·२ गणरत्नमहोदधौ गोमिन् । दिग्वस्त्रो देवनन्दी । भर्तृहरिवोपपदीयप्रकीर्णकयोः कर्ता मटा भाष्यत्रिपाद्या व्याख्याता च । वामनोविश्रान्तविद्याधरव्याकरणकर्ता । नाज सरस्वतीकण्ठाभरणकर्ता। मुख्यशब्दस्यादिवचनत्वाच्छिवस्वामिपतञ्जलिका- त्यायनप्रभृतयो लन्यन्ते । दीपककर्ता श्रीभद्रेश्वरसूरिः । प्रवरश्चासौ दीपक कर्ता च प्रवरदीपककर्ता । प्राधान्यं चास्याधुनिकवैयाकरणापेक्षया ॥ निषे- वितं पदद्वितयं चरणाम्बुनद्वयं सुप्तिलक्षणं च येषां ते तथोक्ताः ॥ इदानी समस्तशास्त्रोपलम्भपूर्वकं खग्रन्थसारतां दर्शयति । विदित्वा शब्दशास्त्राणि (२) प्रयोगानुपलक्ष्य च । स्वशिष्यप्रार्थिताः कुर्मों गणरत्नमहोदधिम् ॥३॥. शब्दशास्त्राणीति (२) पाणिन्यादिविरचितानि सोपनिबन्धानि । प्रयो- गान् महाकाव्योपनिबद्धानि लक्ष्याणि । लक्ष्यं लक्षणं च सम्यग् ज्ञात्वा गण- रत्नमहोदधिनामानं अन्यं स्वविनेयैरभ्यर्थिताः कुर्मः पद्यबन्धन रचयामः (३) । अथ गणानाह (४)। च वा हाहैवैवं नह नहि नवा नो चन हि है स्वधा स्वाहा रै वै यदि यदुत नूनं नहि कमः । उताहो हा ही हे किमुत यदि नामेव तु तथा भगो भो हहो हो इति ह नु सहामा ननु नञः ॥४॥ च । इत्यन्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चयविनियोगतुल्ययोगितावधारणहेतु. पु(५) मितालट गां चानय ॥ पाणी च पादौ च । पाणिपादम् ॥ लक्षश्च न्यग्रोधश्च । लतन्यग्रोधौ ॥ पचति ध पठति च चैत्रः ॥ मह च त्व च पुत्र गन्दायः ॥ कृत च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया। किमन्यदेवं निहताच नो द्विपः ॥ अतीतः पन्यानं तव च महिमा वाङ्मनसयो- रतव्यात्स्यायं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । (२) मर्यशास्त्राणि-इति पा० । (२), सर्वशास्त्राणि-इति-पा० (३) ग्रन्थ स्थगिप्पार्य विदम्मत्यर्थः । स्वशिष्यैः कुमारपालहरिपालमुनिचन्द्रप्रभृतिभिः प्रार्थिता ॥ (४) अधुनायसरमाप्तान् गणनाह । (५) सर्वत्राभिधेयक्रमेणो. दाहरणानि । --- ·नामंगणाध्यायः १ , # , स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः- पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ हे देव यस्तव महिमा स वाङ्मनसयोः पन्थानं मार्गमतीत एव । उल्ल- वितवानेवेत्यर्थः । ग्रामश्च गन्तव्यः शीतच । शीतात् कथं गम्यतइत्यर्थः । पादपूरणेऽपि । भीमः पार्थस्तथैव च ॥ वा विकल्पानवलप्त्युपमानद्वन्द्वस मुच्चयेषु ॥ यवैर्वा ब्रीहिभिर्वा यजेत ॥ शस्त्रवेदमधिगम्य तत्त्वतः कस्य वेह भुजवीर्यशालिनः ॥ जातां मन्ये तुहिनमथितां पद्मिनी वान्यरूपाम् ॥ सा वा शम्भोस्तदीया वा मूर्ति लमयी मम । न तृतीयेत्यर्थः ॥वायुर्वा दहनो वा॥हा अह । इति विनियोगे। त्वं ह ग्रामं गच्छ। अयमहारपये गच्छतु । प्राचारातिक्रमेऽपि । स्वयं ह प्रोदनं भुङ्क्ते । उपाध्यायं सक्तून् पाययति ॥ स्वयमह रथेन याति । उपाध्यायं पदातिं गमयति ॥ हः पादपूरणेऽपि । इति ह माहुराचार्योः । अह शब्दः पूनायामपि भवति । यथा। अह मा गवको भुङ्क्ते ॥ क्षेमार्थेऽपि शाश्वतः॥ एव । इति नियमानियमौपम्योत्प्रे- क्षासु। अहमेव स्वयमिदं वदामि ॥ प्रद्येव ॥ इहेव ॥ श्रीस्तवैव मेऽस्तु ।। तमेव मेनादुहितुः कथञ्चिद्विवाहदीक्षातिलकं चकार। तमेवेति मनोरथमिवेत्यर्थः ।। क्वेष भीक्ष्यसे । इत्यनवलप्लावित्येके ॥ एवमिति प्रकृतपरामर्शप्रकारे वार्थी- पदेशनिर्देशनिश्चयाङ्गीकारवार्थेषु ॥ एववादिनि देवर्षों ॥ एवं कुरु ॥ मैवं मंस्थाः॥ अग्निरेवं विप्रः ॥ एवं पठ॥ एवं तावत् ।। एवमेतत् कः सन्देहः ।। एवं कुर्मः। आहार्यमेवं मृगनाभिपत्तमियानशेषेण तयाविशेषः ॥ नह । इति प्रत्यारम्भ। नह भोक्ष्यस इति ॥ नहि। नवा । नो । इति निषेधे॥नहि नहि महिमानं प्राप्य तृप्यन्ति भूपाः ॥ यद्वा । अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमाव- इति। नहि सन्निपातमात्रेणोदविन्दुरपि प्रावणि निम्नतामादधाति । - सदित्यर्थः ॥ नवा कुर्यात् ॥ व्यज्जनमस्वरं परं वर्ण नयेत् । यद्वा । भविम इव भाषसे । विप्रवन ब्रूष इत्यर्थः ॥ दददपि गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्यः ॥ चनेति चिदर्थे । किमो विभक्तिप्रत्ययान्तात् परएव चास्य प्रयोगो भवति । तद्यथा । कश्चन । काचन । किंचन,। केचन । वचन । कदाचन । कचंच. नेति ॥ हि । इति स्फुदार्थनिश्चयहेतुपु । केयियालिशी हस्तगतं पादगतं कुर्यात् ॥ दाक्ष्यं हि सद्यः फलदं यदग्रतश्चखाद दासेरयुवा बनावलीम् ॥ . -- . -- ·11 - । गणरत्नमहोदधौ किंखिदिति वितकै । स्थाणुरयं किंखित पुरुषः ॥ प्रत्युत । इत्युक्तवै. परीत्ये । न दोषः पुनरुक्तऽपि प्रत्युतेयमलक्रिया ॥ यच्च । इत्येतदनवला- प्त्यमर्षगहरेश्चर्येषु । नावकल्पयामि । न मर्षयामि । गर्हामहे । पाश्चयं यच्च तत्रभवान् वृषल याजयेदिति ॥ कच्चन । इति कामप्रवेदने । कच्चन जीवति ते माता ॥ न । इति निषेधोपमानयोः । भासवः प्रतिपद प्रमदानां नैक- रूपरसतामिव भेजे ॥ मृगो न भीम इति । अयमुपमानवाची छन्दस्येव । स चोपमानपदात्पर एष ॥ कमित्यनर्थकः पादपूरणे(९) । शिशिरं जीवनाय कम् ॥ सत्रा । समम् । साकम् । सार्धमिति सहवत् (२) ॥ जातु । इति कदाचिदर्थे । न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥ कृतमिति निवारणनिषेधयोः। वत्स कृत साहसेन ॥ कृतं पुरुषशब्देन जातिमात्रावलम्बिना ॥ यदा । इति हेतौ । यदा जनैः सर्वगतस्त्वमुच्यस इति ॥ वदि । इति कृष्ण पक्षे ॥ वदिति वियोगपादपूरणयोः ॥ वडिति टान्तं प्रशंसायां श्रीभोजः ॥ ऊमिति स्त्रीणा विकारवचने । नाहमेवं वेद्मि ॥ आहो । इति वितकै यद्यर्थे च । स्या- गुरयमाहो पुरुषइति ॥ अन्धेरम्भ' स्थगितभुवनाभोगपातालकुलेः, पोतोपायादिह हि बहवो लड्चनेऽपि क्रमन्ते । आहो रिक्तः कथमपि भवेदेष दैवात्तदानी, को नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्प ॥ नवै । इति निषेधावधारणे विशेषनिषेधे च । नवै स्त्रैणानि सख्या सन्ति । नैव स्त्रीणां सौहार्दानीत्यर्थः ॥ नवा उ एतन्नियसे न रिष्यसीति । यावदिति साकल्यावधिमानावधारण(३)कालावधिषु । यावत्कार्य ताव. कुरु । सकलं कुर्वित्यर्थः ॥ यावद्गन्ता तावत्तिष्ठ । यावदमन्त्रं ब्राह्मणाना- मन्त्रयस्व । यावद्दत्तं तावद्भुक्तम् (४) । यावद्गिरः खे मरुतां चरन्ति ॥ अन्य- त्रापि दृश्यते । यावद्भववाहितसायकस्य मत्कार्मुकस्यास्य निदेशवर्ती । (१) पादपूरणेऽपि(२) एकद्रव्यगुणकर्मयोगइति यावत् (३) मानावधा. रणानवधारणका० इति पा० (४) फियहत्तं कियद्भुक्तमिति नावधारयति । म ।

·७ .. नामगणाध्यायः १ यावज्जीवमधीते ॥ श्राहोस्विदित्याहीवत् ॥ किल । इत्यागमारुचियक- रण सम्भाव्यहेत्व जीकेषु । जघान कंसं किल वासुदेवः । एवं किल केचिद्ध- दन्ति । त्वं किल यात्स्यते । पार्थः किल विजेष्यने कुरून् । स किल कवि- रेवमुक्तवान् । गोत्रस्खलितं किलाश्रुतं कृत्वा ॥ किंकिल । इति क्रोधाश्र- द्वयोः । न मर्षयामि । न अद्दथे । किंकिल तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति ॥ न- लमिति भूषण पर्याप्तिशक्तिवारणनिषेधेषु । अलङ्कारः ॥ अलमस्त्यस्य धनम् । बहित्यर्थः ॥ अलं मल्ला मल्लाय ॥ अलमतिप्रसङ्गन ॥ भालप्यालमिदं बभ्रा- यत्स दारानपाहरत् । न युक्तमेतदित्यर्थः ॥ अररे । इत्यवक्षेपसम्बोधने । 'अररे महाराज प्रति कुतः क्षत्रियाः॥ दिष्ट्या । इत्यानन्दे । दिष्ट्या वर्धा- महे ॥ सभाजनदर्शनप्रातिलोम्येष्वित्येके ॥ निष्पत्तौ बाह्येति केचित्पठन्ति । उमिति कोपनोक्तौ। उसैवास्मि तव प्रिया ॥ चिरस्य । इति कालभूयस्त्वे। चिरस्य याथार्थ्यमल म्भि दिग्गजैरिति ॥ प्रगे। इति प्रातरथें । प्रगे प्रबुध्यसे ।। ते । मे । इति त्वया । मया । इत्यर्थे । श्रुतं ते राजशार्दूल !! श्रुत मे भर- तर्षभेति ॥ येन । तेन । इति हेतौ ॥ वितर गिरमुदारां येन मूकाः पिका: स्युः ॥ क्षणमवहितश्च तां दिशं येन चक्षुः प्राहिणवम् ॥ नदीं तेन जगाम । गमने नदीहेतुर्द्वितीयालक्ष्यात् ॥ तथाहि जाम्बवती हरणे । * बार्हद्रथं येन विवृत्तचक्षु विहस्य सावजमिदं (९) बभाषे । कादम्बाम्- सप्रनयं मदलेखां तेन वलितप्रमुखो भूत्वा ॥ अपि च । हा कः पीडयते पयोधरतटे मातः किमीयः करो नाभी तेन क एष कर्षति मुहुर्नीवीमपश्यन्निव ।। येन दाता तेन नाध्यः ॥ चिराय । इति चिरस्यार्थे । चिराय निर्धनो भूत्वा भवत्यहा महाधन इति ॥ न ह वै । इति निष्ठित्तनिषेधावधारणे । न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहतिरस्तीति ॥ शश्वदिति सार्वकाल्ये। शश्वञ्चकारेत्यादि । सातत्येऽपि । शश्वदक्ति कुशिक्षितः ॥ नित्यसहार्थयो- रपि । शाश्वतं वैरम् । शश्वद्धजाते इति ॥ शुभमिति कल्याणे .. शुभंयुः । कूपदिति प्रश्नवितर्कप्रशंसासु । कूपदयं गायति ॥५ (१) साकाङ्क्षमिदमिति, पा० । ।

·गणरत्नमहोदधौ वाव वाव तुवै नुवै खलु चिराद् हेतावृतं तावतो, मात्रायां मम हुं चिरेण पशवः प्राढे शुकं माकिरः । अन्योन्यस्य यथाकथाच वषटो मर्या स्म माड्याथकिं, चेदनाय हयेऽय्यये नकिररे रात्रौ पुरा सीमदः ॥६॥ वाव । इत्येवार्थे । अशरीरं वाव सन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशत इति । त्वाव । इति विशेषयुक्त वावार्थे । अयं त्वाव प्रशस्यंत इति ॥ तान्तावि. भावनुमानप्रतिज्ञाप्रैषसमाप्तिप्विति केचित् । त्वावदित्यपि ॥ तुवै। इति विशेषे अयं तुव प्रकृष्यत इति ॥ नुवै । इति वितर्के । को नु वै गच्छती. ति॥ खलु । इति निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनयनियमनिश्चयहेतुविषा देषु । खलु कृत्वा । अथो खल्वाहुः ॥ स खल्वधीते वेदम् ॥ न खलु न खल मुग्धे साहसं कार्य्यमेतत् ॥ प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां धियः । प्रवृत्तिसार एवेत्यर्थः ॥ खलु दानम् । त्वदधीन खलु देहिनां सुखम् । न विदीय कठि नाः खलु स्त्रियः ॥ चिरादिति चिरायार्थे । चिरागृष्टोऽसौति ॥ हेती। इति निमित्तार्थ । हेतौ हष्यति ।। ऋतमिति सत्यार्थ । ऋतं ब्रवीति ॥ ता. बदिति तुल्ययोगितासाफल्यमानक्रमावधिषु । यावत्कार्य तावत्कुरु । याव हत्तं तावद्भुक्तम् । त्वमेव तावत्परिचिन्तय खयम् । तावधीष्व यावबुध्य. से ॥ यावत्तायच्छब्दी परस्परसापेक्षावेव शब्दशक्तिस्वाभाव्यान्निजमर्थ गम यतः । क्षचित्तु केवलौ (९) ॥मात्रायामित्यल्यपरिमाणे । भानायां भोजकः। सम। इति प्रत्यगात्मसम्बन्थे। ममेस्यस्य भावो ममत्वं ममता । निर्गतो म. मेत्यस्मादिति निर्ममः ॥ हुमित्यनिच्छाभयस्मरणभसनकोपेषु । हुं हुं मुञ्च हुं राक्षसोऽयम् : हुं स त्वनसि । हुं निर्लज्जापसरेति ॥ आः कष्ट वत ही चित्रं हुं मातर्दैवतानि धिक् । हा पितः । वासि हे सुभ्र । बहवं विललाप सः ॥ घिमातः केकयि । (२) । किं त्वयानुष्ठितमित्यर्थः ॥ चिरेण । इति चिरा यार्थे । चिरेण मित्रव्यसनी सुदमो दमघोषजः ॥ पशु । इति सम्यगर्थे । लोध न यन्ति पशु मन्यमानाः । दर्शनीयं ज्ञान सम्यक् प्रतिपद्यमाना लोभ परि. (९) केवलायपीति पा० (२) कैफेयि-इति पा० ! - - ·नामगणाध्यायः १ ल .. त्यतान्तीत्यर्थः ॥ पाहे । इत्यहः प्रारम्भ । प्राणे गच्छति ॥ शुकमिति शैध्ये । शुकं गच्छति ।। माकिरिति निषेधवर्जनयाः। रक्षा मे माकिः कुर्विति ॥ सान्तं तु शाकटायनः । तथा नफिःशब्दमपि ॥ अन्योन्यस्य । इति परस्स- रार्थ। अन्योन्यस्य स्मरन्ति ॥ यथाकघाच । इत्यनादरे । यथाकथाच दीयते । यथाकथाच दक्षिणेति ॥ वपहिति देवह विदर्दाने । वषडिन्द्रायेति ॥ मर्या । इति सीमवन्धने । मों, आदीयते । इति मर्यादा । सीमबन्धनेन गृह्यत- इत्यर्थः ॥ स्म । इत्यतीते वाक्यपूरणे च । इति ह स्मोपाध्यायः कथयति । अङ्ग म विद्वन्माणवकमध्यापयेति ॥ माङ्। मा। इति निषेधाशङ्कयोः । मा कार्षीत् । मा भवतु तस्य पापम् । मा भविष्यति शीतार्ता जानकी हृदय- स्थिता ॥कारो लुङ्माङीति (२) विशेषणार्थः ॥ अथ किमित्यभ्युपगमे । देव- दत्त ! गच्छसि। अथ किम् ॥ चेदिति यद्यर्थे । शान्तिश्च दमृतेन किम् ॥ अ- हाय । इति शीघ्रार्थे । अहाय सा नियम क्लममुत्समति ॥ हये । मयि । इति सम्बोधने । हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे । अयि विजहीहि ढोपगू- हनम् ॥ अनुनयेऽप्ययि । अय्ययि साहसकारिणि ॥ श्रये । इति स्मरणे। प्रये रामो दाशरथिः ॥ नकिरित्यौपम्ये । मेघो नकिर्षति ॥ प्रतिषेधवर्जनयो. * रपि ॥ अरे । इति हीनसम्बोधने। अरे चौर ॥रात्रौ । इति निशायामि. त्यस्यायें । रात्री वृत्तं तु अत्यसि । रात्रौचरः ॥ पुरा । इति प्रबन्धभविष्य- दासत्तिचिरातीतेपु । उपाध्यायेन पुराधीयते स्म । अविरतमपाठीत्यर्थः ॥ गच्छ पुरादेवी वर्पति । समनन्तर वर्षिष्यतीत्यर्थः ॥ पुरापि न नवम् । पुरा. रामिति ॥ कश्चिद्भविष्यत्यासत्तौ चिरेऽतीते चेति पृथगाह ॥ सीमिति सर्व. तोभावे । सीमादित्यो असुजत् । सर्वत इत्यर्थः ॥ अदित्याश्चय । कस्तद्वेद यदद्भुतम् ॥६॥ श्रीपड वौपट प्याडहो नोहि वादः- सूपत् कञ्चिद् यत्र नेदङ्ग हन्ताः । वै न्वै छम्बट पाडवेरे बताथो- कुं हं हिं कद् वेदधाघो नुकं चाः ॥ ७ ॥ श्रौषट् । वौषडिति वषट्शब्दार्थ ॥ प्याडिति प्रशंसामन्त्रणयोः । प्याट् शीघ्र पठति । प्याटपाठकाः ॥ हिंसासातत्ययोरपि शाकटायनः ॥ कश्चि- (९) माडि लुङिति पा० ।

·47 - - १० गणारत्नमहोदधी चिरत्नेऽतीते काले । समीपेनागते चेति पृशगाह ।। अहो। इति सम्बोध. नाश्चर्ययोः । अहो बत महत्कष्टं चक्षुष्मानपि याचते । अहो रूपम् अहो रूपमिति ॥ नोहि । इति प्रतिषेधे । नोहि पठसि त्वम्॥ वादिति वदर्थे । वाडिति तु टान्तं वषडथै श्रीभोजः॥ सूपदिति कूपदर्थे । कच्चिदिति कञ्चन- वत् ॥ यत्र । इति यच्चवत् । नेदिति शङ्कायाम् । नेज्जिलायन्त्यो नरकं पताम ॥ प्रतिषेधविचारसमुच्चयेष्विति श्रीशाकटायनः ॥ अङ्ग इति पूजासम्बोधन- योः । (१) अङ्ग विद्वन्माणवकमध्यापय । तन्मन्ये क्वचिदङ्ग भृङ्गतरुणेनाखादि- ता मालती ॥ समृयुपयोगप्रातिलोम्येष्विति श्रीशाकटायनः ॥ हन्त । इति हर्षानुकम्पावाल्यारम्भविषादेषु । हन्त जीविताः स्मः । पुनक हन्त ते धाना- काः। हन्त ते कथयिष्यामि । हन्त हताः पथिकगहिन्यः ॥ दाननिश्चययोरपि। भूरियं हन्तकारः। हन्त गच्छामः। निश्चयेनेत्यर्थः ॥ त्वै । इति विशेषवित- कयोः । अयं त्वै प्रकृष्यते । कस्त्वा एषोऽभिगच्छति ॥ न्वै । इति वितर्क- पादपूरणयोः। को ग्वाएषोऽभिगच्छति ॥ छम्बडित्यन्तःकरणाभिमुख्ययाः । छम्बट्सशुद्ध्या सर्व जयति । छम्बरमुखी धावति ॥ पाडिति प्याडथै ॥ के चित् पट् । इत्यपि सादृश्यासम्पत्तिसाफल्यग्रन्थाधिकवचनेषु ॥ अवेरे । इत्यरे इत्यस्यार्थे । बत । इति हेतुखेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणेषु । वनजेनेति बलं बतास्ति सत्त्वे । यस्मादित्यर्थः ॥ अहो बत महत्कष्टम् । हता बत बरा. की सा। बत प्राप्ता सीता। अहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः । बत वितरत तोयं तोयवाहा नितान्तम् ॥ अथो । इत्यन्वादेशे। इमं वेदमध्यापय । अथो एन उन्दोपि॥ अन्येऽप्यर्था वक्ष्यमाणा अथशब्दवद्रष्टव्याः॥ कुमिति प्रश्ने कुं त्वं करोषि ॥ हमित्यसम्मतौ । ह क एवमाह ॥ हिमिति स्तोमवचनः । हि सा- म गीयते ॥ कदिति हर्षे । कद्रुद्राय प्रचेतसे ॥ वेदिति वदर्थे ॥ वेडिति वष- डथै टान्तं तु श्रीभोजः॥ अथ । इत्यथार्थे । शधा स वीरैर्दशभिर्वियूयाः ॥ अघो इति भोमर्थ ॥ नु कमिति वितर्के । अहिर्नु कं रज्जुर्नु कम् । च । इति चेदुर्थे । त्वं च गमिष्यसि फलिष्यति नः कामः ॥ आद्यपदात्परएव प्रयोक्तव्यः। यदुक्तमन्यत्र । चो यद्यर्थे प्रथमात्पदात्परः ॥७॥ (२) संज्ञासंबोधनयोरिति पा० ·प नर्मिगणाध्यायः १ ११ प्रोमादकस्मादुत यत्तदन्यत्, पर्याप्तमये कुविदाम नामाः । अन्यत्र घाथेद् विपु चित् सुकं किं, विदन्तरेणैकपदेऽहहोत्रः ॥८॥ ओमित्यम्यादानाभ्युपगमसमाप्त्यर्थे । मङ्गलप्रयोजनश्च भवति । ओं अ- ग्निमीडे पुरोहितम् ॥ प्रोमित्युक्तवतोऽथ शाणि इति व्याहृत्य वाचं नमस्- तस्मिन्नुत्पतिते पुरः सुरमुनाविन्दोः श्रियं बिभ्रति । ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥ श्रादित्यथार्थ । विश्वकर्मा विमना भाद्विहाया इति ॥ अकस्मादित्यतर्कितोपनते । कस्मादकस्मादमी ॥ उत । इति वित- कवाढार्थ प्रश्नसमुच्चयपक्षान्तरपादपूरणेषु । स्थाणुरयमुत पुरुषः । उत शिरसा पर्वतं भिन्द्यात् । उत्त दण्डः पतिष्यति । स्वाभासो भरवानुत । एकमेव वरं पुंसामुत राज्यमुताश्रमः । स सर्वलोकस्य शुभो भवत्युत ॥ यत्तदिति हेत्व। यदयमधीते तज्जानाति ॥ अन्यदित्यन्यार्थे । देवदत्त आयातोऽन्यच्च यज्ञदत्त इति ॥ इतरार्थेऽपि ॥ पर्याप्तमिति सामर्थ्यवारणयाः । त्वयैव पर्याप्तम् । पर्याप्तमिहान्येन ॥ अग्ने । इति पुरस्तादर्थे । अग्रेसरः । अग्रेवणम् । कुवि- दिति भूर्यर्थे । कुविदङ्ग यवमन्तः॥ योगप्रशंसास्तिभावेष्वपि ॥ भाम । इति प्रतिवचनावधारणयाः । कटं कुरु । श्राम करोमि ॥ तथा- घण्टानादी निस्वनो डिण्डिमानां- |वेयाणामारवो वंहितानि । आमेतीव प्रत्यवोचन गजाना- मुत्साहार्थं वाचमाधोरणस्य ॥ गच्छाम्याम ॥ अभ्युपगमेऽपि । श्राम मैथिलि ! ॥ नाम इति प्राकाश्यसंभा- बनाक्रोधाङ्गीकारकुत्सनालोककथंचिद्विस्मयेषु । हिमालयो नाम नगाधिरा- जः॥ कथं नाम समेष्यसि ॥ स्मृतिः सम्भावनैव । स नामायं बन्धुः ।। ममापि नाम दशाननस्य परैः परिभवः ॥ एवमस्तु नाम । को नाभायं सवितुरुदयो अत्र न खे स्फुरन्ति ॥ दृष्टेव सा रोदिति नाम तन्वी यदि लेपनमेवेष्टं - ·१२ १ गणरत्नमहोदधी लिम्पति म कोऽपरः॥ अन्धो नाम पर्वतमारोहति ॥ आमन्त्रणेऽपि ॥ अन्यत्र । इति वर्जने । पतितान्न विभृयादन्यत्र मातुः ॥ घ। इति हिंसाप्रातिलोम्या पादपूरणेषु। घ हिनस्ति मृगं ध्याधः॥ अथ । इति मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्न कास्न्याधिकारप्रतिज्ञासमुच्चयेषु । अथ परस्मैपदानि । स्नातोऽथ भुङ्क्ते । अथ शब्दानुशासनम् । अथ शक्तोऽसि भोक्तुम् । अथातो धर्म व्याख्यास्यामः । अथ समासः। गौडो भवानथेति बमः। भीनोग्यार्जुनः । नित्यः शब्दोग्या. नित्यः ॥ इदित्यनर्थकः। वक्ष्यन्तीवेदागनीगन्ति कर्णम् ॥ विषु । इति सर्व. तोभावे । विष्वजुत्तीति विष्वक् ॥ चिदिति साकल्याप्यर्थोपमानासंमतिषु । प्राचार्यश्चिदिदं ब्रूयात् ॥ किञ्चित् प्रयच्छति । न किञ्चिद् ब्रवीति ॥ अग्नि- श्चिद् भायात् ॥ कुल्माषांश्चिदाहरेति ॥ सुकमित्यतिशये । सुकं शोभते ॥ किमिति क्षेपमश्नेषदातिशयेषु । किमयमपि ब्राह्मणः । किं गतोऽसि । न किमप्यस्यास्ति । किमप्येष प्रगल्भते ॥ खिदिति प्रश्नवितर्कयोः । कः स्विदेकाकी घरति । अधः खिदासीदुपरि विदासीत् ॥ अन्तरेण । इति मध्यविनार्थयोः । यथा:- मृणालमूत्रामलमन्तरेण, स्थितश्चलच्चामरयोदयं सः । भेजेभितः पातुकसिद्धसिन्धो- रभूतपूर्वी रुचमम्बुराशेः॥ चलचामरयोर्मध्य इत्यर्थः ॥ अन्तरे । इत्यप्यमरसिंहः । यथा-पाययो- रन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमाः ॥ अन्तरेणु पुरुपकारं न किञ्चिल्लभ्यते ॥ अन्तरेरा मातापित्रोरित्यत्र तु प्रयोगे विनान्तरशब्दोजनधयस्तेन द्विती. यात्यय (९) ॥ एकपदे । इत्यकस्मादर्थे । अयमेकपदे तया वियोगः॥ अहह । इत्यद्भुतरोदयोः । प्रहद महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः । अहह कप्टम. परिएतता विधे ॥ दीर्घान्तोपि। मिक्षित्वापि बुभुक्षिता यदहा ॥ उमिति यितर्फमम्योधनपादपूरणेषु । कठएति । उत्तिष्ठ । तद्वायुम्तदु चन्द्रमा ॥ उ । इत्यप्रतिरूपकोऽप्यस्ति । अस्य त्ययं विशेषः । उसी वेति । के इति पर भवति ॥८॥ । (१) द्वितीयामाय पति पा० ·नामगणाध्यायः १ १३ सत् फट् क्विच्चिररात्राय विभाषेति नचेत् पुतः । आः शप्समुपजोपं खोरठावाडां स्वरादयः ॥ ९ ॥ सदित्यादरे । सत्कृत्य । सत्कृतम् ॥ फहिति विघ्नप्रतिहतोत्सारणे । हुं फट् प्रतिहतोऽसि । विदिति भर्त्सनपादपूरणयोः। कित कितव! कदयोऽसि । कित के तदुपयुज्यते ॥ चिररात्राय । इति चिरस्यार्थे । घिररात्राय जनेन चिन्तितम् ॥ विभाषा । इति विकल्पार्थ । विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु ॥ इति । इति हेतुप्रकारप्रकवमर्थव्यवस्थास्वरूपविवक्षानियमसमाप्तिप्रकृतिवक्ष्यमा- परामर्शमतेषु । हन्तीति पलायते ॥ गौरश्वो हस्तीति जातिः ॥ इतिपा- णिनि । पाणिनिशब्दः प्रकर्षात् प्रसिद्ध इत्यर्थः ॥ क्रमाद, नारद इत्यबो- घि सः ॥ उवलितिकसन्तेभ्यो णः ॥ वृद्धिरित्येवं या वृद्धिः । गुणइत्येवं यो गुण इति ॥ तदस्यारत्यस्मिन्निति मतुप्॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगामा मन इति द्रव्याणि ॥ इत्युक्तवन्तं परिरम्य दोयाम् ॥ विनिश्चिता- धामिति वाचमाददे ॥ इत्यापिशलिः॥ प्रत्यक्षसंनिध्यवधारणपदार्थाविपर्या- सादिष्वपि द्रष्टव्यः॥ नचेदिति निषेधे । नचेत् कर्तव्यम् ॥ निषेधार्थे नोचे- दित्यपि पठनीयम् ॥ पुदिति कुत्सायाम् । पुत कुत्सितं कसति गच्छति । पुत्कसः ॥ कान्तमिति तु शाकटायनः ॥ प्राः । इति कोपपीडयो:- विद्यां मातरमाः प्रदर्श्य नृपशून भिक्षामहे निस्त्रपाः ॥ शविति प्रग्रहे । गां शकरोति ॥ समुपजोषमित्यानन्दे । समुपजोषं वर्तते ॥ उपजोपमिति निर्वाणनारायणः ॥ खोः कुत्सायाम् । खोः कटं क. रोति ।। ठ । अव । अह । इत्येते भर्त्सने । अठ करोतीत्यादि ॥ आमिति प्रतिवचनावधारणयोः । श्रां कि मां ब्रवीषि । श्रां चिरस्य प्रतिबुद्धोऽस्मि । स्वरादिरिति सम्बोधनभर्त्सनानुकम्पापूरणा(१)प्रतिपेयेषु यथासम्भवं भवति । अपेहि । मा एवं नु मन्यसे । इ इन्द्रं पश्य। ई ईदृशः संसारः। उ उत्ति- छ । कपरे बीजं वपसि । ए इतो भव । ऐ वाचं देहि । श्री श्रावय ॥ ऋ ऋतृ त भो। इत्येते मन्नस्तोमवचनाः ॥ मादिग्रहणात् कुंटुंगुंघुमित्याद- योऽपि भवन्ति । (१) पादपूरण-इति पा०। ४ ·१४ । । गणरत्नमहोदधौ अहम् । शुभम् । कृतम् । पर्याप्तम् । येन । तेन । चिरेश । अन्तरेण । ते । मे। चिराय । अहाय । चिररात्राय । चिरात् । अकस्मात् । चिरस्य । अन्योन्यस्य । मम । एकपदे । अग्रे । प्रगे। माले । हेती । रात्री । वेला. याम् । मात्रायाम् । इत्येतेऽहंप्रभृतयो यथाक्रमं प्रथमादिसुविभक्त्यन्तप्रति- रूपकाश्छन्दोवशाद् यथायथं न्यस्ताः ॥८॥ उत्तरपूर्वीन्यतरा अपरान्यौ चेतराधरावुभयः । एद्युस्येते ज्ञेया उभयाश्चापि विहद्भिः ॥१०॥ एधुसन्ता(१)एते चादयो भवन्ति । शेषं स्पष्टम् ॥ १०॥ इत्थं तदानीं कथमः पुरस्तात्- सद्योऽधुनायेह परेद्यविक्वाः । पश्चादिदानी परुतः परायें- कध्यं सदा युः पुरसः सदं च ॥११॥ सद्य इति तरक्षणे । प्रसूत सद्यः कुडमान्यशोकः ॥ पश्चादिति प्रतीची. घरमयोः । पश्चादस्तादिः । पश्चाद्याति॥-द्युरिति वासरे। तथा च श्रीभोजः द्यर्दिनमिति ॥ यथा । घुश्चन्द्रो द्योतते कथम् ॥ गगनेऽप्ययम् । असान्त मिति वररुचिः । नपुंसकमित्यन्ये । समिति सदा । इत्यस्यार्थे । यथा भुनङ्गमस्येव मणिः सदम्भाः । सततप्रभइत्यर्थः ॥ शेषं स्पष्टम् ॥ पुरस्तादि रयुपलक्षणम् । सूत्रनिपातिता अधोऽधस्तादित्यादयो ज्ञेयाः ॥१९॥ सुच् कृत्वस्त्रा तस्त्र दा काम् हिंधैधाः- स्तादा नात् साच्चिडाः स्युर्धमुञ् थाः । शत् बत् तुम् एणम् क्त्वादयश्व प्रसानाद्- प्रायादिश्वाव्ययीभावयुक्तः ॥१२॥ तद्धितादिप्रत्यया सुनादयश्चादिगणे भवन्ति ॥ सुच् । द्वि'करोति । त्रि:- पमति ॥ कृत्वम् । पञ्चरुत्योऽधीते ॥ त्रा। देवत्रा रुतम् । देवत्राकृत्य गतः ॥ (१) उत्तरेछु । पूर्येयुः। अन्यतरेयुः । अपरेयुः । अन्येयुः । इतरेयुः । अपरेयुः । उमपेयुः। - ·नामगणाध्यायः १ १५ ॥ तस् । अतः । ततः । अन्ततः । कुतः। एते पञ्चम्याः । पञ्चभ्यर्थश्चीपलक्ष. णम् । अतःकारणोपदेशनिर्देशयोः। अतो गुणात् सर्वजनः पूजयति । अतो गतः॥ तत आदिकथान्तरप्रश्नानन्तयेऽपि । ततः प्रयातो भानुदत्तः। श्रादौ गत 'इत्यर्थः । ततः कथयति । ओदन भुक्ता ततो मोदकान् भक्षयन्ति ॥ अन्ततः शासनावयवे सम्भावनायाञ्च ॥ किञ्चिदप्यधीष्व । अन्ततः पूजां प्राप्स्यसि ।। गुणवान् । अन्ततश्च मे दास्यसि ॥ कुतः प्रश्ननिहूवयोः । कुत आगच्छसि । कुतो मे हिरण्यम् ॥ अर्जुनतोऽभवन्देवाः ॥ उरस्तः । उरसैकदिक ॥ त्र । यत्र । तत्र ॥ दा। सर्वदा ॥ काम् । किन्तराम् ॥ हिं । एतर्हि ॥ तहीति विशेषेऽपि । बलवानर्जुनः कृष्णस्तर्हि बलवत्तरः ॥ धा । पञ्चधा ॥ एधा। द्वेधा ॥ स्तात् । प्राग्ग्रामात (१) ॥ श्राहि । उत्तराहि ग्रामात् ॥ एन । पूर्वेण ग्रामम्॥ भात् । उत्तराद्ग्रामस्य ॥ सात् । भस्मसात् स्यात् । भस्मसात्कृत्य ।। चि । शुकी भवति ॥ डा । पटपटा करोति ॥ धमुन् । द्वैधं वर्तते ॥ था । इत्याकारप्रश्लेषो द्रष्टव्यः ॥ था । यथा ॥ प्रा । दक्षिणा ग्रामात ॥ शस् । अल्पशः । द्विशो देहि ॥ वत् । राजवत् (२) ॥ तुम् । कर्तुम् ॥ णम् । भोज मोजं व्रजति। चूर्णपेषं पिनष्टि ॥ क्ता । कृत्वा ॥ तदादेशोऽपि ल्यो ग्राह्यः । प्रहत्य ॥ आदिग्रहणात् केकेन्यतवैत्वेत्यादयोऽन्येऽपि द्रष्टव्याः ॥ प्रसाक्षा- दादीति । आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । तत्र मादिर्वक्ष्यमाणो विंशति- 'शब्दको गणश्चादिसज्ञो भवति। तत्रास्य प्रादिसञ्ज्ञा धातुसम्पृक्तस्यैव ना- न्यत्र । चादिसमजा तु सर्वत्र स्वरूपनिबन्धना स्यात् । यथा । साधुदेवदत्तो 'मातरं प्रति । मातरमभीत्यादावेवं प्रयुक्तिः। एष कर्मप्रवचनीय इति पाणि- नीये प्रसिद्धः॥ प्राचार्य: । निष्कौशाम्बिरित्यादौ नामसमासे गतिसज्ञः । कुगतिमादयएव पाणिनीयवचनात् ॥ साक्षादादिरपि वक्ष्यमाणो गणः । तस्य केवलस्यापि चादित्वम् । करोति साक्षाच्चैत्र इत्येवं प्रयोगः ॥ र्यादि- रपि तथा ॥ अव्ययीभावश्च चादित्वे तस्य प्रयोजनम् । उपपयस्कारः (३) । उपकुम्भमन्यः । अभ्यग्निमन्यइत्यादौ स्यादेशमुमागमप्रतिषेधइति वामनः॥ (१) स्तादित्यनेनास्तातिप्रत्ययो ग्राह्यः । मागित्यत्राञ्चेटुंगित्यस्ताते- लृक् । पुरस्तात् । प्रारनामादिति पा० (२) पुत्रवत् । भानुवत्-इति पा० । (३) उपपयाकार इति महाभाष्यानुकूलः प्रयोगः ।

·१६ . गणरत्नमहोदधौ शाकटायनः पुनराह । अव्ययीभावस्थाव्ययत्वे वल्पमेव प्रयोजनम् । दोपात्तु वहवः । तथाहि । उपकुम्भमन्यम् । उपमणिकंमन्यमित्यत्र खित्याषित- धाजनव्ययस्येति मुम्प्रतिषेधः प्राप्नोति । यथा । दोषामन्यमहः । दिवाम- 'न्या रानिरिति । उपकुम्भीभूतमित्यत्र यो चानव्ययस्येति । ईत्वप्रतिषेधश्च । यथा। दोषाभूतमहः। दिवाभूता रात्रिरिति । उपाग्निकमित्यत्र कादिया व्ययस्येति ॥ अक्च । यथा । उच्चकैः ॥ पाणिनिरपि स्वरादिगणात् पृथग. व्ययीभावश्च त्यव्ययसंज्ञानिमित्तं सूत्रं कुर्वन् लुग्विधि खवरोपचारनिषेधाः विति त्रितयमेवाव्ययसंज्ञानिवन्धनं नान्यदिति प्रतिपादयति ॥ दुर्गस्तु । भव्ययाचेति लुकि सिद्वेऽन्यस्मालुगिति यहचनं तज्ज्ञापयति । अव्ययीभाव- स्याध्ययत्वं नास्तीति ॥१२॥ आस ब्रूहि नयाति पश्यतयुतौ यात्यादहौ वर्तते- स्यादातङ्कनवर्ततेभवतयो मन्येऽस्तुनास्त्यस्मयः । आदकैह्यसि पूर्यतेऽस्तिभवतू शके तथा विद्यते- पश्याहाविह कीर्तितौमतिमतासव्ये निपाताह्वये ॥१३॥ तिड्ङन्तप्रतिरूपका एते धादिसंज्ञा भवन्ति । निपाताच्ययसंज्ञास्तु-म- तान्तरे ॥ भास । इति बभूवार्थे । लावण्य उत्पाद्य(१) इवास यत्नः ॥ वा- मनस्तु । श्रस दीप्त्यादनयोश्चेत्यस्य साधयति ॥ वल्लभस्य तु तिड्डन्तप्रति- रूपको निपातइति न संमतम् । तादृशस्यैव तिड्डन्तस्याभावात् ॥ ब्रूहि । इति प्रैषानुशावसरेषु। ब्रूहि ब्राह्मणाः ॥ नयाति । इति न शक्यत इत्यर्थे । इदं तु कत्तुं नयाति ॥ पश्यत । इति पूजाश्चर्ययोः । पश्यत माणवको भुक्ते । पश्यत शिशुरपि विद्वान् । याति । इति शक्यतइत्यर्थे । इदमेव कत्तुं याति ॥ श्रादह । इति हिंसोपक्रमकुत्सनेषु । प्रादहारीन् पुरन्दर । आदर भक्तस्य भोजनाय । कुर्वादह यदि करिष्यसि ॥ वर्तते । इति सोल्लु. एठनाङ्गसंवरणे । वृद्धास्तेन विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते ॥ स्यादि. त्पनेकान्ते । स्याद्वादिनी जैनाः । स्यान्न तत्स्यादपि स्यादिति पक्षान्तरसम्भा- वनादायपि ॥ प्रात। इति कुत्साविनाशयोः । आतङ्कक्षीरं दधिमवनाय ॥ (१) लावययमुत्पाद्य-इति पा०।

·नामगणाध्यायः १ १७ प्रतिग्रहेपि शाकटायनः ॥ न वर्तते । इत्यमङ्गलप्रतिषेधे। समराभिमुखे पत्यावश्रुनिपातो न वर्तते तस्याः॥ भवति । इति सत्तायाम् । भवति नाम तत्रभवान् वषलं याजयिष्यति ॥ मन्ये । इति वितर्के । मन्ये मार्तण्डगृह्याणि पद्मान्युद्धर्तुमुत्सुकः ॥ अस्तु । इति निषेधासूयाङ्गीकारयोः । अस्तु साना । असूयापूर्वङ्गीकारे । अस्तुकारः। एवमस्तु को नाम दोषः ॥ नास्ति । इति सत्तानिषेधे । नास्ति वादशूरो नास्तिकः ॥ अस्मि । इत्यस्मदर्थानुवादे । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥ अहमित्यर्थेपि । उडुपेनास्मि सागरम् ॥ आदङ्क । इत्यातङ्कवत् ॥ एहि । इति महासादौ । एहि मन्ये रथेन यास्यसि । एहि न त्वया सह जल्यिष्यामि ॥ भसि । इति त्वमित्य- र्थवाक्यालङ्कारयोः । वेत्स्यसि पार्थिव त्वमसि(१) सत्यमस्यधाः ॥ भोजस्तु युप्मदर्थानुवारे । यदपूपुजस्त्वमसि पार्थमुरद्विषमिति माह ॥ पूर्यते । इति निषेधे । पूर्यते प्राणायामेन ॥ अस्ति । इत्यसुग्धनसत्तासु । श्रास्तेयं चर्म- भाजनम् । अस्ति परलोके मतिरस्येत्यास्तिकः ॥ भवतु । इत्यस्तुवत् ॥ शङ्के। इति वितर्क । शङ्के शशाङ्कोऽयम् ॥ विद्यते । इति भवत्यर्थे ॥ पृश्य । इति पश्यतवत् ॥ माह । इत्युवाचार्थे । अथाह वर्णी विदितो महेश्वरः ।। एते चोच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्तीति निपाताः । तत्र- केप्येषां द्योतकाः केपि वाचकाः के प्यनर्थकाः । भागमाइव केऽपि स्युः संभूयार्थस्य साधकाः ॥ तत्र द्योतकाचवाहाहैवादयः । वाचकाः शश्वत् कुवित् माले प्रगइत्या- दयः । अनर्थकाः कमीमिदित्यादयः। संभूयार्थस्य साधका न ह वै न खलु मास्मेत्यादयः ॥ १३ ॥ स्वः सायं समया दिवा पुनररं कामं प्रकामं बहिर्- दोषाह्यो निकषान्तरासनुतरो नक्तं नमो भूयसः । अन्तः प्रातरसांप्रतं परमृते साक्षात् सनत् साचय:- सत्यं मङ्क्षु विहायसाशु सहसा प्रायः स्वयं संवतः ॥११॥ स्वरिति स्वर्गपरलोकयोः । स्वः सुखयति । एहि जाये वरारोहाव । स्वः संजानीते । स्वः स्पृहयति । खरागच्छति । छायेव या स्वर्जलधेर्जलेषु । (१) पार्थिवस्त्वमसि-इति पा० ५ ·F १६ गणरत्नमहोदधौ- स्वर्वसतीति । स्वर्यातस्य ह्यपुत्रस्य ॥ आदित्यशर्मणोरित्येके ॥ सायं दिनाव. साने । सायं संयमिनस्तस्य महर्महिषीसखः ॥ समया। इति समीपमध्य- योः । त्वां समयास्ते । ग्राम समयास्ते । ग्राममध्य इत्यर्थः ॥ आदित्सापरो.. क्षयोरित्येके (१) ॥ दिया । इति दिनार्थे । दिवाकरः ॥ पुनरिति भूयोऽर्थ- विशेषयोः । पुनरुक्तं वचः । किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ॥ अरमिति शैध्यै । परं पचति ॥ काममिति स्वाच्छन्द्येऽनिच्छाङ्गीकारे च । कामं भुक्ते । कामं क्षाम्यतु यः क्षमी ॥ प्रकाममित्यतिशये । प्रकाममग्री- यत यज्वनां प्रियः ॥ बहिरित्यन्तःप्रत्यनीके । बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग् विदुः ॥ दोषा । इति रात्री । दोषामन्यमहः ॥ ह्यः । इत्यतीतेऽहि । ह्य- स्तनः ॥ निकपा । इति समीपे । विलय लङ्कां निकषा हनिष्यति । अन्तरा। इति मध्यविनार्थयोः । अन्तरा त्वां च मां च कमण्डलुः । त्वामन्तरा तामरसायताक्षि ! ॥ सनुतरित्यन्तर्घाने । सनुतश्चौरो गच्छति ॥ हिंसानुबन्ध- पूर्वाहणेपु शाकटायनः॥ नक्तमिति रात्रौ । नक्तंचरः॥ नमः । इति पूनायाम् । नमोस्तु वर्धमानाय ॥ भूयः । इति पुनरर्थे । भूयः पचति ॥ अन्तरिति मध्ये । अन्तर्याप्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ॥ प्रातरिति प्रत्यूषे । प्रातरेव समु. त्याय ॥ श्वम्तनेऽपि ॥ असांप्रतमित्यन्याय्ये । संप्रत्यसांप्रतं वक्तुमुक्ते मुसल. पाणिना। विपक्षोऽपि संवर्य स्खय छेत्तुमसांप्रतम् ॥ युक्त सांप्रतमित्यमर- सिहः ॥ परमिति किन्वर्थे । गुणवानसि परमहकारी ॥ ऋते इति वर्जने । जाते कृशानीनहि मन्त्रपूनम् ॥ साक्षादिति प्रत्यक्षतुल्ययाः । साक्षाद्रष्टा साक्षी । इय सानालक्ष्मीः ॥ सनदिति नित्ये । सनत्कुमारः ॥ मान्तं तु नुतिपरित्राणचिरन्तनहिमाकल्वननिर्भर्त्सनेषु शाकटायनः ॥ साधि । इति तिपंथे । माघि लोधनयुगं नभयन्ती ॥ सत्यमिति प्रश्नप्रतिपेघसत्येषु । सत्यं करोपि ॥ गनु किमर्थमिदम् । सत्यम् ॥ सत्यं हारिनितम्विनीकुचयुगं सत्यं मगोता. प्रियः ॥ मन्क्षु । इति शैध्ये महतूदपाति परितः पटलैरलीनाम् ।। विहायमा । पति वियदर्थे । विहायमा रम्यतमं विभाति । प्राशु । इति श। भाग्यहि मग मीधुभाजनात् ॥ महमा । इत्याफस्मिकायिमर्शयोः । दिया. रमन महमा पपात । महमा पिदभीत न क्रियामविग्रेका परमापदा -- - (१) साहित्यार मिल पा.

·नामगणाध्यायः १ १० - - पदम् ॥ प्रायः । इति बाहुल्ये । प्रायः स इह नेष्यति ॥ स्वयमित्यात्म- । नेत्यर्थे । स्वयं प्रदुग्धेस्य वसूनि मेदिनी ॥ चन्द्रस्त्वात्मानमित्यर्थे । संवदिति वर्षे । संवत्सरः । संवत्तृतीये ॥ १४ ॥ उज्जैर्नीचैरवश्यं सपदि बलवतः प्रादुराविः पुरस्तात्- तूष्णीं जोषं निकामं युगपदनिशमः साम्यभीक्षणं सनोषाः । रोदस्यों भूर्भुवस् कं झटिति पुरतसोऽतीव सुष्टु प्रसह्य, द्राक् स्त्राग मिथ्या वृथा शंकु मिथुन- मृधकोऽद्वाऽजसाऽवो मनाकः ॥१५॥ उच्चैः। नीचैरिति महदल्पयोः । उत्कृष्टनिकृष्टयोरिति शाकटायनः । किं पुनर्यस्तथोच्चैः। नौचैर्गच्छत्युपरि च दशाचक्रनेमिक्रमेण ॥ अवश्यमिति निश्चये। अवश्यं यातारचिरतरमुषित्वाऽपि विषयाः ॥ सपदि । इति वर्तम नतत्क्षणशीघ्रार्थेषु । सपदि विपदो विद्वद्वेश्मस्वनर्गलवृत्तयः । सपदि मुकु- लिनाक्षी रुद्रसंरम्भभीत्या । सपदि प्रदहत्युपेक्षितोऽग्निः ॥ बलवदित्यति- शये । बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥ प्रादुरिति नाममाकाश्य- योः। विष्णोर्दश प्रादुर्भावाः । मत्स्यकूर्मादीनि दश नामानीत्यर्थः ॥ प्रादुरा- सीत् ॥ प्राविरिति प्राकाश्ये । प्राविभूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् ॥ पुरस्तादित्यग्रतइत्यर्थे । रत्नच्छायाव्यतिकरइव प्रेक्ष्यमेतत् पुरस्तात् ॥ तूष्णी- मिति मौने । राजनराजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णों स्थिताः । जोषमिति सुखमौनयोः । जोषमारते जितेन्द्रियः । जोषमारख ।। ज्योष- मिति शाकटायनः॥ निकाममित्यतिशये । निकामं क्षामाङ्गी ॥ युगपदित्ये. ककालार्थे । तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत् ॥ क्रियासममिहारेऽपि ।। अनिशमिति सातत्ये । यत्रानिशं कीर्त्यते ॥ सामि । इत्यर्धकुत्सयोः। सामि सम्मीलिताक्षी । सामि कृतमकतं स्यात् ।। अभीक्ष्णमिति पौनःपुन्यसातत्य. योः। अभीक्षणमास्फालयतीव कुम्भम् । अभीक्ष्णं वक्ति । नित्यमिति । सदा सदिति । अजस्त्रं सन्ततमिति सातत्ये कश्चिदाह ॥ सना। इति नित्ये । एप धर्मः : सनातनः ॥ तान्तमपि ॥ उषा । इति रात्रौ । उषातनो वायुः ॥ रो- दसी। इति द्यावापृथिव्यर्थे । द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ रोदसी रोदसीति च ।

·२० गणारत्नमहोदधी ३ ओमिति ब्रह्मवाचि । श्रोमित्येकाक्षरं ब्रह्म ॥ भूर्भुवः । इति पृथिव्यन्तरिक्ष.' योः । मूलौ को भुवर्लोकः ॥ भुवसश्च महाव्याहृतेरिति रेफो भवति ॥ कमिति वारिमूर्द्धसुखनिन्दाव्योमसु । कजं पद्मम् । कजाः केशाः । कयुः । कन्दर्पः । कङ्गामिनः खगाः ॥ झटिति । इति शैष्ये । भानीय झटिति घटयति वि. घिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥ अगितीत्यपि केचित् ॥ तरसेादितासजलेष्विति लक्ष्यात् तरसापि ॥ तूर्ण द्रुतं क्षिप्रं शीघ्र लध्विति क्रियाविशेषणम् ॥ पुर- तः । इत्यग्रत इत्यर्थे । नीरसतरुरिह विलसति(१) पुरतः॥ अतीव । इत्य- तिशये । अतीव शोभते ॥ सुष्टु । इति प्रशंसानिर्भरयोः । सुष्ठूक्तम् । सुष्छु- विभाति ॥ प्रसह्य । इति शीघ्रार्थे हठाथै च । प्रसद्य सिंहः किल तां चकर्ष। प्रसह्य वित्तानि हरन्ति चौराः॥ द्राक् । स्नागिति शैध्ये । द्राग्विद्रुतं कातरैः । नाक सरन्त्यभिसारिकाः ॥ मिथ्या । इत्यसत्ये । मिथ्यावादिनि दूति ! ॥ अनव्ययोऽपि । यथा । निर्मिथ्य ॥ वृथा । इति विफलाविध्योः । प्रयुक्तम। प्यस्त्रमितो वथा स्यात् । प्रातिभाव्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकं च यत् ॥ शमिति दुःखोपशमे । शङ्करः । शम्भुः ॥ कु । इति कुत्सेषदर्थयोः । शास्त्र कापथघट्टनम् । पयः पूर्व सनिःश्वासं कवोष्णमुपभुञ्जते॥ पापार्थेऽपि॥ मि. थुनमिति द्वौ बावित्यर्थे । मिथुन रमन्ते ॥ ऋधगिति सत्ये। ऋधग् वदन्ति विद्वांसः ॥ वियोगशीघ्रसामीप्यलाघवेष्वित्यन्ये । श्रद्धा । इति स्फुटाव. धारणयोः ॥ नाराधितोद्धा मनुरप्सरोभिः ॥ मत्यतिशययोरित्येके ॥ 'अञ्ज- सा । इति तत्त्वशीघ्रार्थयोः । वक्त्यजसा मुनीश्वरः । सुतनु कथय कस्य व्यंजयन्त्यजसैव ॥ भवः । इति बहिरित्यर्थे । अवो गच्छति ॥ मनागिति स्तोके । यस्मिन्मनागपि नवाम्बुजपत्रगौरी ॥१५॥ मिथुर्मियो विष्वगुपांशु ताजग्- मनश्चनः प्रेत्य मिथः शनैसः । मुधाऽन्वगीषच्चिरमो मृपास्त- धिगानुषक् स्वस्ति पुरोऽन्न इद्धाः ॥१६॥ . मिथुरिति द्वौ वावित्यर्थे । मिथुर्मन्त्रयेते ॥ उकारान्तमप्यनृतार्थे केचित् ।। मिथो। इति रहनहार्थयो । मन्त्रयन्ते मिथो । विरहान्योन्यार्थयारपि। - (९) निवसतीति पाठान्तरम् ॥

·नामगणाध्यायः१ .. । । विष्यगिति समन्ततोभावे । कचाचितौ विष्वगिवागजी गनौ ॥ उपांशु इत्यप्रकाशोच्चारणरहस्ययोः । जपतः सदा जपमुपांशु वदनमभिती विसारि- मिः। परिचेतुमुपांशु धारणां कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरम् ॥ कथमुपांशुवधः । उपचाराद्धविष्यति ॥ ताजगिति(१) शैध्ये । ताजग जरामृत्युरुजा जयन्ति ।। मनः । इति नियमे । मनो वर्तते । नियमो वर्तत इत्यर्थः ॥ चनः । इत्य- बनाम । चनी दधिष्व पचतीत सोमम् ॥ श्रद्धायामिति श्रीवसुक्रः ॥ प्रेत्य । इति भवान्तरे । अन्यो धनं प्रेत्यगतस्य भुङ्क्ते ॥ अमुत्र शब्दस्याप्यत्र पाठी द्रष्टव्यः ॥ मिथः । इति रहोग्न्योन्यार्थयोः । तथापि वाचालतया युनक्ति मा.मिथस्त्वदाभाषणलोलुपं मनः ॥ शनैरिति क्रियामान्ये । शनैःशनैर्ददा- त्येष पादौ भूतानुकम्पया । मुधा । इति निष्फले । प्रीतिकरण इत्यन्ये । किं पौलोमि मुधा क्रुधा मयि नतु स्वप्नेऽपि ते विप्रियम् ॥ अन्वगित्यानुकू- ल्ये। अन्वग्ययो मध्यमलोकपालः ॥ ईषदित्यल्पे । ईषत्पचति (२) ॥ अप्रा- प्ते च ॥ चिरमिति कालविप्रकर्षे । किञ्चिन्नम्रमुखी(३) प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥ मृषा। इत्यसत्ये । मृपा वदति दुर्जनः ॥ वृषा प्रबलार्थ इति केचित् ॥ अस्तमिति शैलविशेषादर्शनयोः । अस्तं भास्वान् प्रयातः। धृति- रस्तमिता रतिश्च्युता ॥ घिगिति निन्दाभर्त्सनयोः । धिगिमां देहभृतामसा- रताम् । धिक्तार्किकान् ॥ भानुषगित्यानुपू] । भानुषक् प्रविशतीह बन्धु- ता॥अनुमानेऽनुपगिति शाकटायनः ॥ भानुषदित्याकारं दकारं च केचित् ।। , खस्ति । इति पुण्याशीःक्षेममङ्गलप्रत्यभिवादनेषु । स्वस्त्यस्तु ते धार्मिक म- त्प्रसादात् । स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष । खस्त्यस्तु ते सौम्य चिराय जीव । स्वति श्रीकुसुमपुरात् । राज्ञा नमस्कृता विप्राः वस्तीत्येते प्रयुज- ते ॥ पुरा । इत्यग्रत इत्यर्थे । पुरःसरा धामवतां यशोधनाः ॥ अन्नः । इति शीघ्रसांप्रतिकयोः । अन्न एव गच्छति । अनरेवागच्छति । अन्नस्जयसअवसां रो वेति रेफो विकल्पेच ॥ इद्वेति माकाश्ये । समिद्धमिद्धेश महो दधासि ॥ सामीप्यस्मरणयोरपि ॥१६॥ (९) तोजगिति पा० । तीजक पचति । तोजकमृत्युरुजा जयन्तीति च । (२) ईषदित्यल्पाकच्छयोः । ईषत्पचति । ईषत्करः कटो भवतेति पाठा- न्तरम् । (३) लज्जाननमुखी-इति पा० । ६ ·M - २२ गयारत्नमहोदधौ - . - स्थाने वरं दुष्टु हिरुग् बलातः- प्रबाहुकं ज्योक्तिरसो मुहुः श युक्तं प्रशानार्यहलं क्षमाऽवाग्- विनाश्व नाना पृथको सुदिश्च ॥१७॥ । स्थाने । इति युक्त(१) । स्थाने वृताभूपतिभिः परोक्षः॥ वरमिति हीनो- त्कर्षे । वरं विरोधोऽपि सम महात्मभिः ॥ दुष्ठु । इति कच्छार्थे । दुष्टु वादी. खलः ॥ हिरुगिति वियोगहिंसावर्जनेषु । हिरुकरोतिः॥ हिरुकर्मणा मोक्षः। कर्मवर्जनात् (२) मोक्षइत्यर्थः ॥ बलादिति हठार्थे । त्वद्भक्तिरेव मुखरी- कुरुते बलान्माम् । शापयन्त्रितपौलस्त्यबलात्कारकचग्रहैः ॥ प्रबाहुकमिति समकाले । प्रबाहुकं गृह्णीयात् ॥ कर्वार्थ प्रबाहुः प्रबाहुक चेति कैश्चित्पठ्य- ते (३) ॥ ज्योगिति कालभूयस्त्वे(४) । ज्योग जीवामः । ज्योक्त्य नृपतिं गतः शीघ्रार्थ संप्रत्यर्थेऽपि ॥ तिरः। इत्यन्तर्धानतिर्यगर्थयोः। विश्वयोनि- स्तिरोदधे । तिरः काष्ठं करोति । अवज्ञायामपि ॥ यथा- तिरश्चकार भ्रमराभिलीनयोः, सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम् ।। मुहुः । इति पौनःपुन्ये । इह मुहुर्मुदितै. कलभैरवः ॥ मुहुर्मुहुर्मुह्यति सा मृगाक्षी । इत्यादिलक्ष्यदर्शनान्मुहुर्मुहुरित्यपि ॥ शु । इति पूजायाम् । शु. नासौरमस्येति शुनासीरः॥ शु प्रश्नुते । श्वशुरः॥ क्षिप्रार्थेऽपि । शु क्षिप्रं नय- व्यन्तरिक्ष इति वा । शुनो वायुः॥ युक्तमिति न्याय्ये । यथा वीराचार्याणाम् । युक्तं सिताम्वराणां तुम्बग्रहणं कुटुम्बपरिहरणम् । कथमन्यथा तरीतुं शक्यः संसारतोयनिधिः ॥ प्रशानिति समानार्थे । प्रशान्देवदत्तो यज्ञदत्तेन ॥ प्रार्यहलमिति बला., कारे । प्राय॑हलं गृह्णाति ॥ प्रायति मीतिबन्धने । हलमिति च प्रतिषे- धविषादयोरिति शाकटायनः ॥ क्षमा । इति क्षान्ती । भवान् क्षमा ॥ अ वांगित्यधरे । वर्षात्षोडशादाक् । अर्वाक्कालीनः ॥ विना । इति वर्जने। (१) इति-अवसरे-इति पा० । (२) कर्मक्षये-इति पा० । (३) अर्थेि। प्रबाहु केति कैश्चित इति पा० । (४) कालभूयस्त्वाप्रश्नयोः-इति पा०।

·नामगणाध्यायः १ २३ प्रधानाः। तात ! नो दधिविलोडनं प्रति त्वविनाद्य वयमुत्सहामहे ।। नाना । इत्यनेकविनार्थयाः। नानाविधं कृतकदेहभृतां समाजम् ॥ उभ- यार्थत्वमनेकार्थत्वान्न व्यतिरिच्यते । तेन नानापक्षावमर्शः संशय इत्यभिहि- तम् ॥ नाना नारी निष्फला लोकयात्रा ॥ पृथगिति विनार्थे । बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग्विदुः ॥ सुदि । इति शुक्लपक्षे ॥१७॥ खरादीनां कारकशक्त्याश्रयसत्त्वाभिधायिनां स्वर्गन्ता स्वः स्पृहयतीत्यादौ यथायोगमुत्पन्नाया द्वितीयादिविभक्तलृक् । पञ्चकत्वःप्रभृतयस्तु विभक्त्यर्थ- स च विभक्त्यर्थः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्नइति प्रातिपदिकार्थ प्रथमैव भवति । सापि सख्याविशेषाभावान्न सर्वा किं ताकवचनमेव तस्यो- त्सर्गत्वात् । तथा चोक्तम् (९) । एकवचनमुत्सर्गः करिष्यत इति । एतन्नः सम्मतम् ॥ सुधाकरस्त्वाह । अव्ययेभ्यस्तु निःसंख्येभ्योऽव्ययादाप्सुपइति ज्ञा- पकाद्विभक्त्युत्पत्तिः ॥ अत्राहुः । का पुनरसौ । अत्रके तसिलादीनामदूर- विप्रकर्षादानुगुण्याच्च पञ्चम्यादय एवेत्याहुः । तन्न । अभिहितः सोऽर्थोऽन्त- भूतः प्रातिपदिकार्थीभूत इति प्रथमैव निःसंख्येभ्योऽपि न्याय्या ॥ अपि च । ज्ञापकात्प्रयोजनस्य पदत्वादेः सिद्धये क्रमव्यतिक्रमे प्रयोजनाभावात् कपि- ज्जलाधिकरणन्यायेन प्रथमैव युक्ता । नहि कपिज्जलानालभेतेति पञ्चषा प्रा. लभ्यन्ते किन्तु त्रय एव । न हिंस्याद्भूतानीति वचनात् । अत्रैवमिति न वाच्यं क्रमव्यतिक्रमे प्रयोजनाभावात् । न ह्योदकान्तात्मियं प्रोथमनुव्रजेदिति द्वितीयाधुदकान्तानुव्रज्या ज्यायसी। तदुक्तम् । प्रथमएव वा नियम्येत कारणादतिक्रमः स्यादिति । प्रथमत्रित्वे बहुवचनं नियम्यत इत्यत्र सूत्रार्थः ।। अतश्चोच्चैः शब्दादीनामधिकरणशक्तिप्राधान्येऽपि प्रथमा न्याय्येति मत्वा वृत्तिकारैः सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषेत्यत्र ग्राम उच्चैस्ते खम् । ग्राम उच्च- स्तव स्वमित्यायुदाहृतम् । यस्तु तत्रेत्यत्र तत्रेति सप्तम्यन्तं समस्यत इति जयादित्यग्रन्थः स सप्तम्यर्थाभिधानसाधादेवमुक्तः । एवमन्तःशब्दात् स्व- यंशब्दाच्च प्रथमैत्र न्याय्या ॥ एकवचनमुत्सर्गः करिष्यत इत्यप्युक्तम् । अर्थ- कथनं चैषां चादीनामुपलक्षणमात्नं द्रष्टव्यम् । तथा चोक्तम्- (१) व्याकरणमहाभाष्य इति शेषः ।

·२४. गणरत्नमहोदधौ निपाताचीपसर्गाश्च धातवश्चेति ते त्रयः । अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेषां निदर्शनमिति ॥ आरुतिगणी चेमौ। तेनान्येऽपि लक्ष्यानुसारतोऽनुसतव्याः ॥ इति चादिवरादी॥ कस्कायस्कुण्डसाद्यस्काः सहकौतस्कुता मताः । सद्यस्कालशुनस्कर्णावयस्कान्तश्च भास्करः ॥१८॥ कस्क प्रादिरित्यनेन कस्कइत्यादिः शब्दगणो निपात्यते ॥ किम् । किमः कः । रोरिति विसर्जनीयः । वीप्सायां द्विवचनम् ॥ काक इति तत्र पूर्वस्य विसर्जनीयस्य कस्क आदि(१) रित्यनेन सिः॥ स च विसर्जनीयजि-, हामूलीयोपध्मानीयानां बाधकः । उदा० । कस्कोनेत्युक्तिभिः कौतस्कुती.. मिळनशे स्वभूः ॥ ननु कथं काकोऽत्र भी इति नाटकादौ प्रयोगः। उच्यते । सन्धावित्यधिकारावसानविषयो (२) विसर्जनीयोग्त्रेत्यदोषः ॥ अपर पुन- राहुः । रूढिविषयत्वान्निपातनानां वीप्सायामेवैतत् सित्वम् (३) । श्रतएव । तिष्ठति कः को वा गच्छतीति वीसाभावे सित्वं संहितायामपि न कृतम् । एवमिहापि वीप्सामावे क इति पदं पूर्वमन्तभूतसत्ताकं प्रयुज्यते । ततः कोऽत्रेति ॥ न च क्रमविवक्षायां वीसेति संहितायां युक्तो जिह्वामूलीयः । फ काग्नेति ॥ अयसः कुण्डम् । अयस्कुण्डम् ॥ सद्यः क्रीणातीति कि । सद्यस्क्रीः । तस्यापत्यमिदं चेत्यण् । एरितीकारलोपः । णित्यक्तारै जित्य- नेनारैच् । तदाविवक्षितार्थाभिधायो। यदा तु सद्यः क्रीयते क्रयणं वा सद्य.. स्क्रीस् तत्र भवस्तदा साद्यस्क्र. क्रतुः ॥ अपरे सद्यः क्रीयत इति साद्यस्क्रः ऋतुः । तेषां करोतेः स्थादिभ्यः क इति कमत्ययः । प्रजादिलक्षपश्चाण ॥ सहकौतस्कुता इति । सह कोतस्कुतेन । सहकौतस्कुताः ॥ सहस्य बहुव्रीहे. स इत्यनेन यिभाषितः सः ॥ फिमः पञ्चम्याबद्दद्व्यादिसर्वादिभ्य इत्यादिना तस्प्रत्यये वीसाभीक्ष्ण्येत्यादिना द्विरुक्तिः । ततः कुतःकुत आगत इति षियक्षायामण । तत्र ती वादेरित्यन्ताजादिलीपः । कौतस्कुती ॥ नन्यत्र तत आगत इत्यनेन पञ्चम्यन्तादुच्यमानः प्रत्ययः कथं तसन्तात् स्यात् । प्रथ (९) कस्कादिरि० इति पा०। (२)धिकारादवग्रहेष्ववसानविपरी- सति पा० । (३) सस्वमिति पाठान्तरम् । - ·नामगणाध्यायः १ २५ -- .. तदर्थवत्तेरपि समुदायात्सुबुत्पत्तावपि भविष्यतीति चेत् । न । क्वकुत्रेहामा- वृत्तसस्त्यमिति त्यपा भवितव्यम् । कथमण ? । गणपाठादिति ब्रूमः ॥ सद्य- स्कालेति समस्तमसमस्तं वा । उदा०। सद्यस्कालं युयुत्सुमिः ॥ शुनः क कर्णः शुनस्कर्णः। श्लुक्प्रतिषेधोऽतएव पाठात् ॥ उदा० । शुनस्कर्णोपमैर्मुक्ता मुष्टिभिश्चक्रपडूक्तयः ॥ रत्नमतिस्तु शुनस्कर्ण इति वाक्यं समासे तु श्वर्ण इति माह ॥ भयस भाकर्षकः कान्तोग्यस्कान्तः। ननु रुकमीत्येव सिद्धः किम. थोऽस्य पाठः। तस्यैव.प्रपञ्चार्थः समस्तार्थः कम्यर्थो वा ॥ उदा० । स चकर्प परस्त्रं तदयस्कान्त इवायसम् ॥ भासं करोतीत्येवं शीलो विमादेरटि (१) । भास्करः ॥१८॥ मेदस्पिण्डतमस्काण्डायस्काण्डाहस्करास्तथा । रजःकर्णीरजस्कण्यो भ्रातुष्पुत्रदिवस्पती ॥१९॥ भेदसी वसायाः पिण्डो मेदस्पिण्डः ॥ तमसः काण्डं तमस्काण्डम् ॥ प्रशस्तं वा तमः । तमस्काण्डम् ॥ उदा० । क्षपातमस्काण्डमलीमसं नमः ॥ अयसः काण्डम् -अयस्काण्डम् ॥ प्रशस्तमयो वा । अयस्काण्डम् ॥ न जहाति न त्यजति दिनकरमित्यहर्दिवा । तत्करोतीत्येवं शोलोग्हस्करः ॥ उदा० । अ- लेञ्चकारास्य वधूरहस्करः ॥ रजसः कर्णी रजस्कर्णी । ककमीत्यादिना नित्वं स्यादेश (२) प्राप्ते विकल्पार्थः पाठः ॥ धातुः पुत्रो भातुष्पुत्रः । ऋतो वि- द्यायोनिसम्बन्धात्तेवित्यनेन षष्ठीसमासे श्लुक्मतिषेधः ॥ दिवः पतिः। दिव. स्पतिः शक्रः । श्लुक् प्रतिषेधोऽतएव पाठात् ॥ सर्पिष्कुण्डिका । धनुष्कपाल- म् । बहिष्कपालम् । यजुप्पानमित्येकेषां पाठ उत्तरपदस्थस्थापि षत्वं यथा स्यादिति । परमसर्पिःफलमित्येवमादिप्रत्युदाहरणं पारायणिका माहुः । भाष्ये वृत्तौ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्येत्यत्र परमसर्पिःकुण्डिकेत्येतदेव प्रत्यु- दाहरणम् । अस्माकं चायमेव पक्षः संमतः ॥ भाकृलिगणश्चायम् । तेनापरिगणितशब्दसमूहः। य आकृत्याकारण लक्ष्यते स प्राकृतिगणुः । अयमर्थः-यथा भास्करादिशब्दः साधुः स्वार्थप्रत्यायने (१) दिवाविभेति ३।२। २१ सूत्रेण टः प्रत्ययः । एतद्ग्रन्थकारमते तु तत्राविधिः । बहुव्रीहिकर्मधारयसमासयोश्च दित्त्वे भेद इति ध्येयम् । (२) सादेशे-इति पा० ।

·२६ गणरतमहोदधौ समर्थस्तद्योऽन्योऽपि सिविधानाच्छिष्टसम्मतः स गणेऽस्मिन प्रणिविष्टः सन् साधुत्वभाग द्रष्टव्य इति ॥१॥ इति कस्कादिः ॥ अह्नः पत्तौ गणे पुत्रे पतिपुत्रे च गीधुरः । राज्ञि प्रचेतसो २ः स्याहिपृष्टस्योपसो (१) बुधे ॥२०॥ पत्यायेण्हरादेवैत्यनेन विकल्पेन रेफादेशी विधीयते(२) ॥ उपसि रात्री बुध्यते प्रकाशते-उषर्बुधः ॥ उपर्भुदित्यपि श्रीवसुक्रः ॥ शेष तु सुगमम् ॥२०॥ इत्यहरादिपत्यादी ॥ सर्वान्यविश्वोभयनेमयत्तदः किंयुष्मदस्मद्दिभवत्त्यदेतदः । उभत्वदन्योऽन्यपरस्परेतराः समः सिमत्वान्यतरेतरेतराः॥२१ सर्वादेर्गणात्। ए, असि, इ, इत्येतेषां स्थाने । सर्वादेरेभ्यः मैं । स्मात् ! स्मिन् । इत्यनेन यथाक्रमं स्मै । इत्यादय आदेशा भवन्ति ॥ सर्व इति स. ख्याप्रकारकलावद्विषये कात्स्न्यै ॥ तत्र संख्याकात्स्न्ये । यथा-सर्व पायात यावन्ती लिखिता दश द्वादश वा त मायाताः। कासन्यैन समागता इत्य र्थः ॥ प्रकारकात्स्न्यै । यथा-सण्यन्नानि भुक्तानि । सर्वप्रकाराणीत्यर्थः । कलावत्कासन्यै । यथा-सर्व श्रीदनो भुक्तः । यो दत्त श्रोदनः स सफल भुक्त इत्यर्थः ॥ सर्वस्मै । सर्वस्मात् । सर्वस्मिन् ॥ तत्पुरुषस्योत्तरपदार्थप्रधा नत्वात् परमसर्वस्मै-इत्यादावपि ॥ असर्वस्मै । इत्यादौ नसमासेऽपि स्वा. थापरित्यागात् ॥ तथाहि-य एवाश्वशब्देन वक्तुभिष्टः सएव जात्यादिवि. कलोग्नश्वशब्देनापि ॥ विश्वादीनामप्येवम् । अतो न सर्वादिव्याघातः । यदा पुनरुपसर्जनीकृतवार्थानामर्थान्तरवृत्तित्त्वं तदा प्रियसायेत्यादौ न स्यात् । एतच्च सर्वादेरिति षष्ठीनिर्देशान्निश्चीयते ॥ अन्यस्मै । अन्यत् । (९) विसृष्टस्य-विसर्गसहितयोषशब्दस्येत्यर्थः । सिद्धानुवादोऽप नि- विसर्गोपांशब्दनिवृत्त्यर्थः । (२) महर्पतिः। अहःपतिः । अहपुत्र. । अहः- पुत्रः । गीतिः । गीष्पतिः । धूर्पतिः । धूःपतिः । गीपुत्रः । गौःपुत्रः । धूपुत्रः । धूःपुन्नः । प्रचेता राजन् । प्रचेतो राजन् । ।

·नामगणाध्यायः १ २७ -- पृथवचनोग्यम् ॥ विश्वस्मिन् ॥ उभयस्मिन् ॥ नेम इति सर्वार्धार्थयो। ने- मस्मिन् ॥ यदिति निर्देशे। यस्मिन् । यतते प्रयत्नं करोति । तेनार्थमुद्देष्टु- मिति व्युत्पत्त्या उद्देशेऽपि ॥ तदिति 'परोक्षे । तस्मिन् । तनोति विस्तृणाति प्रतिनिर्देशमिति व्युत्पत्त्या निर्देशेऽपि वर्तते ॥ किमिति प्रश्नक्षेपयाः (१) । पृच्छयते ज्ञीप्स्यतेऽनेनेति किं प्रश्नवाची । कस्मिन् ॥ युप्मदिति प्रत्यक्षे। युष्यते सेव्यत उपचारवतीभिर्वाभिरिति । त्वकम् ॥ अस्यते क्षिप्यते सत्कार इति । अहकम् ॥ परमात्मवाचिनौ युष्मदस्मच्छब्दौ ॥ द्वको ॥ भवतुशब्दः परोक्षे । भवकन्तः । उदिच च्छन्दोभङ्गभयान्नोपात्तः ॥ त्यस्मिन् ॥ एतदिति प्रत्यक्षे । एतस्मिन् । एजति(२) कम्पतेऽनेन वचसा सामीप्यवाचिना सत्त्वमिति व्युत्प- या सामीप्येऽपि ॥ उभौ । उभाभ्यां हेतुभ्याम् । उभयाहेत्वोः। अस्य पाठः सर्वादेरबित्यनेन सर्व विभक्त्यर्थः ॥ त्वदिति समुच्चयवाचकः । त्वकत् ॥ अन्योन्यपरस्परशब्दी क्रियाविनिमये । अन्योऽन्यस्मै । परस्परस्मै ॥ इतरेति पृथगर्थे । इतरस्मिन् ॥ समसिमशब्दौ सर्वार्थे । समस्मिन् । सिमस्मिन् ॥ सिमः शक्रः । सितः । श्रववद्ध इत्यर्थ इत्येके । सिम इति मर्यादायामित्य. परे ॥ त्वान्यतरशब्दावन्यार्थे । त्वस्मै । अन्यतरस्मै । अस्य त्वस्मादेव गण- पाठात्सिद्धिः ॥ शाकटायनस्तु यत्तकिमन्याद्वयोनिर्धाये इतरः। वैकाद् बहूनां प्रश्ने डतमश्चेति सूत्राभ्यां डतरडतमौ । अन्यतराऽन्यतमी सिद्वौ । ततोऽन्यतरशब्दस्य डतरान्तद्वारेणैव ग्रहणे सिद्धेग्न्यतरग्रहणमन्यतमव्यवच्छे. दार्थमित्याह । इतरेतरेति क्रियाविनिमये । इतरेतरस्मै ॥२१॥ एकेदमदसो ज्ञेया इतरो डतमस्तथा । स्वमज्ञातिधनेऽनानि कालदिग्देशकृत्तयः ॥२२॥ [पूर्वापरावरपरा उत्तरो दक्षिणाधरौ।] एकति संख्यासहाययाः। एत्ति गच्छति गणनामित्येकः । एति गच्छत्य- द्वितीय इति वा । एकस्मिन् ॥ इदमिति प्रत्यक्षे। अस्मिन् ॥ अदस् । इत्य- प्रत्यक्षे । भमुख्मिन् ॥ उतरडतमौ प्रत्ययौ । तदन्तः सर्वादिर्भवति ! यतर- स्मिन् । यतमस्मिन् । ततरस्मिन् । ततमस्मिन् । कतरस्मिन् । कतमम्मिन् । (१)प्रश्नाक्षेपयोरिति पा० । (२) एजते- इति पा० ।

·M गणरत्नमहोदधौ एकतरस्मिन् । एकतमस्मिन् ॥ स्वमज्ञातिधन इति स्वशब्दोऽर्थचतुष्टयवृत्ति- स्तत्रात्मनि ज्ञातिधनयोश्च रूढितः। अस्य वृत्तिः । यथा हरिशब्दस्य तुरङ्गः वानरद१रादिषु । आत्मीये तु सर्वत्र विशेषणरूपतया वृत्तिस्तत्रास्य सर्व- नामसंज्ञा । खे पुत्राः। खेषां गृहाणां स्वामी । आत्मीयानामित्यर्थः॥ स्वस्मै बहुमानः । भात्मन इत्यर्थः ॥ खे पुत्रा इति न पुत्रा ज्ञातयः किन्तु पित- व्यमातुलश्वशुरादयः सपरिच्छदाः। वे गाव इति न गावो धनं किन्तु रुक्म- रजतकार्षापणरूपकादिकं धनमुच्यते ॥ ज्ञातिधनयोस्तु न भवति । स्वे रक्षा विधेया। ज्ञातावित्यर्थः॥ खाय स्पृहयति। धनायेत्यर्थः ॥ तथा ज्ञातिधन- विशेषणत्वेऽपि स्वशब्दस्य निषेध एव । स्वा ज्ञातयश्चैत्रस्य । स्वे धने रक्षा। आलीय इत्यर्थः ॥ अपरे तु स्वस्मै पुत्राय । स्वस्मै गव इति ज्ञातिधनार्थ- योः प्रतीतौ कथं न निषेधः । उच्यते । पुत्रगोशब्दयोर्हि सान्निध्यादेतदुभय गम्यते स्वशब्दात् खात्मीयत्वमात्रमिति । खाय ज्ञातये । स्वाय धनायेत्यत्र च शब्दान्तरमनपेक्ष्य जातिधने स्वरूपेणैव स्वशब्देनाभिधीयते । यद्येवं ज्ञातिधनयोरनुप्रयोगोऽपि नोपपद्यते पर्यायत्वात् । यथा वृक्षशब्दप्रयोगे तरुशब्दस्य । नैष दोषः। पर्यायशवदी हि यत्राउनेकार्थः संदिग्धार्थो वा तत्र तदर्थस्य व्यक्तीकरणार्थः पर्यायान्तरस्यानुप्रयोगो न विरुध्यते । यथाऽर्काद्य. नेकार्थवृत्तेह रिशब्दस्य प्रयोगे सिंहशब्दस्य । यथा च संदिग्धार्थस्य पिकश- ब्दस्य प्रयोगे कोकिलशब्दस्य । स्वशब्दश्चायमनेकार्थ इति तत्रासत्यनुप्रयोगे किं विषयोऽयं प्रवृत्त इति सदेहः स्यात् । तन्निरासार युज्यते ज्ञातिशब्द- स्यानुप्रयोग इति व्याचक्षते ॥ अनाम्नि कालदिग्देशवृत्तय इति । पूर्वादयः शन्दा असंज्ञायां वर्तमाना दिगादिवृत्तयः सर्वादिकार्यभाजो भवन्ति । तदत्र- पूर्वापरादिशब्दाना केपाचित् प्रविभागतः। सामान्येनाभिधानेऽपि प्रवृत्तिर्देशकालयोः । तथाहि-पूर्वापरावरपरोत्तरशब्दा मुख्यवृत्त्या दिकालयोर्वर्तन्ते । तद- वच्छिन्ने देशग्रामारामस्तम्भकुम्भादौ च । तथाहि-पूर्वस्यां दिशि वसति । पूर्यस्या दिश भागतः । पूर्वदिक सम्बन्धात् पूर्वा वापी । पूर्वस्यां वाग्यां शीतमुदकम् । तथा पूर्वस्मिन् ग्रामे बने देशे का सुखवासः ॥ पूर्वः कालो रम्पः । पूर्यकालसम्बन्धात् पूर्वो गुरुः । पूर्वस्मिन् गुरी वसति । पूर्वस्मात्मा- सादादागतः ॥ अपरायरपरशब्दत्रयस्य विनापि दिकालसम्बन्ध देशयत्तिस्यं ·- नामगणाध्यायः १ २ स्यात् । तथा हि-अपरदेशसम्बन्धादपरो ग्रामः। अवरो वा ॥ तस्मिन् परस्मिन् पर्वते वसति । सति संनिकर्षे विप्रकर्षे च सर्वासु दिक्षु तुल्योऽयं व्यपदेशः । ततो न दिगभिसम्बन्धवृत्तिः। एकस्यामेव दिशि स्थितयोनि- कटानिकटयोः पराऽवरादिव्यपदेशप्रवृत्तेरेतच्छब्दत्रयापेक्षया मुख्यवृत्या सार्थक देशग्रहणं नत्वन्यस्य स्वतो देशवृत्तित्वम् । संनिकर्षासंनिकर्षयोदेश- वकालोऽप्युपाश्रयः । ततः परः कालः । अपरोऽवरो वा । परस्मिन् काले जातः । अपरस्मिन् । भवरस्मिन् वा ॥ अथ परकालसम्बन्धात् परः श्रीहर्षः। अपरकालसम्बन्धादपरो भोजदेवः ॥ परः पाणिनिः । अपरः शिवखामी । परस्मिन् श्रीहर्षे भक्त इत्यादि ॥ दक्षिणाधरशब्दौ दिशि दिगवच्छिन्ने च कलशादौ वर्तते न तु कालेनापि कालावच्छिन्ने । दक्षिणस्यां दिशि वसति। दक्षिणस्मिन्पर्वते देशे वा तदवच्छिन्ने । तथाहि-अधरस्यां दिशि पर्वता- द्वसति । अधरदिक्सम्बन्धादधरस्मिन् प्रासादे देशे वा वसति ॥ अनानीति किम् । उत्तराः कुरवः । संज्ञारूपेण रूढोऽत्रोत्तरशब्दः । विदेहवर्षवासिना- मेकस्यामेव दिशि देवकुरूत्तरवर्षे ॥ दिग्देशकालेभ्योऽन्यत्र । दक्षिणा गाथकाः। प्रवीणा इत्यर्थः ॥ एवम् अधरे ताम्बूलरागः । उत्तरे प्रत्युत्तरे वा शक्तः ॥ दक्षिणायां कृतमतिर्विप्रः। इत्यदिग्देशकालवृत्तय इति विस्पष्टोऽयमर्थनिर्दे- शः॥ ननु व्यवस्थायामसंज्ञायामित्येवमुपक्षिप्य स्वाभिधेयापेक्षोऽवधिनियमो व्यवस्थेति यथान्याख्याता । दुरवबोधत्वात् ॥ ननु, स्वेषां चैव परेषां च जायन्ते कम्पसम्पदः । क्षीणाः परे शत्रवः । इत्याहुरपरे । इत्यादिप्रयोगेषु कथं जसादीनां सर्वादिकार्यविधिः। न ह्यत्र दिग्देशाद्यवच्छेदोस्तीति । उच्यते-सारूप्योपचाराच्छिष्टाभीष्टेश्च न दुष्टता ॥२२॥ अन्तरं चोपसंव्याने बहियोंगे तथाऽपुरि ॥२३॥ उपसंव्यान इति । उपसंवीयत आच्छाद्यते यत्तदित्युपसंव्यानम् । यद्वा, संघीयतेऽनेनेति संव्यानम् । तस्य समीपं उपसंव्यानम् । तस्मिन् ॥ बहियोग इति । बहिरित्यनाश्तो देशः। तेन योगो बहियोगः। एतस्मिंश्च पूर्वर्जिते- ऽन्तरशब्दः सर्वादिर्भवति ॥ अन्तरस्मै शाटकाय। वस्त्रान्तरेणावृतायेत्यर्थः । अन्तरस्मै ग्रहाय । बाह्याय चाण्डालगृहायेत्यर्थः। अपुरीति किम् । अन्तरायां ·३० गणरत्नमहोदधौ पुरि वसति । बाह्यायामित्यर्थः ॥ अयमनयोरन्तरे तापसः प्रतिवसतीत्या- दी मध्यवृत्तित्वेन न भवति ॥२३॥ इति सर्वादिः॥ त्यत्तद्यदिदं युष्मद्व्येकादः स्यादथो भवत्येतत् । अस्मत्किमौ च विबुधैर्विज्ञातव्यौ त्यदादिगणे ॥२४॥ एषां त्यदादित्वे यथास्थानं प्रयोजनं द्रष्टवयम् ॥ इति त्यदादिः॥ यस्कोकासवशिष्ठकुत्लखरपाः कुड्युत्रि(१) जङ्घारथा:- पाटोपरिमेखलौ विपपुटद्रुह्याङ्गिरोविश्रयः । पिण्डीजङ्घभलन्दनौ च भडिलः कर्णाटकाढको- लह्योभण्डिलशीर्षमायभृगवो रक्षोमुखो वर्षकः ॥२५॥ यस्कादयः शब्दाः स्थगलपर्यन्ता यस्कादिभ्योऽपत्य (२)इत्यनेन सूत्रेण विहिताऽपत्यप्रत्ययश्लुग्माजो(३) भवन्ति बहुत्वेऽस्त्रियाम् ॥ यच्छति निगृ- ह्णाति पापमिति यस्क ऋषिः । तस्यापत्यानि यस्काः। शिवादिपाठादुत्प- नस्याणः ॥ उत्करतीत्युत्कासः । तस्य-उत्कासाः । अत इजः ॥ वशिपु तिष्ठतीति वशिष्ठः। तस्य-वशिष्ठाः ॥ कुत्साः । ऋष्यणः ॥ खरान् पातीति सरपः । तस्य-खरपाः । नहादिफणः(४) ॥ कुद्रे-कुड्रयः(१) । गृण्ड्यादि ढनः ॥ भत्ति असते सर्वविद्या इत्यत्रिः । तस्य-भत्रयः । इतोऽनिज इत्य- नेन विहितस्य ढणः । गड्ढे एव रथो यस्य स जडारथः । तस्य जड्वारथाः॥ अन्ये । जङ्घे एय रथो यस्य स जड्घेरथः । निपातनात्सुपः श्लुगमारः। तम्य जयरथा इत्याहुः ॥ पार्थ मटतीति पर्णाटः। तस्य पर्णाटाः ॥ उपरि ग्रीवायां मेसला यस्य तस्योपरिमेखलाः॥ विष पुटो बोष्टयोर्यस्य स विपपुटो दुर्भापी । तस्य विषपुटाः । एभ्योरत इनः ॥ दुहि साधुटुंह्यः । (२) शुननिः-इति पा० । (२) भ्यो गोत्र इ०-प्रतिपाठान्तरम् । (क) लुभाजो माइति प्रा०। (१) फकति तु युक्तम् । (५) तु :- य:-ति पाल।

·नामगणाध्यायः १ ३१ तस्य-द्रुह्याः ॥ शिवायणः ॥ अगिरा बृहस्पतिपिता । तस्य-अङ्गिरसः । ऋष्यणः ॥ विश्रेर्विश्रयः । गृष्टवादि ढजः ॥ पिण्डीयुक्त जङ्के यस्य तस्य पिण्डीजड्डाः । अत इजः ॥ भलन्दनस्य भलन्दनाः । शिवायणः ॥ कलन्द- नेति भोजः ॥ भडिलस्य भडिलाः । अश्वादिफस्य ॥ कर्णाटस्य कर्णाटाः ॥ कर्णस्याढकं यस्य स कर्णाढकः । तस्य कर्णाटकाः । श्राभ्यामत इजः ॥ लह्य- स्य लह्याः। शिवायणः ॥ भण्डिलस्य भण्डिलाः । अश्वादिफस्य ॥ शीर्ष मिनाति-शीर्षमायः। तस्य-शीर्षमायाः। अत इजः ॥ अशुभकर्नाणि तपसा भृज्जतीति भृगुः शुक्रपिता । तस्य भृगवः । ऋष्यणः ॥ रक्षस इव मुखमस्य स रक्षोमुखः । तस्य रक्षोमुखाः ॥ वर्षतीत्येवं शीलो वर्षकः तस्य वर्षकाः ।। माभ्यामत इजः ॥ २५ ।। वशीकपीढकमिच्छका बहि- योगोऽजबस्तिस्तृणकर्णवर्मको पटाकयुक्तौ वकसक्थगोतमौ- स्यात् क्रोष्टुमायः कटुमन्थमित्रयू ॥२६॥ वशीकस्यापत्यानि वशीकाः ॥ पर्णस्याढकं यस्य स पांढकः । तस्य पर्णाढकाः ॥ मिच्छतीति मिच्छकः । तस्य मिच्छकाः ॥ बहियोगो यस्य स बहियोगः । तस्य-बहियोगाः ॥ अन्यतु । अहिना योगो यस्येति । अहि- योगः । गणपाठानेफ इत्याहुः ॥ अजवस्तयः । गृष्टनादिढनः ॥ तृणकः। शिवायणः ॥ वर्मकाः ॥ पटाकाः ॥ बकसक्थाः ॥ एभ्योऽत इजः ॥ गोत- मस्य गोतमाः ॥ ऋष्यणः ॥ क्रोष्टारं मिमीते। क्रोष्टोरिव मायास्येतिया। क्रोष्टुमायः। तस्य क्रोष्टुमायाः॥ कटु मध्नातीति कटुमन्यः । तस्य कटुमन्थाः ॥ अपरे कटुकमन्य इत्याहुः । अन्यस्तु कटुक मन्थकेति पृथक् शब्दद्वयमिद- मित्याह ॥ भाभ्यामत इनः ॥ मित्रयोर्नित्रयवः ॥ औत्सर्गिकस्यायः ॥२६॥ क्रोष्टुपादसदामत्ताऽयःस्थूणकशमण्डिताः । पदकः कपको हारः कम्बलात् स्थगलस्तथा ॥२७॥ क्रोप्टोरिव पादौ यस्य स क्रोष्टुपादः । पाठसामर्थ्यात् पादस्य समानारते लुग्न भवति । क्रोष्टून पादयति निष्कासयतीति वा । क्रोष्टपादः । तस्य ·३२ गणरत्नमहोदधौ क्रोष्टुपादाः । क्रोष्टमानमिव मानं यस्य स कोष्टमान इति केचित् ॥ सदा- भत्तस्य सदामत्ताः । भास्यामत इनः॥ अयोमयी स्थूणा यस्य सोग्यःस्थूणः । तस्यायःस्थूणाः ॥ शिवायणः ॥ कशस्य कृशाः । अत इञः ॥ भण्डितस्य भण्डिताः । अश्वादिफस्य ॥ पदं वेत्त्यधीते वा । पदकः । तस्य पदकाः । कषतीत्यौणादिकेके । कषकः। तस्य कषकाः ॥ कडम इति भोजः ॥ हारः कम्बलादिति कम्बलपूर्वो हारशब्दो ज्ञेयः ॥ कम्बलं हरतीति कम्बलहारः । तस्य कम्बलहाराः ॥ स्थगतीति स्थगेरोणादिकेलिप्रत्यये । स्थगलः । तस्य स्थगलाः॥ एभ्योऽत इजः ॥ एवं पुष्करसच्छब्दस्य बाहादीजः श्लुग द्रष्टव्यः । अन्ये तु भृगुकुत्सवशिष्ठगोतमागिरोज्नेरिति सूत्रं पृथग्विदुः। तेषा मते यत्रा- दित्वाद् यज्ञादेयकेषु षष्ठयास्तत्पुरुष इत्यनेन भृगुकुल भार्गवकुलमित्यादि सिध्यति ॥२॥ इति यस्कादिः॥ उपकलमको पिटोदङ्कौ कुषीतककर्णको कमककलशीकण्ठौ कृष्णाजिनानुपदौ तथा । बधिरकखरीजवावेतौ वटारकपर्णकौ- गडुकजतुको लेखाभ्रूश्च प्रतानपतञ्जलौ ॥२८॥ उपकादयः शब्दा वोपकादेरित्यनेन सूत्रेणापत्यप्रत्ययश्लुग्भाजो वा भ- वन्ति ॥ उपकस्यापत्यानि । उपकाः। औपकायनाः ॥ लमकाः । लामका- यनाः॥ नडादिफणः श्लुक् ॥ पिष्टस्य पिष्टाः । पैष्टायनाः ॥ उदकस्य । उद- झाः। औदतयः । अत इजः ॥ कुष्णाति भवबन्धनादात्मानमिति कुषीतको नाम मुनिः । तस्य कुषोतकाः । कौषीतकयः ॥ कर्णयतीति कर्णकः । तस्य कर्णकाः । कार्णकयः॥कमेरोणादिकेश्के कमकः । तस्य कमकाः । कामकयः।। कलशी कराठे यस्य तस्य कलशीकण्ठाः । कालशीकरठयः ॥ कृष्णमजिनं यस्य तस्य कृष्णाजिनाः । कार्णाजिनयः । अनुगतं पदं यस्य तस्य । अनुपदाः । मानुपदयः ॥ वन्धेः किरः । बधिरः । बधिर एक बधिरकः । तस्य बधि- रकाः । बाधिरकाः। शिवाद्यणः॥ भोजस्तु बधिरकाः । बाधिरकय इत्याह । खरी जद्धे यस्य तस्य खरीजङ्घाः । खारीजड्डयः ॥ वटारको वैश्नवणभक्तः । तस्याश्पत्यानि वटारकाः।वाटारकयः ॥ पर्णानि करोतीति पर्णकः। तस्य - -- ·.. नामगणाध्यायः १ २३ पर्णकाः । यार्णकयः ॥ गडुकस्य गडुकाः । गाउँकयः ॥ जतुकस्य जतुकाः । जातुकयः ॥ लेखाकारे ध्रुवौ यस्य स लेखाभूः। तस्य लेखाभ्रवः । लैखात्रेयाः। शुभ्रादि ढणः॥ प्रतानस्य प्रतानाः । प्रातानयः॥ पतज्जलति घनी भवति । पतञ्जलः । अतएव निपातनात्तकारस्य भकारः । तस्य पतन्जलाः । पातज्ज- लयः ॥ भोजस्तु पतज्जलिशब्दमिकारान्तं मन्यमानः पतज्जलयः । पातज्जलाः । भीत्सर्गिकागः : श्लुकीत्याह ॥२८॥ शलाथलाडारककृष्णपिङ्गलाः, कठेरणिः पिङ्गलकः कमन्दकः । निदाघचूडारककृष्णसुन्दराः,सुपिष्टपिञ्जूलकवर्णकास्तथा॥२९॥ शले स्थलमस्य । शलाथलः । सकारलोपो दीर्घश्च निपातनात् । तस्य शलाथलाः। शालाथलयः।। थलाथल इत्यन्ये । भडतीति-अडारकः । तस्य- अडारकाः । श्राडारकयः ॥ कृष्णश्चासौ पिङ्गलश्च । कृष्णपिङ्गलः । तस्य क- प्णपिङ्गलाः । कार्णपिङ्गलयः ॥ कठेरणेः कठेरणयः । काठरणाः ॥ वामन- स्त्वीकारान्तं मन्वानः कठेरण्य इत्याह । प्रत्राणः । अन्ये कठेरणेत्याहुः । पिङ्गलकस्य पिङ्गलकाः । पैङ्गलकयः ॥ पिजलक इति शाकंटायनः ॥ मन्द- एव मन्दकः। के शिरस्थात्मनि वा मन्दकः । कमन्दकः । तस्य कमन्दकाः । कामन्दकयः ॥ निर्गतो दाघो यस्मात् स निदाघः। तस्य निदाघाः। नैदा- घयः॥ चूडारकस्य-चूडारकाः। चौडारकयः ॥ वडारक इति भोजः॥ मटा- एक इति वामनः ॥ कृष्णश्चासौ सुन्दरश्च-कृष्णसुन्दरः । तस्य कृष्णसुन्दराः । कार्णसुन्दरयः॥ शोभनं पिष्टं यस्य स सुपिष्टः। तस्य सुपिष्टाः । सौपिष्टाः। शिवाद्यणः ॥ पिजूलकस्य पिज्जूलकाः । पैजूलकयः ॥ वर्णयतीति वर्णको गणकः । तस्य वर्णकाः । वार्णकयः ॥२९॥ मसुरकर्णपदजलजन्तुकाऽनभिहितप्रतिलोमकपिष्ठलाः । जतुरकः कशकृत्स्नसुधायुको जटिलकश्च मदायकवन्तकौ ॥३०॥ मसुरइव कर्णावस्य मसुरकर्णः। तस्य मसुरकर्णाः। मासुरकर्णाः। शिवा- यणः ॥ अपरे मसूराविध कर्णावस्य-मसुरकर्णः । निपातनाद् इव इत्या. हुः ॥ मयूरकर्णमपरे पठन्ति ॥ पदञ्जलस्य पदजलाः । पादज्जलयः ॥ जायत इति जन्तुः । ततः के जन्तुकः । तस्य जन्तुकाः । जान्तुकयः । अभिपूर्वस्य e ·गणरत्नमहोदधौ- हिनतिर्दधातेर्वा ते नजि च । अनभिहितः । तस्य-अनभिहिताः । प्रा. नभिहितयः । केचित् अभिहितेति नजा विना पठन्ति । तत्राभिहिताः । आभिहितयः ॥ प्रतिगतानि लोमान्यस्य । प्रतिलोमः । प्रत्यन्वयात् साम. लोन (२४।७५) इत्यत् समासान्तः । प्रतिलोमाः । प्रातिलोमयः ॥ कपीनां स्थलमिव स्थलमस्य-कपिष्ठलः। तस्य-कपिष्ठलाः। कापिष्ठलयः केचित कपिष्ठलाः । कापिष्ठलायनाः । नडादिफन्तमुदाहरन्ति ॥ जतुरकस्य जतु रफाः । जातुरकयः ॥ कशामिः कृन्तति । कृतेः वस्ने । ड्याट्त्वे च हुस्खश्च बहुलमित्यनेन इस्खत्वे-कशकृत्स्नः । तस्य-कशकस्नाः । काशकृत्स्नयः ॥ वामनस्तु कसकस्नेत्याह ॥ सुधायुकस्य-सुधायुकाः । सौधायुकयः ॥ जटाः सन्त्यस्य जटिलः । के जटिलकः । तस्य जटिलकाः । जाटिलकयः ॥ शाक- टायनस्तु शिवाद्यणन्तमाह ॥ मदेनाचं यस्य स मदाघः । तस्य मदाघाः । मा. दाययः ॥ कवर्ण इत्यस्य विपि कव् । कव् अन्ते यस्य स कवन्तकः । तस्य कवन्तकाः । कावन्तकयः ॥ एभ्योऽत इजः ॥३०॥ कमन्तकः कदामत्तः खरीखभ्रष्टको तथा । अपजग्धानुलोमौ च दामकण्ठोऽप्यवन्धकः ॥३१॥ कमु कान्तावित्यस्य विधि फम् । कम् अन्ते यस्य स कमन्तकः । तस्य फमन्तकाः । कामन्तकयः ॥ कदामत्तस्य कदामत्ताः । कादामत्तयः(१)। खरी रासभी तां सनतीति विधि सरोसा । तस्य सरीखाणः । सारीखणाः ॥ सामान्याणः ॥ भ्रष्टफस्य भ्रष्टकाः । भाष्टकयः ॥ अपपूर्वस्यादेग्धादेशे । अपनग्धः । तस्यापजन्याः। प्रापजग्घयः॥ भोजस्त्वपदग्धेत्याह ।। अनुलो- मस्य--अनुलोमाः। भानुलोमयः ।। वामनस्तु गणपाठात् समासान्ताभावे- अनुशोमानः । प्रतिलोमानः कुमाराइत्याह ॥ दाम फराठे यस्य स दामक- स्टः। तस्य दामकगठाः । दामकण्ठयः ॥ यन्धं करोतीति बन्धकः । न बन्ध- कम्यन्धकः । न विद्यते यन्धीस्येति वा । अयन्धकः । तस्य-अययकाः । सामन्यायः ॥ अमद्धक सत्येके । एम्योस्त नः ॥३१॥ इत्युपकादिः (२२६) (एकदापसरप-दामना ! कादागतय इशि मा । - ·नामगणाध्यायः १ . ३५ तिककितवौरसलङ्कटकृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः कथिताः । उपकलमकाश्व ववरभण्डीरथपफकनरकाश्च ॥३२॥ तिककितवादयस्तिककितवादी(१) द्वन्द(२।४।६८)इत्यनेन बहुत्वापत्यप्रत्यय (२)श्लुग्भागो भवन्ति । तैकायनयश्च कैतवायनयश्च । तिककितवाः (३)। अत्र तिकादेरित्यनेन विहितस्य फिजः श्लुक (४) ॥ औरसायनयश्च लाङ्कटयश्च । औरसलङ्कटाः । अत्र तिकादिफिजोडत इजश्च ॥ काणाजिनयश्च कार्णसुन्द- रयश्च । कृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः। प्रत्रात इञः ॥ोपकायनाश्च लामकायनाश्च । उपकलमकाः। नडादिफणः॥ वाङ्खरयश्च भाण्डीरथयश्च । वङ्खरभण्डीरथाः ॥ बड्डरइत्यन्ये ॥ पाफकयश्च नारकयश्च । पफकनरकाः । अत इनः ॥ पफको विकत्थनः ॥ अनुकरण इत्यन्ये । पफ करोतीति पफकः ॥३२॥ वकनखगुदपरिणद्धाः शाण्डिलकाकत्लङ्कशान्तमुखाः । प्रहितनरकोजककुभाः प्रोक्ता भ्रष्टककपिष्ठलाश्चात्र ॥३॥ बाकनखयश्च गौदपरिणद्धयश्च । बकनखगुदपरिणद्धाः। प्राभ्यामत इजः ॥ शाण्डिल्याश्च काशकृत्स्नयश्च । शण्डिलकशकत्स्नाः । अत इजः । बहुषु यजी लुक्सिद्धेवेनो नित्यं श्लुग) वचनम् ॥ लायश्च शान्तमुखयश्च । लङ्कशान्तमु. खाः । अत्रात इञः। शं सुखं तनोतीति शान्तनं मुखमस्येति शान्तनमुख इत्यन्ये । प्राहितयश्च नारकयश्च । प्रहितनरकाः ॥ औन्जयश्च काकुमाश्च । उन्जककुभाः। अत्रात इजः शिवायणश्च ॥ भाष्टकयश्च कापिष्ठलयश्च । भ्रष्ट- ककपिष्ठलाः । अत इजः ॥३३॥ दशेरकाग्निवेशेभ्यो गडेरकदशेरकाः । कृष्णेभ्यः ककुभश्व पृथोर्जकात् ॥३४॥ दंशनशीलो दशेर:-सर्पः सारमेयश्च । स्वार्थ के सति तस्यापत्यानि । गडति सिञ्चति पर्वताङ्गमिति गडेरी निरः । तद्योगात्पुरुषो गहेरः सुन्दराः प्रोक्ताः (९) तिककितवादयः पृथोर्जकककुभपर्यन्तास्तिककितवादाविति पा० । (२) प्रत्ययाश्च लुग्भाजी० इति पा० । (३) तिकस्य फित्तवस्य वा अपत्यानि बहवः कुमारास्तिककित्तवाः-इति पा० । (४) फिनो लुगिति पा० ।

·गणरत्नमहोदधी तापत्यानि । दाशेरकयञ्च गाहेरफयश्च । दशेरगडेरफाः । श्रत इजः ॥ अग्निवेशाच दाशेरफयश्च । अग्निवेशदशेरकाः । यज्ञः पूर्वेणैव लुक् सिद्धा॥ परपदस्य दाशेरफिशब्दोपसद्धदार्थ विहोपादानम् ॥ कार्णयश्च सौन्दरयच । रुणामुन्दराः । अत इनः n पार्योजकयञ्च काकुभयश्च । पृथोर्जकककुभाः । सतनः ।। फकुमशब्दस्य शियादौ पाठः प्रायिकः ॥ पृषां पृथिवीमूर्जयति वर्धयति । पृयोर्जकः । पृषगूर्जक इति वा गणनिपातनात् फलोपः ॥ उपकलमभ्रष्टककपिष्ठलरुष्णाशिनरुष्णसुन्दरागां नित्यार्थः पाठः।- न्येषां तु द्वन्देऽपि पूर्वेण विषल्पः । तेन पिङ्गलकरुण पिङ्गलाः । पैङ्गलक कापिट्नमयः ॥३४॥ इति तिफफितधादिः॥ ज्ञेयो गोपवनो विन्दः शियुश्यामाकभाजनाः । श्यामकाश्यावतानी च श्यापर्णः सम्बकस्तथा (९) ॥३५॥ समोश्चेत्यनेन लुक प्राप्तान गोपयनादिभ्य (२२४४६७) इत्यनेन मिपिध्यते॥ गोपधनस्यापत्यानि । गीपयनाः॥ वैन्दयाः॥ शिगुरिय शिग्रुनिःसारः कश्चित् । तम्य शेययाः॥ श्यागा लताः कायति(२)। श्यागाकः । तस्य श्यामाका:(३)॥ मायनीतिमाशनः । तम्य माननाः ॥ श्याम फरोतीति श्यागकः । तस्य TATE: जयाय परयन्ये ॥ भवानयतनोति-सश्यावताना ! तस्य रायमानाः ॥ श्यामानि पान्यस्म । श्यापर्णः। अतएव निपातना- तो मम्प्रकम्प साम्यकाः । श्यया इत्यन्ये । मिन्दुभाजपसायन्ये पटमिया बागगम शियः परयाधारः ॥ ३५ ॥ गि गोपयगादिः॥ डिव्यायापन्नितिसायातकिदेवदत्तिफयताः । कानिलिदयनागापिशलिलीडिचापयतः ॥३॥ riesmiritufimelhi aौधारोमानि तिरो शमिमी * निसान ArArrarikNTHREE fe if wer. मामास माया । HEARNER ५३ , TRExer Irfarmerनिन 24. Irria ETE TARt, नि (3) .. ।

·नामगणाध्यायः १ ३७ .. न भवति ॥ आपक्षिति । दुष्टु मिथ्या क्षितीग्पक्षितः । तस्यापत्यं स्त्री। आपक्षित्या ॥ मौघातकि । शोभनं दधातीति सुधाता। तस्याउपत्यं व्यासा- दीनामकञ् चेत्यनेनेज्यकजादेशे च विहिते । सौधातक्या स्त्री ॥ देवदत्ति । देवदत्तस्थापत्यं स्त्री । इजि । देवदत्या ॥ चैकयत । चौक भामर्षणे चुरादि- णिजन्तस्ततः शतुरणि स्त्री। चैकयत्या ॥ पाणिनिस्तु चितसंवेदन इत्यस्य चैतयत इत्याह ॥ कापिष्ठलि। कपिष्ठलस्यापत्यं स्त्री। कापिष्ठल्या ॥ चैयट- त। चिट प्रेष्य इत्यता णिचि शतरि। चेदयताउपत्यं स्त्री चैटयत्या ॥ श्रा- पिशलि। पिंशतीत्यौणादिककलप्रत्यये। पिशलः । न पिशलोऽपिशलः कुल- प्रधानम् । तस्यापत्यं स्त्री। प्रापिशल्या ॥ लाडि । लड विलास इत्यस्याचि । लडः । तस्याउपत्यं स्त्री । लाड्या ॥ चौपयत । चोपयतीति चोपयन् । त- स्थापत्यमण स्त्री । चौपयत्या ॥३६ ॥ वैल्वयतोऽथ क्षत्रियवाच्यो भोजश्च सूतवागयुवतौ । भौरिकिभौलिकिशालास्थलिशाल्मलिकौटिसैकयताः ॥३७॥ बैल्वयतः। बिल्ववन्तमाचष्ट इति णिधि । विन्मत्वोरिति मतुवलोपे शतरि। बैल्वयतोऽपत्यमित्यणि स्त्री। बैल्वयत्या ॥ क्षत्रियवाच्या भोज इति क्षत्रिये वाच्ये भोजशब्दः क्रौड्यादौ भवति स्त्रियाम् । भोज्या क्षत्रिया ।। यथा । भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरथत्वात् ॥ भोजाग्न्या॥ सूतवाग्युवताविति सूत- शब्दो युवती वाच्यायां क्रौड्यादौ भवति । सृत्या युवतिः । प्राप्तयौवना स्त्रीत्यर्थः ॥ अन्ये तु सूताः सारथयः । तत्सम्बन्धिनी युवतिः सूत्या । न मवेत्याहुः ॥ सूत्याऽन्या ॥ भौरिकि । भूरिरेव भूरिकः । तस्यापत्यं स्त्री भौ- रिफ्या ॥ भौलिकि । वारादेति लत्वे । भौलिकिः । तस्यापत्यं स्त्री । भौ- लिक्या ॥ शालास्थलि । शालास्थलस्यापत्यं स्त्री शालास्थल्या शाल्मलि। शाल्मले शाल्मल्या ॥ कौटि । कूट दाहेग्च् । अत इजि । कौट्या ॥ भो. रिकिमौलिकिशब्दयोगौत्रादिपठितादिति ङ्ये प्राप्त तद्वाधनार्थ गौरादिपु पाठः । क्रौड्यादिलक्षणस्तु ङ्यो भवत्येव । अन्यथा पाठानर्थक्पं स्यात् ।। सैकयत । सेक गतावित्यतो णिचि शत्रा। सेकयन् । तस्यापत्यं स्त्री सैकयत्या । प्राकृतिगणोऽयम् । तेनाश्वक्या काश्या रौढ्या याज्ञदत्त्या इत्यादयो द्रष्टव्याः॥ रोढिः । रूढस्यापत्यमणि स्त्री। रौढ्या । केचिद् गोकक्षशब्दं यअन्तमत्र । १०

·३८,
गणरत्नमहोदधौ
पेतुः । तन्मते गौकक्ष्या । फलं तु गौकक्षीपतिः । गौकक्षीपुत्रः । प्यडः संप्र-
सारणं भवेदिति गोनर्दीया मन्यते । अस्माकं तु मते पौतिमाष्यावसिद्धिः ।
तथा गौकक्ष्यापतिः। गौकक्ष्यापुत्र इत्येव भवितव्यम् । अत्रापाठात् । तपा
घ सौनागाः पठन्ति । ष्यडः संप्रसारणे गौकक्ष्या प्रतिषेध इति ॥ ३७ ॥
इति क्रौड्यादिः॥
अजपरभृताश्वकोकिलचटकैडकमूषिकाविलातश्च ।
बालः पाको मन्दः कन्यो वत्साम्बहोडाश्च ॥ ३८ ॥
अदनादियोवस्त्रादिभ्य आडित्यनेन । अकारान्ताच्छब्दात्स्वस्त्रा-
दिवर्जितादजादिभ्यश्च स्त्रियां स्वार्थ प्राट् प्रत्ययो भवति ॥ अज गतिक्षेप-
णयोः । ततोचि । अदजादिभ्योऽस्वस्रादिभ्य भाइ इत्यनेनाडि । अजा ॥
परभृता॥ अश्नुते पृथिवीं व्याप्नोतीत्यौणादिके वप्रत्यये । अश्वा । कुक, वक
श्रादाने । कोकते गृह्णाति सहकारमज्जरीमिति कोकिला॥ चट, स्फुट भेदे ।
चटति भिनत्ति वस्तूनौति चटका ॥ ईड, स्तुती । आङपूर्वः । एडयतीति।
एडका ॥ मुष स्तेये । मुष्णात्यपहरति वस्तुजातमिति मूषिका॥ एषां जाति-
लक्षणे डीप्रत्यये प्राप्ते ॥ विपूर्वा रा ला दाने । ततः क्त शीतादय इत्योणा-
दिके वाते। विलाता॥ वल प्राणने । बलतीति ज्वलादेर्ण इति । वाला ॥
पाति पिबति पायति वा तमाहाराचारानुसस्कारैरित्यौणादिके कप्रत्यये ।
पाका ॥ मन्दते स्वपितीति मन्दा । यौवनस्था स्त्री ॥ यदा तु स्त्रीजातिनाम
तदा जातिलक्षणे डीप्रत्यये ॥ कनति शामते वपुषा कन्या॥अथवा । कनन्ति
गच्छन्ति तस्यां रागिमनोनयनानीति कन्या । कुमारी ॥ वदति । श्राहयति
पयस्कामा मातरमिति वत्सा । पुत्रिका ॥ भवति पालयति गर्भाधानात्मभूः
त्याजौवितान्तात पुत्रमिति । अम्बा माता ॥ होडा ॥ मन्दादन्ये षडपि
बाल्यवधनाः । अन्यमते तु भन्दोऽपि ॥ वयस्यनन्त्य इति डोप्रत्यये प्राप्ते
विलातेत्यत्र । तादल्योक्तावित्यनेन डौमातावित्यन्ये ॥ ३ ॥
मध्यज्येष्ठौ मध्यमकनिष्ठपूर्वीपहाणदंष्ट्राः स्युः ।
अपरापहाणमुग्धौ पालान्ताः सम्प्रहाणश्च ॥ ३९ ॥

·नामगणाध्यायः १ ३९ 13 मां ध्यायतीति मध्या । मध्यस्य भार्या वा । मध्या ॥ इयमनयोर- तिशयेन बद्धा प्रशस्या धा । ज्येष्ठा ॥ ज्येष्ठस्य भार्या वा । ज्येष्ठा ॥ मध्ये- भवा मध्यमा । मध्यान्म इति म प्रत्यये ॥ मध्यमस्य भार्या वा । मध्यमा ॥ अल्पतमा। फनिष्ठा। कनिष्ठस्य भार्या वा। कनिष्ठा॥ वयस्यनन्त्य इत्यनेन रूयाख्यादित्यनेन वा डीप्रत्यये प्राप्ते ॥ अपहीयतेऽनयाऽस्यां वा । अपहा- णा । पूर्वस्यापहागा । पूर्वापहाणा ॥ अथ समासात्मागेवान डीः कस्मान्न भवतीति चेत् । न । वचनानर्थक्यप्रसङ्गः ॥ यद्वा । पूर्वश्चासावपहानश्चेति पूर्वापहानः। स्त्री चेत् पूर्वापहाणा। णत्वं निपातनादेव । दिल्लक्षणे ङीविधी प्राप्ते ॥ अपरे णत्वं नाधीयते । ते हि । श्रोहाङ्गतावित्यस्मिन् कृतनिष्ठा- तकारनकारे पूर्वभपहान मस्या इति वाऽनाच्छादाजातेरित्यादिना डीमाप्ति- र्याध्यत इत्याहुः ॥ एवम् अपरापहाणा ॥ केचित्तु परापहाणेति पठन्ति ॥ परप्रहाणेत्यपि ॥ दश्यतेऽनया। दंष्ट्रा ॥ मुग्धा । वयोलक्षणे ङीप्रत्यये प्राप्ते । यदा त्ववयोवाचकत्वं तदाश्त एवाड् भवति । एतत्तु पूर्वेष्वपि यथासम्भव द्रष्टव्यम् ॥ पालान्ता इति पालोऽन्ते येषां ते पालान्ताः शब्दा अस्मिन् गणे द्रष्टव्याः ॥ गोपालकस्य भार्या । गोपालिका । ख्याख्यादिति ङीमाप्ती। या तु स्वयं प्रतिविधानेन गाः पालयसि न तत्र प्राप्सिरस्ति ॥ एवं पशुपा- लिका। द्वारपालिकेत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ संग्रहाणेति पूर्वापहाणावत् ॥ भोजस्तु पूर्वापहायणा । अपरापहायणा । संग्रहायणेति पठति ॥ ३९ ॥ दिशा हशा क्षुधा वाचा क्रुञ्चा देवविशोष्णिहा । विकल्पाडो बुधैर्लक्ष्या जातिः शूद्रोऽमहत्परः ॥४०॥ दिशा। दिक् ॥ दृशा । दृक् ॥ क्षुधा । क्षुत् ॥ वाचा । वाक् ।। क्रुच्चा । क्रुङ् ॥ निपातनान्नलोपाभावोऽन्त्याजादिलोपाभावश्च ॥ देवविशा । देववि- ट् । देवानां प्रजेत्यर्थः॥ भोजस्त्वनयोर्विकल्प नेच्छति ॥ उष्णिहा । उष्णिक ॥ पाणिनिस्तु त्रयाणां विकल्पं नेच्छति । भाष्यकारस्तु हलन्तान्ना किंवा रान्तादित्याह ॥ शूद्रा जातिः ॥ जातिरिति किम् । शूद्रस्य भार्या । शूद्री ।। अमहत्पर इति किम् । महाशूद्री । आमीरजातिः ॥ ४० ॥ संभस्वापिण्डाजिनशणत्रिपूर्व फलं नञो मूलम् । प्राक् शतसदेककाण्डप्रान्तात्पुष्पं परं ज्ञेयम् ॥११॥ . - ·गणरत्नमहोदधौ - । - संफला ॥ भस्त्राफलों ॥ पिण्डफला ॥ अजिनफला ॥ शणफला ॥ ओषधिजातिविशेषाणां संज्ञा एताः॥त्रीणि फलानि समाहृतानि । त्रिफला। द्विगोरिति डीप्राप्तौ ॥ अमूला । मूलान्तलक्षणे ॥ प्राचि पुष्पाणि यस्याः । प्राकपुष्पा ॥ शतपुष्पा॥ सत्पुष्पा॥ एकपुष्पा ॥ काण्डपुष्पा ॥ प्रान्तपुष्पा । पुष्पान्तलक्षणे ॥ आकृतिगणोऽयम् । तेन । गिरा । गौः ॥ बलाका । बह- वेत्यादयः सिद्धाः ॥ इत्यजादिः ॥ स्वसामाताननान्दाऽथ दुहिता तिसृयुष्मदौ । स्तश्वतस्त्रस्मदौ याता नान्ता संख्यापि कीर्तिता ॥ १२ ॥ स्वस्यति सम्यगाकर्षति कुलगृहद्रव्यं सौदर्यमनस्यात्मनि प्रणयाद्वा । वसा। भगिनी ॥ मान्यते पूज्यतेऽप्रमेयोपकारितया सुतैरिति माता । जन- नौ ॥ न नन्दति । न समृध्यति । ननान्दा । भर्तृभगिनी ॥ दोग्धि । अप- हरति सर्वस्वं मातृकुलादिति दुहिता। सुता । तिस्रः॥ युष्मभ्यम् ॥ चतस्रः ॥ अस्मभ्यम् ॥ यतत उत्सहते हितप्रतिपादनेनेति याता ॥ पञ्च ॥ सप्त । युप्मदस्मदोराडि प्राप्तेऽन्येषां तु ङी प्रत्यये प्राप्त प्रतिषेधः । पाणि- निप्रभृतयस्तु युष्मदस्मदोर्गणे पाठं न प्रदर्शयन्ति । अलिङ्गत्वात् । एतच्चा- युक्तम् । यतो नान्ता संख्याऽप्य यलिङ्गैव ततस्तेऽपि तत्प्रदर्शन किमिति कृत. वन्तः। तस्मादत्र शब्दतत्त्वज्ञा एव प्रमाणम् ॥ ननु तिरश्वतस्त्र इत्यत्र त्रिच- तुरोविभक्तिसनिपातेन तिसूचतस्रावुच्येते तत्र संनिपातलक्षणो विधिरनि- मित्त तद्विघातस्येति डीन भविष्यति । सत्यम् एतदेव ज्ञापयति । अनित्येयं परिभाषा । तेन या सेत्यादी विभक्तिसंनिपातलक्षणस्त्यदायकार मावि धिनिमित्तं स्यात् ॥ ४२ ॥ इति स्वस्त्रादिः॥ कोडवालागलाभालभगोखाः खुरसंयुताः । शफो भुजो गुदो घोणाकरौ क्रोडादिनामनि ॥ १३ ॥ क्रोडशब्दः स्त्रीलिङ्गः । विष्ठा मनिष्ठा काष्ठेत्यादिलिङ्गकारिकासाम- यात् । कल्याणी क्रोडा यस्याः सा कल्याणक्रोहा गीः । न ना कोहं भुजा- ·नामगणाध्यायः १ ४१ न्तरमिति वचनादपि च ॥ रत्नमतिस्तु कल्याणः क्रोडो यस्या इति विग्रहं दर्श- यन् पुंल्लिङ्गतां ख्यापयति ॥ कल्याणा बालाऽस्याः। कल्याणबाला ॥ शोभना गलोऽस्याः । सुगला ॥ भव्यो भालोऽस्याः । भषयमाला ॥ शोभना भगोऽस्याः सुभगा । उत्खनतीति । उखा स्फिक् । गणपाठादुडप्रत्यय उदो दलोपः ।। श्रीमत्युखा यस्याः । श्रीमदुखा ॥ कल्याणो गोखो यस्याः। कल्याणगोखा । इत्यपि शाकटायनः॥ कल्याणः खुरोऽस्याः । कल्याणखुरा ॥ गवादेः पादान शफः । पवित्रः शफोऽस्याः । पवित्रशफा ॥ मृणालवद्भुनावस्याः। मृणाल- भुजा॥ कल्याणो गुदोऽस्याः। कल्याणगुदा ॥ कल्याणं गुदमस्या इति तु शाक- टायनः ॥ उन्नता घोणाऽस्याः । उन्नतघोणा ॥ किसलयाकारौ करावस्याः । किसलयकरा॥ आकृतिगणश्चायम् । तेन सुरङ्गाप्रभृतयोऽन्येऽपि द्रष्टव्याः ॥ ४३ ॥ इति क्रोडादिः ॥ गौरारीहणवारकर्करचराः सारङ्गशृङ्गाढका- द्रोणालिन्दवराहबिम्बवदरा लोहाएडपाण्टौ पुटः नाटः पिण्डसपाटचेटबरटा मूलाटसूपारटा:- शूपीसन्दनदाः पितामहमहौ मातामहो मालतः ॥४४॥ गौरादेरित्यनेन गौर इत्यादेः शब्दगणात् स्त्रियां की प्रत्ययो भवति ॥ गारी वर्णयुक्ता नामधेयं वा ॥ यथा । सरोजकर्णिका गौरी गौरी प्रति मनो दधे ॥ भरोहणी । ओषधिः काचित् । हरीकणीत्येके ॥ खारी । षोडशद्रोण- परिमाणा॥ कर्करी जलभाजनम् ॥ हूस्वः कर्कः । कर्कटी। ग्रामटी । लौकि- कष्टप्रत्यय इति कश्चिदाह । चरी दिगम्बरप्रसिद्धा ॥ तदन्तादपि । अनुचरी। सहचरीत्यादि । सारङ्गी । शवलवर्णयुक्ता ।। वाद्यविशेषो वा ॥ शृङ्गयुक्तत्वा- त् । शृङ्गी । प्रतिविषा कर्कटङ्गी च ॥ श्राढको । तुवरी ॥ आढजीति केचिदाहुः ॥ द्रोणी । जलक्षेपिका ॥ अल्यते भूष्यते पुष्पप्रकरण । अलिन्दी प्रघणः ॥ अथवा। अल्यन्ते निवार्यन्ते तस्यां पतनाद् भाजनानीत्यलिन्दी । कोष्ठिका ॥ वराही । बिम्बी । तुण्डिका ॥ विम्बेति कश्चित् । विश्वं वन- स्पतिजातिरित्येके ॥ बदरी वृक्षः ॥ लोह इवाण्डमस्याः । लोहाण्डी नाम ·४२ गणरत्रमहोदधी , ॥ शकुनिः ॥ स्त्रीविषय एवायम् ॥ पाण्टी पिच्छिका ॥ पाण्डोरपत्यमित्येके ॥ पुटी ॥ नाटयतीति नाटी ॥ नाटीसज्जया द्वे काव्ये । एको भेदः प्रख्याता नाटिकाख्यः । इतरस्त्वप्रख्यातः ॥ प्रकरणिकासंज्ञः । तथाच । अनयोश्च बन्धयोगादेको भेदः प्रयोक्तृभिज्ञेयः। प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटीसंज्ञाश्रिते काव्ये ॥ पिण्डी । मदनफलम् ॥ सर्पति गच्छति क्षुद्रद्व्यसंघातमिति सृपाटी। उपानत् कुष्यं क्षुद्रपुस्तकः परिमाणविशेषश्च ॥ चेटी ॥ बरटी । क्षुद्रधान्यम् । बटरीति कश्चित् ॥ मूलैरटतीति मूलाटी । सूपी ॥ पारटी ॥ शूर्पा । परि- वपनं मान च ॥ आसन्दी । वेत्रासनम् । आनन्दीति पाणिनिः । नदी । पितामही ॥ मही । पृथ्वी नदी च ॥ मातामही ॥ मलत्यामेादैर्वसुन्धराम् । मालती जातिः॥ गौरसारङ्गचेटपितामहमातामहानामजातित्वात् । अन्येषां तु जातित्वेऽपि त्रीविषयत्वादप्राप्ते पाठः ॥ ४४ ॥ कदरकदलसूचा मण्डलो मण्डकश्व- प्लवभषकृषभङ्गा यूषतरिमत्स्याः । गवयमुकयगाहा मेधशकारपुत्राः- शबलगडुलगीः सूदकल्माषदेवाः ॥ १५ ॥ कदरी वृक्षविशेष ॥ केन वायुना दल्यते। कदनी । मोचा फरिपताका ॥ च ॥ सूची । सूचिभेद्यैस्तमोमिरित्यादि दर्शनात् सूचिशब्दोऽप्यस्ति । पर• मस्य पाठादिदं सिद्धम् ॥ पञ्चभिः सूचिभिः क्रीतः । पञ्चसूचः । तस्य तु पञ्च- सूधिरिति स्यात् ॥ मण्डली । संहतिर्देशश्चतुरस्त्रता च ॥ मण्डको ॥ लवत इति प्लधी॥भपति पैशुन्येन वक्ति । भयो॥ कृषी ॥ भगी। वृद्धवैयाकरणा- भिप्रायेण दर्शितम् । विवेधकास्तु मङ्गिभङ्गीशन्दी विच्छित्तिपर्यायी भगश- व्दारयोपधिवृत्तेराठेव स्यात् तिलमाषोमाणुभट्टाम्यो वेति सौत्र निर्देशादिति मन्यन्ते । उमा । भनी नाम काचिदोपधिरिति शाकटायनः ।। यूपति ज्वरं हिनस्तीति यूपी । मुद्गादिनिर्यासः ॥ यूपीति भोजः ॥ तर्कति । इयर्ति । तकारी । जया ॥ मत्ती जलपरी ॥ मत्स्या नाम जनपदः । तदीश्वरच - ।

·नामगयाध्यायः १ ४३ क्षत्रियस्तन्नामधेयः । तत्र मत्स्यानां राज्ञी मत्स्यस्यापत्यं स्त्रीति वा । पुरु- द्वरमगधेत्यादिनाणि तस्यातोऽप्राच्यभर्गादेरिति लुचि । मत्सी। गोरािव- यो गमनमस्येति पृषोदरादित्वात् सिद्धौ । गवयी। गोप्रतिनिधिमंगः ॥ मुकं वैवयं यातीति मुकयो । मृगजातिः। गर्दभ्यामश्वतराज्जातत्येके । गाहत इति गाही ॥ मेधु सङ्गमे वेत्यस्याचि । मेधी ॥ शौरी ॥ पुत्री। सूतोगरा- जमेरुभ्यो दुहितुः पुत्राद्देति वक्तव्यमुशन्ति । तन्न । समासेऽप्यनेनैव सिद्धम् ॥ शवति याति वर्णान् । शवली । शवलवर्णयुक्ता ॥ गड्डुली ॥ गूर्दी ॥ सूदत इति सूदी काचित् ॥ सूर्द इत्यपि शाकटायनः॥ कलयति वर्णान् । कलमा- थी। कलेर्मापमासाविति वचनाद् मूर्धन्यदन्त्यौ ॥ देवी। कृताभिषेका ॥ मत्स्यगवयमुकयानां जातित्वेऽपि योपान्त्यत्वात् । पुत्रशबलकल्माषाणाम. जातित्वात् ॥ इतरेषां तु जातित्वेऽपि स्त्रीविषयत्वादप्राप्ते पाठः ॥ ४५ ॥ उभयहयमनुष्याः कुम्भदासौ पिशङ्गः- कुवलहरिणयूथाः शूषमेथौ गुडूचः । अमरपिठरसूमाः पिप्पलो वैजयन्तो- विकलमठकरीरी केतकास्थानचोराः ॥ ४६ ॥ उभयो । स्थितिः॥ पाणिनीयास्त्वयच्प्रत्ययविधानेन टित्वाद् ङीप् प्रत्ययमाहुः ॥ हयो । अश्वा ॥ मनुष्यो । शाकटायनस्तु मनोरपत्यमिति मनोर्जातौ पुक् चेति यप्रत्यये मत्स्यतद्धितहलो य इत्यनेन यलोये मनुषी- त्याह ॥ कुम्भी। रसाधारत्वात कुमुदिका। मृदादिपानवाची तु कुम्भशब्दः कुण्डादौ द्रष्टव्यः ॥ दासते प्रयच्छति स्वामिने वचनकाल इति दासी। चेटी॥ दासयन्ति प्रयच्छन्ति वेतनं तस्या नद्युत्तारणहेतारिति दासी । प्लविका ॥ अथवा । दासते प्रयच्छत्यारोग्यमिति दासी। शैलेयद्रव्यम् । सकारस्तालव्यो दन्त्यो वा । दासःशचेत्युणादिवचनात् ॥ पिशङ्गी। पिङ्गवर्णयुक्ता । यथा- विभाणमानीलरुचं पिशङ्गीर्जरास्तडित्वन्तमिवाम्बुवाहम् ॥ कुवली । क्षुद्वदरी ॥ हरिणी । शुक्लवर्णयुक्ता ॥ यूथी । मागधी ॥ शूषी ।। मेथति हिनस्ति वातमिति मेथी । गुडति रक्षति दोषेभ्यः । गुडूची। वत्सा- दनी । अमति गच्छत्यष्टगुणमैश्वर्यमिति। अमरी॥ पिठति हिनस्ति तण्डु- .

