·Printed by
Swami Tribhuvandas Shastry,
Shree Ramadand Printing Press,
Kapkaria Road,
Ahmedabad 22
and Published by
Dalsakh Malvania
Director
L D Institute of Iodology,
Ahmedabad 9.
FIRST EDITION
MAY, 1973
LO
Reytown
RS 20

·जैन दार्शनिक प्रकरण सङ्ग्रह
संपादक
नगीन जी शाह,
प्रकाशक
लालभाई दलपतभाई भारतीय सस्कृति विद्यामदिर',
अहमदावाद-६

·No text on this page.

·प्रकरणानुक्रमः 1- १-११ १२- १९ २०- ३० ३१- ४८ Introduction १ षड्दर्शननिर्णय २ पञ्चदर्शनखण्डन ३ विविधमतस्थापकोत्यापकानुमानसग्रह ४ वादचतुष्क ५ परब्रह्मोत्थापनस्थल ६ हेतुविडम्बनस्थल ७ हेतुखण्डनपाण्डित्य (वादिविजयप्रकरण) ८ प्रमाणसार ९ प्रमाणसुन्दर १० स्याद्वादसिद्धि ४९-५८ श्रीमेस्तुगसूरि भज्ञातकर्तृक मज्ञातकर्तृक अज्ञातकर्तृक श्रीभुवनसुन्दरसूरि श्रीजिनमण्डन श्रीसाधुविजययति श्रीमुनीश्वरमरि श्रीपभसुन्दर मजातकर्तृक ५९- ७५ ७६-१०६ १०७-१२६ १२७-१६० १६१-१६४

·No text on this page.

·PREFACE The L D. Institute of Indology has great pleasure in publishing the present volume containing ten Jaina philosophical tracts hitherto uopub. lished. All these Sanskrit tracts written in Medieval Age show that the writers who were Jaina monks reacted in their own way to the current philosopbical views. Looking to the nature of these tracts we feel that they have been written mainly for the beginners It was customary for the Jaida authors to assist their pupils by producing help-books Inspite of this these tracts reveal 10sight into the philosophical problems I an thaokful to Dr Nagin J. Shah for editing these tracts and writing an informative introduction. He has given, in the introduction, a succinct account of the authors and their works; moreover, he has summarised the tracts one by one. I am sure the students and scholars interested in the subject of Indian Philosophy will find this book useful L D. Iostitute of Indology, Ahmedabad-9 11-4-1973 Dalsukh Malvania Director

·No text on this page.

·INTRODUCTION (1) Saddarśananirnaya 1 on 1666). The text of this tract is edited the basis of the photocopy of the manuscript belonging to Bombay Branch Royal Asiatic Society (No The ms consists of six folios. Except few lines in folio No I the handwriting is ugsform The size of the mas, is 22 cas x 8 cas Each side of the folio has 12 or 13 lines and each line bas nearly 54 letters Lines Nos 2-3 on folio No 1A are erased. The condition of the mos is good. The ms. belongs to c 16th century of Vikrama Era At the end there occurs krtir ayam sriniadañcalagaccheśasrimerutungasūrindrānām. 1 This is the work of Merutungasūri of Añcalagacca He was a pupil of Mahendraprabhasūri He composed Sanskrit Balavabodha co Katantra Vyakaranal 10 V S 1414, and Tika on Saptatıbhasya in V. S 1449. From the colophon at the end of the ms of Saptatibhasyaţika belonging to Dosabhai Bhandar, Bhavanagar we learn that he had also composed Vitti on Meghadūta and Dhālu pārāyana 2 In the beginning of this small tract the author points out as to what constitutes real Brahmanabood and real Yatiliɔod. According to him, truth (satya), penance (tapas), control of sense 'organs (Indriyadama), etc. constitute Brāhmanabood Mere birth in the Brahmana family and wearing of sacred thread do not make one a Brahmana There is a possibility of Brahmanas in the Candala caste and of Candalas 10 the Brahniana caste.' Similarly, equanimity (samata) which is the result of the conquest of narrow love and hatred is the true mark of a Yali Yati Staying in woods, weariog bark garments, living upon fruits, leaves or flowers, abondoament of purifying agents of the body, observation of fasts, etc are merely the accidents and not the essentials of a rati After this general discussion the author explains six systems of Indian Philosophy, viz Bauddha, Mimāmsā (alongwith Vedānta), Sankya, Naiyayika, Vaišesika and Jaina Wbile dealing with a particular system of Indian philosophy he elucidates the nature of God, spiritual teacher and religion as accepted by its theoreticians In short, he explains and examines its main philosophical theories 1 Bombay Branch Royal Asiatic Society No 22 2 Cr Jaina Sāhityano Sank sipta Itih" Maasai, p 442 ·2 But what he wants to emphasise is that to emphasise is that inspite of metaphysical differences all the systems of Indian philosophy agree with regard to values of life and spiritual discipline. He substantiates his finding by the quotations from the works of different systems The author quotes anonymously from the Hitopades'a, the Bhagavadgītā, the Brahmabindu, tbe Nyāyamañjart, the Mahādeyastotra, the Yajñavalkyasmệti, the Vyasasmrti and the Trišaşçıšalakāpuruşacanta He refers to Bhatțăraka Śrı Šuka and Višvakarma, and quotes their words He mentions by name the Nyayasāra, the Yogasara, the Yogaśāstra, the Markandeyapurāna, the Vişnupurana and the Mahabharata. (2) Pañcadarśanakhandana The text of this small treatise is edited mainly on the basis of a manuscript belonging to Muni Shri Punyavijayaji's Collection preserved in L D Institute of Indology, Ahmedabad-9. In the printed catalogue the ms is given the serial No. 56. Its size is 264 cms. X 11 2 cms. It contaios 3 folios. Each folio has 18 lives per side and 65 letters per line Its script is nice and condition good It is written in VS. 1503 The name of the author of this small work is not known. But this much is certain that he is a Jaina. This treatise contains the refutation of the four pbilosophical systems, viz Nyāya, Vajśesika, Sankhya and Bauddha, eventhough the title mentioned in the beginning and the end of the mos. is 'Pancadarśanakhandana' (Refutation of Five Systems of Philosophy) In the refutation of Nyāya system the author points out that upamana (analogy) is not to be regarded as an independent praniana (means of knowledge) but it should be coasidered to be a case of anumāna (inference). He explains how twelve prameyas recogaised by Nyāya are covered by the twofold division of Jiva (soul) and ajloa (100-soul) accepted by the Jaipas. He does not favour the employment of the devices, viz chala (quibling artifices), jalı (futile replies) and nigrahasthana (a ground of defeat in debate) in the discussion That is, he recognises only one type of discussion, viz yada (discussion that aims only at finding truth of the matter discussed) and rejects the other two types, viz jalpa (mere wrangling) and mitanda (caviling) While refuting Vaišesika system the author declares that prthvi (eartb), ap (water), tejas (fire) and yāyu (air) are not four independent susbstances, That is, there is no qualitative difference among the atoms. Again, be does endorse tv Yaiseșika view that Dig is an independent substance. He disapproves of the Vaišesika tenet that substanca (guni) and not

·3
property (guna) are quite different
quite different from one another According to
Vaišesikas sabda (sound) is a quality of Akasa Our author refutes this
view and establishes the theory that sabda is a mode of matter (paudgalika)
He criticises the Vaišestka view that samanya (uoiversal) is different from
the thing in which it resides by raising a dilemma, viz to whether
things are sat (existent) by themselves or they become sat (existent) oply
when they are associated with Universal Existence (Satta) The Vaišesika
tenet that the višeşas (particularities) are necessary to differentiate liberated
atamonna fram thaantharan nla anfitna i hem hocan
as
souls and
Tiinarne
समान
पतिसवारणा
नारमाधमीकि
Son Aran
anta
ADRE
(gac
The author quotes anonymously from the Trilakşaņakadarthana, the
Tatlvārthasūtra, the Pramānayārtika and the Laghiyastraya
(3) Vividhamatastha pakotthapakanumanasangraha
This small tract is edited in the present volume on the basis of a ms
belonging to Dela Upasraya 'Bhandara (Box No. 63, Ms. No. 3052) It
consists of two folios Each side of the folio has four columns Each
column has 27 lines and each line 22. letters. The size of the ms, is 26

·2 But what he wants to emphasise is that ospite of metaphysical differences all the systems of Indian philosophy agree with regard to values of life and spiritual discipline. He substantiates his finding by the quotations from the works of different systems. The author quotes anonymously from the Hitopades'a, the Bhagavadgitā, the Brahmabindu, the Nyāyamañjari, the Mahadevastotra, the Yajnavalkyasmrti, the Vyasasmiti and the Trišaştıšalakapuruşacarita He refers to Bhatfäraka Śrı Šuka and Lišvakarma and mauates their mauserto by pu 1 ME 1 L. ms COL Its mu viz 18 (Re (ana koo He twof He artif deba. Tuvogunovs unry Uut Type Or DISCUSsion, viz yada (discussion that aims only at finding truth of the matter discussed) and rejects the other two types, viz Jalpa (mere wrangliag) and viranda (caviling) While refuting Vaišesika system the author declares that prthvi (eartb), ap (water), tejas (fire) and vāyu (air) are not four independent susbstances. That is, there is no qualitative difference among the atoms. Again, he does not endorse the Vaišėsika vler" that Dig is an independent substance He disapproves of the Vaiśesika tenet that substanca (gun) and ·3 as property (guna) are quite different from one another According to Vaišesikas sabda (sound) is a quality of Akasa Our author refutes this view and establishes the theory that sabda is a mode of matter (paud galıka) He criticises the Vaiģesika view that sämānya (universal) is different from the thing in wbich it resides by raisiog a dilemma, viz to whether things are sat (existent) by themselves or they become sat (existent) only when they are associated with Universal Existence (Satta The Vaišestka tenet that the yıšeşas (particularities) are necessary to differentiate liberated souls and atoms one from the other is also refuted by him by raising a question as to what differentiates one viseșa from another The Vaibesika doctrine of Samavāya is also criticised Next be refutes the following doctrines of Sāökhya system (1) Without the Regolator the three gunas (VIZ sattva, rajas and tamas), though of opposite nature, co-operate in the production of an evolute and co-exist in it This 15, says the author, an absurd position (2) Intellect (Mahat, Buddhi) and Ego (Ahamkāra) are the evolutes of insentient (acetana) Prakrti (Nature) This Sānkhya view is attacked by the author. He declares that Intellect and Ego do not seem to be essentially different from sentience (cetana) and bence they should be viewed as qualities of Puruşa (Soul) (3) According to the Sāňkhyas no cause is required to break the equilibrium in Prakrtı Our author points out that the thiog which is causeless as eitheir eternally existent or eternally non-existent (4) The Sankhya view of Emergence of five Bhūtas (Physical elements) from five tanmātras is criticised by the author (5) For the Sankhyas soul (Puruşa) is absolutely changeless and hence it is akarta The author says this position makes spiritual discipline and moral life an impossibility (6) The Sankhya view that Prakſti functions for Puruşa is declared absurd by our author At last the author enumerates twelve ayatanas accepted by the Buddhists and shows how they are covered by the twofold division of Jiva and ajiva recognised by the Jaipas According to the Buddhists the perception involves no thought whatsoever Our author refutes this theory on the ground that it has no pragmatic value. The author quotes anonymously from the Trilaksanakadarthana, the Tatlvarthasūtra, the Pramānavārtika and the Laghiyastraya (3) Vividhamatastha pakotthapakanumanasangraha This small tract is edited in the present volume on the basis of a ms belonging to Dela Upasraya 'Bhandara (Box No. 63, Ms. No. 3052) It consists of two folios Each side of the folio has four columns Each column has 27 lines and each line 22 letters. The size of the ms. 18 26 ·4 cms. x 11 cms The bandwriting is beautiful and uniform The ms belongs to c 1600 VS It is to be noted that the writer has left three columns blank. It is not known as to who is the author of this small work. But it is certain that he is a Jaina because he upholds the view that Sabda is a mode of matter. In this small work he has collected syllogisms for and/or against some important philosophical views He has given some syllogisms for omniscience He has gleaned main syllogisms for and against iśvarakartſtva (the view that God is the creator of the world) and prapañcamithyatda (the view that the world is an illusion) After that he has first given some inferences in favour of Vijñānašāda idealism and then has refuted it by demolishing its doctrine of citrajñāna After this first he has collected the inferences that prove šabdabrahmavāda (theory of Absolute Logos) and then has has given inferences that prove the existence of artha (objects) Independent of Śabda (Word) He has collected twelve syllogisms that prove šabda (sound) to be non-material Afterwards, he has given syllogisms that establish the position that sabda material In the section of pramanavada he has first lucidly explained the Cārvāka position that inference is not a means of knowledge (pramāna) But afterwards he has strongly established the position that anumāna is a pramāna. The tract contains quotations from the Vakyapadiya and the Brhadārnyakabhasyavārtika, IS (4) Vadacaluskam The text of this small treatise is edited on the basis of the manuscript belonging to Muni Sbri Sagaracandra Collection preserved 10 L D Institute of Indology, Ahmedabad The ms bears No 144 It has five folios The handwriting in the folio No. 1 is bigger than that in the remaining folios The first folio bas 19 lines per side and 55 letters per lide Each of the remaining folios has 22 or 23 lines per side and 73 letters per line The size of the ms 15 25.5 cms x 108 cms The condition of the manuscript is good It belongs to c 1690 V. S It is copied by Rūpasundara, a pupil of Rājasundara It bas no general uitle. Hence we have given the general title Vadacaluskam as it contains four Vadasthalas But this much is certain The author of this treatise is not known that he is a Jaina, This treatise contains four l'adas (Discussions), Viz (1) Agnišitatvastha. ponātada (Discussion Icading to the establishment of the coolness as a quality of fire). (2) Sarajñasthapahasthalam (Discussion leading to the establishment of an Omniscient being), (3) Clarasihäpakasthalam (Discussion that ·65 IV. and, 7 1 L view a L establishes a view that putting on.gaśments, does not disqualify a person to attain Liberatiop) -Isyarotthāpakasthalam (Refutation of Isvara God as the creator of the world) One would find strange when the author establishes the seemingly queer position, viz 'fire is cold', But it seems to us that this miracle the author performs simply to answer the question put to him who is the believer in Anekantavada, viz 'If your Anekantavada is true then the fire should be cold, but is it cold ? Readers will enjoy the discussion. The Jainas believe ja omaiscience. Hence they refute the Mimāmsakas who do not consider omdiścience to be an independent cognitive faculty There are two sects of the Jaiņas, viz. Śvelāmbara and Digambara. The former believes that putting on garments does not come in the way of one's attaining, Liberation whereas the latter considers nakedness to be essential for the attainment of Liberation In support of śvetāmbara quotation of Vācka Siddhasena is given. We are unable to trace this quotation in Siddhasena Divakara's work or in Sıddbasenagani's Tika on the Tattvārthasūtra Jainas do not believe in God as the Creator of the world and as the Dispenser of the fruits of Karmas Hence they refute Nyāya-Vaiśesika thinkers who believe in God Here 'we' have a specimen of this refutation, The author quotes anonymously from the Mimamsāsūtra, the Mumāmsa Šlokavārtika, the Vakyapadiya, the Višeşāvašyakabhāşya, the Daśavarkalikasūtrą, the Āvašykasūtra, and the Uttaradhyayanasūtra (5) Parabralimotthapanasthalam The text of this interesting tract is edited on the basis of the manuscript belonging to Shri Devasari's Collection preserved in L D. Institute of Indology, Abmedabad It bears No 9245 It consists of seven folios The handwriting is beautiful and uniform. Each side of the folio has 13 lines and each line has 52 letters The size of the is 27 cm x 12.8 cms The ms belongs to V, S. 1965. At the end of the there occurs : iti śrt Bhuvanasundarasūriyiracitah sthalah sampurnah The author of this tract is Bhuvanasundarasūri, a pupil of Somasundarasűri of Tapagaccha He flourished in '15th century of Vikrama Era His other works are -(14 Mahavidyāvidambanavyakhyāna, (2) Laghu-mahavidya Vidambara, (3) Mähavidya-vivarana-fip pana and (4) Vyakhyānadipika 1 1 1 1 1 i + t ms. ms 3 TT 1 t 1 For details one may refer to Introduction to Malāvidyāvidambanam ( GOS No. XII), pp XXVI-aux 5 ·6 as First the author demolishes the inference of the Vedāntins, viz. *The world is illusory as it is perceived (drśyatvar); those that are perceived are illusory, as for example shell-17-silver,' The author retorts that on Vedantia's showing fine atoms and distant mountains, which are not perceived, should be regarded as real. The Vedantins answer that they are also perceived by some one at least. The author asks them to whether the one who perceives them is doing so by sensory perception or extrasensory perception. If the former, then they should be perceived by ordipary persons too If the latter, then there arise two alternatives, VIZ the possessor of extraseasory perception should be either non omniscient or omniscient, If he is non-omniscient then the things that are not perceived by bim should be regarded as real. If he is omniscient, then the Vedāntios' (-Mimāṁsakas') thesis that there is no omnisclent being stands contradicted. If it be said by the Vedāntias that the atoms atoms etc are not recognised by them, then the reason 'drśyatvai' will have no pakşa to reside in with the result that there will arise the fallacy of aśrayasiddha. If it The Vedānties' View that though the world is unreal it is perceived by the force of Nescience (avidya) is attacked by the author in the following manner. They are asked if their Nescience is real, unreal or indescribable, 1S real, th:n the doctrine of adyaita is contradicted. If it is unreal, then it cannot enable us to perceive the world because both are unreal If it is indescribable then there arises a question as to whether it is indescribable totally of partly. If the former, then we cannot even name it as 'avidya'. If the latter, then all things of the world will have to be regarded as iodescribable. If it be said that by indescribable is meant 'different from real as well as unreal', then it is to be pointed out that such a thing does not exist. If it be said that from the standpoint of vyavahara it does exist, then the question arises to whether vyavahara itself is real or unreal. Both these alternatives involve difficulties already pointed out. The author asks the Vedāntins as to whether the perception that perceives the world is real or parcel If uareal, then it cannot function like a a son-of-a-barren.woman If real, then the doctrine of advaita stands cantradicted. Moreover, he asks them as to whether the function of perception is to assert or to negate Acceptance of the first alternative pot conducive to the begation of the world. The second alterative is pot acceptable to the Vedantins because that goes against their scriptural dictum, viz ahur vid hatt pratyakşam na nişedh; wpaścitaḥ as 15 The author asks the Vedāntios as to what 18 the meaning of mithyālya. If it means paramarthasat yatyavaidhurya then it implies the ·79 sadrüpata of the world. So, the controversy boils down to the question whether the world is paramarthasatya or not The term paramarthasat yatva meaas either parabrahmasvarūpaiya or pramānapratisthärthvişayalya And in both these seoses the world is paramarthasatya. The Vedāntins maintain that the vyavahara becomes possible on account of the combination of satya and anrta The author points out that this combination of satya and anţta is impossible None has ever seen the combination of unreal hare's horn with real pot. If such a combination is considered to be a possibility then that of a son-of-a-barren-woman with 'Brahnia would be effected. But this is absurd. t The Vedāntios accept the world as real for the sake of vyavahara only. They accept three grades of reality - illusory (pratibhasika), empirical (vyāvahārıka) and absolute (paramarthika). Silver cognised in shell has illusory existence The pot, etc, which ordinary belogs perceive every moment has empirical existence. Things having illusory existence as also having empirical existence are sublated by succeeding knowledge and hence are regarded as mental figment Existence or reality belongiog to, Brahman is ultimate because it 18 never sublated The author shows how this gradation of reality does not stand to reason. If pratiti is asat then on its strength nothing can be established as real. If it is sat, then its object cannot be asat (unreal) This same logic applies to vyayahara. If vyavahara is asat then on its strength nothing can be established as sat. And if it 18 sat then its object cannot be asat. To the Vedaotins the author puts a question, viz 'what is the nature of Avidya ?" If it is held to be not-describable-cither-as-sat-or-as-asat, then it should be paramartha sat, because like Parabrahma it is nelther sat nor asat. If it be said that Parabrahma is not avacya inexpressible) then it should be vacya (expressible) or laksya (indicable) or vyangya (suggestible) or tatparyagamya (kaowable through purport). If it be held vacya then it is on par with the world which is certainly vacya, If it be held laksya then it should have some connection with vacya There is no laksyārtha which is not connected with yacyartha. Moreover, whatever 18 laksyartha should also be vacyartha at some time. Tata (bank of a river) is lakşya when the sentence 'gangayam ghoſah' is uttçred but it is yacya when the world 'tata' is employed in the sentence 'gangatate ghosah' Thus .when all the tbings that that aro lakşya are proved vocya also the view that Brahma is lahşya has no specialty. If it be held that Brahma is vyangya, then vangya being of various of various types the author asks as to which type of vyangya Brahma belongs to. Moreover, bc points out that whatever is ·81 as vyangya must also be vacya at some time Hence to declare that Brahma is vyangya serves no purpose If it be said that like rasa (sentiment) it is vyangya only then there arises a question to wliether it is abhioyaktasvabhata or anabhavyaktasyabhāya Both the alternatives are fraught with many difficulties Nor can it be held tāt paryagamya because the thing that Is not vācya at any time can never be tāt paryagamya. The logical reason 'drśyatyal' (because it is perceptible) adduced by the Vedāntios to prove mithyātya (unreality) of the world, says the author, proves quite the opposite, viz satyalya (reality) of the world, Asat is never drśya If it be said that even though the jalacandra (moon-10-water) is asat, it is drśya then the author, as a representative of Jaioa philosop declares that jalacandra is sat because it works as a probaos Further, he says that if an absolutely asat thing were dtsya then a square circle should be dyśya; but none has ever seen it. Agajost the Vedāntin's inference, viz "he world is mithya (upreal) because it does not illumine its own seli', the author produces the counterinference Viz Brahman is mithjā (uoreal) because it does not illumine things other than its own self. The author further points out that if Brahman is held paraprakasaka then satyalya 'of the world will naturally follow from it The author anonymously quotes from the Brahmasıddhi, the Chandogya Up, the Brhadāranyaka Up, the Švelāšvatara Up, the Tarttırıya Up. and the ślokayārtika, (6) Heluvidambanasthalain The text of this tract is edited on the basis of a manuscript-belonging to Mudirāja Shri Punyavijay ayi's Collection (Serial No. 3524) preserved in L. D Institute of lodology, Ahmedabad It consists of dine folios. It has 17 lines per side and 50 letters per line The handwriting is uniform and beautiful The size of the ms is 257 cms x 11 cms., The ms belongs to c. 1650 V. S The last verse occurring at the end of the ms contains the names of the author, bis spiritural teacher and his present tract, viz. Jinamandana, Somasundarasūri and Hetuķhandanam respectively. Jinamandana, pupil of Somasundarašūri, belonged to the latter half of the 15th century of, Vikrama Era "Hé composed the Kumāra palaprabandha in 1492 V. S, and śrāddhàgunasängrahavivarana in 1498 V, S. He is also the author of Dharmapariksā All these three works have been published by Atmananda: Jaitla Sabha, Bhavnagat. ' * ? + In this tract the Jaiga author, 10, the spirit of a Cārvāka, demonstrates that an inference can never be a pramāna. (means of knowledge). First he 1 ·proves the impossibility of a sadhya and then of a hetu Again, he forcefully shows the impossibility of arriving at the necessary universal relation (oyāpti). The author quotes anonymously from the Pramānavārtika and the Tantravārtika He mentions Kumānila and Lilavatıkāra and quotes from their works. He refers to Sureśvaragura. (7) Hetukhandanapānditya alias Vadivijayaprakarana. The text of this tract is edited on the basis of two mss., one belonging to Mudi Shri Punyavijayaji's Collection and the other to Vijaya Devasūri's Collection Both these collections are preserved in the LD Institute of Indology, Ahmedabad, The ms belonging to Mupi Shri Panyavijayji's collection is given the serial No. 3517 in the printed Catalogue. Its size is 26 cms x 105 cms. It has 16 folios Each side of the folio has 14 lines and each line has 50 letters. It belongs to c 1650 VS Its condition is good The ms belonging to Vijaya Devasūri's collection bears serial No 629 in the printed Catalogue Its size is 26 cms, x 122 cms. It consists of 17 folios Each side of the folio has 14 lines and each line bas 51 letters It is dated 1964 V. S. From the prašasti verses occurring at the end we know that the author's name is Sadhuvijayayatı, he was a pupıl of Jinabarsa, Jinaharsa was a pupil of Sumatisādhu, Sumatisādhu was a pupil of Laksmisāgara who flourished in the line of Somasundra of Tapagaccha. The date assigned to Sadhuvijayayati by scholars is 1550 V. S The tract is divided into five sections, and at the end there occurs an appendix, so to say. The five sections are . (1) Trıvıdhahetukhandana; (2) Upadhiviveka, (3) Upadhiprakāša, (4) Pratyupadhıpradipa and (5) Upadhikhandanakankşāśiksa The first section deals with the flaws that vitiate a hetu (logical reason) and make it invalid ( helvabhasa) Again, it demonstrates the flaws of aprayojakahetul, mahavidyahelu, and vakracchāyānumānahetu, The second section discusses the nature of upadhı Some thinkers hold that a hetu is vitiated by the defect aprayojakatya on account of upadhi (vitiatiog condition), Hence the author raises & questions as to what upadhi is He explains with ·10 illustrations a definition of U pādhi, viz sādhanāyāpakatve satı sadhyasamaoyaptır upādhih' The third section explains another definition of upadht viz sõdhyānnabhaye sapakşāsadhāranadharmayān upādhih,' Morever, in this section the author points out that the defects of asıddha, viruddha, anaikāntika, satprati pakşa, etc are present when an Upadhi is present. The fourth section is devoted to the exposition of praiyupadhı which is defined as upadhyahatänumānānugrahaka In the fifth section having pointed out various shortcomings of the definition of upadhi the author declares that upādhi is potbing over and above hetuābhasa He further states that Jaipa theoretri. cians do not recognise in an upādhı any defect other than vyabhıcāra What follows the fifth section is a sort of an appendix which pertains to problems and benefits of argumentation. The author quotes anonymously from the Mimāmsā Šlokayārtika, the Siddhahema and the Físanabhangadhyāya of Jñānaśrımitra. He refers to and quotes from the Khandanakhandakhadya, the Syödyadaratnakara Udayanacārya and the Bphanmahāyıd yāvidambana of Bhuvanasundarasūri. He simply refers to the Nyāyabindu (8) Pramānasara The text of this tract is edited on the basis of the ms belonging to Muoirāja Shri Puayavijayaji's Collection preserved in L, D. Institute of Indology, Abemadabad-9 In the printed catalogue the ms, is given the serial No. 3508 Its size is 26 9 cms x 10.9 cms The ms consists of nine folios. Each side of the folio has 15 lines and each line has 54 letters The condition of the ms is good. The ms belongs to c. 18th century of Vikrama Era At the end of the text there occurs colophon, viz. śrīvſddhagacchalankarasäravadındracüdāmanıkayısārvabhaumabhatjārakasriMunīśvarayıracitah Pramanasāragranthaḥ sampūrnah | From the colophon we gather that the author belonged to VỊddha gaccha and that he earned the title Vadındracakracüdaman. Our author seems to be identical with one Mudīśvarasari mentioned in an inscription on an idol. In the lascription we are told that in VS, 1479 Munisvarasuri of Brhadgaccha got installed the idol Again, in another 10scription dated V S. 1501 on an idol it is written that for the spiritual good (punyartha) of Vadiadracakracudāmanı Mudiśvarasuri, who flourished in the line of Devacārya of Bịhad Gaccha after Jinaratnasuri, Tılakasūri and Bhadreśvarasuri, the idol has been got installed : The title occurring 10 this inscription exactly tallies with the one found 10 the colophon So, we conclude that 1. Bikaner Jain Lekba Sangraha, No 963, p 82. 2. Bikaner Jainn Lekha Sangraha, No 2152, P 298.

·11 the author of the tract Pramiānasara flourished in the latter half of 15th century V.SI The tract is divided into three Paricchedas, viz. (1) Pramanasyarūpaprarūpaka, (2) Promānasankhya-yışaya-phalavipratipattı-vyāşedhaka and (3) Darba. navyavasthasparūpa prarüpaka The first Pariccheda (section) is mainly devoted to the treatment of the nature of pramana The author first gives definitions of samsaya (doubt), anadhyavasāya (indeterminate cognition) and vi paryaya (error); and then excludes pramāna from them He shows that pramana-pravſtti is impossible in the case of Brahmadvaita, Jhānadyaita and Sūnyavāda He refutes the Carvaka position that pratyakşa is the only pramāna He is of the opinion that tarka is a pramānānga According to him the definition of pramana is : syd-parayyavasāyı jñānam pramānam He maintains that prāmänya (validity) as well as apramanya of a piece of cognition is intrinsic (svatah) in the case of repeated acquaintance (abhyasadaśa) and extrinsic (paratah) in the case of first acquaintance According to him the object of pramana is of the nature of both samanya (generic characters) and višeşa (specific characters) At this juncture he refutes the view that the thing is of the nature of samānya alone as also the view that the thing is of the nature of visesa alone He explains the Jaina theory of change (parınāmavada) He demolishes the Buddhist theory of Universal flux (or momentariness) coupled with the doctrine of destruction without residue (niranyayavınāšavāda). He suggests that the theory of Syadyada (Non-absolutism) is a logical coro. llary of the ontological theory of infinite-properties-of-a-thing He has elucidated the Jaina doctrine of Sevenfold Judgment. The second section is devoted to the classification of pramanas (knowledges). It mentions twofold classification of pamānas into pratyakşa (perceptual knowledge) and parokşa (non-perceptual knowledge) Pratyakşa 18 divided into samvyavahārika (empirical) and paramārthika (transcendental) Samvyayaharika pratyaksa is divided into sakala (perfect) and vikala (imperfect). In the class of vikala päramarthika pratyakşa fall avadhinana and manahparyayajñana, whereas the class of sakala paramārthika partyakşa has One member only, VIZ kevalajñana The The cause of kevalajñana is the absence of rāga-dveşa Food-taking does not obstruct kevalajñana. Kevali does take food It is so because hunger is the result of vedaniyakarma, it is not the result of mahaniyakarma. Moreover, even a woman can 1 We wrongly thought that the verse pradlvaste etc occurring in the tract 19 a quotation from Syādvadamuktāvali by Yasasvatasagara (V S 1700-1770) We found the verse quoted in Ratnākarāvatarlkā from the Pafcāsat Hence the verse is not a quotation from the Syadyadamuktavalı So, the quotation, viz pradhvaste etc does not go agaiost this date ·12 ને attain kevalihood. Womanhood is not a, bar to the attainment of kevalihood Again, kevalı may wear garments Wearing of garments does not come in the way of his attainment of kevalajñāna or mokşa. The pramānas that are included in the class of parokşa pramana are : (1) smarana, (memory), (2) pratyabhijña (recognition), (3) tarka, (knowledge of invariable concomitance), (4) anumana (10ference), and (5) agama (verbal testimony). Let us remember that formerly at one place in the first puriccheda the author has said that tarka is pramānānga What distinguishes pratyakşa from paroksa is spaştatva (vividness) By spaşalya the author means cognition of more višeşas (specific characters). The third pariccheda gives the essentials of six systems of pbilosophy, viz Jaina, Naiyāyika, Bauddha, Sankhya, Vaiśesika and Jaimjpiya, The author quotes anonymously from the Chandogya Up, the Brahmabundu, the Nyāyamañjarī, the Mimāṁsā ślokavārtika the Aptamimamsă, the Poñcasat, the Brahmasiddhi, the Pramanayārtika, the Mahabharata, the Sankhyakārikā, the Sankhyasūtra, the Brliadaranyaka Up, and the Saddarśanasamuccya He refers to Dharmakirti, Dharmottaravādı and Mabāvratin (9) Pramānasundara. The text of this tract is edited on the basis of the manuscript belonging to śrı Sãotisāgara Collection (No. 300+1298) preserved in LD Institute of ladolcgy It has 18 (10 + 8) folios The size of the ms, is 28 cms x 12 Each side of the folio has 14 lines aod each line has 57 letters The ms. belongs to c 1900 VS. COS In the verses occurring at the end of the tract the author tells us that Padmasundara, a pupil of Padmameru who again is a pupil of Anandameru of Tapa-gaccha, has composed Pramānasundara Harsakirti who flourished in the same line after Padmasundara informs us that Padmasundara was honoured by Emperor Akbara just as Ānandaraya (Adandameru) had been honoured by Emperors Babara and Humayu. In his Dhatutar. angint Harsakirti further tells us that Padmasundara was honoured by Maladeya of Jodhpur and that he defeated a Pandit at the court of Emperor Akbar When in 1582 AD Hiravijayasūri visited Akbar's court Padmasundara was no more and his books lying with Prince Salim were handed over to Hiravijayasuri who established a Bhandar with them at Agra, It is beyond doubt that Padmasundara was a great scholar He wrote Akabaratahśíngäradar panal (a work on Poetics), Hayanasundara (a work 1. Published in Ganga Oriental Senes, ·13 on Astrology), Pramānasundara (a work on Logic), Sundaraprakasasabdārnava (a Lexicon), Yadusundaramahakāvya, Pārsvanāthamahākāvya, Rayamallabhyudayamahakayya, etc. 1 IS The tract Pramānasundara 18 divided into four sections The first section is devoted to the definition of pramāna The definition given and discussed here is as follows samyaksva paravyavasāyātmakam jñānam pramānam The second section treats of the classification of pramanas. All the pramānas are classified into pratyakşa and paroksa, Then pratyakşa is classified into sāmvyavaharıka and mukhya, the former again is classified into avagraha (initial grasping), iha (cogitation), avāya (parceptual judgment) and dhārana (retention) and the latter into vikala and sakala, the vikala being avadhı and manahaparyaya and sakala being kevalajñāna The third section is devoted to the treatment of anumaua, a type of parokşa pramana. The parokşa-pramana is defined as – athantarangakarmanakalankavıśleşaviseșodayanıbandhanah kaścid aspaşțatvāparanāmā svānubhavasamvedyah pratibhasayi. seşah parokşam The author classifies the parokşa-pramana into two, viz anumana and agama, the anumāna is further divided into gauna (secondary) and mukhya (principal). Under the head of gauna anumana are brought Smarana, pratyabhijña and tarka This aspect of classification somewhat novel in Jaina tradition as it views smarana, pratyabhijna and tarka to be the cases of anumana By mukhya anumana the author means what is generally considered to be anumana According to him arthapattı (implication) and adhava (non-cognition) are simply the different forms of mukhya anumāna. He refutes the threefold or fivefold nature of a valid hetu and establishes avinabhavanıyama to be the nature of a valid helu Again, he refutes the Buddhist view that there are only three types of hetu, viz svabhavahetu karyahetu and anupalabdhihetu He criticises the Sankhya view that there are three types of hetu-sänvayi, vyalırehi and tadubhayı He criticises Vaiśesika view that there are four types of hetu, viz, samyogi, samaväyi, ekarthasamavayı and tadvirodht The well knowo twofold division of anumang into svartha and parartha is also explained by him He classifies sadhana into vidhisadhana and pratışedhasādhana, and further explains their divisions and sub-divisions with illustrations He discusses various types of hetvabhasa (pseudo-hetus) and distantabhāsas (pseudo-drstāntas) Moreover, he treats of pratyakşābhāsa (pseudo-pratyaksa), smaraṇabhasa (pseudo-memory) and pralyabhijñabhasa (pseudo-recognition) The fourth section is devoted to the treatment of agama The cogoition generated in the hearer through the words of an apta (authority) is agama pramana. Thus, only secondarily agamapramana is verbal At this juncture the author refutes Mimāmsā theory of authorless Vedas. Apta is of two types, viz, avikalajfani and vikalajnanı, the former is again of two types, ·14 pratyakşa-ayıkalajñana-vatand parokşa-avikalajfiana-vat. Tirthankara and kevalı are pratyakşa-avikalajñana-yat (1. e having cognition of all things with all their modes directly) while Gañadhara, etc. are parokşa-avih alajñanavat (1. e having cognition of all things with all their modes indirectly through the words of tirthankara or keyali). Hence tirthankara's words are characterized by nondiscrepancy with other praniānas In otber words, whatever is said in the Agama (words of tirthankara) 13 contradicted neither by pratyakşa nor by anumana etc. Again, one part of agama being proved valid we can naturally iofer the validity of entire agama The agama treats of Anekānta (non-absolute nature of things), parinama, (change {bat characterises all things) märga (Path to Liberation) and the subjectmatter of the marga, viz nine tattvas. The author explains succioctly all this as also the doctrines of Sevenfold Judgment and Naya The author quotes anonymously from the Āptmimamsā, the Tattvārthasūtra, the Anuyogadvārasūtra and the Panını-sūtra. He refers to add quotes from Manu and Udayana (10) Syadvadasiddhi The text of this tract is edited on the basis of a ms belonging to Vijayadevasūri's Collection preserved in L D. Institute of ladology. In the printed Catalogue the ms is given the serial No 625 Its size is 28 cms x 12.5 cms. It contains 3 folios. Each folio has 14 lines and each line has 47 letters The ms belongs to c 1950 V, S, The title of the work is not mentioned in the ms. The author of the work is also not known The tract discusses the various points against the doctrine of Syadyada aad refutes them one by one Again, the author points out the instances where the Nyāya-Vaisesika theoreticians have accepted the principle of Syadvada The author quotes anonymously from the Bhagayatısūtra. - Nagin J. Shah ·जैन दार्शनिक प्रकरण सङ्ग्रह

·No text on this page.

·2 श्रोमेरुतुङ्गमरिसंदृब्धः ॥ षड्दर्शननिर्णयः ॥ ।। ॐ नमः परमात्मने । चिदानन्दैकरूपाय सर्वापायतिरस्कृते । ध्यानगम्यस्वरूपाय नमोऽस्तु परमात्मने ॥१॥ तथाहि-इह किल रूढितश्चत्वारो वर्णाश्चत्वारः आश्रमा षड्दर्शनानि इत्यादि- विचित्रविश्वव्यवस्थितिः । परं सर्वेषामप्येषामहमेवेति अहंभावः स स्वभावादाविर्भवन् दुर्निवारः, परमार्थदृशा वीक्ष्यमाणः सर्वथाऽनुचितश्च । कथमिति चेदुच्यते-किल ब्राह्मण- क्षत्रिय-वैश्य-शूद्रश्चत्वारो वर्णाः । तेषा मध्ये ब्राह्मणो वर्णः ज्येष्ठः श्रेष्ठश्चेति यद्यपि लोकव्यवहार', परं तद् ब्राह्मण्य सत्य-तपोदयेन्द्रियदमादिरूपब्रह्मात्मकं मुख्यलक्षणम्, परैर्जात्यादिभिर्यज्ञोपवीतादिभिश्च सर्वथा न भवतीति प्राक् बौद्धाचार्येण निर्णीतम् । अत एवोक्तं श्रुतौ- सत्यं ब्रह्म तपो ब्रह्म ब्रह्म चेन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदया ब्रह्म एतद् ब्राह्मणलक्षणम् ।। तथा ब्राह्मणो ब्रह्मचर्येण यथा शिल्पेन शिल्पिकः । अन्यथा नाममात्रं स्यादिन्द्रगोपककीटवत् ॥ सत्या[1B]दिरूपं च ब्रह्म निर्मलस्वभावतया जायमानं सर्वेष्वपि वर्णेषु घटत एव । सर्वजातिषु चाण्डालाः सर्वजातिषु ब्राह्मणा' । ब्राह्मणेष्वपि चाण्डालाश्चाण्डालेष्वपि ब्राह्मणाः ॥ इति श्रुतप्रामाण्यात् । तथा ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चेति चत्वार आश्रमाः । तत्राधमाश्रम- द्वयं गृहस्थानामुचितम , अन्त्यमाश्रमद्वयं च यतीनाम् । ततो यद्यपि व्यवहारतो गृह- स्थानां यतयः पूज्या एव, पर तद् यतित्वं भावरहित न वनवास-वल्कलपरिधान-पुष्प- फलपत्राहारादिभिः स्यात् । वनेचराणामपि वनवासादि सर्वमस्ति, न च ते यतय । तथा न भूशयनोञ्छवृत्ति शीतातपसहनादिभिः, मृगादीनामपि तद्भावात् । नाङ्ग- १ भद्वितीयरूप । २ कष्ट। ३ अयोग्य । "- ·श्रीमेरुतुगसरिसंदृब्धः , संस्कारत्यागादिभिः, वृपलाणामपि तदर्शनात् । न भिक्षाटन-निरहानतादिभिः, दुर्भिक्षादौ बहुनामपि तत्सम्भवात् । न 'आकिञ्चन्यादिभि , दर्गतानामपि तद्घटनात् । तस्माद् रागद्वेषपरिहाररूपसमतास्वीकार एव यतित्वम् । उक्तं च- वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति गगिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सितकर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ।। [हितोपदेश, सघि, ९०] तथा- - रागद्वेषौ यदि स्याता तपसा किं प्रयोजनम् । तावेव यदि न स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् १ ।। तथा बौद्ध-मीमांसक-साङ्ख्य-नैयायिक-वैशेषिक-जैनमेदेन षड्दर्शनानि । तत्र यद्यप्येतान्यात्म-पुण्य-पापापवर्गादिसत्तावादितया सदर्शनानीति व्यवहारस्तथापि स्व- स्वपक्षोत्कर्ष-परपक्षापकर्प-कदाग्रहनिग्रहाय किम[2A]प्युच्यते । इह बौद्धानां वुद्धो देवता. चत्वारि दु खादीन्यार्यसत्यानि । तत्र विज्ञाना- दयः पञ्चस्कन्धाः, द्वादशायतनानि च दु खम् । रागादीनामुदयहेतुरात्मीयभावाख्य समुदयः । सर्व क्षणिकमिति वासना मार्ग । ज्ञानसन्तानोच्छेदो मोक्षः । निरोधो मोक्ष इत्यर्थः । प्रत्यक्षानुमाने द्वे प्रमाणे । एवं सति यदि बुद्धो देवताऽस्येति बौद्धत्वव्यपदेशस्तर्हि स बुद्धः संसारी वाऽसंसारी वा ? । यदि ससारी तर्हि अस्मदादिवद् रागादिकलुषिततया न देवः । अथासंसारी तर्हि क्षणिकोऽक्षणिको वा । क्षणिकश्चेन्नासंसारी। क्षणिकत्वा- देव सन्तानोच्छेदाभावेन मोक्षाभावात् । अक्षणिकश्चेत् किं सन् वाऽसन् वा ? । सचेन्न, यत् सत् तत् क्षणिकमिति प्रतिज्ञाव्याघातात् । असचेन्न प्रमाणम्, खर- विषाणस्याप्यसत. प्रमाणत्वप्रसगात् । तत एकान्तक्षणिकत्ववादिनां तेषां कथं बुद्धो देवतेति । किञ्च, सर्वस्य क्षणिकत्वेऽभ्युपगम्यमाने मोक्षोपायप्रवृत्तिरपि न स्यात् । सर्वेषामपि ज्ञाचक्षणानां निरन्वयनाशेन मोक्षफलोपभोगाभावात् । अथ ज्ञानसन्ता- नोच्छेदस्यैव मोक्षत्वाभ्युपगमे मा भृत् कस्यापि मोक्षफलोपभोग इति चेत् तर्हि सर्व- जन्तुनामवसानकालस्वाभावेनैव ज्ञानसन्तानोच्छेदसम्भवात् स्वय मोक्षे सति विशिष्ट- क्रियावैफल्यं भविष्यति । अथ स एव ज्ञानसन्तानोऽन्यत्र देहान्तरं सङ्क्रामतीति नावसानकाले मोक्षप्रसङ्ग इति चेन्न, देहान्तरसड़क्रमणस्यैवाघटनात् । तथाहि-दीप- १ अपरिग्रह । • महत्त्वारोपण। : अवर्णवाद ।

·षड्दर्शननिर्णयः । . - शिखासन्तानोऽपि स्वाधारपात्रं मुक्त्वा न पात्रान्तरे सड्क्रामति । एवं ज्ञानसन्तानोऽपि स्वाधारदेहं मुक्त्वा नान्यं देहं सङ्क्रामति । कर्मवशात् सडक्रामतीति चेन्न, येन ज्ञान- क्षणेन पूर्वदेहे कृतं कर्म स स्वकर्म [अ]भुक्त्वा विनष्टः। अन्यत्रोत्पित्सुर्ज्ञानक्षणस्तु केन कर्मणा देहान्तरमाप्नोति । पूर्वज्ञानक्षणकृतकर्मणेति चेन्न, अन्यस्य कर्मणा, अन्य- स्य फलोपभोगे सर्वविश्व[2B] वैसंस्थुल्यापत्तेः । केचिन्निखिलवासनोच्छेदे विगतविविधविषयाकारोपप्लवविशुद्धज्ञानोत्पादो मोक्ष इति मन्यन्ते, तदप्ययुक्तम् । समलचित्तक्षणानां स्वाभाविक्याः सदृशारम्भण- शक्तेरसदृशामलज्ञानक्षणारम्भं प्रत्यशक्तेश्चाकस्मादनुच्छेदात् । तस्मात् सर्वं न क्षणिकम् । किन्तु, अनाद्यनन्तो ज्ञानादिगुणाधारो द्रव्यतया नित्यो जीवः । उक्तं च- जीर्णानि वासांसि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ [भगवद्गीता २.२२] स च जीवः सकलकर्मक्षयेऽवाप्तानन्तज्ञानो मुक्तस्वरूपो विजयते । उक्तं . च जीवः शिवः शिवो जीवः शिवाज्जीवो न भिद्यते । कर्मबद्धो भवेज्जीव' कर्ममुक्तः सदाशिव' ॥ [ ] तथा मीमांसकाना सर्वज्ञः कोऽपि नास्तीति, तदुक्ता आगमा अपि न सन्ति । ततोऽपौरुषेयत्वेन नित्या वेदा एव प्रमाणम् । तत्र यागादिक्रियां प्रति प्रवर्तकवचोरूपो नोदनालक्षणो धर्मः । प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्थापत्त्यभावरूपाणि षट् प्रमाणानि । ब्रह्माद्वैतवादिनां चैषामात्मन्यात्मलयो मोक्ष । इत्थं चैते नोद्याः । नन्वेष सर्वज्ञो भवता ज्ञातो निषिध्यते अज्ञातो वा । ज्ञातश्चेत् तर्हि तज्ज्ञापकप्रमाणसद्भावात कथं निषेधः ? । अज्ञातश्चेन्न, अज्ञातस्य घटादेरपि निषेधुमशक्यत्वात् । किञ्च, सर्वज्ञो नास्तीति यदुच्यते तत् किमत्र देशेऽत्र काले सर्वदेशेषु सर्वकालेषु वा १ । आद्य. पक्षोऽस्माकमप्यभिमतः, द्वितीयपक्ष तु यः कोऽपि सर्वदेशसर्वकालगत सर्वज्ञो नास्तीत्यादिक स्वरूपं जानाति स एव सर्वज्ञः । ततः कथं सर्वज्ञाभावः । एव सर्वज्ञसिद्धौ तदुक्ता आगमा प्रामाण्येन सिद्धा एव, आप्तवचनत्वात् ॥ १ तुलना-जीव शिव शिवो जीव स जीव केवल शिव. । पाशबद्ध पशुर्देवि पाशमुक सदाशिव ॥ तुषेण बद्धो व्रीहि तुषाभावे तु तण्डुलम् । कर्मबद्ध सदा जीव कर्ममुक्त सदाशिव ।। तन्त्र - ·४ श्रीमेरुतुङ्गसूरिसंहब्धः तथा वेदा अपौरुपेया इत्ययुक्तम् । यत. शास्त्रं वचनात्मकम्, वचनं च पुरुप- ताल्चोष्ठादिव्यापारं विना न वाप्युपलभ्यते । अतोऽपौरुषेयत्वाभावान्न नित्या वेदाः । किञ्च, नित्या वेदाश्चेत्तर्हि किमुपलभ्यस्व[3A]भावा अनुपलभ्यस्वभावा वा । अत्र पक्षद्वयेऽपि दोष । नित्यत्वेन सर्वदोपलम्भस्यानुपलम्भस्य वा प्रसङ्गात् । अन्यथा, स्वभावहान्या अनित्यत्वापत्तेः । ततोऽपौरुषेया नित्यास्तु वेदा न भवन्तीति न ते प्रमाणम् । “वेदा अवेदा यज्ञा अयज्ञा.” इति श्रुतिप्रामाण्यात् । गीतायामप्युक्तम्- यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्ति विपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ' नान्यदस्तीति वादिनः ॥ कामात्मान स(स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुला भोगैश्वर्यफल प्रति ॥ भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका वुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ! । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ।। [भगवद्गीता, २. ४२-४५] इति किञ्च, सुधाभुजो देवा अत. कथं गोमेधादिषु इयमाना गवादिपलं भुञ्जते । एवमेषामपि पलादत्वप्रसङ्गात् । न च यागादिक्रिया स्वर्ग साधयन्ति । यूपं छित्त्वा पशून् हल्ला कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यद्येवं गम्यते स्वर्गे नरके केन गम्यते ।। इति भट्टारकश्रीशुकवचनात् । तस्माद् अहिंसा-सयम-तपोरूप आत्मयज्ञ एव स्वर्गादिसाधनम् । उक्तं च- इन्द्रियाणि पशून् कृत्वा वेदी कृत्वा तपोमयीम् । अहिंसामाहुति दद्यादेष यज्ञः सनातन सांख्यमते अकर्ता निर्गुणो भोक्ता पुरुष । गुणत्रयाणां साम्यावस्था प्रकृतिः । सा च प्रधानाव्यक्तसंज्ञाम्या वाच्या । प्रकृतेश्च महदुत्पद्यते बुद्धिरित्यर्थः । महतोऽहं- कारः । अहङ्काराद् द्विधा सृष्टिरेकादशक-ढाकगणरूपा । तत्रैकादशक. । पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्च । दशकगणश्च शब्द-रूप-गन्ध-रस-स्पर्शास्ते- भ्यो नमस्तेज पृथिव्यम्भोवायव पञ्चभूतानीति पञ्चविंशतितत्त्वानि । तेपां च ज्ञाना- न्मोक्षः । उक्तं च- , हे अर्जुन ! २ गतिं इति मुद्रितभगवद्गीतायाम् । ३ शावतो यज्ञ ।

·पइदर्शननिर्णयः। I पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे रतः । जटी मुण्डी शिखी वाऽपि मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति । मोक्षश्च प्रकृतिपुरुषयो[3B]विभाग । प्रत्यक्षानुमानशब्दानि त्रीणि प्रमाणानि । अत्र चायं विचारः । यद्यचेतना प्रकृतिस्तर्हि ततो बोधरूपा बुद्धिः कथमुत्पद्यते । अथ पुरुषाधिष्ठितेति प्रकृतिर्बुद्धिं जनयति तर्हि सा चेतनरूपा बुद्धिः पुरुषधर्मः प्रकृतिधर्मो वा ? पुरुषधर्मश्चेत् कथ प्रकृतित उत्पत्तिः । प्रकृतिधर्मश्चेत् कथं जडरूप- प्रकृतेर्ज्ञानरूपबुद्धिधर्म', विरोधात् । न हि सूर्याज्जायमानः प्रकाशस्तमसो धर्म इति वक्तुं शक्यम् । किञ्च, यद्यकर्ता पुरुषस्तर्हि धर्ममधर्म करिष्यामीति अध्यवसायं को विधत्ते। प्रकृतिश्चेन्न, तस्या अचेतनत्वात् । पुरुषश्चेन्न, तस्याकर्तृकत्वेन संमतत्वात् । ततोऽनादिः संसारोऽनादिः कर्मबद्धो जीव इति तत्त्वम् । न कदाचि- दनीदृशं जगत्" इति वचनप्रामाण्यात् । किञ्च, क्रियां विना तत्त्वज्ञानमात्रेण न हि कस्यापि मोक्षः । भुक्तिक्रियां विना तज्ज्ञानेन तृप्तेरयोगात् । उक्तं च- किया फलप्रदा पुंसां न ज्ञान केवलं क्वचित् । न हि स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो ज्ञानादेव सुखी भवेत् ॥ नैयायिकमते सृष्टिसहारकारी नित्यः सर्वज्ञाता व्यापकः शिवो देवः । प्रत्य- क्षानुमानोपमानागमाश्चत्वारि प्रमाणानि । प्रमाण-प्रमेय-सशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्ता- वयव-तर्क-निर्णय-बाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-छल-जाति-निग्रहस्थानानीति षोडश- तत्त्वानि । एतेषां च परिज्ञानान्मोक्षावाप्तिः । नित्यसंवेद्यमानेन सुखेन विशिष्टात्य- न्तिकी दुःखनिवृत्तिः पुरुषस्य मोक्ष इति । एवं चैते पृच्छया । ननु नित्यः सन् शिव सृष्टिसंहारावेकेन स्वभावेन विधत्ते स्वभावभेदेन वा १ । तत्र न तावदेकस्वभावे- नैवेति वक्तुं शक्यम् । सृष्टिसंहारस्वभावयोः प्रद्योतान्धकारयोरिवातीवविरुद्धत्वात् । स्वभावान्तरेण चेत् तदा न नित्यः । स्वभावभेदेनाप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वभावस्य नित्यलक्षणस्य व्याघातात् । अथ नित्य एव भगवान् इच्छावशात् सृजति संहरति [4A]चेति । न, काम-क्रोध-लोभ-दम्भ-गर्व-हर्षरूपोर्मिषट्करहितस्येच्छाया अप्य- सम्भवात् । किञ्च, सर्वज्ञोऽसौ स्वद्वेषिण किं सृजति । न हि शुद्धमार्गोच्छेदाय प्रेक्षावान् प्रवर्तते । अथ पूर्वमद्वेषिण सृष्टाः पश्चाद् द्वेषिणो जायन्ते, तर्हि नासौ सर्वज्ञोऽनागततद्वेषभावाज्ञानात् । तथा यदि ईश्वरकर्तृकं जगत् तदा किंकर्तृक १ ईश्वर कर्ता अस्य जगत । तत् ईश्वरकर्तृकम् । २ क कर्ता अस्य ईश्वरस्य स किंकर्तृक ईश्वर । २ ·६ श्रीमेरुतुङ्गसूरिसंदृब्धः इश्वर इत्यपि चिन्त्यम् । अथानादिनिधनो भगवान् स्वभावसिद्ध इति नान्यकर्तृक- स्तर्हि विश्वमपि तथैव स्वभावसिद्धमिति बदता किं वक्त्रं वक्रीस्यात् । किञ्च, नित्यस्य शिवस्य एका मूर्तिस्त्रयो भागा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा इत्यपि न घटते । राजसादिपृथग्गुणस्य भागत्रयस्य एकत्वनित्यत्वानुपपत्ते । तथा यद्यसौ सर्वज्ञो व्यापकश्च तदा यत्र जीवस्तत्र शिवः, "सर्वं विष्णुमयं जगट्टा" इति वचनाद्यथा सर्व- जन्तूनां व्याप्यत्वं तथा सर्वज्ञत्वमपि किं न स्यात् । अन्यच्च, शिवमयत्वे विष्णुमय- त्वे वा जगत आराध्याराधकादि-मुक्तामुक्तादिव्यवस्थाऽपि विशीर्येत । तस्माद् एतानि वाक्यानि- एक एव हि भूतात्मा देहे देहे व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ [ ब्रह्मबिन्दु उपनिषद् १२ ] 'यादृक् पिण्डे तादृग् ब्रह्माण्डे' इत्यादीनि च शिवादिष्विव सर्वभूतेष्वदुष्टधीप्र- तिपादकानि मन्तव्यानि । न चायं शिव पारदवत् खण्डतामवाप्य नानाभूतेषु चेष्टते । 'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि' इति [भगवद्गीता २.२३] वचनाज्जीवस्य : खण्डत्वायोगात् । नापि निजांगान्नानारूपतया व्यापार्य विचित्रं चेष्टते इति वाच्यम् । यतस्तेऽशा- स्ततो भिन्ना वाऽभिन्ना वा स्युः । भिन्नाश्चेत् खण्डतादोषः । अभिन्नाश्चेदेकस्मिन् सुखिनि दुःखिनि वा सर्वेऽपि सुखिनो दुःखिनो वा स्यु । तस्मान्निरञ्जन सृष्टि-संहारानधिकारी सर्वज्ञः परमपदस्थ शिव इति । उक्तं च- स्वरूपैकप्रतिष्ठान परित्यक्तोऽखिलैगुणैः ॥ ऊर्मिषट्काऽतिग' रूपं तदाहुर्मनीषिणः । ससारवन्धनाधीनक्लेगदुखाद्यदूषितम् ।। इत्यादि न्यायमञ्जरीनवमाहिके अन्यत्राप्युक्तम्-- न स्वधुनी न फणिनो न कपालदाम नेन्दो कला न गिरिजा न जटा न भस्म । यत्रास्ति किञ्चिदपि नान्यदुपास्महे तद्- रूप पुराणमुनिशीलितमीश्वरस्य ।। वैशेषिकाणामपि देव शिव एव । द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवाया पद पदार्था. । प्रत्वक्षानुमाने द्वे प्रमाणे । नवाना [4 B] बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा- द्वेष-प्रयत्न-धर्माधर्म-सस्काररूपविशेषगुणानामत्यन्तोच्छेदे मोक्ष इति । ते चैवं १ अतिमान्त । २ जीर्ण । ३ सेवित ।

·षड्दर्शननिर्णयः। ७ पर्यनुयोज्या' । ननु आगमाः प्रमाणमप्रमाणं वा। यद्यप्रमाणं कथं तर्हि आग- मवलेन षट्पदार्थादिप्ररूपणा प्रमाणीक्रियते । अथ प्रमाणं तदा कथं द्वे एव प्रमाणे । तस्मादागमार्थापत्त्यादीन्यपि प्रमाणानि मन्तव्यानि । अन्यथा, सर्व- व्यवहारलोपात् । किञ्च, विशेषगुणोच्छेदे मोक्षस्तदा मुक्तजीवस्य सर्वज्ञानसुख- योरभावादाकाशाधजीवैः सह मनागपि नो भेदः । अतस्तत्त्वज्ञानादिना मोक्षमवाप्य भवन्मते जीवैरजीवैर्भाव्यं [इति] लाभमिच्छतो मूलक्षतिः । अन्यच्च । यथाऽभ्रच्छि- (च्छोन्नादित्यस्य शनैः शनैरभ्रापगमे प्रकाश' स्पष्टस्पष्टतरो भवन् सर्वाभ्रापगमे सर्वथा स्पष्ट एव स्यादेवं कर्माच्छादितस्य जीवस्य शनैः शनैः कर्मक्षये स्फुटस्फु- टतरीभवज्ज्ञानं मोक्षक्षणे सर्वकर्मक्षये सम्पूर्ण केवलज्ञानमेव जायते, न पुनः सर्वथा ज्ञानोच्छेद इति । किञ्च, परमात्मस्वरूपं पश्यतो योगिनो यथा यथा विषयोपर- मैस्तथा तथा परमानन्दसुख बहुबहुतरमेव दृश्यते ततो यदा मोक्षक्षणे सर्वविषयोप- रमस्तदा सर्वोत्तमं परमानन्दसुखं जायमानं केन निवार्यते । उक्तं च न्यायसारसूत्रे- सुखमात्यन्तिकं यत्र बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । तं वै मोक्षं विजानीयाद् दुष्प्रापमकृतात्मभि · ॥१ श्रीजैनदर्शने रागद्वेषविनिर्मुक्तः सर्वज्ञो महोदयी भगवान् जिनो देवः । जीवाजीवादीनि नवतत्त्वानि । प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणं प्रमाणद्वयम् । अनन्तधर्मात्मकं स्याद्वादक्रोडीकृतं सर्व वस्तु प्रमाणविषयः । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः । अत्र चैवं विचार। ननु सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि व्यस्तानि वा समस्तानि वा व्यस्तसमस्तानि वा मोक्षमार्ग इति त्रयी गतिः । तत्र न व्यस्तानि यतो यथावस्थित- जीवादिनवतत्त्वानां विस्तराद्वा संक्षेपाहाऽवबोधो ज्ञा[5 A]नम्, श्रद्धानं च दर्शनं बहूनामपि भूतं भवति भविष्यति च । न च ते चारित्रं विना मोक्षं याता यान्ति यास्यन्ति च । चारित्रमपि सर्वसावद्यत्यागलक्षणमागमोक्तत्वादभव्यानामपि भवति । न च ते सिद्धा. सिद्धयन्ति सेत्स्यन्ति च । तस्मान्न व्यस्तानि तानि मोक्षमार्गः । नापि समस्तानि, श्रीभरतचक्रवर्त्यादीनां राज्यं कुर्वतामेव मोक्षप्राप्तेः । नापि व्यस्तसमस्तानि धर्मतीर्थस्याप्रवृत्ततया स्वतः परतो वा ज्ञानादीनामसम्भवेऽपि भगवन्मातृमरुदेवादीनां मोक्षस्य लाभात् । तस्मात् सर्वशुद्धशुभपरिणामपरिणत आत्मैव सभ्यगज्ञानादिरत्नत्रयरूपो ज्ञातव्यः । स एव मोक्षश्चेति । उक्तं च- आत्मैव दर्शनज्ञानचारित्राण्यथवा यतेः । यत् तदात्मक एवैष शरीरमधितिष्ठति ॥ १ पृच्छपा । २ निवृत्ति। ३ मूर्खे । - ·८ अत - श्रीमरुतुङ्गसूरिसंदृब्धः अयमात्मैव ससारकषायेन्द्रियनिर्जितः । तमेव तद्विजेतारं मोक्षमाहुर्मनीषिणः ॥ एव नामादिकदाग्रहं मुक्त्वा गुणोत्कीर्तनद्वार( रे )णैव देवगुरुधर्मतत्त्वानि सर्वैरपि तत्वजैः प्रमाणीकृतानि । तद्यथा- वीतरागः परमात्मस्वरूपो भगवान् अर्हन् श्रीसर्वज्ञो देवः । ज्ञानंतपोभ्या पात्रतामापन्न सयमी गुरुः । सर्वज्ञभाषितो दयादिमूलो धर्मः । इत्येतत्त्रयस्यैव ज्ञानश्रद्धाने सम्यक्त्वम् । तदुक्तं श्रीविष्णुपुराणे [६. ६. १]- स्वाध्यायसयमाभ्या स दृश्यते पुरुषोत्तम । तत्राप्तिकारणं ब्रह्म तदेतदिति पठ्यते ॥ तत्र[६.५.६६] देवविषये. यत् तदव्यक्तमजरमचिन्त्यमजमव्ययम् । अनिर्दिश्यस्वरूपं च पाणिपादाद्यसाम्प्रतम् ॥ तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छन्दस्तस्याद्यस्याक्षयात्मनः॥ [६.५.६८] पर पराणा सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति पराऽपरेशे । सर्वेश्वर' सर्वगः सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ स ज्ञायते येन सदस्तदोष सिद्धः परो निर्मलरूप एक. । तज्ज्ञानमज्ञानमतोऽन्यदुक्तं स दृश्यते वाऽप्यथ गम्यते वा ॥ विश्वकर्मणाप्युक्तम्- इन्द्रियैर्न जितो नित्यं केवलज्ञाननिर्मलः । [5B] पारं गतो भवाम्भोधेर्यो लोकान्ते वसत्यलम् ।। ज्योतीरूपेण यस्तत्र पुंरूपेणात्र वर्तते । रागद्वेषव्यतिक्रान्तः स एष परमेश्वरः ॥२ बौद्धैरप्युक्तम्- भग्न मारवलं येन चूर्णितं भवपञ्जरम् । निर्वाणपदमारूढं तं बुद्ध प्रणमाम्यहम् ।। १. ज्ञानमध्ये दर्शन ज्ञातव्यम् ।

·पश्वर्शननिर्णयः योगशास्त्रेऽप्युक्तम्- सर्वज्ञो जितरागादिदोषस्त्रैलोक्यपूजितः । यथास्थितार्थवादी च देवोऽर्हन् परमेश्वरः ।। योगसारेऽपि निष्कलो निर्ममः शाम्भः सर्वज्ञः शुभदः प्रभुः । स एव भगवानेको देवो ज्ञेयो निरञ्जनः ।। व्योमरूपो जगन्नाथ. क्रियाकालगुणोत्तर । संसारसृष्टिनिर्मुक्त. सर्वतेजोविलक्षणः ॥ केवलज्ञानसम्पूर्णः केवलानन्दसंश्रितः । केवलध्यानगम्यश्च देवेशः सर्वदर्शने ।। अतस्तत्वमिदम्--- भववीजाङ्कुरजनना रागाद्याः क्षयमुपागता यस्य । ब्रह्मा वा विष्णुर्वा हरो जिनो वा नमस्तस्मै ॥ [महादेवस्तोत्र, ४४] ज्ञानतपःपात्रं संयमी गुरुः । उक्त च- न विद्यया केवलया तपसा वाऽपि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षते ॥ याज्ञवल्क्यस्मृति, १.२००] तथा ये क्षान्तदान्ताः श्रुतपूर्णकर्मा जितेन्द्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः । परिग्रहे सड्कुचिताग्रहस्ता- स्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥१॥न्यासस्मृति, ४. ५८] तथा विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत् स्थितम् । स्वस्थमेक चर शान्त तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥१॥ अहेरिव गणागीतः सन्मानान्नरकादिव । कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मण विदुः ॥२॥ जीवितं यस्य धर्मार्थ धर्मा(माँ) ज्ञानार्थमेव च । अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥३॥ शान्तिपर्वणि ॥

·१० श्रीमेरुतुङ्गसूरिसंहब्धः तथा- अनग्निमनिकेतं तमेकाहावसथाश्रयम्' । विमुक्तसङ्गं तं दृष्ट्वा प्रोचुः स्वपितरो मुनिम् ॥१॥ -मार्कण्डेयपुराणे [८७.२] रुचिस्तोत्रे ॥ तथा- अहिंसकः सत्यवक्ता सर्वसङ्गपराड्मुखः । ब्रह्मचारी सवैराग्यो भिक्षुबौद्धमते गुरुः ॥ अतः सारमिति- महावतघरा धीरा भैक्ष्यमात्रोपजीविनः । सामायिकस्था धर्मोपदेशका गुरवो मताः ॥१॥[त्रिशष्टि.श.पु., २.३.८९६] तथा क्षमा मार्दवार्जव-मुक्ति-[6A]तप-संयम-सत्य-शौचाकिञ्चन्य-ब्रह्मचर्यरूपः सर्वज्ञप्रणीतो दविधो धर्मः । तथाहि- अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । दानं दया दमः शान्तिः सर्वेषां धर्मसाधनम् ॥१॥ याज्ञवल्क्यस्मृतौ[१.१२२] ।। तथा- अहिंसा ह्येव सर्वेभ्यो धर्मेभ्यो ज्यायसी मता ॥ यदि यज्ञांश्च वृक्षांश्च यूपांश्चोद्दिश्य मानवाः । वृथा खादन्ति मांसानि नैष धर्मः प्रदर्श्यते ॥ सुरा मत्स्या मधु मासमासवाः कृशरौदने । धूर्तेः प्रवर्तितं ह्यतन्नैत वेषु कल्पितम् ॥ कामान्मोहाच लोभाच्च लोक्यमेत(लोके ह्येत)त् प्रवर्तितम् । विष्णुमेव हि जानन्ति सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणाः ॥ पायसैः सुमनोभिश्च तस्यापि यजनं स्मृतम् । याज्ञियाश्चैव ये वृक्षा वेदेषु परिकल्पिताः ॥ यच्चापि किञ्चित् कर्तव्यमन्यच्चो!ः सुसस्कृतम् । महासत्त्वै शुद्धभावैः सर्व देवाहमेव तत् ॥ इति श्रीमहाभारते शान्ति- पर्वणि तुलाधारजाजलिसवादे । १. मुटिते तु "हारमनाश्रमम्' इति पाठ · ।

·षडदर्शननिर्णयः २१ तथा- सत्यां वाचमहिनां च वदेदनपवादिनीम् । कल्काऽपेतामपरुपामनृशंसामपैशुनाम् ॥१॥ तथा- - ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते । वाङ्मनोनियमः साम्यं मानसं तप उच्यते ॥ तथा- आनृशस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम् । अद्रोहो नातिमानश्च हीस्तितिक्षा दमस्तथा । पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेते एतैः प्राप्नोति यत्परम् ॥ -शान्तिपर्वणि । इत्येवं सर्वदर्शनसंमतदेवगुरुधर्मरूपस्य तत्त्वत्रयस्य सम्यक्स्वरूपं परिज्ञाय शेष- मशेषकदाग्रहं मुक्त्वा प्रेक्षावता सर्वज्ञेयसारमेतत्त्रयमेव ज्ञेयं श्रद्धेयं समनुष्ठेयं 'चेति यथा सम्पद्यते सकलकल्याणाऽभ्युदयसमृद्धयः । कृतिरियं श्रीमदश्चलगच्छेशश्रीमेरु- तुङ्गसूरीन्द्राणाम् ॥छ।।श्रीछश्री।।शुभं भत(भवतु) छ।छ।।श्री।। इति षट्दर्शननि- र्णय :1] सर्वसङ्ख्या ॥१८१॥४॥ १ माया ·अज्ञातकर्तृकम् ॥ पञ्चदर्शनखण्डनम् ॥ नैयायिकदर्शने तावत् प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त- सिद्धान्ता-ऽवयव-तर्क-निर्णय-वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-छल-जाति-निग्रह-स्थापना- (स्थाना)न्येते षोडशपदार्था अभिहिताः । तत्र हेयोपादेयप्रवृत्तिरूपतया येन पदार्थपरिच्छत्तिः क्रियते तत् प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणम् । तच्च प्रत्यक्षानुमानोपमानशाब्दभेदाच्चतुर्धा । तत्रेन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यमिचारि व्यवसायात्मकमिति प्रत्यक्षम् । तत्रेन्द्रियार्थयोर्य सम्बन्ध- स्तस्मात् यदुत्पन्नं-नाभिव्यक्तं; ज्ञानं-न सुखादिकम् अव्यपदेश्यमिति-व्यपदेश्यत्वेन शाब्दत्वप्राप्तेः; अव्यभिचारि-न द्विचन्द्रज्ञानवद् व्यभिचरतीति; व्यवसायात्मकमिति निश्चयात्मकं प्रत्यक्षम् । तत्रास्य प्रत्यक्षता न बुद्धयते । तथाहि-यत्रात्मा अर्थग्रहणं प्रति साक्षाद् व्याप्रियते तदेव प्रत्यक्षम् । तच्चाऽवधि-मनःपर्याय-केवलात्मकम् । एतच्च परोपाधि- द्वारेण प्रवृत्तेरनुमानवत् परोक्षमित्युपचारप्रत्यक्षं तु स्यात् , नोपचारस्तत्त्वचिन्तायां व्याप्रियत इति । अनुमानमपि पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतोदृष्टमिति त्रिधा । तत्र कारणात् कार्यानुमान पूर्ववत् । कार्यात् कारणानुमानं शेषवत् । सामान्यतोदृष्टं तु चूतमेक विकशि(सितं दृष्ट्वा पुप्पिताश्चूता जगतीति । यदि वा, देवदत्तादौ गतिपूर्विकां स्थानात् स्था- नान्तरावाप्तिं दृष्ट्वा आदित्येऽपि गत्यनुमानमिति । तत्राप्यन्यथानुपपत्तिरेव गमिका, न कारणादिकम् । तया विना कारणस्य कार्य प्रति व्यभिचारात् । यत्र तु सा विद्यते तत्र कार्यकारणादिव्यतिरेकेणापि गम्यगमकभावो दृष्टः तद्यथा-भविष्यति शकटो- दयः कृत्तिकादर्शनादिति । तदुक्तम्- अन्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् । नान्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ।। [ त्रिलक्षणकदर्थन ] अपि च प्रत्यक्षस्याप्रामाण्ये तत्पूर्वकस्यानुमानस्याप्यप्रामाण्यमिति । प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमान 'यथा गौर्गवयस्तथा' । अत्र च संज्ञा- सज्ञिसंबन्धप्रतिपत्तिरुपमानार्थस्तथापि सिद्धायामन्यथानुपपत्तौ अनुमानस्य लक्षणत्वेन तत्रैवान्तावात् पृथक्प्रमाणन्वमनुपपन्नमेव । अथ नास्त्यन्यथानुपपत्तिस्ततो व्यभि- चारादप्रमाणतोपमानस्य ॥

·+ पञ्चदर्शनखण्डनम् १३ शाब्दमपि न सर्वं प्रमाणम् । कि तार्हि ? आप्तप्रणीतमेव । तस्यैवाऽऽगमस्य प्रामाण्यात् । न चाहे (ह)द्वयतिरेकेणापरस्याऽऽसता युक्तियुक्ता इत्येतच्चान्यत्र निर्लोठि- तमेव । सर्वमप्येतत्प्रमाणमात्मनो ज्ञानम्, ज्ञानं चात्मगुणः पृथक्पदार्थतयाभ्युपगन्तु न युक्तो रूपरसादीनामपि पृथपदार्थतापत्तः । अथ प्रमेयग्रहणेनेन्द्रियार्थतया तेऽप्या- श्रिताः । सत्यमाश्रिताः, न तु युक्तियुक्ता(क्ताः) । तथाहि--द्रव्यव्यतिरेकेण तेषामभा- वात् तद्ग्रहणे तेषामपि ग्रहण सिद्धमेवेति न युक्तं पृथगुपादानम् । प्रमेयं त्वात्म-गरीरेन्द्रिया-ऽर्थबुद्धि-मन-प्रवृत्ति-दोष प्रेत्यभाव-फल-दुःखाऽपवर्गाः । तत्र आत्मा सर्वस्य द्रष्टोपभोक्ता इच्छा-द्वे प-प्रयत्न-सुख-दुःख-ज्ञानानुमेयः । स च जीव- पदार्थतया गृहीत एवास्माभिरिति । शरीरं तु तस्य भोगायतनम् , भोगसाधनानीन्द्रि- याणि, भोक्तव्या इन्द्रियार्थाः । एतदपि गरीरादिकं जीवाजीवग्रहणेनोक्तमस्माभिरिति । उपयोगो वुद्धिरित्येतच्च ज्ञानविशेषः । स च जीवगुणतया जीवोपादानतयोपात्त एव । सर्वविषयमन्तःकरणं युगपत् ज्ञानानुपपत्तिलिङ्गं मन'; तदपि द्रव्यमनः पौद्गलिकमजीव- ग्रहणेन गृहीतं भावमनस्त्वात्मगुणत्वाज्जीवग्रहणेनेति । आत्मनः सुखदुःखसंवेदनायां या निवर्तनकरणं प्रवृत्तिः सापि पृथक्पदार्थतया नाभ्युपगन्तुं युक्ता । तथाहि - प्रवृत्तिरित्यात्मेच्छा, सा चात्मगुण एवात्माभिप्रायतया ज्ञानविशेषत्वात् । आत्मानं दूषयतीति दोषः । तद्यथा----अस्यात्मनो नेदं शरीर[म.पूर्वम् अनादित्वादस्य, नाप्य- नुत्तरम् अनन्तत्वात् संततेरिति योऽयम् आत्मनोऽध्यवसायः स दोषः, रागद्वेषमो- हादिको वा दोपः । अयमपि दोषो जीवाभिप्रायतया तदन्तर्भावीति न पृथग्वाच्यः । प्रेत्यभावः परलोकसद्भावः । अयमपि ससाधनो जीवाजीवग्रहणेनोपात्त एव । फलमपि सुखदुःखोपभोगात्मकम् । तदपि जीवगुण एवान्तर्भवतीति न पृथगुपदेष्टव्यमिति । दुःखमित्येतदपि विविधवाधनायोगरूपमिति न फलादतिरिच्यते । जन्ममरणप्रबन्धोच्छे- दरूपतया सर्वदुःखप्रहाणलक्षणो मोक्षः । स चास्माभिरुपात्त एवेति । किमित्यनवधारणात्मकः प्रत्ययः सशय. । असावपि निर्णयज्ञानवदात्मगुण एवेति । येन प्रयुक्त' प्रवर्तते तत् प्रयोजनम् । तदपीच्छाविशेषत्वादात्मगुण एव । अविप्रतिपत्तिविषयापन्नोऽर्थो दृष्टान्तः । असावपि जीवाजीवयोरन्यतरो न, एतावताऽस्य पृथकूपदार्थताऽयुक्ता अतिप्रसङ्गात् । अवयवग्रहणेन च तस्योत्तरत्रग्रह- णादिति । सिद्धान्तश्चतुर्विध । तद्यथा-सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसि- द्धान्तः । यथा स्पर्शनादीनीन्द्रियाणि; स्पर्शादय इन्द्रियार्था.; प्रमाणैः प्रमेयस्य ग्रह- ·अज्ञातकर्तृकम् णमिति ॥१॥ समानतन्त्रे सिद्धः प्रतितन्त्रेऽसिद्ध प्रतितन्त्रसिद्धान्तो यथा साख्यानां नासत आत्मलाभः । न च सत. सर्वथा विनाश इति । तथा चोक्तम्- 'नासतो जायते भावो नाभावो जायते सत' इति ॥२॥ यत्सिद्धावन्यस्यानुपड्गेण सिद्धिः सोऽ- धिकरणसिद्धान्तो यथा इन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञाताऽऽऽमास्ति दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रह- णात् । तत्राऽऽनुषङ्गिणोऽर्था इन्द्रियनानात्वम् ; नियतविषयाणीन्द्रियाणि; स्वविषयग्रहणलि- गानि च ज्ञातुर्ज्ञानसाधनानि, स्पर्शादिगुणव्यतिरिक्त द्रव्यं गुणाधिकरणम् ; अनियप- (त)विषया चेतना इति पूर्वार्थसिद्धावेतेऽर्थाः सिध्यन्ति । नैतैर्विना पूर्वार्थः सभवीति ॥३॥ भ[प]रीक्षितार्थाभ्युपगमात् तद्विशेषपरीक्षणम् अभ्युपगमसिद्वान्त. । तद्यथा-कि शब्द इति विचारे कश्चिदाह द्रव्यं शब्दः, स तु किं नित्योऽथानित्य इत्येवं विचारः 1॥४॥ स चायं चतुर्विधोपि सिद्धान्तो न ज्ञानविशेषादतिरिच्यते । ज्ञानविशेषस्य चात्मगुणत्वाद् गुणस्य च गुणिग्रहणेन ग्रहणान्न पृथगुपादानमिति । अथावयवा. प्रतिज्ञा-हेतूदाहरणोपनय-निगमनानि । तत्र साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा । यथाऽनित्यः शब्दो नित्यो वेति । हिनोति गमयति प्रतिज्ञातमर्थमिति हेतुः । तद्यथा- उत्पत्तिधर्मकत्वात् । साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् यथा घट इति । वैधर्योदाहरणं यदनित्यं न भवति तदुत्पत्तिमदपि न भवति यथाकाशमिति । तथा न तथेति वा पक्षधर्मोपसहार उपनयस्तद्यथाऽनित्यः शब्दः, कृतकत्वात् , घटवत् , तथा चायम् ; अनित्याभावे कृतकत्वमपि न भवति, आकाशवत् , न तथाऽयमिति । प्रतिज्ञाहेत्वोः पुनर्वचनं निगमनम् तस्मादनित्य इति । तत्राऽमी पञ्चाप्यवयवाः । यदि शब्दो गडुभाव (१) ततः शब्दस्य पौद्गलिकत्वात् पुद्गलानां चाजीव- ग्रहणेन ग्रहणान्न पृथगुपादानं वाच्यम् । अथ तज्जं ज्ञान तनो(तो) जीवगुणत्वा- ज्जीवग्रहणेनैबोपादानमिति । ज्ञानविशेषपदार्थताभ्युपगमे च पदार्थबहुत्वं स्यात् । अनेकप्रकारत्वात् ज्ञानविशेषाणामिति । संशयादूचं भवितव्यताप्रत्ययः सदर्थपर्यालोचनात्मकस्तों यथा भवितव्यमत्र स्थाणुना पुरुपेण वेति. अयमपि ज्ञानविशेष एव । न च ज्ञानविशेषाणां ज्ञातुरभिन्नाना पृथक्पदार्थताकम्पन(न) समनुजानते विद्वांसः । सशयतर्काभ्यामुत्तरकालभावी निश्चयात्मक प्रत्ययो निर्णयः, अयमपि प्राग्वत् न ज्ञानादतिरिच्यते । किञ्चास्य निश्चयात्मकतया प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तर्भावात् न पृथगनिर्देशो न्याय्य इति । तिन कथा - वाटो जल्पो वितण्डा चेति । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ सिद्धान्ताविरुद्ध पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वाद । स च तत्त्वज्ञानार्थ शिष्याचार्ययोर्भ- १ तुलना-नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत । गीता २१६ ·4- पञ्चदर्शनखण्डनम् १५ वति । स एव विजिगीषुणा सार्घ छल-जाति-निग्रहस्थानसाधनोपालम्भो अल्पः । स एव प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डेति । तत्रासां तिसृणामपि कथानां भेद एव नोपपद्यते यतस्तत्त्वचिन्तायां तत्त्व- निर्णयार्थ वादो विधेयो न च छलजात्यादिना तत्त्वावगमः कर्तुं पार्यते । छलादिकं हि परवश्चनार्थमुपन्यस्यते । न च तेन तत्त्वावगतिरिति । सत्यपि भेदे नासां पदार्थता यतो यदेव परमार्थतो वस्तुत(वृ)त्या वस्त्वस्ति तदेव पदार्थतयाभ्युपगन्तुं युक्तम् । वादास्तु पुरुषेच्छावशेन भवन्तोऽनियतार्था वर्तन्ते । न तेषा पदार्थतेति । किञ्च, पुरुषेच्छाविधायिनो वादाः कुक्कुटलवकादिष्वपि पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण भवन्त्यतस्तेषा- मपि तत्त्वप्राप्तिः स्यात् । न चैतदिष्यत इति । असिद्धाऽनैकान्तिकविरुद्धा हेत्वाभासाः । हेतुवदाभासन्त इति हेत्वाभासाः । तन्न सम्यगहेतूनामपि तत्त्वव्यवस्थितिः, किं पुनस्तदाभासानाम् । तथाहि-इह यन्नियतं वस्तु अस्ति तदेव तत्वं भवितुमर्हति, हेतवस्तु कचिद्वस्तुनि साध्ये हेतवः कचिदहेतव इत्यनियतास्त इति । अथ छलम् अर्थविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्येति । तत्रार्थविशेषे विवक्षितेऽभिहिते वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम्, यथा नवकम्बलोऽयं देवदत्तः; अत्र नवः कम्ब- लोऽस्येति वक्तुरभिप्रायः, विग्रहे च विशेषो न समासे । तत्रायं छलवादी-नव कम्बला अस्येत्येतद्भवताऽभिहितमिति, न चायं तथेत्येवं प्रतिषेधयति । तत्र छलमि- त्यसदर्थाभिधानम् । तद्यदि छलं न तर्हि तत्त्वम् , तत्त्वं चेद् न तर्हि छलम् । परमा- र्थरूपत्वात् तत्त्वस्येति । तदेवं छलं तत्त्वमित्यतिरिक्ता वाचोयुक्तिः । दूषणाभासास्तु जातयः । तत्र सम्यग्दूषणस्यापि न तत्त्वव्यवस्थितिरनियत- त्वात् । अनियतत्व च यदेवैकस्मिन् सम्यग्दूषण तदेवान्यत्र दूषणाभासम्, पुरुषशक्त्य- पेक्षत्वाच्च दूषण-दूषणाभासव्यवस्थितेरनियतत्वमिति । कुत' पुनर्दूषणाभासरूपाणां जातीनां तत्त्वत्वं वास्तवम् ; अवास्तवत्वात् तासामिति । वादकाले वादी प्रतिवादी वा येन निगृह्यते तत् निग्रह स्थानम् । तच्च वादि- नोऽसाधनाङ्गवचनम्, प्रतिवादिनस्तु असदोषोद्भावन विहाय यदन्यदभिधीयते नैयायिकै- स्तत्प्रलापमात्रमिति । तच्च प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोध इत्यादिकम् । एतच्च विचार्यमाणं न निग्रहस्थान भवितुमर्हति । तस्योक्तनीत्या सदोषत्वादिति । तदपि च पुरुषस्यैवापराधं कर्तुमलं न तु तत्वं भवितुमर्हति । वक्तृगुणदोषौ हि परार्थेऽनु- मानेऽधिक्रियेत न तु तत्त्वमिति । तदेवं न नैयायिकैरुक्तं तत्त्व तत्त्वेनाश्रयितुं युज्यते तस्योक्तनीत्या सदोषत्वादिति । , ·१६ अज्ञातकर्टकम् नापि वैशेषिकोक्तं तत्त्वमिति । तथाहि—द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवाया- स्तत्त्वमिति । तत्र पृथिव्यप्-तेजोवायवाकाश-काल-दिगा-ऽऽत्म-मनांसीति नवद्रव्याणि । तत्र पृथिव्यप्-तेजोवायूना पृथगद्रव्यत्वमनुपपन्नम् । तथाहि-त एव परमाणवः प्रयोगविप्र(स)साभ्या पृथिव्यादित्वेन परिणमन्तोऽपि न स्वकीयं द्रव्यत्वं त्यजन्ति । न चावस्थाभेदेन द्रव्यभेदो युक्तोऽतिप्रसङ्गात् । आकाशकालयोश्च अस्माभिरपि द्रव्यत्व- मभ्युपगतमेव । दिशस्त्वाकागावयवभूताया अनुपपन्नं पृथगद्रव्यत्वमतिप्रसङ्गदोषा- देव । आत्मनः शरीरमात्रव्यापिन उपयोगलक्षणस्याभ्युपगतमेव द्रव्यत्वमिति । मन- सश्च पुद्गलविशेषतया पुद्गलद्रव्ये अन्तर्भावः परमाणुवत् । भावमनसश्च जीवगुणत्वाद् आत्मन्यन्तर्भाव इति । यदपि तैरभिधीयते यथा पृथिवीत्वयोगात् पृथिवीति तदपि स्वप्रक्रियामात्रमेव । यतो न हि पृथिव्याः पृथग्भूतं पृथिवीत्वमस्ति येन तद्योगात् पृथिवी भवेद् इति । अपि तु सर्वमपि यदस्ति तत्सामान्यविशेषात्मकम् । नरसिंहाकारम्(रवद्) उभयस्वभाव- मिति । तथा चोक्तम्- नान्वयस्तद्विभेदित्वान्न भेदोऽन्वयवृत्तितः । मृद्भेदद्वयसंसर्गवृत्ति जात्यन्तरं घटः ॥ तथा न नरः सिंहरूपत्वात् न सिंहो नररूपतः । शब्दविज्ञानकार्याणां भेदाजात्यन्तरं हि सः ॥ इत्यादि । अथ रूप-रस-गन्ध-स्पर्शा रूपिद्रव्यवृत्तिविशेषगुणाः । तथा-सङ्ख्याः परिमा- णानि पृथक्त्वं सयोगविभागौ परत्त्वापरत्वे इत्येते सामान्यगुणा सर्वद्रव्यवृत्तित्वात् । तथा बुद्धि-सुख-दु.खेच्छा-द्वेष-प्रयत्न-धर्माधर्म-सस्कारा आत्मगुणा । गुरुत्वं पृथिव्यु- दकयो । द्रव्य(व)त्वं पृथिव्युदकाग्निषु । स्नेहोऽम्भस्येव । वेगाख्यः सस्कारामू(रो मूर्त)- द्रव्येष्वेव । आकाशगुणः शब्द इति । तत्र सङ्खयादयः सामान्यगुणाः रूपादिवद् द्रव्यस्वभावत्वेन परोपाधिकत्वाद् गुणा एव न भवन्ति । अथापि स्युस्तथापि गुणानां न पृथगू व्यवस्था । तत्पृथग्भावे द्रव्यस्वरूपहानेः “गुणपर्यायवद् द्रव्यम्" [तत्त्वार्थसूत्र ५. ३७] इति कृत्वा, अतो नान्नरीयकतया द्रव्यग्रहणेनैव ग्रहणं न्याय्यमिति न पृथग्भाव । किञ्च, तस्य भावस्तत्त्वमित्युच्यते । भावप्रत्ययश्च “यस्य गुणस्य हि भावाद द्रव्ये शब्दनिवेगस्तदभिधाने त्वतलौ" इति अनेन भवति । तत्र घटो रक्त उदक- स्याहारको जलवान् सर्वै रेव घट उच्यते । अत्र घटस्य भावो घटत्वम्, रक्तस्य भावो रक्तत्वम्, आहारकस्य भाव आहारकत्वम्, जलवतो भावो जलवत्त्वम् इत्यत्र घटसामान्य-रक्तगुण-क्रिया-द्रव्यसंवन्धरूपाणां गुणाना सद्भावात् द्रव्ये पृथुबुध्नो- १. तुलना-मादृश्य नरसिंहादौ युक्तं जात्यन्तरे सति । 'लो० वा वाक्याधि० १२५ । ६० वाक्यप० २९०, तत्त्वोप० पृ० ११९ ।

·येन च पञ्चदर्शनखण्डनम् १७ दराधाकारे उदकाद्याहरणक्षमे कुटकाख्ये शब्दस्य घटादेरभिनिवेशस्तत्र त्वतलौ । इह च रक्ताख्यः को गुणो यत्सद्भावात् कतरच तद् द्रव्यं यत्र शब्दनिवेशो भावप्रत्ययः स्यादिति । परः-किमिदानी रक्तस्य भावो रक्तत्वमिति न भवितव्यम् १ । आचार्य-भवितव्यम् उपचारेण । तथाहि-रक्त इत्येतत् द्रव्यत्वेनो- पर्यः । तस्य सामान्यभाव इति रक्तत्वमिति । न च उपचारस्तत्त्वचिन्तायाम् उपयुज्यते । शब्दसिद्धावेव तस्य कृतार्थत्वाद् इति । शब्दश्च आकाशगुण एव न भवति । तस्य पौद्गलिकत्वात् , आकाशस्य च अमूर्तत्वाद् इति । शेषं तु प्रक्रियामात्रम् न साधनदूषणयोरङ्गम् । क्रियाऽपि द्रव्यसमदा(वा)यिनी गुणवत् पृथगाश्रयितुं न युक्तेति । अथ सामान्यम् । तद् द्विधा परम् अपरं च । तत्र परं सामान्यं सत्ताख्यं द्रव्यादिपदार्थव्यापि । तथा चोक्तम्-सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता । अपरं च द्रव्यगुणकर्मत्वात्मकम् । तत्र न तावत् महासत्तायाः पृथक्पदार्थता युज्यते । यतस्तस्यां यत्सदिति प्रत्ययः स किम् अपर सत्तानिबन्धन उत स्वत एव । तद्यदि अपरसत्तानिबन्धनस्त- त्राप्ययमे [व] विकल्पोऽतोऽनवस्था । अथ स्वत एव ततः तद्वद् द्रव्यादिष्वपि स्वत एव सत्-प्रत्ययो भविष्यतीति किमपरसत्तया अजागलस्तनकल्पया विकल्पितया । किञ्च, द्रव्यादीनां सतां सत्तया सत्प्रत्ययो उत असताम् ? । तद्यदि सतां तत एव सत्प्रत्ययो भविष्यतीति किं तया । अथासतां तर्हि आशविषाणादिष्वपि सत्तायोगात् सत्प्रत्ययः स्यादिति । तथा चोक्तम्- ~ स्वतोऽर्थाः सन्तु सत्तावत् सत्तया किं सदात्मनाम् । असदाय(दात्म)नस्तु नैषा स्यात् सर्वथाऽतिप्रसङ्गतः ॥ इत्यादि। [लघीयस्त्रय ४०] एतदेव दूषणम् अपरसामान्येऽपि योज्यं तुल्ययोगक्षेमत्वात् । किञ्चास्माभिरपि सामान्यविशेषरूपत्वाद्वस्तुनः कथञ्चित् तदिष्यत एवेति । तस्य कथञ्चिदव्यतिरेकाद द्रव्यग्रहणेनैव ग्रहणम् इति । अथ विशेषा. । ते चात्यन्तव्यावृत्तिशु(बु)द्धिहेतुत्वेन परैराश्रीयन्ते । तत्रेदं चिन्त्यते। या तेषु विशेषबुद्धिः सा नापरविशेषहेतुकाऽऽश्रयितव्याऽनवस्थाभयात् । स्वतः समाश्रयणे च तद्वत् द्रव्यादिष्वपि विशेषबुद्धिः स्यात्, कि द्रव्यादिव्यतिरिक्तैर्विशेषैरिति । द्रव्या- ऽव्यतिरिक्तास्तु विशेषा अस्माभिरपि आश्रीयन्ते सर्वस्य सामान्यविशेषाामकत्वादिति । ३ ·त्पत्तौ तद्रूपतया १८ अज्ञातकर्तृकम् एतत्तु प्रक्रियामात्रम् । तद्यथा--नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्या विशेपाः । नित्यद्रव्याणि- चतुर्विधा परमाणवः, मुक्तात्मानः, मुक्तमनासि चेति नियुक्तिकत्वादपक- र्णयितव्यमिति । समवायस्त्वयुतसिद्धानामाधाराधेयभूतानां य इह-प्रत्ययहेतु. स समवाय इत्यु- च्यते। असावपि नित्य एक चाऽऽश्रीयते । तस्य च नित्यत्वात् समवायिनोऽपि नित्या आपोरन् । तदनित्यत्वे च तम्याप्यनित्यतापत्तिस्तदाधाररूपत्वात् तस्य । तदेकत्वाच्च सर्वेषा समवायिनामेकत्वापत्तिस्तस्य वानेकत्वमिति । किञ्चायं समवायः सम्बन्धस्तस्य च] द्विष्ठत्वाद् [समवायिनो'] युतसिद्धत्वमेव दण्डदण्डिनोरिव । वीरणानां कटो- विनाश., कटरूपतयोत्पत्ति., अन्वयरूपतया व्यवस्थानमिति दुग्धदध्नोरिवेति । एव(ब) वैशेषिकमतेऽपि न सम्यकपदार्थव्यवस्थितिः । साम्प्रतं साडख्यदर्शने तत्त्वनिरूपणं प्रक्रम्यते । तत्र प्रकृत्यात्मसयोगात् सृष्टिरुपजायते । प्रकृतिश्च सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था । ततो महान् , महतोऽह- कारः अहङ्काराद् एकादशन्द्रियाणि पञ्चतन्मात्राणि [च], पञ्चतन्मात्रेभ्यः पञ्च- भूतानीति । चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम् । स चाकर्ता निर्गुणो भोक्तेति । तत्र परस्परविरुद्धानां सत्त्वादीनां गुणानां नियामकं गुणिनमन्तरेणैकत्रावस्थानं न युज्यते कृष्णसितादिगुणानामिव । न च महदादिविकारे जन्ये प्रकृतिवैषम्योत्पादने कश्चिद्धेतुस्तद्व्यतिरिक्तवस्त्वन्तरानभ्युपगमाद् आत्मनश्चाकर्तृकत्वेनाऽकिञ्चित्करत्वात् । स्वभाववैषम्याभ्युपगमे तु निर्हेतुकत्वापत्ते नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा स्यादिति । उक्तं च-- नित्यं सत्त्वमसत्वं वा हेतोरन्याऽनपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसंभव ॥ [प्रमाणवा० ३. ३४ ] अपि च, मदहकारौ सवेदनादभिन्नौ पश्याम. । तथाहि-बुद्धिर- ध्यवसायः, अहङ्कारश्चाह सुखी अहं दु खीत्येवमात्मकः प्रत्ययः, तयोश्च चिद्रूपतया आत्मगुणत्वम् न जडरूपायाः प्रकृतेर्विकारावेताविति । अपि च, येयं तन्मात्रेभ्यो भूमोतो(भूतो)त्पत्तिरिष्यते तद्यथा गन्धतन्मा- त्रात् पृथिवी, रसतन्मात्रादाप, स्पतन्मात्रात्तेजः, स्पर्शतन्मात्राद्वायुः, शब्दतन्मात्रा- दाकाशमिति-साऽपि न युक्तिक्षमा; यतो यदि बाह्यभूताश्रयेणैतदभिधीयते तदयुक्तम्, तेषा सर्वदा भावात् न कदाचिदनीदृश जगदिति कृत्वा । अथ प्रतिशरीराश्रयणादेत- दुच्यते-तत्र किल त्वगस्थिकठिनलक्षणा पृथ्वी, श्लेष्माऽसृगद्रवलक्षणा आपः, पक्ति- लक्षणं तेजः. प्राणापानलक्षणो शुपिरलक्षणमाकागमिति–तदपि न युज्यते । . - वायु, ·१ पञ्चदर्शनखण्डनम् यतोऽत्रापि केषाञ्चिच्छरीराणां शुक्राऽसृक्प्रभवोत्पतिनं तत्र तन्मात्राणां गन्धोऽपि समुपलक्ष्यते । अदृष्टस्यापि कारणत्वकल्पनेऽतिप्रसङ्गः स्यात् । अण्डजोद्भिजाङ्करादीना- मप्यन्यतषो(तश्चो)त्पर्त्तिभवन्ती समुपलक्ष्यते । तदेवं व्यवस्थिते प्रधानमहदहकारादिकोत्पत्तिर्या सांख्यैः स्वप्रक्रिययाऽभ्यु- पगम्यते सा नियुक्तिकमेव स्वदर्शनानुरागेणाभ्युपगम्यत इति । आत्मनश्चाकर्तृकत्वाभ्युपगमे कृतनाशोऽकृताभ्यागमश्च स्यात् , बन्धमोक्षा भावश्च । निर्गुणत्वे च ज्ञाम(न)शून्यतापत्तिरित्यतो बालप्रलापमात्रम् । प्रकृतेश्चाऽचे- तनाया आत्मार्थं प्रवृत्तियुक्तिविकलेति । अथ बौद्धमतं निरूप्यते । तत्र पदार्था द्वादशायतनानि । तद्यथा-चक्षुरा- दीनि पञ्च, रूपादयश्च विषयाः पञ्च, मनआयतनम् , धर्मायतनं च । धर्माः सुखादयः । द्वादशायतनपरिच्छेदके प्रत्यक्षानुमाने द्वे एव प्रमाणे । तत्र चक्षुरादीन्द्रियाण्यजीवग्रहणेनैवोपात्तानि भावेन्द्रियाणि तु जीवग्रहणेनेति । रूपादयश्च विषया अजीवोपादानोपात्ता न पृथगुपादातव्याः । शब्दायतनं तु पौद्ग- लिकत्वाच्छब्दस्याजीवग्रहणेन गृहीतम् । न च वस्तुप्रतिव्यक्तिपदार्थता युक्ता सङ्गता वा । धर्मात्मकं सुखं दुःख च यद्यसातसातोदयरूप ततो जीवगुणत्वाज्जीवेऽन्तर्भावः । अथ तत्कारणं कर्म ततः पौद्गलिकत्वादजीव इति । प्रत्यक्षं च तैनिर्विकल्पकमिष्यते । तच्चानिश्चयात्मकतया प्रवृत्तिनिवृत्त्योरन- ङ्गमित्यप्रमाणमेव । तदप्रामाण्ये तत्पूर्वकत्वादनुमानमपीति ।। इति पञ्चदर्शनखण्डनम् ॥ ग्रन्थाग्रं २००॥ संवत १५०३ वर्षे श्रावणसुदि पञ्चम्या भोमवारे लिखितम् । समाप्तम् अजाहर्याम् । शुभं भवतु ॥ श्री ॥ 4 ·-- अज्ञातककः ॥ विविधमतस्थापकोत्थापकानुमानसङ्ग्रहः ।। १. सर्वजवादः अस्ति सर्वज्ञः सुनिश्चितासम्भवद्वाधकप्रमाणत्वात् सुखादिवत् ॥१॥ कश्चिदा- त्मा सकलार्थसाक्षात्कारी तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययावात् । यद् यद् ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्यय तत् तत् साक्षात्कारि । यथाऽपगततिमि- रादिप्रतिवन्धलोचनं रूपसाक्षात्कारि । सकलार्थग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्ध- प्रत्ययश्च कश्चिदात्मा । तस्मात् सकलार्थसाक्षात्कारी । न चायं विशेषणासिद्धो हेतु- रागमद्वारेणाशेषार्थग्रहणस्वभावत्वस्यान्मनि प्रसिद्धत्वात् ।।२।। रागादय कस्यचिदत्यन्त- मुच्छ्यिन्ते । अस्मदादिषु तदुच्छेदप्रकर्षापकर्पोपलम्भात् । मूर्यायावरकजलदपटलवत् ॥३॥ ज्ञानतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं तर तमशब्दवाच्यत्वात् परिमाणतारतम्यवत्॥४॥तथा सर्वे भावा कस्यचित् प्रत्यक्षा प्रमेयत्वात् । घटवत् । यस्य च प्रत्यक्षा सर्वज्ञः सः ॥५॥ सम्भवति सर्वार्थसाक्षात्कारी । मनुपदेशालिङ्गाविसंवादिविशिष्टदिग्देशकालप्रमाणाद्यात्म- कचन्द्रादिग्रहणाद्युपदेशदायित्वात् । यो यद्विषयेऽनुपदेशालिङ्गाविसंवाद्यपदेशदायी स तत्साक्षात्कारी । यथा त्वयमनुभूतेऽर्थेऽस्मदादिः । अनुपदेशालिङ्गाविसवाद्युपदेशदायी च कश्चित् । तस्मात् तत्साक्षात्कारी । न च तथाविधोपदेगदायित्वल्य वृद्धपरम्परायात- त्वादसिद्धं तत्साक्षात्कारित्वम् । तेषा रागादिमत्त्वेन तथाविधोपदेशदानाभावात् ॥६॥ कस्मिंश्चिदसर्वज्ञ सर्वज्ञशब्दो मुख्यसर्वज्ञापेक्ष । गौणत्वात् । माणवकेऽग्नित्ववत् ।।७।। ज्ञानं कचिदात्मनि प्रकर्षवत् । स्वावरणहान्युत्कर्षे सति प्रकाशकत्वात् । चक्षुर्दीपादि- वत् । यत्र च प्रकर्षवज्ञानं स सर्वज्ञ ॥८॥ समस्ति समस्तवस्तुविस्तारगोचरं विशदं प्रत्यक्षदर्शनम् । तदोचरानुमानप्रवृत्ते । इह यद्गोचरानुमानं प्रवर्तते तस्य ग्राहक प्रत्यक्षं समस्ति । यथा चित्रभानोः । प्रवर्ततं च सकलार्थविषयमनुमानमतस्तदवलो- किना विशददर्शननाऽपि भवितव्यम् । तद्वान् सर्वज्ञः ॥९॥ तथाविधो विवक्षितः कश्चिजीव सम्भवदत्यन्तविशुद्धिकोऽविशुद्धिप्रतिपक्षाविकलकारणकलापोपेतत्वात् । यो योऽविशुद्धिप्रतिपक्षाविकलकारणकलापोपेत स सम्भवदत्यन्तविशुद्धिको यथा क्षारमृत्यु- 3. यत्र त्र विश्रान्त स सर्वज्ञ । २ न च प्रमेयत्वमसिद्धम । सभावप्रमाणव्यभिचारप्रसजे । तथाहि प्रमाणपञ्चकातिक्रान्तस्य हि वस्तुनोऽभावप्रमाणविषयता भवताऽभ्युपगम्यते । यदि च जलधिजलढलप्रमाणादियु प्रमाणप- ञ्चकातित्रान्तरूपमप्रमेयत्व तदा तेष्वप्यभावप्रमाणविषगत्वान्न चात्र तत्त्वेऽपि साऽसभविनीति । ३. इदं केवलनानसाधकमनुमानम् ।

·विविधमतस्थापकोत्थापकानुमानसमहः टपाकादिविशुद्धिकारणकलापोपेतो जात्यो रत्नविशेषः । तथा च तथाविधो विवक्षितः कश्चिज्जीवः प्रकर्षप्राप्ततपश्चारित्रज्ञानाश्रय-ध्यान-योगनिरोधादि विशुद्धिकारणकलापोपेतस्त- स्मात् सम्भवदत्यन्तविशुद्धिकः ॥१०॥ तथाविधस्य कस्यचिद् भव्यजीवस्याष्टादशपाप- स्थानोपार्जितज्ञानाद्यावृतिरूपं कर्म प्रतिनियतविशिष्टवियोजकभावसामग्रचामत्यन्तं वियुज्यते । आवृतिरूपत्वात् । यद् यद् आवृतिरूपं तत् तदत्यन्तं वियुज्यते । यथा प्रतिनियतविशिष्टवियोजकभावसामग्रीसद्भावे काञ्चनोपलकाञ्चनस्य मलपटलम् । तथा चेदमष्टादशपापस्थानोपार्जितं ज्ञानाद्यावृतिरूपं कर्म । तस्मादत्यन्तं वियुज्यते । एवं- विधः सकलकर्मवियुक्तो जीवो ज्ञानस्वरूपः सकलार्थग्रहणप्रवण' सर्वज्ञ इति ॥११॥ अभ्यस्यमानायाः प्रज्ञाया व्याकरणादिना शास्त्रसस्कारेणोत्तरोत्तरवृद्धया प्रज्ञातिशयो दृष्टस्तत्र कस्यचिदत्यन्तातिशयप्राप्ते सर्वज्ञत्वं स्यादिति सम्भवानुमानम् ॥१२॥ ॥ इति सर्वज्ञसाधकान्यनुमानानि ॥ * * . २. ईश्वरजगत्कर्तृत्ववादः अथेश्वरजगत्कर्तृत्वसाधकानि । असाधारणकारणपूर्वकं जगद्वैचित्र्यं विचित्रत्वाच्चित्रादिवैचित्र्यवत् । १ उर्वी पर्वत-तर्वादिक सर्व बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितम् । स्थित्वा स्थित्वाऽभिमतफलसम्पादनाय प्रवर्तमानत्वात् । यथा वास्यादि द्वैधीकरणादौ ॥२॥ विमतं सकर्तृकम् । सन्निवेशवि- शिष्टत्वात् घटवत् । अभूतभावित्वात् अचेतनोपादानत्वाद्वा घटवदेव ॥५॥ अयं घट एतज्जनकानित्यज्ञानेतरज्ञानजन्य । कार्यत्वात् पटवत् ॥६॥ विमतं सर्वप्रमातृपर- कर्तृपूर्वकम् । कार्यत्वात् । सर्वप्रमातृपरकतृपूर्वकं यन्न भवति तन्न कार्यम् । यथा- ऽऽत्मा । न च तथेदं कार्य न भवति । तस्मात् सर्वप्रमातृवत् परकर्तृपूर्वकं (सर्वप्र- (मातृपरकर्तृपूर्वकं ?) भवति ॥७॥ इच्छादय एतद्ग्राहकानित्यज्ञानातिरिक्तप्रत्यक्षवेद्या । अपरोक्षत्वात् । रूपादिवत् ॥८॥ इति वक्त्रछा(कत्रिच्छा)या अनुमानम् । भूधरादिक कार्यम् । सावयवत्वात् घटवत् ॥९॥ भू-भूधराधमु(रादि उत्पादवत् । अवयवित्वात् । घटवत् ॥१०॥ ॥ इति ईश्वर-जगत्कर्तृत्वसाधकानि ।। अथ तन्निषेधे । ईश्वरो जगत्कर्ता न भवति । निरुपकरणत्वात् । दण्ड-चक्र- चीवराद्युपकरणरहितकुलालवत् ॥१॥ तथात्रैव पक्षे व्यापित्वाद् व्योमवत् ॥२॥ एक- ·२२ अज्ञातकर्तृका त्वात् तद्वत् ॥३॥ अगरीरत्वात् । सिद्धात्मवत् ॥४॥ईश्वरनिजगन्निमित्तं न भवति । विशेषगुणाधिकरणत्वात् । व्यतिरेके दिक्कालौ ||५|| ईश्वरो भ्वादिनिमित्तं न भवति, अमूर्तद्रव्यत्वे सति अनिमित्तत्वादन्तरिक्षवत् । व्यतिरेके दिक्कालौ ॥७॥ क्षित्यादिकं बुद्धिमट्टिधेयं न स्यादस्मदाद्यनवग्राह्यपरिणामाधारत्वात् । व्योमवत् ।। ८॥ विवादाध्या- सितमकर्तृकं गरीराजन्यत्वात् । गरीरनिर्मितेतरत्वाद्वा । शरीरिणाऽजनितत्वात् । महा भूतत्वात् । गगनवत् ।।१२ ॥ इतीश्वरजगत्कर्तृत्वनिषेधकानि । * ३. प्रपञ्चमिथ्यात्ववादः विघिरेव तत्त्वम् । प्रमेयत्वात् । यत्तु न विधिरूपं तन्न प्रमेयम् । यथा खपु- ष्पम् ॥१॥ सर्वे भावा ब्रह्मविवर्ताः । सत्तैकरूपेणान्वितत्वात् । यद् यद्रूपेणान्वित तत् तदात्मकमेव । यथा मृद्रूपेणान्त्रिता मृदात्मका एव घटादयः । सत्तैकरूपेणा- न्विताश्चामी तस्माद् ब्रह्मविवर्ता एव ॥२॥ ग्रामारामादयः पदार्थाः प्रतिभासान्त:- प्रविष्टाः । प्रतिभासमानत्वात् । प्रतिभासस्वरूपबत् ॥३॥ प्रपञ्चो मिथ्या । अनात्म- त्वात् । जडत्वात् । दृश्यत्वात् । उत्पत्तिमत्त्वात् । विनाशित्वात् । यत्त नैवं न तदेवं यथा परब्रह्म ॥८॥ तत्र जडत्व नामाऽनात्मप्रकागकत्वम् । असंविद्रूपत्वम् । पर्युदा- सात्मकं वा । दृश्यत्वं तु स्वव्यवहारे स्वातिरेकिस्वदर्शनापेक्षानियतिविधिमात्रमिति । इति जडत्व-दृश्यत्वयोर्भेद । अपेक्षानितिर्दृश्यत्वमित्युक्ते स्वप्रकाशस्यापि व्यञ्जका- पेक्षा नियमोऽस्त्येव व्यवहारे । तदर्थमुक्तं स्वदर्शनपदम् । तथापि स्वरूपभूतस्फुरणा- उपेक्षाऽस्त्येवेति स्वातिरेकिपदम् । तथाप्यात्मन सोपाधिव्यवहारे स्वातिरेकिस्वदर्श- नापेक्षाऽस्तीति तदर्थमुक्तं स्वत्र्यवहार इति । विधिमात्रमिति केवलविधिरूपम् । न निषेधात्मरूपम् । इति दृश्यत्वार्थ प्रमाणमालायाम् । अद्वैतवादी प्राह-अस्माकं मेदप्रतीतिव्यवस्थापर्यनुयोगबाणधारणाय बनवारणायमानाऽनिर्वचनीयता विजयते । ननु किमिटमनिर्वचनीयत्वम् । न तावन्निर्वचनानर्हत्वम् । मूकीभावप्रसङ्गात् । नापि सद्वै- ४. शरीरप्रेरणात्मनानेकान्त । ५. अथवाऽमूर्तद्रव्यत्वे मति परापरगुणानधिकरणत्वात् आकाशवन् । (कालेन व्यभिचारोऽस्मिन्- हेतौ ।) ६ मनात्मत्वात = अप्रकाशकत्वात् । अस्यानुमानस्य विपर्ययोऽयम् । यथा -परब्रह्म मिथ्या पराप्र- काशकत्वात् । यत् सत्य तन् परप्रकाशक दृष्टम् । यथा भानु-प्रदीपेन्द्रियनान-चन्द्रादय । ७. अत्राह्मगन्यादिवदन्यव्यावृत्त्यात्मकं जडत्वम् ।

·२३ विविधमतस्थापकोत्थापकानुमानसन्ग्रहः लक्षण्यम् असतोऽपि तथात्वात् । न चासद्वैलक्षण्यं सतोऽनिर्वचनीयत्वापातात् नापि सदसद्वैलक्षण्यम् । सदसतो प्रत्येकमनिर्वचनीयत्वात् । न च सद्विलक्षणत्वे सति असद्विलक्षणत्वम् । तथाभूतस्य काप्यदर्शनात् प्रमाणाभावाच्चेति चेत् । न ख्यातिविशे- पविषयत्वे बाध्यत्वानुपपत्तिस्तथात्वसाधिका । तथाहि खपुष्पसमत्वेऽपरोक्षत्वानुपपत्ति- रात्मसमत्वे बाधाऽनुपपत्तिर्न चान्यत्र दृष्टमेवान्यत्राश्रयणीयं दर्शनाऽनवस्थापातात् । उक्तं च-- सत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ स्तां नासत्त्वे ख्यातिबाधको सदसद्भ्यामनिर्वाच्याविद्या वेद्यैः सह भ्रमाः ॥ तथाऽनिर्वाच्यः प्रपञ्चः । अपरोक्षप्रतिभासबाधाऽन्यथाऽनुपपत्ते । इति प्रप- ञ्चस्यानिर्वाच्यत्वसाधकमनुमानम् ॥ ॥ इति परब्रह्मसाधकान्यनुमानानि ॥ प्रपञ्चो मिथ्या न भवति । असद्विलक्षणत्वात् । आत्मवत् ॥१॥ प्रतिभासो ग्रामारामादिषु प्रविष्टस्तान् विना तस्य कुत्राप्यदृश्यमानत्वात् । यद् यद्विना कुत्रापि न दृश्यते तत् तत्रैवास्ति । यथा परब्रह्मस्वरूपं परब्रह्मणि घटादिस्वरूपं घटादिषु । न दृश्यते च तान् विना कुत्रापि प्रतिभासः । तस्मात् तेष्वेव विद्यते । ततश्च प्रपश्चः सत्य एव ॥२॥ प्रपञ्चस्तत्त्वाऽऽवेदकप्रमाणविषयो धर्मित्वादात्मवत् ॥३॥ विवादाधिरूढः प्रपञ्च सत्य प्रमाणसिद्धत्वादात्मवत् ॥४॥ अयं घट एतद्घटनिष्ठबाध्यमेदाति- रिक्तद्रव्याश्रयः । द्रव्यत्वात् पटवत् ।।५।। प्रपञ्चः सत्यः प्रतिभास्यत्वे सति प्रतीति- जनकत्वात् । यथा परब्रह्म ॥६॥ - कारण जलचन्द्र-स्वप्नज्ञानादि भावरूप नैमित्तिकत्वाद् घटवत् ॥१॥ जलबिम्ब भाव सम्यग्गमकत्वादग्निगमकधूमवत् ॥२॥ प्रतिबिम्बं विम्बाद्वि(दन्यद्वि)लक्षण- प्रतीतिग्राह्यत्वात् । यथा मुद्रातः प्रतिमुद्रा। तथा चेदम् । तस्मात् तथा ॥३॥ इदं प्रतिबिम्बस्यार्थान्तरत्वसाधकम् । प्रतिबिम्बस्योत्पादकं जलमेवो- पादानकारणं, चन्द्रादिकं तु निमित्तकारणम् । गगनतलावलम्बिनं चन्द्र निमि- त्तीकृत्य जलादेस्तथापरिणमनात् । स्वप्नज्ञान भाव. । ज्ञानत्वात् । घटज्ञानवत् ॥४॥ इति प्रपञ्चसाधकान्यनुमानानि । जलचन्द्र-स्वप्नज्ञानादीना भावरूपत्वसाधकानि च । ८ शुक्तिरजतादिससर्गिधर्मिणि व्यभिचारवारणाय नाऽसौ धर्मी मिथ्यात्वादिति योज्यम् । ९ वाध्यमेदातिरिक्त° = सत्यमेद ·२४ अज्ञातकर्तृका । ॐा प्रपञ्चो मिथ्या न भवति । असद्विलक्षणत्वात् । परब्रह्मवत् । नन्वत्र असहिलक्षणत्वहेतौ नञ् प्रसज्य. पर्युदासो वा । प्रसज्यपक्षे सत पदार्थान्न विलि]- क्षणः सदविलक्षण इत्यर्थः । सत्सदृश एवेत्यर्थः । तथा च प्रतिवाद्यसिद्धो हेतुः । वेदान्तिना प्रतिवादिना सता परब्रह्मणा सह प्रपञ्चस्य साम्यानङ्गीकारात् । यद्दा अन्योन्याश्रय । तथाहि सत्सदृक्त्वसिद्धौ मिथ्यात्वाभावसिद्धिः । मिथ्यात्वा- भावसिद्धौ च सत्सदृक्त्वसिद्धि । अथ चेत् सच्छब्देनार्थक्रियाकारित्वमेव विवक्षित तदाऽसद्विलक्षणत्वादिति पदानर्थक्यम् । सत्त्वादित्येव सिद्धेः । तथा च साध्यस- मोऽप्ययं हेतुः । उभयो सत्सदृक्त्वज्ञापनात् । अथ चेत् • पर्युदासः तदानीमसत पदार्थाद्विलक्षणत्वादिति हेत्वर्थः सङ्गच्छते । सोऽपि न युक्तः । असच्छब्देन किला- ऽभाव उच्यते । स च प्रागभावादिभेदाच्चतुर्धा । तत्राद्याभावत्रयाद्विलक्षणत्वं यदि हेतु- स्तदाऽसिद्ध एव । मृत्पिण्ड-कपाल-स्तम्भादिभ्य. क्रमेण प्रागभावप्रध्वंसाभावान्योन्या- भावसज्ञेभ्य प्रपञ्चस्य लक्षण्यानङ्गीकारात् । प्रपञ्चस्य तदाद्यात्मकत्वादेव । अथ चेत् खरविपाणादेरत्यन्ताभावाद्वैलक्षण्यमिष्टं तदा व्यभिचारी हेतु. । शुक्तिरजतादौ मिथ्यारूपे हेतोर्वर्तनात् । अपि च केन गुणेन प्रपञ्चस्याऽसतो वैलक्षण्यमाकाह्नितम् । किं ज्ञानमात्रगोचरत्वेन उत प्रपञ्चग्राहकज्ञानस्य सत्यत्वादेव । तत्कालमर्थक्रियाकरणेन कालान्तरेऽप्यर्थक्रियाकरणेन वा । इति विकल्पचतुष्कम् । आयें शुक्तिरूप्यमृगतृष्णि- कादिना व्यभिचारी हेतुः । द्वितीये चक्रकम् । तथाहि-ज्ञानस्य सत्यत्वं तावत् सम्य- गर्थग्राहकतया । सा चार्थस्य सम्यक्त्वसिद्धे । तच तद्ग्राहकज्ञानसत्यत्वरूपेण सद्विलक्ष- त्वहेतुना सिसा(पा)वयिषितमिति स्पष्टमेव चक्रकं साध्यहेतो । तृतीये तु शुक्तिरूप्यर- जुभुजगादिभिर्व्यभिचारी हेतु । तत्कालं ज्ञानक्षणेतरैपि द्रष्टुरुपादित्साजिहासोद्भू- तप्रवृत्तिनिवृत्तिहर्षभयाद्यर्थक्रियाणां यथाक्रम विधापनदर्शनात् । तुर्यस्तु क्षोदीयानेव । निरीक्षणक्षणान्तरमेव क्षयमुपगच्छत स्वच्छपयोवुवुदस्य कालान्तरेऽर्थक्रियाकरणाभा- वेऽपि मिथ्यात्वानङ्गीकारात् । तथा च हेतो गासिद्धतापत्तिः । घटादौ वर्तनाद वुवुदावर्तनाच्च । एव च न किञ्चन प्रपञ्चस्य सद्वैलक्षण्यं लक्ष्यते । पर्यन्ते स्वरूपा- सिद्ध एवायम् ॥६॥ *- ४. विज्ञानवादः नीलाढय पदार्था सवेदनरूपा एव । अवभासमानत्वात् । सुखादिवत् ॥१॥ अर्थ. सवेदनान्न भिद्यते । नियमेन सहोपलभ्यमानत्वात् । तैमिरिकोपलभ्यमानादे- कस्माच्चन्द्राद् द्वितीयचन्द्रवत् ।।२।। ज्ञानमया भावा स्वयप्रकाशमानत्वात् सुखादि- ·२५ विविधमतस्थापकोत्थापकानुमानसग्रहः वत् ॥३॥ नीलादयो ज्ञानादभिन्ना एव वेद्यमानत्वात् ज्ञानस्वरूपवत् ॥४॥ चित्रज्ञानं नीलसुखाद्यनेकाकारखचितमाभासते न पुनर्बाह्यार्थस्तत्सद्भावे प्रमाणाभावात् । यस्य सद्भावे प्रमाणं नास्ति तन्नास्ति । यथा खपुष्पम् । नास्ति च बाह्यार्थसद्भावे किमपि प्रमाणम् । तस्मान्नास्त्येव बाह्योऽर्थः । न चेदमसिद्धम् । यतस्तद्ग्राहक ज्ञानं साकारं निराकारं वा स्यात् । द्वितीये तत्त्वाविशेषात् प्रतिकर्मव्यवस्थाविलोपः । प्राच्ये तु सिद्धमेव ज्ञानं नीलाद्यनेकाकाराक्रान्तम् । न तु तद्व्यतिरिक्तो जडोऽर्थः । तद्वयवस्थाहेतो. कस्यचिदप्यभावात् । न चाऽऽकारविशिष्टचिदेव तद्व्यवस्थाहेतुः । तस्य स्वाकारानुभवमात्रेणैव चरितार्थत्वात् । तदुक्तम्- धियोऽनीलादिरूपत्वे बाह्योऽर्थः किं निबन्धनः । धियो नीलादिरूपत्वे" बाह्योऽर्थः किं निबन्धनः ॥ ॥ इति योगाचारसमतज्ञानाद्वैतसिद्धिः ।। नोलादयः पदार्था अनेके न भवन्ति । एकज्ञानाव्यतिरिक्तत्वात् । यदेक- स्माद्वयतिरिक्त [तदनेकम् । नीलादय. पदार्थाः नैकज्ञानाद् व्यतिरिक्ताः ।] यथा ज्ञानस्वरूपमिति ॥१॥ चित्रता ज्ञानधर्मो न भवति । बाह्यार्थधर्मतया प्रत्यक्षे प्रतिभा- समानत्वात् । यो यद्धर्मतया प्रतीयते स ततोऽन्यधर्मो (तस्यैव धर्मो नाऽन्यस्य)। यथाऽग्निधर्मतया प्रतीयमाना भासुरोष्णता न जलधर्मः । बाह्यार्थधर्मतया प्रती- यते च चित्रता । तस्मात्तद्धर्मः ॥२॥ ॥ इति चित्रज्ञानोत्थापकानुमानद्वयम् ॥ * * ५. शब्दब्रह्मवादः ॥ॐ॥ सर्वे भावा' शब्दमयाः । तदाकारानुस्यूतत्वात् । ये यदाकारानुस्यू- तास्ते तन्मयाः । यथा घट-घटी-गरावोदञ्चनादयो मृदाकारानुस्यूता मृण्मया एव ॥१॥ शब्दान्न व्यतिरिच्यतेऽर्थः । तत्प्रतीतावेव प्रतीयमानत्वात् । यत् प्रतीतावेव यत् प्रतीयते न तत् ततो व्यतिरिच्यते । यथा शब्दस्य स्वरूपम् । शब्दप्रतीता- वेव प्रतीयते चार्थ । तस्मात्तथा ॥२॥ इति शब्दब्रह्मसाधकानुमानद्वयम् ॥ १० वाह्यार्थस्य ह्येतदेव फल यत्तेन बुद्धौ स्वाकारोऽर्पणीय । तस्याश्चात द्रूपत्वात् किं तेन । ११ धिय एव वाह्यार्थरूपतया तदर्थक्रियाकरणात् । तुलना धियो नीलादिरूपत्वे वाह्योऽर्थ किंप्रमाणक । धियोऽनीलादिरूपत्वे स तस्यानुभव कथम् ॥ प्र०वा०२.४३३ ४ ·२६ अज्ञातकतक: न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिवाऽऽभाति सर्व शब्दे प्रतिष्ठितम् ॥११॥ वाग्रूपता चेदुत्क्रामेद् अवबोधस्य शाश्वती । न प्रकाश प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥२॥ वाक्यप० १.१२३-२४] यथा विशुद्धमाकाश तिमिरोपप्लुतो जनः । सङ्कीर्णमिव मात्राभिश्चित्राभिरिव मन्यते ॥३॥ तथेदममलं ब्रह्म निर्विकारमविद्यया । कलुषत्वमिवापन्नं भेदरूपं प्रपश्यति ॥४॥ [बृहदा० भा० वा० ३.५.४३-४४] निबढेकरूपत्वाद्वीचीवुदबुदफेनवत् । वाचः सारमपेक्षन्ते शब्दब्रह्मोदकाद्वयम् ॥५॥ ॥ इति शब्दब्रह्मवादिमतसिद्धिः ॥ शब्दार्थयोस्तादात्म्यं न भवति । विभिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वात् । यथा रूप रसयोः ॥१॥ न चेदमसिद्धम् । शव्दाकाररहितस्य घटादेर्लोचनविज्ञाने प्रतिभासनात् , तद्रहितस्य तु शब्दस्य श्रोत्रज्ञाने । तथाभूतयोरप्यनयोस्तादात्म्याभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गः । तथा नास्ति शब्दार्थयोस्तादात्म्यम् । विभिन्नदेश-कालाकारत्वात् । यथा घट- पटयोः । न च विभिन्नदेशत्वमत्रासिद्धम् । प्राक् प्रसाधितत्वात् । नापि विभिन्न- कालत्वम् । घटादीनां तच्छब्देभ्यः प्रागपि सत्त्वप्रतीतेः । नापि विभिन्नाकारव- त्वम् । तत्र तस्य सकलजनप्रसिद्धत्वात् । ननु तत्तादात्म्याभावे कथमतोऽर्थप्रती- तिरित्ययुक्तम् । तदभावेऽप्यस्याः सङ्केतसामर्थ्यादुपजायमानत्वात् । शब्दपरम्परातो हि शब्दानां सहजयोग्यतायुक्तानामर्थप्रतीतिप्रसाधकतमत्वम् । काष्ठादीना पाकप्र- साधकत्ववत् । तन्न तत्र तादात्म्य घटते ॥२॥ ॥ इति शब्दार्थयोस्तादात्म्यनिषेधः ॥ * * ६. शब्दपौद्गलिकत्ववादः शब्दोऽपौगलिक स्पर्शशून्याश्रयत्वात् । तथात्रैव पक्षे अतिनिबिडप्रदेशे प्रवेश- निर्गमयोरप्रतिघातात् , पूर्व पञ्चाच्चावयवानुपलधे, सूक्ष्ममूर्तद्रव्यान्तराप्रेरकत्वाद् , गगनगुणत्वाच्च ॥५॥ न चास्य गगनगुणत्वमसिद्धम् । तथाहि-शब्दः क्वचिदाश्रितो गुणत्वाद् रूपादिवत् ॥१॥ न चास्य गुणत्वमसिद्धम् । गब्दी गुणः । द्रव्यकर्मा- ·विविधमतस्थापकोत्थापकानुमानसङ्ग्रहः २७ । न्यत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात् । यथा रूपादि ॥२॥ न च द्रव्यकर्मान्यत्वमसिद्धम् । शब्दो न द्रव्यमेकद्रव्यत्वात् । रूपादिवत् ॥३॥ न चैकद्रव्यत्वमसिद्धम् । एकद्रव्यं शब्दः । सामान्यविशेषवत्त्वे सति बोकेन्द्रि(वैकेन्द्रि)यप्रत्यक्षत्वात् । रूपादिवत् ॥४॥ तथा कर्मापि न स्यादसौ । सयोगविभागाकारणत्वाद् रूपादिवत् ॥५॥ इतश्च न द्रव्यं न कर्म शब्दोऽनित्यत्वे सति नियमेनाचाक्षुषप्रत्यक्षत्वात् । रसादिवत् । आत्मना व्यभिचारनिवृत्त्यर्थमनित्यत्वे सतीति विशेषणम् । तथाप्यचाक्षुषप्रत्यक्षप्रती- यमानद्रव्य-कर्मभ्यां व्यभिचारस्तन्निवृत्त्यर्थं नियमेनेति । तयोः शब्दादिवदचाक्षुषप्र- त्यक्षत्वनियमासभवात् ॥६॥ तथा शब्दो द्रव्य कर्म च न स्यादसौ व्यापकद्रव्य- समवेतत्वात् सुखादिवत् ॥७॥ अतः सिद्ध द्रव्यकर्मान्यत्वे सति विशेषणम् । द्रव्य- कर्मान्यत्वादित्युक्ते सामान्यादिना व्यभिचारस्तन्निवृत्त्यर्यं सत्तासम्बन्धित्वादित्युक्तम् । अतः सिद्ध गुणत्वेन शब्दस्य क्वचिदाश्रितत्वम् । यश्चास्याश्रयस्तत् पारिशेष्यादा- काशम् । तथाहि-न तावत् स्पर्शवतां परमाणूनां विशेषगुणोऽसावस्मदादिप्रत्यक्ष- त्वात् । कार्यद्रव्यरूपादिवत् ॥८॥ नापि कार्यद्रव्याणा पृथिव्यादीनां विशेषगुणोऽसौ कार्यद्रव्यान्तराप्रादुर्भावेऽप्युपजायमानत्वात् । सुखादिवत् ॥९॥ अकारणगुणपूर्वक- त्वात् । इच्छादिवत् ॥१०॥ अयावद्रव्यभावित्वात् ।।११।। अस्मदादिपुरुषान्तरप्रत्य- क्षत्वे सति पुरुषान्तराप्रत्यक्षत्वात् । तद्वत् ॥१२॥ स्पर्शवता हि पृथिव्यादीनां यथो- क्तविपरीतगुणाः प्रतीयन्त इति । नाप्यात्मविशेषगुणोऽहकारेण विभक्तग्रहणात् । आत्मान्तरग्राह्यत्वाच्च बुद्धयादीनां चात्मगुणानां तद्वैपरीत्येनोपलब्धे । नापि मनो- गुणोऽस्मदादिप्रत्यक्षत्वाद् रूपादिवत् ॥ नापि दिक्कालयोर्विशेषगुणः । [तयो] पूर्वापरादिप्रत्ययहेतुत्वात् । इति पारिशेष्यात् सिद्धं गगनगुणत्व शब्दस्य । ॥ इति शब्दस्यापौगलिकत्वसाधकानि ।। पौद्गलिकः शब्द इन्द्रियार्थत्वाद् रूपादिवत् ॥१॥ शब्दो द्रव्य गुण-क्रियाव- त्वाद् बाणादिवत् ॥२॥ न चास्य गुण-क्रियावत्त्वमसिद्धं शब्दस्य गुणक्रियावत्त्वसाधक- प्रमाणसद्भावात् । तथाहि-गुणवान् शब्द. स्पर्शाल्पत्वमहत्त्व-परिमाण-सख्या- सयोगाश्रयत्वाद् बदरामलकादिवत् ॥३॥ न तावत् स्पर्शाश्रयत्वमसिद्धम् । तथाहि- स्पर्शवान् शब्दः स्वसम्बद्धार्थान्तराभिघातहेतुत्वात् । मुद्गरादिवत् ॥४॥ न चेदम- सिद्धं कंसपात्र्यादिवानाभिसम्बन्धे श्रोत्राभिघातप्रतीतेः । तथा स्पर्शवान् शब्द स्पर्शवताऽर्थेनाभिहन्यमानत्वात् तृणादिवत् ।।५॥ न चेदमप्यसिद्धम् । प्रतिवातभित्त्या- दिभिः स्पर्शवद्धिस्तदभिघातप्रतीते. । नाप्यल्पत्वमहत्त्वपरिमाणाश्यत्वमसिद्धम् । अल्प- ·२८ अज्ञातकर्तृका महत्त्वपरिमाणप्रतीतिविषयत्वात् । यथा वदरामलकादि । न चायमसिद्धो हेतुः । अल्पः शब्दो महान् शब्द इति प्रतीतेर्विद्यमानत्वात् । इति सिद्धं शब्दस्य गुणक्रियावत्त्वम् । तथा पौद्गलिकः शब्दो गुणक्रियावत्त्वे सत्यस्मदादिकस्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् । घटादि- वत् ॥७॥ न गगनगुणः शब्दोऽस्मदादिप्रत्यभत्वाद् रूपादिवत् ॥८॥ ॥ इति पौद्गलिकत्वसाधकानि शब्दस्य ॥ ७. प्रमाणवादः प्रमाणं द्विधा । प्रत्यक्षपरोक्षभेदात् । अत्र केचित् प्राहुः प्रत्यक्ष ज्येष्ठं प्रमाणं स्वार्थनिर्णीतावन्यानपेक्षत्वात् । एव तर्हि अनुमानमपि ज्येष्ठमस्तु । तत एव । न हि तदपि तस्यामन्यापेक्षम् । स्वोत्पत्तौ तदन्यापेक्षमिति चेन्न प्रत्यक्षमपि स्वोत्पत्ता- वन्यापेक्षमेव । तत् स्वनिमित्तमक्षादिकं तत्रापेक्षते न पुनः प्रमाणमन्यदिति चेत्ती- नुमानमपि तथैवास्तु । न हि तदपि लिङ्गहेतुमपेक्ष्य जायमानमन्यत्प्रमाणमपेक्षते । यत्त लिङ्गस्वरूपग्राहि प्रमाणम् तदनुमानोत्पत्तिनिमित्तमेव न स्यात् । लिङ्गपरिच्छित्ता- वेव चरितार्थत्वात् । अथ प्रत्यक्षं ज्येष्ठं विशदावभासित्वात् । एवं चेत् तर्हि द्विचन्द्राद्यवभासिसवेदनस्यापि ज्येष्ठत्वापत्तिः ॥ अथ चार्वाकः प्राहनानुमानं प्रमाण गौणत्वात् । पक्षधर्मत्वं हि तज्ज- नकस्य हेतोः स्वरूपम् । पक्षश्च धर्मधर्मिसमुदायात्मा । तदनिश्चये कथं तद्धर्मतया हेतोनिश्चयस्तन्निश्चये वाऽनुमानवैफल्यम् । ततोऽवश्य पक्षधर्मव्यवहारसिद्धये धर्मधर्मि- समुदायरूढोऽपि पक्षशब्दस्तदेकदेशे धर्मिण्युपचरणीय. । तस्मादित्थं पक्षस्य गौणत्वम् । तद्वौणत्वे च हेतोरपि गौणता । तद्धर्मत्वलक्षणत्वात्तस्य । तस्माद् गौणकारणजन्यत्वेन गौणमनुमानम् । गौणत्वाच्च न प्रमाणम् । अपि चानुमानस्य धर्मी धर्मस्तत्समुदायो वा साध्यः स्यात् । तत्र यद्याद्यः सोऽयुक्तः । धर्मिण प्रसिद्धत्वेन साधनवैफल्यप्रसक्ते. हेतोरनन्वयानुषणाच्च । न खलु यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र पर्वतनितम्ब इत्यन्वयः सम्भवति । द्वितीयपक्षेऽपि धर्म सामान्यरूपो विशेषरूपो वा साध्य' स्यात् । तत्राये सिद्धसाधनम् । न च तन्मात्रप्रतीतो किञ्चित् फलमुपलभामहे । न हि वह्नित्वं दाहपाकादावुपयुज्यमानं प्रतीतम् । विशेषरूपस्य च धर्मस्य साध्यत्वेऽनन्वयहेतुर्भवेत् । न ह्यत्रत्येदानीतनेन खदिरादिस्वभावेन वह्निना वह्निमान् पर्वतनितम्ब इत्यत्र विशेषे- णान्वय सङ्गच्छते । महानसादौ दृष्टान्ते तथाविधसाध्येन सम धूमस्य व्याप्त्य- प्रतीते. । तन्न धर्मोऽपि साध्यः, नापि तत्समुदायस्तस्याप्यन्यत्राऽनन्वयात् । न हि यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र [अग्निमत्] पर्वतनितम्ब इत्यन्वय प्रतीतिधुरामधिरोहति । मूला- ऽनुमानविषयापहारिणोऽनुमानविरोधस्य विशेषविरुद्धापराभिधानस्येष्टविधात कृतः सन्दे- ·। , विविधमतस्थापकोत्थापकानुमानसन्ग्रहः २९ होतोर्विरुद्धाव्यभिचारिणो वा सर्वत्रानुमाने सम्भाव्यमानत्वाच्च दुष्प्राप प्रामाण्यम् । तदुक्तम् विशेषेऽनुगमाभावात् सामान्ये सिद्धसाधनात् । तद्वतोऽनुपपन्नत्वादनुमानकथा कुत. ॥ अनुमानविरोघो वा यदि वेष्टविघातकृत् । विरुद्धाव्यभिचारात्त सर्वत्र सुलभोदयः ॥२॥ अथ जैनः प्रत्युवाच । यत्तावदूचे प्रत्यक्षमेक घटते प्रमाणमिति तदसम्यक् । स्वपरव्यवसायि ज्ञानं हि प्रमाणस्वरूपम् । तस्य च परोक्षेऽपि विद्यमानत्वात् । तथाहि--अनुमानादिकं प्रमाण स्वपरव्यवसायित्वात् प्रत्यक्षवदिति । यच्चाजल्पि नानुमानादिकं प्रमाणं गौणत्वादित्यादि तत्र यदि सक्षिप्तासंक्षिप्तचेतोभिः शास्त्रकारै- धर्मधर्मिसमुदाये सङ्केतितोऽपि पक्षशब्दस्तदेकदेशे धर्मिण्युपचारेण प्रयुक्तः स्यान्नैतावता शास्त्रे पक्षशब्दात् प्रतिपत्तौ धर्मिणो गौणता । अनुमानसमये पुनः प्राकृतैरिव तार्किकै- रप्यप्रयुक्तपक्षशब्दैरेव धर्मिणः प्रत्यक्षतः प्रतीयमानत्वे कथं गौणता । तदगौणताया च तदधिकरणस्य हेतोरप्यगौणत्वात् कथं तज्जन्यस्यानुमानस्य गौणत्वं गदितुमनु- गुणम् । यच्चापरं न्यगादि-अनुमानादर्थनिश्चयो दुर्लभ इति तदेतत्तद्वचनं दर्शनादर्श- नमात्रेण हेतुव्याप्तिग्रहणवादिनो जैमिनीयान् दुनोति न पुनस्ताख्यप्रमाणेन सर्वत्र साध्यसाधनसम्बन्धबोधामिधायिनो जैनान् । यथैव हि तर्कप्रमाणेन लौकिक- हेतूनामव्यभिचारनिश्चयः कर्तुं शक्यस्तथा तन्त्रप्रसिद्हेतूनामपीति कथं न तेभ्योऽपि सा प्रतिपत्तिः । तन्न गौणत्वादनुमानस्याप्रामाण्यं वक्तुं युक्तमिति । अथास्पष्टस्वरू- पत्वात् १ स्वनिश्चये परापेक्षत्वात् २ प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् ३ अर्थादनुपजायमानत्वात् अवस्तुविषयत्वात् ५ बाध्यमानत्वात् ६ साध्यसाधनयो प्रतिबन्धप्रमाणाभावाद्वा ७ तस्याप्रमाण्यमुच्यते तदप्यल्पम् । तावत् प्रथम । यदि हि स्पष्टत्व प्रमाणलक्षणं स्यात्तदाऽनुमानान्निवर्तमान प्रामाण्यमादाय निवर्तत इत्यप्रमाण्य- मस्य युक्तं स्यात् । न चैतत् प्रमाणलक्षणं द्विचन्द्रादिज्ञाने स्पष्टत्वसद्भा- वेऽपि प्रामाण्याभावात् ॥१॥ न द्वितीयः । प्रत्यक्षवदनुमायाः स्वार्थनिश्चयेऽभ्या- सावस्थाया परानपेक्षत्वादनभ्यासावस्थाया त्वत्र परापेक्षत्वं प्रत्यक्षस्याप्यस्ति ॥२॥ तृतीय- स्त्वसिद्धः । ताख्यप्रमाणपूर्वकत्वेनानुमानस्याभिधीयमानत्वात् । अस्तु वा प्रत्यक्षादेवा- नुमितेर्जन्म तथापि नाऽप्रामाण्यम् । प्रत्यक्ष ह्यनुमानस्य जन्मनि [निमित्तमेव] स्वसामग्रीत- श्योपजायमानस्य तस्याऽप्रधान्ये(ऽप्रामाण्ये) प्रत्यक्षस्यापि तत एवाऽप्रामाण्यमस्तु । किञ्च, प्रत्यक्षपूर्वकत्वेनाऽनुमानस्याप्रामाण्ये प्रत्यक्षस्यापि कस्यचिदनुमानपूर्वकत्वे- - न ·३० अबातकर्तृका नाऽप्रामाण्यानुपड्नः । दृश्यते ह्यनुमानान्निश्चित्य प्रवर्तमानस्य प्रमातुरनुमानपूर्विका प्रवृत्ति ॥३॥ नापि तुर्यः । प्रत्यक्षवदनुमानस्यार्थादुत्पत्तेरनुभूयमानत्वात् ।।४॥ नापि पञ्चम । तद्वत् सामान्यविशेषात्मकार्थगोचरत्वात् तस्य । न हि अवस्तुभूताऽपोहगो- चरमनुमानं सौगतवज्जनैरिष्टम् । तत्र तद्गोचरत्वस्यानङ्गीकाराद् ॥५॥ नापि षष्ठः । यतो वाव्यमानत्व कि सत्यानुमानस्य तदाभासस्य वा । नाद्य. सत्यधूमादिसाधना- दग्न्याद्यनुमाने वाध्यमानत्वस्यासम्भवात् । तदाभासस्य तु तत्सम्भवे तस्यैवाप्रामाण्यं युक्तम् । न सत्यानुमानस्य । अन्यथा प्रत्यक्षाभासस्य वाध्यमानत्वेनाऽप्रामाण्योप- लम्भात् सत्यप्रत्यक्षस्याप्यप्रामाण्यापत्ति. ॥६॥ सप्तमोऽप्यसिद्धः । तख्यिप्रमाणस्य तद्ग्राहकस्य सद्भावात् । तर्कप्रमाणस्य हि सार्वत्रिकसम्बन्धप्रतिपत्तावपि सामार्थ्यवी- कारात् ।।७॥ किञ्च, अनुमानस्योपद्रवस्तत्स्वरूपाभावान्निरवद्यतल्लक्षणाभावाद्वा नाद्य । तत्स्वरूपस्य सकलजनप्रतीतत्वाद् यतः- गोपालोऽपि प्रवलविगलवाष्पविन्दुप्रबन्धे नेत्रे कर्तुमधुरमधुयुग्मजरीम्लानिहेतो. । धूमात् पीडां कचिदपि समालोक्य मानात् प्रदेशे जानात्येव ज्वलनमखिल भितशङ्काविलास ॥ कथ चानुमानस्वरूपाभावे 'प्रत्यक्षमेव प्रमाणमगौणत्वात्' इत्यनुमानं वदतस्तव वचनविरोधो न स्याद् ? तथा च- सद्भावमस्यति सदाऽनुमितेर्मतस्य स्वीयस्य सिद्धिरनयैव च सतनोति । आमात्यल्टी क्रिकममुष्य मनीपिलोके लोकायतन्य सफल चरित तदेतत् ।। प्रामाण्यमितरच्चेह त्वत एवेति कापिला । प्रामाण्य च स्वतोऽन्यच्च परतो जैमिनीयका ॥ अप्रामाण्यं प्रामाण्य च बौद्धा स्वपरतो विदुः । उभय परतो योगा जैनानां [तु ] यथायथम् ।। १. नानि निरयोनि द्वितीय । हेनुग्रहणमन्यधस्मरणकारणक माध्यविनानमिन्यादेनिरवातल्लक्षणस्य गया । यावानि अनुमानन्य धर्मी धर्मस्तासमुदायो वेन्यपि न प्रयोगकालापेक्षया माध्यस्य मैदान । व्याप्ती हि माय मेगमान्यम् , प्रयोगशाले तु तद्विशिष्ट प्रसिद्धो धर्मीत्यभिधानात् । TER माने तोरन्ययो वा स्यात् । यदपि मूलानुमानविण्यापहारिण इत्यादिप्रन्य- विमान्य र सम्बरमाने प्रयुकेऽनुमानदिरी याद्यसम्भवात् । इति नास्तिकतिरस्कार ।

·अशातकर्तृका ॥वादचतुष्कः॥ १. अग्निशीतत्वस्थापनावादः ॐ नमः । शीतो वह्निर्दाहकत्वात् । यद् यद् दाहकं तत्तच्छीतम् [ हिमवत् ] । दाहकश्च वह्निस्तस्मात् गीत एव । अथ सकलप्रज्ञालप्रवालचक्रवालावचूलैवविद्यते वादि शार्दूलैर्यथा—प्रत्यक्षविरुद्धाऽसौ प्रतिज्ञा । यतः समस्तैरपि जनैर्वह्रावुष्णत्वमेवोप- लभ्यते । न शीतत्वलेगोऽपि । तन्न वाच्यम् यतः हेमन्तसमयवासरमुखव्यज्यमानाी- कृततालवृन्तप्रान्तप्रोच्छलत्शीतशीकरासारशिशिरे वैश्वानरे उष्णत्वोपलब्धिर्धान्तैव यथा विरहिणां सकलजननेत्रपात्रकलेह्यमानमहसि चन्द्रमसि उष्णत्वप्रतीतिः । अथैवमुद्दण्डपुण्डरीकपाण्डुरनिजयश प्रसरदुग्धमकराकरान्तःपरिस्फुरत्पाण्डित्यादि- गुणडिण्डीर पिण्डीकृतब्रह्माण्डमाण्डैर्बम्भण्यते विद्वत्प्रकाण्डै यथा शीतद्युतावुष्णत्वप्रती- तेन्तित्वं भवतु बहुभिस्तच्छीतत्वोपलम्भात् । वस्तूष्णत्वं सर्वैरपि प्रतीयते न केनापि गीतत्वम् । तस्मात् प्रत्यक्षविरुद्धः । इदमपि विचार्यमाणं न स्थेमानमाप्नोति । यतः निर्दोषाणां कुशीचाटनफालग्रहणादिदिव्य कुर्वतामनुस्मृतमन्त्राणां च हुताशने शीतत्व- प्रतीति समस्त्येव । अथैवं निबिडजडिमवननिकुञ्जोज्जा(०ञ्जोद्भा) सनकुञ्जरै. प्रजल्प्यते यथा - कुशी- चाटनफालग्रहणादिदिव्यं कुर्वतां देवतानुभावात् कृशानोः गीतत्वोपलम्भः संभवति न पुनः स्वयं शीत । यदि पुनः स्वयं गीत' स्यात् तत्कथं दोषवतां जिह्वास्फोटक- दष्ट्रिकादाहादीन्युपलभ्येरन् । तस्मादुष्ण एव [।] तदप्याशामात्रमेव । यतः यद्दोषवतां स्फोटकादिकमुपलभ्यते तदपुण्यानुभावेन तदीयदोषाविष्करणाय देवतादिवशात् सजायते न पुनर्वहेरौष्ण्यात् । अथानबद्यविद्याविबुधनतश्रेणिसंप्रीणन्प्रफुल्लन्मल्लिकाभिः समुल्लप्यते विद्वन्मत- ल्लिकाभिः यथा नाम दोषवतां स्फोटादिकं देवतादिभिस्तदीयदोषाविष्करणाय । परं यदि स्वाभाविकं वड्रुष्णत्वं नास्ति तत्कथं सर्वेषामपि जनानां वह्निससर्गे स्फोट- कादिकमुत्पद्यमानं दरीदृश्यत इति । तस्मात् स्वभावेनाप्युष्ण एव अयितव्यः । तदेतदपि वावद्यमानं न विदुषामानन्दसम्पदं सम्पादयति । यत नोष्णत्वं स्फोटकोत्पत्तिकारणम्, भिल्लातकराजिकादिसम्पर्केऽपि स्फोटकोत्पत्युपलम्भात् । न च तेषामुण्णत्वमस्ति । तन्न स्फोटकोत्पादकत्वेन वढेरुष्णत्व कल्पनीयमिति । अथैवं सार्वभौमयगसः प्रजल्पन्ति सुमनस. यथा बहुभिर्वतॆरुष्णत्वोपलभ्यमानत्वा दुष्णत्वमेव तात्त्विकम्, शीतत्वोपलम्भो भ्रान्त एवेति । तदेतदपि न सुधीमतो घिनोति । 1 ·३२ अज्ञातकर्तृकः न च न हि धत्तूरकभावितानां बहूनामपि लोष्टादिपु सुवर्णज्ञानं भ्रान्तं न भवति । श्रूयते च शास्त्रेषु लोकेषु च शतम् अप्यन्धानां न पश्यति । किञ्च, यदि बहूनामुपलम्भः प्रमाण तर्हि ज्ञानमयामूर्तत्वादिलक्षणयथावस्थितात्मनः स्वरूपे योगिपरिज्ञानमप्रमाणं स्यात् । योगिव्यतिरिक्तैः समस्तैरपि जनैस्तथाविधस्यात्मस्वरूपस्यापरिज्ञानात् । स्तोकानामपि योगिनां ज्ञानम् अप्रमाणं भवति । तस्मात् स्वल्पानामपि यज्ज्ञानं सम्यग भवति तदेव प्रमाणम् । ततश्च भवदादीनां शीतेऽपि वह्नौ उष्णत्वसंवेदनं भ्रान्तमेव । अथैवं प्रकटविकटकोपाटोपप्रकम्पमानतनूकै प्रतिपाद्यते वावदूकै. यथा-अस्मदादीनां वढेरुष्णत्वग्राहक ज्ञान भ्रान्तमिति कथ निश्चियते । न हि सर्वज्ञमन्तरेणान्यस्यैवंजातीया शक्तिरस्ति । तदेतदपि प्रकटान्तर्वा(ा)प्तितां भवतां प्रकटयति । यतो यथा ह्येकत्र- महानसादौ धूमधूमध्वजयोरविनाभावग्रहणे सति सर्वत्रायम् असर्वज्ञस्यापि निश्चयो भवति यथा यत्र धूमस्तत्र वह्निर्भवत्येवेति । तथाऽत्राप्येकज्ञानस्य विपरीतार्थग्रा- हकस्य भ्रान्तत्वं निश्चीयते । एवं तथा विपरीतार्थपरिच्छेदकत्वात् । यद् यद् विप- रीतार्थपरिच्छेदकं तत् तत् भ्रान्तम् । यथा शुक्तिकाशकले रजतज्ञानम् । विपरीता- र्थपरिच्छेदकं चैतत् । तस्माद् भ्रान्तमिति । अथैवं निगद्यते निरवद्यहृयगद्यपद्यप्रवन्धबन्धुराभिर्वाग्भिर्भवद्भिः यथा शुक्ति- कागकले दूरदेशावस्थितत्वसदृशत्वादिकारणवशाद् रजतबुद्धिभवन्ती भ्रान्ता भवति । इह तु गीते वह्नौ उष्णत्वोपलब्धिः कुतः संजायते । इति न हि तावत् किमपि कारणमुपलभामहे येन भ्रान्तत्वं स्यात् । अतस्तस्माद् वहेरुष्णत्वसवेदनमभ्रान्तमेव । तदेतदपि वावद्यमान वसन्तसमयवन्न भवन्मनोरथमल्लिकावल्लिका पल्लवयति । यतोऽना- द्यविद्यावासनावशात् तुषारकणशीतलेऽपि वह्नौ उष्णत्ववुद्धिर्भवतां बोभवीति यथा दुःखरूपेष्वपि विषयेषु सुखबुद्धिः कैश्चित्तु मन्त्रदेवतादिसान्निध्येन सकलपदार्थसा- ईयाथात्म्यम् । तस्मात् प्रत्यक्षेणैवाशुशुक्षणे गीतत्वोपलम्भात् न प्रत्यक्षविरुद्ध पक्षः । नाप्यनुमानविरुद्ध । अथ प्रचण्डपण्डितप्रकाण्डमण्डलीमौलिमण्डनायमानैनि रूप्यतेऽभिरूपप्रधान यथा उष्णो वह्निर्दाहकत्वात् । यद् यद् दाहक तत् तदुष्णम् । यथा मार्तण्डमण्डलम् । दाहकश्चायम् । तस्माद् उष्ण एवेत्यनुमानेनानु- मानविरुद्धोऽयम् । नन्वेतदपि विचारासहमेव । तथाहि प्रत्यक्षविरुद्धाऽसौ प्रतिज्ञा, वह्ने गीतत्वस्य प्रत्यक्षपक्षविनिस्थापितत्वात् । अनुमानविरुद्धा नास्मदीया प्रतिज्ञा] । अनुमाने न (च) हेतुरप्यनैकान्तिक. । हिमे गीते त्वपि (गीतेऽपि) दाहकत्वो- पलम्भात् । दृष्टान्तोऽपि साध्यविकल. तस्यापि शीतत्वात् । 1 ·वादचतुष्कम् ३३ अथानुमानमन्तरेण शीतत्वं नाङ्गीक्रियते तर्हि अनुमानमप्युच्यते । शीतं मार्त- ण्डमण्डलं पार्थिवत्वात् स्फटिकोपलादिवत् । अथैतद्दोषभीतैर्मार्तण्डमण्डलांशुवदिति दृष्टान्तान्तरमाश्रीयते । नन्वेवं सति दृष्टान्तान्तरप्रतिपत्तिलक्षणं दूषणं समापनीपद्येत भवताम् । किञ्च, किरणान्यपि गीतलान्येव । अत्राप्यनुमिमीमहे । शीतलानि मार्तण्डमण्ड- लांशूनि पार्थिवसंभवत्वाद् घटवत् । ततश्च दृष्टान्तान्तराश्रयणेऽपि न काचिदप्यर्थ- सिद्धिरभूत् । एवं च सति सोऽयमाभाणकः सत्यः सम्पन्नः यथा काकोऽपि भक्षि- तोऽजरामरत्वमपि न सजातमिति । हेतुरपि नासिद्ध. । विपर्ययसाधने दृष्टान्ताभावात् । नाप्यनेकानतिकः । विपक्षे वृत्त्यभावात् । 'दृष्टान्तोऽपि न साध्यविकल' साधनविकलो वा, हिमे शीतत्वस्य दाहक[त्व]स्य च सकलजगत्प्रतीतित्वात् । तस्मात् सकलकलक- चक्रवालविकलानुमानेन स्वसाध्यं साध्यत एवेति स्थितम् । ॥ अग्निशीतत्वस्थापनावादः ।। * २. सर्वज्ञव्यवस्थापकस्थलम् इह केचिदज्ञानमहामहीधरभाराक्रान्तचेतस सकलविमलाकरलोकालोकविलो- किताशेषपदार्थसार्थस्य भगवतः सर्वज्ञस्य निराकरणार्थमित्थं प्रमाणपञ्चकाभावमुद्भा- वयन्ति । नास्ति सर्वज्ञस्तद्ग्राहकप्रमाणपञ्चकाभावात् खरविषाणवत् । न तावत् प्रत्यक्ष प्रमाणं सर्वज्ञसाधनायोत्सहते । तस्यातीन्द्रियत्वात् । प्रत्यक्षस्य च सदिन्द्रियविषयत्वात् । "सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणा बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम्" [मी० सू०१.१.४] इति वच- नात् ॥१॥ नाप्यनुमानम् । तद्धि लिङ्गलिगिनोरविनाभावग्रहणे सति प्रवर्तते । यथा महानसादावग्निधूमयोरध्यक्षेणायं धूमोऽग्निं विना न भवतीत्यविनाभावं विनिश्चित्य पश्चात् पर्वतनितम्बादौ गगनतलावलम्बिनी बहुलधूमरेखामवलोक्य तत्कारणभूत- स्याग्नेः प्रतीतिर्भवति । न चैव सर्वज्ञाविनाभूतं किञ्चिल्लिङ्गमुपलभामहे येन तत्क- ल्पना साध्वी स्यात् ॥२॥ नाप्युपमानं तत्साधनाय कक्षां बध्नाति, उपमा- नोपमेयसद्भावे प्रवर्तनात् । यथा नगरायातेन केनचित् कश्चिद् ग्रामवासी प्रपच्छे- कीदृशो गवय इति । स च प्रयुक्ते यथा गौ. खरविषाणकुकुन्द(ककुत्)सास्ना- लागूलाद्यवयवसम्पन्नस्तथा गवयोऽपीति वचनाहितसस्कारस्य पश्चादटव्यां क्वचित् पर्यटतो गवयदर्शनात् तस्य विमर्शः प्रवर्तते यथा गौरक्तलक्षणस्तथा गवयोऽयमिति ५ ·३४. अज्ञातकर्तृकम् स प्रतिपद्यते । न चात्रामुकवत् सर्वज्ञ इति कल्पना युक्ता तथाविधस्य कस्यचिदभा- वात् ॥३॥ नापि शाव्दं प्रमाणं तदस्तित्वं साधयति । ततोऽपि तस्याप्रतिपत्तेः । तथाहि-यथा कश्चिद्दाहपाकाद्यर्थी कश्चिदविप्रतारकमप्राक्षीत्-क्वाग्निरस्ति । स चाभि- धत्ते अस्मात् कूटात् परत्र प्रविभागे वह्निस्तिष्ठतीति वचनानन्तरं प्रवृत्तस्य जाज्वल्य- मानज्वालाकलापाकुले दाहपाकाद्यर्थक्रियाक्षमे हुतभुजि प्रतीतिर्भवति । नैवं सर्वज्ञश- ब्दादाप्तप्रयुक्तादपि सर्वज्ञे प्रतिपत्तिस्तथा तददर्शनात् ॥४॥ नाप्यर्थापत्तिरत्र गमिका । सा हि कार्यनिष्पत्यन्यथानुपपत्ती व्यवस्थाप्यते । यथा 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुक्ते' । पीनत्वस्यान्यथानुपपत्तेर्निशि मुक्त इति गम्यते । न च सर्वज्ञसद्भावमन्त- रेण कश्चिदर्थो नोत्पद्यते (नोपपद्यते) येन तद्भावदर्शनात् [तसिद्धिः भवेत् ] ॥५॥ तस्मात् प्रमाणपञ्चकाभावादभाव एवात्र प्रवर्तत इति । उक्तं च- प्रमाणपञ्चक यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्त्वसत्ताववोधार्थ तत्राभावप्रमाणता ॥ [लो०वा ० अभाव १] तदेतद् पित्तज्वरोपरुद्धस्येव प्रलापमात्रम् । न पुनर्विवक्षितार्थसाधकमित्यपह- स्तयितव्यम् । तथापि विद्वज्जनमनोरञ्जनाय किञ्चिदुच्यते । तत्र यत्तावन्नास्ति सर्वज्ञस्तद्ग्राहकप्रमाणपञ्चकाभावात् खरविपाणवदिति साधनमुपन्यस्तं तत्र प्रतिज्ञा- पदयोर्विरोधं प्रकटमेव लक्षयामः । तथाहि-यदि सर्वज्ञो, नास्ति चेत् , सर्वज्ञः कथमिति । अयेत्थमाचक्षीथा --'परैः सर्वज्ञोऽभ्युपगम्यते-तेषामनिष्ट- सम्पादनार्थं सर्वज्ञ इत्युच्यते' । तहिं भवन्तं पृच्छामः परकीयोऽभ्युपगमो भवता प्रमा- णमप्रमाणं वा स्यादिति । यदि प्रमाणं तर्हि परैः सर्वज्ञस्याभ्युपगमकत्वान्निर्मूलतया तावकीनं प्रमाणं त्वाभिमतं (प्रमाणत्वाभिमत) साधनमप्रमाणताकोटिमारोहतीति । अथाप्रमाणं तर्हि प्रतिज्ञापदयोर्विरोधस्तदवस्थ एवावतिष्ठते । तथा हेतुरप्याश्रया- सिद्ध प्रमेयाभावात् । अथ पर्याकुलितचेतोवृत्तिरेव ब्रूयात् परिकल्पनाकृतप्रमेय इति तर्हि सा विद्यमानस्याविद्यमानस्य वेति. विकल्पौ जन्मान्तरोपात्तधर्माधर्माविवाव्याहतप्रसरौ पुरतोऽवतिष्ठते । यदि विद्यमानस्य तर्हि व्यर्था परिकल्पना । तामन्तरे- णापि तस्य विद्यमानत्वात् । विद्यमानस्यापि यदि परिकल्पना तदाऽतिप्रसङ्गो वेद- स्यापि कल्पनापत्ते । ततश्च प्रमाणोपन्यासेनापि प्रतिक्षेप्तुमशक्यत्वेन विपरीतसाधना- द्विरुदश्च स्यात् । अथाविद्यमानस्य कल्पनाऽभिप्रेयते । एव च सति न कश्चिदपि हेतु- राश्रय(या)सिद्धिमास्कन्देत् । तथासति अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादित्यादेरपि.गमकत्वप्र- सङ्गः । तत्रापि कस्यचिद्धर्मिण' कल्पयितुं शक्यत्वात् । नास्ति कथम् ; क ·"वादचतुष्कम् । . किञ्च, प्रमाणपञ्चकाभावः किं ज्ञात' सर्वज्ञाभावं साधयेदज्ञातो वेति कल- हंसयुगलमिव विमलविकल्पयुगलमवतरति । यदि ज्ञातः कुतो ज्ञप्तिरिति वाच्यम् । अपरप्रमाणपञ्चकाभावात् चेत् सोऽपि कुतो ज्ञात इति निर्लज्जकुट्टिनीवानवस्था पश्चा- द्धावन्ती दुर्निवारा स्यात् । अथ प्रमेयाभावात् प्रमाणाभावस्तर्हि प्रमेयाभावे [प्रमाणाभावः] प्रमाणाभावे च प्रमेयाभाव इति समुद्रोदकवद् दुस्तरमितरेतराश्रयत्वं समापनीपद्येत । अथाज्ञातस्तहि; अविशेषेणाविद्वदगनादीनामपि सर्वज्ञाभावं गमयेन्न चैतत् , गृहीतस- ङ्केतस्यैव तदभावप्रतिपत्त्यभ्युपगमादिति । स्वरूपस्यापि ज्ञातुमशक्यत्वात् ‘स्वरूपासि- द्धश्च । तथा खरविषाणस्यापि दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्तस्यापरदृष्टान्तमन्तरेणासिद्धेरन्यदृष्टा- न्तोपन्यासापत्तिस्तत्राप्ययमेव वृत्तान्त इत्यपर्यन्ताऽनवस्था स्यात् । अथ स्वत एव खरविपाणस्याभावसिद्विस्तर्हि तद्वत् सर्वज्ञस्यापि 'सा भविष्यति । किमनर्थमूलेन दृष्टान्तोपन्यासेनेति । तदेवं प्रत्यवयव विचार्यमाण साधनं जीर्णकुटीरमिव विशीर्यत इत्युपेक्षामर्हति । - किञ्च, किं भवत एव तद्ग्राहकप्रमाणपञ्चकाभावः किं वा सर्वेषां प्रमातृणामिति विकल्पद्वय भीमार्जुनद्वयमिव प्रतिपक्षपक्षविक्षोभदक्षमुपतिष्ठते । यदि भवतः, सिद्धं साध्यते, भवतो महामोहान्ध्याभिभूतत्वाद् यद्वचनाच तदपनोदो भवति तस्य च भगवत' सर्वज्ञस्यानु(न)भ्युपगमात् । अथ सर्वेषा तदसिद्धम्, तस्य हि एतद्वक्तुं युज्यते यस्य भवनोदरान्तरवर्तिप्राणिपरिषच्चेतोवृत्तिः प्रत्यक्षा भवति, न भवतः । तत्प्रत्यक्षीकरणे च तवैव सर्वज्ञत्वप्राप्तिरिति सिद्धं न समीहितम् । य एव राधावेधं विधत्ते स एवा- र्जुन इति । अथानुमानान्तरं सगीर्यते-यो यः पुरुषः स सर्वज्ञो न भवति पुरुष- त्वादस्मदादिवदित्येतदपि नदीस्रोतोऽन्तःप्र(प्ल)वत' कुराकागावलम्बनप्रायम् । पुरुषत्वस्यैकान्तेनास्मदादिसादृश्यसांधकत्वानुपपत्तेः । तथाहि पुरुषत्वाविशेषेऽपि 'मूर्ख- विपश्चिदादिभेदः सलक्ष्यते । तद्वत् कश्चित् सर्वज्ञोऽपि भवष्यति । अथ विकल्पाभ्यां प्रत्यवतिष्ठेथा.-स सर्व जानन् किमिन्द्रियद्वारेण जानाति तदन्तरेण वा । प्रथमपक्षेऽक्षाणां सन्निहितार्थना हित्वान्मकराकरादीनां च व्यवहि- तत्वादज्ञाने सर्वज्ञत्वहानिः अदृष्ट मुद्गरक(रपात)कल्पा स्यात् । द्वितीये त्वन्धबधिरादीनामपि सर्वज्ञत्वप्राप्तिरित्येतदप्यनभ्युपगमवज्रपातनिर्दलितमस्तकत्वान्नोत्थातुमुत्सहते । तस्याती- न्द्रियज्ञानाभ्युपगमात् । यो य पुरुषस्तस्यातीन्द्रिय ज्ञान] - नास्ति पुरुषत्वादस्म- ·नग्राह्यस्वभावाः ३६ अज्ञातकर्तृकम् दादेरिवेति चेत् तर्हि तावकेनानुमानेन किमिदानी तथाभाव साध्यते किंवा कालत्रयेऽपीति दन्तिदन्तयुगलमिवामल विकल्पद्वयमापतति । यद्यधुना, सिद्धं साध्यते । कालत्रये चासिद्धम् , कालत्रयस्याप्रत्यक्षत्वात्, कस्मिश्चित् काले तथाभूतस्यापि सम्भवात् । अथ यो यः कालः स सोऽतीन्द्रियज्ञानवच्छून्यः कालत्वादिदानींतनवदि- त्यनुमानप्रत्यवस्थानं कुर्वीथास्तहि यो यः कालः स मत्त्वत्पितामहादिशून्यः कालवा- दिदानीतनकालवदिति नास्माकमपि सर्वोत्तरमतिदुर्लभं (८) स्यादित्यनिष्टप्राप्तिः । अभ्युपगमे च भवतो निर्हेतुकं जन्म स्यात् । अथैवं पर्यनुयुञ्जीथाः किमेते भावा इन्द्रियज्ञानग्राह्यस्वभावा उतातीन्द्रिज्ञा- । आद्यपक्षे प्रतिज्ञाहानि. भवद्विवक्षितस्यातीन्द्रियज्ञातृत्वेनाभ्यु- पगमात् । द्वितीयपक्षे तु प्रतीतिवाधाऽक्षज्ञानेन तेषां वेद्यमानत्वात् । एतदपि जलभृतकुम्भस्योदकबिन्दुरिव बहि प्लवते । तेषामनेकत्वभावत्वेनातीन्द्रियज्ञानेनापि ग्राह्यमाणत्वात् । अनेकस्वभावत्वं चेन्द्रियज्ञानेनापि भेदेन ग्रहणदर्शनात् । यदि पुनः सर्वथैकस्वभावा भावा भवेयुः तदेन्द्रियज्ञानेनापि मेदो न स्यात् । स च दृश्यते । एकस्मिन्नेव वस्तुनि मन्दचक्षुषा संस्थानमात्रस्य, विमललोचनेन तुतदधिकस्य रक्त- त्वादे प्रतिपत्तेरिति । अतीन्द्रियज्ञानसद्भावश्चाविसंवादिज्योति शास्त्रादिप्रणयनान्य- थानुपपत्त्या निश्चीयते । तदन्तरेण तथाविधस्यानुपपत्तेरिति । किञ्च, सर्वज्ञाभावोऽपि कथ प्रमाणपञ्चकेन गृह्यत इति चिन्त्यम् । प्रत्यक्षस्य सदि- न्द्रियविषयत्वेनाभावग्रहणाभावाद् भावे चाभावप्रमाणवैयर्थं तेनैव तद्विषयस्य परिछिन्न- त्वात् । अनुमानस्यापि लिगलिङ्गिग्रहणसम्बन्धत्मरणोत्तरकालप्रवृत्तेरभावस्य तुच्छत्वेन भावतोऽभावात् , भावे वा अभावत्वविरोधात् । उपमानस्याप्युभयसद्भावे भावात् सर्वज्ञस्य चाभावरूपेणाभ्युपगमात् । भावाभावयोश्चोपमानोपमेयाभावात् । भावरूपत्वे च विद्य- मानत्वेनैव ग्रहणात् खरविषाणवत् सर्वज्ञ' सर्व[ज्ञवद्वा खरविषाणमित्युपमानोपन्यासः प्रलापमात्रफल एव स्यात् । शब्दस्यापि विधिसाधकत्वेनैव प्रमाणताभ्युपगमात् । यथा 'अग्निहोत्रं जुह्या(हुया)त् स्वर्गकाम' इत्यादे । न च सर्वज्ञाभावमन्तरेण कश्चिदर्थो नोपपद्यते येन स्यादित्यर्थापत्तेरविनाभावसाधकत्व- मिति । अत एव साधकबाधकप्रमाणाभावात् संशयोऽस्त्विति चेन्न साधक- विद्यमानत्वात् । तथाहि-अस्ति कश्चिदतीन्द्रियार्थसाक्षात्कारी । अनुपदेशालिङ्गाविसंवादिविशिष्टदिग्देशकालप्रमाणात्मकचन्द्रादिग्रहणाद्युपदेशदातृत्वात् । यो यद्विपयेऽनुपदेशालिङ्गाविसंवादाद्युपदेशदासामतशालूपत्कारीदृष्टो (धुपदेशदायी तदभाव प्रमाणस्य ·वादचतुष्कर्म से तत्साक्षात्कारी दृष्टो) यथाऽम्मदादिः स्वयमनुभूतेऽर्थेऽनुपदेशालिङ्गाविसंवादाद्युपदेश दायी तत्साक्षात्कारी। अनुपदेशालिङ्गाविसंवादादिविशिष्ट दिग्देशकालप्रमाणात्मकचन्द्रा दिग्रहाद्युपदेशदायी च कश्चित्तस्मात् तत्साक्षात्कारी । न चायमसिद्धो हेतुः । अनुपदेशालिङ्गाविसंवाद्युपदेशस्यास्मदादिष्वपि अविगानेन विद्यमानत्वान्नाप्यनैकान्ति- कस्तथाविधोपदेशदायित्वस्यासाक्षात्कारित्वतः सर्वथा निवृत्तेः, ततो व्यावृत्तत्वादेव च न विरुद्ध इति । एवंभूतश्च सर्वज्ञ एव । तथाविधोपदेशस्य वृद्धपरम्परातः समायातत्वादसिद्धं तत्साक्षात्कारित्व- मिति चेन्न तेषां रागादिमत्त्वेन तथाविधोपदेशदानाभावात् । अत एव कचि- दन्यथा प्ररूपणात् । दृश्यन्ते च कचित् परप्रतारकाः पुमासोऽन्यथा विचिन्त्यान्या- न्यशब्दप्रयोगं कुर्वाणाः-'नधास्तीरे गुडगकटं पर्यस्तं धावत डिम्भकाः' इत्यादिवत् । तथाप्यतान्त(प्यान्तर)रागादिविश्लेषोऽस्यायुक्त पुरुषत्वादिति चेन्नात्यन्तोच्छे- दसद्भावे प्रमाणोपपत्ते । तथा हि-रागादयः कस्यचिदत्यन्तमुच्छिद्यन्ते । उत्कर्षापकर्ष- कत्वात् । प्रदीपज्वालावत् । यथा हि वातादिना प्रदीपादेरत्यन्तोच्छेदो भवत्येवं कचित् पुंसि विपक्षभावतो रागादीना निर्मूलोच्छेदो भविष्यति । यदि च तथाविधः पुरुषो नाङ्गीक्रियते तदा रागादिमता वेदार्थस्य विज्ञातुमशक्यत्वात् वेदस्य स्वत एव स्वकी- यार्थापरिज्ञानान्न वेदा याथात्म्यनिश्चयः । तथा 'अग्निहोत्रं जुह्या(हुया)त् स्वर्गकाम' इत्यादेर्वाक्यस्य 'मांस भक्षयेत् स्वर्गकामः' इत्यप्यर्थः कस्मान्न [भ]वति नियाम]- काभावात् । भावे च नियत पौरुषेयतासिद्धिः । वेदस्य स्वत एव प्रमाणान्न पौरुषे- यत्वमिति चेन्न पदवाक्यरचना विशिष्टस्यापौरुषेयत्वासिद्धे । यत् पदवाक्यरचनाविशिष्टं शास्त्रं तत् पौरुपेयम् । तथाभूतं चैतत् । तस्मात् पौरुषेयमेतत् । एवं प्रमाणपञ्चका- भावस्याभावसाधकत्वानुपपत्ते प्रमाणपश्चक यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्त्वसत्तावबोधार्थ तत्राभावप्रमाणता ॥ [श्लो० वा० अभाव १] इति शब्दगुडमात्रं विवक्षितार्थरहितत्वात् । न च प्रमाणपश्चकाभावो लोकेs- प्येकान्तेनाभावं साध[य]ति । समुद्रोदकसिकतादिपरिसख्यानेन व्यभिचारात् । अथेत्थमभिधत्से किमिदं सर्वज्ञविज्ञानं निराकारमाहोस्वित् साकारम् । यदि निराकार न तेनार्थपरिच्छेदः । साकार चेत् तदपि किं स्वाकारमुतार्थाका- रमिति विकल्पी राग-द्वेषाविवाभिप्रेतार्थव्याधातकारानुधावत । यदि स्वाकारं पूर्वो दोष. । अर्थाकारं चेत् तीर्थानामानन्त्याद् भिन्नजातीयत्वाच्च - तच्छव- ·३८ अज्ञातकर्तृकम् लरूपप्राप्त्या नैकस्याप्यर्थस्य याथात्म्यग्रहणं स्यात् । नैतदपि चतुरचेतसि चारु चकास्ति । विज्ञानस्यार्थस्य ग्रहणाभ्युपगमात् । यदि ह्या विज्ञाने स्वाकारमर्पयन्तीत्यभ्युपगम्यते तदेव दोषोऽनुपद्येत । यदा च विज्ञानमेवार्थग्राहकत्वेन पारणमिति(परिणमति) तदा दूषणं कथं स्यात् । तत्परिणामश्च वस्तुनोऽनेकस्वभावा- दन्या(था)ऽर्थपरिच्छेदानुपपत्ते । तथाप्यतीतानागतार्थग्रहणमनुपपन्नमसत्त्वात् तेषामिति चेन्न सर्वथाऽसत्त्वानु(न)भ्युपगमात् । सत सर्वथाऽसत्त्वानापत्तेरसतश्चोत्पत्ति- प्राप्तेः । तदा तेषामेव वर्तमानत्वात् । वर्तमाना एव हि भावास्तथापरिणामेनातीतादि- व्यपदेशभाजो भवन्तीति । अन्यथा वर्तमानस्याप्यनुपपत्तिरिति भूत-भवत्-भविष्यत्- सकलपदार्थतत्त्वावबोधक सुव्यवस्थित सर्वज्ञ इति । ॥ सर्वज्ञव्यवस्थापकस्थलम् ॥ * ३. चीवरस्थापकस्थलम् एगया अचेलो होई सचेले आवि एगया । एयं धम्महियं नच्चा नाणी नो परिदेवए । [उत्तरा० २.१३] इति महार्थकर्मप्रवादपूर्वोद्धृतपरीपहाधीतम् । सम्यक्त्वज्ञानशीलानि तपश्चेतीह सिद्धये । तेषामुपग्रहार्थाय स्मृत चीवरधारणम् ॥ जटी कूर्ची शिखी मुण्डी चीवरी नग्न एव च । तप्यन्नपि तपः कष्ट मौढ्याविंस्रो न शुद्धयति ॥ सम्यग्ज्ञानी दयावास्तु ज्ञानी यस्तप्यते तपः । ननश्चीवरधारी वा स सिद्धयति महामुनि ॥ इति वाचकवचनानूदित सचेलत्वमनुचित केचिदाहुस्तन्न । इह यो यदर्थी स न तन्निमित्तोपादानं प्रत्यनादृते । यथा घटार्थी मृत्पिण्डोपादान प्रति । चारित्रा- र्थिनश्च यतयस्तन्निमित्त च चोवरम् । न चास्यासिद्धत्वम् । तद्धि तस्य तदनिमि- त्तता स्यात । सा च तत्र तस्य बाधाविधायितया औदासोन्येन वा । न तावद्वाधा- विधायितया, यतोऽसौ पञ्चमव्रतविघातकतया ससक्तिविषयतया दोपकारणत्वेन वा। यदि पन्चमत्रतविघातकत्वेन तदपि कुतो ? युक्तित इति चेन्नन्वियं स्वतन्त्रा सिद्धान्ताधीना वा । यदि स्वतन्त्रा तहिं 'सलोमा मण्डूकश्चतुष्पाञ्चे(पादे) सति ·वादचतुष्कम् , ३९ -- । उत्प्लुत्य गमनात् । हरिणवत् । अलोमा वा हरिणश्चतुष्पाञ्चे(पादे) सत्युत्प्लुत्य गमनात् । मण्डूकवत्' इतिवन्निर्मूलयुक्तेः साध्यसाध्य(ध)कत्वं कथम् । उक्तं च- यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुगलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ [वाक्यप० १ ३४] सिद्धान्तयुक्तिस्तु तदभावादसम्भविनी । अथास्त्यसौ 'गामे वा नगरे वा अप्पं वा बहुं वा जाव नो परिगिण्हेज्जा' इत्यादिस्तदनुगृहीता युक्तिश्च 'यद् यत् परिग्रह- स्वरूपं तत् तदुपादीयमानं पञ्चमव्रतविघातकम् । यथा धन-धान्यादिकम् । परिग्रह- स्वरूपं च चीवरम् ।' नन्वसिद्धो हेतुरयम् । तथाहि-परिग्रहहेतुत्वं किं मूहेितु- त्वेन धारणामात्रेण वा । यदि मू हेतुत्वेन शरीरमपि मूर्छाया हेतुर्न वा । न तावदहेतुस्तस्यान्तरङ्गत्वेन दुर्लभतया च विशेषतस्तद्वेतुत्वात् । उक्तं च- मह कुणसि थुल्लवत्थाइएसु मुच्छ धुवं सरीरम्मि अक्जदुल्लभतरे काहिसि मुच्छं विसेसेणं ॥ [विशेषा० भा'०३०४७] अथास्तु तन्निमित्तमेतत् । तर्हि चीवरवत् तस्यापि किं न प्रथमत एव त्यागो दुस्त्यजत्वेन मुक्त्यगतया वा ? दुस्त्यजत्वेन चेत् तदपि परिहार्यम् । मुक्त्यगतये- त्याश्रयणे च किं चीवरेणापराद्धम् । तस्यापि तथाविधशक्तिविकलानां शीतकालादिषु स्वाध्यायाधुपष्टम्मेन मुक्त्यगत्वात् । अभ्युपगम्य च मूर्छाहेतुत्वमुच्यते । न हि निगृ- हीतात्मनां कचिन्मूर्छाऽस्ति । तदुक्तम्- सव्वत्थुवहिणा बुद्धा संरक्षणपरिग्गहे । अवि अप्पणो वि देहम्मि नायरति ममाइयं ॥ [[दशवै० ६.२२] नापि धारणामात्रेण । एवं शीतकालादौ प्रतिमाप्रतिपत्त्यादौ केनचिद्भक्त्यादिनोप- रिक्षिप्तस्यापि चीवरस्य परिग्रहताप्रसङ्गः । अथ तत्र स्वयं ग्रह्णाभावाददोषः । यदि स्वयंग्रह' परिग्रहहेतुस्तहि कुण्डिकाद्यपि नोपादेयम् । दृष्टेष्टविरोधि चेदम् । अथ तत्र मूर्छाया अभावादपरिग्रहत्वम् । एवसति सयमरक्षणायोपादीयमाने चीवरे को दोषः । उक्तं च--- जंपि वत्थं च पायं वा कंबलं पायपुंछणं । तं पि संजमलञ्जट्ठा धारंति परिहरंति य ॥ [ दशवै० ६.२०] अथ संसक्तिविषयतया । यद्येवमाहारे सा किमस्ति न वा ? न तावन्नास्ति । कृमिगण्डूपदाधुत्पादस्य तत्र प्रतिप्राणि प्रतीतत्वात् । अथास्ति परं यतनया न दोष- स्तदितरत्रापि तुल्यम् । कपायकारणत्वेन चेत् तत् किमात्मनः परेषां वा । यद्यात्म- १. ला. द विद्यामदिरसस्करणम् । --- ·अज्ञातकर्तृकम् - नस्तदा श्रुतमपि केपाञ्चिटहड्दारहेतुत्वेन कपायकारणमिति तदपि नोपादेयं स्यात् । अथ विवेकिनां न तदहड्कृतिहेतुः । 'प्रथमं ज्ञान ततो दया' इति नीतितो धर्मोपकारि चेति तदुपादानम्, चीवरेऽपि समानमेतत् । अथ चीवरस्य धर्मानुपकारितयाऽतुल्यता । ननु कुन एतदवसितम् । किमचीवरास्तीर्थकृत इति झुंतस्त जिनकल्पाऽऽकर्णनात, 'जिताचेलपरीपहो मुनि ' इति वचनाद्वा । न तावदाद्यो विकल्प. । तीर्थकृता हि अचीवरत्व कदाचित् सर्वदा वा । क(का)दाचिके को वा किमाह । कदाचिदस्माकम- प्यभिमतत्वात् । अथ सर्वदा, तन्न 'सचे वि एगदूसेण निग्गया जिणवरा चउब्बीस [आ०२०६] इति वचनात् । तत्र 'एक(ग)दोसेण' त्ति पाठः । सर्वेऽपि ससा[]दोपेण एकेन निर्गता इति कृत्वा । नन्वेवमनवस्था । सर्वत्र सर्वैरपि स्वेच्छारचितपाठानां सुकर- त्वात् । किञ्च, तीर्थकृतामचीवरत्वे तेषामेव तद् धर्मोपकारीति निश्चयोऽस्तु नापरेषाम् । न हि यदेव तेषा धर्मोपकारि तदेवेतरेषामपि । अन्यथा यथा न ते परोपदेशत. प्रवर्तन्ते यथा च छद्मस्थावस्थायां परोपदेशं दीक्षां च न प्रयच्छन्ति तथान्यैरपि विधेयमिति मूलोच्छेद एव तीर्थस्य । उक्तं च- ण परोवएसविसया न उ छउमत्था परोवएस पि । दिति न य सीसवग्गं दिक्खंति जिणा जहा सब्वे ।। तह सेसेहि वि सव्वं कर्ज जइ तेहि सव्वसाहम्मं । एवं च को तित्थं न चेदचेलो त्ति को गाहो ? ॥ [विशेषा०भा०३०७१-७२] अथ जिनकल्पाऽऽकर्णनात् । तत्र हि न किञ्चिदुपग(क)रणमिति चीवरस्याप्य- भावस्तथा च तस्य न धर्मोपकारिता । ननु जिनकाल्पकानामुपकरणाभाव आगमत' प्रवादतो वा । न द्वितीयो, न हि 'वसति किल वृक्षे रक्षः' इत्यादिनिर्मूलप्रवादानां प्रमाणता । नाप्यागमस्तेषामपि शक्त्यपेक्षयोपकरणप्रतिपादनात् । तदुक्तं- जिणकप्पिआदयो पुण सोवधओ सव्वकालमेगंतो। उवगरणमाणमेसिं पुरिसाविक्खाय बहुभे ॥ विशेषा०भा० ३०६७] अथवा अस्तु जिनकल्पिकानामुपकरणाभाव(वो) धृतिशक्तिसंहननश्रुतातिशय- युक्तानामेव तप्रतिपत्तिः, अथ रथ्यापुरुषाणामपि । यद्याद्यो विकल्पस्तहि एवंविधा सम्प्रत्यपि सन्ति न वा । सन्ति चेदुपलब्धिलक्षणप्राप्ता उपलभ्येरन् । अनुपलब्धिलक्षण- प्राप्ताश्च कुत· सत्वेन निश्चीयन्ते । अथ न सन्ति तहि तादृशामेव जिनकल्पप्रत्तिपत्ति रिति वृथैव मण-परमोहि-पुलाए आहारग-खवग-उवसमे कप्पे । संजमतिय-केवलि-सिज्झणा य जंबुम्मि वोच्छिन्ना ॥ [विशेषा०भा० ३०७६] ·वादचतुष्कम् इत्याप्तवचनानाश्रयणम् । यदि तु रथ्यापुरुषाणामपीति कल्प्यते तिरश्चामपि तत्काल्पनाऽस्तु । अथ देशविरतिभाज एव ते इति न तेषां तत्प्रतिपत्तिस्तहि सर्व- विरतिस्तत्कारणम् । तथा च तद्वता एकेन यद् कृतं तत् किमखिलैः कर्तव्यं, 'तथा- विधशक्तियुक्तैर्वा ? यद्याद्यस्तदा एकस्मिन्नपि मास-षण्मासादिकतपश्चरणेऽपरैरपि तदाचरणीयं स्यात् । अथ द्वितीयः पक्षस्तर्हि जिनकल्पोऽपि तथाविधशक्तियुक्तैरेव प्रतिपत्तव्यः । तथाविधक्तिविकलानां च तत् तपश्चरणं बहुतरदोषायेति न तत् तपश्चरणीयम् । तद् वस्त्रेऽपि समानं भवत्येवेदानींतनयतीनां तथाशक्तिसंहननवि- कलतया हिमकणानुक्तशीतादिषु बहुतो बहुतो दोषहेतुकमग्न्यारम्भादिकम् । आह चवाचकः -- शीतवातातपैदेशमशकैश्चापि खेदितः । मा सम्यक्त्वादिषु ध्यानं न सम्यक् सविधास्यति ॥ [ यच्च 'जिताचेलपरीषहो मुनिः' इति वचनतो न चीवरं धर्मोपकीति(धर्मोपका- रीति)। तत्र जिताचेलपरीपहत्वं 'चेलाभावेनैवाहोस्विदेषणाशुद्धतत्परिभोगेनापि । यदि चेलाभावेनैव ततः क्षुत्परीषहजयनमप्याहाराभावेनैवेति व्रतग्रहणकाल एवानशनमाया- तम् । एतच्च तवापि न समतम् । ततः परिशुद्धोपभोगितयापि जिताचेलपरीषहत्वमिति द्वितीय एव पक्षः । स चास्मत्पथवत्येवेति न कुतोऽपि चीवरस्य धर्मानुपकारित्वनिश्चयः । अथ परेषां कपायकारणत्वेन चारित्रबाधकत्वं चीवरस्य, तर्हि धर्मादयोऽपि कस्यचित् कषायकारणं न वा ? न तावन्न तेऽपि कस्यचित् कषायकारणमिति चीवरत्वेऽपीति । उक्तं च- अत्थि व कि कि वि जए जस्स व तस्स व कसायबीजं जं । वत्थू न हुज्ज एवं धम्मो वि [तुमे ण] वेत्तव्यो ।। जेण कसायनिमित्तं जिणो वि गोसालसगमाईणं । धम्मो धम्मपरा वि य पडिणीआणं जिणमयं च ।। [विशेषा०भा० ३०४२-४३] अथैषां मुक्त्यगतया कषायहेतुत्वेऽपि न हेतुता, तदिहापि समानम् । उक्त च वाचकसिद्धि(द्ध)सेनेन मोक्षाय धर्मसिद्धयर्थ शरीरं धार्यते यथा । शरीरधारणार्थ च भैक्षग्रहणमिष्यते ॥ तथैवोपग्रहार्थाय पात्रचीवरमिष्यते । जैनैरुपग्रहः साधोरिष्यते न परिग्रहः ॥ [ ६ ·४२ अज्ञातकर्तृकम् १ औदासीन्येनापि न चीवरस्य चारित्रं प्रत्यनिमित्तता तस्य तदुपकारित्वात् । यच्च यत्रोपकारि न तत् तस्मिन्नुदासीनम् । यथा तन्त्वादयः पटे । चारित्रोपकारि च चीवरम्, तथ हि-सयमात्मकं चारित्रम् । न त्वत(त्वेत)स्य तत्परिहारेण शुद्धिरस्ति । मागमश्च- किं संजमोवयारं करेइ वत्थाइ जति मई सुणसु । सीअत्ताणं ताणं जलणतणगताण सत्ताणं ॥ तह निसि चाउक्कालं सज्झायज्झाणसाहणमिसीणं । महिमहियावासोसारयातिरक्खानिमित्तं च ॥ [विशेषा० भा० ३०५८-५९] जो वि दुवत्थ-तिवत्थो एगण अचेलगो वि संथरइ । न हु ते हीलति परं सव्वे वि अ ते जिणाणाए । इत्यत. स्थितमेतत् चारित्रनिमित्तं चीवरमिति । नासिद्वता हेतोः । विरुद्धानैका- न्तिकते चेतत्का(च तर्का)नुसारतः परिहर्तव्ये । ततश्च- 'निर्ग्रन्थानाममलज्ञानयुतैस्तीर्थकृद्भिरुक्तानि । सम्यगवतानि यस्मान्नैर्ग्रन्थ्यमतः प्रशंसन्ति ॥ रागाथपचयहेतु ग्रन्ध्यं स्वप्रवृत्तितस्तेषाम् । तदृत्तिरतोवश्यं वस्त्रादिपरिग्रहयुतानाम् ॥' इत्यादि दुर्मतिस्पन्दितमकर्णनीयम् । गरीयस्त्वा[त् सचेलस्य धर्मत्यान्यैस्तथागते. । शिष्यस्य प्रत्ययाच्चैवं वस्त्रं दध्रेत लज्जया ॥ ॥ इति चीवरस्थापकस्थलम् ।। : * ४. ईश्वरोत्थापकस्थलम् ॥ॐ॥ ईश्वरादिनः ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वस्थापनार्थमित्थं प्रमाणयन्ति । क्षित्या- दिकं बुद्धिमत्कर्तृकं कार्यत्वाद घटादिवदिति । न चायमसिद्धो हेतु: । क्षित्यादेः सावयवत्वेन कार्यत्वप्रसिद्धे । तथादि-उर्वीपर्वततर्वादिकं सर्वं कार्य सावयवत्वाद् १ तुलनार्य द्रष्टव्यम्-वृहत्कल्पभाष्यगाथा १९८४ , निशीयभाष्यगाथा ५८०७ ।

