·रत्नावली
नाटिका।
श्रीहर्षदेवविरचिता।.
বঙ্কিমৰূলানিশা
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीमनौवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्य
विरचितया व्याख्यया समलवाता ।
सदात्मनाभ्यां पण्डित श्रीमाशुबोधविद्याभूषण
पण्डित श्रीनित्यबोधविद्यारत्नाभ्यां
संस्कृता प्रकाशिता च।
चतुर्थ सस्करसम् ।
कलिकाताराजगन्याम् ।
घोषयन्ले मुद्रिता।
१९१

·প্রিণ্টর-শ্ৰীমন্মথনাথ ঘােষ, কলিকাতা-৩৮ নং শিবনারায়ণ দাসের লেন, “ঘােষ-প্রেস”।

·नाटिका। प्रथमोऽङ्कः। पादारस्थितया मुहुः स्तनभरेणानौतया नम्रता शम्भी: सस्पृहलोचनत्रयपथं यान्या तदाराधने । श्रीमत्या शिरसोहितः मपुलकस्खेदोगमोत्कम्पया विनिष्यन् कुसुमाञ्जलिसिरिजया क्षिप्तोऽन्तर पातु वः । (१) (१) एवं कविकुलवामस्य बोहर्षदेवस्य लति: षष्टादविधीपरपकेषु पन- मंता माटिका। अधुमा रविघ्नोपशान्तये नान्दी कम्यतां विधिक्षमामः मावदादी मङ्गलाचरणं प्रमोति-पादायेति। पादानयोः स्थितया, पादायभानम् पवलम्बमानया स्तनभरेक स्तनगुणत्वेन मुहममताम् पानीतया प्रापिसया, सदाराधने शिवसैवायां शमोः पत्य : सस्प हाणां दिष्टां लोचमवयाचा पन्थानमिति के मोचर यान्त्या प्राण बनया, पत एव मन्या लजितया, तथा पुलास खदीमक त्वम्पच तैः सह वर्तमानमा, एतापि सात्त्विक लक्षचामि बीडव्यानि। गिरिजय पावत्या शिरसि पयरित्यर्थः। इहित: सम्पादित: दत्त इत्यर्थः, विनिष्यन् दानानन्त मणबात् _शन कुसमाचलि: चन्सर मध्ये क्षिप्तः सन् की युष्मान् पातु रचतु । गाईक বিঞ্জীবিদ গুল। সিন্ধালবল বিশ্বকালীগ- 'नाटिका कप्तहत्ता स्थात् स्त्रीप्राधा चतुरक्षिका। प्रख्याती धोरललितनव स्थाबायको नृपः ।, स्यादन्न:पुरसम्बद्धा सहीत यापूताथवा । नवानरागा कन्याव नायिका नृपवंशजा। सम्प्रवत्तत नेताऽस्या देव्याम्नामेन शहिसः । देवी पुनर्भवेत् ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा।

·२ रखावलो। पपिच पौत्म क्येन तत्वरा सहभुवा व्यावतमाना किया, तैस्त बन्धुबधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्य पुमः । दृष्ट्वाग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी, नवे सङ्गम संरोहत्य लका हरेण हसता शिष्टा, भिवायास्त वः ॥ (२) पपिच m- संप्राप्त मकरध्वजेन मथनं त्वत्तो मदर्थे पुरा, तयुक्त बहुमार्गगां मम पुरो निर्लज्ज ! वोढुस्तव । तामिवानुनयख भावकुटिला हे कणकण्ठ ! ग्रह मुझेत्याह रुषा यमद्रितनया, लक्ष्मीख, पायात् स यः ॥ (३) पदे पदे मानवती तय: सामी च्योः । अनिः स्यात् कौशिको खल्पविमर्षाः सन्धयः पुनः" इति । (२) पीस क्ये नेति । बोस कोन दर्शनामहोत्कण्ठया कृतत्वरा सत्वरं चेष्टमाना, महमुवा साजया किया लज्जया व्यावर्तमाना पात् प्रतिनिवर्तमाना, पुन: पवाद बम्भूना खानाना वधूजनख विश्वसखोजनस्येत्यर्थः । तस्तः पत्युः सनिधिगमनानुन सत्यप्रयोगकरित्यर्थः वाक: पाभिमुख्य सामीप्य नीता प्रापिता, पग्रे सम्मुखे र पति हटा पातसाध्वसरसा विभीषिकारसं व्यसयतो प्रत्यर्थः। नवसामवादिति भावः। तेन नवे सङ्गम रति कविनव प्रतिपादितम्। संरोहत्पुलका - दौमाषा गौरी हसता हरष लिटा पालिजिता सती वो युमाकं शिवाय मावाब पण भवतु। शालविक्रीडितम् शतम्। () संप्रातमिति। पुरा पुचिन कारी मद भम धारणात् मकरध्वजेन सामन, मौनखमरीन समुद्रेषत्वनः स्वाहकाशात् मधनं विनार्थ विवीण संमाप्तम्। निर्लज ! लज्जाविहीन ! मन पुरोऽग्ने बहुमागंनो विपथगौ मन्दा बिनीम, पवन पापुरुषसिविनों वैश्या कुटजामित्यर्थः । बीदुः शिरसि धारयितुः प्रयव उपपवीन पडीतः तत्कायमेका मदनमकीकरबरपम पन्थन वैश्यापा कुसमुभववेव उचितमित्यर्थः। कणक र ! भोलकाछ! शिव पन्धन कति ·प्रथमोऽमः। ३ पपिच क्रोध टिपातस्थिभिरुपशमिता वङ्गयोऽमी वयोऽपि वासार्ता ऋत्विजोऽधवपलगणतोष्णोषपट्टाः पतन्ति । दक्षः स्तोत्या पत्नी विलपति कपणं विद्रुतं चापि देवः सबित्यहासो मखमथनविधौ पातु देव्य शिवो वः । (४) किच जितमुडुपतिना नमः सरेभ्यो हिजषमा निरुपद्रवा भवन्तु । भवतु च प्रथिवी समायसा प्रतपतु चन्द्रवपुर्नरेन्द्रचन्द्रः ॥ (१) रेदः। ! भावन समावेन कुटिलो पनमामिनी नदीमा बक्रगतिवादिमि भावः। वक्र स्वभावत्वमपि यज्यते। पन्या भावकुटियां कुटिलप्रति तामेव मह- नि मन्दाविनीमेव पवन कुम्जामेन पनुनबस प्रसादब, तब निमंबमुखस्य स्थिक बादिति भावः । परम् पायहम् पन्चत्र बसई मुख उभयवैब परित्यज, इनि बाकीपन पद्रितनया पार्वती और महादई पर पासवाच, चाहमि पतमानसामीप्य भूताय सद। स शिवः करण : पुमान् पापात् रपतु । शार्दू विक्रीडितम् उत्तम्बमालारीमत एव । (8) क्रोषहरिति। क्रौषन : प्रदीतविभिहरिपारिपतवः धमी वैदौला प्रत्यर्थ: बसी बसना उपयमिता पपि पपसरत्या गरी प्रमः इतं बवादग्रहोतं तपोषपातलिजा बाधिका:बासात भयविता: समीप: प्रद पतन्ति । एषः सतौपिता तौति महादेवम् वयः। पस्य दचख पदी पर दोन यथा भवति तथा विलपति परिदेवते, वैमापि विटुतं पखायितं द्रुधातीभाव । मखमबनविकी रसानुष्ठाने दब पवाति असन् कथयन् क्रियार्थोपा. दानाचतुर्यो । पट्टी भीषरो हासी बस्य स शिव: : पातु। मन्धरात्तम् । (५) मिमिति। हुपतिना परे नितं चन्द्रस्य भयो बात इत्यर्थः । विवमिति भाषे निहा। हरेभ्यो नमः तान् नमस्का मह रत्यर्थः । विजषमा दिनयेष्ठा निरुपद्रवा उपद्रवरहिता भवन्तु। पषिवीच सबसस्था सस्य फलमूलसम्पनिसन्पना मवतु । चन्द्रवपुः साहयलाचया तत्तुल्यकान्निः नरेन्द्रचन्द्रः राजभः श्रौपदकः प्रवपत प्रतापवाखो भवतु इत्यर्थः । पुषितामाउत्तम् ।

·रत्नावली। मान्यन्ते सूत्रधारः । (क) सूव । अलमतिप्रसङ्गेन। अद्य अहं वसत्तोसवे मबहुमानम् पाइय, नानादिन्द शागतेन राजः श्रीहर्षदेवस्य पादपद्मोप- गोविना राजसमूहेन उक्तः। यथा प्रस्मत्वामिना श्रीहर्ष- देवेन अपूर्ववस्तरचमालताता रनावली नाम नाटिका कता इति अस्माभिः श्रोत्रपरम्परया श्रुता, मत प्रयोगतो दृष्टा, तत्तस्य व राजः सकलजनदयावादिनो बहुमानात् अस्मास च अनुग्रह बुधा यथावत् प्रयोगेण त्वया नाटयितव्या इति। [ परिक्रम्यावलोक्य च। ] तद्यावदिदानौं नेपथ्यरचना सत्वा, यथाभिलषितं सम्पादयामि । [परिषदम् अवलोक्य ।] पये! पावर्जितानि व सकलसामाजिकानां मनांसि इति मै निश्चयः। श्रीहर्षी नियुणः कविः परिषदप्य वा गुगाग्राहिणी लोके हारिच मराजचरितं माव्ये च दक्षा वयम् । वस्व कैकमपोह वाछितफलप्राप्त : पदं, किं पुन- मंदाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ॥ (६) (क) नान्दान्ते सूत्रधारः। सूर्व नाटककवायसावं धारयति सूचयति यः स प्रत्यर्थः । नान्दौलक्षणं, यदुकं विश्वनाथेन,-"पाशीवचनसंयुका नित्यं यस्मात् प्रयुज्यते । देवविजन पाहीना तम्मानान्दीति संज्ञिता॥ मायमचन्द्राअकोककरवशंसिनी। पाटे का बादशभिरष्टाभिर्वा पदैरुतेति। अव हादशभिरटाभियों पदे तेति नियमात विधतिपटे: कथ-सरा मान्दौलक्षणं साच्छ सरचाशना प्रथमीकस्य श्लोकवयस्य परस्पर यथाक्रमसनिवेशितशब्दार्थान्वयसाहचर्थप चतुष्पदवमिति सपः। सपः। चनसरे प्रयुक्त य श्ली कड्य य च षष्ट पदत्वात् मिलिचा हादशपरत्वमन्यथा प्रक्रमभङ्गो ग्रन्या- मातियोपपद्य यासामिति तात्पथे द्रष्टव्यम् । साशितविक्रमीयसंवतार यौहर्ष: करमौरर्दश य भूपतिरासीत् । (0 श्रीशष इति। श्रीर्षों महाराब: निपुन: प्रयोष: दच इति थावत् ·५ प्रथमोऽः। सत् यावदह ग्रहं गला हिणोमाइय, सङ्गीतकमनुतिष्ठामि । [ परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य च । ] इदमम्मदीयं गई यावत् प्रविशामि।। प्रविश्य उच्च । ] आयें ! इतस्तावत् । [प्रविश्य नटी।] अजउत्त ! अहि, आणबेदु अब्जो, को णिोश्रो असचिट्ठीअदुत्ति (१) सूत्र। पाये ! रत्नावलीदर्शनोव्सुकोऽयं राजलोकः, तत् एधतां नेपथ्यम् । नटो। [निश्वस्य सागम्।] अज! णिञ्चिन्तो दार्षि सि तुम, ता कोस प णसि, मह उस मन्दभामाए एका जेब्ब दुहिदा, साबि तुए कहिंवि देसन्तरे दिसा, कहं एवं दूरदेसहिदेण भत्ता सह से पाणिग्गहसं भबिस्मदित्ति, इमाए चिन्ताए अप्पावि मे ण पडिभादि, ता किं उण पच्चिदब्ब (२)। सूत्र। आर्थे । दूरस्थेन इति अलमुद्देगेन । पश्य-- - (१) पार्यपुत्र ! स्यूमरिम पाज्ञापयतु, पार्थ | की निधीगः मानुष्ठीयतामिति । (२) आर्यपुत्र ! निश्चिन्त प्रदानीमसि त्वं, तमाल्कथं न नृत्यसि ? मम पुनर्मन्द- भाग्याचा एकैद दुहिता, कापि त्वया देशान्तरे दसा, बथमेवं दूरदस्थितेन भवां सह तसा: पापियरवं भविष्यतीति, अमया चिन्तया पात्मापि में न प्रतिभाति, नत् किं पुनर्नति तव्यम् । बविः कविताप्रनिता। एषा परिषत् सभापि गुणगाविसौ गुस्थता। उदयनस्य चरितं कथा लीके जगति हारि मनोहरच, क्यच नटादबी माय नटाभिनेतन्याभिनय कर्मणि दचा: कुजला इत्यर्थः। दूह विषये एकैकमपि न पुनः सर्वमित्यर्थः वस्तु वाञ्छितय सभासन्तोषकपम्य फलश्य प्रातः पदं स्थानं महाग्यस्य उपचयात् विशात् अयं सर्वः सर्वप्रकारी गुणानां गणः समूहः ·रखावती। होपादन्यस्मादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । पानीय झटिति घटयति.विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥ (७) [नेपथ्ये । साधु भरतपुच ! साधु, एवमेतत् कः सन्देशः । [डोपादित्यादि पुन: पठति। सूत्र। [प्राकी नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ] पाये ! किमतःपरं विलम्बसे, मनु अयं मम यवीयान् माता, गृहीत- बौगन्धरायणभूमिका प्राप्त एवं तदेहि नेपथ्यग्रहणाय मनोभवावः । [इति निष्कान्तौ।] प्रस्तावना (क) ततः प्रविशति सौगन्धरायणः । : योग। एवमेतत् कः सन्देशः। [ होपादिति पुन: पठित्वा। अन्यथा ब सिहादेशजनितप्रत्ययप्रार्थिताया: सिंहलेखरदुहितुः समुद्रे यानभङ्गनिमनायाः फलकासा- दनम् ? वाच कौशाम्बीयेन बणिजा सिंहलेभ्यः प्रत्या- गच्चता सदवसायाः सम्भावनं रखमालाचिकायाः प्रत्यभि- मदित उत्पन्नः, किं पुनरवश्यमेव पन ममैव भाम्य बारथमिति यावत्। मान- विक्रीडितम् । (७) दीपादिति। वयमात् प्रसिद्धसप्तसंख्यवदीपमिन्नात् होपात् सिंपल- दीपादित्यर्थः। बखनिधे. समुद्रस्य 'मध्यादपि दिशः मन्तात् दिगन्तादपि अब बालविवादिशब्दस्यैक्यात् एकवचनान्तवमुक्तम्। उपाधिभेदादिकापि प्राचादि- अपदेशभागिति न्यायमतमवलम्बा तथात्वम् उक्तमित्यभिप्रायी बीचव्यः । पानीय भानयनं कृत्वा झटिति विलम्बमकत्वैव पभिमुखीभूतः सन्मुखौनो विधिवं स्रष्टा च अभिमत वस्तु प्रियजनं या घटयति सम्पादयतीत्यर्थः। पार्याहत्तम् । (क) प्रस्तावनालवपन्न उक्तं दर्पणकता, 'नटी विपकी वापि पारिपार्षिक ·यतः प्रथमोडाः। 'भामात् इहानयनच। [ सहर्षम्।] सर्वथा सयन्ति नः खामिनमभ्युदयाः। [विचिन्त्य । ] मयापि च एनां देवी- हस्ते सगौरवं निक्षिपता युतमेवानुष्ठितं, श्रुतञ्च मया, वाचव्योऽपि कञ्चको सिंहलेखरामात्य न वसभूतिना सह वर्ष कथमपि समुद्रादुत्तीर्य, कोगनोच्छित्तये गतवता रुमखता मिलित इति। तदेवं निष्पबप्रायमपि प्रभुप्रयोजनं न मे धतिमावहति इति कष्टोऽयं खलु भत्यभावः । प्रारम्भेऽखिन् खामिनो वृद्धिती देवनय दत्तहस्तावलम्ब । सिद्धेचान्तिर्नास्ति सत्य, तथापि मेच्छाचारी भीत एवास्मि भत्तुः । (८) [नेपथ्ये कलकल: । प्राकय । ] प्रये मधुरमभिहन्य- मानमदुमृदयानुगतसङ्गीतमधरः पुरः पौराणाम् उच्चरति वर्चरीध्वनिः, तथा तयामि यदेमं मदनमहमहीयांचं पुरजनप्रमोदम् अवलोकयितु प्रासादाभिमुखं प्रस्थितो देव इति। [जह मवलोका। ] अये, कथमधिरूढ़ एव देव: प्रासादम्। य एषः, - एव वा। सूबधारण सहिताः सखापं यव कुर्वत। चिय: स्वकार्यो: प्रखतापिभिर्मियः। भामुख ननु विनेचं नाचा प्रस्तावनापि सा, इवि। अब कबीहानमामा प्रसाबनाभेदः । (८) प्रारम्भ इति । खामिनी वत्सराजस्य हरिहतौ अभ्युदयसूचकै पस्मिन् मारले रवावलौलाभपे इत्यर्थः । त्वम् पनेन प्रकारष देवेन दत्तास्तावलम्ब विधिक साहाय्ये सति, सिद्धे विषये भान्तिः सन्देह: ममेथात् सत्यं, नासीत्यनुमिनीमोत्य- मानाबहारः। तथापि अनुगुणकार्यसाधनसम्पनिलेऽपि खेच्छाचारी पर भर्त: सामिनी मौत एव अमोति, पब मीत्यर्याना मयतो पानी । शालिनीद्वतम् । - ·४ विश्रान्तविग्रहकथो रतिमान् जनस्य चित्ते वसन्, प्रियवसन्तक एव साक्षात् । पर्युम को निजमहो सवदर्शनाय वत्स श्वरः कुसुमचाप इवाभ्य पैति ॥ (e) तद्यावदग्गृहं गत्वा, काय शेषं चिन्तयामि। रति निष्कान्तः । ] विष्कम्भकः । १० ततः प्रविशत्यामनस्थो ग्टहीतवसनीसववेशी राजा विदूषकश । राजा। [सहर्षमवलोक्य । ] सखे वसन्तक ! विदू। आणवेदु भयं । (१) राज्य निर्जितशत्र, योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः, सम्यक्पालन मानिताप्रशनिताशेषोपसर्गाः प्रजाः । प्रदोतस्य सुता, वसन्तसमय पञ्चेति नाम्ना तिम् कामः काममुप वयं मम पुनर्मन्ये महानु सवः ॥ (१०) (१) भाज्ञापयत भवान् । (२) विधानति। विधाता विस्य युवस भरीरस्य च कथा यस्थ, एकत्र भद्राहित्यवशात्, अन्यच पनावात् इयर्थः । विग्रही युधवष्म पोरिति विश्वः । रसिमान पनुरागौ, प्रणयवान् इयर्थः । अन्य रतिसहितः, अनस्य नातावेकवचनं जनाना. मित्यर्थः । चित्ते वसन् तिष्ठन् उभयवेव समानः, कामस्य तु मनमिअत्वादिति । प्रियी वसन्तकः खसखा य त्य सः, अचत्र पियो यसती वसन्तकाली यस्य बहुब्रोही ऋषिकः कप् । निजमहोत्सवय दर्शनाय पर्यंतसुकः उत्कण्डितः वत्सेश्वरी वत्सरान: साचात् तुल्यः मुमचापः काम र इयुतप्रेक्षा, अभ्य पति समागच्छति । तिलकम् वृत्तम्। पत्र श्लेषसकीय मुत्प्रेचा। वसन्त- . * ভবিএনাখালা জায়ানা নিয়; संहितार्थस्तु विष्कम्भ पादावास दर्शितः । (१०) राज्यमिति । राज्य राष्ट्र निर्जितशत् सन्मूलितभन्नुकण्टकं समयी- ·प्रथमोऽः। 2 विदू [ सहर्षम् ।] भो बस ! एब्बणेदं। अहं उण बाणामि व भवदा, ण कामदेवस्स, मम ज्ज ब्ब एक्कस्स बह्मण- बडुअस्स पत्र मणमइसमो, जसा किदे पिअबस्सेग्ण एब्ब मन्तीपदि। [विलोक्य ।] ता किं इमिणा, पेक्व दाब. इमरस महुमतकामियोअणसगाहगहिदणचन्तणारजण- नषिदकोकूहलस्य, समन्तदो संबुत्तमहलोहामचञ्चरोसहमुहर रत्यामुहसोहिणो, परसपड़नासपुनपिचरिददहदिसामुहस्स, सस्सिरोपदं मत्रणमहसबस्स (१) गजा। [सहर्षे समन्तादवलोक्य ।] अहो! परां कोटि- मधिरोहति प्रमोदः पुरः पोराणाम् । तथाहि- (१) भो क्या! एवं विदम्। बई पुनर्जानामि, न भवतः, न कामदेवख, ममेव एकस्य ब्राह्मणवट कस्य अयं मदनमहोत्सवी, यस्ख कृते प्रियवयस्य नै मन्त्राते। तत् किं पुनरनेम, प्रेचख तावदस्य मधुमत्त कामिनीजनम्वयं ग्राहटहोत. मृत्यवागरजनजनितकौतूहलस्य, समन्ततः संउत्तमद्दलाद्दामचर्चरौशब्दमुखररथा- मुखशोभिन: प्रकोपटवासपुञ्जपिञ्जरितददिङ्मुख स्य, सीकता मसीसवस्य । इत्यर्थः। खिलः भरः सम्बिविवादिसमालीचमावायंशतिरित्यर्थः । योग्य उपयुक्त सचिव पमात्ये न्यसाः समर्पितः, सबव' निधिन्नोऽसि तथापि प्रजापालन के विधायन्ती. ब्याह, प्रजा: प्रातयः सम्बर पाबनेन रबषादिना बालिता राजकिपान्योलता तथा प्रशमिता: सम्बक प्रशमं प्रापिता पशेषा पखिला उपसा उपद्रया मासा ता: तबीमा निर्विषद इत्यर्थः। प्रद्योतस तमासकस्य सुता, मम प्रेयसी, बसनसमयी वसन्तकालः, स्व रहस्य बन्धुः त्वचा, एतत् पर्व मम सुखकरत्वेन विद्यते । सुखसाधनानि यानि राधा अपेक्षितानि सानि प्रभूतानि मम सन्तौति भावः। इति रितीरखं कामः कन्दपों नासा मामोचारणमावेशीव काम पयान यथा भवति तथा प्रति पणया सन्तोषम् उपतु प्राप्नोतु मम पुनर्मम किन्तु महान् समय: मन्ये उत्प्रेचे इत्यर्थः। मादलविक्रीड़ितम् ।

·4 रत्नावलौ। कोण: पिष्टासकोधः अतदिवसमुखेः कुमक्षोदगौरैः हमाराहारभाभिर्भरनमितशिणः शेखरः कैहिरातः । एषा वेशाभिलवनविभवविजिताशेषवित्तेशकोषा, कौशाम्बी यातकुन्भवचितजनेवैकपोता विभाति ॥ (११) अपिच धारायन्त्रविमुलसन्ततपयःपूरप्लुते सर्वतः सद्यः सान्द्रविमर्द कर्दमतकोड़े क्षणं प्राङ्गणे । रहामप्रमदाकपोलनिपतसिन्दूररागारुणः मैन्दूरीक्रियते जनेन चरणन्यासः पुरः कुटिमम् ॥ (१२) (११) कोणैरिति। कोणेविक्षिप्त : कुरु मानां चोदेणैरिव गोरेगौरवणे: पब सतं दिवसमुखम् अहर्मुख थेस्तै: पिटातकामा पठवासमा गन्धद्रव्यादीना पोध: समूहै: हमालसाराां मौवभरणादौना भाभिर्मयखेः तथा भरनमितशिवभार- नमः कहिरात: किरिरातमाधिभिः, पुषजनितरतिमवर्णरित्यर्थः शेखर: शिखाभिः करः पयवा हेमालबारेत्यादि प्रखर विशेष योजनीयम् । पोषाभिः बमिलत्या खटं प्रतीयमानेन खविभवेन सीयसम्पत्या विचितोऽशेष: समतो वित्तएकोषो धर्मशधनागारी यया पत्रकाबा अपि बमाधारबधनमालिख चवत। एषा हम्मानश्चः कौशाम्मो सनाखा प्रसिद्धा अगरी भातकुम्भानां करवामा द्रव करे: सचिसा विरचिता बना सोका बव सापत एव एकपीता एकंपीत पीतवर्षों यसाः साप विभाति योगते न्युपमासोतोचा। अन्धरा- (१२) धारैति । बनेन नामरिवाजनेन वा सर्वत: चतुर्दिछु धारायवेभ्यः अविममलयन यो विसकामां बनतानां प्रवाशरूपेश बच्छता पयसां पूरः प्रया: प्रति नित बलादकते, जात एव पर न्याय सातत्वशात् सान्दो धनी विमदों बस - सबिन घनीभूते बदमे माता कोड़ा यजिन् बत्तीले प्रापली बायां नितरी कोइन्तीनामित्यर्थः प्रमदाना नारीणां कपोलम्यो गाभ्यः निप- तहिः पातुः सिन्दूररामः कर पहरीः पाणवणे: परपन्यासः पादपः पर:

·प्रथमोडलः। V विदू। [विलोक्य ।] एदंपि दाब सुविधजणापूरिद- सिंगकजलप्पहारमासिकारमणोहरं बारबिलासिणीजणविल- सिदं पालोएदु पिसवपस्सो (१) राजा। [विलोक्य । ] वयस्य ! सम्यक् दृष्टं त्वया। इतः अस्मिन् प्रकीर्णपटवासकतान्धकारे, दृष्टो मनाक् मणिविभूषणरश्मिजालैः। पातालमुद्यतफणाकृतिशृङ्गाकोऽयम् मामद्य संस्मरयतीव भुजङ्गलोकः ॥ (१३) बिदू [ विलोक्य । ] भो वप्रस्म ! पेक्व, पेक्ख, एसा क्यु, मणिया मअणरसबिसअदत्ताभिणा पश्चन्ती, चूदलदिबाए सह दोजेब्ब भाप्रवदित्ति ता पेक्खदु भवम् (२)। सतः प्रविशतो मदनलीला नाटयन्यो हिपदीख मायन्यो यौ। (e) इदमपि तावत् सुविदग्धजनापूरिता कजलप्रहारमुक्तशोत्कारमनोरं बारविवासिनोजनविर्वसितम्. पालोकयत प्रियवयस्य । (२) भो बयस्य ! प्रेयस, माख, एषा खल मदमिका मदनरसविषयदशामिनया नवतो भूतलतिकया सात एवागच्छति तत्पश्यतु भवान् । मषषसरिसं वसन्ना- मिष पश्चन्तीति पाठान्तरम् । पुरोऽयती दृश्यमानं कुहिम बहभूमिः, "कुहिमोऽस्त्री निबहा भूः' इति मित्रः । सन्दीक्रियते सिन्दूरमयमिव विधीयते इत्युत्प्रेथा । भादूलविक्रीडितम् इत्तम् । (११) पमिनिति। प्रकोण: पटवासगन्धद्रव्यैः कृतान्धकार विरचिततिमिरे पचिन वक्ष्यमाणे इत्यर्थः मणिविभूषणाना होरकमौक्तिकप्रतिरबाभरणामा रशि- बालः किरणपटलः मनाक पल्प हटोऽयं उद्यतानि परीव पालतियको तानि खाषि वस्ख स भुजालीको भारजनः पद्य चमिन् चणे मां पाताल संबरयनीय इखुतप्रेचा, पक्ष शङ्गकाणी फणकातिवन सखीस्प्रेचा, सा चोपमया संकोयत नि । बसन्ततिलकम् इत्तम्।

·रत्नावली। मदनिका गायति। कुसमाउहपिप्रदूषो, मउलाइदबहुचूअत्रो। सिटिलिप्रमाणग्गहणो बाइ दाहिणपवणभो ॥१४॥ बिबहिबउलामोअनो, कंक्खि अप्पिप्रजणमेलयो। पडिबालणपसमत्यत्रो भमद जुबईसस्य भो (१५)। इह पढ़मं महुमासो अण हिषपाई कुण बाउलाई। पञ्चा विद कामो लडपसरहिं बाणेहिं (१६) । राजा। [निये । ] अहो मधुरोऽयमासां निर्भरः क्रीड़ारसः । तथाहि सस्तः स्वग्दामशोभा त्यजति विरचितामाकुल: केशपाश: शीवाया नूपुरी च हिगुणतरमिमी क्रन्दतः पादलग्नौ । व्यस्त: कम्पानुबन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्याः क्रीड़न्त्याः पीड़येव स्तनभरविनमन्मध्यभङ्गानपेक्षम् ॥ (१०) (१४) कुसुमायुधप्रियदूतः, मुकुलायितबतकः, शिथिलतमानयही वाति दक्षिणपवनकः। (१५) विवाहितबकुलामोदः कान्तिप्रियजनमेलक: प्रतिपालनासमर्थ की धमति युवतिसाथ: । (१६) इह प्रथम मधुमासी जनहृदयानि करीति व्याकुलानि । पश्चात् विध्यति कामी लब्धप्रसरणः। (१७) सस्त इति। पाकुल: क्रोडावशात् चपल: कैशपाशः कवरी, सन: खलित: सन् विरचिताम् पादौ सम्पादितां सदाम: कुसुमनजभीमा त्यति, चौवाया वसन्तीत्सवे मधुरसपानात् प्रमत्ताया पादलग्रो इमी भूपुरौ चरणावहारी दिगुणतरमधिकतरं क्रन्दतय शब्दायमानाविव स्थिताविस्युत्प्रेक्षा। तथा कोना अत्यन्त्या पस्या हारो व्यस्त: चिप्तः सन् कम्पानुबन्धात् पजन्यकम्पग्रहात् पौड़येय पौड़ा दातुमिव स्तनभर विनमती मध्यस्य मध्यदेशभ्य भङ्गायन पपेक्षते इत्यमपेचे पष्टतां वदित्यर्थः उरो वक्षःस्थलं कम अनवरतं अविरतं यथा स्वात् तथा इन्ति बाइयति। अग्धरात्तम् ।

·प्रथमोश। विदू। [सहासम् ।] भो बम ! अहम्बि एदाब बरपरि- पराणं मम णचन्तो गायन्तो मत्रणमहसबं संमागरम(१)। राजा। [ सस्मितम् । ] एवं क्रियताम् । विदू। जं मबं प्रासबेदित्ति। [ उत्थाय तयोर्मध्ये नृत्यति । भोदि मणिए ! भोदि चूदलदिए ! इदं चञ्च- गि मम्मि शिकवावेध (२)। मद। [विहस्थ । ] हदास ! खहु चचरी एषा हिपदी- रखण्ड एट (३)। विदू। [ सहर्षम् ] भोदि किं एदिणा खण्डेण मोदना नड्डा बा करीअन्ति ( ४ )। मद। [विहस्य । इदाम ! पहि, गहि, पठीअदि क्व एदं (५)। विटू। [ सविम्यम्।] पठीअदि क्स, एदं। [मवि- षादम्। जद पठीअदि, णु भुजीअदि, ता मम एदिणा ण कज्जम्। बरं पिअबअस्मस्म जेब्ब मासं गमिस्म (६) [ तथा करोति । अपसत्योपविशति । , १) भी परस्य ! अहमप्ये तासा पद्धपरिकरामां मध्य नृत्यन्, गायन, मदन- महोत्सव सम्मायिष्यामि। २ः यत् भवान् श्राज्ञापयति । भवति मदनिकै ! भवति चतलतिके ! इदन- पीक मामपि भिक्षमतम् । (३) हताश ! नदि पर्चरी एषा, हिपदीखण्ड मेनन । भवति, परेन बहेन कि मोदका लन्डड का वा क्रियन्ते । (५) इताश ! नई नाहि, पठति खवेतत् । (६) पठाते। सल्ले मत। यदि पठाते, न मुज्यते, तनामतेन न काधम् । व प्रियवयम्य स्वर सकागमिष्यामि ।