·४४ गणरत्नमहोदधौ 1 लानिति पिठरी । भाण्डम् ॥ सूर्मी । लोहप्रतिमा ॥ यत्स्मृतिः । सूर्मीज्वल- न्तीमालिङ्गेन्मृत्यवे गुरुतल्पगः ॥ चुग्लिश्च ॥ पिपर्ति । पिप्पली । वैदेही । वैजयन्ती। पताका ॥ विकली ॥ विकलनिष्कलपुष्कलशन्देभ्यो वनस्पतिव- त्तिभ्य एव डीविधिः सम्भाव्यते रूढितः । अन्यत्र विगता कला यस्याः । विकला । निष्कला । पुष्कला धनर्द्धिरित्येवं स्यात् ॥ वामने च । कृतीस राज्ञा यदि पुष्कला स्याम् ॥ छित्तपस्तु । न पुष्कली ते स्वलॊके जनता किन्तु सामरी । विकली शल्कमात्रेण महती निष्कलीष्यते ॥ इति सामान्येनार ॥ कथं विकलाकालविशेषवाचिनो नित्यस्त्रीवि- षयत्वादाबेव भवतीति भोजोऽपि ॥ मठन्ति निवसन्त्यस्यामिति मठी ।। करीरी । करिदन्तमूलम् ॥ केतकी ॥ आस्थानी । संसत् ॥ घोरयतीति चोरी। तथा च । नृचित्तचोर्यः सुन्दर्यो दुरुद्वाहकटीतटाः । नदीगाहीप्लवीचर्य इव यभूप्रभाम्भसि ॥ हयमनुष्ययोर्जातित्वेपि योपान्त्यत्वात् । उभयदासपिशङ्गहरिणामर- चोराणामजातित्वात् । इतरेषां तु जातित्वेपि स्त्रीविषयत्वादप्राप्ते पाठः४६ द्रुणविटसरसायः स्थूणसौधर्ममाचाः- पटललवलपादा वल्लकालम्बिनाचाः । अतसपृथिवभृङ्गाः कन्दलारहिदोटाः- शमतमकुटपेटा मञ्जरो निष्कलश्च ॥ १७॥ द्रुणी । कच्छपस्त्रिय एवोच्यन्ते न कच्छपाः पुमांसः। विटी। मह- त्सर । सरसी । कर्णाटदेशे प्रसिद्धिरेषा हलन्तत्वादप्राप्ते ॥ अयोमयी स्थूणा यस्य सोऽयःस्यूणः । तस्यापत्यं शिवाद्यणि । प्रायःस्यूणी । ड्यस्य प्राप्तौ ॥ प्रयोमयी स्थूणा यस्याः सा । अयःस्थूणी । कुटी । तस्यान्याथै वृत्तिः स्वा- त्वयःस्थूणेति स्यादिति कश्चिदाह॥ प्रायस्थेणीति केचित् ॥ शोभनो धर्मों यस्य स सुधर्मा। तस्यापत्यं स्त्री सौधर्मी। ऋष्यणि ङ्यस्य प्राप्तौ ॥ माची। अम्बष्ठा ॥ पटली । सडातः ॥ लवली। लताविशेषः ॥ पादी ॥ वल्लकी ॥ - ·नामगणाध्यायः १ हाराः अलम्बस्यापत्यं स्त्री। पालम्बी। अत इजि ङ्यस्थ प्राप्तौ ॥ नाची ॥ प्रतति गच्छति नीलैः कुसुमैः स्नेहवबीजानीति । अतसी । उमा ॥ पृथिवी ॥ पाणिनिप्रभृतयस्तु डीप्रत्ययान्तमाहुः ॥ भृङ्गी । भृङ्गराजः । लवङ्गो वा ॥ कन्दली । कन्दविशेषः । अरदृस्यापत्यमिजि स्त्री। भारट्टी । उफस्य प्राप्ती ॥ दोटी ॥ शमयति दोषान् । शमी । सक्तुफला सिम्बा वा (१) ॥ ता. म्यन्त्यस्यामिति तमी । रात्रिः । विभूषणं के कुचमण्डलानां कीदृश्युमा चन्द्रमसः कुतो भाः । महादेवरता तमातः। सीता कथं रौति दशास्यनीता हा राम! हा देवर ! तात ! मातः ! हारामहादेवरतातमातः॥ इति लक्ष्यात् तमापि ॥ कुटी ॥ पेटी वन्दं परिच्छदश्च ॥ मज्जरी । पुष्ययष्टिः ॥ निष्कली । विकलनिष्कलशब्दो जनपदवाचिनौ । स्त्रीविषया- विति शाकटायनः॥ उत्तभ्योऽन्यत्र जातित्वेऽपि स्त्रीविषयत्वादप्राप्ते ॥४७॥ ऋश्यो बन्धकधातकावनडुहीशष्कण्डकोषातका- ऽनड्वाहीबृसवेतसाः पटनटक्रोष्ट्योकणाः काकणः । आलक्ष्यालजभिक्षुकोर्दसुषवा प्रौगाहमानिर्गरो- गायच्यामलको हरीतकशचावालब्धिमांसौ तरः ॥४८॥ ऋश्यो ॥ वनाति मनेा यूनामिति बन्धकी ॥ धातकी । ताम्रपुष्पी । अनही । ङीप्रत्ययान्तपाठो गणेऽस्त्रीत्वप्रतिषेधार्थः । तेन । अनही । वृन्दारिका ॥ वामनादयस्त्वनडुहौमार्य इत्युदाहरन्ति । तन्न युक्तम् । जातिप्रा. रायगड्योऽमान्यादाविति (२) नियमितत्वात् पुंवद्धावस्य निषेधः सिद्ध एव ।। अथवा । पञ्चभिरनडुहीभिः क्रीतः । पञ्चानडुहिरित्यादौ यः श्लुचीत्यनेन श्लुक् प्राप्ता निषिध्यते । एवं सर्वत्र ॥ शष्कण्डौ। हैमवतः कश्चिद्वक्षः ॥ कोशातकी । पटोली ॥ अनड्वाही ॥ बृसी । तिनामासनम् ॥ वेतसी। (२) शिम्बा वा । इति पा० । (२) स्वाङ्गाचेतोऽमानिनि । जातेश्चे- त्येतयोरेव पाणिनिसूत्रयोः केनचिदेवं न्यासः कृत इत्यनुमीयते । भी० श. ११

·गणरत्नमहोदधौ
वजुलः । अन्नवेतसश्च ॥ पटी। प्रच्छादनवस्त्रम् ॥ नटी ॥ क्रोष्ट्री । क्रोष्ट्री.
शब्दस्य पाठः सुखार्थः । क्रोष्टीः स्न्यनौ क्रोष्टुजिति । ऋदन्तन्वन्नुगिदच
इत्यनेन डीप्रत्ययः सिद्धः ॥ श्रीकणी। पर्यन्तवनस्य संज्ञा । उकणीत्यन्यः ।
काकणी । पणचतुर्थभागः ॥अलक्षस्यापत्यमिजि स्त्री। भालक्षी। ये प्राप्ते ॥
भालनी ॥ भिक्षुको ॥ उर्दी । विमानम् ॥ सुषुवति प्रेरयति दोषानिति सुष-
वी। कृष्णनीरकम् ॥ सुष्ठु सवतीति सुसवीति नन्दी प्राह ॥ उदगाहमानस्या-
पत्यमिजि स्त्री । औद्गाहमानी। ड्ये प्राप्ते ॥गरी। देशविभागस्य सज्ञा ॥
गायत्तस्त्रायतेऽवश्यम् । गायत्री । छन्दाविशेषः खदिरो वा ॥ आमलति गु.
णान् । भामलको । वयःस्था ॥ हरति रोगान् । हरीतकी। पथ्या ॥ शचति ।
शची । इन्द्राणी ॥ अलब्धस्यापत्यमिजि स्त्री। मालब्धी । ड्ये प्राप्ते ॥ का.
लन्धीत्यपि शाकटायनः ॥ मांसी। जटा ॥ तरी । नौः ॥
ऋश्यस्य जातित्वेपि योपान्त्यत्वात् । बन्धकनटभिक्षुकाणामजाति-
त्वात् । अनडुहे। हलन्तत्वात् ॥ अन्येषां च स्त्रीविषयत्वादप्राप्ते ॥ ४ ॥
कुसुम्भसुन्दरौ पूयः शष्कुलो देहलस्तटः ।
तापसोऽथ सिनीवालः पूलसल्लकगौतमाः ॥४९॥
कुसुम्भी। ओषधिविशेषः ॥
अस्मिन् रतिश्रमजितश्च सरोजवाताः ।
स्मत्तुं दिशन्ति न दिवः सुरसुन्दरीभ्यः ।
अत्र दिव्यस्त्रीविपयत्वाज्जातिलक्षगो डीन भवति । गुगावचनातु
सुन्दरशब्दाच शोणादिपाठात् पाक्षिके डीप्रत्यये कते सुन्दरीणां सुन्दरा गिर
इति भवति ॥ भोजस्तु सामान्येनैव ङीप्रत्ययं दर्शयति ॥ पूयो । दुर्गन्धा ।
शान्ते मृप्यन्ति तस्यां परस्परमम्बन्ध निस्तुपतिला इति शष्कुली । भक्ष्य
विशेषः । अथवा । शक्नोति पर्याप्नोति पुद्गल विकारं शब्दं ग्रहीतुमिति
शकुनी । कर्णशष्कुली ॥ दिह्यते । देहली। द्वाराग्रस्थला ॥ तटी ॥ तप.
शीलमस्याः छत्रादेर्ण इति णे मति । तापसी ॥ मिनी मिता वाला कला
यस्यां मा सिनीवानी। दृष्टेन्दुरमावास्या ॥ पूनी । तृणसंघातः ॥ असरुल्ला-
स्पत प्राम्बाद्यते गजेरिति सनकी । गजप्रिया ॥ गौतमी । अस्य पाठ सुखा.
पः। मतान्तरे तु स्वरः प्रयोजनम् ॥ तदतापमोरजातित्वात् । अन्येषान्तु
स्त्रीविषयस्वादमाप्ते ॥ ४ ॥

·नामगणाध्यायः १ ४७ कटेटभौलिङ्ग्यधिकारदेहा, गवादनोहाहनतेजनाः स्युः । आपञ्चिको भौलिकिभौरिकी च काकादनःप्रत्यवरोहिणी च ॥५०॥ कटस्य ईटः। कटेटः। कटेटो । भुवि लिग कीर्तिरस्येति भूलिङ्ग- ऋषिः । तस्यापत्यमिति शाल्वासेत्यादिना । इजि भौलिङ्गिः । स्त्री भौलि. ङ्गी । ड्यभि प्राप्ते ॥ अधिकः कारोऽस्या इति । अधिकारी । अधिक्रियत इति वहुलाधिकाराद्यजि स्त्रियां यथा शोभत्येके ॥ देही ॥ गवादनी । इन्द्रवारुणी ॥ उदाहनी ॥ तेजयत्यग्निमिति तेजनी । कङ्गुणी ॥ श्रापच्चिको नाम जनपदः । समाननामा क्षत्रियः । तस्यापत्यं स्त्रीति राष्ट्राख्याद्राज्ञोग्ने- वेत्यनेनाजि तम्य च श्लुचि। आपच्चिकी ॥ भूलिकस्यापत्यमिनि स्त्री। भौ- लिको ॥ भूरिकस्यापत्यमिजि रूती । भौरिकी। गोत्रादिपठितादित्यनेन यस्य प्राप्ती ॥ काकादनी । गुञ्जा ॥ प्रत्यवरोहिणी ॥ टन्प्रत्ययान्तस्यास्या- न्येषां च द्विारेणैव ङीप्रत्यये सिद्धे गणे पाठः पुंधद्भावप्रतिषेधार्थः। मता. न्तरे तु स्वरः प्रयोजनम् ॥ ५० ॥ बर्बरदाडिमचमसास्तरुणस्तलुनाग्रहायणीबन्दाः । पएडरपुष्कललवणाः पिङ्गलमुसलौ विभीतको नन्दः॥५१॥ वर्वरी ॥ दाडिमी । वृक्षजातिः ॥ चमसी। सोमपात्रम् ॥ तरुणी । सुरा ॥ तलुनी । सुरा ॥ अयं हायनमस्याः । आग्रहायणी पौर्णमासी । अत एव निपातनाद्दीर्घत्वं णत्वञ्च ॥ बन्दी । इठहृता स्त्री ॥ पण्डते याति मनो- ऽस्मिन् । पण्डरः । तद्योगात् पण्डरी। पटी ॥ पुष्कली। वनस्पतिः ।। लवणी । श्रोषधिः । समुद्रपार्श्वस्रोतो यत्र वहनानि स्थाप्यन्त इत्येके । लवणा यवागूरिति गुणशब्दोऽजातौ द्रष्टव्यः ॥ पिङ्गली। पिशङ्गी ॥ मुसली । ओषधिः॥ विभीतकी ॥ नन्दति। ऋद्धि यातीति नन्दी। प्रज्ञाद्यणि । नान्दी। पण्डरपिङ्गलनन्दानामजातित्वात् । अन्येषां तु स्त्रीविषयत्वादमाप्ते । प्राकृतिगणाग्यम् । तेन देवदानी पटोलीत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ ११ ॥ इति गौरादिः॥ शोणोऽथभरुजस्तूपकमलौ विकटाहनी । चान्द्रभागाभवेन्नद्यां त्यर्थशून्यादिकारतः ॥५२॥ ..

·गणरत्नमहोदधी शोणादयः शब्दाः शोणादिरित्यनेन(१) डीप्रत्ययभाजो वा भवन्ति ।। शोणी । शोणा। रक्तवर्णयुक्ता ॥ कश्चित्संज्ञायामपि शोणी शोणा वडवेति ॥ भरुजी । भरुना । स्नेहभृष्टाः किल तण्डुलाः ॥ तूगी । तूणा । तूणीमुखो. इत्तशरेणविशीर्णपति । वीणा धिषणा तूणा स्थूणेत्यादि । कमली । कमला नाम काचित् । विकटी। विकटा । रंचना ॥ दीर्घाही । दीर्घाहा शरत् ॥ अहनशब्दः केवलः स्त्रियां न सम्भवति नित्यं नपुंसकलिङ्गत्वात् । अतस्त- दन्त उदाहृतः ॥ नही । श्रहा । इति कश्चित् केवलस्य स्त्रियामुदाहरति । चान्द्रभागी वनराजिः। चान्द्रभागा नदी । टिड्डाणजित्यादिना डीप्राप्तः स शोणादिपाठान्नद्यां निषिध्यान्यत्र विधीयत इतिविकल्पार्थः ॥ चन्द्रभागा नद्यामिति केचिदाहुः । यदृच्छया चन्द्रभागी चन्द्रभागा काचित् । नदी तु चन्द्रभागेति मतद्वयं वामनाचार्य्यस्य ॥ पाणिनिशकटाङ्गगौ तु चन्द्रभाग इव भागो यस्याश्चन्द्रभागी चन्द्रभागा नाम नदी। अन्यत्र चन्द्रभागा नाम देवता स्त्री वा काचिदित्याहतुः ॥ केचित्तु चन्द्रभागो नाम पर्वतः । ततः प्रभवतीत्यणि । चान्द्रभागी चान्द्रभागा नदी । चान्द्रभाग्यन्येत्युदाहरन्ति ॥ भोजस्तु चान्द्रभागादनद्यामिति सूत्रं पपाठ ॥ क्त्यर्थशून्यादिकारतः । त्य- कणाविति क्तिप्रत्यया भावाकोर्विहितस्तदन्तस्तदर्थप्रत्ययान्तो वा यो न भवति । ततोऽनेन डी विकल्पितः। अशनिः । अशनी ॥शक्तिः । शक्ती । शस्त्रम् ॥ श्रात्मम्भरिः । आत्मम्भरी । क्त्यर्यशून्यादिति किम् । शक्तिः सा. मर्थ्यम् ॥ कश्चिदस्मादपि ङी मन्यते। अहरणिः। का त्व कारिमकार्षीः॥५२॥ चण्डः पद्धतिकल्याणपुराणकपणध्वजाः । विशालारालमूषा हनबहूदारविशङ्कटाः ॥५३॥ चण्डी । चण्डा । परुषा । सा किलाश्वामिता चण्डी भर्ना तत्संश्रुतौ वरौ ॥ घरडारालशब्दयोौरादिलक्षणे डीप्रत्यये सिद्ध बहादौ पाठः सज्ञायां विकल्पार्थ इति शाकटायनः ॥ पादयोतिः। पद्धतिः । पद्धती । तयर्थः- पाठः ॥ कल्याणी । कल्याणा कथा ॥ पुराणी । पुराणा छाया ॥ कृपणी । (१) शोणात्माचामिति सूत्रं ववादिष्वेवान्तर्भूतं क्रियत इत्यनुमीयते ।।

·नामगणाध्यायः १ ४९ - : -- रुपमा नाम कोधित ॥ वजी । ध्वजा । पताका| विशाली । विशाला कीतिः ।। राती । अराला । भूमिः ॥ मृषी । भूषा । सुवर्णाद्यावर्तनस्थानं माणिविशेषी या ॥ वृत्रनी । त्रहा ॥ बही । बहुर्नाम काचित् । गुणवच- नादुतो वासरोरित्यनेन गुणवचनाद्विकल्पः सिद्ध एव ॥ उदारी । उदारा सृक्तिः ॥ विशङ्कटी। विशङ्कटा बुद्धिः ॥ श्राकृतिगणोऽयम् । तेन सुन्दरक- न्दरादयो द्रष्टध्याः ॥ ५३॥ इति शोणादिः ॥ कुण्डः पात्रे कृत्रिमार्थे स्थलं च,भाजः पक्वे कामुकः स्यादिरंसौ नागः स्थूले रुणवणे च कालो,धान्याधारे सम्मतो गोगशब्दा५४॥ कुगहादयः शब्दाः पात्रादायथै पात्राये कुण्डादेरित्यनेन डीप्रत्ययान्ता भवन्ति । पात्रे कुगडी। कुण्डाऽन्या॥ दाहक्रियैव तत्सम्बन्धादन्यद्वा तथोच्यते। यस्तु द्रव्यवचनः कुण्डशब्दः स नित्यं नपुंमक एष वर्तत इति न प्रत्युदाहतुं युक्तः ॥ अकृत्रिमेार्थ स्थली । स्थलाउन्या ॥ पुरुषप्रयत्ननिष्पाद्या वेदिका इत्य- न्ये ।। पक्केऽर्थे भावी । भिक्षायामित्यन्यः । भाजाऽन्या । वक्रयष्टिः ॥ मैथुनेच्छौ नायिकायां कामुकी । कामुकाउन्या । धनाद्यभिलाषुका ॥ स्थूलेऽर्थे नागी । नागाउन्या । दीर्घादिगुणयुक्ता सज्ञा वा काचित् । क्षयविशेष इत्यन्ये । ह- स्तिसर्पजातिशाधिनस्तु ङो भवत्येव । प्रत्युदाहरण गुणवचनस्य ॥ कृष्णवर्णार्थे काली। छाया वलान्याशु ततान काली ॥ कालाऽन्या । धमनी ॥ रत्नमतिस्तु कालशब्दस्य मज्ञायाचिनो ङी । न तु कृष्णवर्णवाचकस्य कृष्णत्वाव्यभिचा- रादित्याह ॥ धान्याधारे गोणी । यस्याश्छाटोति प्रसिद्धिः । यथा- गोणी जनेन स्म निधातुमुद्धृतामनुक्षणं नोक्षतरः प्रतीच्छति । गोणान्या । तृणविशेषः ॥५४॥ कुझो लोहविकारे स्याद् घटः कुम्भश्व मृन्मये । कबरः केशाविन्यासे नीलश्वौषधिदेहिनोः ॥५५॥ अयोविकारे कुशी । कृण्युपकरणम् । न सामान्येनायोविकारः । कुशा- ऽन्या। अलोहविकाराकतिरेव काष्ठादिमयी । भग्नस्याक्षस्य प्रतिष्टम्भ इत्यन्ये । अपरे तु बल्लेति ब्रुवते ॥ मृन्मये पाने । घटी ॥ घटाउन्या । गजघटा । करि- घटा ॥ कुम्भी । तैलादिस्थान स्तम्भाधारी वा । कुम्भान्या ॥ केशरचनायां कवरी । वेणी । कवराऽन्या । वर्णविशेषोपेता। व्याकीर्णमाल्यकवरां कवरी - ·गणरत्नमहोदधौ तरुण्या. ॥ औषधी प्राणिनि च । नीली-औषधिः । नीली वडवा ॥ प्र. न्यत्र । नीला शाटी ॥५॥ सूचस्तीक्षणेभाजने पात्रपारौ,स्थालः कुम्भ्यां रेवती रोहिणीभे। ज्ञेयस्तालो लोहमय्यां विपञ्चः, स्याहीणायां लोकवृन्दे च गोष्ठः ४६ तीक्ष्णाग्रा सूची। सूचाऽन्या ॥ भाजने पात्री । काष्ठपात्री ॥ अन्यत्र । पात्रमिय ब्राह्मणी । पात्रं तपखिसंहतिः ॥ पारी । गादोहनी । यथा- प्रीत्या विमुक्ताल्लिहतीः स्तनन्धयान्, निगृह्य पारीमुभयेन जानुनोः । वर्धिष्णुधाराध्वनिरोहिणीः पयश, चिरं निदध्यौ दुहतः स गोदुहः । पाराऽन्या ॥ पिठरिकायां स्थाली । स्थालाऽन्या ॥ नक्षत्रे रेवती, रोहिणी । रेवता रोहिणान्या ॥ ननु कथं रेवती कन्या । रोहिणी कन्यति नह्याम्या नक्षत्रं वाच्यम् । सत्यम् । रै विद्यते यस्याः। निपातनादेत्वे कते। रेवती॥ रोहितस्य रोहिणी ॥ रेवतरोहिणशब्दौ च नक्षत्रवाचिनौ प्रातिपदिको । पञ्चरोहिण्यो रेवत्यो वा देवता यस्य । पञ्चरोहिणः पञ्चरेवत इत्यादिप्रयोगदर्शनाद्विशेषो द्रष्टव्यः ॥ लोह विकारे ताली लोकप्रसिद्धा । तालाउन्या ॥ वीणाया विपञ्ची । विपञ्चाऽन्या ॥ लोकवन्दे गोष्ठी । समानजातीयो जनसमुदायः । यथा- गोष्ठेषु गोष्ठीकृतमण्डलासनान् ॥ गोष्ठाऽन्या । भूर्यत्र गावस्तिष्ठन्ति ॥५६॥ श्लेषद्रव्ये खलो लक्ष्यो विदाराठमोपधौ । दूतः सन्देशहारिण्यां कुट्टिन्यां शम्भलो बुधैः ॥ ५७ ।। श्लेषद्रव्ये खली । खलान्या ॥ विदारी । शठी । ओषधिः ॥ विदारा । शठाउन्या ॥ दूती सन्देशहारिका । दूताऽन्या । यथा- कृप्तपुष्पशयनालतागृहानेत्य दूतिकृतमार्गदर्शनः । इत्यादि लक्ष्यदर्शनादिकारान्तोऽप्यनुमीयते ॥ शम्भं श्रेयायुक्तं लाति गृहातीति था । शम्भली । फुट्टिनी ॥ धामनस्तु दूत्या शम्भनीत्याह । न सद गन्मनोरञ्जर्फ लक्ष्येवदर्शनात् ॥ शम्भलाउन्या । देशविभक्तिः ।। कविशम्भलविदारशब्दो गौरादावाह । कशिनायिकायां सुन्दरी । - पत्र मुन्देरास्प बुद्धिरित्युवाच । तक समीधीनं गौरादावस्य दर्शनात् । अर्य चास्मामिलपानुसारेण सत्रय व्यारयातः॥ ५७ ॥ - ·नामगणाध्यायः १ ५१ [मातङ्गानां स्नेहपानप्रकारे- पीनः शालो बल्लभाया भगिन्याम् । फालः खण्डेऽथो खनित्रे कशव- ज्ञेयः श्रोण्या बुद्धिमद्भिः कटश्व ॥ ५८॥] पीनी हस्तिनां स्नेहपानप्रकारः । पीनाsन्या ॥ शाली कलत्रवसा । शालाउन्या ॥ फाली खण्डम् । यथा- कर्पूरस्फारफालीकलितकिसलयस्रस्तरोद्दामलीला । फालाऽन्या ॥ खनित्रे कशी। कशाऽन्या । अश्वताडनहेतुश्चर्ममयो यष्टिः ॥ श्रोण्यां कटी । कटान्या । व्यवस्थास्थित्युपाथितिर्वा ।। प्राकृतिगणोऽयम् । तेन । एपणी । नाराधी वैद्यशलाका वा । एष. णान्या । इत्यादयोऽर्थविभागेन ज्ञयाः ॥ ५८ ॥ इतिकुण्डादिपानादी । लोहितश्रुवकतालिगुकक्षा वध्रुवल्गुमनुसूनुतलुक्षाः । तएडमण्डुकपिकन्थकवृक्षा मन्तुतन्तुतनुमक्षुतरुक्षाः ।।५९॥ • यलोहितादिशकलान्तयनकौरव्यासुरिमाण्डूकाड्डायन् इत्यनेन स्त्रियां नित्यं डी भवति डायनादेशश्च ॥ लौहित्यायनी॥ श्रीव्यायणी ॥ कात्यायनी ।। आलिगव्यायनी ॥ काक्ष्यायणी ॥ वाभ्रव्यायणी । कौशिकी त वानवी बान- व्यायणी ॥ गर्गादौ तु वचः कौशिक इति पाठादिति नः सम्मतम् । वाम नस्तु बभ्रुपाठं मन्यते । कपिशब्दस्य च ॥ वाल्गव्यायनी ॥ मानव्यायनी ॥ सौनव्यायनी ॥ तालुक्यायणी ॥ ताण्ड्यायनी ॥ मागडव्यायनी ॥ काप्यायनी । आङ्गिरसी तु कापी काप्यायनी ॥ कान्यस्यायनी ॥ वाक्यणी ॥ मान्तव्या.. यनी ॥ तान्तव्यायनी ॥ तानव्यायनी ॥ माङ्क्षव्यायणी ॥ तोरुक्ष्यायणी ॥९॥ गुहलुः संशितः शकुमनायीलिगुसम्बवः । वतण्डः शकलो मखुलतुऋक्षजिगीषवः ॥६०॥ गौहलव्यायनी ॥ सांशित्यायनी ॥ शाङ्कव्यायनी ॥ मानारयायनी ॥ लैगव्यायनी ॥ साम्बव्यायनी॥ अनागिरसी तु वातण्ड्यायनी। शिवादिपाठात् वातण्डी । भागिरसी तु वतगडी । अस्त्रीयपाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवाला. न्ताज्जातेरित्यनेन डीप्रत्ययः॥ शाकल्यायनी ॥ माडव्यायनी ॥ लातव्यायनी॥ मायणी । रौक्ष्यायणीत्यन्यः ।। जैगीषव्यायणी॥६॥ इति लोहितादिः ।

·५२ गणरत्नमहोदधौ यच्छब्दा मेनका चात्र दण्डकापिप्पकेष्टकाः । रेवकाधारका चैव हारकादेवकैरकाः ॥६१॥ यदादय एडकान्ताः ख्यातोऽयदाम् इत्यनेनाकारस्येत्व यत्प्राप्तं यदा दिपर्युदासात् तद्भाशो न भवन्ति ॥ यका ॥ मनिपचिमचा नाम्नीत्यनेनाका रस्यत्वे । मेनका । अप्सराः ॥ दण्डका । अरण्यम् ॥ वर्षाणि तिष्ठतु चतुर्दश दण्डकायाम् ॥ प्राप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु सञ्चिन्त्यमानानि सुखीबभूवुः ॥ इति रघुकाव्ये चिन्त्यम् ॥ पिप्यका॥ इष्यते काम्यते प्रासादादिषु या सा। इष्टका मृद्विकारः ॥ रेवा नदी । ततः सज्ञायां के। कुत्सादौ वा। रेवका ।। धारयतीति धारका ॥ द्वारप्रकारा । द्वारका नगरी ॥ यथा धनञ्जयस्य- चलत्पताकामुबहुतोरणां तावविक्षताम् । द्वारकां गोपुरद्वारैः किष्किन्धनगरीमिव ॥ देवकाः । अप्सराः ॥ एरका । उदकवणजातिः ॥ ६१ ॥ क्षिपका धुवका चरका तत्सेवकया करकाचटके स्तः । अवकालहके अलका स्यात् कन्यकया ध्रुवकैडकया च ॥६२॥ क्षिपतीति क्षिपका । श्रायुधम् ॥ अथवा । अज्ञाता क्षिपा । क्षिप- का ॥ धू विधूनने । धुवतीति धुवका। भावपनविशेषः ॥ अथवा । प्रजाता धुवा । धुवका ॥ चरका ॥ सका ॥ सेवा भक्तिः । कुत्सिता वा सेवा । सेव- का ॥ करका । वर्षांपल:- तान्कुर्वीथास्तुमुलकरकावृष्टिहासावकीर्णान् । केचित्तु करकशब्द पुंस्याहुः । फमण्डली च करक इति ॥ घटका ॥ अवतीति । अवका । शैवलम् ॥ लहका ॥ अलका । नगरी ॥ कन्यका । सवर्णकन्यका रूपयौवनारम्भशालिनी॥ ध्रुवतीति ध्रुवका । श्रावपनविशेषः ॥ अथवा । कुत्सिता ध्रुवा । ध्रुषका ॥ एडका । अविनातिः ॥ वेगवतीछन्दः । त्रिसकारपरं गुरुकं चेद्वेगवतीति च भादथ भी गी॥ प्राकृतिगणोयम् । तेन यथा दर्शनमन्येऽपि भवन्तीति ॥६॥ इति यदादिः ॥ इति श्रीगोबिन्दसृरिशिष्यपण्डितश्रीव मानविरचितस्वीय- गणरत्नमहोदधिग्रन्यवृत्तौ प्रथमो नामाध्याय समाप्तः ॥

·३ समासगराध्यायः अथ द्वितीयोध्यायः॥ अर्धर्चध्वजकुञ्जशीधुमधवो वर्चस्कक ढकाः- पङ्कानीकपिनाकनिष्ककपटाष्टङ्कः किरीटः कुटः । कूटः कङ्कटकर्बटाण्डशकटा वल्मीकसानू नटः- खण्डोद्योगविडङ्गशृङ्गसरकाः पुखबजौ मोदकः ॥६३॥ एतेऽर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि नपुंके साधवो भवन्ति ॥ अर्धश्चासौ । ऋक् च । अर्धः । अर्धर्चम् ॥ ध्वज पताका ॥ कुजो वनषण्डो हस्तिदन्तश्च । यथा- अथोष्णभासेव सुमेरुकुज्जान् विहीयमानानुदयाय तेन ॥ निकुजोऽपि ॥ शेते मुद्यत्यनेनास्मिन् वा हिताहितप्रतिपत्तिरिति शीधुर्मद्यम् । मनोज्ञगन्धं सहकारभङ्गं पुराणशीधुं नवपाटलं च ॥ मधुाक्षादिमद्यम् । बिभ्रती मधुरतामधिपात्रं रागिभियंगपदेव पपाते । माननैर्मधुरसी विकसद्धि सिकाभिरसितोत्पलगन्धः । वर्चस्कं शकृत् ॥ कूर्ची दीर्घश्मश्रु ॥ आढकं मानविशेषः ॥ पङ्क फर्द- मः। यथा- पुरोगैः कलुषास्तस्य सहप्रस्थायिभिः कृशाः । पश्चात्प्रयायिभिः पाश्चक्रिरे मार्गनिम्नगाः ॥ अनीकं सैन्यं सङ्कामश्च ॥ पिनाको रुद्रधनुः । त्रिशूलं च ॥ निष्क नाम- रणम् । कण्ठे निष्क वार्पितः ॥ कपट व्याजः ॥ टङ्कः पाषाणच्छेदनः ।। किरीटो मुकुटम् ॥ कुट घटः । हलाङ्गविशेषश्च ॥ कूटम् । सङ्घातो माया निश्चलो मृगादिवधार्थ छलं कैतवम् अयोधनः शैलङ्गं सीराङ्गं च ॥ कङ्कट सन्नाहः ॥ कर्बटः। नद्यद्रिवेष्टितं खेदं कर्बट शैलवेष्टितम् ।। दुर्गस्तु कर्पटम् अल्योपकरणस्थानमित्याह ॥ अण्डं पक्ष्यादिप्रसवः ॥ शफटो गन्त्री ॥ वल्मीको वामलूरः ॥ सानु प्रस्थम् । सानूनि गन्धः सुरभी- करोति ॥ नटो नर्तनविशेषः(१) । मानट इति शाकटायनः ॥ खण्ड विकारविशेषः शकलं च । यथा- (१) नर्तकविशेष इति पा० । एतदेव साधुभाति । १२ ·- -- 1 गणरत्नमहोदधौ जनस्य नूनं परिपूरणाय ताराः स्फुरन्ति प्रतिमानखण्डाः ॥ खण्डनक्रियावाचिनस्तु वाच्यलिङ्गतैव । खण्डी घटी। खण्डो घटः । खण्डं कुलम् ॥ उद्योग उत्साहः॥ विडङ्ग औषधम् ॥ शृङ्गो विषाणम् ॥ सरक मद्यम् ॥ पुल शराङ्गम् ॥ व्रज पुजः ॥ मोदकं भक्ष्यविशेषः ॥६॥ शाको मस्तककल्कशूकनिकटाः शुल्क निदाघो नखो- बाणद्रोणसुवर्णभूषणरणाः कार्षापणस्तोरणः । काण्डस्ताण्डवदण्डमण्डपिटकाः सक्तुस्तडागबणौ- पेटो मञ्चकवारवाणचरणा वस्त्राम्बरैरावताः ॥६४॥ शाकं भक्ष्यविशेषः॥ मस्तको मूर्धा ॥ कल्कम् । औषधानां निर्यासो दम्भः पातकंच॥ शूक धान्यादेः सूची। वृश्चिकादेः कण्टकोऽपि॥ निकटः समीपम् ।। शुल्को मण्डपिकायामायस्थानं स्त्रीधनं च ॥निदाचं ग्रीष्मः ॥ नखं पाणिनः । यथा रुद्रस्य त्रैलोक्यसुन्दयाँ हस्तिवर्णने । ज्योत्स्नाननितदन्तवेदनाशङ्कया प्रसादनार्थ पादलग्नानि चन्द्रमण्डलानीवोज्ज्वलानि नखानि धारयन्तम् ।। बाणं शरः ॥ द्रोणं चतुसढकोऽष्टाढको वा देशभेदात् ॥ सुवर्ण कनकम् ॥ दुर्गस्तु स्त्रीनरलिङ्ग इत्याह । सवर्ण इति शाकटायनः ॥ भूषणं अलङ्कारः ॥ रणन्ति दुन्दुभयोऽत्रेति रणम् । यथा-रणे रभसनिर्भिनद्विपपाटविकासिनि । रमसेन निर्भिन्ना द्विपपाटविकानामसयो यत्र तदित्यर्थः ॥ कार्षापणं हिर- रायममाणम् । अगमत्ययं विनापि पुनपुंसकवाचीत्यर्थः ॥ तोरण बन्दनमाला ॥ काण्डः शरो नालं वर्गो वारि कुत्सितं च ॥ ताण्डवम् । उद्धतनृत्तं वृणविशे. पश्च ॥ दण्ड यष्टिश्चतुर्थोपायो दमो मन्थाश्च ॥ मगढं सर्वरसानां द्रवद्रव्याणां मुख्यम् ॥ पिटकं गण्डोलकः । विस्फोटवाची(१) तु त्रिलिङ्गः ॥ सक्तु यथा- दिविकारः ॥ तडागः सरः ॥ व्रण क्षतम् । विपक्षचित्तोन्मथना नखवणास्तिरोहिता विभूमनगहनेन ये ॥ समासे तु पुलॅलिङ्गो यथा नाडीवणः ॥ पेट संहतिः परिच्छदश्च ॥ भच्चकं शयनविशेषः ॥ वारम् आच्छादकं वानमस्य ग्यनग्न्यादेः प्राग्वदित्यनेन गत्वे । मारवाणं कञ्चकः ॥ बाणे धारणस्य(२) व्यत्ययो मयूरव्यसकादित्वादिति श्रीभोजः ॥ धरणं पादः । यथा- (१) विस्फोटकवाचीति पा० । (२) धारणं वाणस्येति पा० ।

·२समासगणाध्यायः स्खलति चरणं भूमौ न्यस्तं न चाईतरा मही- स्फुरति च तथा वामो वाहुस्तनुश्च विकम्पते । शकुनिरहितश्चायं तारं विरौति हि नैकश:- कथयति महाघोरं वृत्तं न चात्र विचारणा ॥ वस्त्रो वासः ॥ अम्बरो वस्त्रम् ॥ ऐरावतम् । इन्द्रगनः ॥६४॥ चरकमठविटङ्कवेडिता भूतवृत्त- प्रयुतघृतवसन्ता हस्तबुस्तापराह्नाः । 'पलितफलककरवा नामकर्माभिधाना- . ऽयुतशततृणनीडा यौवनोद्यानयानाः ॥६५॥ चरक शास्त्रविशेषः ॥ मठं व्रतिनां स्थानम् ॥ विटङ्घ कपोतपाली ॥ वेडितो मुखध्वनितभेदः ॥ भतः पिशाचः ॥ वृत्तः शीलम् ॥ प्रयुतम् । दश लक्षाः ॥ धृतः। भाज्यम् ॥ धसन्तम् । ऋतुविशेषः॥ हस्तं पाणिः ॥ बुस्तं मांसशष्कुली ॥ अपराहणं दिवसापरार्धभागः॥ पलितः। पाण्डुराः केशाः ।। फलकः खेटकम् ।। करावं पापम् ॥ नामा ॥ भयं कर्मा ॥ अभिधानं नाम श- व्दश्च ॥ अयुतम् । दश सहस्राणि ॥ शतः । सङ्ख्याविशेषः ॥ तृणः शष्पः ॥ नौडः कुलायः॥ यौवनो द्वितीयं वयः ॥ उद्यान भारामः॥ यानो वाहनम्॥६५॥ तीर्थप्रोथौ नलिनपुलिनस्तेनयोधौषधानि- स्थानं शूर्प निधनशयनहीपपुच्छायुधानि । यूथं गूथं कुणपकुतपक्षेमवासनानि- छत्ताकाशप्रतिसरमुखाष्टापदारण्यवः ॥६६॥ तीर्थः पुण्यस्थानम् ॥ प्रोथोऽश्वादीनां नासा ॥ नलिनः कमलम् ॥ पुलिनः सैकतम् ॥ स्तेनं चौर्य चोरश्च ॥ योध सुभटः। यथा सूराचार्याणाम्। योधैर्योधानि हन्यन्ते क्रोधान्धैः मिन्धुरैर्गजाः । न गण्यते स्वपक्षोपि धिक् क्रोधमसमञ्जसम् ॥ औपधो भेषजम् ॥ स्थानम् । आधारः ॥ शूर्प मानविशेषः ॥ निधनो मृत्युः ॥ शयनः शय्या ॥ द्वीयम् । अन्तरीपः ॥ पुच्छं लागूलम् ॥ भायुधो हेतिः ॥ यूथः पशुसमूहः । द्वयोर्यथयोः समाहार इति विग्रहे वियूपमित्यपि ·गणरत्नमहोदधौ। शाकटायनः ॥ गूगो विष्ठा ॥ कुणपं शवः ॥ कुं तपति सूर्योति कुतपः श्राद्धकालः । यत्स्तृति:- दिवसस्याप्टमे भागे मन्दीभवति भास्करः । स कालः कुतपो यत्र पितृभ्यो दत्तमक्षयम् ॥ यदा छागरोममयो वस्त्रविशेषः॥ क्षेमः-कुशलम् ॥ वर्णम् । अक्षरम् । शुक्लादिद्विजादिश्रुतिवाची तु पुलॅलिङ्गः ॥ श्रासनः पीठम् ॥ श्रावृत्या । असनं वृक्षविशेषः ॥ उत्त भातपत्रम् ॥ आकाशो नमः ॥ प्रतिसरः । कङ्कणं वाहिनीजघनं च ॥ मुखो वदनम् ॥ अष्ट लोहेषु पदं प्रतिष्ठाऽस्येति सप्रज्ञा- यामष्ट इत्यनेनात्वे । अष्टौ पदान्यत्र । अष्टापदं शारीफलम् । भ्रष्टापदः सुवर्णम् ॥ अरण्यः । अटवी ॥ वर्ष वृष्टिः संवत्सरश्च । यथा-पुष्पवर्ष इव मौक्तिकवर्षः ॥६६॥ कमण्डलुमण्डपकुट्टिमार्बुदाऽवतंसपाराः शतमानचन्दनौ । समानयूपी दृढमूषिकौदना,दिनं विमानं च वितानलोहितौ ॥६७॥ कमण्डलुः करकं कुण्डिका च ॥ मण्डपं जनाश्रयः ॥ कुट्टन निवृत्तः। घणभाषादिम(२) इत्यनेन । इमप्रत्यये । कुट्टिमो बटुभूमिकम् ॥ अर्बुदो दश- कोटिरक्षजो व्याधिश्च । पर्वते तु पुलॅलिङ्गः ॥ अवतस शेखरम् ॥ पारः पर- तीरम् ॥ शतं मानानामस्य । शतमानो भूभागविशेषः ॥ यद्वा । शतमानं रुप्यपलम् ॥ यत्स्मृतिः वे रुपाले रूप्यमापो घरण पोडशैव ते । शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलमेव च ॥ चन्दनो मलयजम् ॥ समान सदृशम् ।। यूषो मुद्गनिर्यासः ॥ दृढोऽधि- नएम् ॥ मूपिकम् । मासुः ॥ उद्यते मिश्यते क्यजनैरिति । ओदनम् ॥ दिनो वासरः ॥ विमानो देवतायानं सप्तभूमिकगृहं च ॥ वितानो याग उल्लेोचो विस्तारच । तुच्छयाची तु त्रिलिङ्गः ॥ लोहितः शोणितम् । गुणवचनस्तु याध्यलिङ्गः । लोहितो गौः । लोहिता शाटी । लोहितं वस्त्रम् ॥ ६७ ॥ अंसनीरकपायविम्बविटपा नेत्राव्ययौ शेखरः, कदाराश्रमाल्यशूलवलया वालस्तमालो मलः । (१) भायप्रत्ययान्तादिमन वक्तव्य इत्यस्य वार्तिकस्यैव पाठान्तरनिदं विले. परिगतिशी - ·२ समासगणाध्यायः ५७ गुल्माङ्गारविहारतोमररसाः पात्रं पवित्रं पुरं, मध्यं बुधमृणालमण्डलनला नालप्रवालोत्पलाः ॥६८॥ अस्यते भारेण । अंसं स्कन्धः ॥ क्षीरं पयः ॥ कषायं तुवराख्यो रसो निर्यासरागविशेषौ च ॥ बिम्बो मण्डलम् प्राकृतिश्च ॥ विटपं स्तम्बः । स्क. न्धादूर्व तरोः शाखा ॥ नेत्रो नयनं परिधानपरिमाण विशेषौ च ॥ अव्ययम् । अलिङ्गसंख्यम् ॥ शेखरम् । भापीडः ॥ क्लिद्यति । भाभवति पाकाथ जले- नेति केदारम् । क्षेत्र विशेषः ॥ आश्रमो मुनीनां स्थानम् ॥ शल्यं यशादीनां कोलविशेषः ॥ शूलं प्रहरणविशेषो रुजा च ॥ वलयो हस्ताभरणम् । यथा- तनुत्वरमणीयस्य मध्यस्य च भुजस्य च । अंभवन्नितरां तस्या वलयः कान्तिवद्धये ॥ बालं शिशुः केशश्च ॥ तमालं वृक्षविशेषः ॥ मलः पापविकिट्टानि । यथा सागरचन्द्रस्य- मुष्णातु कल्मषमलानि मनोऽपकूलखेलन्मरालमिथुनात्तपनात्मजेव ॥ स्मृतौ तु । वसा शुक्रमसृङ् मज्जा मूत्र विटकर्णविगनखाः । श्लेष्माश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥ गुल्मः प्रकाण्डम् । यद्वा । गुह्यन्ते व्याकुलौक्रियन्ते पथिकसास्ति- स्मिन्निति गुल्मः। प्रायस्थानम् ॥ अङ्गति गच्छति निघूमकालाग्नितामिति। अङ्गारो वह्निदग्धकाष्ठम् ॥ विहारं भिक्षुस्थानम् ॥ ताम्यन्ति काङ्क्षन्ति तेनारीन् प्रहर्तुमिति तोमरं शर्बला ॥ रसम् । मधुरादिः शृङ्गारादिश्च विषं वीर्य रागश्च ॥ पात्रो भाजनम् । अत्रास्य पाठः प्रचुरप्रयोगापेक्षः ॥ पवित्रः पावनम् ॥ पुरः पुरी ॥ मध्यः । उदरम् । आकर्षतेवीलमपि क्रशीयानत्युन्नतत्वात् कुचमण्डलेन । ननाम मध्योऽतिगुरुत्वभानां नितान्तमाक्रान्त इवाइनानाम् ॥ बुधनम् अधोभागः ॥ मृणालो बिसम् । मृणालीत्यपि दृश्यते महाक- विलक्ष्येषु ॥ विसाङ्कुर इत्यन्ये ॥ मण्डलो विम्ब भूभागविशेषश्च । यथा- अयमनेन महोदधिभोगिना वलयितो वसुधाफणमण्डलः ॥ नलं शुषिरं(१) वृणम् ॥ नालः पुष्करादीनां दण्डः ॥ अमरमालायां तु नालं नाला स्त्रियामिति स्त्रीलिङ्गो भिहितः ॥ प्रवालं पालयो विद्गुमश्च ।। उत्पलो जलजम् ॥६॥ (१) सुषिरमिति पा०।

·गारनमहोदपी जृम्भो वज्रकवन्धकर्षककुदाश्चक्रान्धकाराङ्कुशा- वक्तं सङ्गमदेहदाडिमहिमाः पत्रं वलं वल्कलम् । कोसामिपकाशकोशकुसुमप्रग्रीवमासेक्कसा- निर्यासः कलशाम्बरीषकलला माषः करीषं कुशः ॥६९।। जम्भी जृम्भणम् ॥ वजः कुलिशम् । यथा । वनस्पतिं वज़ इवावभज्य ॥ यथा या । भिन्दानो हृदयमसाहि नोदवजः ॥ हीरकश्च ॥ कवन्यं रुण्डः । यथा- वामामसंसक्तसुराङ्गनः स्व नृत्यत्कबन्धं समरे ददर्श । फर्पः पलचतुर्थभागः ॥ ककुदः । प्रधान राजचिन्हं शृङ्गंध ॥ चक्रो रथाङ्गम् ॥ अन्धकारस्तमः । यथा-मोषितार्यमणं मेरोरन्धकारस्तदीमिव । अडशः सणिः । यथा- प्रत्यन्यनागं चलितस्त्वरावता निरस्य कुण्ठं दधतान्यमड्डशम् ॥ यतो मुखं छन्दोजातिश्च ॥ वक्तत्यपि शाकटायनः ॥ संगम नद्यादि- मेन ॥ देहं शरीरम् ॥ दाडिमं फलविशेषः ॥ हन्ति हिनस्ति पद्मवनानीति हिमः । तुहिनम् ॥ पत्रं पर्ण वाहनं च ॥ वलं सामर्थ्य सैन्यं च ॥ वल्कलं तरुत्या ॥ कपाम तूलकारणम् ॥ शामिषो मांसम् ॥ काशं तृणभेदः ॥ कोशं धगम् । अमरसिहन्तु कोष इत्याह ॥ कुसुमः पुष्पम् ॥ प्रग्रीवं वातायनं वास्तुनिमित्तधारण च ॥ मासं त्रिंशदहोरात्रः ॥ इकसः । चिक्कसं यवपिष्टप- स्यायम् अमरसिंहाद्याः ॥ निर्यासं वृक्षादेर्निस्यन्दः ॥ कलशं घटः। कलश- स्त्रियित्यमरसिंहः ॥ अम्बरीष भाष्ट्रः । अमरसिंहस्तु लोबे ॥ कललं शुक्र. गोत्रिपयायः ॥ मापं दशार्धगुञ्जो ब्रीहिविशेषश्च ॥ करीपो गोमयाग्निः । शुष्कगोगयसहात इत्येके ॥ कुशं दर्भ ॥६॥ मुसलमुकुलमूलाः पार्श्वपात्रीवपूर्वाः कमलहलचपालाः खण्डलं कुण्डलं च । निगडकलपलाला माल शालशीले- विपचपकविशालाः पुलतैले कपालम् ॥७॥ मुमलम् । सायुधयिशेषः घोदनविशेषश्च ॥ मुकुलः कुड्मलम् । यथा विक्रगोयंग्याम् । - ।

·२समासगयाध्यायः ५० उप्यालुः शिशिरे निषीदति तरीमलालवाले शिखी- निर्भिद्योपरि फर्णका कारमुकुलान्यध्यासते पट्पदाः ॥ मूलः । प्रतिष्टा । प्रादिः । शिफा । नक्षत्रभेदश्च ॥ परशूनां समूहः । पार्श्वम् । कक्षयोरधः ॥ पात्रीवं यजोपफरणम् ॥ पूर्व रूढितोऽर्थोऽषगन्त. व्यः ॥ दिकालयोगे त्याप्रयलिङ्गः । पूर्वः पर्वतः । पूर्वा नदी। पूर्व वनम् ॥ कगलंपनम् ॥ उगः सीरम् ॥ घपालं यशपात्रम्॥ खण्डलं खण्डम् ॥ कुण्डलः कर्णवेष्टनम् ॥ निगई पादयन्धः यथा कालिदासस्य- गणिबन्धविगलितमिदं सक्रान्तोशीरपरिमलं तस्याः । हृदयस्य निगडमिव मे मृणालयलयं स्थितं पुरतः ॥ फलं प्रयोजनं कुसुमादिसम्भवश्च ॥ पलालः । धान्यादेः शुष्कतणम् ॥ मङ्गलः(१) प्रशस्तम् ॥शाली वृक्षविशेषः ॥ शीलः । चरित्रम् ॥ विषः ऋङ्गि- कादिद्रव्यनेदः ॥ धपको मधुपानभाजनविशेषः । यथा- अधिरजनि वधूभिः पीतमैरेयरिक्त, कनकचषकमेतद्रोचनालोहितेन । उदयदहिनरोधियोतिपाक्रान्तमन्तर्मधुन इव तथैवापूर्णमद्यापि भाति । विशालो विशङ्कटम् ।। पूलं बढणसञ्चयभेदः ॥ तैलः । तिलादीनां विकारः । कपालः । शिरसोऽस्थि । घटादिखण्डोऽप्युपचारात् ॥७०॥ समरतिमिरवारा राजसूयोपवासौ- चमसदिवसकंसा वाजपेयो हिरण्यम् । जठरदरशरीरारावकान्तारराष्ट्राः- पटहगृहकवाटाः कुक्कुटाद्रौं च धाम ।। ७१ ॥ समरो रणम् ॥ तिमिरः । तमः ॥ वारं परिपाटिः ॥ राशसूर्य क्रतुः ॥ उपवासं भोजनच्छेदः ॥ चमसं यज्ञपात्रविशेषः ॥ दिवसं दिनम् । यथा- प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय बिभ्यदिवसानि कौशिकः ।। कंसं परिमाणभेदः । लोहभेदो वा ॥ नृवाची तु पुल्लिङ्गः ॥ वाजपेयं यागः ॥ हिरण्यो धनम् ॥ जटरम् । उदरम् ॥ दर त्रासः श्वनं च ॥ शरीरः कायः ॥ भारावं शब्दः ॥ कान्तारो महारण्यं दुर्गपथश्च ॥ राष्ट्रम् । जनपद (१) मङ्गलमिति पा०। का ।

·.. ६० गणरत्रमहोदधौ ॥ उपद्रवञ्च । पराराष्ट्रभयम् ॥ पटह हिगिडमः ॥ गृहो वासः । गृहाः पुंसि च भूम्न्येवेति कश्चित् ॥ कं शिरः पाटयति प्रविशताम्(१) । जपादित्वात् । फबाटो द्वारपिघानम् ॥ कुक्कुटं ताम्रचूडः । अमरसिंहस्तु कुक्कटः पुंस्येवेत्या- ह ॥ आर्द्रः शृङ्गवेरम् ॥ धामा गृहं तेजश्च ॥७९॥ पद्मापाढकपित्थषष्टिककुलान्यम्भोजवाजामृताः- स्थूलद्यूतखलीनलोहकवचाशोकक्षयानेकपाः । शङ्खस्तण्डकधर्मचर्मरजतनेहासिहंसापराः- सारः सैन्धवमध्यमाध्वरधनुर्मानस्तनस्थाणवः ॥७२॥ पद्मो जलजम् । निधिवचनस्तु पुंल्लिङ्ग एव । यथा श्रीहर्षस्य । अच्छिन्नामृतविन्दुवृष्टिसदृशीं प्रीतिं दधत्या दृशां, याताया विगलत्पयोधरपटाद्रष्टव्यतां कामपि । अस्थाश्चन्द्रमसस्तनोरिव करस्पर्शास्पदत्वङ्गता, यन्नते मुकुलीभवन्ति सहसा पद्मास्तदेवाद्भुतम् ॥ यथा वा कुमारिलस्य । सम्पिण्डताडावयवा उदीयुः पद्मा नवाः कण्टकितीवंदण्डाः । अन्तर्जलावासविवृद्धशीतत्रस्ता वसन्तातपकाम्ययेव । आषाढम् । वतिनां दगडं मासश्च ॥ कपित्थो वृक्षविशेषः ॥ षष्टिक ब्रीहिभेदः ॥ कुलोभिजनो गृह च ॥ अम्भोजः कमलम् ॥ वाजं पिच्छम् ।। अमृनम् । सलिलं सुधा मेक्षिो हृद्यं च ॥ स्थूलं दृढः॥ द्यूतो दुरीदरम् ॥ सलीनं फधिकम् । खलिनेति शाकटायनः ॥ लोहोऽयःप्रभृतिद्रव्यविशेषः ।। फयचः मन्नाहः ॥ अशोकं तरुविशेषः ॥ क्षयं गृहम् ॥ अनेक हस्ती ॥ शङ्ख कन्युः । निधिललाटास्थिवचनस्तु पुंलिङ्ग एव ॥ तण्डकम् । छन्दोगयाग्यो वानगी ग्रन्यनिशेषः परिष्कारो दण्डको वा ॥ धर्मोदृष्टार्थवाची । तत्साध. तु नपुंकसिङ्गः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्(२) ॥ अनरसिहस्तु (१) प्रविशता फवाटो द्वारपट्टः जपादित्वाद्वत्वम् । इति पा० । (२) धारणादुर्मः । यागा) नपुंमकम् । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । फाडे तु पुगान् । एप धर्म सनातनः । इति विशेषोऽस्य नेटः । लोकधर्मी नामीति पारिमापिको धर्मी शब्दोऽप्यस्ति । इत्यधिक कचित् । नप्रापी ·. २ समासगणाध्यायः ॥ ६१ धर्ममस्त्रियामिति पठन सामान्येनाह । धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसो. मपा इति च(१) ॥ चर्माऽजिनम् ॥ रजतो रूप्यं श्वेतं च ॥ स्नेहं सौहृदम् असि खड्गः ॥ हंसं सितच्छदः ॥ अपरोऽपरमन्यत् ॥ सारी बलं चन्दनादि- स्थिरांशश्च । सारं न्यायादनपेतम्(२)। उत्कर्षवाचकस्तु त्रिलिङ्गः ॥ यत्तु जया- दित्येनोक्तम् । उत्कर्षे सारशब्दः पुंलिङ्ग एवेति । तन्न समीचीनम् । सज्जा सुतवती सारा दर्पिकाव्रतगर्धिनः ।। तथा। जये धरित्र्याः पुरमेव सारम् । इत्यादि बहुतरलक्ष्यविरोधात् ॥ ननु वाच्यलिङ्गत्वेऽस्य । सारं सारङ्गलोचना । राज्ये सारं वसुधा वसुन्धरायां पुरं पुरे सौधम् । इत्यादौ कथं न विशेष्यपदलिङ्गपरिग्रहः । सत्यम् । सामान्यविशेषभावयो- जनाया अङ्गीकतत्वादिति न यथोक्तदोषप्रसङ्गः ॥ सैन्धवो लवणोत्तमम् । यौ- गिकस्तु त्रिलिङ्गः । सैन्धवं वस्त्रम् । सैन्धवोऽश्वः । सैन्धवी शाटी ॥ मध्यनो मध्यगं नातिप्रधानम् ॥ अध्वरं क्रतुः ॥ धनुः कोदण्डम् । यथा- धनुर्वशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति ॥ मानं दर्पः ॥ स्तनं पयोधरः ॥ स्थाणुः कीलकः ॥ ७२ ॥ महिमनेत्रकपञ्चकदण्डकाः, क्रकचशम्बलकुण्डपकन्दराः । कटकमालकमर्मरदैवताः, शिखरकेशरदारूभगन्दराः ॥७३॥ महिम महत्त्वम् ॥ नेत्रकः शृङ्खलकम् ॥ पञ्चकः पञ्चकं विस्तारः ॥ दण्डकं छन्दोविशेषः ॥ क्रकचः करपत्रम् ॥ शम्बलं पाथेयम् ॥ कुण्डपं ऋतु- विशेषः ॥ कन्दरं दरी ॥ कटकः सैन्यम् । यथा सागरचन्द्रस्य- - (१) पुण्यः । यागाद्यहिंसा वा ॥ यमो धर्मराजः। धर्मस्तु भीमवत् ॥ न्याये च । धर्माधिकारिणः॥ स्वभावे यथा क्रूरधर्माः॥ प्राचारे यथा धर्मशास्त्रम् ॥ सोमपे यथा। एष धर्मः सनातनः ॥ युधिष्ठिरपितापि तावदेव ॥ धर्मसाधने यागादी च क्लीवे । यच्छुतिः-तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ॥ इत्यधिक क्वचित् । (२) बले यथा-सुसारः। घृतान्मांसन्तु सारकत् । स्थिरांशे-चन्दनसारो मज्जासारः । न्याय्ये-नैतत्सारं चरेत् । जये धरित्र्याः पुरमेव सारम् ॥ इत्य. धिकं क्वचित्पुस्तकान्तरे ॥ भी० २० । १३ ·गणरत्नमहोदयी कटकः कण्टकान्यस्य दलयामास निर्दयम् । स हि न क्षमते किञ्चिद्विन्दुनाप्यात्मनोऽधिकम् ॥ वलयं भूभृन्नितम्बश्च ॥ भालको ग्रामान्तरालाटवी ॥ मर्मरं शुष्कपत्र- ध्वनिः ॥ देवतो देवः । यथायं दारुणाधारः सर्वदेव विभाव्यते । तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोग्यवा ।। शिखरोग्यम् । यथा- अगस्त्याज्ञासद्याशमितविकलेच्यायविषमान् । उदस्यन्तः सेतावलगितवतो विन्ध्यशिखरान् ॥ केशरः किचुल्कम् । यथा- सस्पिण्डीकतजीर्णजीरककणश्रेणीश्रियः केशरान- सन्नद्धे परितो निरन्तरदलोणीनिवेशैस्त्रिभिः । दारुः काष्ठम् । केचिद्दार्विति नपुंसकमेवाहुः ॥ भगन्दरी रोगः ॥७३॥ दीपोद्यमब्रह्मपिधानभावा वास्तुबतार्धप्रवरापिधानाः । भर्मो मुहर्त धनवप्रसौधा रेणुस्तलं लोम पटो विहायः॥७॥ दीपं प्रकाशविशेषः॥ उद्यम उत्साहः । शाकटायनस्त्वस्मादेव पाठा- दावे। उद्याममित्याह ॥ ब्रह्म । प्रजापतिर्वेदाः शाश्वतं ज्ञानं तपश्च । 'वेधसि पुंस्त्वमित्यन्यः । पिधानः संवरणम् ॥ भावम् । खभावः शब्दविष- योऽभिप्राय आत्मा योनिश्च ॥ वास्तुः । वेश्मभूर्गृहं च ॥ व्रतो ब्रह्मचर्य-दि- नियमः॥ अर्द्ध समभागः । अोसमभागः ॥ प्रवरः प्रकृष्टम् ॥ अपिधानः स्यगनम् ॥ अमं चारोगविशेषः। अर्मेन्निति दुर्गः ॥ मुहूत्तों द्वादश क्षणाः ॥ धनो वित्तम् ॥ व प्राकारः केदारं तटं च । तत्र तटे- वप्रेण पर्यन्तचरोडुचक्रः सुमेरुवमोऽन्वहमन्वकारि॥ अर्कोपलोलसितवहिभिरहि दीप्ता- 'स्तीनं महाव्रतमिवास्य घरन्ति वप्राः ॥ सोधः सुधाधवलितम् ॥ रेणुधुलिः ॥ तलोधी रूपं च ॥ लोमा तमूरुहम् ॥ पटं वस्त्र विशेषः ॥ विहायः । श्राकाशम् ॥७४॥ तथा ·२ समासगणाध्यायः ॥ उटजचापनपुंसकपातका भुवनकोटरपल्लवगोमयाः । अतिखरं हरिचन्दनमूलको भवनसंक्रमगाण्डिवपत्तनाः ॥७॥ उटजः पर्णशाला ॥ चापो धनुः । यथा परिमलस्य- विपक्षहद्भकता नितान्तं भूलेखया कुञ्चितयोल्लसन्त्या । नाकारमात्रेण. परंतपस्य यस्यान्वकारि क्रिययापि चापः ॥ नपुंसकं शगढः । स नपुंसकोऽभवदिति भाष्यकारवचनात्पुंस्यपि ॥ पातकः, पापम् ॥ भुवनो लोकः ॥ कोटरं निष्कुटः ॥ पनवं किशलयम् । यथा- - लोलौष्ठमौष्ट्रकमुदग्रमुखं तरूणाम् । अनंलिहानि लिलिहे नवपल्लवानि ॥ गोमयः करोषः॥ अतिखरम् ।। अर्थस्तु लोकादवसेयः ॥ हरिचन्दनम् । हरेरिन्द्रस्य चन्दनो हरिचन्दनः । स चातिपीता शीतश्च देववृक्षश्च ॥ मूलकं शाकविशेषः ॥ भवनो गृहम् ॥ सङ्क्रमः दुर्गसञ्चरः सेत्वादिः॥ गाण्डिर्विद्यते यस्य । गाण्ड्यजगात्सज्ञायामित्यनेन वप्रत्यये । गाण्डिवोर्जुनधनुः ॥ पत्तनोऽधिष्ठानम् ॥ ७५ ॥ कर्पूरकुसिकषष्ट्युशीरा गाण्डीवनिष्ठेवसुपर्णभस्त्राः । पिण्याकपुस्तौ नखरेषुषण्डा वैनीतक हीपिनमारकूटम् ॥७६।। कपूरं घनसारः ॥ कुर्प रेस्यते । कुर्पासकः । स्त्रीणां कञ्चुकिकाख्यः ॥ षष्टिः सङ्ख्यावाची । अन्ये पुनः स्त्रियामेव मन्यन्ते ॥ उशीरो वालकम् ।। गाण्डी विद्यते यस्य । गाण्ड्यजगात्सज्जायामित्यनेन वप्रत्यये । गाण्डीवो. ऽर्जुनधनुः ॥ निष्ठेवो निष्ठीवनम् ॥ सुपर्ण गरुडः ॥ भन्त्रम् ॥ पिण्याकः । सुगन्धिसलकोप्रभवधूपस्तिलकल्कं च ॥ पुस्तं लेप्यकर्म ॥ नखरं नखः ॥ षु शरः । स्त्रीपुंसयारित्यन्ये ॥ षण्डः पद्मादीनां समुदायः ॥ वोढपरम्पस्या वा- ह्यते यत्तदिनीतानामिदम् । वैनीतक यानम् ॥ द्वीपिनं व्याघ्रः ॥ प्रारकूट पित्तलम् ॥ ७६ ॥ [मजीरनूपुरशफाणुतरण्डमेदाः- संसारचूर्णवतवासरजन्तुसत्त्वाः ।

·। ६४ गणरत्नमहोदधौ ॥ कोलाहलः ककुंभजानुभगाब्दवेषा- वित्तखभूर्जलशुनाः शललं च गेहम् ॥७७॥] मजीरो हंसकम् ॥ नूपुरं तुलाकोटिः ॥ शफ खुरः ॥ अणुः सूक्ष्मपरि- माणविशेषोऽनविशेषश्च ॥ तरण्ड प्लवः॥ मेद मेहनम्। यथा-हस्वं वत्तं मृदु स्थूलं मेढू शस्तं महामुखम् ॥ संसारं जगत् ॥ चूर्ण क्षोदः ॥ वदं तुल्यता गोलंश्च ॥ वासरं दिनम् । यथा- वासराणि कतिचित्कथञ्चन स्थाणुना पदमकार्यत मिया ॥ जन्तुसत्त्वेति । जन्ती प्राणिन्यभिधेये सत्त्वं नपुंसकं भवति यथा--- वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्ट सत्त्वान् ॥ जन्ताविति किम् । सत्वं द्रव्यं प्रकृतिगुणश्च ॥ कोलाहलम् । अध्यक्तो ध्वनिः ॥ ककुभो वीणावादनम् ॥ जानु । अष्ठीवान् । यथा--जानुमस्य गृह्णीयात् ॥ भगं योनिः॥ अन्दं संवत्सरः॥ वेपो नेपथ्यम् ॥ वित्ते खम् । वित्ते वाच्ये खं पुन्नपुंसकम् । स्वाः । स्वानि ॥ भूर्जा वृक्षधि- शेषः ॥ लशुनः । रसोनः स्निग्धश्चोष्णश्च लशुनः कटुको गुरुः ॥ शललं सल्लफ- शूची ॥ गेहं वेश्म ॥ अरुणदत्ताभिप्रायेणैते दर्शिताः ॥ ७७ ॥ इत्यर्धर्धादिः॥ राजदन्तार्पितोतावक्किन्नपक्वपर शताः । नृवरोऽग्रेवणं भृष्टलुञ्चितो लिप्तवासितः ॥७॥ राजदन्तादौ समासे पूर्वनिपातो न भवति । दन्तानां राजा । राजदन्तः । प्रमुखदृश्यदन्तद्वयम् । अत्र षष्ठीत्यनेन(२) । यदा तु राजा च दन्ताश्चेति समासान्तरं तदा न नियमः ॥ पूर्वमुतम् प्रातानवितानौकृतं पश्चादर्पितम् । अर्पितोतम् । यथा- ज्योत्स्नापटे तुहिनदीधितिनार्पितोते, द्यौरास नग्नमुषितेव हृतेरुणेन । व्योमोसगाढमिव भानुमरीधिसस्य, विक्तिन्नपक्कफलिनीफलवच्च वने ॥ पूर्व पक्कं पश्चादवलिन्नम् आम् । भवक्लिन्न पक्कम् । अनयोरेकादिसू- त्रेण ॥ शतात्पर । परःशताः । यथा- (९) षष्ठीति सुत्ने षष्ठीति पदं प्रथमानिर्दिष्टत्वादुपसर्जनं तस्मात्तस्य पू. र्वनिपाते प्राप्ते राजदन्तादित्वात्परनिपातः। भी० ० ।

·२ समासगणाध्यायः ॥ स जवेन पतस्पर शतानां पततां व्रात इवारवं वितेने । पृषोदरादित्वात्सकारागमः । अत्र पञ्चमीसूत्रेण(१) ॥ ना चासौ घरश्च । नुवरः । प्रधानपुरुषः ॥ वनस्याग्रे । अग्रेषणम् । अतएव पाठात्सप्तम्या अलुक् । भ- म्भावश्चाव्ययीभावत्वात् । बहुधाभिन्नमर्माणो भीमाः खरणसादयः । अग्रेवणं वर्तमाने प्रतीच्यां चन्द्रमण्डले ॥ वनस्याग्रम् अग्रेषणमित्येके । निपातनासत्यम् । अत्र षष्ठीसूत्रेण ॥ पूर्व लुच्चितम् अपनीतं पश्चाद्धृष्टं पक्कम् । भृष्टलुञ्चितम् । यथा- यभृष्टलुश्चितशशेष शशाङ्कपात्री। पूर्वं वासितं भाषितं पश्चालित दिग्धं लिप्तवासितम् । अनयोरेकादिसू. त्रेण(२) । यथा-यल्लिप्तवासितमिव धुसदोरजवातैः ॥ ७८ ॥ उप्तगाढकुरुश्रेष्ठौ सिक्तसंमृष्टसंयुतौ । उत्तमाधमणी च पर सहस्त्र इत्यपि ॥७९॥ पूर्व गाढम् अवलोडितं पश्चादुप्तम् उप्तगाढम् । अत्रैकादिसूत्रेण । यथा- व्योमोप्तगाढमिव भानुमरीचिसस्यम् ।। कुरुश्चासौ श्रेष्ठश्च । कुरुश्रेष्ठः ॥ पूर्व संमृष्टं पश्चासिक्तम् । सिक्तसंमृष्टम् ॥ सिक्तसंसृष्टमित्यन्ये ॥ अत्रैकादिसूत्रेण । यथा- यत्सित्तमृष्टमसणेव नमोऽङ्गणीः ॥ ऋण उत्तमः । उत्तमर्णः ॥ ऋणेऽधमः । अधमर्णः । अत्र सप्तमीशौण्डैरि- त्यनेन ॥ सहस्रात्परे । परःसहस्राः । अत्र पञ्चमीत्यनेन ॥ शतसहस्रावित्यु. पलक्षणम् । तेन-परोरजोभिः स्वगुणैरगाधः सगाधिपुत्रोऽपि गृहानुपैति । इत्यपि सिद्ध भवति । पृषोदरादायप्येतद्रष्टव्यम् ॥ ७९ ॥ कुबेरकेशचौ श्रद्धातपसी विष्णुवासवौ । सोमरुद्रौ शिरोजानु चित्रास्वाती शिरोविजु ॥ ८० ॥ : (१) पञ्चमी भयेनेति सूत्रे पञ्चम्याः प्रथमानिर्दिष्टत्वादुपसर्जनत्वेन शतप- दस्य पूर्व निपाते प्राप्ते रानदन्तादित्वात्परनिपातः ॥ एवमन्यत्रापि योज्यम् । (२) पूर्वकालैकसर्व जरत्पुराणेति सूत्रेण वासितादीनां पूर्व प्रयोगः मात इति योज्यम् । भी० श०।

·- ६६ गारनमहोदधौ कुधेरच केशवश्च । कुबेरकेशवौ । पूज्यद्वारेण(१) ॥ श्रद्धा च तपश्च । अहात- पसी । लघुद्वारेया(२) ॥ विष्णुख वासवश्च । विष्णुवासयी। वर्णवातॄणामनुपूर्व- मित्यनेन(३) ॥ सोमश्च रुद्रश्च । सोमरुद्री । पूज्यद्वारेण ॥ शिरश्च जानुश्च । शिरोजानु ॥ चित्रा च स्वातिश्च । चित्राखाती ॥ शिरश्च विजुश्च । शिरोविजु । विजुर्गीवा स्कन्धो का। असखियुवारेण(४) ॥ भोजस्तु शिरोविजूइत्याह ॥८॥ जम्पती दम्पती जायापती पुत्रपती तथा । गौपालिधानपूलासविष्वक्सेनार्जुना मताः ॥८॥ जाया च पतिश्च । जम्पती। दम्पती । जायापती । इह पाठाज्जा- याशब्दस्य जंदभावश्च ॥ पुत्रश्च पतिश्च । पुत्रपती। एषामसखियुद्वारेण ।। गाः पालयतीति गोपालः । तस्यापत्यं गौपालिः । स धीयते यस्मिस्तद्गौः पालिधानम् । ग्रामोऽवस्थानं वा ॥ पूलानस्यतीति पूलासः ॥ गोपरलिधानं च पूलासश्च । गौपालिधानपूलासम् ॥ अल्पाजद्वारेण(५) ॥ विष्वक्सेनश्वार्जुनश्च । विष्वक्सेनार्जुनौ । अजाद्यवारेण(६) । यदा पूज्यता न विवक्ष्यते तदा पर- निपातार्थः पाठः । अथवा । विष्णोरेन्यो विष्वक्तनः ॥९॥ वैकारिमतं तण्डुलकिण्वावन्त्यश्मकाश्व दारगवम् । केशश्मश्रु स्नातकराजानौ नग्नमुषितश्व ॥ ८२ ॥ विकारस्यापत्यं वैकारिः । स च मतश्च । वैकारिमतम् । अल्पाजद्वा- रेण ॥ शाकटायनस्तु वैकारेमतो वैकारिमतः । गाजयतीति गाजः । वान- यतीति वाजः । गाजस्य वाजः । गाजवाजः । वैकारिमतश्च गाशवाजश्च । वैकारिमतगाजवाजमित्याह ॥ सगडुलाच किएवं च । तगडुलकिएवम् ॥ श्रव- न्तिनाम राजा जनपदो वा। अश्मका नाम जनपदः । अवन्तयश्चाश्मकाच । (१) अभ्यहितं च पूर्व निपततीति वार्तिकेन केशवपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्त । (२) सध्यक्षरं च पूर्वमिति वार्तिकेन तपःपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते । (३) भातुश्च ज्यायसइति वार्तिकेन वासवपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते । (४) द्वन्द्वे- घोप्ति सूत्रेण जान्यादिपदानां पूर्वनिपाते प्राप्ते । एवमग्रेऽपि योऽयम् । (१) भल्पाचतरमिति सूत्रेण पूलासपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते । (६) मनाय- दन्तमिति सूत्रेण मासे। भी० २० ।

·२ समासगयाध्यायः ॥ ६७ अवस्यश्मकम् । अगाद्यद्वारेण ॥ दाराश्च गौश्च । दारगवम् । अल्पाज. द्वारेण ॥ केशाश्च श्मश्रु च । केशश्मश्रु ॥ केशश्म इति भोगः ॥ असखियु- इद्वारेण । स्नातक समाप्तवेदः । स च राजा छ । स्नातकराजानी। अल्पा जद्वारेण ॥ पूर्व मुषितः पश्चान्नग्नः । नग्नमुषितः । यथा- धीरास नग्नमुषितेव हृतेऽरुणेन । एकादिसूत्रेण ॥२॥ दृषदुपलं पुत्रपशू पूलासकुरण्डगाजवाजानि । प्रारट्वायनिचान्धनिसिजास्थोशीरबीजानि ॥८॥ दृषच्चोपलं च । दृषदुपलम् । अजाद्यवारेण ॥ पुत्रश्च पशुश्च । पुत्र. पशू । श्रमखियुवारेण ॥ पूलासश्च कुरण्ठश्च । पूलासकुरण्डम् ॥ शाकटाय- निस्तु कुरण्डानां रथलं कुरण्डस्थलम् । कुरण्डस्थलं च पूलासश्च । कुरण्डस्थल- पूलासमित्युवाच ॥ गालश्च वाजश्च । गाजवाजम् ॥ अन्यस्तु । गजानां समूहो गाजम् । वाजिनां समूहो याजम् । गाजं च वाजं चेति । गाजवाजम् । तत्प्रत्ययस्तु गणपाटादेव न भवतीत्याह ॥ अनियमप्रसङ्गे वाजशब्दस्यैव परनिपातः ॥ भारदतीति । भारदो नाम कश्चित् । तस्यापत्यम् भारद्वाय. निः । तिकादित्वात् फिञ् ॥ चम्यं भक्ष्यं धनमस्य । तस्यापत्यं चान्धनिः ।। भारद्वायनिश्च चान्धनिश्च । भारद्वायनिचान्धनि । अल्पाद्वारेण ॥ कश्चिद् भारठायनिवन्धनीत्याह । पाणिनिस्तु । भारद्वायनिबन्धकीत्याह । सिनं सिञ्जा। भास्थानं प्रास्था। सिजा धास्था च । सिज्जास्थम् । अत्रानियमे प्राप्त नियमः ॥ उशीरं च वीजं च । उशीरबीजम् ॥ शाकटायनस्तु । उशीरं बीजं यस्मिन् । उशीरवीजी नाम पर्वतः ॥ सिजायां तिष्ठतीति सिजास्थः पर्वतः । उशीरबीजश्च सिजास्थश्च । उशीरवीजसिञ्जास्थम् ॥ अल्पाजद्वारेण ॥३॥ विषयेन्द्रियाधरौष्ठाः स्थलपूलासं च दारजारौ च । भार्यापती उलूखलमुसलाक्षि वगजाश्वशूद्रायः ॥८४॥ विषयाश्चेन्द्रियाणि च । विषयेन्द्रियाणि । अजाद्यद्वारेण ॥ अघरची- ठश्च । अधरोष्ठम् । अल्पाजद्वारेण ॥ स्थलं च पूलासश्च । स्थलपूलासम् ॥ दारयतीति हृदयमिति दारः । जरयतीति जारः। दारश्च जारश्च । दारजारी। - ·- ६० गणरत्नमहोदधी अत्रानियमप्रसङ्गे दारशब्द एकवचनान्तोऽपि दृश्यते । यथा । धर्मप्रजासम्पन्ने दारे नान्यं कुर्वीत ॥ भार्या च पतिश्च । भार्यापती । अमखियुद्वारेण ॥ उल्लूपन्त इत्युल्वो धान्यानि । प्राप्ये(१) किप् । उल्वः खल्यन्ते सञ्चीयन्ते प्र. क्षिप्यन्त इति । उलूखलम् । तच्च मुसलं ध । उलूखलमुसलम् ॥ अक्षिणी ध भ्रुत्री च । अक्षिधुवम् । अत एव पाठात्समासान्तः ॥ अनयोरल्याजद्वारेण । गगश्चाश्वश्च । गजाश्वौ । शूद्रश्वार्यश्च । शूद्राों ॥ अनयोरजाद्यवारेण ॥४॥ काकमयुरी मेधातपसी दारार्थपाण्डुधृतराष्ट्राः । नरनारायणदीक्षातपसी चित्ररथबाल्हीको ॥८५ ॥ काकश्च मयूरश्च । काकमयूरौ । मेधा च तपश्च । मेधातपसी । श्रन. योरर्यलधुद्वारेण ॥ दाराश्चार्थश्च । दारार्थम् । अनाद्यवारेण ॥ पाण्डुश्च धृतराष्ट्रश्च । पागडुधृतराष्ट्री। वर्णधातॄणामनुपूर्वमित्यनेन || नरश्च नारा- यणश्च । नरनारायणौ ॥ दीक्षा च तपश्च । दीक्षातपसी ॥ अनयोरय॑लघुद्वा- रेण ॥ चित्ररथश्च वाल्हीकश्च । चित्ररथवाल्हीको राजानी । भल्याजद्वारेण । पाणिनिवामनमतेन ॥ शाकटायनस्तु बल्होस्यास्तीति बल्ही । बलिहकः । सज्ञाप्रकृत्योरित्यनेन के । चित्ररथवल्हिकम् ॥ भोजस्तु चित्ररथबाल्हि- कावस्मिन् गणे पपाठ । उणादिमध्ये तु मृवीकातिन्तिडीकबाल्हीकवल्मी- ककल्मीककिङ्किणीकापुण्डरीकचचरीकसमीकप्रतीकपूतीकपर्फरीफाय इत्य. स्मिन् बाल्हीकमिति प्रादर्शयत् ॥ एतेषामेतैः सूत्रैः प्रानिपाते प्राप्ते परनियातः क्रियते ॥ ८ ॥ पूर्वोऽप्यर्थो धर्मतः शब्दकामात्- इन्द्राकान्तेभ्योऽग्निचन्द्रादयोऽपि । भीष्मादित्यं द्रोणचन्द्राच राहो- श्चन्द्रो ग्रीष्मो वा वसन्ताहिभाव्यः॥८६॥ पूर्वोऽप्यर्थ इति न केवलं धर्मशब्दकामेभ्यः पूर्वोऽर्थशब्दः परोपि द्रष्टव्यो गणपाठसामर्थ्यात् । अर्थश्च धर्मश्च । अर्थधौ । धर्मार्थ । अर्थश- ब्दी । शब्दार्थो । अर्थकामी । कामा ॥ न केवलम् अग्निन्द्रादयःपूर्व (१) कर्मयीत्यर्थः । भी० श० ।

·२ समासगणाध्यायः ॥ M भवन्ति परतोऽपि । अग्निश्चेन्द्रश्च । अग्नीन्द्री। इन्द्राग्नी ॥ चन्द्राकी । अर्कचन्द्रौ॥ आद्यन्तौ । अन्तादी॥ भीष्मद्रोणौ। द्रोणभीष्मी॥ चन्द्रादित्यौ। आदित्यचन्द्रौ ॥ राहुचन्द्रौ । चन्द्रराहू ॥ ग्रीष्मवसन्तौ । वसन्तग्रीष्मौ ॥८६॥ शुक्रशुचिकरभरासभगुणवृद्धिसमीरणाग्निकुशकाशाः । सर्पिमधुदीर्घलघू सतपःश्रुतपाणिनीयरौढीयाः ॥८७॥ शुक्रशुच्यादयः शब्दाः शरुन्सूत्रशब्दपर्यन्ता विपर्ययेणापि भवन्ति । शुक्रश्च शुचिश्च । शुक्रशुची । शुचिशुक्री ॥ करभरासभो । रासभकरभो ॥ गुण- वृद्धी । वृद्धिगुणौ ॥ समीरणाग्नी । अग्निसमीरणौ ॥ कुशकाशम् । काशकु- शम् ॥ सर्पिर्मधुनी । मधुसर्पिषी ॥ दीर्घलघू । लघुदी! ॥ सतप:श्रुतेति । सह तप:श्रुताभ्यां वर्तन्ते । सतपःश्रुताः । सतपःश्रुताश्च ते पाणिनीयरी ढीयाश्च ॥ तपःश्रुते। श्रुततपसी॥ पाणिनीयरौढीयाः। रौढीयपाणिनीयाः ८७ भीमसेनार्जुनावेतौ कपित्थाश्वत्थसंयुतौ । शकन्मूत्रं कृतइन्दा व्यत्यासेन सतां मताः ॥८८॥ भीमसेनार्जुनौ । अर्जुनभीमसेनी ॥ कपित्थाश्वत्थौ । अश्वत्थकपित्थौ । शरुन्मूत्रम् । मूत्रशकत् ॥ एतेषां स्वीयस्खीयसूत्रेण नियमे प्राप्ते गणपाठाति- कल्पः ॥ सतां मता इति साभिप्रायम् । तेन जित्याविपूयविनीयाः । विपू- यविनीयजित्याः ॥ देवापिशन्तनू । शन्तनुदेवापी इत्यादयोऽपि भवन्ति ॥८॥ इति राजदन्तादिः॥ कडारः पिङ्गलो गौरो भिक्षुकः खलतिस्तनुः । शौण्डः कुण्टो वृकः खजो बठरो गडुलस्तथा ॥८९॥ कडारादयः शब्दाः कहाराः कर्मधारये वेत्यनेन पूर्व वा निपतन्ति । कडारजैमिनिः। जैमिनिकडारः ॥ पिङ्गलमाण्डव्यः । माण्डव्यपिङ्गलः ॥ गौरगोतमः । गोतमगौरः (१)॥ भिक्षुकदाक्षिः। दाक्षिभिक्षुकः ॥ सलतिखा. रपायणः । खारपायणखलतिः ॥ तनुतणविन्दुः । तृणबिन्दुतनुः । सनुशब्दः कशवाची ॥ शौण्ड लिगुः । लिगुशीएङः । कुण्टमाण्टिः । माण्टिकुण्टः ।। (१) गौरगौतमः । गौतमगौरः । इति पा० । १४ ।

·७० गणरत्नमहोदधौ वृकशाण्डिल्यः । शाण्डिल्यवकः ॥ खजवात्स्यः । वात्स्यखजः ॥ बठरच्छान्द. सः । छान्दरबठरः ॥ गडुलगालधः । गालवगडुलः ॥ ९ ॥ वृद्धखोडाविमौ काणः कूटखेलौ च कीर्तितौ । आहिताग्निगतार्थोढभार्यपीतवृत्तप्रियाः ॥९॥ वृद्धमनुः । मनुवद्धः । खोडकहोडः । कहीडखोडः ॥ काणगोगाः । द्रोणकाणः ॥ कूटदाक्षिः । दाक्षिकूटः ॥ खेलशाण्डिल्यः । शाण्डिल्यखेलः ॥ एतेषां गुणवचनत्वात्प परत्वार्थ वचनम् ॥ इतिकहारादिः॥ एते शब्दा बहुब्रीहै। प्रासपूर्वनिपाताः सन्तो वाहिताग्न्यादावित्यनेन पूर्वपदवभाजो वा भवन्ति ॥ आहितोऽग्नियन स साहिताग्निः । अग्न्या. हितः । यथा च भट्टिकाव्ये । अग्न्याहितजनम विजिगीषापराङ्मुखे । कस्माद्वा नीतितीक्ष्णस्य संरम्भस्तव तापसे । यथा वा। प्रतिशरणमशीर्णज्योतिरग्न्याहिताना विधिविहितविरिन्धैः सामिधेनीरधीत्य । कृतगुरुदुरितीयध्वंसमवयुवर्य- हुतमयमुपलोढे साधु सानाय्यमग्निः ॥ गतोय यस्यासो गतार्थः। अर्थगतः। कहा भार्या येन । अदभार्यः । भार्योढः ॥ पीतं घृतं येन । पीतघृतः । घृतपीतः प्रियशब्दस्य केवलस्ये- दोपदेशादुत्तरपदमनियतम् । तेन प्रियगुडः । गुडप्रियः ॥ मियविश्वः । विश्वमियः ॥ प्रियदिः । द्विप्रियः ॥ एतेन चाहिताग्न्यादयो गणाधीता एवं ग्राह्या नाधिफप्रयोगाः। तेनाहितवमुरित्यादी यथाप्राप्त स्यान्न विकल्पः ॥en जाताहन्तः सपुत्रोऽथ तैलं मयं च पीततः गड्वादेः सप्तमी क्तान्तं जातिकालसुवादितः ॥९१॥ जाता दन्ता अस्य । जातदन्तः । दन्तजातः ॥ पुत्रो जातोरस्य । पु. प्रभातः । जातपुत्रः ॥ तैल पीतं येन । पीततैलः । तैलपीतः ॥ मद्यं पीतं येन । मद्यपीतः । पीतमद्यः ।। गहादेः सप्तमीति गड्ढादिभ्यः सप्तम्यन्तो (१) (९) सप्तम्यन्तमिति पा० । - ·२समागणाध्यायः ।। ७१ यहुग्रीहै। पूर्व वा निपतति । गहुः कण्ठे यस्य । गहुकण्ठः । कण्ठेगडुः ।। गडशिराः । शिरसिगहुः(१)॥ गुरुमध्यः ।मध्येगुरुः ॥ गुर्वन्तः । भन्तेगुरुः(२)। इन्दुलिौ यस्य । इन्दुमौलिः । मौलीन्दुः । यथा च मौलीन्दोलिभूषा मनसिजनृपतेरान्तरः केलिकोशः । माचीदिङ्नायिकायाः कनकविरचितप्रौढताडङ्ककान्तिः । पीयूषासारवर्षी त्रिभुवननयनानन्दवन्दकपात्रं देवः श्रीश्वेतभानुर्जयति कुमुदिनीबान्धवः सिन्धुजन्मा । भोजस्तु नेन्दादिभ्य इत्यनेन निषेधान्मौ लीन्दुरिति मन्यते ॥ समर्था- धिकाराष्ट्हेगडरित्येव भवति । तथा शशिशेखरः। पद्मनाभः । अर्णनामः । शङ्गपाणिः । पद्मपाणिरित्यादौ परनिपात एष ॥ तान्तमित्यादि । तान्तं च वा पूर्व निपतति ॥ जातेः । पलाण्डुमक्षिती । भक्षितपलाण्डः ॥ सारङ्ग- जग्धी । जग्घसारतः ॥ पाणिगृहीती। गृहीतपाणिः ॥ कालात् ॥ मासजाता जातमासा ॥ संवत्सरजाता। जातसंवत्सरा॥ सुखादेः । सुखजाता । जातसु- खा॥ जातदुःखा। दुःखनाता॥ तृप्रोत्पन्ना। उत्पन्नतमा ॥ न्यासकता सुखा- दयो गुणवचना इत्युक्तम्। भोजस्तु सुखादयो दश क्यविधौ निरूपिता इत्यु- क्तवान् जातिग्रहणमकत्वाकृतिग्रहणात्॥ प्राकृत्या संस्थानेन व्यज्यते सा जातिः। तेनेह न भवति । आहूतब्राह्मणः । सेवितक्षत्रियः । तर्पितदाक्षिः। प्रीणित- कट इत्येके ॥ जातिपरत्व प्राकृतेः पूर्वनिपातः। न व्यक्तिपरत्व इत्येके ॥१९॥ ज्ञेयो जातश्मश्रुः पीतदधिच्छिन्नशीर्षपीतविषाः । तः प्रहरणवाचिभ्यः सप्तम्यपि सम्मता विदुषाम् ॥१२॥ जातं श्मश्रु यस्य । जातश्मश्रुः। श्मश्रुजातः ॥ पीतं दधि येन । पीतदधिः। दधिपीतः ॥ छिन्नं शीर्ष यस्य । शीर्षच्छिन्नः। छिन्नशीर्षः॥ पीतं विषं येन। विषपीतः। पीतविषः॥क्त इति । प्रहरणं धनुः खड्डाद्यर्थो येषां तेभ्यः तान्तं सप्तम्यन्तं च पूर्व निपतति । उद्यत उत्खातोऽसियन स उद्य- तासिः। अस्युद्यतः ॥ कलितपहरणः। प्रहरणकलितः॥ दण्डः पाणौ यस्यासी 'दण्डपाणिः। पाणिदण्डः। विश्रान्तन्यासकृत्वसमर्थत्वाद्दण्डपाणिरित्येव मन्यते ।। (१) शिरोगहु रित्यपीति पा० । (२) मध्यगुरुः । अन्तगुरुः ! इत्यपि कचित् । .

·- ७२ गणरत्नमहोदधी वज्रपाणिः । पाणिवजः । भविशेषोक्तावप्यसमर्थत्वात् । शूलपाणिः । शा- ङ्गपाणिः । धनुष्याणिः ॥ पाशहस्त इत्यादौ परनिपात एव ॥ प्राकृतिगणो- ज्यम् ॥ इत्याहितान्यादिः॥ तिष्टगु प्ररथं खलेबुसमधोनाभं समम्भूमि च- प्राद्धं पुण्यसमं वहद्गु विषमं प्रान्तं तथा निःषमम् । एकान्तं च समम्पदाति सुपमं तीर्थं समानात्परम्- पूतेनान्वितपूयमानखलतो लूनाद्यवं वा बुसम् ॥१३॥ तिष्ठद्गु । इत्येवमादयः समासास्तिष्ठद्धादिरयमित्यनेनाव्ययीभाव- सक्षा निपात्यन्ते । अयमेव निपातितः समासो भवति नान्यः ॥ तिष्ठन्ति गावो यस्मिन् काले दोहाय स कालस्तिष्ठद्गु । प्रथमरानेरर्थघटी । मावद- काल इत्यन्ये । अयमेवेति वचनात्कथनमयं भट्टिकावये प्रयोगः । आतिष्ठद्गु जपन्सन्ध्यां प्रक्रान्तामायतीगवम् । प्रातस्तरां पतत्रिभ्यः प्रबुद्धः प्रणमन् रविम् ॥ तिष्ठद्गु यावद् आतिष्ठद्गुच्यते । भाष्योदाहरणात्तावदयं विजातीयः। न च समासमात्रेण न भवितव्यमित्युत्ताम् । अभिधानप्रमाणश्च समासः ॥ प्रगतत्वं रथस्य । प्रगताः मभूताः वा रथा अस्मिन्देशे। प्ररथम् ॥ खले बुसानि यन्न काले स कालः खलेबुसम् ॥ नाभरघोऽधोनाभं प्रहृतवान् । गणपाठाद- कारः समासान्तः ॥ समत्व भूमेः । समम्भूमि । निपातनान्मुगागमः ॥ शाक- वायनस्तु समभूमीत्यप्याह । अन्यार्थत्वे तु । समभूमयो वीषय इत्येवं यौगि- 'कत्वेनास्य लक्षणस्य प्रवृत्तिः। अन्यार्थत्वेऽपि समभूमीति केचित् ॥ प्रगतत्व. महां प्रगतमह इति वा। मालम् । निपातनाद् महादेशः॥ पुण्यत्वं समायाः पुरया समेति वा । पुण्य समम्। पुण्येन समं तृतीयासमासापवाद इति केचित् । यहन्ति गावो यस्मिन् काले स कालो वहद्गु । शरत्काल इत्यन्ये ॥ विगतं समं विगतत्वं समस्य वा । विषमम् ॥ समाद्विप्रकष्टो हीनो वा देश इत्ति केचित् ॥ प्रगतत्वमन्तस्य प्रगतोऽन्तोऽस्मिन्देश इति वा । प्रान्तम् ॥ निर्गतं समं निर्गतत्वं समस्येति वा । निःषमम् ॥ समान्निष्क्रान्तो नियममित्ति केचित् ॥ एकोऽन्तो यस्य तद् एकान्तम् ॥ समत्वं पदातेः । समंपदाति ।

·२ समासगणाध्यायः ॥ , ७३ निपातनान्मुगागमः ॥ समपदातीत्यपि शाकटायनः ॥ अन्यार्थत्वे तु । समप- दातया राजान इति यौगिकत्वेनास्य लक्षणस्य प्रवृत्तिः॥ शोभनाः समा यत्र स कालः सुषमम् । शोभनत्वं समस्येति वा ॥ समानं तीर्थ तीर्थस्य समान- त्वमिति था, समानतीर्थम् ॥ पूताः पूयमानाश्च यवा यत्र काले स पूतयत्रम् । पूनयवमिति भोजः ।। पूयमानयवं कालः ॥ खलं रणानिरं धान्याचपनस्थानं च । खलन्ति संघीयन्ते यशांसि शूरैर्धान्यानि वा यत्र तत्खलम् । खले यत्रा बुशानि च यस्मिन् काले स खलेयवम् ॥ खलेबुशम् ॥ लूना यवा यस्मिन् काले स लूनयवम् ॥ वा वुशमिति वा शब्दो व्यवस्थावाची । तेन बुशशब्दः खल- शब्दादेव द्रष्टव्यः ॥ ३ ॥ समपक्षं पापसमं समानतीरं प्रदक्षिणं प्रमृगम् । अपदक्षिणं च सम्प्रति वासंप्रति लूयमानयवम् ॥९॥ समत्वं पक्षस्य समः पक्षोऽस्मिन्निति वा। समपक्षं देशः ॥ पापाः समा यस्मिन्युगे काले वा । पापसमम् ॥ समानं तीरं समानत्वं तीरस्येति वा समानतीरम् ॥ प्रस्तुत्य दक्षिणतो भूमति । प्रदक्षिणम् । भोजस्तु प्रदक्षिणं वाममित्याह ॥ प्रष्टत्वं दक्षिणाया वा। प्रदक्षिणम् ॥ प्रगता मृगा यत्र काले यतो वारययादेस्तत् प्रमृगम् ॥ अपगता दक्षिणा यत्र तत अपदक्षिणम् ॥ सम्प्रतीति प्रादिसमुदायरूपः शब्दः । स एष नसम्पर्काद् असम्मति ॥ लूयमाना यवा यत्र काले स लूयमानयवम् ॥४॥ संहतसंह्रियमाणाद् बुसं यवं चायतीगवाविषमे । अपरायत्योश्च समं दुःषममिन्प्रत्ययोऽपि गणे ॥९५॥ संहृतानि संह्रियमाणानि च बुसानि यवाश्च यत्र काले स कालः संह- तबुसम् । संहियमाणबुसम् ॥ संहृतयवम् । संहियमाण्यवम् ॥ दोहार्थ जल- पानाथं निवासार्थं वायत्यो गावो यत्र काले स ायतीगवम् । यथा-माति- ष्ठद्गु जपन्सन्ध्यां प्रक्रान्तामायतीगवम् ॥ न विषमम् । अविषमम् ॥ अपरा आयत्यो वा समा यत्र काले सोऊपरसमस् । अवरसममिति भोजः ॥ पाय- तीसमम् ॥ दुष्टत्वं समाया दुष्टाः समा वा यत्र तद्दुःषमम् । गणपाठसाम. पर्यातस्त्रीत्वनिवृत्तिः ॥ इच्प्रत्ययोम्पीति । इज्युद्ध इत्यनेन य इज् विहित.

·७४ गणरत्रमहोदयी स्तदन्तः शब्दोऽत्र गणे द्रष्टव्यः । तेन परमं भीमं वा केशाकशीति समासा- रम्भकत्वं न भवति ॥ तिष्ठद्गु वहद्ग्वायतीगवं लूनलूयमानपूतपूयमानयवाः खलेसंहृतसं. हियमाणयववुमाश्च कालविशेषवाचिन एवं गणे द्रष्टव्याः ॥ अन्ये तु देशव- तित्वमपि मन्यन्ते । तेनान्यत्र पूर्वण बहुव्रीहिः स्यात् । तिष्ठन्ति गावो यत्र स तिष्ठद्गुः। तिष्ठद्गवो ग्रामाः ॥ वहन्त्यो गावो यत्र सा वहद्गुर्हलपतिः । वहद्गवः कुटुम्बिनः ॥ प्रायत्यो गावो यत्र स प्रायद्गुः ॥ लूनयवेषु क्षेत्रेषु घसतीत्यादि । लूनयवादयस्तु प्रथमैकवचनान्ता एव प्रयोक्तव्याः । तेन द्वि- सोयादिका विभक्तिर्न भवति ॥ समं भूमिपदातिभ्यामन्यपदार्थ माहूरथमृग- दक्षिणाभिरित्येताम्यां सूत्राम्या कालभावयोरेवान्यपदार्थ इष्यते । तेन समा भूमिरस्मिन्ग्रामे । समभूमिमः । प्रगतामृगा अस्मात् । प्रमृगोदेशः। मालः। प्ररथः । प्रमुगः । प्रदक्षिणः ॥ अन्यपदार्थ एव । समा भूमिः । समभूमिरि- त्यादौ तत्पुरुष एवेति भोजः ॥ प्राकृतिगणोयम् । तेन यत्प्रभृति तत्प्रभृती- त्यादीनामपि क्रियाविशेषणवृत्तीनां व्युत्पत्तिरनेनैव द्रष्टव्या ॥ ५ ॥ इति तिष्ठद्वादिः ॥ ऊरीभ्रंशकलोररीगुलुगुधाधूतीस्वधाविःसजू- धूलीध्वंसकलोरुरीमसमसाविक्लीफलीमस्मसाः । तालीसंशकला फलू च शकला स्वाहा वषट्झौषटौ- वेताली च पशूपलीगुलगुलातालीवितालीश्रुदः ॥ ९६ ॥ डस्पुक्तत्यादिना सूत्रेणोर्यादयः सुवन्ता भ्वादिना सह समस्यन्ते । स स. मास्तत्पुरुषो भवति ॥ जरीत्यङ्गीकारे विस्तारे च । जरीकृत्य । अङ्गीकृत्य विस्तारं रुत्वा वेत्यर्थः ॥ केचिद् अनुकरणविस्तारयोरिति पठन्ति । अपरे भृगार्धशब्दप्रशंमासु । यथा- दूरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते । बंशकलेति हिंसायाम् । वंशकलाकृत्य । हिंसित्वेत्यर्थः ॥ उररी। करीवत् ॥ गुलुगुति पीडायाम् । गुलुगुधाकरय (९)। पीडयित्वेत्यर्थः । (२) गुलगुतिः गुलगुधाकृत्य । इति पा० । . - ·२समासगणाध्याय: ।। ७५ " कीछायामित्यन्ये । गुलूगुधेत्यन्ये ॥ धूमीति विस्तारे । धूसीकृत्य । विस्तार्य- त्यर्थः॥ धूसी कान्ताविति शाकटायनः । अपरे धूसी काङ्क्षायाम् । धूसीहत्य । काक्षां कृत्वेत्यर्थः ॥ स्वघेति संप्रदाने । स्वधाकृत्य स्वधाशब्दोच्चारित- मन्यादिकर्म कृत्वा गत इत्यर्थः ॥ तृप्तिप्रीत्यारित्यन्यः ॥ एवं स्वाहावषट् श्रौषट्वीपटामों द्रष्टव्यः । वषट् पूजायामित्यन्यः । एतेषां सम्प्रदानार्थ- त्वात्करोतिनैव सम्बन्धः ॥ प्राविस् । इति प्राकाश्ये यथा- तेषामाविरभूद्ब्रह्मा परिनानमुखश्रियाम् ॥ आविष्करोति । प्रकटयतीत्यर्थः । प्राविःशब्दस्यह पाठात्सूक्तत्वे धातोः मागेव निपातः । एवं च योग्य प्रयोगः । वारुणीमदविशङ्कमथावि- बक्षुषोऽभवदसाविव रागः ॥ इति । तथा- पथुदर्विभृतस्ततः फणीन्द्रा, विषमाशीमिरनारतं वमन्तः । अभवन् युगपदिलोलनिहा, युगलौढोमयसक्कभागमाविः ॥ इति च सप्रमादज एव नास्त्यम्युद्वारः । प्राविरभवद्रागः । श्रावि- रभवस्फणीन्द्रा इति क्रियायोगस्य समीहितत्वात् ॥ सजूरिति सहाथै । सजूः करय । सहितं साहित्येन वा कला गत इत्यर्थः । सहार्थत्वादयं कभ्वरितभि- यज्यते । आविःशब्दश्च प्राकाश्यार्थत्वात् ॥ धूलीति विदूरव्याकुलीभावे । धूलीकृत्य । विदूराकुलतां कृत्वेत्यर्थः ॥ ध्वंसकला । भ्रंशकलावत् ॥ उरुरी। जरीवत् ॥ मसमसेति ध्वंसकलावत् ॥ विल्ली फली । इति विकारे। हिंसा- यामिति वामनः । विकारार्थत्वात् कन्वस्तिभिर्युज्यते । विक्लीकृत्य ॥ अपर बाली विक्लीति विचार । विक्कीकत्य विचार्यत्यर्थः ॥ फलीकृत्य ॥ भस्मसेति मसमसावत् । अपरे तु मरमसा मसमसेति द्वौ सञ्चूर्णने संवरणे चेत्याहुः ।। ताली विदूराकुलीभावे । तालीकत्य ॥ ताली पाताली वर्ण शाकटायनः । अपरे तूत्तमार्थ । तालीकृत्य । उत्तमं कृत्वेत्यर्थः । विस्तारे तु भोजः ॥ संश- कलेति मममसावत् । असङ्कलेति भोजः ॥ फलू विक्लीवत् । फलू फलौति क्रियासम्पत्तौ । फलूकृत्य । फलीकृत्य । क्रियां सम्पाद्येत्यर्थः ॥ शकला । म. स्मसावत् ॥ अपरे शकला संशकला ध्वंसकला भूशकलेति चत्वारः परिभवे । शकलाकृत्य । परिभूय गत इत्यर्थः ॥ वेतालीति तालीवत् । विस्तार भोजः ॥ पशू । इति हिंसायाम् । पशूरुत्य गतः। हत्वा गत इत्यर्थः ।

·७६ - गणरत्नमहोदधौ ॥ फलीति विक्लीवत् ॥ गुलुगुणा । गुलुगुधावत् ॥ आताली पितालीति तालीघत्।। श्रुदिति शीघ्रार्थे । श्रुस्कृत्य गतः । शीघ्र कृत्वा गत इत्यर्थः ॥ अन्यन्तु श्र- दिति श्रद्धाने । श्रद्धाय । श्रद्धां कृत्वेत्यर्थः । अय दधातिना युक्त प्रयुज्यत इत्याह ॥६॥ प्रादुः पाम्प्यालम्बीपाम्पालीसङ्कलाश्च केवाली । पालोष्ठी केवासी सेवाल्याक्ली च वादीली ॥९७॥ प्रादुः प्राकाश्ये । यथा ममैव- निः सीमाश्चर्यधाम त्रिभुवनविदितं पत्तनं यत्त्वदीयं- तन्मध्ये वृद्धिमीयुः फलभरनमिताः शाखिनशूतमुख्याः । नैतच्चित्रं विचित्राविहितकतयुग त्वत्प्रभावात् क्षितीश- प्रादुःषन्ति प्रभूता यदि सुरतरवश्चित्रमेतद्बुधानाम् ।। भ्वादिनेति सामान्योक्तावपि कम्वस्तिभिरेव योग एतेषां समासः ।। पाम्पी विस्तारविध्वंसमाधुर्येषु करुणविलापे च । पाम्पीकृत्य । विस्तार विध्वंसं माधुर्य च करवेत्यर्थः ॥ पायीकृत्य । करुणं विलप्येत्यर्थः ॥ भाल- बीति प्राकाश्ये हिंसायां च । पालम्वीकृत्य ॥ पाम्पाली । सङ्कला । फेवा. ली। पालोष्ठी । केवासी। सेवाली । पाली हिंसायाम् ॥ पाम्पालीकृत्य । हिंसित्वेत्यर्थ इत्यादि ॥ आलीशब्दो विकारऽपि । प्रालीकृत्य ॥ बार्दा- लौति प्राकाश्ये हिसायां च । वालीकृत्य ॥ पार्दालीति कश्चित् ।। इत्यूर्यादिः॥ साक्षाहीजरुहानमःप्रसहनेचिन्ताविसो रोचना- बीज- लवणं सह प्रतपने भद्रार्थयग्नावमाः। अद्धा प्राजरुहोदकं विसहने मिथ्यामास्थोऽष्टमः- प्राजयी च विकम्पने विहसने शीतंवशेषादुसः ॥९८॥ साक्षादित्यादय शब्दाश्च्यर्थविषयाः करोतिना सह साक्षादाद्याच्चि- रित्यनेन वा समस्यन्ते । स च तत्पुरुषसज्ञो भवति । साक्षात्कृत्य । सा- क्षात् कृत्वा । असाक्षाभूतं साक्षात् कृत्वेत्यर्थः ॥ बीजरुहेति रुहिक्रियार्थः । मौजाहाकरोति सेवक. । शोभायामित्यन्ये । नमस्कत्य॥ प्रसहने । इत्युत्सा- ·२ समासगणाध्यायः॥ 66 है सामर्थ्य च । प्रसहनेकत्य ॥ चिन्ता इति मानसे व्यापारे । चिन्ताकृत्य ।। चित्तेति कश्चित्। स चाचित्ता चित्ताकृत्वा। चित्ताकृत्य । अव्ययत्वादसमासे. अपि विभक्त्यश्रवणमव्ययत्वं च स्वरादेराकृतिगणत्वादित्याह । एवमन्येष्वपि । आविष्कृत्य ॥ रोचना इति श्रद्धोत्पादने प्रशंसायां च । रोचनाकृत्य ॥ लो- चनेति दीप्तौ कश्चिदाह ॥ बीजर्या इति जरणक्रियार्थः । बीजाकृत्य धनस्य गतः ॥ शोभार्थ इत्यन्ये ॥ लवणमिति रुध्यर्थे । लवणकृत्य ॥ सह इति सम्बद्धार्थः । सहकत्य ॥ प्रतपने इति तापार्थः । मिथ्याकतां प्रतपनेरुदथ क्षितीशः ॥ वितपन इत्यपि वामनः ॥ भद्रा इत्यालोचनाप्रशंसामङ्गलेषु । अभदाभद्राकरणं पूर्वम् । भद्राकृत्य ॥ केचित् अभद्रा भद्रात्वेति विग्रहे विभक्तिमुच्चारयन्ति ॥ अर्थकत्य श्लोकं पठति । सार्थकं कृत्वेत्यर्थः । यदा- मर्थकृत्य वदति । सप्रयोजनं कृत्वा वदतीत्यर्थः । यथा वित्तपस्य- साक्षात्कृतेऽथ लवणंकृति दिङ्मुखानाम्- उष्णकतोऽर्चिषि वशेकदमाकदास्ते । आस्थाकृताः कृतनमस्कृतयोऽर्थमर्थ- कृत्य व्रती च नृपती च नृपस्य जग्मुः ॥ अग्नौकत्य । अग्नौकत्वा । अग्नौकतामथ हुतैरुदकंकदंशाव- श्रा,कते विहसनेकति पद्मिनीनाम् ।। अग्नाविति तैष्ण्ये शाकटायनः ॥ श्रमा इति रहःसमवायसंयोगमा. जर्येषु । अमात्य ॥ श्रद्धाकृत्य । यथा- शीतंकदर्चिषि तटीमपराम्बुधः सं- सर्याचिकीर्षति रवावुदयाद्रिशृङ्गम् । - प्रादुष्कता मिलितकोकयुगे मुहूर्तम्- अद्धाकनेव वियता सरसि वलक्ष्मीम् ॥ प्राजरूहा इति रुहिक्रियार्थः । प्राजरूहाकृत्य पर्जन्यो निवृत्तः ।। शोभार्थ इत्यन्ये ॥ उदकंकृत्य ॥ विसहने । प्रसहनेवत् ॥ मिष्याकृत्य ॥ पाई. कृत्य ॥ मा इत्येकारान्तमपि कश्चित् । भाट्रेकस्य ॥ प्रात्या इत्यादरे प्रतिज्ञायां च । भात्याकृत्य ॥ प्राजर्या इति बीजम्पावत् ॥ प्राजुग इत्यपि शाकटायनः ॥ चिन्तारुताश्रितहितोरिविफम्पनेरुत् ॥ शाकडायनस्तु यिकपने १४ . .

