·Published by Janardan Sakharam Kudalkar, M. A., LL. B., Curator of State Libraries, Baroda, for the Baroda Government, and Printed by Wanital Itcharam Desai, at The Gujarati Priatlog Press, No. 8, Sassoon Buildiaga Circle, Fort, Bombay. Price Rs. 1-4-0 ·INTRODUCTION. The work preseuted to the public iu the following pages is a rare and the only work hitherto kuowa dealing with the religious dogmas of the Pasupatas, The Text and its Commentary-The Text of the present work Gana. kárilá, though cousisting of only eight karikás (verses), puts forth succintly and clearly the main outstanding features of the Paſupata Yoga. It is so called from the nine ganas or groups, eight of five cach and one of three, which are explained therein. The Commentary is styled Tika and it not only explains and elaborates the points mentioned in the Text but also describes all the main principles and doctrines of the system. That both the Text and the Commentary are quoted in the Sarvadarśana-Sangraha indicates that they were regarded as authortative works on the systemi. The Author.-The author of the Ganakârika is Bhâsarvajna, while that of the commentary remains unknown. Bhäsarvajña is better known to us as the author of the Nyâyasára. The Date of the Author. The date of Bhasarvajña can be pretty well fixed from the data furnished by himself in bis commentary-Nyayabhashana on the Nyayasára. Therein he has refuted at length the logical principles of the Buddhist authors Dignåga, and Dharmakirti and Prajnakara Gupta, the author of the Pramana Vârtikálankára, who fourished about 940 A.D. and is quoted by Ratpakara Santi (about 980 A. D). Bhäsarajía thus seems to have flourished in the second half of the 10th century A.D. The Real Name of the Author_The real name of the author seems to be Bhâva Sarvajña. From the names of Bhava Brhaspati, Bhavajua aud Bhava. śagkara of the Pasupata Acharyas mentioned in the Verawal Prasasti dated Valabhi Sanivat 850 and the Achalagadha inscription dated Sanivat 1342 we understand that the word Bbâva formed the first part of the names of Pasupata Acharyas. And really we find the name of our autior as Bjavasarvajra in the author's colophon at the end of bis Nyayabhushana. Bhisarvajña seems to be a contracted form of Bhavasarvajña, as the word "Bba" in the name gives no meaning at all and no such name is to be found in the whole Sanskrt literature. Religious Books of the Pasupatas -The present work Ganaédrite is the only work of the Lakulisha Pasupata system, which is avaliable till now. Yet we get names of some more works from the commentary on the Gana. karika and the account of the system in the Sarvadarfana-Sangraha. The main book of this system is the Palupala-sêstra.Prichárthadarsana, tbe first ·sillrx of which is quoted by Madhava. It consists of five cliapters and is indicated by its other name Pañchádhyayi which is mentioned by Keshava It is attributed Kastımiria and quoted by Ramapanda og Kalikhanda. directly to Maleśvara. A Bhashiya of Rašikara, the twenty-eighth and the last incarnation of the God Maheśvara, is mentioned. A commentary on this, Samskaralárika, deals with the ceremonials of the Pasupatas. Rajase. khara quotes from their Yogaśastra. Account of the System in Jain Works.-Rajasekahara, the famous author of the Chaturvimšati-Prabandha composed in 1348 A. D., in his Shaddarśana-Samuchchaya describes the six schools of philosophy as Jaina, Sankhya, Jaiminîya, Yauga, Vaišeśika, and Saugata. The Yanga School is otherwise called the Slaiva. The religious teachers of this school bear staffs, put on thick piece of clotli over the privities, cover their bodies with blankets, keep matted hair, smear their bodies with ashes avd eat insipid food. They hold gourds in their arm-pits and live mostly in the forest. They are devoted to the duties of hospitality and eat bulbs, roots and fruits. They are of two kinds: (1) with vives and (2) without wives; but those without wives are the best. They are engaged in the performance of five fires. They hold a consecrated linga in their hands. After cleaning their teeth and washing their hands, feet and month they apply ashes to the body thrice meditating on Siva. The lay worshippers with folded hauds recite the formula "Salutation to Siva". Their God is Sankara who creates and destroys the Universe. Eighteen are his best incarnations and these are worshipped by them. These are Nakuliſa, Kausika, Gárgya, Maitreya, Kaurusla, Išana, Paragârgya, Kushmanda, Manushyaka, Aparakuśika, Atri, Piagalâksba, Pushpaka, Brhadacharya, Agasti, Santana, Rašikara, and Vidyaguru. These are the eighteen Tittleśas and there are revered at every step. The modes of worship and meditation of these should be known from the scriptures of the school. Akshapada, being their preceptor, they are called Akshapâdakas. Amougthen those who have attained the best state of self-restraint wander naked. According to the Vaugas there are four forms of valid knowledge: percep. tion, inference, comparison, and verbal testimony. There are sixteen categories:-(1) means of right knowledge (ART), (2) Object of right knowledge (999), (3) Doubt (Horg ) or (4) Purpose (sada),(5)Familiar instance(exro), (6) Established tenets (int),(7) Members of Syllogism (94998), (8) Hyphothetical reasoning (TF),(9) Ascertainment (Aia),(10) Discussion (arz),(11) Wrangling (59),(12) Cavil (facet), (13) Fallacies (ETTA), (14) Quibble (5), (15) Futility (wift), (16) Occasion for rebuke ( Fra). Salvation means complete cessation of misery. Nyâyatarla of JayantAcharya, Udaya. na's Nyayakusamânjali, and Bhåsarvajña's Nyázasúra are principle works of their system. Out of the 18 Commentaries on the Nyayasára the famous is the Nydyabhashana, This is their peculiarity that they speak in the ·assembly that ereu ite, who aiter observing for twelve years the initiation in the Saiva faith gives it up, attains full bcatitude, be he a male or a female servant. Those among them who are devoid of passious adopt the method of inquiry. In this system there is a verse showing the road to salvation:- We worship tuat form of the Almighty contemplated by the ancient sages where there is neither the celestial river, cobras, the garland of skulls, the digit of the moon, Pârvati, matted hair, aslies, nor anything else. He, God Śiva, alone is to be resorted to by ascetics. But He, the God who enjoys sensual pleasures, is of recent origin. Those who are covetous of pleasures of a kingdon, etc., meditate upon and worship him. It is also said by them in their Yogasastra that the ascetic contemplating a deity devoid of passions attains to freedom from passion, whilc he who meditates upou a deity, wlio is possessed of passions, becomes undoubtedly possessed of passions. Their Vajamâna is the truthful Hariéchandra, the husband of Sutårâ and ancester of Râma and Laksmana. In all their religious places Bharatas conduct the worship wbile others bow from a distauce. There is 20 restriction about caste for taking the vow for the Bharatas. Any one, who is devoted do śiva, may take the vow and become a Blarata. This much about the school of the Naiyâyikas. The school of the Vaišeshikas is otherwise called Pasupata, which is closely akin to this. Their outward characteristics are the samic as those of the Saivas and they adore the same Tirthakaras. The difference lies in the Pramaņas and catagories. They have two Pramanas, perception and inference, the rest being included in any of these. They believe iu the six categories, Dravya, etc. The cereuonials of the Vauga and Vaiseshika scliools are mostly commou? The uame of the Acharya ends in the name of siva. Their philosophical works are: (1) the Nyâyakandali of Sridhara consisting of 6000 granthas, (2) the Bhashya of Praſastakara 700 grauthas, (3) commeutary Vyomtanala by Vyomasiva 9000 grathas (4) Kiranavali of Udayana cousisting of 6UUV grau- Ilias; (5) Lilávali of Srivatsacharya 6000 grauthas, and (6) Atreya Tantra. The last work is lost as the followers are slack in their efforts. Tecy kuow practice, usage and peuauce. Their salvation lies ju the couplctc cessatiou of misery of the soul. This is the same as that of Yaugas as both bave cominiou characteristics. This school is called Aulukya as Śiva proclaimed this doctric to Kaņada in the form of an owl. Tie Vaugika school is called the Akshapada, as it is founded by thic sage Akshapada. These two systcuts are mostly similar. Gunaratua adds that this systeun is, ou accouut of its devotion to l'asupali, called Pashupata, while the Naiyâyikas, ou account of their devotion to Sadašiva, are called Saivas. Both of these are called ascetics, who use 2 seat, ashes, cloth for privities, mafted hair, and a sacred thread. On account of the diffcrence of their practices they are divided into four classes:(1) Sairas, ·iv (2) Pasupatas (3) Malavratadhiaras (4) Kalaniukuks. Their subdivisions are Blaratas, Bhaktas, Laingikas, Tåpasas, etc. The system which the present work treats of is called 'Lakulisa Pasupata Darśaua'. It is so called from Lakulisa, who originated the system. The word 'Lakulisa” means the lord of those bearing a staff (in their lands). Lakulisa is represented as an incarnation of God Śiva with a citron in the right hand and a staff in the left. The place of the incarnation is Käyárolaņa in Burgukshetra, which is the same as Kârvan, a town in the Dabhoi taluka of the Baroda State. There is a Mâhâtmya of this place called the Karavanamáhátnya,* a suuimary of which is given below. A summary of thc Kâravana Mâhâtmya-The Karavaņa Málataya relates the story of the birth of God śiva, as the son of a Brahmin in the village of Ulkápuri and his manifestation at Kârvan as Lakulisa and explains the methods and merits of worshipping and tying a silken cloth to the image of the God Lakuliſa. It is divided into four chapters, the first is from the Váyu Purâņa while the remaining are from the ſiva Purana. The work begios with an obeisance to Maheshvara, wlio incarnated in this world as Lakutapâņića. Theu follows a dialogue between Śiva and Pârvati, the latter having asked him about the merits of Pattabandha. The God; then relates to her the story of his incarnation between the Kali and the Dvâpara Yugas. There resided one Brahman named Viśvaraja in the family of the sage Atri. The God incarnated in the womb of his wife Sudarśanâ, who gave birth to a child with awry eyes aud bair after inidnight on the 14th of the bright half of Chaitra. The colour of his body was like that of leated gold. There being a solar eclipse at the end of the month of Śrâvaņa, the Brahman set forth on a pilgrimage to Benares. He asked his wife to perform duly the Agnihotra aud other ceremonies. One morning in the month of Ashvin the lady went out after sprinkling ghee on the fire for calling a Brahman. On her return she found the fire kindled well and the rites of Agnihotra performed. She was much surprised. This wonderful act of a six months' child she stealthily saw daily at night repeated and communicated this wonderful feat of the child to her husband on his return from the pilgrimage. The parents seeing the child giving the oblations asked him whether he was tired. On hearing these rords the boy, who was only seren months old, fell in a swoon and died. Sudarsana taking the child in her lap threw him in a large pool near Devakbâta. From thence the child was taken by tortoises to the Jaleśvara Linga lying iu the waters. The Brahmaus saw the child playiug in the waters and were amused at the feats * A MS. of this work, consisting of 14 leaves, tras found to be in the possession of Shastry in Kärras. From it a copy tras prepared and secured through the kind help of Mr. B.K. Bbuto, D.A. (Cantab), the then Revenge Oficor in charge o! Dabhoi talaks. The same is printed as Appendix IV to this work.-J. S. K.

·of the baby and they asked him who he was, avd began to praise bin. The child then manifested bis divine form with three eyes, with scaltered bair, with sacred thread, girdle and ashes. The child then ran away to the bank of the Aurva river. The parents and the Brahmans followed him and entreated him to return. The child refused to return and narrated to them the merits of tác Ulki Tirtha. The child then came to Käyávarohanam-Karohaņa, lying on the west from the river Aurva and asked his parents to stay there. With a streak of the staff the child got there the river Gangá. This place was called Dirglika. Near the place lay the temple of Vrddheśvara, whom the child requested for temporary residence. The God replied the temple was much congested and asked him to go to Brahmeśvara. The child went there and merged himself into the god. As the god Shiva descended into bodily form there the village was called Kayavarobaņa-Karohaņa, With a staff in the left hand and a citron in the right Lakulisa merged himself in the linga of Brahmekvara, At the end of the first kalpa there flourished Atri, the mind-born son of Brahma. He produced Åtreya. Átreya had a son nanied Aguilarma, who had also a son named Soniaśarma. Lakulisa was born as a son to Viśvarája, son of Somasartmá in order to purify the land of the Bhrgus. Iu the first Yuga there was Ishwar, in the second Mababala, in the third Vfddbadeva, while in the forth was Lakulisa. In the Kfta Yuga the village was kuown as Iććkápuri, la the Tretå as Mâyâpuri, in Dvápara as Meghávati, while in the Kali Yuga as Käyárobaņa. The merits of Kâyârohana Tirtha and the performance of the ceremonies of Pattabandha of God Lakulîsa on the full moon day of the month of Áświn are then described at length.

·INDEX OF TECHNICAL TERMS IN THE GAŅAKARIKÁ. 1 भक्रोधः p. 14 1. 15 अवस्थाः p. 4 1. 15 अक्षयत्वं p. 10 1. 17 अव्यक्तावस्था p.8 1.4 अघोरत्वं p. 11 1. 17 असगित्वं p. 16 1.6 अन्त्य p. 16 1. 8 असंन्यवहारः p. 14 1. 13 अजरत्वं p. 10 1. 18 असर्वज्ञत्वं p. 23 1.4 अजातत्वं p. 11 1.8 अस्तेय p. 14 1. 14 भज्ञानहानि p. 7 1. 18 अहिंसा P. 14 1.9& 11 अशस p. 18 1. 26 आचार्यः p. 3 I. 16 अतिगति p. 151.23 आचार्याभासः p. 4 1.2 भतिगत्य p. 14 1. 28 आदिधर्मावस्थ p. 16 1. 21 अधर्मः p. 151. 14 p. 22 1. 10, & 17. भाद्यत्वं p. 11 1. 8 अधर्मस्य हानिः P. 71.,13 आयतन .p, 16 1.22 p. 18 1.20 अधिरतित्वं p. 12 1. 4 आयतनवासित्वं p. 12 1. 18 अनात्मको दुःखान्तः p. 9 1.26 आवर्तनं p. 17. 1. 27 p. 191.2 अनावश्यत्वं p. 10 1. 15 | आहारलाघवं p. 14 1. 17 अनुस्नान pp. 51. 15&p. 12 1. 11, इच्छा p. 15 1.14 अपतित्व p. 29 1.4 इन्द्रियजयः p. 21 1. 28 P. 22 1.1 अपमान p: 18 1.6. इन्दियत्व p. 15 1. 13 अपरः प्रत्याहारः,p.20 1,2 ईशानत्वं p. 12 1.2 15 1.25 ईश्वरल p. 12 1.2 अपरमकलपत्वं p. 6 1. 17 उत्सृष्ट P. 4 1. 21 p. 51. 17 अपरो गुरुः P.:9:1.46 उपसंहार p. 15 1.4 अपरो द्वन्द्वजय: p. 61, 25 उपस्पर्शन p. 12 1. 12 अपवर्गगन्ता p. :4 1.2 उपहार p. 18 1.4 अपितत्करणं p. 18 1:6 & p..19 1, 222 उपायाः p. 41. 11 p. 17 1. 13 p. 221,5 अपितद्भापण p. 18 1. 6:& p. 19 1. 23 ऊहः p. 17 1, 14 & 17 अपोहः p. 17 1. 14 & p. 17 1. 18 ऋषिवं p. 11 1. 21 अप्रतीपातः p. 10 1. 19 करणाख्या कला p. 10 1.29 अप्रमादः p. 4.1. 19, p. 5 1. 27, p. 14 क्लविकरणत्व p. 11 1. 14 1.1 कटा p. 81. 22p. 10 1. 21 अवोधस्वमावा p. 10 1. 22 काम p. 15 1.15 अमयत्वं p. 101. 16 कामहपित्व p. 101.4 अमरत्वं p. 10 1. 18 कामित्व p. 11 1. 13 अवघ्यत्वं p. 10 1. 16 कारणं p. 12 1. 16 p. 15 1. 11 p. 15 भवभृथस्नानं p. 19 1.6 1.2 अवस्यत्वं p. 10 1.7 कारणादिनिश्चयज्ञानं p. 15 1. 18 1 अपरप्रकाशः P.

·viii "- गण: p. कार्य p. 15 1.1 तपः p. 91.17 151, 18& 19 कार्याच्या कला p. 10 1. 29 तापः p. 171. 26 p. 18. 1. 3 काल p. 41.17 तीर्थकर p. 121.22 p. 19 1.8 कालत्वं p. 11 1. 14 तृतीयचतुर्थको मन्त्रः p. 19 1. 28 कैवल्यगतः p. 11 1.5 तृतीयावस्थः p. 5 1. 14 p. 16 1.28 कायनं p. 18 1.5 p. 19 1. 19 त्रिदेवता p.18 1.9 क्रिया p. 41. 17p. 81. 21 p. 17 1.21 | दण्डकप्रियवर्तनं p. 19 1.1 क्रियालक्षण: p. 14 1.26 दर्शनशक्तिः p. 10 1.1 क्रियाशक्तिः p. 9 1.28 दान p. 17 1.26& 27 क्रियोपरमलक्षणः p. 14 1.26 दीक्षा p.8 1. 19 क्षेमित्वं p. 16 1.9 दीक्षाकारिणी p. 41. 16 21.18 | दीपोंच्दास p. 19 1.1 गतिः p. 151,21 दुःखान्त p. 21. 12 p. 3 1. 24 p. 9 गीत p. 18 1. 23 p. 19 1. 1 p. 19 1.5 1. 25 p. 14 1. 29 गुण p. 15 1. 10 देवत्वं p. 11 1.11 p. 111.20 गुरुः p. 4 1. 17 p. 8 1. 21 p. 16 1. 19 | देवनित्यत्य p. 15 1.30 p. 28 1.23 p. &20 22 1.2 गुरुभक्तिः P.4 1. 18 p. 51,26 देश: p. 16 1.28 गुरुशुश्रूषा p. 14 1. 15 देशाः p. 4 1. 14 गुदा p. 161.28 द्रव्यं p.4 1. 17 प्रहणं p. 17 1. 14 p. 17 1. 16 द्रष्य p. 81,21 घोरतरत्वं p. 11 1.18 द्वन्द्वजय p. 4 1, 18 p.5 1.26 चतुर्थावस्थः p. 51. 18 p. 17 1.3 द्वितीयावस्थ: p. 51.15p. 16 1. 27 चर्या p. 12 1, 10 p. 17 1. 12 p, 17 1. धर्म: p. 4 1. 19 P. 5127 p. 151.14 25 P. 17 1.26 p. 18 1.3 धर्मशक्तिः p. 15 1.23 चर्यानुप्राहकाः p. 14 1. 10 & 25 धारणं p. 17 1, 14 p. 17 1. 16 चिन p. 15 1. 14 धारणापूर्वकध्यानं p. -20 1.7 च्युतिः p. 22 1. 10 p. 22 1.24 नमस्कार p. 17 1. 27 p. 18 1.29 p. 19 च्युति हानि: p. 7 1. 1.4 p. 191,5 छेदावश्या p. 81.1 निगमनं p. 1517 जन p. 16 1.27 नित्यलं p. 91.17 p. 16 1.1 जप p. 181.4 p. 18 1. 29 p. 19 1.5 नित्यात्मत्वं p. 16 17 जस्यान P. 17 1. 12 p. 19 1.28 निरजन: पशु: p. 11 1.2 जपपूर्वकष्यानं p. 20 1.7 निर्माल्यधारणं p. 12 1. 14 जयावस्था p. 8 1.1 51.14 ज्ञान P. 91 17 निफियत्वं p. 16 1. 10 ज्ञानशतिः P.9 1.28 निष्ठायोग p. 151. 24 तत्वं p. 151. 10 निष्टायोगयुक्तः p. 11 1. 5 तन्त्र p. 23 1,9 निष्टावस्था p. 81, 1 निवेदन p.

·ix भेक्ष . निष्पादन p. 18 1.6 वलं p. 51.27 नृत्यं p. 18 1. 27 p. 19 1. 1 p. 19 1.5 बलप्रमधनत्वं p. 11 1. 15 पञ्चका: p.2 1. 18 बलानि p. 4 1. 16 पचपवित्र p. 17 1. p. 19 1.2 योधस्वभावा p. 10 1.22 पञब्रह्मजप p. 51. 14 ब्रह्मचर्य p. 14 1. 12 पञ्चमन्त्र p. 19 1.9 ब्रह्मत्वं p. 12 1.4 पञ्चमावस्य p. 17 1.5 बाझी p.18 1. 9, 18 & 19 पञ्चार्य P- 2 1, 6 p. 5 1. 28 p. 23 | भवोद्भवत्वं p. ll l. 9 1.20 भस्म p. 12 1. 14 P, 18 1. 10 p. 19 पञ्चोपायवं p. 21 1. 29 1. 12& 14 पतित्वं p. 10 1.20 P. 111.7 भाव: p. 151. 10 परः प्रत्याहार: p. 20 1.2 भावाः p. 15 1. 16 परः प्रकाशः p. 15 1.25 41. 21 & 22 p. 14 1. 20 परमकलुपत्वं p. 6 1. 17 मतिप्रसाद p 4 1. 18 p.51. 16 परिभव p. 18 16 मनोजवित्वं p. 17 1.3 परिवाद p. 18 1.6 मनोऽमनत्वं p. 111.11 परो गुरुः p. 91. 10 मन्दन p. 18 1.5p. 19 1. 20 परो द्वन्द्वजयः P. 6 1. 25 मलाः p. 4 1.9 p. 22 1.8 पशुः p. 81. 21 p, 10 1. 21 p. 15 1. 11 महत्वं p. 10 1. 20 p. 11 1. 20 पशुत्वं p. 15 1. 14 p. 22 1 11 p. 23 | महेश्वरत्वं p. 12 1. 1 1.2 माधुकरी p. 14 1. 20 पशुत्वस्य हानिः P. 71,24 मिथ्याशानं p. 17 1.20 p.22 1. 10 & 12 पुरुषत्वं p. 11 1. 19 मूर्तिः p. 41. 17 p 8 1.21 पूर्वाइसन्ध्या p. 1819 भेत्रत्व p. 16 1.8 पौरुष्यं p. 191. 19 यथान्यायाभिनिवेशः p. 17 1. 23 प्रकाश: p. 151.25 यथालन्धः p. 4 1.21 p. 51. 19 प्रणाम p. 191.7 यमाः p. 14 10 P. 14122 प्रत्याहार p. 18 1.25 14 1.26 p. 151.3p. 17 प्रत्याहारफल: p.191.29 1.26& 29 प्रथमावस्थ p.4 1.21 | योगक्रियानुप्राहकाः p. 14 1. 10 प्रदक्षिणं p. 18 1.4 योगित्व 19 1.7 P. 161.7 p. प्रभुत्वं p. 12 1.1 राशीकरः p. 19 1.8 प्रमाद p. 14 I. 24 रुद्रत्वं p. 11 1. 12 प्रयत्न p. 15 1. 14 | रुद्रस्मृतिः p. 17 1. 18 p.21 1. 23 प्रसाद: p. 17 1. 18 p.22 1.3 रौद्रसवन p. 18 1. 14 & 19 प्रातिपदावस्य p. 5 1. 18 रोदी p. 181.9,18& 19 प्राप्तिः p. 151. 11 लकुलीश p. 19 1.8 प्रायश्चित्त p.6 1.14 प्रीतिः p. 151.21 लामा: p. 17 1. 18 p. 22 1.5 योगः p. लाभः p. 4 1.7 ·- . वचनं p. 171.20 वाग्विशुद्धः p. 11 1.27 वामत्वं p. 11 1.9 वासः p. 14 1. 25 p. 16.1.22 p. 16 1. 26 p.17 1. 12 p. 17 1. 14 - विकरणमित्वं p. 10 1. 51 विद्या p. 81.21 p. 101.21 p. 151. 14 विद्याभिव्यक्ति: p. 17 1.21 । विधिः p. 12 1.9 p. 151. 4 विप्रत्वं p. 11 l. 22p. 15 1. 15 विवेकवृत्तिः p. 10 1.25 विज्ञानं p. 17 1. 14 p. 17 1. 19 । विशुद्धयः p. 4 1. 16 चीतशोकत्वं p. 16 1. 10 वृद्धि p. 19 1. 15 वैष्णवी p. 181.9, 18 & 19 व्यक्तावस्या p. 8 1.1 ध्याप्तोधिष्ठातृवं p. 111. 18 मतं p. 18 1.4 भारत्वम् p. 11 1. 13 पायन p.18 1.4 शिवतत्व p. 18 1.13 शिवस्वं p. 12 1.5 शुदि p.71. 14 p. 19 1. 15 रहारण p. 18 1.5p. 19 1.22 शौचं p. 14 1:16 p. 18 1. 10 श्रवणशक्तिः p. 10 1. 11' पडझोपहार p. '19 1:5 सक्तिहेतुः p. 22 1, 10 20 सहकरस्य हानिः p. 7 1. 13 सत्त्वं p. 11 1.8 सत्यं p4 14 1.12 समाधिफल: p. 19 1.29 समीपं p. 15 1. 298 सर्वभूतदमनत्वं p. 11 1. 16 साजनः पशुः p. 11 1, सात्मको दुःखान्त p. 91.26 साधक: P. 3 1. 16 p. 41.9 साधकावस्था p. 8 1. 16 सामान्यवृत्तिः p. 10 1.25 सायुज्य p. 15 1.24 सिद्धिः p. 91. 175p. 16 1. 11 स्थितिः p: 91.17 p. 15 1.24 संहतः p.:11 1.5 स्नान p. 18 1.4 स्पन्दनं P. 181.5.p. 19 1. 20 हसितं p. 18 1.23 p. 191.1&4 हुडकार p. 18 1.29 p. 191.2&5 . p. 161.3 - ·आचार्यभासर्वज्ञविरचिता गणकारिका नमः सर्वज्ञाय ॥ पञ्चकास्त्वष्ट विज्ञेया गणश्चैकस्त्रिकात्मकः। वेत्ता नवगणस्यास्य संस्कर्ता गुरुरुच्यते ॥१॥ लामा मला उपायाश्च देशावस्थाविशुद्धयः । दीक्षाकारिवलान्यष्ट पञ्चकास्त्रीणि वृत्तयः ॥२॥ गुरुभक्तिः प्रसादश्च मतेईन्छजयस्तथा । धर्मश्चैवाप्रमादश्च वलं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ ३॥ अज्ञानहान्यधर्मस्य हानिः सङ्गकरस्य च । च्युतिहानिः पशुत्वस्य शुद्धिः पञ्चविधा स्मृता ॥४॥ व्यक्ताव्यक्तं जयच्छेदो निष्ठा चैवेह पञ्चमी । द्रव्यं कालः क्रिया मूर्तिः गुरुश्चैवेह पञ्चमः ॥५॥ गुरुर्जनगुहादेशः स्मशानं रुद्र एव च । जानं तपोऽथ नित्यत्वं स्थितिः सिद्धिश्च पञ्चमी ॥६॥ वासश्चर्या जपध्यान सदारुद्रस्मृतिस्तथा। प्रसादश्चैव लाभानामुपायाः पञ्च निश्चिताः ॥७॥ मिथ्याज्ञानमधर्मश्च सक्तिहेतुभ्युतिस्तथा । पशुत्वमूलं पञ्चते तन्ने हेयाधिकारिकाः ॥८॥ समासाः गणकारिकाः।

