·प्राक्कथनम् प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानीति न्यायमूत्रमवलम्दय मिथिला- लदारभूतेन नव्यन्यायशास्त्रस्यादिवा गङ्गशोपाध्यायेन तत्वचिन्तामणि- नामको ग्रन्थो विरचित । तत्र क्रमश प्रत्यक्षादिप्रमाणचतुष्टयविचारात्मक खण्डचतुष्टय वर्तते । शब्दसण्डस्त्वस्य॑व ग्रन्थस्यान्तिमो भाग । सर्द- ऽस्मिन् न वैवलं नयायिपानामपि तु मीमासकाना याधरणानाञ्च मतेन शब्दतत्त्वस्प विशेपेण निरूपण वत्तंते। नंयायियभीमासक्वंयाकरणाना प्रयाणामपि समानोऽधिकार शब्दसण्डे । अतोऽर्वाचीन नंयायिका दिभि सर्व शदतत्त्वविचारे प्रन्यरचनाद्वारा पृथक् पृथक् विचार. प्रदर्शिन । शब्दतत्त्वविचार प्रकृतिप्रत्ययभेदेन भागद्वय वर्तते । तत्र प्रवृत्यर्थस्या- लोचन शक्तिवादे गदाधरभट्टाचार्येण कृतम् । प्रत्ययविचारादते भन्दतत्त्व- विचारोऽपूर्ण एवेति मत्वा प्रधानतया न्यायमतमवलम्व्य नैयायिवप्रवर गदाधरभट्टाचार्ययुत्पतिवादनामयो ग्रन्थ प्रणीत । ग्रन्थोऽय विपयोत्कृ- प्टतया सुस्पष्टलेखप्रणाल्या च सर्व शारभरसिविशेषतयादृत । नया- पियावरणश्च विशेषण पठयते। प्रत्ययार्थनिम्पपरोऽय ग्रन्थो व्युत्पतिविधायकशास्त्रे शिरोमुकुटाय- माण यस्य विपश्चितश्वेतसि मुद नावहनि । व्याकरणे न्याये वास्याध्य- यन विना प्रवर्णपाण्डित्य नय लभ्यते। अतो महानादरोस्य ग्रन्थस्य पण्डिन- समाजे । परन्तु गूढार्थोऽय ग्रन्थ । सर्वतोभावेनाभिप्रायोद्घाटने न सर्वे समर्या । 'जन्मसलारविद्यादे गक्ते स्वाध्यायकर्मणो' इत्यादिश्रीमदु- घयनाचार्यस्थनानुसारेण पाण्डित्यसम्पादक ग्रन्थानामध्ययनाध्यापनादिक- मपि प्रमशो ह्रासपथमेवानुसरति । अत एवंदशस्य ग्रन्थस्य मरला सुस्पष्ट- तरा टीकाप्यपेक्षिता । तत्रापि सन्लि वृष्णभट्टोपगूढार्थादर्शादयो विविधा ·ध्यारया विन्तु आधुनिक विद्यार्थिना कृते न ता सर्वथोपयोगिन्य । इति मनसि निधाय महामहोपाध्यायमिथिलालङ्कारभूतसन्मिजयदेवशम्मंभि जयाख्या सरलातिमनोहरका व्याख्या व्यरचि । इय विद्यार्थिना महदुप- योगिनीत्यरया शीघ्रमेव पुन रास्करणेनैव स्पष्टम् । यद्यपि शास्त्ररसिकाना दौर्भाग्यवशातानचरणा प्रथमाविवरणे भेदा- न्वयविचारे "प्रत्ययत्वाद्यनुपस्थितिदशाया" (पृ० ११७) इति ग्रन्थपर्यन्त- स्मैव टोका विरचयन्त एव रानिपातज्वरागिभूता काशीविश्वश्वरसायुज्य प्राप्तवन्तस्तथाऽपि विद्यार्थिनामुपकाराय बहुस्थलेषु द्वितीयाविवरणादि- प्वपि तातपादाना टीप्पण्यादितो ग्रन्यानुद्धृत्य द्वितीयावितरणपर्यन्तो ग्रन्थ- भागो जयासहित पूर्व प्रकाशित । प्रायशो विविधप्रान्तीयपरीक्षामु द्विती- यापर्यन्त एव ग्रन्थ पाठ्यरूपेण निर्धारितोऽस्ति । अत एव बहुधा परी- क्षापिभिद्वितीयाविवरण यावदेष ग्रन्थ पठ्यते । परन्तु विशेषज्ञानलाभा- यातनोऽपि ग्रन्थोऽवश्यमेव पठनीयस्तत्सम्पादनाय तथा समस्तयन्थरक्ष णाय चावशिष्टोऽप्यश पाख्यातविवरणपर्यन्तोऽद्य प्रेक्षावता पुरत प्रकाश्य सस्थाप्यते । ग्रन्थकर्तुष्टीकाक्त्तश्च सक्षिप्तोऽपि परिचयो शेम । तत्र तायद गदापरभट्टाचार्यो जीयाचार्यपुत्र बङ्गदेशीयवारेन्द्रब्राह्मणकुलोत्पन पवना- मण्डलान्तर्गतपक्ष्मीपाशनामस्थान स्वजन्मनाऽलचकारेति विदुपा परा- मर्श । प्राप्तवयस्को न्यायशास्त्र विशेषवंदुप्यसम्पादनाय गदाधरस्वाकिक- शिरोमणिहरिरामतर्कवागोरासकाशमध्येतु नवद्वीपमाजगाम । तत्राधिरे- गैव तवागीशमहाशया पञ्चत्व प्राप्तवन्त । गदाघरस्तु तत्स्थानापन्नो- ध्यापको वमूर्व। परन्तु नाय गदाधरो विद्यापाधिभिरलड्कृतो हरिरामतकंवागीशस्था- नयाग्म पण्डितश्चेति मत्वा पूर्व न कोऽपि गदाधराध्येतुमाजगाम । अनादरेणानेन गदाधरस्तु हतोत्साहो न जात । पर पण्डिसमाज स्वपाण्डि- रस्परिचयप्रदानायोपायान्तरस्य शरणमवलम्यिावान् । श्रादौ पूर्व विद्यालय- ·स्थान परित्यज्य राजमार्गसमीपस्थाया स्याश्चिद्वाटिकाया तेन स्वनिवास कृत । ततो विद्यार्थिनामभावे तत्रैवोपवने लतापर्णवृक्षादीनुद्दिश्योज्वं गूढस्थलशास्त्रविचारमालोचयन बहून् दिवसाननैपीत् । राजमार्गग गच्छ- द्भिविद्यार्थिभि पण्डितश्च सकुतूहल प्रच्चनरूपेणोदासीनभावेन वा गदा- धरस्य शास्त्रीयविचार थुत्वा तस्य विशिष्टवंदुप्यपरिचयो लब्ध । तत क्रमशस्तद्योग्यताविषयसन्देहिता विद्यार्थिनस्तत्ममीपमध्येतुमाजग्मु । इत्येव क्रमेणाल्पनैव कालेन महता प्रयलेन गदाधरस्य पाण्डित्यख्याति सर्वत्र प्रथिता । इत्येव नवद्वीपमहिमानामवग्रन्थतो ज्ञायते । एव शतशरछात्रानध्यापयन्तो गदाधरभट्टाचार्या विविधान् पन्थानपि प्रणिन्यु । तद्यथा--(१) न्यायकुसुमाञ्जलिटीका, (२) तत्त्वचिन्ता- मण्यालोकटोका, (३) आत्मतत्वविवक्दीधितिटीका, (४) तत्वचिन्ता मणिदीधितिप्रकाशिका, (५) मुक्तावलीटीवा, (६) दुर्गासप्तगतीटीका, (७) ब्रह्मनिर्णय , तथा चतु पप्टि वादार्था । तत्र वेचन-विषयनावाद , शक्तिवाद , व्युत्पत्तिवाद , मुक्तिवाद , सादृश्यवाद , रत्नकोशवाद , कार- णतावाद , अनुमितिमानमवाद , नव्यमतवाद , विधिस्वरूपवाद , भारयात- वाद, कारकवाद , नवाद , बुद्धिवाद , स्मृतिसस्कारबाद , इत्यादय । अनेन रचिताप्टीका प्रायशो गादाघरोति नाम्ना लोको प्रसिद्धा । शक्तिवादटीकाकारो जयरामोऽरय प्रधान शिप्य । गदाधरस्याविर्भाव- काल पञ्चायतरपमताधिककमहयमित (१६५० स्वीस्ताब्द) इति वय्यते। जयाटीमावर्तुर्जीवनचरितविषये तदन्यतमशिप्यप्रवरेण महामहोपा- ध्यायेन श्रीगङ्गानाथझामहाशयेन तदानी प्रयागविश्वविद्यालयकुलपतिना यत्लिपित* तदवान प्रकाश्यते । - * एतत्पूर्वमेव सुप्रभातमितिनामकमस्नपत्रिकाया प्रकाशितमासीत् ।

·( ४ ) अस्ति मिथिलाया 'गजहडा' इति नाम्ना प्रसिद्धो ग्राम । तत्रव सुप्रति- प्ठिते मोदरपुरमैथिलब्राह्मणकुले प्रात स्मरणीया महामहोपाध्याया श्री ६ जयदेवमिश्रशर्माण रुद्र-रत्न-भू परिमिते (१९११) वक्रमीये सवत्सरे कार्तिक शुक्लपूर्णिमाया जन्म लेभिरे। सम्पादितद्विजोचितसस्काराश्च हरि- नगर-ग्रामे सुप्रसिद्धविद्वद्वर-हलधर-(प्रसिद्ध 'हल्ली') शर्मण सकाशात् वर्षद्वय यावत् व्याकरणशास्तस्याद्यमशमधीत्य तत्र प्राथिक्क्लेश प्राप्य तत्स्थानमुज्झित्वा गन्धवारिनगरे लेखकस्य मातामह्या पुण्यशीलया श्री ३ वमुमतीदेव्या सस्थापित विद्यालय महामहोपाध्यायश्री६ रजमिश्रम- भिरिदानीमपि मिथिला मण्डयद्भिरधिष्ठिते तेभ्य एव शब्देन्दुशेखरादि- ग्रन्थान् स्वायत्तीचा, समाप्नुवश्च तदानीमेव पण्डितमण्डलीपु प्रौढविद्वत्ता- प्रतिष्ठाम् । गुणाग्नि ग्रह-भू-(१९३३)-मिते च वर्षे काशीमागत्य विश्व- विख्याताना श्रीमता वालशास्त्रिणा मकाशे, तदनन्तरञ्च सवलतन्त्रापर- तन्त्राणा म० म० श्री ६ शिवकुमारमिश्रशर्मणा सकाशे व्याकरणशास्त्र मपीतमपि परिमाज्यं शास्त्रान्तराण्यपि समग्राण्यधिगतवन्त । युवावस्था- यामेव कादीस्थविद्वज्जनेषु लब्धर्वदुष्यप्रतिप्ठो वस्वग्नि-रत्न-चन्द्र (१६३८) मिते गवत्मरे मिथिलाधीन पवित्रकीतिना महाराजश्री ५ लक्ष्मीश्वरांसह- महोदयेन मम्थापिनाया दरभद्गापाठशालाया काशीस्थाया श्रीशिवयुमार- मिथ-श्रीरामकृष्ण (तात्या) शास्त्रि-श्रीसुधावरद्विवेद-श्रीदुःगभ• जनर विभि पण्डितरत्ने सह व्यावरणाध्यापयासन शोभयामामु , सम- भूपयश्च तदासन वेदपिरत्न भू-(१६७४) मितवर्षपय्यं तम् । तदनन्तर हिन्दूविश्वविद्यानयाध्यक्षास्तान् प्राच्यविद्याविभागे प्रधानाध्यापरपदय्या ममावेशयन् । तदारभ्याजीव तदेव स्थान श्रीमद्भिरलतमभून् । एयञ्च प्रायश पट्चत्यारिंगद्वाणि नानागापाण्यध्यापयतामेपा व्यतीनि । ममागादिताव पाण्डित्यपदवी सत्यशश्यात्रा । सेप्वयंकोज्यं गोपि स्वभाग्यवादागात् । पण्डितपर्याा पोदा पाल्डिन्यमामीक्षिी सेना .

·- धात्रेण वर्णनमनुचितमेव प्रतिभाति । अस्त्वैतदेव पर्याप्त यत् प्रायशो गणितशास्त्रवर्जे सर्वेष्वपि शास्त्रेषु तेपामधिकार पूर्णतयाऽऽमीत् । शास्त्र- विचारस्य तु सार एवैतेप्वेकनीकृत प्रामीत् । रत्नाशिरत्नभू-मिते (१९१८) च ईशवीये भारतसम्राट् पण्डितसग्राड्भ्य एभ्यो महामहोपाध्यायपदवी वितीर्यास्या पदव्या प्रतिष्ठा वर्धयामासु । महात्मनामेतेषा स्मारवास्त- निमिना ग्रन्था --(१) परिमापेन्दुशेखरस्य टोका विजया,(मुद्रिना)- (२) शास्त्रार्थरत्नावली (मुद्रिता)-(३) व्युत्पत्तिवादस्य टोका जया (मुद्रयमाणा)-(४) शब्देन्दुशेखरस्य टोका (अपूर्णा)-(५) महा- विनायकस्थापनपद्धति -(६) वास्तुपद्धति -(७) शतचण्डीपद्धति - (८) कुलदेवतास्थापनपद्धति-(8) नीलवृपोत्सर्गपद्धति -(१०) तुला- दानपद्धतिश्चेति । पुनत्रय कन्यवाद्वयं चेति । पुत्रेपुज्येष्ठ श्रीमान् उमेशमिय काव्यतीर्थ 'एम्० ए०', (डी० लिट्०,) उपाधिभाक् प्रयागविश्वविद्यालये सस्कृताध्यापकपदमलङ्करोति; मध्यम धीरमेशो गृहकाय्यं करोति, तृतीय श्राश्रीकृष्ण सम्पादितसस्कारोऽधुमा बाल्यावस्थायामेव (एम० ए०,) वर्तते। एबन्दैहिकसमस्तसम्पदनुमाप्तिप्राक्तनपुण्यरागयो नित्यसदनुटा प्रत्यक्षीकृतबाह्मण्या पूज्यपादा सर्वथा सनातनधर्मावलम्धिनामादर्शा इबासन्। अशेषविद्वज्जनदोर्भाग्ये वऽस्मिन् वर्णाभ्यन्तरणमूलरुसन्निपातन्त्र- रेणानान्ता । तत्रापि ज्वरप्रलाप दास्त्रीयाण्मेच पाक्यान्युच्चरु । मरणात् प्राक् चत्वारि दिनानि मणिकणिकाया चनपुप्परमोतीर्थगङ्गा- प्रमाह्योर्मध्ये स्थित्वा--"उत्क्षिप्य वाहू त्वमग्रवीमि, त्रयीमये स्मिस्त्रय- मेव सारम् । विश्वेगलिङ्गम्मणिवाणिवाम्बु, काशीपुरी सत्यमिद विसत्य"- मिति पद्यमुच्चर्घोषयन्तो मध्याह्नसमये मणिपर्णिकागङ्गाजले निमग्ना- शरोरा १९८२ नम फाल्गुनशुक्लसप्तम्या विश्वेश्वरसायुज्यमगमन् । शुन्यमधुना पण्डिनमण्डल-भारते, शास्त्रार्थचर्चात्वस्तप्रायव । सोक- सन्तप्तेनाधिक वर्णयितुन पार्यते । समाश्वासनस्थानमेवावदेव यदधिक-

·क्लेश विनव पठनपाठनादिकायं कुर्वाणा एव यथा मर्वत्र जीवने प्रोडा
प्रामस्तथैवामरणनिरवाह्यन् । ज्वरात्रान्तदिनपर्यन्त व्युत्पत्तिवादटीका-
रचनाया लग्ना आसन् । अत एवोक्तम्--
जयः कुले जयोऽभ्यासे जयः पण्डितमण्डले।
जयो मृत्यो जयो मोक्षे 'जयदेवः' सदा जयः ।।
इति
'जयनिवास
प्रयाग
पाश्विनकृष्णसप्तम्या चन्द्रे
१६६७ वैक्रमाब्दे
विदुपामनुचर
श्रीमदुमेशमिश्रः

·॥श्रीगणेशाय नम ॥ अथ व्युत्पत्तिवादः शाब्दबोधे चैकपदार्थेऽपरपदार्थस्य संसर्गः संसर्गमर्यादया श्रीदुर्गामाधवगणेशा पान्तु गदाधर श्रीगिरिजा गणेग प्रणम्य विश्वेश्वरपादपनम् । शिष्यप्रियश्रीजयदेवमिश्री व्युत्पत्तिवादस्य तनोति टीवाम् ।। १॥ सन्त्यस्य टीका विविधास्तथाऽपि परिथमो निष्पलता न यायात् । द्राक्षाफले सत्यपि पि रसास्वाद्यते हयरसो रसाल ॥२॥ घटादिपदात् पटादिविपयक्शाब्दबोधवारणाय तत्पदजन्यतद्विपयक- शाब्दबोध प्रति तत्पदजन्यतद्विपयकोपस्थिति कारण वाच्यम् । घटपदात् पटोपस्थितेरभावान तद्विषयक्शाब्दबोध । घटपदाद- समवायसम्बन्धन सम्बन्ध्याकाविषयकोपस्थितिदलादाकाशविपयशान्दबोधवारणाय तत्पद- जन्यशाब्दबोधै तत्सदनिष्ठवृत्तिज्ञानाधीनतद्विपयकोपस्थिति कारणम् । आकाशोपस्थितेवृत्तिज्ञानजन्यत्वाभावान शाब्दबाधजनकत्वम् । नीलो घट इत्यादावभेदादेघंटादिपदनिष्ठवृत्तिज्ञानाधीनोपस्थित्यभावेन शाब्दवोधम्य च सत्त्वेन व्यभिचार स्थादित्यभेदादावपि घटादिपदस्य शक्तिम्पेयतेऽन्वि. नाभिधानवादिभि । तथा चाभेदादे पदार्थद्वयससर्गस्यापि वृत्तिज्ञानाधी- नोपस्थितेस्सत्वान व्यभिचार । परन्त्वनासकार्यकारणभावपि घटादि- पदात् घटविशेष्यरपटत्वप्रकावस्यय घटप्रवारघटत्वविशेष्यशाब्दबो- ·[ कारके २ व्युत्पत्तिवाद धस्यापि वाधकाभावादापत्या तत्पदजन्यतत्प्रकारक्तद्विशेयकगाब्दयोध प्रति तत्पदनिप्ठवृत्तिनानाधीनतत्प्रकारक्तद्विशेप्यकोपस्थिति कारण वाच्य, तथा च घटादिपदात् घटप्रकारक्घटत्वविशेष्यकोपस्थितेरभावान तादृश- शाब्दबोधापत्ति । इत्यञ्च पदार्थद्वयमसर्गनिष्ठशाब्दबोधीयविषयता कि- चिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेप्यतानात्मक्तया तादृशससर्गस्य वृत्तिज्ञाना- धीनोपस्थित्यभावेऽपि व्यभिचाराप्रसक्त्या तय पदाना वृत्तिक्त्पनमयुक्त- मेवेति नैयायिकाः। परन्त्वेतेपा मते पदार्थद्वयससर्गभाननियामकाभावेन सर्वयावाधितसकलसंसर्गभानसम्भवेन नीलो घट इत्यादावभेदादेरिव स्व- स्वामिभावादेरपि भानापत्तिरिति शहानिराशाय स्वमते नियामक मुच्यते- शाब्दबोधे चेत्यादिना । चगब्दम्त्वर्थे समर्गपदानन्तर स बोध्य । एक्पदार्थ इत्यनानुयोगिता सप्तम्यर्थ । तर वृत्तित्वसम्वन्धेन प्रत्यर्थस्यान्वय । तस्याश्च निस्पकत्वसम्बन्धेन ससर्गपदार्थेऽन्वय । अपरपदार्थस्य वृत्तित्व- सम्बन्धन पप्ठपर्यप्रतियोगित्वे तम्य च निरूपवत्वसम्बन्धेन समर्गपदार्थ- इन्वय । शाब्दबोध इत्यत्र निरूपितत्व सप्तम्यर्थ । तेनैव सम्बन्धेन शाब्द- वोधस्य भासधात्वर्थविषयतायामन्वय । तस्यामेव निरपितत्वसम्बन्धेन समर्गमर्यादापदार्यानाक्षान्वयितृतीयार्थप्रयोज्यत्वम्य स्वस्पसम्वन्धेना- न्वय । तस्याश्चास्यातार्थाश्रयत्वे निस्पितत्वेन तस्य च मसर्गपदार्थ स्वर- पेणान्वय । नया चंपदार्थनिष्ठानुयोगितानिम्परोसरपदार्थनिष्ठप्रति- योगितानिम्पर ममगं शाव्दबोगनिपिना पाकाहानिरपितप्रयोज्यत्व- विशिष्टा या विषयता तनिरपिताश्रयत्वविशिष्ट इति मसर्गमुग्यविष्यको बोर । शाब्दबोधै एकपदार्थानुयोगिकापरपदार्थप्रतियोगिनमसगंभामिका ममभिव्याहारम्पासाइव न तु प्रकारविगेप्ययोरिख सरितरिति पयंव- मितोऽयं । उदेश्यतावच्छेदस्य्यापरत्व नियमन नियये भामते । तेनंरपदा- र्थानुयोगितापरपदार्थप्रतियोगिरममगंन्यापर यमाकाक्षाप्रयोज्यगाब्द- योधीपविषयनाथप वे लम्पने । तेनावाझाम कुत्रापि मादयोये एवपदार्यभरपदार्थस्य ममगों न भागने । पश्वादिपदजन्यमादरोधे लागू ·. प्रथमा ] जयाऽलङ्कृत सानुयोगिकलोमप्रतियोगिरासर्गस्य सचिनभाम्पस्याकाइझाप्रयोज्यशाब्द- बोधीयविषयताश्रयत्वाभावेन निरुक्तव्यापकत्वानुपपत्तिस्यादत एकपदार्थ- अरपदार्थस्येत्यनयोस्मसर्गविशेषणत्वम् । न चानुमितो प्रत्यक्षे च भूतल घटवदित्यादौ मतलानुयागिकघटप्रतियोगिकसयोगादौ तादृशससर्गत्वम्पोद्दे- श्यनावच्छेदकस्य सत्त्वेऽपि विधयभूतस्य निरुक्तविषयताश्रयत्वस्याभावेन व्यापकत्वानुपपत्तिस्नदवस्यवेति वाच्यम् । एकपदार्थानुयोगिकापरपदार्थ- प्रतियोगिरससर्गवृत्तिसतर्गतारयगाब्दबोधीयविषयतामुद्दिश्यापाइक्षाप्रयोज्य- त्वयंव विधातेनानुपपत्त्यभावात् । न च निरुक्तविपयतायास्तेन रूपेणाभा- नात् क्थ तेन रूपेणोद्देश्यतेति चेत्-न । उद्देश्यताविषेयतयोविशेष्यताप्रकार- तानात्मकनयोद्देश्यत्वे उद्देश्यतावच्छेदकरूपेण भासमानत्वस्यातन्त्र वात् । अर्थवपदार्थ इत्यायकत्वस्यापरपदार्थ इत्यत्रत्यापरपदार्थस्य च कुत्रा- न्यय -पदे पदार्थे वा ? नाय । तथा मत्येक यत्पदन्तदर्थानुयोगिको पर यत्पदन्तदर्थप्रतियोगिस्ससर्ग इति बोध । तथापरत्व भेद । स च यद्येक- पदत्वावच्छिनप्रतियोगितास्तदाऽप्रसिद्धिरेकपदत्वस्य पदमानवृत्तित्वात् । यद्यपदनिष्ठप्रतियोगितारस्ताव्यावर्तकत्व द्वित्वादिनकपदनिष्टप्रतियोगि- ताव भेदस्य स्वस्मिन्नपि मत्त्वात् । न च पदविशिष्ट मार्ग प्राकाइक्षाभास्य । वैशिष्टय स्वार्थानुयोगिकत्व स्वनिप्टप्रतियोगिताकभेदवत् यत्पदन्तर्थप्रति- योगिपत्वमित्युभयसम्बन्धेन । तन भेदस्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक इति ग्रन्थकृतस्तात्पर्य मिति वाच्यम् । घटपदपशुपक्षादिस्थले घटत्वादिमस- गस्य व्यवच्छेदेऽपि एवपदस्थले दोपात् । तत्र हि नान्ययोगव्यवच्छेदत्वा- वच्छिननिरूपिता शक्तिरन्ययोगव्यवच्छेदाप्रसिद्ध । किन्तु अन्ययोगे व्यवच्छेदे च खण्डश भक्ति । व्यवच्छेदे अन्ययोगस्य स्वनिष्ठपतियोगिताकत्वरूप ससर्ग प्राबादशाभास्य । तत्र पदान्तरस्याभावेन तत्रामर्गस्यासमहापत्ति । नान्त्य । तत्पक्षे यद्यपि प्राद्यपक्षोक्नदोपद्वयवारणाय पदार्थविशिष्ट मसर्ग इत्यनेव तात्पर्य या शक्यते । वशिष्टरच स्वानुयोगिक्त्वस्वेनरार्थप्रति- योगित्वोमयसम्बन्धेन। एवस्थले पदार्थयोरन्ययोगव्यवच्छेदयोभेदेन दोपा- ·४ [ कारके व्युत्पत्तिवाद भावस्तथापि अभेदान्वयस्थले नीलो घट इत्यादी प्रतियोगिन एवानुयोगित्वेन दोपादिति चेत्-अनोच्यते । धर्मविशिष्ट ससर्ग ससर्गमर्यादया भासते । वैशिष्टय स्वावच्छिनानुयोगितानिरूपकत्वस्वेतरधर्मावच्छिनप्रतियोगिता- निरूपकत्वोभयसम्बन्धेन । एवशब्दस्थले च व्यवच्छेदत्वधर्मान्ययोगत्व धर्मावादाय समन्वय । नन्वेवमपि पशुपदे लागूलत्वमादाय लोमप्रति- योगिक्ससर्गेऽपि शक्तिभास्ये धर्मविशिष्टससर्गत्वरूपोद्देश्यतावच्छेदकस्य सत्त्वेऽप्याकाङ्क्षाभास्यत्वत्पविधेयस्याभावेनोद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्या- काक्षाभास्यत्वरूपे भङ्गापत्ति । राज्ञो राजा राजराज इत्यादी वाक्ये समामे स्वस्वामिभावरूपससर्गस्य राजत्वे राजत्वभेदाभावेनाकाक्षाभास्य- स्वानापत्तिश्च । समवायनाभावो नास्तीत्यादी नार्थाभावेऽभावपदार्थप्रति- योगिकस्य स्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वस्याभावत्वप्रतियोगिकस्य स्वावच्छिन- प्रतियोगिताक्त्वस्य च समर्गस्याकाङ्क्षाभास्यत्वानापत्तिश्च प्रतियोगिता- वच्छेदकस्याभावत्वस्यानुयोगितावच्छेदकाभावत्वभिनत्वाभावादभावत्वनि- प्टप्रतियोगितायाश्च निरवच्छिनावादिति चेत्-न । उपस्थितीयविशप्यता- विशिष्ट ससर्ग इत्यर्थेनादीपात् । वैशिष्टयञ्च स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिरूप- पत्वस्वनिरूपितत्वाभाववदुपस्थितीयविषयताप्रयोग्यप्रकारतानिरुपकत्वोभ- यमम्बन्धेन । घटपश्वादिस्यले च समवायसम्बन्धीयप्रकारताविशेष्यताप्रयो- जक्योरपस्थितीयघटत्वघटनिष्ठयो प्रकारताविशेप्यतयो लागूलनिष्ठ- विशेप्यतालामनिष्ठप्रकारताप्रयोजक्योरपस्थितीयलागूललोमनिष्ठविशेष्य- तयोश्च निस्प्यनिरूपकभावात् । राज्ञो राजेत्यादौ समवायेनाभावो नास्ती- त्पादावपि प्रतियोग्यनुयोगिवाचत्र विभिनराजपदजन्योरस्थितीयराजनिष्ठ- विषयनयोरभावनपदजन्योपस्थितीयाभावनिष्ठविषयतयोश्च शाब्दबोधी- यप्रकारताविशेष्यताप्रयोजक्योरभिन्नतया निस्प्यनिरुप भावविरहात् । न च प्रभाव वप्रतियोगिवस्वावच्दिनप्रतियोगिताकत्वमसगस्यासग्रह एव । प्रभानपदजन्योरस्थितीयाभाव वनिष्ठविपयताया नम्पदजन्योपस्थितीया- भावनिष्ठविषयतानि पिताभाव वनिष्ठविषयताभद मानाभावेनाभावनिष्ठ- ·५ प्रयमा] जयाऽलड्कृत विपयतानिरूपितत्वादिति वाच्यम् । अभावस्यव स्ववृत्त्यभावन्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन ननर्थाभावेऽन्वयात्। रवप्रयोजकवृत्तिज्ञानीयवि- पयरवानिरूपितवृत्तिज्ञानीयविषयताप्रयोज्योपस्थितीयविषयताप्रयोज्यप्रका- रतानिस्पकत्वसम्बन्धस्य द्वितीयसम्बन्धस्थाने निवेगनीयत्वाच्च । अभाव- पदनिष्ठवृत्तिज्ञानीयविपयताया नन्पदनिष्ठवृत्तिज्ञानीयविषयतया निरूप्य- निस्पकभावविरहेणासङ्ग्रहासम्भवात् । न च समवायस्यैक्त्वेन घट इत्यादी विभक्त्यर्थकत्वप्रतियोगिकाकाक्षाभास्यसमवायादभिनस्य घटत्वप्रतियोगि- क्समवायस्य वृतिभास्यस्य संग्रहापत्ति । एक्त्वप्रतियोगिकसमवायस्योप- स्थितीयविषयताविशिष्टत्वे घटत्वप्रतियोगिकस्य तस्य न तत्वमित्यस्य वस्तुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । समवास्यक्त्वे एकत्वप्रतियोगिकसमवाय आकाक्षाभास्यो घटत्वप्रतियोगिक समवायो नाकाक्षाभास्य इत्यस्यापि वक्रतुमशक्यतयेप्टत्वस्यवाङ्गीकरणीयत्वात् । न च घटत्वनिष्ठप्रकारतानिक- पिता समवायनिष्ठा ससर्गता आकाक्षाप्रयोज्येति व्यवहारापति , तस्या घटपदनिवृतिप्रयोज्यत्वस्यैव सत्वेनेप्टापत्तेरयोगात् । निरक्तोपस्थितीय- विपयताविशिष्टससर्गनिष्ठससर्गताया एवाकाक्षाप्रयोज्यत्वादिति वाच्य, उपस्थितीयविषयताविशिष्टा ससर्गता आकाङ्क्षा प्रयोज्यत्यय तात्पर्यात् । वैशिष्टय स्वप्रयोज्यविशेप्यतानिरूपितत्वस्वप्रयोजकवृत्तिज्ञानीयविषयत्वा- निरूपितवृत्तिज्ञानीयविपयताप्रयोज्योपस्थितीयविषयताप्रयोश्यप्रकारतानि- पितत्वोभयसम्बन्धेन । समवावरत्वेऽपि ससर्गतयो देनाकाक्षाप्रयोज्य- त्वाप्रयोज्य वयोरुपपतरिति दिक् । वृनिज्ञानीयविषयत्वाप्रयोज्या ससर्गता आकाक्षाप्रयोज्या । उपस्थि तीयविषयत्वाप्रयोज्या बाब्दकोषीया समर्गता प्राकाङ्क्षाप्रयोज्यत्याद्यपि वक्तु शायत इति केचित् । तत । नीलो घट इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानविपयो- भेदो वृत्तिनास्य आवाक्षाभास्यो वेनि सगये नैयायिकेनाकाशाभास्य इत्युच्यते । मीमासकेन वृत्तिभास्य इत्युच्यते । तस्मिन् समये वृत्तिभास्य- त्वम्य वृत्त्यभास्यत्वस्य वा निश्चयाभावेन वृत्यमास्यत्वादेगकाक्षाभास्य- ·[ कारके ६ ध्युत्पत्तिवाद भासते। स च कचिदभेद.। कचिच तदतिरिक्त एवाधाराधेयप्रति- त्वोद्देश्यतावच्छेदके प्रवेशानहत्वात्। घटो नास्तीति नेत्यत्र घटसत्ताभावा- भाव प्रतीयते । नयनिष्ठवृत्तिज्ञानयो समानाकारक्तया तदीयविषयत- योरभावद्वयोपस्थितिद्वयविपयताप्रयोजकतया नजर्थाभावत्वनिष्टप्रकारता- प्रयोजकोपस्थितीयविषयताप्रयोजकवृत्तिनानीयविषयताया अपरनजर्थाभाव- निप्टविगेप्यताप्रपोजकोपस्थितिविषयताप्रयोजकवृत्तिज्ञानीयविषयतानिरूपि- तत्वाभावविरहेण स्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वससगस्यासग्रहस्तु नापाद्य । तत्र घटसत्ताभावत्वस्यवावच्छिनप्रतियोगितयाऽन्वयेन तनिष्ठप्रकारताप्रयो- जक्त्वस्य परम्परया घटनिष्ठवृत्तिज्ञानीयविषयताया अपि सत्त्वेन तस्या- श्चाभावनिष्ठविभेप्यताप्रयोजक्वृत्तिज्ञानीयविषयतानिरूपितत्वविरहेणापत्त्य- भावादिति दिन । स च मसगं क इति जिज्ञासायामाह-क्वचिदभेद इत्यादि । आधारा- धेय इत्यादे प्रत्येक भावेत्ययान्वयेन आधाराधेयभाव प्रतियोग्यनुयोगिभावो विपयविपयिभाव इत्यर्थ । यद्यपि यायसिद्धान्ते प्राधाराधयभाव इत्याद समुदिनस्य न सम्वन्धता क्वचिदम्ति तथापि वैयाकरणमतेनास्य गन्यस्य सत्त्वान्नासगति । तन्मते 'सम्बधो हि सम्बन्धिभ्या भिन , द्विष्ठ' इत्यादि- भाष्यात प्रतियोग्यनुयोगिनिष्ठस्यैव प्राधारतानिरूपिताधयतेत्यादि प्रमेण समुदायस्य सम्बन्धत्वात् । भूतले घट , घटो नास्ति, घटज्ञानमित्यादी क्रमेण तेपो सम्बन्धाना प्रतीति, न च न्यारमतेनैव आधारत्वमाधेयत्व प्रतियोगि- त्वमनुयोगित्व विषयत्व विपयित्व सम्बन्ध इत्यर्थसम्भवनाय अन्योऽस्तु स्वस्तमम्बन्धेनाधारे निम्पकत्वसम्बधेनाधेये सत्त्वेनाधारत्वादरपि द्विष्ठ- त्वम्यापपादनमम्मवादिति वाच्य, अनुयोगिनिष्ठम्यैव मम्बन्ध वेनाधयत्वा- नुयोगिविपि वाना सम्बधत्वे-प्यापारत्वप्रतियोगिल विषय वाना ससर्ग- तया काचिदप्यमानात् । यद्यपि द्विष्टन्याभावनाभेदस्य वैयाकरणमते सत्र- .

·७ प्रयमा ] जयाऽलड्कृत योग्यनुयोगिविषयविषयिभावादिः। अभेदश्च प्रातिपदिकार्थे स्वस- मानविभक्तिकेन स्वाव्यवहितपूर्ववत्तिना च पदेनोपस्थापितस्यैव न्धत्वाभावस्तथापि विशिष्टबुद्धित्वहेतुकानुमितिसिद्धरय नीलो घट इत्या- दो नीलविशिष्टघटबुद्धौ सम्बन्धावगाहित्वस्यान्यथाऽनुपपत्त्या तस्य सम्ब- धन्य कल्प्यते नैयायिकरिति भाव । दुरधिगमेऽस्मिन् शास्त्रै शिप्यस्य भटिति प्रवेशायाभेदस्य सूचीक्टा- हन्यायनोद्देशनमेण च ससगंतया भानस्थल तावदाह-प्रातिपदिकार्थे इत्यादि । अनुयोगित्व सप्तम्यर्थ । तत्र प्रकृत्यर्थस्य वृत्तित्वसम्बन्धेन, तस्य चाभेद निरूपक्त्वसम्बन्धनान्वय । उपस्थापितस्येत्यन वृत्तित्वसम्बन्धेन प्रत्यर्यान्वितपप्ठयर्थप्रतियोगित्वस्य च निरूपकत्वसम्बन्धन तत्रैवाभेदे- ऽन्वय । तथा च प्रातिपदिवार्यनिष्ठानुयोगितानिम्पक स्वसमानविभक्ति- स्वाव्यवहितपूर्वान्यतरपदोपस्थाप्यार्थनिष्ठप्रतियोगितानिस्पकाभेद प्रा- काक्षाप्रयोज्यमसर्गताश्रय इत्यर्थ । अननुगमवारणाय प्रातिपदिकवि- लिप्टो भेद पाकाक्षाप्रयोज्यससर्गताथर इत्यर्थ इति वक्तव्यम् । वै- शिष्टयञ्च स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिस्पकत्वस्वविशिष्टपदप्रयोग्यप्रकारतानि- पकत्वोमयसम्बन्धेन । तत्र वैशिष्टय स्वप्रकृतिकविभक्तिसजातीयविभक्ति- प्रकृतित्वम्वाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वान्यलरमम्बन्धेन । नीलो घट इत्यादी घट- स्पप्रातिपदिकविशिष्टो भेद । तन घटरूपप्रातिपदिकरय नीलेऽन्यतरघटक प्राद्य. सम्बन्ध । नीलघट इत्यादी समामे च घटस्य नीले द्वितीय स. अन नाभेदत्वावच्छेदेन प्रातिपदिकविशिष्टाकाक्षाप्रयोज्यससर्गतावत्त्व विधी- यते । अब प्रातिपदिक्वमिष्टर पूर्वोत्तमम्बन्धेनैव समर्गताया वोध्यम् । तथा मत्यभेदत्वव्यापकत्व तादृशससगतास्पविधेये प्रतोयैत । नच्च न सम्भवति । स्तो पचतीत्यादित्रियाविशेषणस्थले व्यभिचारात् । विन्तु प्रातिपदिक- प्रयोज्यविगंप्यतानिरपिताभेदनिष्ठममगतात्वावच्छेदन प्रातिपदिक विशिष्ट- ·८ [ मारे घ्युत्पत्तियाद ससर्गमर्यादया भासते यथा नीलो घटोनीलपटमानयत्यादी घटाटी नीलादेः, न तु विरुद्धविभक्तिमत्पढार्थम्य । नीलस्य घट इत्यादी नीलघटाभेदान्वयनोधम्य सर्वानुभवविरुद्धत्वात् । समाननिभ- पदप्रयोग्यप्रकारतानि पितत्वविशिष्ठमारावाप्रयोज्य व विधीयते । प्राति- पदिक्वंशिष्टयं पूर्ववत् । निरपितत्यवैशिष्टय सामानाधिपरण्येन । न च क्रियाविशेषणस्यतीयाभेदसमर्गताया अमग्रह इति वाच्यम् । इष्टापते । तत्र नियामकान्तरस्येव वक्ष्यमाणत्वात् । न चापिपलीत्यादिपूर्वपदार्थ- प्रधानसमासे व्यभिचारस्तवदेशिसमासस्य प्रत्याग्यानेन पूर्वपदार्थाानु- योगिक पिप्पलीरूपोत्तरपदार्थप्रतियोगियाभेदम्य समगंमयांदया भासमान- त्वादिति वाच्य, अन्यतरमम्बन्धस्थाने म्वाव्यवहितोत्तरत्वम्य पूर्वोक्त- सम्बन्धद्वयसहितस्यान्यतमत्वेन प्रवेशनीयत्वात् । पिप्पल्यादिपदस्यैव पिप्प- ल्यादी लक्षणा । पूर्वपदन्च तव नात्पयंसाहन मित्यस्य वक्ष्यमाणत्वेना- भेदस्याकाक्षाभास्यत्वाभावाच्च । न तु विरुद्धविभक्तिमदिति । विरुद्धत्वन्च स्वप्रकृतिक विभायपेक्षया वोध्यम् । तत्त्वञ्च तादृशविभक्तिनिष्ठो य प्रथमात्वाद्यन्यतमस्तदभाव- वत्वम् । यथा नीलस्य घट इत्यादी घटप्रकृतिक सुविभक्तिनिष्ठ प्रथमा- त्वाद्यन्यतम प्रथमात्वन्तदभाववत्त्व नीलप्रतिक्डविभक्तौ । तत्र हतुमाह-नीलस्य घट इत्यादी नीलघटाभेदान्वयबोधस्य सर्वानु- भवविरुद्धत्वादिति । प्रयोज्यत्ल सप्तम्यर्थ । तस्य स्वप्रकारकत्वसम्बन्धनानु- भवेऽन्वय । अनुभवविरद्धत्वच्चानुभवविषयत्वाभावरूपम् । तथा च नील- घटाभेदान्वयबोधस्य नीतस्य घट इत्यादिवाक्यप्रयोग्यत्वप्रकारको य मर्वानुभवस्तद्विपयत्वाभावादित्यर्थ । नीलघटाभेदान्वयबोधो नीलस्य घट इत्यादिवाक्यप्रयोज्य इत्याकारकानुभवाभावादिति भाव । प्रातिपदिक- वैशिष्टयनियामकमम्बन्धघटक्स्वसमानविभक्तिकत्व किमित्याराज्ञायामाह ·ह प्रयमा ] जयालकृत क्तिकत्वं च स्वप्रकृतिकविभक्तिसजातीयविभक्तिकत्वम्। साजात्यं च विभक्तिविभाजकप्रथमात्वादिना न तु समानानुपूर्वीकत्वं साजा- -स्वसमानविभक्तिक्त्वञ्चति । विभक्तिविभाजकेति । स्वनिप्ठो यो विभक्तिविभाजर प्रथमात्यायन्यतमो धर्मस्तद्वत्वमित्यर्थ । ननु किमिद विभक्तिविभाजकत्वम् ? न तावद्विभक्तित्वविगिप्टत्व म्वव्याप्यत्वस्वव्याप्याव्याप्यत्वोभयमम्बन्धन । विभक्तित्वव्याप्यसुप्त्वव्या- प्यत्वेन प्रथमात्वादेविभक्तिविभाजकन्वानापत्ते । न च विभक्तित्वव्याप्य- स्वमेव विभक्तिविभाजक्त्वमिति प्रथमात्वादी नाव्याप्तिरिति वाच्य, सुत्वादीनामपि विभक्तित्वव्याप्यत्वेन तत्त्वापत्ते । न चेप्टापनि । आकाश- स्वादापि तथा सति पदार्थविभाजक्त्वस्यैप्टबनया 'आकाशत्वञ्च न पदार्यविभाजकोषाधि रिति मुक्तावलीप्रत्यक्षखण्डोक्तग्रन्यस्यामङ्गत्यापत्ते । नन्वत्र विक्निपद मुप्परम् । तथा च सुब्बिभाजकधर्मेणेत्यर्थ । सुन्त्रि- भाजक्त्वन्च मुप्त्वव्याप्यत्वे सति मुप्त्वव्याप्यत्वमिनि न प्रथमात्वादा- वव्याप्तिरितिषेत्-न । मुस्त्वव्याप्यसर्वनामस्थानत्वव्याप्यत्वेन तस्या दु:- रत्वात् । न च नपुसकप्रकृतिकस्वादौ सर्वनामस्थानत्वाभाववति प्रथमात्वस्य सत्त्वेन तदव्याप्यत्वाददोष इति वाच्य, टादिमुप्पयंन्तस्थिनेन सुप्त्यव्या- प्येनाऽऽत्वेन व्याप्य वात् तृतीयात्वादावप्याप्तेर्दारत्वात् । अत्रोच्यने-सुप्त्वविशिष्टत्व मुविभाजक्त्वम् । वैशिष्टयन्च स्वव्या- प्यत्वस्वन्याप्याव्याप्यत्वोभयसम्बन्धेन । द्वितीयमम्वन्धघटके स्वव्याप्ये स्व- व्याप्यविशिष्ठभिन्नत्वमपि देयम् । तत्र वैशिष्ट्य स्वमामानाधिकरण्यस्वाभाव- सामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । प्रथमा वादी सुप्त्वम्य स्वव्याप्यत्व स्वव्या- प्यविशिष्टभिन यत्स्वव्याप्यन्तदव्याप्यत्वमप्यस्तीति लक्षणसमन्वय प्राप्त तु तृतीयात्वविशिष्टमेव । उदासीने घटत्वादावतिव्याप्तिवारणाय प्रथम सम्बन्ध । न च स्वस्यापि स्वव्याप्यत्वेन मुप्त्वेऽतिव्याप्ति । पाद्य- ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद सम्बन्धस्थाने स्वभिन्नत्वस्वव्याप्यलोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वनिवेशनात् । मुवादावतिव्याप्तिवारणाय द्वितीय सम्बन्ध । सुप्त्वव्याप्य यदाप्त्वन्त- द्वयाप्यत्वेन तृतीयात्वादावव्याप्त्यापत्या द्वितीयसम्बन्धघटके स्वव्याप्ये म्वव्याप्यविशिष्टभिन्नत्व निवेशितम् । आप्त्वे मुप्त्वव्याप्यतृतीयात्वादिवि- गिप्टत्वमेव न तु तद्विशिष्टभिन्नत्वम् । यत प्राप्त्वस्य तृतीयात्वसामानाधि- करण्य टादिक्मादाय तदभावसामानाधिकरण्य डेप्रभृतिमादाय तेनाप्त्व- व्याप्यत्वेऽपि निरुक्ताव्याप्यत्वेन तृतीयात्वादावव्याप्त्यभाव । न च मुत्वादी सुप्त्वव्याप्यप्रथमात्वादिव्याप्यत्वादेवातिव्याप्तिमङ्गो वाच्य । स च न सम्भवति । प्रथमात्वादेहि सु यो एतदन्यतरत्वादिक सुप्त्वव्याप्यन्तद्विशिष्ट- त्वमेव । न तु तद्भिनत्वमिति वाच्य, स्वव्याप्यविशिष्टभिन्नत्वस्थाने स्व- विभिष्टविगिप्टभिन्नत्वस्य निवेशनात् । तत्र चरमवैशिष्टय पूर्वोक्तमेव । प्राद्यच्च स्वव्याप्यत्वस्वव्याप्याघटितत्वोभयसम्बन्धेन। तथा च निरुक्ता- न्यतरत्वमादाय नोस्तदोप । तस्य मुप्त्वव्याप्यत्वेऽपि सुप्त्वव्याप्येन सुत्वेन घटितत्वात् । न चैवमपि सु अम् एतदन्यतरत्वे अतिव्याप्ति । तन मुप्त्वव्या. प्यत्वमुप्त्वयाप्याव्याप्यत्वयो सत्त्वादिति वाच्य, स्वव्याप्याघटितत्वस्यापि तृतीयस्य मुन्धवैशिष्टयघटकम्य स्वीकारेण तादृशान्यतरत्वादे मुप्त्वव्याप्य- मुवादिघटितत्वेनातिच्याफ्यभावात् । तथा च मुप्त्वविशिष्टो धर्म मुबू- विभाजन । वैशिष्टपञ्च स्वविधिप्टत्वस्वशिविप्टान्याप्यत्मस्वव्याप्या- घटिन वैतत्वितयमम्पन्धेन । पाये स्वव्याप्यत्वस्वभिनत्वोभयसम्बन्धेन वैशिष्टयम् । द्वितीये स्वच्याप्यत्वम्वविशिष्टविशिष्टभिनत्वोभयमम्बन्धन वशिष्टयम् । तवाद्यवैशिष्टय स्वव्याप्य वस्यव्याप्याघटितत्वोभयमम्बन्धेन । द्वितीयवैशिष्टय स्वसमानाधिकरण्यस्वाभावसामानाधिारण्योभयमम्बन्धेन । मापा विपनाना फलानि पूर्वमुस्तानि । नन्वय गति विभक्तिविभाजन प्रथमा वादिर एव । तथा च प्रथमावा- दिवयन व्यय मेरेति चेत्-न। पन्यवमितम्यवसप्टनया कथनात् । प्रवृत्तिर्य प्रथमारवाद्यन्यतमी धम्मंस्तहत्व स्वनियं मुश्विनाजानद्वत्त वा माना- ·प्रयमा ] जयालकृत त्यमिति क्यनेऽपि क्षत्यभाव ! सुप्त्वविशिष्टमयावत्व मुविभाजक्त्वम् । सरयाया सुप्त्ववैशिष्टय स्वव्यापकत्वस्वव्याप्यवृत्तित्वस्वाच्याप्यावृत्तित्वस्व- व्याप्यविशिष्टभिनत्वैतच्चतुष्टयसम्पन्धेन । व्याप्यतावच्छेदन सम्बन्धो व्यापकतावच्छेदवश्च स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्ध । सा च सड़या प्रथमात्वादिपु सप्तमु वर्तमाता सप्तत्वयग्या तद्वत्त्व प्रथमात्वादिपु सप्तसु । यन यन रवरूपसम्बन्धेन सुप्त्वन्तत्र तत्र स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धन प्रथमात्या- दिनिष्ठ सप्तत्वमिति व्याप्ति । तस्यान्च सख्याया सुप्त्यस्य व्यापकत्व तस्य व्याप्य प्रथमात्वादि तद्वृत्तित्व तस्याव्याप्य घटत्वादि तदवृत्तित्व तस्य व्याप्य प्रयमात्वादि तद्वैशिष्टयन्नास्ति । यतो वैशिष्ट्य स्ववृत्तित्वस्वेतर- रबसमानाधिकरणवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन । तवाद्यसम्वन्धसत्त्वेऽपि द्वितीयो नास्तीति तद्विशिष्टभिनत्व सङ्स्यायामिति लक्षणसमन्वय । प्रथमात्वादि- गतपद्वनिरामाय स्वव्यापकत्वम् । सुत्वसहितप्रथमात्वादिगताप्टत्ववार- णाय स्वव्याप्यविशिष्टभिनत्वम्वोध्यमित्यपि के चित् । न तु समानानुपूर्वीक्त्वमिति ! तथा मति हि स्वप्रकृतिक विभक्ति- समानानुपूर्वीक विभक्तिकेनेत्यर्थस्स्यात् । तथा च वेदा प्रमाणमित्यादी दोप । स्वसमानानुपूर्वीक्त्वञ्च स्वघटकावृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविपयतावच्छे- दकधविच्छिनाघटितत्वस्वघटकावृत्तिथावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मा- वच्छिनाघटितत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिरूपितवृत्तिनावत्वोमयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्व यथा घटसमानानुपूर्वीको घटस्तत्र स्व घटस्तद्घटकी धकारो घशब्द शब्द टकारोबारश्च । तदवृत्ति श्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदको धर्म पत्वादिस्तदवच्छिनपकाराद्यघटितत्व घटशब्दे । स्वस्मिन् घटशब्दे द्वितीयो घटशब्द पूर्वोक्तसम्बन्धेन वर्तत इति तत्सम्बन्धावच्छिनस्वनि- रूपितवृतितावत्वमप्यस्नोति लक्षणसमन्वय । घटदाब्दे नीलघटममुदाय- समानानुपूर्वीक्त्ववारणाय द्वितीय सम्बन्ध । तत्र समुदाय हि तेन सम्बन्धेन घटशब्दस्यावर्तनानसमुदायनिरूपिततत्सम्बन्धावच्छिनवृतिनायत्त्वस्य घट- शब्देश्भाव । ताललता सररमैन्यादीनाञ्च न समानानुपूर्वीकत्वम् । ताल- ·[ कारके १२ व्युत्पत्तिवाद त्यम् । वेदाः प्रमाणं शतं ब्राह्मणा इत्यादावन्वयवोधानुपपत्तेः । ननु 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे' इत्यनुशासनात् शतं ब्राह्मणा इत्यादेः साधुत्वेपि वेदाः प्रमाणमित्यादयः कथं प्रयोगाः, विशेष्य- शब्दघटकावृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविपयतावच्छेदको धर्मा लशब्दोत्तरतकारत्वन्त- दवच्छिनलतशब्दघटितत्वस्यैव लताशब्दे सरशब्दघटकावृत्तिस्तादृशो धर्मो रदशब्दोत्तरराकारत्वलदवच्छिन्नरसशब्दघटितत्वस्पन रसराचे सत्वादिति दिक् । बोधानुपपत्तैरिति । तृतीयान्नमुन्दराभ्या समभिव्याहृतचतुर्थ्यन्त- घटाभ्यामित्यतोऽपि समानानुपूर्वीक्त्वसत्त्वादभेदान्वयवोधापत्तेश्चत्यपि वो. ध्यम् । सिद्धान्ते तु प्रथमात्वादिना साजात्यविरहान्न दोप । ननु नीलो घटा इत्यादावभेदान्वयवारणाय तत्र समानवचनत्वस्य प्रयोजक्तया वेदा प्रमाणमित्यतो वोधस्यैवाभाव इति तदनुरोधोऽमङ्गत इत्या--नन्विति । सदकत्व इति । सदैववचनान्ता इत्यर्थ । असति बाधक- इति। नियतवचनत्वानुशिष्टभिनविशेष्यविशेषणवाचकपदयोस्समानवचन- त्वमभेदान्वयप्रयोजकमित्यर्य । समानसिङ्गत्वञ्च स्ववृत्तिपुरिलगत्वस्त्री- लिहत्वनपुसकलिङ्गत्वान्यतमधर्मवत्त्वम् । पुल्लिङ्गत्वादिरच्च पुस्त्वस्नी. त्वनपुसमत्ववोधकत्वमेव ! पुस्त्वादिवञ्च प्राण्यप्राणिसाधारण सत्त्वादि. गुणानामुपचयापचयसाम्यस्प, प्राणिवृत्ति च तिङ्गयोनितदभावरूपम् । तत्र गुणदोपावरतत्वाद्विस्तरभयाच्च न विचार्यते । इति हेतुस्तदुद्भव इति । शक्तिनिपुणता लोकाव्यशास्त्राद्यवेक्ष- पात् । वाव्यज्ञनिक्षपाभ्यास इति हेतुम्नदुद्वे' इति कारिया। शक्ति मपारविशेष , लोरवाव्यशास्त्रायवेक्षणजन्या निपुणता व्युत्पत्तिविगेप , य काय कराति जानानि च तदुपदेशेन काव्यपरणयोजनादौ पनि पुन्येन प्रवृत्तिरभ्याम , इति अय समुदिना हेतुरिति तम्या अर्थ ।