·गणरत्रमहोदधी प्रकपने वैरुप्य । विकपने हिंसायाम् । प्रकपने सन्ताप इत्यन्ये । इत्याह । विहसनेकत्य ॥ शीतंकृत्य ॥ शीतमनादर इति शाकटायनः ॥ वश इत्यस्खा. तन्न्ये । वशेकत्य ॥ प्रादुष्कृत्य ।। विकम्पनेप्रभृतीनामेजन्तत्वं लवणंप्रभृतीनां मान्तत्वं च गणपाठसाम- यादेव । अघवा । एते सप्तमीप्रतिरूपका द्वितीयाप्रतिरूपकाश्च निपाताः ।। चादित्वामावे। आस्यांकृत्वा । अग्नी कृत्वा जलं तापयतीत्यादि स्यात् ।। भाकृतिगणोऽयम् । तेन पर्यटनं वृत्तिसंसाप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ ८ ॥ इति साक्षादादिः ॥ स्युर्याजकोहर्त्तककर्तृकारकाः- प्रयोजकोत्सादकभवर्तकाः । अध्यापकनापकगोप्तृपूजका- स्तुर्यः परेश्वारकवेषकाविमौ ॥ ९९ ॥ याजकादिभिः शब्दैः सुवन्तं पदम् अकयाजकादिमिरित्यनेन समस्य- ते। स समासस्तत्पुरुषसज्ञो भवति ॥ ब्राह्मणानां याजकः । ब्राह्मणयाजकः । यानयिता ॥ शरीरस्योद्वर्तकः । शरीरोद्वर्तकः ॥ प्रणम्य सर्वकारम् ॥ धर्मस्य कारकः । धर्मकारकः ॥ तत्प्रयोगकर्तृत्वमुपैति मम जल्पतः ॥ रिपूणामुत्सा दकः ।रिपूत्सादकः॥ लद अपवारण उत्पूर्वः । क्षत्रियस्योच्छादकः। क्षत्रियो- च्छादक इति शाकटायनः ॥ भुवो भर्ता। भूभत्ता वर्तयतीति वर्तकः। भा. ध्यस्य वर्तकः। भाष्यवर्तकः॥ पुत्राणामध्यापकः । पुत्राध्यापकः॥ स्नापयतीति स्नापकः । राज्ञः स्नापकः । राजस्नापकः ॥ धात्र्या गोपकः। धात्रीगोपकः (१) साधूनां पूजकः । साधुपूजकः । ब्राह्मणानां तुर्यः । ब्राह्मणतुर्य्यः ॥ परिचर- तीति परिचारकः । गुरोः परिचारकः । गुरुपरिचारकः ॥ परिवेवेष्टि। परि- वेषकः । राजः परिवेषकः। राजपरिवेषकः ॥ यदा । घृतस्य परिवेषकः । घृतपरिवेपकः ॥ - - (१) मूले गोप्वपदमुदाहरणे च गोपक इति विरोधी नैव ज्ञेयः। यती मूठेपि गौप्तपदेन गोपक एवाभिप्रेतः । छन्दोमङ्गमयात्तु तथापाठो न कृत इत्यनुमीयते । भी० श० ।

·२ समासगणाध्यायः ॥ Ge गणको स्थपत्तिभ्यां चतुर्थोन्मादकौ तथा । होता हि त्रि च तीयान्तं तुरीयोऽपि सतां मतः ॥१०॥ रथानां गणकः । रथगणकः ॥ पत्तीनां गणकः। पत्तिगणकः॥ प्रात्म- नश्चतुर्थः । प्रात्मचतुर्थः ॥ चित्तस्योन्मादकः। चित्तोन्मादकः ॥ क्षीरस्य होता। क्षीरहोता ॥ राज्ञां द्वितीयः । राजद्वितीयः ॥ राज्ञां तृतीयः । राजतृतीयः ॥ राज्ञां तुरीयः । राजतुरीयः। तुरीयोऽपि सतां मत इति साभिप्रायम् । तेन द्वितीयतृतीयेत्यादिसून बृहत्तन्त्र व्यर्थम् । गण समानयणमेव श्रेयः । क्रियानुगतिमास्थाय लोके ख्यातिमुपागताः । ये कान्ताः पावकाद्यास्ते द्रष्टव्या याजकादिषु ।। तेन गोमयानां पावकः । गोमयपावकः ॥ गृहस्य दीपकः । गृहदी. पकः ॥ पिष्टस्य मोदकः । पिष्टमोदक इत्यादि न कर्तरीति प्रतिषेधे प्राप्त पाठः ॥ १० ॥ इति याजकादिः॥ शौण्डव्याडौ निपुणचपलौ पण्डितान्तःप्रवीण स्यात्संवीतः कुशलकितवाधीनधूर्तप्रधानम् । सव्यध्यानप्रवणविदिताः(१) सारगुीयसाः स्युः- सिद्धो बन्धः कटकविरसौ शेखरः शुष्कपक्वौ ॥१०१॥ सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः सह सप्तमी शौररित्यनेन वा समस्यते । स समासस्तत्पुरुषसंज्ञो भवति ॥ अक्षेषु प्रसक्तः शौण्डः । अक्षशौण्डः ॥ वृत्ती प्रसक्तक्रियाया अन्तर्भावः शौण्डः प्रवीणः । यथा पण्डितश्रीसागरचन्द्रस्य- द्रव्याश्रयाः-श्रीजयसिंहदेवगुणाः कणादेन महर्षिणोक्ताः । त्वया पुनःपण्डितदानशौण्ड गुणाश्रयं द्रव्यमपि व्यधायि ।। यद्यपि शौण्डशब्दो मद्यपे रूढस्तथापि लक्षणया प्रवीणोऽपि भण्यते। दुर्व्यसनी वा ॥ पानशौण्डः भियं नेता नात्यन्तीनत्वमुन्मनाः ॥ इति मुख्यार्थोऽपि समासभाक् ॥ अस्त्रव्याडः ॥ प्राचारनिपुणः ॥ वाक्चपलः ॥ रणपण्डितः ।। (९) प्रणवविदिता इति पा० ।

·गणरत्नमहोदधौ ते नालिकेरान्तरपः पिवन्तः। न चैतत् पष्ठीसमासेन सिध्यतीति शक्यं प्रति- पत्तुमर्घभेदात् । न ह्यर्णवेन्तर् अर्णवस्यान्तरिति चैकोऽर्थः । किं चाव्ययत्वा- त्षष्ठीसमासप्रतिषेधः ॥ श्रीभोजस्त्वन्तरशब्दं पपाठ ॥ शास्त्रप्रवीणः । शाक- टायनत्तु । अर्थप्रवीणः। अर्थविषये निपुण इत्याह ॥ लोकसंवीतः ॥ सेवाकु- शलः ॥ अक्षकितवः ॥ जिनवचनाधीनः । अधीनशब्दोऽस्मादेव गणपाठात् तस्याधीन इति ज्ञापकाद्वा खप्रत्ययान्तो वोद्धव्यः॥ अथवा । अधिगत इनम् । अधिगत इनोऽनेनेति वा । अधीनः । यथा लोकाधीनः ॥ अक्षधूतः ॥ विधु-- धप्रधानम् ॥ कार्यसव्यः । कार्यविषयेऽनिपुण इत्यर्थः ॥ कर्मध्यानः । कर्मसु युक्त इत्यर्थः॥ पृथिवीप्रवण (१)॥ पृथिवीविदितः ॥ त्वचिसारः॥ मध्येगुरुः ।। कायायसः । कायविषय औदरिक इत्यर्थ ॥ काम्पिल्यसिद्धः । चक्रबन्धः ॥ हस्तकटकः ॥ अवसानविरसः ॥ शिरशेखरः ॥ छायाशुष्कः ॥ कुम्भीपकः ॥ आकृतिगणोग्यम् । तेन व्यवहारपटुः । आतपरमणीय इत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ १०१ ॥ इति शौण्डादिः॥ ड्यन्तात्पात्रात्समितबहुलौ गेहगोष्ठात्प्रगल्भ- वेडिन्नर्दिन्विजितिपटवः पण्डितव्याडशूराः । गर्भाच्छूरः सुहितसहितस्तृप्तहप्तौ च धीरः- पिण्डीशूरो व्रणकमिरथो कूपमण्डूकयुक्तः ।। १०२ ।। पात्रेसमितादयः सप्तमीतत्पुरुषा निपात्यन्ते । क्षेपे गम्यमाने पात्रेसमि- तादयोऽय(२)मित्यनेनायमेव निपातितः समासो भवति नान्यः। ड्यन्तादिति यथासम्भवं सर्वत्र सम्बध्यते ॥ पानेसमिता। अपचितक्षीरा घेनुर्या सा पात्र- संगतिमात्रपर्यवसितव्यापारा सत्येवमुच्यते । तद्वदन्योऽपि यः फलविकलव्या- (२) पृथिवीप्रणव इति पा० । (३) पानेसमितादयोऽयमित्याकारकं सूत्रं पाणिनीयव्याकरणे नोपलभ्य- ते। पाणिनीयाष्टके तु-पात्रेसन्मितादयश्चेत्याफारफ सूत्रमस्ति । तेनानुमीयते मागं नगन्यय्याकरणस्यमादत्तम् । एवमन्यन्नापि यत्रयत्र सूत्रभेद उपलभ्यते रात्र समान्पटयाकरणमृत्राणि पृतानीति मोध्यम् । इति-भी श० ·२ समासगराध्यायः ॥ ८१ पाराहम्बरः म तदुपमानात्तथा वाच्यो यथा पश्चा खरकुटी चैत्र इति ॥ पात्रे वामुल्येन संघटनात् क्षीरादिफल विकला । पानेवहुला । शेपार्थः पूर्ववत् ॥ अथवा । पात्र एव समिता मिलिताः । पात्र एक बहुलाः प्रचुराः । नान्यत्र कार्य, पात्रशब्देन साहचर्याभोजनं लक्ष्यते ॥ गेह एव प्रगल्भः। गेहेप्रगल्मः ॥ एवं गोप्ठेप्रगल्भः ॥ गेह एव वेहति विक्रमं दर्शयति । अन्यत्र भीरुः । गेहेष्वेडी ॥ गोष्ठेक्षवेडी ॥ गेह एव शौर्याडम्बरं प्रकाशयन् । गेहेनर्दी । तत्तुल्यवृत्तिरन्योऽप्येवमुच्यते ॥ गोष्ठेनी ॥ विजितमनेन विजिती। यदा । विजितमस्यास्तीति विजिती ॥ गेह एव विजयते न शत्रुमध्ये। गेहेविनिती॥ एवं गेष्ठेिविजिती ॥ एवं गेहे पदुः। गोष्ठेपटुः॥ गेहेपण्डितः। गोष्ठेपण्डितः ।। गेहेव्याः । गोष्ठेव्याडः ॥ गेहेशूरः । गोष्ठेशूरः ॥ गर्भ एव शूरः । गर्भान्नि: सत्य भीरुः । गर्भशूरः । गर्भ एव सुहितो न तु वहिनिःसृतः । गर्भमुहितः ॥ गर्भ एष तृप्तः स्वमात्राहृतेनाहारेण ततो निःसृत्य न कदाचिदुदरपूरं कत- वानिति । गर्मतृप्तो दरिद्रः ॥ गर्भ एव दृप्तो मातुश्चेष्टया मातुरायासनेन वा ततोऽन्यत्र निस्तेजाः । गर्भदृप्तः ॥ अथवा गर्भसुहितादीनामयमर्थः-योऽली- काभिमानित्वादनुचितघेष्टः स एषमुच्यते । गर्भ एव धोरी गर्भानिःसृतश्च- पलः। गर्भधीरः॥ पिण्ड्यां खादितव्ये वस्तुनि शूरः । कलहवर्धनादिकं कृत्वा सादितव्यं खादत्यन्यत्र कार्यान्तरे निर्विक्रमः । स पिण्डीशूरः ॥ व्रणमध्य एवरुमिः । व्रणकमिः । अल्पद्वश्वा । कृमिशब्दः सयोगादिः संयोगविकलो. ऽप्यस्ति । उदुम्बरे कृमिरिय । उदुम्बरकृमिः । तस्माद्रसाविशिष्टं रसमन्यं न वेत्ति स एव मुच्यत इति कश्चिदाह ॥ कूपे मरहूक इव । कूपमण्डूकः । ततो. उन्यज्जलस्यानं सरः समुद्रं पाऽधिकं न पश्यति । तद्वदन्यः पुरुषो ग्रामे नगरे वा शास्त्रे वा प्रतिबद्धः । ततोऽन्यन्न पश्यति विशिष्टं स एवमुच्यते ॥१०२॥ गेहेनन्दी गृहकलविङ्को गेहेमेह्याखनिकबकौ च । गेहेवादी ननु नगरश्वा ज्ञेयः कर्णेटिरिटिरयासौ ॥१०॥ गेह एव नन्दति । गेहेनन्दी ॥ गेहेनत्यपि कश्चित् ॥ गृहे कलविङ्क इव । गृहकलविङ्कः ॥ गेह एव मेही । गेहेमेही। य आवश्यकार्थमपि बहिर्न निर्गच्छति भोजन एव च संरभते स एवमुच्यते ॥ पाखनिको जलस्रोतः खातं तस्मिन् वक इव । आखनिकबकः । यत्किञ्चिदात्मीय भाखनिके लभते । -- ·२ गणरवमहोदधी तद्भक्षयति नान्यत्र गच्छति तद्वदन्योऽपि य भातलीये गृहे यत्किश्चिदस्ति तद्भक्षयति नान्यत्र गच्छति स एवमुच्यते ॥ अपरमाह । पाखनिरेव । भाख. निकः । कुत्साद्यर्थ कः । स्वल्पखांतनिम्नप्रदेशो जलाधार उच्यते तस्मिन् बकः । पाखनिकवकः। स हि जलानयक्षुद्रगजन्तुभक्षणानुसंघानेन संकुचितात्मा बटुलक्षस्तद्वदन्योऽप्येवमुच्यते ॥ गेह एवं दहनशीलो नान्यत्र । गेहेदाही ॥ नगरे श्वेव । नगरश्वा घृष्ट उच्यते॥ टिरिटिरा पापलेनानुचितचेप्टोच्यते ॥ मत्ता छन्दः । ज्ञेया मत्ता ममसगयुक्ता ॥ १०३ ॥ कर्णेचुरचुरा कूपकच्छपावटकच्छपाः । गेहेमेली गृहात्सपों नगरात्काकवायसौ ॥ १० ॥ कर्णेचुरघुरा चापलेनानुचितचेप्टोच्यते । टिरिटिरीति गत्यनुकरणम् । चुरुचुर्विति वाक्यानुकरणम् । तत्करोतीति रयन्तादप्रत्ययो निपातनसामा- द्वानो न भवति ॥ शाकटायनस्तु कर्णेटिरिटिरिः कर्णेचुरुचुरुरित्याह । अन्न- योश्च व्याख्या । कर्ण किमपि जल्पित्वा जीवति । नास्य विक्रम इति क्षेपः । टिरिटिरिचुरुधुर्वित्यनुकरणशब्दौ तदाकारिणि व्यवहियेते ॥ कूपकच्छपाय- टकच्छपौ कूपमण्डूकवत् ॥ गेह एव मिलनशीली नान्यत्र । गेहेमेली ॥ गृह एक्सर्पः । गृहसर्पः । दुष्ट इत्यर्थः । नगरे काक इव । नगरकाकः । नगरे वायस इव । नगरवायसः । खार्थनिष्ठः परवञ्चनानिपुण उच्यते ॥ अथवा । नगरकाको न क्वचित्तिष्ठति सर्वमेव नगरं परिभ्रमति तद्वत्तनान्यत्र वानव- स्थितः पुरुष उच्यते ॥१०४॥ मातरिपुरुषोदुम्वरमशको गेहेविचित्यपि प्रोक्तः । श्रमणाप्रव्रजिताथो कुलटा पटुना च मृदुनापि ॥ १०५ ॥ भातरिपुरुषः । यः सदाचारं भिनत्ति सएवमुच्यते । यद्वा । भातरि पौरुषमवलम्बमानो मातरिपुरुषः । तत्तुल्यवृत्तिरन्योरप्येवमुच्यते ॥ पितरि- शूर इत्यपि भोजः। उदुम्बरे मशक इध । उदुम्बरमशकः । अल्पदृश्वा । अथवा। उदुम्बरमशकोग्ल्पप्राणः सुकुमारश्च । तादृशो यः स उदुम्बरमशकः। विचितमनेन । विचिती। गेह एव विधिती । गेहेविचिती। अयमर्थः-गेहे स्थित्वेदं युक्तमिदमयुक्तमिति विचिनोति निरूपयति बुद्धिमत्ता प्रकाशयति न समामध्ये काय वा स एवमुच्यते । एतेषां यथासम्भवं गणपाठसामर्यात । ।

·२समागणाध्यायः ॥ ८३ व्याः ॥ मप्तम्या अलुक् ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन उदपानमण्डूक इत्यादयोऽनुसत- इति पात्रेसमितादिः ॥ कुमारशब्दः प्रमणादिभिर्विशेष्यैः सह समस्यते । समासस्तु कर्मधारयः। साम्यतीति अमणा । कुमारी चासो श्रमणा च । कुमारश्रमणा ॥ कुमार प्रव्रजिता। कुमारफुलटा। कुमारश्चासौ पटुश्च । कुमारपटुः ॥ कुमारमृदुः ॥१०॥ तापसीनिपुणादासीगर्भिण्यध्यापकाः स्मृताः । कुशलः पण्डितश्चात्र चपलश्वाभिरूपकः ॥१०६॥ कुमारतापसी । कुमारनिपुणा ॥ कुमारदासी॥ कुमारगर्मिणी ॥ कुमा- राध्यापकः ॥ कुमारकुशलः॥ कुमारपण्डितः॥ कुमारचपलः॥ कुमाराभिरूपकः॥ लिङ्गग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति न्यायात् कुमारशब्दः श्रम- शादिभिः स्त्रीलिङ्गः स्त्रीलिङ्ग एवं समस्यते। पवादिभिस्त्वभिधेयलिङ्ग- स्तलिङ्गः । तेन कुमारपट्टी । कुमारमृद्दी । इत्यादि सिद्धं भवति ॥ १०६ ॥ इति श्रमणादिः ॥ किंशुकः किंवदन्ती स्यात् किंकिरातश्च किंनरः । किंपुरुपोऽथ किंदासः किंजल्काद्या बुधैर्मताः ॥ १०७ ।। किंशुकादयस्तत्पुरुषसतायां विषये साधवा भवन्ति किंशुक:=पला- शः । किंवदन्ती-जनश्रुतिः ॥ किंकिरातः कुरण्टकः ॥ किंनरः=मयुः ॥ किं- पुरुषः स एव ॥ किंदासः राजर्षिः ॥ किंजल्का पुष्परेणुः ॥ आद्यशब्दादन्येऽपि द्रष्टव्याः । अयं च गणः श्रीभोजदेवाभिप्रायेण ॥१०॥ इति किंशुकादिः ॥ व्याघ्रः क्रुश्चामहिषरुरवः कुञ्जरेन्दू वराहः- सिंहो वजं वृषभकलशौ चन्दनं पुण्डरीकः । चन्द्रः कुम्भर्षभकिसलयं पल्लवस्त्वृक्षपद्मा- हस्तिश्वानावृषितरुलका बिम्बमप्यत्र लक्ष्यम् ॥१०८॥ सुबन्तं पदं केनचिद्गुणेन परार्थ प्रयुक्तव्याघ्रादिभिः सह गौणयान- रित्यनेन समस्यते । समासः कर्मधारयसनो भवति । व्याघ्र इव-व्याघ्रः ।

·४ गणरत्नमहोदधी पुरुपश्चासौ व्याघ्रश्व-पुरुषव्याघ्रः ॥ स्त्रीचा ॥ पुरुषमहिषः ॥ पुरुषहरुः ।। पुरुषकुञ्जरः । वदनेन्दुः ॥ पुरुषवराहः ॥ पुरुषसिंहः । वाग्वजः । पुरुषवष- भः ॥कुचकलशौ । मुनिचन्दनः। मुखपुण्डरीकम् ॥ मुख चन्द्रः ॥ स्तनकुम्भी । पुरुषर्षभः ॥ करकिसलयम् ॥ पाणिपल्लवः ॥ पुरुषःः । पाणिपद्मम् । पुरुषहस्ती ।। वानरश्वा ॥ रानानऋपय इव-राजर्षयः। वैरं तरुरिव समूल- त्वात् । वैरतरुः । बदमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः । पुरुप वृकः ॥ श्रोष्ठो लौहित्याद्विम्बमिव । ओष्ठेन रामी रामौष्ठविम्बचुम्बनचुञ्चुना ॥ आकृतिगणोऽयम् । तेन पुरुषवषइत्यादयोऽपि भवन्ति ॥ १० ॥ इति व्याघ्रादिः॥ श्रेणिः पूगो निधननिपुणब्राह्मणाः पण्डितोऽथो- मन्त्रो मुण्डो निचयचपलक्षत्रियाध्यापकाश्च । इन्द्रो देवः कृपणविशिपौ निर्धनोकौ पटुवा- राशिभूतश्रमणकुशलाः कुन्दुमः स्याहदान्यः ॥१०९॥ श्रेणीत्यादयः शब्दा अच्व्यन्ताः कृतादिभिः सह वा समस्यन्ते । समा- सः कर्मधारयो भवति ॥ अश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रेणीकृताः पुरुषाः ॥ वणिक्पथे पूगकृतानि यत्र धमागतैरम्बुभिरम्धुराशिः ॥ अनिघनरूपाः निधनरूपाः कृतानिधनकृताः शत्रवः ॥ निपुणो- दाहनाः ॥ ब्राह्मणमताः ॥ पण्डितज्ञाताः॥ मन्त्रमिताः ॥ मुगडसंभाविताः ॥ निचयोचारिताः ॥ चपलापाकृताः ॥ क्षत्रियमताः ॥ अध्यापकोदिताः । अघीतेऽप्यापक इति शफटाङ्गनः ॥ इन्द्रावधारिताः ॥ देवान्नाताः । वेदेति रत्रमतिः ॥ रुपणारयाताः ॥ विशिप गृहम् । अविशिपं विशिपं कृतम्- विशिपातम् । भोजस्तु विशिष्ट इत्याह । वामनी गण इत्यपि ॥ निर्धनो- परुताः ॥ को राशिस्थानम् । किलिञ्चा इत्यपरे । नकायकल्पिताः ॥ पट्टना. ॥ राशिकल्पिताः ॥ भूतनिराकृताः ॥ श्रमणयिश्रुताः ॥ कुशलाख्या- मा ॥ युं भूमि दुनोति कुन्दु तन्दुरः । तं मीनाति । हिनस्ति । कुन्दुमो- ·२ समासगणाध्यायः ।। ८५ ।तेच- गाजारः । कुन्दुभावकल्पिताः । अपरे तु कन्दुमेति पठन्ति । कन्दुः पाकस्या- नम् । तस्मिन्मिनीतीति कन्दुमः । अकन्दुमाः कन्दुमाः कृताः कन्दुमकताः शालयः । कुङ्कुमेति रत्नमतिः । वदान्योदीरिताः ॥ कतादयस्तु सर्वैरपि व्याघ्रादिभिः सम्बन्धमनुभवन्ति । अश्रेणयः श्रेणयो विहिताः। श्रेणिविहिताः। श्रेणिनिरूपिताः । श्रेयासीना इत्यादयो भवन्ति । यत्र सामयं नास्ति तत्रेति शब्दाध्याहारो द्रष्टव्यः । अनिर्धना निर्धना इत्युपरुताः । अचपलाश्चपला इत्यपाकृताः। अभूता भूता इति निराकृता इति । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन तूलकता इत्यादयोऽपि द्रष्टव्याः ॥ १० ॥ इति श्रेण्यादिः॥ कृतादयस्तु यथायोग व्याख्याताः कृतमितभूतोदाहृतविश्रुतकलितावधारितोपकताः । प्रास्थितनिराकतोक्ताः संभावितमतविकल्पितासीना अवकल्पितो निरूपितविहितोपाकृतसमाज्ञाताः । पानातोदितदृष्टावज्ञातोदीरितारख्याताः ॥११॥ इति कृतादिः ॥ वृन्दारको वराहश्च नागकुञ्जरपुङ्गवाः । वृषभव्याघ्रशार्दूलहंससिंहर्षभादयः ॥११२॥ गौश्चासौ वृन्दारकश्च । गोवृन्दारकः । नृवराहः । पुनागः । अश्वकु. उजरः । मुनिपुङ्गवः । रघुवृषभः । नरव्याघ्रः । राजशार्दूलः । राजहंसः । पुरुषसिंहः । भरतर्षभः ॥ आदिग्रहणात् । नवतमालनिभस्य नभस्तरोरित्या- दयोऽपि भवन्ति ॥१९॥ इति बन्दारकादिः॥ मतल्लिकोद्धमिश्राः स्युः प्रकाण्डस्थलभित्तयः । हस्तपाशतटाः पादः पालीमचर्चिकादयः॥११३॥ अश्वमतल्लिका । गोमतल्लिका । यथा-- अभ्याजतोऽभ्यागततूर्णतर्णका-निर्याणहस्तस्य पुरो दुधुक्षतः । वर्गाद्वा हुंकतिचारुनियतीम्-अरिर्मधेरैक्षत गोमतल्लिकाम् । १५ ·- ८६ गणरत्नमहोदधौ साध्वीं गामपश्यदित्यर्थः । पुरुषोद्वाः । भार्या मित्राः। गोप्रकाण्डम् । वक्षःस्थलम् । अंसमित्तिः। केशहस्तः । केशपाशः । स्तनतटम् । तातपादाः। कपोलपाली । गोमचर्चिका। एतत्राविष्टलिङ्गत्वान्मतल्लिकादयोऽन्यलिङ्गेपि जातिशब्दे खलिङ्गोपादाना एव समानाधिकरणा भवन्ति । प्रशंसावचनवं चैषां समास एवेति वाक्यं न भवति । प्रादिग्रहणात् तमस्काण्डः । उर:क- वाटः । कुमारीतल्लजकादयो भवन्ति ॥१३॥ इति मतल्लिकादिः ॥ खसूचिखेटौ कितवोऽथ चौरमूर्खब्रुवास्तस्करदुर्दुरुटौ । धूर्तों विटः स्याद्धतकश्च भीरुश्वेलश्च जाल्मापसदौ च धृष्टः ११४ कुत्सितपाधि पदमेतैः खसूच्यादिमिः सह समस्यते । तत्पुरुषश्च स- मासः । वैयाकरणश्चासौ खसूची च । वैयाकरणखसूची ॥ यः पदपदार्थ निर्णय कर्तुमुचितं पृष्टः सन् निष्प्रतिभत्वात खम् श्राकाशं सूचयति स एवमुच्यते । शाकटायनस्तु पृषोदरादित्वात् षत्वे खषूच्याह । वामनप्रभृतयस्तु खसूचिरि- त्याहुः । मुनिखेटः । याज्ञिककितवः । कविचौरः । पाठकमूर्खः । ब्राह्मण- ब्रुवा-जातिमात्रोपनीवी । रक्षकतस्करः। मीमांसकदुई रूटः । मीमांसा- ध्ययनेन शोधाचारादिलक्षणं फलमनवाप्य वेदविलावनमद्यपानाद्यनुष्ठाननि- रतो नास्तिको जातइत्यर्थः । मुनिधूर्तः । मुनिविटः। शिरस्तुगडमुण्डनद- राहादिमुनिवेषधारणाद्वेश्यागमनमद्यपानाद्यनाचारप्रवृत्त एवमुच्यते । राक्षस- हतकः। क्षत्रियभीरुः। ब्राह्मणचेलः । ब्राह्मणाजाल्मः। तापसापसदः । ग्राम्यपृष्टः ॥ पारुतिगणोऽयम् । तेन कारहीरकाण्डस्पृष्टच्छान्दसबठरइत्यादयो द्रष्ट- व्याः ॥ एतच्च गणत्रयं श्रीभोणदेवाभिप्रायेण द्रष्टव्यम् । अन्यवैयाकरणमतेन भूत्राश्येतानि ॥१९४॥ इति ससूच्यादिः ॥ मयूराच्छत्ततश्चात्ताव्यसकः प्रेहिवाणिजा। कम्बोजाद्यवनान्मुण्डोऽथ प्रेहिस्वागता तथा ॥११५॥ मयूरव्यं सकादयः समासा मयूरव्यंसकादयोऽयमित्यनेन कर्मधारयसंज्ञा भवन्ति ॥ यिंगता अंसा यस्य । व्यंसकः । रमणीयाकारदेहनेपश्योपेतत्वाइ(१) (१) देवेपनैपुण्योपसम्मान-इति पाठान्तरम् । 4 ·२समासगणाध्यायः ।। ८७ मयूरवन्मयूरः पुमान् । स चासो व्यंसकश्च बाहुसाध्यव्यापारपुरुषकारविफलः कश्चिदेवं प्रतिक्षिप्यते ॥ यद्वा । व्यंसयति छलयतीति व्यंसकः । स चासो सच यो लुब्धकानां मयरो गृहीतशिक्षोग्न्यान्मयूरांश्छलयति बञ्चयति स विप्रलम्भक उच्यते । छत्तपद्व्यंसकः । छत्तव्यंसकः । छत्तं हि प्रसारितं सत् सुन्दराकारमाभाति स्वयं तु स्थातुमशक्तमन्येन प्रयत्नवता धार्यते । एवमन्यो- ऽपि यः सदा परावष्टम्भवलस्थितिः सुन्दराकारोऽपि स एवमुच्यते । छात्तव- व्यंसकः । छातव्यंसकः । खात्तो हि यथा लब्यमिक्षामात्रवृत्तिकृतसंतोषो निर्व्यापारतया कार्यतो व्यंसकस्तद्वदन्योऽप्येवमुच्यते । छात्तरूपेण वञ्चको वा लोकस्य । छात्तध्यसकः । कम्बोजइव मुण्डः । कम्बोजमुण्डः । यवन इव मुरहः । यवनमुगडः। दीक्षितेन मुण्डितव्यम् । कम्बोजा यवनाश्च मुण्डा भव- न्ति । एवमिमा वृथा मुण्डावित्येकोऽर्थः । मेहि नियस्व वाणिजेति यस्यां सा प्रेहिवाणिजा । प्रपूर्व इएमरणे । यथा प्रेतः ॥ अन्येत्वाहुः । प्रेहि । श्रा- दरेणागच्छेत्यर्थः । स्त्रीलिङ्गत्वादानिपातनादेवाकारइति केचित् । प्रेहि खागतमस्याम् । प्रेहिस्वागता ॥ १९५ ॥ एह्यपेहि क्रियापूर्वी वाणिजा स्वागतापि च । हितीया विघसाचापि प्रघसा प्रकसा तथा ॥११६॥ एहि वाणिजेति यस्यां तिथौ क्रियायां वा सा । एहिवाणिजा । के- चिद् प्रायान्ति गच्छन्ति वाणिजा यस्यामिति विगृह्य निपातनादेहिभावः । अपेहि । अपसर वाणिजेति यस्यां सा । अपेहिवाणिजा । एवम् एहिस्वाग. ता। अपेहिस्वागता । एहिद्वितीया । अपेहिद्वितीया। एहिविघसा । अपे- हिविघसा । एहिमेघसा । अपेहिप्रघसा । एहिप्रकसा । अपेहिप्रकसा। अपेहिप्रकसं दूरमिति यस्याम् । अपेहिप्रकसा । इति तु शाकटायनः ॥११६॥ स्नात्वाकालकपीत्वास्थिरकाकिश्चननिपत्यरोहिण्यः । पाहरपूर्वाश्वेलावसनावनितास्तथा वितता ॥११७॥ स्नात्वा कालीभूतः कृष्णीभूतः। स्नात्वाकालकः। पीत्वा स्थिरीभूतः। प्रोत्सास्थिरका । न भवति किञ्चन क्वचित् किञ्चिदुपयुज्यत इत्यकिञ्चनं नि- प्रयोजनम् । निपातनान्मुगागमः । नास्य वा किञ्चनास्तीति । अकिञ्चनम् । अकिंचनः । .

·गणरत्नमहोदधी अकिंचनः सन् प्रभवः स संपदामफिञ्चना । न किञ्चनं नास्य वा किञ्चनमस्तीति विग्रहेण किञ्चनशब्दोऽनव्ययो:- प्यस्तीति चन्द्रदुर्गाभिप्रायो लक्ष्यते ॥ निपत्य भूमौ पतिता रोहिणी लोहि- नीरक्ता भवति या सा निपत्यरोहिणी। भाहर चेलमिति यस्यां सा । प्रा. हरचेला । एवम् आहरवसना । आहर वनितामिति यस्यां क्रियायां सा । आहरवनिता। हर विततं विस्तीर्णमिति यस्यां सा। शाहरवितता । विततं जालमानाय इत्येके ॥ १७ ॥ एहीडं पचलवणा प्रोहकपर्दा निकुञ्यकर्णिश्च । उहमचूडैहियवं भुक्त्वासुहितोद्धरावसृजे ॥११८॥ इडा स्त्री । यथा । महतीइला । महेला ॥ एहि मागच्छ इडे स्त्रीति यस्मिन् कर्मणि तत् एही विवाहादिकर्म । शास्त्राध्यायादिको वा ग्रन्थप्रवि- भागः । अन्यपदार्थत्वेपि शब्दशक्तेर्नपुंसकत्वमेव । पच लवणमिति यस्यां क्रियायां सा पचलवणा। मोहापनय कपर्द केशकलापं वराटकं वेति यस्यां सा मोहकपर्दा । निकुच्य कर्णी धावति। निकुच्यकर्णिः । उपमोरिक्षप घूहा- मिति यस्यां सा । उट्वमचूडा। अभिभवनं निर्भयता वा वर्तत इत्यर्थः। एहि यवेति यस्मिन् कर्मणि तद् एहियवम् । अन्यस्तु । एहि यवैरिति यस्मिन् कर्मणीत्याह । भुक्त्वासुहितः। यो यत्किञ्चिदशित्वा तृप्तो भवति सएषनुच्यते । उद्धर कोष्ठाद्वान्यमन्यद्वा । अवसूज देहीति यस्यां सा । उद्धरावसजा ॥१९॥ उच्चावचप्रोहकटोचनीचनिश्वप्रचाः कृन्द्धिविचक्षणा च । विचप्रचा चाचपराचयुक्ताऽकुतोभयाचोपचकांदिशीकाः॥११९॥ उच्चं च तदवचं च । उदक् चावाक् चेति वा । उच्चावचम् । यथा- भिन्नेषु रत्नकिरणैः किरणेष्विवेन्दो- रुच्चावचैरुपगतेषु सहस्रसंख्याम् ॥ उच्चितं चावचितं च । उच्चावचमित्यन्ये । मोह कटमिति यस्यां सा मोहफटा। प्रोहणं वीरणादेः कटादिभावाय विरचना ॥ उच्चैश्च नीचैश्च यत्तद्- उच्चनीचम् । उच्चं च नीच चेति वा । निश्चितं च प्रचितं च । निश्चप्रचम् । निश्चितं च प्रचितं च यस्यां क्रियायां सा निश्चप्रचा। निष्कुषितं च निस्त्वचं च। निश्चत्वमिति केचित् ॥ कृती वेष्टने। रुन्द्धि विशिष्टं चक्षणमिति यस्यां ।

·२ सभासगगाध्यायः ॥ दल २ . सा कन्डिविचक्षणा । शाकटायनस्तु । कृन्दिविक्षिणीहीति यस्यां सा कृन्द्धि- विक्षिणा । कासविषया क्रिया। निपातनाद्धि लोपो विकरणस्य हस्खत्वं चेत्याह । विकृतं च प्ररुतं च यस्यां क्रियायां सा विचप्रचा। आचितं च पराचितं च । आचपराचम् ॥ अवाक् च परस्ताच्च । आचपराचम् । नास्ति कुतोऽपि कस्मादपि भयं यत्र । अकुतोभयम् । अकुतोभयसञ्चाराः षट् कर्माणि प्रकुर्वते । आचितं चीपचितं च । आचोपचम् ॥ पागच्छ चोपगच्छ च यस्मिन् कर्मणि तद् आचोपचमित्यन्ये । कां दिशं व्रगामीति कांदिशीकः । गणपा- ठसामाडीकण प्रत्ययः ॥ ११९ ॥ उहपनिवपाथोद्धमविधमाहोपुरुपिकेहपञ्चम्यः । अहमहमिकायदृच्छोत्पचनिपचाः प्रोष्यपापीयान् ।।१२०॥ उद्वप निवपेति यस्यां सा। उपनिवपा । उद्धम विधमेति यस्यां सा उद्धमविधमा अहो पुरुषोऽहमित्यस्य भावः । श्राहीपुरुषिका । मनोज्ञादि- त्वादकमि ॥ इह पञ्चमीति यस्यां क्रियायां सा । इहपञ्चमी। इह पञ्चमीश- व्दसम्पर्कात्प्रकरणमधिकारी वा। इहपञ्चमीत्यन्ये । अहं शक्तोऽहं शक्त इत्य- स्ति यस्यां सा । अहमहमिका । खार्थिको मत्वर्थीयो वा काट् । अहम्पूर्वम् अहंपूर्व प्रवर्तइति विगृह्य तद्भावोऽहमहमिका । पृषोदरादित्वावृद्ध्यभावादि- रिति सुधाकरः । या ऋच्छाभिप्रायः । यदृच्छा । स्वभावाद् यथेच्छमित्यर्थे वृत्तिः। यथा-यदृच्छया सूयति यस्तपस्यते। तत्पच निपचेति यस्यां क्रियायां सा। उत्पचनिपचा। भाख्यातमाख्यातेन सातत्यइति सातत्ये समासः। असा- तत्यार्थएव पाठः । अन्ये तु । उत्पच । आख्यातोपसर्गसमुदायो नाख्यात- ग्रहणेन गृह्यते । पापं विद्यते यस्य स पापी । बहूनां पापिनां मध्येऽतिशयेन पापी । पापीयान् । प्रोष्य वियुक्तो भूत्वा पापीयान् विरूपकः । यथा- राघवः प्रोष्यपापीयाजहीहि तमकिंचनम् ॥ १२० ।। प्राख्यातेनारख्यातं सातत्येऽन्यक्रियापदस्यार्थे । कारञ्च ब्रूते हि कर्मणा बहुलमाभीक्षण्ये ॥१२१॥ प्राख्यातं तिङन्तमाख्यातेन तिडन्तेन सह समस्यते । अन्यस्य क्रिया- पदस्याथै । प्रनीत पिवतेति सततं वाचो भवन्ति यस्यां भृत्यजनानादानक्रि- .

·- गणरत्नमहोदधी यायां सा। अनीतपिवताभित्रपामाख्यातप्रतिरूपकाणामध्ययानामन्यपदार्थे स्त्रीलिङ्गता। अर्शमादित्वाद्वादन्तता । एवं खादतमोदता । गणपाठसाम- यादतङ् । खादाचामायां को नाम कस्य न सहायः । पचतभृज्जतेत्यादि । धन्तं क्रियापदं कर्मणा हन्तस्यैवाप्येन बहुलं समस्यत प्रामीक्ष्यये गम्यमाने। स च समासः फरिमाचष्टे । जहि जोड देवदत्त यो वक्ताभीक्षणं सातत्येन ब्रवीति स वक्ता जहिजोडः। एवम् । उजगहिजोडमित्यादि ॥ पचौदनमिति बहुलवचनान्न भवति ॥१२॥ एहिरेयाहिराभिन्छिलवणोत्पत्यपाकलाः । स्यादपूर्विका प्रोहकर्दमायोद्धरोत्सृजा ॥१२२॥ एहि प्रागच्छ रे । याहि गच्छ रे । इति यस्यां क्रियायां सा एहिरेया- हिरा । गणपाठादात्वम् । मिन्दि लवणमिति यस्यां सा मिन्द्विलवणा । उत्प- त्य । आकाशे भूत्वा । या पाकला पाण्डुर्भवति सा। उत्पत्यपाकला । अत्र परकाल क्रियाया अभावे क्त्वाप्रत्ययोऽपि। अनेनैव सूत्रेणैवं पूर्वेष्वपि ॥ अहं. पूर्वम् महंपूर्वमिति यस्यां सा । अहंपूर्विका । काटौ पूर्ववत् । माहपूर्विकयाहि मे विदघतां सिंहासनाध्यासनम् ॥ मोहापनय । कर्दममिति यस्यां सा प्रोहकर्दमा । उद्धर किमपि द्रव्य- मुत्सृजेति यस्यां सा । उद्धरोत्सुनां ॥ १२ ॥ उत्पतनिपता श्यामा निषएणपूर्वोन्मजावमृजा । ज्ञेया त्वहंप्रथमिका प्रोद्यपदीहहितीये च ॥ १२३ ।। उत्पत निपतेति यस्यां सा । उत्पतनिपता । निषसा सती श्यामा जाता निषसश्यामा । निषद्यश्यामेति श्रीभोजः । अत्र विशेषणसमासे पूर्व- पदानियमः स्यात् । उन्मृड्डि अवमृड्डीति यस्यां क्रियायां सा। उन्मृजाब- मृजा । अतएव निपातनादनयोरिहेव साधुत्वम् । अहं प्रथमो यस्यां सा। अहंप्रथमिका । मोह्य पादौ धावति । प्रोद्यपदि । इह द्वितीयेति यस्यां फ्रियायां सा । इहद्वितीया । शाकटायनस्तु । प्रद्यपञ्चमी । प्रद्यद्वितीये- त्याह । वामनप्रभृतिमिरयमिति वचनात्परमो मयूरव्यंसकः समासान्तरं न भवतीत्युक्तम् । मोजस्तु न चानेन समास इति वचनादयमन्येन सह समस्या वएवेत्याह । मयूरव्यंसकप्रिय इति ॥

·२समासगणाध्यायः ॥ ११ . प्राकृतिगणोयम् । तेन शाकपार्थिवघण्टामाथच्छत्रमारविप्रभृतयो वे- दितव्याः ॥ १३ ॥ इति मयूरव्यंसकादिः॥ दधिपयसी मधुसर्पिःसर्पिर्मधुरामलक्ष्मणा ज्ञेयाः । प्राद्यवसाने श्रद्धामधे ऋक्सामवाङ्मनसे ॥१२॥ न दधिपयनादौत्यादिना योगेन समाहारे प्राप्ते प्रतिषेधादितरेतर- योग एव भवति । दधिपयसी। मधुसर्पिषी । सर्पिर्मधुनी । रामलक्ष्मणौ । आद्यवसाने । अहामेधे । ऋसामे । वाङ्मनसे । यथा-- अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयो- रतव्यावृत्त्यायं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ॥ अस्मादेव गणपाठादेतयोः समासान्तः ॥१२४॥ मेघादीक्षाश्रुतश्रद्धाध्ययनेभ्यस्तपः परम् । प्रवर्योपसदौ स्कन्दविशाखौ हरिवासवौ ।।१२५॥ मेधातपसी । दीक्षातपसी । श्रुततपसी । श्रद्धातपसी । अध्ययनतप- हो । शेषं स्पष्टम् ॥ १२५ ।। सू-चन्द्रमसौ सोमरुद्रौ नारदपर्वतौ । शुक्लकृष्णौ पितापुत्रौ ज्ञेयौ भीमार्जुनौ तथा ॥१२६॥ मित्रावरुणो मातापितरावथ कम्बलाश्वतरौ । सोलूखलमुसलाविह सपरिज्याकौशिकौ च गणे॥ १२७॥ सहोलूखलमुसलान्यां वर्तते सह परिज्याकौशिकाभ्यां च । उलूखलमु. सले । परिज्याकौशिकौ ॥१७॥ नरनारायणशिववैश्रवा ब्रह्मप्रजापती चापि । अग्नीषोमाविधमाबहिय-ज्यानुवाक्याद्याः ॥ १२८ ।। एषोऽपि स्पष्टः । आद्यशब्दः प्रकारे। तेन येपां लोक इतरेतरयोग एक इन्दो दृश्यते तेषामिह ग्रहणं भवति । यथा-चन्द्राको विति ॥ १८ ॥ इति दधिमय आदिः॥

·२ C गणरत्नमहोदधौ गवाश्वाजाविकं कुंजवामनं तु गवाविकम् । दर्भशरं श्वचण्डालं स्त्रीकुमारं तृणोलपम् ॥ १२९ ।। पूर्वपदेत्यादिना सूत्रेण गवारवादीनां समाहार एव द्वन्द्वो भवति ॥ गौश्च अश्वश्च । गवाश्वम् ॥ अजा च अविकश्च । अजाधिकम् ॥ अजश्च अ- विका चेति वा । कुब्जश्च वामनश्च कुन्नवामनम् ॥ अन्ये तु कुटजाश्च स्त्रियो वामनाच स्त्रियः । अतएव वचनात्पुंभावे कुजवामनमित्याहुः । गौश्च भ. विकश्च । गवाविकम् ॥ दर्भश्च शरश्च । दर्भशरम् ॥ श्वा च चण्डालश्च श्वच- बहालम् ॥ शाश्वतिकवैराभावे समाहारः । चण्डालपरिगृहीतानामेव शुना सहकत्रावस्थानम् ॥ स्त्रियश्च कुमाराश्च । स्त्रीकुमारम् ॥ अन्ये तु स्त्रियश्च कुमार्यश्च । उत्तरपदस्यातएव निपातनाद् ईकारनिवृत्तौ स्त्रीकुमारमित्याहुः । तृणानि च । उलपाश्च । तृणोलपम् ॥ १९ ॥ दासीदासाजैडकदासीमाणवकपुत्रपौत्राणि । कुजकिरातोष्ट्रखरे मूत्रपुरीष यकृन्मेदः ॥ १३० ।। दासी च दासश्च । दासीदासम् ॥ अजश्च अजा च वा। एडकश्च । अजैडकम् ॥ दास्यश्च माणवकश्च । दासीमाणवकम् ॥ अपत्ये कुत्सिते मूढे मनोरौत्सर्गिकः स्मृतः। नकारस्य च मूर्धन्यस्तेन सिध्यति माणवः ॥ स्वार्थिकश्च कः । अन्ये दासीमाणवमित्येव पठन्ति । पुत्रश्च पौत्रश्च । पुत्रपौत्रम् ॥ कुनश्च किरातश्च । कुन किरातम् ॥ कुब्जाश्च कैरातकाश्च । कु- ब्जकैरातकम् ॥ किराता जनपदः । तत्र भवाः कैरातका इति शाकटायनः । विश्रान्तन्यासस्तु किरात एव कैरातो म्लेच्छइत्याह । उष्ट्रश्च खरश्च । उष्ट्रखरम् ॥ मूत्रं च पुरीषं च । मूत्रपुरीषम् ॥ यकच्च मेदश्च । यकृन्मेदः ॥ ३० ॥ अर्जुनपुरुषं शाटीपट्टिकम् उष्ट्राशमूत्रशकती च । भागवतीभागवतं तृणकाष्ठकुटीकुटे चापि ।। १३१ ।। अर्जुनश्च पुरुषश्च । अर्जुनपुरुपम् ॥ अर्जुनपुरुष इति (९) शाकटायनः । (१) अर्जुनश्च शिरीष चार्जुनशिरीषम् ॥ द्वावपि वृक्षविशेषवाचिनौ । अर्जुनः पार्थः पुरुषी वासुदेवः-अर्जुनपुरुषम् । यदा अर्जुनः सप्तच्छदः पुरुषः पुन्नागः । इत्यधिक पुस्तकान्तरे । - ·३ समासगणाध्यायः ।। ॥ - शादी च पट्टिका च। शाटीपट्टिकम् ॥ शाटीमच्छमिति भोजः। उष्ट्रश्च शशश्च । उष्ट्रशशम् ॥ मूत्रं च शकच्च । मूत्रशकृत् ॥. भगवान् देवताऽस्याः । भगवत इयं वा । भागवती । भागवती च भागवतश्च । भागवतीभागवतम् । तृणं च काष्ठं च । तृणकाष्ठम् ॥ कुटी च कुटश्च । कुटीकुटम् (१) ॥ कश्चित कुडी वाला । कुडो वालः ॥ कुडी च कुडश्च । कुडीकुडमित्याह ॥ १३१ ॥ मांसशोणितशब्दोपि दर्भपूतीकसंयुतः । बालवृद्धं बुधै यमुपाध्यायश्च याजकात् ॥ १३२ ॥ मांसं च शोणितं च । मांसशोणितम् ॥ दर्भश्च पूतीकश्च । दर्भपूती- कम् ॥ वामनस्तु दर्भपूतिकमित्याह (२) बालश्च वृद्धश्च । बालवृद्धम् ॥ याजकश्च उपाध्यायश्च । यानकोपाध्यायम् ॥ गवाश्वप्रभृतिषु यथोच्चारितरूपग्रहणादिह न. भवति । गोश्वी । गोऽश्वम् ॥ नियतश्चायं गणः ॥ १३२ ॥ इति गवाश्वादिः ॥ हस्ती महेला गणिका कुसूलङ्कटोलगण्डोलकटोलकाश्च । गण्डोलकाजौ च कपोतगण्डौ कण्डोलकण्डोलकजालयुक्तौ १३३ पादस्याहस्त्यादेनुंगित्यनेन हस्त्यादेवर्जितत्वाल्लुक् समासान्तो न 'भवति । हस्तिन इव पादावस्य भी हस्तिपादः ॥ महेलापादः । गणि- कापादः। कुसूलपादः । कटोल पादः । गण्डोलपादः । कटोलफपादः। गण्डोलकपादः । अजपादः। कपोतपादः । गण्डस्येव पादावस्य । गण्ड. पादः ॥ कण्डोलमिव पादावस्य । कण्डोलपादः ॥ कण्डोलक इव पादावस्य । कण्डोलकपादः ॥ गण्डोलगण्डोलकशब्दावपि वामनः । जालपादः ॥१३३॥ इति हस्त्यादिः ॥ (१) कुटी कुम्भदासी कुटः कुम्भः । यदा कुटी पर्णशाला कुटो गृहम् । इत्यधिक कचित् । (२) दर्भश्च पूलोकं च दर्भपूलीकम् । वामनस्तु दर्भपूतो. कमित्याह । पूतिका वनौषधिविशेषो या सोमवल्लीप्रतिनिधित्वेनोपादीयत इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ॥

·४ गणरत्नमहोदधी कुम्भस्थूणाशतविकलशीविष्णुगोधैकदासी- द्रोणीसूचीमुनिशुचिशकत्कृष्णजालानन्त्रः । सूत्राष्टभ्यां कुणिगुणनिरः सूकरहेः पपश्च- ड्यन्तं पादं सुविहितपदादेशमेनं विदन्तु.॥१३४॥ कुम्भाविव पादावस्याः। कुम्भपदी ॥ स्थूणापदी । शतं पादा यस्याः । शतपदी॥ खजूंरकजन्तु (१)। विगतौ पादौ यस्याः। विपदी ॥ कलशीव पादाव- स्याः। कलशीपदी ॥ विष्णोरिव पादावस्याः। विष्णुपदी ॥ एवं गोधापदी। एकः पादो यस्याः। एकपदी ॥ केचिन्न पठन्ति । एकपादित्यपि हि स्त्रियां दृश्यते । अन्ये तु व्यवस्थितवानुवृत्तेरिहैकस्मिञ्छन्दे विकल्पं वर्णयन्ति । दासीपदी। द्रोणीपदी। सूचीपदी। मुनिपदी। शुची पवित्रौ पादौ यस्याः । शुचिपदी । शकृत्पादौ यस्याः । शकृत्पदी ॥ कृष्णौ पादौ यस्याः । कृष्णपदी । जालमिव पादौ यस्याः । जालपदी ॥ भाद्री पादौ यस्याः । भाद्रपदी ।। अविद्यमानी पादौ यस्याः । अपदी ॥ त्रिपदी । यथा-त्रिपदीच्छेदनामपि । सूत्रमिव पादावस्याः। सूत्रपदी। अष्टौ पादा अस्याः। अष्टापदी॥ सज्ञायामप्टन इत्यात्वे । कुणी पादावस्याः । कुणिपदी। गुणस्तन्तुः। तद्वत्पादावस्याः गुणपदी । निर्गती पादावस्याः । निष्पदी ॥ सूकरस्येव पादावस्याः । सूकर• पदी । वी पादावस्याः । द्विपदी । छन्दोविशेषजातिः ॥ षट् पादा यस्याः । पट्पदी ॥ डरन्त इति पाद इत्यनेन ङीप्रत्ययान्तं सुविहितपदादेशमिति कुम्भपद्यादिरित्यनेन पदादेशे कृते ग्यसुशिणिक्येऽपदस्य पादः पदित्यनेन सुविहितः पदादेशो यस्य तमिति । उपमानसङ्ख्यापूर्वपदस्येह पाठी नित्य- डपर्थः । कुम्भपदादिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्ताभावेपि रूढितः शतपुष्पादिश- व्दवत्स्वाभिधेये प्रवृत्तिर्द्रष्टव्या । यथा-त्रिपादः काष्ठमयोपकरणविशेषः। नहि तस्यापि त्रयएव पादाः किन्तु पादचतुष्टयसद्भावेऽपि तादूग्व्यपदेशो यादृक्- पादत्रये सति । प्राकृतिगणश्चायम् । तेन । शितिपदी । अशीतिपदी । शाक्यपदी। इत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ १३४ ॥ इति कुम्भपद्यादिः ॥ J M (९) शतपदी-झोपषिविशेषो जन्तुविशेपो वेति पा० ।

·२ समासगणाध्यायः ॥ शरदिपाशौ हिमवत्कियत्सदो यद्दग्विदो द्यौर्विडनोमनस्त्यदः । दिक्पथ्युपानच्चतुरस्तदाऽनडुजरा जरोऽक्षि प्रतिसंपरानुतः ॥१३५॥ शरदादिभ्योऽव्ययीभावादित्यनेन शरदादिभ्यष्टच समासान्तो भवति । शरदः समीपम् । उपशरदम् ॥ विपाशो नद्याः समीपम् । उपविपाशम् ॥ हिमवत आ आहिमवतम् । कियन्तं कियन्तं प्रति। प्रतिकियतम् ॥ सदासदः प्रति । प्रतिसदम् ॥ यंयं प्रति । प्रतियदम् ॥ दृशंदूशं प्रति । प्रतिदृशम् ॥ विदंविदं प्रति । प्रतिविदम् ॥ द्यौरित्यनेन दिवशब्दो द्योशब्दश्च संगृहीतः । दिवंदिवं प्रति । प्रतिदिवम् ॥ द्यांद्यां प्रति । प्रतिद्यवम् ॥ विशंविशं प्रति । प्रतिविशम् ॥ अनसः समीपम् । उपानसम् ॥ मनो मनः प्रति । प्रतिमनसम् ।। त्यंत्यं प्रति । प्रतित्यदम् ॥ दिशंदिशं प्रति । प्रतिदिशम् ॥ यथा-प्रतिदिशं क्रियते कलभैरवः । पन्थानपन्थानं प्रति । प्रतिपथम् ॥ अनुपथम् । ऋक्पू. रब्धःपथादित्यनेनैव समासान्तस्य सिद्धत्वादस्य पाठो न संगतः प्रतिभाति परं वृद्धवैयाकरणमतानुरोधेन पठितः । उपानहः समीपम् । उपोपानहम् ॥ चतुर्णा समीपम् । उपचतुरम् । उपतदम् । अनड्वाहमनड्वाहं प्रति । प्रत्य- नडुहम् । जराजर इति जराशब्दोऽत्र पठ्यते । तस्य च स्याने जरसादेशः । जरायाः समीपम् । उपजरसम् । अक्ष्यक्षि प्रति । प्रत्यक्षम् । एवं समीपमक्षणः। समक्षम् । परोक्षम् । भोजस्तु परसमानार्थः परः शब्दोऽव्ययम् । अक्ष्णोः परम् । परोक्षम् । अव्ययेऽव्ययीभावः । कथं प्रत्यक्षोऽर्थः परोक्षः काल इत्या- देरव्ययीभावस्य सत्त्ववचनताऽर्श प्रादित्वादतो भविष्यतीत्याह(१) ॥ अन्वक्षम् ।। आकृतिगणोऽयम् । तेन । हिरुक् । इत्यस्यानतिक्रमो यथाहिरुकमि- त्यादयो वेदितव्याः ॥ १३५ ॥ इति शरदादिः॥ उरः सर्पिमधूपानद्दधि शालिः पयः पुमान् । अनड्वान्नौस्तथा लक्ष्मीनपूर्वान्नित्यमर्थतः ।।१३६॥ ऋनित्याडुर आदिभ्यंइत्यनेनोरःप्रभृतिभ्यः शब्देभ्यः कव भवति । व्यूढोरस्कः । वहुसर्पिष्कः । प्रियमधुकः । भारवेस्तु- (१) अर्श भादित्वादच् भविष्यतीत्याहेति पा० ॥ - :

·॥ ६ गणरत्रमहोदधी प्रियमधुरसनानि षट्पदाली-मलिनयतिस्म विनीलबन्धनानि । इति चिन्त्यम् । प्रथमं लोढमधवः पिबन्ति कटुभेषजम् ॥ इत्यादि च । अवमुत्तोपानत्कः । प्रियदधिकः ।। रक्षतु वः क्षिप्तकरः क्षोभितदधिभाराडगलितदधिकस्य ।। वामनवृत्तौ प्रियदध्न्य इति चिन्त्यम् । सम्पन्ना शालयो यस्य । सम्य- नशालिकः ॥ प्रियं पयो यस्य । प्रियपयस्फः । प्रियपुंस्कः ॥ प्रियानडुत्कः । प्रियनीकः ॥ प्रियलक्ष्नीकः ॥ पय प्रादीनामेकवचनान्तानां पाठाद्वचनान्तरे विफल्पः । द्वे बहूनि वा पयांसि यस्य स द्विपयः । द्विपयस्कः ॥ वहुपयाः । वहुपयस्कइत्यादि । यथा- क्षीणपयस्युपेयुषि भिदा गलधरपटले । समुद्रमध्ये गतनीः प्लवमाना इवाम्भसि ॥ नात्र नावो विपत्तिमात्र विवक्षा किं तर्हि कृत्स्नानां नावां निवृत्तिः । अकशमकशलक्ष्मीश्चेतसा शंसितं सः ।। अत्र वद्ध्यो लक्ष्म्यः शोमा विवक्षिताः । केचिल्लक्ष्मीदरीशब्दौ प्रतिप. दिको पठन्ति नित्याहइत्येव सिद्ध तुल्ययोगेऽपि कवर्थम् । सलक्ष्मीको विना- शितः । सदरीकः सातः । अत्र लक्ष्म्या सह पुरुषो विनाशितः। दर्या सह पर्वतः सात इति तुल्ययोगः । लक्ष्मीपाठ ऋतित्याडोऽयं विधिन भवति । बहुतन्त्री। बहुतन्त्रीक इत्येके ॥ नपूर्वादिति। न विद्यतेऽयों यस्य सोनिर्थको नीचव्यापारः श्लोको वा । नञ्पूर्वादिति किम् । व्यर्थो व्यर्थकः । सनपूर्वा- क्षणादुदीधामिति गणसूत्रमत्र वामनो मन्यते । सह क्षणेन वर्तते । सक्षणकः। भविद्यमानः क्षणो यस्य सौरक्षणकः । प्राचां सक्षणः। अक्षणः ॥ १३६ ॥ इत्युर आदिः॥ यो हिदण्डिसंहतपुच्छी हिमुसलिनिकुञ्यकर्णी च । पाच्यपदिप्रोह्यपदी अन्तेवास्येकपदिसपदी ।।१३७॥ विदण्डीत्यादयः समुदाया इच्ममासान्ता निपात्यन्ते । द्वौ दण्डा धम्मिन्प्रदरणे । द्विदगिड प्रहरति ॥ संहतानि पुच्छान्यस्मिन्सरणे । संहत- पुन्दि भायति । दे मुमले यत्र प्रहरणे। द्विमुसलि महरति । निकुच्य कर्णी भावति । मिपुज्यकर्मि। भाध्य पादी शेते । साच्यपदि शेते । मन्ये तु ।

·२ समासगणाध्याय: ॥ आच्यौ पादावस्मिञ्छयने । अतएव वचनाद् अञ्चतेय॑णि नलोपं प्रतिपन्नाः। मोह्य प्रेय पादौ । प्रोह्यपदि हस्तिनं वायति ॥ मतान्तरं प्राग्वद्वेदितव्यम् । अन्ते वासोस्मिन्निति । अन्तेवासि तिष्ठति । अन्तेवासी गुरोरित्यन्यएव शब्दः। अन्ते वसति तच्छील इति णिनन्तः । एकः पादोऽस्मिन्गमने । एक- पदि । समानौ पादावस्मिन् । सपदि गच्छति ॥ १३७ ।। अञ्जलिदन्तात्पाणः कर्णाबाहोच हस्ततश्चापि । उभयोभध्वनिपूर्वादिग्विज्ञेयः परो गणतः ॥१३८॥ उभयोभशब्दपूर्वेभ्योऽजल्यादिशब्देभ्य इच् परो वेदितव्यः। उभावञ्जली यत्र पाने । उभयाजुलि ॥ उभाञ्जलि पिवति । उभौ दन्तावस्मिन्खादने । उभ- यादन्ति । उमादन्ति खादति। उभयापाणि । उभापाणि। उभयाकर्णि। उभा- कर्णि णोति । उभयावाहु । उभाबाहु प्रहरति ॥ अत्र निपातनादिज्लोपः। प्रत्ययलोपलक्षणेनाव्ययीभावसज्ज्ञा। यदिह लक्षणेनानुपपन्नं तत्सर्व निपात- नासिद्धम् । उमयाहस्ति । उभाहस्ति । उभौ हस्तिनौ यन्त्र सङ्कामादिविधाने तदुभयाहस्तीत्यजितदेवाचार्यः । क्रियाविशेषणत्वाच्चान्यत्र न भवति । द्वौ दण्डावस्यां शालायाम्। द्विदण्डा। विमुसला। केचिद् द्वौ दण्डौ यस्मिन्सवामे । उमौ कर्णावस्य प्रासादस्य । उमाकर्णीत्यादी क्रियाया अन्यन्नाप्यन्यपदार्थ प्रतिपन्नाः । वद्विवचनं विनाप्युभशब्दस्य वृत्तौ प्रयोगो गणपाठात् ॥१३८॥ इति विदण्डमादिः ॥ प्रियाकान्तामनोज्ञास्वाकल्याणीभक्तिदुर्भगाः । सचिवावामनाक्षान्ताचपलानिचितासमाः ॥१३९॥ सुभगा दुहिता बाल्या वामाथ तनया तथा । कुक्कुटाण्डमृगक्षीरकाकशावादयो मताः ॥१४०॥ पुंस्त्रानूडिल्यादिना प्रियादिपूत्तरपदेषु पुंस्त्री न भवति ॥ कल्याणी 'प्रिया यस्य कल्याणीप्रियः। दर्शनीयाकान्तः । भव्यामनोज्ञः। कल्याणीस्वः । 'प्रियाकल्याणीकः । वाग्देवताभक्तिः । कथं दृढभक्तिः। दृढं भक्तिरस्येति नपुं- 'सकमत्र पूर्वपदम् । भोजस्तु भक्तौ च कर्मसाधनायामित्यनेन सूत्रेण भवानी- भक्तिरित्यादि भवति भावसाधनायां तु स्थिरभक्तिर्दृष्टभक्तिर्भवान्येत्यादि - ·A ॥ गणरत्नमहोदधी भवतीत्याह । कल्याणीदुर्भगः । मियासचिवः ॥ प्रियावामनः। प्रियाक्षान्तः ।- प्रियारक्षान्त इत्यपि कश्चित् । प्रियाचपलः। प्रियानिचितः । दर्शनीयासमः ॥१३॥ कल्याणीसुभगः । कल्याणीदुहितकः । कल्याणी वाल्या यस्य । कल्या- णीबाल्यः । भोजस्तु कल्याणीबाल इत्याह । प्रियावामः । कल्याणीतनयः ।। अस्वार्थ इत्येव । कल्याणमिया । कल्याणमनोज्ञा । इत्यादि । भने- श्वराचार्यस्तु- किञ्च वा दुर्भगा कान्ता रक्षान्ता निचिता समा। सचिवा चपला भक्तिर्माल्येति खादयो दश । इति स्वादौ वेत्यनेन विकल्पेन पुंवद्भावं मन्यते ॥ इति प्रियादिः ॥ कुक्कुट्यादयोऽण्डादिषु वेत्यनेन कुक्कुट्यादयः शब्दाः स्त्रीलिङ्गा भण्डा- दिषूत्तरपदेषु पुंवद्वा भवन्ति। कुक्कुच्या अण्डम् । कुक्कुटाण्डम् ॥ कुक्कुट्यण्डम् । मृगक्षीरम् । मृगीक्षीरम् । काकशावः । काकीशावः । आदिशब्दस्य व्यवस्था- वाचित्वात् । मयूराण्डम् । मयूर्यण्डम् । काकाण्डम् । काक्ष्यण्डम् । सुगपदम् । मृगौपदम् । मृगौव चपला । मृगचपला । मृगीचपला । हंसगद्दा । हंसी- गद्गदा । इत्यादयो भवन्ति । अयं विकल्पो भोजदेवाभिप्रायेण शाकटायनस्तु नित्यमिच्छति ॥ १४० ॥ इति कुक्कटाण्डादिः ॥ कोटरमिश्रकसिध्रकसारिकपुरगा गणे समारख्याताः । अञ्जनभजनकिंशुकलोहितखजा नलः शाल्वः ॥१४॥ सज्ञायां गिरिवनेऽज्जनकोटरादेरित्यनेनैतेषां शब्दानामग्दीपों भवति । कोटराणां वनम् । कोटरावणम् । मिश्रकावणम् ॥ सिघ्रकावणम् । सारिका- वणम् । पुरगावणम् । इति कोटरादिः पञ्चको गणः ॥ अञ्जनेनोपलक्षितो गिरिः । अञ्जनागिरिः। भञ्जनस्य राज्ञो गिरिः। भजनागिरिः । शाकटायनस्तु भाउजनागिरिरित्याह ॥ किंशुकागिरिः । लोहितों गिरिः । लोहितागिरिः । खजस्य गिरिः। खलागिरिः । नलस्य गिरिः । नलागिरिः।शाल्वा नाम जनपदो राजानश्च । तेषां गिरिः। शाल्वा । गिरिः ।। १४१ ॥

·२ समासगणाध्यायः ।। किंशुलकशल्वपिङ्गलकुक्कुटयुक्तः शराहिवंशकुशाः । ऋषिकपिहनुमुनिधूमा वादः पद्मं शुचिर्मगो वेटः ॥१४२॥ किंशुलको राजा । तस्य गिरिः। किंशुलकागिरिः॥ किंशुलकः शिला- पुप्पमिति केचित् । शल्वानां गिरिः । शल्वागिरिः। पिङ्गलागिरिः । कुगिति शब्दं कुर्वन्तोष्टन्तीति कुकुटाः । तेषां गिरिः । कुक्कुटागिरिः ॥ इत्यज्जनादिः ॥ शराद्यनजिरादिबहुची मतावित्यनेन शरादीनामजिरादिवर्जितस्य महची मतो सज्ञायां विषयेऽग्दीर्घा भवति । शरावती नाम नदी। मही- वती। वंशावती। कुशावती । ऋपीवती। कपीवती। हनूमान् । वसन्तकालो हनुमानिवागतः । इत्यादी दीर्घत्वं विनापि सज्ञा प्रतीयते शब्दशक्तिस्वा- भाव्यात् । हनुहनूशब्दावित्यन्ये (१)। मुनीवती । धूमावती । वार्दावान्नाम पर्वतः । पद्मावती । शुचीवती । मृगावती । वेटावान् पर्वतः । प्राकृतिग- गोग्यम् । तेन । भोगावती । वातावतीत्यादि ॥ १४२ ॥ इति शरादिः ॥ अजिरस्थविरौ खदिरो मलयालङ्कारचक्रवाकाश्च । खपुरः शशाङ्कपुलिने हिरण्यकारण्डवकरीराः ॥ १४३ ॥ अजिरवती । स्थविरवती । खदिरवती । मलयवती । अलङ्कारवती। चक्रवाकवती । खानि पृणन्ति । खपुराः पूगाः सन्त्यस्यामिति । खपुरवती। शशाङ्कवती। पुलिनवती। हिरण्यवती। कारण्डववती। करीरवान् पर्वतः(२)। चातुरर्थिको मतुः । चत्वारोऽपि गणाः सज्ज्ञायां वेदितव्याः । कोटराणां वनं कोटरवनम् । अञ्जनस्य गिरिरजनगिरिः । शरवतीतूणः ॥ १४३ ॥ इत्यजिरादिः ॥ (१) हनु हनू इति द्विरूपं शब्दद्वयमेकार्थमित्यन्ये । इति पा० । (२) अजिरवती, खदिरवती, कारण्डववती, हंसवती, पुनिलवती, चक्रवाकवती । एता अपि पुरीविशेषस्य नदीविशेषस्य सञ्ज्ञा एव । बर्द्धमा- नस्तु अजिरस्थविरो० इति पठित्वा काशिकाद्यपेक्षयाऽधिकं सप्तकमूरीचकारे- त्यधिक क्वचित् ॥

·.. १०० गणरत्नमहोदधी पृपोदराश्वत्थनखाः पलाशकपित्थदूपाशपिशाचदूढ्याः । विडोजसोलूकमृगौ गभस्तिबृहस्पतिहापरकांदिशीकाः ॥१४४॥ पृषोदरादीनि यथोपदिष्टमित्यनेन पृपोदरादयः शब्दा अविहितलो. पागमवर्णविकाराः शिष्टैः प्रयुज्यमानाः साधवो भवन्ति । पृषत(१) उदरम् । पृपोदरम् । पृषद् उदरे यस्यास पृपोदरी देवताविशेषः । पृपच्छब्दो घृतसं- मिश्रदध्यादिहविष्यवृत्तिः । यदा । हूयमानपृषद्विधानसहचरितो ग्रन्थोऽप्यभे. दोपचारात् पृषच्छब्दवाच्यः ॥ अश्वइव तिष्ठति अश्वत्थः । पिप्पलः । न खनतीति नखः । पलमन्नातीति पलाशः । कपिरिव तिष्ठतीति कपित्थः । कपयस्तिष्ठन्त्यस्मिन्निति वा कपित्थः। कपिरिव लम्वतेग्धश्च पततीति कपि- त्थः । कृच्छ्ण नाश्यते निन्दितो वा नाश इति दूणाशः। दूर उत्वम् । उत्तर- पदे टुत्वं च । पिशितमशित्वा चन्दतीति पिशाचः। दुष्ठु ध्यायतीति दूट्यः । वेवेष्टीति विड् व्यापकम् मोजो यस्य । विहौजाः पाकशासनः । अयो कर्णावस्येति । उलूकः ॥ मृदूकुर्वन्ति गच्छन्तो मृगास्तेन प्रकीर्तिताः ।। गां वभस्ति दीपयतीति गभस्तिः । वृहतां पतिः बृहस्पतिः । तका- रस्य सकारे। द्वाभ्यां कृतत्रेताभ्यां परम् । द्वैा परौ मुख्यावत्रेत्युभयकोटिस्प- क्त्वात् । द्वापर युगं संशयश्च । कां दिशं व्रजामीति कांदिशीकः (२)॥ १४४ ।। पृषोहानबलीवर्ददूडाभवानमन्तराः । परासहस्त्रदृडाशषोढातस्करषोडशाः ॥ ११५ ॥ पृपत उद्बानं शुष्कम् । पृषोद्वानम् । उत्पूर्वाद्वातेष्टनप्रत्यये । उद्यानमिति शाकटायनः । बलं वर्धयतीति बलीवर्दः । कृच्छण दभ्यते निन्दितो वा दाभः । दूडामः । उत्वं दुत्वमनुनासिकलोपश्च । पाणिनिभोजौ तु दूडम इत्याहतुः। वनानामन्तराणि । वनान्तराणि । वनान्तरेषु भवाः । वानमन्तरा - (१) पृषत्-उदरं यस्य । पृषतो हरिणस्योदर पृषोदरम् । पृपत उदर- मिवोदर यस्येति वा विग्रहः । पृषच्छब्दो घृतमिनदघ्यादिहविष्यवाची तदु- दरे यस्य स पृपोदरो देवविशेप इति वर्द्धमानः ॥ (२) कां दिशं यातीति कां दिशीको भयद्रुतः ॥

·8०१ २.समागणाध्यायः ॥ १०१. देवाः । सहस्रात्परे परःसहस्त्राः । कृच्छ्रेण दाश्यते निन्दितो वा दाश इति दूडाशः । षड्भिः प्रकारः षोढा । तत्वे दुत्वे च । तत्करोतीति तस्करः । षट् च दश च षोडश । षष उत्वे दस्य दुत्वे ॥ १४५ ॥ अवटकुलटे प्रायश्चित्तं पर शतधूर्जटी- पुरुषमहिषावश्वत्थामा बिडालबलाहको । भ्रमरवडवासीमन्ताश्च श्मशानमनीषिते- मुसलकितवी प्रायश्चित्तिः सृगालवनस्पती ॥१४६॥ अवागढन्त्यस्मिन्निति अवटः । कुलान्यटतीति कुलटा । प्रायस्य पापस्य चित्तम् । प्रायश्चित्तम् । अतिचारशोधनम् । भालोचनादि । शतात्पर परःशताः । भोजस्तु परशब्दसमानार्थ परः शब्दमाह । धूर्गगा जटास्वस्य । धूर्जटिः । महेश्वरः । पूः शरीरम् । तत्र शेते । पुरुषः (१)। मह्यां शेते । महिषः । अश्व इव तिष्ठति अश्वत्थामा द्रोणपुत्रः । यथा- अश्वत्थामा हत इति किल व्याहृतं सत्यवाचा ॥ बिलं दारयतीति बिडालः । ललोपो दुत्वं रस्य लत्वं च । यथा- विभ्युर्बिडालेक्षणभीषणाभ्यः । वारिणो वाहकः । वलाहको मेघः। यथा ममैव- मतिमतां मधुरं कवितामृतं-ददति मन्त्रिललामवलाहके । विदधती निखिलार्थविवेचनं-जयति कल्पलता चिरदीधितिः ॥ भ्रमन् रौतीति अमरः । अश्वस्याम्बा । वडवा । अश्लोये डक्यनुनाव सिकलोपश्च । सोनोग्न्तः । सीमन्तः । केशविन्यासः । शवानां शयनम् । श्मशानम् । मनसइष्टम् । मनीषितम् । यथा-मनीषितं धौरपि येन दुग्धा यथा वा ममैव- दूरादपि रिपुलक्ष्यो मनीषितं यन्त्रयन्ति सावेगाः । अब्धिमिवेतरभूभृन्निरुद्धगतयोऽपि कूलिन्यः ।। (१) पुरुषो जीवात्मा नरो वा ।। पुरि ब्रह्माण्डे शेते पुरुषः । अन्येषामिति दीर्घः पूरुषः । इत्थं परमे. श्वरस्यापीमे नानी इति । भी० श०॥

·-- १०३ 'गणरत्नमहोदधौ मनस ईष्टे । मनीषी। णिनि मनसौन्त्याजादिलोपः। शकारस्य पकारः । स्मृत्यर्थदयीशामित्यनेन षष्ठी । इति शाकटायनः । मुहुः खनं ला- तीति मुसलम् । किं तवालीति कितवः । प्रायस्य चित्तिः । प्रायश्चित्तिः । अतिचारशोधनम् । असृज्यालीयते । भगिलति । असुगालेढीति वा । सुगालः । वनस्य पतिः । वनस्पतिः । अपुष्यो वक्षो न्यग्रोधादिः । सर्वोऽपि हरितकायो वनस्पतिरिति केचित् ॥ १४६ ॥ आशीविषपुरोडाशषड्ढानिलयनीस्वराः । हेरम्बारग्वधावाढ्यषोडहाड्वलिमन्मथाः ॥ १४७॥ आश्वस्य विषनिति माशीविषः । आशुविषयोर्वहुव्रीहावाशुशब्दस्य शाशीभावः । आशिषि दंष्ट्रायां विपमस्येति वा । तथा च । शाश्वतकोशे- दंष्ट्राशीरनिलाशिनाम् । अजयेऽपि- आशीरिष्टस्याशंसायां दंष्ट्रायामनिलाशिनाम् । श्राशीस्तालुगता दंष्ट्रा तया विद्वी न जीवति ॥ तस्यां विषमस्य । श्राशीविषः । इत्येके । पुरो दाश्यतइति पुरोडाशः। पिष्टपिण्डः । यथा। पुरोडाशभुजामिष्टमिष्टं कर्तुमलन्तराम् ॥ षड्भिः प्रकारैः षड्डा ॥ नितरां लूयते स्वशरीराद्वहिः क्रियते सरीसृपैरिति निर्वयनी । भुजङ्गमुक्ता त्वक् । स्वयं राजन्त इति स्वराः ॥ प्रत्यूहे रम्बते शब्दायते । हेरम्बो गणपतिः । भाराद् रोगान् हन्तीति भारग्वधः । आध्यायन्ति जना- स्तमिति माढ्यः । घणथै कः । षड् दन्ता अस्या षोडन् । षोडती । वाग्वाद- स्यापत्यम् । अत इजि । वाड्वलिः । यूनां मनो मनातीति मन्मथः ॥१४॥ उलूखलोदूखलकुञ्जरालुग मृणालजीमूतमयूरसिंहाः । शकन्धुकर्कन्धुदधित्थस्यो महित्थपारापतमेखलाश्च ॥१४८॥ कवं खं विलं वास्यास्तीति । उलूखलम् । उदूखलम् । यत्र ब्रीह्यादयः कुट्यन्ते। जवं ख लातीति वा । उदूखलम् । कौ पृथिव्यां जीर्यतीति कुञ्जरः। लुच्यतेऽपनीयत इति लुक् नाम लोपः। यथा । प्रत्ययलुका चानाम् । मृद- मालीयते । मृणालः । जीवनं जलं तस्य मूतः । पुटवन्धः । जीमूतः । मह्यां रौतीति मयूरः । हिनस्तीति सिंहः । शकस्यान्धुः । शकन्धुः । कर्कस्यान्युः । - - ·- २ सभासगणाध्यायः ॥ परे। १०३ कर्कन्धः-बदरी। दनि तिष्ठतीति-दधित्थः । ब्रुवन्तः सीदन्त्यस्यामिति । वृसी। मुनीनामासनम् (१) । मयां तिष्ठतीति महित्यः । पारे पततीति पारापतः । मेहनस्य खस्य माला । मेखला ॥ १४८ ॥ दिवः स्थाने दिवोऽचि स्याद् दिव् च दीर्घ पुनः उकारोकारयोरुच्च पश्चातोधादिके तलुक् ॥ १४९ ॥ दिवः स्याने दिवोचि स्यादिति । दिवाधीश्वरः । दिवाङ्गना । दिवौकसः । दीर्घधि पुनर्न केवलं दिवः स्थाने दिवो भवति दिव च । दिवीश्वरः। दिवेश्वरः। दिवूढा। दिवोढा । दिवूतिः । दिवोतिः । उका- रोकारयोरुच्चेति । द्यूद्यानम् । दिवोद्यानम् । यथा- उद्याद्यानवाप्यां बहुलतमतमः पङ्कपूरं विदार्या ॥ दिवोद्गतिः । यूगतिः । द्यूहा । दिवूहा । दिवोहा । ऊकारे रूपत्रयम् ॥ पश्चातोऽर्धादिके तलुक् । पश्चाच्छब्दस्यार्धादावुत्तरपदेऽन्त्यतकारस्य लुग्भवति । पश्चार्धम् । पश्चिमार्थमित्यर्थः । यथा- पश्चार्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् । पश्चानुपूर्वी । पश्चाभिमुखः । पश्चिमाभिमुखइत्यर्थः । आदिग्रहणात् ॥ कलिं विन्दति । कलविङ्कः । कृतकेन शलतीति कलाशः(२)। अरू अश्रुते । नारायणस्योरुप्रभवत्वात् । उर्वशी ॥ ऊरुद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री । यथा- दधत्युरोमदयमुर्वशीतलं-भुवी गतव स्वयमुर्वशी तलम् । बभौ मुखेनाप्रतिमेन काचन-श्रियाधिका तां प्रति मेनका चन ।। चीत्करोति खलं च भवति । चिखल्लः । द्वौ प्रवेशनिर्गमौ रातीति द्वारम् । इत्यादयो द्रष्टव्याः । अत्र च- येषामुणादिश्शास्त्रेण व्युत्पत्तिर्न प्रकल्प्यते । वित्रादिपदसंपर्कात्ता तेषां स्यान्निसक्तितः ॥१॥ समासशेषभूतं स्यानिरुक्तपदसाधनम् । वित्रादिपदसंपर्कालोपागमविकारजम् ॥ २ ॥ (९) बृहन्तोऽस्यां सीदन्त्युपविशन्तीति वृसी ऋपीशानासनम् । इति पा) (२) ककं शिरोनीवं लासयति ककलासः । कफिलास इत्यपि पाठः कचित् ॥ तथा च- - - ·- १०४ गणरत्नमहोदधी उणादिशास्त्र मयूरमहिषप्रभृतीनां व्युत्पादितानामपि पुनरत्र व्युत्पा- दनमनेकधापि समाशब्दानां व्युत्पत्तिर्भवतीति प्रदर्शनार्थम् ॥ १४ ॥ इति पृषोदरादिः ॥ पारस्करो देशविशेषवर्ती करस्करो राजतरौ गिरौ च । नद्यां रथस्पा प्रमितौ तु किष्कुः प्रतिष्कशः प्रष्ठसहायदूते १५० पारस्कर्रादयः शब्दाः सषान्तपूर्वपदाः पारस्करादयो नाम्नीत्यनेन सा- धवो वेदितव्याः। देशविशेषादिष्यर्थेषु । पारं करोतीति पारस्करो देशः । पारस्करं नाम भानतेषु जनपदे नगरमित्येके । अन्यत्र । पारकरः । करं करोतीति करस्करः(९)। राजवतो गिरिश्च । रथं पाति पियतीति वा । रथ- स्पा नाम नदी । रथपाउन्या। किं करोतीति करोतेईप्रत्यये किमो मकारस्य पादेशे च । किष्कुः । प्रमाणं हस्ती वितस्तिर्वा । प्रतिकशतीति प्रतिष्कशः। अग्नेसरः सहायो दूतो वा । प्रतिगन्तर्यर्थेऽपि कश्चिन्मन्यते । ग्राममद्य प्रवेक्ष्यामि भव मे त्वं प्रतिष्कशः । अतोऽन्यत्र । प्रतिगतः कशाम् । प्रतिकशोऽश्वः ॥ १५० ।। स्तः प्रस्कएवहरिश्चन्द्रावृषावाश्वयंमद्भुते । वर्चस्कऽवस्करो ज्ञेयो रथाङ्गे स्यादपस्करः ॥१५॥ प्रकृष्टः करावः । प्रस्फरवः । ऋषिः । हरिश्चन्द्रोस्येति हरिश्चन्द्रो नाम ऋपिः । कश्चिद् राजन्यप्याह । आर्चयत इति । आश्चर्यम्-अद्भुतम् । अन्यत्र । आचर्य व्रतम् । अवकीर्यत इति । अवस्करः । वर्चस्कम् । अन्नमलमित्यर्थः । अन्नमलविसर्जनदेशोऽपि तत्सम्बन्धाद् अवस्करः । अन्यो यः कश्चिदवकीर्यते सोऽवकरः ॥ अपकीर्य्यत इति अपस्करो रथावयवः । अपफरोऽन्यः ॥ १५१ ।। कास्तीराजस्तुन्दास्कथानि नगरे गिरौ तु किष्किन्धः । मस्करिमस्करकारस्करास्तु मुनिवेणुवनेषु ॥ १५२ ॥ अल्पं तीरं कारतीरम् । अजस्य तुन्दम् । अजस्तुन्दम् । माहृताः कथा अस्मिन्निति भास्कथं नाम नगरम् । अन्यत्र कातोरम् । अजतुन्दम् । आकथम् । किंकि दधातीति किष्किन्धः पर्वतः । माकरणशीलः। मस्करी (१) कारस्फरोराजवृक्षो गिरिश्चेति पाठान्तरम् ।

·२ समासगगाध्यायः ॥ १०५ परिव्राजकः । सोवमाह । मा कृषत कर्माणि शान्तिः श्रेयसीति ॥ माक्रि- यते प्रतिषिध्यतेऽनेनेति मस्करी दण्डः । येन हस्तिनः शमं नीयन्ते दस्यन्ते स वेणुर्मस्कर इत्यन्ये । कारं करोतीति कारस्करः । वृक्षः ॥ १५२ ॥ आस्पदं स्यात्प्रतिष्ठायां क्रियाभीक्ष्ण्येऽपरस्पराः । आयुधे किष्कुरुः प्रोक्तः स्यात्कुस्तुम्बुरुरौषधे ।। १५३ ॥ पूजितं पदम्। भास्पदम् । अन्यत्र । आ ईषत् पदम् । भापदम् । अपरे च परे च । अपरस्पराः सार्था व्रजन्ति । सातत्येन यान्तीत्यर्थः । कस्य कुरुः । किष्कुरुः । आयुधम् । कुत्सितं तुम्बरु । कुस्तुम्बुरुः । धान्यकम् । यथाक- थञ्चिविग्रहः । कुस्तुम्बुरोः फलानि कुस्तुम्बुरूणि ॥ १५३ ॥ कन्दरा पूश्व किष्किन्धा कृतान्नमथ शष्कुली । गोष्पदं स्यात्प्रमाणादौ विकिरो विष्किरः खगे ॥१५॥ किंकि दधातीति किष्किन्धा । गुहा नगरी च । शकुली । भक्ष्यवि- शेषः । गवां पदम् । गोष्पदम् । गोष्पदपूरं वृष्टो देवः । अत्र गोपदमन्यस्ये- यत्तां परिच्छेत्तुमुपादीयमानं प्रमाणं भवति । आदिग्रहणात् सेवितासेवित परिग्रहः । तत्र सेविती गोष्पदी देशः। यत्र गावः पद्यन्ते स गाभिः सेवितो ग्रामसमीपादिदेश उच्यते ॥ असेविते । भगोष्पदेष्वरगयेषु विश्वासमुपजग्मिवान् । विकिरति चञ्चा विक्षिपतीति विकिरो विधिकरच पक्षी। उभयोरु- पादानं विकल्पितसकारप्रतिपत्त्यर्थमिति ॥ १५४ ॥ इति पारस्करादिः ॥ नभ्राएनागनपान्नमरुनकुला नासत्यनको तथा- नाराचो नखनान्तरीयकयुतौ नक्षत्रनाकाविमौ ॥ नारङ्गश्व नपुंसकेन कलितः स्यान्नाचिकेतस्तथा- नग्नो नास्तिकनापितावपि नभो ज्ञेयो नवेदा गणे॥१५५॥ नभ्राडादिषु शन्देषु नभ्राहादिपु नप्रत्येत्यनेन नमकत्या तिष्ठति। न भाजतइति । नभ्राट् । किवन्तः । न अगः। नागः। न पातीति नपात् । -- ·१०६ - गारनमहीधी. शत्रन्तः । न मीयतेऽसाविति नमेरुः। गणा नमेरुप्रसंवावतंसाः । नास्य कुल- मस्तीति नकुलः। सत्सु साधुः। सत्यः । न असत्यः । नासत्यः। ननसत्याः । नासत्याः साधवः। केचित्तु । न अस्यतः साधून् । नासत्यावश्विनीकुमारावि. त्याहुः। न कामति नक्रः । न अरमञ्चति नाराचः । यथा ममैव क्रियागुप्तके- उद्यत्तीवानगनाराचवितुः-स्खमाणेभ्यो वल्लभं त्वामदृष्ट्वा । वेगादेषा चक्रवाकी वराकी-तोरात्तीरे प्रातरेव प्रयाति ॥ नास्य खमस्तीति नखः । नखरो गन्धद्रव्यं च । अनन्तरेण भवतीति नान्तरीयकम् ॥ नक्षीयते न क्षरति वा । नक्षत्रम् । अन्यत्वम् अन्त्यलोपो वा निपातनात् ॥ नास्त्यस्मिन्नकं दुःखमिति नाकः । न भविद्यमानो विरिञ्ची यत्र वा । न अरं गच्छति स्वयमिति नारङ्गः । न स्त्री न पुमान् नपुंसकः । अतएव निपातनात् स्त्रीपुंसयोः पुंसक भादेशः । न न चिकेत्ति नाचिकेती नाम राजा । अस्मादेव निपातनात् कि कितज्ञान इत्यस्माच् शप्रत्ययो गुण- श्च भवति । न विद्यन्ते ग्नाः स्त्रियश्छन्दासि वा यस्य । नग्नः । नास्तीति मतिरस्य । नास्तिकः(१)। न आप्यतेसाविति नापितः। न बभस्ति । नमः । न वेत्ति । नवेदाः । अमुनि ।। आकृतिगणत्वात् । न विद्यते भागोऽस्य नभागः। पदयां न गच्छति । पन्नगः । न नन्दति बधूमिति ननान्दा। तनुं न पातयति देहधर्तृत्वात् । तनूनपात् । इत्यादयो द्रष्टव्याः । अयं च गणश्चन्द्रदुर्गाद्यभिप्रायेण ॥१५५॥ इति नन्नाडादिः ॥ पक्षज्योतिर्जनपदपत्नीकरमानबन्धुगन्धाः स्युः देशो रात्रिः पिण्डो नाभिः कुक्षिस्तथा वेणी ॥१५६॥ समानस्य पक्षादिष्वित्यनेन समानस्य सभावो भवति। पक्षस्य समानः। पक्षोऽस्येति वा। सपक्षः । सज्योतिः । सजनपदः । समानः पतिरस्याः । सपनी । सकरः समानं मानं यस्य उमानः सबन्धुः ॥ सागमध्यं दधदपि काममङ्गनानाम् ॥ सदेशः । सरात्रिः । सपिण्डः । सनाभिः । धूयुग्मस्य सनाभिमन्मथधनुज्योत्तास्मितस्याञ्चलः ॥ (९) नास्ति परलोकमतिरस्येति पाठान्तरम् ।

·. . २ समासगणाध्यायः॥ १०७ सकुक्षिः। सवेणी। कश्चिल्लाहितशब्दमप्यधीते । तीर्थशब्दस्तु न पठिती मतान्तरस्याभ्युपगतत्वात् ॥१५६॥ इति पक्षादिः ॥ रूपं वर्णो नामस्थाने जातीयधर्मवचनानि । गोत्रं वयोऽपि लक्ष्यं चन्द्रादिमते तु रूपादौ ॥१५७॥ रूपादिषूत्तरपदेषु रूपादौ वेत्यनेन समानस्य सभावो वा भवति ॥ समान रूपं सरूपम् । समानं रूपं यस्य वा । सरूपः । समानरूपः । एवं सवर्णः । समानवर्णः । सनाम । सनामा । सस्थानम् । सस्थानः। समाना जातिरस्येति जातेरीय इतीयप्रत्यये । सजातीयः। समानजातीयः । सधर्मा। सधर्मः । समानधर्मः । समानधर्मा। उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा। कालोद्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ॥ सवचनम् । सवचनः ॥ सगोत्रम् । सगोत्रः ॥ सवयः । सवयाः । शादिग्रहणाद् भोजादेः परिग्रहः । शाकटायनवामनाचार्यों तु समावं नित्यं सामान्येनाहतुः ॥ १५७ ॥ इति रूपादिः । सुषामदुःषामनिषेधदुष्ठवो दुःपन्धिदुःषेधसुषेवसुष्ठवः । नौषेचिकादुन्दुभिषेचनान्तिपन्निःषामनिःषन्धिसुषन्ध्यपष्ठवः।।१५८॥ सुषामादीनां प्राग्वत् ष इत्यनेन सुषामादीनां सकारस्य षत्वं भवति । शोभनं साम प्रियवचनं यस्यः । सा सुषाम्णी यथा-भट्टिकाक्ये । सुषारणों सर्वतेजः सुतन्वीं ज्योतिष्टमां शुभाम् । निष्टपन्तीमिवात्मानं ज्योतिःसात्कुर्वती वनम् ॥ शोभनं साम । सुपाम । शोभनं सामास्येति वा सुषामा । ब्राह्मणः सौम्यो वा । दुष्टं साम। दुःषाम । दुष्टं सामास्येति वा । दुःपामा । नितरां सेधः । निषेधः । दुष्टु निन्दितम् । सुजूसूसास्तुस्तुभस्यासेनसेधतिसिचसञ्जस्व- दुष्टुशब्दस्य षत्वे सिद्ध इह पाठः षत्वस्यानित्यत्वज्ञापनार्थः । तेन सुस्थितम् । दुःस्थितमिति सिद्धम् । यदा तु दुःशब्दो निन्दायामनुपस- गैस्तदा विधानार्थम् । दुष्टः सन्धिः । दुःषन्धिः । दुष्टः सन्धिरस्येति वा । दुःषन्धिः । निन्दितः सेधः । दुष्टः सेधोऽस्येति वा । दुःपेधः । शोभनः सेधः शोभनः सेधोऽस्येति वा । सुषेधः । सुष्टु शोभनम् । सिञ्चतीति सेविका । -- ज्जामित्यनेनैव ·१०८ गणरत्नमहोदधी नावः सेचिका । नौषेधिका । काचित्स्त्री । वामनस्तु । नावं स्यति। नौषा। नौषिकेत्याह (९)॥ अपरे तु नौषेचन मिति टनान्तं पठन्ति । षिचक्षरण इत्यस्य टनप्रत्यये । सेचनम् । दुन्दुभ्याः सेचन दुन्दुभिसेचनम् । षिवतन्तुसन्ताने । केवृषेइत्यस्य वा टनप्रत्यये । सेवनम् । दुन्दुभैः सेवनं दुन्दुभिषेवणमिति शाकटायनः । अन्तिके सीदति । अन्तिषत् । कादेवहुलमित्यनेन कलोपः । साम्ने निर्गतः । निर्गत सामास्येति वा । निःषामा । निर्गतः सन्धिः । नि- गंतः सन्धिरस्येति वा । निःषन्धिः । शोभनः सन्धिः । शोभनः सन्धिरस्येति वा । सुषन्धिः । यथा त्रिभुवनमाणिक्यचरिते- सुवृत्तमप्युज्वलवर्णरूपं सुषन्धिमूहद्वयसर्गबन्धम् । विधाय तस्याः स कविः पुराणो रुरोध वाचः प्रसरं कवीनाम् ॥ अपतिष्ठतीति । अपष्टुरङ्कुशः प्रतिकूलं च ॥१५॥ परमेष्ठी निःषेधः सव्येष्ठातामतश्व सव्येष्ठा । सुषमा सुषीमदिविषत्प्रतिष्णिकागौरिषक्याश्च ॥१५९॥ परमे स्थाने तिष्ठतीति परमेष्ठी। पितामहः । निर्गतः सेधः निर्गतः सघोरस्येति वा । निःषेधः । सव्ये स्थाने तिष्ठतीति सव्येष्ठाता। सारथिः । सव्ये तिष्ठतीति सत्येष्ठा । सवयादेश्चोणादिरूढात्परत्यनेन ऋप्रत्ययः। कश्चिद् अकारान्तमपि दर्शयति । सुष्टु समा। सुषमा । प्रकष्टा कान्तिः । शोभना सीमा यस्य । सुषीमो नागः । दिवि सीदन्ति । दिविषदो देवाः । हलतः सप्तम्या इत्यनेन ससम्या अलुक् । प्रतिस्नान्त्यस्यामिति प्रतिष्णिका। द्रोणी । गौर्याःसक्थीव सक्थ्यस्येति गौरिषक्यः(२)। डराट्त्वे च ह्रस्वश्च बहुलमित्यनेन हूखत्वे कस्यचिदिदं नाम । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन जलाषाहम् । भीरुष्ठानम् । अग्निष्टुत् । इत्यादयोऽपि भवन्ति ॥ १५ ॥ इति सुषामादिः ॥ - (९) नायः सेचनं नौपेचनम् । वर्द्धमानस्तु नौषेचिका पपाठ । अन्ये पुनर्नावं स्यतीति नौपिका क्षेपणोदण्डइत्याहुः । (२) गौरपश्यः । कस्यचिन्मुनेः सवेति ।

·२समासगणाध्यायः ॥ १०९ गिरेनदी नखो नद्धो नितम्वो वक्रतो नदी। नितम्वस्तूय॑माणस्तु माषो नार्गयणावपि ॥१६॥ गिरिनद्यादीनामित्यनेन गिरिनद्यादीनामुत्तरपदनकारस्य शत्वं वा भवति । गिरे दी। गिरिनदी। गिरिणदी। एवं गिरिणखः । गिरिनखः । गिरिणा गिरी वा नदुः । गिरिणदुः। गिरिनदुः। गिरिनितम्बः । गिरिणि- सम्वः । वक्रनदी । वक्रणदी। वक्रो नितम्बो यस्याः । वक्रनितम्बा । वक्र- णितम्बा। तूर्यस्य मानमिव मानमस्य । तूर्यमाणः । तूर्यमानः । माषणोनः । माषोनः । माषोणः । ऋचामयनम् । ऋगयनम् । ऋगयनस्य बोद्धारध्येता वा वेत्त्यधीत इत्यनेनाणि । अथवा । ऋगयनस्य व्याख्यानं तत्र भवो वा । ऋगयनेभ्योऽणित्यणि । भार्गयणम् । भार्गयनम् । गिरिनद्यादयः प्रयोगतो- उनुसतव्याः ॥ १६॥ इति गिरिनद्यादिः ॥ क्षुम्नातृप्पू नन्दननर्त्तननृनमननिवासनृत्तानि । नन्दी निवेशनगरे गहनाग्नी सर्वनामनटौ ॥१६१॥ क्षुम्नादीनां शब्दानां नकारस्य न सुन्नादेरित्यनेन णत्वं न भवति । क्षुम्नाति । क्षुम्नीतः । क्षुभ्नन्ति । शुभ्नन् । क्षुम्नानः । क्षुभ्नता । यथा । भट्टिकाव्ये- रोषभीममुखेनैवं क्षुम्नतोक्ते लवंगमः । प्रोचे सानुनयं वाक्यं रावणं स्वार्थसिद्धये ॥ क्षुभ्नता कलुषीभवतेत्यर्थः । तृप्नोति । तनुतः । तृप्नुवन्ति । वप्नु । इत्यतएव गणपाठाच्छनुः । हरेनन्दनम् । हरिनन्दनम् । इन्द्रोद्यानम् । परितो नर्तनम् । परिनर्तनम् । नृत्तमयोगः । नुनमनम् । नृनमनम् । नृनमनो नाम कश्चिद्यस्य नार्नमनिः पुत्रः । स्वरूपपदमेतत् । केचित्तु नृन्नमयति । नूनम इत्युदाहरन्ति । शराणां निवासः। शरनिवासी देशः। परितो नृत्तम् । परि- नृत्तम् । कुमारान्नन्दयतीत्येवं शीलः । कुमारनन्दी। शराणां निवेशः। शरनि- वेशः। तूणीरः। हरिनगरम् । परितो गहनम् परिगहनम् । शबराणामग्निः । शबराग्निः । हरिः शक्रस्तस्याग्निः । हर्यग्निः । विद्युत् । सर्वेषां नाम । सर्वनाम । सूत्रप्रधानी नटः । सूत्रनटः । परिनटो नाम कश्चिद्विमः ॥ १६९ ॥ - १८ ·१९० गणरत्रमहोदधी ज्ञेयौ निवेशनानूपौ नदनो नरवाहनः । स्वभीनुर्नदनद्यौ च क्षुभ्नादौ स्यान्नृतेर्यङि ॥१६२॥ शराणां निवेशनम् । शरनिवेशनम् । शरधिः । अनूपान्निष्क्रान्तः । निरनूपः । दर्भानूपं नाम स्थानम् । भेर्या नदनमिव नदनं शब्दनमस्य । भेरी नदनी नाम कश्चित् । नरो वाहनमस्य नरवाहनः । वाहणं वाह्यादि- त्यनेन नरस्यावाह्यासत्वं नास्ति । प्राक्रस्याद्यन्तेऽपूनामित्यनेन न प्राप्तिः । खर्भानुः सैंहिकेयः । ण्यनग्न्यादेरित्यनेन णत्वप्राप्तिः । केचिद् अन्तःपूर्वप- दात्मज्ञायामित्यनेन णत्वमिच्छन्ति । चारवो नदा यस्मिन् ग्रामे नगरे वा स चारुनदः । सुराणां नदी । सुरनदी । नृते कारस्य यडि परे णत्वं न भवति । नरीनृत्यते । नर्नति । नरिनर्ति । नरीनर्ति । नन्तीति । यडीति किम् । हरिरिव नृत्यतीति । हरिणी नाम कश्चित् ॥ अग्न्यादिक्षुम्नाद्योरेकत्वं प्रतिपन्नाः । सामान्येन विशेषाभावात् ॥ आकृतिगणोग्यम् । तेन चतुर्हायनं कर्मत्यादयो द्रष्टव्याः ॥ १६२ ॥ इति क्षुम्नादिः ॥ इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपण्डितश्रीवर्द्धमानविरचितस्त्रीयगणरत्नमहोदधि- अन्यवृत्ती समासमक्रियानिर्णयो नाम द्वितीयोऽध्यायः समाप्त: ॥ - ·. अथ तृतीयोऽध्यायः॥ ब्रह्मा कलापितैतलिशिलालिलाङ्गलिशिखण्डिजाजलिनः । सूकरसद्मा कुथुमी सुपर्वणा पीठसी च ॥१६॥ ब्रह्मादीनामित्यनेन ब्रह्मन्नित्येवमादीनामेवाणि परेऽन्त्याजादेलुंग्भव- ति । ब्रह्मणोऽपत्यम् । ब्राह्मो नारदः । ब्रह्मण इदम् । ब्राह्ममस्त्रम् । ब्राह्मो मन्त्रः । ब्राह्मणोषधिः । शाकटायनादयस्तु जातावभिधेयायामनपत्य एवाण्य- न्त्याजादेर्लुचमिच्छन्ति नापत्ये। तेन ब्रह्मणोऽपत्यम् । ब्राह्मणः। कलापिना- प्रोक्तमधीयानाः । कालापाः । तैतली । प्राचार्यः । तत्कृतो ग्रन्थोपि तच्छ. उदेनोच्यते । तमधीयते तैतलाः । एवं लाङ्गलाः। जाजलाः । शिलालिनइमे। शैलालाः। एवं शैखण्डाः । सौकरसद्माः । कौथुमाः । सौपर्वाः । पैठसर्पाः॥ चशब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् तेन सा ब्रह्मचाराः। दाण्डम् । चाक्रम्। इत्यादयो भवन्ति ॥१६॥ इति ब्रह्मादिः॥ अनुशतिकपरस्त्रीसर्वलोकासिहत्या:- कुरुकतशतकुम्भागारवेएवस्यहत्याः । अनुरहदनुहोडावस्यहेतीहलोकाव्- अभिगमपरलोको सर्वभूमिप्रयोगौ ॥१६॥ परस्य चानुशतिकादीनामित्यनेनानुशतिकादीनामेव शब्दानां परपदस्य पूर्वपदस्याचामादेरचः स्थानेऽणादौ णिति पर भारैज् भवति । शतेन क्रीतः। शतिकः । अनुगतः शतिकेन । अनुशतिकः । तस्येदम् । भानुशातिकम् । परस्य स्त्री । परस्त्री । तस्या अपत्यम् । पारस्त्रैणेयः । सर्वलोके विदितः । सार्वलौकिकः । यथा-भट्टिकाव्ये । भवन्तं कार्तवीर्यो यो हीनसन्धिमचीकरत् । जिगाय तस्य हन्तारं स रामः सार्वलौकिकम् ॥ असिहत्यायां भवम् । आसिहात्यम् । कुरुकतस्यापत्यम् । कोलकात्यः। शतकुम्भो नाम पर्वतः । तत्र भवं शातकौम्भ सुवर्णम् । केचिच्चादृष्टव्याकरणा लक्ष्यमेव केवलमनुसरन्तः शातकुम्भमित्याहुः । अतएव भोगः शतकुम्मस्य ·- गणरत्नमहोदधी विकारः शातकौम्भमित्याह । अगारवेणूनामिदम् । श्रागारवैणवम् । वामन- स्त्वद्गारवेणोरपत्यम् । श्राङ्गारवैणवमित्याह (१)। अधेनुशव्दमपि केचित्य- ठन्ति (२) । अस्यहत्याशब्दोऽस्मिन्नस्तीति विमुक्तादित्वादणि । आस्यहात्यः । भोजस्त्वस्यहत्यशब्दं पठति । असिहत्य इत्यन्यः ॥ अनुरहतोऽपत्यम् । भानु- राहतिः । अनुहोडः शकटविशेषः । तेन चरति । नानुहाडिकः । अस्यहेतिः प्रहरणमस्य । प्रास्यहैतिकः । गणपाठसामात्पदसमुदायादपि ठण विभक्त- चालुक् । अस्पहेत्वेति केचित् । इह लोके भवम् । ऐहलौकिकम् । अयं लोकः, इहलोकः। प्रथमान्तादपि हप्रत्ययोऽस्मादेव गणपाठायधिकरणसमासो वा । अभिगममर्हति । आभिगामिकः । परलोके भवम् । पारलौकिकम् । सर्वभूम्यां विदितः सार्वभौमः । प्रयोगमहति प्रयोगे भवं वा। प्रायोगिकम् । वामनस्तु. संयोग प्रायोगिकमित्याह ॥ १६४ ॥ सुखशयनसर्वपुरुषावनुसंवत्सरयुतानुसंवरणम् । सूत्रनडचतुर्विद्याकुरूपञ्चालाधिदेवाश्च ॥१६५॥ सुखशयनं पृच्छन्ति । सौखशायनिकाः । यथा- भृग्वादीननुगृह्णन्तं सौखशायनिकानुषीन् । सर्वपुरुषाणामिदम् । सार्वपौरुषम् । अनुसंवत्सरं दीयते । प्रानुसांव- त्सरिकम् । कालात्कार्यं च भवदित्यतिदेशात् । कथाकालाढजिति ठम् ।भ- नुसंवरणेन दीयते आनुसांवरणम् । व्युष्टादित्वादण् । सूत्रप्रधानो नहः सूत्र- नहः । तस्यापत्यं सौत्रनाडिः। कश्चित् सूत्रनट इत्याह । चतस्त्र एव विद्याः । धातुवैद्यम् । कुरवश्च पञ्चालाश्च तेषु भवः । कौरुपाञ्चालः । बहुत्व इत्यनेना- कम् न भवति तत्र देशव्यक्तर्विवक्षितत्वात् । अत्र तु देशसमुदायः । देवम- धिकृत्य भवम् । प्राधिदैविकं दुःखम् ॥१६॥ बध्योगोदकशुद्धौ पुष्करसत्सङ्क्रमाधिभूताः स्युः । प्रतिभूरजातशत्रुः परिमण्डलराजपुरुषौ च ॥ १६६ ॥ (२) अङ्गारवेणुवंशजातिविशेषः । प्राङ्गारवैणवं पात्रविशेषः । (२) केचित्तु-भगारधेनुशव्दमत्राधीयाना भगारधेनोरपत्यमागारधैनवी । पत्स इत्याहुः।

·. ३ तद्धितगणाध्यायः॥ ११३ (३) बध्योगस्य ऋषेरपत्यं विदादित्वादणि । बाध्योगः । उदकशुद्ध- स्थापत्यम् । औदकौद्धिः । पुष्करसदोऽपत्यम् । पौष्करसादिः। सङ्क्रममा हन्ति । साझामिकाः। तिलाश्चम्पकसम्पर्कारप्राप्नुवन्त्यधिवासताम् । रसो न भक्ष्यस्तद्गन्धः सर्वे साकामिका गुणाः ॥ यथा वान_राघवे । कश्चित्साङ्क्रामिकोऽपि विशेषो नैसर्गिकमति- शेते । अधिभूते भवम् । आधिभौतिकं सुखम् । प्रतिभुवो भावः कर्म वा । मातिभाव्यम् । अजातशत्रोरियम् । भाजातशात्रवी । यथा- उपेयिवांसि कर्तारः पुरमाजातशात्रवीम् । परिमण्डलस्य भावः कर्म वा । पारिमाण्डल्यम् । राजपुरुषस्य भावः कर्म वा । राजपौरुष्यम् ॥१६॥ एषोऽपि स्यात्सर्ववेदः सहण्यो हारस्वः श्वोव्यल्क- सस्वस्तयः स्वः । स्वयामश्वस्वादुमृद्दारपालाः श्वादंष्ट्रा स्वाध्याययुक्तः स्वरश्व ॥१६७॥ एषोऽपीति न केवलं प्रतिभूपरिमण्खलराजपुरुषशब्दा गयडन्ता एवात्र गणे द्रष्टव्याः । सर्ववेदशब्दोऽपीति । सहण्य इति रायटा गयेन च सह वर्तत इत्यर्थः । सर्ववेदाएव । सार्ववैद्यम् । गयइति किम् । प्रातिभवम् । पाणिम. ण्डलम् । राजपुरुषायणिः । सार्ववेदिकम् । प्राकृतिगणश्चायम् । तेन वैतुलौक्यं भानपादिरित्यादयो भवन्ति । इत्यनुशतिकादिः ।। द्वार इति द्वारादेरित्यनेन द्वारादीनां शब्दानां यकारवकाराभ्यामुत्तर- स्थाचामादेरचः स्थान प्रारज् न भवति । तयोस्तु स्वोष्टज् भवति ॥ द्वारे नि. युक्तः । दौवारिकः । स्वर्भवः । सौवः । श्वो भवम् । शौवस्तिकम् । व्यल्क- सेग्त्यन्ताधमभक्ष्ये भवः । वैयल्कसो व्याधिः । यहा । व्यल्कसो नाम देशो ग्रामादिर्वा । वस्तीत्याह । सौवस्तिकः । स्वस्येदम् । सौवम् । स्वग्रामे भवः । सौवनामिकः । शुनो विकारः । शौवनं मांसम् । शौवः सङ्कोचः । (३) उशंभुं गच्छत्यभियाति-उगः कन्दर्पः । बध्यो निग्राह्य उगो येन स वध्योगो नामर्षिरित्यधिकं कधित् ।। ।

·१९४ गणरत्नमहोदधी स्वादुमृदइदम् । सौवादुमृदम् । कच्छादिदर्शनादण् । स्वादी चासौ मृच्च मास्मि. न्देशेऽस्तीति । सौवादुमृदो देशः । पाणिन्यादयस्तु सौवादुमुदवमित्याहुः । द्वारपालस्यापत्यम् । दीवारपालिः । केचिद् द्वारपालशब्दं रेवत्यादिष्वधीया-. ना दौवारपालिक इत्युदाहरन्ति । श्वादंष्ट्रायां भवः । शौवादंष्ट्रो मणिः । शुनीदन्तादाविति दीर्घत्वम् । स्वाध्यायेन चरति । सौवाध्यायिकः । स्वरम- धिकृत्य कृतो ग्रन्थः । सौवरः। द्वारपालादीनामुपादानं सुखार्थम् । यतो द्वारादेः केवलस्य तदादेश्च परिग्रहः । आरुतिगणोऽयम् । तेन स्फ्यो यज्ञायुधं तेन कृतः । स्फैयकृती नामर्षिः । स्फरादित्यपि सङ्ग्रहीतः ॥ १६७ ।। इति द्वारादिः॥ स्वागतस्वध्वरव्यङ्गा व्यवहारो व्यडस्तथा । व्यायामस्वपतिस्वङ्गस्वजनाश्चात्र कीर्तिताः ॥ १६८॥ पदान्तवोः स्वागतादेष्टैच इत्यनेन स्वागतादिशब्दानां टैजागमो न भवति ॥ स्वागतमित्याह । स्वागतिकः । शोभनोग्ध्वरः स्वध्वरः । खध्वरेण घरति । स्वाध्वरिकः । व्यक्तान्यङ्गानि यस्यासौ व्यङ्गः । व्यङ्गस्यापत्यं व्याङ्गिः। ध्यवहारेण धरति । व्यावहारिकः । व्यडो नामर्षिः । तस्यापत्यं व्याडिः । व्यायामः प्रयोजनमस्य व्यायामिकः । स्वपती साधुः । खापतेयः। खड्गस्यापत्यं खागिः। स्वजनात्प्रयोजनमस्य । स्वाजनिकः । येषां टैनागमो न दृश्यते तेऽत्र द्रष्टव्याः ॥ १६ ॥ इति वागतादिः॥ पैलौदची राहवी रावणिश्च देवस्थानी राणिराहक्षिती च । मौदभृजिः सात्यकिश्वौदमेधिः सात्यकामिः पैङ्गलोदायनिश्च १६९ पैलाद्यविप्रतौल्वल्यादिरित्यनेन पैलादेर्विहितस्यापत्यप्रत्ययस्य श्लुग् भवति । पोलाया अपत्यं पैलः। पीलामण्डूकावत्यण। पैलस्यापत्यमिति द्वा- घोग्ण इति फिञ् तस्य श्लुक् । पैलः पिता । पैलः पुत्रः । उदञ्चोऽपत्यम् । माहादित्वादि । औदञ्चिः पिता । औदचिः पुत्रः। राहोरत्यम् । राहविः पिता । राहविः पुत्रः । रवणस्यापत्यम् । रावणिः पिता । राषणिः पुत्रः देवस्थानस्यापत्यम् । दैवस्थानिः पिता। देवस्थानिः पुत्रः। रणस्यापत्यं राणिः पिता। राणिः पुत्रः । रहेण क्षितो हिंसितो रक्षितः । तस्यापत्यम् ।

