·No text on this page.

·Hymona . वेदान्त-वैताद्वैत १ क्रमदोलिका--निखिलमहीबालाचा चा चूडामEि. जिम्बामहानुनीन्द्र यादवीधाषित जाहिजयित्री मनाचार्य." शीता विद्याविनोदश्रीगोविन्दविता : सन्यो सम्पूर्णः । अस्मिन शष्ट पटलाः सन्ति । गुरुमा कमन्दाशिनीया. ख्यासहितम् । तथा-लपुस्तवराजसतो ! २ श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीभगवनिम्बार्क महामुनीन्द्रविरचित वेदानपान ভাবীহনুস্বাকআখৰ স্বাঙ্গীনুস্কাৰখালী 7. न्तकौस्तुभमाष्येण च खनाथीकृतन् । [ श्रीनिम्बार्कभाष्यम् । ३ ब्रहमीमांलाभाष्यम् । श्रीनिम्बाकर्माचार्यकृतद्वैताद्वैतसिद्धान्तपर देदान्तदर्शनस्य वेदान्तपारिजातसौरमनामकंव्याख्यानन् । सम्पूर्ण । १८ 3 ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-श्रीदेवाचार्यप्रणीतया सिद्धान्तजाहव्या सहिता द्वितीयतरशान्ता, श्रीसुन्दरभट्टरचितसिद्धान्तसेतुकाख्यव्याख्यास. हिता प्रथमतरङ्गे, द्वैताद्वैतदर्शननिरूपणम् । श्रीसनकसम्प्रदायकूटस्थ : श्रीभगवनिम्बार्कसिद्धान्तोऽल्यां सूत्रचतुष्टये निरूपितः । इयं वृत्ति- श्चतुःसूत्रीपर्यन्तं मुद्रिता : तावतैव सिद्धान्तः सर्वो ज्ञायते । तथा- श्रीगिरधरमपनर चिजलधुमपायुक्ता दशश्लोकी च ! ६ वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः। श्रुतिसिद्धान्तपरनामकः श्रीवनमालि- मिश्रं ब्रह्मचारिकृतः । कुलस्वाहारिकालान्थान्ट व्यास्तकार त्मकः । सम्पूर्णः तथा-वेदान्तकारिकावलिः। (द्वैताद्वैत. दर्शनपरा)। पण्डितपुरुषोत्तमप्रसादकता । मुलकृतब कृतयाऽध्या- त्मसुधातरङ्गिण्याख्याटीकमा लहिता । सम्पूर्णः । ६ श्रुत्यन्तकल्पवल्ली । श्रीमत्पुरुषोत्तमदासविरचिता सम्पूर्णा । नि- बाचार्यकृतल्या सविशेषनिर्विशेषास्तवराज व्याख्यान । अऋतु ग्रन्थेनिम्बार्कसम्प्रदायस्ययावत्पदार्थानां विवेचनं स्तवराज. मिषेण प्रदर्शितम् । सम्पूर्णः । ७ श्रुत्यन्तसुरद्रुमः । श्रीमत् पुरुषोत्तमप्रसादविचितः । श्रीनिम्बा. कोचार्यकृतस्य सविशेषनिविशेषकृष्णस्तवराजस्य व्याख्येयम् । सथा-श्रुतिसिद्धान्तमञ्जरी। श्रीवजेश्वरप्रसादऋता । श्रीनिम्बा- काचार्यकृतस्य सविशेषकृष्णस्तवराजल्य व्याख्येयम् । ८ वेदान्तरलमजया निम्बाणा इयं किल श्रीनिम्बाकाचार्य कृतदशश्लोकीव्याख्याद्वैताद्वैतसिद्धान्तप्रतिपादनारा श्रीपुरुषोत्तमा. चार्यविनिर्मिता सम्पूर्णा तथा-वेदान्ततत्त्वबोधः । अत्र पूर्व भेदाभेदसिद्धान्तस्वरूपं प्रतिपाद्य अनन्तरं परमतनिरासः सुबोधया रोत्या उपपादितः । सम्पूर्णः । प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी। . -- ३ ·Dood PorOOQ * श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपञ्जपरिष्कृता ॥ १॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २॥ स्तकाः २२, २६ Printed by Jaya K'rishna Das Gupta at thc Vidyr Vilas Press, Benares. 1938.

·॥ श्रीः॥
-*: चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला *-
ग्रन्थ-संख्या
नं० २२, २६.
भाष्योपबृंहितं-
तत्त्वत्रयम् ।
विशिष्टाद्वैतदर्शनप्रकरणम् ।
श्रीमल्लोकाचार्थचरणप्रणीतम् ।
पणशीकरकुलोत्पनेन पं० श्रीरामचन्द्रशास्त्रिणा संशोधितम् ।
-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्ता-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटी।
१९९५
अस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः।

·HERORIEWeenetsaxayamanee ruMDAANANARRORNHAParliame- Poad प्राप्तिस्थानम चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस सिटो। mm-------------..

·भूमिका - विशिष्टाद्वैतराद्धान्ते श्रीभाष्यश्रुतप्रकाशिकाप्रभृतिषु महानिबन्धेषु निवेशमर्थयमा. नानां कृते पुरस्तात्तदीयपदार्थावबोधो भवति सर्वथा प्रार्थनीयः । तत्सिद्धये च सन्त्येव वेदार्थसंग्रहतत्त्वमुक्ताकलापप्रमुखाः प्रबन्धास्तथापि न तेषु सर्वविद्वज्जनस्यापि सहसावबोधसम्भवो, दूरापेतः साधारणजनस्येति प्रथमभूमिकायामभिनवाधिकारिणां- कृते तत्त्वत्रयं भाष्यसनाथमुपयोगितां भजेत, अधिकमनधिजिगांसूनां च पर्याप्नुयात् तावत्प्रबोधाय । इदं हि चिदचिदीश्वरात्मकतत्त्वत्रयमालम्ब्य स्वरूपलक्षणप्रमाणादिमुखेन निरूप. यद्भिः श्रीमद्भिर्लोकाचार्यचरणैर्बुभुत्सुजनसौकर्याय प्राणायि प्रायो वादमर्यादया दयाय- तहृदयैः, परपक्षप्रतिक्षेपस्त्वावश्यक एव तत्रतत्रोदटङ्कि। येषां विषये खल्वेवं गुरु- परम्परायां गाथा पठन्ति सन्तः- "लोकाचार्याय गुरवे कृष्णपादस्य सूनवे । संसारभोगिसन्दष्टजीवजीवातवे नमः ॥” इति । श्रीमद्भिर्वरवरमुनिभिश्च प्राजलोदात्तेन सारार्थसमाहरणप्रमाणोपन्यासाशयविश- दीकरणपरेण भाष्येण तदेतदुपाहि । येषां च विषये रवल्वित्थं संग्रहगाथामुदाहरन्ति- "लोकगुरुं गुरुभिः सह पूर्वैः कूरकुलोत्तमदासमुदारम् । श्रीनगपत्यभिरामवरेशौ धीप्रशयं वरयोगिनमीडे ॥” इति । प्राचामाचार्याणां सर्वथा दयावशवदा भवति प्रवृत्तिर्यत्र खल्वेताभ्यां मूलभा- ध्यकाराभ्यां स्वस्वाभिधानमात्रकमपि नोदलेखीत्यागमभाषयैव सकलजनसौलभ्यायैत- दुभयमप्यप्रन्थि । तदेतन्मूलं भाष्यञ्च विश्वविख्यातभूमभिरस्माकं भवाटवीमोक्षाध्व- देशिकैः सुगृहीतनामधेयैर्वृन्दावनगोवर्द्धनाङ्कः श्रीरजाचार्यस्वामिभिः संस्कृतेऽवातायत. देशजनतासाधारण्येन सार्थक्यसंपदे । तैर्हि प्रायः सर्व एवागमभाषानिबन्धा गाथासा- हस्रीप्रभृतय उदीच्यजनानुकम्पयाऽवातारिषत संस्कृते । येषु चाभिज्ञानगाथामित्थ- मुदाहरन्ति- "वाधूलवंशकलशाम्बुधिपूर्णचन्द्र- श्रीश्रीनिवासगुरुवर्यपदाब्जभृशम् । श्रीवाससूरितनयं विनयोज्ज्वलं तं श्रीरादेशिकमहं शरणं प्रपद्ये ॥ इति । । - ·२ भूमिका। अत एव हि मूलेऽर्थाभेदेऽप्युपलभ्यमानः प्राचीनानुवादात् पाठभेद उपपद्यते । भाषान्तरीकरणे ह्याशयस्यैव स्थैर्य सम्भवि न खलु वाक्यानुपूयाः । तदिदमायं कस्यापि दाक्षिणात्यस्य संस्कृतानुवादपुस्तकादुदीच्येन केनापि विदुष यदुदलेखि पुस्तकं तदयोध्यानिवास्तव्यश्रीरणमुक्तभृत्यपण्डितेन समप्राहि स्वीयपुस्त. कसंग्रहे । ततोऽग्निहोत्रिहरिप्रपन्नपण्डितेन पुस्तकान्तरीकृतम् । एतद्धि विभक्तमूलभा- ध्यमर्याद त्रिवेणीमयमशुद्धिषु हरिताललाञ्छितं गैरिकव्यञ्जनाजितं प्रायः शुद्धमे कमात्र- पुस्तकमासाद्यापि कार्य सम्भावनामाबध्नता खलु मया चौखम्बासंस्कृतसीरीजनामक. शास्त्रीय पुस्तकश्रेणिप्रकाशनपरश्रीहरिदासगुप्त मृशप्रार्थितेन कार्यान्तरयोगादनवकाशे- नापि तदेव पुस्तकमालम्ब्य मुद्रानामगमि समस्कारि च यथामति, मदज्ञानप्रयुक्तः कश्चन विभ्रमः परेषां मा प्रसाङक्षीदिति विभावयता मूलभाष्ययोर्वद्धिभेदविषयान् पाठानधः शुद्धिटिप्पण्यां तत्रतत्रोद्भावयता विशोधयेयुर्विद्वांस इति । अनेन चेल्लो- कानामुपकारः कोऽपि स्यात् तत्सुकृतमन्तयामिणि चराचरपरमगुरौ चिदचितामीश्वरे परमपुरुषेऽर्पयामि। द्वितीयावृत्तेर्भूमिका, अयि विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तावनीनाः ! भवतामेव कृते पुनरप्ययमुपक्रम्यते निबन्धो मुद्रयित्वा प्रकाशयितुमुक्तसिद्धान्तप्रमेयप्रतिपादनवणः श्रीवरवरमुनिनिबद्धभा. ध्योपबंहितलोकाचार्यप्रणीतोऽन्वर्थाख्यश्चिदचिदीश्वरलक्षणनिरूपणप्रवणस्तत्त्वत्रयनामा, यद्यप्ययं मुनिशरभूचन्द्रमिते वैक्रमेऽन्देऽत्रैवास्माकीनायां चौखम्भासंस्कृतग्रन्थ- मालायां काशिकराजकीयविद्याऽऽलयान्यतमाध्यापकेन श्रीभागवताचार्य्यमहोदयेन शोधनपुरःसरं सम्पादितः प्राकाशि; परन्तु बहीयोभिहायनैनिःशेषता भजमानेऽस्मिन् प्रन्थे, सम्प्रति बहूनामेनमधिजिगांसूनां पुस्तकालाभनिवन्धनखेदमवधायं; श्रीवृन्दा- वनस्थश्रीरङ्गमन्दिरमध्यासीनेन श्रीरघुनन्दन शास्त्रिणाप्रेरितं शुद्धमिदमीयपुस्तकमाश्रित्य, पणशीकरोपाख्येन सखारामात्मज-श्रीरामचन्द्रशास्त्रिणा प्राचीन संस्करणावशिष्टाशुद्धीनिःसा- य; विषयसूचिपत्रेण संयोज्य, संपादितः प्रकाशितश्चास्माभिरुक्तायामेव ग्रन्थमालायाम् , आशास्यते चेदृशसौकयंविधानमोदमेदुरमानसाना विद्यारसिकानामाशी जन- तया श्रीजगदीश्वरानुम्याऽऽस्यदता । दीपावल्या- - भवाहशामाश्रयो- बै० सं० १९९५ जयकृष्णदासगुप्तः, काश्याम् ।

·तत्त्वत्रयस्थविषयसूचिपत्रम्- पृ. पं. ३ चितो द्रव्यत्वम् or १० ३ विषयः पृ० पं. विषयः तत्त्वत्रयोद्देशः चिलक्षणम् २९ १२ चित्स्वरूपनिरूपणम् २४ चितां ज्ञानरूपत्वमपि २९ चितो देहादिभिन्नत्वम् ६ ३१ चितोऽजडत्वम् १४ चित आनन्दत्वम् ३२ चितः सुखरूपत्वम् २२ अचितः स्वरूप; तत्त्रैविध्वं- चितो नित्यत्वम् १३ च ३४ चितोऽणुत्वम् ११ २ शुद्धसत्त्वम् ३४ २० अत्रोपपत्तिः ११ २० मिश्रसत्त्वमस्य प्रपञ्चः चितोऽव्यक्तत्वम् १२ २२ सत्त्वशून्यम् ६२ २ चितोऽचिन्त्यत्वम् १२ चितो निरवयवत्वम् ईश्वरस्वरूपम् १३ चितो निर्विकारत्त्वम् तस्याखिलहेयप्रत्यनीकत्वम् ७३ २५ १३ चितो देहपरिमाणत्वनिरासः १३ २९ अनन्तत्वम् १६ चितो ज्ञानाश्रयत्वम् १४ २३ ज्ञानानन्दरूपत्वम् चितो ज्ञानाभिन्नत्वे दोषः १५ ७९ गुणकर्तृत्वनिरासः जगत्कारणत्वम् ८५ ११ वस्तुतः कर्तृत्वमीश्वराधीनम् १७ अन्यत्र जगत्कारणत्वनिरासः ८५ २९ चितो ज्ञानरूपत्वव्यवहारोप- ईस्वरस्योपादानत्वमपि, ९१ पत्तिः १९ ११ तस्य सविग्रहत्वम् ९८ १ चित ईशनियाम्यत्वम् १९ २८ तत्स्वरूपस्य पञ्चविधत्वम् १०१ १२ चित ईशधार्यत्वम् परत्वम् चित ईशशेषत्वम् व्यूहत्वम् १०२ २२ चितस्त्रिविधत्वम् २३ १ विभवत्वम् १०८ १० चितोऽविद्यासंसर्गादुःखादिः २४ २८ | अन्तर्यामित्वम् ११६ २४ चितामानन्त्यम् २६ १ अर्चाऽवतारत्वम् ११७ २० तदैक्ये दोषाः २६ ६ / अन्थोपसंहारः ११९ २ . ३ / गुणानां दिग्दर्शनम् ३ ३ ४ ६ २० ८ ४ ८ १ ॥ इति ।।

·No text on this page.

·तत्वत्रयम् भाष्योपहितम्। - श्रीमते रामानुजाय नमः। अनादिमायया सुप्त इत्युक्तप्रकारणानाद्यचित्रबन्धनिबन्धना. ज्ञानान्धकारेणाभिभूता आत्मस्वरूपं प्रकृतेः परं ज्ञानानन्दमयं भग. वदनन्याहशेषमजानन्तो देवोऽहं मनुष्योऽहमिति जडदेहेऽहम्बुद्धि कुर्वन्तः, उत्पन्नेऽपि देहातिरिक्तात्मज्ञान ईश्वरोऽहमहम्भोगीति स्वत. स्त्रमभिमन्यमानाः, सत्यपि शेषत्वज्ञानेऽप्राप्तविषयेषु तद्विनियो. जयन्ता एवम्- योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा ॥ इत्युक्तप्रकारेणात्मस्वरूपेऽन्यथा प्रतिपत्तिरूपमखिलपापमूलमा- स्मापहारं कुर्वन्तोऽल्पास्थिरत्वादिदोषदुष्टशब्दादिमोगैकतत्परा, विचित्रा देहसम्पत्तिरीश्वराय निवेदितुम् । पूर्वमेव कृता ब्रह्मन् हस्तपादादिसंयुता। इत्युक्तप्रकारेण करणकलेवरविधुर भोगमोक्षशून्या अचिदवि शेषिता बद्धात्मानस्तिष्ठन्ति । तहशायां परमदयालुना सर्वेश्वरेण स्वचरणकमलसमाश्रयणो. पकरणतया दत्तं शरीरं प्राप्योज्जीवनौपयिकं तत्समाश्रयणमकृत्वा तदानी स्वदत्तशरीरमार्गे भ्रमामीत्युक्तप्रकारेण पारं गन्तुं दत्तं प्लव. मारुह्य प्रवाहमार्गेण समुद्रं प्रविशन्त इव संसारनिस्तरणोपयिक संसरणहेतुं कृत्वाऽनाद्यविद्यासञ्चितपुण्यपापकर्मानुगुणमनेकयो। निषु जनित्वा प्रतिजन्म दुरन्ततापत्रयदयानलदह्यमाना अनादि- कालं संसरन्तोऽप्यतीतानागतानमितया तत्र संसारे शोकरहिः ता गर्मजन्मबाल्ययौवनवार्द्धकमरणनरकरूपावस्थासप्तकं भजन्तो दुःखपरम्परामनुभूयानन्तक्लेशभाजने संसारसागरे मना व्याकु. लीभवन्ति।

·तदेवन या तेषामलौविशेषमनुसन्धास ततुज्जीवनाय सृष्टिं कुर्वतस्सर्वभूः सदा सवैचवरस्य। हवं संसृतिचक्रस्थे भ्रमयमाणे(१) स्वकर्मभिः । जीवे दुःखाकुले विष्णोः कृपा काऽप्युपजायते ॥ इत्युक्तप्रकारेण हृदय उत्पनेनापारकारुण्येन “जायमानं हि पु. रुपं यं पश्येन्मधुसूदन" इत्युक्तप्रकारेण जायमाने छतेन्न विशेषक- স্ত্র লিখলাম মনুষই স্থানন বৰ- शानेन विना मोक्षासिद्धस्तत्त्वज्ञान शानणोपदेशेन वा सम्पाद्यम् । शास्त्रेण तस्य "शास्त्रज्ञानं बड्डक्लेशं बुद्धश्चलन कारणम्” इत्युक्तप्रका. रेण बहुक्लेशलाध्यतया दुःसाधत्वा(२)त्कथञ्चिलाधनायोद्योगक- रणेऽपि "अनन्तपारं बहु वेदितव्यमल्पश्च कालो बहवश्च विद्या" इत्युक्तप्रकारेण चेतनानां मन्दमतिस्वान्मन्दायुष्टवाद विनानामनन्त- स्वात्सर्वेषां ज्ञानसिद्धेर्दुर्लभत्वात् , शास्त्राभ्यासानाधिकारिणां स्त्री- शूद्रादीनां मुमुक्षुत्वस्य निष्प्रयोजनत्वाख, उपदेशेन तत्सम्पादने उत्कदोषेषु कस्याप्यभावात्-अमुं विशेषमभिप्रेत्य सार्नशास्त्रानिपुणः सकललोकोज्जीवनकामा परमकारुणिकः श्रीलोकाचार्यः श्रुतिस्मृ. तीतिहासपुराणैर्दुरवगाहानन्तविस्तरेण(३) प्रतिपादितांश्चिदचिदी. श्वरतत्स्वानां स्वरूपस्वभावविशेषानखिलचेतनसुग्रहं सुव्यक्तमे तत्प्रबन्धमुखेनाह-मध्यवीथिभट्टकष्णापादप्रभृतिपूर्वाचार्याणामपि प्रबन्धनिर्माणेऽयमेवाशयः। ननु निरहङ्काराणां परसमृद्धिप्रियाणां ख्यातिलामनिरपेक्षाणा. मेतेषां प्रबन्धनिर्माणमनुचितम्, एकेन कृतस्य प्रबन्धस्यान्येन परि। पालनमेवोचितमिति चेत् ? सत्यम्, दिव्यसूरिभिरैककण्ठेयनाभिधाना. दर्यस्याप्तता[यचा] सिध्यति, तथाऽऽचायरैककण्ठ्येनोक्तावर्थस्याप्त ता सिद्ध्यति । तथा च तत्र मन्दमतीनां विश्वासो भवेदित्यभिप्राये. णैकविषयेऽनेकैराचार्यः पृथक् प्रबन्धो निर्मितः । किञ्चैकत्राविशदा अर्थविशेषा अन्यत्र विशदतया प्रतिपाद्यन्ते । तत्र कारणं सुक्तिविशे. षाः सङ्कोचविस्तरौ च । इदं चैककर्तृकप्रबन्धेष्वपि तुल्यम् । (इत्युपोधातः) . . (१)भ्राम्यमाणे-इत्यपि पाठः । (२) दुःसाध्यत्वादिति पाठान्तरम् । (३) दुरवगाहनं विस्तरेणेति पुस्तकस्थः पाठः । मम तु-दुरवगाहानन्तविस्त- प्रतिभाति । रेणेति युक्त ·माध्योपहितम् । , 0 हरिः ॐ तत्सत् । मुमुक्षोश्चेतनस्य मोक्षपत्तौ तत्त्वत्रयज्ञानमपक्षि- নলু , স্ব দ = অল্প मुमुक्षुमोक्षेच्छावान् संसारविमोचनेच्छावानिति यावत् । *मुमु- क्षो* इत्यनेन संसारनिवृत्ताविछोत्पत्तिदुर्लभेति सुच्यते। एतदिच्छा. ऽनुत्पतेरेव वनादिकालं ससलारत् । जन्जिवीबायधुः(१) सर्वेश्वरो- ऽध्येतदिच्छोत्पत्तिपर्यन्तं विलम्बते संसार दायितुमिच्छों कुर्वत आत्मनस्तनिवृत्ताविच्छोत्पचिलमा खलु, हज्ञानमित्य चेतनोक्ति रपि साभिप्राया, म चाभिप्राय:-'चैतन्यप्रयोजनसिद्ध्युपक्रम इदानी- मेव'इलि, अनादिकालं व्यर्थमेव जातं चैतन्य मुज्जीचनानुपयुक्तत्वात् । अश संसारनिवृत्तीच्छा च निरस्तातिशयालादलुखभवैकलक्षणाया भगवत्प्राप्तरुपयुक्ता लक्ष्मीकान्तमेकमेव विषयीकरोति यत् तदेव हि ज्ञानम् , आत्मप्राप्त्यर्था संसारनिवृत्तीच्छा तु विपरीतवानकार्यम्। तस्माद्भगवत्प्रातिविरोधिनः संसारस्य विमोचन इच्छावतोऽधिका- रिणस्तादशमोक्षरूपपुरुषार्थसिद्धौ तत्त्वज्ञानमपेक्षितमित्यर्थः । न च तत्त्वज्ञानोत्पत्तेः प्राक् कथं मुमुक्षेति वाच्यम्। "परीक्ष्य लोकान्" "जा. यमानम्" इत्यादिश्रुतिस्मृत्युक्त प्रक्रियया तरलम्भवात् । तत्वज्ञानस्या- वश्यापेक्षितत्वोक्त्या तत्त्वज्ञानान्मोक्ष इति नियमः स्मारिता, तस्व. ज्ञानान्मोक्ष इत्येतत्सकलसिद्धान्तलाधारणम् ; मोक्षतत्वयोरेव हि विप्रतिपत्तिः। नन्वेवं शानान्मोक्ष इतिनियमस्वीकारे-- पशुमनुष्यः पक्षी का ये च वैष्णवसंश्रयाः । तेनैव ते प्रयास्यन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ यं यं स्पृशति पाणिभ्यां यं यं पश्यति चक्षुषा। स्थावराण्यपि मुच्यन्ते किं पुनर्बान्धवा जनाः ॥ इति शानायोग्यतिर्यस्थावराणामपि वैष्णवसम्बन्धेन मोक्ष. सिद्धिप्रतिपादकवचनानां वैययं स्यादिति चेन्न, तेषां मुमुक्षुत्वा. भावात् । प्रकृते मुमुक्षोश्चेतनस्य मोक्षसिद्धौ तत्त्वज्ञानमपेक्षितमित्यु. कम् । तत्र मुमुक्षुत्वतत्वज्ञानयोरुभयोरभावेऽपि तदुभयपरिपूर्णस्य कस्यचिद्वैष्णवस्थाभिमान एव कार्यकर इत्युक्तम् । अतोऽभिमानिनो (१) उज्जिजीविषुरिति पाठस्तु न युक्तः ।

·নবস্বত্ব शानविशेषं दृष्ट्वाऽभिमानान्तभूतस्यास्येश्वरः कार्य करोतीति हा. नामोक्ष इत्येतन्नियमातम लद्वारकस्लियति । तत्त्वज्ञानमित्यानुक्त्वा तत्स्वायज्ञानमित्युक्तत्वाद् न्यूनाधिकत स्वान्यभिदधा बाह्यकुदृष्टीनां मतं प्रतिक्षितम् । अनेन तत्त्वत्रयमि. तिनिर्णयकरणे प्रमाणं निर्दोषप्रमाणभूतो वेदान्तः। तत्र “भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा"इति भोक्तृभोग्यप्रेरयितशब्दश्चिदचिदीश्व. रात्मकतत्त्वानि त्रीण्यभिहितानि । तस्मादान्तप्रतिपाधं तस्वत्रय. मिति निश्चित्य मोक्षसिद्धौ तत्वायनानमपेक्षितमित्युक्तम् । ननु "तमेवं विद्वान मृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्या " इति वेदान्तैर्भगवत्तत्त्वज्ञानस्यैव मोक्षोपायत्वमभिहितम् । अनेन तस्वान्तरपरिज्ञानस्यापि मोक्षोपायत्वं कथमुच्यत इति चेत् ? भगव तत्त्वस्य सकलचेतनाचेतनविलक्षणत्वेन तेषां कारणत्वेन व्यापक स्वेन धारकत्वेन शेषित्वेन च ज्ञातव्यतया तत्वान्तरभावे इंश्वरस्यैवं ज्ञानासम्भवात् तत्त्वत्रज्ञानापेक्षा निराबाधा । "भोक्ता भोग्यं प्रेरि. तारं च मत्वा" "पृथगात्मनं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृत- स्वमेति" इतिश्रुतेरयमेषाशयः । अन्यथा तमेवं विद्वानितिश्रुतिविरो. घापत्तेः । अत एवमेव तच्छुतिच्छाययाऽभिहितम् । तस्मान वेदान्त. विरोधप्रसावकाशः। किं तत् तत्वत्रयमित्यादि**चित्-चैतन्याधारो वस्तु। *अ. चित्-चैतन्यानाधारो वस्तु । *ईश्वर:*-न योगवैशेषिकाद्यभिहित. तत्वनिष्ठुरभिधीयमानः पुरुषविशेषो भवति, किन्तु वेदान्तेष्वभि- हितश्चिदचिनियन्ता "क्षरं प्रधानममृताक्षरं हर" "क्षरात्मानावी. शते देव एकः" "प्रधानक्षेत्रापतिर्गुणेश" इति श्रूयते । चिदित्यात्मोच्यते, आत्मस्वरूपं “गत्वागत्वोत्तरो. तरम्" इत्युक्तप्रकारेण देहेन्द्रियममाप्राणबुद्धिभ्यो वि- लक्षणमजडमानन्दरूपं नित्यमण्वव्यक्तमचिन्त्यं निर- वयवं निर्विकारं ज्ञानाश्रय ईश्वरस्य नियाम्य(१) धाय शेषम् । (१) गदमदचरथमश्चानुपसर्गे इति यमौ पोरदुपधादिति यतोऽनुपसर्ग एवं नियमितत्वालन्तलक्षणो ण्यदेव । तेन तत्र न भवेद्विनियम्यमिति वार्तिकादिप्रयोगास्तु नियमे साध्वित्यन्यथैवोपपन्ना इति श्रीभाष्ये बहुलमेवं प्रायोजि, सहदेवेद्रमिति स्थितिः।

·भाज्योपबृंहितम् । ভয়ামত মৃত্ব স্ব স্বত্বাৰিষাথাযন্ত प्रथमं चित्तत्वोपपादनापक्रमाते-चिदिति । मध्यवीथिम. हार्य कृष्णपदप्रभृतय आचार्यास्तस्मयोपपादनलमयेऽचित्तत्व मुपक्रम्याभिदधुः । अयं चित्तास्वानुपक्रम्याभिदधाति, अस्थायम. भिप्राय:-अचित्तत्त्वस्य हेयतया ज्ञातव्यबादीश्वरस्योपादेयतया ज्ञातव्यत्वाद् एवमुभयोरपि तत्त्वयोर्शातुरधिकारिणश्चेतनत्य स्व. रूपल्या प्रथम सातव्यत्वादिति । तथाऽभिदधतां तेषामाशयस्तु-- प्रकृतेर्शानाभावे आत्मनः प्रकृतेः परत्वज्ञानासम्भवात् प्रथमतः प्रकृति ज्ञात्वाऽनन्तरं तदन्तर्वर्तिनमात्मानं शात्वा तदन्तर्यामिणः शरीरस्या. स्मवदुभयाभिमानिन ईश्वरस्य स्वरूपानं बुद्ध्यारोहणक्रमेण लम्पा. दनीयमिति अचिदुपक्रमेणाभिधानमन्त्रमयमारल्यानन्दमयपर्यन्तमा रोहक्रमेणाभिदधत्याः श्रुतमर्यादाऽनुगुणम्, चिदुपक्रमेणाभिधानं च 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा इत्यादिश्रुत्यनुगुणम् । तस्मात क्र. मद्वयं च घेदान्तसिद्धम् । "चिदचिदीश्वरतत्स्वभावा"इति यामुना. चार्यवचनम् । “अशेषचिदचिद्वस्तुशेषिण" इति भाष्यकारवचनं च कोटिद्वयानुगुणम् । चिदुपक्रमयोजनाऽक्षरस्वरससिद्धा। अचिदुप. क्रमयोजनाऽपि अक्षरानुगुणैव । तथा हि-चिदुपक्रमस्तु समस्तपद- स्वाद् द्वन्द्वसमाले अल्पान्तरल्याभ्यहितस्य च पूर्वनिपातोऽनुशा- सनसिद्धः। तत्राभ्यर्हितत्वादल्पान्तरत्वाञ्च चिच्छब्दः पूर्व निपा. तितः । अभ्यहितेश्वरवाचकशब्दाच्चेतनवाचकचिच्छब्दस्य पूर्व- निपातश्चाल्पान्तरं पूर्वमित्यनुशासनसिद्धः। एवं क्रमद्वयमपि वेद- वैदिकपरिगृहीतत्वान्मुख्यमेव । चिच्छब्दस्य "प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतना" इति शानवाचिशब्दैः सह पठितत्वाज ज्ञानाश्रयवस्तुनि प्रसिद्धिप्राचुर्या. भावाच "क्षरात्मानावीशते देव एकः” “य आत्मानमन्तरो यमयति यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरम्" "आत्मा शुद्धोऽक्षर" "आत्मा शानमयोऽमल" इतिश्रुतिस्मृतिवनेकत्रोक्तत्वाज्जीवे प्रसिद्धिप्राचु. यवता आत्मशब्देन चिच्छब्दं व्याचकार-चिदित्यात्मति*। अथ किमस्यात्मनः स्वरूपमित्याशङ्कायामात्मस्वरूपलक्षणमाह- *मात्मस्वरूपमित्यादिना । श्रुतिस्मृत्यादिषु कस्यचित्प्रमाणस्योपा. दानौचित्येऽपि दिव्यसूरिवचनोपादानं तत्वप्रतिपादकश्रुतिस्मृत्यादि. भ्यस्तस्वदर्शिप्रधानस्यादिव्यसूरेर्वचनमेव सनिर्णयस्य मुख्षप्रमाण- ..

·सवयम् Kumaun . ? . 1 मिलियापनार्थ, विधयश्च वैदिकास्त्वदीयगम्भीर मनोऽनुसार इति परमार्यवचनम् । ফ্লু গুল্ম জব , জাহাঙুৰি স্ব স্ব স্বাদ चरम् । इति असमबाप्राणमयमनोमयेय उरमिलार्थः । देहेन्द्रिय मया प्राणबुद्धिभ्यो विलक्षामित्य ऋ बुद्धिषदेन कि महदनुगृहीतमन्ताक रणमुच्यते किं बाहानमुच्यते इति चेत् ? अन ज्ञानं विवक्षितन्तत्व शेखरे देहादिवलक्षण्याभिधानसम्हये तथाऽभिधानात देहेन्द्रियमानः মাথায় নি অালাক ! उहेशो लक्षणं परीक्षा चेति निशा तत्त्वनिर्णयक सय विद. चिदीश्वर इति तत्वत्रयमुद्दिश्योहेशक्रमेण तेषां स्वरूपशोचनं कर्तु विचार्य प्रथमं चिच्छब्दनिर्दिष्टस्यात्मनः स्वरूपशोधनमुपक्रम्य देहेन्द्रियमनःप्राणबुद्धिभ्यो विलक्षणमित्यारभ्य शेषमित्यन्तं स्वरूप- लक्षणमुक्तम् । अथ तत्परीक्ष्यते । आत्मस्वरूपं कथं देहादिविलक्षणमिति चेद् ? देहादीनां मम देहादिकमित्यात्मनः पृथगुपलभ्यमा. नत्वात् , इदमित्युपलभ्यमानत्वात् , आत्मनोऽहमि- त्युपलम्भात्, अस्य कदाचिदुपलम्भादात्मनः सर्वदोष- लम्भात , एतेषामनेकत्वादात्मन एकत्वादात्मतेभ्यो विलक्षणः स्वीकार्यः । एवं युक्तीनां बाघसम्भावना- यामपि शास्त्रबलेनात्मा देहादिविलक्षणः सिद्ध्यति । तत्र प्रथममात्मनो देहादिवैलक्षण्यशोधनाय तज्जिबासुः प्रश्न- मनुभाषते। *आत्मस्वरूपमित्यादिना*। अयमर्थस्तत्त्वशेखरे स्वयमेव विस्तरेणोक्तात हि देहस्यानेकावयवसङ्घातात्मकत्वं सिद्धम्। तत्र सर्वेषामवयवानां चैतन्यमस्ति चेदनेके चेतनोपलब्धिप्रसङ्ग अवयवा- नां परस्परमविवादनियमः तत्र ममताबुद्धिर्ममताव्यवहारश्च न सा म्भवति, एकैकावयवस्यैव चैतन्याङ्गीकारे तद्विच्छेदेऽवयवान्तरा. नुभूतं न स्मरेत् , पश्चादहकारबुद्धिव्यवहारौ ममताबुद्धिव्यवहारी चन स्यु, सर्वशरीरव्यापिसुखदुःखानुभवश्व न स्यात् । 'शरीर मावयवसङ्घातात्मकमपि स्वषयवि, तत्र चैतन्यं स्वीकार्यम्' इति तु न युक्तम्, उपलम्भानुपपत्यभावेनावयविस्वीकारानुपपत्तेः। किन ·भाष्योपबृंहितम् । " बालदेहोऽहं मन्दवाना, युवदेहोऽहं बहुशाना, HE रीरमिति शरीरा. हमर्थयोर्जायमानौ भेदप्रतिपत्तिब्यबहारौ न स्याताम् । न च ममा. यमात्मेत्यनेच तावमुख्याविति युक्तम, मुख्यत्वे बाधकाभावात् । अन्यथाऽहम्बुद्धेः शरीरमेव विषय इति स्वीकारेऽपि श्रुतितदर्याप. तिम्या देहातिरिक्तो देहान्तारपरिग्रहयोग्य आत्मा सिद्यति । স্বাথা লাম্বা; অন্ধ বিশ্বযুদ্ধংলা হ धमनीकारे योऽहममुभर्थमपश्यं सोऽहं स्पृशामीति प्रतिसन्धानानु- पपत्तिः। यदि चक्षुरेवात्मा; तहिं अन्धो रूपं न हमरेत् । यदि श्री. अमात्मा; तदा बधिरः शब्दं न स्मरेत् । एवमिन्द्रियान्तराणामात्मा त्वेऽप्यनुपपत्तिद्रष्टव्या । नाष्यन्तःकरणमात्मा; स्मर्तुः स्मरणादिका. र्थस्य करणतया कल्पितामिदमेव स्मरतीति स्वीकारासम्भ्रमात् , स्मरणश्य करणाभावात । न च करणमपीदमेव; विरोधात् । अन्यः रिकश्चित्करणमिति चेत् ? यदि बाह्यकरणं , तदा तच्छून्यो न स्मरेत् । यद्यन्तःकरणं तदात्मनो मन इति नाम कृतं स्यात् । यद्य. त:करणमनपेक्षितं तदेन्द्रियार्थसम्बन्धकाले सर्वदा शानमुत्पधेत, तस्मान्मनश्च नात्मा; सङ्घातरूपत्वाहात्मपक्षोक्तदूषणानामत्रापि प्रसङ्गात् । शानं नास्मा, मम शानमुत्पन्नं नष्टमिति क्षणिकत्वेनात्मध. मत्वेन चोपलम्मारिस्थरः कश्चनात्माऽस्तीति पूर्वेधुदृष्टवानयमद्य प. श्यामीति प्रत्यभिचया सिद्धमिति विस्तरेणोक्तम् । पवमत्रापि प्रत्येकनिरासे क्रियमाणे ग्रन्थविस्तरो भवेदिति मन्द. मतीनांप्रतिपत्त्यर्थ देहादिकं समुश्चित्योपादाय तत आत्मनो वैलक्षण्यं कैश्चिद्युक्तिविशेषैः सुग्रहमाह-*देहादीनामित्यादिना* । देहादीनां मम देहो ममेन्द्रियं मम प्राणो मम बुद्धिरिति ममताबुद्धिव्यवहार. विषयतयाऽहमर्थात्पृथगुपलम्मात् , आत्मनोऽहमर्थत्वेनोपलम्भाच्चे. त्यर्थः । अस्येत्यादि । अस्येति देहन्द्रियादिकं परामृश्यते । देहस्य कदाचिदुपलम्भः कदाचिदनुपलम्भश्च जाग्रहशायां स्थूलोऽहं शोऽ. हमित्यहम्बुद्धिव्यवहारविषयतयाऽऽत्मत्वेन भासमानस्यापि सुषुप्तिद. शायां तथाऽनुपलम्भः । आत्मनः सदोपलम्भश्व सुषुप्तेः प्रागेवत्स जाननहं सुषुप्तौ मम शरीरमपि न जानामीति प्रत्यभिज्ञोदयाद् उभ- यावस्थायामपि देहातिरिक्तः कश्चनात्माऽस्तीत्युपलम्भः। अथवा जन्ममरणभावत्वेन देहस्य कदाचिदुपलम्भः कदाचिदनु पलम्भः। मया जन्मान्तरे कृतस्य फलमिदमिति लोकव्यवहारेणात्मनो जन्ममरणादिरहिततया सदोपलम्भः। एवं चक्षुरादिरूपेणोपलभ्यमा ·বন্ধু A ७ नानामिन्द्रियाणामधषधिराद्यवस्थायामनुपलम्भाव, संकल्पादिहेतु. तयोपलश्यामानस्य भमस कदाचिन्मूढतयाऽनुपलम्मात , उच्छ्वास्स. निश्वास्यास्यामुपलभ्यमानस्य प्राणस्य कदाचिन्मोहाद्यवस्थायां रक्त स्पर्शाधनुमेयतयाऽनुपलम्भात्, विषयग्रहणवेलायामुपलभ्यमानस्य ज्ञानस्य विषयग्रहणाभावदशायामनुपलभात, आत्मनस्तु प्राक् चक्षुः श्रोत्राभ्यां सुसम्पन्नोऽहमिदानीमन्धो जातो बधिरो जाता, पूर्व सुवि. शवमनस्क इदानी न किञ्चिज्जानामि, तदानीमहं निष्प्राण इदानी सप्राणो जातः, मम प्राग् ज्ञानमजनि इदानीं नष्टमित्येतेषामुपलभद. शायामनुपलम्भदशायां चाविशेषेणोपलभ्यामानत्वात् । * एतेषामित्यादि । अत्रैतच्छब्देन देहादयः परामृश्यन्ते। देहस्या. नेकत्वमनेकानयवसङ्घाता(१)त्मकत्वम् । इन्द्रियाणामनेकत्वं, चक्षुः. श्रोत्रादिव्यक्तिभेदेन । मनसोऽनेकत्वं, मनोबुद्धिचित्ताहङ्कारभेदेन । प्राणस्यानेकत्वं, प्राणापानादिभेदेन । बुद्धरनेकत्वं,शानभेदेन । एवं देहा. देरेकैकस्यैवानेकत्वाद् अहंवुद्धिव्यवहाराहस्यात्मन एकत्वात् । देहा- दिशकारस्य यात्मनः प्रकारस्य च निरूपणे आत्मा देहादिभ्योऽन्य एव स्वीकर्तव्य इत्यर्थः । एवं युक्तिभिः साधितमर्थ शास्त्रेण हढी. करोति-*एवमित्यादिना । बाधसम्भावनायामपीयुक्तशा सर्वथा बाधोद्भावनं केनापि न शक्यते कर्तुम् । तदुद्भावनेऽपि अस्यार्थस्य श्रुतिस्मृत्यादिसकलशास्त्रसिद्धत्वाच्छास्त्रमेवामुमर्थ साधयतीत्यभि- प्रायः सूचितः । "पञ्चविंशोऽयं पुरुषः" "पञ्चविंश आत्मा भवति" "(२)भूतानि च कवर्गण चवर्गेणेन्द्रियाणि च । वर्गेण तवर्गेण ज्ञानगन्धादयस्तथा ॥ मनः पकारेणैवोक्तं फकारेण त्वहंकृति । बकारेण भकारेण महान्प्रकृतिरुच्यते ॥ आत्मा तु समकारेण पञ्चविंशः प्रकीर्तितः। यः परः प्रकृतेः प्रोकः पुरुषः पञ्चविंशकः ॥ स एव सर्वभूतात्मा नर इत्यभिधीयते । आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः॥ प्रवृद्धपचयो नास्य एकस्याखिलजन्तुषु । (१) सङ्घातस्थाने सङ्घपदं प्रायः पुस्तके भवति । (२) नानापुराणवचनान्येतानि ।

·भाष्योपहितम् । .. पिण्ड पृथव्यतः मुलः शिरापाण्यादिलक्षणः || নাজনিন ভ ভক্ত। किं त्वमेतच्छिरः किन्तु शिरस्तव तथोदरम् ॥ किमु पादादिकं त्वं वै तवैवर्तिक महीपते। समस्तावयवस्यत्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः ॥ कोऽहमित्येव निपुणो भूत्वा तय पार्थिव पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः ॥ अहं ममैतदित्युच्चैः कुरुते कुमतिमंतिम् । জান্ধাহানাজমূখিকঃ ভূখন্দুঘর। अनात्मन्यात्ममा वा का करोति कलेवरे" । इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिखकलशास्त्रप्रतिपनमात्मनो देहादिविलक्ष. णत्वं दुरपहवामित्याशयेन शास्त्रबलेनात्मा देहादिविलक्षणा सिद्धतीति सुनिश्चयमनेनोकम् । अजडत्वं नाम ज्ञानेन विना स्वयमेव प्रकाशमा. नत्वम् । *अजडत्वमित्यादि । अजडत्वं नामानन्याधीनप्रकाशत्वं, स्वयं प्रकाशत्वमिति यावत् । स्वयंप्रकाशत्वं च दीपस्य दीपान्तरनिरपेक्षत्व. व्यवहारहेतुत्ववत् प्रकाशान्तरनिरपेक्षस्वव्यवहारहेतुत्वम् । तदेवा. ह-ज्ञानेनेत्यादिना* । "हृद्यन्तज्योतिःपुरुषः" "यत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति विज्ञानघनः" "आत्मा ज्ञानमयः" "तच्च ज्ञानमयं व्या. पि" "स्वसंवेद्यमनुपममात्मसंवा तज्ज्ञानम्" इति । आनन्दरूपत्वं सुखस्वरूपत्वम्, प्रबुद्धः 'सुखमहम. स्वाप्सम्' इति प्रतिसन्दधातीति सुखरूपं भवति । *आनन्दरूपत्वमित्यादि । आनन्दरूपत्वं स्वत एवेष्टत्वम् । तच्च स्वभावत एवानुकूलत्वम् । अनुकूलं सुखं दुःखं प्रतिकूलमिति स्थिते । स्वात्मा स्वस्थानुकूलो हीत्यात्मसाक्षिक एव सः॥ इत्युक्तप्रकारेण स्वस्य स्वयमेव सुखरूपं भवतीत्यर्थः। एवमा. स्मस्वरूप सुखरूपमित्यत्र सुप्तप्रतिबुद्धप्रत्यभिज्ञां प्रमाणमाह--*प्रबुद्ध इत्यादिना*। 'सुखमहमस्वाप्लम्' इति प्रत्याभवात्र प्रमाणमिति तस्वशेखरे स्वयमेवावोचत् । सुषुप्तिदशायां परागानुभवाभावात् प्र. त्यगर्थस्मरणसद्भावात् सुप्तोत्थितेन परामृश्यमानं सुखं स्वरूपसुखमेव २ ·सुरवत्रयम् हानी यथा सुख भवति तथाऽस्वापसमिति सुख महमस्वारस म इति प्रतिसन्धानस्य विषय इति तु न युक्तम् । प्रतिपत्तिशरीरस्या. तथास्वाइ भधुरमगायम्' इति प्रतिपत्तितुल्यत्वात्। अमुमर्थ श्रीभा. व्ह "एवं हि सुप्नोस्थितस्या परामर्शः सुखमहमस्वालम्' इति । अनेन प्रत्यवमर्शण तहानीमध्यमर्थस्यैवात्मनः सुखित्वं मातृत्वं च ज्ञाय- ते । न च वाच्यं यशदानी सुखं भवति, तथा तदानीमवापसमित्ये. षा प्रतिपत्तिरिति, अतदूषत्वात्प्रतिपलेरिति भाष्यकारोऽध्याह स्वरू. पक्ष्यानुकूलत्वाभावे प्रेमास्पदत्वं न स्यात् । आश्चर्यवत्पश्यति कश्चि. देनम्” इत्यादिभिश्चायमर्थः सिद्धः ! "आर्द्र ज्वलति निर्माणमयमात्मा" "ज्ञानानन्दमयस्वात्मा' ज्ञानानन्दैकलक्षणमित्यादिश्रुतिस्नृत्यादिष्वा. स्मनो हानानन्दरूपत्वं सुस्पष्टम् । एवं प्रकृतेः परत्वोक्तेर्दैहात्मवादो निरः इतः। अजडत्वानन्दरूपत्वोकेडात्मवादो निरस्तः। नित्यत्वं सर्वकालवतित्वम् । सर्वकाल सच्चे जन्म- मरणाद्युपपत्तिः कथमिति खेन । जन्म देहसम्बन्धो, मरणं देहवियोगा। नित्यत्वमित्यादि । एतद्विरोधिशङ्कगमनूद्य परिहरति-सर्व. कालेत्यादिना*। आत्मा पदि सर्वकालवी, तदा “प्रजापतिः प्रजा असृजत" "सन्मूला सोस्येमाः सर्वाः प्रजा" "यतो वा इमानि भूता. नि जायन्ते “यतः प्रसूता जगतः प्रसूतिस्तोयेन जीवान विलसर्ज(१) भूम्याम' इत्यादिश्रुतिवाक्यैरुक्तमात्मनो जन्ममरणादिकं कथमुपप. द्यत इत्यर्थः । *जन्मेत्यादि । तत्रोक्तं मरणं देहवियोग इत्यर्थः। आ. रमा नित्यश्चेत सृष्टेः प्रागेकत्वावधारणं कथमुपपद्यतेति चेन, एकत्वं हि नामरूपविभागाभावोऽतो नानुपपत्तिः। संहारदशायामात्मनोऽभावे ईश्वरास्योपादानत्वासम्भवोऽकृताभ्यागमतविप्रणाशयोः प्रसङ्गश्च । अत आत्मनिस्यत्वमवश्यं स्वीकार्यम् । “न जायते म्रियते वा विपश्चित्" "शाशी द्वावजावीशानीशी "नित्यो नित्यानाम्" । "प्रकृति पुरुषं चैव विद्धयनादी उभावपि । "न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूरवा भविता वा न भूयः। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ इत्यादय आत्मनित्यत्वप्रतिपादकाः श्रुतिस्मृत्यादयो बहुशः सन्ति । (3) व्यससजेति पुस्तकस्थः पाठः । व्यससदिति क्वचित् ।

·११ . भाध्योपहितम् । अणुत्वं कथमिति चेत् ? हृद्यप्रदेशादुत्क्रमणगम- नागमनाना शानेणोक्तशादणुत्वं भवति । अचिबिलक्षणल्याजडत्यानन्दरूपस्य नित्यस्यालको विभुत्वस. म्भादेव भूतारम रूपस्यागुत्वं कथमिति जिज्ञासुप्रश्न मनुवदति- *अणुत्वमित्यादिना* ! तरूहोत्तरमाह-हृदयेत्यादिना । "हदि होगायमात्मा" इति है दयस्थितो तेन प्रद्योतेनेष आत्मा निकामति चक्षुषो वा मूद्धों वाऽन्योन्यो वा शरीरदेशेभ्य" इत्युत्क्रमणस्य, "ये वै के चास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसमे ते सर्दै गच्छन्ति" इति गमनस्य, "तस्माल्लोकास्पुनरेल्याने लोकाय कर्मण" इत्यागमनस्य चनिदोषप्रमाणे वेदान्तशारे प्रतिपादितत्त्वाद् अणुत्वं स्वीकर्च- व्यमित्यर्थः । विभुत्वे एतलक लम्बवतीलि सावः। सूत्रकारोऽध्या त्मनोऽणुत्वलाधनावसरे "उत्क्रान्तिगत्यागतीनामू" इति उत्क्रान्त्यादि भिरेव साधितवान् । “एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः । "बालाप्रशतमागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः ल विज्ञेयः सचानन्त्याय कल्पते" ।। "आराप्रमात्रो हावरोऽपि दृष्ट" "स्वरूपमणुमान स्याज्ज्ञानानन्दैकलक्षणम् । अस्सरेणुप्रमाणास्ते रश्मिकोटिविभूषिता॥ इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिभिरण्यात्माणुत्वं सम्प्रतिपन्नम् । नन्वणुहृदयदेशे तिष्ठति चेत्सर्वत्र शरीरे सुखदुःखे कथमनुभवतीति चेदू न, मणिमणिदीपादीनामेकदे- शस्थानां प्रभा यथा सर्वत्र व्याप्नोति, तथा ज्ञानं सर्वत्र व्याप्नोत्थतो न तोगविरोधः । एकस्यैककालेऽ. नेकशरीरपरिग्रहश्च ज्ञानव्याप्त्या। नन्धेवं सति सर्वशरीरव्यापिसुखदुःखानुभवः कथं घटेतेति शङ्का- मनुवदति-*नन्वित्यादिना । अयमात्माऽणुपरिमाणो हृदयप्रदेशमात्रे तिष्ठति चेत् ? पादे मे वेदना,शिरसि मे वेदना, पादे मे सुखं, शिरसि मे सुखमित्यापादचूडं सर्वत्र शरीरेऽविशेषेण सुखदुःखानुभवः कथा मित्यर्थः । तस्या उत्तरमाह-नेत्यादिना* । मणिधुमाणदीपादीनां प्रभाववत्पदार्थानामेकदेशस्थानामपि प्रभा यथा सर्वत्र व्याप्नोति, तथा ऽऽत्मनो हृदयप्रदेशे स्थितस्यापि तद्धर्मभूतं ज्ञानं सर्वत्र देहे व्याप्नो.