·1 - वादचतुष्कम् घटवत् । नापि विरुद्धो निश्चितकर्तृके घटादौ कार्यत्वदर्शनात् । नाप्यनैकान्तिको निश्चिताकर्तृकेभ्यो व्योमादिभ्यो व्यावर्त्तमानत्वात् । नापि कालात्ययापदिष्टः प्रत्यक्षागमाबाधितविषयत्वात् । न च वाच्यं घटक दिदृष्टान्तदृष्टासर्वज्ञत्वासर्वकर्तृ- त्वादिधर्मानुरोधेन सर्वज्ञादिविशेषणविशिष्टसाध्यविपर्ययसाधनाद् विरुद्धो हेतुर्दृष्टान्तश्च साध्यविकलः घटादौ तथाभूतबुद्धिमतोऽभावादिति । यतः साव्य-साधनयोर्विशेषेण व्याप्तौ गृह्यमाणायां सकलानुमानोच्छेदप्रसक्तिः । किन्तु सामान्येनान्वयव्यतिरेकाभ्यां हि व्याप्तिरवधार्यते, तौ चानन्त्याद् व्यभिचाराच्च विशेषेषु ग्रहीतुं न शक्यौ । तेन बुद्धि- मत्पूर्वकत्वमात्रेण कार्यत्वस्य व्याप्तिः प्रत्येतव्या न शरीरत्वादिना । न खल कर्तृ- त्वसामग्रयां शरीरमुपयुज्यते । तद्वतिरेकेणापि ज्ञानेच्छाप्रयत्नाश्रयत्वेन स्वशरीरकरणे कर्तृत्वोपलम्भात् । अकिञ्चित्करस्यापि सहचरत्वमात्रेण , कारणत्वे वह्नेः पैङ्गल्यस्य धूमं प्रति कार[ण]त्वप्रसङ्गः स्यात् । विद्यमानेऽपि हि शरीरे ज्ञानादीना समस्तानां व्यस्ताना वाऽभावे कुलालादावपि कर्तृत्वं नोपलभ्यते । प्रथमं हि कार्योत्पादककारण- कलापज्ञानं ततः करणेच्छा ततः प्रयत्नस्तत फलनिष्पत्तिरित्यमीषां त्रयाणां समुदि- तानामेव कार्यकर्तृत्वे सर्वत्राव्यभिचारः । सर्वज्ञता चास्याखिलकार्यकर्तृत्वात् सिद्धा । प्रयोगोऽत्र-ईश्वरः सर्वज्ञोऽखिलक्षित्यादिकार्यकर्तृत्वात् । यो हि यस्य कर्ता स तदुपा- दानाद्यभिज्ञः, यथा घटोत्पादक. कुलालो मृत्पिण्डाद्यभिज्ञः, जगतः कर्ता चायम्, तस्मात् सर्वज्ञ इति । उपादानं हि जगत. पार्थिव-आप्य तैजस-वायवीयल- क्षणाश्चतुर्विधाः परमाणव., निमित्तकारणमदृष्टादि, भोक्ताऽत्मा, भोग्यं तन्वादि । न चैतदनभिज्ञस्य क्षित्यादौ कर्तृत्वं सभवत्यस्मदादिवत् । ते च तदीयज्ञानादयो नित्याः, कुलालादिज्ञानादिभ्यो विलक्षणत्वात् । एकत्व च क्षित्यादिकर्तुरनेककर्तृणा- मेकाधिष्ठातृनियमितानां प्रवृत्त्युपपत्तेः सिद्धम् । सिद्धा हि स्थपत्यादीनामेकसूत्रधार- परतन्त्राणां महाप्रासादादिकार्यकरणे प्रवृत्तिः । न च-ईश्वरस्यैकरूपत्वे नित्यत्वे च कार्याणां कादाचित्कत्व वैचित्र्यं च विरुद्धचते इति वाच्यम् । कादाचित्कविचित्र- सहकारिलाभेन कार्याणां कादाचित्क[त्वादि] विरोधासभवात् । ननु क्षित्यादेवुद्धिम- हेतुकत्वे क्रियाऽदर्शनेऽपि जीर्णकूपादिष्विव कृतबुद्धिरुत्पद्येत, न चात्र सोत्पद्यमाना दृष्टा, अतो दृष्टान्तदृष्टस्य हेतोर्धर्मिण्यभावादसिद्धत्वं । तदप्ययुक्तम् । यत. प्रामाणि- कस्य तु नासिद्धत्व कार्यत्वस्य बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वेन प्रतिपन्नाविनाभावस्य क्षित्यादौ प्रसिद्धेः, पर्वतादौ धूमादिवत् । न च यावन्तः पदार्थाः कृतकास्तावन्तः कृतबुद्धि- मात्मन्याविर्भावयन्तीति नियमोऽस्ति । खातप्रतिपूरितायां भुव्यक्रियादर्शिनः ·अज्ञातकर्तृकम् कृतबुद्धयुत्पादाभावात् । किञ्च, बुद्धिमत्कारणाभावोऽत्रानुपलब्धितो भवता प्रसा- ध्यते । एतच्चायुक्त दृश्यानुपलब्धेरेवाभावसाधकत्वोपपत्ते. न चेयमत्रे न सम्भवति (चेयमत्र सम्भवति) । जगत्कर्तुरदृश्यत्वात् । अनुपलब्धस्य चाभावसाध्यत्वे पिशाचादे- रपि तत्प्रसक्तिः स्यादिति। अत्र प्रतिविधीयते । तत्र यत्तावत् क्षित्यादेवुद्धिमद्धेतुकत्वसिद्धये कार्यत्वसा- धनमुक्तं तत् किं सावयवत्वम् १ प्रागसतः स्वकारणसत्तासमवायः २ कृतमिति प्रत्ययविषयत्वम् ३ विकारित्वं ४ वा स्यात् । यदि सावयवत्वं तदेतदपि किमवयवेषु वर्तमानत्वं १ अवयवैरारभ्यमाणत्वं २ प्रदेशवत्त्वं ३ सावयवमिति बुद्धिविषयत्वं वा ४ १ तत्राद्ये पक्षे अवयवसामान्येना- नैकान्तिकोऽयं हेतुस्तद्वयवयवेषु वर्तमानमपि निरवयवमकार्य च प्रोच्यते । द्वितीयपक्षे तु साध्यसमो हेतुर्यथैव हि क्षित्यादेः कार्यत्वं साध्यमेवं परमा]ण्वाद्यवयवारभ्यत्व- मपि । तृतीयोऽप्याकाशेनानैकान्तिकस्तस्य प्रदेशवत्त्वेऽप्यकार्यत्वात् । प्रसाधयिष्यते चाग्रतोऽस्य प्रदेशवत्त्वम् । चतुर्थकक्षायामपि तेनैवानेकान्तो न चास्य निरवयवत्वं व्यापित्वविरोधात् परमाणुवत् ॥१॥ नापि प्रागसतः स्वकारणसत्तासमवाय. कार्यत्वं तस्य नित्यत्वेन तल्लक्षणायोगात् । तल्लक्षणत्वे वा कार्यस्यापि क्षित्यादेस्तद्वन्नित्यत्वानुषङ्गात् कस्य बुद्धिमद्धेतुकत्वं साध्यते । किञ्च, योगिनामशेषकर्मक्षये पक्षत पातिन्यप्रवृत्तत्वेन भागासिद्धोऽयं हेतुस्तत्पक्ष(क्षे) तस्य प्रध्वसाभावरूपत्वेन सत्तास्वकारणसमवाययोरभावात् ॥२॥ कृतमिति प्रत्ययविषयत्वमपि न कार्यत्वं खननोत्सेचनादिना कृतमाकाश- मित्यकार्येऽप्याकाशे वर्तमानत्वेनानैकान्तिकत्वात् ॥३॥ विकारित्वस्यापि कार्यत्वे महेश्वरस्यापि कार्यत्वानुषड्नः । सतो वस्तुनोऽन्य- थाभावो हि विकारित्वम्, तच्चेश्वरस्याप्यस्तीत्यस्यापरवुद्धिमद्धेतुकत्वप्रसङ्गादनवस्था स्यात् । अविकारित्वे चास्य कार्यकारित्वमतिदुर्घटमिति कार्यस्वरूपस्य विचार्यमाण- स्यानुपपद्यमानत्वादसिद्ध. कार्यत्वादित्ययं हेतुः । किञ्च, कादाचित्कं वस्तु लोके कार्यत्वेन प्रसिद्ध जगतस्तु महेश्वरवत् सदा सत्त्वात् कथं कार्यत्वम् । तदन्तर्गत- तरुतूणादीना कार्यत्वात् तस्यापि कार्यत्वे महेश्वरान्तर्गतानां बुद्ध्यादीनां परमा- वाद्यन्तर्गताना पाकजरूपादीना कार्यत्वात् महेश्वरादेरपि कार्यत्वानुषङ्गः । तथा चास्याप्यपबुद्धिमद्धेतुककल्पनायामनवस्थाऽपसिद्धान्तश्चानुषब्येते ।

·वादचतुष्कम् ४५. अस्तु वा यथाकथञ्चिज्जगतः कार्यत्वम् । तथापि कार्यमात्रमत्र हेतुत्वेन विवक्षितम् तद्विशेषोवा यद्याद्यस्तर्हि न ततो बुद्धिमत्कर्तृविशेषसिद्धिः । तेन सह तस्य व्याप्त्यसिद्धेः । किन्तु, कर्तृसामान(न्य)स्य [तु सिद्धे ।] तथा च हेतोरकिञ्चित्करत्वं साध्यविरुद्धसाध- नाद् विरुद्धत्व वा । ततः कार्यत्वं कृतवुद्धयुत्पादक बुद्धिमत्कर्तुर्गमक न सर्वं; सारूप्य- मात्रेण च गमकत्वे बाष्पादेरप्यग्निं प्रति गमकत्वप्रसङ्गो महेश्वरं प्रत्यात्मत्वादेश्च सादृश्यात् संसारित्वप्रसङ्ग । किञ्चिज्जत्वाऽखिलजगदकर्तृत्वानुमापकानुषड्नस्तुल्याक्षेपसमाधानत्वात् । ततो बाष्पधूमयोः केनचिदंशेन साम्येऽपि यथा कुतश्चिद्विशेषाद् धूमोऽग्नि गमयति न बाष्पादिस्तथा क्षित्यादीतरकार्यत्वयोरपि कश्चिद्विशेषोऽभ्युपगमः(म्यः) । अर्थ द्वितीयस्तर्हि हेतोरसिद्धत्वं कार्यविशेषस्याभावात् , भावे वा जीर्णकूपनासादादिवदकि- यादर्शिनोऽपि कृतबुद्ध्युत्पादकत्वप्रसङ्गः । समारोपान्नेति चेत् सोऽप्युभयत्राविशेषतः किं न स्यात् , उभयत्र कर्तुरतीन्द्रियत्वाऽविशेषात् । अथ प्रामाणिकस्यास्तेवा(स्यास्त्येवा)त्र कृतबुद्धिः । ननु कथ तस्य तत्र कृतत्वा- वगमोऽनेनानुमानेनाऽनुमानान्तरेण वा ? आद्येऽन्योन्याश्रयस्तथा हि सिद्धविशेष- णाद्वेतोरस्योत्थानम् , तदुत्थाने च हेतोर्विशेषणसिद्धिरिति । द्वितीयपक्षेऽनुमानान्तर- स्यापि सविशेषेण हेतोरेवोत्थानम् । तत्राप्यनुमानान्तरात् तत्सिद्धावनवस्था । तन्न कृतबुद्धयुत्पादकत्वरूपविशेषणसिद्धिस्तथा च विशेषणासिद्धत्वं हेतोः । यदुश्चयते खातप्रतिपूरितभूनिदर्शनेन कृतकानात्मनि कृतबुद्धधुत्पादकत्व- नियमाभाव इति तदप्यसत् । तत्राकृत्रिमभूभागादिसारूप्यस्य तदनुत्पादकस्य सद्भावात् , तदनुत्पादकस्योपपत्तेः । न च क्षित्यादावप्यकृत्रिमसस्थानसारूप्यमस्ति येनाकृत्रिमत्व- बुद्धिरुत्पद्यते; तस्यैवानभ्युपगमादभ्युपगमे वाऽपसिद्धान्तप्रसक्तिः स्यादिति कृत- बुद्धयुत्पादकत्वरूपविशेषणासिद्धत्व हेतोः। सिद्धयतु वा तथाप्यसौ विरुद्धो घटादाविव शरीरादिविशिष्टस्यैव बुद्धिमत्कर्तुरत्र प्रसाधनात् । नन्वेवं दृष्टान्तदाान्तिकसाम्यान्वेषणे सर्वत्र हेतूनामनुपपत्तिरिति चेन्न । धूमा- धनुमाने महानसेतरसाधारणस्याग्ने प्रतिपत्तः । अत्राप्येवं बुद्विमत्सामान्यप्रसिद्धेर्न विरु- द्धत्वमित्ययुक्तम्, दृश्यविशेषाधारस्यैव तत्सामान्यस्य कार्यत्वहेतो' प्रसिद्धर्नादृश्यविशेषा- धारस्य, तस्य स्वप्नेऽप्यप्रतीतेः खरविषाणाधारतत्सामान्यवत् । ततो यादृशात् कारणाद् यादृशं कार्यमुपलब्धं तादृशादेव तादृशमनुमातव्यम् । यथा यावद्धर्मात्मकाद् वहावद्ध- त्मिकस्य धूमस्योत्पत्ति सुदृढप्रमाणात् प्रतिपन्ना तादृशादेव धूमात् तादृशस्यैवाग्नेरनु- मानमित्यतेन साध्य-साधनयोविशेषेण व्याप्तौ गृधमाणायां सर्वानुमानोच्छेदप्रसक्तिरित्या- .

·४६ अज्ञातकर्तृकम् धपास्तं द्रष्टव्यमिति । तथाऽकृष्टप्रभवस्तरुतृणादिभिर्व्यभिचार्यय हेतुः । द्विविधानि कार्याणि उपलभ्यन्ते । कानिचिद् बुद्धिमत्पूर्वकाणि यथा घटादीनि । कानिचित्तु तद्विपरी- तानि यथाऽकृष्टप्रभवतृणादीनि । तेषां पक्षीकरणादव्यभिचारे स श्यामस्तत्पुत्रनादितर- पुत्रवदित्यादेरपि गमकत्वप्रसङ्गान्न कश्चिद्धे तुर्व्यभिचारी स्याद् व्यभिचारविपयस्य सर्व- त्रापि पक्षीकर्तुं शक्यत्वात् । ईश्वरवुद्धचादिभिश्च व्यभिचारस्तेषा कार्यत्वे सत्यपि सम- वार्थिकारणादीश्वरान विभिन्नवुद्विमत्पूर्व कत्वाभावात् । तदभ्युपगमे चानवस्था । तथा कालात्ययापदिष्टश्चायमकृष्टप्रभवाड्कुरादौ कञभावस्याध्यक्षेणाध्यवसायात् । अग्नेरनु- ष्णत्वे साध्ये द्रव्यत्ववत् । ननु तत्राप्यदृश्य ईश्वरवत् कर्तेति चेत्तन्न । यतस्तत्र तत्सद्भावोऽस्मादेवा- ऽन्यतो वा प्रमाणात् सिद्धयेत् । प्रथमपक्षे चक्रकम्, अन्यतो हि तत्सद्भावे सिद्धेऽस्या- दृश्यत्वेनालम्भसिद्धिस्तत्सिद्धौ च कालात्ययापदिष्टत्वाभावस्ततश्चास्मत्तत्सद्भावसिद्धि- रिति । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तस्तद्भावावेदकस्य प्रमाणान्तरस्यैवाभावात् । अस्तु वा तत्र तत्सद्भावस्तथाप्यस्यादृष्टत्वे शरीराभावः कारणं विद्यादिप्र- भावो जातिविशेषो वा । प्रथमपक्षे कर्तृत्वानुपपत्तिरशरीरत्वान्मुक्तात्मवत् । ननु शरीराभावेऽपि ज्ञानेच्छाप्रयत्नाश्रयत्वेन स्वगरीरकरणे कर्तृत्वमुपपद्यत इत्यप्यसमीक्षि- ताभिधानम् । शरीरसम्बन्धेनैव तत्प्रेरणोपपत्तेः । शरीराभावे मुक्तात्मवत् तदसभवात् । शरीराभावे च ज्ञानाद्याश्रयत्वमप्यसभाव्यम् । तदुत्पत्तावस्य निमित्तकारणत्वात् । अन्यथा मुक्तात्मनोऽपि तदुपपत्तिप्रसक्ते. । विद्यादिप्रभावस्य चादृश्यत्वहेतुत्वे कदाचि- दसौ दृश्येत । न खलु विद्याभृतां शाश्वतिकमदृश्यत्वं ददृशे । पिशाचादिवज्जातिवि- शेषोऽपि नादृश्यत्वे हेतु', एकस्य जातिविशेषाभावात् , अनेकव्यक्तिनिष्ठत्वात् तस्याः । अस्तु वा दृश्योऽदृश्यो वाऽसौ, तथापि किं सत्तामात्रेण १ ज्ञानवत्वेन २ ज्ञानेच्छाप्रयत्नवत्त्वेन ३ तत्पूर्वकव्यापारेण ४ ऐश्वर्येण ५ वा क्षिल्यादे. कारणं स्यात् ? तत्राद्यपक्षे कुलालादीनामपि जगत्कर्तृत्वमनुषज्यते सत्त्वाविशेषात् । द्वितीये तु योगिनामपि कर्तृत्वापत्ति. । तृतीयोऽप्यसाम्प्रतोऽशरीरस्य पूर्वमेव ज्ञानाद्याश्रयत्वप्रतिषेधात् । चतुर्थोऽप्यसंभाव्योऽशरीरस्य कायवाक्कृतव्यापारत्वासम्भवात् । ऐश्वर्यमपि ज्ञातृत्वं कर्तृत्वमन्यद्वा । ज्ञातृत्व चेत् तत् किं ज्ञातृत्वमात्र सर्वज्ञत्व वा ? आद्यपक्षे ज्ञातैवासौ स्यान्नेश्वरोऽस्मदाद्यन्यज्ञातृवत् । द्वितीयेऽप्यस्य सर्वज्ञत्वमेव स्यान्नैश्वर्य सुगतादिवत् । अथ कर्तृत्व तर्हि कुम्भकारादीनामप्यनेककायकारिणामैश्वर्यप्रसक्ति । नाप्यन्यत्, इच्छाप्रयत्नव्यतिरेकेणान्यत्यैश्वर्यनिवन्धनत्येश्वरेऽभावात् । किञ्चे- ·वादचतुष्कम् । ६ 2 श्वरस्य जगन्निर्वा()णे यथारुचिप्रवृत्तिः १ कर्मपारतन्त्र्येण २ करुणया ३ क्रीडया ४ निग्रहानिग्रहविधानार्थं ५ स्वभावतो ६ वा। अत्राऽऽद्यविकल्पे कदाचिदनादृश्येव सृष्टिः स्यात् । द्वितीये स्वातन्त्र्यहानिस्तृतीये सर्वमपि जगत् सुखितमेव करोति । अथेश्वरः कि करोति पूर्वार्जितैरव कर्मभिर्वशीकृता दुःखमनुभवन्ति । तदा तस्य क. पुरुषकारः अदृष्टापेक्षस्य च कर्तृत्वे किं तत्कल्पनया जगतस्तदधीनतैवास्तु । चतुर्थपञ्चमयोस्तु वीतरागद्वेषताऽभावः प्रसज्यते । तथाहि-रागवाने(नी)श्वरः क्रीडाकारित्वात् बालवत् तथाऽनुग्रहप्रदत्वाद् रागवत् तथा द्वेषवानसौ निग्रहप्रदत्वात् तद्वदेवेति । अथ स्वभावत- स्तहिं अचेतनस्यापि जगत एव स्वभावतः प्रवृत्तिरस्तु किं तत्कर्तृकल्पनयेति । न कार्यत्वहेतुर्बुद्धिमन्तं कर्तारमीश्वरं साधयति । एवं सन्निवेशविशिष्टत्वाद- चेतनोपादन(दान 2)त्वादभूतभावित्वादादयोऽपि स्वयमुत्थाग्या स्तुल्याक्षेपसमाधा- नत्वात् । किञ्च, क्षित्यादेर्बुद्धिमत्पूर्वकत्वे साध्ये प्रदीयमानाः सर्वेऽपि हि हेतवो विरुद्धा दृष्टान्तानुग्रहेण सशरीरासर्वज्ञासर्वकर्तपूर्वकत्वसाधनात् । न च धूमात् पावकानुमानेऽप्ययं दोषः । तत्र तार्णपार्णादिविशेषाधारवह्निमात्रव्याप्तस्य धूम्स्य दर्शनात् । नैवमत्र सर्वज्ञासर्वज्ञकर्तविशेषाधिकरणत सामान(न्य)कार्यत्वस्यास्ति व्या- प्तिः । सर्वज्ञस्य कर्तुरतोऽनुमानात् प्रागसिद्धेर्व्यभिचारिणश्चामी, बुद्धिमन्तमन्तरे- णापि विद्युदादीनां प्रादुर्भावविभावनात् । स्वमाद्यवस्थायामबुद्धिमत्पूर्वस्यापि कार्यस्य दर्शनान्चेति । काया(ला)त्ययापदिष्टाश्चैते, प्रत्यक्षागमबाधितपक्षानन्तरं प्रयुक्त- त्वात् । तद्वाधा च पूर्वमेव दर्शिता । प्रकरणसमाश्चामी प्रकरणचिन्ताप्रवर्तकानां हेत्वन्तराणां सद्भावात् । तथाहि-ईश्वरो जगत्कर्ता न भवति निरुपकरणत्वाद् दण्ड- चक्र-चीवराद्युपकरणरहितकुलालवत् । तथा व्यापित्वादाकाशवत् । एकत्वात् तद्वद् इत्यादय इति । नित्यत्वादोनि तु विशेषणानि तद्वयवस्थापनायानीयमानानि षण्डं प्रति कामिन्या रूपसम्पन्निरूपणप्रायाण्यपकर्णनीयान्येव । विचारासहत्वख्यापनार्थ तु किञ्चिदुच्यते । तत्रादौ नित्यत्वं विचार्यते । तच्चेश्वरे न घटते । तथाहि-नेश्वरो नित्यः स्वभाव- भेदेनैव क्षिल्यादिकार्यकर्तृत्वात् । अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वभावं कूटस्थ नित्यमिति हि नित्यत्वलक्षणाभ्युपगमात् । स्वभावभेदानभ्युव(मेदानभ्युपगमे) सृष्टिसहारादिविरुद्ध . कार्यकारित्वमतिदुर्घटम् । नापि तज्ज्ञानादीनां नित्यत्वं वाच्यं प्रतीतिविरोधात् । ईश्वर- ज्ञानादयो न नित्या ज्ञानादित्वादस्मदादिज्ञानादिवदित्यनुमानविरोधाच्चेति । एतेन ·४८ अज्ञातकर्तृकम् तदीयज्ञानादयो नित्या इत्यादि यदवादि तदपोहितमूहनीयम् । सर्वज्ञत्वमप्यस्य केन प्रमाणेन ग्राह्यम् । न तावत् प्रत्यक्षेण तस्येन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नत्वेनातीन्द्रियार्थ- ग्रहणासमर्थत्वात् । नाप्यनुमानेनाव्यभिचारिलिङ्गाभावात् । ननु जगद्वैचित्र्याऽन्य- थाऽनुपपत्तिरूपं तदस्त्येवेति चेन्न तेन सहाविनाभावाभावात् । जगद्वैचित्र्यस्य सार्वज्ञ विनापि शुभाशुभकर्मपरिपाकादिवशेनोपपद्यमानत्वात् । किञ्चायं यदि सर्व- ज्ञस्तदा जगदुपप्लवकरणस्वैरिण' पश्चादपि कर्तव्यनिग्रहानसुरादीस्तदधिक्षेपकृतोऽस्म- दादींश्च किमर्थ सृजतीति नाय सर्वज्ञः । तथा बहूनामेककार्यकरणे वैमत्यसम्भावनया महेशितुरेकत्वकल्पना भोजनादिव्ययभयात् कृपणस्यात्यन्तवल्लभपुत्र-कलत्र-मित्रादिप- रित्यजने शून्यारण्यानोसेवनतुलामाकलयति । अनेककीटिकासरघाशतसम्पाद्यत्वेऽपि शक्रमूर्द्धमधुच्छनादिकार्याणामेकरूपतयाऽविगानेनोपलम्भात् । किञ्चेश्वरस्याखिलजग- कर्तृत्वेऽभ्युपगम्यमाने शास्त्राणा(णां) प्रमाणेतरव्यवस्थाविलोपः स्यात् । तथाहि सर्व प्रमाणं शास्त्रमीश्वरप्रणीतत्वादितरतत्प्रणीतशास्त्रवत् । प्रतिवाद्यादिव्यवस्थाविलोपश्च सर्वेषामीश्वरादेशविधायित्वेन तत्प्रतिलोमाचरणानुपपत्तेः प्रतिवाद्यभावप्रसङ्गादिति न सृष्टिकरस्य महेश्वरस्य कथञ्चिदपि सिद्धिः । ॥ ईश्वरोत्थापकस्थलं समाप्तम् ॥' * १. लिपिकारस्य पुप्पिका--'पण्डितश्रीरामसुन्दरगणिशिष्यत्पसुन्दरेण लिखितः' ।

·- -- २ ३ - ~ श्रीभुवनसुन्दरसूरिरचितम् ॥ परब्रह्मोत्थापनस्थलम् श्रीवीरजिनमानम्य सर्वातिशयशालिनम् । वैतण्डिकनिरासेन स्थाप्यते जैनशासनम् ॥ इह हि युक्तिकलापोल्लोलकल्लोलमालाव्याप्तसकलदिक्चक्रवालस्याद्वादं समुद्रमि- वावगाहयितुमथ सामर्थ्य बिभ्राणाः, नित्यानित्यत्वसदसत्त्वादिस्ववचनरचनाप्रसृत्वरकरप्र- करैर्भासितभूमण्डलान्तं च कौशिका इव सहस्रकरं दृग्गोचरीकर्तुमथ प्रमुतां दध्राणाः, गतसर्वप्रतिभाविलासाः कृकलासा इव तं चोपहसन्तः, प्रचण्डस्वतुण्डताण्डवाडम्बरबले- नैव सर्वत्र विकसन्तः प्रमाणप्रमेयव्यवस्थाबाहीकाः, प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रतिष्ठितप्रपञ्चा- दिवस्तुनोऽपि निर्लोठनेन गतसकलहीकाः, स्वीकृतस्याद्वादवादवादिवृन्दारकवदनोद्भूत- प्रभूतयुक्तिव्यक्तिमहानदीपूरप्लाव्यमानाः कुशकागावलम्बनानीव नानामतानि प्रापनी- पद्यन्तः अन्यतीर्थीयाः । तत्र वेदान्तमतानुसारिण एवं प्रमाणयन्ति-प्रपञ्चो मिथ्या दृश्यत्वात् शुक्ति- शकलकलधौतवत् रज्जुभुजङ्गवत् स्वप्नोपलब्धराज्यादिवच्च । अत्र परतुण्डकण्डन्यपोहाय व्यापार्यन्ते काश्चिदुत्तरव्यतिकरौषधप्रक्रियाः । असि- द्धविरुद्धानैकान्तिकदोषा. प्रत्यक्षा हर्यक्षा इव त्रयस्त्रासयन्त्यमुं हेतुहरिणपोतम् । तथाहि- दृश्यत्वम् अत्र कस्यापेक्षया विवक्षितं शुभवद्भिर्भवद्भिः १ किं परमाण्वादिसूक्ष्माकारा- पेक्षया स्तम्भादिस्थूलाकारापेक्षया वा ? आधविकल्पोऽसम्भववाधितत्वेनावकेशितरुरिव न भवता मनोरथफलावलीप्राप्त्यै, परमाणूनां तद्गतरूपरसगन्धस्पर्शादीनां च भवताम- दृश्यत्वात् । द्वितीयविकल्पोऽप्यसत्कल्प एव स्थूलाकाराणामपि मन्दरपुरन्दरस्वर्गभर्ग- भार्गवादीनां भवतामदृश्यत्वात् । अथ मा भवन्त्वस्माकं सर्वेऽपि दृश्याः किन्तु कस्यापि पुरुषविशेषस्य भविष्यन्ति तर्हि सोऽपीन्द्रियज्ञानग्राही अतीन्द्रियज्ञानग्राही वा ? आधविकल्पे प्रागुक्तमेव दूषणं लालगीति । द्वितीयविकल्पेऽतीन्द्रियज्ञानग्राह्यपि सर्वज्ञो, वा स्यादसर्वज्ञो वा ? द्वितीय- विकल्पे प्राच्य एव दोषः । आद्यविकल्पोऽपि न जाघटीति सर्वज्ञस्य भवद्भिरनङ्गीकारात् । अथ न हि परमाण्वाद्यस्माभिरङ्गीक्रियते प्रपञ्चमिथ्यात्वस्यैव प्रतिज्ञानात् तर्हि आश्रयासिद्धतामातङ्गीस्पर्शपातक हेतुश्रोत्रियस्य, प्रपञ्चस्याऽऽश्रयस्य युष्मन्मतेनासत्त्वात् । अथ प्रपञ्चो असन्नप्यनाद्यविद्याबलेन दृश्यते इति चेत् तर्हि सा सती असती - ७ ·- श्रीभुवनसुन्दरसूरिरचितम् अवाच्या वा ? यदि सती तर्हि "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' [छां०७०६.२.१] इत्य- सम्बद्धम् , अविद्याया द्वितीयायाः सद्भावात् । असती चेत् तर्हि न तबलात् प्रपञ्च- प्रतीतिः द्वयोरप्यसत्त्वात् । अवाच्या चेत् तर्हि सर्वथा एकदेशेन वा ? आद्यविकल्पेऽविधेति नाम्नाऽप्यावाच्यत्वं स्यात् । अस्ति च युष्मन्मतेनाविद्याशब्देन सा वाच्या । ततः प्रकट एवात्र विरोधः । द्वितीयविकल्पे सर्वेऽप्यवाच्याः स्यु. पदार्थाः, कैश्चित् प्रकारैः सर्वे- षामवाच्यत्वात् । सदसद्विलक्षणत्वमवाच्यत्वमित्याशयः । तदपि क्लीवस्य कामिनीकाम- नायामपत्योत्पत्त्यभिलाषप्रायम् , सदसद्विलक्षणस्य वस्तुन एवासत्त्वात् । अथ सर्वव्यवहा- रापेक्षयाऽस्ति तर्हि व्यवहारोऽपि सन्नसन् वेति तदेव दूषणम् । किञ्च, प्रपञ्चो दृश्यः प्रत्यक्षेण । तैच्चासद्रूपं सद्रूपं वा ? आद्यविकल्पे न हि तेन वन्ध्यास्तनन्धयेनेव किञ्चित् साधयितुं पार्यते । द्वितीयविकल्पे प्रत्यक्षस्य सद्रू- पत्वेऽद्वितीयवादहानिः । तथा प्रत्यक्षं विधायकं निषेधक वा ? नाद्यविकल्पः प्रपञ्च- निषेधसिद्धौ निबन्धनम्, प्रत्यक्षस्य विधायकत्वादेव । तथा चोक्तम्-"आहुर्विधात प्रत्यक्षं न निषेद्धृ विपश्चितः” [ब० सि० २.१] इति वचनात् । द्वितीयविकल्पस्तु स्वानगी- कारादेव बाधितः । अथानुमानगभ्यः प्रपञ्चस्तर्हि दृश्यत्वादिति स्थाने अनुमेयत्वादिति वाच्यम् । एवं कल्पनेऽप्यजागलस्तनदोहनेनेव न भवदिष्टस्य दुग्धस्येव प्राप्तिः । तदप्यनुमानं सद- सद्वेति दूषणपरम्परोद्घोषणा कार्या । अथासत्यादपि अनुमानात् परब्रह्मसिद्धिर्यथा असत्यादपि जलचन्द्रान्नभचन्द्रस्य । एतदपि न चतुरचेतश्चमत्कारकारकम् , असत्येन खरविषाणेनेव कस्यापि साधयितुमशक्यत्वात् । अथ मिथ्यात्वं परमार्थसत्यत्ववैधुर्यं सिसाधयिषितम् । एव तर्हि सद्रूपता सिद्धा प्रपञ्चस्य । परमार्थसत्यत्वे विवादः । सोऽप्यपाकरिष्यते । तथाहि-किमिदं परमार्थ- सत्यत्वं नाम परब्रह्मरूपसत्त्वं प्रमाणप्रतिष्ठितार्थविषयत्वं वा ? आद्यविकल्पे सुतरां घट- पट-शकट-मुकुटादिपदार्थसार्थपुरुषोत्तमस्य परमार्थसत्यत्वलक्ष्मीसम्भोगभाजनत्वम्, भव- द्भिरेव परमब्रह्मविवर्तत्वेन स्वीकारात् “सर्व वै खल्विदं ब्रह्म" [छा.उ.३.१४.१] "नेह नानास्ति किञ्चन" [वृ०७० ४.४.१९] इत्यागमप्रामाण्यात् । द्वितीये ब्रह्मणः प्रमाण- प्रतिष्ठितार्थविषयत्वे प्रपञ्चस्यापि प्रमाणप्रतिष्ठितार्थरूपत्वम्, ब्रह्मरूपत्वात् तस्य । तथा च घटपटादयः पदार्थाः सत्याः, प्रतिभासमानत्वात् परब्रह्मवत् इत्यनेनापि तत्सिद्धिः । अथ स्वव्यवहारातिरेकि स्वदर्शनापेक्षया नियतविधिमात्रं दृश्यत्वमाकासितं तर्हि एतदेव विचार्यते । स्वशब्दस्य प्रपञ्चापेक्षत्वे प्रपञ्चः सत्योऽसत्यो वा ? आद्यविकल्प , , १ तत् प्रत्यक्षम् ।

·:: -- - परब्रह्मोत्थापनस्थलम् । अस्मन्मतप्रवेश । असत्यश्चेत् तेन व्यवहारः कथम् ? किञ्च, महाविद्यानुमानस्येव बह्व- क्षरस्वल्पार्थस्यास्य मतस्य तात्पर्यार्थस्त्वयमेव यत् स्वप्रकाशे परापेक्षितत्वं तच्च विचार्य- माणं युष्मच्चित्तवृत्तिमहिलायाः पण्ढालिङ्गनमिव न चिन्तिताभिलाषपूत्यै । यत् यत् स्वप्र- काशे परापेक्षं तत् तत् मिथ्येति प्रतिवादिनो व्याप्त्यसिद्धेरसिद्ध एवायं हेत्वाभासः चित्रभानु-सुधाभानु--प्रदीपादीनां प्रपञ्चान्तर्गतत्वेऽपि स्वप्रकाशे परापेक्षितत्वाभावेन भागासिद्धोऽयम् । तथा ब्रह्मणोऽपि स्वरूपनिरूपणं वेदागमवाक्यैरेव कर्तुं शांशक्यते अतस्तस्यापि प्रकाशे परापेक्षितत्वेन मिथ्यात्वं' बभूव । किञ्च, स्वातिरेक इत्यत्र स्व- स्मादतिरेकस्तदैव स्यात् यदा द्वयं सिद्धं भवति, यथा भीमार्जुनयोर्मध्ये भीमोऽधिकः । अथ “सत्यानृते मिथुनीकृत्य व्यवहार प्रवर्तते । एवमपि सत्यानृतयोमिथु- नीकरणं कथमिति वाव्यम् । नहि खरविषाणस्यासत्यस्य सत्येन घटपटादिना संयोगः सम्भवी । सम्भवे वा वन्ध्यास्तनंधयपरब्रह्मणी अपि संयोजयितव्ये । अथ लोकव्यवहारापेक्षया प्रपञ्चः सत्योऽप्यनीक्रियते । तत्र प्रातीतिकव्यावहा- रिकपारमार्थिकभेदात् त्रेधा सत्यम् । तथाहि-प्रथमज्ञाने रजतस्य सत्यस्य प्रतिभासात् तत्र प्रवृत्तिहेतुकत्वेन शुक्तिशकले रजतप्रतीतिः प्रातीतिकं सत्यं प्रथमम् । घट- पटादयः प्रतिक्षणवीक्ष्यमाणा व्यवहियन्ते इत्येतत् द्वितीयं सत्यं व्यावहारिकम् । व्याव- हारिकत्वं चैषां घटपटादीनां वाधप्रतिभासाभ्यां अनिर्वचनीयरूपत्वात् । बाधश्च ज्ञाना- न्तरेण शुक्तिकायां तत्कालमेव, रजताभावेन शुक्तिकाप्राप्तेः । घटपटादिपदार्थसार्थे तु परब्रह्मस्वरूपपरिज्ञानेनोत्तरकालं बाधः । प्रतिभास चोभयत्रापि विद्यत एव । पारमार्थिक- सत्यं तु परब्रह्मैव तस्यैव तात्त्विकस्य सद्भावात् । तात्त्विकत्व च बाधप्रतिभासाभावात् । एतदपि हि सत्यतालक्षणं विचार्यमाणं विशरारुतां अञ्चति । तथाहि-प्रती- तिश्चेदसत्या तर्हि तबलात् सत्य कथम् । सत्यं चेत् प्रतीतिरसत्या कथम् ? एव व्या- वहारिकसत्येऽपि व्यवहारः सत्योऽसत्यो वेति तदेव दूषणम् । किञ्च, घटपटादयो ब्रह्मणो भिन्ना अभिन्ना वा ? भिन्नत्वे द्वयसिद्धिः । अभिन्नत्वे तेषामसत्यत्वे तदप्यसत्यं जातम् । किञ्च, परब्रह्म एकमनेकं वा ? एकं चेत् तर्हि कथं नवनवाकारैः प्रतीयते ? अनेकता त्वभिगमेनैव बाधिता । अथाविद्यावशात् तदनेकधा प्रतिभासते । एवं तर्हि अविद्यासिद्धौ नानात्वसिद्धिः नानात्वसिद्धौ च अविद्यासिद्धिरिति :स्फुटमित- रेतराश्रयत्वम् । किञ्चाविद्या किंस्वरूपा १ सदसद्विलक्षणत्वेनावाच्येति चेत् तर्हि परमार्थसत्या, १ तुलना-सत्यान्ते मिथुनीकृत्य नैसर्गिकोऽय लोकव्यवहार । ब्रसू० शा०भा० ११.१ ? - ·श्रीभुवनसुन्दरसूरिरचितम् सदसद्विलक्षणत्वात् परब्रह्मवत् । अथ परब्रह्माऽवाच्यं न भवति तर्हि वाच्यं लन्यं व्यङ्गय तात्पर्यगम्यं वा ? यदि वाच्यं तर्हि तद्वत् प्रपश्वोऽपि वाच्य एवास्तु ! अथ लक्ष्यं तर्हि ब्रह्मेत्युक्ते कथं मुख्यार्थवाघः ? किञ्च, मुख्यार्थासंवद्रं न लन्यं नाम षड्भेदायां लक्षणायाम् , अतो न लक्षणा । किञ्च, यल्लक्ष्यं भवति तद्वाच्यमपि स्यात् यथा 'गंगायां घोषः' इत्युक्ते तटं लन्यं, तटमित्युक्ते वाच्यं च । तस्मात् सर्वार्थानां वाच्यत्वे सिद्धे लक्ष्यं ब्रह्मेति वचनं न किञ्चिद् विशेष पुष्णाति । अथ व्यङ्ग्यं तर्हि मुख्यगौणलक्ष्याद्यर्थव्यतिरिक्तः प्रतीतिविषयो व्यङ्गयोऽर्थः, अयं च वस्त्वलकाररसादि- भेदात् त्रेधा, सोऽपि विधिप्रतिषेधादिरूपो अनेकधा, एतेषु को नामायं व्यङ्गयोऽर्थः ? व्यङ्ग्यत्वेऽपि वाच्यत्वं लक्ष्यत्वं च स्वीकर्तव्यमेव । तस्मात् व्यङ्गय ब्रह्मेत्युक्तेऽपि न कश्चिद् विशेषो दृश्यते । अथ शृङ्गारादिरसा यथा व्यगया एव भवन्ति न वाच्या एवं ब्रह्मापि तर्हि अभिव्यक्तस्वभावं तद् विद्यते अनभिव्यक्तस्वभावं वा ? आद्यविकल्पो- ऽसत्कल्प पुराऽप्यभिव्यक्तस्वभावत्वात् । अथ तात्पर्यगम्यं ब्रह्म तथाहि वैदिकवाक्यैरज्ञा- ननिवृत्तिस्तस्यां च जातायां ब्रह्मैवाविशिष्यत इति तस्य तात्पर्यगम्यत्वम् । एतदप्यवि- चारितरमणीयं यतो ब्रह्मणस्तात्पर्यगम्यत्वं तदा कल्पते यदा वाच्यत्वं सिद्धं न स्यात् । "निर्मलनिश्चलनिष्क्रियरूपं व्योम यथैव घटे वहिरन्तः तदिदं परमार्थसत्तत्वं भूतगणेषु भवेद् वहिरन्तः" तथा "पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच्च भाव्यम्" [श्वेता उप०३.१५] इत्यादि तथा "सर्वं वै खल्विदं ब्रह्म'[ छां० उ ३. १५. १]इत्यादि तथा "तत्त्व- ज्ञानोत्पाद्यमिध्याकारणप्रध्वंसतत्कार्यसामानाधिकरण्यं मोक्ष"[ ], "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" तैत्ति० उ० २. ३] इत्यादिवाक्यैर्वाच्यत्वस्यापि स्वीकारात् । किञ्च, यथा भवद्भिरेवमुच्यते प्रपञ्चस्य विचार्यमाणस्याघटमानत्वात् ब्रह्मैवाविशिष्यते तथा कैश्चित् एवमपि वक्ष्यते प्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽपि चाघटमानत्वात् शून्यवाद एव तात्पर्यभूतः । अथ ब्रह्म घटमानं प्रपञ्चोऽपि घटमान एवेति त्यज्यतां मत्सरः । किञ्च, वेदवाक्यैर्दानाध्ययनयज्ञादीनां स्वरूपं प्रतिपाद्यते तथा ब्रह्मणोऽपि । न चैतेषां विशेषो दृश्यते । एवं सत्यपि यदि ब्रह्म तात्पर्यगम्य तर्हि तेऽपि तात्पर्यगम्या भवन्तु समानत्वात् । भवतु वा ब्रह्म तात्पर्यगम्यं किन्तु यथा ब्रह्म तात्पर्यगम्यं प्रपञ्चोऽपि तथैवास्तु । किञ्च, ब्रह्मणो लक्ष्यत्वे प्रपञ्चस्य मुख्यार्थवाच्यत्वं बलादायातम् । अथ मायावशात् प्रपञ्चस्य मुख्यार्थवाच्यत्वं तर्हि लक्ष्यत्वमपि ब्रह्मणस्तदशादेव भवतु । अथ प्रपञ्चोऽनिर्वाच्य एव यथा शुक्तिशकले कलधौतम् । तथाहि-शुक्ति- शकले कलधौतं तावत् सन्न भवति रजतसाध्यार्थक्रियाया अकरणात् । असदपि १. अत्र पाठ पतित प्रतिभाति ।

·परब्रह्मोत्थापनस्थलम् । न भवति तत्र प्रतीयमानत्वात् । न च सर्वथाऽसत् प्रतीयते खरविषाणवत् । तस्मात् शुक्तिशुकले कलधौतवत् सदसद्विलक्षणत्वेनानिर्वाच्य एवायं प्रपञ्चः । एतदपि न प्रामाणिकपर्षदहम् । तथाहि-शुक्तिशकलकलधौतस्य सदसद्वि- लक्षणत्वे किं प्रमाणं प्रत्यक्षमनुमानं वा ? नाद्यः पक्षः सदसद्विलक्षणग्राहकत्वा- भवात् । अथानुमानमस्ति तन्निश्चायकम् । तथाहि-अनिर्वाच्यं शुक्तिशकलकलधौतम् अपरोक्षप्रतिमासबाधान्यथानुपपत्ते । एतदप्यनुमानं अयुक्तं 'हेतोविरुद्धत्वात् । प्रत्यक्षप्रतिभासबाधा च यत्र स्यातां तत्र प्रथमं कलधौतादिशब्दैः पश्चाच्च शुक्तिका- दिशब्दैः सर्वैरपि वाच्यत्वस्यैव स्वीकारात् । तथाऽत्र व्याप्तिरुभयसिद्धा नास्ति । न ह्यपरोक्षतया प्रतिमासो बाधा च यस्य स्यातां तदनिर्वाच्यत्वेनाऽस्माभिः स्वी- क्रियते । तत्रासत्त्वस्यैव स्वीकारात् । ततो दृष्टान्तविकलत्वेनाव्याप्तमेवेदं साधनम् । किञ्च, मतिवैगुण्याद् विपर्यय एव शुक्तौ रजतज्ञानस्याङ्गीकार्यः । एकत्र चेन्मतिमान्द्याद् विपर्ययो जातः तर्हि सर्वत्र विपर्ययेणैव किं भवितव्यम् ? ऐकेन चेत् तिमिरादिदोषेण द्वौ चन्द्रौ दृष्टौ तर्हि सर्वैरपि किं तथैव द्रष्टव्यौ ? तथाभ्यु- पगमे' दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च । तथा सर्वेऽप्येवं वदन्ति यथाऽस्य शुक्तिशकलकल- धौतभ्रान्तिर्जाता। न हि पुनः कोऽप्येवं' वावदीति घट-पट-लकुट-शकट- मुकुटादौ सर्वत्र सर्वेषां भ्रान्तिरेव । न हि यथा मरुमरीचिकायां जलप्रतीतिर्धान्ता तथा तटाकतटिन्यादावपि भ्रान्तव, कैश्चिदपि तथाऽकथनात् । अथ सर्वेषां 'वचन- मप्रमाणं तहिं भवतोऽपि वचनं कथं प्रमाणम् ? सर्वान्तर्गतत्वाद् भवतः । बहूनां वचनाप्रामाण्ये चैकस्य वचनं प्रमाणीक्रियते तर्हि द्विचन्द्रज्ञानमपि सत्यं स्यात् । किञ्च, प्रतीतिः सैव सत्या याऽर्थक्रियाकारिणी, अन्या तु भ्रान्तैव । यदि च मरुमरीचिका- जल-तटाकजलप्रतीती द्वे अपि भ्रान्तत्वेन समाने स्यातां तदा मरुमरीचिकायामिव तटाकादावपि न क्रियेत प्रवृत्तितितत्त्वैर्भवद्भिः, क्रियते च । तस्मादपि विशेषः । विशेषे च सिद्धे एका प्रतीतिः सत्या, एका भ्रान्ता चेति बलात् प्रतिपत्त- व्यम् । तत्प्रतिपत्तौ च न हि भ्रान्तप्रतिपत्तिबलेनाभ्रान्ताऽपि प्रतिपत्तिर्धान्ता कर्तु शक्या । समुत्थलट्वबलधूलिपटल, शीतकाले जलादौ बाष्पादिमण्डल वा दृष्ट्वा एकत्राग्न्यनुमानभ्रान्तौ किं सर्वत्र भ्रान्त्यैव भाज्यम् ? तथाङ्गीक्रियमाणेऽनुमानव्यव- हारोऽपि न युक्तः । तथा च सति प्रपञ्चो मिथ्येत्याद्यनुमानं न युक्तम् । एवं चैकस्य दोषदुष्टतायां त्रिभुवनमपि दोषदुष्ट स्यात् । ततो नाऽनेन दृष्टान्तेन सद- सद्विलक्षणत्वं साधयितुं शक्यते . प्रपञ्चस्यास्मान् प्रति दृष्टान्तस्यासिद्धत्वात् । । - - ·५४ श्रीभुवनसुन्दरसूरिरचितम् अथ शुक्तिगकले कलधौतमसत् तहिं प्रतिभासते कमिति चेत चाकांच- क्यादि साधारणधर्मसद्भावादिति ब्रूमः । ननु तर्हि खरविषाणस्यापि कथं न प्रति- मासः ? साधारणधर्माभावादित्यवेहि । यतो यत् सर्वथा नास्त्येव तस्य धर्मा अपि कथं कल्पयितुं शक्या । अथ कलधौतमपि तत्र नास्ति । माऽभूत् तत्रान्यत्र मझा- वेन पुरा दृष्टत्वेन च तदर्मणा प्रतिभासो युक्त एव । अथ या या प्रतीति' सा सा भ्रान्तेव तर्हि ब्रह्मणोऽपि प्रतीतिर्भान्ता स्यात् प्रतीयमानत्वात् । एवं च लाभमिच्छतो मूलहानि । अथ ब्रह्माऽप्रतीयमानं तहि सर्वथा किच्चिद्वा ? आद्यश्चेद्, विकल्पस्तर्हि ब्रह्मविषयवचनानामप्रवृत्तेर्मोनमेव व श्रेय. तदुक्तौ । अथ द्वितीयः पक्षस्तर्हि कथ- ञ्चित् प्रपञ्चो न प्रतीयते परमाण्वादीनामप्रतीयमानत्वात् । तस्मात् सदसद्विलक्षणत्वं प्रपञ्चस्य कथमपि न जाघटीति । तदघटने च दुरापास्तमेवानिर्वचनीयत्वम् । भवतु वाऽनिर्वचनीयत्वं स्वीकार्य, युक्तीनामुभयत्र समानतया [या.] काश्चित् प्रपञ्चयुक्तयः प्रपञ्चयिष्यन्ते ताः सर्वा अपि ब्रह्मणि लालगत्यः कथं निवारणीया ? किञ्च, सर्वथाऽनिर्वाच्यत्वे प्रपञ्चस्य सदसद्विलक्षणत्वशब्देनापि वाच्यत्वं न युक्तम् । तथा प्रपञ्चशब्देन घटपटादिशब्दैरपि च वाच्यता न युक्ता । किञ्च, प्रपञ्चस्याऽनि- र्वाच्यत्वे मिथ्यात्वावगमोऽपि कथम् ? तथात्वप्रतिपादकाऽऽगमादिति चेत् तर्हि तथात्व- प्रतिपादकवचनै. स वाच्योऽवाच्यो वा ? वाच्यत्वे दुर्निर्वचनीयताविरोध. । अवाच्यत्वे तत्परिज्ञानं दुर्घटम् । किञ्च, तत्तथात्वप्रतिपादकवचनानि प्रपञ्चमध्ये वहिर्वा ? मध्ये चेत् तहिं तान्यपि वाच्यान्यवाच्यानि वा ? वाच्यानि चेत् तर्हि तद्वत् प्रपञ्चस्थापि वाच्यता । अवाच्यानि चेत् तर्हि यानि वक्तुमशक्यानि तैः प्रपञ्चमिथ्यात्वं कथं प्रतिपादयितुं शक्यम् । अथ द्वितीयो विकल्पस्तर्हि तानि सल्यान्यसत्यानि वा ? सत्यानि चेत् तर्हि अद्वैतवादहानिः । असत्यानि चेत् तर्हि न तै. काऽपि सिद्धिः । अथ व्यवहारसत्यानि तर्हि व्यवहारोऽपि ज्ञानरूपोऽज्ञानरूपो वा ? ज्ञानं चेत् तर्हि प्रपञ्चान्तर्बहिर्वा सत्यमसत्यं वेति तदेवाऽऽवर्तते । किञ्च, प्रपञ्चशब्देन सर्वे पदार्थाः एकः कश्चिद् वा विवक्षित ? एकश्चेत् तन्न युक्तं यत. केनापि पृष्टं भो ! एतद्वस्तु तव कीदृशमित्युक्तेऽवाच्यमिति न वक्ष्यते तूष्णीमपि न स्थास्यते भवता किन्तु समग्रमपि तत् स्वरूपमाख्यास्यते । तथा च सति जातं वाच्यत्वम् । अथ सर्वे, तर्हि यथा एकस्तथा सर्वेऽपि भवन्तु वाच्या का नाम क्षतिः । अथ सामस्त्येन एकस्यापि स्वरूपं प्रतिपादयितुं न शक्यं तर्हि सामस्त्येन ब्रह्मणोऽपि स्वरूपं तथैवास्ति(स्तु) । एवमनिर्वाच्यत्वं विचार्यमाणं कथमपि ·परब्रह्मोत्थापनस्थलम् । ५५ - - ܝ - . - न जाघटीति । तस्मात् कदाग्रहं मुक्त्वा प्रपञ्चस्य मायाया ब्रह्मणोऽपि च वाच्य- त्वमेव स्वीकार्यमिति दृश्यत्वहेतोरसिद्धतोद्भावनप्रकारः । अथास्य हेतोविरुद्धतोद्भाव्यते । तथाहि- साध्यविपर्ययेणैव यस्य हेतोरन्य- थानुपपत्तिः स विरुद्धः । अत्र च प्रपञ्चमिथ्यात्वविपर्ययेणैवास्य हेतोवृत्तिः । तथाहि-यत्र यत्र दृश्यमानत्वं तत्रैव सद्रूपता । न हि असत् केनापि दृष्टम् । अथ जलचन्द्रादयोऽसन्तोऽपि दृश्यन्ते । न, जैनैस्तेषां सत्यत्वस्वीकारात् । दृष्टान्तस्य प्रतिवाद्यसिद्धत्वात् । तथाहि-जलचन्द्रस्वप्नज्ञानादि भावरूपं नैमित्तिकत्वात् घटवत् । जलविम्बं भावः सम्यग्गमकत्वात् अग्निगमकधूमवत् । स्वमज्ञानं भावः ज्ञानत्वात् घटज्ञानवत् । शुक्तिशकलकलधौत-रज्जुभुजगादयोऽपि न सर्वथाऽसत एव प्रतीयन्ते, धावल्यादिसमानगुणत्वेन भ्रान्तिजनकत्वादपटुदृशाम् । न हि निर्मलदृशां तत्र भ्रान्तिः । बहूनां मध्ये एकस्यैव कस्यचिदपटुदृक्त्वात् । सर्वथाऽसदपि चेत् दृश्यते तदा षष्ठ- भूतमपि क्वचित् दृश्यताम् । अथानैकान्तिकता हेतोर्भाव्यते । यस्याऽन्यथानुपपत्तिः सन्दिह्यते सोऽनैका- न्तिकः । सन्दिग्धविपक्षवृत्तित्वेन निर्णीतविपक्षवृत्तित्वेन च सा द्विधा । अयं च निर्णी- तविपक्षवृत्तिकः । तथाहि न हि यत् दृश्यं तन्मिथ्यैव । परब्रह्मणो दृश्यत्वेऽपि सत्यत्वेन स्वीकारात् । किञ्च, दृश्यत्वं कस्यापेक्षया युष्मदाद्यपेक्षया योग्यपेक्षया वा ? योगिनां तु सर्व प्रत्यक्षमेवास्ति । भवदादीनां तु मेर्वादयोऽप्यदृश्याः । अथा- दृश्यं परब्रह्म अव्यवहार्यत्वात् खपुष्पवत् । एवं तर्हि नास्ति परब्रह्म अदृश्यत्वात् अव्यवहार्यत्वाच्च खपुष्पवदेव । तथाऽयं पक्षः प्रत्यक्षबाधितः प्रत्यनुमानबाधितश्च । प्रत्यक्षवाधा, तावदाबालगोपालाङ्गनाप्रसिद्धैव । अनुमानबाधा चेत्थम्-प्रपञ्चोऽपि मिथ्या न भवति असद्विलक्षणत्वात् आत्मस्वरूपवत् । तथा,साध्यविकलश्चायं दृष्टान्त. शुक्तिशकलकलधौते प्रपञ्चान्तर्गतत्वेन मिथ्यात्वस्य साध्यमानत्वात् । अथेदमनुमानम- साध्यसाधकं मिथ्यारूपत्वात् जलचन्द्रवदिति चेन्न असाध्यसाधके गन्धर्वनगरशुक्ति- शकलकलधौतादौ विपक्षे जलचन्द्रादौ सपक्षे पक्षे चास्मिन्ननुमाने भिथ्यारूपत्वस्यास्य हेतोर्वर्तनेनानैकान्तिकत्वात् । तदेवेदमनुमानं यथा यथा विचार्यते तथा तथा न क्षोदं शमते । -- ", तथा प्रामारामादय पदार्थाः प्रतिभासान्त प्रविष्टाः प्रतिभासमानत्वात् प्रतिभासस्वरूपवत् । अत्र प्रतिभासः स्वतः परतो वा ? नाद्यः पक्षः घटपटादीनां स्वतः, कदापि प्रतिभासाभावात् । न पं कदापि, जानन्ति ।। मथ ·५६ श्रीभुवनसुन्दरसूरिरचितम् द्वितीयः सोऽपि न युक्तः, परस्य ज्ञाने चेदेते प्रतिभाताः तदैतावता तेपामसत्त्वं कथं भवेत् ? अथ ते सन्त एव सन्ति परब्रह्मणो दिवाः तर्हि ब्रह्म मजडं ते च जडा इति मेदः कथं ? यस्य यद्रूपं भवति तत् तदाकारमेव दृष्टम् । न हि घटपटादयो मृदाकाराद् व्यतिरिक्ता दृष्टाः कुत्रापि । किञ्चैवमनुमाने क्रियमाणे इत्थमप्यनुमान भविष्यति-घटपटादयो दीपप्रभायां प्रविष्टाः दीप्यमानत्वात् , यहीप्यते तद्दीपप्रभायां प्रविष्टम् यथा दीपप्रभास्वरूपम तथा प्रतिभासो ज्ञानम् । यदि तत्र ग्रामारामादयः प्रवि- ष्टास्तदा दृश्यन्ते कथम् ?, प्रतिभासो हि हृदयान्तर्वर्तते, तत्र प्रविष्टानां तेषां दर्शना- भावात् । अथ प्रदीपप्रभायां न घटपटादयः सर्वेऽपि दीप्यन्ते । एवं तर्हि युष्मदा- दिप्रतिभासेऽपि न परमाणुमन्दरपुरन्दरादयः प्रतिभासन्ते । तस्मान्न किञ्चिदेतत् । अथानुमानवैपरीत्यमप्यत्र सम्भाव्यते । तथाहि-प्रतिभासो ग्रामारामादिप्रविष्टः, तान् विना तस्य कुत्राप्यदृश्यमानत्वात् । यद् यद् विना कुत्रापि न दृश्यते तत् तत्रैवास्ति, यथा परमब्रह्मस्वरूपं परमब्रह्मणि, घटादिस्वरूपं घटादिषु । एवं च लाभमि- च्छतो मूलहानिः । मथ विधिरेव साध्यते नाविधिस्तदप्यसत् । कुत्रापि भूतले घटपटादीनामभावे प्रतीयमानेऽविधेरपि प्रतीयमानत्वात् । किञ्च, घटपटादिषु विधौ साध्यमानेऽनन्त एव सिद्धा. परमब्रह्मवत् । अश्रोच्यते अनुवृत्ताकारं सत्तैकरूपं सर्वं प्रतीयते । एतदपि न, अनुवृत्तव्यावृत्ताकारस्य प्रतीयमानत्वात् । तथा चोक्तम्- निर्विशेष हि सामान्यं भवेत् खरविषाणवत् । सामान्यरहितत्वेन विशेपास्तद्वदेव हि ॥ [ श्लो० वा० आकृति० १०] अथ प्रपञ्चो मिथ्या अनात्मप्रकाशत्वात् । यत् सत्यं तदात्मप्रकाशं यथा परब्रह्म । अत्रानुमाने विपर्यासोऽपि कर्तुं शक्यः । तथाहि-परब्रह्म मिथ्या पराप्रका- शनात् । यत् सत्यं भवति तत् परप्रकाशकं दृष्टं यथा इन्द्रियज्ञान-भानु-प्रदीपादयः । अथ ब्रह्म परप्रकाशकं तदा सिद्धं प्रपञ्चस्य सत्यत्वं प्रकाश्यप्रकाशकयोरुभ- योरपि सिद्धत्वात् । अथ भावा ब्रह्मविवर्ता सत्वैकरूपेणान्वितत्वात् । यद् यद्रूपेणान्वित नत् तदात्म- कमेव यथा घटपटादयो मृद्रूपेणान्विताः मृदात्मका एव, सत्त्वैकरूपान्वितं च सकलं वस्तु तस्माद् ब्रह्मविवर्तरूपमेव तत् । अत्रोच्यते-अनैकान्तिको हेतुः । न हि यद् यद्रूपेणान्वित तत् तदेव भवति । रूपान्वितत्वेऽपि घटपटादीनां रूपस्वरूपत्वस्या- भावात् । प्रत्यक्षवाधितश्च पक्षः । घटपटादिषु ब्रह्मविवर्तत्वस्य केनाप्यप्रतीयमान- ·परब्रह्मोत्थापनस्थलम् । त्वात् । न हि ब्रह्मणो घटपटादिरूपत्वेन विवर्ती युक्तः, विजातीयेन सह विवर्ता- योगात् । इन्द्रियगम्येषु तथादर्शनात् । न हि मृद् अम्भोरूपेण विवर्तते तद्वा तद्रूपेण । सकलसिद्धमेतत् । अस्यान्यथात्वे प्रतीतिबाधा । घटपटादिषु च मृदन्वय एव दृश्यते, न चैतन्यान्वयः । अथ तत्र सत्तान्वयोऽस्ति । एवं न हि यत्र सत्ता तत्र प्रपञ्चान्चयोऽप्यस्ति । तथा च सति प्रपञ्चरूपमेव स्याद् विश्वम् । किञ्च, सत्तापि घटपटादीन् विना न भवति । न हि गुणिनं विना गुणान् कोऽपि दृष्टपूर्वी । तस्मा- देतदप्यनुमानं भवदिष्टार्थप्रापणप्रवणं न भवति । किञ्च, ब्रह्मणः साधकं किं प्रमाणम् ? आगम इति चेत् तर्हि स तस्माद्भिन्नो वा स्यादभिन्नो वा ? भिन्नत्वेऽद्वैतवादहानिः । अभिन्नत्वे साध्यसाधकभावानुप- पत्तिः । किञ्च, आगमः अर्थरूपो वा स्यात् ज्ञानरूपो वा ? आद्यपक्षे प्रपञ्चसिद्धिः । द्वितीयपक्षे भिन्नत्वे ज्ञानद्वैतसिद्धिः । अभिन्नत्वे ब्रह्मैव केवलम् न तत्साधकागमो नाम प्रमाणं किञ्चित् । अथ, आगमः अर्थरूपो ब्रह्मसाधक' अर्थोऽपि ज्ञानरूप एव । एतदपि विचार्यमाणमसङ्गतमेव । अर्थस्य ज्ञानरूपत्वासिद्धे. तथाप्रतिभासाभावात् । तथाप्रतिभासाभावेऽपि तस्य तथारूपत्वं चेत् साधयिष्यते तर्हि सर्व सर्वात्मना साध्यं साध्यव्यवस्थाया युष्मदायत्तीभूतत्वात् । अथ ब्रह्मैवाऽऽगमरूप स्वसाधकं तर्हि आगम' पदवाक्यरूपो वाच्यः, ब्रह्म च अवाच्यम् तयोरैक्य कथं स्यात् १ एकत्वे वा ब्रह्मैव, नागमप्रमाणं तस्माद् भिन्न किञ्चित् । अथ प्रदीप' स्वसाधक. एवं ब्रह्माऽपीति चेत् तर्हि आगमो ब्रह्मसाधक इति बालप्रलपितं जातम् । किञ्च, प्रदीपः स्वप्रकाशको जनानाम्, परब्रह्म च कस्य स्व- प्रकाशकं इति वाच्यम् ? जन्तूनामिति चेत् तर्हि परब्रह्मणा जन्तूनां स्वरूप ज्ञाप्यते इति तात्त्विकत्रितयसिद्धिः । एवं सति 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" इति वचनमात्रम् , ज्ञाप्य- ज्ञापकाद्यङ्गीकारात् । किञ्च, सर्वदेहेषु एकस्यैव निर्विशेषस्य परब्रह्म[ण]स्तात्विकत्वे एकस्य मुक्तौ सर्वेषा मुक्तिः, एकस्य बन्धे सर्वेषां बन्धः, एकस्य पीडायां सर्वस्य पीडा, एकस्य सौख्ये सर्वस्य सौख्यमेवाभियुज्यते । अथैकस्मिन्नपि देहाधिष्ठातरि यथैकस्य पादस्य पीडाया नापरस्य पादस्य पीडा एवं समानेऽपि ब्रह्मणि यथादृष्टमेव पीडाद्यङ्गीकार्यम् , एतदप्यसङ्गतम् । पादपीडायां तस्यैव देहाधिष्ठातुरेकस्यैव पीडाद्यगीकारात् सौख्येऽपि तस्यैव सौख्यास्वादात् न तु पादादेः । किञ्च, वय देहाधिष्ठातारं सांशम् एवाङ्गीकुर्महे । तथा च कापि पीडा कापि सौख्य इत्यादि युज्यत एव । भवद्भिस्तु परमब्रह्म निरंशमेवा- । ८ ·श्रीभुवनसुन्दरसूरिरचितम् गीक्रियते । तथा च सति एकरूपमेव युज्यते न वनकरूपम् । अनेकरूपत्वे वा सांशननित्यं तदङ्गीकार्यम् तथा च स्वमतक्षति । एक देहाधिष्ठातृ, एकं जगद्व्यापक ब्रह्मेत्याद्यपि न युक्तम् । ब्रह्मणो रूप्ये चैकल्वहानिः । एवं च युप्मन्मते परमब्रह्मणः साधकं न किञ्चित् घटाकोटिसंटमाटीकते । किञ्च, एकमेव परब्रह्म यदि परमार्थसत्यं तदाऽपरं सर्वमप्यपरमार्थम् । एवं च सति भवतां सुवर्णे लोप्टे, पुप्पस्रजि सरीसृपे, हालाहले परमान्नभोजने च समानव प्रवृत्तिर्विलोक्येत । न चास्ति तथा । तस्मादस्ति कोऽपि विशेषः । किञ्च, एकस्यैव परमब्रह्मणस्तात्त्विकत्वात् तस्य च सर्वत्र समानत्वात् श्वपाककृतपाके ब्राह्मणकृतपाके च समानैव भवतां भोजनवृत्तियुज्यते । किञ्च, श्वपाकस्पृष्टानां भवतां स्नानमपि न युक्तियुक्त]म् , उभयोरपि भवतो. परमब्रह्मविवर्तत्वात् पावित्र्य- हेतुकत्वेन जलादे. कस्याप्यस्वीकाराच्च । अथ लोकव्यवहारेण सर्व प्रमाणम् । एवं लोकव्यवहारश्च चण्डालादिभिरपि क्रियमाणोऽस्त्यतस्तेऽपि स्वसाध्यसाधका भविप्यन्ति । किञ्च, एकस्यैव परमब्रह्मणस्तात्त्विकत्वेनाङ्गीकारे ब्राह्मणक्षत्रियादिवर्णविभागोऽप्ययुक्तः । तदेवमद्वैतवादस्य विचार्यमाणस्याघटमानत्वात् सिद्धं प्रमाणप्रमेयरूपं सकलं तत्त्वम् । तथा जैनमतमेव सकलपरवादिनिराकरिष्णुत्वेन विजयते । दुर्वादिकोलमदमर्दनसिंहरूपं स्याद्वादसश्रवणनष्टकुयुक्तिपक्ति । रागादिदोषरहितं सहितं गुणौधैः जैनं मतं विजयते विजयप्रदायि ।। [इति परमब्रह्मोत्थापनस्थलम् । भुवनसुन्दरसूरिकृतं स्थलम् य इह उज्ज्वलधीः प्रयतिष्यते । शठकुवादिकणोऽनणुयुक्तिभिः प्रतिहतो लुठयिष्यति तत्पदो ॥ इति श्रीभुवनसुन्दरसूरिविरचितं स्थलं संपूर्णम् । * ·- जिनमण्डननिबद्धम् ॥ हेतुविडम्बनस्थलम् ॥ प्रणम्य श्रीमदहन्तं परमात्मानमव्ययम् । हेतोर्विडम्बनोपायो निरपायैः प्रतायते ।। इह हि यः कश्चिद् विपश्चित्प्रचण्डप्रामाणिकप्रकाण्डश्रेणीशिरोमणीयमानः, सर्वा- ङ्गीणाऽनणीय प्रमाणधोरणोप्रगुणीभवदखण्डपाण्डित्योड्डामरतां स्वात्मनि मन्यमानः, स्वान्यानन्यसमसौजन्यधन्यत्रिभुवनमान्यवदान्यगणाऽवगणनानुगुणानणुतत्तद्भणितिरण- रणककरं रणन्निस्समानाभिमान', अप्रतिहतप्रसरप्रवरनिरवद्यसबस्कानुमानपरम्पराबो- भुवितनिस्तुषमनीपाविशेपोन्मिपन्मनीषिपरिषज्जाग्रत्प्रत्यग्रोदग्रमहीयोमहिमसन्मानः, अत- मखगुरुमुखाजविमुखताकारिहारिसर्वतोमुखशेमुपीमुखराऽसङ्ख्यसङ्ख्यावद्विख्यात---- पर्षदि विदिततर्ककर्कशवितर्कणचण प्रामाणिकग्रामणीः प्रमाणयति, तस्याशस्याहङ्कार- प्राम्भारतिरस्काराय चारुविचारचातुरीगरीयश्चतुरनरचेतश्चमत्काराय च किञ्चिदुच्यते । हं हो मनस्विन् । मान्यमनीषिमनोमनोहरविनोदाय प्रशस्तशब्दार्थसार्थविन्याससौव- नवोपन्यासप्रोल्लासलीलायितदर्शनाय च यदनुमानमवादि, वादिवृन्दारकवृन्दपुरन्दरेण निष्प्रतिभप्रातिभवता भवता तत्र 'आदौ हेतुना साध्यसिद्धिर्विधेया धीधनेन' इति कृत्वा साध्यमेव किञ्चिद् विचार्यते । यथाहि-यदत्र पवित्रानुमाने साध्यमभ्यधायि भाग्यलभ्यसभ्यहर्षप्रकर्षाधायि तत् किं स्वरूपतः सिद्धस्वभावं बोभूयादसिद्धस्वभावं वा ४ न तावदसिद्धस्वभावम् , तस्य हि सकलोपाख्याविकलताविख्यातखरविषाणप्रख्यत्वेन साध्यत्वाऽघटनात् । तथारूपस्यापि साधने सप्रश्रयाश्रयासिद्धेर्दु र्निवारत्वात् । साध्यस्वरूपासिद्धौ चेह हेतो. 'यत्र यत्र साधन तत्र तत्र साध्यम् इत्येवंरूपव्याप्ति. तदुपपत्तिप्रकाशनोपक्रमोऽपि वन्ध्यास्तनंधयभाग- धेयवर्णनमिव कस्य हास्याय न स्यात् प्रशस्यात्मन । अथ सिद्धस्वभावमिति मन्येथास्तथापि कि तद् भवत. सिद्धस्वभावमुत सर्वेषां १ न तावत् सर्वेषाम् । न हि कोऽपि विकसत्प्रवेकविवेकवाचस्पति. सर्वेषां सिद्ध- स्वभावसाध्यसाधनाय चेक्लिश्यते । न हि क्वापि धवलस्य धवलीकरणम् पिष्टस्य पेष- णम् चर्वितस्य चर्वण वा केनापि दृष्टमिष्ट वा । अथ भवत इति समतं तर्हि तत्रापि तत् किमभीप्सितं भवेदनभीप्सित वा ? नाऽनभीप्सितम्, यत म्वानभिप्रेते साध्ये साव्यमाने धीमतोऽनित्यत्वसाधने साङ्ख्य- १ पञ्चम्यन्तो लिङ्गप्रतिपादकवचनरूपो हेतु यथा धूमोऽग्नेलिङ्गम् । २ निर्दूषण. ३ श्रेष्ठः । वा ·, जिनमण्डननिबद्धम् नौकते । तत्राद्यो नानवद्यः यतः साभ्यसत्त्वस्य पूर्वमेव प्रतिपादितत्वात् । नापि द्वितीयः । न हि कोऽपि प्रामाणिकग्रामणी. प्रमाणाविषयीभूतस्य सान्यस्य प्रमाणविषयीकरणाय रणरणकपरायणो बोभूयते । किञ्च, साध्यस्य प्रमाणाविषयत्वे हेतुप्ररूपणमपि निराश्र- यत्वमशिश्रियदेव । न हि क्वापि मातरमन्तरण सुतरत्नजननमहोत्सव प्रोत्साहशालिनाम, ग्रामं विना वा निस्सीमाभिरामसीमानिवेशव्यवस्था । अथ तृतीयेऽपि साध्यम्यायथार्थत्वं किं प्रमाणनिराकृतत्वेन उत व्यभिचारित्वेन किं वा विसवादित्वेन प्रणिजागयेत । प्रमा- णनिराकृतत्वमपि किं तदानीम् कालान्तरे वा ? तदानीमित्यङ्गीकारे 'अनुप्णः कृष्णवा' 'कृतकमाकाशम्' 'शुचि नरगिर.कपालम्' इत्यादिवत् प्रमाणादिनिराकृतत्वेन साध्य- त्वाऽघटनात् हेतो. कालात्ययापदिष्टत्वापत्तेश्च निराकृतस्वसाध्यधविशंपणता- कुट्टिनी पक्षपृष्ठिलग्ना कथं निवारणीया वा । कालान्तरे प्रमाणनिराकृतत्वस्य सम्प्रत्या- त्मनामविषयत्वात् । तन्न निराकृतत्वेनाऽयथार्थत्वम् । नापि व्यभिचारित्वम् । तत्रापि कि यत्र यत्र साधनं न तत्र नत्र साध्यमिति देशत. कि वा यदा यदा साधनं न तदा तदा साध्यमिति कालतो वा । किं चातः । उभयथापि व्यभिचारित्वे हेतोर- नैकान्तिकताकलङ्कपकपड्किलत्वं कथमपि न प्रक्षालयितुमल भूयते । किञ्च, भवताऽपि साध्यसाधनयोर्देशकालाभ्यां व्याप्तिप्रकटनपटुतामन[ङ्गीकारात्] व्यभिचारित्वेऽस्य स्वयमेव निराकरिष्यमाणत्वात् । तन्न व्यभिचारित्वम् । विसंवादित्वमपि कि संवादाभा- वेन वा स्यादुत विरुद्धसंवादेन वा । यद्याद्य. प्रकारः प्रचारकारी तदा हेतोरसिद्धता प्रौद्धतपामरोपरीरम्भारम्भवद् दुर्भगीभावस्य भुबिभुनापि पराभवितुमशक्यत्वात्। द्वितीये तु विरुद्धता उद्धतबुभुक्षितराक्षसी साधनस्य कण्ठपृष्ठिविलग्ना न कथमपि पश्चात्कर्तु प्रभूयते भूतपतिनापि । तन्न साध्यस्याप्रतीतता सम्भविनी। तदभावे दुरुपपादमेव साध्यम् । तदभावे हेतोाप्तिवर्णनं सकर्णानां गगनाङ्गणोद्गतप्रगुणारविन्दलीलामनुगीलयत्यविकलां कलाशालिनाम् । अथ भवतु भवदभिमत यथाकथञ्चित् साध्यम् । न तत्र वयं विवदामहे । परं “विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवल" [प्रमाणवा० ३,२६] सायसिद्धिनिबन्धनमिति कृत्वा सोऽपि कञ्चिद्विचारपदवीमधिरोप्यते । तथाहि—स कि भवन्निरूपितो हेतुः सकल- कलागालित्वान्त.समीहितसल्लक्षणपुरस्कृत' स्यादाहोस्वित् परोलक्षदक्षविक्षेपितलक्षण- वैमुख्यसमालिङ्गितो वा ८ इति पक्षोभयो । तत्र यदि द्वितीया भित् तहि हेतोर्निर्लक्षणत्वेन साध्यसिद्धावकिञ्चित्करत्वात् । अकिञ्चित्करस्य च कार्यसिद्धावनादरणीयत्वात् । न हि कोऽपि प्रामाणिकीभूय भूयः प्रामाणिकसभायां निर्लक्षणत्वेनाकिञ्चित्कर हेतुमभि- दधीत । अथ प्रथमा भिदा यदा प्रतीतिपथातिथीक्रियते तदा निशिततरदुर्द्धरधारो- ·, हेतुविडम्ब स्बनस्थलम् । ६३ दुरातिवक्रचक्रकनिपातनिर्दलितमस्तकत्वान्नोच्छ्वसितुमप्युत्सहते । तथाहि-हेतुः स्वात्मनः सिद्धिसौधाधिरोहाय साक्षादक्षामलक्षणप्रणयितामपेक्षते, लक्षणं च व्याप्ति- प्राप्तिम्, व्याप्तिरपि हेतुम् , हेतुश्च लक्षणम् , लक्षणं च व्याप्तिम् , व्याप्तिरपि हेतुम् , हेतुश्च लक्षणमित्यावर्तः प्रवर्ततेऽत. स्फुट एव सर्वतो धारालकरालचक्रकप्रचार सुरेश्वरगुरु- णापि प्रणागयितुमशक्यत्वात् । तथा हेतुः स्वसिद्धये लक्षणमुखप्रेक्षितामवलम्बते, लक्षणमपि स्वसिद्धयर्थं व्याप्तिद्वारा हेतुमिति दुरुत्तरेतरेतराश्रयोऽपि सप्रश्रयं पृष्ठिलग्नो न मनागपि विश्रामाय मनो वितनोति अथ बोभूयतां सतां माननीयो युष्मदीयो हेतुरयं कथमपि लक्षणलक्षितः । परं किं तल्लक्षण लक्षण ः प्रज्ञाप्यते प्रज्ञाऽवज्ञातपुरुहूतसूरिभिः । अथ निश्चितन्याप्तिम- ल्लिङ्गमिति तल्लक्षणमिति चेत् ननु केयं व्याप्ति' ? निश्चिताविनाभाव एव व्याप्तिरिति चेत् तर्हि कोऽयमविनाभाव. १ कि साधनसद्भावे साध्यसद्भाव इत्यन्वयरूपः केवलः प्ररूप्येत, किं वा 'साध्याभावे साधनाभाव इति केवलव्यतिरेकस्वरूप', उतोभयथा वा ? इति कल्पनात्रितयी प्रगुणगुणत्रयीव सर्वत्राप्रतिहतप्रसरा प्रसरीसरीति । तत्र ताव- दाद्या हृद्या न विद्यावतां हृदि, यतः केवलव्यतिरेकिणो हेतोरहेतुत्वप्राप्तेः । केवल- व्यतिरेकिणोऽन्वयित्वेन पक्षादन्यत्रापि सद्भावे केवलव्यतिरेकित्वायोगात् । केवला- न्वयिरूपाविनाभावादेव व्याप्तिसमाप्तौ 'सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वात्' इत्यादि केवलव्यतिरेक्यनुमानानां 'पर्वतोऽयं वहिमान् धूमात्' इत्याद्यन्वयव्यतिरेक्यनुमानाना [च प्रामाण्यप्राणव्यपरोपणपापसन्तापः कथं शान्ति प्रापणीयः । नापि द्वितीया, केव- लान्वयिनि हेतावव्याप्तिप्राप्तेः । न हि केवलान्वयिनः क्वापि साध्याभावसाधनाभावी सम्भवतः । साध्यसाधनयो क्वाप्यभावे च सकलवस्तुनिष्ठत्वलक्षणस्य केवलान्वयि- त्वस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् । नापि तृतीया अद्वितीयानन्दाय । अन्वयव्यतिरेकिणि तत्सद्भावेऽपि केवलान्वयिनः केवलव्यतिरेकिणश्च प्रत्येक तदभावात् । एवं च केवला- न्वयि-केवलव्यतिरेकिहेत्वो प्रामाण्यं सकलप्रमाणशास्त्रोक्तं कथं निर्वाहणीयम् ॥ किञ्च, भवतु निश्चिताविनाभावो हेतुलक्षणम् परम् अविनाभावनिश्चयोऽपि दुरु- पपाद । तथाहि-अविनाभावो हि साध्यसाधनयोः परस्पर सार्वत्रिकदेश-सार्वदिकका- लाऽव्यभिचारित्वम् । तन्निर्णयश्च साम्प्रतं सर्वज्ञमन्तरेणेतरेण कर्तुं न पार्यते । न हि कतिषुचिद् व्यक्तिपु कदाचित् साध्य[साध]नयोरव्यभिचारित्वोपलब्धावपि सार्वदिकः सार्वत्रिकश्च तथाभाव. सम्भावयितुमपि शक्य । कुत्रचित्कदाचिदन्यथाभावोऽपि विभा- व्यत एव गोपालघटी-शक्रमूर्धादौ धूमसद्भावेऽपि वढेरनुपलम्भात् । तन्न निश्चिताविना- भावो हेतोर्लक्षणत्वेन प्ररूपणीयो निपुणशिरोमणिभिः ।