·३ सद्धितगशाध्यायः॥ राहक्षितिः पिता । राहक्षित्तिः पुत्रः। उदके भृज्जतीति । मूलविभुजादि- स्वारके । उदभृज्नः । तस्यापत्यम् । औदभृज्जिः पिता। श्रौदभृज्जिः पुत्रः । सत्यएव सत्यकः । तस्यापत्यं सात्यकिः पिता। सात्यकिः पुत्रः। उदमेघस्या- पत्यम्-ौदधिः पिता । औदमेधिः पुत्रः । सत्ये कामोऽस्य सत्यकामः । अतएव निपातनान्मुक् । सत्यमिति निपातो वा शपथपर्यायः । तस्यापत्यं सायंकामिः पिता। सात्यकामिः पुत्रः। पिङ्गलोदायनस्यापत्यं पैङ्गलोदायनिः पिता। पैङ्गलोदायनिः पुत्रः । शाकटायनस्तु पैङ्गलोदयनिरित्याह ॥ १६९ ।। शालङ्क्यौदकशुद्वी भौलिङ्ग्यौदव्रजी तथौदन्यिः । प्रौद्गाहमानियुक्तौदमजिरपि चौजिहानिः स्यात् ॥१७०॥ शलङ्कोरपत्यम् । शालतिः पिता । शालङ्किः पुत्रः । उदकशुद्धस्याप- त्यम् । औदकशुद्धिः पिता। औदकशुद्विः पुत्रः । श्रौदशुद्धिरिति भोजः । भूलिङ्गस्यापत्यम् । भौलिगिः पिता। भौलिङ्गिः पुत्रः । उदव्रजस्यापत्यम् । औदव्रजिः पिता। औदवणिः पुत्रः । उदन्यस्यापत्यम् । औदन्यिः पिता । औदन्यिः पुत्रः। तिकादिषु पठ्यमानस्याप्यस्यातएव पाठात् फि विज्ञायते। तेन रूपवयम् । औदन्यिः । औदन्यायनिः । उद्गाहमानस्थापत्यम् । औद्गाह- मानिः पिता। औद्गाहमानिः पुत्रः । उदमज्जस्यापत्यम् औदमज्जिः पिता। औदमज्जिः पुत्रः । उज्जिहानस्यापत्यम् । भौज्जिहानिः पिता । औज्जि- हानिः पुत्रः। कश्चिद् औज्जहानिरिति मन्यते । एस्य इजन्तेभ्यः फकः 'श्लुक्॥ १७० ॥ इति पैलादिः॥ तौल्वलिवैरकिंधारणिपौष्पि बैल्वकिबान्धकिरावणिवैकि । मासुरिनैमिषिनैवकियुक्तं दैवतिवार्कलिवैहतिभिश्च ॥ १७१ ॥ तौल्वल्यादेः पर्युदासादपत्यस्यापत्यादित्यनेन प्राप्ता श्लुग् न भवति । तुल्यलो नामर्षिः । तस्यापत्यं तौल्वलिः। तदपत्यं तौल्बलायनः । तैल्व- लिरित्यन्यः । वीरकस्यापत्यम् । वैरकिः पिता। वैरकायणः पुत्रः । वैणकि- रिति शाकटायनः। धरणस्यापत्यम् । धारणिः पिता । धारणायनः पुत्रः । पुष्पो नाम कश्चित् । तस्यापत्यम् । पौष्पिः पिता । पौष्यायणः पुत्रः । 'विल्वकस्यापत्यम् । बैल्वकिः प्रिता। बैरवकायनः पुत्रः। मन्धकस्यापत्यम् । . - ·- १९६ गणरतमहीधी बान्धकिः पिता । बान्धकायनः पुत्रः । रवणस्यापत्यम् । रावणिः पिता । रावणायनः पुत्रः । शाकटायनस्तु रावणिरित्याह । विड्वस्यापत्यम् । वैद्धिः पिता। बकायनः पुत्रः । न सुरोऽसुरः । तस्यापत्यम् । श्रासरिः पिता । भासुरायणः पुत्रः । निमिषस्यापत्यम् । नैमिपिःपिता । नैमिपायणः पुत्रः । नैमिशिरिति शाकटायनः । निवकस्यापत्यम् । नैवकिः पिता । नैवकायनः पुत्रः । देवतस्यापत्यम् । देवतिः पिता । देवतायनः पुत्रः । देवोतिरिनि शाकटायनः । वृकलाया अपत्यम् । वार्कलिः पिता। वार्कलायनः पुत्रः । दोधकं छन्दः । भौतु भगौगिति दोधकमेतत् ॥ १७१ ।। पौष्करसादिवैकयाहिंसिकारेणुपालयः । आसिबन्धकिवैशीतिदेवयज्ञासिनासयः ॥ १७२ ।। पुष्करसदोऽपत्यम् । पौष्करसादिः पिता। पौष्करसादायनः पुत्रः । विभूषितौ को यस्य । विकर्णः । तस्यापत्यम् । वैकर्णिः पिता। वैकर्णायनः पुत्रः। न विद्यते हिंसास्य । अहिंसः । तस्यापत्यम् । भाहिसिः पिता। आहिसायनः पुनः । करेणुं पालयतीति करेणुपालः । तस्यापत्यम् । कारेणु- पालिः पिता । कारेणुपालायनः पुत्रः । असिना युक्तो बन्धः । असिवन्धः । असिवन्ध एवासिबन्धकः । तस्यापत्यम् । आसिबन्धकिः पिता । प्रासिबन्ध- कायनः पुत्रः । अस्यतीति । असः । तस्यापत्यम् । श्रासिः पिता । प्रासा- यनः पुत्रः । बध्यतेस्म बटुः । बद्धएव बटुकः । तस्यापत्यम् । बाटुकिः पिता। बाटुकायनः पुत्र इति शाकटायनः । विशीतस्यापत्यम् । वैशीतिः पिता । वैशीतायनः पुत्रः। देवानां यज्ञो देवयज्ञः । तस्यापत्यम् । देवयशिः पिता। देवयज्ञायनः पुत्रः। प्रसिरिव नासाऽस्येति असिनासः। तस्यापत्यम् । भासि- नासिः पिता। भासिनासायनः पुत्रः ॥ १७२ ॥ दालीपिरानुतिश्च प्रादोहन्यानुराहती चापि । चाफट्टकिनैमिश्रिप्राडाहतिदैवमतयोऽपि ॥ १७३ ॥ दिलीपस्यापत्यम् । दालीपिः पिता। दालीपायनः पुत्रः। निपातना- दात्वम् । अपरे दलीप इति प्रकृत्यन्तरमाहुः । चन्द्रादयस्तु दैलोपिरित्याहुः। भानुतिः पिता । भानुतायनः पुत्रः। प्रदोहनस्थापत्यम् । मादोहनिः पिता। ।

·. ३ तद्वितगणाध्यायः ॥ ११७ प्रादोहनायनः पुत्रः । अनुरहतोऽपत्यम् भानुराहतिः पिता । भानुराहता- यनः पुत्रः। चफट्टकशब्दोग्नुकरणम् । तदुच्चारणात्पुरुपोपि चफट्टकः । तस्या- पत्यम् । चाफकिः पिता। चाफट्टकायनः पुत्रः। कुर्वादावस्य क्षत्रियस्य ग्रह- णम् । इह तु ब्राह्मणवाचिनस्तेनेज् सिद्धः। निश्चयेन मिश्रो निमिश्रः। तस्या- पत्यम् । नैमिश्रिः पिता। नैमिनायणः पुत्रः । पृच्छत्याहन्ति च । प्राडा- हतः । तस्यापत्यम् । प्राडाहतिः पिता। प्राडाहतायनः पुत्रः। प्राटाहतिरि- त्यपि वामनः। देवमतस्यापत्यम् । दैवमतिः पिता। दैवमतायनःपुत्रः ॥१७॥ इति तौल्वल्यादिः ॥ प्रज्ञश्रोत्रपिशाचचोरमरुतो रक्षश्वरित्रोशिजः- प्रत्यक्षासुरशत्रुसंतपनसत्साधारणानुष्टुभः । चण्डालाशनिगोरजेतृजगतीसत्वद्(१)हितादेवता- श्वक्षुाकृतवन्धुयोधमधवो विद्यामनोजुह्वतः ।। १७४ ॥ प्रज्ञादेरणित्यनेन प्रज्ञादेः शब्दगणादण वा भवति स्वार्थे । प्रजएव प्राज्ञः ॥ प्राज्ञी स्त्री। प्रज्ञाज्योत्स्नेत्यादिना प्रत्यये सिद्धम् । प्रातः । प्राज्ञी तु न सिध्यति । णप्रत्यये हि प्राज्ञा स्यात् । अर्थभेदश्च । तथा च । वृद्धा पलिक्नी प्राज्ञी तु प्रज्ञा प्राज्ञा तु धीमती ॥ श्रोत्रमेव औत्रम् । तं कूजत्क्रौञ्चसंहृष्यच्चाक्षुषनौत्रमानसः ॥ . धामनाद्यास्तु श्रोत्रं शरीरं चेदित्यर्थनियममाहुः । पिशाच, एवं पै. शाचः । एवं चौर। मारुतो देवो वायुश्च । राक्षसः । चरित्रमेव चारित्रम् । उशिक कान्तः स एव । औशिजः । यथा- चीर्णसांतपनैवैद्यवैदतै हततम् । कार्णाजिनौशिजैविप्रैः प्रात्यक्षमिव देवतम् ॥ प्रत्यक्षा एवं प्रात्यक्षाः पदार्थाः। असुर एव प्रासुरः । शत्रुरेव शात्रयः। सन्तपनमेव सान्तपनम् ॥ सन्नेव सान्तः। प्रण प्रत्ययसन्नियोगेन निपात- नान्मुगागमः । साधारणी साधारणा वा भूमिः । अनुष्टुवेष प्रानुष्टुभम् ।। केचिद् भानुष्टुभादीनां छन्दो नाम्नां पुंलिङ्गतामाहुः । चण्डम्-उग्रकर्म अलति पर्याप्नोति । चण्डालः । स एव चाण्डालः । तथा च-- (१) शश्वदिति पा०। १ ·गयरनमहोदधी चण्हालप्लवमातङ्गदिवाकीर्तिजननमाः । निषादश्वपचावन्तेवासिधारहालपुकमाः ॥ अचनिरेव भाशनः । वजम् । गोरएव गौरः । सितः पीतोऽरुणय वर्णः । जेनेव । जैत्रं धनुः। जैत्री शरश्रेणिः । जगत्येव जागतम् ॥ सत्वानेव सात्वतः (१)। चन्द्रस्तु सत्वन्निति नान्तं रुततलीप पठन् सत्यानेव सात्वन इत्याह । द्वयोर्भावो द्विता । द्वितैष वैतम् ॥ यथा- निदानं निद्वैतं प्रियजनसदृक्षं व्यवसितिः ॥ देवतैव देवतम् । चक्षुरेव चापक्षुम् , व्यारुतमेव वैयाकृतम् । अन्धुरेष बान्धवः । स्त्रियामणन्तस्यासामान वृत्तिः। शुद्धप्रतिस्तु वर्ततएव । यथा- अन्धुरियं ब्राह्मणी । एवं सर्वत्र । योधएव यौधः । मधुरेव माधवः । विद्येव वैद्यम् । नपुंसकत्वमेव। कश्चिद् विद्यासम्बन्धात्पुरुषोऽपि विद्या । सएव वैद्य इत्याह । मन एव मानसम् । जुद्ददेव जौहृतः ॥१४॥ निगमवणिजौ गन्धर्वश्वाग्रहायषोडतो- प्रकृतविदतौ क्रुङ् रक्षोनो विघातचिकीर्षितौ ततवसुकराग्रीधं विश्वानरो वरिवस्कतो- नुषुकविकृते विड्वानुणिक्चरश्व कुतूहलम् ॥ १७५ ॥ नितरां गस्यन्ते पदार्था अनेनेति निगमः। निगम एव नैगमः । नयः। वणिगेव वाणिजः । वाणिजी स्त्री। यस्यैते व्याधबार्कण्यसङ्घले वित्तवत्तमाः । रात्रावपि महारण्ये पश्चं वञ्चन्ति वाणिजाः ॥ गन्तव्यं गच्छन्तीत्यर्थः । गन्धर्व एव गान्धर्वः । अग्रहायण एव माग्न हायणः । मार्गशीर्षः। षोडन्नेव पौडतः। प्रकृतमेव मारुतम् । विदन्नेव वैदतः। विद्वान् । क्रुड्डेव क्रौञ्चः । रक्षांसि हन्तीति रक्षोनः । रक्षोन एवं राक्षीनः। विहननं विघातः। विधात एवं वैघातः । चिकीर्षितमेव चैकौर्षितम् । चिकीर्षनेव चैकीर्षत इति भोजः । दएषौहतमैघायसाधुसाधारणतये । लकेशयोधायेचास्मै हिताश्चैकोर्षितक्रियाः॥ (९) शश्वदेव शाश्वत इति पा० ।

·- ३ सद्वितगणाध्यायः ॥ १९६ सनीति कुलम् । ततः । तत एव तातः जनकः । वसुरेव वासवः । सुरपतिः । करएव कारः । राजदेयो भागः । अग्निमिन्द्धे । अग्नीत् । तस्य शरणम् । प्राग्नीघ्रम् । ततोऽणि प्रत्यये । भाग्नीघ्री शाला। भारतीघ्रा वा शाला । विश्वानर एव वैश्वानरः॥ वरिवस्कृत एष वारिवस्कृतः । अनुषुव- तीत्यनुपूः । तं कायतीत्यनुषुकः । केग्वेति हूखत्वे । अनुषुक एव भानुषुकः। विकतमेव वैकृत्तम् । विकतिरेव वैकतमिति नन्दी। पच्छो वैयाकृतैः सूक्तांगतानुष्टुभौष्णिहै । राक्षसासुरपैशाचवकतानां निवर्तकम् ॥ विद्वानेव वैदुषः । उष्णिगेव भौष्णिहम् । घरएव चारः । कुतूहलमेव कौतूहलम् ॥१७॥ नन्दामात्यडहालसंप्रतिवजाः कर्षापणत्रिष्टुभौ- गायत्रीरवणोपचेयककुदैकाम्याटरूषास्तथा । संनायाययणौ विधेयकुतुकागारदिदत्पतयः सत्वन्तुप्रतिभावियातसहसा वाती विदन्तोऽपि च ॥१७६॥ नन्दति वृद्धि यातीति नन्दा । नन्दैव नान्दी। अमात्य एव आमात्यः। इहाल एव डाहालः । सम्प्रत्येव साम्प्रतम् । वजतीति वजः। स एव वाजः । कर्षापण एष कार्षापणः । त्रिष्टुबेव त्रैष्टुभम् । गायन्येव गायत्रम् । छन्दसां पूर्वम् । रक्षण एव रावणः । उपचेयएव । औपचेयः । ककुदमेव काकुदम् । शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्स्वार्थिकाराप्रत्ययान्तस्यापि काकुदशब्दस्यार्थभेदो द्रष्टव्यः । एकमम्यं पुरोगतं ध्येयमस्य एकाग्यः । सएव ऐकानमः । अनन्यवृत्तिः । अटन रूषतीति । अटरूषः । सएव पाटरूषः सिंहास्यः । यथा- वासकः सिंहपर्णी च वृषो वासाथ सिंहका । बाटरूषः सिंहमुखी भिषड्माताटरूषकः ।। सन्नाय्यमेव । सानाट्यम् ॥ अग्नयणमेव प्राग्रयणः ॥ चन्द्रस्तु । अग्रेज्य- नस्य । अग्रयणम् । राजदन्तादित्वात् प्राङ्निपाते शकन्ध्वादित्वादकारलोपे छ । अग्रयणमेव प्राग्रयणमित्याह ॥ श्राग्रायणीत्यन्यः (१) । विधेयएव वैधेयो (१) माग्रयणमेवेति श्रीभोज इति पा० ·१२० गणरत्रमहोदयौ मूर्खः। विधाया भोजनस्यापत्यमिव वैधेय इत्यन्ये ॥ कुतुकमेव कौतुकम् । प्र- गारमेव मोगारम् । द्वौ दन्तावस्य द्विदन् । वयसि दन्तस्य दत् । दनादेशे । द्विदन्नेव द्वैदतो बालः । पतिरेव पाङ्गम् । सत्वन्तुरेव सात्वन्तयः । प्रतिभव प्रातिभम् ॥ 'प्रातिम निसरफेण गतानां वक्तवाक्यरचनारमणीयः । गूढसूचितरहस्यसहास्यः सुचवा प्रवक्ते परिहासः ।। वियातएव वैयातो घृष्टः । सहसैव साहसम् । अविचार कृतं कर्म ॥ अन्यस्तु । साहसं तु दमो दण्डः । सहसि बले भवं साहसमित्याह ॥ वातव वार्तम् । यथा- हरिराकुमारमखिलाभिधानवित्-स्वानस्य वार्तमयमन्धयुत सः ॥ विगता दन्ता भस्य विदन्तः । विदन्तएव वैदन्तः बालादिः ॥ १७६ ॥ वयश्चतुष्प्राश्यदशाहयुक्तः परिप्लवः पुष्पकसंयुतश्च । कृष्णः कुरङ्गेऽनिमिपेविसारी स्यादौपधं भेषजएव कामम् ।।१७७॥ वयएव वायसः काकः । वयःशब्दः सामान्येन पक्षिवाच्यपि विशेष वर्तते शब्दशक्तिखाभाव्यात् । एवं वसुशब्दोऽपि द्रष्टव्यः। मानन्ति प्रानुषते का तदिति प्राश्यम् । चतुर्भिः प्राश्यं चतुष्प्राश्यम् । तदेव चातुष्प्राश्यम् । दश नामान्यहति । दशार्हः । सएव दाशार्हः केशवः । परिलवते परिप्लवः । सएव पारितवः । चञ्चलः । पुष्पप्रकृति (१) पुष्पकम् । पौष्पकम् । कुसुमा- जनम्। कृष्णएव कार्णः कुरङ्गः। अन्योगवादिः कृष्णः। वैसारिणः । मत्स्यः । अन्यो विसारी। देवदत्तादिः। ओषधिरेव । औषधम् । त्रिफलादि । अन्य- त्रौषधयः । क्षेत्ररूढाः शङ्खपुष्पीप्रभृतयः । प्राकृतिगणवायम् । तेनान्येऽपि प्रयोगा द्रष्टव्याः ॥१७॥ इति प्रज्ञादिः॥ अनन्तसोमेतिहसर्ववेदाः सुखैकभावौ मणिकान्यभावौ । समीपसेनावसथहिभावा मालोपमाभेपजसर्वविद्याः ॥१७८॥ गयोऽनन्तादेरित्यनेनानन्तादेः शब्दगणारखार्थे रयप्रत्ययो भवति । न अन्तोऽनन्तः। ननन्त एव मानन्त्यम् ॥ न विद्यतेऽन्तो यस्य । अनन्तः (१) पुष्पप्रतिरुतिरिति पा० । - ·३ तद्धितगणाध्यायः॥ - . यथा- कालः। अनन्ता पृथ्वी । अनन्तं व्योम । मानन्त्यः काल इत्यादि । सोम एव सौम्यः । यथा-- तेनाथ नाथदुरुदाहरणातपेन-सौम्यापि नाम परुषत्वमपि प्रपन्ना । . जज्वाल तीक्ष्णविशदासहसोद्गिरन्ती-वागर्चिषस्तपनकान्तशिलेव सीता ॥ सौम्यम्। सोमइवालादकत्वात् सोम्य इत्यपि शाखादेराकतिगणत्वात् । अपेतयुद्धाभिनिवेशसौम्यो-हरिहरिप्रस्थमथप्रतस्थे । इतिहेत्येव । ऐतिह्यम् । इतिहेति निपातसमुदाय उपदेशपारंपर्य वर्तते । इतिह स्मोपाध्यायः कथयति । इतिह वटे यक्षः प्रतिवसति । सर्वे- वेदाएव सार्ववैद्यम् । सुखमेव सौख्यम् । एको भावो यस्य एकभावः। एकस्य वा भावः । एकभावः । स एव ऐकभाव्यम् । मणिप्रकारो मणिकः । मणिक एव माणिक्यम् । रत्नविशेषः । अन्यो भावो यस्यासावन्यभावः । अन्यस्य वा भावोऽन्यभावः । अन्यभावएव मान्यभाव्यम् । यथा । भान्यभाव्यं तु कालश- ब्दव्यवायात् (१)। समीपमेव सामीप्यम् । सहेनेन वर्तते सेना । सेनैव सैन्यम् । एत्य वसन्त्यस्मिन्निति आवसथी गृहम् । आवसथ एव आवसथ्यम् । द्वयो- र्भावो द्विभावः । द्विभावएष द्वैभाव्यम् । मालैत्र माल्यम् । स्त्रक् । उपमैव । औपम्यम् । भिषजइदम् । भेषजम् । यद्वा भिषज्यतीति भेषजः । करण- स्यापि कर्तृत्वे पचायचि यलोपे च निपातनादेत् । भेषजमेव भैषज्यम् । सर्व विद्या एव सार्ववैद्यम् । यथा-सर्व वैद्यविदयाघृतचातुर्वैद्यवैद्य इव । विरहार्तम् ॥ १७८ ॥ सर्वलोकचतुर्विद्याचतुराश्रमषड्गुणाः । भावशब्दस्वरा विद्यालोककालास्त्रितः परे ।। १७९ ॥ सर्वलोकाएव सार्वलोक्यम् । चतस्त्र एव विद्याः चातुर्वैद्यम् । अथवा । चत्वारएव वेदाः । चातुर्वैयम् (२) । उभयत्राप्यनुशतिकादिदर्शनादुभयपदा- दावेच । चत्वार एवाश्रमा ब्रह्मचारिगृहस्यवानप्रस्थयतिलक्षणाः । चातुरा. श्रभ्यम् । षड्गुणा एव सन्धिविग्रहयानासनद्वैधीभावसंश्रयलक्षणाः । पाड्यु- ण्यम् । यथा-अषडक्षीणषाड्गुण्यमन्त्रीमकरकेतनः ॥ (१) महाभाष्ये-अाइउणित्यस्य व्याख्याने । (२) चतुरो वेदानधीते चतुर्वेदः स एव चातुर्वैद्य इत्यधिकम् ।

·१२२ गणरत्रमहोदधी त्रयो भावाः । अयाणां वा भावाः त्रिभाषाः । त्रिभावाएव त्रैभाव्यम् । त्रय एव शब्दाः शब्द्यम् । तथाहि-पञ्चस कपालेषु संस्कृत इत्येकः । प. चकपाल इत्यपरः । पञ्चकपाल्यां संस्कृतस्तृतीयः । पाञ्चकपालमित्यवधाना- नास्ति चतुर्थः शब्द इति । त्रय एव स्वरा उदात्तानुदात्तस्वरितलक्षणाः । त्रैवर्यम् । तित्रएव विद्या भान्वीक्षिकीत्रयीवा लक्षणाः । विद्यम् । विविध इत्यप्यन्यः । कश्चित् तिस्त्रएव विद्याः। त्रय एव वेदा इति वा । त्रैविद्यमित्याह । त्रयएव लोकाः त्रैलोक्यम् । त्रयएव काला वर्तमानभूतभ- विष्णलक्षणाः । त्रैकाल्यम् । त्रितइति त्रिशब्दादित्यर्थः ॥ १७ ॥ हासप्रधानकवयः समानसन्निधितदर्थसमयुक्ताः । अथ चतुरो वर्णयुगौ शीलं शकटाङ्गजः प्राह ॥१८॥ हासएव हास्यम् । यथा-गूढसूचितरहस्यसहास्यः सुध्रुवां प्रवक्ते परि- हासः । प्रधानमेव प्राधान्यम् ॥ फविरेव काव्यः । दैत्यगुरुः । कुर्वादिस्यो गये सति काव्य इति च । समानमेव सामान्यम् । सन्निधिरेव सान्निध्यम् । सो:- धोऽस्येति तदर्थः । तदर्थ एव तार्यम् । तच्छन्देन प्रकृत्यों निर्दिश्यते । सममेव साम्यम् । चत्वारएव वर्णाः चातुर्वण्यम् । विप्रक्षत्रियविद्शूद्राः । चा- तुर्युग्यम् । शाकटापनस्तु षणप्रत्ययमानयशीलमेव शैलीयमाचार्य्यस्येत्याह ॥ जिनेन्द्रबुद्धिरनन्तरशब्दमप्यत्राधीते । तथा च तेन । अनुष्यानन्तर्ये विदादि भ्योऽनित्यत्र नह्ययं भावे व्यञ् विहितः किंतर्हि स्वार्थएव चातुर्वर्ण्यवदिति दर्शितम् ॥ प्राकृतिगणश्चायम् ॥ तेनान्येऽपि वेदितव्याः ॥ १८० ॥ इत्यनन्तादिः पादिमध्यमखान्ताग्रप्रमाणपार्श्वयत्तदः । सर्वविश्वोभयकान्यवक्षःपूर्वेदमः स्वरः ॥१८॥ आद्यादेरित्यनेनाधादिभ्यः सम्भवद्विभक्त्यन्तेभ्यो यथासम्भवं तस्प्रत्ययो भवति । प्रादौ । आदितः । मध्ये मध्यावा। मध्यतः । एवं मुखे । मुखतः। अन्तत: । अग्रतः । प्रमाणेन प्रमाणावा । प्रमाणतः । पावन । पार्श्वतो. ॥ निषेवेत । येन यस्मिन् वा । यतः । एवं ततः । सर्वतः । विश्वतः । उभयतः। एकतः। भन्यतः । वक्षस्तः । पूर्वतः । इतः । यथा-प्रयुक्तमप्य- स्तमिती कृपा स्यात् ॥ स्वरेण । खरतः ।। ।

·३ तद्वितगणाध्यायः॥ १२३ प्राकृतिगणश्चायम् । तेन वर्णतः । शब्दतः । अर्थतः । अभिधानत इत्यादयो द्रष्टव्याः । का पुनरत्र संभवन्ती विभक्तिः । तथाहि । थाप्येपाश- वित्यत्र प्रयुक्तम् । शरीरतः कृशः । शरीरेण कशइत्ययं तत्रार्थः । तेन तृतीया- न्तादनेन तसिः । तथा दुष्टः शब्दः स्वरतो वर्णतो वेत्यस्य विवरणे भर्तृहरिः । श्राद्यादित्वात्तसिः । स्वरवर्णाभ्यां दुष्टइति तत्रापि तृतीयान्तादेव । एवंभूत- विषयमेवैतल्लक्षणमिष्ट्युपसख्यानानां नियतविषयत्वात् । नच सर्व विषयोऽय. मिति स्मृतिरस्ति नापि सर्वविषयत्वे माक्सूत्रप्रपञ्चस्यानेकलक्षणस्यापादाना- दिग्रहणस्यात्र फलमस्ति सुबन्तात्तसित्युच्यमाने सर्वस्य संग्रहात् । तस्मादा- धादिभ्य इत्येतस्य सामान्यलक्षणत्वासंभवाद् यावदुदाहृतमिह शास्त्रे प्रमाण- तयोपगतः शिष्टैस्तावानेव विषयो नापरः । एवं च यएते तर्कग्रन्थेषु हेतुप- चम्यर्थे किंसर्वनामबहुभ्योऽन्यत्र तसन्ताः प्रयोगाः। तेषु यत्रापादानपञ्चमी सम्भवति तत्र साधुत्वम् । येषु तु न संभवति ते कालदष्टाएवापशब्दाः । न च तत्राद्भुतं बाहुल्येन तर्कग्रन्थेषु शब्दानां लक्षणविकलानामेव दर्शनात् । यस्त्वय वेदविदामलंकारभूतो वेदाङ्गत्वात्प्रमाणितशब्दशास्त्रः सर्वज्ञमन्य उप- मीयते तेन कथमेतत्प्रयुक्तम् । नहि स्मरणतो यत्माक्तत्प्रत्यक्षमितीरितं वचनं राजकीयं वा वैदिकं वापि विद्यतइति तत्र हि दिग्योगलक्षणा दिक्शब्द इत्यनेनोपपदविभक्तिः पञ्चमी केन तस्यास्तसिः स्यात् । अन्ये तु हेतु पश्चम्य- न्तादपि तसमिच्छन्ति । यथा--प्रमाणाद्वेतोः । प्रमाणतः । तथा च सार्व- विभक्तिकस्तसिति तार्किकाः शतशो व्यवहरन्ति ॥१८१॥ इत्याद्यादिः ॥ स्थूलश्वञ्चत्पत्रमूलाणुमाषाश्वञ्चश्चित्रं गन्धहस्तेषुचूर्णाः । पानं वर्णो मूलमुद्रार्धपादाः पिष्टः शूलं पल्लवः सूत्रपत्रे ॥१८२॥ स्थलादेरित्यनेन स्थूलादिम्यः शब्देभ्यः प्रकारवत्यर्थे को भवति जाती- यरोऽपवादः । स्थूलत्वविशेषयुक्तः पटः । स्थूलका कः । तत्र स्थूलसदृशः स्थूलकः । स्थूलसामान्यस्य वायं भेदः स्थूलकः । चञ्चतीति चञ्चन् । चञ्चत्मकरः। चञ्चत्कः। चञ्चता गत्वरेण सदृशः । चञ्चत्कः । वृहता सदृशः बृहत्कः । मणिर्मगडूक: खद्योतो वा । खद्योतस्तावदुन्मेषनिमेषाभ्यां चञ्चन्निवेत्युपमीयते मण्डूकोऽपि । श्वासमबन्धेन गत्वरइति मणिः स्पन्दमानममत्वात्तथोत्प्रेक्ष्यते। तथाल्योऽपि ·१२४ गणरत्नमहोदधी प्रविकाशिप्रभत्वान्महानिव य उपलक्ष्यते तत्र मणौ वृहत्कशव्दी लोके प्रयु- ज्यते। तदाह॥ चञ्चत्प्रकारश्चञ्चत्को बृहत्कइति चापरे । मणिमण्डूकखद्योतान्सादृश्येन प्रचक्षते ॥ सत्रोन्मेषनिमेषाभ्यां खद्योत उपसीयते । श्वासमबन्धेर्मण्डूकः स्पन्दमानमभी मणिः ॥ प्रविकाशिप्रभोल्योऽपि महान्य उपलभ्यते । बृहत्क इति तत्रैव मणौ शब्दः प्रयुज्यते ॥ पत्रमूले प्रकारोऽस्य पत्रमूलकः ॥ अणुः प्रकारोऽस्य अणुकः । पटः। द्वरणुभदिः पदार्थो गवाक्षाद्यन्तरप्रविष्टरविकिरणप्रकाशितो रेणुर्वेत्यन्यः सुवर्णस्य षोडशांशी भाषः । स प्रकारोऽस्य भाषकम् । हिरण्यम् । भोजस्तु । अणोर्माषेषु । भाषात्परिमाण इति सूत्रद्वये । अणुका माषाः । भाषकः सुब- परिमाणमित्याह । चनुतीति चञ्चः। चञ्चः प्रकारोऽस्य चञ्जकः । चित्रप्रकारः चित्रकः। द्वीपी। गन्धप्रधानः । पाषाणो गन्धः । गन्धः प्रकारोऽस्य गन्धकः । हस्तप्रकारः । हस्तकः । पताकत्रिपताकादिनृत्ताभिनयविषयप्रसिद्धः । इषुम- कारः-इषुकः । वाणविशेषः । इषुप्रकारोऽस्याः । इषुका । गोलिका । चूर्णप्र- कारः चूर्णकः । तालीशादिस्तांबूलाङ्गं वा । पानप्रकारः पानकम् । द्राक्षाश- करादिनिर्मापितम् । वर्णप्रकारः वर्णिका । गैरकादिः। परीक्षार्थ सुवर्णादि- मात्रा वा । मूलप्रकारः मूलकः । शाफविशेषः । स्त्रीत्वविवक्षायां मूलिका । शङ्खपुष्पादिः। मुद्राप्रकारः मुद्रिका । अङ्गुल्याभरणम्। अर्धप्रकारः अर्धिका । पादप्रकारः पादिका। पिष्टप्रकारः पिष्टका । भाषादिद्विदलधान्यचूर्णः ॥ शूलप्रकारः शूलिका । पल्लवप्रकारः पल्लविका । चणकादिपत्रं संस्कारयोग्य भक्ष्यम् । सूत्रप्रकारः सूत्रिका ॥ पत्रप्रकारः पत्रकम् । तमालपत्रसेव । लिखि- तलघुभूर्जखण्डवाचि तु इस्खाल्पविवक्षायां कप्रत्यये सिद्धम् । यथासंभवं सर्वत्र प्रकारे विवक्षिते शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्स्त्रीत्वमेव ॥ १२ ॥ हरितध्रुववाव्येचुमठमण्डपसंकलाः । वाव्यकालावदातास्तु सुरायामुदितास्त्रयः ।। १८३ ।। हरितप्रकारः हरितकम् । अश्वादीनां , यवादिघासः । ध्रुवप्रकार: घुयकः । तिश्पादिगणने विचलितोङ्कसवातः । वाट्यमकारः वाट्यकः । - ·३ सद्वितगणाध्यायः॥ १२५ अवदातात् सुरायां वाट्य कालाभ्यां सामान्येन कप्रत्ययइति यन्मतं तदपि स्वीकृतम् । इक्षुप्रकारः इक्षुकः (१) । मठमफारः मठिका । नानादेशागतानां द्रव्यरक्षास्थानम् । मण्डपप्रकारः मण्डपिका। शुल्कादायगृहीतस्थानम् । संक- लाप्रकारः संकलिका । वाटशब्देन विशिष्टं भाजनमुच्यते । तत्र साधुः । वाट्या। तत्प्रकारवती वाट्या सुरा भाजनपतिता वर्णोत्कर्षवती वाटिका(२) । एवं कालिकायदातिकार्थो (३)ज्ञेयः ॥ १३ ॥ तिलकालधान्यकालास्तिलमणिपुण्डं बृहन्महञ्चन्द्राः । एरण्डमधु कुमार्याः पुत्रश्वशुरौ च सज्ञायाम् ॥१८४॥ तिलकालयोः प्रकार: तिलकालका(४)। धान्यप्रकार:-धान्यकम् । का- लप्रकारः कालकः। तिलप्रकारः तिलकः । मणिप्रकारः मणिकः। मणिः प्रका- रोऽस्येति मणिकः । मणिरिव यो रत्नभूतः प्रधान मनोजश्च स मणिक इत्यन्ये । पुराहकः-इक्षुविशेषः । वृहत्कः । ग्राम्यसमाजे श्रेष्ठः । महत्कः । चन्द्रकः । एरण्डकः । इक्षुविशेषः । मधुकः(५) । कुमारीपुत्रकः । कुमारीश्वशुरकः । यथा- प्रतिवसति कुमारीपुत्रका वा कुमारी-श्वशुरफसदृशी वा ग्राम्यदेशे-समृद्धिः । मणिकमधुकभासं पुण्डकरण्ड केक्षु, स्तवकितककुभस्तां तद्भुवोऽस्मै शंशंसुः ।। 1 (९) इक्षुक एरण्ड इत्यधिकमेकत्र । (२) पादार्थमुदकं पाद्यं तत्प्रकारा पाधिका सुरा ।.यथा प्रियातिथेः सत्काराय पाद्यं प्रदीयते । तथा कदाचित फेनचित् सुरापि । ततः सा- पायसदृशी पाधिकाशब्देन व्यपदिश्यते । गण- रत्नमहोदधौ तु वाट्यकालावदातास्तु सुरायामुचितास्त्रय इति पठित्वा वाट- शब्देन विशिष्टं भाजनमुच्यते तत्र साधुर्वाट्यो द्रवद्रव्यविशेषः । तत्प्रकारा वादियका सुरा भाजनपातिनी वर्णोत्कर्षवतीत्युक्तमिति संस्करणकर्ता ज्यू- लियसएग्जेलिङितिनाना साहबेन टिप्पण्यामिदमुक्तम् ॥ (३) कालः श्यामलः प्रकारोऽस्य इति कालिका । अवदातो धवलः । प्रकारोऽस्या इत्यवदातिका सुरैवेत्यधिक क्वचित् ॥ (४) शरीरे कृष्णविन्दुरूपं घिहम् ॥ (५) यत्तु एरण्डमधुकुमार्याः पुत्रः श्वशुरश्च संज्ञायामिति पठित्वा वर्द्धमानेनोक्तम् । एरण्डक इक्षुविशेषः । मधुकं नालिकेरासबम् । इति टिप्पण्यामुपलभ्यते ॥ २० ·१२६ गणरत्नमहोदधौ कुमारीपुत्रः प्रकारोऽस्य कुमारीपुत्रकः । यथा कुमारीपुत्रः कश्चित्स- भायां प्रविशंलज्जते तथान्योऽपि य एवंविधः स कुमारीपुत्रकः । कुमारी- श्वशुरः प्रकारोऽस्य कुमारीश्वशुरकः । यस्य पुत्रः कुमा- सह दृष्टः स कुमारीश्वशुरः । यथा-पुत्रदोषेण स लज्जते तथान्योऽपि लज्जमानः कुमा- रीश्वशुरकइत्यन्यो व्याचष्टे (१) ॥ संज्ञायामिति गणसूत्रम् । तस्यार्थः । स्वप्रकृत्यर्थस्य प्रवृत्तिनिमित्तमन- येक्ष्य यः शब्दः संज्ञारूपतयार्थान्तरे वर्तते तस्यानेन कप्रत्ययः। फलम् श्राम- लकादि फलकंतु काठादिमयम् । शूद्रशब्दो जातौ प्रसिद्धः । शूद्रको नाम वीरः। संतानः समानजातीयप्रवाहः। संतानकः सुरतरुः। कुब्जं वक्र काष्ठादिवस्तु । कुब्जकस्तरुविशेषः । कुरवः कुत्सितो ध्वनिः । कुरवकस्तरुविशेषः(२) । कद- म्बस्तरुः । कदम्बकं संघातः। भ्रमरः षट्पदः । भ्रमरकः क्रीडीपकरणम् । करभः क्रमेलकः । करमको धनुष्कोटि हैकदेशी वा कटकुड्यलक्षणः । नेत्रम् अक्षि । नेत्रकं मन्यानाकर्षकम् । कणो भाषादिधान्यव्यक्तिरूपः । कणको लोहोपकरणम् । दण्डो यष्टिः । दण्डकश्छन्दो विशेषः कशमार्गो वा । जम्बु. स्तरुविशेषः । जम्बुकः शगालः । स्त्रीत्वमपि केषांचित् । कुम्भी घटी मानविशेषो वा । कुग्भिका स्तम्भाधानी । नौरन्या। नौकाऽक्षितारका। ये तु कप्रत्ययमासाद्य स्वार्थत्यागेन जात्यन्तरे किंचिदाकारसास्याद् यवाद्यास्तेपां मतिच्छन्देग्नदेरिति कमत्ययो न पुनरनेन यवको ब्रीहिः (३) । न यव प्रकार एव जात्यन्तरत्वात् । एवमन्यत् । गोमूत्रम् । तवर्णमाच्छादनं गोमू- त्रिका । अन्या सुरा । अन्यस्तकर्णः सुराकोहिः । प्रकारः सादृश्यमिति बहुसंमतम् । सामान्यस्य भेदको विशेष प्रकारइत्यन्येषामभिनिवेशः। यदाह- सादृश्यमेव सर्वत्र प्रकारः कैश्चिदिष्यते । भेदेपि नु प्रकाराख्या कैश्चिदभ्युपगम्यते ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ १४ ॥ इति स्थूलादिः ॥ (९) कुमारीश्वशुरकः । यस्य पुत्रः कुमार्या संगतः स यथा शिष्टसभा प्रवेष्टुं लज्जते तथा यो लज्जमानः। स एवं व्यपदिश्यत इत्यधिकम् । (२) कुरुवकः-ग्रहविशेषइत्यधिकम् । (३) यव (ब्रौहिषु) गोमूत्र ( माच्छादने ) सुरा (अहौ) कृष्ण (तिलेषु ) जीर्ण (शालिषु) [सुराप्रकार: सुरावो हिः सुराकः । गोमूत्रिका गोमूत्रवर्णा शाटी] " - ·३ तद्वितगणाध्यायः ॥ १७ अर्चासु पूजनार्थासु चित्रकर्मनटध्वजे । चञ्चाखरकुटीदासीवधिका नरि काश्यपः ॥१८५॥ 'प्रतिच्छन्देग्नदेरित्यत्रा_देवर्जनात् को न भवति ॥ अर्चासु शिवा- कारः । शिवः । अर्हन् । स्कन्दः । आदित्यः । चित्रकर्मणि । दुर्योधनः । भीमः । नटे रामः । ध्वजे-गरुडः । मनुष्येऽभिधेये । क्षेत्र सस्यरक्षणार्थ तृण- मयः पुरुषश्चच्चा । चञ्चेव चञ्चा मनुष्यः । खरकुटी नापितमुण्डनशाला । खरकुटीव खरकुटी। दासीव दासी । वधिका चर्ममयो वरना । बघ्रिकेव वनिका । मुख्यवम्लिगसङ्ये इति वचनात् पुंलिङ्गे प्यथै स्त्रीलिङ्गतैव । काश्यपइव काश्यपः (१) ॥ १५ ॥ देवराजाजशङ्कुभ्यः करिसिन्धुशतात् पथः । सिद्धोष्ट्राभ्यां गतिग्रीवे वामाद्रजुः स्थलात्पथः ॥१८॥ देवानां पन्थाः देवपथः। स यादृशः सद्गुणोपेतस्तरूनिकरच्छायाकलितः समतलः सजलो निरुपद्रवश्च तादृशोऽन्योपि देवपथः । एवं राजपथः (२) । अजपथः । शकुपथः (३) करिपथः । सिन्धुः समुद्गो नदी वा। तत्पन्थाइव सिन्धुपथः । शतं पन्थानो यत्र शतपथः । तत्तुल्यः शतपथः । सिद्धानां गतिः सिद्धगतिः। तत्तुल्यः सिद्धगतिः। उष्ट्रस्य ग्रीवा उष्ट्रग्रीवा । तत्तुल्य उष्ट्रग्रीवा। वामा कुटिला रज्जुः । वामरज्जुः । तत्तुल्यो वामरज्जुः (४)। स्थलरूपः पन्थाः स्थलपथः । तत्तुल्यः स्थलपथः । इह पठितानामप्यन्यैः शाब्दिकैहस्त- पुष्पमत्स्यशब्दानां(५) न युक्तः पाठः। तथाहि । हस्ताकारकाष्ठलोहाद्युपकरणं (९) अचार्य पूजनासु चित्रकर्मध्वजेषु च । इवे प्रतिकृती लोपः कनी देवपथादिग्विति काशिकायाम् । (२) राजपथसशस्य समवहारादेः संज्ञा राजपथः । (३) शंकुसहितः संकटः पन्थाः शङ्खपथस्तत्सदृशस्य दुराचारादेः सना शङ्कुपथः। रथपथः। हंसपथः । वारिपथः इत्यधिकम् ॥ (४) तत्सदृशस्य खलादेः सज्ञा वामरज्जुः॥ (५) हस्तइय हस्तः। एवमिन्द्रः। पुष्पं पुष्पतुल्या प्रतिमा। दण्ड इव दण्डः । मत्स्यहव मत्स्यः । कुण्डसिद्धादिग्रन्धेपु कुण्डनिर्माणक्रियायां मत्स्याकारा रेखाः पतन्ति ता मत्स्यपदेन व्यवह्रियन्ते ।।

·१२८ गणरत्नमहोदधौ हस्तकः। पुष्पको विमानं भाजनं या पुष्पकम्। मत्स्याकारश्चर्मचीवरादिच्छेदी मत्स्यकः । भोजोऽपि न हस्तदण्डपुष्पादिभ्य इत्यनेन प्रत्ययस्थितिमाह । प्राकृतिगणवायम् । तेनेन्द्रप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ १८६॥ इत्यर्चादिः ॥ अन्येषां तु मते देवपथादिः ।। यावाभिन्नतराविवत्समायो लान्द्रप्रवालौ वट- ज्ञाताज्ञातपटा घटो बहुतरः स्तम्बोऽथ पूलः पुटः । पीतप्रष्ठकुटाश्च नित्यवयसी सत्वशाहाविमौ- भिक्षुस्तब्धपिटास्थिपुण्यबधिरा दोलामृतौ जानु च ॥१८७॥ याधादेरित्यनेन यावादेः शब्दगणात्स्वार्थ कप्रत्ययो भवति वा । यवानां विकारो यावः । यावएव यावकः ।। गोमूत्रयावकाहारोदस्यिकोज्जानुकद्विजे । क्ष्मापतिः क्षौणिमाणिक्ये स वसिष्ठाश्रमेगमत् ॥ अलक्तक इत्यन्यः(१)। अतिशयेनाभिन्नम् । अभिन्नतरम् । अभिन्नतर- मेष अभिन्नतरकम् । यथा-अभिन्नतरके नाकाहानफेभ्यः पराङ्मुखे । जातके सर्वलोकानामनातकविकर्मणि ॥ अविरेव । अविकः । यथा-- लूनकाविकलोमोत्थाञ्छ यस्कान्कन्दुकान् करे । कुधान् हदि वहन्तीभिः स कुमारीभिराकुले । वत्सएव वत्सकः । मणिरेव मणिकः । लान्द्रमेव लान्द्रकम् । विरसं जलम् । प्रवालमेव प्रवालकम् । विद्रुमः पल्लवश्च । वटमेव वटकम् । भक्ष्य- विशेषः । ज्ञातएव ज्ञातकः । अज्ञातएव अज्ञातकः । पटएव पटकः । घटएव घटकः । बहुतरएव बहुतरफः । अभिन्नतरवहुतरशव्दी तरवन्तावुप- लक्षणम् । तेन सुकरतरोपपन्नतरादयो द्रष्टव्याः । स्तम्बएव स्तम्बकः । शा- ल्यादिकलापः (२)। पूलएव पूलका वृणसंघातः। पुटएष पुटकः पत्रनि- मिसः । पीतएव पीतफः पटादिः । 4 (९) याव एव यायकः । स्तोकपका यवा यावकशन्देन व्यवह्नियन्ते । मगतकरसी यायक इत्यन्य इत्यधिकम् । (२) पोदरादित्यादनुस्वारस्तीपे स्तमकोऽपि स एव ।

·१२९ - ३ तद्धितगणाध्यायः॥ वृते वियातकैणानुग्रहणाणुकबुद्धिभिः । तनुकापीतकब्रह्मसूत्रराजर्षिसूनुमिः ॥ प्रष्ठ एव प्रष्ठकः। कुटएव कुटकः घटः । नित्यमेव नित्यकम् । वय- एव वयस्कः । प्रज्ञाद्यणि वायसश्च । सत्त्वानेव सत्त्वकः । दशाह एव दशाहकः। सात्वतो दाशार्हश्च । भिक्षुरेव भिक्षुकः । स्तब्धएव स्तब्धकः । शीतके वोष्णके वर्ती समाधिः स्तब्धके रहः । महो बृहतिकाच्छिन्नश्छन्नोपान्ते महर्षिभिः ॥ पिटो वंशदलादिमयं भाण्डम् । स एव पिटकः । अस्टयेव अस्थिकम् । पञ्चमधातुः । पुण्यमेव पुण्यकम् । बधिर एव बधिरकः । दोलैव दोलकः । भृतएव भृतकः कर्मकरः । जान्वेव जानुकम् ॥ १८७ ॥ दानस्नातौ कुत्सितवेदसमाप्त्योरणुमतो निपुणे। लूनवियातौ च पशौ शीतोष्णमृतावनौरसे पुत्रः ॥१८८|| अनौरसइति कृत्रिमइत्यर्थः । कुत्सितं दानम् दानकम् । दानमन्यत् । स्नातएव स्नातकः । वेदं व्रतानि वा समाप्य यो वर्तते सएवमुच्यते । यस्मृतिः-गुरवे तु वरं दत्वा स्नायादा तदनुज्ञया । वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा धुभयमेव वा ॥ केचित् पुण्यस्नातवेदसमाप्तापिति पठन्ति । तत्तु न हृदयहारि ॥ अणुको निपुणाः । अन्यत्र । अणुर्बीहिः । लूनकः पशुः । वियातकः पशुः । विहानात्यशावित्यन्यः । अन्यत्र लूनो यवः । वियातो वदुः । शीनकः । उष्णक ऋतुः । अन्यत्र शीतो वायुः । उष्णः स्पर्शः । कृत्रिमः पुत्रः पुत्रकः । पुत्र एवान्यः ॥१८॥ माच्छादने च वृहती शून्यं रिक्त तनुश्च सूत्रे स्यात् । क्रीडनकं च कुमार्याः सज्ञाशब्दस्तथेयश्च ॥१८९॥ बृहतिका । नाच्छादनविशेषः । नित्यं कः । अन्यत्र वृहती । प्रोप- विश्छन्दश्च । शून्यकम् । रिक्तम् । अन्यत्र शुने हितम् शून्यम् । तनुसूत्रम् तनुकम् । अन्यत्र तनुर्वसः। कन्दुकः । भ्रमरकः । गिरिकः । शृङ्गकम् । देवदत्तकः (१) । गुणनमेव गुणनिका । यथा- (१) क्रीडोपकरणवांचकानि । यथा शालमज्येव शालमञ्जिका इत्यधिकम् ।

·गणरत्नमहोदधी हेतुः परिचयस्थैर्य वक्तुर्गुणनिकैव सा ।। तथेयश्चेति ईयस्प्रत्ययान्तः शब्दः कप्रत्ययभाक् । श्रेयानेव श्रेयस्कः । ज्यायानेव ज्यायस्कः । भूयानेव भूयस्कः । श्रेयएक श्रेयस्कम् । भूयस्कम् । ज्यायस्कमित्यादि । आकृतिगणोऽयम् । तेन पिष्टातकादयो(२)द्रष्टव्याः ॥१८॥ इति यावादिः॥ शाखास्कन्दमुखाग्राणि शरणं चरणोरसि । जघनं शृङ्गमेघा-द्रुशिरः स्कन्धमेव च ॥१९॥ शाखाशर्करादिभ्यां याणावित्यनेन शाखादेः शर्करादेश्चेवार्थे याणी भवतः । पुरुषस्कन्धस्य वृक्षस्कन्धस्य वा तिर्यक् प्रसृतमड्गं शाखेत्युच्यते। यथा शाखा पावार्यता तथा. कुलस्य यः पाश्र्वायतोऽभूतः स शाखेव शाख्यः । अन्ये तु शाखायास्तुल्यः शाख्यः । यथा-शाखा वक्षस्य शोभाकरी तथा कुलस्य शोभाकरः पुरुषः शाख्य इति तुल्यत्वमाहुः । स्कन्दः स्वामी । तत्तुल्यः स्क. न्धः(२)। मुखमिव मुख्यः । यथा-मुखं हस्तपादादिभ्योऽवयवेभ्यः प्रथमम- वलोपते तथाऽन्योऽप्येवमुच्यते । कश्चिन्मुख्यं नालिकेरमित्याह ॥ अग्नमित्र अननः । प्रधानभूतः । शीर्यते भयमस्मादिति शरणम् । भातंत्राणम् । तत्तु- ल्यः शररायः परित्राता। चरणाविव धरण्यः । यथा-चरणौ शरीरस्य प्रक- र्षको तद्वत् कुलस्य प्रकर्षकएवमुच्यते । उर इव उरस्यः । यः कार्येषूपगतेषु ससत्त्व उरः प्रयच्छति स एवमुच्यते । जघनमिव निकष्टी यः स जघन्यः । शृङ्गमिव यः सर्वस्याप्युपरिवर्ती स ऋङ्ग्यः । मेघइव यः सन्तापापनेला स मेध्यः । अनमिव य आच्छादकः सोऽभ्रमः । दुरिव द्रव्यम् अयं राजपुत्रः । यथा--दूमः फलपुष्पपल्लवादिभिरर्थिनः कृतार्थयति स हि भवनमहतीति भव्यो भवत्यात्मवानिति द्रव्यमुच्यते (३) । क्रिया हि द्रव्यं विनयति नागव्य- मिति । पुरुषार्थसायकत्वाद्धिण्यादिकमपि द्रव्यम् ॥ (९) तेन पिष्टात्तकादयोप्यत्र द्रष्टव्या इति वर्द्धमानसूरिराह । पिष्टातः सुगन्धिचूर्ण स एव पिष्टातकः ।। (२) स्कन्द इव यः शत्रुशोषकः स स्कन्ध इत्यधिकम् ॥ (३) कृतार्थयति तथा स इत्यर्थः । भवमर्हति भव्यः । यथा द्रुमः फल. पुप्यपल्लवादिमिः स्वाश्रितान् कतार्थयति । एवमर्थिनः स्वसम्पदा कृतार्थय- न्नात्मवान् पुरुपो द्रव्यमित्युच्यत इति पा० ॥

·- ३ तद्वितगणाध्यायः॥ १३१ निद्रव्यो हियमेति ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यति तेजमः । निस्तेजाः परिभूयते परिभवानिवेदमापत्स्यते । शकटाङ्गजस्तु द्रुण स्तुल्यं द्रव्यं द्रुशब्दं नपुंसकमाह ॥ शिरव शीर्षण्यः । प्रधानभूतः । शिरसः शीर्षन्नणादावित्यनेन शीर्षन्नादेशः । स्कन्धइव यो अलस्याश्रयः स-स्कन्ध्यः ॥ १० ॥ इति शाखादिः ॥ शर्करा लोमगोपुच्छगोलोमानि कपालिका । नराची शतपत्रं च पुण्डरीककपाटिके ॥१९॥ शर्करेव शार्करं दधि मधुरत्वात् । शार्करी मृत्तिका कठिनत्वात् ।। शर्कराशब्द इक्षुविकारे सिकताखपि वर्तते । लोमेव कोमलस्पर्शत्वात् । लोमनं वस्त्रम् । गोपुच्छमिव गौपुच्छो दण्डः । गोनोमेव गौलोमनम् । ब्रह्मादी- नामित्यनेन नियमितत्त्वादन्त्याजादिलोपाभावः। भोजेन गौलोममित्युदा- हृतम् । तत्तु न संगच्छते । न लोपस्य नियमेन व्यावर्तितत्वात् । कुत्सितम् अज्ञातं वा कपालम् कपालिका । कपालिकेव कापालिक कसादिपात्रम् । नरानञ्चति नराची । तत्तुल्यं नाराचम् । शतपत्रमिव शातपत्रम् । पुण्डरी- कमिव पौण्डरीकम् । हवः कपाटः कपादिका । कपाटिकेव कापाटिकम् ॥ वामनः कपिष्टिकेत्याह ॥ कंवाप्टिकेति शकटाङ्गजः । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन सिकतानकुलादयो ज्ञातव्याः ॥ १९९ ॥ इति शर्करादिः॥ अङ्गुली रुरुहरी कपिबधू कर्कमण्डरतरोमुनयश्च । शष्कुली कुलिशलोहितगोणी-वल्गुमण्डलखला भरुजश्व १९२ अङ्गुल्यादेष्ठणित्यनेनाङ्गुल्यादिगणादिवार्थे ठण् भवति । वामनस्य तु तदादेष्ठगिति सूत्रम् । अङ्गुलिरिव दीर्घायते प्राङ्गुलिकः । प्राङ्गुलिकी । मणिशलाका । रुरुरिव रोरुकः । हरिरिव हारिकः । कपिरिव कापिकः । बभ्रुरिव बाचकः । कर्कइव कार्किको गौर्गवयो वा । कार्किकं यशः ॥ यथा ममैव सिद्धराजवर्णने- प्रत्युतमुक्ताफलपद्मरागप्रस्पर्धिभिस्तोषितविश्वलोकः । यशोऽनुरागैस्तव सिद्धनाथ चक्रे जगत्कार्किकलौहितीकम् ॥ पक्षे कर्कलोहितशब्दयोष्ठीकणपि । कर्कलोहिताहीकण वेति शकटा- अजमतं स्वीकृतम् । मण्डरइव माण्डरिकः । सरइव तारसिकः । मुनिरिव - - - ·गणरनमहोदधी मौनिकः । शष्कुलीव शाकुलिकः । कुलिशमिव कौलिशिकः । लौहितमिव लौहितिक:-स्फटिकः । स्वयमलोहित उपाश्रयवशात्तथावभासते । गोणीव गौणिकः । वल्गुरिव बाल्गुकः । मण्डलमिव माण्डलिकः । खलइव खालिकः। भरुजइव भारुजिकः । विद्वान् ॥ प्राकृतिगणोग्यम् । तेन उदश्विद्रुमराड्वा- दयोद्रष्टव्याः ॥ १२ ॥ इत्यङ्गुल्यादिः ॥ विनयविशेषसमूहाः समयात्ययसम्प्रदानसङ्गतयः । व्यवहारसमुत्कर्षाकस्मादनुगादिसनामाः ॥१९३॥ विनयादेरित्यनेन विनयादेः शब्दगणाढण् भवति स्वार्थे । विनयएव वैनायिकः । विशेष एव वैशेषिकः । समूहएव सामूहिकः । समयएव साम- यिकः । एवम् प्रात्ययिकः । साम्प्रदानिकः । सागतिकः । सङ्गतमेव साङ्ग- तिकम् । साइतिक पालापः । साइतिको व्यवस्थेति वामनः । व्यावहारिकः। सामुत्कर्षिकः । आकस्मिकः । आनुगादिकः । साड्वामिकः ॥१३॥ सपदातिसमाचाराः समायमुक्ताकथञ्चिदुपचाराः । निर्मितहस्वादेशो बुधैरुपायध्वनिः कथितः ॥१९४॥ पदातिरेव पादातिकः । समाचारएव सामाचारिकः । समायएव सा. मायिकः । मुच्यते शुक्तिभिः मुक्ता । मुक्तव मौक्तिकम् । कथञ्चिदेव काथञ्चि- कम् । उपचारएक औपचारिकः । उपायएव औपथिकम् ।। स वैनायिकवान्सामयिकस्यात्ययिकं त्यजन् । तमोपयिकवान्सेनां निवेश्य बहिराविशत् ॥१॥ स सामूहिकमुत्सृज्य मुनिसागतिकाय यान् । पिप्रिये पादयोः पृथ्व्याः पतिः प्रेणेव पीडितः ॥२॥ अनौपचारिकैः सामाचारिकव्यावहारिकः । यान्ति वैशेषिकः सामुत्कर्षिकं सत्सु साधवः ॥३॥ कायचित्केन कतिचित्सोग्नुमेने तु सञ्चरान् । नृषीरी वीरसेनादीन्मनोमुत्साम्प्रदानिकान् ॥४॥ अथाकस्मिकमाहानुगादिको वाचिकस्य तम् । प्राकृतिगणोऽयम् । तेन त्रिवर्णप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥१४॥ इति विनयादिः॥ ।

·३ तद्वितगणाध्यायः ॥ १३३ काकतालं च खल्वाटविल्वे चान्धकवर्तकम् । अर्धाच जरतीश्यनात्कपोतो घुगतोऽक्षरम् ॥१९५॥ काकतालाइत्येवं प्रकारेभ्यः शन्देभ्यः काकतालीयादय इत्यनेनेवार्थ छप्रत्ययो निपात्यते । काफश्च तालच काकतालमिति द्वन्दे लक्षणया पततः काकस्य निपतता तालेन चित्रीयमाणः संयोग उच्यते । तत्तुल्यः काकताली- यः(१)। खल्वाटविल्षयोरिव खल्वाटविल्वीयः। यथा-खल्वाटः पर्यटन्नतर्कितं श्रीफलतरोरवस्तादागतो दैववशाच्च विल्यमुपरि पतितं तवदन्योऽप्युभयवस्तु- संयोग एवमुच्यते । अन्धकश्च वर्तका च अन्धकवर्तकम् । अन्धकस्य वर्तकाया उपर्यतर्कितः पादन्यास उच्यते । तत्तुल्यस् । अन्धकवर्तकीयम् । अर्धगरती- शब्दोऽर्धजरतीफामने वर्तते । तदिव यत्तद् अर्धजरतीयं कार्यम् । यथा स्त्री न तरुणी नथस्तनत्वात् कश फेशत्वान्न जरती वक्तुं शक्यते तद्वतिहासिद्ध प्रयोजनम् ॥ श्येनकपोतयोरिव श्येनकपोतीयो दुर्योगः । यथा-कपोतोऽत्त- कितमागतेन श्येनेन गृहीतस्तथाकस्मिको यो दुर्योगः स एवमुच्यते । धुणो- स्किरणारकथञ्चिन्निष्पन्नमक्षरम् । घुणाक्षरम् । तदिव यदकुशलेन देवान्निव्य- छते (२)नपुगाक्षरीयम् ॥ १५ ॥ पुरुषः शरतो ज्ञेयो गोमयात्पायसं मतम् । रुपाणः स्यादजातश्व शर्करोन्मज्जनं तथा ॥१९६॥ शरश्च क्षिप्तः प्राकाराच्च पुरुष उत्थितः स तेन हतः । तत्तुल्यं श्वरपु- रुपीयम् । गोमयपायसयोरिव गोमयपायसीयम् । यथाउजया भूमि खनन्त्या- त्मवधाय कृपाणी दर्शितस्तत्तुल्यं वृत्तं केनचिदात्मविनाशाय कृतम् । अजा- (१) काकतालीयम् । अजाकपाणीयम् । अन्धकवर्तकीयम् । अतर्कितो पनतं चित्रीकरणमुच्यते । तत्कथम् । काकस्यागमनं यादृच्छिकं तालस्य पतनं च । तेन तालेन पतता काकस्य वधः कृतः । एवमेव देवदत्तस्य तत्रागमनं दस्यूनां चोपनिपातः। तैश्च तस्य बंधः कृतः । तत्र यो देवदत्तस्य दस्यूनां च समागमः स काकतालसमागमसदृश इत्येक उपमार्थः । यश्च देवदत्तस्य वधः स काकतालवधसदृश इति द्वियीय उपमार्थः । तत्र प्रथमः समासार्थः । द्वि- तीये प्रत्यय इत्यधिकम् ॥ (२) निष्पाद्यतइति पा० । . २१ ·१३४ गणरत्नमहोदधौ कृपाणीयम् । शर्करा च क्षिप्ता पुरुषस्य चोन्मज्ननं तत्तुल्यं शर्करोन्मज्जनीयम् । प्राकृतिगणश्चायम् । तेन तिन्दुकज्योतिषीयमित्यादयो द्रष्टव्याः ॥१६॥ इति काकतालादिः। पर्वसुरभरतरक्षाबलीकवयःपिशाचवसुमरुतः । सत्वदुशीनरकर्षापणास्त्रिगतीशनिदशाहीः ॥ १९७॥ पशुंभ्योपण शस्त्रजीवितहादित्यनेन पर्वादगणादस्त्रियां स्वार्थेषण भवति ॥ पौरपत्यं पार्शवः शस्त्रगौविसवः । पार्शवी । पर्शवः । मासुरः। आसुरी। असुराः । मारतः । भारतौ । भरताः । भोजस्तु भातः । भात्ती । भर्ता इत्याह । यथा-पार्शवाशनबालीकपिशाचासुरराक्षसान् । शिष्याः सभार्तगर्तान्सकार्षापणवायसान् । राक्षसः । राक्षसौ । रक्षसः । रक्षासौत्यन्यः । बाह्नीकः । बाह्रीको । वह्नीकाः । वह्निक इत्यन्यः ॥ वायसः। वायसौ। वयसः। पैशाचः । पैशाची। पिशाचाः । एवं मारुतः । सात्वतः । औशीनरः ॥ कार्षापणः । त्रैगतः । प्राशनः । दाशाहः ॥ अस्त्रियामिति किम् । पYः स्त्री । अङ्युतोऽरज्ज्धादेश्चेत्यूङ् । रक्षाः॥ शस्त्रजीविसंघादिति किम् । असुरः(१) ॥९॥ इति पर्वादिः ॥ दामनिबैन्दवितुलभाः शात्रुतपि सार्वसेनिकाकन्दि । सावित्रीपुत्रौडविमौजायनकाकदन्तकयः ॥१९८॥ दामनिम्यश्ल इत्यनेनेभ्य प्रायुधजीवसङ्घवाचिभ्यश्लो भवति । दाम- नयः शस्त्रजीविसंघः । दामनीयः। दामनीयौ। दामनयः । बैन्दवीयः । वैन्दवीयौ । वैन्दषयः। तुलया मान्तीति तुलभाः । शस्त्रनौविसद्धः । पृषोद- रादिः तुलभीयः। शात्रुतपीयः । सार्वसेनीयः। काफन्दीयः । काकन्दकिरिति भोजः । सावित्रीपुत्रीयः। औडवीयः । भौजायनीयः। काकदन्तकीयः ॥१८॥ औलपिराच्युतदन्तिः शाकुन्तकिराविदन्तिरौदङ्किः । ज्ञेयश्व वैजवापिर्विन्दुश्वात्राच्युतन्तिश्च ॥१९९॥ (१) प्रासुरइति पा०॥ - ।

·- - ३ तद्धितगणाध्यायः॥ औलपीयः । प्राच्युतदन्तीयः । शाकुन्तकीयः । प्राविदन्तीयः । नौदकीयः । औदकिरित्यन्यः । बैजवापीयः । बिन्दवः शस्त्रजीविसंघः । बिन्दवीयः । बिन्दवीयौ । बिन्दवः । अच्युतोऽन्तो यस्यासो। अच्युतन्तः । पृषोदरादित्वात्पररूपे । प्राच्युतन्तीयः। मौजायनशब्दो नडादिफणन्तः । -तुलभबिन्दुशब्दावप्रत्ययान्तौ । शेषास्त्विजन्ताः ॥८॥ ब्राह्मगुप्तस्त्रिगर्तेषु कौण्डोपरथजानकी । दाण्डकिर्जालमानिश्च षष्ठः स्यात्क्रौष्टुकिस्तथा ॥२०॥ ब्राह्मगुप्तीयः । ब्रह्मगुप्त इति वामनः । कौण्डोपरथीयः। कुण्ठोऽतीक्ष्ण उपरथः समीपवर्ती रथो यस्य स कुण्ठोपरथः । तस्थापत्यं शिवाणि । कौण्ठीपरथ इति शाकटायनः । जानकीयः । दाण्डकीयः । जालमानीयः । क्रौष्टुकीयः । एषां प्रथम द्वितीयौ शिवाद्यणन्तौ । अन्ये विजन्ताः । त्रिगत- विति किम् । कौण्डोपरथ्यः । कौण्डीपरथ्यौ ॥२०॥ इति दामन्यादिः ॥ कम्बोजोजवनश्वोलो मुरलः केरलः शकः । खसो जर्तो व्युपापेभ्यो धारयश्च मतो बुधैः(९) ॥२०१।। कम्बोजादेः श्लुगित्यनेन कम्बोजादेर्गणाराष्ट्राख्यात् क्षत्रियवाचिनस्त- स्थापत्यं राजा वेत्यर्थे जातस्याजादेः श्लुग्भवति ॥ कम्बोजस्यापत्यं राजा था। कम्बोजः । एवं जवनः । चोलः। मुरलः । केरलः । शकः । खसः । जतः। चोलशकखसजाना पचां पुरुमग्मगधेत्यादिना कृतस्याणः श्लुक शेषेभ्य- चोलकेरलनाथं तमापतन्तं विलोक्य सः । शकं मशकवन्मेने कम्बोजमजवन्नृपः ।। भयोत्सृष्टविभूषाणां तेन केरलयोषिताम् । अलकेषु चमूरेणुश्चूर्णप्रतिनिधीकृतः ॥ विधारयः। उपधारयः। प्राधारयः। अपधारयः ॥२०॥ इति कम्बोजादिः ।। R - (१) कम्बोजश्चोलयवनौ मुरलः केरलः शकः । खसो जौ व्युपापेभ्यो राधयश्च मतो बुधैरिति कम्बोजादिसङ्ग्रहपद्यं गणरत्नमहोदधौ पठ्यत इति टिप्पण्यामुपलभ्यते। .

·गणरत्नमहोदधौ- भर्गः करूपसुस्थालकश्मीराः केकयोरसौ । त्रिगर्तशाल्वकौरव्या भरतोशीनरौ क्वचित् ॥२०२।। भत्तोऽप्राच्यभर्गादेरित्यनेन प्राच्यभर्गादिवर्जिताट्राष्ट्राख्याद्राजवाचिनः स्त्रियामतः श्लुग् भवति ॥ शूरसेनस्थापत्यं शूरसेनानां वा राज्ञी शूरसेनी । उशीनरी ॥ भर्गादिभ्यः । भार्गी । कारूषी । करुशइत्यन्यः । सौस्याली । सुस्थल इति भोजः । कश्मलमीरयत्यपनयतीति कश्मीरः । ततोऽन् । का- श्मीरी यथा-काश्मीरीकुचकुम्भविभ्रमकरः शीतांशुरभ्युद्गतः ॥ केकयस्यापत्यं केकयानां वा राज्ञी। मित्रयुप्रलयकेकयस्येय यादेरिस्वति। भारजियादेरिति च । कैकेयी । तं कर्णमूलमागत्य रामे श्रीयस्यतामिति । कैकेयी शङ्कयेबाह पलितच्छद्मना जरा ॥ उरसस्यापत्यम् औरसी। उरस्इत्यन्यः। त्रिगर्तस्यापत्यं त्रिगर्तानां वा राज्ञी गर्ती ॥ शाल्वस्यापत्यं शाल्वाना वा राशी । पच्त्वादणि नेजप्रत्यये शाल्वाद्वि स उच्यते । शाल्वी। कौरवी। कौरव्यशब्दः क्षत्रियसमानवचनो- ऽस्ति तस्माद क्वचिदिति शाकटायनेन भरतोशीनरशब्दावुत्सादिषु पञ्चेते। तयोरिहोपादानात्सत्यप्यणपवादे चेत्यस्मिन्नुत्साद्यनं बाधित्वानेव भवतीति जाप्यते । तेन भरतानां राजानो भरताः । उशीनराणाम् उशीनरा इति राजि मुलुक सिद्धा। उत्साद्यजि त्वगोत्रत्वान्न स्यात् । स्त्रीणां राज्येऽनधि- कारागाजनि प्रत्ययो न भवतीति भोजः ॥ २०२ ॥ इति भर्गादिः ॥ बाहुः स्यात्खरनादिपुष्करतदौ प्राकारमधर्जुनौ- जङ्घाशृङ्खलतोदिविन्दुशिरसः संकर्षणोदश्वितौ । चूडारामसुधामलोमवृकलाजीगर्तकष्णानडुद्- विज्ञेयाश्च वचाकुसप्तजलडाः साम्बोप्रवाक्पणी ॥२०३।। अबाहादेरिजित्यनेन बाहुशब्दप्रभृतिभ्यस्तस्यापत्यमित्यर्थ इज् भव- ति॥ बाधते परवलमिति वाहुर्नाम कश्चिदाद्यपुरुषः । तस्यापत्यं वाहविः । सरवन्नदतीति खरनादी । तस्यापत्यं खारनादिर्नृपः । पौष्करसादिर्मुनिः । प्राकार मर्दयतीति प्राकारमर्दी । तस्यापत्यं प्राकारमर्दिर्नृपः । अर्जुनस्य भार्जुनिः । जवायाः जाहिर्नुपः । शृङ्खलानि तुदति मोचयतीति ऋङ्खलतोदी ·.. ३ तद्वितगणाध्यायः ॥ नृपः । तम्य शाईलतोदिः । गृङ्खलनोदौति भोजः । विन्दोः । वैन्दवि- षिः । शिरसशब्दस्त दन्तः केवलस्यापत्यप्रत्ययासंभवात् । हस्तिशिरसोऽपत्यं हास्तिशीर्षिः । यथा--कादम्बर्याम् । श्रूयते हि पुरा फिल स्थूलशिरा नाम महातपा मुनिरखिलत्रिभुवनललामभूतामप्सरसं रम्माभिधानां शशाप । तस्यापत्यं स्थौलशीर्षिः। सङ्कर्षणस्य सांकर्षणिपः । सङ्कर्षणस्यादन्तत्वादिजि सिद्धे पाठः । शिवायुषिवृष्णिकुर्वन्धकादिति विशेषवचसा प्राप्तस्याणी बाध- नार्थः । एवमदन्तेषु सर्वेष्वपि द्रष्टव्यम् । उदश्वितः । औदश्वितिर्ऋ षिः । चूडेव चूडा काचित् । तस्याश्चौहिर्मुनिः। रामस्य रामिः । सुधाम्नः । सौधा- मिर्मुनिः । लोमन्शब्दस्तदन्तः। औडुलोमिः । शारलोमिः । वृकलायाः वार्कलिः । अनीगर्तस्य भाजीगतिः। एत ऋषयः। कृष्ण य कार्णिः । थया- कार्णिः प्रत्यग्रहीदेकः सरवानिव निम्नगाः ॥ अनडुहः भानडुहिर्ऋषिः । वचाकोः वाचाकविः । सप्तानाम् साप्तिः। जालडायाः जालडिः । सहाम्बया वर्तते साम्ब: तस्यापत्यं साम्बिः । उप- वाकोः । औपवाकविः । पणिनः पाणिनिः । एत ऋषयः ॥ २०३ ।। दुर्मित्रानुरहत्सुनामककलोदङ्कासुरा मूषिका पञ्चोदञ्चुकुनामसत्यकगदाः स्युः क्षेमधृत्वी सखा । प्रद्युम्नध्रुवकानिवाकुलहकासंसेविमध्यंदिना- वल्मीकस्तृणविन्दुशरधुवकाउद्दालकाष्टारुणाः ॥२०४॥ दुर्मित्रायाः दौर्मित्रिः। अनुरहतः भानुराहतिः । सुनाम्नः सौनामिः । सुदामन्नित्यन्यः । ककलायाः कार्कलिः । उदकस्य औदद्धिः । असुरस्य प्रासु- रिः । मूषिफेव नूषिका । तस्या मौषिफिः । एतऋपयः । पञ्चानाम् पाञ्चिः । उदञ्चोऽपत्यम् औदञ्चिः । गणपाठान्नलोपाभावः । अर्चा वात्र गम्यते । अपर उदञ्चिति धातुमात्रं निर्दिशन्ति । तन्मते प्रातिपदिकाद्धातुरूपात्प्रत्ययः । यथा । उदीचोऽपत्यम् औदीचिः । केचिद् उदञ्चित्यत्रोकारमुच्चारणार्थ न मन्यन्ते तन्मते । औदञ्चविः । कुनाम्नः कौनामिन॒पः । सत्यकस्य सात्यकि- नृपः। गदस्य गादिर्नृपः । क्षेमधृस्विनः । मत्विः । सरयुः । साखिः । प्रद्युन्नत्य माद्युम्निः । ध्रुवकायाः धौवकिः । निवाकोः । नैवाकविः ।

·. १३८ गयरत्नमहोदधी लहकायाः लाहकिः । लगत्यन्यः । एतंऋषयः । संसेविनः । सांसेविषिः । मध्यंदिनस्यषैः माध्यंदिनिः । वल्मीकस्यर्षेः बाल्मीकिः । यथा- इति राज्ञा स्वयं पृष्टौ ती वाल्मीकिमशंसताम् । तणविन्दोच्नेः । तार्णविन्दविः । शूरस्य यदुविशेषस्य शौरिः । धुव- कायाः धौवकिपः । उद्दालकस्यर्षेः औद्दालकिः । अष्टानाम् प्राष्टिः ।। अरुणस्यर्षेः भारुणिः ॥ २०४ ॥ शमी देवाग्निमरेन्द्राद् उपविन्दुसुधावतौ । अजधेनुर्बलाका स्यादुपबाहुयुधिष्ठिरौ ॥२०५॥ देवशर्मिः। श्राग्निशर्मिः । माद्रशर्मिः । ऐन्द्रशर्मिः । श्रीपविन्दविः । सौधावतिः । स्वधावदित्यन्यः । भाजधेनविः । शकटाङ्गजरत्वजादिभ्यो धेनो- ब्राह्मणद्वेति सूत्रद्वयमाह । वालाकिः । औपबाहविः । एत ऋषयः । योधिष्ठिरः ॥ २०५ ॥ उत्तानपादकश्यपविदाः सुमित्राथ नगरतो मर्दी । माषशराविच्छगलावटाकुभगलाशिवाकवो गलडा ॥२०६।। उत्तानपादस्यर्षेः श्रौत्तानपादिः । ध्रुवः । श्रौत्तानपाद भद्रं ते तपसा परितोषितः । इत्यपि दृश्यते। कश्यपस्यर्षेः काश्यपिः। गरुडाग्रजः काश्यप इत्यन्ये । विदस्यःः वैदिः। शोभनानि मित्राणि यस्याः सुमित्रा । तस्याः सौमित्रिः । लक्ष्मणः । यथा- सौमित्रिणा तदनुसंसृजसे मुहूर्तम् ॥ नगरमर्दिनः । नागरमर्दिपः । माषशराविणऋषेः । माषशराविः । छगलाया:-छागलिऋषिः । वटाकोषेः । बाटाकविः । वाटाकुरित्यन्ये । भगलाया अपत्यम् भागलिऋषिः। शिवाकोषः। शैवाकविः । गलडायाः गालडिः ॥२०६॥ डवे पाडिः पषो भूयः संभूयोऽम्भोऽमितौजसाम् । सलोपउदकस्योदः कृताकारः शलकु च ॥२०७॥ पसाम् पाडिः । भूयसः सम्भूयसोऽम्भसोऽमितौजस उदकस्य शलङ्कीच ऋपेः। भौयिः । साम्भूपिः । भास्भिः । श्रामितौनिः । भौदिः । शालतिः ।

·. ३ तद्धितगणाध्यायः ॥ १३ भूय शव्दी भोजमतेन । केषिदत्रोदकभूयस्सम्भूयसिति सामान्येन पठन्ति । तन्मते । औदकिः । भौयसिः । साम्भूयसिरिति भवति । अत्र गोत्रादिभूता अगोत्रादिभूताश्च प्रत्येतव्याः साधारण्येनोपादानात् ॥ आकतिगणोऽयम् । तेन नृनामन्त्रमित्राप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥२०॥ इति वाहादिः ॥ व्यासः सुधातृवरुटौ निषादचण्डालविम्बयुक्तौ च । व्यासादौनामकञ्चेत्यनेन व्यासादेः शब्दगणादिञ् भवति । तत्सन्नि- योगेचाकजादेशः । व्यासस्यापत्यम् वैयासकिः । एवं सौधातकिः । वारुट. किः । नैषादकिः । चाण्डालकिः । वैम्बकिः । व्याससुधानोरणोऽपवादः कारुलक्षणस्येच्च विधेयः । शेषाणामिनस्त्येव । केचिदन्न व्याघ्रकाराग्निशर्म- गोपि पठन्ति । वैयाघ्रकिः । कारकिः । प्राग्निशमकिः । यथा- यदन वैयासकिवैम्बकी वा सौघातकिं चेह परिस्पृशन्ति । चाण्डालकिर्वारुटकिश्च नैषादकिश्च तद्वद्दरितानि मा वः॥ इति व्यासादिः। कुरुशूर्पणायवृहतीकाराः कारो वडभ्याश्च ।।२०८॥ कुर्वादिभ्य इत्यनेन कुर्वादेः शब्दगणाग्यप्रत्ययो भवति । कुरोर्ब्राह्म- णस्यापत्यम् । कौरव्यः । यथा- कौरव्याः पशवः प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलम् ॥ तिकादित्वात् फिनपि । कौरवायणिः । उत्साश्चाजित्यञ् पुनराम्यां वाधितोऽपत्ये न भवति । कौरव्यशब्दस्य क्षत्रियवचनस्य तिकादिपाठात् । कौरव्यायणिः । शौर्पणाय्यो मुनिः । वाहतीकार्य्यः । वाडभीकार्यः ॥२०॥ ज्ञेया वायथकारगर्गरमुराः कैशोरिचप्पट्टको, सत्यकारचफट्टकौ च हदिकः कापिजलादिः कविः । दामोष्णीषिकुटावृक्षविमतिश्यापुत्रहन्त्रेरकास् , तक्षाशुभ्रशकन्धुशङ्कुपितृमच्छाकीनपिण्डीपुराः ॥२०९॥ वाचः । वाच्यः । रथकारस्य रायकार्यः । त्रैवर्णिकेभ्यः किञ्चिन्न्यूना रथकारजातिः। तद्वचनोऽयं गृह्यते । यस्तु कारवाची तस्मादिअपि । गर्गरस्य गार्गर्यः । मुरस्य राज्ञः मौर्यः । किशोरस्यापत्यं कैशोरिः । तस्यापत्यं युवा कैशोर्यः । भोजस्तु किशोरस्य कैशोर्यो राजेत्याह । चप्पट्टकस्यः। चाप्पट्टयः।

·१४०
गणरत्नमहोदधौ
सत्यंकारस्य सात्यकारः । चफट्टकस्य नृपस्य चाफदृक्यः । हार्दिक्यः । मुञ्च
हार्दिक्य शङ्काम् । वृष्णिलक्षणेऽणि । कापिज्जलादेरपत्यं गुर्वायत्तम् कापिज्ज-
लाद्यः । वेदकपिः । काव्यः शुक्रः । दामोष्णीषेरपत्यं युवा दामोष्णीष्यो
मुनिः । कुटस्य कौटनः । आवक्षस्य आवृत्यो मुनिः । विमतेः वैमत्यः !
भनिरित्यन्यः । मतिमदित्यप्यन्यः। श्यापुत्र्यः । श्यावपुत्र इति भोजः। हन्तुः।
हान्न्यः । हन्त्रिय इति वामनः । हनस्तिप्रत्यये हन्तिरित्यन्यः । एरकायाः ।
ऐरययः । ऐडकेत्यन्यः । तक्ष्णः । ताक्षण्यः । पाठसामर्थ्यात्कारुलक्षणमिज
वाधते शिवादिपाठाच्च । ताक्षणः । शुभ्रस्य शौभयो राजा । शुभादित्वाडणपि
समानविषयत्वात् । शकन्धोः शाकन्धव्यः । शाकम्भूरित्यन्यः । शाङ्कव्यः ।
बहुपु शाकव्याः । शाकव्या स्त्री । गर्गादिपाठात्पौत्रादौ यञ् । शाव्यः ।
यहुपु लुक । शङ्करः। स्त्रियां शाकव्यायनी । पितृमतः पैवमत्यः । पितृम-
न्तुरित्यन्यः। तन्मते पैतमन्तव्यः । शाकिनः शाक्यः । इनस्य ऐन्यः। पिण्डवाः।
पेण्डनः । पुरस्य पौर्यः ॥ २० ॥
शाकः शलाकागणकारदभ्राः, पीला-वैवाकविभञमूढाः ।
शालीनकजनितान्त वृक्षाऽजमारकश्यावरथाश्व वेनः॥२१०॥
शाकं शामिति य ह स शाकः । तस्य शाक्यः । शलाकाया शा-
लाक्यः । गणकारस्य गाण कार्यः । गणशारिरित्यन्यः । दानवो नृपः । दर्भ-
इति वामनः । पीलायाः । पैल्यः । आत्रयः । विवाफोरपत्यं वैवाकविः ।
तस्यापत्यं युवा वैवाकव्यः । वैवाभविरित्यन्यः । भान्यः । मौढ्यः । शा-
लीन्यः । फाः। ऐज्यः। नैतान्तवत्यः। आजमारयपः । अजमार इत्यन्यः।
श्यावरस्यः । यैन्यः । एते राजानः। वामनादयस्तु छन्दसि वैन्यो भाषायां तु
वानुजः कर्णकारश्व केशिनीपथिकारिणौ।
श्याप्रयो वान्तवृक्षश्च श्यावनायश्च मगुपः ॥२१॥
यगीतः यनुजः । तस्यापत्यं यानुभिः । तस्यापत्यं युया। वानु
४५. । यातझिरिति भोजः । काणकाय्यः । कार्यकारिरित्ययः । राजा ।
निन्याः। गिन्य' यन्तपाठमामर्यादेव स्त्रीत्वानिवृत्तिः। स्त्रीत्वनिवृत्ती
ir मोनो च्ये शिपणादावित्यनेन न लोप: स्यात् । पाघिकार्यः। पधिकार
यनिरित्याहुः ॥२१॥

·३ तद्वितगणाध्यायः॥ १४१ . - इति भोजः। श्याप्रथ्यः । श्यावमय इति कश्चित् । वान्तवृक्ष्यः । श्यावनाच्यः । माङ्गुष्यो राजा । मडगूष इत्यन्यः । कविविमतिपीलाशलाकैरकाकेशिनीप्रम- तीनां ढणि प्राप्ने। हृदिकावृष्णिलक्षणेऽणि । अन्येषां विजि प्राप्ते ण्यविधिः।। मारुतिगणोज्यम् । तेन ।' अविमारकपडाकैन्द्रजालिकूटमभूतयो द्रष्टव्याः ॥२१॥ इति कुर्वादिः ॥ शिवः प्रोष्ठश्वएडो जटिलकवतण्डौ बधिरकः, पिटाकस्तृक्षाकः पिटकपरिलौ प्रोष्ठिकमुनी । ककुत्स्थः खजारस्तृणमसुरकर्णी जलदो, विरूपाक्षः पिष्टः कहयवडबाभूमिककुभाः ।।२१२॥ शिवाघृषिवृष्णिकुर्वन्धकादित्यमेनापत्यमानेऽण भवति । शिवस्थापत्यम् शैवः । एवं प्रौष्ठः। चाण्डः । जाटिलकः । जटिलिकेति भोजः । वातण्डः । बाधिरकः । बधिरिकेति भोजः । पैटाकः । ताांकः । पेटकः । पारिलः । मौष्ठिकः । मौनः । ककुदि तिष्ठति ककुत्स्थः । तस्य काकुत्स्थः । खाजारः । खजेर इति भोजः । तार्णः । नडादिपाठात् तार्णायनः । मासुरकर्णः । जल- हृदइव जलहूदः । तस्य जालहूदः । संरकते द्विवचनामावे संयोगपरोऽपि न गुरुः । यथा-स्पृष्टं त्वजेत्यपहियः खलु कीर्तयन्ति । वैरूपाक्षः । पैप्टः । काहयः । कहूयइत्यन्यः । वडबेव वडवा । तस्या वाडवः । विदिद्युते वाहवजातवेदसः । भौमः । मङ्गलः । काकुभः ॥ २१२ ॥ गङ्गाकुञ्चाकोकिलायस्कलह्या, द्रुह्यः पर्णः कर्णमञ्जीरको च। रेखस्तक्षा वर्तनाक्षःकहोडा,सन्धिलेखोभूरिजम्भोर्णनाभाः२१३ गाङ्गः। शुनादिषु तिकादिषु च पाठात् । गाङ्गेयः । गाङ्गायनिः। क्रौञ्चः। कौकिलः । यथा-स कौकिलश्यामवनेन कूजत्क्रौञ्चेन सिमोपतटेन गच्छन् । यारकः । लाह्यः । द्रौह्यः । पार्णः। कार्णः । भाजौरफः । मजिरक- इत्यन्यः । रैखः । ताक्षणः । कुर्वादित्वात् ताक्षण्यः । वार्तनाक्षः । अन्यस्तु वर्तनश्चासी ऋक्षश्च (९) वार्तनःइत्याह । काहोडः। सान्धः । लेखः । भौरः । जाम्भः । जम्बइत्यन्ये । और्णनामः ॥ २९३ ॥ . (१) वर्तनश्चासौ ऋक्षश्च वर्तनःस्तस्य वार्तन इतिपा० । -- २२ ·१४२ गणरत्नमहोदधी दण्डोरोधः कोहितेलासपत्न्य आर्यश्वेतापर्षिकागोपिकाः स्युः। खजालश्चालेखनोब्रह्मगुप्तश्चायःस्थूणःस्यान्नभागोविपाट्च २१४ दाण्डः । रौधः । कौहितः। ऐलः। सापत्नः। मार्यश्वेतः। पार्षिकः। गौपिकः । खाञ्जालः। पालेखनः । सुलेखन इति भोजः । ब्राह्मगुप्तः । वाम- नस्तु नास्य पाठमङ्गीकुरुते । प्रायःस्थूणः । नाभागः । नामाक इत्यन्यः । वैपाशः । कुजादिपाठाद् वैपाशायन्यः ॥ २१४ ॥ भलन्दनानभिन्लानतृणकर्णकलापिनः । जरत्कारू: सुपिष्टश्च कुठारश्च खदूरकः ।। २१५ ॥ भालन्दनः । भलन्द इत्यन्यः । कलन्दन इति भोजः (१)। श्रानभिखानः । सार्णकर्णः। कालापः । जारकारवः । जरत्कारुशव्दादतएष ज्ञापकात् स्त्रि- यामूङ्। यस्तु मुनिवचनस्तत्पत्नीवचनश्च जरत्कारुशव्दस्तस्मादौत्सर्गिकोण । सौपिष्टः । कोठारः । कुथामियति कुथारइत्यन्यः । खादूरकः ॥२९॥ विश्रवणरवणखजनकुपिजलपृथोत्क्षिपापुरोहितिकाः । कुरुपाण्डुहस्तिपादा वृष्णिकरखजूरकर्णी च ॥२१६॥ वैश्रवणः । रावणः॥ रावणावग्रहलान्तमिति वागमृतेन सः ॥ विनवसोधपत्यं वाक्यमेव। विश्रवणरवणाभ्यां तु नित्यं वृत्तिविषयाभ्यां प्रत्ययः । अन्ये तु णश्च विनवसो विश्लोपश्च वेत्यनेन सूत्रेण वैश्रवणरावण- शब्दौ साधयन्ति ॥ खाचनः । कौपिजलः । पार्थः ॥ पार्थाननं वहिकणावदाता दीप्तिः स्फुरत्पद्ममिवाभिपेदे ॥ौरिक्षपः । पौरोहितिकः । रोहितिफेति भोजः । कौरवः । कुर्वादिपाठाड्यः । कौरव्यः । क्षत्रियवचनात्तु कुरुकोसलेत्यादिना ण्यः । तस्य बहुषु श्लुक् कुरवः । पाण्डवः। पाण्डवा यस्य दासाः । शुभ्रादिपाठात् पाण्डवेयः । अत्र कुरवो जनपदस्तस्य राजा पाण्डुः । यस्तु राष्ट्राख्यस्ततः पाण्डोयणि । पाण्ड्यः । बहुषु श्लुक् । तस्यामेव रघोः पारड्याः प्रतापं न विषेहिरे । इति तु चिन्त्यम् । हस्तिपादस्य हास्तिपदः । अतएव गणपाठात्मा- दस्याणि । पद्धावः। (१) भलन्दनइति श्रीभोजइति पा० । माण्डव: । 1 ·१४३ ३ तद्धितगणाध्यायः ।। कौपिञ्जलः पिजलवाजिनां तं तं हस्तिना हास्तिपदः प्रपेदे। स ब्राह्मगुप्तो भुजवीर्यगप्तं रथेन कौण्डोपरथोऽन्वयासीत् ॥ वृष्णिरिव वृष्णिकः । तस्य वार्णिकः । खाजूरकर्णः । खारघुरकर्णेन घृतातपत्रो मायूरकर्णोद्धतचामरौधः । सापत्नयुग्मानुगतोऽध्ययोध्यं स राबणारातिरिधावभासे ।। २९६ ॥ उरलः कहूषकोहडहेहयगोपालिकाश्च(१) गोफिलकः । परिषककुण्डोपरथौ त्रिवणादेशे सति त्रिवेणी च ॥२१७॥ औरलः । काहूषः । कौहडः (२) । तमन्वयुः खाजनमाजरीकसौपिष्टसौलेखनतार्णपाः । काहोडजालहूदवातैनाक्षक्षरहदप्रौष्टिकतार्णकर्णाः॥ हैहयः। गौपालिकः।। काहूषपैप्टौरलयास्कलाह्यद्गौह्यानभिनानकभौरमौनाः । ताकिगौपालिकगोपिकार्य-श्वेतादयस्तं परितः प्रसस्नुः ।। गौफिलकः । पारिषकः । कौण्डोपरथः। त्रिवेणी नदी तस्याः। श्रवणः २९७ उत्कारूक्षीरहदो सुरोहिकाकपिलिकर्टिषेणाः रयुः । श्रौत्कारवः । उत्कारुशब्दस्यातएव पाठादूङ् भवति । खैरहदः । सुष्टु रोहति सुरोहिका । तस्याः सौरोहिकः। कापिलिकः । आर्टिषेणः । सेनान्त- ग्यबाधनाारस्य पाठः । केषांचिद् अतइजि प्राप्ते केपाश्चिद् वध इतो ढणि प्राप्ते च पाठः ॥ एते शिवादयोग्णप्रत्ययान्ता ऋषिवाचकाः काकुत्स्थादयस्तु राजवाचकाः प्रतीता एव । क्रौञ्चादीनां त्वर्थो व्याख्यात एध । प्राकृतिगणी- ऽयम् । तेन सिलिन्दप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ इति शिवादिः ॥ शुभ्रशलाकाशुकविशदेवतरा गन्धपिङ्गलाशकुनी ॥२१८॥ चशुभ्राम्यश्च ढणित्यनेन शुभ्रादेर्गणाहण् भवति । शुभस्यापत्यम् शी. धेयः । शालाकेयः । शौकेयः । बैशेयः। दैवतरेयः । गान्धपिङ्गलेयः । नदी- नाम्न्यणि । शाकुनेयः ॥२१॥ कर्षों विष्टपुरः शकन्धिविधवाशालूकगोधाम्बिका- लेखाभ्रूविकसाजवस्तिशकलाशोकाश्ववीजाश्मनः । (१) कहोडहेहय० इतिपा० । (२) कहोडस्य कादोडइति पा । - - ·है १४४ गणरत्नमहोदधी गङ्गापाण्डवभारताजिरदिशः शुक्रोग्रविग्रेतरा- ऽणीवालीढंसुदन्तभाणशतलाः कर्पूरकद्रू तुदः ॥२१९॥ कायः । वैप्टपुरेयः । विष्टपर(९) इत्यन्यः । शाकन्धेयः । वैधवेयः । क्षुद्राभ्यो वा णेर इति पक्षे णेरमत्ययवाधनार्थः । शालूकेयः। गौधेयः । गोधाया दगपि । गौधेरः । भारगुदीधामित्यारगपि। गौधारः । अर्थव्यवस्था तु लोक- तः। तेन योऽहिना गोधायां जन्यते स गौधेरो गौधारश्च भवति । वामनस्तु दयमपि न मन्यते कारणं न विघ्नः। श्राम्बिकेयः। मानुपीनारन्यणि । लैखा- भेयः । वैकसेयः । चतुष्याज्जातिवाधिनी ककासेति भोगः। किमपि कसतीति किकसेत्यन्यः । मानुषीनाम्न्यणि । आजवस्तेयः । गृष्ट्यादिपाठाडजपि । शकलस्य शाकलेयः । आशोकेयः । मानुषीनाम्न्यणि । आश्वेयः । बैजेयः । वीजाश्व इत्यन्यः(२) । पाश्मयः। अश्वादिपाठाद्-आश्मायनः । गाङ्गेयः । पाण्डवेयः। भोजस्तु पाण्डशब्दाढकि । प्रकद्रुपाण्ड्वोर्ड उलोप इत्युकारलोपा- भावं मन्यते। अत्र वामनमतानुसारेण पाण्डवशब्दः पठितः। भरतस्यापत्यम् । उत्साद्यजि । मारतः । तस्यापत्यं युवा । भारतेयः। भरत इति भोजः । श्रा- जिरेयः । देशेयः । शौक्रयः । औग्रेयः । वैग्रेयः । इतरस्य इतराया था। ऐतरेयः। प्राणीवेयः। आणीविरित्यपरः। भालोढेयः। सौदन्तेयः। भागोय। शातलेयः । शवल इत्यप्यन्यः । फापूरेयः । कद्रुर्नाम दिव्या गौः । तस्याः फाट्वेयः। यस्तु सज्ज्ञायामूङन्तः कद्रूशब्दस्तस्य ढण् अस्त्येव । तौदेयः ॥२९॥ 'कुबेरिकान्यतरविमातृवन्धकी कुमारिकाः परिधिमृकण्डुविश्रयः। किशोरिकाजरतिखदूररोहिणी कुठारिकारत्वतिथिसुदक्षवादनाः ।। कोवेरिकेयः । मानुपीनाम्न्यणि । मान्यतरेयः । विरुद्धाया मातुः मात्रेपः । असोदो भ्राता। बान्धकेयः । बान्धकिनेयइत्यपि (३)। क्षुद्राम्यो या र इति गैरप्रत्यये-फौमारिकेयः । मानुषीनाम्न्यणि । पारिधेयः । मार्फपटेयः । सुकरित्यपि वामनः । कथं मार्कण्डः । मृकण्डइति प्रकृत्य- नारम् । तेन आप्पणाविष्यति। चैत्रेयः। गृष्टवादिपाठानपि। कैशोरिकेयः । । (१) विष्टपुर समि पा० । (२) विजाश्वस्य वैजाश्वेय इत्यन्य इति पा० ॥ (e) बन्धकी श्यरिसी तस्या अपत्वं वाचफिनेय इति पा० । 1 ·३ तद्वितगणाध्यायः॥ १४५ मानुपीनाम्न्यणि । परतिनः । जारतेयः(१) । खादूरेयः । रौहिणेयः।रोहिणी मानुपी गौरपि । कोठारिकेयः । मानुषीनाम्न्यणि । प्रातिथेयः । सौदक्षयः । चादनेयः ॥ २२० ॥ वलीवर्दिशतहारशालाकाभ्रूशलाथलाः(२)। प्रकशायो(३)ऽनुदृष्टिश्च ककलासप्रवाहणौ ॥२२१॥ वालीवर्दयः । शातद्वारेयः । शालाकाभ्रेयः । शालाथलेयः(४) । प्राक- शायेयः(५)भानुदृष्टयः। कार्कलासेयः । एष चतुष्याज्जातिः। मावाहणेयः ॥२२॥ जीवभारमरुक्मिण्यो वायुदत्तसुवक्षसौ। मृदुमृदौ सुदामा च वासिष्ठे श्यामलक्ष्मणौ ॥२२२॥ जैवेयः । भरमस्यापत्यं भारमः । तदपत्यं युवा । भारमेयः । भरमइति भोजः । रुक्लो वर्णः । सोस्या अस्तीति रुक्मिणी । तस्यारोक्तिणेयः । मानुषीनारन्यणि । वायुदत्तेयः । सौवक्षसेयः। मादयः । उर्द्ध इत्यनेनोलोपे। मादयः । सौदामेयः । श्यामेयः । लाक्ष्मणेयः। वासिष्ठश्चेत् । अन्यत्र श्यामा. यनः । अश्वादिपाठात् । श्यामिरिति वामनः । लाक्ष्मणिः ॥ २२२ गोदन्तकुशाम्बानिधिमकष्टुजिह्माशिनः खडोन्मत्ताः। श्वब्रह्मकतशताहरयमष्टवष्टिकसुनामधर्मिण्यः ॥२२३॥ गौदन्तेयः। कौशाम्बेयः । मानिधेयः । माफष्टेयः । जैमाशिनेयः (६) दाण्डिनायनेत्यादिनान्त्यिाजादिलुगभाव वः । खाडोन्मत्तेयः । एषा नदी खर इवोन्मत्ता खरोन्मत्तेत्यभयनन्दी। शौवेयः । ब्राह्मकतेयः। शाताहरेयः। याम- ष्टेयः । मघष्टुरित्यन्यः । टैकेयः । सुनाम्नः । सौनामेयः । वाहादित्वात् । सौनामिः। धार्मिणेयः। मानुषीनाम्न्यणि ॥ २२३ ॥ कुषीतकविकणे च काश्यपे परिकीर्तितौ । । (१) जरतिर्जरठा तस्या जारतेयः इति पा० । (२) शलाष्पना इति पा० । (३) अफशापी इति पा० । (४) शालाष्पलेय इति पा० । (५) भाकशापेय इति पा०। (६) जैह्मासिनेय इति पाल....

·१४६ , - गणरत्नमहोदधी कौषीतकेयः । वैकर्णेयः । काश्य श्यपश्चेत ॥ अन्यत्र कौषीतकिः । वैकर्णिः । एते प्रायेणर्षिवाचकाः। बहूनामिनि प्राप्ते केषाचिदणि ढनि च प्राप्ते पाठः । प्राकृतिगणोग्यम् । तेन कुदन्तानुदन्तशतकृतप्रभृतयों द्रष्टव्याः ।। इति शुधादिः ॥ कल्याणी सुभगा मध्या ज्येष्ठानुदृष्टिबन्धकी ॥२२॥ . फल्यारयादेर्डिन् चेत्यनेनैतस्मादपत्ये ढण तद्योगे ङिनादेशश्च । कल्याण्या अपत्यम् काल्याणिनेयः । सौभागिनेयः । माध्यिनेयः । ज्येष्ठिनेयः ॥ कृते कानिष्ठिनेयस्य ज्येष्ठिनेयं विवासितम् । को नग्नमुषितप्रख्यं बहु मन्येत राघवम् ॥ भरतस्य राममित्यर्थः । भानुदृष्टिनेयः । बान्धकिनेयः ॥ २२४ ॥ मध्यमा च परस्त्री च प्रोक्तानुसृष्टिदुर्भगे। बलीवर्दी कनिष्ठा च जारस्त्री जरती तथा ॥ २२५ ॥ माध्यमिनेयः । परस्य स्त्री परस्त्री। तस्याः पारस्स्त्रैणेयः । यथा- पारस्त्रैणेयपुत्रध्ययशिथिलशुचं शक्रमाराधयाय ॥ यदा तु परा चासौ स्त्री च । परस्त्री। तस्याः कर्मधारये परस्त्रियः परशुश्चेत्यनेन पारशव इति भवति । अन्ये तूभयथापि पारस्त्रैणेय इति मन्यन्ते । प्रानुसृष्टिनेयः । दौआंगिनेयः ॥ कते सौभागिनेयस्य भरतस्य विवासितौ । पित्रा दीर्भागिनेयी यौ पश्यतं चेष्टितं तयोः ॥ वलीयाः वालीवर्दिनेयः। कानिष्ठिनेयः। जारस्त्रैणेयः। जारतिनेयः। कल्यागयादीनां शुभ्राद्यतत्याढणि सिद्ध डिनयं वचनं शेषयोरुभयार्थम् ॥२२॥ इति कल्याण्यादिः॥ गृष्टिर्टटिस्तथा विश्रिालिकुद्री च मित्रयु । हल्यायुक्तोऽजवस्तिश्च गृष्ट्यादौ विदुपां मतः ॥ २२६ ॥ गठ्यादेनित्यनेनास्माम् । गृप्टेरपत्यं गायः । अस्य चतुष्पात्या- दुनि मिटे लक्षल्या मनुष्पादिवत्तग्रहणम् । हायः । यत्रेयः । बालेयः ।

·३ तद्धितगणाध्यायः॥ १४७ कोद्रयः। मित्रयुप्रलयकेकयस्येय यादेरित्यनेनारैचि यादेर्यच् । मैत्रेयः । हले। हालेयः । जवस्तेयः ॥ विश्यमस्तिभ्यां शुभ्रादित्वावणपि । गाष्टेयस्यापत्यं पूज्यमित्यादिविय- क्षायामतइजिति विहितस्येजो जिणायार्थभ्योऽणिशोरिति जित्वाहनः परस्ये- जः श्लुग् भवति । तेन गाष्ट्रयः पिता । गायः पुत्र इत्यादिः । ढणः परस्य विनः श्रुतिरेव । शौधेयः पिता । शौभेयिः पुत्रः ॥२२६॥ इति गृष्ट्यादिः ॥ रेवती कुक्कुटाक्षश्व ग्राहः कर्णकादिकः । मणिहाराश्वतः पाली स्याद् वृकाबन्धुवञ्चिनौ ॥२२७॥ रेवत्यादेष्ठणित्यनेनास्माढण् रेवत्या अपत्यम् रैषतिकः । कोक्कुटाक्षिकः । हजिजोरपवादः । ग्राहः कर्णकादिकइति कर्णवकावादी यस्य स कर्णवका- दिकः । कार्णग्राहिकः । वार्कग्राहिकः । दाण्डग्राहिकइत्यन्ये । माणिपालि- कः । दीवारपालिकः । श्राश्वपालिकः । ढणोऽपवादः । वार्कबन्धुकः । वार्क- वञ्चिकः । ऋष्यणि-माप्ते ॥ २२७॥ इति रेवत्यादिः ॥ वाकिनः काकलके च गाधेरश्चर्मिवर्मिणी। तथा कृतनलोपे स्तः कार्कव्यश्च निगद्यते ॥२२८॥ वाकिनादेरित्यनेनास्मात् फिन् भवति वा । कग यथा प्राप्तं च । वा- किनस्यापत्यम् वाकिनकायनिः। वाकिनिः। काककायनिः। काकिः । लाङ्का- कायनिः । लाङ्केयः । लाङ्ककायनिाङ्किरिति भोजः (१) । गाघेरकायणिः । गाधेरिः । गारेटइति भोजः । चर्मिणश्चर्मिण्या वा चार्मिकायणिः । चार्मिणः। यार्मिकायणिः। वार्मिणः। पक्षे चार्मः। वार्म इति भोजः। कार्कट्यकायनिः। कार्कटियः ॥२२॥ इति वाकिनादिः ॥ तिको यमुन्दौरससैन्धवोरसाः, संज्ञा शिखा देवरथोऽथ शल्यका। शुभःसुयामाकुरुशीतलोमका,गङ्गावरेण्यःकितवश्वतैतलः २२९ तिकादेरित्यनेनैतस्मात् फिञ् भवति । तिकस्यापत्यम्-तैकायनिः । यामुन्दायनिः।उरसस्य क्षत्रियस्थापत्यम्-औरसः । तस्य औरसायनिः। सैन्ध- (१) लङ्का-लाङ्काकायनिः । लड्डूशब्द केचिदिच्छन्ति तन्मते लाङ्ककाय- निरिति पा०।

·१४८ गणरत्नमहोदधौ वायनिः। औरसायनिः। तर इति भोजः । सांज्ञायनिः। शैखायनिः । देवरथायनिः । देवरइत्यन्यः । शाल्यकायनिः । शौभायनिः। शुभेत्यन्यः । सुयानः। सौयामायनिः । कौरवायणिः । शैतायनिः। भैतायनिरित्यपि ॥ लौमकायनिः । गागायनिः। क्षत्रियवृत्तिर्गग इत्यन्ये । वारेण्यायनिः । कैत- वायनिः । तितलस्यापत्यं तैतलः । तस्य-तैतलायनिः ॥२९॥ ग्राम्यामित्रोदन्यकौरव्यरूप्या,बालानीलौ बह्यकारखल्वके च ।। शाट्योयज्ञश्चन्द्रमालङ्कवश्च, वक्षश्चोखारूक्षगोकक्ष्यबन्धाः ॥ ग्राम्यायणिः । श्रामित्रायणिः । औदन्यायनि । कौरव्यस्य क्षत्रियस्य । कौरव्यायणिः । ब्राह्मणवाधिनस्त्विजेव तल्लुचि च । कौरव्यः पुत्रः । सेप्या- यणिः । वालायनिः । वालइति भोजः । वालशिखइत्यन्यः । नैलायनिः। बाह्यकायनिः । खाल्वकायनिः । खल्वेत्यन्यः । शटस्थापत्यं शाटरः । तस्य शाटवायनिः। याज्ञायनिः । चान्द्रमसायनिः। लाडवायनिः । लाङ्कटम्-अण- न्तमित्यन्यः । दाक्षायणिः । औखायनिः । रोक्षायणिः । गौकक्ष्यायणिः । अन्धायाः । वान्धायनिः । बिम्बइत्यन्यः ॥ २३० ॥ ध्वजवदुत यारथ्याः सुपामधैवरवसूरसारट्वाः । भौरिकिभौलिकिजाजलचैटयताश्चापि सैकयतः ॥२३१॥ ध्वाजयतायनिः। ध्वाजवत इत्यन्यः। श्रौतध्यायनिः। पारध्यायनिः। सुपाम्नः । सौपामायनिः । धैवरायणिः । वासवायनिः। औरसायनिः। भार- द्वायनिः । भूरिकस्यापत्यं भौरिकिः । तस्य भौरिकायणिः। भीलिफायनिः(१)। जागलिनोऽपत्यं जानलः । तदपत्यं जानलायनिः । चैटयतायनिः । सैकय- सायनिः॥ अदन्तानामिनि हलन्तानामणि यनि जन्तानां फणि । प्रादन्तानां दणि घ माते वधनम् । एते प्रायेणर्पिवाचकाः । प्राकृतिगणोग्यम् । तेन संजयतचीपयतशैतालप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥३९॥ इति तिकादिः । नडश्वरो वको मुञ्ज उपको लमको नरः । दासमितिकप्राणा हीपकिङ्करकातराः ॥ २३२ ॥ (९) भुणिकरयापत्य भोलिकिस्तस्य भोलिकायनिरित्यधिकम् ।

·गणाध्यायः ॥ , ३ तद्धितगर १४ नहामहरितादी यअन्तात् फणित्यनेन नहादेर्गणात्पौत्रादावपत्ये फण भवति । नहस्यापत्यं पौत्रादिः नाडायनः । चारायणः । बाकायनः । मोजायनः। औपकायनः। लामझायनः । नारायणः । दासायनः । मैत्रायणः। दासा मित्राण्यस्य-दासमित्रः । तस्य दासमित्रायण इत्यन्यः(२) । ऐतिकायनः । प्राणायनः । उपचारात् दीपस्थी मुनिर्दीपः । तस्य द्वैपायनः। द्वीपे जाती भवो वा। तदपत्यतया विवक्षित इत्येके । दीपेत्येवंनामा स्त्रीत्यन्ये । कैङ्क- रायणः । कातरायणः २३२ ॥ चटकरखरपशोणा लङ्कसङ्क्त्यनाव्या मिमतसुमतदुर्ग- ब्रह्मदत्ताजलोहाः । तृणबदरकुमारस्तम्बचित्राग्रकाश्या- श्वमसिशकटदण्डिन्निन्धजालन्धराश्च ॥२३॥ घाटकायनः । घटकेत्यन्यः । खारपायणः । शौणायनः । लाङ्कायनः । साङ्कृत्यायनः। सुकृत्य इति भोजः । नटस्यापत्यं नाट्यः। तस्य नाट्यायनः । मैमतायनः। मित इत्यन्ये । सौमतायनः। दीर्गायणः । ब्राह्मदत्तायनः। आजा- यनः । लौहायनः । अलोह इत्यन्यः(२)। तायनः । वादरायणः। कौमारा. यणः । स्ताम्बायनः। चैत्रायणः । श्राग्रायणः । काश्यायनः(३) । धमसिनः । चामसायनः । शकटमिव भारक्षमः तस्य शाकटायनः । दण्डिनः । दाण्डिना- यनः । इन्धस्य ऐन्धायनः । जालन्धरायणः । जनन्धर इति भोजः । जलन्धर इत्यन्य: ॥२३॥ कामुकोदुम्बरौ सायकः फिङ्कलस्त्यास्मको बालिशः पिङ्गरः पिङ्गालः। हंसकः कातलः काथलः काश्यपो दण्डपाश्राध्वराः शिंशपाहस्तिनौ ॥२३॥ कामुकायनः । कामक इत्यन्यः(४) । औदुम्बरायणः । राष्ट्राख्यराजवृत्ती त्यौदुम्बरिरिति स्यात् । सायकायनः । कैंकलायनः । त्यास्मकायनः । बालिशा. यनः । पैङ्गरायणः । पैङ्गलायनः । हांसकायनः । कातलायनः । काथलायनः। (१) दासायनः । मैत्रायणः । दासा मित्राणि यस्य स दासमित्रस्तस्य गोत्रा- पत्यं दासमित्रायण इति पा०। (२) अलीहशब्दं केचित्पठन्ति । तन्मते मालो- हायनः इति पा०। (३) कास्यायनः इति पा० । (४) कामकायन इत्यधिकम् ।

·१५० गणरत्नमहोदधौ काश्यपायनः । दाण्डपायनः। दण्डम इत्यन्यः(१)। आश्रायणः । आध्वरायणः । शांशपायन:(२)। हास्तिनायनः ॥ कीर्तितैषा चतूरेफिका स्रग्विणीति वृत्तम् २३४ लिगुर्युगन्धरामित्रौ ब्राह्मणस्थिरकाश्वलाः । अग्निशमैतिशामुष्यपश्चालाः सप्तलस्तिकः ॥२३५।। लैगवायनः । यौगन्धरायणः । आमित्रायणः । ब्राह्मणायनः । स्थैरका. यणः। नाश्वलायनः । आग्निशर्मायणः। अग्निशमन वषगण इति वामनः(३)। ऐतिशायनः(४)। आमुष्यायणः । गणपाठात् षष्ठनलुक् । पञ्चालो ब्राह्मणगोत्र- वाची । तस्य पाञ्चालायनः । क्षत्रियवाचिनस्तु पाञ्चालः । साप्तलायनः । सत्वल इत्यन्यः । तैकायनः ॥ २३५ ॥ ऋग्जनवृपगणकाव्याः केकरसुमनःशणाश्व वाजव्यः । क्रोट्टालङ्क लोपे ब्राह्मणवाशिष्ठयोश्व कृष्णरणौ ।।२३६ ।। आईयणः(५) । ऋगिन्ध इत्यन्यः । ऋगइत्यपरे । जानायनः । वार्षगणायनः। काव्यायनः। कैफरायणः । सौमनसायनः। शाणायनः । वाजव्यायनः । क्रोष्ट- शलडकू लोप इत्यन्त्यवर्णस्येति शेषः । क्रौष्टायनः। शालङ्कायनः । कार्णायनो ब्राह्मणः। फाफिरन्यः। राणायनो वाशिष्ठः। राणिरन्यः। अस्योदाहरणानि- नाहायनिव्रीहजडेहमाभूधारायणिस्फारयचारुचक्षुः । विलोक्यवाकायनिमुजकुञ्जान्मौज्जायनीमालवराजमेति ॥ १॥ फिमैतिशायन्यमि(६)नीरसात्वंसख्यैतिकायन्यतिफौतुर्कमे । (१) दण्डं पातीति दगडपस्तस्य दागडपायनः । दण्डमशब्दं केचित्पठ- तीति पा०1 (२) शैशपायन इति पा० । (३) वृषगणे ऋपिमणे वर्तमानो- अग्निशमनशब्दो नहादी बोध्यः । अग्निशर्मा ऋोत्रापत्यम् प्राग्निश- मायण इति वृत्तिमतम् । गणरत्नमहोदधौ तु कृपगणशब्दो नहादिरिति स्थितं तदनुरोपाव पगण इति प्रथमान्तं वोध्यमिति टिप्पण्याम् ॥ (४) ऐतिसायन- पति पा० । (५) ऋग्वेदाध्यापकः फश्चिदाचार्योऽप्युपचारादृक् तस्य गोत्रा- पत्यम् । आर्धायनः । मार्गाया इति तु बर्द्धमानः । तत्र पदसज्ञा मृग्या एसि टिप्पणयाम् । (६) दिमात्रमुदाहियते । नाहायनो ब्रीड जहां स्वपत्नी बागायती चित्रकयां प्रयोसि । तिमतिगायन्यसि नीरसा त्वं सस्यतिकायन्यति सानु मे एलि पा ·९५१ ३ तद्वितगणाध्यायः ॥ लध्यापकायन्युपयामलामकायन्ययंलोकललामभूपः ॥३॥ स्राक्तातलायन्युपसर्पशालङ्कायन्यनहालविलम्बनेन । प्रतीक्षतेत्वांपथिलैगवायन्येह्याग्निश यणिशर्मणेनः ॥ ३ ॥ उत्तिष्ठकाश्यायनिकाश्यपायन्यागच्छकाव्यायनिकोविलम्यः । बलाश्वलायन्यनुकातलायन्याःकातरायण्यतिकातरामि ॥४॥ वीक्षखतकायनिशंसकोग्यंशाणायनिक्वायुधवाणशाणः । प्राणायनिप्राणसमस्त्रिलोक्यास्त्रिलोकनारायणभूमिपाम्नः ॥ ५ ॥ मैत्रायणाग्रायणमादरायणाश्रायणाजायन नामयोवः । ध्रुवेऽकरोद्दारुवनेयदीशःकातदवायमिहावनीशः ॥६॥ दास्यस्मिदासायनकिंकरेवत्वांकहरायण्यभिराधयिष्ये । स्यांकडलायन्यनुयायिनीतेमार्चायनीवव्रजमाविहाय ॥ ७ ॥ जालन्धरामित्रपरामदृष्टेवाजव्यपाञ्चालपराश्चभूपः । सौकत्यकीमारपराभूयादायन्यएपोग्यरसायनंयः ॥ ८ ॥ द्वैपायनीतीभवसायफायन्युपैहिदीर्गायणिदेहिनाम् । त्वरस्वचैत्रायणिघाटकायन्योदुम्बरायण्ययमेतिभोगः ॥ कशाकटायन्यदसिस्तनाभ्यांकों पितार्यायनिविदृशोनः । लौहायनीमाहुयशत्रुधानिस्ताम्बायनिस्थास्यतितन्नितन्यः ॥१०॥ ऐकार्णिकापायनिरागिराणायनादयाविप्रनृपयनान् । मावालणायन्ययहेलयेहामुप्यायणेगानिबिन्दगाने ॥ १९ ॥ किंवालदत्तायनिजोपमास्मेफिर्ममतायन्यगितंत्रयोपि । किंसीमतायन्यानमुन्मनास्वंफिस्यैरकायस्यनयस्थियामि ॥ दृशाकिमाघामतिधाममायन्यध्येतिकिंवायंगहायनारपम् । फिमाध्यरायनयनुयध्ययुद्धानकामुकायन्ययारोमान् ॥ माहामकायन्यनुधायमान गागांगपाययुपगिया । नायगरायगयनुपैर मायन्युपैटिदृष्टोम्पनिमः ॥ १५ ॥ मोटायगिनायचोयगामाशोनागामि । वापरामरायपधेनगागाःविाग्निगागात्रि माहाग्निगापम्पमनपामान मादाafairs : मादारमायन्यसमुचिमारामानिनिमित ·'१५२ गपरत्रमहोदधी भाकृतिगणोऽयम् । तेनच्छागप्रभृतयो शेयाः ॥३६॥ इति नहादिः । हरितगविष्ठिरमठराः किंदासो मित्रयः सदाकुश्च । बास्कप्रतिबोधौ निपादशवरौ पृदाकुश्च ॥२३७॥ अजन्ताद्धरितादेः फण। अञ् विदादिपाठात् । प्रत उभयमपि दयते। हारितः। हारिती। हरिताः । तदपत्यं प्रशस्यं हारितायनः। एवं गाविष्ठिरः। गाविष्ठिरायणः । माठराः। कश्चिद्गोपवनादिपाटं मन्यमानो माठरा इत्याह । माठरायणः। कैंदासः । कैंदासायनः ॥ मित्रयुर्मुनिः। तदपत्यं मैत्रेयः । मैत्रे- यायणः । वामनमते नास्य पाठः। सार्दाकवः । सार्दाकयायनः(१) । वाघरकः । वाह्यस्कायनः। वयस्क इत्यन्यः । प्रातियोधः । प्रातिपोधायनः । नेपादः । नैपादायनः । अपत्यमात्रे-नैपादकिः । शामरः । शायरायणः । पादकिया । पार्दाकवायनः । शकटाइजरत्वत्र सदाकुपदाकू न मन्यते ॥ २३ ॥ बध्योगविष्णुवृद्धौ रथीतररथन्तरार्कलूपाः स्युः । दुहिताननान्हपुत्रौ गविष्ठिलो भूस्त्रियौ पुनः परतः ॥२३८॥ बाध्योगः । वाध्योगायनः। वैष्णुवृद्धः । वैष्णुबहायनः । प्णिद्धिरि- त्यन्ये । राधीतरः। राथीतरायणः । राथन्तरः । रायन्तरायणः । भालूपः । आर्कळूषायणः(२)। अर्कलुष इत्यन्यः। अक्लुप इति कश्चित् । एते गविष्ठिलशब्दश्च श्लुग्धरितादिफणभाजो नान्ये शकटाङ्गजप्रभृतिमतेन । दौहित्रः। दुहितरः । दौहित्रायणः । नानान्द्रः । ननान्दरः । नानान्द्रायणः । पौत्रः । पुत्राः । पौत्रायणः । गाविष्ठिलः । गविष्ठिलाः । गाविष्ठिलायनः । पौनभर्षः । पुन- भ्यः। पौन वायनः। पर चासौ स्त्री च परस्त्री । तदस्या घिदादित्वादनि तत्संनियोगेन । परस्त्रियाः परशुश्चेत्यनेन परश्वादेशे च । पारशवः। महुयु परस्त्रियः । तदपत्यं युवा-पारशवायनः । चन्द्राचार्येण यत्रोर्वहुवस्त्रिया- मित्यत्र सूत्रेऽपत्यमात्रइत्येव वाह्या उत्सा इत्युदाहृतम् । रत्नमतिना तु हरि- सादयो गणसमाप्तिं यावदिति व्याख्यातम् । तन्मतानुसारिणा मयाप्येते किल इति हरितादिः॥ निवद्वाः ॥२३॥ (९) मृदाकु, पदाकु, केचिदेतौ हरितादेः प्राक् पठन्ति । तन्मते हरितादेरिज इत्यायनण न भवतीत्यधिकम् । (२) मार्कलूखः । भालूखायन इति पा० ॥