·सीमा বীনি ভঙ্গ গ্রহ ংঃত্রী ও কালিছিল । অর্থ “ ন্তুষ্টঙ্কমু? কিঃঃ আহঃ শুকায় স্বাক্ষু स्वर्थः भारला स्वगुणेन्न सामने लकलदेई व्याप्यावरियता, आलोक धन । यथा मणिप्रभृतीनासकदेशवर्तिनामालोकोऽनेकदेशव्यापी श्य. ते, तद्वदूधृदयस्थास्यात्मनो झानं सकलदेहं व्याच्या वर्तते । मातुः प्रमा- स्थानीयवानल्या स्त्राश्रयादन्यत्र बुत्तिर्मणिप्रभावबदुपपद्यते इति प्रथम सूत्र स्थापितनिति अत्र भाष्यम् । एवं ज्ञानव्याप्त्या लई भुत इत्यय. मर्थो वृहदारण्यक उक्त:-"प्रज्ञया वाचं लभारुम वाचा सर्वाणि ना. मान्याप्नोति, प्रक्षया प्राणं लामारा प्राणना लर्वान् मन्धानाप्नोति, शु. इया चक्षुः लमारहा चाक्षुषा सर्वाणि रूपाण्यानोति, प्रहया भो समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ् शब्दानाप्नोति, प्रज्ञया जिह्वां समाहा जिह्वया सर्वान् रसानाप्नोति, प्रज्ञया हस्तौ समारहा हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्मा. ग्यानोति, प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति, प्रज्ञयो. पस्थ समारुह्योपस्थेनानन्दरति प्रज्ञा चानोति, प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा गतीराप्नोति, प्रज्ञा धियं समारुहा धिया विज्ञानं काम. मामोति' इत्यभिधाना। नम्वेकस्मिन् शरीर एवमङ्गीकारेऽपि एकस्यैवैककालेऽनेकशरीरप. रिप्रहः स्वरूपव्याप्तिमन्तरा न सम्भवति इत्याशङ्कायामाह-एकस्ये. त्यादि । एकस्थानेकशरीरपरिग्रहः कालभेदेन सम्भवतीत्यतस्तवधा. प्रत्यर्थम्-*एककाल इति । एककालेऽनेकदेहपरिग्रहः लौभरिप्रभृ. तिषु सम्प्रतिपत्रः। अव्यक्तत्वं नाम घटपटादिग्राहिचक्षुरायग्राह्यत्वम् । अव्यक्तत्वमित्यादि। छेदनादियोग्यानि घटपटादीनि वस्तूनि प्रमाणेय॑ज्यन्ते तैरयमात्मा न व्यज्यत इत्यव्यक्त इति भाष्यकारैः रुक्तं, तथैवायमाह । केनापि प्रमाणेन न व्यजत इत्यव्यक्तमित्युक्तौ तु तुच्छत्वं स्यात् । अतो मानसशानमात्रगम्यं न स्वैन्द्रियकज्ञानगम्य- मिति भावः । अव्यक्तशब्दार्थोगत्वा गत्वोत्तरोत्तरमित्यारभ्यात्मस्वरूप धेलक्षण्यमभिधता दिव्यसरिणाऽपिशानमतिकातमित्यैन्द्रियकशाना. गोचरत्वमुक्तः। अचिन्त्यत्वं नामाचित्सजातीयतया चिन्तयितुमन. इत्वम् । *अचिन्त्यत्वमित्यादि । यतश्छेद्यादिविसजातीयस्तत एव वर्षव.

·भाध्योपबृहितम् । स्तुविजातीयत्वेन बनावयुक्ततया चिन्तयितुमपिनाह ति माय- कृतोक्तम् । अयमपि तदेव बदति । अन्यथा अचिन्स्यत्वं केनापि प्रका- रेण चिन्तयितुमयोग्यत्वामित्युकावामस्वरूपविषयमवणमननादियः र्थ्यप्रसङ्गः । तस्मादचित्ल जातीयतायुद्धमनहत्वमेवाचिन्त्यशब्दार्थः । एक अन्यकोऽयमचिन्त्योऽयम्" इति गीतोपनिषदाचार्योक्तप्रकारे আদিতমরূল ছলমাকান্ত ভক্ট। निरवयवत्वं नामावयवसनुदायानात्मकत्वम् । *निरषयवस्वमित्यादि । विज्ञानमयो विज्ञान(१)मिति चोकम- कारेण ज्ञानकाकारतयाऽचिद्वस्तुवदवयवसङ्घातात्मकत्वासाव इत्यर्थः । निर्विकारत्वं नामाचिद्विकारत्वेन विकरूपतया- वस्थानम् । *निर्विकारत्वमित्यादि । “अमृताक्षरं हर:” “आत्मा शुद्धोऽ. क्षर" इत्यक्षरशब्दवाच्यवस्तुत्वात् क्षरण(२)स्वभावतया क्षरशब्दवा. च्याचिद्व विकारित्वं विना सदैकरूपेणावस्थानमित्यर्थः । अत एवा. ऽविकार्योऽयमिति श्रीगीतोपनिषदाचार्यः । एवंस्थितत्वाच्छस्त्राग्निजलवातातपप्रभृतिभिश्छेद. नदहनक्लेदनशोषणादीनामयोग्थन् । एवंप्रकारत्वाच्छेद्यादिविसजातीयमित्याह एवंस्थितत्वादित्या. दिना । पवमित्यनेनाध्यकत्वादीनि चत्वारे निर्विकारित्वमानं वा परामृश्यते । शस्त्राग्नीत्यादि । शस्त्राग्न्यादयश्छेदनदहनादिकं यदा कुर्वन्ति, तदा तत्तवस्तूनि व्याप्य कुर्वन्ति । आत्मनः सर्वाचिवस्तुव्या. पकतया ततोऽप्यत्यन्तसुश्मस्वाद् व्याप्यानां स्थूलानां तेषां व्यापकं सुक्ष्ममात्मवस्तु व्याप्यविकारयितुमनहत्वादः शस्त्राग्निजलवातातपा. दिप्रयुकानां छेदनदहनक्लेदनशोषणानामनहमित्यर्थः । "नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥ अच्छेद्योऽयमदायोऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ इति गीयते । आहता आत्मा देहपरिमाण इत्याहुः, तछुतिवि. (6) विज्ञानं यज्ञ तनुते कर्माणि तनुतेऽपि चेति वचनं प्रतीयते। (२) क्षणक्षरणेति पुस्तकरूपः पाठः । PM ·a १४ স্বল্প अहम् । अनेकदेहापरिगृहलाई योगिनाई दारूपस्य शैथिल्य ही सज्येत! एवं निर्विकारस्यातुनः परिणामित्वं वदतामाहवानी बलम युक्तमिति दर्शयति-~*आईता इत्यादि । आईता जैनाः। ते हि पादे मे वेदनेत्यादिप्रकारेणापादचूडं देहे दुःखानुभयो देहपरिमाणत्वासावे न सम्भवति । तस्मादात्मा स्वकर्मानुगुण्येन परिगृहीतानां गजपिपीलि. कादिशरीराणामनुरूपं परिणम्य, तत्तइहपरिमाणो भवतीति वदन्ति । तदेवाह-देहपरिमाण इत्याहुरिति । तनिशकरोति-*तहित्यादिना* अत्रानेन विवक्षिता श्रुतिः "अमृताक्षरं हर इत्यात्मनो निर्विकारत्वप्र. तिपादिका । आत्मा देहपरिमाण इति पक्षो निर्विकार आत्मेति श्रुत्था बाधित इति तत्वशेखरे स्वयमुक्तत्वात्। “एषोऽणुरात्मा" "बालाप्रशत. भागस्य" इत्यादिश्रुतयो देहपरिमाणपक्षबाधिका अविवक्षिता इत्यपि वदन्ति । एतद्विषये दूषणान्तरमाह-*अनेकदेहानित्यादिना । देहपरि माणपक्षे संसिद्धयोगानां लौभरिप्रभृतीनामेककालेऽनेकदेहान् परिगृ. हतां स्वस्वरूपमनेकधा कृत्वा तत्तदेहपरिग्रहप्रसङ्गः। यद्धा, परका- यप्रवेशमुखेनानकशरीराणि परिगृह्णतां योगिनां स्वरूपस्या स्थूल शरीरं त्यक्त्वा ततः सूक्ष्मशरिपरिग्रहसमये तस्य सर्वस्यावकाशाभावाच्छै. थिल्यं स्यादित्यर्थः। एवं चात्माऽकारस्यमितिसूत्रोक्तप्रकारणाल्पमहः त्परिनाणानि गजपिपीलिकाऽऽदिशरीराणि स्वकर्मानुगुणं परिगृह्नतां गजशरीरं त्यक्त्वा पिपीलिकाशरीरपरिग्रहसमये गजशरीरपरिमाणस्य स्वरूपस्य पिपीलिकाशरीरेऽवकाशाभावाच्छैथिल्यं स्यादिति योजना तु योगिनां स्वरूपस्येत्युक्तयाऽत्रास्य नाभिप्रेता। ज्ञानाश्रयत्वं नाम ज्ञानस्याधारत्वम् । सानाश्रयत्वमित्यादि । शानं नाम स्वसत्तामात्रेण स्वाश्रय (१)स्व- परव्यवहारहेतुरात्मधर्मः । अस्यात्मन आधारत्वं च दीपप्रभयोरुभयोर. पि तेजोद्रव्यत्वेऽपि दीपस्य प्रभाऽऽश्रयत्ववदात्मनो शानस्वरूपत्वेऽपि स्वधर्मभूतस्य यथा पृथस्थित्युपलम्भौ न स्यातां, तथा तदाधारत्वम् । "अथ यो घेदेदं जित्राणीति स आत्मा" "मनसैवैताकामान् पश्यन् रमते" न पश्यो मृत्यु पश्यति" "विनातारमरे केन विजानीयात् जा. मात्येवायं पुरुष" "एष हि द्रष्टा श्रोता भ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा (१) स्वाश्रयस्य स्वपरेति पुस्तके पाठः।

·भाष्योपहितम् । का विज्ञानात्मा पुरुष एवमेवास्य परिद्रष्टुः" इत्यादिश्रुत्यादिभिः रात्मनो ज्ञातृत्व सिद्धम् । आत्मा ज्ञानानाधारो ज्ञानमात्रमिति चेत् ? अहं ज्ञानमित्येव प्रतिसन्दधीत न त्वहं जानामीति । एवंभूतस्यात्मनो ज्ञातृत्वमनङ्गीकृत्य ज्ञानमात्रमात्मेति वदतां बौ. द्वादीनां प्रतं निराकर्तु तन्मतमुरिक्षपति-*आत्मेत्यादिना* ! अह. কিন্তু সালামি বান্নাহানি-চিন্তাবিনা। জানালা ज्ञानाश्रयत्व विना केवलज्ञानस्वरूपत्वं चेत् ? अहं ज्ञानमिति स्थात्मानं ज्ञानत्वेनैव प्रतिलहधीत न त्वहमिदं जानामीति शातृत्वनेत्यर्थः । अमुम. ঈম জালালীকী ভয়াঃ অন্ধাত্ব জঙ্গি দুৰি ज्ञायते । एवमात्मनो ज्ञातृत्वं प्रत्यक्षसिलवादबाधितामिति भावः। "अहमिदमभिवेझीत्यात्मविद्याविभेदे स्फुरति यदि तदैक्यं बाह्यमप्येवमस्तु । इति हि भट्टार्योऽपि बौद्धमतं निराचकार । ज्ञातेत्युक्तौ का भोक्ता नेत्युक्तः, कर्तृत्वभोक्तृत्वे ज्ञानावस्थाविशेषो। छातश्वकर्तृत्वभोक्तृत्वानां त्रयाणां धकव्यत्वेपि ज्ञानाश्रय इति ज्ञातृत्वमात्रस्याभिधानमन्ययोरनभिधानं च कथं युज्यत इति शङ्काया- माह-*ज्ञातेत्यादि । एवं प्रतिक्षामात्रमयुक्तमिति तत्र हेतुमाह- कर्तृ. स्वेत्यादिना*। हेयोपादेयविज्ञानमूलं ज्ञातृत्वमात्मनः । तत्चत्प्रहाणोपादानचिकीर्षाकर्तृताश्रयाः॥ इत्युक्तप्रकारेणात्मनो ज्ञातृत्वं हेयोपादेयप्रतिपत्तेर्हेतुः। तत्चद्धवपरि- त्यांगोपादेशपरिग्रहयोश्चिकीर्षा कर्तृत्व मूला। कर्नुहि चिकीर्षा जायते, सा च चिकीर्षा झालावस्थाविशेषः । तया सह कर्तृत्वस्य प्रत्यासत्ति दृष्टा कर्तृत्वं बानावस्थाविशेष इत्युपचारः कृतः । अन्यथा कर्तृत्वस्य क्रियाऽऽश्रयत्वरूपत्वात् तज्ज्ञानावस्थाविशेष इति मुख्योक्तिर्न सम्भव. तिक्रिया हि नाम जानाति इच्छति यतते करोतीत्यत्र ज्ञानचिकीर्षाप्र. यत्नानन्तरभाविनी प्रवृत्तिरूपा, तदाश्रयत्वं कर्तृत्वम् । तच्च शानावस्था- विशेष इत्यौपचारिकप्रयोगो वक्तव्यः। अथ भोक्तृत्वं नाम भोगाश्रयः त्वम् । भोगश्च सुखदुःखरूपानुभवज्ञानम् , तज्ज्ञानावस्थाविशेष एव । तदाश्रयस्वस्य. शानावस्थाविशेषत्वोक्तिश्चौपचारिक्येव । एवं शानस्य ·तस्य च विमानप्रस्थालत्या सदैश्यकथन सम्भवात् , ज्ञातुबोक्तयैव कर्तृत्वमोजतले सोक्त इत्यत्र न कोऽपि विरोधः। केचिद् गुणानामेव कर्तृत्वं नास्मन इति वदन्ति, सदाऽस्थ शास्त्रवश्यत्वं भोक्तृत्वं च न स्यात् । एवमात्मनः स्वाभाविक कर्तृत्वं नास्ति, किन्तु प्रकृतेरेव तदिति बदतः सांख्यान् प्रतिक्षिपति-*केचिदित्यादिना । केचिदित्यनेन तेय. स्यानादरो ज्ञायते । *गुणानामिति * | गुणाः प्रकृतिश्चेति तन्मते भेदो नास्ति, तस्मात्प्रकृतेरेवेत्यत्र गुणानामेवेत्युक्तम् । मूलप्रकृतिर्नाम- सुखदुःखमोहात्मकानि लाघवप्रकाशचलनोपष्टम्भनगौरवावरणकार्या. ग्यतीन्द्रियाणि काय्यकनिरूपणविवेकान्यन्यूनानतिरेकाणि समतामु. पैतानि सत्त्वरजस्तमांसि द्रव्याणि इति तेषां सिद्धान्तः । तथा च प्रकृतेरेव कर्तृत्वं नास्मन इत्यर्थः । अत्र कठवल्ल्यां न जायते म्रियते वा" इत्यादिनाऽऽत्मनो जन्ममरणादिप्रकृतिधर्मान् प्रतिषिध्य "हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ नविजानीतो नायं हन्ति न हन्यते" ॥ इति हननादिक्रियासु कर्तुत्वनिषेधात् । श्रीगीतायां च सर्वेश्वरेण- नान्यं गुणेभ्यः कारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति"। कार्यकारणकर्तुत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ इति स्वयमेधोक्तस्वात् । एवमध्यात्मशास्त्रेषु आत्मनो भोक्तृत्वस्य गुणानां कर्तृत्वस्य चाभिधानान कर्तृत्वं प्रकृतेरेवात्मनस्तु न कर्तुत्व. मपि तु भोक्तृत्वमेवेति ते वदन्ति । तनिराकरोति- तदेत्यादिनायदि प्रकृतेरेव कर्तृत्वं नात्मनस्त. दाऽस्य विधिनिषेधरूपशास्त्राधिकारितया तद्वस्वं विहितनिषिद्धकर. णप्रयुक्तमुखदुःखरूपफलभोक्तृत्वं च न स्यादित्यर्थः। चेतनस्याकर्तृत्वे शास्त्रवैयर्थ्यप्रसङ्गः "शास्त्रफलं प्रयोक्तरि" "कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्". त्युक्तम्। "स्वर्गकामो यजेत" " "मुमुक्षुब्रह्मोपासीत" इति स्वर्गमोक्षादि. फलभोक्ता हि कर्तृत्वेन शास्त्रेण नियुज्यते । तस्मात्फलभोकत्रैव का भवितव्यम् । अचेतनस्यैव यदि कर्तृत्वं तदा चेतनमधिकृत्य विधिन सम्भवति । शासनाच्छास्त्रमुच्यते । शासनं प्रवर्तनम् । शास्त्रस्य प्रवर्तः करवं बोधजननद्वारा अचेतनस्य प्रधानस्य बोधोत्पादनं न सम्भवति ।

·भाग्योपहितम् । . . . সঃ জুয়ায় দুই মাসুমুল জুলুজ । কুনজস্ব मभिप्रेत्यय तायड शाखयत्वं भोक्तृत्व च न स्यादित्युक्तम् । হিজরায়ু জল কমলা ও गुणसंसर्गकुतम् । शारक देवराधीनस् । প্রাই ক্ষ জয়সু দ্বারস্থা দ্ধি% ভাঙ্গুহ সুলাল্লাহ থি ম: স্কুলম্বা, ন ম্বন্ধযুক্ত ল ফান্ধবী त्यर्थः। तर्हि तदस्थ किंप्रयुक्तमित्यत आह-*गुणेत्यादि*। गुणा स হলনা ওয়া জাল কালীঃ प्रकृतेः क्रियान्छि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूढारमा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ इति गीतायाम् । एतत्ला किती शास्त्रार्थवश्वातू' इतिसूत्रव्या. ख्याने पूर्व पक्षविद्धान्त रूपेण भाज्यविस्तरेण स्वयमवोचत् । एवं सां. ज्यपक्षं निराकृत्यात्मनः कर्तुत्य प्रसाधितम् । एतच किं स्वायचं किंवा परायत्तमित्याशङ्कायामाह- कर्तृत्वं चेत्या. हि* ॥ इदशात्मनः कर्तृत्वं न स्वाधीनमापिस्वीश्वराधीनामित्यर्थः । "परात्तु तच्छुतेः” इतिवेदान्तसूत्रेणारमनः कर्तृत्वं परायत्तमिति श्रुतिसिद्धमित्युः कम् । शास्त्रार्थववाय कर्तृत्वमात्मधर्म इति स्वीकम्यम्। तस्य कर्नुर्ध. मभूतानां ज्ञानेच्छाप्रयत्नानां भगबधीनत्वात् तेषां ज्ञानादीनां भगवद. नुमसिं बिना क्रियाहेतुत्वसम्भवाल, अक्ष्य कर्तृत्वमीश्वराधीनमित्यु: व्यते । एतद्बुद्धिपूर्वमप्रयत्नमपेक्ष्येश्वरेणानुमतिकरणातक्रियानिबन्धना. नि पुण्यपापान्यपि चेतनस्यैवेति विवरणे कृष्णपादैरुक्तम् । कर्तृत्वस्य परमात्माधीनत्वेऽपि विधिनिषेधवास्यानां न वैयर्थ "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावयादिस्य इति परिहतत्वात् । अयमर्थः-विधिनि. षेधानां वैयप्रिलक्त चेतनवतप्रथमप्रयत्नमपेश्वेश्वरः प्रवर्तयतीति । तथा हि, सर्वेषां चेतनानां ज्ञातृत्वस्य स्वभावत्वात सामान्येन प्रवृत्ति निवृत्तियोग्यावमस्ति । एवंभूत स्वरूपनि हायेश्वरोऽन्तरात्मतया तिष्ठ. ति, तदाहितस्वरूपशक्तिश्चेतनस्तत्वत्पदार्थेषुत्पन्नज्ञानविकी प्रयत्नो वर्तते, तन मध्यस्थ त्वादुदासीनववर्तमानः परमात्मा तेषां चेतनानां पूर्ववासनाऽनुरूपायां विधिनिषेधप्रवृत्तावनुमत्यनादराभ्यां युक्तविहिते. ध्वनुग्रहं निषिद्धेषु निग्रहं च. कुर्वधनुन हारमकस्य पुण्यस्य फलं सुखं ३ ·মৃগই . -निग्रहालय पापस्य सलं दुःखं च तत्वतजान दक्षात । अमुमर्थ अभियुक्का अपिबन्ति- ৫৪াই ঘুঃ স্যাঙ্গ কথা - सतज्ज्ञानचिकीर्षणप्रयतनामयुत्पादयन् वर्तते । গমাযথ অনানুষত্ব বিভাগী ससकर्मफलं प्रयच्छति ततः सर्वश्या मुस्लो हरिः । इति । आदी सनियन्त्रमा सर्वामिणा खवर स्वस्योस्पाय আ জুলুম্বন্ধবন্যা হত্যা : হলথ ইন্তু জানা की प्रयतमानि कुर्वस्तिष्ठति, माशास्त्रीयेपेक्षा शास्त्रीय वनुमति च कृत्वा तत्तद्विषयेषु निग्रहानुग्रही कुर्वन् तत्सत्कर्षफलं च सर्वेश्वरो ददातीत्यर्थः । एवं सर्वप्रवृत्तिषु चेतनस्य प्रथमप्रयत्तमपेक्ष्य परमात्मा प्रवर्तयतीत्युक्तमित्यादिना दीपप्रकाशे वाईके सरिभरुका अर्था अत्रा- नुसन्धेयाः। ननु तर्हि य एव साधु कर्म कारयति तं य मेभ्यो लोके भय उभिनीपति एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषति" इत्युः গ্রিলীঘষাঘালিলাঘর স্ব স্ব স্বল স্থানুজ্জামাত জাহ तीति कथमुपपद्यत इति चेत् ? न, इदं न सलाधारणं किन्तु यः पुरुषो সমাঘবৎানাজা অনঃ স্তন, নয় শাহ मेव स्वप्राप्त्युपायेध्वतिकल्याणेषु कर्मसु रूचिमुत्पादयति, यस्त्वतिमा. अप्रातिकूल्ये व्यवस्थित प्रवले तस्या स्वशान्तिविरोधिष्वधोगतिस्वाध. नेषु कर्मसु सङ्गं कारयति इति एतच्छ्रुतिवाश्यार्थः । अमुयर्थ सर्वेश्वरः स्वयमेवाह- "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्चते। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ इत्यारभ्य---- तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता"॥ इति । "असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहुरनीश्वरम । इत्यारभ्य- मामाऽत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः" । इत्यन्तं तेषां प्रातिकूल्यातिशयमुक्त्वा- "तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजनमशुमानासुरविव योनिषु ॥ इति चोक्तत्वात् । तस्मादनुमन्तृत्वमेव सर्वसाधारणं, प्रयोजकत्वं - ·भाध्योपबृंहितम् । १९ विशेषविषयमले स्वीकार्यम् । "कृतमय सापेक्षस्तुतिसुव्याख्याने লশ বছর জুহঃ ; অজুলু ! হুম স্কুলুভ্রার্থী नमित्युक्तम् । शिवमतात ज्ञानाश्रयत्व नाम ज्ञानस्यामानिति प्रथममात्मनो झातृत्वमुखरका शानमानमात्मेति वादिनो निशय ज्ञातृत्वकथनानम्तरं कतृत्वमोक्तृत्वयोर्वक्तव्यतया तदुभयमपि ज्ञातृत्वबलेन स्वत एवोक. मिति दर्शयित्वा गुणस्यैव कर्तृत्वं नारसन इतिवादिनो निराकृत्यात्मनः कर्तृत्व स्थापयित्वा तत्र कतत्वे स्वरूपाप्रयुक्तांशमल्य तदागमनहेतुं चोक्त्वा एवंभूतमात्मनः कर्तृत्व सर्वावस्थायामपीश्वराधीनमि- त्युक्त्वा न्यगत यत् । एतत्सर्वमात्मनो ज्ञानाश्रयत्वकथनेनार्थात्लङ्गतम् । ज्ञानाश्रयश्चेदयं शास्त्रषु ज्ञानत्वेन कथनिश्यिते । ज्ञानेन विन्दाऽस्थ प्रकाश व ज्ञानस्य सारभूतगुणत्वेन निरूपकधर्मतया तथा निर्दिश्यते । नत्वेवमात्मा ज्ञानाश्रयश्चेत् “यो विज्ञान तिष्ठन् , विज्ञानमयः, वि. ज्ञानं यज्ञं तनुते" इति। "ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः। ज्ञानस्वरूपमा जिलं जगदेतदबुद्धयः ।। "विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिलोऽतथ्यदर्शिनः इति शास्त्रेचयं ज्ञानमिति कथमुच्यत इति जिज्ञासुप्रश्नमनुवदति-*ज्ञानाश्रयश्चेदित्यादिना । शास्त्रेम्वनिर्देशस्य मूलमाह-ज्ञानेनेत्यादिना । ज्ञानस्य स्वाश्रयं प्रति स्वयंप्रकाशत्वबज्ज्ञाननिरपेक्षमात्मनोऽपि स्वं प्रति स्वयंप्रकाशवाज्ज्ञा. नस्य शानाश्रयस्थ सारभूतगुणत्वात् स्वरूपानुबन्धित्वेन स्वरूपनिरू- पकधर्मत्वात् तथा निर्दिश्यत इत्यर्थः। अयमर्थः "तद्गुणसारत्वाच्या पदेशः प्राज्ञवत" "यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तहना" इतिक्षत्रा. भ्यामुक्तः । ज्ञानमात्रव्यपदेशस्तु ज्ञानस्य प्रधानगुणत्वात् स्वरूपानुब- धित्वेन स्वरूपनिरूपकगुणत्वाज्ञानवरस्वयंप्रकाशत्वाच्चोपपद्यते इति दीपे भाष्यकारैरुतम् । नियाम्यत्वं नामेश्वरबुद्ध्यधीनसकलव्यापारत्वम् । नियाम्यत्वमित्यादिना । “य आत्मनि तिष्ठन् य आत्मानमन्तरी, यमयति स ते आस्मान्ताभ्यमृत" इत्याधुक्तप्रकारेणान्तरात्मतया नि. यमनस्येश्वरस्य सर्वकालीनस्वात् इदमात्मवस्तु तस्य नियाम्यं भवति । शरीरस्य सकलप्रवृत्तयोऽपि यथा शरीरिणो बुध्यधीना भवन्ति, तथा ·विजय হাবীনামঃ হস্কন্তঃত্বাহঃ শুষ হৰিঃ অঃলী ভুল। লুজুকি । হা হা নীলকস বিলহীন্দ্র সঙ্কন হুমাঃ জাঃ- स्वभोत्कृत्वस्वाभाविकधर्मकत्वेन शानचिकीर्षाप्रयत्नपूर्वकप्रवृत्तिक्षम. त्वात् सकलप्रवृत्तिकासाच्या प्रथम प्रयतमपेक्ष्येश्वरणानुमतिदानान्न विधिनिषेधशास्त्र वैयर्थम् । एतत्प्रवृत्तिमूलयोरीश्वरेण क्रियमाणयोनि. ग्रहानुग्रहयोस्तदनुगुणफल प्रदानस्य च न विरोध इत्य यमर्थः प्रागुकः ! धार्यत्वं नाम तत्स्वरूपसङ्कल्पव्यतिरेकप्रयुक्तस्वाक्ष ताव्यतिरेकयोग्यत्वम् । *धार्यत्वमित्यादि । “एज सेतुर्विधरण', faat प्रशाने प्रति ष्ठितम्" "एवमेव चास्मिनात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्व एवात्मानः समर्पित ता" "एतस्य वा अक्षरस्य शासने शार्गि सूर्याचन्द्रमलौ विधृतो तिष्ठः तः" इस्याद्युतप्रकारणेश्वरस्य सकलचेतनानामपि धारकत्वात् एतदा. स्मवस्तुनोधार्यत्वाव स्वख्य नियमेन धारकस्य सताहेतोस्तस्य दिव्या. स्मस्वरूपस्य एतत्स्वरूपाश्रयत्वस्व सत्ताऽनुवृत्तिरूपस्थितेश्च हेतोस्तस्य नित्येच्छाकार्यस्य नित्य सङ्कल्पस्य च व्यतिरेके स्वसत्ताहानिलम्भवा. हत्वमित्यर्थः। एवं धार्यवस्तूनि स्वरूपसङ्कल्पाभ्यां धत्त इत्ययमर्थोऽभिः युक्तैरपि विस्तरेण प्रतिपादितः । तथा हि, 'श्वरः स्वस्वरूपनिरूपकध. माणां निरूपितस्वरूपविशेषणानां गुणानामिव स्वव्यतिरिकसमस्तद्र- व्याणामप्यव्यवधानेन स्वरूपेण धारको भवति, तत्तद्व्याश्रितगुणानां तत्तद्रव्यद्वारा धारको भवति, जीवर्धियमाणानां शरीराणां जीवद्वा. राधारक इति केचिदाचार्या वदन्ति। जीवान् द्वारीकृत्य स्वरूपेणचधार. को भवतीति केचिदाचार्या वदन्ति । एवं सर्वेषामप्याश्रयापेक्षयाऽपृथ- सिद्धविशेषणत्वादेतेषां सत्ताऽऽदय आश्रयसत्ताऽधीनाः, सर्ववस्तुनां सत्तायाः सङ्कल्पाधीनत्वं नाम अनित्यानामनित्येच्छाधीनोत्पत्तिकत्वं नित्यानां नित्येच्छाधीनसिद्धिकत्वम् । अमुमर्थम् "इच्छात एव तव वि. श्वपदार्थसत्ता" इति श्लोकेनाभियुक्ता विवेचितवन्तः। एतेन सर्वेषामपि लत्ताऽनुवृत्तिरूपाया:स्थितेरीश्वरेच्छाऽधीनत्वात सर्वमपीश्वरसङ्कल्पा. श्रितमित्युक्तं गुरुद्रव्याणि सङ्कल्पेन धृतानीति शास्त्रेणोच्यते- "द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूमहोदधिः। वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः" ॥ इत्युक्तप्रकारेण क्वचिद्देशविशेषे प्रच्युतिस्थापनमपेक्ष्य एषमिच्छाऽ: - ·भाज्योपबंहितम् । খ্রীলাদিলিঙ্কল অনু শাহ কি স্থান चेत्परमात्मन इच्छा एतानि परमात्मस्वरुपाशितानि करोति । एवं ला. ज्यपि वस्तूनीश्वरस्वरूपाधीमानीसरे धीनानि तिष्ठन्ति । लोकेऽपि যাৰ হাৰীৰিঃ কথা ভৎবাই অ অন্যান্যঃ ৫ হবৰুথাল জাত বিজ্ঞানৰ হাৰ ক্ষান্ত লাল কথাগুঘ। লক্ষ্য सङ्कल्पशून्य सुषुप्त्याद्यवस्था सुविशदजागरादिदशतु सङ्कलपेनाप्रच्यु. तिधारणे साङ्कल्पाश्रितमित्युक्तमिति रहरुवनय सारे प्रतिपादितत्वान् । ঘ নল অলঞ্জলমান- नियोगाईत्वम् । इदं व गृहक्षेत्रपुत्रकलत्रादिपत्थक्- स्थित्यादीनां योग्यं न भवति, किन्तु शरीरव सदयोग्य भवति । *शेषत्वमित्यादि * । चन्दनकुसुमादि पदार्थानां यथास्वार्थतालेशो- ऽपि नास्ति, लिम्पतो दधतश्चोपयोगः । स्वार्थ विनियुञ्जानः स्वाभिमता. नां दद्यात्तथा यथेष्टविनियोगाईत्वं भवति । तथा चेतनवस्तुत्वेऽपि स्व. प्रयोजनगन्धो नास्ति स्वस्य स्वरूपस्वभाववैलक्षण्यादिभिः सवरपि हि शेषिणो(१)ऽतिशयकरत्वम् । विनियोगदशायां स्वयं स्वार्थ विनियुता. दु(२)दालानां मां दासं कुर्वन् विमल इत्युक्तप्रकारेण स्वाभिमतानामप्युप. युक्तं कुर्यात् तथा यथेष्टविनियोगाईत्वमित्यर्थः । अचिव्यस्य चिद्र व्यधान्तत्वाभिधानं पारतन्त्रवातिशयद्योतनार्थम् । आत्मस्वरूपयाथा. त्म्यस्यैताहशत्वात्प्राप्यरूपनिष्कर्ष करणावसरे स्वार्थमेव मा स्वीकुर्विति दिव्यसूरिभिरुक्तम् । 'परगताऽतिशयाधानेच्छयैवोपादेयत्वमेव यस्य स्वरूपं ल शेषः, परः शेषी इति शेषशेषित्वलक्षणं भाष्यकारैरुक्तम् । पतल्लक्षणवाक्यमनुस्मृत्य- "इच्छया यदुपादेयं यस्यातिशयसिद्धये । उभयानुभयैकैकजुषा तो शेषशेषिणो"। इति शेषशेषिलक्षणमभियुक्ता अप्यवदन् । "यथेष्टं विनियोगाहः शेषशब्देन कथ्यते । ईश्वरेण जगत्सर्व यथेष्टं विनियुज्यते"॥ (१) विशेषिणोऽतिशयकरत्वमिति पुस्तकस्थः पाठः । (२) विद्युक्त्वा इति पुस्तके पाठः।

·খুবই . इत्युक्ताद शेषत्वं बोटं झिनियो शाह यामिति शास्त्रहिन एव. भीश्वरत्रिपछे आत्मनः शेवटी त्यालितमामि१)। "परवानस्मि काकुत्स्थ स्वयि बचत स्थिते । दालभूताः स्वतः सर्वे हद्वात्मानः परमात्मनः। नान्यथा लणं तेषां बन्धे मोक्षे तथैव च " "चोज्जीवनेच्छा यदि ते स्वलचायां स्पृहा यदि । आत्मदास्यं हरेः स्वायं स्वभावंच लदा स्मर বাৰিখল থাকা জাম যুব স্বীল ছাত্ব স্ব মুক্তি মূহুৰুত্বঃ দুই হাৰ ফলন হয়। इदमात्मवस्त्वीश्वरस्य शेषं कथमिति शङ्कायामाह-*इदं चोत्यादि । इदमे वमीश्वरशेषतयोक्तमात्मवस्तु, गृहक्षेत्रकलादीत्य नादिशब्देनधनधान्या. रामदासदासीवर्गा उच्यन्ते। पृथलियादीनां योग्यं न भवतीत्यत्र पृथक्- लिद्धिर्नाम लहोपलम्भनियम विना छोषिणं विहाय सिद्धिः। आदिश. ब्देनाने कलाधारण्यमुच्यते । गृहक्षेत्रदासदासीप्रभृतयः पितृपुत्रज्येष्ठक. निष्ठादीनां लाधारणशेषाः पुत्रो मातापितृपितृव्यादीनां साधारण शेषः। कलनंच लोमः प्रथमो विदिदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । तृतीयोऽग्निष्टे पतिस्तुर्य्यस्ते मनुष्यजाः" । इति पाणिग्रहणानन्तरं सोमादीनां शेषतयाऽभिहितत्वादनेकला- धारणं भवति । एतद्विलक्षणं शरीरवत्तदयोग्यत्वं नाम अपृथसिद्धान- न्यसाधारणशरीरवत्पृथसिचादीनामनहत्वम् । पृथस्थित्यादीना- मिति पाठे आदिशब्देन पृथगुपलम्भ उच्यते । तदानीमपि गृहक्षेत्रकल- त्रादिवत्पृथस्थितेः पृथगुपलम्भस्य च योग्यत्वं विना शरीरवत्तदु. भयानहत्वमिति हृदयम् । अथमेवात्मशरीरभावः पृथकसियनहर्हाधारा. धेयभावो नियन्तृनियाम्यभावः शेषशेषिभाव इति, यस्य चेतनस्य यद् द्रव्यं सर्वात्मना स्वार्थे नियन्तुं धारयितुं च शक्यं तच्छेषतैकस्वरूपम् । तत् तस्य शरीरमिति च घेदार्थसङ्ग्रहे श्रीभाष्ये चात्मशरिभावलक्षण. तया भाष्यकारैरकम् । नियन्तुनियाम्यभाव आधारधेियभावः शेषशे. षिभाव इत्येतत्त्रयमत्रोक्तम् । अतो "यस्यात्मा शरीरं यस्याक्षरं शरी. रम्' इत्यादिश्रुतिलिखमात्मनः परमात्मनः परमात्मनः शरीरत्वमर्थादुकम् । एवमात्मस्वरूपशोधनं कृतम् । HAR (१) यस्यास्मिनतमन्तरेमीति पुस्तके पाठः । N ·भाग्योपदितम् । आत्मस्वरूपं बमुक्तानिय श्रेदेन त्रिविधम् । बद्धा इत्युच्यन्ते संहारिणः । सुक्ता निवृत्तसंसाराः । नित्या জুন Sঞ্জ স্বত্ব স্বত্ব স্কঃ হা হা হা হা। যে সুরঙ্কল শ্রমিকাল লক- नित्य कोण जैविध्यमाह-*आत्मस्वरयं चेत्यादिना* ! तबद्धाः के हत्याकाहायामाह-* बद्धा इत्यादि । ले च तिलतलवहारवाह्निवदुर्द्धि: শাহারুজ্জাব্বাত অথsণ জানালা तानन्तपुण्यपापरूरकर्मरितास्तत्तत्कमानुगुणविविधविधिदेवादिरूप- देहविशेषप्रविष्टास्तचहेहेष्वहंबुद्धि देहानुबन्धिषु ममताबुद्धिं च कुर्वाणा दुर्वासनाधिदिशाः स्वस्वकानुगुणसुखदुःखपररुपरामनुभयन्तः । ननु मुक्काः के इत्याकाङ्खायामाह-मुक्ता इत्यादि । ते चानादि. कर्मप्रवाहप्रयुक्त संसारसम्बन्धे वर्चमान्ले मोक्षरुचिप्रतिबन्धके कर्मवि. शेषऽनुभवेन वह लामान्येनानुष्ठितः प्रायश्चित्कभिर्वाऽनभिसंहितफ लैरत्युत्कटैः प्रामादिकपुण्यै; नष्टे तेन हेतुना जायमानदखायां भगव. स्कटाक्षेण जान लत्योद्रेकेण मोक्षरुवौ जातायां सद्गुरुलमाश्रयण. सम्प्राप्तवेदान्तवेद्यपरब्रह्मज्ञानात्तत्प्राप्तिकएमोक्षसिद्ध्यर्थ स्ववर्णाश्रमो. चितालि कति फललङ्गकर्तृत्वत्यानपूर्वकमनुष्ठाय धर्मेण पापमपनुः इति" "कपाये कर्मभिः पनवे ततो ज्ञान प्रवर्तते" इत्युक्तप्रकारेण ताह. शसत्कर्मानुष्ठानेन ज्ञानोत्पतिविरोधिप्राचीनकर्मक्षये सति निर्मले वान्तःकरणे भगवदेकालम्बिनि सम्पनशाने चोदिते अनन्तरम्- "जन्मान्तरसहस्रेषु तपोध्यानसमाधिभिः। नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते" ॥ কঙ্কাৰ অদ্ভুত্রঃ।লাবনভম্বল विच्छिन्नस्मृतिलन्तानरूपभक्तिमूलभगवत्प्रसादेन वा स्वीवनिर्हेतुकसौ. हार्दविशेषेण यादृच्छिकमुकतपरस्पराः कल्पयित्वा(१) ततुकं विशेषकटाक्षकं कृत्वाऽनन्तरमद्वेषनुत्पाद्याभिमुख्यं जनयित्वा सात्त्विका सम्भाषणं कारयित्वा तन्मार्गेण सदाचार्य समाश्रयणं कारयित्वा तन्मार्गेण वा स्वीयविशेषकटाक्षेण वा तत्त्वज्ञानमुत्पाद्य महाविश्वास. पूर्वकं स्वचरणावेवोपायावित्यव्यवसाये स्थापयतो भगवत आकस्मि- ककृपयोपायान्तरविषये दुष्करत्वादिबुद्धिमूलकप्रपदनमूलकभगवत्प्र. (१) कल्पित्वा तहेतुकं विशेषकटाक्षकमिति पुस्तके पाठः ।

·सो समयम . . साहेन का मालिकलदुरितेषु निवृत्तवाविभूतस्वरूपा भगवरकै. ভুইজ লাঃ স্রাহাম্মহ লি হেলালমৰ ঔঙ্কা মন্ত্র भिधानात्, भगवदनुभवे रुचि विना तलमाश्रयणं कृत्वा संस्लानिवृत्ति कृत्वा देशविशेषं गत्या स्वरूपानुभवं कुर्वाणाः केवला अध्युच्यन्ते । अथ लिस्याक हत्याकाङ्कायामाह-*नित्या इत्यादिना । कदा ऽपि संसारमप्राहा इत्युक्त्या मुक्त व्यावन्ते । वे हि निवृत्तललाराः । एते स्पृष्टसंलारधा: अहतसहजास्याः सुरिणः(१) त्रस्त गन्दा विमलचरमदेहा" इति भट्टाः । नित्यो नित्यानां, ज्ञाशो द्वावजावी. शानीशो" इत्युक्त प्रकारेणात्मस्वरूपस्या नित्यत्वेऽपि अलावा इत्यु तिः, "सन्तमेनम्" इत्युक्तिश्च भगवद्विषयज्ञानराहित्य साहित्यास्यां खलु तस्मादेतेषां नित्यत्वाभिधानं भगवज्ज्ञानस्य कदाऽपि पि सङ्कोचा भावादिति स्वीकर्तव्यम् । अत एव “यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवा" इति "यमर्षयः प्रथमजा ये पुराणा" इति च श्रुतिरेताश् श्लाघते । भा. ज्यकारवतेषां वैभई स्वच्छन्दानुवृत्तीत्यादिभिर्गो विस्तरेणावात् । अतः कदाऽणि लहारमाता इनतेषां सर्वोऽपि विभव उक्तः । अ. शेषोषवृत्ति प्यान्विलवारकरी पण हार्वेषां प्रधानत्वाशानन्तः शेष इत्युच्यते। "निवासशय्यासनपादुकाशुकोपधानवर्षातपवारणादिभिः । शरीरभदेस्तव शेषतां गतैर्यथोचितं शेष इतीर्थते जनः"। इति यामुनाचार्यरुतम् । इतरतदीयवदनिय बिना सर्वेश्वरभुक्त- शेषं विना किञ्चिदपि न भुङ्ग इति नियमेन लेनानीश्शेषाशन इति निरूप्यते । "त्वदीयभुक्तोज्झितशेषभोजिना" इति यामुनाचार्याः, "व. नाद्रिनाथस्य सुसुन्दरस्थ दै भुक्तशिष्टाश्यथ सैन्य सत्पतिः' इति कू- रेशः। आदिशब्देन "शेषशेषाशनगरुडप्रमुखनानाविधानन्तपरिजनपरि. चारिकापरिचरितचरणयुगल" इत्युक्तप्रकारेण भगवत्कैङ्कय्यकभोगा वैनतेयप्रमुखा नित्यसिद्धा उच्यन्ते । जलस्याग्निसंसृष्टस्थालीसंसर्गेण यथोष्ण्यशब्दाद- यो जायन्ते । तथाऽऽत्मनोऽचित्रसम्बन्धेनाविद्याकर्मवा. सनारुचयो जायन्ते अचिन्निवृत्तावविद्यादयो निवर्त. न्त इति वदन्ति । Ram-o- (१) सूरिशब्द इदन्तवदिनन्तोऽपि ।

·- भाष्योपबृंहितम् । २५ पूर्वोक्तस्वरूपवलक्षण्यवत आत्मनो विद्यादिदोषसम्बन्धस्य को धा हेतुरित्याकाङ्क्षायां तद्धेतुं सदृष्टान्तमाह-*जलस्येत्यादिना* । स्वभा- वत एव निर्विकारस्य शीतलस्य जलस्याशिना संसृष्टया स्थाल्या: संसर्गेणोण्याशब्दोद्रेकरूपविशारा जायन्ते । तथा स्वतो ज्ञानान- दामलस्वरूपस्यात्मनो गुणत्रयाचित्सम्बन्धेनाविद्याकर्मवासनारुचयो जायन्त इत्यर्थः । अस्थानुजोऽप्याचा बार्यहृदयेऽविद्याकारणमनाय. चित्सम्बन्ध इत्यवोचत् । एवं श्रीविष्णुपुराणे- निर्वाणमय एवात्मा ज्ञानानन्दमयोऽमलः। दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस्ते न चात्मनः || जलस्येवाग्निसंसृष्टस्थालीसङ्गातथाऽपि हि । शब्दोद्रेकादिकान् धम्मान तत्करोति यथा मुने । तथाऽऽरना प्रकृतेः सादहमानादिषितः । भजते प्राकृतान् धर्मानन्यस्तेभ्योऽपि सोऽव्ययः॥ इत्युक्तम् । अभाविद्या अज्ञानम् । तच्च ज्ञानानुदयान्यथाज्ञानविपरीतवानरूपे. णानेकविधम् । कर्म करणत्रयकृतः पुण्यपापात्मकः क्रियाविशेषः । तत्र पुण्यमैहिकामुग्मिकनानाविधभोगसाधनतया बहुविधम् । पाप. मकृत्य करणकृत्याकरणभगवदपचारभागवतापचारसह्यापचाररूपेणान. न्तविधम् । वासना पूर्व कृतेषु पुनश्चाभिनिवेशस्य हेतुः संस्कारः। इयं च हेतुभेदेन बहुविधा। रुचिः रसान्तरेणाप्रतिनिवृत्तः कुत्र- चिजायमान आदरः । इयं च विषयभेदेन बहुविधा अविद्याकर्मवा. सनारुचयो जाता इत्यनुक्ता जायन्त इत्युक्त्या तासां प्रवाहरूपत्वमु. कम्। एवमात्मान औपाधिका अविद्यादयः कस्यामवस्थायां निवर्तन्ते इत्याकालायामाह-*अचिदित्यादि । कारणनिवृत्त्या कार्यानिवृत्ते. रचित्सम्बन्धनिबन्धना एता अपि तत्सम्बन्धनिवृत्तौ निवर्तन्त इति तत्वविदो वदन्तीत्यर्थः । वदन्तीत्येतत्परमतमित्युक्त्वा अचाननिवृत्ति पूर्वकमानन्दरूपं ज्ञानं प्रसादितं प्राप्तानां भगवत्प्रसादविशेषेणाचिन्नि. वृत्तेः प्रागविद्यादेवित्तिदर्शनात स नियमो नास्तीत्यस्याभिप्राय इति केचिदाहुः । तन्न मुख्यम् , तेषां शरीरेण सहावस्थानदशायां परमभ. क्तिपर्यन्तोत्पत्तावपि पापपटलनिवृत्या स्वां सत्यमेव प्राप्नुयाञ्चद्याव लोकपर्यन्तं स्यामित्युक्तस्वात् “सर्व ह पश्यः पश्यति" इत्युक्तस्य मुक्तावस्थायां वैशद्यस्याचिनिवृत्तेः प्रागभावात् । एवं प्रागात्मस्वरूपं बद्धमुक्तनित्यरूपेण त्रिविधम् । तत्र बद्धचेतनानामविद्याद्युत्पत्तिमूलं, तन्निवृत्तिकमचोक्तः।

·२६ নম্ব . एते त्रयोऽपि प्रत्येकमनन्ताः। एवमुक्तानां त्रिविधात्मवर्गाणां संख्याऽस्ति न बेत्याशङ्कायामाह-*ए. ते त्रयोऽपीत्यादि* । एते त्रयोऽप्यनन्ता इत्युक्तौ वर्गत्रयस्य लमुदित. स्यानन्तत्वं शायेतेत्यभिप्रेत्य प्रत्येकमित्युक्तम् । *अनन्ता:* इत्या. संख्येया इत्यर्थः । केचिदात्मभेदो नास्ति, आत्मैक एवेति बदन्ति । उक्तजीवानन्त्यविरोध्येकात्मवादं निराकरोति-* केचिदित्यादिना । केचिदित्यनादरोक्तिः। एवं वदन्तः क इति चेत् ? जीवाद्वैतप्रतिपाद. कशास्त्रे कुदृष्टयः । ब्रह्माद्वैतं जीवाद्वैतमिति शास्त्रे प्रतिपाद्यमानमद्वैतं द्विविधम् । तत्र ब्रह्माद्वैतं नाम प्रकार्यद्वैतम् । जीवाद्वैतं प्रकाराद्वैतम् । पतनियामकं किमिति चेत् ? ब्रह्मप्रकरणेषु "सर्व खल्विदं ब्रह्म', "ऐ. तदात्म्यमिदं सर्व" "पुरुष एवेदं सर्वम्" इति सामानाधिकरण्येन ब्रह्मा. द्वैतप्रतिपादनात , सामानाधिकरण्यस्य प्रकारभेदविशिष्टप्रकार्यकत्व. परत्वात् । एकः सन् बहुधा विचचारेति प्रकारबहुत्वस्य कण्ठोक्तः, आत्मनां साम्योत, ऐक्यविधिशेषस्य नेह नानाऽस्ति किञ्चनेत्या दिभेदनिषेधस्य विहितैक्यावरोधिभेदविषयकत्वात् सामान्यनिषे. धस्य विहितव्यतिरिक्तविषयकत्वेन प्रकारिबहुत्वनिषेधपरत्वात् , “न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते" इति तुल्यप्रकार्यन्तरनिषेधस्य कण्ठोकेः प्रकार्यद्वैतमेव ब्रह्माद्वैतम् , जीवबहुत्वस्य श्रुतिसिद्धत्वात् । अन्यथा बद्धमुक्तव्यवस्थानुपपत्तेः, उपदेशानुपपत्तेः, सुखादिव्यवस्थाऽनुपपत्। "पुमान देवो न नरो न पशुनं च पादपः । चतुर्विधो विभेदोऽय मिथ्याज्ञाननिबन्धनः" ॥ "देवादिभेदे विध्वस्ते" इत्यादिभिर्भेदविशेषनिषेधस्य कण्ठोक्तेः । मुक्तास्मनां साम्योक्तीवाद्वैतं प्रकाराद्वैतम् । अयमर्थः श्रुतप्रका- शिकायामादिभरतचतुःश्लोकीव्याख्यानोपक्रमे ब्रह्माद्वैतं जीवाद्वैतं चेत्यद्वैतं द्विविधं शास्त्रप्रतिपाद्यमित्यारभ्य श्रीवेदव्यासभट्टैविस्तरेण प्रतिपादितः । एवं शास्त्रेऽभिहितस्य जीवाद्वैतस्य हृदयमजानन्त आत्मभेदो नास्ति एक एवात्मेति केचित्कुदृष्टयो वदन्तीत्यर्थः । तत्पक्षे कस्यचित्सुखित्वकालेऽन्यस्य कस्यचिद्दु:- खित्वं न स्यात् । तच्च देहभेदेनेति चेत् ? सौभरिशरी- रेऽपि दृश्येत।