·प्रथमा ] जयाउलटन विशेषणवाचकपदयारसति विशेषानुशासने समानवचनकत्वनिय- मात् । अन्यथा घदा नील इत्यादेरपि साधुताप्रसङ्गात् । समान- लिङ्गकस्थले तथा नियमोपगमेन वेदाः प्रमाणमित्यादेः साधुत्वोप- पादनेऽपि 'इति हेतुस्तदुद्भवे' इति कारिकाया इति 'त्रयः समुदिता हेतु'रिति काव्यप्रकाशव्यारयाया असगतिदुरिय। एवमसमान- लिङ्गकस्थले विशेष्यवाचकपदासमानवचनस्यापि विशेषणपदय साधुत्वे ताशस्थले औत्सर्गिकमेकवचनमेव सर्वत्र विशेपणपदा- नन्तरं प्रयोस्तुमुचितमिति 'प्रत्यतानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि' पितरो देवता इत्यादेरनुपपत्तिः । मैवम् । यत्र विशेष्यवाचकपदो- यत्र विशेष्यवाचवेत्यादि । यत्रेति वाक्य इति शेप । घटकत्व सप्तम्यर्थ पदेऽन्वेति वाचकेति बोधवेत्यर्य । तेन लाक्षणिकविशेप्यपदस्य नासङ्ग्रह । उत्तरत्वच्चोतरत्वेनानुसन्धीयमानत्वम् । तेन दध्यादिविशेष्यबोधवपदोत्तर- विभक्तेरसत्वेऽपि न दोपस्तदनुसन्धानस्य सत्त्वात् । विभक्तिपदानुपादाने विशेष्यवाचकपदोत्तरयत्किञ्चित्पदतात्पर्येत्येव क्थने सुन्दर दधि वहवो गुणा इत्यादौ सौन्दर्य एक्त्वविवक्षाया विशेष्यवाचदधिपदोत्तरबहुपदतात्प- यविषयवहुत्वविरुद्धकत्वम्य विवक्षिततया समानवचनत्वानुपपत्तिविभक्ति निवेदशे तत्तात्पर्य विषयवस्वमख्याविरुद्धत्वासम्भवान्न दोष इति तु न युक्त- मुक्तग्रन्थेन तादृशा विवक्षितत्वे समानवचनन्वव्याप्यत्वस्यैव लाभेन व्याप्यवि- रहस्य व्यापकाभावापादकत्वासम्भवात् । अयोगोलके धूमाभावेऽपि वह्नय- भाथादर्शनात् विन्तु विभक्तिपद स्पष्टार्थमेव । प्रमाण वदशाखा एकत्व प्रम- यमित्यादी विशेष्यवाचवपदाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेनपान्यतावश्यकेन निर्वा- हात् विभक्नितात्पर्य धिपयेत्यस्य विभक्तिजन्यत्रोधविषयत्वेनेच्छाविपये- त्यर्थ । यथाश्रुते तु वेदा प्रमाणमित्यादावपि प्रमाणपदोत्तरविभक्निजन्य- वोपविषय वेनेच्छाविषयीभूतक्त्वे वेदपदोत्तरजस्पदजन्यबोधविपयो बहुत्व ·व्युत्पत्तिवाद त्तरविभक्तितात्पर्यविपयसंरयाविरुद्वसंरयाया अविवक्षितत्वं तत्र [ कारके घटादिपदोत्तरसुपदजन्यग्रोधविषय एकत्वञ्च भवत्विनि समूहालम्वनात्म- क्तात्पर्य्यस्यापि विशप्यवाचवपदोत्तरविभक्तितात्पर्य्यत्वात्तद्विपयक्त्वन ख्याविरुद्धत्वाभावेन विशेष्यवाचवपदोत्तरविभक्तितात्पर्य्यविषयसरयाविरु- द्धनख्याविवक्षितत्वाभावसत्त्वन समानवचनत्वापत्ति । इदानीन्तु एक्त्वस्य वेदपदोत्तरजस्पदजन्यबोधविपयत्वेनेच्छाविषयत्वाभावान्न दोप । मरया- विरुद्धत्वञ्च सस्याऽसामानाधिकरण्य तादृशतात्पर्यविषयतावच्छेदकसरया- त्वव्याप्यधर्मावच्छिन भिनत्व वा। अविवक्षितत्वमिति । विशेषणवाचक्पदोत्तरविभक्त्याऽविवक्षितत्व- मित्यर्थ । तनेत्यस्य तद्वाक्ये इत्यर्थ । सप्तम्यर्थघटकत्वस्य विशेष्यविशेषण- पदयोरन्वय । तथा च यद्वाक्यघटक विगप्यबोधकपदोत्तरविभक्तिजन्यवोध- विषयत्वेनेच्चीयविशेष्यतावच्छेदकमध्यात्वव्याप्यजात्यवच्छिनभिनसस्याया विगेपणवोवपदोत्तरविभक्न्याऽविवक्षितत्व तद्वाक्यघटकविशेप्यविशेषणपद- योस्समानवचनत्वमित्यर्थ । समानवचनत्वञ्च स्वोत्तरविभक्निवृत्त्येक वचनत्वद्विवचनत्वबहुवचनत्वान्यनमधर्मवद्विभक्तिकत्वम् । न घंव सुन्दरी घटमित्यादावपि समानवचनत्वमत्त्वादभेदान्वयापत्तिरिति वाच्यम् । समान- विभक्तिक्त्वस्यापि प्रयाजक्त्वात् । समानानुपूर्वीकत्वस्यैव वा समानवधनत्व- रूपत्वात् । घटा द्रव्यमित्यादौ च स्यानिवृत्त्यानुपूर्वीमादाय समानवधनत्वोप- पादनसम्भवात् । तात्य-निवेशे विभक्त्यर्थमख्याविरद्धत्याद्यर्थे कुत्रचिजम्- विभतेरप्येक्त्यादी लक्षणयक्त्वमपि वेदपदोतरजम्विभक्न्दर्य । तहि- रद्धाया प्रमाणपदोत्तरविभक्त्यर्थमरयाया प्रभावन विशिष्टाभावस्य सत्वन ममानवचनत्वापत्ति । ननु विशेषणवाचकपदात्तरविभक्त्या यत्र सस्याया अविवक्षा तत्र ममानवचनत्वमित्येतावनंब निर्वाह विरुद्धाननिरेशत्य विम्प्रयोजनमिति ·प्रथमा ] जयालङ्कृत विशेष्यक्शेिपरणपदयोः समानवचनकत्वनियमः अत एव पुरुर- A चैत्--अनोच्यते। यत् वेदवे एस्त्वविवशयकवचनान्तविशेष्यवाचक्वेद- घटित प्रमाणत्वे एक्त्वविवक्षयकवचनान्नविशेषणवाचप्रमाणपदघटित वेद प्रमाणमिनि वाक्य तब ममानवचनत्वानुपपत्ति विशेषणवाचरपदोतर- विभक्त्या मरयाया विवक्षितत्वात् 1 विरुद्धान्तनिवेशे विशिष्टाभादस्य मत्त्वेनानुपपत्त्यभाव । ननु यत्र विशेष्यवाचरेत्यादिग्रन्थेनाविवक्षितत्वस्य समानवचनत्वव्या- प्यताया एव लाभेन विवक्षास्थले समानवचनत्वसत्त्वे क्षत्यभाव इति चेत्---- इदमन वाव्यम् । नीलो घटा इत्यतोऽभेदान्वयवारणायाभेदान्वये विशेष्य- याचवपदपमानवचनत्व विशेषणवाचकपदवृत्तिप्रयोजकम् । विशेषणपदो- त्तरविभक्त्यर्थमग्याविवक्षास्थले वेदा प्रमाणमित्यादौ व्यभिचारवारणाया- विवक्षास्थलीयाभेदान्वये समानवचन व प्रयोजक मिति वक्तव्यम् । तथा च प्रमाणत्वातैरवतात्पर्य्यवस्वन्तप्रमाणपदघटितात् प्रमाण वेदेति वाक्याद- भेदान्ययवारणाय मरयाविवक्षास्थलीयाभेदान्वये विशेप्यबाचापदोतरवचन- विभिनवचनविशेषणवाचक्पदन्य प्रयोजवमित्यपि वक्तव्यम् । सतश्चौरस वेद प्रमाणमितिस्थले व्यभिचारधारणश्य सरयाया विरुद्धान्त निवेशनीयम् । एव विभज्य क्थने ग्रन्थविस्तरम्स्यादतो विदोप्यवाचनपदोत्तरविभक्ति- तात्पर्य विषयमरयाविद्धमरयाया विशेषणवाचक्पदोतरविभक्या अविवक्षा यम तन समानरचनत्वमित्येवोक्तमिति । ये धितु स्तोर पचन इत्यादी विप्रेषणाचरस्तोकादोतरविभन्मा मात्याया अविवक्षितत्वात्समानवचनत्वापत्ति विरुद्धान्तनिवेशे तु विश्प्य- वाचकपच्या पदाव्यवहितोत्तरविभन्यभावेन तादृशविभक्तितात्पर्यसस्या- विरुद्धादिविवक्षापर्यन्लाप्रसिद्ध्या तदभावस्याप्यप्रसिद्धत्वेन समानवचन- त्वाभाव इति विरुद्धान्तनिवेशस्य फनमित्याहु । तन । स्तोक्मत्त इत्यादी ।

·[ पारसे घुलत्तिवाद विगेप्यवाचराद्धातोरव्यवहितोत्तरविभतेम्गत्वेन विवभिनत्याभावपर्यंत. स्य प्रसिद्ध्या समानवचनत्वापतविरुद्धान्तनिवेोऽपि यत्त्वेन तदर्थ प्राति. पदिक्पदप्रयोज्यविगेप्यतानिरूपितवारताप्रयोजनपदोत्तरविमस्या या मरपाया अविवक्षा तत्र समानयचनत्वमिन्यस्यव वाच्यतया विरदान्तनिव- शस्य पलाभावात् । न च मान्तु विरुद्धान्तनिवेशस्येद पलन्नथापि पवतीति पर क्त्तरि क्विम् । ततो द्विवचने स्तोर पचादि यादौ प्रातिपदिक्पदप्रयोज्य- विशेष्यताया सत्त्वेन समानवचनत्वापत्तिारा । विरद्धान्तनिवेशेऽपि इसमापत्तिरस्त्येव । न च विरुवान्तनिवरी विशेप्यविशिष्टाया विभक्ने- निवेश । वैशिष्टयन्च स्वनिष्ठमस्याबोधकत्वस्वरोधापदाव्यवहितोतरत्वा- भयसम्बन्धेन । स्तोक पचाविन्यादौ क्विवयंनिप्टमायावीपरत्वेन स्तोव विशे- प्यपाकनिष्ठसख्यावोधकत्वाभावेन विशेप्यविशिष्टविनकोरप्रसिद्ध्या अवि- वक्षितत्वपर्यन्तस्याप्यप्रसिद्ध्या समानवचनत्वानापत्तिरिति वाच्यम् । भावश्विबन्ते स्तोक सम्पदावित्यादौ विशेष्यभूतसम्पत्तिविशिष्टत्वस्यव विभक्ने सत्त्वेनापतेर्दुर्वारत्वादिति वाच्यम् । विवपोऽनुसन्धान विना शाब्द- दोधानुदयेन तत्प्रकृतिभूतधातुप्रयोज्यव विशेष्यता न विववन्तस्पप्रानि- पदिक्पदप्रयोज्या न वा विशेप्यभूतक्रियाविशिष्टत्व विभक्तविशेप्यबोधर- धात्वव्यवहितोत्तरत्वस्यानुसन्धीयमानविगा व्यवहितत्वेन विभनेर्वाधात् । अव्यवहितोत्तरत्व हि स्वोत्तरत्वेतानुसन्धीपमानोत्तरत्वनाननुसन्धीयमानत्द स्वोत्तरत्वेनानुसन्धीयमानत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वमेवेति पक्षद्वयेऽपि दोपाभावात् । अनोच्यते । दारविशेषणवाचक सुन्दरादिपदमपि बहुवचनान्तमेव साधु सुन्दरा दारा इनि न तु मुन्दरो दारा इति । तत्र दारपदोत्तरविभक्त्या सरयाया अविवक्षितत्वेन विशेष्यवाचवपदाव्यवहितोत्तरविभक्तितात्पर्य- विषयीभूतसस्थेत्यायविवक्षितत्वपर्य्यन्तस्याप्रसिद्ध्या समानवचनत्वनिय- गानापत्त्या सुन्दरो दारा इत्यस्यापि साधुतापत्तिरिति-मैवम् । स्वाव्यवहि- तोत्तरविभक्तितात्पर्य विषयसरयाविरुद्धसख्याविषयकबोधजनरलेन तात्प- ·प्रयमा ] जयाऽलत १७ यंविषय विभक्तिप्रतित्वसम्बन्चावच्छिनप्रतियागिताकस्वाभाववत्वसम्बन्धे- न स्वविशिष्ट विशेषणवाचक पद स्वममानवचनमिति नियमस्वीकारण दोपाभावात् । उक्नसम्बन्धस्यान्यन प्रसिद्धचा तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभाववत्वस्पसम्बन्धरय विमेव्यवाचक्दारपदप्रतियोगिस्य विशे- पणवाचक्सुन्दरपदे सत्त्वेन समानवचनत्वनियमात् । न च भेदान्वयस्थले विशेषणवाचव राजादिपदोतरविभक्त्या सरपाया अश्विक्षणे राज्ञ पुरुपा इत्यादी ममानवचनत्वनियमापत्तिरिति वाच्य, स्वप्रयोज्यविमप्यतानिम्- पिताभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारताप्रयोजकत्वस्पद्वितीयसम्बन्धस्यापि वैशि- प्टयनियामकतया प्रवेशनीयत्वेनादोपात् । राजपदस्याभेदसम्बन्धावच्छिन- प्रकारताप्रयोजकत्वाभावात् । न चैवमपि स्तोर पचावित्यादी धातो. मिष्टय स्तोक्पदेऽस्ति । स्विपोनुसन्धानेन प्रतियोगितावच्छेदसम्बन्धस्या- भावात्ततश्च ममानवचनत्वापत्तिस्तदवस्थेति वाच्यम् । स्वाव्यवहितोतर. विभक्तिवृत्तिधर्मवद्विभक्तिकन्वरूपतृतीयसम्बन्धस्यापि वैशिष्टयघटकल्वेन प्रवेगात् । प्रकृते विपीनुसन्धानेन तद्वयवधानात् तृतीयमम्बन्धस्याभावेना- दोपान् । नन्वेव मैथिली दारा इत्यादी दारपदोत्तरविभक्त्यर्थमख्याया अधिवक्षया प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धाभावेनाभावपसम्बन्धसहितसम्बन्धत्रयस्य स- स्वन मैथिलीपदस्य दारपदविशिष्टत्वात्समानव वनवनियमापत्तिरिति चेन्न । मैथिलीपदोत्तरविभक्त्यक्त्वस्य विवक्षितत्वेन स्वोत्तरविभक्ति- तात्पर्य्यविषयमरयाविरुद्धत्वमम्वन्धावच्छिनप्रतियोगिताकस्वाभाववत्सरया- विवक्षाविषयविभक्तिप्रकृतित्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभावस्य नि- वेशेनादोपात् । न च दारपदस्य विशेपणवाचक्त्वे समानवचनत्वापत्तिस्त- दुत्तरविभक्त्या सत्याया अविवक्षितन्वादिति वाच्य, उक्तसम्बन्धपयेण विशेष्यवाचवपदविशिष्ट नियतवचनातिरिक्त पद विशेष्यवोधकपदसमान- वचनमिति स्वीकारान्। नियतवचनत्वञ्च एक्वचनत्वद्विवचनत्वबहुवचन- त्वान्यतमधर्मव्याप्यविषयताप्रयोजकत्वम् । व्याप्यतावच्छेदसम्बन्धश्च ·[ कारके व्युतत्तिवाद प्रयोजकत्वरूप । व्यापक्तावच्छेदकश्च स्वाश्रयाव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्ध । प्रकृते दारस्वरूपानुपूर्व्यवच्छिनप्रयोजक्तानिरूपितप्रयोज्यतावती स्त्रीत्वा- वच्छिता विषयता बहुवचनत्वरूपधर्मव्याप्या। यत्र या प्रयोजकत्वसम्वन्धेन स्नीत्वावधिता दारत्वरूपाऽनुपूर्व्यवच्छिनप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावती विपयता तत्र तन स्वाथयाव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धन बहुवचनत्वमिति व्याप्ते मत्त्वात् । तत्प्रयोजकत्वञ्च दारपदे इति तस्य नियतवचनत्वान समानवचनत्वम् । नन्वेवमेक्त्ववोधकत्वेनाविवक्षिता जात्येकत्वबोधक्त्वेन विवक्षिता वा या विभक्तिस्तदन्तविशेष्यवाचकपदघटितस्य द्वौ पुरुष त्रय पुरुष इति वाक्यस्यापि साधुत्वापत्ति । द्विशब्दत्रिशब्दयोनियतवचनत्वेन समानवच- नत्यनियमाप्रसक्तेरिति चेत्-अनोच्यते । स्वविशिष्ट पद स्वसमानवचनम् । वैशिष्टयञ्च स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपिताभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारताप्र- योजकत्वस्वाव्यवहितोत्तरविभक्तिवृत्तिप्रत्ययत्ववद्विभक्तिप्रकृतित्वस्वाव्यव- हितोत्तरविभक्तितात्पर्यविपयसायाविरुद्धसरयाबोधकत्वतात्पर्य विषयविभ- क्तिप्रकृतित्वसम्वन्धावच्छिनप्रतियोगिताकस्वाभाववत्वस्वोत्तरविभक्तिवा च्यसख्यावच्छिनानुपोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिधर्मावच्छितबोधकत्वतात्पर्य्य- विषयत्वस्वोत्तरविभक्तिसमानानुपूर्वीविभक्तिप्रकृतित्वप्रकारक्सम्भावना- प्रयोज्यसाधुन्वप्रकारक्सम्भावनाविषयत्वाभाववत्त्वोमयसम्बन्धावच्छिनप्र- तियोगिताकस्वाभाववत्वंतच्चतुष्टयसम्बन्धेन । मैथिली दारा इत्यादी दार- पद प्रकारताप्रयोजनम् । तत्र विशेष्यवाचमैथिलीपदविशिष्टत्व नास्ति । पत आद्यसम्बन्ध त्रयसत्त्वेऽपि चतुर्थसम्बन्धो नास्ति । यतोभावप्रतियोगि- तावच्छदकसम्बन्धद्वयमेवास्ति । तथा हि विशेष्यवाधमैथिलीपदोत्तरवि- भक्तिस्गुम्तहाच्यात्यसस्थावच्छिनानुयोगितानिरपरपर्याप्तिप्रतियोगिभूतो धर्मो दारत्वन्तस्य प्रयकपर्याप्तत्वात् तदवच्दिनरोपरत्वेन तात्पर्य्यविप- यव दारपद । एव स्वात्तरा विभक्ति सुम्तत्समानानुपूर्वीक्मुविभक्तिप्र. नियमारवमम्भावनाप्रपोज्या पद्यय दारद मुविभक्तिप्रतिस्स्यात्तदा 1 ।

·प्रथमा ] जयाउलड्न साधु स्यादिति सम्भावना । सा च नास्तीनिताशसम्भावनाविषयत्वाभाव- वत्वसम्बन्धश्च दारपदेऽस्तीति न समानवचनत्वापत्ति । द्वौ पुरुषस्नय पुरुप इत्यादयश्च न प्रयोगास्तत्रोक्तचतुष्टयसम्बन्धेन विशेषणवानद्वयादि- पदे पुरपपदवैशिष्टयसत्वेन समानवचनत्वनियमानान्तत्वाच्चतुर्थसम्बन्धघट- कीभूतप्रतियोगिनावच्छेदकप्रथमसम्बन्धस्य तवाभावेन चतुर्यसम्बन्धस्यापि सत्त्वात् । तथा हि पुरुषपदोतरसुविभक्तिवाच्यैक्त्वावच्छिनानुयोगितार- पर्याप्तिप्रतियोगित्वस्य द्वित्वादी वाधन तद्घटित सम्बन्धो नास्तीति सर्व- मुपपनम् । न च पुष्पवन्तौ देव इत्यस्यानिस्तार । पुष्पदन्तपदवाच्यताव- च्छेदकस्य मूर्य्यत्वादेरैवत्वावच्छिनानुयोगिनाक्पर्याप्तिप्रतियोगित्वेन दारप- दसमानत्वादिति वाच्य, तादृशपर्याप्तिप्रतियोगिधर्मविशिष्टत्वम्य निवेश- नीयत्वात् । वैशिष्टय स्वावच्चिनबोधकत्वेन तात्पर्य्यविषयत्वस्वपर्याप्ता- वच्छेदक्तानिरपितावच्छेद्यतावती या शक्यता तनिरूपितशक्ततावत्वोभय- सम्बन्धेन पुष्पदन्तपदशक्यतायाश्च सूर्यत्वचन्द्रत्वोभवपर्याप्तत्वात् । स्व- प्रयोज्यत्यादिनिवेशात् स्तोक सुन्दरौपचावित्यादौ न दोप । द्वितीयसम्बन्ध- निवेशात् स्तोक पचावित्यादौ न दोप । तृतीयस्य निवेशेन मुन्दरा दारा इत्यादौ दोपाभाव । चतुर्थरय निदेशेन मैथिली दारा इत्यादावदोष । तत्रापि प्रयमस्य प्रतियोगितावच्छेदकस्य निवेशेन द्वौ पुरुष इत्यादी न दोप । द्वितीयस्य प्रतियोगितावच्छेदकस्य निवेशेन निलो घट इति प्रयोगा- भाव । ननु शत ब्राह्मणा इत्यादौ समानवचनत्वापत्तिरक्तचतुष्टयसम्बन्धेन शतपदस्य विशेष्यवाचक नाह्मणपदविशिष्टत्वात् । न च विशेषणवाचक- शतपदोत्तरविभवन्यक्त्वन्य विवक्षिनत्वान दोप इति वाच्य, एकत्वाविध- क्षाया शतानि ब्राह्मणा इति प्रयोगापत्तेदुरित्वात् । न चक्त्वाविवक्षा- यान्तादृशप्रयोगस्येप्टत्वमेवेति वाच्य, "पिंरा याद्या सदैवत्व' इत्याद्यनुशा- सनेनकवचनान्तानामेव विशत्यादिशब्दाना माधुत्ववोधनात् इति चेत्-प्रयो- च्यते । विशत्यादिपदोतरविभक्त्या प्रत्यर्थतावच्छेदरगनैव सरया प्रती- ·[ यारके पुरतिवाद वोमाद्रवसौ विश्वदेवा इत्यादी द्वित्वविशिष्टयोः पुरूरवोमाद्रवःप्र- भृत्योविशेपणतया विवक्षितत्वात्तद्वाचकरच द्विवचनान्तता । वेदाः प्रमाणमित्या च विशेपणपदोत्तरविभक्तथा बहुत्लविरुद्धमेकत्वं यते । तया च विनित्वादीनामेष यादववचनाना एव विग यादिनाव्दा- स्साघव । अव विंग याद्या इत्यनुशासनताटाय्यंमत एव विसतित्व शतत्वादी द्वित्वादिसत्त्वे द्वे विसती श्रीणि गतानीचादय प्रयोगा उपपना । तदनुशासनेन विंगत्यादिशब्दानामेयवचनानानामेव साधुत्ववोधने तु तेषा- मसाधुत्वापत्ते । तस्मादेवत्वाविषक्षायामेरशनेऽपि शतानि ब्राह्मणा इत्याद्या इप्यत एवेति तत्त्वम् । विशेषणवाचकपद विसत्यादिमरयावाचकातिरिक्त- त्वस्य निवेशो वा वोध्य । नन्वेव 'मयिली तस्य दारा' इतिवन् साधुत्वेन प्रतीतस्य मिगी- सत्यभामे कृष्णम्य दारा इत्यस्य साधु वानापते । विशेष्यवाचकमिणी. सत्यभामपदोत्तरविभक्तिवाच्यद्वित्वमरयाया दारत्वप्रतियोगि-पर्याप्त्यनुयो- गितानवच्छेदकत्वात् । वय पुरुष इत्यादेरिव तस्य समानवचनत्यनियमा- कान्तत्वादिति चेत्-अत्रोच्यते । वाच्यत्वघटितसम्बन्धस्थाने स्वोत्तरवि- भक्तिवाच्यसत्याविशिष्टधविच्छिनबोधकत्वस्य निवेश । वैशिष्टयञ्च स्वावच्छिनानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वस्वन्यूनमरयावच्दिनानुयोगिता- पाप्तिप्रतियोगित्वान्यतरसम्बन्धेन । तथा च नापत्तिहरत्वस्य द्वित्व' न्यूनसरयावच्छितानुयोगितावपर्याप्तिप्रतियोगित्वादिति दिक् । द्विस्वविशिष्टयो पुरुरवोमाद्रव प्रभृत्पोरिति । पुरुरव पद पुरूरवो. घटितसमुदायपरम् । माद्रव पद तद्घटितसमुदायपरम् । विशपणवाचक पदोत्तरविभक्त्या द्वित्व विवक्षितमिति समानवचनस्वाभाव । वदा प्रमाणमित्यादौ समानपचनलाभावमुपपादयति-देदा प्रमाणमित्यत्र चेति । एकत्व विवक्षितमिति । नवेक्त्त प्रकृत्यर्थे प्रमाणे बाधितन्तस्य बहुत्वादि.

·प्रथमा ] जयालात विवक्षितं तच्च प्रकृत्यर्थताक्छेदके ममितिकरणत्वेऽन्येति शाब्द- प्रमाकरणत्वं च शब्दत्वावच्छिन्नं यावच्छन्दनिष्ठमकमेवेति नायो- ग्यता। न च पदार्थः पदार्थेनान्वेतीति व्युत्पत्तिविरोधः संपन्नो त्यत आह-समवेति । एक्त्ववेत्यर्थ । शब्दत्वावच्छिति । अवच्छेदस्य शाब्दत्वस्यवत्वात्तदवच्छितस्य करणत्वत्याप्येकत्वेन तन तस्यावाधात् । ननु शाब्दप्रमाकरणत्वमित्यस्य गाव्दत्वविशिष्टप्रमात्वावच्छिनकार्यतानि- रूपितकारण वमित्यर्थो न सम्भवति । शब्दत्वावच्छिनकारगतानिरपित- कार्य्यनाया भ्रमात्मवशाब्दबोधसाधारणतया तदपेक्षया शाब्दप्रमात्वस्य न्यूनवृतित्वेन तादृशमायंतावच्छेदक्त्यासम्भवात् । प्रमात्वस्य च पस्तु- सद्भावाधीनाया दमदजन्यतावच्छेदवर मानाभावाच्च स्वजन्यकाये स्व- प्रयोज्यस्यैव स्वजन्यतावच्छेदकत्वौचित्यात् । नापि शाब्दप्रमानिष्ठमार्यता- निरूपित्याद्यर्थ । सा च कार्यता याव्दत्वावच्छिनैव स्यात्तस्या भ्रमप्रमासा- धारण्येन वह्निना मिञ्चतीतिवाश्यजन्यभ्रमात्मज्ञानेऽपि सत्वेन तन्नि- रूपिनवारणतावति वह्निना सिञ्चतीति वाक्येऽपि प्रमाणमिति व्यवहारा- पत्तेरिति चेत्-अनोच्यते । शाब्दत्वावच्छिनकार्य्यनाया शब्दत्वावच्छिन- पारणतानिरपिताया भ्रमप्रमासाधारण्येऽपि प्रमावृत्तित्वविशिष्टायास्तस्या प्रमायामेय स्थितिरितिवत्तनिरूपिनारणताया अपि प्रमाजनकवास्ये एव स्थितिरिति सन्यते । तथा च वादप्रमावरणत्वमिन्यस्य शान्दत्वावच्छिन- प्रमावृत्तित्वविशिष्टया-तानिरूपितकारणरवमित्यर्थ । तथा च न भ्रम- जनके वह्निना सिञ्चतीनि वाक्यं प्रमाण वव्यवहार इति दिन । न च पदार्य पदार्थेनेति । पदार्य पदार्थनान्वेति न पदार्थकदेशेनेति- व्युत्पत्ते स्वम्पम् । प्रकृने प्रमितिकरणत्यम्य प्रमाणपदार्थदेशतया तन- यत्वान्वयासम्मको व्युत्पत्तिविरोधादिनि भाव । एलस्या व्युत्पत्तेरङ्गीकारा- देव घटत्वेऽभेदेन नित्यान्वयतात्यय॑क्स्य नित्यो घट इनि वाक्यस्य नापत्ति । ।