·भासर्वज्ञविरचिताया गणकारिफाया गणकारिकाया रत्नटीका नमः सर्वज्ञाय। अनादिसृष्टिमंहारस्थितिनिर्वाणकारिण ! नित्यानन्त्येश्वरत्वाय नमः सर्वार्थदर्शिने ॥ संसारकूपपनितं यः ममुद्धरति द्विजम् । पश्चार्यज्ञानहस्तेन तस्मै सद्गुरवे नमः ।। किं नु भगवन् ! पश्चार्थोक्तसमस्तनियोगानुपालनादेव दुःखान्तः प्राप्यत इति ? । उच्यते । न केवलं ततः किन्तु ममस्तनियोगानुष्टानशक्तिविकलेनापि ब्राह्मणविरोपाणां शिप्यत्वेनोपगतानां सम्यगनुग्रहकरणादपि दुःग्वान्तः प्राप्य- ते । कस्मात् ?। सम्प्रदायरक्षणात् । सम्प्रदायं पालयता हि तत्सम्प्रदायसामध्य- न दुःग्वान्तं गमिष्यतां पहनामपि दुःग्वान्तः सम्पादितो भवति । ततोऽनन्त- फलपुण्योपचयः। ततो योगप्राप्तौ प्रसादाहुःखान्त इति । तदेवं दुःखान्तनिमित्ते- न शास्त्रसम्प्रदायपालनार्थ ब्राह्मणविशेषाणां सम्यगनुग्रहः कर्तव्यः । अस. म्यकरणे तु सम्प्रदायो विप्लावित एव स्यात्ततो महानरकपात एवेति । सम्यग- नुग्रहकर्तृत्वं पुनः पञ्चार्थशास्त्रोक्तार्थनिश्चये सति भवति। म च शास्त्रार्थः पञ्चधा नवधा वा जानव्यः । तदप्रतिपादने हि विधावप्यनधिकारः, कुतस्तस्य योगमो. क्षाविति । तस्मान्मुमुक्षुभिः पञ्चकास्त्वष्ट विज्ञेया गणश्चैकस्त्रिकात्मकः । पञ्चपञ्चसमाऽयच्छिन्नाः समुदायाः पञ्चका लाभादयस्तेषां न्यूनाधिकव्य- वच्छेदेन अष्ट इति सड्ढयामाह। तुशब्दः स पविस्तारपरिज्ञानयोः तुल्यफल- त्वमयधारयति शिष्यजिज्ञासाऽनुरोधेन भाष्यारम्भोऽप्यर्थयानिति । विज्ञेया विशेषेण ज्ञातव्याः पुनः पुनरभ्यासेन दृढीकर्तव्या, येन सर्वदा शास्त्रार्थे चित्त- स्रो कृते सति ग्रन्थविस्मरणेऽपि ब्रह्मोद्यदोषो न भवेत् । अनुष्ठानाशक्तस्थान्यथा हि सुरापानसमं पातकं स्यादिति । गणशब्दः समुचयवाची।चशब्दः समुचयेन केवलमष्ट पश्चका विज्ञेया गणश्चैकन्निकात्मको विज्ञेय इति । एक इत्यनन्तरो ·रखटीका ३ काष्ठसङ्ख्याशङ्कानिराकरणार्थम् । निसङ्ख्यावच्छिन्न समुदायः त्रिकः । स एव आत्मा स्वभावो यस्य भैक्षादिवृत्तिगणस्य स तथोक्तः, कृत्यन्तरनिषेधार्थम् । एवमेते नव गणा ज्ञेयत्वोनोद्दिष्टाः । यस्तान्सम्यगवधारयति सोऽवश्यं दुःखान्तं यास्थत्यन्येषां चानुग्रहकरणसमर्थो भवतीति । कुतः पुनरेतन्निश्चीयत इति । निश्चीयते यस्मात्सर्वैरेव परमयोगिभिः वेत्ता नवगणस्यास्य संस्कर्ता गुरुरुच्यते ॥ विद ज्ञाने । तस्य वेदितेति प्राप्से छन्दोभङ्गपरिहारार्थ छान्दसः प्रयोगो वेत्ता इति कृतः । अथवा विचारणे तस्य वेत्तेति भवति । वेत्ता विचारथिता । नवग- णानामिति बहुवचने प्राप्ते छन्दोमङ्गपरिहारार्धं तत्परिज्ञानस्याभिनफलत्वज्ञाप- नार्थ चा नवगणस्य इत्युक्तम् । नन्दिमहाकालादिप्वपि गणशब्दो दृष्टा, तदा. शंकानिराकरणार्थमस्येत्युक्तम् । अस्य अनन्तरोद्दिष्टस्य लाभादिकस्येत्यर्थः । सुपरीक्षितं ब्राह्मणं दीक्षाविशेषेण पश्चार्थज्ञानविशेषेण च शिष्यं संस्कुर्वन्सं- स्कर्ता इत्युच्यते स च तज्ज्ञैर्मुख्यत एव गुरुरुच्यते । गुरुराचार्यः श्रद्धावतामा. श्रमिणां दर्शनसम्भाषणादिभिरपि पापनः पुण्यातिशयकारी चेत्यर्थः । अथवा अन्यथा कारिकासम्बन्धः प्रदर्श्यते। द्विविधः खल्वत्र ब्राह्मणोऽपवर्गगन्ता श्रू- यते साधक आचार्यश्चेति । तत्रेह दर्शने यः साधकः समपवर्ग गन्तुमिच्छति तेन शास्त्रं श्रुत्वाऽऽचार्योपदेशमात्राचा विध्यादिस्वरूपं ज्ञात्वा विधियोगानु- छानमत्यन्ताभियोगेन कर्तव्यम् । यस्त्वाचार्यः सन्नपवर्ग गन्तुमिच्छति तेन किं कर्तव्यमिति आह- पञ्चकास्त्वष्ट विज्ञेया गणश्चेकस्त्रिकात्मकः । इति तुशब्दः समस्तसूत्रसूत्रावयवानामुपोद्धातादिनिश्चयद्वारेण नवगणा वि. ज्ञेयास्तान्विज्ञाय शिष्याणां संशयाद्यज्ञानं निवर्तयता संस्कारः कर्तव्य इत्ये- वंभूतं विशेष सूचयति । शेषस्त्ववयवार्थः पूर्ववत् । कथं पुनरेतत् गम्यते ? । दुःखान्तनिमित्तमाचार्यत्वमात्मन इच्छता नवगणा विशेपतो ज्ञातव्या इति गम्यते । यस्मात् वेत्ता नवगणस्यास्य संस्कर्ता गुरुच्यते ॥ १ ॥ एवं चानुष्ठानाभिनिवेशासमर्थोऽपि यदि अद्धान्वितो भूत्वेपदपि समय- मात्रं पालयन जानाभ्यासं न मुञ्चति तदाऽपवर्गगता भवत्याचार्य इति चोच्य.

·भासर्वज्ञविरचिताया गणकारिकाया 3 । ते। यस्त्वागमार्थज्ञानमात्रेण तुष्टः सन् श्रद्धादिविरहितः श्रद्धादिमात्रयुक्तो वा लाभादिज्ञानविकल: स खल्वाचार्याभास एव नापवर्गगन्तेति ॥१॥ गणस्वरूपं तर्हि वाच्यम् । अथ केऽष्ट पञ्चकाः, कश्च त्रिकात्मको गणः ? इत्यत आहद लाभा मला उपायाश्च देशावस्थाविशुद्धयः । दीक्षाकारिवान्यष्ट पञ्चकास्त्रीणि वृत्तयः ॥ २ ॥ विधीयमानमुपायफलं लाभः, अथवा ज्ञानतपोवनित्यत्वस्थितिसिद्धि- भेदभिन्ना लाभाः, अथवाऽनभिव्यक्तपूर्वा भावाः साधकात्मनि व्यज्यमाना ला. भाः। येषामात्माश्रितानां भावानां क्षपणार्थ साधकः प्रयतते ते मलाः । अथ- वा मिथ्याज्ञानाधर्मसङ्गच्युतिपशुत्वभेदभिन्ना मुलाः। साधकस्य साधकतमाः शुद्धिवृद्धिहेतव उपायाः अथवा वासश्चर्याजपध्यानसुदास्मृतिप्रसादभेभिन्ना उपायाः। चशब्दः पादपूरणे, लाभादीनां वा परस्परासङ्कीर्णलक्षणसूचक इति । देशाश्वावस्थाश्च विशुद्धयश्चेति दन्यः । यदाश्रयसामर्थ्येन साधकः शुद्धिवृद्धी प्रामोति ते देशा गुरुजनगुहारमशानरुद्रलक्षणा इति वक्ष्यामः । आलाभप्राप्तेरे- कमर्यादयाऽवस्थितयः साधकस्य अवस्थास्ता व्यक्तादिविशेषेण विशिष्टा वक्ष्य- न्ते। मिथ्याज्ञानादीनामत्यन्तव्यपोहा विशुद्धयः। दीक्षाकारीणि च बलानि चेति इन्दः । दीक्षानिमित्तानि दीक्षाकारीणि द्रव्यकालफ्रियामूर्तिगुरुसज्ञकानि साधकात्मगतान्युपायप्रवृत्तिनिमित्तानि । बलानि गुरुभक्तिमतिप्रसादेन्दजय- धर्माप्रमादलक्षणानि । अष्ट पञ्चका इत्युपसंहारः । तिस्रो वृत्तय इति प्राप्ते त्री- णि वृत्तय इति छान्दसः प्रयोगः कृतः पञ्चमलघूकरणार्थम् । आगमाविरो- धिनोऽन्नार्जनोपाया वृत्तयः भैक्षोत्सृष्टयथालन्धसंज्ञिकाः । तत्र प्रथमावस्थस्य ताव क्षमेव वृत्तिस्तस्याः को विधिरित्युच्यते । ज्ञात्वा भिक्षाकालं शुचिर्भू- त्वा भस्मना हस्तौ प्रक्षाल्य पात्रं गृहीत्वा उदकप्रक्षालितं मन्त्रसंस्कृतं च कृत्वा महादेवं प्रणम्यानुज्ञां प्रार्थयेत्तदनु गुरुनिति । ततो देवगुरुभिरनुज्ञातो मन्त्रा- नावर्तयन् ईश्वरासक्तचित्तो वा दृष्टिपूतेन पथाऽभिशस्तपतितगृहाणि वर्ज- यित्वा यत्र च भयनिमित्तं च काकादि कलुपनिमितं चामध्यविवस्त्रयुवति- विटदुर्जनवचनभिक्षुकाकीर्णत्वाद्युपलभ्यते तद्गृहाण्यपि वर्जगन्नेकमेव ग्रामादी- नामन्यतमं पर्यटेद्यद्यन्तराले एव पर्याप्तिनं भवति उपधातो वा कश्चिदिति ततः ·रनटीका स्वायतनमागत्यापराधानुरूपं प्रायश्चित्तं कृत्वा मन्त्रसंस्कृतं च कृत्वा तदैक्षं शिवायानुगुरवे च निवेद्य महेश्वरं हृदि सन्धाय संयतवायुमुखः प्राअखो वा समरसं कृत्वोपर्युपरि वा भुञ्जीतेति । पात्रं पात्रशौचं च सूत्रानुमतं स्ट- तिप्रसिद्ध प्रतिपत्तव्यम् । तथा च याज्ञवल्क्य:- यतिपात्राणि मृदेणुदायलाबुमयानि च । सलिलैः शुद्धिरेतेपां गोवालैश्च निघर्षणम् ।। मनुरप्याह-- अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युनिप्रणानि च । तेषामद्धिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे ।। सापन्नं च सलेपं च विभिन्नं चापि यद्भवेत् । तत्र भुक्त्वा च पीत्वा च यतिश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति यमः ।। आगमाविरोधिग्रहणादेकानस्य विद्याख्यापनानुशासनलोकयानादिभि- निमित्तैरर्जितभैक्षस्य प्रतिपेघो द्रष्टव्य इत्येपा प्रातिपदावस्थस्य विधिः । तृती. यावस्थस्याप्ययं विधिः । एतावानत्र विशेषः । प्रायश्चित्तनिवेदनपञ्चब्रह्मजपा- नुस्नानादिकं न करोति तृतीयावस्था परमयोगित्वादिति। द्वितीयावस्थस्योत्सष्ट- मेव वृत्तिः। देवाद्युद्देशेन परित्यक्तमन्नपानं कारुण्यकौतृहलाभ्यां वा यदि कश्चिद्- दुष्टजातियादशुचित्वादिदोपरहितं तदुत्सृष्टम् । तच मायाभेदेनोपयोक्तव्यम् । भैक्षनिवृत्तेः पात्रनियमो नास्ति। चतुर्थावस्थस्य यथालन्धं वृत्तिः । स्मशान- देशावस्थितेनैव दिवसे दिवसद्धये नये वा यदन्नपानं प्राप्यते तद्यथालब्धमुच्यते। पञ्चमावस्थस्य तु शरीराभावादेव वृत्यनुपपत्तिरिति ॥२॥ अHEI) प) ग्रन्धकमस्य अप्राधान्यमर्थज्ञानस्यैव प्राधान्यं मन्यमानोऽक्रमेणैव निर्देश करोति गुरुभक्तिः इत्यादिना । अथवा सर्वारम्भाणां लाभार्थत्वात्तत्प्राधान्यज्ञा- पनार्थ पूर्वमादौ लाभा उद्दिष्टा इदानीं पुनः सर्वेऽपि लामा उपायसाध्यास्ते चोपाया बलहीनः पुरुपैरनष्ठातुं न शक्यन्त इत्यतः प्राधान्यज्ञापनार्थं वलाना- मादौ निर्देशमाह । गुरुभक्तिः प्रसादश्च मतेन्दजयस्तथा । धर्मश्चैवाप्रमादश्च वलं पञ्चविध स्मृतम् ॥३॥ गुरुः आचार्यः पश्चार्यज्ञानोपदेष्टा । तस्य भक्तिः प्रडा सर्वदुःखाभिभूतस्य ममायमेव नातेत्येपा भावना कार्या। तथा चोक्तम् । गुरुर्देवो गुरु स्वामी इत्या.

·भासर्वत्रविरचिताया गणकारिकाया or दिन च कारणप्रवचनयोभक्तिविरोधस्तदनुमत्यैव तयोर्भक्तिसम्भवात् । यत- स्तु तयोर्भक्तिः कर्तव्येति नानुमन्यते स गुरुरेव न भवति अननुग्रहकारित्वात् । सा च गुरुभक्तिस्तदनभिप्रेतं परिहरतोत्थानादिकं कुर्वता च सततं सेवनीया। ज्ञात्वा तद्भिप्रायमशास्त्रोक्तमपि तद्धितं कर्तव्यम् । तथा चोक्तम् । “ग्रन्थार्थवि- दुपः" इत्यादि । यदेव हि गुरोरभिप्रेतं तदेव विहितं शास्त्रानुक्तमपि श्रेयस्कारि भवति रामस्य मातृवधवत् । गुरोर्वाक्यानि च श्रद्धेयानि अन्यथा दोपश्रवणात्त- त्त्वज्ञानालाभप्रसङ्गाच । भक्तिवलविहीनो हि ग्रहणाद्युपेतोऽपि ज्ञानावलेपनान्य- थाऽपि शान्त्रार्थ प्रतिपद्यत इत्यतो ग्रहणाद्युपेतस्य भक्तिरेव बलम् । भाप्यविरो- धोऽपि नास्ति । यतो बलमष्टा ब्रह्मचर्यमित्यस्यायमर्थः। अष्टानां ग्रहणादीनाम- गमष्टाई भक्तिरेचोच्यते, वेदाङ्वर्थान्तराभिधानात् । सैव ब्राह्मचर्यनिमित्तत्वात् ब्रह्मचर्यमित्युच्यते । यदि पुनर्यथाभुतार्थः स्यात्तदा वासोविधानमित्यादिजाप- काभिधानविरोधः स्यादिति । विधावधिकृतस्य द्वितीयं बलमाह । प्रसादश्च मतेः इति । मतिप्रसादशब्देनाकलुपत्वमुक्तम् । सति हि तस्मिन्मतिः प्रसन्ना भवति । तथा च 'चलमकलुपत्वम् ' इति भाष्यम् । अत्रापि तर्हि स्पष्टाभिधानं किमर्थ न कृतम् ? । मतिप्रसादहेतोरन्यस्याप्याशौचव्यामोहाद्यभावस्य वलत्वज्ञापनार्थं, प्रधानापेक्षयात्वकलपत्वमुक्तम् । चशब्दः पूर्वोक्तबलस्य विद्यमानस्यापि च. रितार्थत्वात्तबलत्वं प्राधान्यान्न चिन्त्यत इति सूचयति । तचाऽकलुपत्वं विविधं परमपरं च । तत्र कलुपत्यवीजसद्भावेऽप्युत्पन्नकलुपत्वनिरोधि याचनागतं क- लुपं नोत्पद्यते तावत्कालं यदकलुपत्वं तदपरं, यद्वीजक्षयादत्यन्तनिमित्तस- भावेऽपि कलुपं नोत्पद्यते तत्परमिति । योगक्रियायामधिकृतस्प तृतीयं बल- माह । द्वन्दजयस्तथा इति । आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानि दुःखसाध- नानि द्वन्दानि तेषां जयः सहिष्णुत्वं उन्धानभिभाव्यत्वमित्यर्थः । तथाशब्दः समानार्थे । यथा प्रागुक्तबले सत्यप्पचरितार्थविध्यधिकृतस्याकलुपत्वमेव बलं चिन्त्यते , तथा बलदयसद्भावेऽप्यचरितार्थ चन्दसहिष्णुत्वमेव प्राधान्येन बलं चिन्त्यत इति । तदपि विविधं परापरभेदात्। यत्तावदक्षपिते पापे योगक्रियाया- मभिनिविष्टस्य साधकस्य मृदुमध्यमशीतातपादिभिरनुभाव्यत्वं ध्यानाद्यभ्या- सस्तदपरम् । यत् क्षपिते निःशेपपापे गुहादेशंगतस्यातितोत्रैरपि शीतादिभि- रनभिभाव्यत्वलक्षणं सन्दसहिष्णुत्वं तत्परम् । भाष्यकृता तु परमेव गोमृग- धर्मत्वं व्याख्यातम् । अकलुपत्ववभ्यूह्य शिष्या अपरं गोमगधर्मित्वं प्रतिप- .

·रनटीका त्स्यन्त इत्यभिप्रायवता नोक्तमिति । सदास्मृत्यधिकृतस्य चतुर्थ बलमाह धर्मश्चैव इति । एवशब्दोऽवधारणे । यदा धर्म एवावस्थितस्तदा बलमित्यर्थः । ईपद्धर्मसद्भावेऽप्यवधारणे नास्ति दोपः कृष्णपिन्दुसद्भाचे शुक्ल एवायं पट इति यथा। चशब्दः पूर्वोक्तबलत्रयसद्भावेऽपि धर्म एवाचरितार्थत्वेन बलमिति सूच यति । निष्ठायोगयुक्तस्य पञ्चमं बलमाह अप्रमाद इति। विशिष्टं ज्ञानमेवाना. प्रमाद इत्यभिप्रेतम् । तथा च भाष्यम् 'अस्य तु ज्ञानमस्ति यस्मादाहापमादी' इति । चशब्दः शरीरेन्द्रियधर्माधर्मव्यावृत्तौ सत्यामममाद एव बलमिति सू. चयति बलानां न्यूनाधिकभावव्यवच्छेदं चेति । वलं पञ्चविधमित्युपसंहारः । स्मृतमित्यासोक्तत्वं दर्शयनि । ननु च तन्न यलचिन्ता युज्यते यत्र तत्संपाय शत्रुक्षय उपपद्यते । अत्र पुनर्मोक्षशास्त्रे वीतरागस्य निष्परिग्रंहस्य शनव एवं न विद्यन्ते कुतः तत्क्षय इत्यतोऽन बलचिन्ताऽनुपपन्नेति। नैतदेवम् । अवापि साधकस्याज्ञानादिशत्रुहान्युपपत्तेस्तत्प्रतिपादनार्थमाह- अज्ञानहान्यधर्मस्य हानिः सङ्गकरस्य च । च्युतिहानिः पशुत्वस्य शुद्धिः पञ्चविधा स्मृता॥ ४॥ अज्ञानहानिरधर्मस्य इति प्राप्ते छन्दोभङ्गपरिहारार्थमज्ञानहान्यधर्मस्ये- त्युक्तम् । आर्पत्यान्न दोष इति । अज्ञानं च वक्ष्यमाणकं तस्य हानिः सवीजस्या- त्यन्तोच्छेदः । अधर्मोऽपि वक्ष्यमाणकस्तस्य हानिः सविकारस्यात्यन्तोच्छेदः । अधर्मवत्सङ्गकरस्यापि हानिर्व्याख्याता । चकारो हानिपदस्यानुकर्षणार्थः । च्युतेः खलु वक्ष्यमाणिकायाः सह योजेनात्यन्तोच्छेदश्युतिहानिरित्युच्यते । पशुत्वस्येति पष्ठ्यन्तत्वाभिधानादनन्तरोक्तहानिपदेन सम्वन्धः। डमरुकमणि- न्यायेन वा मध्योक्तं हानिपदं च्युतिपशुत्वाभ्यां सम्बध्यते । चकारो वा सङ्गकरपदान्तोक्तोऽत्रानुवृत्तः । स न केवलं हानिपदानुकर्षक:, शुद्धीनां न्यूना- धिकभावं व्यवच्छिनत्ति । पशुत्वस्य माहेश्वरैश्वर्यसम्बन्धादात्यन्तिको निरोधः पशुत्वहानिरित्युच्यते।शुद्धिः पञ्चविधा इत्युपसंहारः। स्मृता इत्याप्तोक्तत्व- प्रदर्शनार्धम् । किं पुनरेताः शनिवृत्तयो बलानि चावस्थाभेदभिन्नस्य संपद्य- न्तेऽधैकावस्थस्येति ? । कुतः संशय उभयधा दर्शनाद्विष्णुचक्रवत् । उच्यते प्रायेण तापवस्थाभेदभिन्नस्य, यस्मादयस्थाभेदमाह- ·। ८ भासर्वशविरचिताया गणकारिकाया व्यक्ताव्यक्तं जयच्छेदो निष्ठा चेवेह पञ्चमी। इति प्रातिपदावस्था खल व्यक्तावस्थेत्युक्ता । कस्मात् । पाशुपत्येऽयमिति व्यक्तिनिमित्तत्वात् भस्मस्नानशयनानुरलानादिभिलिंगधारीत्युपदेशादिति।हि- तीयावस्था तु जात्यादिव्यक्तेरहेतुत्वादव्यक्तावस्थेत्युक्ता । कस्मात् ? । अव्यक्त- लिनित्योपदेशाविद्यादिगोपनोपदेशाचेति । तृतीयावस्था पुनरिन्द्रियजयात्वेिन जयावस्थेत्युच्यते । देवनित्यत्वार्थत्वेऽप्यस्या इन्द्रियजयार्थतव प्राधान्येनोक्तास- त्राणां सम्बन्धकथनद्वारेणाचार्यभाष्यकृतेति । छेदावसानार्थाऽवस्था छेदावस्थे- त्युक्ता।सर्वस्य साधकव्यापारस्यात्यन्तोपरमोनिष्ठा। तदुपलक्षिताऽयस्था निष्ठा- वस्थेत्युच्यते । व्यक्तादिविशेपणाभिधानाहादिशक्तिमतां विशेपप्रतिपत्ति- भविष्यतीत्यभिप्रायवताऽनावस्थाग्रहणं न कृतमिति। चशब्दो न्यूनाधिकव्यव- च्छेदसूचकः । मेतोन्मत्तमूढावस्थान्तरसद्धायाधिकव्यवच्छेदानुपपत्तिरिति चेन्न गोपननियमेनाव्यक्तावस्थायामेवान्तर्भावात्।जयच्छेदावस्थयोरप्यव्यक्तावस्था- त्वप्रसङ्ग इति चेन्नानयोर्गोपननियमानभ्युपगमानिष्ठावस्थामनभ्युपगम्य सिद्धा- घस्थां पञ्चमीमाहुः । केचित्तन्मतमवधारणेनैव निराचष्टे । निष्ठा चैवेह पञ्चमी इति । इहेत्यस्मिन्पश्चार्थदर्शने निष्ठावस्थैव पञ्चमी सूत्रप्रामाण्यात्प्रतीयते न सि- द्वावस्था । तत्र क्षपणीयमापणीयाभावात्साधकावस्थाश्वेह निरूप्यन्ते, न त. तोऽन्यस्येति । अत्राह । अनधिकारिणोऽवस्थाप्राप्तिरयुक्ता । तत्र तथा द्वितीया- द्यवस्थाप्राप्तौ ज्ञानाकलुपत्वाद्योऽधिकारित्वापादकाः तथा प्रथमावस्थाप्राप्तौ को हेतुरित्युच्यते । अत्रापि कारणविशेपोत्पादिता दीक्षा हेतुः । यतस्तत्कारणम. तिपादनार्थमिदमाह- द्रव्यं कालः क्रिया मूर्तिर्यरुश्चैवेह पञ्चमः ॥५॥ इति अत्र विद्याकलापशुसंज्ञितं विविध कार्य द्रव्यमित्युच्यते । तत्र विद्या ता- वच्छिप्यगता दीक्षानं, यया शिप्यो दीक्षाऽधिकृतो भवति । यया त्वाचार्यः सम्पूणो दीक्षा निर्वतयति साऽऽचार्यगता विद्या । कला दर्भाद्या दीक्षागम् । "पूर्व दभीः पुनर्भस्म चन्दन सूत्रमेव च । पुष्पाणि च पुनर्धपं मन्त्रा एप क्रमः स्मृतः ।। पशुः संस्कर्तव्यो ब्रामणः । इत्थं व्याख्यानकरणादुपकरणादेरपि सङ्ग्रह इत्यतो न संस्कारकारिकाविरोधः । कालः पूर्वाहः । कारणमूर्तिशिष्ययोः सं. उक्तं हि- ·रत्नटीका स्कारकर्म क्रियेत्युच्यते। तत्क्रमश्च संस्कारकारिकायां द्रष्टव्यः। मूर्तिशब्देन यदु- पहारसूत्रे महादेवेज्यास्थानमूर्ध्वलिङ्गादिलक्षणं व्याख्यातं, तत्समीपदक्षिण- भूप्रदेशः कुट्याद्यव्यवहितोत्राभिप्रेतः । गुरुराचार्यः स विविधः परापरभे- दात् । तत्रापरः पञ्चार्थज्ञानमर्यादाऽन्वीतः । तथा चोक्तम्- “शास्त्रानुगे प्रचारे योऽभिनिविष्टः प्रकृष्टधीः कुशलः । स भवति मतः किल सतामाचार्यो ज्ञानहेतुश्च ॥" " आचार स्थापयन् शिष्यान्यस्मादाचरति स्वयम् । आचिनोति च शास्त्रार्थानाचार्यस्तेन कीयते ॥" तस्याधिष्ठाता भगवान्महेश्वरः परो गुरुस्तथा चैवं वर्णिते निमित्तमप्यत्र नानुक्तं भवति।चशब्दो न्यूनाधिकव्यवच्छेदसूचकः। एवशब्दो गुरोःप्राधान्य- मवधारयति । इह इति स्वसिद्धान्तनिर्देशः। पञ्चम इत्युपसंहारः । अथवा एव- इहपदयोः पाठविपर्ययं कृत्वाऽन्यथाऽर्थः प्रदर्श्यते । इहैव पाशुपतदर्शने एवंवि- शिष्टानि दीक्षानिमित्तानि नान्यत्र । ततश्च निष्पाद्या दीक्षाप्यत्रैव विशिष्टाs- स्ति नान्यत्रेत्युक्तं भवति । अथ किं कारणविशेपैरेवेयं दीक्षा विशिष्यते, न किं तर्हि फलविशेपैरपि ? । यस्मात्तदर्थमिदमाह- ज्ञानं तपोऽथ नित्यत्वं स्थितिः सिद्धिश्च पञ्चमी । इति । तत्र पश्चपदार्थविपयं समासविस्तरविभागविशेपोपसंहारनिगमनतस्त- त्वज्ञान प्रथमो विद्यालाभो ज्ञानमिति चोच्यते । तेषां समासादीनां स्व- रूपं यद्यपि श्रीमताऽऽचार्येण भाष्यावसाने प्रकटितं तथाऽपि लेशतस्तद्भा- प्यविवरणार्थमस्माभिरप्युच्यते । तत्र पदार्थानामुद्देशः समासः । सोऽधश- ब्दादिभिर्दुःखान्तादीनामभिहितः। उद्दिष्टानां प्रमाणतः प्रपञ्चाभिधानं विस्तरः। पतिः सन्नाद्य इत्येवमादि । तत्साधनत्वेन प्रमाणान्यपि विस्तरशब्देनोक्ता- नि । धर्मधर्मिणां यथासंभवं लक्षणतोऽन्यत्वाभिधानं विभागः । सर्वत्राप्य- भिधीयत इत्यभिधानम् । कर्मव्युत्पत्तिष्टच्या । तत्र दुःखान्तस्य विभागस्ता- वदुच्यते । सर्वदुःखापोहो दुःखान्तः । स विविधोऽनात्मकः सात्मकश्चेति । तत्रानात्मकः सर्वदुःस्वानामत्यन्तोच्छेदः, सात्मकन्तु महेश्वरैश्वर्यलक्षणा सि- दिः । सा हिरूपा ज्ञानशक्ति क्रियाशक्तिश्चेति । तत्र ज्ञानमेव शक्तिर्ज्ञानश- २ ·१० भासर्वज्ञविरचिताया गणकारिकाया क्तिः। सा खल्वेकाऽपि सती समस्तव्यस्तविपयभेदात्पञ्चधोक्ता दर्शनश्रवणेत्या- दिना ब्रह्मादेरिवोपचरितसर्वज्ञत्वप्रतिपेधार्थम् । कियाहेतुः शक्तिः मियाशक्तिः सा विविधा मनोजवित्वादिभेदा । तत्र निरतिशयं शीघ्रकारित्वं मनोजवित्वं, कर्मादिनिरपेक्षस्येच्छयैवानन्तररूपकर्तृत्वाधिष्ठातृत्वं कामरूपित्वं, संभृतकाये. न्द्रियस्यापि निरतिशयैश्वर्यसंवन्धित्वं विकरणधर्मित्वं चेति । यदा चेयं द्विरूपा सिद्धिःप्राप्यते तदा दश सिद्धिलक्षणान्यवश्यत्वादीनि पतित्वान्तानि भवन्ति । तत्र निरतिशयमपराधीनत्वमवश्यत्वम् । अथ किमिदमवश्यत्वं नामेति ? । वश्यत्वमलनिवृत्तावश्यत्वाख्यः पुरुपेऽवस्थितो धर्मोऽभिव्यज्यते, पटे शुक्रता- वदित्येके । तच्चायुक्तम्, ऐश्वर्याभिव्यक्तः प्रतिपिद्धत्त्वादनात्मकस्य च धर्म- स्पाभिव्यक्त्यनुपपत्तेरन्यथाऽनात्मकत्वविरोधः स्याद् यदा गुणैर्युक्त इत्यादि- भाष्यविरोधाच नावस्थिताऽभिव्यक्तिः, किन्त्वैश्वर्यसंबन्ध एव पराधीनत्वनिव- तकत्वावश्यत्वमुच्यते । अथवा, यदा गुणैर्युक्तस्तदा स एवातथाभूतपूर्वस्तथा भवति सर्पशिक्यादिवत्तस्य भावस्तत्स्वरूपमवश्यत्वं भेदेनोच्यते व्यवहारा- र्थमित्येवमनावश्यत्वादिष्वपि विचारो द्रष्टव्यः सत्कार्यविचारे चायं विस्तारितो मया, तेनेह न प्रतन्यते।सत्त्वान्तरानभिभाव्यज्ञानसम्बन्धित्वमनावश्यत्वं, स. त्वान्तराधीनजीवितरहितत्वमवध्यत्वम्, समस्तभयातिक्रान्तत्वमभयत्वम्, ऐश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्वमक्षयत्वं, कायेन्द्रियवैकल्यफलेनात्यन्तासम्बन्धित्व- मजरत्वं, प्राणादिवियोगजदुःश्वासस्पर्शित्वममरत्वं, सर्वत्राभिप्रेतार्थेषु प्रवर्त- मानस्य महेश्वरेणाप्यप्रतिबन्धर्मित्वमप्रतीपातः, सर्वपशुभ्योऽभ्यधिकत्वमैश्व- र्यातिशयान्महत्त्वं, सर्वपश्चादिकार्यस्वामित्वं पतित्वमिति । यदस्वतन्त्र तत्सर्व- कार्य तस्य विभाग उच्यते,विद्या कला पशुश्चेति।तत्र पशुगुणो विद्या स्वशास्त्र- दृष्ट्योक्ता । वैशेपिकदृष्ट्या द्रव्यवत् । सा द्विधा बोधायोधस्वभावभेदात् । तत्रा योधस्वभावा धर्मादिलक्षणा विद्यान्तर्भावकरणादविद्यात्मकस्य विद्यान्तर्भावे फलादेरप्यन्तर्भावः स्यादिति।वोधस्वभावा तुविषयभेदाचतुर्दा पञ्चधा चोक्ता। स्वरूपतस्तु द्विधा विवेकवृत्तिः सामान्यवृत्तिश्चेति । तत्र विवेकवृत्तिः प्रायेणो- पदेशव्यङ्गया न च तत्र समाख्यान्तरमस्ति । विद्यैव हि विशेषसमाख्या, सा- मान्यवृत्तिस्तु प्रमाणमात्रव्यंग्या चित्तमित्युक्ता । अनयोभैदष्टीकान्तरे मया द- र्शित इति नेह प्रश्यते । चेतनानाश्रितत्वे सति निश्चेतना कला । साऽपि दिवि- धा, कार्याख्या करणाख्या चेति। तत्र कार्याख्या दशविधा पृथिव्यप्तेजोवाय्याका- शगन्धरसरूपस्पर्शशब्दलक्षणा, करणाख्या तु प्रयोदशविधा, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि - ·एनटीका पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्यन्तःकरणत्रयं चेति । पशुत्वसंवन्धी पशुः । सोऽपि विविधः, साजनोनिरञ्जनश्चेति ।तत्र साञ्जनः शरीरेन्द्रियसम्बन्धी चतुर्दशविधः । उक्तं हि- " देवमष्टविधं ज्ञेयं तैर्यग्योनं च पञ्चधा । पर्वमेकं तु मानुष्यमेतत्संसारमण्डलम् || " इति निरञ्जनस्तु त्रिविधः, संहृतः कैवल्यगतो निष्ठायोगयुक्तश्चेति । समस्तस- ष्टिसंहारानुग्रहकारि कारणं तस्यैकस्यापि गुणधर्मभेदादिभाग उक्तोऽन्यत्पति- त्वमित्यादिना । निरतिशयक्रियाशक्तिः पतित्वं, तेनैश्वर्येण नित्यसंवन्धित्वं सत्त्वम्, अनागन्तुकैश्चर्यत्वमाद्यत्वं, समस्तजन्मरहितत्वमजातत्वं, महासृष्टिसं- हारकर्तृत्वं भवोद्भवत्वं, परमोत्कृष्टं गुणधर्मनिमित्तनामाभिधेयत्वं वामत्यं दुःखा- तनिमित्तधर्मोत्पादकनामाभिधेयत्वं वा, स्वेच्छयैवाशेपकार्थोत्पत्त्यादिकारण- स्वभावः क्रीडा तडर्मित्वं देवत्व, सिहसाधकपशुभ्यः परत्वं ज्येष्ठत्वं, सर्गादा- वपि रुतभयसंयोजकत्वं रुद्रत्वम् , कर्मादिनिरपेक्षस्य स्वेच्छयैवाशेपकार्यकर्तृत्वं कामित्वं, शमसुखनिर्वाणकरत्वं शङ्करत्वम् , अन्तरस्ट्यामपि संहारकर्तृत्वं का- लत्वं, कार्यकारणाख्यानां कलानां स्थानशरीरादिभावेन संयोजकत्वं कलविकर- णत्वं, धर्मादिवलानां यथेष्टं वृत्तिलाभलोपाक्षेपकर्तृत्वं बलममधनत्वं, सर्वदेव- मानुपतिरश्चां रतिरञ्जनाधिवासनाकर्तृत्वं सर्वभूतदमनत्वं, सकलनिष्कलावस्था- यास्तुल्यशक्तित्वं मनोऽमनस्त्वं, सुखकरानंतशरीराधिष्ठातृत्वमघोरत्वं, दुःख- करानन्तशरीराधिष्ठातृत्वं घोरतरत्वं, सर्वविद्यादिकार्याणां व्यासाऽधिष्ठातृत्व पूरणं, यथेप्सितानन्तशरीरादिकरणशक्ति पौरुप्यम् । तदुभयं भगवतः पुरुषत्व- मुच्यते । सर्वपश्चादिभ्योऽभ्यधिकोत्कृष्टव्यतिरिक्तत्वं महत्त्वं, देवत्वं पूर्वोक्तम् । दुःखान्तनिमित्तं ध्यानकविषयत्वमोङ्कारत्वम् । ऋपित्वं क्रियाशक्तिर्जानश- क्तिस्तु विप्रत्वम् । अनयोराश्रयव्यापित्वानन्तविपयत्वनिरतिशयत्वज्ञापनार्थ तदाश्रयो भगवान्महानियुक्तः। सर्वदा सर्वत्राविचलितस्वभावेन वर्तमानो भ- गवानेप इत्युच्यते । गुणधर्मद्वारेण वाचः प्रवर्तन्ते यस्मादतस्तव्यतिरिक्तस्त- दुझिोपितश्च भगवान्विशुद्ध इत्युच्यते । "नित्यानागन्तुकैश्वर्ययुक्ते परमकारणे । यत्र वाचो निवर्तन्ते वाग्विशुद्धः स कीर्तितः ॥ क्षणकमपि यस्तत्र प्रामोत्येकाग्रतां यतिः । स दग्ध्वा सर्वकर्माणि शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥

·१२ भासर्वज्ञविरचिताया गणफारिकाया सर्वैश्वर्यप्रदातृत्वं महेश्वरत्वं, समस्तकार्यविपयं प्रभुत्वमीशत्वं, सर्ववि- द्याविपयं प्रभुत्वमीशानत्वं, सर्वभूतविपयं प्रभुत्वमीश्वरत्वम् । प्रक्रमापेक्षः खल्वेवमीशादिशब्दानामर्थः प्रदर्शितोऽन्यथा पुनरेकार्थत्वमेवेति । ब्रह्मग्रहण- स्योदाहरणार्थत्वादशेपपतिविपयप्रभुत्वमधिपतित्वं, हणबृहत्त्वं ब्रह्मत्वं, परि- पूर्णपरितृप्तत्वं शिवत्वमिति । एवं सुनिश्चिताः खल्विमे गुणधर्माः परमेश्वरस्यो- पहारकाले गायता भावयितव्याः सततं वा जपं च कुर्वता विभक्त्युपसर्गनि- पातक्रियापदानामथैः सह चिन्तनीयास्ततोऽचिरेणैव कालेन शुद्धिवृद्धी भ- वतः । ते च स्वात्मसंवेये इति । धर्मार्थः साधकच्यापारो विधिः । स द्विविधः प्रधानभूतो गुणभूतश्चेति । तत्राव्यवधानेन धर्महेतुर्यों विधिः स प्रधानभूतश्चर्येति वक्ष्यते । यस्तु चर्याऽनु- ग्राहकः स गुणभूतोऽनुस्नानादिः । तत्र भुक्तोच्छिष्टादिनिमित्तायोग्यताप्रत्य- यनिवृत्त्यर्थं लिङ्गाभिव्यक्त्यर्थं च यत्स्नानं यत्कलुपनिवृत्त्यर्थं तदुपस्पर्शनम् । एतदुभयमप्यजपतैवेश्वरनियोगमनुसन्धाय संसारदोपं भावयता गुरुलघुभावं च पर्यालोच्य भस्मनैव कर्तव्यम् । निर्माल्यधारणमपि लिनाभिव्यक्तिभक्ति- विवृद्धिद्वारेण चर्याऽनुग्राहकम् । विचार्य कारणनिर्माल्यं निप्परिग्रहं परं कृतं गृहीत्वा संयतात्मना कारणं प्रणम्यानुज्ञा प्रार्थयेत्ततः प्रसन्नमुखं भगवन्तं स्व. निर्माल्यं निर्मलीकरणाय प्रयच्छन्तं ध्यात्वा महाप्रसाद इत्यभिसन्धाय भ- क्त्यैव शिरसि धारयेत् । तथाऽऽयतनवासित्वमपि चर्याऽनुग्राहकम् । तथा चोक्तम् । “धर्मक्षेत्रं परं ह्येतद्यच्छिवायतनं भुवि । विधिबीजस्य सा भूमिस्तत्र वसं महाफलम् । लिङ्गास्तशतं साग्रं शिवक्षेत्रं समन्ततः। जन्तूनां तत्र पञ्चत्वं शिवसायुज्यकारणम् । ग्रामे या यदि वेत्यादि । उपस्पर्शनेनाक्षपितकलुपक्षापणार्थं प्राणायामः । कोप्ठ्यस्य वायोर्गतिनिरोधः प्राणायामः । तत्रोपस्पृश्य कारणतीर्थकरगुरुनन- प्रणम्य प्रामुख उद्मुखो वा पद्मकस्वस्तिकादीनामन्यतमं यथासुखमासनं वद्धा कृतमुन्नतं च कृत्वा शनैः संयतान्तःकरणेन रेचकादीन् कुर्यात् । कलुपाभा- वेऽपि चित्तस्पातिनिर्मलत्वापादनार्थमभ्यासार्थं नित्यं कुर्यात् । उक्त हि- प्राणायामैदहेद्दोपान् धारणाभिश्व किल्विपम् । प्रत्याहारेण विषयान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥ प्राणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः।

·रनटीका १३ सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश्चैव जायते ॥ जलविन्दुकुशाग्रेण मासे मासे च यः पिवेत् । संवत्सरशतं सायं प्राणायामकतत्समम् ॥ प्राणायामविशुद्धात्मा यस्मात् पश्यति तत्परम् । तस्मात्किञ्चित्परं नास्ति प्राणायामादिति श्रुतिः ॥ तदक्षपितकलुपक्षपणा जपः कर्तव्यः । तृतीयचतुर्थयोरन्यतरस्मिन् व्र- मणि प्रयत्ननिरुद्ध चित्तं सम्पूर्णाक्षरानुयोधेन तदर्थानुवोधेन वा पुनः पुनः स- ञ्चारयेदिति । एवं च प्रायश्चित्तान्तरमुत्सूत्रत्वान्न कर्तव्यमिति । ननु च त्रिकस्प कलुपनिवृत्यर्थमेवाभिधानं व्यभिचारान्तरेपु पुनः किं प्रायश्चित्तम् । न चैत- द्वाच्यं यतेरप्रमत्तस्य सर्वदेव संयतत्वादसम्भवी व्यभिचार इति, कामादिव्यभि- चारेण समानत्वात्रिकस्याप्यनारम्भप्रसङ्गो वा । किं चाधर्मसामादिदुपोऽपि व्यभिचारसम्भवात् । उक्तं च 'हियते युध्यमानोऽपि इत्यादि । हिंसायाचाव- श्यंभावित्वात् । उक्तं हि । “ अहा राव्या च याञ्जन्तून्निहन्त्यज्ञानतो यतिः । तेषां स्नात्वा विशुद्धयर्थं प्राणायामान पडावरेत् ॥ प्रतिदिनमित्यर्थः । अत्रैके सर्वव्यभिचारेपु त्रिकमेव कर्तव्यमिति मन्य- न्ते । वयं तु पश्यामः कलुपनिवृत्त्यर्थमेव त्रिकं कर्तव्यम् । भाष्यस्यापि तथैव श्रुतत्वान्नादृष्टार्थमदृष्टशुद्धेश्वानिश्चयात् त्रिकानुपरमप्रसङ्गः स्यात्, तस्मा- कलुपनिवृत्ती पूर्वकृताधर्मक्षपणवदयभिचारकृताधर्मक्षपणार्थमपि विध्याचरण- मेव कर्तव्यम् । तथा च सूत्रं भूयस्तपश्चरेत् ' इति । मनुरप्याह- यत् किश्चिदेनः कुर्वन्ति वामनोमूर्तिभिर्जनाः । तत्सर्व निर्नुदन्त्याशु तपसव तपोधनाः ॥ महापातकिनाश्चैव शेपाश्चाकार्यकारिणः । तपसव सुतसेन मुच्यन्ते किल्विपात् ततः ।। तथा श्रीमद्भाष्यकृताऽपि ज्ञापकमुक्तम्- तपोभिरायां निनुदन्ति पापं ध्यानोपयोगात् क्षपयन्ति पुण्यम् । ते निर्मलास्तत्त्वविदो विशुद्धा गच्छन्ति मोक्षं त्रुभयोरभावात् ।। न चायं नियमः पुण्यक्षय एव ध्यानात्, किन्तु पापक्षयोऽपि । यतः त. नैव ज्ञापकान्तरमुक्तम्- ·भासर्वायिरचिवाया गणकारिफाया सर्व दहति ध्यानेन पुण्यपापभियाश्रयम् । पुण्यपापफले दग्धे स्वामी तस्य न विद्यते ॥ इति । एवं तनर्यकं विध्यनुष्ठानमिति चेन्नानेन विधिना सदसमीपं गत्येति प्रवचनादिध्यनुष्टानविकलस्य योगानुष्टानसामाभावात् ।। तथा चान्यात्राप्युक्तम्- धर्मः प्रयत्नतः कार्यों योगिना तु विशेपतः । नास्ति धर्मादृते योग इति योगविदो विदुः इति ।। तस्मादुपस्पर्शनादिभिः प्रसन्नं चित्तं कृत्वा सर्वस्याधर्मस्य क्षपणार्थ विधि- योगानुष्ठानमेवात्यंतादिभियोगेन कर्तव्यं न प्रायश्चित्तान्तरमिति तथा दशाहिं- सादयो यमाश्चर्याऽनुग्राहका यदा तदा विध्यन्तर्भूता, यदा तु योगक्रियाऽनुग्रा. हकास्तदा योगान्तर्भूता इति । तत्र वाकायमनोभिः परदुःखानुत्पादनमहिंसा, इन्द्रियसंयमो ब्रह्मचर्य, धर्मसाधनानङ्गवचनप्रतिपेधः सत्यं, वर्णाश्रनिभिः सह दृष्टार्थसङ्गतिप्रतिपेधोऽसंव्यवहारः, धर्मसाधनाट्मादभ्यधिकस्य न्यायतोऽप्य- स्वीकरणमन्यायतस्तु धर्मसाधनाङ्गस्याप्यस्वीकरणं चास्तेयं, परैरपकृतस्याप्य- म्लानचित्तत्वमझोधः, याफायमनोभिर्गुरी हितभावेनैव धर्तनं गुरुशुश्रूपा, काया- न्तःकरणात्मशुद्धिः शौचं, स्ववृत्त्येवोपार्जितान्नस्य विधियोगानुष्ठानाविरो- धेनाभ्यवहरणमाहारलाघवम् । अष्टौ ग्रासा मुनेरिति केचित्, तन्नेष्टं, विधि- योगानुष्ठानविरोधप्रसङ्गात् । सव्यसनाशनोदकाभ्यां कोष्टस्य भागत्रयं पूर- यित्वा चतुर्थं भागं वायोः संचरणार्धमवशेपयेदित्यन्ये । तदिष्टमेवाविरोधात् । अन च पञ्चविघभैक्षाभिधायकं वाक्यं ' चरेन्माधुकरीम्' इत्याविरोधेन व्याख्येयम् । यथाविहितविधियोगानुपाने सततमेयोटामोऽप्रमादः । अयं । प्रधानभूतो यमः । तथा चोक्तम्- यतिधर्मस्य सद्भावः श्रूयतां गुणदोपतः । अप्रमादात्परा सिद्धिः प्रमादान्नरकं ध्रुवम् ।। इति । वासोऽपि ज्ञानोत्पादनद्वारेण चर्यानुग्राहकत्वाद्गणविधिरेवेति । चित्तदा- रेणेश्वरसम्पन्धः पुरुपस्य योगः । स विविधः, क्रियालक्षणः क्रियोपरमलक्षण- श्चेति । तत्र मियालक्षणो जपयन्त्रणधारणध्यानस्मरणात्मक इति । वक्ष्यामः । मियोपरमलक्षणोऽप्यतिगत्यादिशब्दवाच्य इति । शास्त्रान्तरोक्तपदार्थेभ्योऽमी. पामतिशयाभिधानं विशेषः । तथाहि शास्त्रान्तरे दुःखनिवृत्तिरेव दुःखान्तः, इह ·खटीका ३५ तु परमैश्चर्यमाप्तिश्च । तथाऽन्यत्राभूत्वा भावि कार्यमिह तु नित्यं पश्चादि । तथा- ऽन्यत्रास्वतन्त्रं प्रधानादि कारणमिह तु स्वतन्त्रो भगवानेव । तथान्यत्र कैवल्या- भ्युदयफलो योगः, इह तु परमदुःखान्तफलः । तथान्यत्रावर्तकः स्वर्गादिफलो विधिरिह त्वनावर्तको रुद्रसमीपादिफल इति । पदार्थानां समाप्तिरुपसंहार- स्तत्र दुःखान्तकार्यकारणविधीनामिति शब्देन समाप्तिरुक्ता । योगस्य तु त्या- शब्देनेति । समासानां निःशेपीकरणा) प्रासङ्गिकसंशयनिवृत्त्यर्थं च धर्मान्त- राभिधानं निगमनम् । प्रतिज्ञातार्थेन सहकवाक्यत्वख्यापनार्थमित्यन्ये । तदेवं विधियोगयोः कार्यान्तर्भावेऽपि अतिप्रयोजनवशात् पृथगभिधानं कृत्वा पश्चा- नामेव समासादय उक्ता इत्यतः पञ्चैव पदार्था उच्यन्ते । अन्ये तु पदार्थभेद- मन्यथा वर्णयन्ति । तत्त्वं गुणो भाव इति । तत्र यदनाश्रितं तत्तत्वम् । तच विंशतिभेदम् । पञ्च पृथिव्यादीनि त्रयोदशेन्द्रियाणि पशुः कारणं चेति । तत्त्ववृत्तयः भावाश्रया गुणास्तत्र पृथिव्यादिषु यथासम्भवं रूपरसगन्धस्पर्श- शब्दाः पञ्चैव वर्तन्ते । इन्द्रियतत्त्वानि तु निर्गुणानि । पशुपु सप्त गुणा वर्तन्ते पशुत्वधर्माधर्मचित्तविद्याप्रयत्नेच्छालक्षणाः । सुखादीनां तु तरिकार- त्वात्तदन्तर्भाव एव, मृद्धिकारवत् । कारणे यो गुणा कामार्थित्वविप्र- त्वाख्या इति धर्मिभ्योऽन्यानन्यत्वेनानिर्वचनीयाः। सत्त्वगुणानां धर्मा भावा इत्युच्यन्ते। तबिचारच सत्कार्यविचारे कृत इति नेह क्रियते। तदेवं कारणादि- निश्चयज्ञानं प्रथमो लाभ इति । द्वितीयं लाभमाह तपः इति। भस्मस्नानादिवि- धिजनितो धर्मस्तप इत्युच्यते । तस्योत्पादो रक्षणादिलिङ्गादपि निश्चीयते । अधर्मतस्करेण सन्मार्गादपहियमाणः साधकः पुरपालस्थानीयेन धर्मण रक्ष्यते । अवस्थानावस्थान्तरगमनं गतिः। विहितानुष्ठान एव सन्तोपः प्रीतिः। लाभस- म्बन्धः प्राप्तिः। यद्वलेन विधियोगाभिनिविष्टस्य चित्तं रम्भादीनां गीतवाद्या- दिभिरपि क्षोभयितुं न शक्यते सम्माहात्म्य धर्मशक्तिरित्यर्थः । अतिगतिसा. युज्यस्थितिशब्दा निष्ठापोगपर्यायाः । यस्मिन् सति पदार्थाः साधकस्याध्यक्षो- पलब्धियोग्या भवन्ति , स प्रकाशः द्विविधः परापरभेदात्। तत्र येन विधियो. गसाधनानि सम्यग्विवेचयति ध्येयतत्त्वे ब्रह्मणि च स्वं चित्तं समाहितं च्युतं च च्यवमानं च लक्षयति सोऽपरः प्रकाशः । येन तु स्थापनावसरे सर्वतत्त्वानि सगुणधर्माण्यानन्त्येन दृष्टा योज्यायोज्यभावेन विवेचपति स पर इति । विपरिणामिष्टविषयेष्विवानिच्छतोऽपि रुद्रे चित्तवृत्तिप्रवाहः समीपं, तदेवा- त्यन्तोत्कापन्नं देवनित्यत्वमित्येत्सर्वं धर्मज्ञापकत्वेनोक्कमिति । तृतीयं लाभ- ·भासर्वशविरचिताया गणकारिकाया माह । अथ नित्यत्त्वमिति । अयेत्यानन्तर्य तपोऽनन्तरं यद्देवे भावाभ्यास- लक्षणं नित्यत्वं तृतीयो लाभः स उच्यते । न तु नित्ययुक्ततेत्यर्थः । अव्युच्छिन्न- प्रवाहो नित्यत्त्वमत्राभिप्रेतं यथा नित्यप्रवाहा गनेति।चतुर्थ लाभमाह स्थिति- रिति । दोपहेतुजालेभ्यश्छिन्नस्य मुलाख्यानिवृत्ती चित्तस्य मटेऽवस्थानमत्य- न्तनिश्चलत्वं स्थितिरुच्यते । तत्समकालं योगिनोऽसनित्यादीनि नच लक्षणानि भवन्ति । तत्र लक्ष्यमाणस्य संगस्यात्यन्तच्यावृत्तिरसनित्त्वम् । केवलम्द्रतत्त्या- वस्थितचित्तत्त्वं योगित्वम् । अनुरुध्यमानचित्तवृत्तित्वं नित्यात्मत्त्वम् । अप्रा- दुर्भाविचित्तत्वं अजत्वम् । परमसमता मैत्रत्वम् । शरीरादिवियुक्तत्वमे- कत्वम् । सीशङ्कास्थानातिकान्तत्त्वं क्षेमित्त्वम् । वाह्याध्यात्मिकक्रियाशुन्यत्वं नि:क्रियत्वम् । समस्तचिन्तारहितत्वं चीतशोकत्वमित्येतानि लक्षणान्यस्य योगस्यात्यन्तोत्कृष्टत्त्वप्रतिपादनार्थमुक्तानि । पञ्चमं लाभमाह सिद्धिश्च इति । सिद्धिः पूर्वव्याख्याता । सानुमानादप्यवगम्यते । निरुपचरिता मुक्तात्मानः परमैश्वर्योपेताः पुरुषत्वे सति समस्तदुःखयीजरहितत्यान्महेश्वरवत् । परा- भिप्रेता मुक्तात्मानः परमैश्वर्यविकलत्वादस्मदादिवदिति । चकारो न्यूनाधिक- व्यवच्छेदसूचकः। पञ्चमीति लाभानां पञ्चत्वोपसंहारार्थमिति ॥ ६ ॥ अथैते लाभाः किं देशनियमेन प्राप्तव्या यथा ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थ- भिक्षुभिर्विद्याप्रजातयोगाख्या लाभाः किं वा देशानियमेनापि पञ्चविंशति- तत्वज्ञेन कैवल्यवदिति ? । उच्यते । देशनियमेन । यतस्तदर्थमिदमाह- गुरुर्जनगुहादेशः स्मशानं रुद्र एव च ॥ इति आपत्वाया यथाश्रुतेऽप्यदोपः । गुरुः पूर्वोक्तस्तदाज्ञयाऽवतिष्ठमानस्तदा- श्रितो भवति, यथा ग्रामण्यमाश्रितो ग्राम इति । तत्रादिधर्मावस्थस्य तावदा. यतने वास इत्यत्रायतनशब्दो गुरावेच द्रष्टव्यो, लिङ्गकतेत्यादिज्ञापकादुपचा- रादा मञ्चशब्दवत् । यद्यप्यायतनसूत्रे प्रतिषेधः श्रूयते तथापि देशप्रस्तावे गुरुरभिप्रेत एवाचार्यो लोक इत्यादि ज्ञापकाभ्यनुज्ञानात्। अत एव गूढव्रतोपदे- शादायतने वास इत्यत्रायतनशब्दो जने विवक्षितो मर्याद्यायतनादिति कृत्वा वडस्य रुद्रस्य हि शिवायतनवासानुपपत्तेः । यदाऽपि वासस्तदाऽपि जनाधीन एवेत्यतो द्वितीयावस्थस्य जन एव देशः । जनशब्देनात्र धर्माधर्मजननाधिकृना वर्णाश्रमिणोऽभिधीयन्त इति । तृतीयावस्थस्य गुहा देशः । गुहाग्रहणं सूत्रा.

·रत्नदीका १७ र्थोपलक्षणार्थमतः शन्यागारगुहयोरन्यतरं व्यासादिदोपवर्जितं यत्माप्यते तन्त्र वस्तव्यम्। देशग्रहणं तत्रावस्थानमात्रेण गुहाया देशत्वज्ञापनार्थं न तु गुरुजनव- त्तदायत्तत्वेनेति । चतुर्थावस्थस्य श्मशानदेशः। श्मशानं च प्रसिद्धमेव ग्राथ- म् । तस्य च न गुहावद्देशत्वं किंत्वादेहपातात् तत्रैवानिर्गच्छता स्थैयमित्ययं विशेपः। पंचमावस्थस्य देशो रुद्रः । रुद्रो भगवान्महेश्वरः । प्रागपि रुद्रायत्तत्वा- साधकस्य रुद्रोऽस्त्येव देशस्तथापि प्रागन्यव्यपदेशोऽप्यस्ति, साम्प्रतं पुनः शरीरादिरहितस्य सर्वदेशविकलत्वाद्यधारणं करोति रुद्र एवेति । चशब्दो न्यूनाधिकव्यवच्छेदसूचक इति । अथ किमेतद्देशावस्थितिमात्रेणैवैते लाभाः पाप्यन्ते कल्पवृक्षदेशायस्थि- तिवत् । उच्यते । न । किं तर्हि देशभेदवदुपायभेदोऽप्यस्ति । यतस्तत्पति- पादनार्थमाह- वासश्चर्या जपध्यानं सदारुद्रस्मृतिस्तथा प्रसादश्चैव लाभानामुपायाः पञ्च निश्चिताः ॥७॥ इति । ग्रहणधारणोहापोह विज्ञानवचनक्रियायथान्यायाभिनिवेशानां वास इति संज्ञा तान्त्रिकी शिष्टैः कृता । तत्र सकृदुचारितवाक्यस्य सम्यगर्थमतिपत्तिसा- मयं ग्रहणम् । गृहीतस्य चिरकालव्यवधानेऽपि स्मरणसामयं धारणम् । एकदे- शश्रवणात् तन्यायेनापूर्वार्थप्रतिपत्तिसामर्थ्यमूहः । आचार्यदेशीयैरुक्तार्थानां युक्तायुक्तमविभागेन प्रतिपत्तित्यागसामर्थ्यमपोहः । श्रुतस्यार्थस्यानेकधाषि- चारणे परप्रतिपादने च सामर्थ्य विज्ञानम् । व्याहतपुनरुक्तादिदोषरहितं वाक्यं वचनम् । निर्दुष्टशब्दोच्चारणेनाचार्य परितोपयतो मिथ्याज्ञानमलनिवृत्ती विद्याऽभिव्यक्तिर्भवति । तथोत्थानप्रत्युत्थानादिका गुरौ परिचर्या क्रियेत्युक्ता। युक्त्यापि पूर्वोत्तराविरुद्धशास्त्रार्थपर्यालोचने तदर्थानुष्टानार्थमतियत्नो यथा- न्यायाभिनिवेशः । तथा चोक्तम्- पूर्वोत्तराविरोधेन वाक्यार्थ ह्यविचालितम् । यस्तकेंणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥ धर्मस्योपायः चर्या । भस्मस्नानादिमूढान्तः क्रियासमूहश्चर्येत्युच्यते । सा च व्यङ्गा दानयागतापाङ्गेति । पञ्चसु पवित्रेष्वावय॑मानेपु दशभिनमस्कारैः पर- मेश्वरायात्मसमर्पणं दानम् । तदेवातिदानमनावृत्तिफलत्वात् । अन्यत्तु कुदानमा- वृत्तिफलत्यादिति । परमेश्वरनियोगाभिसन्धिना भस्मस्नानादिक्रियाणां यथावि- ३ ·१८ भासर्वज्ञविरचिताया गणकारिकाया हितकरणं यागः । स एवातियागोऽन्यस्तु कुयागः पूर्वोक्तहेतुबयात् । स्वविध्य- भिनिविष्टस्यैव विविधदुःखोपनिपाते सति अनुपायतः प्रतीकारमकुर्वतः सहि- णुत्वं तापः । स एवातितापोऽन्यत्तु कृताप इति । सा व्यङ्गापि, चर्या दिविधा, व्रतं याराणि चेति। तत्र स्नानशयनोपहारजपप्रदक्षिणानि व्रतम् , धर्मनिष्पत्यघ- मोच्छेदार्थ प्राधान्येन क्रियमाणत्वात् । दाराणि तु क्राथनस्पन्दनमन्दनशृङ्गार- णापितत्करणाऽपितझापणानि । अपमानपरिभवपरिवादनिष्पादनदारेण पूर्वो- त्पन्नयोधर्माधर्मयोरायव्ययनिमित्तत्वादिति क्रमः स्वरूपं चैपां भाप्य एव अपश्चितम् । तदनुसारेण शिष्यहितार्थ मयापि लेशतः प्रदर्श्यते। प्रागादित्योद- यात् घटिकामयं पूर्वाह्वसन्ध्या । सा त्रिदेवता। प्रथमा ब्राह्मी, मध्यमा वैष्णवी, मन्त्या रौद्री।तत्र पूर्वसन्ध्ययोः शौच कृत्या भस्म संस्कर्तव्यम् । कर्तृकारकादिदी- परहितं शुक्लादिगुणयुक्तं च भस्मार्जितं शिवदक्षिणमूतौ मन्त्रैः संस्कृत्यप्रदक्षिणं घ दत्त्वा सूर्यरूपिणं भगवन्तं लोचनत्रयेण प्रसन्नदृष्ट्या भस्म पश्यन्तं ध्यायेत् । तदनु याचार्याय शिवतत्त्वानुरञ्जितदृष्टये ज्येष्ठनात्र वा निवेदयेत् । तदन्वे- कान्ते शुधौ प्रदेशे जन्तुस्थावरहीने पञ्च पवित्राण्यावर्तयतैव स्थेयं रौद्रसवनं पावत्ततो भगवन्तं प्रणम्य त्वदाज्ञां करोमीत्यभिसंघाय जपन्नवापादतलमस्तकं यावत् भभूतेन भस्मनाऽङ्गं प्रत्यङ्गं च प्रयत्नातिशयेन निवृष्य निघृष्य स्नानमा- परेदित्येवं मध्याह्रापराह्नसन्ध्ययोरपीति । एतावत्र विशिष्यते । मध्याह्ने प्रथमा ब्रामी, मध्ये मस्तकोपरिस्थिते रचौ रौद्री, तदन्ते वैष्णवी, अर्कास्तसम- योत्तरत्र प्रथमा रौद्री, तद्नु वैष्णवी, तदन्ते ब्राह्मी चेति । सर्वत्र रौद्रसवनमेव स्नानकालः। एवं स्नानं निर्वयं जपन्नेवायतनं गत्वा शिवं भक्त्यतिशयेन प्रणम्य स्नानं निवेद्य च शनैर्गर्भगृहं प्रविशेत् । तदनु मूर्तिदक्षिणे भूप्रदेशे जानुनी पातयित्वा हृदि चालिं वद्धा मूर्तिस्थं साक्षादिव शिव पश्यन् यद्यनिवृत्तप्रत्याहारस्तदा गतमात्र एव हसितं कुर्यादित्येके । वयं तु पश्यामोऽभिगम्य च यत्पूर्व जपतीत्यादि भाष्यस्याओं यदि विचार्यते तदाऽवश्यं गत्वा संयतात्मनोत्तराभिमुखेन प्रत्याहारविशेपार्थ जप्तव्यं, जप्त्वा तु शिवध्यानासक्त एवाहहासं पुनः पुनः कुर्यात् । तदनु गीतमा- रभ्य गायन्नेयोत्तिष्ठेत् । ततो गीतसहितमेव नृत्यं , कुर्यात् । तत्रादौ गोतं परिसमाप्य पश्चान्नृत्यं समापयेत् । तदनु पूर्वोक्तविधिनोपविश्य शिवं भ्यायन्नेव हुड्डधारं कृत्वा नमस्कारं कुर्यात् तदनु जपमिति । अत्र जपन- मस्कारो मानसावेय, नृत्यं कायिकमेव, हसितगीतहुडुकारा वाचिका एवेति W ·रत्नटीका १९ नियम इष्टः तत्र दीर्घोच्छासत्रयं यावद्धसितं, दण्डकत्रिरावर्तनं यावद्गीतमृत्ये, गम्भीरहुडकारत्रयं, पष्टि नमस्कारान् , पञ्चपवित्राणां निरावर्तनं कुर्यादित्याह भगवानाचार्य स्वामी मम येनाहमज्ञानार्णवादुत्तारितः । टीकाकारास्तु सर्वमा- परितोपात् कर्तव्यमित्येवं प्रतिपन्नाः । तदेवं निर्वोपहारं ध्यायनीश हसित- गीतनृत्यहुड्डक्कारनमस्कारजप्यैः पडङ्गोपहारं भगवन्महादेव ! युष्मद्नुज्ञया निर्व- र्तितवानहमवभृथस्नानं च करिष्यामीत्येवं निवेदयेत् । ततो निष्कम्येशं प्रणम्य प्रणामान्तं प्रदक्षिणत्रयं जपन्नेव शनैः कुर्यात्। ततोऽवभृधस्नानं कृत्वा भगवल्ल- कुलीशादीन राशीकरान्तांश्च तीर्थकराननुक्रमेण यथावत्या नमस्कुर्यात- दनु प्रदक्षिणमेकमिति । अन्यदा तु यावदिच्छे प्रदक्षिणं जपन्नेव कुर्यात् पञ्च- मन्त्रजपस्तु केवलोऽपि धर्महेतुरिति । अथायतनसन्धिनं भूप्रदेशं दिवा परिगृही- तस्थावरादिदोपवर्जितत्वेन सुपरीक्षितं सन्ध्यावसाने वस्त्रान्तादिमृद्पयित्रेण वि- वेच्य भस्मनैव शुचिं कुर्यात् । तदनु तत्रोपविश्य विध्यभिनिविष्टस्तावत्तिष्ठेद्या- वदतिनिद्राऽभिभूतः श्रान्तश्च भवति। ततः पुनरुत्थाय विवेचयेत् । तदनु मन्त्रैः संस्कृत्य भस्म प्रभूतं प्रस्तरेत्। ततस्तत्र पंच मन्त्रानावर्तयन्नेव स्वपेत् , पुनरुत्या- यानेनैव विधिना स्वपेयेनाश्वेव शुद्धिवृद्धी भवतः । सुप्तस्यापि माणात्यपे चाति- गतिः स्यादन्यथा विधिभ्रष्टस्य संसारापत्तिरेवेति । एवं प्रथमावस्थायां विधिम- नुष्ठाय यदा खलु प्रासज्ञानः प्रक्षीणकलुपः कृताभ्यनुज्ञश्च भवति तदावस्थान्तरं गत्वा रङ्गवदवस्थितेपु जनेयु मध्ये नटववस्थितो विवेच्य विवेच्य काथना- दीनि कुर्यात् । तत्रासुप्तस्येव सुसलिङ्गप्रदर्शनं काथनं, याव्यभिभूतस्येव शरी- रावयवानां कम्पनं स्पन्दनम् , उपहतपादेन्द्रियस्येव गमनं मन्दनम् । रूपयौवनसम्पन्नां स्त्रियमवलोकयन् कामुकमिवात्मानं यैलिने प्रदर्शयति त- कछुकारण, कार्याकार्यविवेकशून्यस्यैव लोकनिन्दितकरणमपितत्करण, व्याह- तापार्थकादिशब्दोचारणमपितद्भापणमिति । न चैषां क्रमो नियम्यते । किन्त्य- पमानादिनिष्पादकत्वं येन परिभवं गच्छेदित्युपदेशावाग्मितुल्यत्वेनापमानादे- रिष्टतमत्वादिति । एवं तर्हि हिंसास्तेयादिकरणदुष्टशब्दोचारणप्रसङ्गोऽपि स्यादपमानादिनिष्पादकत्वादिति । नापितत्करणाऽपितझाषणो""देवाशेपकि- याव्याप्तावहिंसाद्यविरोधज्ञापनार्थत्वात्काथनाद्यारम्भस्येति। देवनित्यत्वे कस्तर्हि उपाय इत्याह जपध्यानम् इति। तत्र तृतीयचतुर्यकस्य मन्त्रस्यावर्तनं जपः । स द्विविधः प्रत्याहारफलः समाधिफलश्चेति । तत्राद्यः प्रत्याहारफलस्तनिष्प- त्तौ च क्रियमाणो जपः समाधिफल इति । ननु चान्यासक्तत्वे"क्रियमाणो जपः ·२० भासर्वशविरचिताया गणकारिकाया संवत्सरशतेनापि न प्रत्याहारं करोत्यपि तु दोपमेव तस्य जनयतीति । सत्य- मेयमेतत् । किन्तु प्रत्याहारदैविध्यमिहेष्टं परापरभेदात् । तत्रान्तःकरणपूर्वको ऽपरः । तत्सहितेन जपेन निर्मलीकृतं चित्तं प्रयत्ननिरपेक्षमपि ब्रह्मण्येवालात- चक्रवद्वतिष्ठते यदा तदाऽसौ परः प्रत्याहारो जपपूर्वक एवायमित्युक्तः । स घनेकजन्मोपार्जितं फर्म लक्षणमात्रेण दग्ध्या ध्येयतत्त्वे चित्तं स्तम्भनिक्षिप्ता- याकीलकवन्निश्चलीकरोति । रुद्रतत्त्वे सदृशश्चिन्ताप्रवाहो ध्यानम् । तद् द्विविधं जपपूर्वकं धारणापूर्वकं च । तत्र जपपूर्वकं प्रसङ्गेनैव पूर्वमुक्तं, धारणापूर्वकं तू- च्यते । निरालम्बनं चित्तममूढस्य धारणम् । संहृतमूछाद्यवस्थस्यापि चित्तं वृत्तालाभान्निरालम्बनमस्तीति तन्निवृत्त्यर्थममूढस्येत्युक्तम् । यो विद्याऽनुगृही- तया बुद्धया स्वं चित्तं निरालम्बनं करोति सोऽभूढ इत्युच्यते । तया धारणया निर्मलीकृतं चित्तं रुद्रतत्त्वे स्थापितं सुदीर्घकालं न च्यवत इत्यनेनैव विशेषेण पूर्वध्यानापेक्षयेदं धारणासहितं ध्यानं परमित्युक्तं श्रीमद्भाप्यकृता परमयोगि- ना । यद्यप्येव दीक्षामभृति चित्तं निर्मलीकर्तुं न शक्यते तथापि धानुष्कचित्र- करादिवझ्यासा सर्वावस्थासु यथाशक्त्या ध्यान कर्तव्यं मृत्युकालस्यानि- श्चितत्वात् । अन्यथा हि युद्धकाल एव अश्वदमनन्यायः स्यादिति । इत्थं सम्यग्विधि ज्ञात्वा यस्तु ध्यायति शङ्करम् । निशादावर्धरात्रे च निशान्ते चाच्युतव्रतः॥ यामं याम तद्धं वा यावच्छत्तया दिवापि च । सन्त्यज्यासक्तिमन्यत्र पश्यन्दुःखमयं भवम् ॥ परं पैराग्यमास्थाय लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । उत्साहातिशयं कुर्वन् शुद्धोत्कर्ष विवर्धयन् ।। नैरन्तर्येण षण्मासं ब्रह्महत्यादिमानपि । एक संवत्सरं वापि तचित्तस्तन्मयो भवेत् ॥ स हत्वा दुष्कृतं घोरं रागादीनां च पञ्जरम् । पश्यत्येवाखिलं तत्त्वं सर्वोपाधिसमन्वितम् ॥ सर्वसत्त्वाधिपं पश्यन्ननन्तं शिवमव्ययम् । यो न पाशुपतादन्यैर्योगीशैरपि दृश्यते ॥ सं दृष्ट्वा परमैश्वयं लब्ध्वा स्यान्निर्भयः सदा । अज्ञात्वाऽपि विधानं यस्तेपु कालेपु सुव्रतः॥ सद्भत्तयुत्साहवैराग्यनित्यं ध्यायति शङ्करम् ।

·रत्नदीका तस्यापीशः प्रसन्नस्तां सिद्धिं दद्यानुत्तमाम् ॥ यां प्राप्य त्यक्तसंसारः स्वतन्त्रः शिववद्भवेत् । ध्यायन्नेव तमीशानं यदि प्राणान्विमुञ्चति ॥ तस्य देहान्तकाले चै दद्यादीशः परां गतिम् । अभक्षा वायुभक्षाश्च ये चात्युग्रतपश्चराः॥ क्षित्यादीनां च दातारो यज्ञानुष्ठायिनश्च ये। संवत्सरसहस्रेण यां सिद्धि प्राप्नुवन्ति ते ॥ तां प्राप्नोत्ययामेन जपध्याने रतो यतिः। ज्ञात्वैवं योगमाहात्म्यं देहादेः स्थित्यनिश्चयम् ॥ दुःखार्णवं च संसारं न कुर्यादन्यधा मतिम् । शरीरं धियते यावद्यावहुदिर्न हीयते ।। तावद्ध्यानं जपं चैव यावच्छत्तया समभ्यसेत् । इष्टं द्रव्यं यथा नष्टं कश्विद्ध्यायत्यहर्निशम् । तदद्रागाद्यसंसृष्टं शिवं ध्यायेदनालसः ।। विवक्षोऽग्विशुम्हः प्राग यदचेतसि भासते। तदत्तं प्रणिधानेन दिवा रात्रौ च चिन्तयेत् ॥ गुणधर्मविशिष्टं वा भावयित्वाऽऽशु निश्चितः । पश्चात्तं केवलं ध्यायेद्दुद्ध्या कृत्वा पृथक्ततः ॥ इत्येतत्पाशुपतयोगविधानं परमोत्तमं सुरैरपि अलभ्यं परमगुह्यमा- परमेश्वरागुरुपारम्पर्योपदेशैकसमधिगम्यं स्वल्पप्रज्ञानामनुग्रहार्थव्यक्तमेवोपन्य- स्तम् । यस्त्वेवं न श्रधात्यपरीक्षितेभ्यो वा ददाति तस्य ब्रह्महत्यादिभ्योऽपि गरीयः पातकं स्यादित्यतः शिष्यपरीक्षायां श्रद्धायां च यत्नः कर्तव्य इति । स्थितेरुपायमाह । सदारुदस्मृतिस्तथा इति । देवनित्यत्वमेव सदास्मृतिरित्यु. च्यते । स्थिति प्रत्युपायत्वप्रतिपादनार्थं संज्ञान्तराभिधानमिति । तथाशब्दः समानार्थः। यथा देवनित्यत्वं प्रत्यध्ययनध्यानयोरेवोपायत्वं धर्म च प्रति चर्याया एव तदनुग्राहकत्वेनानुलानादियमयन्त्रणादिरप्युपायत्वमुपचर्यते, तथा स्थिति प्रति स्मृतिरेव प्राधान्येनोपायस्तदनुग्राहकत्वेनेन्द्रियजयोऽप्युपायत्वेनोक्त इत्यतो नेन्द्रियजयादित्यनेन विरोधः । सङ्गादिनिवृत्तेरुपायान्तरमिन्द्रियज- य इत्येके । तन्न पञ्चोपायत्वविरोधात्, त्यागादानसूत्रभाष्यविरोधाच । देवनि- ·भासर्वज्ञविरचिताया गणकारिकाया त्यत्वेन्द्रियजययोरभेद इत्यन्येऽपि तदपि न । लक्षणभेदादिन्द्रियोत्सर्गग्रहयोः प्रभुत्वमिन्द्रियजयः । देवे भावाभ्यासतरत्वं देवनित्यत्वमिति । सिद्धेस्तर्युपायो वाच्य इत्यत आह । प्रसादश्चैव इति । कारणस्य स्वगुणदित्सा प्रसाद इत्यु- च्यते। चशब्दो न्यूनाधिकव्यवच्छेदसूचकः । एवशब्दः प्रसादस्या न्यानपेक्ष- वमवधारयति । लाभानामुपाया इत्येतद्गम्यमानार्थस्याप्यभिधानं शास्त्रान्त- रोक्तानां मोक्षोपायनामनुपायत्वज्ञापनार्थम् । पञ्च इत्युपसंहारार्थम् । निश्चिता इत्यादृष्टा इत्यर्थः ॥७॥ अथ किमेतैरुपायैः पञ्चलाभा एव प्राप्तव्या इति, न किं तर्हि मलाश्च पञ्च क्षपणीया:? । के पुनस्ते इत्याह- मिथ्याज्ञानमधर्मश्च सक्तिहेतुश्युतिस्तथा । पशुत्वं मूलं पञ्चैते तन्त्रे हेयाधिकारतः॥८॥ तत्र प्रमाणाभासजंज्ञानं मिथ्याज्ञानमुक्तं संशयविपर्ययादिलक्षणम् । शा- खान्तरेभ्योऽपि तर्हि संशयादिनिवृत्तेरविशेपप्रसङ्ग इति चेन्न शास्त्रान्तरमणेतृणा- मपि विपर्ययानिवृत्तिप्रतिपादनादाचार्यवैशेष्यप्रकरणे । तन्न शास्त्रान्तरेभ्योऽपि संशयादिनिवृत्तिरिति। कामक्रोधदेपाः कलपंतस्याप्यज्ञानेऽन्तर्भावः। कस्मात् ? अव्यक्तावस्थागमने प्रत्यनीकत्वात् । तदिदं संशयादि कलुपं च सह बीजेन मि- ध्याज्ञानमित्युच्यते । द्वितीयं मलं दर्शयति अधर्मश्च इति । पाप्मबीजं पापमेवा- वाधर्म इत्यभिप्रेतम् । तस्य सविकारस्यैकमलत्वं विकारविकारिणोरनन्यत्वा- दिति । सत्यप्यज्ञानकलुपसङ्गच्युतिहेतोरधर्मत्वे पापाख्य एवानाधर्मोऽभिप्रेत इति चः सूचयति । तृतीयं मलमाह । सुक्तिहेतुः इति। सक्तिः सङ्गः विषयास- क्तिलक्षणसुखं भाष्ये सुखाभिमान इत्यनेनोक्तम् । तस्यैव लक्षणार्थ भाष्यम्, 'अविवेचनमिश्रणप्रेरणलक्षणो वनगजवत्' इति । तस्य सङ्गस्य हेतुस्तन्मयकारणं विध्यन्तरोपार्जितो धर्मः सङ्गकर इति य उक्तः सह विकारेणासौ तृतीयो मल इति । चतुर्थं मल माह । व्युतिस्तथा इति। रुद्रतत्त्वादीपचित्तं च्यवते चिपयं न प्रामोति तचित्तच्यवनं च्युतिरित्युच्यते । तथा शब्द समानार्थे । यथा मिथ्या. जानस्य स्ववीजेन सह मलत्वम् , अधर्मसङ्गकरयोग्ध सविकारेण, तथा च्युतेरपि ऊप्मवद्वस्थिनाधर्माख्येन स्ववीजेन सह मलत्यमिति।अब भाप्यविरोधान्न मि- य्याज्ञानकलपपाप्मसङ्गच्युतयः पुरुपस्य भावाश्चित्तविधयो ।नापि कलुपमि- ..

·ग्दीका छाया भावः किन्त्वधर्मयिफारा एयैते धानेच्छाभ्यां सह क्षीरोदकपदभिसा इय गायन्ते। तथा च सत्कार्यविचार प्रपश्चिनमेतदिति । पशमं मलमाह पशुत्वम् इति। घर्माधर्मव्यतिरिक्तः प्रतिघातानुमेपः पुरुपगुणः पशुत्यम् । तस्य पतु- गलक्षणोपेतस्प मलत्वम् ।तानि च लक्षणान्पसकत्वादीन्यपतित्यान्तानि मर्य- ज्ञस्वादिविपर्ययेणव व्याख्यातानीति । तवेधभूतं पशुत्वं मंसारस्थानादिकारणं प्रधानभूममित्येवं मत्वाह मूलमिनि । तथाहि कैवल्यगतानामन्यमलाभावेऽपि पशुत्वादेव पुनः संसारापत्तिरिनि पश्चइति न्यूनाधिकल्ययनोदेनोपसंहारार्थम् । एते इत्ययधारणार्थम् । एते एव संसारबन्धात्मका मला न तु शाग्नान्तरीका भोकृभोग्यसम्बन्धादय इत्यर्थः । पुनरित्यंभूता मलाः प्रसिला प्रत्याह । तन्त्रे साक्षान्महेन्चरमणीतमयशन्दादि शिवान्तं शाग्नं नन्नं तस्मिन्नते प्रतिपादिता इत्यर्थः । धर्मशानादेरपि त्यज्यमानत्यादधर्मादरिय मलत्वं प्राप्तमित्याशयार हेयाधिकारतः इति । येषां कर्दमादिबहुम्ग्वहेतुत्वं मन्या माधकः क्षपणाधमधि- क्रियते त एव मला न तु येपां पुष्पादिवनिच्छतोऽपि विनाश इत्यनो हेया. पिकारादभानादय एय मला इति । हेयाधिकारिका इति या पाटस्तत्राणप- मर्थः । इयत्वेन क्षपणीयत्वेनाधिकारी योग्यताऽस्ति येषां ते हेपाधिमारिणस्त एप ऐयाधिकारिका स्वार्थ कमत्ययः। अधिकारगन्दामा इकणमन्यये कृने देय. पदेन फर्मधारयस्तयमों यतो हेयाधिकारिका पचान मला वियक्षिताः । तस्मान धर्मज्ञानवैराग्यादयोऽपि मला इति। इत्पेतत्सर्वमान्यातं संक्षिप्यान्धिसमं मया । आचार्याणां प्रसादेन ज्ञानं पयार्थलक्षणम् ॥ किं प्रातर्वहुभिः शानः स्वानुष्ठानापहारिभिः । इदमेयोत्तम ज्ञात्वा योगाभ्यासरनिर्भवेत् ।। गृतकृत्यं स्वमात्मानं श्रुत्यनन्मन्यते तु यः। सरमै दिगमिदं भानं नान्गस्मिन मिद्विमिवाना यस्तु मर्यादाहीनेन्यो दवायेनाऽपि हेतुना । म गुलमंदतो गोमा शिपांगतिम् ॥ नमः सहरये नम मर्पयिद्यान्नगामिने । मनोकरष्टभियन पयायाधिः प्रदर्शिनः॥ भाचार्यभामा विरचितापां गणारिकापा रलाव परिगयामा ।।

·APPENDIX I.
विशुद्धमुनिकृतं यमप्रकरणम्
गुरुं परं तीर्थकर स्मृत्वा लकुलधारिणं ।
हिताय विप्राणामस्मिन्वपुरादाय यः स्थितः ॥ १॥
कुशिकाद्यपरगुरुंस्तथा यथा यथाप्रजम् ।
भाष्यकृतोक्तं तद्वक्ष्ये यमप्रकरणं तथा ॥ २॥
अहिंसा ब्रह्मचर्य च सत्यासंव्यवहारको ।
अस्तेयं गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् ॥ ३ ॥
अक्रोधोऽप्रमाद उक्ताः पाल्यन्त इति शंभुना ।
दशैवादेहपतनात्पश्चार्थे योगिनां यमाः ॥ ४॥
जरायुजाण्डजोद्भिजस्वेदजभूतसंघस्य ।
सर्वस्य दुःखानुत्पादस्तामहिंसां विदुषुधाः ॥५॥
त्रयोदशानां पश्चार्थे जिह्वोपस्थस्य संयमः।
इन्द्रियाणां विशेषेण ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् ॥६॥
धर्मस्य साधनानङ्गं वचनं यत्प्रकीर्तितम् ।
प्रतिषेधो हि तस्योक्तं सत्यं सत्यविचारकैः ॥७॥
दृष्टार्था सङ्गतिर्या च वर्णैराश्रमिभिः समम् ।
तत्त्यागोऽसंव्यवहारं प्राहुरेते मुमुक्षकः ॥ ८॥
अदत्तानतिसृष्टस्य तथाऽनभिमतस्य च ।
ग्रहणमनुपायलाभोऽनधिकारप्रतिग्रहः॥९॥
अनिवेदितोपयोगश्च स्तेयं पड्डिधं मतम् ।
तस्य वर्जनमस्तेयं प्राहुरस्तेयचिन्तकाः ॥ १० ॥
चाकायमनोभिगुरी हितभावेन वर्तनम् ।
गुरुशुश्रूपा कायान्तःकरणात्मविशोधनम् ॥ ११ ॥
शौचमुपार्जितान्नस्थ स्वत्यैवाविरोधतः ।
विधियोगानुष्ठानस्याभ्यवहारश्चिरंतनाः ॥ १२ ॥

·विशुद्धमुनिकृतमात्मसमर्पणम् ।
भाहारलाघवमूचुर्गुरवः पश्चिलागमे ।
इतरैरपकृतस्याप्यक्रोधश्चित्तशुद्धता ॥ १३ ॥
यथाविहितस्य विधिोगस्य सततं तथा ।
उद्यम एवानुष्ठाने सोऽयमादोऽभिधीयते ॥ १४ ॥
एवं यमान्व्याख्यायपां दर्शनं सूत्रतोऽधुना ।
अनूद्यते तत्राहिंसा लब्धा कृतानसूत्रतः ॥१५॥
इन्द्रियजयोपदेशात्तथा स्त्रीप्रतिपेधतः ।
ब्रह्मचर्य तथा सत्यं व्याख्यानाद्युपदेशतः ॥१६॥
असंव्यवहारः प्रेतोन्मत्ताब्यक्तादियोगतः ।
अवासः सन्नतोऽस्तेयमनुत्सृष्टनिपेतः ॥१७॥
कथिता गुरुशुश्रूपा विद्वदायभिधानतः ।
भस्मस्नानाच्छरीस्य तथोपस्पर्शनादिभिः ॥१८॥
भावस्य परिभावाद्यैः शौचमात्मन एव च ।
भैक्षोत्सृष्टयथालब्धैस्तथा चाहारलाघवम् ॥ १९॥
शनिषेधादक्रोधस्तथाऽतितापदेशतः।
जप्याप्रमादनिर्देशादप्रमादो यमः स्मृतः ॥ २० ॥
पड़गोचरस्य भृत्येन विशुद्धमुनिनाऽल्पकम् ।
केवलार्थात्समुद्धृत्य यमप्रकरणं कृतम् ॥ २१॥
विशुद्धमुनिकृतमात्मसमर्पणम् ।
श्वेतः सुतारो दमनः सुगोत्रः कङ्क एव च ।
लोकाक्षिजैगीपव्यौ च तथैव दधिवाहनः ।। १ ।।
ऋपभो मुनिरुग्रश्च चित्रालिञ्च गौतमः ।
वेदशिरा गोकर्णश्च गुहावासिशिखण्डिनौ ॥२॥
जटामाली चाहहासो दारुको लागली तथा।
श्वेतः शल्यथ दण्डी च सहिष्णुः सोमशर्मकः ॥ ३ ॥
लकुलीशश्चावतारा अष्टाविंशतिसङ्ख्यकाः ।
रुद्रस्य द्विजमोक्षाय वरदानाद् भृगोस्तथा ॥४॥

·२६
कारणपदार्थः
महेश्वर ! महादेव ! वामदेव ! मनोऽमनः !।
नत्वा लकुलिनं त्वेतं मयेदं किञ्चिदुच्यते ॥५॥
वलप्रमथनेशान! घोर ! घोरतर धुवम् ।
मोक्षं पञ्चार्थशास्त्रोक्तमहं यामि तथा कुरु ॥६॥
अघोराधिपते ! ईश । वाग्विशुद्ध ! त्रिलोचन ! ।
भक्तानुग्राहकस्तेन भक्तं मामनुकम्पय ॥७॥
महन्नीश्वर विप्र मया त्वन्मार्गगामिना।
न गम्यते यथा मार्गो विरुद्धः क्रियतां तथा।।८।।
अजातसन्नाद्यपते ! शिव! कामिन् ! भवोद्भव !।
वैराग्यं मे ध्रुवं देहि शरीरारोग्यतां तथा ॥९॥
रुद्र ! काल ! कलाक्षेप ! सर्वभूतमे रत ।।
तधानुष्ठीयतां स्वामिन्मत्प्रसिद्ध्वति पश्चिला ॥१०॥
शर्व! तत्पुरुप ! ज्येष्ठ ! ब्रह्मन्नोङ्कार ! शङ्कर ! ।
मम सर्वेपु भृतेपु समभावो विधीयताम् ॥ ११ ।।
परो गुरुस्त्वं सर्वेष्वपरोभृः पुनर्मयि ।
सर्व पञ्चार्थविज्ञानं प्रसादेन प्रवर्तय ॥ १२ ॥
नाथ ! तुभ्यं विशुद्धेन सम्यगाचार्यरूपिणे ।
कृत्वेति बहुधा लिप्सां कृतमात्मसमर्पणम् ॥ १३ ॥
कारणपदार्थः
शिवभवविधिसायुज्यं सिद्धिं चाहं समासतो वक्ष्ये ।
वरदं प्रणम्य भत्तया कुशिकादिविमोक्षक रुद्रम् ॥१॥
पत्यादिनिमित्तज्ञैर्यन्नित्यमुपास्यते विधानजः।
तदिह शिवतत्त्वमाद्यं ज्ञेयं शास्त्रे प्रसाद्यं च ॥२॥
अविकलममलमनन्तं यद्ध्यैश्वर्यमिह शास्त्रतः कथितम् ।
तेन यतः पाति पशून् पतिरिति तस्मात्प्रकीर्तितो रुद्रः ॥३॥
सततमनिरुद्धशक्तिः विष्वपि कालेपु विद्यते यस्मात् ।
' सततं कारणभावात् सदिति शिवस्तेन निर्दिष्टः ॥ ४ ॥
भूतोत्पत्तिविनाशैः सर्वत्रैवादिकारणत्वेन ।
यस्मात्कारणमीशस्तस्मादाद्यः स कीर्तितः शास्त्रे ॥५॥

·कारणपदार्थः
२७
4
जन्मनि कालादियोगे नवलक्षणके सहेश्वयें ।
त्रिविधेऽप्यजातभावादजात इति कीर्त्यते तेन ॥ ६ ॥
भव इति विद्यादित्रितयं तस्योद्भव एव वृत्तिलाभो यः ।
उद्भावयेत्स्वशत्या शर्वस्तस्माद्भवोद्भवो ज्ञेयः॥७॥
श्रेष्ठयं चामत्वं यत्स्वतन्त्रभावोऽथ देवदेवत्वम् ।
पशुसाधकेश्वराणां सर्वपरत्वात्स्मृतस्तथा ज्येष्ठः ॥८॥
रुतभयसंयोगकरो भूतानां यः स रुद्र इत्युक्तः ।
इच्छाकारी भगवान्कामी प्रोक्तो व्यवस्थया शास्त्रे ॥९॥
शमसुखनिर्वाणकरः शङ्कर इत्यप्रमादिभिः प्रोक्तः ।
क्षयकालहेतुभावात्कालज्ञैः काल इत्युक्तः ॥१०॥
स कला विकरोति यतो ह्यन्तरसृष्टौ हि भागविन्यासैः ।
कलविकरण इति संज्ञा तेनैव शिवस्य विन्यस्ता ॥११॥
धर्मादि बलवर्ग मनाति यतः प्रकर्पतः सर्वम् ।
स बलप्रमथननाना तस्माद्वद्रोऽथ निर्दिष्टः ॥ १२ ॥
रतिरक्षनाधिवासनया प्राणिप्वञ्जसा भवस्थेषु ।
दमनं तद्धि पशूनां करोत्यतः सर्वभूतदमनः सः ॥ १३ ॥
संस्थादयेऽपि यस्मात् कालाद्यावस्थितेह शक्ति ।
तस्मात्स्वशक्तियोगात् मनोऽमनाख्यो भवेत्कामी ॥ १४॥
शान्तो ह्यघोररूपो घोरोऽथ भयानको हि विज्ञेयः ।
मोहयति सर्वलोकान्घोरतरो देवदेवेशः ।। १५ ।।
शरणं सर्वपशूनां वृतमपि सर्व घशेपतो यस्मात् ।
शरणादरणाच हरः शर्वः परिकीर्तितो गुरुभिः ।। १६ ।।
परमेश्वराख्यतत्वं पतित्वसत्वादिधर्मभेदेऽपि ।
विभुतागुणेन योगाद्यभिन्नं तदिति तेन शिवः ।। १७ ।।
एकोऽत्यन्तविशुद्धः पुरुपः सर्वस्य पूरकत्वेन ।
नित्यैश्वर्यमहत्त्वात् स्वातन्त्र्याचेश्वरो महादेवः ॥ १८ ॥
दुःखान्तस्य निमित्तं यद्ध्यानं ध्यानिनां मतं तस्य ।
एकविषयः स यस्मादोङ्कारस्तेन निर्दिष्टः ॥ १९ ।।
भगवान् कियाख्यशक्तिस्वरूपभावादपिः स्मृतः कविभिः ।
ज्ञानाभिधानशक्तिस्वभावतो विप्र इत्युक्तः ॥ २०॥

·२८
रद्रनामानि
अनयोराश्रयपूरकनिरतिशयानन्तविपयभावेन ।
ज्ञानमियाख्यशक्त्योराश्रयभावान्महानीशः ॥ २१ ॥
। सर्वत्र सर्वकालं नित्यत्वादविचलस्वभावेन ।
यस्मात्स वर्ततेऽस्मादेप शिवः सूरिभिः कथितः ॥ २२ ॥
गुणधर्मद्वारेण हि घाचो यस्मादिह प्रवर्तन्ते ।
गुणधर्मव्यतिरिक्ताविशेपितो वाग्विशुद्धोऽतः ॥ २३ ॥
ऐश्वर्यस्य विधाता सर्वस्य ततो महेश्वरः मोक्तः ।
निःशेषकार्यजातमभुरीश इतीरितो मुनिभिः ॥ २४ ॥
सर्वासां विद्यानां प्रभुरिति गदितस्तथेशानः ।
यत्सर्वभूतविपयं प्रभुत्वमस्येश्वरस्तेन ॥ २५ ॥
पत्युश्चाधिपतित्वाद् ब्रमत्याचैव सर्वभावानाम् ।
सततानन्दगुणत्वाचाधिपतिब्रह्मशिवनामा ॥ २६ ॥
॥ कारणपदार्थः समाप्तः ॥
रुद्रनामानि
नमो रुद्राय भवाय शर्वाय च नमोनमः ।
ईशानपशुपतिभ्यां भीमोग्राभ्यां नमोनमः ॥१॥
महादेवाय गुप्ताय सुदेवाय हराय च ।
वामदेवाय शान्ताय तथोमापतये नमः ॥२॥
नमश्च नीलकण्ठाय श्रीकण्ठाय नमोनमः।
गोपतये शङ्कराय सदा सर्वसहाय च ॥३॥
पूजाऽन्ते प्रातः सायं वा कृताञ्जलिपुटः स्थितः ।
एकोनविंशनामानि पठतीमानि यो नरः ॥ ४ ॥
स पापैर्मुच्यते सर्वैर्देवदेवेश्च पूज्यते ।
एकस्याप्येषां पठनाद्देहपाते शिवं व्रजेत् ॥५॥
इत्याह भगवान् रुद्रः पृष्टो गौर्याऽतिभक्तितः ।
लोकानुग्रहयुद्ध्या च पुराणे स्कन्दनामनि ॥ ६॥
पञ्चार्थविद्ये निशेपे निरवये शिवप्रिये ।
भक्तानुग्राहिका देवि! मातस्तुभ्यं सदा नमः ॥७॥