·माध्योपबृहितम् । २७ तस्यायुक्तता साधयति-तत्पक्ष इत्यादिना* *तत्पले-तथा- ऽऽत्मभेदाभावपक्षे । अहं सुखाति कस्यचित्सुखोत्तरत्वकालेऽन्यस्य क. स्यचिदहं दुःखीति दुःखातुरत्वमिति सुखदुःखव्यवस्था न स्यादित्यर्थः। सुखदुःखयोरुभयोरेकाश्रयत्व उभयप्रतिसन्धानमेकस्यैव स्यात् । अतः सुखदुःखयोर्नियतत्वादात्मभेद आवश्यक इति भावः। ताह शसुखदुः खव्यवस्थाहेतुर्देहभेद इति तेषां युक्तिमनुवदति-*तच्चेत्यादिना । तद. नुपपत्तिमाह-*सौभरीत्यादिना*। देहभेदस्य सुखदुःखनियमहेतुत्वे. ऽनेकदेहपरिग्रहवतः सौभरेरपि स नियमो दृश्येतत्यर्थः । देहभेदस्य सुखदुःखनियामकस्वाभावे जन्मान्तरानुभव एतजन्मनि कुतो न स्म. र्यत इति चेत् ? स स्मरणाभावः संस्कारानुद्भवात, तन्नाशाद्वा । शरीरान्तरे सुखदुःखस्कृत्याद्यभावोऽप्यन्यतरेणेति चेत् ? एकस्मिन्नपि शरीरे स्मृतिर्न स्यात् । तस्मात्सुखदुःखनियमहेतुर्देहभेद इति न शक्यते वक्तुम् । कश्चित्संसरति कश्चिन्मुच्यते कश्चिच्छिष्यः काश्च- दाचार्य इति च न स्यात् । विषमसृष्टिश्च नोपपद्यते । आत्मभेदमभिधत्या श्रुत्या च विरोधः। एवं सुखदुःखव्यवस्थाऽनुपपत्तिरेव न भवत्येकात्मपक्षे । अपितु बद्धमुक्तव्यवस्थायाः शिष्याचार्य्यव्यवस्थायाश्चानुपपत्तिश्चेत्याह- *कश्चिदित्यादिना* । आत्मा एकश्चेत्- "अनेकजन्मलाहनी संसारपदवीं वजन् । मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुण्ठिन:"(१) ॥ इत्युक्तप्रकारेण कश्चित्संसरति शुको मुक्तो वामदेवो मुक्त इत्युक्तम. कारेण कश्चिन्मुक्तो भवति । "तद्विज्ञानार्थ ल गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । तस्मै स विद्वानुपसनाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ॥ येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तस्यतो ब्रह्मविद्याम्" । इत्युक्तप्रकारेण कश्चिच्छिष्यो भूत्वोपसत्ति करोति, कश्चिदाचार्य: सन्तुपदेशं करोतीति व्यवस्था न स्यादित्यर्थः । अन्यां चानुपपत्तिमाह-विषमेत्यादिना । आत्मैकश्चेत देव. तिर्यगादिरूपेण केषाञ्चित्सुखोत्तराणां केषाञ्चिद् दुःखोत्तराणां केषा. - (१) कुण्ठित इति पुस्तकस्थः पाठः ।

·ত্ম श्चिम्मिश्रसुखदुःखानामेवं लोके पदार्थानां वैषम्येण सर्वेश्वरस्य सृष्टि- नोपपद्यत इत्यर्थः। जीवमेदः कर्मतारतम्यञ्च खलु विषमसृष्टेहेतुः । एवं युक्तितोऽनेकविरोधा दार्शताः । अथास्मिन् पक्षे श्रुतिविरोधोऽप्य. स्तीत्याह-* आत्मभेदमित्यादिना । एकात्मपक्षो "नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्" इत्यात्मभेदाभिधा. यिश्रुतिविरुद्ध इत्यर्थः । नम्वियं श्रुतिरात्मभेदाभिधायिनी चेत् ? "भोका भोग्यं" "पृथगा. स्मानम्" "ज्ञाज्ञो द्वावजावीशानी" 'अन्योन्तर आत्मा विज्ञानमय" इति जीवैकत्वप्रतिपादकश्रुतीनां विरोधः । तस्मादौपाधिकभेदाभिधा- यिनीयं श्रुतिरिति तन्मतं निराकरोति- श्रुतिरौपाधिकं भेदमाभिधत्त इति न शक्यते वक्तुम् , मोक्षदशायाम्भेदसत्त्वात् । तदानी देवमनुः प्यादिभेदानाश्च निवृत्तावात्मनां स्वरूपस्यात्यन्तसम. तया केनापि प्रकारेण भेदकथनायोग्यत्वेऽपि परिमाण. गुरुत्वाकाराणां सौम्पेऽपि स्वर्णकलशरत्नत्रीहिमभृतीनां यथा भेदः सिध्यति, तथाऽऽस्मस्वरूपभेदः सिद्धः। तस्मादात्मभेदः स्वीकार्यः । * श्रुतिरित्यादिना* । औपाधिकोदो नाम देवमनुष्यादिभेदः कामक्रोधादिभेदश्च । औपाधिकभेदो न भवतीत्यत्र हेतुमाह-*मोक्ष. दशायामित्यादिना* | "सदा पश्यन्ति" "मम साधर्म्यमागताः" "मु. कानाम्परमा गातः" "सायुज्यं प्रतिपन्ना ये” “यस्मिन्पदे विराजन्ते मुक्ताः संसारबन्धनः" इति मोक्षदशायामात्मभेदस्य श्रुत्यायुक्तस्य स. स्थादित्यर्थः । मोक्षदशा हि सर्वोपाधिविनिर्मुकदशा । तत्राप्यात्मभेदस्य श्रुतिसिद्धत्त्वाव, नित्यो नित्यानामिति श्रुतिरप्यात्मभेदवदतीति भावः। नम्बात्मभेदप्रतिपत्तिहेतूनामौपाधिकानां देवमनुष्यादिभेदानां काम- क्रोधादिमेदानां निवृत्ती आत्मनां स्वरूपमत्यन्तसमतया केनापि प्रका. रेण मेदकथनायोग्यं मोक्षदशायां तिष्ठति, तत्रात्मभेदः कथं सियतीति वादिप्रश्नमनुवदति--*तदानीमित्यादिना, भेदकथनायोग्यत्वेऽपीत्य. न्तेन । दृष्टान्तमुखेन भेदं साधयति-*परिमाणेत्यादिना । परिमाण. गुरुत्वादिभिः समानानां स्वर्णकलशरनबीहिप्रभृतीनां पदार्थानां भेद. कस्य लक्षणस्याभावेऽपि यथा नानात्वं दृश्यते, तथा केनापि प्रकारेण ·भाष्योपहितम् । १९ भेदज्ञापनायोग्यानामेकाकाराणां मुक्तात्मनां स्वरूपभेदः लियतत्यिर्थः। पूर्वोक्तसर्वमनुभाषमाणस्तस्मादात्मभेदोऽवश्यं स्वीकर्तव्य इति निगम यति-*तस्मादित्यादिना । एवं केचिदात्मभेदो नास्तीत्यारभ्यैतावता प्राक् स्वोक्तजीवानन्त्यप्रतिभटमेकात्मवादमुक्षिप्य युक्तितः शाबतश्च तं बहुमुखं दूषयित्वाऽऽत्मभेदस्लाधितः। प्रागात्मस्वरूपवैलक्षण्यं विस्तरेणोक्तम् । तत्र ह्य(१)चिद्विलक्षण. त्वमजडत्वमानन्दरूपत्वमव्यक्तत्वमचिन्त्यत्वं निरवयवत्वं निर्विकारत्वं ज्ञानाश्रयत्वमेतानि जीवेश्वरलाधारणानि, नियाम्यत्वादित्रयं चिदवि. लाधारणम् । अणुत्वमचित्परमाणु जीवसाधारणम् । एतेषां सर्वेषां मिलितानामचिदीश्वरव्यावर्तकत्वालक्षणत्वं सम्भवति, तथाऽपि सुग्रहं लघु लक्षणमाह-*एतेषां लक्षणमित्यादिना*। एतेषां लक्षणं शेषत्वसहितं ज्ञातृत्वम् । *एतेषामिति* त्रिविधचेतना(२)मित्यर्थः। असाधारणधर्मों हि लक्षणम् । शेषत्वमात्रेणाचिद्यावृत्यसिद्धातृत्वमात्रोकावीश्वरव्याव. स्यसिद्धेश्च शेषत्वे सति ज्ञातृत्वं लक्षणमुक्तम् । एवं ज्ञातुरात्मनो ज्ञान स्य स्वरूपस्य च साधर्म्यवैधम्र्य आह- एतेषां ज्ञानं स्वरूपमिव नित्यं द्रव्यमजडमानन्दरूपश्च । एतेषां ज्ञानमित्यादिना* | स्वरूपमिव नित्यं द्रव्यमजडमानन्द रूपमित्यनेन नित्यत्वद्रव्यत्वाजडत्वानन्दरूपत्वानि स्वरूपस्येव शान. स्यापि सन्तीत्युक्तम् । नित्यत्वादिकमुपपाद्य वैधर्म्यकथनेऽनेकग्रन्थ- व्यवधानं स्यादिति विचार्य साधर्म्यकथनानन्तरं वैधयं वक्तु ताज शासुप्रश्नमुरिक्षपति- तर्हि ज्ञानस्वरूपयोः परस्परं वैलक्षण्यं किमिति चेत् ? स्वरूपं धम्मि सङ्कोचविकासानह स्वव्यतिरिक्ता. प्रकाशकं स्वस्मै स्वयंप्रकाशकमणु, ज्ञानं धर्मः सङ्कोच. विकासयोग्यं स्वव्यातरिक्तप्रकाशकं स्वस्मै स्वाप्रकाश. मात्मने प्रकाशकं विभु च । *तहत्यिादिना । वेधय॑माह-*स्वरूपमित्यादिना*। धम्मित्वं सङ्कोचविकासायोग्यत्वं स्वष्यतिरिक्तार्थाप्रकाशत्वं स्वस्मै स्वयंप्रकाश (१) उक्तं हि तत्राचिदिति पुस्तके पाठः । २)त्रिविषचेतनाचेतनानामिति पुस्तकस्थपाठस्तु न युक्तः । . .

·तस्वयम् - कत्वमारक मेतानि स्वरूपस्य विशेषाः । धर्मत्वं सङ्कोचविकासयोग्यवं स्वव्यतिरिक्तार्थप्रकाशकत्वं स्वस्मै स्वयंप्रकाशरहित्वं स्वाश्रयरून स्वयं प्रकाशत्वं विभुत्वमेतानि ज्ञानस्य विशेषाः । *विश्विति ज्ञानस्य स्वा. भावको वेष उक्तः। ननु सकलचेतनानां शानमेवं कुतो न भवतीत्याशङ्कनयां लोचा- सङ्कोचनिबन्धनं तारतम्यमाह- तत्र केषांचिज्ज्ञानं सदा विभु। केषाश्चिज्ज्ञानं सदाऽविभु । केषाश्चिज्ज्ञानं कदाचिद्विभु । *तत्र केषाश्चिदित्यादिना । अज्ञानशून्या अमरा इत्युक्तप्रकारेण कदाचिदपि भगवज्ञानस्य सङ्कोचाभावेन तत्स्वरूपरूपगुणविभूती सदाऽनुभवतां नित्यसूरीणां ज्ञानं सदा विभु भवति । मिथ्याशानदुष्क र्ममलिनदेहयुक्तानां बद्धानां ज्ञानं कम्ानुगुणलङ्कोचविकालवत्सदाऽ. विभु भवति । "तीरं दृष्टवन्त" इत्युक्तप्रकारेण भगवत्प्रसादेन संसार. सागरं तीत्वा तत्तीरं प्राप्तानां मुक्तानां ज्ञानं पूर्वावस्थायामविभूत्तराव. स्थायां "सह पश्यः पश्यति" इत्युक्तप्रकारेण विभु भवतीत्यर्थः । अथ ज्ञानस्योक्तं नित्यत्वादिकमुपपादयति । तत्र प्रथमं ममेदानी ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमित्युत्पत्तिविनाशवत्वयाऽनुभूयमानस्य ज्ञानस्य नित्यत्वं कथमुपपद्यत इति शङ्कां परिहतु तजिज्ञासुप्रश्नमनुवदति- ज्ञानं नित्यं चेन्मम ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमिति व्यवहार: कथामिति चेत् ? इन्द्रिधद्वारा प्रमृत्यविषयान् गृह्णाति निवर्तत इत्यतस्तथा व्यवाहियते । इदमेकमपि नानात्वे. न भासते प्रसरणभेदेन । ज्ञान नित्यं चेदित्यादिना* । तस्योत्तरमाह-*इन्द्रियेत्वाविना "सर्व ह पश्यः पश्यति" "स चानन्याय कल्पते' इति मुक्तिदशायां सर्वविषयकत्वोकेस्सर्वसाक्षात्कारयोग्यमपि "यया क्षेत्रमशक्तिः सा वोटिता नृप सर्वगा” इत्युक्तप्रकारेण कर्मणा सङ्कचितम् । "तया तिरोहितत्वाञ्च शक्तिः क्षेत्रबसज्ञिता। सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ॥. अप्राणिमासु स्वल्पा सा स्थावरेषु ततोऽधिका'। इत्युक्तप्रकारेण कम्मानुगुणतारतम्यवत् , "इन्द्रियाणां हि सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम् ॥

·भाष्योपबृंहितम् । इत्युक्तप्रकारेणेन्द्रियद्वारा निःसृत्य विषयान् गृह्णाति, ततो निवर्तते । ताशविकाससङ्कोचप्रयुक्तप्रकाशाप्रकाशावादायोत्पन्नं नष्टमिति व्यवाहियत इत्यर्थः । एवमिन्द्रियद्वारा प्रसरतो ज्ञानस्यैकत्वे विषयग्रहणवेलायां प्रकाशावसरे दर्शनश्रवणादिसंज्ञाभेदवदनेकत्वेन कथं प्रकाशत इति शङ्कनयामाह-* इदं चेत्यादिना । एकमुखेन प्रस्त. रणं विना चक्षुःश्रोत्राद्यनेकेन्द्रियद्वारा प्रसृत्य रूपशब्दाद्यनेकविषयान् गृहणतोऽस्य दर्शनश्रवणादिसंज्ञाभेदेन शायमानं नानात्वं प्रसरणभेदनि- बन्धनमित्यर्थः। अनेन नित्यस्य छानस्योत्पत्तिविनाशव्यवहारहेतुक- थनानन्तरं प्रासङ्गिकस्तस्य नानात्वेन प्रकाशस्य हेतुश्चोक्तः। आत्मनो ज्ञानस्य नित्यत्वम् । "न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते, न हि द्रष्टुदृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते" "ज्ञान वैराग्यमेश्वर्य धर्मश्च मनुजेश्वर । आत्मना ब्रह्मभूतस्य नित्यमेतञ्चतुष्टयम् ॥ यथोदपानकरणात् क्रियते न जलाम्बरम् । सदेव नीयते व्यक्तिम(१)लतस्सम्भवः कुतः॥ तथा हेयगुणध्वंसादवबोधादयो गुणाः । प्रकाशन्ते(२)न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते"॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरुक्तम् । एतावता(३)ज्ञाननित्यत्वमुक्तवान् । द्रव्यत्वं कथमिति चेत् ? क्रियागुणानामाश्रयत्वा. दजडत्वाच द्रव्यम्भवति । अजडत्वं चेत्सुषुप्तिमू.. दिषु कुतो न प्रकाशत इति चेत् ? प्रसरणाभावान्न प्रकाशते। अथ तस्य द्रव्यत्वमुपादयितुं तजिशासुप्रश्नमनुवदति-*द्रव्यत्व मित्यादिना । तद्धेतूनुक्त्वा द्रव्यत्वं लाधयति-*क्रियेत्यादिना* | क्रिया सङ्कोचविकासौ । गुणः संयोगवियोगी । अजडत्वं स्वयंप्रकाश. त्वम् । क्रियाऽऽश्रयो द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणकथनात क्रियाश्रयत्वं गुणा- श्रयत्वं च प्रत्येकं द्रव्यत्वसाधकम् । एताभ्यामजडत्वस्यापि कथनात्तदपि द्रव्यत्वसाधकमित्यस्याशयः । तथा हि, जडवस्तुषु द्रव्यमद्रव्यञ्च वर्तते । अजडवस्तुष्वद्रव्यं किञ्चिदपि नास्ति । तस्माज्ज्ञानं द्रव्यमज- (१) व्यक्तिरसत इति पुस्तके पाठः, स तु न युक्तः प्रतिभाति । (२) प्रकाश्यन्ते-पु. पा. (३) एतादृशामिति-पु. पा...

·66 । . तवनयम् डत्वातू , यदजडं तद्रव्यम् , यथाऽऽत्मेत्यजडत्वेन(१)द्रव्यत्वलाधनं युक्तः मेव । अत एवेदमजडत्वात् सङ्कोचविकासयोः संयोगवियोगादीनाचा. श्रयत्वाश्च द्रव्यामिति तत्त्वशेखरे स्वयमवोचत् । नन्वेवं द्रव्यत्वं चेत् ? आत्मगुणत्वमस्य कथमिति चेत् ? न नित्यतदाधितत्वाहुणत्वम् । 'आश्रयादन्यतो वृत्तेराश्रयेण समन्वयात् । द्रव्यत्वञ्च गुणत्वञ्च ज्ञानस्यैवोपपद्यते'। इति यामुनाचार्यैरुक्तम् । आश्रयादन्यतोवृत्तित्वमत्र क्रियाऽऽश्रयः स्वोक्त्या लब्धम् । इदश्च ज्ञानमात्रस्य न भवति, किन्तु दीपादितेज:- पदार्थप्रभाणामपि तुल्यम् । तस्माद्रव्यत्वं गुणत्वमुभयमपि शानस्यो. पपन्नम् । पूर्व ज्ञानस्य स्वोक्ताजडत्वविषयकं जिज्ञासुप्रश्नमनुषदति- *अजडत्वं चेत्यादिना* | ज्ञानं यदि स्वयं प्रकाशं नदा सदा प्रकाशेत, सुषुप्त्याद्यवस्थासु कुतो न प्रकाशत इत्यर्थः। तस्योत्तरमाह-प्रसर. णाभावादिति । ज्ञानं स्वाश्रयस्य विषयग्रहणवेलायामेव हि स्वयमेव प्रकाशते । सुषुप्त्याद्यवस्थासु तमोगुणाद्यभिभवन सङ्कुचितं तिरोहि तमणिधुमणिप्रकाशादिवत्प्रसरणाभावान्न प्रकाशत इत्यर्थः । आनन्दरूपत्वं नाम ज्ञानस्य प्रकाशावस्थायामनुकू. लत्वम् । विषशस्त्रादिप्रकाशनावसरे प्रतिकूलत्वस्य हेतु. देहात्मभ्रमादयः। ईश्वरात्मकत्वात्सर्वेषाम्पदार्थानामानु कूल्यमेव स्वभावः । प्रातिकूल्यमोपाधिकम् । अन्यदा. नुकूल्यं स्वाभाविकं चेत् ? कस्यचित्कुत्रचित्कालदेश. योरनुकूलानि चन्दनकुसुमादीनि, देशान्तरे कालान्तरे तस्यैव तद्देश एव तत्काल एवान्यस्य प्रतिकूलानि न स्युः। ॥ एवं चित्तत्ववेषकथनं समाप्तम् ॥ अधास्यानन्दरूपत्वमुपपादयति-आनन्दरूपत्वमित्यादिनाका प्र. काशावस्थायां* स्वाश्रयस्य विषयप्रकाशनावस्थायाम् । तदेव हीदं प्र. काशते। तदवस्थायामनुकूलत्वं नाम तत्तद्विषयाणामनुकूलत्वेन भानात् तान् विषयीकुर्वतोऽस्य ज्ञानस्य स्वाश्रयस्य सुखरूपत्वम् । ननु तर्हि विषशस्त्रादिदर्शनावस्थायां तद्विषयकं ज्ञानं कथम्प्रतिकूलं भवतीत्या. शङ्ख्याह-विषशस्त्रादीत्यादि । तत्प्रकाशनावसरे तविषयकवानस्य दुःखरूपत्वे कारणं तत्र बाधकबुद्धिमूलं देहात्मभ्रमः कम्र्मेश्वरात्मक १) यथारमादिध्वजत्वेनेति पुस्तके पाठस्तु न युक्तः ।

·भाध्योपबृंहितम् । . 9 स्वशानाभावश्चेत्यर्थः। एतेषां स्वाभाविको वेषः कोवेत्याकालायामाह- ईश्वरात्मकवादित्यादि । “जगल शरीरन्त" "तानि सर्वाणि तद्वपुः" "तत्सर्व वै हरेस्तनुः" इति सकलपदार्थानामपि भगवच्छरी. रत्वोक्तभंगवदात्मकत्वेन ज्ञायमानत्वदशायां सर्वेषामनुकूलतया भाना सर्वेषां पदार्थानामानुकूल्य मेव स्वभावः, तत्र भासमानं प्रतिकुल्यं देहात्मभ्रमादिमूलकत्वादागन्तुकमित्यर्थः । एवमीवरात्मकत्वात्सकल पदार्थानामानुकूल्यमेव स्वभाव इति कि मुख्यते चन्दनकुसुमादीनामानुकूल्य स्वाभाविकं खलिजति शङ्कायमा ह-* अन्यदानुकूल्यमित्यादि* । अन्यादानुकूल्यमिति वाताद्भगवदा. मकरवप्रयुक्तादानुकूल्यादन्यत् चन्दन कुसुमादिपदार्थोषु भासमानमा. नुकूल्यमुच्यते तत्तेषां स्वाभाविक वेद भोऋतुः कस्यचित्कस्मिश्चित्का. ले कस्मिश्चिद्देशेऽनुकूलानि कालान्तरे देशान्तरे का तस्यैव प्रतिकू- लानि, यदेशकालयोस्तस्यानुकूलानि तदेशकालयोरेवान्यस्य प्रति. कूलानि च न स्युः। एवम्प्रतिकूलतया ज्ञायमानानि पश्यामः, तस्मा. द्भगवदात्मकत्वनिबन्धनमानुकूल्यमेव स्वाभाविकम् , अन्यदानुकूल्यं न स्वाभाविकमिति भावः। "ववेकमेव दुःखाय सुखायेागमाय च । कोपाय च ततस्तस्मादस्तु वश्वात्मकं कुतः ।। तदेव प्रीतये भूत्वा पुनःखाय जायते । तदेव कोपाय ततः प्रसादाय च जायते ॥ तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम्" ॥ इत्ययमर्थः श्रीपराशरेण भगवता सुविशदमुक्तः। एतेन विषश- स्त्रादीनाम्प्रतिकूलतया चन्दनकुसुमादीनामनुकूलतया च भानं देहा. मनमादिभिरीश्वरात्मकत्वालकलपदार्थानामानुकूल्यमेव स्वभावः । तस्मात्तदाकारेण भानदशायां सर्वविषयप्रकाशनइशायामपि शानमान. न्दरूपमेवेत्युक्तम्। एवमेतावता चिदित्यात्मेति प्रथमं चिच्छब्दवाच्यमात्मवस्तूद्दिश्य, अनन्तरं देहादिविलक्षणमित्यारभ्य शेषमित्यन्तं तत्स्वरूपलक्षणं वि. स्तरेणोक्त्वा, देहादिविलक्षणवं कथमित्यारभ्य शेषत्वं नामेत्यन्तेनोक- लक्षणं परीक्ष्य, अनन्तरमेवंभूतस्यात्मस्वरूपस्य बद्धमुक्तनित्यरूपेण त्रै विध्यमुक्त्वा, बद्धात्मनामविद्यादिसबन्धस्य हेतुं तन्निवृत्तिक्रमं त्रिधात्मः वर्गस्य प्रत्येकमानन्त्यं चोक्त्वा, ताहशजीवानन्त्यप्रतिभटमेकात्मवादं युक्तिशास्त्राभ्यां निरस्य आत्मभेदं साधयित्वा, प्राग्विस्तरेणोक्तप्रकार ५ ·বস্নখ বিল সুই মিনিষ্টামল জ মক্ক, নন ক্লাব কবথ अलार्यवेव उवा, शान विभुत्वप्रसङ्गेण त्रिविधचेतनानां ज्ञानस्य विशेषमुक्ता धूर्व ज्ञानस्योक्तानि नित्यत्वाजडत्वानन्दरूपत्वानि क्रमेणो पादितवान् । ॥ एवं चित्तत्ववेष कथनं समाप्तम् ॥ ॥ अथाचित्प्रकरणम् ॥ নজস্ব বিগ্রহ মথ বিভা स्मनः स्वरूपस्वभावविशेषान् स्फुटमोचत् । अनन्तरमाचद्वस्तुनः स्व. रूपस्वभावविशेषानतिस्फुटमाह । तत्र प्रथममचिल्लक्षणमाह- अचिज्ज्ञानशुन्यं विकारास्पदम् । इदं शुद्धसत्त्वं मि. असत्यं सत्वशुन्यं चेति त्रिविधम् । *अचिदित्यादिना । अचित्* चैतन्यानाधारो वस्तु । तदेवाह-शा- नशून्यमिति । अत एव श्रुति ग्यशब्देनाचिवस्त्वाभधत्ते । विका. रास्पदत्वं नाम विकारस्थाश्रयत्वम् । विकारोऽवस्थान्तरापत्तिः। सा च चिद्वत्सदैकरूपत्वाभावः। एवमेतलक्षणकथनानन्तरमस्याचिवस्तुनः सत्वैकाधारतया सत्वा. दिगुणत्रयाधारतया सरवादिगुणत्रयशुन्यतया च त्रैविध्यमाह-दमि. स्यादिना । उद्देशक्रमेणाचित्तत्वस्य च स्वरूपस्वभावविशेषान् प्रति पादयिष्यन् प्रथमं शुद्धसत्वस्य प्रकारानाह- तत्र शुद्धसत्त्वं नाम रजस्तमोऽमिश्रकेवल सत्त्वं नित्यं ज्ञानानन्दजनकं कर्मणा विना केवल भगवदि. च्छया विमानगोपुरमण्डपप्रासादादिरूपेणपरिणतं निर. वधिकतजोरूपं नित्यमुक्तैरीश्वरेण च परिच्छेत्तुमशक्य. मत्यद्भुतं वस्तु । *तत्र शुद्धसत्त्वमित्यादिना । शुद्धसत्त्वं गुणान्तरामिश्रितसत्त्व गुणवदित्यर्थः । तदाह-*रजस्तम इत्यादिना । "क्षयं तमस्य रजसः पराके""तमस्तु पारे, तमसः परस्तात् पञ्चशक्तिमये दिव्ये शुद्ध- सत्त्वे सुखाकरे" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरकम् । नित्यमनादिनिधनम् "तदक्षरे परमे व्योमनू' ·भाश्योपहितम् । . "कालातीतमनाद्यन्तमप्रातमश्चलम् । प्राप्यमर्मियारसद्भिर्मयिन्य स्तमान सैः॥ यमपुराणमाकार्श सर्वस्मात्परमं ध्रुवम् । यत्पदं प्राप्य तत्वज्ञा मुच्यन्ते सकिलिवः ॥ इत्येतस्य नित्यत्वमपि श्रुतिसिद्धम् । शालानन्दजनकामिति, शुद्ध. सत्त्वमयत्वाज ज्ञानानन्दजनकमित्यर्थ: । सत्वं ज्ञानसुखावहं खलु। অন্য যে অস্ত্র ছ লাল স্তম্ভ হয় ক্ষুক! ক্ষমতা ছিল জন্ম लभगवदिच्छशा विमानगोपुरमण्डप(१)प्रासादिक्षण परिणतामिति चेतनाः कम्मानुगुणामिच्छन्ति । तदिच्छानुगुण भगवसङ्कल्पेन चतुर्वि. शतितस्वरूपेण परिणस्य चेतनाना भाग्यभागोपकरणभोगस्थानरूपेण स्थितं प्रकृतितत्वमिव व भवतीदं, किन्तु स्वभोगार्थ तथा भगवदि च्छया विमानगोपुरादिरूपेण परिणत इत्यर्थः । "देवानां पूरयोध्या तस्यां हिरण्मयः कोशः यो वै तां ब्रह्मणो वेदामृतेनामृतां पुरीम्""अप. राजिता पूर्बह्मणः प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये' इति श्रुतौ सङ्ग्रहेण नित्यविभूती विद्यमाना दिव्यनगरदिव्यायतनादय उक्ताः। अमुमर्थ श्रीभाष्यकार: श्रीवैकुण्ठगये "दिव्यावरणशतसहस्रावृते(२)दिव्यकल्प. तरूपशोभिते दिव्योद्यानशतसहस्रकोटिभिरावृतेऽतिप्रमाणे दिव्यायतने कस्मिश्चिद्विचित्रदिव्यरत्नमयदिव्या स्थानमण्डप, इत्यादिना विस्त. रेणावोचत् । निरवधिकतेजोरूपमिति । अग्न्यादित्यादितेजःपदा- र्थानपि खद्योतकल्पान् कुर्वदनवधिकतेजः स्वरूपमित्यर्थः । "न तत्र सूर्यो भाति न च चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ॥ "अतानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः। स्वयैव प्रभया राजन् दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः" । इत्यादि । एवं दिव्यसूरिभिरप्येतस्य निरवधिकतेजोरूपत्वं बहुषु स्थलेषूक्तम् । नित्यमुक्कैरीश्वरेण च परिच्छेत्तुमशक्यमिति, अस्य परिमाणादयः केनापि परिच्छेत्तुं न शक्यन्त इत्यर्थः । तेषामपीयत्परिमाणमियदेश्व. यमीहशस्वभावमिति परिच्छेनुमयोग्यमितिनित्यैः परिच्छेनुमयोग्य. मिति श्रीवैकुण्ठगद्ये भाष्यकारैर्यदुक्तम्, तन्मुक्कानामपि तुल्यम्। ईश्व. -- (1) अत्र 'मण्डप' पदं पुस्तके नास्ति । २) अत्र सर्वत्र स्थानेषु भातस्थाने 'वत्त पदं पुस्तके भवति ।

·रज्ञानस्येतेषां ज्ञानस्यापि सर्वशित्वा स स्वात्तेन परिच्छेनुं शक्यते चेदेतैरपि परिच्छेत्तुं शक्यते । तस्मात्तेनाध्य शक्यमेवेत्यर्थः। तोतेषां सर्वज्ञताया विरोध इति नाशङ्कनीयम, सर्वज्ञता हि सर्वेषां यथावस्थि ताकारविषयज्ञानम् । परिच्छेद्यं चेतथा ज्ञानम् । अपरिच्छेद्यं चेत्तथा ज्ञानम् । निहलीमस्या कस्यचिदपरिच्छेदेन ज्ञानं सर्वज्ञत्वानुगुणमिति । "देवि त्वमहिमावधिन हरिणा नापि त्वया झायते यद्यध्येच, तथाऽपि नैव युवयोः सर्वज्ञता हीयते । यन्नाश्त्येव तदज्ञतामनुगुणां सर्वज्ञताया विदु. व्योमाम्भोजमिदंतया किल विदन् भ्रान्तोऽयमित्युच्यते" । इति श्रीस्तुतौ कूरेशैरुक्तम् । अन्यथा स्वेनापि ज्ञातुमशक्यस्वभाव इत्येतदपि सर्वशतया विरुद्ध्येत । तस्मानित्यमुक्तेश्वरैरपरिच्छेद्यमित्यत्र न कोऽपि विरोधः । अनेनास्य विभव(१)उक्तः। अत्यद्भुतमिति । अत्यद्भुतत्वं नामानुक्षणमपूर्वाश्चर्यावहत्वम् । अनन्ताश्चर्यानन्तमहाविभवेति मायकृतः । एवं शुद्धसत्वमेताह. शभित्युक्तम् । केचनैतजडं वदन्ति, केचिदजर्ड वदन्ति । अजडत्वे नित्यानां मुक्तानामीश्वरस्य च ज्ञानेन विना स्वयमेव प्रकाशते । संसारिणां न भासते । एतच्छुद्धस त्वमेतदर्शनस्थेषु केचिजडमिति वदन्ति, केचिदजड मिति वदन्तीत्यर्थः । "इह जडामादिमां केचिदाहुः" इत्यभियुक्ताः। ज डत्वं स्वयंप्रकाशराहित्यम् । तदेवाह *अजडत्व इत्यादिना*। अजडत्व इति, अजडमिति पक्ष इत्यर्थः । जडमिति केषाञ्चित्पक्षं विहाय तत्प. क्षोपपादनादस्यायमेव पक्षोऽभिमत इति ज्ञायते । ज्ञानेन बिना प्र. काशत इति । शाननैव न भासतेऽपि तु स्वयमेव भासत इत्यर्थः । नन्धवं स्वयं भासत इति चेत्संसारिणामपि शानमनपेक्ष्य स्वयमेव कुतो न भासत इत्याशङ्कायामाह-*संसारिणामिति । इदं चाभियुक्तैर्वि: स्तरेण प्रतिपादितम्। तथा हि, "त्रिविधाऽचेतनानीत्यारभ्य तत्र प्रकृतिः कालश्च जडौ, शुद्धसत्वद्रव्यमपि केचिजडं वदन्ति । जडत्वनाम खयम्प्रकाशराहित्यम् । भगवच्छास्त्रादिकं परामृशन्तो ज्ञानात्मकतया शास्त्रसिद्धतया शुद्धसत्वद्रव्यं स्वयंप्रकाशमिति बदन्ति । एवं स्वयं (१) विभव इत्यस्य स्थाने वैभव इति पुंलिङ्गपाठः पुस्तके सर्वत्र भवति ।

·भाध्योपबृंहितम् । ३७ प्रकाशं चेत्संतारिणां शास्त्रेणैव विना स्वयमेव भासतेति चेत्सर्वेषामा. स्मनां स्वरूपस्य ज्ञानस्य च स्वयम्प्रकाशत्वेऽपि स्वरूपं स्वस्यैव स्वय. प्रकाशम, अन्येषां ज्ञानान्तरवेद्यं यथा भवति । यथा त्र(१)धर्मभूतज्ञानं स्वाश्रयस्यैव स्वयंप्रकाशनतरेषाम् , तथेदमपि नियतविषये स्वयंप्रका शते चेन कोऽपि विराधः। "यो वेत्ति युगपत्ल प्रत्यक्षेण सदा स्वतः। तम्प्रणम्य हरि शास्त्रन्यायतत्वम्प्रचश्महे ॥ इत्युक्तप्रकारेण धर्मभूतज्ञानेन सर्व लदा लाक्षात्कुर्वत ईश्वरस्य शुद्धसत्वद्रव्यं स्वयम्प्रकाशत इति कथमुपपद्यत इति चेन, अस्य धर्मः भूतज्ञाने दिव्यात्मस्वरूपप्रभृतीनि सर्वाणि विषयाकुर्वत्यपि यथा दिशा स्मस्वरूपं स्वयम्प्रकाशं भवात, तथेदमपि स्वयम्प्रकाशं भवति, तथा मुक्तानां तदवस्थायामिदमपि स्वयंप्रकाशम्भवतीति न कश्चिविरोधः । यथा धर्मभूत ज्ञानस्य स्वात्मप्रकाशनशक्तिर्विषयप्रकाशाभावकाले कर्मः विशेषैः प्रतिबद्धा भवति, तथा शुद्धसत्त्वस्य स्वात्मप्रकाशनशक्तिश्व बद्धदशायां प्रतिबद्धा भवति । तस्माच्छुद्धसत्वं बद्धानां न प्रकाशते । "धियः स्वयंप्रकाशत्वं मुक्ती स्वाभाविकं यथा । बद्ध कदाचित्संरुदं तथाऽत्रापि नियम्यते" । "एतावदवस्थाऽन्तरापत्तिर्विकारिद्रव्यस्य न विरुध्यते(२)। तस्मा. प्रतिपन्नार्थस्य न युक्तिविरोधावकाश" इति रहस्यत्रयलारे प्रतिपा. दितम् । पूर्व यथाऽऽत्मनो ज्ञानस्य चाजडत्वेऽपि मिथोभिन्नत्वं दर्शितम् , तथा शुद्धसत्वस्याजडत्वेऽपि तदुभाभ्यां भेदं दर्शयितुं तज्जिज्ञासुप्र. श्नमनुवदति- आत्मनो ज्ञानाच्च भेदः कथामिति चेत् ? अहमित्या भानात्, शरीरादिरूपेण परिणामात्, विषयैर्विना भा. नात् , शब्दस्पर्शादिमत्त्वाच्च भिद्यते। आत्मन इत्यादिना । अनेकैहेतुभिस्तं दर्शयति- अहमिती. त्यादिना । अहमित्यभानादिति इदमिति हि प्रकाशते, अनेनात्मनो मेदसिद्धिः। शरीरादिरूपेण परिणामादिति, आत्मनो ज्ञानाच्च भिन्न मित्यर्थः । एकरूपत्वादात्मनो न परिणामः। ज्ञानस्य परिणामित्वेऽपि - (१) तथा चेति पु. पा. । (२)न विरुद्धमिति पु. पा.।

·तस्वयम् शरीरादिरूपेण परिणामो नास्ति , विषयानरपेक्ष प्रकाशमानत्वात् शब्द. হামলাকান্ডন বি কন্ধিঘাল মকামনাথহ্যান- श्रयान्ताह काज ज्ञानाद्भिन्नमिति सिद्धम् । एवं शुद्ध सत्यप्रकारमवोचत्। अनन्तरम्मिश्रसत्यप्रकारं वक्तुं मिश्रखत्वं नामेत्युपक्रमत- मिश्रसवन्नाम सत्वरजस्तनोभिस्त्रिभियुक्तो बद्ध- चेतनानां ज्ञानानन्दयोस्तिरोधायको विपतिज्ञानजनको नित्य ईश्वरस्थ(१) क्रीडापरिकरः प्रदेशभेदेन काल भेदेने च सदृशासदृश विकारोत्पादकः प्रकृत्याविद्यामायाऽपर नामाचिद्विशेषः। मिश्रसत्वन्नाम रजस्तमोयुक्तमत्ववत् । तदेवाह-* सत्त्वरजस्तमो. भिरिति * । सत्वरजस्तमोभिस्त्रिभियुक्त इति "त्रिगुणं तज्जगद्योनिम्नादिप्रभवाप्ययम् । त्रिगुणं कर्मिणां क्षेत्रं प्रकृते रूपमुच्यते ॥ लत्वं रजस्तम इति गुण प्रकृतिलम्भवाः" । इत्यादिकमत्र प्रमाणम् । बद्व चेतनानां ज्ञानानन्दयोस्तिरोधायक इति, गुणत्रयात्मकतया रजस्तमोऽशाभ्यां ज्ञानादेस्तिरोधायक इत्यर्थः । चेतनानां ज्ञानानन्दयोस्तिरोधायक इति सामान्येनानुक्त्वा बद्धचेत. नानामिति विशेषणात कर्मसंसृष्टचेतनानां ज्ञानादीनामेव तिरोधायकः। अन्यथा ऐच्छिकप्राकृतशरीरं परिगृहणतां नित्यमुक्तानां शानादेरिद सङ्कोचकरं स्यात् । अत एव "अहतसहजदास्याः सूरयः सस्तगन्धा(२) विमलचरमदेहा इत्यमी रङ्गधा ममहितमनुजतिर्यस्थावरत्वाश्रयन्त" इत्युक्तप्रकारेण नित्यमुक्तानामत्रागत्य प्राकृतदेहान् परिगृह्य शेष्यतिशयं कुर्वतां तदानीं सङ्कोचं न करोति । तस्माद्धचेतनानां ज्ञानादेरेवेदं तिरोधायकमिति सिद्धम् । “अनीशया शोचति मुह्यमानः" "अनादि मायया सुप्तः" "भगवन्मायातिरोहितस्वप्रकाश" इत्यादि । *विपरी. तक्षानजनक इति । विपरीतज्ञानमतस्मिसूतद्बुद्धिः। सा चानात्मान देह आत्मत्वबुद्धि, अस्वतन्त्र आत्मनि स्वतन्त्रत्वबुद्धिा, अनम्यशेषेऽ म्यशेषत्वबुद्धिः, अनीश्वरेग्वीश्वरत्वबुद्धिः, अपुरुषार्थ एश्वर्यादौ पुरु (१) विपरीतज्ञानजनको नित्यमीश्वरस्येति पुस्तके पाठः। तथा टीकायामपि "निस्यमिति, उत्पत्तिविनाशरहित इत्यर्थ" इति भवति । (२) खस्तबन्धा इंति अत्र स्थाने पुस्तके पाठोऽस्ति ।

·- भाष्योपबृंहितम् । पार्थत्वबुद्धिः, अनुपायेषूपायत्वबुद्धिरेवमादिका(१) । यथार्थज्ञानं नो. त्पादयतीत्येव न, अपि स्वेताहशविपरीत ज्ञानान्यपि बद्धचेतनानामुत्पा दयतीत्यर्थः । भगवत्स्वरूपतिरोधानकरी विपरतिज्ञानजननीमिति अय. मर्थों भाष्यकारैरुक्तः । नित्य(२)इ त* : उत्पत्तिविनाशरहित इत्यर्थः । "अजामेकाम्" "गौरनाद्यन्तवती सा जानित्री भूतभाविनी"। "अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रया। विकारजननीमज्ञामष्टरूपामजां ध्रुवाम" ॥ इत्यादि । ईश्वरस्य क्रीडापरिकर इति । सर्वेश्वरस्थ जगत्स् स्ट्यादिलीलायाः परिकर इत्यर्थः । "क्रांडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय। अप्रमेयोऽनियोज्यश्च यत्र कामगमो वशी। मोदते भगवान् भूतैर्वालः क्रीडन कैरिव'। "त्वं न्यञ्चद्भिवञ्चद्भिः कर्मसूत्रापपादितैः ॥ हरे विहरसि क्रीडां कन्दुकैरिव(३)जन्तुमिः ॥- इत्यादिभि(४)रुक्तायाः सर्वेश्वरस्य लीलाया गुणत्रयस्मिका प्रकृतिः प्रधानोपकरणम् । "सितासिता च रका च सर्वकामदुधा विभोः" इत्यादि, "देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया" इति स्वयमेवोक्तम्। प्रदेशभेदेन कालेभेदेन च सहशासहशावकारोत्पादक इति, प्रदेश. भेदो गुणवैषम्यशून्यप्रदेश गुणवैषम्यवान् , प्रदेशश्च । अस्य गुणवैषम्यं कार्योन्मुखे स्थूले, अन्यत्र सर्वत्र साम्यापन गुणवदेव भवति । तत्र गुणवैषम्यशून्यः प्रदेशः सदृशविकारवान्, गुणवैषम्यवान् विपाशवि. कारवान् भवति । सहश विकारोनाम नामरूपविभागनिर्देशानहः सुक्ष्म विकार, विसहशधिकारो नाम नामरूपविभागनिर्देशयोग्यः स्थुलवि. कारः, "गुणसाम्यमनुद्रिक्तन्यूनम्" इत्युक्तत्वादव्यतावस्थायां सर्वेऽपि विकाराः सहशा भवन्ति, महदादिशिविकारः । अथ कालभेदो नाम संहारकाला सृष्टिकालश्च । संहारकालेऽस्या विभक्ततमत्वेन स्थितत्वात्कुत्रापि गुणवैषम्याभावेन सर्वत्राविशेषण सदृश एव विकारः, सृष्टिकाले भगवदधिष्ठानविशेषेण विभक्ततया का. ोन्मुखस्य गुणवैषम्ये सति विसशविकारा भवन्ति । सततविकारा. स्पदतयाऽस्य सत्ताप्रयुक्तो हि विकारः । तस्य सौम्यासौम्यनिबन्धनो विभागनिर्देश एव । अन्यथा निर्विकारतया काचिदवस्था नास्ति । (१) एवमादय इति पु. पा. । (२) नित्यमिति पु. पा. ३) कन्तुकैरिवेति पु. पा.। (४) इत्यादिरुकाया इति पुस्तके पाठः । .

·। तवत्रयम् *प्रकृत्यविद्यामायापरनामाचिद्विशेष इति । मिश्रसत्वं नामक्ष. ভিখাঙ্খিানুহৗথ ঘন কথা। মহালাসমা কলা प्रयुक्त इत्याह- प्रकृतिरित्युच्यते विकारोत्पादकत्वात् । अविद्या ज्ञानविरोधिस्यात् । माया विचित्रराष्टिकरत्वात् । *प्रकृतिरित्यादिना । मूलप्रकृतिरविकृतिरित्यादौ प्रकृतिशब्दः कारणवाचितया प्रयुक्तः, स चोपादान कारणवाचकः(१) । अत एव ब्रह्मणो जगदुपानत्वकथनावसरे सूत्रकारः [ 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्या मतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्" इति प्रतिज्ञा ] (२) "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाष्टा न्तानुरोधा(३)त्" इति प्रकृतिशब्दं प्रायुङ्ग । अत एवेदं प्रकृतिरित्युच्यते महादादिविकाराणां स्वस्मादुत्पादनात् । अविद्याशब्दो विद्याभावस्य विद्यतरस्य विद्याविरोधिनश्च वाचको यद्यपि, तथाऽपि विषयानुगुणः प्रयोगो भवति, तस्मादियं ज्ञानविरो. धित्वेनाऽविद्येत्युच्यते । ज्ञानानन्दयोर्विरोधीति, अस्य ज्ञानविरोधित्वं प्रागुक्तम् । यथाऽसुरराक्षलास्त्राणि आश्चर्यकरतया मायाशब्देन व्यः बहियन्ते, तथेयमपि विचित्रसृष्टिकरत्वान्मायेत्युच्यते । विचित्रसृष्टि करत्वञ्च परस्पर विलक्षणविस्मयनीयकार्यकरत्वम् । एवंभूताचिद्वस्तुनः कार्यकारणरूपेणानेकविधत्वमाह- इदश्च बर्द्धमानं पञ्चविषयपञ्चज्ञानोन्द्रिय पञ्चक न्द्रियपश्चभूतानि । अत्र प्राणगाप्रकृतिर्महदहङ्कारमनां- सीत्युक्तप्रकारेण चतुर्विशतितत्त्वरूपम् । इदश्चेत्यादिना । पच विषयाः शब्दादयः । वर्द्धमानेतिविशेष. णेन चेतनान् विकृतान् कर्तुमुपयुक्तस्तमुद्रेक उच्यते । अत्र विशेष्यः मात्रमपेक्षितम् । पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि, कर्मेन्द्रियाणि वागा. दीनि, पञ्चभूतानि गगनादीनि । अत्र प्राणगेति, संसारदशायामात्मा नोऽत्यन्तसंसृष्टेत्यर्थः । अत्रापि विशेष्यमात्रमेव तत्वसंख्यायामपक्षिः तम्(४) । महदहङ्कारमनांसि, महत्तत्वमहङ्कारतत्वं मनश्च । एवं चतुर्वि शतितत्वानि वदता दिव्यसूरिणा तन्मात्राण्यनभिधाय शब्दादयोऽभिः - (१) कारणाववाचक इति पु. पा. (२) [ ] एतच्छृङ्खलितः पाठ औषरिष्टिकटिप्पणीभूतःसंसृष्टो जात इति मन्ये । (३)अनुपरोधादिति पु. पा. ! (४) संख्याया अपेक्षितमिति पु.पा.