·[ कारणे २२ युतियाद पटत्वस्य पदार्थवदेशत्वेन तर नित्यान्वयस्य प्रस्तव्युत्पत्तिविरुदत्वात् । नन्वन्मपितायच्छेदकापणोपस्थितपदायें एव पदार्यान्वयात् । स्वरूपत एवं घटपदोपस्थिते घटत्वादावन्ययासम्भवेन नापत्तिरिति चेत्-न । जातित्व. विशिष्टनातिमत्तालार्मकच्छब्दपटितस्य जानित्यावच्चिभेदेन नित्यान्व- यवोचरस्य नित्य स इनि सास्यस्य प्रामाण्यापत्ते । अयंतद्व्युत्पत्तिमूलभूतः कार्यकारणभावोऽपि विधाय्यंते। विन्विनिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्य. तासम्बन्धेन गादयुद्धित्वावच्दिन प्रति विशेप्यतासम्बन्धन पदजन्यो- स्थिति कारणम् । घटत्वादी विशेष्यतासम्बन्धन पटपदजन्योपस्थितेरमावेन तत्र पदार्थान्तरान्वयाभाव । न च नित्य स इत्यादी जातावुपस्थितीम• विशेष्यताया सत्त्वेन नित्यान्वयो दुर्वार इति वाच्य, मुरयविशेप्यताया एव कारणतावच्छेदक्त्वाभ्युपगमात् । तस्यान्च जातित्वनिष्ठप्रकारता- निरूपितायामाश्रयनिष्ठविशेप्यतानिरपितप्रकारतासामानाधिकरण्येन प्रका- रत्वासमानाधिकरणविशेष्यतात्वरूपमुस्यत्वासम्भवात् । न च घटादावपि घटवदर्थक्तत्पदजन्योपस्थितीयप्रकारताया सत्त्वेन मुस्यविशेष्यतयोपस्थित्य- भावेन नीलादेरन्वयानापत्या नीलो घट इत्यस्याप्यप्रमाणत्वापत्तिरिति वाच्य, स्वनिरूपितत्वस्वनिरूपितप्रकारत्वासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थिति कारणमित्यभ्युपगमेन पदान्तरजन्यो- पस्थित्यन्तरीयप्रकारताया सत्वेऽप्यापत्तिविरहात् स्वमुपस्थिति । अथव मपि घटवान् तत्पदशत्रयो घटो घटपदशक्य इति ज्ञानयाधीनसमूहालम्बनो पस्थितिजन्यो नीलो घट इनि पोधो न स्यात् । पटनिष्ठयोस्तदीयप्रकारता विशेप्यतयोस्सत्त्वेन मुख्यविशेष्यतयोपस्थितेर्घटेऽसत्त्वात् । अत्रोच्यते। स्व. प्रयोग्यविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति स्वजन्योपस्थिति स्वविशिष्टविशेष्यतासम्बन्धन कारणम् । विशेष्यताया वैशिष्टय स्वजन्य- तावच्छेदकत्वस्वजन्यतावच्छेदन प्रकारत्वासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेनेति न दीप । न च लाइले पशुपदप्रयोज्या या तत्पदयोग्यलोमनिष्ठप्रकार- तानिरूपितविशेष्यता तद्रूपसम्बन्धेन शाब्दबोधो न स्पात् । पशुपदजन्योप- ·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत २३ स्थितेरुक्तसम्बन्धेनाभावादिति वाच्यम् । कार्य्यतावच्छेदवीभूतविशे- प्यताया स्वेतरपदप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितत्वस्यापि निवेशेनादोपात् । तस्याश्च पशुपदप्रयोज्ययंव लोमनिष्ठप्रकारतया निरूपितत्वात् । नन्वेव देवदत्तस्य गुरुरित्यादी गुरुरवे गुरुपदप्रयोज्योपस्थितीया गुरुत्वत्वनिष्ठप्रका- रतानिरपिताविशेष्यता यद्यप्यस्ति परन्तु तस्या गुरुनिष्ठविशेप्यतानिरू- पितप्रकारतासामानाधिकरण्यस्यव सत्त्वेन गुरुत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेनेष्टस्य देवदत्तान्वयस्यानापत्तिरिनि चेत्-न । कारणतावच्छेदवीभूतविशेप्यताया नित्यसाकाङ्क्षावृत्तित्वस्य निवेशनीयत्वात् । गुरुत्वादिवञ्च नित्यसाका- क्षम् । तत्त्वञ्च स्वनिरूपकाकाङ्क्षाव्याप्यज्ञानविषयत्वम् । स्वञ्च गुरु- स्वादिकम् । ततश्च प्रकृतशाब्दबोधीयविशेष्यताया गुरुत्वनिष्ठाया प्रकृत- कार्यतानवच्छेदक्त्वानापत्ति । नन्वेवमपि अगुरपदार्थस्याभेदेन' गुरत्व- पदार्थेऽन्वयतात्पर्येण गुरुरगुरुरित्यापद्येत । नित्यमाकाक्षतया गुरुत्वनिष्ठा- या पापाद्यमानशाब्दबोधीविपयनाया कायंतावच्छेदक्ससगंवाभावा- दिति चेत्-न । प्रकारतानिरूपितत्वस्थाने प्रकारताविशिष्टत्वस्य निवेश- नीयत्वात् । वैशिष्टयच्च स्वनिरूपितत्वस्वाश्रयनिरूपितत्वाभावववृत्ति- त्वोभयसम्बन्धेन देवदत्तस्य गुरुरित्यादी देवदत्तनिष्ठप्रकारताया स्वनिरू- पितत्वेऽपि स्वाश्रयदेवदत्तनिरूपितगुरुत्ववृत्तित्वस्यय विशेष्यताया सत्वेन वशिष्टयाभावेनागुरुपदार्थनिष्ठप्रकारताया स्वाश्रयागुरुनिरूपितत्वाभाववद्- गुरुत्ववृत्तित्वस्वनिरूपितत्वोमयसम्बन्धन गुरुत्वनिष्ठविशेष्यताया वैशि- प्टचस्य सत्त्वेन च नोभयत्र दोष । प्रकृत्या चारुरित्यादी चारुत्वे चारुपदार्थ- विशेषणीभूते प्रकृतेरभेदेन ससर्गेणान्वय क्यम् । तत्र निरुक्तसम्बन्धेनोप- स्थितेरभावादिति चेत्-अनोच्यते । प्रकृत्यादिगणनिप्पन्नतृतीयार्थाभेदस्य प्रकारतयंव भानम् । ततश्च मसर्गघटकप्रकारताया विभक्त्यप्रयोज्यत्व निवेश्यते । प्रकृम्भेदनिष्ठप्रकारताया विभक्तिप्रयोज्यत्वस्यैद सत्त्वेन कार्य- नावच्छेदक्मसर्गाभावाददोपोऽत एव सम्पनो श्रीहिरित्यादौ प्रीही बहुत्व- स्पसम्पत्तिविशिष्टे एकत्वान्वयस्यवाधेन रोहित्वे विभक्त्यर्थकत्वस्यान्ययेऽपि ·[पारखे मुलतियाद नीहिरित्यनेकनीहितात्पर्य केप्येकवचनदर्शनन तादृशव्युत्पत्तिसदो- चस्यानश्यकत्वात् । यदि च स्वाभयप्रकृत्यर्थतामन्छेटकयत्त्वसम्ब- न्धेन प्रकृत्यर्थ एवैकत्वान्वयः, मोहित्यजाते: स्वरूपत एव प्रीहा- दिपदशस्यतावच्छेदकतयाऽन्वयितावच्छेदकरूपेणानुपस्थिनेस्तन पदार्थान्तरस्यान्वयानुपपत्तेरिति मन्यते, तदा प्रकृतेऽपीदृश्येव गतिः। यत्तु संपन्नो बाहिरित्याहारेकवचनोपस्थितानि नानैकत्वानि प्रत्येकं नानानीहिप्वन्वीयन्ते इत्युक्त्यैव सामञ्जस्ये जातावकत्वभा- नोपगमो निरर्थक इति । तदसत् । यतः स्वसजातीयनिष्टभेदप्रति- व्यभिचाराभाव । एक्त्वनिष्टकारताया विभक्तिप्रयोग्य वात् । एवन्च वेदा प्रमाणमित्यादी प्रमापरणत्वे एवत्वान्वयोप्युपपद्यते । समानधर्मा- वच्चिनविशेप्यतापनिश्चयस्यैव विरोधिज्ञानप्रतिवन्धरतया तस्यैव प्रवृत्ति- निवृत्तिप्रयोजस्तया निरवच्छिनविदोप्यताकेतरपदार्थप्रकारक्शाब्दबोधस्या- नुपयोगेनानभ्युपगमात् स्वरूपत उपस्थिते व्रीहित्वे एक्त्वान्वयो न सम्भव- तीत्य पाह-यदि चेत्यादि । स्वाथयप्रत्ययंतावच्छेश्कयत्त्वेति । स्पमैत्र- त्वन्तदाश्रय प्रकृत्यर्थतावच्छेदक व्रीहित्व तद्वत्त्व प्रीही सम्बन्ध । अन्वयितावच्छेदकरूपेणेति । ननु प्रकृतान्वयिता एक्त्वनिष्ठप्रकार- तानिरूपिताविशेष्यतैव । तदवच्छेदकच्च न किमपि प्रीहित्वत्वस्यानुपस्थि- तत्वादन्यस्य क्स्य चिदसम्भवात् प्रतान्वयितावच्छेदक्स्पमप्रसिद्धमिति चेदन्वयितावच्छेदक्तया सम्भावित यद्रूप ब्रीहित्वत्वन्तद्रूपेणेत्यर्थेनाप्रसिद्धव- भावात् । प्रकृतेऽपोनि ! वेदा प्रमाणमित्यत्रापीत्यर्थ । ईदृश्येवेति । स्वाथयामिनिकरणत्ववत्त्वसम्बन्धेन प्रमाण एवैकत्वान्वय इत्यर्थ । तथा च न तदर्थ व्युत्पत्तिसकोच इति भाव । स्वसजातीयनिष्ठेत्यादि । यक्त्वान्वयो विवक्षितस्तत्र स्वसजातीय- रहितत्वमेवैक्त्व विभक्तिप्रतिपाद्यम् । स्वमत्र घटादि । ननु यन सजातीयो ·२५ प्रयमा ] जयाऽनडात योगितानवच्छेदकैकत्वरूपसजातीयद्वितीयरहितत्वमेकवचनार्थः न त्वेकत्वमानम् । तस्य वस्तुमानसाधारण्येनार्थत एव लामात् । अनु- पयोगाच । अत एव पशुना यजेत इत्यादौ पशुनिष्टतादृशैकत्वस्य विवक्षितत्वादनेकपशुकरणकयागान्नादृष्टसिद्धि.। साजात्यं च स्वस- मभिव्याहतपदार्थससर्गित्वविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्त्वरूपेण । अतोऽत्र घटोऽस्तीत्यादौ घटनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्या- द्वितीयोऽस्ति तनाप्पपरस्मिन् घटादौ तद्वितीयाभावाप रहितत्व वर्तत एपान्यस्य रहितत्वस्य वर्णयितुमराक्पत्वादित्यत स्वयमेव परिप्यरोति- स्नसजातीयनिष्ठेत्यादिना । स्वसजातीयत्व स्ववृत्तिवर्मवत्त्वम् । तन म्य घटादिस्तदृतिधर्म इति जिज्ञासायामाह-साजात्यञ्चेति । स्वसमभि- ध्याहतपदार्थत्यादि । स्व यदर्थ एकत्य वर्ण्यते तदेवचन स्वादि । तत्रा- मभिव्याहृतन्नद्घटितवाक्यपटर पदमत्र घटोस्तीत्यादौ-अत्रेत्यादि । तदर्थ एतद्देशविद्यमानत्वादिस्तत्समर्ग स्वरूपादि । प्रत्यर्थतावच्छेदकञ्च घट- स्वादि । तथा चार घटोस्तीत्यादी स्वर्थेकत्व घटे प्रतीयते तच्चकत्व घटे निमित्याबाइक्षाया घटवृत्तयो ये धा सुप्रत्यर्थतावच्छेदक घटत्व मुममभिव्याहृनपदार्थेतद्दश विद्यमानत्वादिस्वष्पादिससर्गाश्च तद्वत्त्वम् । यदि तस्मिन् देश द्वितीयो घटास्ति तदा तत्र तनिप्ठो भेद एनद्घटगतक्त्ववाने- त्याकारपस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेव तदेक्त्वम् । यदि तत्र द्वितीयो नास्ति तदा स्वयमेव स्वसजातीयस्वनिप्ठस्तद्गतैवत्ववानेत्याकारको भेदो नास्ति । किन्तु देशानरीयघटादिनिप्त्ववानेत्याकारक एव तत्प्रतियोगितानत्र- च्छेदकमेतद्देशस्थघटगतमेवत्वमिति तदेक्वचनप्रतिपाद्यमिति निपर्प । ननु यदेतदशे एको घटो ब्राह्मणस्यापरच शूदस्य तदान ब्राह्मणस्य घटोऽस्तीति प्रयोगो न स्यादेत टवृत्तिर्य प्रत्यर्थतावच्छेदकघटत्व सुसम- भिव्याहृनपदार्थतद्देशविद्यमानत्वमसर्गश्च तद्वत्त्वमपरस्मिन् शूद्रघटै तनिष्ठ- भेदप्रतियागितावच्छेदकत्वमेव ब्राह्मणघगर्नकत्व इत्ययवचनप्रयोगोऽमगत ·[ पार घुपतिवाद इति चैत्-न । याय स्वसमभिव्याहतपदासागस्य विवक्षितस्यात् । प्रहते ब्राह्मणस्य घटे बाह्मणमसर्गोऽस्ति म शूद्रपटे नास्तीत्यदोप । न च स्पस्या- मिभावस्यासत्वेपि वालिकादिससर्गोस्त्येवेति वाच्यं, भादवोधविषयमस- र्गस्यैव विवक्षितत्वेन कालिगादिसम्बन्धसत्ताया अकिञ्चित्वरत्वात् । न च यस्मिश्चिच्छाब्दवोधे वालियादरपि विपयत्वसम्भयात्तस्य च प्रहते सरवा. दोष एवेति वाच्य, प्रकृतशाब्दबोधयिषयताया एवापेक्षितत्वात् । कालिर. सम्बन्धेन देवदतविशिष्टो यज्ञदत्त अत्र घटोस्तीनिवाक्यद्वयजन्यममूहा- सम्बनयोधमादाय तस्या अपि तत्र सम्भवादिति चेत् । स्ववृत्तयो यावन्त मुसमभिव्याहतपदार्थससर्गास्तेपा सर्वेपा सत्ताया अपेक्षितत्वान् । प्रते कालिरादेाह्मणमसर्गस्य शूद्रघटे सत्त्वेऽपि स्वस्वामिभावरूपस्यैतद्घटे वर्त- मानस्य ब्राह्मणसवधस्य शूद्रघटेऽसत्त्वेन यावससर्गाभावेनादोष । पशुना यजेतेत्यनेनैकत्वविशिष्टपगुवरणवे याग इष्टजनक्त्वं योध्यते । तत्र पशुसजातीयो द्विनीयो नास्ति किन्तु स्वयमेव स्वसजातीयस्तनिष्ठभेदप्रति- योगितानवच्छेदक्त्व तद्गतक्त्वेऽस्तीति समन्वय । पशुद्वयकरणक्यागे च नानया श्रुत्यादृष्टजनकत्व वोध्यने तवक्त्वविशिष्टपशुकरणक्यागत्व- रूपोद्दश्यतावच्छेदकानानान्तत्वात् । तद्यागीयद्वितीयपशोरपरपशुसजातीय- स्थ सत्त्वेन एकत्वविशिष्टपगोरभावात् । ननु ‘सर्वस्यक्त्वविशिष्टपशुकर- णक्यागस्यानयाऽदृष्टजनक्त्ववोधनाय सर्वस्तादृशो याग एतद्यज्धातुस्प- पदाथ । तत्समर्गस्य पशुत्वरूपप्रकृत्यर्थतावच्छेदकस्य च यागान्तरीयपशी सत्त्वात्स एव एतद्यागीयपशुसजातीयस्तद्रहितत्वमेतत्पशौ नास्तीति क्यमे- कत्वविशिष्टपशुकरणको याग प्रसिद्ध इति चेत्-न । एतत्पशुवृत्तिरेतद्या- गव्यक्तिससर्गस्स च यागान्तरीयससर्गवति पशी नास्तीति तम्यतत्सजातीय- वाभावात् । एव नरेण नरो यजेतेत्यादावपि करणभूतनरसजातीयत्व कर्तृभूतनरे तत्सजातीयत्वन्तस्मिन् वा नरे नास्ति करणभूतनरे यागस्य परणत्व समर्गस्स च कतरिनरे नास्ति । तस्मिन् नरे यागस्य कर्तृत्व ससर्गस्स च करणभूने तस्मिन् नास्तोत्यत स्ववृत्तिसमर्मवत्त्वस्यान्यनाभावात् विन्तु ·प्रयमा ] जयाऽलड्कृत २७ स्वयमेव स्वसजातीयन्तनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदफ्त्वस्य तद्गतक्त्वे सत्त्वेनोभयनंकवचनोपपत्ति न च बहुब्राह्मणकर्तृकशयनाधिकरणस्थानतात्प- यर्यगात्र ब्राह्मण शेते इत्यापद्येत । कर्तृभेदेन शयनरियाया भेदादेकब्राह्मण- वृतिर्य शयनत्रियान्यक्तिसम्बन्ध । म ब्राह्मणान्तरे नास्तीति स्वसजा- तीयत्व स्वस्मिनेव तनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य तदेवत्वे सत्त्वा- दिनि वाच्य, पदार्थससर्मित्वमित्यनत्यपदार्थपदेन पदार्थतावच्छेदकस्य ग्रह- णेनादोपात् । तथा च ब्राह्मणे य शयनत्वरूपपदार्यतावच्छेदस्य सम्बन्ध स्वाच्चिननिरूपितकर्तृत्वरूपस्तस्यैव ब्राह्मणान्तरे सत्त्वेनैतगाह्मणसजा- तीयो द्वितीयो ब्राह्मणस्तरहितत्वाभाव क्वचनोपपत्त्यभावात् । अथैव सति पशुना यजेतेत्यत्र दोष एव' । तत्राप्येतत्पशुनिप्ठो यो यागत्वरुपपदार्यतावच्छेदसम्बन्ध स्वावच्छिन्ननिरूपितरणत्वरूपस्त- स्यैव गान्तरीयपशावपि सत्त्वेन तस्याप्येतत्पशुसजातीयत्वेन तद्राहि- तत्वाभावादिति चेत्-सत्यम् । सन यज्धातोर्यागत्वोपलक्षिततत्तद्वयक्ति त्वावच्छिने लक्षणा । ततश्चतद्यागीयपशौ यो यज्पदार्थतावच्छेदक्तद्वय- नित्वसम्बन्धस्तस्य यागान्तरीयपशावभावात् तन हि भिनतद्वयक्ति- त्वस्य स्वावच्छिनकरणत्वसम्बन्ध इति यागान्तरीयपशोरेतत्पशुसाजात्या- भावेन दोपानवकाशात् । केचित्तु पदार्थपद पदजन्योपस्थितिमुस्यविशेष्यपरमेव यज्धातुर्या गत्वावच्छिनपर एव । बहुब्राह्मणकर्तृवशयनस्थले अन ब्राह्मण शेने इतीप्यते एव । न चैव सति यहुघटसत्त्वदशायामत्र घटोस्तीति वाक्यन्नु जात्येकत्वादेव समर्थनीयमिति ग्रन्थासङ्गतिर्बहुब्राह्मणकर्तृवंशयनदशाया- मत्र ब्राह्मण शेते इत्यस्येवास्यापि व्यक्त्यक्त्वपरतयाऽपि साधुत्वोपपादन- सम्भवादिति वाच्च, अन घटोस्तीत्यादी घटत्वावच्छिन्नाधेयनाया एवास्- धात्वर्थमत्तारपतया तस्या एक्त्वेनान ब्राह्मण मेते इत्यतो लक्षण्यसम्भवा- दित्याहु । स्वविशिष्टमेक्त्वमेक्वचनार्थ ! वैशिष्टयञ्च रवाभाववत्व- मम्बन्धेन । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धश्च स्वविशिष्टावच्छेदक्तावत्व- ·[पार्ग घुपतिवाद प्रसिद्धावपि न क्षतिः। गनद्देशविद्यमानघटनिष्टभेटप्रतियोगितान- वन्देदस्त्यस्यर तर योधादिति तस्य च प्रसिद्धत्वाना पतशे बहु- ना सप । तर गिप्टप सपोग्पासापच्चर या विवक्षितममा- पच्चिनन्यस्वविशिष्टनिष्ठभेदप्रतियोगितानिरपिशनोनयमम्बन्धन । वैशिष्टय स्पप्रत्ययंतापच्दरधम्मपत्यम्नपिगिप्टममुराप पानचिना- धेयनानिरूपिनाधिारणतायत्योभयनम्रन्यो। ममुगपरे वैशिष्टय स्त्र मृत्यनिष्ठाधिारणतानिरपिशायतावच्छेदलत्यस्यममनियादापदायंगम गंवृत्तित्वस्यममनियालादार्थगमगेंतरावृतित्वस्यनमनियादनासायंगमर्ग- वृत्त्यभावाप्रतियोगितच्चतुष्टयसम्बन्धेनेति तत्यम् । गमर्गश्च स्वप्रयोग्य- शाब्दयोधीयविषयतया साक्षापरम्परया निरूपितविषयताथपो ग्राह्यम्नेन प्रतमानसोपाविषयससर्गमादाय नाशिमराज । बहुविगेपणाना पनान्दु- क्तान्येवायशिष्टमुच्यते । गम्पनो ग्रीहिरियादी नीहित्यगावे सनातीय- प्रीहिनिप्ठो यो नीहित्वगतंवत्ववानेपामारसो भेदम्नत्प्रतियोगितावच्छेद- पत्वस्यैव सत्त्वो क्यन्नावचनार्थ इति सट्वावारणायायच्छेदवनाया स्वप्रयोज्यप्रसारतावच्छेदयेत्यादिनिवेगितम् । प्रतभेदीयप्रतियोगिता- वच्छेदस्तायास्समवायसम्बन्धावच्चिनत्वेन स्वप्रयोज्यप्रसारताच्देदर म्वा- थयाश्रयत्वरूपस्तदवच्छिन्नत्वाभावात् । तत्र हि स्मार्थव त्वस्य स्वाश्रया- श्रयत्वसम्बन्धेनैव बीहावन्वयेनापत्त्वभाव । स्वाथयाश्रयत्वसम्बन्धेन प्रीहित्वगतक्त्वविशिष्टभेदस्य च बीहावभावादिति दिन् । स्वसमभिव्या- हृतेत्यन स्वमेकवचनम् । साजात्यनियामक्तया प्रत्यर्थतावच्छेदकधर्ममात्रस्य ग्रहणे दोपमाह- अतोऽत्र घटोस्तीत्यादाविति । स्वममभिव्याहृतपदार्थसमर्गित्व- निवेशादित्यर्थ । अन्यथा घटमात्रस्य सजातीयत्वादिति भाव । समभि- व्याहृतेत्यादिनिवेशलभ्यमाह-एतद्देशविद्यमानेत्यादि तादृशवाक्येति । अन प्रत ·प्रथमा ) जयालकृत घटसत्वदशायां ताशवास्यप्रयोगस्तु जात्येकत्वादेव समर्थनीयः। यत्तु एकत्वाविवक्षायामपि भावारयातस्थले एकवचनस्य साधुत्व- दर्शनात्संख्याया अविवक्षणेऽपि संपन्नो ब्रीहिरित्यादावेकवचनो- पपत्तेरलं जात्येकत्वपरतया तत्र समर्थनेनेति तदप्यकिञ्चित्करम् । भावारयातस्थले गत्यन्तरविरहेण विभक्तनिरर्थकत्वांपगमात् । तत्र च सार्थकत्वोपगमसम्भवे तत्परित्यागस्यानुचितत्वात् । सति तात्पर्ये तदोवस्यानुभविकत्वाच्चेति । एव 'प्रयः समुदिता हेतु'रित्यत्र हेतुपदं कार्योत्पादप्रयोजकतावच्छेदकसमुदायत्वावच्छिन्नपरं तार- शसमुदायत्वान्वितमेकत्वमेकवचनार्थ.। अत एव शस्त्यादीनां घटोऽस्तीतिवाक्येत्यर्थ । एवं नय समुदिता हेतुरित्यन हेतुपदमित्यादि। हेतुपदस्प प्रयोजकतावच्छेदकसमुदायत्वावच्छिने लक्षणा कार्योत्पत्तिरिति तु पर्यवमिनार्थक्यनन तु लक्ष्यतावच्छेदक्कुक्षौ तस्य प्रवेशस्तदुद्भव इत्यनेनैव कार्योत्पत्तीत्यस्य लाभात् । प्रयोजकता च शक्तिनिपुणताभ्या- सात्मने समुदाये काव्योत्पत्तिममानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वरूपा । प्रत एक शस्त्यादीनामिति । शक्तिनिपुणताऽभ्यासा इतिपदोपस्थिता हतु- पदाच्च प्रयोजानावच्छेदसमुदायत्वावच्छिन्न उपस्थितस्तस्याभेदसम्बन्धे- नेत्यर्थशन यादावन्वयस्तदर्थेरदेशे समुदायत्वे स्वयकत्वस्यान्वयस्तदुद्भवे इत्य- स्य काव्योत्पत्तीत्यर्थस्तस्याश्च प्रयोजकताया सप्तम्यर्थनिरूपितत्वसम्बन्धे. नान्वय । तथा च काव्योत्पत्तिनिर पितप्रयोजकतावच्छेदकत्वविशिष्टसमु. दायत्वादच्छिनामिना शक्तिनिपुणताभ्यासा इति इतिहेतुस्तदुद्भव इति पाक्यात् त्रय समुदिता हेतुरिति वाक्यान्च बोध । समुदिता इति विवरण- वास्यपटकपद हेतुपदस्योनार्थलाक्षणिवत्व बोधयति । एव च यथा दाह प्रति तणस्यारणेश्च मर्गश्च रजातन्त्र्येण कारणव नकसहायनापरम्य तथैव वाव्योत्पती शक्यावना प्रत्येक कारणत्यमित्येव कुतो न काम- ·३० [ शारके Kismakal युत्पत्तिवाद नयाणां तृणारणिमणिन्यायेन हेतुत्वशानिरासः । तथा सत्येपामे- कैरुसमवधानदशायामपि कार्योत्पत्तरावश्यकतया तत्तितयपर्याप्त- समुदायत्वस्य कार्योत्पत्तिप्रयोजकतानवच्छेदकतया तपां त्रयाणां तथाविधैकसमुदायत्वाश्रयत्वानुपपत्तेः एव जात्याकृतिव्यक्तत्यःपदार्थ इत्यनत्रितयनिष्ठस्य पदशक्तिरूपपदार्थलस्यैकत्वं विवक्षितमिति तत्र प्रकाशतात्पर्य्यमिति शङ्काया अनवकाश । उक्तवाक्याविरोधात् । प्रत्येकमन्यासहायेन कारणत्वे एक्स्यापि शक्यादे सत्वे वायोत्पत्तै- रावश्यक्तया प्रत्येक प्रयोजकतापर्याप्तिर्वक्तव्या। तथा च विनयपर्या- प्तसमुदायत्वस्यातिप्रसक्तत्वेन तदनवच्छदक्तमा तदवच्छेदक्समुदायत्वष- टितोत्तवाक्यार्थविरोध स्पष्ट एव । ननु हेतुपद शक्यार्थपरमेव धुतो न ग्रन्थकृत्तात्पर्य विपीभूतन्तथा सति तृणारणिमणिन्यायेन हेतुताप्रसज्येतेति तु नाशङ्कनीयम् । दण्डादीना घट प्रतीवान्वयव्यतिरेमाभ्यामव निर्णयसम्भवादिति चेत-न। हेतो - नात्वात् शक्तित्वाद्यवच्छेदकभेदेन हेतुनाया अपि नानात्वाच्च । स्वर्थक्त्व- स्यान्ययासम्भवेनाविवक्षाया एव वक्तव्यतया त्रय समुदिता हेतुरित्यत्रास- मानवचनत्वानुपपत्तेरिति दिक् । त्रितयनिष्ठस्येत्यादि । घटादिपदनिरूपिता शक्तिपटत्वादिजाति- समवायादिसम्बन्धघटादिव्यक्तिनिष्टा एक्वेति । तत्रवक्त्वान्वय इति पदार्थे जात्यादाक्त्वबाधेऽपि न क्षति । न च घटादिपदशक्ति का या जातिसम्बन्धव्यक्ति एका स्यात् । किञ्च पदशक्तिरित्यस्य को ? पदनिरूपिता पदनिप्या वा शक्ति । शारीश्वरेच्छारपत्वे ईश्वरनिष्ठाया तस्पा पदनिरूपितत्वनिष्ठत्वयोवाधात् जात्यादिनिष्ठत्वस्य बाधाच्चेति वाच्यम् । पदजयबोधविषयता शक्ति । पदाक्तिरित्यस्य पदसम्बन्धिनी शक्तिरित्यर्थ । सम्बन्धश्च स्वजन्यबोधनिरूपितत्वरूप । सा च निरुक्त- ·प्रथमा ] जयाऽलत विशेष्यपदस्य बहुवचनान्तत्वेऽपि विशेषणपदस्यैकवचनान्ततोपप- त्तिा प्रत्यक्षानुमानेत्यादिसूत्रेप्रमाकरणत्यरूपप्रकृत्यर्थतावच्छेदकस्य मत्यतानुमानादिनिष्ठस्यैकताया वाधितत्वेनावियतितत्वात्प्रमाण- पदस्य बहुवचनान्ततेति । एवं पितरो देवता इत्यत्रापि पितृपिता- प्रत्यक्षप्रमानमान- विषयतारूपा शक्ति स्वनिष्ठाश्रयत्वसम्बन्धावच्छिनप्रकारतानिरूपितेश्व- रोयेच्चीयविशेष्यतावत्वसम्बन्धेन व्यक्ती वर्तते स्वनिप्ठविशेप्यतानि- सपिनावच्छिनत्वसम्बन्धावच्छिनप्रकारतावत्वसम्बन्धेन जातो वर्तते स्व- निष्ठविशंप्यतानि पिलप्रकारतावच्छेदत्रससगंघटकावच्छेदक्तावच्छेदकत्व- सम्बन्धेन' समवायादौ वर्तत इति त्रितयनिष्टत्वमपि तस्या उपपद्यते । एतेने- श्वरेच्छाया दाक्तित्वे ईश्वरेच्याया समूहालम्बनात्मिकाया एपस्या एव सत्वेन गक्तशक्यतावच्छेदकभेदेनापि शक्तिमैदानापत्ते । तद्विपयतायास्तत्त्वे वोधादेरपि घटादिपदशक्यत्वापतेस्तस्यापि तदिच्छाविषयत्वात्तादृशाविषय- तानामेत्वाभावाच्छातायध्यक्त्वाभाव इत्यादिवदन्तोपास्ता । प्रमाकरणत्वरूपप्रकृत्यर्थतावच्छेदकस्येत्यादि । प्रमादीना भिनत्वात् । तत्तत्करणतानाच प्रत्यक्षादिनिष्ठाना प्रत्यक्षत्वानु- मानत्वाद्यवच्छेदभेदेन भिन्नत्वादिति भाव । ननु प्रमेत्यनुगनप्रतीत्यनुरोवेन प्रमावस्यक्स्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेन तत्यान्वयाय विभक्त्यक्त्वविवक्षा स्त्विति चेत्-न । प्रवृत्तिनिमित्त- तदाश्रयान्यतरान्वितक्त्वदोष प्रत्येव प्रतिप्रत्ययानुपूर्वीरूपस्याकाक्षात्वा- भ्युपगमेन प्रमात्वान्वितक्त्वबोध प्रति प्रमाणमित्यस्य निराकाक्षत्वेन तादृदावोधासम्भवेनैफत्वस्यायिवृक्षितत्वात् । पितरो देवता इत्यत्र त्यागो- द्देश्यत्वमेव । देवनात्वञ्च पितृत्वपितामहत्वाद्यवच्छेदभेदाद्भिनमिनि न पुत्राप्येकत्वान्वययोग्यतेत्येस्त्वस्याविवक्षया समानवचनत्वम् । पितुभ्य स्वधेतिव्यवहारस्तु न प्रामाणिर इति भाव ।

·[ कारके पुत्पतिवाद महत्वादिना पृथगेव त्यागोद्देश्यत्वरूपदेवतात्वम् । उद्देश्यतावच्छेद- कभेदेनैव उद्देश्यताभेदात् । तत्र एकन्वस्याविवक्षया देवतापदस्य वहुवचनान्ततेति दिक् । स्वप्रकृतिकत्वं च स्वाव्यवहितोत्तरत्वेन प्रतिसन्धीयमानत्वम् । तेन दधि सुन्दरमित्यादी विशेप्यपदानन्तरं विभक्तरसत्त्वेऽपि न क्षतिः। तत्र विभक्तेरनुसन्धान विना शाब्दवोधानुपगमात् । एवं तादृशविभक्तिसजातीयविभक्ति- कत्वमपि तथाविधविभक्त्यव्यवहितपूर्ववर्तितया प्रतिसन्धीयमान- त्वम् । तेन इदं दधीत्यादौ विशेषणपदानन्तरं विभक्तरसत्त्वेऽपि न क्षतिः । अथ नीलस्य घट इत्यादावपि पदार्थोपस्थित्यादिकारणस- मवधानसभवात् कथन नीलघटाद्योरभेदान्वयवोधः । सामग्र्या कार्यजनने उक्तनियमभङ्गप्रसङ्गरूपबाधकस्याकिश्चित्करत्वादिति चेत् तथाविधान्वयवोधौपयिकाकाक्षाविरहात्। तथा हि तादृशान्वय- वोधे प्रथमाविभक्त्यन्तघटादिपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तनीलादि- ननु विंशत्याद्या इत्यादि तु प्रसङ्गादागतम् । प्रकृतन्तु स्वप्रकृतिकवि- भक्तिसजातीयेत्यादी स्वप्रकृतिक्त्वन्तदाह-स्वप्रकृतिकत्वञ्चेति । प्रति- सन्धीयमानत्य ज्ञायमानत्वमित्यर्थ । तादृशेति । स्वप्रकृतिकेत्यर्थ । तथाविधेति । स्वप्रकृतिकविभक्तिसजातीयेत्यर्थ । उक्तनियमभङ्गेति-- ममानविभक्तिकपदोपस्थापितयोरेवाभेदान्वय इति नियमेत्यर्थ । तया- विधेति । अभेदान्वयेत्यर्थ । बोधौपयिकेति । वोधजनकेत्यर्थ । सा चाकाक्षा कीदृशीत्याकाङ्क्षायामाह-तथा होति । तादृशान्वयवोध इति । अभेद- सम्बन्धावच्चिननीलत्वाद्यवच्छिनप्रवारतानिरूपितघटत्वाद्यवच्छितविशेष्य- ताक्शाब्दबोध इत्यर्थ । प्रयमा विभक्त्यन्तेत्यादि । इदन्तु वस्तुस्थिति- मात्रन तु प्रथमात्वविभक्तित्वादिभिविभक्तेराकाक्षाशरीरे प्रवेश , उक्त- धर्माज्ञानेऽपि घट इयादेरानुपूर्वीप्रकारेणवाकाक्षाया प्रवेश । तथा च ·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत नीलो घटो घटो नील इत्याद्यानुपूर्व्यवच्छिन्नविषयतानिरूपवज्ञानस्यैव शाब्दबोधजनकत्वम् । यत्रापि नीलश्चं नस्य घट इत्यादिवाक्य प्रयुज्यते तत्रापि तथानुपूर्वीमद्वाक्य कल्पयित्वैव शाब्दबोध वरणीय । अत एवासत्ति- रप्युपपद्यते । अन्यथा नीलोपस्थितिघटोपस्थित्योश्वंत्रीपस्थित्या व्यवधाना- दव्यवधानघटितायास्तस्या अभावेन शाब्दबोधानापत्ति । नीलघट इत्यादि- समासस्थले नीलो घट इति समुदायगतानुपूर्व्या अभावेन व्यासस्थलीया काक्षाया अभावेन शाब्दबोधानापत्या तत्स्थलीयानुपूर्वीज्ञानस्यापि पृथक् कारणत्व वाच्यम् । एवमेव नीलो घटो, नीला घटा, नील घट, नीलान् घटानित्यादिसमुदायगतानुपूर्वीज्ञानानामपि तत्तदानुपूर्वीप्रकारकत्वेनैव कार- णत्व वक्तव्यमेकरूपेण कारणताया वक्तुमशक्यत्वात् । ननु नीलपट , नीलपटी, नीलघटा इत्यादिविभक्त्यन्तसमुदापपर्याप्ता- नुपूर्वीणा कारणतावच्छेदकत्वे समासस्थलेऽपि विभक्तीना सप्तत्वेन तदन्त- নিজামুলমৰি মদানী কাবাবকত্ব নীললো- नुपूर्वीप्रकारकज्ञानत्वेनैव सप्ताना कारणत्वे लाघवात्तथैव वक्तु युक्तमत एव मूलेऽपि नीलपदाव्यवहितोत्तरघटपदत्व घटपदाव्यवहितपूर्वनीलप- दत्वमित्येवाराक्षासप्तविभक्त्यन्तनीलघटसमासस्थले उक्तमिति चेत्- सत्यम् । तस्यापि विभक्त्यन्तानुपूर्वीणा प्रवेश एव तात्पर्य्य क्थमन्यथा निविभक्निक्नीलघटेतिसमुदायात् शाब्दवोधाभाव । यथाश्रुतग्रन्थरीत्या नीलपदाव्यवहितोत्तरपटपदत्वादेस्तत्र सत्त्वेन शाब्दबोधापत्तेद॑ारत्वात् । ननु कीदृशस्तन शाब्दबोध पापाद्यते । न तावन्नीलत्वावच्छिनप्रकारता- निरूपितघटत्यावधिनविशेष्यनाक इति वातु यक्यते । तादृशगावोधस्या- प्रसिद्धस्तत्कारणरूपापादकस्याप्यसिद्धे । न च नीलो घट इत्यादौ नीलघट इत्यादी च तादृशशाब्दबोधप्रसिद्धिरिति वाच्य, तनकत्वस्यापि वियपणतया भानेन तनियामक विभक्तिपदजन्यकत्वोपस्थिलिघटपदाव्यवहितोत्तरसुपदत्व- रूपानुपूर्वीनानादेरपि कारणत्वेन तदभावेनापत्यभावादिति चेत्-अत्रो- च्यते । नीला घटो नीलघट इत्यादावकत्दत्वावच्छिनविषयताघटितशाब्द- ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद.. पदत्यमेवासमस्तनीलघटपदाद्याकाङ्क्षा । समासस्थले च घटपदा- द्यव्यवहितपूर्ववर्तिनीलादिपदत्वं नीलादिपदाव्यवहितोत्तरवर्तिघ- टादिपदत्त्वं वा आकाक्षा । उक्तस्थले च तादृश्या एकस्या अप्या- बोधत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणताया एवंकत्वोपस्थित्यादे. सत्त्वे- नकत्वत्वावच्छिन्नविषयत्वाघटितनीलत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वाव- च्छिन्नविशेष्यताक्शाब्दत्वावच्छिन्नकार्यापादने एक्त्वोपस्थितेरनपेक्षणेना- पत्तिसम्भव । न चापाद्यतावच्छेदकधर्मस्य निरुक्तशाब्दबोधे अधिक प्रविष्टन्न तु तद्धानिरितिरीत्या सत्त्वेऽपि तद्धविच्छिनकार्यतानिरूपितकारणताया कुत्राप्यभावेनापादकामम्भव एवेति वाच्यम् । नीलपदाव्यवहितोत्तरघटपद- त्वरूपमूलोक्ताकाक्षाया एव तत्कारणीभूतायास्तत्रापादकत्वसम्भवादिति वाच्यम् । आपाद्यतावच्छेदकधर्म प्रत्येकत्वादिविपयताघटितनीलत्वा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वादेर्व्याप्यत- या व्यापकधर्मावच्छिने कार्ये जननीय व्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्योत्पादक- सामग्र्या अपेक्षिततया तस्याश्च घटपदाव्यवहितोत्तरसुपदत्वरूपानुपूर्वीरूपा- काक्षाज्ञानादिघटिततया निर्विभक्तिकनीलघटेतिसमुदायादौ तदभावेना- पत्यभाव इति दिक् । एवञ्च यादृशयादृशानुपूर्व्यवच्छिन्ने यादृशयादृशानु- पूर्व्यवच्छिनसमभिव्याहृतत्वज्ञानाचादृश शाब्दवोधो जायते तादृशतादृशा- नुपूर्व्यवच्छिनविपयतानिरूपिततादृशानुपूर्व्यवच्छिनसमभिव्याहृतत्वविषय- तानिरूपकज्ञान तादृशाशाब्दवोचे कारणमिति निष्कर्ष । उक्तस्थले चैति । नीलस्य घट इत्यादिस्थले चैत्यर्थ । तादृश्याः प्रथमान्तीनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वादिरूपाया इत्यर्थ । ननु प्रथमान्तनीलपदतमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञाना- नीलो घट इति वाक्माज्जायमानाभेदान्वययोधे द्वितीयान्वनीलपदसमभि- व्याहृतद्वितीयान्तघटपदत्वादिरूपाकाक्षाया अभावात् तादृशाकाक्षा- ·प्रथमा ] जयालकृत काइताया विरहानापत्तिः । कार्यतावच्छेदककोटायव्यवहितोत्तर- त्वनिरेशान्नोक्ताकाक्षाज्ञानयोः परस्परवोधे व्यभिचारः। ज्ञानातील घटमित्यादिवाक्याज्जायमानेऽभेदान्वयवोधं च प्रथमान्तनीलेत्या- दिरूपाकाक्षाया अभावात् 'तत्सत्त्वे तत्सत्ता तदभावे तदभाव' इत्यन्वय- व्यतिरेखनिबन्धनकार्यकारणभावासम्भव इत्यत आह-कायंतावच्छेद- फकोटावित्यादि। तथा च प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्व- रूपाकाक्षाज्ञानाध्यवहितोत्तरजायमानाभेदसम्बन्धावच्छिननीलत्वावच्छि- नप्रकारतानिरपितघटत्वावच्छिनविशेप्यताक्शाब्दबुद्धित्वावच्छिन प्रति प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाक्षाज्ञान कारण, तीयान्तनीलपदसमभिव्याहृतद्वितीयान्तघटपदत्वरूपाकाक्षाज्ञानाव्यवहितो. त्तरजायमानाभेदसम्बन्धावच्छिननीलत्वावच्छिनप्रकारतानिरूपितघटत्वाव- च्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन प्रति द्वितीयान्तनीलपदसमभिव्या- हृतद्वितीयान्तघटपदत्वरूपाकाक्षाज्ञान कारणमित्यादिक्रमेण काङ्क्षाज्ञान कार्यकारणभाव । तथा च व्यभिचाराभाव । एकस्मिनेव हि कार्ये नानाकारणसद्भावे तदुदय इति भाव । ननु यर देवदत्तस्य प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतेत्याद्याकाङ्क्षाज्ञान जातन्तदव्यवहितोत्तरक्षणे एव यज्ञदत्तस्य पूर्वक्षणोत्पनद्वितीयान्तनीलपदसम- भिव्याहृते याद्याकाक्षाज्ञानात्तादृशाभेदान्वयवोधस्तत्र तादृगबोधे प्रथमान्त- नीलेत्याचाकाक्षाज्ञानमार्य्यतावच्छदवानान्तिसत्त्वेन तादृशबोधाधिकरणे यज्ञदत्ते तदाकाक्षाज्ञानाभावेन व्यभिचारोऽस्त्येवेति चेत्---मंवम् । अव्य- वहितोत्तरत्व विहाय स्वाव्यवहितोत्तरत्वस्वाधिकरणदेशवृत्तित्वोभयसम्ब- न्धेन ज्ञानस्य वैशिष्टय वोधे निवेश्य तादृशवोधे द्वितीयसम्बन्धविरहेण तत्वाय्यतावच्छेदनानात्रान्ततयाऽपत्तेर्वारणसम्भवात् । न चोक्तोमयसम्ब- न्धेन स्वविशिष्टत्वमेव कार्यतावच्छेदमस्तु । तथा सति कार्य्यतावच्छेदक- याबदा- ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद पोटावित्युक्तिसूचितस्याभेदसम्बन्धावच्छिन्नीलत्वावच्दिनप्रकारतानिरूपि- तघटत्वावच्छिनविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वे कार्यतावच्छेदक्त्वस्य वंयर्थ्य- मिति वाच्यम् । चरे प्रथमक्षण प्रथमान्तेत्यादिकिमप्याकाइलाज्ञान जातम् । तदुतरक्षणे चैनमैत्रोभयन यज्ञदत्तीयापेक्षाबुद्धया द्वित्वसस्योत्पन्ना । तत्र सख्याया निरुक्ताकाक्षाज्ञानवैशिष्टयरूपकार्य्यतावच्छेदका क्रान्तिसत्त्वेन त- स्याश्च तादृशाकाङ्क्षाज्ञानशून्ये मैत्रेऽप्युत्पत्त्या व्यभिचारप्रसक्तेर्वारणाया- भेदसम्बन्धावच्छिनेत्यादिप्रवेशावश्यकत्वात् । न च तावताऽपि स्वविशिष्ट- शाब्दबुद्धित्वमेव कार्य्यतावच्छेदकमस्तु। विपयताविशेपनिवेशो व्यर्थ एव । तदाकाङ्क्षाज्ञानोतरे अन्यादृशेऽपि जायमाने शाब्दबोधै तदाकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वे इष्टापत्तेरिति वाच्यम् । यन नीलो घट घटवद्भूतलमिति समूहा- लम्वनमाकाक्षाज्ञान नीलो घट इत्यशेध्यामाण्यज्ञानास्कन्दित तत्र घटवद्- भूतलमिति वोधो जायते न तु नीलाभिन्नो घट इति बोध । तत्र प्रथमान्त- नीलपदोत्तरप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानोत्तरत्वविशिष्टनाब्दबोधरूप कायं घटवदिति बोध । कारणञ्चाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितप्रथमान्त- नीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्नघटपदरूपाकाङ्क्षाज्ञान नास्तीति व्यभिचार- प्रसक्त्या तद्वारणायाभेदसम्बन्धावच्छिन्नीलत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित- घटत्वावच्छिनविशेष्यताकत्व शाब्दबोधे विशेषण देयम् । तथा च तत्र पायं- कारणयोयोरप्यभावान दोप । न च कारणतावच्छेदककोटावप्रामाण्यज्ञा- नानास्कन्दितत्वनिवेशाभावमात्रेण व्यभिचारवारणसम्भवान विषयप्रवेशी युक्त इति वाच्यम् । अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितात् नीलो घट इत्यानाक्षा- ज्ञानादभेदान्वयवारणाय कारणकोटावप्रामाण्यज्ञानानास्पन्दितत्वनिवेशस्या- वश्यकत्वात् । ननु क्व एतस्योपयोग । न तावत् प्रथमक्षणे नीलो घट इत्यानाक्षाज्ञान तत इद शानमप्रमाणमितिज्ञान तत शाब्दबोयो मा भूदिव्यर्थमन्यथा पापा इशाज्ञानस्य सत्त्वाच्छाब्दबोधापत्तिरिति युक्तम् । तत्र दोघस्याभावे स्ववि- गिष्टयान्दबुद्धित्वावच्चितरपयार्य्यस्याप्यभावेनादोपात् । तन बोघरम ·प्रथमा ] जयाऽलङ्कृत सत्त्वे तु कारणस्यापि सत्त्वेनादोपादिति चेत्-न । यन प्रथमक्षणे भाविज्ञानम- प्रमति ज्ञान, द्वितीयक्षणे नीलो घट इत्याकाक्षाज्ञान, तृतीयक्षणे आद्यस्य भाविज्ञानमप्रमेत्यप्रामाण्यज्ञानस्य नार्शनाप्रमाण्यज्ञानानास्कन्दितस्य नीलो घट इत्याकाक्षाज्ञानस्य सद्भावात्, चतुर्थक्षणे नीलो घट इति बोधो भवति । कार्योत्पत्तिप्राक्क्षणे कारणस्य सत्त्वात् तृतीयपणे च बोधो न भवति । तत्प्राक् द्वितीयक्षणेऽप्रामाण्यज्ञानास्वन्दितस्यवाकाक्षाज्ञानस्य सत्त्वेन तदनास्कन्दि- तस्य तस्यासत्वात् । अप्रामाण्यज्ञानानास्फन्दितत्वनिवेशाभावे द्वितीयक्षणे आकाशाज्ञानस्य सत्वात् स्वविशिष्ट शाब्दबोध । स एव चतुर्थक्षणस्थस्तस्य तृतीयक्षणे आपत्तिप्रसङ्गादप्रमाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वनिवेश इति बोध्यम् । न च बोधे शाब्दत्वविशेषण व्यर्थमिति वाच्यम् । नीलो घट इत्याकाङ्क्षाज्ञाने अप्रामाण्यज्ञानास्वन्दिते अनुमितिसामन्याञ्च सत्या नीलो घट इत्पनु- मिति यते । तनाप्रमाण्यज्ञानानास्वन्दिताकाक्षाज्ञानरूपकारणाभावे प्रथ- मान्ननीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्नघटपदत्वापाकाक्षाज्ञानाव्यदहितोतरा- भेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिनविशेष्यताकबोधस्य सत्त्वे न व्यभिचारापत्ते । शाब्दत्वनिवेशे च शाब्दयोधाभावेनादोषात् । न च कार्य्यदलेण्याकाङ्क्षाज्ञानेऽप्रामाण्यज्ञानानास्वन्दितत्वनिवेशेनैवौक्तस्थलद्वये व्यभिचाराप्रसरत्या विषयताविशेषस्य शाब्दत्वस्य च निवेशो व्यर्थ एव! कि च' विषयत्वादिनिवेशेऽपि अप्रामाण्यज्ञानानास्वन्दितत्वनिवेश कार्यदले आवश्यक । अन्यथा नीलो घट श्यायो घद इति समूहालम्बनात्मका- काक्षाशग्न नीलो घट इत्यशेऽप्रामाण्यज्ञानास्पन्दित यन तन बोधो भवति पार्यतावच्छेदकानान्तोऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित नौलो घट इत्याकाक्षा- ज्ञानच नास्तीति व्यभिचार स्यात् । अप्रामाण्यज्ञानानास्वन्दितत्वनिवेशे च कार्यकारणयोरभावनादोप इति वाच्यम् । अप्रामाण्यवानेऽप्यप्रामाण्यज्ञाना- नास्वन्दितत्व निवश्यन्तनाप्यप्रामाण्यज्ञानानास्पन्दितत्व निवेश्यम् । एवं तर तत्यविश्राम । एव नीलपदासमभिव्याहते घटे नीलपदममभिव्याहृनत्व- ज्ञानरूपाप्रामाण्यज्ञान नीलत्वाभाववति भीलत्वज्ञानरूपमप्रामाण्यज्ञानमित्या- ५ ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद दिसर्वेषा ज्ञानानामनास्कन्दितत्वनिवेशापेक्षपा विषयत्वादिनिवेशे एव लाघवम् । एवमप्रामाण्यज्ञानाना तत्तद्रूपेणैव नोवेशनीयतयोक्तसमूहातम्ब- गस्थलीयाप्रामाण्यज्ञानव्यक्तेरनास्पन्दितत्वस्य कारणतावच्छेदके अनि- धेशेनैव दोपवारणसम्भवात् । किञ्च प्रवृत्ति प्रतीप्टसाधनत्वज्ञान कारणम् । इष्टच्च अभेदसम्बन्धावच्छिननीतत्वावच्छिनप्रकारतानिरपितघटत्याव- च्छिन्नविशेष्यतानिरूपकशाब्दबुद्धित्वावच्छिनन्तदच्छिनसाधनत्वस्य नीलो घट इति वाक्येऽयहे नीलो घट इति वाक्ये प्रवृत्ति स्यादतो विषयतादे साध्यतावच्छेदके प्रवेश प्रावश्यक इत्यपि बोध्यम् । ननु कार्यतावच्छेदककोटौ कारणाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेन नाना- कार्यकारणभावकल्पनापेक्षयाऽन्यतमत्वेनैवाकाङ्क्षाज्ञानाना कारणत्व परि- कल्प्यक एव कार्यकारणभावोऽस्त्विति चेत्-भत्रोच्यते । अन्यतमत्व प्रकृते प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाक्षाज्ञानप्रतियोगि- कभेदविशिष्टद्वितीयान्तनीलपदसमभिव्याहृतद्वितीयान्तघटपदत्वरूपाकाङ्- क्षाज्ञानप्रतियोगिकभेदरित्येव कमेण सकलाकाक्षाज्ञानभेद निवेश्य तद्भि- नत्वमेव । तत्र विनिगमनाविरहेणैतदाकाङ्क्षाज्ञानभेदविशिष्टत्वेनापराका- इक्षाज्ञानभेदस्यापराकाङ्क्षाज्ञानभेदविशिष्टत्वे तदाकाक्षाज्ञानभेदस्यत्ये- वक्रमेण प्रवेशे कारणताबाहुल्यम् । गुरुधर्मस्य कारणतावच्छेदक्ता चेति मूलोक्तप्रकारत्यागे बीजभाव, । एव भेदविशिष्टस्य जगतो भेदप्रतियोगितया प्रवेशेनातितरा गौरवम् । न च भेदविशिष्टस्य जगतो भेदविशिष्टत्वेनैक- रूपेणव प्रवेशो न तु तत्तद्रूणेति न गौरव जगत्प्रवेशप्रयुक्तमिति वाच्यम् । जगति सर्वत्र भेदविशिष्टत्वावच्छिनापा वारणतावच्छेदक्ताया सम्बन्ध- वल्पनेन गौरवस्य स्पप्टत्वात् नान्यतमत्वेन कारणत्वम् । न च तत्तदाकाक्षा- ज्ञानाना यावन्तो भेदास्तद्गतसमुदायत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्यवान्य- तमत्वस्पतया वैशिष्टयस्याप्रवेशेन न कारणतावच्छेदकस्य नानात्व विनि- गमनाविरप्रयुक्तम् । न वा जगत्प्रवेशप्रयुका गौरवं जगतोऽप्रवेशादिति वाभ्यम् । यतो भेदगतसमुदायत्वस्यापेक्षावृद्धिविरोपविषयत्वरूपतयामेक्षा- .

·[पार पुनासिवाद. यारणमिति माम्पारणारी मांगमानसियाक्षमामपयां मम्मा. गिन्यनमाझामानात् पग्यामप्यन्यामारामासानाधीनगामाया मान्दापतितो नान्यामर पाप गम्भय । प्रथामनिरनिगे नीलस्य पट इत्यादी गानाागिदारंय । म्योगरगापमानाभेदगम्बन्धा- यच्छिमारनागनाम्भवीप प्रत्येय अपमानजीपदममभिप्याद्वारपमान- पटपदन्यादिपारामाशानन्य सरगनापापमानगावोषम्य साग- साड्यामानानुत्तरल्यन मसरायंतापदग्नागानन तसारणविर- हस्याकिञ्चित्पात् । न चाभेदगम्बधापन्धिमनीन पावन्धिमरारा- निरूपिनपटत्यायनियमविगंप्यतापमाप्दयोपस्याप्रगिरत्वादेव नापतिः । नीलो पट इत्यादी तसदापादसामानोत्तरत्यविशिष्टादवोयम्य गरेऽपि सुदनील यावच्छिनाभेदपुढेस्त्राभायेन न त प्रगिविरिति पापम् । गमान्यस्य विशेष एव गरसेनापाद्यमानतापदापमस्या दगम्बन्धावन्दिन- नीलत्यावच्छिमाग्नानिमितपटत्यायन्दिनविशेप्पनापनाल्बुद्धित्वस्य तव प्रमिः । म प तहिं तच्छायोयसारणीभूनारामाशानामावादेव नापत्तिरिति वाच्यम् । मापाद्यमानतावच्छेदयधम्मस्य तत्तदामामाभान- कार्यतानयच्छेदश्त्यमित्यस्योपनत्वात् । अत्रोच्यते--सामान्यधर्मावन्मिने वाये जननीये विषधर्मावन्धिप- कार्योत्पादयमामग्रघा प्रपेक्षा । यथा शुवलपटत्यायधिन प्रति शुक्मतन्तो, कृष्णपटत्वावच्छिन्न प्रति वृष्णतन्तो धारणत्वे निति पटत्यावन्छिन- कार्यस्प तत्तच्छुक्लकृष्णतन्तूनामेवापेक्षा न तु कारणान्तरस्य । एव सति सामान्यनीलत्यावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिमवारतानिरूपितघटत्वावच्छि- नविशेष्यताक्शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्ने विशेषनत्तदाबानाजानाव्यवहितोत्तर- त्वविशिष्टतादृशधर्मावच्चिनसार्योलादकमामग्रयास्तत्तदाकाक्षाज्ञानादि- घटिताया प्रोक्षणात् । प्रकृते नीलस्य घट इत्यादौ तासा तत्तदाकाशाज्ञान- घटिताना सामग्रीणा वस्या अप्यभावेन नापत्ति । ननु कारणकूट एव मामग्री । तथा च सामान्यधर्मावच्छिने पायें ·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत ४१ जननीये विशेषधविन्छिनस्य कार्यस्य कारणसमुदाय अपक्ष्यत इत्येव फलति । तच्च न युक्तम् । नीलो घट इत्यादी सामान्यधर्मावच्छिनका- य॑स्य सत्त्वेऽपि विशेषतत्तदाकाक्षानानाव्यवहितोत्तरविशिष्टतादृशधा- वच्छिनकारणकूटस्य सक्लतत्तदाकाक्षाज्ञानपटितस्याभावेन कुत्राप्यभेद- बोधानापत्तेरिति चेत्-न। विशेषधर्मावच्छिन्नकार्योत्पत्तिप्रयोजकतावच्छे- दवसमुदायत्वावच्छिनस्यापेक्षेति क्थनेनादोपात्। एक्वाकाक्षाज्ञानघटित- समुदायत्वस्यैव तथात्वेन तदवच्छिनस्य नीलो घट इत्यादी सर्वत्र सत्वात् अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वरूपसमुदायत्वस्याननुगतत्वेऽपि कार्योत्पत्तिप्रयोज- कतावच्छेदकत्वेनानुगमसम्भवात् । अभेदसम्बन्धेन नीलविशिष्टघटत्वाव- च्चिनशाब्दबोध प्रति तादृशशाब्दबुद्धित्वव्याप्यधर्मावच्छिनकार्यतानिरू- पितकारणतावदाकाइक्षाज्ञान कारणमिति प्रकृतापत्तिवारणायाङ्गीरियत इति नापत्तिरिति परे। अन वेचित् विशेष्यवाचकपदे प्रथमान्तत्वादिक्मनिवेश्यव प्रथमान्त- नीलपदममभिव्याहृतघटपदत्वरूपाकाक्षाज्ञानाव्यवहितोत्तरतादृशशाब्द- द्वित्वावच्छिन प्रति प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपा- काक्षाज्ञान कारणम् । एवं द्वितीयान्तनीलपदसमभिव्याहृतघटपदत्वरूपा- काक्षाज्ञानाव्यवहितोत्तरतादृशगाब्दवोध प्रति द्वितीयान्तनीलपदसमभि- व्याहृतद्वितीयान्तघटपदत्वस्माकाशाज्ञान कारणमित्येव क्रमेण बायं- पारणभावे नीलस्य घट इत्यादावापाद्यमानशाब्दम्य पप्ठ्यन्तनीलपदराम- भिव्याहृतपप्ठचन्नघटपदत्वल्पाकाक्षाज्ञानस्य कायंतावच्छेदक्पप्ठयन्त- नीलपदसमभिव्याहुनपटपदव्यवहितोत्तरतादृशशाब्दबुद्धित्वाकान्ततया तादृ- शाकाक्षानानाभावेन नापत्तिरित्याहु । तन । नीलस्य घर नीलो घट इनि समूहालम्बनात्मकाकाङ्क्षाज्ञानादि- प्टम्य नीलघटाभेदान्वयस्यानापत्तस्तस्य स्वकीयकार्यतावच्चदकालान्तत्वेन पप्ठय तनीलपदममभिव्याहतपप्ठयन्तवटपरत्वस्याकाङ्क्षाज्ञानस्याभावात्। परे तु अव्यवह्निोत्तरत्वादिघटितान् प्रथमान्तत्वादिघटिनान कार्य- ·प्रथमा ] जयालकृत नीलादिपदसममिव्याहृतविभक्तौ घटपदसमभित्र्याहृतविभक्तिभिन्न- तया सत्त्वात् । अथ विशेष्यवाचकपदोत्तरावृत्तिविभक्तिविभाज- कधर्मवद्विभक्तिराहित्यस्य विपक्षणान दोप इति चेत्तर्हि विभक्तित्या- विभक्तीना भेदेऽपि तनिष्ठप्रथमात्वादीनामभेदात्तद्घटितस्यैवाका- क्षात्वमुच्यते-अयेत्यादिना। विशेष्यवाचकपदोत्तरावृतिविभक्तिविभा- जकेत्यादि । नीलो घट नीलघट इत्यादी विशेष्यवाचक पद घटपद तदुत्तरा सुविभक्ति तदवृत्तिविभक्तिविभाजको द्वितीयात्वादिधर्मस्तद्वत्यो द्विती- यादिविभक्तयस्तद्राहित्यस्योभयन नीलादी सत्वेन साकाङ्क्षत्वमुपपनम् । अथ विशेष्यवाचप' पटपदन्तदुत्तरत्व सर्वासा विभक्तीना घट घटेन घटाये- त्यादौ तनिरूपितवृत्तित्वस्यैव सर्वेषा विभाजक द्वितीयात्वादीना सत्वेन विशेष्यवाचकपदोतरावृत्तिविभक्तिविभाजकयप्रिसिद्धि । विशेष्यवाच- कपदोत्तरयविञ्चिद्विभक्त्यवृत्तित्वनिवेशे नीलो घट इत्यादावपि नाकाङ्का स्यात् । प्रथमावस्यापि नील घटमित्यादौ विशेष्यवाचकघटपदोत्तरद्विती- याविभक्त्यवृत्तित्वेन तद्वत्सुविभक्तिप्रकृतित्वस्यैव नीलपदे सत्त्वात् । विशप्य- वाचकपदस्य घटपदत्वादिना प्रवेशेऽप्युफ्तदोपद्वयस्यानिस्तार एव । तद्- व्यक्ति वादिना प्रवेशे तूक्नदोपद्वयनिस्तारेऽपि नीलो घट इत्याद्यानुपूर्वी- मद्वाक्येऽपि प्रत्युच्चारण घटशब्दस्य भेदेन तत्तद्व्यक्तिप्रवेशेनाकाक्षाया अप्यानन्त्यापत्त्या 'वृश्चिय भिया पलायमानस्य तरक्षुमुझे निपात एव ति चैत्-न । उक्तस्थले नीलपदे घटपदवत्वमेवाकाइक्षेति स्वीकारात् । घट- पदवत्ता च स्वाभाववत्त्वसम्बन्धन । अभावश्च स्वोत्तरावृत्तिविभक्तिविभा- जक्रधर्मवद्विभक्तिप्रकृतित्वसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिता । तथा च नाप्र- सिद्धिनं वाननुगम । यद्धटपदवत्त्व विवक्षितन्तपटपदव्यत्युत्तरविभक्तेरेव सम्बन्धघटक्तया प्रवेशेन व्यक्त्यन्तरघटपदमादाय दोपदानस्यासम्भवात् । विभक्तित्वादिकमजानत इति । येन विभक्तित्व न ज्ञायते तस्यापि ·[ पारखे व्युत्पत्तिवाद दिकमजानतः पुरुपस्य तादृशधर्मज्ञानासंभवाच्छाब्दयोधा- नुपपत्तिः । नीलो घट इत्यादावपि मुपदस्याम्पदत्यादिभ्रमदशायां तादृशवोधस्यानुदयात् । नीलम्य घट इत्यादावपि पप्ठयादेः मुपदत्वादिभ्रमदशायां शाब्दवोधोत्पत्त्या स्वरूपतो विरुद्धविभ- नीलो घट इत्यादित शाब्दबोधो भवति । विभक्तित्वघटिताया पावाड्- क्षाया स्वीकारे विभक्तित्वज्ञानाभावेन तद्घटिताकाक्षाया मपि ज्ञाना- भावेन तस्य तद्वाक्याच्याब्दवोधो न स्यादित्यर्थ । न च स्वोत्तरांवृत्तिधर्म- वदित्याद्येवोच्यता विभक्तिविभाजन त्वन्न निवेश्यता तया च विभक्तित्व- ज्ञानमन्तराऽपि शाब्दबोध स्यादिति वाच्य, नीलो घट इत्यादी नीलपदो- त्तरविभक्तिगततद्व्यक्तित्वस्य घटपदोत्तरविभक्त्यवृत्तित्वेनाकाक्षाना- पते । ननु विशेष्यवाचकपदोतरावृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मेत्या- येवास्तु तद्व्यक्तित्वस्य श्रावणप्रत्यक्षविषयतानवच्छेदकत्वानोक्तदोप । स्वप्रतियोगिवृत्तित्वस्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन भेदविशिष्ट एव धर्मो निवेश्यताम्वा। तद्व्यक्तित्वञ्च भेदविशिष्टभिनमेवेति चेत्-उच्यते । नीलो घट नीलघट इतिवाक्यगतश्रावणप्रत्यक्षविपयतावच्छेदकधातिरि- क्तस्य तद्वाक्यगतधर्मस्य शाब्दबोधात् प्रागज्ञानेऽपि शाब्दबोधस्येप्टस्या- नापत्ते । नीलो घट इत्यन घटपदोत्तरविसर्गावृत्तरोत्वस्य नीलपदोत्तर- विभक्तिवृत्तित्वेन निराकाक्षत्वापत्तेश्च । एतदर्थमेव विभक्तित्वादिकेत्य- त्रादिपदोपादानमिति दिक् । नन्वाकाङ्क्षव कारण न तज्ज्ञानमिति विभक्तित्वादिधर्माज्ञानेऽपि तस्या वस्तुत सत्त्वेनानुपपत्त्यभाव इत्यत आह-घट इत्यादावपोत्यादि । स्वरूपत इति वस्तुमत इत्यर्थ । अज्ञातस्यापीति यावत् । विरुद्धविभक्ति- राहित्यस्येति । निरक्तावाझाया इत्यर्थ ।