·१४ रत्नावली। । उभे। [ पाकर्षसः ।। विदू। [आकर्षयति । मद। हदास ! एहि, कहिं गच्छसि, उधोब्ब कीलय (१) [इति बहुविधं ताड़यति।] विदू। [आजथ हस्तं, प्रपलाय्य, राजानमुपसत्य । ] भो बअस्स ! णञ्चिदोहिम (२)। राजा। वयस्य ! क्रोडितम्। विदू। णहि कोलि पलाइदोसि ( ३ ) । चूतलतिका। का। हम महिए। चिरं कव प्रोहिं कोलिट, ता एहि, गिबंदर दाब भट्टिणीए सन्देस महा- राप्रस्म ( ४ )। मद। दलदिए ! सुट्ठ, तुए समरिदं एवं एच' करम। [ परिक्रम्योपसन्य च । उभे। जेटु जेटु भट्टा, रामन् ! देवी पास बेदि। । इत्वोक्त लज्जा नाटय न्यो। हि पहिविसबेदि ( ५ )। . . हताश! एहि, कृत गन्छ (म, हेव कौडामः । च विया कौलिय इतार! कहिं गन्छ सि" इति पाठोऽपि दृश्यते। तिष्ठ विना कौड़ित', हताश ! कुत्र गच्चसि इति सः। (२) भी वयस्य । नतितोऽस्मि (३) नहि मीडिया पन्नायितोऽस्मि । (४) हा सखि ) मदनक ! चिरं खखमाभिः क्रीडितं, तदेहि, निवे. दयामम्तावत् महिन्याः सन्दे'' महाराजाय । (५) चलतिकै । सुष्टु त्वया मृतम् एतदैव कुर्मः । जयति जयति भा। राजीन् देवी पाज्ञापयति। नहि नहि विद्भापति ।

·प्रथमोऽहः। राजा। [ सहर्ष विहस्य सादरम्।] मदनिके ! ननु आज्ञापयतीत्येव रमणीयं, विशेषतोऽद्य मदनमहोत्सवे। तत् उच्थता, किम् पाज्ञापयति देवी। विदू । प्रा: दासीए धोए ! किंत्ति देवी पासवेदित्ति (१) । चेव्यो। एवं भहिणी बिसबेदि, जहा क्व अज्ज मए मप्ररंटुजाण गदुअ, रत्तासोप्रपाबदलट्टिटस्म भत्रबटो कुसुमाउ हस्म पूषा णिब्बत्तिदब्बा, तहिं अज्ज उत्तण मसि- हिदेण होदब्बत्ति (२)। राजा। वयस्य ! किं वक्तव्यम्, उत्सवात् सत्सवान्तरम् प्रापतितमिति । विदू। भो बअस्म ! ता उहि, तहिं ज्जेब्ब गच्छा, जेण तहिं गदस्य ममावि बागबालअम सोस्थिबाषण किम्पि भबिस्मदित्ति (३)। राजा। मदनिके ! गम्यतां, देव्यं निवेदयितुम्, अयम्. अहम् भागत एव मकरन्दोद्यानमिति । चेयौ। जे भट्ठा पासवेदित्ति (४)। [इति निष्कान्ते । ] राजा। वयस्य ! एहि प्रवतराक। (१) पा: दाम्या: पुचि ! किमिति देवी पाज्ञापयति । (२) एवं भहिनी विज्ञापयति, तथा खलु पद्य मया मकरन्दोद्याने गत्वा, रता- शोकपादपतलस्थितस्य भगवतः कुसुमायुधस्य पूजा निवयितव्या, तव पायपुछ था मनिस्तेिन भवितव्यमिति । (३) भो क्यस्य ! सतिष्ठ, तवैव गच्छामः, येन तव गतम्य ममापि बाय- बालकस्य खस्तिवाचन किमपि भविष्यतीति । (४) या पानापयति इति।

·१६ लावली। [ उभी प्रासादावतरणं नाटयतः । ] राजा । वयस्य ! प्रादेशय मकरन्दोद्यानस्य मार्गम् । विदू। एदु भट्टा । [ इति परिक्रामतः अग्रतोऽवलोक्य । भो एदं तं मरेंटुजाण, ता एहि पबिमा। [इति प्रविशत:। सविस्मयम्।] भो महाराष! पेक्व पेकव, एदं तं मलमारुदान्दोलित्रमण्डलन्ससहपारमञ्जरोरेगा- पडलपड़िबडपड़विप्राण, मत्तमहुपरणिपरमुकझकार- मिलिदमहुरकोइलालाबसङ्गोदसहाबहं, तुहागमणदं सिपादरं, बिअ मप्ररंदुजाणं लक्खोप्रदि। ता पबिसद भबं ( १ )। राजा। [ समन्तादवलोक्य । ) अहो रम्यता मकरन्दो- द्यानस्य, इह हि:- उद्यविद्रुमकान्तिभिः किशलयेस्तानां विषं बिभ्रतो भृङ्गालीविरुतैः कलैरविशदव्याहारलोलाभृतः । घूर्णन्तो मलयानिलाहतिचलैः शाखासमूहैर्मुहुः भ्रान्तिं प्राप्य मधुप्रसङ्गमधुना मत्ता इवामी द्रुमाः ॥ (१८) (१) एतु भो। भी एतत्तन्मकरन्दोद्यानं तदागछ प्रविशामः । भी महाराज ! चख प्रेस, एतत् तत् मलयमारुतान्दोलितमण्डलायमानसहकारमचरोरा पटल- प्रतिबद्धपटवितानम् मतमधुकरनिकरमुक्तझडारमिलितमधुरकीकिलालापसीत. मुखावर, त्वदागमनदर्भितादरमिक, मकरन्दोद्यान लक्ष्यते । तत् प्रविशत भवान् । (१८) सपदिति। सद्यविद्रुमाणां नववर्याणां कान्तिरिव कान्तिः येषां इति निदर्शनाभेदः। किसलयः पावः करणैः तामां तायवर्ण विषं प्रभा विभत:

·प्रथमोड प्रपिच, मूले गरुषसेकासव इव वकुलम्बिते पुष्पहध्या, मध्वातामे तरुण्या मुखमशिनि चिराचम्मकान्या भान्ति । भाकऱ्यांशोकपादाहतिषु च रसतां निर्भर नूपुराणां भहारस्थानुगौतैरनुकरणमिवारभ्यते भूषसाथै: । (१८) । विदू। [भाकये । ] भी बधस्म ! ण एटे महुपरा: पिउरसह अणुकरीमन्ति, उरसहो ओब्ब एसो देबीए परि- पण स्म (१)। न पने मधुकरा नपुरबन्दमनकर्वन्ति, :नपुरशब्द एक फ्ष (१) भी वयस्य ! दव्या: परिजनस्य । प्रतिपादयन्तः धारयन्त इति शेषः । गोधुसेवनेम नमिताधिमान इति भावः: । कलै: चमक टाच: भङ्गालीना भायौनां विस्तः अनिभिः प्रविशदव्याहारस्य चकट- बचनस्य लीला सास विभति इति तदभत: तत्तुस्था व प्रतिभान्नि, मानवाश सुरा पौत्वा व्यक्तनाद प्रहपन्ति इति भावः। मलयामिलस्य पाहत्या पाघातेन चलैः कम्पमान: शाखासमूड शाखासतिभि: मुगारंवार घूर्णन्तो धर्षिता: सन्नः पवापि तथात्वमुत्प्रेचते। धमौ हुनमाना दमाः सचाः मधुप्रसबेन वसनाविर्भावेष यत् मध तेन धान्ति भमग प्राप्य मता व जाता रति शेषः, इत्युत्प्रेचा, सा च मनता- यास्त चैतन्यधर्मित्वेनापि वेतन सत्सम्बन्धी : तत्सम्बन्धरूपातिशयोक्या संमृज्यत इति । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम्। (१९) मूल इति। वकुलैः खनामप्रसिद्धः तरुभिः कर्तृभिः पुषवष्टा करणेन मूल गसूपसे कासव: रमणीमुख संसिकममिव दाम्यते उद्गौयंसे बमम क्रियते इत्यर्थः । मधुना पाताम सम्बकलीस्ति तरुण्या युवत्या मुखाशिनि मुखेन्दो पम्पकानि विराद मान्ति शोभत । विच्चेति चार्यः, भासाथै: मधुपकुलैः अशोकेषु याः पादा. हतयः तासु निर्भरमतियश्वं रसता शब्द कुर्वत पुराणां पाक शब्दमित्यर्थात अनुगौतः पश्चात् तदनिभिः झारस्य परपमारभ्यते व इत्युत्प्रेचा। सन्धरा. इत्तम्।

·१० रखावला। राजा। वयस्य ! सम्यगवधारितम् । नतः प्रविशति वासवदत्ता काञ्चनमाला गृहीतमाल्यविलियनव्य रहता सागरिका विभवत परिवारः । वास। हने कञ्चणमाले! आदेसेहि में मपरन्दुल्ला- गरम मग्ग (१)। काञ्च। एदु एटु भट्टिणी (२)। [इति परिकामति ] वास। हज कञ्चणमाले! अध केत्तिम दूर दाणि सो रत्तासोप्रपाबो, जहिं मए भ प्रवदो मअणस्म पूषा पिब्ब त्तइदब्बा (३)। काश्च । भहिणि ! आसमजब्ब किं ण पेक्वदि भटिणी ? इमं क्व सा निरन्तरुभिणाकुसुमसोहिली भट्टिणीए परि गहिदा माहबोलदा. एसा क्लु अकरा गोमालिया लदा, माए प्रमालकुसुमसमुम्गमसहालुपा भट्टिणा अणुदिणं आभासी प्रदि अप्पा, ता एदं अतिकमित्र दोसदीजब्ब मो रत्तासोपाप्रबो, जहिं देवी पूगिब्बत्तस्मादि ( ४ ) । वास । ता एहि, तहिं जब्ब लहुं गच्छद (५)। (१) जे काञ्चनमाले ! भादेशय मकरन्दोद्यानस्य मार्गम् । (२) एतु एतु भट्टिनी। (३) हने काञ्चनमाले ! पथ कियहरे दानौं स. रक्ताशीकपादपः, यव मया भगवतः मदनस्य पूजा निर्वत्तयितन्या। (४) भहिनि ! भासनमेव किं न प्रेक्षते भों ? । इयं खलु सा निरन्तरी शिन्न- इसममोमिनी भवा परिरहौता माधवीलता, एकापि खलु पपरा नवमालिका लता, यस्या अकालकुसुमीगमवद्धालुना भर्वा अनुदिनमायास्य ते पात्मा, तत् एतदति- कम्य दृश्यते एव स रकाशीकपादपः, यक देवी पूजा निवर्तयिष्यति। (५) तर्दहि, तत्रैव लघु गच्छामः । [लघु शौत्रम् ।

·प्रथमोऽ १८ तस्स ज्जब्ब काश्च। एटु एदु भटिणी (१ । [ सर्वाः परिकामन्ति । वास । पत्र सो रचासोअपादबो, जहिं अहं पूां णिब्बत्त- इस्म, तेण हि मे पूत्राणिमित्ताई उबपरणाई उबणेहि (२)। साग। [ उपमृत्य। भद्विणि ! एदं सब्ब सन्न (३)। वास। [निरूप्यात्मगतम् । ] अहो पमादो परिप्रणम्स, जस्म नब्ब दंसणपधातो এন্থন रक्लीप्रदि, दिहिगोअरं पडिदा भवे। भोदु एदं दाव भणिस्म । [प्रकाशम् । ] हने सारिए ! कोस तुमं अज्ज मणमहू- सबपराहोणे परिपणे सारि उफिर इहागदा, ता तहिं ज्न ब्ब लहुं गच्छ, एदं बि सब्ब पूअोव परणं कञ्णमालाए इत्ये समप्पेहि (४)। साग। जं भटिणी प्रास्पबेदि। । इति तथा कृत्वा कति- चित् पदानि गत्वा पात्मगतम्।] सारिभा मए उण सुस. अदाए हत्थे समप्पिदा, एदम्मि अस्थि में पेक्सिदु कोदूहलं, (१) एतु एतु भौ। (२) अयं स रकाशीकपादपः, यव मह यूजो निर्वतयिष्यामि। तेन हि में বুলালিমিনালি অথলি ভাল। (३) भट्टिनि! एतत् सर्व सज्जम् । (४) अहो प्रमाद: परिजन स्य, यस्यैव दर्शनपथात् प्रयवे न रत्यते तस्यैव दृष्टि- गोचर' पतिता भवेत्। भवतु एतत् तावत् भविष्यामि। हन्न सागरिक ! कथ त्व अद्य मदनमहोत्सवपराधीने परिनने सारिकामुझिवा भव आगता ? तत् नवैव लखु गच्छ, एतदपि सर्व पूजीपकरण काञ्चनमालाया हस्ते समर्पय । [ प्रमादः अनवधानता। मदनमहोत्सवपराधीने मदनमहोत्सवस्य पराधीन परतन्वं श्रामीद. निरत इत्यर्थः ।।

·रखावली। किं जहा तादम्म अन्ते सरे भपवं पणो अञ्चीपदि, दोवि तहजेब्ब, पध ए बेत्ति। ता मलकिलपा भबिष पक्खिस्म [परिक्रम्यावलोक्य च ।] ता जाब इह पूपासमत्रो होदि, ताब अहम्पि भवन्तं मपणं ज्ने ब्ब पूदु कुसुमाई अब- चिणिस। [इति कुसुमावचयं नाटयति (१) । वास । कवणमाले ! पड़िहाबेहि पसोपमूले भवन्त पत्रुस (२) काच्च । जे भहिणी पासवेदि। (३) [ इति तथा करोति। विदू। [ परिक्रम्यावलोक्य च।] भो बअस्म ! वीरान्तो उरसहो, तथा तक मि पाप्रदा देवौ असोप- मूलंत्ति (४)। राजा । वयस्य ! सम्यक् अवधारितं, पश्य, इयं देवी, या किलषा कुसुमसुकुमारमूतिर्दधती नियमन तनतरं मध्यम् । पामाति मकरकेतो: पार्श्वस्था चापष्टिरिव ॥ (२.) जधा (१) यावों पावापयति। सारिका मया पुन: समजताया र समर्पिता, इदमपि पति प्रेषितु मे कौतूहल, किं यथा नातस्य पत्तःपुर भगवान् पनायत, पवापि तथैव पथ न बेति। तखात् पचिता भूत्वा प्रेषिष्ये । तत् यावत् । पूनासमयो भवति तावत् बहमपि भगवन्तं मदनमेव पूजयितु कुसमामि जवषेष्यामि । (२) काश्चनमाले ! प्रतिष्ठापय पशोकमूल भगवन्तं प्रयवम् । (३) यावापाशापयति । (७) भो गयख! यथा विवानी मूपुरमदसा तयामि भागता देवी पनीषलमिति। (२.) कुसमेति। कुसममिव सकुमारा कोमखा पवन तानि एवेति ·प्रथमोडलः। तदेहि उपसर्यावः। राजा। [उपरत्य] प्रिये वासवदते !। वास। [विलोक्य । ] कधं प्रज्जतत्तो! जेटु जेटु अजउत्तो, अलङ्कारेदु धर्म देसं भासणपढ़िम्गहेग, एदं पासणं एस्थ उबविसटु अज्नउत्तो (१)। राजा। [नाट्य न उपविशति ।] काञ्च। भट्टिणि ! सहस्थदिस हिं सहस्थदिसहिं कुसुमकुमचन्दणा- बासेहिं सोहिदं रत्तासोअपाअवं गदुअ, प्रची अटु भअवं पज्ज हो (२)। वास । उबहि मे पूओवभरणाई (३)। काञ्च। [ उपनयति ।] वास। [ तथा करोति ।] राजा। प्रिये वासवदत्ते!। (२) कथमार्य पुनः । जयति जयति । पायपुच ! पलारोतु इमं देश बासनपरि- यईप, दमासनम्, पवोपविशतु पार्यपुतः । (२) भवि! खस्तदः कुसुमकुरुमचन्दनवासीभिः शोभित' रक्ताशीक- पादपं गत्वा, पाता भगवान् प्रद्य खः । (३) उपनय में पूजोपकरणानि । कामशरस्य कुसुममयत्वादिति भावः, मूति: यस्खा: सा, नियमन व्रतोपवासादिना, पन्धन नियतमेव तनुतरम् अतिशयेन चौष मध्य मध्यभाग' दक्षती पारयन्ती, এর মান হব শ্রীব' বাবা আলিশী কী: হ্মা আহিবি इत्युत्प्रेचा भाभाति शोभते। पसीपयसपा । पाउत्तम् !

·२२
रखावलो।
प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविताकान्ति:
कौसुम्भरागचिरस्क रदंशकान्ता ।
विभ्राज मकरकेतनमर्च यन्ती
वालप्रवालविटपिप्रभवा लतेव ॥ (२१)।
प्रपिच
स्पृष्टस्त्वयेष, दयिते ! स्मरपूजाव्यावृतेन हस्तेन ।
उद्विवापरमृदुतरकिशलय इव लक्ष्यतेऽशोकः ॥ (२२)
प्रपिच
अनङ्गोऽयमनङ्गत्वमद्य निन्दिष्यति ध्रुवम् ।
यदनेन न सम्प्राप्तः पाणिसोमवस्तव ॥ (२३)
काञ्च । भट्टिणि ! अचिदो भप्रबं पन्नु सो, ता करहि
भत्तुणी पूासकारम् ( १)।
(१) भवि ! पर्चिती भगवान् प्रद्य षः, तत् कुरु भर्तुः पूजासत्कारम् ।
(२१) अन्य यति। प्रत्य यमज्जनेन कामानार्थं कृतवानविशेषेण विविक्ता
परिएडा कान्तिः शोमा यम्या: सा कौसुम्भरागख रुचिर: मुन्दर: पत एव म्फरन्
एकान्ती यस्याः सा व मकरकेतनं मदनम यकी, वाला: प्रवाला यस्य स
तादृशात् विटपिनी इचात् प्रभव: उत्पत्तिः यस्याः सा लतेव विधाजसे परिशीमसे
इत्यर्थः। बसन्ततिलकहत्तम् ।
(२२) स्प.ट इति। है दयिते ! प्रिये ! त्वयाभरपूजाथै पूजायां वा
व्यापतेम प्रयुक्नेग इसन करणेन प.ट एषोऽशीक: तरुः उरिवानि पपराणि
पन्यानि मृदुतरापि खपलवादपि पखवानि किगलबानि यस्य स ताश व लक्ष्यते
यस्या बाहरेव पलौकिक: सा.कौशी प्रति व्यक्तव्यं किमु प्रति हातिमान्यायन पर्या-
पतिः। पााहसम।
'(२७) अमन ति। पबम् पमा बाम: पाव' सीबधर्म निन्दि.
स्थति पवमस्यते ध्रुवमुत्ते। कुत इत्या-बत् धनाद बनेर अमन तब

·प्रथमोशः
२३
२
ता
वास । तेण हि उबणेहि मे कुसमाईविलेव मञ्च (१)।
कार। महिणि! एदं सब्बं सब्ज (२)।
वास । [नायेन राजानं पूजयति।]
साग। सहीतकुसुमा। हहो! हवी! कहं कुसुम
लोहोक्सित्तहिमपाए पदिचिरं ज्वब्ब मए किदं.
इमिणा सिन्दुबारबिडवेल प्रोबारिसरोरा भविष पेक्वामि ।
[विलोक्य । ] कहं, पेक्षिदो नब अपुन्बो कुसुमाउहो,
अधाणं तादरम अन्तेउरे चित्तगदो पञ्चोप्रदि, इह टु
पञ्चक्खी लक्खी प्रदि। ता अहंपि इमेहिं कुसुमेहि इह विदा
लेब्ब भवन्तं कुसुमाउहं पूअपमम् । [इति कुसुमानि
प्रक्षिपति । ] नमो दे भप्रबं कुसुमाउह, सुभदंमणो मे भबि-
स्मसि, दिढ दहब्ब, अमोघदंसो मे भविस्मसि। [इति
प्रणमति । ] अचरीअं! दिवोबि, पुणो पेक्सिदब्बो, ता जाब
गा कोवि मं पक्वदि दाब नब्ब गमिस (३)।
(१) तेन हि उपनय मे कुसमानि बिलपन च ।
(२) भहिनि ! एतत् सर्व सज्जम् ।
(३) हाधिक! हा धिक् ! कथ कुममलीभीतक्षिप्तहदयया पतिचिरमेव
मया कृतं, तबादमुमा सिन्धुधारविटपेन अपवारितारौरा भूत्वा प्रेषिष्ये । कथ',
प्रेषितः एव अपूर्वः कुसुमायुधः, पाक तातम्य अन्तःपुर, चित्रगतीऽर्थ ते, इह तु
प्रत्यको लत्वते । खादहमपि एतैः कुसुमैः ५ स्थिता एव भगवन्तं कुसमायुधं
पूजयिष्यामि। नमस्ते मगवन् अमुमायुध ! शुभदर्शनी में भविष्यसि। दृष्ट' यद
द्रष्टव्यम्, अमोधदर्शनी में भविष्यति, पानय्ये ! दृष्टोऽपि पुन: प्रचितन्यः ।
वन न कोऽपि मापते तावदेव गमिष्यामि।
तद्या-
पाणिस्यग: स एवोक्षको न सम्प्रातः, एतेन रतेरमिः भन्याः सौन्दर्य धीत्यते।
बनधात्तम्।

·रखावली। - [इति निष्कामति।] काञ्च । अन्न बसन्तप! एहि, सम्पदं तमंपि सोस्थिवा. अणि पडिच्छेहि (१)। विदू। [उपसर्पति।) वास । ( विलेपनकुसुमाभरणदानपूर्वकम् । ] पल ! एदं मोत्थिबाप्रणिपडिच्छति। [इत्यर्पयति ) (२)। विदू। [ सहर्ष महोत्वा। ] सोत्यि भोदीए । (३) नेपथा वैतालिकः पठति । 5 अस्तापास्तसमस्तभासि नमसः पारं प्रयासे रवौ। अास्थानों समये समं नृपजन: सायन्तने सम्पतन् । सम्प्रत्येष सरोरुहा तिमुषः पादांस्तवासेवित प्रोन्युत्कर्षकतो दृभामुदयनस्ये न्दोरिवोद्दीक्षते ॥ २४ ॥ (१) पार्य वसन्तक ! एहि, साम्प्रत त्वमपि स्वस्तिवाचनिक प्रतीक। (२) प्रार्य ! द खस्तिवाचनिकं प्रतीक। (३) खस्ति भवत्ये। . . (२४) पतति। अते पस्ताचले अपास्ता विचिता: समस्ता अखिला .भासी दीप्तयः किरणा इत्यर्थः येन तस्मिन् रवी सूर्य नमसी गगनमण्डलस्य पारं प्रयात मति अस्त मते सति इत्यर्थः। सायन्सने सायम्भव समये पास्थानी सभा सम युगपत् सम्पतन् भागचन् एष पजनी राजन्यसमूह: सम्प्रति इदानी सरीरहाणां पानी दा ति भुषन्ति चोरयन्ति ये ते तान् एका कमलग्रोभाजयिनोऽन्यत्र चन्द्रोदधिया कमलिनीप्रभाहारिब इत्यर्थः । प्रौतसत्कर्ष शेष कुर्वन्ति ये नान्, अथवा प्रौत्युत्कर्ष कराति विदधाति यः स एका पादयिषषमथवा नृपजनविषम्। हां नवाया इन्दौरिव तदाहादजनकलात् चन्द्रस्येव उदयनस्य बलराज पादान् चरणान् किराय उदीत्यते पावति । अषदीय सत्प्रेचा । मालविक्रीडितम् वनम् ।

·.. प्रथमोडल २५ साग। [श्रुत्वा, महर्षे परिवत्य, राजानं दृष्ट्वा सरहम् ।] कधं असो रापा उपप्रणो णाम, जस महंतादेश दिला, ता परपोसणदूसिदं वि मे सरोरं एदस्स दसरण दाणिं बहु- मदं संवृत्त (१)। राजा। कथमुत्सवापाहतचेतोभिः सख्यातिप्रामोऽपि अस्मा- भिनयलक्षितः । देवि! पश्य उदयगिरितटस्थमियं प्राची सूचयति निशानाथम् । परिपाण्ड ना मुखेन प्रियमिव हृदयस्थितं रमणौ । (२५) देवि ! तदुत्तिष्ठावः, पावासाभ्यन्तरमेव प्रविशावः । मा। [ उत्थाय परिक्रामन्ति । साग। कधं पत्थिदा देवी, भोदु, ता अहम्मि तुरि गमिस्सं। [राजानं सस्मृहं दृष्ट्वा निवस्य च।] कधं मन्द- भारणीए मए पेक्विटु वि चिरं ण पारिदो अजणो (२)। ( इति निष्कान्ता।) राजा। [परिक्रामन् । देवि ! वन्मुखपान्जेन शशिनः शोभातिरस्कारिणा पश्यानानि विनिर्जितानि सहमा गच्छन्ति विच्छायताम् । " (१) कथमयं स राजा उदयनी नाम, यख्या बहं तातेन दवा, तत् (तन्मात् ) परपोषणषितमपि मे शरीरं एतस्य दर्शनेम इदानी बहुमतं संहत्तम्। " (२) कथं प्रस्थिता देवी, भवतु, सदहमपि त्वरित गमिष्यामि । मन्दभागिन्या चिरं प्रेषितुमपि न पारिवः पयं मनः । (२५) रमयी विरहविधुरा कामिनी. परिपारण विरहव्यथाधवलेन मुखेन कपोलम हदयस्थितं प्रिय भार बथा सूचयति तथा इयं प्राची पूर्वी दिक उदयगिरि। तटषु उदयपर्वतमान्ने स्थित निशाना चन्द्र सूचयवि, भनुमापयति । पावितम्। -

·रखावलो।
স্মৃৰা ৰ অৰিষাকালিনশীনালি মুজানা:
लौयन्त मुकुलान्तरेषु शनकः सनातलना इव ॥ (२६)
[इति निष्कान्ताः सर्वे ।]
इति मदनमहोत्सवो नाम प्रथमोऽडः समाप्तः ।
ब
अथ हितीयोऽसः ।
ततः प्रविशति सारिकापञ्चरत्र्यग्रहस्ता सुसङ्गता ।
सुसं। हदी! हडी! अध दाणिं मम हत्ये इमं सारिन
णिक्विबिन कहिं गदा मे पिअसही सापरित्रा भबिस्सदि।
[अन्यतो दृष्ट्वा । ] एसा क्ख णिउणिवा इद जब्ब आअ.
च्छदि, ता जाब एदं पुच्छिस्सं (१)।
ततः प्रविशति निपुणिका।
निपु। उअलछो क्तु मए भट्टिणो बुत्तन्तो, ता जाब
गदुअ भट्टिणोए णिबेदेमि (२.)। [इति परिक्रामति ।]
(१) हा धिक, हा धिक, अथ इदानीं मम हस्ते इमां सारिका मिक्षिप्य कुव
गता में प्रियसखी सागरिका भविष्यति । एषा खलु निपुणिका इत एक पागच्छति,
तद्यावदनां प्रक्ष्यामि।
(२) उपलब्धः खलु मया भावृत्तान्त: तद्यावत् गत्वा भत्ता निवेदयामि ।
(२६) देवौति । है दैवि ! शशिन: चन्द्रस्य शशखाञ्छनस्य, शोभातिर,
स्कारिणा शोभाजथिना, शशाङ्कलात् कलङ्गित्वम् अति भावः । वन्मुखपजेन
বললঝল মিলিলিলি অলি অালি বঙৰা কাৰ গৰৰ খিনা
मलिनता यान्ति । भृङ्गाङ्गमा भयः ते सब परिवारवारविलासिमीना गौसानि शुत्व।
सनातलजा वारमिताभ्य: पराजयादिति भावः । सकुलान्तरेषु रुकुलमध्ये शनक
मन्द मन्द लीयन्ते खौमा भवन्ति । मार्दूलविक्रीडित छत्तम्

·द्वितीयो। सुसं। हला णिउपिए ! कहिं दाणिं तुम विद्यमोक्ति- तहिमपा विध, इह द्विदं में प्रबहोरिष कुदो अदिकामसि(१) निपु। कथं पिअसही सुसङ्गदा ? हला सुसङ्गदे ! सुट्ठ तुए जाणिदं 'क्यु मम विद्यापस्य कारणं, अन्न किल भट्टा सिरिपब्बदादो प्रापदम, सिरिखण्डदासणामअस्स धम्मिअस्स सत्रासादो प्रमालकुसुमसंजणणदोहन सिक्वित्र, अत्तो पडिगहिदं गोमालि, कुसुमसमिहिसोहि करि- स्मदित्ति, तहिं एदे बुत्तन्त देवीए जाणिदु पेसिदहि, तुम उण कहि' पत्थिदा ? (२)। मुस । पिसही सारित्रां अम सिटु (३)। निपु । इला! दिट्ठा मए सापरित्रा गहौदसमुम्गत्र- चित्तफलअबडिआ समुब्बिममा विश्र कालीधरं पबिसन्तो, ता गच्छ पिषसहि ! अहं वि देबीसभासं गमिस्सं (४)। [इति निष्कास्ते प्रवेशक: *] Je (१) हला निणिक ! त्वं कुव इदानीं विस्मयोचितदया इष पर स्थिता माम पवधौर्य कुतोऽतिकामसि । (२) कथं प्रियसखौ सुसङ्गता ? हला सुसङ्गते ! सष्ठ, त्वया ज्ञातं, इदं खलु मम विस्मयस्स कारणम् । पद्य किल भर्ता श्रीपर्वतात् भागतस्य श्रीखण्डदास- नामधेयस्य धार्मिकस्य सकाशात् कालकुसुमसंजननदोहदं शिक्षित्वा भात्मनः परियडौता नवमालिकां कुसुमसमद्धिशीभितां करिष्यतीति । स एनं बचान्न ज्ञातु दव्या प्रेषिताभि, व पुन कस्थिता ! (३) प्रियसखों सागरिकामन्वेष्टुम् । (७) स. ! दृष्टा मया (सव प्रियसखी) सागरिका रहौतममुगकचिवफलक- पर्तिका समुहिमा इक कदलीय प्रविशन्नौ, तना प्रियसखि ! पहमपि देवोसकाश गमिष्यामि। प्रवेशवचर्ष यथा:

·हिपत्र! २८ रखावलो। ततः प्रविशति ग्टहीतचिवफलकतिका मदनावस्था नाटयन्ती सागरिका । साग । हिम! पसौद, पसोद, किं इमिणा प्रापास- मत्तफलेण दुसहजपप्पस्थणाणुबन्ध छ । असच। जेण एब्ब दिहण दें ईदिसो सन्ताबो णु बहृदि, पुगोबि, तं जेब्ब पेक्खिदु अहिलससित्ति, महो दे मूढ़दा। अइ णिसंस- जम्मदो पहुदि सह संबट्टि इमं जण परिहरित्र, क्वपमेत्तदंसणपरिचिदं जणं अणुगच्छन्ती, ए लव्जेसि ? अहवा को तुह दोसो, पणंगसरपड़णभीदेण तुए एब्ब अब्ज व्यवसिदं। भोदु दाब, प्रणङ्ग उबालहिस्स। [सामर्षम् । ] भपवं कुसुमाउह! णिनिदसपलमुरासुरो भविष, इत्थि- आजणं पहरन्तो, कधं ण लज्जेसि ? [विचिन्त्य ।] महबा अणंगोऽसि, सब्बथा मम मन्दभाइणोए इमिणा दुनिमित्तेण मरजेब्ब उपट्टिदं। [ फलकमवलोक्य ।] ता जाब इह ण कोपि पापच्छदि, दाब पालेक्वसमप्पिदं तं अभिमदं जगणं पेक्विन, जहा समोहिदंतहा करिस्म (१)। । जन्मतः "प्रवेशकोऽनटातीच्या मोचपातयोजितः । असल्यासर्विशेयः शेष विकमा यथा।" (१) हृदय ! प्रसीद, प्रसीद, किम् अमुना पायासमावफलकैन दुर्लभजन प्रार्थनानुबन्धेन । अन्यच । येन एव दृष्ट न ते एमाशः सन्तापी नन बईते, .पुनरपि तं (मन) एवं प्रेचितुम् अभिलषसीति, पही ते मढ़ता। अयि मशंमहदय ! प्रभृति सह संबधितम् इमं जन परित्यज्य, क्षणमावदर्शनपरिचित जनम चतुगछत् न लग्जरी? अथवा क: तव दोषः, अनाभरपतमभौतेन त्वया एवम् पद्य व्यवसितम्। भवतु तावत्, पनाम् उपालना। भगवन् कुसुमायुध ! मिनित- सकलसरासरी भूत्वा, खीजन प्रहरन कथन सबसे ? अथवा, पनोऽसि । सर्वथा मम मन्दमागिन्या अमुना दुनिमित्तेन भरणमेव उपस्थितम् । तद्यावत् बीपि ·हितीयो। २८ [ भाषष्टम्भकमना भूत्वा नाटयम फलक महोत्सा निश्चय । जबि पदिसहसेण बैबदि अभ খ মলিন पम्गहतो, तहबि तस्स जणम असो दंसपोवामी पत्तित्ति, ता जहा सहा आलिहिम एणं पेक्सिस (१)। [इति नाव्येन लिखति ।] 7 ततः प्रविशति सुसाता। सुस । एदं क्खु कालोधरं, ता जाब पबिसामि। [प्रवि- श्यावलोक्य च सविस्मयम् । ] किं उण एसा गुरुपाणुरायो- क्खित्तहिमा विष किम्यि आलिहन्ती प में पेक्वदि, भोदु, ता जाब से दिहिवह जाब से दिहिवह परिहरि पिरूबइस्स। [स्वैरं पृष्ठतोऽस्या: स्थित्वा दृष्ट्वा सहर्षम् । ] कह भट्टा आलिहिदो ? साहु सारिए साहु, अहबा कमलाभरं बज्जिअ, रापहंसी अस िण पहिरमदि (२)। साग। [ सवाष्यम् ] आलिहिदो मए एसो, किं रण प्रणबरदणिबड़न्तबापफसलिलेण मे दिट्ठी पक्खिदु ण पह- बदि। [ जई मणि संहरन्ती, सुसङ्गतां दृष्ट्वा, उत्तरोयेण भागछति तावत् पाखखसमर्पित तम् अभिमत मन प्रेक्ष्य, यथा समौक्ति तथा करिष्यामि । (धायासत्यव धाशति, सामर्षम् इत्यत्र सास्वम् इत्यपि पाठः ।) (१) यद्यपि मे पनिसाध्वसेन वेपते पयमतिमावमग्रहसः, तथापि नस नन- स्थायी दर्शनीपायो मास्ति इति, वद्यथा तथा पालिख्य एन प्रेषिथे। (२) इद खलु कदखीग्रह, सदयावत् प्रविशामि। किं पुनरेषा गुर्वनुरागीत- चितहदबा इव किमयालिखन्ती न मां पश्यति, भवतु, यावदस्या दृष्टिपथ परिहत्य निरूपयिष्यामि (किमेषा पालिखतौवि) कथं भर्ता पालिखितः ! साधु सागरिका साधु, पचर कमलाकरबर्ग विस्वा राजहंसी नाबभिनभिरमते ।

·३. फलकं प्रच्छादयन्ती विलोक्य मितं कृत्वा1] कहं पित्र- मही सुसजदा, सहि सुसजदे ! इदो उबविस (१)। सुस। [उपविश्य फलक रहीत्वा दृष्ट्वा च । सहि ! को एसो तुए प्रालिहिदो ? (२)। [ सलज्जम् ।] पउत्तमपणमहोसवे भाव अणङ्गो (३)। सुसं। [सस्मितम्।] अहो दे णितणतणं। किं उण, मुख बिचित्तं पड़िभादि, ता अहंपि आलिहिप रइस- णाधं करिस्म (४)। [वर्तिकां ग्रहीत्वा नाट्य न रतिव्यप- देशन सागरिकां लिखति।] साग। [विलोक्य सक्रोधम् । ] सहि सुसङ्गदे ! कोदिसी तुए अहं एत्य आलिहिदा ? (५)। सुसं। [विहस्य ।] सहि! किं अश्रारणं कुप्पसि ? नादिसो तुए कामदेबो आलिहिदो, तादिसौ मए रड आलिहिदेति। ता असधा संभाबिणि, किं तुए एदिणा पालबिदेण, कहेहि सब्ब बुत्तन्त (६) । --- (१) बालिखितो मया एष: कि पुनरमवरसनिपतहाष्पसलिलेन मै दृष्टि. प्रचितु न प्रभवति । कथ' प्रियसखौ मुसङ्गता ? सखि सुसङ्गते ! इत उपविज । (२) सखि! क एष त्वया आलिखितः । (३) प्रहसमदनमहीसवे भगवान् अनङ्गः । (४) बही ते निपुणत्वम्। किं पुनः शुन्धमिव चिव प्रतिभाति, तदधमपि पालिख्य रतिसनाथ करिष्यामि। (५) सखि सुसङ्गत ! कौरभी खयालमत्र बालिखिता? (५) सखि ! किम् प्रकारचं अप्पति? याहमलवा कामदेव, श्रालिखितः, ·द्वितीयोऽi साग। खगलम् ।]. गं जाणिदछि पिसहीए। [प्रका- शम्।] पिपसेहि! महदी का मे लज्जा, ता तहा करेसु जहा ण कोबि प्रबरो एवं बुत्तन्त जाणादित्ति (१) । सुसं। सहि ! मा लन्न, ईदिसम्म कमारण प्रवस्स एब्ब ईदिसे बरे अहिलासेण होदब्ब', तहबि जहा ण कोबि प्रबरो एदं बुत्तन्त जाणिस्मदि तहा करेमि। एदाए उण मेधाविणोए सारिपाए एस्थ, कारणेन होदब, कदाबि एसा इमम पालाबस्म गहिदक्खरा कस्मवि पुरदो मन्तइस्म- दित्ति (२)। साग । सहि! अदोबि मे अधिप्रदरं सन्दाबो बढदि (३)। [इति मदनावस्था नाटयति।] सुसं। [सागरिकाया हृदये हस्त दत्त्वा।] सहि! मया ताहशी रतिः प्रालिखिता, तत् पन्यथासम्भाविनि ! किं तव एतेन आलपिन कथर्व सव वृत्तान्तम् । (१) ननु ज्ञातास्मि प्रियसख्या। प्रियसखि ! महती खलु मे लज्जा, तत् तथा कुरुष्व यथा न कीऽपि. अपर इमं वृत्तान्त' जानाति इति । (२) सखि ! मा लज्जख, ईशस्य कन्यारवस्य अवश्यमेव ईदृशे वर अभिलाषेण भवितव्यम्, तथापि यथा न कीऽपि अपर इमं वृत्तान्तं ज्ञास्यति तथा करोमि। एतया पुन: मेधाविन्या सारिकया अब कारणम भवितव्यम्, कदापि एषा पस्य आलापस्य रहौताक्षरा कस्य पपि पुरती मन्त्रयिष्यतीति । भव कारणेन भवितव्यम् इति सारिका एव परमाक रहस्यमका कारण भविष्यतीत्यर्थः । “गहिदक्सर।" इत्यव गहिदस्था इत्यपि पाठो दृश्यते । (३) सखि ! अतोऽपि में अधिकतर सन्तापो वर्तते । बिदीवि" इत्यत्व 'बज" इत्यपि पाठः, पद्यरतिमा .

·रखावली। समस्सस, समस्सस, जाब इमाए दिधिषाए पलिणीपत्ताणि मुणालियां गेलिभ, लई भापच्छामि (१) [इत्युत्याय परिक्रम्योपसत्य च नलिनोपवापि सहीत्वा हृदये ददाति, नलिनीपवैः शय मुखासबलयानि रचयित्वा, परिशिष्टानि मलिनोपवाणि सामरिकाया हदये निधिपति।] साग। सहि ! प्रवणेहि इमाई गलिणीपत्ताई मुणाल- बलाई अ, प्रलं एदिणा, कथं प्रारणे अत्ताणापा- मेसि । ण भणामि (९):- दुलहजणअणुरायो, लज्जा गराई परब्बसो अप्पा । पिअसहि ! बिसमं पम्म, मरण सरण णबरिअमेक (३) ॥१॥ [इति मूर्धति।] [नेपथ्यं कलकलः । ] ल (१) मखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि, यावदस्या दीर्घिकाया नलिनोपवाणि मृणालिकाच महोबा पागच्छामि। (२) सखि! अपनय मानि नलिनौपवाणि मृणालवलयानि च, पल मेतेन, कथमकारणन पास्मानमायास्यसि । ननु भणामि । (३) दुर्लभजनानुरागी लज्मा गुरों परवश पात्मा । प्रियसखि ! विषमं प्रेम मरणं शरण केवलमेकम् । - (१) दुर्लभेति । दुर्लभे दुःखेन प्राप्त शक्य जने मम अनुराग: उदयमनृपतिः मम हृदयप्रियी जनः स तु मम दुपाप इति भावः । लज्जा वपा गुर्गा गुरुतरा, अत: कारणात् स्वयमपि पात्मानं समर्पयितु न शक्रोमि, पात्मापि मे मम परवशः पराधीन: प्रियसखि ! समझते ! मम प्रेम विषम प्रतिदारुणम्, अतिदुरन्तम् अनुरागमपि त्यनुन शनीमि, अत एव मे मम भरणमेव एकम् कैवलं शरणम् । मरणेनैव महुःख. निचय व नित्तिर्भविष्यति, ति फलितार्थः। यतः आई बासवदत्तायाः देव्याः दासी मम उदयचोरी जनच नृपतिः। पायातम् ।

·m my हितीयोऽः। कण्ठे कत्तावशेष कनकमयमधः शृङ्गलादाम कर्षन् कान्वा हाराणि हेलाचलचरणरणत्किरिणीचक्रबालः । दत्तातङ्को गणानामनुसृतसरणिः सम्भमादश्वपाल: प्रश्नष्टोऽयं अवतः, प्रविशति नृपतेर्मन्दिरं मन्दुरायाः । (२) अपिच नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य वपाम् अन्त: कञ्चकिकनुकस्य विशति वासादयं वामनः । पर्यन्तायिभिर्निजस्य सदृशं नानः किरातः कृतं कुना नीचतयेव यान्ति शनकैरात्मक्षणाशदिन्न: । (३) सुसं। [पाकर्य ससम्मम् । सहि ! उठेहि, उठेहि, एसो क्ख दुट्ठबाणरो इदोजेब्ब प्रापच्छदि (१)। साग । सखि ! किं दाणि करेझ (२)। (१) सखि ! इतिष्ठ, उत्तिष्ठ, एष खलु दुष्ट वानर इत एवागच्छति । (२) सखि ! किमिदानी कुमः । (२) कण्ठ ति। कर कत्तस्य विनस्य अवशेषम अवशिष्ट कनकमयं सौवर्क एखालादाम बन्धनरज पाच पधःकर्षन् तथा हाराणि कात्वा पाक्रम्य उलगत्यर्थः । हखया लोलावणेन चलयोः चचलयो: चरणयोः रगत् सशब्दं किलिपीचक्रवालं क्षुट्र- घण्टि कासमूही यस्य सः, अत एव गणानां उत्सवदर्शनार्थ समानतलोकबन्दामा दत्ता- सर: दत्तभयः, पनपाल: पथरक्षकः सम्भमात् वेगात् पनमतसरणि: कतानुसरण: मन्दुरायाः पश्शालाया: प्रचष्टः सन् पयं प्रवाः कपिर्न पतेः महाराजस्य मन्दिरं गई प्रविशति । शार्दूलविक्रीडितम् इत्तम् । (३) नष्टमिति। वर्षवर: कोवमनुष्य षु मध्ये गबनाया प्रभागात हेती: चपा लज्जा पपास्य हिसा नष्टम् अहष्टं पलावितमित्यर्थः। पयं वामनः खः, पासात् कथुकिना कथुकस्य अन्तस्तदपेचयापि भूमः अभ्यार' विशति। पर्यन प्रानभाग पाश्रयन्ति येते; किरात: व्याधः मानः सहप' किरमवति गति इति

·रत्नावलौ।
सुसं। एहि इमस्सिं तमालबिड़वान्धधारे पबिसिप एदं
अदिबाहेम (१) । [ परिक्रम्य उभे एकान्ते पर्युपस्थिते । ]
साग । सुसङ्गदे ! कधं तुए चित्तफलपी उभिदो, कदाबि
कोवि तं पक्वदि (३)।
सुसं। अइ सुत्थिदे ! किं पज्जवि चित्तफल एण करिस्ससि,
एसोबि दधिभत्तलम्पटो एदै पञ्चरं उग्धाडि दुष्टवाणरो
प्रदिक्कतो, एसा क्व महाबिणी उड्डोणा असदो गच्छदि.
लहुं अणुसरा, इमरम पालावरम गहिदकवरा
कस्मवि पुरदो मन्तइस दि (३)।
साग । सहि ! एब्ब करेझ (४)। [इति परिकामतः।]
नेपथ्य । हो ही भो अच्चरि अञ्चरि (५)।
साग। [विलोक्य । ) सुसङ्गन्दे ! जाणीअदि कह, पुणोबि
दुहवाणरो ज्जेब्ब आअच्छदि (६)।
ता एहि
(१) एहि पस्मिन् तमालविटपान्धकार प्रविश्यैनमतिवाहयामः । अतिवास्यामः
इति अतिक्रमाम इत्यर्थः ।
(२) सुसाते ! कथं त्वया चिवफलक उभितः, कदापि कीऽपि संप्रेचते।
(३) अयि सुस्थिते ! किमद्यापि चिवफल केन करिष्यसि, एषोऽपि दधिभक्तलम्पट
इदं पञ्जरमुहाय दृष्टवानरीऽतिक्रान्तः, एषा खलु मेधाविनी उडडीना पन्यतो गच्छति,
तस्मादागच्छ लधु पनुसरामः, अत्यालापस्य ग्रहौतारा कस्यापि पुरती मन्त्रयिष्यति ।
(दधिभतालम्पट: दधिमताप्रियः।).
(४) सखि ! एवं कुर्मः।
(५) हो ही भी: पायम पायर्यम् ।
(६) सुसजते ! ज्ञायते कथं पुनरपि (एष) दुष्टवानर एव पागच्छति ।
खनामसार्थक्य कतमित्यर्थः । कुना पामे पहाडिन: कपिकतकदर्शनमाशमाना
नोचतयेव शनक: पन्य यानीत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं इमम् ।

·हितीयोऽरः। वखु ! सुसं दृष्ट्वा विहस्य।] अकादरे। ण भेहि, भट्टिको परिबासबत्ती एसो पनवसंतमो (१) ततः प्रविशति विदूषकः । विदू। हो ही भोः ! अञ्चरि अञ्चरिश्र, साहु रे सिरि- खण्डदास धम्मित्र, साहु (२) । साग। [ सस्मृहमवलोकयति।] सुसं। सहि! किं एदिणा दिट्टण दूरीभूता क्लु सारित्रा, ता एहि अणुसरेह्म (३)। [इति निष्कान्ते।] विदू। साहु रे सिरिखण्डदास धम्मिश्र! साहु, जेण दिसमेत्तेण एब्ब सेगा दोहएण ईदिसी णोमालिया संबुत्ता, जेण णिरन्तरभिण कुसुमगुच्छशोभिप्रबिड़बा उबहसन्ती बिअ लक्खोअदि देबीपरिगहिदं माहबोलदं ता जाब गदुर पिप्रबअस्मस्म णिवेदेमि। [ परिक्रम्यावलोक्य च । ] एसो क्स पिबप्रस्मः तम दोहदस्स लड़पञ्चअदाए परोक्ख पि: रणमालिनं पञ्चाव बिन कुसुमिदं पेक्वन्तो, हरिसुप्फुल्ल लोअणो इदो एब्ब आअच्छदि। ता जाब गं उबसप्पामि (8) [ इति राजान प्रति निर्गतः।। (१) अयि कातर! न बिभेहि, भः परिपार्थ वर्ती खलु एष पार्यवसन्तकः" (२) हो हौ भोः ! आचर्यम् आर्यम्, साधु रे श्रीखण्डदास धार्मिक ! माधु (३. सखि ! किम् एतेन दृष्टेन, दूरीभूता खस्नु सारिका, तत् भाग अनुसरावः । (४) साधु रे भौखहदास धार्मिक ! साधु, येन दत्तमावेष एव तेन दोहदी ईशौ नवमालिका संवत्ता, येन निरन्तरी जिन्न कुसुमगुच्छशोभितक्टिपा उपहसन्ती लक्ष्यते देवोपरिग्रहीतां माधवीलता, तत् यावत् गत्वा प्रियवयस्यस्य निवेदयामि एष खलु प्रियवयस्यः तस्य दोहदस्य लब्धप्रत्ययतया परीक्षामपि तां नवमालिक प्रत्यक्षामिय कुसुमिता में चमाय: हईप्रफ हलाचनः एन एव भागच्छति। तद्याव ' एनं उपसमि। L - ·रत्नावलो। । ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टी राजा। राजा। [सहर्षम् ।] उहामोकलिकां विपाण्डुररुच प्रारब्धजन्भां क्षणात् प्रायासं बसनोजमेरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अधोद्यानलतामिमां समदनां मारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुख देव्याः करिष्याम्यहम् ॥ (४) तत्तान्तमुपालबु गतोऽसौ वसन्तको नाद्याप्यायाति । विदूषकः। [महसोपसत्य । ] जपटु जअदु पिअवस्यो, भो बम ! दिहिपा बसि, जेण दिमत्तेय (१) [इति पुनः पठति ।] राजा। वयस्य ! कः सन्देह प्रचिन्त्यो हिमणिमली. *षधीनां प्रभावः। पश्य कण्ठ श्रीपुरुशोत्तमस्य समरे दृष्ट्वा मणि' शत्रुभिः मिष्ट्र मन्त्रबलाइसन्ति वसुधामूखे भुजङ्गा इताः । पूर्वं लमणवीरवानरभटा ये मेघनादाहता: पीत्वा ते च महौषधगुणनिधेगन्ध पुनर्जीविताः । (५) - १ ---- (१) जयति जयति प्रियवयस्य:, भी वयस्य! दिष्टया बर्षसे येन दृष्टमावेष इत्यादि। (४) उहामति। उहामोत्कलिका भृशोत्कण्ठितां विपाण्डुररुच पाखुवर्ण क्षमा प्रारम्बन्धी जुम्भा कुर्वतीमित्यर्थः। अविरल: धन: वसनीङ्गमः वाष्पीद्रेक श्रात्मनः पायासंगमातन्वतौं जनयन्तीम् इमाम उद्यानलता भवमालिकां पय আমি স্ব লংলা কালবিলাল নাৰীৰিৰ অল্প কলা খালা सुख', कोपेन विपाटला द्युति: यस्य सत् तादृशम् अहं करिष्यामि ध्रुवं खलु । भार्दूलविक्रीड़ितम इत्तम्। (५) कल इति। श्रीपुरुषोत्तमस्य श्रीरामचन्द्रस्य का समर बेतायुगे राम- रावण्योः युद्ध मणि नागपाशास्त्रसम्बन्धसहजगमणि दृष्टा शवभि, इन्द्रजितपयुक्ता- ·हितीयोsrI 1 सदादेशय मार्ग, येन वयम् अद्य तदवलोकनेन चक्षुषः फलमनुभवामः। विदू। [ साटोपम् । ] एटु एदु भबं । (१) राजा। गच्छपग्रतः। [उभी सगर्व परिकामतः ]i विदू। [आकर्ण्य, सभयं निकृत्य, राजानं गृहीत्वा, ससम्भमम् । ] भो बप्रस्म ! एहि पलाअम्ह (२)। राजा। किमर्थम् ? विदू। भो! एदस्मि बउलपादबे कोबि भूदो पड़ि- बसदि (३)। राजा। धिन र्ख ! धिन र्ख ! विश्रब्धं गम्यतां, कुत ईदृशानाम् 124 samanarthan... अत्र सम्भवः। विदू। फुडकखरं एब्ब मन्तेदि, जइ मम बम ण पत्ति- आप्रसि, ता अगदो भविष, स एब्ब दाब आकस हि। (४) (१) एतु एतु भवान्। (२) भी वयस्य! एहि पलायावहै । (३) भी ! अखिन् बकुलपादपे, कीऽपि भूत: प्रतिवसति । (४) स्फुटाक्षरमेव मन्त्रयति, यदि मम वचनं न प्रत्येषि, सदयती भूला, स्वयमेव तावदाकर्णय। सपादिमिः नष्टं पलायितं खमरणशक्या इति भावः। मन्त्रबलात् इता हतवौथ्या मुगङ्गा: सर्मा वसुधामूले वसन्ति। मन्त्रीषधिवश: सर्प इति न्यायात् इति भावः । पूर्व तदानीन्तनसमये लमणवीरस्य सौमिवेय बामरमटा बानरबलानि मेघनार्दन पाहता नागपाशास्त्रेण संज्ञालाप पापितास्त गुणनिधे: मुणाकरस्य महौषधे: मार- त्यानौतविशुल्थकरणौनामक ख औषधस्य गन्ध पौत्वा पाघ्राय पुनः जीविता जीवित- वन्तः । तेन मन धादीनामपरिमितशक्तिकत्वमिति भावः । नामपाशास्त्र- प्रकरण कालीकिर पवित्र लक्षाकाण्डेऽनुसन्धातव्यमिति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । AM me

·रत्नावली।
[राजा तथा लत्वा शुत्वा च ।]
स्पष्टाक्षरमिदं तावन्मधुरं स्त्रीखभावतः ।
अल्पाङ्गत्वादनिहादि मन्ये वदति सारिका ॥ (6)
[अड्डे निरूप्य स्मितं कृत्वा। सारिका इयम्।
विदू। [ अई निरूप्य । ] कधं सञ्चं एब्ब सारिका ? (१)
राजा। [विहस्य । ] एवम् ।
विदू। भो बस्स ! तुम भालुओ, जेण सारि
भूदेत्ति मन्तेसि (२)।
राजा। धिन खं ! यदात्मकतं तत् मयि सम्भावयामि।
विदू । भो! जइ एब्ब' मा क्व मं णिबारेसि। [ सरोषं
दण्डकाष्ठमुद्यम्य ।] प्रा: सारिए दासिए ! तुमं जाणासि
मच एब्ब बह्मणो भाअदि त्ति, ता इमिणा पिसणजण.
हिअअकुडिलेण दण्डकट्टेण परिपक्कं विष कइस्थफलं,
इमादो बडलपादबादो पाहणि पाड़इस्म (३)। [इति
हन्तुमुद्यतः।]
राजा। [निवारयन् । ] मूर्ख ! श्रूयताम, किमपि
(१) कथ सत्यमेव सारिका ?
(२) भी वयस्य ! त्व' भयालुक: (भौर:) येन सारिका भूत इति मन्त्रयसि ।
(३) भी ! यद्येवं (तदा) मा खलु मां निवारयसि । श्रा: दासि सारिके ! त्व
जानासि सत्यमेव ब्राह्मणी विभतीति, तदनेन पिशुजनहृदयटिलेन दण्डकाष्ठन,
परिपक्वमिव कपित्य फलं, अध्यात् वकुलपादपात् पाहत्य पातयिष्यामि ।
(६) स्पष्टेति। स्पधानि अक्षराणि यव तदिदं स्त्रीखभावतः तावन्मधुरं
पल्याङ्गत्वात् क्षुद्देहत्वात् अनिकादि पनुच्छ : वाक्यमित्यर्थात् सारिका वदतीत्यर्थः ।

·द्वितीयोऽशः। ३८ - एषा रमणीयं व्याहरति, सत् किम् एना त्रासयसि। [उभौ पाकर्णयतः।] विदू। [आकर्ण्य । ] एब्ब भणादि, इमस्म बह्मणस्म भोजनं दिन्न इति (१)। राजा। सर्वमपि पौदरिकस्य 'प्रभ्यवहार एव पर्यव- स्थति, तत् सत्यं वद किम् पालपति सारिका। विदू। [प्राकण्यं ] एब्ब भणादि, सहि ! कोदिसी तुए'अहं एस्थ आलिहिदा ? सहि ! किं अपारणं कुप्पसि ? जादिसो तुए कामदेवो आलिहिदो, तादिसी रदी मए आलिहिदेत्ति, ता भो बस्स ! कि सेदं (२) । राजा। वयस्य ! एवं तकयामि, कयापि हृदयवल्लभो- ऽनुरागात् अभिलिख्य कामदेवव्यपदेशेन सखीपुरतः अपडतः, तसख्या अपि प्रत्यभिज्ञाय वैदग्धधात् असौ अपि तत्र एव रतिव्यपदेशेन आलिखिता इति । विदू। भो बअम! जुज्जदि जुज्जदि (३)। [इति छोटिकां ददाति।] राजा। भो वयस्य ! तूणों भव, पुनरपि व्याहरति, तच्छृणुवस्तावत्। [ उभावपि शृणुतः ।] (१) एवं भणति, इमस्य ब्राधणस्य भीजन देशीति । (२) एवं भणति, सखि ! 'कौरशी त्वयाम आलिखिता? सखि! किम् कारणं कुप्यसि ? यादृशस्त्वया कामदैव पालिखितस्तादृशी रतिर्मया बालि- खिता रति, समात् भी वयस्य ! किं नु दम् । (२) भी वयस्य ! युज्यते युज्यते ।

·रत्नावली।
विदू। भो बस्स ! एब्ब' भणादि। “सहि ! मा
लज्ज, ईदिसम्म कसारअणम अवस्स एब्ब इंदिसे बरे
अहिलासेण होदब्ब” (१)।
राजा। अस्ति काचिद्युतिः ।
विदू। भो बअस्म ! मा पण्डिअगब्ब उन्बह, अहं दे
एदाए मुहादो सुणिप, सब्ब बाक्खाणइस्म, जा एसा
आलिहिदा सा कमा सणोत्रा (२)। .
राजा। वयस्य ! यदि एवमवहितः एव श्रोतव्यम्
अस्त्यवकाशो नः कुतूहलस्य ।
विदू। भो बस्स ! सुदं तुए, जं एदाए मन्तिदं ?
"सहि ! अबणहि इमाई गलिणीपत्ताई मुणालबलाई
अ, अलं एदिना, कधं अपारणं अत्ताणं आत्रासेसि" (३)।
राजा । वयस्य ! न केवलं श्रुतम् अभिप्रायोऽपि बुद्धः ।
विदू। भो! प्रज्जवि कुरकुराअदि एब्ब एसा सारित्रा,
दामोए धोत्रा, ता सब्ब सुणि बाक्खाणइस्म (४)।
राजा । युक्तम् अभिहितम् । [ पुनराकर्णयतः ।।
.
(१) भी वयस्य ! एवं भणति,-"मखि ! मा लज्जख, ईदृश स कन्यारत्म्य
অয়ন ধুম নই স্বনিৰামৰ মৰিনখ।
(२) भी वयस्य ! मा पाण्डित्यगर्वमुबह, अहं ते एतस्या मुखात् शुत्वा, मर्व
व्याख्यास्यामि, या एषा पालिखिता सा कन्या दर्शनीया।
(३) भी वयस्य ! श्रुतं लया यदेतया मन्वितम्। सखि ! अपनय उमानि
नलिनीपत्राणि मृणालवलयानि छ, अलमतेन, कथमकारणेन पात्मानमायासयसि ।
(४) भी! अद्यापि कुरु कुरायत्येव एषा सारिका, दास्याः पुबी, तत् सब
शुत्वा व्याख्यास्यामि।

·द्वितीयोऽः।
राजा।
विदू । भो बस्स ! एसा क्ल, सारिपा, दासीए दुहिदा,
चडब्ब दी बधणो बिध, रिचाई मणिटु पत्ता (१)।
वयस्य ! कथय किमपि अन्यचेतसा मया न
अवधारितं, किम् अनया उतामिति ।
विदू। भो ! एब्ब भणादि । (२) (दुखहजण इत्यादि पुनः
पठति।)
राजा। वयस्य ! एवंविधं भवन्त ब्राधणं मुक्का, कोऽन्य
एवंविधानाम् ऋचामभिन्नः ?
विदू। तदो किं णु एदं ? (३)।
राजा। ननु गाथिका इयम् ।
विदू। किं गाथिा, तदो किं कहिा ? (४)।
राजा। वयस्य ! कया अपि साध्ययौवनया प्रियतमम्
अनासादयन्या जीवितनिरपेक्षया उक्तम् ।
विदू । [ उच्च विहस्य । ] भोः किं एदेहिं बक्कमणिदेहिं ?
उजुभ एब्ब किं ग भणासि, जह मं एब्ब अणासादअन्तीएत्ति,
असहा को असो कुसुमचाबब्बबसेण णिलबीअदि (५)।
[ हस्तसाल दावा उन विहसति ।।
राजा। [जईमवलोक्य । ] धिनुर्ख! किम् उच्चैविह
(१) · भी वयस्य ! एषा खलु मारिका, दास्या दुहिता, चतुवेदी ब्राह्मणा इव,
ऋचः पठितु प्रहत्ता।
(२) भी ! एवं भवति।
(३) तदा किं नु एतत् ?
(४) किं गाथिका, तदा किं कथ्यताम् ?
(५) भोः! किमेतैर्वक्रमपितः । अनुकमेव किं न भणसि, यथा मामेव
अनासादयन्त्या इति, अन्यथा कीऽन्यः कुसमचापव्यपदेशेन नि यत्ते ।
,

·४२ रखावली। सता त्वया बासिता इयं, वेन उड्डीय अन्यत्र कापि गता। [अति निरूपयतः।] विदू। [विलोक्य । ] एसा कालीघरं एब्ब गदा, ता एहि अणुसरा (१)। [इति परिक्रामतः।] राजा। दुरि कुसुमशरव्यथां वहन्त्या तन्वया यदभिहितं पुरः सखीनाम् । तद्भूयः शिशशकसारिकाभिरक्त धन्यानां श्रवणपथातिथित्वमेति ॥ (७) विदू। भो बप्रस्म ! एदं क्खु कालीघर, जाब पबि. सहा। [इति प्रविशतः।] किं एदाए दासोए धोत्राए सारिआए । इह दाब मन्दमारुटुब्बे लन्तबालकालीदलसीपले सिलातले उपविसित्र, मुहुत्त बोसमझ (२)। राजा । यत् अभिरुचितं भवते। [ इत्युपविशतः । ] [दुर्वा- रामित्यादि पुन: पठति।] - (१) एषा कदलीग्रहमेव गता, सदागच्छ अनुसरावः । (२) भी वयस्य ! इदं खलु कदलीग्रह, यावत् प्रविशावः। किमतया दास्याः पुत्वया सारिकया। इह तावन्मन्दमारुतीबेल्लहालकदलीदलशीतले शिलातले उप- विश्य, मुहत विश्राम्यावः । (७) दुर्वारामिति। दुर्वारा वारयितुभशक्या कुसुमशरव्यथा कामजनितपौड़ा वहन्त्या धारयन्त्या तन्वया दीवाना सखीनां पुरीऽग्रे यत् अभिहितं कथितं, शिशवी ये शका: सारिकाय ताभिः उक्त नइचः भूयः पुनर्धन्यानां वाक्यश्रवणेनैव कृताचांनाम् अस्माकं अवषपथस्य अतिथिव श्रवणगीचरताम् एति, पुनसत् श्रूयते इत्यर्थः । प्राषिणी वृत्तम्।

·द्वितीयोऽहः।
COM
राजा।
विदू। [पार्श्वतोऽवलोक्य । ] भो बअस्म ! एदेण उग्-
धाडिअदुबारेण दुट्टबापरण, ताए सारिपाए पसरण
होदब्ब (१)।
वयस्य ! निरूप्यताम् ।
विदू। जं भवं आसबेदि। [परिक्रम्यावलोक्य च।
एस चित्तफलो, जाब णं गेहामि। [ग्टहीत्वा निरूप्य
च सहर्षम् । ] भो बअस्म ! दिट्टिा बडसे (२)।
राजा। [सकौतुकम् । ] वयस्य ! किमेतत् ?
विदू। भो एदं तं जं मए भणिदं, तुम जेब्ब एस्थ
आलिहिदो, अपहा को अस्पो कुसुम चाबब्बबदेसेण णिहबी-
अदि ति (३)।
राजा। [ सहर्ष हस्तौ प्रसार्य । ] सखे ! दर्शय ।
विदू। ण दे दंसइस्म । साबि काया एत्थ एब्ब आलि.
हिदा, ता किं पारितोसिएण बिणा ईदिसं कमारणं
देसीअदि ? (४)।
राजा। [ कर्दकमर्पयन्ने व बल्लादग्गृहीत्वा पश्यति । विलोक्य सविस्मयम् ।।
वयस्य! पश्य,
(१) भी वयस्य ! एतेन उहाटितहारण दुष्टवानरेण तस्या: सारिकाया: पञ्जरेण
भवितव्यम् ।
(२) यभवान् आज्ञापयति । एष चित्रफलकः, यावदनं ग्टहामि। भी वयस्य !
दिया बईसे।
(३) भी एतत् तत् बन्मया भगितम्, त्वमेवान प्रालिखितः, अन्यथा कोऽन्यः
कुसुमचापव्यपदेशेन निक यते इति ।
(8) न ते दर्शयिष्यामि । सापि कन्धका अवेव प्रालिखिता। तत् किं पारि.
तोषिकेण विना ईदृशं कन्यारवं दश्यते
?