·आध्योपहितम् । . हिता, सन्मात्राणां भूतैः स्वरूपभेदाभावावस्थाभेदमात्रत्वात् । तन्मा. अरूपाणि भूतानि पञ्च पञ्चतत्वानि, शब्दादयः पञ्च पञ्चतत्त्वानीति स्वीकृत्यैतान्येकादशेन्द्रियाणि प्रकृतिमहदहङ्काराश्च चतुर्विशतितत्वा. नीति केषांचिस्पक्षः। उभय पक्षेऽपि तत्वसंख्यायां न्यूनाधिकभावो नास्ति । तस्मादेत द्याशुरो(१)क्तप्रकारेण चतुर्विंशतितस्वरूपमित्युक्तम् । अनेन याशुरेण तत्त्वान्येवाभिहितानि, न तु तेषां क्रमोऽयुक्तः । तस्मादत्र प्रथमतवं किमित्याकालायामाइ -- अत्र प्रथमतत्वम्प्रकृतिः । অসন্তু জানি। विभक्ततमोऽक्षरमिति चावयाविशेषास्सन्ति । *अत्रेत्यादि । प्रकृतिः प्रधानमव्यक्तमिति च प्रथमतत्त्वस्य नामा नि। प्रकृतिरिति नानो निदान प्रागेशेोक्तम् । प्रधानामिति, प्रधानमित्युः व्यते भगवल्लीलायाः प्रधानोपकरणत्वात् । अव्यक्तमित्युच्यतेऽनभिव्य. कगुणविभागत्वात् । अथैवं प्रथमतत्त्वभूतायाः प्रकृतेरवस्थाविशेषानाह-*अस्य चेत्या. दिना*। अव्यक्तमक्षरे लीयतेऽक्षरं तमसि लीयते, तमः परे देवे एकीभवति "इत्युक्तप्रकारेण संसारलमयेऽन्यत्वावस्थानिवृत्तिरवस्था, ततस्तन्नि वृत्तिः, ततोऽतिसूक्ष्मतया तमाशब्दवाच्यता, ततोऽपि नामरूपविभा. गानईतया सर्वेश्वरेणैकीभावो भवतीत्यतो विभक्ततम इति "सर्गकाले तु सम्प्राप्ते प्रादुरासीत्तमोनुद" इत्युक्तप्रकारण तेन प्रेरितं सन्नामरूप. विभागयोग्यं यथा भवति, तथा तस्माद्विभक्तं कार्योन्मुखं भवतीति विभक्तन्तम इति, अनन्तरं सङ्कल्पविशेषेण पुरुषसमष्टिगर्भवं यथा ज्ञायते, तथा ऽवस्थाम्प्राप्य स्थितत्वादक्षरमिति च अत्र केचनावस्था. विशेषाः सन्तीत्यर्थः। तस्मादस्याविभकतमस्त्वं नामाक्षरावस्थानि वृत्ती तमाशब्दवाच्यतया नामरूपविभागानहतया च सर्वेश्वरविषये एकीभवनम् । विभक्ततमस्त्वं नाम नामरूपविभागार्हता यथा स्यात्तथा विभक्ततया कार्योन्मुखत्वम् । अक्षरत्वं नामेदमचित् अत्र पुरुषसमष्टि. रिति विवेचनानहमतिसूक्ष्मायास्तमोऽवस्थाया निवृत्तौ पुरुषसमष्टिग भत्वं यथा शायते, तथाविधावस्थाप्राप्तिः । गुणत्रयवैषम्यस्यानन्तरपू. विस्थागुणसाम्यलक्षणमव्यक्तं यस्यामवस्थायां गुणसाम्यवैषम्यम. "फुटं, तदवस्थस्य चेतनसमष्टिगत्वमक्षरशब्देनोच्यते न तु चेतन (१) संज्ञाशब्दोऽयम् । ६ ·सुरवात्रय ब मा ततलियतमोतिस्वायोगात्। अतल तस्वजातं चिदचिदारम अन्तव्यम्, चालादिविशेषान्तं चेतनाखेतमाम " বন্যাযজ্বল । নিল কুন্তুষ- অান, হা হা হলঃ अक्षरं तमसि लीयत” इति লিমাহজাল, অন্তিমহা, ফসলফলকমঘাল तमाशब्देनाभिलप्ययमक्षरावस्थामाशोन्मुख्यविशिष्टं तदेव विभक्त. না। বস্তুহারাল, অফাংলহালকা কি यितुमशक्यं ललिलाबेली लक्षणचन्द्रकान्त स्थलालेलसूर्यकान्त स्थक डिकल्पं सर्वज्ञपरमात्मैकमवतिष्ठते भूतलविनिहितबीजस्थानीय विभक्कतमामृन्निस्तुत वीजपाविभक्ततमः । सलिलसंसृष्टाशिथि लाव. यबीजतुल्यमक्षरमुच्छूनवीजस्लमानमव्यक्तम् अङ्कुरस्थानीयो महा. निति विवेक इति सुबालोपनिषद्याख्याने श्रुतप्रकाशिकाकारैरेतद्व- स्थाविशेषाः सुरूपष्टमभिहिताः । एतेनाक्षरतमसी कुसुमख्य मुकुलको; कावस्थाबदस्य सोचशारूपरामदादिवाना तत्स्वान्तरमिति सिद्धम् । अर्थतस्याः प्रकृतेर्महदाहिधिकारापोलमा--- अस्या गुणवैषज्योग महदादिविकारा जायन्ते । गुणाः सत्वजस्तमालि, एसे प्रकृल: स्वरूपानुबन्धिन- स्वभावा: प्रकृत्यवस्थायामनुभूता विकारशायालु- दूभूता भवन्ति । के ते गुणा ®अस्या इत्यादिना । गुणानां वैषम्य परस्परोद्रेका, के ते हत्याकाङ्क्षायामाह-*गुणा इत्यादि । कीदृशास्ते इत्याकाङ्क्षायामाह- *एते प्रकृतेरिति । "सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवा"। "प्रकृतेः क्रियमणानि गुणैः कर्माणि लर्वशः" ॥ सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणा इत्यादिप्रमाणं स्वरूपानुबन्धिन इत्यागन्तुकत्वाभावेन सजाप्रयुक्तत्वादेतद्विनाकृता न काप्यवस्थेति भावः। एतेषां स्वभावसत्त्वस्य स्वप्रकृतिस्वरूपानुबन्धित्वस्य चोक्त्या मूलप्रकृति म सुखदुःखमोहात्मकानि लाघवप्रकाशनचलनोपष्टम्भन- गौरवावरणकार्याण्यत्यन्तातीन्द्रियाणि कार्यकनिरूपणविवेकान्यन्यू. नानतिरेकाणि समतामुपेतानि सत्त्वरजस्तमांसि द्रव्याणीत्येतान् द्रव्य.

·भारोपबृहितम् । . त्वेन्द्र प्रकृतिस्वरूप च स्वीकुता यानां मतं निरस्तम् , जन्मत निराकरणास माहास मार्ग अघि जुमा मिति पृथगहन् । प्रकृत्याभूग: विकारवायांमुझूना लि लाम्यापनत्वात्प्र. कृत्यबशायालेय स्वरूपाचा झालते, या विकृत्य. स्थायां स्वरूपविभागो शायर इव पर जरूतमालि भयो गुणाः प्रकृतेरूवरूपानुबन्धिमा स्वभावविना का कानरूपणीयाः प्रकृत्याव. অনুস্তুমুলভাই স্থবির হয়ে যাক । विकारशायामेतेषां कातिलपणीयाका कार्यकथनमुखेनैतेषां स्वरूपाणिर्शयनि- सक्छ ज्ञान के समय सङ्गं च जनयति, रजो राम. বা জল ক জ — জন্ডি, বা ত্বহালাল # ল ম লা লিগঞ্জ স্বার। *सत्त्वमित्यादिना । सत्वगुणो निर्मलस्याज ज्ञानमुखावरणत्वं विना तजनक तत्माक्षये प्रवृत्त्यर्थं तयोः सङ्गं च जनयतीत्यर्थः । सत्र सत्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखलनेन बध्नाति शानलङ्गेन चानघ" ॥ इत्यादि । *रज इत्यादि । "रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गलमुद्भवम् । सनिबध्नाति कौन्तेय कलङ्गेर देहिनम्" । इत्यादिना। रागो योषित्पुरुषयोरन्योऽन्यस्पृहा । तृष्णा शब्दा. दिसर्वविषयपृहा । सङ्गः पुत्रमित्रादिसंश्लेषस्पृहा। कर्मलङ्गः क्रिया. सुस्पृहा । *तम इत्यादि। "तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यमिद्राभिस्तनिबध्नाति भारत" ॥ इत्यादि । विपरीतज्ञानं नाम वस्तुयाथात्म्यविपरीतविषयकं ज्ञा. नम् । अनवधानं क्रियमाणेऽवधानाभावः । आलस्यं कुत्रापि कार्येऽना. नारम्मरूपा तन्द्रा। निद्रा पुरुषस्येन्द्रियप्रवर्तनश्रान्तिमूलका सर्वेन्द्रि यप्रवर्तनोपरतिः। अथैतेषां गुणानां समदशायां विषमदशायां च प्रकृतेर्विकारानाह- एतेषां साम्यदशायां विकारा: समा अस्पष्टाश्च भवन्ति, वैषम्यदशायां विकारा विषमा: भवन्ति । स्पष्टाश्च ·বৃথ * ছেল রুহাচ্ছিষ্ট হল সুগাল হাই ভা ছুটেজ সা লিঃ এ চুক্তি হয়ঃ দুনৰিকা লাহ- राहित्ययेन मिशः समाः प्रमाौदर्शयितु(१) सयोग्या अस्पष्टाश्च भवन्ति । एत गानामुद्रेकेण वैषम्ये प्रकृतर्विकारा नामरूपविशेषसा. हित्येन परस्पर विषमाः प्रमाणेईयितुं योग्याः स्पष्टाश्च भवन्तीत्यर्थः । प्रदेशभेदेन कालभेदेनेति पूर्वोक्तस्यैतहगवैषस्यमेव हेतु तदा विशदम् । एतहणवैषस्यप्रयुकेषु शिकारेषु प्रथमविकारः क इत्याकाङ्क्षायामाह-- विषमविकारेषु प्रयविकारो महान् । अयं सात्वि- कराजसतामसभेदेन्ध त्रिविधोऽध्यवसायजनकः । विषमविकारोश्वित्यादि * ! "गुणकाम्याचतस्तस्मारक्षेत्राधिष्ठितान्मुने । गुणव्यञ्जनसम्भूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम" ॥ इत्यादि । अल्यार्थः- गुणस्तास्यवतः क्षेत्रलेन बद्धचेतनेनाधिष्ठिताद् अव्यक्ताद्य कगुणोन्मेषहेतुतया गुणाव्यञ्जनसंज्ञकान्महत्तत्वमुत्पन्नमिति । अस्य स्वरूपं कीदृशमित्याकालायामाह-*अयं च्येत्यादि । इदम्महत्तत्वं "सात्विको राजसश्चेव तामलश्च त्रिधा महान्" इत्युक्तप्रकारेण प्रका. शप्रवृत्तिमोहोनेयसत्वरजस्तमोरूपगुणान्वयेन लात्विकं राजसं तामसं चेति त्रिविधम् । महान्वै बुद्धिलक्षण इति बुद्धिलक्षणत्वादध्यवसाय. जनक इत्यर्थः । अत्र सात्त्विकबुद्धिर्नाम- प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्याकार्ये मयामये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति, बुद्धिः सा पार्थ सास्विकी" ॥ इति प्रवृत्तिनिवृत्त्योः कार्याकार्ययोर्भयाभययोर्बन्धमोक्षयोश्च यथा. चध्यवसाय:(२)। राजसबुद्धिर्नाम- "यया धर्ममधर्मश्च कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति, बुद्धिस्सा पार्थ राजसी" ॥ इति धर्माधर्मयोः कार्याकार्ययोरयथावनिर्णयः । तामसबुद्धिर्नाम- "अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसा वृता । सर्वार्थान् विपरीताश्च, बुद्धिः सा पार्थ तामसी"। इत्यधर्मस्य धर्मत्वेन धर्मस्याधर्मत्वेन सर्वेषामर्थानां वैपरीत्येन नि. - का (१) दर्शितुमिति पुस्तकपाठस्तु न युकः। (२) यथाध्यवसाय इति पु. पा. ।

·आध्योपबृंहितम् । ४५ AROO जय इति भगवता गीतोपनिषदि स्सयनुक्तम् । एवं प्रकृते (१)विषमधि- कारेश्वयं प्रथमविकार इति तस्य स्वरूपं तय कृत्यं चोक्तम् । अथान्येऽपि विकाराः क्रमेणोज्यन्ते- अतो वैकारिकतैजस भूतादिभेदेन त्रिविधोऽहङ्कारो जायते । अहङ्कारोऽभिमानहेतु: । *अत इत्यादिना*। * अतः अरमानमहत्तवान् । "वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः। त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्वाइजायत" इत्युक्तप्रकारेण साविकराजसतामसरूपभेदेन वैकारिकतैजसभू. वादिसंशितस्त्रिविधोऽहङ्कारो जायत इत्यर्थः। एतेन शिगुणात्मिकाया সুমনবমলথ গিযুদ্ধ, ইভ ভিক্ষান্ত তত্ব त्रहङ्कारोऽपि भिगुणात्मक इत्युक्तम् । *अहङ्कार इत्यादि । देहा- स्माभिमानादिजनक इत्यर्थः । अनेनास्य कृत्यमुक्तम् । अत्र वैकारिकाच् श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणरूपाणि ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च, वाक्पाणिपादपायूपस्थरूपाणि कमें: न्द्रियाणि पञ्च, मनश्चेत्येकादशेन्द्रियाणि जायन्ते । *अत्र वैकारिकादित्यादि । एवं त्रिविधेष्वहङ्कारेषु वैकारिक: सात्त्विकाहङ्कारः, ततः सत्वकार्यलघुप्रकाशयुक्तानि एकादशेन्द्रियाणि जायन्त इत्यर्थः । 'वैकारिकादेकादशेन्द्रियाणि जायन्त' इत्येतावदनुः क्त्वा 'श्रोत्रत्वक्चक्षुजिहाघ्राणरूपाणि ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च, वाक्पाणि. पादपायूपस्थरूपाणि कम्र्मेन्द्रियाणि पञ्च, मनश्चेत्येकादशन्द्रियाणि' इत्युक्तिः एतेषां कार्यभेदं संज्ञाभेदञ्च विना स्वरूपभेदो व्यवहारभेदश्च न भासते' इत्याशयेन । मनसः कार्यमुभयसहकारित्वम् । अत्र तदनभिधा- नमुत्तरत्रास्य विस्तरेण प्रतिपादनसमये वक्ष्यमाणत्वात् । इन्द्रियाणि सात्विकाहङ्कारकार्याणीत्युक्तत्वात्तानि राजलाहकारकार्याणीति पक्षः प्रतिक्षितः "तेजासानीन्द्रियाण्याहुदैवा वैकारिका दश । एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृता" ॥ इति । 'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्, वायु: प्राणो भूत्वा नासिके प्रावि. शत्, आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत् , दिशः श्रोत्रं भूत्वा कौँ .)प्रतिरिति पु. पा.. - ·ও সানি, ওলামা লকত্ব - কেঃ এ এ এ এম ১ লি! ২ মে ? স্ত্র মল জয় জয় হে সুস্থ হয় , কাছে গুরুত্ব না কি হয় , ওমা ২ Fes; iহন ” এক শ ক ট জ ক্ষতি হয় হালন্দু গুহ ঠ ৪ যায় ও অ - ২ ছক কখন ? কলিঙ্কিং অাঘাত : বিক্ষং স চন্দ্র বিন্দ্র ফাহুঙ্কা বনি ই হল অহাৰত ফসঃ স্বল্প দুলাল ব্রক বিষ। ভুসিংড়ান্ত বিজয় ছিনিধি ও স্তমত্তজি'স্বত্বঃ ॥ লম্বা হয় লু কাং হত্যু ঘ ঃ ৪ বস্তু নিলয় অংসু ? মে স্বাক্ষর ত্মিান্ত সুশল লিফস ঃ ছাত্তে অকালে যাওয়া ছল ছল্লাহ মলয় কানুন নাঃ স্বস্তি স্বা। মালি লিলু গুৱযান” কৰি ভুলৰস্বত্বা ছুলি, খ্রিঃ মন হকিকথসবি, স্বাদু মামা Sই বাই কিন্তু বাস্তফাকাল সুতি । ‘ন হজম ? লেঃ ব্যানালি বাকি ছিলৱ স্বা”। ছুমাখা হৰি যাৰ দ্বাৰীৰমহংস হত্যায় মুম্বৰ মানৰ অস। সরক’ হার প্রানি’ মুনি ম ওয়ালি নিষ লাজ, ছুখি মা লালু। ঋথ মূল্পীদ্বমাহন্তু নাম্বা’ কক্ষ সুনাম্বাৰাধাক্কা লাবদ্ধত্ব বহিৰাগঃ- যানুবানাস্বাঘাবদ্ধমা- भूतादेःशब्दतन्मात्रं जायते । জসান্ধঃ ঃ. থহীন ঘন, লাজা থেলা জাম্ব ব, লালা লাজ লাল মাথা ঘন লাখ লাখ, লাঞ্ছিা জান, *भूतादेरित्यादिना । भूतादिसंचितात्तामसाहङ्कारादाकाशस्य सूक्ष्मा- বথা হাঙ্গা জবর দুঃঅর্থঃ। #অাঘিঞ্জি। স্বান্ত, নামাতোয়াকথাকয়জ আক্ষায়, আঁখীঃ : কুমাৰ বহল্লা জান। নাটহাবাগাবন্ধ খুন্তাখাব হয়ঞ্জা ভাস্তু নজস্ব জুমাখা === ·भाज्योपहितम् । . কনসার্ন ৰ অন্তু। মাদুরাঙ্গা লাংথাই কথা पकं तेजः अपां सूक्षमावस्या रूपं रसन्मान जायते । तस्माद्रखत. সামান্য হস্তুতাবাজ তো স্বত্ব, স্মৃখিবা না स्थारूपं तन्मान जायते । तस्मान्धतमातस्य स्थूला. কথা যন্ত। ভূথি ৰ দুৱ। “ওয়া হয় सन्मात्रञ्च जायते वायू रूपतलाच जायते' इत्युत्पत्तिक्रमकथा जलमये प्रथमं भूतोत्परनन्तर सामानोत्पश्चाभिधानं भूतोत्प त्यनन्तरं जम्माशोत्पत्तिरिति क्रज्ञानार्थम(१)। पत सन्मानोत्पत्ति क्रमोऽस्मदाचार्या वामतीवादरणीयः, तत्र निदानम् "अष्टौ प्रकृतयः षोडशविकारा' इति श्रुतेः स्वरमार्थसिद्धिः। शत्प्रकृतिपुरुषो, प्रकृतेर्महान् , महतोहङ्कारोऽहकाराच्छन्दतमात्रम् , शब्दतन्मा. बादाकाशं स्पर्शतन्मात्र, स्पर्शलन्मानाद्वायू पतन्मात्रञ्च, रूपत. मात्राजो रसतन्मात्रश्च, रजतन्मात्रादापो गन्धतन्मात्रञ्च, गन्ध तन्मात्रात्पृथिवीत्येताक्रमं यादवप्रसासादयोऽप्यारतवन्तः। अथ भूतात्तन्मानोत्पत्तिक्रमस्थापि शास्त्रसिद्धत्वाचमपि सङ्कहणाह- 'स्पर्शतन्मात्रप्रभृतीनि चत्वारि तन्मात्राण्याऽऽका- शप्रभृतीनाश्चतुर्णा भूतानां कार्याणि वायुप्रभृतीनां चतुर्णाम्भूतानाकारणानि भवन्ति' इत्यपि वदन्ति । *स्पर्शतन्मात्रेत्यादिना* । अयं क्रमः-भूतादेः शब्दतन्मात्रं जायते । शब्दसन्मात्रादाकाशो जायते । आकाशापार्शतन्मात्रं जायते। स्पर्श तन्मात्राद्वायुर्जायते । वायो रूपसन्मानं जायते । रूपतन्मात्रात्तेजो जायते। तेजलो रखतन्मात्रंजायते । रसतन्मात्राज्जलं जायते । जला. द्वन्धतन्मात्रं जायते। गन्धतन्मानास्पृथिवी जायत इति । अयं क्रमः श्रीविष्णुपुराणसिद्धः, पूर्वक्रमः पुराणान्तरसिद्ध इति वदन्ति, तदा युक्तम, अष्टौ प्रकृतयः षोडश विज्ञारा इत्याका शादीनां भूतानां पञ्चा. नामिन्द्रियाणामिव केवलविकृतियोलो। श्रीविष्णुपुराणे-"आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमा ससर्ज ह" इत्यारभ्य स्पर्शतन्मात्रादिकारणत्वेनो. कानामाकाशादिपदार्थानां तन्मात्रलक्षणभूतत्वं श्रीपराशरेण भगवता विवक्षितमितिव्याख्यानात् । तस्माच्छ्रीविष्णुपुराणे भूनातन्मात्रोत्पत्ति शब्ददर्शनेऽपि व्याख्यान प्रक्रियालोचने तन्मात्रात्तन्मात्रोत्पत्तिरेव स्वी. (१)शानार्थमिति पु. पा.।

·सुरवा ऋययम् - कर्तव्या। भूतानमापतिपक्षे चाष्ट प्रकृतयः षोडश विकारा इत्युक्ताः হয়ন্ধিাহ সুবহানাক ঘাটবি হাজ্জাঃ সুস্রাব বাক্স খুবইঃ হাসানুজ্জামলাবাৰ অষ্টা মযঃ प्रकृतिमहदहङ्कारा आकाशादयः पञ्चेति उच्यन्त इति श्रुत्यविरोधेन निर्वहन्ति । अयमों भागवता श्रीवेदव्यासेन- "अष्टौ प्रकृतयः प्रोकाः विकाराश्चैव षोडश । अथ ध्यतालिलप्तव जाहुरध्यात्मचिन्तका 0 জল স্ব স্ব আঙুিৰ হয় । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।। एता प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु । श्रोत्रं स्वक् चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणञ्च पञ्चमम् ॥ वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेद्वन्तथैव च । शब्दस्पर्शी च रूपन्ज रसो गन्धस्तथैव च ॥ एते विशेषा राजेन्द्र ! महाभूतेषु पञ्चसु । दशेन्द्रियाध्यतानि सविशेषाणि मैथिल ॥ मनः षोडशमिल्याहरध्यात्मगतिचिन्तका" !! इति मोक्षधर्मे याज्ञवल्क्यजनकसंवादे उक्तः, तथा मनुस्मृतौ- "मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः । एता:प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराः षोडशापरे । श्रोत्राक्षिरसनाघ्राणत्वचः सङ्कल्प एव च ॥ शब्दरूपरसस्पर्शगन्धवारपाणिपायवः । उपस्थपादाविति च विकाराः षोडश स्मृताः" ॥ इत्युक्तम् । अस्यां स्मृतौ प्रकृतिषु परिगणितत्वात्प्रथमं निर्देशाञ्च मन्तव्यतया मनःशब्देन प्रधानतत्त्वमुच्यते। सङ्कल्पशब्देन तत्कारणं मनो लक्ष्यत इति सुवालोपनिषद्याख्याने श्रुतप्राकाशिकाकार्याख्यानं छतम् । एव. मितिहालादिग्वमिहितत्वाद् अष्टौ प्रकृतय इति श्रुते तात्तन्मात्रोत्प तिपक्षे तत्त्वविरोधाभावः सुस्पष्टः "त्वचाबीज(१)मिवावृतम्" इति दृष्टान्तबलेन यथा त्वक्छून्यबीजस्याङ्करशक्ति स्ति, तथाऽऽवरण शून्यस्योत्तरकार्यशक्तिर्नास्तीति भानात् कारणगुणं विनोत्तरोत्तरगुण. विशेषेषु। आद्याद्यस्य गुणानेतानाप्नोति च परः पर इति स्वविशेषस्योक्तगुणातिशयानुपपत्तेः, (१) त्वचावृत्तमिवावृत्तमिति पु. पा. । - mo- ·भाध्योपब्रुहितम् । .. आकाशं शब्दमान्तु स्पर्शमा समाविशत् । रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥ হা হা কত্ব বলা স্বাবলু। तस्माचतुर्गुणा ह्यापो विशेषाश्चन्द्रियग्रहा। इति पुराणवचनानुगुण्यार्थच तेभ्यस्तन्मात्रेभ्यो यथासंख्य मेकदि. त्रिचतुःपञ्चभ्यो भूतान्याकाशामिलानलललिलावनिरूपाणिपक्ष जाय. न्त इति अत्राधिकृतस्य हास्यापते रुकेश्व कायोत्पादशानि स्वस्वकारणवृतान्येवोत्यादयन्तीति स्वीकत यामिति तस्त्रयविवरण श्रीकृष्णपादक्तत्वास! "प्रधानतत्वमुद्भूतं महान्तं तत्समावृणोत् । यथा प्रधान महान महता स तथा दृतः॥ হাল থাকায় ক্ষুধা লাজুকাই। आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमानन्ताऽवृणोत् ॥ स्पर्शमावस्तु वै वायू रूपमा लमावृणोत् । रूपमात्रन्तु तेजश्च रसमा समावृणोत् । रसमात्राणि चाम्भांसि गन्धमानं लमावृणोत्" । इति भगवता पराशरेणोक्तत्वातू पूर्वपूर्वतन्मात्रैर्मिलित्वोत्तरोत्तर- तन्मात्रैः स्वस्वविशेषोत्पादनादिति स्वयं अक्ष्यमाणत्वाचावरणक्रमः स्वीकर्तव्यः । तथैव पूर्वभावनियमार्थ स्पर्शतन्मात्रादीनां स्वस्वविशेषो. त्पादने स्वस्थपूर्वभूतसहायत्वमावश्यकम् । अनायं क्रमा-भूतादेः शब्दतन्मानं जायते, शब्दतन्मात्रं भूतादिरा. वृणोति । ततत आकाशं जायते, ततोऽस्माकन्दतन्मात्रात्स्पर्शतन्मात्रं जायते, शब्दतन्मात्रमावृणोति । एवं शब्दतन्मात्रावृतादाकाशसहाय- कात्स्पर्शतन्मात्राद्वायुर्जायते, ततोऽस्मात्पर्शतन्मात्रादूपतन्मात्रं जाय. ते, रूपतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रमावृणोति ! एवं स्पर्शतन्मात्रावृताद्वायुस. हायकाद्रूपतन्मात्रात्तेजो जायते, तस्माद्रूपतन्मात्राद्रसतन्मानं रुपतन्मा- त्रमावृणोति । एवं जायते, रसतमा रूपतन्मात्रावृतात्तेजः सहा. यकाद्रसतन्मात्रादापो जायन्ते, तस्माद्र सतन्मात्राद्वन्धतन्मानं जायते, रसतन्मात्रमावृणोति । एवं रसतन्मात्रावृतादप्सहायकाद्गन्धतन्मात्रा. त्पृथिवी जायते इति शब्दतन्मात्रावृतादाकाशसहायकापशतन्मात्रा. द्वायुर्जायत इत्यारभ्योक्तविशेषोत्पचिक्रमो भूतात्तन्मात्रोत्पत्तिपक्षेऽपि समानः। पूर्वपूर्वभूतादुत्तरोत्तरतन्मात्रोत्पत्तिरत्र विशेषः । अयं क्रम- स्तत्वत्रयविवरणे कृष्णपादेरुकः।

·বন্ধুত্ব - तस्वनिरूपण्डे बेदास्तिभिरुतः कश्चन क्रमोऽस्ति । स च भूतादेः शब्दतमान जायते, शब्दतन्मात्रात्तस्य स्थूलावस्थारूप आकाशो जा. यते, शब्दतन्मात्रमाकाश भूतादिरावृणोति । भूताद्यावृतास्थूलाका. शसहकृताद्विकृताच्छब्दतन्मात्रात्पर्शतन्मात्रं जायते । तत: स्पर्शगुणो वायुर्जायते, तदुभयमपि कारणभूतं शब्दतन्मात्रमावृणोति, शब्दतन्मा. त्रावृताहायुलहछताद्विकृतास्पर्शतन्मात्रादूपतन्मात्रं जायते । ततो रू. पगुणकं तेजो जायते, तदुभयमपि कारणभूतं रूपर्शतन्मात्रमावृणोति, तदावृतात्तेजः सहकृताद्विकृतादूपतन्मात्राद्रसतन्मा जायते । ततो रसगुणकं जलं जायते, तदुभयमपि स्वकारणं रूपतन्मात्रमावृणोति, तदावृतादम्भः सहछताद्विकृताद्रलतन्मात्राद्न्धतन्मात्रं जायते । ततो गन्धगुणका पृथिवी जायते, तदुभयं कारणभूतं रसतन्मात्रमावृणोति । अन पूर्वक्रमे स्पर्शतन्मात्रादिचतुष्टयस्य स्वस्वविशेषोत्पादने पूर्व पूर्वभूतसाहाय्यकरत्व(१)मुक्तम् । अनन्तरकमे पूर्वतन्मात्रस्योत्तरतन्मा. जोत्पादने स्वस्वविशेष साहाय्यकरत्व(१)मुक्तम् , तस्मान मिथोवि. रोधः, एकैकस्मिन्ननुक्तावपि उभयोरपेक्षितत्वात् । आवरणक्रमे च पूर्वपूर्वतन्मात्रमुत्तरोत्तरतन्मात्रं तद्विशेषं चावृणो. तीति वेदान्तिभिरुतत्वात् । श्रीविष्णुपुराणे "शब्दमानं तथाऽऽकाशं भूतादिः स समावृणोत्" इत्यस्य शब्दतन्मात्रं तथाऽऽकाशं स्थूला. काशं च स भूतादिरावृणोत् । एतेन पूर्वपूर्वतन्मात्रमुत्तरोत्तरतन्मात्र বায় ব্যাকিনি নিমিনি থিক্লাssবাৰাঘাবা: तत्वात् । तस्वयविवरणे तन्मात्रस्यावरणवत् तद्विशेषस्यावरणस्यान भिधानेऽपि तदुपलक्षणम् । अन्यथा तत्र भूतात्तन्मात्रोत्पतिकथनञ्च न सम्भवति । तस्मादुभयमपि स्वीकतर्व्यम् । तत्त्वनिरूपणे तन्मात्रतद्विशेषयोरुभयोरावरणकथनावसरे उभयो. स्तन्त्रेणाभिधानेऽपि विशेषोत्पत्तेः प्राक् तन्मात्रावरणं स्वीकार्यम् । त्वप्रहितबीजस्थाङ्करशक्तिरिवावरणशून्यस्योत्तरकार्यशकिर्नास्तीति प्रागेवोक्तम् । एवंभूतात्तन्मात्रसृष्टिकथनसमये आवरणक्रमस्य वक्तव्य त्वेऽप्यनमिधानमनपेक्षितत्वादिति सङ्कोचेनोत्पत्तिक्रमो(२)ऽभिहितः। श्रीकृष्णपादैरप्येवमेवोक्तम् । एवं भूततन्मात्रोत्पत्तिकम उक्तः । अथ कानि तन्मात्राणीति शङ्कायामाह- तन्मात्राणि भूतानां वक्षमावस्था । (१) साहाय्यकत्वामिति पु. पा । २) उत्पत्यतिकम इति पु. पा. । .

·भाध्योपबृहितम् । . *तन्मात्राणीत्यादि "तस्मिस्ताहिमस्तु तम्मा तन तस्मात्रता अमृता। तन्मात्राध्यविशेषाणि अविशेषास्त तो हि ते ॥ न शान्ता नापि घोरास्ते न बूढाश्चाविशेषिणा(१)। इति शान्तत्वघोरत्वमूढत्वलक्षणविशेषणशून्य शब्हादितन्मात्रगुण- कान्याकाशादिभूतानि तन्मात्राणि । शान्तत्वमनुकूल वेदनीयत्वम् । घोरत्यप्रतिकूलवेदनीयस्वम् । मूढत्वमुदालीनवेदनीयत्वम् । तत्र स्व. भावत एव शान्ते भूमिजले, घोरी लेजोवायू, मूढ आकाशः । मेलनेन सर्वाण्यपि भूतानि शान्तत्वघोरत्वमूढत्ववन्ति । तन्मात्राण्येतच्छान्त. त्वादिविशेषाभावादविशेषाण्युच्यन्ते । तस्मात्तन्मात्राविशेषशब्दो पर्यायो। अभाभियुक्ता यादवप्रकाशादयः, तन्मात्रायविशेषाणीत्यनान्त: रम् । शान्तत्वं घोरत्वं मूढत्वमिति त्रयो विशेषास्त्रैगुण्यात्मानस्तेषाम- नुद्भवात् सूक्ष्ममाकाशमविशेषलक्षणं भवति, तेन शब्दतन्मात्रमुच्यते। एवं सूक्ष्मो वायुः, सूक्ष्मं तेजा, सूक्ष्मा आपः, सूक्ष्मा पृथिवीत्याहुः । एवं त्रिविधाहङ्कारेषु सात्त्विकाहङ्कारादेकादशेन्द्रियाणां तामसाहङ्का- राभूततन्मात्राणामुत्पत्तिक्रम उक्तः। अथ राजसाहङ्कारकार्यमुच्यते- अन्याभ्यामहङ्काराभ्यां स्वकार्यजनने राजसाहङ्का- रःसहकारी भवति । *अन्याभ्यामहङ्काराभ्यामित्यादिना* । साविकतामसाहाराभ्यां स्वकार्योत्पादने बीजाङ्करस्य जलवदग्निज्वलनस्य वायुवद्राजसाहङ्कार- स्सहकारी भवतीत्यर्थः । अस्य सहकारित्वन्नाम "रजः प्रवर्तकं तत्र" इत्युक्तप्रकारेण तन्द्रियहेतोः सत्त्वांशस्य भूतहेतोस्तमोऽशस्य च चल- नस्वभावेन रजला प्रेरकेण प्रवर्तनम् । एवं सात्त्विकतामसाहङ्कारयोः साधारणं सहकारित्वमुक्तवान् । अथ लात्त्विकाहङ्कारस्थासाधारणान् सहकारिविशेषानाह- सात्त्विकाहङ्कारः शब्दतन्मात्रादिपञ्चकं सहकार्या- साद्य श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च सृजति । तानि सहकार्यासाद्य वागादिकम्र्मेन्द्रियाणि पञ्च सृजति । (१) न मूढाच विशेषणा इति पुस्तकस्थः पाठः । - D ·लदिन्य . सहकारि विमा व मान जतीति बदन्ति । জ্জিাঙ্ক ফুস্বালা * । লিঙ্কাঞ্ছা দুলিযথা হল- मये तेषां विषयप्रतिनियमार्थ शब्दतमा सहकार्यासाद्य श्रोत्रं, स्पर्श तन्मा सहकार्यालाय त्वगिन्द्रियं, रूपउन्मानं महकाय्यासाद्य चक्षु, रसतम्मा सहकार्यासाध जिह्वां, गन्ध तन्मात्रं सहकार्यासाध घ्राणे- নিনু র জলহৰি। ই মাক্তিত্ব হুজায় গাজর नेन्द्रियपञ्चकदृष्टयनन्तरं श्रोत्रायशब्दविषयं, स्वग्राह्यस्पर्शविषयं, चक्षुाह्य रूपं प्रवृत्तिहतुं, रसनामारसाश्रयस्य जलस्य निःसारणहेतुं, घ्राणविषयगन्धाश्रयपृथिव्यंशानादेऋजीपोत्सर्जनहेतुं च ज्ञानेन्द्रिय पञ्चकशेषाणि शब्दादिपञ्चकावलम्बीनि कम्मेन्द्रियाणि पञ्च सृजति । तदानीश्च श्रोत्रसहकारेण वावं, त्वक्लाहकारेण पाणि, चक्षुःसहकारेण पावं, जिह्वास हकारेणोपस्थं, घ्राणलहकारेण पायुं च सृष्ट्वा ज्ञानेन्द्रि- याणां कम्र्मेन्द्रियाणां च सहकार्युभयात्मकं मनः सहकारिनिरपेक्ष स्वयमेव सृजतीति तत्त्वविदो वदन्तीत्यर्थः । अयमर्थ श्रीविष्णुपुराणव्याख्यानेऽयमेवेन्द्रियसृष्टिक्रमः वैकारिका- হালু কষ্ট হাদিস্বৰাৱাৰু লন্য স্বাভাবিক্সানথিস্ব सृष्टिः, तस्मादेव तत्सहायाद्वागादिकम्र्मेन्द्रियपञ्च स्यालहायात्तस्मा. मनसः सृष्टिरिति पिल्लैपेङ्गलास्वाराचार्यरुक्तः । अथ स्वोक्तमयोन्द्रियोत्पत्तिकमस्य विरोधिनं पक्षं निरसितुं तमुत्क्षिपति- कोचिदिन्द्रियेषु कानिचिद्भूतकार्याणीति वदन्ति । तच्छास्त्रविरुद्धम्, भूतान्याप्यायकानि । *केचिदित्यादिना । ते च घ्राणादीन्द्रियाणि पृथिव्यादिभू तकार्याणीति स्वीकुर्वन्तो नैयायिकाः । ते ह्यानुमानिका अनु. माननवार्थ साधयन्ति । तत् कालात्ययापदेशेन दूषयति । तदिति* तत् इन्द्रियाणां भूतकार्यत्वाभिधानम् । एतेषामाहङ्कारिकत्वमभिदध- तामितिहासपुराणादीनां विरुद्धमित्यर्थः । नन्विदमनुपपनम् , मोक्षधर्म- "शब्दः श्रोत्रं तथा खादि त्रयमाकाशसम्मवम् । बायो स्पर्शन्तथा चेष्टा त्वक् चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ रूपं चक्षुस्तया व्यक्तिस्त्रितयं तेज उच्यते । रसा क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणास्स्मृताः॥ - ·भाध्योपबृंहितम् । ५३ १ नाणं प्रेमं शरीरं च ते तु भूमिगुणस्मृताः" । इत्युक्तत्वादितिहालादिचिन्द्रियाणां भौतिकत्वकथनाभूतान्ये. तेषां कारणं कुतो न भवन्तीत्याशङ्कायां भूनान्येतेषामापयायकानीत्याह- *भूतानीत्यादिना*। तथा चेतिहासादिधूलस्यन्द्रियाणा भौतिकत्वस्य भूतजन्याप्यायनमात्रनिबन्धनस्वाद इन्द्रियाणाम्भूतान्याप्यायकानि न कारणानीत्यर्थः । आप्यायकत्वन्नाम पोषकत्वम् । अधा हङ्कार इन्द्रियाणां निमित्त कारण, भूतान्युपादानकारणमिति केषाञ्चित्कुदृष्टीनास्मतम् । अहङ्कारस्येन्द्रियाणि प्रति निमित्तत्व मेव भूतानामेवोपादानत्वम, "अन्नमयं हि सोस्य मन, आपोमयः प्राण, सले. जोमयी वाक्” इति श्रुतेरिति केचिदाहुः । तदयुक्तम् , अहङ्कारस्यैघो. पादानत्वेऽपि भूतानामाप्यायकत्वेनापि तथानि शोपपत्तरिति विष्णु. पुराणव्याख्याने आशङ्ख्य निराकृत, तदपी(१)न्द्रियेषु कानिचिदित्यार. भ्यैतदुक्तक्रमेण प्रतिक्षिप्तं तदा । तच्छानविरुद्धमिति, "एकादशं मन- श्चात्र देवा वैकारिकास्स्मृता" इत्यादिभिरेषां सात्त्विकाहङ्कारकार्यत्व. मभिदधद्भिः पुराणादिभिर्विरुद्धमित्यर्थः । पुराणाधपेक्षयान्नमयं हि सोम्य मन इत्यादिश्रुतेः प्राबल्येऽपि इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृं: हयेदियुक्तत्त्वादुपबृंहणानुकूल्येन तस्यार्थो वर्णनीय इति भावः। ननु त पबृंहणेष्वपि भौतिकस्वाभिधानादेतेषां भूतानि 'कारणानि इति ज्ञायन्त इति बेन, भूतान्याप्यायकानीति निर्वाहा । ब्राणादी. नामिन्द्रियाणां पृथिव्यादिभूतकृतमाप्यायनं श्रुतिस्मृतिषु प्रसिद्धम् । "अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक्' "श्रोत्रं नमो ब्राणमुक्तं पृधिव्या" इत्यारभ्य “वाबालकं स्पर्शनमामनन्ति, नमः श्रोत्रं च तन्मयम्" इत्यादिष्विदं श्रुतप्राकाशिकाकारैरभिहितम्। एवमिन्द्रियाणां भूतानि सदाप्यायकानीति मोक्षधर्मे भृगुभारद्वाज संवादे "आप्यायन्ते च ते नित्यं तवस्थै स्तु पञ्चभिः” इति सुब्यक्त मुक्तम् । तस्माद्भूतानीन्द्रियाणामाण्यायकानि न तु कारणनीति सिद्धम् । एवम्महदादिपदार्थानामुत्पत्तिक्रमोऽभिहितः । एतैरीश्वरस्याण्ड. सुष्ट्यादिप्रकारमाह- एतेषाम्मेलनं विना कार्यकरत्वाभावात् यथा कश्चिन्मृदं जलं च मेलयित्वक द्रव्यकृत्वा (१)तदापति पृ. पा.। शर्करा ·भित्तिङ्करोति, वाथेश्वर एतत्स मेलपित्वा तैरकमण्ड सृजति। *एतेषामित्यादिना*। *एतेषाम्मेलनं विना कार्यकरत्वाभावादिति* "नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते लंहति विना । नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्या कृत्स्नश:"॥ इत्युक्तप्रकारेण शान्तत्वघोरत्वमूढत्वादिभि नाशक्तियुक्तानां पृथ. भूतानां महदादिपदार्थानां परस्पर सङ्गतिमप्राप्याण्डरूपकार्योत्पादन. सामर्थ्याभावादित्यर्थः । दमित्यादिभित्तिं करोतीत्यन्तस्य पृथवी. र्याणि पृथस्थितानि मृरिलकतासलिलानि मिथो मेलयित्वा तत्समु. दायात्मकन्द्रव्यं कृत्वा तेन भित्तिरूपमेककार्य रचयतीत्यर्थः। *ईश्वर एतत्सर्वमित्यादि । जगत्स्रष्टेश्वरः। "लमेत्यान्योऽन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः । एकसङ्घातलक्षाश्च सम्प्राप्यैकमशेषतः॥ महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते" । इत्युक्तप्रकारेणैतत्सर्वमन्योऽन्यलङ्गतकृत्वा एतैरण्डसृष्टिङ्करोती- त्यर्थः । एतहण्डस्यान्तर्महदादिकार्याणां सर्वेषां दर्शनात् महदादिपदा. र्थान्सर्वानेकीकृत्य सृष्टिमकरोदिति सुव्यक्तम् । अत एव "भूतेभ्योऽण्डं महाबु बृहत्तदुदकेशयम्" इति भूतेभ्योऽण्डमुत्पन्नमुदके तिष्ठतीती. दमुपलक्षणम्। "अप एव समजादौ तासु वीर्यमवासृजत् (१)। तदण्डमभवमिं सहस्रांशुसमप्रभम्" ॥ इत्यद्भयोऽण्डमुत्पन्नमिति भगवता मनुनोक्तम् । तदप्युपलक्षणम् । पूर्व भूतान्तरसंसृष्टादन्तर्गतपृथिवीभागाजलादण्डमुत्पन्नं तत्रैव तिष्ठ. तीति भाषः। एवमण्डसृष्टिक्रममुकातेषां बाह्यभूतानामान्तराकाशादिरूपेण परि. णामानन्तरं तैौकविभागं कर्तुं तत्र लोकेषु देवादिजीवविभागंच कर्तुमे. तस्याण्डस्यान्तबद्धात्मसमष्टिरूपस्य ब्राह्मणः सृष्टिमाह- तत्र चतुर्मुखं सृजति । अण्डमण्डकारणानि च स्वयमेव सृजति । अण्डान्तगर्तवस्तूनि चेतनान्तर्यामी - सन् सृजति। (१) बीजमपासृजदिति पाठान्तरम् ।

·भाष्योपहितम् । 5 *तत्यादिना । चतुर्मुखस्य बद्धात्मसमष्टित्वं नामैतस्मिन्नण्डेऽ. पेक्षितानां कर्मवश्यचेतनानामेतच्छरीरादुत्पत्तिः । एवं चतुर्मुखसृष्टिः । अनन्तरसृष्टीः सर्वाः सद्वारिकाः कर्तुं किल तदेव दर्शयितुं समष्टिसृष्टी व्यष्टिसृष्टौ च सर्वेश्वरेण क्रियमाणं क्रममाह-*अण्डपित्यादिना* । महदादिसमुदायकार्यमण्डम् । तत्कारणानि महदादिपदार्थाश्च सत्यल. ङ्कल्पस्य स्वस्थाम्यवाहतसङ्कल्पेन सृजतीत्यर्थः ॥ "लोऽभिध्याय शरीरास्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् (१) ॥ तदण्डमभवद्धैम सहस्रांशुसमप्रभम् । इत्यादि । चतुर्मुखादिचेतनानां हृदये स्थित्वा "सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिनिमपोहनञ्च' इति सङ्कल्पचानादीनुत्पाद्याण्डान्तवर्तिनः सकलपदार्थान् सृजतीत्यर्थः । "यत्किञ्चित्सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै विज । तस्य सृज्यस्य सम्भूतौ तत्सर्व वै हरेस्तनुः ॥ इतीश्वरः सकलकर्तृशरीरकः सकलकार्याणि सृजतीत्युक्तम् । एता. वता ईश्वर एतत्सर्वम्मेलयित्वा तैरेकमण्डं सृजतीति सर्वेश्वरो महदा. दीपदाथैम्मिश्रितैरण्डसृष्टि करोतीत्येतावदुक्तम् । अथाण्डबहुत्वं तस्य क्रमं तच्च सर्वेश्वरस्येष्टविनियोगाईमित्यर्थ तस्य परिणाम(२)प्रकारवाह- अण्डानि चानेकानि चतुर्दशलोकयुक्तान्युत्तरोत्तरं दशगुणैरावरणैः सप्तभिरावृतानीश्वरस्थ क्रीडाकन्दुक- स्थानीयानि जल बुद्बुदवदेककाले सृष्टानि । *अण्डानि चेत्यादि । *अण्डानि चानेकानीति* "अण्डानान्तु सहस्राणां सहस्त्राण्ययुतानि च । ईशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च" ॥ इत्यादि । *चतुर्दशलोकयुक्तानीति । चतुर्दशलोकाश्चाप्यण्ड(३) कपाल स्योपरि अशीतिलक्षयोजनोच्छ्रायवन्तः। गादकस्योपरि "सप्ततिस्तु सहस्राणि द्विजोच्छ्रायोऽपि कथ्यते । (१) वाजमपासृजदिति पाठान्तरम् । (२) इत्यर्थः ॥ तस्यपरिणामेति पुस्तकस्थः पाठः । ३) लोकांचाथोऽण्डेति पु. पा० । - ·तस्वयम् . .. दशसाहस्रमेकैकं पातालम्मुनिसत्तम ॥ अतलं वितलं चैव नितलं च गभस्तिमत् । महाँश्च सुतलं चाग्रथ(१)पातालं चैव सप्तमः । इत्युक्तप्रकारेण प्रत्येकं दशसहस्रयोजनोच्छ्रायवन्तो दैत्यदानव पनगसुपर्णादिनिवासदेशाः। "शुक्लकृष्णारुणाः पीता शर्कराः शैलकाञ्चनाः । भूमयो यत्र मैत्रेय वरप्रासाद(२)शोभिता इत्युक्तप्रकारेण शुक्ल कृष्णारुणपीतवालुकामयाः शैलकाञ्चनमय. स्थलविशेषयुक्ता विलक्षणलौधालङ्घताः स्वर्गादिभ्योऽपि निरतिश यभोग्या: "अतलं वितलं गभस्तिमत्" इत्यभिधीयमानातलातलमहा तलसुतलपातालाभिधाधोलोकाः सप्त। तदुपरि नवसहस्रयोजनविशाल स्सप्तद्वीपपर्वतसागरविशिष्टः पादचारिभिर्मनुष्यादिभिर्व्यवस्थितः(३) पद्माकारो भूलोकः। भूलोकस्योपर्यादित्यस्याधस्ताल्लक्षयोजनोच्छ्रायो गन्धर्वादिभिरधिष्ठितो देशो भुक्र्लोकः।आदित्यस्योपरि ध्रुवस्याधस्ताच. तुर्दशलक्षयोजनोच्छायः साधिकारै ग्रहनक्षत्रादिमिरधिष्ठितो देशस्व. लोकः। ध्रुवस्योपरिकोटियोजनोच्छ्रायो "विनिवृत्ताधिकारास्तु मह लौकनिवासिन' इत्युकप्रकारेण निवृत्ताधिकारैरधिकारापेक्षावद्भिरि. न्द्रादिभिरधिष्ठितो देशो महर्लोकः । तदुपरि कोटिद्वययोजनोच्छ्रायो ब्रह्मपुत्रैः खनकादिभिः परमयोगिभिरधिष्ठितो देशो जनलोकः । तदु- पर्यष्टकोटियोजनोउछायो वैराजाख्यैः प्रजापतिभिरधिष्ठितो देशस्तपो. लोकः। तपोलोकोपर्यऽष्टचत्वारिंशत्कोटियोजनोच्छ्रायः । "तेषामेषां केचन ब्रह्मलोका रुद्रस्यान्ये सन्ति तत्रैव लोकाः। विष्णोरन्ये सन्ति लोकाविशालास्तांस्ताललोकांस्तानुपास्य व्रजन्ति । इत्युक्तप्रकारेण ब्रह्मविष्णुशिवानुपास्य प्राप्तैरधिष्ठितो देशस्लत्यः लोकः एवमूर्द्धबाधाकटाहयोरन्तराऽष्टषष्टिकोटियोजनोच्छायः पश्चा. शत्कोटियोजनोण्डोच्छ्राय इत्यपि वदन्ति । तत्र "सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्यः स्युः पञ्चविंशतिः" इतिशुक. वचनप्रकारेण सूर्यस्योपरि पञ्चविंशतिकोटियोजनान्यधस्तात्पञ्चविंशः तिकोटियोजनानि च भवन्ति । एवम्भूतैश्चतुई शमि वनैर्युतानि उत्तः रोत्तरं दशगुणैरावरणैरसप्तभिरावृतानीति, पूर्वोक्ताश्चतुईशलोकांश्च । (१) चाप्रया-इति पु. पा० । (२)प्रसादेति पु. पा.। (३) व्यवसित इति पु. पा, । वस्तुतस्तु, अधिष्ठित इत्येव पाठो उपभ्रष्टो जातः ।

·भाष्पोपबृंहितम् । ५७ “নে ভাল নাঙুখথা। कपित्थस्य यथा बीज लर्वतो वै समावृतम् ॥ इत्युक्तप्रकारेणान्ताकपित्थबीजादीनि कपित्थवश्यथा सर्वत आ. वृणोति । तथा "कोटियोजनमानस्तु कटाहः संव्यवस्थि" इति कोटि- योजनप्रमाणवत्त या शैवोकाण्डकटाह आवृणोति । साण्डकटाहश्चेर मण्डं "दशोत्तरेण परसा मैत्रेयाण्डं च तद्धृतम्" इत्युक्तप्रकारेण स्व. स्माइशगुणविस्तारयुक्तेन जलतत्वेनावृतं भवति । "पक्षाशत्कोटिविस्तीर्णा सेय मु िमहामुने । सहवाण्डकटान सहीपाधिमहीधरा" इति साण्डकटाहमण्डं पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णमित्याहु।। भूमण्डलन्तु शतकोटिविस्तारं साण्ड कटाहमितिवराहपुराणोक्त. स्वात् । एवं स्कन्दपुराणे शिवरहस्ये विस्तरेणोक्तत्वाच मेहं परितः (१)पञ्चाशाकोटिविस्तारं स्वीकृत्य भूमि शतकोटिविस्तारामाहुः । अत्र यां काञ्चन मर्यादामालम्ब्य ततो दशगुणेन जलतत्वेनावृतमिति केचिदाहुः। एवं दशोत्तरं तेजस्तत्वं जलतत्वमावृणोति । तथाविधं घायुतत्वमा वृणोति । वायुमाकाशमावृणोति । आकाशमहङ्कारम् आवृणोति ।अहङ्कार. म्महत्तस्वमावृणोति। तच्च महत्तत्वमव्यक्तमावृणोति । ननु तदनन्तरमः संख्यातप्रमाणमिति अपरिमितप्रमाणश्याव्यक्तस्थावरणत्वप्रयुक्त दशो. सरस्वमनुपपन्नमिति चेन्न, सहस्त्रे दशवदपरिमितसंख्यायां तस्यापि सत्वेनोपपत्तः। "वारिधन्ह्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः । वृतं दशगुणैरण्डम्भूतादिमहता तथा । अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मन् तैः सर्वैस्लहितो महान् । एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम् ॥ इत्युक्तप्रकारेण दशोत्तरैः लतावरणैरावृतानीत्यर्थः । ईश्वरस्य क्रीडाकन्दुस्थानीयानीति, क्रीडापरक्य बालस्य क्रीडा नकानीव लीलारलमनुबुभूषो(२)रीश्वरस्य लीलोपकरणानीत्यर्थः । "हरे विहरसि क्रीडां कन्दुकै(३)रिव जन्तुभिः" इति "मोदते भगवान् (१) मेरोः परित इति पु. पा. । (२) लीलारसानुबुभूषोरिति पु. पा. । (३) कन्तुकैरिति पाठोऽत्र प्रतीके पुस्तकेऽस्मिन् पूर्वमागतः ।