·. ३ तद्धितगणाध्यायः॥ १५३ अश्वग्रीवाचपलसुमनोग्रीष्मधूम्राः पवित्रा- धों वैल्यार्जुनगिरिवनाः क्षान्तकाणौ विशालः । गोमीवाग्मिप्रहतकितवाश्चक्ररामोदपादाः- खजूरार्कस्वनशिवविदाः श्यामगोलाङ्ककाशाः ।।२३९।। अश्वविदकचगर्गादिभ्योऽफास्फभ्या इत्यनेन चतुभ्यों गणेभ्यः पौत्रा- दावर्थ चत्वारः प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति । अश्वस्यापत्यं पौत्रादिः पाश्वायनः। आश्वायनाः । विदादित्वादापि । प्राश्वः । वायणः । चापलायनः। सौम- नसायनः । ष्मायणः । अस्योत्सादौ पाठोऽनन्तरार्थोग्नपत्यार्थश्च । एवमुत्स- शब्दोऽपि। धौम्रायणः । पावित्रायणः। धाायणः। धाय्यत्यन्यः। बिलीनां क्षत्रियाणामपत्यं पौत्रादिः कुरुकोसलेत्यादिना एयचि । बैल्यः । तदपत्यं युवा वैल्यायनः । प्रार्जुनायनः । अस्य बाहादावनन्तरार्थः पाठः । गैरायणः । गिरिचपल इत्यपरे । वानायनः । वत इत्यप्यन्यः । क्षान्तायनः। काणायनः । वैशालायनः । गोमिनः । गौमायनः । वाग्मिनः । वाग्मायनः । प्राहृता- यनः । कैतवायनः । चाक्रायणः । रामोदायनः । पादायनः । खाजूरायणः । खर्जल इत्यन्यः । मार्कायणः । अर्कवनेत्यन्ये । स्वानायनः । शैवायनः । वै. दायनः । श्यामायनः। गौलाङ्कायनः। श्रपरे गोल अङ्क इति छिन्दन्ति । काशायनः । प्राकाश इति चन्द्रः ॥२३॥ विश्वानरः पिङ्गलशूद्रकोत्सातवस्फुटा धन्यगदश्रविष्ठाः । जनाइमवीच्या खदिरोनमार्कपिञ्जूरवस्ताःसनखःपविन्दा२४० वैश्वानरायणः । विश्वतरइति कश्चित् । पैगलायनः । शौद्रकायणः । औत्सायनः । प्रातवायनः । उत्सानवेति भोजः । स्फोटायनः(१) । धान्याय- नः। गादायनः(२) । अविष्ठायाः प्राविष्ठायनः। जानायनः । अस्य नहादि- स्वात्मणि। अस्मिन्नञ् च यूनि विशेषः । प्राश्मायनः । वैक्ष्यायणः । खादि- रायणः । नामायनः । श्रार्हायणः । पैरायणः । वास्तायनः । सानखाय- नः (३)। पविन्दायाः पाविन्दायनः ॥ २४० ॥ (२) स्फोटोऽयनं यस्येत्यर्थे स्फोटायनः शब्दान्तरमित्यधिकम् ॥ (२) वादायन इति पा०। (३) मानखायन इति पा०। - ·१५४ गणरत्नमहोदधी । रोहिणभण्डितभडिलाः शुनभण्डिलदासकानडुह्यं च । पुटकुटकुलखडभडिताः पाहतचुपक्तिविशंपदुर्मनसः॥२४१॥ रौहिणायनः । भाण्डितायनः । भाडिलायनः(१) । शौनायनः । भागिह- लायनः । दासकायनः(२) । चुपदासक इत्यन्यः । अनहोऽपत्यं पौत्रादिः । भानडुह्यम् । तदपत्यं युवा प्रानडुह्यायनः । स्त्रियामत इति । श्रानडुही- त्यन्यः(३) । पीटायनः। कौटायनः । कौलायनः । खाहायनः। भाडितायनः। प्रादूतायनः(४) । चौपायनः । कैतायनः । खिव इत्यप्यन्यः । विविधं शं सुखं पातीति विशंपः । तस्य वैशंपायनः । दौर्मनसायनः ॥ २४१ ॥ जडलतशवप्राच्या ध्वनवहमन्दा भवेन्नरे जातः । अथ भर्गस्वैगः स्यादात्रेये शपो भरहाजः ॥२४२॥ जाडायनः । लातायनः । शाहायनः । विदादित्वादनि शाङ्खः । ग- र्गादित्वाद्यजि शाङ्ख्यः । कुजादित्वात्फजि । शाखायन्यः । प्राच्यायनः । ध्वानायनः । वाहायनः । मान्दायनः । जातायनः । पुमांश्चेत् । अन्यत्र जाताया जातेयः । भायणः । त्रैगर्त्तश्चेत् । भार्गिरन्यः । शापायनः । भार- द्वाजायनः। मात्रेयश्चेत् । शापिर्भारद्वाजश्चान्यः। एत ऋपिवाचकाः । अस्यो- दाहरणानि:- अथैषवातण्ड्यवतण्डभीकवातण्डवातण्डमभिकप्रियाणि । आश्वायनाश्मायनसेवितानिशुचीनिसिप्रापुलिनान्यगच्छत् ॥१॥ पौटायनास्तेषुपुटान्मृजन्तीवेदायनावेदमुदीरयन्तः । क्षान्तायनाःक्षान्तिभृतोऽस्यचेतःशाहायना-शङ्खभृतश्चजहूः ॥२॥ अषायणार्हायणरौहिणायनायिणन्यस्तसमित्कुशेषु । पादायनासन्नदूषन्निषस्य चाक्रायणेष्वेषुपदंसचक्रे ॥३॥ औत्सायनरुत्पमिहोत्पतद्भिःकाशायनेःकाशकुशलुनद्भिः । खानायनःस्वानननुद्गृण द्भिग्रैंष्मायणैर्ब्रह्ममुदंसलेभे ॥४॥ (९) भालितायनः । लालितायनः । भावितायन इत्यधिकम् । (२) दाशकायन इति पा० । (३) अनडुह्येति गर्गादियजन्ताद्गोत्रे फोऽसम्भवेन सामावून्ययम् । अनही युवापत्यमानडुह्यायन इति टिप्पण्याम् । (४) प्राहतायन इति प० ।।

·३ तद्धितगणाध्यायः॥ १५५ धाायणधर्ममृचोजपन्तवाग्मायनवाग्मितमयजूंषि । गौमायनगोमिनमेषसामधान्यायनंधन्यमथावमेने ॥५॥ वैक्ष्यायणंवीक्ष्यविशालवक्षाननामनामायनमायताक्षः । अदुर्मनादौर्मनसायनंसमहामनाःसौमनमायनंच ॥६॥ धौमायनसोज्वरधूमशुबंधौमायणब्रह्मपरायणञ्च । श्यामायनंश्यामलकण्ठभक्तंकाणायनंकाणभुजञ्चभेजे ॥७॥ शैवायने शैवमतानुकूलेकौलायनेकूलकुटीरमाणि । कौटायनेधान्यकुटैकवृत्तौवासायनेवाकृतवासनंसः ॥८ गीब्रह्मगैरायणमुनिरन्तंजातायनंजाततदर्थबोधम् । ध्वानायनंसध्वनिदत्तचित्तंजाडायनंध्यानजडंप्रपेदे ॥५॥ भक्त्यानडुह्यायनमेघनत्वार्जुनायनवार्जुनतुल्यकौतिः । बैल्यायनंचोपजगामवैश्वानरायणंविश्वजनीनवृत्तिः ॥१०॥ प्राविष्ठवैशालपरौकराभ्यांपावित्रपाविन्दपरौगिरात्र । खाजूरपैज़रपरौतुशश्वन्मूर्धाभिषिक्तोऽनमदायनौसः ॥११॥ वैशम्पगौलाङ्कपरोचतीतानखाडातवमाहृतदासकेभ्यः । रामोदताकैतवखादिराभ्यांसचापलादाचपलौववन्दे ॥१२॥ विद्वान्मुदीनवभारभारद्वाजायनराजनिवन्दमाने । आत्रेयनौसीत्यभिधायतन्त्रात्रेयायणंवास्यविपर्ययेण ॥१३॥ सभाडिताद्भाण्डितभाडिलाभ्यांनत्वायनान्भाण्डिलतश्चभूपः । शापायनशापिमथेहभार्गिभार्गायणंचैवनमश्चकार ॥१४॥ ॥२४॥ इत्यश्वादिः ॥ विदोर्वकिंदर्भकिलातधेनुविश्वानरा भाजनकश्यपौ च । अश्वावतानः प्रियकोपमन्यू हर्यश्वबिन्दु कुशिकर्तभागौ॥२४॥ अश्वविदेत्यादिना पौत्रादावपत्येऽभवति । विदस्यापत्यम् वैदः। वैदी। विदाः । और्वः । कैदर्भः। कौदर्भ इति शकटाङ्गजः(१) । विदर्भ इति भोजः । कैलातः। धेनवः । अयमृषिवचनः । उत्सादौ तु प्रत्यग्रप्रसवगव्यादिवाचकः(२)। वैश्वानरः । भाजनः । ताजम इत्यन्यः । काश्यपः । अथ । इन्द्रहू: मप्तमः (१) किंदर्भस्य कैंदर्भः कैंदी किदर्भाः। किदर्भ इति शाकटायनः । विदर्भ इति भोजइति पा० । (२) उत्सादौ तु नवप्रसूतिकापचन इति पा० ।

·१५६ गारवमहोदधी - काश्यपानामित्याः श्लुक् कस्मान्न भवति । सामान्येनापत्याभिधान ऋषणा सिद्धिर्भविष्यति । तस्येदं विषक्षायामणा वा सर्वपामपि हि पितरः काश्यपा अभेदोपचारात् । यथा--बभ्रुः । भण्डः । लमक इति ॥ आश्वावतानः । आश्वावतानाः । प्रेयकः । पियकेत्यन्यः । भोपमन्यवः । हार्यश्वः । बैन्द- वः । कौशिकः । यथा- कौशिकेन स किल क्षितीश्वरो राममध्यरविघातशान्तये । आतंभागः ॥२४॥ ऋष्टिषेणभरहाजापस्तम्वाः शुनकस्तथा । शरहत्सम्बको शिग्रुः कुचवारश्व(१)कीर्तिताः ।।२४४॥ श्राष्टिषेणः । भारद्वाजः। आपस्तम्बः । शौनकः। शारदतः। साम्बकः। साम्बकाः । श्यवक इति वामनः। शैग्रवः। शैनवाः । कीचधारः कूचवार इति वामनः। कूवाचर इत्यन्यः । गोपवनश्यामाकश्यापर्णश्यामकास्तु गोपवनादे- विदाद्यन्तर्गणत्वाद्रष्टव्याः॥ ऋषिवाचिभ्यः ऋष्यणि प्राप्ते । ऋष्टिषेणाच्छिवा- द्यणि । अनृषिवाचिभ्योग्दन्तेभ्योतिइजि । तदन्तेभ्योऽणि । परस्त्रिया श्यडो ढणि च पाठः ॥२४४॥ इति विदादिः ॥ कुजबनशुभस्कन्दलोमस्कम्भाः शटो गणः । भस्मशवविपाशश्च शुण्डा शाकश्व कीर्तिताः ॥२४५॥ अश्वविदेत्यादिना पौत्रादावपत्य एभ्यः फञ् भवति । तत्सनियोगेन फ ब्रातादस्त्रियामित्यनेन स्वार्थे ध्यश्च । कुञ्जस्यापत्यं पौत्रादिः कौज्जायन्यः। कोजायन्यौ । कोजायनाः । ब्रानायन्यः । शौभायन्यः । शुम्भइति भोजः । स्कान्दायन्यः । स्कन्ध इत्यन्ये । लोमायन्यः । केचिल्लोमान्तस्यैव मन्यन्ते न लोनः । तन्मत भौडुलोमायन्य इत्यादि । स्काम्भायन्यः । स्कम्भ इत्यपरे । शाटायन्यः । गाणायन्यः । भास्मायन्यः। मस्त्रेत्यन्यः । शाङ्खायन्यः । वैपाशा- यन्यः । शौण्डायन्यः । शाकायन्यः । अस्योदाहरणानिः- ऐक्षन्तकुञ्जानुपसृत्यकौच्चायन्यादयोऽयर्षिवधूवधूट्यः । कौजायनाःपार्थिवकुजरतंब्राभायनाश्चातिकुतूहलेन । शाडायनाःशङ्खकशोभिहस्ताभास्मायनाभास्वरहेमभासः । गाणायनागाणपतव्रतस्याःशाकायनाःशंकरभक्तिमानः ॥२॥ (१) कूचवारबति पा०। - १ ॥

·३ तद्धितगणाध्यायः ॥ १५७ शागडायनामार्जनकर्मशीण्डा शाटायनाःशाव्यविहीनवाचः । स्काम्भायनाःकम्भितमन्मधास्त्राःशौभायनाःशोभनवल्गुवाचः ॥३॥ स्कान्दायनास्कन्दमहीजसंवैपाशायनाःपाशभृतोपमेयम् । प्रियौडुलीमायनमीडुलोमायन्यतमालोक्यनतृप्तिमायुः ॥ ४ ॥ २४५ ॥ इति कुरजादिः॥ गर्गों वत्सविरोहितौ शटशकप्राचीनयोगावटा- धूर्तः शवधनञ्जयाजचमसा विश्वावसुः संकृतिः । वृक्षागस्त्यपुलस्तिवल्गुकलिता मन्तुर्मनायी लिगुः- सूनुर्लोहितकन्थको श्रुवलतू मण्डुर्जिगीषुस्तनुः ॥२४६॥ गर्गादेरश्वविदेत्यादिना यन् । गर्गस्यापत्यं पौत्रादिः । गार्यः । वात्स्यः । वैरोहित्यः । शाटनः । शाक्यः । प्राचीनयोग्यः । प्रावध्यः । धौर्यः । शालयः। धानंजय्यः। श्राज्यः। चामस्यः। वैश्वावसव्यः। सात्यः । वायः । आगस्त्यः । पुलस्तेः-पौलस्त्यः । पुलस्त्य इत्यपि प्रतिरस्ति । तस्याप्यृष्यणि पौलस्त्यः स्यात् । परं पुलस्तिशब्दस्य यजमावे रूपान्तरमनिष्टं स्यात्। पादौ च विशेषः । यजन्तास्त्रियां पौलस्ती। पौलस्त्यायनी । अण- न्तस्य पौलस्त्येव स्यात् । बहुषु यजन्तस्य पुलस्तयः । अान्तस्य पौलस्त्याः(१)। वाल्गव्यः । मान्तव्यः। मानाय्यः। पाठसामर्थ्यान्न स्त्रीत्वनिवृत्तिः। लैंगव्यः । सौनव्यः । लौहित्यः । कान्थक्यः । कथक इत्यन्यः। श्रौव्यः । लातव्यः । मा- एडव्यः । जैगीषव्यः । तानव्यः ॥ २४६ ॥ - (१) पुलस्त्य इत्यपि प्रकृत्यन्तरमस्ति । तस्यापि गर्गादित्वे पुलस्ति शब्दस्य पाठ एवोपलक्षणम् । अतएव रामायणादौ रावणे पौत्तस्त्यपदं प्रयुज्यमानमुपपद्यते न च पुलस्तिपदेन तस्योपपत्तिरिति वाच्यम् । पुलस्त्यो- जनयत्यल्यानगस्त्यं च हविर्भुवि । यद्यपि पुलस्त्यस्य ऋपित्वादणि पौलस्त्य इत्येव स्यात्तथापि यजमावे रूपान्तरमनिष्टमापयेत। तथा हि यजन्तस्य स्त्रि- यां पौलस्त्यायनी । अयान्तस्य तु पौलस्तीत्येव । बहुपत्रपत्येषु यजो लुकि पुलस्त्याः । ऋष्यणस्तु लुगभावात्पौलस्त्या इति विभावनीयनिति टिप्पण्या- भुपलभ्यते । २४ ·गणरत्नमहोदधौ तण्डोलूकवतण्डधूमशकलाः कण्ठस्तथा कुण्डिनी- गोककरहूगणा वृषगणः स्थूरारराकाकताः । गोलन्दानडुहौ तरुक्षभिषजौ कृष्णोऽलिगः पिङ्गला- पूतीमाषसुलाभिनौ कुरुकतः शकुस्तितिकलूः ॥२४७॥ ताण्डयः । तण्डिन्निति कश्चित् । नौलूक्यः । वातण्डयः । शिवादिपा- ठादपि। वातण्डः। धौम्यः । युधिष्ठिरमन्त्री । यथा-कादम्बर्याम् । धौम्य इवाजातशत्रोः । शाकल्यः । काराव्यः । कौण्डिन्यः । गौकक्ष्यः । ऐक्यः । राहू- गण्यः । रहोगण इत्यन्यः। वार्षगण्यः। स्थौर्यः। राराक्यः । अरराकेत्यन्यः । कात्यः। कात्यशब्दालोहितादित्वाड्डायनी । कात्यायनी। गौरी। ऋपिपत्न्या- कारत्वादर्धवृद्धा नार्यपि । गौलन्धः । श्रानडुह्यः । तारुक्ष्यः । भैपज्यः । कार्यः । आलिगव्यः । पैगल्यः । पौतीमाष्यः । पूतिमाष इति भोलः । सौलाभ्यः। सुलोभिन्निति वामनः । कौरुकात्यः । शाइव्यः । तैतिक्ष्यः(२) । एकलव्यः ॥२४॥ चुलुकचएकमक्षुः शर्कराक्षाग्निवेशौ- चिकितकुटिलदल्भाः(१) पिप्पलूतृक्षकक्षौ महितमुसलरेभाः शाण्डिलोक्यौ च गण्डु- विदभृदभयजाताविन्द्रहृतित्तिरी च ॥२४८ ॥ चुलुकचणकाम्यां युक्तो मड्क्षुः । चुलुकचणकमक्षुः । चौलुक्यः । चाणक्यः । माङ्क्षव्यः । शार्कराक्ष्यः । आग्निवेश्यः । चैकिल्यः। कौटिल्यः । दाल्भ्यः । पैप्पलव्यः । तायः-गरुडः । काक्ष्यः । माहित्यः । मौसल्यः । रेभ्यः । शाण्डिल्यः । औक्थ्यः । गाण्डव्यः । वैदमृत्यः । अस्य पौत्रादौ यञ् तस्य श्लुचि। विदभृतः। अभिजिदादावधीतस्य विभृच्छब्दस्यापत्यमाने यम् । तस्याणि वैदभृताः । वितॄन् साहसिकान् बनातीति वितृभत् तस्य वैतवध्य इत्यन्यः । भाभयनात्यः। आभय्यः । जात्यइत्यन्ये । ऐन्द्रहव्यः। तैत्तिर्यः ॥२४॥ वृहदग्निसवर्णःजमदग्निपराशराः । जतूकर्णः कुटीगुश्च कर्कटाइमरथौ मनुः ॥ २४९ ॥ (९) कुटखद० इति पा० । (२) कौटल्यइति पा० । -

·१५८
३ तद्वितगणाध्यायः॥
बाहिदग्न्यः। सावर्यः। प्रायः । रूक्ष इत्यन्यः। जामदग्न्यः। पारा-
शर्यः । कथं पुनरनन्तरो रामो जामदग्न्यः । व्यासः पाराशर्य इति । पुत्रोऽपि
पौत्रादिकार्यकरणात्तथा व्यपदिश्यते। अनन्तरापत्यविवक्षायां त्वष्यणि जाम-
दग्न्यः। पाराशर इति। अन्ये तु बभ्रुः कौशिक इति कौशिकग्रहणं गर्गादि-
यजीनित्यत्वख्यापनार्थं मन्यन्ते । तेन पाराशर्यो व्यासः। जामदग्न्यो राम
इत्यनन्तरापत्येऽपि यञ् सिद्धः । वैचित्र्यार्थमित्यपरे । भोजस्त्वनन्तरापत्ये
पाराशरिः। तस्येदं विवक्षायां तु पाराशर इत्याह । जातूकपर्यः। कौटीगव्यः।
कार्कट्यः । प्राश्मरथ्यः । मानव्यः । कथं मानवी प्रजा लोहितादित्वाड्डायन्ङी-
भ्यां स्त्रियां नित्यं भवितव्यम् । अनन्तरापत्यविवक्षायामृष्यण भविष्यति ॥२४॥
पर्णवल्कस्तलक्षश्व यज्ञवल्कश्च मन्द्रितः
व्याघ्रपाद्भिपा देवहस्तन्तुभण्डितमुद्गलाः ॥२५॥
पार्णवल्क्यः । तालुक्ष्यः । याज्ञवल्क्यः ।
स योगी याज्ञवक्यस्त्वां वेदान्तानध्यजीगपत् ।
मन्द्रं संजातमस्य मन्द्रितः। तदपत्यं मान्द्रित्यः। मन्त्रित इति वामनः।
वैयाघ्रपद्यः । भैष्यः । दैवहव्यः । यज्ञहूरित्यप्यन्यः । तान्तव्यः । भाण्डित्यः
मुदं मदं वा गलतीति मुद्गलः । तदपत्यं मौद्गल्यः ।
मौद्गल्यस्य कवेर्गभीरमधुरोद्गारा गिरां सूक्तयः ॥ २५० ॥
आङ्गिरसे बोधकपी ब्राह्मणकुशिकाङ्गजे च मधुबधू ।
वाजोऽसे जरमाणो भडितासंकृतितितिम्भवामरथाः ॥२५१।।
बौध्यः । काप्यः। भागिरसश्चेत् । अन्यत्र बौधिः। कापेयः । माघव्यः।
ब्राह्मणश्चेत् । अन्यत्र माधवः । बाभ्रव्यः। कौशिकश्चेत् । अन्यत्र बाभ्रवः ।
अन्ये तु लोहितादिपठितादेव वभ्रोः कौशिके यनं मन्यन्ते । स्त्रियां बाभ्र-
व्यायरयेव तन्मते स्यात् बाजाऽस इति वाजशब्दोऽसमासे यजमुत्पादयति ।
वाज्यः । अस इति किम् । सौवाजिः । अस इत्यस्योपलक्षणत्वादन्येषामपि
गणपठितानामसमास एवं प्रत्ययः। पारमविदिः । पारनगर्गरित्यादि ।
जारमारायः । भाडित्यः। आसंरुत्यः। तिम्यन्तं भक्षयतीति तितिस्मः । तस्य
तैतिम्भ्यः । वामरथ्यः ॥ २५१ ॥

·१६०
गहरवमहोदधी
गुहलुमनती मझ्वः पिशामिण जनम्यवः ।
आलापीरुतवीरश्चाभिजिदादिस्तया गाग. ॥ २२२ ॥
गौहलव्यः । मूरित्यन्यः । नागस्यः । मा,यः । पैनः । म !
सास्वयः । सालाप्यः । फातंयाय॥
अभिजिदादिः पुनरयम् । शामिशित गित गानाA शिवाय
घुमत् जायत् श्रीमत् शमीयत् शब्दाः । नेपाममिशिदादयंत्रोऽहित्य
यज्ञोऽण् भवति । मिशितोऽपत्यागि भाभिजिताः । बदमना सत्यादि।
अस्योदाहरणानि-यथा-
राजन्लहाकालयने नगाग्र्योवारस्यात्सलमानयत्नम् ।
वाज्याज्यसीवाशिमटुप्रियेगविगोपनामानमगावः ॥१॥
तधेतिगोरीपतयेपणन्यमाउसत्यपत्री शतपापंमः ।
भासङ्घतीनर्तितमत्तयहिंमुनेः पदंराशमुनिशंगाम ॥२॥
वैयाघ्रपद्योपहितार्घपाद्यःमानीनयोग्यादिनमणाशीः ।
सतारेभ्यायगापष्टवातःपीलम्त्यहाउरिषधाम्न्यमासीत् ॥३॥
साग्न्याग्निवेश्येम्सुतसाव्यशाइयेधीम्यापधीम्पे धुतशाट्यसाध्ये ।
आवश्यचामत्यनमस्यधानंशय्यानासाहर्पतस्मिन् ॥४॥
नातायलक्ष्मेहसफोरुकात्यवैश्वानसव्यायनजारमारायान् ।
लौहित्यसांशित्यवतोऽभिवाद्यवालव्यमापहव्यमुखानुपेये ॥५॥
समक्षमाक्षव्यमनस्यमाङ्क्षीत्सवल्गुवाल्गव्यववस्यवाणीत् ।
मानव्यशाङ्कत्यमगोश्वशङ्कुर्मानाय्यमानाय्यमिवेपभेजे ॥६॥
सावट्यकार्कट्यकुटीगफौटिगव्यान्तिपड्भिर्विदभृहिरीयान् ।
सबैदभृत्यायनवैदभृत्यसोलान्यदाल्ल्यान्वहुतनमेगे ॥७॥
जिगीषवेस्मै निजुगोपजैगीपव्योन्यगूहद्यदुगौहलव्यः ।
तच्छौव्यलंगव्यकथासुतत्त्वंगीब्रह्मणोऽस्यस्नयमावभासे ॥८॥
वातण्डाकात्यायनकाप्यकात्यमान्तव्यतान्तव्यदभैःसतस्मिन् ।
तारुक्ष्यतालुक्ष्यतपोभिरायःकान्यफ्यशाकल्यजपैश्चजह ॥
सकाराव्यगौकक्ष्यसमक्षमस्मिन्नागस्त्यकौण्डिन्यकृतातिथेयः ।
सुभापितान्यादितपार्यावल्पीयजूपिसूर्यादिवयाचषल्पः ॥१०॥

·४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १६१ साहित्यमाहित्य विदेपणातू कार्यस्यमापर्यसवर्ण मोगः । भागिन्यपाण्डित्यमिहवराहूगण्यादयोबीयतमित्यमूचुः ॥११॥ भाहित्यभपज्यरचोविधिन्वन्नालाप्यचैक्त्यिमतिमिमानः । मीसल्यपरल्यकृती:मपाराशर्याप्रमागीमनसालुलोके ॥१२॥ सबाईदग्न्यायनजामदग्न्यःस्थीक्ष्यितैतिक्ष्यजिघृक्षिताभिः । फौटिल्यशास्त्रार्गावपारदृश्वाननन्दगीलन्द्यमुनीन्द्रवाग्भिः ॥१२॥ कारायफलव्यायनपप्पलव्यदाभ्यन्द्रहव्यायनदेवहव्यान् । राराक्यचायाक्यवदाररफ्ध मौलूक्यचौलुक्यजुषंसिषेवे ॥१४॥ समाजयन्नामयजात्यवैरोहित्याश्मरथ्यायनवार्षगण्यान् । सपीतिमाप्यायगशार्कराक्ष्यशाण्डिल्यमौद्गल्ययुगोविरेजे ॥१५॥ माधव्यतोधामसमाधवीर्वाभ्रव्यधीर्वाभ्रवतःप्रभावम् । फापेयतःफाप्यरुधिःप्रतापंप्रीध्याचबौधेश्चसबोधमाप ॥१६॥ प्रथमवृत्ते विरोहितागस्त्यशब्दी द्वितीयवृत्ते तगडवतगडधूमैककुरुकता- नबुहलिगुशडुकततरुक्षवर्जिताः शब्दाः। तृतीयवृत्ते मवग्निवेशवृक्षकक्षरेम- वर्जिताः चतुर्थझोक ऋक्षमनुवर्जिताः । पञ्च मनोके तलुक्षव्याघ्र पत्तन्तु वर्जिताः पष्ठार्यायां भडिततितिम्भवामरथशब्दाः । सप्तमश्लोके भिष्णजालापिकृतवीर- शब्दा अभिजिदादिश्च शकलादिगणयोग्या भवन्ति ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन यजहूप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥२५२॥ इति गर्गादिः ॥ इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपगिडतश्रीवर्धमानविरचितस्वीयगणारत्नम- होदधिवत्तौ तद्वितप्रक्रियास्वार्थिकापत्यप्रत्ययगणनिर्णयो नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ धनं सेना पशुक्षेत्रे धान्यप्राणसभागृहाः । शताश्वधन्वराष्ट्राधिकुलधर्मगणास्तथा ॥ २५३ ॥ धनादेरपत्ये वाण पत्युरित्यनेन धनादिपूर्वपदात्पतिशब्दादत्राणधि- कारे येऽस्तित्रापत्ये वाण भवति । ण्यस्यापवादः । धनपतेरपत्यं धनपतिर्वा देवताउस्य धानपतः। सेनापतेरिदम् सैनापतम् । एव माशुपतम् । क्षेत्रपतम् । ।

·१६२ गणारत्रमहोदधी धान्यपतम् । प्राणपतम् । साभापतम् । गार्हपतम् । शातपतम्। आश्वपतम् । धान्यपतम्।राष्ट्रपतम् । प्राधिपतम् । कौलपतम् । धार्मपतम् । गाणपतम्(१)२५३ इति धनादिः ॥ उत्सोशीनरभल्लकीयविकरा धेनूदपानोष्णिहः- पञ्चालापवदौमहानदपृथे इन्द्रावसानः कुरुः । सत्वद्ग्रीष्मरथन्तरं जनपदो मध्यंदिनानुष्टुभौ- त्रिष्टुप्पलिमहानसाश्च भरतो ज्ञेयः सुवर्णः ककुम् २५४ उत्सादेचानित्यनेनोत्सादेवपृथिवीशब्दाभ्यां वास्ये तस्मात्पूर्वऽपत्ये वान् भवत्ति । अणस्तदपवादानां च वाधकः । उत्सस्यापत्यम् उत्सो वा देवताऽस्येति श्रौत्सः । औशीनरः । भालकीयः । वैकरः । अस्य पथ्यादि- पाठाचातुरर्थिको गयएव । धैनषः । श्रौदपानः । औष्णिहः । एवं पञ्चालेषु भवः । पाञ्चालः । अके प्राप्ते। आपवदः । वामनमतेन । माहानदः । पृथाया यियक्षमाणेनाहूतः पार्थनाथ मुरं द्विषन् ॥ इन्द्रावसानो नाम बाहीकग्रामस्तस्य । ऐन्द्रावसानः । कुरुपु भवः । कौरवः । सत्वतोऽपत्यम् । सात्वतः। यथा- समरेपु रिपून्निजनता शिशुपालेन समेत्य संप्रति । सुधिरं सह सर्वसात्वतैर्भवविश्वस्तविलासिनोजनः ॥ यादवैरित्यर्थः । ग्रीष्मे भवम् प्रेमं महः । रथंतरो नाम राजा साम था तदपत्यं तत्र भवं वा । राधंतरम् । जानपदः । माध्यंदिनः । आनुष्टुभः । त्रैष्टुभम् । पालम् । माहानसोऽग्निः । भारतः । सौवर्ण कटकादि । काकुभम् २५४ वृहतीजगतीमहिमत्तरुणास्तलुनो महन्महाप्राणौ । चिनदवृहत्पीलुकुणा वृपदंशो वष्कयश्वासे ॥ २५५ ।। वाहनम् । जागतम् । महिमती भावो महिमा । तस्य माहिमः । मदीमदित्ययः । तारूण । तालुनः। तरुण्या अपत्यं तारुणः । तालुनः । टनि प्राप्त । माछतः । माहाप्राणः । महाप्रयाण इत्यन्यः। वैनदः । बार्हतः। (७) कधिच राहमेगाशब्दी न पठन्ति वन्मते गाई पत्यं सैनापत्यमि- रपुर उपपयेत्यधिकम् । अपत्यम् पार्थः॥ ।

·४ तद्धितगणाध्यायः॥ १६३ पीलूनां पाकः । पीलुकुणः । ततोऽजि । पैलुकुणः । वृष मूषिकं धर्म वा दश- तौति वषदंशी मार्जारः पापवान् वा । ततोऽसि । वार्षदंशः । जिनेन्द्रबु. द्विस्तु वषदंशे इति वृषच्छव्दादंशेऽज । वृषद अंशी वार्षदः । अंश इति किम् । वार्षदोऽन्यः । अणेव भवति । बष्कयशब्दोऽसेउसमासेजमुत्पादयति । बाष्कयः । अन्यत्र सुबष्कयस्थापत्यं सौबस्कयिः । अस्य समासप्रतिषेधाद् उत्साद्यन्तस्यापि प्रत्ययः । गोधेनुभ्य आगतं गौधेनवम् । मयप्यो न भवत इति शकाटाङ्गजः । अस्मन्मते तु तदन्तानां व्यवच्छेदः ॥ २५५ ॥ देशे तूदस्थानो हंसपथं वर्धमानमहितौ च । दंशं कुरुकतकुणपावुत्सादिगणे पठन्त्येके ॥२५६॥ उदस्यानशब्दो देशे वर्तमानोजमुत्पादयति देशेऽभिधेय इत्यन्यः । औदस्यानः । अन्यत्र । उदस्थानो नाम कश्चित तस्य औदस्थानिः । हांसप- थः। वार्धमानः। महितस्य माहितः। दांशः। कौरुकातः। कौणपः। एतेषां यथासम्भवमुदाहरणानिः दृष्टोडुलोमेषुभयौटुलोमेनीवरसिंहादिषुरुद्रभक्तिः । अपार्थिवासात्वयिपार्थिवीयांनीत्स्यौदपान्योऽपिनवर्णयन्ति ॥१॥ आनुष्टुभत्रष्टुभकाकुभयंपातौष्णिहहितजागतश्च । स्तुवन्तिराथन्तरभालकीयमाध्यंदिनाःसोऽहंणयाइतस्ते ॥२॥ कस्तारुणस्तालुनवाष्कयौवासौवष्कयिर्वाहृदयेकरोति । विलासिनोर्वीपतिनाकलीयद्व्यलोकिलोकेऽत्रमुगाङ्कमौलिः ॥३॥ नभारतेनैक्षिनकौरवेणनन्द्रावसानेननसात्वतेन । पाञ्चालमाहानदवैनदैनौशीनरेणाद्ययथात्वयेशः ॥६॥ सौवर्गमुादितथानदत्वानधनवंजानपद द्विजेभ्यः । नवैकररत्न चयंविकीर्यत्वमीशमालोक्ययथाद्भुतोऽभूः ॥५॥ नमाहतीमृद्धिमवैमिमाहाप्राणीनकोजल्पतिवाहतीयम् । भत्तयेहयोऽभ्यर्चतिरुद्रमौदस्यानंतमभ्येतिजनंजयश्रीः ॥६॥ माहानसोऽग्निः पचतेऽन्नजातंष्ममहःपैलुकुणंगृणन्ति । वृषाङ्कभक्तोऽहं तिवार्षदंशानभेत्तुं विभिन्नाहिपदार्थशक्तिः ७१२५६ इत्युत्सादिः ॥ - .

·१६४
। दण्डिनां दाण्डम् । चक्रिणां चाक्रमित्यादिषु नोपदस्येति लोपार्थ-
गणरत्नमहोदधौ
भिक्षाखण्डिकदक्षिणायुवतयो धर्मी सहस्रो युगं-
नेत्रं श्वा हलवन्धभिक्षुकशुकोलूकाः पदातिः पुनः ।
अङ्गारो बडबाऽथ पद्धतिरहोऽथवा करीषं तथा-
चर्मी चर्म च गर्भिणी युगवरत्रा स्याइरत्रा तथा२५७
भिक्षादेरित्यनेन षष्ठ्यन्तात्समूहेग्ण प्रत्ययो भवति । भिक्षाणां
भैक्षम् । यथा श्रीसागरचन्द्रस्य-
अकल्पितप्राणासमासमागमामलोससानाधृतभेक्षवृत्तयः ।
निर्ग्रन्थसात्वत्परिपन्थिनोगताजगत्पतेकित्वजिनावलम्बिनः ॥
खण्डिकानां कलायानाम् खाण्डिकम् । दक्षिणानाम् दाक्षिणम् । यौव-
नम् । युवतिपाठः पुंबद्भाववाधनार्थः। अत्रास्य पाठश्चन्द्राचार्योद्यभिप्रायेण ।
वस्तुतस्तु तद्वितोत्पत्तेः प्रागेव पुंवद्भावेन भवितव्यम् । ततो युवतीनां समूहो
यौवनम् । यथा । सरूपमतिनेपथ्यं कलाकुशलयौवनम् । यस्य पुण्यकृतः
प्रेष्यं
सफलं तस्य यौवनम् । यत उक्तं भाष्यकता । भिक्षादिषु युवतिग्रहणानर्थक्य
पुंबदभावस्य सिद्धत्वात्प्रत्ययविधाविति । धार्मिणम् । ब्रह्मादिपाठान्नोग्नहो.
व्येशित्पणादावित्यनेन श्लुङ् न । साहस्रम् । यौगम् । क्षेत्रम् । शौवनम् ।
शकटागजस्तु श्वखलादिभ्योऽजिनित्यत्र श्वादेरज्वचनम् । शुनां समूह
शीवम्
मिति मन्यते । हालम् । पाशादिपाठा हल्या । वान्धम् । हलबन्ध इत्यन्यः ।
भेक्षुकम् । शौकम् । नौलूकम्। यजन्तो बहुपत्यवाची पूलुका निर्दिश्यते ।
तस्येह पाठादपत्यलक्षणोऽकन न भवति । पादातम् । श्राहारम् । पाशादि-
पाठादगार्या । वाडवम् । पाद्वतम् । अहाम् । श्राहम् । अथर्वा नामषिः ।
तत्प्रयुक्ता मन्त्रा अथर्वाण उपचारात्तेपाम् पाथर्वणम् । कारीषम् । धार्मिणम् ।
धामणम् । चार्ममित्यन्यः। गर्भिग्यः क्षेत्रभक्तयः । तासां गार्मिणम् । यौगवर-
नम् । वारत्रम् ॥
बुढ़काना क्षत्रियाणा मालवानां चापत्यानि। राष्ट्राख्याद्गाज्ञोऽवेत्य
नस्य ग्लुधि । क्षुद्रकाश्च मालवान क्षुट्टकमालवाः । ततोऽपत्याकजो बाधनाथ
नामंगायां शिक्षादिपाठादविधि । क्षौट्रकमालवी सेना । अन्यत्र क्षोद्रक-
साम् । भितुकवडयाशुकपदातिप्रभृतयश्चित्रकाष्ठादिप्रतिमावृतयो गण-
इति भिक्षादिः॥
।
।
ठं प्रयासयन्नि ॥२५॥

·४ तद्धितगणाध्यायः॥ १६५ केदाराजौ राजराजन्यवत्सा उष्ट्रोरध्रौ वृद्धयुक्तो मनुष्यः । उक्षा ज्ञेयो राजपुत्रस्तथेह केदारादौ वामनाचार्यदृष्टे ॥२५८॥ नपत्यकेदारेभ्योऽकनित्यनेनापत्यान्तात् केदारादेवाकञ् भवति ॥ है- दाराणां समूहः केदारकम् । केदार्यमित्यपि । आजकम् । राजकम् । राज- न्यकम् । वात्सकम् । यथा-धनञ्जयस्य- ममंद्विषन्तःशुकसारिकाभिर्विपाशितावल्गुशिशुंशशंसुः । निर्मोक्षमाणंसहधेनु केनगृहेगृहेवात्सकमभ्यनन्दत् ॥ श्रीष्टकम् लोलौष्ठमौष्ट्रकमुदग्रमुखंतरूणाम- भ्रंलिहानिलिलिहेनवपल्लवानि ॥ औरनकम् क्रीत्वौरभकमिदमाजकं च वीभ्याम् ॥ बाईकम्- मानुष्यकम् । औक्षकम् । रोमन्थमन्थरचलद्गुरुसास्नमासाञ्चक्रेनिमीलदलसेक्षणमीक्षकेण ॥ राजपुत्रकम् ॥ २५८ ॥ इति केदारादिः ।। पाशधूमतृणागाराः पिटाकः पिटको वनम्(१)। गोरथौ शकटं वातः खलपोतो गलो नडः ॥ २५९ ॥ खलपाशादिस्यां लिनुल्यावित्यनेन खलादेः पाशादेव लिन्त्यो क्रमेण भवतः । पाशानां समूहः पाश्या । धूम्या । तण्या । अङ्गार्या । भिक्षादि- पाठादपि । आङ्गारम् । पिटाकपिटको वंशदलादिमये भाराडे । पिटाया। पिटक्या । वन्या(२)। गव्या। स्त्रीलिङ्गार्थमस्य पाठः । यप्रत्ययस्तु गोर्योऽजा- देरित्यनेनैव सिद्धः । रथ्या ॥ स्नेहादहन्तीक्षणमुत्कटाक्षावेश्येवशल्यंहृदयेदधाना । उच्चाल्यमानातुरगैःपरश्चस्थानाविरोधेनचालरथ्या ॥ गोत्रारथकट्येत्यनेन गोत्रा । रथकट्या । शकल्या । वात्या । खलानां पिण्याकानां धान्यमर्दनभूमीनां दुर्जनानां च समूहः खल्या । पोत्या । प्रवाह- संघातः । गलो मत्स्यबन्धनविशेषः । गल्या । नड्या । वणसंघातः ॥२५॥ हलं जनः पटाकश्व ज्ञेयः पोटगलोऽपरैः। खलोकौ कुन्दुमोऽन्येऽपि स्युः खलादौ प्रयोगतः ॥२६॥ 1 (९) धनमिति पा० । (२) धन्येति पा० ।

·१६६ . गणरत्नमहोदधौ हल्या । भिक्षादिपाठात् हालम् । जन्या। ग्रामादिसूत्रेण जनतेति च । प्रयोगद्वयं वामनमतेन । पटाक्या । वैजयन्तीसमूहः । पोटेन सश्लेषेण गल. ति पोटगलः। काशो नहश्च । पोटगल्या । अपरैरिति शाकटायनप्रभृतिभिः । इति पाशादिः॥ खलानां समूहः खलिनी। खल्याऽपि। जककुन्दुमी निचया । सकिनी । कुन्दुमिनी ॥ यौतास्तिलखलिनीशणोकिनीमिःशिप्रायास्तटमनुशालिकुन्दुमिन्यः । गोत्रावानिहतवसैन्यसंनिवेशःसाधंग्रामतयऋतीयतेऽत्रदेशे ॥ अन्येऽपीति कुलटाप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ २६० ॥ इति खलादिः॥ तालो धनुषि पीयूक्षा कण्टकारी त्रिकण्टकः । श्यामाकपाटलाकाण्डा गोधूमेन्द्राविशाविमौ ॥२६१॥ तालादेरित्यनेन तालादेर्गणारषष्ठवन्ताद्विकारावयवयोरर्थयोरण एवं भवति । तालस्य विकारः तालं धनुः । तालमयमन्यत् । पीलुवाची पीयूक्षन्नि- ति(१) क्षपणकः । पीयूक्षायाः पैयूक्षम् । काण्ट कारम् । त्रैकण्टकम् । श्यामा. कस्योपधिविशेषस्य । श्यामाको यवागूः । पाटला वृक्षः । तस्याः पाटलम् । पाटलिरिति भोनः । पाटलीत्यन्यः । काण्डं भस्म । गोधूमः । इन्द्राविशस्य वनस्पतिविशेषस्य । ऐन्द्राविशः ॥ २६१ ॥ बहिणेन्द्रालिशौ मुजो बिल्ववेणुगवेधुकाः । कुटीरव्रीहिकपीतीकर्कन्धूशिंशपेक्षवः ॥ २६२ ॥ माहिणम् (२)। इन्द्रालिशस्य वनस्पतिविशेषस्य । ऐन्द्रालिशः । मुजर विकारी मौजी । यथा-पिशङ्गमौजीयुजमर्जुनच्छविम् ॥ वैल्धः । वैणयः। गवेधुका। ओषधिः। तस्या गावेधुकः । कोटीरः । ब्रहः । कार्यासः । कार्कन्धवः । शांशपः । ऐक्षवः ॥ २६ ॥ - । । (९) पीयुक्षा-पीयूक्षा पीलुद्रुमः । तद्विकारः पैयूक्षमिति वर्द्धमानः । पापपीयूत्येकः शब्दइति तत्त्वबोधिनीस्वारस्यम् । (२) मर्हिगोग्ययवो वाहिणं मयूरपुच्छम् । तद्विकारोवाहिण इति टिक।

·४ तद्धितगणाध्यायः॥ चयखदिरमसूरान्(१) सीसकसौ शिरीषं रजतचमरलोहान् पीतदारु पलाशम् । अपि च वचकरीरेन्द्रायुधस्पन्द- नानि शृणु तदनु यवासोदुम्बरं तीवदारुम् ॥२६॥ चायः (२)। खादिरः । मासूरः । सैसः । कांसः । शैरीषः । राजतः । कलशः । चामरम् । लौहः । पैतदारवः । पालाशः । वचस्य वंशविशेषस्य । वाचः । कारीरः । इन्द्रायुधस्य वनस्पतिविशेषस्य । ऐन्द्रायुधः । रुपान्दनः । यावासः । औदुम्बरः । तैवदारवः । श्लेष्मातकवृक्षविशेषदाची नीवदारु- रित्ययः ॥ २६३ ॥ विकङ्कतश्व पूलासो(३) रोहीतकविभीतको । व्याघ्रकाञ्चनमर्थे स्यादिकारेऽवयवे तथा ॥२६॥ वैकडूतः। पौलासः (४)। रोहीतकः । वैभीतकः । वैयाघ्रं धर्म। काञ्च- नस्य विकार:-काञ्चनम् । यथा- सकाश्चनेयत्रमुनेरनुज्ञयानवाम्बुदश्यामतनुन्यविक्षत । कालनेनकिमिवास्यपत्रिणाकेवलंनसहतेविलडनम् । ये तु नाधीयते तेऽभेदोपचारादेवात्र काञ्चनशब्दः काञ्चनविकार प्रयुक्त इति समर्थयन्ति । तालादीनामादिवृद्धिमतां नित्यं मयटि प्राले तदन्येषां तु विकल्पितेऽणवचनम् । अन्यमते खरश्च प्रयोजनम् । तालादिषु हेमशब्दो द्रष्टव्य इति केषांचिन्मतम् । तथा च । तदण्डमभवद्वैममिति पुराणादी। पादेन हैम विलिलेख पीठमिति कालिदासस्य । समुद्रोपत्यका हैमीति भट्टेः । अणि प्रकृतिभावे सति हैमनमिति स्यात् । न च वाच्यम् अकारान्त एवायमिति हेनः संलक्ष्यते ह्यग्नाविति कालिदासस्य- येषामशेपभुवनाभरणस्यहेनस्तत्वविवेक्तमुपलाःपरमंप्रमाणम् ॥ - यथा वा। (९) चपखदिर० इति पा० । (२) चापं धनुः । चापी कोटिः । चयेति क्वचित्पाठः ॥ (३) पूलाशो० इति पा० । (४) पौलाशः । पुलाकस्तुच्छधान्यम्- पौलाकम् । पूलाक इत्यन्ये । पूलास इति पाठे पूलासो ग्रामविशेषस्तस्यैकदेशः पौलास इति पा० ॥

·१६० गणरत्ननहोदधौ इति च भलूटस्थ प्रयोगे नकारान्तस्यैवोपलब्धेः । न च मुनित्रयेण साक्षादननुमतमित्येतावतोपेक्षापेक्षमेतदिति सुवचं वहुतरलक्ष्यक्षतिप्रसङ्गात् । तथाहि त्रिफलेत्यजादिपु मुनिन्नयेशासाक्षादननुमतमित्यप्यभ्युपगतमेव । अङ्ग- गानकराठेभ्यश्चेत्येतदपि मुनित्रयाप्रदर्शितमपि शिष्टैरिष्टसेव ।, शाकटायनोऽपि हेमादिभ्योऽजित्यनेनाविधानमन्त्याजादिश्लुगर्थमाह तेन इमं सारसनं (२)। हैमी यष्टिरिति सिद्धम् । सहृदयचक्रवर्तिना वामनेन तु हेम्न इति सूत्रेण विकारऽर्थेऽन्त्याजादेर्लुक् कृत एव । अहेमार्थादित्यत्र मानव्यां वृत्तौ हैमी हेममयी रशनेत्युदाहृतं च ॥२६४॥ इति तालादिः॥ शरदर्भकुटीसोमा भवेतां तृणबल्वजौ। स्तो राजन्यात्मकामेयौ वैकर्णश्व वसातिना ॥२६५॥ शराद्यकाजप्राणिन्येवेत्यनेन मयट् । शराणां विकारोऽवयवो वा शर- मयम् । दर्भमयम् । कुटीमयम् । सोममयम् । तृणमयम् । वल्वामयम् ॥ येषाशरमयौदर्भमयीस्तृणमयी कुटीः । कुटीमयीःसोममयीस्ताबल्वजमयोः राजन्यभौरिफ्येषु कार्यादिभ्योऽकञ् विधभक्ता इत्यनेन तस्य राष्ट्रमित्यर्थे राजन्यादेरफञ् भौरिक्यादेविध ऐषुकार्यादेर्भक्त एते प्रत्यया क्रमेण भवन्ति । राजन्यानां जनपदः राजन्यकः । पीठमर्दराजवयस्येषु रूढो राजन्यशब्द इत्यन्यः। आत्मकामेयकः । वैकर्णकः। विकर्ण इत्यन्यः । वासातकः। अनास्य भाठानगीकारावासातमित्यन्यः ॥ २६ ॥ वाभ्रव्यानृतदेवयातवयुतो दाक्षायणो वातव- स्तीव्रोदुम्बरमालवार्जुनफणः पुत्रोऽम्बरीपात्परः । शालङ्कायनदाक्षितेलुकलितौ वैराटशैलूपको- त्रैगर्तश्च वसानबैल्ववनको स्यात्सप्रियस्तैल्वलः ॥२६६॥ बाभ्रवकम् । आननस्य (२) आनृतकः। श्रावृतक इत्यन्यः । देवयात- वकः । दैवयातव इत्यन्ये । देवयात इत्यपरे । दाक्षायणकः । वतोरपत्यं (९) हेममासनमिति पा०॥ (२) अनृतस्य-मान्तकः । अत्रानृतशब्दस्तद्वति वर्तते लक्षणया इति पा. स्तुमः ॥ इति शरादिः ॥

·४ तद्धितगणाध्यायः॥
.
वालवः । तस्य-वातवः । वात्रव इत्यन्यः। तीव्रस्य-तैत्रकः । अस्य पाठी
धामनमतेन । औदुम्बरकः । औदुम्बर इत्यन्यः । मालवस्य राज्ञः मालवकः ।
अर्जुनफण इति । आर्जुनायन इत्यर्थः । तस्य भार्जुनायनकः । भाम्बरीषपुत्र-
कः । शालङ्कायनकः। दाक्षकः। तेलोः तैलवकः । अस्य पाठी वामनमतेन ।
वैराटको राजा। विराट इत्यन्यः । शैलूषकः । शैलूपज इति दिग्यासाः ।
गर्तकः । त्रिगर्त इत्यन्यः । वासानकः। बिल्ववने भवो जातो वा । बैल्व
वनः । तस्य वैल्ववनकः । शैलूषबल्वनशब्दौ सूत्रे कप्रत्ययान्तौ निर्दिष्टी ।
साम्प्रियकः । सस्त्रिया दाक्षी च नाना स्त्री पुरुषो वा राजा । तस्य-सांप्रि-
यकः । दाक्षक इति तु वामनः । तैल्वलकः । बैल्वल इत्यन्यः ॥
प्राकृतिगणोयम् । तेन जालन्धरायणः । और्णनाभः । जालन्धरः ।
कौत्तालप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥२६६॥ इति राजन्यादिः॥
भौरिकिसैकयतावथचैकयतो भौलिकिश्व काणेयः ।
चौपयतश्चैटयतो वाणिजको वालिकाज्यश्च ॥ २६७ ॥
भौरिकोणां राज्ञां जनपदः भौरिफिविधम् । विधमक्तप्रत्ययान्तानां
स्वभावानपुंसकलिङ्गतैव । चन्दाद्याः पुंस्त्वमपि दर्शयन्ति । सैकयतविधम् ।
चैकयतविधम् । जयतचौदयतावित्यपि कश्चित् । भौलिकिविधम् । काणेयवि-
धम् । चौपयतविधम् । चैटयतविधम् । वणिनोउपत्यं वाणिणः । के वाणि-
जकः । तस्य वाणिजकविधम् । वालिकाजस्यापत्यं कुरुकोसलेत्यादिना रयचि ।
वालिकाज्यः। तस्य वालिफाज्यविधम् ॥ २६७ ॥ इति भौरिक्यादिः॥
ऐषुकारिः शयण्डश्च सौवीरो वैश्वमानवः ।
दासमित्रिनडः शौण्डः शायाण्डो वैश्वधेनवः ॥ २६८ ॥
इषुकारस्यापत्यानि ऐषुकारयो राजानः। तेषां जनपदः । ऐपुकारिभ-
क्तम् । शयण्डभक्तम् । शयान्न इत्यपि भोजः । सौवीरभक्तम् । वैश्वमानव-
भक्तम् । वैश्वमाणव इत्यन्यः । दासमित्रिभक्तम् । दासमित्र इत्यन्यः । नहा-
क्तम् । शौण्डभक्तम् । शायाण्डमक्तम् । शायापिडरित्यन्यः । वैश्वधेनवभक्तम् ।
अन्ये तु वैश्वभक्तं धैनवभक्तमिति पृथगाहुः ॥२६॥

·- १७० गणरत्नमहोदधी व्यक्षत्र्यक्षौ दासमित्रौडचान्द्राः खाडः शौद्रो दाक्षिलारस्यजौलाः । शायण्डोऽथो तायशोधौ फणन्ता एते ज्ञेया विश्वतुण्डाच्च देवः ॥ २६९ ॥ द्वपक्षायणभक्तम् । त्यक्षायणभक्तम् । गणपाठावद्ध्यभावः । दाक्षा- यणः । व्याक्षायण इत्यन्यः । दासमित्रायणभक्तम् । भौडायनभक्तम् । चान्द्रा- यणभक्तम् । खाडायनभक्तम् । खादायन इत्यन्यः । शौद्रायणभक्तम् । शौद्रका- यण इत्यन्ये । दाक्षायणभक्तम् । राजन्यादिपाठाद् दाक्षायणकम् । सारस्याय- नभक्तम् । जौलायनभक्तम् । शायण्डायनभक्तम् । ताायणभक्तम् । शकटा- गजमतेन । सौचायणभक्तम् । चन्द्रमतेन । वैश्वदेवभक्तम् । तुण्डदेवभक्तम् । अन्ये तु विश्वभक्तं तुण्डभक्तं देवभक्तमित्याहुः । इत्येषुकार्यादिः ॥२६॥ नडप्लक्षकपोतेक्षुकाष्ठत्रिवेत्रवेतसाः । कृतह्रस्वनलुचौ क्रुश्चातक्षाणौ बिल्ववेषु च ॥२७०॥ नहादेः कुक् छ इत्यनेन नहादेश्चातुरर्थिकश्लो भवति । नडा अत्र देशे सन्ति नहकीयः । नड्वल इति च । लक्षकीयः । कपोतकीयः । इक्षुकीयः । काठकीयः । त्रिभित्रषिभिनिवृत्तं नगरम् । त्रिकीयम् । वेत्रकीयः । वेतसकीयः । अञ्चकीयः। तक्ष्णा निवृत्तस्तक्ष्णां निवासः तक्षकीयः । विल्वकीयः । वेणु- कीयः। छान्तं केचित्पुंस्युदाहरन्ति । अपरे स्त्रियाम् ॥२७॥ इति नडादिः ।। प्रश्मयूथनददर्भशिखाषा वृन्दकन्दगुदकाण्डकुलानि । मीनगह्वगुडकुण्डलखण्डाः पीनपामनगकोटगुहाश्व ॥२७॥ रादयोऽश्मादिम्य इत्यनेनाश्मादिभ्योऽष्टादशम्यो गणेभ्यश्चातुरर्थिका यघायचं र इत्यादयोग्टादश प्रत्यया भवन्ति । भश्मानोऽत्र देशे सन्ति । अ- श्मरम् । एवं यूधरम् ॥ यूष इत्यन्यः। नदरम् । दर्भरम् । शिखरम् । ड्याट्त्वं इम्यश्च बहुम्लमित्यनेन खत्वे सति। हूखत्वं नेत्यन्यः। ऊषरम् । वृन्दरम् । कन्दरम् । गुदरम् । काण्डरम् । कुलरम् । मोनरम् । गहरम् । गुहरम् । फुपडतरम् । वामनमतेन । सण्डरम् । पीनरम् । वामनमतेन । पामरम् । नगरम् । फोटरम् । गुहरम् । इस्वत्व नेत्यन्यः ॥२७॥ इत्यश्मादिः ॥

·४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १७१ सखिकरवीराशोका वासवसरव्यग्निवायुतो दत्तः । छगलो गोफिलदत्तौ भल्लः पुरपालवजाश्च ।। २७२ ।। सख्यादेढण् । सख्या पुरुषविशेषेण निर्वतम् । साखेयं नगर मण्डलं वा । कारवीरेयम् । वैरेयमित्यन्ये । आशोकेयम् । वासवदत्तेयम् । साखिद- तेयम् । प्राग्निदत्तेयम् । वायुदत्तेयम् । छगलो मुनिश्छागलश्च । लागलेयम् । गौफिलेयम् । गोभिल इति भोजः । दात्तेयम् । भाल्लेयम् । अन्त्यजातिभिल्ल इत्यन्यः। भलपाल इति समस्तं भोजः। पौरेयम् । पालेयम् । वाजेयम् ॥२७॥ कदलस्तमालरोही सप्तलचक्रौ कुशीरकः सरकः । सुरसः सीकरसमलौ सरमसरसचीरचक्रवाकाश्च ॥२७३॥ कादलेयम् । तामालेयम् । रौहेयम् । साप्तलेयम् । चाक्रेयम् । कौशीरकेयम् । शीरक इत्यन्यः । सारकेयम् । सौरसेयम् । सैकरेयम् । वामनमतेन । सामले. यम् । सारमेयम् । सारसेयम् । चैरेयम् । वीर इत्यन्ये । चाक्रवाकेयम् ॥ एते सख्यादयः प्रायः पुंविशेषवृत्तयः । ततस्तन्निवासेऽपि ढण वि. धेयः। करवीरसीकरचक्रछगलप्रभृतयः स्वार्थवृत्तयः । तेषां च तदत्रास्तीत्यर्थे प्रत्ययः ॥ २७३ ॥ इति सख्यादिः ॥ संकाशकश्मीरपचारनासाथूडारयूपौ पलितानुनाशौ । मन्दारकूटौ दशकोविदारशीर्षाइमतीर्थीशमडारकुम्भाः ॥२७॥ संकाशादेयः । संकाशेन राजा निवृत्तम् । सांकाश्यम् । काश्मीर्यम् । पाचार्य्यम् । वामनमतेन । नास्यम् । चौडार्यम् । यूपा अस्मिन् सन्ति यौप्यम् । पालित्यम् । भानुनाश्यम् । वामनमतेन । मन्दाराणामदूरभवं मान्दार्यम् । कौट्यम् । कुट इत्यन्यः । दंशस्य दाश्यम् । कौविदार्यम् । शैय॑म् । पाश्म- न्यम् । तैय॑म् । प्रांश्यम् । माडार्यम् । मजार इत्यन्यः । कौम्यम् ॥२७४॥ नाशिकासरकसूरचिरन्ताः कम्पिलः समलखण्डितसीराः । पञ्जरप्रगदिनाथनलाङ्गा रोमलोमपुलिना मगदी च ॥२७५॥ नाशिका नाम राक्षसी। तस्या निवासस्तया निवृत्तं वा । नाशिक्यम्(१)। सारक्यम् । सौर्यम् । चैरन्त्यम् । काम्पिल्यम् । कम्पील इत्यन्यः । समलेन (१) नासिका नाम० नासिक्यमिति पा० । ।

·-
१७२
गणरत्नमहोदधी
निर्वृत्तम् सामल्यम् । खाण्डित्यम् । सैर्यम् । पार्यम् । मागधम । नगर
देशी वा । नाथ्यम् । नाल्यम् । आगाम् । रोमण्यम् । लीमन्यम् । पीलिन्यम् ।
नागद्यम् । नगरं देशो वा ॥ २७५ ।।
सुपरिः कटिपः कलिवो मलिनागस्ती सकर्णको वृष्टिः ।
पन्यादेशः सुपथी मादितविकरौ च सूरसेनश्च ॥ २७६ ।।
सुपरिः कश्चिद्राजा। तेन निर्वत्तम् । सीपर्यम् । कादिप्यम् । पाग्गिय्यम् ।
कलित इत्यन्ये । मालिन्यम् । अगस्तिकुगिहन्योरगम्तिफुण्डिगी वेति श्लुधि ।
अगस्तीनां निवासः । भागस्त्यम् । अन्ये त्वगम्त्यस्यापत्यम् भागस्त्यः ।
ऋष्यणि । तस्थागस्त्यम् । साकर्णक्यम् । वृष्टिना नितम् पाटनम् । मुष्टिगांम
काचित्स्त्री । तस्या निवासो माठवमित्यपरे । मुपयोऽदूरमवं सुपथं यात्रास्तीति
सौपश्यम् । मादिता स्त्री काचिदित्यन्यः । वैकर्यम् । सौरसेन्यम् । गोभिल-
चक्रचक्रवाकाशोकच्छगलकुशीरकयमलमुसमन्मपशब्दानभयगन्दी गणेऽस्मिन्
ददर्श ॥ २७६ ॥
इति संकाशादिः॥
बलश्चुलः पुलोलौ च नलो दुलदलौ वनम् ।
वडशब्दः कुलं मूलं लकुलोरलसंयुतम् ॥ २७७ ॥
वसादेयः। वलेन निर्वत्ता । वल्या नाम नगरी। एवं चुल्या । पुल्या ।
वामनमतेन । तुल इति शाकटायनः । उल्या । नल्या। दुल्या । दल्या ।
वन्या । वड्या । वामनमतेन । कुल्या । मूल्या । मुल इत्यन्ये । लकुल्वा ।
उरल्या । एते यप्रत्ययान्ताः स्त्रीलिङ्गाः । अन्ये तु वल्यादीनां नपुंसकता-
माहुः ॥ २७७ ॥
इति वलादिः ॥
पक्षतुपचित्रकुम्भाः कुण्डोमकराण्डहंसका रोम ।
लोमसुवर्णकसमलाः कम्बलिकाकुत्ससकलाश्च ॥ २७८ ॥
पक्षादेः फण् । पक्षण निर्वृत्तं पक्षस्य निवासो वा । पाक्षायण नगर
राष्ट्र वा। तौषायणम् । तुक्ष इति वामनः । चैत्रायणम् । चित्रेत्यन्यः ।
कौम्भायनम् । कौगडायनम् । भाकरायणम् । वामनमतेन । आरडायनम् ।
हांसकायनम् । रौमायणः । लोमायनः । सौवर्णकायनः । वामनमतेन ।
सामलायनः। काम्बलिकायनः। कौत्सायनः वामनमतेन । साकलायनः ॥१७॥

·४ तद्धितगणाध्यायः॥ १७३ + पन्थादेशे विहिते पन्धिनशब्दो निगद्यते कृतिभिः । यमलविलहस्तिहस्ताःसिंहकसरकौ खिलास्त्यत्तिश्वानः॥२७९।। पान्थायनः । यामलायनः । बैलायनः । हास्तिनायनः । हास्तायनः । सैंहकायनः । सारकायणः । खैलायनः। भास्तायनः । द्वयं वामनमतेन । भातिश्वायनः । अतिश्व इत्यन्यः ॥ २७ ॥ सीरको लोमकः शीर्ष निवातौ च सकर्णकः । अंशुकः(१) सरसः पाकः सहको वलिकः कला ॥२८॥ सैरफायणः(२) । लोभकायनः। शैर्षायणः । नैवातायनः। वामनमतेन। साकर्णकायनः । प्रांशुकायनः(३)। सारसायनः । पाकायनः । साहफायनः । वालिफायनः । कालायनः ॥ २८० ॥ इति पक्षादिः॥ कार्कजीवन्तजवानडुह्या प्राण्डीवतोऽथ द्रुपदश्व जैत्रः। स्फिगर्कलूषाकनपाञ्चजन्याः कुन्तीवशिष्ठः कुलिशश्वजित्वा२८१ कर्णादेः फिन् । कर्णेन निर्वत्तः । कर्णस्य निवासी वा। फायनिः। मर्को गुल्मः स्फटिकश्च । मार्कायणिः । जीवन्त ऋषिः । जैवन्तायनिः । जावा- यनिः । वामनमतेन । भानडुयायनिः। भाण्डीवतायनिः। भाण्डीवदित्यन्यः । द्रौपदायनिः । जैत्रायणिः । स्फैजायनिः । फिगेत्यन्यः । अर्कलूषऋषिः। भा. कलूपायणिः । अन्ये त्वर्कलुष इति । माकनायनिः । भामिनी स्त्रीत्यन्यः । पाञ्चजन्यायमिः । कौन्तायनिः । कुम्भी कुस्मो वेत्यपरे । वाशिष्ठायनिः (४)। कोलिशायनिः । जित्वा धर्मः जैत्वायनिः()। जित्येत्यन्यः॥८॥इति कर्णादिः॥ ज्ञेयाः सुतङ्गमाजिरजीवार्जुनविप्रचित्तमुनिचित्ताः । श्वन शुक्रमहापुत्राः खण्डिककण महाचित्तः ॥ २८२ ॥ सुत्तंगतादेरिन् । सुतंगमेन निर्वृत्तं सुतंगमस्य निवासो वा । सौतगमिः। भाजिरिः । जैविः । अर्जुनं तृणं अर्जुनश्च पार्थः । आर्जुनिः । वैप्रचित्तिः । (१) अंशक इति पा० । (२) शैरफायण इति पा० । (३) प्रांशकायन- इति पा० । (४) वासिष्ठायनिरिति पा०। (५) नित्वनां नित्रासो जैत्वायनि- रित्यधिकम् । -

·१७४
।
गणरत्नमहोदधी
मौनिधित्तिः। शौवनिः । शौक्रिः। माहापुत्रिः। खाण्डि किः । वामनमतेन(२)
खण्डितइत्यन्यः । कार्णिः । माहाचित्तिः ॥ २२ ॥
बीजवापिस्वनश्वेतगडिकाविग्रविग्रहो
एषां सुतंगमादित्वादिचे चातुरर्थिकः ॥२८३॥
वैजवापिः । अन्ये तु वीजइति वापिन्निति पृथगाहुः । स्वानिः ।
वामनमतेन । श्वैतिः। गाडिकिः । गदिक इत्यन्यः । वैनिः । वैग्रहिः । चा-
तुरर्थिक इति निवासीग्दूरभवो नानि देशे तेन निवृत्तस्तदनास्ति च ॥२८॥
इति सुतगमादिः ॥
वराहबाहू अथ शर्करा निमनः शिरीषश्च तथाविदग्धः ।
ज्ञेयो वलाहः खदिरो विभग्नः स्थूलः पलाशः पिनिनबद्धौ २८४
वराहादेः छन् । वराहा क्षेत्र देशे सन्ति । वाराहकम् । बाहुकम् ।
शार्करकम् । बल्बजादिपाठाद्वः । शर्करिफम् । शर्करायाष्ठणच्छौ वेत्यनेन
शारिकम् । शर्करीयम् । शार्करम् । शर्कराइति देशमज्ञास्वभावादभेदोपचा-
राद्वा । नमग्नकम् । शैरीषकम् । वैदग्धकम् । विजग्ध इत्यप्यन्यः । वालाह-
कम् । खादिरफम् । वैभग्नकम् । विभक्त इत्यन्ये । स्थौलकम् । पालाशकम् ।
पिनिनद्ववद्वाविति पिनिभ्यां नबद्धौ क्रमेण ज्ञेयावित्यर्थः । पैनलुकम् ।
नैवटुकम्
इति वराहादिः॥
कुमुदं कुण्डलकूटौ मुनिस्थलाश्वत्थघासकुन्दाश्च ।
मधुकर्णदशग्रामौ शाल्मलिरथकारगोमठशिरीषाः ॥२८५॥
कुमुदादेष्ठञ् । कुमुदान्यत्र देशे सन्ति । कौमुदिकम् । कौण्डलिकम् ।
कौटिकम् । कूर्ण इत्यन्यः । मौनिस्यलिकम् । मुनिः स्थलश्चेत्यन्ये (२) ।
आश्वत्यिकम् । घासकुन्दिकम् । माधुकर्णिकम् । मुचुकर्णइति शकटाइजः
शुधिषर्ण इत्यभयनन्दी। विगृहीतादपीप्यते । माधुकम् । कार्णिकम् । दाश-
ग्रामिकम् । शाल्मलिकम् ॥ रघकारेण निवृत्तं तस्य निवासो वा । रायकारि-
कम् । गौमठिकम् । पर्वतो हुदो वा । गोमेघ इत्यन्ये । शैरीपिकम् । प्ररोह.
(२) सारिडकिः । खाडिकिळमनमतेने ति पा० ।
(२) मुनिच्चवरति पाठे। मीनिकम् । छया छागाश्च्छाविफमिति पा०।
॥ २४॥

·- ४ सद्वितगणाध्यायः ॥ १७५ गादिपाठाज्छरीपम् । शिरीपा इति वहुवचनान्तः। संज्ञावाची स्वभावात् सी. ज्यमिति सम्बन्धादा । शारिकशब्दः पृथक् सूत्रेण सिद्धइति नान पाठः २२५ इति कुमुदादिः ॥ अरीहगोदण्डविपाशशिंशपाभलन्दनोदञ्चनरवाएडवीरणाः । सुयज्ञजम्बूकशरुत्स्मरैवताः शिरीपबिल्वौबधिरोऽथजाम्बवान् ।। भरीहणादेरकम् । परीक्षणेन गिर्वृत्तम् । नारोहणकम् । सौग्रहकम् । वैपाकम् । शिशपानां वृक्षविशेषाणामदूरभवं। शिशपा प्रत्र सन्तीति वा । शांशपकम् । देविकाशिंपायोदीर्घसत्रस्यादित्यनेनैकारस्याफारः । भालन्द- नकम् । श्रौदञ्चनकम् । खागहवैरणकम् (१)। सीयज्ञकम् । जाम्बवकम् । काशकास्नकम् । काशकृत्स्न इति भोजः । रायावती रैवतः । रेवतइत्यन्ये । रेवतकः पर्वतः। शैरीषकम् । बैल्वकम् । बाधिरकम् । जाम्बवता निर्वत्तम् । जाम्बवतकम् । अन्ये जाम्बप्रतोऽपत्यं जाम्बवत इत्याहुः ॥ २८६ ॥ खाडगौमतमैत्रोष्ट्रगती वैमतस्तथा । शाण्डिल्यसांपरौ भास्त्र आयनान्ता अमी मताः॥२८७॥ खाडायनकम् । गौमनायनकम् । मैत्रायणकम् । श्वैत्रायणक इत्यपरः। औष्ट्रायणकम् । गायनकम् ॥ वैमतायनकम् । शाण्डिल्यायनकम् । सांप- रायगकम् । भास्त्रायणकम् ॥ २८७ ॥ खदिरो विपथः खण्डुर्भगलो द्रुघणस्तथा । सुशर्मकनलोलन्दा(२) रायस्पोषश्च वीरणः॥२८८॥ खादिरकम् । वैपथकम् । खगडुना निवृत्तस् । खाण्डवकम् । खगडूरि- त्यन्यः। भागलकम् । द्रुघणा भन्न सन्ति । द्रौघणकमिति वामनः । द्रुहणइति भोजः। सौशर्मकम् । कानलकम्(३)। औलन्दकम् । रायः पोषः। रायस्पोपः। अतएव निपातनाद्विभक्तोरलुग्विसर्गस्य सकारः। रायस्पोषकम्। वैरणकम्॥२८॥ (९) खाण्डवीरणकम् । खाण्डवैरणकमिति केचित् । अनुशतिकादेरा- कृतिगणत्वादिति पा० । (२) मुशर्मकतलो० इति पा ० । (३) सोशर्मिकम् । कातलकमिति पा ·- १७६ - गणरत्नमहोदधी किरणो यज्ञदत्तश्च दलता सौमतायनः । कौष्ट्रधौमतसौमैन्द्रसौसकौद्राः न्द्रसौसकौद्राः फगन्तकाः ॥ २८९ ॥ कैरणकम् । याजदत्तकम् । दलका निर्वत्तं दलतुः पर्वतस्य धादूरभवम् दालत्रक्स् । सीमतायनकम् । कोष्ट्रायणकम् । धूमतस्यापत्यं धीमतिः। तस्या- पत्यं युवा धीमतायनः । तस्य (१) धौमतायनकम् । सोमस्य सौमायनकम् । इन्दस्य । ऐन्द्रायणकम् । सुष्टु स्यतीति सुसः । तस्य सोसायनकम् । कुद्रस्य फौगायणकम् । एतेषां धौमतायनवत्प्रक्रिया ॥ ९ ॥ इत्यरोहणादिः॥ कशाश्वकूटाजिनवेश्मलोमशा विशालधूमौ सुकरश्च वर्चलः। अरिष्टमौद्गल्यपराशरारुपः सुवर्चलारिश्मपुरारसूकराः २९० कशाश्वादेश्छण् । कशाश्वेन निवृत्तम् काश्विीयम् । कौटीयम् । शाजिनीयम् । वैश्मीयम् । लोमशीयम् । वैशालीयम् । धीमीयम् । सीक- रीयम् । वार्चलीयम् । वर्तुलइत्यन्ये(२) । प्रारिष्टीयम् । मौद्गलीयम् । पारा- शरीयम् । आरुषीयम् । सौवर्चलीयम् । पारिश्मीयम् । आरिप्य इत्यन्यः । पौरारीयम् । वामनमतेन । सौकरीयम्(३) ॥ २० ॥ अवनतसदृशायोरोमका लोमकश्व प्रतरसुखविविक्तासायसाः पूतरश्च । विनतपुरगदालीपूकराः पूगरश्वाऽजिनतसतुलवेष्ये- रोऽरसा धूकरश्च ॥२९१॥ भावनतीयम् । सादृशीयम् । नायसीयम् । रोमकीयम् । लौमकीयम् । प्रातरीयम् । सौखीयम् । सिपल इत्यन्ये । वैवित्तीयम् ॥ भासायसीयम् । सायसइत्यन्यः। पूतरो जलजन्तुः । पौतरीयम् ॥ त्रय वामनमतेन ॥ वैनती- यम् । पोरगीयम् । पुरगा नाम काचिद्राक्षसी तया भक्षितं पाटलिपुत्र तस्या निवासः पौरगीयमित्यन्यः ॥ दासीयम् । पुव करोति पूकरः यम् । पूगान्यस्य सन्ति पूगरः। तस्य पौगरीयम् । आजिनतीयम् । सातुलीयम् । (९) धौभतायनः । तस्य धौभतायनकमिति पा० । (२) वर्तुलशब्द केचित्पेटुः । वार्तुगीयम् इति पा ०। (३) शौकरीयम् इति पा । . ܝ - । तस्य पौकरी. . ।

·४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १७७ घामनमतेन । वैष्यीयम् । ऐरसीयम् । आरसीयस् (१) । धौकरीयम् । केचि. पुंलिङ्गमपरे तु स्त्रीलिङ्गमुदाहरन्ति ॥ २९१ ॥ विकुट्यासासुरावेतौ शवलश्चाभितो जनः । रोमाश्व कशाश्वादौ ज्ञेयाश्छणप्रत्ययान्युते ॥२९२॥ वैकुट्यासीयम् (२) । विकुट्यइत्यन्ये । मासुरीयम् । शाबलीयम् । आभिजनीयम् । रामशीयम् ॥ २९२ ॥ इति कृशाश्वादिः ॥ ऋश्यस्थूलनिलीनकर्दमारा बाहुर्निधानाशनि- न्यग्रोधाः परिगूढरखण्डखदिरा वेणुः सितः शर्करा । अश्मांशू परिवंशवीरणमता वेश्मोपगूढाविमौ- दण्डश्वानडुहोत्तराश्मपरितो वृत्तोनिबन्धारडू ॥ २९३ ॥ ऋश्यादेः कः । ऋश्या अत्र देशे सन्ति । ऋश्यनिर्वृत्तं वा । ऋश्य- कम् । स्थूलकम् । निलीनकम् । कर्दमकम् । शरकम् । वाहुकम् । निधान. कम् (३) । प्रशनिकम् । न्यग्रोधकम् । परिगूढकम् । खण्ड कम् । खदिरकम् । वेणुकम् । सितकम् । शर्करकम् । अश्मकम् । अंशुकम् । परिवंशकम् । वीर- णकम् । मतकम् । वेश्मकम् । उपगूढकम् । दण्डकम् । अनहोत्तराश्मेति समाहारद्वन्द्वः । अनडुहकम् (४) । उत्तराश्मकम् । परितोवृत्तइति परिव- त्तइत्यर्थः । तस्य परिवृत्तकम् । निबन्धकम् ॥ अरुङस्तरुविशेषः । तय भर- डुकम् ॥ २९३ ॥ इत्यृश्यादिः ॥ बल्वजः कूपबीजे च यवासेक्कटकङ्कटाः । शिरीषः शकटाश्वत्थपरिवापविककतम् ॥ २९४ ॥ बल्बजादेरिकः । बल्बजा अन्न देशे सन्ति । बल्वजिफम् । कूपिकम् । वीजिपम् । यवासिकम् । यवाषइत्यन्यः । इक्कटिकम् । कङ्कटः संनाहः सीमा (२) औरसीयमिति फश्चित् । (२) वैकुट्याशीयमिति पा० । (३) विधान इत्यन्ये । (४) भानडुहोत्तर० भानबुहकमिति । - ॥

·१७८ गणरत्नमहोदधी च कङ्कटिकम् । शिरीषिकम् । शकटिकम् । अश्वस्विकम् । परिणापिकम् । विकङ्कतिकम् ।। २९४ ॥ शर्कराऽथ दशग्रामो न्यग्रोधः कुमुदं कचः । मध्यश्वसंकटा गर्तनिर्यासौ गदिताविह ॥ २९५ ॥ शर्करिकम् । दशग्रामिषम् । न्यग्रोधिकम् । कुमुदिकम् कचिकम् । मधुकम् । अश्विकम् । वयं वामनमतेन । संकटिकम् । गर्तिकम् । निर्यासि. कम् । केचिद्वल्वजिकाकुमुदिकेत्यादिस्त्रीलिङ्गमुदाहरन्ति तत्र लोकः प्रमाणम् ॥ २९५ ॥ इति बल्वजादिः॥ काशपाशतृणाश्वत्थाः पलाशवनककटाः । वासकर्दमपीयुक्षा गुहाकरिबर्बराः ॥ २९६ ॥ काशादेरिलः । काशस्तृणाविशेषः । काशा अन्न सन्ति । काशिलम् । पाशिलम् । वृणिलम् । अश्वत्थिलम् । पलाशिलम् । वनिलम् । कङ्कटिलम्(९) वासो गुल्मविशेपः। वास्यन्ते रुवन्तीति वासाः पक्षिण इत्यन्यः। वासिलम् । कर्दमिलम् । पीयूक्षिलम् । गुहिलम् । कर्पूरिलम् । वर्बरो म्लेच्छजातिः । बर्बरिलम् ॥२६॥ मधुरग्रहवच्छूलाः कपित्थश्वरणो बिसः । नडोऽथ जतुसीपाली गणे काशादिसंज्ञिते ॥२९७॥ मधुरिलम् । अहिलम् । वच्चूलिलम् । कपित्थिलम् । चरगिलम् । विसिलम् । नडिलम् । जतविलम् । सीपालिलम् (२) ॥२९७॥ इति काशादिः ॥ तृणमूलसुवर्णा वराणवौँ वनार्जुनौ पर्णम् । नडबलबिलबुलचरणा बुसः फलं चात्र विज्ञेयम् ॥२९८॥ तृणादेः सः । तृणान्यस्मिन्देशे सन्ति । तृणसा नदी नगरी सरसी पर्वतिका। मूलमा । सुवर्णसा। अो जलम् । तदनास्तीति। अर्णसा नदी। पाठसामर्थ्यात्सलोपः । अर्ण इत्यकारान्ता प्रकृतिरित्यन्ये (३) । वराण इति (२) फण्टकिलमिति पा०। (२) सोपालो नाम कश्चित्तेन निर्वत्त सोपा- लिकमिति पा०। (३) गणे लुप्तसकारस्योपादानासकारनिवृत्तिः । भदन्त एवायमित्यन्ये इति पा । 1 ·1. - ४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १७९ वीरणाभिधानम् । तदस्तित्वाद् वराणसी । तस्या प्रदूरभवा वाराणसी नग- री । धराणासो देशस्तत्र भवा वाराणसी नगरीत्यन्ये । वर्ण इति वीरणाख्या। वर्णसा । वनसा । अर्जुनसा दिग्वस्त्रमतेन । जन इति शकटाङ्गजः। पर्णसा । नडसा । बलसा । बिलसा । पुलमा । चरणसा । बुससा । फलसा । दिग्व- स्त्रमतेन ॥९॥ इति तृणादिः ॥ प्रेक्षा स्यात्परिवापसंकटकटाः कुपो यवासः पुटः- संलक्ष्या ध्रुवका महश्च धुवका कैश्चित्कपिः कोविदैः । ज्ञेयः कङ्कटबन्धुकापुकबुका गर्तेक्कटौ कूपको- न्यग्रोधक्षिपकाहिरण्यफलकाः प्रेक्षादिरेवं गणः ।।२९९॥ प्रेक्षादेरिन् । प्रेक्षा बुद्धिः । तया हेतुना निर्वत्तः। प्रेक्षी ग्रामः । अथवा प्रेक्षा अत्र सन्ति । प्रेक्षी देशः। प्रेक्षाशब्दो यद्यपि प्रेक्षणानाची तथाप्यत्र पक्ष रूढिनो नदीसरसीस्यल्यादिवृत्तिद्रष्टव्यः । परिवापो बीजनिक्षेपः । परि- वापी । सङ्कट सङ्कीर्णता । सङ्कटी । कटः पर्यन्तः । कटी । कूपी । यवासो दुःम्पर्शः । यवासी। पुटी-ध्रुवका । श्रावपनविशेषः । ध्रुवको। मह उत्सवः मही । धुवका=आवपनविशेषः । धुवकी। कैश्चिदिति दिग्वस्त्रप्रभृतिभिः कपिशब्दः संलक्ष्यः । कपी । कङ्कटः । सन्नाहः। कङ्कटी। वन्धुरेव बन्धुका । बन्धुकी। पुको दानम् । पुकी । बुको हास्यम् । बुकी । गतौटः। गर्ती । इकट चषकः । इकटी। कूपको गुणवृक्षः। कूपको। न्यग्रोधो बटः । न्यग्रोधी । क्षिपका-प्रायुधम् । क्षिपकी । हिरण्यं सुवर्णम् । हिरण्यी ॥ फलकम् (१) । आकाक्षितमिद्धिराधरणं वा । फलको । कूपगर्तपरिवापयधामहिरण्यशब्दाः शकदाङ्गजमतेनोपात्ताः ॥२॥ इति प्रेक्षादिः ॥ मध्विष शररोमवेणुमरुतः शक्तीष्टकारिष्टयो- वादीलीशकलाकरीरकिशरासन्दीशलाकाहिमाः ॥ स्थाणुस्तक्षशिलाविसासुतिशमीसर्याणपार्दामिपी- कर्कन्धूवटवेटऋष्यरुमणो वल्मीकपीडाखडाः॥३०॥ (९) हलका पुरविशेषस्तस्यादूरभवो हलकी ग्रामत्यधिकम् । ।

·१८० गणरत्नमहोदधौ मध्वादेर्भत् । मधु पुष्यरसादिः । तदन देशेऽस्ति । मधुमान् देशः । शुरु रसालः । इक्षुमान् । शरो मुञ्जः । शरावान् । शरादीत्यादिना दीर्घत्वे ॥ शरुरित्यन्यः । रोम तनूरुहम् । रोमवान् । वेणुमान् । मरुतो देवा वायुश्च । मरुत्वान् । शक्तिः प्रहरणम् । शक्तिमान् । शुक्तिरित्यन्यः। इटका मृद्विकारः। इष्टकावान् । रिष्टिश्चन्द्रहासः । रिष्टिमान् । मदिराजातीयः सन्धानविशेषो रिष्टिशब्दइति वामनः । वाली। ओषधिविशेषः वालीवान् । पार्दाकी- त्येके । शकलो मत्स्यः । शकलावान् । कृतदीर्घोग्य पठितः । शकलीधानि- त्यन्ये । करीरो वृक्षविशेषः । करीरवान् । किशरो गन्धद्रव्यम् । किशरावान् वणजातिः । किशसरित्यन्यः। प्रासन्दी वेत्रासनम् । आसन्दीवान् । शलाका- एषणी पूरणरेखा द्यूतोपकरणं च । शलाकावान् । हिमं तुहिनम् । हिमवान् । स्थाणुमान् । यवादेराकृतिगणत्वादत्त्वाभावः । तक्षशिला नगरी । तक्षशिला- वान् । अक्षशिलेत्यन्यः। नक्षवान् । शिलावानित्येके । बिसवान् । मासुतिः सोमरसः । आसुतिमान् । आसुतीवानिति वामनाद्याः । ते द्यासुतीशब्द पठन्ति । सुत्येत्यन्य । शमी वृक्षः। शमीवान् । सर्याणः पर्वतः। सर्याणावान् ।। सार्याण इत्यन्ये ॥ पार्दो वृक्ष । पार्दावान् । पार्दानाम काचित्स्त्रीत्यन्ये । आमिपी। प्रोपधिः । भाभिपीयान् । कर्कन्धः क्षुद्रबदरी। कर्कन्धूमान् । कर्क- न्धुरित्यन्यः । बटो न्यग्रोधः । वटावान् । वेटः पीलुवृक्षः। वेटाषान् । ऋष्यो मृगविशेषः । ऋप्यावान् । रुमालवणविशेपस्तविशेषो वा। रुमरावान् । रुव- दित्यन्यः। वल्मीको नाकुः। वल्मीकावान् । अयं दिग्वस्त्रमतेन। पीहावान् । राउस्तृण शातिः । खडावान् । अनद्यर्थमारम्भः ॥३०॥ इति मध्वादिः ॥ उत्कराइमरखदिरास्तृणवृक्षाविन्द्र क्षतिकपिप्पलशाकाः । आईवृक्षकपलाउासुवर्णश्यावनायसहिता विजिगीषा ॥३०॥ उत्करदेशछः । उत्को दृपत्वासुप्रचयः। सोऽत्यास्तीत्युत्करीयं नगरम् । समीयम् । सदिगे वृक्ष. । सदिरीयम् । वृणीयम् । वृक्षीयम् । इन्द्रवक्षी- यम् । मिको राजा । तिकीयम् । पिप्पलोऽश्वत्थः पिप्पलीयम् । शाकं भक्ष्य- विगेयः । गाझीयम् । नाईवतीयम् । पलाशीयम् । सुवर्णीयम् । श्यावनायो मुगिः । श्यामनायीयम् । विजिगीपीयम् ॥ ३०२ ।।

·१८१ ४ तद्धितगणाध्यायः ॥ शालानेकखलाजिनातपफला जन्याजिनं पिप्पली- मूलं संपरशूर्पणायपिचुका भस्त्रा च नैवाकवः । उत्क्रोशार्कनितान्तवृक्षशफरा गाग्निवैराकणाः- काशारण्यनिशान्तपर्णकितवाः क्षुद्राणकक्षान्तयः ॥३०२॥ शालीयम् । अनेकीयम् । खलाजिनीयम् । खण्डाजिन इत्यन्यः । भात- पीयम् । फलीयम् । जन्या वधूस्तद्वाहिका वा । जन्यीयम् । अजिनीयम् । पिप्पलीमूलीयम् । सम्परो मुनिः। संपरीयम् । शूर्पणायो मुनी राक्षसो वा । शूर्पणायीयम् । पिचुकस्तूलकम् । पिचुकीयम् । भस्त्रीयम् । निवाकुनिर्गुणः । तस्य निवासी नैवाकवः । तस्यादूरभवं नैवाकयीयम् । उत्क्रोशः कुररः । उत्क्रोशीयम् ॥ अर्को गुल्मः सूर्यश्च । अर्कीयम् । नितान्ता वृक्षा यत्र नन्ति स नितान्तवक्षो देशः । तस्यादुरभवं नितान्तवृक्षीयम् । शफरो मत्स्यः । शफरी- यम् । गर्तीयम् । अग्नीयम् । वैराकणो नामर्षिः । वैराकणीयम् । काशीयम् । अरण्यीयम् । निशान्तम् अन्तःपुरम् । निशान्तीयम् । पर्णीयम् । कितवो धूर्ती गन्धद्रव्यञ्च । फितवीयम् । क्षुद्गीयम् । क्षुद्रा राक्षसी तन्निवासः क्षुद्रीयमित्यन्ये । अणकम्-अधमम् । अणकीयम् । क्षान्तीयम् । क्षान्त इति भोजः ॥३०॥ अश्वत्थनीचापकाकरेडावरोहितक्षारविशालवेत्राः अरीहणवणचर्मखण्डवातागराः सम्पनमन्त्रणाहैं। ॥३०३॥ अश्वत्थीयम् । नीचानाप्नोतीति नीचापकः । नौचापकीयम् । शङ्करीयम् । इडाः स्त्रियः । इडीयम् । अवरोहितो नामर्षिः । अवरोहितीयम् । क्षारीय- म् । क्षोध इत्यन्यः । विशालो नामर्षिः । विशालीयम् । वेत्रीयम् । क्षारवेत्री वामनमतेन । अरोहणः पुंविशेषः। अरोहणीयम् । त्रिवेण्या अपत्यं नैवणः । तस्य निवासस्त्रवणीयम् । चर्मीयम् । शास्त्राभिधानवाचि वण्यणित्यन्यः । खण्डीयम् । वातागरीयम् । सम्पलो मुनिः । सम्पलीयम् । मन्त्रणाीयम् । उत्करादीज्छप्रत्ययान्तान् केचित्पुंलिङ्गान् अपरे स्त्रीलिङ्गानाहुः ॥ एतेऽष्टादशाकृतिगणा वेदितव्याः । तेनान्येऽपि शब्दा यथादर्शनं द्रष्ट- व्याः। अन्यैस्तु नैयत्यमेषां प्रतिपादितम् । एतदीयशव्दानां चत्वारोऽप्यर्था यथासम्भवं द्रष्टव्याः ॥३०३n इत्युत्तरादिः॥ - २७ ·१८२ गयरनमहोदधौ शौनकोऽथ तलवाजसनेयौ रजुकण्ठकठशाठकषायाः । स्कन्धसागरवतुम्बुरुताण्ड्या रजुभारकमलारुण्यश्च ॥३०४॥ शौनकादिभ्यो णिन् इत्यनेन तेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते वेत्यर्थयो- र्णिन् भवति । शौनकेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते वा । शौनकिनः । ता- लिनः । वाजसनाया अपत्यं वाजसनेयः । वाजसनेयिनः । राज्जुकण्ठिनः । काठशाठिनः । कठशाठाभ्यां प्रोक्तवेदवेदकाः । काषायिणः। कषय इति वाम- नः। स्कान्धिनः। स्कन्ध इति चन्द्रः। साङ्गरविणः । तौम्बुरविणः । ताण्डि- नः । शकटाइजभोजमतेन । राज्जुभारिणः । कामलिनः । भारुणिनः ॥३०४॥ हरिद्वशाष्पेयपलिङ्गयुक्ताः शापेयखाडायनदेवदाः। श्यामायनालम्बिऋचाभदण्डाः स्तम्भोलपोस्तः परुषांसकश्वा हारिद्रविणः । शष्यमिव शष्पः । तस्यापत्यं शाष्येयः । शाष्पेयिणः । पालिङ्गिनः। पुलिङ्ग इति वामनः । शपस्थापत्यं शापेयः । शापेयिनः । शाफेय इत्यन्ये । खडस्थापत्यं नडादिफगि । खाडायनः । खाडायनिनः। दर्शिनः। वेददर्श इति वामनः। श्यामायनिनः । अलस्वस्यापत्यम् मालम्बिः। श्रालम्बिनः । आर्चामिनः । ऋचभाग इत्यभयनन्दी । दाण्डिनः । चन्द्रवा- मनमतेन । स्ताम्मिनः । स्तम्भ इति शकटाङ्गजः । औलपिनः । परुपे असे अस्य परुपांसकः । पारुषांसकिनः ॥ सर्वेऽप्यते सोपज्ञवेदशाखानां प्रणेतारः प्रसिद्धाः । तदभिधायिनस्तु मोक्तप्रत्ययान्ताः शब्दा अध्येत्रादिविषयत्वात्स्वा- तन्त्र्यमुलड्न प्रयोगभाजो न स्युः । भोजमतमाश्रित्य वामनोक्तः कलापिशष्प- प्राच्यादिविशेपो नाश्रितः। प्राकृतिगणोऽयम् । तेन तलवकाराश्वपञ्चमदाव- फण्ठतरेयभान्लविशात्यायनप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥३०॥ इति शीनकादिः । उक्थन्यासवसन्तयज्ञशिशिरं चर्चा पुराणं गण:- सज्ञातर्कपदक्रमाश्च गणितं लक्ष्यं च लोकायतम् । मायुर्वेदगुणेतिहासचरमं हेमन्तहेतू यजु- पोज्योतिपसंहिताशरदयो सङ्घाटवृत्तीतरम् ॥३०६॥ ऋतूयपादेष्ठण इत्यनेन क्रतुवाधिन उपचादेश्च ठण् । उक्यशब्दः सामस- तसपी पन्य विषपे वर्तमानो गृह्यते । उपथं वेत्यधीते वा। भौथिकः । । + ·४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १३, सोवियपशब्दाच्च प्रत्ययो न भवत्यनभिधाना शकटाङ्गजस्तु याज्ञिकौक्थिक- लोकायतिकान् ब्रह्मणीत्येतत्सूत्रमाह । यज्ञोक्याभ्यां ठण। याशियोक्थिक्य- शब्दाभ्यां घ ठण इक्यलोपश्च निपात्यते। यज्ञं याज्ञिक्यं वा वेत्यधीते वा। याशिकः । एवम् । श्रोक्थिकः । लोकायतशब्दाढणीकारः । लोकायतिकः । लोकायतिक इति न्यायादिपाठात्सिद्धम् । न्यासः पञ्जिका नैयासिकः । वस- न्तशब्दः कालसहचरिताध्ययने वर्तमानः प्रत्ययं लभते । एवं शिशिरहेमन्त- वर्षाशरग्रीष्मशब्दा द्रष्टव्याः । वासन्तिकः । यज्ञार्थो ग्रन्थो यज्ञः। याचिकः। चर्चा विचारणा(१) । चार्चिकः । चर्चाफ इति वामनः ॥ सर्गशप्रतिसर्गश्चवंशोमन्वन्तराणिच । वंशानुवंशचरितंपुराणपञ्चलक्षणम् ॥ पुरापि न नवं पुराणमिति निरुक्तम् । पौराणिकः । गाणिकः । सा. शिकः । तार्किकः । पादक्रमिकः । अन्यस्तु पदक्रमावित्याह। तन्मते क्रमा. दिपाठानपि । गाणित्तिकः । गाणित इति वामनादयः । लाक्षिकः । लोकायतं वृहस्पतिनतानुसारिचार्वाकशास्त्रम् । लोकायतिकः । श्रायुवदिकः । गौगिकः । इत्येवं हातश्चित्तविकाशो यस्मिन् स इतिहासः। अथवा । इति ह श्रासीदिति यनेति । इत्येवमर्थे । हः किलाथै पूर्वचरितम् । ऐतिहासिकः । चारमिकः । चरमप्रथमशब्दो विशेषणवृत्ती विशेष्यस्य तु ग्रन्थस्य प्रक्रमात्म- तीतिः । यदा क्रियाविशेषणवृत्ती घरममधीते चारमिकः । घरमो गुणश्चरम- गुगाः । तस्य धारमगुणिक इत्यन्ये । हैमन्तिकः । हैतुकः । याजुष्कः । वामन मतेन । वार्षिकः । ज्योतीष्यधिकृत्य कती ग्रन्थः ज्योतिषम् । सज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति ॥ अथवा । अनुवन्धनमनित्यमित्यौन भवति । ज्योतिषिकः । गण- निपातनादेजमावः । ज्योतीपि ग्रहनक्षत्रादीनि वेत्ति ज्योतिषिक (२) इति धामनक्षीरस्वामिनौ ।। सांहितिकः । संहितापदे विषयभूते प्रत्ययं लभते । पद- विषयां संहितामधीयानः सांहितिकः । अन्यत्राण । सांहित इत्यन्यः । शार- - - (१) यदाङ्गरागश्चर्चा तत्प्रकारख्यापको ग्रन्थोऽपि चर्चा इत्यधिकम् । (२) ज्योतींषि ग्रहादीनधिकृत्य कृतो ग्रन्थो ज्योतिषः । ज्योति ज्योतिषिकः । इति पा० ।

·१८४ . गणरत्नमहोदधौ दिकः । सांघाटिकः । सङ्गता घटाः सङ्कटेत्यन्यः । सहघटया सघटेत्यन्यः । सङ्कट इत्यपरः (१)। वार्तिकः । ऐतरिकः । वामनतेन ॥ ३०६ ॥ श्लक्षणानुसूलक्षणसङ्ग्रहास्युीष्मो निरुक्तं पुनरुक्तमत्र । आथर्वणोऽथ प्रथमानुकल्पौ क्रमेतरन्यायकृतान्ततन्त्रम् ३०७ लाक्षिणकः । केचित् लक्षणाशब्दात्स्त्रीलिङ्गात्प्रत्ययं मन्यन्ते (२) । अनु- सूर्ग्रन्थविशेषः। भानुसुकः। केणडर इति हूस्वत्वे । लाक्षणिकः। सावहिकः। प्रैष्मिकः । चन्द्रमतेन । नैरुक्तिकः । पौनसक्तिकः । अथर्वर्षिः। तेन प्रोक्तो वेद प्राथर्वणः । त वेत्त्यधोते वा । प्राथर्वणिकः । पाठसामर्थ्यात् श्लुग्न भवति । प्राथमिकः । प्रथमो गुणः प्रथमगुण इत्यन्यः । प्रथमकल्पादन्योऽनु- कल्पः । भानुकल्पिकः । क्रमादितरः क्रमेतरः(३)। अक्रम इत्यर्थः । क्रामेत. रिकः। नैयायिकः । कृतान्तं वेत्ति काान्तिको मौहूर्तः। कृतान्तमाह पृच्छति वा । कान्तिक इत्यन्यः । तन्यते तन्त्र्यते वानेन । तन्त्रं वैदिक ज्योति- षादि । तान्त्रिकः । ज्ञातसिद्धान्तः ॥ ३०७ ॥ अनुगुणवर्षाशरदहिपदा भारतपदेपदानुपदम् । अनुलक्ष्याख्यानं स्यादिशेपपरिषन्मुहूर्तमप्येके ॥ ३०८ ॥ गुणस्य सदृशं गुणमनुगतं वा । अनुगुणम् । श्रानुगुणिकः । वर्षाश्च शरच्च वर्षाशरदम् । वार्षाशरदिकः । द्वैपदिकः । विपदेति वामनः । भार- तिकः । पदं पदमध्येता। वीप्सायां द्विवचने निपातनात्पूर्वपदस्यत्वे। पादेप- दिकः । पदमनुगतम् अनुपदम् । भानुपदिकः । लक्ष्यमनुगतम् अनुलक्ष्यम् प्रानुलक्ष्यिकः। आख्यानिकः। अत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतुर्विशेषः। त तत् शास्त्रं वा वेत्ति । वैशेषिकः । पारिषदिकः । पर्षच्छब्दोऽपि । परिषकपार्षदाविति वामनः । मौहूर्तिकः । वामनमतेन तु । मौहूर्तः । मुहूर्त्तमित्युपलक्षणम् । तेन नैमित्तिकः । अस्मिन्मते नैमित्तः ॥ ३०८ ॥ (९) सटेत्यन्यः । सट इत्यपरः । सङ्घोरचना। या पांचालीवैदर्भीत्यादिपदैर. लङ्कारशास्त्रे व्यवह्रियते तबक्षणपरो ग्रन्थोपि लक्षणया सनदृस्तमधीते वेद वा साइट्टिकः । फेषित् सड्ढाटम्पठन्तीत्यधिकम् । (२) पुनरुक्तं नक्षणमनुपदमिति त्रितयं ग्रन्थविशेषवाचीत्यधिकम् । (३) क्रमेतरेति ग्रन्यविशेषस्य संज्ञेति पा०॥ - - ·: ४ तद्वितगणाध्यायः ॥ १८५ सुलक्षव्राह्मणावेतौ पढ़ोत्तरपदादिकाः । प्रसंसाधर्मत्रिक्षत्राहिद्या परा मता ॥ ३०९ ।। सौलक्षिकः। बालसिका। पदोत्तरपदं वेत्त्यधीते वा पादोत्तरपदिकः । शकटाङ्गजस्तु पदोत्तरपदेभ्यष्ठ इति सूत्रमाह । अस्यार्थः । पदशब्द उत्तरपदं यस्य ततः पदशब्दात्पदोत्तरशब्दाच ठः । पूर्वपदिकः। उत्तरपदिकः । न्याया- दिपढ़करूपलक्षणान्तक्रत्वाख्यानाख्यायिकाढण इत्यनेन तु पौर्वपदिकः। श्रौत्त- रपदिकः । पदात्पदिकः । पदोत्तरपदात्पदोत्तरपदिकः । बहुवचनं सर्वभङ्ग- परिहारार्थम् । संसर्गादिवर्जितात्परो विद्याशब्दष्ठणं लभते । वायसविधिकः । सार्वविधिकः। असंसर्गादेरिति किम् । सांसर्गविद्यः। शकटाङ्गजमतेन । प्राङ्ग- विद्यः। धार्मविद्यः। विद्यः। व्यवयवा विद्या त्रिविद्येति कर्मधारयात्प्रत्य- यश्रुतिः। तिसणां विद्यानां बोद्धेत्यर्थे द्विगोः श्लुधि त्रिविद्यः। क्षात्रविद्यः ॥३०॥ कल्पलक्षणसूत्रान्तमकल्पादिमतं बुधैः । पारख्यानाख्यायिकावाची श्लुहिगोः सर्वसादितः ॥३१०॥ मातॄणां ब्राह्म्यादीनां कल्पः पूजाद्यर्थं शास्त्रम् मातृकल्पिकः । रासा- यनकल्पिकः । गौलक्षणिकः । वार्तिकसूत्रिकः । सानहसूत्रिकः । अकल्यादीति सूत्रस्यैव विशेपणं तेन काल्पसूत्रः । श्राख्यानबाचिभ्य आख्यायिकावाचिभ्यश्च ठण इत्यर्थः । यवक्रीतमाख्यानमधीते यावक्रीतिकः । एवं प्रियगवाविमानम- भृतयः (१) उदाहार्याः । वासवदत्तामाख्यायिकामधीते वासवदत्तिकः । एवं सुमनोहरानर्मदासुन्दरीतरङ्गवतीविलासवतीमभृतय आख्यायिकाशब्दाष्ठणि द्र- एव्याः । वासवदत्तादिसाहचर्य्याद्ग्रन्थोऽपि तथोच्यते । यथाऽग्निसहचरितो ग्रन्थोऽग्निः । द्विगोः समासात्सर्वशब्दादेः सादेश्च शब्दाहण तस्य च श्लुक् । शकटाङ्गजस्त्वणठणोः । पञ्चकल्पः । त्रिलक्षणः । त्रिसूत्रः । असंसर्गेत्यादिना ठण तस्य श्लुक तथा द्वितन्त्रः । पञ्चव्याकरणः । सह वार्तिकेन यो ग्रन्थः स सवार्तिकः। त वेत्ति ठणो लोपे सवार्तिकः। एवं ससद्वहः । सर्ववेदः । सर्व: सन्त्रः । प्राकृतिगणोऽयम् । अन्येऽपि यथादर्शन ज्ञेयाः ॥३१०॥ इत्युक्थादिः॥ (१) यावक्रिकः । प्रेयगविकः । प्रेयंगुकः । प्राविमारविकः । अविमा रकरित्यधिकम् । ।

·गणरत्नमहोदधी क्रमः शिक्षा पदं चैव मीमांसा सामसंयुता। उपनिषत्तथा ज्ञया गणे क्रमादिसज्ञिते ॥ ३११ ।। क्रमादिभ्य इत्यनेन क्रमादेस्तवत्यधीतेऽथ को भवति । क्रमं वेत्त्यधीते क्रमकः । शिक्षा ग्रन्थविशेषः । शिक्षकः । पदकः । मीमांसा ग्रन्थविशेषः । मीमांसकः । सामकः । उपनिषद्वेदान्तो रहस्यं च । उपनिषदकः। एतदर्थमेवा- कारोच्चारणम् । शेषाणां कात्ययेऽपि साध्यं सिद्धम् । भकप्रत्ययस्य टित्त्वप्रज्ञानं युक्तम् । तेन शिक्षकी मीमांसकौत्याद्युपपन्नं स्त्रियां लक्ष्यते न त्वाहीति ॥३११॥ इति क्रमादिः ॥ इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपण्डितश्रीवर्द्धमानविरचितायां स्त्रीयगणरत्नमहो- दधिवृत्ती समूहविकारावयवचतुरर्थवेस्यधौतेविहिततद्वित- प्रत्ययगणनिर्णयो नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः अथ पञ्चमोऽध्यायः अध्यात्ममुक्तीहपरत्रशेषा-कस्मादमुत्रोदमाधिदेवाः । ऊर्वदमश्चोर्ध्वमुहूर्त्तसर्वलोकावसुष्मिन्नधिभूतनिष्ठाः ॥३१२॥ अध्यानादेरित्यनेनाध्यात्मादः शेषे ठञ् भवति । अध्यात्मे भवम् आध्यात्मिकम् । मुक्तौ भवम् मौक्तिकम् । ऐहिकम् । आगमिकोग्य शब्दः । यथा-पञ्चायतनमैहिकम् । फिमस्य गणपाठेन । लोके चेहत्यमित्येव भवतीति फभित्सचेताः । परत्रामुग्मिन्नमुत्रशब्दाः परस्य लोकस्य वाचकाः । परत्रलोके भयम् पारत्रिकम् । शेपे भवाः शैषिकाः । अकस्मादित्यनेन हेतुशून्यः कालो लत्यते। तत्र भयम् । प्राकस्मिकम् । अमुत्रलोके भवम् प्रामुत्रिकम् । और्व- दमिकः । अयं भव पत्यर्थः । केचिकव॑दमोर्चदेहशब्दावनुशतिकादिषु मन्यमाना औदामिकम् । भौयं देहिकमित्युदाहरन्ति । अधिदेवे भवम् माधिदेगिफम् ॥ श्रीयंदमिकम् । अर्यशब्दप गानार्थोऽव्ययमनव्ययमूवंश. प्दोऽप्यम्ति । मुमागमोऽन्येषाम् । श्रौद्यमीहूर्तिकः । तत्रोप्रमोहूर्तिक इति मापकादुत्तरपदर्यय ॥ मार्यनीकिकम् । प्रमुमिनोफे भवम् प्रामुष्मिकम् ॥ raviनिमम् । निष्टायां भवम् । नैष्टिकम् । यथा- ।

·५ तद्धितगणाध्यायः॥ १८७ . श्रुतदेहविसर्जनः पितुश्चिरमभूणि विसृज्य राघवः । विदधे विधिमस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धमनंग्निमग्निचित् ॥ ३१२ ।। स्यात्समानस्तदादिश्च तथा लोकः परेहतः। ऊोर्ध्वमः परो देहोऽध्यात्मादिराकृतिगणः ॥३१३॥ सामानिकः । सामानग्रामिकः । सामानदेशिकः । पारलौकिकम् । ऐहलौकिकम् । शौर्वदेहिकम् । यथा-करोच्च तदौर्वदेहिकं पितृभत्तवा पितृकार्यकल्पवित् ॥ ौर्वदेहिकम् ॥१३॥ इत्यध्यात्मादिः ॥ नदीपावापुरो मावा श्रावस्ती धातकी मही। वनाहासी च कौशाम्बी शाल्वाथो वडबा वृषे॥३१४॥ नदीकरज्यादेढढकजित्यनेन नद्यादिकज्यादिम्यां शेषेऽथै ढ ढकनी असेण भवतः । नद्यां जातो भयो वा नादेयः । पावा नगरी। पावेयः । पामेति वामनः । पाठेति भोजः। पौरयः । मावा नगरी । मावयः। मायेति भोजः । वामेति वामनः। श्रावस्ती नगरी। श्रावस्तेयः । धातफेयः ॥ माहेयः । वनवासी नगरी । वानवासेयः । वानकौशाम्बेयः । शाल्वेयः । माल्या नगरीत्यन्यः । वाडबेयः । वृषः । वाडबोग्न्यः ॥ ३१४ ॥ कौशाम्बी वनसेतकी गिरिगरी वाराणसी खादिरी- दावी काशफरी च पूर्वनगरी नद्यादिरेवं गणः । कत्तिः कुण्डिनपुष्करौ च नगरीकुम्भ्युम्भिमाहिष्मती- वर्मत्योऽथ च पौदनो निगदितो ग्रामस्तथा पुष्कलः ॥३१५॥ कौशाम्बी नगरी । कौशाम्बेयः । कौशाम्बीयेन वणिजेति चिन्त्यम् । कौशम्बीत्यन्यः । वानेयः । सेतकी पुरी सैतकेयः। गिरेरिदं गैरेयम् । शिला- जतु । गारेयः । वाराणसी नदी। तस्या भदूरभवा वाराणसी। वाराणसेयः । खदिराणामदूरभवा खादिरी नगरी । खादिरेयः । दार्या पुरी। दावैयः ॥ काशफरी नगरी । फाशरेयः । अन्यस्तु शफरीत्याह । काशस्थलीति वाम- नः । पौर्वनगरेयः । अन्यस्तु निपातनादित्वे इखत्वे ध पूर्वनगिरेय (१) (९) केचित्तु पूर्वनगिरीति पठन्ति । विच्छिद्य च प्रत्ययं कुर्वन्ति । पौरेयम् । वानेयम् । गैरेयम् । तदुभयमपि दर्शनं प्रमाणमित्यधिकम् ।। -- ·गणरत्नमहोदयी । १८८ इत्याह ॥ श्रादैजायग्भ्यो ढे प्राप्ते । श्रावस्त्यादिस्य ईरोपान्त्यादकन इत्यने- नाकजि । शेषेभ्योऽणि प्राप्त वचनम् ॥ इति नद्यादिः ॥ कुत्सितास्त्रयः कत्त्रयः । वहुव्रीहिर्वा कत्तिः । अस्मादेव निपातनात कु- शब्दस्य किं शब्दस्य वा कदादेशः। कत्त्रयाणां कत्रा गर्दम्या इदम् । कात्त- यकम् । कुण्डिनं पुरम् । कौण्डिनेयकः । कुडिनेति वामनः । पौष्करेयकः । मागरेयकः । नगरशब्दः संज्ञावाची गृह्यते । कुम्भिर्नाम ग्रामः । कौम्भेयकः । औम्भेयकः । श्रौम्भिरित्यन्ये । उम्बिरित्यन्यः । माहिष्मती नाम नदी पुरी वा । माहिष्मतेयकः । वर्मती नदी। वार्मतेयकः । चर्मरावतीति वामनः । पुदना नाम नदी । तस्या अदूरभवं पौदनं नाम नगरं ग्रामो वा । पौदनेय- कः। मोदन इति भोगः । सोदन इति वामनः। ग्रामेयकः। ग्रामाद्यञ्चजा- वित्यनेन ग्राम्यो ग्रामीण इत्यपि ॥ पुष्कलो बाहीकग्रामः पौष्कलेयकः ॥३१॥ कुण्ड्याकुड्ये ग्रामात्कुण्ड्याकुण्यावल्ये वन्यामुल्ये। उख्यातॄण्ये भाण्ड्यावुल्ये प्राज्ञैः प्रोक्ते यल्लोपे च ॥३१६॥ कुण्ड्या अन्ध्रदेशे नदी । कौण्डेयकः । कौडेयकः । ग्रामस्य कुण्ड्या । ग्रामकुरड्या ग्रामो नगरं वा । ग्रामकुण्डेयकः। कोणेयकः (१) । वालेयकः । बानेयकः । मौलेयकः । श्रीखेयकः । ताणेयकः । भाण्डेयकः । वौलेयकः । यलोपेचेति यस्य लोपइत्यर्थः । कुडवाया यलीपश्चेति गणसूत्रं वामनोक्तमुप- लक्षणं दृष्टव्यम् ॥ विद्युन्माला छन्दः । भौगौचेत्सा विद्युन्माला ॥३१६॥ इति कत्र्यादिः॥ गहानृशंसी समशुक्लपक्षौ खाडायनानन्तरपार्श्वतोऽन्याः । इप्वग्रसायन्तरभौजिवैज्याध्यश्वीष्वनीकैकपलाशिकाङ्गाः३१७ गदादित्यदाद्यादेवायची जिहाकात्यहरितकात्याच्छ इत्यनेन गहादः शेप छो भवति । गहे ग्रामे भयो जातो वा । गहीयः । नृञ् शंसति टुवाति नसः । दोहार्य शंसतिद्रष्टव्यः । न नृशंसोऽनुशंसः । तस्यापत्यम् मानमिः । भानुशमीयः । ममीयः । समादागतं समीयम् । नृहेतोर्मयड्रूप्यो (Vतीलेप इति पाः । - ·५ तद्वितगणाध्यायः १८ वा । समरूप्यं सममयमपि । शुक्लपक्षीयम् । खाहायनो मुनिः। खाडायनीयः। खाडायनिरिति भोजः । अनन्तरीयः। पार्वत आगतः पार्वतीयः। मुखपा- वैकातमो लोपश्चेति गणसूत्रमाह वामनः । अस्माभिस्त्वन्यदीयमतमाश्रित्य त्रयाणां सामान्येन पाठः कृतः । अन्यदीयः । तथा च- अन्यदीयविशिखेन केवलं-निस्पृहस्य भवितव्यमाहृते ॥ इपोरग्रम्-इष्वग्रम् । इण्वनीयः (१) ॥ साडस्यापत्यं साहिः । साडी- यः । अन्तरीयः । तथा ध- पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालं-संजज्ञेयुतकमिवान्तरीयमूर्योः । भोजस्थापत्य भीजिः । भौजीयः। भोजिरित्यन्यः। बैजीयः । अश्वम- धितिष्ठति अध्यश्वः । तस्यापत्यं माध्यशिवः । प्राध्यश्वीयः । इपूणामनीकम् इष्वनीकम् । इण्वनीकीयम् । एका चासी पलाशिफा च एकपलाशिका । एकपलाशिकीयः । एकपलाश इति वामनः । अङ्गीयः ॥ ३१७ ॥ अन्तस्थोत्तमदैवशर्मिविपमव्याज्यासुरिश्रौतयः- शौङ्गिः शैशिरिपूर्वपक्षमगधा दन्तायकाठेरणी । मत्वापरपक्षमुत्तरकतौ वाल्मीकिवाराटकी- कामप्रस्थसमानशाखमुखतोऽवस्यन्दनामित्रयः ॥३१८॥ अन्ते तिष्ठतीत्यन्तस्थः । अन्तस्यीयः । अन्तस्था नगरीत्यन्यः । उत्त- मीयः। देवशर्मणोऽपत्यं देवशर्मिः। दैवशीयः॥ विषमे देशे भवो विषमीयः । विषमादागतं विषमीयम् । विपमरूप्यम् । विषममयम् । समविषमी नाम ग्रामावित्यन्ये । व्यडस्यापत्यं व्याडिः । व्याहीयः । असुरस्य श्रुतस्य शुङ्गस्य शिशिरस्थापत्यं तत्र भवः । भासुरीयः(२)। श्रौतीयः । शौङ्गीयः । शैशिरीयः। पूर्वपक्षीयः । फेचित्पूर्वपक्षापरपक्षभव इति पठन्ति । तन्मते पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां तत्र भव इत्यर्थ छोऽन्यत्र ठणेव। पौर्वपक्षिकः । आपरपक्षिकः । मगधीयः । दन्तयोरगं दन्ताग्रम् । अन्यइष्वग्रदन्तानी ग्रामावित्याह ॥ दन्ताग्रीयः। कठ- स्पेरणः कठेरणः । तस्यापत्यं काठेरणिः । काठेरणीयः। काठेरिणिरित्यन्यः । मत्वर्थीयः । मतुवर्थ इति वद्धः । अपरपक्षीयः। उत्तरीयं वस्त्रम् । तथा च (१) इष्यग्रीयो व्रणः । इष्यग्रं नाम ग्राम इति केचित् । (२) भासुनोतीत्यामुत् विवन्तमेतत्-मासुतीयमिति पा० । - ·१९० गयरनमहोदधी सरिदुत्तरीयमिवसंहतिमत्सतरङ्गरङ्गिकलहंसकुलम् ॥ कतीयः। वाल्मीकीयः। यथा-रथस्वनोत्कर्णमृगे वाल्मीकीये तपोवने । वराटकस्य वारादकिः । वाराटकीयः। वाराटिकिरित्यन्यः ॥ कामम-. स्यीयः । इति वामनः (१) । समानाशाखा यस्यासो समानशाखः । समानशा. खीयः । मुखत्तीयः । अवस्यन्दनीयः । अवस्यन्द इत्यन्ये । अमित्रस्यापत्यं आमित्रिः ॥ शामित्रीयः ॥ ३१८ ॥ एकाधमोत्तमाच्छाखो ग्रामश्चैकसमानतः। लावेरण्यग्निशाणावाहिंस्येकतसौ तथा ॥३१९॥ शाख इति कृत हस्व इत्यर्थः। एकशाखीयः। अधमशाखीयः । उत्तम- शाखीयः। एकग्रामीयः। समानग्रामीयः। लावस्येरणो लावेरणः। तस्यापत्यं लावरणिः । लावेरणीयः । सौवेरणिरित्यन्यः। अग्निशर्मीयः । आग्निशर्मि- रित्यन्यः । अहिंसस्यापत्यम् प्राहिंसिः । आहिंसीयः । एकतीयः ॥ ३१९ ॥ क्षेमविश्व सौमित्रिरेकवृक्षौपबिन्दवी । हंसवङ्गो तथाश्वत्थितन्त्वग्रौद्गाहमानयः ॥३२०॥ क्षेमविनोऽपत्यं मत्विः । मधुत्वीयः । सौमित्रीयः । एकव- सीयः । औपविन्दवीयः। हंसीयः।बडीयः ॥ अश्वत्थो नाम कश्चिद्गीत्रकारी। तस्यापत्यम् आश्वस्थिः । श्राश्वत्थीयः । तन्त्वनीयः । श्रौद्गाहमानीयः ॥३२०॥ कुट च स्वराजपरजनदेवानां णिच्छवेणुकादिभ्यः । प्रस्थोत्तरपदवेत्रकमध्योत्तरकाश्व मध्यमिका ॥३२१॥ स्वकीयः । पाणिन्यादयस्तु स्वदेवशव्दी न पठन्ति । तन्मते सौवं दैव. मित्येय भवति । वामनमतेन । गणकतमनित्यमिति न्यायात् कुटछाभावेऽण प्रत्यये सीयम् । उत्सादेवानित्यनेनानि । देवमित्यपि संभाव्यते । महाकवि- प्रणीतमयोगदर्शनं चेत्स्वीफ्रीयते । तदा गदादिपाठः समाश्रयणीयः॥ तचाहि विवोकामहशःपयोधरतटःकान्तोरङ्गनी विभ्रमः । कण्ठारलेपमुच पञ्चमरवः साध्यो गुरुमन्मयः । (१) यामप्रम्यीय इति वामन इति पा० ।