·४४ रत्नावली। लोलावधूतपना कथयन्ती पक्षपातमधिकं मः । मानसमुपैति केयं चित्रमता राजहंसीव ॥ (८) अपि च। विधायापूर्वपूर्णेन्दुमस्या मुखमभूदु ध्रुवम् । धाता निजासनाम्भोज विनिमीलनदुःस्थितः ॥ (e) ततः प्रविशति सुसजता सागरिका च । सुसं। ण समासादिदा अहहिं सारिपा, ता चित्त- फलभबि दाब इमादो कालीघरादो गेहिभ, लहु भाग- च्छा (१)। साग। सहि ! एब्ब करना (२)। [इत्युपसर्पतः।] विदू। भो बस्स ! कोस उण एसा प्रवणदमुही आलि- हिदा ? (३)। (१) न समासादिता प्रमाभि: सारिकाः, सचिवफलकमपि तावत् अस्मात् कदलौग्रहात् ग्यहोवा, लघु पागच्छामि । (२) सखि ! एवं कुर्मः। (२) भी वयस्य ! किं पुनरेषा अवनतमुखी श्रालिखिता ? (८) लोलेति । लीलया विभ्रमादिना लोलायां च अवधूतं तिरस्कृतं कम्पितञ्च पनं यया सा नोऽस्माकं पक्षपातमानुकूल्य पक्षयी: पातं पञ्च कथयन्ती विदधती चित्रगता पालख्यलिखिता रामहंसीव कैयं मानसं चिन सरोवरच सपैति । निष्टीपमा। पार्यावनम् । () विधायति। धाता विधिः अस्खा मुखम् पूर्वपूर्णेन्दम् अभूतपूर्व चन्द्रमसं विधाय कृत्वा निनासनान्धीजस्य यदिनिमौलमं मुकुलोमावस्ते न दुःस्थिवोऽभूत्, ध्रुव- । मुत्मेचायाम् । चन्द्रस्य उदये पमसकोषनं भवति इति भावः। अनुष्ट बहत्तम् ।

·हितीयोऽशः। ४५ सुसं। [आकयं ] सहि! जहा बसन्ती मन्तेदि तहा तकमि भट्टिणाबि एस्य एब्ब होदब, ता कमलीधर- गुम्मन्तरिमा भबि सुणझ (१)। [इत्यु भै पाकर्षयतः।] राजा। वयस्य ! पश्य पश्य। [विधायापूर्वपूर्णेन्दमित्यादि पुन: पठति । ] सुसं । सहि ! दिष्टिपा बसे, एसो दे बल्लभो, तुम एब्ब बदि (२)। साग। [ सलज्जम् ] सहि! कोस परिहाससौलदाए इमं जणं लहुकरसि ? (३)। विद। [ राजानं चालयित्वा।] णं भणामि, कोस एसा अबणदमुखी आलिहिदा ? (४)। राजा। वयस्य ! सारिकया एव सकलम् प्रावेदितम् । सुसं। सहि ! दंमिदं सारिपाए अत्तणो मेहाबत्तणं (५) । विद। अवि सुहाअदि दे लोअणं णबेत्ति ? (६) । साग। [ाकण्यं स्वगतं ससाध्वसम् । ] ण जाणे कोस एसे भणिस्मदि, जं सच्च एब्ब मरणजीबिदाणं अन्तरे अहं बहामि । (७) + (१) सरिख । यथा वसन्त को मन्त्रयति, तथा तयामि भर्वापि रहेव भवितत्र्यम् । तत् कदलीरहगुल्मान्तरिता भूत्वा एणुवः । १२) सखि ! दिया बर्वसे, एष ते वल्लभस्वामेव वर्णयति । (३) सखि ! कि परिहासशीलतया इमं जनं लघु करोषि ? (४) ननु भषामि, कथमेषा अवनतमुखी पालिखिता? (५) सखि ! दर्शितं सारिकया पात्मनी मेधावित्वम् । (६) अपि सुखयति ते लोचनं न वेति ? (७) न जाने किमषा भविष्यति, यत्सत्यमेव मरमजीवितयारन्तरेऽहं वा। ---

·४६
रत्नावली।
-
राजा । वयस्य ! सुखयतीति किम् उच्यते, पश्य ;-
अच्छादूरुयुगं व्यतीत्य, सुचिरं भाखा नितम्बस्थले
मध्येऽस्वास्त्रिबलीतरङ्गविषमे निष्यन्दतामागता ।
महष्टिस्तृषितव सम्प्रति शनैरारुध तुङ्गो स्तनौ
साका मुहुरोक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने ॥ (१०)
सुसं। सहि! सुदं तुए ? (१)।
साग। तुम एब्ब सुण, जाए पालेक्सविसासो बसोप्रदि(२)।
विदू। [फलकं निवयं । ] भो बअस्म ! जस्म इदीसी-
प्रोबि एब्बपिअसमागमं बहु मसन्ति, तस्मबि उबरि अत्तणो
को पराहबो जेण एत्य एब्ब ताए आलिहिदं अत्ताण ण
पेक्ससि (३)।
राजा। [निवण्यं ।] वयस्य ! अनया लिखितोऽहमिति
यत् सत्यम्, आमन्येव बहुमानः, तत्कथं न पश्यामि ? पश्य ।
--
*(१) सखि ! श्रुतं त्वया ?
(२) त्वमेव एणु, यस्या पालेख्यविम्यासो वयं ते ।
(३) भी वयस्य ! यस्य ईदृश्योऽपि एवं प्रियसमागमं बहु मन्यन्ते तस्थापि (ते)
उपरि पात्मनः कः पराभवः, येन इहैव तया आलिखितम् आत्मानं न पश्यसि ।
(१०) कृच्छादिति। मदृष्टि: कौँ लष्कादविकष्टेन पस्या जरयुगं व्यतीत्य
अतिक्रम्य नितम्बस्थले जघनप्रदेशे सुचिरं बहुचणं मात्वा परिभम्य चिवल्य एव सरङ्गा:
सदाकारा: से: विषमे मध्ये मध्यभाग निष्यन्दतामागता, तब स्थित्वा म पन्धच गन्तु-
मिच्छति इत्यर्थः। सम्प्रति कृषितेव अपरिव तृष्णा चातकपचिचौ वेति
ध्वनि:, शनैः मन्दं तुङ्ग सनो पारध साकाश यथा तथा जललवप्रस्थन्दिनी पशु-
जलपरिपूर्ण लोचने मुहुरौक्षते। शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् ।

·द्वितीयोऽ। ४७ भाति पतितो लिखग्यास्तस्या वाष्याम्बुशीकरकणौधः । खेदोगम इव करतलसंस्पर्शादेव मे वपुषि॥ (११) साग। [प्रात्मगतम् । ] हिम! समस्मस समस्सस, मणोरहोबि दे एत्ति भूमि गदो (१)। ससं। सहि ! तुम एब्ब धस्था, सलाहणीमा अ, जाए भट्टा एब्ब सन्तोसीप्रदि (२)। विदू। [ पार्वतोऽवलोक्य । भो बअस्म ! एदं प्रबरं सरस- कमलिणोदलमुणालबिरइदं इमाए एब्ब मपणाबत्थासूत्र लक्खीअदि (३)। राजा । वयस्य ! निपुणम् उपलक्षितम् । तथाहि ;- परिम्नानं पोनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोमध्यस्यान्त: परिमिलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यासं नथभुजलताक्षेपबलने: कशाङ्गयाः सत्तापं वदति नलिनीपत्रशयनम् ॥ (१२) (१) हृदय ! समानसिह, समाश्वसिहि, मनीरथोऽपि ते एतावतौं भूमिं गतः । (२) सखि ! त्वमेव धन्या साधनीया च, यया भर्ता एवं सम्लीयते । (३) भी वयस्य ! इदमपर सरसकमलिनौदलमृणालविरचितम् अस्या एव मदनावस्थासूचकं लक्ष्यते । (१३) भातीति । लिखन्त्याः तस्था: करतलसंस्पर्शात् एवं पतिती वाघ्याम्ब नां शौकरकणानामोध: समूह में मम वपुषि देह स्खेदीङ्गमः पुलकोद्रेक इव भाति 'इत्युत्प्रेक्षा। पार्यावृत्तम्। .(१२) परिम्नानमिति । पौनधी: तुङ्गयोः तनयीः अधनयी सङ्गात् मम्पर्कात् उभयत: उभयपाचे परिक्षानं ब्लानिमाप्त सनोः कृशतायुक्तस्य मध्यस्य मध्यभागस्य पन्त: मध्ये परिमिलमं संस्पर्थममाप्य हरितं हरिद नथयोः विरह तापशिथिलिबयोः भुजलतयोः पाक्षेपवलनः विपकम्पन: व्यस्तन्या परिती ·४८ रत्नावली। पपिच, स्थितमुरसि विशालं पद्मिनीपतमेतत् कथयति न तथान्तमप्रथोत्थामवस्थाम् । अतिशयपरितापग्लापिताङ्गया यथास्याः स्तनयुगपरिणाहं मण्डलाभ्यां ब्रवीति ॥ (१३) विदू । [ नाट्ये न मृणालिकां गृहीत्वा ] भो बअस्म ! अबक्खु उअभदो अबरो ताए एब्ब पीणस्थाहरकिलिसन्त- कोमलमुणालहारो, ता पेक्खदु भबं (१) । राजा। [यहोवोरसि विन्यस्य । ] अयि जड़प्रकते ! परिथुतस्तत्कुचकुम्भमध्यात् किं शोषमायासि मृणालहार !। न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तनावकाशो भवतः कथं स्यात् ॥ (१४) (१) भी वयस्य ! अयं खलु उपगतीऽपरम्तस्या एव पौनम्तनभरतिश्यत्कोमल- सवालहारः तत् पश्यतु भवान् । निक्षिप्तम् इदं नलिनौपवशयनं कमल कुसुमशय्या कृशाङ्गया: क्षीणाया: सन्तापं वदति, एतादृशकुसुमशयम या महान् सन्तापोऽस्या अनुमौयते इत्यर्थः । शिखरिणौहत्तम् । (१३) स्थितमिति। उरसि वक्षसि स्थितमर्पिसमेतत् विशालं विस्वतं पमिनीपवं कमलिनीदलं मन्मथीत्या कामजनिताम् अन्तरवस्था तथा न कथयति, अनेन न याथार्य म् अवगम्यते । अतिशयं यथा भवति तथा परिसापेन विरह- सन्तापेन ग्लापिताना व्यथितावयवाया घसा मण्डलाया चक्राकाराभ्यां यथा यादृशं स्तनयुगयोः परिणाई विशालतां ब्रवीति भनेन स्फुटमनुमोयत इत्यर्थः । मालिनीवृत्तम्। (१४) परिच्छु त पति। हे जड़प्रकते ! अबोधस्वभाव ! मृषालहार ! सस्था: कुची कुम्भी इव इत्युपमितिसमासः तयोः मध्यात् अभ्यन्तरात् परिच्युतः पनित ·४८ हितीयोऽ। सुसं। [प्रात्मगतम्। हही! हवी! गुरुपाणरापक्वि- त्तहिपत्रो भट्टा असम्बई मन्तिटु पउत्तो, ता पदो प्रबरं पण ण जुत्तं अपेक्विटु, भोटु एब्बं दाब । [प्रकाशम्।] सहि। जस्म किदे तुमं पाप्रदा, सो प्रदे पुरदो चिहदि (१)। साग। [सास्यम् । ] कस्म किदे अहं आपदा ? (२)। सुसं। [विहस्य । ] अा अासन्देि ! णं चित्तफल- अस्म, ता गेण्ह एदं (३)। साग। [सरोषम् ] अहं प्रणितणा क्खु तुए-ईदिसाणं पालाबाण, ता असदो गमिस्म (४)[इति गन्तुमिच्छति।] सुस । अ असहणे ! इह दाब मुहुत्त चिठ्ठ, बाब इमादो कालीघरादो चित्तफल गहिप पापच्छामि (५)। साग। सहि ! एब्बौं करहि ( ६ )। [ मुसजता कदलौग्रहाभिमुख परिकामति ।] .. (१) हा धिक हा धिक, गुरु कानुरागक्षिप्तहदयो भर्ना सम्बई मन्वयितु प्रवत्तः। तस्मादतोऽपरं पुनर्न युक्तमपेक्षितु, भवतु एवं तावत्। सखि ! यस्य कृते त्वमागता, मोऽयं ते पुरत: तिष्ठति । (२) कस्य कृते पहमागता ? (३) अयि अनारक्षित ! ननु चिवफलकस्य, सदगृहाणेतत् । (४) बहमनिपुणा खलु तवेदृशानामालापानां, तदन्यतो गमिष्यामि । (५) अयि असहने ! इह तावन्म इस तिष्ठ, यावदयात् कदलोहाचिव • फलफं ग्रहीत्वा, पागच्छामि। (६) सखि! एवं कुरु । मन् किं कथं भीष शुष्कता आयासि प्राप्रीषि, इदममौचित्य ते इत्यर्थः । तावकस्य तव सम्बन्धिनः सूचतन्ती: न पुनः स्थूलस्य तव रत्यर्थः। अपि तव समस्याबारे अवकाशः स्थान नास्ति, भवतः स्थूलस्य कार्य स्यात् तत् तु दुर्घटमेक इत्यर्थः। उपेन्द्र वजेन्द्रवनयोमिलिता उपजाति: वृत्तम् ।

·५० रखावली। सुसं। . विदू। [सुसङ्गतां दृष्ट्वा, ससम्मम् । भो बम ! पच्छादेहि एदं चित्तफल मिणा कालोपत्तेय, एसा क्ख देबीए परिचारित्रो मुसङ्गदा आपदा (१)। [राजा पटान फलकमाछादयति ।] मुसं। [ उपमृत्य ] जनदु, जपदु, भट्ठा (२)। राजा। सुसङ्गते ! स्वागतमिहोपविश्यताम् । [ सुसङ्गता उपविशति।] राजा। सुसङ्गते ! कथमिहस्थोऽहं भवत्या जात: ? ण केवलं देबो, चित्तफलएण सह सम्बोबि बुत्तन्तो मए बिम्मादो, ता देबीए गदु णिबेदाम (३) [ इति गन्तुमिच्छति।] विदू। [अपवार्य सभयम् । ] भो बअस्म ! सब्ब सम्भा- बोअदि, मुहरा क्तु एसा गभदासी, ता परितोमेहि ण । (४) राजा। युक्तमुक्तं भवता । [सुसङ्गतां हस्ते गृहीत्वा, हस्तादयतार्य कटकं, कर्णाभरणच आत्मन उपनीय, सुसह- ताय दत्त्वा।] सुसङ्गत ! क्रीड़ामात्रमतत्, अकारणं त्वया देवी न व्यथयिसव्या । सुसं। पसलो मे भट्टा, अलं सङ्काए, एदिणा भट्टियो (१) भी वयस्य ! प्रच्छादय दचिवफलक अमुना कदलीपवेण, एषा खल देव्या: परिचारिका सुसङ्गता भाग्रता । (२) जयति जयति भी। (३) न केवल देवधिवफलकन सासी बतानीऽपि मया विज्ञात:, तमाहे मे गत्वा निवेदयिष्यामि (४) भी बयस्य ! सर्व सम्भाव्यते, मखरा खलु एषा गर्भदासी, तसात् परितोषय एनाम्। .

·हितीयोऽहः। पसारण मए कोलिदं एब्ब, ता किं कसाहरणेन ? एसो एब मे गुरुपो पसाओ, ज कोस तुए एस्व चित्तफलए अई आलिहिदेत्ति, कुबिदा मे पिसही सापरिभा चिहृदि, ता गदुम एसा पसादीप्रदु (१)। राजा। [ ससम्ममसुत्थाय । ] कासौ ? दर्शय, दर्शय । सुस । एसा कालीगुम्मान्तरिदा चिट्ठदि (२)। विदू। भो ! गेहामि एदं चित्तफलम, कदाबि इमिया पुणोबि कन्नं होदि (३) । सुसं। इदो इदो भट्ठा । (४) [सवें कदलीयहाविष्कान्ताः ।] साग। [राजानं दृष्ट्वा, सहर्ष ससाध्वसं सकम्पच बगतम्। एणपेक्षिप्र अदिसहसेण ण सकणोमि पदादो पदंवि गन्तु, ता किं बा एत्य करिस्म? (१)। विदू। [ सागरिकां दृष्ट्वा।] ही ही भो! पञ्चरीत्र पञ्चरो, दिसं क साधारण माणुसलोए प दीसदि, ता तकेमि पावणो बि एदं हिमाबित्र बिझी समुप्पयो (६) (१) प्रसन्नो मे भर्ना, पलं शस्या, एतेन भर्नुः प्रसादन मया क्रीडितमेव, तथात् किं कर्णाभरणेम ? एष एव में गुरुः प्रसादः, यत्कथं त्वया पत्र चिव- फलकेऽहमालिखितेति कुपिता में प्रियसखी सागरिका तिष्ठति, तथात् गत्वा एषा प्रसादाताम्। (२) एषा कदलौगुबान्तरिता तिष्ठति । (३) भी! यहामि एतत् चिवफलक, कदापि नमुना पुनरपि कार्य भवति । (४) इत इत: भर्ता (५) एनं प्रेक्ष्य, पतिसाधसेन न मनोमि पदात् पदमपि नाम, तत् किं बाव करिष्यामि! (६) दौड़ी भी: पाचर्यमाय', ईहा कधारब' मानुषलोकन हमने, तस्मात् तकथामि प्रजापतेरपिट निर्माप विषयः समुत्पनः ।

·५२ रखावली। राजा। वयस्थ ! ममाप्य वं मनसि वर्तते । दृशः पृथुतरीकता जित निजामपवत्विषः चतुर्भिरपि साधु साध्विति मुखः समं व्याहतम् । शिरांसि चलितानि विस्मयवशात् ध्रुवं वेधसो विधाय ललनां जगत्त्रयललामभूतामिमाम् ॥ (१५) साग। [सासूयं सुसङ्गतामालोक्य । ] सहि! दिसो चित्तफलश्री तुए आणीदो (१)। [इति गन्तुमिच्छति।] राजा। दृष्टि रुषा क्षिपसि भामिनि ! यद्यपीमां सिग्ध यमेष्यति तथापि न रूक्षभावम् । त्यता त्वरां, व्रज, पदस्खलितरयं ते खेदं गमिष्यति गुरुनितरां नितम्बः ॥ (१६) ! (१) सखि ईदृशथिवफल कस्वया पानौतः। . (१५) दृश इति। नगत्रयस्य विसुवनस्य ललामभूतां पाभरणीभूतां इमा ललनां रमी विधाय कृत्वा, जिसा पवज्ञाता निजस्य पमपवस्य स्वासनीभूतकमल- दलस्य विट याभि: ता दृशः चक्षुषि पृथुतरोकता पादौ चतुर्मुखस्य पटाना चक्षुषां पृथुतरत्व' नासीत् पश्चात् पासीत् इति पभूतलहावे चिः, चतुर्भिः मुखैः अपि समं युगपत् साधु साध्विति व्याहतं कथितम् । तथा विस्मयवशात् अभूतपूर्वखलनादर्शन জলিনাবক্স বম্বী ক্লাব, মিৰি জ্বলিনালি কান্মিলালি নিন- प्रेक्षायाम्। पृथौहत्तम्। (१६) दृष्टिमिति। हे भामिनि ! कोपने ! प्रिये ! यद्यपि रमा वृष्टि नवे रुषा कोपेन चिपसि मयि पातयसि, तथापि खिग्धा बकुटिला यं दृष्टि: न चमावं पारुष्य एषति, प्रत्युत कमनीयभावमेव एष्यति इति भावः । तेन बरा शीघ्रगतिं त्यक्षा हित्वा ब्रज, शनै: गछ इत्यर्थः । अन्यथा शीघ्रगमने हानिरपि पस्ति इति दर्शयन् बाह। अथं गुरुः महान ते तव मितम्बः, पदस्खलितः खलितपदन्यासः प्रत्यर्थः। नितरां खेद व्यथां गमिष्यति, सेन मन्द मन्द गति भावः। बसन्ततिलकाम् इत्तम् ।

·हितीयोऽः।
ततः प्रविशति वासवदत्ता काञ्चनमाला च।
वास। हन कंचणमाले ! अध केत्तिपदूरे दाणि प्रज्ज.
उत्तेण परिगहिदा णोमालिया ? (१)
काच। एदं कालौघरं अदिमित्र दोसदि (२)।
वास। तेण तहिं ज्ने ब्ब गच्छहा (३)।
काञ्च। एदु एदु भटिणी (8)। [ परिकामति।]
राजा। क्यस्य ! केदानौं प्रियतमा द्रष्टव्या ?
काञ्च । भट्टिणि ! जह समीपे भट्टा मन्तेदि, तह तक मि
भट्टिणी एब्ब पड़िबालअन्तो चिट्ठदि, ता उपसप्पदु
भट्टिणी (५)।
वास । ( उपमृत्य । ] जअदु, जादु, अन्नउत्तो (६)।
राजा। [ अपवार्य । ] वयस्य ! प्रच्छादय चित्रफलकम् ।
[विदूषक: चिवफलकम् ग्टहीत्वा कक्षे निक्षिपति । ]
.
(१) हलेकाञ्चनमाले! अथ कियह रे इदामों पायपुढेष परियौता
नवमालिका?
(२) एतत् कदलौग्रहमतिक्रम्य दृश्यते ।
(३) तेन तवैव गच्छामः ।
(४) एतु एतु भौं।
(५) भर्वि! यथा समीपे भत्ता मन्वति, तथा नयामि भमिव परिपालयं-
सिष्ठति, तथादुपसर्पतु भर्ती।
(8) जयति जयति पार्यपुवः ।
अनुरामय यखाः, कान्ता मनोहरा, रबावली हरवष्टिः तदास्था कान्ता प्रिया
मम पसात् भवता भाभिवा खलनं कारिता एतदेव तब मूर्खत्वम् इत्यर्थः ।
पाहतम्।

·रखावली।
वास। अनउत्त ! कुमुमिदा जोमालिया। (१)
राजा ! [ सविस्मयम् । ] देवि! प्रथममागतरस्माभिस्व'
चिरयसीति कला न दृष्टा, तदेहि, समेतावेव सां पश्यावः ।
वास। [निर्वण्र्य । ] प्रज्नउत्तमुहाणरागादो एब्ब मए
जाषिदं जहा कुसुमिदा णोमालिपात्ति, ता ण गमिस्म (२)।
विदू। भोदि, जर एब्ब, ता जिदं पझेहिं (३)। [इति
बाह प्रसार्य नृत्यति, कक्षात् पतितं फलकं दृष्ट्वा विषादं
नाटयति।]
[राजा अपवाय अगुल्या दर्शयन् वसन्त कामुख पश्यति । ]
विदू। [अपवार्य । ] भो ! भो! मा कुप्प, पहं ज्ने ब्व
पच्छादप्रिम (४)।
काञ्च । [ फलकं ग्रहोला। भद्विणि ! पेक्ख दाब, कि
एस्य चित्तफलए प्रालिहिदं १ (५) ।
वास। [निर्वयं स्वगतम्। प्रअं अजउत्तो, इ उण
सापरित्रा [प्रकाशं राजानं प्रति।] प्रज्जउत्त ! किं एदं (६)।
राजा। [सवेलक्ष्यस्मितं अपवार्य । ] वयस्य ! किं ब्रवीमि ?
विदू। [ अपवार्य । ] भो ! मा चिन्तेहि, अहं उत्तरं
दाइस [ प्रकाश वासवदत्तां प्रति । ] भोदि, मा प्रसधा
!
. (१) पार्यपुत्र ! कुसुमिता नवमालिका।
(२) पार्यपुत्वमुखानुरागादेव मया ज्ञातं यथा कुसुमिता नवमालिकति,
तत् न गमिष्यामि।
(३) भवति! यद्यवं, सदा नितममाभिः ।
(४) भी! भी! मा कुप्य, अहमेव प्रकादयिष्यामि ।
(५) भविं! पश्य तावत्, किमव चिवफलके पालिखितम् ?
(६) अयमार्यपुत्रः, अयं पुन: सागरिका। पार्यपुत्र ! विमेतत् ?

·द्वितीयोऽ। ५ सुस। भट्टा! अदिकीपणा कल एसा, ता अम्गहत्थेण गेहि पसादेहि ण (१)। राजा। [सानन्दम् । ] यथा भवती। [सागरिकां हस्ते ग्टहीत्वा स्पर्शसुख नाटयति ।] विदू। भो! एसा क्षु तुए अपुब्बा सिरी समासादिदा (२) राजा। वयस्य ! सत्यम्। श्रीरषा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्लवः । कुतोऽन्यथा स्रवत्येव खेदछद्मामृतद्रवः ॥ (१७) सुसं । सहि ! प्रदक्षिणासि तुमं दाणि', जा एब्ब भट्ठिणा हत्थेण गहिदाबि कोब न मुञ्चेसि (३)। साग। [सम्भूभङ्गम् । ] अइ मुसङ्गदे ! अज्जबि ण बिरमसि ? (४) राजा। अयि ! न खलु सखोजने युक्तमिव कोपानुबन्धं कर्तुम् । (१) भत्त: ! अतिकीपना खलु एषा, तम्मादग्रहस्तेन यहोवा प्रसादयेनाम् । (२) भी! एषा खलु खया अपूर्वा श्री: समासादिता। (३) सखि!' पदक्षिणा पसि व इदानीम, या एवं भर्वा हस्तन ग्रहीतापि कोपं न मुञ्चसि। (४) अयि सुसङ्गाते! अद्यापि न विरमसि ? (१७) औरषेति । एषा श्री: लचौः, अस्याः पाणि: हस्तीऽपि पारिजातस्य तदाख्य- वृक्षस्य पल्लवः, उभयोरपि समुद्रजावत्वादिति भावः । अन्यथा यौत्वपारिजातपल्लवत्वा- खौकार खेदएव म कलं यस्य स पयमेषोऽस्तद्रवः सुधाक्षरणं कुती हेतोः सवति, अव वयाणामपि पदार्थानां समुद्रमानलात् तथालमत्प्रेचितमिति भावः । अनुष्टुय हृतम्।

·५४ राजावली। विदू । भोदि ! बुभुक्खिदो बधणो विष किं कुप्यसि (१) ? साग। सहि ! तुए सहण बोला (२)। राजा। अयि कोपने ! नेतद्युत समानप्रतिपत्तिषु सखीषु । विदू। भो ! एसा क्खु प्रबरा देबो बासवदत्ता (३)। [राजा सचकितं सागरिकाया हस्त मुञ्चति । साग। सुसङ्गदे ! किं दाणि एत्थ करिस्म (४)। मुसं। सहि! एदं तमालबिड़पं अन्तरीम इदो णिक. मा (५)। [इति निष्कान्ते। राजा। पार्वतोऽवलोक्य सविस्मयम् ।] कासौ देवी वासवदत्ता? विदू। भो! मा ण एदं, मए एसा क्यु अबरा देवी बासवदत्ता अदिदोहरोमदएत्ति भणिदं ( ६ )। राजा। धिङ्मूर्ख ! प्राप्ता कथमपि दैवात् कण्ठमनीतव सा प्रकटरागा। रत्नावलीव कान्ता मम हस्तात् भ्रशिता भवता ॥ (१८) (१) भवति ! बुभुक्षितो ब्राह्मण इव किं कुप्यसि ? (२) सखि! त्वया सहन वक्ष्यामि । (३) भी! एषा खलु अपरा देवौ वासवदत्ता । (४) सुसगाते । किमिदानी पत्र करिष्यामि ? (५) सखि ! इदं तमालविटपमन्तरयित्वा इतो निष्कमामः । (६) भी! मा ननु एतत्, मया एषा खलु अपरा देवी वासवदनापतिदीर्घ- रोषतयेति मथितम् । (१८) प्राप्तति। कथमपि अतिक्क व देवात् दैववखात् प्राप्ता, कह कण्ठदेश, कछालिबानच अभी तैव अप्रापिलेव, सा प्रकट; स्फुटी रागो वर्षोत्कर्ष ·हितीयो। सम्भावहि, अप्या किल दुक्खण पालिहीअदित्ति मम बत्रण मणि पिवयमा एदं पालेक्सविसाणं दंसिदं (१)। राजा। यथाह वसन्तकस्तथैवैतत् । वास। [फलक निर्दिश्य । ] पन्नउत्त! एसाबि जा अबरा तुह समीब प्रालिहिदा ता किं अन्नवसन्तप्रस्म बिस्साम (२)। राजा। सवैलच्यस्मितम् ।] अलमन्यथा शङ्कया, इयं हि खचेतसैव परिकल्पा लिखिता, न तु दृष्टपूर्वा । विदू। सञ्च सबामि बह्मसुत्तेण, जइ कदाबि अोहिं ईदिसी दिहपूर्वा (३)। काञ्च। [अपवाय ! ] भट्टिणि ! कदाबि ईदिसं उण घुणक्खरं सम्बददि जेब्ब, ता अलं कोबेण (४)। वास । [ अपवार्य । ] अइ उजुए ! एदम बक्कमणिदाई ण आणासि, बसन्तपो क्ख एसो। [ प्रकाश'. राजान प्रति।] अनउत्त ! मम उण एदं चित्तं पेक्वन्तीए सोसवेषणा समु- प्पसा, ता सुई चिट्ठदु प्रज्जउत्तो ! अहं गमिस्म (५)। [इत्यु- स्थाय गच्छति।] (१) भोः! मा चिन्तय, बहमुत्तरं दास्यामि। भवति ! मा पन्यथा सम्भावय, श्रात्मा किल दुःखेन पालिख्यते इति मम वचनं श्रुत्वा प्रियवयस्येन इदम् पालख्य. विज्ञानं दर्शितम्। (२) पायपुच! एषापि या पपरा सब समीप पालिखिता, सत् किमार्य- वसन्तकस्य विज्ञातम् । (३) सत्यं पे ब्रह्मसूवेष, यदि कदापि पयामिरीहशी दृष्टपूर्वा । (४) भर्वि! कदापि ईडश पुनर्बुपाचर संवदत्ये व तदलं कोपेन । (५) यि कलुक । एतस्य वक्रणितानि न जानासि, वसन्तक: खल्वेषः । .

·रत्नावली।
[राजा पटान्तेन यहोवा। देवि !
प्रसौदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते
करिथाम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः ।
न मे दोषोऽस्तीति, वमिदमपि च ज्ञास्यसि मृषा
किमेतस्मिन् वक्त क्षममिति न वेनि प्रियतमे ! ॥ (१८)
वास। [ सविनयं पटान्तमाकर्षन्ती।] भन्नउत्त! मा
अखधा सम्भावहि, सच एब्ब मं सोसवेणा बाधेदि, ता
गमिस्म (१)। [इति निष्कान्ते ।
विदू। भो ! दिट्टिा बसे, क्ले मेण पदिक्कता एसा
बासवदत्ता, प्रपालबादलिया (२) ।
राजा। धिङ्मूख ! अलं परितोषेण, याम्या निगूढो न
लक्षितस्त्वया देव्याः कोपानुबन्धः ? पश्य ।
पार्यपुत्र ! मम पुनरिदं चित्रं पश्यन्त्याः शौर्षवेदना समुल्पना, तत् सुख तिष्ठतु
प्रार्थ पुच्चीऽई, गमिष्यामि !
(१) आर्यपुच ! मा अन्यथा सम्भावय, सत्यमेव मां शैवेदना बाधते,
तद्गमिष्यामि।
(२) भो ! दिया वईसे, मेण पतिकाना एषा वासवदत्ता, अकालवादलिका।
(१९) प्रसौदेतीति। त्वं प्रसीद प्रसन्ना भव इति बयां बनु शकुयां किन्विदं ।
बचनं कोप पसति सति न घटते न युज्यते, पुनरेवं कार्यमित्यर्थात् न करिष्यामि
इति चेत्, तदा अभ्युपगमः खदोषखीकारी भवेत् । मे मम दोषो मासि इति चेत्
इदमपि एताचनमपि त्व' मषा मिथ्या शास्वसिच, न पुनर्विवास करिथसि रस्यर्थः ।
है प्रियतमे ! एतस्मिन् विषये किं व चर्म युक्त भवेत् इति न कई वैधि
नानामि। शिखरिचौहत्तम्।

·तृतीयोऽङ्कः।
भूभङ्गे सहसोहतेऽपि, वदनं नीतं परां नम्रताम्
ईषय प्रति भेदकारि इसितं, मोता वचो निष्ठुरम्
अन्तर्वाष्पजड़ोकतं प्रभुतया चक्षुर्न विस्फारितं,
कोपच प्रकटीकतो दयितया, मुक्ताव न प्रश्रयः ॥ (२०
सदेहि देवौं प्रसादयितुमभ्यन्तरमेव प्रविशावः ।
इति निष्कान्तौ ।
इति कदलीयहं नाम हितोयोरः।
अथ तृतीयोऽङ्कः।
ततः प्रविशति मदनिका।
!
मद। आकाशे ] कौसम्बिए ! अबि दिहा तुए भट्टिणी.
सपासे कञ्चणमाला ण वेत्ति। [आकर्य। किं भणासि,
कोवि कालो ताए आप्रच्छिा गदाएत्ति, ता कहिं दाणिं
पक्खिस्म। [ अपतोऽवलोक्य । कहं एसा क्व कशणमाला
इदो जेब्ब आच्छाद, ता जाब ण उपसम्पामि (१) ।
(१) कौशाम्बिक! अपि दृष्टा त्वया भसिकाश काधनमाला न वेति ।
r
.
(२०) भूभङ्ग इति। भूभने भूकौटिल्य सहसा उगते उदितेऽपि वदनं मुख
परामधिका नयता नीतं प्रापितं, नतमुखत् मौतमित्यर्थः। मां प्रति ईषत्
अल्प भेदकारि विभिन्न इसित, इसिमिति भावे न: । मिष्ठुरं कठिन वची न
उनम्। अन्तरस्यन्तर वा। नेवजलेन जड़ीकत निचलौलत स्थिरमित्यर्थः,
चक्षुः प्रभुतया बाहुल्यन न विस्फारितं विस्तारितम्। कीपश्च प्रकटीकमा प्रकाशितः,
प्रश्वयः विश्वासी विनयी वा, न मुक्तय, पब सर्वव दयितयेति कसंपदनान्धयः ।
शार्दूलविक्रीडितम् तम्।

·रत्नावली।
ततः प्रविशति काञ्चनमाला ।
का। सोच्छासम् । साहुरे बसन्तप! साहु, प्रदिसइदो
तुए अमञ्चजौअन्धराणो इमाए सन्धिबिगहचिन्ताए (१)।
मद। [सस्मितमुपसृत्य ।] हला कञ्चनमाले। किं
अज्ज बसन्तएण किदं, जेण सो एब्ब सलाहीप्रदि (२) ।
काञ्च । हला मणिए ! किं तब एदिणा पुच्छिदेण पत्रो.
अणं, तुम इमं रहस्स रक्खिटु ण पारेसि (३) ।
मद। सबामि देवीए चरणहिं, जह कस्मवि पुरदो पत्रा-
सेमि (8)।
काञ्च। जइ एब्बता सुरण, अज्ज क्व मए राषकुलादो
पडिणिवत्तमाणाए चित्तसालिमादुबार बसन्तप्रस्म सुसङ्गदाए
समं पालाबो सुदो (५)।
मद । [सकौतुकम् ।' सहि ! कौदिसो सो आलाबो ?(९)।
किं भणसि, कोऽपि कालखस्या भागत्य गताया इति, तत् कुव इदानों द्रक्ष्यामि ।
कथमेषा खलु काञ्चनमाला इत एवागच्छति, तद्यावर्दनामुपसामि ।
(१) साध र वसन्तक ! साधु, अतिशयितस्त्वया अमात्ययौगन्धरायण: अनया
सन्धिविग्रहचिन्तया।
(२) इला काञ्चनमाले : किमद्य वसन्त कैन कतं, बेन स एवं वाध्यते।
(३) इला मदनिक ! किं तवैतेन पृटेन प्रयोजनम्, त्वमिदं रहस्यं रचितु न
है
पारयसि ।
(8) शपे देव्याचरण:, यदि कस्यापि पुरत: प्रकाश्यामि ।
(५) या वं, सत् शण, पद्य खलु मा राजकुलात् प्रतिनिवर्तमानया चिव.
प्रालिकाहार वसन्त कस्य सुसङ्गतया समं पालापः श्रुतः ।
(6) सखि! कौशः स पालापः?

·तीयोऽः। काञ्च। एब्ब' बसन्तरण भणिदं, जह, सुसङ्गदे ! णहि मारियां बजि पिप्रबासम्म अस्म किम्यि असुत्वदाए कारणां, ता एस्थ पडिपारं चिन्तेहि (१)। मद। तदा सुसङ्गन्दाए किं भणिदं? (२) । काञ्च। तदो ताए एब्ब भणिटं, अन्न क्षु, देवीए चित्त- फलप्रवृत्तन्तसजिन्दाए सामरित्रां परिरक्षिदु मम हवे समप्यअन्तीए जं गेवत्य मे पसादीकिदं, तेण नेब्ब बिर- इदभटिणीबसं सापरि गेव्हिा, अहम्मि कञ्चनमाला- वेसधारिणी भविष पदोसे सासं भट्टिणो प्रागमिस्म? तुमं पि इहडिदो जेब्ब पड़िबालइस्मसि, तदो माहबी- लदामगडबे साए सह भट्टिको सङ्गमो हुबिस्मादि (३) । मद। मुसङ्गारे ! हदामा क्स तुमं, जा एब्ब परिण- बच्छलां देवी बश्शेसि (8)। हला ! दाणिं तुम कहिं पथिदा ? (५) मद। असत्यप्तरीरम्स भट्टिणो कुसलबुत्तन्तं जाणिटु काञ्च। (१) एवं वसन्त के न भणितम्, धया, सुसङ्गते । नहि सागरिकां वन बित्वा प्रियवयम् स्यान्यत् किमपि सुस्थताया: कारणम, तदत प्रतीकारं चिन्तय । (२) सदा सुमनया भिषितम् । • (३) तत: तयैव भक्तिम, पद्य खल देव्या चित्रफलकत्तान्तशतिया मागरिको परिरक्षितु मम इसे समर्पयन्या यनेपथ्य में प्रसादौलतम, तेनैव विर. चितभविशा सागरिका गृहीत्या, अहमपि काचममालावेशधारिणी भूषा प्रदोषे मकानं भर्तुरागमिष्यामि, त्वमपि पर स्थिता एवं प्रतिपालयिष्य सि, सती माधवीलता मापे तया सहभः समागमी भविष्यति । (४) समाते ! हतामा खस्नु त्वं, या एवं परिजनवमला देवों वश्यसि । (५) अधि! दानी व कुत्र प्रखिता! mign ·रखावली। गदा तुम चिरयसित्ति, उत्तम्मन्सीए देबौए तुह सभासं पेसिदम्हि (१)। काच । पदिउजुत्रा सा देबी, जा एब्बपत्तिपादि। [परिक्रम्यावलोक्य च ।] कहं एस्थ एसो को भट्टा प्रस्मस्य- दामिसेण अत्तणो मायावत्य पच्छादअन्तो दन्ततोरणबल- होए उबरि बबिट्टो चिकृदि, ता एहि, एदं बुत्तन्त भटि- शोए णिवेटेम्ह (२)। [इति निष्कान्ते प्रवेशकः ।। सतः प्रविशति मदनावस्थां नाटयनुपविष्टी राना। [राना। सीत्कारह' निवस्य । ] मन्तापो हृदय ! स्मरानलकत: सम्प्रत्यय सङ्घताम् नास्त्ये वोपशमोऽस्य तां प्रति युन: किं त्वं मुधा ताम्यसि । यमुढ़ेन मया तदा कथमपि प्राप्तो गृहीत्वा चिरम विन्यस्तस्त्वयि सान्द्रचन्दमरसस्पर्शी न तस्या: करः । (१) (१) पसखशरीरस भर्स: कुशलबत्ता अतुगता व चिरबसौति उत्ता. म्यन्या देव्या तव सकाषितानि । (२) अतिमणुका हा देवी, या एवं प्रत्याय्यते । कथमन एष खल भर्ना अखस्थतामिषेय बामनी मदनावस्था प्रचादयन् दन्ततोरसवडम्या उपरि उपविष्ट तिष्ठति, तदेहि धनु हत्ताम् भवी निवेदयामः । (१) सन्नाप इति। है इदय! भरएवानल: तेन तो ननितीऽयं सन्तापो वैदना सम्प्रति सचदा, उपायाराभावादित्यर्थः । पस्य सन्तापस्य उपशमी बिनाशी नासाव, ता सामरिका प्रति पुनः किं विमर्ष व मुधा इथा साम्बलि तापं भनसे, तदपि तथेत्यर्थः । हयात्वदर्भवति,-"यदिति । यत यथात् तदा साग- रिकामाप्तिकाले मून पान मया कथमपि पतिकटेन प्रात्री लवश्चिरं चिरका सहोला सान्द्रचन्दनरसस्पः, धनमलयनरमतुल्यमौतम व्यवः, तथा; कर; त्ववि ·तृतीयोऽ महो! महदाचाम् । तथाहि मनसलं प्रवत्यैव दुर्लब तथापि मे । कामनैतत् कथं विज्ञ समं मः शिलीमुखः ॥ (२)/ [अहमवलोक्य । ] भोः कुसुमधन्वन् ! । वाणाः पञ्च मनोभवस्य नियतास्तेषामसंख्थो जनः प्रायोऽस्मविध एव लक्ष्य इति यलोके प्रसिद्धि गतम् । । दृष्ट तत्वयि विप्रतीपमधुना यादसहारयम् विः कामिजनः शरैरशरणो नीतस्त्वया पश्चताम् । (३) [विचिन्त्य ।] तथा अहमेवंविधावस्थम् सामान न अनुचिन्तयामि, यथा अन्तगूढकोपसम्भाराया देव्या लोचन- गोचरगतां तामेव तपखिनी सागरिकाम् । तथाहि, इदये न विन्धसः समर्पितः, तेनैव ग्यात्वमतसहिरहकारी नवापि तापसहनमुचित मित्यर्थः। शालविक्रीडितम् उत्तम्। (२) मन इति । प्रत्या स्वभावेन एव ममवलं पचलं रमोगुणाधिक्यात् बलवं मनस प्रतिसाहानयः । तथापि चञ्चलत्वेऽपि में मम दुखत्य पन्धः বিনু अशक्यमिति यावद् । एतत् मनः सर्वेः पञ्चभिः शिवोमुखः वाण: समं सह कथं केन प्रकार वितत् न वैघि पति भावः । पमुष्टुप् वृत्तम्। (३) वाषा इति। मनीभवस्य मनसिजस्य कामस्य वाषा: शराः पच पच. संख्यकाः, बामस्य पञ्चशरवादिति भाव: । नियता निषिताः, बनाकं विधेय विधा यस्य स प्रयत्समान: पसघाः सधारहिती मनः प्राथो बाहुल्येन तेषां प्रार्णा खत्यः इति यत् श्रीके अगति प्रसिद्धिं गतं प्रसिद्धमति इति यावत्, तत् अधुना त्वयि पञ्चधरे इत्यर्थः, विप्रतीपं विरुवं दृष्टं, यस्मात् स्वया पोः सया- शून्यैः शरैः पशरस: पायहीनः पयं कामिनम: विद्धः सन् पचतां पवसाता तथा पसतां जीवितावसानं नौतं, एतदेव ते विसद्वापर तेन विरोधाभासीलदारा, चमहा: पश्चतामिति विरोधः, तत्परिधारस्त पक्षता मृत्युमिति । पार्दूलविक्रीड़ितन् अत्तम्।

·६४ रखावली। झिया सर्वस्थाने नयति विदितास्मीति वदनम् इयोदृष्ट्वालापं कलयति कथामामविषयाम्। संखीषु मेरात प्रकटयति बेलच्यमधिकम प्रिया प्रायेणास्त हृदयनिहितातङ्गविधुरा ॥ ( प्रेषितव मया तवान्वेिषणाय कथं चिरयति वसन्तकः । [वतः प्रविशति इष्टी वसन्तकः । ] वस। [ सपरितोषम्।] ही हो भोः ! कोसम्बोरन- लाहेणावि ण तादिसो पिबप्रस्मस्म हिपरितोमो आसीत्, जादिसो मम समासादो अज्ज पिप्रवण सुशिअ हुबिस्मदि त्ति तकेमि, ता जाब गदुध पिबप्रस्मस्म णिबेदइस्म [ परि क्रम्यावलोक्य च । ] कधं, एसो पिप्रबो नह इमं जेब्ब दिसं अबलोअन्तो चिट्ठदि, तह तक मि मं जब्ब पड़िबालेटि, ता जाब णं उपसप्पामि । [इत्युपमृत्य । ] जअदु जअदु पिन बअमो। भो बस्स ! दिट्टिा बसे तुम समोहिदकज्ज- सिबीए (१)। (१) हौ हौ भीः ! कौशाम्बोराज्यलाभेनापि न सादृशः प्रियवयस्य स्थ पदयपरितीष भासौत्, यादृशी मम सकाशात अद्य प्रियवचनं श्रुत्वा भविष्यति इति तकयामि, तन् यावत् गत्वा प्रियवधस्यस्य निवेदयामि, कथमेष प्रियवय न्यो यथा इमामेव दिशमब- लोकयतिष्ठति, तथा तयामि माव प्रतिपालयति, सद्यावदेनमुपसमि। जयति नयति प्रियवयस्यः। भी क्यस्य ! दिया बईसे त्वं समीक्षित कार्यसिद्धा। (४) हियेति । विदिता परैः ज्ञातास्मीति ईती: डिया सज्नया सर्वस्त्र असं पुरती वदन नयति लभावनतं मुख करोति इत्यर्थः । दयी: उभयोः बालापं पर- स्वरविसधवाक्य दृष्टा आत्मविषयां खसंक्रान्तो को कलयति, एतौ मसम्बडो इति मनसि विवेचयति इत्यर्थः। सखीषु वयस्यास खेरास हास्य मुखौषु सतीषु अधिक बैलक्ष्य लज्जा प्रकटयति, प्रकाशयति, अनेन कारसेन मम प्रिया सागरिका प्रायेण

·हतीयोSEः।
राजा। [सहर्षम् ।] क्यस्य ! अपि कुशलं प्रियायाः
सागरिकायाः।
विदू। [ सगर्वम् । ] भो! अरेण सत्र एब्ब पेक्वित्र
जाणिस्मसि (१)।
राजा। [ सपरितोषम् ।] वयस्य ! दर्शनमपि भविष्यति
प्रियायाः ।
विदू! [ साहकारम् ।] भोः! कोस ण भबिस्मदि,
जस्म दे उबहसिदबिहप्पदिबुद्धिबिहवो अहं अमचो (२)।
राजा। [विहस्य । ] न खलु चिवम्, किं न सम्भाव्यते
त्वयि ? तत्कथय, विस्तरतः श्रोतुमिच्छामि ।
विद। [ कर्ण एवमेवं कथयति । ]
राजा। [सपरितोषम् । ] वयस्व ! इदं ते पारितोषि-
कम्। [इति हस्तादवतार्य कटकं ददाति ।]
विदू। कटकं परिधाय पात्मानं निर्वखं सपरितोषम् । ]
भोटु एब्ब दाब, समुद्दसुद्धसोबसकड़अमरिहअहत्य अत्तणो
बह्मणीए गहुँअ दंसइस्म (३)
(१) भी! चिरण स्वधमेव प्रेक्ष्य जास्यसि ।
(२). भी: ! कथं न भविष्यति, यस्य ते उपहसिता हस्पतिबुद्धिविभवोst...
ममात्यः।
(३) भवतु एवं तावत्, समुद्रशासौवर्षकट कमखिता आत्मनो ब्रामण्य
गत्वा दयिष्यामि ।
सूबा दधनिहितेन इदिस्न पातन भयेन विधुरा ब्याकुला पास्ते सर्वमा बन्नचा
पापियाधिम् अनुभवति इत्यर्थः । शिखरिणी इत्तम्।

·स रखावली। राजा। सखे ! पथात् दर्शयिष्यसि, पायतां तावत् किम् अवशिष्टम इति। विदू। । परिक्रम्यावलोक्य च सहर्षम्।] भो! पेक्स पेक्ख, एसो कल गुरुपाणुराप्रक्वित्तहिपो, समाबइदिन- सो वित्र, अस्थगिरिसिहरकाणणमणुसरदि भप्रबं सह- स्सरसो (१)। राजा। [विलोक्य सहर्षम् । ] सखे!. सम्यगुपलक्षितम्, पर्यवसितमहः । तथाहि, अध्वान नेकचक्रः प्रभवति भुवनभ्रान्ति दीर्घ विलय प्रातः प्राप्तुं रथो मे पुनरिति मनसि न्यस्तचिन्तातिभारः। सन्ध्याकष्टावशिष्ट स्वकरपरिकरः स्पष्ट हमारपङक्ति व्याकथावस्थितोऽस्तक्षितिभृति नयतीवेष दिक्चक्रमर्कः ॥ ५ (१) भीः। प्रेक्षम्य प्रेक्षस्व. एष खल गुरूकानुरागसितहदयः, सन्धयायवदत्त- सात व अतगिरिशिखरकाननमनुसरति भगवान् सहसरश्मिः । (५) अध्वानमिति । एकं चक्रं यन्य असौं एकचक्री मे मम रथः, सूर्यरथस्य एकचक्रत्व' प्रसिद्धम् । भुवनभात्या विश्वममणेन दीर्घम् अतिमहान्तमध्वानं पन्चानं विलचा अतिक्रम्य पुनरपि प्रातः प्रातःकाले प्रानु निर्दिष्ट स्थानं गन्तु न प्रभवति पूर्वरावो बहुपथगमनात् पुम: प्रातर्गन्नुमशकवमित्यर्थः । इति हैती: मास अन्तःकरी व्यतपर्पसचिनाया अतिभार: पातिपय बेन स अत्तचितिभूति असाचले अवस्थितोऽसाचलमवलम्बमान एष परिदृश्यमानीऽक: सूर्य सन्धाया पाल- रेभ्य: किरणेभ्योऽवशिष्टानां खकराणां खमयूखानां परिकरः समुहे स्पष्टा उपमिता नपुस्य व्यर्थः, हेमारपक्तिः हेमवत्मतौयमाना परपङ्गिररपुपरानिः यस्य तत् [विचक व्यावष्य महोत्वा नयति इत्युत्प्रेचा। बग्धरा धनम् । .

·रतीयोऽधः। अपिच, : यातोऽस्मि पनवदने ! समयो ममेष सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया।। प्रत्यायनामयमितीव सरोहियाः सूर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति ॥ (4) तदुतिष्ठ तत्र एष माधवोलतामण्डपे गत्वा, प्रियतमा. सन्तावसरं प्रतिपालयावः । विदू। सोहणं भणिदं। [इत्युत्तिष्ठति। विलोक्य । भो बअस्म ! पेक्ख पेक्व, एसो क्व बहलोकिदबिरलबणराइ. समिबेसो, गहीदघणपक्षपीबरवणबराहमहिसकसणसारच्छवी, पसरदि पुब्बदिसं पच्छादअन्तो तिमिरसायो (१) । ------- (१) शोभन भणितम्। भी: वयस्य ! पश्य पश्य, पश्य पश्य, एष खलु बहलोलतविरख- वनराजिसनिवेशो, हौसधनपद्धपीवरवनवराहमहिष तपसार छवि: प्रसरति पूर्वदिश प्रकादयस्तिमिरसागतः । (६) · यात इति । पद्ममेव वदन' यखाः, सत्सन्बुद्धिः । है परवदने ! पनि नि ! अहे यातीऽस्मि गन्तुमुद्य तो भवामि इत्यर्थः। यत: एष मम समयी गन्तुमित्यर्थः विषात: नियोगमुखा कतारमत्र अवस्थानं मम सम्भवति इति भावः। मुप्ता मुद्रिता निद्रिता च भवती मयैव नान्धेन प्रतिबोधनीया, सव निद्राभङ्गः कार्यः, अहमद्य तु यानि कल्यमुषसि एव पागमिष्यामि सदा तु तवापि न निदाभनो भविष्यति इति व ध्वन्यते। अस्तमसके पसाचलचड़ायां निविष्टा: करा: किरणा: हस्तौ च यस्य सोऽयं सूर्य इति इव इत्यमेव सरोहिया: पभिन्याः खप्रेयस्थाच प्रत्यायनामाचास करीति नमर्यात । पत्र लेषोपमीत्प्रेधा सहरः । वसन्ततिलकं इतम् ।

·रखावली.। राजा। [सहर्ष समन्ताहिलोका । ] वयस्य ! सम्यक् दृष्टम् । तथाहि, पुरः पूर्वामक स्थगयति ततोऽन्यामपि दियम् क्रमात् कामवद्रिगुमपुरविभागांस्तिरयति । उपेतः पौनत्व तदनु भुवनस्येक्षणपथम्. तमासङ्घातोऽयं हरति हरकण्डा तिहरः ॥ (७) तदादेशय मार्गम्। विदू। एदु एदु पिअबधस्मो। [इति परिकामतः।] [निरूप्य । ] भो बस्स ! एदं क्व समास बहलपादबदाए पिण्डोकिदान्धप्रारं विप्र. मपरन्दुज्जाणं, ता कधं एत्य मग्गो लक्खोअदि (१)। [गन्धमाघ्राय । ] वयस्य ! गच्छ अग्रतः, ननु सुपरिजात एव अत्र मार्गः। तथाहि, राजा। (१) एतु एतु प्रियवयस्यः । भी वयस्य ! एतत् खलु समासन बहलपादपतया पिस्डौकतान्धकारमिव मकरन्दीद्यानम्, तत् कथमत्र मार्गों लत्यते । (७) पुर ति। पुरः प्रधम पूर्वामेव दिश' स्वगयति पादौ तवैव पौचित्या. दिति । ततोऽन्यां उत्तरदधिचादिकामपि दिश स्थगवति, क्रमात् कामन् अग्रेसरी भूत्वा अद्विद्रुमपुरविभामान् नगवचनगरप्रदेशान् तिरयति पाच्छादयति इत्यर्थः । तदनु तदनन्तरं पौनत्वं स्खौल्य गाढ़तामित्यर्थः, उपेतः प्राप्तः पयं रकण्ठस्स नौलकण्ठ- कमस युति कान्तिं परति इति परः पचायच, तबदगादनोल रत्यर्थः, तमासनात: तमोहन्द भुवनस्य समाया तहर्तिमानवसमूहस्य ईचत्रपचं नवनगोचर हरति अवैकस नमसी मिरिसायनेकविधपदार्थाच्छादनात् तत्सम्बन्धी अतिश्योक्तिः, याचे उपमया कोयते। शिवरिषी वृत्तम्।

·, तृतीयोऽमः। पालीयं चम्पकानां नियतमयमसौ सुन्दरः सिन्धुवारः सान्द्रा वीथी तथैवं बकुलविटपिनां पाटला पतिरेषा। प्रावायाघ्राय गन्ध विविधमधिगतैः पादपैरवमस्मिन् व्यक्तिं पन्या: प्रयाति हिगुणतरतमो निह तोऽप्यष चिः॥८ इति परिक्रामतः। विदू। भो! एटं क्व, निपड़न्त-मत्तमहुअर बडलकुसुमा- मोदबासिददसदिसामुहं मसिणमरअदममिमिलाकुहिम सुहा- अन्तचरणसञ्चारसूदर्द, तं जेब्ब माहबोलदामण्डबं संपात्तम्ह, ता इह ज्जेब्ब चिटु भबं, जाब अहं देवीबेसधारिणों सामरिआं गणहि लहु प्रापच्छामि (१) । वयस्य ! तेन हि त्वर्यताम् । राजा। ------- (१) भो! एतत् खलु निपतन्मत्त मधुकरवकुलकुसुमामीद-वासित-दशदिशा मुख मसपमरकमरिणिमा-कट्रिम-सखायमान-चरमसञ्चार सूचितं, तमेव माधवी- लतामपं सम्प्राप्ताः सः, तदिहैव तिष्ठतु भवान्, यावत् अहं देवीवेशधारिणी सागरिका हौवा लघु पागच्छामि। . (८) पालौति । दयं नियतं निश्चितं चम्पकानां पाली श्रेयी। पयमसौ दृश्व- मान इत्यर्थः, सुन्दर: सिन्धुवारः, तथा बकुलविटपिना वकुलद्रमाचाम् इयं सान्द्रा निविड़ा बौषी रानि:, एषा पाटला पतिः पाटलाइवस्य श्रेयौ। अखिन् अधिग्री: विदितः पादपैः चिह्न : विविधं गन्ध पाघ्राय पाघ्राय भाभीक्षा दितिः । हिंगुण बरमितिः क्रियाविशेषण तमीविशेषण वा, तव दिगुणतरः तमोभि: मिस इचपटवभेदः, पष पन्था व्यक्ति स्फटतां प्रवाति चम्पकाद्यमेकविधचित्र स्पष्ट पन्चा अनुमौयत इत्यर्थः। पत्र प्रपतवानुमानयोः सजातीयसकारः । सन्धरा वृत्तम् ।

·रखावलो। विदू। बस्स ! मा उत्सब, एसो पाभदोम्हि (१)। [इति निष्कान्तः ।] राजा। तावत् अहमपि अस्वां मरकतशिलावैदिवा- याम् उपविश्य प्रियायाः सहतसमयं प्रतिपालयामि । [ उप- विश्य सचिन्तम् । ] ग्रहो! कोऽपि कामिजनस्य स्वरहिणी- समागमपरिभाविनोऽभिनवजनं प्रति पक्षपातः। तथापि, प्रणयविशदां दृष्टिं वक्र ददाति न शहिता घटयति घनं कण्ठानचे रसाब पयोधरौ। वदति बहुशो गच्छामीति प्रयत्नताप्यहो रमयतितरां सतस्था तथापि हि कामिनी ॥'(e) अये! कथं चिरयति वसन्तकः, तत् किं स्थादयं वृत्तान्तो देव्या वासवदत्तया । ततः प्रविशति बासवदत्ता काचनमाला च। वास। हन कञ्चनमाले ! सच्चं एब्ब मह बेसधारिणी भबिश्र, सारिपा प्रजउत्तं पहिसरिस्मदित्ति ? (२)। नु खलु विदितः (१) वयस्य ! मा उत्ताम्य, एष पागतोऽसि । (२) हल्ले काञ्चनमाले ! सत्यमेव मम वेशधारिणो भूत्वा, सागरिका पार्य- पुचमभिसारिष्यतीति ? (२), प्रणयेति। शडिता सती प्रपयेन प्रेम्णा विशदा एमां अनुरक्तां दृष्टि बजे मुखे न ददाति न अर्पयति, रसात् पनुरागात् रसं विधाय ल्यवलोपे पञ्चमी । धनं निविड़ यथा भवति तथा कण्डाले कपालिने सति पयोधरी कुचौ न जिटयति म योजयति। प्रयवधतापि प्रयवराहौतापि बरं गच्छामीति बहुश वारं वारं बदति, तथापि कामिनी सातस्था कृतमना रति कत्वा रमयतितराम् अतिशयेन प्रमोदयति । हरिपी वृत्तम् ।

·हतीयो।
काच। कथं प्रसधा भटिणीए सिबेदीपदि? अहवा
चित्तसालिबाटुबारे उबबिडो बसन्ता उजेब्ब दे पञ्च
उप्पादइसदि (१)
वास। तेण हि तदा तहिं जब्ब गच्छम्ह (२) ।
काञ्च। एदु एदु भट्टिणी (३) [परिकामत: ।]
ततः प्रविशति सावगुरुहनो वसन्तक: ।
विदू। [कर्णों दत्त्वा । ] जह अयं चित्तमालिश्रादुबारे
पदसद्दो सुग्गीप्रदि, तह तकेमि प्राअदा सामरिआत्ति (8)।
काञ्च। भट्टिणि ! असा चित्तसालिया, ता इध जब्ब
चिट्ठ, अहंपि बसन्तअस्म सम देमि (५)। [इति छोटिका
ददाति ।]
विदू। [ सहर्ष उपमृत्य समितम् ।] सुसङ्गदे ! सदिसो
क्व, तुए किदो कवणमालाए बेसो, अध भापरिपा दार्षि
कहिं (६)
--
(१) कथमन्वथा भना निवेद्यते ? अषया चिवमालिकाहार उपविष्टो बसन्तक
एव ते प्रत्ययमुत्पादयिष्यति ।
(२) तेन हि तदा तवैव गच्छामः ।
(३) एतु एतु भी।
(४) यथा अयं चित्रशालिकाबारे पदनन्दः बते, तथा सयामि पानता
सागरिकेति।
(५) भवि! इयं सा चिवमालिका, तदिदेव तिष्ठ, सहमपि वसन्त कस्य
संज्ञां ददामि।
(६) ससते ! सहर बलु त्वया अतः काचनमावावा वेगः, पब सागरिका
इदानी कुव?

·૨ रखावली। ! काच। [ अगुल्या दर्शयन्ती।] णं एसा (१)। विदू। [ दृष्ट्वा । सविस्मयम् । ] एसा फुडं नब्ब देवी बासबदस्ता ? (२)। वार। [समम्भममपवार्य । ] कञ्चनम्गले ! कई पत्त- भिखादाधि एदेण ता गमिम्मम् (३) । विदू। भोदि सामरिए ! इदो आप्रच्छ (४)। [ वासवदत्ता विहस्य काननमालामवलोकयति । ] काञ्च। भट्टिथि ! एब्ब सेद। [अपवार्य विदूषक अङ्गल्या तर्जयन्ती ! ] इदास ! समरिमसि एदं वअण (५)। तुबरंदु तुबरदु सापरित्रा, एमो क्व, पुब्बदिसादो उमाच्छदि भअबं मिअलन्छयो ( 1 )। वास। [ ससम्मममपवार्य। भप्रबं मिअलन्छण ! शमो दे, मुटुसनं दाब बारिदसरीरो होहि, जैश पेक्लामि से भावाणुबन्ध (७)। [इति परिक्रामति ।] राजा। [ सोत्कण्ठम्, पावागतम्।] उपस्थितप्रियासमा गमस्यापि किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति मे मनः । अथवा • विदू। (१) मनु एyा। (२) एषा मुटमेव देवो वासवदत्ता। (३) काचममाले । कई प्रत्यभिज्ञाताखि एतेन तद्गमिष्यामि । (१) भवति सामरिक दूत बागच्छ । (५) भर्वि । एवमिदम् । इलाश ! अरिष्यसि एतद वचनम् । (६) बरतां त्वरतां अमरिका, एष बलु पूर्वदिश उगच्छति भगवान् मृगलाञ्छनः । (७) भगवन् ममसान्छन ! नमसे, मुह तावदपारितीरी भव, येन प्रेचे प्रस्थ भावानुबन्धम्।

·वतीयोऽः। ७३ तीवः सारसन्तायो न तथादौ बाधते यथास। तपति प्राकृषि नितरामभ्यर्णजलागमो दिवसः ॥ (१०) विदू। [पाकण्यं । ] भोदि सारिए! एसो क्व पिप्रब- प्रझो तुम उन ब्ब उहिसिन उकण्ठाणिवभरं मन्तेदि, ता णिवेदेमि से तुहागमणम् (१)। वास। [शिरमालयति । ] विदू । [ राजानमुपसत्य । ] भो बभस्म ! दिहिया बसे, एसा क्स मए प्राणीदा सामरित्रा (२)। राजा। [सहर्ष सहसोत्थाय । ] बासौ कासी? विदू। णं एसा (३)। राजा। [ उपमृत्य । ] प्रिये सागरिक ! शीतांशुमुंखमुत्यले तव दृशौ पद्यानुकारी करी रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाइ मृणालोपमो। इत्याबादकराखिलाङ्गि! रभसानिःशहमालिङ्गय मां अङ्गानि त्वमनङ्गतापविधुराण्य धेहि निर्वापय ॥ (११) (१) भवति! सागरिक ! एष खल प्रियवयस्वः त्वामेवीद्दिश्य उत्कण्डानिर्भर मन्वयति, तत् निवेदयानि तो तवाममनम् । (२) भी क्यस्य ! दिष्टया बईसे, एषा खलु मया पानौवा सागरिका । (३) ननु एषा। (१०) तीव्र इति। । तीतो दुःसह सरसन्तापः कामजमितव्यथा पासने प्रियसमागमस्य समीपवर्तिनि काले यथा बाधते पौड़यति तथा पादौ प्रथमसमा. गमकाले न बाधते इति। प्राइषि वर्षास अभ्यरें निकटवर्ती जखागमी वृष्टिः यव स दिवस: नितरी तपति सातिशयं व्यथयति मनानिति शेषः। वर्षाकाले जलभरितमधपूर्ण दिवसस्य तापजनकत्वात् पतापजनकत्वात् चेति भाव रवि दृष्टान्ता- वहारः स्फुट एव । पाया हत्तम् । (११) सौतापरिति। तव सुख शीतांश: चन्द्रलेन परिवतमित्यर्थः । हो ·रत्नावली। वास। [सवाष्पमपवार्य । ] कञ्चणमाले! एब्ब सत्र मन्तेदि अज्ज उत्ती, पुणोबि कहं मं पालबिस्मदित्ति, प्रहो अचरी(१)। काच । [अपवार्य । ] भट्टिणि ! एब्ब एदं, किं उण अबरं साहसिपाणं पुरिमाणं ण सम्भाबोअदि (२) । विदू। भोदि सारिए ! बीसद्दा भविष, पिप्रबअस्म आलबेहि, मज्जाबि दाब से णिचट्टाए देबीए बासबदत्ताए टुब्बअणेहिं कडुकिदाई सोत्ताइ सम्पदं सुहाबेदु तुह महुर- बअणोरमासो (३)। वास। [ सरोषमपवार्य । ] हज्जे कञ्चणमाले! अहं ईदिसी कडुप्रभासिणी, अज्जबसन्ती उण पिअंबदो (४)। (१) काञ्चनमाले ! एवं स्वयं मन्त्रयति आर्य पुत्वः, पुनरपि कथं मां बालपिष्यति इति, अही भाशय॑म् । (२) भर्वि! एवमेतत, किं पुनरपरं साहसिकानां पुरुषाणां न सम्भाव्यते । (३) भवति सागरिक ! विश्रब्धा भूत्वा, प्रियवयस्यमालप, अद्यापि तावत् अस्याः नित्यरुष्टाया देव्या वासवदत्ताया दुर्वचनैः कटक्कतानि श्रोवाणि साम्प्रतं मुखयतु तव मधुरवचनोपन्यासः । (४) हङ्गे काञ्चनमाले ! अहमीदृशी कटुभाषिणी भार्यवसन्तक: पुन: प्रियंवदः। दृष्टी उत्पले नीलपद्म, करौ पद्मानुकारौ पद्मसदृशौ । तव उरुयुगलं उमइयं रम्भाया: कदल्या गर्भनिर्भ तत्सदृश बाहू मृणालोपमो मृणालवत् सुन्दरौ कोमखौ सरलौ . च इति हेती: है श्राबादकराखिलानि! पाहादजनकसर्वदहे ! व एधेहि सत्वरमागच्छ, अाभौहान विर्भावः। रभमात् हर्षात् नि:शङ्ख यथा तथा मामालिङ्गा आलिष्य अनहातापविधुराणि कामसन्तापदूनानि अङ्गानि ममत्यर्थः, निर्धापय प्रशमय शीतलौकुरु। अन्यथा नौवनधारणमतीव दुष्करमित्यर्थः । अव निश्चयान्तसन्दहा- खबारः। शार्दूलविक्रौड़ितम् वृत्तम् । .

·हतीयोऽः।
काञ्च । [अपवार्य अङ्गख्या तर्जयन्ती। ] हदास ! सुमरि-
स्मसि एदं बप्रणम् (१)।
विदू। [विलोक्य । ] भी बप्रम ! पेक्ख पेक्स, एसो क्लु
कुबिदकामिणोकबोलसप्पहो सब्ब पासअन्तो, उदिदो
भप्रबं मिलच्छणो (२)।
राजा। [निरूप्य सस्पृहम् । ] प्रिये ! पश्य पश्य ।
पारध शैलशिखरं त्वदनापतकान्तिसर्वस्वः ।।
प्रतिकर्तुमिवोस करः स्थितः पुरस्तानिशानाथः ॥ (१२)
अपिच । ननु प्रिये ! किं न दर्शितमनेन उहच्छता जड़-
त्वम् ? कुतः ?।
किं पद्मस्य रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किम्
वृद्धि वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् ।
वक्त्र न्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशरुज्जृम्भते
दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव विम्बाधरे ॥ (१३)
(१) हताश! मरिष्यसि इदं वचनम् ।
(२) भी वयस्य ! पश्य पश्य ! एष खलु कुपितकामिनीकपोलसप्रमः सर्व
प्रकाशयन् उदिती भगवान् मृगलान्छनः ।
(१२) पारुति। हे प्रिये ! तव वदनेन अपहतं कान्तिरेव सर्वख
यस्य सः जई विस्तारिता: खकिरणा: करी हस्तौ च यस्य ताहशी निशानाथः
चन्द्रः प्रतिक प्रतीकारार्थमिव इत्युत्प्रेक्षा । शैलशिखरं गिरिशङ्गम् पार ह्य पुरस्तात्
स्थितः। यथान्यः कचित् पन्यापहतसर्वस्वः पर्वतशिखर प्रतीकारार्थ तप: चरति
इति धन्धते । भार्या वृत्तम् ।
(१३) किमिति। तब बन्दुः मुखशशी किं पनस्य कमलस्य रुचिं शोभा
न इन्ति भव काकु: हन्त्ये व इत्यर्थः । · तथा नयनानां जनचक्षुषां पानन्द किं न

·रखावली।
वास। [ सरोषमवगुण्ठनपटमपनीय। अनसत ! सच्च
एब्ब अहं सापरिपा, तुम उण सापरिमोक्वित्तहिपभो, सब्ब
एब्ब सापरिभामा पेक्ससि (१)।
राजा। [ दृष्ट्वा सबैलच्यम् । ] हा धिक् ! कष्टम, कर्थ
देवी वासवदत्ता ! वयस्य ! किमेतत् ? ।
विदू। [सविषादम् । ] भो बम ! किं प्रबरं, पहाणं
जीबिदसंसभी जादो एसो (२) ।
राजा। [ उपविश्य अञ्जलिं बहा।] प्रिये वासवदत्ते !
प्रसीद प्रसीद।
वास। [ तदभिमुखमणि निपातयन्ती। ] अनउत्त ! मा
एब्बभण, प्रणत्यगदाई इमाई अक्वराई (३)।
विदू । [आत्मगतम्। ] किं दाणिं एस्थ करिस्म, भोटु एब्ब
(१) पार्य पुच ! सत्यमेव पहं सामरिका, त्व पुनः सागरिकोचिप्त हृदय:
सर्वमेव सागरिकामयं पश्यसि ।
(२) भी वयस्य ! किमपरम, परमाक जीवितसंशयो जात एषः ।
(२) पार्यपुत्र ! मा एवं भय, अमर्थगतानि एतानि पचरापि।
अत एव तव
धत्तं कुरुते पवापि काकुः । तथाच पालीकमाए दर्शनमावेण ऋषी मौन:
केतन ध्वजी यस्य तस्य कामस्य कि इद्धिं न कुरुते अपि तु कुरुत एव इत्यर्थः ।
चन्द्रवन्मुखचन्द्रयोः कामोद्दीपकत्वसाम्यमस्य व इति तात्पर्यम् ।
वक्वेन्दो सति यदयमपरोऽन्यः शीतांग: चन्द्र उजम्भते उदेति तह थे व इति तात्-
पर्यम् । त्वमुखस्य चन्द्रस्य च समान कार्यकारित्वं चन्द्रोदयी विफल एव ।
मनु चन्द्रस्त सुधाधारः त्वमुखचन्द्रस्तु न तथा इति वाचमिति, सथावऽपि साम्य
दर्शयितुमार-"दर्प इति" चेत् यदि अमृतेन सुधया निमित्तेन दो गर्व: स्यादर्थात्
चन्द्रस्य तदपि तथा इति कुत इत्याशयेन पाह- तब विवाधर तदपि अमतमपि
अस्ति । एतेन साम्ब दर्शितम्। भार्दूलविक्रीड़ितम् इत्तम्।

·! वतीयोऽमः। दाब। [प्रकाशम् ।] भो। महानुभाबा क्षु तुम, ता क्समोअदु दाब एको प्रवराहो पिअवप्रसास्म (१)। वास। अज्ज बसन्त ! णं पढ़मसङ्गमे विग करतीए मए जेब्ब एदस्म अबरह, ण अव्वउत्तेण (२)। राजा। एवं प्रत्यक्षव्यलोकः किं ब्रवीमि, तथापि विज्ञा- पयामि। प्राताम्म्रतामपनयामि विलक्ष एष लाक्षाकतां चरणयोस्तव देवि ! मूर्धा। कोपोपरागजनितान्तु मुखेन्दुविम्बे हतुं क्षमो यदि परं करुणा मयि स्थात् ॥ (१४) [ति पादयोः पतति। वास। [ हस्तन वारयन्ती। पजउत्त! उडेहि उद्देहि, णिलज्जो सो जणो जो अज्जउत्तस्स ईदिसं हिप्रजामित्र पुणोबि कुप्पदि, ता सुहं चिट्ठटु अज्नउत्तो, अहं गमिस्म (३) । [ इति गच्छति । क्नु, (१) किमिदानी पत्र करिष्यामि, भवतु एवं तावत्, भी! महानुभावा खल त्वम्, तत् सम्यतां तावदेकोऽपराधः प्रियवयस्यस्य । (२) पार्य वसन्तक ! मनु प्रथमसङ्गमे वित्र कुर्वन्त्या मयेव एतस्य अपरा, न पाठपुवेण । (३) पायपुर ! उत्तिष्ठतिष्ठ, निलज्जः खलु स जनो य पार्थपुचस्य ईदृशं वृदयं ज्ञात्वा पुनरपि कुष्यति, तत् सुख तिष्ठतु पार्यपुनः, पहं गमिष्यामि । (१४) पातामेति। हे देवि! विलची लज्जित एषोऽयं तव चरणयो: लाचालताम् पलना करचिताम् पातायता ईषत्तामवर्णत्व' मूर्धा मम मनकेन अप- नयामि, तथा मुखेन्दु विश्व कोपोपरागमनिता कोपराहग्रस्तां पातामतां तु ह धमः चुम्बनेन रति भावः। परं किन्तु यदि मयि करुषा स्थात्, अन्यथा न अहं शक्तीमि तुमित्यर्थः। वसन्तविलकम् इत्तम् ।

·रखावखी। काञ्च । भट्टिणि ! करहि पसादं एम्ब चरणपडि महा- रात्र उमित्र गदाए देवीए अबस्म पच्छादाबण होदब्ब (१) वास। प्रवेडि, अपण्डिदे ! कुदो एस्थ पसादस्म पच्छा. दाबस्म बा कारण ता गच्छद ( २ )। [इति निष्काम्स । राजा। देवि ! प्रमोद प्रसीद । विदू। भो ! उद्धेहि उठेहि, गदा सा बासबदत्ता देवी, ता कोस एस्य अरसादिद करेसि (३)। राजा। [ मुखमुत्तानीकत्य । ] कथम् अक्कत्वैव प्रसादं गता देवी। ! विदू। न किदो कहं पसादो ? जं अज्नबि अह्म अक्वद ' सरीरा चिठ्ठा (४)। राजा। धिमूर्ख ! किमेवम् उपहससि मां, ननु त्वत्कत एव अयमापतितोऽस्माकमनर्थक्रमः । यतः समारूढ़ा प्रोतिः प्रणयबहुमानादनुदिनम् व्यलोक वीच्ये दं कृतमकतपूर्व खलु मया । प्रिया मुञ्चत्यद्य स्फ टमसहना जीवितमसौ प्रकष्टस्य प्रेम्णः स्खलितमविसद्यहि भवति ॥ (१५) (१) भवि! कुरुश्व प्रसादं, एवं चरणपतितं महाराजमुझिवा गताया दव्या अवश्य पश्चात्तापन भवितव्यम् ! (२) अपैहि, अपण्डिते ! किमव प्रसादम्य पश्चात्तापस्य वा कारणम् ? तत् गच्छामः। (३) भी! उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, गता सा वासवदत्ता देवी, तत् कथमव परण्य- रुदितं करोषि। (४) न कृतः कथं प्रसादी? यदद्यापि वयमक्षतशरीरास्तिष्ठामः । A (१३) समारूढ़े ति। प्रणयबहुमानात् अनुदिनं प्रौलि: समारूढा माता यवैव ·तृतीयोऽमः। विदू। भो ! महा देवी दाब, ण जाणोदि कि करिमदि, सापरित्रा उण जौबदि ण बेत्ति (१)। राजा। वयस्य ! अहमपि एवं चिन्तयामि। हा प्रिये सागरिके । ततः प्रविशति वासवदत्तावेशधारिणी सागरिका। साग। [ सोद्दे गम् । ] दिट्टिा इमिणा बिरददेबीबेसेण इमादो सङ्गीदसालादो पिकमन्ती केणाबि ण लक्विदम्हि, ता दाणि किं करिस्मम् ? (२)। [ इति सान चिन्तयति । ] विदू। भो! किं मूढ़ो बिअ चिसि, चिन्तेहि एस्थ पड़िारं (३)। राजा। वयस्य ! तदेव चिन्तयामि। देवीप्रसादं मुक्का नान्यमुपायं पश्यामि, तदेहि तत्रैव गच्छावः। [इति परि- क्रामतः।] (१) भी: ! रुष्टा देवी तावत, न जायते किं करिष्यति, सागरिका पुन- जीवति न वेति । (२) दिष्टया अनेन विरचितदेवीवेशेन पस्या: सीतशालाया निष्कामन्ती कनापि न लक्षिताभि, तत् किमिदानौं करिष्यामि ? । (३) भो:! किं मूढ़ इव तिष्ठमि, चिन्मय अव प्रतीकारम् ! प्रणयाधिक्यं तवैव प्रौत्यतिशय इति तात्पर्ययार्थः । प्रिया वासवदत्ता प्रकृतपूर्व पूर्व कदापि न कृतं मया कृतमिदं सागरिकायामासक्तित्वरूपं व्यलोकं कार्य बौक्ष्य दृष्टा खलु अद्य कालविलम्बमकृत्व व असहना सीढ़ मशक्का सती पसौ नौवितं प्राणान् मुञ्चति सहन्धमादिव्यापारण जीवितं त्यजति स्फुटमित्युत्प्रेक्षे। तथा यर्थान्तरं न्यस्यति, हि यत: प्रकृष्टस्य प्रगाढस्य प्रेमण: प्रणयस्य स्वलितं भ्रशः अविस त्य' सीद मशक्य भवति इत्यर्थः। प्रगाढ़प्रेमणि नायिकास्तु नायकानामणुमपि अपराध बौक्ष्य सहसा प्राणत्यागाय यतन्ते इति प्रसिद्धमत्र पर्थान्तरन्यासीत्प्रेच्चयोः सङ्करः । शिखरिणी हनम्।

·रखावली। साग। [विमण्य सासम्।] बरं दाणि सम जेब्ब अप्पाणं उब्बन्धिप उबरदा भविस, ण उण बिदिदसतबुत्त- साए सुसादाए सह देवीए परिभूदा चिट्ठहि, ता जाब अहं असोत्रपादबदले गटुन, जह समोहिदं करिस्म (१)। [इति परिक्रामति ।) विदू। [ भाकय । ] चिट्ठ दाब चिट्ठ, भो! पदसही सुणीअदि, जाणामि कदावि गहिदपच्छादाबा पुणोबि देबी पाप्रदा मबे (२)। राजा। वयस्य ! महानुभावा खलु देवी, कदाचित् एवमपि स्थात्, तत् खरितं निरूपय । विदू। जं भवं पासबेदि (३)। [इति निष्क्रामति।] साग। [ उपमृत्य।] ता जाब इमाए माहबीलदाए पास बिरइत्र इह नब्ब असोअपादबे अप्पाण उब्बन्धि बाबादेमि। [इति लतापार्श रचयन्ती। ] हा ताद ! हा अम्ब ! एसा दाणि' प्रहं प्रणाधा, असरणा, बिबज्जामि मन्दभाइणी ( ४ )। [इति कण्ठ लतापाशमर्पयति।] । (१) बरमिदानौं खयमेवात्मानमुखध्य उपरता भविष्यामि, न पुनर्विदितसङ्कत- वृत्तान्तया सुसजतया सह देव्या परिभूता विष्ठामि, तद्यावदामशोकपादपतले गत्वा, यथासमौषितं करिष्यामि। (२) तिष्ठ तावत् तिष्ठ, भोः ! पदशब्दः श्रूयते, जानामि कदापि गृहीत- पश्चातापा पुनरपि देवी भागता भवेत् । (२) यावान् पानापयति । (७) तद्यावत् पमया माधवी लतया पार्श विरचय व अशोकपादप पात्मान- साध्य व्यापादयामि । हातात ! हा बम्ब ! ( मात: !) एषा इदानीमहमनाथा भारणा विषय मन्दभागिनी।

·हतीयोऽमः। विदू। [विलोक्य । ] का उस एसा, कहं उस देवी बासब- दत्ता [ ससम्ममुच्च: । ] भी बधस्म! परिप्ताहि परित्ताहि, एसा क्तु देबी बासबदत्ता पल्याण उब्बन्धि बाबादेदि (१)। राजा। [ससम्भ ममुपमृत्य। ] क्यस्य ! कासौ कासी। विदू । ण एसा । (२) राजा। [ कण्ठात् पाशमपनयन् । यि साहस- कारिणि ! किमिदमकार्य क्रियते ?। मम कण्ठगता: प्राणा: पाश कण्ठगते तव । अतः स्वार्थः प्रयत्नोऽयं त्यज्यतां साहसं प्रिये ! ॥ (१६) साग। [राजानं दृष्ट्वा । ] अयो! कध' एसो भट्टा । [ सहर्षमाभगतम्। ] जं सञ्च एण ऐक्विन, पुणोबि मे जीबिदाहिलासो सम्बुत्तो, पहबा एण पेक्सि भ, कदस्था भविभ, मुहेण अप्याण उब्बन्धित्र जीविद परिञ्चसमम् । [प्रकाशम् । ] मुञ्चदु मुञ्चदु मं क्खु अप जणो ण उणं ईदिस अबसर मरिदु पाबेदि, तुमंपि देवीए भट्टा, पराहीको (१) का पुनरीषा, कधं पुनदेवी वासवदत्ता। भी वयस्य ! परिवायख परिवायख, एषा खलु देवी वासवदत्ता पात्माममुहध्य व्यापादयति । (२) नम्वेषा। (१६) ममेति । पाशे बन्धनरजी तव कगते सति मम प्राणा: कण्डगता भवन्ति, त्वयि सतायामामपि मत: स्यामित्यर्थः। पती ईती: अयं प्रयवः बदीय- प्राणरक्षाविषयः स मम खार्थः स्वीयप्रयोजनसाधनरूपः। त्वयि मरणात् रक्षिसायां बहमपि रचिती भवैयमित्यर्थः। तेन है प्रिये ! इति कातरसम्बोधनं, साइस प्राणपरित्यागीयमरूपं त्यन्यता एसदनौचित्य तव इत्यर्थः। भवाई पादसाति. रहार: यदुत दर्पचकता-"कार्यकारयोः भिनदेशतायामसतिरिवि लक्षणात् ! धनुष्टुम् इत्तम्।

·. रत्नावली। मा प्रयाणं अबराहिणं करसि. (१)। [इति पुनः कण्ठ पाश दातुमिच्छति।] राजा। [निरूप्य सहर्षम्। ] कथं प्रिया मे साग- रिका। [इति कण्ठात् पाशमाक्षिप्य । ] अलमलमतिमात्र साहसेनामुना ते बरितमयि विमुच्च व लतापाशमेनम् । चलितमपि निरोड जीवितं जीवितेशे ! क्षणमिह मम कण्ठे बाहुपाशनिधेहि ॥ (१७) [इति बाहुपाशमाक्षिप्य कण्ठे ददाति। विदूषक प्रति। सखे ! इयमनना वृष्टिः। विदू । भो! एब्ब सा दं, जइ अपालबादाबली भविभ ण पात्रादि देबी बासबदत्ता (२) (१) अहो ! कथमेष भर्ता, यत् सत्यमेन दृष्ट्वा पुनरपि मै जीवितामिलाषः संवृत्तः, अथवा एनं दृष्टा, कतार्था भूत्वा, सुखेन भात्मानं उवध्य नौवितं परित्यक्ष्यामि । मुञ्चतु मुञ्चतु मां भर्ता, पराधीन: खलु अयं जनो न पुनरोदृश' अवसर मां प्राप्नोति, त्वमपि देव्या मा पात्मानं अपराधिमं करोषि । (२) भी! एवमिदं, यदि पकालवातावली भूत्वा न पायाति देवी वासवदत्ता। (१७) अलमिति । प्रतिमाव यथा भवति तथा ते तव अमुना उहन्धन- व्यापाररूपेण साहसन अलमलमिति सम्म मे हि षः, पलं योगेन तृतीया । अधि सागरिक ! त्वं त्वरितं झटिति एनं लतापाशं विमुञ्च परित्यन। हे नौवितेशे ! प्राणेश्वरि! चलितं, देहं विहाय निर्गतम् जीवितं ममत्यर्थः, निरीडु रक्षित क्षणमिह मम कण्ठे बाहुपाशं निर्पिय, पालिङ्गमदामेन गमनप्रवर्ण मदीयजीवितं रक्षेत्यर्थः। अपि: सम्भावनाधः । मालिनी वृत्तम्।

·हतीयो
ततः प्रविशति वासवदत्ता काशनमालाच।
वास। हने कञ्चणमाले ! तहा चरणणिबड़िदं बजउत्तं
अबधीरित्र पात्रच्छन्तीए मए पदिणिहुरं किदं, ता दाणिं
स एब्ब गदुध प्रज्मउत्तं प्रणुणस्म (१)।
काश्च । को असो देबों बजिम एब्बं भणिटु जाणादि,
बरं सो एब्ब देबो दुजणो होदु, ण उण देबी, ता एदुएटु
देबी (२)। [इति परिक्रामतः ।)
राजा। अयि मुग्धे ! किम् अद्यापि वयं विफलमनोरथाः
क्रियामहे।
काञ्च। भट्ठिणि ! जह समोबे भट्ठा मन्तेदि, तह
तक मि, तुम जेब्ब अणुणे टु पापच्छदि, ता उबसप्पदु
भटिणी (३) !
वास। [महर्षम् । ] ता अलक्विता एब्ब पुढदो गटुअ,
कण्ठ गणहित्र पसादइस्म (४) ।
विदू। भोदि सारिए ! बोसड़ा भविष, पिअबअस्म
आलबेहि ()।
(१) हले कासनमाले ! तथा चरणनिपतितं भायपुचमवधौर्य पागच्छन्त्या
मया पतिनिष्ठुर क्त, तदिदानौं खयमेव गत्वा पार्थ पुचमनुनेष्यामि ।
(२) कीऽन्यो देवौं वर्जयित्वा एवं भणितु जानाति, वरं स एव देवो दर्शनी |
भवतु, न पुनर्देवी, तत् एतु एतु देवी।
(२) भर्चि ! यथा समीपे भर्ना मन्त्रयति, तथा तर्कयामि, त्वामेवानुनेतु-
मागच्छति, तदुपसर्पतु भत्तौ ।
(४) तत् चलचिव पृष्ठतो गत्वा, कर ग्टहीत्वा प्रसादयिष्यामि ।
(५) भवति सागरिक ! विश्वस्ता भूत्वा, प्रियवयस्यमालप

·रखावली।
।
वास। [कर्षों दत्त्वा सकोपम्।] काणमाले ! साप.
रिभाबि एत्य एब चिदि, ता सुणम्ह दाब जाणित पच्छा
उपसप्पिस्म' (१)। [इति तथा खिते।]
साग। भट्ठा ! किं एदिणा पलीपदाक्खिसणं, जीवि-
दादोवि अधिप्रबनहाए देबीए, पुणोवि पप्पाण पबराहिणं
करेसि ? (२)
राजा। अयि ! मिथ्यावादिनी खलु असि । कुतः,-
वासोत्कम्पिनि कम्मितं स्तनयुगे, मौने प्रियं भाषितम्
| वक्तोऽस्याः कुटिलोक्तभ्रवि रुषा यातं मया पादयोः ।
इत्यन सहजाभिजात्यननिता सेवेव देव्याः परम् ।
प्रेमानन्धविवाहिताधिकरसा प्रीतिस्त या सा त्वयि ॥ (१८)
वास । [उपसत्य सरोषम्। ] अज्नउत्त ! सरिसं एदं (३)।
-
(१) काश्चममाले! सागरिकापि अवैव तिष्ठति, तत् प्रणुम: तावत्
शात्वा पश्चादुपसर्पियामि ।
(२) भर्तः ! किमतेम बलौकदाक्षिण्य न, मौवितादपि पविकवलभाया देव्याः
पुनरपि पात्मानमपराधिन करीषि ?
(२) पार्यपुच ! सशमिदम् ।
(१८) शासति । पस्या वासवदनाया: सनयुगे शासन सत्कम्पिनि सत्कम्पयुक्त
सति मया कम्पितं मोने पस्थास्तूनौं भावे सति प्रियं चाटु भाषितं पस्या वक्त कक्षा
प्रण्यकोपेन कुटिसीतते भुवौ यस तादृशे सति भया पादयोर्यातम् । इत्यममेन
प्रकारष मोऽबाकं सामेन नेसर्मिकैष पाभिजात्वेन कुलगौरवण नमिता सदैव
परं केवलं देव्या वासवदत्तायाः एवम्भ ता सेवेव केवलं देव्यै मया क्रियत इत्यर्थः ।
तु विन्तु प्रेमावधेन प्रणयबई नेम विवदितो बद्धि मतोऽधिकरसीऽनुरागी यव एवम्भ ता
या प्रौति: प्रम मा त्वयि विद्यते इत्यर्थः । त्वयि तु प्रयालष्ट मे मनः समर्पितमति,
की तु कैवलं अनिच्या मनी दीयते इत्यती मवि कोपरी प्रयुक्ताः इति भावः ।
शार्दूलविक्रीड़ितम् बत्तम्।

·वृतीयो राजा। [दृष्ट्वा सवलयम्।देवि! न खलु प्रकार मामुपालवम् पर्हसि। त्वमिव मत्वा वेशसादृश्यविप्रलम्बा वयमिह पागताः । तत् क्षम्यताम् । [इति पादयोः पतति।] वास। [सरोषम्। अनउत्त ! · उद्वेहि रिकिं अन्नवि सहजाभिजादाए सेवाए दुक्ख प्रणभबीपदि ? (१) राजा। [खगतम्।] किम् एतदपि श्रुतं देव्या? तत् सर्वथा देवीप्रसादनोपायं प्रति निराशीभूताः समः। [इति अधोमुखस्तिष्ठति।] विदू। भोदि ! तुमं किल अत्ताण उब्बन्धि बिव- देसेत्ति बेससारिसमोहिदेण मए पिप्रवनस्सो एत्य पाणीदो! जद मम बत्रणं ण पत्तिाप्रसि, ता पेक्स इमं लदापासं (२) । [इति लतापाशं दर्शयति।] वास। [सकोपम्।] हल कञ्चनमाले! एदेश एब्ब लदापासेण बन्धिा गेण्ह बधणं एणं, दुकसां अ अम्गदो करेहि (३) काच्च । देवी प्रासबेदि। [इति लतापाशेन वस. न्तकं गले बढा ताड़यति।] हदास! अणुभब दाब अत्तयो अबिणअम फलं, देवीए दुब्बअषण कडुदाई (१) आर्यपुत्र ! उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । किमद्यापि सामाभिनावया सेवया दुःखमनुभूयते ? (१) भवति! वकिल चामानमुहध्य विपास इति वेशसाहस्यमोहितन मया प्रियवयस्सोऽब पानीतः। यदि मे वचनं न प्रत्येषि, तदा पश्य इर्म लतापाशम् । (३) चे काश्चममारी! एतेनैव खतापाशेन बहा ग्रहान वानवम्। दुष्टबायकाव पयतः कुरु ।

·रखावलो। सोत्ताई त्ति समरहित वपण, सापरिए! तुमंपि अगदी होहि (१)। साग। [खगतम् । ] पकिदपुखाए मए मरिदुपि अत्तयो इच्छाए ण पारिदं (२)। विदू। [सविषादम्।] भो बस्स! सुमरहिम असाधं देवीए बन्धणादो विबजन्त (३)। [इति राजान- मवलोकयति। सर्वानादाय निष्कामा वासवदत्ता। राजा। [पखेदम्।] कष्ट भोः ! कष्टम् । किं देव्याः तदीर्घरोषमुषितस्निग्धस्मितं तन्म खम् किंवा सागरिकां क्रमोहतरुषा सन्तळामानां तथा। बड़ा नीतमितो वसन्तकमहं किं चिन्तयाम्यद्य भोः, सर्वाकारकतव्यथः चणमपि प्राणोमि नो नि तिम् ॥ (१८) तत् किमिदानीम् इह स्थितेन प्रयोजनम्, देवौं प्रसाद यितुम् अभ्यन्तरमेव प्रविशामि। [इति निष्कान्तः । ] इति सतो नाम तीयोऽः । . (२) या देवो पात्रापयति । हताश ! अनुभव तावदात्मनोऽविनयस्य फलं, देव्या दुर्वचनेन कटूकतानि श्रीवाशौति पर तइचनम्। सागरिक ! त्वमपि पाती भव । (२) पक्रतपुण्यया मया मत्तमपि पात्मन: रक्या न पारितम् । (३) भी वयस्य ! पर मामनाथं देव्या बन्धनात् विपद्यमानम् । (१९) किमिति। तेन दौघष रोषेण मुषितमपहतं विन्ध मितं सितं यभात् तत् देव्या मुखं किं चिन्तयामि, तथा क्रमेणोङ्गता उदिता कद यस्याः तया देव्या सन्तयं मानो सागरिकां वा किमव पियामि, किंवा इती बहा नौतं स्थानान्तरं प्रापितं वसन्तकमई चिन्तयामि, भी! पद्य सर्वेषु भाकारण कतव्यथः अथवा सर्वाकारण सर्वथा अलव्यथः पसुखचित्तोऽहं क्षणमपि नी निति दुख प्राप्रीमि, दुःखितस्य सखोत्पत्त्यभावादिति भावः। शार्दूषविकौड़ितम् उत्तम्।

·पथ चतुर्थोऽहः। जातः प्रविशति रबमासामादाय साखा सुसजता । सुस। [सकरणम् निखस्य।) 1 पिपसहि साप- रिए ! हा लब्बालुए! हा सहीगणवच्चले! हा उदार- सोले! हा सोन्मदंसणे ! कहिं गदा दाहिं तुम मए पेक्सि- दब्बा। [इति रोदिति। जमवलोक्य निखय च।] हहो देब्बहदा! प्रकरण! असामासाप्रमोहा तादिसी तुए जड़ णिम्भिदा, ता कीस उपईदिसं प्रवत्यन्तरं पाबिदा। इयत्र रमणमालावि जाबिदणिरासाए ताए कवि बाणस हत्थे पड़िबादेसुत्ति भणि मम हत्ये समप्णिता, ता जाब बनणं असे सामि। [नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ] अए कहं एसी क्स, बझयो बसन्तपो इधो ले ज पामच्छदि, ता इमस्मि एब्ब पडिवादेमि (१)। ततः प्रविशति इष्टी वसन्तकः । वस। हो ही भोः ! अन्न वर, पिपवमग पसादि- दाए देबीए बासवदत्ताए बधणादो मोचित्र, खहत्य- ! (१) का प्रियसखि सामरिक ! हा लजालुके ! हा लजालुके! हा सखौगवाले। उदारशोले ! हा सौम्यदर्शने ! कुन गता इदानों वं मया प्रेषितव्या। इसी देवहतक ! भकरण ! सामान्यपशोभा ताहशी त्वया यदि निर्मिता, तत् कथं पुनरीहनम् अवस्थान्तरं प्रापिता। रबमालापि नौवितनिराश्या तया कस्वापि ब्रामवस्य इसे प्रतिपादयति भषित्वा मम से समर्पिता, नद्यावत् प्राश्रयम् पन्विष्यामि। पये! कथमेष खलु बानवी वसन्तक सब भागकति, बदक एव प्रतिपादयामि।

·रखावलो। दिलेर मोदअलण्ड एहिं उदर किदं मे सुपूरिदं, असच एदं पट्ट अम्बरनुप्रलं कसामरणं प दिख', ता जाब दार्षि पिप्रवपस्स पेक्सिरा (१)। [इति परिक्रामति।] सुसं। [रुदती सहसोपस्त्य । ] अज्ज बसन्तत्र! चिट्ठ दाब तुम महत्त(२)। विदू। [ दृष्ट्वा । ] कधं सुसङ्गदा ? सुसङ्गदे ! एत्य किं चिमित्त रोईअदि ? किं शु क्यु सारिपाए अचाहिदं संबुतं (३)। सुसं। अब्ज बसन्त ! प्रचाहिदं ज्जेब्ब णिबेदहस्स, सा क्नु तबस्मिणी देवीए उन्नणि पेसिदेत्ति जणय्यबादं कटुअ, उबस्थिदे अबरते ण जाणोदि कहिं णोदेत्ति (४)। विदू। । [सोई गम् । } भोदि सारिए ! हा असामास- रुपसोहे! हा मिदुभासिणि! अदिणिहरं दे देवीए किर्द (५)। (१) होही भी! पद्य खलु शिववस्येन प्रसादितया देव्या वासवदत्तया बन्धनात् मोचयित्वा स्वहसद: मीदवलडकैः उदरं कसम में सुपूरितं, पन्यच एतत् परम् अन्वरयुगवं कर्णभरच दत्त, नत् यावत् इदानी प्रियवयस्य प्रेषिष्य । (२) पार्य वसन्तक! तिष्ठ व सावत् मुकम्। (१) वर्ष सुसंगता ! समाते ! पन बि निमित्त करते? किंतु सलु सागरिकावा अत्याहितं महत्तम्। (५) चाय बसन्तक। पत्याहितमेव निवेदविवामि, सा खलु तपखिनी देव्या जयिनी प्रेवितेवि ननमवाद कत्या उपस्थित भारावे व जायते कुन्न नौतेति । (५) भवति सामरिी! हा पसामान्यरूपोम | ा सदुभाषिषि! पनि- निठुरं ते देन्या बातम् ।

·चतुर्थोऽय ८८ सुस । एसा स्पषमाला साए जीविदपिरामाए पन्न- बसन्तमम हत्ये पड़िबादेमुत्ति भणिय मम हत्ये समप्पिदा, ता वं गेण्हदु पन्जो एदं (१)। विदू। [सान सकरण कौँ पिधाय।] भोदि ! कंधं मम दिसे पत्यावे एदं गए हिदु त्यो पसरदि (२)। [इत्युभौ रुदतः।] सुस । [ प्रचलि बढा। साए एव पषुम्नहं करन्तो पोकरदु एवं प्रज्जो ( ३)। विदू। [विचिन्त्य ।] पहबा उहि, जेण इमाए जेब मापरिभाबिरहुक्कण्ठिदं पियवस्म विणोदेमि (४) । सुसं। [वसन्त कस्य हस्ते रवमालां ददानि । विटू। [महोत्वा निरूप्य सविस्मयम् । ] भोदि ! कुदो उप ईदिसम्म अलारस्म समागमो? (1)। सुसं । अन्न ! मएबि कोदूहलेण पुच्छिदं ज्ने ब्ब (६)। विदू। तदो ताए कि भणिदं ? (७)। (१) एषा रखमाला तया जीवितमिराण्या पायंवसन्तकस्य इसे प्रतिपादयति . . भपित्वा मम इसे समर्पिता, तत् ननु रङ्गातु प्रायः एताम् । (२) भवति! कधं मम ईदृशे प्रसाव इमां यही इस प्रसरति । (२) तथा एपानुग्रहं कुर्वन् पडीकरीत एताम् पार्यः । (७) पथवा सपमय, चैन पनव सागरिकाविरहीकरितं प्रियवयस्य बिनोदयामि। (५) भवति! कुत: पुनरौहास पारख समागमः ! (३) पाय ! मयापि कोवलन पृष्टमेव । (0) तत: तबा किंमषितम् ।

·. खावली। ससं। दो सा मह पक्लिप, दौर विवामित्र, "सुस- दे। किं दापि तु माए. कधाए ति भविष रोटु घडत्ता (१)। विदू। कधिदं एब मए सामानअणदुहेब इमिणा परिकादेष सम्बधा महाभिजपसमुष्पवाए लाए होदब। मुसादे ! पिपवप्रमो दाणि कहिं ? (२)। मर्स) पल ! एसो कछु, भट्टा देवोभवशादी पिकमिप फड़िपसिलामण्डवं गदो, ता गच्छदु प्रज्जो, पहंबि देवीए बासवदत्ताए परिचारिणो भविस्म (३)। [इति निष्कान्ती प्रवेशकः।] ततः प्रविशति चासनस्थी राना। राजा।[विचित्य ।] सव्याज: शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्याधिकम् वैलक्ष्येण परीण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां मुहुः । - प्रत्यासत्तिमुपागता न हि तथा देवी रुदत्या यथा अशाव तयैव वाष्पसलिलैः कोपोऽपनीतः स्वयम् ॥ (१) (२) ततः सा का प्रेक्ष्य दोध निवस्य, "सुमन्ते । विमिदानीं तव पनया कथयामि भाचवा रोदित प्रवृत्ता। (२) मनु कथितमेव मया, सामान्यजनदुर्लमेन पमुना परिच्छदैन सर्वचा महाभिननसमुत्पनया तया भवितव्यम् । समझते! प्रियवयस्य दानों कुन ?। (२) पार्य ! एष खलु भा देवोभवनात् निष्पा म्य, अटिकशिवामसषं मतः, तहतु पार्थः, पइमपि देव्या वासवदत्तायाः परिचारिकी भविष्यामि। (1) 'सव्यारिति। देवी पासवदत्ता सम्यान बापटैः अपच: विवेक बचमा पाटम्या पषिक चित्तानुबया पिताम्वनियम पर अधिकत

·पर्यो।
२१
[सोलाण्ड मिस] तावत् इदानी देखा प्रसादि-
तायां सागरिकाचितव केवलं बाधते। बाता,
प्रभोजगर्भसुकुमारतनुस्तदासी
कण्ठग्रह प्रथमरागधने विलीय।
सद्यः पसन्मदनमार्गणरन्धमार्ग:
मन्ये मम प्रियतमा दयं प्रविष्टा । (२)
[विचिन्त्य । योऽपि मे विश्रामस्थानं वसन्तकः सोऽपि
देव्या संयमितः, तत् कस्य अग्रतो वापमोच करिथे।
[इति निखसिति ।]
ततः प्रविशति वसन्तकः ।
विदू। [ परिक्रम्यावलोक्य च सविस्मयम् ।]. एसो क्लु
पियवस्मो पिरन्तरवण्ठापरिक्खामांपि सलाहणिल तई
समुब्बहन्तो उदिदो दुराचन्दो विष पधिभदरं सोहदि,
ता जाब ५ उपसप्पामि। [उपसत्य।] सोथि भबदे,
बैखक्ष्य व लज्जयां, पादपतनः प्रणामः मुहुः सखीनां वाक्य : महि तथा प्रत्यासति
प्रसादमुपागता प्रापिता यथा तथैव रुदत्या देव्या वापसलिः नयनबले
प्रचात्यैव स्वयं कोपीऽपनौत: प्रशमितः। शपयादिभिः उपाय: देव्याः कोपी
न अपनीतः यथा तथैव विरलरीदनैरिति तापयार्थः । माद्यविक्रोक्तिम् इत्तम् ।
(२) पक्षीनेति । तदा प्रथमदर्शनकारी पक्षीननमस्येव बमखगर्भवत्
सहमारा कोमला तः शरीरं यस्खा: पसी प्रिया सागरिका प्रवर्मन भवेन
रावल पनुरागिण धने प्रगाढ़े कण्डग्री पालिने विसीय मदने सयमाने व
বন্ধখ আলিনয় হজ অনলা বিদ্যালী পৰলাৰাণা কাল
गन्धमार्ग: विद्ररपाभिः मम इदर्य प्रविष्टेव मन्थे, अन्यथा कथं सदैव चिन्ता परति
प्रति भावः । बसन्ततिलक इत्तम्।

·४२
रावती।
भो दिरिया बसे, देवोहत्यगदेशापि मए पुरोवि एदेहि
पछोहिंजदिकोसि (१)।
राजा। [दृष्ट्वा सहर्षम्। अये ! वसन्तकः प्राप्तः। सखे !
परिष्वजख माम्।
विदू। [ परिष्वज्य ।। भो बधम्म ! देवीए प्रखुमाही-
दोषि (२)।
राजा। वेशेनैव निवेदितस्ते देव्याः प्रसादः, तत् कथ्यताम्
प्रदानौं सागरिकायाः किं वर्तते इति ।
विद। [ सवैलक्ष्यमधीमुखतिष्ठति ।]
राजा! वयस्य ! किं न कथयसि ?
विदू । अप्पिणिबेदि दे ण पारेमि (३)।
राजा। [ सोहगम् ससम्भमम् । वयस्य ! कथमप्रियम्
किं व्यक्तिमेव उत्सष्ट जीवितं तया ? । हा प्रिये सागरिके !।
[इति मोह नाटयति।]
विदू।
[ ससम्म मम् । ] समस्मसटु, समसदु, पिपः
बपमो (४)।
राना। [ समाशस्य सासम् ।.]
*-
(१) एष खलु प्रियवयस्थो निरन्तरोत्कण्हापरिचामामपि साधनीयां बनु'
समान उदिती हितोयाचन्द्र इव अधिकतरं शोभते, तद्यावदनमुपसामि ।
खति भवति, भी दिया बर्डसे, देवीहलगतेनापि मया पुनरपि एतैः पचिभिः यत
दृष्टीसि।
(२) भी वयस्य ! देव्या पनुग्रहीतीऽमि
(१) अप्रियं निवेदयितुं तेन पारयामि ।
(४) समात्रसितु समात्रसित प्रियवयस्यः ।

·चतुर्थी। ८३ तब- प्राणाः ! परित्यजत काममदक्षिण माम् रे दक्षिणा भवत महचनं कुरुध्वम् । शीघ्र' न यात यदि तमुषिताः स्म: नूनम् याता सुदूरमधुना गजगामिनी सा ॥ (३) विदू। भो! मा प्रसधा सम्भावहि, सा क्यु स्मिणी देवीए उज्जइणिं पसिदत्ति मुणोप्रदि, अदो मए अप्पित्ति भणिदं (१)। राजा। कथम् उज्जयिनी प्रेषिता ? अहो निरनुरोधा मयि देवी। वयस्य । केन तव एतदाख्यातम् ? । विदू। भो! सुसङ्गदाए। असच, मम हत्थे ताए केणावि कन्नण इधरपणमाला पेसिदा (२) राजा। किमपरं माम् पाखासयितुम्। तहयस्य ! उपनय। बिद । [उनयति । ] (१) भीः ! मा पन्यथा सम्भावय, सा खलु तपखिनी देव्या उज्जयिनी प्रेषितेति श्रूयते, तो मया अप्रियमिति भषितम् । (२) भीः! मुसमतया। पबच, मम इसे तया कैनापि काय अयं रबमाला प्रेषिता। - (३) प्राचा इति। २ प्राषा: ! यूयं कामं यथेष्टम् पदविषम् पकर मां परित्यजत, मां परित्यज्य गच्छत, १ प्राणाः ! यूयं दक्षिणा अनकूला भवत, मानं कुरुष पालय यदि दोन बरित न यात सत् पशिता: ब. 'वतः गजगामिनी गजेन्द्र मलिः सा प्रिया में सागरिका अधुना सदर याता, पत: सा दुखभति। बसन्ततिलकन उनम् । ननं मुषित

·२४
रखावली।
राजा। [यहोला, समाला निर्वस, दवे निधाय ।
कण्ठान समासाद्य तखाः प्रमष्टयानया।
तुल्यावस्था सखोवेयं सनुराबखते मम । (४)
वयस्य ! त्वं परिधत्व एनां, येन वयम् एनामपि तावद
दृष्टा धतिं करिष्यामः ।
विदू। जं भवं पासवेदि । (१) [रति कण्ठ परिदधाति।
राजा। [सान मिखस्य । ] वयस्थ ! दुर्लभं पुनदर्शनं
प्रियायाः।
विदू।। दिशोऽवलोक्य समयम् । ] भो ! मा एब्ब' उच्च
मन्त हि, कदाबि कोवि देवीए एस्य सवरदि (२)।
ततः प्रविशति वेवासा वसुन्धरा।
वसुं। [उपमृत्य। जेदु जेदु भट्ठा। एसो क्व
रुमसदो भाइणेो विजप्रबमा किंदि पिबेदिदुकामो
दुआरे चिट्ठदि (३)।
राजा। वसुन्धरे। अविलम्बितं प्रवेषय ।
वसु । जौं देो भागबेदि। [निष्कम्य, विजयवर्मला
(१) यत् भवान् पानापयति ।
(२) भी! मा एवं उच्च मन्त्रय, कदापि कोऽपि देण्या पत्र सहरति ।
(३) जयति जयति भर्ता, एष खलु समसती मानिनयो विजयवर्मा किमपि
निवेदयितुकामी हार तिष्ठति।
»
(8) कति। तस्याः कलापमालिन समासाथ प्रपश्या शुनया.
ऽनया रबमालया तुल्या समाना पवस्था यस्याः सा सखीवयं मम तनु रामयते
पात्रता क्रियते। मनुष्टुत्तम्।

·चतुर्थी। 2x सह पुनः प्रविश्य च । विजयवन्मन् ! एसो क्ख भट्टा, ता उपसप्यदु प्रज्जो (१)। विजयवा। [उपसत्य । जयति जयति देवः । देव ! दिध्या बईसे रुमखतो विजयेन । राजा। [सपरितोषम् । विजयवान् ! अपि जिताः Hom/ कोशलाः । विनय । देवस्य प्रसादात्। महता • बल- राजा। साधु रुमखन् ! साधु, अचिरात् महत्प्रयोजनम् अनुष्ठितम्। विजयवर्मन् ! तत् कथय कथामतिविस्तरतः योतुमिच्छामि। विजय। देव ! श्रृयताम्। क्यमितो देवादेशात् कति- पयरेवाहोभिरनेककरितुरगपत्तिदुर्निवारण समूहेन गताः। रुमखान् बिध्यदुर्गावस्थितस्य कोशलनृपतेः हारमवष्टभ्यासेनाः समाविशयितुम् पारब्धवान् । राजा। ततस्ततः? विजय । ततः कोशलेखरोऽपि अतिदर्यात् कमखत्- परिभवम् असहमानो हास्तिकप्रायमशेषम् पात्मसैन्यं सन्नी. कतवान् । विदू । भो! लई लई पाचक्ख, बेबदि मे हिन' । (२) राजा। ततस्ततः? विजय। देव ! कतनिश्चयशासौ। । (१) यत् देव पानापयति । विनयवर्मन् ! एष खा भर्ता, सदुपसपंतु पार्यः एमम्। (२) भी ! लघु मध पाचचख, वेपते मे दयम् ।

·24 रखावली। अपिच । यो निर्गस्थ विवादभवदभिमुखस्ततवर्ष दिविभागान् विध्य नेवापरेण हिपपतिपृतनापौड़बन्धेन रुन्धन् । वेगाहाणान विमुशवध समदगजोपिष्टपत्तिनिपाव प्रत्यायाहान्छिताप्तिदिगुखितरभसस्तं रुमखान् पणेन । (५) कृEिAukurसासमवान् अस्तव्यस्तशिरस्वकषण: कत्तोत्तमान क्षणम् व्यूढासक्सरिति खनप्रहरणे वर्मोहमहद्भिनि। पाइयानिमुखे स कोशलपतिभन्ने प्रधान बले- राजा । कथमस्मदीयान्यपि बलानि भमानि? विजय । एकेनव रुमखता शरशतमत्तहिपस्थो हतः । (६) विदू । जेदु जेदु भबं, जिदं प्रोहिं । (१) [इति नृत्यति । (१) जयति जयति भवान्, मितमस्माभिः। (५) योमिबि। रुमखान सेमापतिः योद्ध युद्ध कर्तुं बिन्धात् पर्वतात् निर्गत्य अभिमुखीऽभवन् । तत्परं पपरेण विन्धानेव हिपपतिपृतनापोड़बन्धन गवसेनासमूघटगया दिग्विभागान् दिमन्तान् रुन्धन् व्याघ्र वन, अध, वेगात् बलात् वामान शरान् विमुधन् स्वमन्, समदैः मत्तः मजे: उत्पिष्टा विनाशिताः पत्तयी येन स ताहशः सन् मिपत्य अयमामी भूत्वा वान्छितस्य पभिलषितस्य वस्तुनः बाप्तये प्राप्तये बिगुपितो रभसी मो यस्य तादृशः सन् चणेन त कोरले प्रत्यायात् प्रासवान्। बन्धरा वृत्तम् । (६) पचेति । पत्रः व्यस्तानि विचितानि यानि शिरखशवापि से कप: पापात: वनानि विनानि उत्तमाङ्गानि यस्मिन् तस्मिन् वर्ष न्यूढारक सरिति प्रबलवमेन प्रवहमानरक्कमदीकै खनस्प्रहरणे शब्दायमागायुधे वर्मभ्य उहमन् उड्छन् बहिः यखिन् तमिन् पाणिमुख संग्रामारो पाइय स कोषलपतिः प्रधान बरी सैन्चे भय विनष्ट सति एकमेव न तु सहायतवर्ष: समखता भरते: करण मतपिपस्वीसी इत: विनाभितः। भावविक्रीषितम् जम् ।।

·चतुर्थोऽतः। राजा। साधु कोशलपते ! साव, मत्युरपि ते माध्यते यस्य हि रिपवोऽपि पुरुषकारमेवं वर्णयन्ति । ततस्ततः, ? विजय । देव! ततो रुमखानपि कोशलेषु मदनातरं ज्यायांसं जयवर्माणं स्थापयित्वा, प्रहारबपितहास्तिकप्रायम् अशेषसैन्यम् अनुवर्तमानः शनैः शनैः पागच्छत्येव । राजा। वसुन्धरे ! उत्थतां यौगन्धरायणः प्रदशंता मत्- प्रसादस्य विभव इति । वसु। जं देवो पासबेदि। (१) [विजयवर्गणा सह निष्क्रान्ता।] म ततः प्रविधति काममाला। काञ्च। आपत्तम्हि देबीए, जह-"गच्छ, इच्ने कञ्चय- माले ! एदं ऐन्दजालिन अज्नउत्तस्य दसहि"। [इति परि- क्रम्यावलोक्य च] एसो क्व भट्टा, ता जाब णं उपसप्यामि। [ उपमृत्य । जेदु जेदु भट्टा। भट्टा! देबी बिमबेदि, एसो क्खु, उज्जइणोदो सम्बरसिद्धि णाम ऐन्दजालिओ भाभदो, ता पेक्वटु भट्ठा । २)। राजा। अस्ति नः कौतुकम् ऐन्द्रजालिके, ततः शीघ्र प्रवेशय। काञ्च । जं भट्टा आसबेदि। [निष्क्रम्य पिच्छिकाहस्तेन ऐन्ट्रजालिकेन सह प्रविश्य । ] एटु एटु अजो। . (१) यत् देव पाज्ञापयति । (२) पाजमामि देव्या, यथा-"गक, उच्चे कापनमाल ! इमम् ऐन्द्रनालिकम् आर्यपुवस्य ( बायपुवाय ) दर्शय" । एष खलु भाना, नद्यावदेनमुपसामि । नयति नयति भर्ना, भत्तः । देवी विज्ञापयति, एष खलु उध्वपिनौतः, सम्बरसिविनाम । ऐन्द्रनालिका पागतः, तत् पश्यतु भत्ता। -

·2८
रखावली।
।
ऐन्द्रजालिकः। [परिकामति ।
काञ्च। एसो भट्टा, ता उत्सप्प पन्नो (१)।
ऐन्द्र। [उपसृत्य । ] जेदु जेदु भट्टा । [ पिचिका (क)
भ्रामयित्वा बहुधा हास्यं कृत्वा ।]
पणमह चलणे सन्दरम ऐन्दजालिपत्ति लहणाममा ।
संह उजेब्ब पन्न सम्बरसम मात्रासुपरिडिदजसम्म ॥ (७)
देव ! किम्
धरणीए मिमको, आमासे महिहरो, जले जलयो ।
मजमलझि परोसो. दाब सिझउ, देहि पासत्तिं ॥८॥(२)
विदू। भो बअस्म ! अबहिदो होहि, मो! ईदिसो से
अबढम्भो जेण सब्बसम्भाबीअादि (३)।
ऐन्द्र। देव ! अहबा,
किं जप्पिदेण बहुणा, जं जं हिपएण इहसि संद।
तं तं दंसेमि अहं, गुरुणो मन्तप्पहावेण ॥ ८ ॥ (४
..
(१) एष मा, तदुपसपंतु पार्यः ।
(२) प्रणमत धरणे इन्द्रस्य ऐन्द्रमालिकेत लवनामः ।
तथैव पद्य सपरस्त्र मायासुप्रतिष्ठितयशसः ॥
देव! किम्।
धरण्या मगाः, पाका महौधरी नले ज्वलनः ।
मध्याह्न प्रदोषसावत् सिध्यतु देहि पात्रप्तिम् ।
(३) भो वयस्य ! पहिती भव, भीः ईदृशोऽस्य पवष्टम्भो येन सर्व सम्भाव्यते।।
(४) अथवा
किं जल्पितेन बहुना, यद्यत् इदयेन रसि संद्रष्टुम् ।
तत् तत् दर्शयामि पई, गुरोर्मन्प्रभावेष ॥ पार्या उत्तम् ।
(क) सम्बदमवरपुरगच्चकम् ।

·.
चतुर्थोऽEः।
८८
राजा। भद्र ! तिष्ठ तावत्। काञ्चनमाले! उचतां
देवी, पुषदीय एव अयम् ऐन्द्रजालिकः, विजनीकतश्च भयम्
उहेशः, तदागच्छ, सहितौ एव एनं पश्यावः ।
काच । ज भट्टा पासबेदि। [निष्कम्य वासवदत्तया सह
प्रविशति ।]
वास। कञ्णमाले! उस्जएणोदो मापदोत्ति अस्थि में
तस्मिं ऐन्दजालिए पक्षपादो (१ )।
काञ्च। पादिउलबहुमाणो क्यु एसो देबीए, ता एटु एटु
भट्टिणी। [इति परिक्रामतः । ] भट्टिणि ! एसो भट्टा, ता
उपसप्पटु देबो (२)।
वास । [ उपमृत्य । ] जेदु जेदु पज्नउत्तो। (३)
राजा। देवि!. बहुतरम् अनेन गर्जितम, तदिहस्यौ
एव एनं पश्यावः।
वास। [ उपविशति।]
राजा । भद्र प्रस्तूयतां बहुविधम् इन्द्रजालम् ।
ऐन्द्र। जं दबो पासबेदि। [बहुविधं नाव्य कृत्वा
पिच्छिका भ्रामर्थन् ।]
हरिहरबाप्पमुहं देवं दंसेमि देवरा ।
गणधि सिहचारणसुरबहसत्यञ्च णञ्चन्तं ॥१०॥ (४)
बिरे
(१) काचनमाले ! उज्जयिनीत भागत इति अस्ति मे तसिन् ऐन्द्रजालिके
अषपात:।
(२) ज्ञातिकुलबहुमान: खलु एषः देव्याः, तत् एतु एतु भौं। भचि ! एष
भर्ता, तदुपसर्पत देवी।
(३) जयति जयति पार्यपुतः ।
(४) परिहरप्रमुखान् देवान् दर्थयामि, देवरामञ्च ।
गगने सिहधारणसुरवधूसार्थच अत्यन्तम् ॥ पाया पम् ।

·सावली। राजा। म। ( सविमथम् पश्यन्ति । ] [जई दृष्ट्वा आसनादवतरन् । ] आचर्यम् पावय॑म् । विदू। पञ्चरो पञ्चरो। वास। पञ्चरोष पञ्चरो। राजा। देवि ! पश्य. एष ब्रह्मा सरोजे रजनिकरकलाशेखरः शङ्करोऽयम् दोभिदैत्यान्तकोऽसौ सधनुरसिगदाचक्रचिङ्गश्चतुर्भिः । एषोऽप्य रावतस्थ स्त्रिदशपतिरमौ देवि! देवास्तथान्य मृत्यन्ति व्योम्नि चैताश्चलचरणरणन पुरा दिव्यनार्यः ॥ (११) वास । अञ्चरी अञ्चरोष। विदू। [ अपवार्य । ] हा दासोए पुत्त , ऐन्दप्रालित्र! किं एदेहिं देबेहिं अछराहिं पदंसिदाहिं, जद दे इमिणा परित?ण कन्न', ता दंसेहि सामरित्र (१)। ततः पुनः प्रविशति वसुन्धरा। वसु। [राजानमुपमृत्य।] जेदु जेटु भट्टा, अमञ्चजोअन्ध- (१) हा दास्थाः पुच ऐन्द्रमालिक ! किमतैः देवैः पारीभित्र दर्शिताभिः, यदि ते अमुना परितुष्टन कार्य , तत् दर्शय सागरिकाम् । -- (११) एष इति। सरोजे पनासने एष व्रामा, रजनिकरस्य चन्द्रस्य कला एकात्मिका शेखर यस्य सोऽयं शार:, धनुषा सह वर्तमामानि पसि-गदा- चक्राय व चिहानि येषां तैः चतुर्भिः दीभिः सः उपसचितोऽसौ देवानको विष:, ऐरावतस्थः एषोऽपि विदशा देवानां पति: इन्द्रः। देवि तथा अन्य पपरे पनौ बहवः देवा:, किश्च चलेषु चरणेषु रपति नपुरापि यासां वा एता दियनार्योऽसरसब न्यौखि नृत्यन्ति । सन्धरात्तम्।

·चतुर्थोऽ। राप्रणो विसवेदि, एसो क्व बिकमबाहुणा कणा सह अणुप्प सिदो बसुभूदी, ता परिहदि देवो इममि एब्ब सुन्दर- मुहत्तए पेक्खिदु, पहंवि कन्नसेसं समापित्र पाश्रदो ज्ने ब्ब(१) ( इति निष्कान्ता)। वास । अज्जयत्त ! चिट्टटु टाव पेक्वणनं, माटुलकुलादो अज्ज अमञ्चप्पधाणो अमञ्चबसुभूदी आप्रदो, ता एदं दाब पेक्खटु अज्जउत्तो (२)। राजा। यथाह देवी। [ ऐन्द्रजालिकं प्रति।] भद्र ! विश्राम्यताम् इदानीम्। ऐन्द्र। [पुन: पिच्छिका भ्रामयति । ] जं देवो आस- बेदि। [निष्कामन् । ] एक मे उप खेड़न अवस्म देबेन पेक्खिदब (३)। राजा । भद्र! द्रच्यामः। वास । कमणमाले ! गच्छ तुम, देहि से पारितोसिश्र(४) । नं देवी आसबेदि। [ ऐन्द्रजालिकेन सह निष्कान्ता।] राजा। वसन्तक ! प्रत्युगम्य, प्रवेश्यतां वसुभूतिः । विदू। जं भट्टा आसबेदि। [निष्कान्तः ।। काचा V - (१) जयति जयति भत्ता, पमात्ययौगन्धरायवी विज्ञापयति, एष खल विक्रमबाहुना कञ्चुकिना सह अनुप्रषितो वसभूतिः, तदईति देवोऽस्मिन्नेव सुन्दर- मुहत प्रेचितुम, अंहमपि कार्यशेषं समाप्यागत एव । (२) पायपुध ! तिष्ठतु तावत् प्रेक्षणकम, मातुलकुलात् (मातुलग्टहात्) पद्य । अमात्यप्रधान: अमात्यवमुभूतिरागतस्तदिमं तावत् प्रचताम् पार्यपुचः । (३) यत् देव पाज्ञापयति । एक मे पुन: खेलनक' अवश्य देवेन प्रेषितव्यम् । (४) काधनमाले ! गच्छ वं, दहिप पारितोषिकम् ।