·प्रयमा ] जयाऽलङ्कृत क्तिराहित्यस्याप्रयोजकत्वात् । अथ नीलो घटः, नीलपट इत्यादि- द्विविधवोधसाधारणं सोत्तरसुपदमिनपदानुत्तरत्वविशिष्टस्योत्तर- त्वादिरूपखाव्यवहितोचरत्वसम्बन्धेन नीलादिपवत्स्वन्तघटादि- पदत्वमेव तथास्त्यिति चेत् न । नीलपटरूपमित्यादिवाक्यसाधा- रण्यानुरोधनान्यदृश्या अपि आकाक्षायाः समासस्थले उपग- न्तव्यतया उपदर्शितसमासव्याससाधारणानुगताकाक्षानुसर- -- स्वोतरसुपदभिन्नपदानुत्तरत्वेत्यादि । अय भाव । नीलो घट नील- घट उभयत्र रवीतरत्वस्वोत्तरमुपदभिनपदानुत्तरत्योभयसम्बन्धेन नीलपद- विशिष्टस्वन्तघटपदत्वमेवाकाक्षाऽस्तु । रचन्तनीलपदसमभिव्याहृतस्वन्न- घटपदत्व नीलपदाव्यवहितोत्तरघटपदत्वमित्याकाक्षाद्वयोपगमो निरर्थक इति । नीलपटहपमिति । अत्र कर्मधारयपूर्वपदकपष्ठीतत्पुरुप । पष्ठी तत्पुरुषोत्तरपदककर्मधारयो वा । प्राद्ये नीलस्य घटान्वयित्वे एकदेशान्व- यापत्ति । समासे वृत्यभावेन घटस्य घटीये लक्षणा विधाय रूपे अभेदान्व- यस्यैव वक्तव्यत्वात् । द्विनीये रूपस्यैव विशेष्यवाचकपदत्वत घटरूपसमु- दायस्य तत्र वृत्त्यभायात् । तथाच नीलोत्तरसुभिन्नपद घटपदन्तदुतरत्वस्यैव रूपपदे सत्त्वेनानाकाक्षत्वापत्तेस्तदर्थमन्यादृश्या अप्याकाक्षाया वक्तव्य- त्वेन कार्यकारणभाषवाहुल्यादुफ्तस्थलद्वये एकाकाक्षायास्सद्भापस्याकि- ञ्चित्करस्वात् । इदमुपलक्षणम् । नीलो घटौ नीला घटा इत्यादि सर्व- विभक्त्यन्तवाक्याना नीलघटौ नीलघटा इत्यादिसमासानाञ्चक विधाका- दक्षाया वक्तुमशक्यत्वात् । सर्वत्र दोपस्य सत्त्वात् स्वोत्तरमुप्पदभिन्नपदा- नुत्तरत्वस्वोतरत्वोभयसम्पधेन नीलपदविशिष्टमुबन्तघटपदत्वत्पाकाङ्- क्षाया तात्पर्य्यवरपने उक्तस्यलेषु दोपाभावेऽपि नीलम्य घट नीलो घट इत्यादीनामपि साराक्षत्वापत्तेस्तस्मात् स्वोत्तरसुप सुत्वादिनैव प्रवैश्य स्वोत्तरमुपदमिनपदानुत्तरत्वस्वोतरवोभयसम्बन्धेन नीलपदविशिष्टस्वन्त- ·४६ [ कारकै व्युत्पत्तिवाद णस्याप्रयोजकत्वादिति । अथ नीलं घटमानयेत्यादौ नीलादेर्घ- टादावन्वयोपगमे नीलादिपदोत्तरनिभक्त्यर्थकर्मत्वादेः कुत्रान्वय इति चेत् न कुत्रापि । विभक्तिपदं साधुत्वार्थमेव प्रयुज्यते । अभेद एच या विशेषणविभक्तरर्थः। अभेदस्य संसर्गमर्यादया भानं तु सभासस्थल एव । तत्र लुमविभक्त्यनुसंधानं विनापि शाब्दबुद्धेरा- - घटपदत्वमितिरीत्या नानाविधाया एव तस्या वक्तव्यत्वात् । घटो नील नीलोऽस्ति घट इत्यादावपि भिमेवाकाङ्क्षा । नील घटमानयत्यत्र नीलघटयोरभेदान्वयवोधे शाब्दत्वस्य सर्वानु. भवसिद्धतया न नीलान्वितकर्मत्वस्यानयनश्यिायामन्वय । घटेऽन्वितस्य नीलस्य कर्मत्वेऽप्यन्वये द्विधा भानप्रसङ्गात् प्रकृत्यान्वितस्यैव प्रत्ययार्थस्य भाननियमात् । नोलानन्वितकर्मत्वस्य त्रिषायामन्वयासम्भवात् । नाऽपि नीले कर्मत्वस्यान्वय , कारकाणा क्रियायामन्वयनियमात् । प्रकृत्यर्य प्रति प्रत्ययार्थस्य विशेष्यत्वनियमाच्च । नीलान्वितकमंत्वस्य च क्रियायामन्वय नीलघटयोरभेदभान मानस नीलनिष्ठकर्मतानिरूपकमानयन घटश्च नीला- भिन इत्यपि न । अभेदाशेऽनुभवसिद्धस्य शाब्दत्वस्यापलपितुमशक्यत्वात् । इत्यच्च कर्मत्वस्य कुनान्वय इति प्रश्न । न कुत्रापीति । कर्मत्वस्य न भानम्। प्रभेदान्वयबोधप्रयोजकसमानविभक्तिमत्वरूपाकाक्षासम्पादक्तयैव साधुत्वार्थत्वम् । तदर्थस्याभाने निरर्थकत्वमेवेत्यत माह-अभेद एवेति । ननु तईभेदस्य प्रातिपदिकार्थे ससर्गतया भानमिति पूर्वग्रन्थविरोधोत आह- समास्थल इति । ननु समासेऽपि विभक्तेरनुरान्यानेन तदर्थ एवाद इत्यत आह-तत्र लुप्तविभक्तीत्यादि । अभेदस्य च भेदाभावोऽयस्तदर्थंकदेशभेदे नीलस्य स्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयोऽभावस्य च स्वरूपसम्बन्धेन घटेऽन्वय । तथा च नीलनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकभेदप्रतियोगिकाभाव.

·- ४७ प्रयमा ] जयाऽलड्कृत नुभविकत्वादित्यपि वदन्ति । अथैतन्मते अभेदो यदि भेदत्वाव- च्छिन्नाभावस्तदाऽप्रसिद्धिः, यदि च भेदप्रतियोगिकोऽभावस्तदा , -- विशिष्टो घट इत्ययं । एतन्मत इति । अभेदस्य विभक्त्यर्थत्वमत इत्यर्थ । तदाऽप्रसिद्धिरिति। यस्य कस्य चिद्भेदस्य सर्वव सत्त्वादभावस्म प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनेन सह विरोधात् भेदत्वावच्छिनप्रतियोगिता- काभावाप्रसिद्धिरित्यर्थ । ननु तादृशाभावस्याप्रसिद्धत्वं तत्प्रसिद्धरप्यप्रसिद्धत्वे तत्प्रसिद्धयभावो. ऽप्यप्रसिद्ध इति तदाप्रसिद्धिरित्यस्य कोर्य ? अनोच्यते । स्यादय दोषो यदि प्रसिद्धयेकदेशप्रसिद्धी भेदत्वावच्छिनाभावान्वय स्यात् । स एव न किन्तु घटादो भेदस्य भेदे भेदत्वावच्छिनप्रतियोगितास्त्वस्य प्रसिद्धस्यात्य- न्ताभावअसिद्धिरित्यर्थ । भेदनिप्ठप्रकारतादौ प्रसिद्धस्य भेदत्वावच्छि- मत्वस्यात्यन्ताभावीयप्रतियोगितायामप्रसिद्धिरित्यर्थो वेति बोद्धधम् । ननु भेदत्वेन घटाभावस्य सय्योगेन भेदाभावस्य भेदघटोभयाभावस्य छ भेदत्वावच्छिनपतियोगिताक्तया तेपाञ्च प्रसिद्धतया कथ भेदत्वावच्छिन- प्रतियोगिताकोऽभावोऽप्रसिद्ध इति चेत् न । भेदनिष्ठम्वरूपसम्ब पावच्छिन- भेदत्वपर्याप्तावच्छेदकतानिरूपितावच्छद्यतावत्प्रतियोगिताकोऽभावोप्रसिद्ध इति तात्पर्य्यात् । आद्ये प्रतियोगिताया भेदनिष्ठत्वाभावात् , द्वितीय तस्या स्वरूपसम्बन्धावच्चिलत्वाभावात् , तृतीये तस्या भेदत्वपर्याप्तावच्छेदकता निरूपितावच्छेद्यताया अभावात् , तेपामभावाना प्रकृताभावपदेनाग्रहणात् । ननु भेदत्वेन भेदधौ न स्त इति प्रतीनिविषयीभूतोऽभावस्तादृश प्रतियोगिताया भेदवृत्तित्वात्। एव स्वरूपसय्योगोभयसम्बन्धेन भेदत्वेन भेदाभायोऽपि तथा प्रतियोगिताया स्वरूपसम्बन्धावच्छिनत्वात् किञ्च भेदघटोभयाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतापि प्रत्येपघटत्वादिपर्याप्तव न तु भेदत्वघटत्वादिविलयपर्याप्ता मानाभावात् । घटो नास्ति भेदो नास्तीति ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद प्रतीतिविषयीभूतप्रतियोगितावच्छेदक्ताया घटत्वादिप्रत्येवपर्याप्ताया एवो- भयाभावीयप्रतियोगितानिरूपितत्वेनापि भानसम्भात् तस्य च प्रसिद्धत्वादिति चेत्-न । उभयादिपर्याप्ताया एकस्या अभावे घटसत्त्वे घटो नास्ति भेदो नास्तीति समूहालम्बनप्रतीतिर्न भवति । घटभेदौ न स्त इति प्रतीतिश्च भवत्यतो निरुक्तममूहालम्बनप्रतीतिविपयाभावविलक्षणोयमुभयाभावो वैल- क्षण्यञ्चैतदेव यदुभयाभावीयप्रतियोगितावच्छेदक्तायाः घटत्वाद्युभयपर्या- प्तत्वमित्यदोपात् । भेदत्वविशिष्टाभावस्पद विवक्षितत्वात् । वैशिष्टयञ्च स्वपर्याप्तावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावत्स्वरूपसम्बन्धपर्याप्तावच्छेदक- तानिरूपितावच्छेद्यतावत्प्रतियोगिताक्त्वस्वपर्याप्तावच्छेदकतानिरूपिताव- च्देद्यतावनिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावत्त्वोभयसम्बन्धेन । भेदत्वेन भेद- घटोभयाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकताया भेदत्वपर्याप्तत्वेऽपि तदभावीयनि- रूपकतावच्छेदकताया भेदत्वापर्याप्तत्वात्। द्वितीयेऽभावे च ससर्गतात्मक- प्रतियोगितावच्छेदकताया स्वरूपसय्योगोभयपर्याप्तत्वेन स्वरूपसम्बन्धा- पर्याप्तत्वात् । ननु पटत्वभेदत्योभयत्वत्रितयपाप्ताप्यवच्छेदकता भेदत्वेऽपि पर्या- प्तैव न ह्यवयवापर्याप्तस्य समुदाये पर्याप्तिरस्तीत्युक्तेस्तथा चोभया- भावीयापि प्रतियोगिता भेदत्वपर्याप्तावच्छेदकताकानिरूपकतावच्छेदकता- इप्युक्तरीत्या भेदत्वपर्याप्तेति कथमुभयाभावस्याग्रहणमिति चेत्-न । त्रि- सयपर्याप्तायास्तस्या प्रत्येकपर्याप्तत्वेऽपि पर्याप्तिरेकव तदनियोगिता- वच्छेदकन्त्रितयगतन्नित्वमेव रामनियतत्वात् न तु भेदत्वगतमेवत्वन्तस्यानु योगितापेक्षयान्यूनवृत्तित्वात् । तथा च भेदत्वगतक्त्वविशिष्टोऽभाव एवा- प्रसिद्धत्वेन विवक्षित इत्पदोपात् । वैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छिनानुयोगिताक- पर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदवतानिरूपितावच्छेद्यतावनिरूपक्ताक्त्वस्वावच्छि- नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदक्तानिहापितावच्छेयतावती या स्व- स्पसम्ब गतैक्त्वावच्छिनानुयोगिताक्पर्याप्तियोग्यवच्छेदवतानिरूपि- तावच्छेद्यतावती प्रतियोगिता तन्निरूपवत्वोभयसम्बन्धनोभयाभावीयप्रति- -- ·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत योगिता च न भेदत्वगतक्त्वावच्छिनानुयोगितानिस्पक्पाप्तिप्रतियोगि- गूतावच्छेदक्ताकाऽपि तु त्रित्वावच्छिनानुयोगितानिरूपकपर्याप्तिप्रतियो- गिभूतावच्छेदक्ताकेति तस्य प्रसिद्धत्वेऽपि विविक्षताभावस्याप्रसिद्धत्वात्। ननु द्वित्वादिक यथा द्वित्वत्वादिनव व्यासज्यवृत्ति न तु वस्तुल्वादिनापि तथोभयाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक्ता निरूपकतावच्छेदक्ता प्रतियोगि तानिरूपितससर्गतात्मकावच्छेदक्ता चावच्छेदक्तात्वेनैव व्यामज्यवृत्तिर्न तु वस्तुत्वादिनापि । तथा च वस्तुत्वावच्छिनप्रकृतावच्छेदकतानिष्ठप्रति- योगितानिस्पकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छदक भेदत्वगतस्त्वमेव वस्तुत्वाव- छिना या निरूपकतावच्छेदकतानिष्ठप्रतियोगिता तनिरूपकपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकमपि भेदत्वगतमेकत्व तथा वस्तुत्वावच्छिना या प्रतियोगि- तानिरूपितससगतात्मकावच्छेदकतानिष्ठाप्रतियोगिता तनिस्पकपर्याप्त्यनु- यागितावच्छेदकमपि स्वरूपसम्बन्धत्वगतमेक्त्वम् । तथा च भेदत्वगतक्त्व विशिष्टाभावोऽपि स एवोमयाभावो वस्तुत्वावच्छिनप्रतियोगितामादायेति स एव दोप इति चेत्-न । स्वनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकतात्वावच्छिनप्र- तियोगितानिरूपरपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्वनिरूपक्तावच्छेदकतात्वा- वच्छिन्न प्रतियोगितात्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छदकत्वोभयसम्बन्धेन भेदत्व- गतेक्त्ववृत्तिर्योऽभावस्तस्यैवाभिप्रतत्वेनादोपात् । वस्तुत्वावच्छिनप्रतियोगि- ताया ससर्गापटक्त्वात् । ससर्गघटकाभावीयप्रतियोगिता च स्वनिरूपित- ससर्गतात्मकावच्छेदकतात्वावच्छिनप्रतियोगितानिरूपकपर्याप्त्यनुयोगिताव- च्छेदयत्वसम्बन्धन स्वरूपसम्बन्धत्वगनवत्ववृत्तिरेवेति न स्वरूपमयोगो- भयसम्बन्धेन भेदाभावमादायापि दोष । ननु भेदत्वघटत्वोभयत्वंतत्तिलयगताप्यवच्छेदकताभेदत्ववृत्तित्वविशि- प्टावच्छेदक्तात्दन भेदत्व एव सकलब्राह्मणवृत्त्यपि ब्राह्मणत्व चत्रवृत्तित्वेन चैत्र एवेतिवत्तया चावच्छदातात्वावच्छिनप्रतियोगिता पर्याप्त्यनुयो- गितावच्छेदवमपि भेदत्वगतकत्वमेवेति स दोपस्तदवस्थ एव । यद्यपि भेदत्ववृत्तित्वावच्छेदकतात्वोभयधविच्छिना पर्याप्तीया प्रतियोगिता- ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः नावच्छेदकतात्वावच्छिन्ना तथापि पूर्वोक्तरीत्योभयपर्याप्ताया अपि प्रति- योगितावच्छेदकतायाः अवच्छेदकतात्वपर्याप्तत्वमक्षतमेवेत्यवच्छेदकतात्व- पर्याप्तावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावत्वेन प्रतियोगितायाःप्रवेशेऽपि दोपा- नुद्धार एव । न च स्वनिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपा- प्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसबन्धेनावच्छेदकतात्वगतैकत्ववृत्तिप्रतियोगितानिरू- पकपर्याप्तेरेव प्रवेशान्न दोप इति वाच्यम् । उक्तरीत्योभयवृत्त्यप्यवच्छेद- कताऽवच्छेदकतात्ववृत्तित्वेनावच्छेदक्तात्व एव । तत्रापि किञ्चिन्निवेशे पुनरपि पूर्वोक्तरीत्या दोष इत्यनवस्थापात इति चेत्---अत्रोच्यते । भेदत्व- वृत्तित्वविशिष्टावच्छेदकतावद्भेदत्वमिति प्रतीताववच्छेदकतानिष्ठाधेयता भेदत्ववृत्तित्वावच्छिन्नव नावच्छेदकतात्वावच्छिन्ना नापि भेदत्ववृत्तित्वा- वच्छेदकतात्योभयधर्मावच्छिन्ना मानाभावात् । तथा च स्वनिरूपितावच्छे- दकतात्वावच्छिन्नपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावच्छेद- कत्वसवन्धेन भेदत्ववृत्तिप्रतियोगितानिरूपकाभाव क्षितः । प्रकृताधेयताया भेदत्ववृत्तित्वावच्छिन्नत्वेनावच्छेदकतात्वावच्छिन्न- त्वाभावान्न दोषः । न च भेदत्ववृत्तिमत् भेदत्वं भेदत्ववृत्त्यवच्छेदकतावत् । भेदत्वमनयो. प्रतीत्योर्भेदत्ववृत्तित्वावच्छिन्नाया एवाधेयताया विपयत्वे वल- क्षण्यानुपपत्तिरिति वाच्यम् । एकत्रावच्छेदक्तात्वस्य प्रकारत्वमपरत्र नेत्येत- द्वलक्षण्यस्यैव सत्त्वात् । विस्तरस्त्वस्मद्विरचिताया शास्त्रार्थरत्नावल्यां विज- एवाप्रसिद्धत्वेन विव- यायाञ्च द्रष्टव्य.। यदि च भेदप्रतियोगिकोभाव इति । तथा च यस्य पस्य चिद्भेदस्य मत्त्वेऽपि यस्य वस्य चिद्भेदस्य तद्वयक्तित्वेनाभायसद्भावात् नाप्रसिद्धिरिति भावः । नीलो घट इत्यादी नीलस्य स्वनिष्ठप्रतियोगिताक्त्वसम्बन्धेन विभक्त्यर्यभेदामावरदेशे भेदेऽन्वयोभावस्य च स्वरपसम्बन्धेन घटेऽन्व- यस्तया च नीलनिष्ठप्रतियोगितानिध्पकभेदनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकामाव- विशिष्टो घट इति वोधः। ननु नीलप्रतियोगिनभेदस्यैव जले सत्त्वेन तस्य तपक्नित्वेनाप्यभावो ·प्रथमा ] जपालटत ५१ नीलं जलमित्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः । जले द्वित्वादिना जले नास्तीति क्य नील जलमित्यस्य प्रामाण्यमित्यत पाह-द्वित्वादिनेति। भेदघटोभय नास्ति पृथिवोवृत्तित्वविशिष्टभेदो नास्तीति प्रतीतिविपयीभूतस्य द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य पृथिवीवृत्तित्वभेदत्वोभयधर्मावच्छिनप्रति- योगिताकस्य च नीतभेदप्रतियोगिवस्याभावग्य जले सत्त्वेन प्रामाण्य स्या- दित्यर्थ । यदि च भेदत्वनिष्ठप्रतियोमिनापच्छेदक्ताकोऽभावस्तथाऽपि स एव दीप । उक्ताभावस्यापि भेदत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदक्ताफत्वात् । यदि च भेदत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकोऽभावो विवक्षित प्रकृताभा- वीयप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिश्च न भेदत्वे तदाऽप्रसिद्ध एवेत्युक्तम् । मनु प्रतियोगिव्यधिकरणोभावो गृह्यते निरुक्ताभावौ च प्रतियोगि- भूतभेदसमानाधिकरणमेवेति न दोप इति चेत् । सर्वस्यैव पदार्थस्य प्रतियोगितया प्रतियोगिव्यधिकरणामावस्याप्रसिद्धे । स्वप्रतियोगिव्यधि- करण इत्युक्तावननुगम । ननु व्यासज्यवृत्तियनिवच्छितभेदनिष्ठप्रतियोगिताभिस्पकोभावो गृह्यते निरुताभावस्य व्यासज्यवृत्तिद्वित्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वादिति चेत्-न । तथापि पृथिवीवृत्तित्वविशिष्टनीलभेदाभाउ घटत्वन नीलभेदा- माव सयोगेन नीलभेदाभावञ्चादाय नील जलमित्यस्य प्रामाण्यापत्तर- वारणात् । यदि च स्वप्रतियोगिसामानाधिकरण्यम्वतादात्म्यंतदुमयसम्ब- न्धनाभावविशिष्टभिनोभाव स्वनिरूपयत्वस्वाश्रयसामानाधिकरण्योभय- मम्बन्धेन प्रतियोगिताविशिष्टान्योवाऽभावो गृह्यते। उक्ताभावाश्च नेतादृशा इति न दोपो नाप्यननुगमो न वाऽप्रसिद्ध इत्युच्यते । तदापुनरप्यभावविशिष्ट- घटोभयभेद प्रतियोगिताविशिष्टघटोभयभेदञ्चादाय निरुक्ताभावानामपि ग्रहणसम्भवेन दोष एवेति चेत् अनोच्यते । अभावविशिष्टत्वप्रतियोगिता- विशिष्टत्वपर्याप्तप्रतियोगितादच्छेदवताभेदस्य ग्रहणेनोभयभेदस्य निरस- .

·प्रथमा ] जया लड्कृत विभक्त्यर्थः । नोलपदसमभिव्याहारानीलभेदत्वावच्छिन्नाभावः प्रतीयते इति वाच्यम् । पदार्थद्वयसंसर्गभानस्यैवाकाइनानियम्य- नानीलभेदत्यायन्छिन्नमतियोगितान्तभावेण पृत्ति विना भेदरू- पपदार्थतावच्छेदकरयामागे ताशसंवन्धेन भानासभवात् । मैव- म् । भेदोऽभावश्च विशेषणविभक्तरर्थः । विशिष्टलाभस्त्वाकाङ्क्षा- विधेयभूतनीलभेदाभावात् । तयोर्भेदस्य शाब्दवोधैं हेतुत्वात् । अन्यथा घटो घटत्ववानिति प्रतीत्यापते । अत एव नीलभेदत्वावच्छिनाभावेऽपि वृत्तित्व- सम्बन्धेनान्वयोऽपि न । न च भेदप्रतियोगिकाभाव एव विभक्तर्य । भेदे च नीलस्य स्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वय 1 नीलपदसमभिव्याहार- रूपाकाक्षावलाच्च भेदस्य पदार्थकदेशम्य स्वनिष्ठनीलभेदत्वावच्छिनप्रति- योगितावत्वसम्बन्धनाभावेऽन्वय । तथा च नीलभेदत्वावच्छिनाभावस्य नामसिद्धि । अबन्छेदकप्रवेशाच नोमयाभावमादाय नील जलमित्यस्य प्रामाण्य पीतो घट इत्यादौ च पीतपदसमभिव्याहारात् पीतभेदत्वावच्छिन- प्रतियोगितावत्वसम्बन्धेनान्वय इति सर्वमुपपनम् । पदार्थद्वयससर्गभानस्पवेत्यादि । एकपदार्थेऽपरपदार्थस्यैव ससर्गस्या- काक्षाभास्यत्वनियमात् भेदरूपपदार्थ देशस्यामावरूपपदार्थक् देगे नील- भेदत्वावच्छिनप्रतियोगिताक्त्वसमर्गस्य नीलपदसमभिव्याहाररूपाकाक्षा- भास्यत्वासम्भवात् । नीलभेदत्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वस्य भानाय विभक्त्यर्थतावच्छेदककोटावेव प्रवेश कर्तव्य । तथा च पूर्वोत्तोऽनन्वय एवेति भाव । ममिति । भेदप्रतियोगिकाभावरूपविशिष्टस्य विभक्त्यर्थत्वे एव भेदादे पदार्थंकदेशत्व स्यात्तदेव नेत्याह---भेदोऽभावश्चेति । तथा चोभयो पदार्थत्वात् । प्रत्यर्थस्य नोलादेर्भेदपदार्थे नीलत्वावच्छिनप्रति- योगिताक्त्वसम्बन्धनान्वय । भेदस्य चाभावपदार्थे स्वनिष्ठनीलभेदत्वा- वञ्चिनप्रतियोगितावत्वसम्बन्धेनान्वय । नीलपदसमभिव्याहारस्पाकाक्षा- बलादित्याह-विशिष्टलाभस्त्विति । नीलभेदत्वावच्छिनप्रतियोगिता- ·[ कारके घुत्पत्तियाद दिवशात् । एतेन भेदे नीलादिपदार्थान्वये एक्देशान्वयप्रसङ्ग इत्यपि निरस्तम्। न च विशेपणविभक्तीभेदार्थकत्वमते नीलं घट इत्यादावप्यभेदान्वयवोधापत्तिर्धान्येन धनवानित्यादी तृतीयया अभेदयोधनात् अभेटप्रकारकचोधे विरुद्धविभक्तिराहित्यस्यानपे- क्षणादिति वाच्यम् । द्वितीयादिनाऽभेदवोधने द्वितीयाद्यन्तवि- कामावलाभस्त्विरयं । इत्यपि निरस्तमिति । भेदस्य विभक्तिजन्योरस्थि- तीयमुरपविशेप्यताश्रयत्वरपपदार्यतया पदार्थेवदेशत्याभायान्नवदेशान्वय इति भाव । विशेषणविभरतेरभेदायकत्वमते इति । अनेन ग्रन्येनाभेदससर्गक- योधाभ्युपगमे नाय दोप इति लभ्यतेऽन्यया विशेषणविभतेरभेदार्थक्त्वेति- वियोपोतेरसङ्गत्यापत्तेस्तनोपपद्यते । ससर्गतामते धान्येन धनवानित्या- दावप्यभेदससर्गबोध एव वक्तव्यस्तथा च ससर्गतया भाने समानविभस्ति- कत्वस्यानियामयत्वात् तन्मतेऽपि नील घट इत्यादावापत्तिसम्भवाद्विगेपण विभक्तरभेदार्थक्त्व इत्यसङ्गतमेवेति चेत्-न । ससर्गतया भाने स्तोक पचतीत्यादेरिव धान्येन धनवानित्याकाक्षाया नियामक्त्वेऽपि नील घट इत्याकाक्षाया अनियामकत्वेन दोपाभावात् । प्रकारतामते एव दोपस्य सत्त्वेन विशेपोक्रावश्यक्त्वात् । नीलं घट इत्यादावष्यभेदान्वयबोधाप- त्तिरिति । नीलप्रतियोगिभेदाभावविशिष्टो घट इति बोधापत्तिरित्यर्थ । नन्वभेदप्रकारकबोधेऽपि समानविभक्तिक्त्वरूपविरुद्धविभक्तिराहित्यस्यापे- क्षणानापत्तिरित्यत पाह-धान्येनेत्यादि । द्वितीयादिनेति । प्रथमार्थाभ- दप्रकारक्वोधे प्रयमान्तविशेष्यवाचकपदसमभिव्याहारः कारणमित्यादि- रीत्या कार्यकारणभाव इति भाव । नन्वादिपदेन सर्वासा विभक्तीना ग्रहणे धान्येन धनवानित्यादाव- भेदान्वयबोधानापत्ति । तृतीयातिरिक्ताना तासा ग्रहणे तृतीयार्थाभेद- प्रकारकबोधे तृतीयान्तविशेष्यवाचकपदसमभिहारस्यानपेक्षगान् । नीलेन . - ·प्रथमा ] जयाऽलङ्घन शेप्यवाचकपदसमभिव्याहारस्य प्रयोजकत्वमित्युपगमात् । अथ प्रमेयो घट इत्यादी प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाप्रसिद्धया घट इत्यत्राप्यभेदवोधापत्ति । न च धान्येन धनवानितिवनीलेन घट इत्य- पीप्यत एवेति वाच्य, प्रकृत्यादिभ्य उपसख्यानमितिवार्तिकेतररयाभेदे तृतीयाविधायकशास्त्रस्याभावात् । तच्च वार्तिक सर्वविभक्त्यपवादभूतमत एव प्रत्या चारु , गोत्रेण गाये , समेनैनि, विपमेनैतीत्यादौ प्रकृतेश्चार प्रकृतिश्चार, गोनो गार्य , सममेति, विषममेतीत्यादयो न प्रयोगा । तथा च' यत्र तृतीयातिरिक्ता विभक्तिर्म प्रामाणिकी तत्रैव प्रकृत्यादिभ्य इति बार्तिक प्रवर्तत इति निश्चीयते । प्रत्र च नीलो घट इति प्रयोगे प्रथमाया प्रामाणिकत्व सर्वग्वगम्यते तस्मान प्रत्यादिपदेन नीलादीना ग्रह्णमिति नीलन घट इति प्रयोगो न प्रामाणिक । इदानी नीलेन घट इत्यस्यापि बोध- जनकल्वेग प्रामाणिकत्वापत्तिरिति चेत् । प्रवृत्यादिभ्य उपसख्यानमिति- वार्तिक विहिनतृतीयातिरिक्ततूतीमार्याभेदप्रकारकबोधे तृतीयान्तविशेष्य- वाचवादसमभिहार कारणमिति कार्यकारणभावकल्पनेन नीलेन घट इत्यादावापत्यभावात्। अय प्रमेयो घट इति । विभक्त्यर्थे भेदे प्रकृत्यर्थस्य प्रमेयत्वानच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वमम्बन्धेन भेदस्य च प्रमेयत्वावच्छितप्रतियोगिता भेदत्वा- बच्चिनप्रतियोगितात्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वय कार्य । स च न सम्भवति । भेदस्य हि प्रतियोगितावच्छेदकेन सह विरोधात सर्वत्र प्रमेयत्वस्य सत्त्वेन प्र- मेयत्यावच्छिनप्रतियोगिताफ्भेदाप्रसिद्धिरित्याह-प्रमेयत्वावच्छिनप्रतियो- शिताफभेदाप्रसिद्धयेति । पम्युग्रीवादिमति कम्युग्रीवादिमत्व घटत्वञ्च वर्तते । कम्वुग्रीवादिमति या भेदीया प्रतियोगिता तदरच्छेदकं लाघवात् घटत्वमेवेत्येव रीत्या लघुपर्मसमनियतगुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेद- क्व तथा च पम्बुग्रीवादिमत्वावच्छिनप्रतियोगिताकभेदाप्रसिद्धया कम्यु- ·५६ [ कारके व्युत्पत्तिवाद लघुधर्मसमनियतगुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे कम्बु- ग्रीवादिमान् घट इत्यादावपि कम्युग्रीवादिमत्त्वावन्छिन्नप्रति योगिताकभेदाप्रसिद्धया विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वासम्भवः । एवं नौलपटादिपरनीलादिपद्घटितस्य नीलो घट इत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः। नीनवादिना पटाभेदाभावस्य नीलपटाद सत्त्वात्। एतेन विरोपणतावच्छेदकीभूतनीलत्वप्रमेयत्वादिकमेव विशेषणविभक्त्यर्थः, नोलत्वादेलत्वावच्छिन्नभेदाभावरूपतया- ऽभेदार्थकत्ववादोपपत्तिरित्यपि निरस्तम् । नीलत्वादी नीलत्वादि- मतः स्ववृत्तित्वसम्बन्धेनान्वये याकाङ्क्षाविरहाच्च । यथा हि तद्विशिष्टे अधिकरणे आश्रयतया तदन्वयोऽनुभवविरुद्धः तथा तद्धर्मे आधेयतया तद्धर्मवदन्वयोऽपि । अत एव कर्म गच्छतीति वाक्यस्य निराकाङ्क्षता। न चैवं संसर्गतामतेऽग्यनिस्तारः । ग्रीवादिमान् घट इत्यादि वोधानुपपतिरित्याह-लघुपमसमनियतेत्यादि । प्रामाण्यापत्तिरिति । नीलपटगतनीलत्व नीलगुण एव । स च नीलघट- गतनीलगुणाद्भिन्न एव । तथा च नीलत्वावच्छिन्ननीलपटनिष्टप्रतियोगिताक- भेदाभावो नीलपटनिष्ठनीलगुणस्वरूपस्तस्य घटेऽसत्त्वेन कथ नीलपटपर- नीलपदघटितनीलो घट इति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिरिति न वाच्यम् । पटस्पद्रव्यपरद्रव्यपदघटितस्य द्रव्य घट इति वाक्यस्योपलक्षणीयत्वात् नीलत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वस्यव नीलत्वपदेन ग्रहणादा तस्याधिकरणत्वस्य चक्यात् । एतेनेति । तृतीयवोपस्य सत्त्वनेत्यर्थ । नील- स्वादौ नीलत्वादिमत इति । अत एव नीलस्य नीलत्वमित्यादावन्वयवोधो न । तद्विशिष्ट अधिकरण इति । नीलो नीलत्ववानित्यादाविति बोध्यम् । प्रत एवेति । कर्म गच्छतीत्यादिवाश्यात् कर्मत्वविशिष्टस्य प्रकृत्यर्थस्य वृत्तिव सम्बन्धेन द्वितीयार्थरम्मले अन्वयवोधाभावादिति भाव । न चैवं संसर्गता.

·प्रथमा ] जयालकृत नौलो घट इत्यादौ स्त्रवृत्तिनीलत्वादेः संसर्गतास्वीकारे उक्तस्थले प्रामाण्यापत्तैर्दुरित्वादिति वाच्यम्। स्ववृत्तिनीलत्वादेः स्वस्मिन्नेव सम्बन्धतोपगमेन पदादिवृत्तिनीललादेर्घटादौ पटादिसम्वन्धता- विरहेण तादृशातिप्रसङ्गाभावात् । वस्तुतस्तु तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नभेदाभाव एव नीलत्यादि- प्रकारेण भासमानानां तत्तद्व्यक्तीनां स्वस्मिन् सम्वन्धतया भासते इति न काप्यनुपपत्तिः। सम्वन्धता च तम्य भेदप्रतियोगिताकामा- मतेऽप्यनिस्तार इति । तन्मतेऽपि प्रामाण्यापतिरूपदोषानुद्धार एवेत्यर्थ । तदेवोपपादयति--नोलो घट इत्यादिना । उक्तस्थल इति । नीलपटपर- नीलपदघटितनीलो घट इत्यादावित्यर्थ । ससर्गतामतेऽपि नीलभेदाभावरूप- नीलत्वस्यैव ससर्गता नीलत्वस्य च नीलपट इव नीलघदेऽपि सत्त्वादुन- सोपस्तदयस्थ एवेति भाव । स्वत्तिनोलत्यादेः स्वस्मिन्नेव सम्पन्धतोप- गमेनेति । उक्तस्थले च पटवृत्तित्वविगिष्टनीलत्वमेव ससर्ग । तच्च पटे एव नपद इति नोक्तदोष इति भाव । तत्तद्वयक्तित्वावच्छिमभेदाभाव एवेति। तथा च नीलपटपरनीलपदघटितस्य नीलो घट इति वाक्यस्य न प्रामाण्या- पत्ति । पटगततद्वयक्तित्वावच्छिनप्रतियोगिताकभेदस्यैव घट सत्वेन तदभाव- स्पसम्बन्धस्य तत्राभावात् । भेदप्रतियोगिकाभावत्वेनेति । ननु संदत्वा- वच्दिनप्रतियोगिताकाभावत्वेन न ससर्गता तद्धर्मस्याप्रसिद्धत्वात् । भेद- निष्ठप्रतियोगिताकाभावत्वस्य प्रसिद्धत्वेऽपि तस्य नचक्तिभेदघटोभया- भावेऽपि सत्त्वेन तस्यापि मैसर्गत्वापत्तौ तस्य चोभयाभावस्य घटेऽपि सत्त्वेनो- क्नवाक्यस्य प्रामाण्य दुरिमेवेति तस्यक्तिभेदत्वावच्छिनप्रतियोगिताकरपे. नव समर्गताया वक्तव्यतया क्थमनारी औदासिन्यमिति चेत्-न । भेद- प्रतियोगिमाभावत्वेन सामान्यस्पेणापि तस्यक्तित्वावचितप्रतियोगिताक- भेदत्वावच्चिनप्रतियोगिताकाभावस्यवोभयाभावभिनस्य ससर्गत्वोपगमात् ।

·[पार ५८. धुत्पत्तिवादः चत्वेन तत्तव्यक्तिभेदप्रतियोगिताकाभावत्वेन वेत्यन्यदेतत्। न चैवं विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वमतेऽपि तत्तद्व्यक्तित्यावच्छिन्नाभेद एव विभक्त्यर्थो वक्तव्य इति वाच्यम् । तथा सत्यपूर्वव्यक्तिनिष्ठतत्तद् व्यक्तित्वस्य कथंचिदपि भानासम्भवेन तदवच्छिन्नभेदाभावे शक्तिमहासम्भवेनापूर्वव्यक्तीनामभेदान्वयबोधानुपपत्तेः । संस- गंज्ञानस्य विशिष्टयुद्धावहेतुत्वेनानुपस्थितस्यापि संसर्गतया भान सम्भवेन संसर्गतामतेऽनुपपत्त्यभावात् । न च विभक्त्यर्थेऽपि भेदे अतिप्रसस्तधर्मस्यापि विषयतात्मकससर्गताया अवच्छेदपत्वात् । अन्य- देतदिति।प्रतिप्रसक्नेन भेदप्रतियोगिकाभावत्वेन अनतिप्रसक्तेन तद्वयक्तित्वा- वच्चिनप्रतियोगिकाभावत्वेन वा अस्तु ससर्गता परन्तु सा प्रदर्शितविशेषा- भावनिष्ठवेति कस्मिन्नपि पक्षे दोपाभावेन यथेच्छसि तथास्त्विति भाव । तथा सतीति । तस्य विभक्त्यर्थत्वे सतीत्यर्थ.। अपूर्वव्यक्तिनिष्ठेति । तद्वयक्तित्वभेदेन तद्घटितस्य धर्मस्यापि भिन्नत्वेन तत्तत्सकलयमावच्छिन्ने विभक्तेः शक्तिस्वीकारे श्यामः पुत्रो भविलेत्यादी भाविपुतगततद्वयक्तित्वघटितधर्मे विभक्तेर्व्यवहाराभावेन तद्ध- विच्छिन्ने विभक्तिशक्तग्रहाभावेन बोधानापत्तेरिति भाव.। न च ससर्गतया- ऽप्यनुपस्थितस्य तस्य कथ भानमत एव ससर्गेऽपि मोमासकः शक्ति स्वी- क्रियत इति वाच्यम् । मोमासकमतं निराकृत्यानुपस्थितस्यापि पदार्थद्वय- ससर्गस्य मसर्गमर्यादया भानस्य नैयायिकर्व्यवस्थापितत्वात् । संसर्गतामतेऽनुपपत्त्यभावादिति । न च शाब्दवोधे ससर्गमर्यादया अनुपस्थितस्य तस्य भानेऽपि नीलो घट इति वाक्य तद्वयक्तित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदाभावसम्बन्धावच्छिननीलनिष्ठप्रकारताकवोधेच्छयोच्चरि- तमित्याकारकतात्पर्यज्ञानस्य नीलो घट इति वाक्यजन्यशाब्दबोधे कारणत्व वक्तव्यम् । तात्पर्य्यज्ञाने च अवच्छितत्वाशे प्रकारतयैव तस्य भानेन तद्- ·. प्रयमा ] जयालङ्कृत तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन नीलत्वादिना तत्तव्यक्तीनामन्वयः। तादृशभेदानामपि तत्तद्व्यक्तिमेदत्वाव- छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वय उपेयते । तावतैव तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नाभेदलाभ इति न किंचिदनुपपन्नमिति वान्यम् । विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्नाया एवं प्रतियोगिताया घटिततात्पर्यज्ञाने तज्ज्ञानस्य हेतुत्वेन तस्यानुपस्थिती तात्पर्यज्ञानासम्भवेन शाब्दवोधानुपपतिरेवेति वाच्यम् । न च नीलो घट इति वोधनेच्छयोच्चरि- तमिद वाक्यमित्याकारकस्य तात्पर्य्यज्ञानस्य मसर्गतयैव ससर्गावगाहिन कारणत्वमस्तु तथा चानुपस्थितस्यापि तद्वयक्तित्वस्य समर्गघटक्तया भाने न वाधवमिति वाच्यम् । अपूर्ववाक्यार्थस्थले शाब्दबोधात् प्राक् तादृश- वाक्यार्थाप्रसिद्धस्तात्पर्यग्रहे ज्ञानविशेषणतया वाक्यार्थस्य भानासम्भवा- दिति वाच्यम् । स्वनिरूपितमासर्गिकविषयतानिरूपितघटादिनिष्ठविषयता- कत्वसम्बन्धेन नीलनिष्ठप्रकारताविशिष्टज्ञानजनकत्वेनोच्चरितमित्याकार- तात्पर्य्यज्ञानस्य कारणत्वेनापूर्ववाक्यार्थस्थलेऽपि तादृशज्ञानसम्भवेन सद्यक्तित्वोपस्थितेरनपेक्षणादिति ध्येयम् । न च विभक्त्यर्थेऽपि भेद इति । अय भाव । यभेदस्य विभक्त्यर्यत्वेऽपि दोपाभाव । तथा हि भेदोऽभावश्च विशकलित एव विभक्त्यर्थोऽस्तु नीलादेश्च तद्वयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक्त्वसम्बन्धेन भेदेऽवय । भेदस्य च तद्वयक्तिभेदत्वावन्छिनप्रतियोगितात्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वय । तथा च तद्वयक्तित्वावच्छिनप्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावो लभ्य- त इति न पूर्वोत्तदोपावमर । तद्यक्तित्वस्य ससर्गघटकतयैव भाननानु- पस्थितत्वेऽपि क्षयभावात् । विशेषणलावच्छेकावच्छिताया इति । प्रति- योगिविशेषणतया भासमानधर्मावच्छिनप्रतियोगिताया एव प्रतियोगिनो. भावे ससर्गतया भान भवतीत्यर्थ । तथा च नीलत्वेन भासमाननीलादे दे ·६० [ कारके व्युत्पत्तिवाद अभावे प्रतियोगिनः सम्बन्धतया भानात् । अन्यथा विशिष्टवै- शिष्ट्ययुद्धित्वानुपपत्तिः। प्रतियोगिनिशेपिताभावनानं च विशिष्ट- वैशिष्ट्यवोधमर्यादामातिशेत इति दर्शनाकेवलं विशेष्ये विशे- पणमिति रीत्या न कश्चिदभ्युपैतीति चेत्-सत्यम् । अभेदस्तादात्म्यम् । तच स्ववृत्त्यसाधारणो धर्मः। असाधा- रण्यं च एकमात्रवृत्तित्वम्। तच स्वसामानाधिकरण्यस्वप्रति- नीलत्वावच्छिनप्रतियोगिताया एव मसर्गत्व न तु तद्वयक्तित्वाच्छिन्नप्रति- योगिताया इत्यर्थ । विशिष्टवैशिष्टघयुद्धित्वानुपपत्तिरिति । विदोपणविशेषणतावच्छेदको- भयप्रतियोगिक्सम्बन्धद्वयावगाहिबुद्धित्व विशिष्टवैशिष्टयबुद्धित्वम् । तथा च नीलो घट इत्यादी विभक्यर्थभेदे नीलस्य स्वप्रतियोगित्व नीलत्वस्य च स्वावच्छिनप्रतियोगितावत्व ससर्ग एव स्यादित्यर्थ । अन्यथा घटसत्त्वेऽपि घटाभाववत्ताबुद्धिप्रसङ्गात्। द्वित्वावच्छिनप्रतियोगिताक्स्यान्यतद्वयक्तित्वा- वच्छिनप्रतियोगिताकस्य च घटाभावस्य घटसत्त्वेऽपि सत्त्वात् । प्रतियोगि- विशपिताभावति । प्रतियोगिना विशेपितो योऽभावस्तज्ज्ञान घटाभाव घटो नास्तीत्याकारक्ज्ञानमित्यर्थ । नातिशेत इतीति । निरक्तविशिष्टवैशिष्टय. बुद्धित्व न जहातीत्यर्थ । केवल विशेष्ये विशेषणमितीति । अभावे विशेष्ये प्रतियोगितया घटो विशेषण घटे च समवायेन घटत्व विशेषणमितिरीत्ये- त्यर्थ । प्रतियोगिताया प्रतियोगिविशेषणधर्मावच्छिनत्व विहायेति यावत् । एकमात्रवृत्तित्वमिति । तच्चकवृत्तित्वे सति एकेनरावृत्तित्वरूपमिति यथार्थतन्तु न युक्तम् । एकत्वस्य केवलान्वयित्वेन एकेतरत्वस्याप्रसिद्धया तस्याप्रसिद्धत्वान् । स्वसामानाधिकरण्येति । स्व भेद यथा घटे योऽन्यघट- व्यक्ते द स स्व तत्सामानाधिकरण्य तत्प्रतियोगिवृत्तित्वञ्च घटत्वे इति ·प्रयमा ] जयाश्लत. योगिकृत्तित्वोमयसम्बन्धेन भेदविशिष्टं यत्तदन्यत्वमित्येकमानय. तिधर्म एय विशेषणविभक्तरर्थः । वृत्तिश्च तत्र प्रकृत्यर्थम्य संस. भेदविशिष्टमेव घटत्वमेवोमयवृत्ति सर्वोऽपि यो भेदविशिष्टस्तद- न्यत्व तपस्तित्वे एय। यथा प्रतियोगिभूनघटव्यक्तिगततद्वपक्तित्वे तादृश- भेदप्रतियोगिवृत्तित्वेऽपि तद्भेदसामानाधिररण्यामास्ति । अनुयोगिघटगत- तद्वयक्तित्व प त दमामानाधिकरण्येऽपि प्रतियोगिवृत्तित्वन्नास्तीति भेद- विशिष्टभिनत्व बोध्यम् । अथ प्रतियोगिभूनघदगततद्वयक्तित्वस्याप्यनु- योगिनि पालिरसम्बन्धेन गत्वात् । अनुयोगियटगततद्व्यक्तित्वस्य तेन सम्बन्धन प्रतियोगिनि सत्त्यातहस्तित्वमपि भेदविशिष्टमेव । स्वरप- सम्बन्यायच्चिनवृत्तिताया निवेशे समवायेन वृत्तित्ववना घटत्वादीनामपि भेदविशिष्टान्यत्वापत्त्या भिननीलघटपरनीलपदघटितम्य नीलो पट इत्या.' देरपि प्रामाण्यापत्ते । कालियान्यसम्वन्यावच्दिनवृत्तिनाया निवेशे घटगन- सद्व्यक्तित्वविषयकज्ञानप्रतियोगियो यो घटे भेदस्तद्विशिष्टत्वमेव पटगत- सदस्तित्वे तस्य स्वरूपसम्बन्धेन अनुयोगिनि घटे विपयितासम्बन्धन प्रतियोगिनि ज्ञानेऽपि सत्वान् । न च तस्य सम्बन्धस्य वृत्तित्वानियामकत्व ज्ञाने घट इति प्रतीरिति भेदविशिष्टान्यत्लासिद्धिरिति चेत् -अयोच्यते । भेदविशिष्टान्यघटक्वृतित्वस्य स्वस्पसम्बन्पावच्छितस्यैव ग्रहणमिति का- लिक्सम्बन्धमादायनाप्रसिद्धिर्नापि घटत्वादरपि भेदविशिष्टान्यत्वेन विभिन्न- घटपरस्य नीलो घट इति वास्यस्य प्रामाण्यापत्ति । भेदविशिष्टान्ये विभक्त्यर्थं स्वरूपसम्बन्धावच्छिनाधेयत्वस्यय प्रत्यर्थमसर्गतया भानोपगमात् घटत्वा- दिरूपभेदविशिष्टान्यस्य धिमक्यर्थत्वेऽपि निरुतायत्वसम्बन्धन प्रत्यर्था- न्वयरय तग बाधेन तदादायापत्त्यसम्भवात् । न च घटे य पटत्वाभावस्तर यो पटभेद स अभावात्मय एव प्रभावाधिकरणकाभावस्याधिकरणात्मरत्वा- भ्युपगमात् । तथा च घटगततयक्तिले घटभेदप्रतियोगिवृत्तित्वस्य तद्भे ·६२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके गमर्यादया भासते । तादृशधर्मस्तत्तद्व्यक्तित्वादिरूप एव । दात्मकाधिकरणीभूताभावसामानाधिकरण्यस्य च सत्त्वेन तद्वयक्तित्वस्या- पि भेदविशिष्टत्वमेव । एव स्वस्मिन्नपि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वभेदस्य सत्त्वेन तद्भेदविशिष्टत्वमपि तद्वयक्तित्वे इति भेदविशिष्टान्यत्वमप्रसिद्ध- मेवेति वाच्यम् । स्वात्मकत्वस्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगितानिरूपकता- वच्छेदकभेदत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणताश्रयवृत्तित्वाभेदसवन्धेनध- र्मविशिष्टान्यत्वस्यैव विवक्षितत्वात्। अभावाधिकरणक्भेदस्याभावात्म- कत्वेऽपि तनिष्ठाभावत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपितवाधिकरणता घटे न तु घटगततद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकतावच्छेदकीभूतभेदत्वा- वच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतेति नाद्यरीत्या दोपः । नाप्यन्तरीत्या दोषस्तत्र पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टतद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदमा- दायव दोपो वाच्य, । स न सम्भवति । पूर्वक्षणादेरपि प्रतियोगितावच्छेदक- कुक्षौ प्रवेशेन तद्वयक्तित्वपर्याप्तावच्छेदकताया प्रभावात् । नापि तद्वयक्ति- पटोभयन्न सा व्यक्तिरित्युभयभेदमादायापि दोपस्तत्र प्रतियोगितावच्छेदव-, तायास्तद्वयक्तित्वपर्याप्तत्वाभावात् । अत्र पर्याप्तिनिवेशप्रकारस्सर्वोऽप्य- नुसन्ध्येयः । न च भेदस्तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः । तादात्म्यञ्च भेदविशिष्टान्यत्वमित्यन्योन्याश्रय इति वाच्यम् । स्वप्रतियोगिसामानाधि- करण्यस्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेनाभावविशिष्टान्यत्वस्य विवक्षित- त्वात् । तद्वयक्तित्वाभावमादाय लक्षणसमन्वय.। न चाभावत्वमपि द्रव्यादि- पट्कान्योन्याभाववत्वमेव । अन्योन्याभावश्च तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन- प्रतियोगिताकाभाव इति तदवस्थ एवान्योन्याश्रय इति वाच्यम् । प्रभावत्व- स्पासण्डोपाधिरूपत्वात् । नाप्यन्यत्वमादायान्योन्याश्रयः भेदत्वस्याप्यखण्डो- पाधित्वादिति दिक। तादृशधर्मस्तत्तद्वयक्तित्वादिरूप एवेति तादृशो भेदविशिष्टान्य नीलो .

·प्रयमा ] जयाऽलत अपूर्वव्यक्तिनिष्टतादृशधर्मस्य विशिप्यज्ञातुमशक्यत्वेऽप्येकमान- वृत्तिधर्मत्यादिना सामान्यप्रत्यासत्तित. सुग्रहत्वमेव । अभेदस्य संसर्गतामतेऽप्येतादृशानुगताभेदस्यैव तथात्वमुचितम्। तत्तव्य- तित्वावच्छिन्नभेदाभावकूटस्य विशिष्य तथात्वे घदो न नील घट इत्यादौ तद्वयक्तित्व विभस्त्यर्थ । तस्मिन् स्वरूपसम्बन्धावच्छिनाधेयता- सम्बन्धेन नीलरूपप्रकृत्यर्थस्यान्वय । तस्य च स्वस्पसम्बन्धेन घटेऽन्वय । तथा च नीलवृत्तितद्वयक्तित्ववान् घट इत्यन्वयबोध । सुन्दर पुत्रो भविष्य- नीत्यर पुरगततयक्तिले व्यवहारस्यादर्शनेन तत्र विभक्ते दाक्तिमहाभादेन पथन्तस्य भाब्दवोपविषयतेत्यत पाह-अपूर्वव्यक्तिनिष्टेत्यादि । विशि- प्येति । स्वस्पतस्तादृशतद्वयक्तित्वस्येत्यर्थ । एकमात्रवृत्तिधम्मत्वादिनेति । भेदविशिष्टान्यत्वधर्मणेत्यर्थ । सामान्यप्रत्यासत्तीति । सामान्यधर्मस्पा चक्षुपोऽपूर्वतद्वरक्तित्वे प्रत्यासत्ति सप्तिकर्प इत्ययं । चक्षुस्सनिकृष्टे तद्वयक्तित्वं यदिद भेदविशिष्टान्यदिति ज्ञान तत्यकारीभूनभेदविशिष्टान्य- त्वम् । मालतद्वयक्तित्व इति चक्षुप स्वजन्यज्ञानप्रकारीभूतभेदविशिष्टा- न्यत्वरूपवर्मक्त्वस्यापूर्वतद्वरक्तित्वे सनिपात् । भेदविशिष्टान्यत्वेन ज्ञाय माने सकलतद्वयक्तित्वे विभक्ते शक्निग्रहात् अपूर्वस्यापि शाब्दबोधविषयता- पत्तिरिति बोध्यम् । एतादृशानुगाभवस्यवेति । भेदविशिष्टान्यस्यैवेत्यर्थ । तयात्य ससर्गतात्यमित्यर्थ । विशिष्य तपास्ये इति । तद्वयक्तित्वा- वच्छिनप्रतियोगिताव भेदाभावत्वेन मसर्गत्वे इत्यर्थ । घटो न नील इत्यादीति। अय भाव । नीलो घट इत्यत्र यदि तद्वयक्तित्वावच्छिनप्रतियोगितार भेदाभाव एव नीलस्य पटे ससर्गस्तहि नीलोन घट इत्यत्रापि तद्वयक्तित्वावच्छिनप्रतियोगिताकभेदाभावमम्वन्धा- वच्छिनप्रतियोगितापनीलाभाव एव घटे नना बोध्येत । न तु तत्र तादात्म्य विभक्त्यर्थ । नीलस्य वृत्तित्वसम्बन्धन तादात्म्येऽन्वय कृत्वा नीमवृत्तिता- ·[ कारके व्युत्पतिवाद: इत्यादिवाक्यजन्यबोधे प्रतियोग्यभावान्वयौ च तुल्ययोगक्षेमाविति न्यायेन तादृशाननुगतसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाननुगताभावा एव भासरन न तु नीलवृत्तिरेकोऽभावः, तथा सति यत्किंचित्तादृशा- भावतात्पर्येण प्रयुक्तस्य नीलेऽपिन नील इत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यं स्यात् । इदन्तु वोध्यम् । विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वे घटी न नील इत्यादौ नया नीलाद्यभेदाभाव एव प्रत्याययिष्यते न तु नीलादि- भेदः । यादृशसमभिव्याहारस्थले येन संबन्धेन यत्र धर्मिणि येन रूपेण यद्वत्त्वं नबसत्त्वे प्रतीयते तादृस्थले नया तद्धमिरिण तार- शसंबन्धावच्छिन्नतादृशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभाववोधस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । प्रतियोग्यभावान्वयौ चेत्यादेरप्ययमेवार्थः। दात्म्याभाववान् घट इत्याकारको वोधो नजोऽसत्त्वे येन सम्बन्धेन येन रूपेण यद्वत्ता यन यादृशसमभिव्याहारात्प्रतीयते तादृशसमभिव्याहारेण नघटितेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धविच्छिनप्रतियोगिताकाभाव एव तत्र प्रतीयते । इत्यर्थके 'प्रतियोग्यभावान्वयौ तुल्ययोगक्षेमा' वित्यभियुक्तवचनात् । तथा च तद्वयक्तित्वभेदेन तद्वयक्तित्वघटितसम्बन्धस्यापि भेदात् । तत्तत्सम्बन्धा- वच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्यापि भेदेन नीलेऽपि घटे स्वेतरनीलगततद्वय- क्तित्वघटितोक्तसम्बन्धस्याभावेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक्तदभाव- स्य तत्सम्बन्धस्य व्यधिकरणतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक्स्वात्मक- नीलाभावस्य च सत्त्वेन न नील इति प्रयोगापत्ति । तादात्म्यत्वेन ससर्गत्वे स्वकीयसयोगेन वह्निमति अन्यदीयसयोगस्याभावेऽपि सयोगेन वह्निास्तीति यथा न भवति तथा तादात्म्येन नीलोनेतिन प्रयोग इति। न च तत्तद्वयक्ति- त्वावच्छिनप्रतियोगिताकभेदकूटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितास्यकस्यवाभावस्य ससर्गत्वेन न ससर्गभेदात्तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावभेद इति न नीलेऽपि न नील इति प्रयोगापत्ति । न च कूटत्वमपेक्षावुद्धिविषयत्वमेव ।

·प्रथमा] जयाऽलड्कृत एवं च नमो भेदवोधकत्वं न कुत्रापि संभवति अनीलं घटमानये- त्यादी घटपदसामानाधिकरण्यानुरोधेनानीलपदस्य नीलभिन्नपर- तया नजो भेदवत्येव लक्षरया उपगन्तव्यत्वात् । तच्चापेक्षाबुद्धिभेदेन भिन तदवच्छिनप्रतियोगिकाभावोऽपि भिन एवेति न ससर्गस्यक्यमिति वाच्यम् । ततत्यूटत्वावच्छिन्नाभावस्य समनियतत्वेन समनियताभावस्य चैक्येन ससर्गभेदाभावात् । ससर्गतावच्छेदकीभूततादृशा- भावत्वस्य तद्व्यक्तित्वभेदभिन्नतया तदवच्छिनससर्गताभिनंद स्यादिति न, स्वरूपत एव तादृशाभावस्य ससर्गत्वोपगमात् । ससर्गघटकतद्व्यक्तित्वा- देरनुपस्थितत्वेऽपि न क्षतिरनुपस्थितस्याऽपि ससर्गतया भानस्वीकारादिति वाच्यम् । बहुषु पटेषु बहुनीलतादात्म्यसत्त्वे बहुघटघटकद्विनघटेषु स्वानात्मकबहुनीलान्तर्गतद्विवनीलतात्पर्येण नीला घटा इत्यापत्तेरित्यलम् । इदन्तु तत्त्वमित्यादेरयमाशय । यदि नीलो घट इत्यादौ विशप- विभक्तेस्तादात्म्यमर्थस्तहि स्वरूपसम्वन्धावच्छिनप्रतियोगितावतादा- त्म्याभाव एव भीलो न घट इत्यादौ नत्रा बोद्धयेत। प्रतियोग्यभावान्द- यौ तुल्ययोगक्षेमाविति व्युत्पते । तथा च तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावरूपभेदवोषकत्व नन सकललोकप्रसिद्धमुच्चिन्न स्यादिति बोध्यम् । तद्भेदततादात्म्याभावयोरक्येऽपि भेदत्वेन भेदवोधकत्व न स्या- दिति तात्पर्य्यम् । नच अनील घटमानयेत्यादी तादात्म्यार्थकविभक्त्यभावेन नजो नीलभे- दयोधरत्वमेवेति भेदवोधयत्वनोच्छिनमित्यत ग्राह अनील घटमानयत्यादि। घटेन सह सामानाधिकरण्यान्वयानुरोधेनानीलपदस्य नीलभिनार्थक्त्व वक्तव्यन्तदर्थञ्च नतो भेदवति लक्षणा वक्तव्या। ततश्च भेदमुख्यविशेष- कोपस्थितिजनकत्वमुच्छिनमेवेति बोध्यम् । अभेदस्य प्रकारत्वे सम्भवत्यपि ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद इदं तु तत्त्वम् । असमस्तनीलो घंट इत्यादिस्थलेऽभेदस्य संस- गतोपगमेऽपि गौरवविरहात् तत्र विशेषणविभक्तेर्वृत्तिकल्पनमनुचि- ससर्गतयैव भानमुचितमित्याह-इदन्नु तत्त्वमित्यादिना। विशेषणविभक्ते- वृत्तिकल्पनमिति । ससर्गताभिन्नतनिष्ठविषयताकशाब्दबोधे वृत्तिज्ञानाधी- नतद्विषयकोपस्थितेर्हेतुतयाऽभेदस्य प्रकारतया भानोपगमे विशेषणविभक्ते- स्तन वृत्तिकल्पनमावश्यकन्तदेव गौरव मसर्गतया तु आकाक्षयैव भानोप- पत्तौ ससर्गतामते तन वृत्तिकल्पन नास्तीति लाघवमिति वोध्यम् । न च ससर्गतामते अभेदससर्गकशाब्दवोधस्य नीलस्य घट इत्यादिवाक्यादभा- वायाभेदसंसर्गकशाब्दबोधे प्रथमान्तनीतपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्व- रूपाकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्व वाच्यम् । प्रकारतामते च तादृशवार्यकारण- भावानभ्युपगमेन ससर्गतामते तादृशाकार्यकारणभावो मन्मते वृत्तिकल्प- नमित्युभयो साम्येन क्य वृत्तिकल्पनमनुचितमिति वाच्यम् । विरुनविभ- क्त्यन्तघटितात् नीलस्य घट इत्यादिवाक्यादभेदप्रकारवबोधवारणाय अभ- दप्रकारक्बोधवादिनाऽपि तादृशाकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वाभ्युपगमेन तदर्श साम्यात् वृत्तिक्ल्पनस्य गौरवेगानुचितत्वध्रौव्यात् । न च ससर्गताया- दिनामपि यत्राभेदे विभक्तेश्शक्तिभ्रमो लक्षणाग्रहो वा तपाभेदपारख एव वोयस्तैरभ्युपेय । तथा चान्यवाभेदमसर्गयोमाभेदप्रकारको विविधो बोध इष्टस्तेपा तादृशोभयवोधस्य नीलस्य घट इत्यादिवाक्याद्वारपाय तत्तबोधे प्राराक्षाज्ञानस्य कारणत्वे कार्यकारणभावद्वयम् । प्राला. वादे चाभेदमसर्गक्वोपस्याभावेन अभेदप्रपारव एक एव बोध इत्या- वाशाज्ञानस्याभेदप्रारबोधस्य च एस एय याय्यंगारणभाव इति तदरी लापर्वन वृत्तिकरपनमनाधिक्येन नानुचिनम् । रिन्न गरागंता- पादिमने उसयोद्विविषबोधयोर्योग्यतानानमपि भिन्न भिनमभेदमनगर- चोघे प्रभेदमसगंपनीलप्रकारवम् । अभेदप्रवासयोघे मदनिष्ठस्या- ·६७ प्रयमा ] जयाउलझन तम्। न च याभेदे विशेषरणविभक्तेः शक्तिभ्रमः स्वारसिकलक्षणा- ग्रहो वा तत्र सर्वमत एवाभेदप्रकारकबोधस्य नीलो घट इत्यादिवा- क्यादुत्पत्त्या तारशसमभिव्याहारज्ञानस्य द्विविधपोधे हेतुताद्वयं कल्पनीयम्, अभेदस्य संसर्गतावादिनेति गौरवम् । एवं तादृशसम- भि व्याहारज्ञानघटितसामग्या भिन्नयोग्यताज्ञानघटितत्वेन वैविध्य- मिति मिन्नविषयकप्रत्यक्षादिकं प्रति तादृशशाब्दसामग्रीप्रतिबन्ध- कताया अप्याधिक्यमिति वाच्यम् । अभेदस्य संसर्गतावादिनोक्त- सम्बन्धावच्छिनधकारताकम् । तथा च तटितसामग्रयपि भिना! तयोश्च मिनविपमकप्रत्यक्षम्प्रति प्रतिबन्धकताद्वपम् । प्रसरतागते च एक एवा- भेदप्रकारको बोध । योग्यताज्ञानमप्येक्मेवाभेदप्रकारकम् । तपटिता एफैव सामग्री। तम्या भिनविषयकप्रत्यक्ष प्रति एकव प्रतिवन्यक्तति प्रतिवध्य- प्रतिबन्धकभावेऽपि लाघवात्तिकल्पन नानुचितमित्याह-न च यत्या- दिना याच्यमित्यन्तेन । यदि च नीलो घट श्यामो घट इति वाक्यद्वय- जन्यकाकारकवोघोदयेनाकाशाज्ञानस्य द्वविध्येन च परस्परजन्यवोधे व्यभिचारवारणाय कार्यतावच्छेदकवोटो कारणानन्तर्यनिवेशस्यावश्यक- स्वेन तदेव जन्यतावच्छेदकमस्तु । विषयतानिवेगश्च मास्तु । स्वोत्तर- मान्दवोधे नीलो घट इत्यावाक्षाज्ञानं कारण स्वोतरशाब्दबोधे श्यामो घट इत्याकाक्षाज्ञान कारणमिनिरीत्येव पार्यकारणभावो वक्तव्य इति योधस्य द्वैविध्येऽपि एर एक कार्यकारणभाव । ससर्गनामतेऽपि यत एव भेदान्वयप्रकरणे पर्यायस्थले व्यभिचारवारणायानयैव रीत्या विपतामनि- वेश्य एक एव कार्यकारणभाव स्वीकृत इमि मन्यसे । तथाऽपि प्रतिबन्ध- बताद्वय ससर्गतावादियतेवस्यमित्याह-एमिति । वस्तुतस्तु विपयविशे- यविषयकशाब्दवोधे पापाइलाजानस्य वारणत्वाभावे विषयविशेषविप- यक्शाब्दगोधार्थिनी वाक्यविशेपोच्चारणे एव प्रवृत्तिरिति नियमानुपपत्या कार्यतावच्छेदकोटी विषयतानिवेश आवश्यक एवेति बोध्यम् । उक्त- ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद स्थलेऽपि तत्संसर्गकबोधस्यैवोपगमादिति दिक् । स्तोकं पचति मृदु पचतीत्यादी विरुद्धविभक्त्यवरुद्धपदोपस्थापितस्यापि स्तोकमृद्वादे- र्धात्वर्थपाकादावभेदान्वयोऽपि व्युत्पत्तिसिद्धः,तदनुरोधेन च द्विती- यान्तपदधातुपदयोः समभिव्याहारस्याप्यभेदान्वयबोधौपयिका- काक्षात्वमुपगम्यते क्रियाविशेषणस्थले च न द्वितीयातिरिक्तवि- भक्तिरुत्पद्यते, क्रियाविशेपणानां कर्मत्वमित्यनुशासनेन तत्र कर्म- स्थलेऽपोति । शक्तिभ्रमलक्षणाग्रहस्थलेप्रीत्यर्थ । तत्संसर्गकेति । अभेद- ससर्गकेत्यर्थ । तथा च न कार्यकारणभावद्वयमिति बोध्यम् । न च विभ- क्तिनिष्ठवृत्तिज्ञानाधीनोपस्थितीयससर्गताभिन्नविषयताया. शाब्दवोधीयप्र- कारताविशेष्यतान्यतरविषयताप्रयोजिकाया सत्त्वे क्स्यचिदिच्छामात्रेण वि. भक्त्यर्थस्य ससर्गतया भानन्नोचितमिति वाच्यम् । शाब्दबोधे तात्पर्य्य- ज्ञानस्याऽपि कारणतया तत्ससर्गकवोधस्यैवानादितात्पर्यवत्पनात् । वस्तु- तस्तु अभेदप्रकारकबोधस्यैव भेदान्वयप्रकरणे सिद्धान्तयिष्यमाणत्वेन प्रकृत- ग्रन्थस्य धूलीप्रक्षेपमानत्वात् । द्वितीयान्तपदधातुपदयोरिति । अभेदान्वय- वोधे द्वितीयान्तस्तोकादिपदसमभिव्याहतपचत्यादिपदत्वस्पाकाक्षाज्ञान कारणमेव रीत्या कार्यकारणभावो वक्तव्य । इदमुपलक्षणम् । यादृशयादृदा- समभिव्याहारादभेदान्वय इप्यते तादृशतादृशसमभिव्याहारस्य कारणत्व वक्तव्यम् । यथा वेदा प्रमाण सोमेन यजेदित्यादी। प्रियाविशेषणाना- मिति । न च स्तोक पचतोत्यादौ धात्वर्यफ्लस्य व्यपदेशिवद्भावेन फला- श्रपत्वात् । तादात्म्यफलतावच्छेदपसम्बन्धान्यतरसम्बन्धेन फ्लाश्रयस्थ कर्तुरित्यनेन कर्मत्वमिति स्वीकारेणवोपपत्तावपूर्वस्यातिदेशवचनस्य स्वी- कारो व्ययं । स्तोम तिष्ठतीत्यादौ पलस्यापि धात्वर्थत्वोपगमेन न दोप । न च तहि सर्मपत्वापत्ति । स्वार्थपलजनवव्यापारवावरत्वस्यव सब- मंकत्वादिति वाच्यम् । स्वार्थफलव्यधिवरणव्यापारवाचकत्व तत् । स्या.

·प्रयमा ] जयालकृत त्वातिदेशात् । न चैवं स्तोकः पाक इत्यादावपि द्वितीयाप्रसगस्त- त्रापि स्तोकादेः क्रियायामेव विशेषणत्वात् । भावतां प्रयोगसा- धुत्वमानार्थकतया धातुनैव तत्र पाकादिप्रतिपादनादिति वाच्यम्। क्रियापदस्य तत्र सार्थकप्रत्ययान्तधातूपस्थाप्यार्थपरत्वात् । स्तोक धात्वर्थयो फलव्यापारयोस्सामानाधिकरण्यादिति वाच्यम् । गौरवात् स्तोक पच्यत इति स्तोवरूपे कर्मणि लकारापत्तेश्च । वस्तुतस्तु वचन- कल्पनगौरवापेक्षया निरुक्तगौरवस्याल्पत्यम् । ल कर्मणीत्या कर्तृसाह चयेण धात्वर्ये भेदान्वयिनि कर्मण्येव लकारो विधीयत इति स्तोकादिकर्मणि लवारापत्तिरपि न, मत्वातिदेशेऽपि लकारापत्तिवारणस्य प्रकान्तरेणा- शक्यत्वाच्चेति वैयाकरणमतमेव युक्तम् । क्रियापदस्येत्यादि । पाक इत्यत्र भावानुशिष्टधजो निरर्थकत्वेन पाक क्रियायास्सार्थकप्रत्ययान्तधातूपस्याप्यत्वाभावान स्तोक पाक इत्यादी स्तोकस्य कर्मत्वम् । ननु शक्तिमत्वञ्चेत्सार्थक्त्व तर्हि करणाधिकरणयो रागो रङ्ग इत्यादी घना बोधेन घनत्वेन करणाधिकरणनिरूपितशक्तताया आवश्यकत्वेन घनमानस्य शक्तिमत्वे न निरर्थकघजोऽप्रसिद्धि । न चाक्तरि च कारके सज्ञायामित्यनुशासने सज्ञायामित्युक्त्या सज्ञास्थघन एव शक्ति- मत्वन्नासज्ञास्थस्य पाक इत्यादाविति वाच्यम् । भावे घन इत्यनुशासनेन घजमानस्य भावनिरूपितशक्तिमत्वस्य बोधनात् । मज्ञायामित्यम्य को लाभो लब्ध इत्याद्यनुरोधेन प्रायिकत्वाच्च । न चाबोधवस्य पाक्शब्द- घटधजो बोधवत्वेन भगवदिच्छाविपयत्वे भगवदिच्छाया अविसम्वा- दिवानापत्त्या घन्मात्रस्य भावबोधकत्ववोधवस्य भाव घन् इत्यस्याप्रा माण्यापत्त्या चावाधकपारशब्दघटकपन्भिनस्यैव पनो भगवदिच्छाया भाव धन इति सूत्रे च प्रवेशान तत्रत्यघन शक्तिमत्वरूपमार्थकत्वमिति वाच्यम् । नथा सति स्तोक म्थीयत इत्यादौ वर्तमानत्वाविवक्षास्थले य ·[ कार व्युत्पत्तिवाद स्थीयत इत्यादौ पाल्यातस्यापि वर्तमानत्वार्थकतया सार्थकत्वात् । न च वर्तमानत्वाधक्विक्षायां द्वितीयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । प्रख्यातस्तस्यापि विसम्बादित्वभयेन वर्तमानबोधकत्वताण्यातविषयका भगवदिच्चाया लटो वर्तमानदोषकत्वबोधके वर्तमाने लडिति सूने चापा माण्यमयेनाप्रवेशस्यावश्यक्त्वेन शक्तिमत्वरूपसार्थकत्वस्याभावेन किया विशेषणे कम्मत्वानापतिरिति चेन्-मेवम् । एतदभिप्रायणवार्थवोधस्वरूप- যশিমর্যালকাকাতুয়ালিফায়কত্বংস সমাগল স্বীকা- रूपयोग्यतारूपायोपकताया आकाक्षाविवक्षाधभावस्यलेऽपि सत्त्पन भग- वदिच्छाया, मूत्रस्य च विसम्वादित्वाशामाण्ययोरप्रसक्ते । वर्तमानत्व प्रकारकस्थितिविशेष्यकोष प्रति स्थाधातूतरवाव्यातत्वरूपाकाक्षा- ज्ञान कारण तादृश्याश्चाकाड्झाया नर्नयानत्वविवक्षास्थल इवाविवक्षा- स्थलेऽपि रात्वे नोभषभायातरय सार्थकत्वात् । किमाविशेषणस्य कर्म- त्वोपपत्ति । पाक इत्यादौ च पर्यनिष्ठाविषयतानिरूपितधात्वर्थनिष्ठ- विषयताक्वोपस्याभावेन तादृशोषप्रयोजराकाक्षाया अप्यनादेनार्थ- त्वविरहान तन कर्मत्वम् । न च तादृशार्थवोषप्रयोजवापाइशाया प्रभा- वेऽपि एकत्वनिष्ठविषयतानिरूपितपाकत्वावच्छिताविषयतानिरूपयोध- प्रयोजिका पचपदोत्तरपम्पदोतरमुपदत्वरूपाकाझा तच्चालित्वरूपमा. र्थयात्व धो वर्तेत एवेति वाच्यम् । स्वार्थनिष्ठविषयनानिरूपितप्रत्यर्थ- निष्ठविपरनामयोजकाकाशाशतित्वमेव प्रत्यये सावलमित्यस्य स्वी- कारात् । स्व सार्थक्वेन विवक्षित प्रत्यय प्रवृते पविश्यम्बोषम्यव 'पापदादभावन निरुतसार्थकत्वस्याभावादिति दिक् । ननु स्तोक स्थीयत इत्यादिभावारयातस्यतेऽपि वरम्मनावारी- धक्सेनाल्यातम्य सार्थस्लामावात्। र सोक्स कम मियत भाह- वर्तमानार्थकतयेत्यादि । कोपावेऽपि वर्गमानवालयोपरत्वेनेव मार्थ- ।

·-- ७१ प्रथमा ] जयाऽलड्कृत वर्तमानत्वादिविवक्षास्थल इव अर्थवोधस्वरूपयोग्यताप्रयोजिका- काङ्क्षाशालित्वेनैव तदविवक्षास्थलेऽपि भावास्यातस्यार्थवत्त्वात् । केचित्तु धातोरिव घनन्तस्यापि पाकादौ शक्तिरुपेयते। अन्यथा मुब्धिभक्त्यर्थसंख्याफर्मत्यादीनां तत्र पाकादावन्ययानुपपत्तेः। प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वं प्रत्ययानामिति व्युत्पत्तेर्धातूनां च कत्वोपपत्तिरिति भाव । ननु वर्तमानकालस्याप्यविवक्षास्थलेऽवोधात् क्थ तन कर्मस्वमित्यत पाह-वर्तमानत्वादिविवक्षास्थल इवेत्यादि । विव- क्षाया अभावेन बोधाभावेऽपि वोधप्रयोजकाकाइसाशालित्वेन सार्थक्त्वोप- पत्तिरिति भाव । अन्यथेति । घान्तपाकादिशब्दे शक्यभाव इत्यर्थ । पम्मत्वादीनामित्यत्र पष्ठया पाकादाचित्यत्र सप्तम्याश्च विपयतवार्थ- स्तथा सरया कर्मत्वनिष्ठविपपतानिरूपितपाकनिष्ठविपयतानिरूपबोधा- नुपपत्तिरित्यर्थः । न तु प्रतियोगित्व पष्ठचर्थोऽनुयोगित्व सप्तम्यर्थ । पाक पश्यत्या कर्मत्वप्रतियोगिकानुयोगिक्शाब्दबोवस्यानुदयात् । धातूनाञ्च सुबिभक्त्यप्रकृतित्वादिति । पार इत्यत्र घनन्तस्यैव सुविभक्तिप्रकृति- स्वादिति भाव । सुप्पद पाकोऽस्तीत्यत्रत्य तिडोऽप्युपलक्षणम् । तदर्थस्यापि प्रथमाविभक्तिप्रकृत्यर्थे एवान्वयात् । तत्प्रकृतित्वञ्च तनिष्ठविधेयता- निरूपितोद्देश्यताश्रयत्वम् । प्रकृत्यर्थत्वञ्च न प्रतिनिष्ठवृत्तिनिस्पक्ल कृदन्तपाठक्पाउकादिरूपा या मुब्विभक्तिप्रवृतिस्तत्र वृत्तिविरहेण प्रकृत्य- प्रिमिद्धेस्तद्घटकप्रत्ययनिष्ठवृत्तिमादाय समन्वये तु धातुनिष्ठवृत्तिनिरू- पकधात्वर्थेऽपि प्रत्यर्थत्वापत्तश्च। किन्तु प्रकृतिविशिष्टवृत्तिनिम्परत्व- मेव तत् । वैशिष्टयन्य स्वप्तित्वरवचरमावयवपर्याप्तत्वान्यतरसम्ब- न्धेन । पाचकादिघटधातुनिष्ठवृत्ती वैशिट्यविरहान दोष । क्विवन्तस्थले प्रातिपदिकसज्ञासमये क्विपोऽप्यनुसन्धानेन क्विवन्ते एवोद्देश्यतायास्सत्त्वेन तस्यैव प्रकृतित्वेन धातुनिष्ठवृत्तस्तपर्याप्तत्वाभावेन न धात्वर्थस्य सुष्प्र.

·७२ [ कारके व्युत्पत्तिवाद सुविभक्त्यप्रकृतित्वात् प्रकृत्येकदेशार्थेऽपि प्रत्ययार्थान्वयोपगमे पचन्तं पश्यतीत्यादितः पचमानं पश्यतीत्यादितश्च पाकादौ द्वितीया- द्यर्थकर्मत्वाद्यन्वययोधप्रसङ्गात् 1 एकत्र विशेपणतयोपस्थितस्या- कृत्यर्थत्वम् । न च घान्तपाकादिशब्द इव कृदन्तपाचकादिशब्देऽपि वृत्ति किनोमिते । कर्तरि कृदितिशास्नातिक्रमस्तु भारे घन इति शास्त्राति- ऋमेण तुल्य इति वाच्यम् । पचतीत्याद्यर्थ पचादिधातौ शक्ते' क्लृप्ततया पाचक इत्यन एबुलमात्रे एव शक्तिकल्पनयोपपत्ती अनन्तपाचकपाठकादि- वृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिने शक्तिकल्पनाया गौरवात् , कर्तरि कृदित्यनुशासनविरो- धाच्च । धजन्तपाकादिशब्दे च भावे धात्वर्थ एव घओ विधानेन भावस्य च धानुत एव लाभादनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वमिति न्यायविरोधात् , धात्व- तिरिक्तशाब्दानुभवविरोधाच्च । शास्त्रस्यापूर्वशक्तिबहे नात्पर्याभावात् । धनि शक्त्यभावेऽपि शास्त्रविरोधाभावात् । ननु प्रकृत्यर्यान्वितस्वार्थबोध- कत्वम्प्रत्ययानामिति नियमेन प्रकृत्यर्थपदेन प्रकृत्येकदेशार्थोऽपि गृह्यत इति पाक इत्यादौ धात्वर्थेऽप्यन्वयन नियमानुपपत्तिरित्याह-प्रकृत्येकदेशाउँपी- त्यादि । सिद्धान्ते धात्वर्थस्य सुप्रकृत्यर्थत्वाभावेन दोपाभावात् । एकत्र विशेषणतयोपस्थितस्येत्यादि । पचन्त पश्यति पचमान पश्यतीत्यादी लडर्थ- विशेषणतयोपस्थितस्य पारस्यान्यत्र विभक्त्यर्थकर्मवादी विशेषतयान्वयो न स्यादिति न प्रकृत्येक्देशान्वये दोष इति भाव । यथा घटो जाति- रित्यादी घटविशेषणतयोपस्थितस्य घटत्वस्य जातावभेदेन नान्वय । नन्विद न युक्तम् । पचतृपचमानेति कृदन्ते शक्तिविरहेण न राबाद्यर्थ- कर्तृविशेपणतया प्रत्यर्थपावास्योपस्थिति । किन्तु विदोप्यतयंव पाररयो- पस्थितिरिति न तस्य कर्मत्वादावन्वये व्युत्पत्तिविरोध । घटो जानिरित्यादी तु पटत्वविशिष्टे घटे शक्तिसद्भावाद्युक्तमेव घटत्वविशंपणतयोपस्थिति- रिति चेत्-न । विशेपणतयेत्या विशेषणता शाम्दवोधीयप्रकारता तृतीयार्य ·૨૭૩ प्रथमा ] ! जयाऽलङ्कृत न्यत्र विशेपर्णत्वेनान्वयस्याव्युत्पन्नतया तत्र प्रत्ययार्थविशेषणपाका- देर्न कर्मत्वे विशेषणतयान्वय इति चेत्-तथापि पाकादिविशेषण- तया सुवर्थसंख्याया अन्वयसम्भवात् । यत्र पाकक देद्वित्वादिक वाधितं पाकादेश्च तदवाधित तत्र पचन्तौ पश्यति पचमानौ पश्यतीत्यादिप्रयोगप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । धातूपस्थाप्यार्थे सुवर्थान्वयवोधं प्रति तत्तद्धातूत्तरप्रत्ययधर्मिककिंचिदर्थपरत्वज्ञा- नस्य प्रतिवन्धकतामुपगम्यतादृशातिप्रसङ्गवारणे च गौरवात् । एवं शोभनं पचनमित्यादौ धातुमात्रेण पाकाद्युपस्थितौ च तत्र प्रयोजकत्वम् । तस्योपस्थितस्यैत्यस्यार्थे उपस्थितिविषयत्वेऽन्वयस्तथा चैक निष्ठविशेष्यतानिरूपित्तप्रकारताप्रयोजकोपस्थितिविपयत्ववतोऽन्यनिष्ठविशे- प्यतानिरूपितप्रकारताश्रयत्वनेत्यर्थ । तथा च शवाद्ययंनिष्ठविशेप्यता- निरूपित्तप्रकारताप्रयोजकोपस्थितिविपयत्ववत पारय विभक्त्यर्थकर्मत्व- निष्ठविशप्यतानिरूपितशाब्दबोधीयप्रकारताश्रयत्वन्न स्यादिति तात्पर्यम् । सकृदुचरितस्सकृदेवार्थम्बोधयतीति न्यायादिति भाव उभयनान्वयबोधे आकाक्षाविरहाच्च । धर्मिपारतन्त्र्येण पर घटो नास्तीत्यादावभाव तथा- विषस्य घटत्वस्यान्वय । तत्र तादृशान्वयबोधप्रयोजकाकाइझाया कल्प- नात् । तथाऽपोति । विशेषणतयान्यवान्वयस्याव्युत्पनतया दोषाभावेऽपी- त्यर्थ । तनान्यस्यान्वये बाघकाभावाद्दोपमाह-पाकादिविशेषणतयेत्यादि । घातूपस्याप्पेत्यादि। राजद्वयसम्बन्ध्येक्पुरुपतात्पर्येण राजपदार्थे द्वित्वान्वये राजपुरुपाविति प्रयोगापतिस्तु न तत्पदार्थधाम्मिक्सुवर्थान्वये तत्पदार्थान्वि- तार्थवोधकतदव्यवहितोत्तग्मुभिनपदम्भिकार्यपरत्वज्ञानम्प्रतिबन्धकमित्य- स्य कल्पनात् । घटपटावित्यादिद्वन्द्वस्थले द्वन्द्वघटकसबंपदार्थे मध्यान्वय- सिद्धये तत्पदार्यान्वितार्थबोधकत्वम्पदे विशेषणम् । अर्द्धपिप्पल्यावित्यादी ·७४ [ कारके व्युत्पत्तिवाद शोभनाद्यभेदान्वयबोधानुपपत्तिः विशेपणविभक्तिसजातीयविभक्ति- प्रकृत्यनुपस्थाप्यत्वात् । प्रकृत्येकदेशसाधारणतादृशविभक्तिप्रकृति- त्वस्य प्रयोजकले तत्र ल्युडादेरधिकरणपरत्वेऽपि तथाविधान्वय- बोधापत्तेः । कम्यचित्प्रतिवन्धकतां कल्पयित्वा तद्वारणे च गौरवात्। न चैवमुपकुम्भार्द्धपिप्पल्यादिरूपपूर्वपदार्थप्रधानसमास- पदाकुम्भसमीपपिप्पल्य‘दौ विभक्त्यर्थान्वयस्य प्रातिपदिकान्त- राभेदान्ययस्य चानुपपत्तिः । पूर्वपदस्य समासोत्तरविभक्त्य- प्रकृतित्वादिति वाच्यम् । तद्नुरोधेनैव तत्र कुम्भपिप्पल्यादिपदाना- मेव कुम्भसमीपपिप्पल्य‘दौ लक्षणायाः पूर्वपदस्य तात्पर्यग्रहमात्री- पयोगितायाश्च स्वीकारात् । वस्तुतस्तु तत्रोत्तरपदार्थविशेपितपूर्वपदार्थसमीपार्दादौ प्रत्य- यार्थान्वयवोधे तादृशसमस्तपदप्रत्ययपदयोरव्यवहितपूर्वापरी- भावोप्याकाक्षा । एवं तत्र प्रातिपदिकान्तरार्थाऽभेदान्वयवोधे स- मानविभक्तिकयोस्तादृशसमस्तपदपदान्तरयोश्च समभिव्याहारो- प्याकाङ्क्षा । तथा सत्यतिप्रसङ्गविरहात् । धात्वर्थपाकादी प्रत्य- यार्थान्वयवोधे प्रातिपदिकान्तरार्थाभेदान्वयबोधे च ल्युड्यना- पूर्वपदार्थप्रधानसमासे पूर्वपदार्थ सख्यान्वयानुपपत्तिस्तु न तत्रोत्तरपदस्यैव विशिष्टार्थे लक्षणाया पूर्वपदस्य तात्पर्य्यग्राहकत्वस्य च कल्पनात् । वस्तु- तस्त्वित्यादिकल्पे पूर्वपदार्थप्रधानसमासघटक भिन्नत्वस्यापि पदे निवेशनी- यत्वाच्च । एवमित्यस्य भावानुशिष्टल्युडन्तसमुदाये शक्त्यकल्पन इत्यर्थ । कस्यचित्प्रतिबन्यकताल्पयित्वेति-धात्वर्य शोभनाद्यभेदान्वयवोधे धातू- तरत्ति प्रत्ययम्भिकार्थपरत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धक त्वमित्यर्थ । 'न चंब शोभनम्पचतीत्यादौ पाके शोभनान्वयानापत्तिरिति वाच्यम् । द्वितीयान- 'भिन्नपदप्रतिपाद्यशोभनेत्यादिनिवेशात् । न चैवमिति । प्रत्येक्देशा विभ- ·प्रथमा जयाऽलड्कृत द्यन्तसमुदायप्रत्यययोरव्यवहितपूर्वापरीभावस्य समानविभक्ति- कयोस्ताशसमुदायपदपदान्तरयोः समभिव्याहारस्य चाकाक्षा- त्योपगमे दर्शिताधिकरणार्थकल्युट्प्रत्ययस्थलीयातिप्रसङ्गस्य दु- रुद्धरतया न तत्सम्भवः । अथ घन्तसमुदायस्य पाकाद्यर्थक- त्वे घनन्तसमुदायस्य संयोगविभागत्वादिविशिष्टावाचकत्वं व्यु- साद्य संयोगविभागादिपदानां नैमित्तिकसंज्ञात्वनिराकरणं दी- वितिकृतां विरुद्धमिति चेत्का क्षतिः। न हि कस्य चिद्ग्रन्थ- कृती विपरीतलेखनं युक्तिवलाद्वस्तुसिद्धौ वाधकम् । एवं च यत्र धातुमात्रस्यैव पाकादौ तात्पर्य तन्न तद्विशेषणवाचकपदाद्वितीयैव यत्र तु कृदन्तसमुदायस्य पाकादी तात्पर्य तत्र तादृशपदं तथाविध- कृदन्तसमुदायसमानविभक्तिकमेव । तदुक्त कातन्त्रपरिशिष्टकृता "कथं स्तोकः पाकः कृदन्तविशेपणत्वात् । धात्वर्थंकाधिकरण्ये तु . क्त्यानन्वये शोभनाद्यभेदान्वये चैत्यर्थ । नैमित्तिकसंज्ञात्वनिराकरणमिति । जात्यवच्छिननिरूपितशक्तिमती सज्ञा नैमित्तिक्सझेति तद्भाव । विरुद्ध- मिति । तत्र शकले स्वीकागदिति भाव । एवञ्चेति । पनन्तपानादि- शब्दस्यापि पूर्वोक्तयुक्त्यापाकादौ शक्तेस्सिद्धौ इत्यर्थ । यत्र धातुमात्रस्यैव पाकादावित्यादि न च धातुमावस्य पाकादो तातार्ये सुवर्थसख्याकर्मत्वा- देरन्वयापत्ति । पारस्य प्रत्यर्थत्वाभावात् । घजन्तस्य पाषादी तात्पर्य विभक्त्यर्थान्वयोपत्तावपि द्वितीयान्तत्वानुपपत्तिम्भयोस्तन तात्पर्येऽन्वय- बोधानुपपतिरिति वाच्यम् । यत्र धातुमात्रस्येव पाकादो तात्पर्य तत्र विभक्त्यर्थस्याविवक्षवात एव द्वितीयान्तपदसमभिव्याहारे प्रथमान्त एव पावभन्द' । यत्र विभवत्यर्थस्य विवक्षा तन धजन्तस्यैव पाकादी तात्पर्य्यम् । तर घनन्तसमानविभक्तिक्मेव स्तोकादिपदमिति व्यवस्था। धात्वकाधि- करण्ये स्विति । धातुजन्यबोधविषयत्वेन तात्पर्य्यविषयीभूतक्रियाविशेषणाना ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद स्तोकमोदनस्य पाक इति स्यादेवेति" वदन्ति । तदर्थकपदोत्तर- विभक्त्या संख्याबोधनेऽभेदसंसर्गावच्छिन्नप्रकारताभिन्नतदर्थ- कर्मत्व घअन्तसमुदायजन्यबोधविषयत्वेन तात्पर्याविषयीभूतत्रियाविशेषण- वाचक्पदाना घअन्तसमानवचनत्वमिति सिद्धान्त । तदर्थकपदोतरविभक्त्येति । नीलो घटावित्यादौ नीलपदोत्तरविभ- क्या न द्वित्व नीले प्रतीयते। नीलेभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारताभिन्न- विपयताया असत्त्वात् । घटपदोत्तरविभक्या तु घटे द्वित्वम्प्रतीयत एव घटेभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारताभिन्नाया घटत्वावच्छिन्नयिरोप्यतायास्स- •त्त्वात् । राज्ञ पुरुप नीलस्येदमित्यादी राशि नीले च राजपदोतरविभक्त्या नीलपदोत्तरविभक्त्या च सख्या प्रतीयते । तत्रत्यप्रकारताया अभेदसम्बन्धा. वच्छिनत्वाभावात् । ननु नीलो घट इत्यादी नोलघटयोरभेदात् प्रभेद- सम्बन्धावच्छिन्न प्रकारताभिन्नघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताया नीलनिष्टत्वात् । विञ्च नीलत्वनिष्ठप्रकारतानिरपितायास्तादृश्या अपि नीले रात्वात् कथन्न नीले नीलपदोत्तरमरया प्रतीयते। विञ्च नीलोपट नीलस्य रूपमिति वाक्यद्वयजन्यसमूहालम्वनवोघे नीलपदोत्तरमुविभर या नीले सरयाप्रय- यस्स्यात् । तत्र भेदसम्बन्धावच्छिनप्रवारताया अपि सत्त्वादिति पत्- अनोच्यते । तद्धर्मायच्छिन्नयोधरतत्पदोत्तरविभक्तिप्रयोग्यराग्यानिष्टप्रया. रतानिरपिततद्धविच्छिन्नतनिष्ठविशेष्यतापशाब्दबोधे तौरच्छिमयो- घक्तत्पदप्रयोग्याभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रसारताभिन्न विषयनानिपामादगा- मग्रीप्रयोजिवेत्युच्यते । नीलनिष्ठाया अपि घटत्यारनियमपि प्यताया नीलम्वावच्छिम वविरहान् । नौलत्यनिष्टप्रारतानिम्ािया प्रतिनि- प्ठविर्गप्यताया नौलत्यायन्दिनत्यविरहात् । समूहासम्पनग्यो पदयग पदयोग्यायाम्नम्या प्रयमाननीनपदप्रयोग्य वामावागाराम्पलायेदोर । येदा प्रमाण, मम्पनो ग्रीहिरित्या प्रमाण ग्रीहित र विनावापा- ·प्रथमा ] जयाऽलत ७७ विपयताशालिशाव्दवोधसामग्री अपेक्षिता । तादृशश्च वोधस्तदर्थ- विशेष्यकरतदर्थनिरूपितभेदान्वयविषयकश्च नीलो घटावित्यादौ च विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्त्यैव द्वित्यादिकं प्रत्याय्यते । एवं च क्रियाविशेषणवाचकपदोत्तरविभक्त्या अवाधितयोरपि द्वित्व- बहुत्वयोः प्रत्यायनासम्भवात्तादृशपदोत्तरमौत्सगिकमेकवचनमेव दोतरविभक्त्या जायमाने सम्यावोधे निरुक्तकार्यतावच्छेदकानातान्ततया निरुक्तकारणविरहेऽपि न, क्षति । यदि च स्वाथयाश्रयत्वसम्बन्धेन प्रमा- णत्वावच्छिने ब्रीहित्वावच्छिने एव सख्यान्वयस्सिद्धान्तस्तहि कायंता. वच्छेदककोटी प्रकारतायाम्पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिनत्व तर व्यभिचार- वारणाय निवेश्यम् । तादृशश्चेति । अभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारतामिन- तनिष्ठविपयतानिरूपक पूर्वोक्त इति वोध्यम् । द्वित्वादिकम्प्रत्याय्यत इति । तद्बोधप्रयोजकनिरक्तकारणसत्त्वात् । न तु विशेषणवाचक्पदोतर विभक्त्या तद्वोधप्रयोजकनिरुक्तकारणाभावात् । एवम्चेति । निरुक्तकार्यकारणभावस्यावश्यक्त्वे चेत्यर्थ । प्रत्यायना- सम्भवादिनि । निरुक्नकारणविरहादिति भाव । प्रौत्सगिकमेक्वचनमति । मरयावोधासम्भवेन प्रयोगसाधुत्वस्य तेनाप्युपपतेरिति भाव । भावाल्या. सस्यलपदिति । तत्र यथा साधुत्वमामार्थमेवारयातैकवचनप्रयोगरतद्वत्- त्रियाविशेषणवाचकपदोतरमपीत्यर्थः । बयाकरणास्तु 'फलव्यापारयोर्धातुरिति भूषणोक्तदिशा धातुमात्रस्य फनविशिष्टव्यापार शक्ति । न च सर्वेषा धातूना तर्हि फलवाचकत्वेन सक- मकरवापत्तिरिति वाच्यम् । फलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्व सकर्मकत्व फलसमानाधिकरणव्यापारवाचक्त्वम्भक्त्वमिति स्वीकारेणादोपात् । तादात्म्यफलतावच्छेदकान्यतरसम्वन्धेन फलाश्रयस्य कर्तुरित्यनेन कर्मत्व- न्तथा च स्तोक पचतीत्यादी विक्लित्यादेस्तादात्म्येन फलाश्रयत्वेन कर्म- ·व्युत्पत्तिवाद [ कारके भावाख्यातस्थलवदित्यवधेयम् । अभेदान्मयबोधश्च विरूपोपस्थित- योरेवेति व्युत्पत्ति: घटो घट:, दण्डवान् दण्डवान्, पाकं पचतीत्यादौ घटत्वदंडवत्वपाकत्वाद्यवच्छिन्ने तत्तद्रूपायच्छिन्नस्य तथाषिधान्वय- त्वात्तत्राभेदेन विशेषणवाचकस्तोकादिपदाद्वितीया तत्फलितमेव क्रिया. विशेषणानाकर्मत्वम् । तर क्रियापद क्रियते इति व्युत्पत्त्या फलपरम् । न च कर्तुरिति कर्मत्वे तद्रूपे कर्मणि लकारापत्त्या स्तोक पच्यत इत्या. पत्तिरिति वाच्यम् । कर्तृसाहचर्यात्कर्मणो भेदेन धात्वान्वितस्यैव लका- रादिप्रत्ययविधायकशास्त्र ग्रहणेनादोपात् । अत एव स्तोक पाक इत्यादौ . पष्ठचपिन । न च 'मन्दम्वहति पवन' इत्यादी व्यापारेऽभेदान्वयिमन्दस्य कर्मत्वानापत्त्या अपूर्वमेव कर्मत्वबोधकम्वचन क्रियापदञ्च धात्वर्थमात्र- परमिति. वाच्यम् । व्यापारे मन्दताया तज्जन्यफलस्यापि मन्दत्वसत्त्वात्त- श्रापि' फले एवं मन्दान्वयात् न च कर्मपदस्यान्यतरसम्बन्धघटितोक्तार्थ- कल्वे कर्मणि द्वितीयेत्यस्य गुर्वर्थबोधकत्वापत्ति । विभक्तिशक्यतावच्छे- दके (कत्वे) गौरवापत्तिश्चेति वाच्यम् । कर्मत्वशक्तिमत्त्वेनैव कर्मपद- शक्यत्वादिति वदन्ति । पूर्वमभेदान्वये प्रातिपदिकार्थे स्वसमानविभक्तिकेनेत्यादिनियममुक्त्वा तत्प्रयोजिका प्रयमान्तनीलादिपदसमभिध्याहृतप्रयमान्तघटपदत्यादिरूपामा- काक्षाञ्चोक्त्वेदानीमपरस्तत्र नियम उच्यते--अभेदान्वयबोधश्चेत्या- दिना । विरूपोपस्थितयोरेवेति। ननु एक्व्यक्तेरेवाभेदान्वयात् द्विवचनमनुप- पनमिति चेत्न । विरूपाभ्या विभितरूपाभ्यामुपस्थितो याभ्या तौ विरूपो. पस्थिती तयोविरूपोपस्थितयोरित्यर्य । इदन्चाध्याहृतस्य पदयोरित्यस्य विशेषणम् । तत्रत्यपष्ठचर्थजन्यत्वस्य बोधेऽन्वय । तथा च भिनरूपेणो. पस्थापकपदजन्य एवाभेदान्वयवोध इति नियमावार इति पदे द्वित्वा- न्वयेनानुपपत्त्यभावात् । नचव नीलो घट घटो घट इति वाक्यदय- ·७६ m प्रथमा ] जयाजदांत बोधानुदयात् । अथ सत्प्रयोजकसमाननिभचिकत्वादेः सत्त्नात्कथं न ताहशान्वयबोधः? अबाहुः। यादृशं फलं कचित्प्रसिदयति तादृशस्यैवापत्ति सम्भ- वति क्लुप्मसामग्रीक्लात् पयादशं च सर्वथैवाप्रसिद्ध तादृशस्य चापादकाप्रसिद्धरापत्तिरशत्यति घटत्वायमन्छिन्नविशेप्यताका- भेदसंसर्गकघटत्याद्यवन्छिनप्रकारफशान्दगोधस्य क्वचिदप्यनु- दयात्कथं तदापत्ति. । अथ घटो नीलपट. दण्डवान् रक्तदएडवा- 1 , जन्योऽपि घटत्वावच्दिनप्रकारताविशेष्यतानिरूपिताभेदनिष्ठससर्गनानिए- पक्रसमूहालम्बनात्मको वोधो नियमावान्तत्वेन माधुस्स्यादिति वाच्यम् । भावं क्त विरूपे विभिनप्रकारिके ये उपस्थिते उपस्थिती इत्यर्थस्तत्प्रयोज्या या प्रकारताविशेष्यनारूपा विषयता तनिरूपर एवायोग्भेदस्तद्विषयरबोर इत्यर्थ । उपस्थित प्रयोग्यत्वसम्बन्धन पप्ठपर्यविपयतायामन्ययस्तस्य निम्परत्वसम्बन्धेनाभेदेऽन्वय । उपस्थितिविपयताविशिष्टंवाभेदनिष्ठा शा. ब्दयोधीया ससर्गता। वैशिष्टयञ्च स्वावन्धेदरम्मतरधर्मावन्धिर- विपयनाप्रयोज्यविशेष्यतानिरपितत्वस्वप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितत्वोभयमम्ब- न्धेन निरस्तसमूहालम्बनीयाभेरनिष्ठाया निरुक्तससर्गताभिनत्वेन तदोषम्य नियमाप्रान्तत्वेनामाधु वात् । तत्प्रयोजति । अभेदान्वयवोयप्रयोजयेत्यर्थो न तु ममानधर्मा- वच्दिनवारताविरीयताकाभेदान्ययप्रयोजत्ययं । तादृशोपस्या प्रमिदन तत्प्रयोजाम्याप्यप्रसिद्ध । यादृश फलमिति । यहविच्छिन फनमित्पर्य । तादृशस्यति । तद्धर्मावच्चिनस्य॑वत्यर्थ । पचिदप्यनु- दयादिति । तथा च तद्धविच्छिमगायनानिरूपितकारणताश्रयस्या- प्रसिद्धपा नापत्तिसम्भव । कतिपयारणाधिकरणे पाभिावप्रयाजक- जिज्ञासाया एवापत्तिपदार्थत्वात् । घटो नोलपट इत्यादि । अत्र नीलत्या- - ·द. [ कारके व्युत्पत्तिवाद नित्यादौ तादृशशाब्दयोधस्य प्रसिद्धिः । विधेयकोटावधिकाव- गाहिनः शाब्दबोधस्य नवीनैः स्वीकारादिति चेत्तहि घटाद्यंशे विशेपणतावच्छेदकविधया नीलादिमाननियामकनीलायुपस्थि- । देरधिवस्य भानेऽपि घटत्वावच्छिनप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिनविशे- प्यतानिरूपकशाब्दबुद्धित्वस्य सत्त्वात्तदवच्छिनकार्यकारणस्य घटत्वा वच्छिन्नोपस्थिते प्रथमान्तघटपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाङ्- क्षायास्तात्पर्य्यस्य च घटो घट इत्यत्रापि सत्त्वादिति भाव । विधेयकोटावधिकावगाहिन इति । विधैयघटकतयाऽसिलोद्देश्य तदित- रञ्चावगाहिन इत्यर्थ । उद्देश्यस्य प्रयमावगतत्वेन तस्यापूर्ववोध्यत्वरूप- विधेयत्वासम्भवेन विधेयतयोद्देश्यावगाही शाब्दबोधो न सम्भवतीति प्राचा मभिमतम् । घटत्वेनावगतेऽपि घटो नीलघटो न वेति सन्देहस्य सर्वानुभवसिद्धतया नीलधटार्थिनस्तन प्रवृत्तिर्न स्यादिति तादृशप्रवृत्तिसिद्धयर्थ प्रकृतसन्देहोच्छे दाय घटो नीलघट इति वोधोऽवश्यमभ्युपेय । तथा च अगत्या क्स्यचिद- शस्यापूर्वत्वे तद्विशिष्ट पूर्वमवगतोऽप्यपूर्व एवेति वक्तव्य एवेत्युद्देश्यस्या- पूर्वधर्मविशिष्टम्य विधेयतयाऽवगाही बोधे स्वीकरणीय एवेति नवीनाभि- प्राय । तथा च नीलघटो घट इत्यादी घटत्वावच्छिनप्रवारतानिरूपित- घटत्वावच्छिनविशेष्यताक शाब्दबोध प्रसिद्ध । तस्य घटत्वाद्युपस्थित्यादि- कारणमपि प्रसिद्धन्तस्य घटो घट इत्यादावपि सत्त्वेन तादृशो बोध स्यादिति भाव । विशेषणतावच्छेदकविधयेत्यादि। अयम्भाव । तस्य वोधस्य यथा घटत्वोपस्थित्यादि कारण तथा नीलाद्युपस्थितिरपि कारणम् । कारण- कूटस्यैव च कार्योत्पादकत्वेन घटोपस्थितेस्सत्त्वेऽपि नीलोपस्थित्यादेर- सत्त्वान्नापत्तिरिति दिक् । नन्विद न युक्तम् । प्रसिद्धव्यक्तेस्तु नापत्तिस्सम्भवति । तस्या अन्यत्रो- त्पत्त्यसम्भवात् । अपि तु प्रसिद्धो यो धर्मस्तदवच्छिनकार्यतानिरूपित- ·प्रथमा] जयाग्लड्त तितात्पर्यज्ञानविशेषादियटिव सामग्री घटत्वावच्छिन्नविशेप्य- कनीलघटत्वाचवच्छिन्नाभेदान्वयवोधप्रयोजिका तदभावादेव घटो घट इत्यादिपु न तादृशशाब्दयोधापत्तिरिति केचित्-तन्न। द्रव्यत्यादौ धर्मितावच्छेदेकतासंसर्गेण प्रसिद्धस्य शुद्धघटत्वाद्य- वच्छिन्नप्रकारकाभेदान्वयत्रोधस्य घटत्वादावापत्तिसंभवात् । न च तत्रापादकाभावः, तात्पर्यज्ञानविशेपादिघटिताया धर्मिताव- " कारणताथयवलात् तद्धर्मावनिकाय्य॑स्यापत्तिर्भवति । तथा च घटत्वाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्न विशेष्यताशालिशाब्दबुद्धित्वावच्छिन प्रति कारणता नीलोपस्थित्यादेयभिचारेण न सम्भवति । अपि तु प्रथमान्त. घटपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वादिरूपाकाक्षाज्ञानादेरेव तबलात् । घटो घट इत्यादी तादृशधविच्छिनकार्यापादने कारणीभूताया नीलाधु- पस्थितेविरहस्याकिञ्चित्करत्वादिति चेत्-प्रत्रोच्यते । सामान्यस्य निवि- शेपस्याभावेन सामान्यधविच्छिन्ने कार्यों जननीये विशेषधविच्छिन्न- कार्योत्पादक सामग्र्या अपेक्षितत्वमित्यस्य वक्तभ्यतया घटत्वावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिस्पकशाब्दबुद्धित्वरूपसामान्यध- विच्छिनकार्योत्पत्तो नीलघटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छि- नविशेष्यताशालिशाब्दबुद्धिन्वरूपविशेपघावच्छिन्नकार्योत्पादिकाया नी- लाद्युपस्थितिघटितसामान्या अपेक्षितत्वेन नीलाद्युपस्थितेरवश्यापेक्षणी- यन्वानानुपपत्ति । किन्च शुद्धघटत्वावच्छिनप्रकारतानिरूपितघटत्वा- वन्धिनविशेष्यताक्शाब्दबोधस्याभाव एवापि तु नीलघटत्वाचवच्छिनप्र- कारताकनिरूपितघटत्वावच्छितविशेष्यताक एवेति न शुद्धघटत्वावच्छिन्न- प्रकारताकनिरस्नगाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति कस्यापि कारणता किन्तु नोलघटत्वाचवच्छिन्नप्रकारताकनिरुक्तधमविच्छिन्न प्रत्येव । तथा च घटत्वावच्छिन्नमकारतापदितोक्नधर्मावच्छिनमत्त्व नीलघटत्वावच्छिन्न- ६ ·८२ [ पारके व्युत्पत्तिवाद च्छेदकतया द्रव्यत्वादौ तदुत्पादनियामकसामग्या एवापाटक- त्यात्। न च धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धन द्रव्यत्वादौ तादृशान्वययो- धोत्पत्तिप्रयोजिका द्रव्यपदजन्यद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकोपस्थि- तितदवच्छिन्नविशेष्यकयोग्यताज्ञानादिघटितसामग्येव । धर्मि- तावच्छेदकतायास्तत्कार्यतावच्छेदकताविरहेऽपि द्रव्यत्यादिनि- छायास्तस्कार्यतावच्छेदकधर्मघटकत्वात् तादृशसामग्न्याश्वात्मनि- द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकघटत्वाद्यवच्छिन्नाद्य- भेदबुद्धित्वरूपस्वीयकार्यतारच्छेदकावच्छिन्नोत्पत्तेरेव व्याप्यत- छप्रत्यासच्या प्रकारताकनिरुक्तकार्य प्रति या नीलाद्युपस्थितिघटिता सामग्री तत्प्रयोज्य- मेव वक्तव्यम् । तहि नीलाद्युपस्थित्यभावे तत्सत्त्वस्य न प्रसङ्ग । द्रव्यत्वादावित्यादि। अय भाव द्रव्य घट इत्यादी यो द्रव्यत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नप्रकारताक शाब्दबोध सोऽभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकारताक धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धन द्रव्यत्वे प्रसिद्धश्च । तादृशस्याभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधस्य धम्मिता- वच्छेदकतासम्बन्धन घटो घट इत्यादी घटत्वे आपत्तिस्सम्भवति । आपाद- कोऽपि द्रव्य घट इत्यादी द्रव्यत्वे धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधो- तपादक यदभेदसम्बन्धावच्छिनघटत्वावच्छितप्रकारताक योग्यताज्ञान घटत्वा- वच्छिनप्रकारताबोधजननेच्छयोच्चरितत्वरूपतात्पर्य्यज्ञान घटत्वावच्छि- नोपस्थितिरित्येतत्समुदायो यो धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्यत्वेऽभद- सम्बन्धावच्छिनघटत्वावच्छिनप्रकारताक्शाब्दवोधोत्पादक स एवेति । अत्र शङ्कते। द्रव्यत्वे निरुक्तसम्बन्धन निरुक्तशाब्दबोधोत्पादिका द्र- व्यत्वावच्छिनविशेष्यताकाभेदसम्बन्धावच्छिनघटत्लापच्छिन्नप्रकारताकयोग- यताज्ञान द्रव्यपदजन्यद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकोपस्थित्यादिघटितव सामग्री अन्यथा अन्यधविच्चितविशेष्यताक्योग्यताज्ञानादिनाऽन्यधर्मा- ·प्रयमा ] जयाऽलड्कृत वच्छिनविशेष्यक्शाब्दबोधापत्ते । तया च तदभावान घटो घट इत्यादी घटत्वे तादृशो दोष इत्याशय । ननु द्रव्यत्वावच्छिनविशेष्यनिरुक्त- योग्यताज्ञानादिघटिता सामग्री प्रात्मनिष्ठप्रत्यासत्या कारणीभूता तस्या कार्यतावच्छेदक्स्समवाय एव न तु धम्मितावच्छेदकस्तहि तेन सम्बन्धेन तस्या कथ द्रव्यत्वे कार्योत्पादकत्वमिति चेत्-अनोच्यते । आत्मनिष्ठ- प्रत्यासत्या कारणीभूताया द्रव्यत्वावच्छिनविशेष्यताकोपस्थितितदवच्छिन- विशेष्यकघटत्वावच्छिनप्रकारताकयोग्यताज्ञानादिघटितायास्सामन्या का- संतावच्छेदक पटत्वावच्छिनप्रकारलानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिनविशेष्यताक- शाब्दबुद्धित्वम् । तद्धटक्त्वञ्च द्रव्यत्ववृत्तिम्मितावच्छेदकतायास्तथा च धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्यत्वे जायमानाभेदसम्बन्धावच्छिनपटत्वा- वच्छिनप्रकारताकशाब्दबुद्धित्व निरुक्तकार्यतावच्छदक्समनियत समनियत- पविच्छिने कार्य जननीये समनियनघावच्छिनकार्योत्पादकसामग्न्या अपेक्षा । अत एव कालादो कालिकादिसम्बन्धेन जायमानशाब्ददोघ प्रति कालिकादिसम्बन्धेन काले जायमानशाब्दबुद्धित्वस्य समनियत समवाये- नात्मनि जायमानशाब्दबुद्धित्व तद्धविच्छिनस्य करणीभूता या प्रात्म- निप्ठोपस्थित्यादिघटिता सामग्री संवापेक्ष्यते न तु काले सामग्यन्तरापेक्षा । अतो धम्मितावच्छदक्ताया कार्य्यतावच्छेदकसम्बन्धताविरहेपि तेन सम्ब- न्धेन कार्योत्पत्तावुपस्थित्यादिघटिताया अपेक्षेति युक्तमेव । ननु यथा आत्मनि विद्यमाना द्रव्यत्वावच्छिनोपस्थित्यादिघटिता सामग्री स्वीयकार्यतानवच्छेदकेनापि धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्यत्वे शाब्दबोध जनयति तर्थव घटत्वेऽपि तेन सम्बन्धनाभेदसम्बन्धावच्छिन्न- घटत्वावञ्चिनप्रकारताकशाब्दबोध क्थन्नोत्पादयतीति चेत्-न । द्रव्यत्वे विद्यमानम्मितावच्छेदबताया एव तदीयकार्यतावच्छेदधर्मघटकत्व न तु घटत्वे विद्यमानायास्तस्या इति घटले तेन सम्बन्धेन जायमानघटप्रकारका- भेदबुद्धि वस्य तदीयवायंतावच्छेदकद्रव्यत्वावच्छिनविशेष्यताक्शाब्दबुद्धि- त्वममनियतत्वाभावात् ।

·८४ [ कारके व्युतात्तिवाद. या घटत्वादी धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धन घटत्वावच्छिन्नाभेद- चोधापादकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । योग्यताज्ञानस्य धर्मि- तावच्छेदक निवेश्य तद्भेदेनानन्तकारणताकल्पनमपेक्ष्य लाघ• पाधर्मिता'पच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धी तादृशसम्बन्धेन ध- मितावच्छेदकमनिवेश्य हेतुताकल्पनस्यैव युक्त्वात । घटत्वादिध- मनु घटत्वावच्छिन्नविशेप्यताक्शाब्दबुद्धित्वमेव द्रव्यत्वावच्छिनो- पस्थित्यादिघटितसामग्या. कार्यतावच्छेदक कुतो न तथा सति पटत्व- निष्ठाया अपि धम्मितावच्छेदकताया. स्वीयकार्यतावच्छेदकधर्मघटकत्व भविष्यतीति चेत्-न । यद्धविच्छिन्न प्रति यस्या. सामग्या व्याप्यत्व से एव धर्मस्तत्सामग्या कार्य्यतावच्छेदकमिति नियमात् द्रव्यत्वापच्छिावि- शेप्यताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रत्येव द्रव्यत्वावच्छिन्नोपस्थित्यादिघटिताया सामान्य न्यायत्पन्न तु घटत्वावच्छिन्नविशेष्यताक्शाब्दबुद्धित्वावच्छिन प्रतीतितादृशशाब्दबुद्धित्वस्य तादृशसामग्री कार्य्यतावच्छेदकत्वासम्भवात् । तथा च घटल्वे प्रापादकाभावान्नापतिरिति स्थितम् । इदानी गौरवेणात्म- निष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभाव विहाय लायवाचम्मितावच्छेदकमनियेश्य विषयनिष्ठप्रत्यासत्त्या कार्यकारणभावमङ्गीकृत्यापत्ति स्थापयति-- योग्यताज्ञानस्य धम्मितावच्छेदकं निवेश्येत्यादिना। समवायसम्बन्धन घटत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्य- ताकशाब्दबुद्धिल्वावच्छिन प्रति सगवायसम्बन्धन घटत्वावच्छिन्नाभेदसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेप्यताकयोग्यताज्ञान कार- णमित्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावे धम्मितावच्छेदकभेदेन देवत. 'तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धविच्छिन्नप्रकारतानिरुपितेति शेष.। तेन पटे द्रव्यमिति योग्यनाशानात् पटप्रकारक्शाब्दबोधस्य नापत्तिरिति दिक् ।

·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत मितावच्छेदकघटत्माद्याच्छिन्नप्रकारताकयोग्यताज्ञानवलादेव घट- त्यादौ धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन तदापत्तेः। न च योग्यताज्ञानस्य धर्मितावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्त्या हे- तुत्वोपगमे द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नस्य पदादनुपस्थितत्वेऽपि द्रव्यत्वादी तादृशप्रत्यासत्त्या प्रत्यासन्नयोग्यताज्ञानात्तत्र ताशप्रत्यामुत्त्या शाब्दवोधापत्तिः। आत्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या हेतुभूतां द्रव्यत्याद्यवच्छि- प्रोपस्थितिमन्तरेणापि ताशप्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थित्यादिदशा- घटत्वावच्छिनप्रकारताकशाब्दबोधे कार्यकारणभावानन्त्यमिति गौरवम् । धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन अभेदमम्बन्धावच्छिनघटत्वावच्छिनप्रकारता- क्शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिधम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेनाभेदसम्बन्धावच्छि- घटत्वावच्छिनप्रकारताकयोग्यतालान कारणमिति धम्मितावच्छेदक- निष्टप्रत्यासस्या कार्यकारणभावे अभेदसम्बन्धावच्छिनपटत्वावच्छित. प्रकारताकशाब्दबोधमावस्य निरुक्तकार्यतावच्छेदकाकान्ततया अभेद- सम्बन्धावच्छिनघटत्वावच्चिसप्रकारताक्योग्यताज्ञानमात्रस्य निरुक्तकारण- तावच्छेदकात्रान्ततया च निरक्ने नेकविधकार्यकारणभावनव निर्वाह इति लाघवम् । ततश्च घटत्वे पम्मितावच्छेदकतासम्बन्धनाभेदसम्बन्धावच्छिन- घटत्वावच्छिनप्रकारताकयोग्यताज्ञानवलाद्रव्यत्व इवाभेदसम्बधावन्धिन- घटत्वावच्छिनप्रकारताकशाब्दबोधापत्ति । अथ प्रमेयपदजयप्रमेयत्वा- वच्छिनोपस्थितिदगाया द्रव्यत्वावच्छिनोपस्थितिमन्तरेणापि पम्मितावच्छे दस्तासम्बन्धप्रमेयत्वे घटत्वावच्छिनाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकयोग्य- ताज्ञानबलात् धम्मितावच्छेदकतासम्बर्धन अभेदसम्बन्धावच्छिनघटत्वा- वच्छिनाकारताकशाब्दबोधो घट प्रमेय इत्यादी यया भवति तथा द्रव्यपदाद- द्रव्यत्वावच्छितोपस्थिन्यभावे उत्तसम्बन्धेनोक्तयोग्यताज्ञानवलात् घटो द्रव्यमिति शाब्दबोधापत्तिरित्याहन च योग्यताज्ञानस्येत्यादिना । तथा च ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद यां प्रमेयत्वादी धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन योग्यताज्ञानस्य फलज- नकत्वात्तादृशद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थितिविरहस्याकिञ्चित्करत्वादि- ति वाच्यम् । समानप्रकारता' प्रत्यासत्त्या पदार्थोपस्थितेः शाब्दवोधे हेतुत्वोपगमात् । येन सम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नकार्य प्रति येन सम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नकार्यस्य व्यापकता तेन स- विपयनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावो न वक्तव्य इति भाव । विषय- निष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभाववादी समाधत्ते-समानप्रकारतेत्यादिना । प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति प्रकारतासम्बन्धेनोपस्थिति कारणमिति कार्यकारणभाव । न च धम्मितावच्छेदकताया प्रकारताया प्रकारता- नात्मकतया तेन सम्बन्धेन शाब्दबोधे तावतापि किमायातमित्याह-पेन सम्बन्धेन यद्धविच्छिनकार्य प्रतीत्यादि । तथा च धम्मितावच्छेदक्ता- सम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधस्य व्यापरत्वात् । तत्सामग्य प्रकारतासम्बन्धेनोपस्थितिघटिताया धम्मितावच्छेदक्तासम्व- न्धेन शाब्दबोधेऽपेक्षणात्तदभावेन नानुपस्थितिदशाया धम्मितावच्छेप्पता: सम्बन्धेन शाब्दबोध । न च मुन्दरो घटो नील इत्यादी सुन्दररूपपदार्थ प्रकारतासम्वन्धेनोपस्थित्यभावात् क्थ धम्मितावच्छेदक्तासम्बन्धेन शाब्द- वोध इति वाच्यम् । निरवच्छिनम्मितावच्छेदक्तासम्बन्धेन शाब्दबोधे एव तत्सामग्या अपेक्षणात् । प्रकृते च सुन्दरत्वावच्छिन्नायास्तस्यास्मत्वात् । अवेद विचार्य्यते । धम्मितावच्छेदक्तासम्बन्धेनाभेदसम्बन्धविच्छिन्न- 'प्रकारतावच्छेदपस्यात्प्रकारतयोरप्यश्यमित्याह-समानप्रकारते. ति । सावच्छिन्नविपयतानामवच्छेदक्मेदादेव भेद निरवच्छिन्नविषयताना- न्तु प्राथपभेदाद्भद । ज्ञानभेदात्तु नैव विपयता भिद्यते । येनोपस्थितीयशा- ब्दबोधीय भियंतामिति विमर्श ।

·प्रथमा] जयाऽलत म्वन्धेन तद्धर्मावच्छिनकार्योत्पादकसामग्न्या अपि वेन सम्ब- न्धेन तद्धर्मावच्छिन्नकार्योत्पत्तावपक्षिततया प्रकारतासम्बन्धेन द्रव्यत्वादौ द्रव्यपदजन्यपदार्थोपस्थित्यसत्त्वे तत्र तद्धर्मितावच्छे- घटत्वावच्छिन्नप्रकारताक्शाब्दबुद्धित्वावच्छिन धम्मितावच्छेदक्तासम्बन्धे. नाभेदसम्बन्धावच्छिनघटत्वावच्छितभारताक्योग्यताज्ञान कारणमिति विषयनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावे अन्यसमवेतयोग्यताज्ञानादन्य- समवेतशाब्दबोधापत्तिवारणाय तत्पुरुषीयनिरुक्नशाब्दवोधे तत्पुरुपीय- निरक्तयोग्यताज्ञान कारणमित्यस्य वक्तव्यतया पुरुषभेदेन कार्यकारण- भावानन्त्य विपयनिष्ठप्रत्यामत्या कार्यकारणभावेऽपि तुल्यमित्यात्मनिष्ठ- प्रत्यासत्या कार्यकारणभावापेक्षाया न मानमिति चेत्-न । सुन्दरो घटः सुन्दर पुरुप इत्यादिशाब्दबोध प्रति घटत्वाद्यचेतनधर्माणामनन्ताना पुरुषत्वादिचेतनधर्माणामनन्ताना निवेशेन कारणत्वे यावान् कार्यकारण- भावस्ततोऽर्द्ध एव पुरुषभेदभिन कार्यकारणभावो विषयनिष्ठप्रत्यासत्त्येति लाघवात् । न च द्रव्यत्वे धम्मितावच्छेदक्तासम्बन्धेन योग्यताज्ञानस्य प्रकारतासम्बन्धेन द्रव्यपदजन्योपस्थितेश्च सत्त्वात् घटस्य द्रव्यमित्यादा- वपि द्रध्यत्वे धम्मितावच्छेदक्तासम्बन्धन घटाभेदान्वयापत्ति । न च प्रथमा- न्तपटपदसमभिव्याहतप्रयमान्तद्रव्यपदत्वादिरूपानाक्षाज्ञानविरहानापत्ति- रिति वाच्यम् । घट प्रमेय इत्यादी तादृशाकाक्षाज्ञानाभावेऽपि धम्मिता- वच्छेदकताकारतासम्बन्धाभ्या प्रमेयत्वे योग्यताज्ञानोपस्थितिभ्या धम्मिता- वच्छेदवतासम्बन्धेन घटाभेदान्वयोत्सत्त्यातादृशाकाङ्क्षाज्ञानविरहस्य धम्मि तावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दवोधोत्पत्तावकिन्चित्वरत्वादिति वाच्यम् । आकाक्षाज्ञानीयमात्मनिष्ठप्रत्यासत्या कार्य्यतावच्छेदक यत् द्रव्यत्वा- पच्चिनविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्व तद्घटकत्वस्य द्रव्यत्वनिष्ठाया घम्मिता- वच्छेदकतायास्मत्वेन द्रव्यत्ववृत्तिम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन जायमान.

·[ पाये ध्युरपसियादः एकतासम्बन्धेन शाब्दयोधापरयोगात। न प यन्न प्रमेय- त्यायन्छिन्नविशेष्यकत्तिशानजन्यप्रमेयत्याधयन्छिन्नविशेष्यको पस्थितायेव उद्बोधकान्तरात् द्रव्यत्वाचयनिधनस्य भान राम द्रव्यत्याद्यवन्छिन्नविपयकशाव्दापत्तिवारणाय सद्धर्मावच्छिन्न- विषयकशाइयोधं प्रति सद्धर्मावन्छिनविशेष्यकत्तिमान तन्यत- खर्गप्रकारकोपस्थितित्वेनेय पदार्थोपस्थिते तुता यान्या । तथा च प्रकारविशेपनिवेशस्यावश्यफत्वे विपयनिष्ठप्रत्यासत्त्या हेतुताफल्पन- शारदमुनित्य द्रव्यत्यापचिनयिरोप्यतासादयुविस्यरागनियरानातच रार. गियराधर्मायरियने पाये जननीये रागनियतधायरिणममार्योतसादय सागरया पूर्यारतरीत्या अपेक्षिततया द्रव्यत्ये धम्गितायच्छेदपसागम्यन्या पायोधे द्रव्यत्यापछिपयिोप्यतापशायदयोधयारणीभूतनिकता दक्षाशानस्यापेक्षिततया सदमायेनापत्यगायाए । म पैर्य रीत्या भापतिपारणे अनुपस्थितिवशापामप्यनयेय रीत्या पारणसम्भयात् । गमागप्रमारता- प्रत्यागत्योपस्थिते. पारणरयाश्रयण ग्रन्थसागराजरामिति याध्यम् । प्रारम• निष्टप्रत्याराच्या पदार्थापस्थिते पारणग्यापेक्षया विषयनिष्टप्रत्यारारया पारणस्ये सापयाम् । लभूतोपायेनापतियारणसम्भये गुरुभूगमार्गान- सरणस्यायुफास्यात् । यिपयनिष्ठप्रत्यारात्या प्रापाशाशानरय पारणवत्त राम्भयति । प्रत्यारमनिप्टप्ररयाराप्त्या पायंगारणभाय । उपस्थितेच सम्भयसीति रार्थयाश्रित । प्रभारतासम्बन्धनोपस्थिरो पारण दोपमा:-- मध यत्र प्रमेपरयाद्यनिविशेष्यस्यसिशानेत्यादिना । उद्योपान्तरात् द्रव्ये पक्ष मनिषदिरिएपथं । ऐसाफ्ल्पनमयुपरामिति । प्रान्तप्राारी- भूराद्रव्यरयादीनां यायंतायोदय यारणतायच्छेदये घप्रयेगेन यद्ययात्ग- निष्टप्रत्यागस्या गार्यकारणभाये गाम्यगेय राथापि रात्पुरुषीयग्यनियेगा गौग्यादित्यर्थ ।

·प्रथमा ] जयाऽलङ्कृत मयुक्तम् । तथा सति पुरुपभेदेन कार्यकारणभावबाहुल्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । स्वजनकज्ञानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताव- च्छेदकताविशिष्टप्रकारतासम्बन्धेनोपस्थितेर्हेतुतां स्वीकृत्य तादृशा- दोपवारणोपायमाह--स्वजनकज्ञानीयेत्यादिना। स्वमुपस्थितिस्तग्ज- नक ज्ञान प्रमेय । प्रमेयपदजन्यवोधविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीय- विशेप्यतावानित्याकारकन्तदीया वृत्तिनिष्ठा प्रकारता विशेप्यतानिष्ठा तनि- रूपिता विदोयना प्रमेये तदवच्छेदकता प्रमेयत्वे सामानाधिकरण्येन तद्ध- शिष्टयं प्रमेयत्वनिष्ठायामेवोपस्थितीयप्रकारताया न तूदोधकान्तराद्भा- समानद्रव्यत्वनिष्ठायान्तस्यामिति न तदानी द्रव्यत्वे शाब्दबोध प्रकारता- सम्बन्धेन, तत्र निरुक्तप्रकारतासम्बन्धेनोपस्थितेरभावादिति भाव । न च प्रमेयत्वादिप्रकारकोपस्थितिजनवानि वृत्तिज्ञानानि प्रमेय प्रमेयपदजन्यबोध- विषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीयविशेष्यतावान् । स्वजन्यवोपविषयत्व- निष्ठप्रकारतानिरूपिनेच्छीयविशेष्यतासम्बन्धेन प्रमेय प्रमेयपदवान् । प्रमेय- पद प्रमेयत्वावच्छिन्नविषयताकवोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीयवि. गेप्यतावत् । स्वविषयकवोधजनस्त्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छोयविगेप्यता- सम्बन्धन प्रमेयपद प्रमेयविशिष्टमित्याकारकम् । एव वृत्तित्वस्यानुगतानति- प्रमतस्य दुर्वचतया शक्तित्वेन लक्षणात्वेन शक्तिलक्षणयो पृथक् प्रवेश पावश्यक्स्तथा च प्रमेय पटपदशक्यसम्बन्धीत्याकारक स्वशक्यसम्वन्धित्व- सम्बन्धन प्रमेय पटपदवान् इत्याकारक प्रमेयसम्बन्धि शक्त घटपद स्वसम्ब- घिसक्तत्वसम्बन्धेन पटपद प्रमेयविभिष्टमित्याकारकञ्च । तेषु पाद्यज्ञान- जन्योपस्थितीयप्रकारता या प्रमेयत्वनिष्ठा तय तदुपस्थितिजनक्ज्ञानीय- निरक्तविशेष्यतारूपवृत्तिनिष्ठप्रचारतानिरूपितप्रमेयनिष्ठाविशेप्यतावच्छेद- कता वैशिष्टयसत्त्वेपि ज्ञानान्तरजन्योपस्थितीयामेयत्वनिष्ठाकारताया निरस्तावच्छेदक्तासामानाधिकरण्यविरहाल् तत्तज्ञानजन्योपस्थितिदशाया ·[ कारके ध्युत्पत्तिवाद शाब्दबोधानापत्ति । तथा च प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति स्वजनकज्ञा- नीयशक्तिनिष्ठावारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक्ता स्वजनकज्ञानीयदा- पिनसम्बन्धावच्छिन्नपदनिष्ठप्रसारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकता स्वजन- कज्ञानीयपदनिष्ठविशेष्यतानिरूपितजनकत्वनिष्ठेच्छीयप्रकारतानिरूपितबो- धनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविपयत्वनिष्ठावच्देदक्त्वनिरूपितावच्छेदकताव. च्छेदकता स्वजनवज्ञानीयशक्तिसम्बन्धावच्छिन्नपदनिष्ठविशेष्यतानिरूपित- प्रकारतावच्छेदकता स्वजनकज्ञानीयलक्षणानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तावच्छेदक्ता स्वजनवज्ञानीयलक्षणासम्बन्धावच्छिापदपकारतानिरूपित. विशेप्यतावच्छेदकता स्वजनवज्ञानीयलक्षणासम्बन्धावच्छिन्ना पदनिष्ठवि- शेप्यतानिरूपिता या प्रकारता तदवच्छेदकता स्वजनक्शानीयपदनिष्टवि- शेप्यतानिरूपितशक्तत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितसम्बन्धिनिष्ठावच्छेदकतानिए- पितावच्छेदकतावच्छेदवताना सामानाधिकरण्य प्रवारताया पृथक् पृथक निवेश्योपस्थितीना कारणत्व पृथर्गव वक्तव्यम् । तथा च परस्परजन्यबोधे व्यभिचारवारणाय कार्यतावच्छेदकोटी तत्तदुपस्थित्यानन्तयं निवेश- नीयम् । तथा च कस्यापि कार्य्यतावच्छंदकस्य धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन घटत्वावच्छिनाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावशाब्दबुद्धित्व प्रति व्यापकताया अभावेन धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नकार्ये तत्तद्धर्माव- च्छिनकार्योत्पादकसामग्या अनपेक्षणादनुपस्थितिदशाया द्रव्यत्वे निरुक्तस- म्बन्धेन निरुक्तशाब्दवोधापत्ति तादवस्थ्यमेवेति चेत्-अत्रोच्यते । प्रकारता- सम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्व प्रति तत्तदानन्तर्यघटिततत्तद्धर्मस्य व्याप्यतया व्यापकधर्मावच्छिने कार्ये जननीये व्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्योत्पादक- सामग्न्या अपेक्षणात् । प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधे तादृशोपस्थितीनामपैक्षा धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधे च व्यापकसामग्रोविधया तादृशो- पस्थितीनामपेक्षेति नानुपस्थितिदशाया धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्द- बोधोपपत्तिरिति दिक् । न च विशेष्यताबन्देश्कतामात्रस्योपस्थितिनिष्ठकारणतावच्छेदकस- ·प्रथमा ] जयाऽलड्कृतः सर्गतोपगमेऽप्युद्वोधकान्तरादुपस्थितद्रव्यत्वे शाब्दापत्तिवारणसम्भवै प्रका. रतापय॑न्तानुधावनं व्यमिति वाच्यम् । द्रव्य द्रव्यपदशक्य प्रमेयः प्रमेय- पदशक्य इति समूहालम्बनवृत्तिज्ञानात्प्रमेयत्वावच्छिन्नमानोपस्थिती द्रव्य- स्वेऽपि विशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेनोपस्थितेस्सत्त्वाच्छाब्दापत्तेरिणाय प्रकारतापर्यन्तस्यादरादुदोषकान्तरादुपस्थितद्रव्यत्वनिष्ठप्रकारताया का- लिकसम्बन्धन प्रमेयत्वनिष्ठनिरुक्तविशेष्यतावच्छेदकतावैशिष्टयमादायो- कादोपतादवस्थ्यमिति सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वैशिष्टय बोध्यम् । घटो घटपदराक्य इति वृत्तिज्ञानाद्घटत्वावच्छिन्नोपस्थितावुद्धोधकान्तरात्प्रमेय- स्वावचिन्नस्य भाने प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रकारताया निरुक्तविशेप्यतावच्छे- दकतावशिष्टयसत्त्वात् प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रकारताक्शाब्दबोधवारणाय स्वा- नवच्छेदकधर्मानवच्छिन्नत्वस्यापि वैशिष्टयघटकत्व वोध्यम् । प्रकृते चा- वच्छेदकतानवच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्नत्वस्येव प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रकारतायां सत्त्वेनादोप. । प्रमेयवान् प्रमेयपदशक्य इति वृत्तिज्ञानात्प्रमेयत्वावच्छिन्न- प्रकारताकोपस्थिताबुद्बोधकान्तराद्घटत्वावच्छिन्नस्य भाने निरवच्छिनपट- स्वनिष्ठप्रकारताया वृत्तिज्ञानीयम्मितानिरूपितप्रमेयत्वावच्छिन्नावच्छेदक- तावैशिष्टयसत्वानिरवच्दिन्नघटत्वनिष्ठप्रकारताक्शाब्दबोधापत्त्या स्वान- वच्छेदक्धमनिवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिरूपितवृत्तित्ववत्वमपि वैशि- प्टये निवेश्यम् । प्रकृते घटत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नप्रकारताया स्वानवच्छेदक- धर्मानवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्ना प्रमेवावच्छिन्नवृत्तिज्ञानीयम्मिता- वच्छेदरतानिरूपिता या वृत्तिता तस्या असत्त्वाददोष । कालिक्सम्बन्धेन द्रव्यत्वविशिष्टो द्रव्यपदशक्य इति वृत्तिज्ञानजन्यकालिकसम्बन्धावच्चिन- द्रव्यत्वनिष्ठप्रकारताकोपस्थिती समवायसम्बन्धेन घटत्वविशिष्टघटस्योद्रोध- कान्तराद्भाने घटत्वनिष्ठममवायसम्बन्धावच्छिनप्रकारताया धर्मितावच्छे- दकतावैशिष्टयस्योत्तमम्बन्धत्रयेण सत्त्वात् समवायसम्बन्धावच्छिन्नघटत्व- प्रकारक्शाब्दबोधवारणाय स्वावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यापि चतुर्थ- सम्बन्धस्य वैशिष्टये प्रवेश.।

·[वारके घुत्पत्तिवाद वस्तुतस्तु उदोधवगादुपस्थितीयप्रकारतासूक्लामूक्तवृत्तिज्ञानीयथ. म्मितावच्छेदयताप्रयोज्यत्वविरहात् स्वप्रयोज्यत्वमात्र वैशिष्टयनियामक वक्तव्य तेनवोक्तदोपाणा निराम । विच्च द्रव्य द्रव्यपदशम्य घटो पटपद- शक्य इति ममूहालम्वन वृत्तिज्ञान द्रव्यपदशस्यमित्यशे अप्रामाण्यज्ञाना- स्कन्दित ततो घटत्वावच्छिनोपस्थितावुद्धोधकान्तराद्र्व्यत्वावच्छिनस्य भाने द्रव्यत्वनिप्ठसमवायसम्बन्धावच्चिननिरवच्छिमप्रकारतायामुक्नचतु- प्टयसम्बन्धेनोपस्थितिजनक्समूहालम्बनात्मक्वृत्तिज्ञानीयधम्मितावच्छेदक- ताया वैशिष्टयसत्त्वेन द्रव्यत्वप्रकारक्शाब्दबोधवारण प्रयोज्यत्वनिवेशाधी- नमेवेति दिक् । ननु घटत्वादिप्रकारकोपस्थितिजनशक्तिज्ञानानि नानाविधानि । तथा हि घटो पटपदराक्यत्ववान् शक्तिसम्बन्धेन पटो घटपदविशिष्ट इत्यावारको दाक्तिनिष्ठप्रकारताशक्तिनिष्ठससर्गताको पटत्वनिष्ठवि- शेष्यतावच्छेदकताको घटशक्त घटपद शक्तिसम्बन्धेन घटविशिष्ट घटपद- मित्याकारको शक्तिनिष्ठप्रकारताकशक्तिससर्गकघटस्वरूपानुपूर्व्यवच्छिन- विशेष्यताको च। तत्राद्यज्ञानजन्योपस्थितीयघटत्वनिष्ठप्रकारता तु उपस्थि तिजनवज्ञानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितघटत्वनिष्ठाव- च्छेदकताविशिष्टाऽस्ति । इतरेषु ज्ञानेष्वाद्यज्ञानीया वृत्तिनिष्ठा ससर्गना- ऽस्ति । न तु प्रकारताऽग्रिमज्ञानीयविशेष्यतावच्छेदकताघटत्वरूपानुपूर्वीनिष्ठा तद्वैशिष्टयमुपस्थितीयघटत्वनिष्ठप्रकारताया नास्तीत्यन्तिमज्ञानत्रयजन्यो- पस्थितय स्वजनकज्ञानीयवृत्तिनिष्टप्रकारतानिरूपितविशेप्यतावच्छेदक्ता- विशिष्टप्रकारतासम्वन्धेन घटत्वे न सन्तीति तत्र प्रकारतासम्बन्धन शाब्दबोधानापत्ति । निरुक्तावच्छेदवताना घटत्वनिष्ठाना स्वजन- कज्ञानीयवृत्तिनिष्ठविषयतया परम्परया निरूपितत्वेनानुगमय्य तद्वि- शिष्टप्रकारताया उपस्थितिकारणतावच्छदकमम्वन्धत्वे घटो घटपदशक्य इति वृत्तिज्ञानजन्यघटत्वप्रकारकोपस्थितावुद्वोधकान्तराद्घटत्वम्पानुपूर्व्यव- "च्चिनादेर्भाने आनुर्वीनिष्ठप्रकारताया अपि निरुक्तविषयतया विशिष्ट- ·प्रथमा ] जयाऽलङ्कृत स्वेन तादृशप्रकारतासम्बन्धेन घटत्वरूपानुपूर्ध्या तादृशसमूहालम्बनोपस्थिते- स्सत्त्वेन तत्र शाब्दवोधापत्तिरतो घटत्वनिष्ठावच्छेदकताना विशिष्य स्वज- नवज्ञानीयवृत्तिनिष्टपकारनानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक्तात्वेन स्वजनक- ज्ञानीयवृत्तिनिष्ठससर्गतानिरूपितप्रकारतानिरूपितविशेप्यतावच्छेदकतात्वेन स्वजनकज्ञानीयाक्तत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितावच्छेदकतावच्छेदक्ताल्लेन स्व- जनकज्ञानीयशक्तत्वससर्गनिष्ठससगतानिरूपितप्रकररतावच्छेदकतात्वेन प्र. वेश्य तत्तदवच्छेदकवाविशिष्टप्रकारतात्मकेनासम्बन्धेनोपस्थितोना पृषक पृथक् कारणत्वे परस्परजन्यबोधे परस्परव्यभिचारबारणाय स्वजनकज्ञानीय- वृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकलाविशिष्टप्रकारतासम्बन्धेनो- पस्थित्यव्यवहितोत्तर प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति स्वजनकज्ञानीय- वृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताविशिष्टप्रकारतासम्बन्धेनो- पस्थिति कारणम् । एव क्रमेण चत्वार कार्यवारणभावा स्यु । एव वृत्तित्व- स्यानुगतानतिप्रसक्तस्य दुर्वचतया समानविषयक्शाब्दबोध प्रति प्रत्यक्ष- सामग्या प्रतिबन्धक्तया समानविषयक प्रत्यक्षसामग्यभावोऽपि शाब्दसाम- ग्या प्रवेश्य । शाब्देच्छाया समानविषयकप्रत्यक्षसामग्री सत्त्वेऽपि शाब्द- बोधोत्पत्या शाब्देच्छाविरहविशिष्टप्रत्यक्षसामग्न्यभाव शाब्दसामन्या प्रवे- शनीय । तथा च शक्तिज्ञानाधीन शाब्दबोधो जायतामितिच्चासत्वे प्रत्यक्ष- सामग्रीसत्त्वे लक्षणाज्ञानाधीनोपस्थितिघटिनशाब्दसागग्नौरात्त्वे शाब्दबोध- वारणाय शक्तिज्ञानाधीनोपस्थितिजन्यशाब्देच्छाविरहविशिष्टप्रत्यक्षसाम- प्रथभावविशिष्टा दाक्निज्ञानाधीनोपस्थिति कारण लक्षणाज्ञानाधीनोप- स्थितिजन्यशाब्देच्छाविरहविशिष्टप्रत्यक्षसामग्नयभावविशिष्टा लक्षणाशा- नाधीनोपस्थिति कारणमित्येव शक्तित्वेन लक्षणात्वेन शक्तिलक्षणे प्रवेश्य कार्यकारणभावो वक्तव्य इति शक्तिलक्षणान्यतरत्वेनापि तयोरनुगमा- सम्भवेन घट पटपदशक्यसम्बन्धी, घट स्वशक्यसम्बन्धित्वरूपलक्षणात्मक- सम्बन्धेन पटपदविशिष्ट, घटसम्वन्विशक्त पटपद, स्वमम्बन्धिशक्तत्व- सम्बन्धन घटविशिष्ट पटपदमिति चतुर्विवलक्षणाज्ञानाधीनोपस्थितीनाम- ·६४ [ कारके व्युत्पत्तिवादः पत्तेर्वारणात् । न च पदार्थेऽपि प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दवोधो- त्पत्त्या तत्र निरुक्तप्रकारतासम्बन्धेन पदार्थोपस्थितेरभावात्प्रकार- प्येकरूपेण कारणत्वासम्भवात् पृथक् पृथक् कारणत्वमुक्त्वा परस्परजन्य- बोधे व्यभिचारवारणायाव्यवहितोत्तरत्व कार्य्यतावच्छेदककोटी निवेश्य चत्वारः कार्यकारणभावाः स्युः । एवञ्चकस्यापि कार्य्यस्य धम्मितावच्छे- दकतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति व्यापकताया प्रभावेन धम्मितावच्छेदक्ता. सम्बन्धेन शाब्दबोधोत्पत्तौ तत्कारणीभूतोपस्थित्यनपेक्षणादनुपस्थितदशाया द्रव्यत्वादी धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन योग्यताज्ञानवलात् धम्मितान्छे. दकतासम्बन्धेन शाब्दबोधो दुर एवेति चेत्-अबोच्यते । निरुक्तकार्य- तावच्छेदकधर्माणा प्रकारतासम्बन्धेन जायमानशाब्दवोधत्वव्याप्यतया व्याप्यधर्मावच्छिन्ने कार्ये जननीये व्यापकयविच्छिन्नसागग्रया अपेक्ष- णात् । अव्यवहितोत्तरत्वनिवेशे निरुक्नसम्बन्धेनोपस्थित्यनुत्तर शुद्धप्रका- रतासम्बन्धेनोद्बोधकवशादुपस्थितद्रव्यत्वे शाब्दधोधापत्तिवारणाय व्यापक घाविच्छिन्ने कार्ये व्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्यसामग्या अपेक्षा वक्तव्या। तथा च तदन्तर्गता या विशिष्टप्रकारतासम्बन्धेनोपस्थितिस्तस्या अभावा- नापत्तिः । धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दवोध प्रति प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधस्य व्यापकतया येन सम्बन्धेन यद्धविच्छिन्नकार्य प्रति येन सम्बन्धेन यद्धविच्छिन्न कार्य्यस्य व्यापकतेत्यादिमूलोक्तरीत्या धम्मिता- वच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति व्यापकसामग्रयन्तर्गताया विशिष्टप्रका- रतासम्बन्धेनोपस्थितेरपेक्षणानानुपस्थितिदशाया धम्मितापच्छेदकतासम्व- न्धेन शाब्दबोधापत्तिरिति । नीलो धट इत्यादौ नीले प्रकारतासम्बन्धन शाब्दबोधो भवति प्रका- रतासम्बन्धेनोस्थिति स्तीति व्यभिचार इत्याह-न च पदार्थ पोत्यादि। प्रकारनिष्ठप्रत्यासत्येनि । प्रकारतासम्बन्धेनेत्यर्थः । न च निरुक्तम्मिता- ·प्रथमा ] जपाऽलड्कृत निष्ठप्रत्यासत्त्या पदार्थोपस्थितेहेतुता व्यभिचारण, कल्पयितुमश- क्येति वाच्यम् । परामर्शकारणताविचारदशितदिशा व्यभिचारस्य वच्छेदकतानिगिप्टविपयतवोपस्यितिनिप्ठकारणतावच्छेदकस्सम्वन्धोऽस्तु । वैशिष्टयञ्च स्वप्रयोज्यत्वस्वनिरूपिताम्मताप्रयोज्यत्वैतदन्यतरसम्बन्धन । ततश्च न व्यभिचार इति वाच्यम् । नीलो घट इत्यादी मुख्यविशेष्ये घटेऽपि तादृशसम्बन्धेनोपस्थितेस्सत्त्वेन प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दवोधाभाव नान्वय- व्यभिचारस्य तावतापि सत्त्वात । विपयतामात्रस्य कार्यतावच्छेदकत्वे तन विषयतासम्बन्धेन शाब्दबोधस्यापि सत्त्वान्न व्यभिचार इति तु न ससर्गे व्यतिरेकव्यभिचारापत्ते । ससर्गताभिनविषयताया प्रवेशे सामान्यलक्षणा- नभ्युपगन्तृमते शक्तिमहाविषयस्यापूर्वव्यक्तेरपि योग्यतावलेन शाब्दबोधो- त्पत्त्या तर व्यभिचारापत्ते । परामर्शकारणताविचारदशितेत्यादि । समवायसम्बन्धेन धूमहेतुकानु- मिती समवायसम्बन्धन धूमहेतुकपरामर्शज्ञानस्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या बार- णत्वोपगमे पक्षतावच्छेदकानन्द्रयात् कार्यकारणभावानन्त्यापत्त्या धम्मि- तावच्छेदकतासम्बन्धेन धूमहेतुवह्नित्वावच्छिनप्रकारताकानुमितो धम्मि- तावच्छेदक्तासम्बन्धेन वहिवाप्यधूमत्वावच्छिन्नप्रकारतापरामर्शज्ञानस्य लापवात् धम्मितावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्या कारणत्वे स्वीकृते भाविज्ञानम- अमेत्यप्रामाण्यज्ञानानन्तर वह्निव्याप्यघूमवान् पर्वत इति परामर्शस्ततो वह्निव्याप्यालोक्वद्रव्यमिति परामर्श । तस्मिन् क्षणेप्रामाण्यज्ञानस्य नासादप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितस्य परामर्शद्वयस्य सत्वेन तदनन्तर समूहा- लम्बनात्मक पर्वतो वह्निमान् द्रव्य वह्निमदित्याकारवमुभयलिङ्गकानु- मित्यात्म ज्ञान जायते । तर कारणीभूतस्य वह्निव्याप्यधूमत्वावच्छिन- प्रकारतापपरामर्शस्य पम्मितावच्छेदकतासम्बन्धन द्रव्यत्वे विरहात् धूम- लिगकानुमितेश्च सत्त्वादेव कारणीभूतस्य वह्निव्याप्यालोक्त्वावच्छिन- ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद. वारणीयत्वादिति चेत्तहिं तद्धर्मावच्छिन्नाभेदसंसर्गावच्छिन्नप्रका- रतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तद्धर्मभेदस्यापि हेतुतायाः स्वीकरणीयतया घटो घट इत्यादि- प्रकारवपरामर्शज्ञानस्य धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन पर्वतत्वे विरहाद्धम्मि- तावच्छेदकतासम्बन्धेनालोकहेतुवानुमितेश्च सत्त्वात्प्राप्तव्यभिचारवारणाय धम्मितावच्छेदकतामम्बन्धेन वह्निव्याप्यधूमत्यावच्छिनप्रकारतापपरामर्श- ज्ञान स्वीयम्मितावच्छेदकताविशिष्टम्मितावच्छेदकतासम्बन्धन धूम- हेतुकवह्नित्वावच्छिनप्रकारताकानुमिति प्रति कारणमित्येव रीत्या कायं- कारणभाव कारणतावच्छेदकसम्बन्धस्य वैशिष्टय कार्यतावच्छेदकसम्बन्ध निवेश्य स्वीकृतोऽस्ति। प्रकृते द्रव्यत्ववृत्त्यनुमितीयम्मितावच्छेदकवाया धूमहेतुक्परामर्शीयधम्मितावच्छेदक्तावैशिष्टयविरहात् पर्वतत्ववृत्त्यालोक- हेतुकानुमितीयम्मितावच्छेदक्तायामालोकलिङ्गकपरामर्शीयम्मितावच्छे- दकतावैशिष्टयविरहान व्यभिचार । तथैव प्रकृतेऽपि स्वजनकज्ञानीय- वृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक्ताविशिष्टप्रकारतासम्बन्धेनो- पस्थिति स्वजनवज्ञानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावि-, शिष्टस्वीयप्रकारताविशिष्टप्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति कारणमित्येव कारणतावच्छेदकसम्वन्धवैशिष्टय कार्य्यतावच्छेदकसम्बन्धे निवेश्य वार्य- कारणभाव स्वीक्रियते । नीलो घट इत्यादौ प्रकारे नीले या शाब्दबोधीया प्रकारता तत्र स्वजनवेत्यादिप्रकारतान्तकारणतावच्छेदकसम्बन्धवैशिष्टय- विरहेण न व्यभिचार इत्याशय । अक्षरार्थस्तु परामर्शकारणताया यो विचारस्तत्र दर्शिताया दिक् तया तद्रीत्या व्यभिचारो धारणीय इति । एतत्पर्य्यन्तग्रन्थेनापत्ति दृढीकृत्य समाधत्ते-नद्धर्मावच्छिन्नाभेदसम- वच्छिन्नेत्यादिना । प्रकारतावच्छेदकभेदो विशेष्यतावच्छेदके अभेदान्वये ·प्रथमा ] जयाग्लड्कृत. स्थले न शाब्दबोधापत्तिः । स घट इत्यादिवाक्याजातिवादिना घटत्वादिधर्मितावच्छेदककस्य स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारतावच्छेद- ककस्य घटः स इत्यादिवाक्यास्वरूपतो घटत्वादिम्मितावच्छेद- ककस्य जातित्वादिविशिष्टघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकस्य च शाब्द- बोधस्योपपत्तये विशेष्यत्वप्रकारत्वयोरवच्छेदकत्वे निरवच्छिन्नत्वेन विशेषणीये । घटो नीलघट इत्याद्यन्वयबोधस्य प्रामाणिकत्वेऽन्यत्र अपेक्ष्यत इति भाव.। न शाब्दवोधापत्तिरित ! घटत्वे घटत्वभेदाभावा- दिति भाव । जातिवादिनेति । स घट इत्यत्र जातिमान् तत्पदार्थस्तन जातिघंटत्व विशेप्यतावच्छेदकमवच्छेदकता जातित्वावच्छिमेति घटो घट इत्यतो विशेष । घटस्स इत्यन जातिमान् तत्पदार्थस्तन प्रकारतावच्छेदक घटत्व जाति प्रकारतावच्छेदकता च जातित्वावच्छिनेति पूर्वस्माद्विदशेप । उभयत्र शाब्दबोध इप्यते । स इदानी न स्यात् प्रकारतावच्छेदकविशेष्यता- वच्छेदकयोरक्यादिति भाव । विशेष्यत्वप्रकारत्वयोरवच्छेदकत्व इति । विशेष्यतावच्छेदकताप्रकारतावच्छेदक्तानिरवच्छिना कार्यतावच्छेदके प्रवे- श्या इति भाव । तथा च तद्धर्मनिष्ठनिरवन्धिनावच्छेदकताकाभेदसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितनिरवच्छिनावच्छेदकतासम्ब- न्धेन शाब्दबोध प्रति तद्धर्मभेद कारणमिति पर्यवसितम् । निरुक्त- प्रयोगद्वये जायमानशाब्दबोधौ च न निरवच्छिन्नप्रकारतादिविशेप्यतावच्छे- दकताविशेप्यतावच्छेदकलाकाविति न तत्र प्रकारतावच्छेदकविशेष्यतावच्छे- दक्यो)दापेक्षेति प्रकारतावच्छेदकविशेष्यतावच्छेदक्योरभेदेऽपि शाब्दबो- धोपपत्ति, घटो नौलघट इत्याद्यन्वयबोधस्य प्रामाणिकत्वे अत्यति। तत्र हि पटत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारतानिरूपितविशेप्यतावच्छेदकतास- म्बन्धेन घटत्वे शाब्दबोधस्तत्र च घटस्यभेदाभावाद्वयभिचार प्राप्तस्तद्वा- ·[ मासे प्युदातिवाद रणार्थगन्यत्र दमिमा पम्याप्तिनिवेगापा दिर मायमिय्ये पर्यस्नया च मदमपाणावपेय गायाभेदमम्वन्यायधिसकारलानिर रितेत्यादि -मापनापन्देदाम्गम्बन्ध । प्राने मनीलपटत्योभयपर्याप्ता अवच्दाना .न पटन्यपम्पप्निति पटत्यभेदाभावेऽपि न दोष । गनु नीलघटत्यापच्छिताभदगम्यन्यायच्चिसयारतानिरपितयिष्य- तावन्देदातासम्बन्धन पादयो यदि नीलभेदघटत्वभन्यो पारपत्र तर्हि विधेपोटावधिकावगाह्निोऽपि पटो नीलपट इति योपम्पानापत्ति- घंटत्वे उपलभेदद्वपस्यासत्यात् । यदि नीलघटत्योभयभेदस्य तत्व घटत्वे तस्य सत्येन न दोपस्तहि तस्य येयलाययित्वेन समानोद्देश्यविधेयवस्य नीतपटोनीलपट इत्यापासस्थापिशाब्दम्याति । पटत्वे नीले वा विशेष्य- तावच्छेदये नीलपटत्वोभयभेदस्य सत्यादितिचेत्-न। तद्रूपावच्दिमानुयोगि तापपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदयतानिरूपितावच्छेद्यतावदभेदसम्बन्धावन्धिर- प्रभारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदरतात्वावच्छिनप्रतियोगिताक्पाप्त्यनु योगितावच्छेदयत्वसम्बन्धेन शाब्दयोध प्रति तझेदस्य धारणत्वाङ्गीका- रात् पटो नीलपट इत्यादी विधेयाशेऽधिवावगाहिन शाब्दबोधस्य घटन्व- नीलोभयगतद्वित्वरूपावच्छिनानुयोगितावपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकतानि- पिताभेदसम्बन्धावच्छिनाकारतानिरूपितविशेप्यतापच्छेदयतावावन्दिन- प्रतियोगितारपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन घटत्वगतक्त्वे स स्वेन तत्र घटत्वनीलोभयगतद्वित्वभेदस्यापि सत्त्वेनादोपात् । न चोभय- पर्याप्ताया अपि प्रशारतावच्छेदक्ताया वस्तुत्वेन घटत्वे एव पर्याप्ति स्तदनुयोगितावच्छेदकञ्च घटत्वगतकत्वमेव। तथा च तदवच्छिन्नानुयोगिता- कपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदक्तानिपतावच्छेद्यतावदभेदसम्बन्पावच्छितष- कारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक्तात्वावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयो- गितावच्छेदकत्वसम्बन्धन घटत्वगतक्त्वे शाब्दवोधस्तत्र घटत्वगतंवत्व भेदाभादायभिचार एवेति वाच्यम् । स्वनिरूपितावच्छेदक्तात्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताक्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन तद्रूपवृत्त्यभेदसम्बन्धा- ·प्रथमा ] जयाऽलकृत वच्छिनप्रकारताघटितसम्बन्धस्य विवक्षणात् तेन सम्बन्धेनोक्तप्रवारताया द्वित्व एव वृत्ते । ननु जातित्वावच्छिनघटत्वनिष्ठप्रकारतावच्छेदकताको यो घटस्स इ- त्यत्राभेदान्वयबोधस्तदीयप्रवारतावच्छेदक्तात्वावच्छिनप्रतियोगिताक्पा, प्त्यनुयोगितावच्छेदक घटत्वगतमेक्त्वमेव तद्भेदस्य घटत्वगतकत्वेऽभावाद्- व्यभिचार । न चावच्छेदबताया निरवच्छिनाया एव निवेशेन प्रकृते घटत्व- गतावच्छेदकताया जातित्वावच्छितत्वान्न दोप इति वाच्यम् । तहि नीलघ- टत्वावच्छिन्नप्रकारताया अपि निरवच्छिनावच्छेदकताया घटत्वे एव सत्त्वे न नीले ततश्च स्वनिरपितनिरवच्छिन्नावच्छेदकतात्वावच्छिनप्रतियोगिताक्प- र्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन घटत्वनीलोभयावच्छिनप्रकारताया अपि घटत्वगतैवत्ववृत्तित्वात् तद्भेदस्य घटत्वगतैकत्वेऽभावात् घटो नीलघट इति विधेयाशेऽधिकावगा हिशाब्दबोधोनस्यादिति चेत्-अनोच्यते।स्वनिरूपि- तनिरवच्छिनावच्छेदक्तात्वावच्छितप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद- कत्वसम्बन्धेन स्वविशिष्टधर्मावच्छिनानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिभूताव- च्छेदयतानिरूपितावच्छेद्यतावदभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारतानिरूपितविशे- प्यतावच्छेदक्तात्वावच्छिनप्रतियोगिताक्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्ब- धेन शाब्दबोध प्रति स्वनिरूपितावच्छेदक्तावच्छिन्न प्रतियोगिताक्पर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदवरूपभेद कारणम् । ततश्च विधेयाशेऽधिकावमाहिनो घटो नीलघट इति बोधस्य घटत्वगतक्त्वे नीलघटत्वोभयगतद्वित्वभेदस्य सत्त्वा- नानुपपत्ति । न वा नीलघटो नीलघट इति बोधस्यापत्ति । नीलघट- त्वोभयगतद्वित्वे नीलघटत्वोभयगतद्वित्वभेदाभावात् । ननूद्देश्याशेऽधिकावाहिनो नीलघटो घट इति बोधस्यापत्तिस्तत्र विशेप्यतावच्छेदकतात्वावच्छिनप्रतियोगिताक्पाप्त्यनुयोगितावच्छेदके नी- लघटत्वोभयगतद्वित्वे प्रकारतावच्छेदक्तात्वावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदकघटत्वगर्नकत्वभेदस्य सत्त्वादिति चेन्मेवम् । स्वनिरूपिता- भेदसम्बन्धावच्छिनविशेप्यतावच्छेदक्तासम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति स्ववि- ·[ कारके - व्युत्पत्तिवादः शिष्टो भेद. कारणम् । वैशिष्टय स्वावच्छेदयतात्वावचिनप्रतियोगिताक- पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदवघविच्छिमप्रतियोगिताकत्वस्वनिरूपितविशेष्य- तावच्छेदवतात्वावच्चिन्नप्रतियोगितावपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदवरूपावच्छि- मानुयोगितायत्वोमयसम्बन्धेन । ततश्च घटत्वगतंवत्वावच्छेदेन नील- घटत्वोभयगतद्वित्वावच्दिनप्रतियोगिताकभेदस्य सत्त्वात् । नीलघटत्वोमय- गतद्वित्वावच्छेदेन नीलपटत्वोभयगतद्वित्वावच्छिनप्रतियोगितारभेदस्य घट- स्वगतकत्वावच्छिमप्रतियोगिताकभेदस्य चासत्त्वात् । विधेयाशेऽधिवावगा- हिनः शाब्दबोधस्योपपत्तिरुभयारो समानावगानि. उद्देश्याशे अधिकावणा- हिनश्च नीलघटो घट इत्यस्य नीलघटो नीलपट इत्यस्य चानापतिः । वस्तुतस्तु स घट. घटस्स इत्यनयोः पूर्वोक्तयोर्जातित्वावच्छिन्नावच्छे- दकताकप्रकारताविशेप्यताक्योपयोरनुपपत्तिः । तत्रवत्वावच्छेदेनकत्ता- वच्छिनप्रतियोगिताक्घटत्वभेदाभावात् । तदर्थ निरवच्छिनावच्छेदक- तायाः प्रवेशे विधेयारोऽधिकायगाहिनोऽप्यनुपपत्तिस्तत्र निरवन्दितावच्छे- दकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य घटत्वगतं- कत्वे एवं सत्त्वात् । इदमयावधेयम् । स्वनिरूपितनिरवच्छिन्नावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रति- योगिताक्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक्त्वसम्बन्धन विञ्चिन्निष्ठाभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितोक्तनिरवच्छिन्नावच्छेदकताघटितसम्बन्धेन किञ्चि- निष्ठविशेष्यता तदवच्छेदकतासम्बन्ध, कार्यतावच्छेदको वक्तव्य । कार णञ्च पूर्वोक्त एव । ततश्च न दोप इति । यदि च प्रकारदलमेवोद्देश्य विशेष्यदलञ्च विधेय विधेयतोद्देश्यलयो. प्रकारताविशेष्यत्वनियतत्वासि- द्धस्तहि अधिकावगाहिविशेष्यकस्यापि शाब्दबोधस्यैष्टव्यतया कार्यका- रणभावे प्रकारताविशेप्यतास्थाने विधेयतोद्देश्यते निवेशनीये। विधेयता- वच्छेदकतोद्देश्यतावच्छेदक्ते समानसम्बन्धावच्चिन्ने ग्राह्यं । तेन कालिक सम्बन्धेन घटत्वविशिष्टपरतच्छन्दघटितात् स घट इति वाक्यान शाब्द बोधापत्तिरिति दिक् । ।

·प्रथमा] जयालकृत १०१ दर्शितरीत्या सोऽप्युपपादनीयः । एवं स स इत्यादिवाक्याजाति- त्वाद्यवच्छिन्नधर्मितावच्छेदकताकतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतावच्छेद- कताकाभेदान्वयबोधस्य वारणाय तद्धर्मावच्छिन्नावच्छेकताक- प्रकारतानिरूपितधम्मितावच्छेदकतावच्छेदकत्वप्रत्यासत्त्या शा- ब्दयोधं प्रति तद्धर्मभेदस्यापि पृथकारणत्वं कल्पनीयम्। एवं दएडवान् दण्डवानित्यादिवाक्याइण्डसंयोगत्वाद्यवच्छिन्नवति तदवच्छिन्नवदभेदान्वयबोधस्य वारणाय दण्डसंयोगत्वाद्यच्छि- भावच्छेदकताफप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितसंयोगत्वाद्यव- निरवच्छिनघटत्वादिनिष्ठावच्छेदकताकाभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारता- विशेष्यतानिरूपितनिरवच्छिनावच्छेदक्तासम्बन्धेन शाब्दबोध प्रत्येव ध- टत्वादिभेदस्य कारणत्वोक्तेर्जातित्वावच्छिनघटत्वनिष्ठावच्छेदकताकाभेद- सम्बन्धावच्छिनप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितजातित्वावच्छिन्नघटत्व- निष्ठावच्छेदक्ताकशाब्दबोधस्य प्राप्तामापत्ति परिहर्तुमाह-स स इत्यादि- यावयादिति । निरवच्छिनप्रकारतावच्छेदक्त्वविशेप्यतावच्छेदवत्वकाभेदा- न्वयबोये यथा प्रकारतावच्छेदकविशेष्यतावच्छेदकयो दापेक्षा तथाऽवच्छि- नताशावच्छेदकताकाभेदान्वये प्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकविशेप्यताव- च्छेदकतावच्छेदकयो)दस्य कारणत्वमिति भाव । एवमपि प्रकारतानिरू- पितसयोगनिष्टावच्छेदक्तावच्छेदकदण्डस्य विशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदक- दण्डाद्भेदस्य सत्वेन दण्डवान् दण्डवानिति वाक्यात्प्राप्ता शाब्दापत्ति परिहर्तुमाह-दण्डवान् दण्डयानित्यादि । प्रकारतावच्छेदक्तावच्छेदक- तावच्छेदके विशेप्यतावच्छेदकतावच्छेदक्तावच्छेदने ,भेदस्यापि हेतुत्व योध्यम् । प्रमेयत्वेन दण्डत्वस्य यत्र प्रकारतावच्छेदक्तावच्छेदकताव- च्छेदवत्व तादृश दण्डत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नस्य विशेष्यतानिरूपितसय्यो- गत्वावच्छिनावच्छेदवतानिरूपितदण्डनिष्ठावच्छेदक्तानिरूपितदण्डत्वनिष्ठ- ·१०२ [ कारके व्युत्पत्तिवाद च्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन शा- ब्दयोधे दण्डत्यादिभेदस्यापि पृथकारणलं कल्पनीयम् । अव. च्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वनिवेशोऽपि पूर्ववयोध्यः । वस्तुतस्तु तद्धर्मान्यवृत्तिविपयतासम्बन्धेन ज्ञान प्रति तद्धर्म- भेदत्वेन हेतुता कल्प्यते लाघवात्। एवं च घटत्वाद्यच्छिन्नप्र- कारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक्तासम्वन्धेन शाब्दयोधं प्रति सदत्वाद्यन्यवृत्तिविपयतासम्बन्धेन ज्ञानत्वाद्यरच्छिन्नस्य व्याप- कतया घटत्वादी तादृशविपयतासम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिश्नोत्पादक सामग्रीविरहेण न तन तादृशविशेप्यतावच्छेकतासम्बन्धेन शाब्द- योधापत्तिः । एवं च घटवान् घटवानित्यादि वाक्यस्थलीयशाब्द- बोधवारणानुरोधेन धम्मितावच्छेदकतावच्छेदकादिनिष्ठप्रत्यास- स्यावच्छेदकत्वस्य निस्पक' शाब्दबोध प्रमेयवद्वान् दण्डवानिति- वाक्यान्न स्याद्दण्डत्वे दण्डत्वभेदाभावादत आह-अवच्छेदफताया निरवच्छि- नत्वमित्यादि । प्रयमावच्छेदकताया चरमावच्छेदकतायाञ्चेत्यर्थ । अनेककार्यकारणभावकल्पनाया गौरवादाह-वस्तुतस्त्विति। घटत्व- भिन्नवृत्तिविपयतासम्बन्धेन ज्ञान घटत्वभिन्ने एव भवति । तत्र घटत्वभेदो- ऽप्यस्तीति घटत्वमेदस्य तादृशसम्बन्धेन ज्ञान प्रति कारणत्व नानुपपनमेव पटत्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञान प्रति पटत्वभेद कारणम् । तच्च ज्ञान घटत्वावच्छिनाभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारतानिरूपितविशप्यतावच्छेदवतास- म्बन्धेन शाब्दबोध प्रति व्यापक यतो घटो द्रव्यमित्यादिवाक्याद्रव्यत्वादी घटत्वभिने एव स बोधो भवति तन घटत्वान्यवृत्तिविपयतासम्बन्धेन ज्ञान वर्तत एव । ततश्च व्याप्याय्य व्यापकस्य कारणमपेक्ष्यत इति नियमात् तादृशशाब्दबोधे घटत्वभेदस्थापेक्षणान्न घटो घट इति वाक्याद्घटत्वे म वोध । न च जातिमान् घट इति वाक्यात् घटत्वेऽपि जातित्वेन घटत्वनिष्ठा- ·१०३ प्रयमा ] जपाऽलतः त्या करणत्वान्तरमपि न कल्प्यते । एवमुद्देश्यतावच्छेदकविधेय- योरैक्येन'एको द्वावित्यादिवास्यादेकत्वद्वित्वाद्यवच्छिन्ने एकत्व- द्वित्यादीनां भेदान्वयवोधानुदयात्, एकवंद्वित्वत्वाद्यवच्छिनसम- वायादिसंसर्गावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपित्तसमया- यादिसंसर्गावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदकत्वादिसम्बन्धन शाब्दबु- द्धौ एकत्वत्वादिभेदस्य । एवं कर्म गच्छतीत्यादौ च कर्मत्वत्वा- द्यवच्छिन्ने प्राधेयतासम्बन्धेन तद्वतोऽन्वयवोधवारणाय कर्म- वच्छेदक्तावाभेदसम्वन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदवतास- म्बन्धेन शाब्दबोधोत्पत्तेर्न घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकोक्तशाब्दबोधो घटत्वा- न्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानव्याप्यमिति वाच्यम् । व्याप्यारीरे निरवच्छि- च्छितावच्छेदकताया प्रवेशे नादोपात् । एव व्याप्यशरीरे घटत्वैतरधर्मान- वच्छिनत्वमपि प्रकारताया देय तेन नीलघटो घट इति वाक्याद्घटत्वे जाय- मानशाब्दवोधीयघटत्वनिष्ठावच्छेदकताया निरवच्छिनत्वेऽपि न क्षति । प्रकारताया घटत्वेतरनीलत्वेनावच्छेदात् । एवमेव जातित्वावच्छिन्नावच्छे- दक्ताकप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक्तावच्छेदक्तासम्बन्धेन शाब्दबो- घ जातित्वाभिने एव भवति । एव दण्डत्वावच्छिन्नदण्डनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपितसय्योगनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानि- रूपितविशेष्यतावच्छेदक्तावच्छेदक्तावच्छेदकतासम्बन्धेन दण्डत्वभिन्ने एव शाब्दबोधो भवतीति तयोरपि व्यापके जातित्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन दण्डत्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धन वर्तमाने ज्ञाने इति तयोरपि शाब्दबोध- योजातित्वभेददण्डत्वभेदयो कारणत्वात् जातित्वे दण्डत्वे च न तो शाब्द- 'अनुमितिवारणाय धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेनानुमितो विधेयभेद- स्येत्यधिक पाठो प्राचीनहस्तलिखितपुस्तके ।

·१०४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके त्यत्वाद्यवच्छिन्नावच्छेदकताकाधेयतासम्वन्धावच्छिश्नप्रकारतानि- रूपितधर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दवोधे कर्मत्वत्वादिभेदस्य घटो न घट इत्याद्यनुमितेः शाब्दयोधस्य च धारणाय घटत्वा- वच्छिन्नभेदप्रकारतानिरूपितधम्मितावच्छेदकतासम्बन्धनानुमितौ शाब्दबोधे च घटत्वादिभेदस्य हेतुत्वान्तरकल्पनमनादेयमेव । तद्ध- र्मभेदस्यैकैककारणतयैव सकलातिप्रसङ्गवारणसंभवादिति कृतं पल्लवितेन । बोधो जातिमान् जातिमान् दण्डवान् दण्डइयानिति वाक्याभ्यामिति बोध्यम् । एवमेव एक. द्वौ घटो न घटः इत्यतोऽपि एकत्वावच्छिन्ने एक्त्वस्य द्वित्वा- वच्छिन्ने द्वित्वस्य घटत्वावच्छिन्ने' घटभेदस्य चान्वयविषयकायनुमिति- शाब्दबोधौ न यतः एकत्वस्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेद- कतावच्छेदकतासम्बन्धेन एव द्वित्वत्वावच्छिन्नप्रकारताघटितोक्तसम्वन्धेन घटत्वावच्छिनप्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावानुयोगिनाव- च्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधोऽनुमितिर्वा एकत्वत्वद्वित्वत्वघटत्वेभ्यो भिने- प्वेव भवति । तयोरपि एकत्वत्वाद्यन्यवृत्तिविषयताराम्बन्धेन ज्ञान व्यापक मिति तत्कारणस्यकत्वत्वादिभेदस्य तत्रापेक्षितत्वेन तदभावादेवक्त्वत्वा- दिषु तयोरभावोपपत्तावेक्त्वत्वादिभेदस्य पृथक् कारणत्वाकल्पनेन लाप- वम् । न च नमोऽभावे येन सम्वन्धेन यद्धविच्छेदेन यद्वत्ता यद्वाक्येन प्रतीयते नञ्चटितेन तेन वाक्येन तत्सम्बन्धावच्छिन्नतनिष्ठप्रतियोगिताका- भावस्तद्धविच्छेदेन प्रत्याय्यत इति नियमात् घटो घट इति वाक्यात् स्वरूपसम्बन्धेन घटाभेदवत्ताया घटत्वावच्छेदनाप्रतीतेस्तदवच्छेदेन घटा भेदाभावप्रतीत्यप्रसको वथ तत्कारणकलपन लाघवमिति वाच्यम् । सम्बन्धेन यद्धविच्छेदेन यद्वत्ता प्रीतो साकाक्ष यद्वाक्य तेन वाक्येन नञ्चटितेन तेन सम्बन्धेन तदवच्छेदेन तदभाव प्रत्याय्यत इत्येव नियमेन येन - ·Bा मत्वान्न घटत्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानव्यापकस्स वोप इति प्रथमा ] लत' पटो घट इति याक्यरय तादृशबोधाजनकत्वेजप तादृशवोधे साकाङ्क्षना- दोपात् । नीलघटत्वावच्छिना दमम्बन्धावच्छिनप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तावच्छेदस्तासम्बन्धेन शाब्दबोधस्य जातित्वावच्छिन्नघटत्वनिष्ठावच्छेदस्ता काभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रभारतानिरूपितविशेप्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शा- ब्दबोधस्य च नीलपटो घट स घटः इत्यादिवाक्याद्घटत्वेऽप्युदयेन घट- है त्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञान प्रत्यव्याप्यत्वेन तत्र घटत्यभेदानपेक्ष- - णात्तयोस्नत्रोत्पत्तौ न वाधवमिति दिक् । न चोक्तबोधौ यदि न व्याप्यो तहिं नीलघटो नीलघट स स इति वाक्याभ्या घटत्वे तयोरापत्तिस्तत्र घट- त्वमैदानपेक्षणादिति वाच्यम् । नीलत्वानवच्छिन्नविदोप्यतानिरूपितजाति- त्वावच्छिनावच्छेदकतासम्बन्धन नीलघटत्वावच्छिन्न प्रकारतावस्य जाति- - त्वावच्छिनघटत्वनिष्ठावच्छेदकताकशाब्दबोधस्य च तलासम्भवात् विशेप्य- * दले नीलत्वस्य जातित्व चोपस्थित्या भानस्यावश्यक्त्वात् । क्थञ्चित्त- योरमाने शाब्दबोधस्येष्टत्वात् । न च नीलघटो नील द्रव्यमित्यादी द्रव्यत्वे प्रसिद्धस्य नीलघटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितनीलत्वावच्छिन्नविशेप्यतानि- रूपितानवच्छिनावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधस्य घटत्वत्वेन घटत्वोप- स्थापकेन जातित्वेन घटत्वापस्थापकेन च तत्पदेन घटिते स स इत्यादी च प्रसिद्धस्य शाब्दबोधस्य घटत्वे जातित्वे च नीलघटो नीलघट स स इत्यादी शाब्दबोधापत्तिरिति वाच्य तयोरप्युक्तज्ञानव्याप्यत्वेन तादृशभेदापेक्षणात्। न च पालिक्सम्बन्धन घटत्वविशिष्टे समवायसम्बन्धेन घटत्वविशिष्टस्या- भेदान्वयोऽनुभवसिद्धस्तत्र घटत्वनिष्ठनिरवच्छितावच्छंदवताकाभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक्तासम्बन्धन शाब्दबोषस्य घट- . FA वाच्य घटत्यनिष्ठनिरवच्छिनावच्छेदवताविशिष्टापच्छेदखलासम्बन्धेग शा- ब्दवोधस्य व्याप्यत्वात् । वैशिष्टय स्वनिरूपितावच्छेद्यतावदभेदसम्बन्धा- वच्छिनप्रमारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपिनत्वस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- स्वोमयसम्बन्धेन उद्देश्यस्य यन प्रकारता विधेयस्य विशेष्यता तन विशेप्या- ·१०६ [ कारके व्युत्पत्तिवाद भेदान्वयबोधश्च प्रातिपदिकार्थधात्वर्थयोः प्रत्ययार्थेन क्व- चिनिपातार्थेन च सममेव जायते न त्वन्येन । सत्यपि पदार्थोप- स्थितियोग्यताज्ञानादिरूपकारणकलापे राजा पुरुषः भूतलं घट इत्यादौ पुरुपाद्यंशे राजभूतलादेः स्वत्वाधेयतासम्बन्धेन तण्डुलः पचति चैत्रः पच्यते इत्यादौ कर्मत्वकर्तृत्वादिसम्वर्धन तण्डुल- चैत्रादौ पाकादेः स्वकर्मकत्वस्वकर्तृकत्वादिसम्बन्धेन पाकाद्यंशे वा शेऽधिकावगाहिशाब्दबोधस्येष्टतया तत्र दोपवारणाय व्याप्यदले प्रकारता- विशेष्यतयो स्थाने विवेयतोद्देश्यतयो प्रवेश कार्य । अभेदान्वयविचार समाप्य भेदान्वयविचार प्रारभ्यते-भेदान्वय- बोधश्चेत्यादिना। भेदान्वयेत्यस्याभेदभिन्नसम्बन्धबोध इत्यर्थ । प्राति- पदिकार्यस्य धात्वर्थस्य च प्रत्ययार्थे निपातार्थे एवाभेदभिनसम्बन्धेनान्वय इत्यर्थ । प्रातिपदिकपदप्रयोज्यधातुपदप्रयोज्ययोरभेदातिरिक्तसम्बन्धावच्छि- मप्रकारतयो प्रत्ययनिपातान्यतरपदप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपितत्वनियम इति पर्य्यवसितोऽर्थ । नियमस्वीकारे हेतुमाह-राजा पुरुष इत्यादि । राजा पुरुष भूतल घट इति वाक्यात् स्वत्वसम्बन्धेन राजविशिष्ट पुरुष प्राधेयत्व सम्बन्धेन भूतलविशिष्टो घट इति योधाभाव । उक्तनियमे हेतुरिति भाव । प्रातिपदिकार्थस्य प्रातिपदिकार्थेऽभेदभिन्नसम्बन्धेनान्वये दोषमुक्त्वा धात्य थंस्य प्रातिपदिक्स्य तेन सम्बन्धेनान्वये दोष उच्यते । तण्डुल पचतीत्यादि। न च तण्डुलगतकर्मत्वस्य चैत्रगतकर्तृत्वस्यानुक्तत्वात् तण्डुलपदचत्रपदाद- द्वितीयातृतीययोरनुशासनादय प्रयोगो न प्रसक्त इति वाच्यम् । प्रातिपदिवार्थ प्रति कर्मत्वकर्तृत्वयोविशेप्यतयाऽन्वयवोधतात्पर्य्य एव कम्मणि द्वितीय- त्यादिना प्रातिपदिकात् द्वितीयादेरनुशासनात् । प्रकृते च कर्मत्वकर्तृत्वयो. स्ससर्गतया भानस्य प्रातिपदिकार्थस्य धात्वर्थे भेदसम्बन्धेनान्वये दोप उच्यते। स्वकार्मक्त्येत्यादिना । विभक्त्यर्थमन्तराहत्येति । उक्तनियम साक्षात्स- ·प्रथमा ] जयालड्कृत तण्डुलचैवादेरन्वयावोधाग्निपातातिरिक्तपातिपदिकार्थयोः प्रिया- ताशप्रातिपदिकार्थयोश्च भेदेन साक्षादन्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वात् । विभक्त्यर्थमन्तराकृत्य तयोरप्यन्वयवोधात्साक्षादिति निपाता- तिरिक्तत्यानिविशेपणात् भूतले न घटः घटो न पट इत्यादौ घटा- देनअर्थाभावेन मुस चन्द्र इत्यादौ मुखचन्द्रादीनामिवार्थसादृश्या- दिना न कलञ्ज भक्षयेदित्यादौ नैयायिकमते नबुपस्थाप्येन वलय- दनिष्ठाननुवन्धित्यविशिष्टेष्टसाधनत्यादिरूपविध्यर्थाभावेन धात्वर्थ- - म्बन्धविषयक एव । राज्ञ पुरुष इत्यादी विभक्त्यर्थस्वत्वद्वारा राजरूपप्रातिप- दिकार्यस्य पुरुषरूपप्रातिपदिकार्थेऽन्वयस्येष्टत्वादिति भाव । निपातार्थे प्राति. पदिार्थान्वयस्थलमाह-भूतले न पट इत्यादि । नत्रों भावे पटस्य स्वप्रतियोगिवत्वसम्बन्धेनान्वयस्तथा च घटाभावो भूतलवृत्तिरिति बोध । यदि च प्रतियोग्यभावान्वय इति न्यायेन नमोऽसत्त्वे यन येन यद्वता प्रतीयते यादृश्यवाक्येन तादृावाक्येन नञ्चटितेन तत्र तेन तदभावस्यैव प्रत्यायना- दुक्तवोधो न युक्त किन्तु भूतलवृत्तित्वाभाववान् घट इत्येव युक्त । भूतले घट इत्यतो भूतलवृत्तित्ववान् घट इत्येव वोधात् तथाऽपि निपातार्थप्रातिप- दिकार्थयोरन्वयो जात एवेति बोध्यम् । घटोन पट इत्यादाविति नगर्थे भेदे घटस्य स्वप्रतियोगिकत्व- सम्बन्धेन भेदस्य च पटै स्वरूपसम्बन्धेनान्वय । मुख चन्द्र इत्यादाविति । इवार्थमादृश्य स्वप्रतियोगिकत्वसम्बन्धन चन्द्रस्य मुखे स्वस्पसम्बन्धेन सादृश्यान्वय । निपातातिरिक्तत्वनिदेशाभावे नजि क्योरपि नामत्वातदर्थे तदर्यस्य वा भेदान्वयश्चन्द्रादेनं स्यादिति भाव । न फलज भक्षयेदित्या. दाविति । नर्थोऽभाव तस्मिन् लिडर्थस्य बलवदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेष्ट- साधनत्वरूपस्य स्वप्रतियोगिकत्वसम्बन्धनान्वयेऽभावस्य च स्वरूपसम्बन्धेन भक्षणेऽन्वय । नया च बलवदनिष्टाननुवन्धि वविमिष्टेष्टसाधनत्वप्रतियो- ·१०८ [ कारके व्युत्पत्तिवाद: भक्षणादेरनुयोगितया, गुरुमते तु विध्यर्थापूर्वाशे विशेषणतया- न्वितेन नअपस्थाप्याभावेन धात्वर्थभक्षणादेः प्रतियोगितयाऽन्वये- ऽपि न क्षतिः । राजपुरुष इत्यादिसमासस्थले तु पुरुपादिपदार्थेन समं राजादिपदार्थस्य न भेदान्वयबोध: किन्तु तेन समं विभक्त्य- न्तार्थविशिष्टलाक्षणिकराजादिपदोपस्थाप्यराजसम्वन्ध्यादेरभेदान्व- गिकाभावविशिष्ट कल भक्षणमिति बोधः । बलवदनिष्टाननुबन्धित्व बलवदनिप्टाजनकत्वम् । अत्र विशेषणस्य वलवदनिष्टाजनकत्वस्य विशेष्य- स्येप्टसाधनत्वस्य चाभावप्रयुक्तो विशिष्टाभावस्तेन वलवदनिष्टजनकत्व भक्षणे प्रतीयते नैयायिकमते अव धात्वर्थे नल्पनामार्थस्यान्वय. । गुरुमते चेति । प्रभाकरमीमांसकमते भक्षणस्य स्वप्रतियोगिवत्व- सम्वन्धेन नजाभावेऽन्वयो भावस्य च प्रयोज्यत्वसम्बन्धेन लिडर्थे पूर्व अन्वयोऽपूर्वञ्च पुण्य तथा च कलशभक्षणप्रतियोगिकाभाषप्रयोज्यमपूर्व- मिति बोधः । नयायिकमते कलजभक्षणमनिष्टजनक न तु तद्भक्षणाभाव पुण्यजनक. । गुरुमते क्लञ्जभक्षणाभावजन्यं पुण्य न तु वलञ्जभक्षणम- निष्टजनकमिति प्रतीयत इति भेदः । ननु तहि कलञ्जभक्षणे पस्मान प्रवर्तते गुरुमत इति चेत्-पुण्यप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वरूपस्य पुण्यप्रतिबन्धक्त्वम्य भक्षणे शब्दात्प्रतीतो पुण्यवामस्य पुण्यप्रतिबन्धके क्लजभक्षणे प्रवृत्य- नुपपत्तेः । समासस्थले विशेषणवाचकपदप्रकृतिकलुप्तविभनेरनुमन्धान विनव शाब्दबोधोत्पत्त्या स्वत्वसम्बन्धेन राजरूपनामार्थस्यैर पुरुषरुपना- माऽन्दयो वाच्य.। स चोसनियमविरुद्ध इत्यत माह-राजपुष्प इत्यादिसमासस्यले स्विति । तत्र राजादिपदम्य विशेपणयाचपम्य पथ्य- स्वत्वादिविगिप्टे लक्षणा । तस्य चाभेदेनैव पुरपाद्युतरपदार्थेऽन्वय इति नोतब्युलत्तिविरोध । एतदेवाह-~-किन्वित्यादिना।

·१०६ प्रथमा ] जयालकृत यबोध एवेति न दोपः । एव मुख चन्द्र इत्यादिरूपकस्थले चन्द्रा- दिपदस्य चन्द्रादिसदृशलक्षणया मुखादौ चन्द्रादिसदृशाभेदान्वय- वोध एव, न तु सादृश्यादिसम्बन्धेन चन्द्रादेर्मुसादावन्वय इति न तत्र व्यभिचारः। केचित्तु रूपकस्थले चन्द्रादिपदस्य चन्द्रादिसदृशे न लक्षणा किं तु तत्र मुख्यार्थचन्द्रादेरेवाभेदभ्रमो मुरयादौ । मुस न चन्द्र इत्यादिविशेपदर्शनदशायां च न तत्र शाब्दोऽभेदप्रत्ययः अपि तु शब्दजन्यविशकलितपदार्थोपस्थितिमूलको मानस एवाहार्साभेद- भ्रम इत्याहुः। एव मुख चन्द्र इनि । अत्रापि चन्द्रपदार्थस्य मुखेऽभेदान्वयस्य बाधेन स्वप्रतियोगिक्सादृश्यवत्वस्य च भेदसम्बन्धत्वेन तेन सम्बन्धेनान्वये पूर्वोक्त- व्युत्पत्तिविरोधेन च चन्द्राद्युपमानवाचकपदस्य चन्द्रसदृशे लक्षणया चन्द्र- सदृशाभिन्न मुख इति बोध इति न व्युत्पत्तिविरोध । ननु रूपकस्थलेपि लक्षणया सादृश्यप्रतीताबुपमालङ्काराद्रूपकालङ्कार प्रालङ्कारिकसिद्धान्त- सिद्ध चमत्कारवलक्षण्यनोपपद्येत । विपयवलक्षण्यस्यैव चमत्कारवलक्षण्य- प्रयोजक्त्वादिति चेत्तदाह-केचित्त्वित्यादि। तथा च चन्द्राभिन मुख- मित्यभेदान्वयबोध एवेति न व्यभिचारो न वा चमत्कारवलक्षण्यानुपपत्ति- विपयवलक्षण्यस्य सत्त्वात् । ननु बाधानाभेदश्चन्द्रादेम्मुखादाविति चेत- दाह-अभेदभ्रमो मुखादाविति । ननु मुखन चन्द्र इति विशेपदर्शने न भ्रमस्यापि सम्भव इति चतदाह-न तत्र शाब्दोऽभेदभ्रम इति । समान विभक्निक मुखचन्द्रपदजन्योपस्थितिविषययोर्मुखचन्द्रयोनिसोऽभेदभ्रम । मानसञ्च ज्ञान विरोधिज्ञानाप्रतिवद्धयमेवेति भाव । ननु मुखञ्चन्द्र इति वाक्यजन्यप्रतीतौ श्रुतोऽयमर्थश्चतश्चमत्करोतीत्यनुभव प्रामाणिक । श्रुधा- तोश्च शाब्दबोध एवार्थस्तदनुरोधेन शाब्दाभेदप्रत्यय एव मुखञ्चन्द्र इति ·११० व्युत्पत्तिवाद [ कारके परे तुतादात्म्यातिरिक्तसम्बन्धेन नामार्थयोर्नान्वयवोध । तादात्म्यं च प्रकृते तद्वृत्तिधर्मवत्त्वम् । एव च नीलो घट इत्यादौ स्ववृत्तिनीलत्वादिमत्त्वसम्वन्धेन घटायंशे नीलपदार्थस्येव मुख चन्द्र इत्यादौ स्ववृत्त्योहादकत्वादिमत्त्वसम्बन्धेन मुसादौ चन्द्रादेरन्य- यवोधः तादृशान्वययोधेऽपि समानविभत्तिकत्वं तन्त्रमित्यतो नातिप्रसङ्ग इति वदन्ति । वाक्यादभ्युपेयो न मानस इत्यत आह–परे त्विति । नामार्ययोनन्धियबोध इति । एतदुत्तर नामार्थयोरभेदान्वयबोध इत्यस्यार्थ इति शेष । एवञ्च मुखन चन्द्र इति विशेषदर्शनदशायामपि स्यवृत्त्याह्लादपत्ववत्वसम्ब- न्धेन चन्द्रविशिष्ट मुखमिति बोधो प्रतिवद्ध एवेति भाव । नातिप्रसङ्ग इति । नीलस्य घट इत्यादाविति शेष । नन्वेव चन्द्रो मुख पम मुसमित्यादी स्ववृत्तिधर्मवत्वसम्बन्धेन चन्द्रपद्मादेर्मुखादावन्वयोपगमे प्रतियोग्यभावा- न्वयो तुत्ययोगक्षेमावित्यनुरोधेन न चन्द्रो न पद्म मुसमेवेदमित्यादी तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकचन्द्राद्यभाव एव ना प्रतीयत स च बाधित इति तत्र वोधो न स्यादतोऽसम्मतोऽय पक्षो भट्टाचार्यस्येति परे स्वित्यनेन सूचयति। स्वमते तु चन्द्रपदस्य चन्द्रसदृशे लक्षणव । उपमातोस्प चमत्वार- वैलक्षण्यन्तु यथा गङ्गातीरे घोप इत्यतो न शैत्यपावनत्वातिशयप्रतीतिरपि तु गङ्गातीरलाक्षणिक्गनापदाद्गगातीरवोधे एव शैत्यपावनत्वातिमय- प्रतीतिस्तथैवात्रापि विषयावलक्षयेऽपि कारणान्तरगम्यमेवेनि सहृदय मात्रगम्यमिति दिक् । 'परे विति-वस्तुतो न युक्तमिदमन्यथा घटवृत्तिद्रव्यत्वम्य घटेऽप्यपराधात् तेन सम्बन्धन घटस्य पटेऽन्वयवलात् घट पट इत्यपि प्रयोगापत्ति । एवन्य पेचिदित्यादिमतमेव युकामिनि गुरुचरणा ।

·प्रथमा ] जयालकृत अथ राजा पुरुष इत्यादी पदार्थोपस्थित्यादिसत्त्वेन कथन भेदा- न्वयवोधः, सामप्रथा कार्यजनने उत्तनियमभङ्गरूपायाः प्रयोजन- क्षतैरकिंचित्करत्वात्, सामग्रीसत्त्वे अवश्यं कार्यमिति नियमात् । न च तत्र भेदान्वयबोधौपयिकाकाक्षाविरहाच्छाब्दसाममधेवासि- द्धेति वाच्यम् । समभिव्याहाररूपाकाक्षायास्तत्रापि सत्त्वात् । नच तादृशाकाक्षायास्तत्र सत्त्वेऽपि राजादिपदार्थप्रकारकभेदान्व- यवोधे राजादिपदार्थप्रकारकराजादिपदाव्यवहितोत्तरडस्पदत्यादि- रूपानुपूर्वीविशेषरूपाया आकाक्षाया अपि प्रयोजकत्वात् । तद- भावादेव न तत्र शाब्दसामग्रीति चाच्यम् । सम्बन्धादिविशेष्यक- ८ नियममूलभूत कार्यकारणभाव शङ्कासमाधानाभ्यामाह-अथ राजा पुरुप इत्यादाविति । ननु नामार्थयोरभेदान्वय एवेति नियमभङ्ग इति चेदाह-सामप्रया काम्यत्यादि । नियम प्रयोजन क्षतिहनि । प्रकि- ञ्चित्करत्वात् कार्यावावरत्वादित्यर्थ । सामग्रीसत्त्वे इत्यादि। सामग्रचा कार्यव्याप्यत्वादित्यर्थ । न च तर भेदान्वये बोधौपयिकाकासाविरहा- दिति । राजान राज्ञा राज्ञे राज्ञ इत्यादी राजनिष्ठकर्मत्वराजनिष्ठकरणत्वा- दोत्याकारक्भेदान्वये राजानमित्याद्यानुपूर्वीज्ञानाकारणत्वाद्राजा पुरुष इत्यादी तादृशानुपूर्वीरूपानाक्षाविरहान शाब्दसामग्रीति भाव । समभि- व्याहाररूपाकाक्षाया इति । भेदान्वयबुद्धि प्रत्यानुपूर्वीज्ञानाना परस्परा- व्यभिचरितल्ये नानाकारणत्वात् प्रकारविशष्यवाचकपदयोस्समभिव्याहार- रूपाकाक्षाज्ञानस्यैव कारणत्वेन तस्य च राजा पुरुष इत्यनापि सत्त्वादिति भाव । न च तादृशावासायास्तन सत्त्वःपीति । राजा वर्मत्व राजा स्वत्व- मित्यादी समभिव्याहारम्पाया पाशङ्कायास्सत्त्वेऽपि शाब्दबोधानुदयन भेदान्वये आनुपूा अपि कारणत्वस्य वक्तव्यत्वेन राजपदाव्यवहितडस् पद वादिस्पानुपूर्वील्पाकाहायाअभावान शाब्दबोध इति भाव । सम्बन्धा- ·११२ [ कारके व्युत्पत्तिवाद राजादिप्रकारकान्वयवोध एव तादृशाकाक्षाज्ञानस्य हेतुतया पुरु- पादौ राजादिपदार्थप्रकारकान्वयवोधोत्पत्ती तादृशाकाक्षाज्ञानरू- पकारणविरहस्याकिंचित्करत्वात् । अत्र केचित् नामार्थप्रकारकभेदान्वयवोध प्रति समानविशे- प्यताप्रत्यासत्त्या प्रत्ययजन्योपस्थितेहेतुत्वकल्पनात् नामार्थप्रकार- 'दिविशेष्यकेत्यादि । प्रानुपुर्वीरूपाकाङ्क्षाया कारणत्वस्यावश्यकत्वेऽपि भेदान्वयबुद्धित्य न कार्य्यतावच्छेदकन्तथा सति कार्यतावच्छेदकरयक्याद्रा- जपदाव्यवहितोत्तरडस्पदत्वराजपदाव्यवहितोत्तराम्पदत्वादिरूपानुपूर्वीज्ञा- नाना नानात्वात्परस्परजन्यबोधे व्यभिचारप्रसक्त्या तद्वारणार्थ राजनिष्ठ- भेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारतानिरूपितस्वत्वनिष्ठविशेष्यताकशाब्दबोध प्रति राजपदाव्यवहितोत्तरडस्पदत्वरूपानुपूर्वीरूपाकाक्षाज्ञान कारणमित्येव क्रमेणव विशेप्यतावच्छेदक कार्य्यतावच्छेदके निवेश्य तत्तदानुपूर्वीणा कारण- त्वस्य वक्तव्यतया राजनिष्ठस्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपुरुष- निष्ठविशेष्यताकशाब्दबोध प्रति कस्यचिदानुपूर्वीज्ञानस्य कारणत्वाक्ल्पना- त्तादृशबोधे आनुपूर्वीज्ञानविरहस्याकिञ्चित्करत्वादिति भाव । अन्न केचिदिति । राज्ञ राजानमित्यादौ निरूपितत्ववृत्तिसम्बन्धावच्छि- नराजनिष्ठप्रकारतानिरूपितस्वत्वकर्मत्वादिनिष्ठविशेष्यताक्शाब्दबुद्धित्वा. वच्छिन्न प्रति डस्प्रत्ययजन्यस्वत्वोपस्थितिरम्प्रत्ययजन्यकर्मत्वोपस्थिति कारणमित्यादिक्रमेण विशेष्यस्य कार्यकारणकोटौ निवेशेनात्मनिष्ठप्रत्या- सत्या कार्यकारणभावस्वीकारे गौरवात् । लाघवेन विशेप्यतासम्बन्धेन नामार्थनिष्ठभेदसम्बन्धावच्छिनप्रकारताकशाब्दबोध प्रति विशेप्यतासम्ब- न्धेन प्रत्ययजन्योपस्थिति कारणमित्येव विषयनिष्ठप्रत्यासत्त्या कार्यकारण- भावो वक्तव्य । तथा च न राजा पुरुष इति वाक्यात् स्वत्वसम्बन्धावच्छिन- राजनिष्ठप्रकारतानिरूपितपुरुपनिष्ठविशेप्यताक' शाब्दबोध विशेष्यता- ·११३ . प्रथमा] जयाऽलकृत कभेदान्वयवोधे विशेप्यतया प्रत्ययार्थस्यैव भानं न तु नामार्थान्त- रस्य । तत्र विशेष्यतासम्बन्धन प्रत्ययजन्योपस्थितेरसत्त्वात् । न च सम्बन्धादेरपि नामार्थतया तत्प्रकारकान्वयवोधे पुरुपादिपदार्थस्य विशेप्यतया भानानुपपत्तिः, तत्तन्नामपदजन्यतत्तन्नामार्थप्रकारकशा- ब्दबोधत्वावच्छिन्न प्रति प्रत्ययजन्योपस्थितित्वेन हेतुत्वेऽपि राज- सम्वन्धः प्रमेयः राज्ञः पुरुप इत्येतादृशवाक्यद्वयजन्यवाक्यार्थद्वया- 'न्वयवोधे पुरुपस्य राजसम्बन्धविशंप्यतया भानानुपपत्तिरिति पान्यम् । प्रत्ययाधीनतत्तत्पदार्थोपस्थित्यजन्यतत्तत्पदार्थप्रकारक- शाब्दत्वावच्छिन्नं प्रत्येव प्रत्ययजन्योपस्थितेः समानविशेष्यताप्र- सम्बन्धेन पुरुपे प्रत्ययजन्योपस्थितेरभावात् । न च सम्बन्धादरपोति । अय- म्भाव । राश पुरुष इत्यादी रागनिरूपितस्वत्वप्रकारक्पुरुपविरोप्यप- शाब्दबोधो न स्यात् । स्वत्वस्यापि सम्बन्धरूपनामार्थत्व ततश्च तनिष्ठ- स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताको विशेष्यतासम्बन्धेन पुरुषे शाब्दबोधो न स्यात्तन विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययजन्योपस्थितेरभावादिति । ततनामपद- जन्येत्यादि । यनाभार्यनिष्ठपकारताप शाब्दबोधस्तनामपदजन्यस्य शाब्द- बोधोऽपक्षित । प्रकृते सम्बन्धस्पनामार्थस्वत्वनिष्टप्रकारताक्त्वेऽपि सम्बन्ध- स्पनामपदजन्यत्वाभावान तत्र बोधे विशेप्यतासम्बन्येन प्रत्ययजन्योपस्थि- तेरपेक्षा । राजसम्बन्ध प्रमेय राज पुरुष इत्येतादृशवाक्यद्वयजन्यति-अय य समूहालम्वनात्मको वाक्यद्वयजन्यो बोध सम्बन्धपदजन्य सम्बन्धपदार्थ स्वत्वप्रकारक्श्चेति तन बोघे विशेप्यतया पुरुपस्य भान न स्यात्तत्र प्रत्यय- पदजन्योपस्थितेरभावात् । प्रत्ययाधीनेति । तनामपदजन्यत्व न देय किन्तु प्रत्ययाधीनतदर्थोपस्थित्यजन्यो यस्तनामार्थप्रकारक शाब्दबोधो विशेष्यता सम्बन्धेन तदुत्पत्ती विशेष्यतासम्बन्धन प्रत्ययपदजन्योपस्थिति कारणमुक्त- समूहालम्बनवोधस्य सम्बन्धस्पनामार्थस्वत्वनिष्ठप्रकारताकत्वेऽपि इस्- - ८ ·.११४ [ कारके व्युत्पत्तिवाद त्यासत्त्या हेतुत्वोपगमात् । अथैवमपि यत्र राजा पुरुप इत्यत्र पुरुपपदाधीनपुरुपोपस्थितो प्रत्ययवशात्कश्चित्प्रत्ययार्थोऽपि विपयी- भूतः तत्र प्रत्ययजन्यतथाविधसमूहालम्बनोपस्थितेविशेष्यतासम्ब- न्धेन पुरुषेऽपि सत्त्वात्तस्य राजप्रकारकान्वयवोधे विशेष्यतया भाना- पत्तिदुचारैव। न च प्रत्ययजन्यतावच्छेदकीभूतविशेष्यतासम्बन्थे- नोपस्थितेर्हेतुत्वोपगमान्नानुपपत्तिः। तादृशसमूहालम्बनोपस्थिति- निरूपितपुरुपनिष्टविशेष्यताया नाम्न एव जन्यतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । ज्ञानभेदेन विशेष्यताभेदे मानाभावात्। एवं च यत्र प्रत्ययाधीनस्वत्वोपस्थितिजन्यत्वस्यैव सत्त्वेन कार्य्यतावच्छेदवानामान्त- त्वान तन पुरुषभानानुपपत्ति । कार्यतावच्छेदक विचार्य कारणकोटि विचारयति । अथवमपोति । पुरुषेऽपि यत्र प्रत्ययजन्योपस्थितिविशेष्यतासम्बन्धेन वर्त्तते तत्र राजा पुरुष इति वाक्यात् पुरुषे भेदान्वयापत्ति । मुरुपपदजन्यपुरुपोपस्थिती प्रत्ययस्य कस्यचिच्छुवणात्प्रत्ययार्थोऽपि विषयीभूतस्तादृदासमूहालम्बनो- पस्थितिय॑था पुरुपपद जन्या तथा प्रत्ययपदर्जन्याऽपि तस्याश्च विशेप्यता. सम्बन्धेन पुरुपे सत्त्वात् । यद्यपि समूहालम्वनात्मिका योपस्थितिस्तस्या प्रत्ययपदजन्यत्व पुरुषपदजन्यत्वञ्च तथापि प्रत्ययपदजन्यतावच्छेदिका प्रत्ययार्थनिष्ठविषयतंव पुरुषपदजन्यतावच्छेदिका च पुरुषनिष्ठविपयतैव कारणतावच्छेदकसम्बन्धश्च न विशेष्यतामानमपि तु प्रत्ययपदजन्यता- वच्छेदकोभूतविशेप्यता । एवञ्च प्रत्ययपदजन्यतावच्छेदकविशेप्यतासम्बन्धन प्रत्ययपदजन्या सा समूहालम्वनोपस्थिति प्रत्ययार्थे एव न पुस्पार्थ इति न तत्र राजभेदान्वय इति भाव । माम्न एव जन्यतावरछेदकत्वादिति । समूहा- लम्बनोपस्थितीयपुरुपनिष्ठविषयताया पुरुषपदजन्यतावच्छेदकत्वमित्यर्थ । पुनरप्यापत्ति स्थापयनि-शानभेदेन विशेष्यताभेद इति । अय भाष--- ·प्रथमा ] जयाजकृत कुत्र चित्प्रत्ययादेव लक्षणादिना पुरुपाद्युपस्थितिस्तत्र तादृशोपस्थि- तिनिरूपितप्रत्ययजन्यतावच्छेदकीभूतविशेप्यतातः पुरुपादिपदज- न्यपुरुपाद्युपस्थितिविशेष्यताया अभिन्नतया तावताप्युक्तातिप्रसङ्ग- वारणासम्भवादिति चेत्-न । स्वजनकज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारता- निरूपितविशेष्यताविशिष्टविशेष्यतासंबन्धेनैवोपस्थितेहेतुतयोक्तस- मूहालम्बनोपस्थितिनिरूपितपुरुपनिष्ठविशेप्यतायाश्च तादृशोपस्थि-. तिजनकज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारतानिरुपितविशेष्यतासामानाधिकर- एयविरहानातिप्रसङ्ग इति वदन्ति । तदसत् । प्रत्ययत्वस्यानुगतानतिप्रसक्तस्य दुर्वचतया उक्तकार्य- . कुत्रचित् लक्षणादिना प्रत्ययादेव पुरुषत्वावच्छिनोपस्थितिस्तत्र प्रत्ययपद- जन्यतावच्छेदकीभूता पुरुषत्वावच्छिना विशेष्यता सा निरुक्तसमूहालम्बनो- पस्थितीयपुरुषत्वावच्छिना विशेष्यताऽवच्छेदकैक्यादेकव तनिरूपकोपस्थि- त्यो देऽपि विपयताभेदे मानाभावात् । ततश्च प्रत्ययपदजन्यतावच्छेदकी- भूता पुरुषत्वावच्छिना तेन सम्बन्धेन प्रत्ययपदजन्यनिरुक्तसमूहालम्बनो. पस्थिते पुरुषे सत्वाद्राजभेदान्ययापत्ति । आपत्तिम्वारयति-स्वजनकज्ञानीये. त्यादिना । स्व समूहालम्बनोपस्थितिस्तजनक वृत्तिज्ञान वाच्यत्वसम्बन्धेन पुरप पुरवपदवानिति ज्ञान प्रत्ययार्य --वाच्यत्वसम्बन्धेन प्रत्ययवानित्या- कारपञ्च तज्ज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यता प्रत्ययार्थनिष्ठा तद्वंशिष्टर मामानाधिकरण्यसम्बन्धेन पुरुषनिष्ठविशेप्यतायामभावात् । स्वजनवज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारतानिरपितविशेप्यताविशिष्टविगेप्यतासम्ब- न्येन पुरुषे प्रत्ययजन्योपस्थिति स्तीति न पुम्पे राजान्वय इति बोध्यम् । प्रत्ययत्वस्यानुगतानतिप्रसक्तस्येति । इदमग्ने स्पष्टम् । न च प्रत्ययत्वस्या.' नुगतानतिप्रसक्तस्य ज्ञातुमशक्यत्वेऽपि वस्तुनो या प्रत्ययवृत्तिप्रकारता तग्निरू.

·[ कारखे व्युत्पत्तिवादः कारणभावकल्पनाया असम्भवात् । राजसम्बन्धः' पुरुप इत्यादी सम्बन्धादिपदे डस्पदत्वादिभ्रमदशायां सम्बन्धादिविशेष्यकरा- जादिपदार्थप्रकारकान्वयवोधानुपपत्तेः । डस्पदादिपु सम्बन्धादिपदत्वभ्रमदशायां सम्यन्यांशे राजादि- पदार्थप्रकारकान्वयवोधापत्तेश्च । न च प्रत्ययत्वेन ज्ञातं यत्पदं तत्पदजन्योपस्थितेः कारणात्वादेतद्दोपद्वयस्य नावकाश इति वाच्यम् । राज्ञः पुरुप इत्यादी पष्ठयादेः प्रत्ययत्वाद्यनुपस्थितिद- राज्ञः पुरुप इत्यादी पितविशेष्यतासम्बन्धेनेत्येवमुच्यमाने दोपमाह-राजसम्बन्धः पुरुष इत्या- दि । सम्बन्धपदे डस्त्वभ्रमेऽपि तद्वृत्तिप्रकारताया प्रत्ययवृत्तित्वविरहात्। डस्पदादिपु सम्बन्धादिपदत्वभ्रमदशायामिति । तर वस्तुत प्रत्ययवृत्ति- प्रकारतायास्सत्वादिति भाव ।। न च प्रत्ययत्वेन ज्ञातमिति । सम्बन्धपदे प्रत्ययत्वेन ज्ञाते तद्वृत्तिप्रकार- ताया प्रत्ययत्वेन ज्ञातवृत्तित्वात् । डस्पदे सम्बन्धत्वेन ज्ञातेऽपि तद्वृत्ति- प्रत्ययत्वेन न ज्ञातवृत्तित्वाविरहादुक्तदोपदयाभाव इति बोध्यम् । प्रत्ययत्वाद्यनुपस्थितिदशायामिति । डसादौ प्रत्ययत्वाज्ञानदशाया- मपि शाब्दबोधस्येप्टस्य न स्यादिति बोध्यम् । न च प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मेण प्रकारताया - 'राजसम्बन्ध इत्यादि । इदञ्चाभ्युपेत्योच्यते प्रत्ययत्वस्यानुगमेऽपि , इद दूषणद्वय दुरुद्धरमेति भाव । वस्तुत इद तुच्छमनुगत भवेच्चेत् प्रत्ययत्वम् । वस्तुतो य प्रत्यय तवृत्तिर्या प्रानुपूर्वी तत्प्रकारेण ज्ञात यत्तज्जन्योपस्थिते कारणत्वकल्पने यन तु सपदस्यव सम्बन्धपदत्वेन ज्ञान तर प्रत्ययवृत्त्यानुः पूर्वीप्रकारेण ज्ञानाभावात् । यत्र च सम्बन्धपदस्य डस्त्वेन ज्ञानन्तत्र तेन रूपेण ज्ञानात् । अतिव्याप्त्यव्याप्त्योरभावात् प्रत्ययत्वेन ज्ञानस्य चानुप- योगात् । तस्मादननुगतत्वमेव दोपो युक्त इति । .

·प्रथमा ] जयाऽलइकृतः ११७ शायामपि प्रानुपूर्वाविशेपप्रकारकज्ञानाधीनतदर्थोपस्थितिसत्त्वे शाब्दबोधोत्पत्त्या प्रत्ययत्वप्रकारकज्ञाननिवेशासंभवात् । इदं पुनरत्र तत्त्वम् । राजा पुरुप इत्यादौ पुरुपादिविशेष्यक- राजादिप्रकारकभेदान्वयवोधस्याऽप्रसिद्धथैव नापत्तिसंभवः । यत्र पप्ठयादिविभत्तेरेव स्वारसिकलक्षणया शक्तिभ्रमेण वा पुरुपाद्यु- पस्थितिस्तत्र तद्विशेष्यकराजादिपदार्थप्रकारकभेदान्वयबोधःप्रसिद्ध एवेति चेत्तर्हि तादृशवोधे तथाविधप्रकृतिप्रत्ययानुपूर्वीविशेषरूपा- काङ्क्षाज्ञानसहकृततत्तद्विभक्तिजन्यपुरुपाद्युपस्थितिघटितसामप्रथा एव तादृशवोधोत्पत्तिनियामकतया तदभावादेव न तदापत्तिः । अत एव स्वत्वादिसम्बन्धेन राजादिविशिष्टपुरुपादितात्पर्यकत- दादिपघटितात् स सुन्दर इत्यादि वाक्यात्पुरुषादिविशेप्यकस्व- त्वादिसंसर्गकराजादिप्रकारकशाब्दबोधस्य च प्रसिद्धथा राजा पुरुपः सुन्दर इत्यादी पदार्थोपस्थितियोग्यताज्ञानादिवलात्तादृश- शाब्दबोधापनिरित्यपि निरस्तम् । स सुन्दर इत्यादिवाक्याधीनशा- व्योधसामग्यास्तत्पदत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकसुन्दरादिपदसमभि- व्याहारज्ञानसहकृततदादिपदजन्यतादृशविशिष्टार्थोपस्थितियोग्य- ताज्ञानादिघटिततया तदभावादेवापत्त्यभावात् । अथैतादृश- रीत्यापत्तिवारणे राज्ञः पुरुप इत्यादौ स्वत्वादिसम्बन्धेन पुरुपादौ ज्ञात इत्युक्तौ न दोप इति वाच्यम् । डस्त्वाद्यानुपूर्वीतितद्वयक्तित्वप्रकारेण ज्ञाते पिशाब्दबोयापत्ते. प्रत्ययत्वब्याप्यत्वयोरज्ञाने गाब्दयोधानापत्तश्च । यावत् जयां "इत्य कागोविश्वेश्वरसायुज्यलाभादेकादशदिनपूर्व विरचयन्त एव सग्निपातज्वराभिभूता. पितचरणाः फाल्गुनकृष्णदशम्या चन्द्रे नेत्रवमुरत्नभूमिते (१९८२) वैश्माब्देऽयंव निवृत्ताः । + ·[ कारके' ११८ व्युत्पत्तिवादः राजाद्यन्वययोधस्वीकारेऽपि क्षतिविरहादुक्तव्युत्पत्तिनियुक्तिका । विभक्तीनां सम्वन्धादिवाचकत्वमपि नियुक्तिकम् । नीलो घट इत्यादौ विशेषणवाचकपदसमभिव्याहृतविभक्तरिव सर्वविभक्तीनां साधु- त्वमात्रार्थकत्वस्यैवोचितत्वात् । न हि तत्र तथाविधान्वयवोधो- पगमे तत्स्थलीयसामग्रीवलाद्राजा पुरुप इत्यादिप्यपि तथाविधा- न्वयवोधप्रसङ्गः संभवति । तत्स्थलीयसामग्यः पप्ठयन्तराज- पदत्वाधवच्छिन्नधर्मिकपुरुपादिपदसमभिव्याहाररूपाकाक्षाज्ञान- घटिततया तदभावादेव तत्र तादृशसामग्या अभावात् । एवं च राजपुरुप इत्यादिसमासे राजादिपदस्य राजसम्बन्ध्यादौ लक्षणा- स्वीकारोऽपि व्यर्थः। तत्र भेदान्वयवोधस्वीकारेऽपि क्षतिविरहात् । न च तत्र भेदान्वयवोधाभ्युपगमे तत्स्थलीयसामग्रीवलादाजा पुरुप इत्यादावपि तादृशान्वयबोधापत्तिरिति वाच्यम् । तत्स्थलीयशा- ब्दबोधे राजादिपदाव्यवहितोत्तरपुरुपादिपदत्वरूपानुपूर्वीविशेप- ज्ञानस्य हेतुतयाऽसमासन्थले पुरुपादिपदस्य विभत्तया राजादि- पदव्यवहितत्नात्तादृशानुपूर्वीविशेपज्ञानासंभनेन तन तादृशबोध- सामग्न्या अप्रसिद्धः । न च प्रकृतिप्रत्यययोरानुपूर्वीविशेषरूपस्या- काइनालोत्प्रातिपदिकद्वयाव्यवंधानघटितोक्तानुपूर्वीविशेषतानस्य हेतुत्वमेव निप्पामाणिकमिति वाच्यम।। भवन्मतेऽपि राजपुरुप इत्यादौ यादृशमामग्रीचन्नाद्राजपदार्थ- .राजसम्बन्धिपुरुपपदार्थयोरभेदान्वयनोधस्तादशसामभीवलाद्रातः 'पुरुषः इत्यादावपि राजादिपदस्य राजमम्बन्ध्यादी लक्षणामहसत्त तादृशांभेदान्ययनोधप्रमड़वारणाय तथाविधानुपूर्वीविशेषज्ञानस्य. समासजन्यरोधे हेतुनाकल्पनम्यारश्यरत्वान। अस्माभिर्भदान्वययोध एय तादृशानुपू-विशेपसानग्य हेनु- ताया: फल्पनीयवान नामयमत पर राजमम्बन्धिनि राज- पदम्य म्यारमिस्लमणाप्रहेण राजपुगप इत्या राजसम्बन्धिपुरुष- ·प्रयमा ] जयाऽलड्कृत योरभेदान्वयवोधो भवति । इयांस्तु विशेषो यदस्मन्मतेऽसौ समासः पष्ठीतत्पुरुपो भवन्मते कर्मधारय' इति । एवं च पुरुपविशेष्य- काभेदसंसर्गकराजसम्बन्धिप्रकारकयोधे राजपदाव्यवहितोत्तरव- तिपुरुपपदत्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वमुभयवादिसिद्धमेव । भेदा- न्वयबोधे तादृशानुपूर्वीज्ञानहेतुताकल्पनमधिकमिति वाच्यम् । उक्ताभेदान्वययोवे तथाविधानुपूर्वीज्ञानहेतुतायां पर्यायशब्दान्तर्ध- टितानुपूर्वीज्ञानजन्यतथाविधाभेदान्वयवोधे व्यभिचारवारणाय तादृशानुपूर्वीज्ञानानन्तर्यस्य कार्यतावच्छेदककोटाववश्यं निवेश- नीयतया तत्र' विपयनिवेशे प्रयोजनाभावेन तादृशकार्यतावच्छेद- उमताभवान्ययबोधे तथाविधानुपूर्वीज्ञानहेतुताया पर्यायशब्देत्या- रोति । ननु विषयमनिवेश्य राजपुरुष इत्याद्यावाक्षाज्ञानाव्यवहितोतरजाय- मानशाब्दत्वावच्छिन प्रति राजपुरुप इत्याद्याकाक्षाज्ञानस्य कारणत्वोपगमे राज्ञ पुरुष इत्यादी राजपदस्य राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहदशायाम- भेदसम्बन्धावच्छिनराजसम्बन्धि पावच्छिनप्रकारतानिरूपितपुरपत्वावच्छि- नविशेष्यताक्स्य राजपुरुष इत्यादी प्रसिद्धस्य तात्पर्य्यज्ञानादिघटितसामग्री- बनादापादने तद्धविच्छिन्नकार्यानुत्पादक्स्य राजपदाव्यवहितोत्तरत्ववि शिष्टपुरुषपदत्वरूपाकाक्षाज्ञानाव्यवहितोतरजायमानशाब्दत्वावच्छिनका- ये प्रति कारणस्य राजपुरप इत्याकारवाकाक्षाशानस्य यिरहोऽविञ्चित्कर इति तात्पर्पज्ञानोपस्थित्यादिघटितसामग्रीवलात्तादृशकार्यापत्तिर्दुरा । न च तादृशकायं प्रति राजपुरप इत्याकारवापाड्याज्ञानोत्तरशाब्दत्या 'पप्ठ्यर्यविशिष्टार्थलाक्षणिवपूर्वपदकममामत्वमेव तत्त्वमिति भाव । विभिनधर्मेण एकम्मिबोधपदघटितसमामत्वमेव तत्त्वमिति भाव.। 'तत्रेति-भेदविषयक्त्वाभेदविषयक्त्वनिवेशे शाब्दवोध इति भाव ।

·१२० [ कारके व्युत्पत्तिवाद. कस्यैव भेदान्वयवोधसाधारण्येनानुपूर्वीज्ञानस्य भेदान्वयवोधे हेतु- तायामनाधिक्यात् । एवं तण्डुलं पचतीत्यादावपि पाकादिरूपधा- त्वर्थे कर्मत्वादिसम्वन्धेन तण्डुलादेरन्वयबोधः स्वीकर्तुमुचितः । कर्मत्वस्य पाकाशे प्रकारत्वे तत्र तत्र द्वितीयादेः शक्तिकल्पने तादृशवाक्यजन्यशाब्दवोधे कर्मत्वादिसंसर्गस्याधिकस्य विपयता- कल्पने च गौरवात् । तण्डुलं पचतीत्यादिवाक्यजन्यशाब्दवोध- सामग्रीवलात्तण्डुलः पचतीत्यादावपि तथाविधान्वयवोधापत्तिस्तु न संभवति । तादृशान्वयवोधे द्वितीयान्ततण्डुलपदत्वाद्यवच्छिन्न- धर्मिकपचतीत्यादिसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुतया तण्डुलः पचती- त्यादौ तादृशसामग्या अप्रसिद्धः। एवं पचति चैत्र इत्यादावपि कृतिसम्बन्धेन पाकादेश्चैत्रायंशेऽन्वयवोधस्वीकार उचितः। अन्य- थोक्तरीत्या गौरवात्। तत्र तादृशान्वयवोधस्वीकारे तत्स्थलीयसाम- ग्रीवलात् पच्यते चैत्रः पाकश्चैत्र इत्यादौ तथाविधान्वयवोधापत्तर- प्युक्तरीत्या वारणसंभवादिति । मैवम् । राज्ञः पुरुप इत्यादौ पट्यादेः स्वत्वादिवाचकत्वमावश्य- कम् । अन्यथा पुरुपोन राज्ञ इत्यादौ पुरुपे राजस्वत्वाद्यभाववोधानु- पपत्तेः। न हि तत्रं स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिम्नप्रतियोगिताकराजा- वच्छिनस्य कार्य्यस्य व्यापकता येन व्यापकसामग्रीविधया राजपुरुप इत्या- काक्षाज्ञानस्यापेक्षा तदापादने स्यात् । नृपपुरुप इत्यादावपि तादृशशाब्द- बोधस्य सत्त्वात् इति चेत्-उच्यते । यादृशान्यतमसमनयत्य यस्य कार्य्यस्य तादृशकार्योत्पत्तो तादृशान्यतमस्य सामग्री अपेक्ष्यते। प्रकृते च राजपुरुष नृपपुरुष इत्याद्यानाक्षापटितप्रदर्शितकार्यान्यतमसमनयत्यस्यापाद्यमान- कार्ये सत्त्वात्तदुत्पत्ती तदन्यतमस्य राजपुरुप इत्याद्याकाक्षान्यतमस्या- पेक्षणात्तद्विरहानापत्तिरिति बोध्यम् । अनेद वोध्य-विषयनिवेशो युक्त ।

·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत १२१ द्यभाव एव प्रतीयते नतु राजस्वत्वाद्यभाव इति संभवति । स्वत्वादि- संबन्धस्यवृत्त्यनियामकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्संवन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाप्रसिद्धः। अत एव स्वामित्वादिकं परि- त्यज्य स्वत्वादेः पप्ठ्यर्थत्वं नवीनाः स्वीकुर्वन्ति । स्वामित्वादेः पष्ठ्य- र्थत्वे तस्य निरूपकतासम्बन्धन धनांशेऽन्वयसम्भवेऽपि तादृशस- म्बन्धस्य वृत्तयनियामकतया संसर्गाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्संबन्धावच्छिन्नाभावस्य नत्रा प्रत्यायनासम्भवात् । आश्रयतास- यन्धाद्ययच्छिन्नाभायवोधस्यैतादृशसमभिव्याहारस्थलेऽभ्युपगमे चै- नादिसंबन्धिनि धनेऽपि आश्रयतासवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- चैत्रवृत्तिस्वामित्वाभावसत्त्वान्नेदं चैनस्येति प्रयोगापत्तिः । न च नसमभिव्याहारस्थलान्वयबोधानुरोधेन पष्ठयादेः स्वत्यादिवा- चकल्वेऽपि राज्ञः पुरुप इत्यादौ पप्ठ्याद्यर्थस्य ससर्गमर्यादयाभानमु- चितम् । तस्य प्रकारत्योपगमे तत्सम्बन्धस्याधिकस्य भानकल्पने गौरवात् । नसमभिव्याहारस्यैव तत्प्रकारकबोधनियामकत्वाभ्यु- पगमेन सामग्रीबलात् तत्प्रकारकबोधस्य तदसमभिव्याहारस्थले - तणारणिमणिन्यायस्यले परस्परब्यभिचारवारणायाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशे तृणाव्यवहितोतरवह्नित्वापेक्षया लाधवात्तृणाव्यवहितोत्तरप्रमेयत्वतदव्यव- हितोत्तरत्वादे कार्यतावच्छेदकत्ववारणाय विशेषधविच्छिन प्रति कारण- त्वसम्भवे सामान्यधर्मावच्छित प्रत्यन्यथासिद्धत्वमवश्य वक्तव्यम् । एव स्थि- ते अभेदसम्बन्धावच्छिनराजसम्बन्धित्वावच्छिनप्रकारतानिरूपितपुरुषत्वा- वच्छिनप्रवारतानिरूपितपुरपत्वावच्छिनविशेष्यताक्युद्धित्वावच्छिनत्वे का- सम्भवति प्रदर्मितसामान्यधर्मावच्छिन प्रत्यन्यथासिद्धत्वमिति स्यात् । तस्मादतद्ग्रन्य एनदपालोचनयव योद्धय ।

·[ कारकै १२२ 'व्युत्पत्तिवाद संभवादिति वाच्यम् । एव सति नञ्पदं विना यादृशसमभिव्याहा- रस्थले यत्र धमिरिण येन सम्बन्धेन यस्य विशेपणतया भानं तत्र नसमभिव्याहराथले तद्धमिणि तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकतदभावः प्रतीयते इति सर्वजनसिद्वानुभवस्यापलापापत्तेः । एवं सर्वजनसिद्धानुभवस्यापलापापत्तैरिति । वस्तुतोऽत्र नैतत् व्युत्पत्ति- विषयता अन्यथा भूतले घट इत्यत्र घटे भूतलवृत्तित्ववता प्रतीयते । नञ्- प्रतियोग्यभावान्वयी तुल्ययोगक्षेमावित्यनुभवार्थ प्रकाशयति-नन्- पद विनेत्यादिना । अस्य फलन्नु पचत्यपि च न यानतीति प्रयोगवार- णम् । अन्यथा समवायसम्बन्धन पाकानुकूलकृतिमत्यपि चन सयोगेन पाकानुकूलकृत्यभावबोधन सम्भवेत्। नन्वेव भूतले घट इत्यादी भूतल- निरूपितवृत्तित्ववान् घट इत्यर्थात् नम्पद विना एतादृशसमभिहारस्थले घट- रूपमिणि स्वरूपमम्बन्धेन त वृत्तिताया विशेषणता तन नभ्समभिव्याहारे स्वरूपसम्बन्धावच्छिनवृत्तित्वावच्छिनाभाव एव प्रतीयता घटे कथ घटाभावो भूतलवृत्तिरिति प्रतीयते इति चेत्सत्यम् । नञ्समभिव्याहार यद्धावच्छि- नयत्सम्पधावच्छिनप्रकारताप्रयोजकत्व सम्भवति तस्य नन्समभिव्याहारे नजर्याभावनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रतियोगितानिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्र. कारताप्रयोजकत्वेन यदि सम्मिक्षित तदा तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धा- 'वच्छिनप्रतियोगितानिरूपकत्वसम्बधावच्छिनप्रकारताप्रयोजक एव भव- तीत्यर्थ । अत एव घटो न घट इत्यादौ शब्दानुमितिवारणार्थयत्न सार्थक । एवञ्च भूतलवृत्तिता न तादृशप्रकारताप्रयोजकत्वेनाभिमता यदि चेदभि- मता तदा नियमविषयता स्यात् । इत्य सति प्रकृते यदि राजप्रतियोगिता- कोऽभावो वुवोधयिपितश्चेत्तदा नियमस्य विपय स्यात् । बुबोधयिपितश्च राजस्वत्वप्रतियोगिताकाभाव इत्येव नियमाविषये को दोष इत्यरुचेराह- ·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत राज्ञः पुरुप इत्यादिवाक्यजन्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितवोधदशायां समभिव्याहारे च नवर्याभावे घटस्य प्रतियोगितयान्वय । भूतलवृत्तित्वस्य चाश्रयतया अन्वयस्तथा च घटाभावो भूतलवृत्तिरिति प्रतीयते । एव घटो न घट इत्यन घटत्वादच्छेदेन घटत्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावप्रकारकानु- मितिशाब्दयोरिणाय कारणान्तर न क्ल्पनीयमिति फलत्वेनोपन्यस्तम् । तभापि नमोऽसमभिव्याहारे घटत्वावच्छेदेन तादात्म्येन पटवत्ताप्रतीतेर- भावात्तदवच्छेदेन तदभावस्य नआ प्रत्याययितुमशक्यतया तादृशानुमिति- शाब्दयोरप्रसङ्गात्तदुक्तिश्चासङ्गतैव स्यात् । तस्मात् यत्र धर्मे यत्सम्बन्धा- वच्छिनयद्धावच्छिनप्रकारतानिरूपितविशेप्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शा- ब्दत्वावच्छिन प्रति साकाङ्क्ष यद्वाक्य तेन वाक्येन नघटितेन तद्धविच्छि- ने तद्धविच्छिनप्रतियोगिताकाभावश्चेद्बोधनीयस्तदा तत्सम्वन्धावच्छिन- प्रतियोगिताक एवाभावो योध्यते । इत्येव प्रतियोग्यभावान्वयो तुल्ययोगक्षे-. मावियस्यार्य । प्रतियोगिताया तद्धर्मावच्छिनत्वन्तु अभावावगाहिवोधस्य विशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वेन तभ्यते । तथा च घटो न घट इत्यादी तादृश- बोधो न भवति तद्धर्मभेदम्य कारणत्वात् । पर तादृगबोध प्रत्याकाक्षा- ऽस्त्येवति न दोष । भूतले न घट इत्यत्र घटत्यावच्छेदेनाभावो बोधनीय एव नास्तीति न दोप । एव प्रकृतेऽपि यदि पुरुषत्वावच्छेदेन राजत्वावच्छिना. भावयोधश्चेदभिप्रेतस्तदैवानेन नियमेन स्वत्वसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिता- क वमभावस्य स्यात्तदेव नेति इत एवारुचेराह–अप्रामाण्यशानेत्यादि । राज. पुरुष इत्यादिति । अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिनराजत्वावच्छिनस्व- त्वमसर्गावच्छिनाकारताकपुरुषत्वावच्छिनविशेप्यताक्शाब्दबुद्धित्वावच्छिन प्रति अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितराजत्वावच्छिन्नस्वत्वमम्वधावच्छिनप्रतियो- गिनाराभावत्वावच्छिन्ना भावीयविशपणतासम्बन्धावच्छिनाभावनिष्ठप्रका- ·१२४ [ कारके व्युत्पत्तिवादः पुरुपो न राज्ञ इत्यादिवाक्यादपि शाब्दवोधापत्तेः स्वत्वाभावयुद्धौ तेन सम्बन्धन तद्वत्तावद्धि प्रति तेन सम्बन्धेन तदभाववतावुद्धिरेव प्रति- वन्धिका न तु रात्प्रतियोगिक्तत्सम्बन्धाभावयतापोति तदभावन्याप्यवत्ता- मुद्रया च तत्र तदभावव्याप्यत्वनिश्चये एव प्रतिबन्धकता। यस्य च व्याप्यत्व- निश्चयो नास्ति तस्य च भवत्येव ज्ञानद्वयम् । इति राजस्वत्वाभावे स्वत्वेन राजा भावव्याप्यत्वनिश्चयाभावेऽपि राज्ञ पुरुष इत्यतो शानदशाया राज्ञो न पुरुष इति वाक्याबोधो नेप्यते । रा च स्यादिति भाव । रतानिरूपितपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताक्बुद्धित्वेनैव प्रतिवन्धकता भवितु- महंति । न तु तादृशबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति स्वरूपससर्गावच्छितराजस्वत्वत्वा- वच्छिनप्रतियोगिताकाभावीयविशेषणतासम्बन्धावच्छिनाभावत्वावच्छिन्नप्र- • कारतानिरूपितपुरुषत्वावच्छिनविशेष्यताबुद्धित्वेन प्रतिवन्धक्ता भवति मानाभावात् । ननु पुरुषो न राज्ञ इत्यादावपि स्वत्वादिसमवच्छिन्नाभावस्यैव प्रतीत्या प्रतिबन्धकता भवतु भवदभिलपिता इति चेत् वृत्तिनियामक- सम्वन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदक्त्वाभ्युपगमे वृत्त्यनियामकश्चाधारतानवच्छे- दक इति यावत् । राज पुरुष इत्येतद्वाक्यजन्यशाब्दसामग्रीसमये राजस्वत्वा- भाववान् पुरुष सुन्दर इत्याकारकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्ष प्राप्त नहि राजस्वत्वाभाववान् पुरुषत्वप्रकारकनिश्चयस्य तादृशसामग्रीवाध- निश्चयत्व तस्य वाधाभावात् । एवञ्च विशेष्यतावच्छदकादिप्रकारक- निश्चयादिकारणकलापात् प्राप्ततादृाप्रत्यक्षत्वावच्छित प्रति राज्ञ पुरुष इत्येतादृशशाब्दसामग्रया प्रतिबन्धकताकल्पनेन भवता गौरवम् । न च प्रकारतावादिमते तादृशप्रतिवन्धकताप्रयोजन तस्य राजस्वत्ववान् पुरुप इत्येतदर्थकराज्ञ पुरुष इत्येतादृशशाब्दसामग्रीकाल राजस्वत्वाभाववान् ·प्रथमा ] जयाजकृत १२५ स्वत्वससर्गकज्ञानस्य विरोधित्वे मानाभावात् । किञ्च वृत्त्यनियाम- वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति । अय-- म्भाव । स्वत्वनिरूपकत्वादिनानासम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिकाभावकल्पनाया गौरवमिति । नचस्वरूपसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभावकल्पनाया भवता मपि सत्त्वेनोभयो साम्यमिति वाच्यम् । राजनिरूपितस्वत्वनास्तीत्यादौ स्वरूपसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकराजनिरूपितस्वत्वाभावकल्पनाया भव- तामप्यावश्यक्त्वन तदशे साम्येन निरूपकत्वस्वत्वादिसम्बन्धावच्छिनाभाव- कल्पना भवतामधिकेति न वृत्यनियामकस्य प्रतियोगितावच्छेदफ्त्वमिति । यद्यपि स्वत्वसम्बन्धेन राजाभावस्य स्वरूपसम्बन्धेन राजनिरूपित- स्वत्वाभावस्य चैकदेशवृत्तितयाऽतिरिक्तपदार्थानिवेशान गौरव समनियत- वस्तुन एक्यात् तथाऽपि तत्मम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताक्ल्पनाया गौरवस्य तदवस्थत्वात् तत्कल्पनया नि फ्लत्वाच्च । किञ्च यन सम्बन्धेन यद्वत्ताबुद्धि या प्रवृत्तिप्रयोजिका भवति तत्सम्बन्धावच्छिनावच्छिनप्रतियोगिताकतद- भावस्य तदप्रवृत्त्युपयोगितया कल्पनमावश्यक भवति । स्वत्वादिसम्वन्धेन तद्वत्तायुद्धिस्तु न तन तत्प्रवृत्तिप्रयोजिकेति । तत्सम्बन्धेन तदभावस्य तत्र तद- प्रवृत्त्यनुपयागिरया तत्कल्पनमावश्यामिति बोध्यम् । ननु वृत्त्वनियामक्स्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्व अणुपरिमाणान्न घट गुणन गच्छनीत्यादौ निरूपितत्वसम्बधावच्छिनप्रतियोगिताकाणुपरिमाणा- भाववज्जन्यत्ववान् घट इति वृत्तित्वसम्बन्धाप्रतियोगिताक्गुणाभाववत्स- पुरुषन्वादिविशेष्यतावच्छेदक निश्चयाभावेन विशिष्टबुद्धौ विशेषणवुद्ध कार- णत्वम् । विशिष्ट प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति विशप्यतावच्छदकादिप्रकारक- निश्चयस्य कारणत्वात् । तदभावादेव एकसमय तदुभयोरसत्त्वान प्रतिवन्ध- कताप्रयोजन न च समर्गतावादिमतेