः ॥ ४९९ ॥
भजतोऽपि न वै केजिद्भजन्त्यभजतः कुतः।
आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुहः ॥ ५०० ।।
नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तू-
म्भजाम्यमीपामनुवृत्तिवृत्तये ।
यथाधनो लब्धधने विनष्टे
तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद ॥ ५०१ ॥
एवं मदर्थोज्झितलोकवेद-
स्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽवलाः।
मया परोक्षं भजता तिरोहितं
मासूयितुं माईथ तत्प्रियं प्रियाः ॥ ५०२ ॥
न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां
स्वसाधुकृत्यं विबुधायुपापि कः ।
या मामजन्दुर्जरंगेहशृङ्खलाः
संवृश्चय तहः प्रतियातु साधुना ॥ ५०३ ॥
[भाग० १७.१२.१-२२
इति चतुर्थः॥
श्रीशुक उवाच ।
इत्थं भगवतो गोप्यः श्रुत्वा वाचः सुपेशलाः ।
जहर्विरहजं तापं तदद्गोपचिताशिषः ॥ ५०४ ॥

·टोडरानन्दे [२.८.५०५ । तत्रारमत गोविन्दो रासक्रीडामनुव्रतैः । स्त्रीरत्नैरन्वितः प्रीतैरन्योन्यावद्धयाहुभिः ॥ ५०५॥ रासोत्सवः संप्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डितः । योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये द्वयोर्द्धयोः ॥ ५०६॥ प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्वनिकटं स्त्रियः । यं मन्यन्ते नमस्तावद्विमानशतसंकुलम् । दिवौकसां सदाराणामात्सुक्यापहतात्मनाम् ।। ५०७ ॥ ततो दुन्दुभयो नेदुनिपेतुः पुष्पवृष्टयः । जगुर्गन्धर्वपतयः सस्त्रीकास्तद्यशोऽमलम् ॥५०८॥ पलयानां नूपुराणां किविणानां च योषिताम् । सप्रियाणामभूच्छब्दस्तुमुलो रासमण्डले ॥ ५०९ ।। तत्रातिशुशुभे ताभिर्भगवान्देवकीसुतः। मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा ॥ ५१०॥ पादन्यास जविधुतिभिः सस्मितै विलासै- भज्यम्मध्यैश्चलकुचपटैः कुण्डलगण्डलोले। [रेजुर्गोप्यो यदुपतियुतास्ताण्डवं दर्शयन्त्यो हैम्या बल्लयो मरुदनिभृता यादृशाः शालराजे ।। स्विद्यन्मुख्यः कवररसनानन्थयः कृष्णरभ्यो गायन्त्यस्तं तडित श्च ता मेघचत्र विरेजुः ॥ ५११ ॥ उच्च गुर्नृत्यमाना रक्तकण्ठ्यो रतिप्रियाः । कृष्णाभिमशंभुदिता यदीतेनेदमावृतम् ॥ ५१२ ॥ काचित्सम मुकुन्देन स्वरजातीमिश्रिताः उन्निन्ये पूजितानेन प्रीयता माधु माचिति । तदेव ध्रुवमुग्निन्ये तस्यै मानं च यद्धदात् ॥ ५१३ ॥ कानिद्रासपरिश्रान्ता पावस्थस्य गदाभृतः । उमाह याहुना स्कन्ध श्लथलयमालिका ॥ ५१४॥ तर्भकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसारमम् । चन्दनालिसमाधाय परीमा चुचुम्य ६ ॥१५॥ .. 5070 T ममेरन् for मरने 51lciationlinT ·२०४५२] श्रीकृष्णावतारः। कस्याश्चिन्नास्यविक्षिप्तं कुण्डलत्विपमाण्डितम् । गण्डं गण्डे संधत्याः प्रादात्ताम्बूलचर्वितम् ॥ ५१६॥ नृत्यन्ती गायती काचित्कूजन्नूपुरमेपला । पार्श्वस्थाच्युतहस्तानं श्रान्ताधात्स्तनयोः शिवम् ॥५१७ ॥ गोप्यो लभ्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् । गृहीनकण्ट्यस्तदोर्ध्या गायन्त्यस्ता निजाहिर ॥ ५१८॥ कात्पलालकपिटकपोलधर्म- घनश्रियो वलयनूपुरघोपवाद्यैः । गोप्यः समं भगवता ननूतुः स्वकेश- स्रस्तस्रजो भ्रमरगायकरासगोष्ठयाम् ॥५१९॥ एवं परिष्वङ्गकराभिमर्श- स्निग्धेक्षणोद्दामविलासहासैः । रेमे रमेशो व्रजसुन्दरीभि- यथार्भकः स्वप्रतिविम्बविभ्रमः॥५२०॥ तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रियाः केशान्दुकूलं कुचपट्टिकांचा। नाजः प्रतिव्योदुमलं व्रजस्त्रियो विनस्तमालाभरणाः कुरुद्धह ॥ ५२१ ॥ कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहुर्विचरस्त्रियः । कामार्दिताः शशादोऽपि सगणो विस्मितोऽभवत् ॥५२२ ॥ कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोपितः। 'स रेमे भगवांस्ताभिरात्मारामोऽपि लीलया ॥५२३॥ तासां रतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि सः। प्रामृजत्करुणः प्रेम्णा शंतमेनात्मपाणिना ॥५२४॥ 516dT अदात् for प्रादात् 517aT कापि for काचित् 518cT गृहीतकण्ठप for "कण्ठा 521 aTप्रमदा for 'प्रभुदा 5226T खेचरानिय tor विचरत्रिय. T शशाङ्कश्च for शशाङ्कोऽपि 524 T अतिविहारेण for रीत, 4T अग पाणिना for आत्मपाणिना ३२ ·टोडरानन्दे [२.८.५ गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्वि- इण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन । मानं दधत्य ऋषभस्य जगुः कृतानि पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदाः ॥ ५२५ ॥ ताभिर्युतः श्रममपोहितुमङ्गसङ्ग- घृष्टसजः स कुचकुङ्कुमरजितायाः। गन्धर्वपालिभिरनुहुत आविशद्धाः श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः ॥ ५२६ ॥ सोऽम्भस्यलं युवतिभिः परिपिच्यमानः प्रेम्णेक्षितः प्रहसतीभिरितस्ततोऽङ्ग । वैमानिकैः कुसुमघृष्टिमिरीज्यमानो रेमे स्वयं स्वरतिरात्तगजेन्द्रलीलः ॥ ५२७ ॥ ततश्च कृष्णोपवने जलस्थल- प्रसूनगन्धानिलजुष्टदिक्तटे। चचार भृमप्रमदागणावृतो यथा मदच्युट्विरदः करणभिः ।। ५२८ ॥ एवं शशाङ्कांशुविराजिता निशाः स सत्यकामोऽनुरतायलागणः । सिपेव आत्मन्यवरुद्धसौरतः सर्वाः शरत्कान्यकथा रसाश्रयाः ॥ ५२९ ॥ राजोयाच। संस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च । अवतीणों हि भगवानंशेन जगदीश्वरः ॥ ५३० ॥ स कथं धर्ममेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता। प्रतीपमाचरब्रह्मपरदाराभिमर्शनम् ॥ ५३१ ॥ आप्तकामी यदुपतिः कृतवान् जुगुमितम् । किमभिप्राय एनग्नः संशय छत्तुमर्हसि ॥ ५३२॥ श्रीफ उघाच। धर्मव्यतिक्रमो एयराणां च मादमम् । तेजीयसां न दोगय पले सयंभुजो यथा ॥ ३३ ॥ 527Tभत्र form 532 IT सिEिTAfor-nity ·1.५] श्रीकृष्णावतारः। . नैतत्समाचरेज्जातु मनसापि हनीश्वरः । विनश्यत्याचरंल्लोल्याद्यथा रुद्रो विपं जुपन् ॥ ५३४ ॥ ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् । तेषां यत्स्ववचो युक्तं बुद्धिमांस्तत्समाचरेत् ॥ ५३५ ॥ कुशलाचरितेनैपामिह स्वार्थो न विद्यते । विपर्ययेण धानों निरहंकारिणां प्रभो ॥ ५३६ ।। किमुताखिलसत्त्वानां तिर्यड्मदिवौकसाम् । इशितुश्चेशितव्यानां कुशलाकुशलान्वयः॥ ५३७ ।। यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्ता योगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धाः । स्वैरं चरन्ति मुनयोऽपि न नामाना- स्तस्येच्छयात्तवपुषः कुत एव बन्धः ॥ ५३८॥ गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेपामपि देहिनाम् । योऽन्तश्चरति सोऽध्यक्ष एप क्रीडनदेहभाक् ॥५३९ ॥ अनुग्रहाय भक्तानां मानुषं देहमास्थितः । भजते तादृशीः क्रीडा याः श्रुत्या तत्परो भवेत् ।। ५४० ।। नासूयन्खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया । मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थाम्स्याम्स्वान्दारान्नजौकसः॥५४१ ॥ ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिताः । भनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्यः स्वगृहान्भगवत्प्रियाः ॥ ५४२ ।। विक्रीडितं ब्रजवधूभिरिदं च विष्णोः श्रद्धान्वितोऽनुगृणुयादय वर्षयेद्यः। भक्ति परां भगवति प्रतिलभ्य कामं हद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीर॥ ५४३॥ [ माग....-.) इति पत्रमः॥ 3 534 c T A7 for Alam; d T 77499 Pistar ft. 53981 मगाने for सामरि, Tोडनेनह देहमाक्. 540a Tभूनानी for मसाना, dTET for भुपा ·टोडरानन्दे गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्वि- द्गुण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन । मानं दधत्य ऋपभस्य जगुः कृतानि पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदाः ॥ ५२५ ॥ ताभिर्युतः श्रममपोहितुमङ्गसन- घृष्टस्रजः स कुचकुडुमरञ्जितायाः। गन्धर्वपालिभिरनुद्धत आविशद्वाः श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः ॥ ५२६ ॥ सोऽम्भस्यलं युवतिभिः परिपिच्यमानः प्रेम्णेक्षितः प्रहसतीभिरितस्ततोऽङ्ग । वैमानिकैः कुसुमवृष्टिभिरीड्यमानो रेमे स्वयं स्वरतिरात्तगजेन्द्रलीलः ॥ ५२७ ॥ ततश्च कृष्णोपवने जलस्थल- प्रसूनगन्धानिलजुष्टदिक्तटे। चचार भृङ्गप्रमदागणावृतो यथा मदच्युतिरदः करेणुभिः ।। ५२८ ॥ एवं शशावांशुविराजिता निशाः स सत्यकामोऽनुरतावलागणः । सिपेव आत्मन्यवरुद्धसौरतः सर्वाः शरत्काव्यकथा रसाश्रयाः॥ ५२९ ॥ राजोवाच । संस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च । अवतीणों हि भगवानंशेन जगदीश्वरः ॥ ५३०॥ स कथं धर्मसेतूनां यक्ता कर्ताभिरक्षिता। प्रतीपमाचरब्रह्मन्परदाराभिमर्शनम् ॥ ५३१ ॥ आप्तकामो यदुपतिः कृतवान् जुगुप्सितम् । किमभिप्राय पतनः संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ ५३२॥ श्रीशुक उवाच। धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणां च साहसम् । तेजीयसां न दोपाय चह्न सर्वभुजो यथा ॥ ५३३ ॥ 5274T for आत. 532 a Tizz Taz for dagen ·२५१ २८.५] श्रीकृष्णावतारः। नैतत्समाचरेज्जातु मनसापि हानीश्वरः । विनश्यत्याचरंल्लौल्याद्यथा रुद्रो विषं जुपन् ॥ ५३४ ॥ ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् । तेषां यत्स्ववचो युक्तं बुद्धिमांस्तत्समाचरेत् ॥ ५३५ ॥ कुशलाचरितेनैषामिह स्वार्थो न विद्यते । विपर्ययेण धानों निरहंकारिणां प्रभो ॥ ५३६ ॥ किमुताखिलसत्त्वानां तिर्यङ्मयदिवौकसाम् । इशितुश्चेशितव्यानां कुशलाकुशलाम्वयः ॥ ५३७ ।। यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्ता योगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धाः । स्वैरं चरम्ति मुनयोऽपि न नह्यमाना- स्तस्येच्छयात्तवपुषः कुत एव यन्धः ॥५३८॥ गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेपामपि देहिनाम् । योऽन्तश्चरति सोऽध्यक्ष एप क्रीडनदेहभाक् ॥५३९ ॥ अनुग्रहाय भक्तानां मानुपं देहमास्थितः । भजते तादृशीः क्रीडा याः श्रुत्वा तत्परो भवेत् ॥ ५४० ।। नासूयन्खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया। मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान्स्वान्स्यान्दारान्द्रजौकसः॥५४१ ॥ ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिताः । अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्यः स्वगृहान्भगवत्प्रियाः ।। ५४२ ।। विक्रीडितं ब्रजवधूभिरिदं च विष्णोः श्रद्धान्वितोऽनुशृणुयादथ वर्णयेद्यः । भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं हद्रोगमाश्वपहिनोत्यविरेण धीरः ॥५४३॥ [भाग. १..".-.] इति पञ्चमः॥ 534 CT मौन्यान् for लौच्यात्, dT यथा रदोऽधि विरं 5396T सर्वेषामेव for सर्वेशमपि, dT मोडनेनेह देहभान 340a 'T भूताना for भक्ताना, dTeमया for भ्रा

·टोडरानन्द
[ २.८०५४
मथ सूची॥
नन्दाद्या गोपमुख्याः प्रमुदितमनसो देवयात्राप्रसङ्गा-
संप्राप्ताश्चण्डिकाया विपिनमनुपमं दिव्यरूपैरनोभिः ।
आन[चु]] महेशं तदनु भगवतीमम्बिकी तत्र सुप्ता
रात्रावत्रातिधोरोऽग्रसदसमरुचि नन्दमारादहीन्द्रः१५४४॥
श्रीकृष्ण त्राहि कृष्णेत्यतिविकलतरां नन्दवाचं निशम्य
प्राप्त पस्पर्श सर्व शिरसि करुणया पादपोत कृष्णः ।
स्पृष्टस्तत्याज घोरं वपुरतिललितं दिव्यरूपं च लब्ध्वा
राजा विद्याधराणामतिरुचिररुचिर्देवदेवं ननाम ॥ ५४५।।
क्रीडाव्यासकचित्तौ यदुमुकुटमणी रामकृष्णो निरीक्ष्य
प्राप्तः प्रोद्दीप्तवार्युवतिपु बलवान्गुह्यकः शङ्खचूडः ।
दूरादेतायुपेतावथ स भयभराद्विद्रुतोऽभूदमुष्य
श्रीकृष्णः स्फीतरत्नस्फुरदमलशिरो मुष्टिना संजहार ॥ ५४६ ॥
अथ श्रीभागवते । श्रीशुक उवाच ।
गोप्यः कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतसः ।
कृष्पालीलाः प्रगायन्त्यो निन्युर्दुःखेन वासरान् ॥ ५४७ ।।
गोप्य ऊचुः।
घामवाहुकृतवामकपोलो
यलिगतभ्रुरधरार्पितवेणुम् ।
कोमलाइलिभिराश्रितमार्ग
गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्दः ॥ ५४८ ॥
व्योमयानयनिताः सह सिद्ध-
बिस्मितास्तदुपधार्य सलज्जाः।
काममार्गणसमर्पितचित्ता
करमलं ययुरपस्मृतनीव्यः॥ ५४९ ॥
हन्त चित्रमयलाः शृणुतेदं
हारहास उरति स्थिरविद्युत्।
मन्दसूनुरयमातंजनानां
मर्मो यहिं कूजितवेणुः ॥ ५५ ॥

·२०४०५५८]
श्रीकृष्णावतार।
वृन्दशो ब्रजपा मृगगावो
वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् ।
दन्तदष्टकवला धृतकर्णा
निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५.१ ॥
वर्हिणस्तवकधातुपलाशै-
बंद्धमल्लपरिवहविडम्बः।
काहचित्सवल आलि संगोपै-
: समाह्वयति यत्र मुकुन्दः ॥ ५५२ ॥
तर्हि भग्नगतयः सरितो वै
तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् ।
स्पृहयतीर्वयमिवावहुपुण्याः
प्रेमवेपितभुजाः स्तिमितापः ।। ५५३ ॥
अनुचरैः समनुवर्णितवीर्य
आदिपूरुष इवाचलभूतिः।
वनचरो गिरितटेपु चरन्ती-
र्वेणुनादयति गाः स यदा हि ॥५५४॥
चनलतास्तरव आत्मनि विष्णु
व्यअयन्त्य इव पुप्पफलाढ्याः।
प्रणतभारविटपा मधुधारा
प्रेमहएतनवः ससृजुः स्म ॥ ५५५ ॥
दर्शनीयतिलको वनमाला-
दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तैः।
अलिकुलरलघुगीतमभीष्ट-
माद्रियन्यर्हि फूजितयेणुः ॥ १५५६ ।।
सरसि सारसहसविहंगा-
चारगीतहतचेतस एत्य ।
हरिमुपासत ते यतचित्ता
हन्त मालितदृशो धृतमानाः ॥५५७ ॥
[भाग.१०.१५.१-"]
महदतिक्रमणशवितचेता
मन्दमन्दमनुगति मेधः।
सुदमभ्ययपरसुमनोभि-
पायया च विश्धानतपत्रम् ॥ ५५८॥

·२५४ टोडरानन्दे (२.८.५५६ विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षाः। सव सुतः सति यक्षधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत्स्वरजातीः ॥ ५५५ ।। सवनशस्तदुपधार्य सुरेशाः शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगाः। कवय आनतकंधरचित्ताः कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वाः ॥ ५६०॥ निजपदाम्जदलैर्वजवज्र- नीरजादुशविचित्रललामैः। ब्रजभुवः शमयन्खुरतोदं वर्मधुर्यगतिरीरितवेणुः ॥ ५६१ ॥ अजति तेन वयं सविलास- चीक्षणार्पितमनोभववेगा। कुजगति गमिता न विदामः करमलेन वसनं कवरं वा ॥५६२ ॥ कणितवेणुरयवञ्चितचित्ताः कृष्णमन्चसत कृष्णगृहिण्यः । गुणगणाणमनुगम्य हरिण्यो गोपिका इच विमुक्तगृहाशाः ॥ ५६३॥ कुन्ददामकृतकौतुकवेपो गोपगोधनयुतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मदःप्रणयिनां चिजहार॥५६४ ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकलं मानयम्मलयजस्पर्शन। धन्दिनस्तमुप देवगणा ये पाधगीतपलिभिः परिचमुः ॥ ५६५ ॥ 5610 Tडितबेशु for हरित .

·२.८.५५]
श्रीकृष्णावतारः!
यत्सलो ब्रजगवां यदगध्रो
वन्धमानचरणः पथि वृद्धैः।
कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते
गीतवेणुरनुगेडितकीर्तिः ॥ ५६६ ॥
उत्लवं श्रमरुचापि दृशीना-
मुन्नयन खुररज छरितस्त्रक् ।
दित्सयैति सुह्वदाशिप एप
देवकीजठरभूरुडुराजः ॥ ५६७ ॥
मदविघूर्णितलोचन ईप-
म्मानदः स्वसुहृदां वनमाली ।
घदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं
मण्डयन्कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ ५६८॥
यदुपतिर्द्विरदराजविहारो
यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते ।
मुदितवस्त्र उपयाति दुरन्तं
मोचयन्त्रजगवां दिनतापम् ॥ ५६९ ॥
श्रीशुक उवाच।
एवं व्रजस्त्रियो राजकृष्णलीलानुगायतीः ।
रेमिरेऽहस्सु तश्चित्तास्तन्मनस्का महोदयाः ॥ ५७० ॥
[ भाग० १०.३५.१३-२६]
भथ सूची॥
मदान्धो व्याक्रोशम्मुहुरतिकठोरैः खुरभरैः
हंगदुर्वी गुर्वी वियति चलपुच्छोऽति दलयन् ।
अरिष्टस्तगोष्ठं स्वयमुपगतो दुष्टु चरतो
गलद्गर्भा नावः शरणमरविन्दाक्षमगमन् ॥ ५७१ ॥
पाणिभ्यामथ तं निगृह्य भगवान्शृगद्धये लीलया
भूमौ हन्त निपात्य निर्गतशम्मूत्रं मुखादुम्मुखम् ।
बाहुभ्यां सुद्दढे जघान जगतामानन्दकन्दो हरि-
गौरादरतः स्तुतो बलयुतो गोएं निजं प्राविशत् ॥ ५७२ ॥

·२५६ टोडरानन्दे [२.८५४ अथ श्रीभागवते ॥ [कामं ब्रजे वसन्तं तं कंसमेत्य गतस्मृतिम् । नारदः स्मारयामास कंसं दूतगिरैय तु ॥ ५७३ ॥] अरिष्टे निहते गोष्टे कृष्णेताहतकर्मणा । कंसायाथाह भगवान्नारदो देवदर्शनः ॥ ५७४ ॥ [नारद उवाच ।] यशोदायाः सुतां कन्यां देवस्याः कृष्णमेव च । रामं च रोहिणीपुत्रं वसुदेवेन विभ्यता । न्यस्तौ स्वमित्रे नन्दे वै याभ्यां ते पुरुषा हताः ॥ ५७५ ॥ निशम्य तद्भोजपतिः कोपात्प्रचलितेन्द्रियः। निशातमसिमादत्त वसुदेवजिघांसया ॥ ५७६ ॥ निवारितो नारदेन तत्सुतौ मृत्युमात्मनः । ज्ञात्वा लोहमयैः पाशैर्ववन्ध सह भार्यया ॥ ५७७ ।। प्रतियाते तु देवो कंस आभाष्य केशिनम् । प्रेषयामास हन्येतां भवता राममाधवौ ॥ ५७८ ॥ ततो मुष्टिकचाणूरसलतोसलकादिकान् । अमात्यान्हस्तिपश्चैिव समाहृयाह भोजराद ॥ ५७९ ॥ भो भो निशम्यतामेतद्वीरचाणूरमुष्टिका । नन्दबजे समासाते सुतावानकदुन्दर्भः ॥ ५८०॥ रामरूष्णौ तु तौ महा मृत्यु किल निदर्शितः । भनम्नयामिह संप्राप्ती हम्येतां मल्ललीलया ॥ ५८१ ।। मचाः क्रियन्तां निविधा मसरपरिधिता.। पौरा जानपदाः स पश्यन्तु भैरसंयुगम् ॥ ५.२ ॥ महामात्र त्वया भट्ट रनवार्युपनीयताम् । गजः कुवलयापाडो जहि तेन ममाहिती ॥५७३॥ आरभ्यतां धनुयांगचतुर्दश्यां यथाविधि । विशसन्तु पशून्मध्यान्भूतराजाय मीढुषे ।। ५८४ ॥ 573 Tound in श्रीपरी टीश कृष्ण तेन तु विस्मृत 5800Tरामाते for मनायाने 531a Tg for a at 533aT द्विप for गज.

·२.८.५९७] श्रीकृष्णावतारः। इत्याशाप्यार्थतन्त्र आहूय यदुपुंगवम् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततोऽक्रूरमुवाच ह ॥ ५८५॥ भो भो दानपते मां क्रियतां मैत्रमाहतः । नान्यस्त्वत्तो हिततमो विद्यते भोजवृष्णिषु ॥ ५८६ ॥ अतस्त्वामाश्रितः सौम्य कार्यगौरवसाधने । यथेन्द्रो विष्णुमाश्रित्य स्वार्थमध्यगमद्विभुः॥ ८॥ गच्छ नन्दनज तत्र सुतावानकदुन्दुभेः। आसाते ताविहानेन रथेनानय माचिरम् ॥ ५८८ ॥ निसृष्टः किल मे मृत्युर्देवैकुण्ठसंश्रयैः । तावानय समं गोपैनन्दायैः साभ्युपायनैः ॥ ५८९ ॥ घातयिष्य इहानातौ कालकल्पेन हस्तिना। यदि मुक्तौ ततो मल्लै_तये वैद्युतोपमैः ॥ ५९० ।। तयोर्निहतयोस्तांस्तान्वसुदेवपुरोगमान् । तद्वन्धूनिहनिष्यामि वृष्णिभोजदशाहकान् ॥ ५९१ ॥ उग्रसेनं च पितरं स्थाविरं राज्यलुब्धकम् । तभ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्विपो मम ॥ ५९२ ॥ ततश्चैपा मही मित्र भवित्री नष्टकण्टका । जरासंधो मम गुरुर्विविदो दयितः सखा ॥ ५९३॥ शम्बरो नरको वाणो मय्येव कृतसौहदाः। तैरहं कृष्णपक्षीयान्हत्वा भोश्ये महीं नृपान् ॥ ५९४ ॥ पतज्ज्ञात्वानय क्षिप्रं रामकृष्णाविहार्भको। धनुर्मखनिरीक्षार्थ द्रष्टुं यदुपुरश्रियम् ॥ ५९५ ॥ अफर उवाच । राजन्मनीषितं सम्यक्त्तय स्वारद्यमार्जनम् । सिद्धयसिद्धयोः समं फुर्याइवं हि फलभावनम् ।। ५९६ ।। मनोरथाकरोत्युचर्जनो देवहतानपि । युज्यते शोकहाभ्यां तथाप्यामां करोमि ते ॥ ५९७ ।। 5925T 5870T'सापन for साधने. 591aT सप्तान् for सोम्नान् राज्यकामुय for राम्यानुया. 596d T पलमापन for पलभावनं.

·टोडरानन्दे [२०८०५९ [श्रीशुक उवाच।] एवमादिश्य चार मन्त्रिपश्व विराज्य सः । प्रविवेश गृहं कंसस्तथाक्रूरः स्वमालयम् ॥ ५९८ ॥ [ भाग० १०.३६.१६-४.] अथ सूची॥ अकस्मादायातः खरतरखुरोत्कीर्णधरणि- हयाकारः केशी विकटवदनः श्यामलराचिः। व्र कंसादेशाद्भगवदपकाराय भगवा- म्सुदृष्ट्दैनं दोभ्यामपगतभयस्तेन युयुधे ॥ ५९९ ॥ दोामादाय पश्चात्पदयुगलममुं भ्रामयित्वा धरायां चिक्षेप व्यादितास्यं पुनरपि च हरि योद्भुकामं विलोक्य । वक्त्रे निक्षिप्य बाहुं स्मितसुभगमुखो वर्धमानेन तेन त्रैलोक्यत्राणकर्ता सपदि विगलितप्राणमेनं चकार ॥ ६०० ॥ भूयः श्रीकृष्णमोड्यं रहसि सुरमुनिर्नारदोऽभ्येत्य नत्वा प्रोवाच [प्राप्त ] कृत्यं यदिह भगवतो जन्मना यादवेन | गोविन्दः प्रीतचेताः सपदि सुरमुनेरुक्तमाकर्ण्य तस्मि- स्थलोंकाय प्रयाते पुनरपि भगवान्यालकैरेव रेमे ॥ ६०१ ॥ तबाकस्मादुपेतः शिशुपु मयसुतो गोपचालानुकारी घालान्मेपानुकारागिरिकुहरदरीचौररूपी जहार । द्वारं तस्याः शिलाभिः स्वयमथ पिदधे तस्य तत्कर्म दृष्ट्या तं हत्वा दुएचित्तं हरिरथ कृपया बालकानुन्मुमोच ॥ १०२ ॥ अथ धीमागयते। [प्रातः फेशिवधे वृत्ते द्वादश्यां निर्गते मुनौ । ततो व्योमे हतेऽङ्करः सायं गोकुलमागमत् ॥ ६०३ ।।] अरोऽपि च तां रात्रि मधुपुया महामतिः । उपित्या रथमास्थाय प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ ६०४ ॥ गच्छम्पथि महाभागो भगवत्पङ्कजेक्षणे । भाग परामुपगत एयमेतदचिन्तयत् ॥ ६०५॥ किमयाचरितं भद्रं किं तप्तं परमं तपः। किं याचाप्यते दत्तं यद् द्रक्ष्याम्यद्य फेशवम् ॥ ६०६ ॥ 603 Found in श्रीधरी टीका.

·१८:६१५ j श्रीकृष्णावतारः। ममैतहुर्लभ मन्य उत्तमश्लोकदर्शनम् । विषयात्मनो यथा ब्रह्मकीर्तनं शुद्रजन्मनः ॥ ६०७ ॥ मैवं ममाधमस्यापि स्यादेवाच्युतदर्शनम् । नियमाणः कालनद्या कंचित्तरति कश्चन ।। ६०८ ॥ ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांश्चैव मे भवः । यन्नमस्ये भगवतो योगिध्येयाधिपङ्कजम् ॥ ६०९ ॥ कंसो यताद्य कृतवाननुग्रह द्रक्ष्येऽधिपद्मं प्रहितोऽमुना हरेः। कृतावतारस्य दुरत्ययं तमः पूर्वेऽतरन्यन्नखमण्डलत्विया ॥ ६१० ॥ यदर्चितं ब्रह्मभवादिभिः सुरैः श्रिया च देव्या मुनिभिः ससात्वतैः । गोचारणायानुचरैश्चरखने यद्गोपिकानां कुचकुङ्कुमादितम् ।। ६११ ॥ द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिक स्मितावलोकारुणकअलोचनम् । मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृतं प्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वै मृगाः ॥ ६१२॥ अप्यद्य विष्णोर्मनुजत्वमीयुपो भारावताराय भुवो निजेच्छया। लावण्यधाम्नो भवितोपलम्भनं मह्यं न न स्यात्फलमअसा दृशोः ॥६१३॥ य इक्षिताहं रहितोऽप्यसत्सतोः स्वतेजसापास्ततमोभिदानमः। स्वमाययात्मरवितैस्तदीक्षया प्राणाक्षधीभिः सदनेवभीयते ॥ ६१४॥ यस्यापिलामीवहभिः सुमद्गलै- चिो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभिः । प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वे जग- धास्तद्विरताः शवशोभना मताः ॥ १५ ॥ [भाग १०.3001-11----- 610 IT कंसो घतायात मन्त्यनुग्रह ·टोडरानन्दे ܪ1ܟܐfaci तं त्वद्य नूनं महतां गतिं गुरु त्रैलोक्यकान्तं हाशिमन्महोत्सवम् । रूपं दधानं श्रिय ईप्सितास्पद द्रक्ष्ये ममासम्नुषसः सुदर्शनाः ॥ ६१६ ॥ अथावरुद्धः सपदीशयो रथा- प्रधानपुंसोश्चरणं स्वलन्धये । धिया धृतं योगिभिरप्यहं ध्रुवं नमस्य आभ्यां च सखीखजौकसः ॥ ६१७ ॥ अप्यविमूले पतितस्य मे विभुः शिरस्यधास्यन्निजहस्तपङ्कजम् । दत्ताभयं कालभुजङ्गरंहसा प्रोजितानां शरणैषिणां नृणाम् ॥ ६१८ ।। समहणं यत्र निधाय कौशिक- स्तथा बलिश्वाप जगत्त्रयेन्द्रताम् । या विहारे नजयोपितां श्रम स्पर्शेन सौगन्धिकगन्ध्यपानुदत् ॥ ६१९ ।। म मय्युपैयत्यरिबुद्धिमच्युतः फंसस्य दूतः प्रहितोऽपि विश्वदृक् । योऽन्तयहिश्चेतस एतदीहित क्षेत्रज्ञ ईक्षत्यमलेन चक्षुषा ।। ६२० ।। अप्यधिमूले विहितं कृताञ्जलि मामीक्षिता सस्मितमाया दशा । सपद्यपध्यस्तसमस्तकिल्विषो घोढा मुदं चीतविशङ्क ऊर्जिताम् ॥ ६२१ ॥ सुहत्तम ज्ञातिमनन्यदेवतं दोभ्या वृहमयां परिरप्स्यतेऽथ माम् । आत्मा हितार्थी क्रियते तदैव में पाधव कात्मक उच्चसत्युत ॥ ६२२ ॥ 6174T चनोरम for जीपमा 621 dT अवाहित for विहितं.6226T हितोपारियने for हितायी कियने, विश्वमित्यत for उपवमन्युन ·. १४.६१२]] श्रीकृष्णावतारः। २६१ लब्धाङ्गसङ्गं प्रणतं कृताञ्जलि मां वक्ष्यतेऽफर ततेत्युरुश्रवाः । तदा वयं जन्मभृतो महीयसो नैवाहतो यो धिगमुष्य जन्म तत् ॥ ६२३ ॥ न तस्य कश्चिदयितः सुहृत्तमो न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव च। तथापि भक्ताभजते यथा तथा सुरद्रुमो यदुपाश्रितोऽर्थदः ॥ ६२४ ॥ किं चाग्रजो मावनतं यदूत्तमः स्मयपरिष्वज्य गृहीतमञ्जलौ । गृहं प्रवेश्याप्तसमस्तसत्कृतं संप्रक्ष्यते कंसकृतं स्ववन्धुपु ।। ६२५॥ [श्रीगुक उवाच।] इति संचिन्तयन्कृष्णं श्वफल्फतनयोऽध्वनि ॥ रथेन गोकुलं प्राप्तः सूर्यश्चास्तगिरि नृप ॥६२६॥ पदानि तस्यासिललोकपाल- फिरीटनुष्यामलपादरेणोः। ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानि बिलक्षितान्यजययाङ्कुशाद्यैः ।। ६२७ ।। तद्दर्शनाहादविवृद्धसंभ्रमः प्रेमायरोमाश्रुकलाकुलेक्षणः।। स्थादवस्कन्ध स तेप्यचेष्टय- प्रभोरमून्यशिरजाम्यहो इति ॥६२८॥ देहभृतामियानों हित्वा दम्भं भियं शुत्रम् । संदेशाद्यो हरेलिङ्गदर्शनश्रवणादिभिः ॥ ६२९ ॥ ददर्श कृष्णं रामं च मजे गोदानं गता। पीतनीलाम्बरधरी शरदम्युरहेमणा ॥ ३३०॥ किशोरी श्यामलभ्येती श्रीनिरेनी गृहयुजा । सुमुगी सुन्दरवरी यालद्विरदविक्रमी ॥ ६ ॥ यजयनाशाम्भोधिद्वितंड्मिभिमंजम् । शोभयग्ती महात्मानी सानुमाशस्मितेक्षणी ॥ ६३२ ।।

·टोडरानन्द उदाररुचिरक्रीडौ वग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३३ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती! अपतीणी जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ६३४॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया। यथा मारकतः शैलो रौप्यश्च कनकाचिती ॥६३५॥ रथातूर्णमयप्लुत्य सोऽक्रूरः स्नेहविह्वलः । पपात चरणोपान्ते दण्डवद्रामकृष्णयोः ॥ ६३६ ।। भगवद्दर्शनाहादद्याप्पपर्याकुलेक्षणः। पुलकाञ्चित औत्कण्ठयात्स्वाख्याने नाशकन्नृप ॥ ६३७ ।। भगवांस्तमभिप्रेत्य रथाङ्गासितपाणिना। परिरभेऽभ्युपाकृष्य प्रांतः प्रणतवत्सलः ॥ ३८ ॥ संकर्षणश्च प्रणतमुपगृह्य महामनाः । गृहीत्वा पाणिना पाणी अनयत्सानुजो गृहम् ॥ ६३९ ॥ पृष्ट्वा सुस्वागतं तस्मै निवेद्य च घरासनम् । प्रक्षाल्य विधिवत्पादौ मधुपर्काईमाचरत् ॥ ६४० ॥ निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तमादृतः। अन्नं बहुगुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद्विभुः॥ ६४१॥ तस्मै भुक्तवते प्रीत्या रामः परमधर्मवित् । मुसयासर्गन्धमाल्यैः परां प्रीति व्यधात्पुनः ॥ ६४२१ पप्रच्छ सस्कृत नन्दः कथं स्थ निरनुग्रहे । कंसे जीवति दाशार्ह सौनपाला इचावयः ॥ ६४३ ॥ योऽवधीत्स्वस्वासुस्तीकान्क्रोशन्त्या आर्तवत्सलः। किं नु स्वित्तत्प्रजानां च कुशलं विमृशामहे ॥ ६४४ ॥ इत्यं सूनृतया याचा नन्देन सुसभाजितः । अफरः परिपृऐन जहावभ्वपरिश्रमम् ॥६४५॥ [भाग १०.१८.१-.] 637 c T ganon. lor gefa 640a Tपृशाथ स्वागत तस्मै. d T मधुपकोईण for 'पहि 6++ b T भसमृप्सलः for आर्तवत्सल..

·२०८.६५७] श्रीकृष्णावतारः। श्रीशुक उवाच । सुखोपविष्टः पर्यङ्के रामकृष्णोरुमानितः । लेभे मनोरथाम्सर्वान्पथि यान्स चकार ह ।। ६४६॥ श्रीभगवानुवाच । तात सौम्यागतं कश्चित्स्वागतं भद्रमस्तु वः। अपि स्वशातिबन्धूनामनमीवमनामयम् ॥ ६४७॥ किं नु नः कुशलं पृच्छे एधमाने कुलामये । कंसे मातुलनाम्न्यन स्वानां तस्य प्रजासु च ॥ ६४८॥ अहो अस्मदभूरि पित्रोजिनमार्ययोः। यद्धेतोः पुत्रमरणं यद्धतोबन्धनं तयोः ॥ ६४९ ॥ दिष्टयाद्य दर्शनं स्वानां मह्यं वः सौम्य काशितम् । संजातं वर्ण्यतां तात तवागमनकारणम् ।। ६५० ॥ [श्रीशुक उवाच । पृष्टो भगवता सर्वे वर्णयामास माधवः । घेरानुवन्धं यदुपु वसुदेववधोद्यमम् ॥ १५१ ॥ यत्संदेशो यदर्थ वा दूतः संप्रेपितः स्वयम् । यदुक्तं नारदेनास्य स्वजन्मानकदुन्दुभेः ।। ६५२ ।। श्रुत्वाकरवचः कृष्णो वलश्च परवीरहा । प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञादिष्टं विजशतुः ॥ ६५३ ॥ गोपान्समादिशत्सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरसः। उपायनानि गृहीध्वं युज्यन्तां शकटानि च ॥ ६५४ ॥ यास्यामः श्यो यदुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् । दृश्यामः सुमहत्पर्व यान्ति जानपदाः किल । पखमाघोपयत्क्षत्रानन्दगोपश्च गोकुले ॥ ६५५ ॥ गोप्यस्तास्तदुपश्रुत्य बभूवुव्यथिता भृशम् । रामराणी पुरी नेतुमरं मजमागतम् ॥६६॥ काश्चित्तत्सतहत्तापश्यासम्लानमुपाश्रियः । संसढुकूलवलयफेशमन्थ्यश्च काश्चन ॥ ६५७ ॥ 648d Tम्बानो नम्तप्रजामुन 655a T मधुपुरी for यारी.

·टोडरानन्द [२.८.६५० अन्याश्च तदनुध्याननिवृत्ताशेषवृत्तयः। नाभ्यजानन्निमं लोकमात्मलोकं गता इव ॥ ६५८ ॥ स्मरन्त्यश्चापराः शौररनुरागस्मितेरिताः । हृदिस्पृशचित्रपदा गिरः संमुमुहुः स्त्रियः ॥ ६५९ ॥ गति सुललितां चेष्टां निग्धहासावलोकनम् । शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च ॥ ६६० ॥ चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य लीला विरहकातराः। समेताः संघशः प्रोचुरश्रुमुख्योऽच्युताशयाः ॥ ६६१ ।। गोप्य ऊचुः। अहो विधातस्तव न कचिद्दया संयोज्य मैच्या प्रणयेन देहिनः । तांश्वाकृतार्थान्त्रियुनत्यपार्थक विचेष्टितं तेऽभकवेष्टितं यथा ॥ ६६२ ॥ यस्त्वं प्रदासितकुन्तलावृतं मुकुन्द वक्त्रं सुकपोलमुन्नसम् । शोकापनोदस्मितलेशसुन्दरं करोपि पारोश्यमसाधु ते कृतम् ॥ ६६३ ॥ रस्त्यमरसमाख्यया स्मन- श्चक्षुर्हि दत्तं हरसे बताशवत् । येनेकदेशेऽखिलसर्गसौष्टव त्वदीयमद्राम धयं मधुदिपः ॥ ६६४ ॥ न नन्दसूनुः क्षणभट्गसौहृदः समीक्षते नः स्वसतानुरागतः। विहाय गेहान्स्वजनान्सुतान्पतीं- स्तदास्यमद्धोपगत्ता नवप्रियः ।। ६६५॥ सुख प्रभाता रजनीयमाशिपः सत्या बभूवुः पुरयापितां ध्रुवम् । याः संप्रविष्टस्य मुसं ब्रजरपतेः पास्यन्त्यपाङ्गोत्कलितस्मितासयम् ॥ ६६६॥ 6618मीता lor लीला. 655 6 Tवालानुरा यत for नानुरागनः ·१८६७१] श्रीकृष्णावतारः। - तासां मुकुन्दो मधुमजुभाषितै- ऍहीतचित्तः परवान्मनस्न्यपि । कथं पुनर्नः प्रतियास्यतेऽबलाः ग्राम्याः सलज्जस्मितविभ्रमैर्भमन् ॥ ६६७ ॥ अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशाहभोजान्धकवृष्णिसात्वताम् । महोत्सवः श्रीरमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम् ॥ ६६८॥ मैतद्विधस्याकरुणस्य नाम भू- दकर इत्येतदतीव दारुणः । योऽसावनाश्वास्य सुदुःखितं जनं प्रियाप्रियं नेप्यति पारमध्वनः ॥ ६६९ ॥ अना धीरेप समास्थितो रथं तमन्चमी च त्वरयन्ति दुर्मदाः। गोपा अनोभिः स्थविरैरुपेक्षित दैवं च नोऽद्य प्रतिकूलमीहते ॥ ६७० ॥ निवारयामः समुपेत्य माधवं कि नोऽकरिप्यन्कुलवृद्धवान्धवाः। मुकुन्दसनानिमिरार्धदुस्त्यजा- दैवेन विध्वंसितदीनचेतसाम् ॥ ६७१ ॥ यस्यानुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र- लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्टयाम् । नीताः स्म नः क्षणमिव क्षणदा विना तं गोप्यः कथं न्यतितरेम तमो दुरन्तम् ॥ ६७२॥ योऽन्तः क्षये प्रजमनन्तसपः परीतो गोपर्विशम्पुररजमझुरितालफना। वेणु क्णन्रिमतकटाक्षनिरीक्षणेन वित्तं क्षिणोत्यमुमृते तु फयं मयेम ॥ ६७३ ।।. ३४ ·टोडरानन्दे [२...६५ [ श्रीशुक उवाच ।] एवं वाणा विरहातुरा भृशं प्रजस्त्रियः कृष्णविपक्तमानसाः । विसज्य लज्जा रुदुः स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर मा त्यजास्मान् ॥ ६७४ ॥ [ भाग० १० १९.१.३१] [रमकूरतः श्रुत्वा कंसं कंसनिपूदनः । गोपीमनोरथारामः सरामः स्वपुरं ययौ ॥ ६७५॥] स्त्रीणामेवं रुदन्तीनामुदिते सवितर्यथ । अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम् ॥ ६७६ ॥ गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्याः शकटैस्ततः । आदायोपायनं भूरि कुम्भाम्गोरससंभृतान् ॥ ६७७ ॥ गोप्यश्च दयितं कृष्णमनुव्रज्यानुरञ्जिताः। प्रत्यादेशं भगवतः काइन्त्यश्चायतस्थिरे ॥ ६७८ ॥ तास्तथा तप्यतीवर्वीक्ष्य स्वप्रस्थाने यदूत्तमः । सान्त्वयामास संप्रेषैरायास्य इति दौत्यकैः ॥ ६७९ ॥ यावदालक्ष्यते केतुर्याबद्रेणू रथस्य च । अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपतस्थिरे ॥ ६८० ॥ ता निराशा निववृतुर्गोविन्दविनिवर्तने । विशोका अहनी निन्युर्गायन्त्यः प्रियचेष्टितम् ॥ ६८१ ॥ भगवानपि संप्राप्तो रामारयुतो नृप। रथेन वायुवेगेन कालिन्दीमघनाशिनीम् ॥ ६८२॥ तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणिप्रभम् । वृक्षखण्डमुपत्रज्य सरामो रथमाविशत् ॥ ६८३ ।। अरस्तायुपामन्य निवेश्य च रथोपरि । कालिग्धास्तीरमागत्य स्नानं विधिवदाचरत् ॥ ६८४ ॥ निमज्य तस्मिन्सलिले जपन्द्रह्म सनातनम् । तावेव दरोऽरो रामकृष्णौ समन्विती ॥ २८॥ 674 dr माघवेति tor मा त्यसम्मान् 6840TEEtor तीरं 675 Found in श्रीधरीटीश.

·; -)ܬ݂ܚܰܪܰܪ . श्रीकृष्णावतारः। तौ रथस्थौ कथमिह सुतावानकदुन्दुभैः। तर्हि तौ स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्य व्यचष्ट सः॥६८६॥ तत्रापि च यथापूर्वमासीनौ पुनरेव सः । निमज्य दर्शनं यन्मे मृपा किं सलिले तयोः ॥ ६८७॥ [भाग १०.३९.३१-3] [क्वेमौ घालौ क तौ मल्लाविति शङ्कितचेतसे । अक्रूराय जले रूपमत्याश्चर्य व्यदर्शयत् ॥ ६८८॥] भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत्स्तूयमानमहीश्वरम् । सिद्धैर्भुजंगपतिभिरसुरैनतकंधरैः ॥ ६८९ ।। सहस्राशरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् । नीलाम्बरं विसश्वेतं शृङ्गे श्वेतमिव स्थितम् ॥ ६९०॥ तस्योत्सङ्गे घनश्याम पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ६९१ ।। चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रूघ्नसं चारुकर्ण सुकपोलारुणाधरम् ॥ ६९२॥ प्रलम्बपीवरभु तुझांसोरःस्थलथियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ६९३ ॥ बृहत्कटितटश्रोणिकरभोरुद्धयान्वितम् । चारुजानुयुगं चारुजवायुगलसंयुतम् ॥ ६९४ ॥ तुगगुल्फारुणनखवातदीधितिभिर्नृप। नयागुल्यद्गुष्ठदलैर्चिलसत्पादपङ्कजम् ॥ ६९५ ॥ सुमहाहमणिनातकिरीटकटकाङ्गदैः। कटिसूत्रब्रह्मसूत्रहारनूपुरकुण्डलैः ॥ ६९६ ॥ भ्राजमानं पद्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजकौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ६९७ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखैः पापदैः सनकादिभिः । सुरेशैब्रह्मरदायैर्नुवनिश्च द्विजोत्तमैः ॥ ६९८ ॥ 6860 T स्वित् lor तो. 688 The source is pot traced, not found in श्रीधरी टीका 689c T सिदधारणगन्धर्व 692aTप्रसनयारुपदन 6956T एस for मृप. 6961 T नवभिध for गुवद्रिय.

·टोडरानन्द
[ २९
प्रहादनारदवसुमुखैर्भागवतोत्तमैः ।
स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभिः ॥ ६९९ ॥
श्रिया पुष्टया गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्टयेलयोर्जया ।
विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निपेवितम् ॥ ७०० ।।
विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युतः।
हृष्यत्तनूरूहो भावपरिक्लिन्नात्मलोचनः ॥ ७०१ ॥
गिरा गद्गदयास्तौपीत्सत्त्वमालम्ब्य सात्वतः ।
प्रणम्य मूर्धावहितः कृताञ्जलिपुटः शनैः ॥ ७०२ ॥
[ भाग. १०.३९.४-५७)
अथ सूची ॥
मग्नः पाथसि यामुने जगदिदं दृष्ट्वा हरावादरा-
दुम्मनः पुरतः स्थिताय हरये दत्वा दृशं विस्मितः।
अक्रूरः शुभकर्मणः परिणतेरालोक्य पादाम्बुजं
श्रीकृष्णस्य ननाम गद्गदगिरा तुष्टाव हृष्टान्तरः॥ ७०३ ।।
आरुह्याफ्रनुन्नं रथमथ मथुरां प्रस्थितौ दिव्यमूर्ती
सानन्दौ नन्दसून सपदि दिनपता लम्बमाने प्रतीचीम् ।
सद्यः संभ्रान्तचित्ता पथि पथि सुदृशश्चक्षुरत्पश्म कृत्या
गत्वा तद्वपत्रकान्तिं ययुरथ पुलकगण्डपाल्योऽवतस्थुः ॥ ७०४ ॥
अथ श्रीभागवते॥
तावद्रजौकसस्तत्र नन्दगोपादयोऽग्रतः ।
मासाद्य प्रतीक्षन्तोऽचतस्थिरे ।। ७०५॥
तान्समेत्याह भगवानरं जगदीश्वरः।
गृहीत्वा पाणिना पाणि प्रश्रितं प्रहसन्निध ॥ ७०६ ।।
भवान्प्रविशतामग्रे सहयानः पुरीं गृहम् ।
धयं त्विदावमुच्याथ तावद् द्रक्ष्यामहे पुरीम् ।। ७०७ ॥
मयूर उवाच।
नाहं भवनयां रहितःप्रवेश्ये मथुरां प्रभो ।
स्यक्तुं नाहसि मां नाथ भक्तं ते भक्तवत्सल || ७०८ ॥
भागच्छ याम गेहानः सनायाम्कुर्वधोक्षज।
सहाप्रजः सगोपालः सुहनिश्च सहत्तम ॥ ७०२ ॥

·३.६.२.j
श्रीकृष्णावतार।
पुनीहि पादरजसा गृहान्नो गृहमेधिनाम् ।
यच्छौचेनानुतृप्यन्ति पितरः साग्नयः सुराः ॥ ७२० ॥
अवनिग्यानियुगलमासोच्छ्रोक्यो वलिमहान् ।
ऐश्वर्यमतुलं लेभे गतिं चैकान्तिनां तु या ॥ ७११ ॥
आपस्तेऽप्यवनेजिन्यस्त्रील्लोकान्शुचयोऽपुनन् ।
शिरसाधत्त याः शर्वः स्वर्याताः सगरात्मजाः ॥ ७१२॥
देवदेव जगन्नाथ पुण्यश्रवणकीर्तन ।
यदूत्तमोत्तमश्लोक नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ७१३ ॥
श्रीभगवानुवाच ।
आयास्ये भवतो गेहमहमार्यसमन्वितः ।
यदुचक्रद्रुहं हत्वा वितरिष्ये सुहृत्प्रियम् ॥ ७१४ ॥
एवमुक्तो भगवता सोऽकूरो विमना इच ।
पुरीं प्रविष्टः कसाय कर्मावेद्य गृहं ययौ ।। ७१५॥
[भाग० १०.४१.--१८]
अथ सूची।
प्राकारैर्मेरुसारैर्जलनिधिगुरुभिः खातगर्तरुपेतां
हेम्नां हम्यविचित्रैमरकतमणिभिः सर्वतः शोभमानाम् ।
सार्क गोपालमुख्यैः स्मितसुभगमुखैः प्रोद्यदानन्दसान्द्रौ
कान्तौ कीत्यापराहे रुचिरमधुपुरीं प्रापतू रामकृष्णौ ॥ ७१६ ॥
काश्चित्पर्यस्तनान्यः श्रुतिकमलगलत्कुण्डलोद्धृष्टगण्डाः
काश्विद्यत्यस्तभूपाः प्रतिपदविगलत्कुन्तलालोलमल्लयः ।
श्रुत्वा श्रीरामकृष्णावतिचपलदृशो निर्ययुस्तत्पदान्ज-
द्वन्दव्यासक्तचित्ताः सपदि निजनिजं सद्म हित्वा तरण्यः ॥७२७॥
अथ श्रीमागयते ॥
प्रासादशिखरारूढाः प्रीत्युत्फुल्लमुसाम्बुजाः ।
अभ्यवर्षन्सौमनस्यः प्रमदा बलकेशवा ॥ ७२८ ।।
दभ्यक्षतैः सौदपान्नः नग्गन्धैरभ्युपायनैः ।
तावानचुः प्रमुदितास्तत्र तत्र द्विजातयः ॥ ७१९ ॥
: ऊचुः पौरा अहो गोप्यस्तपः किमचरण्महत्।
या होतापनुपश्यन्ति मरलोकमहोन्सी ॥ ७२०॥

·टोडरानन्द [ २.८.४१६ रजकं कंचिदायान्तं रङ्गकारं गदाग्रजः। दृष्ट्वायाचत वासांसि धौतान्यत्युत्तमानि च ॥ ७२१ ॥ देद्यावयोः समुचितान्यङ्ग्चासांसि चाहतोः । भविष्यति परं श्रेयो दातुस्ते नात्र संशयः॥ ७२२ ।। स याचितो भगवता परिपूर्णेन सर्वतः। साक्षेपं रुपितः प्राह भृत्यो राशः सुदुर्मदः ॥ ७२३ ॥ [रजक उवाच ।] ईशान्येव वासांसि नित्यं गिरिवनेचराः। परिधत्त किमुवृत्ता राजद्रव्याण्यभीप्सत ॥ ७२४ ॥ याताशु बालिशा मैवं प्रार्थ्यं यदि जिजीविषा । यनन्ति प्रन्ति लुम्पम्ति दृप्तं राजकुलानि हि ॥ ७२५ । । एवं विकस्थमानस्य कुपितो देवकीसुतः। रजकस्य कराग्रेण शिरः कायादपाहरत् ॥ ७२६ ॥ तस्यानुजीविनः सर्वे वासःकोशान्निसृज्य वै। दुद्रुवुः सर्वतोमार्ग वासांसि जगृहेऽच्युतः॥ ७२७ ॥ वसित्वात्मप्रिये वस्त्रे कृष्णः संकर्षणस्तथा । शेपाण्यदत्त गोपेभ्यो विसृज्य भुवि कानि च ॥ ७२८ ॥ ततस्तु यायका प्रीतस्तयोर्वेपमकल्पयत् । विचित्रवर्णैश्चैलयैराकल्पैरनुरूपतः ॥ ७२९ ॥ नानालक्षणवेषाभ्यां कृष्णरामौ विरेजतुः। स्वलंकृती बालगजी पर्वणीव सितेतरौ ॥ ७३०॥ तस्य प्रसन्नो भगवान्प्रादात्सारूप्यमात्मनः। श्रियं च परमां लोके चलैश्वर्यस्मृतीन्द्रियम् ॥ ७३१ ॥ ततः सुदाम्नो भवनं मालाकारस्य जग्मतुः। तौ दृष्ट्वा स समुत्थाय ननाम शिरसा भुवि ॥ ७३२॥ तयारासनमानीय पाद्यं चाथाहणादिभिः । पूजा सुभगयोश्चके स्रक्ताम्यूलानुलेपनैः ॥ ७३३ ॥ 7260 T अपातयत् for अपाहत् 7330 T सानुगयो. for भगयो 726d T कानिचित् for कानिच.

·२.८४] श्रीकृष्णावतारः। २७१ प्राह नः सार्थक जम्म पावितं च कुलं विभो । पितृदेवर्षयो मह्यं तुष्टा ह्यागमनेन वाम् ॥ ७३४ ॥ भवन्तौ किल विश्वस्य जगतः कारणं परम् । अवतीर्णाविहांशेन क्षेमाय व भवाय च ।। ७३५ ।। न हि वां विपमा दृष्टिः सुहृदोर्जगदात्मनोः । समयोः सर्वभूतेषु भजतोऽभजतोरपि ॥ ७३६ ॥ तावाशापयतां भृत्यं किमहं करवाणि वाम् । पुंसोऽत्यनुग्रहो ह्येप भवद्भिर्यनियुज्यते ॥ ७३७ ॥ इत्यभिप्रेत्य राजेन्द्र सुदामा प्रीतमानसः। शस्तैः सुगन्धैः कुसुमैाला विरचिता ददौ ॥ ७३८॥ ताभिः स्वलंकृतौ प्रीतौ कृष्णरामौ सहानुगौ । प्रणताय प्रपन्नाय ददतुर्वरदौ वरान् ॥ ७३९ ॥ सोऽपि वनेऽचलां भक्तिं हरावेवाखिलात्मनि । तद्भक्तेषु च सौहार्द भूतेषु च दयां पराम् ॥ ७४० ॥ इति तस्मै वरामदत्वा श्रियं चाम्वयवर्धिनीम् । यलमायुर्यशः कान्तिं निर्जगाम सहाग्रजः ॥ ७४१ ॥ [ भाग. १.१.२९-५२) [श्रीशुक उवाच । अथ व्रजराजपथेन माधय: स्त्रियं गृहीतागविलेपभाजनाम् । विलोक्य कुजां युवती घराङ्गनां पप्रच्छ यान्ती प्रहसनरसप्रदः ॥ ७४२॥ का त्वं पोतदु हानुलेपनं कस्यागने वा कथयस्व साधु नः। देशावयोरङ्गविलेपमुत्तम श्रेयस्ततस्ते नचिराइविष्यति ।। ७४३॥ 7106T तस्मिन्नेव far रावेव.

·२७२ टोडरानन्दे [ • ८ urr सैरग्घ्रयुवाच। दास्यस्म्यहं सुन्दर वर्यसंमता त्रिवक्रनामा हनुलेपकर्मणि। मद्भावितं भोजपतेरतिप्रियं विना युवां कोऽन्यतमस्तदर्हति ॥ ७४४ ॥ रूपपेशलमाधुर्यहसितालापीक्षितैः । हर्षितात्मा ददौ सान्द्रमुभयोरनुलेपनम् ॥ १५॥ ततस्तावङ्गरागेण स्ववर्णेतरशोभिना । संप्राप्तपरभागेन शुशुभातेऽनुरञ्जितौ ॥ ७४६ ।। प्रसन्नो भगवान्कुन्जां त्रिवक्रां रुचिराननाम् । ऋज्ची कर्तुं मनश्चके दर्शयन्दर्शने फलम् ॥ ६४७॥ प,यामाक्रम्य प्रपदे द्वयॉल्युत्तानपाणिना। प्रगृह्य चिचुकेऽध्यात्ममुदनीनमदच्युतः॥७४८ ॥ सा तदर्जुसमानाङ्गी बृहच्छ्रोणिपयोधरा। मुकुन्दस्पर्शनात्सद्यो बभूव प्रमदोत्तमा ॥ ७४९ ॥ ततो रूपगुणौदार्यसंपना प्राह केशवम् । उत्तरीयाम्तमाकृप्य स्मयन्ती जातहृच्छया ॥ ७० ॥ एहि कीर गृहं यामो न त्वां त्यक्तमिहोत्सहे। त्वयोम्मथितचित्तायाः प्रसीद पुरुषर्पम ॥ ७५१ ।। एवं स्त्रिया याच्यमानः कृष्णो रामस्य पश्यतः। मुखं वीक्ष्यानुगानां च प्रहसंस्तामुवाच ह ॥ ७५२ ।। [कृष्ण उवाच ।] एप्यामि ते गृहं सुन्नु पुंसामाधिविकर्शनम् । साधितार्थोऽगृहाणां नः पान्थानां त्वं परायणम् ॥ ७.३॥ विसृज्य माध्च्या वाण्या तां ब्रजन्मार्गे वणियपथैः । नानोपायनताम्बूलस्रग्गन्धैः साग्रजोऽर्चितः ॥ ७५४ ॥ 744a TPHhai, T notes our reading, it also gives lo परवर्यसंमता.

·२.v६६] श्रीकृष्णावतारः। तदर्शनस्मरक्षोभादात्मानं नाविदन्स्त्रियः। वित्रस्तवास कवरवलयालेख्यमूर्तयः ।। ७५५ ॥ [वयं मल्ला इह प्राप्ता धनुर्मखदिदृक्षया।] हे पौराः कथ्यतां शीघ्रमपृच्छच्चैतदच्युतः ॥ ७५६ ॥ . ततः पौराम्पृच्छमानो धनुषः स्थानमच्युतः। [भगवान्मल्लवेषेण गोपैः परिवृतस्तदा ।। ७५७ ॥] तस्मिन्प्रविष्टो ददृशे धनुरैन्द्रमिवाछुतम् । पुरुपैर्वहुभिर्गुप्तमर्चितं परमर्द्धिमत् । वार्यमाणो नृभिः कृष्णः प्रसह्य धनुराददे ॥ ७५८ ॥ करेण घामेन सलीलमुद्धृतं सज्यं च कृत्या निमिषेण पश्यताम् । नृणां विकृप्य प्रयभञ्ज मध्यतो यथेक्षुदण्डं मदकर्युरुक्रमः ॥ ७५९ ॥ धनुषो भज्यमानस्य शब्दः खं रोदसी दिशः । पूरयामास यं श्रुत्वा कंसस्त्रासमुपागमत् ॥ ७६०॥ तदक्षिणः सानुचरा. कुपिता आततायिनः । ग्रहीतुकामा आवर्गृह्यतां वध्यतामिति ॥ ७६१ ॥ अथ तान्दुरभिप्रायान्विलोक्य वलकेशवौ । क्रुद्धौ धन्यन आदाय शफलस्तांश्च जनतुः ॥ ७६२ ॥ चलं च कंसप्रहितं हत्वा शालामुपासतः। निष्काम्य चेरतुर्दृष्टौ निरीक्ष्य पुरसंपदः ।। ७६३ ॥ तयोस्तदद्भुतं वीर्य निशम्य पुरवासिनः । तेजः प्रागल्भ्यरूपं च मेनिरे विबुधोत्तमौ ॥ ७६४ ॥ तयोर्विचरतोः स्वैरमादित्योऽस्तमुपेयिवान् । कृष्णयमी वृतो गापः पुराच्छकटमीयतुः ॥ ७६५ ॥ गोप्यो मुकुन्दविगमे विरहातुरा या आशासताशिप ऋता मधुपुर्यभूवन् । संपश्यतां पुरुषभूषणगाप्रलक्ष्मी हित्येतरान्नु भजतश्चकमेऽयनं धीः ॥ ७६६ ॥ 757 cd Not foued in T. 751 pot found in T. ३५ ·२७४ टोडरानन्दे । [२.८.४१ अवनिक्ताघ्रियुगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् । ऊपतुस्तां सुखं रात्रि शात्या कंसविकीर्पितम् ॥ ७६७ ॥ कंसस्तु धनुपो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्दरामविक्रीडितं परम् ॥ ७६८ ॥ दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मतिः । बहून्याचप्टोमयथा मृत्योर्दोत्यकराणि च ॥ ७६९ ॥ अदर्शनं स्वाशरसः प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरुप्यं ज्योतिषां तथा ॥ ७७० ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुतिः । स्वर्णप्रतीतिवृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ ७७ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिप्वङ्गः खरयानं विषादनम् । यायानलमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बरः ॥ ७७२ ॥ अभ्यानि चेत्थंभूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यम्मरणसंत्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ७७३ ॥ व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्भयः समुत्थिते । कारयामास वै कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवम् ॥ ७७४ ॥ आनचुः पुरुषा रङ्गं तूर्यभेर्यश्च जनिरे । मञ्चाश्चालंकृताः स्रग्भिः पताकाचैलतोरणैः ॥ ७७५ ॥ तेपु पोरा जनपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमा । यथोपजोपं विविशू राजानश्च कृतासनाः ॥ ७७६ ॥ [ अन्तःपुराणां मचाश्च तथान्ये परिकल्पिताः । अन्ये च वारमुख्यानां अन्ये वै चाख्योपिताम् ॥ ७७७ ॥ भरवसुदेवौ च मश्चप्रान्ते व्यवस्थितौ । फंसः परिवृतोऽमात्यै राजमश्च उपाविशत् । मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता ॥ ७७८ ॥ पाद्यमानेषु तूर्येषु मलतालोत्तरेषु च । मल्लाः सालंकता दृप्ताः सोपाध्यायाः समाविशन् ॥ ७७९ ॥ चाणो मुष्टिकः कटः सलस्तोसल एव च । त आसेदुरुपस्थानं यल्गुवाद्यमहर्षिताः ॥ ७८०॥ 777 Not found in T.779d reading assI T समासत. for समाविशन् : T rotes our

·२.८.७९१]
श्रीकृष्णावतारः।
२७५
नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहुताः
निवेदितोपायनास्ते एकस्मिम्मश्च आविशन् ॥ ७८१ ॥
[भाग० १.२.१-30]
अथ सूची॥
मञ्चानुच्चाम्कनकरुचिरानाग्वणः सत्पताका-
सौम्यारम्यान्धवलरुचिभिस्तोरणानां कलापैः ।
मध्येरझं घटनपटुभिश्चारु निर्माय कंसो
राज्ञः स्थातुं तदुपरि यथायोग्यमेवादिदेश ॥ ७८२ ॥
उत्तालैमल्लतालैः प्रलयघनघटाघोरसंघटुभीमै-
भैरीभांकाररावैः प्रतिपदविलसम्मत्तमातङ्गनादैः ।
अस्यत्पाताललोकं क्षुभितसुरपुरं व्यस्त दिक्चक्रवाले
तत्कालं मल्ललीलापरिहृतहृदयो भोजराजश्वकार ॥७८३ ॥
अथ श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच ।
अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परंतप ।
मल्लदुन्दुभिनिर्घोपं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतुः ॥ ७८४ ॥
रशद्वारं समासाद्य तस्मिन्नागमवस्थितम् ।
अपश्यत्कुवलयापीड कृष्णोऽम्वष्ठप्रचोदितम् ॥ ७८५ ॥
घद्धा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् ।
उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया ॥ ७८६ ॥
अम्बष्ठाम्यष्ठ मार्ग नो देह्यपक्रम माचिरम् ।
नो चेत्सकुसरं त्वाद्य नयामि यमसादनम् ॥ ७.७ ।।
एवं निर्भसितोऽम्यष्ठः कुपितः कोपितं गजम् ।
चोदयामास कृष्णाय कालान्तकयमोपमम् ॥ ७८८॥
फरीन्द्रस्तमभिद्रुत्य फरेण तरसाग्रहीत् ।
फराद्विगलितः सोऽमुं निहत्याद्भिवलीयत ॥ ७८९ ॥
संयुद्धस्तमचक्षाणो प्राणदृष्टिः स केशवम् ।
परामृशत्पुष्करण स प्रसहा विनिर्गतः ॥ ७२० ॥
पुच्छे प्रगृहातिवलं धनुषः पञ्चविंशतिम् ।
बिचकर्ष यथा नागं सुपणं इव लीलया ॥ ११॥

·टोडरानन्द [२.८.७५३ स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युतः। बनाम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव वालकः ॥ ७९२ ।। ततोऽभिमुखमभ्येत्य पाणिनाहत्य चारणम् । प्राद्रवन्पातयामास स्पृश्यमानः पदे पदे ॥ ७९३ ॥ स धावन्क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोस्थितः । तं मत्वा पतितं झुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनरिक्षतिम् ।। ७९४ ॥ स्वविक्रमे प्रतिहते कुंअरेन्द्रोऽत्यमर्पितः । चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णमभ्यद्रवद्रुपा ॥ ७९५ ॥ • तमायान्तं समासाद्य भगवान्मधुसूदनः। निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले ॥ ७२६ ॥ पतितस्य पदाक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया। दम्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांचाहनद्धरिः ॥ ७९७ ॥ मृतक द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणिः समाविशत् । अंसम्यस्तविषाणोऽसमदविन्दुभिरङ्कितः । विरूढस्वेदकणिकावदनाम्बुरुहो बभौ ॥ ७९८ ॥ घृती गोपैः कतिपयैर्वलदेवजनार्दनौ । र विविशतू राजगजदम्तवरायुधौ ॥ ७९९ ॥ मल्लानामशनिणां नरवरः स्त्रीणां स्मये मूर्तिमा- म्गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः। मृत्यु जपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रहं गतः साग्रजः ॥ ८०० ॥ हतं कुवलयापीई मत्वा तावपि दुर्जयो । सो मनरभ्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप ।। ८०१ ।। तौ रेजतू रगतौ महाभुजी विचित्रवेपाभरणनगम्बरी। यथा नटावृत्तमयेपधारिणी मनःक्षिपन्ती प्रभया निरीक्षताम् ।। ८०२॥ 796a Tतमापतन्तमासाच. 801 bTक्षा for मला ·રહs २.१.८१०] श्रीकृष्णावतारः। निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुपौ जना मञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप। प्रहपंवेगोत्कलितेक्षणानना पपुर्न तृप्ता नयनैस्नदाननम् ॥ ८०३ ॥ पियन्त इव चक्षुभ्ा लिहन्त इव जिह्वया। जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिप्यन्त इव पाहुभिः ॥ ८०४ ॥ ऊचुः परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ ८०५ ॥ एतौ भगवतः साक्षाइरेर्नारायणस्य हि । अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि ।। ८०६ ॥ एप वै किल देवक्यां जातो नतिश्च गोकुलम् । कालमेतं वसन्गृढो ववृधे नन्दवेश्मनि ॥ ८०७ ॥ पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानवाः । अर्जुनौ धेनुकः केशी गुह्यकोऽन्ये च तद्विधाः ॥ ८०८ ॥ गावः सपाला एतेन दाबानेः परिमोचिताः। कालियो दमितः सर्प इन्द्रश्च विमदः कृतः ॥ ८०९ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रयरोऽमुना। वर्पचाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ ८१० ॥ गोप्योऽस्य नित्यमुदितहसितप्रेक्षणं मुखम् । पश्यन्त्यो विविधांस्तापांस्तरन्ति स्माश्रमं मुदा ॥ ८११ ॥ वदन्त्यनेन चंशोऽयं यदोः सुबहुविक्षुतः। श्रियं यशो महत्त्वं च लप्स्यते परिरक्षितः।। ८१२॥ अयं चैयाग्रजः श्रीमानरामः कमललोचनः। प्रलम्को निहतोऽनेन यत्सको पेयकादयः ।। ८१३ ॥ जनेप्वयं त्रुवाणेपु तूर्येषु निनदत्सु च । कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वास्यमब्रवीत् ॥ ८१४ ॥ +. 803dT तदा नृप for तदाननं. 808 T गुया: for धेनु: dT धेनुरोऽन्ये alor गुरुकोऽन्ये च.

·२७८
टोडरानन्दे
[ २.०८१५
हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीर्यसंमतौ ।
नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाहतौ दिदृक्षुणा ॥ ८१५ ॥
[भाग० १०.४३.१-१२]]
नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथा स्फुटम् ।
वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गाः ॥ ८१६ ॥
तस्माद्राज्ञः प्रियं यूयं वयं च करवामहे ।
भूतानि नः प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृपः ॥ ८१७ ॥
ताग्निशम्याब्रवीत्कृष्णो देशकालोचितं वचः।
नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च ॥ ८१८ ॥
प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचराः ।
करवाम प्रियं नित्यं तन्नः परमनुग्रहः ।। ८१९ ॥
बाला वयं तुल्यवलैः क्रीडिप्यामो यथोचितम् ।
भवेन्नियुद्धं माधर्मः स्पृशेन्मल्लसभासदः ॥ ८२० ॥
चाणूर उवाच ।
न यालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वरः।
लीलयेभी हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत् ॥ ८२१ ॥
तस्माद्भवन्यां वलिभिर्योद्धन्यं नानयोऽत्र चै।
मयि विक्रम पाणय घलेन सह मुष्टिकः ॥ ८२२ ॥
[ भाग० १०.४३.३४-४.]
अथ सूची।
हत्या द्वारि द्विरदमतुलं दन्तमुत्पाट्य दोा-
मंसे कृत्वा परिगलदग्विन्दुभिर्भूपिताङ्गः ।
तत्रस्थाभिः पुरयुवतिभिः पीतवस्त्राम्बुजश्रीः
सश्रीरामः समगमदसौ रनमध्यं मुकुन्दः ॥ ८२३ ॥
शृगारी पुरनागरी विदुषां घृन्देऽमृतो यल्लप-
स्तोमे हासरसो नृपेषु बलवान्वीरः स्वपिनोदया।
भोजाधीराभयानकोऽप्यविदुषां बीभत्सरूपो नृपो
शान्तो योगिषु वृष्णिराट् स्वयमसौ भक्त्याश्रयःप्राविशत् ॥२४॥
अथ श्रीभागयते ॥ श्रीगुक उवाच ।
एवं चर्चितसंकल्पो भगवान्मधुसूदनः।
आससादाय चाणूरं मुष्टिकं रोहिणीसुतः ॥ ८२५ ॥

·२०८०८३७] श्रीकृष्णावतारः। हस्ताभ्यां हस्तयोर्वद्धा पद्यामेव च पादयोः। विचकर्पतुरन्योन्यं प्रसा विजिगीषया ।। ८२६ ॥ अरत्नी द्वे अरनिभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी । शिरः शीणोरसोरस्तावन्योन्यमभिजन्नतुः॥ ८२७ ।। परिभ्रमणविक्षेपपरिरम्भावपातनैः । उत्सर्पणापसर्पणैश्चान्योन्यं प्रत्यरुद्धताम् ॥ ८२८ ॥ उत्थापनरुनयनैश्चालनैः स्थापनैरपि । परस्परं जिगीपन्तावपचक्रतुरात्मनः ॥ ८२९ ॥ तद्बलावलवधुद्धं समेताः सर्वयोपितः । ऊचुः परस्परं राजन्सानुकम्पा वरूथशः ।। ८३० ॥ महानयं बताधर्म एपां राजसभासदाम् । ये बलावलवाद्धं राज्ञोऽन्विच्छन्ति पश्यतः ॥ ८३६ ॥ क वज्रसारसर्वागी मल्ला शैलेन्द्रसंनिभौ । क चातिसुकुमारागौ किशोरी नाप्तयौवनौ ॥ ८३२ ॥ [क सप्तहायनी यालो केमा मल्लौ व्यवस्थितौ । महानयमधर्मो हि भूपतौ पश्यति स्वयम् ।। ८३३ ॥ ] धर्मव्यतिक्रमो ह्यस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् । यत्राधर्मः समुत्तिष्ठेन्न स्थेयं तन कार्ह चित् ॥ ८३४ ॥ [अपरा ऊचुः।] न सभां प्रविशेत्प्राज्ञः सभ्यदोपाननुस्मरन् । अमुवन्वियनको नरः किन्धिपमझुते ॥ ८३५ ॥ चलातः शत्रुमभितः कृष्णस्य पदनाम्बुजम् । चीक्ष्यतां श्रमयायुतं पद्मकोशमिवाम्युमिः ८३६॥ [अन्या ऊचुः।] किन पश्यत रामस्य मुखमाताप्नलोचनम् । मुष्टिकं प्रति सामर्ष हामसंरम्भशोभनम् ॥ ८३७ ।। 833 Not found in T. 837d Tोमित for शोभन ·२८० टोडरानन्द [२.०.८३ [भन्या ऊचुः। पुण्या यत प्रजभुवो यदयं नृलिङ्ग- गूढः पुराणपुरुषो वनचित्रमाल्यः। गाः पालयन्सह्यला कणयन्त्रवेणु विक्रीडयाचति गिरित्र रमार्चितानिः ॥ ८३८ ॥ गौप्यस्तपः किमचरन्यदमुन्य रूपं लावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यासिद्धम् । दृम्भिः पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुरापं एकात्तधाम यशसः श्रिय ईश्वरस्य ॥ ८३९ ॥ या दोहनेऽवहनने मथनोपलेप- प्रेझेनाभरदितोक्षणमार्जनादा। गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रुकण्ट्यो धन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयानाः ।। ८४०॥ प्रातजाद् व्रजत आविशतश्च सायं गोभिः समं कणयतोऽस्य निशम्य घेणुम् । निर्गम्य तूर्णमवलाः पथि भूरिपुण्याः पश्यन्ति सस्मितमुसं सदयावलोकम् ॥ ८४१॥ एवं प्रभापमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो विभुः। शत्रु हन्तुं मनश्चके भगवान्भरतर्षभः ॥ ८४२ ॥ सभयाः स्त्रीगिरः श्रुत्वा पुत्रस्नेहशुचातुरौ । पितरायन्यतप्येतां पुत्रयोरयुधौ बलम् ॥ ८४३ ॥ तैस्तैर्नियुद्धविधिभिर्विविधैरच्युतेतरो। युयुधाते यथान्यायं तथैव यलमुष्टिको ॥ ८४४ ॥ भगवद्गात्रनिष्पातैपन्जानिप्पेपनिष्ठुरेः । चाणूरो भज्यमानासो मुहुर्लानिमयाप ह ॥ ८४९ ॥ स श्येनवेग उत्छुत्य मुष्टीकृत्य करावुभौ । भगवन्तं वासुदेवं कुद्धो यक्षस्यवाधत । नाचलत्तत्प्रहारेण स्नम्भिहत इव द्विपः ॥ ८४६ ॥ 838c T कणयश्च वेणु 846a 1 उपत्य for उत्स्त्य, IT मालाहत for परिभर्हत.

·२०.८५८] श्रीकृष्णावतारः। २८१ [जानुभिश्चात्मनिर्घोपैः शिरः शिरसि घट्टनैः। अशस्त्रमतिघोरं च तयोर्युद्ध सुदारुणम् ॥ ८४७ ॥ यावद्यावश्च चाणूरो युयुधे हरिणा सह । प्राणहानिमवापान्यां (?) तावत्तावन्नवं नवम् । कृष्णोऽपि युयुधे तेन लीलयैव जगत्पतिः॥८४८॥ चलक्षयं विवृद्धिं च दृष्ट्वा चाणूरकृष्णयोः। वारयामास तूर्याणि कंसः कोपपरायणः ॥ ८४९ ॥ मृदङ्गादिषु तूर्येषु प्रतिपिद्धेषु तत्क्षणात् । खे स्वागतानि वाद्यानि देवतूर्याण्यवादयन् ॥ ८५० ॥ जय गोविन्द चापूरं जय केशव दानवम् । अन्तर्धानगता देव्यस्तदोचुस्ताः प्रहर्पिताः ॥ ८५१ ॥ चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा मधुसूदनः।] चाहोर्निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन्हरिः । भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीणजीवितम् । विनस्ताकल्पकेशस्रगिन्द्रध्वज इवापतत् ॥ ८५२ ।। तथैव मुष्टिकः पूर्व स्वमुष्टयाभिहतेन वै । बलभद्रेण यलिना तलेनाभिहतो भृशम् ॥ ८५३ ॥ प्रवेपितः स रुधिरमुद्रमन्मुखतोऽदितः । व्यसुः पपातोय॒पस्थे वाताहत इयाधिपः ॥ ८५४ ॥ ततः कुटमनुप्राप्तो रामः प्रहरतां वरः। अवधील्लीलया राजन्सावशे याममुष्टिना ।। ८५५ ।। तयेव हि शलः कृष्णपदापहतशीपंकः। द्विधा दीर्णस्तोशलक उभावपि निपततुः॥१६॥ चाणूरे मुटिके कटे शले तोशलके हते। शेषाः प्रदुद्रुवुमल्लाः सर्वे प्राणपरीप्सवः॥ ८५७ ॥ بب [ गोपान्ययस्यानाकृप्य तः संसृज्य विजहतुः ॥१८॥ [ माग...1-२९] 859 ab pot found 847-852ab not found in T. 8580band In T; subject of विजहुनुः should be रामागो.

·२८२
टोडरानन्दे
[२.०५९
]
ऋते कंसं विप्रमुख्याः साधवः साधु साध्विति ॥ ८५९ ॥
हतेषु मल्लपर्येषु विद्रुतेषु च भोजपट् ।
घ्यवारयत्स्वतूर्याणि वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ८६०॥
निःसारयत दुर्वृत्ती वसुदेवात्मजौ पुरात् ।
धनं हरत गोपानां नन्दं वधीत दुर्मतिम् ॥ ८६१ ॥
वसुदेवस्तु दुर्मेधा हन्यतामाश्यसत्तमः ।
उग्रसेनः पिता चापि सानुगः परपक्षगः ॥८६२ ।।
एवं विकत्थमाने वै कंसे प्रकुपितोऽन्ययः ।
लघिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चमुत्तुगमारुहत् ॥ ८६३ ॥
तमाविशन्तमालोक्य मृत्युमात्मन आसनात् ।
मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सोऽसिचर्मणी ।। ८६४ ।।
तं खड्गपाणि विचरन्तमाशु
श्येनं यथा दक्षिणसव्यमम्वरे।
समग्रहीडुर्विपहोग्रतेजा
यथोरगं तार्क्ष्यसुतः प्रसद्य ॥ ८६ ॥
प्रसह्य केशेषु चलत्किरीटं
निपात्य रङ्गोपरि तुगमश्चात् ।
तस्योपरिणात्स्वयमजनाभः
पपात विश्वाश्रय आत्मतन्त्रः॥८६६ ॥
तं संपरेतं विचर्प भूमौ
हरिय॑थेभं जगतो विपश्यतः ।
हाहेति शब्दः सुमहास्तदाभू-
दुदीरितः सर्वजनैर्नरेन्द्र ।। ८६७ ॥
स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वरं
पियन्वदम्बा विचरन्स्वपथ्यसन् ।
ददर्श चक्रायुधमग्रतो यत-
स्तदेव रूपं दुरवापमाप ॥ ८६८ ॥
तस्यानुगा भ्रातरोऽष्टौ ककन्यग्रोधकादयः ।
अभ्यधावन्नाभिक्रुद्धा भ्रातुनिर्देशकारिणः ॥ ८६९ ॥
तथातिरभसांस्तांस्तु संयत्तारोहिणीसुतः ।
महम्परिघमुद्यम्य पानि मृगाधिपः ॥ ८७० ॥

·३८८२j श्रीकृष्णावतारः। नेदुर्दुन्दुभयो व्योन्नि ब्रह्मेशाद्या विभूतयः । पुष्पैः किरन्तस्तं प्रीताः शशंसुर्ननृतुः स्त्रियः ॥ ८७१ ॥ तेषां स्त्रियो महाराज सुहम्मरणदुःखिताः। तत्राभीयुर्विनिमन्त्यः शीर्पाण्यश्चविलोचनाः ॥ ८७२ ॥ शयानान्वीरशय्यायां पतीनालिङ्गय शोचतीः । विलेपुः सुस्वरं नार्यो विसृजन्त्यो मुहुः शुचः ॥ ८७३ ॥ हा नाथ प्रिय धर्मज्ञ करुणानाथवत्सला त्वया हतेन निहता वयं ते सगृह्मजाः ॥ ८७४॥ त्यया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषर्षभ । न शोभते घयमिव निवृत्तोत्सवमगला ॥ ८७५ ॥ अनागसां त्वं भूतानां कृतवान्द्रोहमुल्बणम् । तेनेमां भो दशां नीतो भूत धुको लभेत शम् ॥ ८७६॥ सर्वेपामिह भूतानामेप हि प्रभवोऽप्ययः । गोप्ता च तदवध्यायी न धचित्सुखमेधते ॥ ८७७ ॥ श्रीशुक उवाच। राजयोपित आश्वास्य भगवांल्लोकपावनः । यामाहुलौकिकी संस्था हतानां समकारयत् ॥ ८७८ ॥ मातरं पितरं चैव मोचयित्वाथ बन्धनात् । कृष्णरामौ ववन्दाते शिरसास्पृश्य पादयोः ॥ ८७९ ।। देवकी वसुदेवश्च विशाय जगदीश्वरौ । कृतसंवादनी पुत्री सस्वजाते नशाहिती ॥ ८८० ॥ [प्रसह्य हत्वा हस्तीन्द्र मल्लेन्द्रान्मल्ललीलया। वीभत्सचरितं कंसं सवीभत्सममारयत् ॥ ८८१॥] [ भाग. .....-५.1 भय सूची ॥ नारीणामसमअसाकुलहदां हयपङ्कजैः पूजितः पित्रोः प्रेमभयादगदगदगिरा संरम्भसंवर्धितः । चाणूरं भगवान्यलश्च यलयांस्तं मुष्टिकं स्टीलया निश्चेष्टं विदधे हटेन धरणीमारापहारक्षमः ॥ ८८२ ।। 881 Found In धीधरीटीका.

·२८४
टोडरानन्दे
[२..
दूरादाप्लुत्य कंसं करघलदसिकं फेशपाशे गृहीत्वा
मश्चादुत्थाप्य कोपस्फुरदुरुभुजभृद् भूमिपृष्ठे निपात्य ।
कृष्णः पश्यत्सु भूपेष्वतिमुदितमनाः कौतुकेनैव हत्या
प्रादात्पादारविन्दद्वयनतपदवीमेप वः श्रेयसेऽस्तु ॥ ८८३ ॥
अथ श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच ।
पितरावुपलब्धार्थों विदित्वा पुरुषोत्तमः ।
मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ ८८४ ॥
उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वतर्पभः ।
प्रश्रयावनतः श्रीमानम्ब तातेति सादरम् ॥ ८८५॥
नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि ।
वाल्यपोगण्डकैशोराः पुत्राभ्यामभवन्कचित् ॥ ८८६ ॥
न लन्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके ।
यां वालाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ८८७ ॥
सर्वार्थसंभवो देहो जनितः पोपितो यतः।
न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोमर्त्यः शतायुपा ॥ ८८८॥
यस्तयोरारमजः कल्प आत्मना च धनेन च ।
वृत्ति न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं सादयन्ति हि ॥ ८८९ ॥
मातरं पितरं वृद्धं साध्वी भार्या सुतं शिशुम् ।
गुरुं विप्रं विपन्नं च कल्योऽबिभ्रच्छ्रसन्मृतः ॥ ८९० ॥
तन्नावफल्पयोः फंसान्नित्यमुद्विप्नचेतसोः।
मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतोः ॥ ८९१ ॥
तत्क्षन्तुमईथस्तात मातनों परतन्त्रयोः।
भकुर्वतोवर्वी शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुहृदा भृशम् ॥ ८९२ ॥
धीशुफ उवाच ।
इति मायामनुष्यस्य हरेचिश्वात्मनो गिरा।
मोहितावकमारोप्य परिप्यज्यापतुर्मुदम् ॥ ८९३ ॥
सिवन्तावशुधाराभिः नेहपाशेन चावृतो।
म किंचिदूचतू गजन्याप्पकण्ठौ विमोहितौ ॥ ८९४ ॥
एपमाश्यास्य पितरौ भगवान्देवकीसुतः ।
मातामहं तुमसेनं यहूनामफरोपम् ॥ १५॥

·२०.९०६] श्रीकृष्णावतार । आह चास्मान्महाराज प्रजा आज्ञप्तुमर्हसि । ययातिशापाद्यदुभिर्नासितव्यं नृपासने ॥ ८९६ ॥ मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः । वलिं हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः ॥ ८९७ ॥ सर्वान्स्वज्ञातिसंवन्धान्दिग्भ्यः कंसभयाद्तान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुराञ्चकान् । म्यवासयत्स्वगेहेषु वित्तैः संतमे विश्वकृत् ॥ ८९८ ॥ कृष्णसंकर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथाः। गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः॥ ८९९ ॥ वीक्षन्तोऽहरहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ ९०० ॥ [ भाग० १०.४५१-१०] अथ नन्दं समासाद्य भगवान्देवकीसुतः। संकर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतुः ॥ ९०१ ॥ पितर्युषाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोपितौ लालितौ भृशम् । पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि ॥ ९०२॥ स पिता सा च जननी यो पुष्णीतां स्वपुत्रवत् । शिशुन्वन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पैः पोपरक्षणे ॥ ९०३ ॥ यात यूयं व्रज तात वयं च स्नेहदुःखितान् । शातीन्यो द्रष्टुमेप्यामो विधाय सुहृदां सुसम् ॥ ९०४ ॥ एवं सान्त्वय्य भगवानन्दं सबजमच्युतः। पासोलंकारकुप्याद्यैरहयामास सादरम् ।। ९०५ ॥ इस्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविदलः । पूरयन्नभिनेने सह गोपैजं ययौ । २०६॥ [ माग....५.२०-२५) 8985T कसभयाकुलान् for भयाइतान्, dTकारादिकान् for ·२८६ टोडरानन्दे [२.०१. अथ सूची। शौरिः प्रीतमनाचकार सुतयो राजन्यवृत्तां क्रियां गर्गेणाथ पुरोधसातिमहसा लक्षं गवां प्राददात् । सर्वज्ञावपि लौकिकी गतिमिती सांदीपनेरादरा- द्विद्याभ्यासकृते बृहस्पतिमतेगेंहं गुरोर्जग्मतुः ॥९०७ ॥ तस्मादासाद्य विद्याः कतिपयदिवसैदक्षिणामार्थतः स्वां तेन प्रीतः सुतं मे वितर करुणया भक्तिवश्यो मुकुन्दः । हत्वा शङ्ख पयोधौ यमनृपतिपुरीमेत्य विप्रस्य पुत्रं . नीत्वा प्रादादमुष्मै सपदि वलयुतः स्वां पुरीमाजगाम ॥ ९०८॥ अथ श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच । वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दर्यितः सखा। शिप्यो वृहस्पतेः साक्षादुद्धद्यो वुद्धिसत्तमः ॥ ९०९ ॥ तमाह भगवान्प्रष्टं भक्तमेकान्तिनं क्वचित् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरिः ॥ ९१०॥ गच्छोद्धव नजं सौम्य पित्रोनों प्रीतिमावह । गोपीनां मद्वियोगाधि भत्संदेशैविमोचय ॥ ९११ ॥ ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः। ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे ताम्बिभर्म्यहम् ॥ ९१२ ॥ मयि ताः प्रेयसां प्रेप्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रियः। स्मरम्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहीत्कण्ठ्यविद्वलाः ॥ ९१३ ॥ भारयन्त्यतिरुच्छेण प्रायः प्राणान्कथंचन । प्रत्यागमनसंदेशैवल्लन्यो मे मदात्मिकाः ॥ ९१४ ॥ श्रीगुफ उवाच । इत्युक्त उद्धवो राजन्संदेशान्भर्तुरादतः । अदाय रथमारा प्रयो नन्दगोकुलम ॥ ९१५ ॥ प्राप्ती नन्दनजं धीमान्निम्लोचति विभावसौ। छमयानः प्रविशतां पशूनां खुररेणुभिः ॥ ९१६ ॥ पासिताथै नियुभ्यदिनादितं शुष्मिभिपः। चरतीभिध घानाभिरुधोभारैः स्ववत्सकान् ॥ ९१७ ॥ 917 ar यामिनायभियुप्यादि: धावन्तीभित्र वासाभिः, ·. २.८.१२१] श्रीकृष्णावतारः। इतस्ततो विलइद्भिर्गोवत्सैमण्डितं सितैः । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां निस्वनेन च ॥ ९१८ ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि घलकृष्णयोः। स्वलंकृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ९१९ ॥ अग्नयोतिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितैः। धूपदीपश्च माल्यैश्च गोपावासमनोरमम् ॥ ९२० ॥ सर्वतः पुष्पितवन दिजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकाणे पद्मखण्डैश्च मण्डितम् ॥ ९२१ ॥ तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् । नन्दः प्रीतः परिप्वज्य वासुदेवधियार्चयत् ॥ ९२२ ।। भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् । गतश्रमं पर्यपृच्छत्पादसंवाहनादिभिः ॥ ९२३ ॥ कच्चिदग महाभाग ससा नःशुरनन्दनः। आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्तः सुहृद्धृतः ॥९२४ ॥ दिष्टया कंसो हतः पापः सानुगः स्वेन पाप्मना । साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि यः सदा ॥ ९२५ ॥ अपि स्मरति नः कृष्णो मातरं सुहृदः सखीन् । गोपान्द्रजं चात्मनाथं गावो वृन्दावन गिरिम् ॥ ९२६ ॥ अथायास्यति गोविन्दः स्वजनान्सदीक्षितुम् । हितं द्रक्ष्याम तद्वस्त्रं सुनासं सस्मितेक्षणम् ॥ ९२७ ॥ दायामेर्वातवांश्च विपसाच रक्षिताः। दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः कृष्णेन सुमहात्मना ॥ ९२८ ॥ स्मरतां कृष्णनीयर्याणि लीलापाननिरीक्षितम् । हसितं भापितं चाङ्ग सर्वा नः शिथिलाः क्रियाः ॥ ९२९ ।। ॥ 927c T a for Rs. d Time for 918 T 'बै for "रख सस्मिते.

·२८६ टोडरानन्द [३८.९७ अथ सूची॥ शौरिः प्रीतमनाश्वकार सुतयो राजन्यवृत्तां क्रियां गर्गेणाथ पुरोधसातिमहसा लक्षं गवां प्राददात् । सर्वज्ञावपि लौकिकी गतिमितौ सांदीपनेरादरा- द्विद्याभ्यासकृते वृहस्पतिमतेगेंहं गुरोर्जग्मतुः ॥ ९०७ ॥ तस्मादासाद्य विद्याः कतिपयदिवसैर्दक्षिणामर्थितः स्वां तेन प्रीतः सुतं मे वितर करुणया भक्तिवश्यो मुकुन्दः । हत्वा शङ्ख पयोधौ यमनृपतिपुरीमेत्य विप्रस्य पुत्रं नीत्वा प्रादादमुष्मै सपदि वलयुतः स्वां पुरीमाजगाम ॥ ९०८ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच । वृष्णीनां प्रवरी मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा। शिप्यो बृहस्पतेः साक्षादुद्धयो युद्धिसत्तमः ॥ ९०९ ॥ तमाह भगवान्प्रष्टं भक्कमेकान्तिनं क्वचित् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरिः॥ ९१०॥ गच्छोद्धव ब्रज सौम्य पित्रोनों प्रीतिमावह । गोपीनां मद्वियोगाधि मत्संदेशैविमोचय ॥ ९११ ॥ ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः। ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे ताम्बिभर्म्यहम् ॥ ९१२ ॥ मयि ताः प्रेयसां ग्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रियः। स्मरम्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविद्वलाः ॥ ९१३॥ प्रारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्रायः प्राणान्कथंचन । प्रत्यागमनसंदेशैघल्लयो मे मदात्मिकाः ॥ ९१४॥ श्रीशुक उवाच । इत्युक्त उद्धयो राजम्संदेशान्भर्तुराहतः। आदाय रथमारध प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥९१५ ॥ प्राप्ती नन्दन श्रीमान्निम्लोचति विभावसी । छन्नयानः प्रविशतां पशूनां सुररेणुभिः ॥९१६ ॥ पासितायें नियुध्यझिनोदितं शुष्मिभिवृपः। घरम्तीभिश्च पास्राभिरुधोभारैः स्वरत्सकान् ॥ २१७॥ 9174T यामिता अभियुम्यान, T धामन्तीभिर वाताभिः a ·२.८.९२९] श्रीकृष्णावतारः। २०७ - इतस्ततो विलढद्भिर्गोवत्सर्मण्डितं सितैः। गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां निस्वनेन च ॥ ९१८ ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयोः। स्वलंकृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ९१९ ॥ अग्नयोतिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितैः । धूपदीपश्च माल्यैश्च गोपापासैमनोरमम् ॥ ९२० ॥ सर्वतः पुष्पितवनं दिजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकाणे पद्मखण्डैश्च मण्डितम् ।। ९२१ ।। तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् । नन्दः प्रीतः परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत् ॥ ९२२ ॥ भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपी सुसम् । गतश्रमं पर्यपृच्छत्पादसंवाहनादिभिः ॥ ९२३ ॥ कच्चिदङ्ग महाभाग सखा नःशुरनन्दनः । आस्ते कुशल्यपत्याधैर्युक्तो मुक्तः सुहृद्धृतः ॥९२४ ॥ दिष्टया कंसो हतः पापः सानुगः स्वेन पाप्मना । साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि यः सदा ॥ ९२५ ॥ अपि स्मरति नः कृष्णो मातरं सुहृदः सखीन् । गोपान्द्रजं चात्मनाथं गावो घृन्दावनं गिरिम् ॥ ९२६ ॥ अथायास्यति गोविन्दः स्वजनान्सदीक्षितुम् । हितं द्रक्ष्याम तद्वक्त्रं सुनासं सस्मितेक्षणम् ॥ ९२७ ॥ दावाग्नेितियाध विषसांय रक्षिताः। दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः कृष्णेन सुमहात्मना ॥ ९२८ ॥ स्मरतां कृष्णवीर्याणि लीलापागनिरीक्षितम् । इसित भापितं चाङ्ग सर्वा नः शिथिलाः क्रियाः ॥ ९२९ ॥ 918c T a forta 927c T aft for fedt. d Tome for सस्मिते.