·१०२ रमावली। ततः प्रविशति इस तकल साकधुकी वसभूति: वामन्यत्र । विदू। एदु एटु पमची। वसु । [समन्तादवलोक्य । ] पहो वोखरस्य अनुभावः । पाक्षिप्तो जयकुमरेण तुरगान् निर्वर्णयन् बल्लभान् বঙ্গীননিনাssঙ্গুন: দ্বিনিমূনা শীষ্টীস্তু নিম্ন দ্বষ। सद्यो विस्मृतसिंहलेन्द्र विभव: कक्षाप्रदेशेऽप्यहो हास्थेनैव कुतूहलेन महता ग्राम्यो यथाई कृतः ॥ (१२) वान्न । वसभूते ! अद्य खलु चिरात् स्वामिनं ट्रच्यामोति यसत्यमानन्दातिशयेन किमपि अवस्थान्तरमनुभवामि । कुतः विवृहि कम्पस्य प्रथयतितरां साध्वसवशात् अविस्पष्ट दृष्टि तिरयति पुनर्वाष्पसलिलः। सखलहर्णा वाणों जड़यतितरां गहदतया जरायाः साहाय्यं मम हि परितोषोऽद्य कुरुते ॥ (१३) (१२) पाक्षिप्त इति । वल्लभान श्रेष्ठान तुरगान् निर्णयन् पनन् অল্প আধিষঃ দ্বিনিম্বনী মা শীঘী ঘ নিঃ স্ব স্বীলিল। गानस्तरेण पाहतः, सद्यो विस्म त: सिंहलेन्द्रस्य विभव: ऐश्वर्य येन स कच्चापदंशे पारदेश हास्थेनैव दौवारिकमेव महता कुतूहलेन कौतुकेन पई ग्राम्य: अदृष्टराज- विभवो यथा सरव कृतः। शार्दूलविक्रीडितम् इत्तम् । (१२) विवाहिमिति । साध्वसवशात् भयवशात् कम्पस्य विहिं प्रथयतितराम अतिशतेन प्रथयति, भविस्पष्टां भरसा मलिनीभूतां रष्टिं पुनर्वाष्पसलिः नयनाथु भितिरपति पाच्छादयति। तथा गद्गदसया खखर्ण पवियष्टी वापी অজ্ঞমিন এনিমল কান্তি টি ঘনীৰ মন এৰিবীজী হলমলললিন: पानन्दः बराया बारक्यस्य साहाय्य' करते, · पूर्वोक्त कारबमयजरा हर्षिता बाइपदारंगतदेतत्वेन काव्यतिनमबहारः, यदुक्तं दर्पयवा-इलोवाक्यपदार्थले काव्यखिम निमयते” इनि बचात् । शिखरिणी नतम् ।

·चतुर्थी २०३ वान। विदू। [ अग्रे भूत्वा । ) एटु एटु अमची। वसु। [विदूषकस्य कण्ठे रत्नमालां दृष्टा, अपवोर्थ ।। वाचव्य ! जाने सा एव इयं रत्नमाला, या देवेन राजपुत्र प्रस्थानसमये दत्ता इति । अमात्य ! अस्ति सादृश्यम्, तत् किं वसन्तका- दवगच्छामि प्रभवमस्या: ? वसु। वानव्य ! मा मैवम्, महति राजकुले रत्नबाहुल्याब दुर्लभो भूषणानां संवादः। ( इति परिक्रामति । ] विदू। [राजानमुद्दिश्य । ] एसो बच्छाहिबो, ता उप- सप्पटु अमच्चो (१)। वसु। [ उपमृत्य । ] जयति जयति देवः राजा। [उत्थाय ।] अभिवादये। वसु । श्रेयान् भूयाः । राजा । आसनमासनमायाय । विदू। भी! एद आसणं एत्य उबबिसटु अमच्चो (२) । [ इत्युत्तरीयं प्रयच्छति।] वसः। उपत्य । ] जयति जयति देवः । INI वसु । [उपविशति ।] कञ्चु। देव ! वाचव्यः प्रणमति । राजा। [पृष्ठे हस्त दत्त्वा । ] वानव्य ! 'इत पास्यताम् । वामव्य । [ प्रणम्य उपविशति । ] विदू। अमच ! एसा देवी बासबदत्ता पणमदि (३) । (१) एष बमाधिपसदुपसपंतु अमात्यः । (२) भी! इदम् पासनमक उपविभतु घमात्यः । (३) पमात्य! एषा देवी वासवदना प्रथमति ।

·१०४ रखावली। वाम। . । अज्न पणमामि (१)। वसु। पायुमति ! वत्सराजसदृशं पुवमान हि। कञ्चको। देवि ! वाचव्यः प्रणमति । म। [ उपविशन्ति ।] राजा। आर्य वसुभूते ! अपि कुशलं तत्र भवतः सिंहले खरस्य? वसु । [ जई म अवलोक्य निखस्य च । देव ! न जाने, किं विज्ञापयामि मन्दभाग्यः। [अधोमुखस्तिष्ठति ।] वास। [ सविषादमात्मगतम् । ] हची हद्धी, किं दाणिं बसुभूदी कधइस्मदि (२)। राजा। वसुभूते ! कथं पय्याकुल इव असि । वान[ अपवार्य । ] चिरमपि स्थित्वा, यत् कथनीयं तदिदानीमेव कथ्यताम् । वसु। [सास्त्रम् । ] देव ! न शक्यं निवेदयितु, तथाप्यष कथयामि मन्दभाग्यः, यासौ तत्र भवत: सिंहलेश्वरस्य दुहिता रत्नावली नाम आयुमतो सिहादेशेन आदिष्टा, योऽस्था: पाणिग्रहणं करिष्यति, स सार्वभौमो राजा भविथति, तत् प्रत्ययात् यौगन्धरायणेन बहुश: प्राय माना, सिंहलेखरेण वासवदत्ताया: चित्तखेदं परिहरता, न दत्ता। राजा। [ अपवायं। देवि ! किमिदमिदानीमलोकं त्वदीयमातुलामात्यः कथयति । वास। [विमृश्य।] अज्ज उत्त! अइंबि ण आणामि, को एत्य अलि मन्तेदि ? (३)। (१) पार्य ! प्रणमामि । (२) हा धिक् ! हाधिक ! किमिदानी वसुभूति: कथविष्यति । (३) पायपुच! अहमपि न जानामि, कीवालीक मन्वति ·चतों १०५ विदू। तदो किं संबुस्तं ? (१)। वसु । ततो लावणकेन वड़िना देवी दन्वेति वार्ताम् उत्पाद्य, देवेन सदन्तिकं वाचव्यः प्रहितः, पुनरपि मा प्रार्थिता च, ततः तत्र भवता सिंहलेश्वरेण चिन्तितं, देवेन सह अस्माकं सम्बन्धलोपो मा भूदिति दत्ता सा रत्नावली देवाय प्रतिपाद- यितुम् भानीयमाना समुद्रे यानभङ्गानिमग्नोति। [रुदन अधोमुखम्तिष्ठति। वास। [ सास्रम् । ] हा इदाह्मि मन्दभारणी, हा बहिणि रअणावलि ! कहिं दाणिं सि, देहि मे पड़िवण (२)। राजा। समाखसिहि समाश्वसिहि, दुरवगाहा गति- दैवस्य, वाहनभङ्गपतितोस्थिती ननु एतावेव ते निदर्शनम् । [ इति वसुभूतिवाचव्यौ दर्शयति ।] अज्जउत्त ! जुज्जदि एब्ब', परं कुदो मम एत्ति भाग्रह (३)। राजा। [अपवायं। ] वानव्य ! किमेवमिति सर्वथा न अवगच्छामि। वाच । देव ! श्रूयताम् । [ नेपथ्ये महान् कलकलः । हाणां हेमशृङ्गश्रियमिव निचयरर्चिषामादधानः सान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशनितात्यन्ततीव्रप्रतापः । वास। (१) ततः किं संहत्तम् । (२) हा हतामि, मन्दभागिनौ! हा भगिनि रबावलि ! कइदानीमसि, देहि मे प्रतिवचनम्। (३) पार्थपुष ! युज्यते एवं, परं कुतो मे एतावत् भागधेयम् ।

·१.५ रखावलो। कुर्वन् क्रीडामही सजलजलधरम्यामल धूमपात: एष शोषातयोषिजना सहयोस्थितोऽन्तःपुरग्निः ॥ (१४) अपिच। देवीदाहप्रवादोऽयं योऽभूनावणके पुरा। करिथविव तं सत्यमयमग्निः समुत्थितः । (१५): सवें। ससम्भ मं पश्यन्ति । राजा। कथं देवो वासवदत्ता दधा ? हा प्रिये वासवदत्ते ! वास । पन्ज उत्त ! परित्तापाहि परित्तापाहि। राजा। अये ! कथमतिसम्भ मात् पार्खयापि देवी नोप- लक्षिता [देव्याः पाणिं गृहीत्वा पालिका देवि! समा- वसिहि समाश्वसिहि। वास। प्रजउत्त! मए अत्तणो किटे ण भणिदं, किं उण एसा क्ख, मए णिधिणाए इधो णिपड़ेग संजमिदा सामरिआ विवज्जीप्रदि, ता परित्तापदु पन्नउत्तो (१)। राजा। कथं देवि ! सागरिका विपद्यते ? एष गच्छामि । (१) पायपुच! मया पात्मनः कृते न भषितम्, किं पुनरेषा खलु मया निहाया र निगड़े न संयमिता सागरिका विपद्यते, वत् परिवायताम् पार्यपुत्रः । (१४) हापामिति । भत्रिषां निशिखानाम, विजानामिति भावः, निश्चयः समूह: इयायां प्रासादानां हेमाश्रियं सुवर्णशेखरशीभामिव पादधान: विरचयन् सान्दा निविड़संस्थिता ये उद्यानद्रुमाः तेषां लपनेन भोषणेन पिवनितः पिसनौलतः अत्यन्नतीव्रप्रतापः उमप्रखरता येन सः, तथा धूमपातः जात्यधूमराशिभिः सजलजलधरश्यामलं नवीननौरदमेचकं क्रीडामही क्रीडापलं कविय, तथा सोधेस दाहन पात: पौड़ित: योषिजनी येन स एष परिखत्यमाणोऽनिः सहसा पकमात् एव पन्त:पुर उत्यितः, पनि: प्रज्वलित इत्यर्थः । सन्धरा उत्तम् । (१५) देवोति। सावपके पुरा पादौ यो दयौदावादी वासवदत्तादार- बात अभूत, वासवदत्ता दग्धा जाता रति नगरव: पासीत्, तं प्रबादं सत्यं बरि- ध्वनिक प्रति तीः पयमपिः सथितः। पवीत्प्रेचामबारः। पइष्टवानम् ।

·चतुर्थी। १०७ वसु। देव ! किमिदमकारणमेव पतात्तिः क्रियते ? वाच । देव ! युक्तामाह वसुभूतिः । विदू। [राजानमुत्तरीये यहोवा। भो! मा क्यु साहसं करेहि (१)। राजा। [उत्तरीयमाकर्षन् । परे धिङ् मूर्ख ! साग- रिका विपद्यते, किमद्यापि प्राणा: परिरचन्ते ? वान। किमिदम् अवस्तुनि भरतकुल संशयतुलायाम् पारोप्यते। अथवा किं प्रलापः, भक्तिसदृश करोमि । राजा। [धूमाभिभवं नाटयति।] विरम विरम वड़े ! मुच्च धूमानुबन्धम् प्रकटयसि किमुचैरर्चिषां चक्रवालम् । विरहहुतभुजाहं यो न दग्धः प्रियायाः प्रलयदहनभासा तस्य किं व करोषि ॥ (१६) कथम् प्रासबहुतवहा वर्तते सागरिका, तत् त्वरितम् एनां सम्भावधामि। वास। कधं मे दुकखभारणीए बवादो एब्बब्बब- सिदं प्रज्जउत्तेण, ता अहंबि प्रज्जउत्त नब्ब अणुगमिस्स (२) (१) भी! बाखलु साहसं कुरु। (२) मम दुःखमागिन्धा वचमेन एवं व्यवसित पार्य पुढेष, तदहमपि पार्यपुवमेव पनुगमिष्यामि । (१८) विरमैति। है वह्न ! धनल! विरम विरम निवत्ती भव, विरमत्वव सम्भ मे विर्भावः। धूमानुबन्ध धूमीगम मुख, किं किमर्थ पर्चिषा शिखाना चकवाल समूई उच्च: प्रकटयसि, पनेन विधिना न मम काचिदपि हानि: भविष्यति इत्यर्थः । प्रियाया विरहातमुजा बियोगानीन योन दग्धः तेनैव ·स्वावली। विदू। [ परिक्रामन् अग्रतो भूत्वा । भोदि! बहंबि पथोबदेसको होमि (१)। वसु। कथं प्रविष्ट एव ज्वलनं वत्सराजः तन्ममापि दृष्ट- राजपुत्रीविपत्तेर्युक्तमिहैव आत्मानमाहुतीकर्तुम् । कञ्चु । [सासम् ] हा महाराज ! हा महाराज ! किमिदम् अकारणमेव भरतकुलं संशयतुलायाम् आरोपितं, पथवा किं प्रलापन अहमपि भतिसदृशम् आचरामि। [इति सर्वे अग्निप्रवेशं नाटयन्ति ।] ततः प्रविशति निगड़संयमिता सागरिका । साग । हो! हही! पाः समन्सदो प्यज्जलिदो हुदबहो । अज्ज हुदवहो दिहिया करिस्म दि मे दुक्खाबसाण (२) । राजा। अये! इयम् पासबहुतवहा सागरिका वर्तते। तत् त्वरितमनां सम्भावयामि । [त्वरितमुपसत्य ।] अयि प्रिये ! किम् अद्यापि मध्यस्थतया वर्तसे । माग। [राजानं दृष्ट्वा आत्मगतम् । ] कधं अमउत्तो! ता एदं पेक्वित्र पुणोबि मे जोविदासा संबुत्ता। [प्रकाशम् । भट्टा! परित्ताआहि परिलाभाहि (३)। (१) भवति ! अहमपि पथोपदेशको भवामि । (२) हाधिक! हाधिक ! भाः ! समन्तात् प्रज्वलिती इतवहः। पय इसवको दिया करिथति मे दुःखावसानम् । (३) कथम् आर्यपुनः ? तदनं प्रेक्ष्य पुनरपि मे नौवितामा संहता। भत्त: ! परिवायख परिवायख। दाइ उचित इत्यर्थः। तस्य अदग्धस्य मम प्रयदहनभासा प्रखयवहिरवेन त्व किं करिष्यसि न किञ्चिदपि कर्तु भक्ष्यसि स्यर्थः । माचिनी उत्तम्।

·राजा। भोर ! पलं मयेन, मुहर्तमपि सन्नता बहुल एष धूमोडमः । [पग्रतीऽवलीय।]. इहा धिगिदमंएक ज्वलति ते सनात् प्रचुतम् । [विखीक्य ।] मुहुः खलसि किम्- [निपुषमवलोक्य ।] --क निबड़संयतासि, द्रुतम् नयामि भवतीमितः प्रियतमऽवलम्बन माम् ॥ (१७) [ कण्ठ गृहीत्वा निमौलिताश: पर्थमुख नाटयन् । अहो ! क्षणादपमतोऽयं मे सन्तापः। प्रिये! समाश्वसिहि समाश्वसिहि। व्यक्तं लग्नोऽपि भवौं न धच्यति हुताशनः । यत: सत्तापमेवायं मस्तेि हरति प्रिये ! ॥ (१८) [पक्षिणी समुन्मोल्य निरोच्य च । पहो महदाश्चर्यम् । (१७) सहसमिति । बहुलः महान् एष धूमीगमः मुझपकालमपि सन्ना, पहा खेदे, धिक् वङ्गिमित्यर्थः, ते तव सनात् प्रच्युतं स्खलितं पदम् अंधकं ज्वलति, किं कथं मुहुः खससि, कथं निगड़ेन बन्धनसम्म संवता बहाधि, द्रुतं शीघ्रमित: प्रदेशात् भवतों नयामि। है प्रियतमे ! मामवलम्बख, पवमा सामान्तरनयनं दुर्घट- मेव रत्यर्थः। पृथी उत्तम्। (१८) व्यक्तमिति। व्यत स्फुटं यथा भवति वा बीपि नामाश्रितोऽपि इताशनी दहमः भवती न वक्ष्यति न दायां करिषति, बत: प्रिये! ते तव पर्व स्पर्श: सन्तापं हरति, पत्र वशिस्य टायाब स्पखापि उपलसम्भावना नाम- कधमात् पतियोक्तिरलबारः। पटवत्तम्। -

·११०
रखापसी।
कासी गती हुतवहस्तदवसमेतत्
अन्तःपुरं
-
[वासवदत्ता दृा।]
-
--कथमवन्तिनृपात्मजेयम् ।
वास । [ राजः शरीरं परामशती सहर्षम्।] दिहिया
पक्सदसरीरो पन्नउत्तो (१)।
राजा। वाभ्रव्य एष:-
वान। विजयतां महाराजः। देव ! दिल्या बईसे,
पुनरुच्छसिताः सः।
[रामा।]
-वसुभूतिरयम्-
वसु । देव दिध्या बईसे।
[रामा1]
-
विदू। जेदु जेटु भव।
राना। [विचिस्य सवितर्वम् ।
स्वप्न मतिभ्रमति किं न्विदमिन्द्रजालम् । (१८)
विदू । भो मा सन्देहं करेहि, इन्दजालं क्व एदें।
(१) दिया पचतशरोरः पाय पुत्रः ।
(१२) कति । पसौ सवहोऽनल कुन गतः ? एतदन्तःपुरं तदवस्थ प्रता.
बस्थमिव भासते प्रत्यर्थः। कई यं भवन्निपात्मना बासवदत्ता, एष वामन्यः, पयं
बसभूति:, क्यस्य ! ख मम मति: भमति किम् ! विपर्यस्ता किम् ? नु भो !
इदम् इन्द्रमावं तयोः पन्चतरमेव प्रत्यर्थः। बसन्ततिलकं इत्तम् ।

·चतुरः। भषिदं तेवदासीर पुरुष ऐन्दनालिएस, मह पवस पन्न देवेस एक मे खेड़प दहमति, तालब एदं (१) । राजा। देवि! इयममाभिः ह पानीता वाचनात् सागरिका। वास। [विहस्य ।] पन्नउत्त! जाषिदं दे सब (२)। वसु। [सागरिकां दृष्ट्वा अपवार्य ] वानव्य ! सदृशी इयं रामपुत्राः। वाच। अमात्य! ममापि एतदेव मनसि वर्तते । वसु। [प्रकाशं राजानमुद्दिश्य ।] देव ! कुत इयं कन्यका? राजा। देवी जानाति । वसु । देवि ! कुतः पुनरियं कन्धका? वास। प्रमच ! एसा बबु साधरदो पाविदेत्ति भरिस, अमनजोअन्धराप्रपेण मम हत्ये मिक्सित्ता, प्रदो एल्ब सारिएति महावीपदि (३)। राजा। [खगतम्।] कथं यौगन्धरायन न्यखा? कथमसौ मे पनिवेश किक्षित् करिष्यति । . (१) भो! मा सन्रे कुर, इन्द्रनासं समुपदम्। मषितं तेन दासा: पुवेब पन्द्रनालिवन, यथा अवश्यमेव देवेन एक मे खेसनक द्रष्टव्यमिति, सनदेवतत्। (२) पायपुब! चात ते सर्वम् । (२) चमात्य ! एषा बलु सागरत: प्रामा इति मषिता, माययौनब- বল মন সিরিয়া, অন হয় কালকিনি ।

·रखावली। ." वसु । [अपवार्य । ] वाचव्य ! यथा सुमहशी वसन्तकस्य कण्ड रखमाला, अस्था पपि सागरात् प्राप्तिः तथा व्यक्त सिंहलेश्वरस्य टुंहिता रखावलो श्यम्।। उपसत्य प्रकाशम् । ] आयुभति रवावलि ! त्वमोदृशोमवस्थां गतासि । साग। [ दृष्ट्या सास्रम् ।। कममचो बसुभूदी ? (१)। वस । हा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । [इति भूमौ पतति ।] साग। हा हदाधि मन्दभाइणी! हा ताद ! हा अम्ब ! कहिं सि, देहि मे पड़िवपणं ( २ ) [ इति प्रात्मानं पातयन्ती मोहमुपगता। वास। [ससम्भ,मम्।] कञ्चद्ध ! इयं सा मम बहिणी रप्रणावली ? (३)। कछु । देवि ! इयमेव मा। [ रखावलीमालिय] बहिगि ! समास (४)। राजा। कथमुदात्तवंशप्रभवस्य सिंहलेवरस्य विक्रम- बाहो: पामजा श्यम् । विदू। [खगतं, रखमाला दृष्टा] पढ़ने एब्ब जाणिदं मए, गहि सामाखजणम्म ईदिसो परिच्छदो होदित्ति (:)। वास। समास ! (१) बक्रममाथी बसुभूति: ? (२), माथि! मन्दभाविनी। हा बान! हापम! कुवासि? हि मे प्रतिवचनम् । (३) कथुकिन् ! इयं मा मम भगिनी रमाबको (8) भनिनि। समायसिद्धि समासिका (५) प्रथममेव भातं मया, सहि सामान्यमनस कम परिचदो भवति इति !

·चतुर्थोऽr वसु। [ उत्थाय । राजपुति! समावसिहि, ममाख- सिहि। ननु इयं ज्यायसो ते भगिनी दुःखमास्ते, तत् परिष्वजख (क) एनाम् । रखावली। । समाश्वा राजानं तिय्यगवलोक्य, खगतम्।] किदाबराधा कल, अहं देवीए ण सक्कणोमि मुहं देसि (१)। [इति अधोमुखी तिष्ठति । वास। [ सान बाइ प्रसार्य। ] एहि अदिणिठुरा मई, दार्णि पिबहिणोएहि, सिणे दंसेमि (२)। [इति कण्ठ ग्रहाति।] 2. रवावलो। [स्खलित' नाटयति । ] वास । [अपवार्य। ] अनउत्त! लज्जेमि पहं इमिणा प्रत्तो णिसंसत्तणेण, ता लहु प्रवणेहि से एदं बन्धणं (३)। राजा। [ सपरितोषम् । ] यथाह देवी। [सागरिकाया बन्धनमपनयमि।] वाम। अनउत्त! अमनजोअन्धराअणेरए एत्ति काल दुब्जयोकिदाधि, जेण जाणन्तेणवि ण मे शिवेदिदं (४) । (१) कतापराधा खलु पर दया न शक्नोमि मुख दर्शयितुम् । (२) एहि प्रतिनिठुरा पहम् इदानीं प्रियभगिन्याम् में दर्शयामि। (३) पार्यपुत्र ! खग्ने पदम् पमुना पात्मनो नृशंसत्वेन, तत् लघु अपनय पसा पदम् बन्धनम् । (७) पायपुत्र ! अमात्ययौगन्धरायथेन एतावन्त' काल दुर्जनौकतामि, येन मानतापि न मे निवेदितम् । (क) पालिका

·११४
रजावती।
.
ततः प्रवियति योगभरायवः ।
बोग।
देव्या महवनात् तथाभ्युपगतः पत्य वियोगो महान
सा देव्यन्यकलनसाटनया दुःखं परं प्रापिता।
तस्वाः प्रीतिमयं करिथति जगत्वामित्वलाभः प्रभोः
सत्य दर्शयितु तथापि वदनं शक्रोमि नो लज्नया । (२०)
अथवा, किं क्रियते ईदृशम् अत्यन्तमानमीयेषु अपि निरनु-
रोधहत्ति स्वामिभक्तिवतम्। [निरूप्य ] अयं देवो महाराज:
यावदुपसमि। [ उपमृत्य । ] जयति जयति देवः, देव !
चम्यतां यमया पनिवेद्य कतम् ।
राजा। कथय किम् पनिवेद्य शतम् ।
योग। करोतु पासनपरिषदेवः, सर्व विनापयामि ।
सा। [उपविशन्ति।
योग। देव ! श्रूयता, या इयं सिंहलेचारण दुहिता सा
सिन प्रादिष्टा, यथा योऽस्याः पापियाणं करिवति, स
सार्वभौमो राजा भविष्थति,
ततः तत्प्रत्ययात् अस्माभिः
खामिनोऽर्थे बहुशः प्राय मानेनापि सिंहलेखरेख देखा
वासवदत्तायाः चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता।
राजा। तदा किम् ?
(२.) दैव्येति । देव्या.मासबदनया मापनात पाव खामिनी महान विबीनो
बिरससवा सेन प्रकार भ्युपनत: सोढ़ा, सा इयं देवी पत्रकलबाटनया पर
दुः'मापिता, प्रभी: खामिनः पयं जगत्सामित्वलाभी ननदकाधिपत्यप्रालिसा
देवाः प्रीति पारिति, सत्य तथापि पर सच्चया बदनं दयितु भी प्रक्रीमि
चपकारवत्वादिति भाषः। बाविकोडित काम् ।

·चतुर्थीsr:।
योग। तदा सावण केन वहिना देवी दन्या इति
प्रसिधिम् उत्पाद्य, तदन्तिकं वाचव्योऽपि प्रहितः ।
राजा। यौगन्धरायण! पतःपरं श्रुतं मया, पथ यं
देवीहस्त किम् अनुचिस्व स्थापिता ?
विदू । भो ! एदम अभिप्पामो मए जाणिदो, पणाचविखद बि
एदं जाणोदि एब्ब, नह पन्तेउरगदां एदा जाब पन्सेउरगदो
देवो महेण दंसरसदित्ति (१)
राजा । यौगन्धरायण ! ग्रहोतस्तऽभिप्रायो वसन्तकेन।
यौग । यदाज्ञापयति देवः ।
राजा। ऐन्द्रजालिकहस्तान्तोऽपि मन्ये त्वत्प्रयोग एव ।
अन्यथा अन्तःपुरे बहाया अस्याः कुतो देवेन
दर्शनम् ? अदृष्टायाव वसुभूतिना कुतः परिधानम् ?
राजा। [विहस्य ।] परिजातायाश्च भगिन्याः सम्प्रति
यथा करणीयं, तथा देवी प्रमाणम् ।
वास । अकाउत्त! फुडं एब्ब किं च भवासि, जह पड़ि-
बादेहि मए रणावलिंत्ति (२)।
विदू। भोदि! सुह, तुए जाणिदो पिप्रवास
अभिप्याओ (३)।
वास । [हस्तौ प्रसार्य । ] एहिरपणाबलि ! एहि, दाणिं
योग।
(१) भी ! एतस्य अभिप्रायी मया शास:। चनाख्यातमपि दंशावते एव,
यथान्त:पुरगतामता यावदन:पुरमती देवः सुखेन इत्यतीति ।
(२) पार्यपुत्र ! कुटमेव किं न भणसि, यथा प्रतिपादय मच्छ' रखावलौमिति ।
(२) भवति ! मछु त्वया जातः प्रियवयस्य स्व अभिप्रायः ।

·रत्नावलो। किमि दे मे बहिणीएअणुरूवं हो। [इति रत्नावली खकीयैः प्राभरणः अलङ्कृत्य, हस्त गृहीत्वा, राजनमुपसृत्य । ] अज्जउत्त ! एवं रमणाबलौं पड़िच्छ (१)। राजा। [सहर्ष हस्तौ प्रसायं । ] को देव्याः प्रसादी न बहु मन्यते । [इति सागरिकां ग्रहाति।] वास। अन्नउत्त! दूरे क्खु एसाए णादिउलं, ता तह "करेदु, जह बण्धुजणं एसा ण सुमरेदि (२)। [इति समर्पयति । राजा । यथाज्ञापयति देवी। विदू। [छोटिका ( क ) दत्वा सहर्ष नृत्यति ।] ही हो भो ! जेदु जेटु भव ! पुहबी क्ल, दाणिं हत्थगदा पित्र- बप्रस्मसा (३)। वसु । राजपुत्रि ! वासवदत्तां प्रणामेन अर्चय । रवावलो। [तथा करीति । ]. वाभ्र। देवि ! स्थाने देवीशब्दमुहहसि । वास। [रवावलोमालिङ्गा प्रसादं करोति।] योग। इदानौं सफलपरिश्रमोऽस्मि संवत्तः । देव ! किं ते भूयः प्रियम् उपकरोमि । राजा। किमतःपरमपि प्रियमस्ति ? यतः,- नीतो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्त यमुर्वीतले सारं सागरिका ससागरमहीप्राप्त प्रकहेतुः प्रिया। । (१) एहि रवावलि ! एहि, इदानौं किमपि ते मे भगिन्या अनुरूपं भवतु । पार्यपत्र । इमां रबावलौं प्रतीच्छ। (२) चार्य पुव ! टूरे खलु एतस्या ज्ञातिकलं, तत् तथा कुरु यथा बन्धुमनमेषा न सारति। (३) कोही भी। जयति जयति भवान् ! पृथिवी खलु इदानीं इसगता प्रियवयम्यस्य । (क) छोटिका तज न्यङ्गुष्ठमनितशब्द, “तुडीति भाषा ।

·चतुर्थोऽ देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीलाभात, जिता: कोशला: किं नामास्ति विधेयमत्र भुवने यस्मिन् करोमि अहाम् । (२१) तथापि इदमस्त। भरतवाक्यम्। उर्वी मुद्दामशस्यां जनयत विसृजन् वासवो दृष्टिमिष्टाम् इष्टस्तै विष्टपागां विदधतु विधिवत् प्रोणनं विप्रमुख्याः । प्राकल्पान्तञ्च भूयात् समुपचितमुखः सङ्गमः सज्जनानाम् निःशेष यान्तु शान्तिं पिशनजनगिरो दुर्जया ववलेपाः ॥ (२२) प्रति निष्कान्ता सर्वे। इति ऐन्द्रजालिको नाम चतुर्थोडा:। इमिग्रीहर्षदेवस्य तिरियं रवावली समाता। (२१) नौत इति। विक्रमबाहुः सिंहलेश्वरः पात्मसमता गौत: प्रापित: सातले धरातले सारं सारभूता ससागराया: माया: धराया: प्राप्ने भिस्य एकहेत- रियं प्रिया सागरिका प्राप्ता, भगिनीलाभात् रवावलीलामात् देवी वासवदत्ता प्रोतिमुपागता च, कीशलाः कीशलदेशवासिन: लक्षण्या तहेशवासिनमा सत्यन्ने पनि पर्यम्, निता वशौकता: एतेन स्नाभौष्टसिद्धिः सूचिता, अब मुग्ने कि माम वस्तु विधेयं कर्जन्य पति यस्मिन् विषये पर सही करीमि, वाह वस्तु माप्ति पशिष्टमित्यर्थः । शार्दूलविक्रोषितम् उत्तम् । (२२) बौमिति। वासवः इन्द्रः इष्टा भीष्टा इहिं विटजन् कुर्वन् उड़े थों छहामानि अधिकानि नखानि यस्यो ता परिमिवफलशाखिनी बनयतु विप्रमुख्या प्रारठाः नष्ट: यत्रः विधिवत् विष्टपानी देवलोकानां प्रिलनं हति' विदधत कुर्वन्तुपालाना कल्पपश्यन्न निस्यवः समपचितमुखः

·रखावली।
प्रबमानसः मनमाना सामो भूयात् भवन, दुर्भया मतम् चमका पत एव वर्ष
লবার বিভিনা: বিশ্বনাশা লালা শিৰী ফানি লি জ ম
यान्त प्राघुबन्तु।
सग्धरा हत्तम्।
इति पण्डितकुलपतिना वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण विरचिता
रखावलोव्याख्या समाप्ता।
समाप्तोऽयं ग्रन्यः ।
প্রকাশক -জীবানন্দ বিদ্যাসাগর বি, এ,
बासिन्दान-२२९ जानाश मजूमनार (लन, कनिकाला।

·No text on this page.