·६० जिनमण्डननिवद्धम् स्येवानभीप्सितसाध्यधर्मविशेषणत्वदृपणापत्ति पक्षेऽनिवारणीया स्यात् । अथाभीपिप- तमपि किं भवत. सर्वेषां वेति यी गतिः । न तत्राग्रेवरी प्राग्रहरा गतिः, सर्वपा- मभीप्सितत्वे विप्रतिपत्तेरभावेन सायोपन्यासस्य मुधा प्रयासप्राप्तेः । अथ भवत एवेति प्राग्रहराऽतना गतिर्मतिमता प्रतायते । तत्रापि किं तद विशेषरूप स्यादुताहो सामान्यरूपं वा ? न तावद् विशेषरूपम् , तस्य हि नियतैकमिव्यक्तिमात्रनिष्टत्वे- नान्यत्राननुयायित्वात् । तथात्वे च निदर्शनस्य साध्यविकलता कलावता कथमुन्मू- लनीया ? अन्वयव्याप्तिरपि साध्यसाधनयो. सपक्षसद्भाववलेन जल्प्यमाना प्रला पमात्रमेवात्र । अथ सामान्यरूपम् तत्रापि कि तन्नित्यमनित्यं वा स्यात् ? न ताव- न्नित्यं तस्य साध्यत्वायोगात् । पूर्वमसाध्यमधुना तु साध्यमिति स्वभावमेदापच्या- ऽनित्यत्वप्राप्ते । भवतु वा नित्यं परम् अर्थक्रियासंमुख बा तद्विमुख वा ? अर्थक्रिया- सांमुख्यं तस्य क्रमेण योगपद्येन वा ? इत्याद्यनेकानल्पविकल्पकल्पनाया अपरिसमाप्तेन साध्यसिद्धिर्युगान्तेऽपि। अथैतद्भयात् तत् साध्यमनित्यमङ्गीकुर्वीथाः । तत्रापि किं तत् क्षणिकं वा कियकालावस्थायि वा स्यात् ? न तावत क्षणिकम् , तस्य हि तथात्वे द्वितीयक्षणमावी हेतुः किं साधयेत् । न हि पूर्वमेव या शेपस्य पश्चाच्चिकित्साप्रस्तावः; साध्यस्य तु क्षणविनाशित्वे हेतोराश्रयासिद्धिवन्धीकलकोऽपि केन पराक्रियते ? अथैतडोषदोषाचरप्रचारत्रस्त कियत्कालावस्थायि साध्यं मन्येथास्तत्रापि किं तत् प्रतीतम्प्रतीत वा बोभूयेत ? प्रतीतमपि किं [सर्वापेक्षया] भवदपेक्षया वेति पक्षयी। सर्वापेक्षयेति पक्षे कभीक्रियमाणे समाप्तिसौंधमध्यमध्यासीन एव विवाददुर्धरकेसरी यत सर्वप्रतीते वस्तुनि 'आपो द्रवा' इत्यादिवद् विवादायोगात । तस्यापि साधने न मन्दरपुरन्दरादयोऽपि साध्यत्वमासाढयेयु । प्रतीतसाध्यधर्मविशेषणत्वपक्षदूपणापत्ते- रनिवार्यत्वात् । न हि कोऽपि मनस्वी [सर्वस्वीकृतप्रतीतसाध्यसाघनाय साधनोप- न्यासक्लेशमाशेश्रीयते । अथ भवदपेक्षयेति पक्षोऽपि दक्षोदितनोदितो न स्थेमानमधि- गच्छति । तथाहि-तत् साध्यं भवत प्रतीतं प्रमाणतोऽन्यथा वा ? न तावदन्यथा, अतिप्रसक्तिपराहतत्वेन युक्तिरिक्तत्वात् । अथ प्रमाणतस्तत्प्रीतिरिति प्रणिगयेत चातुर्वेद्यहृद्येन । तत्रापि किं तत् प्रमाणं सामान्यात्मकं विशेषात्मक वा ? सामान्यात्मकमपि कि ज्ञान वाऽन्यद् वेति विकल्प- युगली मञ्जुलमरालयुगलीव विमलीभावमाविभ्रती प्रतीतिपथमवतेतीर्यते । अन्यदपि किं सन्निको वा कारकसाकल्य वा 2 द्वयोरप्येतयोरज्ञानि(न)त्वेन स्वपरानिश्चायक- .

·हेतुविडम्बनस्थलम् । ६१ त्वात् प्रमाणप्रगुणानणुपड्क्तौ प्रवेशानहत्वात् पवित्रश्रोत्रियश्रेणाविव चाण्डालस्य । ज्ञानमपि किमबाधितानुभवस्वभावं किं वाऽव्यभिचार्यनुभवस्वभावं भवेदिति विकल्पद्वयं भीमार्जुनद्वयमिव समग्रप्रतिपक्षपक्षविक्षेपबद्धकक्षं पुरस्ताद् विस्फुर्तिमत् प्रसरीसति । तत्राप्याचे पक्षे तस्याबाधितत्वं कि तात्कालिक कालान्तरीय वा परिकल्प्यते । न तावत् तात्कालिकम्, गुरुतरमरुमरीचिकानिचयचुम्ब्युदकादावतिप्रसक्तिपराभूतत्वेन विदुषाम नादरणीयत्वात् । कालान्तरीयबाधविरहस्यासर्वज्ञाऽविज्ञेयत्वात् । तन्नाबाधितानुभवस्व- भावं ज्ञान प्रमाणत्वेन प्रीणयति प्रवणान्तर्वाणिप्राणिगणान् । द्वितीयोऽपि विकल्पो नान- ल्पकल्यनातल्पमधिरोहति । तत्रापि कि यत्रार्थस्तत्र ज्ञानमिति देशतः किं वा यदाऽर्थ- स्तदा ज्ञानमिति कालतो वाऽयभिचारित्व प्रोच्येत प्राञ्चच्चातुरीगरीयसा । उभय- थाऽपि न घटाकोटिमाटीकतेऽव्यभिचारित्वम् यतो ज्ञानार्थयोविलक्षणस्वभावत्वेन पृथक् पृथक् देशावस्थायित्वेन पूर्वोत्तरकालभावित्वेन च परस्परमविनाभावस्य स्वप्नान्तरेऽप्य- विभावनात् । तन्न सामान्यात्मकप्रमाणतो भवतः साध्यप्रतीति' प्रीतिमुत्पादयेत् । अथ विशेषात्मकमिति मति सापि न मतिमतां रतिदायिनी यतस्तदपि कि प्रत्य- क्षमनुमानमागमो वा स्यात् । प्रत्यक्षमपि किमैन्द्रियमतीन्द्रियं वा ? अतीन्द्रियमपि योगि- सत्कम् मानसं वा ? न तावद् योगिसत्कम् , तस्य च साम्प्रतक लीनानां मलीमसात्मनां दूरापास्तत्वात् । नापि मानसम् , तस्यापीन्द्रियानुयायित्वेनेन्द्रियाध्यक्षोक्तदोषावकीर्ण त्वात् । ऐन्द्रियमपि किं भवदीयम् सर्वीय वा ? न तावत सर्वीयम् यतः सर्वेषां प्रत्य- क्षप्रतीते वस्तुनि पुर परिस्फुरत्स्फुटघटवद् विसवादासम्भवेन साध्यत्वाऽयोगात् । भवदी- यमपि किं सविकल्पकं निर्विकल्पं वा स्यात् । स विकल्पकमपि कि सवादोपे (तं) वाऽ- न्यथा वा । सवादोऽपि तस्य किं स्वतः परतो वेत्याद्यावर्तनेन परोलक्षैरपि वर्षेन विकल्पकल्पनाऽनल्पजल्पविश्रान्ति । नापि निर्विकल्पकम् तस्य शब्दप्रवेशावकाशाभावेन असत्कल्पत्वात् । नाप्यनुमानम्, तदपि किं प्ररूप्यमाणं प्रामाणिकेनैतदेव स्यादन्यदेव वा 2 | एतदेवेति पक्षे परस्पराश्रयः सप्रश्रयमाश्रयत्येव । अथान्यदेवेत्युच्यते तहि न गर्हि- ताऽनवस्थावल्लिरुल्लसन्ती शक्या व्यावर्तयितुम् ] । आगमोऽपि भवदीयोऽन्यदीयो वा ? इति चय॑मानो जगदय॑चतुरमचर्चिकाभिर्न क्षणमपि विश्राणयति मनोविनोदं सुमनोजनानाम् । तन्न प्रतीतं साध्यम् । अथाप्रतीतमिति विकल्पो जल्पोद्यतैल्प्यते तत्रापि किमप्रतीतत्वं वादिन प्रति- वादिनो वा आहोस्विद् द्वयोर्वेति त्रयी गतिः । न तावद् वादिन यतस्तस्य साध्याप्रतीतौ साध्योद्भावनाऽभावान्निग्रहस्थानापत्तेश्च । अथ प्रतिवादिनोऽपि तदप्रतीति. किं तदसत्त्वेन प्रमाणाविषयत्वेन उतायथार्थत्वेन वा स्यात् । इति विकल्पत्रयी त्रिनेत्रपवित्रनेत्रत्रितयीव ८ 2 ·४ जिनमण्डननिबद्ध 2 ? अथवाऽस्तु सलक्षणो हेतुः परं तल्लक्षणमपि सलक्षणं [विलक्षण] वा स्यात् विलक्षणत्वमितिः क्षितिपतिनापि न रक्षितुं क्षमीभूयते । सलक्षणत्वे तस्यापि लक्षणं प्ररूपणीयम् । एवमनवस्थादौस्थ्यं तदवस्थमेव । किञ्च, तल्लक्षणं सकलस्वलक्ष्यव्यक्तिभि. सह निश्चितव्याप्तिक कथ्यते किं वाs- निश्चितव्याप्तिकामति गतिद्वयम् । तत्र न तावदनिश्चितव्याप्तिकम् तस्यातिव्यापककलङ्क- पङ्किलत्वेन लक्षणत्वाभावात् उन्मत्तवाक्यवत् । अथ निश्चितव्याप्तिकम् तर्हि किं सक- लस्वलज्यव्यक्तिभि. सह लक्षणस्य व्याप्तिनिश्चय[.] प्रमाणात् प्रमाणकोटिमारोपणीयोs- नणीयोधिषणैरप्रमाणाद्वा ? न तावदप्रमाणादप्रमाणस्य निश्चायकत्वाघटनात् । यदि पुन- रप्रमाणमपि निश्चायकमित्यनुताष्ठीयते शिष्टप्रशिष्टैस्तदा समग्रप्रमाणान्वेषणं निष्प्रमाण- कोटिमार्टीकिष्ट स्पष्टमेवेष्टसाधकम् अप्रमाणादपि निश्चयादिकार्यपरम्पराभ्युपगमात् । अथ प्रमाणाद् व्याप्तिनिश्चय इत्युररीचर्करांचक्रे तार्किकचक्रचक्रवर्तिना तर्हि तत् कि प्रमाण सलक्षणं विलक्षणं वा । विलक्षणत्वे पूर्ववद् दोषमपीकालुष्यपोषः । सलक्ष- णत्वे तु तल्लक्षण निश्चितव्याप्तिकं लक्ष्यव्यक्तिभि सहानिश्चितव्याप्तिक वा ? अनिश्चितत्वे पूर्वलक्षणेन किमपराद्ध तव येन तन्निराकुरुषे । निश्चितत्वे तु निश्रयोऽपि किं प्रमाणा- दप्रमाणाद् वा 2 प्रमाणमपि सलक्षणमलक्षणं वेत्याद्यावर्तनेन सतताऽनवस्थास्थिरदौस्थ्य- निस्सीममहिमा न हि मानशालिना कल्पान्तेऽपि व्यपासितुं शाशक्यते । अथास्तां प्रशस्तान्तर्वाणिमान्यात् प्रमाणाल्लक्षणस्य व्याप्तिनिश्चयः सचेत- साम् । परं कि तत् प्रमाणम् प्रामाणिकंमन्य प्रमाणीकरिष्यते-किं प्रत्यक्षमाहोस्वि- दनुमानं वा ? प्रत्यक्षमपि किं भवदीयमन्यदीयं वा समासादयत्युदयपदवीम् । भवदीय- मध्यक्ष भवढीयसौधमन्यसञ्चारिसहचारिण्याः पुर. सञ्चार्यमाण चारिमाणमाचनीस्क- द्यते । किञ्च, एतद्धेतुलक्षणं सकलकलापव्यापिनीसमग्रस्वलन्यव्यक्तीाप्नोतीति मवदीयमध्यक्ष निश्चिनोतीति कस्य मनस्विनो मनसि विश्वासाय जाजायते । एवं चावापन्नोपनता भवतः सर्वज्ञतापत्ति । तथा च कुचर्चचर्वणं नीरसत्रस्तरसभक्षण- प्रायमनाश्रयणीयमेव भवेत् । तन्न भवदीयप्रत्यक्षाल्लक्षणव्याप्तिनिश्चयः । अन्यदीयमपि प्रत्यक्ष लक्षणव्याप्तिनिश्रायकं भवता ज्ञातमज्ञातं वा भवेत् । अज्ञातत्वे भवतो वराकस्य किमायातम् । न हि महिमसत्तमसोमदत्तगृहेऽनणुमणिगणश्रेणिसम्भवे सम्भ- वेद् भवतोऽमुद्रदारिद्रमुद्राद्रावण द्रावणम् । अथ ज्ञातमिति मतिस्तर्हि तज्ज्ञातृत्वमपि ज्ञाना- दन्यतो वा ? ज्ञानमपि किं भवदीय परकीयं वा ? उभयमपि किं प्रत्यक्षरूपमनुमान- रूप वा ? प्रत्यक्षानुमाने अपि निश्चितप्रामाण्ये उतान्यथा इत्याद्यावर्तनेन न क्वापि विक- ल्पकल्पना कल्पान्तेऽपि विश्राम्यति । अथ भवतु वा यस्य कस्याप्यध्यक्षवृत्तिमान्य ?

·- हेतुविडम्बनस्थलम् । ६५ साक्षाल्लक्षणव्यासिनिश्चिायकम् , परं तदपि किं विलक्षणं (सलक्षणं] वा भवेदिति भेद- द्वयी। नाद्या निरवद्या, यतो विलक्षणत्वेनाकिञ्चित्करत्वापत्तेः । द्वितीयभिदि तु सल- क्षणमन्यक्षं निश्चितप्रामाण्यम् किवा अनिश्चितप्रामाण्यं स्यादिति विकल्पौ । अनिश्चित- प्रामाण्ये अतिप्रसगरगतुङ्गमातङ्गसङ्गमोल्लासः । निश्चितप्रामाण्यमित्याचे विकल्पे तन्निश्चयोऽपि किं स्वतः परतो वा] १ स्वतः प्रामाण्यनिर्णये सर्वेपामविप्रतिपत्ति- प्रसक्तिः । तथा च भ्रान्ताभ्रान्तव्यवस्था दुरवस्थास्थानीमाशिश्रियदेव । तैम(मि)रिका- दिप्रत्यक्षाणामपि प्रामाण्य केन प्रोद्भटेन पराभूयेत ? परत. प्रामाण्याङ्गीकारे परमपि ज्ञानम् ? किमन्यद् वा । नान्यत् तस्याश्रुतेः । श्रुतावपि स्वपरानिश्चायकत्वेन प्र(प्रा)- माण्यायोगात् । ज्ञानमपि किमेकसन्तानम् ? भिन्नसन्तानं वा ? एतद् द्वयमपि किमे- कजातीयम ? [भिन्नजातीयं] वा ? उभयमपि किं निश्चितप्रामाण्यमन्यथा वेत्यादि पूर्ववत् सकलविकल्पावतारणेनानवस्थादोपकालप्याददयकदर्थनातादवरध्यं गीर्वाण- प्रभुणापि पराणेतुमशक्यत्वात् । तन्न प्रत्यक्षाल्लक्षणव्याप्तिनिर्णयः प्रीणयति । अथानुमानं लक्षणव्याप्तिनिश्चायकं यदि जागदोपि मनीषिजनरञ्जनाय तर्हि किमे- तदेव स्यात् ? अन्यदेव वा ? एतस्माल्लक्षणव्याप्तिनिश्चयेऽन्योन्याश्रयः प्रथितोऽतिथिरव- सरागत' कथ पराशुद्यते सार्ववैद्यवैशारघहृद्यहृदयैः सहृदयै । तथाहि-एतस्मादनुमाना- ल्लक्षणव्यातिनिर्णयमिद्धिः, लक्षणब्यातिनिर्णयसिद्धौ चैतदनुमानसिद्धिरिति । मन्यदपि किं सलक्षणम् विलक्षण वा ? अलक्षणस्य निश्चायकत्वे सर्वानुमानलक्षणप्राणव्यपरोपण- प्रगुणपापपङ्घकालिमा न प्रलीयते । अथ सलक्षणम्, तत्रापि किं तल्लक्षण निश्चितम् अनिश्चितं वा ? निश्चयोऽपि प्रमाणादप्रमाणाद् वा ? प्रमाणमपि प्रत्यक्षमनुमान वेत्यादि- नाऽऽवर्तनेन युगसहस्त्रैरपि न सलक्षणहेतुसिद्धिः साधीयस्तां देधीयते । किञ्च, हेतु सलक्षणश्चेद् भवत. सम्मतस्तर्हि तल्लक्षणं सामान्यात्मकं वा बोभू- यात् ? ? विशेपात्मकं वा ? न तावत् सामान्यात्मकम्, तस्यानुवृत्तिप्रत्ययजनकत्वेन व्यावृ- त्तिधर्मविशेषरूपत्वात् , 'व्यतिरेकी हेतुविशेषो लक्षणम्' इति वचनात् । अथ स्वव्यक्ति- प्वनुवृत्तिस्वभावत्वेऽपि सकलाहेतुव्यक्तिव्यावृत्तिजनकत्वेन सामान्यरूपस्यापि तस्य न लक्षणमनुपपन्नमिति चेत् तीनुवृत्तिव्यावृत्तिरूपोभयस्वभावत्वेन सामान्यविशेषात्मक- त्वापत्तिः स्यात्, तथा च विरोध. सानुबन्धः कथं न भवेत् । अथास्तु वस्तुवृत्त्या सामा- न्यात्मक लक्षणम्, पर तत् किं सकलहेतुव्यक्तीनामेकमनेक वा कथ्येत तथ्यवादिना ? यद्येक तर्हि निखिलहेतूनामेकलक्षणलक्षितत्वेन भेदाभावप्रसक्ते. लक्षणभेदाऽविनाभूत- वाद्धि लक्ष्यभेदस्य । तथात्वे च केवलान्वयि-केवलव्यतिरेकिहेतुभेदकथा कथाशेषतामेव विशेषयेत् । किञ्च, एकमपि लक्षणं सकलस्वहेतुव्यक्तिषु वर्तमान किं सामस्त्येन प्रव- ·। ६६ जिनमण्डननिषद्धम् रोवृत्येत ? किंवा एकदेशेन ? इति द्विपक्षीराक्षसी प्रत्यक्षीवोभवीति । तत्र यदि प्रथमः प्रथ्यते प्रथीय स्वान्तैस्तदा तस्य नियतैकहेतुव्यक्तिपरिनिष्ठितत्वेन समस्तान्यहेतुभ्यक्तिषु वर्त- नाऽनुपपत्तेः । तथा च व्यक्तमेवापरहेतुव्यक्तीनामलक्षणत्वापत्तिविपत्तिः सप्रसत्तिः । अथैतदभयादेकदेशेनेति पक्ष. साक्षाद्विशुद्धोभयपक्षैर्दक्षैः कक्षीकरिष्यते तदा सकलसा- धनव्यक्तीनां लक्षणैकैकदेशलक्षितस्वैकैकदेशान् विहाय शेषापरदेशेपु निर्लक्षणत्वं जाय- मान केनोत्कटेनापि पराचेक्रियेत । तथा लक्षणस्य सामान्यात्मकत्वेन सांशतापत्ति- रपि दुर्निवारा। सामान्यस्य निरंशत्वेन तदात्मलक्षणस्यापि निरंशत्वात् । तन्न निखि- लहेतुव्यक्तीनामेकं लक्षणमाख्यायमानं सङ्ख्यावता ख्यातये जायेत । अथानेकमि- त्यङ्गीक्रियते तदापि विशेषरूपतापत्ति , अनेकरूपत्वाद् विशेषाणाम् । तत्र च पुरस्तान्नि- राकरिष्यमाणविशेषात्मकपक्षदूषणोद्घोषणाऽनिवारितप्रसरेति नानेकरूपमपि लक्षणं प्ररूपणीयम् । तन्न सामान्यात्मक लक्षणं हेतोरनुगुणम् । अथ विशेषात्मकं तर्हि तस्य लक्षणत्वानुपपत्तिः] नियतैकत्वहेतुव्यक्तिलक्षकत्वेन समग्राऽपरहेतुव्यक्तीनामलक्षकत्वात् स्वाश्रयमात्रविशेषकत्वाच्च । तथा चोक्तम्-"स्वा- श्रयविशेषकत्वाद् विशेषाः" इति । अथ प्रतिहेतुव्यक्ति पृथक् पृथक् लक्षणमिष्यत इति स्वीकुर्यास्तहि लक्षणानन्त्यं केन वार्येत । हेतुव्यक्तीनामानन्त्यात् तल्लक्षणानामपि तथाभाव. सावधान एव विभाव्यते । तथात्वे च न कल्पान्तेऽपि सकलहेतुपरिज्ञानम् । तन्न विशेषात्मकमिति पक्ष सूपक्षेप । अथास्तु विशेषात्मकमपि, परं हेतोस्तद् बेभिद्यान्न वा ? यदि न बेभिद्यते तदा हेतुर्वा स्याल्लक्षणं वा , न तु पृथक् द्वयम् , परस्परमपृथग्भूतत्वेनैक्यापत्तेर्दुर्वार्यत्वात् । अथाबेभिदीत् तर्हि हेतोर्निर्लक्षणत्वापत्तिसज्जनिर्लज्जकुटिनी कण्ठपीठनिविष्टा कथमुत्सा- रणीया । किञ्च, लक्षणस्य भिन्नत्वे 'हेतोरेवेदं नान्येषाम्' इत्येषा का विशेषानुरक्तचेतसां वचोवैचित्री । अध हेतुना सह सम्बन्धाद्धेतोरेवेदं नान्येषामिति चेत् तर्हि कस्तयोः सम्बन्ध । लक्ष्यलक्षणभाव एवेति चेत् ननु सोऽपि सम्बन्धो हेतु-लक्षणाभ्यां भिन्नोऽभिन्नो वा बोभूयेत । अभिन्नत्वे हेतु-लक्षणे द्वे एव न तृतीयः कश्चिल्लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्धः । भिन्नत्वे तु सोऽपि सम्बन्धस्ताभ्यां सम्बद्धोऽसम्बद्धो वा विशुद्धेद्धबुद्धिनाऽभिधीयते । यद्यसम्बद्धस्तर्हि हेतु-लक्षणयो सम्बन्धाभावस्तदवस्थ एव , यतो लक्ष्यलक्षणभावसम्ब- न्धस्य ताभ्यां सहासम्बद्धत्वेन पृथग्भूतत्वात् । अथ सम्बद्धस्तदा किं सम्बन्धात् अन्यथा वा । यधन्यथा तर्हि हेतु-लक्षणे अपि तथा किं न भवेताम् , किं लक्ष्य[ल]क्षणभावसम्ब- न्धकल्पनाऽनल्पक्लेशेन । अथ सम्बन्धादिति मतिमता प्रोच्यते तर्हि सोऽपि सम्बन्धः ·हेतुविडम्बनस्थलम् । ६७ किं लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्धेन सह सम्बद्धोऽसम्बद्धो वेत्याद्यावर्तनेनानवस्थादोषवि- डम्बना निविडं भवन्त निपीडयन्ती न कथमपि विगमारामसम्मुखीनं मनो विरचयति । तन्न हेतोः सलक्षणत्व कथमपि विचार्यमाणं चतुरचेतसि चमत्कारकत्वेन प्रतिबाभाति । अथ भवतु भवत्तुष्टिपुष्टये सलक्षणं साधनं परं तदपि सर्वत्र स्वसाध्यसाध- नाय सम्यक् निश्चिताया व्याप्तौ सत्यां सत्यताञ्चित साधीयः सावधाननिरवधिधीध- नैरभिधीयते नान्यथेति रीति: सुप्रीतये सुनीतिमताम् । तत्र तावत् व्याप्तिरेव परमा- प्तप्रवीणैः सप्रणयं विचार्यमाणा न प्रमाणानुगुणताधिरोहिणी । तथाहि-व्याप्तिर्भवन्ती किंसाधनसाध्यव्यक्त्योर्वोभोति १ उताहो साधनत्व-[साध्यत्व]जात्योर्वा २ आहोस्वित् साधनवत्साध्यवतो. ३ किं वा साधनत्ववत्साध्यत्ववतोः ४ उत साधनवत्त्वसाध्यवत्त्व- योरिति ५ पक्षपञ्चतयीं त्रिजगद्विषयसञ्चारितया निरूपणीयाऽनणीयोऽनुपमस्व- रूपरूपरसादि विषयपञ्चतयीव सकलजीवलोकविलोकनीया कनीय कमनीयव्यापार- सारा प्रसरीसरीति वरीयसी । तत्र नाद्यो विद्योतते सद्योविद्योतिविद्योद्योगिहृदयसहृदयसमुदयसदसि प्रणिग- द्यमानः । यतो व्याप्तिर्हि त्रिकाल विषयी साध्यसाधनसम्बन्धः, तद्ग्रहणस्य च व्यक्ती- नामानन्त्येन सर्वदाऽप्यसम्भवात् । न हि सर्वज्ञ विना केनापि सर्वव्यक्तयो विशेषतो- ऽवगम्यन्ते । एवं च सति सर्वोपसहारवती यावता व्याप्तिर्न विज्ञायते न तावता साध्यसाधनयोः सार्वत्रिकी सार्वकालिकी च प्रतिबन्धसिद्धिरुल्लालस्येत । न च सार्वत्रिकप्रतिवन्धसिद्धिमन्तरेण काप्यनुमानं प्राणसधारणाय प्रगुणायते । तन्न व्यक्तिरूपयोयाप्तिरिति पक्ष. क्षेमकारः । किञ्च, साध्यसाधनयोर्व्याप्तिः किं 'यत्र यत्र साधनं तत्र तत्र साध्यम्' इति देशरूपा निरूप्येत, किं वा 'यदा यदा साधनं तदा तदा साध्यम्' इति कालरूपा, युगपदुभयस्वभावा वा ? पक्षत्रयमपि विचारपद- वीमारोप्यमाणं कृपापात्रतामेवावगाहते । तथाहि-उद्गतो नभश्चन्द्रः, जलचन्द्रो- दयदर्शनात् , आसीत् पूर्वस्मिन् देशे वृष्टि., उत्तरत्र तथाविधवारिपूर विलोकनात भविष्यति वारिवाहवृष्टि , तादृग्वारिवाहविभावनात् , उदेप्यति रोहिणी, कृत्तिकोद- यात् , उदेष्यति व सविता, अद्यतनादित्योदयदर्शनात् , उदगाद् मुहूर्तात् पूर्व पूर्वफल्गु- नी, उत्तरफल्गुनीनामुदयोपलब्धेरित्याद्यनुमाना-नामनेकेषां देश-कालोभयेभ्यो विप्रकृष्टानां कार्यकारण-पूर्वचर-उत्तरचरहेतुविशेषाणां देशकालोमयैः क्वापि व्याप्यनुपपत्तेरहेतुत्व- प्राप्ते । तथा च सकलानुमानप्राणप्रहाणपापव्यापारपङ्ककालिमान प्रलीयते कल्प- कोटिभिरपि । अपि च यदि 'यत्र यत्र सावन तत्र तत्र साध्यम्' इति देशतो व्याप्ति . - ·६८ जिनमण्डननिवद्धम् रुररीचरीक्रियते तर्हि साध्येऽपि साध्यापत्ति केन निषिन्येत । तद्यथा 'यत्र यत्र सायं तत्र तत्र साधनम्' इत्येवंविधोयमाने यथा साध्ये साधनं तथा साधनावि- नाभूतं तत्र साध्यमपि विलोक्यतेऽन्यथा हेतोरनैकान्तिकत्वप्राप्तेः । साध्ये साधन- सद्भावेऽपि साध्याभावात् तेन च व्यभिचारात् । साध्ये साध्याङ्गीकारे च सप्रश्रयो- ऽयमात्माश्रय स्वात्मवन्धु. कथं न प्राघुणकीभवेत् । देशव्याप्तिमात्रागीकारे सम- प्रजाग्रत्प्रामाणिकमान्ये धूमानुमानेऽपि सत्यताभिमानोऽभिमानशालिना कथं प्रथापथ- मानीयते । तत्र च देशव्याप्ते. स्वप्नदशायामपि विभावनाऽभावात् । तथाहि-गगन- मण्डलतलावलम्बी धूमः, पर्वताखर्वनितम्बसम्बन्धी च घूमध्वज इति क्व देशव्याप्तिरिति । नापि साधनत्व-साध्यत्वजात्योरित्येवंरूपो द्वितीयोऽद्वितीयोचितमुखायान्तर्मुखा- णाम् । न हि क्वापि यत्र साधनत्वरूपा जातिस्तत्र साध्यत्वरूपा जातिरिति प्रतीयते स्वस्वव्यक्तिनिष्ठयोस्तयोर्जात्योभिन्नाधिकरणत्वात् । न कदाचिदपि कुत्राप्यपेक्षितस्वा- धिकरणा जातिरन्याधिकरणां जातिमपेक्षते स्वसिद्धये । न हि घटत्वं पटत्वाविनाभृतं पटत्वं वा घटत्वाविनाभूतं क्वापि कलावता विलोक्यते, तयोभिन्नाधिकरणत्वेनापेक्षित- नियतकस्वव्यक्तितया परस्परमपेक्षाया दूरापास्तत्वात् । तृतीयपक्षोऽपि तृतीयप्रकृतिसततानुकृतिप्रतिवद्धरति कस्य हि मतिमतो हास्याय न स्यात् , यत. केवलव्यक्तीनामिव व्यक्तिविशेषितव्यक्तीनामप्यानन्त्यात् । तत्र चास- विदा प्रतिबन्धस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । तद्ग्रहणे च सर्वेषामयत्नोपनतसर्वज्ञत्वप्राप्ते. पूर्वोत्तरचरादिहेतूनामहेतुत्वप्राप्त्यादिदूषणोद्घोषणाया अवारणीयत्वाच्च । तथा यः साधनवान् स साध्यवानिति न सार्वत्रिको विश्वास. क्वापि सम्पद्यते । गोपालघट्यादौ साधनसद्भावेऽपि साच्याभावस्य विभावनात् । किञ्च, यो यः साधनवान् स स साध्यवानि- त्येवं व्याप्तिसमये सर्वेषामपि साध्यवतां गृहीतत्वात् किं पुनस्तत्रानुमानप्रवर्तनेन । अथ व्याप्त्यवसरे सायवन्मात्रमेव साधनवव्यापकतया गृहीतं न तु नियतपक्षाश्रयः साध्यवान् इति चेत् तत्किमिदानीम् बहवः साध्यवन्त' ? । हन्त ! एव साधनवन्तोऽपि बहवो भवेयुरिति तदानन्त्यात् सम्बन्धग्रहणानुपपत्तिस्तदवस्थैवेति घटकुट्या प्रभातम् । चतुर्थोऽपि न प्रार्थनीय सार्थकत्वेन । जातिविशिष्टव्यक्तीनामप्यानन्त्येन पूर्वो- तदूषणानतिवृत्ते. । नापि पञ्चमश्चमत्कारकारी गरीयस्ताङ्गतानाम् । न हि नियतैकव्यक्त्यविना- भाविनी जाति स्वपृथग्भूतान्यव्यक्त्या सहाविनाभावमुत्पादयेत् । तन्न व्याप्तिकरणो- पायो निरपायोऽस्ति येन तद्वलेन साधनं साधीय. स्यात् । . - ·हेतुविडम्बनस्थलम् । ६९ अथ भवताद् वा भवतामभिमता साध्यसाधनव्यक्त्यादीनां यथाकथञ्चिद्व्याप्तिः परं परस्परं साध्यसाधनयोः सा भवन्ती प्रमाणेन निश्चयपदवीमाप्यते प्रामाणिकप्रकाण्डे- रन्यथा वा ? न तावदन्यथाऽतिप्रसक्तेरविश्वासाच्च । तथा च कुमारिल प्रमाणवन्त्यदृष्टीनि कल्प्यानि सुबहून्यपि । वालाग्रशतभागोऽपि न कल्प्यो निष्प्रमाणकः ॥ [ तन्त्रवा० २.१.२.५ ] अथ प्रमाणेन । तत्रापि कि प्रत्यक्षेण १ किं वानुमाने[न] २ उतार्थापत्त्या ३ आहोस्विदभावप्रमाणेन ४ अथ किं वा तर्केण ५ इति स्फुरदनल्पजल्पोल्लासिनी विकल्पपञ्चतयी समग्रप्रतिपक्षपक्षविक्षेपदक्षा साक्षात् प्रत्यक्षीबोभोति । न हि तत्राध्यक्षेण व्याप्तिनिर्णयः क्वापि कर्तुं पार्यते श्रीमदाथैः । न हि सकल- व्यक्तिवर्गनिष्ठस्मन्वयस्य व्यतिरेकस्योभयस्य वा प्रत्यक्षत्वमसर्वज्ञस्य सम्भवति । तत्प्रत्यक्षत्वे वाऽनुमानप्रवृत्तेर्वैयर्थ्यप्राप्तेः स्पष्टमेव निष्टड्क्यमानत्वात् सर्वस्य सार्वज्ञप्राप्तेश्च । नाप्यनुमानेन, सततावस्थानानवस्थानदौस्थ्यप्राकट्यस्य पटुतमपाटूपटकोटिभि- रपि विधयितुमशक्यत्वात् । व्यातिनिर्णयमन्तरेणानुमानानुदये तत्तद्व्याप्तिनिश्चायक- विकसदनुमानपरम्पराया दुर्निरूपत्वात् । अर्थापत्तिरपि न पृथक् सार्थकत्वेन प्रार्थनीया पृथुतमयशोविशालैस्तस्यास्तत्त्व- तोऽनुमानानतिरेकित्वात् । अथ कदाचिदतिरेकोऽपि विवेकोपगतैरभ्युपगम्यते तदाऽर्था- पत्त्यैवानुमानावसेयार्थाधिगमादनुमानस्य दूरापास्तत्वात् । तथाहि -- साध्यसद्भावाभावे साधनस्यानुपपत्तिरिहार्थापत्तिः सततप्रसत्तिशालिभिरभ्युपगता। तथा च तयैवानुपपत्त्या लिङ्गिनोऽविनाभावाधिगतौ किं पश्चात्कृतक्षौरनक्षत्रपरीक्षासदृक्षणानुमानेन प्रयोजनम् । . नाप्यभावो व्याप्तिप्रादुर्भावविभावनप्रभु । स ह्येवं प्रमाणीक्रियते प्रामाणिकप्रवेकै - 'यदि साधनं विनापि साध्यं स्यात् तदा साध्यं विना क्वापि साधनोपलम्भोऽपि भवेत् , न भवति च कुत्रापि साध्यविनाकृतसाधनोपलम्भ' तस्मान्न साधन साध्यव्यतिरेकेण' इति । एतच्च प्राञ्चच्चेतोवृत्तिभिर्विचार्यमाण न चारुतामञ्चति । तथाहि-किं सर्वे- पामसौ व्यभिचारानुपलम्भः प्रादुर्भावमाबिभर्ति किं वाऽनुमानकर्तुरनुपलम्भ उत योग्या- नुपलम्भो वा भवेदिति भेदत्रयी त्रिपथगाप्रवाहत्रयीव जगत्त्रयीं पवित्रयन्ती त्रोकते । न तावदाद्यो निरवद्यो विद्योतते , सर्वप्रमातॄणां व्यभिचारानुपलम्भस्य निचेतुमशक्यतया संशयाऽनतिवृत्तेः । न हि क्वाप्यर्वाग्दृशा सुदृशामपि समग्रप्रमातृमानसवृत्तय प्रत्यक्षा.

·७० जिनमण्डननिबद्धम् لا सम्पनीपद्यन्ते सद्यस्कतादृशामलसकलकेवलज्ञानलीलां विना । न द्वितीयोऽपि प्रतीत- प्रीतये सजायेत, दुरावारल्यभिचारपिशाचदुःसञ्चारपुरस्कृतत्वात् । न ह्येकेन नोपलब्ध किमेतावता सर्वैरपि नोपलभ्यत इति रीतिरस्ति प्रशस्तनीतिनिपुणानाम्, अन्यथाऽन्धेनै- केन न त्रिभुवन दृष्टं तथाऽन्यैरपि न दृष्टं भवेत् । न हि नागरिकनरेण गवयो नोपलब्ध इत्येतावता ग्रामीणोपलब्धगवयस्यापलापः क्वापि प्राप्यते । तृतीयकल्पोऽपि नानल्पः । न हि केनापि सार्वत्रिकी योग्यानुपलब्धिरिष्टा दृष्टा वा । तस्या' सर्वत्र सर्वदा नियत- तयैवोपलभ्यमानत्वात् । यदुक्तं लीलावतीकारेण- "सर्वादृष्टेश्च सदेहात् स्वादृष्टेयभिचारतः । योग्यादृष्टेरसत्त्वाच्च प्रतिबन्धो न सिध्यति ॥" [ तन्नाऽभावप्रमाणेन व्याप्तिनिश्चयः । न तर्कोऽपि व्याप्तिविनिश्चयविधौ सावधानी, तर्कस्यापि व्याप्तिमूलत्वेनेतरेतरा- श्रयाद्यापत्तेः । तथाहि-व्याप्तिसिद्धौ व्याप्तिमूलतर्कसिद्धिस्तत्सिद्धौ च व्याप्तिसिद्धि- रित्यन्योन्याश्रयः । व्याप्तिनिश्चयसिद्धौ तापेक्षणम् । तर्कसिद्धौ चापरतापेक्षणम् । तत्र चापरतर्कापेक्षणम् । तत्र चापरतान्तरापेक्षणमित्यनवस्था वेति । किञ्च, यत् साधनं तत् साध्यपूर्वकमिति व्याप्तौ सिद्धायां यदकारणपूर्वकं तत् सदा स्यान्न स्याद् वा इति तर्केण प्रसङ्गः प्रोद्भाव्यते । न चाद्यापि व्याप्तिः सर्वसाध्यसाधनव्यक्तीना सिद्धिसौध- मध्यास्त इति तर्कोऽपि न व्याप्तिव्यवसायविधाने सातिशय । तन्न साध्यसाधनप्रति- बन्धावबोध प्रमाणाधीनः साधीयो मेधाधारिभिर्विधीयते । किञ्च, साध्यसिद्धयै साधनं यदभ्यधायि तत्कि विशेषात्मक स्यादुताहो सामान्यात्मकं वेति कल्पनोभयो । तत्र नाग्रिमा समग्रोदग्रप्रत्यग्रधीमतां सम्मता । यतो विशेषात्मकत्वे साधनस्याभ्युपगम्यमाने नियतैकव्यक्तिनिष्ठत्वेनासाधारण्यस्वभावत्वात् । तथात्वे चानुवृत्तिप्रत्ययाजनकत्वेन साधनस्य सकलदेशकालकलापव्यापिसर्वोपसंहार- व्याप्त्यनुपपत्ते । या हि पक्षादिव्यक्तिविभागमन्तरेणापि समस्तसजातीयव्यक्तिसाधा- रण्येन व्याप्ति प्रदश्यते सा सर्वोपसंहाव्याप्तिः । तस्याश्च स्वाश्रयमात्रानुयायितया विशेषरूपसाधनस्याङ्गीकृते वाड्मात्रत्वात् । व्याप्तेरनुपपत्तो च साध्यसाधनयो प्रतिवन्धाऽसिद्धि. । तदसिद्धौ च साधनात् साध्यसिद्धिमनोरथो नपुसकादपत्यप्रसव- वाञ्छानुकारी। अथ दुर्वलं वादिन दृष्ट्वाऽभ्युपगम्याऽपि ब्रूमहे-भवतु विशेषात्मकं साधनं परं तत् कि पक्षमात्रनिष्ठं वा सपक्षमात्रनिष्ठं वा पक्षसपक्षोभयमात्रनिष्ठ वेति विकल्पत्रितयी .

·। हेतुविडम्बनस्थलम् । ७१ त्रिवलीव तरलाक्षीणामुन्मीलति । न तत्र पौरस्त्यः प्रशस्तस्वस्तिदायी । पक्षमात्रनिष्ठत्वे हि हेतोः साधनविकलतादुमीह(दुर्महि)ला दृष्टान्तगलावलम्बिनी कथं विश्लेषणीया । न हि पक्षमात्रनिष्टं साधनमन्यत्रनिष्ठमिति वक्तुं युक्तं निर्णिक्तयुक्तिसंयुक्तातिव्यक्तचेतसां सुमेधसाम् । तथा चान्वयव्याप्तिमूल• केवलान्वयी क्व च प्रवर्तेत ? नापि द्वितीयः, हेतो' सपक्षमात्रनिष्ठत्वे हि पक्षधर्मताया अयोगात् । तदयोगे च हेतोरसिद्धतासमुद्ध- तबन्धुकीसम्पर्ककलङ्कपङ्कपङ्किलत्वमनिर्गलं कथं प्रक्षालनीयं निर्मलबहुलनीतिलीलायित- सुकुमारहृदयैः । अथान्त्यपक्षोऽपि साझादन्त्यजजातिरिव त्याज्य एव ज्यायोवृत्तीनाम् । यतस्तत्र किं यदेव पक्षे तदेव सपक्षे किं वाऽन्यदेवेति कल्पनायुगली मञ्जुलकलमराल- युगली[व] विमलीभावं कलयन्ती के लयन्ती [ती]प्रगुणयत्येव गुणज्ञगणचित्ताङ्ग- णेषु । तत्र यद्यन्यदेवेति कल्पना कल्पनामार्गगामिनी तदा पूर्वसञ्चारिताऽनवारितप्रसर- साधनविकलता-पक्षधर्मताऽभावरूपदोषमषीकालुष्यपोषः स्वान्तःसन्तोषशोषाय विशेष- ज्ञानां समुन्मिषत्येव । अथ यदेव पक्षे तदेवेत्यादिकल्पना परिकल्प्यतेऽनल्पजल्पाकैः तदा सततानुवृत्तिप्रत्ययोत्पादकत्वेन सामान्यरूपतापत्तेर्विशेषात्मकसाधनाय प्रादायि स्वहस्तेन जलाञ्जलिः प्राञ्जलहृदय । विशेषात्मकस्य स्वाश्रयमात्रनिष्ठत्वेन सर्वतोव्या- वृत्तिप्रत्ययस्वभावत्वेन चोभयनिष्ठतायाः स्वप्नेऽप्यसम्भवात् । तन्न विशेषात्मकत्वं हेतोः सहेतुक हेतुज्ञै. प्रज्ञापयितुं शाशक्यते । अथ सामान्यात्मकमिति न द्वैतीयीकोऽपि कल्पः सश्रीकतयाऽधिरूढातिप्रौढ- तममनोपिमान्यतामधिगच्छति । यतस्तत्रापि किं परसामान्यात्मकम् अपरसामान्यात्मकं वा साधनं स्यात् । तत्र यदि परसामान्यात्मकमिति पक्ष स्वपक्षीकरिष्यते दक्षैस्तदा तस्य विश्वव्यापित्वेन निरवशेषव्यक्तिनिष्ठत्वापत्तिरनवारितप्रसरा । तथात्वे च विपक्ष- वृत्तेरपि सम्भवेन हेतोरनैकान्तिकत्वं विकसितमेव । . अथ एतद्यादपरसामान्यात्मकमित्युच्यते रुच्यवचोवैचित्रीचञ्चुभिः, तत्रापि किं तत्साधन साध्येन साकं सव्याप्तिकं स्यात् , अव्याप्तिकं वेति विकल्पयामलमविरलललल्लो- लकल्लोललीलायितमनुशीलयत् प्रतिकलमुन्मीलति । तत्र यदि अव्याप्तिकमिति परिकल्प्यते तदा अतिप्रसगरगदुत्तुङ्गचङ्गरगाचार्यों न मनागपि स्वरगतिमसङ्गतिमारोपयति । व्याप्ति- प्राप्तितिरस्कृतसाधनात् साध्यव्यवस्था स्थेयसी यद्यङ्गीक्रियते तदा 'धवलः प्रासादः काकस्य काात्', 'नित्यः शब्दः कार्यत्वात्', 'अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वात्' इत्या- दयोऽपि सभ्यग्घेतुतामाश्रयन्तः केन तिरस्करणीया भवेयु. १ ।

·७२ जिनमण्डननिवद्धम् 2 अथ सव्याप्तिकमिति सङ्गीर्यते मर्यादाक्ये., तत्रापि व्याप्तिः सामान्यात्मक- साधनस्य साध्येन सह प्रोच्यमाना कि सामान्यात्मकेनोच्येत किं विशेषात्मकेन वा ? न तावद् विशेषात्मकेनेति कल्पना कल्पनारे । सामान्यात्मकसाधनेन सह विशेषा- त्मकसाध्यस्य सम्वन्धासम्भवेन व्याप्तेर्निर्मूलत्वात् । तथाहि---विशेषात्मकसाध्यस्य स्वाश्रयमात्रानुयायित्वेनान्यत्राऽनुगमाविधायकत्वात् 'यत्र यत्र साधनं तत्र तत्र साध्यम्, तदभावे न क्वापि साधनमुपलभ्यते' इत्येवरूपेण सर्ववियिणी व्याप्तिः सम्भावयि- तुमपि न शक्यते किं पुनर्दयितुम् । व्याप्तिर्हि प्रवर्तमाना सर्वोपसहारेणैव प्रवरी- वृत्यते । न हि विशेषात्मकसाध्यस्य सर्वापसहार' सर्वोपकल्पान्तेऽपि कल्पयितुं पार्यते । तथात्वे च हेतोः सन्दिग्धासिद्धतादुर्भगभामिनीकलङ्ककालिमोल्लासः प्रादुरासेव । अथ सामान्यात्मकसाध्येनेति मुख्यपक्षः सङ्ख्यावद्भिराख्यायते स्वख्यातये; तत्रापि सामान्यात्मकयो. साध्य-साधनयोर्व्याप्तिर्जायमाना निस्समानाभिमानरतैः किं नियतव्यक्तिमात्रनिष्ठयो कि वा अनियतव्यक्तिप्रतिष्ठितयोः प्रतिष्ठाप्येत प्रष्टप्रति- ष्ठागरिष्ठैः । यदि प्रथमोऽभ्युपगम्यते रम्यसम्यगमतिसीमन्तिनीकमनीयपरिष्वगरगसङ्गि- भिस्तर्हि सर्वोपसंहारव्याप्तिप्रकारसारकेल्पकारस्करमूले निहित एव निशिततरधारकु- ठारप्रहार स्वयमेव । न हि नियतव्यक्त्याश्रितयोरनियतव्यक्त्याश्रयणं क्वापि सम्भाव- नीयम् । न हि गृहाभ्यन्तरकोणकस्थितयोर्देवदत्त-यज्ञदत्तयोस्त्रिभुवनभवनव्यापित्वम् । नापि च नियतव्यक्तिनिष्ठयोः साध्यसाधनयोः प्रतिवन्धमात्रसिद्धौ सार्वत्रिकविकस- त्प्रतिवन्धसिद्धिः । तदभावे च हेतो. संदिग्धासिद्धत्वं स्फुटमेव । यदि प्रतिनियतप्र- तिबन्धसिद्धौ साधनानि साध्यसाधनाय परिकल्प्यन्ते जल्पजल्पाकैस्तदा 'अनुष्णोऽग्निर्दा- हकत्वाशिमवत्, मथनजन्यत्वात् म्रक्षणवत् वा' इत्यादीन्यपि साधनानि सम्यक्साधनत्वश्रियं संश्रयेयुः । न चैतद् विलोक्यते । तन्न प्रतिनियतव्यक्त्याश्रितयोर्व्याप्तिः साधीयसी । अथैतद्भीतैरनियतव्यक्त्याश्रितयोः सामान्यात्मकसाध्यसाधनयोर्व्याप्तिरुरीक्रि- यते, तत्रापि किं तयोः परस्परं प्रतिबन्धप्रतिवद्धयोरप्रतिवद्धयोर्वा व्याप्तिरिति द्विपक्षी बुभुक्षितराक्षसी साक्षाद्भवन्ती न कथमपि भवत्पक्षभक्षणमन्तरेणाक्षामकुक्षिः सम्पनीप- द्यते सद्यः । यद्यप्रतिवद्धयोरिति मेदः प्रादुष्क्रियते तदा प्रसह्य सह्य-विन्ध्ययोरिव दास-चक्रीवतोरिव वा कस्तयोर्व्याप्तिविधानमनोरथ. । अथ प्रतिवन्धप्रतिबद्धयोरित्युद्घोष्यतेऽप्रतिघोषप्रतिभासितस्वान्तर्वृत्तिभिस्तत्रापि कस्तयोः सामान्यात्मकयोः प्रतिवन्धो निस्सम्बन्धवान्धवेन श्रीमताऽभिधीयते किं तादात्म्यम् ? किं वा तदुत्पत्ति. ? उताहो समवाय. ? किंस्वित् साध्यसाधनभावो वा ? १. कल्पकारस्कर. कल्पवृक्षः।

·, हेतुषिडम्बनस्थलम् ७३ तत्र न तावत् तादात्म्यावतारः सुखोत्तारः, साध्यसाधनयोः सर्ववादिभिर्निर्वि- वादं भेदेनैवोररीचरीकृतत्वात् । तयोः सिद्धासिद्धस्वरूपयोस्तादात्म्योपपत्तेर्नि/- जत्वात् । तादात्म्ये ह्यभ्युपगते साध्यं साधनं वेकतरमेव भवेन्न तु पृथक् द्वयम् । तथा च, साध्योपन्यासे साधनोपन्यासस्य साधनोपन्यासे साध्योपन्यासस्य च स्वयमेव सिद्धत्वाद् न हि नाम कोपि छेको जनः पृथक् साधनोपन्यासप्रयासमाशेश्लिष्यते । एवं च सति निर्मायन्यायोपायशालिसकलकुशलकुलविदितातुलविमलानुमानावयव- पञ्चकव्यवस्थाविलोपपापव्यापारोऽपार एव शास्त्रपारावारपारीणानाम् । तन्न तादात्म्य सुघटघटाकोटिसण्टङ्कमाटीकते । नापि तदुत्पत्तिरपि , सदुपपत्तिसम्पत्ति बाभक्ति । तथाहि-तदुत्पत्तो सत्या किं साधनात् साध्योत्पत्तिः ? किं वा साध्यात् साधनोत्पत्तिः ? न भवेत् साधनात् साध्योत्पत्ति' तदाहि साध्यस्य साधननियतत्व स्यान्न साधनस्य साध्य- नियतत्वम् । ततश्च साधनादविनाभावपुरस्सरसाध्यावधारणवर्णनामकर्णानां नभो- ऽम्भोजराजिविराजिसौरभ्यलीलामविकलमाकलयेदेव । अथ साध्यात् साधनोत्पत्तिरूपाऽपि तदुत्पत्तिः किमसार्वत्रिकी सार्वत्रिकी वा सोसूत्र्यते स्वतन्त्रेण भवता । न तावदसार्वत्रिकी पवित्रीभा[व]नां बरीभर्ति । यतो न नियततदुत्पत्तिप्रतिबन्धमात्रसिद्धौ सार्वत्रिकस्त- थाभाव. सम्भाव्यः साध्यसाधनयोः । तमन्तरेणापि 'ब्राह्मणोऽय पित्रोर्ब्राह्मणत्वात् , पुष्पिता आम्राः पुष्पितैकाम्रदर्शनात् , विकसितानि कुमुदानि कुमुदवान्धवोदयात्' इत्यादीनां भूयसामप्यनुमानानां सत्यतया विलोक्यमानत्वात् । तत् प्रतिनियततदुत्पत्ति- प्रतिबन्धमात्रप्रतिबद्धयोः साध्यसाधनयोरनुमानाङ्गत्वे को विश्वासः ? नापि सार्वत्रिकी तदुत्पत्तिः । तस्याः सर्वानुमानेष्वविद्यमानत्वात् । यदि तु तदुत्पत्तिरेव केवला साध्यसा- धनयोः प्रतिबन्धसिद्धाङ्गत्वेन स्वीक्रियते तदा पूर्वचरोत्तरचरादिहेतूनामहेतुत्वं न प्रति- हन्येत । तेषां तदुत्पत्तः(तेः) क्वाप्यदृश्यमानत्वात् । तन्न तदुत्पत्तिसम्बन्धोऽपि सानुबन्ध' । नापि समवायो निर्मायविद्वज्जनसमवायरञ्जनाय सञ्जायते । जगद्व्यापकत्वेन नियतैकस्वभावत्वेन च सर्वत्र तुल्यत्वान्न हि प्रतिनियतसाध्येन सह साधनस्य सम्बन्धकत्वम् किन्तु विपक्षादिभिरपि, तथात्वे च विपक्षवृत्तेरपि सम्भवेन प्रसरिसत्येव स्फूर्तिमदनैकान्तिकत्वम् । भवतु वा समवायः, परं किंलक्षण ? "अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः" इति चेत् तयं साध्यसाधनयो. स्वप्नेऽपि विचार्यमाणो न सण्टककोटिकोटीरतामटाट्यते । तस्य १० ·७४ जिनमण्डननिवद्धम् तथाहि-युतसिद्धः पृथगवस्थितिः सा ययोर्नास्ति तौ तथा तयोः सम्बन्धः सम- वायः । न चायं सर्वदा युतसिद्धयो' साध्यसाधनयो. साधीयान् । तन्न समवायोऽपि साध्यसाधनयोरनुबन्धविधायकः । साध्यसाधनभावसम्बन्धोऽपि न परस्परं साध्यसाधनयोः सम्बन्धाधायकः । यतः सोऽपि तयोः किमेकाश्रयाश्रितयो. किं वा विभिन्नाश्रयाश्रितयोरित द्वयी गतिः । तत्राद्यायां गतौ किं पक्षकाश्रयसश्रितयोः किं वा सपक्षकाश्रयसश्रितयोः प्रतिष्ठाप्येत ? किञ्चात' पक्षद्वयेऽपि 'यत्र यत्र साधनं तत्र तत्र साध्यम्' इति सवोपसंहारव्याप्ति- महासत्या. प्राणहत्यापापारोप. शिरसि सरसिरुहारोह इवायातः कथं पश्चात्क्रियते विप- श्चिच्चाणाक्यैः । सार्वत्रिकव्याप्त्ययोगे क्व नामानुमानाड् कुरप्ररोहः सर्वथा नि/- जत्वात् । किञ्च, पक्षसपक्षरूपैकैकाश्रयाश्रितत्वे साध्यसाधनयोः शेत्रीयमाणे यथा- क्रम पक्षधर्मतावैधुर्यजर्जरितत्वेन साधनस्यासिद्धतागाधनिश्शङ्कशाकिनीविकासितसत- तातङ्कः गड्कुवद् हृदये निहितः कथमुत्तारणीयः । निदर्शनस्योभयविकलताऽविकलकल- कितदुर्ललनासगतिमालिन्यं च कथं निर्वालनीयं स्यात् ? एकव्यक्त्याश्रितत्वाभ्युपगमे गोशृङ्गयोरिव जीवस्थामूर्तत्वज्ञानवत्त्वयोरिव वा किं कस्य साध्यं साधकं वा भवेत् , तथा च साध्यसाधनभावसम्बन्धसम्भावनाऽपि न सम्भवी। । •. अथ पृथगाश्रयाश्रितयोरिति विधा प्रधानतया प्रधार्यते विबुधधोरणीधुर्यैः । तत्रापि किं तयो परस्परं सापेक्षयोनिरपेक्षयो ? न तावन्निरपेक्षयोरित्यनन्तर' पक्षः सूपक्षेपः । यतस्तत्र 'धवल प्रासाद' काकस्य कार्यात् , देवदत्तजाया रण्डा सोम- दत्तस्याविद्यमानत्वात्' इत्यादिवद् व्याप्त्यनुपपत्ति[.] प्रतिवन्धाभावादिदोषपोषावतारस्य तादवस्थ्यात् । किञ्च, पृथक पृथग् व्यक्त्याश्रितयो. साध्यसाधनयोः सर्वथा निरपे- क्षत्वे कथ साध्यसाधनभावसम्बन्ध. 2 न हि क्वापि घटस्थघटत्वं पटस्थपटत्वसाधना- य पटीयस्ता घटयति । अथ सापेक्षयोस्तत्रा(त्र) कि सापेक्षत्वमेकदेशावस्थायित्वेन किं वैककालभावित्वेन विभाव्येत । उभयथापि सापेक्षत्वेऽङ्गीक्रियमाणे कार्यकारण- पूर्वचरोत्तरचरादिहेतूना सर्वथापि देशकालानपेक्षाणां कथं सम्बन्धो गृह्यते गुणगृहोः । केषुचिद् गृहीतोऽपि न निश्शेषसाध्यसाधनाना परस्परि]सम्बन्धसिद्धेरङ्गत्वात् जाजा- यते,सदेहाऽनिवृत्तेः । तन्न साध्यसाधकभावसम्बन्धोऽपि सामान्यि]गुणगृन्य(ह्य)रूपसा- व्यसाधनयोः सम्भवी। .. अथ वोभोतु भो. ! तवाभिमतो योऽपि कोऽपि सम्बन्धः; न तत्र वयं किमपि कुर्महे काचपिच्यम् । परम् अपरसामान्यात्मक साधनं निश्चित विपक्षव्यावृत्तिमदन्यथा वा ?

·, हेतुविडम्बनस्थलम् । ७५ नतावदन्यथा, हेतोः सदिग्धानेकान्तिकतापत्तेः । द्वितीयेऽपि निश्चितविपक्षव्यावृत्तिमत्त्वं किं सार्वकालिकं तात्कालिकं येति कल्पनोभयी सभयीकरोति भवन्तम् । न तावत् तात्का- लिकी । तथात्वे ह्युत्तरकालभाविविपक्षवृत्तेः सम्भावितत्वेन सदिग्धानकान्तिकताया अनि- वृत्तेः । न हि यावता साधनस्य त्रैकालिकी विपक्षव्यावृत्तिनिश्चीयते न तावता व्याप्ते- रनवद्यत्वमुत्पाद्यते । नापि सार्वकालिकी, तस्या असर्वज्ञाऽविज्ञेयत्वात् । किञ्च, भव- तात् सार्वकालिकी विपक्षव्यावृत्तिः , परं सा निश्चिताऽनिश्चिता वा स्यात् । नाऽनि- श्चिता, तस्या विश्वासाऽनङ्गत्वात् । [अथ निश्चिता] निश्चयोऽपि किं प्रत्यक्षेण किंवा परो- क्षेण ? प्रत्यक्षेण(णे)ति यदि मुख्यः पक्ष प्रख्याप्यते दक्षलक्षमुख्यैस्तत्रापि किं तदध्यक्षमै- न्द्रियमतीन्द्रिय वेत्यादिपूर्वप्रदर्शितभवदीयान्यदीयसविकल्पकनिर्विकल्पकादिप्रत्यक्षविक- ल्पावतारो दुर्वार एव । परोक्षमपि किमनुमानमागमो वा ? नाऽप्यनुमानम् । तत्रापि पूर्वा- वतारिप्रकारसारोदारस्फारतर विकल्पानल्पप्रोज्ज्वलल्लोलकल्लोलमाला कथमुत्तरणीयाऽन- - णीयोधिषणैः । आगमोऽपि न सुखसगमोल्लासी । सोऽपि किं भवदीयः परकीयो वा ? एकैकोऽपि किं पौरुषेयोऽपौरुषेयो वेत्यादि दरिद्रजनगृहामुद्रकाचपिच्यं न कदाचनापि विरमेत । तन्न विपक्षव्यावृत्तिः शक्यते विधातुम् । विपक्षव्यावृत्तिनिश्चयनमन्त- 'रेण साधनान्यभिधीयमानानि कं विशेष पोपयन्ति विशेषज्ञसभायाम् ? एवं विपश्चिद्भि- विचार्यमाणा यदि सम्यग्घेतावपि हेत्वाभासता प्रतिपद्यते(येत) तदा प्रसर्पदर्पोक्षुरपरवा- दिनां किञ्चिन्मात्रसाधर्म्यवैधयोपयुक्तहेतुमात्रबलाऽवलम्बनेन कथं समुज्जम्भते सरभसं परिरम्भाय विजयलक्ष्मीः ।। श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोः शैक्षक्षमामण्डल- ख्यातश्रीशशिगच्छदुग्धजलधिस्फुर्जत्सुधारोचिषः । श्रीमद्वाचकनायकः प्रतिमतवान्तार्यमार्योदयः शिष्यः श्रीजिनमण्डनः स्म तनुते हेतोरिदं खण्डनम् ॥ इति हेतु विडम्बनस्थलम् । कृतः(तिः) श्रीजिनमण्डनस्य ।

·श्रीमत्साधुविजयनिवद्धम् ॥ हेतुखण्डनपाण्डित्यम् ॥ - अपरनाम . ॥ वादिविजयप्रकरणम् ॥ १. त्रिविधहेतुखण्डनम् ॐ नमः सर्वज्ञाय श्रीजिनं हर्षतो नत्वा वीरं विश्वातिगायिनम् । हेतुखण्डनपाण्डित्यताण्डवं मण्ड्यते मया ।। अस्य व्याख्या । मया हेतुखण्डनपाण्डित्यताण्डवं मण्ड्यते । हेतोः साधनस्य, खण्डनं निर्दलनम्, तस्य पाण्डित्यं चातुर्यम्, तदेव ताण्डवं विदुरनरनिकरविस्मयावह- त्वात् नृत्यम् , मण्ड्यते प्रारभ्यते इति यावत् । किं कृत्वा ? 'श्री' श्रिया चतुस्त्रिंशदतिशय- रूपया उपलक्षितं तीर्थेशम्, जिनं केवलिनम्, विश्वातिशायिन लोकोत्तरातिशयम्, वीरं वर्धमान हर्पतो नत्वा प्रणम्येत्यर्थः । अस्य शास्त्रस्य सर्वपार्षदत्वात् कविः शिव-केशवयोरपि नमस्कारं करोति । मया हेतुखण्डनपाण्डित्यताण्डव मण्ड्यते । किं कृत्वा ? श्रीजिनं श्रिया लक्ष्म्या युतम्-एता- वता लक्ष्मीनारायणं नत्वा । जिनं कीदृशम् ? वीरं विना पक्षिणा-ईरिक् गतिकम्पन- योरिति गत्यर्थात्-ईर्ते गच्छति क्विपि वीरः तं वीरं गरुडवाहनमित्यर्थः । पुनः कोह- शम् ? विश्वातिशायिनं विश्वा देवा. तेषु अतिशायिनं इति केशवार्थः । अथ गिवं स्तौति । मया हेतुखण्डनपाण्डित्यताण्डवं मण्ड्यते इति प्राग्वत् । किं कृत्वा ? नत्वा । कम् ? वीरं 'वि' विरुद्धम्, इं कामं, ईरयति कम्पयतीति वीरः कामनाशनः शिवस्तम्। कीदृशम् ? श्रीजिन श्रीज' काम , स विद्यते यस्य, 'अतोऽने- कस्वरात्' [७।२।६। सिद्धहे.] इति 'इन्' इति श्रीजिनः, तं श्रीजिनम्-भिल्लीरूपा पार्वती वीक्ष्य सरागमित्यर्थः । पुनः किंस्वरूपम् ? विश्वा सम्पूर्णा, अतिर्ज्ञानम्, तस्य शा लक्ष्मीः, तत्र आयिनं प्राप्तम्, सर्वज्ञवत् । अथ कविः सम्प्रति विजयमानश्रीसुमतिसाधुसूरीश्वरं तन्नामाकर्षणपूर्व स्तौति । हे वीरम् उकारात् पर ईर् गच्छन् अकारेण युक्तो मकारो यस्मिन् स वीरम्, एतावता म इति सिद्धम् । तथा अश्व अश्च समाहारे अं, अवति गच्छतीति क्विपि अ',गच्छत् च तत् अं च तदस्तीति विन् वीरम् चासौ वी च वीरम्विन् ऐवंविधः सुआमति । सा इति शब्दस्त 'अयि-वयि-पयि-मयि-गतो', अयते इति 'शीलार्थे णिनि आयिन् , १ उ+इ+अम्-वीरम् । २ विरम्वि-ऊ+म+व+इन् ३ श्वाति-सु+मा+म+ति । अत्र शफारस्थाने सकार कल्पित. । ४ (शायि-) अत्रापि 'शास्थाने 'सा' कल्पित. तत 'सायि' इति साधितम् ।

·ভণ্ড अथ । हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । एतावता सुमतिसा इति सिद्धम् । तथा नं नकारं अमति गच्छति इति नम् तम् एतावता ध इति सिद्धम् । पश्चात् कर्मधारये सम्बोधने हे वीरविश्वातिशायिनम् ! एतावता सुमतिसाध इति जातम् । हेतुखण्डं हेतुशब्दस्य खण्डं उकारलक्षणं यस्य स हेतुखण्डः । एतावता सुमतिसाधु इति जातम् । हे सुमतिसाधुगुरो ! त्वां अर्थान्नत्वा पाण्डित्यताण्डवं काक्वा न मण्ड्यते । अपि तु मण्ड्यते । त्वां कीदृशम् ? श्रिया गणधरलक्ष्म्या जिनमिव जिनम्, "तित्थयरसमो सूरी" इति वचनात् । कविः स्वविद्यागुरुनमस्कारं करोति । श्रीजिनं नत्वा हेतुखण्डन- पाण्डित्यताण्डव मया मण्ड्यते । श्रीजिनं कीदृशम् ? हर्ष इति शब्दस्य ता लक्ष्मोस्तस्या उर्दीप्तिर्यत्र एतावता श्रीजिनहर्षगुरुस्त पश्चानुपूर्व्या वा जिनहर्षमिति प्रसिद्धं नत्वा । कीदृशम् ? वीरं श्रेष्ठम् , यद्वा उर्वृषध्वज. श्रीनामेयस्त ईर्ते प्रतिज्ञापदेन परतीर्थिपु जानातीति क्विपि वीर्, यद्वा वीरं विक्रान्तं प्रतिवादिविजयेन; अथवा वीरं विराजमानं जगज्जाधिकयशसा तम् । पुनः कीदृशम् ? विश्वातिशायिनं विशिष्टा ये 'स्वा. स्वकीयाः साधवस्नेषु विद्यादिगुणैरतिशायिनम् अनन्यसामान्यगुणोपेतम् । पुनः कथंभूतम् ? हेतवो विषया अर्थात् ससारस्याश्रवद्वाराणि, तेषां खण्डनं निर्दलनं, तत्र पाण्डित्यं यस्य तं स्तुत्वा ताण्डवं बालचापलं मण्ड्यते प्रस्तुयत इति क्रियासंटङ्कः । ननु भो ! सकलकलिन्टिकादिकाकमलिनीसमुल्लासनसहस्रकरानुकारिन्याहाराः ! सुजनजनमनस्तापव्यापनिर्वापणप्रथमजलधरधारावधीरिवागव्यापाराः ! हृद्यानवद्यविद्या- विद्याधरोपरिरम्भणोपात्तविद्याधरावताराः ! विदुरनरनिकरचेतश्चमत्कारकारिमनोहारि- महीमण्डलविस्तारिमहिमाधाराः ! विक्रमाक्रान्तदिक्चक्रभूशक्रसभालङ्कारहारानुकाराः ! मया यदनुमान विधीयमानमास्ते तदुभाकर्णि समाकर्ण्यता सकर्णाः ! सर्वान्तर्वाणि- वर्ण्यमानासवर्णवर्णाः ।। तथाहि-- भू-भूधर-दिनकर-मकराकरादिकं जगद् बुद्धिमत्कर्तृकम् कार्यत्वात् । यद् यत् कार्यं तत् तद् बुद्धिमत्कर्तृकम् , यथा घटः । यद् बुद्धिमत्कर्तृकं न भवति तत् कार्यमपि न भवति, यथा व्योमादि । न तावदय हेतुरुद्धताऽसिद्धतासिद्धसीकोत्तरी- गरीयस्तरदुस्तरकटाक्षलक्षविक्षेपविक्षेपितः । सद्भूतानुभवसिद्धाविनाभावसिद्धधर्माधिकरण- विद्यासिद्धत्वात् । नापि दुर्द्धरविरुद्धतोद्धततर्कवितर्केन्धनकार्कश्यावरुद्धता धीधनरुद्भावनीया विच- क्षणाक्षीणक्षोदक्षमाध्यक्षनिर्णीतविपक्षव्यावृत्तिव्याप्तिशक्तिप्रकोपपावकाहुतीभूतप्रत्यर्थिपक्ष- त्वात् । १. 'विश्वा' इति 'विस्वा' कल्पितम् । २ पु. कलिकादि ·७८ मुम्वनि- - साधुविजयनिषद्धम् नापि अनैकान्तिकाक्रान्तविषमविषधरीविपावेगविधुरीमृनताश्याशदनीया । स्वप- भापक्षसाध्यववृत्त्यतिरिक्तपक्षनिर्णातव्यावृत्तिमञ्जुलक्षितिरुहायतच्छायानु पण्णत्वात् । नापि कालात्ययापदिष्टतादुष्टदन्दशूकदरत्वं निष्टमनीयम् । प्रत्यक्षानुमानाग- मावाधितपक्षप्रयोगपक्षाधिराजपक्षान्तरश्रान्तविश्रान्तत्वात् । नाप्यस्य हेतुनरवरस्य प्रकरणसमतानकाक्रान्तत्वं गहनीय: । एतत्प्रतिपन्धि- समर्थप्रत्यनुमानाभावातपत्रपबित्रप्रभुताप्राप्तसाम्राज्यमुभगत्वात् । एव च समर्थासिद्धतादिदोपप्रत्यर्थिपृथुदैत्यकदर्थनग्राप्तविजयलक्ष्मीयौवनमृता- थीकरणचणेलमीकान्तेनामुना हेतुना स्वसाध्यमाधनविधौ सामर्थ्यमानं (सामर्थ्य सम- ओमानं) केन निवारयितु शागक्यते शक्रपगक्रमेणापि ? उच्यता मुच्यता मौन सिच्यतां कर्णकोटरम् । स्वकीयगोरसोद्गारैरासारैरिव भूरुहः ॥ इह हि सर्वाङ्गीणानणीय सुधावीरिप्रमाणधोरणीप्रगुणीभवदरखण्डपाण्डि. त्योड्डामरतां मन्यमाने , सकलप्रवीणग्रामाणिकश्रेणिशिरोमणीयमानै., निजनवोपन्या- सविन्यासचमत्क्रियमाणकोविदपुरन्दरै , तथाविधामङ्गप्रमाणप्रयोगप्रकाशनाभिमुखीकृ- तविदुरनरनिकरैस्तत्रभवद्भिः शुभवद्भिर्भवद्भिरभिमतसाभ्यसाधनाय यदनुमानमदादि वादिवृन्दारकपुरन्दरेमचित्कुवादिकुलफलढसमूलोन्मूलनदुर्द्धरसिन्धुरैस्तदनुमान विचार्य- माणं न चारुतया चतुरचेतसां चेतसि चकास्ति । साध्यसिद्धचनिबन्धनत्वात् । साव्यसिद्धयनिवन्धनत्वं च विचारासहत्वात् । तथाहि-ननु भवन्निरूपितो हेतु किं निश्चितस्वरूपः उत अनिश्चितस्वरूप• ? इति विमलानल्पविकल्पयुगलं वादीन्द्रवदनचङ्गगागरगदनुत्तरतरतरङ्गभङ्गीसुभङ्गीभूतावि- कलविपुलपुलिनादवतरत् कलमरालवालविमलयुगलमिव भवत्पुरतः प्रसरीसरीति । अथ तत्र बहुतिथपृथुः प्रथम कल्पः कल्पनापथमतिथीक्रियते प्रथीयस्तरप्रतिभा- प्राग्भारपरायोमुवितजम्भारिगुरुभिस्तत्रभवगिर्भवद्भिः, तत्रेदं परीपृच्छ्यते-निजा- जयवर्ययश.कर्पूरपूरसुरभीकृतत्रिभुवनभवनानां श्रीमतां भवता कुतस्तनिश्चितत्त्वरूप- त्वम् 2...-स्वत परत प्रमाणाद् वा ? इति अद्वैतपक्षद्वय भीमार्जुनद्वयमिव प्रतिपक्षपक्षल- क्षविक्षोभदक्ष साक्षादुपतिष्ठते । तत्र पौरस्त्यश्चेत् प्रस्तूयते प्रास्तागस्ततम स्तो(स्तो)- २. दे. करणचलणं ३ सकलदोषराहित्यम् अभमत्वम् । ४ अय हेतुः साध्यसिद्धयनि- वन्धनः विचारासहत्वात् । यो यो विचारासह स स साध्यसिद्धयनिवन्धन., दय हेत्वाभासाः । , - यथाऽसिद्धा- ·हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । मैस्तदाऽव्यवधानेन स्वापेक्षणलक्षण आत्माश्रयपात । तथा च कथं स्वसाध्यसिद्वौ साधकतममिदम् । तद्भावना चैवम्-निश्चितस्वरूपत्वे निश्चितस्वरूपत्वं न वर्तते, आत्माश्रयपातात् यथा प्रमेयत्व-सत्त्वादिषु । जातिसम्बन्धबाधकाद्वा तथा अनापीति । अन्यच्च लोकेऽपि सुशिक्षितो विचक्षणः स्वस्कन्धाधिरोहणाय न चणः । नापि निशिततरधाराकरालकरवालं स्वं छेत्तुमाहितव्यापारमिति केनापि दृष्टमिष्टं वेति । पक्षः - अर्थतदोषसरोषविषमविषधरविषावेगज्वालाविगलितप्रतिभाविभवैर्द्वितीयः कक्षीकरिष्यते परोलक्षदक्षविख्याततार्किकचक्रचक्रवर्तिपर्षदि सहर्षम् , तदा तस्याऽपि प्रामाण्यं स्वतः परतो वेति विकल्पी जन्मान्तरोपाजितधर्माधर्माविवाऽव्याहतप्रसरौ भवत' पुरतोऽवतिष्ठते । तत्र नाधः सद्योनिरवद्यविद्याविनोदाय, पूर्ववदात्माश्रयपा- तात् । भावना पूर्ववदिति । द्वितीयश्चेत् तदा तस्य प्रामाण्य स्वतः परतो वा । । स्वतः प्रामाण्ये पूर्ववदात्माश्रयः । परतश्चेत् तदा भवन्त एव प्रष्टव्या' तत्र परशब्देन किमावस्तृतीयो वा ? इति विकल्पयुगल कुलाचलदन्तावलस्थूलदन्तमुशलयुगलमिवावत- रति । तत्र न पौरस्त्यो वास्तवस्वस्तिमच्छ्रियं तन्तनीति भवता दुरुत्तरेतरेतराश्रयाजनवि- श्रामावासाश्रयात् , द्वयोरन्योन्यापेक्षणलक्षणत्वात् तस्य । तद्भावना चैवम्-स्वनिश्चितस्व- रूपप्रामाण्यसिद्धौ परशब्दोपात्ताद्यस्य प्रामाण्यसिद्धिः, परशब्दसंगृहीताद्यस्य प्रामा- प्यसिद्धौ द्वितीयस्य प्रामाण्यसिद्धिरिति । अथ तृतीयादिति विकल्पो विवादशब्दगो- चरीचरीको(कि)यते स्ववचश्चातुर्याहार्यमतिभिः, तदा तस्यापि स्वनिश्चायकप्रामाण्यं स्वतः परतो वा ? इति विकल्पद्वयं पूर्ववदुपढौकते । तत्र नाद्योऽनवद्यः सद्यस्कोत्तरच- तुराणाम् । स्वतः प्रामाण्यसिद्धौ पूर्ववदात्माश्रयस्योद्भटत्वम् । अथ परत इति वावद्यते वावदूकैस्तदा पर इति पदेन किमाद्यो द्वितीयश्चतुर्थो वेति विकल्पत्रयी पवित्र त्रिनेत्र- नेत्रत्रयीवात्र नौकते । तत्र प्रथमस्तथ्यपथ्यप्रीतिपात्रतयाऽतिथीक्रियते, तदा धाराकरा- लातिवक्रचक्रकातिपातपातितमस्तकः स्वसाध्यसिद्धिप्राणप्रियां प्रणयिनी प्रीतिपात्रं कथं प्रापयिष्यति । तस्य चेदं लक्षणमाचक्षते विचक्षणाः-पूर्वस्य पूर्वापेक्षितमध्यमापेक्षि- तोत्तरापेक्षितत्वं चक्रकमिति । तस्य चैवं भावना - पूर्वो निश्चितस्वरूपो विकल्पः स्वप्रामाण्यापादनाय द्वितीयं प्रमाणमपेक्षते, स्वयं प्रमाणीकरणे पूर्वोक्तदोषात् , द्विती- योऽप्यप्रमाण पूर्वस्य प्रामाण्यमापादयितु न शक्नोति, यथा स्वयं दरिद्रो न परम् ईश्वरीकर्तुम् , तेन द्वितीयः स्वप्रामाण्याय तृतीयमपेक्षते; सोऽप्यप्रामाण्यादन्यतः स्वप्रमाणीकरणायुक्तौ(क्तो)ऽप्रमाणीभूतमाद्यमपेक्षते, तथा पूर्ववत् सोऽपि द्वितीयम्, सोऽपि तत्कृते तृतीयम्, सोऽपि पूर्वोक्तयुक्त्या पूर्वमित्याद्यनुलोमापादनेन चक्रक- - -- - ।

·८० साधुविजयनिवद्धम् मिति चक्रकाक्रान्तमौलि. कथं स्वसाध्यसाधक इति । यतः यश्चक्रकापातनिकृत्तमौले: समीहते साधनतोऽर्थसिद्धिम् । पद्माकरस्य प्रतिवोधमस्तात् स पद्मवन्धोरपि वाञ्छति स्म ।। अथामुत्रामात्रपवित्रपुरुषार्थत्रयस्य सार्थकप्रामाणा(ण्य)समर्थनासमर्थचतुर्थपुरु- पार्थ इव चतुर्थः पक्षः तृतीयविकल्पस्य प्रामाण्यसमर्थनार्थमेव समर्थयिष्यते, तदा दुस्थाऽनवस्थारूपकृत्योत्थानं स्ववधाय प्रस्थापितं विवुधधोरणीधुराधरणधीरेयैः । तस्याश्चेदं लक्षणम् - पूर्वस्योत्तरोत्तरापेक्षेति । सा चैत्रमावेद्यते-पौरस्त्यो निश्चितस्व- रूपः स्वप्रामाण्यापादनाय द्वितीयम्, सोऽपि तथैव तृतीयम्, सोऽपि चतुर्थम् एवमुत्तरो त्तरप्रसृत्वरपरः सहस्रानल्पप्रमाणविकल्पकल्पनैरप्यभृतोदरविवरां मूलमयबद्धकक्षा ताम- पाकर्तुं कथमुपक्रम्यते । यदाहुः श्रीआनन्दानुभवाचार्याः यथा “मूलक्षयकरीमाहुरन- वस्था हि दूषणम्" इति । ततः कथं साध्यसिद्धिः ? । यतः दुस्थाऽनवस्थोत्थितदौस्थ्यदुस्थं प्रस्थापयेत् साधनमर्थसिद्धयै । ? . वाञ्छत्यसावस्तमतिः स्ववन्ध्या- सीमन्तिनीतस्तनयप्रसूतिम् ॥ एवं च निश्चितस्वरूपत्वोपपत्तियुक्तौ आत्माश्रय-इतरेतराश्रय-चक्रका-ऽनवस्थाद्यने- कविशेषदोषजालन्याकुलत्वमाकर्ण्य कर्णाम्रेडनपीडितैः सकर्णैः पुनरपि तत्सिद्धिविधौ अनिश्चितरूपो द्वितीयपक्ष. कक्षीक्रियते । सोऽपि नाद्वैतवाद इव धन्यमान्यसौजन्याम- न्दमाकन्दकन्दकन्दलनायाम्बुदवृन्दायते । यतस्तत्राप्यस्माभि प्रतिविधीयते यथा तत्र पवित्रानुमानेऽसिद्धविरुद्धानैकान्तिकरूपास्त्रयोऽपि हेत्वाभासहर्यक्षा भवदुपन्यस्त- हेतुहरिणपोतं त्रासयन्तः कथमपाकरिष्यन्ते सूक्ष्मार्णम(माक्षुण्णम)नीषाविशेषविष- मविशिखविक्षेपाक्षेपवद्धकक्षैरपि । तथाहि-हेतोस्तावत् पक्षधर्मत्व-सपक्षसत्त्व-विपक्ष- व्यावृत्तिरूपाणि त्रीणि रूपाणि निरूप्यन्तेऽभिरूपप्रधानः । तत्र भवन्निरूपितहेतोरनि- श्चितपक्षधर्मत्वेन तल्लक्षणाभावादुद्धतासिद्धताप्रोद्धतपामरीपरीरम्भारम्भसम्भवत्कलक- पङ्कः कथमपाकरिष्यते हेतुश्रोत्रियस्याशक्यप्रतिक्रियैः । महत् कौतुकमिदं यदेवंविधादपि हेतोः साध्यसिद्धिः समीयते । यदुक्तं स्याद्वादरत्नाकरे- ·S - हेतुस्खण्डनपाण्डित्यम् । किमपि कौतुकमेकमहो जनाः शृणुत यूयममुष्य मनस्विनः । कवलितोत्कटहालहलोऽपि य- न्नवसुधारसमुद्गिरतीह यत् ॥ अगतिकगतिनीत्या यस्तु हेतोरसिद्धा- दपि वदति विशुद्धामत्र साध्यस्य सिद्धिम् । स खलु गलितबुद्धिर्वन्ध्यसीमन्तिनीतः स्पृहयति भुवनानां भूषणं पुत्ररत्नम् ॥ यथा कश्चित् प्रमाणयति-धूमवत्त्व-बाष्प-मशक-कलिकाविवेकानिश्चये 'वह्निमानयं प्रदेशः धूमवत्त्वात्' इत्यादौ यथा निश्चयाभावादनिश्चितापरपर्यायः सन्दिग्धासिद्धो हेत्वाभासो न साध्यसाधकस्तथाऽत्रापीति । व्याप्यत्वासिद्धत्वं त्वग्रे दर्शयिष्यते । अन्यञ्च, हेतोरनिश्चितरूपत्वाद् विपक्षवृत्तिभावात् तदाहूतो दुर्धरोद्धतविरुद्धतादोषकेसरि- किसो(शो)रापातगलितगतिर्भवदुपन्यस्तप्रशस्तहेतुहस्तिनीपतिः स्वसाध्यसिद्धिप्राणप्रिय- प्रणयिनीप्रथीयस्तरप्रीतिपथावितथातिथ्याभ्यर्थनासमर्थनासामर्थ्य कथं समर्थयिष्यति । यथा 'पृथिवी नित्या कार्यत्वात्, घटवत्' इति । अत्र कृतकत्व तु कार्यरूपयणुकादि- पृथिव्यां वर्तते, न परमाण्वादौ, विपक्षे तु घटादौ सर्वत्राप्यस्ति । तथेहाप्यनिश्चित- रूपहेतो. पक्षवृत्तित्वं विपक्षवृत्तित्वं च वर्तते । तथा च कथ नाम स्वसाध्यसाधकत्व- मिति । यथा--- - ~ -- हेतोविरुद्धादपि साध्यसिद्धि यश्चेक्षते शिक्षितमानशिक्षः । क्रोधप्रबन्धोद्तपन्नगेन्द्रात् समीहते सौधरसस्य वृष्टिम् ।। तथा खण्डनेऽप्युक्तं श्रीहर्षमित्रै- यावच्चाव्यतिरेकित्वं गतांशेनापि शङ्कयते । विपक्षस्य कुतस्तावद्वेतोर्गमनिकावलम् ॥ इति । ततो यत्किञ्चिदेतदिति । तथैवानिश्चितरूपपक्षागीकारपक्षेऽप्यकान्तानकान्तिकता- कामुककुटिनोकटुकटाक्षविक्षेपाक्षेपविक्षेपित स्वबुद्धिविधिविधीयमानयोगाभ्यासो भव- दुपन्यस्तहेत्वाभासो मुमुक्षुमुख्य इव मनीषितस्वसाध्यसिद्धिसौधमध्यं कथमध्यारोहति । हेतुलक्षणप्रतियोग्यनिश्चितस्वरूपत्वात् तस्य पक्षे, विपक्षे पूर्वदर्शितयुक्त्या सन्दिग्धवृ- त्तित्वम् , सपक्षे तथारूपानिर्णीतवृत्तित्वं च । तथा पक्षत्रयवृत्त्यनैकान्तिकलक्षणत्वाच्च । १२ - ·८२ -- साधुचिजयनिवद्धम् तद्भावना चैवम् – यथा प्रपञ्चो मिथ्या, प्रतीयमानत्वात् , शुक्तिकाशकले कलधौतज्ञान- वदिति । अत्र पक्ष-सपक्षयोमिथ्यात्वानिश्चितवृत्तित्वं विपक्षे ब्रह्मणि निणीतवृत्तित्वं च । तथाऽत्रापि । तथा च कथं स्वसाध्यसाधकत्वम् ? यदवादि- हेतोरनैकान्तिकतोऽपि कान्तां स्वसाध्यसिद्धिश्रियमीहते य. । पञ्चत्वप्राप्तादपि केकिपुत्रा- केकायित कामयतेऽनभिज्ञः ॥ तथा सन्यभिचार्यप्यसावित्युच्यते इति स्थितम् । अपरं च, अथावितथ- तथाविधप्रज्ञाप्रकर्षप्राप्तप्रमाणप्रयोगप्रबोधप्रथितप्रतिज्ञोपन्यासविन्याससमर्थनासामर्थ्या- भावादप्रयोजकोऽप्ययं हेतु. । कथमस्य निश्चितपञ्चरूपोपपन्नप्रतिष्टाप्रतिष्टितस्य हेतु- नरेश्वरस्याप्रयोजकत्वम् ? महाव्याधीभूतोद्धतोपाघिसद्भावात् । भवतु पच्यन्तां त्वदीया अपि मण्डकाः । परम्, अत्र कस्तावदुपाधिः सनिधीयते धीधनप्रधान. । पक्षेतरत्वमिति चेद् अहो तदक्षण(क्षुण्ण)लक्षणानपेक्ष्यं तव वैदुष्यम्, समव्याप्तेरभावात् । यथा, 'पर्वतोऽयं वह्निमान् धूमवत्त्वात्' इत्यादौ पक्षेतरोपाधेः समव्याप्त्यभावः, यथा 'यो यो वह्निमान् स स पक्षेतरः' इत्यस्ति, परम् 'यो यः पक्षेतर' स स वह्निमान्' इति नास्ति । पक्षेणैव व्य- भिचारात् । तेन पक्षेतरोपाधेर्न दूषणत्वम् । मैवमवादिपुस्तत्रभवन्तो भवन्तः । तथाहि-~-'मदृष्टं कस्यचित् प्रत्यक्ष प्रमेयत्वात् , करतलामलकवत्' इति । अत्र पक्षेत- रापरपर्यायमस्मत्प्रत्यक्षल्वमुपाधिः । तस्य च साध्यसमव्याप्तिसद्भावात् । तद्यथा 'यत् कस्यचित् प्रत्यक्षं तदस्मदादिप्रत्यक्षम्, यथा घटः । यदस्मदादिप्रत्यक्षं तत् कस्यचित् प्रत्यक्ष यथा तदेव' इति समव्याप्तेरपि सद्भावात् । एवमनेकेष्वपि समव्याप्तेरप्युपनीव- कत्वेन पक्षेतरस्योपाधित्वं न निराकार्यम् । एतच्चाग्रत उपाधिखण्डनाधिकारे विस्तरतो दर्शयिष्यते । अन्यच्चापरोऽप्युपाधि. सुविधनिधिरिवोपढौकते, यथा पक्षावृत्ति-साध्या- विनाभाविसपक्षासाधारणरूप इति । अत्र सकलमपि लक्षणं भावनीयम् । एतद्वयाख्यान- भावना प्रत्युपाधिप्रदीपाधिकारे ज्ञेया । एवं च सोपाधिकत्वे हेतुः कथं नाम स्वसाध्य- साधकः । यदुक्तमुदयनाचार्यैः अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । तैदृष्टैरपि नेष्टव्या व्यापकांगावधारणा ॥ स्वसाध्यसंसिद्धिविधावुपाधिव्याधिप्रबन्धोद्धरमीहते यः । हेतुं स वै बालकुवेलनालावलम्बनादम्बुधिपारमिच्छेत् ॥ ५ टे० क्षुण । - + ·हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । ८३ एवं पूर्वोक्तयुक्त्या विचार्यमाणो युष्मनिरूपितो हेतुर्न स्वसाध्यसिद्धौ साधीयस्ता दधाति । तथापि पुनरप्येकशः प्रकारान्तरेण विचार्यते । तथाहि- असौ हेतुस्तर्कवितर्कसम्पर्ककर्कशशेमुषीविशेषोन्मेषाभिलषितलक्षणलक्षित आहोस्वित् परोलक्षदक्षविक्षेपितलक्षणलक्षितः १ इति विकल्पयुगलं कुलाचलकुञ्जरस्थूलविमलदन्तयुग- लमिव प्रतीतिपथातिथीभावं भजति । तत्र द्वितीयो नाद्वैतानन्दनिष्यन्दसम्पत्सम्पादकः । न हि कोऽपि प्रबोणप्रामाणिकः प्रामाणिकीभूय भूयः सङ्ख्यावत्पर्षदि निर्लक्षणं हेतुमाचष्टे, तस्य सर्वोपाख्याविरहितत्वेन साध्यसिद्धावनादरणीयत्वात् । अथ पौरस्त्यः प्रस्तूयते । स्वस्तिवास्तवीभूतप्रशस्तमतिभिस्तदा प्रचण्डदोर्दण्डाखण्डपाण्डित्योड्डामरता- मण्डलाखण्डलपराक्रमायमाणपण्डितप्रकाण्डचण्डिमोन्मुक्तातिवक्रचक्रककृत्तमुण्डः कथं स्वसाध्यसिद्धिप्राणप्रियाप्रणयिनीमनःप्रमोदसम्पत्सम्पादनाय सपनीपद्यते । तथाहि- हेतुः स्वात्मसिद्धिसौधमध्यमध्यारोहणाय लक्षणमपेक्षते, लक्षणमपि व्याप्तिप्राप्तिम्, व्याप्तिप्राप्तिरपि हेतुम्, हेतुरपि लक्षणम्, लक्षणमपि व्याप्तिप्राप्तिम् , व्याप्तिरपि हेतुमित्यावर्तनमिति कथ स्वसाध्यसाधकः । यतः-- यश्चक्रकापातनिकृत्तमौलेहेंतोः स्वसाध्यस्य समृद्धिसिद्धिम् । विनैव रत्नत्रयमीहतेऽसौ दुरुत्तरानन्तभवाब्धिपारम् ॥ पूर्वोपाधेरनौपाधिकः सम्बन्धो व्याप्तिरव्यभिचरितसम्बन्धो वा व्याप्तिरिति लक्ष- णाया व्याप्तेरभावाच्चानैकान्तिको भवन् कथमप्यसौ हेतुः स्वसाध्यसाधकः । तथा प्रकरणसमोऽप्ययं हेतु', साध्यविपरीतसाधकहेन्वन्तरसद्भावात् । तथाहि-इहेदं साधनं स्वसाध्यसिद्धये नोपन्यसनीयम् , स्वसाध्यसिद्धावसाधकतमत्वात् । यद् यत्र स्वसाध्य- साधनायासाधकतमं तत् तत्र नोपन्यसनीयम्, यथेह घटं प्रति घटः । न जायते चानेन साध्यसिद्धिः । तस्मान्नोपन्यसनीयमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिरिति । अपरमपि यथा पक्षः स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणास्ववृत्तिधर्माधिकरणम्, मेयत्वात् , घटवदिति ।१। अत्रा- न्यान्यपि प्रमाणानि मुग्धप्रामाणिकमेधाव्यामोहापनोदाय लिख्यन्ते । यथा-पक्षः साध्य- निष्ठात्यन्ताभावाधिकरणम्, मेयत्वात् , घटवदिति । २ । पक्षः साध्यधर्मातिरिक्तधर्माधि- करणम् , प्रतीयमानत्वानिर्विवादपदवत् ।३। पक्षविपक्षधर्मनिष्ठात्यन्ताभावाधिकरणम्, प्रमेयत्वादविगीतपदवत् ।४। अयं पक्ष एतत्पक्षधर्मान्यधर्मवानसत्त्वात् ५। पक्षोऽयं पक्षधर्मनिष्ठात्यन्ताभावाधिकरणम्, मेयत्वाद् उभयाविगीतपदवत् ।६। इत्यादीनि वक्र- च्छायानुमानानि प्रतिपक्षोत्थापकानि पर शतानि परिस्फुरन्ति । ततः कथमिद साधनं युष्मदुपज्ञसाध्यसाधकमिति । यथा--- . - ·साधुविजयनिवद्धम् प्रत्यर्थिहेतोरपि यः स्वहेतोर्वावक्ति वै साध्यसमृद्धिसिद्धिम् । स्फुरत्स्फुलिङ्गात् स हुताशनादेः पानीयपानं कुरुते न कस्मात् ।। इत्युपहसनीयम् । ननु विपक्षसपक्षादिपभीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यातनुत्राणपरित्राणायमान- विस्मयस्मेरास्मदुपन्यासविन्यासावासविश्रान्तहेतुनरेश्वरस्य पुरतो वाचस्पतेरपि प्रवीण- वाणी कृपाणीप्रगुणीकृता सती कुण्ठताकार्पण्यायोत्कण्ठते । के एतेऽसत् कल्पा गजबि- कल्पकल्पा विकल्पा एवं चेत् तर्हि शक्रेणापि अप्रतिक्रियमाणपरित्राणायमानास्मद्विधीय- मानप्रत्यवस्थानविधेरध स्थीस्थीयतां क्षणमेकं विलोक्यता तत्तनुत्राणपरित्राणताम् । नन्वहो वादिन् ! सावद्यस्यास्यानुमानस्य विद्यात्वमपि नोपपत्तिपद्धतिमुपयाति । कुतस्त- नाम महाविद्यात्वम् । तथाहि-असिद्धत्वादिदोपविरहो हि महाविद्यात्वं शुभवता भवता भण्यते । तच्च प्रामाणिकचक्राक्रामोधयुक्तिशक्तिप्रकोपपावकप्रथमाहुतीभूतम् । यतो व्याप्यत्वासिद्धत्ववाधितोऽय हेत्वाभासः । केवलान्वयित्वेन व्यतिरेकव्याप्तेरभावात् । तथाहि-साध्यं परमार्थतोऽत्रानित्यत्वमेव शब्दस्य । तथाहि--'अनित्यः शब्दः कृत- कत्वात् , घटवत्' इत्यत्राश्र(श्रा)वणत्वमुपाधिः । ततो 'यदनित्यं तदश्रावणम्' इति साध्यव्यापकश्वायमुपाधिरिति शब्दस्य विवादास्पदीभूतं साध्यत्वेनाभिप्रेतं शब्दनित्यत्वम्, ततस्तेनाव्यभिचारित्वादेव सोपाधिकत्वं सिद्धम् । मैव वादीः । यतोऽत्र शब्दस्यानित्यत्वं न साध्यम्, किन्तु शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तित्वम् । तत्र च नोपा- धिना व्याप्तिः । शब्दत्वेन व्यभिचारात् । ततः साध्यव्यापकत्वाभावान्नायमुपाधिरिति तन्मैवम् । प्रामाणिकप्रणीतप्रमाणमार्गातिक्रमणविपुलस्वकपोलकल्पितानल्पयत्तच्छन्दवि- कल्पशब्दनलम्बीकृतस्याप्यनुमानस्य शब्दानित्यत्व एव विश्रामात् । साध्यं च तदेव यद् विवादास्पदीभूतं सिसाधयिषितमस्ति प्रतिपक्षे मेयत्वेन । तत् तत्त्वतोऽनित्यत्व- मेवेति । यदुक्तमेतदनुमानोपाधिसंग्राहक पर्व बृहन्महाविद्याविडम्बने- यो भङ्गिस्थनिवृतिमत्त्वरहितो यद्वर्जिते मेयता मेयत्वे श्रुतिगोचरत्वविरह स स्यादुपाधिध्रुव । शब्दत्वादि निवर्त्यमस्ति न ततः पक्षेतरत्वभ्रम सर्वत्रैवमुपाधिरप्रतिहतो नो चेन्न हेत्वन्तरे । इति । ततो व्याप्यत्वासिद्धत्वेनाप्रयोजकत्वान्न साध्यसिद्धिः । यदुक्तम्-अन्ये परप्रयुक्ताना मित्यादि । तथा विरुद्धोद्धतराक्षसीकुक्षिनिक्षिप्तोऽप्ययं हेत्वाभासः । यतो विरुद्रसाधनाद् विरुद्धः, तच्चात्रानित्यत्वं साध्यम्, तद्विपरीतं नित्यत्वम्, तदप्यनेनानुमा- नेन शब्दवैपरीत्येन साधयितुं शक्यत्वात् । तथाहि-घटः शब्देतरानित्यवृत्तित्वानधि- करणनित्यवृत्तिधर्मवान् इति । अन्यच्च प्रमेयत्वं भवतु, शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधि- , ·- - हेतुखण्डनपाण्डित्यम्। करणानित्यवृत्तिधर्मत्वं मास्तु एवं परेण प्रसञ्जिते, प्रमाणानुग्राहकव्याघातबाधक- तर्कस्य व्यभिचारपिशाचदुःसञ्चरत्वेनानुदयादनैकान्तिकश्च । तथा च कथं महाविद्यात्वम् । अपरं च महाविद्यासाध्ये महाविद्यासाध्यं वर्तते न वा । वर्तते चेत् तदा सप्रश्रय आत्माश्रयपातः । न वर्तते चेत् तदा महाविद्यासाध्ये हेतोर्वर्तनात् , साध्ये साध्यस्याऽवर्तनात् , तस्यैव विपक्षत्वादनैकान्तिकश्चेति दोपत्रयी त्रिनेत्रनेत्रत्रयी- वात्र त्रौकमाना कथं महाविद्यात्वं क्षमते इति चिन्तनीयं चतुरचेतोभिः । अन्यञ्च, अनित्ये पदार्थे साध्यमाने आत्मादिनित्यपदार्थस्य पक्षीकरणं न युक्ति- मत् । यतः संदिग्धसाध्यवान् पक्ष इति पक्षलक्षणम्, तच्चामादौ नित्ये पदार्थे नास्ति । अनित्यत्वस्य शब्दे साध्यमानत्वेन शब्दस्यैव, संदिग्धसाध्यवत्त्वात् , आत्मनो नित्यत्वे नोभयो':, सिद्धस्य तथोत्वाभावात् । तथात्वेऽपि तत्र हेतुवृत्त्यङ्गीकारेऽसिद्धत्वायुद्भावनमुक्त- युक्त्या केन निवार्यते । तस्मादात्मादयः पक्षत्वेनोपन्यस्यमाना अजागलस्तनकल्पना- उसकत्कल्पा एव प्रामाणिकमार्गाननुसरणात् । यथा साध्याभावमपि पक्षीकुरुषे तदपि न समीचीनम् । सर्वथाऽसतो निरूपाख्यस्य पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् । असदपि चेत् पक्षी- क्रियते तदा तुङ्गतुरङ्गशृगगगनाम्भोरुहादयोऽपि पक्षीक्रियताम् । युक्तेः समानत्वात् । तुच्छे साध्याभावे साध्यसाधनेऽदरिद्रमेव विश्व स्यात् । इत्यादयो महाविद्याहेतुखण्डन- प्रकाराः श्रीभुवनसुन्दरसूरिपादप्रणीतमहाविद्याविडम्बनादवसेयाः । तथा प्रमेयत्व-सत्त्वरूपसाधनानां हेतुमल्लोललागूललम्बायितमहाविद्यानुमा- नानां वक्रच्छायानुमानानां चानिष्टव्याप्यप्रसञ्जनेन हेतोरनैकान्तिकत्वं भावनीयम् । तत्र विपक्षवृत्तित्वेन व्यापकारोपासम्भवात् , न प्रमाणानुग्राहकैव्याघाततर्क सम्भव इति । अनुकूलतर्कसम्भवञ्चैव द्वयोर्विरुद्वधर्मयोरेकत्रसमुच्चये कीर्तमाने व्याघातः स्यात् , यथा 'पर्वतोऽयं वह्निमान् धूमत्वान्महानसवत्' इत्यादि वादिनाऽभिहिते परो निश्चितान्यथानुपपत्त्येकरूपं हेतुलक्षणं निराकर्तुं व्यापारोऽयं विधत्ते । यथा व्यतिरेक- व्याप्ती व्याप्यत्वेनो(ना)भिमतो वह्निमत्त्वाभावस्तत्र धूमत्वसद्भावारोपो यथा 'धूमवत्त्वं भवतु वह्निमत्त्वं मास्तु' इत्युक्ते प्रतिवादिना हेतोः साध्याभावत्वं सूचितं तथा चासिद्धत्वं हेतो. । तन्निराकरणाय रङ्गप्रसङ्गव्यासङ्गाघसड्धातविधातोद्भटप्रकटव्याघातनिर्घातदर्श- नेन व्यापकारोपः क्रियते, यथा 'यद्यनग्निः स्यात् तर्हि निधूम' स्यात्' इति प्रस- झागतो व्यापकारोपः । भावना त्वेवम्-अस्ति च धूमस्तस्माद्वह्निमानिति व्याप्यारोपे व्यापकारोप इति लक्षणेन तर्केण प्रमाणानुग्राहकेण साध्याभाववत्त्वं हेतोः प्रसञ्जितं १ पक्षीकरणमिति शेष. । A -- ·८६ साधुविजयनिवद्धम् निराकृतम् । तथा च नानैकान्तिकत्वमिति । एव च प्रमेयत्वसत्त्वहेत्वोाप्यारोपे कृते व्यापकारोपाभावाटनैकान्तिकत्वं समर्थनीयमिति । अन्यच्च, वक्रच्छायानुमानसाव्येपु साध्यं वर्तते न वा ? | वर्तते चेत् तर्हि व्याधातो, घटे घटवदिति । न वर्तते चेत् तर्हि पक्षस्य प्रत्यक्षबाधितत्वम् । तथा च कालात्ययापदिष्टत्वमजनिष्ट । - - . अन्यच्च, साध्ये साध्याभावात् पक्षस्य विपक्षीभूतत्वेन हेतोस्तत्र वर्तनादनै- कान्तिकादयो दोषा उद्भावनीया. । एवं च वक्रच्छायानुमानहेतवो निगकरणीयाः सहृदये. । अत्र प्रकृतत्वान्मूलानुमानहेतुखण्डनकौतुकं दर्श्यते । यथा, अत्र प्रमाणेन पूर्वकोद्ग्रनुपलब्धेरसिद्धः । यथा पूर्वकोटिशब्देना देरुच्यते; यत् किल कार्य घटादि', तस्यादि, प्रमाणेनोपलभ्यते न तु भू-भूधरादीनामादिरुपलम्यते; अतस्तेषु कार्यत्वानु- लब्धेरसिद्धत्वम् । अन्यच्च-प्रसङ्गप्रसञ्जितव्याधाताभावविहितव्याप्यत्वासिद्धत्वं दर्श्यते । यथा अन्वयाभिमतव्यापकभावे व्याप्यारोपे परेण प्रसञ्जिते इदानीमप्युत्पद्यमानतरुतृण- विद्युदभ्रादिभिर्व्यभिचारात् प्रमाणानुग्राहकतर्कासम्भवस्ततश्च व्याघातस्योद्रटत्वाभावेन साध्याभावे व्याप्यारोपस्य सत्यत्वापादनतोऽपि व्याप्यत्वासिद्धत्वं हेतोः, तथा बुद्धिम- त्पूर्वकत्वं साध्यो धर्मः, तद्विशेषोऽशरीरवत्त्वं वक्तुरभिप्रेतम्, तद्विरुद्धं सशरीरत्वं व्याप्तिबलेन साध्यते, अत. कारणादशरीरपूर्वकत्वानुमाने कार्यत्वादित्ययं हेतुर- भिमतविशेषव्यावृत्त्या स्वपक्षस्यैव विपक्षभवनात् तत्र च वर्तनाद् विरुद्ध । यद्वा प्रसङ्गेन साध्याभावे साधनस्य सद्भावव्यञ्जनेनापि विरुद्धत्वं साधनीयमिति । अन्यच्च, 'यद् यत् कार्य तत् तत् बुद्धिमत्कर्तृकम्' इत्यत्र पूर्वदर्शितव्यभिचारेणा- नैकान्तिकत्वम् । तथा व्याप्तिग्राहकेण घटादौ शरीरिण एव कर्तुर्दर्शनात् , प्रमाणवाधितेऽशरीर- कर्तृकत्वलक्षणेऽर्थे प्रवर्तमानो हेतु. कालात्ययापदिष्ट' । तथान्वयवलेन दृष्टान्तदृष्टकर्तृसदृशः कर्ता सिद्धयति । नात्र तथा, तेन दृष्टा- न्तदाान्तिकयोवैषम्यम् । तथाऽप्रयोजकश्चार्य हेतु. सशरीरजन्यत्वोपाधेः । तद्भावना चेहैवोपदीमानो- पाधिविवेकाद् ज्ञेया । यत्रोपाधिस्तत्रासिद्धविरुद्धानक्रान्तिकसत्प्रतिपक्षादिदोपभावना- प्रत्युपाधिप्रान्ते दर्शितस्ततो ज्ञेयः । प्रकरणसमदर्शनार्थं तद्व्यतिरेको . प्रकार ·हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । दश्यते, यथा 'यत् सशरीरजन्यं न भवति तद् बुद्धिमत्कर्तृकमपि न भवति यथा व्योम' । एतस्य प्रतिपक्षानुमानं यथा 'भू-भूधरादिकं बुद्धिमत्कर्तृकं न भवति, सशरी- राजन्यत्वात् , व्योमादिवत्' इति प्रकरणसमत्वम् ।। व्याघातश्च प्राग्दर्शितः। अथेतरेतराश्रयो दयते, यथा तस्य माहात्म्यवि- शेषाददृश्यशरीरत्वे इतरेतराश्रयः, पिशाचादिवच्चादृश्यशरीरत्वेन तु एवं च मूलानुमानदोषभावना स्वयमेव कार्या । प्रकृतत्वादेवैवं मनाग् दर्शितं ज्ञेयमिति स्थितम् । इति वादिविजयनाम्नि प्रकरणे त्रिविधहेतुखण्डनाधिकारः प्रथमः । सशयः, २. उपाधिविवेकः ननु हेतुखण्डनप्रथमाधिकारे सोपाधित्वेन हेतोरप्रयोजकत्वमवादि वादिवृन्दा- रकपुरन्दरैः । तत्रेदं परीपृच्छयते । उपाधेः किं रूपम् , किं च तस्य लक्षणमिति ? प्रत्याहतः प्रतिवाद्याह । “अन्यत्रगतो धर्मोऽन्यत्रोपचर्यमाण उपाधिरभिधीयते । यथा जपाकुसुमससर्गादारुण्यशून्ये स्फटिकोपलेऽरुणत्वं प्रतीयते तथोपाधौ वर्तमान व्याप्यत्वं व्याप्यत्वाभाववति हेतौ प्रतीयते । इति व्याप्तिदूरीकरणेनोपाधेर्दूषणत्वम् । तस्योपाधेरिदं लक्षणम्-'साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्याप्तिरुपाधि' । सुखावबो- धार्थमिदं लक्षणं व्यवच्छिद्यते । उपाधिशब्देन लक्ष्यनिर्देशः । इतरेण च लक्षणनिर्देशः । साधनाव्यापक उपाधिरित्युक्ते 'अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवत्' इत्यत्रा- नुमाने 'यत्र यत्र कृतकं(तकत्वं) तत्र तत्र द्रव्यत्वं नास्ति गुणादौ व्यभिचारात्' इति साधनाव्यापकत्वेन द्रव्यत्वमुपाधिः स्यात् । तन्निरासार्थ साध्यव्याप्तिपदम् । साध्यव्याप्तिरित्युक्ते 'अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवत्' इत्यत्रानुमाने 'यत्रानि- त्यत्वं तत्र प्रमेयत्वम्' इति व्याप्तिसम्भवेन प्रमेयत्वमुपाधिः स्यात् । तन्निरासार्थ साध- नाव्यापकपदम् । साधनाव्यापकः साध्यव्यापक उपाधिरित्युक्ते 'अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवत्' इत्यत्रानुमाने 'यत्र यत्रानित्यत्वं तत्र तत्र शब्देतरत्वम्' इति साध्यव्याप्तिसम्भवेन 'यत्र कृतकत्वं तत्र शब्देतरत्वमिति नास्ति, पक्षेण व्यभिचारात्' इति साधनाव्यापकत्व- ·८८ - साधुविजयनिबद्धम् सम्भवाच्च शब्देतरत्वमुपाधिः स्यात् । तन्निरासार्थं समपदम् । एवममुना प्रकारेण सर्वपदसार्थक्यं ज्ञातव्यम् । एवंविधस्योपाधेदृष्टान्तस्थलमाह । 'विमता हिंसा अधर्मसाधनं हिंसात्वाद ब्राह्मणहिंसावत्' इत्यत्र निषिद्धत्वमुपाधिः । योजनाप्रकारश्वायम् । यत्र यत्राधर्मसाध- नत्वं तत्र तत्र निषिद्धत्वं यथा व्यर्थहिंसायाम् । यत्र यत्र निषिद्धत्वं तत्र तत्राधर्म- साधनत्वम् यथा सुरापानम् । यत्र यत्र हिंसात्वं तत्र तत्र निषिद्धत्वमिति नियमो नास्ति, वेदविहितहिंसायां व्यभिचारात् । यदा समव्याप्तिरुपाधिरिति मन्यते तदो- पाधेः साध्यं प्रति व्याप्यत्वं व्यापकत्वं च सम्भवति । यदुक्तम्- व्याप्य-व्यापकभावो हि भावयोर्यादगिष्यते । तयोरभावयोस्तस्माद् विपरीतः प्रतीयते ।। व्याख्या-अन्वये साध्योपाध्योर्भावरूपयोाप्यव्यापकभावो यादृगिष्यते तयो साध्योपाध्योरभावरूपयोस्तस्माद् व्याप्यव्यापकभावाद् व्याप्यव्यापकभावो विपरीतो ज्ञेयः । अन्वये साध्यं प्रत्युपाधेापकत्वात् । साध्यस्य व्याप्यत्वादिति तत्त्वम् । तदुक्तम् यो यस्य देशकालाभ्यां समो न्यूनोऽपि वा भवेत् । स व्याप्यो व्यापकस्तु स्यात् समो वाप्यधिकोपि वा ॥ [लो० वा० अनुमान ५] श्लोकार्थः–यस्य येन साकं देशतः कालतो वा न्यूनवृत्तित्वं तस्य व्याप्य- सज्ञैव, अधिकवृत्ति(ते)स्तु व्यापकसव, समवृत्तेस्तु व्याप्यसंज्ञा व्यापकसंज्ञा वेति । तत्र- व्यायं तु गमक प्रोक्तं व्यापक गम्यमुच्यते । विपरीते प्रतोयेते त एव तदभावयोः ॥ व्याप्यं साधनं गमकम् , व्यापकं साध्यं गम्यम्, गमयति ज्ञापयतीति व्य(व्युत्पत्त्या गमकं साधनं हेतुर्वेति भण्यते, गम्यते ज्ञाप्यते इति व्युत्पत्त्या गम्यं साध्यमुच्यते, व्यतिरेकव्याप्तौ च गम्यगमकभावो विपरीत इति व्यतिरेके साध्यं हेतु- रूपं हेतुः साध्यरूप इत्यर्थः । अयं तावदुपाधिरन्वयव्यतिरेकिण्येव, न केवला- न्वयिनि नापि केवलव्यतिरेकिणि । तदुक्तमुदयनाचार्यैः- एकसाच्याविनाभावे मिथः सम्बन्धशून्ययो. । साध्याभावाविनाभावी स उपाधिर्यदत्ययः ।। -- :

·हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । ६५ अस्यार्थः । एकेन साध्येन वेदविहिति(त)हिंसादिलक्षणेन(णे) पक्षेऽधर्मत्वरूपेण सहोभयोर्हे तूपाधिभूतयोरविनामावे साहचा(च)र्यभावे सति मिथः परस्परं निषिद्धत्व- हिंसात्वयोः सम्बन्धेन व्याप्यव्यापकमावलक्षणेन रहितयोईयोधर्मयोर्मध्ये यस्य निषिद्ध- त्वलक्षणस्यात्ययोऽभावः साध्यस्याधर्मत्वस्याभावेनाविनाभावी भवति, स तंत्राधर्म- त्वलक्षणे साध्ये निषिद्धत्वलक्षण उपाधिरिति तत्त्वम् । एतावतां व्यतिरेकव्याति विना नोपाधेर्गमकत्वम् । यद्वा स उपाधिरुच्यते । स कः? यस्योपाधेरत्ययोऽभावः साध्यामविन सहाविनाभावी ) कोऽर्थः ? यत्रोपाच्यभावस्तत्र साध्याभावः । एतावतोपार्व्यािवर्त- मानः साध्यमादाय व्यावर्त त] इत्यायातम् । यथा यन्निषिद्धं न भवति तदधर्म- साधनमपि न भवति, यथा देवपूजादि । क सति १ एकसाध्येति । ऐकेन साध्येन विमतहिंसायामधर्मसाधनत्वलक्षणेन सहोभयोहिंसात्वहेतु-निषिद्धत्वोपाध्योरविनाभावे सति, यथा 'यत्र यत्राधर्मसाधनत्वं तत्र तत्र निषिद्धत्वं यथा व्यर्थहिंसायाम् 'यत्र यत्र निषिद्धत्वं तत्र तत्राधर्मसाधनत्वं, यथा सुरापानम्' तथा हेतुनाविना- भावित्वम्, यथा 'यत्र यत्र हिंसात्वं तत्र तत्राधर्मसाधनत्वं यथा ब्राह्मणहिंसायाम्' एवं सति किं रूपयोर्हेतूपाध्योः १ मिथः परस्परं व्याप्यव्यापकमावस्तेन रहितयोः । यथा यत्र यत्र हिंसात्वं तत्र तत्र निषिद्धत्वमिति नास्ति, वेदोक्तहिंसया व्यभिचारादिति । अयं तावदुपाधिर्नान्वयिनि । साध्याभावाविनामावीत्यंशस्यासम्भवात् । नापि व्यति- रेकिणि ।' साध्यव्यापक इत्यंशस्यासम्भवात् । पक्षे साध्यव्यापकत्वे सिद्धसाधनता- प्रसङ्गः । अतोऽयमुपाधिरन्वयव्यतिरेकिण्येव सम्भवति । सौंपाधित्वेन हेतोरप्रयोज- कत्वं वदन्ति । तदाह- समासमाविनाभावावेकत्र स्तों यदा तदा । समेन यदि नो व्याप्तस्तयोहीनोऽप्रयोजकः ॥ अस्यायमर्थः । समश्चासमश्च समासमौ, समासमावविनाभावी ययोस्तौ समासमाविनाभावौ । एकस्य समोऽविनाभावोऽन्यस्यासमः । साध्येनाधर्मत्वादिना समत्वं च 'यत्र यत्र साध्यमधर्मत्वादि तत्र तत्र निषिद्धत्वादि, यत्र यत्रं निषिद्धत्वादि तत्र तत्राधर्मत्वादि' इति समाविनाभावं निषिद्धत्वादि । असमत्वं च 'यत्र हिंसादित्वादि तत्राधर्मसाधनत्वादि, यत्राधर्मसाधनत्वादि न तत्र नियमेन हिंसात्वादि । हिंसात्वा- दिकमन्तरेणापि सुरापानादावधर्मस्य दर्शनात् । अविनोभावश्च प्रमीयमाणव्यभिचारी- भावः । न हि हिंसात्वमविनाभूतमधर्मत्वेन, अनौपाधिकसम्बन्धस्याविनाभावस्य हिंसा- त्वहेतावभावानिषिद्धत्वस्यैकोपाधित्वात् । व्यभिचाराज्ञानं च नास्ति, उपाधिदर्शनेन १२ J ·साधुविजयनिवद्धम् व्यभिचारशङ्काया जातत्वात् । शङ्का च संशयः । स चाज्ञानमेवेति । तौ समासमा- वविनाभावौ यदैकत्र स्तः भवतः इति यावत् । एकत्रेति दृष्टान्ते परिदृश्यमानाधर्मसाध- नरूपादौ, तयोर्मध्ये हीनोऽसमाविनाभावो हिंसात्वादिरप्रयोजको न साध्यं साधय- तीत्यर्थः । असमाविनाभाव इति येन विनापि साध्यमधर्मत्वाद्यवतिष्ठते । अस्ति च हिंसात्वं विनापि सुरापानादावधर्मत्वादि । ततोऽसमाविनाभावी अप्रयोजकः । अन्यच्च, उपाधिना व्यभिचारोन्नायकत्वदर्शनतोऽप्रयोजकत्वं समर्थ्यते तथाहि-उपा- धिरेव साध्यव्यापकीभूतः पक्षाद् व्यावय॑मानः पक्षात् साध्यं व्यावर्तयति । ततश्च पक्ष एव साध्यात्यन्ताभाव इति हेतोवृत्ते(त्ति)व्यभिचारोन्नायकत्वमिति । यदुक्तम्- व्यभिचारोन्नयं कुर्वन्नुपाधिर्याति दोषताम् । एतदेव च सर्वेषामुपाधीनां परायणम् । यस्य पक्षावृत्तेर्भावाभावौ साध्यभावाभावी प्रति व्याप्यौ स उपाधिरित्यादी- न्यपि लक्षणान्यत्रैवान्तर्भावनीयानि समानार्थत्वादिति । इति वादिविजयनाम्नि प्रकरणे त्रिविधहेतुस्खण्डने उपाधिविवेको नाम द्वितीयोऽधिकारः। ३ उपाधिप्रकाशः अथ सपक्षोदारकन्दरोदरसञ्चरत्सहचारिणीविलासलीलालसा(लीलासा)दितप्र- मीलामीलितलोचनकमलस्य समर्थप्रत्यर्थिहेतुगर्जद्गजघटारवश्रवणप्रगुणीभवत्कोपप्रकम्प- प्रोच्छलदतुच्छहनूमल्लोललागूलास्फोटप्रकटितोत्कटभूमण्डलाकम्पत्य स उपाधिपञ्चा- ननस्य तत्प्रबोधाक्षेपकासूण(पण)लक्षणस्तत्रातोद्यं वाद्यते । तथाहि-साध्याविनाभावे सपक्षासाधारणधर्मवानुपाधिरभिधीयताम् । सपक्षधर्म उपाधिरित्युक्ते हेतोरेव सपक्षधर्मत्वात् तद्धर्मेणैव सिद्धसाध्यता स्यात् । ब्राह्मणहिंसारूपसपक्षे हिंसारूपधर्मसम्भवात् । तथा चातिप्रसङ्गः । तन्निवृत्त्यर्थ सपक्षासाधारणेति पदम् । सपक्षसाधारणधर्माः प्रमेयत्वसत्त्वादयस्तेषा- मप्युपाधित्वम् । तन्निवृत्त्यर्थमसाधरणेति कृतम् । सपक्षासाधारणधर्म उपाधिरि- त्युक्ते प्रमेयत्वसत्त्वादिसाधरणधर्माणां निवृत्त्या पक्षावृत्तीति जातम् । तथापि ब्राह्मण- हिंसारूपसपक्षधर्माः गौरत्व-श्यामत्व-विद्वत्त्व-वक्तृत्व-प्रलम्बत्व-हस्वत्वाशूद्रभोजित्वादयो- ऽनेकधर्मास्तेषामप्युपाघित्वप्रसङ्गः । तथा च साधनाव्यापक. साध्यसमन्याप्तिक उपाधिरित्युपाधिलक्षणहानिः । तद्व्यवच्छेदाय साध्याविनाभावे सति इत्युक्तम् । कोऽर्थ. ! यो धर्मः सन्दिग्धसाध्यवति पक्षे न वर्तते, साध्येन सह प्रमीयमाण- ·" - हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । व्यभिचाराभावेन साध्यधर्माविनाभावी भवति, स उपाधिः, यथा यत्र साध्यं तत्रो- पाधिः, यत्रोपाधिस्तत्र साध्यम् । एतावतोपाधिव्यावृत्तौ साध्यधर्मस्य व्यावृत्तिर्भवति । हेतुस्तु तत्र पक्ष एव तिष्ठतीति मिथः सम्बन्धशून्यत्वं सिद्धम् । तथा च सर्वपद- सार्थक्यम् । एवंविधं धर्म दृष्टान्तस्थले भावयति । यथा 'वेदविहिता हिंसा अधर्मसाधनं , हिंसात्वात् , ब्राह्मणहिंसावत्' इत्यत्र ब्राह्मणहिंसालक्षणे सपक्षे उपाधिधर्मो विचार्यते । तथाहि-अन्वयव्यतिरेकिव्याप्यव्यापकरूपेणाधर्मसाधनरूपसाध्येन सहाविनाभावी विम- तहिंसारूपपक्ष-देवपूजनरूपविपक्षाभ्यां व्यावृत्तः केवलब्राह्मणहिंसारूपसपक्षे निषिद्धत्व- रूपधर्म एव विचार्यमाण उपपत्तिपद्धतिमुपैत्ति । तेनात्र निषिद्धत्वमेवोपाधिः । उपाधि- योजनाप्रकारश्च पूर्वोक्तयुक्त्या चिन्त्यः । एवं साध्याविनाभावी, पक्षविपक्षा- वृत्तिधर्मः सपक्षे सशोध्यासाधारणधर्म उपाधित्वेनोद्भाव्यः । यत्रोपाधिस्तत्रासिद्धविरुद्धानेकान्तिकसत्प्रतिपक्षादयो दोषा सम्भवन्तीति उपाधेर्दूषणत्वम् । तच्च दर्श्यते । यथानुमानेऽन्वयव्याप्तौ यत्र व्याप्यं तत्र व्यापकम् । व्यतिरेके व्याप्यीभूतव्यापकनिवृत्ती व्यापकीभूतव्याप्यनिवृत्तिरिति प्रामाणिकसमयः । तत्रान्वये तथात्वाभावेऽनैकान्तिकत्वं यथा प्रतीयमानत्वेन प्रपञ्चमिथ्यात्वसाधने पर- ब्रह्मणा व्यभिचारात् । व्यतिरेके तु व्याप्यत्वासिद्धत्वं यथा धूमध्वजाभावे धूमवत्त्व- मिति । तथैवं सोपाधिकानुमानेऽपि । तत्प्राथमिकप्रामाणिकमतिव्युत्पत्त्यर्थं विस्तरतो दर्श्यते । हिंसायां विमतहिंसाऽधर्मत्वसाध्ये निषिद्धत्वोपाधिर्यथा यत्र यत्र हिंसात्वं तत्र तत्र निषिद्धत्वमिति नास्ति । पक्षेणैव व्यभिचारादनक्रान्तिकत्वम् । तद्वयतिरे- कव्याप्ती साध्यमादाय व्यावर्तमानोपाधौ साध्येन सह हिंसालक्षणसाधनस्याव्यावृ- त्तत्वाद् व्याप्यत्वासिद्धत्वं निश्चितान्यथानुपपत्तिलक्षणाभावात् । तथा तथैव साध्यमा- दाय व्यावर्तमानोपाधौ साध्यात्यन्ताभावात् पक्षस्यैव विपक्षत्वं जातम् । हेतोस्त- थैव तत्र वर्तमानाद् विरुद्धत्वम् । यथा वेदविहिता हिंसाऽधर्मसाधन हिंसात्वादिति न केनापि दृष्टमिष्ट वा । एवं सपक्षेऽपि सत्त्वात् तथानैकान्तिकत्वमपि, ब्राह्मणहिंसा- दावपि वर्तनादिति । एवमेवोपाधिना प्रतिपन्थिप्रमाणाविर्भावनेन सत्प्रतिपक्षत्वम् । एवं बाधितविषयत्वाद्यपि समर्थनीयमिति स्थितम् । इत्युपाधिप्रकाशो वादिविजयनाम्नि त्रिविधहेतुखण्डने तृतीयोऽधिकारः । - -- ·. ९२ साधुविजयनिवद्धम् ४ प्रत्युपाधिप्रदीपः श्री जिन हर्षतो नत्वा वीरं विश्वातिशायिनम् ॥ प्रत्युपाधिप्रदीपाय ताण्डवं दयते मया ॥ ननु साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्यापक उपाधिरिति । लक्षणामेदे सति उपाधिप्रत्युपाध्योर्मेदेनोपन्यासविन्यासः कथं प्रमाणकोटिमाटीकते ? उच्यते-स्वभावमे- दात्, यथा लोके एकोदरसमुत्पन्नयोः पुत्रयोरेकवीजित्वेऽपि स्वभावमेदाद विरुद्धार्थ- क्रियाकारिणोविरोधत्वेन भिन्नत्वं दृश्यते तथात्रापीति । यद्वा 'अनौपाधिकः सम्बन्धो व्याप्तिः', 'अव्यभिचरितसम्बन्धो व्याप्तिः' एवंविधलक्षणामेदे सत्यप्यर्थक्रियाभेदाद- न्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिद्वैविध्यमास्ते तथात्रापीति इति चेन्मैवम् । यथा तत्रापि परस्परव्यावर्तकक्रियाकारित्वेन तद्वाचकलक्षणेऽपि भिन्ने युक्तियुक्ते स्तस्तथात्राप्युपाधि- प्रत्युपाधिविरोधिस्वभावज्ञापकलक्षणं बिना लक्ष्यमेदः कथं भवतीति चिन्त्यमिति चेत् तर्हि तत्रेदं विरोधिस्वभाववाचकं लक्षणं यथा उपाध्याहतानुमानानुग्राहकत्वं प्रत्यु- पाधिरिति । अनुग्राहकः प्रत्युपाधिरित्युक्ते साकाङ्क्षता स्यात् । तथा वचसो वैय- यम् । तन्निवृत्त्यर्थमनुमानानुग्राहक इत्युक्तम् । अनुमानानुग्राहकः प्रत्युपाधि- रित्युक्ते तर्केण सिद्धसाध्यता स्यात् । तस्यापि प्रसङ्गाहतानुमानस्य अनुग्राहक- लक्षणत्वात् । तद्द्यावृत्त्यर्थमाहतेति कृतम् । तथापि साकाक्षत्वम् । तथा च तस्य वैयर्थ्यम् । तन्निवृत्त्यर्थमुपाध्याहतेति पदम् । तथा च सर्वपदसार्थक्यमिति । एवंविधप्रत्युपाधेदृष्टान्तस्थलमाह । विमता हिंसा पक्षः । तत्र अधर्मसाधनत्वं साध्यम् । हिंसात्वादिति हेतुः । ब्राह्मणहिंसावदिति दृष्टान्तः । अत्र निषिद्धत्वमु- पाधिः । योजनाप्रकारश्च पूर्ववदिति । उपाध्याहतत्व दयते । यथा सर्वत्र सोपाधिकानुमानेऽन्वयव्याप्तौ दृष्टान्त- प्रभवेनोपाधिना साध्यस्य समाविनामावित्वम् । हेतुना सहासमाविनामावित्वविभा- वनेनावेदितमप्रयोजकत्वं साधनस्य । तथा च व्याप्यत्वासिद्धत्वमुद्भाव्यते । व्यतिरे- कव्याप्ती पक्षाद व्याप्यीभूताधर्मसाधनत्वरूपसाध्यमादाय स्वय व्यापकीभूय व्यावर्त- मानेनोपाधिना साध्यात्यन्ताभाववति विपक्षे साधनवृत्तित्वापादनेनानैकान्तिकत्व- माविष्क्रियते । तथा च सिद्धमुपाध्याहतानुमानत्वमिति । यथा पक्षाद् व्यावर्तमानेनोपाधिना साध्यमादाय हेतोरप्रयोजकत्वं कृत्वा प्रमाणन्याहतत्वं व्यधायि तथैव तद्व्यतिरेकिप्रमाणसपक्षोद्भुतप्रत्युपाधिना तत्पक्षे पुनः प्रत्याहत्य हेतो. साध्येन सहान्यथानुपपत्तित्वमाधायानुमानानुग्राहकत्वं क्रियते ।

·हेतुखण्डनपाण्डित्यम्। तथा च पूर्वोपाधेरप्रयोजकत्वं जातम् । तदर्श्यते । तद्वचतिरेक्यनुमानप्रकाशनपूर्वम् । तद्यथा-वेदविहिता हिंसा धर्मसाधनं भवति, अनिषिद्धत्वात्, ब्राह्मणभोजना- दिवत् । अत्राहिंसकत्वं प्रत्युपाधिः । एतद्योजना सुखावबोधाय लिख्यते । यथा यत्र यत्र अनिषिद्धत्वं तत्र तत्र अहिंसकत्वमिति नास्ति, वेदविहितहिंसया व्यभिचा- रात् । यत्र यत्र धर्मसाधनत्वं भवति तत्र तत्र अहिंसकत्वम्, यथा ब्राह्मण भोज- नादौ । यत्र यत्र अहिंसकत्वं तत्र तत्र धर्मसाधनत्वं भवति, यथा श्रुतपाठादौ । व्यतिरेकव्याप्तिस्त्वयम्-यत्र अहिसकत्वं न भवति तत्रं धर्मसाधनत्वमपि न भवति, यथा व्यर्थहिंसादौ । अत्राहिंसकत्व प्रत्युपाधिवर्तमानो वेदविहितहिंसायां धर्म- साधनत्वं व्यावर्तयति । तथा च सिद्धं पक्षे साध्यापादनहेतुसाध्याविनामावित्वस्था- पनेन प्रत्युपाधित्वम् । तथा तथा चैवं मूलानुमानमागतम् । यथा वेदविहितहिंसा अधर्मसाधनं हिसा- त्वात् ब्राह्मणहिंसावदिति चोपाध्याहतप्रमाणानुग्राहकलक्षणप्रत्युपाधिना एकलक्षणत्वेऽपि विरोधिधर्मित्वमुपाधिरिति । अथवा, कुमुदमेदमेदुरोदरप्रतिवायुद्धा- वितोपाधिमहान्याधिव्याधूतस्तनंधयवादिन पूर्वोक्तयुक्त्या निर्विलम्बप्रत्युपाध्याविर्भाव- नाशक्तौ प्रतिवादिदुर्मदापनोदाय निर्विलम्बमेव तदुद्भावनाप्रकारान्तरमाविर्भाव्यते । यथा प्रायो वादिविहितमूलानुमानसाधनवैपरीत्यं साधनाव्यापकसाध्यसमव्यापकलक्ष- णोपाधिना अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारपरिहारपूर्व मनसि विमृश्य प्रत्युपाधित्वेन भणनीयम् । प्रायो भणनादपरमपि तल्लक्षणं धर्ममुपाधिव्यतिरेकसपक्षे पूर्वोक्तोपपत्त्या सशोध्योपाधिलक्षणयोजनया मनसि सप्रधार्य प्रत्युपाधीकृत्योपाधिनिराकार्यः । एतच्च सोदाहरणं दर्श्यते । यथा कोऽपि जैमिनिमुनिविनेयः कथश्चित् कया- चित् कर्मयोग्यतया सर्वपदार्थेष्वनित्यतां पश्यन् कश्चित् सुपर्वोपा[स]नासादितानन्यो- पमेयातिशयः सर्वसमर्थप्रत्यर्थिपार्थिवकदर्थनामन्मथप्रत्यर्थीयमानं कमपि महाराजानं प्रसृत्वररजनिकरदिनकरकरनिकरजित्वरासख्यगुणज्योतिर्विसरपरास्तदुस्तमतमस्तोमभर यथार्थक्रियासमर्थार्थसार्थमिथ्यावासनावशपटुतरं वाचामगोचरं चिदानन्दाद्वैतरसा- स्वादसोदरमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म इति वदन् साक्षात् सकललोकालोकप्रकाशगोचरं महा ज्योतिःप्रसरमदीदृशत् । तदनु तद[तिरिक्तचराचरप्रपञ्चप्रसरपरमार्थसत्यता निराचि- कीषुः(घुः) स्वाभिमतमतस्थापनायानुमानमिदमवादीत्—'विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वात् । यद् यद(द) दृश्यं तत् तन्मिथ्या, यथा शुक्तिशकले कलधौतम् । दृश्यते च विवादपदम् ।

·- साधुविजयनिवद्धम् तस्मान्मिथ्या' इति । नैयायिकाद्यनुसारेण पञ्चावयवप्रयोगमाव(मारच)यति स्म । जैमु(मि)- निमुनिविनेयमीमांसकाद्यनुसारेण त्र्यवयवम् , बौद्धानुसारेण द्वयवयवमिति विभागः । तत्र विवादपदग्रहणं प्रपञ्चैकदेशे सिद्धसाध्यताब्युदासार्थम् । लोके विवादपदस्या- नेकरूपत्वं तथापि मिथ्येति साध्यग्रहणेन यत्र सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्यां विवादः स एव धर्मो ज्ञेयः। अत्रेश्वरकृतस्य जगतो मिथ्यारूपत्वमाकर्ण्य सकर्णाकर्णनीयमनर्थक्रियाकारि- त्वोपाधिमुद्भाव्य हेतोरप्रयोजकत्वं चने दक्ष्यो(क्षो)ऽक्षपादमुख्यः । तद्योजना चेयम्-यद् यद(द्) दृश्यं तत् तदनर्थक्रियाकारि इति नास्ति, पक्षण व्यभिचा- रात् । यन्मिथ्या तदनर्थक्रियाकारि, यथा मरुमरीचिकासु जलज्ञानम् । यदनर्थक्रि- याकारि तन्मिथ्या, यथा द्विचन्द्रज्ञानम् । व्यतिरेकस्त्वेवम्-यदनर्थक्रियाकारि न भवति तन्मिथ्यारूपमपि न भवति, यथा ब्रह्म इत्युपाधिः । अत्र निर्विलम्ब प्रत्युपाध्युद्भावनाय मूलानुमानदृश्यत्वहेतुवैपरीत्यमदृश्यत्वं प्रत्युपाधिः । अत्र मूलानु- मानहेतोरप्रयोजकत्वं कृतमुपाधिना स्वव्यावृत्त्या साध्यमपहरता । ततश्चैवमनुमान- मभूत् यथा 'विमतं मिथ्यारूपं न भवति, अर्थक्रियाकारित्वात्, ब्रह्मवत्' इति । अत्र प्रत्युपाधिभावना चेयम् यदर्थक्रियाकारि तदश्यमिति नास्ति, पक्षण व्यभिचारात् । यददृश्यं तन्मिथ्या न भवति, यथा परमाणुः । यन्मिथ्या न भवति तददृश्यं यथा ब्रह्म । व्यतिरेकस्त्वेवम्--यददृश्यमिति न भवति तन्मिथ्यैव भवति, यथा शुक्तिकलधौतज्ञानमिति । एव च मूलानुमानमेवागतम् । यथा विमतं मिथ्या दृश्यत्वात् , शुक्तिशकलकलधौतवदिति । अथात्रापि केनाप्युपाधिराविर्भाव्यते । तदा स ज्वलन्स्फुल्लिङ्गचक्रचक्रकस्फो- रणेन तिरस्करणीयः इति । पुनरपि मुग्धमेधाविवृद्धयेऽपरमपि-यथा विमतं बुद्धिम- त्पूर्वकम्, कार्यत्वात् , घटवदित्यत्र सपक्षस्यासाधारणो धर्मः पक्षेऽवर्तमानो दृश्य- शरीरकर्तृकत्वम् । तत्रापि पूर्ववदुपाधिव्यतिरेकसपक्षे गगनरूपेऽकार्यत्वं प्रत्युपाधिरिति । सर्वत्रानुपलभ्यमानगुणत्वहेतुना आत्मनोऽसर्वगतत्वसाध्ये घटसपक्षे मूर्तत्वमुपाधि- स्तद्व्यतिरेकसपक्षे सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वं प्रत्युपाधिस्तद्व्यतिरेकान्मूलानुमानमिति । एव सर्वत्र यत्र प्रतिवादिनोपाधिरुद्भाव्यते तदैव तत्पादुिपाधिव्यतिरेक. कार्यते । तद्व्यतिरेके व्यभिचारादिदर्शने उपाधिवैयर्थ्यम् । तदसम्भवे च तत्सपक्षे मूलानुमा- नहेतुवैपरीत्य प्रत्युपाधिस्तद्व्यतिरेकान्मूलानुमानमेव भवेदेवं निर्विलम्बमेव प्रत्युपा- घिप्रकाशो भवेदिति तत्त्वं पूर्व प्रायोभणनात् । उपाधिव्यतिरेकसपक्षेऽसाधारण- - ·हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । मन्य धर्म संशोध्य सकलोपाधिलक्षणभावनां विमृश्य प्रत्युपाधिरुद्भाव्य इति तत्वम् । तच्च दर्श्यते-यथा कश्चित् सौगतमतानुगतः सर्वपदार्थेष्वेकान्तक्षणिकत्वसाधनाय कण्टकोद्धारबन्धुरमनुमानं पद्यरूपमवीवदत्- यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा इमे सत्ता शक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेषु सिद्धा च सा । नाप्येकैव विधान्यदापि परकृन्नैव क्रिया वा भवेत् द्वधापि क्षणभङ्गसङ्गतिरतः साध्ये च विश्राम्यति ॥ ज्ञानश्री] व्याख्या । सर्वे भावाः क्षणिकाः सत्त्वात् । यत् सत् तत् क्षणिक यथा जलधरः । सन्तश्चेमे भावाः । तस्मात् क्षणिका इति पञ्चाङ्गव्यवस्था- यामपि बौद्धैाप्त्युपनयरूपाङ्गद्वयस्यैव स्वीकारादत्रानुमाने काव्यप्रथमपादे व्याप्त्यु- पनयौ दर्शयति । यत् सत् तदित्यादि । अथ हेतुकृता . सत्ता किंरूपा- ऽभीष्टेत्याह सत्तेति । इहानुमानेऽर्थकर्मणि अर्थक्रियाया शक्तिः सामर्थ्य सत्ते- त्युच्यते । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसदिति । तदागमवचनादर्थक्रियाकारि- त्वमिति यावत् सत्तेष्टा इति हेतोः स्वरूपमुक्त्वाऽसिद्धता परिजिहीर्घः पक्षधर्मत्वं दर्शयति । मितेः- प्रत्यक्षादिरूपायाः सिद्धेषु पक्षीभूतेषु भावेषु सा सत्ता सिद्धा । मितेरपि पदस्योभयत्र सम्बन्धात् स्वरूपासिद्धता आश्रयासिद्धतापि परिहता । अ- सिद्धतां परिहत्य विरुद्धता परिजिहीर्षुर्विपक्षस्यैव नित्यैकस्वभावस्य वस्तुनोऽभावं प्रसङ्गदोषपूर्वकं प्रकटयति । नाप्येकैव विधेति नापि वस्तुन एकैव विधा एक एव प्रकार. सर्वकाल नित्यैकस्वभावत्वमिति यावत् । तथास्वीकारे प्रसङ्ग अन्यदापि परकृदिति । यदि हि वस्तु नित्यैकस्वभाव स्वीक्रियते तदा स्वेष्टकालवत् कालान्त- रेऽपि परकृदिति ज्ञानादन्योऽर्थः पर इति वचनादर्थकृत् अर्थक्रियाकारि भवेत् । यथा कुम्भकारादिः प्रतिनियतकाले घटाद्यर्थक्रिया कुरुते तथा सर्वस्मिन्नपि काले कुर्योदित्यर्थः । दोषान्तरमाह नैव क्रियेति । वा अथवा नित्यैकस्वभावे वस्तुनि क्रिया नैव भवेत् । एव शब्दोऽवधारणार्थत्वात् । सर्वकालमपीति । अयमभिप्रायः। प्रतिनियतकालात् कालान्तरे यद्यर्थक्रिया न स्वीक्रियते तदा प्रतिनियतकालेऽप्य- थक्रिया न स्यात् । अर्थक्रियाकरणाकरणरूपस्वभावद्वयाङ्गीकारे नित्यैकस्वभावत्व- क्षि(क्ष)तेरिति । इत्थमुभयथा प्रसङ्गदोषाविर्भावादर्थक्रियामुत्थापयता प्रतिपक्षस्य नित्यैकस्वभावस्य वस्तुनोऽवस्तुत्वमभ्यधायि । अनर्थक्रियाकारि अवस्त्विति बचनात् । विपक्षाभावाच्चायं हेतुर्न विरुद्ध इति । नाप्यनैकान्तिकस्तत एवेति स्वयं ज्ञेयम् । एवं दोषोद्धारं विधाय साध्ये एव हेतोश्च विश्रान्ति समर्थयति ।. द्वेधापि ·९६ साधुविजयनिवद्धम् इति अर्थक्रियायाः पक्षे प्रमाणसिद्धत्वाद् विपक्षे उक्तप्रकारेणानुपपत्तेश्चेति द्वेधापि क्षणभङ्गसङ्गतिरस्ति । अतश्चार्थक्रियाहेतुः साध्ये क्षणिकत्वे विश्राम्यति क्षणिकत्वं साधयतीति वृत्तार्थः । एतदाकर्ण्य कोपाटोपप्रकम्पमानतनुः संख्यावतां मुख्यः सांख्यः सर्ववस्तुषु आविर्भावतिरोभावाभ्या सदुत्पत्तिं साधयन् एकान्तनित्यत्वमङ्गीकुर्वत् तत्क्षणि- कैकान्तनिराकरणायातद्रूपत्वोपाधिप्रबोधनेन साधनस्याप्रयोजकत्वं कृतवान् । तत्र साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वभावना पूर्ववत् । व्यतिरेकस्त्वेवम्—यदतद्रूपं न भवति तत् क्षणिकमपि न भवति यथा व्योम । आविर्भावतिरोभावोपपत्तिभावना- प्रपञ्चः स्वयमेव प्रामाणिकैरवधार्यः । प्रत्युपाधिशिक्षामात्रत्वादस्येति । अथात्र बौद्धस्तूपाधिनिघाटनाय प्रत्युपाधि प्रकटयति अमूर्तत्वलक्षणम् । साध्यसाधनयोर्व्याप्त्यव्याप्ती पूर्ववत् । विधेये व्यतिरेको दर्शाते । यद मूर्तं न भवति तन्नित्यमपि न भवति, यथा प्रदीपकलिका । एवं च मूलानुमानमेवमागतम् । यथा सर्व क्षणिक सत्त्वाज्जलघरवदिति । एवं मूलानुमानसाधनव्यतिरेकात् पूर्वभाविता- दन्यो धर्मः उपाधिव्यतिरेकनिदर्शने संशोध्योपाधिनिराकरणाय प्रत्युपाधित्वेन पठ- नीयः । एवं चोपाध्युन्नीतासिद्धविरुद्धानेकान्तिकादयो दोषा निराकृता भवन्तीति तात्पर्यम् । एकान्तक्षणिकाक्षणिकपक्षयोः पौरस्त्योपाधिपुरश्चरप्रत्युपाधिविधुरत्वेन कथमप्यर्थ- क्रियाकारित्वोपपत्त्यदर्शनादनेकान्धस्पष्टस्पृष्टगजाऽसक(क)त्पविकल्पजल्पिनो जनानिव विवदमानानालोक्य कोऽपि सर्वज्ञोपजवस्तुव्यवस्थया तत्रार्थक्रियाकारित्वोपपत्तिसिद्धि- साधकमनुमानं वदति जैनः-नित्यानित्यात्मकं वस्तु, अर्थक्रियाकारित्वान्यथानुपपत्तेः इत्यत्र तथा स्याहादरूपिषु 'सदसदभिलाप्यानभिलाप्यसामान्यविशेषात्मकवस्त्व- नन्तधर्मात्मकत्वात् [इत्या]धनुमानेण्वन्तातिरूपेषु निश्चिततथोपपत्त्यन्यथानुपपत्त्या निर्गीतपक्षधमित्वविपक्षव्यावृत्तिरूपया उपाधेरापास्तत्वादसिद्धविरुद्धानकात्तिकादीनां शङ्कापि न कार्या तथा सौगतोदितस्वभावकार्यानुपलब्धिरूपहेतुषु त्रिषु। तत्रैकादशा- तुफ्लब्धिरूपे तृतीये हेतावपि नोपाघिः । तत्र चैंकादशानुपलब्धिष्वाद्याश्चतस्रो दयन्ते । तत्र विरुद्धोपलब्धिय॑था नात्र शीतस्पर्शोऽग्नेरिति ।१ विरूद्धकार्योपलब्धिर्यथा नात्र शीतस्पर्टी धूमादिति १२ कारणानुपलब्धिर्यथा नात्र धूमोऽग्न्यभावादिति ।३ स्वभावानुपलब्धिर्यथा नास्त्यत्र घट उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्याप्यनुपलब्धेरिति ।४ शेषास्तु सप्ताप्यनुपलब्धयो धर्म(न्याय) विन्दुशालप्रतिपादिताः प्रतिभेदरूपत्वेन एण्वेवान्तवन्तीति पृथगू नोषदर्शिताः ।

·हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । २७. - तथा केवलान्वयिनि केवलव्यतिरेकिण्यपि एकसाध्याविनाभावादिति लक्षणस्याभावात्। तथा पञ्चरूपोपपन्नेऽप्यन्यहेतौ साध्यस्य निर्णीतव्यापकत्वे विपक्षशङ्कानुदयान्नो- पाधिः । यथा धूमवत्त्वसाधनोपपन्ने धूमध्वजसाध्यशतांशेनापि यत्र विपक्षशङ्का न भवति तत्रोपाधिन भवति । तदभावात् प्रत्युपाधिरपि न भवतीति तत्त्वमिति स्थितम् ॥ इति वादिविजयनाम्नि त्रिविघहेतुखण्डने प्रत्युपाधिप्रकाशप्रदीपश्चतुर्थोऽधिकारः । * * . ५. उपाधिखण्डनाकाङ्क्षाशिक्षा श्रीजिनं हर्षतो नत्वा वीरं विश्वातिशायिनम् । उपाधिखण्डनाकाक्षाशिक्षा लेलिख्यते मया ॥ इह हि सकलतार्किकचक्रचक्रवर्तिना निजनिस्तमस्तममतिस्फीतिमास्फूर्ति- विस्मयास्पदीकृतवाचस्पतिना स्वाभिमततत्त्वसाधनायानुमानमवादि । तदाकर्णन- मात्रकर्णोत्पलदलोद्गच्छदतुच्छर्लोन्मीलदुन्मादाविसंवादिवादिना ' प्रतिवादिना उपा- धिरुद्भाव्यते । तेन हेतोः स्वसाध्यव्यापकत्वप्रियामपहृत्य हेतोाप्यत्वासिद्धत्वोत्पा- दनेनाप्रयोजकत्वमाविश्चक्रे । तदाकर्णनादेव वादिविधीयमानमाद्यत्प्रतिवादिमदमेदुर- तापनोदविनोदालोक[नो]त्सुकदिग्देवाङ्गनामन्दानन्दकन्दकन्दलनाम्बुदायमानस्ववाग्- विलासाभङ्गसौभाग्यप्रथनाय क्वाप्यश्रुतपूर्वः प्रत्युपाधिः प्रकाश्यते । तेन मूलानु- मानहेतोरेव पूर्वोत्पादितोपाधिसाध्यव्याप्तिनिराकरणेन साध्यव्यापे(प)कत्वप्रियां प्रत्या- हृत्य स्वसाध्यसाम्राज्येऽभिषेक. क्रियते रावणापहृतसीताप्रत्याहारकश्रीरामदेवेनेव विभीषणे । तत् किमुपाधिर्दूषणं न स्यात् , किञ्चोपाधौ दूषणत्वभ्रम एवेति प्रत्याहतो वाद्याह- अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेः प्रत्युपाधेश्च सम्भवात् । चक्रकान्तप्रपाताच्च नोपाधिर्दूषणं मदमेदुरतरदुर्द्धरगन्धसिन्धुरशिरःसिन्दूरपूरोदारशेष(ख)रायितनिजा- नवद्यप्रसृत्वरप्रतापभरैः प्रणिगद्यते । साधनाव्यापकः साध्यव्याप्ति रिति लक्षणं लक्ष्य- श्वात्रोपाधिः । न च लक्षणप्रतीतिमन्तरेण लक्ष्यप्रतीतिः । लक्षणं चैतन्निश्चेतुं न शक्यते, पक्षेतरत्वेऽतिव्याप्तिशक्तिप्रकोपपावकाहुतीभूतत्वात् । तच्च प्राथमिकप्रामा- -- - + पृथक् ॥ भ अत्र १३ , !

·साधुविजयनिवद्धम् णिकसुखाववोधाय पूर्वदर्शितानुमान एवं दर्श्यते । 'वेदविहिता हिंसा अधर्मसाधनम्, हिसात्वात् ब्राह्मणहिंसावत्' इत्यत्र साध्यव्यापकत्वं यथा यत्राधर्मसाधनत्वं तत्र पक्ष- तरत्वम् । पक्षातिरिक्तव्यर्थहिंसादौ सर्वत्र भावात् । यत्र यत्र हिंसात्वं तत्र तत्र पक्षतरत्वमिति नास्ति पक्ष एव हिंसात्वेन, पक्षातिरिक्तत्वाभावादिति माधनाव्यापक- वादतिव्याप्तिः । ननु न पक्षेतरोपाधेः साध्यव्यापकत्वं निश्चितम् । पक्षे साध्यसन्देहेऽपि उपाध्यभावस्य निश्चितत्वेन साध्यं प्रत्यन्वयव्यतिरेकव्याप्त्यभावात् । तथाहि यत् पक्षेतरत् तदधर्मसाधनमिति नास्ति देवपूजनब्राह्मणभोजनादौ पक्षेतरत्वादधर्मसाधकत्वं स्यात् । व्यतिरेकस्त्वेवम्-यत् पक्षेतरन्न भवति तदधर्मसाधनमपि न भवति पक्षा- तिरिक्तस्यान्यस्याभावात् । पक्षे त्वद्याप्यसिद्धत्वादिति । मैवम् । तथा सति पक्षे साध्य- सन्देहेऽपि साधनसद्भावनिश्चयेन हेतोः शकितव्यभिचारित्वं स्यादेव तथा च सर्वानुमानोच्छेदापत्ति. । तर्हि पक्षेतरोपाधिव्युदासाय साध्यसमन्याप्तिरिति पदं गृहीमः । तथापि तत्रैवातिव्याप्तेः यथा 'शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वाद् घटवत्' इत्यत्र पक्षे साध्यव्यापकत्वनिश्चयादन्वयव्यतिरेकसम्भवात् । यथा 'यदभिधेयं तत् पक्षेतरत् , यत् पक्षेतरत् तदभिधेयम्' । उभयस्य घटादौ सर्वत्र भावात् । यत् पक्षेतरन्न भवति तदभिधेयमपि न भवतीति । अपरमपि, यथा 'अदृष्टं कस्यचित् प्रत्यक्षम् , प्रमेयत्वात् करतलामलकवत्' इत्यादिपरःशतानुमानेषु अन्वयव्यतिरेकसाध्यव्यापकत्वसद्भा- वात् । समपदग्रहणो(णे)ऽपि नातिव्याप्तिनिरासः । तथा च सत्योऽयमाभाणको जातः 'काकोऽपि भक्षितोऽजरामरत्वमपि न जातम्' इति । ततोऽतिव्यापकत्वान्न लक्षणसिद्धिः । अथाव्याप्तिर्दयते-यथा देशान्तरगतो मैत्रपुत्रः श्यामः तत्पुत्रत्वात्, पुरोदृश्य- मानान्यपुत्रवदित्यत्र शाकाद्याहारपरिणतिपूर्वकत्वं साध्यश्यामत्वं न व्याप्नोति । यथा यो यः श्यामः स स शाकाद्याहारपरिणामवान् इति नास्ति । इन्द्रनीलादौ श्यामत्वे सत्यपि शाकाद्या[हार परिणतेरभावात् अव्यापकत्वम् । पूर्वं हि सर्वत्र लक्षणे द्वयं त्याज्यमेव अतिव्याप्त्यव्याप्ति च । ते चोमेऽपि अत्र स्तः । ततः कथमिदं लक्षणं हेतोाप्यत्वासिद्धत्वादिदोषोद्घोषणया अप्रयोजकत्वापादने सामर्थ्य दधातीति चेन्मैवम् । मैत्रपुत्रहेतोः पुरुषधर्मताबलात् पुरुषश्यामत्वमेव पर्यवसितं साध्यम् । तच्चोपाधिना व्याप्तमेवेति चेत् सत्यमुपाधेाप्तिभञ्जकत्वेन व्याप्तौ वक्तव्यत्वात् व्याप्तिर्विचारणीया । सा च-'यो यो मैत्रपुत्रः स श्यामः' इत्येवास्ति । ननु (तु) 'यो यो मैत्रपुत्रः स स पुरुषश्यामः' इति पुरुषविशेषणवैयर्थ्यात् । यतः साध्य- " ·हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । श्यामत्वशब्देन यत्र साध्यं तत्रोपाधिरित्येव भणनादिति यत्किश्चिदेतल्लक्षणमित्यु- पहसनीयम् । प्रत्युपाधेश्च बहुवक्तव्यत्वेन प्राग्दर्शितः । अथ चक्रकान्तेति यदुक्तं तत्र पूर्व- मात्माश्रयपातादिदं लक्षणं न प्रीतये प्रीतिस्फीतिमापात्रीभवद्गात्राणां मित्राणामपि । तत्र लक्षणे साध्यव्यापकत्वं हि साध्येन सममनौपाधिकः सम्बन्धः । स चोपाधिज्ञा- नाधीनज्ञानः । तथा चाव्यवधानेन आत्मापेक्षितत्वं स्यात् । तच्च स्वात्मनि अर्थक्रियाविरोधादिप्रबन्धावरुद्धम् । तल्लक्षणाक्षेपोपलक्षित उपाधिः पक्षात् स्वव्यावर्त- नोवर्तितसाध्यव्यावृत्तिविपक्षीभवत् पक्षे निर्णीतवृत्तेहेतोर्व्यभिचारनिशाचरसञ्चारावि- र्भावितानैकान्तिकतादोपकलङ्कपकिलतां कर्तुं कथं साधीयस्तां दधातीति चिन्त- नीयम् । तदुत्पादनादेवोपाधेर्दूपणत्वं नेतरथा । यदुक्तम्- 'व्यभिचारोन्नयं कुर्वन्' इत्यादि । तथा तत्रैवोपाधिलक्षणे दुरुत्तरे- [तरे तराश्रयापारपारावारप्रोच्छलल्लोलकल्लोलमालाकवलनोज्ज्वलीभवे(व)त्संवर्तकहुता- शनप्रथमाहुतीभूते कथ नाम दूषणत्वं स्यात् । तथाहि-हेतोः साध्यव्यापकत्वम्, साच्यस्य तेन हेतुना व्याप्तिः, व्याप्तिश्चोपाध्यभाववान् सम्बन्धः, सति च तस्मिन् प्रतीते उपाधिप्रतीतिः, उपाधिप्रतीतौ च उपाध्यभावप्रतीतिरिति । तथा च कथं [त]दधीनोपाधि' पक्षात् साध्येन सह व्यावर्तमानः स(सा)ध्यवपरीत्यसाधनोद्धतेन हेतोर्विरुद्धत्वोन्नायकत्वकल्पनाय कल्पयिष्यते विचक्षणेनापि भवतेत्यपि विचारणीयम् । - अथोपाधावात्माश्रयेतरेतराश्रयभावनोबविकटकोपाटोपोत्कटकटुकण्टकडड्कितः पर्याकुलितचेतोवृत्तितया 'प्रमाणाधीना हि प्रमेयव्यवस्था' इति विमृश्य तत्साधनाय प्रमाणं चेक्रीयते । तदा क्रियतां नाम किं तत् प्रमाणं विवादपदशन्दित उपाधिरिति व्यवहर्तव्यम् । साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्यापकत्वात् । न यद् एवं न तद् एवम् । यथा धूमध्वजाभावे धूमवत्त्वाभावः । एतदपि प्रथीयस्तरं भवन्मनोरथतरुं न पल्लवयति । स्वरूपासिद्धत्वादत्र हेतोः । पूर्वभावितात्माश्रयेतरेतराश्रयपातविस(श) रारुतामापादिते साध्यव्यापकत्वे साध्ये तर्द्ध(द्ध)र्मत्वाभावात् । अनित्यः शब्दश्चाक्षुष- त्वाद् घटवदित्यादिवत् । तथातिवक्रचक्रकाक्रान्तः कथ स्वविक्रममाक्रमिष्यति ? पूर्वो- कोपपत्त्या निरुपाधिकसम्बन्धव्याप्तिसिद्धेः साध्यव्यापकत्वसिद्धिः, तत्सिद्धावुपाधिसिद्धिः, तत्सिद्धौ च निरुपाधिकसम्बन्धसिद्धि. इत्याद्यावर्तनादिति कियन्तो वा दि(द) धिमाषभोजने कृपणा विवेच्यन्ते । द ·१०० साधुविजयनिवद्धम् अतोऽनेकदोषदूपितलक्षणाधीनोपाधेहेत्वाभासातिरिक्तदूषणत्वं नोपपत्तिपद्धतिपदवी- मवगाहते विचारासहत्वादाकाशकुशेशयसुरभित्वसाध्यवदिति । अत एव प्रत्यक्षपरो- क्षप्रमाणप्रगुणीभवदादेशद्वैतादिष्टस्पष्टाभगसप्तभड्ग्याविर्भावितवस्त्वनन्तधमात्मका(क)- त्वोपस्थापितार्थत्रियोपपत्तिशक्तिव्यक्तीभव(त् स्याद्वादमहावादा(द)व्यासोपन्यासविस्मयी- कृतभूमण्डलाखण्डलदत्तसर्वज्ञपुत्रविरुदैर्वादिमदविद्रावणोन्निदैरत एव जैनेन्द्रचन्दैरुपाधौ व्यभिचारातिरिक्तदूषणत्वं नाङ्गीक्रियते । जनेन्द्राणां च पुरतः का एता विभीपिकाः यतः उक्तं स्याद्वादरत्नाकरे तावदेव लभते प्रतिष्ठितं प्रोक्तमेतदखिलं कुतीर्थिकैः । यावदेव न जिनेन्द्रसूनवो व्यञ्जयन्ति दृढयुक्तिडम्बर[म् ] || अत एव सर्वापरतीर्थिण्वप्रथमत(त)स्तानेव वृणुते साधुविजयलक्ष्मीः । - * जिनहर्ष गुरुं नत्वा स्मृत्वा सारस्वतं महः । पराक्षिप्तेन सत्पदोपन्यासाय प्रयत्यते ॥ इह हि कश्चिदखर्वगर्वपर्वतारोहणाग्रणीः प्रवीणप्रामाणिका(क)प्रामणीः प्राथमिक- प्रामाणिकं स्वगुरुचरणपरिचर्याचरणप्रसादसंवादसोदरं सिद्धसारस्वतोद्गारानुकारं गङ्गा- पगोत्तुङ्गचङ्गरङ्गत्तरङ्गभङ्गीसुभगं तत्तदनवसद्य(तत्राप्यनवद्यसद्य)स्कप्रा(प्र)माणप्रयोगं व्याचक्षाणं विचक्षणं वीक्ष(क्ष्य) अन्वयिव्यतिरेकिहेतुमहाविद्यानुमानवक्रच्छायानुमान- हेतुखण्ड[न] उपाधिप्रत्युपाधिकर्षणोपायतत(त् खण्डनादिना तत्पराजयाशक्त- मात्मानं मन्यमानः स्वचण्डतुण्डताण्डवाडम्बरेण सर्वमयथावन्मन्यमानः स्वाखण्डप्रचण्ड- पाण्डित्यप्रकाशनाय स्वोत्कर्षाकर्षकप्रतिज्ञापदानि पापठीति शठतामठः । यथा- आकल्पकालं येऽनल्पविकल्पैर्जल्पनक्षमाः । वय [व]दामस्ते परिनिन्द्यैस्तत्र के परे ॥ अन्यच्च- घटीं वा यामं वा दिवसमपि वा जल्पितुमलं क्षमास्तेषां पड्क्तौ न खलु गणनीया वयममी । स्फुटै. सारैश्चञ्चद्बहुविधरसैः पधनिवहै- युगान्तं यावधे प्रभणितुमलं ते खलु वयम् ॥

·- हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । १०१ इत्यादिपद्यैः परक्रियमाणाधिक्षेपमाकर्ण्य यस्तदुर्मदापनोदविनोदाय नोत्सहते स पौरुषात् परिभ्रष्ट इत्युच्यते । यथा- यो वा वादिनं सम्प्राप्ते कम्पते मूढमानसः । केवलं स गुरुक्लेशावेशायैव नरः खरः ।। श्रीवादिदेवरिपादैरपि पठितम् - आः कण्ठशोषपरिपोषकफलप्रमाण- व्याख्याश्रमो मयि बभूव गुरोर्जनस्य । एवंविधान्यपि विडम्बनविड्वराणि यः शासनस्य ह ह हा मसृणः शृणोमि ॥ इत्यादि मनसि विधाय पूर्व सामवाक्यै रेव निर्वचनीयः कार्यः । उपशमफलत्वा- च्छासनस्येति । यथा- अहङ्कारोद्रेकः कलयति न वा संमनसिनो न च द्वेषोन्मेषः शमरससुधासारविशदे । एवमुक्तोऽपि यदि न निवर्तते तदोत्तरार्धनिरूपणेन तिरस्कार्यः, यथा- परं ये दौर्मी(मु)ग्धा(ग्ध्या)दधति गुणमात्सर्यमधियो न मृश्यामस्तेषां क्षणमपि मदोन्मादमधुना ॥ ज्ञास्यते वादवैदुष्यं ज्ञास्यते गुरुगौरवम् । स्थास्यतेऽस्मदुपन्यासो विन्यासोत्तरसङ्गरे ॥ श्रूयतां श्रूयतां पूर्व स्थीयता स्थीयतां स्थिरम् । वयं वदामस्तत्पधैरनिन्द्यैस्तर्हि तद्यथा ॥ घटोऽयमेतज्जनिकृद् विनाशिज्ञानेतरज्ञानपदेन जन्यः । कार्यत्वतः कुम्भवदत्र चिन्त्यं तथोपपत्त्येतरथा न वै स्यात् ॥ मूलानुमानं चेदम्-अय घट एतज्जनि(न)कानित्यज्ञानेतरज्ञानजन्यः कार्य- त्वात् पटवत् । एते उमेऽपि जगत्कर्तृत्वसाधके, एते एव शब्दपरावृत्या जगद- कर्तृत्वसाधके । यथा - घटोऽयमेतज्जनिकृविनाशि- ज्ञानेतरज्ञानमृता न जन्यः । कार्यत्वतः कुम् [भ]वदत्र नाना- त्वमेव न स्याज्जगतस्तथात्वे ॥ , - ·१०२ साधुविजयनिवद्यम् एतन्मूलानुमानम्-नायं घट एतज्जनकानित्यज्ञानेतरज्ञानजन्यः, कार्य- त्वात् , पटवत् । तथा घटोऽयमेतद्घटनिष्ट()वाध्य- धर्मातिरिक्तोत्तरधर्मसाध्य । वेविद्यते मेयपदोपपन्ना- द्धेतो. परब्रह्म [व]दत्र चिन्त्यम् ।। मूलानुमानं वेदम् अयम् [घट] एतद्घटनिष्टा(ठा)त्यन्ताभावान्यधर्मप्रतियोगी, मेयत्वात् , ब्रह्मवत् । एते उभेऽपि प्रपञ्चसाधके । तथा- अंशिन. स्वाशगां(म)त्यन्ताभावस्य प्रतियोगिनः । अंशत्वादितराशीवदिगेषैव गुणादिपु । मुलानुमानमिदम्-अयं पट एतत्तन्तुनिष्टा(ष्ठा)त्यन्ताभावप्रतियोगी अवयि(य)- व(वि)त्वात् पटान्तरवत् । एते उभेऽपि प्रपञ्चमिथ्यात्वसाधके । तथा अयं पट एतत्तन्तुनिष्टा(ठा)त्यन्ताभावप्रतियोगी मेयत्वात् , ब्रह्मवदिति । एतत्प्रपञ्चसत्यत्व- साधकम्- अस्त्येव कश्चिज्जगत प्रमाणा- दसम्भवद्वाधकतः प्रमाता करस्थमुक्ताफलवत् परोक्ष- परोपदेशानुपपत्तितश्च ॥ नास्त्येव कश्चिजगतः प्रमाता तद्ग्राहकस्य प्रमितेरभावात् । नास्त्येव यद्ग्राहकता प्रमाणे- नं तद् यथा तुङ्गतुरङ्गशृङ्गम् ॥ इति सर्वज्ञसाधकोत्थापकानुमाने । एवं च यथायुक्तिगद्यपधैरनुमानानि कृत्वा - कण्टकोद्धारोऽप्येवं निर्विलम्ब विधेयस्तथुक्तिश्चैवम्- न चात्र पक्षक्षपदक्षदोघ- सश्लेषपोषः परिपोस्फुरीति । आख्यायते चेदथ तद्ग- दोषो निवेद्यतां तत् कतमश्चकास्ति । पक्षे प्रतीतत्वनिराकृतत्वा- नभीष्टता साध्यविशेषणेपु ।

·१०३ - हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । एतेषु दोषेषु न कोऽपि तावत् तल्लक्षणानीक्षणतः समस्ति । नासिद्धताकामुककुटिनीना कटाक्षलक्षरपि वीक्ष्यतेऽसौ । हेतुः सुनिर्णीतसुपक्षसाध्य- धर्मे स्वनिर्णीतिपवित्रितो यत् ॥ विरुद्धतादुर्धरसिद्धसोको- तरीगरीयस्तरदोषदौष्ट्यम् । हेतुर्निधत्ते प्रतिपन्थिपक्ष- व्यावृत्तिमन्त्रो(मन्नो) वरिवर्त्यसौ यत् ॥ पक्षः प्रमाणान्तरबाध्यवाधां धत्ते न साध्यानुगसाधनेऽस्मिन् । तस्मान्न कालात्यया(य)तापदिष्ट- दोपोग्रदींकरदौस्थ्यमास्ते ।। न साधने सत्प्रतिपक्षदोष- कथाप्रथामेति वृथाऽविमाना । तथाविधप्रत्यनुमानबाधो- स्थानाधभावादिति भावनीयम् ॥ नोपाधिबाधाविधुरत्वमास्ते सुनिश्चितन्यापकसाधनत्वात् ।। धूमध्वजस्य प्रमितौ तथात्वात् न तद्भमस्तद्वदिहाऽपि साध्ये ॥ पधरनिन्द्यैः सुपदप्रयोग- चमत्कृतप्राज्ञजनैरनूनैः । आशूच्यतां स्वीयवचःप्रपञ्च- चञ्चूक्तिभिर्व्यक्तितवर्णवादैः ॥ विलम्बलम्बायितकालमेते समे क्षमन्ते न सभासदोऽत्र । तन्मौनमुद्रामपहायमानो- पन्यास[विन्यास-]विधिविधेयः ॥

·१०४ साधुविजयनिवद्धम् उच्यता मुच्यता मौनमित्याद्यनल्पालापैरनुमानानवबोधादिना प्रतिसमाधानयु- तीनामस्फुरणेन वादीन्द्रेण मौनमुद्रेवाद्रियते तदावृतैव विजयश्रीः प्राप्तैव प्रभावके- पुरेषा । अथ कदाचित् तथाविधप्रमाणप्रयोगप्रतिबोधोत्पन्नौद्धत्याविद्धबुद्धिना पूर्वमेव वक्र- च्छायं महाविद्यासत्कं वा प्रमाणं क्रियते । तत्र प्राथमिकत्वेन निविलम्ब प्रतिस- माधानाय युक्तयो न स्फुरन्ति । तत्र च प्रमेयत्व-सत्त्व-मेयत्व-प्रतीयमानत्वानका- न्तिकहेतुत्वेण्वेकतमो हेतुर्भवति । तदा तत्र प्रसङ्गोद्भावनेन हेतावसिद्धत्व-विरुद्ध- त्वाऽनैकान्तिकत्वादि भावनीयम् । तद्युक्तिपद्यं त्विदम्- विचक्षणाः साधनमस्तु साध्या- भावोऽस्तु तद्वाधकमत्र नास्ति । ततोऽत्र साध्याप्रतियोगिकत्वात् हेतोरसिद्धिः स्फुटमीक्षतेऽत्र ।। अर्थतेषु हेतुपु एकोऽपि नास्ति तदा प्रसङ्गफलाभावेऽप्युद्भाव्यते एकशो वादिनः स्खलनेनान्या अपि युक्तयः स्फुरन्ति । अथ तदुद्भावनायुक्तौ विकल्पैः प्रत्यव- स्थानं विधीयते । तत्पद्यमिदम्- किं निश्चितो हेतुरनिश्चित. स्या- दामाश्रयाद्याः प्रथमे विकल्पे । असिद्धताचाश्चरमे च पक्षे पूर्वोक्तयुक्तया परिभावनीयाः ॥ आदिशब्दादितरेतराश्रयचक्रकाधाश्चरमेऽसिद्धविरुद्धाने( नै )कान्तिकाश्च पूर्वो- क्तयुक्त्या परिभावनीयाः । अन्यच्च प्रत्यनुमानं वा विधेयम् । तच्चेदम्- पक्षोऽयमेत प्रतिपक्षसाध्य- धर्माश्रयो मेयपदोपपन्नात् । हेतोर्विगीतेतरवाच्यवद्वै विचार्यमेवं प्रतिमानमेतत् ॥ कण्टकोद्धारस्त्वेवम्- नासिद्धदोषः परिपोस्फुरीति सल्लक्षणानीक्षणतोऽत्र हेतौ । यव्यापकेनाव्यतिरेकि तत्त्वं निणीतवृत्त्या वरिवर्ति विद्वन् ।

·- हेतुखण्डनपाण्डित्यम् । १०५ तथा विरुद्धोद्धरदुर्भगस्य सझं न सङ्गच्छति लेशतोऽसौ । सुनिश्चितं सम्प्रति यद्विपक्ष- व्यावृत्तिमेषोऽत्र बिभर्ति हेतुः ।। तथाप्यनैकान्तिककुञ्जरेण न दृश्यते हेतुमृगाधिराजः । नासौ यतः शात्रवपक्षकक्षा शतांशतोऽपि क्षमते कदाचित् ॥ एवं च प्रतिपक्षपराजयो भवतीति ज्ञेयम् । अत एव पूर्वमेव पधैर्यद्य- भ्यासः कृतः स्यात् तदा व्यामोहो न भवति वुद्धिप्रकाशप्रागल्भ्यक्षोभाभावमनःप्रस- त्यादयो गुणा भवन्ति इति तत्त्वम् । एवं च प्रतिपक्षपराजयाज्जिनशासनप्रभाव- सम्यक्त्वशुद्धिसुलभबोधिवीजभवनादिना क्रमेण मोक्षप्राप्तिरिति तत्त्वम् । श्रीमत्तपोगणनभोऽङ्गणभासनैक- भानूपमाः परमतापिमहःसमूहाः । शश्चन्नभोगरुचयः शुचयस्तपोभिः श्रीसोमसुन्दरगुरुप्रवरा बभूवुः ।। तेषां सन्ततिगणपतिलक्ष्मीलीलाविलासगोविन्दाः । श्रीमल्लक्ष्मीसागरगुरवो गोपीवरा रेजुः ॥ यत्कृष्णव व्यभिचारिधूमा- नुमानसम्यग्(क) समुदीरितं तत् । अकृष्णवापि विशिष्टधूमो- ज्ज्वलच्छविर्यद् यशसां समूहः ॥ तत्पट्टोदयभूधरसहस्रकरसोदरा युगप्रवराः । श्रीसुमतिसाधुसूरीश्वरा जयन्त्यसमतममहसः ॥ हत्कुण्डान्तरमण्डितोज्ज्वलतरध्यानाग्निना यैः स्फुरत्- कामः श्यामतनुर्व्यधायि सहसा नष्टोऽथ दुष्टोऽसकौ । तापाक्रान्ततनुः सुधामयतनुं शिश्राय शीतद्युतिं तस्मिन् श्यामललाञ्छनच्छविमिषादद्याप्ययं वीक्ष्यते ॥ १४ +

·१०६
साधुविजयनिवद्धम्
तेषा श्रीगणराज्ये विद्यागुणगौतमानुकारकृताम् ।
श्रीजिनहर्षगुरूणां शिष्यशिशुः साधुविजययतिः ।।
प्राथमिकप्रामाणिकपठनायालीलिखद्यथावगमम् ।
प्रकरणमिदं सुधीभिः संशोध्यं मयि कृपा कृत्वा ॥
यः पठति वादिविजयप्रकरणमिदमादितोऽपि कौतुकतः ।
अहमहमिकयामोदात् वृणुते तं साधुविजयश्रीः ।।
इति वादिविजयप्रकरणं समाप्तम् ।
*

·- श्रीमुनीश्वरसरिनिवद्धः ॥ प्रमाणसारः॥ ब्रूमः श्रिये तं वरिवस्य सावं रहस्यमुद्दिश्य विशेषदृष्टीन् । स्पष्टाष्टकर्मप्रकृतीर्विजित्य जग्राह योऽनन्तचतुष्टयं प्राक् ।। तर्कान्तविद्याः समवेक्ष्य जैन- तीर्थान्यपि क्षोणिभुजां सभाश्च । स्वान्तं यदा शान्तरसान्तरासी- न्मुदा तदाऽयं विहितोऽस्ति गुम्फः ॥ अजिह्मवाग्ब्रह्मवशात् प्रमाण- सारप्रबोधाख्यमधीत्य गुम्फम् । अखर्वगर्वान् प्रतिवादिविद्या- मुद्रार्थिनो दिग्विजये जयन्तु । रहस्यं प्रोक्तुकामस्य प्रमाणस्योपदर्शनम् । सागरं गन्तुकामस्य हिमवद्गमनोपमम् ।। ननु सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनवत्प्रकरणकरणं स्यात् । इह ज्वरप्रसरापसारिशेषशिरो- रत्नोपदेशवदशक्यानुष्ठानाभिधेयं 'दशदाडिमानि घडप्पाः कुण्डमजाजिनम्' इति सम्बन्धवन्ध्यं च जनन्या[:] पाणिपीडनोपदेशवदनभिमतप्रयोजनं स्यात् । तत्र प्रेक्षाचक्षुषः क्षोदिष्टामपि प्रवृत्ति न प्रारभन्ते । तदिह प्रमाणसारावबोधे निखिलं सिद्धम् । तदिदमाकिमेतकन्न [१] । अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्त- त्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्को रहस्यज्ञान प्रमाणमिति, प्रमाणेन चरन्तीति प्रामाणिकाः, तेषां प्रामाणिकानां चतस्रो विप्रतिपत्तयो भवन्ति प्रमाणस्य स्वरूप-सङ्ख्या- फल-विषयलक्षणाः । तत्र प्रमाणस्वरूपमिति आदितः । अत्र साकाक्षं वचनं प्रमाणम् । प्रमिणोतीति प्रमाता आत्मा वा, प्रमाणं न, साधकत्वात् कर्तृत्वाच्च । प्रमीयते योऽर्थः प्रमेयं वा, साध्यत्वादस्य कर्मपदत्वाच्च । प्रमातीति प्रमा सम्यगनुभव एव 'वा, प्रमाण न, प्रमा-प्रमाणयोर्महान् भेदः, प्रमायाः कार्यरूपत्वात् , [प्रमाणस्य] तावत् करणस्य कारणरूपत्वादिति । अथ घटमहमात्मना वेनीति महमित्यात्मा ज्ञाता कर्ता, घटमिति ज्ञेयं कर्म, वेनीति फलं क्रिया । केन ? आत्मना ज्ञानेन(ने)[ति] करणव्युत्पत्तेश्च कर्तृ-कर्मविलक्षण तद्वेदितव्यं प्रमाणम् । - -- प्रमाण न, - ·११० श्र मुनीश्वरसूरिनिवद्धः यथा जितं जितं वाद्यतां मित्र झल्लरी । अलमलं गल्लझल्लरीझात्कारेण । किं वंहीयाननेहा नीरसो निरस्यते । उत्तिष्ठोत्तिष्ठाप्रामाणिक ! प्रामाणिकमण्डलीतः । प्रकृतं ब्रूमहे महेच्छास्तावदनुष्ठीयते प्रमाणगोष्ठी । अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञाना नार्थमूहस्तर्कः प्रमाणाङ्गम् । सगया- दिव्युदासविशदं प्रमाणपदमासाद्य तत्त्वज्ञानार्थी कारणोपपत्तीमगयते । भावा अवि- ज्ञातपरमार्था भवान्तरभेदकारणज्ञानेन निर्णीतार्थाः स्युः । मानाधीना मेयसिद्धिर्मा- नसिद्धिश्च लक्षणात् । प्रमाणमिति साकाङ्क्षा(क्षं) वचनम् । तत्र मानसिद्धिश्च लक्षणात् । तत्र लक्षणं द्वेधा - सामान्यलक्षणं विशेषलक्षणं च । तत्र स्वपरजातीयव्या- वर्तको धर्मो लक्षणमसाधारणमेव । पटात् घटस्वरूपं व्यावर्तयति घटात् पटस्वरू- पमिति स्वपरजातीयव्यावृत्तिः । लक्षणे त्रीणि दूषणानि-अव्यापकत्वम्, अतिव्या- पकत्वम् असम्भवित्वं चेति । स्वपक्षमपि न व्याप्नोत्यव्यापकम् । ब्राह्मणश्चतुर्वेदाभिज्ञः, व्रात्येनानैकान्तिकत्वात् । स्वपरपक्षसिद्धौ समत्वेऽतिव्या- पकत्वम् । यथा यज्ञोपवीतधारी ब्राह्मण, क्षत्रियादावतिव्याप्तिः । ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवद्रव्यत्वात् क्षीरवदित्यसम्भवित्वं चेति । इह हि न्यायशास्त्रे चतुर्धा प्रवृत्तिरस्ति-उद्देशो लक्षणं परीक्षा विभा- गश्चेति । उद्देश. किमुच्यते ? नाम्ना पदार्थानां संक्षेपेणाभिधानमुद्देशः । उद्दिष्ट- स्वपरजातीयव्यावर्तको धर्मो : लक्षणम् । लक्षितस्य यथाक्रमं विचारः परीक्षा । परी- क्षितस्यावान्तरभेदप्रकटनं विभागः । ततः प्राक् सूत्रे प्रमाणस्वरूपादुद्देशः कृतः । ततो यथोद्देशं निर्देश' इति न्यायमाश्रित्य चतुर्धा विप्रतिपत्तौ प्राक् प्रमाणस्व- रूपमाह-'स्वपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणम्' । स्वं आत्मा ज्ञानस्य स्वरूपम् । परः स्वस्मादन्योऽर्थ इति यावत् । तौ विशेषेण यथावस्थितस्वरूपेणाचेतनस्य सन्निकर्षादेः पराकरणेनावस्यति निश्चिनोतीत्येव शोल यज्ज्ञानं स्वपरव्यवसायि प्रमाणमिति सामान्यलक्षणम् । ततो ज्ञानमेवैतत् । ज्ञानस्यैको ह्युत्पत्तिक्षणो द्वितीयो ज्ञप्तिक्षण । ज्ञानस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं च । अवग्रहेहादिभिरासन्नदशायां घटादिज्ञानोत्पत्तिक्षणे प्रमेयाव्यभिचारित्वं प्रामाण्यं परत' । अनभ्यासदशायां तु सानुमति धूमवत्त्वाद्गोपा- लघटयादौ सदोषवह्निमत्त्वज्ञानोत्पत्तिक्षण अप्रामाण्यं परत एव, ज्ञप्तिक्षणे तु ज्ञानस्य प्रामाण्यं सवादकज्ञानत. परत' प्रादुर्भवति । ज्ञप्तिक्षणे तु वाधकज्ञानतोऽनासन्नद- शायामप्रामाण्यमपि परत इति ॥

·प्रमाणसार: । । तदिदं विवाद(दा)स्पदीभूतमदुष्टं सिद्धं प्रमाणस्वरूपम् । ततो उत्पद्य ज्ञानं किं गृह्णीयात् । यत्तावदुक्तं प्रमोयते वस्तुतत्त्वार्थोऽनेनेति । तत् सामान्यविशेषाद्य- नेकात्मकं वस्तु । पूर्वापर परिणामसाधारणं द्रव्यं सामान्यम् । तदाश्रया विशेषाः । गुणपर्यायवद् द्रव्यम्' । यथाऽऽत्मनि ज्ञानाम् । सहभावी गुण' । क्रममावी पर्यायः । गुणः कथम् ? यथा आत्मा द्रव्यम्, ज्ञानं गुणः । पर्यायः कथम् १ यथाऽऽत्मनि नर- नारक-तिर्यक्त्वादिः । द्रव्यं पर्यायवियुतं पर्याया द्रव्यवर्जिताः । क्व] कदा केन संदृष्टा दृष्टा मानेन केन वा ॥ द्रव्यापेक्षया सर्वे भावा नित्याः । पर्यायापेक्षया सर्वेऽनित्याः । उत्पादव्य- यध्रौव्यात्मकं सत् । तद्रावाऽव्ययं नित्यम् । आदीपमाव्योम नित्यानित्यम् । माना- धीना मेयसिद्धिः । प्रमेयं प्रमाणसिद्धमिति । कथमिति ? परे गिरं सझिरन्ते । अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामिहप्रत्ययहेतुः सम्बन्धः स समवायः । यथा शिलातलशकलयुगलानुसधायक तार्तीयकतया रालादिद्रव्यम् । तथेन्द्रि- यार्थज्ञानसम्बन्धी इहप्रत्ययो विशेपणभावात्मकः । इहभूतले घटोऽस्ति । इह भूतले घटो नास्ति । शुक्लरूपं कृष्णरूपशून्यम् इह शुक्लरूपे कृष्णरूपं नास्ति । गृह्यते येन यद्भावस्तदभावस्तेन गृह्यते । तदपरे प्राहु- इन्द्रियेण परिच्छिन्ने रूपादौ यदनन्तरम् । तद्रूपादिस्ततस्तस्य मनोज्ञानं प्रवर्तते ॥ आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेनेति । शब्दार्थज्ञानं च वाच्यवाचकभावसम्बन्धात् । वान्योऽर्थः । वाचकः शब्दः । स्वाभाविकसङ्केतित- शब्दग्रहणान्नियमितार्थस्यैव ग्रहणं किम् !-पृथुवुध्नोदराद्याकारवानर्थक्रियाकारि(री) दासीशिरसि चेष्टत इति घटः। घट इत्युक्ते तरङ्गशृङ्गभृङ्गशृङ्गारभृङ्गारादिषु घट एवादीयते न तु पटः। नात्र सम्बन्धमावो वक्तुं युक्तः । अथ तदयं शब्दार्थयोर्भवस्तादात्म्यं तदुत्पत्तिर्वाच्य- वाचकभावो वा । प्राचिपक्षे स एवात्मा यस्येति शब्दार्थद्वये होकत्वमेव, सर्वभा- वानां शब्दरूपता वाऽर्थरूपता वा । यदि शब्दरूपता तर्हि भावानां स्वस्ववाचकत्वस्व- भावानां युगपत् सर्वदा गुमगुमायमानताप : सङ्गीतकारम्भनिमृतमिव त्रिभुवनं चकास्यात् । पटशब्दोच्चारणत एवावरणक्रिया प्रसज्येत । भावानामर्थरूपतैव चेत् १ तत्त्वार्थस्त्र ५.३८ ।, २ तत्वार्थसूत्र ५३० । ३ तत्त्वार्थसूत्र ५.३१ । لا ·- ११२ श्रीमुनीश्वरसूरिनिवद्धः तर्हि खड्गाग्निमोदकोचारणे वदनस्य छेद-दाह-पूरणादिप्रसक्तिः । अथ द्वये धेकत्वं कथम् । शब्दस्तु कर्णकोटगवलम्बी साक्षात् क्षितितलमिलितकुम्भस्तम्भाम्भोरुहा- दिभावरागिरित्यतस्तावत् तादात्म्यपक्षोऽपि न क्षेमकारः । तदुत्पत्तिरपि । शब्दादर्थ उन्मज्जेदर्थाद्वा शब्दः १ शब्दादर्थश्चेत् तर्हि घट- शब्दोच्चारणे [स]ति जलाऽऽहरणक्रिया सिद्धव को नाम सूत्र-प(ख)ण्ड-दण्ड-चक्र- चीवरादिकारणमीलनक्लेशमाश्रयेदिति । वाक्यतः प्रयोजनं सिद्धम् । द्वितीयभिटाया तु अर्थाद्वा शब्दः । स तु ताल्चोष्ठपुटादिव्यापा[रादेव दृष्टः, न तु कलशादेः । वाच्यवाचकभावोऽपि तदवस्थो व्यवस्थादौस्थ्यस्थेमानमास्तिघ्नुते । किं वाच्य- वाचकयोर्भेदो वाऽभेदो वा भेदाभेदो वा ? भेदश्चेत् तन्नियमितार्थग्रहणाभावाद- सम्बद्धतालूतालता लालग्यात् । अभेदे कथं साक्षात् शब्दार्थावुपलभ्येते तदि- त्ययुक्तिवन्धकीसम्पर्कतोऽस्पृश्य एवायं पक्षः । भेदाभेदपक्षश्चेत् पर्यायान्तरे कथञ्चि- दविप्वग्भावात्मकः सम्बन्ध एवाङ्गीकृतः सुधा(धी)मद्भि[:] । तदिति तटादर्शिशकु- न्तपोतन्यायाज्जिनोक्तिष्वेव विश्रामः ॥ अर्थोपलब्धौ सन्निकर्षादेः प्रामाण्यमामनन्ति वैशेषिकाः । अदग्धदहनन्या- येन तान् प्रत्याचक्ष्महि । न वै सन्निकर्षादेरज्ञानस्य प्रामाण्यमुपपन्नम् । तस्यार्था- न्तरस्येव स्वार्थव्यवसितौ साधकतमत्वानुपपत्तेः । न ह्यचेतनस्तम्भः स्तम्भान्तरं निश्चिनोति । न हीन्द्रियवदञ्जनभोजनादेः सन्निकर्षादर्थान्तरज्ञानं सजाघटीति । द्रव्येन्द्रियं तु भावेन्द्रियाधीनम् । भावेन्द्रिय ह्यात्मज्ञानमेव युक्त्यन्तरेण स्वीकृतं स्यादिति फलितार्थः । अपि च- अर्थस्य प्रमितो प्रसाधनपटु प्रोचुः प्रमाणं परे तेषामञ्जनभोजनाद्यपि भवेद् वस्तु प्रमाणं स्फुटम् । आसन्नस्य तु मानतां यदि तदा संवेदनस्यैव सा स्यादित्यन्धभुजङ्गरन्नगमिव तीर्थ्यः श्रितं त्वन्मतम् ॥ [ अत्यन्तव्यावृत्तानां पिण्डानां यत. कारणादन्योऽन्यस्वरूपानुगमः प्रतीयते तदनुवृत्तिप्रत्ययहेतु सामान्यम् । एकाकारा प्रतीतिरेकशब्दवाच्यता चानुवृत्तिः सर्वत्र गोत्वं गोत्वमिति । भावाः सामान्यविशेषात्मकाः स्वभावसामग्रीतः स्वत एव सामान्यविशेषात्मका: स्यु । घटे घटत्वमिति सामान्यम् । तदाश्रयाः सङ्खया-वर्ण- परिमाणादयो विशेषाः । निर्विशेष हि सामान्यं भवेत् खरविषाणवत् । सामान्यरहितत्वेन विशेषास्तद्वदेव हि ॥ श्लो० वा० आकृति १०] ·प्रमाणसारः। ११३ सामान्यरहिता विशेषा मा(मण्डूकजटाभारानुकाराः। विशेषरहितं सामा- न्यमपि तदवस्थम् । तदिति सामान्यविशेषाद्यनेकात्मकं वस्तु प्रमेयमनुगतविशिष्टा- कारप्रतीतिविषयत्वात् पूर्वा[परा]कारपरित्यागोपादानस्वरूपपरिणामेनार्थक्रियाकारि- त्वाच्च सिद्धम् । सामान्यपक्षवादिनो मीमांसकाः सामान्यतोऽर्थक्रियां कुर्युः । विशे- पवादिनो वौद्धाः विशेषानेव प्रमाणयन्ति सामान्यं पराकुर्वन्ति । जैनास्त्ववियुतसा- मान्यविशेषस्वरूपवादिनः । अथ तत्त्वमनन्तधर्मात्मकमेव सत्त्वान्यथानुपपत्तेरिति । एकान्तपक्षोऽपि न क्षोदक्षमः । उत्पाव्ययध्रौव्ययुक्त सत्' । तावदेकान्तनित्यस्य सत्त्वस्यात्मादे[:] सुख- दुःखोपभोगः कथम् ? एका सुखावस्थाऽपरा दुःखावस्था । न हि गुणो गुणिनम- तिरिच्य क्वचन केवलोऽवलोकितः । अवस्थाभेदेऽवश्यमवस्थावतोऽपि भेदः स्यात् । अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्चेति । स्वभाव एव हि कारणमनित्यतायाः । तद्देवमेकान्तनित्यात्मनोऽनित्य[ता] एव प्रत्युत भवितुमर्हति । लाभमिच्छतो मूलक्षतिरेवैवम् । गेहे नर्दितया स्वगृह एव प्रणिगद्यमानं हृधं न तु प्रामाणिकप्रकाण्डपर्षदि । एकान्ताऽनित्यस्यात्मनस्तावत् कृतकर्मनाशोऽकृतकर्मोपभोगश्च । येनाऽनित्या- त्मना सुकृतं कृतं स काकनाशं नष्टः क्षणान्तरे सान्वयविनाशेन वासनां दत्त्वा, अलक्तद्रवभावितबीजे कर्पासे रक्तता यथा, दग्धे रामठे परिमलो यथा । तथा चामनन्ति अपर एवात्माऽवतातरीति । तथा सति प्राक्कृतोपभोगोऽपरस्य कथंकारं प्राग्भवे स्मारं स्मारं दत्तमादत्ते । कथमिति ? येनानित्यात्मनाऽसुकृतं कृतं स तावच्चौ- रंकारं पलायितः परकृतं कोऽयमपरः सम्बन्धविनाकृतो लभते । 'यः सापराधः स एव दण्डयः' अत्र न तु [स] माव्यो (न्यो १) न्यायः । क्षणान्तरोत्पन्न आत्मा स्वकृतमेवोपभुङ्क्ते न तु परकृतम् । अथ यत् तदस्तु नाम । अनित्यात्मगता सा वासनाऽऽत्मनो भिन्नाऽभिन्ना वा । भिन्ना चेत् कथं तस्येति सा । अभिन्ना चेत् साऽनित्या नित्या वा ? नित्या चेत् स्वपदे कुठारप्रहारः प्रतिज्ञाहानिर्नाम निग्रह- स्थानम् । भनित्या चेत् सा कौतस्कुती सहैवात्मना वराकी काकीव करतालीभि- अथ क्षणिकात्मा सान्वयं निरन्वयं वा विनश्यति ? सान्वयं चेत् तर्हि समूलकाषं कषित एव । द्वारिकादाहसन्देशार्पकसदेहवत् तत्र न कोऽपि क्षणान्तरभावी । सोऽयं ताथागतधर्मकीर्तेः पन्था दुस्तरः । का गतिस्तावदस्य ? १. तत्त्वार्थसूत्र ५.३० । २ प्र. वा० स्वोपज्ञवृत्ति पृ० १३ । . स्नातैव । १५ - ·- ] श्रीमुनीश्वरसूरिनिवद्धः अथ क्षणिकात्मा निरन्वयं विनश्यति, अन्वयरूपां वासनां दत्त्वा क्षणान्तरभावी सवति चेन्ननु धर्मोत्तरवादिस्तव सन्धासम्बन्धाभिसन्धिरिति-यत् किलात्मा क्षण- विनाशी । अन्वयरूपा वासना तिष्ठति । सा वासना परम्परां प्रवर्तयतीति । नूनं नित्यानित्यगुणोपभोगमाक् स एवात्मा अन्धभुजगरन्ध्रमिव, यथा अन्धो भुजङ्गो यत्र तत्र भ्रान्त्वा सरल स्वरन्ध्रमेव विशति; परै पक्षान्तरे जिनमतमेवाश्रितम् ॥ मनस्ते कुत्रचिद्यातु वपुस्ते वर्तते न वा । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् ॥ [ -इति सौगतवृषस्यन्ती प्रति पिङ्गवाग्भिरपि प्रस्तुतार्थः समर्थित. स्यादेव ।। किञ्च, सत्वस्यानन्तधर्मात्मकत्वं भूयः प्रतिजानीते जिनः । नन्वेकान्तनि- त्यानित्यस्य क्रमाक्रमाभ्यां ह्यर्थक्रियाकारित्वं न घटते । एकान्तनित्यानित्यो भाव. क्लेमेणार्थक्रियां कुर्यादक्रमेण वा ? क्रमो हि पौर्वापर्यम् । पाकक्रियायामधिश्रयणा- 'दिका किया पूर्वभाग. । निप्पन्नमित्यपरभागः । तत्रैकान्तनित्यत्य पूर्वापरभागो न घदेते । अवस्थाभेदतोऽनित्यताप्रसक्तेरिति । तावेकान्तानित्यस्यापि न युज्येयाताम् । पूर्वभागोऽपरभागं यावत् क्षणक्षयी न प्रतीक्ष्यते मड्क्षु क्षीयते च । युगपदुभयोरपि न सिद्धिरिति तात्पर्यार्थः ।। अनन्तधर्मात्मकत्वमिति स्याद्वादलक्षणम् । 'सदेव सत्' दुर्नीतिवाक्यम् । 'स्यात् सत्' नयवाक्यम् । 'सदिति घटः' प्रमाणवाक्यम् । घटोऽस्तीति न वक्तव्यं सन्नेव हि घटसे यतः, सत्तायामपि सत्तायोगेऽनवस्था; नास्तीत्यपि न वक्तव्यः, 'विरोधात्, सदसत्त्वयोः प्रत्यक्षविरोधः । सर्वमस्ति स्वरूपेण पररूपेण नास्ति च । अन्यथा सर्वसत्त्वं स्यात् स्वरूपत्याप्यसम्भवः । [ एकस्मिन् भावे सत्त्वमसत्त्वं च, न विरोधः । परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः । नैकतापि विरुद्धानामुक्तमात्रविरोधिनी ॥ विरोधे चाविरोधे च प्रमाणं कारणं मतम् । प्रतीयते चेदुभयं विरोध कोऽयमुच्यते ।। नोलोत्पले यथा । नरसिंह इति भागे सिंहो नरो भागे, द्वयस्यैकार्थक्रिया- कारित्वान्न विरोधः । अथ- गुडो हि कफहेतुः स्यान्नागरं पित्तकारणम् । द्वयात्मनि न दोषोऽस्ति गुडनागरभेषजे || [] LJ ·प्रमाणसारः। ' , - तथा मेचकवस्तुष्वपि द्वयं ने विरुद्धम् , सत्प्रमाणप्रसिद्धेरिति । एकान्तनित्यो भाः कथं कार्यकारणतामश्नुते।। एका कारणावस्थाऽपरा कार्यावस्था । कारणं त्रेधा समवायकारणम् । असमवायकारणम् , निमित्तकारणं चेति । प्राप्तानां प्राप्तिः समवायः, यथा घटे रक्तत्वादिरूपसमवायः । अप्राप्तानां प्राप्तिः संयोगः, यथा 'इह कुण्डे बदराणि' । तत्र 'समवायकारणं घटोत्पत्ती मृदादि, पटोत्पत्तौ तन्तवः । असमवायकारणं सूत्रम्वण्ड-दण्ड-चक्र-चीवरादि घटोत्पत्तौ, पटोत्पत्तौ तुरीवैमादि । निमित्तकारण कुला- लादि [घटे], पंटे कुविन्द इति । अत्र कारणे कार्योपचारात् कारणं मृदादि कार्य घटादि । कारणस्य कार्य चेत् तदनित्यतापत्तिः । यत् कृतकं तदनित्यम् । तुल्यकालत्वे युगपञ्चेत् किं कस्य कारणं किं कस्य कार्यमुभयोस्तुल्यकालत्वादमुल्योरिवः । एकान्तानित्यपक्षोऽपि क्षणक्षयित्वात् कथं कार्यकारणभावमासादयति । कारणाप- लापे कार्यमेवास्तीति चेत् तदुदितः यो यदनन्तरः कारणापेक्षयां कार्यम् । कार्य कारणमन्वेषयति । क्षणिकत्वे तावत् कारणं कार्य यावन्न प्रतीक्षते । सौगतमते कारणमसत् कार्यमप्यसत् । 'कारणे विलीने कार्य कमधिकृत्य प्रवर्तते ।। कार्य तु कारणाधीनमेव । कारणाभावे- कस्य कार्यमिति । क्रियत इति, कार्यम् । अपेक्षित- परव्यापारो हि भावः स्वा(स्वो)त्पत्तौ कृतक इत्युच्यते । सापेक्षमसमर्थम् । कारणा- पेक्ष हि कार्यम् । कार्यकारणत्वे चार्थक्रियाकारित्वम् । तh ()वं कार्य पर्यायरूप- मनित्यम् । कारणं, द्रव्यरूपं नित्यम् । अथेत्थमान्यनेकान्तमतं प्रसिद्धिसमाधिसौधम- ध्यमध्यास्ते ॥ - । - तथा चैकान्तनित्यानित्ययोः का गतिः १ एकान्तनित्यवादी सांख्योऽनित्य- पक्षे दोषलक्षमाख्याय प्रतिपक्षं सौगतमाक्ष(क्षि)पति नित्यपक्षगुणांश्च प्रकाशयति । एकान्तानित्यवादी बौद्धोऽपि स्वपक्षं सगुणं जल्पन्नेकान्तनित्यपक्षं सदोषं प्रतिजा- नानः सांख्यं पराकुरुते । तदेव(वं) कण्टकेषु परस्परध्वंसिषु सोऽयं नित्यानित्यगु- णवाननेकान्तः परभाग' सर्वोत्कर्षेण वर्तते । एवं सति ह्यनन्तधर्मात्मकता प्रणिग- धमाना हृद्यैव ॥ तथाहि- पयोव्रतो नादध्यत्ति न पयोऽत्ति दधिवतः । अगोरसवतो नोभे तस्माद्वस्तु त्रयात्मकम् ॥ घटमौलिसुवर्णार्थी नाशोत्पादस्थितिप्वयम् । शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो योति सहेतुकम् ॥ [आप्तमीमांसा ६९-६०] 1 ·श्रीमुनीश्वरसूरिनियद्धः प्रध्वस्ते कलशे शुशोच तनया मौलौ समुत्पादिते पुत्रः प्रीतिमवाप कामपि नृपः शिश्राय मध्यस्थताम् । पूर्वाकारपरिक्षयस्तदपराकारोदयस्तद्वया- धारश्चैक इति स्थितं त्रयमयं तत्त्वं तथाप्रत्ययात् ।। [ स्याद्वादमुक्तावली १. १८ ] अपि च-स्याद्वादः प्रमाणस्वरूपम् । स्यादित्यव्ययमनेकान्तद्योतकम् । स्या- ता उपलक्षितः सदसन्नित्यानित्या]भिलाप्यानमिलाप्यो वादः स्याद्वादः । तत्रायं- (त्रेयं) सप्तभङ्गी-स्यादस्त्येव सर्वमिति विधिकल्पनया प्रथमो भङ्गः । स्यान्ना- स्त्येव सर्वमिति निषेधकल्पनया द्वितीयो भङ्गः । स्यादस्त्येव स्यान्नास्त्येवेति क्रमतो विधिनिषेधकल्पनया तृतीयो भङ्गः। स्यादवक्तव्यमेवेति युगपद्विधिनिषेधकल्पनया चतुर्थो भङ्गः । स्यादस्त्येव स्यादवक्तव्यमिति विधिकल्पनया युगपद्विधिनिषेधकल्पनया च] पञ्चमो भङ्गः । स्यान्नास्त्येव स्यादवक्तव्यमिति निषेधकल्पनया युगपद्दिधिनि- षेधकल्पनया च षष्ठो भङ्गः । स्यादस्त्येव स्यान्नास्त्येव स्यादवक्तव्यमिति क्रमतो विधिनिषेधकल्पनया युगपद्विधिनिषेधकल्पनया च सप्तमो भङ्गः । या प्रश्नाद्विधिपर्युदासभिदया बाधच्युता सप्तधा धर्म धर्ममपेक्ष्य वाक्यरचनाऽनेकात्मके वस्तुनि । निर्दोषा निरदेशि देव ! भवता सा सप्तभङ्गी यया जल्पन् जल्परणाङ्गणे विजयते वादी विपक्ष क्षणात् ।। प्रन्थगौरवभयादत्रेतावदुक्तम् । विस्तरतः स्याद्वादरत्नाकरादवसेयम् । इति प्रमाणसारे प्रमाणस्वरूपप्ररूपकः स्वोपज्ञः प्रथमादर्शः अथ प्रमाणस्वरूपविप्रतिपत्तिहेतुं प्रदर्श्य प्रमाणससयाविप्रतिपत(त्ति)- मुस(मुदस्य)न्ति । अथानेकान्तमतप्रामाण्यमभ्युपगम्य जितकाशी प्रत्युत प्रत्यवस्थान- पुरस्सरं परप्रतिवादिनं प्रतिवादी जैनः प्रतिजानीते—'ननु भो वादिन् । प्राश्निः क्रियताम् । परः -'कियन्ति प्रमाणनि' ? -'जिज्ञासाविष्करणं प्रश्न इति । झातुमिच्छा जिज्ञासा । अत्र ज्ञाते सति पृच्छाऽज्ञाते वा ? सुनि- श्चिताशेषपदार्थपरमार्थस्य किमर्थं पृच्छा । अज्ञाते वा कः कृती कर्ममर्मविनाकृतेन वृथापलापिना सम्यग्वाग्जन्मवैफल्यं नाटयति' । पर.-'मैवं भवदभिमतं मतं इत्युक्ते जैनः ·। प्रमाणसारः। ११७ r - विवेचयामः' इति चेत् तत्कि सामान्यलक्षणप्रश्नो विशेषलक्षणप्रश्नो वा ? न परः, को नामापक्रियमव्यवहारि सामान्यमाद्रियते । “भागा एव हि भासन्ते सन्निविष्ठा यथा तथा" इति । जातिः सामान्यं गोत्वं सर्वत्र । 'इयं कृष्णा गौः' इति दोहनक्रियायां तस्यामेवार्थक्रियाकारित्वं न तु सर्व[गत]जातौ । मैवम्, किं तत्र गवि स्वरूपसत्त्वं स्वीक्रियते न वा ? अजातित्वेन खुर-ककुदः(द् )सास्नालक्षणानड- होऽपि दोहनप्रसक्तेः स्वरूपसत्त्वाभवात् । स्वरूपसत्त्वं चेत् तदेव सामान्यम् । तत्रैव सङ्ख्या-परिमाणादिविशेषा इति । निर्विशेष हि सामान्यं प्रागुक्तयुक्त्याऽसिद्धमेव किं पिष्टपेषणं(णेन)। तत्र सामान्यतः प्रमाणलक्षणमुक्तम् । सम्प्रति विशेषत. प्रस्तु- तमनुसन्धीयते । प्रत्यक्षं परोक्षं च द्वे प्रमाणे । सार्वश्यं ज्ञानं प्रथमं जानाति ततः पश्यति । अस्मदादिज्ञानं प्रथमं पश्यति ततो जानाति । आहुर्विधात प्रत्यक्षं न निषेधृ विपश्चितः । नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण प्रबाध्यते ॥ [ब्रह्मसि० तर्कपाद श्लो० १] आगमप्रमाणं निषेधकम् , क्वापि विधायकम् । प्रत्यक्षं तु विधायकमेव, न निषेधृ । कोऽर्थः ? वैशेषिकमतमुद्दिश्य प्रत्यक्षमनुमानाधीनं चक्षुरादेः प्रकाशक न तु ग्राहकम् । पूर्वानुभूतं तदाकारतया तदिष्टं साध्यं साधयतीति । प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियोगतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचिदिति ॥ [ धर्मकीर्ति ] चार्वाका अपि प्रत्यक्षयोग्यार्थमात्रग्राहकां गिरं सगिरन्ते स्म । नास्त्यात्मा प्रत्यक्ष- प्रमाणातिक्रान्तत्वादिति । अक्षं अक्षं प्रति प्रत्यक्षमित्यव्ययीभावानियतनपुंस्त्व स्यात् । अक्षिशब्दादपि चेन्न चैवं स्पर्शनादिप्रत्यक्ष नैतच्छब्दवाच्यं स्यादिति । अतः अक्ष- मिन्द्रियं ततः प्रतिगतं प्रत्यक्षमिति सिद्धम् । तदिदं प्रत्यक्षस्वरूपस्य सवेदनस्य स्वाभाविकसामर्थ्यसङ्केतितार्थबोधबुद्धिशब्दाभ्यामनुमानाधाधिक्येन विशेषप्रकाशन स्प- ष्टत्वम् । प्रत्यक्षमपि द्विप्रकारम् - सांव्यवहारिकं पारमार्थिक सांव्यवहारिकं पारमार्थिकं च । तत्रेन्द्रिया- ऽनिन्द्रियनिमित्तं देशतः सांव्यावहारिकं प्रत्यक्षम् । तत्रेन्द्रियाणि विषयिणः पञ्च, स्पर्श-रस-गन्ध-रूप-शब्दाः [विषयाः] । स्पर्शन-रसन-प्राण-श्रोत्राण्यन्येन्द्रियताबलात् । चक्षुरप्राप्यविज्ञातृ मनोवत् प्रतिपद्यताम् ॥ [ ·११८ श्रीमुनीश्वरसूरिनिबद्ध अपराणीन्द्रियाणि प्राप्यकारीणि । यथा श्रोत्रेन्द्रियं शब्दपुल प्राप्यवार्थ गृहीया- दिति । तावच्चक्षुरप्राप्यकारि, अन्येन्द्रियबलवान्मनोवत् । अन्येन्द्रियासदृछा चैतस्त- (त्त)स्मादप्राप्यकार्येव । अनिन्द्रियमनित्यमात्मपरिमाणं मन. । सांच्यावहारिकं मानसमपि प्रत्यक्षम् । परमते तु नित्यमणुपरिमाणं मन इति । चेतः सनातन त]या कलितस्वरूप सर्वापकृष्टपरमाणुपवित्रितं च । प्रायः प्रियप्रणयिनीप्रणयातिरका- देतत् करोति हृदये न तु तर्कतज्जः ।। इत्यपि सटऋविटङ्क । पारमार्थिकज्ञाने कैवल्ये ह्यान्ममात्राधीनत्वादिति विभड्गिप्रतिपातिज्ञानस्य संक्षिप्तत्वादेव मनसो नित्यता स्वानेऽपि टुर्लमा स्यादित्यु- त्तानार्थः । इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमपि प्रत्यक्ष चतुर्धा -अवग्रहेहावायधारणामेदादेकशश्च- तुर्विकल्पम् । एकसामा(म)विक. सत्तामात्रग्राहकोऽवग्रह । विशेषाकाङ्क्षणमीहा । विशेषा(प)निर्णयोऽवायः । स एवं दृढतमावस्थापन्नो धारणा । ज्ञप्ती हि क्रमोऽमीपामयमेवान्यथा प्रमेयाऽनवगतिग्रसङ्गः । सामान्यमात्रग्राही प्रथमसामयिको अर्थावग्रहः क्रमाविर्भूतापूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशकः स्यात् , सशयादिनिरासान्यथाऽनु- पपत्ते. । क्वचिदवग्रहादीनामाशूत्पादाज्ञानोत्पत्तिक्रमस्यानुपलक्षणं हि युगपन्नागवल्ली- दलशतव्यतिमेदवच्चेति । सांव्यवहारिकं प्रत्यक्षम् । तत्र पारमार्थिकं चात्ममात्रापेक्षं प्रत्यक्षम् । तद् द्विविधम् - विक्रलं सकलं च । [विकलम्] अवधि मनःपर्याय मेदात् । क्षेत्रावधि रूपिदव्यगोचरम् । भव-गुणप्रत्ययं ह्यवधिज्ञानम् । संयमविशुद्धरुत्पन्न मनोद्रव्यपर्यायालम्बनं मनःपर्यायज्ञानम् ।। सकलं तु द्रव्य-क्षेत्र-काल-भावसामग्रचा क्षपकश्रेण्युपशमश्रेणिभ्यां च क्षीणमोहगुणस्थानोदये ज्ञानावरणीयान्तरायमोहनीयासातावेदनीयकर्मप्रकृतिषु समूलकाषंकषितासु आतुर्नाम- गोत्रसातावेदनीयकर्मप्रकृतिषु दग्धरजुप्रायासु सत्सु करकलितामलकीफलवत् सम- स्तवस्तुपर्यायसाक्षात्कारिस्वरूपं केवलज्ञानम् । अत्र पुरुषविशेषप्रकृतय अधमाधमः, अधमः, बिमध्यमः, मध्यम, उत्तमः, उत्तमोत्तमः, इत्येताग्विधविष्वड्यङ्मति() विविधबुधसविशेषपुरुषविशेषस्य नि.शेषिता- शेषदोपस्य हि केवलित्वम् । आत्मनः केवलावस्थानमिति यावत् । तथा सति - ·प्रमाणसारः। ११९ -- r , لا कृतज्ञानावरणा(ण)विवरतिमिरव्यतिकरपरिक्षये सार्वव्यमेव । ननु पुरुषशेमुषीतारतम्य- योगतो ज्ञानतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तमेव । अत्र ताथागत. प्रत्यवतिष्ठते - सर्व पश्यतु वा मा वा तत्त्वमिष्ट तु पश्यतु । तस्मादनुष्ठेयगतं ज्ञानमस्य विचार्यताम । कीटसख्यापरिज्ञानं तस्य न क्वोपयुज्यते ॥ सर्व (दूरं) पश्यतु वा मा वा तत्त्वमिष्टं तु पश्यतु । प्रमाणं दूरदर्गी चेदेत गृध्रानुपास्महे ॥ [प्र०वा० १.३३,३५] अत्र सर्वदर्शित्वे सर्वज्ञत्वे च । तात्पर्य हि सर्वगतपरिज्ञान पावादन्वयव्यतिरे- काभ्यां हेयोपादेयस्वरूपप्ररूपणमसङ्गतं वनीवच्यते । तद्वान् अर्हन् निर्दोषत्वात् ; निर्दोषोऽयम् , प्रमाणाऽविरोधिवाक्त्वात् । रागाद्वा द्वेषाद्वा मोहादा वाक्यमुच्यते ह्यनृतम् । यस्य तु नैते दोपास्तस्यानृतकारणं किं स्यात् ॥ [ इति विशेषार्थः । न च कवलाहारेण सार्वश्यं हीयते । ज्ञानं आधेयभूतम् । शरीरमाधा- रभूतम् । देहो हि पुग्गलमओ आहाराईहि विरहिओ न भवे । सिद्धा य अणाहारा सेसा आहारगा जीवा ॥ [ इत्याप्तोक्तेः । उत्पन्ने ज्ञाने विशदत्वमेव न तु इन्द्रियतृप्तिः । अशनायोदन्ययोराहा- रेणैव तुष्टिः । ज्ञानं ह्यात्मगुणः । आहारसञ्ज्ञा तु शरीरस्य । क्षुधोदन्ये हि वेदनामुत्पा- दयतः सातावेदनीयशेषमस्तीति च । अतो वेदनीयान्तर्भूते एते, नैव मोहनीयकर्मप्र- कृती। इति केवलिमुक्तिः। स्त्रीवेदमर्जितं कर्म, स्त्रीपुंसावात्मकर्मक्षये हि मुच्येते । आत्मा [भयत्र समान एवेति स्त्रीमुक्तिः । महावतिनां हि देघा नयः -निश्चयो व्यवहारश्च । व्यवहारनयः समवसरणा- दिभिर्जिनैरपि स्वीकृतः । व्यवहारनये[न] हि प्रतिष्ठार्थ भवत्प्रव्रजितार्यादिभिर्वस्त्रप्राव- रणमाद्रियते, गुरुमिर्न [इति] कोऽयं गुरुशिष्यन्यायः । छवास्थैस्तु तीर्थकरातिशयस्पृहा तु स्वप्नेऽपि दुर्लभा । ब्रीडापदं घुभयत्र समानमेवेति सिद्धा वस्त्रप्रतिष्ठा । इति प्रस्तावा- गताः प्रकटं दिक्पटा[:] परिचये पर्यनुयोज्याः । अथ अस्पष्टं परोक्षम् । स्मरण-प्रत्यभिज्ञान-तर्कानुमानागमभेदतस्तत् पञ्चप्रकारम्। तत्र नैयायिकाः स्मरणज्ञानं प्रमाणाझं नाभिमन्यन्ते । तन्मते ज्ञानमर्थजम् । स्मरणं त्वविधमानस्यैव पदाचल्य तत्तत्सस्कारप्रबोधादुद्भूतमनुभूतार्थगोचर तदित्याकार स्मर- لا ·१ १२२ श्रीमुनीश्वरसूरिनिबद्धः इति । गुणपर्यायवद् द्रव्यम् । सहभाबिनो गुणा', यथा आत्मनि ज्ञानविज्ञानादयः । क्रममाविनः पर्याया', यथा आत्मनि नरनारकतिर्यगादय इति । द्रव्यापेझया यं एव मावो नित्यः पर्यायापेक्षया स एवानित्य इत्यविरोध. । हे प्रमाणे - प्रत्यक्ष परोक्ष च । ज्ञानात् कर्मक्षये मोक्षः । मुक्ताः संसारिणो द्विविधा जीवा । अवयव(व)वा- क्यमनुमानम् । सति कारणे कार्यम् । आत्मा कर्ता भोक्ता च । कर्मवादिनो जैनाः ॥ कर्मणः प्राधान्यं च । न होश्वरः कर्ता भवितुमर्हति, कर्मापेक्षत्वे सति सामर्थ्यरहितत्वात् प्रकृतवत् । सृजेच्चेत् स्वार्थात् कारुण्यावा ? न पौरस्त्या, तस्य कृतकृत्यत्वात् स्वार्थः कश्चन नास्ति । न द्वितीयः, परदुःखग्रहाणेच्छा हि कारुण्यम्, अतः सर्वान् सुखिन एव सृजेत् , नो वा, मूकैडकुञ्जजात्यन्धजातमात्रविपत्तिमाग्भिः कर्ममर्मबशगैः किमपराद्धम् । अथ च तृणभ(त)रुपुरंदरबनुरमादीनामपि कर्तृपारवश्य न संपश्यामहे । स कर्ता सशरीरो ऽशरीरों] वा ? सशरीरयेत् कुलालकुविन्दादि- वद् घटपटोत्पत्तौ दृश्यरूपतापत्तरिति विशरारुतालतालुता लालग्यात् । अशरीरश्चेत् किं पिशाचादिवददृश्य इति ? तदुच्चेत्तपकिञ्चित्कर् एव । अतो अनीश्वरं जगत् स्वस्वकर्मविपाकप्रादुर्भूतप्रभूतपुनर्भवत्वादिति सिद्धम् । दत्तः कर्तृवादाय जलाञ्जलि. । तत्र नैयायिका जटाधरविशेषा अक्षपादा. कर्तृवादिन । उर्वी-पर्वत-तर्वादिकं बुद्धिमद्वेतुकम् , कार्यत्वादिति । कार्य घटादि । कारणं त्रेधा समवायकारणम्, असमवायकारणं निमित्तकारणं च । समवायकारणं मृदादि । असमवायकारणं सूत्र- खण्ड-दण्ड-चक्र-चीवरकुलालादि । निमित्तकारणं हीश्वर एव । "ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा । अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुख-दुःखयो. ॥" [महाभारत वन०३०,२८] इति । "सुखमात्यन्तिकं यत् तद् बुद्विग्रामतीन्द्रियम् । तं वै मोक्ष विजानीयाद् दुप्प्रापमकृतात्मभिः ॥" [ "आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षेऽमिव्यज्यते ।" [ प्रत्यक्षमनुमानमागम इति प्रमाणत्रयम् । प्रतिज्ञा-हेतूदाहरणोपनय-निगमनान्य- वयवाः पञ्चावयववाक्यम् । पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसीति नव द्रव्याणि । प्रमाण-प्रेमेय- संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्तावयव-तर्क-निर्णय-बाद-जल्प-वितण्डा--हेत्वाभास-उल- जाति-निग्रहस्थानानां पोडगतत्त्वानां तत्त्वज्ञानान्नि.श्रेयसाधिगम इति । पोदा सम्बन्धसन्निकर्षप्रमाणवादिनो नयायिका. । ] اسا ·प्रमाणसारः। १२३ अथ बौद्धा एकान्तानित्यवादिनोऽनधिगतार्थाधिगन्तृप्रमाणवादिनस्ताथागता योगाः शून्यवादिनो ज्ञानाद्वैतवादिनश्च । ज्ञानिनो धर्मतीर्थस्य कर्तारः परमं पदम् । गत्वाऽऽगच्छन्ति भूयोऽपि भवं तीर्थनिकारतः ॥ इत एकनवते कल्पे शक्त्या में पुरुषो हतः । तस्य कर्मविपाकेन पादे विद्धोऽस्मि भिक्षवः ॥ यथा यथा विचार्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा । यदेतत् स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् ॥ [प्र० वा० २०९-२१०] प्रपञ्चो मिथ्या प्रतीयमानत्वाद् मृगतृष्णाम्वुवत् । क्षणयित्वाद्धि कार्यापोह एव । न तत्कारणमालक्तक इव भाविते कर्पासे रक्तता यथा, दग्धे रामले (ठे) परिमलो वा । यस्वभावाः क्षणाः प्रतिक्षणं क्षीयमाना निरन्वयविनाशिनः क्षीयन्ते । परमन्वयरूपा वासना तिष्ठति । तयैव व्यवहारः स्यात् । अपि च गोत्वसामा- न्यमर्थक्रियाकारित्वाभावाद् व्यर्थम् । किन्तु व्यवहारिणो विशेषा एव । इयं कृष्णा गौ दोहनक्षमेति विशेषार्थता । प्रमाणद्वयम्-प्रत्यक्षमनुमान च । धर्मकीर्तेरमी शिष्या भगवद्वेषधारिणः । माने(मणि)पमे जपन्त्यन्नं पात्रप्राप्तमदन्ति च ॥ तत्र साङ्ख्या कापिला एकान्तनित्यवादिनोऽमी । साङ्ख्या निरीश्वराः केचित् केचिदीश्वरदेवताः । सत्कर्मवादिनः केऽपि केचित् कर्तृत्ववादिनः ॥ असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥ [सां० का० ९] अतिदूरात् सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् । सौम्याद् व्यवधानादमिभवात् समानाभिहाराच्च ॥ सौक्ष्म्यात् तदनुपलब्धिर्नाभावात् कार्यतस्तदुपलब्धे । महदादि तच्च कार्य प्रकृतिसरूपं विरूपं च ॥ [सां० का. ७-८] सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः । [सा० सू० १. ६१] मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्या प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ (सां० का० ३] अव्यक्तमेकम् , महदहंकारः पञ्चतन्मात्राणि [एकादशेन्द्रियाणि पञ्चभूतानि चेति त्रयोविंशविधं व्यक्तम् । - । - 4 ·- तत्र १२० श्रीमुनीश्वरसूरिनिबद्धः णम् , यथा 'स देवदत्तः' इति 'तत् तीर्थकरबिम्बम्' च । ननु त्वन्मतेऽप्यनुमानमविना- भावभावितधूमधूमध्वजयोः पूर्वानुभवस्मरणादेव । प्रमाणमपि अनुमानम् । अग्रामाणिक- स्मरणसदर्शितस्यानुमानागस्य स्वीकारः कथं युक्तियुक्त. स्यादिति ? परं पूर्वानुभूत- साधनादविद्यमानस्यैव साध्यस्य वह्निमत्त्वादेः परिज्ञानम् । तस्यापि कालान्तरे क्षेत्रा- न्तरेऽपि प्रत्यक्षीकरणाईत्वाददोप । एवं तत्तत्सस्कारप्रबोधः साधनम् , पूर्वानुभव- सवेदनं साध्यम् । सिद्धमनुमानाङ्गमिति । तत्र प्रत्यभिज्ञानं ह्यनुभवस्मरणसाधनाद् यदभिज्ञानं अवलगावलेयादिपरिणाम- सामान्यवृत्त्या सर्वत्र गोत्वविषयम् ‘स एवाय जिनदत्त" इत्यादि । यथा चैत्राभिज्ञानात् मैत्रोऽपि साध्यते । वैशेषिकोपमान तु 'गोसदृशो गवयः' इति । तथा 'गोविसदृशो महिषः' इत्यपि स्यात् । नालिकेरदीपवासिनो हि द्वयमप्यप्रसिद्धमिति दुर्दरूट(ढ)कण्ट- कोद्धारः । तर्क ऊहाऽपरनामा विचार इति यावत् । कालत्रयवर्तिनोः साध्यसाधन- योरविनाभावसम्बन्धव्याप्त्या वाच्यवाचकविषयाविष्करणं 'इदमस्मिन् सत्येव भवति' इत्याकारं वेदन तर्क ऊह इति सज्ञान्तरं लभते । यतु(त्तु) ताथागता ऊहस्य प्रामाण्यं नोहांचक्रिरे, घटपटादिरित्यपोहमात्रम् , तेषामशेषशून्यत्ववादस्य निरवकाशत्वापत्तः। आः किमिदमकाण्डकूष्माण्डाडम्वरोड्डामरमभिधीयते । तावच्छृणु श्रावयामि-तर्कस्ता- वदनुमानप्रमाणप्रामाण्यस्य प्राणाः । प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यघियो गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् ॥ [धर्मकीर्ति] इत्याहुः । ऊहस्तावत्सामान्यविशेषात्मकवस्तुनः सम्बन्धालम्बनम् । तैस्तु प्रमाज्ञा- नविनाकृतैः पदार्थापोहः प्रोच्यते । अत एवायमलब्धपरमार्थः शून्यवादीति प्रसिद्धः । ऊहसिद्धिरित्यनुमानविशेषलक्षणम् । सामान्यलक्षणं तु साधनात् साध्यविज्ञानमनुमानं प्रसिद्धमिति ॥ आगमो ह्याप्तवचनमाप्ति दोषक्षयं विदुः । क्षीणदोषोऽनृतं वाक्य न यात्विसम्भवात् ।। [माठर, सा० का० ५] इति । आप्तवचनादाविर्भूतमर्थसंवेदनमागमः उपचारादाप्तवचन च । अभिधेयं वस्तु यथावस्थितं यो जानीतेऽवञ्चकः स आप्तः । स च द्वेधा-लौकिको लोको- त्तरश्च । लौकिको जनकादिः लोकोत्तरस्तु तीर्थकरादिः । इति कालत्रयप्रमातृप्रव- क्तृप्ररूपितस्यागमस्य सिद्धिः । प्रमाणसङ्ख्याविप्रतिपत्तिरपास्ता । 1 ·प्रमाणसारः। १२१ अथ प्राचीनोत्तराकारपरित्यागोपादानेनानुगतप्रतीत्या तस्य विषयश्च सामा- न्यविशेषाधनेकात्मकं वस्तु हि, अर्थक्रियासामर्थ्यान्यथाऽनुपपत्तेः । सामान्यं द्विप्रकारम्- तिर्यगूलतासामान्यभेदात् । गोत्व-साधारणजातित्वात् । विशेषोऽपि द्विरूपो गुणः पर्यायश्च । ज्ञानादिः सहभावी गुणः । सुखदुःखनरनारकादिः क्रमभावी पर्यायः । इति निरस्ता तद्विषय[विप्रतिपत्तिः । यत् प्रमाणेन साध्यते तदस्य फलम् । नैगम-सड्ग्रह-व्यवहार-ऋजुसूत्र- शब्द-समभिरूढ-एवंभूताः सप्तनयाः । अस्य नयस्य फलं प्रमावत् । तद् द्विविधम् आनन्तर्येण पारम्पर्येण । किन्तु प्रमातृस्वरूपमेव फलम् । न प्रमातरि सत्तावादिनां विप्रतिपत्तिरिति सिद्धम् । इति प्रमाणसारे प्रमाणस्य सङ्ख्या-विषय-फल-विप्रतिपत्तिव्याषेधको द्वितीयः परिच्छेदः । r * * -- दर्शनव्यवस्थास्थापनार्थमिदमुपक्रम्यते । ननु खलु भोः ! शारदशशाङ्क- समुज्ज्वलयशसो विशारदा सुभवद्भिर्भवद्भिर्वाचोयुक्तीनां धुरिभवद्भिरहरहः शास्त्राभ्यासः समातन्यते । तदिह प्रेक्षाचक्षुःसमक्ष साक्षेपं स्वपक्षे साधनं परपक्षे बाधनं कुर्महे महेच्छा[:] । हं हो आदितस्तावन(त्) जैन-नैयायिक-बौद्ध-साङ्ख्य-वैशेषिक जैमनीया इति दर्शनानि षट् । तत्र जैना अनेकान्तवादिनः । स्यादस्ति स्यान्नास्ति । स्यादि- त्यव्ययं ह्यनेकान्तद्योतकम् । एकस्मिन् सन्मुखवस्तुनि घटादावस्तित्वं नास्तित्वं चेत्यनेकान्तः । सर्वमस्ति स्वरूपेण पररूपेण नास्ति च । अन्यथा सर्वसत्त्वं स्यात् स्वरूपस्याप्यसम्भवः ॥ [ इति । घटे घटत्वमस्ति । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् । घटे च पटत्वं नास्तीति तत्रैव पटाभावो युक्त्याऽऽयातः केन निराकर्तुं शक्यते । अपि च नित्यानित्यत्वं परस्परविरुद्धमप्यनेकान्तयुक्त्या ह्येकस्मिन्नेव वस्तुनि उभयं समस्ति । यतः द्रव्यं पर्यायवियुत पर्यायाः द्रव्यवर्जिताः । क कदा केन सदृष्टा दृष्टा मानेन केन वा ।। [ لا - ·१२४ श्रीमुनीश्वरसूरिनिबद्धः पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे रतः । जटी मुण्डी शिखी वाऽपि मुच्यते नात्र संशयः ।। [ एषामाविर्भावतिरोभावौ कारणम् । नित्यः शब्दोऽकृतकत्वादाकाशवत् । यद्यदकृतकं तत् तन्नित्यं यथा सप्रतिपन्नम् । शब्दो हि ताल्वोष्ठपुटादिव्यापारैः सत्का- रण एवाविर्भाव्यते न तूत्पाद्यते यथाऽपवरकान्तः संतमसे(सि) तिरोभूतः पदार्थ- सार्थः दीपप्रकाशेन प्रादु क्रियते न तु जन्यते । यतोऽविद्यमानस्य वाजिविषाणस्यानु- त्पत्तिरेव । न षष्ठस्य भूतस्यासद्रूपस्यैवाविर्भावः । भावानां विपत्तिस्तु कारणभावा- भावात् तिरोभाव एव । भावाः सामग्रीसद्भावे प्रादुर्भवन्ति । आविर्भावाभावात् तिरो- भवन्ति । कारणवादिनोऽमी । कार्य हि कारणरूपमन्यथा वा । कारणं स्थिरैकरूपं चेद्विश्वं नित्यमेव । प्रत्यक्षमनुमानमागम इति प्रमाणत्रयम् । प्रकृतिवियोगो मोक्षः प्रवृत्तिस्वरूपाया विराम एव प्रकृतेः । प्रकृतिः करोति प्रकृतिश्च भुक्ते । आत्मा दर्पणवत् प्रतिबिम्बमात्रफलं लभते । अथ वैशेषिकाः । द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवाया षट्पदार्थास्तत्त्वतयाऽ- भिप्रेताः । अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणम् । प्रत्यक्षानुमानागमोपमानानि चत्वारि प्रमा- णानि । तत्रोपमानं 'यादृग्गौस्तादृग्गवयः' । कीदृग्गवय इत्येवं पृष्टो नागरिकैर्यदा । वदत्यारण्यको वाक्यं यथा गौर्गवयस्तथा ॥ बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा-द्वेष-प्रयत्न-धर्माधर्म-सस्कारा नवात्मगुणाः । सुखादिगुणसन्ता- नोच्छेदे मोक्षः । आत्मविशेषगुणानां सन्तानोऽत्यन्तमुच्छिद्यते, सन्तानत्वात् । यो यः सन्तानः स सोऽत्यन्तमुच्छिद्यते । अथैतान् विप्रतिपन्नाः सगिरन्ते - को हि नाम शिलाकल्पमपगतसुखसवेदनमात्मानमुपपादयितुं यदे(ते)त । यतः वरं वृन्दावने रम्ये क्रोष्टृत्वमभिवाञ्छति । न तु वैशेषिकी मुक्तिं गौतमो गन्तुमिच्छति ॥ [ सामान्यविशेषवादिनोऽक्षपादा वैशेषिका जङ्गमकापालिकविशेषाः । भगवद्वेषधारिणो भाट्टा. प्राभाकरा ब्रह्माद्वैतवादिनो मीमांसकापरपर्यायाः सामान्यवादिनः । प्रमाणादिचतुष्टयं न स्वीकुर्वते । सर्व ब्रह्मविवर्तमेवेति । एक एव हि भूतात्मा देहे देहे व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ [ब्र० वि० १२ ] अद्वैतं परं(परमं) ब्रह्म नेह नानाऽस्ति किञ्चन । لا ·प्रमाणसारः। १२५ - आरामं तस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन ॥ [बृहदा० ४. ३.१४] अशरीरा देवाः । चतुर्थ्यन्तं पदमिति देवताः यथा वषडिन्द्रायेति । अतीन्द्रियाणामर्थानां साक्षाद्रष्टा न विद्यते । नित्येभ्यो वेदवाक्येभ्यस्तत्त्वज्ञानार्थनिश्चयः ॥ वाग्व्यवहारार्थं प्राहु●मनीयाः- प्रत्यक्षमनुमानं च शब्दमुपमया सह । अर्थापत्तिरभावश्च षड प्रमाणानि जैमिनेः ।। प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्ताववोधार्थं यत्राभावप्रमाणता ॥ [श्लो० वा० अभाव० १] एतैः पञ्चभिः सत्तावादिभिः सर्व ब्रह्मविवर्तमेव मन्यमानो गेहे नर्दितया खण्डनवादीऽप्रामाणिकः परास्युयुत्सुराशामोदकतृप्त इव जैनेनापि वाक्चपेटया प्रोच्चाटनीयः । अथासदर्शनिनो नास्तिकाः परलोकात्ममोक्षापलापिनश्चार्वाका लौकायतिका बार्हस्पत्या विसदृशप्रत्यक्षैकप्रमाणवादिनो गिरं संगिरन्ते स्म- एतावानेव लोकोऽयं यावानिन्द्रियगोचरः । भद्रे वृकपदं पश्य यद्वन्ति बहुश्रुताः ॥ पिब खाद च जातशोभने ! यदतीतं वरगात्रि ! तम ते । न हि भीरु ! गतं निवर्तते समुदयमात्रमिदं कलेवरम् ॥ किञ्च पृथ्वी जलं तेजो वायुमंतचतुष्टयम् । चैतन्यभूमिरेतेषां मान त्वक्षजमेव हि ॥ षड्दर्शनसमु०८१-८३] किञ्च, नानाकारं जगत् भ्रान्तिमात्रं मरुमरीचिकानिचयाम्बुवत् । पृथिव्य- प्तेजोवायुरूपभूतचतुष्टयसमवायतश्चैतन्यं यथा धातुकीप्रसूनगुडद्वसंयोगादुन्मा- दवत् । नास्तिकोऽसौ सर्वापलापी वृथाप्रलापी पापीयान् सर्वैरपि सत्तावादिभिः प्रभूभृय च सम्भृय कैमुतकन्यायेन जैनेनापि निर्वास्य इति । इति सिद्धः षड्द- र्शनसमुच्चयतात्पर्यार्थः । श्रीमुनीश्वरसूरीन्द्रः प्रोक्तस्तार्किकपर्षदि । मुनिहर्षमुनेरेष हस्तबाणः प्रमाण]तः ।।

·१२६ श्रीमुनीश्वरसूरिनिबद्धः इति प्रमाणसारे प्रस्तावागतदर्शनव्यवस्थास्वरूपप्ररूपकस्तृतीयः परिच्छेदः ।। श्रीवृद्धगच्छालङ्कारसारवादीन्द्रचूडामणिकविसार्वभौमभट्टारकश्रीमुनीश्वरसूरिविरचितः प्रमा- णसारयन्थः सम्पूर्णः । १. प्रतौ प्रकरणान्ते लोकद्वयमस्ति । तद्यथा- तत्त्वाना पञ्चविंश कलयति कपिल. षटू पदार्थान् कणाद । श्रीसर्वज्ञो नवैव प्रकटयति पुन षोडशश्चाक्षपाद. । ब्राँक व्याजराजो वति मतिवली जैमिनिः फर्मषट्कं बुद्धो ब्रूते द्विषदकायतनमिद गी पति भूतवादी ।।१।। चार्वाकोऽध्यक्षमेकं सुगतकणभुजौ सानुमान सशाब्द तद्वैत पारमर्षि सहितमुपमया तत् त्रय चाक्षपाद. । अर्थापत्त्या प्रभाकृद्वदति च निखिल मन्यते भट्ट एतत् साभास द्वे प्रमाणे जिनपतिसमये स्पष्टतोऽस्पष्टतश्च ॥२॥ पुस्तिका लिखिता दु(मु)नी(नि)चन्द्रेणात्माथे लेखक[पाठक]योः शुभ भवतु । * ·A .. श्रीपभसुन्दर विरचितः प्रमाणसुन्दरः ॥ ॐ नमः स्याद्वादवादिने ॥ स्यात्कारमुद्रितानेकसदसद्भाववेदिनम् । प्रमाणरूपमव्यक्तं भगवन्तमुपास्महे ।। सम्यक्त्वपरव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणं प्रमाणत्वान्यथानुपपत्तेः' ।। *द्विरूपं हि व्यवसायस्वभावसंवेदनम्-प्रवृत्तिरूपं निवृत्तिरूपं चेति । न चेत्थं स्वपरविष- यतया मरुमरीचिकातोयादिवेदनस्यापि प्रामाण्यप्रसङ्गः । तथैवाव्युत्पन्नसंशयादेरपि न प्रामाण्यमसम्यक्त्वात् । ततोऽस्तु सुपरिच्छिन्नत्वेन ज्ञानव्यक्तिषु सम्यक्त्वस्यैवोप- पन्नत्वम् । न चेदमव्युत्पन्नसंशयादिनिवृत्तिरूपमेव नीरूपत्वापत्ते. । नापि प्रवृत्ति- रूपमेव स्वरूपादिनैवाव्युत्पन्नसशयादिरूपेणापि तद्रूपत्वापत्तः । व्यवसायस्य चाव्यु. त्पन्नसशयादिना विरोधप्रसिद्धे. । तन्मुख्यतस्तु सुपरिज्ञातज्ञानस्यैव तत्र करणत्वम् । अचेतनस्य विन्द्रियलिङ्गादेस्तत्र करणत्वं वातायनादेः प्रकाशस्योपचारादेव 'अन्नं वै प्राणा" इत्यादिवत् । उपचारश्च तद्वयवच्छित्तौ सुपरिज्ञातज्ञानस्येन्द्रियसहायतया प्रवृत्तेः। तथा सवेदनस्य द्विविधो विषय. – स्वरूपम् , अर्थश्चेति । तत्रोभयत्र तत एव' प्रमितिवि(विश्वरूपत्वात् । सवेदनं तु प्रकाशरूपमेवानन्यव्यवहितज्ञानस्वरूपेण १ सम्यगिति अत्र च दग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद्विधेयमिति विप्रतिपन्नाना- श्रित्य स्वपरेत्यादिकमव्युत्पन्नान् प्रति प्रमाण प्रमाणप्रमेयापलापिनस्तूद्दिश्य द्वयमपि विधेय, शेष पुनरनुवाद्यम् । तत्र प्रमाणमिति प्राग्वत् , स्वमात्मा ज्ञानस्य स्वरूपम्, पर स्वस्मादन्योऽर्थ इति यावत्, तयोर्व्यवसायो निश्चयस्तद् आत्मा यस्य तत् . ज्ञायते प्राधान्येन विशेषो गृह्यतेऽनेनेति ज्ञानम् । एतच्च विशेषणमज्ञानरूपस्य व्यवहारधुराधौरेयतामनादधानस्य सन्मात्रगोचरस्य स्वसम- यप्रसिद्धदर्शनस्य सन्निकर्षादेश्वाचेतनस्य नैयायिकादिकल्पितस्य प्रामाण्यपराकरणार्थम तस्यापि च प्रत्यक्षरूपस्य शाकौ(शाक्य ) निर्विकल्पकतया प्रामाण्येन जल्पितस्य संशयविपर्ययानध्यवसायाना च प्रमाणत्वव्यच्छेदार्थ व्यवसायीति । स्पष्टनिष्टक्यमानपारमार्थिकपदार्थसार्थलुण्टाकज्ञानाद्वैतवादिमत- भत्यसितु परेति । नित्यपरोक्षबुद्धिवादिना मीमांसकानामेकात्मसमवायिज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवादिनां यौगानामचेतनज्ञानवादिना कापिलाना च कदाग्रह निग्रहीतु स्वेति। ये केचनवमझीकुर्वन्ति चक्षु प्रमा- णम् कस्मात्, प्रमाकरणत्वात् , तदयुक्तम् । चक्षुषा प्रमाकरणत्वाभावात् । प्रमाकरण तु प्रमाता भवति घटोरि भवति । अतो हेतो. प्रमाकरणत्वाभाव. । प्रमाणस्याप्यभाव स्वज्ञानाभावात् । यतो येन स्व न ज्ञायते तस्य परस्य ज्ञानमपि न भवति । अत. स्वपद युक्तमेव । चक्षुष. प्रकाशन ज्ञान भवति न तु स्वप्रकाशनम् । येन ज्ञानेन स्वप्रकाशो जायते परप्रकाशो जायते तदेव ज्ञानं प्रमाणमिति । २ द्विमेदम् । ३ सुज्ञानत्वेन । ४ खरशिरसि विषाणवत् सर्वथा नोस्वभावत्वा- पत्तेः । ५. अनध्यवसाय । ६ संवेदनादेव । ७ व्यापकत्वात् । - + - ·१ १३० श्रीपासुन्दविरचितः अथान्तरङ्गकार्मणकलइविश्लेषविशेषोदयनिबन्धनः कश्चिदस्पष्टत्वापरनामा स्वा- नुभवसंवेद्यः प्रतिभासविशेषः परोक्षम् । तदपि द्विविधम्-अनुमानमागमश्चेति । अनुमानमपि द्विविधम्-गौणं मुख्यं चेति । तत्र गौणं त्रिधा-स्मरणं, प्रत्यभिज्ञानं तर्कश्चति । तदित्यनुभूतस्मृतिसङ्कलनात्मकं सामान्यविषयवेदनं स्मरणम् । तदिति प्राप्ति- काले तस्यासन्निपातादिति न मन्तव्यं प्रत्यक्षस्यैव स्मरणविषयस्य निक्षेपादेस्तद्विषय- स्योपलम्भप्रतीतेः । - तिर्यगूर्खतासामान्यविषयानुभवागमाद्याहितसस्कारविशेषतया 'स एवायम्' इत्यादिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् । तत्र 'गोसदृशो गवयः' 'तद्विसदृशो महिषः' इत्यादे- रुपमानत्वान्न प्रत्यभिज्ञानमिति नानुमन्तव्यम् । तत्रेदमस्मादुन्नतमवनतमुपचितमणु- दीर्घमित्यादेरुपमानत्वासम्भवाद् भवतु प्रत्यभिज्ञानम् । ततोऽन्याथा 'नीरक्षीरविवेचन- चरणो मरालो', 'मधुव्रत. पट्चरण.', 'शिखण्डमण्डितः शिखण्डी' इत्यादिवाक्योप- जनितसंस्कारस्य पुनस्तद्दर्शने स एवात्र मरालादिशब्दस्यार्थ इति वाच्यवाचकसम्बन्ध- परिज्ञानस्योपमानवदप्रत्यभिज्ञानत्वे तु प्रमाणान्तरस्य चतुःप्रमाणीनियमव्याघातविधायिनः प्रसङ्गादुपमानस्यैव प्रत्यभिज्ञानेऽन्तर्भावो भवतादिति समाधिः । ततः सादृश्यादिना प्रागागमाद्यवगतस्य पूर्वापरानुसधानानुविधैकसवेदनसामान्यात्मकप्रत्यभिज्ञानतः प्रत्य- भिज्ञानन्वस्यैवोपपत्तरित्युपमानस्याप्येतल्लक्षणेनैव प्रामाण्यमिति । न - तथेदमित्थमेव सम्भवति नानिमिति सर्वाक्षेपेण व्याप्तिपरिज्ञानात्मा तर्कः । चास्य विकल्पात्मकत्वेन सशयादिवदप्रामाण्यम् । किञ्च, सदिग्धेऽर्थे न्यायः प्रवर्तते इति पारम्पर्यस्य सुवचत्वाद् विचारकत्वात् तद्वतः सर्वदर्शित्वापत्तेरिति । तथोक्तम् – “प्रत्यक्षादिप्रमाणानां तर्कोऽनुग्राहको भवेत्” इति; तथोदयनः "ऊहा- परनामातिप्रसङ्गात्मा तर्क" इति, तथा मनु:- लक्षणमभिधानमुद्वहति । ततो यथा सकल घनपटलकुटकुटयाद्यावरणापगमे भानोरन्य एव स्फुटरूपः प्रकाशः स्यात् तथेहापि सकलमतिज्ञानाद्यावरणविलयेन तथाविधो मतिज्ञानादिसजित• केवलज्ञान- स्ये(स्यै)व स्फुट प्रकाशो भवति । सर्वान्मना यथावस्थितवस्तुपरिच्छेदरूप. इत्यदोषः। अन्ये पुनराहुः अन्त्येव मतिज्ञानादीनि सयोगिकेवल्यादौ केवलफलत्वान्न विवक्ष्यन्ते यथा सूर्योदये नक्षत्रादीनि । केवल शुद्ध च तदावरणमलपक पगमात् । सकल वा तत् प्रथमतयैव नि शेषतदावरण विगमतः संर्गोत्पत्ते । मसाधारण चानन्यसदृश वात् । अनन्तं वा ज्ञेयानन्तत्वात् कालाद्वा । केवल च तद् जान च केवलज्ञानम् । इन्द्रिये पोऽतिकान्त ज्ञानमतीन्द्रियम् । यद्वा इन्द्रियाणि अतिक्रान्तमतीन्द्रियम् । - ·प्रमाणसुन्दरः । १३१ "आर्ष धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥” इति अन्यथाऽनुमानादेरपि तथात्वप्रसङ्गात् । न चास्यानुमानत्वेनानवस्थापत्तिस्त- दनुमानलिङ्गाविनाभावस्याप्यन्यस्मादनुमानादवगम इत्यपरापरस्यानुमानस्यापेक्षणात् ततोऽनुमानादन्यतम एवादसोयो विकल्पः प्रमाणयितव्य इति तर्कोऽनुमानाचं प्रमा- णमन्यथा लिङ्गस्य स्वसाध्याविनाभावनियमस्य ततोऽनवगमप्रसङ्गात् । ततोऽस्तु स्मर- णादेरौपचारिकस्यानुमानस्य प्रामाण्यमेवं मुख्यस्यापीति । अथ मुख्यमनुमानमाह-तत्र साध्याविनाभावनियमलक्षणं साधनम्, ततो निश्च- यलक्षणात् साधनादेव साध्यस्य शक्याभिप्रेताप्रसिद्धस्यैव यद् विज्ञानं तदनुमानमिति तन्निश्चयोऽविसवादादेवास्य स्ववेदनेषु प्रामाण्यव्याप्तत्वेन प्रतिपत्तेर्निश्चितव्याप्तिकादर्था- दर्थान्तरप्रतिपत्तश्चेति । अत्र तु बहिर्व्याप्तेरनुमानस्यान्ताप्तेरापत्तेभिन्नप्रमाणत्वमिति न मन्तव्यम्, यतोऽप्रेऽस्या एवानुमानेऽन्तर्व्याप्तेर्गमकाङ्गत्वेन समर्थयिष्यमाणत्वात् ; ततः 'पर्वतोऽयम- ग्निमान् धूमवत्त्वात्' इतिवत् 'अग्निरयं दाहशक्तिमान् दाहदर्शनात्' इतीदमप्यनुमानमेव नान्यदिति । अथ प्रत्यक्षादावनन्त वादभावस्य प्रमाणान्तरत्वं घटाद्यभावेन प्रतीयमानत्वा- दित्यपि बालविलसितम् । तत्रापि प्रत्यक्षमेव प्रमाणं यतो घटाभावो नाम भूतलस्य कैवल्यमेव नापरोऽप्रतिवेदनात् । तत्रापि 'घटो नास्ति' इत्या कारस्यानुभूयमानघटा- विशिष्टतयोपलभ्यमानतत्कैवल्यपरामर्शिनः प्रत्यभिज्ञानत्वेन तदनन्तर्भावानुपपत्तेः'नास्त्यत्र घटोऽनुपलब्धेर्गगनतामरसवत्' इत्याकारस्याप्यनुमानेऽन्तर्भावान्न प्रमाणान्तरत्व मति प्रमाणपरिमाणनियमः । तत्र त्रैरूप्यं पाञ्चलूप्यं वा हेतोर्लक्षणमित्यपि बालविलसितम्, तदाभासेऽपि सम्भवात्। पक्षधर्मत्वागमकत्वम् यथा 'उदेष्यति शकट कृत्तिकोदयात्' तदभावश्च शकटे धर्मिण्युदेष्यत्वे साध्ये कृत्तिकोदयस्य हेतोरभावात् । कालस्य मुहूर्तधर्मित्वे चेत् तर्हि 'भूतलं पर्वताग्निमद् अयस्कारकुटीरधूमत्वात्' इत्युभयगर्भविस्तारिणो भूतलस्य धर्मित्वेन हेतो. पक्षधर्मतोपपत्ते. । सपक्षे सत्त्वमगमकम् , यथा विनैनमपि केवलव्यतिरेकिणो १ पक्षधर्मत्वम् १ सपक्षे सत्त्वम् २ विपक्षाद् व्यावृत्ति ३ भवाधित विषयत्वम् ४ अस- त्प्रतिपक्षत्वम् ५ चेति । २ हेतोय पक्षेन सम्बन्ध. पक्षे व्याप्यवृत्तित्व तत् पक्षधर्मत्वम् ।

·१२८ श्रीपद्मसुन्दरविरचितः बोधकत्वात् । सवेदनवहिर्भावी नीलादिरेवार्थो नीलाद्यर्थस्तु कदाचिदप्रकाशोऽपि परापेक्षबोध्यत्वेन । ततस्तस्यार्थत्वम् । तहि सूक्तम् – प्रमेयाव्यभिचारित्वं प्रमाणत्वं संवेदनस्यैव स्वपरप्रकाशतया प्रतपमानस्येव तद्विषयप्रकाश्यार्थस्य प्रत्यक्षीकरणात् । ततोऽत्र प्रमातृ-प्रमाण-प्रमेय-प्रमिति-कर्तृ-करण-क्रिया-फलादीनां कथञ्चिद् भेदाभ्युपग- मात् कार्यकारणभावाविरोधोऽप्यनुमन्तव्य । ततोऽर्थधर्ममाहात्म्यादात्मा स्वतन्त्रस्व- रूप प्रमाता, करणसाधनं प्रमाणम् , तद्धर्माधारत्वं प्रमेयम्, सम्यक्रवपरपरिच्छित्तिः प्रमितिः, साधकतमस्वभावं कर्तृभाबसाधनं करणम्, स्वार्थनिर्णीतिस्वभावा क्रिया, तन्निश्चय. फलमित्यादि कथञ्चिद् धर्मभेदेऽप्यभेद. प्रतिपत्तव्यः । तत्रोदाहरणम्- यथा करतलामलकममात्मा आत्मानमात्मना वेद्मीत्यादिवदित्येवंसाध्याविना- भावित्वनिर्णीतो हेतुरसाधारणधर्मो भावस्य लक्षणमव्यभिचारादग्नेरौप्ण्यवत् । इति श्रीप्रमाणसुन्दरप्रकरणे लक्षणखण्ड प्रथमः । * क्षम् । तच्च प्रमाणं द्विविधम्-प्रत्यक्षं च परोक्ष च । तत्र यत् स्पष्टावभास तत् प्रत्य- यदन्त.कार्मणमलविश्लेषविशेषनिवन्धनो विशुद्धिविशेष एव स्पष्टत्वम् । तथोक्तम् - इदमित्यादि यज्ञानमभ्यासात् पुरत. स्थिते । साक्षात्करणनस्तत्र प्रत्यक्षं मानसं मतम् ।। ततोऽभ्यासदशाया परामर्शकत्वेन स्पष्टत्वं मानसप्रत्यक्षमेव । प्रत्यक्षस्यापि स्पष्टत्वं स्वानुभवनेन तथैवान्वीक्षणादिति । तत् प्रत्यक्षमपि द्विविधं-सांव्यवहारिकं मुख्यं च । तत्राद्यं द्विविध-इन्द्रिप्रत्यक्ष- मनिन्द्रियप्रत्यक्ष चेति । तत्रेन्द्रियस्य चक्षुरादे. कार्यं यद् वहिनीलादिविषयसंवेदनं तदिन्द्रियप्रत्यक्षम् । तत्रापि शक्तिनियमादेव विषयनियमः । संवेदनस्य नियत- शक्तिका हि संवित्तय. स्वहेतुमामादुपजायन्ते जन्मिनामिह । स्वनियतार्थग्रहण- लक्षण भावेन्द्रियस्वभावाया योग्यताया एव साधकतमत्वादनुपचरितप्रमाणं ज्ञानमेव प्रत्यक्षम् । सुखादे. स्मरणादिज्ञानस्य च स्वरूपवेदनमनिन्द्रियप्रत्यक्षम् । अनिन्द्रिय- मिह तु न पौद्गलिकं मन प्रतिपत्तव्य किञ्च(किन्तु) क्षयोपशमविशेषाध्यासितः कश्चिदात्मप्रदेशविशेष एवानिन्द्रियम् । तत् पुनर्दिभेदमपि प्रत्यक्ष प्रत्येकमवग्रहेहावाय- १ मनुते अक्ष्णोति वा व्याप्नोति सकलद्रव्यक्षेत्रकालमावान् इति अक्षो जीवोऽनुते विषयमिति अक्षम् इन्द्रियं था । अक्षमन प्रति गत प्रत्यक्षम् । इन्द्रियाण्याश्रित्य व्यवहारसाधकं यज्जानमुत्पद्यते तत् प्रत्यक्षमित्यर्थ । २ मक्षाणा परं परोक्षम्, भक्षे च परतो वर्तत इति वा ।

·प्रमाणसुन्दरः। १२९ धारणा मेदाच्चतुर्विधम् । तत्र विषयविपयिसन्निपातानन्तरभाविसत्तादर्शनपुरस्सरो मनुष्य- वायवान्तरसामान्याध्यवसायिप्रत्ययः समयमात्रनियतोऽवग्रहः । तदवगृहीतविशेषस्य यज्ञदत्वेन भाव्यमिति भवितव्यतामुल्लीखन्ती प्रतीतिरीहा । ईहितविशेषस्य यज्ञदत्त एवायमित्यवधारणात्मकोऽध्यवसायोऽवायः । निर्णीतस्यैव कालान्तरस्मरणयोग्यतया ग्रहणं धारणा । भवितव्यताविशेषकाक्षाप्रतीताबोहायाः सगयाद् भेदः । यथा- स्वकालानतिक्रमेण यथाक्रमोत्पादाद् मतिविशेषभेदादेषां कथञ्चित् स्वरूपभेद । तदे- पामवग्रहादिमतिविशेष वि(पवि)कल्पानां पूर्वपूर्वस्य प्रमाणत्वमुत्तरोत्तरस्य च तत्फलं- (फलत्वं) प्रतिपत्तव्यम् । तत: सूक्तम् ---"प्रमाणस्य फलं साक्षात् प्रसिद्धिः, स्वार्थ- विनिश्चयश्च पारम्पर्येण निर्वाणाद्यधिगमः" इति । सांव्यवहारिक प्रत्यक्षं व्याख्या- तम् । मुख्यं तु प्रत्यक्षमतीन्द्रियम् । तच्च यथास्त्रसामग्रीविशेषविश्लेषिततत्तदावरण- मतीन्द्रियं मुख्यं प्रत्यक्षम् । तदपि द्विविधम्-विकलं सकलं च । तत्राद्यं द्विविधम् अवधिर्मनःपर्यवैश्च । तत्रावधिज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषाविर्भूत(त) रूपिद्र- व्याधिकरणभावविषयं भवगुणप्रत्यय विशेष(पं) विशदमवधिज्ञानम्। चरणगुणप्रादुर्भूतत- दावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेष(घ) विशदं मनोद्रव्यपर्यायविषयं मनःपर्यवज्ञानम् । सकलं तु प्रत्यक्ष प्रक्षीणाशेपानाद्यविद्याकन्दायमानघातिमलकलकोज्जम्भमाणनिरति- शयवैशद्यतादात्विकप्रतपनाक्रान्तसकलभूतभविष्यवस्तुवास्तवयाथायथ्यपरिणमनविषया- व्यवधानं केवलज्ञानम्, व्याख्यातं चेद सकलं मुख्यमतीन्द्रियप्रत्यक्षम् । इति प्रमाणसुन्दरप्रकरणे प्रत्यक्षखण्डः द्वितीयः ॥ - १. वस्तु । २. इन्द्रियसयोग. । ३ वियोजित । ४ अवधानमवधिरिन्द्रियायनपेक्षमात्मनः साक्षादर्थग्रहणम् । अत एवेद प्रत्यक्षज्ञानम् । यद्वाऽधोऽधो विस्तृत वस्तु ध्रीयते परिच्छिद्यतेऽनेनेति अवधि । ५. परि सर्वतो भावेऽवनं वेदन परिभव. पर्यव , मनसि पर्यवो मन पर्यव. सर्वतस्त- परिच्छेद इत्यर्थ । यद्वाऽऽत्मभिर्वस्तुचिन्तने व्यापारितानि मनासि पर्येति अवगच्छतीति मन - पर्याया(यव)म् । ६ केवलमेक मत्यादिज्ञानरहितत्वात् । आह-यदि मत्यादीनि ज्ञानानि स्वस्वा- वरणक्षयोपशमभावेऽपि प्रादु षन्ति ततो नि शेषत स्वावरणक्षये सुतरा भवेयु चारित्रपरिणामवत्, तत्कथ तेषा तदानीमभाव ? उच्यते-यथा भानोर्घनान्तरितस्यापान्तरालावस्थितकटकुट्यावरणविवर- प्रविष्टप्रकाशो घटपटादीन् प्रकाशयति तथा केवलावरणावृतस्य केवलस्यापान्तरालमतिज्ञानावरणादि- क्षयोपशमरूपविवरनिर्गत प्रकाशो जीवादोन प्रकाशयति । स च तथा प्रकाशयन् मतिज्ञानमित्यादि- -- १७ ·, - १३२ श्रीपासुन्दरविरचिनः गमकत्वात् 'सकलं जीवच्छरीरं सात्मकं प्राणादिमत्त्वाद् व्यतिरेके भस्मवत्' इति । विपक्षासत्त्वमगमकम् यथा 'सर्वमनेकान्तात्मकं सत्यात्' इत्यस्य स्वसाध्यप्रत्यायनसमये निरूपयिष्यमाणत्वादिति । न च त्रैरूप्यसाकल्यं गमकम् , 'पक्वान्येतानि फलानि एक- शाखाप्रभवत्वादुपभुक्तफलवत्' इत्यादौ । पाञ्चरूप्यस्याप्यगमकत्वम्, तथा 'मूर्योऽयं देवदत्तस्तत्पुत्रत्वादितर त]त पुत्रवत्' इत्यादावप्येकशाखाप्रभवत्वत्यायबाधितविषय- त्वासम्भवादामताग्राहिप्रत्यक्षेणैव तद्विपयत्य बाधितत्वात् तत्पुत्रत्वादेश्चासत्प्रतिपक्षत्वा- भावात् तत्प्रतिपक्षस्य शास्त्रनिष्णात(ता)दिलिङ्गस्य सम्भवादिति । ततः साध्या- विनाभावनियमलक्षणस्यैव तत्त्वोपपत्तेः पक्षधर्मत्वाद्यभावेऽपि, 'सन्ति प्रमाणानीष्ट- साधनात्' इत्यादौ तस्यैव भावादित्यग्रे निरूपणात् । न च तथागतमतकल्पितं स्वभावकार्यानुपलब्धिलक्षण लिङ्गं त्रिविधम् । अवि- नाभावनियतं लिङ्ग घटामञ्चति । रसादे रूपादावतत्स्वभावादेरपि गमकत्वात् । न हि रसादेः रूपादिस्वभावत्वम् , तस्य भेदेन प्रतिपत्ते , नापि तत्कार्यत्वं समसमयत्वात् , अथ पारम्पर्येण चेत् तहींन्धनस्यापि पावकजन्मनो धूमकार्यत्वेन, तल्लिङ्गत्वोपपत्ते. । अथ रसादिकारणाद् रूपादेरवगम इति सति कारणस्य लिङ्गत्वानभ्युपगते स्वभावलिङ्ग- त्वोपगमे धूमादेरपि तत एव तल्लिङ्गत्वप्रसङ्गन कार्यलिङ्गस्याभावानुपनान्न रसादे. कार्यस्वभावयोरन्तर्भावः, न चानुपलब्धौ विधिसाधनत्वात् इति न लिङ्गस्य त्रैविध्यम् । नाप्यन्वयादित्रयं लिङ्गम् 'सन्ति प्रमाणानीष्टसाधनात्' इत्यस्यागमकत्वप्रसक्तेः, ना- सावन्वयी व्यतिरेको तदुभयी वा साधादेरभावादिति, न चासावगमकोऽप्यने निरूपणात् । नापि सयोगिसमवाय्येकार्थसमवायितद्विरोधिचतुष्टयं तल्लिङ्गम् । तत्र कृत्तिकोदयस्य शकटोदयादौ, धूमस्य पावकादौ इव संयोगाभावान्न संयोगि, नापि गोरिव विषाणादिः समवायि, नापि रूपादिनेव रसादिरेकार्थसमवायि, नापि तद्विधिलिङ्गत्वात् तद्विरोधि । तन्न त्रैविध्यादिकल्पनं लिङ्गम् , अतन्नियतस्यापि साध्या- विनाभावनियमविषयस्यानेकस्ये(स्यै )व भावात् । तदनुमानमपि द्विधा--स्वार्थ परार्थं चेति । तद्विषयेऽपि स्वार्थप्रकाशनहेतु- क्षयोपशमयोग्यताविशेपः प्रतिपत्तव्यः । ततो योग्यताविशेषात् तर्कनिर्णीताविनाभावेन साध्यविज्ञान स्वार्थम् । तत्र साध्यमिष्टमबाधितमसिद्धमिति । तत्र वाद्यभिप्रायेच्छ्या विषयीकृतमिष्ट यथा 'शब्द कथञ्चिद् अनित्यो जनस्य न सर्वथा । अबाधितं तु प्रत्यक्षानुमानादिभि , 'अश्रावणात्'इति प्रत्यक्षबाधित न तथा । असिद्धपद तु सदिग्धवि- पर्यस्ताव्युत्पन्नानां साध्यत्वायेति प्रतिवाद्यपेक्षयासिद्धं प्रतिपाद्यत्वात् , तस्याविज्ञातार्थ- १ अस्त्यत्र निंबुके रमः रुमादिति । २ पावकस्य जन्म यस्मात् स ।

·- , सहभावः, प्रमाणसुन्दः। १३३ स्वरूपत्वाद् , वादिनस्तु [सिद्ध] प्रतिपादकत्वात् । न चाविज्ञातार्थस्वरूपः प्रतिपादको नामातिप्रसङ्गादिति । क्वचिद् व्याप्तिसमये साध्य धर्मों नित्यत्वादिः, प्रयोगसमये तु साध्यधर्मेण विशिष्टो धर्मी पक्ष । तत्प्रसिद्धिर्विकल्पप्रमाणाभ्यां द्वयेनैकेन वा, तत्र व्याप्ती तु साध्य धर्म एव न पुनर्धर्मी ततोऽन्यथां तदघटनादँनेन हेतोरन्वयासि । न हि यत्र यत्र कृत फत्वं तत्र तत्र शब्दानित्यत्वाद्यन्वयोऽस्ति । तत्र साव्यसाधनयोा- प्यव्यापकयोनियताविनाभावो व्याप्तिस्ततोऽनुमानम् । तत्प्रभेद चेच्छताऽविनाभाव एव व्याप्यस्य प्रधानलक्षण प्रतिपत्तव्यम् । सोऽपि सहभावनियमः क्रमभावनियमश्चा- विनाभाव इति । तत्र सहचारिरूपरसादिलक्षणयोाप्यव्यापकयो शिंशपात्व-वृक्षत्वादि- धर्मयोः पूर्वोत्तरचारिणो. कृत्तिकाशकटोदयादिधर्मयोः, कार्यकारणयोरग्नि- धूमादिस्वरूपयोर्वा क्रमभाव इति । तर्कतस्तन्निर्णयः । साध्यसाधने तद्विमर्शिवचनोद्भूत परार्थानुमानम् । तद्वचनमपि तदर्थहेतु- त्वादुपचारत प्रमाण मुख्यतस्तु ज्ञानमेवेति । तत्र हेतुप्रयोगो द्विविधा - तथोपपत्तिरन्य- थानुपपत्तिश्चेति । यदिदं साधनत्वाभिप्रेतं वस्तु अस्मिन् साध्यत्वाभिप्रेते सत्येवाग्ना- वेव धूमो भवतीति तथोपत्तिः, साध्यमन्तरेण न भवत्येव [इति] अन्यथानुपपत्ति । साकल्यव्याप्तित्वेनास्याप्रामाण्याभावः । तत्रापि हेतोरन्ताप्त्या साध्यसिद्धौ बहिा- प्तिप्रयोगो वन्ध्य एव । पक्षीकृत एव विपये साधनस्य साध्येन सह व्याप्ति: 'अने- कान्तात्मक सर्वं सत्त्वात्' इतिवद् अन्ताप्तिरन्यत्र बहिर्व्याप्तिरिति । तथैकहेतो पक्षधर्म त्वाद्यनेकधर्मात्मकत्वेऽनेकान्तसमवतारो दुर्निवार एव । ततोऽनेकान्तात्मकस्य साध्या- विनामावनियमलक्षणस्य व्याप्यत्व पक्षधर्मत्वादेर्व्यापकत्वम् । तत. पदार्थान्तरानुवृत्तव्या- वृत्तरूपमात्मानं बिभ्रदेकमेवार्थस्वरूपं प्रतिपत्तुर्भेदाभेदप्रत्ययप्रसूतिनिबन्धन हेतुतयोपा- देयं साध्यसिद्धिनिबन्धनमभ्युपेयम् । तत्र पक्षः प्रतिज्ञावचनमागम एव, हेतुरनुमानम् , प्रतिज्ञातार्थस्य तेनानुमीय- मानत्वाद द्वयमेवानुमानम् । मन्दमतिप्रतिपत्त्यर्थं प्रतिव्यक्तिरूयो दृष्टान्तो द्विधा-साध- १. पक्ष साध्य. । २ धर्मिण एव साध्यत्वे । ३ व्याप्तेरघटनात् । ४ व्यप्तौ एक व्यापकम् एक व्याप्य भवति । तत्रोभयोमध्ये यदधिवृत्ति तव्यापकम् । यच्चाल्पवृत्ति व्यापकेन सहा- धिनाभूत तत् व्याप्यम् । यथा धूमानुमाने वहिारकम् , धूमो व्याप्यम् , यतो यत्र यत्र वहिस्तत्र तत्र धूम इति नास्ति अङ्गारावस्थाया पहिसद्भावे, वहि सर्वत्राप्यस्त्येव तेन वहिरधि- वृत्तित्वाद् व्यापक धूमथाल्यवृत्तित्वाद् व्याप्यम् । उक्त च- व्यापक त्दतन्निष्ठ व्याप्य तन्निष्ठमेव च । व्याप्य गमकमादिष्ट व्यापक गम्यमिष्यते ॥ ५ साधर्म्यवधर्म्य । ६. हिनोति गमयति जिज्ञासितधर्मविशिष्टान् अर्थान् इति हेतु । . - ·श्रीपद्मसुन्दरविरचितः म्यवेधाभ्यामिति । तत्रायो वह्नौ साध्ये महानसादिः । साध्याभावे साधनवैधर्म्य धर्म्यदृष्टान्तरतत्रैव महाहृदादि । उपनय उपमानम् । सर्वेषामैक्यविषयप्रदर्शनं निगम- नर्मिति व्यवयवी वालव्युत्पत्तये नानथिंका, वादेऽस्या अनुपयोगात् पक्षहेतुभ्यामेव साध्यसिद्धारेति । तत. साध्यप्रतिपित्सुना हेतुप्रयोगवत् पक्षप्रयोगोऽभ्युपेय इति । , तन साध्याविनाभावनियमलक्षगों हेतु: सावनम् । तद् द्विधा-विधिसाधन प्रतिपेबसाधन चेति । तत्र विधिरुपलब्धि , प्रतिपेयोऽनुपलब्धि , तयोः साधनम् । यथा साव्यसाधनयोाप्यव्यापकभावो विधेरुपलब्धौ साध्ये गमकत्वं तथाऽनुपलब्धा वपि, प्रनिषेधादपि यथाऽनुपलब्धौ गमकत्व तथोपलब्धावपीति । - तत्र विधिसाधन द्विधा-धर्मिणस्तद्विशेषस्य नेति । तत्र धर्मिणो यथा 'सन्ति वहि- रर्थाः साबन ( पणप्रयोगात्' । तत्र साधनं नीलादे. सवेटनत्वसमर्थनम् , दूषणं बहिर- थनिषेधनम् , तयो प्रयोग प्रकागनम् , तद्यथा 'नीलादिः सवेदनादव्यतिरिक्तस्तद्दे- द्यत्वात् स्वरूपवत्', तथा दूपण 'न जडो नीलादि प्रतिभासमानत्वात् सुखादिवत्' । तयेदमन्यत् 'सन्ति प्रामाणानि, इष्टसाधनात' इति । न हि प्रमाणनिरपेक्षमिष्टस्य विभ्रमै- कान्ताटे साधनमुपपन्नमिष्टसाधनस्य प्रमाणसद्भावाविनाभावितया निर्णयात् , प्रमाण- निरपेक्षे हि तत्साधने स्यादतिप्रसङ्ग । ततः प्रयोगस्य वहिरर्थविशेपत्वं शब्दरूपत्वादे- वाभ्युपेयम् , विभ्रमादेरुपायादर्शनात् पारिशेप्यप्रमाणेन तद्विपर्ययस्यैव व्यवस्थापन- मिति । धर्मिविशेषसाधनं द्विधा -धर्मिणोऽनन्तरमर्थान्तरं चेति । अनर्थान्तर- मपि हिवा-मपक्षण विकलमविकलं चेति । तत्राद्यं यथा 'सर्वमनेकान्तात्मकं सत्त्वात्' इति सत्त्व सामर्थेन व्याप्तमसमर्थाद् गगनाम्भोरुहाटे. सत्त्वस्य व्यावृत्ते , सामर्थ्यस्य चैकत्वे तु न तत प्रदीपाढिसम्बन्धिन कजलमोचनतेलशोपवर्तिकादाहोर्ध्व- ज्वलनस्वर परप्रकाशनतमःस्फेटनस्फोटादिकरणानुवृत्तिप्रत्ययोत्पादनप्रदीपान्तरकरणादि- कार्यम्, अनेकत्वे च कथ न भावस्यानेकान्तात्मकत्वम् । तन्न, कथमेकस्यानेकान्तत्वम् ? विरोधादिति नानुमेयम् , यदनेकस्वरूपाया बुझेरने कान्तमनिच्छतामसम्भवात् , विरोध- संशयादिप्रतिक्षेपस्याग्रे निरूपणात् , न चाप्यनवस्थादिदोपोऽनादित्वात् तत्प्रबन्धस्य, नापि केवलस्वभावात् कार्याने कन्वं तदन्यथानुपपत्तिनियमवत्तया स्वहेतोरेत्र तथाविधात् तपतयोत्पत्तरिति युक्तं सर्वस्यानेकान्तात्मकत्वं सत्व चेति । तत्र सपक्षाविक ठमपि १ निगम्यते निधीरते पक्षे माध्यमनन बचनेनेति निगमनम् । २. विभ्रमकान्तादि । ३. मामार्य नान म्यामियाकरितम । १ कारणम्यानेकान्तत्वाभाव कार्यमपि अनेकान्तात्मक ने पाया । १. कार्यानवम्परयोपत्तः । - .

·. . प्रमाणसुन्दर। १३५ द्विधा-सपक्षस्य व्यापकमव्यापकं चेति । व्यापक यथा 'अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवत्' इति । सपक्षव्यापकत्वं चास्य घटवदनित्ये सर्वत्र विद्युद्वत् कुसुमादावपि भावात्। तदव्यापकं यथा 'शब्दोऽनित्यः प्रयत्नान्तरीयकत्वाद् घटवत्' इति । तस्य तत्त्व' घटव- दनित्येऽप्यन्यत्र जलधरध्वानादावभावात् प्रयत्नरय तु पुरुषधर्मत्वादिति । धर्मिणो भिन्नमपि लिगमनेकधा-कार्य, कारणम् , अकार्यकारणं चेति । तत्र कार्य धूमः पर्व- तादौ पावकस्य; ब्याहाराकारविशेषग्रहो ताल्वादिसहायस्यैवात्मनो व्यपाराभ्युपगमे, घटाधुत्पत्तौ चक्रादिसहायस्य कुम्भकारादेापारवत्त्वादिति कथमन्यथा धटादेरप्यात्म- कार्यता । कार्यकार्यादेरपि कार्यहेतावेवान्तर्भाव । कारणलिङ्गं यथा 'अस्त्यत्र छाया छत्रात्, मेघोन्नतिविशेषो वर्षणस्याभ्यवहार विशेषश्च तृप्ते.' इति । कारणकारणादेरप्य- त्रान्तर्भावः । अकार्यकारणं लिङ्ग द्विधा साध्येन समसमयम् विभिन्नसमयम् । तत्राद्यं रसादिः रूपादे ; शरीराकार विशेषो वा जीवस्य । प्रतिपद्यन्ते हि गाढमूर्छाद्यवस्थायां तद्विशेषदर्शनाज्जीवत्ययमिति प्रतिपत्तार', कथमन्यथा तदवाऽपनोदाय तेषां चिकि- माविधावुपक्रम । विभिन्नसमयं यथा 'उत्तरेद्युयु ()तिपतिरुदेष्यति अधतनद्युतिपते- रुदयात्' । तदित्थमन्यदपि विधिसाधनं प्रतिपत्तव्यम् । प्रतिपेधसाधनमपि द्विधा - विधिरूपं प्रतिषेधरूपं चेति । विधिरूपमप्यनेकथा- विरुद्धं, तत्कार्य, तत्कारण, कार्यकारणं चेति । तत्राद्य यथा 'नास्त्यत्र शिशीरस्पर्शो वह्नेः' इति, वह्निः खळूण्णत्वव्याप्येनावगम्यमानस्तत्प्रतिषेध्यस्य शिशिरस्पर्शस्याभावग- मक स्यात् । विरुद्धकार्यं यथा 'नास्त्यत्र गीतस्पों धूमात्', धूमो हि वह्नितत्कार्य- त्वेन तद्विरोधिशीतस्पर्शाभावगमकः स्यात् । कारणविरुद्धकार्यमप्यदसीयो भेदः 'नास्य हैमनो रोमहर्षादिविशेषो धूमात्' इति , धूमो हि हिमस्य तत्प्रतिपक्षिदहनोपनयनेना- भावमधिगमयंस्तत्कार्यतद्विशेषाभावगमकः स्यात् । विरुद्धकारणं यथा 'नायं मुमुक्षुः परपीडकः कृपालुत्वात् ', कृपालुत्व हि अनुग्रहतातद्वतस्तत्प्रतिपन्थिपरपीडकत्वाभाव- गमकं स्यात् । कारणविरुद्धकारणमपीदमीयो विकल्पः यथा 'नास्य मुनेमिथ्यावाद- स्तत्त्वशास्त्राभियोगात्', तदभियोगो हि तत्वज्ञानं तद्वतस्तन्निषेध्यमिथ्याज्ञाननिवृत्तिनि- वेदनेन मिथ्यावादाभावगमकः स्यात् । कार्यकारणमपि अनेकधा विरुद्धव्याप्त्यादि- भेदात् । तद्यथा 'नास्ति भावेषु सर्वथैकान्त सत्त्वात्', सत्त्वं हि अनेकान्तेन व्याप्त- अर्थान्तरम् । ३ गाढमूर्छाद्यवस्था । ४. प्रतिपत्तृणाम् । ५ शिशिरस्पर्शविरोधिवह्निकार्य धूम' । ६ हैमनरोमहर्षकारण हिम, तद्विरोधिवहिकार्यत्वं धूमे । ७ परपीडनस्य विरोधि अपरपीडनम् । ८. मिथ्यावादकारण मिश्याज्ञान तस्माद्विरुद्ध सम्यग्नानं तत्कारण तत्त्वशास्त्राभियोग । १ सपक्षाव्यापकत्वम् ।.

·१३६ श्रीपद्मसुन्दरविरचितः म्न्यथा तदनुपपत्ते. '। यदि भावः स्वार्थक्रियाकारी ोकस्वभावस्तदैकमेव कार्य स्यान्न देशकालाकारादिभिन्नमनेकम् । ततोऽन्यथा विश्वविश्वस्याप्येकहेतुकतापत्तः । सहकारिभेदादेकस्वभावादेवानेकान्तमिनि नानुमेयम् , अनेकस्वभावस्यैव तत्तत्समुदा- यिनां तत्तद्रूपस्ट हेतोरनेककार्यकारित्वात् , नावस्थानं चानादित्वात् तत्प्रबन्धस्य, तत- स्तद्विरोधि सर्वथैकान्तनिरासमाधनं सिद्धमिति । विरुद्वसहचरं यथा 'नास्य मिथ्याज्ञानं सम्यग्दर्शनाविर्भावात्' इति, तदभावेन हि विरुद्धस्तत्सद्भाव इति, विरुद्वसहचरस्य तु कारणमत्रैव साध्येत तत्त्वाधिगमादिति, कार्य च शमसवेगादेरिति, तत्त्वाधिगमो हि सम्यग्दर्शनस्य कारण, शमसवेगादि च कार्यमविनाभावनिश्चयात् सम्यग्ज्ञान्सहभा- विन तद्भावमैधिगमयन् मिथ्याज्ञानव्युदासाध्यवसायमासादयेदिति । तथाऽन्यदपि विधिरूप प्रतिषेधलिङ्गमनुमन्तव्यम् । अनुपलब्धिकसाधकप्रतिषेधरूपमपि तल्लिङ्गम- नेकधा-स्वभावकारणव्यापकानुपलम्भादि मेदात् । तत्र स्वभावानुपलम्भो यथा 'नास्ति बोधात्मनि रूपादिमत्त्वम् अनुपलम्भात् खरशिरसि विषाणवत्' । कारणानु- पलम्भो यथा 'न तत्रौकसि पाकसम्भव पावकानुपलम्भात्' । व्यापकानुपलम्भो यथा 'नास्त्यत्र शिंशपा वृक्षानुपलम्भात्' । कार्यानुपलम्भो यथा 'नात्र शरीरेषु बुद्धिा- पारादिविशेषानुपलब्धे.' । सहचरानुपलम्भो यथा 'नास्त्यस्य तत्त्वज्ञानं सम्यगदर्शना- भावात्' । पूर्वचरानुपलम्भो यथा 'न भविष्यति मुहूर्तान्ते शकटोदयः कृत्तिकोदया- नुपलब्धे.' । उत्तरचरानुपलम्भो यथा 'मुहूर्तात् प्राग नोदगाद् भरणिः कृत्तिकोदया- नुपलब्धे.' इति । प्रतिषेधेनाप्यनुपलम्भसिद्धौ विधिसाधनसम्भवोऽपि त्रिधा-विरुद्धका- यस्वभावानुपलम्भादिभेदात् । विरुद्धकार्यानुपलम्भो यथा 'अस्मिन्नगिनि कोऽप्यस्ति रुग्विशेषस्तथोल्लाघत्वानुपलब्धेः', रुग्भेदस्तु नैरुज्येन विरुद्धस्तदभावे तत्कार्यविशिष्ट- चेष्टाया अनुपलम्भवतो रुग्विशेषानुमानम् । विरुद्धकारणानुपलम्भो यथा 'अत्यत्र प्राणिनि सुखमनिष्टसयोगाभावात्', सुखेन हि विरुद्धं दुःखम् , तस्य कारणमनिष्टसयोगः, तद- भावः तदनुपलम्भः सुखास्तित्वगमक. स्यात् । विरुद्धस्वभावानुपलब्धिर्यथा 'अनेकान्तं वस्त्वेकान्तानुपलब्धे', अनेकान्तेन विरुद्धो नित्यैकान्तः क्षणिकैकान्तो वा, तस्या- नुपलब्धि प्रत्यक्षादिप्रमाणेनास्य ग्रहणाभावात् सुप्रसिद्धा । परम्परया सम्भवत्कार्य- कार्यादिसाधनमपि कार्या(र्य 2)विरुद्धोपलम्भेऽन्तर्भावनीय यथा 'अभूदत्र चक्रे शिवका स्थासात्', शिवकस्य हि साक्षाच्छत्रकः कार्य स्थासस्तु परम्परया, अन्यथा तु निय- तपरिमाणव्याधातः स्यात् । एवं हि तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिवन्धेऽप्यविनाभावादेव १. एकान्तविरुद्धोऽनेकान्तस्तेन व्याप्तस्तत्त्वम् । २. सम्यग्दर्शनसद्भावम् । ३. नरुज्यस्य कार्य या विशिष्टा चेटा तस्या अनुपलम्भत । .. . ..

·- प्रमाणसुन्दरः। १३७ ग्रमकत्वम् , तदभावे' वक्तृत्व-तत्पुत्रत्वादेस्तादात्म्य-तदुत्पत्तिप्रतिबन्धे सत्यपि असर्वज्ञत्वे श्यामत्वे च साध्ये गमकत्वाप्रतीतेस्तदभावेऽप्यविनाभावानुमहादेव कृत्तिकोदय-चन्द्रोदय- गृहीताण्डकपिपीलिकोत्सर्पणैकाम्रफलोपलभ्यमानमधुररसस्वरूपाणां हेतूनां यथाक्रम शकटोदय-समसमयसमुद्रवृद्धि-भाविवृष्टि-समकालकुड्कुमारुणरूपसद्भावेषु, ' साध्येषु गमकत्वप्रतीतेरिति । तदित्थंभूतलिङ्गप्रभवमनुमानं प्रमाणमेव । अथ प्रत्यक्षादेः प्रमाणस्य स्वार्थवैकल्यमप्या(प्य)तरङ्गावरणोदयाविनाभूतबहि- रङ्गाक्षदोषविजृम्भितेन प्रमाणाभासोऽपि स्यात् , तदेवाह-'अज्ञानात्मकानात्मप्रकाशक- स्वमात्राभासकनिर्विकल्पकसमारोपाः प्रमाणस्य स्वरूपाभासाः ।' तन्नाज्ञानात्मकं तु सन्निकर्षादि ज्ञानम् अपेक्षितपरव्यापारत्वात् स्वरूपपररूपव्यवस्थाऽनुपपत्तेः । अथ यदि सन्निकर्षस्यैव प्रत्यक्षत्वं ततश्चक्षुषा रूपवद् रसादेरपि ग्रहणप्रसङ्गस्तस्य तत्रै()वे- तरत्रापि सयुक्तसमवायेन सन्निकर्षात् , सन्निकर्षादिसद्भावेऽपि भावेन्द्रियासन्निधाने स्वार्थसंवेदनाऽनुपपत्तेश्च, अञ्जनादेः सन्निकृष्टस्यापि चक्षुषा प्राप्तस्यापि घटादिवद् [अ]दर्शनादिति सत्यं स्वरूपाभासत्वं प्रत्यक्षस्य सन्निकर्षज्ञानमिति । अनात्मप्रकाशक- मस्वसंविदितज्ञानम् , न हि स्वरूपमनिश्चिन्वन् विकल्पोऽर्थनिश्चायकः स्यात् । स्वंमा- त्रावभासकं परवा दिनोऽर्थापलापकं ज्ञानम् । निर्विकल्पकं तु दर्शनम् , तदाऽऽकस्मि- कधूमदर्शनाद् वह्निविज्ञानवत् , तदुक्तं च “विषयदर्शनवत् सर्वमज्ञस्याकल्पानात्मकं दर्शनं न प्रमाणं स्यादविसवादहानितः” इति । समारोपस्तु प्रमाणपरिपन्थिकोऽतस्मिं- स्तदित्यध्यवसायलक्षणः । स च संशयविपर्यासाव्युत्पन्नात्मक इति । तत्र 'मरुमरी- चिकाचक्र तोयादिर्वा' इति चलिता प्रतीतिः सशयः, शुक्तिकायां रजतारोपो विपर्यासः, किमित्यालोचनोल्लिङ्गि ज्ञानम[न]ध्यवसायः, पथि पुरुषस्य गच्छतः तृणस्पर्शव- दिति । चैत्रे मैत्रस्यारोपः समारोपस्यङ्ग इति प्रत्यक्षाभासः। तद्वदनुमानेऽप्युक्त- स्यान्तरङ्गबहिरङ्गरूपस्य हेत्वाभासादेस्तद्धेतो वात् तत्र त्रिविधो हेत्वाभासः-असिद्धा- नैकान्तिकविरुद्धविकल्पात् । , . - . तत्रासिद्धोऽपि त्रिधा-स्वरूपाज्ञातसदिग्धभेदात् । स्वरूपासिद्धो यथा 'अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वात्' इति, न हि शब्दस्य चाक्षुषत्वम् , श्रावणत्वस्यव तत्र भावतः प्रतिपत्तेः। अज्ञातासिद्धस्तु शब्दानित्यत्वे सर्वोऽपि कृतकत्वादिः, न हि तस्यै कुतश्चित् परिज्ञानम्, प्रत्यक्षस्य - स्वलक्षणविषयतया सामान्यात्मनि, स्वलक्षणे विकल्पस्य च स्वाकारपर्य- १. अविनाभावाभावे । २. तादात्म्यतदुत्पत्तिप्रतिबन्धाभावेऽपि । ३. कृतकस्य । १८ - .

·१३८ श्रीपद्मसुन्दरविरचितः वसायित्वेनाप्रवृत्तेः। संदिग्धासिदो यथा 'सानुमानयं वद्धिमान् धूमादिति', तत्र धूमो वाष्पादिभूतसधातो वेति संगय्यमानो न ह्यसौ वहिप्रतिपत्तौ धूमनयोपदिष्टो गमकः स्यात् , निश्चितस्यैव तत्त्वोपपत्तेः, सदिग्धस्य चानिश्चितत्वात् मुग्धबुद्धरसन्निश्चया- दिति । तथा चाऽऽश्रयवत् स्वरूपस्यासत्त्वे आश्रयासिद्धस्य स्वरूपासिद्ध एवान्तर्भावात् सत्त्वे चान्यथानुपपत्तौ हेतुत्वस्यान्यथाव्यभिचरात् । भागासिद्धस्तु पक्षाव्यापकगमक- त्वेन निर्धारणाच्छन्दस्य प्रयत्नान्तरीयकत्वेऽपि जलधराम्भोधिघोषादावभावात् । तथा 'चेतनास्तरवः स्वापात्', तस्य द्विदलेप्विवैकलेवपि चेतनत्वस्याव्यभिचारात् तव्या- तहेतूपस्थापनेन तस्यापि व्यवस्थापनान्न दोप इति । विपर्यस्तासिद्धस्त्वज्ञातासिद्ध एवान्तर्भूतो धूमस्य विपर्यासेन प्रतीयमानस्य स्वरूपापरिज्ञानात् । तत्रासत्सत्तानिश्च- योऽसिद्ध इति लब्धवर्णवाचस्तल्लक्षणेनैव विशेष्यविशेषणासिद्धसंदिग्धव्यर्थविशेष्यविशे- पणज्यधिकरणासिद्धादयोऽपि प्रदर्शनमात्रेण प्रतिपत्तव्या. 'धवलः प्रासादः काकस्य कार्यात्' इत्यादिवदिति । तथा विपक्षेऽप्यविरुद्धवृत्तिरनैकान्तिकः सव्यभिचारः । स द्विधा-निश्चितव्य- भिचारसंभाव्यव्यभिचारभेदात् । तत्राद्ये निश्चितो व्यभिचारः पक्षैकदेशे यथा 'पक्वा. न्येतानि फलानि, एकशाखाप्रभवत्वात् उपभुक्तफलवत्' इति, न त्वस्ति पत्रानुमाने तत्रैव तन्निश्चयः पक्षीकृतेष्विव बहुलमामेष्वपि प्रेकृतहेतोर्भावात् । क्वचिदपरत्र यथा 'सः श्याम- स्तत्पुत्रत्वादितरतत्पुत्रवत्' इत्यपरत्रैव तन्निश्चयः श्याम इवाश्यामेऽपि तत्पुत्रत्वस्य दर्शनात्। द्वितीयो यथा 'विवादापन्नः पुरुपः किञ्चिद्ज्ञो रागादिमान् वा, वक्तृत्वादेः रथ्यापु- रुषवत्' इति । सम्भावना व्यभिचारस्यात्र सर्वज्ञादावपि विरोधाभावेन वक्तृत्वादेः सम्भवा- विरोधात्, विरोधो वा ज्ञानप्रकर्षातात(पतार)तम्यस्यैव वक्तृत्वस्यापकर्पतारतम्योपल- म्भात्, न चैत्र 'किञ्चिज्ञो न सर्वज्ञः' इति पर्युदासवृत्त्याऽभिधीयते, न च ज्ञानतारतम्याद् वचनस्यापि तथाभावो दृश्यते । प्रसज्यप्रतिषेधवृत्तित्वे शवशरीरादौ तदुपलम्भप्रसङ्गः, ततः सत्यपि वक्तृत्वे किञ्चिशेऽप्यतिगयतारतम्यस्यैव प्रतिपत्तेः । ततः सम्भवत्ये- वातिशयपर्यन्तगतज्ञानस्य सकलवेदिनो वक्तृत्वम् , सुस्थित तर्हि सम्भाव्यव्यभिचारत्वाद् वृक्तृत्वादेरनैकान्तिकत्वमिति । तदेतल्लक्षणलक्षितत्वाविशेषात् पराभ्युपगतपक्षत्रयव्याप- काद्यनैकान्तिकः प्रपञ्चोऽप्यनर्थान्तरमेव । साध्यार्थाभावनियमनिश्चितो विरुद्धो हेत्वाभासः । स चानेकधा - धर्मतद्विशे- पाभ्यां धर्मितद्विशेषाभ्यां विपर्ययस्यैव साधनात् । तत्र धर्मविशेषविपर्ययसाधनो यथा १. घूमवाष्पादिविवेकानिश्चये कश्चिदाह । २ एकशाखायामेव । ३. एकशाखाप्रभवत्वाद् इत्यस्य । ४. मीमासकाना मते सर्वज्ञो नास्ति । 1 ·१३९ प्रमाणसुन्दरः । 'नीलतद्ज्ञानयोरभेदः सहोपलम्भनियमाद् द्विचन्द्रवत्' इति, तत्साधनत्वं चास्य यो(यो)- गपद्यार्थे सहशब्दे तन्नियमस्याभेदविरुद्धे नानात्व एव भावात् , सन्नपि तत्र तन्नियमो विरुद्ध एव तद्विशेषविपर्ययसाधनत्वादिति । धर्मिविशेषविपर्ययसाधनो यथा 'अभावो न द्रव्यम् , एकद्रव्यवत्वात् द्रव्यत्ववत्' इति, द्रव्यत्वं हि यथा न द्रव्यं न तथा- ऽभावोऽपि । तथा 'पुरुषोऽस्ति भोक्तृत्वात्' इति । अत्रापि कूटस्थपुरुषधर्मिविशेषत्वेन भोक्तृत्वस्य तत्साधनतया तद्विपरीतसाधनत्वमतो विरुद्धत्वम् । इत्थं विरुद्धत्वा(द्धा)- व्यभिचारिणोऽपि । विरुद्धत्वं तु निरन्वयविपर्ययस्य सान्वयविनागस्यैव साधनादने- कान्तवादिनां विरुद्ध एव विरुद्धाव्यभिचारीति । उक्तं च-- विरुद्धाव्यभिचारी स्यात् विरुद्वो विदुषां मतः । प्रक्रियाव्यतिरेकेण सर्वे समोहहेतवः ॥ [ 1॥इति।। तदितरेषां तु कृतकत्वानित्यत्वादयः संशयहेतव एव । पराभ्युपगतविरुद्धमेदा- ष्टकैमेतल्लक्षणत्वाविशेषादत्रैवान्तर्भावनीयमिति । अथ यदविनाभावो हेतुलक्षणमिति साध्यम् तद्विपरीत साध्याभासम्, तच्च प्रत्यक्षादिविरुद्धभेदादनेकधा। तत्र प्रत्यक्षविरुद्धं यथा 'अनुष्णोऽग्निद्रव्यत्वाजलवत्', 'प्रतिक्षणविशरारवो भावाः' इति वा, प्रत्यक्षतस्तेषु कथञ्चिदविशरणस्यापि प्रतिपत्तेः । अनुमानविरुद्धं यथा 'न सन्ति बहिराः' इति साधनदूषणप्रयोगादिना तद्भावस्यावस्थापनात् । आगमविरुद्ध यथा 'प्रेत्यासुखदो धर्मः पुरुषाश्रितत्वादधर्मवत्' इ'ते, आगमे हि धर्मस्याभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वं तद्विपरीतम- धर्मस्येति । स्ववचनविरुद्धं यथा 'न वाचो वस्तुविषयाः' इत्यस्य वस्तुविषयत्वे प्रकृत- प्रतिज्ञानस्य विरोधात् । अवस्तुविषयत्वे चानर्थकवचनतया निग्रहस्थानत्वापत्तेः । लोकविरुद्व यथा 'शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वात् शङ्खमुक्तिवत्' । लोके हि प्राण्यङ्ग- त्वाविशेपेऽपि किञ्चिदपवित्र पवित्र च यथा गोपिण्डोत्पन्नत्वाविशेषेऽपि वस्तुस्वभावात् किञ्चिद् दुग्धादि शुद्धं न गोमांसम् । अथ साध्यसाधनधर्मयोः सम्बन्धो यत्र निर्णीतः स दृष्टान्तोऽन्वयव्यतिरे- काभ्यां द्विधा । तदाभासाः पुनरसिद्धसाध्यसाधनोभयादयो यथा 'अपौरुषेयः शब्दो- ऽमूर्तत्वादिन्द्रियमुखपरमाणुघटवत्' इति । इन्द्रियसुखे हि साधनममूर्तत्वमस्ति साध्यं त्वपौरुषेयत्व नास्ति पौरुषेयत्वात् तस्येति साध्यविकलम् । परमाणुषु तु साध्यमपौरुषेय- त्वमस्ति साधनममूर्तत्वं नास्ति मूर्तत्वात् तेषामिति साधनविकलम् । घटे तूभयमपि नास्ति पौरुषेयत्वान्मूर्तत्वाच्चास्येत्युभयविकलम् । 'रागादिमान् सुगतो वक्तृत्वादेः रथ्यापुरु- १ विरुद्धसाघनत्वम् । २. द्र० प्रमाणमीमांसा २.१.२० । -- ·१४० श्रीपद्मसुन्दरविरचितः पवत्' इति, रथ्यापुरुषे साध्यस्य प्रत्यक्षेणानिश्चयाद् वचनस्य च तत्र दृष्टस्य तदभावेऽ- पीच्छया सम्भवादिति संदिग्धसाध्यम् । 'मरणधर्माऽयं रागात्' इति संदिग्धसाधनम् । 'असर्वज्ञोऽयं रागात्' इति संदिग्धोभयम् , रागादिवदसर्वज्ञस्यापि तत्र निश्चेतुमशक्य- त्वात् । 'रागादिमानयं वक्तृत्वात् तत्र रागादेरसिद्धौ तदन्वयस्यासिद्धेरित्यनन्वयम् । 'अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवत्' इति, ततोऽत्र 'यत् यत् कृतकं तत् तदनित्यम्' इत्य- न्वयप्रदर्शनस्यात्राभावादप्रदर्शितान्वयम् । 'यदनित्यं तत् कृतकम् इति विपरीतान्वयम् । तदित्थं नवान्वयदृष्टान्ताभासा तथा व्यतिरेकेणापि । तद्यथा व्यतिरेके दृष्टान्ताः असिद्धसाध्यसाधनोभयव्यतिरेकादयो यथा 'अपौरुषेयः शब्दोऽमूर्तत्वात् , यन्नापौरुषेयं तन्नामूर्त परमाण्विन्द्रियसुखाकाशवत्' इति । परमाणुभ्यो ह्यमूर्तत्वव्यावृत्तावप्यपौरुषे- यत्वं न व्यावृत्तमपौरुषेयत्वात् तेषामिति साध्याव्यावृत्तम् । इन्द्रियसुखे त्वपौरुषेयत्व- व्यावृत्तावपि अमूर्तत्वं न व्यावृत्तममूर्तत्वात् तस्येति साधनाव्यावृत्तम् । आकाशे तुभयं न व्यावृत्तमपौरुषेयत्वादमूर्तत्वाच्चास्येति ह्याच्यावृत्तम् । 'असर्वज्ञः कपिलोड- क्षणिकैकान्तवादित्वात् , यः यः सर्वज्ञः स स क्षणिकैकान्तवादी यथा सुगत' इति सदि- ग्धसाध्यध्यतिरेकम् । 'अनित्यः शब्दः सत्त्वात्, यन्न तथा न तत् सद् यथा गग- नम्' इति गगनसत्त्वसाधनव्यतिरेकम्। 'संसारी हरिहरादिरविद्यादिमा(म)त्वात्, यस्तु नैवं नासौं तथा यथा वुद्धः' इति संदिग्धोभयव्यतिरेकं वुद्धात् संसारित्वादिव्यावृत्तेः प्रमा- णानवधारणात् । 'नित्य. शब्दोऽमूर्तचात्, यन्न नित्यं न तदमूर्तं यथा घटः' इत्यव्यति- रेकम् । घटे सतोऽपि साध्यव्यतिरेकस्य हेतुनिवर्तनं प्रत्यायोजकत्वादन्यथा कर्मण्यपि तत्य कर्मत्वोपपत्तेः 'अनित्यः शब्दः सत्त्वात्, वैधयेणाकाशवत्' इत्यप्रदर्शितयतिरेकम्। तत्रैव 'यन्न सन्न तदनित्यमपि यथा नभ' इति विपरीतन्यतिरेकम् । त इमे नव, पूर्वेऽपि अष्टादशदृष्टान भासाः प्रतिपत्तव्याः । असन्यगनुभूतेऽर्थे तदेवेति ज्ञानं स्मरणाभासं यथा जिनदत्ते दृष्टे स देवदत्तो ययेति । तथा तुल्येऽर्थे 'स एवायम्' इति यमलजातवदिति ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानाभासम् । अविद्यमानच्याप्तौ तदवमासस्ताभासो यथा 'स श्यामस्तत्पुत्रत्वादितरतत्पुत्रवत' इति । भव्युत्पन्नव्युत्पत्तये पञ्चावयवोऽपि प्रयोगः, प्रयोगाभासस्तत्र कियदगहीनतापि यथा 'वझिमानय देश., धूमवत्वात्, यदित्थं तदित्यम् , यथा महानस.' इति 'धूमवांश्चाय- म्' इति यो ह्यच्युत्पन्नग्रनोऽनुमानप्रयोगे पञ्चावयवे गृहीतसङ्केतः स उपनयनिगमनरहि- तस्यानिगमनत्य वा प्रयोगस्य तदाभासता मन्यते । अथ रागद्वेषमोहाक्रान्तपुरुषवच- नाम्जातमागमाभासम् । रागाक्रान्तो हि पुरुषो विनोदार्थ वस्तु किञ्चिदलभन् माण- १. रागायमा।

·प्रमाणसुन्दरः । वकैः सहेदमुद्गरति यथा 'कूलंकषाकूले मोदकराशयः सन्ति विध्वं माणवकाः' इति, तथा कचित् कार्ये व्यासक्तचेता माणवकैः कदर्थितो दोषाक्रान्तोऽपि निजाश्रमात् तदुचा- टानायेदं ब्रूयाद्वा, मोहाक्रान्तस्तु साह्यादिः 'अङ्गुल्यो करिनिकरशतमास्ते' इदमु- गिरेवा, न ह्यज्ञानमहीधराक्रान्तः पुमान् यथावद्वस्तु विवेचयितुं क्षमो विपरीतार्थोऽपि स्थापकप्रमाणावसेयत्वादागमाभासतेति । तदित्थमगवैकल्यादिवैपरीत्येन सङ्ख्या- भासविषयाभासफलाभासादयः प्रतिपत्तव्याः । अतः प्रमाणतदाभासस्वरूपौ यथावत् प्रतिपन्नाऽप्रतिपन्नधौं जयेतरव्यवस्थानिवन्धनं स्यातामिति । अनुमाननिर्णयः । ॥ श्रीप्रमाणसुन्दरप्रकरणे साभासः अनुमानखण्डः तृतीय. ॥ , । -- 2 - साक्षादाप्तज्ञानातिशयपरिच्छिन्नयथावदर्थप्रतिपत्तिरागमः । स च शब्दात्मकः प्रमाणकारणकार्यत्वादुपचारतः प्रमाणम्, मुख्यतस्तैत्सवेदनमेव । एतस्योपदेष्टाऽती- न्द्रियार्थद्रष्टा भगवानेव । आगमस्य च पौरुषेयत्वादेव प्रामाण्यप्रतीते , आप्तपुरुषाधीन- त्वात् , अन्यथा जलधरध्वानोन्मत्तसुप्तप्रलापादेरपि प्रामाण्यप्रसङ्गः। अथापौरुपेयाः वेदा अस्मर्यमाणकर्तृत्वात्, ततः कर्तृस्मरणमन्तरेण वेदाः प्रमाण चेन्न च कर्तृस्मरणं परस्यानिष्टम् , स हि पदवाक्यत्वेन हेतुना तत्कर्तुः स्मरणं प्रतीयन् कथं तत्स्मरणस्यानिष्टतां ब्रूयात् । अपौरुषेयत्वं स्वतः सिद्धं चेत् कथं प्रतीयेम ? यदि लौकिकेनाग्न्यादिशब्देनाविशिष्टत्वाद् वैदिकस्याग्न्यादिशब्दस्यार्थप्रतिपत्तिस्तर्हि पौरुषेयेणाविशिष्टत्वात् पौरुषेय एवासौ कथं न स्यात्, लौकिकस्य ह्यग्न्यादिशब्दस्या- र्थवत्त्वं पौरुषेयत्वेन व्याप्तम् । तत्रायं वैदिकोऽग्न्यादिः पौरुषेयत्वं परित्यज्य तदर्थमेव ग्रहोतुमशक्नोति । उभयमपि हि गृह्णीयात् । न च लौकिकवैदिकगब्दयोः शब्दधर्मत्वा- विशेषे सङ्केतग्रहणसव्यपेक्षत्वेनार्थप्रतिपादकत्वेऽनुच्चारितयोश्चान्येनाश्रवणे तुल्येऽन्यो विशेषोऽस्ति यतो लौकिकवैदिकयोः पौरुषेयापौरुपेयत्वसम्भवः । न चापौरुषेयत्वे पुरु- षेच्छावशादर्थप्रतिपादकत्वं युक्तम् । उपलभ्यते च यत्र पुरुषै सङ्केतिताः शब्दास्तं तमर्थमविगानेले प्रतिपादयन्ति । ततोऽन्यथा तत्सङ्केत मेदकल्पनाऽऽनर्थक्यं स्यात् । ततो 'ये पुरुषवचनरचनाविशिष्टास्ते पौरुषेया यथाऽभिनवकूपप्रासादादिरचनाविशिष्टा जीर्णकूपप्रासादादयः, पुरुषवचनरचनाविशिष्टं च वैदिक वचनम्' इति । श्रूयते च श्रुति- भ्योऽपि तत्कर्ता । 'यो वेदांश्च प्रहिणोति' इत्यादि 'हिरण्यगर्भ. समवर्तताने वेति १. अर्थ । २. ज्ञान । ३ जानन् । ४. अनिन्दनेन । ५. पुरुषसङ्घतमन्तरेण । ६ शब्द ।

·१४२ श्रीपद्मसुन्दरविरचितः कर्ता स्मयते तथावाक्येभ्यः । तथा काण्व-मान्यदिन-तैत्तिरीयादयः शाखाभेदाः कथ- मस्मर्यमाणकर्तृकाः । ततः स्ववचनविरुद्धोऽयं पभाभासो, यथा 'माता मे वन्च्या, पुरुपसयोगेऽपि गर्भाभावात् , प्रसिद्धवन्ध्यावत्' इति । ततः सिद्धमाप्तप्रणीत एवागमः प्रमाणम् , पौरुषेयत्वादिति । - सकल- तत्र सदसदादिभिरभिधेयमर्थमनन्तधर्मात्मकं संवित्ते यथावदभिधत्ते वा स एवाप्त. । स च द्विघा-विकलाविकलज्ञानविकल्पात् । विकलज्ञानस्याप्तत्वं तद्वचनस्या- धिक व्यवहाराविरूढत्वात् । अविकलज्ञानो द्विविध -परोक्षप्रत्यक्षज्ञानभेदात् । तत्र परोक्षज्ञानो गणधरादिः तस्य तु प्रबचनोपनीतविश्वार्थपरार्थविषयाविशदज्ञानतया परो- क्षज्ञानत्वात् । प्रत्यक्षज्ञानवांस्तु स्याद्वादवादी तीर्थकरभट्टारकस्तदन्योऽपि केवली तस्य निरवशेषनिधूतकपायदोषमलोपलेपतया परमवैराग्यातिशयविजृम्भितस्य द्रव्यपर्यायात्मकानन्तधर्मात्मकवस्तुतादात्विकैप्रतपनसाक्षात्कारिणः प्रत्यक्षज्ञानस्य भावात् । ततो युक्तं तदुक्तत्वात् प्रवचनस्य गुणवत्त्वमविरुद्धत्वादित्वमन्यथा तद्वच- नस्य तथात्वासम्भवात् । वीतरागस्यापि सरागवदीहापूर्वकं वचनमिति न शङ्कनीयम् , तस्य तु प्राग्भवार्जिततीर्थकरगोत्रसुकृतविशेषोपनिपातात् स्वभावादेव भानुभतो नलि- नविकाशवदुदन्वदम्भोविवर्धनवच्च तुहिनद्युतेर्विजृम्भते निरीहितो ध्वनिविशेषः । तत्रै तु प्रत्यर्थनियतेविषयाभिर्सन्धेर्नियततायास्तु सम्मवः । प्रश्नविषय एव प्रत्यर्थनियताने- कस्वभावाधिकरणादपि तदर्शनात् तदुपपत्तेः । न च शायिकं केवलज्ञानं क्रमेणाशेषार्थ- प्राहकं यतोऽशेषघातिकर्मपरिक्षये सहस्रोस्रवद(द) युगपदखिलार्थोद्योतकस्वभावत्वात् सस्य करणक्रमव्यवधानातिवर्तित्वाच्चेति । तत्र प्रथमक्षण एवाशेपार्थोद्योतित्वं द्वितीये त्वज्ञ इति सर्वज्ञापलापवादिभिर्न मन्तव्यम् , ज्ञेयनिष्ठं ज्ञानं वैशयमनुभवतीति ज्ञान- ज्ञेयवयस्यानन्तत्वादुक्तदोषानवकाशः । तन्निष्ठत्वे तु तद्वानेवेति न मन्तव्यं तथापरि- णामो हि तत्त्वकारणं न सविन्मात्रम् । अन्यथा मद्यादिरित्थंभूतरस इति वाक्याच्यो- त्रियस्यापि तद्रसास्वादनदोषप्रसङ्गः । रसनेन्द्रियजत्वात् तस्यादोषोऽन्यत्रापि समानः । तथा कचिद्विषये" तस्योद्भूतस्यात्मभावतया विनाशासम्भवात् । न हि स्वभावो भावस्य विनश्यति स्फटिकस्य स्वच्छतादिवत् । अन्यथा तस्याप्यभावः स्यादौपाधिक- स्येव नियतविनाशादिति । अथानुमानागमज्ञानस्यास्पष्टत्वात् तज्जनितस्याप्यवैशधं ततो न विशदज्ञानवानिति बालविलसितम् । न हि सर्वथा कारणानुरूपमेव कार्य १ तदानां भव प्रकाश । २ केवलज्ञानमन्तरेण । ३ आगमासम्भवात् । ४. ध्वनिविशेष ५ निश्चित । ६. अभिप्रायात् । ७. केवलज्ञानस्य । ८. इन्द्रिय । ९ केवलज्ञाने। १०. अप्रसङ्ग ज्ञेय. । ११. कैवल्यादिविषये । १२. कैवल्यस्य । १३. आत्मरूपतया । - ·+ प्रमाणसुन्दर। तद्विसदृशस्याप्यकुरादेबीजादेरुत्पत्तिदर्शनात् । सर्वत्रापि सामग्रीभेदात् कार्यभेदः । अत्रापि आगमादिज्ञानेनाभ्यासप्रतिबन्धकापायादिसामग्रीसहायेनासादिताशेषविशेषवि- ज्ञानमाविर्भाव्यते' भावनाबलात् । ततो युगपत् परस्परविरुद्धानामन्धतमसोयोतादीनाम् एकत्र संविदि युगपत् प्रतिभाससंवेदनम् । अन्यथा 'यत् कृतकं तदनित्यम्' इत्या- दिव्याप्तिज्ञानाभावानुषद्गः स्यात् । अलं प्रपञ्चेन । ततस्तत्प्रणीतवचनेऽस्ति चायं प्रमाणाविरोधलक्षणाविसंवादः, ततस्तदर्थस्य कस्यचित् प्रत्यक्षेणापरस्यानुमानेनात्यन्तपरोक्षस्य तदैकदेशरविरुद्धतयैव प्रतिपत्तेः । तन्त्र प्रतिपत्तव्यानाह-भावेष्बनेकान्तः, परिणामः, मार्गः, तद्विषयश्चेति । तत्रा- नेकान्तो नाम युगपदनेकरूपत्वं तेषां परिणामश्च क्रमेण । अस्ति हि तयोः 'गुणपर्ययवद् द्रव्यम्' 'उत्पादव्ययध्रौव्यवत् सत्' इति प्रभृतेरागमादिव प्रत्यक्षादेरपि प्रतिपत्तिः, चेतने तु स्वपरविकल्पविभ्रमादिभिः स्वस्वभावैः, अचेतनेऽपि सामान्यविशेषगुणादिभिस्तदेकान्त- भेदाभेदयोरप्रतिपत्त्या प्रतिक्षेपेणायुगपदनेकरूपस्याध्यक्षतः, शक्तिभेदैश्च कार्यभेदप्रतिपत्ति- कादनुमानतोऽपि निर्णयपथप्रापणात् । एवं परिणामस्य । तस्यापि स्मरणप्रत्यभिज्ञानाध- नुपातिनश्चित्स्वभावस्याचित्स्वभावस्यापि कुण्डलप्रसारणाधनुषड्भुिजङ्गाद्यात्मनः स्वानु- भवाद् इन्द्रियादप्यध्यक्षतोऽन्वीक्षणात् । तदित्थमनुमानतोऽपि । तच्चेदं क्रमादप्यनेका- न्तात्मा भावो युगपदपि, अन्यथा तदनुपपत्तेः । निरन्वयविनाशे तु तस्य चिद्रूपादे- श्चिराक्रान्तवत् कार्यतत्समयमप्राप्तस्यानुपयोगेनावस्तुत्वापत्तेः । सान्वयविनाशे तु स एव परापरसमयेष्वपि । तस्येति तच्छब्देन वस्तुनः परामर्शात् तस्य वस्तुनः । आत्मानौ परस्परापेक्षौ भेदाभेदात्मकौ गुणपर्यायौ यस्मिन्निति व्युत्पत्त्या तदात्मनः क्रमानेकान्तस्य । ततः साधनम् - अविनाभावस्य तत्रैवाध्यवसायादिति । तथा निःश्रेयसस्योपेयस्य प्राप्त्युपायलक्षणस्त्रिरूपो मोक्षमार्गः । स च सम्यग- दर्शनज्ञानचारित्राणीति मोक्षमार्गः । तदनुमानं च-त्रिरूपोऽपवर्गमार्गोऽपवर्गमार्गत्वा- द]न्यथाऽपवर्गमार्गत्वानुपपत्तेः । न चाश्रयासिद्धोऽयं हेतुः, अपवर्गवादिनां सर्वेषामेव तस्य प्रसिद्धत्वात्, न चान्यथोपपत्ति । ज्ञानादे. पार्थक्येन तन्मार्गत्वाभावात् । पार्थक्ये तु न ज्ञानादेव केवलाद् मुक्तिः समुत्पन्नज्ञानस्याप्यमुक्तस्यावस्थितेः, न तद्वचरिक्ताद दर्शनादेवायमैभिरुचिमात्रात् तद्विषयापरिज्ञाने तस्यैवासम्भवात्, नाप्यनुष्ठानमात्रात् तद्विषयवेदनश्रद्धानयोरभावे तस्यैवाभात् । अथ 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् १. प्रकटयते । २. अनुभूताद्यविस्मृतिः । ३. ज्ञाने । ४. भागमार्थस्य । ५. भावानाम् । १. अनेकान्तपरिणामयोः । ५. प्रत्यक्षतः । ८. अनुमानम् । ९, मोक्षः । - " ·श्रीपद्मसुन्दरविरचितः कुरुते' [गीता ४. ३७ ] इत्यनेनैव तत्त्वज्ञानिनां कर्मसक्षयो नारब्धजन्मान्तरशरीर- *चे(स्ये)त्यसुन्दरम् । तथा सत्यपि निषिद्धाचरणस्य प्रवृत्तेरसाधीयस्त्वाद् मोक्षापला- पस्तदागमविरोधश्च 'अकुर्वन् विहितं कर्म प्रत्यवायेन लिप्यते । ] इति । नित्यनैमित्तिके कुर्यात् प्रत्यवायजिहासया । मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः ॥इति॥ [ ] , ततस्तदनुष्ठानं तत्परिजिहीर्षायामनवद्यमेव । नापि प्रारब्धकर्मणस्तद्विपाकवेदनव्य- तिरेकेण मोक्षोपलम्भ' स्यात् । “नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि"। [ ] तदनु- मानं च-कर्माण्युपभोगादेव क्षोयन्ते, कर्मत्वात् , प्रारब्धगरीरकर्मवदिति । ततस्तन्निय- तिना[शा]य तपोविशेषाचरणं निःश्रेयसकारणमस्तु । तत्रापि ज्ञानाग्ने सानुष्ठानतयैव व्याख्यानात्। 'यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् करते क्षणात्' इति तु सकलं संवररूप- चारित्रोपबृंहितस्यैव ज्ञानाग्नेरशेषकर्मक्षये सामर्थ्याभ्युपगमात् सिद्धसाधनम् । अन्यथा तदुपभोगेनैव इत्येकान्तोपपत्त्याऽप्यागामिककर्मनिमित्ताभिलाषे संसारानुच्छेदः । ततः सम्यग्ज्ञानस्य तु मिथ्याज्ञानोच्छेदक्रमेण वाह्याभ्यान्तरग्रन्थमोहनिवृत्तिधर्मसंय- मोपवृंहितस्यागामिकर्मानुत्पत्तिसामर्थ्यात् संचितकर्मक्षयेऽपि सामर्थ्य सम्भाव्यत एव यथोष्णस्पर्शस्य भाविशीतस्पर्शानुत्पत्तौ सामर्थ्यवत् प्रवृत्ततत्स्पर्शादिध्वंसेऽपि सामर्थ्यस्य संभावनात् । किञ्च, वैद्योपदेशादातुरोऽप्यौषधाद्याचरणे नीरुग्भावाभिलाषेणैव प्रवर्तते न पुनर्ज्ञानमात्रात् । ततः पूर्णसम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रस्यैवेति जीवन्मुक्तेरपि त्रयात्मकादेव हेतोः सिद्धेः । संसारकारणं हि मिथ्यादर्शनादित्रयात्मकं न पुनर्मिध्याज्ञानमात्रात्मकमिति । तथा मुक्तावपि अनेकान्तस्य निक्षेपात् । तत्र दे॒धाऽनेकान्तः क्रमानेकान्तोऽक्रमाने- कान्तश्च । तत्राद्यो य एव प्रागमुक्तः स एव साम्प्रतं मुक्तः, तत स एव मुक्तः संसारी चेत्यविरोधः । अनेकान्ताभ्युपगमो निर्दोष एवेति । ततोऽनाद्यविद्याविजृम्भिताष्टकर्म- सन्ततिप्रवाहविलयादनन्तदर्शनज्ञानसुखवीर्यप्रतिपत्तिस्वरूपे द्रष्टुर्भगवतः परमानन्देऽव- स्थानं मोक्ष इति । ततो ह्यागमोक्तपञ्चदशविधसिद्धादन्यतमस्यापि सिद्धत्वम् , अविद्या- निर्मितलिङ्गस्य मोक्षप्रत्यूहे निर्हेतुकत्वात् सिद्धस्यात्मस्वरूपेऽवस्थानादिति । विषयस्तु मार्गस्य नवधा तत्त्वम्-"जीवाजीवपुण्यपापाश्रववन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्त- त्वम्" इति श्रुतधरवाच । मार्गविषयत्वं तु तस्य निर्णयादेव प्रवृत्ते नहि जीवस्यानिर्णये १. पाप । २. अवश्यमेव भोक्तव्य कृतं कर्म शुभाशुभमिति अग्रेतन पदद्वयम् । ३. जीवतो मुक्तिर्यस्य तस्य केवलिन इत्यर्थः । ४. अज्ञानम् ।

·प्रमाणसुन्दरः । तत्प्रवृत्तिरनिर्णातस्यापवर्गार्थित्वासम्भवात् । तत्र ज्ञानस्यैव, स्वपरसंवेदनस्वभाव- स्यान्वयिनो जीवत्वात् । तस्य तु क्रमानेकान्तनिरूपणेन निर्णयात् । नाप्यजीवस्य, तदा तत्सम्बन्धस्य बन्धस्यानक्कमेन तद्वियोगाकाक्षाऽनुत्पत्तेः । नाप्याश्रवस्य, पुण्यपापात्म- कस्य तन्निवर्तनद्वारेण शक्यनिवर्तनत्वानवगमेन कस्यचिदपि तन्निवर्तनायोद्यमानुपपत्तेः । नापि समितिगुप्तिपरीषहजयनिर्वेदप्रकर्षभावनात्मकसंवरस्य, सकामाकामनिर्जरामोक्ष- योर्वा,तदापि तस्य तन्निदानप्रत्यनीकत्वस्य तयोबन्धविश्लेपस्वभावत्वस्य मृदाद्युपलेप- विलयोद्वियमाननीरसालाबुवत् पूर्वप्रयोगनिःसङ्गत्ववित्रसोर्ध्वगमनस्वभावस्य भावस्या चानवगमेन तदनुपपत्तेः । तदेषां निर्णयस्तु सामान्यविशेषविषयात्मकप्रमाणेनानुवृत्त- व्यावृत्तप्रत्ययत्वेन स्याद्वादनिर्णिनीपूणाम्. अविरोधतया साक्षात् प्रत्ययजनक- त्वादेव स्यात् । अन्यथैकान्तप्रक्रियाव्यामुग्धानां प्रतीत्यपलापः प्रादुर्बोभवीति प्रति- क्षणनिरन्वयविनाशाभ्युपगमादिति । तत्र सामान्यं द्विधा-तिर्यगूर्ध्वतासामान्यभेदात् । तत्र सदृशपरिणामस्तिर्य- क्सामान्यं खण्डमुण्डादिषु गोत्ववत् । तथोक्तम्- एकप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वाद्वीरभेदिनी । एकधीहेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभेदता ॥ [प्रमाणवा० ३.१०८] तदैनभ्युपगमेनाह- नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारो रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥ [प्रमाणवा० ३.४३] इत्यादिविरोधानुषङ्गात् । तथा शबलधवलयोर्वर्णभेदोपचारेऽपि तत्रैकत्वोपचारः । तथाधेकत्वं द्विविघं मुख्यमुपचरितं च । तत्र मुख्यमात्मादिद्रव्ये, सादृश्ये तूपचरितं चेति । तयोरभेदोपचारे सति सामान्यं न तु तेन समानोऽयमतो बाधबोधादि(धि)रूढत्वात् सिद्धं सदृशपरिणामभूतरूप वस्तुस्वरूपं सामान्य- मिति । तथाऽपरापरर्विवर्तव्यापिद्रव्यमूर्खतासामान्यं मृदिव स्थासकोशकुसूलादिषु । पूर्वोत्तरविवर्तव्यतिरेकेणापरस्य तद्व्यापिनो द्रव्यस्यासत्त्वमिति न मन्तव्यं एवार्थानामन्वयिरूपप्रतीतेः प्रतिक्षणविशरारुतया स्वप्नेऽपि तत्र तेषां प्रतीत्यभावात् । किञ्च, यथैव पूर्वोत्तरविवर्तयोावृत्तप्रत्ययाद- न्योऽन्यमभावः , प्रतीतस्तथा । मृदाद्यनुवृत्तप्रत्ययावस्थितिरपि तद्वदर्थग्राहिणी । क्षणिका बुद्धिश्चेदास्तां बुद्धेः क्षणिकत्वेऽपि प्रतिपत्तुरक्षणिकत्वात् । तथाहि प्रत्यक्षा- १. तेन जीवेनः सम्बन्धो यस्य । २, बन्ध ३. सामान्य । ४ पर्याय । ५. विनश्वरतया । - तत्र यतः प्रत्यक्षत १९ - .

·१४६ श्रीपासुन्दरविरचितः दिसहायो ह्यात्मैवोत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वं भावानां प्रतिपद्येत । यथैव हि घट- कपालयोर्विनाशोत्पादौ प्रत्यक्षसहायोऽसौ' प्रतिपद्यते तथैव मृदादिरूपतया स्थिति- मपि । न चानन्तरातीतानागतक्षणयोः प्रत्यक्षस्य प्रवृत्तौ स्मरणप्रत्यभि- ज्ञानानुमानानां वैफल्यम्, तत्र तेषां साफल्यानभ्युपगमात् अतिव्यवहिते तदङ्गीकरणात् । न चाक्षणिकस्यात्मनोऽर्थग्राहकत्वे स्वगतबालवृद्धाद्यवस्थानामतीतानागतजन्मपरम्परायाः सकलभावपर्यायामेकदैवौ(वो)पलम्भप्रसङ्गः, ज्ञानसहायस्यैवार्थग्राहकत्वाभ्युपगमात्, तस्य च प्रतिबन्धकक्षयोपशमानतिक्रमेण प्रादुर्भावात् न परिकल्पितदोषानुपङ्गः । ततो यत्रैवास्य ज्ञानपर्यायप्रतिवन्धापायस्तत्रैव ग्राहकत्वनियमो नान्यत्रेत्यनवद्यम् । आत्मा प्रत्यक्षसहायोऽनन्तरातीतानागतपर्याययोरेकत्वं प्रतिपद्यतेति, स्मरणप्रत्यभि- ज्ञानसहायश्चातिव्यवहितपर्यायेप्वपि इति, चित्रमेचकसंशयज्ञानवद् युगपदेकस्यानेका- कारसम्बन्धित्वक्रमेणापि, तत् तस्याविरूद्धमिति सिद्धं परापरविवर्तव्याप्येकद्रव्य- लक्षणमूर्खतासामान्यमिति । - तथा विशेषोऽपि द्विविधः पर्यायव्यतिरेकभेदात् । तत्र पर्यायस्वरूपं निरूप- यति । एकत्र द्रव्ये क्रमभाविनः परिणामाः पर्याया आत्मनि हर्षामर्षादिवत् । स चापेक्षा- पूर्वकारी । ततश्चित्रसंवेदनवदनेकाकारण्यापित्वेनात्मनः स्वसवेदनप्रत्यक्षसिद्धत्वात् । यद् वस्तु यथा वास्तवस्वभावेन प्रतिभासते तत् तथैव व्यवहर्तव्यम् , यथा वेद्याका- रात्मकैकरूपतया प्रतिभासमानं सवेदनं सुखाद्यनेकाकारैकात्मतया प्रतिभासमा- नश्चात्मेत्यनुमानप्रसिद्धत्वात् । तथा च सुखदुःखादिपर्यायाणामन्योन्यमेकान्ततो भेदे च 'प्रागहं सुख्यासं संप्रति दुःखी वर्ते' इत्यनुसंधानप्रत्ययो वासना, सा तु न सुखा- दिभ्यो भिन्ना, तेभ्यस्तस्याः कथञ्चिद्भेदे नाममात्रं भिद्येताहमहमिकया स्वसंवेदनप्र- त्यक्षप्रसिद्धस्यात्मनः सहक्रमभाविनो गुणपर्यायानात्मसात्कुर्वतो वा वासनेति नामा- न्तरम् । क्रमवृत्तिसुखादीनामेकसन्ततिपतितत्वेनानुसंधानमित्यप्यात्मनः सन्ततिशब्दे- नाभिधानात् । तेषां कथञ्चिदेकत्वाभावेऽनेकपुरुषसुखादिवदेकसन्ततिपतितत्वस्या- प्ययोगात् । आत्मनोऽनभ्युपगमे तु कृतनाशाकृताभ्यागमदोषानुषङ्गः । कर्तुर्निरन्वयनाशे हि कृतस्य कर्मणो नाशः, कुर्तुः फलानभिसम्बन्धादकृताभ्यागमश्चाकर्तुरेव फला- भिसम्बन्धात् । ततस्तद्दोषं परिजिहीर्षुणाऽऽत्मनोऽनुगमोऽभ्युपगन्तव्यः । न चाप्रमाण- कोऽयं तत्स्वभावावेदकयोः स्वसवेदनानुमानयोः प्रतिपादनात् । तदहमेव ज्ञातवा- नहमेव वेद्मीत्यादेरेकप्रमाविषयप्रत्यभिज्ञानस्यापि सद्भावात् । तथा च भट्टपादाः- १. मात्मा । २ ज्ञानम् । ३. मात्मनः । ४. सुखादिभ्य । ५ वासनायाः । ६. अन्वयः।

·१४७ - प्रमाणसुन्दरः । ... तस्मादुभयमानेन व्यावृत्त्यनुगमात्मकः । पुरुषोऽभ्युपगन्तव्यः कुण्डलादिषु सर्पवत् ।।इति।। [ श्लोकवा० आत्म०२८] किञ्च, आत्मैव हि सुखदुःखादिपर्यायतया परिणमति नोलाद्याकारतया स्वपरग्रह- णशक्तिद्वयात्मतयैकविज्ञानवत् । न खलु ययैव शक्त्याऽऽत्मानं प्रतिपद्यते विज्ञानं तयैवार्थ तयोरभेदप्रसङ्गात् । अन्यथा आत्मनो येन रूपेण सुखपरिणामस्तेनैव दुःखपरिणामोऽप्यनयोर्भेदो न स्यात् । न च तच्छक्तिभेदे तदात्मनो ज्ञानस्यापि भेदोऽन्यथैकस्य स्वपरग्राहकत्वं न स्यान्नापि चित्रज्ञानस्य नीलाद्यनेकाकारतया परिणामेऽप्येकाकारतया व्याघातस्तद्वत् सुखाद्यनेकाकारतया परिणामेऽप्यात्मनो नैकत्वव्याधातो विशेषाभावात् । तत्रार्थान्तरे विसदृशपरिणामो व्यतिरेकः । तथा कस्मादर्थात् सजातीयो विजातीयो वाऽर्थोऽर्थान्तरं . तद्गतोऽन्यादृशः परिणाम इति गोमहिषादिवत् । यथा गोषु खण्डमुण्डादिलक्षणो विसदृशपरिणामः, महिषेषु च विशालविसङ्कटत्वलक्षणः, गोमहिषेषु चान्योन्यमसाधारणस्वरूपलक्षण इति । ततः सामान्यविशेषयो. परापेक्षपरानपेक्षभेदेनानुवृत्तव्यावृत्तप्रत्ययलक्षणवस्तु- धर्मार्थ क्रियाकारित्वेनामेदाद् वास्तवत्वं सिद्धमेव । न चार्थस्य सामान्यविशेषात्मकत्वेन ग्राहकप्रमाणाभावोऽनेकधर्मत्वात्। तथाहि-वास्तवानेकधर्मात्मकोऽर्थः, परस्परविलक्षणाने- कार्थक्रियाकारित्वात् पितृपौत्रभ्रातृभागिनेयाद्यर्थक्रियाकारिदेवदत्तवत् । न चायमसिद्धो हेतुः, आत्मनो मनोज्ञागनानिरीक्षणस्पर्शनमधुरध्वनिश्रवणन्याहारचंक्रमणावस्थानह- विषादानुवृत्तव्यावृत्तज्ञानाद्यन्योन्यविलक्षणानेकार्थक्रियाकारित्वेनाध्यक्षतोऽनुभवात् । तथा दूरेतरदेशवर्तिनः पादपस्य पूर्वोत्तरप्रत्ययैकविषयत्वेऽपि सामान्यविशेषापेक्षया त्वस्पष्टेतरविषयभेदादेकान्तानुषङ्गभङ्गः प्रतीत एवं यथा तन्तुपटयोरिवानाभिन्नप्रमाण- ग्राह्यत्वेनावयवावयविगुणगुणिप्रभृतीनां कथञ्चिद्भेदाभेदप्रसिद्धभिन्नप्रमाणग्राह्यत्वमसिद्ध यतस्तन्तव एवातानवितानीभूता अवस्थाविशेषविशिष्टाः पटो(ट उल्लेखितस्ततो न तन्तुभ्योऽर्थान्तरं पट इति । प्रमाणं हि यथावस्तु विवेचकम् । यत्रात्यन्तभेदग्राहकं तत् तत्रात्यन्तभेदो यथा घटपटमुकुटादौ, यत्र कथञ्चिद् भेदग्राहकं तत्र कथञ्चिद् मेदो यथा तन्तुपटादाविति, पूर्वोत्तरकालभावित्वाद्यप्यवस्थाभेदमेव तन्तूनां प्रसाधयति नात्यन्तिकभेदम् । अत्र तु वस्तुन आत्मानौ द्रव्यपर्यायौ, तयोर्भावः तादात्म्यम्, भेदात्मकत्वं वस्तुनो भेद' पर्यायतैव, अभेदस्तु द्रव्यरूपत्वमेव, भेदाभेदौ तु द्रव्यपर्यायस्वभावावेव । न खलु द्रव्यमानं पर्यायमात्रं वा वस्तु, उभयात्मनः समुदा- १ स्वसंवेदनप्रत्यक्ष-अनुमानप्रमाणाभ्याम् । २. ज्ञानार्थयो ।

·श्रीपद्मसुन्दविरचितः यस्य वस्तुत्वात् । द्रव्यपर्याययोत्तु न वस्तुत्व नाप्यवस्तुता किन्तु वस्त्वेकदेशत्वं यथा समुद्राशो न समुद्रो नाप्यसमुद्रः किन्तु समुद्रैकदेश एव । न चात्रे संशया- दिदोषोपनिपातानुषझावकाशः स्याद्वादप्रक्रियाप्रतीतेरभ्युपगमात् । इह किल मेदा- मेदयोरप्रतीतौ चलितप्रतीतिः संशयः, साक्षात् प्रतीतौ तु स्थाणुत्वपुरुषत्वयोरच- लितप्रतीतिरसशय एव । तथा कथञ्चिदुक्तयोः सत्त्वासत्त्वयोरिव भेदाभेदयो- विरोधासिद्धे । स्वद्रव्यादिकं निमित्तमपेक्ष्य भावप्रत्ययं जनयेदर्थः परद्रव्या- दिकमपेक्ष्याभावमित्यन्योन्याव्यवच्छेदेनैकस्मिन्नाधारे भेदाभेदयोधर्मयोः सत्त्वासत्त्वयोर्वा प्रतिभासमानत्वात् । न सहानवस्था न लक्षणो विरोधः अन्धकारप्रकाशयो- रिख । न चात्र व्य(व)ध्यधातकलक्षणो विरोधः फणिनकुलयोबलवदवलवतोरिव प्रतीतः सत्त्वासत्त्वयोर्भेदाभेदयोः समानवलत्वात् । अस्तु वा कथञ्चिद् विरोधः परस्परपरिहारस्थितिलक्षणः कश्चित् सहैकत्राम्रफलादौ रूपरसयोरिवानयोः सम्भव- तोरेव स्यान्न त्वसम्भवतोः सम्भवदसम्भवतोर्वा । किञ्चायं विरोधो धर्मयोर- १. भेदाभेदात्मके वस्तुनि । २ भेदाभेदात्मके च वस्तुनोऽसाधारणकारणेन निश्चेतुमशक्ते- रिति सशयः । ३. नाऽभेदो भेदरहितो मेदो वाऽमेदवर्जितः । केवलोऽस्ति यतस्तेन कुतस्तत्र विकल्पनम् ।। येनाकारेण भेद. किं तेनासावेव वा द्वयम् । असत्त्वात् केवलस्येह सतश्च कथितत्वत ॥ यतश्च तत् प्रमाणेन गम्यते धुभयात्मकम् । अतोऽपि जातिमात्रं तदनवस्थादिदूषणम् ।। एव भयदोषादिदोषा अपि न दूषणम् । समय जात्यन्तरत्वेन मेदामेदप्रसिद्धितः॥ तेनानेकान्तवादोऽयमझे. समुपकल्पित. । न युज्यते वचो वक्तुमिति न्यायानुसारिणः ।। अन्योन्यव्याप्तिभावेन द्रव्यपर्याययो. कथम् । भेदो(दा)मेदो विरुद्धः स्यात् तद्भावानुपपत्तितः ।। नान्योन्यव्याप्तिरेकान्तमेदेऽभेदे च युज्यते । अतिप्रसशाच्चेक्याच्च शब्दार्थानुपपत्तितः ॥ भन्योन्यमिति यझेढ व्याप्ति चाह विपर्ययम् । मेदामेदे द्वयोस्तस्मादन्योन्यव्याप्तिसम्भव ॥ एव शवलरूपेऽस्मिन् व्यावृत्त्यनुगमावपि । स्याद्वादनीतित. सिद्धौ तथानुभवसुस्थितेः ॥ इत्यं प्रमाणसिद्धेऽस्मिन् विरोधोद्धावन नृणाम् । व्यसन धीजडत्वं वा प्रकाश [य]ति केवलम् ॥

·-- प्रमाणसुन्दरः। स्तु मातुलिङ्गद्रव्ये रूपरसादिवत्, न च धर्मधर्मिणोविरोधः । तथाविरोधे सति धर्मिणि धर्माणां प्रतीत्यपलापः स्यान्न चैवमस्तीति । अथ कथञ्चिद् विरोध- स्तु सर्वत्र समान एव स्वस्य भावः स्वत्वमित्यादिवदिति । नापि वैयधिकरण्यम्, निर्बाधमेदाभेदयोः सत्त्वासत्त्वयोर्वा एकाधारतया प्रतीयमानत्वात् । नाप्युभयदो- पश्चौरपारदारिकाभ्याम् चौरपारदारिकवज्जैनाभ्युपगतवस्तुनो जात्यन्तरत्वान्न तयो- रन्योन्यनिरपेक्षयोर्यस्मादयं दोषः, तत्सापेक्षयोरेव तदभ्युपगमात्, तथा प्रतीते- चेति । नापि सङ्कव्यतिकरौं' स्वरूपेणैवार्थे तयोः प्रतीतेः । नाप्यनवस्था, धर्मिणो ह्यनेकरूपत्वं न धर्माणा कथञ्चनेति वस्तुनो ह्यभेदो धर्येव, भेदस्तु धर्मा एव, तत्कथमनवस्थादौस्थ्यम्, अनादित्वात् प्रबन्धस्येति । अभावस्य तु प्रागे- वापसारितत्वादर्थस्य स्वदेशादिपु सत्त्वं परदेशादिष्वसत्त्वम् । अत्रेतरेतराभाव इत्यु- मत्तप्रलपितम् । तथेतरेतराभावस्य घटाभेदे तद्विनाशे पटोत्पत्तिप्रसङ्गात् पटाभावस्य विनष्टत्वात् । अथ घटादभिन्नोऽसौ तर्हि घटादीनामन्योन्यं भेदो न स्यात् । यथैव हि घटस्य घटाभावाद्भिन्नत्वात् घटरूपता तथा पटादेरपि स्यात् । नाप्येषां परस्पराभिन्नानामभावेन भेदः कर्तुं शक्यो भिन्नाभिन्न- भेदकरणे तस्याकिञ्चित्करत्वप्रसङ्गात् । नापि भेदव्यवहारः कर्तुं शक्यः स्व- हेतुभ्योऽसाधारणतयोत्पन्नाना सकलभावानां प्रत्यक्षेण प्रतिभाममानत्वादेव भेदव्य- वहारस्यापि प्रसिद्धेरलमनर्थकप्रयासेनेति । प्रतिक्षिप्तश्चेतरेतराभाव इति सिद्धं भेदा- मेदात्मकं, सामान्यविशेषविषयात्मकमर्थज्ञानं प्रमाणमिति । प्रमेयार्थभेदः पर्याप्तः । आस्तां तावन्निश्चितलक्षणेन प्रत्यक्षादिना सवादात् तद्विषये प्रामाण्यमागमस्य । ततोऽत्यन्तपरोक्षे तु जगत्सन्निवेशविशेषादौ कथं निर्णतव्यम् १ अत- निर्णये तत्त्वज्ञानस्यापरिपूर्णतया निःश्रेयसनिबन्धनत्वाभावप्रसङ्गादिति नाशङ्कनीयम् । तद्विषयस्यापि प्रवचनस्य प्रत्यक्षादिना सवादबलादवधारितप्रामाण्यप्रवचनसमानकर्तृक- तया निर्णयात् । न च निरवशेषनिधूतरागादिमलकलङ्कस्य सर्ववेदिनो भगवतः क्वचित् तथ्यामिथ्यावाक्व(ग्व)चनप्रवृत्तिः प्रतिपनीपद्यते । रागादिमत्त्वे च तदतज्झत्वमिथ्या- देरुपलम्भात् तत्र समानकर्तृकत्वमपि यतोऽत्यन्तपरोक्षार्थोद्योतिनः श्रुतभागस्य प्रत्यक्षा- प्रसिद्धार्थोद्योतिश्रुतभागान्तरेण श्रुतान्तरवदवच्छिन्नाद् उपदेशपारम्पर्यादवगतेः । पदादि- १. एकान्तेनैकात्मकत्वे योऽनेकस्वभावत्वाद् भावलक्षणो दोषः, अनेकात्मकत्वे चैकस्वभा- यत्वादभावलक्षण इत्युभयदोष । २ सर्वेषा युगपत् प्राप्ति. सङ्कर., एकत्वानेकत्वयो परस्परविषयग- 'मन व्यतिकर.। येन(येनैक)स्वभावता तेनाऽनेकस्वभावत्वस्यापि प्रसनो येन- चानेकत्व- तेनैकत्य- 'स्यापि इति सकरप्रसङ्ग । ३ ततश्चाप्रतिपत्तितोऽभाव । ४ घट. पटो न भवति पट: घटो न भवति इति इतरेतराभावः इति ।

·१५० श्रीपद्मसुन्दरविरचितः रूपमेव प्रवचन वर्णक्रमस्यैव पदादित्वात् तदन्यस्य स्फोटात्मनोऽप्रतिपत्तेः । इतरेतरदे- शपरिहारावस्थायिनां कारकाणामप्येकत्र कार्ये यथास्वदेशं भावादिव वर्णानामपि यथास्वकालं विद्यमानत्वस्याविशेषादवश्यमेवमभ्युपगन्तव्यम्, इतरथा ताल्वादिपरिस्पन्द- स्यापरापरसमयभाविनो होकन पदादिस्फोटाभिव्यक्तावप्यनुपयोगित्वेनानर्थकत्वप्रसक्तः । तथाहि न स्फोटात् स्वाधीनाभिव्यक्तिकादनभिव्यक्ता(व्यक्तिका)हाऽर्थप्रतिपत्तिस्ततो ह्यर्थप्रतिपत्तौ सर्वदा सर्वस्यापि ततस्तदापत्तेः। ततो वर्णक्रमविनिवेशरूपमेव पदा- दिकम् । तस्य तु पोरुपेयत्वादुपपन्नं पुरुषगुणायत्तं तत्र प्रामाण्यम् । ततः शब्दस्या- नित्यत्वेऽपि व्यवहारकालं यावदव्यवस्थितेरयमस्यार्थस्य वाचकः कथमिति नाशकनीयम् तात्कालिकस्यैवास्य कालान्तरभाविनोऽपि तादृशतया समयविषयत्वादुपपद्यत एव तस्य व्यवहारोपयोगित्व यतो 'देवरक्ताः किंशुकाः केन रज्यन्ते' इतिवत् सहजयोग्यतयैव शब्दार्थयोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकशक्तिप्यिज्ञापकशक्तिवदिति । ततो लौकिको वैदिको वा शब्द. सहजयोग्यतासमयवशादेवार्थप्रतिपादकः । कर्तव्य चेत्थमभ्युपगमः । किञ्च, वर्णानां परस्परापेक्षाणां निरपेक्षसमुदायः पदम्, पदना तु तदपेक्षाणां निरपेक्षः समुदायो वाक्यम् । अत्र तु निराकाहत्व हि प्रतिपत्तृधर्मो वाक्येष्वध्यारोप्यते न पुनः शब्दधर्म- स्तस्याचेतनत्वात् । स चेत् प्रतिपत्ता तावतैवार्थ प्रत्येति किमित्यपरमाकाङ्केत् । किञ्च, प्रतिपत्तुर्यावत्सु परापेक्षेपु पदेषु समुदितेपु निराकास्त्वं तस्य तावत्सु वाक्यत्वसिद्धिरिति गम्यम् । तदित्थं कृतसमया ध्वनयोऽर्थाभिधायकाः । समयस्य तु सामन्यविशेषात्मकेs- र्थेऽभिहितत्वान्न जात्यादिमात्रे, तथाभूतस्यार्थस्य वास्तवत्वात् । न चेहाप्यानन्त्याद व्यक्तीनामन्योन्याननुगमाच सङ्केताऽसम्भवः, समानधर्मसाकाइत्वेन क्षयोपशमविशेषा- विभूतोहाख्यप्रमाणेन तासां प्रतिभासमानतया सङ्केतविषयतोपपत्तेः, अन्यथा कथ- मनुमानप्रवृत्तिरिति । यच्च परैरभ्यधायि शब्दस्यामूर्तस्यैव वीचितरङ्गन्यायेन श्रोत्रप्रदे- शेऽभ्युपसर्पणम् इदमप्यर्द्धजरतीन्यायवाक्यं यदुक्तम्- शब्दस्यागमनं तावददृष्टं परिकल्पितम् । मूर्तिस्पर्शादिमत्त्वं च तेषामभिभवः सताम् ।। त्वगग्राह्यत्वमन्ये च भागाः सूक्ष्माः प्रकल्पिताः । तेषामदृश्यमानानां कथ हि रचनाक्रमः 2 ।। [श्लोक०शब्दनि०१०७-१०९] इत्यादि तद्वयञ्जकवावागमनेऽपि समानम्, 'शब्द'स्थाने वायु पठित्वा तदागमन- मपि तावददृष्टम् । इत्थमदृष्टकल्पनागौरवदोषानुषङ्गस्तत्पक्ष एव न चास्मत्पक्षे तत्रार्थे १ स्फोटात् अर्थप्रतिपत्त्यापत्ते । २. अचेतनत्वेनाकाङ्क्षाविकलत्वात् । ३. सामान्यविशेषा- त्मकस्य । ४. 'शब्दस्यागमनं तावद्' इत्यत्र 'वायोरागमनं तावद्' इति ।

·+ प्रभाणसुन्दर।। शब्दस्य गुणत्वामूर्तत्वतिरस्काराम झूमेः । न च भिसिपटाद्यधिकरणव्यतिरेकेण चित्रादि- रचनाक्रमः संजाधटीति वर्णादिसाधर्म्यवैधाद्यनुपपत्तेस्ततस्तमपि प्रमाणयामः। तथाहि- पुलद्रव्यं शब्दः, स्पर्शाल्पत्वमहत्त्वपरिमाणसंख्यासंयोगगुणोश्रयत्वात् , यद्यदीदृशं तत् तत् पुद्गलद्रव्यम् यथा बदरामलकांदि, तथा शब्दः, तस्मात् पुद्गलद्रव्यमेव । न चास्य स्पर्शाश्रयत्वमसिद्धम् । तथाहि-स्पर्शवान् शब्दः, स्वसम्बद्धार्थान्तराभिघातहेतुत्वात् मुद्गरोपलादिवत्, सुप्रतीतो हि कंसतालडिण्डिमादिनाऽभिसम्बन्धेन श्रोत्राघभिघात- स्तत्कार्यस्य बाधिर्यादेः प्रतीतेः, न चास्यास्पर्शवत्वेन स्यात् न वायुना शब्दसहच- रितेन तदभिघातः, तस्य तु शब्दाभिसम्बन्धान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् । न चास्याल्पत्वमहत्त्वपरिमाणाश्रयत्वमसिद्धमल्पमहत्त्वप्रतीतिविषयत्वात् बदरादिवत्, तथा चाल्पः शब्दो मन्दो महान् पटुस्तीत्र इत्यादिप्रत्ययेनाल्पमहत्त्वम् । नापि संख्याश्रय- त्वमसिद्धमेको द्वौ बहवः शब्दा इति सख्यावत्त्वप्रतीतेघटादिवत् । नापि संयोगाश्रय- त्वमसिद्धं वाय्वादिनाऽभिहन्यमानत्वात् पांश्वादिवत्, सयुक्ता एव पश्विादयो वायुनान्येन चामिहन्यमाना दृष्टाः, तेन तेदभिधातश्च, देवदत्तं प्रत्यागच्छतः शब्दस्य प्रतिवातेन प्रति- निवर्तनात् पाश्चादिवत् तदप्यन्यदिगवस्थितेनैव श्रवणात् । ततः सिद्धं गुणवत्त्वाद् द्रव्यत्वं शब्दस्य । किञ्च, आकाशगुणत्वे शब्दस्यास्मदादिप्रत्यक्षता न स्यादाकाशस्यात्यन्तप. रोक्षत्वात् , तथा पराभ्युपगतशब्द इति । ततः शब्दस्याकाशगुणासिद्धिः । तथा च द्रव्यत्वं शब्दस्य क्रियावत्त्वाद् वाणादिवदिति, न चासिद्ध, निष्क्रियत्वे तु तस्य श्रोत्रेणाग्रह- णमनभिसम्बन्धात्, तथापि ग्रहणे श्रोत्रस्याप्राप्यकारित्वं स्यात् । अत आकाशस्य निष्क्रि- यत्वाद् द्वगणुकादिद्रव्यविवर्तनेव क्रियात्वस्य परिकल्पनम् उपपन्नम् । ततो हि पुद्गलवि- वर्तः शब्दः करणाधीनज्ञानवेद्यत्वाद् घटादिसस्थानवत् । न च तोयादिना तद्वेद्यत्वे सत्यपि पुद्गलविवाभावत्वेन व्यभिचारः, तत्राप्यनभिव्यक्तस्य गन्धादेः स्पर्शव- त्त्वादेव लिङ्गात् पृथिव्यामिव प्रत्तिपत्तेः, अनुभूतस्वभावत्वाच्च हेम्न्युष्णस्पर्शवदनुपलम्भ- स्याप्यविरोधात् पृथिव्यादिरूपतया चातुर्विध्यस्यापि धारणद्रवोष्णेरणरूपतया पुद्गल- त्वाविशेषेऽप्युपपत्तेः । तन्न परपरिकल्पितोऽयं नियमो घटामटाट्यते यत्-आपो रूपरसस्पर्शवत्य एव, तेजो रूपस्पर्शवदेव, वायुस्तु स्पर्शवानेवेति । नापि सामान्यैः कर्मभिर्व्यभिचारः, सामान्यादीनां तद्वतो भेदेऽपीन्द्रियवेद्यत्वस्याप्रतिवेदनात् , अभेदे तु तद्वतः पुद्गलतया तद्विवर्तनत्वेन तेषु सपक्षस्यैव भावात् । अथ च परिणामिन्येवार्थे यथोक्तम् कर्मोपपद्यते न चेदमप्यनर्थान्तरम् । तथा श्रोत्रगष्कुलीविवरपरिच्छिन्नो १. वायुना शब्दाभिधातः । २. तथाहि येऽत्यन्तपरोक्षगुणिगुणा न तेऽस्मदादिप्रत्यक्षा यथा परमाणुरुपादयः ।

·त्वात्, १५२ श्रीपमसुन्दरविरचितः नमसः प्रदेश एवामूर्तिमदिन्द्रियमित्यपि न हृदयङ्गम्, तस्य तु वास्तवत्वे कार्यत्वे च नभसः कलशादिवदनित्यत्वप्रसगात्, काल्पनिकस्य तु व्योमकुसुमादिवदिन्द्रियत्वानुप- पत्तेः । ततोऽस्तु क्षयोपशमस्वभावशक्तिविशेषाध्यासितजीवप्रदेशाधिष्ठितस्य शरीरा- वयवस्यैव श्रोत्रत्वम्, तत्संस्पर्शनेनैव शब्दस्य श्रवणमिति । न तस्येन्द्रियान्तरात् कश्चन विशेषः । न चाप्राप्यकारित्वं श्रोत्रस्य । तथाहि-प्राप्यकारि श्रोत्रम्, प्रत्यासन्नग्राहि- यन्नैवं न तदेवम्, यथा नयनम् तथा श्रोत्रमिति प्राप्यकारित्वस्य व्यवस्थापनात् । प्रत्यासन्नग्राहित्वं तत एव । तहिवरवर्तिनः कीटकादिवानस्याप्रत्तिपत्तेः साधनव्यावृत्तिश्च नयनात् ततोऽञ्जनादेस्तदगतस्याप्रतिवेदनादप्राप्यकारित्वेन प्रवचने निरूपितत्वात्। एकश्रो- अविष्टस्येव वर्णस्यान्यैरपि श्रवणं पौद्गलिकत्वेन नाशङ्कनीयम्, वर्णस्य तु नानादिगभि- मुखप्रवृत्तिकसाधारणानेकस्वरूपतयेव स्वहेतुवलतो गन्धवदेव प्रादुर्भावात् । ततस्ताल्वा- दिव्यापारजन्मनो ध्वनिविशेषस्य घटस्य चक्रादिव्यापारजनुप इवानित्यस्याप्येवमेव समयविषयतया वर्णाभिव्यक्तावुपयोगात् । नैवं प्रवचनस्यापौगलिकत्वपरिकल्पनमुपप- न्नम् । तथा श्रीमदाप्तप्रणीतागमः संबंधयार-उज्जोओ पभा छायातवेइ य । वण्णरसगंधफासा पुग्गलाणं तु लक्खणं ॥ [उत्त० २८.१२ ] इति प्रवचनप्रतिपन्नत्वाच्चतुरस्रं सिद्ध पोद्गलिकत्वमिति । ततः स्थितं भूतभव- झाविभावाधिष्टानयोः अनयोरनैकान्तपरिणामयो मार्गतद्विषययोश्च प्रतिपादकं प्रवच- नमविसंवादभावात् , तद्भावस्य च निरूपितत्वात् प्रमाणमिति । प्रमाणतदाभासलक्षणमु- द्दिश्य विनेयानामविकलव्युत्पत्तये सप्तभङ्गी निदर्शयामो यतः प्रमाणमप्यनेकान्तादौ तत्प्रत्यनीकधर्मसप्रतिपक्षे विद्यमाने सप्तभङ्गीमनुवर्तते । तद्यथा-स्यादनेकात्मैव भावः, स्यादेकात्मैव, स्यादुभयात्मैव, स्यादवक्तव्य एव, स्यादनेकात्म(माऽ)वक्तव्य एव, स्यादेकात्माऽवक्तव्य एव, स्यादुभयात्माऽवक्तव्य एव । तद्विषयवस्तुधर्मस्य सप्तविघ- त्वेनैव सप्तभङ्गोपपत्तेः प्रतिपाद्यप्रश्नानां तावतामेव सम्भवनियमात् । तथाहि - एका- त्मनस्तत्प्रतिपक्षस्यापि प्रत्येकमुभयो क्रमेण युगपच्च प्रतिपित्सायामाद्या विकल्पचतुष्टयी। आद्यविकल्पत्रयस्य क्रमेणावक्तव्येन सह बुभुत्सायामितरविकल्पत्रयीति । अनेकान्त- स्येत्थं युक्तिरविरुद्धा तथायुक्तिसद्भात् यथा 'चलाचलात्मकं वस्तु, कृतकाकृतकात्मक- १. प्राप्यकारित्वादेव । २. 'वर्णस्यैकस्मिन् श्रोत्रे आविटवे सत्यपि पुनर्यत्र वर्ण तदपौद्गलिकत्वा- देव युक्तम् पौद्गलिकत्वे तु एकस्मिन्नेव श्रोत्रे समाप्तत्वात् क्थमन्येषा श्रवणीयम्' इति नाशङ्कनीयम् । तत्राह वर्णस्येति । ३ शब्दोऽन्धकार उभयत्र सुपो लुरु । उद्योती रत्नादिप्रकाश । प्रभा चन्द्रा- दिरुचि.। छाया शैत्यगुण । आतपो रविविम्बजनित उष्णप्रकाश ।

·प्रमाणसुन्दरः । १५३ - त्वात्' इति । न चायमसिद्धो हेतु , प्राच्यरूपत्यागाविनाभाविपररूपोत्पादस्यापेक्षितपर- व्यापाररूपेण कृतकत्वसिद्धे, सदास्थास्नुस्वरूपस्यानपेक्षितपक्षापरत्वेनाकृतकत्वनिश्च- यात् । तदुत्पादत्र्ययधौव्यसमुदितं सदिति । तथा 'गुणपर्यायवत् द्रव्यम्' तत्त्वार्थसू० ५.३८] इत्यपि । न चात्रोत्पादादोनां कथञ्चिद्भिन्नलक्षगत्वं विरुद्वम्, परस्पराऽनपेक्षत्वे तु वियदम्भोजवत् केवलस्य त्ववस्तुतापत्ते । तथाहि नोत्पादः केवलः स्थितिव्ययही- नत्वाद् वियदम्भोजवत्, न च स्थिनिः केवला व्ययोत्पादहीनत्वात् तद्वत् । व्ययः केव- लोऽपि न स्थित्युत्पत्तिहीनत्वात् तद्वदेवेति योजनात् । सामर्थ्यादेव त्रिरूपकलित सदिति मन्यामहे । तदन्यतमापाये सत्त्वरयाप्यनुपपत्तेः । उक्तं च घटमौलिसुबर्णार्थी नाशोत्पादस्थितिष्वयम् । गोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो याति सहेतुकम् ॥ [आप्तमीमांसा ५९] यतो घटं भक्त्वा मौलिनिर्वर्तने घटार्थिन. शोकस्य, मौल्यर्थिनः प्रमोदस्य मौल्युत्पादनिमित्तत्वात्, सुवर्णार्थिनो माध्यस्थ्यस्य हेमस्थितिहेतुकत्वात् सहेतुकामति । तत सदसतो विधिप्रतिपेधाभ्यामेव भावाभावत्वं कथञ्चिदेव न सर्वथा । उक्तं च- द्रव्याद्यन्तरभावेन निपेधः सज्ञिनः सतः । असद्भेदो न चावस्तु स्थानं विधिनिषेधयोः ॥ [आप्तमीमांसा ७४] ततोऽत्रामावस्य भावान्तरस्वभावेनावभासनम्, स्वरूपसिद्धस्य घटस्य घटान्तररू- पेणाघटत्ववत्, वस्तुनोऽपि वस्त्वन्तररूपेणैवावस्तुत्वप्रतिपत्तेः, परस्परपरिहारस्थितत्वा- देव । भानव्यतिरेकिमिः शब्दैरपि भावाभिधानान्नासमञ्जसस्वरूप तत्त्वमिति । अन्यथा तु पराभ्युपगतमनभिलाप्यमेव । उक्तं च- अवस्त्वनभिलाप्यं स्यात् सर्वान्तः परिवर्जितम् । वस्त्वेवावस्तुतां याति प्रक्रियाया विपर्ययात् ॥ [आप्तमीमांसा ४८] १ सत् द्रव्यलक्षणमिति । यत् सत् तद् द्रष्यमित्यर्थः । यद्येव तदेव तावद् वक्तव्य किं सदिति ? मत माह-उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्त सत् । चेतनस्याचेतनस्य द्रव्यस्य स्वाजातिमाहत. उभय- निमित्तवशादावान्तरावाप्तिहन्पादनमुत्गदः मृत्पिण्ड ह्य घटपर्यायवत्, तथा पूर्वभावविगमनं व्यय यथा घटोत्तौ पिण्डाकृते । अनादिपारिणामिकस्वभावेन व्ययोदयाभावात् ध्रुवति स्थिरीभवतीति ध्रुव । ध्रुवस्य भाव कर्म वा ध्रौव्य यथा मृत्पिण्डाद्यवस्थासु मृदाद्यन्वयात् । तैरुत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्त उत्पादव्ययध्रौध्ययुक्त सदिति । आह मेदे सति युक्तशब्दो दृष्टः यथा दण्डेन युक्तो देवदत्त इति । तथा सति तेषा त्रयाणा तैर्युक्तस्य द्रव्यस्य चाभाव प्राप्नोति । नैष दोष , भमेदेऽपि कथञ्चिोदनयापेक्षया युक्नशब्दो दृष्टः यथा सारयुक्त. स्तम्भ इति । तथा सति तेषामविनाभा- वात् सद्वषपदेशो युक्त । समाधिवचनो वा युक्तशब्दः युक्तः सम हित तदात्मक इत्यर्थ । उत्पादव्यय- ध्रौव्यात्मकमिति यावत् । एतदुक्तं भवति उत्पादादीनि द्रव्यस्य लक्षणानि, द्रव्य लक्ष्यम् । तत् पानाकिनयापेक्षया परस्परतो द्रव्याच्चान्तरभाव । द्रव्यार्थिकनयापेक्षया व्यतिरेकेणानुपलब्धि अनर्थान्तरभाव इति लक्ष्यलक्षगभावसिद्धिरिति । [सर्वार्थसिद्धि ५३०] 7 २० ·१५४ श्रीपद्मसुन्दरविरचितः इति तत्र परिणामोऽप्यनैकात्मैव योजयितव्यः यतो द्रव्यस्य लक्षणं गुणपर्ययवत्त्वम्, क्रमाऽक्रमभाविविचित्रपरिणामाभावे द्रव्यस्य लक्षितुमशक्तेः, द्रव्यापाये गुणपर्यायत्वस्या- नुपपत्ते. । कार्यद्रव्ये घटादिविशिष्टे गुणत्वस्य भावानवपुराणादिपर्याययोगित्वस्य च भावान्नाव्यासिर्लझणस्य, नाप्यतिव्यतिः स्पर्शादिसामान्येषु सहभाविगुणेषु स्पशी- दिविशेषेषु च क्रमभाविपर्यायेष्वभावात् । तथा पर्यायस्य तद्भावो लक्षणम् । 'तद्भावः परिणाम [तत्त्वार्थसूत्र ५.४१] इत्युक्तः । तेन तेन प्रतिविशिष्टरूपेण भवनं परिणामः ॥ तथा च द्रव्यमेकम्, अनेके पर्याया इत्यत्र सम्यगेकान्तस्यानेकान्तेन विरोधाभावान्नया- पैणादेकान्तस्य प्रमाणार्पणादनेकान्तस्योपदेशादेकमप्यनेकमनेकमप्येकमिति न विरुद्धम् । उक्तं च-- द्रव्यपर्याययोरक्यं तयोरव्यतिरेकता। परिणामविशेषाच्च शक्तिमच्छक्तिभावतः ॥ 'संज्ञासंख्याविशेषाच स्वलक्षणविशेषतः । प्रयोजनादिभेदाच्च तन्नानात्वं न सर्वथा ॥ [आप्तमीमांसा ७१-७२] तदित्थं वस्तुपर्यायावेकं वस्तु प्रतिभासभेदेऽप्यव्यतिरिक्तत्वाद् वेद्यवेदकज्ञानवत् । तथाहि-न केवलं द्रव्यमर्थक्रियानिमित्त क्रमयोगपद्यविरोधात् केवलपर्यायवत् । पर्यायो वा न केवलोऽर्थक्रियाहेतुः, तत एव केवलद्रव्यवत् । क्रमयोगपविरोधोऽसिद्धो न मन्तव्यः, अनेकपर्यायात्मन एव द्रव्यस्य तदुपलम्भात् अव्यतिरिक्तत्वमैक्यमेव, कथञ्चिद- प्यशक्यविवेचनत्वात् । भेदोऽपि परस्परसंज्ञासंख्यादिभिन्नलक्षणात् । तथा द्रव्यस्या- नाघनन्तैकवैनसिककालत्रयवर्तिपरिणामित्वात्, पर्यायस्य च साद्यन्ताऽनेकस्वभावतत्का- लगोचरपरिणामत्वात् । द्रव्यस्य चैकत्वान्चयत्वं पर्यायस्यानेकत्वव्यावृत्तिप्रत्ययवत्त्वादन्यो- न्यविविक्तस्वभावत्वं स्वयमसाधारणं लक्षणं तद्विशेषो वा लक्ष्याऽविनाभावित्वमिति नानात्मकमेकं वस्तु सिद्धम् सर्वथा मिन्नयोध्यपर्यायत्वासम्भवात् साविन्ध्यवत् तयोरविरोधस्तु मेचकादिज्ञानवदिति । उक्तं च- त्यक्तात्यक्तात्मरूपं यत् पूर्वापूर्वेण वर्त्तते । कालत्रयेऽपि यद् द्रव्यमुपादानमिति स्मृतम् ।। १ एगत्त च पुहत्तं च संखा सठाणमेव य । सजोगा य विजोगा य पनवाण तु लक्षण ॥ [उत्त० २८ १३] एवं भिन्नेष्वपि परमाण्वादिषु यदेकोऽय घटादिरिति प्रतीतिहेतुः, पृथक्त्वं चायमस्मात् पृथ- गिति प्रत्ययनिवन्धनम्, सख्या यत एको द्वौ त्रय इत्यादिका प्रतीतिरुपजायते, संस्थानमेतत् परि- मण्डलोऽयमित्यादिनिबन्धन मेवेति, पूरणे च सर्वत्र, समुच्चये सयोगोऽयमनयो. सयोग इत्यादिव्य पदेशहेतुर्वा, विभागश्चायमितो विभक्त इति बुद्धिहेतव. । उभयत्र व्यत्त्यपेक्ष बहुवचनमुपलक्षणत्वात् नवपुराणादीनि पर्यायाणाम् । तु पूरणे, लक्षणमभिधानम् ।

·प्रमाणसुन्दरः । १५५ - व्यतिरेकेण यत् स्वरूपं त्यजत्येव यन्न त्यजति सर्वथा । तन्नोपादानमर्थस्य क्षणिकं शाश्वतं यथा ॥ इति ततो न्यायप्राप्तस्यानभ्युपगमायोगात् ततोऽनेकपरिणामपरिणतत्वे द्रवद्रव्य- त्वमिति व्युत्पत्तेः सूक्तं द्रव्यलक्षणं त्रिरूपात्मकं सदित्यस्याप्यदूषितत्वादिति । तथा चोक्तम्- विरोधान्नोभयैकात्म्यं स्याद्वादन्यायविद्विषाम् । अवाच्यतैकान्तपक्षेऽपि नावाच्यमिति युज्यते ॥ आप्तमीमांसा ५५] किञ्च, सकलं वस्तु व्यञ्जनपर्यायात्मतया वाच्यमर्थपर्यायात्मतयाऽवाच्यमिति स्याद्वादवादिनाम् , नतोऽन्यथा प्रमाणाभावात् । तदेवमेव स्यात् सत् , स्यादसत्, स्यात् सदसत् स्याद्वादमिति कथञ्चिद्भेदेनाभ्युपगमात् । न सामान्यात्मनोदेति न व्येति व्यक्तमन्वयात् । व्येत्युदेति विशेषात् ते सहैकत्रोदयादि सत् ॥ [आप्तमी० ५७] स्यात् सदित्यस्य सकृदपि विरुद्धधर्माध्यासानिराकृतेस्तद्वचतिरेकेण चोक्तम्-- यद्यसत् सर्वथा कार्य तन्मा जनि खपुष्पवत् । मोपादाननियमोऽभून्नाश्वासः कार्यजन्मनि । तदिति भङ्गनिर्णयनियमेन परिणामादावपि भङ्गसप्तकमुन्नेतव्यम् । न चेत्थं विकल्पान्तरं सपनीपयेत । तथा च प्रथमादेर्द्वितीयादिना योगे तृतीयाद्यन्तर्भावस्य बहुलं न पुनरुक्तादिदोषोपनिपातः । तथा च सप्तभङ्गीप्रसादेन शतभड्ग्चपि जायते । ततः प्रकृत- १-न च भिन्नाधिकरणे नित्यत्वानित्यत्वे द्रव्यपर्याययोर्मेंदामेदोपगमादन्यथोभयोरप्यसत्त्वापत्तेः तथाहि-शक्यते वक्तु परपरिकल्पित द्रव्यमसन् पर्यायव्यतिरिक्तत्वात् बालत्वादिपर्यायशून्यवन्ध्यासुत- वत् तथा परपरिकल्पिता पर्याया असन्तो द्रव्यव्यतिरिक्तत्वात् वन्ध्यासुतगतबालत्वादिपर्यायवत् । द्रव्य पर्यायवियुत पर्याया द्रव्यवर्जिता. । क कदा केन किरूपा दृष्टा मानेन केन वा ॥ इह द्रव्यास्तिकनयवादी स्वमतप्रतिष्ठापनार्थमेवमाह-नात्यन्तसत उत्पाद. नापि सतो विद्यते विनाशो वा, 'नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत' इतिवचनात, यौ तु दृश्यते प्रतिवस्तु उत्पादविनाशी तदाविर्भावतिरोभावमात्र यथा सर्पस्य उत्फणत्वाविफणत्वे, तस्मात् सर्व वस्तु नित्य- मिति द्रव्यपर्याययो सर्वथा भिन्नत्वाङ्गीक्रियमाणे किं द्रव्यम् कः कस्य पर्याय. ? न हि सयो विन्ध्यस्य पर्यायो भवितुमर्हति भिन्नत्वात् । २. अवाच्यतैकान्ते युक्तिः । ३. स्थूल । ४ सूक्ष्म ।

·+ १५६ श्रीपद्मसुन्दरविरचितः धर्मविधिप्रतिषेधाभ्यामेव दोषानुपपत्तेः। जीवाजीवादिभावानुविद्धानेकधर्मविधिप्रतिपेध- बलावलम्बेन सहस्रभड्ग्यादेरपि सम्भवात् तत एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थमखिलम- नेकात्मैव, नान्यथेत्येवमन्यविकल्पेष्वपि । तदत्राप्येवकारप्रयोगो निर्दोष एव । तदप्यनेका- त्मत्वं भावस्य स्यात् कथञ्चिधर्मरूपेणैव, न धर्मिरूपेण, तस्यैकस्यैव शब्दादिरूपस्य प्रतीते; एकात्मत्वमपि धर्मिरूपेण, न धर्मरूपेण, शब्दादेरयनित्यत्वकृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वा- धनेकरूपधर्मस्यैकस्यैव प्रतिपत्ते. । इत्थमुभयात्मकत्वमपि स्वगताभ्यामेव धर्मधर्मिभ्यां क्रमबुभुत्साविषयाभ्यां न भावान्तरगताभ्याम् , अवक्तव्यमपि नाम्या युगपत् बुभुत्साविप- याभ्यां न क्रमेण नापि पदान्तरेण शतृशानयोरिव युगपद नेकपदे वक्तव्यत्वासम्भवाद- वक्तव्यमिति लक्षणोदेशोऽन्यत्राऽप्यूह्यः । स्यान्निपातोऽतिप्रसगनिवृत्त्यर्थः । ततः प्रश्न- वादेकवस्तुन्यविरोधेन विधिप्रतिपेधकल्पना सप्तभङ्गी प्रमाण मेति । न च कल्पनेयं कल्पनामात्रैव साक्षाद्वस्तुविवेचनक्षमा बुद्धिरेवान्तर्वहि स्वरूपापेक्षयाऽनभिलाप्याऽभिलाप्य- स्वभावकल्पना तस्याः स्याद्वादविद्वेषे सत्येवानुपपत्तेरिति उक्ता प्रमाणसप्तमगी। अथ विकल्पज्ञानस्य तु नयाधीनत्वान्नयवशाद् विकलादेश इति प्रज्ञ ते नयनयाभासस्व- रूप निरूपयत्नाह--अनिराकृतप्रतिपक्षो वस्तुमात्रांशग्राही प्रतिपत्तुरभिप्रायो नयः, निराकृतप्रतिपक्षस्तु नयामास इति द्वयो सामान्यलक्षणम् । स द्विभेदो द्रव्यार्थिक- पर्यायार्थिकभेदात् । तत्र द्रव्यमेव पर्याय एव वार्थो विषयो यस्येति व्युत्पत्तेर्नयविशेष- लक्षणम् । तत्रायो नैगमसंग्रहव्यवहार विकल्पात् त्रिधा, द्वितीयस्तु ऋजुसूत्रशब्दसमभि- रूढैवंभूतबिकल्पाच्चतुर्विध.' । तत्रानिष्पन्नार्थसकल्पमात्रग्राह्यविशुद्धविशुद्धतरभावेन प्रधानोपसर्जनतया नैगमो नैकगमो वा । निगमो हि सकल्पस्तत्प्रयोजन इति व्युत्पत्ते. प्रस्थानाद्युदाहरणेन विवृणोति । तद्यथा-कश्चित् पुरुषो गृहोतपरशुर्वनं गच्छन् केनचिदनुयुक्तः 'किमर्थं भवान् गच्छति ?' इत्यविशुद्धनैगमवाद्याह-'प्रस्थान- मानेतुम्' इति तावदुपक्रमादाप्रस्थनिष्पत्तेर्विशुद्धतरनैगमस्य 'प्रस्थ एव' इति तद्वदेधोद- काद्याहरणे व्याप्रियमाणोऽनुयुक्तः 'किं करोति भवान्' स चाह-'ओदन पचामि' इति, न १. अर्थसकर पमात्रस्य ग्राहको नैगामो नय । प्रस्थौदनादिकस्तस्य विषय परिकीर्तित. ॥१॥ मेदानकयमुपानीय स्वजातेरविरोधक । समस्तग्रहण य स्यात् स नय साहो मत ॥२॥ सग्रहेण गृहीतानामर्थाना विधिपूर्वकम् । व्यवहारो भवेद्यस्माद् व्यवहारनयः स च ॥३॥ ऋजुसूत्रः स विज्ञेयो येन पर्यायमात्रक । वर्तमानकसमयो विषय. परिगृह्यते ॥४॥ लिङ्गसाधनसख्याना कालोपप्रहयोस्तथा । व्यभिचारनिवृत्ति स्याद्यत शन्दनयो ह्यसौ ॥५॥ नयः समभिस्टोऽसौ शब्दो य विषयो स हि (?) । कोऽस्मिन् समभिरूढोऽर्थो नानार्थान् समतीत्य य (2) २. निगम्यते विविकं परिच्छिद्यन्ते इति निगमा घटादय , तेषु भवो नैगम अथवा सामान्यवि- शेषात्म कस्य वस्तुनो न एकेन प्रकारेण गम. परिच्छेदो नैकगम ।

·, प्रमाणसुन्दरः । १५७ चासौ प्रस्थस्यौदनस्य वा पर्यायो निष्पन्नस्तन्निष्पत्तये सकल्पमात्रेऽपि प्रस्थादिव्यव- हारात् । नैकगमं तु व्युत्पादयन्नाह-धर्मयोधर्मिणोधर्मधर्मिणोः प्रधानोपसर्जनतया विषयीकरणाद्वा नैकगमः । 'तत्थ--णेगेहिं माणेहिं मिणइ त्ती णेगमस्स निरुत्ती' इत्याग- मोक्तेः, [अनुयोगद्वार ६०६] यथा 'पुद्गलद्रव्यपर्यायः शब्दादिः' अत्रोपसर्जनत्वं पुद्गलस्य गौणत्वात् सामान्याऽजहद्वृत्तिविशिष्टविशेषणत्वाच्च शब्दादेस्तु प्राधान्य विशेष्यत्वादिति । 'शब्दादिधर्मात्मकं पुद्गलं द्रव्यं च' इत्यत्र पुद्गलद्रव्यस्य मुख्यत्वं शब्दादेाणत्वमिति । तत्रेत्थमस्य प्रमाणात्मकत्वानुषड्गः, धर्मधर्मिणोः प्रधानतया तत्र ज्ञप्तेरसम्भवात् , तयोरन्यतर एव हि नैकगमप्रधानतयाऽनुभूयते प्राधान्येन, द्रव्यपर्यायद्वयात्मकमर्थमनुभवद्विज्ञानं प्रमाण प्रतिपत्तव्यं नेतरदिति । सर्वथा द्रव्यपर्याययोरन्तरत्वाभिसन्धि गमाभास., यथार्थस्यात्मनः सामान्यविशेषात्मक- ज्ञानेऽर्थान्तरभूते इति । स्वजात्यविरोधनैकत्वमुपनीयार्थानाक्रान्त मेदान् समस्त- ग्रहणात् सग्रहः । स च परापरविकल्पाद् द्विविध. । तत्राद्यः सकलभावानां सदात्म- नैकत्वमभिप्रैति 'सर्वमेकं सदविशेषात्' इति, सदिति वाग्विज्ञानानुवृत्तिलिङ्गानुमित- सत्तात्मकत्वमेकत्वमशेषार्थानां सगृह्यते, निराकृता(तवि)शेषस्तु सत्ताद्वैताभिप्रायस्तदा- भासो दृष्टेष्टबाधनात् । तथापरः सग्रहो द्रव्यत्वेनाशेषद्रव्याणामेकत्वमभिप्रैति द्रव्यमित्युक्तेर्भूतभवद्भविष्यत्समयवर्तिविवक्षितपर्यायवणशीलानां जीवाजीवतद्भेदप्रभेदा- नामेकत्वेन संग्रहः । किञ्च, घट इति सकलघटव्यक्तीनां घटत्वेनैकत्वसङ्ग्रहः । सामान्यविशेषाणां सर्वथाऽर्थान्तरत्वानार्थान्तरत्वाभिप्रायोऽपरसड्ग्रहाभासः प्रत्यया- पलापादिति । सड्गृहीतार्थानां विधिपूर्वकमवहरणं भेदेन निरूपणं व्यवहारः । सर्वं सदित्यस्य विभागमभिप्रैति 'यत् सत् तद् द्रव्यं पर्यायो वा' सर्वव्याणि द्रव्यमिति सर्वपर्यायांश्च पर्याय इत्यपरस्ततो व्यवहारो विभजति 'यद् द्रव्यं तज्जी- वाजीवादि षड्विधम्', 'यः पर्यायः स द्वेधा-संहभावी क्रमभावी च' इति परापर- सहळ्यवहारप्रपञ्चः । न चास्यैवं नैगमत्वानुषङ्गः सङ्ग्रहविषयप्रविभागपरत्वात् , नैगमस्य तु प्रधानतोपसर्जनतोभयविषयीत्वात् । यस्तु कल्पनारोपितद्रव्यपर्यायप्रविभाग- मभिप्रेति स व्यवहाराभासस्तथा सति स्वार्थक्रियाहेतुत्वाभावप्रसङ्गाद् गगनाम्भोजवद् व्यवहारासत्यत्वे तदानुकूल्येन प्रमाणानां न प्रमाणता स्याद् यदुक्तम्- व्यवहारानुकूल्येन प्रमाणाना प्रमाणता । नान्यथा वाध्यमानानां ज्ञानानां तत्प्रसङ्गतः ॥ इत्थमन्यथा स्वप्नादिविभ्रमानुकूल्येनापि ज्ञानानां तत्प्रसङ्गादिति । तथा ऋजु प्राञ्जलं वर्तमानक्षणमात्रं सूत्रयतीति ऋजुसूत्रमिति व्युत्पत्तेः 'पच्चुप्पन्नग्गाही उज्जुसुओ ·१५८ श्रीपद्मसुन्दरविरचितः णयविही इत्यागमः, अनुयोगद्वार ६०६], यथा 'सुखसण. सम्प्रत्यस्ति' इति पर्याय- मात्रग्राहित्वादधिकरणभूतस्य द्रव्यस्य सतोऽप्यनर्पणादतीताऽनागतक्षणयोस्तु विनष्टा- नुत्पन्नत्वेनासम्भवान्नैवं लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गोऽस्य नयस्यैवं विषयमात्रप्ररूपणा. लोकव्यवहारस्तु सकलनयसमूहसाध्य इति । योऽन्तर्वहि सर्वथा द्रव्यं प्रतिक्षिपति पर्यायग्रहणादेव स तदाभासः प्रतिक्षण क्षणिकत्वाभिमानात् तथागतमतवदिति । कालकारकलिङ्गसख्यादिभेदाद्भिन्नमर्थं शपतीति शब्दो नयः शब्दप्रधानत्वात् । ततोऽपास्त वैयाकरणानां मतम् । ते हि 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः' इति [पा० ३.४.१] सूत्रमारभ्य विश्वदृश्वास्य पुत्रो भवितेत्यत्र कालभेदेऽप्येकं पदार्थमादृत्य यो विश्वं द्रक्ष्यति सेऽस्य पुत्रो भवितेति भविष्यत्कालेनातीतकालस्य भेदाभिधानात् । तच्चानुपपन्नं काल- भेदेऽप्यर्थाभेदेऽतिप्रसङ्गात् । न खल विश्व दृष्टवान् विश्वदृश्वेति शब्दस्य योऽर्थः अतीतकालः स भवितेत्यस्याऽनागतकालो युक्तः, पुत्रस्य भाविनोऽतीतत्वविरोधात् । अत्रातीतस्याप्य- नागताध्यारोपादेकार्थत्वे तु न परमार्थत कालभेदेऽप्यभिन्नार्थव्यवस्था स्यात् । तथा करोति कटं देवदत्तस्तेन वा कटः क्रियतेऽत्राभिन्नमेवार्थं कारकमेदेऽप्याद्रियन्ते । तदसम्यक् तथा सत्यखिलकर्तृकर्मणोर्देवदत्तकट्योरभेदप्रसङ्गात् , तथा मुत्प्रमोद इत्यत्र लिङ्गभेदे- ऽपि हर्षार्थमेकमेवाद्रियन्ते तटीतटयोरेकार्थवत् तदसम्यक्, तथासति कुटीपटयोरप्यभेद- प्रसङ्गात् । तथाऽऽपोऽम्भ इत्यत्र सड्ख्याभेदेऽपि सलिलार्थमेकमेव मन्यन्ते सङ्ख्याभेदस्या- भेदकत्वाद् गुर्वादिवत् तदपेशलं पटस्तन्तव इत्यत्राऽप्येकत्वानुषगात् । आदिशब्दादुप- सर्गादिभेदेऽप्यभेदं मन्यन्ते सन्तिष्ठते प्रतिष्ठत इत्यादौ धात्वर्थमात्रोद्योतकत्वादसम्यक्, तथासति तिष्ठति प्रतिष्ठत् इत्यादौ स्थितिगत्योरप्यभेदप्रसङ्गात् । ततः कालादिभेदाद् भिन्न एवार्थ शब्दस्य नयो विवादापन्नो विभिन्नकालादिशब्दो विभिन्नार्थप्रतिपा- दको विभिन्नकालादिशब्दात् तादृशाऽपरशब्दवत् । तथासति हि लोकसंव्यवहारोच्छे- दप्रसङ्गः शब्दनयाद्, उच्छिद्यतां तावत् , तत्त्वं तु मोमांस्यते, न हि जात्युत्तरस्पृहानु- वृद्धिः । कालादिभेदेन तमेवार्थ समर्थयमाणः शब्दाभास । पर्यायशब्दभेदात् समेत्याभिमुख्येनार्थभेद रूढः समभिरूढो, यथेन्द्र शक्रः पुरन्दरः इत्यादय शब्दा विभिन्नार्थगोचरा विभिन्नशब्दत्वाद् वाजिवारणशब्दवदिति । 'वत्थूओ सकमण होइ अवत्थु णये सभभिरूढे' इत्यागमात् [अनुयोगद्वार ६०६] । तेष्वेव शब्देषु भिन्नाभिधेयतामाचक्षाण तदामासः । एवमित्थं विवक्षितक्रियापरिणमनभेदेन भूत परिणतमर्थे योऽभिप्रेति स एव- म्भूतो नयः । समभिरूदैवंभूतयोरिदमन्तरम्-समभिरूढो हि गतिक्रियायां सत्यामस- ·प्रमाणसुन्दरः। १५९ - - 1 त्यां वा गोव्यपदेशं मन्यते रूढशब्दवत् , एवम्भूतस्तु गतिपरिणतिक्षण एव गच्छतीति गौर्ना स्थितिक्षणादौ । न चैवम्भूताभिप्रायेण कञ्चिदक्रियाशब्दोऽस्ति यतो ह्याशुगाम्यश्व इत्यादिजातिशब्दानामपि क्रियाशब्दत्वात् तथा द्रव्यगुणसंयोगिसमवायिद्रव्यश- ब्दादीनामपि क्रियाशब्दत्वेनाध्यारोपात् । देवदत्त इति सङ्केतशब्दो द्रव्यशब्दः, नत्र देवा एन देयासुः, तथा शुचिभवनात् शुक्ल इति, तथा दण्डोऽस्यास्तीति दण्डीति विषाणमस्यास्तोति विषाणोति । पञ्चतयी तु शब्दानां प्रवृत्तिर्व्यवहारमात्रान्न निश्च- याच्च । 'वंजणअत्थतदुभए एवंभूतो, विसेसेति' । तदिति व्यञ्जनं शब्दस्तस्यार्थस्त- दुभयमयं विशेषयति यदुक्तम्--- गुणग्रामा विसंवादि नामापि महतां किल । यथा सुवर्णश्रीखण्डरत्नाकरसुधाकराः ॥ क्रियाऽनाविष्टशब्दस्तु तदाभासः । तथा शब्दसमभिरूद्वैवम्भूताः परस्परं सध्रीचीना निरपेक्ष्या मिध्यैवेति । तथैतेपु ऋजुसूत्रान्ताश्चत्वारोऽर्थमुख्यास्त्रयः शेषाः शब्दप्रधानाः प्रतिपत्तव्याः । तथैषां पूर्वः पूर्वो नयो बहुविषयः कारणभूतश्च, पर; परोऽल्पविषयः कार्यभूतश्चेति। तत्र सत्यसतिसंकल्पत्वाद् भूमविषयत्वं नैगमस्य. सन्मात्रगोचरत्वात् तत्पूर्वकत्वात्, ततोऽणुविषयत्वं सड्महस्य, सद्विशेषावबोधकत्वात्, ततोऽणुविषयत्वं व्यवहारस्य, वर्तमानसमयविषयत्वात्, ततोऽल्पत्वमृजुश्रुतस्य, कारक- कालादिभेदभिन्नविपरीतविषयत्वात् , ततोऽल्पत्वं शब्दस्य, पर्यायभेदेनार्थभेदप्रतिपद्य- मानत्वात्, ततोऽल्पत्वं तत्पूर्वकस्य समभिरूढस्य, क्रिया देनैव तद्विपर्ययात्, तत्पूर्वस्याप्यल्पविषयत्वं तत एवंभूतत्य, ततो यत्रोत्तर उत्तरो नयस्तत्र पूर्वः पूर्वाव्याप्तस्ते च सहस्र सप्तशत्यादिवत्, यत्र तु प्राचीनो नयस्तत्र नार्वाचीननयप्रवृत्तिः प्रतिपनीपोत पञ्चशत्यादो पदत्यादिवत् । तदित्थं नयाथै विकलादेशे प्रमाणस्यापि साशवस्तु- वेदिनो वृत्तिरविरुद्धा स्याद्वादशासनात् , न तु प्रमाणे नयानां वस्त्वंशमात्रवेदिना परवादिमतानुषगवदिति मूलनयसप्तभङ्गो प्रमाणमलमयुक्तिप्रपञ्चेनेति । यत्स्याद्वादसुधाब्धिरेव नयतारङ्गत्तरङ्गैरलं भूष्णुर्ये नयभङ्गकल्पितमताकूपारपारगमाः । तान् शाखामृगवत् खशाखिशिखरारोहान्नभोलधिनः श्रद्धत्ते कतमस्ततो भवतु नः सम्यक् प्रमाणं जिनः । गच्छे श्रीमत्तपाख्येऽजनि रजनिकरस्पर्द्धिविस्फारकीर्तिः श्रीमानानन्दमेरुत्रिभुवनजनतानन्दनावन्द्रचन्द्रः ।

·१६०
प्रमाणसुन्दरः।
तच्छिप्यः पामेरुः श्रुत सलिलनिधिः पारदृश्वा मितद्रुः
श्रौतस्मा गमानामसकलसकलब्रह्मवेदी विनेयः ।।
स तस्य पद्मसुन्दरः प्रमाणसुन्दरं व्यधात् ।
प्रमाणयन्तु कोविदा. प्रमाणिकामिमां गिरम् ।। युग्मम् ।।
कराऽग्निजलधीन्दुके' नृपतिविक्रमादित्यतो
जगञ्जनकृतोत्सवे प्रवरमाघमासे सिते ।
प्रमाणनयसुन्दरं जिनमताश्रितानन्दनं
समर्थमुनिभिर्वरं लिखितमाशु हर्षप्रदम् ।।
सर्वज्ञोदितहेतुयुक्तिनिकर. स्याद्वादमुद्राङ्कितै-
र्जाग्रन्मोहमहाभरैकविलसन्मिथ्यादृशां यन्मतम् ।
तच्चानेकमहत्कदाग्रहजुषामेकान्तवादात्मक
तूर्ण जीर्णपटीतटीव शतधा संभिद्यते तत्क्षणात् ॥
इति श्रीप्रमाणसुन्दरप्रकरणम् समाप्तमिदम् ॥
um
१. विक्रमसवत १७३२

·- स्याद्वादसिद्धिः] स्याद्वादवादामृतपानतोयैर्वादाहवेऽप्राप्यजरामरत्वम् । सुरीश्वरास्ते हरिभद्रमुख्या जयन्तु सद्बोधविजृम्भमाणाः ।। पण्डितमन्यान्यदर्शनिनैयायिक-बौद-साङ्ख्यकापिलादिविजिगीषूणां स्याद्वादवादिनां जैनानामेव स्याद्वादज्ञानं सर्वज्ञानरहस्यभूतं त्रैलोक्यलोकाकलितवस्तूनां स्वरूपं समुज्जृम्भते सर्वत्र । अथातस्तल्लक्ष्यते-- एकस्मिन् वस्तुनि विरुद्धधर्मद्वयसमावेश. स्याहादः । अथवा विरुद्धधर्मद्वयप्रति- पादनपरो वक्तुरभिप्रायविशेषः स्याद्वादः, अथवा वस्तुस्वरूपप्रतिपादनपरः श्रुतविकल्पः स्याद्वादः, अथवा एकैकस्मिन् वस्तुनि सप्रतिपक्षानेकधर्मस्वरूपप्रतिपादनपर. स्याद्वाद.। अथ प्रथमं लक्ष्यते-एकस्मिन् जीवाजीवादौ विरुद्वं यद् धर्मद्वयं नित्यानित्या- स्तित्वनास्तित्वोपादेयानुपादेयाभिलाप्यानभिलाप्यादिलक्षणं, तस्य समावेश समाश्रयः स्याद्वाद' इत्यर्थः । अथ स्याद्वादमसहमाना परवादिनः प्रकटयन्ति-ननु भोः ! अनेकन्यायशास्त्रा- ध्ययनप्रवीणपराक्रमाः परमार्हताः! एकस्मिन् वस्तुनि नित्यानित्यभेदाभेदसत्त्वासत्त्व-सामा- न्यासामान्याभिलाप्यानभिलाप्याद्यात्मके मन्यमाने कथं न त्वन्मतेदुर्द्धरविरोधगन्धसिन्धुर- धुरन्धरता स्याहादवादरणप्रगुणबलकुलोत्सर्पणाय प्रभवति शीतोष्णयोरिव सुखदु.खयोरिव शीतातपयोरिव परस्परसहानवस्थानलक्षणविरोधात् । दृश्यते च प्रत्यक्षप्रमाणसाहचर्य- तर्ककर्कशसस्पर्शमात्रेण यत्र नित्यत्वं कथमनित्यत्वं, यद्यनित्यस्तर्हि कथं नित्यः, यदि सत्त्वं कथमसत्त्वादिरिति विरोधः स्पष्ट एवेति । यदि मेदस्याधिकरणं तर्षभेदस्य न भवेद्, यथाऽभेदस्य तर्हि मेदस्य न स्यात् शीतोष्णस्पर्शवत् । न हि देवधूपदहनादिकं शीतं तदेवोष्णमुपलभ्यते, तथाप्रत्ययस्या- सम्भवात् । अतो वैयधिकरण्य समापनीपोत । तथा च व्यतिकरनामदूषणं सगच्छते । तथाहि-येन रूपेण भेदस्तेनाभेदोs- पीति समर्थकदर्थनाद् व्यतिकरः, परस्परविषयगमनं व्यतिकर इति तल्लक्षणात् । तथा च येन रूपेण भेदस्तेन वाऽमेदो येन वाऽभेदस्तेन भेद इत्यत्रापि भेदाभे- दावपि प्रत्येकं भेदाभेदात्मको स्यातां, सर्वमनेकान्तात्मकमिति सिद्धान्तात् । तदा च तस्मिन् मेदाभेदे पुनस्तस्मिन् भेदाभेदपरिकल्पनया अनवस्थादौस्थ्यसस्थापनं सगच्छेत् । यदि न भेदाभेदौ प्रत्येक भेदाभेदात्मको तदा सर्वमनेकान्तात्मकमिति सिद्धान्तो विरुद्धचेत । २१ ·१६२ अज्ञातकर्तृका ! तथा च केन हेतुना भेदः केन हेतुनाऽभेद इति संशयः । तथा भेदरूपमभेदरूपं वा दृष्टं वस्तु नाभ्युपगम्यते, अप्यदृष्टं वा भेदाभेदात्मकं परिकल्प्यत इति दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च स्यात् । तथा चानेकधर्माश्रितवस्तुधर्मापेक्षया सर्वमनेकान्तात्मकं वस्तु, उत तन्निरपेक्षतया प्रत्येकं सर्व वस्तु अनेकान्तात्मकमिति ! प्रथमपक्षे तु सिद्धसाध्यतादोष । द्वितीयपक्षे तु विरोधादिदोषोद्भावनम् ॥ तथा च क्रमेण सर्व वस्तु अनेकान्तात्मकमभ्युपगम्यते योगपथेन वा ? प्रथमपक्षे तु सिद्धसाध्यतादोषः । द्वितीयपक्षे तु विरुद्धादिदोषसम्भवः इति । तथा चानेकधर्मान् वस्तु किमेकेन स्वमावेन नानास्वभावै [] व्याप्नुयादिति ? यदि वस्तु एकेन स्वभावेन व्याप्नोति तदानेकधर्मणामैक्यं स्यात् । अथ नानास्वभावै- याप्नोति [इति] चेत् तदा वस्तुनोऽपि नानात्वं स्यात्, तदाश्रितानां धर्माणां भिन्नस्व भावानां तदाश्रयत्वेन भेदहेतुत्वाद्, 'अयमेव भेदो भेदहेतुर्वा यदुत भिन्नस्वभावधर्मा- ध्यास. भेदकारणम्' इति वचनात् ॥ किञ्च, सर्ववस्तुनि अनेकान्तात्मकेऽभ्युपगम्यमाने जलादेरपि अनलादिप्रसक्तिः स्यादनलादेर्वा जलादिप्रसक्तिर्भवेत् । किञ्च, जलायर्थिनो नरस्य जलादौ प्रवृत्तिर्न सम्भवेदनलाद्यर्थिनश्चानलादौ प्रवृत्तिर्न संबोभूयात् , किन्तु अनलाद्यर्थिनो जलादौ प्रवृत्तिर्घटामटाटयेत जलाद्यर्थिनोऽनलादौ प्रवृत्तिः समजाघट्यत इत्यन्योऽन्यविरुद्ध- धर्मस्य सद्भावसमानत्वात् । जलादेरनेकान्तात्मकं वस्त्विति तद्विरुद्धानलादीना- मपि सुतरामाशङ्कनीयानामभ्युपगमाच्च । तथा च जलाद्यर्थिनोऽप्यनेकान्तात्मक वस्त्विति मन्यमान सशयाज्जलेऽनले वा प्रवृत्तस्य विवक्षितार्थक्रियाकारित्वाभावान्मू- लत प्रवृत्तिरेव न सम्भवीति, 'संशयात्मा क्षयं व्रजेत्' इति सन्मतिवचनात् । को हि नाम विवक्षितार्थक्रियाकारि रूपमनुपलभमानो विवक्षितार्थक्रियार्थी तत्र प्रवर्तेत । किन्तु विवक्षितार्थे विवक्षितार्थक्रियाकारिण्येव विवक्षितार्थक्रियार्थिनः प्रवृत्तिर्दरीदृश्यत इति ॥ तथा च प्रमाणमप्यप्रमाण भवेत् । अप्रमाणं वा प्रमाणमपि भवेत् । तदा च सर्वजनप्रसिद्धप्रमाणाप्रमाणव्यवहारविलोप स्यात् ।। तथा च भवन्मते सर्वज्ञोऽप्यसर्वज्ञः कथ न सम्भवेदनेकान्तात्मकवस्त्वभ्युपग- मात् ॥ १ नुलना-'भयं हि मेदो भेदहेतुर्वा विरुद्धधर्माच्यासः कारणमेदश्च ।' हेतुविन्दुटीका पृ ।

·स्थाद्वादसिद्धिः १६३ -- पुनश्च सिद्धस्याप्यसिद्धत्वं स्यात् । तथा च येन प्रमाणेन सर्वस्यानेकान्तत्वं साध्यते तस्य प्रमाणस्यानेकान्तात्म- त्वात् कुतस्तत्सिद्धिः १ यद्यपि यथाकथञ्चित् सिद्धे स्वतो वा परतो वा ? यदि स्वत- स्तर्हि किं प्रमाणपरिकल्पनया ? अथ परतस्तर्हि अनवस्थादौस्थ्य च । तथा च, कर्म अन्येन कृतमन्येन भुक्तमित्यपि कथं न घटामटाट्येत भवन्मते सर्वस्याप्यनेकान्तात्मकताझीकारात् । किञ्च, प्रकरणसमावतारस्यापि दुर्निवारत्वात् । तत्प्रयोगश्च-भेदाभेदादिको नकाधिकरणसमानाधिकरणौ विरुद्धधर्मिद्वयधर्मवत्त्वात् शीतोष्णस्पर्शवदिति । यत्र यत्र परस्परविरुद्धधर्मियधर्मवत्वं तत्र तत्र नैकाधिकरणे विरुद्धधर्मिद्वयमामान्याधिकरण्यं यथा रक्तः घटो न नीलः, तथा चेदम् तस्मात्तथेति । तस्मात् सिद्धं नः समीहितम्- एकान्तरूपं वस्त्विति ॥ अथ प्रज्ञापयन्ति सकलप्रज्ञालचक्रवालशिरोमणिकल्पाः स्याद्वादितल्पाः । अतुच्छस्वच्छमतिप्रकरप्रकारोल्लासोच्छ्वसितयुक्तिशक्तिप्रबलवात्यापात्यायुधोन्क्षिप्तकुमति- मतिप्रचारवनगहनपवनानामस्माकमग्रे कतिपयतर्कविचारवतो भवतोऽतुलप्रबलशृड्- खलानिगडितपदोत्प्लवनाभ्यसन वरीवर्ति यतोऽस्माभिरेकेनैव हि रूपेण भेदा- भेदयोरभिधाने विरोधः सिद्धयेत् । न चैवेत्थं प्रतिपाद्यते येन विरोधादीना सिद्धिः प्रसिद्धयतीति । न चैव जैनानां स्याद्वादवादोऽभीष्ट इति वाच्यम् । नैयायिकादी- नामपि प्रत्यक्षानुमानागमयुक्तिसाध्यमक्षरान्तरैराख्यातं स्याहादं मन्यमानानां स्या- द्वादगजो न कथं प्रसर्पतीति । तथाहि - सकलशास्त्रे पक्षद्वयं जातिपक्षो व्यक्तिपक्षश्च, तत्र जाति. सामान्यं, व्यक्तिरत्र विशेष इति वचनात्, सामान्ये तु सर्वेषामेव नित्यत्वं सत्ताप्रतिपादनपरत्वाद् यथा गोत्वाश्वत्वादिक नित्यम् , न तु गौरश्वो वा नित्यः । व्यक्तिपक्षे त्वनित्यमेव । य एव जातिपक्षः स एवास्माकं जैनानां द्रव्यार्थिकनयः । यो व्यक्तिपक्षः स एवास्माकं पर्यायार्थिकनयः । ताभ्यां नित्यानित्यत्व च समादध्मः । यद् आह अस्मदागमः-'जीवा सिय सासया सिय असासया गोयमा | दव्वट्ठआए सासया भावट्ठयाए असासया' इति [भगवती ७. २. २३] । ननु शृणुत भो नैयायिकादयः ! भवन्मतेऽपि पदार्थास्ते नित्यानित्याश्च विचार्यमाणाः सपश्यन्ते । तथाहि ---पृथिव्यप्तेजोवायुनां नित्यानित्यत्वं न्यायशास्त्रे, कार्यरूपमनित्य परमाणुरूपं नियमिति वचनात् सुप्रसिद्धमेव । अन्यथा 'अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपनि(पं नि)- त्यम्' इति लक्षणेन नित्यस्य सर्वस्यैक्यरूपत्वेन सर्वदा सत्त्वप्रसङ्गः । आकाश- .

·स्याद्वादसिद्धिः काल-दिशामपि नित्यानित्यत्वं प्रत्यक्षप्रसिद्धमेव, घटाकाशो नष्टः पटाकाशो नष्ट इति प्रतीते. । आत्माऽपि तव मते (नित्यानि य.], स च देहेन्द्रियव्यतिरिक्तः विभुनित्यश्चेति वचनात्, तक्रकौडिन्यन्यायेन पारिशिष्यानुमानेन देहाश्रितोऽनित्य एवेति । मनसोऽपि [नित्यानित्यत्वमेव सकलदेहव्यापित्वाद् , देहत्यानित्यत्वाद् आश्रयनाशे सत्यायिणोऽपि नाश इति न्यायात् अनित्यमेव; अभावोऽपि [नित्या- नित्य] एव । अनादि-सान्त. प्रागभावः, सादिरनन्त. प्रध्वंसाभावः, अनादिरनन्तोऽत्य- न्ताभावः, अनादिनित्य. ससर्गाभावोऽन्योऽन्याभाव. इति नित्यानित्य. स्पष्ट इति । ननु भो. ! आकागदिपञ्चकं नित्यम् , अपरं नित्यानित्यमिति सप्तपदार्थविवरणे प्रति- पादितत्वात् । भवता तु नवानामपि पदार्थानां नित्यानित्यत्वमुक्तमतस्त्वदच- नेन सह विरोध । तथाहि-आकाश-काल-दिगात्मपञ्चकं नित्यं विनागराहित्य- मिति यावत् , प्रयोगश्चाकाशादिपञ्चकं नित्य, निरवयवद्र्व्यत्वात् परमाणुवदिति । अत्रोच्यते सत्ताविनाशाभावापेक्षया नित्यत्वम् , उपाधिमेदेन घटाकाशो व्यक्तिरूपो नष्ट इति आवालगोपालं(ल)प्रतीते । सत्त्वादनित्यत्वं । सत्त्वादनित्यत्वं परमाणोईष्टान्तत्वेन व्यक्तिकृतत्वात् , यथा परमाणौ द्वयणुक-त्र्यणुक-चतुरणुकतयोत्पद्यमाने परमाणुव्य- क्तिर्नष्टा, न तु परमाणुर्नष्ट इति । अतो जात्या(त्य)पेक्षया सर्व नित्यं व्य- क्त्यपेक्षया त्वनित्यमिति तदेवाक्षरान्तरैराख्यातम् । द्रव्यार्थिक पर्यायाथिक नयद्वयं जैनमतसंमतमेवागतम् । भावार्थस्त्वयं कुत्रचिन्मुख्यवृत्त्या गौणतया वा नित्या- नित्यभेदादिक अवस्थित यथा सामान्यं तद् द्विविधम्-जातिरूपम् उपाधिरूपं च । जाति. सामान्यं सार्वदेिवं वस्तु स्वाभाविकम् । उपाधिरूपं पाचक- त्वम् । इदं त्वनुवृत्तिप्रत्ययहेतुत्वेन सबाधकत्वाच्चोपाधिरूपं मुख्यार्थिवाधे उपा- घिरिति । तद्वत् सर्व योज्यमिति । , ·LALBHAI DALPATBHAI BHARATIYA SANSKRITI VIDYA MANDIR L D SERIES 1 SNO Title Price Rs. 10/- 1 4- *1. Śivaditya's Saptapadārthy, with a Commentary by Jinavardhana Sūri Editor Dr J S. Jetly (Publication year 1963) 501- 2. Catalogue of Sanskrit and Prakrit Manuscripts Mupirāja Sbri Punyavijayaji's Collection Pt I Compiler. Munirāja Shri Punyavijayaji Editor : Pt Ambalal P. Shah (1963) 3 Vinayacandra's Kavyaśıksā Editor : Dr H G Shastri (1964) 4 Haribhadrasūri's Yogašataka, with auto-commentary, along 5/- with bis Brahmasıddhāntasamuccaya. Editor Munirāja Shri Punyavijayajı (1965) 5 Catalogue of Sanskrit and Prakrit Manuscripts, Muniraja Shri 40/- Punyavijayaji's Collection, pt II Compiler Munirāja Shri Punyavijayaji Editor : P A P Shab (1965) 6. Ratpaprabbasūri's Ratpakarāvatārikā, part 1 Editor : Pt. 8/- Dalsukh Malvania, (1965) *7 Jayadeva's Gįtagovinda, with King Mānānka's Commentary, 8/- Editor Dr. V M Kulkarni. (1965) 8 Kavi Lāvanyasamaya's Nemirangaratnakarachanda. Editor 6/- Dr S Jesalpura (1965) 9. The Natyadarpana of Rāmacandra and Gunacandra : A Critical study By Dr K. H. Trivedi (1966) 30/- 10 Ācārya Jinabhadra's Višesāvaśyakabhāsya, with Auto-commen 15/- tary, pt. I Editor . Dalsukh Malvania (1966) 11. Akalanka's Criticism of Dharmakirti's Philosophy A study 30/- By Dr Nagin J Shah. (1967) 12 Jioamānikyagani's Ratnakaravatārikadyaślokašatārtbı. Editor Pt Bechardas J. Doshi (1967) 13 Ācārya Malayagiri's Śabdānuśāsana Editor . Pt. Bechardas (1967) 30/- 14. Ācārya Jinabhadra's Višésāvašyakabbāsya, with Auto-commen 201- tary. pt. II, Editor Pt. Dalsukh Malvania (1968) 15. Catalouge of Sanskrit and Prakrit, Manuscripts Munirāja 30/- Punyavijayaji's Collection, Pt ill. Compiler . Muniraja Shri Punyavijayaji Editor Pt. A. P Shab (1968) *Out of priat. 1 ) 81- 5 + ·2 . Pt. 16. Ratnaprabhasūri's Ratnakarāvatārıkā, pt. II, Editor 10/- Dalsukh Malyanja (1968) 17 Kalpalatāviveka (by an anonymous writer) Editor . Dr Murarı 321- Lal Nagar and Pt Harishankar Shastry. (1968) 18. Āc Hemacandra's Nighaniuśesa, with a commentary of Śri 30/- vallabbagani. Editor : Muoirāja Shri Puayavijayaji (1968) 19 The Yogabiodu of Ācārya Haribhadrasūti with an English 10/- Translation, Notes and Introduction by Dr. K K. Dixit (1968) 20 Catalogue of Sanskrit and Prakrit Manuscripts : Shri Ãc 401- Devasūri's Collection and Ac Ksāatisūri's Collection : part IV Compiler , Muniāja Shri Punyavijayaji Editor . Pt AP. Shah, (1968) 21 Ācārya Jinabhadra's Vigesāvašyakabhāsya, with Auto-Commen 21/- tary, pt II Editor · Pt. Dalsukh Malvania and Pt. Bechardas Doshi (1968) 22 The Sāstravartásamuccaya of Ācārya Haribhadrasūri with Hindi 20/- Translalion, notes and Introduction by Dr K K. Dixit (1969) 23. Pallipāla Dhanapala's Tilakamanjarīsāra Editor Prof N. M 121- Kansara (1969) 24 Ratpaprabhasūri's Ratnākaravatārıkā pt III. Editor Pt. 8/- Dalsukh Malvania (1969) 25. Āc Haribhadra's Nemināhacariu P tI · Editor : Shri M C. Modi 40/- and Dr. H C Bhayanı (1970) 26 A Critical Study of Mabapurana of Puspadanta, (A Critical 30/- Study of the Desya and Rare words from Puspadapta's Mahapurana and His other Apabhramsa work) By Dr Smt. Ratna Shriyan, (1970) 27, Haribhadra's Yogadrstisamuccaya with English translation, 8/- Notes, Introduction by Dr K. K Dixit, (1970) 28. Dictionary of Prakrit Proper Names, Part I by Dr 32/- M. L Mebta and Dr K, R Chandra. (1970) 29. Pramānavārtikabhāsya Kārıkardha pādasūci. Compiled by Pt. Rupendrakumar (1970) 30 Prakrit Jasna Katha Sahitya by Dr. J C Jaio (1971) 10/- 31. Jaina Ontology By K K Dixit (1971) 30/- 32 Philosophy of Shri Svamınarayan by Dr. J. A Yajaik (1972) 30/- 33. Āc Haribhadra's Neminahacariu pt II Editors : Prof. H. C. Bhayani and MC Modi, (1972) 40/- 34 Up Harsavardhana's Adhyatmabindu : Editors • Munt Shri Mitranandvijayaji and Dr Nagin J. Shah. (1972) 6/- 35 Cakradhara's Njāyamaūjarigranthibhanga Editor Dr. Nagin J. Sbab (1972) 36/- 81-