·२८८ रोडरानन्दे [२.८.९३० सरिच्छैलवनोद्देशान्मुकुन्दपदभूपितान् । आक्रीडानीक्षमाणानां मनो याति तदात्मताम् ॥ ९३० ॥ मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमौ । सुराणां महदाय गर्गस्य वचनं यथा ।। ९३१ ॥ कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपति तथा । अवधिष्टां लीलयैव पशुनिव मृगाधिपः ॥ ९३२॥ तालत्रय महासारं धनुर्यष्टिमिवभराट् । धमकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद्विरिम् ॥ ९३३॥ प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो वकादयः । दैत्याः सुरासुरजितो हता येनेह लीलया ॥ ९३४॥ श्रीशुक उवाच। इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्दः कृष्णानुरक्तधीः। अश्रुकण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वलः ॥ ९३५ ॥ यशोदाकर्ण्य नामानि पुत्रस्याचरितानि च । स्मरम्त्यश्रूण्यवासाक्षीनेहस्नुतपयोधरा ॥ ९३६ ॥ तयोरित्यं भगवति कृष्णे नन्दयशोदयोः। वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दमाहोद्धवो मुदा ॥ ९३७ ॥ उद्धव उवाच। युयां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनामिह मानद । नारायणेऽसिलगुरौ यत्रता मतिरीशी ॥ ९३८॥ [ भाग. १०.४६.१-३०] भय सूचनम् ॥ नन्दस्यान्तिकमेत्य यादवपतेस्रलोक्यतोहरेः सानन्दं महिमानमुत्सुकमना जल्पन्गुणानादरात् । आश्वास्य प्रियवाचिकेन याशो नन्द यशोदामपि प्रतिः प्रेमनिन्द्धगद्गदागिरा निन्ये निशा उद्धयः ॥ ९३९ ।। 935T भयुक्टो for अश्रुग्यो. 936a T यसोदा पर्यमानानि: CT गुप्यन्ती tor स्मान्ती.

·२४ १४९] श्रीकृष्णावतार । अथ श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच । त वक्ष्यि कृष्णानुचर व्रजस्त्रिय प्रलम्वचाहुं नवकालोचनम् । पीताम्बर पुष्करमालिन लस- म्मुखारविन्द परिमृएकुण्डलम् ॥ ९४०॥ शुचिस्मिता कोऽयमपीच्यदर्शन कृतश्च कस्याच्युतवेषभूषण । इति स्म सर्वा परिचतुरुत्सुका- स्तमुत्तमश्लोरुपदाम्बुजाश्रयम् ॥ ९४१ ॥ त प्रश्रयेणावनता सुसत्कृत प्रवृद्धहासेक्षणसूनृतादिमि । रहस्यपृच्छनुपविण्मासने विज्ञाय सदेशहर रमापते ॥ ९४२॥ गोप्य ऊचु । जानीमस्त्या यदुपते पार्षद समुपागतम् । भāह प्रेपित पित्रोवाप्रियचिकीर्षया ॥ ९४३ ।। अन्यथा गोबजे तस्य स्मरणीय न चश्महे । स्नेहानुबन्धो बन्धूना मुनेरपि सुदुस्त्यज ॥ ९४४ ॥ अन्यप्वकृता मैत्री यारदर्थनिडम्यनम् । पुभि स्त्रीपु कृता यद्वत्सुमनस्स्विव पदपदै ॥ ९४५ ॥ नि स्व त्यजन्ति गणिका अफरप नृपति प्रजा । अधीतविद्या आचार्यमृत्विजो दत्तदक्षिणम् ॥९५६ ॥ पगा पीतफल वृक्ष भुक्त्या चातिथयो गृहम् । दग्ध मृगा यथारण्य जारो मुफ्त्या रता स्त्रियम् ॥ ९४७] इति गोप्यो हि गोपिन्दे गतवाकायमानमा । कृष्णदूते ब्रज याते उद्धचे त्यत्त लौकिमा ॥९५८॥ गायन्त्य प्रियफमर्माणि रदम्त्यो विगतहिय । तस्य सस्मृत्य सस्मृत्य यानि कैशोरयाल्ययो ॥९५९ ॥ 9420 T मत्रीहासेभ for प्रामा 917:T तपारभ्य for पारम्प 948 Tप्रज याते lor मायाने 9493 Tथ गहिय ·२९० टोडरानन्द [ २०१५ काचिम्मधुकरं दृष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्णसंगमम् । प्रियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदमनात् ॥ ९५० ॥ मधुप कितवन्धो मा स्पृशाघ्रिं सपल्याः कुचविलुलितमालाकुङ्कुमश्मश्रुभिर्नः । बहतु मधुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसाद यदुसदसि विडम्ब्यं यस्य दूतस्त्वमीहरु ॥ ९५१ ॥ सकृदधरसुधां स्वां मोहिनी पाययित्वा सुमनस इच सद्यस्तत्यजेऽस्मान्भवादृक् । परिचरति कथं तत्पादपद्मं नु पद्मा ह्यपि यत हतचेता उत्तमश्लोकजल्पैः ॥९५२ ॥ किमिह बहु पडङ्ग्रे गायसि त्वं यदूना- मधिपतिमगृहाणामग्रतो नः पुराणम् । विजयसखसखीनां गीयतां तत्प्रसङ्गः क्षपितकुचरुजस्ते कल्पयन्तीष्टमिष्याः ॥९५३ ॥ दिवि भुवि च रसायां काः स्त्रियस्तदुरापाः कपटरुचिरहासभूविजृम्भस्य याः स्युः। चरणरज उपास्ते यस्य भूतिर्वयं का ह्यपि च कृपणपक्षे धुत्तमरलोकशब्दः ॥ ९५४ ॥ विलुज शिरसि पादं वेद्यहं चाटुकारै- रनुनयविदुपस्तेऽभ्येत्य दौत्यैर्मुकुन्दात् । स्वकृत इह विसृष्टशपत्यपत्यन्यलोका व्यसृजदकृतचेताः किं नु संधेयमस्मिन् ॥ ९५ ॥ मृगयुरिव कपीन्द्रं विन्यधे लुब्धधर्मा स्त्रियमकृतविरूपां स्त्रीजितः कामयानाम् । यलिमपि वलि मल्यावेष्टयन ध्यावध- स्लदलमसितसख्यैर्दुस्त्यजस्तत्कथार्थः ॥ २५६ ॥ यदनुचरितलीलाफर्णपीयूषविपुद सरददनविधूतद्वन्द्वधर्मा विनष्टाः। मपदि गृहकुटुम्ब दीनमुत्सृज्य दीना यहब इह विहंगा भिक्षुचर्या चरन्ति ॥ ९५७ ॥ ' ·५४८९६ श्रीकृष्णावतार। वयमृतमिति जिह्मव्याहृतं श्रद्दधानाः कुलिकरतमियोक्ताः कृष्णचन्यो हरिण्यः । ददृशुरसकदेतत्तनखस्पर्शताब- स्मररुज उपमन्त्रिमण्यतामन्यवार्ता ॥९५८ ॥ प्रियसख पुनरागाः प्रेयसा प्रेपितः किं वरय किमनुरुद्ध माननीयोऽसि मेऽङ्गा । नयसि कथमिहास्मान्दुस्त्यजद्वन्द्वपार्थे सततमुरलि सौम्य श्रीवधूः साक्रमास्ते ॥ ९५९ ॥ अपि बत मधुपुर्यामार्यपुत्रोऽधुनास्ते स्मरति स पितृगेहान्सौम्य बन्धूश्च गोपान् । कचिदपि स कथां नः किंकरीणां गृणीत भुजमगुरुसुगन्धं मूWधास्यत्कदा नु ।। ९६० ।। [ भाग० १०.४.१-२.] अथ सूधनम् ॥ गोपीनामथ कृष्णमग्नमनसामाकर्ण्य तजल्पित सद्यः शुष्टमना वियोगविधुरास्ता हास्तुवन्नुवम् । स्मृल्या गद्गदया गिरा मधुरया तासां मनोऽमोदय- संदिणानि पचांसि यानि हरिणा प्रांघाच तान्यादरात् ॥ ९६१ ॥ विश्वव्यापिनि विश्वकारिणि हरौ प्रायेण मन मनो युप्मा मयि दूरगेऽपि गुरुणा भावेन तेन स्थिरम् । यामासाद्य निरन्तरेण नचिरेणानन्दकन्दायितं यूयं योगिभिरप्यलभ्यमधुना नन्दन्तु यातन्यथाः ॥ ९६२ ॥ मथ श्रीभागवते ।। श्रीशुक उवाच । पचं प्रियतमादिष्टमाकर्ण्य ब्रजयोपितः। ता ऊचुरुद्ध प्रीतास्तत्संदेशागतस्मृतीः ।। ९६३ ।। गोप्य ऊचुः। दिएघाहिती इतः फैसो यदनां सानुगोऽयरत् । दिएया तटासर्याधः कुशल्यास्तेऽच्युतोऽधुना ॥ ९६४ ॥ 9566TRIT: for सोपा ·[२०८.५६५ [अन्या ऊचुः। कञ्चिद्गदाग्रजः सौम्य करोति पुरयोपिताम् । प्रीति नः स्निग्धसबीडहासोदारेक्षणार्चितः ॥ ९६५ ॥ [अन्या ऊचुः। कथं रतिविशेषज्ञः प्रियः स पुरयोपिताम् । नानुवध्येत तद्वाक्यैर्विभ्रमैश्चानुपूजितः ॥९६६ ।। अपि स्मरति नः साधो गोविन्दः प्रस्तुते क्रचित् । गोष्ठीमध्ये वरस्त्रीणां ग्राम्याः स्वैरकथान्तरे ॥९६७ ॥ [अन्या ऊचुः।] ताः किं निशाः स्मरति यम्मु तदा प्रियाभि- घुम्दावने कुमुदकुन्दशशाङ्करभ्य रेमे कणचरणनूपुररासगोष्टया- मस्माभिरीडितमनोशकथः कदाचित् ॥ ९६८ ॥ अप्येष्यतीह दाशार्हस्तप्तास्तत्कृतया शुचा। संजीवयंश्च नो गात्रैर्यथेन्द्रो वनमम्बुदैः ॥ ९६९ ॥ [अम्या ऊचुः।] कस्मात्कृष्ण इहायाति प्राप्तराज्यो हताहितः । नरेन्द्रकन्या उद्वाह्य प्रीतः सर्वसुहृद्धृतः ॥ ९७० ॥ किमस्माभिर्वनौकोभिरम्याभिर्वा महात्मनः । श्रीपतेराप्तकामस्य क्रियतार्थः कृतात्मनः ॥ ९७१ ॥ परं सौख्यं हि नैराश्यं स्वैरिण्यप्याह पिट्नला। तज्जानतीनां नः कृष्णे तथाप्याशा दुरत्यया ॥ ९७२ ॥ क उत्सहेत संत्यक्तुमुत्तमरलोकसंविदम् । अनिच्छतोऽपि यस्य श्रीरड्वान्न च्यवते क्वचित् ॥ ९७३ ॥ सरिच्छैलयनोद्देशा गावो घेणुरवा इमे । संकणसहायेन कृष्णेनाचरिताः प्रभो ॥ ९७४ ॥ पुनः पुनः स्मारयन्ति नन्दगोपसुतं वत । थीनिकेतैस्तत्पदकस्मिर्तु नैय शक्नुमः ॥ ९७९ ॥ 969br स्कृनया for सत्कृतया 966 T प्रियच वरयोपिता T HIT for EN 97 ·३.६.१८ श्रीकृष्णावतारः। २९३ गत्या ललितयोदारहासलीलावलोकनैः । माध्या गिरा हृतधियः कथं तं विस्मरामहे ॥ ९७६ ॥ [भाग १०.७.३८-५१] श्रीशुक उवाच । ततस्ताः कृष्णसंदेशैव्य॑पेतविरहज्वराः। उद्धवं पूजयांचात्वात्मानमधोक्षजम् ॥ ९७७ ॥ उवास कतिचिन्मासान्गोपीनां विनुदन्शुचः। कृष्णलीलाकथा गायरमयामास गोकुलम् ॥ ९७८ ॥ यावत्यहानि नन्दस्य प्रजेऽवात्सीत्स उद्धवः । नजौकसां क्षणप्रायाण्यासन्कृष्णस्य वार्तया ॥ ९७९ ॥ सरिद्वनगिरिदोणीक्षिन्कुसुमितद्रुमान् । कृष्णं संस्मारयन्रेमे हरिदासो ब्रजौकसाम् ॥ ९८० ॥ दृष्ट्दैवमादि गोपीनां कृष्णावेशात्मचिक्लवम् । उद्धवः परमप्रीतस्ता नमस्यानिदं जगी ।। ९८१ ॥ [उद्धव उवाच।। एताः परं तनुभृतो ननु गोपवध्वो गोविन्द एवमखिलात्मनि मूढभावाः । पान्छन्ति यं भवाभियो मुनयो चयं च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्य ॥ ९८२ ॥ केमाः खियो वनचरीय॑भिचारदुशाः कृष्णे प चैप परमात्मनि रूढभावः । नन्धीश्वरो नु भजतो विदुषोऽपि साक्षा- च् यस्तनोत्यगदराज इयोपयुक्तः ॥९८३ ॥ नायं धियोऽङ्ग उ नितान्तरतेः प्रसादः स्वयोषितां नलिनगन्धरचा कुत्तोऽन्याः । रासोत्सवेऽस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ- लम्धाशियां य उदगाद् ग्रजयालबीनाम् ॥९८४ ॥ 9764T सरिमराम for तं विस्नरा. 952 a Ty for 13 ·टोडरानन्द [ २००.६८५ आसामहो चरणरेणुजपामहं स्यां वृन्दावने किमपि गुल्मलतोषधीनाम् । या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपथं च हित्वा भेजुर्मुकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम् ॥९८५॥ यद्वै श्रियार्चितमजादिभिराप्तकामै- योगेश्वरैरपि यदात्मनि रासगोष्ठयाम् । कृष्णस्य तद्भगवतः प्रपदारविन्द तप्तस्तनेषु विजहुः परिरभ्य तापम् ॥ ९८६ ॥ वन्दे नन्दबजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णशः। यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रयम् ॥ ९८७ ॥ श्रीशुक उवाच । अथ गोपीरनुज्ञाप्य यशोदां नन्दमेव च । गोपानामन्त्र्य दाशार्हो यास्यनाररहे रथम् ॥ ९८८ ॥ तं निर्गतं समासाद्य नानोपायनपाणयः । मन्दादयोऽनुरागेण प्रावोचनश्रुलोचनाः ॥ ९८९ ॥ मनसो वृत्तयो नः स्युः कृष्णपादाम्बुजाश्रयाः । धाचोऽभिधायिनीर्नाम्नां कायस्तत्प्रवणादिषु ॥ ९९० ।। कर्मभिाग्यमाणानां यत्र वापीश्वरेच्छया। मलाचरितैर्दानै रतिनः कृष्ण ईश्वरे ॥ ९९१ ॥ एवं सभाजितो गोपः कृष्णभक्त्या नराधिप । उद्धवः पुनरागच्छन्मथुरां कृष्णपालिताम् ॥ ९९२ ।। कृष्णाय प्रणिपत्याह भक्त्युद्रेक प्रजौकसाम् । थासुदेवाय रामाय राक्षे चोपायनान्यदात् ॥ ९९३ ॥ [ भाग १०.७.३८-६९] अथ सूचनम् ॥ श्रीकृष्णः करुणाभरेण भगवानासाद्य कुब्जागृहं रेमे कोटिमनोजसुम्दरतनुः संपाद्य तस्याः प्रियम् । श्रीरामण सहोद्धवेन सहितो भूयो विमृध्यादरा. इकराश्रममाजगाम जगतामानन्दकम्दार ॥९९४ ॥ 986aT या वै for य?. CT चरणारविन्द for प्रपदारविन्द, d Tन्यस्तं स्तनेषु for तप्तस्तनेषु. 991d Tमतिनं. for रतिनः.

·२.८.१००५]] श्रीकृष्णावतारः। २९५ अकरःप्रथमं प्रणम्य शिरसा पादारविन्दं द्वयो- रानन्दाम्बुधिमध्यमग्नहृदयस्तुष्टाव तावादरात् । संतुष्टो भगवानमुष्य वचसा संस्तूय तत्संगम तस्मै स्मेरसरोजसुन्दरमुखः प्रोवाच किंचिन्मुदा ।। ९९५ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ श्रीभगवानुवाच । त्वं नो गुरुः पितृव्यश्च श्लाघ्यो यन्धुश्च नित्यदा । घयं तु रक्ष्याः पोप्याश्च अनुकम्प्याः प्रजा हि वः ॥ ९९६ ॥ भवद्विधा महाभागा निषेव्या अहंसत्तमाः । श्रेयस्कामै भिनित्यं देवाः स्वार्था न संशयः ॥ ९९७ ॥ न धम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः। ते पुनन्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः ॥ ९९८ ॥ स भवान्सुहृदां चैव श्रेयान् यश्चिकीर्पया। जिज्ञासार्थ पाण्डवानां गच्छस्व गजसाह्वयम् ९९९ ॥ पितर्युपरते बालाः सह माना सुदुःखिताः। आनीताः स्वपुरं राज्ञा वसन्त इति शुशुम । १००० ।। तेषु राजाम्बिकापुत्रो भ्रातृपुत्रेषु दीनधीः । समो न वर्तते नूनं स पुत्रवशगोऽन्धक् ॥१००१ ॥ गच्छ जानीहि तद्वृत्तमधुना साध्वसाधु वा । विशाय तद्विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत् ॥ १००२॥ इत्यरं समादिश्य भगवान्हरिरीश्वरः । संकर्षणोद्धवाभ्यां वै ततः स्वभयनं ययौ ॥ १००३ ॥ [भाग १..८.१९-14] श्रीशुक उवाच। स गत्या हास्तिनपुरं परियेन्द्रयशोद्वितम् । ददर्श तत्राम्बिकेयं समीम विदुरं पृथाम् ॥ १००४ ॥ सहपुत्रं याहिकं च भारद्वाज सगीतमम् । कर्ण सुयोधनं द्रीणि पाण्डवान्सुहृदोऽपरान् ॥ १००५॥ 999a T वैन: for dT पटवर्स गनाइयं. for a पुरवतागो. 10ld Tदुपुत्रकागो

·टोडरानन्द
[ २०८.१००६
यधावडुंपसंगम्य बन्धुभिर्गान्दिनीसुतः।
संपृष्टस्तैः सुहृद्वार्ता स्वयं चापृच्छदव्ययम् ॥ २००६॥
उवास कतिचिन्मासान्राज्ञो वृत्तविवित्सया।
दुष्पजस्याल्पसारस्य खलच्छन्दानुवर्तिनः ॥ १००७ ॥
तेज ओजो चलं वीर्य प्रश्रयादींश्च सद्गुणान् ।
प्रजानुरागं पार्थेषु नसनिश्चिकीर्पितम् ॥ १००८ ॥
कृतं च धार्तराष्ट्रैर्यदूरदानाद्यपेशलम् ।
आचख्यौ सर्वमेवास्मै पृथा विदुर एव च ॥१००९ ॥
पृथा तु नातरं प्राप्तमरमुपसृत्य तम् ।
उवाच जम्मनिलयं स्मरम्त्यचकलेक्षणा ॥ १०१० ॥
अपि स्मरन्ति नः सौम्य पितरौ भ्रातरश्च माम् ।
भगिन्यो भ्रातृपुत्राश्च जामयः सख्य एव च ॥ १०११ ॥
भ्रायो भगवान्कृष्णाः शरण्यो भक्तवत्सलः।
पैतृप्वसेयाम्स्मरति रामश्चाम्बुरुहेक्षणः ॥ १०१२ ॥
सपत्नमध्ये शोचन्तीं घृकाणां हरिणीमिव ।
सान्त्वयिष्यति मां वाक्यैः पितृहीनांश्च वालकान् ॥ १०१३॥
कृष्ण कृष्ण महायोगिन्विश्वात्मविश्वभावन ।
प्रपन्नां पाहि गोविन्द शिशुभिश्चावसीदतीम् ॥ १०१४ ॥
नान्यत्तव पदाम्भोजात्पश्यामः शरणं नृणाम् ।
विभ्यतां मृत्युसंसारादीश्वरस्यापवर्गिकात् ॥ १०१५ ॥
नमः कृष्णाय शुद्धाय ब्रह्मणे परमात्मने ।
योगेश्वराय योगाय त्वामहं शरणं गता॥ १०१६॥
[श्रीशुक उवाच ।
इत्यनुस्मृत्य स्वजनं कृष्णं च जगदीश्वरम् ।
प्रारददुःसिता राजन्भवतां प्रपितामही ॥ १०१७ ॥
समदुःससुखोऽयूरो विदुरश्च महायशाः।
सान्चयामासतः कुन्ती तत्पुत्रोत्पत्तिहेतभिः॥ १०१८ ॥
यास्पन्जानमभ्येत्य विपर्म पुत्रलालसम् ।
अवदत्सुहदां मध्ये वन्धुभिः सोहदोदितम् ॥ १०१९ ॥

·२०८.१.३२] श्रीकृष्णावतार। अफर उवाच। भो भो वैचित्रवीर्य त्वं गुरूणां कीर्तिवर्धन । भ्रातयुपरते पाण्डावधुनासनमास्थितः ॥ १०२० ॥ धर्मेण यालयम्नुवी प्रजाः शीलेन रजयन् । वर्तमानः समः स्वेषु श्रेयः कीर्तिमवाप्स्यसि ॥ १०२१ ॥ अन्यथा त्वाचरंलोके गर्हितो यास्यसे तमः । तस्मात्समत्वे वर्तस्व पाण्डवेयात्मजेषु च ।। १०२२ ॥ नेह चात्यन्तसंचासः कस्यचिकेनचित्सह । राजस्वेनापि देहेन किमु जायात्मजादिभिः ॥ १०२३ ॥ एक: प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते । एकोऽनुभुते स्वकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ १०२४ ॥ [ भाग० १०.४९.१-२१] [जायमानो हरेदारान्वर्धमानो हरेद्धनम् । नियमाणो हरेत्प्राणान्नास्ति पुत्रसमो रिपुः ।। १०२५ ॥] अधर्मोपचितं वित्तं हरम्त्यन्येऽल्पमेधसः। संभोजनीयापदेशैर्जलानीव जलौकसः॥ १०२६ ॥ पुष्णाति यानधर्मेण स्वबुद्धया तमपण्डितम् । ते कृतार्थ प्रहिण्वन्ति प्राणा रायः सुतादयः ॥ १०२७ ॥ स्वयं किल्यिपमादाय तैस्त्यक्तो नार्थकोविदः । असिद्धार्थो विशत्यन्धं स्वधर्मविमुखस्तमः ॥ १०२८ ॥ तस्माल्लोकमिमं राजस्वनमायामनोरथम् । वीक्ष्यात्मन्यात्मनात्मानं समः शान्तो भय प्रभो ।। १०२९ ।। धृतराष्ट्र उवाच। यथा वदसि कल्याणी चाचं दानपते भवान् । तथानया न तृप्यामि मर्त्यः प्राम्य यथामृतम् ॥ १०३०॥ तथापि सूनृता सौम्य हदिन स्थीयते चले। पुत्रानुरागविषमे विद्युत्सौदामिनी यथा ॥ १०३१ ॥ ईश्वरस्य विधि को नु विधुनोत्यन्यथा पुमान् । भूमेभारावताराय योऽयतीणों यदोः कुले ॥ १०३२ ॥ 1025 Not found in T.

·१९८
टोडरानन्दे
[२..."
यो दुर्विमर्शपथया निजमाययेदं
सृष्ट्वा गणान्विभजते तद्नुप्रविष्टः ।
तस्मै नमो दुरवयोधविहारतन्त्र-
संसारचक्रगतये परमेश्वराय ॥१०३३॥
श्रीशुक उवाव।
इत्यभिप्रेत्य नृपतेरभिप्राय स यादधः।
सुहृद्भिः समनुज्ञातः पुनर्यदुपुरीमगात् ॥ १०३४ ॥
शशंस रामकृष्णाभ्यां धृतराष्ट्रविचेगितम् ।
पाण्डवान्प्रति कौरव्य यदर्थ प्रेपितः स्वयम् ॥ १०३५ ॥
[ भाग. १०.४१२२-31]
भथ सूचनम् ॥
जरासंधः श्रुत्वा निधनमधुना भोजनृपतेः
सुते सद्यः प्राप्ते रुदितनयने वीक्ष्य विमनाः।
चलेन प्रोन्मीलज्जलधिगुरणा हन्त मथुरा-
मकस्मात्संरुद्धां यदुपतिपुरीरत्नमकरोत् ॥ १०३६ ॥
प्राप्तं तत्र बल विलोक्य भगवाज्ञात्वा जरायाः सुतं
तनाशाय विमृश्य दैवतरथावारुह्य दिव्यायुधः।
श्रीरामेण सह प्रपन्नभयनुनारापहारक्रम-
स्तत्सैन्यानि जघान संयति पुनर्युद्धाय तत्याज तम् ॥ १०३७ ॥
चारान्सप्तदश प्रसिद्धभुजभृयुद्धं विधायादरा-
दुहीप्तं यदुभिर्जि [तं?] भगवता स्थक्तः पुरीं प्राविशत् ।
निस्तेजा मगधाधिपो मधुरिपोर्येिण वाह्वो रतो
राशे वै यवनाधिपाय महते शाल्वं नृपं प्राहिणोत् ।। १०३८ ॥
आयाते पवनेश्वरे मधुपुरी भर्गप्रसादैर्यदु-
श्रेणीजे त्वरितं विभाव्य भगवांस्त्राणे यदूनां हरिः ।
मध्येसिन्धु मनोज्ञदुर्गकरणं त्वष्टे विचार्यादिश-
श्रीत्वा तत्र जनान्स्वयं रिपुपुरो मार्गादसौ निर्गतः ॥ १०३९ ॥
निर्णीयाने मजन्तं हरिरिति यवनो नारदप्रोक्तचिद्वैः
पश्चादुद्राव हस्ताकलित इव हरिस्तद्गुहान्तर्विवेश ।
यस्यां मांधातृपुत्रस्त्रिदशपतिपुरीरक्षणप्रीनिमनि-
देयः प्राप्तप्रमादः श्रममिव वपुपासाद्य शेते सुग्वेन ॥ १०४० ॥

·४९ श्रीकृष्णावतारः। तं शात्याच्युतमाचर्प यवनः कोपात्पदद्वन्धयो- स्तन्नेत्रानलरोचिपा प्रसरता नीतः क्षणादस्मताम् । श्रीवत्साड्डितवक्षसं नवधनश्यामाभिरामाकृति राजा कृष्णमवेक्ष्य विस्मितमनाः प्रपच्छ को वा भवान् ॥ १०४१॥ पृष्टः प्रोवाच कृष्णं स्मितसुभगमुखो मेघगम्भीरवाचा वापीयूफैः प्रकुर्वन्मनसि नरपतेर्हन्त हापड्कराणि । यावन्मत्ता (?) मतावजगति निगदितुं नास्ति कस्यापि शक्तिः कृष्योऽहं वासुदेवः समजनिषि धराभारसंहारकारी ॥ २०४२ ।। विष्णु विलोपय पुरतः पदयोः प्रणम्य तुष्टाय कि च मुचकुन्दमहामहीन्द्रः । ब्राह्मं वपुः समधिगम्य मयि प्रसादा- ल्लोनो भवेस्त्वमिति तं भगवानुवाच ॥ १०४३ ॥ आगत्य संयति निहत्य रिपोर्वलानि स्थांद्वारकां प्रति धनानि नयन्मुकुन्दः । दानिशम्य मगधाधिपतिर्मनुष्य- लीलाधरं हरिमसौ तरसान्यधावत् ॥ १०३४॥ लीलापलायनपरायणकौतुकेन तौ चेरतुः कचन पश्यति मागधेऽपि । गोमत्तमौलिमधिरहा ततोऽपि दाहा- दुसुत्य सिन्धुपरिखां नगरीमुपेती ।। १०४५ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ मानाधिपतिः श्रीमान्रेवतो रेवती सुताम् । ब्रह्मणा नोदितः प्रादादलायेति पुरोदितम् ॥ १०४६ ।। भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरुखह । वैदर्भी भीमकसुनां श्रियो मायां स्वयंवर ॥ १०४७ ॥ प्रमथ्य तरसा राशः शाल्मादाश्यपक्षगान् । पश्यतां मर्गलोकानां ताश्यपुत्र सुधामिर ॥ १०४८ ॥ राजोयाच। भगयाभीप्मकसुना रश्मिणी गावराननाग। राक्षमेन पियाहेन उपम इति शुनम् ॥ १०४९ ॥ 1046 T पोदिस Ir नादिन ·३०० टोडरानन्दे [२.०१.५० भगवश्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजसः। यथा मागधशाल्वादीजित्वा कन्यामपाहरत् ॥ १०५० ॥ पुण्या महाफलाः साध्वीमाध्वीलोकमलापहाः । को नु तृप्येत शृण्वानः श्रुतज्ञो नित्यनूतनाः ॥ १०५१ ॥ श्रीशुक उवाच । राजासाद्रीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान् । तस्य पश्चाभवन्पुत्राः कन्यैका च वरानना ॥ १०५२ ॥ रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मवाहुरनन्तरः। रुपमकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषां स्वसा सती ॥ १०५३ ॥ सोपश्चत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रियः । गृहागतैर्गीयमानास्तं मेने सदृशं पतिम् ॥ १०५४ ॥ तां बुद्धिलक्षणौदार्यरूपशीलगुणाश्रयाम् । कृष्णः स्वसदृशी भार्या समुद्रोदं मनो दधे ॥ १०५५ ॥ याधूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनी नृप । ततो निवार्य कृष्णस्य रुक्मी चैद्यममन्यत ॥ १०५६ ॥ तवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् । विचिन्त्याप्तं द्विजं कंचिकृष्णाय प्राहिणोद् द्रुतम् ॥ १०५७ ।। द्वारकां समभिप्रेत्य प्रतीहारैः प्रवेशितः। अपश्यदाद्यं पुरुषमासीनं काश्चनासने ॥ १०५८ ॥ दृष्टा ग्रह्मण्यदेवस्तमवरुा निजासनात् । उपवेश्याहयांचके यथात्मानं दिचौकसः ॥ १०५९ ॥ तं भुक्तयन्तं विश्रान्तमुपगम्य सतां गतिः । पाणिनाभिमृशम्पादावव्यप्रस्तमपृच्छत ॥ १०६० ॥ श्रीभगवानुवाच । कचिद् द्विजवर श्रेष्ठ धर्मस्ते वृद्धसंमतः । धर्तते नातिकृच्छ्रेण संतुष्टमनसः सदा ।। १०६१ ॥ 1050aT इष्ठाम' for इच्छामि 10510 Tमन्वृध्यक्या.पुण्या.. 10550T पक्ष सरशों for कृष्ण स्वसदमा 10560T कृष्णाद्विइ for कृष्णस्य. 1058d स समन्यस्य lor समभिप्रेत्य ·३०१ २.८.१.१] श्रीकृष्णावतारः। संतुष्टो यहि वर्तेत ब्राह्मणो येनकेनचित् । अहीयमानः स्याद्धर्मात्स हस्याखिलकामधुक् ॥ १०६२ ॥ असंतुष्टोऽसकृल्लोकानामोत्यपि सुरेश्वरः । अकिंचनोऽपि संतुष्टः शेते सर्वाङ्गविज्वरः ॥ १०६३ ॥ विमान्स्वलाभसतुष्टान्साधून्भूतसुहृत्तमान् । निरहंकारिणः शान्तान्नमस्ये शिरसासकृत् ॥ १०६४ ॥ कञ्चिद्वः कुशलं ब्रह्मराजतो यस्य हि धजाः । सुखं वसन्ति विपये पाल्यमानाः स मे प्रियः ॥ १०६५॥ यतस्त्वमागतो दुर्ग निस्तीर्येह यदृच्छया। सर्व नो बृह्मगुह्यं चेकि कार्य करयाम ते ॥ १०६६ ॥ एवं संपृष्टसंप्रभो ब्राह्मणः परमेष्ठिना। लीलागृहातदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत् ॥ १०६७ ।। [भाग० १०.५२.१५-१६] [रुविमण्या स्वयमेकान्ते लिखित्वा दत्तपत्रिकाम् । मुद्रामुन्मुच्य कृष्णाय प्रेमचिह्नामदर्शयत् ॥ १०६८ ॥ ] रपिमण्युवाच । श्रुत्वा गुणान्भुवनसुन्दर शृण्वता ते निर्विश्य कर्णविवरहरतोऽङ्गतापम् । रूपं दशां रशिमतामखिलार्थलामं त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्र मे ।। १०६९ ।। का त्यां मुकुन्द महती कुलशीलरूप- विद्यावयोदविणधामभिरात्मतुल्यम् । धीरा पति फुलवती न वृणीत कन्या काले नृसिंह नरलोकमनोभिरामम् ॥ २०७० ॥ तन्मे भयान्खलु वृतः पतिरश्चिताया आत्मार्पितश्च भवतोऽत्र विमो विधेहि। मा पीरमागममिमर्शतु चैध बारा- दोमायुचन्मृगपतेयलिमम्युजास ॥ १०७१ ॥ 1068 Found HD धाधरीका. 1071a 1 पनि आय for पनिदिलाया.

·.... ३०२ रोडरानन्द प्रर्तेष्टदत्तनियमवतदेयविन- गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान्परेशः। आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोपसुतादयोऽन्ये ॥ १०७२ ॥ श्वोभाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भा- म्गुप्तः समेत्य पृतनापतिभिः परीतः। निर्मथ्य चैद्यमगधेशवलं प्रसा मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम् ॥ १०७३ ॥ अन्तःपुरान्तरचराननिहत्य बन्धूं- स्त्वामुदहे कथमिति प्रवदाम्युपायम् । पूर्वेधुरस्ति महती कुलदेवियात्रा यस्यां वहिनयवधूगिरिजामुपैयात् ॥ १०७४ ॥ यस्याङ्ग्रिपङ्कजरजःस्नपनं महान्तो वान्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोपहत्यै । यहम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसाद जह्यामसुन्वतकृशा शतजन्मभिः स्याम् ॥ १०७५ ॥ द्विज उधाच। इत्येते गुह्यसंदेशा यदुदेव मया दृताः । विमृश्य कृत्यं ययात्र क्रियतां तदनन्तरम् ॥ १०७६॥ [भाग. १. ५२०१५-ry श्रीशुक उवाच। वैदाः स तु संदेशं निशम्य यदुनन्दनः । प्रगृह्य पाणिना पाणेि प्रहसन्द्विजमत्रवीत् ॥ १०७७ ॥ श्रीभगवानुवाच। तथाहमपि तश्चित्तो निद्रां च न लभे निशि । येदाहं रक्मिणा द्वेपाम्ममोहाहो निवारितः ॥ १०७८ ॥ तामानयिष्य उम्मथ्य राजन्यापसदान्मृधे। मरपरामनयवाहीमेधसोऽमिशिखामिय ॥ १०७९ ॥ 1080c T°मगधन्दयल for 'मगधेशरल 1074a T अन्त पुरान्तरचरी for भन्तपुरान्तरचरान् 1075T क for कृत्य.

·२.८.१०९२] श्रीकृष्णावतारः। ३०३ [श्रीशुक उवाच।] उद्वाहक्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः । रथः संयुज्यतामाशु दारुकत्याह सारथिम् ॥ १०८० ।। स चाश्वैः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः। युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरमतः ॥ १०८१ ॥ आरुह्य स्यन्दनं शौरिजिमारोप्य तूर्णगैः । आनादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयैः ॥ १०८२ ॥ राजा तु कुण्डिनपतिः पुत्रस्नेहवशं गतः । शिशुपालाय स्वां कन्या दास्यन्कर्माण्यकारयत् ॥ १०८३ ॥ पुरं संमृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुप्पथम् । चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणैः समलंकृतम् ॥ १०८४ ॥ नग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोम्वरभूषितैः । जुष्टं स्त्रीपुरुपैः श्रीमगृहैरगुरुधूपितैः ॥ १०८५ ॥ पितृम्देवान्समभ्यय॑ विप्रांश्च विधिवन्नृप । भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम् ॥ १०८६ ॥ सुनातां सुदती कन्यां कृतकौतुकमगलाम् । अहताम्बरयुग्मेन भूषितां भूपणोत्तमैः ॥ १०८७ ॥ चकुः सामयंजुमन्नैया रक्षां द्विजोत्तमाः। पुरोहितोऽथर्वविद्वै जुहाव ग्रहशान्तये ॥ १०८८ ॥ हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांश्च गुडमिथितान् । मादाद्धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदां वरः ॥ १०८९ ॥ एवं चेदिपती राजा दमघोपसुताय वै । कारयामास धर्मः सर्वमभ्युदयोचितम् ॥ १०९० ॥ मदच्युद्भिगजानीकैः स्यन्दनेहेममालिभिः। पत्यश्वसंकुलैः सैन्यैः परीतः कुण्टिनं ययौ ॥ १०९१ ॥ ततो विदाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च । निवेशयामास मुदा कल्पितान्यनिवेशने ॥ १०९२ ॥ 1083c TV for तु 1037c T महाशायुग्मेन. 1090c Tमन्त्री tor धर्मो. 1092a T for सतो.

·३५४ टोडरानन्दे [२.८.१०९३ तत्र शाल्वो जरासंधी दम्तवक्रो विदूरथः । आजग्मुश्चैद्यपक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः। कृष्णरामद्विपो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम् ॥ १०९३ ॥ यद्यागत्य हरेत्कृष्णो रामाधैर्यदुभिर्वृतः । योत्स्यामः सहितास्तेन इति निश्चितमानसाः। आजग्मुर्भूभुजः सर्वे समर्थबलवाहनाः ॥ १०९४ ॥ श्रुत्वैतद्भगवानरामो विपक्षीयनृपोद्यमम् । कृष्णं त्वैकं गतं हर्तु कन्यां कलहशङ्कितः ॥ १०९५ ।। बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुतः । त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद्गजाश्वरथपत्तिभिः ॥ १०९६ ॥ भीष्मकन्या वरारोहा कासत्यागमनं हरेः। प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत्तदा ॥ १०९७ ॥ अहो त्रियामान्तरित उद्वाहो मेऽल्पमेधसः । नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं वेझयत्र कारणम् । सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्संदेशहरो द्विजः॥ १०९८ ॥ अपि मय्यनवद्यात्मा दृष्ट्वा किंचिज्जुगुप्सितम् । मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः ॥ १०९९ ॥ दुर्भगाया नु मे धाता नानुकूलो महेश्वरः । देवी वा विमुखा गौरी रुद्राणी गिरिजा सती। ११००॥ एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहतमानसा । म्यमीलयत कालशा नेत्रे चाटुकलाकुले ॥ ११०१ ॥ एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप। वाम अर्भुजो नेत्रमस्फुरन्प्रियभाषिणः ॥ ११०२ ।। अथ कृष्णविनिर्दिष्टः स एव द्विजसत्तमः । अम्तापुरचरीं देवीं राजपुनी ददर्श ह ॥ ११०३ ॥ सा तं प्रहृष्टबदनमव्यग्रात्मगतिं सती । आलश्य लक्षणाभिक्षा समपृच्छच्छुचिस्मिता ॥ १९०४ ।। 1094d T समम for समर्थ' 10950 T for मेऽपराधसः for मेपमेधसः. 1100 a Ta for नु. 10986T ·२००१११५] श्रीकृष्णावतारः। तस्या आवेदयत्प्राप्तं सरामं यदुनन्दनम् । उक्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति ॥ ११०५॥ तमागतं समाज्ञाय वैदी हृष्टमानसा ! नपश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा ॥ ११०६ ।। प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदाहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ । अभ्ययात्तूर्यघोपेण रामकृष्णौ समर्हणैः ॥ ११०७ ॥ मधुपर्कमुपानीय वासांसि वरजानि सः। उपायनान्यभोटानि विधिवत्समपूजयत् ॥ ११०८ ॥ तयोनिवेशनं श्रीमदुपकल्प्य महामतिः । ससैन्ययोः सानुगयोरातिथ्यं विदधे यथा ॥ ११०९ ॥ .. एवं राशां समेतानां यथावीर्य यथावयः। यथावलं यथावित्तं सर्वैः कामैः समईयत् ॥ १११० ।। कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिनः। आगत्य नेत्रालिभिः पपुस्तम्मुसपङ्कजम् ॥ ११११ ॥ अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्यर्हति नापरा । असाचप्यनवद्यात्मा भैपयाः समुचितः पतिः ।। १११२ ।। किंचित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्पत्रिलोककृत् । अनुगृहातु गृह्णातु वैाः पाणिमच्युतः। एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः ॥ १११३॥ पद्यां विनिर्ययो द्रष्टुं भवान्याः पादपल्लवम् । सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्युजम् ॥ १११४॥ जितवाङ् मातृभिः सार्धं ससीभिः परिवारिता। गुप्ता राजभटैः शूरैः मंनद्धरुद्यतायुधैः ॥ १११५ ॥ मृदशहपणवास्नयभेयंश्च जानिरे । नानोपहारयलिभिारमुख्याः महम्रशः ॥ १११६ ॥ घग्गन्धवस्त्राभरणजिपल्यःम्बलंकृताः। गायन्तध स्तुवन्तश्ध गायका याचयादकाः। परिचार्य व जग्मुः सूतमागधयन्दिनः ।। १११७ ॥ 11056 Tiस यदुनन्दनं 11055 Triation for 201611191 T पदकार for जितयार. ३९ ·टोडरानन्द [२.११.० भासाद्य देवयजनं धौतपादकराम्बुजा । उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम् ॥ १११८ ॥ तां वै प्रवयसो बाला विधिज्ञा विप्रयोपितः। भवानी चन्दयांचकुर्भवपत्नी भवान्विताम् ॥ १११९ ।। ममस्ये त्याम्बिकेऽभीक्ष्णं स्वसंतानयुतां शिवाम् । भूयात्पत्ति भगवान्कृष्णस्तदनुमोदताम् ॥ ११२० ।। अग्निगन्धाक्षतेधूपैर्वास स्रड्माल्यभूषणैः । नानोपहारबलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक् ॥ ११२१ ॥ विप्रस्त्रियः पतिमतीस्तथा तैः प्रत्येपूपुजत् । लवणापूपताम्वूलकण्ठसूत्रफलेश्चभिः॥ ११२२ ॥ तस्पै स्त्रियस्ताः प्रददुः शेषां युयुजुराशिपः । ताभ्यो देव्यै नमश्चक्रे शेषां च जगृहे वधूः॥ ११२३ ॥ मुनिवतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्विकागृहात् । प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्नमुद्रोपशोभिना ॥ ११२४ ॥ तां देवमायामिव वीरमोहिनी सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्यार्पितरत्नमेखला व्यञ्जस्ती कुन्तलशवितेक्षणाम् ॥ ११२५ ॥ शुचिस्मितां विम्यफलाधरद्युति शोणायमानद्विजकुन्दकुड्सलाम् । पदा चलन्ती कलहंसगामिनी सिअत्कलानूपुरधामशोभिना। विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता यशस्विनस्तत्कृतहच्छयादिताः ॥ ११२६ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- प्रोडावलोकहतचेतस उज्झितास्त्राः। पेतुः क्षितौ गजरथाश्वगता निमुढा याघाच्छलेन हरयेऽर्पयती स्वशोभाम् ॥ ११२७ ॥ 1mla Tदेवसदन for देवयजन 11225T समपूजयत् for प्रत्य पुजत, ·२००1933 श्रीकृष्णावतारः। सैवं शनैश्चलयती पदपदाकोशी प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य चामकरजैरलकानपाः प्राप्तान्हियैक्षत नृपान्ददृशेऽच्युतं सा ॥ १९२८ ॥ [ भाग० १०.५३-९-५५३ [तदा मुदं यत्परमाप सा सती न शक्यते वस्त्रशतैर्विवर्णितुम् । यथा मुकुन्दस्य गुणा महीपते यथा समुद्रेषु च विन्दवो ह्यपाम् ॥ १९२९ ॥ ] तां राजकन्यां रथमारुरुक्षती जहार कृष्णो द्विपतां समीक्षताम् । रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं राजन्यचक्रं परिभूय माधवः । ततो ययौ रामपुरोगमैः शनैः शृगालमध्यादिव भागहृद्धरिः ॥ ११३० ।। तं मानिनः स्वाभिभयं यशाक्षयं परैर्जरासंधवशा न सेहिरे। अहो धिगस्मद्यश आत्तधन्वनां गोहत फेसरिणां मृगरिच ॥ ११३१ ।। [ भाग० १.०५३.५६-५७] मध सुचनम् ॥ मदोन्मत्तानेतानसमसमरांन्माथनपटू- विजित्याजी चैद्यप्रभृतिनृपतीनिर्मलयशाः । हरिभूयो दृष्ट्वा पुर उपगतं रस्मिणममुं प्रियाप्रीत्या त्यस्त्वा सपदि विगलन्मानमकरोत् ।। २१३२॥ रुक्मी निन्दामुपेतो नृपति मलिनमुनी रुक्मिणी धीश्य दूरा- दूर्जपर्जन्यधारभ्वनिमधुरगिरा सान्त्ययामास रामः ॥ १९३३ ।। । ............... 1129 Not found in T, the source is not loomine 11316 Top lorमस्मर.

·टोडरानन्द अथ श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच। एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतियोधिता। वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्धया समादधे ॥ ११३४ ॥ प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विभिर्हतवलप्रभः । स्मरन्विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः। चक्र भोजकटं नाम निवासाय महत्पुरम् ॥ ११३५ ॥ अहत्वा दुर्मति कृष्णमप्रत्यूह्य यवीयसीम् । कुण्डिनं न प्रवेश्यामात्युक्त्वा तत्रावसद्रुपा ॥ ११३६ ॥ भगवान्भीष्मकसुतामेव निर्जित्य भूमिपान् । पुरमानीय विधिवदुपयेमे कुरुद्वह ॥ ११३७ ॥ तदा महोत्सयो नृणां यदुपुर्या गृहे गृहे । अभूदनन्यभावानां कृष्णे यदुपतौ नृप ।। ११३८ । नरा नार्यः प्रमुदिताः प्रमृष्टमणिकुण्डलाः । पारियर्हमुपाजहुर्धरयोश्चित्रवाससोः ॥ ११३९ ॥ सा वृष्णिपुर्युत्तभितेन्द्रकेतु- विचित्रमाल्याम्वररत्नतोरणैः । बभौ प्रतिद्वायुपतृप्तमङ्गलै- रापूर्णकुम्भागरुधूपदीपः ॥ ११४० ॥ सिक्तमार्गा मदच्युद्भिराहूतप्रेष्ठ भुजाम् । गजेद्वारसु परामृष्टा रम्भापूगोपशोभिता ॥ ११४१ ॥ कुरस्जयकैकेयविदर्भयदुपुंगवाः ।। मियो मुमुदिरे तस्मिन्संरम्भारपरिधावताम् ॥ ११४२ ॥ रक्मिण्याहरणं श्रुत्वा गीयमान ततस्ततः । राजानो राजकन्याश्च बभूवुशविस्मिताः ॥ ११५३ ॥ द्वारकायामभूद्वाजन्महामोदः पुरौकसाम् । रश्मिण्यां रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं जगत्पतिम् ॥ ११४४ ॥ 1 भाग०१.५४५.६. -- 1139aT नरा नायं मुदिना. 1141- T परामष्टरम्भा lor परामृशा रम्भा'. 11826T यदुकुन्तय for ययुगमा 1114 dT प्रिय पति for अगाति ·२०११५३] श्रीकृष्णाचतारः। ३०९ अथ सूचनम् ॥ रुक्मिण्यास्तनयो बभूव विदितः प्रद्युम्ननामा हरे- रंशस्तं रिपुराजहार निभृतं सूतीगृहाच्छम्बरः। चिक्षेपाथ पयोनिधौ विधिवशान्मीनेन गीर्ण जला- जालाहृत्त(?)झपोदरस्थितममुं राज्ञे ददुर्धीवराः ॥ ११४५ ॥ सूदापाटितमीनकुक्षिकुहरान्निष्क्रान्तमुद्यचि वालं तत्र विलोक्य विस्मितहृदो मायावती प्रापयन् । सा पूर्व रतिरेव कामगृहिणी ज्ञात्वा शिशुं स्वं पति स्वैरं नारदभाषितेन विदधे पत्युः प्रिया रक्षणम् ॥ ११४६ ॥ कामे यौवनभाजि यादधमनी सा विनती विभ्रमं स्वामिन्काम भवान्पतिर्मम रतिर्भायास्मि ते प्रेयसी। इत्यूचे रिपुचेष्टितानि च शनैराकये कोपाकुला प्रद्युम्नः समरे मदान्धमसिना चिच्छेद शत्रोः शिरः॥११४७ ॥ एवं निहत्य रिपुमध्यनि देवताभिः शश्वद्विमुक्तकुसुमोत्करवर्धितश्रीः । मात्रा पुरश्चकितलोचनमीक्षमाणः कामः समं दयितया स्वपुरं जगाम ॥ ११४८ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ श्रीशुक उवाच । सत्राजितः स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्विषः । स्थमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान् ।। ११४९ ॥ राजोवाच । सत्राजितः किमकरौद् ब्रह्मकृष्णस्य किल्विपम् । स्यमन्तकं कुतस्तस्य कस्माइत्ता सुता हरेः ॥ ११५० ॥ श्रीशुक उवाच । आसीत्सवाजितः पूर्व सूर्यस्य परमः सपा । प्रीतस्तस्मै मणि प्रादात्सूर्यस्तुष्टः स्यमन्तकम् ॥ ११५१ ॥ सतं बिभ्रन्माण कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः। प्रविष्टो द्वारकां रास्तेजसा नोपलक्षितः ॥ ११५२ ।। तं विलोक्य जना दूरातेजसा मुटटष्टयः । दीव्यते भगवते शशंसुः सूर्यशकिताः ।। ११५३ ।। 1151 ab Tो भापाय for पूर्व गुस्स ·टोडरानन्दे [२१८११५ नारायण नमस्तेऽस्तु शवचक्रगदाधर । दामोदारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥ ११५४ ॥ एप आयाति सविता त्वां दिक्षुर्जगत्पते । मुष्णनगमस्तिचक्रेण नृणां चक्षुपि तिग्मगुः ॥ ११५५ ॥ नन्वन्विच्छन्ति ते मार्ग त्रिलोक्यां विवुधर्षभाः। शावाद्य गूढं यदुपु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो ॥ ११५६ ॥ श्रीशुक उवाच। निशम्य वालवचनं ग्रहस्याम्बुजलोचनः । प्राह नासौ रविर्देवः सत्राजिन्मणिना ज्वलन् ॥ ११५७ ।। सत्राजित्स्वगृहं श्रीमत्कृतकौतुकमङ्गलम् । प्रविश्य देवसदने मणि विप्रैर्ग्यवेशयत् ॥ ११५८ ॥ दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो। दुर्भिक्षमारिष्टानि सपोधिव्याधयोऽशुभाः। न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणिः ॥ ११५९ ॥ स याचितो मणिं वापि यदुराजाय सौरिणा। न चार्थकामुकः प्रादाद्याच्याभङ्गमकारयत् ॥ ११६० ॥ तमेकदा मणि कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् । प्रसेनी हयमारुह्य मृगयां व्यचरद्धने ॥ १९६१ ॥ प्रसनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केसरी। गिरि विशझान्यवता निहतो मणिमिच्छता ॥ ११६२ ॥ सोऽपि चके कुमारस्य मणि कीडनकं विले। भपश्यन्मातरं भ्राता सत्राजित्पयंतप्यत ॥ ११६३॥ प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः। भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपानाः ॥ ११६४ ॥ भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि । मा? प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरैः ॥ १९६५ ॥ हतं प्रसेनमभ्यं च पश्य फेसरिणा चने । तं चाद्रिपृष्ठे निहतमृक्षण दगुर्जनाः ॥ १९६६ ॥ 1160 dT अतयन् for अधारलत ·२८.११४१] श्रीकृष्णावतारः। कक्षराजबिलं भीममन्धेन तमसा वृतम् । एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः ।। ११६७ ॥ तत्र दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् । हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽभकान्तिके ।। ११६८ ॥ तमपूर्व नरं दृष्ट्वा धात्री चुकोश भीतवत् । तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवत्कुद्धो जाम्बवान्वलिनां वरः ॥ ११६९ ॥ स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनात्मनः । पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित् ॥ ११७० ॥ द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीपतोः। आयुधाश्मद्रुमैदार्भिः क्रन्यार्थे श्येनयोरिव ॥ ११७१ ॥ आसीत्तदष्टविंशाहमितरेतरमुष्टिभिः। वननिप्पेपपरुपैरविश्रममहर्निशम् ॥ ११७२ ॥ कृष्णमुष्टिविनिप्पातनिप्पिष्टवादोरुवन्धनः । क्षीणसत्यः स्विनगात्रस्तमाहातीव विस्मितः॥ ११७३ ॥ जाने त्यां सर्वभूतानां प्राण ओजः सहो बलम् । विष्णु पुराणपुरुपं प्रभविष्णुं महेश्वरम् ॥ ११७४ ।। त्वं हि विश्वसृजा स्रष्टा सृज्यानामपि यच्च सत् । कालः कलयतामोशः पर आत्मा तथात्मनाम् ॥ ११७५॥ यस्येपदुत्कलितरोपकटाक्षमोक्ष- र्वत्मादिशक्षुभितनकतिमिगिलोऽन्धिः । सेतुः कृतः स्वयश उज्ज्वलिता च लड़ा रक्षाशिरांसि भुवि पेतुरिपुक्षतानि ॥ ११७६ ॥ इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः। व्याजहार महाराज भगवान्देवकीमुतः ।। ११७७ ॥ अभिमृदयारविन्दाक्षः पाणिना शंकरण तम् । रुपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा॥११७८ ॥ मणिहतोरिह प्राप्ता घयमृक्षपते चिलम् । मिष्याभिशापं प्रमृजनात्मनो मणिनामुना ॥ २१७२।। 1178 dT प्रेमगम्भीरपा for मेष.

·टोडरानन्द [१०८.५० इत्युक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा । अहणार्थ स मणिना कृष्णायोपजहार ह ॥ ११८० ॥ अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य विलं जनाः । प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्वपुरं ययुः॥११८१ ॥ निशन्य देवकी देवी रुक्मिण्यानकदुन्दुभिः। सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन्विलात्कृष्णमनिर्गतम् ॥ ११८२ ॥ सत्राजितं शपन्तस्ते दुःखिता द्वारकौकसः । उपतस्थुमहामायां दुर्गा कृष्णोपलब्धये ॥ ११८३ ॥ तेषां नु देव्युपस्थानात्प्रत्यादिशाशिषा सह । प्रादुर्चभूव सिद्धार्थः सदारो हर्पयन्हरिः ॥ ११८४ ॥ उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनरिवागतम् । सह पत्म्या मणिग्रीवं सर्वं जातमहोत्सवाः ॥ ११८५ ॥ सत्राजितं समाहूय सभायां राजसंनिधौ । प्राप्तिं चाख्याय भगवान्माणे तस्मै न्यवेदयत् ॥ ११८६ ॥ स चापि वीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्मुखस्ततः। अनुतप्यमानो भवनमगमत्स्वेन पाप्मना ॥ ११८७ ॥ सोऽनुध्यायंस्तदेवाचं बलवद्विग्रहाकुलः । कथं मृजाम्यात्मरजः प्रसीदेद्वाच्युतः कथम् ॥ ११८८ ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यात्र शपेद्वा जनो यथा । अर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ११८९ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिन चान्यथा ॥ ११९० ॥ एवं व्यवसितो युद्धया सत्राजित्स्वसुतां शुभाम् । मणि च स्वयमुद्यम्य रुष्णायोपजहार ह ।। ११९१ ॥ तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि । बहुभियांचितां शीलरूपौदार्यगुणान्विताम् ॥ ११९२॥ भगवानाह न माण प्रतीच्छामो वयं नृप। तयास्तां देवभक्तस्य वयं च फलभागिनः॥ ११९३ ॥ [भाग १०.५६.१-१५ - 1187 8 Tस चातिमीडितो रत्नं.

·२०८.१२०४] श्रीकृष्णावतारः। अथ सूचनम् ॥ " 3 कृष्णे रामयुते गते कुरुपुरं रात्रौ शयानं हठा- संजहे शतधन्वना मणिरसौ व्यापाद्य सत्राजितम् ।। प्रातस्तातमथावलोक्य निहतं सात्राजिती मूर्छिता छायावैश्च विलप्य(?) हास्तिनपुर कृष्णान्तिकं सागमत् ॥,११९४ ॥ आचख्यौ यदुनन्दनाय सकलं भूयो रुदित्वा पितु- ापादं शतधन्वना कृतमथो चुक्रोध रामानुजः रामेणाथ सहागमन्निजपुरं भीत्यास तत्राजिता हन्ताव शतयोजनातिगमुपारुह्य द्रुतं प्राद्रवत् ॥ ११९५॥ अलब्ध्या तत्रामु सकिल वलभद्रेण सहितो रथेनाभ्यायासीत्पतगपतिचिह्नन तरसा। तमन्चेष्टुं प्रापत्स सलु मिथिला ताबदगम- द्धार दृष्ट्वा पातीमृतहयमथावैक्षत (3)च तम् ॥ ११९६-।। यथ श्रीभागवते ॥ पदातिर्भगवांस्तस्य पदातेस्तिग्मनेमिना । चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोचिनोन्मणिम् ॥ ११९७ ॥ अलब्धमाणिरागत्य कृष्ण थाहाग्रजान्तिकम् । वृथा हतः शतधनुर्मणिस्तत्र न विद्यते ॥ ११९८ ॥ तत्र आह बलो नूनं स मणिः शतधन्वना । कस्मिंश्चित्पुरुषे न्यस्तस्तमन्येष्टुं पुरं घज ॥ ११९९ ॥ अहं चैदेहमिच्छामि द्रष्टुं प्रियतरं मम । इत्युक्त्वा मिथिला राजन्विवेश यदुनन्दनः ॥ १२०० ॥ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय मैथिला प्रीतमानसः। अईयामास विधिवदहणीयं समहंणैः ॥ १२०१ ।। उवास तस्यां कनिचिन्मिथिलायां समा विमुः। [ततोऽशिक्षददां काले धार्तराष्ट्रः मुयोधनः।] मानितः प्रीतियुक्तेन जनफेन महात्मना ॥ १२०२॥ केशवो द्वारकामेत्य निधनं शतधन्वनः। भप्राप्तिं च मणेः माह प्रियायाः प्रियराद्विभुः ॥ १२०३।। ततःस कारयामास मियां यन्धोईतस्य । साफ मुहनिर्भगयान्या या स्युः मापरायिकाः ॥ १२०४॥8.3 ४० ·टोडरानन्दे [२.८.१२०५ अक्रूरः कृतवर्मा च श्रुत्वा शतधनोर्वधम् । म्यूपतुर्भयवित्रस्तौ द्वारकायाः प्रयोजकौ ॥ १२०५ ॥ अरे प्रोपिते रिष्ठाभ्यास द्वारकौकसाम् । शारीरा मानसास्तापा मुहुदैविकभौतिकाः ॥ १२०६ ॥ [ततोऽपृच्छद्धरिवद्धानुग्रसेनपुरोगमान् । कस्मादिहारिष्टान्यासन्नुच्यतामचिरेण नः ॥ १२०७ ॥ इत्योपदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुदाहृतम् । मुनिवासनिवासे किं घटेतारिष्टदर्शनम् ॥ १२०८ ॥ देवे वर्पति काशीशः श्वफल्कायागताय ताम् । स्वसुतां गान्दिनीं प्रादात्ततोऽवर्पत्स्म काशिपु ॥ १२०९ ॥ तत्सुतस्तत्प्रभावोऽसावक्रूरो यत्र यत्र ह । देवोऽभिवर्पते तत्र नोपतापो न मारिकाः ॥ १२१०॥ इति वृद्धवचः श्रुत्वा नैतावदिह कारणम् । इति मत्या समानाय्य प्राहाकूरं जनार्दनः ॥ १२११॥ पूजयित्वाभिमाध्यैनं कथयित्वा प्रियाः कथाः। विज्ञाताखिलतत्त्वशः स्मयमान उवाच ह ॥१२१२॥ ननु दानपते न्यस्तस्त्वय्यास्ते शतधन्यना । स्यमन्तको मणिः श्रीमान्विदितः पूर्वमेव नः ॥ १२१३ ॥ सत्राजितोऽनपत्यत्वाद् गृह्णीयुर्दुहितुः सुताः। दायं निनीयापः पिण्डान्विमुच्यर्णमशेषतः ॥ १२१४ ॥ तथापि दुर्धरो धन्यैस्त्वय्यास्तां सुनते मणिः । किं तु मामग्रजः सम्यङ् न प्रत्येति मणिं प्रति ॥ १२१५॥ दर्शयस्य महाभाग याधूनां शान्तिमायह । अव्युच्छिन्ना मया तेऽद्य वर्तन्ते रुसमवेदयः॥ १२१६ ॥ एवं सामभिरालब्धः श्यफल्यतनयो मणिम् । मादाय याससा छन्नं ददी सूर्यसमप्रभम् ॥ १२१७ ॥ 1207 Not found in T रस्त्वन्य tor दुर्धरो पन्यः 12141 T विमुष्यणे च शेषितं. 1215a T ·२.६.५१२५] श्रीकृष्णावतारः। स्यमन्तकं दर्शयित्वा शातिभ्यो रज आत्मनः । चिमृज्य पाणिना भूयस्तस्मै प्रत्यर्पयत्प्रभुः ॥ १२१८ ॥ [यस्त्वेतद्भगवत ईश्वरस्य विष्णो- वीर्याढयं वृजिनहरं सुमङ्गलं च । आख्यानं पठति शृणोत्यनुस्मरेद्वा दुष्कीति दुरितमपोह्य याति शान्तिम् ॥ १२१९ ॥] [भाग० १०.५७.२१-४२] अध सूचनम् ॥ इन्द्रप्रस्थमुपेत्य पाण्डवकृते संपूजितो वन्धुभिः कालिन्दी परिणीय खाण्डववनं दग्ध्यार्जुनेन प्रभुः । अग्नेर्वीतरुजः प्रहृष्टमनसः संदापयित्वा धनु- स्तूणीरौ विजयाय किं च विधे मेत्री मयेनादृतः ॥ १२२० । अथ श्रीभागवते ॥ विन्दानुविन्दावावन्त्यौ दुर्योधनवशानुगौ । स्वयंवरे स्वभगिर्नी कृष्णे सक्तां न्यपेधताम् ॥ १२२१ ॥ राजाधिदेव्यास्तनयां मित्रविम्दां पितृष्वसुः । प्रसह्य हतवान्कृष्णो राजनराशां प्रपश्यताम् ॥ १२२२ ।। [भाग० १०.५...-31] अथ सूचनम् ॥ राशो नग्नजितो बभूव तनया सत्या प्रपना हरी तस्याः सप्त वृपान्विजित्य भगवाअनाह पाणि हरिः । दृष्ट्या दृष्टमना धनानि सुरभीर्वासांसि मत्तद्विपा- नश्वानिष्कपरिकृतान्मृगदृशः शदादुहिने नृपः ॥ १२२३ ॥ अथ श्रीभागवते॥ श्रुतकीर्ते. सुतां भद्रामुपयेमे पितृपः । कैफेयीं भ्रातृभिर्दत्तां कृष्णः संतर्दनादिभिः ॥ १२२४ ॥ मुतां च मद्राधिपतलंश्मणां लक्षणयुताम् । स्ययरे जहारफा स सुपर्णः सुधामिय ।। १२२५ ।।

·टोडरानन्दे [ २००१२२६ अन्याश्चैवंविधा भार्याः कृष्णस्यासन्सहस्रशः। भौमं हत्वा तनिरोधादाहताश्चारुदर्शनाः ॥ १२२६ ॥ [ भाग० १०-५००५६-५० ] [भैमी जाम्बवती भामा सत्या भद्रा च लक्ष्मणा । कालिन्दी मित्रविन्दा चेत्यष्ट पट्टमहास्त्रियः॥१२२७ ॥] अथ सूचनम् ॥ श्रुत्वा शक्रमुखान्महीसुतकृतां याधां सुराणां हरि- गत्वा तन्नगरं जघान नरकं देवदुहश्चासुरान् । भूयो भौमगृहे विलोक्य विमला राजन्यकम्याश्चिरं तासां चिन्तितमाकलय्य भगवांस्ता द्वारकां प्राहिणोत् ॥ १२२८ ॥ भूयोऽभ्येत्य हरिमहेन्द्रनगरी दत्वादितेः कुण्डले नुन्नः प्राणसमानया दयितया व्यालोक्य देवद्रुमम् । ।। - निर्जित्येन्द्रमुखारणे दिविषदः प्रोत्पाट्य कल्पद्रुमं पृष्ठे पक्षिपतेर्निधाय नितरां तुष्टः पुरी प्राविशत् ॥ १२२९ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ अथो मुहूर्त एकस्मिन्नानागारेपु ताः स्त्रियः। यथोपयेमे भगवांस्तावद्रूपधरोऽव्ययः ॥ १२३० ॥ गृहेषु तासामनपाय्यतय॑कृ- निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थिते । रेमे रमानिर्जितकामसंस्तुतो यथेतरो गाईकमेधिकांश्चरन् ॥ १२३१ ॥ इत्थं रमापतिमवाप्य पति स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदघी यदीयाम् | भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसंगमजल्पलज्जाः ॥ १२३२ ॥ प्रत्युद्गमासनवराहणपादशौच- ताम्बूलविश्रणनवीजनगन्धमाल्यैः । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्य- दासीशता अपि विभोविंदधुः स्म दास्यम् ॥ १२३३ ।। [ भाग. १०.५९.१-r५] 1227 Found in श्रीघरी टौश 12310 T रेमे रमाभिजितकामसंतो ·२५२१२१] श्रीकृष्णावतारः। ३७ अथ सूचनम् ॥ हम्य हेमपरिष्कृते मणिमयप्रोझासिभित्युत्करे मुक्तामालिनि धूपहारिणि सुखासीनो मुदा माधयः । वैदभीमनुरूपयौवनगुणालंकाररूपान्विता- मालोक्य स्फुरदास्यहास्यरुचिरः प्रोवाच कौतूहली ॥ १२३४ ॥ सत्यं च चैद्यमवधूय च दन्तवर्क शाल्वं निरस्य मगधाधिपतिं विहाय । निष्किंचनं गुणविहीनमतुल्यरूपं मां राजपुत्रि कथमीदृशमाश्रितासि ॥ १२३५ ॥ एवं निशम्य किल कैतवजल्पितानि सद्यः खलद्वलयविक्लवदेहयष्टिः । भैमी भिया भुवि पपात हरिर्भुजाभ्या- मालिङ्मय सान्त्वनविधि विदधे प्रियायाः ॥ १२३६ ॥ लब्धाधिपं महणगद्गदगूढवाणि- राधाय पाणिकमलं पदयोः प्रियस्य । उक्तानि यानि हरिणा वचनानि तानि तस्य स्तवार्थकतया दयिता वमाये । १२३७ ।। श्रुत्वा नम्रमुसश्रियो मधुवचो वाचः प्रियाया हरिः सद्यः प्रोद्यदमन्दसुन्दरवलदस्त्रारविन्दयतिः। स्वे तल्पे विनिधाय निर्भरपरीरम्भेन संभाव्य तां मत्तः प्रेमभरोपरोधमधुरं प्रोचे गभीरा गिरः ॥ १२३८ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ श्रीभगवानुवाच । साव्येतच्छ्रोतुकामैस्त्वं राजपुत्रि प्रलम्भिता । मयोदितं यदन्यारथ सर्व तत्सत्यमेव हि ॥ १२३९ ।। यान्यान्कामयसे कामान्मय्यकामाय मानिनि । सन्ति होकान्तभक्तायालय कल्याणि निन्यदा ॥ १२५० । उपलब्धं पतिप्रेम पातिग्रन्य घ तेऽनघे। पास्यैवाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्षिता॥ १२४१ ॥ 12408Tभामिनि मानिनि ·[ २.८.१२४२ ३१८ टोडरानन्द 'ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतवर्यया। कामात्मानोऽपवर्गशं मोहिता मायया हि मे ॥ १२४२॥ मां प्राप्य मानिन्यपवर्गसंपदं वाल्छन्ति ये संपद एव तत्पतिम् । ते मन्दभाग्या निरयेऽपि ये नृणां मानात्मकत्वानिरयः सुसंगमः ॥ १२४३ ॥ दिष्टया गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलैः। सुदुष्करासौ सुतरां दुराशियो ह्यसुंभराया निकृतिजुपः स्त्रियः ॥ १२४४ ॥ न त्वादशी प्रणयिनी गृहिणी गृहेषु पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाले । प्राप्तामृपानविगणय्य रहो अहो मे प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य ॥ १२४५ ॥ भ्रातर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्टद्याम् । दुःखं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या नैवानवीः किमपि तेन वयं जितास्ते ॥ १२४६ ।। दूतस्त्वयात्मलभने सुविविक्तमन्त्रः प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत् । मत्वा जिहास इदमनमनन्ययोग्य तिष्ठेत तत्वयि वयं प्रतिनन्दयामः ॥ १२४७॥ श्रीशुक उवाच । एवं सौरतसंलापैर्भगवान्देवकीसुतः । स्थरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्ययन् ॥ १२४८॥ अथान्यासामपि विभुहेषु गृह्यानित्र । आस्थितो गृहमेधीयान्धर्मालोकगुरुहरिः॥ १२४९ ।। [माग: १.०६.१९-५१] 12424 T मन मायया for मायया हि मे. 12492 T 991 íor 874. 12450 Tरहोहो tor रहो अहे.

·२००१२५६]
श्रीकृष्णाचतारः।
अथ सूचनम् ॥
पदसाहस्न्यधिकायुतं मृगदृशां रेमे रमानायक-
स्तासां कृष्णकृपावशाद्दश दश प्रत्येकमासन्सुताः।
तेषां श्रीभगवत्समानवपुपामासन्सुताः कोटिशः
प्रद्युम्नाय सुनां स्वसुर्वचनतो रुक्मी स्वयं प्राददात् ॥ १२५० ॥
प्रद्युम्नस्य चिरेण सक्मिदुहितुः पुत्रोऽनिरुद्धोऽभव-
त्तस्मै प्रीतिवशात्स्वसुश्च वचसा रुक्मी स्वपौत्रीमदात् ।
तस्मिन्नुत्सवकर्माणि प्रसरति धूते सभाहासतो
रामो रुक्मिणमाजघान दशनहींनं कलिङ्गं व्यधात् ।। १२५१ ।।
अथ श्रीभागवते ॥
निहते रुरिमणि श्याले नाववीत्साध्वसाधु वा ।
रुक्मिणीयलयो राजमोहभङ्मभयाद्धरिः॥ १२५२ ॥
ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया घरं
रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् ।
रामादयो भोजकटादशाः
सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रयाः ॥ १२५३ ॥
[भाग० १०.६१.३९-४.]
अथ सूचनम् ॥
राजासीजगतीतले यलिसुतो वाणः शिवाराधना-
दस्योपास्तनया ददर्श रहसि स्थोऽनिरन्ध्र मियम् ।
प्रातस्तद्विरहातुरामतियशामालोक्य राशः सुतां
तामाभ्यास्य सुरासुरानय नगन्सा चित्रलेपालियत् ॥ १२५४ ॥
सा दृष्ट्रा पुरतः सुपनय नयनालोकयन्ती मुहुः
रहा वृत्ति राजमानमतुलं चिनिस्दै पुर।
लजानम्रमुरारी यभूव सुमुखी मान्या सगीतं प्रियं
प्राघुम्नि वियताजहार सहसा मुन निजे समनि ॥ १२५ ।।
प्राप्तस्तत्र पुरे चिरं दयितया रेमे निम्दः स्वयं
शातोऽन्तःपुरचारिभिर्नृपनिना युद्धे निरताः फतः ।
श्रीरुष्णप्रमुग्गा निशम्य यशस्नमारदादादरा-
दागन्य स्फुरदोलमो रिपपुरीमान्य तरपधिरम् ॥ १२५६ ॥

·टोडरानन्दे [२.८.१२५७ अथ श्रीभागवते ॥ भज्यमानपुरोधानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्ष्य वाणो रुपाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ १२५७ ॥ वाणार्थ भगवान्रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः ॥ १२५८ ॥ आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशंकरयो राजन्प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ १२५९ ॥ कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां यलेन सह संयुगः । साम्बस्य बाणपुत्रेण वाणेन सह सात्यकः ॥ १२६० ॥ ब्रह्मादयः सुराधीश मुनयः सिद्धचारणा गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ १२६१ ।। शंकरानुचराशौरिभूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान्सविनायकान् ॥ १२६२ ।। भूतमातृपिशाचांश्च कूष्माण्डान्ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुच्युतैः ॥ १२६३ ॥ पृथग्विधानि प्रायुक्त पिनाक्यस्त्राणि शाहिणे । प्रत्यौः शामयामास शाङ्गपाणिरविस्मितः ।। १२६४ ॥ ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नजं पाशुपतस्य च ॥ १२६५ ॥ मोहयित्वाथ गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । याणस्य पृतनां शौरिजघानासिगदेपुभिः ॥ १२६६ ॥ स्कन्दः प्रद्युम्नवाणीधैरर्चमानः समन्ततः। असृग्विमुच्य गानेभ्यः शिपिना प्रादयद्रणात् ।। १२६७ ।। कुम्भाण्डः कृपकर्णश्च पेततुर्मुशलादिती। दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वतः ॥ १२६८ ॥ विशीर्यमाणं स्वयलं दृष्ट्वा वाणोऽत्यमर्पणः। फणमभ्यद्रवत्संख्ये रथी हित्यैव सात्यकिम् ॥ १२६९ ॥ 12570 Tप्रेक्षमाणो for प्रेश्य यागी 126dTप्राममा lor प्रादया 12634T प्रेनमानृ for भूतमात.

·२०८.१२७९] श्रीकृष्णावतार। ३२१ धनंन्याकृष्य युगपद्वाणः पञ्चशतानि वै। एकैकस्मिंशरौ द्वौ द्वौ संदधे रणदुर्मदः ॥ १२७० ॥ तानि चिच्छेद भगवान्धपि युगपद्धरिः। सारथि रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १२७१ ।। तन्माता कोटरा नाम नग्ना मुक्तशिरोरुहा। पुऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ १२७२ ।। ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षगदाग्रजः। वाणस्तु तावद्विरथश्छिन्नधन्चाविशत्पुरम् ॥ १२७३ ॥ विद्वाविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्निपात् । अभ्यपद्यत दाशार्ह दहन्निव दिशो दश । यथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् ॥ १२७४ ॥ माहेश्वरो वैष्णवश्व युयुधाते ज्वरावुभौ । माहेश्वरः समानन्दद्वैष्णवेन चलार्दितः ॥ १२७५ ।। अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः । शरणार्थी हपीकेशं तुष्टाव प्रणताञ्जलिः ॥ १२७६ ॥ ज्वर उवाच॥ नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंपेधहेतुं यत्तद्गुह्यं ब्रह्मलिझं प्रशान्तम् ॥ १२७७ ॥ फालो देवं फर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः। तत्संघातो बीजरोहप्रयाह- स्त्यन्मायपा तनिषेधं प्रपद्ये ॥ १२७८ ॥ नानाभावलीलयैवोपपश्न- देवान्साधूल्लोरसेन्विभार्षि। हंस्युम्मागांन्सिया वर्तमाना- अम्मतत्ते भारहाराय भूमेः ॥ १२७९ ॥ 12740Tअन्यधावत lor अभ्यपचन.

·३२२ टोडरानन्दे [२.८.१२८० तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन शीतोगेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तायो देहिनां तेऽधिमूलं नो सेवेरन्यावदाशानुबद्धाः ॥ १२८० ।। श्रीभगवानुवाच । त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वरान्द्रयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद्भयम् ॥ १२८१ ॥ इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरी ज्वरः । वाणस्तु रथमारूढः प्रागाद्योत्स्यञ्जनार्दनम् ॥ १२८२ ॥ ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः। मुमोच परमकुद्धो वाणांश्चकायुधे नृप ॥ १२८३ ॥ तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृञ्चक्रेण शुरनेमिना । चिच्छेद भगवान्याहूशाखा इव वनस्पतेः ॥ १२८४ ॥ [ भाग० १०.६३.५-३२] अप सूचनम् ॥ बाणस्य बाहुपु विशालतमेषु रोषा- च्छिन्नेषु हन्त हरिणा किल कौतुकेन । दोऽतिविस्मितमनाः सहसोपसृत्य प्रास्तोत्प्रणम्य पुरुषोत्तममद्वितीयम् ॥ १२८५ ॥ देवायमेप मम दासपदानुवर्ती भृत्यस्त्वयापि नियतं परिपालनीयः। प्रहादपौत्रयलिपुत्रतया तदस्मै भूयस्तवास्तु फरुणाकलितः कटाक्षः ॥ १२८६ ।। मप श्रीभागयते॥ श्रीभगवानुवाच । यदात्य भगवंस्त्वं नः फरवाम प्रियं तव । भवता यद् व्यवसितं तन्मे साध्यनुमोदितम् ॥ १२८७ ॥ अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनसुतोऽसुरः। प्रहादाय यरो दत्तो न बध्यो मे तयान्वयः ॥ १२८८ ॥ 12803T शान्तोप्रेण or शीनोप्रेण, ·३२३ ३०.१२९७] श्रीकृष्णावतारः। दोपशमनायास्य प्रवृद्धा याहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच भारायितं भुवः ॥ १२८९ ॥ चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यन्त्यजरामराः । पार्पदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुरः॥ १२९० ॥ इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुरः । प्राधुम्नि रथमारोप्य सवधूकमुपानयत् ॥ १२९१ ॥ अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास समलंकृतम् | सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः ॥ १२९२ ॥ स्वराजधानी समलंकृतां ध्वजैः स तोरणैरश्चितमार्गचत्वराम् । विवेश शह्वानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यतः पौरसुहृद्विजातिभिः ॥ १२९३ ॥ य एतत्कृष्णविजयं शंकरेण चे संयुतम् । संस्मरेत्प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात्पराजयः ॥ १२९४ ॥ [भाग० १.०६.१६-५.] अथ सूचनम् ॥ कदाचित्क्रीडायां कलितमनसो यादवगणाः पयः पातुं प्राप्ताः कचन ददृशुः कूपकुहरे। नृगं विप्रक्रोधात्कलितककलासातिममुं समुनृत्याशक्ता जगुरथ पदाभ्यां मुररिपोः ॥ १२९५ ॥ हरिः श्रुत्वागत्य स्वयमथ करेणाम्बुजरचा तमुदृत्य स्फीतस्फुदरुचिरसौ कृष्णपदयोः । मुहुः स्तुत्या प्रोचे स्फुरदमृतधारामभुरया गिरा स्वीयां वार्तामतिमुदितचेता नरपतिः॥ १२९६ ।। भय श्रीमागयते ॥श्रीशुक उवाच । इत्युक्त्वा तं परिमाम्य पादौ स्पृष्टा स्वमौलिना। मनुज्ञातो विमानाग्न्यमारहत्पश्यतां नृणाम् ।। १२९७ ॥ 12936 Tोरम' for 1291d Tस पप्पा रामुनियर 12948TMयुर्ग for "युत ·टोडरानम्दे 1 २००१२१ कृष्णः परिजनं प्राह भगवान्देवकीसुतः । ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा राजन्याननुशिक्षयन् ॥ १२९८ ।। दुर्जर यत ब्रह्मस्वं भुक्तमग्नेमनागपि । तेजीयसोऽपि किमुत राज्ञामीश्वरमानिनाम् ॥ १२९९ ॥ नाहं हालाहलं मन्ये विपं यस्य प्रतिक्रिया। ब्रह्मस्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधि वि ॥ १३०० ॥ हिनस्ति विपमत्तारं वह्निराद्भिः प्रशाम्यति । कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः ॥ १३०१ ॥ ब्रह्मस्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रिपूरुषम् । प्रसह्य तु बलाद्रुक्तं दश पूर्वान्दशापरान् ॥ १३०२ ॥ राजानो राजलक्ष्म्या च नात्मपातं विचक्षते । निरयं येऽभिमन्यन्ते ब्रह्मस्यं साधु वालिशाः ॥ १३०३ ॥ [गृहन्ति यावतः पासून्कान्दतामविन्दवः । विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्बिनाम् ॥ १३०४ ॥ राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽन्दानिरङ्कुशाः।] कुम्भीपाकेन पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिणः॥ १३०५ ॥ स्वदत्तां परदत्तां या ब्रह्मवृत्ति हरेच्च यः। पष्टिं वर्षसहस्राणि विछायां जायते कृमिः ॥१३०६ ॥ न मे ब्रह्मधनं भूयाद्यद्गुष्याल्पायुपो नृपाः । पराजिताच्युता राज्यानयन्त्युद्वेजिनोऽहयः ॥ १३०७ ॥ वित्रं कृतागसमपि नैव द्गुहत मामकाः । मन्तं यहु शपन्तं चा नमस्कुस्त नित्यशः ॥ १३०८ ॥ यथाहं प्रणमे विप्राननुकालं समाहितः । तथा नमत यूयं च योग्यथा मे स दण्डमाक् ॥ १३०९, ५ . [श्रीशुक उवाच ।] एवं विधाध्य भगवान्मुकुन्दो द्वारकाप्रजाः । पाचनः सर्वलोकानां विवेश निजमन्दिरम् ॥ १३१० ।। 1304-130500m.nA ·६४.३२ श्रीकृष्णावतारा। [ सद्भिः समागमो राजन्कदाचिन्नाफलो भवेत् । विमुक्तो नरकाद्राजा नृगः साधुसमागमात् ॥ १३११॥ साधूनां दर्शनं स्पर्श कीर्तनं स्मरणं तथा । तीर्थानामिव पुण्यानां सर्वमेव हि पावनम् ॥ १३१२ ॥ एतच्छुत्वा त्वया सन्तः सदोपास्याः परंतप । ब्रह्मस्वं च न हर्तव्यं यदीच्छसि पर गतिम् ॥ १३१३ ॥ ] [ भाग० १०६.१.३०- अथ सूचनम् ॥ [ भाग० १०.६५] श्रीरामो ब्रजमाजगाम सुहृदामानन्दहेतोरमुं गोपा नन्दपुरोगमाः सपुलकं प्रोद्भासिवात्रश्रियः। पप्रच्छुः पुरुपोत्तमस्य कुशलं गोप्यश्च वीतत्रपाः स्मृत्या प्रेम परस्परं च रुरुदुः प्रोचुश्च रूक्षा गिरः ॥ १३१४ ॥ मधौ रामो रेमे तरणितनयातीरतरुषु स्फुरत्पुप्पश्चयोतन्मधुपझंकारमधुरे । पुरा कृष्णक्रीडासमयशिशुभिर्गोपगृहिणी- गणैः पायं पायं मधुरमदिराहृष्टहृदयः ॥ १३१५ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ बिभ्रस्मितमुखाम्भोज स्वेदप्रालेयभूपितम् । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वरः ॥ १३१६ ॥ निज धाक्यमनाहत्य मत्त इत्यापगां चलः। अनागतां हलाप्रेण कुपितो विचकर्ष ह ॥ १३१७ ॥ पापे त्वं मामवशाय यन्नायासि मया हुता। नेप्ये त्वां लाइलामेण शतधा कामचारिणीम् ॥ १३१८॥ एवं निमत्तिा भीता यमुना यदुनन्दनम् । उवाच चकिता याचे पतिता पादयोनृप ॥ १३१९ ।। राम राम महायाहो न जाने सव विक्रमम् । यस्यैकांशेन विधृता जगती जगतां पते ॥ १३२० ।। परंभा भगवतो भगवामामजानतीम् । मोक्तुमाहसि विध्यात्मन्मपन्ना भवयत्सल ।। १३२१ ॥ 1311-1313Not lound AT:

·टोडरानादे [२०.10१५ ततो व्यमुञ्चद्यमुनां याचितो भगवान्बलः। विजगाह जलं स्त्रीभिः करेणुभिरिवभराट् ॥१३२२॥ कामं विद्वत्य सलिलादुत्तीर्णायासिताम्बरे । भूषणानि महाहाणि ददौ कान्तिशुभां स्रजम् ॥ १३२३ ।। [जातरूपमयं चैकं कुण्डलं वज्रभूपणम् । आदिपद्मं च पद्माक्षं दिव्यं श्रवणभूपणम् । देधेमा प्रतिगृह्णीष्व पौराणी भूपणक्रियाम् ॥ १३२४ ॥] चसित्वा वाससी नीले मालामामुच्य काश्चनीम् । रेजे स्वलंकृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारणः ॥ १३२५ ॥ अद्यापि दृश्यते राजन्यमुना कृष्टवर्मना । यलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्य सूचयतीव हि ॥१३२६ ॥ एवं सर्या निशा याता एकेव रमतो बजे। रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्य-जयोषिताम् ॥ १३२७ ॥ [ भाग० १०.६५.२२-१२1 अथ सूचनम् ॥ [भाग १०.६६ ] रामे बजौकसि हरौ यदुराजधानी- मध्यस्थिते सपदि पौण्डनृपो मदान्धः । श्रीवासुदेवपदवी स्वयमभ्युपेत्य युद्धाय हम्त हरये सचिवं मुमोच ॥ १३२८ ॥ श्रीकृष्णः स्वयमेत्य तत्र यदुभिः प्रख्यातदोर्विक्रमै- युद्धे तं निजधान पौण्ड्रसुहृदं तं काशिराजं बली । तत्पुत्रस्य सुदक्षिणस्य चरतो घोरं तपः प्रोल्छितं कृत्याग्निं शिथिलीचकार चलता चक्रेण रक्षापुरम् ॥ १३२९ ॥ रामे रैयतभूधरांपरि परिफ्राडाकुले सुन्दरी- धृन्दैरुमदचेष्टितैः प्रहसति व्यक्त कचिद्गायति । आयातो द्विविदः ससा स नरकस्योहामदौर्यिक्रमः सुग्रीवस्य समस्तकृत्यसचियश्चके मयं योपिताम् ॥ १३३०॥ 1324 I curd ia fuit Eret, the source is said to be aftaa ·२.८.१३४.] श्रीकृष्णावतारः। ૨૭ तं रष्ट्रा मददर्पितं हलधरो हेलाभिरेवादरा- दाक्रम्य स्फुरता भुजेन वलयनिष्पीड्य कण्ठस्थले । निष्प्राणं विदधे वमन्स रुधिरं भूमौ पपातामराः श्रीरामोपरि कल्पवृक्षकुसुमश्रेणीर्ववर्युर्मुदा ॥ १३३१ ॥ साम्यः कौरवभूमहेन्द्रतनयामाहत्य दूरेऽद्रव- कर्णाद्याः सहसा निपत्य समरे कोपाद्वयन्धुश्च तम् । श्रुत्वा नारदभाषितेन यदवः कोपोपतप्ताः स्वयं रामस्तत्र जगाम कौरवपुरी कर्तु कुरूणां प्रियम् ॥ १३३२ ॥ रामेण स्वयमाशया नरपतेः प्रीत्या पुरो याचिते साम्ये कर्णपुरोगमाः प्रजहसुः प्रोचुः कठोरा गिरः । तेपामुक्तमन्ध लागलधरः कोपोलसल्लोचनः प्रोत्पाट्य स्फुरता हलेन नगरं प्रक्षेप्तुमैच्छज्जले ॥ १३३३ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ जलयानमिवाघूर्ण गङ्गायां नगरं पतत् । आकृप्यमाणमालोक्य कौरवा जातसंभ्रमाः ॥ १३३४ ॥ तमेव शरणं जग्मुः सकुटुम्या जिजीविषयः । सलमणं पुरस्कृत्य साम्यं प्राञ्जलयः प्रभुम् ॥ १३३५॥ राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूदानां नः कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम् ॥ १३३६ ॥ स्थित्युत्पत्त्यप्पयानां त्वमेको हेतुर्निजाश्रयः। लोकामक्रीडनकानीश क्रीडतस्ते बदन्ति हि ॥ १३३७ ॥ त्वमेव मुनींदमनन्तलीलया भूमण्डलं विमर्पि सहस्रम्धंन् । अन्ते च यः स्वात्मनि रद्धविश्वः शेपेऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः ॥ १३३८॥ फोपस्ते खलशिक्षार्थ न द्वेषान्न च मत्सरात् । विनतो मगवनसत्त्वं स्थितिपालनतत्परः ।। १३३९ ॥ नमस्ते सर्वस्तात्मन् सर्वशक्तिपराव्यय । विश्वकर्म नमस्तेऽस्तु त्वां घयं शरणं गताः ॥ १३४०॥ 1339aTपोरस्तेऽसितशिवाय.

·३२८ टोडरानन्दे २.८.१३४१ श्रीशुक उवाच। एवं प्रपत्नैः संविग्नर्वेपमानायनैर्वलः । प्रसादितः संप्रसन्नो मा भैप्टेत्यभयं ददौ ॥ १३४१ ॥ दुर्योधनः पारिवह कुञ्जरान्पटिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरंगमान् ॥ १३४२ ॥ रथानां पदसहस्राणि रौनमाणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितवत्सलः ॥ १३४३ ॥ प्रतिगृह्य तु तत्सर्व भगवान्सात्वतर्पभः । ससुतः सस्नुपः प्रायात्सुहृद्भिरभिनन्दितः ॥१४४३॥ ततः प्रविष्टः स्वपुरी हलायुधः समेत्य घन्धूननुरक्तचेतसः। शशंस सर्व यदुपुंगवानां मध्ये सभायां कुरुपु स्वचेष्टितम् ॥ १३४५॥ अद्यापि च पुरं ह्येतत्सूचयद्रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायां ननु दृश्यते ॥ १३४६ ॥ [ भाग० १०.६८.४२-५] अथ सूचनम् ॥ [ भाग० १०.६९ ] श्रीमत्कृष्णपदारविन्दयुगलालोकेच्छया नारदः प्राप्तो द्वारवतीं विलोक्य भगवद्गार्हस्थ्यमत्यद्भुतम् । सद्यो विस्मितमानसो भगवता सम्यक्स्वयं योधित: प्रास्तीन्द्रीपुरुषोत्तमं मधुमुचा याचा विनीतारुतिः ॥ १३४७ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ इत्यर्यकामधर्मेषु कृष्णेन द्धितात्मना । सम्यक्समाजितः प्रीतस्तमेयानुस्मरम्ययौ ॥१३४८ ॥ एवं मनुप्यपदयीमनुवर्तमानो नारायणोऽपिलभवाय गृहीतशक्तिः । रेमेन पोडशसहनपराहनानां सनीडसीहदानिरीक्षणहासजुष्टः ॥ १३४९ ॥ 1346IT गवामामनुस्यते ·२.८.१३५०] २ ९ श्रीकृष्णावतारः। यानीह विश्वविलयोनववृत्तिहेतुः कमांण्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते चा भक्तिर्भवेद्भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ १३५० ॥ [ भाग १ १०.६९.४३-४५] अथ सूचनम् ॥ [भाग १०.७, प्रातः स्नानविधि विधाय भगवान्प्रादात्सुवर्ण गवां वद्धा (2) भूमिसुरेभ्य एप विधिवत्प्रातः सुधर्मा सभाम् । यावद्दतमुपागतं क्षितिभुजामाकर्ण्य संभापते तावनारदमादरेण भगवद्भक्तं ददर्श प्रभुः॥ १३५१ ॥ श्रुत्वा तस्य मुखात्पृथासुतकथां यज्ञाय राज्ञामपि स्मृत्वा हन्त वृहद्रथात्मजकृतां वाधां क्षणं चिन्तयन् । दूतं तेषु विसृज्य निर्भयगिरा वाचोद्धवस्य स्वयं कान्ताभिः सह धर्मराजनृपतेः प्रीतः पुरी प्राविशत् ॥ १३५२ ।। प्रत्युद्गम्य मुहुः प्रणम्य नृपतिः श्रीकृष्णपादाम्बुजं हर्षोत्फुल्लविलोचनोऽथ विदधे यज्ञाय विज्ञापनाम् । संतुष्टः क्रतुमादिदेश भगवान्भूयो नृपाणां कृते हन्तु मागधमस्य मन्दिरमगाद्भीमार्जुनाभ्यां सह ॥ १३५३ ।। अथ श्रीभागवते॥ ते गत्वातिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचन्त राजम्या ब्रह्मलिगिनः॥१३५४ ।। राजन्विद्धयतिथीनस्मानार्थनो दूरमागतान् । तमा प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे ॥ १३५५ ॥ किं दुर्म तितिथूणां किमकार्यमसाधुभिः । किंन देयं वदान्यानां फः परः समदर्शिनाम् ॥ १३५६ ॥ योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुयम् । नाचिनोति स्वयं कल्यास याच्या शोच्य एव सः॥ १३५७ ।। हरिश्चन्द्रो रन्तिदेवो उम्छत्तिः शिथिलिः। घ्याधः कपोतो यहयो घभुयेण गताः ॥ १३५८ ॥ 1356 arप्राप्तान् for अस्मान्, ·३२८ टोडरानन्दे २.८.१३४" श्रीशुक उवाच । एवं प्रपन्नः संविग्नैपमानायनैबलः। प्रसादितः संप्रसन्नो मा भैरेत्यभयं ददौ ॥ १३४१ ॥ दुर्योधनः पारिवहं कुञ्जरान्परिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरंगमान् ॥ १३४२ ॥ रथानां पदसहस्राणि सैक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्त्रं दुहितृवत्सलः ॥ १३४३ ॥ प्रतिगृह्य तु तत्सर्व भगवान्सात्वतर्षभः । ससुतः सस्नुपः प्रायात्सुहृद्भिरभिनन्दितः ॥ १४४३ ॥ ततः प्रविष्टः स्वपुरी हलायुधः समेत्य यन्धूननुरक्तचेतसः। शशंस सर्व यदुपुंगवानां मध्ये सभायां कुरुपु स्वचेष्टितम् ॥ १३४५ ॥ अद्यापि च पुरं ह्येतत्सूचयद्रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायां ननु दृश्यते ॥ १३४६ ॥ [ भाग० १०.६८.४२-५] अथ सूचनम् ॥ [ भाग० १०.६२ ] श्रीमत्कृष्णपदारविन्दयुगलालोकेच्छया नारदः प्राप्तो द्वारवती विलोक्य भगवद्गार्हस्थ्यमत्यद्भुतम् । सद्यो विस्मितमानसो भगवता सम्यक्स्वयं योधितः प्रास्तौच्छीपुर मधुमुचा चाचा विनीतारुतिः ॥ १३४७॥ अथ श्रीभागवते॥ इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन थद्धितात्मना । सम्यक्समाजितः प्रीतस्तमेवानुस्मरम्ययौ ॥ १३४८ ॥ एवं मनुप्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽपिलभयाय गृहीतशतिः। रमेश पोडशसहस्रवराहनानां सन्नीडसीदनिरीक्षणहासदृष्टः ॥ १३४९ ॥ -- 13460 T मायामनुस्यने.

·२०.१३५० ] श्रीकृष्णावतारः। ] यानीह विश्वविलयोझववृत्तिहेतुः कमाण्यनन्यविपयाणि हरिश्चकार । यस्त्वना गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद्भगवति हपवर्गमार्गे ॥ १३५० ।। [भाग १०.६१.४३-४५] अथ सूचनम् ॥ [ भाग० १०.७. प्रातः स्नानविधि विधाय भगवान्प्रादात्सुवर्ण गवां वद्धा (१) भूमिसुरेभ्य एप विधिवत्माप्तः सुधर्मा सभाम् । यापद्दतमुपागतं क्षितिभुजामाकर्ण्य संभापते तावनारदमादरेण भगवद्भक्तं ददर्श प्रभुः ॥ १३५१ ।। श्रुत्वा तस्य मुखात्पृथासुतकयां यज्ञाय राज्ञामपि स्मृत्वा हन्त वृहद्रथात्मजकृतां वाधां क्षणं चिन्तयन् । दूतं तेषु विसृज्य निर्भयागेरा वाचद्धियस्य स्वयं कान्ताभिः सह धर्मराजनृपतेः प्रीतः पुरीं प्राविशत् ॥ १३५२ ॥ प्रत्युद्गम्य मुहुः प्रणम्य नृपतिः श्रीकृष्णपादाम्बुज होत्फुल्लविलोचनोऽथ विदधे यज्ञाय विज्ञापनाम् । संतुष्टः कतुमादिदेश भगवान्भूयो नृपाणां कृते हन्तुं मागधमस्य मन्दिरमगाभीमार्जुनाभ्यां सह ॥ १३५३ ।। अथ श्रीभागवते ॥ ते गत्वातिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयावन्त राजम्या ब्रह्मलिगिनः ॥ १३५४ ॥ राजन्विद्धयतिथीनस्मानार्थनो दूरमागतान् । तन्नः प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे ॥ १३५५ ॥ किं दुर्म तितिथूणां किमकार्यमसाधुभिः । किन देयं यदान्यानां कः परः समदर्शिनाम् ॥ १३५६ ॥ योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं फल्पः स वाच्या शोच्य एव सः॥ १३५७ ।। हरिश्चन्द्रो रन्तिदेवो उत्तिःशिरियलिः । घ्याधः कपोतो यहयो शभुषेण भुयं गताः॥ १३५८ ॥ 13561Tप्राताम् for अस्मान्, ४२ ·રરર टोडरानन्दे [२.८.१340 अथ सूचनम् ॥ [ माग० 10-03] श्रीकृष्णस्तत्र कारागृहगहनगुहावर्तिभिभूमिपालै- रुम्मुक्तैर्यद्धमूर्धस्फुटितकरयुगं स्तूयमानो नमद्भिः। तेभ्यः प्रादात्प्रसन्नः पदयुगलसरोजन्मभक्तिं प्रपन्न. स्त्राता कुन्तीसुताभ्यां सह मुदितमनाः पार्थधाम प्रपेदे ।। १३८४ ॥ ब्रहोशानपुरोगमा दिविपदो देवीदिशामीश्वराः इन्द्राद्या धरणीभुजोऽतिविदिता व्यासादयो भूसुराः । सिद्धाः साध्यमहोरगाः सुरपुरीभार्या रणन्नपुरा । आहूता नृपतेमंखे मखभुजः साकं समीयुः परे ॥ १३८५ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ सदस्याग्राहणार्ह वै मृशन्तस्ते सभासदः । नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात्सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥ १३८६ ॥ अर्हति घच्युतः त्रैष्ठ्यं भगवान्सात्वतां पतिः । एप चै देवताः सर्वा देशकालधनादयः॥ १३८७ ॥ यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मकाः । अग्निराहुतयो मन्त्राः सांख्यं योगश्च यत्परः ॥ १३८८ ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रयः लभ्याः सृजत्यवति हन्त्यजः ॥ १३८९ ।। विविधानीह कर्माणि जनयन्यदवेक्षया । ईहते यदयं सर्वः श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ १३९०॥ तस्मात्कृष्णाय महते दीयतां परमाणम् । एवं चेत्सर्वभूतानामात्मनश्वाहणं भवेत् ॥ १३९१ ॥ सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ १३९२ ॥ इत्युक्त्या सहदेवोऽभूत्तूष्णीं कृष्णानुभाववित् । तच्छुत्वा तुष्टुयुः सर्वे साधु साध्विति सत्तमाः ॥ १३९३ ॥ श्रुत्वा द्विजेरितं राजा सात्या हार्दै मभासदाम् । समस्यदृषीकेशं प्रातः प्रणयविद्धलः ॥ १३९४ ।। 1386br मिसान्त for मसन्तस्ते.

·२.८.१०.]
श्रीकृष्णावतारः।
तत्पादाववानिज्यापः शिरसा लोकपावनीः ।
सभार्यः सानुजामात्यः सकुटुम्योऽवहन्मुदा ॥ १३९५ ॥
वासोभिः पतिकाशेयैर्भूपणैश्च महाधनैः।
अर्हयित्वा पूर्णाक्षो नाशकत्समवेक्षितुम् ॥ १३९६ ॥
इत्यं निशम्य दमघोपसुतः स्वपीठा-
दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः ।
उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमी
संश्रावयम्भगवते परुपाण्यभीतः॥ १३९७ ॥
ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती श्रुतिः ।
वृद्धानामपि यद्बुद्धिालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ १३९८ ॥
यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् ।
सदसस्पतयः सर्वे कृष्णो यत्संमतोऽहणे ॥ १३९९ ॥
तपोविद्यावतधराम्झानविध्वस्तकिल्मिपान् ।
परमपीन्ब्रह्मनिष्ठांल्लोकपालैश्च पूजितान् ॥ १४०० ॥
सदसस्पतीनतिव्रज्य गोपालः कुलपांसनः।
यथा काकः पुरोडाशं सपर्या कथमर्हति ॥ १४०१॥
[भाग० १.७.१८-१rj
ययातिनपां हि कुलं शप्तं सद्भियहिष्कृतम् ।
वृथापानरतं शश्वत्सपर्या कथमहति ॥ १४०२ ॥
ब्रह्मर्पिसेवितान्देशान्हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् ।
समुद्रं दुर्गमाश्रित्य याधन्ते दस्यवः प्रजाः ॥ १४०३ ।।
एवमादीन्यभद्राणि वभापे नष्टमङ्गलः।
नोवाच किंचिद्भगवान्यथा सिंहः शिवारुतम् ॥ १४०४ ॥
भगवनिम्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत्सभासदः ।
कर्णी पिधाय निर्जग्मुः शपन्तश्चेदिपं रुपा ॥ १४०५ ॥
निन्दा भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य च ।
ततो नापैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः॥ १४०६ ॥
ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धा मत्स्यकैकेयसृञ्जयाः।
उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसवः ॥ १४०७॥

·टोडरातादे [२.८.१३५९ धीशुक उवाच । स्वरैराकृतिमिस्तांस्तु प्रकोष्ठाहतैरपि । राजन्यवधून्विशाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥ १३५९ ।। राजन्यवन्धवोऽप्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति । ददामि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ १३६० ।। बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता विश्वकल्मपा। ऐश्वर्याशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ १३६१ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे। जाननपि महीं प्रादाद्वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ १३६२ ।। जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थः क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः ॥ १३६३ ॥ इत्युदारमतिः प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । है विमा वियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि वः ॥ १३६४ ।। श्रीभगवानुवाच। युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशी यदि मन्यसे । युद्धाथिनो वयं प्राप्ता राजन्या नानकाटिणः ॥ १३६५ ।। असौ वृकोदरः पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ १३६६ ॥ पचमावेदितो राजा जहासोचैः स मागधः । आह चामर्पितो मन्दा युद्ध तर्हि ददामि वः ॥ १३६७ ॥ न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लववेतसा । मथुरा स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः ॥ १३६८ ॥ अयं तु पयसा तुल्यो नातिसत्यो न मे समः। अर्जुनो नो भवेद्योद्धा भीमस्तुल्यपलो मम ।। २३६९ ॥ इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रदाय महती गदाम् । द्वितीयां स्यां समादाय निर्जगाम पुरावहिः ॥ १३७० ॥ ततः समे खले घारौ सयुक्तावितरेतरम् । जमतचकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ १३७१ ॥ 1360a Tu for अप्येते.

·३३१ २.८.१३८3] श्रीकृष्णावतारः। मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च । चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणोः ॥ १३७२ ॥ ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिप्पेषसंनिभः । गदयोः क्षिप्तयो राजन्दन्तयोरिव दन्तिनोः ॥ १३७३ ॥ [ भाग० १०.५२०१५-१६ ] इत्यं तयोः प्रहरतोर्गदयोवारी कुद्धा स्वमुष्टिभिरयस्पर्शरपिष्टाम् । शब्दस्तयोः प्रहरतोरिभयोरिवासी- निर्धातवज्रपरुपस्तलताडनोत्थः॥ १३७४ ।। तयोरेवं प्रहरतोः समशिक्षावलौजसोः । निर्विशेषमभूद्युद्धमक्षीणजवयोप ॥ १३७५ ॥ एवं तयोर्महाराज युध्यतोः सप्तविंशतिः । दिनानि निरगंस्तत्र सुहृद्वत्रिशि तिष्ठतोः॥१३७६ ॥ एकदा मातुलेयं वै प्राह राजम्वृकोदरः। न शक्तोऽहं जरासंधं निर्जेतुं युधि माधव ॥ १३७७ ॥ शत्रोर्जन्ममृती विद्वान्जीवितं च जराकृतम् । पार्थमाप्याययस्वेन तेजसाचिन्तयद्धरिः॥ १३७८ ॥ संचिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शनः। दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संशया ॥ १३७९ ॥ तद्विज्ञाय महासत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः । गृहीत्या पादयोः शठे पातयामास भूतले ॥ १३८० ॥ एकं पादं पदाक्रम्य दोामन्यं प्रगृह्य सः। गुदतः पाटयामास शाखामिव महागजः॥ १३८१ ॥ हाहाकारो महानासीनिहते मागधेश्वरे । पूजयामासतु म परिरभ्य जयाच्युतौ ॥ १३८२ ॥ सहदेवं तत्तनयं भगवान्भूतभावनः । अभ्यपिश्चदमेयात्मा मागधानां पतिं प्रभुः। मोक्षयामास राजन्यान्संरुद्धा मागधेन ये ॥ १३८३ ॥ [ भाग० १०.७3.30-70] 13830T मोचयामास for मोक्षयामास.

·टोडरानन्दे [... ततश्चैद्यस्त्वसंभ्रान्तो जगृहे खड्मचर्मणी । भयिकृष्णपक्षीयानराशः सदसि भारत ॥ १४०८ ॥ तावदुत्थाय भगवान्स्वान्निवार्य स्वयं रुषा। शिरःशुराम्तचक्रेण जहारापततो रिपोः ॥ १४०९ ॥ शब्दः कोलाहलश्चासीच्छिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनी भूपा दुद्रुघुर्जीवितैषिणः ॥ १४१०॥ चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ १४११ ।। जन्मत्रयानुशुणितवैरसंरब्धया धिया । ध्यायंस्तम्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ १४२२॥ ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् । सर्वान्संपूज्य विधिद्वञ्चकेऽवभृथमेकराट् ॥ १४१३ ।। साधयित्वा ऋतुं राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः । उवास कतिचिम्मासान्सुहृद्भिरभियाचितः॥ १४१४ ॥ ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वरः । ययौ सभार्यः सामात्यः स्वपुरं देवकीसुतः ॥ १४१५॥ घर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनो जन्म विप्रशापात्पुनः पुनः ॥१४१६ ॥ राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव ॥ १४१७ ।। राशा सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः। कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्वधामानि मुदा ययुः॥१४१८॥ दुर्योधनमृते पापं फलिं कुरकुलामयम् । योन सेहे श्रियं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ २४१९॥ य इदं फीतयेद्विष्णोः कर्म चैद्यवधादिकम् । राशा मोक्षं वितानं च सर्वपापः प्रमुच्यते ॥ १४२०॥ [ भाग० १०.७.१६-५] 14100 T कोलाहलोज्यामीर lor कोलाहलपामौत.

·२०४.१३१]
श्रीकृष्णावतारः।
भय सूचनम् । [ भाग० १०.७५]
राशो धर्मतनूद्भवस्य वितते यज्ञे धराधीश्वराः
सर्वे तोषमुपाययुः प्रमुमुदे राजा स दुर्योधनः।
हेतुः को ननु तत्र तच्छुकमसौ पप्रच्छ पारिक्षितो
तं चाशेषमवोधयत्ल भगवान्यासात्मजन्मा मुनिः ॥ १४२१ ।।
अथ श्रीभागवते ॥ ऋषिरुवाच ।
पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः ।
यान्धवाः परिचर्यायां तस्यासन्प्रेमवन्धनाः ॥ १४२२ ॥
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः ।
सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ १४२३ ॥
सतां शुश्रूपणे जिष्णुः कृष्णः पादावनेजने।
परिवेपणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामनाः ॥ १४२४ ।।
युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः।
वाह्रीकपुत्रा भूर्याद्या ये च संतर्दनादयः ॥ १४२५ ॥
निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा ।
प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रियचिकीर्पयः ॥ १४२० ॥
ऋत्विक्सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेपु
स्विष्टेषु सूनृतसमहणदाक्षिणाभिः ।
चैये च सात्वतपतेश्वरणं प्रविष्टे
चक्रुस्ततस्त्ववभृथस्नपनं धुनद्याम् ॥ १४२७ ।।
मृदङ्गशवपणवधुन्धुर्यानकगोमुसाः।
वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ।। १४२८ ॥
नतक्यो ननृतुदृष्टा गायका यूथशो जगुः ।
वीणावेणुतलोनादस्तपांस दियमस्पृशत् ॥ १४२० ॥
चित्रध्वजपताकामधेरिभेन्द्रस्यन्दनार्यभिः ।
स्यलंरतभेट पा नियंगू सममालिनः ॥ १४३० ॥
यदुसृञ्जयकाम्योजकुरकेकयकोसलाः ।
कम्पपम्तो भुयं सन्ययंजमानपुरसराः १४३१॥
सदस्यन्धिग्विजयेष्ठा प्रामधारेण भूयसा।
देपरिपिगम्भस्तयः पुष्पपरिणः ॥ १४३२ ॥

·टोडरानन्दे
[२.८017
स्वलंकृता नरा नार्यो गन्धस्रग्भूषणाम्बरैः ।
विलिम्पन्त्योऽभिषिञ्चन्त्यो विजनुर्विविधै रसैः ॥ १४३३ ॥
तैलगोरसगन्धोदहरिदासान्द्रकुङ्कुमैः ।
पुभिर्लिप्ताः प्रलिम्पन्त्यो विजहुर्वारयोपितः ॥ १४३४ ॥
गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेत-
देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यः ।
ता भातुलेयसखिभिः किल सिच्यमानाः
सबीडहासविकसद्वदना विरेजुः ॥ १४३५ ॥
ता देवरानुत सखीन्सिपिचुटतीभिः
क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्याः।
औत्सुक्यमुक्तकबरच्यवमानमाल्याः
क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारैः ॥ १४३६॥
स सम्राडूथमारूढः सदश्वं रुक्ममालिनम् ।
व्यरचत स्वपत्नीभिः क्रियाभिः क्रतुराडिव ॥ १४३७ ॥
पत्नीसंयाजावभृथैश्चरित्या ते तमृत्विजः ।
आचान्तं स्मापयांचकुर्गङ्गायां सह कृष्णया ॥ १४३८ ॥
देवदुन्दुभयो नेदुरदुन्दुभिभिः समम् ।
मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवाः ॥ १४३९ ॥
सस्नुस्तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रमयुता जनाः ।
महापातस्यपि यतः सद्यो मुच्येत किल्विपात् ॥ १४४०॥
अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलंकृतः।
ऋत्विरसदस्यविप्रादीनान भरणाम्बरैः ॥ १४४१॥
वन्धूशातिनृपान्मित्रसुहृदोऽग्यांश्च सर्वशः ।
अक्षिणं पूजयामास नारायणपरो नृपः ॥ १४५२ ॥
सर्वे जनाः सुररुचो मणिकुण्डलन-
गुष्णीपकल्चुकदुकूलमहार्यहाराः ।
नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट-
वात्रश्रियः कनरुमेखलया विरेजुः ॥ १४४३ ॥
अथविजो महाशीला सदस्या ब्रह्मयादिनः ।
विप्रक्षानियाविशूद्रा राजानो ये समागताः ॥ १४४४ ॥

·२.१४५५] श्रीकृष्णावतारः। देवर्षिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः । पूजितास्तमनुशाप्य स्वधामानि ययुर्नुप ॥ १४४५ !! हरिदासस्य राज राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन्प्रशंसन्तः पिवन्मयोऽमृतं यथा ॥ १४४६ ।। ततो युधिष्टिरो राजा सुहृत्संवन्धिवान्धवान् । प्रेरणा निवासयामास कृष्णं च त्यागकातरः॥ १४४७ ॥ भगवानपि तमाम म्यवात्सीत्तत्प्रियंकरः । प्रस्थाप्य यदुवीरांच शात्यादींश्च कुशस्थलीम् ॥ १४३८ ॥ इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद्गतज्वरः ॥ १४४९ ॥ एकदान्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् । अतप्याजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः ।। १४५० ।। यस्मिन्नरेन्द्रदितिजेन्द्रसुरेन्द्रलक्ष्म्यो नाना विभान्ति फिल विश्वसृजोपालप्ताः । ताभिः पतीन्द्रुपदराजसुतोपतस्थे यस्यां विषक्तहृदयः कुरराडतप्यत् ॥ १४५१ ॥ यस्मिंस्तदा मधुपतर्महिषीसहलं श्रोणीभरेण शनकैः क्षणदधिशोभम् । मध्ये सुचारुकुचकुलमशोणहारं श्रीमन्मुखं चपलकुण्डलकुन्तलाढयम् ॥ १४५२ ॥ सभायां मयक्लप्तायां कापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुजैन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा ।। १४.३ । आसीनः काञ्चने साक्षादासने मयवानिव । पारमेष्ठयश्रिया जुष्टः स्तूयमानश्च यन्दिभिः ॥ १४५४ ॥ [ भाग० १७.५५.३-१५] मथ सूचनम् ॥ [ भाग० १०.५५) राजे याविधी मयेन महती दिव्या सभा निर्ममे गच्छंस्लम मनस्विमीलितिलको भूमीन्द्रदुर्योधनः । उत्याप्याम्यरमापनजलधिया भूमौ जले भूधिया तद्दष्टा जाहमुध (१) पायुतनयः मोऽन्तस्ततो पिल्यये ।। १४.५ ॥ 114SIT गाम्बाद for नादाय ·टोडरानन्द [२.८.१४५६ भ्रान्ते मानधने हसत्सु च जनेद्यम्य हस्तं हठा- स्कर्णः कृष्णगिरा निवार्य सकलांस्तान्सान्त्वयम्भूपतिम् । श्रीहाँस्यह हठाज्जनोऽयमखिलो हास्यस्य लब्ध्वा फलं नीचैस्तत्परमेक एव भगवान्शुश्राव कृष्णो वचः ॥ १४५६ ॥ अथ श्रीभागवते॥ स ब्रीडितोऽवाग्वदनो रुपा ज्वल- निष्कम्य तूप्णी प्रययौ गजाह्वयम् । हाहेति शब्दः सुमहानभूत्सता- मजातशत्रुर्विमना इवाभवत् । बभूव तूष्णी भगवान्भुवो भरं जिहीर्घरभ्रमति स्म यदृशा ॥ १४५७ ॥ एतत्तेऽभिहितं राजन्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाकतौ ॥ १४५८ ॥ [ भाग० १०.७५.३९-४०] श्रीशुक उवाच । अथान्यदपि कृष्णस्य शृणु कर्माद्भुतं नृप । क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हतः॥ १४५९ ॥ शिशुपालसखः शाल्यो रुक्मिण्युद्वाह आगतैः। यदुभिर्निर्जितः संख्ये जरासंधादयस्तथा ॥ १४६० ॥ शाल्वः प्रतिक्षामकरोच्छृण्वतां सर्वभूभुजाम् । अयादवी मां करिष्ये पौरुपं मम पश्यत ॥ १४६१ ॥ इति मूढः प्रतिक्षाय देवं पशुपतिं प्रभुम् । आराधयामास नृपः पांशुमुष्टिं सकृद्सन् ॥ १४६२ ॥ संवत्सरान्ते भगवानाशुतोप उमापतिः । घरेण च्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम् ॥ १४६३॥ देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरंगरक्षसाम् । अभेद्य कामगं चने स यानं वृष्णिभाषणम् ॥ १४६४ ॥ 1457JT समुनिहापुमति for जिहीपुर/मति.

·२४.१४७]
श्रीकृष्णावतारः।
तथेति गिरिशादिष्टो मयः परपुरंजयः ।
पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात्सौममयस्मयम् ॥ १४६५ ॥
[भाग० १६.७६.१-७]
अथ सूचनम् ॥ [ भाग. १०.७६ ]
लब्ध्वा कामगमं पुरं भगवतः शाल्वस्ततः शंकरा-
तत्रास्थाय बलान्वितः स सहसा गत्वारुणद् द्वारकाम् ।
इन्द्रप्रस्थगते हरौ यदुकुलं सर्वं तदा चुचुभे
तत्रोत्पातशतं बभूव तरसा भीताश्च पौरा भृशम् ॥ १४६६ ।।
प्रद्युम्नो रथमारुहञ्च तरसा मा भैप्ट यूयं प्रजा
इत्याभाष्य बहिर्जगाम युयुधे शाल्वैरभीतो हसन् ।
निर्याता अथ साम्बसात्यकिगदा श्वाफल्किमानू ततो
हार्दिक्यः शुकसारणौ च यदवोऽन्ये चारुदेष्णादयः ॥ १४६७ ॥
युद्ध यादवशाल्वयोः प्रवकृते दिव्यास्त्रमायामयं
प्रद्युम्नस्य शरैर्व्यपूर्णत पुरं सौभ मुहुश्चक्रवत्।
दृष्ट्वा तद्दया द्युमानतियल: शाल्यस्य सेनापतिः
प्रद्युम्नं निजधान वक्षसि रथेऽसौ मूर्छितः प्रापतत् ॥ १४६८ ॥
संग्रामादद्य दारुकस्य तनयन्तं दागपासारय
मोत्यायैव चुकोप कार्णिरवदत्सूतं व्यधासीर्नु किम् ।
रक्ष्या सारथिना रथीति विहितो धर्मोऽयमित्यूविया-
सूतः कार्णिरुपाइदे धनुरसौ याणान्धमत्यक्षिपत् ॥ १४६९ ।।
अथ श्रीभागवते । श्रीशुक उवाच ।
इन्द्रमस्थं गतः कृष्ण आहुती धर्मसूतुना।
राजसूयेऽथ निबृत्ते शिशुपाले च संस्थिते ॥ १४७० ॥
कुरवृद्धाननुसाप्य मुनींध समुतां पृथाम् ।
निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन्द्वारवती ययौ ॥ १४७१।।
आह चाहमिहायात आर्यमिधाभिसंगतः।
राजन्याधेधपक्षीया नूनं हन्युः पुरं मम ॥ १४७२ ॥
यीश्य तत्वदनं स्थानां निरूप्य पुररक्षणम् ।
सौर्मशाल्वराजधदायकं प्राह फेरायः॥ १४७३ ॥

·३३८ टोडरानन्द [२.८.१४५६ ॥ भ्रान्ते मानधने हसत्सु च जनेद्यम्य हस्तं हठा- स्कर्णः कृष्णगिरा निवार्य सकलांस्तान्सान्त्वयम्भूपतिम् । श्रीहाँस्यह हठाज्जनोऽयमखिलो हास्यस्य लब्ध्वा फलं नीवैस्तत्परमेक एव भगवान्शुश्राव कृष्णो वचः॥ १४५६ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ स ब्रीडितोऽवाग्वदनो रुपा ज्वल. निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् । हाहेति शब्दः सुमहानभूत्सता- मजातशत्रुर्विमना इवाभवत् । बभूव तूष्णीं भगवान्भुवो भरं जिहीर्युरर्धमति स्म यदृशा ॥ १४५७ ॥ एतत्तेऽभिहितं राजन्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाकतौ ॥ १४५८ ॥ [ भाग० १०.७५.३९-४०] श्रीशुक उचाच। अथान्यदपि कृष्णस्य शृणु कर्माद्भुतं नृप । फ्रीडानरशारीरस्य यथा सौभपतिहंतः॥१४५९ ।। शिशुपालसखः शाल्वो रुक्मिण्युद्वाह आगतैः । यदुभिर्निर्जितः संख्ये जरासंधादयस्तथा ॥ १४६०॥ शाल्वः प्रतिक्षामकरोच्छृण्वतां सर्वभूभुजाम् । अयादवी मां फरिये पौरुपं मम पश्यत ॥ १४६१ ॥ इति मूढः प्रतिक्षाय देवं पशुपति प्रभुम् । आराधयामास नृपः पांशुमुष्टिं सहद्सन् ॥ १४६२ ।। संवत्सरान्ते भगवानाशुतोष उमापतिः। घरेण च्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम् ॥ १४६३ ॥ देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अभेचं कामगं पत्रे स यानं वृष्णिभापणम् ॥ १४६८ ॥ 14571 T समुन्निहीपुमति for जिहीपुरःमति.

·છી Saraj श्रीकृष्णावतारः। निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुपी प्रति गतः। विमनस्को घृणी स्नेहाद्वभाषे प्राकृतो यथा ॥ १४८७ ॥ कथं राममसंमत्तं जित्वाजेयं सुरासुरैः। शाल्वेनाल्पीयमानीतः (१) पिता मे बलवान्विधिः ॥ १४८८ ॥ इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभराट् समुपस्थितः। वसुदेवमुपानीय कृष्णं चेदमुवाच सः॥ १४८९ ॥ एप ते जनिता तातो यदमिह जीवसि । वधिध्ये वीक्षतस्तेऽमुमशिश्चत्पाहि वालिश ॥ १४९०॥ एवं निर्भय॑ मायावी खड्नेनानकदुन्दुभैः। उत्पाट्य शिर आदाय खस्थं सौभ समाविशत् ॥ १४२१ ॥ ततो मुहर्त प्रकृतायुपप्लुतः स्ववोध आस्ते स्वजनानुपगतः। महानुभावस्तदयुध्यतासुरी मायां स शाल्मप्रसृतां मयोदिताम् ॥ १४१० ॥ न तत्र दूतं न पितुः कलेघरं प्रबुद्ध आजौ समपश्यदच्युतः। स्वानं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं सौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यतः ॥ १४९३ ॥ एवं वदन्ति राज मुनयः केचनान्विताः । यत्स्ववाचो विरुध्येत न नूनं ते स्मरन्ति हि ॥ १४९४ ।। क शोकमोहौ स्नेहो या भयं वा शेयसंशकः (?) । क्क वाखण्डितविज्ञानज्ञानेश्वर्यः सुरेडितः ॥ १४९५॥ यत्पादसेवोर्जितयात्मविद्यया हिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् । लभन्त आत्मीयमनन्तमीश्वरं कुतो नु मोहः परमस्य सद्गतेः ॥ १४९६ ॥ 1491 c T 3 for 37914 1492 CT अयु यदापुरी for अभ्यताएग 14945T सय for मुनय: d T नून तन 'मग्न्युग 14955 Tभय यां ये- सभर, T लखण्डित for सुरेदित .

·टोडरानन्दे [२.. - रथं प्रापय मे शाल्वस्यान्तिकमाश वै। संभ्रमस्ते न कर्तव्यो मायावी सौभराडयम् ॥ १४७४॥ इत्युक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुका। विशन्तं ददृशुः सर्वे स्वे परे चारुणानुजम् ॥ १४७५ ॥ शाल्वश्च कृष्णमालोक्य हतप्रायवलेश्वरः। प्राहरत्कृष्णसूताय शक्ति भीमरवामृधे ॥ १४७६ ॥ तामापतन्ती नभसि महोल्कामिव रंहसा । भासयन्ती दिशः सौरिः सायकैः शतधाच्छिनत् ॥ १४७७ ॥ तं च पोडशभिर्वाणैर्विद्धा सौभं च खे भ्रमत् । अविध्यच्छरसंदोहैः खं सूर्य इव रश्मिभिः॥ १४७८ ॥ शाल्वः शौरेस्तु दोः सव्य सशाई शाईधन्वनः । विभेद नापतद्धस्ताच्छाईमासीत्तदद्भुतम् ॥ १४७९ ॥ हाहाकारो महानासीद्भूतानां तत्र पश्यताम् । विनद्य सौभराडुच्चैरिदमाह जनार्दनम् ॥ १४८० ॥ यत्त्वया मूढ नः सख्यु तुर्भार्याहृतेऽक्षतः (१) । प्रमत्तः स सभामध्ये मम ब्यापादितः सखा ॥ १४८२ ॥ तं त्वाद्य निशितैर्याणरपराजितमानिनम् । मयाम्यपुनरावृत्ति यदि तिष्टेममाग्रतः ॥ १४८२ ॥ श्रीभगवानुवाच । वृथा त्वं कत्थसे मन्द न पश्यस्यन्तिकेऽन्तकम् । पौरुपं दर्शयन्ति स्म शूरा न वहुभाषिणः ॥ १४८३ ॥ इत्युपत्या भगवाव्शाल्वं गदया भीमवेगया । तताड जत्रौ संरन्धः स चकम्पे चमनहरु । गदायां संनिवृत्तायां शाल्वल्वन्तरधीयत ॥ १४८४ ॥ ततो मुहूर्त आगत्य पुरुषः शिरसाच्युतम् । देवक्या प्रहितोऽस्मीति नाना प्राह बची रदन् ।। १४८५ ॥ कृष्ण कृष्ण महायाहो पिता ते पितृयत्सल। यशोपनीतः शान शानिनि यथा पशुः ॥ १४८६ ॥ 1479 c T 77 (or 1771 for मम 14816T अक्षता for असन,dT वया ·છ ..Arts श्रीकृष्णावतारः। निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुषी प्रकृतिं गतः । विमनस्को घृणी स्नेहादभापे प्राकृतो यथा ॥ १४८७ ॥ कथं राममसंमत्तं जित्वाजेयं सुरासुरैः। शाल्वेनाल्पीयमानीतः (१) पिता मे बलवान्विधिः ॥ १४८८ ।। इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभराट् समुपस्थितः । वसुदेवमुपानीय कृष्णं चेदमुवाच सः॥ १४८९ ॥ एष ते जनिता तातो यदमिह जीवसि । वधिप्ये वीक्षतस्तेऽमुमशिश्चेत्पाहि वालिश ॥ १४९० ॥ एवं निर्भर्त्य मायावी खड्नेनानकदुन्दुभेः । उत्पाट्य शिर आदाय खस्थं सौभं समाविशत् ॥ १४२१ ॥ ततो मुहूर्त प्रतापप्लुतः स्वबोध आस्ते स्वजनानुपड्गतः। महानुभावस्तदयुध्यतासुरी मायां स शाल्वप्रसृतां मयोदिताम् ॥ १४२२ ॥ न तत्र दूतं न पितुः कलेवरं प्रवुद्ध आजौ समपश्यदच्युतः। स्वाप्नं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं सौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यतः॥ १४९३ ।। एवं वदन्ति राजर्षे मुनयः केचनान्विताः। यत्स्ववाचो विरुध्येत न नूनं ते स्मरन्ति हि ॥ १४९४ ॥ क शोकमोही स्नेहो या भयं वा शेयमशकः (१)। कयासण्डितविज्ञानहानेश्वर्यः सुरेडितः॥ १४२५॥ यत्पादसेवोर्जितयात्मविद्यया हिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् । लभन्त आत्मीयमनन्नमीश्वरं कुतो नु मोहः परमस्य सदतेः ॥ १४९६ ॥ 1491 c T F for 39717 14920T अगुयापन अध्यनगरी. 1498 Tशय for मुनयःdTन्न तल मिग्न्य। 1495Tाये. मभाdT स्वरागिन- lor मुरेरित .

·टोडरानन्द [२०.१४१७ तं शस्त्रपूगैः प्रहरन्तमोजसा शाल्वं शरैः शौरिरमोघविक्रमः। विद्धान्छिनधर्म धनुःशिरोमणि सौभं च शत्रोर्गदया रुरोज ह ॥ १४९७ ॥ तत्कृष्णहस्तेरितया विघूर्णितं पपात तोये गदया सहस्त्रधा। विसृज्य तद्भूतलमास्थितो गदा- मुद्यम्य शाल्वोऽच्युतमभ्यगाद्रुतम् ॥ १४९८ ॥ आधावतः सगदं तस्य बाई भदन भित्त्वा स रथाङ्गमद्भुतम् । वधाय शाल्वस्य लयासंनिभं विभ्रद्धभौ सार्क इवोदयावलः॥ १४९९ ॥ जहार तेनैव शिरः सकुण्डलं किरीटयुक्तं पुरुमायिनो हरिः। धज्रेण वृत्रस्य यथा पुरंदरो बभूव हाहेति वचस्तदा नृणाम् ॥ १५०० ॥ तस्मिन्निपतिते पापे सौभे च गदया हते । स्वानामपचितिं कुर्वन्दम्तयको रुपाभ्यगात् ॥ १५०१ ॥ [भाग० १०.७७.६ -३७] अथ सूचनम् ॥ शाल्वं दृष्ट्वा हतमय हठाहन्तवको गदाः स्मृत्वा भ्रातुधमय पुरो मित्रघातेन रुटः। सद्यः प्रोद्यद्गरलसदृशैर्भसंयित्वा वचोभिः प्रोत्योच्चैः सपदि गदया मूर्ध्नि कृष्णं जघान ॥ १५०२ ॥ महारादेतस्मात्कुलिशपतनाभूधर इस स्थितः कृष्णो नेव व्यचलद्य तं चापि गदया। हसम्कौमोदक्या सपदि निजघानाथ पतितो धरायां चेदीनामधिपतिरगादन्तकपदम् ॥ १५०३ ॥ 1498a T विचूर्णित for विर्णितं 1499T भित्वाय for भित्वा स. 150ICT सानामपचिति कुर्वन् , d T अभ्ययात् for अभ्यगान्

·३४३
२०.१५१५]
श्रीकृष्णावतार।
अथ धीमागवते॥
ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिः कृष्णमाविशदद्भुतम् ।
पश्यतां सर्वभूतानां यथा चैद्यवधे नृप ॥ १५०४ ॥
[माग० १०.७८.१०]
मय सूचनम् ॥
माता तस्य विदूरथः समगमत्कृष्णं निहन्तुं ततः
चक्रेणास्य शिरोऽच्छिनद्यदुपतिः सत्यः किरीटोज्वलम् ।
दृष्ट्वा तानिहतान्सुरा गगनगाः पुप्पैरवपन्मुदा-
नृत्यन्नप्सरसो जगुश्च विजयं गन्धर्वमुख्या हरेः ॥ १५०५॥
अथ श्रीमागवते ।।
[
المسا
वृतश्च वृष्णिप्रवविवेशालंकृतां पुरीम् ॥ १५०६ ॥
एवं योगेश्वरः कृष्णो भगवाअगदीश्वरः।
ईयते पशुदृष्टीनां निर्जितो जयतीति सः ॥ १५०७ ॥
श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां पाण्डवैः सह ।
तीर्याभिषेकल्याजेन मध्यस्थः प्रययौ किल ॥१५०८ ॥
स्नात्वा प्रभासे संतर्घ्य देवर्षिपितृमानवान् ।
सरस्वती प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृतः ॥ १५०९ ।।
पृथूदकं विन्दुसरनितकृपं सुदर्शनम् ।
विशालं ब्रह्मार्थ च चक्र प्राची सरस्वतीम् ॥ १५१०॥
यमुनामनु यान्यव गहामनु च भारत ।
जगाम मिपं यत्र ऋषयः सनमासते ॥ १५११ ॥
तमागतमभिप्रेत्य मुनयो दघिसत्रिणः ।
आभनन्द्य यथान्यायं प्रणम्योत्याय चार्चयन् ॥ १५१२॥
मोऽर्चितः सपरीवार कृतासनपरिग्रहः।
रोमहर्पणमासानं महर्षेः शिप्यमसत ॥ १५१३ ॥
अप्रत्युत्यायिनं स्नमस्तपदणासलिम् ।
अध्यासीनं च तान्विमांश्युशेपोटीश्य मापरः॥ ११४॥
कस्मादमारिमान्विप्रानभ्यारले प्रतिलोमजः ।
धर्मपालांस्तवारमावधमईति दुर्मतिः ॥ १५॥

·टोडरानन्द [२.८.१५१६ ऋपेभंगवतो भूत्वा शिष्योऽध्येत्य यहूनि च । सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ १५१६ ॥ अदान्तस्याविनीतस्य वृथापण्डितमानिनः । न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मनः॥ १५१७॥ एतदर्थो हि लोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृतः। वध्या मे धर्मध्वजिनस्ते हि पातकिनोऽधिकाः॥ १५१८ ।। एतावदुक्त्वा भगवानिवृत्तोऽसद्वधादपि । भावित्वा तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनद्विभुः॥१५१९ ॥ हाहेति वादिनः सर्वे मुनयः खिन्नमानसाः । ऊचुः संकर्षणं देवमधर्मस्ते कृतः प्रभो ॥ १५२० ॥ अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन । आयुश्चात्मसमं तावद्यावत्सत्रं समाप्यते ॥ १५२१ ॥ अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा । योगेश्वरस्य भवतो नाम्ना योऽपि नियामकः ॥ १५२२ ।। यद्येतद्ब्रह्महत्यायाः पावनं लोकपाधनः। चरिष्यति भवांल्लो संग्रहो नान्यथोदितः ।। १५२३ ॥ श्रीराम उवाच । चरिष्ये वधानिर्देशं लोकानुग्रहकाम्यया । नियमः प्रथमे कल्पे यावान्स तु विधीयताम् ॥ १५२४ ॥ दीर्घमायुर्वतस्य सत्त्वमिन्द्रियमेव च । आशासितं तु यद्त साधये योगमायया ॥ १५२५ ॥ पिरवाच । अस्त्रस्य तय वीर्यस्य मृत्योरस्माकमेव च । यथा भवेद्वचः सत्यं तथा राम विधीयताम् ॥ १५२६ ।। श्रीभगवानुवाच । आत्मा चे पुत्र उत्पन्न इति चेदानुशासनम् । तस्मादस्य भवेद्वक्ता आयुरिन्द्रियसत्त्ववार ।। १५२७ ॥ 1524a T परिध्ये चरिध्ये. 15210T भायुभात्मामं तावा. 1525c To यून or या न.

·२०८.१५३८] श्रीकृष्णावतारः। किं वः कामो मुनिश्रेष्ठा ग्रूताहं करवाण्यथ । अजानतस्त्वपचितिं यथा मे चिन्त्यतां बुधाः ॥ १५२८ ॥ ऋषय ऊचुः। इल्वलस्य सुतो घोरो वल्वलो नाम दानवः । स दूपयति नः सत्रमेत्य पर्वणि पर्वणि ॥ १५२९ ॥ तं पापं जहि दाशार्ह तन्नः शुश्रूषणं परम् ॥ पूयशोणितविणमूत्रसुरामांसाभिवर्पिणम् ॥ १५३० ॥ ततश्च भारतं वर्षे परीत्य सुसमाहितः । चरित्वा द्वादशाम्मासांस्तीर्थस्नायी विशुध्यसे ॥ १५३१ ॥ [भाग० १०.७०.१५-३९] अथ सूचनम् ॥ [ भाग० १०.७९] इष्टिं पणि दूपयन्नुपगतो दैत्यस्ततो यल्वल- स्तं विज्ञाय निजं हलं च मुसलं सस्मार संकर्षणः । ते संप्राप्य च बल्वलं हलमुखेनाप्य दूराम्बरा- द्वजेणेव हठाजधान मुसलेनासौ पपात व्यसुः ॥ १५३२ ॥ संतुष्टैमापिभिस्ततः स भगवानभ्यर्चितः संस्तुतो दिव्यान्यम्बरभूषणानि च ददुर्मालां स्फुरत्पङ्कजाम् । तस्मै ते तदनुज्ञया हलधरो नत्वा मुस्तानगा- लोकानुग्रहमात्रमेव कलयंस्तीर्थानि सर्वेश्वरः॥ १५३३ ॥ अथ श्रीभागवते॥ अथ तैरभ्यनुज्ञातः कौशिकीमत्य ब्राह्मणैः । मात्या सरोवरमगाद्यतः सरयुरानवत् ॥ १५३४ ॥ अनुस्रोतेन सरयूं प्रयागमुपगम्य सः। मात्या संतM देवादीझगाम पुलहाश्रमम् ॥ १५३५ ॥ गोमती गण्डकी स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुतः। गयां गत्वा पितृनिष्टा गगासागरसंगमे ॥ १५३६ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्रादी राम दृष्टाभिवाय च। सप्तगोदायर्स घेणी पम्पा भीमरी ततः॥ १५३७ ।। स्कन्द एटा ययौ रामः श्रीशैल गिरिशालयम् । दायितु महापुण्यं ददादि पेटं प्रभुः ॥ १५३८ ।। ४४ ·टोडएनन्दे [२.८.१५३ कामकोणी पुरी काची कावेरी च सरिद्धराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र संनिहितो हरिः ॥१५३९ ।। ऋपभादि हरेः क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्र सेतुमगमन्महापातकनाशनम् ॥ १५४० ॥ [ भाग० १०.७९.९-१५] . ततोऽतिव्रज्य भगवान्केरलांस्तु निगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सांनिध्यं यत्र धूर्जटेः । आयों द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूपरिकमगाद्वलः ॥ १५४१ ॥ तापी पयोष्णी निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् । प्रविश्य रेवामगमद्यन माहिष्मती पुरी। मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ १५४२ ।। श्रुत्वा द्विजैः कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगम् । सर्वराजन्यनिधनं भारं मेने हृतं भुवः ॥ १५४३ ॥ स भीमदुर्योधनयोगदाभ्यां युध्यतोम॑धे । चारयिष्यन्विनशनं जगाम यदुनन्दनः॥१५४४ ॥ युधिष्टिरस्तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनावपि । अभिवाद्याभवतूप्णी किंविवचरिहागतः॥ १५४५॥ गदापाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैपिणौ । मण्डलानि विचित्राणि चरस्ताविदमप्रवीत् ॥ १५४६ ॥ युवां तुल्यवलौ वीरौ हे राजन्हे वृकोदर । एकं प्राणाधिकं मन्ये उतैकं शिक्षयाधिकम् ॥ १५४७॥ तस्मादेकतरस्येह युवयोः समवीर्ययोः । न लभ्यते जयोऽम्यो वा विरमत्वफलो रणः ॥१५४८ । न तद्वाक्यं जगृहतुर्ववैरी नृपार्थवत् । अनुस्मान्तावन्योन्यं दुरुक्तं दुष्टतानि च ॥ १५४९ ॥ दिष्टं तदनुमन्यानो रामो द्वारवती ययौ। उग्रसेनादिभिः प्रीतैातिभिः समुपागतः ॥ १५५० ॥ 15tlaT ततोऽभिनग्य for ततोऽतिमज्य. 15480 T लक्ष्य for लभ्यते

·२.८.१५६० ]
श्रीकृष्णावतारः।
तं पुनर्नमिषप्राप्तमृपयोऽयाजयम्मुदा।
ऋत्वङ्गं क्रतुभिः सर्वैर्निवृत्ताखिलविग्रहम् ॥ १५५१ ॥ ।
तेभ्यो विशुद्धविज्ञानं भगवान्व्यतरद्विभुः ।
येनैवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विश्वगं विदुः॥ १५५२ ॥
स्वपल्यावभृथस्नातो शातिवन्धुसुहृतः ।
रेजे स्वज्योत्स्नयेवेन्दुः सुवासाः सुष्कलंकृतः ॥ १५५३ ॥
ईदृग्विधाम्यसंख्यानि वलस्य बलशालिनः ।
अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामय॑स्य सन्ति हि ॥ १५५४ ॥
योऽनुस्मरेत रामस्य कर्माण्यद्भुतकर्मणः ।
सायं प्रातरनन्तस्य विष्णोः स दयितो भवेत् ॥ १५५५ ॥
[ भाग० १०.७९.१९-3r]
सूत उवाच।
विष्णुरातेन संपृष्ठो भगवान्यादरायणिः ।
वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत् ॥ १५५६ ॥
श्रीशुक उवाच ।
कृष्णस्यासीत्सखा कश्चिद्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः ।
विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः।
यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाथमी ॥ १५५७ ॥
तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा।
पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता चदनेन सा।
दरिदा सीदमाना च घेपमानाभिगम्य च ॥१५५८ ॥
[ भाग० १०.८०.५-८]
मथ सूचनम् ॥ [ भाग १...]
दरिद्रस्त्वं नैव प्रभवसि कुटुम्यस्य भरणे
दरिदाणां मिनं शरणमिह हि प्रारतमपि ।
पृथा सदिस्येवं भज ननु निजं मित्रमधुना
न मित्रे मानस्य व्यसनमथवा नच लघुना ॥ १५५९ ।।
अथ श्रीभागयते ॥
मनु प्रत्यम्भगयतः सपा साक्षामियः पतिः ।
प्रह्मण्यधारण्यधभगयाम्सात्यतर्गमः ॥ १५६०॥

·३४८ टोडरानन्द [ ३.८.१५६० तमुपेहि महाभाग साधूनां च परायणम् । दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने ॥ १५६१ ॥ आस्तेऽधुना द्वारपत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः । स्मरतः पादकमलमात्मानमपि यच्छति। किं त्वर्थकामान्भजते नात्यभिष्टाक्षगद्गुरुः ॥ १५६२ ॥ स एवं भार्यया विप्रो बहुशःप्रार्थितो मुहुः। अयं हि परमो लाभ उत्तमश्लोकदर्शनम् । इति संचिन्त्य मनसा गमनाय मति दधे ॥ १५६३ ॥ अप्यस्त्युपायनं किंचिगृहे कल्याणि दीयताम् । याचित्वा चतुरो मुष्टीन्विप्र पृथुकतण्डुलान् । चैलखण्डेन ताम्बद्धा भर्ने प्रादादुपायनम् ॥ १५६४ ॥ स तानादाय विप्राग्न्यः प्रययौ द्वारकां किल । कृष्णसंदर्शनं मां कथं स्यादिति चिन्तयन् ॥ १५६५ ॥ त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्ष्याश्च स द्विजः। विप्रोऽन्वन्धकवृष्णीनां गृहेप्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १५६६ ।। गृहं घटसहस्त्राणां महिषीणां हरेर्द्विजः। विवेशैकतमं श्रीमद्ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १५६७ ।। तं विलोक्याच्युतो दूरात्प्रियापर्यमास्थितः । सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोभ्यां पर्यग्रहीन्मुदा ॥ १५६८ ॥ सख्युः प्रियस्य विप्ररङ्गसङ्गाभिनिर्वृतः । प्रीतो व्यमुश्चदब्धिन्दुनेत्राभ्यां पुप्फरेक्षणः ॥ १५६९।। अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्युः समर्हणम् । उपहत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः। भग्रहीच्छिरसा राजभगवाल्लोकपाचनः ॥ १५७० ॥ ध्यलिम्पदिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमैः । धूपैः सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपायलिभिर्मुदा। भर्चित्वाघेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमरवीत् ॥ १५७१ ॥ 15636 T मृतु for मुहु. 15645 T fEarl for fan.

·२८.१५erj श्रीकृष्णावतारः। कुचैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसंततम् । देवी पर्यचरझैप्मी चामरव्यजनेन वै ॥ १५७२ ॥ अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना। विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूत सभाजितम् ॥ १५७३ ॥ किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन्गहितेनाधमेन च ॥ १५७४ ॥ योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन संयुतः। पर्यवस्थां श्रियं हित्वा परिष्यतोऽनजो यथा ॥ १५७५ ।। कथयांचक्रतुर्गाथाः पूर्वा गुरुकुले सतोः । आत्मनोललिता राजन्करौ गृह्य परस्परम् ॥ १५७६ ॥ श्रीभगवानुवाच । अपि ब्रह्मन्गुरुकुलाद्भवता लब्धदाक्षिणात् । समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सहशी न वा ॥ १५७७ ॥ प्रायो गृहेषु ते चित्तमकामविहतं तथा । नैवातिप्रीयसे विद्वन्धनेषु विदितं हि मे ॥ १५७८ ।। केचित्कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतसः । त्यजन्तः प्रकृतीर्देवीर्यथाहं लोकसंग्रहम् ॥ १५७९ ॥ कचिद्गुरुकुले वासं ब्रह्मन्स्मरसि नौ यतः। द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं त .जः पारमभुते ॥१५८०॥ स वै सत्कर्मणां साक्षाद्विजातरिह संभवः । भाद्योऽङ्ग यत्राथमिणां यथाहं शानदो गुरुः ॥१५८१ ॥ नत्वर्थकोबिदा ब्रह्मवर्णाश्रमवतामिह । ये मया गुरुणा याचा तरम्त्यओ भवार्णवम् ॥ १५८२ ।। नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन या। तुप्पेयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा ॥ १५८३ ॥ अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन्वृत्तं नियसतां गुरी। गुरुदारेश्योदितानामिन्धनानयन पाचित् ॥ १५८४ ॥ 1572c T and धीधरी टीका read साभार: विजयपत्री, पासोधिनी and महरा read शेम्या for भाभी ·[२०८.१५८५ ३५० टोडरानन्दे प्रविष्टानां महारण्यमपौ सुमहविज। वातवर्षमभूत्तीनं निष्ठुराः स्तनायित्नवः ॥ १५८५ ॥ सूर्यश्चास्तं गतस्तावत्तमसा चावृता दिशः। निम्नं फूलं जलमयं न प्राज्ञायत किंचन ॥ १५८६॥ वयं भृशं तत्र महानिलाम्बुभि- निहन्यमाना मुहुरम्बुसंप्लवे । दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं चने गृहीतहस्ताः परिवभ्रिमातुराः ॥१५८७ ॥ एतद्विदित्वा उदिते रखी सांदीपनिर्गुरुः । अन्वेषमाणो नः शिष्यानाचार्योऽपश्यदातुरान् ॥ १५८८ ।। अहो हे पुत्रका यूयमस्मदर्थेऽतिदुःखिताः। आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठस्तमनाहत्य मत्पराः॥१५८९ ॥ इयदेव हि सच्छिप्यैः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् । यद्धै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ ॥ १५९० ॥ तुोऽहं यो द्विजश्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः । छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ १५९१ ॥ इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मसु । गुरोरनुग्रहेणैव पुमान्पूर्णः प्रजायते ॥ १५९२ ॥ बाह्मण उवाच। किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्गुरो। भवता सत्यकामेन येषां वासो गुरावभूत् ॥ १५९३ ।। यस्य च्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभी। श्रेयसां तस्य गुरुपु यासोऽत्यन्तविडम्बनम् ॥ १५९४ ॥ [भाग १....१-४५) श्रीशुक उवाच । स इत्थं द्विजमुख्येन सह संक्रथयन्हरिः । सर्वभूतमनोभितः स्मयमान उयाच तम् ॥ १५९५ ॥ 15950 T सर्वभूतमयोऽमिs.