·1 - , ५ तद्धितगणाध्यायः ॥ १९१ मम्बन्धी विनयश्चिरंसहचरीलीलेतिपण्याङ्गना- यस्यांवीयपरिग्रहं न रहयन्त्येकान्तयाता अपि । यथा वा । एभिर्निदर्शनैः स्वीयैः परकीयैश्च पुष्कलः ॥ राजकीयः । राज इदं राजकीयमित्यपि ॥ परकीयः । जनकीयः । देवकीयः ॥ णिच्छेति गोग्नुबन्धच्छमत्यय इत्यर्थः । वेणुभिर्निवृत्ती वेणुकः । तत्र भवी जातो वा । वैणुकीयः । प्रास्थीयम् । प्रस्थ के भवः-प्रास्थकीय इत्यन्यः । औत्तरपदीयः । वैत्रकीयः । माध्यीयः । औत्तरकीयः । मध्ये भवा-मध्यमि- का नाम नगरी । तस्यां भवो माध्यमिकीयः । मध्यमक इत्यन्यः । एते त्रयो वामनभतेन । निपुणफे भवो निपुणकीय इति केचिदुदाहरन्ति । वेणुकादिर्ग- हादावारुतिगणः । तेनाभयनन्दिस्वीकृती पितृकमातृकशब्दावपि संगृहीती । अङ्गमग यशब्दयोराष्ट्रात्कजि । पूर्वपक्षशुक्लपक्षापरपक्षशब्दानां कालानुनि । कामप्रस्यशब्दात् प्रस्थेत्यादिना कनि । जन्तानामाद्यात्पौत्रादौज इत्यादि- नाभि । शेषम्यस्त्वणि प्राप्त वचनम् ॥ ३२१ ॥ इति गहादिः ॥ काश्यच्युतौ मोदनमोदमानी गोवासनारिन्दमदेवदत्ताः । संवाहसां याति च हस्तिकर्षः कुनामचेदीकरणं हिरण्यम् ३२२ काश्यादिवाहीकग्रामाच्छेद्वजिठावित्यनेन फाश्यादिभ्यो देशावाचिम्यो वाहीकग्रामेभ्यश्च ठठिी प्रत्येकं भवतः । काशयो जनपदाः । तेषु भवा जाता वा। काशिकी। काशकिा । अच्युतो ग्रामः । आच्युतिको । भाच्युतिका। मोदनानां निवासी ग्रामो मोदनः। मौदनिकी । मौदनिका । मोदमानो ग्रामः । मौदमानिकी। मौदमानिका । गवां वासनो गोवासनः । तनिवासी ग्रामो गोवासनः । गौवासनिकी । गौवासनिका । गौवासन इत्यन्ये । एषां देशादेवेडायचेति छे प्राप्ते । अरीन्दमयति भरिन्दमो ग्रामः । मारिन्दमिकी । आरिन्दनिका । देवदत्तः प्राग्रामः । देवदत्तिकी । देवदत्तिका। अस्य काश्या- दिपु पाठः प्राग्देशार्थः । यस्तु पाहीकेषु ग्रामस्तस्मादणेव । देवदत्ती । संवा- हयतीति संवाहः । तस्य निवासोऽपि संघाहः । साँवाहिकी। सांवाहिका । सांवाह इत्यन्ये । संयालस्यापत्यं सांयातिरादिराजः । तस्यापत्यं युधा सांयात्यः । कुरुकोसलेत्यादिना ग्यचि तस्य बहुषु नुचि । सांयातयः । तन्निवासोऽपि जनपद साहचर्या-दुच्यते ॥ संयातो नाम कश्चित् तस्यापत्यं सांयातिः ॥ तस्य ·१९२ गणरतमहीदपी निवासी ग्रामः । सांयातिरित्येके। सांयातिको । सांयातिका । हास्तिकर्युकी। हास्तिकर्पका । कुत्सितं नाम यस्य स कुनामा । तनिवासोपि ग्रामः कुनामा । कौनामिकी । कौनामिका । कुनाम्नोऽपत्यं कोगाम इत्यन्ये । कुन्ननाम इति वामनः । चेदयो जनपदः । चैदिकी । चैदिका । करणं देशविशेषः । कार- गिकी । कारणिका । हैरख्यिकी। हैररियका ॥ ३२२ ॥ शकुलाददशग्रामौ हिरण्यकरणस्तथा । सिन्धुदाससुधासोमच्छागान्मित्रस्तथा सघात् ॥३२३॥ शकुलान्मत्स्यानत्तीति शकुलादः । शथवा शुनां कुलान्यत्तीति निपात- नादलोपे। शकुलादः। तन्निवासोऽपि ग्रामः । शाकुलादिकी। शाकुलादिका । शाकुलाद इति वामनः। स्वकुलाल हत्यन्यः । दाशग्रामिकी । दाशग्रामिका । दाशग्राम इत्यन्ये । हैररायकरणिकी। हैरण्यकरणिका । अन्येषा हैरग्य इति प्रकृतिः। करण इति प्रत्ययार्थविशेषणम्। हैररियकः। परश्वादि फरणमुच्यते । अन्ये ग्रामवाची हैरण्य इति पठन्ति तन्मते हैरण्यकी। कुठारी कुद्दाली वा करणम्। सिन्धयो मित्रागयस्य सिन्धुमित्रो देशः। सैन्युमित्रिकी । सैन्धुमित्रिका । एवं दास मित्रः। दासमित्रिकी। सौधामित्रिकी। सौममित्रिकी। छागमित्रि- की। सहमित्राण्यस्य सघमित्रः । निपातनाद् हस्य धकार । साधमित्रिकी ॥३३॥ युवदेवोपतो राजः कालात्कोपादिपूर्वतः । शौवावतानभारङ्गी अरित्रो भोजसम्मतः ॥३२४॥ युवराजस्य निवासोपि युवराज्ञः । यौवराजिकी। एवं देवराजोपराजी ग्रामौ । दैवराजिकी । औपराजिकी । कालात्कोपादिपूर्वत इति कोपादयः । पूर्वं यस्यासौ कोपादिपूर्वः। कोपकालिको। कोपकालिका। भापत्कालिको। पौर्णकालिकी । और्वकालिकी (९)। प्राकालीनोत्तरकालीनार्वाकालीन- प्रभृतिमयोगेषु खप्रत्ययो दृश्यते । स चानुक्तोऽप्यवगन्तव्यः । अन्यथा बधुत- रलक्ष्यक्षतिप्रसङ्गः स्यात् । शुनोऽवतानः श्वावतानो मणिः । तेन निर्वत्तो ग्रामः । शीवावतानः । शौवावतानिकी । भारङ्गेर्निवासोऽपि भारणिः । भारगिकी । सारद्भिरित्यन्ये । मरित्रस्य निवासोप्यरित्रः । मारित्रिकी । (९) तात्कालिकौत्यधिकम् ।

·५ तद्धितगणाध्यायः॥ १९३ देशादिति किम् । काशीनां क्षत्रियाणां छात्ताः काशीयाः । देवदत्तो माम फश्चित् । तस्य च्छात्ताः देवदत्तीयाः । देवदत्ताः । अच्युतादीनां छ- विषयामावेपि काश्यादिपाठसामाजिठौ भवतः । काशिचेदिभ्यां प्रस्थ- पुरेत्यादिना बहुत्वेत्वित्यादिना वाकभि । सांयातिभारगिभ्याम् प्राद्यात्यौ- त्रादीजोऽपप्राध्यभरतास्यामित्यनेनाणि । प्रादैजाद्यचं छे । हस्तिक‘शब्दात प्राच्योप्ठनीत्यनेन ठभि । सिन्धुमित्रादिम्य ईरोपान्तादफञ् इत्यनेना कभि । शेषेभ्योऽणि प्राप्त वचनम् ॥ ३२४ ॥ इति काश्यादिः ॥ पलदी गोमती गोष्ठी परिखा परिषत्तथा । बाहीकः शूरसेनश्व नैकती च पटञ्चरः ॥ ३२५॥ कोपान्तपलदीभ्योऽण इत्यनेन कोपान्तात्पलद्यादेश्च देशवाचिनः शे. पेर्थेऽण् प्रत्ययो भवति । पलयां देशविशेषे जातो भवो वा पालदः । पालदी । वाहीकग्रामलक्षणयोष्ठठियोः प्राप्तयोः । गोमती नदी । तत्स- हरितो देशो गोमती । गौमतः । ईरोपान्तादकजि प्राप्ते। गौष्ठः(१) । बाही- फग्रामलक्षणयोष्ठठियोः। पारिखः । पारिषदः । पार्षदो वा । अनयो. श्छेस्य बाहीकलक्षणयोष्ठभिठयोर्वा । बाहीकेषु भवो बाहीकः । गहादी- त्यादिना छ ॥ शौरसेनः । प्रस्थपुरत्यादिना । नैकतः । नेकौति वामनः । पाटच्चरः । ईरोपान्तादकभि प्राप्ते ३२५ ॥ वहोः कमलजालाभ्यां कालात्कीटोऽथ रोमकः । सकल्लोमोदपानौ च कमलाकीकरो भिदा ॥ ३२६ ॥ बाहुफीटः । कामलकोटः। जालकोटः । कालकोटः । कलकूट इति वामनः । रोमकः । देशादेवैराद्यच इत्यनेन छे । सकल्लोनिभवः । साहल्लोमः। निपातनान्नलोपः । अयं भोजमतेन । यकल्लोमन् इति वामनः । यकल्लोमनखं चेत्यन्येऽपि । शकटाङ्गजस्तूदग्रामाद् यकृल्लोन इति विशेषसूत्रमाह । उदग्राम- वाची यातल्लोमोऽभि । अन्यो याकलोमनः । औदपानः । कामलकीकरः। कामलभिदः । अनुक्तानां तु बाध्यबाधकभावः स्वयं द्रष्टव्यः ॥ ३२६ ।। इति पलद्यादिः (१) गोष्ठी । अन्ये तु गोष्ठीति पा० । ।

·१९४ गणरत्नमहोदधी कच्छः कुलूतः परिसिन्धुसाल्वौ गन्धारसिन्धू स्थलसिन्धुवर्ण। कश्मीररङ्कु कुरुसक्तुसिन्धू विनापकद्दीपकुलानुपण्डाः ३२७ कच्छादेरित्यनेन कच्छादः शब्दगणाद्देशवाधिनः शेपेऽर्थेऽण् भवति । कच्छे भवः काच्छः । कौलूतः । उलूप इत्यन्ये । परसिन्धुपु भवः पारस- न्धवः । हृद्भगसिन्धूनामित्यनेनोभयपदारैच् ॥ साल्पः । गान्धारः । सिन्धुपु भवः-सैन्धवः । कम्बलः । स्थालसैन्धवः । वर्णाम ह्रदः । तस्यादूरभवो देशी वर्णः । तत्र भवो पार्णवः । कश्मीरेषु भवः काश्मीरः इषः । यदा रडु गविशेषः । राङ्कवं मृगरोमजम् । कौरवम् । कुरुयुगन्धरा- द्वेत्यनेनाकनपि कौरवकोश्वादिः । साक्तुसैन्धवः । वैजापकः । वैजावक इति भोजः । द्वैपः । कौलः । अयं वामनमतेन । कुल्व इत्यन्यः । भानुपण्डः । अनूषण्ड इत्यन्ये ॥ ३२७ । अङ्गारानूपकम्बोजा रज्जुकर्णविरूपकाः । मधुमानन्तरीपश्व वापवाहावजात्परौ॥ ३२८ ॥ आगारः । चन्द्रमतेन । आनूपः । काम्बोगः । राज्जवः । कार्णवः । वैरूपकः । त्रयं वामनमतेन । मधुमान पर्वतः । तत्र भवो माधुमतः । भा. तरीपः । पावापः । द्वयं चन्द्रमतेन ॥ भागवाहः ॥ एतेषां शब्दानां नृतत्स्थेकञ् इत्यनेनाकजि ॥ काच्छको मनुष्यः । काच्छ- कमस्य हसितम् । काच्छिका चूडा। सैन्धवको मनुष्यः । सैन्धवकमस्य जल्पितम् । एवं सर्वत्र । तथा अपदाती साल्वात् । गोयवाग्वोरित्याभ्यामकञ् भवति । साल्वको मनुष्यः । प्रपदाताविति किम् । साल्वः पदातिः । साल्वमस्य हसितम् । साल्वको गौः । साल्विका यवागूः । द्वैपान्वर्थीति वचनात् । यमुना द्वीपे जातो भवी वा । द्वैपको व्यासः (१) । राष्ट्रार्थादकजि प्राप्ते । बहुत्वेत्वित्यनेन वा वचनम् । अत्र प्रायेण कच्छादयः शब्दाः । जनपदवा- इति कच्छादिः॥ (१) द्वीपादनुस्मुद्रं श्यः । द्वैपो मनुष्यः । द्वैप्यमस्य हसितम् । अनु- समुद्गमिति किम् । अनुनदि यो द्वीपस्तस्माद् द्वैपको व्यासः । द्वैपफमस्य हसितम् । इति पा०। । चिनः ॥ ३२८ ॥ - ·- ५ तद्वितगणाध्यायः ॥ १५५ धूमार्जुनावावयगर्तघोषाः-षडण्डसाकेतशशादनाश्च । संस्तीयतीर्थारुणमित्रवी-दीपान्तरीपोज्जयनीविदेहाः ३२९ धूमादिदेशप्राकच्छाग्निवक्त्रवन्तिादित्यनेन धूमादेः शब्दागणादकञ् भवति । धूमी ग्रामः । तत्र भवो धौमकः । ऋजव्यो नावोऽस्य ऋजुनीः तस्य निवासस्तनिवृत्ती वा । प्रार्जुनावः । तत्र भवः । आर्जुनावकः । छेप्राप्ते । अथायं बाहीकग्रामस्तदाळापवादयोष्ठनिठयोरकज् । आवये भवः-श्राव. यकः । श्रावयो नदीग्राम इत्यन्ये । आधयात्तीर्थे । आवयकं तीर्थम् । भाषय. मन्यदित्यन्यः। गार्तकः । घोषकः। षाडण्डकः । षडाण्ड इत्यन्यः । साकेतकः। शाशादनकः । भाषादन इति वामनः । सास्तीयकः। संस्फीय इत्यन्ये । तैर्थकः । अरुणो ग्रामः । श्रारुणकः । मैत्रकः । वार्चकः । द्वैपकः । आन्तरीपकः । औज्जयनकः । वैदेहकः ॥ ३२९ ॥ सत्रासाहान-पाठेयपल्ल्यः शष्पाराड्यौ धार्तराज्ञी च'कुक्षिः । व्याहावत्र्याहावपाथेयवा आजीकूलो माठरो बर्बरश्च३३० सत्रासाही राजा । तनिधासोऽपि सः । सानासाहकः । प्रातः क्ष- त्रियः । तनिवासोऽपि सः। आनर्तकः । पाठेयस्य निवासोऽपि सः। पाठे- यकः । पल्लिर्मिल्लनिवासः । पालकः । शष्पाणां बालवणानां स्थानं शष्पम् । शाष्यकः । अराजीनाम काचित्स्त्री । तस्या निवास आराजी नगरी । भारा- चकः । श्राराज्ञीत्यन्यः । धृता राजानो येन स धृतराजो नृपः । तन्निर्वत्ता धार्तराज्ञी नगरी । धार्तराज्ञकः । धार्तराष्ट्रीत्यप्यन्ये पठन्ति । तत्र धृतं राष्ट्र- मनेन धृतराष्ट्रो राजा । तन्निवत्ता धार्तराष्ट्री नगरी । धार्तराष्ट्रकः । कुक्षिन- गकुक्षौ ग्रामः । कौक्षकः । समुद्रकुक्षिरित्यन्ये पठन्ति । तन्मते सामुद्रकुक्षकः । द्वाबाहावौ यस्मिन् द्ववाहावो ग्रामः । एवं न्याहावः । द्वैयाहावकः । त्रैया- हाधकः । पाथेयो ग्रामः पाथेयकः । वज्यों ग्रामः । वार्यकः । श्राजी कूलो नाम ग्रामः । आज्जीकूलकः। अज्जिकूल इति भोजः । माठरोग्रामः। माठरकः । धर्वरो देशविशेषः । बार्बरकः । वर्वड इत्यन्यः ॥३३०॥ दक्षिणापथपद्वारौ समुद्रो नौमनुष्ययोः । मद्रकूलं च भक्षाली राजशब्दात्स्थलीगृहे ॥३३१॥ - ।

·गणरतमहोदधी दक्षिणः पन्था दक्षिणापथः । ड्याट्त्वे इस्खश्च बहुलमिति बहुलवचना- दतः पाठाद्वा दीर्घः । दाक्षिणापथकः । पट्टारी ग्रामः । पाद्वारकः । सामु. द्विका नौः । सामुद्रको मनुष्यः । अन्यन्न सामुद्रं लवणं जलं वा । मद्राणां कूलं भद्कूलम् । तत्समीपे ग्रामो मद्कूलः । माद्कूलकः । भक्षाली ग्रामः । भाक्षा- लकः । भक्षादीत्यन्यः । राजस्थलकः राजगृहं नगरम् । राजगृहकः ॥३३१॥ माहकादानकान्माषाद्वोषमानाट्टमद्रकात् । दाण्डायनसमुद्राभ्यां स्थलीशब्दः परो मतः ॥३३२॥ माहकानां स्थली माहकस्यली । माहकस्थलकः । प्रानकस्थलकः । मा- पस्थलकः । घोषस्थलकः । मानस्थलकः । मानकस्थलीत्यन्यः । प्रादृस्थलकः । भाद्रकस्थलकः। दण्डस्यापत्यं दाण्डिः। तस्यापत्यं युवा दाण्डायनः। तस्य स्थली दारहायनस्थली। दाण्डायनस्थलकः । सामुद्गस्थलकः । अयं दिग्धस्त्रमतेन ॥३३२॥ अर्जुनवातण्डायनविनादवणियावसायवाटूराः । कूलात्सौवीरेष्विमकान्तशकुन्तीकषायाश्च ॥३३३ ।। अर्जुनः पार्थोऽन्यो वा । तन्निधासोऽपि ग्रामोऽर्जुनः । आर्जुनकः ॥ वातराहायनकः । अयं वामनमतेन । अवतण्ड ऋषिग्राम इत्यन्यः । वतण्ड इत्यपरः । विनादो ग्रामः । वैनादकः । अनुकम्पिती वणदत्तो वणियः । वाणियकः । श्रवसायो ग्रामः । श्रावसायफः। अयं वामनमतेन । वाटयतीति वाटूरो ग्रामः । वाटूरकः । खादूर इत्यन्यः । कौलको भवति सौवीरश्चेत फोलोऽन्यः । कुलादित्यन्ये पठन्ति ॥ इमः कश्चित् । तस्य कान्त इमकान्तः । ऐमकान्तकः । शाकुन्तकः । फापायकः । अयं वामनमतेन । छविषयेभ्यः प्राप्त मादीकग्रामे पाठठियोः परिशिष्टेभ्योऽणि । विदेहानर्त्तपाठयपाथेयानां प्र. स्यपुरेत्यादिनाकभि सिद्ध आदेशार्थः पाठः । तेन विदेहानामानतनांच क्षत्रियाणां स्वं वैदेहकम् । भानर्तकम् । पाठेयस्य स्वं पाठेयकम् । एव पट्टा- रमाटरारातीधार्तराजीनामीरोपान्तत्वादफशि द्रष्टव्यम् ॥३३३॥ इति धूमादिः॥ सन्ध्या पश्चदशी शश्वदमावास्या त्रयोदशी। प्रतिपत्सन्धिवेलाथ पौर्णमासी चतुर्दशी ॥३३४ ॥ + ·१९ . ५ तद्वितगणाध्यायः॥ सन्ध्यादिभावर्तुभ्योग्ण इत्यनेन । सन्ध्यादिभ्यः कालवाचिभ्यः शेषेर्थे ऽण भवति । सन्ध्यास्तमयकालः । तत्र भवं सान्ध्यं कर्म । यथा-ममैव सिद्धराज- वर्णने- जातेयस्यप्रयाणेतुरगखुरपुटोरखातरेणुप्रपञ्चे- तीव्रध्वान्तायमानेप्रसरतिबहलेसर्वतोदिकमस्मिन् । भास्त्रचन्द्राविम्वग्रहगणरहितंव्योमवीक्ष्यप्रमुग्धाः- सांध्यकारभन्तेशिशुमुनिवटवीनातसंध्याभिशङ्काः ॥ पञ्चदशानां पूरणीयं पञ्चदशी । पाञ्चदशः । शश्वद्भवं शाश्वतम् ।। अशश्वत इत्यतः शाश्वतिक इति ठणपि । शकटाङ्गनमतमेतत् । सम्पदिति वामनः । नामावास्यः । एकदेशविरुतस्यानन्यत्त्वादमावस्याशब्दादपि भवति ।। आमावस्यः । त्रयोदशानां पूरणी त्रयोदशी । त्रायोदशः । प्रतिपद्यन्तेऽहा- न्यस्याः प्रतिपत् पक्षतिः ॥ सन्ध्याप्रातिपदेनेव व्यतिभिन्ना हिमांशुना ॥ सन्धिवेला सन्धिकालः । सांधिवेलः । पूर्णी माश्चन्द्रो मासो वास्यां तिथौ पौर्णमासी । प्रतएव गणपाठादणि । तत्र भवः पौर्णमासः । चातुर्दशः। कन्या कालाद्वञ् इत्यनेन ठनि प्राप्तेग्ण विधानम् ॥ ३३४ ॥ इति सन्ध्यादिः ॥ अश्मपादाशनिहलादपिशाचाः शकुनिर्जयः। . सर्वाकर्षपिचण्डाश्च निचयश्च नयो ह्रदः ।। ३३५॥ कोऽश्मादेरित्यनेनाश्मादेः सप्तम्यान्तात्तत्र साधुरित्यर्थे को भवति । अश्मन्यश्मकर्मणि कुशलः अश्मकः । पादप्रक्षालनादी कुशलः पादकः । अश- निनिपातने साधुः अशनिकः । ह्लादे प्रह्लादने साधुः ह्लादकः । पिशाचा- पमयये साधुः पिशाचकः । शकुनिरुतग्रहणादौ साधुः शकुनिकः । जयकः । सरुकरणे साधुः सरुकः। श्राकर्षणम् । प्राकृष्यत भाकर्षन्त्यस्मिन्निति वा । श्राको द्यूतम् । अक्षः शारिफलकं च (१) तत्करणे साधुः आकर्षकः । पिच- एडापनयने साधुः पिचण्डकः । निचयकः । चेय इत्यन्यः । नयकः । इदकः ।। - (१) सारिफलकम् । माकृष्यते सुवर्णादिकमस्मिन्नित्याकर्षों निकषोपलः। तत्र कुशल आकर्षकः । आकषेति रेफरहितो मुख्यः पाठ इति दीक्षिताः । तत्राप्याकषन्ति सुवर्णादिकमस्मिन्नित्येव विग्रह इति पा० । २० ·१९८ गणरत्नमहोदधौ हाद इत्यन्ये । सन्न साधुरित्यर्थयोगादश्मादयः शब्दास्तद्विषयायां क्रियायां वर्तमानाः प्रत्ययमुत्पादयन्ति ।। ३३५ ।। इत्यश्मादिः ॥ कथेनुमासौदनवृत्तिसंग्रहाः प्रवाससङ्घातनिवाससक्तवः । गुडो वितण्डाजनवादवेणवो गणोपवासौ विकथागुणाविमौ ३३६ कथाप्रतिजनादिम्यां ठखनावित्यनेन कथादेः प्रतिजनादेश ठखनी क्रमेण भवतः । कथायां साधुः काथिकः । ऐक्षुकः । मासीदन इति व्यस्तस- मस्तस्य ग्रहणम् । मासिकः । नौदनिकः । मांसौदनिकाश्चेदयः । बार्तिकः । धर्मदेशनानिपुणो वार्ताख्याननिपुणो वा । सांग्रहिकः । मावासिकः । सांघातिकः । नैवासिकः । साक्तुका यवाः । गौडिका इक्षवः । वैतखिकः । जनवादः कौलीनम् । जानवादिकः । वैणुका गिरयः । गाणिकः । औपक्षा- सिकः । स्त्रीभिक्षादिविषया कथा विकथा । वैकथिकः । गौणिकः ॥३३६॥ प्रायुर्वेदजनेवादी सङ्ग्रामापूपसङ्कथाः । विश्वात्कथा च कुल्माषो जनोवादोऽथ कुष्ठवित् ॥३३७॥ श्रायुर्वेदिकः । ननु वृत्तिसद्हगुणगणायुर्वेदानां पाठी निरर्थकः । उ- यपादि पाठाढण् सिद्धः । यो हि वरयादिषु साधुः स वृत्त्यादीनां योद्धा भवस्येव । सत्यम् । अन्न पाठो द्विग्वर्थः । द्वयोवृत्योः साधुः द्वैवृत्तिकः । श्रवृत्तिक इत्यादि सिद्धम् । जने वादो जनेवादः । सप्तम्या भलुग अतएव निपासनात् पष्टना वैत्वम् । जानेवादिकः। सांग्रामिकः। आपूपिका गोधूमाः । सधान्योन्य संलापः। सांकषिकः। विश्वस्य कथा विश्वकथा। वैश्वकधिकः। कोल्मापिकाः कलायाः । जनेषु निष्ठुरो वादो जनोवादः । उकारो निपाती मध्यभूतो नै द्रष्टव्यः।मथवा पष्ठीसप्तम्योः स्थान उकारोऽत एव निपातनात् । मानोवादिकः । कुष्ठस्य शिवत्रस्य विद्ज्ञानम् । तन्न साधुः कौष्ठविकः । अयं थामनमतेन ॥ ३३७ ॥ इति कथादिः ॥ जनः प्रतिमहद्दिश्वपञ्चसर्वानुतः कुलम् । परामुष्यपरस्येभ्यः समेदं संपरायुगः ॥ ३३८ ॥ जनं जनं प्रति प्रतिशनम् । तत्र साधुः प्रातिजनीनः । जने जने साधु- रिन्यपं. । मादाजनीगः । विश्वो जनो विश्वजनः । वैश्वजनीनः । पञ्चद्ध 1 ·५ तद्वितगणाध्यायः ॥ १ मेयु माधुः पाचगनीनः । तद्वितद्विगीः सञ् । अथवा पञ्चानां जनः पञ्च- । पानीगः ।। सर्यो जनः उर्घजनः । सार्वजनीनः । शफटाङ्गजस्तु सयंशमारपश्चेत्यनेन सूत्रेण सार्वजन्यः । सार्वजनीन इत्याह । अनुगतो जनम् अनुजनः । जनं जनमनु अनुजनः । भानुजनीनः । अयं शकटाङ्गता. दिग्त्रन्त्रमतेन । कुमामिति परामुप्यपरस्येभ्यः परं द्रष्टव्यम् । परं फुलं परकुलम् । परस्य या फुलं परफुलम् । पारफुग्गीनः । मामुप्यकुलीनः। गणपाठापाठपलुस् । पारस्यकुशीनः । गणपाठात् पाठालुक् । धामोश इत्यनेन वा यदा परफुल. सम्बन्धमाश्यते। समो युगोऽस्मिन समयुगो वलीपर्दः । सभी युगः समयुगः। समाविषम था युगं कालविशेषः सामयुगीनः । ऐदंयुगीनः । मसिमकाले साधुरित्यर्थः ॥ संयुगं संग्रामः । सांयुगीनी भटः ।। संयुगे सांयुगीनं समुद्यन्तं प्रसहेत कः ।। परमिष्टममवरम् अन्यदा युगं परयुगम् । पारयुगीणः । अत्र साधुर्योग्यः प्रयीणो वा गृह्यते । उपकारकवाची तु हितमित्यनेन संगृहीतः । अत्र हि सूत्रकदम्बके ससम्यन्तारमत्ययः । अग्ने तु हितार्थ धतुर्य- तात्प्रत्ययः । अतो न बाध्यबाधकभावः ॥ ३८ ॥ इति मतिजनाविः ।। दिग्वर्गपूगा गएपक्षमेधा वंशानुवंशौ वनमित्रमेघाः । धाय्यादिसाक्ष्यन्तरवेशकाशा प्रब्यूथकालान्तरहोमुखाश्च३३९ दिगादिदेहाशाय इत्यनेन तत्र भव इत्यर्थे दिगादेर्य प्रत्ययो भवति । दिशि भयम् दिश्यम् । यथा- विक्रीय दिश्यानि धनान्युरूणि द्वैप्यानसावुत्तमलामभाव । तरीपु तत्रत्यमफल्गुभायहं सांयात्रिकानावपतोउभ्यानन्दत् ॥ पूग्यः । गगयः । पक्ष्यः । मेध्यः । वंश्यः । अनुवंश्यः । वन्यः करी। मित्र्यः । मेध्यः। धाय्या सामिधेनी। धाग्या मित्रमस्येति इखत्वे धाच्या मित्र इत्ति केचित् । श्राद्यः । साक्ष्यः ॥ अन्तरे भवः अन्तर्यः। अन्तरित्यन्ये। तत्मतेऽन्त्यः । वेशे प्रतिकर्मणि पुरे वा भवा वेश्या(१) । यथा- स्वास्तीर्णतल्परचितावसथः क्षणेन वेश्याजनः कृतनवप्रतिकर्मकाम्यः । वयः। । (९) वेशो नेपथ्यं वेश्यागृहं वा । सत्र भवा वेश्येति पा० । + ·। गसरतमहोदधी खिन्नान खिन्नमतिरापततो मनुष्यान् प्रत्यग्रहीचिरनिविष्ट इवोपचारः ॥ काश्यः। अप्सु भवः अप्सव्यः। यूथ्यः । काल्यः । अन्त्यः । रहस्यम् । मुख्यम् ३३९ अमित्रजघनालीका आकाशाकालपथ्युखाः । माघन्यायकशा देशः सज्ञायामुदकं तथा ॥३४०॥ अमित्र्यः । जघन्यः । अलीपः । आकाश्यः । अकाल्यः । अयं ध. भद्रवामनमतेन । पथ्यम् । उख्यम् । आकारान्तादप्युखाशब्दात् पिठरादिवाच- काद्यः । कर्णपार्श्ववाचकात्तु देहांशद्वारेणैव सिद्ध इति केचित् । माध्यं कुन्द कुसुमम् । न्याय्यम् । फशे देशे भवम् कश्यं मद्यम् । देश्यः । सज्ञायाम् उदक्या-रजस्वला स्त्री। सजाया अन्यत्र । औदकी मत्सी । मुखजघनवंशा- नुवंशानामदेहांशार्थः पाठः । यथा-शरीरस्य मुखं प्रधानमग्रभागो वा जघनं निकृष्टं पश्चाद्धागो पा तथाऽन्यस्मिन्नर्थ मुखजघनसदृशे यदेतायुपधारेण वत्तेते सदापि यमत्ययः स्यात् । तद्यथा। मुखे प्रधाने पदेग्ने वा भवो मुख्यः । सेना- घने निकष्टे पश्चाद्धागे वा भवो जघन्यः ॥३४॥ इति दिगादिः ॥ मुखोलूखलसीरौष्ठहनुशीलरथाः परः । उपात्स्थूलाकलापौ च स्थानसीरादि सम्मतम् ॥३४१॥ परिमुखादेरव्ययीभावादित्यनेन परिमुखादिभ्योऽव्ययीभावेश्यस्तत्र भव इत्यर्थेभ्यः प्रत्ययो भवति ॥ परिमुखं भवः पारिमुख्यः सेवकः । सहि यती यतः स्वामिनी मुखं तत्र सन्निहितो भवन्नेवमुच्यते । पार्युलूखल्यः। पारिसी. यः । परिसिरमित्यप्यन्यः । पार्योष्ठ्यः । पारिहनव्यः । पारिशील्यः । पारिरथ्यः। एतौ दिग्वस्तमतेन । स च परिशालशब्दनप्याह। परेरिति परि- शब्दादित्यर्थः । उपस्थूले भवम् भोपस्थूल्यस् । स्थूलाशब्देन हलिरुच्यते । स्थू- त्यन्यः । औपकलाप्यः । औपस्यान्यः । अयं वामनमतेन । औपसीर्यः । आदिशब्दात्कपालशालशब्दौ सड्गृहीती ॥३४१॥ पदयपवंशसीताः पथितिलमाषाः ससातयवभङ्गाः । गङ्गासीरे सरथे सर्वेऽप्यतेऽनुतो लक्ष्याः ॥३४२॥ आनुपद्यः । भानुयूप्यः ॥ प्रानुसूप्य इति वामनमतेन । भानुवंश्यः। अनुवशेति दिगादावपि पठ्यते तत्राव्ययीभावादन्यत्र यः। केचित्तु तत्राप्यव्य- यीभाव एवेति मन्यन्ते । भामुसीत्यः। भग्नुपश्यः । भानुतिल्यः। भानुमाष्य - ·५ द्वितगणाध्यायः॥ २०१ ससातेति सह सातयवभङ्गाभिर्वर्तन्ते । ससातयवभङ्गाः । स्यति दुखि मिति सातं सुखम् । सातमनु-अनुसातम् । श्रानुसात्यः । अयं दिग्वस्त्रमतेन । भानुयव्यः । भानुभगः । अयं भोजमतेन । आनुगङ्गमः । श्रयं वामनादिम- न। आनुसीयः । भानुरथ्यः । अयं दिग्वस्त्रमतेन । ननु मुखं परित इत्यर्थे कथमव्ययीभावः। सत्यम् अस्मादेव निपातनात् । अथवा परेर्वर्जनार्थवृत्तित्वे सति बहिःपर्यपाञ्चाजित्यनेनाध्ययीभावः । अनुसीरादीनां तु सामीप्यवृत्ति- त्वात्स्वलक्षणेनैवाव्ययीभावः। अव्ययीमावादन्यत्र । परिगतं मुखं परिमुखम् । तत्र भवः पारिमुखः ॥ ३४२ ॥ इति परिमुखादिः ॥ ऋगयनपुनरुक्तन्यायशिक्षानिमित्ता उपनिषदृषियज्ञ- लक्षणच मुहूर्ताः । अपिनिगमनिरुक्तोत्पातसंवत्सराव्या करमथपदव्याख्यानविद्यात्रिविद्याः ।। ३४३ ॥ ऋगधनेभ्योऽण इत्यनेन ऋगयनादेस्तस्य व्याख्यानो ग्रन्थस्तन भव इति वार्थेऽण् प्रत्ययो भवति ॥ ऋचामयनम् ऋगयनम् । न क्षुम्नादेरित्यनेन गत्वा- भाषः । तस्य व्याख्यानस्तत्र भयो वा । आर्गयणः । रत्वनिमित्तं तु णत्वं भवत्येव । आर्गयन इत्यन्यः । अस्मन्मते तु गिरिनद्यादित्वादुभयम् । पौनरु- कः। नयायः । शैक्षः। नैमित्तः । औपनिषदः । आर्षः । याज्ञः । स्वाक्षणः । धार्चः। मौहूर्तः। निगच्छन्त्यनेन निश्चपमिति निगमो ग्रन्थविशेषः। नैगमः । नरुक्तः। उत्पातः प्रतिपादकशास्त्रम् । श्रोत्यातः। सांवत्सरः। वैयाकरणः । पदानां व्याख्यानं पदव्याख्यानम् । पादव्याख्यानः । अन्ये तु पदं व्याख्यान- मिति च्छिन्दत्ति । तन्मते पादं वैयाख्यानम् । वैद्यः । विद्यः ॥ ३४३ ।। छन्दसो विजितिभाषामा विचितिनामनी । क्षत्रावास्तुतो विद्या स्यादुत्पादः क्रमेतरः ॥ ३४४ ॥ खान्दोविजितः । छान्दोभाषः । छान्दोमानः । छान्दोविचितः । बान्दोव्याख्यान इत्यष्यन्यः । छान्दोनामः । अयं वामनमतेन । क्षात्रविद्यः। भागविद्यः । वास्तुविद्यः । श्रोत्यादः । कामेतरः । ऋद्यजगादिम्यष्ठञ् इत्यनेन उनि प्रा वचनम् । श्रादैजाद्यतस्यौ(१) ॥३४४॥ इति ऋगयनादिः॥ । (१) व्याकरणशब्दात्तु वृद्धाच्छा माप्त इति ठभादेरपवादोज्यमण इत्यधिकम् ।

·गणरत्नसहोदधौ ऋगब्राह्मणावरारख्यातनामाख्यातानि नाम च । प्रायन्तप्रथमावेतौ पत्वणवनतानतौ ॥ ३४५ ॥ ऋद्यज्ञरगगादिभ्यष्ठञ् इत्यनेन ऋकारान्ताद्यज्ञवाचिनो वच ऋगा. देश्च तस्य व्याख्यानस्तत्र भव इत्यर्थे ठञ् भवति । ऋचां व्याख्यानस्तत्र भयो वा आर्चिकः । ब्राह्मणिकः । प्राध्यरिकः । श्राख्यातिक । नामाख्यातिकः । नामिकः। नामशब्दस्य द्वाज द्वारेण ठन् सिद्धः। परं वामनपाणिनिचन्द्रादिमते न गणे पठितः॥ माद्यन्तिकः । प्राथमिकः । षात्वात्विकः । नातानतिकः ।। प्राकृतिगणवायम् । तेन पुरश्चरणप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥३४॥ इति ऋगादिः ॥ शुण्डिकोलपतीर्थान्युदपानतृणभूमयः । कृकणस्थण्डिलो पपतीर्थोदकपिप्पलाः ॥ ३४६ ॥ प्रायस्थानादशुण्डिकादेरित्यनेन शुण्डिकादिवर्जितात्तत भागत इत्यर्थ उज् भवति । शुल्क शालाया आगतः शौल्कशालिकः । भाकरिकः । शुण्डि- कादेः शुण्डिकः शुण्डिका वा सुरापण (१)। तत आगतः शौण्डिकः। औलपः। उपल इति शकटाङ्गजः । तैर्थः । औदपानः । तार्णः । भौमः । कार्कणः । स्थापिटलः । पार्णः। औपतीर्घः । अयं चन्द्रवामनभतेन । औदकः । पैप्पलः ।। एतौ शकटाङ्गजमतेन ॥ ३४६ ॥ इति शुण्डिकादिः ॥ कुलालसेनोपनिषन्निषादा मधुश्वपाको रुरुदेवराजौ । रुद्रो वधूब्राह्मणकुम्भकाराः कारचण्डालयुतः सिरिन्ध्रः३४७ फुलालेभ्योऽकञ् इत्यनेन कुलालादेः शब्दगणान् रुत इत्यर्थे समावि पयेऽकम् भवति । कुलालेन रुतं कोलाजकम् । घटघटीशरायोदशवनादि भाण्डम् । सेनकं नगरोपरोधादि । मोपनिषदकम् । अयं वामनमतेन । नैषा- दकम् । माघषको मध्वासघः । अयं चन्द्रमतेन । शोवपाककम् । रौरवकम् । देवराजकम् । देवराजनिति केचित् पठन्ति । तत्र देवकम् । राजकम् । रौद्र- कम् । शकटाङ्गजदिग्या मतेन । वाधषकम् । ब्राह्मणकम् । ब्रह्मन्निति शकटा. नगादयः । फौम्भकारकम् ॥ कार्मारकम् ॥ चाण्डालकम् । उपानदादिकम् ॥ भदामो दामवृत्तियः स सिरिन्ध्र इति स्मृतः । सैरिन्धकम् (२) ॥ ३४७ ।। (९) मुरापणः मुराषिक्रपी वीच्यत इति पा० । (२) सोरं हलमेव से- रम् । न्दरतीति रम्नः । वैरिकः सिरिमोऽपि स एव । राम्रकमिति पा० ॥ । - ·५ तद्धितगणाध्यायः॥ २०३ अनड्वान्परिषञ्चैव सैरिन्ध्री वरुटस्तथा । अप्रत्यययुजो ज्ञेयाः सज्ञायां बुधपुङ्गवः ॥ ३४८॥ भानहुहकम् । पारिषदकम् । पर्षच्छब्दोऽपि द्रष्टव्यः । सैरिन्ध्रकः । अयं श्रीभोजराजमतेन । वारुटकम् । शूर्पपिटकादि । सनाया अन्यत्र । कौलालः श्लोक इत्यादि ॥ ३४८ ॥ इति कुलालादिः ॥ असुरो देवरक्षोभ्यां गुणान्मुख्यः परो मतः ॥ ३४९ ॥ दैवासुरः । राक्षोऽसुरः । गौणमुख्यः । अत्र शिशुक्रन्दाद्यदेवासुरादि- द्वन्द्वाच्छ इति छो न भवति ॥ ३४ ॥ इति देवासुरादिः ॥ शिशुप्रद्युम्नसीतेन्द्रयमाद् यथाक्रमं मताः । क्रन्दोऽभिगमनं चैवान्वेषणं जननं सभः ॥ ३५० ।। शिशुक्रन्दाद्यदेवासुरादिद्वन्द्वाच्छ इत्यनेन शिशुक्रन्दादेः शब्दगणात् देवासुरादिवर्जिताचच द्वन्द्वाद् द्वितीयान्तादधिकत्यकृती ग्रन्थ इत्येतस्मिन्नर्थे छप्रत्ययो भवति । शिशवो बालास्तेषां क्रन्दस्तमधिकृत्यकृती ग्रन्थः । शिशु- मन्दीयः । बालपुस्तकः । शैशुक्रन्द इत्यन्यः । प्रद्युम्नस्याभिगमनं प्रद्युम्नाभि- गमनम् । प्रद्युम्नाभिगमनीयः । सीतान्वेषणीयः । चन्द्रजननीयः । यमस्य सभा यमसभम् । यमसभीयः ॥ श्राकृतिगणीज्यम् । तेन प्रद्युम्नप्रत्यागमनप्र- द्युम्नोदयनसीताहरणप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥३५०॥ इति शिशुक्रन्दादिः ॥ सिन्धुस्तक्षशिलावसानदरदो गान्धारशाल्वोरसा:- कर्णः सामलकाण्डधारच्छगलाः कैमेंदुरो ग्रामणीः । कंसाधीसनसिंहकर्णमधुमत्कश्मीरसिंहा इमे- स्याहत्सोद्धरणोथ बर्बरयुतो वर्गुस्तथा किन्नरः ।। ३५१ ।। सिन्धुशुण्डिकादिभ्योऽणण्यावित्यनेन सिन्ध्वादेः शुण्डिकादेश्च सोस्या- भिजन इत्यर्थे ऽणण्यो क्रमेणः भवतः । सिन्धुः समुद्री नदी वा । सिन्धवो जनपदः । सोऽभिजनोऽस्य सैन्धवः । ताक्षशिलः । श्रावसानः । दरदो जनपदः। दारदः । गान्धारः । शाल्वः। उरसा जनपदः। औरसः। कारणः । सामलः । द्वयं वामनमतेन । कारधारः । कारावरक इति शकटाङ्गमः। उगलो ग्रामः ·२०४ गणरत्रमहोदी छागलः । कैमैदुरः । ग्रामणः। कांसः। भार्धासनः । अयं वामनमतेन । सैंहकर्णः । सिंहकर्ण इति भोजः। मधुमान् पर्वतः । माधुमतः । काश्मीरः । सैंहः । अयं वामनमतेन । वात्सोद्धरणः । बार्बरः । वार्णवः ॥ कनरः ॥३५॥ गब्दिकावासकम्बोजकोष्टकर्णसुमङ्गलाः । सङ्कुचितोऽथ किष्किन्धा पर्वतोऽपि निगद्यते ॥३५२।। गन्दिका जनपदः । गाब्दिकः । आवासः । अयं वामनमतेन । फा- म्बोजः। कोष्टकर्णः । क्रोष्टुकर्णक इति भोजः। क्रोष्टुकशब्दो वामनमतेन । सौ- मङ्गलः । अयं वामनमतेन । सांकुचितः। कैष्किन्धः । पार्वतः । येऽत्र कच्छा- दिषु च पश्यन्ते तेषां तत एवाणि सिद्धे नृतत्स्थलक्षणेऽकजि । अन्येषां च राष्ट्रलक्षणे कजि माने वृद्धेस्यश्छवाहीकग्रामेभ्यष्ठजिठयोश्शेषेभ्योऽणि प्राप्त वचनम् ॥ ३५२ ॥ इति सिन्ध्वादिः॥ शुण्डिका कुचवारोऽथ सर्वसेनाटौ शकः । सर्वकेशरही बोधश्चकः शङ्खशङ्करौ ॥ ३५३ ।। शुण्डिका ग्रामः । अभिजनोऽस्य शौगिडक्यः। अयं वामनमताभिप्रायः । पाणिन्यादयस्तु शण्डिकस्य ग्रामगनपदवाधिनः शाण्डिक्य इत्युदाहरन्ति । कौचवार्यः । सर्वसना जनपदः सार्वसेन्यः । शटा जनपदः शाट्यः । शका जनपदः शाक्यः सुगतः । रक इत्यपि शकटाइजः । सर्वकेशा जनपदः साकेश्यः। राह्यः। अयं भोजमतेन । वह इति वामनः । बौध्यः । चाणक्यः। शाख्यः फपिलः । शांकर्यः । कत इति वामनः । राष्ट्रवाचिभ्योऽकन शेषे. म्योऽणि प्राप्त वचनम् ॥ ३५३ ।। इति शुण्डिकादिः ॥ काक्षिकेशा नखपादगुल्फVङ्गदन्तौष्ठमुखास्यपृष्ठम् ।। कर्णादिपक्षान्मूलं जाहतिरित्यनेन करणादेः शब्दगणात्पक्षशब्दाचास्य समित्यर्थे जाहतिप्रत्ययौ भवतः । कर्णस्य मूलम् कर्णजाहम् । यथा- अपिकर्णजाहविनिवेशिताननः ॥ पपाप- दधाना बलिभं मध्यं कर्णजाहविलोचना । धाक्त्वधेनातिसर्वेण चन्द्रलेखेव पक्षती । भलिमाटम् । केशजाहम् । नखसाहम् । पादजाहम् । गुल्फजाहम् । गणपन्यपि चन्द्रः । भूशाहम् । गृङ्गमाहम् । दन्तजाहम् । भोटमाहम् । । । A ·५ सहितगणाध्यायः॥ मुखजाहम् । आस्थजाहम् । अयं शकटाइममतेन । पृष्ठनाहम् । अयं वामनन- तेन । पुष्प इति चन्द्रादयः । वत्ताफले अपि शकटाङ्गजः । इति कर्णादिः ।। कादिरेपोऽथ च पीलुशम्यावश्वत्थकर्कन्धुकरीरयुक्तौ ॥३५४॥ पीत्वादेः पाके कुण इत्यनेन पोल्यादेः शब्दगशादस्य माक इत्यर्थे कुण प्रत्ययो भवति ॥ पीलूनां वृक्षाणां फलानां वा पाकः पीलुकणः । शमी- कुणः । भरवत्थकुणः । फर्कन्धुकुणः । करीरकुणाः ॥ ३५४ ॥ कुवलं बदरं पुष्पकर्कन्धूखदिरास्तथा । बदरीकुवलीशब्दौ शाकटायनसम्मतौ ।। ३५५ ।। कुवलकुणः । यदरकुणः । पुष्पकुणः । अयं चन्द्रमलेन । कर्कन्धूकुणः । खदिरकुणः । बदरीकुणः । कुवलीकुणः ॥ ३५५ ॥ इति पोल्वादिः ॥ रैवतिकवैजवापी गौरग्रीविस्तथोदमेषिश्च । स्वापिशिरथौदवापिः परिपठितः क्षमवृत्तिश्च ।। ३५६ ।। रैवतिकादेशल इत्यनेन रेवतिकादेः शब्दगणादस्येदमित्यर्थ छप्रत्ययो भवति ॥ रेवत्या अपत्यं रैवतिकः। रेवत्यादेष्ठण इत्यनेन ठणि। रैवतिकस्यायं- रैवतिकीयः शकटाश्वादिः । वीजवापस्यापत्यं बैजधापिः। वैजवापीयः । गौरग्रीवीयः । औदमेघीयः ॥ स्वःपिशः स्वपिशः ॥ तस्यापत्यं वापिशिः । अतएव गणपाठाद्वारादेरित्यनेन टैज न भवति । औदवापीयः । श्रीदवा- हिरित्यन्ये । भवत्तीयः॥ अस्यापि शिष्येत्यादिनारकनि प्राप्ते वचनम् ॥३५६॥ इति रैपतिकादिः ॥ गोहविःखरदरासुरमेधा अष्टकायुगखदाविषकूपो । स्नुस्खदाध्वसहिताक्षरवेदावूधसोऽनङि नभेऽपि च नाभः ३५७ गवाद्योन्तु य इत्यनेन गोइत्यादेः शब्दगणात् उवर्णान्ताच यप्रत्ययो भवति वक्ष्यमाणेष्वर्थेषु । गव्यम् । हवितव्यं वस्तु । हविषे हितं तदर्थ था। हविष्यम् । खर्यम् ॥ दर्य्यम् ॥ असुर्यम् । मेध्यम् ॥ श्रष्टका बाहुकालः। अष्ट- क्यम् । युगाय हितं युगोऽस्यस्यादिति वा । युग्यम् । खदतीति खदो हिंसकः। खद्यम् ॥ विष्यम् । कूष्यः ॥ त्रुच्यः । स्खदा कुद्दाली । तदर्थ स्खयं लोहम् । ३० . -- ·२०६ गयरनमहोदधौ । - अध्वन्यः। अक्षयः । वेद्यः। अयं वामनमतेन । जघस इत्यूधःशब्दस्यानडा- देशे सति पाठः। अधसहितः जघन्योऽस्यङ्गः । नाभये हितम् । नभ्यमजनम् । नभ्योऽक्षः । प्रागयजयाचिनस्तु नाभिशब्दादुत्तरसूत्रेण य एव । नाभ्यं तैलम् ३५७ शुनो यण इति ज्ञेयं दीर्घत्वं च विभापया। कूर्पबीजक्षरादीसबर्हि शब्दौ मताविह ॥ ३५८ ॥ शुने हितं शुन्यम् । शून्यं च । रक्षपालमात्रेणापि रहितं गृहं कुटीर- कादिपर्वतारण्यादिस्यानं तूपचारेण ॥ कूर्यो देशः । बीजेभ्य इमे । बीज्या ग्रोहयः । धरायेदम् क्षम्य काष्ठम् । दीसः श्लेषः । तदर्थ काष्ठं दीप्यम् ।। यहिर्दर्भः । बहिष्यम् ॥ ३५८ ॥ इति गवादिः॥ अपूपयूपौ कटकोऽथ किण्वः सूपौदनौ तण्डुलकर्णवेष्टौ । अवोषदीपौ पृथुकश्च पत्रं स्थूणार्गलाश्वा मुसलोऽपि पूपः३५९ हव्यापूपादेवत्यनेन वक्ष्यमाणेष्वर्थेषु हविर्विशेषवाचिनोग्पूपादेश्च यम- त्ययो भवति वा । भामिक्ष्यम् । भामिक्षीयं दधि । अपूप्यम् । अपूपीयम् अन्नम् । यवापूप्यम् । यवापूपीयम् । यूपो यशस्तम्भः । यूप्यम् । यूपीयम् । कटक्यम् । कटकीयं हेम । किरावं मदिराकिट्टः । किण्व्यम् । किरावीयम् । सूप्यम् । सूपीयम् । श्रोदन्यम् । श्रोदनीयम् । तण्डुल्यम् । तण्डुलीयम् । कर्णवेष्टनम् । कर्णवेष्टीयम् । कर्णवेष्टक इत्यन्ये ॥ भवोष्याः । अवोषीयाः क- लायाः। दीप्यम् । दीपीय वेश्म ॥ पृथुक्याः । पृथुकीया ब्रीहयः ॥ पत्र्यस् । पत्रीयम् । अश्वपत्र्यम् । अश्वपत्रीयमित्यपि । स्थूण्यम् । स्थूणीयं काष्ठम् ॥ अरेण कर्षणेन गलति अर्गला दारुमयो लोहमयो वा दण्डः। अर्गल्यम् । अर्ग- लीयम् । अयं भोजमतेन । वामनाद्यास्त्वर्गल इति पेतुः । अश्व्यम् । अश्वी- यम् ॥ मुसल्यम् । मुसलीयम् ॥ पूप्यम् । पूपीयम् ॥ शाकटायनमतमाश्रित्या- नविकाराश्चेति न पठितम् । एभ्यस्तु सुयाः सुरीयास्तण्डुला इत्याधुदाहर शम् । सादेश्चेत्यधिकारात् । प्रदीप्यम् । प्रदीपौयमित्यादि । अन्येतु प्रदी- पशब्दमपि पठन्ति । तन्मते नियमार्थ विदीपीयमित्यादि । अन्नविकारेभ्यस्त्व- परत्वान्न भवति । यघसुरीयम् । पिष्टसुरीयम् । अतएवापू पाद्यन्नविकाराणां पुग्नदणमर्षवद्भवति । अपूपादिपु येऽन्नभेदशब्दा अपूपादयत्तेषां केनचि- ।

·॥ ६ तद्वितगणाध्यायः ॥ २०७ दाकारसादृश्येनार्थान्तरवृत्ती प्रत्ययार्थमुपादानमिति शकटाङ्गमः । अस्माकं त्वयमाशयः । शकुलीमोदकप्रभृतयोउन्नविकाराः पृथु कापूपादयस्त्वन्नमेष विशिष्टावस्थं नान्नविकार इति पृथगुपादानम् ॥ ३५८ ॥ इत्यपूपादिः । इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपण्डितश्रीवर्धमानविरचितायां स्वीयगणरत्नमहोदधिवत्तौ शेषसाध्वर्थभयाख्यानागतार्थ- कृताभिजनपाकेदमर्थविहिततद्वितप्रत्ययगणनिर्णयो नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥ अथ षष्ठोऽध्यायः॥ संशयपष्ठान्नवतभारतरामायणैकभक्तानि । अष्टममालक्षपणोपवासपारायणानि स्युः ॥३६०॥ तत्संशयादः करीतीत्यनेन द्वितीयान्ताकरोतीत्येतसिंग्सोकप्रसिद्धर्थ ठम् भवति ॥ संशय करोति सांशयिकः स्थारवादिः। पाष्ठानव्रतिकः। भारतिकः। रामायणिकः । अनयोः करोतिः कथने वर्तते । ऐकभक्तिकः । पाटमिकः । मासक्षपणिकः ॥ औपवासिकः । पारायणं साफल्यषचनम् । पारायणिकः । अथवा पारायणमिति सामान्येनाभिधानात् धातुपारायणं नामपारायणं वा- भिधीयते । तत्करोति पठनपरिसमाप्ति नयतीत्यर्थः। एतच्च करोतेरशेषधात्व- र्थानुगतवृत्तित्वाल्लभ्यते । तदुक्तम्- विकारभेदसंसर्गोत्कर्षहानादिरूपतः। फरोतिः परिणामार्थ चित्रमाह स्वभावतः। मारुतिगणोऽयम् । तेन तुरायणचान्द्रायणप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥३६०॥ इति संशयादिः ॥ अनशङ्क्त्तरा वारि कान्तारस्थलजङ्गालाः । तेनाजाद्यादेराहतं वेत्यनेनानादिपूर्वपदात्यधिशब्दात् तेनाहृतं तद्गच्छ- तीत्येतस्मिन्नर्थ ठ भवति ॥ अशपथेनाहतम् भजपचं गच्छति था । माण- पथिकम् । भाजपधिकः । शङ्कुरिष ऋजुः पन्थाः शगुपयः । शाहुपचिकम् । श्रौत्तरपथिकम् । वारिपथिकम् । कान्तारपथिकम् । स्थालपपिफम् । जाह- लपथिकम् ॥ इत्यजादिः ॥ ऋतुस्तथोपवस्ता च प्राशिता च बुधैर्मतः ॥३६१॥ ।

·. गणरत्नमहोदधी ऋत्यादिभ्योऽण् इत्यनेन ऋत्वादेरस्य प्राप्त इत्येतस्मिन्नण भवति । ऋतुः प्राप्तोऽस्य भार्गवं पुप्यम् । शार्तवी कलिका । मातयः पुष्पवन्धः । उपवस्ता । उपवासव्रती । स प्राप्तोऽस्य औपवस्त्रं पर्वभोज्यं वा ॥ प्राशिता भोक्ता प्राप्तोऽस्य प्राशिनं भोजनम् । प्राशिनी रसवती । ऋत्वादयः प्रयोग- गम्याः ॥३६॥ इति ऋत्वादिः॥ सन्तापसङ्घातनिसर्गयोगोपवाससम्पादनसम्परायाः । सङ्ग्रामसंयोगविसर्गमांसप्रवासमाप्तौदनसन्निपाताः ॥३६२।। तस्मै प्रभवति सन्तापादिम्य इत्यनेन सन्तापादेश्चतुर्थ्यन्तात्तस्मै प्रभव- तीत्येतस्मिक्षर्थे ठञ् भवति । सन्तापाय प्रभवति सांतापिकं दुर्जनसंगतम् । सांतापिको गोप्यकालः। सांतापिकी तीघसेवा ॥ सांघातिकम् । नैसर्गिकम् । निःसर्ग इत्यपि वामनः । यौगिकम् । भयं शकटाइजमतेन । चौपवासिकः। सांपादनिकः । सांपरायिकः । सांयामिकः । सांयोगिकः। वैसर्गिकः। मांसिषो व्याघागमः । प्रावासिकः । मासौदनिकः । समांसौदन इत्यन्यः । सांनिपा- तिकः ॥ ३६२॥ संनाहौदनसंवेशसक्तुसंमोदनं निरः । पेपरोपावपात्तर्गः पेपवासक्रमाः समाः ।। ३६३ ।। सानादिकः । प्रौदनिको दानपतिसंयोगः । सांवेशिफः । सत्तुभ्यः गरु मारमः । समोदनं एपः । सामोदनिकः । नैपेपिकः । नोपिकः । श्रीपगनिमः । सापेपिक.। सांवासिकः । सांझामिकः । अयं शकटाङ्गजमतेन । रति संहापादिः॥ व्यष्टोपवासी परिपत्प्रवासौ सयामतीर्थं समुदायनित्यम् । प्रवंशना निष्क्रमणः समोऽोर्यातः पदं पीलुपरं च मूलम् ३६४ ग्युष्टादिम्पोयमेन पुष्पा देता कार्य दीयत इत्येतयोरफयोरए मामि । पु मगाराम् । सत्र बाय दीयते या । येयुटम् । सीपयासम् । पारिन्दम् । मायामम् । भांग्रामम् । नर्थम् । सामुदायम् । नित्यशब्दो दिवसा- rareinfण यो मापात । गद् पटन्यानाशादियस्तुत्तिरततः ॥३॥ - - ·६ तद्वितगणाध्यायः ॥ २०९ यथा- - सर्वध्वभावकाला इति सप्तमीप्रसने द्वितीया स्यात् । नैत्यः । सर्वकाल दीयत इत्यर्थः । प्रवेशने गृहानगराद्वा कायं दीयते वा । प्रावेशनम् । एवं नष्क- भणम् । सांघातम् । भाग्निपदम् । पैलुमूलम् । परिषत्समुदायशब्दौ न्यासक- मतेन । भारतिगणश्चायम् । तेन लोकयात्राप्रमृतयो द्रष्टव्याः ॥ ३६४ ॥ इति व्युष्टादिः । चूडा श्रद्धा हादशाहस्तथायं ज्ञेया यात्रा देवतीर्थात्परेह । स्वर्गः कामो वोधनायुर्यशांस्यनेकोलक्ष्यो धीमता लक्ष्यतश्च ३६५ चूडास्वर्गोत्थापनास्वस्तिवाचनादेरण यच्छठलुगित्यनेन चूष्ठादिस्व- गांद्युत्थापनादिखस्तिवाचनादौत्येतेभ्यो गणेभ्यः प्रथमान्तेभ्योऽस्य प्रयोजन- मित्येतस्मिन्नर्थेऽण यच्छठजलुगिस्येते क्रमेण भवन्ति ॥ चूडाप्रयोजनमस्य घौडम् । सवृत्तचौलञ्चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः सधयोभिरन्वितः॥ एवं श्राद्धम् । द्वादशाहम् । देवयात्री पुष्पप्रधितिः । तैर्थयात्र्यन्नपतिः । इति चूडादिः॥ वर्गःप्रयोजनमत्य स्वयं धनम् । स्वर्या देवपूजा । काम्या इष्टयः ॥ धन्यम् । श्रायुष्यम् । येशस्या विद्या ॥ ३६५ ॥ इति स्वर्गादिः॥ उदुपाभ्यां परात्स्थापेरनोऽनोः प्रवचेवचेः । विश्लेवासेस्तथानाञ्च रुहेः समाविशेरभेः ॥३६६॥ उत्थापनस् । उत्थापना वा प्रयोजनमस्य उत्थापनीयम् । उपस्थाप- नीयम् । अनुप्रवचनीयम् । अनुषचनीयम् । अनुपश्चाद्वाधनम् अनुवाचनमिति वामनः । अनुवादनम् । अनुपानमित्यपरः । अनुवेशनीयम् । संवेशन मिति वामनः । अनुषासनीयम् । मामाच्चेति षकारेणानोरित्यनुरुष्यते । प्रारो- हणीयम् । प्ररोहणीयम् । अनुरोहणीयम् । समावेशनीयम् । समारम्भणीयम् ३६६ विशेः पदे रुहः पूरेः समापेश्व सपूर्वतः । स्वस्तिवाचनं पुण्याहवाचन शान्तिवाचनम् ॥३६७॥ मन इत्यनुवर्तते । गृहप्रवेशनं प्रयोजनमस्य गृहमवेशनीयम् । अश्व- प्रपदनीयम् । प्रासादारोहणीयम् । प्रपापूरणीयम् । व्याकरणसमापनीयम् । सयूवत इति महादिपूर्षपदोपेतात् ॥ इत्युस्थापनादिः॥

·२९० गणरत्नमहोदधी खस्तिमाधन प्रयोजनमस्य स्वस्तिवाचनम् । पुण्याहवाचनम् । शान्ति- वाधनम् । सत्यापनादयः स्वस्तिवाचनादयश्च प्रयोगगम्याः ॥ ३६७ ॥ इति स्वस्तिवाचनादिः॥ देवतिलदेशविरतेमहतः सामायिकाइतं गदितम् । दीक्षावान्तारपूर्वात्रिश्रुतिकाः स्युर्महानाम्न्यः ।।३६८॥ सच्चरति देवव्रतादिभ्यो डिन् इत्यनेन तदिति द्वियीयान्ताद्देवव्रतादि- शब्दगणाचरतीत्यर्थे डिन् भवति । देवव्रतं चरति देवव्रती । तिलवतं परति तिलप्रती। देशविरतिव्रती। महाव्रती । सामायिकवती। भावान्तरदीक्षी ।। इति देवव्रतादिः ॥ त्रिश्रुतिका इति त्रिशब्दो महानाम्न्यादिरित्यर्थः । महानाम्न्यादेरि- त्यनेन महामान्यादेदितीयान्ताच्चरतीत्यर्थ ठञ् । महानाम्न्यो नाम ऋचः । सत्सहचरितं व्रतं तच्छन्देनीच्यते। महानाम्रीश्चरति माहानानिकः। श्राख्या- तरूपत्वादस्त्रीत्वाभावः । भादित्यव्रतिकः । गौदानिकः । तथास्य ब्रह्मचर्य इत्यनेन ब्रह्मचर्येऽभिधेय एषां तुल्यं रूपम् ॥३६॥ इति महानाम्न्यादिः । अश्ववस्वश्मभङ्गोमावर्षोणीगणमित्यपि । वंशवल्वजमूलाक्षस्थूणाखट्वाकुटेक्षवः ॥ ३६९ ॥ ग्रह्मवर्चसदरचोग्सझापामानाश्वादेये इत्यनेन ब्रह्मवर्चसशब्दात्सडण्या- मानाश्वादिषर्जिताच द्वषः शब्दात् तस्य हेतुः संयोगोत्पातावित्येतस्मिन्नर्थ यमत्ययो भवति ॥ ब्रह्मवर्चसस्य निमित्तं संयोग उत्पातो या । ब्रह्मवर्चस्यः । द्वापः । धनस्य निमित्तम् धन्यम् । स्वर्ग्यमित्यादि । सङ्ख्यामानाश्वादि प्रतिषेधः किम् । पञ्चकः । सप्तकः । प्रास्यिकः। खारीकः । अश्वादेः आश्वि. कः । वासुकः । भाश्मिकः । माजिकः । भौमिकः । वार्षिकः । और्णिकः । गाणिकः । इत्यश्वादिः ॥ यंशादिभारं हरति वहत्यावहतीत्यनेन वंशादेः पराद्धारशब्दाद्धारभू साद्वा यंशादेहितीयान्ताहरति वहत्यावहतीत्यर्थे ठञ् भवति । वंशभार हरति पदत्यायति वा । वाशभारिकः । वास्वभारिकः । मोलभारिकः । प्राक्ष- भाषितः । स्योगाभारिकः । साट्वाभारिकः । कीटमारिकः । कुटश इति । - ·६ तद्धितगणाध्यायः ॥ २११ .. वामनः । ऐक्षुभारिकः । अश्वत्थ इत्यपि दिग्वस्त्रः । भक्ष्य इत्यपि मोजः । मारभूतान्वा घंशान् हरति वहत्यावहति वा। वांशिकः । बाल्पनिकः । मौलिकः। प्राक्षिकः । स्थौणिकः । खादविकः । कौटिकः । ऐक्षुकः । अश्वा. श्मशब्दौ गणे द्रष्टव्यौ । हरति देशान्तरं प्रापयति धोरयति वा आधहत्युत्पा- दयतीत्यर्थः ॥३६॥ इति वंशादिः॥ छेई भेदं सम्प्रयोगं विकर्प दोहद्रोही विप्रकर्षप्रकौं । कर्प नर्त विप्रयोगप्रयोगौ संवेः प्रश्नंप्रेषणं विद्धि विहन् ॥३७०॥ छेदादेर्नित्यमित्यनेन च्छेदादेस्तदर्हतीत्येतस्मिन्नर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति ॥ छेदं नित्यमहति छैदिकस्तरुः । भैदिकः शत्रुः । साम्प्रयोगिकः । वैकर्षिकः । दीहिकी गौः। दौहिकः॥ वैप्रकर्पिकः। प्राकर्षिकः । कार्षिकः ॥ नार्तिकः । गोनर्स इत्यन्ये । वैप्रयोगिकः । प्रायोगिकः । साम्यग्निकः । वैपनिकः । नेपणिकः । प्रेक्षण इति शकटाइजः । विरागविरङ्ग चेति गणसूत्रं वामनमते- न । वैरगिकः ॥३७०॥ इत्ति छेदादिः ॥ . दण्डाघमेधामुसलानि मेघो वधोदकेभा मधुपर्कयुक्ताः । युगं कशासौ पितृदेवता च दण्डादिरेवं विबुधैः प्रणीतः ३७१ दण्डादेरित्यनेन दण्डादेः शब्दगणादहतीत्येतस्मिन्नर्थ यो भवति । दण्डमर्हति दण्ड्यः। दण्डो दमनं न तु यष्टिः। यथा स्थित्यै दण्डयती दण्डनान्। ननु दण्डवत इति दण्ड्यः पूर्वतीत्यादिना सिद्धम् । सत्यम् । दण्डमहंतीति ठञ् प्रसज्येत ॥ भोऽतिथिः । यथा-तमय॑मर्यादिकयादिपूरुषः ॥ मेध्यः । मुसलपाती मुसलः । मुमल्यः । मेयः । वध्यः । उदयः । न्यो धनी । मधुपर्षः श्रोनियो गृहागतः। युग्यो दम्यः। कशाघातोऽपि कशा। कश्योऽश्वः। पितृदेवत्यः। श्राद्धकालः। प्राकृतिगणञ्चायम् । तेन रथकन्यादयो द्रष्टव्याः ॥३७॥ इति दण्डादिः ॥ सुस्नाताभ्युन्नतीबन्धुमैत्रीनिद्रासुखात्परा । सुखाच्छय्यातपो रात्रिर्दिबसः शयनं शयः ॥३७२॥ सुस्नातादेः पृच्छत्तीत्यनेन सुस्मातादेदितीयान्तात्पृच्छतीत्यर्थे ठञ् भवति । सुस्नातं पृच्छति सौस्नातिकः। यथा । सौस्नातिको यस्य भवत्यगस्त्यः ।

·२१२ मारनमहोदधी प्राभ्युन्नतिकः । वान्धुमैत्रिकः । सौखनिट्रिकः । सौखशख्यिकः । सौखतप; सिकः । सौखरानिकः । सीखदिवसिकः । सौखशयनिकः । अयं शकटाइजम- तेन । अस्मन्मतेतु सौखशायनिक इति स्यात् ॥ सौखशयिफः ॥३२॥. इति सुस्नातादिः ॥ परदारा गुरोस्तल्पं माथोत्तरपदं तथा । पदव्यनुपदाक्रन्दजन्ययात्राः प्रकीर्तिताः ॥३७॥ परदारादेगच्छतीत्यनेन परदारादेर्गणाहम् भवति ॥ परदारान् गच्छति कामयते पारदारिकः । गुरोरतल्पं कलत्रं गुरुतल्पम् । गौरुतल्यिकः । दाण्डमाथिकः ॥ शौल्कमाथिकः । माथशब्दः पथिपर्यायः । पादविकः । भानुपादिकः । अनुगतप्रत्युत्तरवक्ता प्रत्यासत्त्या धावति वा । इष्टविपत्तावु. स्वणरुदिताराव मानन्दः । प्राक्रन्दन्त्यस्मिन्नित्याक्रन्दो देश भार्तशरणं वा । आनन्दिकः । जान्ययानिकः ॥ अन्येऽपि प्रयोगगम्याः ॥३७३॥ इति परदारादिः॥ प्रभूतस्वागतस्वस्तिपाप्तागमनं स्वरः । नित्यमाकार्यतः शब्दः प्रभूतादिगणे मतः ॥३७॥ प्राह प्रभूतादिम्य इत्यनेन ठञ् । प्रभूतमाह प्राभूतिकः । प्रभूतं भवतां धनधान्यादिकमभीष्टं स्यादिति प्रियाशिपं बदन्नेवमुच्यते । स्वागतिकः । सौषस्तिकः । पार्याप्तिकः । सौवर्गमनिकः । नित्यशब्द इति ब्रुवाणः । नै- रयशब्दिकः । मारुथाः पापमनाचारं चेति ब्रुवाणाः माशब्दिकः । कार्यशब्द पति ब्रुषासः कार्यशब्धिकः । माशब्दादिभ्यो वाक्यात्प्रत्ययविधानम् ॥३७४॥ इति प्रभूतादिः॥ पर्पश्वत्यावाकपजालव्यासारथाश्वधासाः स्युः । कतपझावः पादो निर्दिष्टोऽर्थध्वनिः कैश्चित् ॥३७५॥ पदेष्ठ इत्यनेन तेन चरतीत्यर्थ ठङ् भवति । पर्पो दारूनिर्मितः। शुकटप्राय उपकरणविशेषः। तेन । घरति पर्पिकः। पर्षिकी। अश्वत्यिकः। परियकी। श्राफपन्ति सुवर्णमन्न परीक्षार्थमित्याकपो निकपोपलः ॥ सायनि पिंयन्त्यस्मिनोपपीरित्याकपः पापाण इत्यके । भाकषिकः ।

·- ६ तद्वितगणाध्यायः ॥ २१३ प्राकपिकी ॥ श्राकर्षों लोहोपकरणविशेष इति वामनः ॥ जालिकः । व्यासो महाजालम् । व्यासिकः। व्याल इत्यप्यन्यः॥ रथिकः ॥ अश्विकः ॥ धासिकः ॥ पदिकः । पदातिलेखवाहकादिवा ॥ अर्थिकः ॥३७॥ इति पर्पादिः ॥ स्युर्वेतनप्रेपणशक्तिदण्डवाहार्धवाहोपनिषत्सुखानि । वेश्मोपवस्तीकृतिपादवेशोपवेशशय्याः स्फिगचालजालम्॥३७६ वेतनादेर्शीवतीत्यनेन तेन जीवतीत्येतस्मिन्नर्थे ठन् भवति । वेतनेन जीपति वैतनिकः कर्मकरः। प्रेपणिकः । शाक्तिकः । दाण्डिकः॥ वहनं वाहन वा वाहः ॥ वाहिकः ॥ आर्धवाहिकः ॥ शोपनिषदिकः । सौखिकः। वैशिम- कः॥ वय वामनमतेन ॥ भोपवस्तिकः ॥ भार्तिकः । पादिकः॥ वेशो दारि- फावाटः । वैशिफः । भोपवेशिकः । शायिकः । भन्ये सुखशम्येति पठन्ति । त आहुः सुखशय्यया जीवति किं सुख शयितवन्ती भवन्त इति यः परमश्नेन जीवति स सीखशव्यिक इति॥ चलनं चालः ॥ स्फिगस्य चालः स्फिगचालः ।। स्फैगपालिकः ॥ पुतचाल इत्यन्ये ॥ जालिकः ॥३७६॥ उपदेशधनुर्दण्डोपनिजस्तधनुःस्फिजः । उपाच हस्तिवेषस्थस्थानान्युपास्तिरित्यपि ॥३७७॥ उपदेशेन जीवति भोपदेशिकः ॥ धानुर्दण्डिकः ॥ उपनिजस्तं किल पैशुनम् । औपनिजस्तिकः॥ धानुष्कः । स्फैजिकः ॥ औपहस्तिकः ॥ औप- वेशिकः ॥ श्रीपस्थिकः(१) ॥ औपस्थानिकः ॥ भोपास्तिकः ॥ ३३७ ।। इति वेतनादिः॥ उत्सङ्गपिटकावुक्तावुझुपोत्तुपसंयुतौ । उडुपोऽथ पिटाकश्व स्यादुत्पुटोत्पुतौ तथा ॥ ३७८ ।। हरत्युत्सद्गादेरित्यनेन तेन हरतीत्येतस्मिन्नर्थ ठञ् भवति ॥ उत्सङ्केन हरति श्रौत्सङ्गिकः कुमारः । पैटकिकः । उत्पूर्वात तुपतुम्पहिंसायामित्यत इगुपा. न्तलक्षणे के । अतएव निपातनात्तकारस्य पक्षे टफारः । औदृपिकः । औ- क्षुपिकः । औडुपिकः । पैटाकिकः । औत्पुटिकः । उद्गतं पुतम् उत्पुतम् । औत्युत्तिकः ॥ ३७८ ॥ इत्युत्सङ्गाःदि ॥ (२) उपस्थेन जीवति-औपस्थिकी धराङ्गनेत्यधिकम् ।

·गणरवमहोदधी प्रोक्ता भस्त्राभरणं शीर्षभारः शीभारो भरटश्वांसभारः ॥ अंसेभारः करणं पकभारो ज्ञेयः प्राज्ञैः करटोऽन्येऽपि शब्दाः३७९ भस्त्रादेष्ठड् इत्यनेन तेन हरतीत्यर्थ ठङ्भवति । भस्त्रया हरति भस्त्रिका भस्त्रिकी। नियते भरणम् । भरणिकः । शीर्षे भारः शीर्षभारः। शीर्षभारिकः । शीर्षभारिकः । भरटः सवविशेषः। भरटिकः(१)। अंसभारिकः । अंसेमारिकः । करणिका-शनैः शनैरुपचित्तपड्वभारिकाः पयोधराः प्रययुरपेतवृष्टयः ।। करटिकः । एतौ वामनमतेन । वातोर्मीयं गदिता भौतगौ ग इति वत्तम् ॥ ३७॥ इति भस्त्रादिः ॥ अक्षयूतोऽथ जङ्घाप्राद्धतं हृतं गतागतम् ॥ पादस्वेदनं यातोपयातं कण्टकमर्दनम् ॥ ३८० ॥ गित्तेप्रक्षयूतादेरित्यनेनेतस्मात्तेन निवृत्त इत्यर्थे ठञ् भवति । अक्षयूतेन निर्वत्तम् आक्षयूतिकम् ॥ जाड्वामहतिकम् । जावाप्रहृतिकम् । गतं च तद् आगतं च गतागतम् । गातागतिकम् । गतानुगतमित्यन्ये । पादयोः स्वेदनं पादस्वेदनम् । पादस्वेदनिकम् । पादस्वेद इत्यन्ये । यातोपयातिकम् । या- तिफम् । श्रीपयातिकमित्यन्ये । काण्टकमर्दनिकम् । कण्टकमर्द इत्यन्ये ॥३०॥ शर्करामर्दनं सत्त्ववागङ्गानुगतानि च । अन्येऽपि ध्वनयो लक्ष्या अक्षयूतादिनामनि ॥ ३८१ ।। शार्करामर्दनिकम् । शर्करामर्द इत्यन्ये । सत्त्वं मनो गुणो वा । सारिव- कः । वाचिकः । आङ्गिकः । भानुगतिकः । अन्येऽपीत्याकृतिगणत्वादिति इत्यक्षद्यूतादिः ॥ निकटो भिक्षुके वृक्षमूलमावसथस्तथा । श्मशानाभ्रावकाशौ च निकटादौ बुधैर्मतौ ॥ ३८२ ॥ निकटादेर्वसतीत्यनेनास्मात्तत्र वसतीत्यर्थे ठञ् भवति । निकटे वसति नेकटिकः । यो ग्रामसमीपे वसत्यारणयको भिक्षुः स एवमुच्यते प्रसिद्धः(२) । (९) सरटः लवविशेषः-सरटिकः । भरटेति केचित् । (२) नैकटिकः । आरयपकेग भिक्षुणा ग्रामात् क्रोशे वस्तव्यमिति यस्य शास्त्रतो वासः स शेषः ॥ ३८१॥ एयोच्यते इति पा०।

·६ तद्वितगणाध्यायः ॥ २१५ बाः मूलिकः । श्रावसयिकः । श्माशानिकः । भानावकाशिकः । अभ्यवकाश इति शकटाइजः ॥ ३२॥ इति निकटादिः ॥ महिषी मणिपाली प्रानोलेंपिका पुरोहितः । प्रजापतिप्रजावत्यनुचारकविलेपिकाः ॥ ३८३ ॥ महिष्यादेरण इत्यनेन ऋकारान्तान्महिष्यादेश्चास्य धर्म्यमित्यर्थे ऽणू भवति । होतुर्धय॑म् हौत्रम् । महिष्या धयं न्याय्यं युक्तमित्यर्थः । माहिषम्। मणीन् पालयतीति मणिपाली स्त्री । माणिपालम् । प्रलिम्पत्यनुलिम्पति वा मलेपिका । अनुलेपिका । मालेपिकम् । भानुलेपिफम् । पुरो दधाति स्म । पुरोहितः । पीरोहितम् । प्रजानां पतिः प्रजापतिः । प्राजापतम् । प्रजा अस्याः सन्ति प्रभावती। माजावतम् । अनुचरति अनुचारकः। मानुधारकम् । विलिम्पतीति पिलेपिका । वैलेपिकम् ॥ ३८३ ॥ यजमानोऽनुवाकश्च नरो वर्णकपेषिका । यजते यजमानः । याजमानम् । होत्यजमानेलि केचित्पठन्ति । तत्र होता च यजमानश्च होत्यजमानम् । तस्य धस्य हौतृयजमानम् । आनुवाकम् । नारम् । पिनष्टीति पेपिका । वर्णानां पेषिका वर्णकपेषिका । अकयाजकादि- भिरित्यनेन समासे । वार्णकपेषिकम् । अन्ये तु वर्णक पेपिकेति च्छिन्दन्ति । इति नहिष्यादिः॥ शक्तियव्यष्टमा दण्ड ईषेष्टी कम्पनाम्भसी ॥ ३८४ ॥ शत्स्यादेष्टीकण इत्यनेन शक्तपादेरस्य प्रहरणमित्यर्थे टीकण भवति । शतिः प्रहरणामस्य शाक्तीकः । शाक्तीकी । स्खलन्ती न कचित्तक्ष्णयादम्यग्रफलशालिनी । अमोचि शक्तिः शाक्तीकैलोहजा न शरीरजा ॥ याष्टीकः । यथा-धनञ्जयस्य- याप्टीकं ते स्मरव्यग्राः खेचरस्त्रीवता वराः । याष्टीकत स्मर व्यग्रास्तं प्रतीच्छन्ति नामितः ॥ अष्टमः प्रहरणमस्य आप्टमीकः। अयं जिनेन्द्रबुद्धिमतेन । दाण्डीकः । ईषा प्रहरणमस्य ऐषोकः । इप्टिः प्रहरणमस्य ऐष्टीकः । कम्पनं महरणसस्य । . -- ·२९६ । गणरत्नमहोदधी काम्पनीकः । भस्मः प्रहरणमस्य आम्मसीकः । अपरेषां मते ठमेव । दागिडकः। ऐष्टिकः । काम्पनिकः । प्राम्भसिकः ॥ ३८४ ॥ इति शक्तवादिः ॥ छत्तौंचुराप्ररोहौ च विशिकाविशिखे तथा । अनृतं स्यादुदस्थानं पुरोडा कृषिसंयुता ॥ ३८५ ॥ उन्नादेर्ण इत्यनेन तदस्य शीलमित्यर्थे गो भवति । छादनादावरणा- च्छन्नम् । गुरुकार्येष्ववहितस्तच्छिद्रावरणप्रवृत्तः । छनशीलः शिष्यः । छानः। अन्ये त्वाहुः । छत्नशीलः छात्रः । छत्तस्येव शीलमस्येत्यर्थः । उत्तं यथा धार्य- माणं वातातपवर्पत्राणाय भवति पुरुषस्य । एवमुपाध्यायो धार्यमाणः शिष्यस्य रागद्वेषक्रोधमोहत्राणाय भवति । स शिष्यं धर्म ब्रूते । एवमसावुपाध्यायश्छ- तमिव छत्तम् । नच्छीलानुकारिशीलः शिष्यश्लान इत्युच्यते । गुरुशील इत्यर्थः। धोरणं चुरा भिदादिः। चुराशौलश्चौरः। प्रारोहः। विशिका परहृदयानुप्रवेशः। वैशिक (१)बहुक्षमतया विशिखेव विशिखा। वैशिखः । अनृतभाषणम् अनृतम् । मानृतः । उदके स्थानम् उदस्यानम् उदवासः । नौदस्यानम् । पुरो दीयत इति पुरोहा । अतएव वचनादनुपसर्गादप्यङ् । पौरोडः ॥ पुरोद इत्यन्ये । कर्षणं रूषिः । कार्पः ॥ ३८५ ॥ भक्षाशिक्षाविश्वधाकर्मभिक्षा-विक्षाचुक्षामन्द्रसत्यास्तितिक्षा। स्थोपस्थानं वा तपः स्थावुभुक्षा छत्तादिर्विज्ञायतामेष दक्षैः ३८६ मक्ष अदने-भक्षणं भक्षा । भाक्षः। शैक्षः । विश्वं दधाति विश्वधा सुधा। वैश्वधः । कार्मः । भैक्षः । विक्षुचुक्षी इत्यपरिपठितौ धातू । विक्षणं विक्षा । वैक्षी । चुक्षणं चुक्षा शौचम् । चौक्षः । चोक्षा वस्त्रादिवेषपङ्किरिति वामनः । मन्द्रशीलः मान्द्रः । सत्यभाषणं सत्यम् । तच्छीलमस्य सात्यः । तैतिक्षः । स्याशब्दोऽत्र पठनते । स प्रादिपूर्वो गृह्यते । आतो गोऽन्तः । प्रादेरित्यङ्- प्रत्यये । आस्था नियतविषये प्रत्याशा । संस्था । व्यवस्था । आस्थः। सांस्य इत्यादि । औपस्थानः । तापसः ॥ बौभुक्षः । शकटाङ्गजस्तु चौरी तापसी- त्यादौ डीविधानार्थ छत्तादेरज् इत्यनेनाजमाह । अस्मन्मते तु गौरादिपाठा. श्रयणाद् डीप्रत्ययः सिद्धः ॥ ३८६ ॥ (१) परहृदयप्रवेशरूपा विशिसक्रियापि विशेखेत्युच्यते । वैशिखः ! चैशितोऽपि नस्यैव पर्यायः । इत्यधिकम् । इति लत्तादिः॥

·२१७ .. ७ तद्वितगणाध्यायः ॥ किशरस्तगरोशीरपर्णीहरिद्रुगुग्गुलु । हरिद्वानलदावेतौ स्थगलो नरदस्तथा ॥ ३८७ ॥ फिसरादेष्ठङ् इत्यनेन किशरादेरस्य परायमित्यर्थे ठङ् भवति । किश. रादयो गन्धविशेषवचनाः ॥ किशरं परायमस्य किशरिकः । किशरिको । तग- रिकः । तगरिफी। उशीरिकः । उशीरिकी । पर्णिकः । पर्णिकी। हरिद्रुकः । हरिगुपीत्यन्ये । गुग्गुलुकः । हरिद्रिकः । नलदिकः । स्थगलिकः । स्थगर इति शफ्टाङ्गमः ॥ नरदिकः ॥३७॥ इति किशरादिः ॥ इति शीनोविन्दसूरिशिष्यपरिहतीवर्धमानविरचितायां स्त्रीयगणरत्नमहो- दधिवृत्तौ करोत्याहतगच्छतिप्राप्तप्रभवतिकार्यदीयतेमयोजन घरत्यु- स्पातसंयोगहरतिवहत्यावहतिपच्छतिगच्छत्याहतेनचरतिजीव. तिहरतिनिर्वत्तवसतिधर्म्यप्रहरणशीलपण्यलक्षणार्थ विहितत- द्वितप्रत्ययगणनिर्णयो नाम षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः॥ तारकाकुसुमपल्लववेगाः पुष्पगौरवविचारपिपासाः । मञ्जरीस्तबकवर्णकतन्द्रा दुःखशास्त्रसुखमूत्रतरङ्गाः ॥३८८॥ सज्जातं तारकादेरित्यनेनैतस्मात् तदस्य संजातमित्यर्थ इती भवति । तारकाः संगाता अस्य तारकितं नमः । तारफशब्दोऽप्यत्र ग्रायः॥ कुसुमितस्त. रुः । पल्लवितः ॥ वेगितः ॥ वेगवान पुष्पितः ॥ गौरवित्तः ॥ विचारितः ॥ पिपासितः ॥ मञ्जरितः ॥ स्तवकितः ॥ वर्णकितः॥ कर्णकिती(१)वेणुरित्यप्यन्यः॥ तन्द्रितः ॥ दुःखितः ॥ शास्त्रितः ॥ सुखितः ॥ मूत्रितः ॥ तरङ्गितः ॥ ३८८ ॥ निद्रामुद्रापुलकतिलकाश्चन्द्रकाभ्रान्धकारा- गर्वोत्कण्ठामुकुलमुकुरद्रोहदोहा बुभुक्षा । हर्षोत्कर्षव्रणकुवलयव्याधिगर्धाः पुरीषं- क्षुत्सीमन्तज्वरभरगरा रागरोमाञ्चरोगाः ॥ ३८९ ॥ निद्रितः । मुद्रितः-साधुवादः ॥ पुलकिता तन्धी तवेयं तनुः ॥ ति. लकितः ॥ चन्द्रकितः ॥ ददर्श काले दिवमनितामिव ॥ (९) कर्ण इव कर्णको दारुविकारः कर्णकितः स्तम्भ इत्यधिकम् । J ·२१८। , गणरत्रमहोदधी अन्धकारितः ॥ गर्वितः । उत्कण्ठितः ॥ मुकुलितः ॥ मुकुर प्रादर्शी मुकुलं च ॥ मुकुरितः । द्रोहितः । दोहितः । बुभुक्षितः॥ हर्षितः ॥ उत्कर्षितः । व्रणितः ॥ कुवलयितः । व्याधितः ॥ गर्धितः ॥ पुरोपितः ॥ क्षुधितः ॥ सीम- न्तितः॥ज्वरितः ॥भरितः॥ गरितः॥रागितः॥रोमाञ्चितः ॥रोगितः ॥३e ॥ पण्डा कन्दलकजलं किसलयं तृट्कएटकं कोरकः- कल्लोलस्थपुटं कुतूहलफलं चाङ्गारकः कञ्चकः । शृङ्गाराकुरशैवलानि बकुलश्वभ्रप्रचारास्तथा-- वारालकलङ्ककर्दमयुतं श्रद्धा ऋजीषं मतम् ॥३९०॥ पण्डा बुद्धिः ॥ पण्डितः ॥ कन्दलितः ॥ कज्जलं मषी । कज्जलितः । किसलयितः ॥ तृषितः ॥ कण्ट कितः । कोरकितः ॥ कल्लोलितः ॥ स्यपुटितः ॥ कुतूहलितः ॥ फलितः । अगारकितः पलाशः(१) अथवा- अङ्गारितमिवोत्पाते वारिराशेरिवोदकम् ॥ कञ्चुफितः ॥ शृङ्गारितः ॥ अङ्कुरितः ॥ शैषलितः । ब मुकुकुलम्लं । धकुलितस्ततः । अयं शकटाइजमतेन ॥ श्वानो आमन्त्यत्र श्वनं गतः । श्वनित भूतलम् ॥ प्रचारितः। वर्मितः। पारालमिति मूत्रपुरीषयोः(२) सजा। भारालितः ॥ कलङ्कितः ॥ कर्दमितः ॥ अद्वितः ॥ ऋजीषम् उपहतं मलं पि- एपचनं च । ऋजीषितः । ऋचीषमित्यन्यः ॥ ३९० ॥ सज्ञाकुड्मलमूीनिष्क्रमणाङ्गारहस्तकोच्चाराः । प्रतिविम्बविघ्नतन्त्रप्रत्ययदीक्षा भवेद्गी ॥३९१॥ संजितः । कुड्मलितः। मूर्छितः। निष्क्रमणितः ॥ नगारितः ॥ हस्तकि- त:(३)॥ उच्चारितः॥ प्रतिविम्बितः ॥ विनितः ॥ तन्त्रं सजातमस्य तन्त्रितः । सन्द्रा-नालस्यमिति द्रमिडाः पठन्ति । प्रत्यय आश्वासः। प्रत्ययितः-प्राप्तः। - - (१) अङ्गारकशब्दोङ्गारसदृशेषु पलाशकुसुमेषु लक्षणया वर्तते । (२) पुंमूत्रपुरीपयोः । भरालमिति मूत्रपुरीषयोः सज्ञति वर्द्धमानः । अरालः कुटिले सर्जरसे समददन्तिनीति मोदनीकारः ।। (३) हस्तको हस्तावलम्वः।

·७ क्षद्धितगणाध्यायः॥ २१९ यथा सुराः । ब्रवीति च प्रत्ययिती महर्षिः । दीक्षितः ॥ गर्जित:-मत्तो गणः ॥ ननु क्तप्रत्यये भुजेः पिबतेश्च सनन्तस्य विहिते सिद्ध बुभुक्षितः पिपा- 'सित इति । तथा पुष्पविकसन इति देवादिकधातोः पुष्पित इति ॥ सुखितो दुःसित इति चुरादिगयन्ताहातोः । नैषम् । अर्थवैषम्यात् । तथा हि । भोक्तुमिष्टो बुभुक्षित प्रोदनो नरेण पातुमिष्टं पिपासितं क्षीरमिति कर्मणि क्तप्रत्यये बुभुक्षितादिशब्द ओदनादौ कर्मणि वर्तते न तु नरि कर्तरि । इतप्रत्ययान्तस्तु भोक्तुपुरुपवृत्तिः। पुष्यितशब्दोऽपि क्तान्तः पुष्पिता कलिका । पुष्पितं कमल मिति वा विकासक्रियोपेतेऽर्थे प्रतीत इत्तप्रत्ययान्तस्तु प्रसवोपेते चम्पकादौ वर्तते ॥ सुखितदुःखितशब्दयोस्त्वपेक्षितापरकर्तृव्यापारः सुखादि- संवित्तिमांश्चैत्रादिः प्रतीयते । इतप्रत्यये वनपेक्षित परव्यापारः सुखाद्यनु- भवयुक्त इति ततो युक्तोऽमीपामन पाठः । एवमन्येषामपि फलं दर्शनीयम् ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन शिक्षाजिगीषाछिट्रारोहप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ ३८९ ॥ इति तारकादिः॥ पृथ्वाशुप्रियपाण्डुचण्डपटवः खण्डूरुखण्डाणवः-- साधुः स्वादुमृदू महल्लघुतनुक्षिप्राणि वृद्धो गुरुः । वक्राकिञ्चनचारुपाकबहवो वत्सर्जुप्राणि च-- क्षुद्रः कालकृषौ महिश्व बहुलं हस्खोऽथ होडः कडुः ॥३९२॥ पृध्यादेरिमन् इत्यनेन तस्य भाव इत्यर्थ इमन् वा भवति । पक्षे यथा प्राप्तम् । पृथोर्भावः प्रथिमा । पार्थवम् ॥ पृथुत्वम् । पृथुता ॥ आशिमा ॥ प्रेमा ॥ अयमिमन्नन्तः । पुंलिङ्गस्सर्वत्र व्याकरणग्रन्थे पटिमालघिमेत्युदाहिय- माणो दृश्यते। भर्तीश्वरेणापि वारणार्थानामित्यत्र पुंलिङ्गं एव प्रयुक्तः। सत्वेन परिगृहीतः प्रेमा संनिविशते । लिङ्गकारिफास्त्रप्ययं नित्यं पुंलिङ्ग एव । ततश्चार्धाद्यन्तर्भावप्रसारिकापि कत्तुं न युज्यते ॥ भवतोऽपजनोपपदे अङ्गपदे पुंसि नित्यमिमनिच्च । अपशब्दजनशब्दोपपदे यथासंख्यमङ्गपदे नित्यं पुंसि भवतः । अय- मपाङ्गः । अयं जनपदः । इमनिच्च नित्यं पुंसीति वर्तते । पटिमालघिमे- त्ययमोऽस्याः । एवं य एते काव्यनाटकप्रयोगाः । प्रेमकारयति वा निरन्तरम् । प्रेम पश्यति भयान्यपदेशपि ।

·२२० गणरबमहोदधी प्रेम मानमवधूय वधूः स्वाः । सामध्यं च तवार्जुनस्य च समं दुर्योधने प्रेम च ॥ इत्येकवाक्यतया नपुंसकेन दृश्यन्ते । तेग्वियं गतिः । स्नेहपर्याय मीणादिको मनिन् प्रत्ययान्तः प्रातिपदिको वा व्युत्पन्न. प्रेमन् शब्दोस्तीति। पाण्डिमा ॥ अयं श्रीभोजमतेन ॥ चण्डिमा ॥ पटिमा | खगडोर्भावः खरिह. मा। दण्ड इत्यन्यः ॥ भयं शकटाङ्गजगतेन ॥ परिमा। उरुत्वम् । खरहस्य भावः खण्डिमा ॥ अपिमा । साधिमा । खादिमा । नदिमा । महिमा । महरयम् । महत्ता । लघिमा । तनिमा । क्षेपिमा । क्षिप्रत्वम् । वर्षिमा । वृद्धत्वम् । गरिमा । गुरुत्वम् । वक्रिमा । अकिञ्चनिमा । प्राकिञ्चन्यमिति बाल- णादित्वात् ॥ धारिमा । थारुत्वम् । अयं श्रीभोजमतेन । पाकिमा ॥ वयो- अर्थलक्षणेऽणि पाकम् ॥ बहोर्भावः । भूमा । यथा-परं भूमानमातन्धते ॥ माहवम् ॥ वसिमा ॥ वात्सम् ॥ ऋजिमा ॥ भाजधम् ॥ वृमिना ॥ यं श्री- भोजमतेन ॥ क्षोदिमा ॥ क्षुद्रत्वम् ॥ कालिमा ॥ कालत्वम् ॥ अयं श्रीभोजम- मतेन ॥ वृषिमा ॥ महिमा ॥ महित्वम् । अयं शकटाङ्गनमतेनं ॥ बहिमा । बाहुल्यम् ब्राह्मणादिपाठात् गयट् । मनोज्ञादिपाठात बाहुलकम् ॥ इतिमा । खत्वम् । होडिमा(१)॥ वयोऽर्थलक्षणेऽणि प्राप्ते॥ब्राह्मणादित्वोत् । हौड्यम् । कडुमन्तुः । कृडिमा । कडुत्वम् ॥ कार्डवम् ॥३९॥ इति पृथ्वादिः ॥ दृढपरिवढी मूकश्बुको विशारदसम्मती-- वधिरमधुरौ वालो मूलं कलोजडपण्डितौ । लवणतरुणावुष्णः शीतः स्थिराम्लकशावृढो-- विमतिविमनोमन्दा मुखों वियातभृशं तथा ॥३९॥ वर्णदृढादेपर्यवेत्यनेन वर्णवाचिनो दूढादेश्चास्य भावः इत्यर्थण्यद्भवति । इमन् च वा शौक्ल्यम् । दृढस्य भावः दाढ्यम् । द्रढिमा । दृढता। दूढत्वम् । परिवृढस्य भावः पारिवत्यम् ॥ परिवढिमा ॥ भौक्यम् । मूफिमा । चुक्रम् अन्नम् (२) ।। चौक्रयम् । चुक्रिमा ॥ वैशारद्यम् ॥ शारदशब्दः प्रत्यग्रवाधी। यथा-रज्जुशारदमुदकम् । दूपच्छारदाः सक्तयः । सद्यो हि रज्ज्योद्धतमुदकं प्रत्यग्रमनुपहत रज्जुशारदमुच्यते। सद्यश्च द्रुषदा पिष्टाः सक्तवो हपच्छारदाः। (९).होडबालशब्दौ समानार्थी । (२) चुक्रोस्लवेतसः । - ·७ तद्धितगणाध्यायः ॥ तत्रायं गुणप्रधानः । शारदं प्रत्यग्रत्वम् । अभिनवत्वम् । तद्विगतमस्य विशा- रदः प्रवीणः । प्रवीणो लक्षणया । तथा हि-यो यत्र नवः स तत्र मूढः । यस्तु पुराणः स सर्वं जानाति ॥ अथवा-व्युत्पत्तिशून्यः प्रवीणवाची विशा- रदशब्दः । सङ्गता मतिर्यस्यासी सम्मतिः । तस्य साम्मत्यम् । सम्मतिमा । शकटाङ्गजमते तु सांमतमित्यपि । स हि लध्वादेरिक इत्यस्य सूत्रस्यैवंविधस- र्थमाह । तथा हि-लघुरादिः समीपभूतो यस्येकस्त दन्तात्तस्य भावे कृते वाण- प्रत्ययः । वामनादीनामप्येतत्सम्मतम् ॥ केचिल्लघ्वादेरिति प्रकृतेर्विशेषण मि- च्छन्ति । कार्शानवम् भारातमित्यप्युदाहरन्ति । सांमतमिति च नेच्छन्ति । वाधिर्यम् ॥ माधुर्यम् ॥ बाल्यम् । मौल्यम् ॥ काल्यम् ॥ जाड्यम् ॥ पाण्डित्यम् ।। लावण्यम् ॥ लवणिमा ॥ तालण्यम् ॥ ौष्यम् । शैत्यम् ॥ स्थैर्यम् । आम्ल्यम् ॥ अनिमा । कार्यम् ॥ ऋशिमा ॥ वायम् ॥ वढिमा ॥ रत्वविधौ परिवृतशब्दे परिरतन्त्रः । अन्ये तु परिशब्दं विना दृढशब्दं पठन्ति । अयं शकटागजवा- मनमतेन ॥ विविधा मतिर्यस्यासी विमतिः ॥ वैमत्यम् ॥ वैमतम् ॥ विविध मनो यस्यासौ विमनाः । वैमनस्यम् ॥ मान्द्यम् ॥ मन्दिमा ॥ मौर्यम् ॥ वैयात्यम् (१)। भार्यम् ॥ अशिमा ॥ ३३ ॥ विलातः स्यात्तथा शुक्रदीर्घसम्मनसो मताः । ताम्रमानं तथा तृष्णां प्राह श्रीशाकटायनः ॥३९४॥ विलातो विलासी वयोवचनश्च ॥ वैलात्यम् । विलातिमा(२) ॥ वयोर्थल- क्षणेऽणि । वैलातम् ॥ शुक्रं वीर्यम् । शौकरम् । शुक्रिमा ॥ दैय॑म् ॥ ट्राधिमा । वामनादयस्तु दीर्घमन्दबालशब्दान् पृथ्वादिगणे पठन्ति ॥ सामनस्यम् ॥ सम- निमा ॥ तानं शुल्तम् । ताम्रपम् । ताम्रिमा ॥ भाननम् । श्राम्रिमा । भयं वामननतेनापि ॥ तापर्यम् । वृष्णिमा ॥३॥ इति दृढादिः ।। ब्राह्मणो वाडबो धूर्तः कुशलालसबालिशाः । सममध्यपुरोभ्यः स्थः कविर्नुश्चाहतो मतः ॥३९५|| ब्राह्मणादिपत्यन्तगुणवधनात्कर्मणि वेत्यनेन ब्राह्मणादेः पत्यन्ताद्गुण- वधनाचास्य भावः कर्मवेत्यर्थे एण्ट् वा भवति। पक्षे यथा प्राप्तम् च । ब्राह्मणस्य (१) विरुद्धं यातं चेष्टितमस्येति वियात उद्धतः । (२) विलातशब्दः प्रथमवयोवाची । विलागिपर्याय इति केचित् । .