·,
APPENDIX II.
(From पदर्शनसमुच्चय of आचार्य हरिभद्र)
I
अथादौ नैयायिकानां यौगापराभिधानानां लिङ्गादिव्यक्तिरुच्यते । ते च
दण्डधराः, प्रौढकौपीनपरिधानाः, कम्बलिकाप्रावृताः, जटाधारिणो, भस्मोद्ध-
लनपराः, यज्ञोपवीतिनो, जलाधारपानकराः, नीरसाहाराः, भायो वनवासिनो
दोर्मूले तुम्बकं विनाणाः कन्दमूलफलाशिनः, आतिथ्यकर्मनिरताः सस्त्रीका,
निस्त्रीकास्तेपूत्तमाः। ते च पञ्चाग्निसाधनपराः करे जटादौ च प्राणलिङ्गधरा-
श्चापि भवन्ति । उत्तमां संयमावस्यां प्राप्तास्तु नग्ना भ्रमन्ति । एते प्रातदन्त-
पादादिशौचं विधाय शिवं ध्यायन्तो भस्मनाङ्गं त्रिस्त्रिः स्पृशन्ति । यजमानो
वन्दमानः, कृताञ्जलिर्वक्ति “ओं नमः शिवाय” इति । गुरुस्तथैव "शिवाय
नमः" इति प्रतिवक्ति । ते च संसयेवं वदन्ति ।
शैवीं दीक्षां दादशाब्दी सेवित्वा योऽपि मुञ्चति ।
दासी दासोऽपि भवति सोऽपि निर्वाणमृच्छति ।।
तेपामीश्वरो देवः सर्वज्ञः सृष्टिसंहारादिकृत् । तस्य चाष्टादशावतारा
अमी । नकुलीशोऽथ कौशिकः, गार्ग्यः, मैत्र्यः कौरुपा, ईशानः, पारगार्यः,
कपिलाण्डः, मनुष्यकः, कुशिकः, अत्रिः, पिङ्गलः, पुष्पकः, बृहदार्यः, अगस्तिः,
सन्तानः, राशीकरः, विद्यागुरुश्च । एते तेपां तीर्थशाः पूजनीयाः । एतेपां
पूजाप्रणिधानविधिस्तु तदागमादेदितव्यः । तेषां सर्वतीर्थेषु भरदा एव पूजकाः ।
देवानां नमस्कारो न सन्मुखैः कार्यः । तेषु ये निर्विकारास्ते स्वमीमांसागत.
मिदं पद्यं दर्शयन्ति।
न स्वर्धनी न फणिनो न कपालदाम
नेन्दोः कला न गिरिजा न जटा न भस्म ।
यन्नान्यदेव च न किश्चिदुपास्महे त-
द्रूपं पुराणमुनिशीलितमीश्वरस्य ।। १ ।।
स एव योगिनां सेव्यो हर्वाचीनस्तु भोगभाक् ।
स ध्यायमानो राज्यादिसुखलुब्धैनिघेव्यते ॥ २॥
उक्तं च,तः स्वयोगशास्त्रे।
वीतरागं स्मरन्योगी वीतरागत्वमश्नुते ।
सरागं ध्यायतस्तस्य सरागत्वं तु निश्चितम् ॥ ३ ॥

·३ APPENDIX II येन येन हि भावेन युज्यते यन्त्रवाहकः । तेन तन्मयतां याति विश्वरूपो मणियथा ॥४॥ एतत्सव लिङ्गवेपदेवादिस्वरूपं वैशेपिकमतेऽप्यवसातव्यं, यतो नैयायिक- वैशेपिकाणां हि मियः प्रमाणतत्त्वानां सङ्ख्याभेदे सत्यप्यन्योन्यं तत्त्वानामन्त- र्भावनेऽल्पीयानेव भेदो जायते । तेनैतेषां प्रायो मततुल्यता । उभयेऽप्येते तपस्विनोऽभिधीयन्ते । ते च शैवादिभेदेन चतुर्धा भवन्ति । तदुक्तम् । आधारभस्मकौपीनजटायज्ञोपवीतिनः । स्वस्वाचारादिभेदेन चतुर्धा स्युस्तपस्विनः ॥ १॥ शैवाः पाशुपताश्चैव महाव्रतधरास्तथा । तुर्याः कालमुखा मुख्या भेदा एते तपस्विनाम् ॥ २॥ तेपामन्तभंदा भरटभक्तलैङ्गिकतापसादयो भवन्ति । भरटादीनां व्रत- ग्रहणे ब्राह्मणादिवर्णनियमो नास्ति । यस्य तु शिवे भक्तिः स व्रती भरदादि- भवेत् । परं शास्त्रेषु नैयायिकाः सदा शिवभक्तत्वाच्छवा इत्युच्यन्ते, वैशेषि- कास्तु पाशुपता इति। तेन नैयायिकशासनं शैवमाख्यायते, वैशेषिकदर्शनं च पाशुपतमिति । इदं मया यथाश्रुतं यथादृष्टं चात्राभिद्ये । तत्तविशेपस्तु तदन्थेभ्यो विज्ञेयः॥ एपांतर्कग्रन्था न्यायसूत्रभाष्यन्यायवार्तिकतात्पर्यटीकातात्पर्यपरिशुद्धि- न्यायालङ्कारवृत्तयः क्रमेणाक्षपादवात्स्यायनोद्योतकरवाचस्पतिश्रीउद्यनश्री. कण्ठाभयतिलकोपाध्यायविरचिताः ५४०००। भासर्वज्ञप्रणीते न्यायसारेऽष्टा- दश टीकाः । तासु मुख्या दीका न्यायभूपणाख्या। न्यायकलिका जयन्तरचिता न्यायकुसुमाञ्जलितर्कश्च । N ( From सर्वदर्शनसङ्ग्रह) अथ नकुलीशपाशुपतदर्शनम् । तदेतद्वैष्णवमतं दासत्वादिपवेदनीयं परतन्त्रदुःखावहत्वान्न दुःखान्ता- दीप्सितास्पदमित्यरोचयमानाः पारमैश्वयं कामयमानाः पराभिमता मुक्ता न भवन्ति परतन्त्रत्वात्, पारमैश्वर्यरहितत्वादस्मदादिवत्, मुक्तात्मानश्च परमे- श्वरगुणसम्बन्धिनः पुरुषत्वे सति समस्तदुःखबीजविधुरत्वात्परमेश्वरवदित्या- धनुमानं प्रमाणं प्रतिपद्यमानाः केचन माहेश्वराः परमपुरुपार्थसाधनपश्चार्थप्रप- ·APPENDIX II चनपरं पाशुपतशास्त्रमाश्रयन्ते । तत्रेमादिसूत्रम्, 'अथातः पशुपतेः पाशुप- तयोगविधि व्याख्यास्यामः' इति । अस्या:-अनाथशब्दः पूर्वप्रकृतापेक्षः। पूर्वप्रकृतश्च गुरुं प्रति शिष्यस्य प्रश्नः । गुरुस्वरूपं गणकारिकायां निरूपितम्- पञ्चकास्त्वष्ट विज्ञेयाः गणश्चैकस्त्रिकात्मकः । वेत्ता नवगणस्यास्य संस्कर्ता गुरुरुच्यते ।। इति । लाभा मला उपायाश्च देशावस्थाविशुद्धयः । दीक्षाकारिबलान्यष्टौ पञ्चकास्त्रीणि वृत्तयः ।। इति । तिस्रो वृत्तय इति प्रयोक्तव्ये त्रीणि वृत्तय इति च्छान्दसः प्रयोगः पञ्चमलघूकरणार्थम् । आगमाविरोधिनोऽन्नार्जनोपाया वृत्तयो भैक्ष्योत्सृष्टयथा- लब्धाभिधा इति । तत्र विधीयमानमुपायफलं लाभः। ज्ञानतपोदेवनित्यत्वस्थि-, तिशुद्धिभेदात्पञ्चविधः । तदाह हरदत्ताचार्य:- ज्ञानं तपोऽथ नित्यत्वं स्थितिः शुद्धिश्च पञ्चमम्" इति । आत्माश्रितो दुष्टभावो मला, स मिथ्याज्ञानादिभेदात्पञ्चविधः । तदप्याह । मिथ्याज्ञानमधर्मश्च सक्तिहेतुच्युतिस्तथा । पशुत्वमूलं पञ्चैते तन्ने हेया विविक्तितः ॥ इति । साधकस्य शुद्धिहेतुरुपायो वासचर्यादिभेदात्पञ्चविधः । तदप्याह- पासचर्या जपो ध्यानं सदारदस्मृतिस्तथा । प्रतिपत्तिश्च लाभानामुपायाः पञ्च निश्चिताः ॥ इति । येनार्थानुसन्धानपूर्वकं ज्ञानतपोवृद्धी प्राप्नोति स देशो गुरुजनादिः । यदाह-- गुरुजनो गुहादेशः श्मशानं रुद्र एव च ॥ इति । आलाभप्राप्तेरेकतमादौ यदयस्थानं साऽवस्था व्यक्तादिविशेपेण विशिष्टा। तदुक्तम्-- व्यक्ताव्यक्ताजपादानं निष्ठा चैव हि पञ्चमम् ॥ इति । मिथ्याज्ञानादीनामत्यन्तव्यपोहो विशुद्धिः। सा प्रतियोगिभेदात्पश्चविधा। तदुक्तम्- अज्ञानस्याप्यसङ्गस्य हानिः सङ्गकरस्य च । च्युतिर्हानिः पशुत्वस्य शुद्धिः पञ्चविधा स्मृता ॥ इति । दीक्षाकारिपञ्चकं चोक्तम्- ·. ३२ APPENDIY II द्रव्यं कालः क्रिया मूर्तिगुरुश्चैव हि पञ्चमः । इति । बलपञ्चकं च। गुरुभक्तिः प्रसादश्च मतेईन्दजयस्तथा । धर्मश्चैवाप्रमादश्च वलं पञ्चविध स्मृतम् ॥ इति । शेपमशेपमाकर एवावगन्तव्यम् । अनाथशब्देन दुःखान्तस्य प्रतिपादनम् ।आध्यात्मिकादिदुःग्वव्यपोह - नार्थत्वात्तस्य पशुशब्देन कार्यस्य परतन्त्रवचनत्वात्तस्य पतिशब्देन कारणस्ये- श्वरः पतिरीशितेति जगत्कारणीभूतेश्वरवचनत्वात्तस्यायोगविधी तु प्रसिद्धौ। तत्र दुःखान्तो द्विविधा-अनात्मकः सात्मकश्चेति । तत्रानात्मकः सर्वदुःखा- नामत्यन्तोच्छेदरूपः । सात्मकस्तु दृक्रियाशक्तिलक्षणमैश्वर्यम् । यत्र दृक्श- क्तिरेकापि विपयभेदात्पञ्चविधोपचर्यते दर्शनं श्रवणं मननं विज्ञान सर्वज्ञत्वं चेति । तत्र सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टाशेपचाक्षुपस्पशादिविपयं ज्ञानं दर्शनम् । अशेषशब्दविपर्य सिद्धिज्ञानं श्रवणम् । समस्तचिन्ताविषयं सिद्विज्ञानं मन- नम् । निरवशेषशास्त्रविषयं ग्रन्थतोऽर्थतश्च सिद्धिज्ञानं विज्ञानम् । उक्तानुक्ता- शेपार्थेषु समासविस्तरविभागविशेषतश्च तत्त्वव्याप्तसदोदितसिद्धिज्ञानं सर्व- ज्ञत्वम् । इत्येपा धीशक्तिः । क्रियाशक्तिरेकाऽपि त्रिविधोपचर्यते मनोजवित्वं कामरूपित्वं विक्रमणधर्मित्वं चेति । तत्र निरतिशयशीघ्रकारित्वं मनोजवि. त्वम् । कर्मादिनिरपेक्षस्य स्वेच्छयैवानन्तसलक्षणविलक्षणसरूपकरणाधिष्ठा- तृत्वं कामरूपित्वम् । उपसंहृतकरणस्यापि निरतिशयैश्वर्यसम्बन्धित्वं विक्रम- गर्मित्वमित्येपा क्रियाशक्तिः। यदस्वतन्त्रं सर्व कार्य तत्रिविधं विद्या कला पशुश्चेति । तत्र पशुगुणो विद्या। साऽपि द्विविधा-चोधावोधस्वभावभेदात् । बोघम्वभाव. विवेकामिकालिदा दिलिया। सत्य प. रिकाम्वृत्ति प्रम- णमात्रव्यद्गया (सा) चित्तमिन्युच्यते । चित्तेन हि सर्वः प्राणी वाद्यार्थात्मक- प्रकाशानुगृहीतं सामान्येन विवेचितमविवेचितं चार्थ चेतयत इति । पश्चर्थधर्मा- धर्मिका पुनरवोधात्मिका विद्या स्वशास्त्रं येनोच्यते।चेतनपरतन्त्रत्वे सत्यचेतना कला । साऽपि द्विविधा-कार्याख्या कारणाख्या चेति । तत्र कार्याख्या दश- विधा-पृथिव्यादीनि पञ्च तत्वानि, रूपादयः पञ्च गुणाश्चेति।कारणाख्या त्रयोद- शविधा-ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकम्, अध्यवसायाभिमानसङ्कल्पाभिध- वृत्तिभेदाहुध्यहङ्कारमनोलक्षणमन्तःकरणनयं चेति । पशुत्वसम्बन्धी पशुः । सोऽपि विविधः-साञ्जनो निरञ्जनश्चेति । तत्र साजनः शरीरेन्द्रियसम्बन्धी ·APPENDIX II निरजनस्तु तद्रहितः । तत्मपञ्चस्तु पञ्चार्थभाष्यदीपिकादौ द्रष्टव्यः । समस्तस्- टिसंहारानुग्रहकारि कारणं तस्यैकस्यापि गुणकर्मभेदापेक्षया विभाग उक्तः पतिः सन्नाद्य इत्यादिना । तत्र पतित्वं निरतिशयक्क्रियाशक्तिमत्त्वं, ते- नैश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्यं सत्त्वं, आद्यत्वमनागन्तुकैश्वर्यसम्बन्धित्वम् । इत्या- दर्शकारादिभि स्तीर्थकरैर्निरूपितम् । चित्तदारेणाऽऽत्मेश्वरसंवन्धो योगः। स च द्विविधः क्रियालक्षणः क्रियो- परमलक्षणश्चेति । तत्र जप्यध्यानादिरूपः क्रियालक्षणः । क्रियोपरमलक्षणस्तु संविद्गत्यादिसंज्ञितः । धर्मार्थसाधकव्यापारो विधिः । स च विविधः प्रधान- भूतो गुणभूतश्च । तत्र प्रधानभूतः साक्षाद्धर्महेतुश्चर्या । सा द्विविधा व्रतं द्वाराणि चेति । तत्र भस्मस्नानशय्योपहारजपप्रदक्षिणानि व्रतम् । तदुक्तं भग- वता नकुलीशेन-'भस्मना त्रिपवणं स्नायीत भस्मनि शयीत' इति । अत्रोपहारो नियमः । स च पडङ्गः। तदुक्तं सूत्रकारेण-'हसितगीतनृत्यहुडकारनमस्कार- जप्यपडझोपहारेण उपतिष्टेत ' इति । तत्र हसितं नाम कण्ठोष्ठपुटविस्फूर्जन- पुरस्सरमहहेत्यहासः । गीतं गान्धर्वशास्त्रसमयानुसारेण महेश्वरसम्बन्धि- गुणधर्मादिनिमित्तानां चिन्तनम् । नाट्यमपि नाट्यशास्त्रानुसारेण हस्तपादा- दीनां सङ्केपणादिकमङ्गप्रत्यङ्गोपाङ्गसहितं भावाभावसमेतं च प्रयोक्तव्यम् । हुडकारो नाम जिह्वातालुसंयोगानिप्पद्यमानः पुण्यो वृषनादसदृशो नादः । हुडगिति शब्दानुकारो वपडितिवत् । यत्र लौकिका भवन्ति तत्रैतत्सर्वं गृढं भयोक्तव्यम् । शिष्टं प्रसिद्धम् । दाराणि तु काधनस्पन्दनमन्दनशृङ्गारणावित- करणावितद्धापणानि । तत्रासुप्तस्यैव सुप्तलिङ्गबद्दर्शनं क्राथनम् । वाय्वभिभूत- स्येव शरीरावयवानां स्पन्दनं कम्पनम् । उपहतपादेन्द्रियस्येव गमनं मन्दनम् । रूपयौवनसंपन्नां कामिनीमवलोक्याऽऽत्मानं कामुकमिव यैर्विलासैः प्रदर्शयति तच्छृङ्गारणम् । कार्याकार्यविवेकविकलस्येव लोकनिन्दितकर्मकरणमवितत्कर- णम् । व्याहतापार्थकादिशब्दोचारणमवितद्धापणम् । गुणभूतस्तु (विधिः) चर्या- नुग्राहकोऽनुस्नानादि क्षोच्छिष्टादिनिर्मितायोग्यताप्रत्ययनिवृत्त्यर्थः । तदप्युक्तं सूत्रकारेण-'अनुस्नाननिर्माल्यलिङ्गधारी' इति । तत्र समासो नाम धर्मिमा- त्राभिधानं, तब प्रथमसूत्र एवं कृतम् । पञ्चानां पदार्थानां प्रमाणतः प्रपञ्चाभि- धानं विस्तरः । स खलु राशीकरभाष्ये द्रष्टव्यः । एतेषां यथासंभवं लक्षण- तोऽसङ्करेणाभिधानं विभागः। स तु विहितशास्त्रान्तरेभ्योऽमीपां गुणातिशयेन कथनं विशेषः । तथाहि- - ५ ·APPENDIX II . अन्यत्र दुःखनिवृत्तिरेव दुःखान्तः, इह तु पारमैन्चर्यमाप्तिश्च । अन्यत्रा- भूत्वा भावि कार्यमिह तु नित्यं पश्वादि।अन्यत्र सापेक्षं कारणमिह तु निरपेक्षो भगवानेव।अन्यत्र कैवल्यादिफलको योगः, इह तु पारमैश्वर्यदुःखान्तफलकः । अन्यत्र पुनरावृत्तिः स्वर्गादि, इह पुनरपुनरावृत्तिरूपः सामीप्यादिफलकः । ननु महदेतदिन्द्रजालं यन्निरपेक्षं परमेश्वरकारणमिति । तथात्वे कर्मवै. फल्यं सर्वकार्याणां समसमयसमुत्पादश्चेति दोपदयं प्रादुःप्यात् । मैवं मन्येथाः। व्यधिकरणत्वात्, यदि निरपेक्षस्य भगवतः कारणत्वं स्यात्तर्हि कर्मणो वैफल्ये किमायातम् । प्रयोजनाभाव इति चेत्कस्य प्रयोजनाभावः। कर्मवैफल्ये कारणं किं कर्मिणः किंवा भगवतः ? । नाऽऽद्यः । ईश्वरेच्छानुगृहीतस्य कर्मणः सफल- त्वोपपत्तेः। तदननुगृहीतस्य ययातिप्रभृतिकर्मवत्कदाचिनिष्फलत्वसंभवाच । न चैतावता कर्मस्वप्रवृत्तिः कर्पकादिवदुपपत्तेः । ईश्वरेच्छायत्तत्वाच पशूनां प्रवृत्तेः । नापि द्वितीयः। परमेश्वरस्य पर्याप्तकामत्वेन कर्मसाध्यप्रयोजनापेक्षाया अभावात् । यदुक्तं समसमयसमुत्पाद् इति तदप्ययुक्तमचिन्त्यशक्तिकस्य परमेश्वरस्येच्छानुविधायिन्या अव्याहतक्रियाशक्त्या कार्यकारित्वाभ्युपगमात् । तदुक्तं संप्रदायविद्धिः- कर्मादिनिरपेक्षस्तु स्वेच्छाचारी यतो ह्ययम् । ततः कारणतः शास्त्रे सर्वकारणकारणम् ।। इति । ननु दर्शनान्तरेऽपीश्वरज्ञानान्मोक्षो लभ्यत एवेति कुतोऽस्य विशेप इति चेन्मैवं वादीः । विकल्पानुपपत्तेः । किमीश्वरविषयज्ञानमात्रं निर्वाणकारणं, किं वा साक्षात्कारः, अथवा यथावत्तत्त्वविनिश्चयः? । नाऽऽद्यः, शास्त्रमन्तरेणापि प्राकृतजनवद्देवानामधिपो महादेव इति ज्ञानोत्पत्तिमात्रेण मोक्षसिद्धौ शास्त्रा- भ्यासवैफल्यप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, अनेकमलपचयोपचितानां पिशितलो- चनानां पशूनां परमेश्वरसाक्षात्कारानुपपत्तेः । तृतीयेऽस्मन्मतापातः पाशु- पतशास्त्रमन्तरेण यथावत्तत्त्वविनिश्चयानुपपत्तेः। तदुक्तमाचार्यैः- ज्ञानमात्रे यथाशास्त्रं साक्षादृष्टिस्तु दुर्लभा । पञ्चाादन्यतो नास्ति यथावत्तत्त्वनिश्चयः॥ इति ॥ तस्मात्पुरुषार्थकामैः पुरुपधौरेयः पश्चार्थप्रतिपादनपरं पाशुपतशास्त्रमान- यणीयम् । इति सर्वदर्शनसङ्ग्रहे नकुलीशपाशुपतदर्शनम् ।

·APPENDIX II III (From पड्दर्शनसमुच्चय of राजशेखरसूरि) शैवमतम् । अथ यौगमतं चूमः शैवमित्यपराभिधम् । ते दण्डधारिणः प्रौढकौपीनपरिधायिनः ॥ कम्बलिकामावरणा जटापटलशालिनः । भस्मोडूलनकर्त्तारो नीरसाहारसेविनः ॥ दोर्मूले तुम्बकभृतः प्रायेण वनवासिनः । आतिथ्यकर्मनिरताः कन्दमूलफलाशनाः॥ सस्त्रीका अथ निस्त्रीका निस्त्रीकास्तेपु चोत्तमाः। पश्चाग्निसाधनपराः प्राणलिङ्गधराः करे । विधाय दन्तपवनं प्रक्षाल्यांहिकराननम् । स्पृशन्ति भस्मनाऽङ्गं निस्त्रिः शिवध्यानतत्पराः ॥ यजमानो वन्दमानो वक्ति तेषां कृताञ्जलिः। ओं नमः शिवायेत्येवं शिवाय नम इत्यसौ ॥ तेपां च शङ्करो देवः सृष्टिसंहारकारकः । तस्यावताराः सारा ये तेऽष्टादश तर्चिताः । तेषां नामान्यथ ब्रूमो नकुलीशोऽथ कौशिकः । गाग्र्यो मैत्र्यः कौरुपश्च ईशानः पष्ठ उच्यते ॥ सप्तमः पारगार्यस्तु कपिलाण्डमनुष्यको । अपरकुशिकोऽत्रिश्च पिङ्गलाक्षोऽथ पुष्पकः ।। वृहदाचार्योऽगस्तिश्च सन्तानः पोडशः स्मृतः। राशीकरः सप्तदशो विद्यागुरुरथापरः ॥ एतेऽष्टादश तीर्थशास्तैः सेव्यन्ते पदे पदे । पूजनं प्रणिधानं च तेपा ज्ञेयं तदागमात् ॥ अक्षपादो गुरुस्तेषां तेन ते ह्याक्षपादकाः । उत्तमां संयमावस्थां प्राप्ता नग्ना भ्रमन्ति ते॥ प्रमाणानि च चत्वारि प्रत्यक्षं लैङ्गिकं तथा। उपमानं च शाब्दं च तत्फलानि पृथक् प्रथक् ।। तत्त्वानि पोडशामुत्र प्रमाणादीनि तद्यथा । प्रमाणं च प्रमेयं च संशयश्च प्रयोजनम् ॥ दृष्टान्तोऽप्यय सिद्धान्तोश्वयवस्तर्कनिर्णयौ ।

·३ APPENDIX II वादो जल्पो वितण्डा च हेत्वाभासाश्छलानि च ॥ जातयो निग्रहस्थानान्येषां व्ययस्तु दुस्तरः । आत्यन्तिकस्तु दुःखानां वियोगो मोक्ष उच्यते ॥ जयन्ताचार्यरचितो न्यायतर्कोऽतिदुस्तरः। अन्यस्तूदयनाचार्यो ग्रन्थप्रासादसूत्रभृत् ॥ भासर्वज्ञो न्यायसारतर्कसूत्रविधायकः । न्यायसाराभिधे तर्के टीका अष्टादश स्फुटाः ॥ न्यायभूपणनान्नी तु टीका तासु प्रसिद्धिभाक् । अयमेषां विशेषस्तु यत्प्रजल्पन्ति पर्पदि ।। शैवीं दीक्षां द्वादशाब्दी सेवित्वा योऽपि मुश्चति । दासी दासोऽपि भवति सोऽपि निर्वाणमृच्छति॥ एतेपु निर्विकारा ये मीमांसां दर्शयन्ति ते । तत्र पद्यमिदं चास्ति मोक्षमार्गप्ररूपकम् ॥ न स्वधुनी न फणिनो न कपालदाम नेन्दोः कला न गिरिजा न जटा न भस्म । यत्रास्ति नान्यदपि किश्चिदुपास्महे त- द्रूपं पुराणमुनिशीलितमीश्वरस्य । स एव योगिनां सेव्यो योर्वाचीनस्तु भोगभाक् । स ध्यायमानो राज्यादिसुखलुब्धैर्निपेव्यते ॥ उपतं च तेः स्वयोगशालो- घीतराग स्मरन्योगी वीतरागत्वमश्नुते । सरागं ध्यायतः पुंसः सरागत्वं तु निश्चितम् ।। येन येन हि मावेन युज्यते यन्त्रवाहकः । तेन तन्मयतां याति विश्वरूपो मणियथा ॥ श्रृतानुसारतः प्रोक्तं नैयायिकमतं मया । एतेपामेव शास्त्रेभ्यस्तांस्तान्भावान्विदुर्बुधाः ।। एतेषां यजमानस्तु सुताराहृदयेश्वरः । सत्यवादी हरिश्चन्द्रो रामलक्ष्मणपूर्वजः॥ भरटानां बतादाने वर्णव्यक्तिर्न काचन । यस्य पुनः शिवे भक्तिर्वती स भरटो भवेत् ॥ अमीषा सर्वतीर्धेषु भर्दा एव पूजकाः । शेपा नमस्कारकराः सोऽपि कार्यो न सन्मुखः ।।

·APPENDIX IV. कारवणमाहात्म्यम् । श्रीगणेशाय नमः । श्रीलकुटपाणये नमः। अमरगणनिषेव्यः सर्वसिद्धिप्रदाता कलियुगमवतीर्णः कायरूपी महेशः। सकलभुवनकर्ता सर्वपापप्रहर्ता दिशतु लकुटपाणिर्यो विभूति प्रसन्नः॥१॥ कैलासशिखराख्दं भगवन्तं त्रिलोचनम् । महादेवं महाकालं महाभैरवरूपिणम् ॥ एकाकिनं प्रभु दृष्ट्वा पप्रच्छ पार्वती तदा । श्रीदेव्युवाच- पवन्धस्य माहात्म्यं विस्तरात्कथय प्रभो!। ईश्वर उवाच- कलिद्वापरयोर्मध्ये अवतारं मम शृणु । यस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥ अत्रिनामा तु देवर्षिः पूर्व ख्यातो महातपाः । तदन्वये प्रसूतोऽसौ विश्वरूपो महाद्विजः ॥ सुदर्शनस्तु देवेशि! तस्य पत्नी सुदर्शना। सर्वलक्षणसंपक्षा रूपलावण्यसंयुता ।। हर्पगद्गदसंभापा मत्तमातङ्गगामिनी। सम्पूर्णेन्दुमुखी सुभ्रूः कुरङ्गचकितेक्षणा । पतिव्रतधरा सावी पत्युरादेशकारिणी ।। यथा रूपं तथा शीलं साध्वीनां धुरि कीर्तिता। ब्रह्मरात्र्यवसाने तु प्रथमे च चतुर्युगे । अवतीर्णो द्यहं मत्यै उल्काग्रामे विलोमतः । वीरभद्रो गणो नाम "तस्य वरानने ! ॥ तस्य चैकाग्रतो भक्तेरवतीर्णा स्वयं ततः । उपपन्नस्ततो गर्भ मासि भाद्रपदे तदा ॥ देवकार्यस्य कार्यार्थ मर्त्यलोके वरानने ! । एवं चैवाश्विनो मासस्तथा वै कार्तिको गतः ।।

·३८ APPENDIX IV अथ मार्गशिरोमासस्तथा पौपः प्रकीर्तितः । माघमासो गतो देवि! तथा वै फाल्गुनः स्मृतः ।। सम्प्राप्ते चैत्रमासे तु शुक्लपक्षे चतुर्दशी। अर्धरात्रे व्यतीते तु प्रसूता सा कुलानना । सूतिकास्था महादेवि ! महासत्यवती सती ।। अपश्यदात्मनो चालं जातमात्रं वरानने ! ॥ पिङ्गाक्षं पिङ्गकेशं च तप्तकाञ्चनसन्निभम् । सुदृढं याहुयुगलं ऊरू च सुदृढौ तथा ॥ परस्परं वदन्त्येवं पश्य बालं गुणान्वितम् । विश्वरूपो महाप्राज्ञस्तासां वाक्येन सुन्दरि ! ॥ आमन्त्रयत्ततो विमान वेदवेदाङ्गपारगान् । अक्रूरान्सत्यसम्भापान सर्वभूतहिते रतान् ॥ एतद्गुणसमायुक्तान् कृत्लानामल्य भक्तितः। शुचिर्भूत्वा महादेवि! जातकर्म चकार सः ॥ याज्ञवल्क्यवसिष्ठाभ्यां तथा पाराशरेण च । वेदोक्तेनैव कार्येण विधिं कुर्यात्प्रयत्नतः ।। तर्पयामास तान्विप्रान् दानैश्च विविधैः शुभैः । हिरण्यं रजतं वस्त्रं गावो धान्यं च मेदिनी ॥ एवंविधोपचारैश्च पूजिता विविधा द्विजाः। दध्यक्षतकुशैर्वा कैश्च वरानने ॥ यजेत्प्रजापति विघ्या वेदानां स्मरणं तथा । आशीवाद ददुर्विमा जीवत्पुत्रो भव द्विज' ततः पुत्रमुखं दृष्ट्वा वेधोपेण पार्वति। एवं चैत्रोऽथ वैशाखस्तथा ज्येष्ठो वरानने!॥ आपाढः श्रावणान्ते च ग्रहणं भास्करस्य च । सतः श्रुत्वा ब्राह्मणेभ्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ सुखासीनौ महादेवि ! दम्पती शयनं गतौ । परस्परं वदन्त्येवमालापैर्मधुरस्वरैः ॥ श्रूयते च पुराणेभ्य इदं प्रोक्तं वरानने!। तस्मिन् तीर्थे कुरक्षेत्रे सर्वकामार्थसाधने ।

·APPENDIX IV . यो ददाति विशालाक्षि! यथा शत्या तु काञ्चनम् । कन्याश्च रजतं वस्त्रं गावो धान्यं च मेदिनीम् ॥ अक्षय्यं तु भवेत्तस्य राहग्रस्ते दिवाकरे । विष्णुना वरदानेन तत्राक्षय्यं प्रकीर्तितम् ।। तेन सन्तः प्रशंसन्ति कुरुक्षेत्रं ततः परम् । यदा तत्रैव गन्तव्यं ग्रहणे भास्करस्य तु ॥ उद्रेचाग्निहोत्रं च यावन्नोदयते रविः। अस्तं गते दिवानाथे होमं दद्याद्यथाविधि । वैश्वदेवं च मध्याह्ने पञ्चयज्ञं च कारयेत् । आगते स्वागतं कुर्यात् आसनं च प्रदापयेत् ।। भक्तिपूर्वोपदिष्टेन यथाशक्त्या तु भोजनम् । स्त्रीवालवृद्धेष्वशनं वासं वाऽतिप्रयत्नतः ॥ स्वागतं न दात्येवं गृहस्थः पतितो भवेत् । प्रतिश्रयस्तु सर्वेभ्यो दातव्यो गृहमेधिना ॥ पतिश्च ब्रह्मचारी च पकानस्वामिनावुभौ । तेषां भक्षा प्रदातव्या यतीनां तु सुसंस्कृता॥ सुकृतं यत्कृतं किञ्चित् आजन्म मरणान्तकम् । अन्यथा हन्ति तत्सर्वं गृहस्थैर्नाचिंतो यदि ॥ पूजिते पूजिताः सर्वे मनुष्याः पितृदेवताः । तस्मात् सर्वप्रयत्लेन सोऽतिथिसर्गसङ्कमः (2) ॥ काले प्राप्तस्त्वकाले वा पथिकोऽतिबुभुक्षितः । पूजितो विविधान् भोगान् संदयान्नात्र संशयः ॥ आयुः प्रजाश्च वित्तं च ददाति पूजितोऽतिथिः । कुपितो हरते सर्व पुण्यं वृहस्पतेरपि । एतत्सर्वं विशेषेण यथोद्दिष्टं तु पालयेत् । पतिव्रता तु या नारी पतिवाक्यानुयायिनी ॥ सा वन्द्या त्रिपु लोकेषु इति शास्त्रस्य निश्चयः । मातापित्रोश्च या भत्त्या संयुता व्रतचारिणी ॥ प्रविश्य हृदयं नित्यं देवैरपि हि पूज्यते । एवं वाक्यावसाने तु वालं यत्लेन रक्षय ।।

·४० APPENDIX IV कुमारैः सह वर्तन्तं रममाणं मुदा पथि । त्वया वालो विशालाक्षि! रक्षितव्यः प्रयत्नतः॥ उत्सङ्गे सा ततः कृत्वा यालं पश्यति सा प्रिया। चक्षुामनपूर्णाभ्यां मुखमालोकयत्तदा ॥ स्वजना बांधवा ये च इयालाः संवन्धिनस्तदा । विद्यार्थिनस्तु ये विमा ये चान्ये आश्रिता जनाः ।। कृताञ्जलिः पुरो भूत्वा वालं यत्नेन रक्षत । एवं समर्पयन्यालं कुरुक्षेत्रं प्रतस्थिवान् ।। इति श्रीवायुपुराणे शिवप्रसूतिसर्गः ।। अतःपरं प्रवक्ष्यामि कुमारचरितं परम् । यन्न कस्यचिदाख्यातं तत्सर्व कथयामि ते ॥ पतिव्रता तु सा नारी पुत्रयुक्ता धनान्विता । भर्तृवाक्यानुवर्तन्ती यथोद्दिष्टेन कर्मणा ॥ उपाकाले तु सम्प्राप्ते शुचिर्भूत्वा तु सा प्रिया । संमार्य होमशालायां गोमयेनानुलेपयत् ।। समिधः श्रुवं श्रुचं चैव अक्षतांश्च तथा घृतम् । तथा दर्भान्महादेवि ! कृत्वा च धरणीतले ॥ अभ्युक्षणं ततः कृत्या गता बाह्ये शुभानना । होमं ददति ते सर्वे वालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ दिने दिने तु सा देवि ! यथोद्दिष्टं चकार ह । तथा चाश्वयुजे मासि सम्प्राप्ते च शुभानने ! ॥ ततोऽन्यस्मिन्दिने देवि! पूर्वाह्ने शुभकर्मणा । आसाद्य तु स्रवं दर्भान सघृतं तानभाजनम् ।। अभ्युक्षणं ततः कृत्वा गता याह्ये तु सुन्दरि।। ब्राह्मणं च ततो गृह्य गृहं प्राप्ता तपस्विनी ।। गताग्निहोत्रशालायां सुसमिद्धं हुताशनम् । अग्निहोत्रस्य तत्कार्य होमद्रव्यस्य निकृतिम् ॥ पश्यमाना विशालाक्षी विस्मयाविष्टचेतसा। जहर्ष च ततः कृत्वा चित्त बुद्धिः प्रयोजिता ॥

·APPENDIX IV ४१ ब्राह्मणस्तदनुज्ञातो होम दत्तं च चिन्तयन् । गतः स्वमन्दिरमाश्चयं पश्यन्ती सा दिने दिने । चिन्तयन्ती परं गुह्यं रहस्यं कौतुकं परम् । बालरूपाधिकं ज्ञात्वा सा चिन्तावशमागता ॥ त्यक्तनिद्रा तु सा देवि ! इति चिन्त्य मुहुर्मुहुः । ईदृशं कथमाश्चर्य कस्य नाख्यापयाम्यहम् ॥ होमं ददति पितरो मम कारुण्यवुद्धयः । किं देवा ऋपयः सिद्धाः विश्वेदेवास्त्रयोऽग्नयः॥ होमं दत्वा कथं यान्ति क्षणमात्रेण सर्वदा । आश्चर्य परमं गुह्यं पश्यामि तु दिने दिने । एवं सा चिन्तयित्वा तु ततो निद्रावशमागता। प्रभाते पुत्रकं देवि ! अङ्के कृत्वा तपस्विनी ।। पन्थानमीक्षते नारी उद्विग्नमनसा प्रिये । सा पृच्छति पथि क्षीणान् रुक्षकेशांश्च धूसरान् ॥ सपुत्रैः सकलत्रैश्च भ्रातृभिः स्वजनैस्तथा । दग्धा वियोगदुःखेन कृष्णदेहाऽभवत्तदा ।। कांक्षमाणा दिवारात्रौ स्नेहात्तु दर्शनं पतेः । चिन्तयन्ती तदा देवि ! नित्यमुद्विग्नचेतसा ।। कुरुक्षेत्रगतान्देवि! पथि क्षीणान् समागतान् । सवातपतिनो दृष्ट्वा दुःखिता सा पतिव्रता ॥ अश्रुपूर्णा सुनेत्रा च चित्राझी मधुरस्वरा । गृहे प्राप्ता तु सा देवि ! कान्ती भर्तुरागमम् ।। अपराह्ने महाभागे ! आगतो मुनिसत्तमः । स्नात्वा चासौ कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थे शुभानने ! ॥ आसनं च तदा देवि ! तया विस्तीर्णमादरात् । पादशौचं महादेवि! कृतं विप्रस्य यत्नतः ॥ दध्यक्षतं तथा दूर्वा सिततोयं सुशोभनम् । 'निक्षिप्य च शुभे पात्रे ततोऽवर्धापयत्पतिम् ।। वान्धवाः स्वजनाः सर्वे संगिन आश्रिता जनाः। कुरुक्षेत्रागतं ज्ञात्वा आगताः स्वागतप्रियाः ॥

·४२ APPENDIX IV तैः सम्भाष्य यथान्यायं हृष्टचित्तोऽभवद्विजः। इष्टभोज्यं ततः कृत्वा होमं दत्वा वरानने ! ॥ पथि श्रान्तो महादेवि! ब्राह्मणः शयनं गतः । गृहकार्य ततः कृत्वा संसुप्ते सकले जने ॥ शय्यान्ते चोपविष्टा च प्रिया वचनमब्रवीत् । कुशलेनागतो तीर्थे पुण्यक्षेत्रे महामुने ! ॥ दत्त्वा दानं सुपाने च क्षेमेणागतो गृहम् । ब्राह्मण उवाच- शृणु भद्रे! प्रवक्ष्यामि गतो तीर्थ यथा प्रिये । अविघ्नेन च सम्प्रातस्तव स्नेहेन सुन्दरि !॥ दुर्लभं पियमाख्येयं दुर्लभं जीवितं धनम् । दुर्लभा त्वादृशी भार्या दुर्लभो गुणवान्सुतः ।। दुर्लभा जननी लोके पिता चैव विशेषतः । दुर्लभं साधुसन्मानं दुर्लभं तीर्थसेवनम् ॥ स्मरामि ते दिवारात्रौ चरितं शोभनं प्रिये ! । न स्मरामि विशालाक्षि ! कदाचित्तव विप्रियम् ॥ भार्या नाम नृणां भद्रे ! सर्वकामार्थसाधिनी ॥ यश:श्रियः कामयुक्ता पुत्रदा कुलवर्धिनी । भार्याहीनो विशालाक्षि! कुतो भद्राणि पश्यति । कुशलं तव बालस्य कुशलं तव सुन्दरि ।। कुशलं धनधान्ये च कुशलं स्वाउने, उने.. अग्निहोत्रं च सातिथ्यं पादशौचं प्रतिश्रयः । अशेपं सर्वमित्येतत्त्वया यत्नेन पालितम् ॥ सुदर्शना उवाच- सातिथ्यमग्निहोत्रं च पादशौचं प्रतिश्रयः । यथा सर्वमनुज्ञातं तत्तथा सुदृढं कृतम् ।। विश्वरूप उवाच- साधु साधु महाभागे प्रिये सर्वाङ्गसुन्दरि । पतिव्रते विशालाक्षि रतिपुत्रप्रवर्धिनि ! ॥ विविधानि च दुःखानि अन्यजन्मकृतानि च ।

·APPENDIX IV त्वदर्शनेन नश्यन्ति रविं दृष्ट्वा यथा हिमम् ॥ सुदर्शना उवाच- अभयं देहि मे कान्त ! रहस्यं कथयामि ते । अकथ्यं सर्वलोकानां यन्न वृत्तं कथञ्चन ॥ विश्वरूप उवाच- अकय्यं परमं गुह्यं यत्त्वया कौतुकं परम् । दृष्टं कथय मेऽशेपं मयि स्नेहेन सुन्दरि ! ॥ श्रीसुदर्शना उवाच- यत्त्वया समनुज्ञातमग्निहोत्रस्य पालनम् । तत्तथा क्रियमाणस्य अहन्यहनि सुव्रतम् ।। अपरे च दिने होमद्रव्यं श्रुवं श्रुचं तथा । अभ्युक्षणं ततः कृत्वा सघृतं ताम्रभाजनम् ॥ अशेष स्थापयित्वा तु दर्भान् समिध एव च । बाह्ये गत्वातिवेगेन पुनरागमनं कृतम् ॥ हुतद्रव्यं च पश्यामि विधियुक्तं दिने दिने । एतन्मे कौतुकं कान्त ! रहस्य कधितं तव ॥ विश्वरूप उवाच- प्रच्छन्नं तु निरीक्षामि सन्ध्यायां विरते रवौ । येन मे संशयो भद्रे! न कदाचित् प्रवर्तते ।। ईश्वर उवाच- अर्घराने व्यतीते तु दम्पती शयनं गतौ । ततः प्रभातसमये होमं दत्वा यथाविधि ॥ मध्याह्ने वैश्वदेवं तु कृतमातिथ्यभोजनम् । अपराहे तु सम्प्रासे कृत्वा सम्मार्जनं प्रिये ! ॥ अभ्युक्षणं ततः कृत्वा होमद्रव्यं सुसंस्कृतम् । सन्ध्याकाले तु सम्प्राप्तेऽग्निरुत्य संस्कृतः ।। पादशौचं ततः कृत्वा श्रोत्रभालोभनं ततः । अग्नौ पर्युक्षणं कृत्वा दर्भानास्तीर्य यत्नतः ॥ घुवं सुचं चाभिपिच्य गवां क्षीरेण पार्वति ।। प्रामुखस्तु महादेवि! ओङ्कारमुच्चरेत्ततः ॥ होम दत्त्वा सुवाग्रेण पश्चात् कुण्डं समालभेत् ।

·APPENDIX IV बाल उवाच- क्षितिजलपवनेभ्यस्तेजसश्चैव देशाद् उपचितनरवेशः सम्भवो द्रव्यराशिः। श्रवणनयनजिह्वाघ्राणसंस्पर्शवेत्ता क्षितितलपरिवर्ती कोऽप्यहं प्राणधर्मः। ऋपयः ऊचुः- नमो बालकरूपाय अव्यक्ताय नमोनमः। व्योमप्रमाणकायाय कामेशाय नमोनमः ॥ व्योमप्रमाणविद्याय विधेशाय नमोनमः । व्योमप्रमाणकालाय कालेशाय नमोनमः ॥ व्योमप्रमाणधर्माय धर्मेशाय नमोनमः । व्योमप्रमाणविश्वाय विश्वेशाय नमोनमः ॥ एकवज्रद्विवज्राय बहुवज्राय ते नमः । एककण्ठद्रिकण्ठाय यहुकण्ठाय ते नमः ॥ एकहस्तद्विहस्ताय बहुहस्ताय ते नमः । एकनेत्रद्धिनेत्राय पहुनेत्राय ते नमः ॥ नमस्तेऽस्तु महादेव ! नमस्तेऽस्तु महेश्वर !। नमस्तेऽस्तु महारुद्र ! नमस्ते वालरूपिणे ! ॥ नमस्तेऽस्तु महासिद्ध ! देवखातसमुद्भव !। नमस्तेऽस्तु महारुद्र ! नमस्तेऽस्तु सदा हरे! ॥ अव्यक्ताय नमस्तुभ्यं शाश्वताय च ते नमः। एवं स्तवेन देवेशं स्तौति यो लकुडेश्वरम् ॥ स मुक्तः सर्वपापेभ्यो गिवलोके महीयते । भोगार्थी लभते भोगान् योगार्थी योगमाप्नुयात् ॥ यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्रामोति सत्वरम् । शिवस्य पदमामोति नित्यं पठति यो नरः॥ इति श्रीशिवपुराणे लकुलीशमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः॥ ऋषयः ऊचु:- यं चारुचामीकरराशिगौरं संस्कारविद्याव्रतमन्त्रधौताः । समाविशन्ति प्रतिगृह्यकार्य लोकमवीराय नमोऽस्तु तस्मै ॥ - ·४६ APPENDIX IV ईश्वर उवाच- शृणुष्वैकमना भूत्वा कुमारचरितं परम् । ततस्तुत्वा परित्यज्य स वालो विश्वरूपिणः ॥ प्राकाशयत्स्वरूपं च दिव्यं त्रैलोक्यमोहनम् । त्रिनेत्रं च सुदीप्तं च मुक्तकेशं च सुव्रते ! ॥ धृतयज्ञोपवीतं च मेखलाभस्मसंयुतम् । प्रहृष्टमनसस्सर्वं नित्यं प्रोत्फुल्ललोचनम् ॥ ऋग्यजुःसामसम्बन्धैःर्दिव्याभिस्तुतिसंयुतैः । स्तोत्रैमनोरमैः स्तुत्वा धावमानं पुनः पुनः ।। हर्पगद्गदया वाचा संभाव्य तं च वालकम् । कृताञ्जलिपुटाः सर्वे स्तुति समुपचक्रमुः॥ संसारभयसंत्रस्ता जरामृत्युभयार्दिताः। त्राता त्वं परमेशो नो नान्यस्त्राता विधीयते ॥ आलापैर्मधुरैर्वाक्यैः हर्षेण च वरानने ! । साधु साधु महाविप्र! तव बालस्य ये गुणाः ।। स्तुत्वा ते गालवादीनां ऋषीणां तत्वदर्शिनाम् । विश्वरूप उवाच- धन्योऽहं सर्व लोकेषु यस्य त्वत्सदृशो सुतः । हव्यसर्वप्रसादेन यास्यामो परमां गतिम् ।। ईश्वर उवाच- तस्य वाक्यावसाने तु ततोऽहं रूपसंयुतः। तत्क्षणाच परित्यज्य वालो मार्गण प्रस्थितः॥ ततस्ते पृष्ठतः स्थित्वा यथा सुविपुलेन सा । धापमाना महादेवि ! वालमायातिमोहिता ॥ स वालः क्षणमात्रेण अदृश्यो जायते भुवि । ऊवा नाना तु या देवी नदी नाना सरस्वती। भृगुक्षेत्रोपकाराय त्रिषु लोकेषु विश्नुता । नदीतीरे गतो बालः क्रीडमानस्तु तिष्ठति ।। ततः पश्चिममार्गेण श्रीमत्कायावरोहणम् । विश्वरूपो महादेवि! धावमानश्च पृष्ठतः ।।

·APPENDIX IV ४५. तस्य मार्गे वर्तमानो बान्धवैः स्वजनैः सह । हा पुत्र ! त्वं कथं यासि ? मां त्यक्वा विकलेन्द्रियम् ॥ महादानं प्रयच्छन्ति वान्धवा विकलेन्द्रियाः । सर्वे विप्रा महादेवि ! क्रन्दमानाः सुदुःखिताः॥ रात्री परिभ्रमन्तस्ते अरण्ये निर्जले वने। आलिङ्गन्ति ततो वृक्षान् बाहुभ्यां शोककर्पिताः ।। केचिन्मार्ग निरीक्षन्ति गुहास्थानानि केचन । इतश्चेतश्च देवेशि! धावमाना द्विजोत्तमाः । वने गुहालतामध्ये वीक्षन्ते ते पुनः पुनः । क्रन्दमानैश्च तैः सर्वैरुपःकालस्ततोऽभवत् ॥ एवं प्रभातसमये भानुना दर्शनेन च । आश्वासिताश्च ते सर्वे प्रतपन्तः पुनः पुनः ।। मां दुःखभाजनं त्यक्त्वा अभाग्यं क्षीणमण्डनम् । क यासि ? वत्स वत्सेति वदन्तः पृष्ठगामिनः ॥ तेषां सुकरुणां वाचं श्रुत्वाहं करुणापरः। सन्प्रासो वायुवेगेन परं चक्रपुरं प्रति ॥ ब्राह्मणस्तु महादेवि! मनसा चिन्तयन् स्थितः । ततोऽप्यग्नौ महादेवि! दृष्टो देवो महेश्वरः ।। ततस्ते प्रस्थिताः सर्वे वेपमानाः सुदुःखिताः। माता दृष्ट्वा यालमात्रं महाहादिन्युवाच ह ॥ पुत्र! पुत्रेति जल्पन्ती सुस्वरं करुणं यथा। विश्वरूप उवाच- भाग्यहीनस्य मे वत्स ! दुर्लभं दर्शनं तव । निवेदय त्वमात्मानं मूञ्छितो धरणी गतः ।। ईश्वर उवाच- उद्विग्नमनसो विमाः वेपमाना मुहुर्मुहुः । माता सुदर्शना देवि! प्रस्खलन्ती पदे पदे ॥ भदन्ती करुणं चैव स्नेहाद वै पुत्रवत्सला। क्रन्दमाना महादेवि! दु:खिता सुतदर्शनात् ॥ हा पुत्र ! पुत्र! पुत्रेति क्रोशन्ती कुररी यथा। पाणिभ्यां प्रपदं गत्वा एह्येहि मम पुत्रक! ॥

·APPENDIX IV - हृदयं शोकदावाग्निदग्धं च कुलदीपक !। कुमार, उवाच- मा मा स्पृशन्ति मुनयो मम माता पिता तथा । अस्ति कार्य परं किञ्चित् अण्वन्तु मुनिसत्तमाः ! ॥ त्यज शोक विशालाक्षि! न मे माता कदाचन । श्रुण्वन्तु पयः सर्वे इतिहासं पुरातनम् ।। अहं सर्वजगह्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः । ऋषीणां वरदानाय उल्कापामे महर्पयः !॥ प्रकाशाय दिजातीनां धर्मसंस्थापनाय च । अवतीर्णः स्वयं देवि! तं वेद मां पुरातनम् ।। ऋषयः ऊचुः- त्वं देवः सर्वदेवानां कर्ता हती जगत्पतिः । भुक्तिमुक्तिप्रदाता त्वं भोगमोक्षमभीप्सितम् ॥ किं पुण्यं के गुणास्तस्य येन देवि ! प्रशंसति । उल्काग्रामस्य माहात्म्यमशेपं कथय प्रभो ! ॥ ईश्वर उवाच- शृण्वन्तु पयः सर्वे मम भक्तिपरायणाः। अग्निहोत्ररता नित्यं वेदा नतत्पराः ॥ उल्काग्रामं शिवक्षेत्रं सप्त मन्वन्तराणि च । कामिकं तं विजानीयुर्नान कार्या विचारणा ॥ स्नानं कुर्वन्ति ये गत्वा पुण्ये भागीरथीजले । उल्काग्रामे तु तत्पुण्यं स्थावरालोकनेन तु ॥ तस्मिन् तीर्थे मदीये तु सुकृतं येन यत्कृतम् । तस्य वर्षसहस्रं तु प्रतिजन्म तदक्षयम् ॥ परित्यजति यः प्राणानुल्काग्रामे महामतिः। दिव्यं वर्षसहस्रं तु स रुद्रस्य पदे भवेत् । अनशनेन यः कश्चित् प्राणत्यागं करोति चेत् । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोके महीयते ॥ ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र तापसान्वा यतींस्तथा । सर्व कोटिगुणं तस्य इति स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।।

·APPENDIX IV ४९. देवखाते च यः स्नात्वा पिण्डान् दद्यायथाविधि । अहोरात्रोपितो भूत्वा पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ चैत्रमासे तथाष्टम्यां अहोरात्रोपितो नरः। देवहृद्तटे रम्ये ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः॥ सुवर्ण रजतं वस्त्रं गावो धान्यं च मेदिनी । पिण्डं दद्याद्यथान्यायं मन्त्रैश्च वैदिकैः शुभैः॥ केदारश्च प्रयागश्च कुरुक्षेत्रं गया तथा । देवन्हदस्य सान्निध्यं कलां नाहन्ति षोडशीम् ॥ अवतीणो ह्यहं यन किं तत्र गुणकीर्तना। अवतीर्णाः सुराः सर्वे सचन्द्राः सदिवाकराः ॥ अन्ये च ऋषयः सर्वे सशैलवनकाननाः । गंगा सरस्वती तापी यमुना चैव नर्मदा मन्दाकिनी च सरयूः तथा च वेदका नदी ॥ देवन्हदस्य सान्निध्ये मात्र कार्या विचारणा ॥ लभन्ते परमं ज्ञानं ये चान्ये शिवयोगिनः । एतद्धि यालचरितं तीर्थं चापि सुशोभनम् ॥ कामदं सर्वजंतूनां नात्र कार्या विचारणा। तथापि न त्यजेन्माता न भ्राता न च सोदाः ।। अश्रुपूर्णैश्च नयनैः धापमानाश्च पृष्ठतः । श्रीविश्वरूप उवाच- प्रसादस्तु त्वया कार्यः मम मूढस्य सर्वतः। त्वदर्शनेन पूतोऽहं इहलोके परत्र च ।। आलोकय त्वं मां वत्स ! पतितं शोकसागरे । विवर्णवदना माता प्रस्खलन्ती पदे पदे ।। ब्रायस्व जननीं वत्स ! वर्पयोगेन दुखिताम् । न मातृसदृशं तीर्थं त्रैलोक्ये सचराचरे ।। ईश्वर उवाच- वार्यमाणौ समीपस्थी मया माता पिता तथा । मोहिती विष्णुमायाभिर्नाजानीतां महेश्वरम् ॥ तत्रस्थानात्समायातः: श्रीमत्कायावरोहणम् ।

·APPENDIX IV अष्टवर्पकलारूपी ईशानो भृगुमण्डले ॥ भृगोरनुग्रहार्थाय अवतीर्णः कृते युगे। ब्रह्मराज्यवसाने तु आदिकल्पे महेश्वरि ।। ईशानश्चोत्तरेशाने भालाक्षो देवतागणैः । पृष्ठभागे पुनदृष्ट्वा जननीजनकादयः ।। ततो मया धृतः कोणः भृकुटीकुटिलाननम् । ततो मे भृकुटी दृष्ट्वा स ऋपिर्दीनमानसः । विचेतनः पुनर्जातः पुनराश्वासितो मया । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् ! आवयोः संगकारणम् ।। मया तु दण्डकाप्टेन नदीनामा तु जाह्नवी । आनीता जाहवी पुण्या पुण्यतोयावगाहिता ॥ सर्वतीर्थमयी पुण्या देवखातेपु दुर्लभा । दीर्घा रेखा कृता यस्मात् तेनेयं दीर्घिका स्मृता ।। दुर्लभा सर्वलोकेपु अमायात्रा विशेपतः। द्वापरस्य युगस्यादौ मेघनन्दो महेश्वरः॥ यत्र सिद्धो महामेघो यत्र सिद्धो महेश्वरि । आश्रयं देहि मे देव! दिनानि कतिचित्पुरा ॥ यास्यामि स्वगृहस्थानं नात्र कार्या विचारणा । ततो मद्वचनं शृत्वा वृद्धदेवोऽब्रवीदिदम् ।। ममैतत्संकटस्थानं कथं ताक्योभवेत् । स उवाच पुनर्देव! आतिथ्यं क्रियतां मम || आतिथ्ये ये गुणाः प्रोक्तास्ते सर्वे त्वयि संस्थिताः। आश्रयस्य प्रसादेन महत्पुण्यफलं लभेत् ।। गृहस्थस्य परो धर्मो ह्याश्रयः पादशौचनम् । आसनं चार्घ्यदानं च तस्मात्कर्तव्यमुत्तमम् ॥ इति प्रवोधितो देवि! न दद्यादाश्रयं मम । वृद्धदेव उवाच- ब्रह्मतीर्येषु तिष्ठस्व ब्रह्मेश्वरस्य सन्निधौ । भृगुक्षेत्रं पवित्रकृतं भक्तानां मोक्षकाम्यया ॥

·APPENDIX IV 21384 श्रीमहादेव उवाच- वृद्धस्य वचनं श्रुत्वा लकुलीशो वरानने!। ब्रह्मेश्वरं समासाध्य तस्मिन्नेवं लयं गतः ।। स्थितः स भगवान् तत्र कायरूपी महेश्वरः । येन कायावतारोऽसौतेनेदं कायरोहणम् ॥ असिदण्डघरो वामे दक्षिणे वीजपूरकम् । ब्रालिले महादेवि! अहमपि लयं गतः। कायावरोहणे पुण्ये तीर्थे तीर्थवरोत्तमे!। भृगुक्षेत्रपवित्रार्थमवतीर्णो युगे युगे। आदिकल्पावसाने तु ब्रह्मकल्पे पुरातने । ब्रह्मणो मनसः पुत्रो अत्रिनामा च विश्रुतः।। अत्रिस्तु जनयामास आत्रेयं नाम नामतः । आत्रेयादग्निशर्मोपि अग्निशर्मसुतः शुचिः॥ सोमशति विख्यातो धर्मशीलो जितेन्द्रियः । सोमशर्मसुतो जातो विश्वरूपो द्विजोत्तमः ॥ विश्वरूपादह जातो बालरूपधरो हरः । येन व्याप्तं जगत्सवं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ जगत्प्राणस्वरूपोऽहं जन्तूनां जीवलक्षणम् । योगिनां परमं ब्रह्म ब्रह्मणा परिकीर्तितम् ॥ तन्मां विद्धि महादेवि ! विश्वरूपं जगद्गुरुम् । चराचरेषु विख्यातं देहिनां देहमाश्रितम् ॥ समानो नाम यो वायुर्भूतानां विषयात्मवान् । तत्रोत्पन्नश्च तत्रैव मया संक्रमणं कृतम् ॥ लम्यकस्तु समानस्याव्यापकस्तु व्यवस्थितः । आत्मरूपसमानस्य प्राणिनां परमः शिवः ॥ अवतीर्णस्ततो मत्यै कायरूपधरो हरः। कायावतारे लोकेशो लोकानां हितकाम्यया ॥ ईश्वर उवाच- ईशानः प्रथमे जातो द्वितीये तु महाबलः । तृतीये तु युगे जातो वृद्धदेवो महेश्वरः ॥ 1381 ·APPENDIX IV प्राप्ते कुलियुगे धोरे धर्मसंस्थापनाय च । सर्वपापहरं पुण्यं श्रीमत्कायावरोहरणम् ।। कोटिलिङ्गस्य संस्थानं शिवक्षेत्रेण निर्मितम् । सर्व तीर्थमिदं देवि ! विख्यातं भृगुमण्डले ॥ श्रीमत्कारवणे तीर्थ मृर्तिमान् शङ्करः स्वयम् । चातुर्युगमिदं तीर्थ शिवशक्त्या समन्वितम् ।। भृगुक्षेत्रपवित्रार्थ निर्मितं शम्भुना स्वयम् । कृते इच्छापुरी नाम त्रेतायां च मयापुरी ॥ द्वापर मेघवती नाम कली कायावरोहणम् । श्रीमातेति कृते प्रोक्ता त्रेतायां भूलम्या मता ॥ आदौ चान्ते महादेवि ! मूर्तिमन्तो महेश्वरौ । लिङ्गमूर्ती दयोर्मध्ये स्वयं साक्षाागेश्वरः ॥ ईशानं कृत्तिकानाथं सानन्दं लकुलीश्वरम् । पश्यन्ति ये नरा नित्यं ते नरा गतकल्मपाः ।। ईशानं प्रवरं तीर्थं ईशानो यत्र तिष्ठति । प्रवरः सर्वदेवानां सर्वपापोपशान्तिदः ॥ ईशानः सर्वतन्त्रेषु सर्वतन्त्रेषु नायकः । ईशानः सर्वदेवश्च तस्मादीशानो वै प्रभुः॥ तमीशानं समासाध्य विधिना श्रद्धया सह । शिवोक्तेन च मन्त्रेण पूजयित्वा जगद्गुरुम् ॥ प्रदक्षिणं ततः कृत्वा पूजयित्वा महेश्वरम् । प्राप्नोति परमं स्थानं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ महावलं ततस्तीर्थं यन तप्तं तपः पुरा । ऋषिभिर्देवमुख्यैश्च परं मोक्षमभीप्सुभिः ।। पुरा त्रेतायुगे देवि ! तीर्थे तीर्थवरोत्तमे । सालंकाय(पौत्रेण नन्दिना भावितात्मना । आराध्य तपसा तेन दिव्यं वर्षसहस्रकम् । ध्यानयुक्तः सदा तिष्ठन् जपन्निन्द्रियनिग्रहः ।। एकचित्तश्च शान्तात्मा मम वाक्यपरायणः । तोपितोऽहं तदा देवि ! वरमस्मै प्रदत्तवान् ।

·APPENDIX IV त्रिनेत्रः शूलपाणिश्च मम रूपस्वरूपधृक् । सप्तर्षिभिश्च भानुना परमार्थविशारदैः ।। प्रासा तैः परमा सिद्धिरक्षया लोकदुर्लभा । अन्यैश्च बहुभिः सिद्धैस्तपसा पुष्कलेन च ॥ अपरे तु युगे प्राप्ते वृद्धदेवो महोदयः । यत्र सिहो महामेधाः स्वयं देवो महेश्वरः ॥ अस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः । क्षेत्राधिपं तु तं विडि स्वयं तत्र व्यवस्थितः ।। घोरे कलियुगे प्राप्ते देवदेवो जगद्गुरुः । लकुलीश इति ख्यातः त्रिपु लोकेपु विश्रुतः॥ तत्रस्थजीवलोकानां मुक्त्यर्थं नैव संशयः । ज्ञानमूर्तिः स्वयं साक्षाद् देवदेवो भवोद्भवः ॥ आत्मस्थं चिन्तय ज्ञानं वीतरागं च केवलम् । तत्तीर्थ लाकुलं ज्ञेयं शिवक्षेत्रमुदाहृतम् ।। सेव्यते दैवतैः सर्व ऋषिभिश्च तपोधनः । तपसा साधितस्तैस्तु सुरैर्ब्रह्मादिभिः प्रिये ! ॥ ईप्सितं प्राप्तवान् कार्यमस्मिन् तीर्थे वरानने !। तत्र लात्वा च दत्वा च पितृणां तु तिलोदकम् ॥ मुच्यते मानवः पापात् सप्तजन्मसमुद्भवात् । सन्देहो नैव कर्तव्य इति शम्भुः स्वयमब्रवीत् ।। प्रयागे वा भवेन्मोक्षो महाकाले च वा प्रिये !। अमरकण्टके तद्वत् तथा कायावरोहणे ॥ महामाघी पुरस्कृत्य सस्नौ तत्र दिनत्रयम् । अनघा लानमात्रेण स भूत्वेह द्विजोत्तमः ॥ अस्मिन्योगे त्वशक्तोऽपि लायादन दिनत्रयम् । पतित्वा ब्राह्मणस्तत्र ब्रह्महा चात्महा भवेत् ।। मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा । आश्विनस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यामुपोषितः ।। देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च कृत्वा श्राद्धादिकाः प्रियाः । अन्विन्याश्च सोमयोगे ये कुर्वन्ति नरोत्तमाः॥

·५४ APPENDIX IV पवन्धं लाकुलीशं स्वयं देवैश्च यत्कृतम् । न तेपां जायते जन्म संसारे दुःखसंकटे ॥ तत्र मारी न वर्तेत न दारिछन रोगिणः । श्रूयतामत्र देवेशि ! पुण्येऽस्मिन् भृगुमण्डले ।। श्रीमत्कारोहणे तीर्थ प्रथमं तु कलौ युगे। दीर्घकायं तु देवेशि! यज्ञं यजवरोत्तमे ॥ कृत्वा तु ब्राह्मणान् पूज्य दिनान्यष्टादशैव तु । तत्र कारोहणे दारे विश्वे देवा महर्पयः ॥ भोजयेयुर्ब्राह्मणान् शक्त्या यजमानः पितामहम् । यो वेद विश्वमद्रूपं स्वयं विष्णुमहेश्वरम् ॥ ब्राह्मणः श्रद्धया युक्तो ब्रह्मेश्वरो घजायत । अजैकपादा गन्धर्वा किन्नराश्च तथैव च ॥ सर्व देवाश्च पितरः सचन्द्रार्कदिवाकराः। मरीचिरंगिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहस्तथा ॥ प्रचेताश्च वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च । देवलो गालवश्चैव वामदेवो महानापिः ।। वालखिल्यश्च कुशश्च तृणविन्दुस्तथैव च । उद्दालको जयच्छंगो माण्डव्यो व्यासनन्दनः ।। गौतमोऽथ भरद्वाजो वात्सो वात्स्यायनस्तथा । अन्ये च बहवो देवि! ऋषयश्च तपोधनाः ।। दृष्ट्वा देवं विरूपाक्षं आनन्दं परमं ययुः । यानि कानि च पुण्यानि तीर्थानि सरितस्तथा । ब्रह्माद्याः सर्वतीर्थपु लात्वा चैव मुदान्विताः । लापयेयुः शिवं तत्र पुण्यैस्तीर्थोदकैः प्रिये ! ॥ प्रथमं लापयेइमा ततश्चैव जनार्दनः। ततस्त्यिन्द्रोऽपि देवेश: चतुर्थो भानुरेव च ॥ चतुर्भिः कलशैर्दिव्यैः स्लाप्य देवं जगद्गुरुम् । चिलेप्प चन्दनैर्दिव्यैः कर्पूरागरुधूपकैः ।। पुष्पैर्मनोहरैर्दिव्यैः श्वेतमालाभिरचिंतः ।। पदृस्त्रमयैर्वस्त्रैः सूत्रजैर्वा महेश्वरम् । परिधाप्य महादेवं यथाशत्तया च पूजयेत् ॥

·APPENDIX IV यावत्तवतन्तूनां संख्यानं शिवपूजने। तावद्युगसहस्राणि शिवलोके महीयते ॥ तें पूज्य विधिना देवं सुरा ब्रह्मादयः प्रिये!। हिरण्मयं ततः पहुंचकुर्देवस्य मूर्धनि । पट्टयन्धं तु ये कुर्युरेवं देवस्य मूर्धनि । न तेषां पुनरावृत्तिः संसारे जायते प्रिये ॥ श्रीदेव्युवाच- किं पुण्यं के गुणास्तस्य किमर्थ कीर्तितं विभो!। पटवन्धस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि शङ्कर ! ॥ श्रीशङ्कर उवाच- सागरस्य तटे रम्ये प्रभासो नाम सुन्दर । सर्व तीर्थ प्रभासादि नात्र कार्या विचारणा ॥ तत्र सोमेश्वरो देवो सोमेन स्थापितः पुरा । तस्य द्वादशमात्राभिः समानं पटवन्धनम् ॥ सकलेश्चैव योगैश्च प्रभासे यत्प्रकीर्तितम् । तत्फलं समवामोति पटवन्धं करोति यः॥ कार्तिके कृत्तिकायोगे कार्तिक्यां षण्मुखस्य च । दर्शनात्सप्तयात्रायां तत्फलं नात्र संशयः ॥ अयनेऽमरचण्डीशे यात्रायां पञ्चभिः फलम् । तत्फलं कृतमात्रेण (नरः प्रामोति) पार्वति । ॥ वैशाख्यां महाकाले अद्य एकादशीफलम् । दर्शनेनापि चाश्चिन्यामित्याहुश्च पुराविदः ॥ यत्फलं च कुरुक्षेने राहुणा ग्रसिते रवी । आजन्मगामिनां नृणां तत्फलं पटवन्धने । सोमवारे त्वमावास्यां भस्मगात्रस्य दर्शनात् । यात्राणां दशके यच्च तत्फलं पवन्धनात् ॥ वाराणस्यां महादेवि ! कालक्षेपं करोति यः । तत्फलं समवाप्नोति सकृद्ध पट्टबन्धनात् ॥ गङ्गायां साधयेत् पुण्यं चतुर्युगेन यन्नरः । तत्पुण्यं जायते तस्य पवन्धं करोति यः॥

·५६ APPENDIX IV गङ्गायां सरिति पुंसामाजन्म सेवनात्फलम् । ना""नैमिपादीनां तत्फलं पवन्धनात् ॥ सरस्वत्यां कुरुक्षेत्र कनखले..." । यत्पुण्यं हेमदानेन तत्फलं पट्टयन्धनात् ।। केदार सप्तयात्रायां यत्फलं लभते नरः। तत्फलं समयामोति सकृद्र पट्टवन्धनात् ॥ कापिलं गोसहस्रं तु यो ददाति दिने दिने । तत्फलं समवाप्नोति पवन्धं करोति यः ।। कृष्णाजिनसहस्राणि तिलधेनुशतानि च । दत्वा तत्फलमाप्नोति पटवन्धे कृते सति ॥ मताजसहस्रं तु अश्वानामयुतं तथा । तत्फलं समवाप्नोति पयन्धे कृते सति ।। ससागरां धरां दत्वा पुमान्यत्फलमश्नुते । तत्फलं समवानोति पट्टयन्धे कृते सति ।। कन्याकोटिप्रदानेन यत्फलं कविभिः कृतम् । विधिना पटवन्धे तु तत्फलं लभते नरः ॥ वापीकूपसहस्राणि देवतायतनानि च । कृत्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं पटवन्धनात् ॥ मातापित्रोगुरूणां च भक्ति "तो नृणाम् । तत्फलं समवाप्नोति सकृदै पवन्धनात् ॥ गवामर्थ दिजार्थे च स्वाम्यर्थ यस्त्यजेत्तनुम् । तत्फलं समवाप्नोति पवन्धेन पार्वति ॥ आपन्नातिहराणां च तीर्थसेवाजितात्मनाम् । सत्यव्रतानां यत्पुण्यं तत्फलं पवन्धनात् ॥ वनाश्रमेषु यसतां तापसानां च यत्फलम् । तत्फलं जायते तस्य पवन्धं करोति यः ।। यस्तु वर्षशतं पूर्णमहोरात्रमुपासते। एकेन पट्टयन्धेन तत्फलं लभते नरः॥ गाङ्गेयं नार्मदं चान्द्रं पुण्यं सारस्वतं जलम् । करोति पार्वति ! नित्यं तत्फलं पपन्धनात् ॥

·APPENDIX IV
यानि कानि च तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।
भृतलं सर्वमटते तत्फलं पटवन्धनात् ॥
दुर्लभं जन्म विप्रस्य दुर्लभं च तथा धनम् ।
दुर्लभः पटवन्धश्च लकुलीशस्य च प्रिये ! ॥
स्वल्पेन हेम्ना लकुलीश्वरस्य यः पट्टबन्धं विधिवत्करोति ।
विधूतपापो हि विमोदते स प्रसादभासाद्य महेश्वरस्थ ॥
य इदं लकुलीशस्य माहात्म्यं शृणुयानरः।
तत्मसादेन तस्यास्तु गोसहस्रादिकं फलम् ॥
इति प्रपन्नाः लकुलीशमीशं ये चारुचामीकरराशिगौरम् ।
संस्कारविद्यावतमन्त्रधीतं समाविशन्ति प्रतिगृह्यकायम् ॥*
इति श्रीशिवपुराणे पार्वतीमहेश्वरसंवादे तीर्थ...णिकायां
शूलपाणिजन्मपट्टबन्धादिमाहात्म्यं समाप्तम् ।
समाप्तं कारवणमाहात्म्यम् ।
• It may be noted here that the Ms. of "Kirsyans Mihatmya", the text of which is
føre printed, is very corrupt and fall of mistakes.-J. 8. K.