·२०१६..] श्रीकृष्णावतारः। श्रीभगवानुवाच। किमुपायनमानीतं ब्रह्मन्मे भवता गृहात्त. अण्वप्युपाहृतं भक्तैः गेम्णा भूर्येव मे भवेत् । सूर्यप्यभक्त्योपहृतं न मे तोपाय कल्पते ।। १५९६ ।। पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमभामि प्रयतात्मनः ॥ १५९७ ॥ इत्युक्तोऽपि द्विजस्तस्मै ब्रीडितः पतये श्रियः। पृथुकप्रसूति राजन्न प्रायच्छदवाङ्मुखः ॥ १५९८ ॥ सर्वभूतात्महक्साक्षात्तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ १५९९ ।। पल्याः पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्पया। प्राप्तो मामस्य दास्यामि संपदोऽमयंदुर्लभाः॥ १६०० ॥ इत्थं विचिन्त्य वसनाचीरवद्धान्द्विजन्मनः । स्वयं जहार किमिदमिति पृथुकतण्डुलान् ॥ १६०१ ॥ नन्वेतदुपनीतं मे परमप्राणनं सखे । तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वमेते पृथुफतण्डुलाः ॥१६०२ ॥ इति मुष्टिं सज्जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे । तावच्छ्रीजगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिनः ॥ १६०३ ॥ एतावतालं विश्वात्मन्सर्वसंपत्समृदये। अस्मिल्लोकेऽथवामुणिन्पुंसस्त्वत्तोपकारणम् ॥ १६०४ ॥ ब्राह्मणस्तां तु रजनामुपित्वाच्युतमन्दिरे । भुक्त्वा पीत्या सुरां मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा ॥ १६०५॥ वोमूते विश्वभावेन स्वसुसेनाभिवन्दितः। जगाम स्थालयं तात पथ्यनुव्रज्य नन्दितः ॥ १६०६॥ स चालथ्या धनं सख्युर्न च याचितवान्स्ययम् । स्वगृहान्याडितोऽगन्छन्महद्दर्शननितः ॥ १६०७ ॥ अहो ब्रह्मण्यदेवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया । यदितमो लक्ष्मीमालिष्टो विनतोरसि ॥१६०८॥ 1597ct. भगरीता 1607ab Tarशाम for Prनं च

·टोडरानन्दे
[२.८.१६.१
काई दरिदः पापयिान्क कृष्णः श्रीनिकेतनः ।
ब्रह्मवन्धुरिति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भितः ॥ १६०९ ।।
निवासितः प्रियाजुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा ।
महिया वीजितः श्रान्तो वालव्यजनहस्तया ॥ १६१० ॥
शुश्रूपया परमया पादसंवाहनादिभिः ।
पूजितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत् ॥ १६११ ।।
स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि संपदाम् ।
सर्वांसामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम् ॥ २६१२ ।।
अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यम्नुच्चैनै मां स्मरेत् ।
इति कारुणिको नूनं धनं मे भूरि नाददात् ॥ १६१३ ॥
इति तश्चिन्तयन्नन्तःप्राप्तो निजगृहान्तिकम् ।
सूर्यानलेन्दुसंकाशैर्विमानैः सर्वतो वृतम् ॥ १६१४ ॥
विचित्रोपवनोद्यानैः कूजविकुलाकुलैः।
प्रोत्फुल्लकुमुदाम्भोजकल्हारोत्पलवारिभिः ॥ १६१५ ॥
जुष्टं स्वलंकृतैः पुभिः स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभिः ।
किमिदं कस्य या स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ १६१६॥
[ भाग० १०.८१.१-२3]
अथ सूचनम् ॥ [ भाग० १०.८१]
शृझै रत्नपरिष्कृतैः स्फुरदुरुज्योतिर्जटालर्विय-
दातन्वन्पुरुहतचापशतकं भागो हिमादेरिय ।
साधो दूरत एच तेन ददृशे पश्चात्तदाचिन्तय-
स्कासी पर्णकुटी मम व्यपगता फस्यैप सौधोत्तमः ॥ १६१७ ॥
द्रागोत्य ततः समक्षत गजांश्योतन्मदासतधा
घद्धान्द्वारि वनायुजानय हयान्कक्षान्तरे संयतान् ।
द्वारे रत्नविभूषणोज्यलरचो दृष्ट्वोपविष्टाअनान्
कि स्वित्सर्वमिदं त्वपूर्वमभवद्विमस्तदा विस्मितः ॥ १६१८ ॥
अथ धीमागवते ।।
पवं मीमांसमानं तं नप नार्योऽमरप्रभाः।
प्रत्यगृहन्महामार्ग गीतवाद्येन भूयसा ॥ १६१९ ॥

·२.८.१६३० श्रीकृष्णावतारः। पतिमागतमाकर्ण्य पन्युद्धातिसंभ्रमा। निश्वकाम गृहात्तूर्ण रुपिणी श्रीरिवालयात् ॥ १६२० ॥ पतित्रता पतिं दृष्ट्वा प्रीतोत्कण्ठाश्रुलोचना। मीलिताश्यनमबुद्धया मनसा परिषस्वजे ॥ १६२१ ॥ पत्नी वीक्ष्य प्रस्फुरस्ती देवीं चैमानिकीमिय। दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीस विस्मितः ॥ १६२२ ॥ प्रीतः स्वयं तया युक्तः प्रविष्टो निजमन्दिरम् । मणिस्तम्भशतोपेत महेन्द्रभवनं यथा ॥ १६२३ ॥ पयाफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः। पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ १६२४ ।। आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्कादामविलम्बीनि वितानानि धुमन्ति च ॥१६२५ ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारफतेषु च । रत्नदीपाम्भ्राजमानांल्ललना रत्नसंयुताः॥ १६२६ ।। विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धि सर्वसंपदाम् । तर्कयामास निय॑नः स्वसमृद्धिमहतुकीम् ॥ १६२७ ॥ नूनं च नैतन्मम दुर्भगस्य शश्वदरिदस्य समृद्धिहेतुः । महाविभूतेरवलोकतोऽन्य- वोपपद्येत यदूत्तमस्य ।। १६२८ ॥ नन्यमुवाणो दिशते समक्षं याविष्णवे भूर्यपि भूरिमोजः। पर्जन्यवत्तत्स्वयमीक्षमाणो दाशाहकाणामृपमा ससा मे ॥ १६२९ ॥ किंचित्करोत्युवेपि यः स्वदत्त सुहृत्कृतं फलम्वपि भूरिकारि। मयोपनीतां पृथुकैफमुष्टिं प्रत्याहीत्प्रीतियुतो महात्मा ॥ १६३० ॥ 16210 T प्रेमोत्कृष्ट for नीनोत्कण्टा. 162sr T तन्मम for पनेतन्मम, ·टोडरानन्दे [२.८.१६. तस्यैव मे सौहृदसस्यमैत्री- दास्यं पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस्तत्पुरुषेषु सङ्गः ॥ १६३१॥ भकाय चित्रा भगवान्हि संपदो राज्यं विभूतीनं समर्धयत्यजः। अदीर्घवाधाय विचक्षणः स्वयं पश्यन्निपातं धनितां मदोद्भवम् ॥ १६३२ ॥ इत्थं व्यवसितो बुद्धया भक्तोऽतीव जनार्दने । विषयाआययात्यर्थं युभुजे नातिलम्पटः ॥ १६३३ ॥ तस्य वै देवदेवस्य हरेर्यशपतेः प्रभोः। ब्राह्मणाः प्रभवो देवं न तेभ्यो विद्यते परम् ॥ १६३४ ।। एवं स विप्रो भगवत्सुहत्तदा दृष्ट्वा स्वभृत्यैरजितं पराजितम् । तद्धयानवेगोगुथितात्मवन्धन- स्तद्धाम लेभेऽचिरतः सतां गतेः ॥ १६३५ ॥ एतद्ब्रह्मण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नरः। लब्धभावो भगवति कर्मबन्धाद्विमुच्यते ॥ १६३६ ॥ [ भाग०१.०१.२४-1] अथ सूचनम् ॥ [ भाग० १०.८२] प्रहे भानोदर्दानोल्लसितमनसो भूरियसवः कुरुक्षेत्र याता यदुकुरुकुलानां समुदया। जनाश्चान्ये गोपा अपि च किल नन्दप्रभृतयः समीयुस्तेऽन्योन्यं सुहृदुपगमानन्दितहृदः ॥ १६३७ ।। तेऽन्योन्य चिरविप्रयोगमिलिता हपाशुरुद्वेक्षणाः स्निग्धा यन्धुसुहज्जनाः सरभसंदूरादुपेत्यादरात्। प्रोद्गाद परिभिरे कृतनमस्काराः प्रयुक्ताशिपो पाचा गद्गदया मुहुश्च कुशलं पप्रच्छरत्युत्सुकाः ॥ १६३८॥ 1631dT तत्पुरुषप्रसष्ट्र for तपुपोषु सम.. 16354T गति orगते. 1633c Tत्यक्षन् for अत्यय.

·१०.१६५.1
श्रीकृष्णावतार
कृष्णावलोकामृतमापिवन्तो
न तृप्तिमापुः स्वजनाः परेऽपि।
सुखोपविष्टा विदधुः कथास्ते
मुख्या यदूनां प्रवराः कुरूणाम् ॥ १६३९ ॥
अथ श्रीभागवते ॥ कुन्त्युवाच ।
आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिपम् ।
यहा आपत्सु मद्वार्ती नानुस्मरथ सत्तमाः ॥ १६४० ॥
सुहृदो शातयः पुत्रा भ्रातरः पितरावपि ।
नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ १६४१ ॥
घसुदेव उवाच।
अम्ब मास्मानसूयेथा दैवक्रीडनकानरान् ।
ईशस्य हि वशे लोकः कुरुते कार्यतेऽयया ॥ १६४२ ॥
केसमतापिताः सर्वे वयं याता दिशो दश।
एतद्येच पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः ॥ १६४३॥
श्रीशुक उवाच।
वसुदेवोनसेनाद्यैर्यदुमिस्तेऽचिंता नृपाः ।
आसनच्युतसंदर्शपरमानन्दनिवृताः ॥ १६४४ ।।
भीमो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा ।
सदाराः पाण्डवाः कुन्ती संजयो चिदुरः कृपः ॥ १६४५ ॥
कुन्तिभोजो विराटश्च भीमको नग्नजिन्महान् ।
पुरजिद्रुपदः शैन्यो धृष्टकेतुः सकाशिराद ॥ १६४६ ॥
दमघोपो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयो।
युधामन्युः सुशर्मा च ससुता याहिकादयः ॥ १६४७ ॥
राजानोऽन्ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुप्रताः।
धीनिकेतं घपुः शौरः सत्री वीक्ष्य विस्मिताः॥ १६४८ ॥
मथ ते रुग्णरामाभ्यां सम्यकप्राप्तसमहणाः।
प्रशशमुर्मुदा युक्ता पूष्णीष्णपरिमहान् ॥ १६४९ ॥
मदो भोजपते पूर्व जम्ममाजो मृणामिद ।
यापदयपासका दुर्शमपि योगिनाम् ॥ १६५० ॥

·टोडरानन्द । २.८.१६५० यद्विश्रुतिः श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्व शास्त्रम् । भूः कालभर्जितभगापि यदनिपा- स्पर्शात्थशक्तिरभिवति नोऽखिलार्थान् ॥ १६५१ ॥ तदर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डवाधः। येषां गृहे निरयवर्मनि वर्ततां चः स्वर्गापवर्गविरमः स्वयमास विष्णुः॥ १६५२ ॥ श्रीशुक उवाच । नन्दस्तत्र यदूप्राप्ताज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् । तत्रागमद्धृतो गोपैरनास्थाथैदिक्षया ॥ १६५३ ॥ तं दृष्ट्वा वृष्णयो दृष्यास्तन्वः प्राणमिवोत्थिताः। परिपस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातराः॥१६५४ ।। वसुदेवः परिष्वज्य संप्रीतः प्रेमविह्वलः। स्मरन्कसकृतान्क्लेशापुत्रन्यासं च गोकुले ॥ १६५५ ॥ कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च। न किंचनोचतुःप्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरुद्वह ॥ १६५६ ॥ तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतुः शुचः ॥ १६५७ ।। रोहिणी देवकी चाय परिप्यज्य घजेश्वरीम् । स्मरन्त्यौ तस्कृतां मैत्री वाप्पकण्ट्यौ समूचतुः ॥ १६५८ ॥ का विस्मरेत या मैत्रीमनिवृत्तां ब्रजेश्वरि । अप्यवाप्यन्द्रमैश्वर्य यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ १६५९ ।। एतावडष्टपितरी युधयोः स्म पित्रोः संमीणनाभ्युदयपोषणपालनानि । प्राप्योपतुमयति पश्म हि यदणी- यस्तावकुप्रचभयो न सतां परस्यौ ॥ १६६० ॥ 1660a r परw tor परस्त्री ·२०. श्रीकृष्णावतारः। ३५७- ऋषिरुवाच । गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य विरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दाश सुपश्मरतं शपन्ति । दृग्भिहुंदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा- स्तनावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ १६६१ ॥ भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसंगतः। आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ १६६२ ॥ [ भाग. १०.८२.१९-१] अथ सूचनम् ॥ [ भाग० १०.०२) मञ्चित्ते किमु कीलिताः किमथवा यूयं निखाताः प्रियाः किं लीनाः किमु जीवितेन सुदृढ़ निधूतमभ्यागताः । विश्लेपेऽपि वहिर्न यदृदयतः किं वा मनो को वाध्यापितवांश्चिराय भवतीर्मायामिमामीशीम् ॥ १६६३ ॥ शोचन्ति ताः प्रियतमा दयितस्य चित्तादू भ्रश्यन्ति याः प्रणयगाढनिवद्धचित्ताः। कस्तस्य पश्यति मुख पिशुनस्य नूनं यच्चेतसः प्रियजनः क्षणमप्यपैति ॥ १६६४ ॥ अथ श्रीभागवते ॥ अपि स्मरथ नः सख्या स्वानामर्थचिकीर्पया। गतांश्चिरायितान्शत्रुपक्षक्षपणचेतसः ॥ १६६५ ॥ अप्यवध्या यथास्मान्स्विदकृतज्ञा विशझ्या । नूनं भूतानि भगवान्युनक्ति वियुनक्ति च ॥ १६६६ ॥ वायुर्यथा घनानीकं तृणतूलरजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ १६६७ ।। मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । दिष्टया यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदायनः ॥ १६६८ ॥ अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहिः । भौतिकानां यथा संवा भूर्वायुज्योतिरगनाः ॥ १६६९ ॥ एवं ह्येतानि भूतानि भूतेप्यात्मा तत. प्रभुः। उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥ १६७० ॥ 1670bT भूतप्वारमात्मना तत.

·दोडरानन्द [१.८.१६ ऋषिरुवाच। अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः। तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन् ॥ १६७१ ॥ आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्द योगेश्वरैर्हदि विभाव्यमगाधवोधः। संसारकूपपतितोत्तरणावलम्ब गेहंजुपामपि मनस्युदियात्सदा नः ॥ १६७२ ।। [ भाग० १०.८२.४२-१] श्रीशुक उवाच । तथानुगृह्य भगवान्गोपीनां स गुरुर्गतिः । युधिष्ठिरमथापृच्छत्साश्च सुहृदोऽव्ययम् ॥ १६७३ ॥ त एवं लोकनाथेन परिपृष्टाः सुसत्कृताः। प्रत्यूचुर्दृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहसः ॥ १६७४ ॥ कुतोऽशियं वच्चरणाम्बुजासवं महम्मनस्तो मुखनिःसृतं कचित् । पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम् ॥ १६७५ ॥ हित्वात्मधाम विधुतात्मकृतव्यवस्थ- मानन्दसंप्लवमखण्डमकुण्ठयोधम् । कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोग- मायाकृति परमहंसगति नताः स्मः ॥ १६७६ ॥ ऋषिरुवाच। इत्युत्तमश्लोकशिखामणि जने- प्यभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्त्रियः। समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणं- त्रिलोकगीताः शृणु वर्णयामि ते ॥१६७७॥ द्रोपाचाच । हे वैदभ्यंच्युतो भद्रे हे जाम्यवति कौसले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैम्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥१६७८ ॥ 1671T श्रीशक उवाच for विस्वाय ·२८.१६] श्रीकृष्णावतारः। ३५९ हे कृष्णपल्य पतनो घूत यो भगवानयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन्स्वमायया ॥ १६७९ ॥ रुक्मिण्युवाच। चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकामुकेषु राजस्थजेयभटशेखरिताधिरेणुः । निम्ये मृगेन्द्र इष भागमजावियूथा- त्तच्छीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय ॥ १६८० ।। सत्यभामोवाच। यो मे सनाभिवधतप्तहृदाततेन लिप्ताभिशापमपमाटुंमुपाजहार। जित्व:राजमय रत्नमदात्स तेन भीतः पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम् ॥ १६८१ ॥ जाम्बवत्युवाच। प्राशाय देहकदभु निजनाथदेवं सीतापतिं निणवहाम्यमुनाभ्ययुध्यम् । ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदहणं मां पादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी ॥ १६८२ ॥ कालिम्धुवाच। तपश्चरन्तीमाशाय स्वपादस्पर्शनेच्छया । सस्योपेत्याग्रहीत्पाणि याहं तगृहमार्जनी ॥ १६८३ ॥ भद्रोवाच । यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपा- मिन्ये श्वयूथगमिवात्मयलिं द्विपारिः। भ्रातृ॑श्च मेऽपकुरुतः स्वपुरं श्रियौक- स्तस्यास्तु मेऽनुभवम यवनेजनत्यम् ॥ १६८४ ॥ 1679 T भगवान्स्वयं for भगवानये. 1684 T मित्रविन्दोवाच for भद्रावाचा the Editor of T notes: अन भद्रोवाच इति मुद्रितपुस्तके पाठ । विजयध्वजवीरराघव. बालबोधिनीमहेश्वराणा संमतस्तु मित्रविन्दोवाचेत्येव ·टोडरानन्दे [२.८.१६८५ - सत्योवाच । सप्तोक्षणोऽतिमलवार्यसुतीक्ष्णगृहा- पित्रा कृतान्क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय । ताम्चीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य पीडन्यवन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान् ॥ १६८५ ॥ य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरहिणीम् । पथि निर्जित्य राजन्याम्निन्ये तदास्यमस्तु मे ॥ १६८६ ॥ मित्रोवाच। पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् । कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनैः ॥१६८७ ॥ अस्य मे पादसंस्पशों भवेज्जन्मनि जन्मनि । कर्मभिन्नाम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मनः ॥ १६८८ ॥ लक्ष्मणोवाच । ममापि राश्यच्युतजम्म कर्म च श्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह । चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तया वृतः सुसंमृश्य विहाय लोकपान् ॥ १६८९ ॥ शात्वा मम मतं साध्धि पिता दुहितवत्सलः। बृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत् ॥१६९० ॥ [ भाग० १०.८३.१-१८] अथ सूचनम् ॥ [भाग १०.८३ ] तातो मे विदधे स्वयंवरविधी मत्स्यं निवद्धं विय- त्याच्छन्नं प्रतिबिम्बतः परमसौ तोयास्तरेऽदृश्यत । संछेत्तुं न धनुर्भृतस्तमशकापार्थः शरेणास्पृश- नो विच्छेद ततश्च ते समभवन्सर्वेऽपि लज्जानताः॥ १६९१ ॥ विलोक्य भूयो भगवान्करण धनुः समादाय तदारेण । पश्यत्सु भूपेषु हरिहस्य विव्याध चक्षुश्चपलं झपस्य । विस्मापयन्ससुरमानुपादिन्यलोकं कृष्णो जहास च जहार व मानसं में ॥ १६९२ ॥ . 1687 Tभगोवाच for मित्रोवाच, - ·२८१६९९] श्रीरुष्णावतार। ३६१ अथ श्रीभागवते ॥ दिवि दुन्दुभयो नेदुर्जयशम्दयुता भुवि । देयाश्च पुसुमासारान्मुमुचुईविरला ॥ १६९३ ।। तद्रामारिशमह फलनूपुराभ्या पमया प्रगृह्य कनफोज्वलरत्नमालाम् । नूले विनीय परिधाय च कौशिकान्ये सनीडहासपदना कारीधृतसक् ॥ १६९४ ॥ उन्नीय वस्त्रमुरकुन्तलकुण्डलत्वि गण्डस्थल शिशिरहासकटाक्षमोक्ष । राक्षो निरीक्ष्य परित शनकैर्मुपरे- रसेऽनुरक्तहृदया निदधे स्वमालाम् ॥ १६९५ ॥ तावमृट्पटहा शलभेनिकाय । [निनेदुर्नटनर्तक्यो ननृतुर्गायका जगु ॥ १६९६ ॥] [ भाग० १०८१ २५-. •] अथ सूचनम् ॥ व्यासाद्या मुनय समीयुरथ ते पार्श्व प्रभो सत्कृता श्रीमत्कृष्णपदाञ्जमग्नमनसो दृष्टा हरि तुनु । दृष्ट्वा तत्र महार्पिभि अतुवर क्रप्णेश्वरा यादया स्वर्णानि स्फुरदंशुकानि निधिवत्तेभ्या ददुर्दक्षिणाम् ॥ १६९७ ॥ राजानो मुनय परे च सुहृद संबन्धिनो चाम्धया स्वर्णालकरणादिरम्यरुचय स्वा स्वा पुरीं निर्ययु । नन्दाद्याम्परिरभ्य निर्भरतरं मुञ्चन्मुहुश्चक्षुपो (राजा) श्रीवलदेवरुष्णसहित शौरी प्रतस्थे पुरीम् ॥ १६९८ ॥ विश्वेपामोशितार जगदुदयतिरोभावरक्षकहेतु शौरि सस्तूय कृष्ण स्वयमथ पुलकदण्डपालि नाम । प्रास्तादम्बा च पुत्रावथ मुदितमना कालदोषेण नष्टा- उत्कृष्टान्पट्स्वपुत्रानतिविनयमति प्रेमनुन्ना ययाचे॥ १६९९ ॥ 1694d A स्वरीभृतसक् cd not found 19 A 1698bA शतभेयों महात्मन for भेमानकादय

·३६२
टोडरानन्द
अम्याप्रार्थनया जगाम महमा पातालमूलं हरिः
श्रीरामश्च ननाम ती प्रमुदितस्तरेन्द्रसेनो नृपः।
तस्माम्मातुरभीप्सितांश्च तनयानानीय दिव्यारती-
पित्रोः प्रीतिपरंपरामनितरामुत्पादयामासतः ॥ १७०० ।।
अप श्रीभागवते ॥
ताम्हा यालकान्देवी पुनस्नेहस्नुतस्तनी ।
परिप्यज्याङ्मारोप्य मन्यजिघ्रदमीणशः ॥ १७०१ ॥
अपाययत्स्तनं प्रीता सुनस्पर्शपरिस्तुतम् ।
मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टिः प्रवर्तते ॥ १७०२ ।।
पीत्वामृतं पयस्तस्याः पीतशेपं गदाभृतः।
नारायणासंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शनाः ॥ १७०३ ।।
ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकी पितरं बलम् ।
मिपतां सर्वलोकानां ययुधाम विहाय तान् ॥ १७०४ ॥
तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिर्गमम् ।
मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥ १७०५ ॥
एवंविधान्यमुतानि कृष्णस्य परमात्मनः ।
वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत ॥ १७०६॥
श्रीसूत उवाच ।
य इदमनुशृणोति श्रावयेद्वा मुरारे-
श्चरितममृतकविर्णितं व्यासपुत्रैः ।
जगदधभिदलं तरक्तसत्कर्णपूर
भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेम धाम ॥ १७०७ ॥
[ भाग० १०.८५.५३-५९
मथ सूचनम् ॥ [ भाग० १७.८६]
तीर्थास्यटनाहितवर्णिलिङ्गी
दृष्ट्वा सुभद्रां विजयो जहार ।
रामस्य कोपं परिसान्त्वयित्वा
ददावमुष्मै भगिनी मुकुन्दः ॥ १७०८ ॥
भूपालो बहुलाश्व इत्यभिहितो विष्णुप्रियो मैथिलो
विप्रश्च श्रुतदेव पव भगवत्पादारविन्दानतः ।
प्राप्तः सा तयोः स्वयं स भगवानारुहा दिव्यं रथ
ताभ्यामर्पणया ततश्च विदधे तत्वोपदे संतयोः (१) ॥ १७०९॥

·३.१७१७
श्रीकृष्णावतार।
अथ श्रीभागवते॥
स इत्थं प्रभुणादिष्टः सहकृष्णान्विजोत्तमान् ।
आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्गतिम् ॥ १७१०॥
पवं स्वभक्तमात यो भगवान्मक्तभक्तिमान् ।
उपित्वादिश्य सन्मार्ग पुनरवतीमगात् ॥ १७११ ॥
[भाग १०.८६.५८-५९)
अथ सूचनम् ।। [ भाग० १०.८७]
परीक्षिते प्रश्नपर परेशे
कथं श्रुतित्तिमुरीकरोति ।
तदुत्तरं तूर्णमुदाजहार
मुनिः प्रसद्गादितिहासवार्ताम् ॥ १७१२ ॥
स्तुति स्तुतिः काचिदयं चकार
प्रसङ्गतः श्रीपुरुषोत्तमस्य ।
या श्रोत्रमाने विहिता जनानां
प्रसह्य तापत्रितयं प्रमार्टि॥ १७१३ ॥
ब्रह्मविष्णुशिया देवाः समाहितफलप्रदाः।
आहत्य फलदः शंभुरेवमादिकथोत्तरम् ॥ १७१४ ॥
आसीत्पूर्वमशेषदेवपरिषद्वैरी वृको दानवः
शंभुस्तेन तपस्यया कठिनया सम्यक्समाराधितः ।
यन्मौलौ करमादधासि कुतुकेनापि त्वमेप क्षणा-
अस्मीभावमुपैयतीति भगवांस्तस्मै चरं प्राददात् ॥ १७१५ ॥
सत्यत्वं घबसोऽसुरो पिविदिषुः शंभोः शिरस्यादरा-
देच्छदातुमसौ करं स भगवान्दुद्राव भीत्या भवः ।
विष्णोः पार्श्वमगादमुं च भगवानाश्वास्य भूयो वृकं
दृष्ट्वा किं त्वमिह श्रमाकुल इव प्राप्तोऽसि पप्रच्छ तम् ॥१७१६॥
तवार्तामखिलां निशम्य भगवान्प्रोवाव विष्णुः कथं
तमाक्प्रत्ययमादधासि शिरसि स्वीये करं योजय ।
मायामूदहवासुरेण विहितस्तवामृतस्तत्मणा-
देवं श्रीपुरषोत्तमस्य चरित प्रासद्वितीयं कथा ॥ १७१७ ॥

·टोडरानन्दे [ 1.2.10 अथ श्रीमागवते ॥ श्रीशुक उवाच । सरस्वत्यास्तटे राजनृपयः सत्रमासत । वितर्फः समभूत्तेषां निष्पधीशेषु को महान् ॥ १७९८ ॥ तस्य जिज्ञासया ते वै भृगुं ब्रह्मसुतं नृप। तज्दाप्त्यै प्रेपयामासुः सोऽभ्यगाद्ब्रह्मणः सभाम् ॥ १७१९ ॥ न तस्मै प्रतणं चके स्तोत्रं सत्त्वपरीक्षया। तस्मै चुक्रोध भगवान्प्रज्वलन्स्वेन तेजसा ।। १७२० ॥ स आत्मन्युत्थितं मन्युमात्मजायात्मना प्रभुः। अशीशमद्यथा वह्निं स्वयोन्या वारिणात्मभूः ॥ १७२१ ।। ततः फैलासमगमत्स तं देवो महेश्वरः । परिरम्धुं समारेमे उत्थाय भ्रातरं मुदा ॥ १७२२ ॥ नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचनः ॥ १७२३ ॥ पतित्वा पादयोदेवी सान्त्वयामास तं गिरा। अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः ॥ १७२४ ॥ शयानं श्रिय उत्सङ्गे यदा वक्षस्यताडयत्। तत उत्थाय भगवान्सह लक्ष्म्या सतां गतिः। स्वतल्पावरुह्याशु ननाम शिरसा मुनिम् ॥ १७२५ ।। आह ते स्वागतं ब्रह्मन्निषीदानासने क्षणम् । अजानतामागतान्वःक्षन्तुमर्हथ नः प्रभो ॥ १७२६॥ अतीव कोमलौ तात चरणौ ते महामुने । इत्युक्त्वा विप्रचरणौ मादयत्स्वेन पाणिना ॥ १७२७ ।। पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्तान् । पादोदकेन भगवस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १७२८ ॥ अद्याहं भगवल्लक्षम्या आसमेकान्तमाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादाहतांहसः ॥ १७२९ ॥ श्रीशुक उवाच। एवं त्रुधाणे वैकुण्ठे भृगुस्तम्मन्द्रया गिरा । निर्वतस्तर्पितस्तूष्णी भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचनः ॥ १७३० ॥ 1720d 1 वारिणात्मन for वारिणात्मभू ·३...] श्रीकृष्णावतार। पुनश्च सत्रमाणज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । स्थानुभूतमशेपेण राजन्भूगुरवर्णयत् ॥ १७३१ ॥ तग्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशयाः । भूयांसं श्रदधुर्विष्णुं यतः शान्तियतोऽभयम् ॥ १७३२ ॥ धर्मः साक्षाद्यतो ज्ञान वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्य चाप्टधा यस्माद्यशश्चात्ममलापहम् ॥ १७३३ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिंचनानां साधूनां यमाहुः परमां गतिम् ॥ १७३४ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिाह्मणास्त्विष्टदेयताः । भजन्त्यनाशिषः शान्ता यं वा निपुणयुद्धयः॥ १७३५ ॥ विविधाकृतयस्लस्य राक्षसा असुराः सुराः। गुणिम्या मायया सृष्टाः सत्त्वं तत्तीर्थसाधनम् ॥ १७३६ ।। श्रीशुक उवाच । इत्थं सारस्वता विप्रा नृणां संशयनुत्तये । पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्वतिं गताः ॥ १७३७ ॥ श्रीमत उवाच । इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध- पीयूपं भवभयभित्त्वरस्य पुंसः। सुश्लोकं श्रवणपुटैः पियन्त्यमीक्षणं पाथो भूभ्रमणपरिश्रमं जहाति ॥ १७३८ ॥ [भाग १०.८९.1-21] अथ सूचनम् ॥ द्वित्रा वै विप्रपुत्रा यदुपतिनगरे जातमात्रा मृतास्ता- नादाय द्वारि राज्ञः कटुकठिनगिरा हन्त विमो मुमोस । भूयोभाविन्यपत्ये सदसि मधुरिपोरर्जुनो बालरक्षा- मङ्गीकृत्याथ शक्तः सपदि हुतभुजि स्वं प्रवेष्टुं प्रसक्तः ॥ १७३१ ॥ 1738cT 1736 T त्रिविधाकृतय for विविधा . 1737. T एव for इय हास्य for लोक. dT पायोऽनभ्रमण for पायो भूप्रमग' ·टोडरानन्द [Reaturi दृष्टा भक्तानुकम्पापरवशहृदयः फाल्गुमस्यापक श्रीकृष्णस्तं निवार्य स्वयमथ च रथं स्यं समारोप्य जिष्णुम् । भूयो गत्या प्रतीची दिशमिह च महाहासभोगासनस्धं राष्ट्रा श्रीविष्णुमेनं हरिरपि विजयोऽत्यादरात्तं ननाम ॥ १७४० ।। अथ श्रीभागवते॥ तायाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभु- चंद्धाञ्जलिः सस्मितमूर्जया गिरा। द्विजात्मजा मे युवयोर्दिदृक्षुणा मयापनीता भुवि धर्मगुप्तये । कलावतीर्णायवनेरासुरा- म्हत्वह भूयस्त्वरयेतमन्तिमे ॥ १७४१॥ पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषो । धर्ममावरतं स्थित्यै ऋपभी लोकसंग्रहम् ॥ १७३२॥ इत्यादिष्टौ भगवता तो कृष्णौ परमेष्ठिना। ओमित्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ २७४३ ।। भ्यवर्ततां स्वयं धाम संप्रहरी यथागतम् । विप्राय ददतुः पुत्रान्यथारूपं यथावयः ॥ १७४४ ॥ निशम्य वैष्णवं धाम पार्थः परमविस्मितः। यत्किंचित्पौरुषं पुंसां मेने कृष्णानुकाम्पतम् ॥ १७०५ ।। इतीरशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् । बुभुजे विषयान्नाम्यानीजे चार्जितैमखैः ॥ १७४६ ।। प्रवचखिलान्कामाम्प्रजासु ब्राह्मणादिषु । यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान्द्रुष्टयमास्थितः ॥ १७४७ ॥ हत्या नृपानधर्मिष्ठान्धातयित्वार्जुनादिभिः । अञ्जसा वर्तयामास धर्म धर्मसुतादिभिः ॥ १७३८ ॥ [ भाग० १७.८९.५५-६६ ] श्रीशुक उवाच। सुखं स्वपुर्या निधसाधारफायां श्रियः पतिः। सर्वसंपल्समृद्धायां जुष्टायां वृष्णिपुगः ॥ १७४९ ॥ 1741/ T notes वीरराष's .. 1 तारखेत मेडम्तिक for परमेसमन्तिम ·२.८.१४६१] श्रीकृष्णावतारः। ३६७ नीभिश्चोत्तमवेपाभिनवयौवनकान्तिभिः । फन्दुकादिभिर्हम्यपु क्रीडन्तीभिस्तडिद्युभिः ।। १७५० ॥ नित्यं संकुलमार्गायां मदच्युद्भिर्मतंगजैः। अलंकृतभेटेरचे स्थैश्च फनकोज्ज्वलैः ॥ १७५१ ॥ उद्यानोपवनात्यायां पुष्पितद्रुमरामिषु।' निर्विशमृड्गविहगैर्नादितायां समन्ततः ।। १७५२ ।। रेमे पोडशसाहस्रपत्नीनामेकवल्लभः । तापन्ति विभ्रपाणि तद्गृहेषु महर्दिषु ।। १७५३ ।। प्रोत्फुल्लोत्पलकहारकुमुदाम्भोजरेणुभिः। वासितामलतोयेषु कूजविलकुलेषु च ॥ १७९४ ।। चिजहार विगाहाम्भो इदिनीपु महोदयः। कुचकुडमलिप्ताङ्गः परिरब्धश्च योषिताम् ॥ १७५५ ।। उपगीयमानो गन्धर्वैर्मृदङ्गपणवानकान् । वादयनिर्मुदा वीणां सूतमागधवन्दिभिः ॥ १७५६ ॥ सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिहसन्तीभिः स्मरेचकैः । प्रतिलिश्चन्विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराडिव ॥ १७५७॥ ताः क्लिनवस्त्रविवृतोरुकुचप्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृतवृहत्कवरप्रसूनाः। कान्तं स्मरेचकाजहीतियोपगृह्य जातस्मरोत्सवलसद्वदना विरेजुः ॥ १७५८ ।। कृष्णस्तु तत्स्तनविषन्जितकुङ्कमस्रक् क्रीडाभिषङ्गधुतकुन्तलवृन्दयन्धः। सिञ्चन्मुहुर्युवतिभिः परिपिच्यमानो रेमे करेणुभिरिवेभपतिः परीतः ।। १७५९ ।। नदानां नर्तकानां च गीतवाद्योपजीविनाम् । क्रीडालंकारवासांसि कृष्णोऽदात्तस्य च स्त्रियः॥१७६०॥ कृष्णस्यैवं विरहतो गत्यालापेक्षितस्मितेः । नर्मश्वेलापरिप्वः स्त्रीणां किल हुता धियः ॥ १७६१ ॥ 17530 T तावद्विचित्ररूपोऽमौ. 1758- T जिहीरपयोपय for निहार्पितयो. 17590 Tप्रतिपिच्यमानो for परिपिच्य. 1761c T नर्मभोलिपरिष..

·३६८ टोडरानन्दे [२.८.१५६२ ऊचुर्मुकुम्दैकधियो गिरमुम्मसयनइम् । चिन्तयन्त्योऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शृणु ॥ १७६२ ।। महिम्य ऊचुः। . शुररि विलपसि त्वं पीतनिद्रान शेपे स्वपिति जगति राज्यामीश्वरो गुप्तयोधः । वयमिव सखि कञ्चिद्गाढनिर्वद्धचित्ता नलिननयनहासोदारलीलेक्षितेन ॥ १७६३ ।। नेत्रे निमीलयसि नतमदृष्टयन्धुः स्त्वं रोरवीपि करुणं वत चक्रवाकि। दास्यं गता ययमिवाच्युतपादजुष्टां किं वा नजं स्पयसे कवरेण चोदुम् ॥ १७६४ ॥ भो भोः सदा निष्टनसे उदम्ब- नलन्धनिद्रोऽधिगतप्रजागरः। किं वा मुकुन्दापहृतात्मलान्छनः प्राप्तो दशां त्वं जगतो दुरत्ययाम् ॥ १७६५ ।। त्वं यश्मणा वलवता सुगृहीत इन्दो क्षीणस्तमो न निजदीधितिभिः क्षिणापि । कच्चिन्मुकुन्दगदितानि यथा धयं त्वं विस्मृत्य भोः स्थगितगीरुपलक्ष्यसे नः ॥ १७६६ ॥ किंचाचरितमस्माभिर्मलयानिल तेऽप्रियम् । गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम् ॥ १७६७ ।। मेघ श्रीमंस्त्वमासे दयितो यादवेन्द्रस्य नृनं श्रीवत्साई वयमिव भवान्ध्यायति प्रेमबद्धः । अत्युत्कण्ठः शबलहृदयोऽस्मद्विधो वाष्पधाराः स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुःखदस्तत्प्रसङ्गः ॥ १७६८॥ प्रियराव पदानि भापसे मृतसंजीविकयानया गिरा। करवाणि किमद्य ते प्रियं वद मे बलिगतकण्ठ कोकिल ॥ १७६९ ।। 1763cT गाढनिर्भिनचेता. बलवतासि गृहीत for वलवता सुगृहीत 1765d Tच गतो for जगनो 1766a T 17674A वाचरितं for वाचरितं.

·4.1001 श्रीकृष्णापतारा न चलसि न यदस्युदारवुद्धे क्षितिघर चिन्तयसे महान्तमर्थम् । अपि यत वसुदेवनन्दनाइविं धयमिव फामयसे स्तनैविधर्तुम् ॥ १७७० ।। शुभ्यद्धदाः कर्शिताः सिन्धुपम्यः मंप्रत्यरोतकमलधिय इष्टभर्तुः। यतनयं यदुपतेः प्रणयावलोक- मप्राप्य मुद्ददयाः पुरुकर्शिताः स्मः ॥ १७७१ ॥ हंस स्वागतमास्यतां पिय पयो बाङ्ग शौरेः कयां दूतं त्वानुविदाम कच्चिदजितः स्वस्त्यास्त उक्तं पुरा। किं चा नः बलसौहृदः म्मरति तं कस्माद्भजामो वयं क्षौदालापय कामदं श्रियमृते सवैकनिष्टा स्त्रियाम् ॥ १७७२ ॥ इतीदशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे वैष्णवी गतिम् ॥ १७७३ ।। श्रुतमात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्पते मनः। उरुगायोरुगीतं च पश्यन्तीनां युतिः पुनः ॥ १७७४ ॥ याः संपर्यचरम्प्रेरणा पादसंवाहनादिभिः । जगद्गुरं भर्तृवुद्धया तासां किं चीते तपः ॥ १७७५ ॥ एवं वेदोदितं धर्ममनुतिष्ठासतां गतिः। गृहं धर्मार्थकामानां मुहुश्चादर्शयत्पदम् ।। १७७६ ।। आस्थितस्य परं धर्म कृष्णस्य गृहमेधिनाम् । आसन्पोडशसाहस्र महिन्योऽय शताधिकम् ॥ १७७७ ॥ तासां स्त्रीरत्नभूतानामटौ याः प्रागुदाहृताः । रुक्मिणीप्रमुखा राजंस्तत्पुत्राश्चानुपूर्वशः॥ १७७८ ॥ एकैकस्यां दश दश कृष्णोऽजीजनदात्मजान् । यावत्य भात्मनो भार्या अमोघगतिरीश्वरः ॥ १७७९ ॥ 11715T सप्रत्यपास्तफमल for संप्रत्यपेतकमल'. for न खलसौहद 1773dT परमा for वैष्णवी 1777a Tधाम for धमे 17720 T नश्चलसौदद 1774c T उरुगायोगीतो वा.

·टोडरानन्द [२..... तेपामुद्दामवीर्याणामष्टादश महारथाः । आसन्नुदारयशसस्तेषां नामानि मे शृणु ।। १७०० ।। प्रद्युम्नश्वारदेणश्च दीप्तिमारंभानुरेव च । साम्यो मधुर्घहमानभानुचन्दो वृकोदरः ।। २७८१ ।। पुष्करो वेदबाहुश्च श्रुतदेवः सुनन्दनः । चित्रहिर्विरूपश्च कवियग्रोध एव च ॥ १७८२ ॥ पतेषामपि राजेन्द्र तनूजानां मधुद्धिपः । प्रद्युम्न आसीत्प्रथमः पितृवद्रुक्मिणीसुतः ॥ १७८३॥ स रुक्मिणो दुहितरमुपयेमे महारथः। तस्मात्सुतोऽनिरुदोऽभूनागायुतयलास्थितः ॥ १७८४ ॥ स चापि रुक्मिणः पौत्री दौहित्रो जगृहे ततः। वज्रस्तस्याप्यभूधस्तु मौसलादयशेषितः ॥ १७८५ ॥ प्रतिबाहुरभूत्तस्मात्सुबाहुस्तस्य चात्मजः । सुवाहोरुपसेनोऽभूद्भद्रसेनस्तु तत्सुतः ॥ १७८६ ॥ न ह्येतस्मिन्कुले जाता अधमा अबहुप्रजाः। अल्पायुषोऽल्पवीर्याश्च अब्रह्मण्याश्च जशिरैः ॥ १७८७ ।। यदुवंशप्रसूतानां पुंसां विख्यातकर्मणाम् । संख्या न शक्यते कर्तु मयि वर्षायुतैर्नृप ।। १७८८॥ तिनः कोट्यः सहस्त्राणि पपयशीतिशतानि च । आसन्यदुकुलाचार्याः कुमाराणामिति श्रुतिः॥ १७८९ ।। संख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतं नामयुतं लक्षेणास्ते स आहुकः ॥ १७९० ॥ देवासुराहवता दैतेया ये सुदारुणाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता ववाधिरे ॥ १७९१ ॥ तनिग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदो कुले। अवतीर्णाः कुलशतं तेपामेकाधिकं नृप ॥ १७९२ ॥ 1781a T चानिरुद्धश्च, T notes that our v.1 is accepted by विजयध्वज, dT चित्रभानुकोऽरुण . 1782a T देववाहुश्च for वेदवाहुश्च, CT चित्रयाहु for चिनबर्हि . 1786cd T सुबाहो शान्तसेनोऽभूच्छतसेनस्तु तत्सत, 1789aT सहस्राणां for सहस्राणि,bT अाशीति for पटयशोति.