·. २२२ गणारनमहोदधौ मात्रः कर्म वा ब्राह्मण्यम् ॥ वाहव्यम् ॥ धौर्यम् ॥ कौशल्यम् । न विद्यते लसः कीडनं यस्य सोग्लसः । न लसोउलस इति वा । आलस्यम् । वालिश्यम् ॥ सामस्थ्यम् ॥ माध्यस्थ्यम् ॥ इप्टेग्प्यवलम्बितेर्थे ॥ पीरःस्थ्यम् ॥ काव्यम् ।। आर्हन्त्यम् ॥ श्रान्तिी ॥ ३९५ । निपुणचपलचोरास्तत्परेदंपरौस्तः- सुहितपिशुनदीना माणवोऽथ प्रकामम् । उचितगडुलशीला निष्कुलो दुष्कुलः स्यात्- तरतमविषमस्थावेकभावान्यभावौ ॥ ३९६ ॥ नैपुण्यम् ॥ चापल्यम् ॥ चौर्यम् ॥ तात्पर्य्यम् ॥ ऐदंपर्यम् ।। यथा भवभूतेः-इदं त्वैदंपर्य यदुत नृपतेर्नर्ममचिवः । सुतादानान्मित्रं भवतु स भवान्नन्दन इति ॥ सौहित्यम् ॥ पैशुन्यम् ॥ दैन्यम् ॥ माणव्यम् ॥ प्रकाममित्यस्य भावः प्राकाम्यम् ॥ प्राकाम्यं ते विभूतिषु ॥ औचित्यम् । औचिती ॥ गडुरस्यास्ती- ति गडुलः ॥ गाडुल्यम् ॥ शैल्यम् । शैली ॥ नैष्कुल्यम् ॥ दौष्कुल्यम् । तरतमे- त्यस्य भावः तारतम्यम् । द्विवहपेक्षः प्रकर्षः॥ वैषमस्थ्यम् ॥ एको भावी यस्य तस्य भाव ऐकभाव्यम् ॥ मान्यभाव्यम् ॥ ३९६ ॥ विदग्धदायादयथापुरहिमावा यथाकामयथातथौ च ।। विराधयः कापुरुषस्वभावाभीक्षणं समग्राधिपतित्रिभावाः ॥३९७॥ वैदग्धम् । वैदग्धी । दायमादत्ते दायादः। दायाद्यम् । यथापुरं पुरा तनमित्यर्थः । यथापुरमित्य य भावः याथापुर्यम् । द्वैभाव्यम् । यथाकाममि- त्यस्य भावः याथाकाम्यम् । याचाफामी। यथातथ सत्यम् । याथातध्यम् । यथा. तत्यन्यः । विपूर्वाद्राधयतेरधिणेलुंग न भवति गणपाठात् । जनपदसमान नामा क्षत्रियः । तस्मादपत्यार्थ विहितस्याजः कम्बोजादित्वात् श्लुकि । वैरा- घट्यम् । एवम् चपराधयापिराधयाराधयशब्देषु द्ष्टव्यम् । कापुरुष्यम् । स्वाभा- व्यम् ॥ अभीक्ष्णमित्यस्य भावः भाभीक्ष्ययम् । सामग्यम् । सामग्री । भाधि. पत्यम् । त्रैभाव्यम् ॥ ३९७ ॥ ।

·.
।
७ तद्वितगणाध्यायः ॥
२२३
ज्येष्ठ श्रेष्ठप्रकटनिकटा विश्वरूपाभिरूपौ-
साक्षी तत्स्थश्चतुरपरमस्थेतिहाः शीर्षघाती ।
ऋत्विक सम्राड् गणपतिमहाराजसंवादिदूताः-
सात्मस्तेनौ सुकरसदृशौ मानुषाराधयौ च ॥३९८॥
ज्यैष्ठयम् । श्रेष्व्यम् । प्राकटयम् । नैकट्यम् । वैश्वरूप्यम् । भाभिरूप्यम् ।
साक्ष्यम् । तसिंस्तिष्ठतीति तत्स्थः । तात्स्थ्यम् । चातुर्य्यम् । चातुरी । पार-
भस्थ्यम् । ऐतिह्यम् । शैर्षघात्यम्। भाविज्यम् । साम्राज्यम् । गाणपत्यम् ।
माहाराज्यम् । सांबाद्यम् । दौत्यम् । लिङ्गग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति
न्यायाबूतीशब्दादपि भवति। दूतीनां कर्म दौत्यम् । आगतप्रियकथैरपि दौ.
त्यम् । वणिक्सखिदूताय इत्यनेन ये दूत्यम् । दूतता । दूतत्वम् ॥ महात्मना
वर्तते सात्म शरीरम् । तस्य कर्म भावो चा । सात्म्यम् । सामी। स्तेनश्चौरः ।
तस्य भावः कर्म वा स्तैन्यम् । आगमिकोऽयं शब्दः । स्तन्याशयेनाभिमतं यदे-
वेति किमस्य लक्षणचिन्तया लोके । रतेयमित्येव भवतीति फश्चित्स चेताः ।।
सौकर्यम् ॥ सादृश्यम् ॥ मानुष्यम् ॥ आराधय्यम् ॥ ३८ ॥
पूर्वापरं दुष्पुरुषो विशायो विशालसंवेशिविघातिनश्च
स्वाराजसंभाषिविशस्तयोऽपीश्वराभिजातोपरिमण्डलञ्च ३९९
पौर्वापर्यम् ॥ दौष्पुरुष्यम् ॥ वैशाय्यम् ॥ वैशाल्यम् ॥ सांवेश्यम् ।।
वैधात्यम् ॥ स्वाराज्यम्॥ सांभाष्यम् ॥ वैशस्त्यम्॥ विशायविशस्तिभ्यां त्वतलौ
त्वनभिधानान्न भवतः ॥ ऐश्वर्यम् । आभिजात्यम् ॥ पारिमाण्डल्यम् ॥ ३ ॥
परिशेषराजपुरुषौ युगपत्प्रतिकूलनास्तिकपुनःपुनरः ।
प्रतिभूसुराजबहुभाषिएरंपरमुत्तराधरसधर्मवणिक् ॥४०॥
पारिशेष्यम् ॥ राजपौरुष्यम् ॥ योगपद्यम् ॥ प्रातिकूल्यम् ॥ नास्तिष्पम् ।।
पौनःपुन्यम् । प्रातिभाव्यम् । सुराज्ञो भावः कर्म वा सौराज्यम् ॥ वाहुभाष्यम् ।
पारंपर्यम् ॥ श्रौत्तराधर्म्यम् ॥ साधर्म्यम् । वणिजो भावः कर्म वा। वाणिज्यम् ।।
अयं शकटाङ्गनमतेन ॥ वणिज्या वणिज्यमिति वामनः ॥ प्रमिताक्षरा सजयु.
तावथ सौ ॥४०॥

·गणरत्नमहीदों जनराजसमाचारपरिरख्यातोपराधयः । युवराजयथात्मानुपूर्वहोडनिघातिनः ॥ ४०१ ।। जानराज्यम् ॥ सामाचार्य्यम् ॥ सामाचारी ॥ पारिख्यात्यम् ॥ पारि- ख्याती ॥ औपराधव्यम् ॥ अपिराधय इत्यपि । अपि भृशाथै ॥ यौवराज्यम् । याथात्म्यम् ॥ भानुपूर्व्यम् । आनुपूर्वी ॥ होड्यम् ॥ नैघात्यम् ॥ ४०१॥ पुरोहितग्रामिकचर्मिकास्तिकाः- स्वस्थोऽथ शौण्डीरविधर्मकर्मिकाः । बालानुकूलं शिलिकोऽथ सूचिकः- संरक्षसारथ्यधिराजदण्डिकाः ॥ ४०२ ॥ पौरोहित्यम् ॥ ग्रामोऽस्यास्तीति ग्रामिकः । ग्रामिक्यम् ॥ चर्मास्यास्तीति चर्मिकः । धार्मिक्यम् ॥ नास्तिक्यम् । स्वस्मिन्नात्मनि तिष्ठति स्वस्यः । तस्य स्वास्थ्यम् ॥ शौण्डीरो गर्ववान् । शौण्डीर्यम् ॥ वैधय॑म् ॥ कर्मास्तित्वात, फर्मिशः । कार्मिक्यम् ॥ वाल्यम् । यथा- वाप वाल्योचितनीलकण्ठपिच्छावचूलाकलनामिवोरः । आनुकूल्यम् । शिलम्-उञ्छम् । तदस्तित्वात् । शिलिक उग्रवृत्तिकः ।। शैलिक्यम् ॥ सौचिक्यम् ॥ सारक्ष्यम् ॥ सारथ्यम् ॥ श्राधिराज्यम् ॥ दगडास्ति- त्वाद् दण्डिकः ॥ दागिडक्यम् ॥ ५०२ ॥ पर्पिकवर्मिकचौक्षोदासीनाः खण्डिकस्तथाजनिकः । प्रविकाञ्जलिकच्छत्रिकसूचकविश्वस्तविफलाश्च ॥४०॥ पार्पिफ्यम् (२)। परिषदिफ इति वामनः ॥ अयं भोजमतेन ॥ वर्मास्या- स्तीति वर्मिकः । वार्मिक्ष्यम्(२) ॥ चुक्षाशीलचौक्षः॥ चौक्ष्यम् ॥ औदासीन्यम् । सराहोऽस्यास्तीति सण्डिकः । खादिडक्यम् ॥ जनमस्यास्तीति अजनिकः । भावनिक्यम् ॥ अञ्जना(३) इत्यपि शकटाइजः ॥ प्राविश्यम् ॥ अयं भोश- (२) पर्पः सेकोरस्यास्तीति पर्पो नभिषिक्तः स एव पर्पिक इत्यधिकम् । (२) धर्मोस्यास्तीति घर्निकः । धार्मिप्यमिति पा० । (३) जनादागतं जानं न जानमज्ञानं तद्वान् भजानिकः । अनुनिकः । अवनयान् । त्यधि। ।

·७सद्धितगणाध्यायः ॥ २२५ मतेम ॥ अञ्जलिरस्यास्तीति नजलिकः । प्राञ्जलिक्यम् ॥ छानिक्यम् । सूचयतीति सूचकः । सौचक्यम् ॥ सूतक (१) इत्ययः॥ वैश्वस्त्यम् ॥ विगतं फलमस्य विफलः । वैफल्यम् ॥ ४०३ ॥ क्षेत्रज्ञोऽथ यथातथपिशुनविदूरा यथापुरनृशंसौ । कुशलेश्वरनिपुणा अपि नपूर्वाः सूरिभिः कथिताः ॥४०॥ प्रक्षेत्रजस्य भावः कर्म वा । आक्षेत्रज्ञम् ॥ ननः क्षेत्रज्ञेश्वरकुशलशुधि- निपुणानामित्यनेन नित्यमुत्तरस्यारैच् पूर्वपदस्य वा ॥ प्रायथातथ्यम् ॥ यथा- गुणानामायथातथ्यात् । अयाथातथ्यम् ॥ यथातथायथा पुरयोः पर्यायेणेत्यने- नारच् । अन्येषां मतमेतत् ॥ आपिशुन्यम् ॥ आविर्यम् ॥ आयथापुर्यम् । अयथापुर्यम् ॥ पानृशंस्यम् ॥ आकौशल्यम् । प्रकौशल्यम् ॥ भानैश्वर्यम् ॥ अनैश्वर्य्यम् ॥ श्रानैपुण्यम् । अनैपुण्यम् ॥ भाष्यकारस्य त्वक्षेत्रज्ञानीश्वरश- ब्दावेष संमती नजस्तत्पुरुपादित्यनेनैतेषां त्वतलोरेव प्राप्तयोः पाठः । शकटा- ङ्गजस्तु नपूर्वाणां संवादिनसंवेशिन्बहुभाषिनशीर्षघातिनसमस्यविषमस्यपु- रस्यपरमस्यमध्यस्यदुष्पुरुपकापुरुषविशालशब्दानामेतेषां ष्यणमाह ॥ ब्राह्मण- वालिशशब्दी प्राणिजातिवयोग्यी ताभ्यामणबाधनार्थम् ॥ माणाववाडवशब्दी घरणवधनौ ताभ्यामकणवाधनार्थम् । तत्स्थसमस्यविपमस्थपरमस्य मध्यस्यश- ब्दानां नजममासेऽपि पाठः ॥ विराधयाराधयोपराधयापिराधयशब्दानामप- त्यलक्षणस्याकणी बाधनार्थः । गणपत्यधिपत्योः पाठः परमसिद्ध्या । गडुल- दायादविशस्तिविशंपुरशब्देभ्यस्त्वनलौ न भवत इति वद्धाः । शकटाङ्गजस्तु धालिशसंवादिन्वहुभापिन्शब्दानामपि नेच्छति । भोजः पुनर्विशस्तिविशा- यवर्जितेभ्यः सर्वेभ्योऽपि त्वतलापिच्छति ।। प्राकृतिगणोऽयम् । तेन यथा दर्श नमन्येऽपि द्रष्टव्याः ॥ ४०४ ॥ इति ब्राह्मणादिः(२)। (१) सूत्तिकायाः सौतिक्यमिति पा० । (२) गहुलादीनामपि पाट केचिदिच्छन्ति । अन्ये तु बुधादीनामष्टानामेव [ वुध । चतुर । संगत । लवण । वंड । कत । रस । लस ] प्रतिषेधमिच्छन्ति । एपामेव विकल्पमपरे। अथ अणन्तानामेषां नसमासो भवति वा न वा । वुधस्य भावः कर्म वा बी. ध्यम् । न बौध्यमबोध्यमिति । भवतीत्येके । न भवतीत्यन्ये । पृथ्वादेरिम- न्वा । वर्णदूढादिस्यष्ट्यगा। पतिराजान्तगुणाङ्ग राणिभ्यः कर्मणिचेत्यधिकम् । -

·२२६
गवारनमहोदधी
-
युवमिथुनकुलीनभ्रातृसुस्त्रीप्रशास्तृ-
स्थविरचपलदुःस्त्रीदुष्ठवो होतृसुष्टु ।
कुतुककितवकुस्त्रीकर्तृसब्रह्मचारि-
श्रमणनिपुणवध्वध्वर्यवः
: कन्दुकश्च ॥ १०५ ॥
प्राणिजातिवयोऽर्थहायनान्तयुवादिलवादीकोऽण् इत्यनेन युवादेस्तस्य
भावः कर्मवेत्यर्थेऽण भवति। पक्षे यथाप्राप्तम् ॥ यूनो भावः कर्म वा। यौवनम् ।
युवत्वम् । युवता । यौवनिकेत्यपि मनोज्ञादिपाठात् ॥ एवं युवतिशब्दस्यापि
लिङ्गग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति न्यायात् ॥ मैथुनम् । कोलीनम् ॥
भ्रात्रम् ॥ सौस्त्रम् । प्रशास्ता ऋत्विक । प्राशास्त्रम् ॥ स्थविर इव स्यविरः ।
स्थाविरम् । स्थाविर्यमित्यपि ब्राह्मणादित्वात् ॥ चापलम् ॥ केचिन्नपूर्व-
स्थाप्यस्य पाठं मन्यन्ते । तन्मत माघापलम् । अचापलम् ॥ एवं क्षेत्रज्ञकुशल-
निपुणानामपि ॥ अभ्यघाति मुनिचापलात्वया । निन्दिता स्ती दुःस्त्रीः ।
दौस्त्रम् ॥ दुष्ठु निन्दितम् दौष्ठवम् । होता ऋत्विक् । होत्रम् । होतुरित्यपि
भोशः। हौतषम् ॥ सुष्टु शोभनम् । सौष्ठवम् ॥ कुतुकम् कुतूहलम् ॥ विवाह-
वाचीत्यन्ये । कौतुकम् ॥ कैतवम् ॥ कुत्सिता स्त्री कुस्त्री । कौस्त्रम् ॥ कार्बम् ।
अयं भोजमतेन ॥ समानो ब्रह्मचारी सब्रह्मचारी। साब्रह्मचारम् । ब्रह्मादी-
नामित्यनेनान्त्याजादिलुकि ॥ सुब्रह्मचारिनिति वामनः ॥ तन्मते सौब्रह्म-
चारिणम् ॥ ब्रह्मचारिनिति चन्द्रः । तन्मते ब्राह्मचारिणम् । अनपत्ये चेति
प्रतिषेधात् इनोग्नोरणादाविति नान्त्याजादिगोपः ॥ श्राम्यतीति श्रमणः ।
श्रामणम् ॥ फथं श्रामण्यं प्रतिपेदिर इति प्रयोगो ब्राह्मणादित्वाद्भवति ।।
शृणोति तथोपदेशं अषण इति वामनादयः ॥ नैपुणम् ॥ वाधवम् ॥ ध्व-
युत्विविशेषः । प्राध्वर्यवम् ॥ कान्दुकम् ॥४०५॥
कुशलस्पलौ क्षेत्रज्ञोऽधानृशंसकुतुहलम्-
पिशुनसुहृदावुन्नेताथो सहश्च कमण्डलुः ।
अपि च हृदयं दुःसोः पत्तेरथाद्गणकस्तया-
हृदयपुरुपी जेयावेतौ समासविपर्यये ॥४०६॥

·सद्धितगणाध्यायः॥
२२७
फौशलम् ॥ वार्षलम् ॥ क्षेत्रशाम् ॥ श्रानृशंसम् ॥ कौतूहलम् ॥ पैशुनम् ॥
शोभनं हृदय यस्य सुहन्मित्रम् ॥ निन्दितं हृदयं यस्य दुर्हद् अमित्रः ॥
सुहृद्दईन्सिनामिन इति हृदादेशः ॥ वामननतेन हृच्छब्देनैतयोः सिद्धिः ।
सौहार्दम् । दोहार्दम् । हद्भगसिन्धूनामित्यनेनोभयपदारैच् । शोभनं हृदयं
यस्य स उहदयः साधुः । दुष्टं हृदय यस्य स दुर्हदयः क्रूरः । तयोरणि हृदयस्य
हलासलेखाण्य इति हृदयस्य हृदादेशः । सौहार्दम् । दौर्दिम् । ब्राह्मणा•
दित्वमध्येषाम् । तेन दोर्हार्य सौहार्यम् । सौहृदयं दौर्हदय्यमित्यपि ।
इह सुहृदयदुहृदयशब्दावेव पठितव्यौ सुहृदुईच्छब्दावेव वा न तु चत्वारः ।
अन्यतरपाठापि हि सौहार्द दौर्दिमिति सिध्यति । उच्यते । अर्थभेदात्
सुहदुर्हच्छन्दी मित्रामित्रवाचिनौ सुहृदयदुहृदयशब्दौ तु नैवम् । तौ हि
प्रशस्तनिन्दितहृदयसम्बन्धमाने वर्तते । उभयत्रापि च सौहार्द दौहार्दनि-
त्युभयपाठः ॥ सौहृदं दौहृदमिति च प्रयुज्यते । यथा-तत्सौहृदं यत्क्रियते
परोक्षे । कुसुमं तदौ«दस्त्वया । तदर्थमेकन्नोभवपदारै माभूत् । अन्यथो-
भयत्राप्येकरूपत्व उभयपाठानर्थक्य स्यादित्युभयपाठः । अयं पक्षो वामन-
स्यापि हृद्भगेत्यत्र सुहृदो भावः सौहार्दमिति दर्शयतः सम्मतो लक्ष्यते ।
जयादित्यस्तु सुहृदयबुर्हदयशव्दी सुहृदुईच्छब्दी च पपाठ । सचैवं मन्यते ।
ब्राह्मणादौ प्रयोगदर्शनादनयोः पाठाङ्गीकरणे वचनसामर्यादेवाण व्यञ्च भ-
विप्यतः । असाक्षात्यठितोऽपि हि साक्षात्यठितोऽपि हि साक्षात्पठितवक-
ल्पत भारुतिगणेग्विति ॥ सौहृदेनापि भाषे त्वामित्यादयस्तु कविप्रवाहे
छन्दोवत्कवयः प्रयुज्जत इत्युक्तम् ॥ चन्द्रस्तु सौहृदमिति हृदयस्याणि हृदादेशो
न हदुत्तरपद हद्भगेत्युत्तरपदारजभावमाह ॥ भोजस्तु सुहृदुहृदौ मित्रामिन-
योरित्यत्र निपातनसामादवयवानर्थक्ये सौहृदं दौ«दमिति हृद्भगसिन्धोः
पूर्वपदस्य चेत्युत्तरपदारज् न भवति ॥ उन्नेता गवेषणशील ऋत्विग्वा। औ-
भनेत्रम् । साहसम् । कामण्डलवम् । लघ्वादीक इत्यनेन सिद्धे त्वतलोनिवृत्यर्थः
पाठः। कमण्डलुकमित्यन्ये पात्तिगणकम् ॥ राथगणकम् ॥ हार्दम् । पौरुषम् ॥
समासे तु सहृदयत्ता । सहृदयत्वम् ॥ सत्पुरुषता। सत्पुरुषत्वम् ॥४०॥
परिव्राजकसुभ्रातृसुभगोदातृहायनाः ।
यजमानोऽथ भी च दुधातृविपुलौ दुर्दृत् ॥ ४०७ ॥

·२० गणरत्नमहोदधी पारिवाणकम् । अयं शकटाइजमतेन ॥ सौभ्रात्रम् । यथा-समानेऽपि हि सौचाने यथा तौ रामलक्ष्मणौ ॥ सुभगस्य भावः कर्म वा । सौभागम् । हद्धगसिन्धोः पूर्वस्य चेत्युभयपदारच ॥ भयं चन्द्रमतेन । जयादित्यस्तु सुभ- ग मन्त्र इति पठति। यथा। महते सौभगाय। सर्व विषयच्छन्दसि विकल्पन्त इत्युभयनारैच् न भवति । मन्त्र इति किम् । सौभाग्यं ब्राह्मणादित्वात् ष्यजेष भवति । वामनस्यापि संमतमेतत् । उद्गतो गायत ऋत्विग वा । उद्गाता । नौद्गा. त्रम् । हायनस्य हायनम् ॥ अयं वामनमतेन । याजमानम् । भर्तुः भात्रम् ॥ निन्दितो भ्राता दुर्भाता । तस्येदं दौर्धात्रम्॥ वैपुलम् । अयं वामनमतेन ॥ दुहृदुदाहृत एव ॥ ४० ॥ प्रतिहला तथा पोता यलोपः श्रोत्रियस्य च वृषपूर्वं गणं प्राह वामनस्तु तपस्विनि ।। ४०८ ।। प्रतिहत ऋत्वक । प्रातिहर्नम् । ये तु लघ्वादीक इत्यत्र लवादेरि- गन्तस्य विशेषणं मन्यन्ते तेषां मते तेनैव सिद्ध प्रातिहतम् ॥ परत्वात् त्वतलभ्यां बाध्यत इत्यपिवधानम् । उद्गाद । उन्नेत्। होत । पोत । प्रशास्त्र । अध्वर्यु इत्येतेषां यदा ऋत्विचनत्वं तदा होत्रास्यश्व इति के प्राप्ते पाठः ॥४॥ इति युधादिः॥ मनोज्ञमेधाव्यभिरूपवृद्धाः कल्याणचोरप्रियरूपधूर्तीः । धाढ्यस्तथा श्रोत्रियसारपत्राश्छात्रो युवच्छान्दसविश्वदेवाः४०९ मनोज्ञादिगुरूपोत्तमयोपान्तादकञ् इत्यनेन मनोज्ञादेस्तस्य भावः कर्म वेत्यर्थेऽकन् वा भवति । मनो जानाति परितोषयतीति मनोज्ञं वस्तु । तस्य भावः कर्म वा । मानोज्ञकम् ॥ भैधावकम् ॥ शोभनं रूपमस्य रूपमभिगत इति वा । अभिरूपः । तस्य भाभिरूपकम् ॥ वाईकम् । यथा- वाईके मुनिवृत्तीनां योगे नान्ते तनुत्यजाम् ॥ अन्ये तु पर्योधलक्षणेऽणि स्वार्थि के घ वाईकमित्याहुः। काल्याणकम् ॥ चौरिका । खभावात् स्त्रीत्वम् । अन्यस्तु चौरकं घीर्तकमिति नपुंसकलिङ्गे ददर्श। प्रियं रूपं यस्य तस्य प्रेयरूपकम् ॥ घौर्तिका । नापूर्ण ध्यायतीत्याढ्यः । आदयकम् ॥ श्रोत्रियकम् ॥ साराणि पत्रारयस्य सारपत्रः । सारपत्रिका । - ·७ तद्धितगणाध्यायः ॥ सारपत्रकमित्यन्यः ॥ सरप्रयुक्तं पत्रं वाहनं सरपत्रमित्यन्यः । सारपुत्र इति भोजः । छत्तशीलः छात्तः । छात्तकम् ॥ यौवनिका । अके राजन्यमनुष्ययूना. मित्यनेनान्त्याजादिलुगभावः । यथा ममैत्र । नवे यौवनिकोभेदे यस्य न स्खलितं मनः । बृंहितं नापि सिद्धेश प्रसादेन मनीषिणः ॥ यथा वा धनञ्जयस्य-क्षणभङ्गुरमङ्गमगिनां न गता यौवनिका निवर्तते । विभवारतणषारिचञ्चलानियामर्मरपत्रसंनिभाः ॥ छान्दसकम् ॥ वैश्वदेवकम् ॥ ४ ॥ बहुलामुष्यकुलादोरूपावश्यफुपुत्रकुलपुत्राः । पुत्रकुमारकुलाला ग्रामात्खण्डश्व सुकुमारः ॥४१०॥ बाहुलकम् । दूढादिपाठाद् बंहिमा। वाहुल्यमित्यपि ॥ प्रामुष्यकुलि- का। प्रामुष्यकुलकमित्यन्ये । अमुष्यपुत्र इत्यपि ॥ प्रदो रूपम्। अदो रूपमा स्येति वा । अदोरूपम् । तस्य आदीरूपकम् ॥ भदोरूपशब्दो रूपप्रशंसायाम्। आवश्यकम् । कौपुत्रकम् ॥ अयं वामनमतेन । कौलपुत्रकम् । ग्रामपुनिका । ग्रामकुमारिका। ग्रामकुलालिका । ग्रामकुलमित्यप्यन्यः ॥ सराहो वृषः । ग्रामस्य सगडो ग्रामसगडः । तस्य ग्राममण्डिका । पुरुषादिवबीर्घत्वे ग्राम- साराह इत्यन्ये । ग्रामपण्ड इति जयादित्यादयः । एते चत्वारो नपुंसकलिङ्गा इत्यन्ये । सुष्टु कुमारः सुकुमारः । सौकुमारकम् ॥४०॥ इति मनोज्ञादिः ॥ इष्टार्चितौ निपठितागणितावकीर्णपूतॊपसादित- गृहीतनिराकृताश्च । संरक्षितानुपठितोपकतानुयुक्ता- म्नातश्रुतानुगणितास्त्ववकल्पितं च ॥ ४११ ॥ इष्टादिभ्योऽनेनेत्यनेनेष्टादेः प्रथमान्तादनेनेति तृतीयार्थ इन् भवति ॥ इष्टोऽनेन यज्ञः। इष्टी यज्ञ । इष्टमनेन वा । इष्टी यज्ञे॥ अर्चिती सिद्धराजे। निपठिती मीमांसायाम् ॥ अगणिती मदने ॥ अवकीर्णी दुर्नये। पूर्वी दाने । उपसादितौ सदसि ॥ उपास्तिमित्यन्ये ॥ उपासिती गुन्कुले । गृहीती वि. द्यासु । निराकृती कुकाध्ये । संरक्षिती प्रजासु । अनुपठिती वेदे ॥ उपकृती ।

·. गणरत्नमहोदधौ । मन्त्रे । अनुयुक्ती शास्त्र। प्रान्नाती छन्दसि ॥ श्रुती इतिहासे ॥ अनुगणिती निरुक्त। अवकल्पिती जल्पे ॥ ४११ ।। आलेवित्तपरिरक्षितनिकथितगणितोद्गृहीतपरिकलिताः । उपपादितपरिगदितौ सङ्कलिताधीतपरिगणिताः॥४१२॥ मासेविती सिद्धपतौ ॥ परिरक्षिती परिजने ॥ निकथिती कथासु । निकठित इत्यन्यः । गणिती ज्योतिषि ॥ उद्गृहीती उद्योगे । परिकलिती कलासु ॥ उपपादिती धने। परिगदिती परेषु ॥ संकलिती पदार्थेषु । अधी- ती व्याकरणे ॥ परिगणिती याज्ञिक्ष्ये ॥ ४१२ ।। अवगणितव्याकुलितौ निषादितोपाहतावमुक्ताश्च । अवधारितपठितकतानिगदितमनुगुणितमायुक्तम् ॥४१३॥ अवगणिती वादिनि ॥ व्याकुलिती रिपुजने॥ निपादिती हास्तिके(१)॥ छपाकृती पशी। अवमुक्ती पापे। अषधारिती शास्त्रार्थ ॥ पठिती वेदे ॥ कृती धर्मे ॥ निगदिती नयेषु ॥ अनुगुणित्ती अनुपदे ॥ आयुक्ती युद्धे ॥ मत्व- येनेनासिद्ध ठन्निवत्यर्थ मिन्विधानम् H४१३॥ इति इष्टादिः॥ यवोर्मिवासाकृमिभूमिबन्धवः क्रुश्चाककुत्कान्तिहरीन्दुविन्दवः । हनुस्तिमीक्षू मधुसानुभानवोद्राक्षाहरिच्छिम्बिगरुद्रुचारवः४१४ झयमान्मोपान्तान्मोवोऽयवादेरित्यनेन जयन्तान्मकारान्तादवर्णान्ता- मोपान्तायोपान्ताच्च यवादियर्जितान्मतोर्मकारस्य वकारो भवति ॥ यवा अस्यात्र वा सन्ति अयमान् ॥ कर्मिमान् ॥ पासामान् ॥ वासाशब्दः स्त्रीलि- शः। कमिमान् ॥ भूमिमान् ॥ बन्धुमती॥ बन्धुनान् ॥ कुञ्चामान् ॥ ककुमान् । कफुझानेप हेपते ॥ कान्तिमान् ॥ हरिमान् ॥ इन्दुमती ॥ विन्दुमती ॥ हनु मान् ॥ तिमिमान् ॥ अनुमती ॥ मधुमान् पर्वतः ॥ सानुमान् ॥ भानुमान द्राक्षागान् ॥ प्रात्यपि भोजः॥ हरिन्मान् ॥ शिम्बिमान् ॥ शिम्बीमानित्य न्यः॥ गरुत्मान् । गरुडः ॥ द्रुमती । श्रुमतीत्यपि भोजः ॥ चारुमती ॥ केषां- पियर्यान्तारमाप्तः ॥ पांचिद्योपान्तादिति । केपांधिज्य इति । केवाचि रममायामिति । प्रारुतिगणवायम् । तेन दल्मिमदअंशुमतीश्रीमतीगीमती. प्रजिम्मरप्रभृनयो रोपाः ॥४१en इति पवादिः ।। (९) निवादिती यायेथिति पा० ।

·७ तद्वितगणाध्यायः॥ वत्वन्तमुदन्नष्ठीचक्रीकक्षीरुमविवो ज्ञेयम् । राजन्वान्सौराज्ये ज्योत्स्ना चर्मण्वती नाम्नि ॥ ४१५ ॥ उदन्धदादिरित्यनेनीदन्वदादयः शब्दा निपात्यन्ते संज्ञायाम् ।। उद- कमस्मिन्नस्तीति उदन्धान उदधिः ॥ उदन्वान्नाम ऋपिः । उदन्वान्नामा. अनः ॥ भन्यस्तु धारण क्रियासम्बन्धाद् उदन्वान् घट उदन्यान् मेघ इत्यपि मन्यते ॥ अष्ठीवान्नाम जोरुसन्धिः ॥ अत्रास्थिशब्दस्याष्ठीभाषी निपात्यते ।। चक्रीवान् रासभः ॥ चक्रीवानाम राजा । अत्र चक्रशब्दस्य चक्रीभावः ।। फक्षीवानाम ऋषिलौकिकः ॥ अत्र कक्षाशब्दस्य कक्षीभावः । रुमरवानाम पर्वतः । रुमरवान्नाम मन्त्री। अत्र लवणशब्दस्य रुमण भावः ॥ रुमन्निति प्रत्यन्तरमस्तीत्येके । तस्य वा गत्वम् (१) ॥ विशिष्टा बसधः किरणा यस्य विवस्वान् । श्रादित्यः ॥ राजन्वान् देशः । राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् । सौराज्य इति किम् । राजधान ॥ ज्योतिरस्यास्तीति ज्योत्स्ना चन्द्र- प्रभा । धर्मरावती नाम नदी ॥ नानीति किम् । उदकवान् । अस्थिमान् । चक्रवान् । कक्षावान् ॥ लवणवान् ॥ वसुमान् । ज्योतिष्मान् । चर्मवान् ।। ४१५ ॥ इत्युदभ्वादिः॥ ज्योत्स्नाशब्दस्तमित्रा च कुतुपः स्थाहिपादिका । विसपी नखरश्वापि कुण्डलोऽपि मतो बुधैः ।।४ १६॥ प्रधाज्योत्स्नापिच्छसिध्मलोमपानादेर्णागिललशना इत्यनेनैतेभ्यस्त- स्थान वास्तीत्येतस्मिन्नर्थे ण प्रण इल ल श न इत्येते प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति । मतुश्च ॥ ज्योत्स्नाऽस्मिन्नस्तीति ज्योत्स्नः पक्षः । ज्योत्स्नी रात्रिः ॥ तमो:- स्यामस्तीति तमिस्रा रात्रिः ॥ सास्यास्तीति तामिस्त्रः पक्षः ॥ कौतुपं गृहम् वैपादिकं कुष्ठम् ॥ वैसो व्याधिः ॥ नाखरः श्वापदः ॥ कोण्डलः पक्षे । ज्योत्स्नावान् ॥ तमिस्त्रावान् ॥ ४१६ ॥ इति ज्योत्स्नादिः ॥ (१) लवणस्य रुमणभावः । समगवान्नान पर्वतः । अन्ये त्याहुः । समन्निति प्रकृत्यन्तरमस्ति तस्यैव तन्निपातनं नकारलीपामावार्थ च । वत्यं तु यथागोगमस्त्येवेति पा० ॥

·: गणरवलहीदची पिच्छोदरनीहिगुहाः पिचण्डस्तुन्दोदकोरोयवचूर्णपक्षाः । वर्णग्रहौ पककले च काकप्रज्ञे तुफेनो धुवका च पर्णम् ॥४१७॥ पिच्छादेरिलः ॥ पिच्छान्यस्य सन्ति पिच्छिलः । उदरिलः ॥ ब्रीहिलः । दिगम्बरस्तु ब्रीहिग्रहणं स्वरूपार्थमर्थनिर्देशार्थ चेति (१) ब्रुवाणः शालिलो ब्रीहिल इत्याह ॥ गुहिलः ॥ पिचण्डिलः । तुन्दिलः । उदकिलः॥ उरसिलः ॥ यविलः ॥ चूर्णिलः ॥ पक्षितः ॥ वर्णिलः ॥ अहिलः ॥ पङ्किलः । कलिलः ॥ काफिलः ॥ प्रशिलः ॥ फेनिलः । धुवकिलः । ध्रुवकेत्यपि वामनः ॥ पर्णिलः ॥ पक्षे पिधानित्याद्यपि भवति ॥ तुन्दोदरपिचण्डप्रभृतीनां तुन्दादावपि पाठाडेनौ भवतः । भोजमतेन लविषयेऽपि बीजप्रभृतीनां केषाञ्चित् ॥ ४१७ ॥ इति पिच्छादिः ॥ सिमस्नेही पांसुपृथुश्यामचटूनि प्रज्ञायन्थीबीजकपी- पिङ्गमृदू च । कर्णः शीतं मांसहन मञ्जुगडू स्तः पत्रं नाभिः श्रीमणिकण्डूदकरुणाः ॥ ४१८ ॥ सिध्मादेर्लः ॥ सिध्मान्यस्य सन्ति सिध्मलः ॥ स्नेहलः । पांसुलः ॥ पृथुलः ॥ श्यामलः ॥ घटुलः ॥ प्रक्षालः ॥ पिच्छादिपाठात् प्रशिलः ॥ . थिलः । यथा मुरारे:-इयमेभिरालवालैः पदे पदे ग्रन्थिलास कुल्यासु ॥ यीशलः॥ कपिलः॥ पिङ्गलः॥ मृदुलः॥ कर्णलः ॥ शीतलः। मांसलः॥ हनुलः। हनूल इत्यपि॥ मञ्जुलः। पृष्ठग्रन्थिर्गहुः । गडुलः-कुब्जः॥ पत्रलः॥ नाभिलः॥ (९) ब्रीहिग्रहणं किमर्थम् । यावता तुन्दादिपु व्रीहिशब्दः पठ्यते तत्र इनिठनी धकारेण विधीयते । एवंतर्हि तुन्दादिषु व्रीहिग्रहणमर्थग्रहणं वि. शायते । शालयोस्य सन्ति । शालिलः । शालिनः । शाली । शालिकः । शालिमानिति । ब्रीह्यादिभ्यस्ता । वीपर्यतुन्दादेरिलश्च । ब्रीह्यर्थे । कलमा अस्य अस्मिन या सन्ति । कलमिलः । फलमिकः । कलमी । कलमवान् । शा- जिला शाणिकः । शाली । शालिमान् । व्रीहिशब्दोऽपि ब्रीह्या भयति । फि तु सस्य पूयंत्रोपादानादिलो न भवति । भावे हि तत्रोपादानमनर्थकं स्यात् । भवतीत्येके वीदिनरत्यधिक पु० ॥ - ·तद्वितगणाध्यायः । २२३ ॥ श्रीलः श्रीमान् ॥ मणिलः ॥ कण्डूलः ॥ उदकलः ॥ पिच्छादिपाठाद् उदकिलः ॥ कृपणलः ॥४१८॥ सक्थि श्लेष्मा पित्तनिष्पाद्धमन्यः पेशः पार्णी वात- निष्पावपुष्काः। पार्श्वस्तुण्डिः पक्ष्मपY कुशः स्याद्- धारासक्तू वर्मफेनोष्मपर्णम् ॥ ११९ ॥ सक्थिलः ॥ श्लेष्मलः कफी ॥ पित्तलः ॥ निष्यादयतीति निष्यात् विप् । निष्पालः ॥ निष्पदनं निष्पत् । निष्पम इत्यन्ये ॥ निष्पाद्वान् । अयं शकटाइजमतेन ॥ धमनीलः ॥ पेशलः ॥ पार्शीलः ॥ धमनीपाीशब्दो दीर्घान्तावेव गणे पश्यते ॥ तेन दीर्घान्तास्यामेव लः । इवान्तास्यामेव मतुः ॥ वातलः ॥ निष्यावलः । निष्पानं निष्पा । निष्पाल इत्यन्यः ॥ पुष्कलः । पार्श्वलः ॥ तुण्डिलः ॥ तुण्डिवटिवलेभ इति भमत्यये तुरिखम इत्यपि ॥ पक्ष्मलः। पशुलः। पशूल इति भोजराजः॥ कुशलः । धारालः ॥ यथामुरारे:- प्रेक्षाधारालवैरमसमरसमरोड्डामरीजाविडोजाः ॥ सक्तुलः ॥ वृधेर्मन् । वर्मलः । पामादिपाठातर्मन इत्यपि ॥ फेनलः । यथा-वैदेहि पश्या मलयाद्विभक्त मत्सेतुना फेनिलमम्बुराशिस् । अमला । यथा-धनुप्मन्तौ वत्सौ दशमुखभुजैरुमालतमाः ॥ पर्णलः। पर्णिल इत्यपि। यथाभः-अस्यम्भापतनसमये पर्णलीभूतसानुम् । किष्किन्धादि न्यविशत मधुक्षीयगुञ्जद्विरेफम् ॥ ४१९ ॥ क्षुद्रजन्तूपतापाभ्यां प्राण्यङ्गादात एव च । कालाघाटाजटाः क्षेपे वातादेरुङपि स्मृतः ॥४२०॥ क्षुद्रजन्तुरानकुलात् । यूकालः । मक्षिकालः । उपतापो रोगः । मू लः। विचर्चिकालः । विपादिकालः । प्रागयङ्गादाकारान्तादित्यर्थः । चूडालः ॥ जड्डालः ॥ कालादयः क्षेपे प्रत्ययार्थस्य निन्दायां गम्यमानायां लभाजः । काला कूर्चम् ॥ कालालः (१) ॥ घाटाग्रीवावयवः । घाटाल:(२) ॥ जटालः ॥ पिच्छा- दिपाठात् कालिलः । घाटिलः । जटिलः । यथा- (१) कालेति डोपान्त्यं केचित्पठन्ति । काडालः । काडिलइत्यधिकम् ॥ (२) घटा सभा संलापो वा घटालः । घाटा ग्रीवा घाटाल इति वर्धमानः । कटा क्षेपे कटालो गर्हितगण्डस्थलो गजइतिके० ॥ 1 ·२३४ गयरनमहोदधी विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोधनम् ।। कालाशब्दस्य ल प्रत्ययं चन्द्राद्या न मन्यन्ते ॥ क्षेप इति किम् ॥ काला- वान् । घाटावान् । जटावान् । क्षेपोत्र मतुना न गम्यत इति क्षेपे मतुर्न भवति ॥ वातादेरुडपि स्मृत इति वातदन्तवलललाटानां लो भवति तत्संनि- योगेनोङागमश्च ॥ वातूलः । दन्तूलः । बलूलः । ललाटूलः ॥ गलशब्दस्यापि मलूल इति मन्यते भोजः ॥ पक्षे सिध्मयानित्यादि ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन वर्णप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥ ४२० ॥ इति सिधमादिः॥ लोमवस्तुमुनिः कर्को गिरिबभ्रू हरिः कपिः । लोमादौ विबुधै या रुरू रोम तथा भुरुः ॥ ४२१ ॥ लोमादेः शः । लोमान्यस्य सन्ति लोमशः ॥ वस्तुशः ॥ मुनिशः ॥ फर्कशः ॥ गिरिशः ॥ वधुशः ॥ हरिशः ॥ कमिशः ॥ रुरुशः ॥ रोनयः ॥ भु- रुशः ॥ पक्षे लोमवानित्याद्यपि ॥ ४२१ ।। इति लोमादिः ॥ पामा वामा वलिः श्लेष्मा सामहेमोष्मकद्रवः । कल्याणादाशब्दाच लक्ष्म्या अञ्च कृमिस्तथा ॥ ४२२ ।। पामादेनः ॥ पामनः ॥ वामनः ॥वलिनः ॥ श्लेषणः ॥ सामनः ॥ हेमनः ॥ अष्मणः ॥ कद्गणः ॥ कल्याणमङ्गमस्या अस्ति अगना ॥ कल्याण इति किम् । अङ्गवती ॥ लक्ष्मीरस्यास्ति लक्ष्मणः । लक्ष्मीवान् ॥ कमिणः ॥ ४२२ ॥ विष्वचो कृतसन्धिः स्याल्लुक् पदस्योत्तरस्य च । शाकीवद्रूपलालीनां ह्रस्वत्वं च स्मृतं बुधैः ॥४२३॥ विष्वक्शब्दान्नो भवति ॥ तत्संनियोगेन धाकृतसन्धिरुत्तरपदलोपः । विष्यञ्चोऽस्ते दिवसा वा रश्मयो वा गतिविशेषा वाऽस्य सन्ति यिषुणः सू. यः ॥ विष्वश्चन्तीति विष्वञ्चो गतिविशेषा अस्य सन्ति विषुणो वायुः। विष्व- खान् ॥ विषुशब्दश्चादिर्नानात्वे वर्तते । महच्छाकं शाफसमूहो वा शाकी। शाक्यस्मिन्नस्ति शाकिनम् ॥ दगुर्नाम व्याधिः । दद्रुणः ॥ भोजन्तु प्राकसूत्रे दद्गशब्दम् । अस्मिन् सूत्रे च नागमाद्गृहगोधापर्याय कद्गशब्दमाह ॥ पला- लिनम्(१) ॥ ४२३ ॥ इति पामादिः (१) महत्पलालं प्रलालसमूहो वा पलाली तद्वत् पलालिनमितिके० ॥

·७ तद्वितगणाध्यायः॥ वलफलपरिणाहोदाममालाबलाका व्रतनिचुलमनीषामेखलामानशाखः । कुलमुकुलपताकाकर्मचर्मप्रयामाः- स्तबकवडबचूडायामवीणोपयामाः ॥ ४२४ ।। बलादेरिन् इत्यनेन तदस्यान्न वास्तीत्यर्थ इन् भवति मतुश्च ॥ बलम- स्यारतीति बली। बलवान् । फली । फलवान् । परिणाही । परिणाहवान् । एवं मर्वत्र॥ उद्दामी ॥ उद्दास इत्यन्यः ॥ माली ॥ बलाकी । व्रती। निचुली । मनीपी ॥ मेखली । मानी ॥ शाखी ॥ कुली दुर्गमतेन । मुकुली ॥ पताकी ।। कर्मी ॥ धर्मी । कर्मिकचर्मिक इत्येके ॥ प्रयामी ॥ स्तषकी । वडबी । स्तब- कश्च वष्टया च स्तमकवडवम् । पश्चाच्छेषैः सह द्वन्द्वः ॥ चूडी ॥ आयामी ॥ वीणी । यथा-सिद्धवन्द्वैर्जनकणभयादी णिभिर्मुक्तमार्गः ॥ उपयामी ॥ ४४ ॥ कूलं जरोत्साहघृणोलदंष्ट्रा व्यायामधन्वोद्यमवर्मकेकाः । संज्ञाशिखारोहगदावरोहाः पुलाष्टकायासमुलानि सूना॥४२५॥ कूलिनी कूलस्याने । मूलमिति पठन्ति ॥ जरी ॥ उत्साही ॥ घृणी ।। उली । यस्य कस्यचित्समझा ॥ दंष्ट्री ॥ व्यायामी ॥ धन्धी । यथा- उत्कर्पः स च धन्धिनां यदिषधः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले। उद्यमी ॥ वर्मी ॥ वर्मिक इत्यप्यन्ये । केकी ॥ सजनी ॥ शिखी वहि- मयूरश्च ॥ आरोही ॥गदी । गदावान् ॥ अवरोही ॥ पुली । यस्य कस्यधि- सज्ञा ॥ अष्टकी ॥ अष्टफिक इति केचित् । प्रायासी ॥ मुली ॥ सूना घात- नस्थानम् । सूनी ॥ उभास इत्यपि केचित् । इन्प्रत्यये सिद्धे ठयाधनार्थम् ॥४२५॥ इति बलादिः ॥ मणिविषुर्विम्बहिरण्यराज्यो मताः कुमारः कुररेष्टकाणाः । गाण्डीधनुर्गाएज्यजकेच नानि पतञ्जलिनेच्छति गाण्डिशब्दम् मण्यादेव इत्यनेनैतस्मात्तदस्थात्र वास्तीत्यर्थे वो भवति मतुश्च । मण- योऽस्य सन्ति मणिधः। मणिवान् ॥ मणिव इति कस्यचिन्नागस्य सना ॥ विषु साम्ये धादिः । तद्विद्यतेस्य विषुवम् । विषुवत । यथा- . 1 ·२२६ यणरत्नमहोदधी - - समरानिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥ विषुवानित्यमरमालाकारः ॥ मतोर्वत्वं लक्ष्यात् ॥ विपुर्नाम मुहूर्तः । सोऽस्यास्तीति विषुमान् । अहोरात्रप्रविभाग इति तु शाकटायनः । यिम्वा- न्यस्यास्मिन्वा सन्ति विम्बावम् । डबाट्त्वेऽच् हस्खश्च बहुलमिति बहुलवचना- दीर्घः । विम्बध इतिभोजः । हिरण्यषम् । हिरण्यवान् । हिरण्यवो नाम निधिः । कुबेरइत्यपरे ॥ राजीवम् । राजिशब्दस्यापि । कुमारवम् । कुररा- धम् । इष्टकावम् । अर्णशब्दः कृतसलोपो द्रष्टव्यः । अर्णवः समुद्रः । गाण्डी गाण्डिा दारुखण्डम् । दानादिग्रहणे मुष्टिस्थानभूतं अन्पिव्यवच्छिन्नं मध्यपर्व वा । गाण्डीवं गाण्डिवं वा पार्थधनुः । यथा- गाण्डीवधन्वनः खेम्यो निश्वचार हुताशनः ।। यथा-वेणीसंहार-हस्ताकृष्टविलोलकेशवसनादुःशासनेनाजया- पाञ्चालीममराणचक्रपुरतो गौगोरितिव्याहता। तस्मिन्नम्ब स किं नु गारिखवधरोनासीत्पृधानन्दनो- यूनः क्षत्रियवंशजस्य कतिनः क्रोधास्पदं किं न तत् ॥ खादपि भवति ॥ गाण्डिवं धनुरिति । तुल्या हि संहिताहवदीर्घ. योरुभयथा सूत्रं प्रणीतमित्येतन्न संगतम् । कुतः। न भागमो न युक्तिः । आगमस्तावन्नास्ति वार्तिकभाष्ययोरभावात् । यदि ध हवसूत्रे गाण्डिशब्द उपात्तो दीर्घस्य न प्राप्नोति नापि गारिडगाण्डीशब्दयोरेफशेषोस्तीति भाष्य- कारमतानुसारिणा केनाप्येतद्विचारितम् ॥ अजकावम् । पिनाकम् ॥ अजक- वमिति वामनः । यत्तु पिनाकोउजगवं धनुरिति पाठो दृश्यते तत्राजगवोs-. स्थिविशेषो विद्यतेऽस्य । अर्शमादित्वादत्प्रत्ययेऽजगवमिति सिद्धम् ॥ मगया- दयः प्रयोगतो गम्याः ॥ ४२६ ॥ इति मण्यादिः॥ सुखप्रतीपप्रणयास्त्रसोढास्तृप्रास्त्रकच्छा दलशीलकक्षाः । अलीकदुःखे कपणं हलं स्यात् क्षेपेतु माला करुणश्च शोफः४२७ सुखादिधर्मशीलवर्णान्तादित्यनेन तदस्यान वास्तीत्यर्थ इन्नेव भवति । सुखमस्यास्तीति सुखी। प्रतीपी। प्रणयी ॥ अस्त्री। सोढी॥ वृणी॥ प्रास्त्री॥ रुच्यी ॥ दली ॥ शीली ॥ कक्षी ॥ अलीकी ॥ दुःखी । कंपणी ॥ हली ॥ ।

·A ७ तद्धितगणाध्यायः ।। २२७ माली निन्दायाम् ॥ अन्यत्र नालावान् ॥ करुणी ॥ शोफी ॥ बलादिषु माला- शब्दः पठ्यते । इह तु पाठः क्षेपे मतुर्माभूत् ॥ ४२७ ॥ इति सुखादिः ।। पुष्करो नडतमालहिरण्यकैरवाणि कुमुदं च शिरीपम् । कर्दमस्तटतरंगकपित्थाः पङ्कजोत्पलकरीषसरोजम् ॥४२८॥ पुष्करादेरिन् इत्यनेन पुष्करादेरस्त्यथै देशेऽभिधेय इन् भवति ॥ पुश- राणि विद्यन्तेऽस्यामस्या वा । पुष्करिणी भूमिः ॥ नडिनी ॥ तमालिनी । हिररियनी ॥ करविणी ॥ कुमुदिनी ॥ शिरीषिणी ॥ कर्दमिनी ॥ तटिनी ॥ तरंगिणी ॥ कपित्थिनी । पणिनी ॥ उत्पलिनी । करीषिणी ॥ सरोजिनी॥४२॥ राजीवनालीकसरोरुहाणि मृणालपनं पुटकारविन्दम् । अम्भोजमलं कमलं विगहः कल्लोलशालूकबिसं यवासः॥४२९॥ राजीधिनी ॥ नालीकिनी ॥ सरोरुहिणी ॥ सृणालिनी ॥ पद्मिनी ॥ पुटकिनी ॥ अरविन्दिनी ॥ अम्भोजिनी । अन्जिनी ॥ कमलिनी ॥ विग- हिंणी । भयं जयादित्यमतेन । विवह इत्यन्यः ॥ फल्लोलिनी ॥ शालूफिनी ।। विसिनी ॥ यवासिनी ॥ वाननत्तु वृहद्धत्ती यवमापेति पठति। ततो यविनी । मापिणी ॥ दुर्गस्तु पय इति पठति ॥ देश इति किम् ॥ पुष्करवान् हस्ती। कमलवान् । वित्तवान् । पुष्कराणि तीर्थान्यस्मिन्देशे सन्ति । अनभिधा- नादिन्न भवति ॥ एते च नियतार्थविषया एव शब्दा द्रष्टव्याः ॥ ४२९ ॥ इति पुष्करादिः॥ कृष्यासुतीभ्रातृशिखापितासावुत्साहपुत्रौ परिषञ्च माता। उत्सङ्गपर्षद्रजसोऽथदन्तः कृष्यादिसंज्ञे गदिता गणेऽस्मिन् ४३० कृप्यूपार्श शादेवलरात इत्यनेन रुषोत्यादेरस्त्यर्थे बलः । जप इत्यादे । अर्श इत्यादे रकारो भवति । कृषिरस्यास्तीति रूपीवलः कुटुम्बी ॥ रुढि- शब्दोऽयम् ॥ अन्यन्न । कपिमत् क्षेत्रम् । डाइलेच इस्त्रश्च बहुलमिति दीर्घ- भावः ॥ आपुतिः सुरापानम् ॥ भासुतीवल:-शौरिडकः ॥ नाममालावा. सुतीवली यज्योच्यते ॥ चावला: ॥ शिखानलो मयूरः ॥ शिखावलं नगरम् ॥ शिखायला स्थूणा । पित्वलः ॥ उत्साहवलः ॥ पुत्रावलः ॥ परितः सीदति ·गणरत्नमहोदधौ परिषत् । परिषद्वसी राक्षा ॥ परिषदनं परिषत् पङ्कः सर्वतोग्यतारो(२) मा। सोस्यास्तीति परिषदलं तीर्थमित्यन्ये । मातृवलः ॥ उत्सद्भावलः ॥ वर्षदलो राजा । यथा सिद्धनागार्जुनस्यः- लोकातीतामचिन्त्यां शमसुकतफलामात्मनो यो विभतिम् । पमध्ये विचित्रां कथयति महतीं धीमतां प्रीतिहेतोः ॥ रजस्वला स्त्री ॥ दन्तावलो नाम राजा गजश्च । भासुतिपरिषदजःशब्दानां यौगित्वं केचित्यतिपन्नाः । तन्मत मासुति- सान परिषद्वान् रजस्वान् ग्राम इत्यपि भवति ॥ परिषच्छब्द एव गृह्यते । यस्त्विदानीन्तनपुस्तकेषु संयोगः परिषच्छब्दो दृश्यते स प्रमादपाठ एव । पुराणेषु हि भाष्यपुस्तकेषु परिषदो वलच् । काव्येषु- श्रीहर्षों निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्रहिणी । इत्यादिषु परिषच्चव्द एव दृश्यते । कथं तर्हि- परिषदलान्महाबलैराटनकटिकामान् । इत्यनुष्टुप् । अत्र हि रिशब्दे पृथगवत्यिते नवाक्षरः पादो भवति । न चैतद्युक्तम्-त्रयः पादा भ्रष्टाक्षरा शनुष्टुब् एको नवाक्षरः । इत्युच्यते । अयमप्यस्ति वृत्तप्रभेदो यत्रैकः पादी नवाक्षरोज्न्येऽष्टाक्षरा। यथा-प्रधान फर्मण्यभिधेये लादीनाहुफिर्मणाम् । भप्रधाने दुहादीनां ग्यन्ते कर्तुश्च फर्मणः ॥ इति । अन्न ह्याद्य एव पादो नवाक्षरः परि शिष्टा अनुष्टुम एवेति का चित् ब्रूते। तत्त्वतिमूक्ष्मेक्षिकयोध्यते यतो व्याकरणलक्ष्यञ्च द्वाभ्यामपिशब्दाभ्यां व्याप्तम् । क्षीरस्वामिनापि मार्पमारिष इत्यपि यथा-पर्पत्परिषदिति(२) टीकायां विवृतम् । किञ्च । यो नवाक्षरः पाद उदाहरणीकृतः सोऽपि न संगच्छते । प्रधागे कर्मययाख्येय इति दर्शनात् ॥ ४३० ॥ इति कृष्यादिः ॥ उपनखपांसुकुजाः खपाण्डुमधुलिन्धु [बन्धु] नगमुष्काः। पुष्कं कण्डुमुखशुपिनिर्मितह्रस्वा तथा कच्छूः ॥ ४३१ ।। (१) परिपट्टलः । पर्पद्वान् । परिषदलं तीर्थ पडिलमित्यर्थः । परिष- हुन् । रसिपा। (२) मर्पणात्सएनालारिषः । मागपि या परिपत् । + पति पास।

·७ तद्धितगणाध्यायः ॥ ऊपादे । अषोऽस्मिन्नस्तीति अपरं क्षेत्रम् । अपवत् अन्यत् । नखरः। पांसुरः(१)। कुञ्जावस्य स्तः कुञ्जरः करी। कुञ्जशब्दोऽस्मिन् हनुपर्ध्यायः ।, कुजवान अन्यः । खं महत्कण्ठे विधरमस्यास्ति खरो गर्दभः । खवान् अन्यः ॥ पाण्डुरः ॥ मधुरो रसः । मधुरं मधु । मधुशब्दः स्वादुत्वलक्षणे गुणसामान्ये गुणे च वर्तमानो गृह्यते। न तु द्रव्यवृत्तिः। तत्र मधुमान् घटः ॥ सिन्धुरो हस्ती। सिन्धुमान अन्यः ॥ बन्धुरं नगरम् ॥ नगा वृक्षाः पर्वता वाऽस्मिन् सन्ति नगरम् ॥ मुष्की वृषणावस्य स्तः मुष्करः पशुः । मुष्कवान् अन्यः। पुष्करः ।। कराडूरः पुरुषः ॥ मुखं सर्वस्मिन् वक्तव्येऽस्यास्ति मुखरो वाचालः । अथवा । मुखविषया वाग मुखम् ॥ मुखवान् भन्यः । शुषिश्छिद्गम् । शुषिरं काष्ठम् । कच्छुरः ॥ ४३१ ॥ इत्यूषादिः ॥ अर्शोऽभ्रतुन्दचतुरबलकर्दमोरः कामाम्लतुण्डलवणाः पखितं जटा च । घाटाघटे अघसुरे अपि शुक्रपर्दो स्वानाच हीनगुणतः परतश्च वर्णात् ॥ १३२ ॥ अर्श प्रादेरत् । अर्थी गुदकौलकः । तदस्तित्वाद् अर्शसः पुमान् । विनि प्राप्त । अन्नं नमः । ठेनोः प्राप्ती ॥ तुन्दः । तुन्दिलः ॥ चतुरा अस्य सन्ति चतुरः सिद्धराजः ॥ बलः । बली । बलवानित्यपि ॥ कर्दमः प्रदेशः । उरसा बलं लक्ष्यते। उरसः॥ उरसिल इत्यपि ॥ कामः। कामीत्यपि ॥ भक्षी रसोस्यास्तीति अनः ॥ तुराड:-वाचाटः (२) ॥ लवणो रसोस्यास्तीति लवणः सूपः । लवणा यवागूः ॥ पलितः॥ जटनं जटा। सारसास्तीति जटा-केशवि- न्यासः। जटास्तित्वाज्जाट इत्यन्यस्य मतम् । घाटे अस्य स्तः घाट (३) निन्दाया अन्यत्र घटनं घटा । सास्त्यस्मिन् घटा व्यूह विशेषः ॥ अघः पापी । यथा- अविमृश्य गोषधसमुत्थमघमयनसीसरद्वषा । सुरैषामस्ति सुरा देवाः । यतोऽधिजा सुरा तैः पीता । शुक्रं तेजोऽस्या- स्ति शुक्रो दैत्यगुरुः ॥ पद्ममस्या अस्ति पद्मा लक्ष्मीः ॥ हीनगुणत इति हीनोपाधिकादित्यर्थः ॥ खण्डः कोंग्स्यारित कर्णः । छिन्ना नासिकात्या- स्तीति नासिकः । हीनगुणादिति किम् । कर्णवान् । नासिकावान् ॥ श्रन्ये तु (१) पांसु विद्यतेऽस्मिन्निति पांघुरो मार्गइत्यधिः । (२) वाचाल. त्यधि। (३) घाटा ग्रीवा तद्वान घाट इति पा० । । .

·--
--
२४०
गणरत्नमहीदधी
काणमस्याक्ष्यस्तीति काणः। खजः पादोऽस्यास्तीति खजः । कुण्ठः पाणिरस्या-
स्तौति कुण्ठः । खल्वाटं शिरोऽस्यास्तीति खल्वाट इत्यायुदाहरणान्याहुः ॥
शुक्लो वर्णोऽस्यास्तीति शुक्लः पट इत्यादि । प्राकृतिगणश्चायम् । यत्राभिन्न-
रूपेण शब्देन तद्वतोऽभिधानं तत्सर्वमिह द्रष्टव्यम् ॥४३२॥ प्रत्यर्शनादिः॥
विमुक्तदेवासुरसत्त्वदना-विष्णूवंशीडामरुतो महित्री ।
सुपर्णरक्षोवसुत्रहन्तृदशार्णरक्षोऽसुरबर्हवन्तः ॥ ४३३ ॥
विमुक्तादेरण इत्यनेन विमुक्तादेरस्त्यर्थेऽध्यायानुवाकयोरभिधेययोरण।
विमुक्तशब्दोऽस्मिन्नस्ति वैमुक्तोऽध्यायोऽनुवाको वा॥ देवासुरशब्दोऽस्मिन्नस्ति
देवासुरः ॥ अपरे विगृहीतादप्युदाहरन्ति । देवः। आसुरः। एवं सात्वतः ॥
सत्त्वन्तुरित्यपि केचित् । तन्नते सात्वन्तवः । अग्निश्च विष्णुश्च भग्नाविष्णू ॥
अग्नाविष्णुशब्दोऽस्मिन्नस्ति भाग्नाविष्णवः ॥ भोजस्तु देवताहन्दू चेत्युभय-
पदारैचि । श्राग्नावैष्णव इत्युदाहरति । उर्वशी शब्दोऽस्मिन्नस्ति । भीर्वशः।
ऐडः । लत्व ऐल इत्यपि । मारुतः । महयतीति महिनी । तृप्रत्ययेऽस्येडभा-
वोनुकाय तदनुष्ठरणादण् । माहितः । सौपर्णः । राक्षसः । वासवः । वात्र-
हन्त्रः । वृत्तन्निति वामनः । दाशार्णः । राक्षोऽसुरः । वाहवतः ॥४३३॥
उपसहयोऽस्यहत्याः सोमापूषापतत्रिवसुमन्तौ ।
परिसारको दशाहः पत्नीवानथ हविर्धानः ॥ ४३४ ॥
औपसदः । अकारान्तोऽप्यन्येषां मतेन । वायसः। अस्यहत्यशब्दोऽस्य-
हत्याशब्दो वास्मिन्नस्ति । प्रास्यहात्यः । सोमश्च पूषा च सोमापूषाणौ। देवता-
द्वन्द इति दीर्घत्वम् । सोमापूषनशब्दोऽस्मिन्नस्ति । सौमापूष्णः । सौमापौष्ण
इति भोजः । पातत्रिणः। वासुमतः। परिधावतीति परिसारकः । स शब्दोऽ-
स्मिन्नस्ति पारिसारकः ॥ दाशाहः॥ पानीवन्तः । पानीवत इति शाकटाय.
नः ॥ हाविर्धानः ॥ विमुक्तादयः स्वरूपनिष्ठा अनुकरणभूताः प्रत्ययभाजी
द्रएव्याः ॥४३४॥
इति विमुक्तादिः ।।
गोपद्देवस्यत्वादेवीरापस्तदेवकृष्णोऽस्यौ।
देवींधियप्रतूर्णेपेत्वारक्षोहणोशानाः ॥ ४३५ ॥

·- ७ तद्वितगणाध्याय. २४१- गीपदादेरफ इत्यनेन गोषदित्यादरस्त्यर्थेऽध्यायानुवाकयोरको भवति । गाः सीदति गोपत् । सुपामादित्वात् षत्वम् । गोषदस्मिन्नस्ति गोषदकोऽध्या- योऽनुवाकोवा । देवस्येति षष्ठवन्तं त्वेति युष्मदादेशः । तत्समुदायानुकरणाद- फः। देवस्यवः ॥ देवीरिति छान्दसो जसन्तः। दीर्घाज्जसि च वा छन्दसीति हि छान्दसं सूत्रम् ॥ श्राप इति च असन्तः । तत्र देवीराप इत्यकारान्तमा- गानुफरणादकः । देवीरापकः । तदेवकः । अयं भोजमतेन ॥ कृष्णोस्यकः । रुपणोऽस्याखरेष्ठफ इत्यन्ये । देवींधियशब्दयोर्योउकारान्तसमुदायस्तदनुकरणा- दकः । देवींधियफः ॥ प्रतूर्णकः ॥ इषे । इतीच्छतेः शिवन्ताच्चतुर्थी । त्वेति युप्सदृस्त्वामी द्वितीयाया इति त्वादेशः । तत्समुदायस्य । इषेत्वा इत्यखण्ड- मिदमनुक्षरणम् । इषेत्वाशब्दोऽस्मिन्नस्ति इषेत्वकः ॥ रक्षांसि हन्तीति रक्षोहा । बहुत्वे जसि। रक्षोहणः॥ तत्राकारान्तभागानुकरणादकः । रक्षो- हगफः ॥ उशानकः॥ ४३५ ।। वाचस्पतिः कृशानुश्च स्वाहाप्राणोऽञ्जनं तथा । पत्त्वासहस्त्रशीर्षञ्च मातरिश्वा च घोषदा ॥ १३६ ॥ वाचस्पतकः । कशानवकः । स्वाहामाणकः । अञ्जनकः। पदेः क्त्वा । परवकः । सहस्त्रशीर्षकः । भातरि श्वयति गच्छति मातरिश्वा वायुः । तदनुकरणादकः । मातरिश्वकः । घोषदकः ॥४३६।। इति गोषदादिः ।। इति श्रीगोविन्दसूरिशिष्यपण्डितश्रीवर्धमानविरचितायां स्त्रीयगणरत्नम- होदधिवृत्तावस्य सजातमस्य भावः कर्म वानेनास्यात्र वास्त्यर्थविहित- प्रत्ययगणनिर्णयो नाम सप्तमोग्ध्यायः समाप्तः ॥

·गमरनमहोदधी अथाष्टमोऽध्यायः॥ येभ्यस्तद्वितसिंहेन्यः शाब्दिकेभैः पलायितम् । गव्येनापि भया दत्तं पदं तद्गणमूर्धसु ॥ कण्डूमेधातुरणभुरणा गद्दो दुःखवेदौ- केलालाटौ समरभिषजौ तन्तसो मन्तुवल्गू। एलावेलासपरमगधाः पम्पसेरोमहीङ:- खेलालोटावुरणचरणासूषसो वेड्हणीङौ ॥ ४३७ ॥ कराड्वादेर्यमित्यनेन कण्डूजित्यादेर्गणात्स्वाथै यग्भवति । कण्डू अङ्गघर्पणे । कराडूयति । कण्डूयते । नखादिना गात्रं घर्षति ॥ मेघा माशुग्रहणे । मेघा- यति ॥ तुरण त्वरायाम् ॥ तुरगयति । त्वरत इत्यर्थः। तुरंण धारणपोषणयो- रित्यन्ये ॥ भुरण प्रहरणधारणयोः(१) ॥ भुरण्यति । युध्यते धारयतीति वा ॥ गद्गदवाक्यस्खलवे ॥ गद्गद्यति । अन्ये तु गद्गदङिति पठन्ति । तन्मते गद्गद्यते। डित्वात्तङ्॥ दुःख तरिक्रयायाम् । दुःख्यति॥ वेद्यति(२)। मायाप्रपञ्चमाचरति । वेटलाजित्यन्ये॥ घेटलायते । वेटलाडिति मीनः । केला विलासे। केलायति । विलसतीत्यर्थः।। लाट जीवने । लाटाति ॥ समर रणक्रियायाम् । समयति ।। भिषज फुत्सायाम् । भिषज्यति कुत्सयत इत्यर्थः । चिकित्सायामित्यन्ये । तन्तस दुःखे । तन्तस्यति । दुःखी भवतीत्यर्थः । मन्तु रोपे वैमनस्य च ॥ म- न्तूयति ॥ मन्तून् मन्तूयति। मन्तूयत इति चन्द्रः ॥ वल्गु माधुर्य पूजायां च । वल्गूयति ॥ एला विलासे ॥ एलायति । इलाशब्द इत्यन्ये । वेला कालवि. शेषे ।। वेलायति ॥ सपर पूजायाम् । सपर्यति पूजयतीत्यर्थः । सपर्यया साधु स पर्यपूपुजत् ॥ मगध परिवेष्टने । मगध्यति । परिवेष्टत इत्यर्थः । नी- चदासादिवृत्तिमनुतिष्ठतीत्यपर। पम्पसदुःखे । पम्यस्यति दुःखायत इत्यर्थः।। परस् ईर्ष्यायाम् । इरस्यति ॥ महीङ् वद्धौ पूजायां च । महीयते । डिवा- तड् ॥खेला स्खलनविलासयोः। खेलायति ॥ खेल इत्यकारान्तमित्यन्यो तन्मते (९) भुरण रणधारणयोः ।चुरण चौर्य। प्रहरणधारणयोरिति वर्द्धमानः। (२) वेद धीत्यै स्वप्ने चेत्यधिः । इति पा० ।

·८ आख्यातकणाध्यागः खेल्यति ॥ लोट्यति बटुः । भूमौ विपरिवर्तत इत्यर्थः । लेट् दीप्सावित्यन्ये(९)। उरण्यति सादिनम् ॥ घरण गतौ ॥ चरण्यति॥ वरण इति भोजः। यथा- धरण्यन्वारणैर्वेला तरण्यन्नौमिरर्णवंम् ।। असु मानस उपतापे च । असूयति ॥ अन्येतु असूङिति डितं दीर्घान्तं पठन्ति । तन्मते । असूयते ॥ उपस्यति रानिः प्रभाती भवतीत्यर्थः । वेडि- लि धौत्यै खप्ने च । वेटपति॥ हणी रोपे लज्जायां च । हृणीयसे वीरवती न भमिः ।। ४३७ ॥ रेखाम्बरेयोद्रवसः सुखेरजौ भिष्णक्तिरोलाडिषुधेरधोऽगदः । लेस्वालिटौ लेट् चुरणाररोरसोवेटाऽथलोटातरणौ तथा पयः४३८ रेखायति श्लाघामासादयति । रेखाफर्माधरंश्चित्रकरादिर्वोच्यते ॥ अ- म्वद्येति । सम्बर(२) इति वामनः ॥ इयर ईशैश्वर्ययोः ॥ इयस्यति । अयं दुर्गमतेन ॥ द्रवस् परितापे परिचरणे च । द्वस्यति ॥ सुख तरिक्रयायाम् । मुख्यति ॥ सुखीभवतीत्यर्थः ॥ इरज ईर्ष्यायाम् । इरज्यति । मिष्ण उपसेवायाम् । भिष्णज्यति । उपसेवत इत्यर्थः ॥ तिरस्यति अन्तर्हिती भ. यतीत्यर्थः ॥ लाडिति वेदवत् । लाट्यते । इषुध अस्त्रधारणे । इषुध्यति । इरध्यति ॥ शगद्यति(३) । द्वयं भोजमतेन ॥ लेखार्थों रेखार्थवत् ॥ लिट् श्व- ल्पार्थे कुत्सायां च ॥ लिक्ष्यति ॥ लेख्यति ॥ भूमौ विपरिवर्तत इत्यर्थः ॥ দুবয় गती चौर्य घ । चुरण्यति ॥ गच्छति । चोरयति । अरर भाराकर्मणि अरयलि। अररेति नाम । शारापर्यायवाचि । स राक्षसेन्द्रस्य निशाधरेन्द्रो बिभेति धर्मारर एष धर्मा । अररो यज्ञाझं रणश्चेत्यन्यः ॥ उरस्यति । वेटायति । लोटायति ।। एतौ वामनमतेन ॥ वेटालाटेति केचित्पठन्ति । तेषां मते वेटालाट्यति । तरण गती । तरण्यति ॥ पयस्यति गौः । पयः प्रसूत इत्यर्थः ।। ४३८ ॥ नन्दपुरणौ कुषुभेमसौ। ईयस्पुष्पो तथा गोधा चित्राश्चर्य इष्यते ॥४३९॥ (१) लेट् लोट् धौत्यै पूर्वभावे खप्ने च । दीप्तावित्येकहति पा० । (२) अग्धर्यति। अम्बर सम्बर संभरणे इति पा० । (३) अगद नीरो- गत्वे । घर ईर्ष्यायायाम् ।। - सम्भूयोभरणी ·२४४ गरिनमहोदधी 'सम्भूयस्यति सस्यम् । वर्षति पर्जन्ये प्रभूतं भवतीत्यर्थः ।। भरण धार- रणपोषणयोः । भरण्यति ॥ नन्द समृद्वौ । नन्द्यति ॥ पुरण गतौ। पुरण्यत्ति गच्छतीत्यर्थः । कुषुभ क्षेपे । कुपुभ्यति क्षिपतीत्यर्थः । कुसुभ्यति खदेहानियां परकर्त्त का निरोधक्रियामनु भवतीत्यर्थ इत्यन्ये ॥ इमस् ईयर ईर्ष्यायाम् ।। इमस्यति । ईयस्यति ॥ पुष्प सन्तोषे । पुष्प्यति ॥ गोधायति । अयं चन्द्रम तेन ॥ चित्रीयते भाश्चर्यमुत्पादयति ॥ कुसुभादौनामकारलोपश्च। द्विविधाः कण्डादयः स्मर्यन्त धादयश्च नामानि च । तत्र वाद्यधिकाराद् भ्वादिभ्यः प्रत्ययः । तदुक्तमुभयम् । कराष्ट्रादीनि धातवश्चैव प्रातिपदिकानि च । भातश्चोभयम् । कण्डूयतीति ह्यङ्गघर्षणे प्रयु- ज्यते । अस्ति मे कडूरिति वेदनामात्रे ॥ अपरोधात्तु चात्त्रस्य विकल्पे युक्ति- माह धातोरित्यधिकारात् । ककारस्य च गुणप्रतिषेधार्थस्थासङ्घनादवसीयते । धातवस्तावत्कण्ड्वादय इति कण्डूञ् हणोड् इति च दीर्घ गणे पठति। यदि ध नित्यः प्रत्ययः स्याद् व्यप्सेगित्यनेनैव दीर्घत्वस्य सिद्धत्वादनर्थकं दीर्घोचा- रणं स्यात् कृतं च तस्मादवसीयते धातुत्वमेव करड्वादिषु विभाषितमिति । तदुक्तम् धातुःप्रकरणाद्वातुः कस्य चासजनादपि । प्राह चायमिमं दीर्घ मन्ये धातुर्विभाषितः ।। खाद्यधिकारः किम् । कण्डूनाम्नः स्यादयो भवन्ति । नदीसंज्ञकश्चायं स्त्र्याख्यत्वात् । तेन नित्याङ् भवन्ति । रणेन कण्ड्वास्त्रिदशैः समं पुनः । मन्तुः वल्गः । पाणिनिशकटाङ्गजदिग्वस्त्रवासनमतेन स्वार्थ कण्ड्वादिभ्यः प्रत्ययः । चन्द्रादीनां मतेन करीत्यर्थे । भाकृतिगणोऽयम् । तेन धवलप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥४३॥ इति कण्ड्वादिः॥ भृशवपञ्चपलाण्डररेहतो हरितपण्डितकण्डररेफतः । अभिमनःशुचिदुर्मनसोजसः सुमनसोन्मनसोत्सुकवेहतौ ४४० कर्तुशादेहलुक् चाचेरित्यनेन भृशादरचन्ताद् अभूततद्भावविषयात कत्तभूतात् पङ् भवति । तत्संनियोगेन हलो लुक् । अभृशो भृशी भवति भृशायते । तृपत् चन्द्रः समुद्गश्च । पायते । चपलायते । श्राण्डरो मूर्यो मुष्करी वा । भागहरायते । अण्डर इत्यन्ये । रेहत् नैण्यधर्मवृत्तिर्भिक्षाभि- लापधर्मवृत्तिर्वा । रहसि वर्तत इत्यन्ये । रेहायते ॥ हरितायते। पण्डितायते।

·आख्यातकद्गणाध्यायः ॥ फण्डरायते ॥ रेफत् सदोष इत्यर्थः ॥ रेफायते ॥ अभिमनायते । शुचीयते । दुर्मनायते ॥ भोजःशब्दरतद्वति वर्तते। मोजायते ॥ सुननायते ॥ उन्मनायते ॥ उत्सुकायते॥ वेहत् गर्भधातिनी। वेहायते॥ सुमनसोन्मनसेति तृतीयान्ते पदे४४० शीघ्र फेनो नीलमन्दौ च वर्चः संश्वन्मद्रौ भद्रयुक्तो भृशादौ ।। शीघ्रायते॥ फेनायते॥ नीलायते॥ दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि ।। वर्षायते ॥ संश्चायते सातत्येन भवति ॥ शश्वदिति शाकटायमः । मद्गायते ॥ भगायते ॥ ननु उदमनायसेत्यादयः प्रयोगाः कथं सिध्यन्ति । सप्रादीनामेषां, पाठात् । नैवम् । सवासयतेः समादः स्वादिषु पाठात् । अन्येभ्योऽपि निरुपसर्गन्य एव क्ष्यकादिविधिः । तेन । उदपुच्छयत सममा- राडयतेत्यादयोऽपि सिद्धाः ॥ इति मुशादिः॥ शब्दाटाव्याकरवमेघाभ्रकोटाः पोटासोटाशुधनीहारशीकाः४४१ शब्दादि करोति व्यङ्वेत्यनेन शब्दादेः करोतीत्यर्थ ष्यङ्वा भवति । शब्दं करोति शब्दायते ॥ शब्दयति शाब्दिक इत्यपि ॥ अटाट्यायते । फरावं पापम् । करावायते ॥ मेघायते तपात्यये वायुः ॥ सञ्चायते ॥ कुट कौटिल्ये । फोटयतीति कोटा स्त्री। कोटायते । पोटा स्त्री। पोटायते ॥ सोटायते । शुचायते शशी ॥ नीहारायते हिमतुः॥ शीकायते । शीत्कारं करोतीत्यर्थः ॥४४॥ सुदिनं दुर्दिनं युद्धं वैराटाटादृशीकराः । प्लुवावेगौघकण्ड्वाटा ममश्व कलहो मतः ॥४४२॥ सुदिनायते शरत् ॥ दुर्दिनायते प्रावट । युद्धायते सुभटः ॥ वैरायितारस्तरलाः वयं मत्सरिणः परे । अटाटायते ॥ भट्टायते ॥ शीकरायते॥ लुषदाहे । धन्प्रत्यये । सुवा सुष्वायते(१)। वेगायते तुरगः॥ ओघायते ॥ कणेर्वप्रत्यये उचागनः॥ कपडू इत्यस्य वा वप्रत्यय जकारलीपश्च । फण्ड्या कपा। कण्ड्वायते ॥ अटायते । ममेति षष्ठवन्तानुकरणम् । ममायते ॥ कलहायते ॥४४॥ इति शब्दादिः ।। लोहितश्यामदुःखानि हर्षगर्वसुखानि च । मूछानिद्राकपाधूमाः करुणा जिह्मचर्मणी ॥४४३॥ (१) सुष्ट्वा मुष्ट्वायते । दृष्ट्वा पृष्ट्वायत इत्यधि० । ३५ ·गणरनमहोदयी . डालोहितादेस्तु क्यम् । इत्यनेन लोहितादेगणात पप भवति ॥ सलो. हितो लोहितो भवति लोहितायते। लोहितायति । यथा--- लोहितायति सहस्त्रमरीचौ ॥ श्यामायति । श्यामायते । यथा-श्यामायमानानि वनानि पश्यन् । दुःखायति। दुःखायते ॥ हर्षायति । हर्षायते ॥ गर्वायति । गर्वायते ॥ सुसा. यति। सुखायते ॥ मूळयति। मूयिते ॥ निद्गायति। निगायते ।। कपायति। रुपायते ॥ धूमायति । धूमायते ॥ करुणा दया । करुणायति । करुणायते ।। जिह्मायति । जिल्लायते ॥ चर्मायति । चर्मायते ॥ लोहितश्यामवर्जमन्येषा तद्वति प्रत्ययः। तेनादुःखवान् दुःखवान् भव- तीत्यादि वाषणम् ॥ तुग्रहणं फ्यपोग्यधारणार्थम् ॥ लोहितादेरेय त्यष् नान्येभ्यः। आकृतिगणोऽयम् ॥ तेन । अमृतं यस्य विषायति । इत्यादयः सिद्धाः ॥ ४४३ ॥ इति लोहितादिः (१) ।। सुखदुःखास्त्रकच्छ्राणि प्रतीपः करुणस्तथा । कपा चालीकतृप्रास्त्रकपणाः सोढसंयुताः ।। ४४४ ॥ सुखादि ड इत्यनेन सुखादेर्गणाद् अहे वेदयतेऽनुभवतीत्यथै पप भवति ॥ सुखं वेदयते उखायते ॥ दुःखायते ॥ अस्यतेऽनेन भनम् । अश्रु(२) रुधिरं वा। सनायते॥ कच्छायते ॥ प्रतीपं प्रतिकूलम् । प्रतीपायते ॥ करुणं शोचनम् । फरुणायते ॥ कपायते ॥ अलीकम् अनृतम् । अलीकायते ॥ (३) दुःखम् । मायते ॥ प्रस्मेवास्त्रम् । शास्त्रायते॥ कृपण दैन्यम् । कृपणायते ॥ सोढं सहनम् अभिभयो वा । सोढायते ॥ सुखादीन्येके लोहितादिष्विच्छन्ति । तेषां मते। असुखः सुखी भवति सुखायति॥ सुखायते ॥४४४॥ इति सुखादिः ।। ग्रहस्निही वदं दीधीभणौ रणपठौ कुचम् । लिखं च कम्पमन्दोलिमुम्भिं लोचं मथि विदुः॥४४५॥ (१) यत्तु गणरत्नमहोदधौ लोहितश्यामदुःखानि० इति पठित्वा श्यामादि- भ्योऽपि फ्यपि पद्यद्वयमुदाहृतं तत्तूक्तभाष्यवार्तिकविरुद्धम् । तस्मात्तभ्यः पवेति ध्येयमिति के० ॥ (२) अस्यतेऽस्तु अस्त्रं च । प्रश्नुते भाकण्ठ अश्रु याप्यो नानार्थे । इत्यधिः । (३) वनं दुःखं चन्द्रं समुद्रं वा कमायते इतिः । ।

·माख्यातकद्गणाध्यायः ॥ ओरग्रहादेरित्यनेन ग्रहादिवर्जितात्परस्य तरिह न भवति ॥ निगृ- होतिः ॥ अपस्तिहितिः ॥ उदितिः ॥ दीधितिः ॥ भणितिः ॥ रणितिः । निपठितिः ॥ निकुचितिः ॥ लिखितिः । विकम्पितिः ॥ अन्दोलितिः ॥ उ- भितिः॥ भालोचितिः । मथितिः ॥ ४४५ ॥ इति ग्रहादिः ॥ वारतपरगराः शरभरे कन्दरः करभमण्डरकाराः । रध्वरं कपरिकाङ्गुरिरेखा रोसकर्मपुरुषासुररिक्षाः ॥४४६॥ वारादेर्वत्यनेन रश्रुतेर्लश्रुतिर्वा भवति ॥ वारः क्रियाश्यावृत्तिः । वालः फेशः ॥ तर्परः पशूनां कण्ठ घण्टा । तल्पलो गजपृष्ठकदेशः ॥ गरी विषम् । गलः प्राण्यङ्गम् ॥ शरभोऽष्टापदः। शलभः पतङ्गः ॥ इराऽमृतम् । इला भूमिः ।। कन्दरो गिरिगुहा। कन्दलः कन्दविशेषः ॥ करभ उष्ट्रः । कलभी बालहस्ती ॥ मण्डरो जीवविशेषः । मण्डलं विम्ब सहातो वा ॥ कारो रक्षानिर्देशः। कालो वर्णः॥ रघुः राजा । लघुः पचितपरिमाणः॥ अरस् प्रत्यर्थम् । अलं पर्या- सम् ॥ एतेषामभेदे लत्वं रूढिवशात् । भोजस्तु सामान्येनाह ॥ कपरिका । पलिका ॥ अङ्गुरिः । अङ्गुलिः ॥ रेखा । लेखा ॥ रोम । लोन ॥ फर्म । कलम ॥ पुरुषः । पुलुपः ॥ भसुरः । असुलः ॥ रिक्षा । लिक्षा ॥४४६॥ पांतुरकरीरमूरं तिपिरिकातरुणाशुक्रपर्यङ्काः । परियोगमुकुरसरिरं रोहितपरिघौ सरोहिण्यौ ॥४४७॥ पांसुरः। पांजुलः ॥ करीरः। कलोलः ॥ मरम् । मूलम् ॥ तिर्पिरिका । तिल्पिलिका ॥ तिपरीकमिति वासनः ॥ तरुणः । तलुनः ॥ शुक्रः । शुलः ॥ पर्युक । पल्यङ्कः ॥ परियोगः । पलियोगः ॥ मुकुरम् । सुकुलम् ॥ सरितम् । सलिलम् ॥ रोहितम् । लोहितम् ॥ परिघः । पलिघः ॥ रोहिणी। लोहिनी ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेनान्येषामपि लत्वं भवति ॥४४॥ इति वारादिः (१) । समादितः पदि सदि विदिं नहिं वृर्षि पिम् । इणं वृत्तिं यतिं श्रुवं सुवं भरि विदेन्धिना ॥४४८॥ (२) ऋफिडादीनां डञ्चलः । ऋफिडः । वृफिडः । तृतकः । ऋतकः । कपरिका । कपलिका इत्यधिकम् ।

·गणरजमहोदधी ॥ सस्यदादेः छिप क्तिरित्यनेन सम्पदादेः स्त्रियां भावेऽकर्तरि च कारक क्षिक्तिप्रत्ययो भवतः ॥ सस्पत्तिः । सम्यत् ॥ विपत्तिः। विपत् ॥ व्यापत्तिः । यात् ॥ प्रतिपत्तिः । प्रतिपत् ॥ संसत् । परिषत् । उपत्तत् । उपनिषत् ॥ संवित् । निर्वित् ॥ उपानत् ॥ प्रावृट् ॥ विप॒द ॥ समित् ॥ नौवृत् । उपा- कृत् ॥ संयत् ॥ प्रतिनुत् ॥ उपस्तुत् । उपभृत् ॥ विदेति जानात्यर्थत्यन्यः । समध्यितेऽनया समित् ॥ वासगमले क्तिप्रत्ययो द्रष्टव्यः ॥४४॥ झुधिं युधिं क्षुधिं तृषि विधि रूर्षि रुंजं शुचम् । ऋचिं मुदि मृदि गिरि हियं भिवं लुवं भुवम् ॥४४९॥ झुत् ॥ युत् ॥ क्षुत् ॥ सृट् । त्विट् ॥ रुट्॥ रुक् ॥ शुक्॥ ऋक् ॥ मुत् ॥ मृत् ॥ गौः ॥ भन्नापि क्तिप्रत्ययो माननमतेन ॥ भोजस्तु क्तिप्रत्ययं न ददर्श । हीतिः । हीः ॥ भीतिः । भीः ॥ लूनिः । लूः ॥ भूसिः । भूः ॥४४॥ कनं मिदि छिदिं नुदि शिं नशिं युजि ज्वरम् । अवं त्वरं श्रियं मवं शकिं नुवं विदुर्बुधाः ॥४५०॥ कृतिः । कृत् ॥ मित्तिः । मित् ॥ वित्तिः। शित् ॥ नुत्तिः । नुत् ।। दूष्टि क् ॥ नप्टिः । नक् ॥ युक्तिः । युक् ॥ जूर्तिः । जूः ॥ कतिः । जः॥ तूर्तिः। तूः ॥ भूतिः । श्रूः ॥ मूतिः । मूः ॥ शक्तिः । शक् ॥ नुतिः । नुत् ॥ भोगोऽपि तिलिपी ददर्श ॥ भाकृतिगणोऽयम् । तेन शासित्रैपडूयप्रभृतयो द्रष्टव्याः ॥४५॥ इति सम्पदादिः ॥ भिदि छिदि विदिं दयिं रुजिं सृजि प्रळिं चुरिम् । अनामनि क्षिपि तथा गुहिं तुलिं वसिं वपिम् ॥४५१॥ पिदिदादिभ्योऽह इत्यनेन पितो भिदादेश्च स्त्रियां भावेऽकर्तरि च कार- के भवति ॥ भिदा विदारणम् ॥ छिदा वैधीकरणम् ॥ विदा लामो ज्ञान या। दया करुणा । रूना [रोगः]n मृजा [शरीरसंस्कारः] ॥ पृच्छा [प्रश्नः] । शत्र च्छन्दोमङ्गभयाट् दिर्न कृतः ॥ घुरा धौर्यम् ॥ क्षिपा [प्रेरणा] । भाना- नीति किम् । मितिः। यिच्छित्तिः । विक्षिप्तिरित्यन्तः॥ प्रत अर्ध्व नामनि ॥ कुहरम् झोपधिषिशेपश्च ॥ तुला उन्लानम् ॥ वसा (१) स्नेहः । मपा मेदीविशेषः ॥ ४५१ ॥ (१) घशा स्नेहगव्यं धातुविशेषज्ञ । उष्टिरन्या इति पा० ॥ - राहा पर्यत ·८ भाख्यातरुद्गणरायः॥ चपि क्षियं रिखिं लिखिं शुभि सिधिं मिधिं गुधिम् । अरिं गर्दि धनं तरं करि हरि खिदि विदुः ॥ ४५२ ॥ क्षपा रात्रिः (१) क्षिया प्राचारभेदः॥ रेखा राजिः॥ लेखा सैष । रिलि. लिखेः समानार्थः सौत्रधातुः ॥ शोभा कान्तिः ॥ सेधा सस्वम् । मेधा बुद्धिः गोधा प्राणिविशेषः। एतेषामरेङ् च । भारा शस्त्री ॥ गदा प्रहरणम् ॥ धारा प्रपातः । तारा ज्योतिः ॥ कारा गुप्तिः । हारा मुक्ताफलमाला ॥ मानमिति भोजः ॥ एतेषां वृद्धिश्च ॥ खेदा दैन्यम् ॥ निपातनादरे ॥ प्राकृतिगणश्चा- यम् । तेन वूडा पीडा जहा प्रभृनयो द्रष्टव्याः ॥४५॥ इति भिदादिः ।। नन्दिवासिर्वर्धिनी च रोचिर्-दूषिर्भीषिभूषिशोभी मदिश्च । साधिय॑न्ताः सर्व एते च नाम्नि कन्दिः कर्षिः स्यात्समोहर्षियुक्तः। नन्दिपचिग्रहादिम्योनाज्णिन इत्यनेन नन्द्यादिभ्यः पधादिभ्यो ग्रहा- दिम्यश्चाउन शच् णिन् इत्येते क्रमेण कर्तरि प्रत्यया भवन्ति ॥ नन्दयतीति नन्दनः॥ धागास शब्दे (२) । वासयतीति वासनः॥ वर्धन:॥ नर्दनः । अयं भोजमतेन ॥ रोधनः ॥ दूषणः । विभीषणः ॥ भूषणः । शोमनः ॥ मदनः । साधनः ॥ संक्रन्दनः ॥ संकर्षणः । संहर्षणः ॥ ४५३ ॥ रमिरुचिकृतितपितृदिपदहिसहियुक्ता जुजल्पिदमयः स्युः सज्ञायां लवणोऽथो पाद्याइम्यदिनाशिसूदिमतम् ॥१५४॥ रमयत्तीति रमसः ॥ रोषत इति रोधनः विरोधनः ॥ धिकर्तनः ।। तपनः। तदनः ॥ पवनः ॥ दहनः ।। सहनः ॥ जवनः(३) ॥ जल्पनः॥ दमनः।। लुनातीति लवणः(४) निपातनामत्वम् ॥ सर्वदमनः। जनार्दनः । वित्तविना- शनः । मधुसूदनः ॥ असतायामपि । रिपुदमनः । पुरार्दनः । रोगनाशनः । अरिसूदनः ॥ इति नन्द्यादिः ॥ ४५४ ॥ (१) पेः संप्रसारणं च । कृपा । इत्यधिः । (२) वाट शब्दे। वाशि-वाशनः। इति पा०। (३) यु यौति मिश्रमायं प्राप्नोतीति यवन इति पा०! (४) लवली राक्षसविशेषः । क्षारविशेष सवणमिति के०।

·२५० गरारत्नमहोदधी ॥ पचं पतं वदं वशं व्रणं रपं क्षमं भृनम् । वृनं गुपिं मृर्षि नृतिं दृशिं मिर्षि मिधिं विदुः ॥४५५॥ पचः । श्वपघ इत्यपि ॥ पततीति पत्तः । पारापत इत्यपि । णस्तु उचलादिपाठात्पक्षे भवत्येव निपातः॥ वदतीति धदः ॥ भवदो यहद इत्यपि ॥ वटीति वशः॥ व्रणयतीति व्रणः(१) ॥ भरिनणाशक्तिरित्यण न भवति ॥ रण- यतीति रणः ॥ क्षमः। भरः। जारभरः॥ वृणोतीति वरः । कन्यावर इत्यपि ॥ गोपः। सर्पः॥ नर्तः। दर्शः । मेषः । अनिमिष इति बहुलाधिकारात कोऽपि भवति ॥ मेघः ॥ लगी प्रमाण्यनन्तरम् ॥ ४५५ ॥ मिहिदिहिरुहयो नदभषदिवयः सिविचोरिगाहिचिलयः । तृदृचरयः सूदिस्कन्दी शिषिभिवहल्लुदंशाः स्युः ॥४५६॥ मेघः ॥ देहः ॥ मारोहः ॥ नदः ॥ भषः ॥ देवः ॥ सेवः ॥ चोरः ॥ गाहः ॥ गरः॥ ब्राह्मणचेलः ॥ तरः ॥ दरः॥ परः ॥ सूदः ॥ स्कन्दः ॥ शेषः । दर्भः ॥ वहः । रघूहहः ॥ रसावहः ॥ लषः ॥ दंशः ॥ भारुतिगणोऽयम् ॥ तेनान्येऽपि द्रष्टव्याः ॥ ४५६ ॥ पति पचादिः ॥ ग्रहिसंमर्दी मन्त्रिः स्याद् अपराधिरवरुध्यपरुधिस्थाः । हवो वाभ्वः परिवेरुत्पूर्वी भासिदसिसहयः ॥ १५७ ॥ गृह्णातीति ग्राही। सम्मर्दी ॥ मन्त्री ॥ अपराध्यतीति अपराधी । अवरोधी॥ उपरोधीति भोजः (२) ॥ स्यायो॥ परिभाषी। परिमवी। विभा- वी। विभवी । द्वयं भोजमसेन ॥ उदासी ॥ उद्दासी ॥ उत्साही ॥ ४५७ ॥ श्रुविशी वपिरक्षी शावसिशीङश्च नेः पराः । याचिसंव्यवहव्याहवजा वदवलौ नमः ॥ ४५८ ॥ निनावी ॥ निवेशी ॥ निवापी ॥ निरक्षी ॥ निश्यति निशायौ । निवासी ॥ निशायी ॥ न याचते भयाची ॥ असंव्यवहारी। असंव्याहारीति शफटागणघामनौ ॥ भव्याहारी । अवाजी ॥ भवादी ॥ भवासी ॥ ४५८ ॥ - (१) व्रणयति शरदं द्वारयतीति व्रणः इति पा० ॥ (२) उपराभीतीत्युपराधी । एवनपराधी।

·८ भाख्यातरुदणाध्यायः ॥ २५१ नपूर्वादेव स्यादचश्च धातोरचित्तकर्तकतः । अभिव वस्तु भूते विशयीविषयी च देशे स्यात् ॥ १५९ ॥ अक्षारी परशुः ॥ अहारी गन्धः ॥ शचित्तकर्तृकादिति किम् । भकर्ता। अहर्ता ॥ चिन्नपूर्यादि न मन्यन्ते । तन्मते कारी हारीति स्यात् ॥ अभि- भूतवान् । अभिभावी ॥ विभूतवान् । विभावी ॥ गुणैश्चित्ते विशेते विशिनीति वा । विशयी विषयी या देशः । निपातनारषत्वम् ॥ ४५९ ॥ इति ग्रहादिः ॥ मूलविभुजो महीध्रः पृथ्व्यादिभ्यो सहश्व विज्ञेयः । स्व्याख्योषर्बुधनखमुचकुमुदं दायादकाकगुहौ ॥ ४६० ॥ मूलधिभुजादेरित्यनेन मूल विभुम इत्यादयः कप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मूलानि विभुति वक्री करोति मूल विभुजो रथः ॥ महीं धारयत्तीति महीनः ।। पृथ्व्यां रोहति पृथ्वीरहः । तरुरित्यादयः ॥ स्त्रियमाचष्टे स्त्याख्यः ॥ उपसि · बुध्यते उपर्बुधोऽग्निः ॥ नखान मोचयन्ति नखनुचानि धनूंषि ॥ की पृथिव्यां मोदते कुमुदम् ॥ दायमादत्ते दायादः॥ फास्योगूहिसव्याः काफगुहास्तिलाः ।। शाकृतिगणोऽयम् (१) ॥ ४६० ॥ पति मूलविभुजादिः॥ इति श्री गोविन्दसूरिशिष्यपण्डितश्रीवर्धमानविरचितायां खीयगणर- नमहोदधिवृत्तावाख्यातकदानितप्रत्ययगणनिर्णयो नामाष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥ किंचिवचित्कथंचिद्गचितं पद्यानुसारतोउस्माभिः । सुन्दरमसुन्दरं वा तलक्ष्यं सहृदयैरेव ॥१॥ सप्तनवत्यधिकेष्वेकादशतु शतेष्वतीतेषु । धर्षाणां विक्रमतो गणरत्नमहोदधिर्विहितः ॥ २ ॥ पति श्रीवर्धमानविरचितः खीयवृत्तिसहिती गणरत्नमहोदधिः समाप्तः ॥ (१) अपो बिभर्ति अन्धं मेघः धर्माय मददाति धर्मप्रदः । एवं कामप्रदः। खर्गप्रदः । शास्त्रेण प्रजानाति शास्त्रप्रतः । एषमागमप्रज्ञ इत्यधिकम् ।।

·No text on this page.

·अथ गणरत्नमहोदधेः-शुद्धिपत्रम् ॥ १५-१५ मोज १०४-१८ आर्चयत समानः २०७-२३ सुजू पृ०-५० अशुद्धम् शुद्धम् । पृ०-प० अशुद्धम् शुद्धम् । २-२६ गणनाह गणानाह ७८-२६ गौप्त गोप्त ३-१६ कारे वार्थों कारवार्थी १००-१० दूर दुर तुव तुवै १०१-२२ लक्ष्यो लक्ष्म्यो -२५ लोधं न यन्ति- लोभ नयन्ति | १०२-१ मनसौ मनसो १४-१५ चर्दिन द्युदिन १०३-१० उद्य उद्यद् भोज १०३-२७ ऋषीणा ऋषीणा १६-२ उपकुम्भम उपकुम्भम आचर्यत १६-१७ दीप्त्यादन दीप्त्यादान | १०६-१३ श्छन्दासि श्छन्दासि १८-२२ नमयन्ती नमयन्ती "-२२ समा- २२-२२ पुरा पुरः समान: २१-२३ अन्नस् अन्नस् सुन् ३२-१ क्रोप्टमा० । क्रोष्टुमा० १०८-३ दुन्दुभि- दुन्दुभि- कोप्टमा० क्रोष्टुमा० सेचनम् षेचनम् ३६-११ काश्यावतानौ काश्वावतानी | ११४-२४ गहोरत्यम् राहोरपत्यम् चैटय १९७-२१ हत इते ३८-४ गोकल्या गौकक्ष्याः १२२-१७ पश्चम्य पश्चग्य ३८-१७ पायति पाययति १२४-६ ल्यो लपो ४३-२ गोरिष गोरिया ९३३-११ कश कशा ४५-१४ कोषातका कोशातका १३४-१९ जीव०. जीवि० ४-१३ नेच्छौ नेच्छायां १३७-१० कृष्णय कृष्णास्य० ॥ ५०-४ १६ ६०-३ कुकटं । १३८-४ न्र्मुनेः मैंनेः १५०-२३ दपगण हृषगण कुक्कटः कुक्कटः १५१-२९ वमुज वमुच्च ७१-१८ १० ९१ १५४-१ जहः जहः ७२-११ कथनमयं कथमयं १६३-७ शकाटा शकटा ३७-६ चयट - थया यथा कुकुट। ।

·२ शुद्धम्। १६९-७ वैल्वन १८४-२ तेन . शुद्धिपत्रम् ॥ पृ०-५० अशुद्धम् । अशुद्धम् । शुद्धम् । शुद्धम् ।। १०-५० अशुद्धम् । बल्ववन २१८-१३ व मुकुकु- १८७-१८ सप्तास्यत्ता सप्तम्यन्ता लम्लं १७३-२२ सुतंगता० सुतंगमा० २१८-२५ मोदनी १७५-१ च्छरीषम् च्छरीषकम् |२१-७ भोक्तु १७६-६ इन्दस्य इन्द्रस्य २२०-१२ भोजममतेन १८३-१३ प्रायुवदि आयुर्वेदि "-२५ रज्ज्त्रोद्धत मतेन २२२-१९ वैदग्धम् १८५-३७ अविमारक- २२५-६ प्राक्षेत्रम् रित्यधिकम् . २२७-३ दर्हन्मि १८६-१४ वसुभिः वमुमि .-४ दौहार्दम् १९१-१६ देशा देश २२८-४ विधयच्छन्द १९०-२३ स्वीक्रीयते स्वीक्रियते १९४-२५ द्वैपो द्वैप्यो २३०-२८ याद्यग्विति १९५-१५ क्षत्रियः क्षत्रियाः २३१-२६ यथागोग "-१८ श्राराज्ञी স্বামী २३४-१६ कद्रणः २०४-७ क्रौष्टकर्णः क्रौष्टुकर्णः 1-२५ दद्र कद्र २०५-५ पीलुकणः पौलुकुणः २४४-१० अपरोधातु २१२-२७ इत्यके इत्येके. २९७-३ किसरा किशरा २४७-२५ तृफिडः : बकुलं मु. कुलम् मेदिनी भोक्त भोजमतेन रबोद्धत वैदग्ध्यम् आक्षेत्रश्यम् दुर्हन्मि दौहार्दम् विधयश्वन्द दुईदु वाद्येविति यथायोग कद्रुणः दद्रु० कद्रु अपरो धातुत्वस्य लफिः "-- दुहृदु धात्तस्य ·ओ३म् + अथ गणरत्नमहोदधेः शब्दानुक्रमणिका ॥ GGESH २०९-३ १५८-१९ १५०-६ १३९-१० ९१-२३ ६९-१ ७७-१६ अङ्कुश अङ्ग प्रज अङ्ग अग अग्द्यिा प्रहार अङ्गार अङ्गार अङ्गार प्रहार अङ्गारक अङ्गारवेणु मगिरस अङ्गीकृत्य ८०-५/ अग्र १४९-१५ १२२-२५ अग्रवणम् १५३-१६/ अकलुष १५२-१६ | अग्निपद २१८-१३ अकाल २००-५! अग्निवेश ५८-१० अकिञ्चन २२०-८] अग्निशर्म १०-६ अकिञ्चन ८७-२६ / अग्निशर्म १७२-३ अकृतीमय ८-५/ अग्नीषोमो २१४-१९ | अकुशल २२५-१० अग्नीन्द्री “९७२-२ प्रकारी २५१-३ / अग्न्याहितः २०१-२५ अक्ष २११-३ अग्नौकत्य ५७-१७ अक्षर २०६-१ अग्नीकत्या १९४-१४ प्रक्षकितव १६५-१७ अक्षण १६-२१ अग्रतः २१८-२० अक्षणक ९६४-२० प्रक्षधूर्त अग्रे 20-७ २१८-१९ | अक्षमार २१०-२६ अग्रवणम् ११२-२ अग्निशर्म अक्षयूत २१४-१२ ३१-१ प्रघ अक्षशौण्ड ७४-२१ प्रचपल अक्षि २०४-२७ अच्युत ६८-५ अच्युतन्त १७७-१४ अगद २४३-१६ १७१-२२ अगस्त्य १५७-१३ १७३- अज अगणित २२-२४ ५७-३ ८६-२ अगारवेणु अगारधेनु २१४-५ अग्निशर्म २३-२३ अग्नाविष्णु २४०-१२ / अजबस्ति ११-१० । अग्निसमीरणी ६९-८/अजमार १४५-६ | अग्निवेशदशेरक ३६-२ अजमारक अग्निष्टुत् १०८-२२ / अजतुन्द ७९-१९ अङ्गुरि २४७-१४ असिध्रुव সুন্মগ্ন ११-१६ ६५-३ १९०-११ २३-२१ २२६-११ १९१-१८ १३५-३ ९५७-१२ १६५-४ ९४९-१३ २३६-१ अङ्गुलि अंशु अंश अंशुक अंस अंसभित्ति अंसभार असेभार प्रजक १९२-१ अजधेनु --२ १३८- अजपाद अजपथ १२७-१४ अकस्मात् कशाय ३१-१८ १४०-२० १४०-२० २०४-२५ प्रकशाप ·२ गणरत्नमहोदधेः ॥ . अजिर। ४०-१ ९५४-५, १०-१९ अनडुह अजस्तुन्द २०४-२४ | अण्डर अजवाप १९४-१६ | अण्डम् अजस्त्रम् १९-२५ अत् प्रमा ३८-१० अतसी अजाविक (२-४ अतिथि গয়ন্তু ११३-८ अतिखर अशाकपाणीय १३३-२० अन्त्रि १४४-१४/ अतीव अजिर ९७३-२३ अथ अजिरवती CE-१७ अथकिम् अजिनफला अथर्वन् अजीगत १३७-१० अथो अजैष्टकम् अञ्जन, अञ्जनक अञ्जनिक ২৪-২২ प्रद्य अञ्जलिक २२५-१ अनुनागिरिः ए८-२४ अद्धा भञ्जमा अद्यद्वितीया २०-१८ अजीकूल १९५-२४ प्रद्यपञ्चमी अध अलिकूल प्रज्ञातक १२८-२० अद्वारुत्य अट्ट २४५-२१ अधरेद्यु प्रट २४५-२३ अधिकारी अटाट अधमर्ण मटाट्या २४५-१३ अधरौष्ठम् ९२ १५ सदस् २४१-१५ अदीरूप २२४-२३ असन २४४-२७) अधोनाम ७२-१७ ५३-३ | अध्वर १५०-१ -२१ प्रवर ४५-२ अध्वयु २२६-२२ १४५-२ | अध्वन २०६-१ ६३-११ अध्वर ६१-१३ ३०-१८ अध्यापकोदिता ८४-२१ २०-७ अध्ययनतपसी ९१-१४ १२-३/ अनुगङ्ग २०१-३ ९-१० अनन्त १२०-२६ १६४-२१/ अनडुह १३७-१२ २७-२४ अनडुह १५८-१० २२६-१२ अनडुह २०३-३ , २०४-१ अनाही ४५-१६ १४-१० २०-१७ अनड्वाही ३४-१ अनभिमान १४२- प्रनिधि १०-२४ १४५-१७ २२५-१९ अन्तिषत् १०८-५ अनीक ५३-१८ अनीश्वर ६५-१९ २२५-१० ६७-२६ / अनुकूल २२४-१६ १९०-९ अनुगत २१४-१८ १९२--२२ अनुगणित १६२-२ अनुगुणित "-१३ ४९-२१ “२२४-१७ २१५-१० १४-१०| अनुजन १-४ १९२-२ अनुदृष्टि Re-२५ / अनभिहित ७७-२० | अनिपुण १४-८ १३-२०/ अधमशाख ३३-१० अधिदेव १४४-१६ / अधिपति अठारक प्रगीव अणु अणु मणुक अणुक ६४-३ अधिपति १२९-१७ / अधिराज १२९-१७ / अधिभूत १२४-अधुना १७२-२५/ अनु अनुघरी ११३-७/ अनुचारक १४५-७ ·१९२-१६ | अन्योन्यस्य २०१-३ / अनुशंस अनुक्रमणिका, ॥ . अनुष्टि १४६-१० | अनुसार २०९-४ | अन्यतर २७-१५ अनुतिल २००-२८ | अनुसीत २००-२८ अन्य न्यतरेछु १४-८ अनुनाश १७१-२०/ अनुसूप "-२६ / अन्यत्र १२-१ अनुपथ २००-२८ / अनुसंवरण ११२-१६ अन्येद्युः १४-८. अनुपथ ९५-१९ / अनुसंवत्सर (-३ अनुपद ३२-२४ / अनुसुष्टि -१७/ अन्यभाव २२२-१६ अनुपद २१२-१० अनुहोड "-५ अन्यभाव १२९-११ अनुपद २००-२६ / अनुयूप २००-२६ | अन्वक्ष अनुपान २०९-२० अनूप १९४-१४ अन्वक २९-११ अनुप्रवचन २०९-१९| अनृत २१६-१२ अन्ही ४८-9 अनुभङ्ग २२५-१० अपजग्ध ३४-२० अनुमाष २००-२८ अनृशंस २२७-१ | अपदग्ध अनुपूर्व २२४-४ अनेकप ६०-२१ अपदक्षिण अनुयुक्त २००-२ अपधारय १३५-२३ अनुरथ २९-२६ | अपर २८-२९ अनुरहत् १२-१३ | अपर अनुरहत् १२-१० अपरसमम् १३-२५ २०९-२२/ अन्तरा १८-१९ अपराधि २५०-१७ अनुलेपिका २१५-८ अन्तर् १८-१४ अपराह्न ५५-१३ अनुलोम १९४-१५ अपरापहाणा ३९-११ अनुपठित २२९-२६ / अन्त १२२-२५ अपरद्यु १४-८ अनुवचन २०९-१९| अन्तादी अपवद १६२-१२ अनुवंश २००-२६ / अन्तेगुरु ७१-२ अपस्तम्ब अनुवादन २०४-२० अन्तेवासि ६२-०२ अनुवासन २०९-२१ | अन्तस्य २२४-४ अनुवाक २२५- अनुवेशन २०९-२० अन्धकार ५८-अपूप १८-१८ अन्य मनुषण्ड २६-२२ / अपूप २०६-१३ १९४-१० अन्योन्य अनूषण्ड २७-१२ अपेहिप्रकसा ८७-२१ अनुशतिक अन्धकवर्तक १३३-८ अपेहिप्रघसा अन्यतः १२२-२७ / अपेहिवागता ८७-२० अनुष्टुभ् ११-१४ अपेहिद्वितीया भनुसात २०१-३ अन्यतर १४४-२१ अपेहि विघसा २३०-१/ अन्त २०१-४/ अन्तर "-१९/ अन्तरेण ११२-४, अन्तरे अनुरोहण ३४-२१/ अन्तरीय १५६-६ ९७-३ | अपिधान १८९-१७ | अपिराधि २४७-३ अपिशुन २१५-१४ / अन्दोलि १९९-२९ १६२-१९ अन्यत् ·३४-२४ अम्भोज १८६-२० | अयुत १९२-९ अमुष्यकुल २२३-१९ | अमुष्यपुत्र ४४-२५ १४२-५ -१२ ५५-५४ -११ २४३-१८ २४७-१२ १७७-१ १४८-१८ १७७-१७ १८१-१३ १५८-८ १४८-१७ १८-६ अम्नस् २२३-५ अम्बर ४ गणारत्नमहोदधेः- अपेहिवाणिजा ८७-१८ | अमितीजस् ३८-२७ / अयःस्थूणां प्रवन्धक २३७-१२ अयःस्थूण अबढ़क -२५ | प्रमुत्र २१-७ अयि २३१-१२ | अमुत्र अभय १५८-२४ अमुष्य १५०-७ अये अभयजात १५८-२४ अमुभिन् १८६-२५ अरर अभिगम २२९-१२ अरम् अभिजात अरस म अभिजित् १६०-५ अमुष्यकुल १-६ / अरद्द अभिधान ५५-२४ अमूला अभिधानतः अरडु ४०-३ १२३-१ परश्य अमृत ६०-१८ अभिन्नतर १२८-१३ मरराका २३९-१८ अभिभूतवान् २५१-४ प्ररथ्या मन २२९-११ अभिमनस् २४५-१ प्ररम् २१-२२ अभिरूप अराली अभिरूप २२८-२२ अरविन्द सम्बर २४३-१० अभिहित ३४-२५ अम्बरीष अरिसूदन ५८-१० प्रभीषण ২২২ अरिन्दम अम्बरीषपुत्र १३९-३ अरित्र समीक्षण १०-२३ अम्यवकाश २१५-१ अम्बिका १४४-७ मरिष्ट शम्युन्नति २१२-१ अम्भस् २१६-१ अरोहणी अभ्र २३-१५ अम्मस् १३८-२७ | अरोहण भ्र २४५-१४ अम्मीज ६०-१८ / अरोहण अयस २१७-२९ १७६-१८ | अरुण मयधातथ २२५-७ प्रभावकाश अरुप २१५-१ भमरी ४३-२७ प्रयथातथ्य ५-१२ प्रयधापुर अरे समकत्य ७-२०/ अयस्कुपड २४-१७ नगावम्या १-अयस्कान्त लगायास्पा अयस्कायह २५-१४ अर्क ধ্বনি २००-५|भयास्यूब मित्र १४-- अयस्पूणी ४४-२४ मर्कलुष ३८-२२ अरिश्म ४९-२ २३७-१२ २४-२२ १९१-२२ १८२-२६ १७६-१३ १७६-१२ ४१-१ १८१-२१ १७५-६ १९५-१० १७६-१३ १३८-६ २२५-८ अरुण "- भररे २५-६ / अर्क ३२-३ १८१-१० १५३-१५ १७३-१४ १७३-१० ·AC ६२-२१ / प्रवादि १५२-१६ अर्वाक अर्शस १५३-१५ / अई -- १७८-२३ / अईत् ७-६ अवश्य अनुक्रमणिका ॥ मलूप ११३-१६ मर्पितोत ६४-२१ | अवस्यन्दन १९०-५ भर्फ चन्द्री ६९-२ प्रर्वदः ५६-१५ / अवस्यन्द १००-५ अर्फलूप १५२-१५ अर्म २५०-२४ भर्फलुप २२-२४ प्रवलिनपक ६४-२४ अकानुष २३९-१४ अवटकच्छप ८२-१५ सम्बन १५३-२४ / अवदातिका अर्गन २०६-२० आईन् १२७-४/ अवधारित २३०-१२ अर्गमा २२२-४ अवमुक्त २३०-१२ গায় २३६-७/ अलका ५२-२२ | अवमुक्तोपानक ६-३ अर्जुन १९६-१४ अलङ्कारवती (E-१७ | प्रवर २८-२९ अर्जुन १७९-३ अलिगु १५८-११/ अवरोह २३५-१८ अर्जुन १३६-१७ अलम् २२९-१४ अलम् २४७-१२ अर्जुन १५३-१२ अवश्यम् १९-१० अलस २२२-२] प्रवासि मर्जनभीमसेनी ६-१४ अलिन्दी २५०-२४ ४२-२४ अवसान २०३-२४ अर्जुनपुरुषम् ९९-२५ | अलीक ७३-२५ अर्जुनपुरुषः अलीक २३६-२७ प्रवसाय १९६-१७ अलीक अर्जुनशिरीषम् २४६-१८ अवसानविरस ८०-११ अलेखन अर्थ १४२-४ अवरकर २१३-३ १०४-१९ अल्पभः मधी १५-१४ प्रवि ६८-२५ १२८-१५ अर्थकामी "-२६ अल्पदृश्वा ८१-१८ | अवरोधि २५०-१८ अर्थशब्दी १३-२०/ अवरोहित १८१-१९ अर्थगत २२५- अवका अर्थतत्य ५२-२२ प्रविषम ७७-१० ७३-२४ प्रवकरः १०४-२१ अवेरे १०-१५ अर्थतः अवकल्पित २३० २ प्रवीष १२३-१ २०६-१७ असिन २०४-१ "-११/ अव्यय ५७-५ अर्द्धवाह अवकीर्ण २२९-२४, अव्याहारी २५०-२४ २९३-६ २५०-२४ अर्द्धरतीयम् १३३-१० प्रघट ४८-१७ अर्ध ५३-७/ अवतंस १९७-२० अर्धम् ६२-२० अवतण्ठ १७७-१३ अधिका १२४-१९ अवनत १३४-१४ २००-५ अवरसम अव ७०-१७ / अवस् २०-२० विदूर अर्थ प्रवीण अवगणित प्रवट १०१-८/ अवाजी ९५७-११ / अशनि ५६-१६ / अशनि १९६-१५/ अशनि १७६-१८ अशनि ·गणरत्नमहोदधेः- ur १२-७ अम २३१-६/अस्त्र . अशीतिपदी ४-२४ अश्वावतान १५६-३ | अस्ति १७३-४ अशोक ६०-२१ अटक २३५-१ अस्तु १७-४ अशोक १७१-४ | अष्टकिक २३५-१९ अस्थि अशोक १४४-१० अष्टका २०५-२४/ अस्मद् १७७-१४ अष्ट १३८-५ अस्मभ्यम् ४०-१४ प्रश्न २१०-२२ | अष्टम २०७-१३ | अस्यहत्या ११२-३ प्रश्मरथ १५८-८ अष्टम २१५-२६ / अस्यहेति अश्मर १७०-२१ | अष्टापद ५६-९ अस्यहेत्वा भश्मन् १७१-२९ अष्टापदी १४-१४ अस्युद्यत ७१-२५ प्रशीतपिबता २०-१ मष्ठीवान् २४६-१६ प्रत्र १५०-१/ अस १९६-१७ | मस्त्र अश्व १७८-६ | भसङ्कला ७५-२४/ अस्त्रव्याड ७९-२६ प्रश्व २०६-२१ असंकति १५-२६ / अस्मद् अश्व २१०-२१ असम्प्रति ७३-१७ | ग्रह प्रश्व २१३-२ असंव्यवहारी २५०-२३ अहह १२-२२ प्रश्वकुज्जर ८५-१८ | असायस प्रश्वल १५०-६ | असि १७-९ अहकम् अश्वत्थामा १०१-१२ | प्रसि ६१-३ अहरणि ४८-१९ अश्वत्थ १००-७/ असिनास २६-२४ अश्वत्थ १७८-१२ | असिहत्य अश्वत्थ असिमन्ध १८१-१८ ११६-१६ अहपुत्रः अश्वत्थ २०५-६ असु २४३-४ अहःपुत्रः प्रश्वस्थ २१२-२५ | असुर ११६-३ | अहस्कर २५-१५ अश्वत्थ १७४-३२ प्रसुर १७७-५ | अहमहमिका ८९-१६ अश्वत्थकपित्यौह-१४ | असुर २४०-६ | अहपूर्विका ०-१४ अश्वपति २४७-१५ अहंप्रथमिका अश्वपत्र प्रहा अश्वप्रपदन २०७-२४ असुर २०५-२४ | महाय -१२ अश्वपाली १३४-७ | अहियोग अश्वमतल्लिका ८५-२४ असुर ९३७-२० अहिंस प्रश्वा ३८-११ | अस्तम् २१-१५ | अहीवती प्रश्वावतान ३६-१६ / अस्त २१-१५ महो १७६-१९/ अहहा २७-७ ११६-२१ अहर्पतिः ११२-४ | अहःपतिः , १६२-१ असर २०६-१९ असुल ४८-७ १४७-१२ | असुर ३१-१७ ११६-१३ १०-१ ·४१-२३ | मानुषद् १५३-१७ माढणी १७३-१७ २१३-१ प्राण्डीवत आत् प्रात् २०२-३ पाताली अनुक्रमणिका ॥ (आ) प्राज्यानुवाक्ये ९१-२३ | श्रादित्यव्रत २९०-१३ प्राटरूषः ११०-२१ / प्रानन्दी ४२-ए १३-१६ श्रादृस्थली १९६-: आनट आकाश ५६-७ ५३-२५ आढकम् ५३-१४/ मानुषक आकाश २००-५ २१-१७ माढकी आकाश "-१८ "-२३ | भानुतिः माकन १९६-२७ प्रायः आकर्ष १०२-१९/ प्रानुराहति १९७-२२ ११७-१ प्राणीवि माक्रन्द २१२-१२ १४४-१६ / आनुष्टुभम् ११७-२५ प्राण्डर २४४-२६ / आनुषुका आकष -२६ ११-५ प्रागडायन आकर्ष १७२-२५ | अनुगाादिक १३२-१२ ९७३-१५ प्राकथम् २०४-२६ मानत १९५-१५ आकस्मिक ११-९ १३२-१२ मानकस्थ पाखनिकवकः १५-११ བརྟ=དང་ भानुडुह्य १७३-१५ आतङ्क १६-२६ आख्यान १८४-२० मालम्भरिः मानृत ४८-१८ १६८-२४ साख्यात मानृशसि ७६-१ १८८-२३ प्राग्रहायणी ४७-१७ आपिक्षिति आत्मचतुर्थ 96-४ ३७-१ प्राग्रहायण ११८-२९ आग्नीध्र प्रापिशलि आतपरमगीय ८०-१३ १९९-३ प्रात्ययिक आपच्चिक ४७-७ आग्रया १३२-१० आत्मकामेय १६८-१८ मापद १०५-६ आग्रयणम् प्रतिव आपत्काल आग्रायणी १५३-२१ १९२-२१ प्रातप प्रागारम् १२०-२ पाथर्वण श्राङ्गुलिक १३१-२१ प्रामिष प्रादह ५८-१५ १६-२२ प्रामात्य ११४-१५ मादक १७-८ आचारनिपुण ७९-२६ | आद्यन्ती आमिषी १८०-१६ आचपराचम् ८९-४ आदित्यचन्द्रौ आदित्यचन्द्रौ ६९-३ श्रामित्रि १९०-७ २२१-२१ ६-२८ आदित्य १२७-४ आम्रात १०४-१९ | आद्यवसाने ७३-२३ आच्युतदन्ति २३५-१ आध्यश्वि प्रायतीसम १८८-१० "-२५ माजीकूल १९५-२३ आदि १९-२४ प्रायःस्थूणी ४४-२३ माजमारक १४०-२० प्राद्यन्त २०२-७ / प्रायःस्थेणी ४४-२५ १८१-५/ आम् १८४-८ | आमलकी माकुलिकी -७] आदितः आचोपचम् आच्यपदि प्राचर्यम् १२२-२४/ आम्र २३०-१ ९१-८/आयतीगव ·१७६-१३ / आपाढ १८२-८/ आस २०१-२९ / आसन्दी ४५-१/ आसन ५९-२६ भालक्षी ४५-४| आलजी १६०-४ درو गणरत्नमहोदधेः- मायाम २३५-१० (मार्जुनायनक) १६९-३ | नाशु २१८-१९ प्रायास २३५-१९ पारि ६०-१७ आयुध भारुणि आयुर्वेद १८३-१३ आरोहण ४२-ए आयुप २०९-१५ पारोह आस्थानी २३५-१८ ४४-११ आयुक्त २३०-१३ | मालम्बी प्राराव ४६-४ आस्थाकत्य ७७-२८ प्रारट्टी "-५ मास्कथम् १०४-२५ भारटी ४२-२ प्रालब्धी ४६-१० भास्पद १०५-६ प्रारकूट ६३-२४ आलिगव्यायनी ५१-१६ आसन्दी १८०-९ प्रारद ६७-१४ पालम्बीकृत्य ७६-१५ | आसुति "-१३ भारद्वायनि ६७-१४ | बालम्बि १८२-१५ | प्रामुरि १८८-२० भारद्वायनिचान्धनि६७-१६ भालापी प्रामुत् भारद्वायनिबन्धनि ६७-१७/ पालोष्ठी प्रास्य २०५-१ आली भारद्वायनिवन्धकि आस्था २१६-२३ आलेखन आरबध १०२-१८ २२४-१९ प्राराजी पालीढ १५-१७ १४४-१६ | आसेवित २३०-५ नाराल मावसथ २१८-१५ २१५-१ प्रास्त्र माराधय प्रावय २३-१४ प्रारा प्रावसथ १२१-१४ आहोस्वित् २४९-५ २०४-६ प्राायणी ५१-२८ आहि १५-१० आद्रकृत्य प्राधान्तरदीक्षी २१०-८ ७७-२६ माह १७-१५ प्रादेहत्य 90- ०-२७ प्राविष्कृत्य ७७-४ आपदी आहूतब्राह्मण ७१-१७ ९४-१२ आविदन्तीय १३५-१ प्राईवक्ष १४०-४ प्रावत प्रार्यश्वेता १४२-३ / आशु प्रार्य २२-२३ श्राश्वक्या प्रायंहलम् "-२२ श्राश्वस्थि प्राद्र ६०-४| प्राश्रम प्रायमित्र ६-१/ आशीविष प्रायण १०९-१० आश्चर्य १०४-१८ इकट १८०-२६ प्राशन १९८-३ | इकट १४२-४ आस्तिक १८५-६ आसुति २३६-२६ २३७-२४ प्रावास आविः १५-१६ श्राहिताग्नि १६८-२४ भाहरचेला १८-२५ / श्राहरवसना ३७-२७ आहरवनिता १२०-१७ / आहरवितता ५७-७ / आहोपुरुषिका ८-१३ १०२-- आहिसि १९०-१२ १७७-२२ १७-१८ प्राट्यक्ष ·अनुक्रमणिका ॥ १६६-१६ / ईषा ७१-३ | उकणी २०९-२० उक्थ ५-१६ उच्चावच २४७- उच्चार २४०-१३ | उचित १४२-३ | उञ् इ १३-२३ । इन्द्रायुध १६७-६/ ईषत् २१-१२ ५८-१७ इन्द्राविश २९५-२७ इक्षुक १२५-२ इन्द्रालिश (उ) प्रक्षु २३०-२२ | इन्दुमौलि इक्ष १९८-६ ४६-३ इन्द्रोद्यान १६६-२३ १८२-२६ चक्षु इन १८०-२ १४०-१२ / उषय १५८-२९ इक्षुकीय १७०-१४ २११-२०/ उक्षन् १६५-११ इक्षुभार २११-१ इसकान्त १९६-१९ उखा २००-६ इडा २४४-४ उखा १८१-१९/ इमस् ४१-४ डा २४०-१३ | इयस् २४३-११ उख्या १८८-१६ इरज "-१३ / उच्चनीच इतः १२२-२७ ८८-२६ १२-७ इर 0-२९ इरा इतर २१-१२ २१८-२१ इला २४७-उच्चः इतर १८४-२ १९-९ इला इतरा १४४-१५ १२२-१३ इतरेयुः १४-८ इला १२-२४ इव इतिश ४-२२ उज्जयनी १५०-७ १९५-११ इति- ६३-२२ १३-६ उज्जहिजोडम् ०-६ इतिक इपुक १४८-४ १२४-१५ उज्जहान ११५-१८ इतिहास १८३-१४ इषुध -१७ इतिह ५-१७ इषेत्वा २४१-१० उटज ३-३ इतिह ५२- उटुप २९३-२४ इदम् २७-२४ इष्टका १८०-४ इदंपर २१३-२५ २२२~| इष्टका इदंयुग ९३७-८ इह द्वितीया इद्धा ९०-२५ | उत १९-१० २१-२४ इध्मावहिषी १-२३ इहपञ्चमी ८९-१४ उताहो ४-१० इहपञ्चमि "-१५ / उत्तम २०३-१५ १८९-१७ इहलोक इन्द्रवक्ष ११२-८/ उत्तमर्ण १८०-२४ ६५-१९ इन्द्रशर्मन् उत्तमशाख (ई) १३८- १९०- १५८-२१ ई १३-२३ / उत्तुप २९३-२५ इन्द्रावधारिताः ८४-२२ | ईयस् २४४-५ उत्कण्ठा २१८-१ इन्द्रावसान १६२-१४ ईश्वर २१८-२ २४३-१५ | उज्जिहान २२३-७/ इष्टका डु २३६-७ २१५-२० / उजुलीमम् १९-e/ इष्टि २२३-१९ / उत्कर्ष ·- ४७-७ २१६-१३ | उन्मनस् "-३ | उपक उपधिपाशम् -१४ २६-१५ उदानम् १० गणरत्नमहोदधेः- उरकर १८०-२३ | उदञ्चन १७५-८ उदाहनी उत्कास ३०-१५ उदस्थान २४५-२ उत्क्रोश १८९-९/ उदकशुद्धि ११३-२ उन्नेत २२७-२३ उत्थापन २०६-१८ उदभृज्ज ११५-२| उन्मृजावमृजा ०-२२ उत्पचनिपचा ८९-२० | उदमेघ ३२-१८ उत्पल ५७-२८ उदन्वान् २३१-४ उपकलमक उत्पन्नवप्रा ७१-१४ उदपान २०२-१४ उपरिमेखला उत्पत्यपाकला ९०-१२ उदर २३२-३ | उपवास ५९-२२ उत्पतनिपता - २० उदपान १३-२४ | उपशरद ५-४ उत्पात २०१-१८ उदपान १६२-१९ ५-४ उत्पाद २५ | उद्गृहीती २३०-६ उपचतुरम् उत्पुट २१३-२५/ उद्गात २२७-६| उपतदम् - उत्पुत " " | उद्धरोत्सृजा ९०-१७ / उपजरसम् " १४ १००-२० | उपनिपद् २०२-२१ उत्तरक १९१-७ उद्भासि उपनिपद् २५०-१९ उत्तरपद २०१-१५ १९१-७ उद्दासि उपनिषद् उत्तरपथ २४८-३ २५०-१९ ২৩-২ उदारी उत्तराश्म ४९-४ उपनिषद् २१३-८ ९७७-१६ उत्तराहि उदासीन १७७-१५ १५-१० उदश्वित् उपवास उत्तरात् १९८-१२० १३७-७ 2-१९ उपाकृत उत्तराधर २३०-१९ १६७-७ उदुम्बर २२३-२४ उपानस उदुम्बरकमि ८१-१९ उत्तरेयुः ५-१ १४-८ उदुम्बर २१-८ १६२-१० उपास्ति उदुम्बरमशक ८२-२४ २१३-१५ २९३-२३ उहरावना उपसित ८८-१८ २२९-२३ उत्साहि २५०-१६ | उद्यमविधमा ८-१३ उपोपानहम् ५-१४ ५५-१६ उप्तगाढ १७५-६ / उपकलाप २००-२२ १६३-११ उद्दाम २३५-७ उपस्थान ३२-२० उद्दास उदकंकृत्य उपस्थूल "-२१ ७७-२६ | उद्यम २३५-१७/ उपसीर २००-8 उद्यम ६२-१६/ अपवस्ता २००-३ सदक २०२-१५ | उद्यतासि ७१-२४/ उपवास सदक "-११ २३२-५ | उद्योग ५४-३/ उपवास ०-२४ २१९-२० उपनिवपा ८९-१२ / उपवस्ती २१३- २२४-२१ / उपगूढ १६९-२/ उपाशु उत्सङ्ग उत्साह उत्साही उदस्थान उदत २३७-२६ | उद्यान २३५-१४ उद्दण्ड ·९७-८ उलूखल "-१० उशीरबीजम् "-"| उभावाहु ७४-२५ उषर्बुधा अनुक्रमणिका ॥ १९ उपवेश २१३-१०/ उभयाकर्णि "-१० | उलूखलमुसल ६५-४ उपदेश "-१६ / उभयत १२२-२७ उलूखनमुसले ९१-२० उपनिजस्त -१६ | उभाञ्जलि १०२-२३ उपहस्तिन् "-१७ | उभादन्ति उपवेश ६७-१८ -- उभापाणि "-" | उशीरबीजा उपस्थ ७-१८ उभाकर्णि उशीरवीजसिज्जास्य उपस्थान ०-११ ६७-२२ उपयात २१४-१५ उभाहस्ति "-१३ / उशीनर उपस्थान २९६-२४ १३४-१३ उम् ७-११ / उशीनर उपराधि २२४-४ उमा उपसादिता २२९-२५ ४२-२३ / उशीनर १६२-१० उम्भि १८८-७ | उशीर उपकृत २१७-५ उम्भि उपपादित २४७-३ / उषस् २३०-७ उररी उपयाम धा २३५-११ २६-७ उरकवाट उपसत् २४०-१८ उषर्बुध उरभ्र उपसदि २५१-१२ १६५-१० २४८-३ उषान २४१-१२ उरल उपानत् १७२-१९ १२९-१९ उरस २३२-५ "-४ उष्णक उरण २४३-२ -५ उष्ट्रखर २-२१ उपचार १३२-१७ उष्ट्रशश उपमा उपरुधि १२१-१६ उष्णिहा ३९-२३ उपाय उपधारय १३२-१७ ९३५-२३ उष्णिक उरसा २०३-२५ उसगाढम् ६५-१४ उष्णिक १६२-११ उब्जककुभ उरस् ३५-१८ ११०-८ उमय उरस् १४७-२६ उष्ण २२१-१० उरस् २४३-२१ २७-१० १६५-८ तरस्य: १३०-१७ उभय १७५-१६ २२०-५ उभयेद्यु १४-८, उर्दी १२७-१६ उभयद्यु उर्वशी २४०-१२ उभयान्जलि १३-२४ उभयादन्ति उभयापाणि २३५-१५ | ऊक १६६-६ १७२-१७/ ऊक "-११ उलूक १६४-१९ | जकावकल्पिता ८४-२५ उभयाहस्ति "-१३ उलूक १५८-५ जम् ६-१२ उपावत् उपयुत् उपभृत २५०-१८ । २३८-१७ उष्णिक २७-१ उभ उष्ट ४३-१६ | उरु उष्ट्र ४६-५, उष्ट्रग्रीवा ऊ ९७-६ | उर्षभुद् "-१० | उल उभयाबाहु ·१२ 1-२६ ऋतु कढभाये जधस् नरीकल्य जरीवत् জগন ऊर्णनाम कर्णा कर्णावत् कदम जवंदन ऊर्ध्वमुहूर्त ऊर्ध्वदेह कर्यदेह कर्वकाल १८२-२७ - एरण्डक १५८-७ "-१३ १८७-६ / ऋष्टिषेणा -७ / ऋष्टिषेण ऊष . गणरत्नमहोदः- ७०-२७ ऋजुनी १९५-४ / एहिविघसा ८७-२० २०६-१ ऋतभाग १५६-६ / एहिप्रघमा "-२१ ७४-२१ | ऋतम् ८-१४ एहिमकसा २०८-२ एहीडम् ८८-११ १४१-२६ / ऋत्विक २२३-७/ एहियवम् "-१६ ७१-ऋते १८-१८ | एहिरेयाहिरा 20-१० २१०-२२ | ऋश्य ४५-१८ एकपदी १६०-६ | ऋषि २०१-१६ | एकतः १८६-२० ऋषीवती १२५-१३ .-२३ ऋष्य १७७-११ एक २७-२३ "-२४ ऋष्य १८०-१८ | एक १५३-१६/ एकलू १५६-९ | एकपलाशिका १८९-११ १८२-२२ (ए) एकशाख १९०-९ २३०-१६ | ए १३-२४ / एकग्राम ४-१० २३९-१ | एकपदे १२-२२ एकतर "-१२ १५-| एकवृक्ष "-१५ १७०-२३ / एतर्हि -८] एकभक्त २०७-१३ "-१० एकभाव २२२-१५ २३४-- एहि १७-८ | एडका १४०-६ २४-८ एतद् २७-७, एरका १४०-७ एक २७-२३ / एला २४२-१ ३८-१४ (ऐ) ९१-८ | एकपुष्पा ४०-४ १३-२४ २०२-४ एव ७-४ ११०-२० १२७-१० एषणा १०५-१२ ऐकद्य २४८-९ एरका १४-११ १२१-७ "-२५ ऐषुकारिभक्त १६९-२२ १५०-१२ | एकान्त १८२-१५ एहिवाणिणा ८७-१७ | ऐन्द्रायण २१८-१६ एहिस्वागता २२०-११ / एहिद्वितीया १७७-१ "-२० ऐरावत जषर ऊषर जामन् जष्मन् जहा २६९-१ एधा २३३-२७ / एन १३-२५ / एडका ऋक्सामे ऐ ऋक् ३-१६ एकपदि ३-१६ | एकाग्रतः ५१-२० एकभाव १५९-१ / एवम् १५०-१७ | एषणी ऋक ऋक् ऋक ५२-१३ | ऐतिह्य २०१-१३ / एडका ऋगयन ऋगिन्य ऋचभाग ऋजीप आज ७२-२७ ऐहलौकिकम् १९२-७ १७६-६ "-१९ | ऐरस् ·१३ -२७ कण्डू अनुक्रमणिका ॥ (प्रो) औदमेघि २०५-१६ | कण्ठेगड ओ श्रीदवापि औदवाहि मोकणी ४६-३ कराडू औलपि ओजस् १३५-५ कण्डूज २४५-२ मोडवि श्रीदति १३४-२३ १३५-१ कपडर मोदन २०६-१६ (क) कण्टक ओदन २०८-१७ | कं ४-७, करात्र ओद्य २४५-२५ कम् २०-२/ कण्ड़वा ५३-२१ केचन मोदन २०४-१ / कच्चन ७१-२ २३-८ २३३-१ २४२-८ २४५-१ २१८-१० २४५-१४ "-२३ प्रोदन ५६-२१ / ककट १९८-७ / कंथक १५७-१८ | कच ओम् ओम् ओष्ठ ११-५ / कंस २०-१/ कंस ५९-२४ कच्चित १६७-४ / कट ६०-३ / कटक २७७-२२ / कटक १७८-१२ / कटा १७८-५ ६-४ १०-४ १७९-२ ६२-२० २०६-१५ ५१- - "-१२ / कटी ३१-२१ ३१-२१ कच्छु कंस २०४-२८ कवाट (औ) कंकट औडायनभक्त १७०-५ कंकट औदमजि- १९५-१६ श्रीजिहानिः कडूटिल "-१७ भौज्जहानिः ककुप १६२-२० कटुमन्य "-१८ ककुभ ६४-१० कटुक औदवजि १९५-१३ ककुभ १४१-१८ | कटेट औदन्यि श्रीदशुद्धि ककुत्स्य ४-१३ | कटोलपाद ११५-११ २३-१० कठरणि औदकशुद्धि ११५-११ 'मोदचि १९४-४ | कत १९४-२४ श्रीगाहमानिः १९५-१५ कञ्चुक २१८-१३ / कत श्रीगाहमानी कठशाठ औषध कटोलपाद ३२-५, कधम् औपचेय १९९-१८ कहारजैमिनि ६९-२२ कथा औषध १२०-२० कणक १२६-१३ / कथञ्चन औपयक १२३-१७ कण्टकारी १६६-१४ श्रीपविन्दषि १०-१६ कण्टकमर्दन २१४-१५ कथञ्चित औद्गाहमानि १९०-१७ | कण्ठ कच्छ कज्जल ३-१८ ३३-१२ २०४-१९ १९०-२ १०-२२ २७-२६ १५- १४-१५ १५-६ २१८-कत् १८२-६ / कत्तम ९३-१८ / कत औरसलङ्कट कडम कथक १५०-१६ १५-७ फदग्नी ·१४ गयरबमहोदधः- - कमक ३-२६ | कमन्तक २०५-६ २४७-१८ १८०-८ ४४-११ ५८-२० २-१९ २४६-१७ १३६-५ ४१-२० कदरी कदम्ब कदम्बक कदल कदाचन कदामत्त कद्रु कनल कनिष्ठा कन्दर कन्दर कन्दर कन्दली कन्यका कन्दल कन्दल कपट कपरिका कपलिका कपाल कपाटिका कपालिका कपि कपिष्ठल कपिरथ कपित्थ कपिष्टिका कपिलिक कपीवती कपोतकीय कपोतपाद कबरा कवरी कवन्ध ५८-६ करीर १२६-११ | कम ४- करीर ३२-२२ करीर १७१-१० कमन्दक ३३-१५ करीरी ३४-१६ करीष ३४-१७ १ कमली ४८-४ | करीरवान् १४४-१७ / कमला करुण १७५-२२ | कमल १८२-८ | करुश १४६-२० | कमल २३७-१२ / करूप १७०-२४ कमलकीरक कर्कटी १३-२४ २४७-१० | कमलभिद कर्करी "-२५ ६९-२० | कम्पन २१५-१७ | कर्कट ४५-४ | कम्पिल १७१-२६ / कर्कन्धु ५२-२२ कम्पील --- | कर्कन्धु २४७-१०] कम्बलहार ३२-६ | कर्कन्धू २९८-९ कम्बलाश्वतरौ ८९-१८ | कर्कन्धू ५३-१९ कम्बलिका १७२-२७ / कर्कन्धू २४७-१३ | कम्बोज २०४-६ कर्ण ७-१४ कम्बोज १९४-१४ कर्ण ५०-१६ | कम्बोज १३५-१७ / कर्ण १३१-१५ कम्बोजमुण्ड ८७-8 कर्ण "-१३ ५२-१० कर्ण १५८-२९ करण १९२-४/ कर्ण २९४-६ कर्ण ६०-१७ | करट 1-9/ कर्णक १००-८ करभरासम ६९-७ | कर्णक २३१-१६ | करस्कर २०४-कर्णकार १४३-१६ करभ १२६-१२, कर्णकग्राह एए-2 करभ २४७-१० | कर्णवेष्ट १७०-१४ | करवीर १७१-४ कर्णवेष्टक (३-१९ करि २४-६ | कर्णाट ४-२८ करिपथ १२७-१४ | कर्णाटक ---करीर १६७-६ | कर्ण १५८-८ २०५-६ २०३-१ २०५- १८०-१६ १६६-२३ १७३-१३ १७४-२ २०४-२३ २०३-२५ २३९-२५ ९७४-२३ ९४१-२३ २१७-१८ ३२-२१ १४०-२६ १४७-११ २०६-१७ करका ३४-५ करण ३१-४ १९४-१४ ·"-१२ -- करमा षी १६६-२३ | कल्याणी ६३-१८ कल्याणक्रोडा 4 अनुक्रमणिका ॥ १५ कर्णेचुरघुरा ८२-१० ' कल २२१- कशकृत्स्न ३४-८ कर्णेटिरिटिरिः कलापिन् १४२-१० कशकरस्न १०५-१० कर्णेचुरुचुरुः w-.. , कलितहरण ७१-२५ कशा २००-८ करवीर फर्तुम् १५-१४ १७२-४ कशा ५१-६ । कला कर्दम १७३-१० कशा २११-२१ २१८-१६ करक ५४- कशी कर्दम १७७-१२ ५१-८ करूम कर्दम १७८-१४ २४७-१५ कश्चन ३-२६ कर्दम २३९-१६ ४३-८ कश्मीर १७९-१८ कलमासी कर्पट ४३-९ कश्मीर १३६-६ ५३-२३ कासी कल्पसूत्र १८५-१६ / कश्मीर १९४-७ कर्पर १४६-६ कश्मीर २०४-१ ४०-२७ कश्यप १३८-१७ कपूर १४४-१७ कल्याणवाला ४१-२ कश्यप १५५-२६ कपूर १७८-१४ / कल्याण गोखा 1-५ कषक ३२-५ कर्वट ५३-२२ / कल्याणखुरा ४१-६ कषाय १८२-६ कर्म २९६-१ कल्याणगुदा कषाय १९६-२० कर्म कल्याणा २४७-१४ कर्मध्यानः ८०-८ कल्याणी कस्क २४-७ को ५५-१४ | कल्याणीप्रियः ९७-२४ कहय ९४१-१७ कार "" | कहूय १४१-१७ कर्ष २९१-१० | कल्याणीदुर्भग ८-१ कहूष १४३-८ कर्ष १४४-३ | कल्याणीसुभग "-३ | कहोड १४१-२५ ९३४-१३ ) कल्याणीदुहिक , कहोडहोड ७०-५ कलन्दन कल्याणीबालः २५०-६ ५८-१९ कल्याणौतनय क्षमा कलभ २४७-१० | कल्याणप्रिया क्षय ६०-२१ कलश ५८-१८कल्याणमनोज्ञा क्षत्रियोच्छादक ७८-१७ कलशीपदी ८४-२९ ३३-२३ कल्लोल ८६-१९ १०३-१६ / कवच ६०-२१ / क्षपा २४९-३ २४५-२४/ कवन्तक ३४-१२/क्षरा २०६-८ १९३-२० कवाट ६०-३ / क्रकच ६१-१८. कलङ्क १४०-३/ क्रम १८६-३ ४८-२६ | कसकरन -- १३९-१० कल्याणीखः कर्णपण . -५ ४-७ कल्लोल २३७-१३ , क्षत्रियमता २१८-१० क्षत्रियभीरुः कलशीकण्ठ कलविङ कलह कलकूट २९८-२६ कवि ·. . २३०-२१/ कालिका ३७-६ / काला २२२-२४ | काली २४७-१९ १०३-२० २२०-१२ १११-६ १२५-६ २३३-२४ ४६-१७ १२२-१२ १५०-१२ २००-२ १७८-११ १५३-१७ १४९-१५ ५१-१९ | काव्य + १६ गणरनमहोदधेः- क्रमेतर १८४-१० काथल १४९-२४/ काल क्रमेतर २०१-२१ कान्तारपथ २०७-२५ | कालकोट काञ्चन १६७-१२ | कान्तार ५-२६ | काल कांदिशीक ८-८ कान्थक्यायली ५१-१९ कालापा कादिशीक १००-१७ | कान्ति काकणी ४६-४ कापिष्ठलि काकमयूरी ६८-९ कापुरुष काकताल १३३-४ | कापिज्जहादि १४०-२ काव्य काकशाव ८-१३ | काप्यायनी काकाण्ड -१४ काम १८-७ काश काकादनी ४७-१९ कामप्रस्थ १०-३ | काश काश्यपह "-१३ कास्पिल्यसिद्ध ८०-१० काश काक ९४७-१८ काम २३६-१७ काश्य काकगुहा २५१-१३ कामलकोट १९३-२० काशकुशम् काकदन्तक १३४-२३ | काम २०९-१४ | काश्यप काकीशाव ६८-२६ काश्यप कावन्दकि १३४-२२ | कामुकी काकन्द १३४-२२ | कामुक काचन ३-२६ | कामक १४९-२२ काश्या काणद्रोण ७०-५| कायायस ८०-१० काशि काणेयविध १६८-१६ | कार कारह ५४-१९कार काण्डपुष्पा ४०-४] कारणहवती -१९ क्षात्रविद्या कायहधार २०३-२६] कारस्कर १०५-३|क्षान्त कायहवरक --, कारेणुपालि १९६-१४ क्षान्ति कायहर १४७-२१ किम् कापड १६६-१६ कार्यसाधव्य काठेरगि ९८९-२४ कार्यशब्द २१२-१९ किंकर -२३ कार्यापण ५४-१७ किंकल १४९-७ फार्णकारी १४०-६ किकिल -२४, कापण ११-१७ किंवदन्ती दातीर १०४-२५ फाणं १२०-१० किकिरात मान्यायनी ५२-१५ कार्तिक ११-२३ / किंनर ६-१३ / कामा? १२७-८ १५०-१ १८७-२४ ४९-१४ / काशफरी १४९-१४ | काशस्थली ११९-२ काठकीय २४७-११ कास्तीर ३७-२७ १९१-१७ १७०-१५ १०४-२४ २८५-११ १५३-१२ १८१-१५ १२-११ २७-४ १४-७ "-२३ १७०-२४ काव्य ८०-८ किम् फाठेरिणि कातर ८३-१७ ·- १७ १७१-१९ कुण्ठ २४८-२४ कुठारिका १८१-१३ / क्षीरहोता २२६-१७ १४७-८/ कुण्डल २०-१४ / कुशिडना -- अनुक्रमणिका ॥ किञ्चन ३-२६ / किरण १७६-३ | कुटिल किंजल्क १५८-१९ १५२-७ / वित् १३-४ कुटीगु १५-७ নি २०६-१५ / क्षिप २४९-३ कित कुठार १४२-१२ १५४-७ | क्षिपका कितव २४०-१ १५३-१४ / क्षिपा कितव १४५-२ १४८-४/ क्षिप्र २२२-७ कुटीमय १६८-१२ कितव १०२-३ / क्षीरहद्द १४३-१५ कुडीकुड ३-५ कितव ७९-५ कुराडी ४९-१० कितव कीदर्भ १५५-२४ कुण्डल ५९-६ किदर्भ १५५-२४ कुडमा ८५-३ कुण्डप ६१-१९ किदास ७-१८] कुक्कटागिरि -५ / कुण्टमाण्टिः ६९-२५ किंदास १५२-७ किनर कुक्कटाक्ष १७४, २० २०४-३ किंपुरुष कु १८८-५ ८३-१७ किंशुक कुन्ज ५३-७/ कुरड्या -१४ "- किशुकागिरि ९-२५ २३९-२ | कुड्या "-१४ किशुलकागिरि -३ ३०-१७ कुकुटाण्ड ६-१ ८-१२ कुण्डल २३१-२२ कुड्नल २१८-२० किंतराम् १५-८ कुकुट्यण्ड कुराहोपरथ १४३-१३ कुण्डिनी १५८-७ २४७-३ कुपडलरम् १७०-२५ किलात् १५६-१० कुण्ड १७२-२५ २०४-१६ १६३-१२ किशर १९५-२० कणप १४४-२५ | कुज्जर १०२-२४ कुणिपदी ४-१५ १०४-११/ कुट १८८-१७ १०४-२६ / कर २११-३ ४-३ १०५-१२, कुट १४०-४ कुतः १५-१ ५३-२० कुतप ५६-१ १०५-८ कुटभार २१०-२७ कुतुक २२६-१५ ४१-१० | कुटजभार कुतुप २३१-६१ २१८-१० | कुटीकुट (३-४ कुतूहल २२७-१ ५३-२०कुट्टिम ५६-१५ कुतूहल २१८-११ १५६-१८ / कुड्रि किंस्वित् किमुत किल ४-१६ / कुकट किशरु १५५-२५ | कुचवार १८०-९/ कुचवार २१७-४ | कुक्षि कुणप १५४-६ कुगया किशोरिका किष्कु किष्किन्ध किष्किन्धा किष्किन्धा কিড किसलय कुचकली २०४-८ कुट किमलय किरीट ·१४७-१ / कुम्भ १७३-१८/कुम्भ ८५-१ कुम्भपदी .-१६ | कुलर १४२-१८ / कुम्मिका कुजकिरात कुबेरिका १८ गणरनमहोदधेः- कुत्सा ३०-१६ | कुमारीश्वसुरक १२५-१३ कुलपुत्र २२९-१४ कुत्स १७२-२७ | कुम्भकार २०२-२५ कुलूत १९४-४ कुद्रि १७१-२२ कुल १९४-१० कुन्ती १७२-२५) कुल्व कुम्भी १९२-२ कुनाम "- कुलिश १७३-१० कुम्भीपक्का कुन्दुम ८०-१९ | कुलमाप १८-२० कुन्दुमा ४-५ कुलाल कुन्दुम १६६-६ | कुम्भ १२६-१५ / कुल १५४-६ कुपिञ्जल १७०-२४ २२९-१४ कुमुद १७४-२० कुवली २०५-१० कुवेरकेशवी ६६ कुमुद १७८-५ कुवली ४३-२५ कुब्जवासन कुम्भी १८८-६ | कुवल २०५- "-१८ कुमार २३६-६ | कुवित् ११-१६ कुजरातक -- कुमुद २३७-9 | कुवलय २१८-३ कुब्जक १२६- कुमुद २५१-१३ १४४-२३ कुमारश्रमणा ८३-४ कुमार १४९-१४ कुशनाख्यात ८४-२६ कुमारप्रव्रजिता "-4 कुरङ्ग कुमारकुलटा ge-२४ कुरण्डस्यलपूलास६७-१० कुमारपटु कुशी ४९-२४ कुभारमृदु एe- कुशावती १२६-१० कुमरतापसी २२२-१२ कुमारनिपुणा कुर्पासक २२७-१ कुमारदासी कुरु २३३-१२ कुमारगर्भिणी ८३-८ कुशाम्ब कुरु १३९-१५ १४५-१७ कुमाराध्यापक १४२-१९ कुशीतक १४६-१ कुमारकुशल ভূমি कुरु १४८-३ १५६-५ कुमारपण्डित कुशीरक कुरुकत १५८-१२ १७१-१० कुमारचपल कुरु ३२-२० कुमासभिरूपक "-" | कुरुकत १६३-१२ / कुषुभ कुमारपट्टी -१२ कुल ६०-१८ कुष्ठवित् कुमारमृद्धी कुमारनन्दी १०९-२४ कुलनाम १९२-३ कुमारीपुत्रक १२५-१३ | कुलटा कुसुम १०१-- कुसुम्भी १२०-१९ / कुशकाश कुशा काव कुरवक १२६-१० कुशल ६३-१८ / कुशल १९४-८ | कुश १६२-१५ | कुषीतक -- कुल . १७२-१८ | कुसुभ १९८-२२ २१७-१७ ५८-१६ ४६-१६ ·१९ १८१-१४ / रुकिलास ३९-२१ | कृच्छ १६४-२६ कृतवीर १६०-४ | कृष्णोऽस्य ६- कृष्णोऽस्याखरेष्ठक२४१-७ १८४-१९ / केकर २३०-१३ केकय २४९-१८ केका १४-२४ केचन अनुक्रमणिका । कुसूलपाद ९३-१९ ककण २०२-१४/ कृष्ण १३७-१० कुस्तम्बुरु १०५-८ कला १३७-२० कृष्ण २३३-२ कुस्त्री, २२६-१६ कृति २४८-१४ | कृष्णाजिनकृष्णसुन्दर दुर ३९-२१ ककलास ३५-७ २२०-१२ कुकरलाश कृष्णाजिन ३२-२४ कृष्णपिङ्गल ३३-११ क्षुधा २१८-३ कच्छ २२६-२७ / कृष्णसुन्दर ३३-१८ থা २४६-१७ कृष्णपदी ४-११ क्षत् २४८- कृषि कडु २२०-१६ २३७-२२ क्षुद्रकमाता कृष्णोऽस्य २४१-६ ३९-२२ २४१-७ कत क्रुश्चा ३-२१ कृतान्त क्रुञ्चा २३०-२० १५०-१३ कुत्त क्रुञ्चा १४१-२१ कृति ऋञ्चकीय १७०-१६ २३५-१७ कृत्वम् क्रुत २४९- ३-२६ कृद्धिविचक्षणा ८-१ केशिनी कूचवार १५६-१० १४०-२७- कन्द्धिविक्षिणा कून २३५-१४ --१ | केशश्मश्रु ६७-२ कृपया १६-१ ४९-- केशर ६२-१० कृपगी १७१-२१ ४८-२६ / केशहस्त ८६-२ कूट कृपणाख्यात १७४-२१ ८४-२३ / केशपास कपण ५३-२० २३६-२७ / केतकी ४४-११ कृपा कूपमण्डूक २४६-६ / केवासी ८१-२० कृपा केवाली "-१५ कूपकच्छ पावट- कृपण "-१९ / केदार कच्छप २३०-२० केदार १६५-४ १७६-१८ कृश १३५-१७ कूप २०५-२६ कृश २४२-१४ कशाश्व १७६-१० क्षेत्र १६४-१५ १७७-२१ कशानु २४९-१५ क्षेमधृत्विन १३७-२६ कूर्च ५३-१४ | कृषि २१६-१५ वेहित ५५-११ कूर्प २०६-७/ कृषी ४२-२२/ कैरव २३७-७ कूवाचर १५६-१० | कृष्ण १५८-१९ कर्मदुर २०४-१ ककलास १४५-६ कृष्णा १३९-२६ क . "-१८ ८२-१४ कृमि कूपक ३२-३ | केरल २२१-१२ | केला कूपत् कूप १५०-१३ / कैशोरि ·१९०-१५ | कौशाम्बी ६३-७ौष्टिक खदिर ख खड क्षेमवृत्वि क्षेमवृत्ति कोकिला कोकिला कोलाहल कोटर कोटरावण कोटरवन कोटर कोटा कोहित कोरक कोश कोशातकी कोष क्षोध क्रोध क्रोष्टुपाद क्रोष्टुमाय क्रोष्ट्रमान क्रोष्टुकर्ण क्रोष्ट्रकशब्द क्रोष्टुकर्णक कौरुकात्य कौरव्य कौरव्य कौण्ठोपरथ कौगहोपरथ कौद्रायण कीहि कौतुस्फुत कोतुक कोलिशिक गणरत्नमहोदधेः- १८७-२० खद २०५-१८ कोत्तार १६६-१९ दिर २०५-१० ३८-१२ | कौथुम ११९-१० खदिर १८०-२४ १४१-२२ क्रौच्चा ११८-२३ | ख दर १७७-१३ ६४-१० क्रौष्ट्रायणा १७६-४ | खदिर १७५-२० १३५-११ १७४-१५ ८-२२ ख खदिरवती २-१७ एe-२१ खदूर १४५-१ २३९-३ १७०-२६ खदूरक १४२-१२ खजवात्स्य २४५-१५ ७०-१ २४०-१ खज खपुरवती ए-१८ १४२-३ खरप खञ्जार १४-१२ १४१-१३ २९८-१० खर खज्जाल १४२-४ २०५-२४ ५८-५ खज्जेन खरप -१८ ३०-१७ ४५-२४ खज्जेर १२७-६ ५८-१६ १३६-२६ १८१-२० खजूरकर्ण १४३-३ १५०-१४ खडोन्मत्त १५३-१४ ३१-२६ खवा ३१-२१ २११-३ खर्जुल खदाभार २१०-२७ | खरोजन ३२-१ खराड ३४-१८ २०४-७ खण्ड ५३-२५ खरोन्मत्त १४५-१६ खण्डिक १६४-२ खलु खगडर १७०-२५ खलिना ६०-२० १९९-२४ | खगिडत १७४-२ | खलतिखारपायण६-२३ १३६-१४ खण्डिक १४८-९ खण्डिक १६५-२४ १३५-खण्डल ५-६ खला ५०-१९ १३५-८ खण्डु १७५-२० खलाजिन १८१-५ १७६-७ खण्ड ५०-१९ ३६-२२ सरहाजिन १८१-५ | खलीन ६०-२० २४-१० खण्ड "-२३ खलेबुस ७२-१७ २२०-५ खलेबुश ७३-७ २३२-१ खदिर १५३-२३ | खडेयंव १४१-१४ / खरकुटी १८०-२० / खरनादि १५४-६ १४५-१८ / खजूर खट ३२-२७ ५४-३ / खरीख --- ९७४-१खल २२४-२२ | खल १७७-१३ खली १२०-१ खण्डु , ·अनुक्रमणिका २१ २०४-६ १००-१५ - २१८-४ - १९६-१८ / गडशिरस् गया गण १८३-१० | गर्ग १५६-२२ गर्गर खाजागिरि गगा २१०-२७ गत २३०-२४ १५७-१० १३९-२६ २१९-१ १६४-२३ १७५-६ १७-१७ १९५-८ १८१-१२ ८१-११ १४०-१७ गतं ९६२-२ गर्भशूर १५८-२१ | गर्भमुहित खल्वाटविल्वीय १३३-६ | गडुक ३३-१ | गब्दिका खल्वाट. २४०-२ गडुनगालव ७०-२ गभस्ति खल्वा १४८-११ गडेर ३५-२३ / गर खल्वका गडुकण्ठ खस १३५-१७ गरी -३ खाटूर गरुत् खाडायन १८२-१३ खाडायन १८९-१ गण -२६ १९८-१० गर्जा गमा खायडवीरण १७५-१ १९८-२३ गर्भिणी खाडायनमता १७०-६ खादतमोदता -२ गगापति २३-२ गत खादिरी गति १८७-२३ २३०-६ गर्त खारी ४१-१९ गणकार खारपारायणखलति गणपति ६-२४ / गण्डु खालिक १३२-३ | गण्डपाद ०३-१९गर्भतप्त खिल १७३-५ गगडोलपाद "-१८ गर्भदृप्त १५४-७ | गण्डोलकपाद "-२१ गर्भधीर खेदा २४९-७ | गणिकापाद ९३-१७ | गर्व खेलशापिडल्य ७०-६ | गणित २४२-२४ गनघटा He-२६ / गर्व खेल गाश्वि ६८-६/ गल खोः खोटकहोड 90-५ गतागत (ग) गद गङ्गा १४८-४/ गद १३७-२६ / गवादनी गङ्गा १४१-२ गदा २३५-१८ गवाश्व गहा १४४-१९ / गद्गद २४२-१२ / गवाविक गहिक १७४-६/ गन्ध गहु २३२-१८ गन्धार गहुल २२२-१४ गन्धार २०३-२५ / गवेधुक गहुली ४३-७ गन्धपिङ्गला १४३-२३ गह खिव खेला १८३-१२ / गर्घ ७-१३ ८१-१४ -१६ २४६-५ २९८-३ "-१ १६५-२५ २४७-ए १३८-२२ ४३-३ १३-१९ गतार्थ ७०-१७ गल २१४-१३ / गलहा १५३-२२ / गवयी १२४-१३ / गविष्ठल १९४-५ गविष्ठिर १५२-१७ ९५२-५ १६६-२२ १८८-१३ ·२२ ह १७०-२४] गिरि १७८-१८ गिरिणद्ध ६७-११ गिरिनदी २३६-७ | गिरिनख १४७-१९ / गिरिनितम्ब गुलुगुधाकृत्य ४६-८ | गीति १४७-२० गो.पुत्र गुहर गेलरत्नमहोदधेः- २३४-१९ / गुपि २५०-७ ग्रन्यि २३२-१५ / गिरिगादी १००-४] गुल्म ५७-१५ . गिरिणख ग्रह "-- | गुल्फ २०४-२७ ग्रह "-५ | गुल्म २०४-२८ ग्रहि २५०-१७ गिरिणितम्ब गुरु २२०-5 गाजवाज "-४ गुरुपरिचारक ७८-२२ गायही ---| गुरुमध्य ७१-२ गाडि "-१५ गिरिनद्ध गुर्वन्त ७१-२ गाधेर ७४-२६ गन्धर्व ११८-२१ गिरिक १२९-२५ गुलुगुधा ७५-१ गी गायत्र ११६-१७ ४०-५ गुहलु १६०-३ गायत्री गुह गालवगडल ७०-२ | गीपुत्र गारि गुहा २४८-२४ १८७-२२ | गोष्यति गारेट १००-२६ गाहि ७६-१ २५०-१२ | ग्रीवा गुलुगुला गाही ४३-५ १७२-१४ . गुहा ग्रीष्म १६२-१८ ग्रामिक ५६-१ २२४-१० गूथ ग्रीम ४३-७ २२९-१४ | ग्रीष्म ६०-१ ग्रामकुमार "-१५ ग्रामवसन्ती गृहीतपाणि ७१-१२ गुग्गुल ७९-१० ग्रामकल गृहप्रियः ७०-१९ गृहकलविङ्क ८१-२६ ग्राममराह गुडूपी ४३-२६ | गृहसर्प ग्राममाण्ड ७-१७७ ८२-१६ ग्रामपण्ड १७०-२४ गुदगम् गृहप्रवेशन २०९-२५ गृहीत २२१-२५ ग्रामटी गुणवती ४१-२३ गृष्टि १४६-२२ ग्रामवृष्ट ८६-२ | गुणपदी ४-१६ | गृहपति १५२-१ ग्रामपत्या १८८-१५ १८३-१४ २५०-१२ ग्राम्य ६४-१४ गिर "-११ गेहेप्रगल्भ ८१-४ गिरि १८७-२१, गुगामुख २०३-२७ गेहेष्वेही गिरि १८४-२१ गुधि १६९-५ | गेहेनर्दी १५३-७ ग्रामपुत्र १५३-८ १८४-७ गूर्दी गृह ग्रामकुलाल २१७-६ | गृहदीपक --१६ १८८-१० गुहरम् ग १९८-गेह Ne १४०-८/गुड ४-५ गुण ८१-६ . ।