·त त्रयम् । भूतैर्बाल क्रीडमहरिब इत्ति चोकप्रकारेणेवरविभूतिः सर्या लीलो. पकरणं खलु। जलधुवुश्वदेककाले सृष्टानीति, ईश्वरेणाण्डसृष्टिलमये क्रमेणेकै- कपरिणामं विना "न क्रमेण विवृद्धं तज्जलबुबुदवसमम्" इत्युक्तप्रका. रेण जलबुद्धदषदेकस्मिन्नेव काले उत्पन्नानीत्यर्थः । अनेकाने जलबुद् बुदानि यथैककाले उत्पद्यन्ते । तथैककालेन सृज्यन्त इत्युक्तप्रकारेण सकलान्यण्डान्येककाले उत्पद्यन्ते इति भावः। एवमण्डानामानन्स्य. म्मिथस्तुल्यस्वोक्तम्। अथ पञ्चानाम्भूतानाम्प्रत्येक विनियोग दर्शयति- भूतेष्वाकाशोऽवकाशहेतुः । वायुर्वहनादिहेतुः । तेजा पचनादिहेतुः। जलं सेचनपिण्डीकरणादिहेतुः। पृथिवी धारणादिहेतुरिति बदन्ति । *भूतस्वित्यादिना लकलपदार्थानां स्थितिगमनार्थमधकाशप्र. दाले आकाशस्य(१)विनियोगः। "अस्य देहस्य वियत लाच लोयमेव च। शब्द:श्रोत्रं बलं ब्रह्मन् सुषिरत्वं विविक्तता ॥ इत्यनेकविनियोगलत्वेऽपि अस्यैकल्याभिधानमेतत्प्राधान्यद्योत. नार्थम् । इदमन्येषामुपलक्षणम् । *वायुरिति* बहनादीत्यत्रादिपदेन व्यूहनचेष्टादयो गृह्यन्ते । इदश्च "वायोः स्पर्शन्द्रियं चैव कार्कश्य स्पर्शमेव च । व्यूहनं वहनं देहः स्वीकरोति सदुत्तम' ॥ इत्युक्तम् । *तेज इति पचनं पाकः। आदिशब्देनौण्यप्रकाशादय उच्यन्ते । इदञ्च-"अनेरोषण्यं प्रकाशत्वं रूपेन्द्रियममर्षणम् । सन्तापशौर्यतैक्ष्ण्यानि वर्ण पचनशक्तिताम् ॥ आदत्ते सहसा देहः लाहमञ्च द्विजर्षभ" । इति कथितम् । *जलमिति * ! सेचनपिण्डीकरणादीत्यादिना शैत्यमाईवादय उ. च्यन्ते । इद- "अभ्यः शैत्यं समादत्ते स्निग्धत्वं रसनेन्द्रियम् । प्रसादं माईवं पिण्डीकरणं क्लेदनं च वै" ॥ *पृथिवीति । धारणादीत्यादिपदेन मूर्तिमत्वगुरुत्वादय उच्यन्ते। (१) प्रदानामाकाशस्येति पु. पा. । 5 ·माध्योपहितम् । १९ "भूमेर्गन्धगुणं प्राणं गरिमाणन्तु धारणम् । मूर्तिमत्त्वं सहिष्णुल्क स्वीकरोति यथातथम् ॥ इतीदमपि व्याहृतम् । *वदन्तीति * 'तत्त्वविई' इत्यादि। अथै कादशेन्द्रियाणामपि वृत्तिभेदमाह- श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियाणाम्पश्चानां शब्दादिविषयपञ्च. कग्रहणं कृत्यम्। वागादिकम्र्मेन्द्रियाणाम्पचानां विसर्गः शिल्पगत्युक्तयः कृत्यम् । मन एतेषां सर्वेषां समानम् । *श्रोत्रादीत्यादिना * ! श्रोनस शग्रहणं, स्वगिन्द्रियस्य स्पर्शन. हणं, चक्षुषो रूप ग्रहणं, घामय गन्धग्रहण कृत्यमित्या ! " स्वचक्षुर्मालिका जिला श्रोत्रमन तु पञ्चजम् । शब्दादीनामवाप्त्यर्थ बुद्धियुकानि वै द्विज" इति । अत्र श्लोके इन्द्रियाणां व्युत्क्रमेणोपादानातत्तदिन्द्रियविषयो न्याये. नैव निश्चयः ।(१)ज्ञानेन्द्रियाणां शब्दादिग्रहणं कृत्यमित्येतावदेवोच्यते । *धागादीति* । विसर्गेति व्युत्क्रमेणाभिधानं वाक्यस्वारस्याय । अनेन वाच उक्तिः, पाणेः शिलपम्, पादस्थ गतिः, उपस्थपाययो(२)र्जलमल. विसर्गश्च कृत्यमित्युक्तम् । "पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पञ्चमी। विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषाञ्च कथ्यते ॥ इत्यादि। * मन इत्यादि* ज्ञानेन्द्रियाणां स्वस्वविषयग्रहण लमये कम्र्मेन्द्रि. याणां स्वश्वकर्मकरण लमये, मनासहकारस्यापेक्षितत्वादुभयात्मक म्मन पसेषां सर्वेषां साधारणमित्यर्थः। शानेन्द्रियाणां विषयतयाऽभिहिताः शब्दादयः पञ्चानामाकाशादि. भूतानाम्प्रतिनियतगुणा इत्याह- आकाशादिभूतानां शब्दादयो गुणाः। *आकाशादीत्यादिना* आकाशगुणः शब्दः, वायुगुणः स्पर्श, अग्निगुणो रूपं, जलगुणो रसा, भूमिगुणो गन्ध इत्यर्थः । एवं प्रतिनियतगुणानां भूतानां गुणविनिमये हेतुमाह- गुणविनिमयः पश्चीकरणेन । (१) निश्चय इति पु. पा. । (२) उपस्थपायोरिति पु. पा. ।

·तवयम् *गुणविनिमय इत्यादिना गुणविनिमयः एकस्मिन्भूते भूतान्तर गुणानां प्रतीतिर्यथा ज्ञायते, तथा भूतेषु गुणानां समावेशः श्रुतप्रका. शिकाकारैः शुक्रपक्षीये "तेजोवारिमृदा यथा विनिमय इत्यस्य" विनि. मयः परस्परसम्मिश्रीकरणमित्युक्तम् । अत्रापि परस्परसम्मिश्रीकरणमेव विनिमयशब्दार्थः । तमें भूतानामन्ययोऽन्यलासिमीकरणमुक्तम् । अत्र गुणानामन्योऽन्यं सम्मिश्रीकरणं नाम न भूतस्य भूतान्तरेणा मिश्रीक रणवत् गुणस्य गुणान्तरेण मिश्रीकरणम् , किन्लेकगुणस्थान्यत्र गमने न सर्वगुणानां सर्वत्र समावेशः। अथवा, विनिमयो नामकस्य दानेनान्य स्यावानम् । स्वगुणं भूतान्तरस्य दवा तद्गुणस्य स्वेन भजनामिति । अ. मेम स्वगुणस्यान्यत्रावस्थानमन्यगुणस्य स्वस्मिन्नवस्थानं चोक्तम् । गुण. विनिमयः पञ्चीकरणेनेत्यस्यायमाशयःगुणत्वेनाश्रयादन्यत्र वृक्षरभावाद् द्रव्यस्य सम्मिश्रीकरणमेव गुणमिश्रीकरणहेतुरिति । पञ्चीकरणं नाम- "एवं जातेषु भूतानि प्रत्येकन्तु द्विधा ततः। चतुर्दा भिन्नमेकैकमर्द्धमर्द्धन्तथा स्थितम् ॥ व्योमोर्द्धभागाश्चत्वारो वायुतेजः पयोभुषाम् । अर्द्धानि यानि बायोस्तु व्योमतेजःपयोभुवाम् ॥ इत्यादिपुराणवचनोक्तप्रकारेणाकाशादिभूतानि पञ्च(१)प्रत्येकं द्विधा कृत्वा तत्रैकं चतुर्दा कृत्वा तान् भागान भूतान्तरेषु चतुर्वविभक्ता षु मेलयित्वा सर्वभूतेषु सर्वेषां मेलनकरणम् । एवम्पञ्चीकृतानामप्यवि भक्का प्राधान्यानाकाशादिव्यपदेशविरोधः । आकाशे नैल्यप्रतीतिरपि तेनैव । * आकाश इत्यादि* अतिसूक्ष्मतया चक्षुरविषयस्याकाशस्य चक्षु. विषयत्वञ्च "यकृष्णन्तत्पृथिवीति पृथिवीरूपत्वेनाभिहितकृष्णस्वप्रा युक्तं पञ्चीकरणेनेत्यर्थः । अनेन त्रिवृत्करणाभिधानानन्तरं श्रुतिरेव "यदग्ने रोहितं रूपं तेजलस्तदूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्येत्यग्नौ निरूपत्वं यथाऽदर्शयत् , तथाऽयमपि पश्चीकरणाभिधानानन्तरं तत्तेभ्यः सर्वेभ्यो ऽतिसूक्ष्म आकाशे भूतेऽदर्शयत् । एवं श्रीभाष्ये- "यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तदपामपि । रूपं शुक्लं पृथिव्याश्चेत्यग्नेरेव त्रिरूपता ॥ श्रुत्यैव दर्शिता, तस्मात्सर्वे सर्वत्र सङ्गताः । इति भाष्यकारैरुक्तम्। . - (१) पश्च चेति पु. पा.

·भाष्योपबृंहितम् । ननु च्छान्दोग्ये पञ्जीकरणमनुक्त्वा त्रिवृत्करणं किमित्युक्तमिति चेन्न, तन्त्र तेजोवन्नानां त्रयाणामुत्पत्तिक्रम एवोक्तः। श्रुत्यन्त रोक्का आकाशवायो:(१)अव्यक्तमहदहङ्कारादीनां बोत्पत्तिों का, तत्र तेजोब. অথন যথা সাহায্য চক্ষু ? স্ব স্ব মিৰ তাৰ যন্ত্ৰী करणस्योपलक्षणम् । एवम्पञ्चीक रणेन सर्वेषां भूतानां परस्परं मिश्रि तत्वाच्छन्दादिगुणपञ्चकमपि सर्वेषु भूतेषु विद्यत इति गुणविनि मयहेतुरुक्तः। अथाकाशादिषु पूर्वपूर्वापेक्षयोतरोत्तरतत्वानां गुणाधिक्यस्य भूलमाह- पूर्वपूर्वतनमा नमात्रसहितैरेवोत्तरोत्तरतन्मात्रैः स्वस्व गु. णोत्पादनादू(२)गुणाधिक्य जायत इत्यपि बदन्ति । *पूर्वपूर्वेत्यादिना*। शब्दतन्मात्रेणावृतं स्पर्शतन्मात्रं स्वविशेषं वायुमुत्पादयत्यतो वायोः शब्दस्पर्शी गुणौ । एवं शब्दतन्मात्रेणावृतेन स्पर्शतन्मात्रेणावृ. तेन रूपतन्मात्रेणोभाभ्यां युक्तेन स्वविशेषस्य तेजस उत्पादनात् तस्य शब्दस्पर्शरूपाणि गुणाः । एवम्पूर्वतन्मात्रद्वयविशिष्टरूपतन्मात्रावृतेन तैत्रिभिर्युक्तेन रसतन्मात्रेण स्वविशेषस्य जलस्योत्पादनात् तस्य शब्दस्पर्शरूपरसाश्वत्वारो गुणाः । पूर्वपूर्वतन्मात्रयविशिष्टेन रसत. मात्रेणावृतेन गन्धतन्मात्रेण स्वविशेषस्य पृथिव्या उत्पादनात् तस्याः शब्दादिपञ्चगुणा भवन्तीत्यर्थः । अनेनैकैकगुणाश्रयाणामाकाशादिभूतानां यथा गुणविनिमयः पञ्ची. करणप्रयुक्तस्तथोत्तरोत्तरभूतेषु गुणाधिक्यं स्वस्वतन्मात्रस्य विद्यमा. नावरणप्रयुक्तमित्युक्तम् । इत्यपि वदन्ति, इत्यपिना समुचिनोति।वदन्ती. स्यस्य तत्त्वविद इत्यादि। "आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्र समाविशत् । रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्श गुणावुभौ ॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसमा समाविशत् । तस्माचतुर्गुणा ह्यापो विशेषाश्चेन्द्रियग्रहाः" ॥ इत्यादि । उद्देशक्रमेण शुद्धसत्वमिश्रसत्वयोः स्वरूपादिकं विशदमुक्तवान् । (१) आकाशवायोरिति पु. पा.। (२) स्वविषोत्पादनादिति पु. पा.।

·স্ব ত্ব অহঙ্কুলাঙ্কাজাখস্নাই- सत्व शुन्यकालः । अयश्च प्रकृतिप्राकृतानाम्परिणा- महेतु: कलाकाष्ठादिरूपेण परिणतो नित्य ईश्वरस्य क्रीडापरिकरः शरीरच। *लयशम्यमित्यादि* सत्वगुणो रजस्तमसोरुपलक्षणम् । तथा च सत्वशुन्यामिति, सत्त्वादिगुणत्रयशन्यमित्यर्थः। अन्पेन केवलस स्वाद्गुणत्रयाश्रयादचिद्वयादिदं व्यावृत्तवरूप(१)मित्युक्तम् । अस्य प्रकारा: के इत्याकालायामाह-*अयोलि* । प्रकृतिप्राकृतानां परिणा- महेतुरिति । प्रकृतिरव्यक्तम् । प्राकृतानि व्यक्तानि । कालस्यैतत्प्रकृति प्राकृतानां परिणामहेतुत्वमेतान्, स्वसङ्कल्पादिना परिणमयता(२) सर्वेश्वरेण कालस्यावस्थाविशेषानपेक्ष्य तत्तत्काल आगतेतन्निर्वहणा. त्, एतेषाम्परिणामे कालस्यावश्यापेक्षितत्वात् । "प्रकृति पुरुषं चैव प्रविश्यात्मेच्छया हरि। क्षोभयामास समाते सर्गकाले व्ययाव्ययौ"॥ 'काले शलति योग्यतां चिदचितोरन्योऽन्यामालिङ्गतो भूताहतिबुद्धिपञ्चकरणीस्वान्तप्रवृत्तीन्द्रियैः ॥ "अण्डानावरणैः सहस्रमकरोत्"इत्युक्तप्रकारेण जगत्सृष्टिकरणस. मये तत्कालागमनं प्रतीक्ष्य सृजति खलु। इदं स्थित्यादेरपि तुल्यम् । एण्डुगलप्राधान्येन सर्वेश्वरेण सृष्टयादिसकलव्यापारकरणादत्र विभूती सर्व पदार्थाः काल छतपरिणामा भवन्ति । एतेषाम्परिणामानां काल. स्य हेतुत्वमेतदन्वयव्यतिरेकाभ्यां लौकिकपदार्थषु द्रष्टव्यम् । तस्मात्का. लस्य प्रकृतिप्राकृतपरिणामहेतुत्वमागमप्रत्यक्षाभ्यां सिद्धम् । अथ पूर्वोकोपयोगितत्परिणामविशेष उच्यते । कलाकाष्ठादिक पेण परिणत इति । "काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम। काष्ठात्रिंशत् कला, त्रिंशत्कला मौहूर्तिकोऽवधिः(३) ॥ तावसंख्यैरहोरात्रं मुहूर्मानुषं स्मृतम् । अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः ॥ तैः षड्भिरयनं, वर्ष वेऽयने दक्षिणोत्तरे । अयनं दक्षिणं रात्रिदेवानामुत्तरं विधा । (१) व्यावृत्तं स्वरूपमिति पु. पा. । (२) परिणामयतेति पु. पा. । (३) विधिरति पु. पा.।

·भाष्योपबृहितम् । ६. दिव्यधर्षलहौस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युग, द्वादशभिस्तद्विभाग निबोध ॥ चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेवाहुः पुराविदः ॥ तत्प्रमाणैः शतम्लल्या पूर्वा तत्र विधीयते । सन्ध्यांशकस्तनुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः॥ सध्या सन्ध्यांशयोरन्तयः कालो मुनिसत्तम । युगाख्यरस च विज्ञेयः कृतप्रेतादिशितः" || इत्यारभ्या "एवन्तु ब्रह्मणो वर्षमेचं वर्षशतन्तु तत् ! शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः ॥ इत्यन्तेन कालज्य परिणामविशेषा भगवता श्रीपाशरेण कथिताः। अमुमर्थ मध्यवीथीभट्टार्यः पञ्चदश निमेषाः काष्ठा, त्रिंशस्काष्ठाः कला, त्रिंशत्कला मुहूर्त, मुहूर्तानि त्रिंशदिवसा, त्रिशदिवसाः पक्षद्वय रूपो मासः, द्वौ मासावृतुः, त्रयो हि ऋतवोऽयनम, द्वे अपने संव. त्सरः । एवं मानुषसंवत्सराः षष्टयधिकत्रिशतसंख्याका एको देवसव सरः, द्वादश सहस्राणि देवसंवत्सराश्चतुर्युगम् । तत्र कृतयुगं चत्वारि सहस्राणि, त्रेतायुगं त्रीणि सहस्राणि, द्वापरयुग हे सहस्रे, कलियुग मेकं सहस्रम् । कृतयुगस्य पूर्वसन्ध्या चत्वारि शतानि, अपरसन्ध्या चत्वारि शतानि, त्रेतायुगस्य पूर्वसन्ध्या त्रीणि शतानि, त्रीणि शतानि, द्वापरस्य पूर्वसन्ध्या द्वे शते, अपरसन्ध्या वे शते, कलियुगस्य पूर्वसन्ध्या शतम् , अपरसध्या शतम् । एवं किञ्चिदधिः कान्येकसप्ततिचतुर्युगानि मन्वन्तरम् । एवं चतुर्दशमन्वन्तराणि चतुर्युगसहस्रं ब्रह्मणो दिनम् (१) रात्रिरप्येतत्समानव । एवमहोरात्र. माससंवत्सरक्रमेण शतान्तपरिगणित संवत्लरा ब्रह्मणआयुः, तस्यायुषः परमित्यपि नामेति सुव्यक्तमवोचत् । एकालस्य कलाकाष्ठादिपरि . अपरसन्ध्या णामप्रकार उक्तः । *नित्य इति । अत्र नित्यत्वम् "अनादिर्भगवान् कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते" इत्युक्तप्रकारेणाद्यन्तरहितत्वम् । *ईश्वरस्य क्रीडापरि. कर* इति । निखिलजगदुदयविभवलयलीलस्य सर्वेश्वरस्य स ली(२) लोपकरणमित्यर्थः । प्रकृति पुरुषकालास्त्रयोऽपि लीलोपकरणानि । (३) (१) दिवेति पु. पा.. (२) तल्लीलेति पु. पा.। ३) उपकरणा इति पुंलिङ्गपाठ: पुस्तके ऽस्ति ।

·স্ব স্ত্র तत्र प्रकृतिपुरुषौ दृष्ट्यादीनां कर्मीभूय लीलोपकरणे भवतः । अयं सहकारित्वन लीलोपकरणं भवति, ईश्वरेण सृष्ट्यादिनिर्वाहसमये सत्य सङ्कलपन स्वेन कृतस्य कालनियमस्यानुसारेण तत्तकालागमनं प्रतीक्ष्य निर्वहणात् । अयञ्च निमेष काठादिरूपेण्ड परिणामात सृष्टिवि. षयो ऽपि भवति । तथा चैवं प्रकारेणेश्वरस्य क्रीडापरिकरो भवति । क्रीडापरिकरस्वाभिधानात् कालकतपरिणाम तथामिहितायां लीला. विभूतावस्य विनियोगः । “न कालस्तत्र प्रभुः" इत्युक्तायां भोगवि भूतावेतदपेक्षा नास्तीत्युक्तम् । अथैवम्भूतस्य काल तस्वस्येश्वरस्थास्थावसद्ध विशेषणत्वमाह-- शरीरमिति* "परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं विज। ध्यक्ताव्यक्त तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परः॥ प्रधानपुरुषव्यक्तकालास्तु(१)प्रविभागशः । रूपाणि स्थितिमन्तव्यक्तिलद्भावहेतवः ॥ "विष्णोः स्वरूपात्परतोहिते हे रूपे प्रधान पुरुषश्च विप्र । तस्यैव ते ऽन्येन मिथोवियुक्त रूपान्तरं तद् छिजकाल संशम्" ॥ इत्यादि प्रमाणं केनचिचेतनेन कस्यचिद्रव्यस्थ विद्यमानः पृथक सियनहींधाराधेयभावो नियन्तृनियाग्यभावः शेषशेषिभावश्च प्रत्येक शरीरलक्षणम्भवति । तथा च कालसंशकाचिद्रव्यस्येश्वरेण सम्बन्ध अयस्यापि सत्वादयं तस्य शरीरमिति भावः । एवम्प्रकृत्यादिसहका. रिणः कालस्येश्वरशरीरस्वाभिधानात् सहकारि कारणं चेश्वर एवेत्युः केन विरोधः। एवं सत्त्वशून्यमयमिति तत्कार्य तदुपयोगिपरिणामं तद. नादिनिधनत्वम् ईश्वरीय कार्यविशेषपरिकरत्वं तस्य तच्छरित्वञ्चोक्तम्। त्रिविधाचिनिरूपणसमये तद्भोगोपकरणत्वरूपगौरवण शुद्धसत्यम् प्रथममवोचत । अथ तस्य लीलायाः प्रधानोपकरणं प्रधानशब्दवाच्यं मिश्रसस्वमवदत् । अनन्तरं प्रधानपरिणामसहकारितथा लीलोपक रणं सत्वशुन्यमवदत् । एवमचित्त्रयनिरूपणावसरे प्रकृतिप्राकृतानां परिणामहतुरितिका लस्येव पृर्वाचिद्वयस्य विनियोगो नोक्तस्तमिदानीमाह- अन्यौ द्वावचित्पदार्थावीश्वरस्यात्मनश्च भोग्य मो. गोपकरणभोगस्थानानि भवन्ति । (१) कालस्तु-इति पु. पा, ।

·- भाध्योपबुदितम् । ॐ अन्यौ बावित्यादिना । ईश्वरस्यात्मनश्चति, चेतनाः खत्वचेत. नस्य भोक्तारा । चेतना ईश्वर आत्मानश्च, तस्मादुभयो ग्यादीनीति भावः । आत्मन इत्येकवचनं जात्यभिप्रायेण त्रिविधचेतनानपिवदति । एवमुभयोरचितोरुभयोर्नोग्यत्वेऽपि केवलभगवदिच्छया तद्भोगार्थ परि णतत्वात् अनवरतापरोक्षितस्वपरस्वरूपेषु मुक्तेषु तन्मिथुनभोगैका. स्तत्वं विनाऽहं ममेति स्थितानाम भावात् शुद्धसत्वस्थ विनियोगे ईश्व. प्रधानाचेतनकानुगुणभगवत्सङ्कल्पन परिणतत्वाचेतनानां सर्वेषां देवादिशरीरेश्वबुद्ध्या स्वतन्त्र भोक्तुतया स्थितत्वात् । ईश्वरस्य त. द्विभूतौ लीलारलस्यैव प्रचुरतया मोगरवस्याल्पत्वातू मिश्रसस्वस्थ विनियोगो बद्धचेतनप्रधानः, तत्र विभूती भोग्यानि अप्राकृत शब्दादीनि भोगीपकरणानि दिव्यमाल्यादीनि छत्रचामरादीनि करणानि च भोग. स्थानानि अप्राकृत रत्नमयमण्डपप्रासादा इत्यादीनि पञ्चोपनिषन्मया (१)दिव्यविग्रहाश्च । एवं नित्यविभूतिप्रक्रियया अत्र वक्तव्यत्वेऽपि सङ्कोचेन लीलावि. भूतिप्रक्रियामात्रमाह- भोग्या विषयाः, भोगोपकरणानि चक्षुरादिकरणा- नि,भोगस्थानानि चतुर्दशभुवनानि समस्तदेहाश्च । भोग्या इत्यादिना* । नन्विदमेवोभयविभूतेरपि भोग्यादीनामुए. पादनं भवत्विति चेन्न, भोगोपकरणेषु प्रधानानामनुक्तः भोगस्थानेषु वैषम्याच । अत्र चेतनानां भोगः सुखदुःखरूपमनुभवज्ञानम् तादृशक्षा नविषयत्वाच्छन्दादयो विषया भोग्या। ताहशज्ञानानां करणत्वादि. न्द्रियाणि मोगोपकरणानि, यत्राधिकरणे तिष्ठतश्चेतनस्य ताशज्ञान- मुत्पद्यते तद्भोगस्थानशब्दस्यार्थः । तस्माद्भोगस्थानानीति लोका देहाश्वोच्यन्ते । लोकविभागाः प्रागुकाः। *समस्तदेहा इति* । सुरनरातव्यस्थावरात्मकशरीराणत्यिर्थः । ईश्वरस्यैतद्विभूतौ भोग्य मागोपकरणादीनि चावतारकन्दे क्षीराब्धिश यनेऽवतारविशेषेवर्चावतारेषु च विद्यमानैर्विनियोगविशे॥ईष्टव्यानि । अथ त्रिविधाचित परिमाणान्याह- अत्र पूर्वाचितोऽधःसीमाऽस्ति, ऊर्दू परितश्च तन्ना स्ति । मध्यमाचितः परितोऽधश्च सीमा नास्ति, उपर्यः स्ति । कालः सर्वत्राविशेषेण तिष्ठति । (.) मण्डपः प्रासादा इत्यादीनि पञ्चोपनिषण्मया इति. पु. पा.! - on ·तनयम . अ पूर्वाचित इत्यादिना । पूर्वाचिताऽध:सीमाइतीति, मिश्श. सत्त्वावधित्वादिति भावः । मध्यमाचित उपर्यस्तीति, शुद्धसत्वावधि ফাকি না: কাস্থ লাঙ্গুহায় অবিশ্বাস্বাৰা विशेषेण तिष्ठतीत्युक्तम् । एवं सार्वत्रिकः काल उभयविभूतावपि नित्य हाते स्वयाभिमतिः। अस्य विभूतिभागमघालय भेदं वदतां मतमाह--- कालश्च परमपदे नित्याऽत्रानित्य इति वदन्ति । *कालश्चत्यादिना । एवमभिधानं परमपदेऽस्योत्पश्यादिप्रति বাঙ্কয়াল্পান্নালালু। এনা সাহাযযাদ্ধথান ঘুমান पादनावसरे कालसृष्टिरनिरुद्ध कृत्यत्वेनाभिहिता। प्रकृतेः सृष्टियथा महदादिरूपेण परिणाम:, तथा कालसृष्टिरपि निमेषादिरूपेण परिणा- म सततपरिणामिन्याः प्रकृतेर्महदादिरूपस्थूलपरिणामवत्सततपरि. णामिनोऽस्यापि निमेषादिलणः परिणामस्तादृशमहदादिवनिमेषादि. रूपस्यास्यापि उत्पत्तिविनाशवत्वादन कालोऽनित्य इत्युच्यते । परमप दे ईडशपरिणाप्रविशेषायुक्तोत्पत्यादिव्यवहारासादाचित्य इत्युच्यते । एवं कालस्य परिणाममनङ्गीकीकरूपत्वामशोकस्यैवम्भूतं काल- तत्वं स्वस्य निमेषकाष्ठामुहूर्ताहोराचादिद्विपरार्धान्तविशेषज्यवहार. स्य हेतुभूतैनिमेषाऽऽदित्यगति(१)प्रभृत्यवच्छेदकैदसम्बद्धभवति । तस्माक्षणलवादिभेदव्यवहारो भवतीति कश्चित्पक्षः। अयमेव पक्षस्त- त्वत्रयविवरणे करुणपादैः प्राधान्येनाभिहितः। तत्र पक्षे विभूतिद्वयेऽपि कालस्वरूपस्यैकरूपत्वात्परमपदे नित्योऽत्रादित्य इति न वक्तुमुचि. तम् । तस्मादिदं परिणामपक्षमवलाव्य कैश्चिदुच्यत इति स्वीकार्यम् । अस्मदर्शने एवं कैश्चिदभिधानात्तदर्शितम् । कालो नास्तीति बौद्धादिभिरभिधानाचत्पक्षमुत्क्षिपति- केचित्कालो नास्तीत्याहुः। प्रत्यक्षेणागमेन च सि. इत्वात्तथा वक्तुं न शक्यते । [ केचित् ] *काल इत्यादिना* | तनिशकरोति-*प्रत्यक्षेणेत्या. दिना। प्रत्यक्षं स्थावरजङ्गमात्मकसमस्तपदार्थानां कालकृतपरिणाम- स्वेन दर्शनम् । आगमः श्रुत्यादयः। (१) पुस्तके तु-निमेषादित्यगतीत्यत्र 'निमषा'-इति पुनस्त्रुटिमुद्र या पूरयिस्खा 'निमेषानिमेशादियगति' इति पाठ उपकल्पित, स्तत्रायः सुधीभिर्विभावनीयः ।

·मायोपहितम् "कला सुस्ताहाचाहोरानाश्च सर्वशः'। মশ্র মা জদ্ধি সংকু অস্ত্র হচ্ছি না অপু বি कालपरिणामविशेषाः शलाका मुहूर्ताहोरामा ऋतुविशेषाश्च श्रुत्यो. ताः। "कालस्वरूपं विष्णोश्च सन्मयोकं तवामध" इत्यादिना श्री. विष्णुपुराणेऽयं विस्तरेणाभिहितः । एवं पुराणान्तरेषु इतिहालादिषु च द्रष्टव्यम् । एतदर्थमेव निमितमध्ययनादिकालनियमप्रतिपादक ज्योतिशास्त्रं वेदस्य अष्टित्वेनाभिधीयते । तस्मिन्छास्त्रेऽस्मिन्काले इद. म्भवतीत्युक्तं चेत्तत्मत्य क्षेण इयते । लाप्रत्यक्षबागमेन चलिद्ध स्वारकालाभावो नवयु शक्यत इत्यर्थः । वैशेषिकादिभिः पृथियादिवाहिशः पृथद्रव्यावाभिवानात् यहको द्रव्यमिति पर मातीति वदन्तीत्याह- बहवो दिगितिक विलक्षण द्रव्यजस्तीति बद- न्ति । अनेकहेतुभिराकाशादावन्तर्भावसम्भवात्तदपि न युक्तम् । *बहव इत्यादिना । द्रव्याणि पृधिव्यप्तेजोवारवाकाशकालदिगा- स्ममनांसि नवैवेति ते वदन्ति । "भूरापो ज्योतिरनिलो नभः कालस्तथा दिशः। आत्मा मन इति प्राहुव्याणि मव तद्विदः ॥ इत्याह वैराजा। तन्निराकरोति-*अनेकहेतुभिरित्यादिना* । चतुषु पुरुषेषु चतु. हिक्षु स्थितेषु तेषाम्मध्यप्रदेश एकस्य पूर्व एकस्य पश्चिम एकस्योत्तर एकस्य दक्षिण इति भवति । तन्मूलं द्रव्यं, विना प्रतियोग्यनुगुणं का ल्पनिक चतुर्णा मध्ये विद्यमानाः पृथिव्यादयो द्रव्यत्वादेवं विप्रतिप. त्तिविषया न भवन्ति । अथादित्यस्योदयप्रदेशः पूर्वदिक्, अस्तमन प्रदेशः पश्चिमेति स्वीक्रियते । स स महामेरुं परितो(९)भिन्नो भवति । अत एव हि चतुर्यु पावैषु तिष्ठतां महामेरुरुत्तर एच भवति । "वास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः। उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः॥ सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः" ॥ इति श्रीविष्णुपुराणेऽमिहितम् । एवम्भूतानेकहेतुभिराकागादिष्व. न्तर्भावस्य वक्तुं शक्यत्वात् पृथगव्यवस्थामावात दिक् पृथगद्रव्यमिति न युक्तमित्यर्थः । आकाशादीत्यादिपदेन भूमिरुच्यते । तत्र दिशोऽन्त. (१) महामेरोः परित इति पु. पा. ।

·६८ নত্ম भूतत्वात्सूर्यस्योदयाउनुगुणमेतेषु दिग्विभागः कल्पनीयः । पृथवस्तु नास्तीति भावः । तदपि न युक्तमित्यापिकारः(१)पूर्व निराकृतपक्षसमुः उचायक:। বৃথিব্যাক্তিঅন্তভুষন্ধায় মানবমক্কায় ‘স্বoামাক आकाश' इति वदतां बोद्धानां [ मतं ] निराकरोति- केचिदावरणामा आकाश इति वदन्ति । भाव. स्वेन भानात्तदपि न युक्तम् । केचिदित्यादिना । आवियतेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या स्थूलपदा. र्था आवरणा इत्युच्यन्ते । तेषाम्पृथिव्यादीनामभाव आकाशशब्दवा. ध्या, न तु कश्चिदाकाश इति दर्शनयोग्यः पदार्थ इत्यर्थः । 'नच पृथिव्याधभावमात्रमाकाश इति वक्तुं शक्यम्' इति भाग्य. कारः। तनिराकरोति-*भावत्वेनेत्यादिना* । भावरूपत्वेनाङ्गीकृतपृ. थिव्यादिवत्र श्येनः पतति अत्र गृध्रः पततीति श्येनादिपतनदेशतया sऽकाशस्यापि भावरूपत्वेन भानादावरणाभावरूपत्वाभिधानं न युक्त- मित्यर्थः । अत्राध्यापिका निषिद्धलमुच्च्यायकः । अयमर्थ:-"आकाशे चाविशेषात्" इति सूत्रे आकाशे च निरुपता न युक्ता, भावरूप. त्वेनाभ्युपगतवृषिव्यादिवदाकाशस्यापि अबाधितप्रतीतिसिद्धत्वावि शेषात् । प्रतीयते ह्याकाशोऽत्र श्येनः पतत्यत्र गृध्र इति श्येनादिपत- नदेशत्वेनेत्यादिना भाध्यकारैविस्तरेणोक्तः। अथाकाशस्य नित्यनिरवयवत्वविभुवादिकं वदतां नैयायिकवैशे. षिकाणां मतमाह- परे केचिदमुन्नित्यं निरवयवं विभुमप्रत्यक्षमाहुः । भूतादेरुत्पत्तेरहङ्कारादावभावाच्छन्दस्पर्शादिमत्त्वाच. नुर्विषयत्वाच्चैतच्चतुष्टयमययुक्तम् । *पर इत्यादिना* । तन्मतन्निराकरोति-भूतादेरित्यादिना । भू. तादिसंबकातामसाहङ्कारानुत्पन्नत्वात्कुतश्चिदुत्पन्नस्य सावयवत्वसिद्ध नित्यत्वनिरवयत्वे न युक्त । भूतादेरुत्पत्तिकथनं शब्दतन्मात्रस्य स्थूला वस्थारूपतया तयोर्विद्यमानमैक्यमवलम्ब्य अथ विभुश्चेत्सर्वगतः स्यात् स्वकारणाहकारादिश्वस्य व्याप्त्यभावात् , तदप्ययुक्तम् । पञ्ची. करणप्रयुक्तरूपवत्वेन चक्षुर्विषयत्वादप्रत्यक्षत्वन्न युक्तम् , आकाशस्य (१) अपि पूर्वमित्यादिः पु. पा. । .

·- भाष्योपबृंहितम् । नैल्येन भानमपि तेनैवेति प्रागुक्तम् । अण्डान्ततिनचाकाशस्य त्रिव स्करणोपदेशप्रदर्शितपश्वीकरणेन रूपवत्वाच्चाक्षुषत्वे ऽप्यविरोध इति भाष्यकारैरुकम्। वायुरपि न प्रत्यक्षोऽपि तु स्पर्शानुमेय इति तन्मतम् , तदपि नि. राकरोति- स्वगिन्द्रियेण ग्रहण। 'हायुरप्रत्यक्ष इत्यप्ययुक्तम् । त्वगिन्द्रियेणेत्यादिना* । ज्ञानेन्द्रियेषु कस्यचिद्रगोचरत्वमात्रेण प्रत्यक्षस्वसिद्धस्त्वगिन्द्रियण शायमान बायोरप्रत्यक्षत्वं न सम्भव- तीत्यर्थः। अथ परस्परविलक्षणस्वभावेषु भूतविशेषेषु ज्ञातव्यांशानाह- तेजो भौमादिभेदेन बहुविधम् । *तेज इत्यादिना* । भौमं दिव्यमौर्यमाकरजमिति देनानेकषि. धमित्यर्थः । पार्थिवमान्धनं तेजो भौम, बच दीपादि । जलमात्रेन्धनं तेजो दिव्यं, तच्च सूर्यादि । पार्थिवजलेन्धनं तेज औद्ययं, तच्च जाठ. राग्निः । निरिन्धनं तेज आकरजम् , तत्सुवर्णादि । अत्र स्थिरास्थिरविभागं करोति- अनादित्यादितेजः स्थिरम् । दीपादितेजोऽस्थिर- म् । तेजसो वर्णो रक्तः । स्पर्श औष्ण्यम् । जलस्य रूपं शुक्लम् , स्पर्शः शैत्यम्, रसो माधुर्यम् । भूमे रूपं रसश्च बहुविधा, स्पर्शोऽस्था वायोश्चानुष्णाशीतः। •अश्रादित्यादीत्यादिना*(१) । चिरकालवर्तित्वेनादिस्यादितेजा स्थिरमित्युच्यते । क्षिप्रविनाशित्वेन दीपादितेजोऽस्थिरमित्युच्यते । *तेजस इति । तथा च तेजा पदार्थेषु वर्णभेदः पदार्थान्तरसंसर्गकृत इति भावः । *स्पर्श औण्यमिति* । उष्णस्पर्शशीतस्पर्शनुष्णाशीतस्पछेषुत्रिषु अस्य स्पर्श औषण्यमित्यर्थः । इदश्च स्वर्णादितेजः पदार्थेषु बलवत्सजा. तीयद्रव्यैरभिभूतत्वान्न प्रतीयते । *जलस्येति । शुक्ल इति । स्वाभाविकोऽयम् । वर्णभेद औपा. धिकः । शैत्यमिति। त्रिविधस्पर्शषु शैत्यमस्येत्यर्थः। अतोऽस्य स्पर्शभेदोऽप्यन्यसंसर्गेण । रसो माधुर्यमिति । अयमस्य स्वाभा. विको रसः। रसान्तरापत्तिः संसर्गजेति भावः । - (१) अनादि इत्यादिनेति पु. पा..।

·অক্ষু * भूमेरिति* । लोके परिवश्यमाननानाविश्वर्णानां रमानाचोद. तिस्थानमियमेवेत्यर्थः । स्पर्श इति* त्रिविधपशेषु अनमोरयं स्पर्श इत्यर्थः। अथ सिंहावलोकनन्यायेन पूर्वोक्तं सर्वमनुभाषमाणोऽचित्तत्वोप. न्यासं निगमयति-- एवमचित्रिविधम् ॥ *एवमित्यादिना * । एवं प्रथममचिज ज्ञान शून्य विकारापहामति लक्षणमुक्त्वाऽनन्तरं शुद्धलस्वादिभेदेन त्रिविधवाहित्यु क्त्वोदेशकमेणा प्रथ. मं शुद्धसत्यप्रकारानुत्वाऽनन्तरं मिश्रसवस्थाचितः प्रकार तत्व जन्तु विशतिविधत्वमुता, तत्र प्रथमतत्त्वं तस्यास्याविशेषान् ततस्तरका न्तरोत्पत्तेतुं गुणवैषम्यं तेषामुणानां स्वरूपं तेषां तदविनाभूतत्वं तदवस्थाभेदैरनुभूतत्वोभूतत्व तेषाङ्कार्यानुमेयत्वम् तद्वैषम्यप्रयु तमहदादितत्वोत्पत्तिक्रमञ्चाभिधायानन्तरमेषमुत्पन्नात स्वासमुदायका याण्डोत्पत्ति तस्मिन्नण्डे समष्टियुरुषस्य चतुर्मुखस्योत्पत्तिमीश्वर स्य समष्टिव्याष्टिपदार्थानां लद्वारकावार करकृष्टिप्रकारं चोकाऽनन्तरम. ण्डानाम्बहुत्वम् , तद्रचनाक्रमम् , तेषामीश्वरलीलोप करणत्वम् , मुत्पत्तिप्रकारं चाभिधायाऽनन्तरमाकाशादिभूतानां प्रत्येकविनियोगं ज्ञानकर्मेन्द्रियाणामुभयात्मकस्य मनसश्च वृत्तिभेदमाकाशादीनां शब्दा दिप्रतिनियतगुणकत्वम् तेषां विनिमयस्य हेतुम गुणाधिक्यहेतुञ्चाभिः धायचं मिश्रसत्त्वप्रकारान् विस्तरेणापपाद्याऽनन्तरन्तत्परिणामहेर्नु सत्त्वशुन्यमचिद्विशेषं सङ्ग्रहेणोक्ता, एतत्पूर्वोत्तस्याचितो विनियोग प्रकारमचित्रियस्य परिणामानभिधायैतदर्शकदोशनां कालविषयवि. प्रतिपत्तिभेदमभिधायाऽनन्तरं पूर्वोक्तविषये बाह्यकुदृष्टीनां विप्रतिपत्ति तदयुक्तत्वं चाभिधायाऽनन्तरं परस्परविलक्षणभूतेषु ज्ञातव्यांशश्च प्रद. श्वमचित्रयस्य प्रकारो निगमितः ॥॥ तेषा . अथेश्वरतत्त्वं निरूप्यते। एवं चिदचिद्रूपस्य तत्त्वद्वयस्य स्वरूपस्वभावविशेषान् सुव्यक्तमु वेदानी क्षरारमानावीशते देव एक इत्युक्तप्रकारेण तदुभयनियन्तुरीश्व. रस्य स्वरूपस्वभावविशेषादीनिःसंशयविपर्ययमाह । तत्र प्रथमं चूर्णि- कयेश्वरत्वस्यासाधारणतया वस्तुनिरूपकत्वादीश्वर इति वस्तु निईि.

·भाध्योपबृंहितम् । ७१ श्य तत्स्वरूपादिवलक्षण्य सङ्ग्रहेणाह! तत्र प्रथमं गुणादीनामाधारभू तस्य स्वरूपस्य लक्षण्यमाह- ईश्वरोऽखिल हेयप्रत्यनीकानन्तज्ञानानन्दै कस्वरूपो ज्ञानशक्तयादिकल्याणगुणविभूषितः सकलजगत्सृष्टि स्थितिसंहारका "आत्तों जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी" इत्यु- क्त चतुर्विधपुरुषसमाश्रयणीयो धर्मार्थकाममोक्षाख्य चतु- विधफलमदो विलक्षणविग्रहयुक्तो लक्ष्मीभूमिनीला(१) नायकः। * अखिलेत्यादिना । अखिल हेयप्रत्यनीकानन्त ज्ञानानन्दै कस्वरूप इति* | लमहतहेयाप्रतिभत्रिविध परिच्छेहरहितस्वयम्प्रकाशत्वसु. खरूपैकाकारस्वरूपवानित्यर्थः । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, आनन्दो ब्रह्मेति श्रूयते "अखिलहेयप्रत्यनोककल्याणकतानस्वेत. रसमस्तवस्तुविलक्षणशानानन्दैकस्वरूप" इति श्रीभाष्यकारैरुक्तम्, तथाऽनेनाप्युक्तम् । ननु तईि कल्याणकतानत्वं स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणत्वं चात्र कुतो नोक्तमिति चेन्न, यत्र हेयप्रत्यनीकत्वम् । तत्र कल्याणकतानत्वस्या. वश्यकत्वादानन्दरूपत्वोक्तश्च स्वत एव सिद्धातीत्यभिप्रायेण कल्याण- कतानत्वं नोक्तम् । स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणत्वस्योभयलिङ्गप्रयुक्तत्वा. दादुक्तं भवतीति तदपि नोक्तम् । *ज्ञानशक्तयादिकल्याणगुणविभूषित इति । आदिपदेन गुणचूर्णि- कायां भाष्यकारोक्ताः सर्वे गुणाः परिगृह्यन्ते। गुणानां कल्याणत्वमाश्रिी. तानां परमभोग्यत्वम्, गणशब्दस्लमूहवाची, भूषितत्वमेतैरलङ्कतत्वम् । दिव्यमङ्गलविग्रहस्य दिव्यामरणानीय स्वरूपस्य गुणा औज्ज्वल्यापा. दकाः । अनेन, 'यः सर्वज्ञः सर्ववित् , पराऽस्य शक्किविविधैवश्रूयते 'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' 'समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ' इत्युको गुणयोगोऽभिहितः। *लकलजगत्सर्गस्थितिसंहारकर्तेति। जगच्छन्देन कार्यवस्तूच्यते सकलशब्देन समरिष्यष्टिरूपा समस्तपदार्था उच्यन्ते, सर्गः सृष्टिः। इयश्च सद्वारिकाऽद्वारिका चेति द्विविधा। स्थितिः रक्षणम् । इदञ्च बाह्यान्तररूपेण विविधम् । संहारो नाशः । अयञ्च सद्वारकाद्वारका (१) लालेति पु. पा.

·ক্লথ भेदेन द्विविधः । एतत्सर्व भूलकदुपपादनावसरे द्रष्टव्यम् । “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिभिरस्य सकलजगत्सर्गादिरुकः। अनेन पूर्वोक्तगुणविशिष्टस्य व्यापारविशेषा अभिहिताः । *आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानीत्युक्तचतुर्विधपुरुषसमाश्रयणीय इति! आतः पूर्वैश्वर्यस्य भ्रष्टस्य प्राप्तिकामः । जिज्ञासुः ज्ञानरूपस्यात्मनोऽनु. भवाभिलाषी केवलः । अर्थार्थी अपूर्वश्वर्याभिलाषी । ज्ञानी परमपुरुषा. थपभगवत्प्राप्तिकामः । आतः प्रतिष्ठाहीनो भ्रष्टैश्वर्यः पुनस्तत्प्राप्ति कामः । अर्थार्थी अप्राप्तश्वयतया ऐश्वर्यकामः । तयोर्मुखभेदमात्रमैश्वर्य विषयतया एक एवाधिकारः । जिज्ञासुः प्रकृतिवियुक्तात्मस्वरूपाषाप्ती. च्छुः । ज्ञानमेधास्य स्वरूपमिति जिज्ञासुरित्युक्तम । ज्ञानी च इतस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे परामित्यादिनाभिहितभगवच्छेषतैकरसात्मस्वरूप. विस् प्रकृतिवियुक्ते केवलात्मन्यपर्यवस्यन् भगवन्तमेव परमप्राप्यं मन्वान इति चतुविधाधिकारवेषः श्रीगीताभाष्येऽभिहितः। एसच्च तुर्विधपुरुषसमाश्रयणीयत्वम् । "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आों जिज्ञासुरार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ" ॥ इति । "चतुर्विधा मम जना भक्ता एव हि ते श्रुताः । आततॊ जिज्ञासुरर्थर्थी ज्ञानी चेति पृथक्पृथक् ॥ स्वयमेवाह-अनेन जगत्कारणत्वेन पूर्वोक्तस्य सर्वसमाश्रयणी. यस्वमुच्यते। *धर्मार्थकाममोक्षायचतुर्विधफलप्रद इति* | "धर्मार्थकाममो. साख्यः पुरुषार्थ उदाहृत" इति पुरुषार्थश्चतुर्विधः। तत्र धर्म इष्टापू: चानि । तवेष्टं यागादि । पूर्त खातादि । अर्थः सुवर्णरजतादयः । कामः ऐहिकपरिलौकिकभोग्यपदार्थानुभवसुखम् । मोक्षः आत्मानुभवभ- गवदनुभवौ । अत्र धर्मः साधनतया पुरुषार्थः । अर्थः साधनतया(१) पुरुषार्थः, स्वयंपुरुषार्थश्च । काममोक्षौ स्वयम्पुरुषायौँ । एवम्भूतांश्चतु: विधपुरुषार्थानधिकारानुगुणं ददातीत्यर्थः । अनेन सकलसमाश्रयणी. यस्यास्य लकलफलप्रदत्वमुच्यते । "देवेन्द्र त्रिभुवन, मर्थमेकपिङ्गः, सर्वद्धिन्त्रिभुवनगाश्च कार्तवीर्यः । वैदेहः परमपदम्प्रसाद्य विष्णुं सम्प्राप्तः सकलफलप्रदो हि विष्णुः" ॥ -इत्यादि। १) साधकतयेति अत्र पु. पा ।

·भाच्योपबृंहितम् । *विलक्षणविग्रहयुक्त इति* ! विग्रहश्च स्वरूपगुणेभ्य इत्यन्ता. भिमत इत्यारभ्य वक्ष्यमाणवलक्षण्ययुक्तविग्रहण युक्त इत्यर्थः । "नील. तोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भास्वरा" इत्यादिना विग्रहवलक्षण्यं श्रुतिसिद्धम् । 'स्वाभिमतानुरूपकरूपाचिन्त्या दिव्याद्भुतनिरषद्यः निरतिशयौज्जवल्यसौन्दर्य लौगायलौकुमार्यलावण्ययौवनाद्यनन्तगुण. निधिदिव्यरूप' इतिदिव्यमङ्गलविग्रहवलक्षण्यं भासकारैरुकम् । अने. न पूर्वोक्तस्वरूपगुणानां प्रकाशकस्य जगत्कारणत्यसलामाश्रयणी. यत्वसर्वफलप्रदत्वानामेकान्तस्य दिव्यमङ्गलधिग्रहत्या योग उच्यते। *लक्ष्मीभूमिनोला(१)नायक इति* । "तषानुरूपा" इत्युक्तवैलक्ष ण्यवत्याश्चेतनानां पुरुषकारभूतायाः प्राप्यभूताथा: प्रधानमहिण्यास्तन्तु त्यतयाभिधीयमानयोभूमिनील(१)योर्देव्योश्चानुरूपो नायक इत्यर्थः । "हीश्च ते लक्ष्मीश्चते पस्यौ” इति लक्ष्मीभूभ्योर्वेदपुरुषेणाभिधानं नीला(१)या अप्युपलक्षणम् । "वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया सार्द्धगत्पतिः। आस्ते विष्णुरचिन्त्यात्मा" इति । "वैकुण्ठे तु परे लोके श्रीलहायो जनाईनः । उभाभ्यां भूमिनीलाभ्यां सेवितः परमेश्वर ॥ इत्यादि प्रमाणम् । स्वाभिमतनित्यनिरवद्यानुरूपस्वरूपरूपगुणविभवैश्वर्यशीलात्य. नवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणश्रीवल्लभ एवम्भूतभूमिनीलानायक इति श्रीभाष्यकारैरुतम् । अनेन पूर्वोक्तविग्रहवैलक्षण्यं यथा काननच. न्द्रिका न भवेत्तथा तदनुभवन्तीनां महिषीणां साहित्यमुतम् । अथैवमुक्तान स्वरूपादीनुरुपपादयति(२)तत्र प्रथममखिलहेयप्रत्यः नीकानन्तज्ञानानन्दैकस्वरूप इत्यत्राखिल हेयप्रत्यनीकत्वमुपपादयति- अखिलहेयप्रत्यनीकत्वन्नामतमसस्तेजोवत् सर्पस्य गरुडवधिकारादिदोषाणाम्प्रतिभटत्वम् । * अखिलहेयप्रत्यनीकत्वन्नामेत्यादिना* । अखिलहेयेत्यनेन विधि धचेतनाचेतनदोषा अप्युच्यन्ते । त्रिविधचेतनाचेतनदोषा ईश्वरस्य न स्युरिति । तमसस्तेजोवत्सर्पस्य गरुडवदिति । तमसः प्रतिभटत्वं तेजस इव सर्पस्य प्रतिभटत्वं गरुडस्येव चेत्यर्थः। विकारादिदोषाणा. मित्यत्र विकारशब्देन त्रिविधाचिताम्परिणाम उच्यते । आदिशब्देन (१) लोलेति पु.पा.। (२) स्वरूपादीपपादयतीति पु. पा. । - ·বথ बद्धचेतनानामशानदुःखादयः मुक्तानी प्रकृतिसंसृष्टविमुक्ताकारो नि. स्याना परिच्छिन्नस्वरूपत्वपारतथे चोच्यते। ननु किम्पारतन्यं दोष इति चेत्पुरुषस्य स्तनोद्भेदवत्स्वन्त्रस्य दोषः। एतदोषाणाम्प्र. तिभटत्वन्नाम' शत्रुत्वम् । प्रतिभटत्वमित्युक्तथा आत्मा ज्ञानमयोऽमल হুযুকসন্ধাইল নিলসন্তান্নাকাঘিনঘন लसम्बन्धयोग्यादात्मस्वरूपाद्भगवत्स्वरूपस्य वैलक्षण्यमुच्यते । तब्रह्म परमन्नित्यमजमक्षयमव्ययम् । एकस्वरूपन्तु सदा हेयाभावाच निर्मलम् ।। समस्तहेयरहितं विष्णवाख्यं परमम्पदम् । अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने"। इत्यादि प्रमाणम् । हेयप्रत्यनीकत्वन्नामाश्रितहेयनिरासकत्वनिदान। हेयप्रतिभटत्वमिः त्यपि योजना गद्यव्याख्याने वेदान्तकलिवैरिदासप्रभृतिभिरुक्ता । स. पस्य गरुडवदिति दृष्टान्तबलेन सोऽपत्रार्थो भवस्विति चेद्? विकारा- दिदोषाणाम्प्रतिभावमित्युक्तस्वादत्रालय ला न विवक्षिता। अनन्तरमनन्तत्समुप पाहयाति-- अनन्तत्वन्नाम नित्यत्वे सति चेतनाचेतनव्यापकत्वे सत्यऽन्तामित्वम् । *अनन्तत्वन्नामेत्यादिना । अनन्तत्वं देशतः कालतः वस्तुतश्चा. परिच्छिम्मत्वम् । विभुत्वाहेशपरिच्छेदाहित्यम् । नित्यत्वात्कालपरि. च्छेदाहित्यम् । स्वव्यतिरिक्त समस्तवस्तूनाम्प्रकारित्वात्स्वस्य प्रका. य॑न्तराभावासहशवस्वभावेन वस्तुपरिच्छेदराहित्यम् । तदेवाह- *नित्यत्वे सतीत्यादिना* । तथा च नित्यत्वाद् अस्मिन् कालेऽस्ति अस्मिन् काले नास्तीति कालपरिच्छेदो नास्ति । सकलचेतनाचेतनः ध्यापकतया विभुत्वात् अस्मिन्देशेऽस्ति देशान्तरे नास्तीति देशपरि. छेदो नास्ति । सर्वान्तामितया सर्षप्रकारित्वात्स्वस्य प्रकार्यन्त. राभावादेतद्वस्तुवदिति वस्तुपरिच्छेदोऽपि नास्तीति सिद्धम् । नित्य विभुं सर्वगतं सुसुक्ष्मम्, अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वारमा, यस्यात्मा शरीरम् , यस्य पृथिवी शरीरम्, न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते इत्यादि। नन्तरसम्बन्धं विनाऽन्तर्यामितया तिष्ठति चेत्तगतदोषाणाम्प्र. सङ्ग इत्याशङ्कामनुवदति- अन्तर्यामी चेदोषास्युरिति चेत् शरीरगतबाल्प- ?