·७१ ३.१७५] श्रीराणायतारः तेषां प्रमाणं भगवान्प्रभुत्वेनाभवद्धरिः । ते चानुवर्तिनस्तस्य ववृधुः सर्वयादवाः ॥ १७९३ ॥ शय्यासनाटनालापक्रीडास्थानाशनादिषु । न विदुः सन्तमान्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः १७२४ ॥ तीर्थ चक्रे नृपोनं यदजनि यदुपु स्वःसरित्पादशौंचं विद्विस्निग्धाः स्वरूपं ययुरजितपरा श्रीर्यदर्थेऽन्ययत्नः । यन्नामामगलनं श्रुतमथ गदितं यत्कृतो गोत्रधर्मः कृष्णस्यैतद्विचित्रं क्षितिभरहरणं कालचक्रायुधस्य ॥ १७२५ ॥ जयति जननियासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिपत्स्वैर्भिरस्यन्नधर्मम् ॥ स्थिरचरवृजिनमः सुस्मितश्रीमुखेन प्रजपुरवनितानां वर्धयन्कामदेवम् ॥ १७९६ ॥ इत्थं परस्य निजधर्मरिरक्षयात्त- लीलातनोस्तदनुरूपविडम्बनानि । कर्माणि कर्मकपणानि यदूत्तमस्य श्रूयादमुप्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन् ॥ १७९७ ॥ मर्त्यस्तयानुसवमेधितया मुकुन्द- श्रीमत्कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयति । तद्धाम दुस्तरकृतान्तजवापवर्ग ग्रामानं क्षितिभुजोऽपि ययुस्तदर्थाः ॥ १७९८ [ भाग १०.९०.१-५० ] अथ सूचनम् [ भाग० ११..] भारावहाराय कृतायतारो भारं धराया यदुभिर्विलोक्य । यलेन युक्तः कदनं यदूनां स विप्रशापस्य मिपादकापात् ॥ १७९९ ॥ - 1793c T for à 1795d T कृष्णस्यैतन चित्र for कृष्णस्यैतद्विचित्रं 1797a T निजवर्मरिरक्षया for निजधरिरक्षया ·टोटरानन्द [1.0. तेशमुद्दामचीयाणामष्टादश महारथाः । आसन्नुदारयशसस्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १७८० ॥ प्रद्युम्नश्वारदेणश्च दीप्तिमान्भानुरेव च । साम्यो मधुर्यहन्मानभानुवृन्दो वृकोदरः ॥ १७८१ ।। पुष्करो वेदवाहुश्च श्रुतदेवः सुनन्दनः । चित्रवाहिर्विरूपश्च कविन्यग्रोध एव च ॥ १७८२॥ पतेपामपि राजेन्द्र तनूजानां मधुद्विपः । प्रद्युम्न आसीत्प्रथमः पितृवद्रुक्मिणीसुतः ॥ १७८३ ॥ स रुक्मिणो दुहितरमुपयेमे महारथः । तस्मात्सुतोऽनिरुद्धोऽभूनागायुतयलान्वितः ॥ १७८४ ॥ स चापि रुक्मिणः पौत्री दौहित्रो जगृहे ततः। वज्रस्तस्याप्यभूद्यस्तु मौसलादयशेपितः ॥ १७८५ ॥ प्रतिवाहुरभूत्तस्मात्सुबाहुस्तस्य चात्मजः। सुवाहोरुपसेनोऽभूनद्रसेनस्तु तत्सुतः ।। १७८६ ॥ न ह्येतस्मिन्कुले जाता अधमा अबहुप्रजाः । अल्पायुपाऽल्पवीर्याश्च अब्रह्मण्याश्च जज्ञिरे ॥ १७८७ ॥ यदुवंशप्रसूतानां पुंसां विख्यातकर्मणाम् । सख्या न शक्यते कर्तुं मयि वीयुतैर्नृप ॥ १७८८ ॥ तिनः कोस्यः सहस्राणि पष्टयशीतिशतानि च । आसन्यदुकुलाचार्याः कुमाराणामिति श्रुतिः ॥ १७८९ ॥ संख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतं नामयुतं लक्षेणास्ते स आहुकः ॥ १७९० ॥ देवासुराहवहता दैतेया ये सुदारुणाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता बबाधिरे ॥ १७९१ ॥ तन्निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले। अवतीर्णाः कुलशतं तेषामेकाधिकं नृप ॥ १७९२ ॥ 1781aT चानिदश्व, T notes that our v l is accepted by विजयध्वज dT चित्रभानुकोऽरुण . 1782a T देववाहुश्च for वेदवाहुश्च, CT चिप्रवाहु for चित्रर्हि 1786cd T सुबाहो शान्तसेनोऽभूच्छतसेनस्तु तत्सत 1789aT सहस्राणा for सहस्राणे,6T अटाशीति for पटपशीतिः ·to१७९९] धौहणायतारः। ३७१ तेषां प्रमाणं भगवान्प्रभुत्वेनाभवद्धरिः । ते चानुवर्तिनस्तस्य ववृधुः सर्वयादवाः ॥ १७९३ ॥ शय्यासनाटनालापनीडास्थानाशनादिषु । न विदुः सन्तमान्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः १७२४ ।। तीर्थ चक्रे नृपानं यदजनि यदुषु स्वासरित्पादशाचं विद्विस्निग्धाः स्वरूपं ययुरजितपरा श्रीर्यदर्थेऽन्ययत्नः । यभामामहलनं श्रुतमथ गदितं यत्कृतो गोत्रधर्मः कृष्णस्यैतद्विचित्रं क्षितिभरहरणं कालचक्रायुधस्य ॥ १७९५ ॥ जयति जननिवासी देवकीजन्मवादो यदुवरपरिपत्स्वैर्दीर्भिरस्यन्नधर्मम् ॥ स्थिरचरवृजिननः सुस्मितश्रीमुखेन ब्रजपुरवनितानां वर्धयन्कामदेवम् ॥ १७९६ ॥ इत्थं परस्य निजधर्मरिरक्षयात्त. लीलातनोस्तदनुरूपविडम्बनानि । कर्माणि कर्मकपणानि यदूत्तमस्य श्रूयादमुप्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन् ॥ १७९७ ॥ मय॑स्तयानुसवमेधितया मुकुन्द- श्रीमत्कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयति । तद्धाम दुस्तरकृतान्तजवापवर्ग ग्रामानं क्षितिभुजोऽपि ययुस्तदर्थाः ॥ १७९८ [ भाग. १०.९.१-५.] अथ सूचनम् [ भाग० ११.] भारावहाराय कृतावतारो भारं धराया यदुभिर्विलोक्य । यलेन युक्तः कदनं यदूनां स विप्रशापस्य मिपादकापात् ।। १७९९ ॥ 1793c Tये for ते 1795d T कृष्णस्यैतन चित्र for कृष्णस्यैतद्विचित्र 1797a T निजवमरिरक्षया for निजधर्मरिरक्षया

·[ २.itin
३७२
टोडरानन्द
विश्वामित्रमुखाः सुसेन मुनयः प्राप्तास्तु पिण्डारकं
क्रीडम्तो यदुनन्दनाः सविनयं पप्रच्छुरेतानमी ।
शाचं स्त्रीवपुपं विधाय विधिना संमोहिताः किं भये.
देतस्याः सुतलाभलुम्धमनसः श्रुत्वाय ते चुकुधुः ॥ २८०० ।।
ऊचुः स्यान्मुसल कुलक्षयकरं युप्मारुमित्थं दरा.
दाकर्ण्य क्षुभिता निरीक्ष्य मुसलं ते यादया विस्मिताः ।
चचूर्णमदः समुद्रसलिले म्यस्तानि चूर्णानि ता.
भ्यासंस्तीरगतैरकाः कियदतिस्वल्पं च मानोऽप्रसत् ॥ १८०१ ॥
अथ श्रीभागवते ॥
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यनैर्जालनान्यैः सहार्णवे।
[तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ १८०२ ॥]
भगवाक्षातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा।
कर्तुं नैच्छद्विप्रशापं कालरूप्यन्त्रमोदत ॥ १८०३ ॥
[ भाग. ११.१.२३-२]
अथ सूचनम् ॥
ब्रह्मा भवः सुरपतिः सह देवताभि-
रागत्य तत्र सविधं यदुनायकस्य ।
संस्तूय कृष्णमभिवन्ध विनीतयेपाः
शेषाभिधेयमखिलार्थविचारमूचुः॥ १८०४ ॥
भारावतारममरेश वसुंधरायाः
कर्तुं भवानवततार सुरार्थनाभिः ।
संपाद्य तत्स्वयमथ त्रिदशस्य धाम
स्वनाम्जसुन्दरपदा त्वमलंकुरुष्व ।। १८०५ ॥
अथ श्रीभागवते ।। श्रीभगवानुवाच ।
अवधारितमेतन्मे यदात्य विबुधेश्वर ।
कृतं वः कार्यमखिलं भूमे रोऽवतारितः ।। २८०६॥
यदिदै यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् ।
लोकं जिघृक्षद्रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः ॥ १८०७ ॥
यद्यत्संहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् ।
गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वैलेन विनश्यति ॥ १८०८ ॥

·10 श्रीराणावतारः। इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विजशापजः । यास्यामि भवनं ब्रह्मान्नेतदन्ते तवानध ॥ १८०९ ॥ श्रीशुक उवाच । इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयंभूः प्रणिपत्य तम् । मह देवगणैर्देवः स्वधाम प्रत्यपद्यत॥ १८१० ॥ अथ तस्यां महोत्यातान्द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगयानाह यदुवृद्धाम्समागतान् ॥ १८१२ ॥ श्रीभगवानुवाच । एते चे सुमहोत्पाता हुत्तिष्ठन्तीह सर्वतः। शापश्च नः कुलस्यासीद्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः ॥ १.८१२.॥ न वस्तब्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यका। प्रभासं सुमहापुण्यं यास्यामोऽद्येच माचिरम् ॥ १८१३ ॥ यत्र स्नात्वा दक्षशापासृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । विमुक्तः किल्विपात्सद्यो भेजे भूयः कलोदयम् ॥ १८१४ ॥ ययं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृम्सुरान् । भोजयित्वोशिजो विप्रान्नानागुणवतान्धसा ॥ १८१५ ।। तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति थे। वृजिनानि तरिष्यामो दानाभिरिवार्णवम् ॥ १८१६ ॥ [श्रीशुक उवाच ] एवं भगवतादिष्टा यादवाः कुलनन्दन । गन्तुं कृतधियस्तीर्थ स्यन्दनान्समयूयुजन् ॥ १८१७ ॥ तनिधियोद्धवो राजश्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्टारिणति घोराणि नित्यं कुष्णमनुनतः ॥ १८१८ ॥ विविक्त उपसंगम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभापत ॥ १८१९ ॥ 1810dT समपद्यत for प्रयपात 18093 T विजज्ञापन for शापज 18130T महत्पुण्य for ममहापुण्य ·३७४ टोडरानन्द [ २011 उच्च उवाच। देवदेवेश यश पुण्यभवणकीर्तन । संस्त्यैतत्कुलं नुन लोकं संत्यश्यते भवान् । विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहम यदीश्वरः ॥ १८२० नाहं तवाधिकमलं क्षणार्धमपि फेशब । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ।। १८२२ ॥ तय विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूपमास्वाद्य त्यजत्यन्यस्पृहां जनः ॥ १८२२ ।। शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ।। २.८२३ ॥ त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोलंकारचर्चिताः। उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव [मायां जयेमहि ॥ १८२४ ॥ घाताशना य ऋपयः श्रमणा उर्ध्वमन्धिनः । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः संन्यासिनोऽमलाः ॥ १८२५ ॥ वयं त्विह ] महायोगिन्भ्रमन्तः कर्मवमसु । स्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः ॥ १८२६ ॥ स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणश्वेलीयन्नृलोकविडम्बनम् ॥ १८२७ ।। [ श्रीशुक उवाच ।] एवं विज्ञापितो राजन्भगवान्देवकीसुतः। एकान्तिनं प्रियं भक्तमुद्धवं समभाषत ॥ १८२८ ॥ भाग. ११.६.२८-५.] [ श्रीभगवानुवाच ।] यदात्य मां महाभाग चिकीर्पितमेव मे। ब्रह्मा भयो लोकपालाः स्वर्वासं मेऽभिकाटिणः । ॥ १८२९ ॥ मया निष्पादितं ह्या देवकार्यमशेषतः। यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ १८३० ।। 1824 Portion in d from Art up to ſee in 1826a is om, in A. and supplied froin T. 18300 T तदर्थ for यदथे.

·२०१८. श्रीयाणावतार। कुलं वै शापनिर्दग्धं नंश्यत्यन्योन्यविप्रहात् । समुद्रः सप्तमेऽहयेतां पुरी व प्लाघायिष्यति ॥ १८३१ ॥ यहोवायं मया त्यक्तो लोको वे नएमद्गलः । भविष्यत्यविगत्साघो फलिनापि निराठतः ।। १८३२ ।। नवस्तव्य स्वयंवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽधर्मसचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे । १८३३ ।। स्वं तु सर्व परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु मय्यावश्य मनः सम्यक्समदग्विचरस्व गाम् ॥ १८३४ ।। [ भाग ११.४.१-६] अथ सूचनम् ॥ सम्यक्संभाष्य हादतिविषमयमत्रासविच्छेदहेतु शास्त्राणां सारभूतं स्वयमय भगयानुद्धवायादिदेश । सर्वं श्रुत्वावधार्य प्रमुदितहृदयः कृष्णपादातिभक्त- स्त्यक्त्वा संसारवाती वरमथ नगरादुद्धयो निर्जगाम ॥ १८३५ ॥ अथ श्रीभागयते ॥राजोवाच । ततो महाभागवते उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोझगवान्भूतभावनः ॥ १८३६ ॥ ब्राह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभः । प्रेयसी सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ १८३७ ॥ प्रत्याएं नयनमबला यत्र मग्नं न शेकुः कर्णाविष्टं न सरति ततो यत्सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रति कीय॑माना कवीनां दृष्टा जिष्णोयुधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयुः ।। १८३८ ॥ ऋषिरुवाच। दिषि मुब्यस्तरिक्षे च महोत्परतासमुस्थितान् । दृष्ट्वासीनान्सुधर्मायां कृष्णः प्राह यदूनिदम् ॥ १८३९ ।। श्रीभगवानुवाच । पते घोरा महोत्पाता द्वार्थत्यां यमकेतवः । मुहूर्तमपि न स्यमत्र नो यदू पुंगवाः ॥ १८४० ॥ 1838a Tलनं for मग्नं.

·टोडगनन्द [ २..101 त्रियो वालाश्च वृद्धाश्च सहोद्धारं प्रजन्त्यितः। वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक्सरस्वती ॥ १८४१॥ तमाभिषिच्य शुचय उपाय सुसमाहिताः। देवताः पूजयिष्यामः स्नपनालेपनाईणैः ॥ २८४२ ॥ ब्राह्मणांस्तु महामागाकृतस्वस्त्ययना पयम् । गोमहिरण्यवामोभिर्गजाश्वरथोम्मभिः ॥ १८४३॥ विधिरेप हरिएनो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भवः ॥ १८४४ ॥ इति सर्व समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुठिपः । तथेति नौभिरत्तीय प्रभासं प्रययू रथैः ।। १८४५॥ तस्मिन्भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवाः । चक्रुः परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपहिताः॥ १८४६ ॥ ततस्तस्मिन्महापानं पपुमैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यादवा नष्टमङ्गलाः ॥ १८४७ ॥ महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां संघर्पः सुमहानभूत् ॥ १८४८ ॥ युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिनः । धनुर्भिः परिवैर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरप्रिंभिः ॥ १८५९ ॥ पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः खरोष्ट्रगोभिर्महिपैनरैरपि। मिथः समेत्याश्वतरैश्च दुर्मदा न्यहन्शरैर्दगिरिव द्विपा वने ॥ १८५० ॥ प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सरा- चरमोजावनिरुद्धसात्यकी। सुभद्रसंग्रामजितौ सुदारुणौ गदी सुमित्रासुरथी समीयतुः ॥ १८५१ ॥ . 1847d T यवैश्यते मति 18490 T असिभि for परिषै.

·२००१८६१] श्रीकृष्णावतारः। अन्ये च ये वै निराढोन्मुकादयः सहस्राजिच्छतजिम्नानुमुस्याः । अन्योन्यमासज्य मदान्धकारिता जधुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १८५२ ॥ दशावृष्ण्यन्धफभोजसात्वता मध्वर्युदा माथुरशूरसेनाः। विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयश्च मिथस्ततस्तेऽध विएज्य सौहृदम् ॥ १८५३ ॥ पुत्रास्त्वयुध्यन्पितृभिर्धातृभिश्च स्वतीयदौहित्रपितृव्यमातुलैः। मित्राणि मित्रैः सुहृदः मुनि- शातींस्त्वहक्षातय पव मूढाः ।। १८५४ ॥ शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेषु धन्वसु । शस्त्रेषु क्षीयमाणेषु मुष्टिमिर्जघ्नुरेककाः ॥ १८५५ ॥ ता वज्रकल्पास्त्वभवम्परिघा मुष्टिना भृताः । जनुपिस्तैः कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ १८५६ ॥ प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिताः। हन्तुं कृतधियो राजन्नापना आततायिनः ॥ १८५७ ।। ततस्तावपि संक्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । परकामुष्टिपरिघौ चरम्तो जघ्नतुयुधि ।। १८५८ ॥ ब्रह्माशापोपसष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धा क्रोधः क्षयं निम्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ १८५९ ।। एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषितः ॥ १८६० ।। रामः समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् ॥ तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ १८६१ ॥ रामनिर्वाणमालोक्य भगवान्देवकीसुतः । निषसाद धरोपस्थे तूष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ १८६२ ।। 18520Tआसाद्य for आसज्य, 1855aTक्षीयमाणेषु for हीयमानेषु 18540T पुत्रा अयुष्यन् for शास्त्वयुध्यन्, 1856a Tभवन for त्वमवन.

·३७८ टोटरानन्द [२००१८ विनच्चतुर्भुज रूपं माजिष्णु प्रमया स्वया । दिशो वितिमिराः कुर्वन्धिधूम इव पायकः ॥ १८६३ ॥ श्रीवत्साई धनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । काशेयाम्परयुग्मेन परिवीतं सुमद्दलम् ॥ १८६४ ॥ सुन्दरस्मितवस्त्रार्ज नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरम्मकरकुण्डलम् ॥ १८६५ ।। कटिसूत्रप्रामसूत्रकिरीटकटकागदैः। हारनपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम् ॥ १८६६ ।। वनमालापरीताझं मूर्तिमगिनिजायुधैः । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारणम् ॥ १८६७ ॥ मुसलापशेपाय खण्डकृतेपुटुंम्धको जरा । मृगस्याकारचरणं विव्याध मृगशङ्कया ।। १८६८ ।। चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वास्मिन्कृतकिल्विषः। भीतः पपात शिरसा पादयोरसुरद्विपः ॥ १८६९ ॥ अजानता रुतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तमश्लोक मेऽनघ ॥ १८७० ॥ यस्यानुस्मरणं नृणामशानध्वान्तनाशनम् । घदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधुकृतं विभो ॥ १८७१ ॥ तम्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुन्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्या सद ॥१८७२॥ यस्यात्मयोगरवितं न विदुर्विरच्यो दादयोऽस्य तनयाः पतयो गिराये। त्वन्मायया विहतदृष्टय एतदाः किं तस्य ते वयमसन्तयो गृणीमः ॥१८७३ ॥ श्रीभगवानुवाच । मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो मया । याहि त्वं मद्नुशात स्वर्ग सुकृतिनां पदम् ॥ १८७४ ॥ 1868CT मृगास्याकार तचरण 1869b T दृष्टवा स कृतकिल्बिष 18746 T हि मे for मया ·. २.१८८५] श्रीकृष्णावतार। [श्रीशुक उवाच । इत्यादियो भगवता कृष्णनेच्छाशरीरिणा। विपरिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ १८७५ ॥ दारुका कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । यायुं तुलसिकामोदमानायाभिमुखं ययौ ॥ १८७६ ॥ तं तत्र तिग्मधुभिरायुधैवृतं घश्वरथमूले कृतकेतनं पतिम् । स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो स्थादयालुत्य स बाप्पलोचनः ॥ १८७७ ॥ अपश्यतस्ते चरणाम्युजं प्रभो राष्टिः प्रनष्टा तमास प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शर्म यथा निशायामुडुपे प्रनष्टे ॥ १८७८ ॥ इति नुवति वै सूते रथो गरुडलान्छनः । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षतः ॥ १८७९ ॥ तमम्वगच्छन्दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दनः ॥ १८८०॥ [ श्रीभगवानुवाच ।] गच्छ द्वारवती सूत शातीनां निधनं मिथः। संकर्षणस्य नियाणे बन्धुभ्यो चूहि मदशाम् ॥ १८८१ ॥ द्वारकायां च न स्थेयं भवदिश्च स्वबन्धुभिः । मया त्यक्तां पुरीमेवां समुद्रः प्लावयिन्यति ॥ १८८२ ॥ स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च नः। अर्जुनेनान्विताः सर्वे इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ १८८३ ॥ त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः। मम्मायारचनामेतां विज्ञायोपशमं ब्रज ॥ १८८५ ॥ इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः। तत्पादौ शीष्ण्र्युपाधाय दुर्मनाः प्रययो पुरम् ॥ १८८५ ॥ [भाग 11.3..१-५] 1878 धरणामधुज for ते चरगा. 1885a Tपुरी for पुरं ·३८० टोडरानन्द [२.८.१८ श्रीशुक उपाय। अथ तमागमहमा भगवान्पमसंमयः । महेन्द्रप्रमुखा वेधा मुनयः सप्रजेश्वराः ॥ १८८६ ।। पितर सिद्धगन्धर्चा विद्याधरमहोरगाः । धारणा यक्षरक्षांसि किंनराप्सरसो द्विजाः ॥ १८८७ ॥ द्रष्टुफामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुकाः । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरः कर्माणि जन्म च ॥ १८८८ ॥ चव'. पुष्पवर्षाणि विमानावलिमिनमः। कुर्वन्तः संकुलं राजन्मक्तया परमया युताः ॥ १८८९ ॥ भगवानपि ता चीश्य विभूतीरात्मनो विभुः। संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे म्यमीलयत् ।। १८९० ॥ लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलाम् । योगधारणयानेय्या दग्ध्वा धामाविशत्स्यकम् ॥ १८९१ ॥ दिवि दुम्दुभयो नेदुः पेतुः सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमेः कीर्तिः श्रीश्चानु तं ययुः ॥ १८९२ ॥ देवादयो ब्रह्ममुखानविशन्तं (१) स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्वातिविस्मिताः ॥ १८९३ ।। सौदामिन्या यथाकाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मत्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतैः॥ १८९४ ॥ ब्रह्मरुदादयस्ते तु दृष्टा योगगति हरेः । विस्मितास्तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १८९५ ॥ राजन्परस्य तनुभृजननाप्ययेहा- मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । स्वात्मनेदमनुविश्य विद्वत्य चान्ते संहृत्य चात्ममहिमापरतः सास्ते ॥ १८९६ ॥ -- 18866Tभवान्या समभव 18904T भगापितामह वारय.

·१०८.१९०८). श्रीकृष्णावतार। ३८५ मन यो गुरुमुतं यमलोकनीतं त्यां चानयच्छरणदः परमानदग्धम् । जिग्येऽस्तकान्तकमपीशमसावनीशः किं स्यायने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १८९७ ॥ तथाप्यशेपस्थितिसंभवाप्यये- प्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नछत्मणेतुं यपुरत्र शेपितं मर्यपु वा स्वस्थगति प्रदर्शयन् ॥ १८९८ ॥ य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदची पराम् । प्रयतः कीर्तयेद्भक्तस्तामेवामोत्यनुत्तमाम् ॥ १८९९ ।। दारुको द्वारकामेत्य यमुदेवोगसेनयोः । पतित्वा चरणावस्त्रैन्यपिञ्चकृष्णविच्युतः॥ १९०० ।। कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जनाः शोकविमूञ्छिताः १९०१ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्णविश्लपविद्धलाः । व्यसवः शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १९०२ ॥ देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ। कृष्णरामावपश्यन्तः शोकार्ता विजहुः स्मृतिम् ॥ १९०३ ।। प्राणांश्च विजास्तत्रः भगवद्विरहातुराः । उपगुह्य पतीस्तांस्तांश्चितामारुरुहुः स्त्रियः ॥ १९०४ ॥ रामपल्यश्च तं देहमुपगुहाग्निमाविशन् । वसुदेवपल्यस्तदात्रं प्रद्युम्नादीन्हरेः स्नुपाः । कृष्णपन्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिकाः ॥ १९०५ ।। अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः । आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥ १९०६॥ बन्धूनां नटगोत्राणमर्जुनः सांपरायिकम् । हतानां कारयामास यथावदनुपर्यशः॥ १९०७ ॥ द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽझावपरक्षणात्। वजयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ॥ १९०८॥ 1898d 1 मस्येन किं tor मत्येषु का ·३८४ टोडरानन्द [२..... २.१. अथ कल्कावतार तत्र धीभागवते॥ ततश्चानुदिनं धर्मः सत्यं शौचं क्षमा दमः । कालेन बलिना राजनंश्यत्यायुर्यलं स्मृतिः ॥ १ ॥ वित्तमेव कलौ नृणां जन्माचारगुणोदयः । धर्मन्यायव्यवस्थायां कारणं चलमेव हि ॥२॥ दाम्पत्येऽभिरुचितुर्मायव व्यावहारिके। स्त्रीत्वे पुंस्वेव हि रतिर्विप्रत्वे सूत्रमेव हि ॥ ३॥ लिङ्गमेवाश्रमख्यातावन्योन्यापत्तिकारणम् । अवृत्त्यां न्यायदौर्बल्यं पाण्डित्ये चापलं बचः ॥ ४॥ अनाढ्यतैवासाधुत्वे साधुत्वे दम्भ एव तु । स्वीकार एव चोद्वाहः स्नानमेव प्रसाधनम् ॥५॥ दूरे धार्ययनं तीर्थ लावण्ये केशधारणम् । उदरंभरिता स्वार्थः सत्यत्वे धाटर्यमेव हि । दाश्यं कुटुम्बभरणं यशोर्थे धर्मसेवनम् ॥ ६॥ एवं प्रजाभिर्दुष्टाभिराकीर्णे क्षितिमण्डले। ब्रह्मविदक्षत्रशूद्राणां यो वली भविता नृपः ॥७॥ प्रजा हि लुब्धै राजन्यैनिघृणैर्दस्युधर्मभिः । आच्छिन्नदादविणा यास्यन्ति गिरिकाननम् ॥ ८ ॥ शाकमूलामिपक्षौद्रफलपुप्पास्थिभोजनाः । अनावृष्टया विनश्यन्ति दुर्भिक्षकरपीडिताः ॥९॥ शीतवातातपप्रावृहिमैरन्योन्यतः प्रजाः । श्शुत्तृड्भ्यां च्याधिभिश्चैव संतापेन च चिन्तया ॥१०॥ त्रिंशदिशतिवर्षाणि परमायुः कलौ नृणाम् । क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कालदोपतः॥ ११ ॥ वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपये नृणाम् । पापण्डप्रचुरे धर्मे दस्युतुल्येषु राजसु ॥ १२॥ 16Tदया for दम. 12d T दस्युप्रायेषु for दस्युतुल्य'.

·३८५ २१.११] पल्कावतार। चायांनृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु धै नृषु । शवप्रायेषु वर्णेपु छागप्रायासु धेनुपु ॥१३॥ गृहप्रायेप्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु यन्धुषु । अणुप्रायास्वापधीषु शमीप्रायेषु स्थाणुषु ॥ १४ ॥ विद्युत्मायेषु मधेपु शून्यप्रायेषु सद्मसु । इत्य कली गतप्राये जनेषु परधार्मिषु । धर्मग्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिप्यति ॥ १५ ॥ चराचरगुरोर्विष्णोरीश्वरस्याखिलात्मन । धर्मत्राणाय साधूना जम्मकर्मानुपत्तये ॥ १६ ॥ शम्भलग्राममुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मन । भवने विष्णुयशस कल्कि प्रादुर्भविष्यति ॥ १७ ॥ अश्वमाशुगमारहा देवदत्त जगत्पति । असिना साधुदमनमप्टेश्वर्यगुणान्वित ॥ १८ ॥ पिचरनाशुना क्षोण्या हयेनाप्रतिमद्युति । नृपलिङ्गच्छदो दस्यून्कोटिशो निहनिष्यति ॥ १९ ॥ अथ तेपा भविष्यन्ति मनासि विशदानि वै। चासुदेवागरागातिपुण्यगन्धानिलस्पृशाम् ॥ २०॥ पौरजानपदाना वै हतपखिलदस्युषु । तेपा प्रजा विसर्गश्च स्थविष्ठ सभविष्यति । वासुदेवे भगवति सत्यमूर्तो हदि स्थिते ॥ २१ ॥ यदावर्णोि भगवान्कल्किधर्मपतिहरि । कृत भविष्यति तदा प्रजासूतिश्च सात्त्विकी ॥ २२ ॥ [भाग० १२२१-२३] म्लेच्छम्लानपुराणधर्मधवलाकारभूयोनवी- कारे कारकलासु कोऽपि निपुणो देवत्रिलोकीदम । पासण्डोक्तिनिदाघदग्धानिंगमारामस्य धाराधरी धन्य पुण्यवता करोति करुणामह्नाय फल्की हरि ॥ २३ ॥ * * 14dT स्थास्तु' for स्थाणुपु 155 T खरधर्मिणि for परधामिषु 21d T सत्वमूर्ती ४९ ·३८६ टोडरानन्दे [२.१.. मत्स्यः कूर्मः कोलरूपी नृसिंहः ग्या रामो रामचन्द्रोऽथ रामः । युद्धः कल्की टोडरेन्द्रस्य नव्यं भूयो भन्यं देवदेवो विश्भ्यात् ॥ २४ ॥ गूढार्थाः श्रुतयो मुनेर्भणितयोऽनन्ताः पुराणादयो विस्तीर्णास्तदशेषवप्णयपदप्राप्तौ जनानाकुलान् । दृष्ट्वा दागुपकारकातरमना निर्णीय तेपामसी साराकर्पणसंग्रहं समारोच्छीटोडरह्मापतिः ॥२५॥ ॥शुभम् ॥ इति श्रीमत्समस्तप्रशस्तविरुदावलीविराजमान-दयादाक्षिण्यादिगुणग्राम निधान श्रीमदोविन्दपदारविन्दनिस्यन्दमानामन्दमकरग्दास्वादलुन्ध- मधुपायमानमानस-निरपमसमरस्वीकारसाहस-निरन्तरानन्त- हयहस्तिहेमहीरादिदानकृतार्थीकृतार्थसार्थवचोनिष्ठा- कनिष्ठीकृतप्रथमपार्थ-पारसीकाधिनाथश्रीमजलाल- दीनामाकबरसाहप्रथमामात्य महाराजाधिराज- श्रीमटोडरमल्लविरचिते टोडरानन्द अवतारसौख्ये दशमो हर्पः॥१०॥ सबत् १६३० वर्षे फाल्गुनवदि ७ शनिवासरे ॥ श्रीरस्तु ॥ कल्याणम् ॥

·Appendix A [ Life of Räjä Todarmal. Extracts from AIN-I- ARBARĪ of Abul Fazi, translated by Blochmann One volume edition issued by the Royal Asiatic Society of Bengal, Bibliotheca Indica, Calcutta, 1939.) Note on page 33. Rājā Todarmal, a Khatrı by caste, was born at Lahore He appears to have entered Akbar's service during the 18th year (12-3-1573) of the emperor's reign, when he was employed to settle the affairs of Gujarāt. In the 19th year (11-3-74) We find him in Bengal in company with Mungım Khān, and three years later (1577) again at Gujarāt In the 27th year (1582) he was appointed Divān of the empire, when be remodelled the revenue system After an unsuccessful attempt on his life made by a khatri in the 32nd year (1587), he was sent against the Yūsufzāls, to avenge the death of Bir Bar In th 34th year (1589) old age and sickness obliged him to send in his resignation, which Akbar unwillingly accepted Retiring to the banks of the Ganges, he diedmor went to hell, as Bādaoni expresses himself in the case of Hindus--on the 11ch day A H 998-or 10th Nov. 1589, the same year in which Rāja Bhagwan Das died Todarmal had reached the rank of 2 chahārhazārī or Commander of Four Thousand, and was no less distinguished for his personal courage, than his financial abilities His eldest son Dhārü, a commander of seven hundred, was killed in the war with T'hatba Abu l-Fazl did not like Todarmal personally, but praises him for his strict integrity and abilities, he charges him with vindictiveness of temper and bigotry Avrangzeb said he had heard from his father that Akbar complained of the raja's independence, vanity, and bigoted adherence to Hinduism. Abu'l-Fazl openly complained of him to Akbar, but the emperor, with his usual zegard for faithful services, said chat he could not drive away an old scrvant In luts adherence to Hinduism, Todarwal may be contrassed mitb Bir Bar, who a short time before his death had become a member of the ·388 TODARANANDA Divine Faith Once when accompanying Akbar to the Punjāb. in the hurry of the departure, Todarmal's idols were lost; and as he transacted no business beforc his daily worship. he remained for several days without food and drink, and was at last with great difficulty cheered up by the emperor. Pages 376-379. 39. Raja Todar Mal, a Khatri. He was born at Lāhore. The Ma'āsır-'l-Umarā docs not record his services before the 18th year of Akbar's reign; but T. M. appears to have entered Akbar's service at a very early period. In 971, he was employed under Muzaffar, and in 972, he served under Akbar against Khân Zamān“ He held the first important post in the 18th year, when after the conquest of Gujarat, he was left there to assess that province. In the 19th year, after the conquest of Patna, he got an'alam and a naqgāra, and was ordered to accompany Mun'ım Khān to Bengal He was the soul of the expedition in the battle with Dā'ud Khan.s-kararānī, when Khan Alam had been killed, and Munim Khān's horse had run away, the Rājā held his ground bravely, and "not only was there no defeat, but an actual victory". "What harm," said T, M. "If Khān Alam is dead, what fear if the Khăn Khānan has run away, the empire is ours" After settling several financial matters in Bengal and Orissa, T. M went to court, and was employed in revenue matters. When Khān Jahãn went to Bengal, T, M, was ordered to accompany him. He distinguished himself, as before, in the defeat and capture of Dāūd. In the 21st year, he took the spoils of Bengal to the Court, among them 300 to 400 elephants. In the following year, he was again sent to Gujrat, vice Vazir Khān, who had given no satisfaction. Whilst arranging at Ahmedabad matters with Vazır Khān, Muzaffar Husaya, at the instigation of Mihr Ali Kolabi, rebelled. Vazir Khán proposed to retreat to the Fort, but T. M. was ready to fight, and defeated Muzaffar in the 22nd year, near Dholquah, which lies 12kos from Ahmedabad. Vazir Khān would have been lost in this battle, if T. M. had not come to his assistance Muzaffar, after his defeat, fled to Junagadh ·Appendir A 389 In the same year Todar Mal was appointed Vazır When Akbar left Ajmir for the Punjab, the house idols of the Raja were lost, as mentioned on page 33, Note. When the news of Muzaffar's death and the occupation of the whole of Bengal and Bihār by the rebels reached Akbar, he sent T M, Sadiq Khăn, Tarson Khān etc, from Fathptir Sikti to Bibār Muhibb Ali, Governor of Rahtās and Muhammad Masām Khăn- Farankhūdı were appointed Kumakis, or auxiliaries The latter joined the Rājă with 3000 wellequipped horse, evidently bent on rebellion T. M. managed to keep him quiet, but he reported the matter to the court The Bengal rebels, under Masüm-, Kābuli, the Qāgshāls. and Mirzā Sharafy?-Din Husayn, with 30000 horse. 500 elephants and many ships and artillery, had colleted near Mungır, and T M froms fear of treachery among his auxiliaries, shut himself up in the Fort of Mungir, instead of risking general engagement During the seige, two of bis officers, Humāyāa Farmili and Tarkhān Diwāna, joined the rebels Though suffering from want of provisions, T. M held lumself bravely, especially as he received timely remittances After the seige had lasted for some time, Bābā Khăn Qāqshāl died, and Jabārī, son of Majnūn Khān Qaqqshāl desired to leave The rebel army dispersed, Mac sūm- Kabulwent to South Bihār, and 'Arab Bahādur wished to surprise Patna, and take possession of the Imperral treasury, which Pabāt Khăn had safely lodged in the Fort of that town After sending Mac'sūm-Farankhūdi to Patna, to assist Pahär Khān, TM, and Sadıq Khān followed Mac'süm-1 Kábuli to Bihar Mac'süm made a fruitless attempt to defeat Şadiq Khãn in a sudden night attack, but was obliged to retreat, finding a ready asylum with 'Isa Khān, Zamindāt of Orisā. TM was thus enabled to report to Akbar that South Bihār, as far as Garhi, was re-annexed to the Delhi empire In the 27th year (990) T.M was made Divan, or Vakıl During this year he introduced his financial reforms which have made him so famous The third book of Āin contains his new rent-soll, or Asi-1 Jam'ı Tümăr, which superseded Muzafar's assessment. His regulations regarding the coinage have been alluded to above, and others may be found in the Akbarnāta from court ·into existence. 390 TODARĀNANDA The most important reform introduced by T, M, is the change in the language and the character used for the revenue accounts. Formerly they had been kept in Hindi by Hindu Muharrirs. T.M,ordered that all Government documents should henceforth be written in Persian. He thus forced his coreligionists to learn the court language of their rulers-a circumstance which may well compare to the introduction of the English language in the courts of India. The study of Persian therefore became necessary for its pecuniary advantages. T. M's, order, and Akbar's generous policy of allowing Hindūs to compete for the highest honours--we saw on p 363 that Män Singh was the first commander of Seven Thousand, -explain two facts, first, that before the end of the 18th century, the Hindūs had almost become the Persian teachers of the Muhammadans; secondly, that a new dialect could arise in Upper India, the Urdū, which without the Hindus as receiving medium, never could have been called Whether we attach more influence to T, M.'s order or to Akbar's policy, which once initiated, his successors, willing or not, had to follow, one fact could be borne in mind that before the times of Akbar, the Hindūs, as a rule. did not study Persian, and stood therefore politically below their Muhammadan rulers In the 29th year, Akbar honoured him by paying him a visit. In the 32nd year, a khatri, from private hatred, wounded T, M on a march at night time The man was at once cut down, When Bir Bar had been killed in the war with the Yügufzāi's, T. M was ordered to accompany Man Singh, who had been appointed commander-in-chief. In the 34th year, when Akbar went to Kashmir, T, M. was left in charge of Labore, Soon after, he applied for leave to go to the banks of the Ganges, as be was old and wished to die. Akbar let him go; but he recalled him from Hardwar, and told him that looking after his duties was more virtuous than sitting on the banks of the Ganges, T. M. unwillingly returned, but died soon after, on the 11th day of the year 993. Though often accused of headstrongness and bigotry by contemporaneous historians, T Mi's fame, as general and finan.

·Appendix Å 391 cier, had outlived the deeds of most of Akbar's grandees, together with Abu'l-Fazl and Mān Singh, he is best known to the people of India at the present day. His son Dhārū was a Commander of Seven Hundred, and was killed during the Sindh expedition, while serving under Khan Khānān People say that he used to shoe his horses with golden shoes The name Todar Mal is often spelt in MSS with the Hindi T.d and r, which explains the spelling Torel Mall, which we find in old histories Under Shābjahān also there lived a distinguished courtier of the name T. M. The Tafrin' l-Ismārat says T. M's father died when T M was quite young, and the widow was in great distress T M at an early age showed much clearness and common sense, and received an appointment as writer from a hich humble position he rose to the greatest honours (Akbar-born 949, died 1014 came to the throne 963 A H] ·Appendix B [This appendix contains a few stanzas glorifying Todarmal They are found in Manırāma's PADYASAMGRAHA (MS No 361 of 1884-86 of the Deccan College Library now deposited in the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona It appears that Manırāma may either himself be a protege of Todarmal, or was very closely connected with Pandits patronised by him Manırāma's age therefore will be between 1589 and 1650 A D approximately I am thankful to my friend Mr. P. K. Gode, the Curator of the Bhandarkar Oriental Research Institute, for having draun my attention to the above MS This appendix also contains the three stanzas found inscribed on the walls of Pandavamandapa or Draupadikunda at Benares ] १ टोडरेशयशोनद्यां बुद्बुदास्तारकवजाः । व्योमगढ़ा मृणालीव फेनबण्डोपमो विधुः॥ ६८॥ २ देवभीटोडरेशक्षितिपतितिलकश्वेतमानैर्यशोभि- जाते गीर्वाणधुम्दे तव शिवसदृशे कौतुकं तत्र जातम् । भन्योन्यं सर्वदेवा नतिततिविनताः श्रीमहादेवयुद्धया जाता लक्ष्म्या च कृष्णे पुनरपि च शिवे योजिता रएिपाता.॥६९ ॥ ममेवतो। Both found on fol 6 . ३ दीप सरपमन्दिरे परचमूरात्रौ च चण्डपुतिः शत्रो संगरसागरेण भगवासाक्षात्पुनाडयः । विपुढेरिकुलाचले मुमनसां पन्दे सुषणांवलो राबोररममनामनपोमांति प्रतापानल. ॥ ८॥ मम। Found on fol. 7. ५०

·394
TOPARĀNANDA, Appendur B
४
कालिन्दी फामकेलो कलयति न कलां केरली केलितल्पं
कर्णाटी कर्णकूपे कमलकलिकया नापि कान्तिं करोति।
गौडी गत्वा गुहायां ग[मयति गुरुतां गुर्जभूज [प्र] देशे (१)
तैलङ्गी तलवार्ता त्यजति त नितरां टोडरेशप्रयाणे ।।
ममेवेदम् ।
Found on fol. 9.
याने श्रीनृपटोडरस्य सकलं केतुं निरीश्यारुणं
यात्रादुन्दुभिदीर्घनिस्वनदलब्रह्माणुरक्तभ्रमात् ।
धाता व्यनमतिः प्रपश्यति पुनः संधाय हेतुं भयात्
सूर्यो भूश्च कम्पति मुहुप्रैलोक्यमावर्तते ॥१२॥
ममेव ।
Found on fol. 10
६
Benares Draupadi Kunda Inscription dated Samvat 1616
1.c.1589A D.
प्रत्यार्थक्षितिपालकालन xxxx नै दृतिका-
मुद्राङ्गप्रकटप्रतापनपनप्रोमासिताशामुने।
क्षोणीशंकवरे प्रशासति महीं तस्मिनृपालावली.
स्फूजन्मीलिमरीचिवीविरविरोदश्वत्पदाम्मोहे ॥२॥
तद्वाज्यकधुरंधरस्य यसुधासाम्राज्यदीक्षागुरोः
धीमण्डनयंशमण्डनमणेः श्रीटोडरमापतेः।
धमाधविधी समाहितमतेरादेशतोऽचीकर
दापी पाण्डयमपडपे. धनो(?)गोविन्ददासः सुधीः ॥२॥
ऋतुनिगमरमामासगिते (१६.६) यत्मरेशे
सुरतिकृतिहिती टोडरक्षोणिपालः |
विहिराविविधताऽनीकरचारपाणी
विमएमतिमा पदमोपाननिय ॥३॥

·APPENDIX C [This Appendix supplies information on Sections of the Todarānanda and their Mss so far traced in different libraries ] Sections of the Todarānanda In the introductory portion of the Todarānanda, it is stated that the work is divided into the following 22 sections (1) Sarga, Creation (primary and secondary), (2) Avatāra, incarnatlons (ten incarnations of Visnu). (3) Kālagananā, calculation of time, (4) Kālanırnaya, fixing up of (suitable) time and date for the performance of various religious rites, (5) Desa, suitable places of residence houses etc. (6) The Sanskāras of a twice-born, (7) Ācāra, daily conduct, (8) Suddhi, the ques tion of purity and impurity as a result of the birth or death of person in the family. (9) Srāddha, annual or periodical offerings to the Dead, (10) Varsakrtya, observances during the year (11) Vratas or vows, (12) Pratisthā installation of images (13) Devapūjā, daily worship of deities, (14) Dāna, gifts, (15) Santika (Paustika), pacification of deities and performances to bring about prosperity, (16) (Tirtha) Yatrā Pilgrimage to holy places, and also warfare, (17) Vivāba. marriage (18) Vyavahāra, legal procedure, (19) Rājanıtı Politics or State-craft (20) Prāyascitta, expiation for sinful deeds, (21) Karmavipāka, fruits of good and bad acts to be experienced in the next life and (22) Ayurveda, science of medicine There is in the Anup Sanskrit Library, Ms No 2376 of the STMARET dealing with the topic of Arslita This is not mentioned in the list of sections, Of these 23 sections, Mss of Rājaniti and Karmavipāka have not been traced so far, but Mss of the remaining 21 sections are traced and available some in fragmentary conditions and others complete We have no reason to doubt that the sections on Rājaniti and Karmayıpāka were not prepared, but were in the plan of the work, and may have been lost Unfortunately no Ms, even in fragments, is so far traced Chance alone will decide whether these sections are still extant To enable the investigators to fill up the lacuna in our material, I give below the list of Mss of different sections ·396 TODARANANDA which are available today either in the Anup Sanskrit Library (ASL) at Bikaner or elsewhere, together with full descriptions of Mss, in ASL examined by me It should be noted that each section is called Saukhya and sub-section of each Saukhya is called a Harsa 1 Sargasaukhya There are so far only two Mss. of this section known and both of them belong to ASL. Both these Mss are fully used for fixing up the text as presented in this volume The Mss are fully described in the Introduction 2 Avatārasaukhya Only two Mss of this section are traced so far Of these one is complete and the other fragmentary Both the Mss belong to ASL are fully used for the edition in this volume and described in the Introduction 3 Kalagananā or Jyotisa Saukhya This section consists of three main subsections, Samhitā, Ganita and Horā or Jătaka In addition, there are a few subsections allied to the topic of Jyotisa and are casually mentioned as such at the end of Grhasaukhya or Desasaukhya Ms No 2381 of ASL (see under Sec 5) as follows आदावद्भुतसौख्यानि व्यवहारस्ततः परम् । संस्काराः परतश्चापि विवाहादिनिरूपणम् ॥ १॥ यात्राप्रकीर्णकं चापि वास्तुसौख्यमिति क्रमात् । सप्तप्रकरणी चेति संहितासौस्यमिप्यते ॥ २ ॥ It is clear from the above that the Mss going under the name of the Jyotisa or Samhitā Saukhya may contain any of the above sections One of the sections of this Jyotisa or Samhitā relates to Kālagananā The first (two) parts of Samhitā Saukhya seem to bave another name, viz, Adbhuta Saukhyas Ms No 2383 of ASL casually mentions the Jyotisa part of the Samhita Saukhya as Adbhuta Khanda इति निमित्तपाकाप्याय । इति श्री- मम्मदा टोडरानन्दे सहितासौत्ये असतगड समाप्त ।। मवत् १७०३ चेत् स द्वितीया सोम ATT Name of Vyavahāra in the prakarnas of Samhitā Sauklıya may look strange here at first sight but there are two sections going under the name of Vyavahāra in the Todarīnanda, one dealing with legal procedure (Mss Nos 2371 and 2372 of ASL and No 366 of 1875-76 of BORI Library) and the other dealing with the Jyotisa topics (Ms No. 2373 of ASL) I now give the ·Appendır C 397 description of Mss of the Jyotisa (Samhitā) Saul hyr which are available in ASL and BOR I Collections There are in all five Mss of this Saukhya actually accessible and cramın'd by me three in ASL and two in BORI Aufrecht mentions onc Kācm 11, but I am unable to get it All these Mss have more or less the same beginning and end Here it is from one of them श्रीमन्महागणाधिपतये नम | श्रीवरदमूर्ति यति !! कृपापाद्रवीक्षां समासाद्य यस्य प्रमाथी प्रमध्नाति दैत्यान्समस्तान् । विधाता जगनिर्मिमीते मुरारि प्रजा पालयत्येनमीड गणेशम् ॥१॥ निजभक्तजनाय दातुकाम कमला य कमलान्तराललीनाम् । स्वकरै प्रविकाशयत्यजत्र वरिवस्ये सवितारमादिदेवम् ॥२॥ यत्कीर्त्या विजितो भुजगमपति पातालमध्यास्त य- द्वाणीनैपुणमाधुरीपु विजितो वाचा पति स्वर्गत । दग्धारिब्रज (१) यत्प्रतापशिखिना धूमस्य लेखा व्यथा दिन्दी लक्ष्म स टोडरक्षितिपति यात्समा कोटिश ॥३॥ तदाशया ज्योतिपसौख्यमेत दारभ्यते पपिडतसौरयहेतो । त्रिस्कन्धपारगमदैवविद्धि समूलसिद्धान्तनियद्धयुक्ति ॥ ४॥ घसिष्ठादिमुनिप्रोक्त शास्त्रमालोक्य तत्त्वत । साह स्कन्धत्रयोपेत ज्योति शास्त्रं निरूप्यते ॥५॥ इह खलु सफलश्रौतस्मातकापयिकतया ज्योति शास्त्रमवश्यमध्ये तव्य etc (From Ms No 2383 of ASL) Ms No 2384 and 2385 of the ASL are identical with the above but No 2385 is incomplete having only 80 folia from the beginning ·398 TODARANANDA BORI Library has two Mss, No 317 of 1882-83, which is complete and No 915 of 1886–92 which has several fola missing at the beginnig The first of these ends इति निमित्तपाकाध्यायः । शिवार्पणमस्तु । शिवमस्तु । संवत् १६७२ फाल्गुन वदि तृतिया । नृसिंह जोपीमिदं टोडरानंदश्च पुस्तकं । पत्रे १७९ काश्यां विश्वेश्वरसंनिधौ लिखितं जगत्कल्याणहेतवे । ग्रंथसंख्या ३५००, (In different hand) स्वस्ति सिवत् १७८८ महाशुदि ५ ग्रंथ सुखसंहिता टोडरानंदकृता। पत्र १७१ पंड्या दिवाकरसुनरत्नेश्वरेणेदं पुस्तकं घेचाण लीधु छ । वीरेश्वर पठनार्थ॥ It is clear from the above that the Ms is a contemporary Ms prepared at Benares, and after some 100 years it was sold to Ratnesvara Pandya for the use of his son Vitesvara Ms No 915 of 1886-92 of BORI collection, though lacking in some folia at the beginning, has an interesting ending as follows (folio 124) इति निमित्तपाकाध्यायः । इति श्रीमन्महाराजाधिराजटोडरमल्लकारिते श्रीमदैवज्ञानतसुननीलकंठविपश्चिद्विरचिते टोडरानन्दे सहितासौख्यं समाप्त | This and several other references (see Kane, History of Dharmasāstra, Vol I, sec 104, pp 421-23 and footnotes thercon, S B Disst, भारतीय ज्याति शास्त्र, PP 274-276) point out clearly that the Jyorisasaukhya was written by the famous astronomer- Astrologer Nilakantha at Benares His son Govmda (on the authority of SB Dixit) says that Nilakantha was a great scholar well-versed in Mitānsā and Sankhya also, and was a pandit patronised by Akbar There is also a corroborative evidence available from the Introductory portion of गृहसौरय, prors, or was where the author, presumably Nuakantha, refers to his father Ananta as follows यत्पादाम्बुजमायकि संसेव्याप्तसन्मतिः। जयत्येप गुरु साक्षादनन्तो भक्तवत्सलः॥ Ve thus discover the name of one of the several Pan lits employed by Todumal in preparing this encyclopaedic world ·Appendix c 399 The second subsection of the Jyotisa Saukhya is Ganita. We have only onc Ms. of this section, No. 2379 of ASL. It begins:- श्रीमन्महागणाधिपतये नमः॥ नत्या ब्रह्मरमेशशंकरशिवालम्बोदरान्भक्तितो वाग्देवीमपि बुद्धिभवकरी सूर्यादिपेटांस्तथा । देवशानिगिलागमार्थकुशलानाय सत्यानसौ चूते ज्योतिपसौख्यमर्थवहुलं श्रीटोडरमापतिः ॥१॥ विज्ञायते किमिह सायनचं खसंख्यां चन्द्रादिका च कियती तिथिरत्र केति । घारौघकः किमथ भं तनुधर्भकृत्ये नैतद्विना प्रथममों तदतः पठन्ति ॥ २॥ शाकोऽभ्यसमुद्रचन्द्ररहितः (१४९४) शाखाब्दपिण्डीभयद रामान्यङ्गयुगान्वितः (४६७३) स च भवेद्यातोऽब्दसंघः कले। (१९५५८८००००) व्योमाभ्राभ्रखनागसिन्धुरशरार्थाद्देन्दुभिः संयुतः सत्या ( ? ) सृष्टिसमुद्योऽब्दनिचयः श्रीसूर्यसिद्धान्ततः ॥३॥ It ends इति श्रीटोडरानन्दान्तर्गते गणितसाख्ये पर्वसंभवाधिकारः समाप्तः ॥ There is a commentary called उदाहरण on the गणितमौरय. It is represented by Ms. No. 2380 of ASL. It ends अत्यद्भुतं नलकयन्त्रमिदं सुबोध सद्युक्तियुक्तमुडुखेचरशोधनं च । नानामतैकशरणं सुखदं व्यधत्त श्रीटोडरेन्द्रनृपतिर्जगतो हिताय ॥ इति नलकयन्त्राभ्याया।इति टोडरानन्दान्तर्गतगणितसौख्यस्य टीका समाप्ता || शुभमस्तु॥ We get some interesting information from the above: The TRIET takes the starting year 1494 of the Saka era, which corresponds to गतकाल 4673. This year corresponds to 1629 of the Vikrama era and 1572 A D This helps us to fix the date of the compozition of all of tifatahes and also of the Todarānanda.

·400
TODARANANDA
The third section of the Jyotisasaukhya is Horāsaukhya
or Jātakasaukhya It is represented by one Ms, No 2382 of
ASL It begins:-
प्रणम्य गणनायकं सकलसंपदा दायक
विरश्चिहरशंकरानखिलशंकरान्भक्तितः।
ग्रहाननघविग्रहान्गिरमथो शुभाशीरिं
करोति नृपटोडरो विविधसौख्यदं जातकम् ॥ १॥
श्रीमद्वसिष्ठभृगुगर्गपराशराद्यै-
धर्मप्रवर्तनपरैर्यदभापि पूर्वम् ।
पश्चाद्वराहमिहिरादिसुरावतारै-
स्तद्धर्मशर्मदमिदं क्रियते सुशास्त्रम् ॥२॥
अहो सुरगणैरिद विविधयुक्तियुक्तं कृतं
तदुत्तममनेकधा तवतारि गोत्रामरैः।
तदुक्तिरससागरं समवगाह्य सम्यग्वे
तदुत्तमपदार्थवल्ललितहौरिक शास्त्रकम् ॥३॥
भूयो जातकसहिता विरचिता श्रीमद्वराहादिभि-
स्तासों सारमशेपमेकत इह ख्यातुं मदीयोद्यमः ।
तद्याचे बहुधा बुधा वरतरं स्याञ्चेदिदं तुभ्यतां
नो चेत्तकृपया विचिन्त्य सुदृढ संशोध्य सलिख्यताम् ॥४॥
It ends
इति टोडरानन्दे ज्योति शास्त्रे होरासौख्ये द्रेष्काणरूपाध्यायः ॥
यालाग्योधार्थमिदं व्यधत्त
श्रीटोडरेन्द्रो नृपतिर्मनीपी।
होरासुर दैवविदस्तदेत-
.द्विमत्सरा वीक्ष्य मुदं लभन्ताम् ॥ १॥
As mentioned above, there is a Mis, No 2373 of ASL,
called Vyavatāra Saukhya or Jyotisavyavabāra Saukhya, and
It must be described here
It begins:-
।। श्रीगणेशाय नमः॥
नमस्यामो महेशानं याग्देवी भारफरादिकान् ।
पहाम्शालमांच गर्गसत्यपुर.सरान् ॥ १॥

·Appendix C
401
हेरम्बमम्बामपि च प्रणम्य
गोविन्दपादाम्बुजानिष्ठचेताः।
जगद्धिताय व्यवहारसौख्यं
ग्रूते स्फुट टोडरमलभूपः ॥२॥
प्रामानिनारदयसिष्ठमुखैः प्रणीत-
मालोज्य शास्त्रजलाधं सुमतिःप्रगल्भः ।
सारं हवे किमपि लल्लवराहसत्य-
श्रीश्रीधराघुदितशास्त्रमतानुसारि ॥३॥
तत्रेदमाहुः etc.
It ends
विशेषणे प्रहस्नानं जपहोमादि शान्तिकसौख्ये द्रप्टन्यः ॥ इति
गोचरप्रकरणम् ।
This Vyavahāra Saukhya is clearly one of the seven Pra-
karanas of Sambıta-Saukhya There is an incomplete Ms
of the Jyotisa Saukhya in the Sarasytıbhavana Library at
Benares
Kälanırnaya Saukhya or Samaya Saukhya Of this
section there is one Ms, No 2375 in ASL
Aufrecht men-
tions one more, Radh 18 I have carefully examined the
Bikaner Ms which contains full text of this section
It con-
tains 57 folios 11 inches by 5 inches with 10 lines to a page
and about 35 letters to a line. It once belonged to the collec-
tion of Fratar It begins
॥श्रीगणेशाय नमः॥
कौशल्याकणभिक्षुकीनिधिघटो लावण्यलक्ष्मीघटो
रक्षोदुर्दवदग्धकाननमधुः सीताचकोरीविधुः ।
पौलस्त्यादिधनान्धकारतरणिः सद्वारतेजोरणिः
पायादुत्तरकोशलेशालशागस्त्य. पुमानीहितम् ॥१॥
नन्दग्रामललामवामनयना यूयं जगन्मातरः
सेव्या, सर्वजनैरहं तु मुरली सेवे मुद्रोहिण ।
यत्पीतोज्झितमच्युताधरगलनादापदेश सुधा
लेशं सामि निपीय नृत्यथ मुदा मत्ता यलात्ताण्डवम् ॥२॥

·400
TODARANANDA
The third section of the Jyotisasaukhya is Horāsaukhya
or Játakasaukhya It is represented by one Ms, No 2382 of
ASL It begins:
प्रणम्य गणनायकं सकलसंपदा दायक
विरश्चिहरशंकरानखिलशंकरान्भक्तितः।
ग्रहाननधविग्रहान्गिरमथो शुभाशीरि
करोति नृपटोडरो विविधसौख्यदं जातकम् ॥ १ ॥
श्रीमद्वसिष्ठभृगुगर्गपराशराद्यै-
धर्मप्रवर्तनपरैर्यदभापि पूर्वम् ।
पश्चाद्वराहमिहिरादिसुरावतार-
स्तद्धर्मशर्मदमिदं क्रियते सुशास्त्रम् ॥ २॥
अहो सुरगणैरिद विविधयुक्तियुक्तं कृतं
तदुत्तममनेकधा तवतारि गोत्रामरैः।
तदुक्तिरससागरं समवगाह्य सम्यग्वे
तदुत्तमपदार्थचल्ललितहौरिक शास्त्रकम् ॥ ३॥
भूयो जातकसहिता विरचिता श्रीमद्वराहादिभि-
स्तासां सारमशेपमेकत इह ख्यातुं मदीयोद्यमः ।
तद्याचे बहुधा वुधा वरतरं स्याञ्चेदिदं तुष्यतां
नो चेत्तत्कृपया विचिन्त्य सुदृढ़ संशोध्य संलिख्यताम् ॥ ४॥
It ends
इति टोडरानन्दे ज्योति शास्त्रे होरासौख्ये द्रेष्काणरूपाध्यायः॥
बालावयोधार्थमिदं व्यधत्त
श्रीटोडरेन्द्रो नृपतिर्मनीषी।
होरासुखं दैवविदस्तदेत-
.द्विमत्सरा वीक्ष्य मुदं लभन्ताम् ॥१॥
As mentioned above, there is a Ms. No 2373 of ASL,
called Vyavatära Saukhya or Jyotisavyavahāra Saukhya, and
It must be described here
It begins :-
॥ श्रीगणेशाय नमः॥
नमस्यामी महेशानं वाग्देवी भास्फरादिफान् ।
हाम्शालमांश्च गर्गसत्यपुर-सरान् ॥ १ ॥

·Appendix C 401 हेरम्बमम्बामपि च प्रणम्य गोविन्दपादाम्बुजनिष्ठचेताः। जगद्धिताय व्यवहारसौख्यं ते स्फुटं टोडरमल्लभूपः ॥२॥ ब्रह्मात्रिनारदपसिष्ठमुखैः प्रणीत- मालोड्य शास्त्रजलधि सुमतिः प्रगल्भ । सारं वे किमपि लल्लवराहसत्य- श्रीश्रीधराधुदितशास्त्रमतानुसारि ॥ ३ ॥ तत्रेदमाहुः etc. It ends विशेपो ग्रहस्नानं जपहोमादि शान्तिकसौख्ये द्रष्टव्यः॥ इति गोचरप्रकरणम् ॥ This Vyavahāra Saukhya is clearly one of the seven Prakaranas of Samhita-Saukhya There is an incomplete Ms of the Jyotisa Saukhya in the Sarasvtibhavana Library at Benares Kālanıynaya Saukhya or Samaya Saukhya Of this Aufrecht mensection there is one Ms, No 2375 in ASL tions one more, Radh 18 I have carefully cxamined the Bikaner Ms which contains full text of this section carns 57 folios, 11 inches by 5 inches with 10 lines to a page and about 35 letters to a linc. It once belonged to the collection of क्वीन्द्राचार्य It begins . ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ कौशल्याकणभिक्षुकीनिधिघटो लावण्यलक्ष्मीघटो रक्षोदुईवदग्धफाननमधुः सीताचकोरीविधुः । पौलस्त्यादिघनान्धकारतरणिः सदारतजोरणिः पायादुत्तरकोशलेशालशागस्त्यः पुमानहितम् ॥ १॥ नन्दप्रामललामरामनयना यूयं जगन्मातरः सन्या. सपंजनेरदं तु मुरही सेये मुरदोहिण । यापीतोसितमच्युतापगलमादापदेश मुधा सेश मामि निरीय नृयय मुदा मना यलाताण्यम ॥२॥ It con- ·402 TODARANANDA येनकेन सुरासुराजिपु पुरा देवा जयं लम्भिता रामाद्या वनवासिनोऽपि यदवष्टम्भेन जिग्युः परान् । सोऽयं धर्मभटो मया जित इति भ्रान्ति कले जह्यसौ मूलं चूतसुरादि ते हि खनति श्रीटोडरेन्द्र धितः॥३॥ राक्षा टोडरमल्लेन प्रणम्य हरिशंकरौ । ग्रन्थेऽस्मिंस्तम्यते सौख्यं सतां समयनिर्णयात् ॥ ४॥ नम्बखण्डदण्डायमानस्य कालस्य निरूपणमप्रयोजकमयत्नसाध्यं वेति तदर्थमयमारम्भः etc. The work deals with the following topics: वत्सरनिर्णय, अयनविचार, ऋतुविचार, पक्षनिर्णय, मासनिर्णय, वसन्तादिपदशक्तिनिर्णय, मुहूर्तनिर्णय, मलमासनिर्णय, संक्रान्तिनिर्णय and दिननिर्णय. 5. Desasaukhya or Grhasaukhya or Vastusaukhya. Therc is one Ms, No. 2381 11 ASL. Aufrecht mentions two more, NP VIII.54 and IX.56, which are no more accessible to us. The Sarasvatibhavana Library of Queen's College at Benares has one Ms. I have examined the Bikaner MS. which has 29 folios, 11 inches by 5 inches with 11 lines to a page and about 42 letters to a line The total volume 1s 950 ग्रंथ. It begins: ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ यनामस्मरणाद्यान्ति विलयं विनसंचयाः। तं नमस्ये गणाधीशं भजद्भयो बुद्धिदायकम् ॥ १ ॥ यत्पादाम्युजमाध्वीकं संसेव्यावाप्तसम्मतिः। जयत्येप गुरुः साक्षादनन्तो भक्तवत्सलः ॥२॥ गोविन्दपादकमलद्वययोजितमानसः । गृहसौख्यं तनोत्येप श्रीटोहरमहीपतिः ॥ ३॥ वसिष्ठगर्गप्रह्मोक्तं विश्वकर्मादिनिर्मितम् । चराहलल्लन्याख्यातं शास्त्रतत्त्वं विमृश्य च ॥४॥ निरुगयामो विदुषां संतुष्य धास्तुनिर्णयम् । यथामति धनारोपे (ग्य?) सौख्यकातिविवृद्धये ॥५॥ अथ विविधप्रशनिरुपणायमपूर्वमनः प्रथमः प्रवेशः etc.

·Appendix C 403 It ends: इति श्रीमन्महाराजाधिराजधीटोडरमल्लविरचिते टोडरानन्दे वास्तु- सौख्यं संपूर्णम् ।। यदक्षरपदभ्रष्टं मात्राहीनं तु यद्भवेत् । तत्सर्व क्षमता देव रामनाम नमोऽस्तु ते ॥१॥ श्रीकृष्ण ॥ आदावद्वतसौख्यानि व्यवहारस्ततः परम् । संस्काराः परतश्चापि विवाहादिनिरूपणम् ॥२॥ यात्राप्रकीर्णकं चापि वास्तुसौख्यमिति क्रमात् । सप्तप्रकरणी चेति संहितासौख्यमिप्यते ॥३॥ यत्र नोक्तं कुकृतं तु यहा सद्भिस्तु संशोध्यमिदं प्रयत्नात् । ईर्ष्यादिना दुष्टमतिः खलस्तु तुष्टोऽस्तु तात्पर्यविमूढवुद्धिः ॥ ४ ॥ इति संहिताखण्डः संपूर्णः ॥ As indicated above, the Pandit in charge of this section must be the famous astronomer-Astrologer Nilakantha, son of Ananta 6 Sanskarasaukhya This is one of the seven prakaranas constituting the Samhitāsaukhya as mentioned under sec 5 above The author must therefore have been Nilakantha There are two Mss, Nos 2362 and 2363 in ASL, and one more in the Library of Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta, which has first six folios missing I have carefully examined both the Mss in Bikaner They are identical in contents No 2362 18 a composite MS, there being change of handwriting, ink and pen from folio 27b It begins ओ सिद्धि ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ गणेशानं नमस्कृत्य टोडरंन्द्रमांमुजा। संस्कारसौख्यं विदुषां तुष्टयैतत्तन्यते स्फुटम् ॥ गृहस्थानां पुत्रामाने etc. It ends इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीटोडरमल्लविरचिते टोडरानन्द ज्योतिपे सौख्ये संस्कारनिरूपणम् ॥शुभमस्तु ॥ संवत् १७३७ समये माघसुदि ११ रखा। शुभं । लेखक नरसिंघदाश कायस्थोपि ॥

·402 TODARANANDA येनकेन सुरासुराजिपु पुरा देवा जयं लम्भिता रामाद्या वनवासिनोऽपि यदवष्टम्मेन जिग्युः परान् । सोऽयं धर्मभटो मया जित इति भ्रान्ति कले जासौ मूलं घूतसुरादि ते हि खनति श्रीटोडरेन्द्र श्रितः ॥ ३॥ राशा टोडरमल्लेन प्रणम्य हरिशंकरौ। ग्रन्थेऽस्मिंस्तन्यते सौख्यं सतां समयनिर्णयात् ॥ ४॥ नन्वखण्डदण्डायमानस्य कालस्य निरूपणमप्रयोजकमयत्नसाध्यं वेति तदर्थमयमारम्भः ete. The work deals with the following topics: वत्सरनिर्णय, अयनविचार, ऋतुविचार, पक्षनिर्णय, मासनिर्णय, वसन्तादिपदशक्तिनिर्णय, मुहूर्तनिर्णय, मलमासनिर्णय, संक्रान्तिनिर्णय and दिननिर्णय 5. Desasaukhya or Grhasaurhya or Vastusaukhya. There is one Ms., No. 2381 in ASL. Aufrecht mentions two more, NP VIII. 54 and IX. 56, which are no more accessible to us. The Sarasvatibhavana Library of Queen's College at Benares has one Ms. I have examined the Bikaner Ms. which has 29 folios, 11 inches by 5 inches with 11 lines to a page and about 42 letters to a line The total volume 1s 950 ग्रंथ. It begins: ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ यन्नामस्मरणाधान्ति विलयं विघ्नसंचयाः। तं नमस्ये गणाधीशं भजयो वुद्धिदायकम् ॥१॥ यत्पादाम्बुजमाध्वीकं संसेव्यायाप्तसम्मतिः। जयत्येष गुरुः साक्षानन्तो भक्तवत्सलः ॥२॥ गोविन्दपादकमलद्वययोजितमानसः । गृहसौख्य सलोत्पेर श्रीोडरमहीपतिः॥३॥ पसिष्टगर्गब्रह्मोक्तं विश्वकर्मादिनिर्मितम् । वराहलल्लन्याख्यातं शास्त्रतत्त्वं विमृश्य च ॥ ४ ॥ निरूपयामो विदुषां संतुष्टय वास्तुनिर्णयम् । यथामति धनारोपे (ग्य?) सौख्यकीर्तिविवृद्धये ॥ ५॥ अथ निविधप्रवेशानिरूपणावमोऽपूर्वसंत प्रथमः प्रवेश: etc.

·. Appendix C 405 मनविधि, प्रातःस्नानादि, वेदाध्ययन, मङ्गलाचार, मध्याह्नस्नान, स्नानोत्तर- कर्म, पुण्डविधि, प्रातःसंध्या, ओंकारमाहात्म्य, संध्यामन्त्रानुक्रमणिका, प्राणायामविधि, जपविधि, तर्पण, देवपूजा, वैश्वदेव, अतिथिपूजन, भोजनविधि, ताम्बूलभोजन, भोज्याभोज्यविचार, अमक्ष्य, पशुहिंसाप्रति- पेध, भोजनोत्तरकर्म, रजस्वलाधर्म, गोशुश्रूपा and पुराणश्रवणविधि. 8 Śuddhısaukhya. This section deals with the question There is only one Ms, No 2366 of ASL , known so far It has 90 folia, 113 inches by 5 inches with 10 lines to a page and about 38 letters to a line - The / Ms once belonged to the matatari collection The Ms is dated Samvat 1638 (1582 A D) and is thus a contemporary . of purity and impurity Ms It begins: शुद्धिं यान्ति जगन्ति धूर्जटिजटाजूटाटवीवारिणा यत्पादाम्बुजनिर्गमातिगुरणा मन्दाकिनीवारिणा । यन्नामस्मरणातिमग्नमनसः प्राञ्चः पुमांसो महा- तीर्थाम्यत्र पवित्रयन्ति हरये तस्मै परस्मै नमः॥१॥ जाते ब्रह्मणि किं भवान्प्रथमतः स्नातः समुद्राम्भसा पाथोनाथसुते विचारय चिरं जातासि किं पुत्रिणी । एवंवादिनि शाfिणि स्मितसुधासंदोहसंभाविता लक्ष्म्या नम्रमुखटियो नवनवा दृग्भगयः पान्तु वः॥२॥ वाचः प्राचां प्रवाचामपि निगमपुराणादिभेदेन भिन्ना विस्तीर्णास्तासु कुण्ठाम्कलिगलितहृदो हन्त लोकान्विलोक्य । बुद्धया निर्णीय सारं विबुधपरिपदा तेषु सौहार्दभाजा राजा श्रीटोडरेन्द्रो निशदमतितरां शुद्धिसौख्यं तनोति ॥३॥ आदिष्टे श्रुतिभिश्चिरंतनमुनिस्तोमैर्मुहुः शीलिते प्राचां पुण्यपथे दुरुक्तिशतकैम्लिष्टे जनालस्यतः। मालिन्यान्यपनीय संग्रहामिपादेनं परिष्फुर्वतो भूयादेष परिश्रमोऽपि जगदानन्दाय भूमीपतेः॥४॥ अथ शुद्धः सकलपैदिककर्मागतया शुद्धिर्निरूप्यते etc This work deals with the following topics जाताशौच, मृताशौच, नारायणयाल, यतिक्रिया, विष्णुयलि, शोका- पनोदन, पिण्डदान, पुत्रलक्षण, देहादिशुद्धि, भूमिशुद्धि, उदकशुद्धि, वलशुद्धि And पशुद्धि ·404 TODARANANDA 7 As indicated above the Pandit in charge of this section must have been Nilakantha The word saiah nie seems to have misled some scholars but it is one of the prakaranas of Samhitā Saukhya, and the subject matter is treated from the astronomical point of view The work deals with the following topics प्रथमार्तवनिरूपण, गर्भाधान, पुंसवन, अनवलोभन, सीमन्तोन्नयन, जातकर्म, षष्ठीजागर, नामकरण, तृतीये मासि शिशुनिष्कमण, कर्णवेध, अन्नप्राशन, चूडाकरण, विद्यारम्भ, उपनयन, अनध्यायविधान, मौजीवन्धन, समावर्तन. It does not deal with fair as there is a separate work treating that topic It mentions कच्छपन्ध and छुरिकावन्धन as सस्कार for the क्षत्रिय caste Acāra Saukhya This section deals with the daily conduct of the four castes There are two Mss of the work available, both in ASL, Nos 2364 and 2365 Of these No 2365 is written in Samvat 1631 (1574 A D) and is thus a contemporary Ms It once belonged to teatari collection The work begins : गद्गापादजलं जले कनु भवेत्स्नानं न निर्णीयते संध्या लोचनयोः समं मुकुलनात्पूर्वाथवा पश्चिमा । ता के स्वत एव जन्म सकल पूर्ण स्वनामस्मृते रित्याचारविधौ थियोपहसितो विष्णुः शिवायास्तु नः॥१॥ यस्याचारविधिधेिरपि चमत्कारं मनस्यावह- लक्ष्मीनायकपादपद्मभजने सर्वात्मना निष्ठितः। आचार सविशेषमेप नियतं दैनंदिन दर्शयन् प्रत्यं सज्जनसंमदाय तनुते श्रीटोडरक्षमापतिः॥२॥ From the style and method. I feel that this section must have been prepared by Pandits who prepared Titale and अवतारमोश्य The Acāra Saukya deals with the follok ing topics आचारादेश-आचारमूलपरिभाषा, स्नातक, दर्भ, समिध्, होमीय. द्रव्य, प्रणव, धाग्य, आचारानुकम-भाशयशुचि, शौच, दम्तधायन, भाय.

·Appendux C 405 मनाविधि, प्रातःस्नानादि, वेदाध्ययन, मङ्गलाचार, मध्याह्नस्नान, स्नानोत्तर- कर्म, पुण्ड्रविधि, प्रात:संध्या, ओंकारमाहात्म्य, संध्यामन्त्रानुक्रमणिका, प्राणायामनिधि, जपविधि, तर्पण, देवपूजा, वैश्वदेव, अतिधिपूजन, भोजनविधि, ताम्बूलभोजन, भोज्याभोज्यविचार, अभक्ष्य, पशुहिंसाप्रति - पेध, भोजनोत्तरकर्म, रजस्वलाधर्म, गोशुश्रूषा and पुराणश्रवणविधि. 8 Suddhisaukhya This section deals with the question There is only one Ms, No 2366 of ASL, known so far. It has 90 folia, 11) inches by 5 inches with 10 lines to a page and about 38 letters to a line • The Ms once belonged to the कवीन्दाचार्य collection dated Samvat 1638 (1582 A D) and is thus a contemporary of purity and impurity The Ms is Ms It begins: शुद्धिं यान्ति जगन्ति धूर्जटिजटाजूटाटवीवारिणा यत्पादाम्बुजनिर्गमातिगुरुणा मन्दाकिनीवारिणा । यन्नामस्मरणातिमनमनसः प्राञ्चः पुमांलो महा- तीर्थान्यत्र पवित्रयन्ति हरये तस्मै परस्मै नमः ॥१॥ जाते ब्रह्मणि किं भवान्प्रथमतः स्नातः समुद्राम्भसा पाथोनाथसुते विचारय चिरं जातासि किं पुत्रिणी । एवंयादिनि शाहिणि स्मितसुधासंदोहसंभाविता लक्ष्म्या नम्रमुखथियो नवनवा दृग्भगयः पान्तु वः॥२॥ वाचः प्राचां प्रवाचामपि निगमपुराणादिभेदेन भिन्ना विस्तीर्णास्तासु कुण्ठाम्कलिगलितहृदो हन्त लोकाम्विलोक्य । बुद्धया निर्णीय सारं विवुधपरिपदा तेपु सौहार्दभाजा राजा श्रीटोडरेन्द्रो विशदमतितरां शुद्धिसौख्यं तनोति ॥३॥ आदिष्टे श्रुतिभिश्चिरंतनमुनिस्तोमैर्मुहुः शीलिते प्राचां पुण्यपथे दुरुक्तिशतकैलिऐ जनालस्यतः। मालिन्यान्यपनीय संग्रहमिपादेनं परिष्कुर्वतो भूयादेष परिशमोऽपि जगदानन्दाय भूमीपतेः॥४॥ अथ शुद्धः सकलवैदिककर्मागतया शुद्धिर्निरूप्यते etc. This work deals with the following topics जाताशौच, मृताशौच, नारायणयलि, यतिक्रिया, विष्णुवलि, शोका- पनोदन, पिण्डदान, पुषलक्षण, देहादिशुद्धि, भूमिशुद्धि, उदकशुद्धि, यस्त्रशुद्धि and पानशुद्धि.

·406
TODARANANDA
9 Sraddha Saukhya
There is only one Ms, of this
section so far known It belongs to BORI and bears No 257
of 1884-87 Unfortunately, the Ms is incomplete, having no
beginning nor end, and further, its condition is very bad In this
Ms there are 164 folios 11 inches by 5 inches with 10 lines
to a page and about 43 letters to a line It is therefore impossi-
ble to give any further details of this section
10 Varsakriya Saukhya This section is represented by
only one Ms. No 2368 of ASL It has 58 folios, 11 inches
by 5 inches, with 12 lines to a page and about 48 letters to a
line, It once belonged to the collection of Fiqrart It begins:
जगत्पातु जगत्पातुरद्रियज्ञभुजोऽनुजः ।
गोवर्धनगिरिच्छत्रे दण्डता येन मण्डिता ॥१॥
लज्जावज्रकपाटमुत्पलदृशामुद्घाट्यन्दोलयन्
पृथ्वीमुत्पथयाकलिन्दतनयामद्रीनपि द्रावयन् ।
कुर्वन्किं च सदागतेरपि गतिस्तम्भं सदा टोडर-
क्षोणीन्द्रस्य शुभं करोतु मुरलीनादो मुरदोहिणः ॥२॥
राजा राजति राजमण्डलशिरोलंकारभूपामणि-
श्रेणीभूपितपादपङ्कजनखज्योत्स्नाजटालाम्बर ।
येन म्लेच्छपयोधिमग्ननिगमोद्धारक्रिया कारिता
कल्पान्तोदितमादिनिवरितं लोकेषु सत्यापितम् ॥ ३॥
लुप्तप्रायमणुप्रायमुनिप्रोदितकर्मणि ।
काले कलौ करोत्येप वर्षरुत्यविनिर्णयम् ॥ ४॥
अथ मासरत्यानि etc
The work deals with the duties of a householder accor-
ding to माम, तिथि ctc
11 Vratasaukhi a This section deals with various vows
to be observed It is represented only by one Ms. No 2367
of ASL 1 his Ms has 142 folios, 11 inches by 5 inches, with
11 lines to a page and about 36 letters to a line. It begins
राशा टोडरमल्लेन प्रणम्य मथुरापतिम् ।
विनोदाय सतामेप तम्यते प्रतनिर्णयः ॥१॥

·Appendix Ĉ
407
it ends:-श्त्योदयावधिः॥
It is dated Samyat 1636 (1582 A D) and is thus a contem-
porary Ms. It also once belonged to the collection of कवीन्दाचार्य.
It seems to be a composite Ms, change of hand-writing being
noticeable on folio 65b and again on folio 138a
12 and 16 Yatrasaukhya and Devapratistha saukhya
These two sections are found represented only in one Ms.
No 2378 of ASL It has 119 folios, 11 inches by 5 inches,
with 9 lines to a page and about 35 letters to a line The total
volume is about 3500 It is a composite Ms, there being
change of hand-writing on folio 782 and again on 114a
It begins
॥श्रीगणेशाय नमः॥
गणपतिमभिवन्द्य श्रीशपादारविन्द.
स्मरणविदिततत्त्वप्टोडरो मेदिनीन्द्रः ।
समरविजयहेतो xx दुद्धिवृद्धौ
कथयति सविचारं यानसौख्यं मनीपी ॥१॥
साच याना संक्षेपतो द्विविधा समरविजययाना सामान्ययात्रा च | etc.
The #1711 section ends on folio 106b, and ulag scction
starts on the same folio It begins
विजययात्रां विधाय गृहागतस्य गृहप्रवेशो etc and ends:
इति देवप्रतिष्ठाप्रकरणम् I यानाप्रकर्णिकम् ॥
The first work also treats of omens, sounds of birds and
पही etc
13 Pujāndhanasaukhya This section is represented by
only one Ms, No 2369 of ASL This Ms has 43 folios,
11 inches by 5 inches, with 12 lines to a page and about
39 letters to a line The total solumc is 1000 It begins
आस्ते विस्तीर्णतत्तनिजगुणगरिमोदम्नशस्लादिराज-
स्यानिः संम्यायदास्यापिनगुचरितटण्डनोडरोदर
श्रौतस्मातांगमायनिदरागणममागधनाय रिधान
रहा नानापुराणम्मृतिनिगमगणांस्तायतं सन पमा ॥१॥

·408 TODARANANDA तत्रादौ साधारणविधिः etc. The work deals with the following topics साधारणविधिः, विष्णोराराधनाविधिः, आराधनाधिकारिणः, शाल. ग्रामपरीक्षा, चक्रस्वामिपरीक्षा, प्रतिमालक्षणम्, केशवादिप्रतिमालक्षणम्, स्नपनम्, पात्राणि, पूजामन्त्राः, पुरुषसूक्तपूजाकल्पः, अष्टाक्षरपूजा, उपचार फलवद्विष्णुपूजाविधिः, गीताध्यायः (विभूतियोगाभ्यायः). The Ms, bears no date 14 Danasaukhya This section deals with various kinds of gifts It is represented by only one Ms, No 2370 of ASL It is a very voluminous section having 599 folios (of which unfortunately folios 147–207 are missing ) 11 inches by 5 inches with 10 lines to a page and about 33 letters to a line The condition of the Ms is not good It once belonged to the collection of कवीन्द्राचार्य It begins . ॥ श्रीगणेशाय नमः। एकस्तुभुजङ्गराजशयने शीर्पोपधानं श्रिय- शान्यस्तत्परिरम्मणेन रभसादुझिन्नरोमाङ्कुरः। अन्यो रत्नकिरीटसीमनि परो नीवीं मुहुः सेवते चत्वारोऽपि भुजाश्चतुर्भुज नवं श्रेयो वितम्वन्तु नः ॥ १ ॥ * ** क्षोणीपश्मललोचनाकुचतटीपाटीरपङ्कच्छटा- वेल्लम्माक्तिकहारमध्यविलसत्प्रत्यग्रगामतः। दोर्दण्डप्रवलप्रतापमहिमप्रध्मातविश्वोदरः सोऽयं टण्डनमण्डनं विजयते श्रीटोडरस्मापतिः॥४॥ यः शास्त्राणां प्रथममुकुरो ज्ञानिनामकरनं धर्माधारो धरणिवलये विश्रुतयोडराख्यः। राजा सोऽयं नृपभगवतीदासवेशावतेसो विद्वत्कोटिष्टरसितमहिमा (?) दानसौख्यं विधत्ते ॥ ५॥ इह दानमूलत्वात्सालपुरुषार्थानां दानधर्मों निरूप्यते । etc. It ends इति तरुपुत्रकारिधिः ॥ पर्यवसितं चानन्तफलदानप्रकरणम् ॥ The Mis bears no date ·Appendix C 409 15. Sāntikapaustikasaukhya. This section deals with the pacification of planets etc and is represented only by one It has 24 folios, Il inches by 5 inches witb 11 lines to a page and about 36 letters to a line. The total It once belonged to the collection of कवीन्द्राचार्य Ms, No 2377 of ASL volume is 550 It begins - जम्भारिप्राक्प्रणामानतमुकुटलसत्पद्मरागोपरकाः सक्तः शोणाः परागैत्रिदशपुरवधूमुक्तमन्दारदाम्नाम् । पूर्वाम्भोराशिवलोच्छलितपरिणमद्विद्रुमद्रोहिभासः पायासुः प्रदीपास्त्रिभुवनभवनोद्भासिनो भानुपादाः ॥१॥ यो म्लेच्छाम्बुधिविप्लवे निपतितां राजा त्रयों नायते यो धर्म कलिकालघोरकवलादुनृत्य संरक्षति । यः शान्ति विदधाति भूमिवलये सर्वद्धिसंवर्द्धिना (?) सोऽमुंटण्डनमण्डनं वितनुते ग्रन्थं नवं टोडरः ॥२॥ वह प्रहाधीनं सकलभुवनशुभाशुभमिति शान्तिकपौष्टिकभूतमादौ महयागविधिर्लिप्यते etc. It ends : इति धिनायकस्नपनविधिः. 16 Devapratisthā Saukhya. See under 12 Yātrāsaukhya 17. Vivāhasaukhya This section deals with the topic of marriage chiefly from the astronomical point of view The author of this section seems to be Pandit Nilakantha (sce above pp. 399-400). The ASL Ms No 2386 is unfortunately incomplete having neither the beginning nor the end But the BORI collection contains two Mss. Nos 868 of 1884-87 and 916 of 1886-1892 Both these are identical in contents Of these No 868 of 1884-87 is a M5 containing 19 folios of which somc 20 are missing It begios नमस्कृत्य गणेशानं गौरीहृत्पद्मभास्करम् | पियाहसौख्यं निर्णाय वै टोडरभूपतिः ॥ ६ ॥ इह पलु' वेदानधीत्य घेदी या वेदं चापि यथाक्रमम् ' etc. Both the M&s of this section have a topic of ritkat the end with the remark, भप्राम्यवभिपेफपिधानं सालोपाई राजनीतिसाव्ये द्रव्यम् ॥ इति भीटोरपनम्दे ज्योतिशा राजाभिषेकप्रफरणं ममासम्. ५२ .

·TODARĀNANDA
O'Ms. NO.916 of 1886-92 consists of 54 folios 14 inches by 7
inches, with 12 lines to a page and abour 35 letters to a line. It
15 a late copy prepared in Samyat. 1802 (1745 A, D.).
18 Vyavahārasaukhya This section deals with the
general legal procedure, but does not treat of 18 Vyavahāra-
padās. It is represented by two Mss,, No. 2371 and 2372 of
ASL, and one in BORI, No. 366 of 1875-76. In Aufrcht's
Catalogue there is mention of one, Radh, 19, Report XXIV.
The ASL and BORI Mss are complete. The ASL Ms. No.
2371 belonged to the collection of कवीन्द्राचार्य. The work begins :
वामाधैं त्यज गौरि शंभुषपुपः, स प्रीतिदायो मम
व्यक्तं पश्य हरे प्रियेण विहितः सौभाग्यदायो मयि ।
इत्थं श्रीपतिशैलराजसुतयोर्जाते विवादे हरे
भागस्ते ननु दक्षिणोऽस्त्विति वदन्पायात्सहासो हरः॥ १ ॥
श्रीमान्हेन्दद्वपारसीकधरणीशक्रस्य राजाग्रणी
राजा टोडरमल्लचण्डकिरणस्तीवप्रतापोदयः।
लोकानामतिगाददुर्नयतमोध्वंसाय पद्मोत्सवा-
नातन्वन्व्यवहारनिर्णयकरश्रेणी करोत्युज्ज्वलाम् ॥ २ ॥
इह खल महीपालस्य सविशेपव्यवहारपरिज्ञानमन्तरेण etc
No. 2371 of ASL bears Samvat 1630 (1573 A. D.) as its
date, which is thus a contemporary Ms.
The section deals with the following topics:
विचारविधिहर्ष, भाषाविधिहर्ष, उत्तरविधिहर्ष, संधिविधिहर्ष, साक्षि-
विधिहर्ष, लिखनविधिहर्ष, and भुक्तिविधिहर्ष
19. Răjanitzsaukhya No Ms of this section is available
but in the Vivābasaukhya there is a reference to this (see
above, P. 409)
20. Prayascittasaubhya, There is only one Ms..No. 2374
of ASL. This Ms, has 174 folios 114 inches by 5 inches with
11 lines to a page and some 36 letters to a line. Of these 174
folios.-folios 96–146 are missing. The Ms, once belonged the
collection of कवीन्द्राचार्य. It begins:
यादवकुलावतंसं यशोदालादपुण्यपरिपाकर ।
पासुनतीरविहारं यायां शार पुरादनं पुरुप ॥ १॥

·Appendix C 411 अलकीकृतनाकाय तिलकीयतयालये । मराकीकृतमाराय गिरिजापतये नम ॥२॥ उद्घाटनाय पटुमुक्तिकपाटमारा- दाराधफस्य दरकुश्चितपुष्कराग्रम् । यः कुञ्चिकामिव विभर्ति स दुण्दिराजो विघ्नान्धकारतराणिः शरणं ममास्तु ॥ ३॥ पत्रीसनहनेन वाजिनिवहं संना कृष्णाजिने हेम्नो भारमपास्य हन्त बटुभिः संनद्धयज्ञायुधैः । त्यद्विवचनेषु टोडरमणे संबोध्य सामस्वरै- ध्यन्ते यत वर्हिपा प्रतिपदं गोष्टेषु गन्धद्विपाः॥४॥ कीर्तिस्ते सुरसिन्धुदुग्धजलधिक्षोमदयालंकृता नक्षत्राक्षतधारिणी त्वयि वरे दृष्टे शरग्राहिणि । कृत्वा सप्त पदानि सप्तभुवने स्थित्वा त्रिकूटाइमनि प्रौढे मुञ्चति तावके रिपुयशोलाजान्प्रतापानले ॥५॥ पुराणस्मृतिवास्यानि संगृह्य सुमनीपया ! राशा टोडरमल्लेन प्रायश्चित्तं विविच्यते ॥६॥ तत्र पापैरशुद्धान्तःकरणानां भगवनजनाभाव उक्तो भगवद्गीतायां न मां दुष्कृसिनो मूढाः' etc. It ends. अपास्तपापस्य सकामचेतस. स्वर्गाय नामग्रहणं सुरद्विषः । भवेद्यथाकाममथैहिकश्रिये न निःफला कल्पतरुः कथंचन ॥१॥ एतत्पांडुलिखनं सम्यक्परिशोधितम् ॥ इनि श्रीसमस्तप्रशस्त टोडरानन्दे प्रायश्चित्तसौख्ये नवमो हर्षः॥ It is interesting to note there are occasional references to फर्मविपाक section in thrs Saukhya 21. Karmanpäkasaukhya No Ms of this section is yet discovered From references in the Prāyaścittasaukhya (see above) it is clear that it must have been prepared by the Pandits 22 İyun edasaukhya There two Mss of this saukhya, Nos 2337 and 2383 in ASL. Autrecht Mentions . , ... are ·412 TODARANANDA Isa three more Mss.,W.p 239, Katm. 13 and Lahore 20 huge saukhya covering in Ms. No. 2387 some 403 folios 14 inches by 7 inches with 16 lines to a page and 41 letters to a line. This saukhya is divided into 91 Harsas, and gives a Table of Contents on extra leaves. It begins: शिवं प्रणम्य वागीशं धन्वन्तरिमथाश्विनौ । क्रियते टोडरानन्दो ग्रन्थः सवैद्यसमतः॥१॥ दिशन्तु शं केशवशंकराधा देवाः सुदेव्योऽध्यगसंभवाद्याः। श्रीटीडरेन्द्रे नृपतौ सुमूर्ती धर्मस्य भूमौ परिरक्षके च ॥ २ ॥ मांधातृदुःकतसुतादिभिर्या पूर्व कृता पद्धतिरद्य येन। मूर्धाभिषिक्तालिकभूषणेन समुद्धृता श्रीवरटोडरेण ॥३॥ भूदेवदेवान्भुवि दानयज्ञैः संतोप्य साधूनथ सर्ववर्णान् । कामैरनेकैश्च विलोक्य उग्रा. नाशापयगुग्विजये नरेन्द्रः॥४॥ प्राचीनशास्त्राणि सुदुर्गमाणि भिन्नप्रमेयाणि निरक्ष्यि सम्यक् । एकत्र सर्व भवता सुबोध- मतं कृतं टोडरमल्लभूपैः ॥५॥ श्रीटोडरो नृपवरो रसालंकारसन्माणिः । गृहीतदहो लोकस्य रक्षार्थमिति मे मतिः। साधनां रक्षिता नूनमसाधूनां विमर्दनः ॥ ६ ॥ तदारया सुश्रुतादिसारमुदृत्य सादरम् । निबध्यते हितं सर्वे विशदाक्षरनिर्मलम् । ग्रन्थेऽस्मिष्टोडरानन्दे सर्वार्थपरिहितम् ॥ ७ ॥ हमलु चतुर्वर्गसाधनं शरीरं etc, ·Appendia C 413 It ends पूर्ण सौख्यमिदं शिवं वितनुतं (?) श्रीदोडरेन्द्रे सदा धन्यं वृत्तिकरं सुधर्मविभवं प्राणिप्रियं शर्मदम् । आयुर्वेदसमुद्रजं सुरतरो रूपं द्वितीयं परं भूमावङ्कुरितं प्रयोगसुदलं नैरज्यभूपः फलम् ॥२॥ यो वेदार्थसमूहमौक्तिकगणैः श्रीटोडरानन्दकः पूर्ती वारिधिशेष सर्वजगतां वर्वति धर्मार्थदः । अन्तर्वाणि विभूषणरुपरितो गीर्वाणतुल्यैः शिवै- रालोडयार्थतरङ्गवान्धिरचितः शास्त्राणि राजाशया ॥३॥ विश्वेषां परमार्थदोऽपिलजनां (?) ज्ञानान्धकारे रविः सद्धार्थसुयोधनो च शशिवत्ताप- राजते । श्रीगोविन्दपदारविन्दवसतामानन्ददो यः सता. मन्वर्थ भजते फेह (?) सुनाम सकलं भूयान्मुदे सर्वदा ॥ ४ ॥ 23 Agamasaukhya or Mantrasankhya This section is not mentioned in the Table of Contents at the beginning of the work But it seems to have been added at a later stage in order to maintain its encyclopaedic character. There is only one Ms. No 2376 of ASL It has 166 folios, 11 inches by 5 inches with 10 lines to a page and about 35 letters to a line It once belonged to the collection of Tatar It begins. राजा टोडरमल्लः कुरुते तोपाय धीमतामेपः। संप्रति सुमन्त्रपद्धतिसौख्यं श्रीटोडरानन्दे ॥ १ ॥ मातृकावर्णभेदेभ्यः स मन्त्रा. प्रजशिरे। मन्त्रविधाविमागेन द्विविधा मन्ग्रजातयः॥२॥ The Ms is dated Samyat 1631 (1574 AD) The nork is dieuted uata several Paralas kers of Mantras, ther varetics methods of using them and acquiring them, etc It gives Mantras for different de stics, illustrated with magic figures for भुपनेवरी दुगी, गम्पनि etc The authoritics cited include भैरयमदातात्र, जालंधरीयमहातात्र, सम्पराज, शानाणंय, सत्र. मुनापती, पिपानम्द, दक्षिणामूर्तिमंहिता, मारसमुख्यय, प्रामार, शारवातिल etc.

·TODARĀNANDA
It appears that Mantrasau khya is only a section of a bigger
work which may have been styled as Agama saukhya
The probable extent of the Todarānanda
The total extent of the Todarānanda cannot be fixed yet,
as the Rājąnītı and Karmavipāka sections are not traced, and
Srāddhasaukhya Ms has no beginning nor end We can
roughly ascertain the extent of the remaining sections
put together cames out to be 72150 slokas! It is thus likely
that the extent of the entire odarānanda may be in the
neighbourhood of 80000 šlokas
This

·ADDENDA ET CORRIGENÒA
Page
Page
Page
for रापात्
22, line 26, read गुणानां for गुणानां.
22, lina 28, read Frooi for सर्वेपां.
72, Foot-note, read 1750 for 1550.
Page 136, st. 337a read रोपात्
Page 145, st. 80b, end विध्य for विद्ध
Page 192, st 691d, read देवस्त्रम्ता' for देवस्त्रस्ता.
Page 218, st 2276,
read °ण्यशनान्मा for "ण्यशनामा,
Page 258, st. 604b,
1 ead मधुपुर्या for मधुपुया.
Page 273, Foot-note under st. 751 should be read ou
P. 272.
Page 289, st. 948c,
Page 336, st. 14420,
page 378, st. 1871d
read अजायाते for प्रजयाते.
read ऽज्यांश्च for ऽग्यांश्च.
read 'साधुकृतं for 'साधुकृतं

·PUBLICATIONS
OF THE ANUP SANSKRIT LIBRARY,
BIKANER

·PUBLICATIONS OF THE ANUP SANSKRIT LIBRARY, BIKANER. I. CATALOGUES 1. The Catalogue of Sanskrit MSS. in the Anup Sanskrit Library by Dr. C. Kunhan Raja and K. Madhava Krishna Sarma, M. O. L. (Fasc. I-III)... Rs. 5-0-0 each. 2. The Catalogue of Rajasthani MSS. Rs. 7-8-0 IN THE PRESS 1. Catalogue of Sanskrit MSS. Fasc. IV. IN PREPARATION 1. Catalogue of Hindi MSS. by Dina Nath Khatri, M.A. II. THE GANGA ORIENTAL SERIES-SANSKRIT General Editor: K. Madhava Krishna Sarma, M. O. L. ... SANSKRIT WORKS PUBLISHED Dedicatory Volume. अनूपसिंहगुणावतार. Edited by Dr. C. Kunban Raja Rs. 1-0-0 1. अकबरसाहिङ्गारदर्पण. Edited by K. Madhava Krishna Sarma, M. O. L. Rs. 2-0-0 2. जगद्विजयच्छ्म्दस्. Edited by Dr. C.Kunhan Raja Rs. 3-4-0 3. मुद्रारापासपूर्वसंकथानक with an anonymous मुद्राराक्षसgasiteit, Edited by Dr. Dasharatha Sharma. Rs. 1-12-0 4. संगीतराज of महाराणा कुम्भकर्ण, Vol. I, 9164161a Edited by Dr. C. Kunban Raja Rs. 3-0-0 5. टोडरानन्द (धर्मशास्त्र) by राजा टोडरमल, Vol. I, Edited by Dr. P. L. Vaidya. ...

·3. IF TE PRESS 1, मदनरत्नव्यवहारकाण्ड (धर्मशास्त्र) by मदनसिंह. Edited by M M. Dr P. V. Kane, 31. A, LJ. NI IN PREPARATION 1. भृगवंशमहाकाव्य of साम्बाजी प्रतापराय Edited by Dr. Dasharatha Sharma. 2. कर्णावतंस or दुष्टदमन of होसिमकृष्ण, 3. अनूपरत्नावली (धर्मशास्त्र) by महाराजा अनूपसिंहजी of Bikaner. Edited by Dr C. Kunhan Raja. 4. रायसिंहमहोत्सव (वैद्यक) by महाराजा रायसिंहजी of Bikaner. 5. संगीतराज of महाराणा कुम्भकर्ण, Vol II to T. Gita, Vādya, Nritya and Rasa Ratria Koshas Edited by Dr. C Kunhan Raja 6. सिद्धान्तसंहितासारसमुश्चय of सूर्यपण्डित. Edited by K Madhava Krishna Sarma, 11 0 L 7. मुकुन्दविलास of रघूत्तमतीर्थ Edited by K. Madhara Krislina Sarma, Bf O L. 8 लक्ष्मीनारायणस्तोत्र by महाराजा अनूपसिंहजी Edited by Prof N. A. Gore, M. A. III THE SADUL ORIEYTAL SERIES RAJASTHANI AND HINDI WYORKS PUBLISDED 1 समर्पणग्रन्थ-गीतमंजरी 2 राजस्थानी वीरगीत भाग १ (भूल पाठ) ... Rs 2-0-0 Rs 3-0-0 I TIE PRESS 1. दयालदामरी स्यात, Edited by Dr. Dasharatha Sharma and Jasrant Singh, NA.

·.
IN PREPARATION
1. राजस्थानी वीरगीत भाग २ (प्रस्तावना, हिन्दी भावानुवाद,
शब्दकोश आदि).
• 2. (a) अचलदास खीचीरी वचनिका.
(6) पीपाजी का चरित. Edited by Jugalsingh, M. A.,
Bar-at-law.
3. प्रिथीराज ग्रन्थावली. Edited by Thakur Ram
Singh, M. A.
4. नैरासीरी स्यात. Edited by Dr. Dasharath Sharma.
5. (a) आनन्द रघुनन्दन नाटक.
(8) क्रिसन रुक्मणीरो व्यावलो.
(c) प्राचीन राजस्थानी वातां (Part I). Edited by Prof.
Narottamdas Swami, a A.
6. दलपतविलास. Edited by Dina Nath Khatri, M.A.
7. रामचरित. Edited by Nathu Ram Khadgarvat, M. A.
बोरो