·२३ गेहे n-८ | गोधूम 1- गोफिल ६६-१२ ८६-१/ गौरी "-" ९३९-१० गौर. ८५-१८ गौवासन ४२-१ गौरग्रीव ६९-२३ | गौहलव्यायनी ५१-२४ ३६-१३ गौपुच्छ अनुक्रमणिका ॥ गेहेविजिती १६६-१६ | गौपालिघानपूलास पटु १७१-६. गेहेपण्डित गोप्रकाण्ड ४१-१८ गेहेव्याडः ८१-१० गोमचर्चिका गौरगोतम "-३ ६९-२३ गेहेशूर गोमूत्र १२६-१० गौरिषक्थ १०८-२० गेहेन्दी "-२५ गौरषक्ष गोलोमन गेहेनी गोमतल्लिका ११८-३ ८५-२४ गेहेमेही -२६ गोविन्दारक गौरत्र २१७-१८ गेहेदाही ८२-५ गोणी १९१-२१ गेहेमेली "-१५ | गोतमगौर २०५-१६ गेहेविचिती "-२ | गौतम ३९-२० गो गौगिक २०३-२३/ गोपवन गो १६५-१९ | गोपालिका ३९-१५ १३१-१० गोकक्ष १५८-७ / गोमय घ ६३-१९ गोमट १७४-२५ गोमयपात्रक ७९-१० १२-२ गोमत १७५-१५ गोभिल १७१-५ १२८-२१ गोलक्षण १८५-१५ | गोश्व घटा ४९-२६ ३-१२ गोवासन घटा १९९-२० गोलन्द १५८-१० २३९-२१ गोमती घटी १९३-१२/ गोष्ठा ४-२ ५०-१६ गोदान घाट २१०-१३ / गोष्ठी २३९-२० "-१५ गोन घाटा २११-१९ गोष्ठी १९३-१३ २३३-२४ गोकक्ष्य घास १४८-१३ / गोष्ठेप्रगल्भ ८१-५ २९३-२ गोमिन् १५३-१३ / गोष्ठेश्वेडी "-६ / घामकुन्द १७४-२२ गोलाङ्क १५३-१६ | गण्ठेनदी १३३-१५ गोष्ठविजिती २३५-१४ घृत ५५-१२ घृतपीत गोमयपायस १३३-१९ गोष्ठेपपिहत १०५-१३ ७०-१८ घृतपरिवेषक ७८-२४ ८१- १४२-४ | गोष्ठेव्याड १९६-९ १४३-१० गोष्ठेशूर घोष १९५-६ १४३-१३ | गौकक्षी ३८-१ घोषदा २४१-१७ गोधा १४४-६ | गौतमी ४६-२७ गोदन्त १४५-१७ | गौपालिधान ६६-१९ | च २-१८ घटक 4. गोधापदी गोधा गोपत् ८१-६/ घुगााक्षर "- घृणा २४४-५ गोष्ठेपटु २४१-२ गोष्यद गोपिका गोपालिका गोफिल "-१० घोपस्थल ·गणरवमहोदधेः- १०-२४ | चन्द्रार्की ११-२० धर्म "-३/धर्मी ६-३/धर्मरावती १४७-२ १६४-२३ १८८-८. चर्मिक १४८-१२ २२४-११ ५६-१२ १ १ १३-१६ / चपक २२३-६ / चाल च चक्र १५३-१४ चन्द्रराहू चक्रपाक १७१-२१ / चन्द्रादित्यो चक्र १७९-१४ / चन्द्रमस् ५८-८ चतुर चक्रावती -१८ चतुर चक्रीवान् २३१-७/चपन चञ्चत् १२३-२४ चपल पञ्च १२४-१२ चपल चाचा १९७-६ चपट्टक घटक १४९-११ चमसी तथाक १५८-१९ चमस चाक २०४-१८ चमस चटु २३२-१५ चमर चटका ३८-१३ चमसि चटका ५२-२९ चय चपडा ४-२२ चय चयही चर घरहाल ११७-३७ चर चयट २२०-४ चण्डाल चरक चराहाल १३-८ घरका चण्ड १४९-११ चरण चतस्त्रः ४०-१३ चरय चतुष्प्राश्य १२०-१६ चरण चतुर्दशी १७-१३ चरम २१-५ घरमगुण २१७-२२ चरण चन्द्रक १२५-१२ चर्चा चन्दन ५६-२०चर्चा चन्द्रमागा ४८-धर्म चन्द्रभागी -१० धर्म ६.-१ धर्म १५३-७ चाक्षुष ११८-८ २२२-चाक्र १११-११ २२६-१०/ चातुराश्रय १२१-२४ १३०-२७/ चातुर्वर्य १२२-१५ ४७-१६ चातुर्युग्य ५९-२२/ घान्द्रायणभक्त १७०-५ १५७-१२ घान्द्रभागा १६७-५ चातुर्वैद्य ११२-२० १४९-१६ चातुर्वैद्य १२१-२२ १७-२४ । चाप १६७-४, चाफदृकि १९७-३ १४९-२ धार ११ ४१-१२ चारित्र ११७-१८ २५०-१२/चारुनद ११०- २२०-१ चारु २३०-२४ चिकित १५८-१९ १३०-१६ चित्राखाती ६६-४ १७८-१८ , चित्ररथवाल्हीको ६८ १३ १८३-१६ चित्ररपबल्हिक ४-१५ १३-१७ चित्रक १२४-१३ २४३-२, चित्र १७२-२४ १८३-८ चित्र १४-१५ २०१-१७ , चित्र १८१-२२ चित् १२-८ ६१-२ चिन्ताहत्य ७७-१ -१६४-२४ चित्ताकत्य 16७-२ ५५-१०/ चारु ५२-१८ -- ·७०-२ 2०-१९ - -११ / चैतयत १३-५ / चैकीर्षित १७१-२६ / चोरी ६-१३ / चोर ७-२१ / चोर १०३-२१ / चोर . . अनुक्रमणिका ॥ चित्तारुत्वा ७-२ | चैटयत १४८-२० छान्दसबठर चित्तोन्माकद ७९-४ चैटयतविध १६-१७ | छायाशुष्क चिरम् २१-१३ चैकयत ३७-४ / वित्ति २४८-१४ चिरस्य १६६-६ / बिदा "-२२ चिररात्राय ११८-२५ | छिन्नशीर्ष ७१-२२ चिरन्त ४४-१२ | छेद २११- चिरात् २२२- (ज) चिराय २२८-२५ जघन चिखल्ल २००-५ २५०-१९ चोल चिकीर्षित जग्धसारङ्ग १३५-१७ ७१-१२ ११८-२४ चौक्ष जङ्गलपथ चिरेण २०७-२५ ६-२४ २२४-२१ चौपयत जङ्घारथ चीर ३०-१ १७२-१२ ३७-१० चौर जडा चुक्षा ११७-१८ २३३-२३ २१६-२० चौपयतविध जवा चुप १३६-२८ १५४-७ १६६-१७ जडाप्रहत २१४-१२ चुपदासक १५४-४ जङ्घामहृत घुरा २१६-११ / छगल १७१-५ जटिलक चुरण २०४-१ धुरा २४८-२४ | छगला १३८-२९ जतुक चुल्या ३४-७ जटा चुलुक २१६-६ २३३-२४ चूर्ण जटा छन्त्रवंशक ६४-५ ८७-४ २३९-१९ छन्त्रिक जटिलक पूर्णक १४१-११ २२५-१ १२४-१६ जठर छन्दीभाष ५९-२५ चूडारक २०१-२३ ३३-१७ जड छन्दोनाम "-२४. १५४-११ चूहार १७१-१९ छन्दोविजित जड २२१-८ चूडा २००-१० छन्दोविचित १७८-१९ २३३-२२ छन्दोव्याख्यान ४-२४ १५०-१२ चूडा २३५-१० जन चूडा छन्दोमान १५३-२२ २४-८ "-२३ जनन्धर १४९-१७ १३७-८ | छम्बट् १०-१३ | जनराज २२४-३ चेटो १९२-१५ | जन ११-४ :-११ छात्र २२९-२ जनार्दन C७-७ जनवाद १९८-१० २५०-१२ / छान्दस २२२-- | जनेवाद "-१० २४३-१८ | छगल ५६-७ / जतुरक १७२-१६ / छत्र १५८-१८ / छत्र - जतु जन ४२-७/ कागमित्र चेत् चोदि घेल १९२-४ / छात्रव्यंसक , ४ ·१८१-६ जानकि जय १९७-२१ / जालपदी जया २९३ १३ | उतन ६६-१६ तक्षशिला २६ गणारत्नमहोदधेः- जनोवाद १९८-२० जानश्मनु १७-२१ / टिति जन्ययात्रा २१२-१२ जातु ६-८ गिति "-५ जन्या १३५-१० (ट) जन्तुक ३३-२७ जानु ६४-१० ५३-१९ जन्तु ६४-जाम्बवान १७५-१२ टिक ९४५-२० जारेस्त्री जम्बूक १७५-१९ १४६-२० टिरिदिशा ६२-६ जायापती १४१-२६ (ड) जम्पती जाल २९३-१ सतर ४-१२ २७-२५ २७-२५ নি जालकीट १४५-१ १३-२० | डाहाल ११५-१६ जरती जालमानि १४६-२० १३५-१० (त) जालन्धर १४६-१७ जगत्कारु १४२-१० तक्षन् १४१-२४ जरा २३५-१४ जित्याविपूयविनीयाः तक्षकीय १७०-१६ जल्पन २४९-१९ २०३-२४ जलाषाह १००-२२ | जिनवचनाधीन ८०-५ तगर २१७-४ ज्वर २१८-४ जिलाशिन् १४५-१७ तट २३७-७ जलद २४६-८ तटी ४६-२४ ज १०२-२६ तडाग ५४-२२ जलहरा १४५-१० तण्ड १५८- जलन्धर १४०-१७ / जहत् १९८-१२ तण्डक अहिजोड २४९-१५ तरिडन् १५८-५ जवन १९३५-१७, जृम्भ २०६-१६ २४९-१९ जेतृ ११८-४ तगडुलकिणव ६६-२० जाजता १११- ज्येष्ठा तत् जाजल १४८-२० ज्येष्ठ ११-१३ जात १५४-१३ | ज्येष्टा १५-१ ७०-२४ जैमिनिकडार ६९-२२, नतस् १२२-२६ जातपुत्र "-२५ जैगीषव्यायणी ५१-२८ तत्पर जातमामा १-१९ तत्र जातसंवत्सरा ज्योतिष १८३-१९ तथा जातसुखा ज्योक २२-११ तत्स्थ जातदुःखा ४-१४ ज्योत्ना २३१-२० तदानीम् १४- - १४१-१४ / जिल्ल १३५-१७ / जीमूत १३७-१३ | जीव १०-६ | जूर्ति ५८-५ तण्डुल १४६-७ २२३-५ तत् ३९-२ ततस् ज तदन्त । ७१-१३ जोष १५-८ २२३-६ ·अनुक्रमणिका ॥ १५९-१५ तरुणी तन्त्र १९०-१७ | सारी २१८-२१ तपर सदेय २४१-६ सरन २३७-८ तान २२९-२१ ७-१४ तरङ्गवती १८५-१९ तारनि १९२-२६ तनु २२०-७) तर २१७-२० तारका २१७-१७ तनु १५७-१० तरुण २२१-१० तारक तनु १२५-२५ तरह ६४-४ तारसिक १३१-२८ तनुक १२९-२५ तरसा तारा २४९-६ तेनुतणविन्दु ६९-२४ / नरतम २२२-१४ ताायणाभक्त १७०-८ तनूनपात् १०६-१८ | तरी ४६-११ तारुक्ष्यायणी ५१-२९ तन्तु ४७-१६ ताल १६६-१३ तन्तम २४२-१६ तरुक्ष १५८-१० तालीरुत्य १८४-१२ तरुण १६२-२४ ताली ५०-१४ २१८-२१ तरुण २४७-१९ / तालुक्ष्यायणी ५९-२० तन्त्वन ४२-२७ तावत् ८-१५ तन्द्रा २१७-२० तर्पितदाक्षि १४०-२३ तन्द्रा १९५-२१ सपन २४९-१६ तर्हि ८-६ तपस् २१६-२४ तस्कर तरस्काराड ८६-५ त्रयोदशी १९७-१० | तिक १५०-८ तमस्कारछ २५-१२ ज्यक्षायणभक्त १७०-४ तिक १४७-२५ तमा ४५-११ त्व २७-१५ तितिक्षा २१६-२१ तमाल "-११ तिमि २३०-२२ तमामा २४३-१४ तमित्रा १९७-२२] तिर्पिरिका २४७-१८ तनी ४५-६ ताण्डव ५४-१९ तिर्परीक त्यत् २७-ताराड्य १८२-७ तिलिपलिका तज ६२-२६ तागड्यायनी ५१-१० तिन्दुकज्योति- तलुन २४७-१९ तान्तव्यायनी ५१-२१ तलुक्ष तानध्यायनी ५१-२१ | तिक १८०-२५ तलुनी ४६-२५ / तितिम्भ १५०-२६ तलुन १६२-२४ तातपाद १५८-२४ तल्पल २४७-८ सात ११९-१ | तितिक्षा १५८-१२ तर २५०-१२ तादर्थ्य १२२-१४/ तिमिर ५८-२१ 'सर २४३-२३ तापसापसद - ८६-१९ तिलक १२५-२० ७१-१७ त्यास्मक २४७-८ याहांव १५-६ वाव १०९-२ त्वायत् १७१-१०/ त्वत् २३७-६ / त्वचिसार २३१-२१ त्सस ८०-९ तिरस् .-१९ षीय १३४-२ १५९-१२ तानध्यायनी ४७-१७ तापमी . ८६-२ तित्तिरि ·२२-१२ तुमिहन २१८-१० २२१-२२ २२०-११ २२-२६ २४६-१८ ९३४-२१/वर २४०-२६वप्र ८-७वपत् १७२-२४/ ट् ४८-३ वर्दन १३६-१३/ तूणी १८५-२२ / तूर्ण गारतमदोवधेः- तिनकालक r-तुरणा २४२-१० वट् तिर २३३-१९/ प्या तूम तिकक्तिव ३५-४|तुगिडम २३३-११ तिस ४०-१३ तुलभ तिष्ठद्गु १२-२०तुम्ना तिपिर १८०-८ व तिलव्रत २९०-८ तुष तिलक २१७-२५ तूगा वृक्षाक মিন २०-६ | तृणकर्ण দ্বিধা त्रिभाव २२२-२६ तूतिः २४८-१६ ते त्रिवेणी १४३-१३ | तूः तेजनी स्विट २४८-९ तूर्यमाण १०-७ तेलु त्रिकीय १७०-१५ | सूर्यमान २०९-७ तल त्रिपदी ४-१३ तूलकत ८५-८ तेतली त्रिभाव १२२-१ तूष्णीम् १९-१७ तेल त्रिष्टुम् १६२-२० वण १४९-१४ तैल्वलि त्रिफला ४०-२ तण १७८-२२ तेल्वल तीर्थ ५५-२१ तृण १६५-१७ गत तीर्थ १९५-तृण १७८-१२ गत तीर्थ २०२-१४ वण तीर्थ २०८-२५ तृण तीर्थयात्री २०४-१२ | तणविन्दु १३८-४ तीव्र १६९-१ | वृक्ष त्रैकाल्य १५८-२० त्रिविद्य १८५-१० तृण ५५-१५ ४-२३ | वणकर्ण विद्य ३१-१८ तुरड २३९-१८ | तृणमय १६८-१ त्रैश्वर्यम् १४४-१८ तृणविन्दुतनु वैषण ६-२ तुगडदेवभक्त १७-८ | वणकाष्ठम् तुन्द २३२-५ गोलप तुन्द तुम् २०-१४ | वृनोति १०६-१९ तोरणम् तुम्बुरु १८२-७ तण्या १८८-१६ तौल्वलि २४८- २४९-१९ १४१-१२ १४२-१० ७-१३ ४७-७ १६८-४ १४८-५ १११- ५८-१५ १९५-२३ १६-८ १७५-१६ १६९-५ ११६-१७ १२२-२ १८०-२४ त्रैष्टुभ २०२-१४ शब्द त्रैलोक्य तु त्वे २३९-१५ / प्रोत्पना १२-१९ तोजक ७१-४ | तोमर १८१-२१ १०-११ २१-४ ५७-१८ ५४-१८ ११५-२३ ·अनुक्रमणिका ॥ ६९ . २४९-१९ द्रव १६४-६ ५९-२५ | दाक्षायण दर्भ - दाण्ड २२०-५ / दर्भपूतिक १४२-३ / दर्भपूलिक दाण्ड कि (ध) दन्त २३८-६] दहन २०४-२८ दंश दन्त ३३-१० १६३-१२ घलाथल दन्तजात ७०-२४ दंष्ट्रा, ३९-१२ था १५-१२ दन्तान १८९-२४ दंष्ट्रा द १४०-१७ दर्भमय १६८-१२ दक्ष १४८-१३ दमन दक्षिण २४३-१२ दम्पती द्रव्य दक्षिणापथ १९६-१ १३०-२० दाय २४८-२३/ दाक्षायणमक्त १७०-७ दक्षिण दर दक्षिणा १६८-२५ दर २०५-२४ / दाक्षि १६९-४ दण्ड २९१-१७ दरद २०३-२४ दाडिमी ११३-७ ४७-१६ दण्ड १७०-२२/ दाडिम १७७-१५ ५८-१३ दण्ड दर्भशर १२-७ दाक्षिकूट ७०-६ दण्ड १८२-१३ दर्भपूतीक १३-८ दाक्षिभिक्षुक ६-२४ दण्ड २१५-२६ दरात १९९-११ दण्ड १३५-१० दण्डग्राह १४७-११ दर्शनीयाकान्तः ७-२४ दान १२९-१२ दण्डप १५०-१ दर्शनीयासम दानक ८-२ दण्डम दामकण्ठ ३४-२२ दश १७१-२१ दण्ड दामनि १३४-१० दण्ड १२६-१४ दशाह १४०-३ २४०-२२ दण्ड ५४-२० दशार्ण दायाद "-१५ दराडका दायाद २५१-१३ १७२-१७ दण्डक दारगव दल २३६-२७ दण्डपाणि ७१-२६ दारजार -२७ दलव १७६-३ दारार्थ दण्डमाथ ६८-१० ११६-२६ १७१-६ दारडायन १९६-१० दहिनू ६२-१३ १२०-१७ दार्वा दु २३४-२४ १८७-२३ दशेरकगडेरक “दद्र ३६-१ दालीपि ११६-२५ १२९-३ | दाशी दधिपयसी ४३-२२ ९१-७ दशग्राम ९७४-२३ | दाशग्राम दधिपोत ७१-२२ दशग्राम १९२-११ १७८-५ | दासमित्रायण- दधित्यः १०३-१ दशग्राम १७२-१० भक्त १७०-५ १२७-१८ दशाह १३४-१४ दामोणीषि २२२-१९ ५२-५ दल ६७-१ २१२-६ दलीप दलम १५८-२० । दारु १४९-१६ दशाह "-२५ दशाह ·"-११ दीपिन لاور १४४-१५ दुन्दुभिपेवणु दामक दासीपदी दासी दासी २०६-१२ द्विपद १७-१५ | दुर्योधन १८४-१७ दुर्भगा २२२-२१ दुल १२१-१५/ दुषन्धि ३० गणारत्नमहोदधेः- दासमिनिभक्त १६-२४ दिवोद्यान w-द्वीप ५५-६ दास १४०-३ दिवोहा दास r-४ दिवौकस १०३-७ | दुन्दुभिसेचन १८८-३ १५४-४ दिश दासमित्र १५२-१५ दिशा ३९-२१ दुर्ग'. १३७-१८ दासीदास (२-१४ दिण्ट्या ७-८ दुर्मित्रा १४६-१३ दासीमागावक -१५ द्विपदी ९४-१७ दुर्मनस् १५४-८ ४-१० द्विपयः ६- दुर्दिन २४५-१ १२७-७ द्विदण्डिाहरति ९६-२६ दुर्मनस् २४५-२ ४३-२० द्विमुसलिप्रहसति --२७ दूर्भात २-८ १२७-४ २०-१० द्विदण्डा द्राक् दुईत २३०-२३ द्विमुसल २२७-२ द्राक्षा द्वादशाह १४६-१७ १७२-१७ १००-१७ द्विभाव द्वापर द्वारका ५२-१० द्विभाव १०७-२६ द्वारपालिका ३९-१७ द्विदन् १२०-२/ दुःषमम् ७३-२६ १०३-२२ द्विप्रिय ७०-२० दुःषाम १०७-२२ द्वारपाली १०७-६७ द्ववक्षायणभक्त १७०-४ द्विः २२२-१४ द्ववाहाव १९५-२२ द्वि २२३-१७ ३९-२१ / वियूथ ५५-२७ दृष्टु २२१-१३ १-१९ दीक्षा ५६-२२ दीक्षातपसी ६-१२ दुहिता ४०-१३ दिवस्पतिः २५-१८ दीक्षातपसी ९९-१४ दुःस्त्री २२६-१३ दिवस ४०-१२ दिवा १८-४ दीर्यान्ही २४२-१३ दिवाधीश्वर १०३-६ | दीर्घाहा दुख २३६-२७ दिवाङ्गना दीर्घलघू ६-दुःख २१७-२० दिविषद १०८-१८ दीर्घ २२१-१९/ दुःखजाता ७१-१४ दिवूहा १०३-११ / दीन २२२-१२ | दुःख २४६-५ दिवेश्वर दिवोढा १९५-१० धुः दिवोतिः ---द्वीप १९४-१० द्रुघण १७५-२१ १४७-१२ द्विता ११८-६ / दुःपेध १४-२३ दुष्कुल २७-७दुपुरुष दिक दिक दिन २१०-१/ दुष्टु ५९-२२) दीप २०६-१८ दुहित ४५-५ | दुःख - दुःख । १०३-८/दीस १०३-८ द्वीप ·दहि द्गी द्रत to led to the g fis), tuo पद १४१-२३/ देवराज १००-२२ / देवराज गुह्य दूहम दूडाभ ভায়া দুবা दूता दूती दूषण' धूत अनुक्रमणिका ॥ ३१ ३०-२३ देव २४०-6) देवति ४४-२१ देव १९९-४ | देवोति २०-६ देव २५०-११ देवयति १७३-१६ देवदत्त १९१-२३ दैलीपि २३०-२४ / देवदर्श १८२-१३ | देवमति ११७-७ १९२-१० | दैवत ११८-६ २०२-२३ देवशर्मि १८०-१८ देवहू १५-१५ वैधम् १५-१२ १०१-२/ देवयातव १६८-२५ | दोटो ४५-५ १००-१० | देवराजन् २०२-२३ | दोलक १२-८ "-१९ / देवयात्रा २२९-१२/ दोषा १८-६ २२३-८ देवव्रत २१०-७/ दोह २११-१० ५०-२० देवस्यत्वक २४२-४/ द्रोह ६१८-२ देवशर्मन् १३८- द्रोह २९९-१० २४९-१४ देवर १४८-२ द्रोणी ४१-२४ ६०-१८ देवत्रा १४-२४ होगा ५४-१४ १०३-१९ देवरथ द्रोणभीष्मी "-"देवापिशन्तनू ६-१७ | द्रोणीपदी ९४-१० ३९-२१ देवानात ८४-२२ दौवारिक ११३-२२ २०३-७ | दीवारपालि १९४-३ देवासुर २४०-२ दौवारपालिक ३९-२१ देवींधिय २४१-८ (ध) २५०-७ / देवीरायप २४१-६ २८६-१५ २४८-१५ देश विरसिव्रत २१०-८ | धन २१०-२० ६२-२२ ६७-८/ देह १५७-१२ २५०-१२ / देह २५०-११ धनपति १६१-२७ ५२-१३ देही ६१-१३ ३०-२२ देहली ४६-२४ धनुष्कपाल २५-१९ १५-१० धनुष्पाणि ७२-२ ४७-२४ देवदत्ति ३७-३ धनुर्दण्ड २१३-१६ १२७-१२ देवत "-१७ २०२-२३ देवास्थानि ११४-२६ / धन्वपति १६२-२ चूद्गतिः चूहा ५६-२० / देवासुर २५०-१३ ३ २४८-१५ देवी ४३-धन ५८-१३ धनजय दुर्भ दूशा दर्श. दृष्टि द्वक दूपपल दर देवका देविट देवाविशा देवदासी देवपथ देव ४७-६ धनुः द्वेधा ६२-४ धनुष.

·- १६४-१४ | धूम १४५-६१ धूमावती १५३-६ | धूर्त ३२ गणरत्नमहोदधेः- धन्व २३५-१५ | धिग् २१-१६ | नकुल १०६-२ धन्य १५३-२९ धुवक २३२-७ नक "-४ धमनी २३३-६ धुवका ५२-१७ नक्षत्र धर्मविद्या १८५-१० धुरका १७०-१५ नकिर -१५ धर्मपति १६२-२ | धुवका १३८-४ नक्तंचर १८-१३ धर्मकारक ७८-१६ ध्रुवक २३२-७ नखसुच २५१-१२ धर्म ६०-२३ ध्रुवक १२४-२८ | नखर २३९-१ धर्मा ६१-२ ध्रुवका ५२-२४ नख १००-६ धर्माथी ६०-२५ ध्रुवका १७९-१४ नख २०४-२७ धर्माणि ६०-२४ ध्रुवका १३७-३७ नख १०६-७ धमी १६५-१७ | नख ५४-११ धर्मिणी ९-१९ नख ६३-२२ धर्म्य १५७-१२/ नखर २३१-२२ ध्वजवत् १४८-१० धूर्जटिः १०१-११ / नग २३९-६ ध्वज २२२-१ नगर १७०-२६ ध्वना ge-१ धूर्त २२-२६ नगरी १८५-६ श्वजी धूर्पतिः २६-२५, नग्न १०६-१३ ध्वजे ७-२६ / नग्नमुषित वसकला ७५-१७ धूःपतिः "-२५ | नगरश्वा ८२-६ धवन १५४-१३ | धूःपुत्रः -१६ धातकी १८७-१३ | धूलीकृत्य ७५-१७ नगरवायस "-१७ धात्रीगोपक ८-२० धूसीकृत्य "-१ नगरमर्दिन् १३८-२० धान्यक १२५-धूम १७६-११ नचेत् १३-१४ धान्यपत्ति १६२-१ धूकर १७७-१ न ५-१९ धामा ६०-४/ धूम ४६-१ घाच्या २४६-७ नट १२७-५ धारका ५२-१० धून १५३-८ नड १६५-२५ धारणि ११५-२५ धेनु १६८-२५ অবাক্ষী १९५-१७ घेनु धैवर २७०-१४ ७-१८ १७८-१९ घारा १७६-४ नह १७९-४ धारा २४-५ (न) भाक्षा २३०-२३ | न -५ मतानत १२७-५ धूपुत्रः ६७-४ 20-२६/ नगरकाक १९५-४/ नटी १६-२३ / धूम १६२-१९ नडभक्त १५५-२५ नड १४८-१८ नह धार्तराष्ट्री २३३-१२/ धूमत १४-२ २७२-७ ·मत मत नदर २११-१०/ नराची १८७-११ / नल ४२-- नलद ५५-२९ नाल - २४४-३ नवर्तत ९५२-१८ | नवा '४०-१२ नवेदा १०६-१७ नवे ११०-१० / नष्टि ११०-१५ / नह २४-१६ / नहवै नदी मदी नर्दन न व मन्द ननान्दू ननान्द्र ननान्द्र नत्ति नन्दा नगन्दन मन्दी मपात नपुंसक नपुंसक नभ्राट मभस् मभाग नभाग नमस् नमस्कृत्य ममेरु मय नयाति भर नरद नरनारायण नरनारायण नरव्याघ्र अनुक्रमणिका ॥ २५०-७] नरवाहन १९०-५ नाम ११-२३ १३१-१४ नाम २०२-६ २७०-२२ नल १७२-२ नाम १५३-२४ नल २५०-११ "-१७ / नामा ५५-१४ ५७-२६ | मामाख्यात २०२-५ २१७-६ नारङ्ग १०६-१० २४९-१३ नलागिरि ए८-३७ नाराच १०६-४ नलिन ५७-२६ १७-१/ नाला ५७-२७ ३-२० नालीक २३७-१९ १०६-१५ नाशिंका १७१-२५ ६-१७ नासत्या १०६-३ २४८-१५ / नासा १७१-१० ३-१९| नासिका २३-२६ ७-२२/ नास्ति १७-५ ४७-२२ नहि ३-२० नास्तिक १०६-१४ १०५-२६ नहिकम् ४-नास्तिक ६३-६ / न्यग्रोध २००-८ १०६-१० न्यग्रोध २०१-१६ न्यग्रोध २०५-२६ न्याय २७७-१३ १८४-११ १०६ / न्यास १८३-५ -~-१६ नाग ९०५-२६ / निकटिन नागी १४२-५ ४-१४ / निकट २२३-५ १८-१३ नाची ४५-१/ निकट २९४-२४ ७६-२७ नाचिकेत १०६-११ निकट ५४-१० १०६-१ नाटी ४२-३ निकषा १८-१० १९७-२४ नाट्य १४९-१२ / निकषित २३०-५ १६-१९ १७२-२ निकाम १९-२० ९४९-३ नाना २३-२ | निकुञ्ज २१७-७ नान्तरीयक १०६-८ निकुच्यकर्णि ८८-१४ ९१-२२/ नापित २०६-१४ / निकुथ्यकर्णि ल६-२८ ६८-१२ नाभि २३२-१८ निखदित २३०-१३ ८५-१९ नाभी २०६-२/ निगह ५-७ १७८-५/न्याय १७९-१० / न्याय १०६-१४ / नाक नाथ ·४-१६ -१० १७८-६ / निष्ठेव २३५-७ निर्यास २०९-१ निवात - ६३-२१ १८६-२६ २०९-११ २०५-१६ १९-९ ५५-१६ १८१-१८ १४८-१० २४५-५ ५०-१ २४५-१६ २५८-१६ . ८८-२७ ३४ गणरजमहोदधः- निगम ११८-१७ निरुक्त १८४-७ | निष्यदी निगम २०१-१७ निर्वयनी १०२-१६ / निष्पात् निघातिन् २२४-५ निर्धनोपकता ८४-२४ निष्पा निचय १९७-२४ निर्वित् निष्पाल २४८-४ निचयोचारिताः ८४-२९ निर्यास निष्ठा निचुल ५८-१८ निःषर्ग नितान्तवृक्ष १८१-१० निवास २५०-२३ निसर्ग नित्य १७३-८ नित्य नीचैः १९-२४ | निवाकु १३७-२७ नित्य १२६-२ | निबलि २५०-२३ नीड नित्यशब्द २१२-१९ निवेशिन २५०-२२ नीचापक निराघ ३३-१६ | निवपिन् नील निदाघ ५४-१९ निवृत् २४८-४ नील निद्रा २१७-२५ | निश्चप्रचा नीली निद्रा २४६-६ | निश्चत्वम् निधन ५५-२६ | निःषम ७२-२६ नुत निधनरुत ८४-१९ निपलश्यामा ०-२९ नु निधान ९७७-१३ | निषद्यश्यामा नुकम् निपठित २२९-२४ निाविन् निपठिति २४७-३ निःपन्धि निपत्यरोहिणी ८-४ निःपामा निपुण २२६-२२ | निपाद १५२-८.नृनम निपुण २२२- निपाद १३- नृनमन निपुणक १९१-९| निषाद २०२-२१ नवर निपुणोदाहताः ८४-१९ निपादित २३०-११ / नृवराह निबद्ध १७४-१७ निषेध १०७-२३ नेत् नियन्य १७७-.नि.पेध २०८-१५ निमग्न १७४-१४| निष्क नेत्र ५३-१८ मिमित्त २०१-१६ | निकला निरनूप ४५-१२ नेम निरक्षी मिराकृत २२९- निफमण २१८-२० नकी निरुत २०१-१६ निप्यात २२३-६/ नैमित्रिः v-८ नीहार १०-२४ २४८-१४ २५०-२२/नुत् १०६-७ | नुवै ६४-३ १०९-२२ ८५-१८ १०-५ १२६-१२ ४४-५ नेत्रक ११०-४ निकली २४०-२२ निष्कल ६१-१८ २५-१ १३-१६ २२२-१४ नेकनी ११७-५ ·३५ ४४-७ / पत्तिगण १५-१२ / पथिन् । नोहि २२०-४ पदवी . P अनुक्रमणिका ॥ नैमिशि १९६-५ पट् १०-१५ / पताका नैमिषि पट ६२-३७ । पत्र २०६-१८ नैवकि -५ पटाक पत्तिगणक ३१-१९ नैवाकर ७-३ १८९-९ पटली २२७-२५ वे १०-१२ पटपटा २००-६ नोचेत् १३-१५ पटक १२८-३०/ पथिकारिन् १४०-२८ नो ३-२० पटक्चर १०-३ १९३-१७ / पदक नौ पटी १२६-१६ '४६-१/ पदव्याख्यान २०१-१६ नौका पट्टार -१६ १९६-३/ पद २०१-१९ नौषेचिका पटु २१२-९ १०८-१ पटोली पद ४७-२४ नौषिका १८६-४ २०८-२ पठित २३०-१२ पद्धति नीषेचन , ४८-२५ पराडारी पदक्रम १८३-१९ ४९-१ ' (प) पराडा पन्न २३-२४ २१८- पक्ष पद्म २३७-११ पपिडत पक्ष १-२२ पण्डित पक्ष्मन् २३३-११ ७१- पण्डितज्ञाता ८४-२० पद्मावती ५३-१४ -१२ पर्ण २३३-१७, पदात्यद १८५-७ १८४-१८ पञ्चक १८५-२२ पदोत्तर १८५-३ पञ्चकत्वस् ३३-४ पयस् २४३-२३ पञ्चधा "-५ पम्पस् पञ्चकपाल पञ्चरेषत २४०-२२ ५०-१३ / पच पञ्चरोहिण २४०-२१ ५०-१३ | पचतभूउजता २४१-१६ पञ्च ४०-१४ | पञ्चव्याकरण १८५-२३ | पन्नग पञ्च १०६-१७ १३७-२१ | पत २५०-३ | परिसीर पञ्चसूच २००-१० ४२-२० पत्तन ६३-१५ परियोष्ठ पञ्चजन १९-१ पत्र ५८-१४ / परिहनु पञ्चाल ९५०-८ पत्रमूलक १२४-८-परिरथ पञ्चदशी १९७-७ पत्रक १२४-२२ परिखा पचलवणा १९३-१४ ६-१३ / पत्र २३२-१८ परिशाण २००-२० २४४-२८ पद्म २२९- पद्मनाम १३७-१४ पदेययद २३७-८ पणिन् ६९-१८ | पञ्चकल्प १४-२४ पतञ्जल १५-९/ पतञ्जलि १२२-३ पंकभाट २१४-६ | पत्निवान् २५०-३ | पतत्रि 20-३ पत्वा , "-१९ ·7 ६ २३३-१४ १७८-१ पर १७९-१८ परकुल २१२-७ पर्षिका १८७-७ | पषिक ३६ परिषत् पर्पत परिषत् पर्वत परिषत् परिवृत्त परिवाप परिवाप परिगूढ परिवंश परिषद् परिभावी परिल परिसिन्धु परिमुख पर्यलूख परिख्यात परिव्राजक परिरक्षित परिकलित परिगणित परिपक परिधि परिणाह परिपत् पर्पत परिसारक पर्या पल्या परिघ परियोग परस्पर परभृता गणरत्नमहोदधेः- २००-२१ / परपहाणा ३९-११ / 'पर्ण पर शता ६४-२५ पर्ण २०३-३ परःसहस्त्रा ६५-२० पर्णाट ३०-२१ २०४-८परस्त्री १११-२०/ पांढक ३१-१५ २०८-२५ परमस्थ २५३-६ / पशु १३४-६ १७७-१६ | परंपर २२३-२४ वर्षद् १८४-२१ १९१-४, पशु २३३-१२ १-६/पर्याप्त २९२-१८ १७७-१३ परयुग १-१२ पर्प -२४ -१४ परदारा १८४-२१ परत्र १८६-१८ पर्याप्त २५०-१८ परलोक ११-१५ १४१-१२ | पराशर २१४-० १७६-१२ पलाराडुभक्षिती ७१-१९ १९४-४ परापहामा ३-१९ पताल ২- বাবি ५९-१० १४-१९ "-- परिशेष पलित ५५-१३ २२३-२२ पलाश १००-८ २२४-३, परिमण्डल २२३-१९ पनि १९५-१६ २२८-१ परिवृढ ६३-७ २३०-५ परिसव १२०-१७] पल्लविका १२४-२१ परिगहन २०४-२५ / पवित्र ५७-१८ परिनट -३७ / पवित्र १५३- १४३-१३ परिनर्तन १००-२१ / पविन्द १५३-२५ १४४-२३ परिज्याकौशिकी ९९-२९ पश्चार्ध १०३-१२ २३५-६ परिनृत्त १००-२३ पश्चानुपूर्वी ४-१५ २३८-१ परुत १४-११/ पश्चाभिमुख २३८-१, परुषांसक १८२-१६ / पलाश १८०-२६ २४०-२१ परेद्यवि १४-११ पलाश १७८-१२ २४७-१९ परोक्ष २५-१६ पलालिन् २३४-२५ -२० पर्ण १४१-२३ | पल्लव २१७-१८ १८१-१३ | पलित २२-१९ w-पर्ण १७-३ पलियोग २४७-२० २१७-५ | पलिघः २०२-१५ । पलदी १-३-११ २२०-२३ | पल्लव -१० | पर्ण २०-१०/पर्ण ३८-११/ पर्ण ·७ २४७-१८ पाक ७६-१८ पिङ्गर - पातक अनुक्रमणिका ३७ पलिङ्ग - १८२-१२ | पाश १७८-१२ पाणी पशु ८-२३ पात्र ५७-१९] पांसु २३२-१४ पशुपालिका ३-१६/ पात्री ५०-५ पांसु २३-२ -पशूकत्य ७५-२८ | पात्रीव ५-४ पांसुर घश्य २७-१४ पाद १५३-१४ पांसुल पश्यत २-२० पादी ४४-२७ प्पाट २२०-6 | पादाली १४९-२४ ६३-७/ पादातिक १३२-१५ | पिङ्गल पात १२०-३ पादिका १२४-२० पिङ्ग २३२-१७ पाद १४-१४ पानक १२३-१६ पिङ्गलक पाठेय १९५-१५ | पाप ८-२३ पिङ्गल ४७-२१ पानक १२३-२१ / पामन् , २३४-१५ पिङ्गलमाण्डव्य ६९-२२ पाणिमण्डल ११३-१७ | पाम्पीकृत्य ७६-१४ पिङ्गलागिरि ल-४ पाणिपल्लव Ex-४ पाम्पालीकृत्य -१६ पिचण्ड पाणिपद्म पात्रेसमिता '२३२-५ ८०-१९| पिच्छ पाणिनीयरौढीय ६०-११ पात्रेबहुला ८१-२ पिजूर १५३-२४ पाणिगृहीती ७१-१२ पापसम ७३-१३ पिज़लक ३३-२० पाणिवन ७२-१ | पार पाणिदण्ड ७१-२६ | पारकर ५४-२१ पाशहस्त ७२-२ पारस्कर पिठरी ४४-१ पाण्टी ४२-१ पारस्त्रैणेय १११-२० / पिण्ड फला ४०-१ पाठा १८७-१२ | पारलौकिक ११२-८ पियडीजल ३१-२ पाण्डु २२०-४| पाण्डी ४२-६ पाथेय १९५-२२ | पाण्डुधृतराष्ट्र ६८-११ पिण्डीशूर ८१-१७ पाद १९७-१८ पाण्डु ६३-२१ २०४-२७ पाण्डु १९७-२४ २१३- पाण्डव १४४-१२ | पितृदेवता २९१-२२ २०७-१४ / पारिमागडल्य ११३-१० पित -पार्द २३७-२६ ५०-६ | पितृक १८१-१० पादस्वेद २१४-१४/ पाव २०२-१५ पादरवेदन २१४-१४ | पार्व १८७-२९ १८७-१२ | पार्वतस् १३४-१२ • १८७-१९ पार्श्वतस् १८०-२५ ५६-१६ / पिट १०४-८/पिटक १२९-७ ४२-१/ पिण्डी पाद पाद पारायण १४२-२०/ पिण्याक २३९-४/ पिचण्ड १८०-१५ | पारी पामा पाया २३३-१०/ पिप्पल ५-४ पिशाच १२२-२५/ पिशाच १८८-२/पिप्पल ·३८ पिप्पलीमूल २४४-५ १८८-५ पिचुक पिटक पिटक पिटाक पिष्ट पिटाक पितृमत् पितृमन्तु १७९-१७ | पुण्य - १२५-१२ ७२-२२ १२०-८ १५२-१८ १२९-१९ ७०-२४ हर-१९ ८२-२३ | पुट गणरनमहोदधैः- १८१-७/ पीतल ७०-२५ | पुष्प १८१-८ | पीतमद्य 1-२६ | पुष्कर २१३-२३ / पीतदधि ७१-२२ | पुष्करसद १४०-१२ | पीतविष -२३ | पुङ्ख "-. पीतक १२८-२४ पुच्छ १४०-१७ | पीत्वास्थिरक ८७-२६ पुराहक २१३-२५ | पीनी ५१-५/पुण्यसम १४०-११ पुक पुटक. २३७-१२ | पुत्र ""|पुट १७९-१४ | पुत्र १५४-६ पुत्रजात १०८-१४ पुटक १२८-२३ पुत्रपौत्र ४२-१० पुटी ४२-२ | पुत्रपती ११-१७ पुण्याहवाचन २१०-१ पुत्रपशू २३३-६ पुतचाल २९३-१३ पुत्राध्यापक ५३-१८ २१७-१८ पुनरुक्त २०१-१५ पुनः ४४-२ पुनरुक्त १८४-७ पुनःपुनर २४४-२ पुनर्भूः १८३-१० पुंनाग पुरगा ए८-२३ पुरार १००-११ पुरीष २१८-३ पुर ७९-११ पुरुष २४७-१५ पुर ३२-२० पुरोडा २१६-१४ पुरस् २१६-१४ पुरस्तात् १७९-४ पुरतः १८०-१९ पुल २३५-१८ पुरगावण २४-पुलिङ्ग १८२-१२पुरस्थ १७८-१४ पुलुष २४७-१५ | पुरा २०५-५ पुष्प २०५-पुराण २०९-३ | पुष्प २१७-१८ | पुराण १४०-१८ पुष्प २०५-२| पुरुषव्याघ्र ७०-१८ | पुष्कर २३७-६ पुरुमहिष - पुत्र । पिण्डि पितरिशूर पितमह पितामही पितापुत्री पित्त पिनाक पिपास पिप्पली पिप्पका पिशङ्गी पिशुन पिशाच पिष्टमोदक पिष्ट पिष्टका पिष्टातक पीडा पीडा पीयूक्ष पीलु पीलुमूल पीला पीतपत २३७-२६ पुत्र ७८-१९ ४३-५ १८-४ २२३-२३ १५२-१९ ८५-१९ १७६-१४ ५७-२४ २१-२० १४-१२ १४-१७ १२४-२० पुगेद ९३०-४ पुल ८-२३ २२२-३ -१७ -१९ ४८-२६ - ·अनुक्रमणिका ॥ ८४-१ पूली ४६-२६ प्रतित्यद "-२ पूर्यते ९५-१० १७-११ प्रतिदिश "-५ पूल १२८-१३ प्रतिम पुरुषरुरु पुरुपकुच्चर पुरुषवराह पुरुषवृषभ 'पुरुषर्षभ पुरुषर्क पुरुषहस्ती पुरुपत्रक पुरुषवृष पुरुषसिंह पुरुषोद्धा पुरोहित पुगेडाश पुरोहित पुलिन पुलिभवती पुष्कला पुष्कली पुष्पक पुष्पक पुस्तम् पूग पूर्णकाल पूतर १४२-१२ पैठमर्प प्रत्यनडुह १९५-७ वल E-१८ | पैशाच प्रतिपथ- पूर्व २८-२४ -११ प्रतिष्कश पूर्व १०४-११ ८४-४ ५९-५ प्रतिकश "-१४ पूर्त २२९-२४ | प्रतिष्णिका १०८-१९ ५-१५ प्रतिकूल २२३-२२ पूनक "-२३ पूलासकुराष्ठ ६७-८ प्रतिहत्त २२८-१२ ८५-२० पेट प्रत्यक्ष ५४-२४ ५-१६ पेश २३३-७ "-१४ प्रचार १०२-१४ १११-१० २१८-१५ प्रजापति २२४-२० पैङ्गलोदायनि २१५- प्रजावती "-१० ५५-२२ १९४-२२ प्रणय २३६-२६ ११७-१८ प्रतिजन १९८- ४४-५ पोटा २४५-१५ ४७-१९ | पौण्डरीक १३१-१५ प्रतिबिम्ब ११५-२६ १२८-१ २१८-१२ पौर्णमासी' प्रतिश्रुत ६३-२२ २५८-५ १९७-१३ प्रतीप प्रकट १९९-२२ २२३-५ २४६-१७ प्रकाश १३७-२७ १९३-२२ प्रज्ञा १८२-२२ २३६-२६ २१८-२२ २०६-२२ प्रतिवोध २४१-७ १८५-५ प्रतिकियत २२२-७ १८९-२६ प्रतियद - प्रद्युन्नाभिगमन २०३-१५ प्रयाम प्रतिविद "-५ २०९-२६ प्रतिदिव 1-८ प्ररोहण १०१-१९ २०९-२२ प्रतिद्यव --- | प्ररोह २१६-११ - प्रवास १८८-८ ४६-२१/ मतिमनस प्रवास २०८-१३ प्रतिपत् प्रतिपत् २४८-३ १९७-१९ १२०-२८ पौष्यिः प्रज्ञा "-१२ / प्रद्युम्न २३२-७ / प्रतीप १७६-१०/ प्रत्यय १५२-९/ प्रतूर्ण ९५-६/ प्रथम पूप पूर्वपद पूर्वपक्ष पूनयव पूनयव पूरुपः पूयमानयव पूयी ७३-४ / प्रतिश -७ प्रपापूरण ७३-५ प्रतिधिश ·४० गणरत्नमहोदधेः- ७२-२५ १२२-१२ १०-१ १०१- १०२३ ११२-१० १५०-१३ २१९-१० १५६-८ ७०-१४ ७१-२५/ प्रिय ७७-१ प्रियगुष्ठ २११-१९ / महसनेकत्य १८-७ महत ५-२६ ६-३ -६ प्रतान ३३-३ / प्रान्तपुष्पा - प्रभूत २१२-१६ | प्ररथम् ७२-१६ | प्रान्तम् प्रवेशन २०४-२ प्रशान् २२-२२ | प्राधान्य प्रलेपिका २१५-८प्रशास्तू २२६- प्रायः १९१-६/ प्रविक २२४-२३ | प्रायश्चित प्रस्थक प्रष्ठक १२९-२/ प्रायश्चित्तिः माप ९४१-४ प्रसह्य २०-प्रायोगिक সামিনা १०८-६ | प्रस्करव १०४-१७ बु सपना १४५-११ | महणकलित प्रसादारोहण १०-१६, प्रहितनरक ३५-१७ | प्रियक प्रयोग प्रकामम् १५३-१३ प्रियविश्व प्रचेतोराजन् २६-२६ प्राकृत १९८-२२ प्राकारमर्दी प्रचेताराजन् पियति १३६-२७ प्रियमधुक प्रतपने ७७-७ १५४-१२ प्रकर्ष २११-१० माजरुहारुत्य ७७-२५ / प्रियदधिक ४०-४ मियपयस्क प्रत्यवरोहिणी ४७-११ प्रादूत प्रियपुम्क १५४-७ प्रतिलोम ३४-३ | प्राकपुष्पा ४०-४ पियनौका १९७-१४ प्रियलक्ष्मीक प्रथमगुण माह -१ प्रियरूप प्रदक्षिणम् प्राग्रामात १५-१० प्रियानमुत्क प्रमृग प्रमाणात १२२-२५ माटाहति मग्रोथ प्रियाक्षात १४९-५ प्रगे प्रियारक्षान्त ७-१२ प्रातर् १८-१५ प्रत्युत ६-१ प्रातिभाव्य प्रियाचपल ११३-८ मघाटकम् २- प्रतिभय प्रियानिधित "-१७ प्रतिमा ५६-0 प्रासिम प्रियावाम १२०-४ मीणितकट १८-१४ प्रेषण प्रेषण 3-३ मपुर y-११ | मादीहनि १९६-२७ मेल والسرور मयम १८४- प्रात ७३-१४ २२-२६ ६-६ ८-१ -१६ / मालम् ७२-२१ | प्रियासचिव ११७-६ | प्रियावासन ५८-१६/ प्राहाहति १५-१६ / प्राण ५७-२७ / प्रादुम् ४-२० मादुम् प्रयोपमढी ए-१३ प्राटुष्मात्य ७१-१७ ११३-७ २११-१२ ·४१ शानुक्रमणिका ॥ १९५-१५ / फलक १७-१० फलक ५५-१४ | बर्बर -१४/ फलीकन्य २०४-३ १७८-१५ 2-६/ बलय बलवत् मोह्यपदि १४९-२/ बलाहक V २१९-१० | बकुल ७०-१ पेशिका १७९-१९ बर्बर प्रेक्षा प्रेहिखागता प्रोहित 8-18 फलीकत्य ७५-२० बल प्रेहिवाणिजा ८७-१२ फलूकृत्य "-२५ | बल मोथ १५५-२१ / फाला ५१-८ बल प्रोष्ठ १४-११ फाली प्रोष्ठिक "-१३ / फेन २३२-७ प्रोहकपर्दा ८८-१४ | फेन २३३-१५ बलाका मोहकटा "-२५ | फेन २४५-५ बलाका मोहकदमा 20-१६ बक बकनखगुदपरिणद्वा३५.१३ बलाका पृच्छा २४०-२३ बठरछान्दस बलात् पृथु २१८-१ बल्वज पृथुक २०६-१८ | बडवा ४०५-५ बल्वजमार पृष्ठ २०५-१ / बत पृथ्वीरुह २५१-१९ / बदर पृथा १४२-१८ बदर १४९-१४ | बलीवर्द पृथक २२-४ बध्योग पृथोर्जकककुभ, ३६-४ वन्दी पृथिवी ४७-१८ / बास्क ४५-२| बन्धु २३९-६ / बल्लीक पृथिवीप्रश्वण ८०-८ | बन्धुमित्र २९२-१ बर्हवत् "-- बन्धुका १७६-१६ | बही २३२-१५ बध्योग १५२-१४ | बहिः पृदाकु ३५-२२ | बहिर्योग पृषादर १००-५ बधिर पृषादान -२० बन्धा १४८-१४ | बहु फट् १३-३ बन्धका ४५-१८ / बहुभाषिन २१८-१९ बन्धको १४४-२२/ बहु २३५-६ बभ्रु २३४-११ | बहुल १७९-४ | बरटी ४२-७ | बहुल १८१-६/ बर्वरी ४७-१६ / बहुसर्पिष्क ५०-१० बर्बर १०-१६ / वल्वन २०५-१९ / बगीवर्द "-६ १७२-४ ५८-१४ ६१-३ १९-१३ २३५-७ "-५ १०१-१५ १३८-१९ २३-८ १७७-२ २१०-२६ २११-२ १४६-१० १००-२१ १५३-२४ १५२-८ १३४-११ २४०-१५ ४९-३ १८-२ २९-२४ ३१-१७ ६०-७ २२३-२३ २२०-१० २२०-१३ २२९-११ J ११३-१ / वस्त पृथिवी विदित १५२-९/वधिरक २४१-१२ / बहियोग फल १९५-२५ | बहुपयस् ६- ·४२ वान्धब ११६-७ वीजाश्व -बुक "-, बुभुक्षा १७८-४ ब्राह्मण गगारनमहोदधेः- बहुतन्त्री ९६-१८ / विस १७८-१९ ब्रह्मवर्चस् २९०-१९ बहुतंन्त्रीक - बिस १८०-१२ | ब्रह्मगुप्त १३५-६ बहुतर्द १९८-२९ विसादुर ५७-२४ ब्रह्मगुप्त १४२-४ बाहु १७७-१२ विन्दु ३६-१३ ब्रह्मगुप्त १३५-८ ११८- बीज १४४-१० | ब्रह्मदत्ता १४९-१३ वान्धकि "-११ | ब्रह्मकत १४५-१८ वाइकि -१८ | बीजरुहा ७६-२७ | ब्रह्मप्रजापति ९१-२२ वाणम् ५४-१४ बीजाकत्य ७७-५ ब्रह्मचारिन् २२६-१८ वाभ्रवी ५१-१६ | बीज २३२-१७ | ब्रह्मन् २१३-२४ बारवाणम् ५४-२६ वीज १७७-२२ | ब्राह्मण घाल १४८-१० वीज २०६-७ ब्राह्मण वालशिख १७९-१७ | ब्राह्मण २०२-२४ वाला २१६-२४ | ब्राह्मण १८५-३ बाल ५७-१० / बुन्न ५७-२३ . ब्राह्मण १५०-५ वालवद्ध ९३-बुस १११-७ वाला ३-१६ | बृहत् १२३-२५ | ब्राह्मणायाजक ७८-१४ वाल २२४-१३ / वृहत् वाभ्रव्यायणी ५१-२६ बृहती १२५-१२ | ब्राह्मणातुर्य ७-२९ व्राह्मगामत ८४-२० वाल २२२१-४, बृहतिका १२०-२३ | ब्राह्मणचेल ८६-१९ १३९-१० | ब्राह्मणजाल्म २२२-२/ वृहस्पति १९१-५ १९३-१५ वृसी १६-१८ १३६-२५ / वृसी १०३-२/ भङ्गा २१०-२२ १८३-२० बैल्प २३३-२२/ वैल्वयत १७५-२१ १५६-४ वैल्वको १९६-४ १४८-१८ वैजवापि १३५-२ | भक्षितपलायडु ७१-११ १०५-१९ वेनवापि २०५-१५. भक्षादी १९६-५ २००-१६ येज्य १८९- मक्षा २१६-१७ १०१-१४ वैन्दवि ६२-१३ ४१-२६ योध २०४-१८ भग ६४-११ ४१-६वन १५६-१९ भगला १३८-२२ १७-४ प्रन ११-१६ भगो १४८-२३ / वृहतीकार १००-१५ ब्राह्म ४५-२४ बहि चालिश मालिश वाहीक याहु बाहुकोट विचर्चिका विन्दु निम्य पिन चिम রিয়া पिया मियी fun १५३-- भडी ३७-१४ | भगल १९५-३७ / भक्षाली १३४-२० भगन्दर ·१५४-३- मतं भचन भजनागिरि भण्डित भडिल भशिल भविडत भडित भडित भणिति भण्डित भरट १५४-३ | भत्तुं १५०-१५ / भर्ग १५९-२६ / भल्लकीय ३२-४/ भस्त्र भरण भर २१४-४ / भस्त्रा २५०-६/ भस्त्रा भिषज अनुक्रमणिका ॥ ४३ १८८-१६ / भवतु २७-७] भारत ८४-१० -२४/ भव्यामनोज्ञ ७-२४ भास्कर १५४-३ भर्ग १३६-५ भास्त्र १७५-१७ १३४-८ भाष्यवर्तक ७८-१० १४०-१० भिक्षा २१७-१८ ९५४-१४ भिक्षा १६४-५ १५४-६ / भग २४५-७ भिक्षुकी १६२-१० मिक्ष १२९-४ २४७-२/ भव्यमाला ४१-३ भिक्षकदाक्षि ६-२३ ६३-२९ भिक्षक १६४-१९ २९४-५ भस्त्राफला ४०-१ | भिक्षुक २९४-२४ १८१-८ भित् २४८-१४ २१४-३ | मिदा -२२ २१८-४ / भस्मसात् १५-११ | भिन्दुिलवणा ०-११ २४४-१ भस्मम् १४-२२ २४२-१५ १६२-२० २५०-१९ / भिषज १५-१० भषी १३४-८ ४२-२२/ भिषा १५-१५ १३४-१७ २०७-१२ भिषणज २४३-१३ २४४-१४ १५५-२६ / भिष्ाज १६०-३ भाण्डा ८५-२० १८५-१६ | भी २४८-१९ ७७-८ | भागवतीभागवत ९३-३ भीम १२७-५ १५५-४ भाजन ३६-१५ | भीमसेनार्जुन ६-१४ १५६-ए. ४९-२३ | भीमार्जुन १-१७ १४५-१० भाजी ४९-२३ | भीरुष्ठान १०८-२२ ४८-३ भारण १४-४ भीष्मद्रोण ६९-. भानु ८६-१७ १७-२ १४४-१४ भारम भुरण २४२-११ "-१३ १४५-१० भारङ्गि भुवन ६३-७ १९२२५ २३४-१२ १३-२४ भः २४८-१० ६४-१२ १४२-९ मार्योट ७०-१८ भूत ५५-११ १७१-६ भाव ६३-१८ भूतनिराकत ८५-२६ भष भरण भरत भरत भरत भरत भरतर्षभ भद्राकृत्य भरद्वाज भारत भाजन . J भाजा भरद्वाज' भरम भरुजा भरुजी २३०-२२ भुक्तासहित भारत भवति भवतु भधन भलन्दन भलन्दन भलन्दन ६३-१३ ३१-३ | भारुजिक १७५-६ भापति ६८-२ भूज ·१४१-१८ / भौरिकी ५५-१० १२५-२ ४४-१० १७१-२२ ४२-२१ १३८-२६ / भ्रमरक भूर्भुवस् १०१-१८ | मण्डल १२०-२५ / मण्ड १२६-११/ मण्डर १२६-११ | मण्डप ३४-१९| मण्डल ५४-२० २४७-११ ५४-१४ २४-११ ४२-२१ १२५-३ १५७-१८ २३३-१ २२६-८ | मण्ड पिका -८ २५-० मंणि मणि मक्ष ४४ गणरत्नमहोदधेः- भूमि २०२-१४ | भोलिकी ४७-8 मठ भूमि मठिका ४७-१६ भौलिक मठी भूरि १४८-१८ "-२५ भूभक्त ७८-१८ भौलिकिविध १६९-१४ | महार मण्डली भयस् शकलाकृत्य ७४-२५ १८-१४ भूयस्क भ्रमर १३०-३ भूयस् भ्रमर २०-१ भ्रमरक भूषण २४९-१४ नष्टका भूषण ५४-१५ भ्रष्टककपिष्ठल ३५-१८ मण्डकी धू २०४-२८ भ्रात भृगु भ्रात २३७-२५/ मण्ड भृङ्गी ४५-३ | भातुष्पुत्रः मृतक १२०-२ १५८-१० भृति २९३- मक्षु भृश २२१-१५ | मकर भृश मकष्टु भृष्टलुचित ६५-८ मक्षिका २३१-२१ | मणिपाली भेद २११-९ मड्गुष भेषण मङ्गल ५०-११ मति भोस् १४९-२ मतुबर्थ भोगावती दह-१३ | मगदी १७२-३ मत्स्य भोज ३७-१३ | मगध १८९-२३ | मत्सी भोजभोजम् १५-१४ | मगध २४२-२१ | मत्स्यक भौजि १८९- मघष्टु १४५-२० मथि भौरिकिविध १६८-१४ मञ्चक भौरिकि २१७-१९ मदाघ भौरिकि ४५-११ मदि भोलिकि "-२१ मचीर ६४-३ | मद्यपीत ४७-४ मजीरक १४१-२३ / मद्रस्थला भोलिङ्गी १९५-१२ | महज २३२-१८ मद्कूल ४०-४ामटर १५२-६, मद्रशमन् १८-२४ / मणिक १७२-२५ / मणिक - १४५-१७ मणिपाली १२१-१६ १२९-१० १२१-१० १४७-११ २१५-७ १७७-१५ १४०-५ १८९-२५ १२७-१८ ४२-२७ १२८-२ ५-६ मङ्गुष ५४-२४ मद १४८-१९ मञ्जरी ३७-२० मञ्जरी २४५-७ ३४-१९ २४-१४ ७०-२६ भौमिति भोलिकी १९६-३ १३८- ·अध्य मध्य २४०-१३ १८०-३ १३४-१३ मध्या मध्यमा मध्यस्थ मध्यम मध्यमिका १९१-७ मनु मध्यमक मध्यत्तस् मध्यमा मध्या १४६-१३ / मनुषी १४६-७ / मनुवृद्ध ७१-२/ मनोज मध्ये गुरु मध्ये गुरु मधु मधु मधु मधु मधु अनुक्रमणिका ॥ १९१-७ मनस् २१-५ मरुत् . ५७२-२० मन्वर्थ १८-२५मरुत् ३९-१ मनायी १५७-१७ | मरुत् ३०-३/ मनीषा २३५-८ मर्मर २२२-३ | मनीषी १०२-१ मर्यादा ६१-१२ मनीषित १०१-२०/ मल १५९-८ मलिन १९१-८ | मनुष्य १६५-११ मसमसा १२२-२४ / मनुष्यी ४३-१७ मसुरकर्ण ४३-१८ मसूर ७०-५ मसुरकर्ण २२८-२१ मस्कर मन्मथ १०२-२० मस्करी १८०-१/ मन्तु १५७-१७ | मस्तक २०२-२० मन्तु १४२-१७ मस्नसा १७४-२३ / मन्द २४५-५ २३०-२२ मन्द १४४-१३ | महत् २३९-४ मन्द २२१-१४ महत् १०८- मन्द ७८-१८ महत्क मन्त्रमित ५३-११ ८४-२० महाजन १५९-२० मन्त्रि २५०-१७ महापुत्र १२५-१३ मन्त्रणाह ८५०-२३ / महाधित -२२२१-९ मन्दार १७८-२० | महाराज मन्द्र २१६-२९ महाव्रत १५२-१३ महानानि १७४-२२] मन्ये २७-३ 'महानस २४५-२४ महानद ८-१९ महित ८-१४ महाप्रयाण मयूगण्ड ८-१४ / महाप्राण ९१-७ मयूर १०२-२७ महिलापाद २४९-२१ मयूरव्यंसक ८७-१ महाशूद्री १६०-३ मयूरव्यंसकप्रिय ०-२८ महित्री महस् ५७-१० १७२-७ ७५-१८ १४१-१४ १६६-४ -३३-२४ १०५-२ १७४-२६ १२४- ७५-२० १७९-१४ १६२-२८ २२०-६ १२५-१२ १९८-२७ १७४-१ १७४-२ २२३-८ २९०-८ २९०-११ १६२-२० ६२-१२ १५८-२० १६२-२५ १६२-२५ मधु मधु मधुकं मधुर मधुपर्क मधुकर्ण २१९-२१ | मन्द्रित मधुमत् मधुमान् २०४-२ मन १९४-१५ मम १७४-१८ मयूर्यगड मधुर मधुसर्पिस् मधुमर्पिस् मधुसूदन मनस् २४०-१३ ·१९८-१० मांस ११८-१२/ मांस १६२-१२ माधव १०३-२/ मानस १८७-१४ / मान १०१-१२ / मान ३१-२३ .मही ४२-१० मानस्थली १९६-मित्र २२३-१४ मित्र १५२-७ १८७-१२ मित्रयु १९७-१८ मित्रयु २३५-७ मित्रावरुण ६२-३ मिथुन ४६ गयारत्नमहोदधेः- भहित १९८-७ महित्थ २३२-१७ मही ६१-१५ | मांसशोणित महिष ७१-१५ मांस २०८-१२ महीड् २४२-२२ २३५-८ मांसौदन २०८-१३ महिमत् १६२-२३ मानकस्थली १९६-मांसीदन १९८-६ महिपी २१५-६ मानव्यायनी ५१-१८ मित्रयव २२०-१३ मानाय्यायनी ५१-२४ मित्र मही १-२३ . महीघ्र २५१-१० मानुष १४९-३ - मान्तव्यायनी ५१-२० मित्रयु माङ् ९- माया १४७-१ माङ्क्षव्यायणी ५१-२९ मारुत माइ खव्यायनी ५१-२७ / माल ९१-१८ माकि -२ मालक २२६-१८ भाठर १६९-२ मिथुन २०-१५ माठरा १५२-६/ मालती मिथ्याकृत्य ७७-२६ २२७-१ मिथु माण्डव्यायनी ५१-१८ माल्या १८७-१५ मिच्या २०-११ मायडलिक मिथस् २१-८ १८७-१२ माण्डध्यपिङ्गल इल-२२ मावा भिमत १४२-१३ माण्टिकुण्ट २१२-१९ मिश्रकावण मारहरिक १९५- मीन १७०-२ माची ४-२६ माषशराविन् १३८-२० मीमांसा १८६- माजिरक १४१-२३ माषस्थली १९६-८ मीमांसकदुई रूट ८६-१५ ८२-२१ | भाप ४३-४ मातरिश्वन २४१-१६ माषाण १०९-८ मुकुर- मात ४०-११ मास ५८-१७ २१८-१ मातामही ४२-१० मासमाता ७०-१२ मुकुर २१८-१ मातृक १९९-१० मासक्षपण २०७-१४ मुकुल मातापित ८१-१८ माहकस्थली १९६-- मुकुल ८-१८ भाषोन मुकुल मादित १७२-१२/मांसी १९५-३ मालव माराव २२२-१२ माला १२१-१५ १३२-३ माल्य ६९-२५ माशब्द १३१-२८ मापादन ५८-२० मुकयो मातरिपुरुष ५८-२६ १४७-२० १३२-१६ मात्रायाम् ४६-१९ । मुक्ता ·४७ . ५६-२१ ५६-८ मुसल १३७-२१ ४९-२ १४४-२४ १४४-२४ ८४-३ मुहुः २-२४ मुहूर्त मुहूर्त ६२-२९ मृगीपद १४९-३ मूळ २४६-६ मृगीचपला २३१-१९ मुगीक्षौर ८-१४ ८-१३ ८-१५ -१२ ८-१५ ८-१५ ८-१३ २४०-२३ २३७-१९ ५७-२३ . अनुक्रमणिका ॥ मुक्ति १८६-१६ | मुसल १०२-३ मषिक मुख २३- मुसल ५१-२६ मषिका मुख २००-२ मुसली ४७-२१ मषी मुख.. २०६-२२ मुख १३०-१३ / सुष्क मृकण्ड २२०-७ मुख २०५-१ मुहुर्मुहुस् मृकया २२-१६ मुखचन्द्र मृगपद २२,१६ | मृगक्षीर मुखतस् २०१-१७ मृगचपला मुखपुण्डरीक ८४- १८४-२२ मुखतस् १९०-५ मुहूर्त मृगावती मुज मूळ मुज्ज मुगडसम्भावित ८४-२० २१८-२० मुत् २४८- मृजा मूढ १४०-१९ मुगल १५-१६ मृणाल भूति मुद्रिका १२४-१९ मूत्रपुरीष मुद्रा २१७-२५ मूत्रशकृत् मुनि मुनि मुनिचित्त १७४-१ मूल ८६-१७ मूर ८४-३ मूल विभुज १७४-२९ मन ८६-१४ | मल १७४-२३ / मे ८५-१९/ मलक मूलाटी मूल मूल १३५-१७ मूलभार १३९-२६/ २३५-१९ मूलक ३८-१४ | मेथी १५८-२० मूषा ४६-२ | मेदस्पिण्ड - १४१-१३ | मूत्र २३४–१० मूत्रशकत २४८-१६ मृणाली २-२२ मृणाभुजा ३-२ मृणाल २१७-२० मृणाल ६९-१५ सूत् २४७-१८ मृदु २४७-१८ मृदु २५९-६ मृदु २२१-२ मृषा मुनिविट, मुनिधन्दन मुनिस्थल मुनिखेट मुनिपुङ्गव मुनिपदी मुनिधूर्त मुनीवती मुरल मुर १०२-२६ ५७-२३ २४८-१० १४५-१२ २३२-१७ २२०-६ २९-१४ ७-१३ ४-१० ८६-१७ दल-१९ मूल ६३-१२ | मेखला ४२-८ मेखला २-१८ मेघ २१-१३ | मेघ २१०-२६ मेघ ५-३ मध्य १४-१८ | मेढ २११-२० २४५-१४ मल १-३ मुसल मुसल २०-१३० ६४-४ २११-२० मूपिका २५-१२ ·१९ गणरत्नमहोदधेः- २५०-६] यज्ञ मेघ मेधा मेधा २४२-१ यतस् २४१-४ यदुत ४-७ याज्ञदत्ति मेधा मेधा मेधा मेधाविन् मेधी मेधातपस् १५-१३ यात मेधातपम् मेनका मेष मेह १९-२२ / यद् २०५-२४] यद् २९१-१९/ यत्र २२८-२९ / यथा ४३-५ यथाकथाच ६ए- यथातथ ९१-१४ यथापुर ५२-५ यथाकाम २५०-७] यथालान् २५०-११ | यदा १७५-१५ | यदिव ५४-४ | यदि १९१-१९ | यदिनाम १८८-१० यदृच्छा १९१-१९ यमल १३४-२३ | यमसभ ६-१० युग १४८-१२ यवाम् २३७-१४ १२२-२६ | याजकोपाध्याय ३-१० ३०-२७ २७-२ यात १०-१४ ११-१३ | याति १६-२१ १०-५ | यातोपयात २१४-१४ २१४-१४ ९-४] यान ५५-१६ २२२-२१ याव १२८-१० २२२-२० यावत "-२१ युक्तम् २२-१९ २२४-५ युग २०५-२५ १६४-१५ युग २११-२१ युगन्धर १५०-५ २२३-२२ १-२० १७३-३/ युगवरत्रा १६४-२३ २०३-१६ | युक्ति २४८-२५ १२६-१८ युधिष्ठिर १३८-१२ १८५-१७ | युत् २४८- १४५-१० युद्ध २४५-१९ १४७-२६ | युवन् २२८-२ २३०-१९ युवराज २२४-४ २३२-६ | युवराज १९२-१९ ८७-१० युवन् २२६-६ १६६-२ युवति २०४-१५ युप्सद् १७७-२२ युष्मद् ४०-१३ १७९-१३ | यूका २३३-२१ ३०-१३ यूथ २००-२ १४१-२३ / यूथ २१५-२३ | यूप १०१-१९ मोदक मोदमान मोदन मोदन मौलायन मौनिक १३२-१ यवक मौद्गल्य १७६-१२ यवक्रीत मौलीन्दुः ७०-३ यमष्टु ५२-४] यमुन्द यशस्लोमन् १९३-२२] यव यकल्लामनख १९३-२२] यव यकृन्मेदस् २-२२ यवनमुण्ड यञ्च .६-२] यवास यामान २१५-१३ यजमान यवास यजस् १८३-१८ यवास यस १८३-७] यस्क यजदत १७६-३ यस्क ७-१८ युगपत ८८-१८ युगपत् १६४-९ यशस् २२८-७ २१-१६ / यष्टि ·अनुक्रमणिका ॥ ४ शूथर यूथी यूप यूथी ७९-३ | राजन्य यूपी येन - 'योग योध योध यौवन (र) रक्षस् रक्षोसुर १७०-२२ | रथकार ४३-३५ रथपा २०६-१४ | रथकार ४२-२६ रथगणक ५६-२० रथन्तर ४२-२६ रथस्य ७-१४ रथ २०८-११ | रथगण '-५५-२२ रथकार ११८-१० रथन्तर ५५-१६ रथीतर रमि २४०-१४ रराका २४०-१५ / रवण १९४-८रस ११८-२३ | रम २४१-१० रहम् - ३१-९, रहम् १३४-११ / रहूगया ८५-१९ रहोगण ७१-२६ | राग २५-१६ / राक्षस १६७-४ / राक्षोऽसुर ६९-२|रागि १९४-१४ | राजन् २३८-६ | राजन् १२-८ राजन् १८२-५ राजन्वत २५०-६ | राजहंस ५४-१६ / राजगृह २९३-२ | राजदन्त २४७-२ राजतृतीय १२७-१४ | राजपुरुप रडकु रक्षाघ्न रक्षोहन रक्षोमुख रक्षस् रघुवृषभ रणपण्डित रजःकर्णी रजत रजत रज्जु रजस् रज्जुभार रज्जुकपठ १३९-२४ राजपुरुषायणि १९३-१८ १०४-१०/ राजस्थल १९६-५ १३६-२४- राजपुत्र १६५-१३ १६५-५ १६२-१८ | राजद्वितीय ७९-५ १०४-| राजन्य १६८-१७ १६५-२० | राजन्नापक ७८-२० २२७–२५ राजपरिवेषक ४८-२३ १७४-२४ राजतुरीय ७८-७ १५२-१५ / राजसूय ५९-२१ १५२-१५ | राजपथ १२७-१३ २४-१८ | राजशार्दूल ८५-१९ १५८-८/ राजी १४२-१३ / राजपौरुष्य १९३-११ ५७-१८ राजीव २३७-११ १८५-१४, रामलक्ष्मण ९१-७ २००-२| राम १३७-८ २०४-१८ | रामायण १५८-८ | रामोद १५३-१४ १५८-८ | रावण ११९-१८ २१८-४ / राशिकल्पित ११७-१९ ६९-७ २०३-७/ राष्ट्र ५-२६ १९४-२६ / राहुचन्द्र ६९-३ २०२-२३ / रावणि १९१-३ रावधि ११४-२५ १६५-४/ राह क्षिति ११५-१ २३१-११/ रायस्पोष १७५-२२ ८५-१८ / राष्ट्रपति १६२-२ १९६-५ राहवि १९४-२४ ६४-२६ / रिक्त १२०-२४ ७१-५ रिक्षा २२३-२२ | रिपुदमन २४०-२१ २०७-१३ रासभकरम रथ रथपथ २४७-१५ ·१८०-५/रोध २०२-२३ / रोमन् १५४-१९. २४८-१० १५७-१८ 6०-६ १४९-३. ३२.१९ ४७-२० २३९-१८ ४७-२९ २२१-१० ४४-२७ ७७-६ ६४-१३ १७६-१८ / लवण १७७-६ / लवणा २१८-४/ लवण कम - १४५-११ रोहिणी १५-१/ रोहित ५२ गणरबमहोदधः- रिपूत्सादक ७८-१७ | रोदसी १-२७ लत रिष्टि १४२-३ | लति रुचि २४९-१८ रोम २४७-१४ लतु सक २४८-रोम १८०-३ / लघु रुजा २४८-२३ रोम २३४-११ | लमक रुद्र १७२-४ लमक रुमत १८०-१८ रोमक १९३-२९ लवणी रुमरावत् २३१-८ -८ | रोमक 56 २०२-२२ रोमश २३४-११ रोमाञ्च १३१-२२ रोह १७१-१० लवली रुट् २४८-रोहिणी १४५-१ लवकत्य रुक्मिणी ५०- लशुन २४७-२१ । लहका १४८-१३ रोहिणी २४७-२९ लहका १४८- रोहिण १५४-३ रेरा १४१-२४ | रोहीतक रेसा २४९-३ | रीक्ष्यायणी ५१-२८ लाडि २४७-१४ रौदि ३७-२८ २४३-१० रोटीयपाणिनीय लातव्यायनी २४५-१ लावेरणि ६९-११ रेभ १५८-२१ लागला १४७-८ १८४-६ लिगु लशान्तमुर ३५-१५ लिगुशीगड १४९-११ १२-पक्षमता १८५-१४ लिप्रवासित १४७-१८ १५-१० ग्नहाय २१२-२१ गयान १-४मधु २४७-१२/ नयन ५६०-७ट्रयमानयव २४-१५ लपुदी ६१-टेर १६७-११ / लाद लाट् रेसा रेसा रेफत् निक्षा १३८-१ १४१-२३ २४३-१५ २४२-१४ ३७- ५१-२७ १८०-१० १११-६ २४७-१५ १५०-५ २४७-३ ६९-२५ २४३-१७ ६५-१० १३-२३ १२८-१८ लक्षण रेयसी रेवती रेणु स হৈ বিঃ tun नान १८३-१२ | निम्पिति २४४-२७ | स्न लिट् २०५-१४ । नहर १४८-१२/ १७-१८ जून मान्य ६-२, लघु ५३-१६ १६१- RE ·१२२-२७/ वत् १५-१४ - २४३-१ वक्र - १५७-१९ २४३-२९ वच्छूल ७२-१ वज अनुक्रमणिका ॥ ५१ लेखाचू १४४-७ | लौहित्यायनी ५१-१५ / वतण्ड १५८-५ लेखाचू ३३-२ (व) वतरडी ५१-२६ लेखा २४७-१४ वक्षस्तस् लेखा २४३-१३ वत् वकसकथ ਚੋਟ वत्स २२०-८ २४३-१८ वत्स २२०-११ वक्र लेह्य ५८-१२ ३१-६ वत्सक वक्रणितम्बा १०९-६ १२८-१८ लोकायत १८३-१३ वत्स वक्रयादी लोचना १०१-६ ७७-४ वत्सोद्धरण लोट वङ्ग २०४-३ २४३-१ १९०-१६ वद वहरभण्डीरथ ३५-८ लोटा वंदरी १७८-१८ ४१-२७ लोमश १७६-११ वदनेन्दु ८४-२ लोम वचाकु १३७-१२ १५६-२० वदि लोमा वजपाणि २-२६ वध लोमक ५८-५ २१९-२० १७३- वधिका वज लोमक १७६-१७ १७१-२ १२७-७ वधू लोमक वट १८०-१७ २०२-२० ९४८-८ वयं वधू लोम २२६-२२ २३४-१० १९५-२२ वन लोम वट् ६-१२ ११५-१६ २४७ -१४ वन लोमन् वट १७२-२६ ६४-५ १८७-२१ लोमन् १७२-१८ १८७-२७ १७२-२ लोह वटाकु ९८९-३ १६६-५ १३८-२९ लोह बटारक ३२-३७ १७८-१२ वन लोहा वडवा १४९-१४ १७-१५ १५३-१९ वन वडबा १०२-१८ ४१-२७ १०१-१८ वन वडवा ५६-२३ २२२-१ १६५-१९ वहबा वनवासी लोहित ९६४-२१ १८७-१४ वडबा लोहित १४९-१७ | वनकौशाम्बी १८७-१४ २४६-२ १०२-५ लोहित वंडबा २३५-९वन्या १८५-१६ लोहितागिरि १३-१९ वपा ए-२६ २४८-२७ वडारक लोमन ३३-१७ | वन ६२-२२ १३१-वणिय लौहितिक १९६-१६ | वर्मिक १२२-२.वतरख २२४-२९ १४९-११ वयस . लोहागडी लोहित लोहित १५७-२८ वडवा २२२-१ वनस्पति २४७-२१ वडभीकार १३५ ·५२ गणरत्नमहोदः- - वयस्क १२८-३ / वर्म २४०-१८ वर्मती वयस् वरम् २२-५ / वर्मिन् २५०-६/वर्व वल्गु वराही वराण घरायण वराह वरुट वरूट वरगये वर्ग २४२-१७ ४७-२६ १७८-२४ १८१-२२ २०४-११ वर्ष वर्ष वर्षा वर्मक वलाह १३९ वर्षक २०३-४ १४८-४ १-२२ वर्ण वलि वल्कल - १९५-१० वल्गु ५३-१४ / वल्मीक २४५-६ वल्मीक १७९-२/ वल्मीक २१७-१९ | वल्या ३३-२० | वल्लका १२३-१ | वलय २३२-६ वश १२४-१७ / वशं २३५-१७ | वसन्तग्रीम १८८-८/वसान १४७-२१ / वसाति १६८-१८ १९५-२४ | वसा २४८-२६ २९०-" | वसु २४०-१४ ५६-१० वतु १४८-१८ १८३-१९ | वस्त्र ३१-१९ / वस्त २३४-१० १७४-१४ वरना १६४-२४ ३१- वह २५०-१३ १९४-६ | वह १५४-१३ २३४-१६ वहद्गु ७२-२३ ५८-१४ वा १५७-१७ | वाक् १३९-२४ ५३-२४ वाक् ३९-२१ १८०-१९| वाक्चपल ७९-२६ १३८-२ वाकिन् १४७-१७ १८८-१५ | वाक् २१४-१७ ४४-३७ | वाग्वज ५०-८ | वाग्देवताभक्ति C७-२५ २११-२ वाग्मिन् १५३-१३ ९१-८ २१०-२५ | वाचस्पति २४१-१५ ए- वाचा ३९-२१ १७३-१८ वाजपेय ५-२४ ३०-१६ / वाज ६०-१८ "-१५ वाजसनेय १८२-५ ७८-३ वाट् १०-४ १३८-२१ १८४-१७ / बाजव्य १५०-१३ ७५-४ वाटूर १८६-१८ ५५-१२/ वाट्य १२५-५ १८३-५ / बावलि १०२-२२ वर्चरक वर्चस् वर्ण वर्णक वर्णक वर्णतस् वर्ण वर्णिका वर्णकपेशिका २१५-२५ वंशभार वर्णक वर्ण वर्तते १६-२३ যমিষ্ট वर्ण धर्तुन घनाक्ष वईनान २३३-१४ | वषट् वर्धन २४वसन्त वर्म २१८-१५ | वसन्त १९९-२२ वाइनस २१५-१६ / वंशावती २०४-३ वशिष्ठ ५६-५/ वशीक १७५-१२ वशेकत्य १४१-२४ वपट् १६३-१२ वर्षाशरद ए-५ वाटाकू ·५३ वाणिज अनुक्रमणिका ११८-१८ | वारिपथ २०७-२५ विकसा १६६-१७ | वालि ११६-७ विकटी १६९-१८ वारिपथ १२७-१४ विकटा . - १४४-८ ४८-५ ४८ २९१-. १४६-१ १ वात ५१-२० विकर्ष १७५-१२ विकर्ण १२०-/ विकली विकला ४४-५ वास्तव E-१३ / वालि वाणिजक वालिकाज्य वात् १०-३ वाायणी १६५-२३ वार्चल घात. २३३-१० वात वातकि १४०-२६ वार्तिकसूत्र १८५-१५ वातण्डायन १६६-१५ धावान् C-११ विकुट्यास. १७७-५ वातण्डी ५१-२६ वादोलीकृत्य ४६-१८ विकिर १०५-१८ १६९-१ वार्मिक २३५-७ विगह २३७-१२ वातावती १४६-- | विघातिन् २०३-१८ वातागर १८१-२३ वाल २४७-७ विचार २१७-१८ वात्स्यखज वाद्यक १२४-२८/ वाल्मीकि वादन १४५-३ वालगुक १७४-६ वाली १८०-६ / वावत् १७४-० ८४-५, वाव १४४-१५ -५ विघात ११८-२४ वानुजि २१८-२९ १४१-१ वासर १९४- ५१-१६ वासव २३४-१६ वासवदत्त १२७-१७ | वासवदत्ता १२०-१४ ५७-४ १२९-३ वासि 5०-१ वाल्गव्यायनी २९-१८ विधप्रचा १८०-२ विग्र १३२-३ विग्रह -४ विना وسلام वानरश्वा धानमन्तरा १००-२३/ वास १७८-१३ विघ्न १४०-२५ वासर ६४-५ विजापक वान्तवक्ष ६४-५ विजावक वाचव्यायणी १९९-१ विटङ्क ५५-१० वामन् १७९-४ विजिगीषा १८०-२६ वामरग्ज १८५-१८ विटप चायस वासा २३०-१९ विटी- ४४-२९ वायस २४९-१३ विहौजा १००-१२ वायस विद्या ८५-८ वास्तु ६२-१९ वितपन ७७-६ घायुदत्त १४३-१२ वास्तुविद्या २०९-२४ | वितान ५६-२२ १७१-५ वाह २१३-८ वित्तविनाशन २४१-२० १९८- २४७-७ विककृत ६४-१२ १९०-३ विकत १७८-२ विल्लीकत्य ७५-१.. वापसी १८७-२२ विकर १७२-२२ विहङ्ग राटिकि वायुदत यार ५४-२४ विक्षा बारामकि २१६-१९ वितण्डा १६७-१९ वित्त १९०-३ विकया ·५४ गणरत्नमहोदधेः- . १३८-१८ | विप्रचित्त १५५-२३ विप्रकर्ष २१९-११ विवह २१५-११ २३१-११ २३७-१३ १७६-१९ २२५-३ | विशयिन् ८०-७ विशंप १५८-२१ / विमग्न १३५-२३ / विभाषा २०१-२० / विभौतकी ३-६ विशङ्कटी १२४-७ १४३-२३ २२३-१८ ४०-५ २३-१७ ५-१५ २२३-१७ ४९-१ ४-१ विद १२३-२३ बिलेपिका विद २९९-१० | विवस्वत् विदन्त १२०-१९ विप्रयोग विदेह १५-१९ विप्रश्न २११-११ विविक्त विदर्भ १५५-२४/ विफल विदग्ध २२२–१९ विबुधप्रधान विदर्भूत १७४-१५ विश विदा २४८-२२ विभीतक १६६-११ विशस्ति विधारय विद्या ४७-२२ | घिशाय विदार ५०-१९ विभू .२४९-१४ | विशाल নিঘৰ २२४-१२ | विभू २५१-५ विशाल विनद ६२-२५ विमति २२१-१४ विशाली विधवा १४४-२ विमनस् २२१-१५ विशाला विनत १७६-२० | विमति १४०-४] विशाल विनाद १९६-१६ | विमति १४४-२३ विशिका विताली ७६-१ विमान ५६-२२ विशिखा विना ३२-२५ | विमुक्त विन्द २३०-२९ विम्ब विन्दु १३७-१ विम्व विपञ्ची २३६-४ विशिप विपत् १२९-१७ विशिष्ट विपथ १२९-१७ विपदी विषु २२१-१६ विश्वानर विपद १८४-१७ | विपुल २२८-२९ विशेष विपाट १४२-५६ विरङ्ग २११-१३ | विश्वतर विपाश १७५-६ विराधय २२२-२३ | विश्वस्त विपादिका २३१-२२ : विरूपक १९४-१४ विश्व विपादिका २२३-२२ विरूपाक्ष ११४-१७ विश्वावसु बिपाश १५७-१९ विश्व विमुट २४८-४ विलात २२१-१९ विश्वकथा विपूयविनीयजित्या विलावती १८५-१९ विश्वजन ३८-१६ | विश्वधा . ২৪০-E | নিয়া ९३९-८ विशाल ५७-४ विशारद ५०-१४ / विश्व २४८-२/वियातक १०५-२० वियात C४-६ वियात १५३-१३ २१६-१२ २१६-१२ १८१-२० १७५-१९ २२०-२४ ८४-२४ ८४-२४ २३५-२५ १५३-२० १८४-३ १५६-२२ विरोहित १२२-२६ ५७-१८ २१-१ १९८-१९ १८८-२७ २१६-१८ ६२-६१ / पिलाता ·- १४४-२५/ वुल्या १४६-२६/ वृतमा १८०-२४ / वेट . विश्वदेव विश्वानर विश्रवण विश्रय विधि विश्र विप विष विपपुंट विषपीत विषमस्थ विषम विषम विषयिन् विष्किर विषु विष्णुपदी - वृकशाण्डिल्य ७०-१ वेणु २२१-१२ वेणु अनुक्रमणिका ॥ २२९-८ | वीणा १७७-१४ वृष्णिवृद्धि वीणा १५५-२६ १३५-११ | वृष्णिक वीणा १४२-१५ १३५-२| वेग ९८८-१६ वेग २१५-१ वेद वृक्ष ३१-२ १५७-१३ | वेट वृक्ष ५-११ वृकवन्ध २०५-२६ १४७-१३ बेटला वृकवञ्चिन् ३०-२४ १४७-१३ वेटा वृकग्राह । ७१-२३ १४७-१९ वेटालाट २२२-१५ वृकला १३७-८ वेढावान् ७२-२४ वृट १८९-१८ वृत्त २५१-६ ५५-११ वेणक वृत्रहन् १०५-१८ २४०-१५ वेणु वृत्रांनी १२-८ ४९-३ वेणुकीय ४-३ वेत् २३४-२२ वृत्रहन्तु २४०-१४ / वेतन वृत्ति १४४-३ १९८-७ / वेतसकीय वृत्ति १४४-३ १८४-२ वेतसी ६६-२ वृथा २०-१२ वेताली वृद्ध ९५२-१४ वृद्ध २१-१ ६६-१४ वृद्ध २२०-७ वेत्रकीय १८-२५ वृद्धमनु २३१-२२ वृद्धिगुण ६.-८ | वेद २०८-१२ | वृन्द १७०-२३ वेद २२०-१३ वेददर्श ७८-२ वषगण वेन १५०-११ वेश १६३-२ ५०-१७ | वृषल १५२-१४ १४३-३ २४-२२ २१७-१८ १०-२२ १८०-१७ २४३-५ २४२-१४ २४३-२१ २४३-२२ RE-१२ १६६-२२ १९८-१० १०१-५ १७७-१४ १७०-१६ १०-२२ २१३-७ १७०-१५ ४५-२४ ७५-२७ १८१-२० १९१-७ १७०-१५ २०६-१ १२-१३ २४२-१३ १८२-१४ १४०-२१ २१३-१० १७७-१५ १७६-१९ ९४-७/ वृत्रहा २२८-२२ वेत्र १६५-१९ वेत्रक विष्यक् विष्टपुर विष्टपर विष्णुवासव विष्णबद्ध विष्यक् विण्वक्सेन विहायसा विसर्प विसर्ग विसहन ७७-२६ | वृष विहसनेकृत्य विष्वक्सेनार्जुन ६६-१३ | वृषदश विहार विहाय ६२-२७/ वृषगा वीत्य ७०-५ वेद २२९-१/ वेश्म १५८-८/ वेश्म १८२-८ वेश्न १५३-२३ / वृष्टि ·६४-११ / वैगीति २४२-१८ बैशेषिक -२६-३ १-१८ ६२-१९ ११६-१२ / वीपट ६६-२८/ योपट ५६ गयारसमहोदधेः- वेप १९६-१९ वन वेला १३२-गा वेपि १७७-१ वैश्वधेयभन १६६-51 वेहत् २४५-३ वैश्वदेवमा १७०-ग वैश्वगानयातरम-२३ गामि वैद्धि १९६-२ वैकर्ण १६८-१८ वैश्वानर ९१९-४ चैकर्णी वैकारि घ ६६-१७ ४-५ोति वैकारिमत ७-५ोधि वैकारिमतगाजया ६२ व्यंमक वैणकि ११५-२४ व्या वैयाकृत १९९-६ व्यलकम ११३-२३ शक वैजयन्ती ४४-३ व्ययहारपटु ८०-१३ गफ वैतुलौक्य ११३-१८ व्याफुमित -३०-११ शक दत ११८-२२] व्याघ्रपात् १५२-१५ गट वैदुप ११८-व्याकरणममापनकट वैद्य ११८-१९ व्याकरण २१-१८/ शट वैद्यशलाका ५९-१० व्याव्यान शक २०१-१८ वैधेय वैनयिक २३८-१० | शकाना वैनीतक ६३-२४ १९६-१९ / शकन्धु वैमत १७५-१६ | व्याहि ३६-२५ । शक वैयकस १९३-२३ | व्याहि ११४-१५ | शमन्यु वैयाकरणखसूची ८६-१९ | व्याडि १८९-२० शकत वैयाकरणखपूचि ८६-१३ | व्याधि २१८-३ शक्ति वैयात १२०-७ | व्यायाम शक्ति २३५-१५ वैयाकृत शक्ति १९८-८ व्याल २१३-२ वैर २४५-२० व्यावहारिक ११४-१५ शकुनि वैरकि १९५-२४ व्यावहारिक १३२-१९ | शकुलाद वरतरू ८४-६ व्यास २१३-२|शकुपथ वैराकण १८१-१२ व्यास घेण्टक १६९-५ व्यूढोरस्क वैवाकवि १४०-१८ । व्युष्ट २०८-२४ । शङ्क १२०-१ व्याघ्र १३२-६ | व्याघ्र 3-शुक्ल १-१-१८ ४-१ १३४-२० १५०-११ ४८-१६ १६५-२३ ५३-४ १७२-२ १४९-१६ १५-७ १४४-१० १४२-१ २०४-१० १०२-३७ १८०-9 २१३-७ ४८-१७ २१५-२० १४३-२४ १९२-८ १२७-२४ व्याघ्र ~ १०६-७ १३९-७ | शकुन्ती ९५-२६ | शकुनि १९७-२ १४०-

·No text on this page.