·भाष्योपबृंहितम् । १ पौवनादयो जीवामन इव विविध चेतनाचेतनगतदोषा ईश्वरस्य न स्युः। * अन्तर्वामी चेदित्यादिना । सस्परिहालि-*शरीरगतेल्या दिना ! एतच्छरीरमधिष्ठाय स्वाधीन निर्वहतोऽपि तदता बाल्ययो. वनादिविकारास्तदन्तर्वतिलो जीवात्मलो यथा न भवन्ति, तथा त्रिवि. धचेतनाचेतनानामन्तमित या तच्छरीरकस्यापि तद्गतदोषणा ईश्वर स्य न स्युरित्यर्थः । ननु शरीरिणो जीवस्य शरीरगतबालवाद्यभावेऽपि शरीर लम्बन्धनिबन्धना दुःख ज्ञानादयो भवन्ति, एवं शरीरभूत तत्त. म्बन्धेनास्यापि केचन दोषारस्युरिति चेद ? ना, तन्त्र कारणं प्रवेशहेतु विशेषः। अस्य कर्ममूल कस्तत्र प्रवेशः, तस्य त्वनुग्रहमूलकत्तत्र प्रवेशः। अननमन्यः, एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा, विष्णवे सर्वजिष्णवे। अथ ज्ञानानन्दै कस्वरूपमुपपादयति- ज्ञानानन्दस्वरूपत्वन्नाम आनन्दरूप्रज्ञानात्मकत्वम् । *बानानन्देत्यादिना । ज्ञानानन्दो स्वरूपं यस्य तथाविध इति श. ब्दार्थत्वेऽपि आनन्देत्याद्यभिधानं ज्ञानमानन्द इत्यवस्थाद्वयं न भवति, किन्तु ज्ञानमेव स्वरूपम् । तच्चानुकूलम्भवतीति ज्ञापनार्थमानन्दरूप. स्वादानन्दरूपज्ञानत्वामत्युक्तम् । अनुकूलज्ञानस्यैव स्वरूपत्वेऽपि ज्ञा. नानन्देति पृथगभिधानमुभयोपपादनार्थमिति स्वीयगधव्याख्याने स्व. यमवोचत् । आनन्दरूपज्ञानत्वमुपपादयति- तच कात्स्न्येनानुकूलत्वं प्रकाशस्वरूपत्वञ्च । *तञ्चेत्यादिना* | *कात्स्येनेति यावत्स्वरूपमित्यर्थः । अनेक स्वरूपेऽननुकूलप्रदेशोऽप्रकाशप्रदेशश्च नास्तीति लिद्धम् । ज्ञानानन्दैक- स्वरूपेत्यत्रायमेकशब्दार्थः । अनुकूलत्वमाहाद करत्वम् । प्रकाशरूपत्वं स्वयम्प्रकाशत्वम्। अनन्याधीनप्रकाशत्वालादकरत्वकपज्ञानमेव यस्य खरूपं स हि ज्ञानानन्दैकस्वरूप इतीत्युक्तम् । एवं स्वरूपवैलक्षण्योपपादनानन्तरं स्वरूपाश्रितानां वैलक्षण्यमाह- अस्य ज्ञानशत्त्यादिकल्याणगुणाः नित्या निस्सीमा निस्संख्या निरुपाधिका निर्दोषाः समाधिकरहिताश्च । *अस्य ज्ञानशक्तीत्यादिना । आदिशब्देन बलैश्वर्यवीर्यतेजांसि a ·স্বল্প वात्सल्यादयाशौदियश्च गुणविशेषा उच्यन्ते । नित्यत्वलामोत्पत्ति विनाशरहितत्वम् । स्वरूपानुबन्धिवाद्यावदाश्रयभाविनो भवन्ति खलु। गुणानां नित्यत्वं "त हमे सत्या कामाः" इति श्रुतिसिद्धम् । कास्यन्त इति कामाः कल्याणगुणाः, त इमे सत्यानित्या इत्यर्थः । निरवधिको. दारगुण इति दिव्य सूरिणः। *निलीमा इति । प्रत्येकं निरवधय इत्य- थः । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति । निवर्त्तते खल्वान. म्दगुणावधि द्रष्टमुद्यतो वेदः । इदमानन्दगुणस्यैकस्यैव न भवति, सर्वे गुणा एवमेव भवन्ति । "उपर्युपर्यन्जभुवोऽपि पूरुषान् प्रकल्पक्ष ते ये शतमित्यनुक्रमात् । गिरस्त्वदेकैकगुणावधीपलया सदाऽऽस्थिता(१)नोद्यमतो ऽतिशेरते" ॥ इत्यादि । *निस्संख्या इति । एतादृशगुणाः संख्याशुन्या इत्यर्थः । "यथा रत्नानि जलधेरसंख्येयानि पुत्रक । तथा गुणा ह्यनन्तस्य असंख्येया महात्मनः" । "वर्षायुतैर्यस्य गुणा न शक्रया व चतुं समेतैरपि सर्वलोकैः । महात्मनः शङ्खचक्रालिपाणविष्णोर्जिष्णोईसुदेवात्मजस्य" ॥ "चतुर्मुखो वा यदि कोटिवक्त्रो भवेन्नरः क्वापि विशुद्धचेताः ॥ स ते गुणानामयुतैकमंशं वदेन वा देव वर प्रसीद " न हि तस्य गुणाः सर्वे सम्मुनिगणैरपि । धक्तुं शक्या वियुक्तस्य सत्त्वाद्यैरखिलैर्गुणैः" ॥ इत्यादि । संरूपाशुन्यानादिगुण इति दिव्यसूरिणः । " येकैकगुणस्य(२)विघुडपि वै लोकोत्तरं स्वाश्रयं कुर्याताशवैभवैरगणितैनिःसीमभूमान्वितैः । नित्यैर्दिव्यगुणैस्ततोऽधिकशुभत्वैकास्पदात्माश्रयै- रित्थं सुन्दरबाहुमस्मि शरणं यातो वनाद्रीश्वरम्" । इति श्लोके गुणानां नित्यनिस्सीमनिस्संख्यत्वान्याह रेशः। *नि. रुपाधिका इति । परतन्त्रवस्तुगतत्वात्स्वोदयादिश्वीश्वरेच्छामुपाधि. मपेक्षमाणेभ्यश्चेतनगुणेभ्यो विलक्षणाः स्वाभाविका इत्यर्थः। श्रीभाग्ये स्वभावतो निरस्तनिखिलदोषगन्धोऽनवधिकातिशयाऽसंख्येयकल्या. ण(३)गुणगणः पुरुषोत्तमोऽभिधीयत इति स्थलस्य ब्याख्यानं ब्रुव (१) सदोस्थिता इति पु. पा. (२) येवेकस्य विघुडपति पु. पा. । (३) अनवधिकातिशयकल्याणेति पु. पा. ।

·भाष्योपबृंहितम् । ७७ श्रुतप्रकाशिकाकारः, अनवधिकातिशयपदेन नित्यसिद्धब्यावृत्तिरुच्यत इति प्रथममकयोजनां कृत्वाऽनुषकेन स्वभावत इति पदेन वा नित्यसि. ध्यावृत्तिः । तेषां तादृशगुणकत्वं हि भगवन्नित्येच्छाऽधीनमित्यन: न्तरयोजनायाममुमर्थमवोचत । स्वाभाविकी ज्ञानबलकिया चेति गुणा नां स्वाभाविकत्वं श्रुतिराह । अस्यां श्रुतौ क्रियेति नियमनमुच्यते । प. राऽस्येति ज्ञानशक्त्यादीनां स्वाभाविकत्वमुक्तम् । क्रिया नियमनमिति हि श्रुतप्रकाशिकाकारण्याख्यानम् । निर्दोषा इति* । हेयगुण संसर्ग: रूपदोषरहिता इत्यर्थः । अपहतपादमा विजरो विमृत्युर्विशोको विजि. घरलो(१)ऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः, "सत्वादयो न सन्ताशे यत्र व प्राकृता गुणाः। ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः। भगवच्छन्दवाव्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ।। "तेजोबलैश्वर्यमहावबोधसुवीर्यशक्कयादिगुणेकराशिः। परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयस्सन्ति परावरेशे"॥ इत्युकप्रकारेणाश्रयस्य हेयप्रत्यनीकत्वात् एतेषां हेयगुणसंसर्गदो. बापत्तेयोग्यता नास्तीति भावः । *समाधिकरहिता इति । चेतन गुणानां चेतनान्तरगुणास्समाः ईश्वरगुणा अधिकाः। एते स्वसदृश स्वाधिकगुणशून्या इत्यर्थः । न तत्समचाम्यधिकश्च दृश्यत इत्युक्तस. माधिकदरिद्रवस्त्वाश्रयकत्वादेतेऽपि समाधिकरहिता इति भावः । "दोषोपधावधिलमातिशयानसंख्यानिलपमङ्गलगुणौघदुघाःषडेताः। ज्ञानेश्वरीशकनवीर्यबलार्चिषस्वारङ्गेश भास हव रत्नमनर्धयन्ति" ॥ इतिश्लोकेऽयमर्थो भट्टायपेरुक्तः। एतादृशगुणानां त्रैविध्यात् त्रिविधानामपि विषयान् विभज्याह- एतेषु वात्सल्यादीनां विषया अनुकूलाः । शौर्या- दीनां विषयाः प्रतिकूला, एतत्कारणभूतानां ज्ञानश. त्यादीनां सर्व विषयाः। *एतेवित्यादिना । वात्सल्यादीनामित्यादिशब्देन सौशल्यसौ. लभ्यमादचार्जवादयो गुणविशेषा अभिधीयन्ते । तेषां विषया अनु. कूला इति । आश्रिता इत्यर्थः । शौर्यादीत्यत्रादियदेन पराक्रमादय उच्यन्ते । *विषयाः प्रतिकूला इति । आश्रितविरोधिन इत्यर्थः । (१) विजिधित्सत इति पुस्तकगतपाठस्तु लेखकप्रमादबन्यः ।

·বথ "विषदन्नन भोक्तव्यं द्विषन्तश्चैव भोजयेत् । पाण्डवान् द्विषले राजन् मम प्राणा हि पाण्डवाः || इत्याश्रितविरोधिनः स्वस्य शत्रव इत्यवोचत । एतत्कारणभूतानां ज्ञानशक्त्यादीनामित्यत्रादिशब्देन बलैश्वर्यतेजांस्युच्यन्ते । ज्ञानशक्त्या- दीनां वात्सल्यादिशौदिकारणत्वम् । "प्रकृष्टं विज्ञानं बलमतुलमैश्वर्यमखिलं विमर्यादं वीर्य वरद परमा शक्तिरपि च । परन्तेजश्चेति प्रवरगुणषटकं प्रथम गुणानां निस्सीमाना(१)गणनविगुणानाम्प्रसवभूः" ।। इति 'मङ्गलगुणौघदुघाः षडेता' इति चोक्त(२)प्रकारेण तेषामावि. र्भावस्थानत्वम् । ते च वस्तुत्कर्षापादकषाड्गुण्यायत्तगुणभावा वर्त. न्ते । स्वामिनो दिव्यात्मगुणाः ज्ञानशक्त्यादिषड्गुणास्तत उत्पन्नास्सौ. शील्यादयश्चेत्यस्य वाक्यस्यार्थाभिधानसमये तत उत्पत्ति म वस्तू स्कर्षापादकषाड्गुण्यायत्तगुणभावत्वमिति विवरणे कृष्णपादैरुतम् । एतेषु षड्गुणेषु ज्ञानमजडं स्वात्मसम्बोधि नित्यं सर्वावगाहनम्,'ज्ञानं नाम गुणम्प्राहुः प्रथमं गुणचिन्तका' इत्युक्त प्रकारेण सर्वदा सर्वरिष. यप्रकाशकः स्वप्रकाशो गुणविशेषः । शक्तिः 'जगत्प्रकृतिभावो यः सा शक्तिः परिकीर्तिता' इत्युको जग प्रकृतिभावोऽघटितघटनासामर्थ्य वा। बलम 'श्रमहानिस्तु या तस्य सततं कुर्वतो जगत् । बलनाम गुण स्तस्य कथितो गुणचिन्तकः' इत्युक्तो जगत्कारणत्वप्रयुक्तश्रमाभावो वा 'बलं धारणसामयम्' इत्युक्तं समस्तवस्तुधारणसामर्थ्य था। ऐश्वर्य नाम 'कर्तृत्वन्नाम यत्तस्य स्वातन्त्र्यपरिबंहितम् । ऐश्व. यंत्राम तत्प्रोक्तं गुणतत्वार्थचिन्तकैः' इत्युक्तकर्तृत्वलक्षणं स्वातन्त्र्यं पा समस्तवस्तुनियमनसामर्थ्य वा। वीर्यनाम 'तस्योपादानभावेऽपि विकारविरहो हि यः। वीर्य नाम गुणः सोयमच्युतत्वापरातयः" । इत्युक्ता(३)जगदुपादानत्वेऽपि स्वरू पविकाराभावरूपाऽविकारिता । तेजो नाम सहकार्यानपेक्षा या तत्तेजः समुदाहृतम्' इत्युक्तं सहकारिनैरपेक्ष्यं वा पराभिभवनसामय वा। एतेषां सर्व विषया इति । अनुकूलरक्षणादीनाम्प्रतिकूलनिरसना- (१ निस्सीम्ना गणनेति पु. पा. । (२) षड़ेते चोकेति पु. पा. । (३) इत्युक्त्वेति पु. पा.। T ·पाण्योपहितम् । ७९ , . दीनां च ज्ञान शक्तयारिमतैव निर्वाह्यत्वात् एतेषां सर्व विषया इत्यर्थः । एवं त्रिविधानां गुणानां विषयाः प्रदर्शिताः। अथ गुणानां प्रत्येक विषयसत्त्वात्तानपि दयितुं विचार्य पूर्वो. क्तगुणषु केषाञ्चित्प्रत्येक विषयान् दर्शयति-- ज्ञानमज्ञानां, शक्तिरशक्तानां (१)क्षमा सापराधानां, कुषा दुःखिना, वात्सल्यं सदोषाणां, शीलं मन्दाना. म्, आर्जवं कुटिलानां, सौहाई दुष्टहृदयाना(२), मार्दवं विश्लेषभीरूणां, सौलभ्यं द्रष्टुमाशावताम् । *ज्ञानमज्ञानमित्यादिना । शानमज्ञानामिति । ज्ञानं चेतनानां हि ताहितनिरूपणोपयोगिगुणत्वात् । "काहमत्यन्त दुर्बुद्धिः क्व चात्महितवीक्षणम् । यद्धितम्मम देवेश तदाऽऽज्ञापय माधब"। इत्युक्तप्रकारेण हितनिरूपणादावज्ञानामुपयोगि भवतीत्यर्थः । *शक्तिरशक्तानामिति । शक्तिरघटितघटनालामयरूपत्वात्स्वेष्टा निष्टप्राप्तिपरिहारयोरशक्तानान्तेषां कार्यसिद्ध्युपयोगिनीत्यर्थः । क्षमा सापराधानामिति । क्षमाऽपराधसहत्वम् । अतः "अहमः स्म्यपराधानामालयोऽकिञ्चनागतिः" इत्युक्तप्रकारेगामपराधसहत्वं पु. रुषकृत्याश्रयतां स्वात्मनोऽपराधसहिताननुसन्दधतामुपयोगिनीत्यर्थः । "क्षमा सापराधेऽनुतापिन्युपेयात्कथं सापराधेऽपि दृप्ते मयि स्यात्" इति भट्टार्यः । *कृपा दुःखिनामिति । छपा परदुःखासहिष्णुत्वरूपत्वात् के पा सहाया भवन्तीति वीचिमत्स्तमुद्रमज्जमान (३)नौकावत्संसारसागरे स्थित्वाऽहं व्याकुलो भवामीत्युक्तदुःखिनामुपयोगिनीत्यर्थः । दया पर व्यसनहरा भवव्यथासुखायते मम तइहं दयातिग इति भट्टार्यः । *वात्सल्यं सदोषाणामिति । वात्सल्यं सद्य उत्पन्नस्य वत्सस्य शरीरे मलमादृत्य भुञ्जानाया धेनोरिवाश्रितानां दोषाणां भोग्यतयाः . (१) शक्तिरसफानामिति पु. पा. । (२) दुहृदयानामिति अत्र मूले पु. पाठः । (३) नौकायाः परेष। पारप्रदत्त्वाभिमानगोचरखे स्वयंमज्जनातू कर्मव्यतिहारे शान स्यात् ।

·तत्वत्रयमू स्वीकाररूपः कश्चिद् गुणविशेषः । अतस्तदविद्याकर्मादिदोष सहित. स्वेन स्वात्मनोऽनुसन्दधतामुपयोगीत्यर्थः । *शीलं मन्दानामिति* । शीलं महतो मन्दस्सह नीरन्ध्रण संश्लेष. स्वभावत्वात्स्वनिकर्ष(१)मनुसन्दधतामुपयोगीत्यर्थः । *आर्जवं कुटिलानामिति । आर्जवं करणत्रयेण ऋजुस्वभावरूप स्वात् स्वकरणत्रयकौटिल्यं चिन्तयतामुपयोगीत्यर्थः । *सौहाह दुष्टहृदयानामिति । सौहार्द नाम सदाशुभचिन्तनस्व. भावरूपत्वात सर्वकालमपि अशुभं चिन्तयतो दुष्टहृदयान् स्वात्मनोऽनु सन्दधतामुपयोगीत्यर्थः। *मार्दवं विश्लेषभीरूणामिति* । मार्दवमाश्रितविरहासहिष्णुस्व. स्वभावरूपत्वात् स्वविश्लेषभीरूणामुपयोगीत्यर्थः । *लोलभ्यं द्रष्टुमाशावतामिति सौलभ्यमतीन्द्रियविग्रहस्य नेत्र विषयत्वापादनरूपत्वात स्वं द्रष्टुमाशावतामुपयोगीत्यर्थः । अनेन तज्ज्ञानस्थोपेक्षा स्वरवहिताहितनिरूपणेऽशानाम, अतो शा. नमक्षार्थम्भवति। तस्य शक्तेरपेक्षा स्वेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारयोरशक्तानामेव (२) अतः शक्तिरशक्तार्था भवति । तस्य क्षमायामपेक्षाऽपराधिनामेव, अतः क्षमा साऽपराधार्थी। हाहेति कृपा दुःखिष्वेव कर्तव्येति कृपा दुःख्यर्था । दोषवतामेव दोषो भोग्यतया स्वीकर्तव्यः, अतो वात्सल्यं सदो. षार्थम् । अपकर्षमदृष्टा नीरन्ध्रेण संश्लेषः कर्तव्यः : अपकृष्टानामेव, अतः शीलं मन्दार्थम्। करणत्रयेणापि आर्जवेन स्वस्वविनियोजन कुटिलानामेव, अत आ. जैवं कुटिलार्थम् । स्वस्य सदा शुभचिन्तनं स्वस्व(३)शुभचिन्तकानां विषय एव, अत: सौहार्द दुष्टहृदयार्थम् । विरहासहिष्णुस्वरूपमार्दवापेक्षा विरहभीरूणामेव, अतो मार्दवं विरहभीर्वर्थम् । (१) निष्कर्षमिति पु. पा.। (२) पुस्तके अशचानामित्यस्य स्थाने अकानामिति शोधनेनोपकल्पितमिति तत्र कारणं विमृशन्तु सुधियः । ३) स्वास्थ-इति पु. पा.। ..

·. माह O भाष्योपबृंहितम् । ८१ अतीन्द्रियस्य विग्रहस्य चक्षुविषयीकरणं तद्विग्रहदर्शनाशाव. तामेव, अतस्लौलभ्यं द्रष्टुमाशावतामिति गुणानां विषय प्रतिनियतत्वं दर्शितम् । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । * एवमिति । पूर्वोत्तप्रकारेणानुक्कगुणानां सर्वेषाम्प्रत्येक विषया द्रष्टव्या इत्यर्थः। জনগাৰাছাইলস্বৰৰই জিলু বাঘাষাল স্মৃতি एवमीश्वरः कल्याणगुणैर्युक्तत्वादन्येषां दुःखे दृष्टे हाहेति कृपां कृत्वा, तेषां सर्वदाऽविशेषेण शुभं विचि. न्त्य केवल स्वार्थ स्थिति(१) परसाधारण स्थिति(१) च विना चन्द्रिकादक्षिणानिल चन्दनशीताम्वुवतु केवल. परार्धस्सन, स्वमाश्रितेषु जन्मज्ञानवृत्तनिवन्धनापकर्षम पश्यन् , स्वेषामन्येषामप्यनुपायत्वदशायां स्वयमुपाय. भूतः, सान्दीपनिपुत्रस्य(२)वैदिकपुत्राणां च प्रत्यानयन- वद् दुष्करव्यापारान् कृत्वा तेषामपेक्षितानि(३)पूरयि. स्वा,तेषां धुचपदवत्प्रागविद्यमानमपि कल्पयित्वा स्वस्थ स्वस्य स्वं स्वेन स्वेन विनियुज्यत इति यथा ज्ञायते, त. थाऽऽत्मानमात्मीयानि च वितीर्य, लेषां कार्येषु निवृत्ते. षु स्वयं कृतकृत्यः, स्वकृतं शुभमेकमप्यविचिन्त्य तेषां सुकृतलवमेव विचिन्त्यानादिकालं वासिता अपि रसाः सर्वे विस्मर्यन्ते यथा, तथा सर्वदा स्वयं भोग्यो, भा. -पुत्रादिदोषान् दृश्यमानानप्वपश्यन् वर्तमानः पुरुष इव तेषां हृदयेनास्मरन् , दोषेषु महालक्ष्म्या प्रदर्शि तेष्वपि तस्याः प्रतिद्वन्द्वीभूय दृढः सन् रक्षित्वा, कामिः (१) अवस्थितिमिति मुले पाठः । (२) सान्दीपिपुत्रस्येति मुले टीकायां च पुस्तकगतः पाठः । (३) तदपेक्षितानीति समस्त पु. पा. । ११ ·२ ব नीमालिन्यारवान् कामुक(१)हव तद्दोषान् भोग्यतया स्वीकुर्वन्, तेषु करणत्रयेणापि(२)ऋजुर्विश्लेषे तेषां व्य. खानं गोष्पदं यथा भवेत्तथा लयमवसन्नस्तेषां यथेष्टं स्वात्मानमधीनं कृत्वा, तेषां बन्धनताडनादियोग्यतया सुल भो, यथा सद्योजाते वत्से प्रीत्या माता प्रथमव. सं(३)ग्रासं दातुमागतानपि विषाणखुरयोः करोति, तथा महालक्ष्मी नित्यसूरीश्च त्यक्त्वा स्नेहं कुर्वस्तिष्ठति । *एवमीश्वर इत्यादिना* । एवमीश्वरः कल्याणगुणयुकवादित्य. नेन प्रागुतगुणप्रकारः परामृश्यते । *कल्याणगुणैर्युक्तत्वादिति । गुणयोगस्य हेतुत्वाभिधानं वश्यमाणपरिपाकाः सर्वे गुणकार्याणीति. ज्ञापयितुम् । *अन्येषां दुःखे दृष्टे हाहेति कृपां कृत्येति । इदं कृपाकार्यम् अन्य दुखे दृष्टे हाहेत्यवलादः परदुःखासहिष्णुत्वात् खलु । तेषां सर्वका विशेषेण शुभ विचिन्त्येति । इदं सौहाई कार्यम् । सर्वदाऽविशेषणेति । एतेषां शानदशायामशान दशायाश्चाविशेषण सर्वस्मिन् काले इत्यर्थः । आश्रितसर्वमङ्गलान्वेषणपरत्वं सौहाइवत्वा. देव हि। *केवलहवार्थस्थिति स्वपरसाधारणस्थितिञ्च विना चन्द्रिकाद- क्षिणानिलचन्दनशीताम्बुवत् केवलपरार्थः सनिति* । इदमाश्रितपार- तन्त्रयकार्यम्। केवलस्वार्थपरत्वं स्वार्थपरार्थसाधारण्यञ्च बिना चन्द्रिकाऽऽदिपदार्थवत्परायसवेषता पारतन्त्रधादेव खलु । *स्वमाश्रितेषु जन्मशानवृत्तनिवन्धनापकर्षमपश्यान्निति । इदं सा. म्यगुणकार्यम् । आश्रितानां जन्मादिप्रयुक्तापकर्षमदृष्ट्वा वर्तनं समोहं सर्वभूतेग्वित्यादिप्रकारेण जन्मादिभिरुत्वष्टानामपकृष्टानाच समाश्र. यणीयत्वे समत्वरूपस्वभावेन खलु । स्वेषामन्येषामप्यनुपायत्वदशायां स्वयमुपायभूत इति* I इद. मशरणशरण्यत्व(४)कार्यम् । स्वयं स्वेषां रक्षका न भवाम इति निव. (१)मालिन्यमादरन् कामुक इति पुस्तके मूले टीकायां च पाठः । (२) त्रयेण ऋजुरिति पु. पा.। (३) वत्समिति मूले टीकायां च पु. पाठोऽस्य चागतानित्यत्र सम्बन्धोद्रष्टव्यः । ४ ) अशरण्यशरण्यत्वेति पु. पा.।

·भाध्योपबृंहितम् । R १ तन्ते यदा, एवमन्येऽपि निर्वतन्ते, तदाऽयं रक्षको भवति, अशर- णानां (१)शरण्यत्वादेव खलु। *लान्दीपनिपुत्रस्य वैदिकपुत्राणाश प्रत्यानयनवद्दुकरव्यापारान् कृत्वा तेषामपेक्षितानि पूयित्यति इदं सत्य कामत्वकार्यम् । बाहुल- कात् पूर्वसमुद्रे मारूण सान्दीपनि पुत्रस्य जननसमय एच मानाय. दृष्टमुखानां दिव्यमहिषीभिः स्वस्वातन्त्रेणानीतानां स्वयंज्योतिस्वरूपे qথ নিন। কিছুক্ষতা স্ব স্ব স্ব ভুল হলথ লক্ষ व्यापारकरणेनाऽश्रितापेक्षित पूरण । 'आश्रितरक्षणविषये मनोरथः कामः, सोऽप्रतिहतो भवतीति सत्यकाम' इत्युक्तलत्यकामस्वेन(२)खलु। 'सत्यकामत्वं नाम सान्दीपनिपुत्रानयनक्षत्सकलापेक्षितपूरणम्, इति मध्यवीथीभट्टायस्तरवनयविकरणे उक्तम् । *तेषां ध्रुपदववाविद्यमानमपि शल्पायरदेलि* ! लत्यसङ्क- ल्पत्वकार्यम् । यथोचान पादपुत्रस्य ध्रुवस्य स्वर्गस्यो वधावपूर्वमे. कम्पदं कल्पयित्वाऽदात्तथाश्रितार्थ प्रागविद्यमानस्य कल्पनमपूर्वभोग्य. रचनोपयोग्यमोघ सत्यसङ्कल्पत्वादेव हि । सत्यसङ्कल्पत्वं नाम ध्रुवपद वत् पूर्वमविद्यमानस्यापि(३)रचनालामयमितीदमपि भट्टारुतम् । स्वस्य स्वस्य एवं स्वेन स्वेन विनियुज्यत इति यथा ज्ञायते तथा. ssrमानमात्मीयानि च वितीयेति* । इदमौदार्यकार्यम् । “वरद सक- लमेतत्संश्रितार्थ चकर्थ" इत्युक्तप्रकारेण स्वस्वपदार र्थाः स्वेन स्वेन यथा विनियुज्यन्ते, तथा विनियोजयितुमात्मात्मीयानामाश्रितेभ्यो दान अददा(४)मिति हृदये किञ्चिदमिमानाभाधेन स्वीकुर्वतां प्रत्युपकारम- विष्य तदलाभेन व्याकुलीभवति(५) परमोदारत्वादेव । *तेषां कार्येषु निवृत्तेषु स्वयं कृतकृत्य इति* । इदं कृतित्वका र्यम्। आश्रितकार्य निवृत्ते तेषां कृतकृत्यतौचित्यात् । तथाऽभि. षिच्य च लङ्कायामित्यादिप्रकारेण स्वयं कृतकृत्यो भवति । आश्रितः संरक्षणे लिखे स्वस्य फलित्वरूपस्वभावेन कृतित्वं नामाश्रितापेक्षिते पूर्णे स्वयं कृतकृत्यत्वमिति भट्टार्यः । *स्वकृतं शुभमेकमप्यविचिन्त्य तेषां सुकृत लवमेव विचिन्त्येति । इदं कृतज्ञताकार्यम् । स्वविषये किञ्चिच्छरणोक्तिप्रभृतिसुकृतलेशे कते तेषां सर्वेषु शुभेषु स्वेन कृतेष्वपि तत्र किञ्चिदप्यस्मरन् तस्कृतसुकत. (१) अशरण्यानामिति पुस्तकेऽत्रापि पाठः । ( २ ) सत्यस्वकामत्वेनेति पु.पा. । (३) ध्रुवपदवदपूर्वमविद्यमानस्यापीति पु.पा. । (४) अददमिति पु. पा.। (५) व्याकुलीमवदिति पु. पा.।

·বিশ্বস্ব लेशमेव सरति कृतत्वादेशहि। জুজু কা লগিন জল णेन स्वकृतोपकाराणामदर्शनम्' इति महार्यः । *अनादिकालं वालिता अपि रसाः सर्वे विस्मयन्ते यथा, तथा सर्वदा स्वयंभोग्य इति । इदं साधुर्यकार्यम् । अनादिकालमारभ्य वालितानां प्राकृतरसाना यथा विस्मरणं स्यात्तथा, सर्वावस्थायामपि भोग्यत्वं सर्वरल इत्युक्तनिरतिशयभोग्यत्वेनैव खलु । *मार्या पुत्रादिदोषान् दृश्यमानानप्यपश्यन् वर्तमानः पुरुष इव तेषां हृदयेनास्मारभिति* । इदचातुर्य कार्यम् । भार्यापुत्रादिभिस्लह वर्तमानः कश्चित्पुरुषस्तस्कृतापराधान् दृष्वाऽपि हृदयेनामरंस्तिष्ठति, आश्रितदोषाणामविदर्शनमाच्छादने चतुरत्वात् । *दोषेषु महालक्ष्म्या प्रदर्शितेष्वपि तस्याः प्रतिद्वन्द्वीभूय दृढः सन् रक्षित्वेति । इदं स्थैर्यकार्यम् । स्वस्यात्यन्ताभिमतया चेतनापराधान् क्षमापयन्त्या पुरुषकारभूतया श्रीमहालक्षया दोषेषु प्रदर्शितेष्यपि मम दाला एवान कुर्युः । कुर्वन्ति चेल्लम्म्यक्कुर्वन्तीति तया विवादङ्क- स्वा निश्चिलस्सन रक्षति स्थिरस्वमावस्वादेव । *कामिनीमालिन्यादरवान् कामुक इव तहोषान् भोग्यतया स्वी. कुर्वन्निति* । इदम्प्रणयित्वकार्यम् । कामिनीविषये प्रावण्येन तच्छ- रीरमालिन्ये आदरङ्कुर्वाणः कामुक इयाश्रितानाम्प्रकृतिसम्बन्धादिदो. पानङ्गीकरोति परमप्रणयित्वादेव । तेषु करणत्रयेणापि ऋजुरिति* । इदमार्जवकार्यम् । मनोवाका येषु त्रिवार्जवशून्येषु तेषु जलवहनाशक्यमुन्नतप्रदेशमुपायेन जलम्मा. पयनिवात्मानमधीनकृत्वा त्रिविधकरणेनाप्यजुर्भवत्यजुस्वमावेनैव । *विश्लषे तेषां व्यसनंगोष्पदं यथा भवति, तथा स्वयमवासन इति* । इदम्माईवकार्यम् । ऊर्द्धम्मालाभ जीविष्य इत्युक्तेन जीवेयं क्षणमपीत्युक्तप्रकारेण स्वविश्लेष आश्रितैरतुभूयमानं व्यसनं समुद्रतु. ल्यव्यसनस्यैक्यङ्गोपदमेव यथा स्यात्तथा स्वयं क्लिश्यति, आश्रितविर हासहिष्णुत्वरूपमाइवेन। *तेषां यथेष्टं स्वात्मानमधीनं कृत्वेति । इदं सौशील्यकार्यम् । जन्मादिभिर्निकृष्टानां तेषामानुकूल्येन सर्वोत्कृष्टस्य स्वस्य तदाधीन्यं शीलवत्वादेव। *तेषां बन्धनताडनादियोग्यतया सुलभ इति । इवं सौलभ्यका. यम् । अवतारदशायां नवनीतचौर्यादिव्याजेन यशोदादीनां बन्धन ताडनाचहः सुलभो भवति सोलभ्यस्वभावेन खलु ।

·भाष्योपहितम् । यथा सद्योजाते वरले प्रात्या माता प्रथमवत्सं प्रासं दातुमाग. तानपि विषाणखुरयोः करोति, तथा महालक्ष्मी नित्यमुरिणश्च त्यक्त्वा स्नेहं कुर्वस्तिष्ठतीति * । इदं वात्सल्यकार्थम् । सद्यः स्वस्मादुत्पनेव वरले माता गौः प्रीतिं कृत्वा प्राक् स्वस्नेहविषयं प्रथमवरसं स्वभोग्यं प्रासं दातुमागतानपि क्रोधेन विषाणे करोति खुरेण ताडयति, तथा परिरम्मणादिभोग्योपकारिकां महालक्ष्मी प्राक् स्नेहविषयीभूतानि त्यसूरीश्च विहाय सद्य आश्रितेषु नेहं करोति वत्सलवादेव । एवं शानशक्त्यादिकल्याणगुणविभूषित इत्युक्तं विस्त रेणोपपादितवान् । अथ सकलजगत्सर्गस्थितिसंहारकत्युक्तं विस्तरेणोपपादयितुः मुपक्रमते- अयमेव सकलजगत्कारणभूतः! * अयमेवेत्यादिना । अयमिति पूर्वोक्तविलक्षण स्वरूपगुणविशिष्ट ईश्वरः परामृश्यते। अबधारणेन जगत्कारणस्यान्ययोगो व्यवच्छिद्यते । वेदान्ते-'सदेव सोम्येदमन आसीत् इति छान्दोग्ये, ब्रह्म वा इदमेक मे. वान आसीत्' इति वाजसनेयके, आत्मा वा इदमेक एवान आसीत्' इति तैत्तिरीयके च सब्रह्मात्मस्वरूप सामान्यशनैरभिधीयमानं कारणवस्तु किम् ? इत्याकाङ्कायां गतिसामान्यन्यायेन 'एको ह वै नारायण आसी. 'इति महोपनिषदि विशेषितो नारायण एव जगत्कारणभूत इति नि. र्णयकरणेन परमवैदिकरवादयमेवेति सावधारणमाह । * सकलजगत्कारणभूत इति । समष्टिव्यष्टिरूपाणां सर्वेषां जगतां कारणभूत इत्यर्थः । अनेन समन्वयाविरोधसाधनफलरूपार्यचतुष्टय प्रतिपादिकायामुत्तरमीमांसायामध्यायचतुथ्यमध्ये 'अथातो ब्रह्मजिज्ञा. साति जिज्ञास्यतयाऽमिहितस्य ब्रह्मणो लक्षणतया 'जन्माद्यस्य यत' इति जगत्कारणत्वमुक्त्वा तस्यायोगान्ययोगव्यवच्छेदेन जगत्कारणवस्तु- प्रतिपादकानां सकलवेदान्तवाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयं प्रतिपादयतः प्रथमाध्यायस्यार्थः प्रतिपादितः । अविरोधप्रतिपादकद्वितीयाध्यायप्रकारण ब्रह्मकारणत्वविरोधपरमा. णुकारणत्ववादिनो निराकरोति-- केचित्परमाणु कारणं वदन्ति, परमाणी प्रमाणाभा. वाछुतिविरोधाच न सम्भवति । *केचिदित्यादिना । * केचिदित्यनेन बौद्धाहतवैशेषिका उच्यते। .

·तात्रय - तत्र बौद्धाहतयोः केवलपरमाणुरेव(१)जगत्कारणमिति मतम् । वैशेषि. कादीनां परमाणुरुपादानकारणमानुमानिकेश्वरो निमित्तकारणमिति मतम् । तत्र बौद्धवैशेषिकादयः पार्थिवाप्यतेजलवायवीयान् चतुर्विधान् परमाणूनभ्युपगच्छन्ति । आईतास्त्वेकरूपानभ्युपगच्छन्ति । एवङ्केषा- चिद्विशेषाणां सत्वेऽपि सर्वेषाम्परमाणु कारणत्वाङ्गीकारे विशेषाभावात् केचिदिति तन्त्रेणोपाता। एते महीधरादिलकलकार्याणामपि पर. माणुपरिणामत्वं वदन्ति । तल्पक्षन्निराकरोति-*परमाणावित्यादिना* | जगत्कारणतयाङ्गीकृतानां परमाणून प्रत्यक्षेणासिद्धरागमेनासिद्धेश्व अनुमानेन साधनमपि न सम्भवति, आगमविरुद्धार्थस्य साधनायोगात् तथा चानुमानेनाप्यसिद्धः परमाणुलद्भाव एव प्रमाणं नास्ति । किश्वे. श्वरस्य जगत्कारणत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधात् परमाणूनां जगत्कारण- स्वन्न सम्भवतीति भावः। अथ जगतः प्रकृतिः स्वतन्त्रकारणमिति कापिलमतनिराकर्तु तदुरिक्षपति- कापिला प्रधानकारणमित्याहुः । प्रधानस्याचेतन. स्वादीश्वरानधिष्ठाने परिणामासम्भवात्मष्टिस्थितिसं. हारव्यवस्थानुपपत्तेस्तदापि न युक्तम् । *कापिला इत्यादिना* । कापिलाः कपिलमतनिष्ठाः लांख्या मृदा स्मकस्य घटस्य मृहव्यं यथा कारणं भवति तथा लत्त्वरजस्तमोमयस्य सुखदुःखमोहात्मकस्य जगतो गुणत्रयताम्वरूपं प्रधानमेव स्वरूप कारणम् । यथा दधिभावेन परिणमतः पयसोऽनन्यापेक्षमाद्यपरिस्प. न्दप्रभृतिपरिणामपरम्पराः स्वत एव भवन्ति, यथा च मेघविमुक्तस्यैक- रसस्य जलस्य नारिकेलतालचूतकपित्थनिम्बतिन्तिड्यादिविचित्ररस. रूपेण परिणामप्रवृत्तिईश्यते, तथा परिणामस्वभावस्य प्रतिसर्गाव. स्थायां सहशपरिणामतया स्थितस्य प्रधानस्य अनन्याधिष्ठितस्यैव सर्गावस्थायां गुणवैषम्यनिमित्तो विचित्र(२)परिणामः सम्भवति । अतः प्रकृतिरेव स्वतन्त्रकारण(३)मिति ते वदन्ति तन्मतनिराकरोति- *प्रधानस्येत्यादिना । विचित्रजगदाकारेण परिणामे एवं परिणाम इति सङ्कल्पहेतुचैतन्यशुन्यवस्तुत्वात्प्रधानस्य । (१) परमावेति पु. पा. । ( १ ) निमित्ताविचित्रेति पु. पा. । (३) अत: प्रतिरेकस्वतन्त्रस्वकारणमिति पु. पा. ।

·भाष्योपहितम् । - "प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्यात्मेन्छया हरिः। क्षोभयामास सम्प्रा सर्गकाले व्ययाव्ययो"। इत्युक्तप्रकारेणेश्वराधिष्ठानमन्तरा परिणामासम्भवात् । तदधि. ठानमन्तरा परिणमते चेत् ? सर्वकालमपि सृष्टेरापत्तेः संहारानुप- पत्तेः। कालभेदेन भवत्सृष्टिसंहारव्यवस्थानुपपत्तेश्च प्रधानं कारण. मिति मामनुपपनमित्यर्थः । अत्रा 'पि' शब्दः पूर्वोक्तपरमाणुकारण. स्वसमुदायका। अचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कारणत्वमङ्गोकुर्वतां पक्षनिराकृत्य चेतनस्य जगत्कारणत्वमङ्गीकुर्वत्पाशुपतादिमतं निराकरोति- चेतनोऽपि न कारणम् , कर्मपरतन्त्रत्वाद्दुःखित्वाच्च । *चेतनोऽपीत्यादिना* ! अपिशब्द: पूर्वोक्ताचेतनसमुच्चायका । आगमसिद्धेश्वरो निमित्त कारणम् , आनुमानिकेश्वरो निमित्तकारण. मिति च पाशुपतवैशेषिकादिभिरभिधीयमानो रुद्रश्चेतनेष्वन्यतमः खल, "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्ने" इत्यादिवाक्यान्यवलम्ब्य चेतनेष्वन्यतमो ब्रह्मा जगत्कारणमित्यपि केचिद्वदन्ति, तत्सर्वममिप्रेत्य चेतन इति सा. धारणशब्देनोक्तम् । न कारणमिति कारणं भवितुं न शक्त इत्यर्थः । कुत इत्याकालायामाह-कर्मपरतन्त्रत्वादिति । भारभ्य यथा सङ्कुचितज्ञाना लन् रूदेउछाप्रकारेण किञ्चिदपि कर्तुं न क्षमस्तथा कर्मा- धीनत्वादनादित्वेन जगद्यापारेऽवगाहनस्य यथा योग्यता न स्यात्तथा दु:खित्वाचेत्यर्थः । अपहतपाप्मेत्युकप्रकारेणाकर्मवश्यस्यानन्दमय इ. त्युक्तप्रकारेण निरतिशयानन्दयुकस्य खल्वप्रतिहतज्ञानशक्तिकत्वेन(१) मन:प्रीत्या कर्तव्यो जगद्यापार उपपद्यते। "ब्रह्माद्या सकला देषा मनुष्याः पशवस्तथा। विष्णोर्मायामहावर्चमाहान्धतमसाऽऽवृताः ॥ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्तव्यवस्थिताः। प्राणिनः कर्मजनितसंसारवशवर्तिनः ॥ इत्युक्तप्रकारेण कर्मवश्यानां "ततः क्रोधपरीतेन संरक्तनयनेन च। वामाङ्गुष्ठनखाग्रेण च्छिन्नं तस्य शिरो मया । यस्मादनपराधस्य शिरश्छिन्नं त्वया मम । तस्माच्छापसमाविष्टः कपाली त्वम्मविष्यसि ॥ (1) शक्तिकेनेति पृ. पा.

·অঙ্গ इत्युक्तप्रकारेण मस्तकं छिनति मस्तके छिद्यत इत्येवं दुःखिना च जगत्कृष्टयादिव्यापारो नोपपद्यते। एवं विरोधपरिहारं कृत्वा प्रतिज्ञानुगुणं निगमयति- तस्मादीश्वर एवं सकलजगत्कारणम् । तस्मादित्यादिना* । तस्माञ्चतनावेतनयोरुभयोरपि कारणत्वा. सम्भवाल्लोकेऽविद्याकर्मनिबन्धनस्य परनियोगनिबन्धनस्य चाकारण. स्वस्य दर्शनाचनिरस्यास्य कारणत्वे हेतुमाह- अयं कारणं भवति, नाविद्याकर्मपरनियोगादिभिा, अपि तु स्वेच्छया। *अयं कारणमित्यादिना* । अविद्यामनिबन्धनं कारणत्वं सकल. जन्तुसाधारणम् । लोके परस्परोत्पादकतयाऽऽगतं कारणत्वं वैषयिक- सुखप्रावण्येन हेतुनाऽशानेन च। तत्र शास्त्रवश्यानामुत्पादकत्वं कर्मः प्रधानम्भवति, अन्येषामविद्याप्रधानम् । तदुभयमपि मिथो न व्यभि- चरति । अधिकारिपुरुषाणां ब्रह्मादीनां कारणत्वं परनियोगप्रधानम् , "प्राजापत्यं त्वया कर्म पूर्वम्मयि निवेशितम् । एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजी स्मृतौ । तदादर्शितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारको" ॥ इत्यादाविदं द्रष्टव्यम् । आदिशन्देनास्य विवक्षितोऽवर्जनीयो भो. ग(१)इति मध्यवी भट्टार्योऽवदत् । अयं सृष्टयादिव्यापार ईश्वरस्य किमविद्याकर्मनिबन्धनः, किंवा वर्जनीयः कश्चिद्रोगोऽथ वा परप्रेरितः सन्करोतीति तच्छङ्कावा. क्यम्-स्वेच्छयेति । 'निरवयं निरञ्जनम्' 'अपहतपाप्मा' न तस्येशे कश्चनेत्युक्तप्रकारेणाविद्यादिदोषप्रतिभटस्य(२)नियामकान्तरशून्यस्यतः स्य स्वेच्छामिन्नं कारणं नास्तीति भावः। "मचिदविशेषितान्प्रलयसीमनि संसरतः करणकलेवरैर्घटयितुं दयमानमनाः । वरद निजेच्छयैव परवानको प्रकृति महदभिमानभूतकरणापलिकोरकिणीम् ॥ प्रलयलमय सुप्तं स्वं शरीरै(३)कदेशं (१) विवक्षिता वर्जनीयो रोग इति पु. पा. । २) प्रतिमहत्येति पृ. पा.। (३) प्रलयसमये सुप्तं स्वशरीरेति पुस्तकगतः पाठश्छन्दोमङ्गवासलेरवकप्रमादक्तः।

·आख्योपबृंहितम् । ८९ वरद चिचिदाख्यं स्वेच्छया विस्तृणानः । खचितमिव कलाप(१)चित्रमातत्य धुन्च. ननुशिखिनि शिखीव क्रीडालि श्रीलमक्षम् ॥ इति भट्टारभिहितम् । नन्वेवमयमिछाप्रयुक्तोप्यायालरूपः क्रिमित्यत आह- सङ्कल्पेन करणादयामायाम शल्प। सङ्कल्पेनेति । यत्नरूपकायिकव्यापार न करोति किन्वयन रूपमानाला व्यापारात्मकसङ्कल्पेन । अतो ऽयं जगत्कृष्टयादिव्यापारस्त स्थानायास(२)इत्यर्थः । "सो ऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति" "मन खैव जगत्सृष्टिं संहारं च करोति यः ! तख्यारिपक्षाक्षपणे क्रियानुद्यमविस्तरः ॥ इत्यादि । नन्वनायालरूपत्वेऽधि अधात लग्नस्त कामताच्या परिपूर्णस्य तस्या नेन व्यापारेण किं प्रयोजनमित्यत आह- अस्य प्रयोजनं केवललीला। *अस्य प्रयोजनमिति । अस्य जगत्सृष्ट्यादिरूपव्यापारस्य प्रयो- जनं केवललीलेत्यर्थः । लीला नाम तादात्विकरसं विना कालान्तरः भाविफलमनुद्दिश्य क्रियमाणो व्यापारः। तथा हि(३)अस्य प्रयोजन. मिति सृष्टिरूपव्यापारस्य प्रयोजनाभिधानात् तादात्विकरसमात्रमेवो. तम् । अयं सृष्टिरूपो व्यापारः सार्वभौमानां पूतादिवद् बालानां वालुकागृहादिवञ्च तादात्विकरसकरः खलु । अनेन लोकवतु लीला. कैवल्यमिति सूत्रार्थोऽभिहितः। "क्रीडतो बालकस्येव चेष्टास्तस्य निशामय। इति भगवता श्रीपराशरेण "अप्रमेयो ऽनियोज्यश्च यत्र कामगमो वशी। मोदते भगवान्भूतैलः क्रीडनकैरिव ॥ इति भगवता श्रीवेदव्यासेनाभियुक्तैरप्यस्येश्वरस्य जगद्यापारस्य प्रयोजन लीलैवेत्युक्तम् । ननु तर्हि गत्वा गत्वाऽपि दृष्ट्वा जन्म निवर्तयितुं विचार्य विचार्य लोकमसृजत् उजीवनार्थ लोकमसृजदिति, (१) कलायमिति पु. पा. । (२) बहुव्रीहिविशेषणमिदम् , अनायाससिद्ध इत्यर्थः । (३) तथापीति पु. पा.। १२ 9 ·বই অ विचिका देहसम्पतिरीश्वराय निवेदितुम् । पूर्वमेव कृता ब्रह्मन्हस्तपादादिसंयुता ॥ इति च । अचिदविशोषिता(१)-प्रलयलीमनि संसरता: करणकलेवरैर्धयितुं दयमानमनाः" । इति च चेतनानासुजोवनरूपप्रयोजनलियर्थ जगत्सृष्टिमकरोदिति वदतां वचनानां वैयर्यापत्तिरिति चेद ? न, तथा हि, उभयोः प्रयोज- नयोः सत्वेऽपि लीलैष प्रयोजनमित्यभिधानं प्राचु नभप्रेत्य ! तस्मात् "रूपप्रकारपरिणामकृतव्यवस्थं विश्वं विपर्ययितुमन्यदसच कर्तुम् । क्षाम्यस्वभावानयमं किमुदीक्षसे त्वं स्वातन्त्र्यमैश्वरमपर्यनुयोज्यमाहुः" ॥ इत्युक्तप्रकारेण यथेच्छं कर्तुं शकत्वात्सकलात्मनोऽपि युगपदेव मुक्ताकर्नु समर्थत्वेऽपि स्वाधीनस्वरूपस्थित्यादिनात्मनः कर्म व्याजी- छत्य दूरीकृत्य शास्त्रमादिया तानङ्गीकुर्यानित्थं स्थिति(२)ीलारसे- च्छयैव । लीलाविभूतिरित्येवात्य निरूपकम् । अत एचैताद्विभुतेली. लायाः प्रचुरप्रयोजनत्वात् सूत्रकारादिभिः सर्वलीलाया प्रयोजनवा. भिधानादयमपि(३)केवललीलैवेति वदति। नन्वेवं जगत्सृष्ट्यादिव्यापाराणां केवललीलार्थत्वे संहारदशायां लीलाविरामः स्यादित्याशङ्कामनुवदति- तर्हि संहारदशायां लीला विरमेत् । *तहि संहारदशायामित्यादिना । तत्परिहरति- संहारस्यापि लीलात्वान्न विरमेत् । *संहारस्थापीत्यादिना* | यथा गृहं निर्माय क्रीडतो बालस्य निर्मितगृहस्य विनाशनमपि लीला भवति, तथैतेषां संहारोऽपि सृष्टि वल्लीला । तस्मात्तदानीमपि लीलाविरामो नास्तीत्यर्थः। "अखिलभु. बनजन्मस्थेमभङ्गादिलील" इति, "निखिलजगदुदयविभवलयलील" इति च सृष्टिवत्संहारोऽपि तस्य लीलेत्यमिहितं भाष्यकारैः। पवमेतावता ईश्वर एव जगतः करणम् , तस्य कारणत्वं हेत्वन्तः . (१) अवशोषितानिति अत्र पु. पा. । (२) इस्यस्थितिरिति पु. पा.। (३) अयमेवेति पु. पा. ।

·भाव्योपहिवरू। 9 रेण न भवति, किन्तु स्वेच्छयेति सङ्कल्पमामक्लप्तत्वादयमनायालरू. पइति, आरट प्रयोजन लीलेति छोक्तम् । अथालय अगत्पति कारणत्वं घरपटाभिकं प्रति कुलालादीनां का. रणत्वमिव निमित्तात्वमानं किमित्याशङ्कायाहमुपादान कारणमध्ययमे वेत्याह- अयं च स्वयमेव जगदूपेण परिणतत्वादुपादानं च भवति । *अयं चेत्यादिना* ! लोके कार्योत्पत्तो कारण निमित्तोपादानल. हकारिरूपेण विविधान् । सानिमित्त कारणमुपादानं वस्तु कार्यरूपेण परिणमयत्कर्तृवस्तु, उपादान कारण कार्यरूपेण परिणामयोग्य बस्तु, स. হুঙ্কাৰিকৰী সহ অন্ত অঞ্চল জুতা। दयो निमित्तकारणं, वृत्तवादय उपादानकारण, दण्डचक्रवेमादयः सहकारिकारणम् । प्रकृते जगदूपकार्थोत्पत्तावीश्वर एव त्रिविधकारणं भवति । तथा. हि, बहु स्यामिति सङ्कल्पविशिष्टो निमित्तकारणम्, नामरूपविभागा. नहतया स्वविशेषणीभूतसूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्लन्नुपादानकरणं, झान. शत्यादिविशिष्टः सन् सहकारिकारणं च भवति । तस्मादुपादानकार. णं चायमेवेति वदति । अयमिति पूर्व निमित्तकारणतयाऽभिहित ईश्वरः परामृश्यते । चिदचितोरुभयोश्चापृथसिद्धविशेषणतया स्व. यमेवेतिशब्देन्तर्भूतत्वात्स्वयमेव जगद्रूपेण परिणतत्वादित्युक्तम् । उपादानं चेति चकारेण पूर्वोत्कनिमित्तकारणत्वेनोपादानकारणत्वं स. मुच्चीयते। तथा च ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रतिपादकवेदान्तसूत्रे निमित्कार रणत्वसाधनानन्तरं "प्रकृतिश्च प्रतिसादृष्टान्तानुपरोधात्" इति यया पादानकारणत्वमुक्तं, तथाऽनेनाप्युकम् । प्रकृतिश्चेत्येतदभिप्रेत्यायम. प्युपादानं चेत्यवादीत । तत्र प्रतिवादृष्टान्तानुपरोधादिति साध्यकथः नपूर्वकं साधनमुक्तम् । अत्र स्वयमेव जगद्रूपेण परिणतत्वादिति साध. नपूर्वकं साध्यमुक्तम् । तत्र "येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविश्वातं विज्ञातं स्यात्' इत्येकविधानेन सर्वविश्वानप्रतिक्षया यथा सोम्यै(१)केन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मय(२)विज्ञातं स्यादित्युपपादकाष्टान्तेन चैकवा स्तुपरिणामरूपं जगदित्युक्तम् । तच्चैकवस्तु सुस्मचिदचिद्विशिष्टं (१) सौम्यति पु. पा. । (२) मृण्मयमिति पु. पा. ।

·तत्वयम् ब्रह्म, तदेवाय स्वयमेवेतिशब्देनावात् तस्मात्सूत्रार्थ एवायमित्या विरोधः। एकमेवाद्वितीयम् , तदात्मानं स्वयमकुरुत, "स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च । उपसंहियते चोप(१)संहर्ता च स्वयं हरिः” । fe एक सृज्य: लाच सर्गक स एक पात्यत्ति च पाल्पते च । ब्रह्माद्यवस्थाभिर शेषमूर्तिर्विष्णुर्वरिष्ठो वरदो वरेण्य ॥ इत्यादिभिनिमित्तोपादानयारक्यं श्रुतिस्मृतिभिः सुव्यक्तमभिहितम नन्वेवं स्वयमेव जगदूपेण परिणमते चेत् ? "निर्गुणं निरञ्जनं, निष्कलं निक्रियं शान्तं "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" "अविकाराय शुद्धा य" इत्यभिधीयमानं निर्विकारत्वमस्य कथमुपपद्यत इति शङ्कामनु वदति- तर्हि निर्विकारत्वं कथमिति चेत् १ स्वरूपस्य विका- राभावान्न निर्विकारत्वविरोधः । तहत्यिवादिना । तां परिहरति-स्वरूपस्येत्यादिना* | चिद- चिद्रूपविशेषणविशिष्टस्य स्वरूप जगद्रूपेण परिणामे विशेष्यस्य स्वक पस्य विकाराभावानिर्विकारत्वस्य विरोधो नास्तीत्यर्थः । स्वरूपस्य विकाराभावे(२)ऽयमेव जगढूपेण परिणमत इत्युक्तः परिणामोऽस्य कथमुपपद्यत इति शङ्कामनुवदति- तर्हि परिणामः कथमुपपद्यत इति चेत् ? *तीत्यादिना तां परिहरति(३)- विशिष्टविशेषणसदारकः कस्यचित्कटिस्य स्वभाव: सर्वशक्तन नोपपद्यते। *विशिष्टेत्यादिना*। विशिष्टं च तविशेषणं विशिष्टविशेषणमिति प्रथमं कर्मधारयसमासं कृत्वा द्वारेण सह वर्तत इति सद्वारक इति अनन्तरपदस्य बहुव्रीहिं कृत्वा विशिष्टविशेषणेन सद्वारको विशिष्टवि. शेषणसद्वारक इति तृतीयातत्पुरुषसमासेन शब्दो व्युत्पादनीयः । वि. शिष्टं विशेषणयुक्तं विशिष्टम् , विशेषणमिति दण्डकुण्डलादिविलक्षणं (१) चोप- इति पु. नास्ति । (२) विकारभावे इति पु. पा.। (३) [ ] एतचिहमध्यगतः पाठः पुस्तके नास्ति । - ·भाष्योपबृहितम् । ९३ शरीरभूततया पृथकस्थित्याधनह विशेषणयुकं चिदचिद्रूपविशेषण. मुच्यते । अथ वा, विशिष्टविशेषणमित्यस्य शरीरभूतं सत् लर्वदा विशेषण. त्वेन सङ्गतं विशेषणमित्यर्थः । तदापि पृथक्स्थित्याद्यर्हेभ्यो दण्डकु. ण्डलादिभ्यो व्यावृत्तिः सिद्ध्यति विशेषणेन लद्वारक इति । एवम. थसिद्धविशेषणेन हेतुना द्वारसहितोऽस्य परिणामोऽस्तीत्यर्थः । अनेनापृथक (१) सिद्धचिचिद्रूपविशेषणद्वाराऽस्य परिणामोऽस्ती. त्युक्तम्। नन्वेवं स्वरूपस्य विकाराभावे स्वशरीरभूतविशेषणद्वारा सर्वस्य कार्यजातस्या(२)यमुपादानं कथं भवतीत्यत आह-*कस्यचित्कीटस्ये. त्यादि । अल्पशक्तिकस्य कीटस्य स्वरूपविकाराभावेऽपि स्वशरीर. भूतविशेषणमुखेन तन्तुजालरूपकार्य प्रति स्वयमुपादानत्वरूपः स्व. भावः, "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते" इत्यधीयमानसर्वशक्ते(३)ोप. पद्यत इति न युक्तम् । “यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णतेच," "ऊर्णनाभिर्यथा सृष्ट्वा स्वयं तद्रसते पुनः । तथा सृष्टेदमखिलं स्वयं तद्रसते हरिः" । इत्यादि । "कार्येऽनन्ते स्वतनुमुखतस्त्वामुपादानमाहुः सा ते शक्तिः सुकरमितरच्चेति वेलां विलय । इच्छा यावद्विहरति सदा रङ्गराजानपेक्षा सैवेशाना ह्यतिशयकरी लोणनामी विभाच्या"। इति भट्टार्या आहुः। एवं निमित्तोपादानकारणत्वे उक्त्वा सहकारिकारणत्वस्यानभिधा. नं सर्वज्ञत्वादिगुणयोगस्य प्रागभिहितत्वात निमित्तोपादानयोरेक्या- भिधानाच्च स्वत एव सियतीत्यभिप्रायेण । अत एव वेदान्तसूत्रेप्य. स्य विशिष्यानभिधानम् । एवमीश्वर एव त्रिविधकारणमिति साधित. धान् अथ "अजामेकाम् , गौरनाद्यन्तवती, त्रिगुणन्तजगद्योनिरनादि- प्रभवाप्ययम् , अजो होकः, ज्ञाज्ञो द्वावजावीशानीशी, अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराण" इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिष्कप्रकारेण नित्ययोश्चिद. चितोरीश्वरेण क्रियमाणा सृष्टिः कीटशीत्याकाङ्क्षायामाह- (१) अनेन पृथगिति पु. पा.। (२) कार्यस्य जातस्येति पु. पा.। (३) अधीयमानस्य सर्वशक्तरिति पु. पा. ।

·সুখ 4A হয় কুড়িহঃ অহিয়া, चेतना রাঘিমালালাঘদ্ধাস্ত্র। #হালা মানে হয় লাশনিহত অন্য नाचेतनात्मकस्य जगतः सृष्टिनांस तमः परे देव एकीभवतित्युक्त प्रकारेण स्वल्मादधिभत्ततया स्थितस्य तमः शब्दवाच्य स्वास्थ- নঃ সুমানা স্বাপ্পি। महाभूतादि वृत्तौजा प्रादुरालीत्तमोजुन्छः ।। इत्युक्तप्रकारेण स्वप्रेरणविशेषेण्ड समाविभागं कृत्वा तस्य व्या. तशब्दवाच्यसमष्टिव्यष्टिरूपलमस्ता कार्यात्मक परिणामकरणम् । अ. चिदविशेषितान्प्रलयसीमनि संसरत इत्युक्तप्रकारेण करणकलेवरवि धुरस्य भोगमोक्षशुन्यस्याचिदविशेषेण स्थितस्य चेतनस्य भोगस्थान शरीरं भोगोपकरणानीन्द्रियाणि च दवा भोगमोक्षानह यथा भवति, तथा प्राक्सङ्कुचिततया स्थितस्य ज्ञानस्य विकासकरणं चेत्यर्थः । चेत. नस्येति जात्येकवचनम् । अथ स्थितिलहारप्रकाराश्च वक्तव्या इति विचार्य प्रथमं स्थिति प्रकारमाह- - नुकूलतथा प्रविश्य स्थितिकरण नाम सृष्टेषु वस्तुषु केदार जलवद- सर्वरक्षणकरणम् । *स्थितिकरणमित्यादिना । 'स्थिति म' इत्यनभिधाय 'स्थि तिकरणं नाम' इत्यभिधानं स्थितेः सृष्टिसंहारवकर्तृगतत्वाभावेन र क्षणकर्मीभववस्तुगततया स्थितिकरणस्य कर्तृव्यापारत्वात् । *सृष्टे- वित्यादि । तत्सृष्टुत्युक्तप्रकारेण स्वेन सृष्टेषु वस्तुषु केदारस्यैकत. याऽऽनुकूल्येन तिष्ठजलवत् तदेवानुप्राविशदित्युक्तप्रकारेण तद्रक्षणा. नुकूलतयाऽन्तः प्रविश्य तत्तवस्त्वनुगुणं सकलरक्षणानां करणमित्यर्थः अनुप्राविशच्छब्दस्यानु(१)कूलतया प्रवेशोऽस्य विवक्षितः । तथा च स्थितिकरणं रक्षणकरणमिति सिद्धम् । अथ संहारप्रकारमाह- संहारो नाम यथाऽविनीतः पुत्रः पित्रा शृङ्खले बद्धा स्थाप्यते, तथा विषयान्तरेषु सक्तानीन्द्रियाणि संहृत्यावस्थापनम् । (१) अनुप्रविशशब्दस्येति पु. पा., अनुप्रवेशशब्देस्योति वा पठनीयम् ।

·माध्योपबृंहितम् । संहारो नामेति । विधिमा देह सम्पत्तिरीश्वराय निवेदितुमि. যুকমাবদ্ধ নাগা স্কুল বালি কতৰা ज्यादाय मार्गमप्रापय बाह्यविषयमावण्ये कुपशेन गन्तुमुधुके विधिनि पेधवश्यतया लोन वरीनं विन्दा स्वैरचारिणां पुत्रं हितपरः पिता यथा शृङ्खलया बड्डा किञ्चिद्यापाररान स्थापयति, तथा स्वव्यतिरिक्त विषयेऽवतिप्रवणानि करणान्वि विनाश्य सङ्कुचितं कृत्वाऽवस्थापन - मित्यर्थः । अर्थतेषां सृष्ट्यादीनां चतुर्विधत्वातदपि दर्शयितुमाह- एतत् त्रिलथमपि प्रत्येकं चतुर्विधम् । एतत्रितयमपीत्यादि। "चतुर्विमामः राष्टौ चतुर्डा संस्थितः स्थित है। प्रलयं च करोत्यन्त बतु दो जनाइन" ॥ इत्यादि। सृष्टौ ब्रह्मणः प्रजापतीनां कालस्य सर्वस्य जगत. श्यान्तर्यामी सन् रजोगुणयुक्तः सृजति । *पृष्टावित्यादि* । सृष्टी प्रसक्तायां चतुर्दशभुवनस्रष्टुः समष्टि. पुरुषस्य ब्रह्मणस्तेन सृष्टानां नित्य सृष्टिकर्तृणां दशानां प्रजापतीनां सृष्ट्यपेक्षितस्य कालस्य परस्परमुत्पादकानां सर्वजन्तूनां च तत्तत्प्र. वृत्तयः सर्वाः स्वस्मिन्यथा पर्यवस्यन्ति, तथाऽन्तरात्मा सन्प्रवृचिहे. तुरजोगुणविशिष्टः लन् सृजतीत्यर्थः। "एकनांशेन ब्रह्माऽलो भवस्यव्यक्तमूर्तिमान् । मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानामन्य मागतः॥ कालस्तृतीयस्तस्यांशः सर्वभूतानि चापर। इत्थं चतुर्धा सन् सृष्टौ(१)वर्तते स रजोगुणः" ॥ इत्यादि । स्थिती विष्ण्वादिरूपेणावतीर्थ मन्वादिमुखेन शास्त्रप्रवर्तनं कृत्वा सन्मार्ग दर्शयित्वा कालस्य सर्व भूतानां चान्तर्यामी सन सत्त्वगुणयुक्तः स्थापयति । स्थितावित्यादि। स्थिती प्रसकायां मध्ये विरञ्चिगिरिशप्रथ. मावतार" इत्युक्तविष्ण्वतारप्रभृती"सुरनरतिरश्चामवतरन्"इत्युक्त प्रकारेणानेकावतारान् कृत्वा यद्वै किञ्चन मनुरवदत्तद्भेषजम्" इत्या. ततया श्रुतिप्रसिद्धमनुप्रभृतियाज्ञवल्क्यपराशरवाल्मीकिशौनकादिमु. (१) संसृष्टाविति पु. पा..

·९६ बनवञ्चयम् खेन स्मृतीतिहासपुराणरूपशास्त्राणि प्रवयं (१)चेतनानामपथप्रवृत्ति विनोज्जीवनं प्राप्तुं सन्मार्गान्दयित्वा रक्षणोपयोगिनः कालस्य पर. स्पररक्षकाणां भूतानां च तत्तत्प्रवृत्तयो यथा स्वस्मिन्पर्यवस्यन्ति, तथाऽन्तरात्मतया स्थितो ज्ञानप्रकाशादिहेतुलत्त्वगुणविशिष्टः स्थिति करोतीत्यर्थः। "एकाशन स्थितो विष्णुः करोति परिपालनम् । मन्दादिरूपी चान्येन कालरूपोऽपरेण च ॥ सर्वभूतेषु चान्येन संस्थितः कुरुते स्थितिम् । सत्वं गुणं समाधिस्य जगतः पुरुषोत्तमः ॥ इत्यादिपुराणे एकांशेन स्थितो विष्णुरिति विष्ण्ववतारस्यैक स्थाभिधानमवतारान्तराणामप्युपलक्षणं द्रष्टव्यम् , विष्णवादिरूपेणा. वतीर्यत्यनेनोक्तत्वात् । संहारे रुद्रस्थाग्न्यादीनां कालस्य सकलभूतानाम- न्तर्यामी तमोगुणविशिष्ट संहरति । *संहार इत्यादि । संहारे प्रलते संहर्तृषु प्रधानस्य रुद्रस्यावान्तर- संहर्तृणामग्न्यन्तकादीनां संहारोपयोगिनःकालस्य परस्परनाशकानां सर्वभूतानां च तत्तत्प्रवृत्तयो यथा स्वस्मिन्पर्यवस्यन्ति तथाऽन्तर्यामी सन्निर्दयं कर्तुमुपयुक्तेन तमोगुणेन युक्तः संहरतीत्यर्थः । "आश्रित्य(२)तमलो वृत्तिमन्तकाले तथा प्रभुः । रुद्रस्वरूपो भगवानेकांशेन भवत्यजः ॥ अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते । कालस्वरूपो भागो ऽन्यः सर्वभूतानि चापरः ॥ विनाशं कुर्वतस्तस्य चतुर्दैव महात्मनः" । इत्यादि । सृष्टयादिषु चतुर्विभागकथनस्थलेंऽशशब्देन ब्रह्मादय उक्ताः । तेषां तस्य प्रकारभूतत्वादित्यमुमर्थमनन्तरम- "ब्रह्मा दक्षादयः कालस्तथैवाखिलजन्तवः । विभूतयो हरेरेता जगतः सृष्टिहेतवः ॥ विष्णुमन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज । स्थितेनिमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः ॥ रुद्रः कालोऽन्तकाद्याश्च समस्ताश्चैव जन्तवः। चतुर्दा प्रलये ह्येता जनाईनविभूतया ॥ (१) प्रवर्तयित्वेति पुस्तकगतः पाठः प्रामादिकः । (२) आश्रितेति पु. पा. । । - ·भाष्योपबृंहितम् । a ছবি অঃ ইং সান ত্বালি স্ত্রী হযঃ ছনকান যাযহামহিলা। কিছুমাঃ জাল্ট ” ছুরি গান্ধ विष्णोरपि विभूतिस्वाभिधा অহরস্তুত হয় । ও নিম্নাহ ম ল হ হ হ ই নাদুঘর - शङ्कामनुवदति- कांशिसुखिनः कश्चित् दुखिनश्च सृजत ईश्वरस्य वैषम्यनेझुण्ये स्यातामिति चेत् ? *कश्चिदिल्यादिना । सृष्टिकाले सकलात्मन पारेण विना देवमनुष्यादिविभागेन कश्चित्सुखिनः कश्चिदुखिनश्च सृजति चेत्ल समस्य परमदयावत ईश्वरश्या सर्व विषये लमवाभावरूपवैषम्य दुः खितया सृष्टत्वात् परदुःखासहितकरूपापाश)अभावश्च स्याता. मित्यर्थः तां परिहरति- कर्म हेतूकृत्य करणान्मृदं भक्षयन्त्याः प्रजाया जिह्वायां चिह्नं कृत्वा विभीषयन्मातद्धितपरेण कर. णाच्चनस्यातामू। *कर्मत्यादिना* । केषाश्चिमुखित्वेन केषाश्चिदुःखिन्देन च सृष्टविषमसृष्टिहेतुभूनकर्म हेतूऋत्य करणाद्दुःखित्वन सृष्टः स्वस्य रोगकरी मृदमादरेण भक्षयन्त्याः प्रजाया पुनर्यथा न भक्षयेत्तथा जिह्वायां नखादिना चिह्नं कृत्वा मृद्भक्षणभयं कारयद्धितपरमातृवत् पते पुनश्च यथा दुःखहेतुकर्मकरणे बिभियु(२)स्तथा हित परेण कर. णाच्च वैषम्यनै घृण्ययोरुभयोरपि नापत्तिरित्यर्थः । अनेन "वैषम्यनैः घृण्ये न सापेक्षत्वात्" इति वेदान्तसुत्रार्थोऽभिहितः। "निनोन्नतंच करुणं च जगद्विचित्रं कर्मव्य पेक्ष्य सृजतस्तव रडशेषिन् । वैषम्यनिघृणतयोर्न खलु प्रसाकिस्तब्रह्मसूत्रसचिवाः श्रुनयो गृणन्ति" ॥ इति भट्टाबैरुक्तम् । एवं सकलजगत्सृष्टिस्थितिसंहारकर्तेत्युक्त. मुपपादितम् ॥ अथ विलक्षणविग्रहयुक्त इत्युक्तमुपपादयितुमुपक्रमते- अयं च त्रिविधजलयुक्तां पृथिवीं ससर्ज मेघवर्ण (१) परदुःखासहित्वरूपा पाया इति पुस्तके प्रामादिकः पाठः । (२) विभ्येयुरिति प्रामादिकः पु. पा. । .. - ·সুখস্থ इत्युक्तमकारेण सविग्रहः दृष्टयादिकं करोतीत्यर्थः । #থানালা # ল হ কাহালু সুস্থ মা- श्रयणीयस्वधर्मादिचतुर्विधफलप्रदत्वयाईयोरूपादन कुमो न कृतमि ति चेद ? न, "कारणं तु ध्येयः, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्" इत्याधु कप्रकारेण कारणवस्तुना एवोपास्यत्वादाश्रयणीयत्वाच्च कारणत्वो. क्त्यैव चतुर्विधा भजन्ते प्रामित्युक्तम् । चतुर्विधनमायणीयत्वम्--- "फलमत उपपत्तेः" इत्युक्तप्रकारेण फल प्रदत्त हेतु सर्वशक्तियोगस्य মামিলা অনুষ্টিস অথকথাসানস্বাৰা कस्योपपादनीयांशस्याभावाच सदुपपादन न कृतम् । বসুৰক্তক্ষাব্য ফল(ই)স্থিথায় बदनाह अयमिः ति । एवं जगत्लाहि कर्तृतयाऽभिहितोऽयं नदीजलभूमिजलवर्षजल- रूपत्रिविधजलविशिष्टजगत्वष्टा वर्षुकबलाहक(३)सशविग्रह विशिष्ट इति दिव्यमुरिप्रबन्धोक्तप्रकारेण विग्रहसहितः सन् १ष्टिस्थितिसंहारा- करोतीत्यर्थः । मेघवर्ण इत्यस्य सौन्दर्य(३)परतया बहुभियाख्यात स्वेपि विग्रहपरतयानेनाभिधानादियमप्येका योजना द्रष्टया ! एकवाक्य. स्थानेकयोजनास्ति खलु। अथै तद्विग्रहवलक्षण्यमेकेन गोनाह-- चिग्रहश्च स्वरूपगुणेभ्योऽत्यन्ताभिमतः स्वानुरूपो नित्य एकरूपः शुद्धसत्वात्मकश्चेतनदेहव ज्ज्ञानमयस्य स्वरूपस्याच्छादनमकुर्वन् माणिक्यमयपात्रे स्थापित सुवर्णवत्स्वर्णरूप(४)दिव्यात्मस्वरूपस्थ प्रकाशको निरव धिकतेजोरूपः सौकुमार्यादिकल्याणगुणगणनिधियों- गिध्येयः सकलजगन्मोहनस्समस्तभोगवैराग्यजनको नित्यमुक्तानुभाव्यो वासनातटाकवत् सकलतापहरोऽ. नन्तावतारकन्दं सर्वरक्षक: सर्वापाश्रयोऽस्त्रभूषणभू- षित(५)स्तिष्ठति । (१) कारणत्वेनेति पु. पा.। (२) वार्षुकबलाहकेति पु. पा.। (३) इस्यसौदार्येति पुस्तकगतः पाठः । (४) स्ववर्णरूति पु. पा. । ५) विभुषित इति मूले पाठः ।

·भाध्योपहितम् । . ३ विग्रहश्चदिना | स्वरूपगुणेभ्योऽत्यकाभिलत इति । इच्छागृही. ताभिमतोरदेहस्व इत्यादि प्रमाणम् । *स्वानुरूप इति । अननुरूप(१)मयभिमतं भवति किञ्चित् , अर्थ না , অঞ্জ ৪ লয়লুত্ব প্রখঃ । नित्य इति* स्वरूपगुणवदनादिनिशन इत्यर्थः । लोकेऽषयविना. मानित्यहत्वदर्शनादस्याप्य वयविस्वेनानित्यत्वं स्यादिति चेत् ? न स्वर्वत्रा. क्यसम्बन्धमानं न भवत्यनित्यत्वे हेतुरापित्ववयवारउधत्वम् , अवय. वसम्बन्धमा क्यानित्यत्वे हेतुत्वे करचरणाघवयवसम्बन्धवदात्मनोय. नित्यत्वापत्तेः । एवं बात्रावयवारब्धले प्रमाणामाबरकरचरणावधया वयोगित्वेपि नित्य एव भवतीति विवरणे कृष्ण पादैरुक्तम् । * एकरूप इति वृद्धिक्षयादिविकाररहित इत्यर्थः । सदैकरूपया. येत्यादि। *शुद्धसत्वात्मक इति । गुणान्तरला मार्गरहित सवाश्मयोऽप्रा. तदिव्यरूप इत्यर्थः । “न तस्य प्राकृता मूर्तिः" इत्यादि । 'चेतनदेहवत्' इत्यादि 'स्वर्णरूपदिव्यात्मस्वरूपस्य प्रकाशक' इति, शुद्धसत्त्वात्मकत्वाद्गुणत्रयाश्रय चेतनदेहवञ् ज्ञानमयत्वात्तेजोमयस्य स्वरूपस्थ बहिःप्रकाशाच्छादन(२)मकुर्वन्माणिक्येन निर्मिते पात्रे स्वर्ण स्थापितेऽन्तःस्थितं स्वर्ण तद्यथा बहिः सम्यक् प्रकाशयति, तथा स्वर्णस्वरूपेत्युक्त प्रकारेण स्पृहणीयत्वात्स्वर्णत्वेनाभिहितस्य दि. व्यात्मक स्वरूपस्य प्रकाशक इत्यर्थः। *निरवधिकतेजोरूप इति । नित्यमुक्तविग्रहाणामस्य चैकजाती- यद्रव्यत्वेऽपि एकजातीयद्रव्यात्मकखद्योतशीरतेजल आदित्यस्य विद्यमानतेजोऽतिशयवत् तेषां सावधिकतजसूत्वापादकनिरवधिक तेजोरूप इत्यर्थः। *सौकुर्मायादिकल्याणगुणगणनिधिरिति । सौकुमार्यलौन्दर्यला. वण्यसौगध्ययौवनप्रभृतिकल्याणगुणसमूहाश्रय इत्यर्थः । सौन्दर्यलो. गन्ध्यसौकुमार्यलावण्ययौवनाद्यनन्तगुणनिधिदिव्यरूपाति भाष्यकारः । *योगिध्येय इति । भगवद्ध्यानपराणां परमयोगिनां शुभाश्रयतया साध्यानविषय इत्यर्थः। "का चान्या वामृते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः। अध्यास्ते देवदेवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः" । (१) अपद्य कमिति प्राचीनाऽस्ति पुस्तके टिप्पणी। (२) बहिःप्रकाशमाछादनमिति पु. पा. । .

·तुरनयम -- . इत्य साधारणविग्रह पर योगिचित्यत्वेनाभिहितः। * सकलजनमोहन इलि* शाऽविशेषेण सर्वजनानामपि स्ववै. लक्षण्मेलोन्मादजनक इत्यर्थः । "मुलां हष्टिचित्तापहारिणाम, सर्वसत्व मनोहर' इत्यादि । * समस्तभोगशाग्यजनक हति* । स्वलक्षण्यं बता स्वेतरस. कलविषयानुभवेऽपि नैराश्यं जनशतीत्यर्थः । परमात्मनि यो रक्तो विरक्तोऽपरमात्मानीत्यादि । *नित्य मुक्तानुभाव्य इति * । अपरिच्छिन्नज्ञानादिगुणकैनित्यमुक्कै. श्व "लदा पश्यन्ति" इति प्रकारेणानावरतानुभाव्य इत्यर्थः । *बालनातटाकवत्सकलतापहर इति । चक्षुःकरणादशुद्ध रक्तकु. सुमैः' इत्यारभ्य दिव्यसूशिवर्णनप्रकारेण दिब्यावयषविग्रहसम्बन्धेन मास्वत्प्रकाशविकसितपङ्कजरजःपरिमलप्रचुर(१)स्तटाक इव स्वाभिः तानां सांसारिकविविधतापं विरहतापं च सर्वन्दूरीकरोतीत्यर्थः । *अनन्तावतार कन्दमिति * । 'अजायमानो बहुधा विजायते, बहू नि मे ३६ तीतान्ति" इत्युक्तानामनन्तावताराणामपि अप्राकृतदिव्यसं. स्थानमितरलजातीयं कृत्वा दीपादुत्पन्नप्रदीपबदागतत्वात् तेषां सर्वे षां मूलमित्यर्थः । "प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवामि, कल्पे कल्पे जाय. मानः स्वमूल्" इत्यादि। *सर्वरक्षक इति । ऐश्वर्यार्थिनां केवलानां भगवच्चरणार्थिना मुपासकानां प्रपन्नानामनुभवकैङ्कयर्थपराणां नित्यमुकानां चाविशेषण सर्वेषामनिष्टनिवृत्तिमिष्टप्राप्तिं च दिव्यमङ्गलविग्राहयुक्तः सन्नेव करो. स्यतः सर्वरक्षक इत्यर्थः। *सर्वापाश्रय इति । उभयविभूत्याश्रय इत्यर्थः । *अस्त्रभूषणभूषित इति । पूर्वोकसर्वाश्रयत्वसूचकैरस्त्रभूषणाध्यायो कैर्विभूत्यभिमानिभिर्दिव्यायुधदिव्याभरणैरलङ्कत इत्यर्थः । "आत्मानमस्य जगतो निलेपमगुणामलम् । बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः ॥ श्रीवत्ससंस्थानधरमनन्ते च समाश्रितम् । प्रधान, बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माध, ॥ भूतादिमिन्द्रियादि च द्विधाऽहङ्कारमीश्वरः । बिभर्ति शङ्खरूपेण शारूपेण संस्थितम् , ॥ - (१) यादवप्रकाशं विकसितपङ्कजा परिमलप्रचुर इति पुस्तकगतः पाठः।

·भाष्योपबृंहितम् । १०१ 17 चलस्वरूपमत्यन्तजनान्तरितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुः करे(१)वियतम् ॥ पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः । सा भूतहेतुसंघातो भूतमाला च वै द्विज, यानीन्द्रियाण्यशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै । शररूपाण्यशेषाणि तानि धत्त जनाईनः ॥ बिभर्ति यच्चासिरत्नमच्युतो ऽत्यन्त निर्मलम् । विद्यामयं तु तज्ज्ञानमऽविधा चर्म संस्थितम्" ॥ इत्यादि एवं विलक्षणविग्रहयुक्तं इत्येतदुपपादितवान् । अथैतद्विग्रहयोगप्रयुक्तानीश्वरस्य परत्वादिपञ्च प्रकारान् प्रत्येकं सु. व्यक्तं दर्शयितुं विचार्य प्रथम तानुत्क्षिपत्ति(२)-- ईश्वरस्य स्वरूपं परब्यूहविभवान्तर्यामित्वा - वतारभेदेन पश्वप्रकारम् । *ईश्वरस्य स्वरूपमित्यादिना* । ननु लक्ष्मीभूमिनीला(३)नायक इत्येतदुपपाद्यानन्तरमिदं कुतो नोपपाद्यत इति चेत् ? न, तत्रोपपाद: नीयांशाभावात् । "वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया साई जगत्पतिः। उभाभ्यां भूमिनीलाभ्यां लेवितः परमेश्वरा" || इत्युक्तत्वाच्च वक्ष्यमाणे परत्वे उक्तं भवेदिति विचार्य पृथङ् नोप. पादितम् , तस्मान्न विरोधः। ईश्वरस्वरूपमित्या स्वरूपशब्दार्थः स्वासाधारणविग्रहो वा विग्रहः विशिष्टस्वरूपं वा संग्रहणे कृतयोरन्ययोस्तत्वत्रयग्रन्थयोर्मध्यएकत्र बि. प्रहः पञ्चप्रकारः परत्वं व्यूहो विभवोऽन्तर्यामित्वमर्चावतार इति, अन्य. नईश्वरस्वरूपं हेयप्रतिभटमित्यारभ्य पत्नीपरिजनादिविशिष्टं भवती. त्युपपाद्यानन्तरमिदं च पञ्चविधमिति । इदंशब्देन छतमीश्वरस्वरूपं परामृश्य तत्परत्वादिमेदेन पञ्चप्रकारमिति स्वयमुकत्वात् । एवं पञ्च. प्रकारविशिष्टं स्वरूपमित्यमुमर्थ- "मम प्रकाराः पञ्चेति प्राहुवेदान्तपारगा। परो व्यूहश्च विभवो नियन्ता सर्वदेहिनाम् ॥ अर्चावतारश्च तथा दयालुः पुरुषाकृतिः। (१) विष्णुकरे इति पु. पा. । (२) उक्षेपयतीति पु. पा.। (३) लीलति पाठान्तरम् ।। , ·१०२ রূক্ষ্ম ७ इत्येवं पञ्चधा प्राहुमा रहस्यविदो जनाः ॥ इति विवनसंहिता स्वयमघोचत् । एतापञ्चप्रकारान क्रमेणोपपादयिष्यन्प्रथम परत्वमुपपादयति- तत्र परत्वमकालकाल्ये (१)नवधिकानन्दे द्वितीये देशे नित्यमुक्तानां भोग्यत्वेनावस्थितिः । * तत्र परत्वमित्यादिना । तेषु पञ्चतु परत्वं नाम "न कालस्तत्र वै प्रभुरिति, कला मुहूर्तादिमयश्च कालो न यद्विभूतः परिणामहेतुरिति, या वै न जातु परिणामपदारपई ला कालातिगा जव परा महती विभू. तिः, यत्कालादपचोलिमम्" इति चोकप्रकारेण कालकृतपरिणामशुन्यः देशत्वादकालकाश्ये "आनन्दस्यान्तो नास्ति' इत्युक्तप्रकारेण निरव धिकानन्दयुक्ते द्वितीये श्रीवैकुण्ठे “यत्र पर्व साध्याः सन्ति देवाः, यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणा"इत्याद्युक्तप्रकारेण नित्यालङ्कचितज्ञाना- नामनन्तगरुडविण्वक लेनादीनां- “ মুজাহিঙ্কাহ ঘূ সুনদ্বান্তঃ। यस्मिन्पदे विराजन्ते मुक्ताः संसारबन्धनैः" ।। इत्युक्तप्रकारेण निवृत्तसं लाराणाम सङ्कुचितज्ञानानां मुक्तानां चानु. भवस्य विषयीभूतत्वेनावस्थितिरित्यर्थः। "वैकुण्ठे तु परे लोके नित्यत्वेन व्यवस्थिताः । पश्यन्ति च सदा देवं नेत्रैर्ज्ञानेन चामराः" ॥ इत्यादि । अथ व्यूहमुपपादयति- व्यूहो नाम सृष्टिस्थितिसंहारा) संसारिसंरक्षणा- र्थमुपासकानुग्रहार्थं च सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धरूपेणाव- स्थितिः। *व्यूह इत्यादिना व्यूहस्य लीलाविभूतौ विनियोगाद् एतद्विभूतेः सृष्टिस्थितिसंहाराणां निर्वाहार्थ बुभुत्सूनां संसारिणामनिष्टनिवृत्या दिकं कृत्वा रक्षणार्थ मुमुक्षुतयोपासनं कुर्वतां संसारनिवृत्तिपूर्वकस्व. प्राप्तिनिदानानुग्रहार्य च सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धरूपेणावस्थिति(२)रिय. थः । अमुकेन व्यूहेनामुककार्थ क्रियत इत्युपपर्युपपादने द्रष्टव्यम् । "चतुर्विधः स भगवान् मुमुक्षणां हिताय वै । अन्येषामपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तसिद्धये ॥ (१)अकाल्यकाल्ये इति पु. पा. । (२) णैव स्थितिरिति पु. पा. । - ·भाष्योपहितम् । SERIAL - आनन्त्यात्तव सेनाने व्यह आयो अमेरितः । आनादिकर्मवश्याना सलारे पततामधः ॥ इत्यारस्य- "उपालकानुग्रहार्थ जगतो रक्षणायच" इति । "आविशलीद्भगवतः पञ्चायुधपरिष्कृतः । স্বাঘ হদ্ভুযাযsমুম্বার। रुकमाभः सोऽयममलः स्वशास्त्रेषु शब्दितः ॥ सोऽयं प्रद्युम्ननामा मृत्तकान्तवर्धशः। इन्द्रनीलप्रतीकाश एष शास्त्रेषु शक्तिः ॥ ततो नानाऽनिरुद्धोऽयं स्वयमेवाभवन्मुने । तदेकान्तवपुर्युक्तस्ताहात्विकघनप्रभः" ।। इति भगवच्छाले सृष्ट्यादयः संसारिसंरक्षणमुपालकानुग्रहश्च व्यूह कृत्यानीत्युक्तम् ! चतुर्विधः स भगवानिय चातुर्विध्याभिधानं वासुदेवस्यान्तर्भावेण । एतत्परब्यूहयोः को वा विशेष इत्यत आह- परत्वे ज्ञानादयः षट् पूर्णा, व्यूह द्वौ द्वौ गुणौ प्रकटौ। परत्व इत्यादिना। "सम्पूर्णषड्गुणस्तेषु वासुदेवो जगत्पतिः"। हति, "पूर्णस्तिमितषाड्गुण्यो निस्तरङ्गार्णवोपमः । षण्णां युगपदुन्मेषाहुणानां स्वप्रचोदितात् । अनन्त एव भगवान् वासुदेवः सनातनः" || इत्युक्तप्रकारेण वासुदेवरूपपरत्वे जानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजांसि षड्गुणाश्च परिपूर्णा इत्यर्थः । सङ्कर्षणादिरूपे- "व्यूहे तत्रावशिष्टं षड्गुणानां द्वियुगं मुने । अनुवृत्ति भजत्येव तत्रतत्र यथातथम्" । इत्युक्तप्रकारेणावशिष्टगुणचतुष्टयस्य तत्र तत्र वर्तमानत्वे(१)ऽप्य. ऽधिकृतकार्यानुगुणं गुणद्वयमेव प्रकाशत इत्यर्थः । "गुणैः षभिस्त्वेतैः प्रथमतरमूर्तिस्तव बभौ ततस्तितस्तेषां त्रियुग युगलैहि त्रिभिरभूः। व्यवस्था या चैषा ननु वरद साविकृतिवशाद भवान् सर्वत्रैव त्वगणितमहामङ्गलगुणा" ॥ (१) प्रवर्तमानस्वेऽसीति पु. पा. ।

·१०४ ४ রূক্ষ্ম - इत्ययमर्थः कुरेशैराभिहितः। খ গান্ধি দ্ভুি ময়ানালু গুলাবধাৰাবাঘিনাল कृत्यानि च प्रत्यो कमभिधातुं विचार्य प्रथमं सङ्कर्षणस्य प्रकारमाह- तत्र सङ्कर्षको ज्ञानबलाभ्यो युक्तो जीवतत्वमधि. ष्टाय तत् प्रकृता दिविच्य प्रद्युम्नावस्था प्राप्त शास्त्रप्रव- तनं जगत्संहारं च करोति । तत्र सङ्कर्षण इत्यादिना* | व्यूहत्रये सङ्कर्षणः- "तत्र शानबलवन्द्वादपं सङ्कर्षण हरेः" । इति, "भगवानच्युतोऽपीत्थं षड्गुणेन समेधितः । बल ज्ञानगुणौ तस्य स्फुटौ कार्यवशान्मुने" ॥ इत्युक्तप्रकारेण सर्वगुणानां सत्वेऽपि कार्यानुगुणं ज्ञानबलाभ्यां युक्तः। "लो समस्तजीवानामधिष्ठातृतथा स्थितः" । इति, "सङ्कर्षणस्तु देवेशो जानटुमनास्ततः । जीवतरवमधिष्ठाय प्रकृतेस्तु विविषय इति चोक्तप्रकारेण प्रकृती लीनजीवतत्वमधिष्ठाय हे न्हाधिष्ठानविशे. षेण तत्प्रकर्नामरूपविशेषो यथा भालते, तथा विविध्य- "विवेकानन्तरन्देवः प्रद्युम्नत्वमाप सः" । इति, सोऽयं प्रद्युम्ननामाभूत्तदेशान्तवपुर्धरः । इति चोक्तप्रकारेण प्रद्युम्नावस्थां प्राप्य, "शास्त्रप्रवर्तनं चापि संहारं चैव देहिनाम् । बलेन हरतीदं स गुणेन निखिलं मुने । ज्ञानेन तनुते शास्त्रं सर्वसिद्धान्तगोचरम् । वेदशास्त्रमिति ख्यातं पञ्चरात्रं विशेषतः" ॥ इति चोक्तप्रकारेण वेदशास्त्रप्रवर्तनं जगत्संहारं व करोतीत्यर्थः। अथ प्रद्युम्नप्रकारमाह- प्रद्युम्न ऐश्वर्यवीर्याभ्यां युक्तो मनस्तत्त्वमधिष्ठाय धर्मोपदेशं मनुचतुष्टयप्रभृतिशुद्धवर्गसृष्टिं च करोति । *प्रद्युम्न इत्यादिना । प्रद्युम्नः- "ऐश्वर्यधार्यसम्भेदादूपं प्रद्युम्नमुच्यत' । इति, "पूर्णषड्गुण एवायमच्युतोऽपिमहामुने । गुणावैश्वर्यवीर्याख्यौ स्फुटौ तस्य विशेषतः" । - ·भाष्योपहितम् । 9 . হন কাইয়ঃ ইন্তু ব্যযন্ত্র দি স্কায়ানু হিবা স্কুণ্ডু टाग्रामेश्वर्यवीर्याभ्यां युक्त:---- "मन सोऽयमधिष्ठाता, मनोमय इतीरिः" ! इत्युक्तप्रकारेण ज्ञानप्रलहणद्वारं मनस्त स्वमधिष्ठाय ऐश्वर्यण गुणेनाली चुजले तराचरम् । वीर्येण सर्वधर्माणि प्रवर्तयति लर्वशः। इत्युक्तप्रकारेण शास्त्रानुष्ठानारूपाणी धर्माणामुपदेशं- "मनूनां वर्गमकरोन्मुखचाहूरुपाइतः। चतुर्णा ब्राह्मणादीनां सर्गद्वारं जगपतिः ।। द्विजयुग्मं क्षत्रयुग्मं वैश्ययुग्मं तथैव च । मिथुनं च चतुर्थस्य एतन्मनुचतुष्यम् ॥ मनुभ्यो मानवशतं स्त्रीमिथुनलो भवेत् । एकैकं वर्णभेदेन तेभ्यो मानवमानवाः ॥ सहसा सम्बभूवुश्च स्त्रीपुंमिथुनतस्तथा । मनुष्याश्च ततस्तेभ्यो बभूवुर्वीतमत्सराः ॥ एते हि शुद्धसत्वस्था देहान्तं नान्ययाजिनः(१)। निराशाः कर्मकरणान्मामेव प्राप्नुवन्ति ते । अय्यन्तेषु च निष्णाता द्वादशाक्षात्मचिन्तकाः ! व्यूहानुवृत्ति सततं कुर्वते ते जगत्पतेः॥ तृतीयेन जगद्धात्रा निर्मिता मनसा स्वयम् । गुणप्रधानयोगे च निष्ठिताः पुरुषर्षभाः॥ इत्येष शुद्धवर्गोयं गणेश तक कीर्तितः। इति विश्वक्सनसंहितायामुलप्रकारेण मुखबाहूरुपादजान्मिथुनरू पब्राह्मणादिमनुचतुष्टयप्रभृतीस्तेभ्यो अनुभ्यो मिथुनात्प्रत्येक वर्णभेदेन मानवशतं तथैव स्त्रीपुंस(२)मिथुनरूपं तेभ्यो मानस्यो मानवमानवा. स्तेभ्यो मनुष्यरूपानिर्मत्सरान् शुद्धसस्वस्थान्देहान्तमऽनन्ययाजिनः फलाभिसन्धिराहित्येन भगवत्समाराधनरूपाणि कर्माण्य नुतिष्ठतो वेदा. न्ते निष्णातान द्वादशाक्षरीमुखेनाध्यात्मचिन्तकान् सर्वेश्वरस्य व्यू: हानुवृत्ति सदा कुर्वतो भगवन्तं प्राप्नुवतः शुद्धवर्गान् सृजति । (१) नान्ययायिन इति पुस्तकपाठस्तत्रापि स एवार्थो द्रष्टव्यः । (२) स्त्रीपुमिति पु. पा.

·वश्वनायास খালস্নাহার अनिरुद्धः शक्तितेजोभ्या युक्तो रक्षणस्य तत्त्व. ज्ञानप्रदानस्य काल सृष्टेर्मिश्रसृष्टेश्च निर्वाहकः । *अनिरुद्ध इत्यादिना*, अनिरुद्धः "शक्तितेजःसमुत्कर्षादनिरुद्धतनुहरिरिति, पुरुषोपि महाध्यक्षः पूर्णपाड्गुण्य उच्यते । शक्तितेजोगुणौ तस्य स्फुटौ कार्यवशान्मुने । इत्युक्तप्रकारेण सर्वेषु गुणेषु सत्स्वापि कार्यानुगुणाभ्यां शक्ति तेजोभ्यां युक्तः शक्त्या जगदिदं सर्वमनन्ताण्डनिरन्तरम् । बिभर्ति पाति च हरिमणिसानुरिवाणुकम् । तेजला निखिलं तत्त्वं शापयत्यात्मनो मुने ॥ इत्युक्तप्रकारेण जगद्रक्षणस्योजीवनहेतुतत्वज्ञानप्रदानस्य সুজ্জাদান জাতসথাখালু। इत्युक्तप्रकारेण त्रुट्यादिविपरान्तिकालसृष्टे तुरीयोऽयं जगन्नाथो ब्रह्माणमसृजत्पुनः । मुख्यबाहूरुपज्जातो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ चतुर्विधो भूतसर्गस्तेन पृष्टः स्वयंभुवा । ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णा रजःप्राचुर्यतोऽभवन् । प्रयीमार्गेषु निष्णाताः फलवादे रमन्ति ते । देवादीनेव मन्वाना न च माम्मेनिरे परम् (१) । तमःप्रायास्त्विमे केचिन्मम निन्दा प्रकुर्वते । आराध्यं च लियन्तारं न जानन्तः परस्परम् ॥ संलापं कुर्वते व्यानं वेदवादेषु निष्ठिताः। मां न जानन्ति मोहेन मयि भक्तिपराङ्मुखाः ॥ स्वर्गादिषु रमन्त्येते अवसाने पतन्ति ते। कामात्मानो महाभाग जरामरणयोगिनः॥ प्लवन्त्येते द्विजा मोहात्ते हि संसारवमनि । इत्येष मिश्रसर्गस्तु गणेश तव कीर्तितः ।। इति विश्वक्सेनसंहितायामुक्तप्रकारेण ब्रह्मणो मुखबाहूरुपाद जा. नां ब्राह्मणादिवर्णानां रजःप्रचुराणां पूर्वभागमार्गनिष्णातानां फलवाद (१) वरमिति पु. पा. ।

·भाष्योपबृंहितम् । १०७ आरमता(१)मीश्वरं बिना देवादीनेवाराध्यतयाऽध्यवस्यतां तत्र केषां. चित्तमःप्रचुराणां भगवन्निन्दा कुर्वतामाराध्य नियन्तारं तम जानता व्यग्राणां वेवादे मनो निवेश्य परस्परन्तमेव संलपतामऽत एव भग. ज्ज्ञानशक्त्यारन्वयशून्यानां स्वर्गादिष्या ssरमताकर्मफलावलाने उध: पततां कामविषयमनस्कान जरामर भाजां खलारमार्गगामिना सृष्टिः रूपां मिश्रवर्गसृष्टिं च करोतीत्यर्थः, 'अण्डमण्डकारणानि क्ष स्वयमु. त्पादयति, अण्डान्तर्गतवस्तूनि चेतनान्तर्यामी लन्नुत्पादयतीति सम. ष्टिः सर्वाप्यद्वारिका, व्यष्टिसृष्टिः सर्वा लद्वारिकेति प्राक् स्वयमुक्त- स्वात्, अस्मिन्नण्डे बद्धात्मस्वभाष्टिभूतो ब्रह्मा जायते, ततः पूर्व स्वसं. कल्पेन भगवान्स्वयमेव सृजति, अतः परं ब्रह्मणोऽन्तर्यामी सन्सृजती. ति श्रीकृष्णपादोक्तेश्च व्यष्टिमृष्टिः सर्वापि साद्वारिकैवाङ्गीकार्या, अतः प्रद्युम्नकृत्यत्वेनाभिहिता शुद्धवर्गसृष्टिरद्वारिका, अनिरुद्ध कृत्यत्वेनाभि- हिता मिश्रसर्गसृष्टिः सद्वारिकेत्यमिधानमयुक्तम्, तस्माच्छुद्धवर्गसृ. ष्टिमिश्रवर्गसृष्टिश्च सद्वारकसृष्टौ चेतनानां कर्मविशेषमयुक्तसङ्कल्प. विशेषेण भवेत, एतच्छुद्रवर्गसृष्टेमिश्रवर्गसृष्टेश्च भगवतःश्रवणानन्तरम् भगवन्देवदेवेश सर्वज्ञ परमेश्वर । किमेष भवता सृष्टो मिश्रलों जगत्पते ॥ शुद्धसृष्टिं विहायैषां निर्दयं(२) पुरुषोत्तम" । इति विष्वक्सेनेन पृष्टः(३)- विहाय शुद्धसगै च मिश्रसर्गस्य कारणम् । शृणुष्व गणनाथ त्वं दयालुनिर्दयो न च ॥ सर्वज्ञोऽहं न सन्देहस्तथापि च सृजाम्यहम् । अनाद्यविद्यासंसृष्टशेमुषीकामरानहम् ॥ तान् वीक्ष्या(४)शानसङ्गं तु निषिद्धकरणं तथा। विहिताकरणं चापि वीक्ष्यैषामपराधकान(५)। मिश्रसर्ग करोम्येवं ब्रह्मणा परमेष्ठिना । एवं सुकृतलेशेन शुद्धसर्ग करोमि च ।। मनुप्रमुखसर्गोऽयं शुद्धसों मयेरितः । शुद्धसत्त्वमयाः सर्वे मद्भक्तिनिरताः सदा ॥ (१) रमतामिति पु. पा.। (२) निदर्यः इति पु. पा.. (३) विष्वक्सेनपृष्ठ इति पु. पा. । (४) नरानिहन्तान्वीक्ष्यति पु. पा.। (५) विक्षषा मयाराधकानिति पुस्तकगतः पाठोऽस्ति । - ·ব 4 समाचनपारा समाधान परिबंहिताः। नमत्यन्त महाभागा महात्मानो जितेन्द्रियाः ।। भक्त्या परमया धैव प्रपत्था वा महामुने । प्राप्यं वैकुण्ठमालाध न निवर्तन्ति तेऽव्ययाः ॥ एवं सर्वेषु कुर्वत्सु मानवेषु मुमुक्षुषु । सृष्टिक्षयो महानासीभारकी भूस्तृणावृता ॥ इति ज्ञात्वा मिश्रलः क्रियते लीलया मया । इति भगवानाह । एवं व्यूहप्रकारा उपपादिताः ।। अथ विभवप्रकारान् विश्तेरणाह- विभवोऽनन्तोऽपि विविधो(१)गौणमुख्यभेदेन भिन्नश्च । *विभव इत्यादिना* "विभवोऽपि तथाऽनन्तो विधव परिकीर्त्यते । गौणमुख्यधिभागेन शास्त्रेषु [च ] हरेर्मुने" ॥ इति, "प्रादुर्भावो द्विधा प्रोक्तो गौणमुख्यविभेदतः" । इति चोक्तप्रकारेण विभवः परिणाशयोऽनन्तो, गौणमुख्य. भेदेन द्विविधश्चेत्यर्थः । विभवो नामेतरसजातीयत्वेनाविर्भावः। अत्र गौणोऽमुख्यः, मुख्यः श्रेष्ठः । गौण आवेशावतारः, मुख्यः साक्षादव. तारः। आवेशश्च स्वरूपावेशः शकथावेश इति द्विविधः । तत्र स्वरू- पावेशः स्वेन रूपेण सहावेशः । स च परशुरामादीनां चेतनानां शरी. रेषु स्वासाधारणविग्रहेण सहावेशः शक्तयावेशः कार्यकाले विधिधि. वादिचेतनेषु शक्तिमात्रेण स्फुरणम् । अथ मुख्यविभवस्य गौणविभवस्य च साम्यवैषम्ये आह- मनुष्यत्वं तिर्थक्त्वं स्थावरत्वमिव गौणत्वाम. च्छवागतं न स्वरूपेण । *मनुष्यत्वमित्यादिना । "मदिच्छया हि गौणत्वं मनुष्यत्वमिवेच्छया । शुकरत्वं च मत्स्यत्वं नारसिंहत्वमेव च ॥ यथा वा दण्डकारण्ये कुब्जानत्वं ममेच्छया। यथा वाजिमुखत्वं च मम सङ्कल्पतोऽभवत(२) ॥ सेनापते ममेच्छातो गौणत्वं न च कर्मणा"। इत्युक्तप्रकारेण रामकृष्णादिमनुष्यत्वं मत्स्यादितिर्यक्त्वं कुब्जा. (१) अनन्तद्विविध इति पु. पा.। (२) भवेदिति पु. पा.।

·भाष्योपबृंहितम् । प्रवरूपं स्थावरत्वमित्येतत्सर्व यथा ममेच्छ या जातम् , तथाऽवेश. रूपं गौणत्वमपीच्छयाऽऽगतमित्याकारः समः अप्राकृतत्वालाधारणवि- ग्रहेण सह नागतमित्यर्थः । उपात्तवचनरिच्छया प्रयुक्तत्वाभिधानेऽपि गौणस्य मनुष्यत्वादिवदऽप्राकृतदिव्यसंस्थानमितरजातीयं कृत्वाऽत्र ताररूपत्वाभावात् स्वरूपेण नागतमिति सिद्धम् । अथोपास्यत्वानुपास्यत्वकथनमुखेनोभयोर्विशेष दर्शयितुं प्रथम मु. ख्यविभवस्योपास्यत्वं सहेतुकमाह- तत्राप्राकृतविग्रहा अजहत्स्वभावविभवा दीपाडु. त्पन्नदीपव(१)स्थिता मुरूपप्रादुर्भावाः सर्वे मुमुक्षणा- मुपास्याः । *तत्राप्राकृतेत्यादिना उभयविधे विभके "प्रादुर्भावास्तु मुख्या ये मदंशवाद विशेषतः। अजहत्स्वभावा विभवा(२)दिव्याप्राकृतविग्रहाः ॥ दीपादीपा श्वोत्पन्ना जगतो रक्षणाय ते । अर्ध्या एव हि लेनेश संसृत्युत्तरणाय ते ॥ मुख्या उपास्याः लेनेश अनानितरान् विदुः" । इत्युक्तप्रकारेणाप्राकृतविग्रहाः "अजोऽपि सन्न व्य यात्मा भूताना. मीश्वरोऽपि सन्" इत्युक्तप्रकारेणापरित्यकाजत्वाव्ययत्वसर्वेश्वरत्वा. दिस्वभावा अत एव दीपादुत्पन्नाः स्वकारणदीपस्वभावयुक्ताः दीपा इव स्वकारणविग्रहतुल्यस्वभावा मुख्य प्रादुर्भावाः सर्वे मुमुक्षूणामुपा. स्या इत्यर्थः। विधिशिवपावकव्यासजामदग्न्यार्जुनवित्तेशादिरू- पा गौणप्रादुर्भावाः सर्वेऽहङ्कारयुक्तजीवाधिष्ठातृत्वा- न्मुमुक्षूणामनुपास्याः। अथ गौणविभवस्यानुपास्यत्वं सहेतुकमाह- विधिशिवेत्यादिना "अनानपि वक्ष्यामि प्रादुर्भावान् यथाक्रमम् । चतुर्मुखस्तु भगवान् सृष्टिकार्य नियोजितः ॥ शङ्कराख्यो महारुद्रः संहारे विनियोजितः । (1) प्रदीपेति मूले टीकायां च पाठः । (१) मदंशत्वादिविशेषतः अमहत्स्वभाविभवा इति पुस्तकगतः पाठः ।

·স্বপ্ন , मोहनायतथा बुद्धो व्यासश्चैव महानृषिः । वेदानां व्यसने तऋ देवेन विनियोजितः। अर्जुनो धन्विना श्रेष्ठो जामदग्न्यो महानृषिः ।। वसूनां पावकश्चापि विशश्च तथैव च । पवमाद्यैश्च सेनेश प्रादुर्भावैरधिष्ठिताः ॥ जीवात्मानः सर्व ते नोपास्या वैष्णवैः सदा । आविष्टमात्रास्ते सर्वे कार्यार्थममितझुते।। अनाः लर्व एवैते विरुद्धत्वामहामते । अहङ्कुतियुताश्चमे जीवमिश्रा व्यधिष्ठिताः" । इत्युक्तप्रकारेण सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, संहारकृतः शिवपावकादयः, वेदव्यसनद्व्यासः, दुष्टक्षत्रियनिरालको जमदग्निपुत्रः परशुरामः "अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भवंश्चापधरा पुरस्तात्" इत्युक्तप्रका- रेण चापधारो रक्षकः कार्तवीर्यार्जुना, औदार्यप्रधानो वित्तेशः । आदिशब्डेन क्रोडकिताः ककुत्स्थमुचुकुन्दप्रभृतयः। एते गौणप्रादु. र्भावाः सर्वे स्वातम्यरूपाहङ्कारयुक्ताञ् जीवाकार्यार्थमावेशमुखेना- धिष्ठिताः । अतो बुभुक्षणामेवोपास्या, न तु मुमुक्षुणामित्यर्थः । व्यासः जामदग्न्यार्जुनेत्यत्रार्जुनः पाण्डुपुत्रोऽर्जुनो वा, तस्याप्यावेशावतारत. येतिहासादिवभिधानात् । इदं गौणप्रादुर्भावानुपास्यत्वं- "ब्रह्मरुद्रार्जुनव्याससहस्रकरमार्गवाः । ककुत्स्थात्रेयकपिलबुद्धाद्या ये सहस्रशः ॥ शत्यावशावतारास्तु विष्णोस्तत्कालविप्रहा। अनुपास्या मुमुक्षूणां यथेन्द्राग्न्यादिदेवता" इति संहितान्तरे ऽप्युक्तम् । ननूपात्तवचनेषु बुद्धमुनेरव्यवतारत्वे. नाभिधानं स्वेन रूपेणावतीर्णवा(१)नित्यस्मादाचार्यवचनैर्विरुद्धमिति चेत् ? न, कल्पभेदेन तथाऽभिधानोपपत्तेः। जामदग्न्यस्य स्वरूपावे. शावतारत्वेऽपि शक्त्यावेशैः सहपाठस्तु स्वरूपावेशस्यापि शक्तिविशे. षकतत्वादित्यवधेयम् । एवं विभवानामानन्त्यन्तद्गर्माणमुख्याविभागं, त. दुगौणमुख्ययोः परस्परविरोधं चावोचत् । अथ पूर्वोतपरव्यूहानां मुख्यविभावानां चाषान्तरभेदस्य तेषां भुजायुधवर्णादिभेदस्य च वक्तव्यत्वेऽपि तदनभिधानस्य हेतुमाह- नित्योदितशान्तोदितादिभेदो जाग्रत्संज्ञाऽऽदि. (१) अवतृतवानिति पु. पा. ।

·. माध्योपहितम् । चातुरात्म्यं के शादिय॑न्तराणि षड्विशड्दभिन्न- पद्मनाभादिविनवा उपेन्द्रत्रिविक्रमदधिभक्तहयग्री- অন লাঞ্ছিতাফায়েল লাফাহ स्तेषां भुजायुधवर्णकृत्यस्थानादिभेदाश्च दुरवधारत्वा दूगुह्यतमत्वाच्च बोच्यन्ते । *नित्योदितेत्यादिना । नित्योदित शान्तोदितादिभेद इति । "नि. त्योदिलात्सम्बभूव तथा शान्तादितो हरिः' इत्यायुक्तप्रकारेण नित्य मुक्तानुभाव्यो नित्योदितसंशका परवासुदेवः, तत उत्पन्नः सङ्कर्षणव्यू: इकारणभूतः शान्तोदितसंशको व्यूहबासुदेव इति वासुदेवमूर्तिभेदः । व्यूहाश्चत्वारस्त्रय इति शास्त्रेपूच्यन्ते । चतुषु सत्स्वपि प्रय इत्यभिः धान व्यूहबासुदेवस्या पररूपाइनुलन्धेय शुणभेदाभावाहित्यभियुक्तोक्के रस्य ग्रन्थकृतो व्यूहत्रयाभिधानस्यात्र ब्यूहवासुदेवाभिधानस्य न विरोधः । जागत्संज्ञादिचातुराध्यमितिशान्तोदितोत्पत्तिकथनानन्तरं- "चातुरात्म्थमथाप्यण्ड कृपया परमेष्ठिनः। उपासकानुग्रहार्थ यः परश्चेति कीर्यते ।। शान्तोदितात्प्रवृत्तं च चातुरात्भ्यत्रयन्तथा। उपासकानुग्रहार्थ लेनेश मम तत्पुनः ।। सुषुप्तिस्वातसंझं यज् जाग्रत्संझं तथा परम् । चातुरात्म्यं महाभाग पञ्चमं परमेश्वरम् ॥ इति, "आद्यो व्यूहो मया प्रोक्तो ह्यपरं त्रितयं शृणु । उपासकानुग्रहार्थ स्वप्नादिपदसंस्थितम् ॥ स्वप्नाद्यवस्थाभेदस्तु ध्यायिनां खेदशान्तये । तत्तत्पदस्थजीवानां तन्निवृत्यर्थमेव च ॥ स्वप्नाद्यवस्थाजीवानामधिष्ठातार एवं ते कर्मात्मनां व खेनेश तत्पदस्थो प्रमेच्छया ॥ उपास्योऽहं महामाग यदभेदप्रयोजनम्" । इति चोकप्रकारेणोपालकानुग्रहार्थ स्वकृपया कृतं ध्यायिनां खेद. शान्तये तत्तत्पदस्थजीवानान्तनिवृत्तये तत्तत्पदस्थजीवानामधिष्ठा तृत्वेन तत्पदस्थस्य कर्मवश्यानां जीवानामुपास्यत्वेन यदभेद(१)प्रयो. जनक ब्यूहचतुष्टयेऽपि प्रत्येकं जाग्रत्स्वमसुषुप्तितुरीयसंशक(२)चतूरू- पवत्वमित्यर्थः *केशवादिमुर्त्यन्तराणीति*। (१) उपास्यत्वैकपदभेदेति पु. पा. । (२) तुरीयं सम्झकेति ।

·एतदन्तताः सर्वे मुर्त्यन्तरसमाह्वयाः । केशवाद्या द्वादश च ललाटादिषु निष्ठिताः । शरीररक्षका रस यायिनां तापशान्तये । इति, केशवादित्रयं तत्र वासुदेवाद्विभाग तो । लङ्कर्षणाच गोविन्द पूर्व त्रितयमद्भुतम् ॥ त्रिधिक्रमा त्रितयं प्रद्युम्वादुदितं मुने। हृषीकेशादिकं तद्वदनिरुद्धान्महामुने" । इत्युक्तप्रकारेण ललाटादिषु स्थित्या शरीररक्षणं कुर्वन्ति ध्या. यिनां तापशान्त्यर्थानि व्यूहचतुष्टचारप्रत्येकं त्रितयं त्रितयमुत्पन्नानि मूर्त्यन्तरसमाह्वयाः । *केशवादिव्यूहान्तराणि षड्विंशद्भेदभिन्नाः पाना भादिविभवा इति। "पश्मनाभादिकाः सर्वे वैभवीयास्तथैव च । षविंशत्संख्यथाऽसंख्याता(१)प्राधान्येन गणेश्वर ॥ पदिशद्भेद भिन्नाले पानामादिकाः सुराः । अनिरुद्धारसमुत्पमा दीपाहीपा इश्वर" } इत्युक्तप्रकारेण दीपादीपान्तरवदन्निवद्धादुत्पन्नाः प्रधानभूताः षड्विंशद्भेदेन भिन्नाः पद्मनाभाधवतारविशेषा इत्यर्थः। एते च पद्म नाभादयः- "विभवा: पद्मनाभाद्यास्त्रिंशच नव चैव हि। पद्मनाभो ध्रुवोऽनन्तः शक्त्यात्मा मधुसूदनः ॥ विद्याऽधिदेवकपिलो विश्वरूपो विहङ्गमः। क्रोधात्मा वडवावाक्ते धर्मों वागीश्वरस्तथा ॥ एकाम्भोनिधिशाथी च भगवान्कमठेश्वरः । वराहो नरांसहश्च पीयूषहरणस्तथा ॥ श्रीपतिर्भगवान्देवः कान्तात्माऽमृतधारकः। राहुजित्कालनेमिनः पारिजातहरस्तथा ॥ लोकनाथस्तु शान्तात्मा दत्तात्रेयो महाप्रभुः । न्यग्रोधशायी भगवानेकशृङ्गतनुस्तथा ॥ देवो वामनदेहस्तु सर्वव्यापी त्रिविक्रमः । नरो नारायणश्चैव हरि कृष्णस्तथैव च ॥ ज्वलत्परशुधृग्रामो रामश्चान्यश्चतुर्गतिः। - १) संख्यया संख्याता इति पु. पा. ।

·भाष्योपहितम् । वेदविद्भगवान्कल्की पातालशयितः प्रभुः ।। त्रिशच्च नच चैवैते पानामादयो मता इत्येकोनचत्वारिंशत्संख्याकत्वेनाहिवुनलंहिनादावुकत्वेऽपि वि. वक्सेनसंहितायां षड्विंशसंख्यानामभिधानान्न शिराक्षः। षड्विश. भेद भिन्ना इत्यस्य अत्रैकोनचत्वारिंशत्तु प्रयाणाममः कार्यः । च कपिलदत्तात्रेयपरशुरामा आवेशावतानाः । उपेन्द्रत्रिविक्रमधिमा কন্তুষলধনাযাযাযিলযালাহলহাজ্ঞা হল - वतारकन्द तयाऽनिरुद्धस्यैव लविताप्रति कारणत्वाभिधानपि. पूर्वोक्तपद्मनाभादिमिः सहपठिनेषु पूर्वोत्पनविभशादुत्पन्नानि विभवा. न्तराणि सन्तीति प्रदर्शनादि किञ्चित् प्रयोजनमुद्दिश्य- "पूर्वोत्पन्नाद्वैभवीयात् प्रादुर्भूतो महेश्वरः । प्रादुर्भावान्तरान्शिद्धि ताज्यू गणेश्वर मुख्यतः ।। उपेन्द्राश्च यथामुख्यात् त्रिविक्रमृतनुहरिः । दधिभक्तश्च देवशो दहिस्तोऽमृतप्रदः । कृष्णाच्च मत्स्यरूपः स्यान्मत्स्यायशिरा यथा(१)। नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ॥ इति पृथगभिहिताः । इन्द्रस्य सहायभूनो जगद्रक्षणकृदुपेन्द्राव- तारः। सीमागामिवल्लोकान् कान्त्वा तस्य भ्रश्टर्यप्रदस्त्रिविक्रमाव. तारः। अमृतप्रदानार्थमतीकृतो इधिभक्तावतारः । वेदप्रहानार्थो हय. ग्रीवावतारः। शिष्याचार्यरूपे स्थित्वा श्रीमन्त्रप्रकाशनरनारायणा. पता:। तद्वद्धर्मदवताया जनित्वा लोकरक्षणकृद्धरिः कृष्णश्चेति अ. वताराः प्रलयरक्षणमन्दराधारत्वभूम्युद्धरणसह विद्याप्रदानकृन्म स्यकूर्मवराहावतारा आदिशब्देन क्रोडीकता नरसिंहकलस्यवतार. प्रभृतयश्चेत्यर्थः। तेषां भुजायुधवर्णकृत्यस्थानाहि भेदाश्चेति । तेषां पूर्वोक्तानां पर. न्यूहविमवानाम्- "भुजायुधानां नियमस्तत्रतत्रेच्छया मम । जाप्रसंज्ञे चातुरात्म्ये तथा भुजचतुष्टयम् ॥ शान्तोदितास्तु द्विभुजाः स्वप्नाद्या गणनायक । आदिदेवो जगन्नाथो वासुदेवो जगापतिः ॥ चतुर्भुजः श्यामलाङ्गो परमे व्योम्नि निष्ठितः। नित्योदितः शान्ततनुरास्ते व्योमन्नि षड्गुणः ॥ (१) हयशिरो यथेति पु. पा.। १५ ·तात्रय पट्टिशायुधह शान्तोदित शान्तवद्विभुजः पुरुषाकृतिः । জমা থাকাঙ্কঃ নুহাশ হল অৱস্থাঃ उपालकानां लेनेश भुलि मुक्तिफलमदाः । सर्वे चतुर्भुजा शेव्याः पद्मशहाविधारकाः ॥ तत्तच्छास्त्रेषु च शेया लाञ्छनामरणादयः। चतुश्चक्रधरं मां च स्मृत्वा जाइबूनद(१)प्रभम् ॥ चतुः शङ्खधरं देवं नीलजीमूनस्वामिभम् । इन्द्रनीलनिभश्यामं चतुर्हस्तै गदाधरम् ॥ चतुर्भुजधनुष्मन्तं चन्द्रमालाशयुतिम् । चतुहेलधरं देवं पझकिंजल्कसानभम् ॥ मुशलास्त्रं महाविष्णुमरधिन्दाभमेव च । खड्गपाणिं चतुर्हस्तमग्निसन्निभतेजसम् ॥ चतुर्भुजं वज्रधरं तरुणादित्यलग्निभम् । तं च पण्डरीकाभमेव च ॥ चतुभिर्नुबरधरं भुजविद्युत समप्रभम् । पञ्चायुधधरं मां च लहस्रांशुमाम प्रभम् ।। पाशहस्तधरं देवं बालार्कशतसत्रिभम" । इत्यादिभिरुक्ता भुजभेदा वर्णभदा एतेषां व्यूहभेदविभवभेदानां सर्वेषामुक्ताः । कृत्यभेदा आमोदादयो ऽयोध्यामथुरादयश्च व्यूहविभ. वानां प्रत्येक स्थानभेदा आदिशब्डेन क्रोडीकुता भूषण वस्त्रादिभेदाच. त्यर्थः । *दुरवधारत्वाद् गुह्यतमत्वाच नोच्यन्त इति । एतेषां स- घेषामभिधानेऽपि केनापि ज्ञातुमशक्यत्वावताररहस्यतयाऽति गुहा. स्वाच नोच्यन्त इत्यर्थः। ननु लोके जन्मनां हेतुः कर्म, अस्यैतद वताराणां को हेतुरित्यत आह- अवताराणां हेतुरिच्छा। *अवताराणामिति । "बहुधा विजायते, बहूनि मे व्यतीतानि ज. म्मानि, अनेकजन्मा" इत्यायुक्तप्रकारेण बहुविधतयोक्तानामस्यावता. राणां हेतुः ‘एवमवतरामि' इति धच्छव, हेत्वन्तरं नास्तीत्यर्थः । "सम्भवाम्यात्ममायया" इति स्वयमेवोक्तम् । आत्ममायया आत्मेच्छ. येत्यर्थः । “माया वयुनं शानम्" इति मायाशब्दो शानवाचिरवादिच्छा. रूपं झानमभिदधाति । "इच्छागृहीताभिमतोरुदेह" इत्यादि । (१) जाधुनदेति पु. पा.। --mummy ·a .. भाष्योपबृहितम् । ११५ "इयं वैयूही जै(१)स्थितिस्थ किलेच्छाविहृतये विभूतीनां मध्ये सुरनरतिरश्चामखतरन् । सजातीयस्तेषाधिति तु विभवाख्यामपि भजन् करीश त्वं पूर्णो वरगुणगणैस्तान्न स्थगयलि" ॥ इति । "एवं स्थिते त्वदुप(२) संश्रयणाभ्युपायो मानेन केनचिदलप्स्यत नोपलब्धुम् । नो चेदमयं मनुजादिषु योनिषु श. मिच्छाविहारविधिना लमवातरिष्यः ॥ इत्यादिनाऽवतारहेतुरिच्छेति कूरेशैः सुविशवमभिहितम् । नन्वस्त्वियं हेतुस्तथाऽणि फलमेतेषामवताराणां किमित्यत आह- फलं साधुपरित्राणादित्रयम् । *फलमित्यादि। ববিদ্যাখ লাজুন লি হাসু স্ব না । धर्मलं स्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे” ॥ इति स्वयमुक्तप्रकारेण स्वस्मिन्प्रेमयुक्तानां स्वानुभवं विना क्षण. कालमपि स्थातुमशक्तानां स्वदर्शनाशावतां साधुजनानां स्वस्य रूप. चेष्टिताऽऽलोकालापादिदानमुखेन रक्षणम्, तद्विरोधिनां दुष्कृतां नाशः, स्वाराधनभूतस्य क्षीणस्य वैदिकधर्मस्याऽऽराध्यस्य स्वस्य स्व. रूपं दर्शयित्वा स्थापनमित्येतत् त्रयमेव फलमित्यर्थः। “साधव उक्त लक्षणधर्मशीला वैष्णवाग्रेलरा निर्मत्सरा मत्समाश्रयणे प्रवृत्ता मना. मकर्मस्वरूपाणां वासनसागोचरतया मदर्शनेन विनाऽऽत्मधारणपो. षणादिकमलभमानाः क्षणमात्रकालं कल्पसहस्रं मन्वानाः प्रशिथिल सर्वगात्रा भवेयुरिति मत्स्वरूपचेष्टितावलोकनालापादिदानेन तेषां परित्राणाय तद्विपरीतानां विनाशाय च क्षीणस्य वैदिकस्य धर्मस्य मदाराधनस्वरूपस्याराध्यस्वरूपदर्शनेन स्थापनाय च युगे युगे सम्भः वामि, कुतत्रेतायुगविशेषनियमोऽपि नास्तीत्यर्थः' इत्यस्य श्लोकस्याओं भाध्यकारैरुतः। "ये भक्ता भवदेकभोगमनसोऽनन्यात्मसजीवना. स्ततसंश्लेषणतद्विरोधिनिधनाद्यर्थ गजादीश्वर(३) मध्येऽण्डं यदपातरः सुरनराद्याकारदिव्याकृति. स्तेनैव त्रिदशैर्नरैश्च सुकरं स्वप्रार्थितप्रार्पणम्()"॥ (1) इयं वै ब्यूही वै-इति पु. पा. । (२) खपेति पु. पा. । (३) बनादीश्वरेति पु. पा. । ( ४ ) प्रार्थनमिति पु. पा..

·११६ तत्रयम् D इति कूरशैरुतम् । अवतार ऐच्छिक इत्यज्ञात्वा कर्मनिबन्धन इति स्थितमन्दमतिभिः क्रियमाणं प्रश्न मनुवदति-- बहुप्रमाणेषु भृगुशापादिभिर्जात इत्युक्तत्वादवता- राणां हेतु: कर्म भवेदिति चेत् ? *बहुप्रमाणेग्वित्यादिना । "पतिव्रता धर्मपरा हता येन मम प्रिया। स तु प्रिथाविरहितश्विरकालं भविष्यति", इत्येताहशभृगुशापादिभिर्जात इत्युक्तत्वादवतारहेतुरिच्छान भवेत, किन्तु कति वेदित्यर्थः । तस्योत्तरमाह- तत्र शापो व्याजोऽवतार ऐच्छिक इति परिहार: कृतः। *तवेत्यादिना ! "तपसाराधितो देवो वववीद्भक्तवत्सलः। लोकानां लम्प्रियार्थन्तु शापं तद्राहामुक्तवान्" ॥ इत्युत्तरश्रीरामायणे "सर्वावर्तेषु वै विष्णोर्जननं स्वेच्छयैव तु । जरकास्त्रच्छलनेव स्वेच्छया गमनं हरे॥ द्विजशापच्छलेनैवमऽवतीर्णोपि लीलया" । इति लैङ्गाराणादिवभिहितत्वात् भृगुशापादिमिर्जात'त्यत्र शापो ध्याजमात्रमवतार इच्छाप्रयुक्त इति परिहारः कृत इत्यर्थः । एवं विभवमुपपाद्यान्तर्यामित्वमुपपादयति । अन्तर्यामित्वमन्तः प्रविश्य नियन्तृत्वम् । *अन्तर्यामित्वमित्यादिना । “य आत्मानमन्तरो यमयति, अन्त: प्रविष्टः शास्ता जनानाम् , शास्ता विष्णुरशेषस्य जगतो यो हदि स्थित" इत्यादिषूकप्रकारेण चेतनानामन्तः प्रविश्य सकलप्रवृत्तीनां नियन्तृत्वमित्यर्थः । अस्य चान्तर्यामिरवस्यात्मनोऽस्त: स्वस्वरूपेण व्याप्ति कृत्वा नियन्तृत्वं सविग्रहस्य हृदयव्याप्त्या नियन्तृत्वमिति च द्विविधत्वादुभयमण्याह- स्वर्गनरकप्रवेशादिसर्वावस्थास्वपि सकलचेतनानां सहायभूतस्थ तांस्त्यक्तुमसमर्थस्य स्थितिरथ शुभाश्र ·हि केशव" इत्यु भाध्योपबृंहितम् । येण विग्रहेण सहितस्य तेषां ध्येयत्वार्थ तान् रक्षितुं च बन्धुभूतस्य हृदयकमले स्थितिश्च । *स्वर्गनरकेत्यादिना* | "अन्तर्यामिस्वरूपं च सर्वेषां वन्धुवत् स्थितम्" इत्यारभ्य "स्वर्गनरकप्रवेशेऽपि बन्धुरात्मा क्तप्रकारेण पुण्यनिबन्धनस्वर्गप्रवेशपापनिबन्धननरकप्रवेशोभयनिष. धनगर्भप्रवेशादिषु सर्वावस्थास्वपि चेतनानां रात्रौ मठभोजयितृव. दन्तः स्थित्वा सत्ताया रक्षकत्वात्लहायभूतस्य तान् कदाचिदपि त्य. क्युमशक्तस्यान्तरात्मतयाऽवस्थितिः। "अङ्गुष्ठ(१)मात्रः पुरुषो ज्योति. रिवाधूमक" इति "नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भास्वरा" इत्या. दिपूक्तप्रकारेणातसीरूपश्यामलं(२) स्वात्मानमकुण्ठमयन्त्या तप्तका. शनस्पृहणीयकान्त्या नीलतोयदं ग्रलमानया विद्युल्लेख शेव(३) स्थित- स्वादु बाह्यविषयप्रवणं मनस्ततो निवर्त्य स्वस्मिन्प्रवणं कुर्वता शुभा. श्रयेण सह तेषां चेतनाना ध्यानरुच्युत्पत्तिकाल एव ध्येयत्वार्थ बुया. दिनियमनेन तद्रक्षणार्थ च नारायणत्वप्रयुक्तोदरसम्बन्धेन बन्धुभूतस्य "पनकोशप्रतीकाशं हृदयं चाप्यधोमुखम्" इत्युक्ता हृदयकमले स्थितिरित्यर्थः । अन्तरात्मत्वं प्रथममुक्ता ततः सविग्रहस्य हृदयकमले स्थितिमभिधाय समापन विग्रहयोगप्रयुक्तपरत्वाद्यभिधानप्रकरणत्वात्। एवमन्तर्यामित्वमुपपादितम् । अथार्चावतारमुपपादयति- अर्चावतारश्चेतनानामभिमतेषु द्रव्येषु विभववि- शेषेभ्यो वेलक्षण्येन देशकालाधिकारिनियम विनाऽपरा- धानपश्यतोऽर्चकपरतन्त्रसमस्तव्यापारवत आलयेषु गृहेषु च वर्तमानस्य स्थितिः । *अर्चावतार इत्यादिना*। आश्रिता यत्किञ्चिद्रव्यं स्वस्य विग्रह- स्वेन कल्पयन्ति चेत? तदेव स्वस्य विग्रहत्वेनाङ्गीकरोतीत्युक्तप्रकारे- (१) अथागुष्छेति पु. पा.। (२) प्रकारेण रतीरूपं श्यामकमिति पु. पा. । (३) गसन्ती विगुलेखेवेति पुस्तकगतः पाठस्तु प्रामादिकः, व्यस्तपदापात्तोपमा. यामुपमानसमर्पकपदस्योपमेयसमर्पकसमानविभक्तिकत्वस्य तन्त्रस्वात् । किश्च, प्रखतेरनु दातेल्वाच्छता चिन्स्योऽनुदात्तत्वलक्षणस्यात्मनेपदस्य चक्षिको विचक्षणाद्यर्थमनुदात्तेस्व. स्यावश्यकत्वेऽपि हिरवालिशादनित्यत्वज्ञापनास्फायनिर्मोक सन्धीत्यादिवता सः। एते. नायन्स्येत्यपि व्याख्यातम् , इट किट किटीति प्रश्चिष्टस्य वा द्रष्टव्यम् ।

·গ্ৰন্থ णाश्रितानां चेतनानामभिमतेषु स्वर्णरजतशिलापर्यन्तेषु केषुचित व्येषु अयोध्यामथुरादिदेशनियमम् एकादशसहस्त्र संवत्सराश्शतसं. वत्सरा इत्यादिकालनियम दशरथवसुदेवादिवधिकारिनियमं कृत्वा सन्निधि कुर्वयो रामकृष्णादिविभवविशेषेख्यो लक्षण्येन भौमनि केतनेष्वपि कुटीकुओम्वित्युक्तप्रकारेण देशनियम विनाऽर्च कस्यापेक्षा कालव्यतिरिक्तकालनियम विना लकलरुचिमदर्थत्वात् अधिकारि नियम विना सन्निधिं कृत्वा सर्वसहिष्णुरित्युक्तप्रकारेण सर्वसहिष्णु स्वात्तत्तापराधान्सर्वानपश्यतोऽर्चकपराधीन्नाखिलात्मस्थितिरित्युक्त অন্ধাকান্ধলঙ্কালহামলাকমাথাযহাহাড় দি. तिरित्यर्थः । “अर्चा पूजाप्रलिमयोः" इत्युक्तत्वाद शब्दः प्रतिभावाची। अथैतदर्चावतारस्थ रुचिजनकत्वादिगुणपूर्णिमाह- रुचिजनकत्वं शुभाश्रयत्वमशेषलोकशरण्यत्वमनु- भाव्यत्वं स्वर्षमा तारे परिपूर्णम् । *चिजनकत्यमित्यादिना * ! शास्त्रैरशक्यनिवर्जनं विषयान्तरा. भिनिवेशेन विमुखानां चेतनाना स्वस्य रूपौदार्यगुणैर्धेमुख्यं दूरी कृत्य स्वविषये रुच्युत्पादकत्वं रुचिजननानन्तरं स्वं भजतां तेषां हृद यस्य भोग्यत्वापादकं शुभाश्रयत्वम्तावन्मात्रेण विना स्वस्यैवोपायत्वेन स्वीकारे गुणागुणनिरूपणं विना सकललोकस्थानां शरणवरणाह स्वम्(१)। उपायत्वमा विना देशविशेषगमन एवानुभाव्यत्वं नान्य ऐति विप्रतिपत्तियथा न स्यात् , तथा “वैलक्षण्याभिशाना माममृत. भूतं पश्यन्ती नेत्रे अन्य(२)न पश्यत" इत्युक्तप्रकारेणानुभाव्यत्वमित्ये. तत्सर्वमचीवतारे परिपूर्णमित्यर्थः। "सुरूपां प्रतिमा(३)विष्णो: प्रसन्नवदनेक्षणाम् । कृत्वात्मनः प्रीतिकरी सुवर्णरजतादिभिः॥ तामर्चयेत् तां प्रणमेत्तां पूजेत्तां विचिन्तयेत् । विशत्यपास्तदोषस्तु तामेव ब्रह्मरूपिणीम्" । इत्येतदर्चावतार आश्रिताभिमतद्रवर्ग स्वस्य विग्रहत्वेन स्वीकृत्य तेषामुपास्थः प्राप्यश्च भवतीति भगवता श्रीशौनकेनोक्तम् । (१) शरणाहत्वमिति पु. पा. । (२) ममामृतभूतं पश्यती नेत्रे ऽन्यमिति पुस्तकगतपाठस्तु लेखक प्रमादात् । (३) स्वरूपा प्रतिमामिति पु. पा. ।

·आष्योपबृंहितम् । ওথাভানুলা শুধুই জ্বলু এক লাগান हवस्वामिभाव्यत्याही कुर्वन्नज्ञ इवाशक्त इवास्व. तन्त्र इव च स्थितोयपारकारुण्यपरथाः सर्वापेक्षि तानि ददातीते। स्वस्वामिभावेत्यादिना चवमात्मन्नि सञ्जातं स्वामित्वं ब्रह्मणि स्थितम्" इत्युक्त प्रकारे वेतनस्य स्वस्वं स्वस्थ स्वामित्वं च व्यवस्थितम् , तथाप्ययं स्वीय वस्तुभिः सह स्वामिनं स्वात्मानमपि [यथा] सह पठेत् , तथा स्वामित्वं तसिस्वत्वं स्वस्मिश्च व्यत्यालेन स्वेच्छयैव कुर्वन् “यः लर्वज्ञः सर्ववित् , पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते, न तस्येशे कश्चन" इति "सर्वेश्वरः सर्वडक सर्ववेत्ता समस्त शक्तिः परमेश्वराख्य" इति चोकप्रकारण सर्वज्ञः सर्वशक्तिनिरङ्कशास्वतन्त्रः ঘক্কাযালশিল্পা মুখ অস্থায় জুয়াসমিমুম্বা स्वतन्त्र इव च वर्तमानोऽपि विमुखानपि त्यस्तुमलामांपादकस्य निरवधिककारुण्यस्याधीनः नेत्रपुत्रप्रभृतीनि मोक्षपर्यन्तानि यथाऽधि. कारं चेतनानां सर्वापेक्षितानि च ददादीत्यर्थः। "अवतारसर्वेषां बान्धवो भक्तवत्सलः । स्वत्वमात्मनि सञ्जातं स्वामित्वं ब्रह्मणि स्थितम् ॥ इति । अर्चावतारः सर्वेषां बन्धुः भक्तवत्सल स्वत्वमात्मनि व्यवस्थित स्वामित्वं ब्रह्मणि व्यवस्थितमित्यर्थ इति । व्यवस्थिते चापि ममायं केशवः स्यानु ममायं राम इत्येवं देवः परशुलाञ्छन इति प्रकारेण शेषशेषित्वयोर्व्यवस्थितयोरपि मदीयः केशवः परशुलाञ्छनो देवो मदीयः। "ममायं वामनो नाम नारसिंहाकृतिः प्रभुः। बराहवेषो भगवान् नरो नारायणस्तथा ॥ तथा कृष्णश्च रहमश्च ममायमिति निर्दिशेत् । महामवासी भगवान्ममेति च सुधीर्भवत ॥ चिन्तयेश जगनाथं स्वामिनं परमार्थतः। अशकमस्वतन्त्रं च रक्षं चापि जनाईनम् ॥ इति, "तदिच्छया महातेजा भुङ्क्ते वै भक्तवत्सलः। स्नानपानं तथा यात्रां कुरुते वै जगत्पतिः ॥ इति। स्वतन्त्रः सञ्जगन्नाथोऽप्यस्वतन्त्रो यथा भवेत् । सर्वशक्तिर्जगद्धाताप्यशक इव वेष्टते" ॥ इति, ·ঝালু কালু স্বাহােক ছু তথৰ । জত্বৰধালাই: লু ল ইন সুস্বাদু ও নি, "अर्चावतारविषये मयाप्युहशतस्तथा। उक्ता गुणा न शकशन्ते वक्तुं वर्षशतेराप” ॥ इति, "ऋते व मत्प्रसादाद्वा स्वतो ज्ञानागमेन वा । इति । एवं पञ्चप्रकारोऽहमात्मनां पनतामधः। पूर्वस्मादणि पूर्वस्माजज्यायश्चैिवोत्तरोत्तरः । परव्यूहादिपञ्चप्रकारोऽधःपततामात्मनां पूर्वपूर्वप्रकारापेक्षयोत्तरो. त्तरं सौलम्येन श्रेष्ठ इति "सौलभ्यतो जगत्स्वामी सुलभो हात्तरोत्तरः" । इति, "सर्वातिशयषाड्गुण्यं संस्थितं मन्त्रबिम्बयोः । मन्त्रे वाच्यात्मना नित्यं बिम्बे तु कृपया स्थितम् ॥ इत्यादिभिरर्चावतारगुणाधिक्यं विष्वक्सेनसंहितायां सर्वेश्वरेण स्वयमुक्तम् । আর হিয়াগৰাহুল জল্পনা संख्या, भौमनिकतनेष्वपि कुटीकुञ्जत्रु रङ्गश्वर । अर्यः सर्वपहिष्णुरर्च कपराधीनाखिलास्मास्थतिः प्रीणीषे हृदयालुभिस्त । ततः शीलाजडीभूयते ॥ इत्यवतारकथनानन्तरमावतारवैभवं सङ्ग्रहणकन श्लोकेनोक्तं भट्टाय्य। एवमीश्वरस्य स्वरूपबैलक्षण्यं, तस्य स्वरूपस्यातिशयाऽऽवष्टगुणवै. लक्षण्यं, ताशगुणहेतुकास्तेन क्रियमाणाः सृष्ट्यादिव्यापारा, कारण. भूतस्य सर्वसमाश्रयणीयत्वं, तस्य सर्वफलप्रदत्वं, कारणत्वाद्युपयोगि. विलक्षणविग्रहयोगस्तद्विग्रहवैलक्षण्यानुरूपं लक्ष्मीभूमिनीलानायकरवं, ताशविग्रहयोगप्रयुक्ताः परत्वादिपञ्चप्रकाराश्चाता-एवमीश्वरतत्त्वं निगमितम् ॥ इति श्री ३ मदरवरमुनिस्वामिनिबद्धभाष्योपहितं श्री ६ मल्लोकाचार्यचरणप्रणीतं तत्वत्रयं समाप्तम् ॥ लोकगुरुं गुरुमिः सह पर्वैः कूरकुलोत्तमदासमुदारम् । श्रीनगपत्यभिरामवरेशौ धीप्रशयं वरयोगिनमीडे ।। * इति शम* ·भ- वेदान्त-शुद्धाद्वैत-ग्रन्थाः। १ गूढार्थदीपिका । पण्डितवर-श्रीधनपतिसूरिकता। श्रीमद्भाग- वतदशमस्कन्धस्य-भ्रमरगीत-व्याख्या । २ गूढार्थदीपिका । पण्डितवरधनपतिसूरिकृता श्रीमद्भागवतदशम- स्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायीव्याख्या तथा रलव्याख्या विवर. श्रीजगन्नाथ धीविनिर्मिता । ३ प्रस्थानरताकरः। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितः । ३-० ४ ब्रह्मवादः । गोस्वामि श्रीहरिरायजी महाराज विरचितः । श्रीगोपालकृष्णभट्टविरचितविवरणाख्यव्याख्यासमलकृतः । तथा गोस्वामी श्रीव्रजनाथ विरचितो ब्रह्मवादः। तथा शुद्धाद्वैतपरि- कार: श्रीमद्रामकृष्णभट्ट विरचितः । श्रीरघुनाथशास्त्रिविरचित- शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यम् । श्रीहरिशङ्करशास्त्रि-वेदान्तवि. शारदेन विस्तृत भूमिकया विविधपरिशिष्टै षानुवादेन टिण्या- दिना च समलकृतः। ६ ब्रह्मसूत्रवृत्ति:-( मरीचिका) श्रीब्रजनाथम कृता सम्पूर्णा इयं श्रीकृष्णद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणां श्रीवल्लभाचार्यप्रणीतानुभा. ष्यानुसारिणी लब्धी व्याख्या । अस्यां शास्त्रार्थभागं परित्यज्याशु- भाष्यस्थाः सिद्धान्तांशाः सर्वं संगृहीताः । इयं श्रीवल्लभाचार्यण शुद्धाद्वैतसम्प्रदायस्य सौलभ्येन बोधार्थ प्रणीता । ६ शुद्धाद्वैतमार्तण्डः-गोस्वामिश्रीगिरिधरजीमहाराजविरचित श्री. रामकृष्णमटविरचितप्रकाशाख्यव्याख्यासंवलितः, सम्पूर्णः । तथा- प्रमेयरत्नाव:-श्रीबालकृष्णमट्टविरचिता सम्पूर्णः । अयं गया. त्मकः शुद्धाद्वैतसम्प्रदायप्रतिपादको ग्रन्थः । आभ्यां ग्रन्थाभ्याम तरिकः शुद्धाद्वैतसम्प्रदायल्य सारल्येन बोधका कोऽपिग्रन्थो नास्ति । १-८ • श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीवल्लभाचार्य विरचितं श्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितप्रकाशापव्याख्या समेतम् । सम्पूर्णम् । ८ श्रीविद्वन्मएडनम् । श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितकृतम् । गोस्वामी श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतवर्णसूत्राख्यव्याख्यासहितम् । श्रीसुबोधिनी । श्रीवल्लभाचार्यविनिर्मिता श्रीमहागवतस्य दशम. स्कन्धजन्मप्रकरणे प्रथमाध्यायात अध्यायान्त व्याख्या गोस्वामिः श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता। तथा-प्रकाश- गोल्वामिश्री पुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितः मागवत वामस्कन्धः जन्मप्रकरणे १ अध्यायात ४ अध्यायान्तम् । प्रासिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी ·. - वेदान्त-विशिष्टाद्वैत-ग्रन्थाः। १वशेखरः। श्रीलोकाचार्यविरचितः । तथा-तत्त्वत्रयचुलुक- संग्रहः श्रीकुमारवेदान्ताचार्यश्रीवरदगुरुविरचितः । २ तत्त्वमुक्ताकलापः । वैकटनाथदेशिकेन विरचितः । १-१० ३ न्यायपरिशुद्धिः-सटीका श्रीवेदान्ताचायप्रणीता।गौतमीयवत्पं. चाध्यायात्मकोऽयं ग्रन्थः । अत्र ग्रन्थे वेदान्तदर्शनविरुद्धन्यायपदार्थ. निरसनपूर्वकं वेदान्तोपयोगिन्यायपदार्थनिरूपणमस्ति । ब्रह्मसूत्रशां- कररामानुजादिभाष्याध्येतृणामतीवोपकारकोऽयम् । तत्र प्रथमेऽध्याये प्रत्यक्षस्य द्वितीयेऽनुमानस्य तृतीये शब्दस्य चतुर्थे स्मृते पञ्चमे सर्वप्रमेयाणां च निरूपणमस्तीति ज्ञेयम् । सम्पूर्णोऽयं ग्रन्थः । ४ यतीन्द्रमतदीपिका श्रीनिवासदासकृता । प्रकाशव्याख्यासमेता। १-४ ६ घेदान्तदीपः । श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः [ब्रह्मसूत्रव्याख्या] ४-८ वेदार्थसंग्रहः । श्रीरामानुजाचार्यप्रणीतः । सटीक । ७ सिद्धित्रयः। अर्थात आत्मसिद्धिः-ईश्वरसिद्धिः-संविलिखिः । इदै श्री रामानुजाचार्यस्य परमगुरुणा श्री ६ यामुनमुनिना विरचितम् । सम्पूर्णम् । अयं ग्रन्थोऽपि प्रौढः । अस्मिन् ग्रन्थे सर्वाक-बौद्ध- शङ्करोक्तादिमतं परिचालयितुं शक्यर्दोषःखण्डयित्वा विशिष्टाद्वैत- मतं स्थापितम् । अद्यावधि हटेषु विशिष्टाद्वैतसम्प्रदाय-प्रतिपादकेषु अन्य इदमेव प्राचीनतमम् । ८ श्रीभाष्यम् । श्रारामानुजाचार्य प्रणीतम् । मूलं । ९ श्रीभाष्यम् । श्रुतप्रकाशिकारीका सहितम् । चतु:सूत्रीमागः । १० श्रीमद्भगवद्गीता। तात्पर्य चन्द्रिकाटीकासमेतरामानुजभाष्यसहिता -८ ११ श्रीमद्भगवद्गीता । श्रीरामानुजभाष्येण, तव्याख्या श्रीनिग. मान्त महागुरुविरचितया तात्पर्यचन्द्रिकया तदुभयप्रमाणकरैः तदू ध्याख्यान श्री शङ्करभाष्येण, श्री मदानन्दतीर्थ भाष्येण, जयतीर्थ- मुनिविरचितया तव्याख्यया धानुगतम् । श्रीभाग्यवातिक यतीन्द्रमतदीपिका च । श्रीनिवासाचार्यकृता तथा-सकलाचार्यमतसंग्रहश्च । . प्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी। AAP

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.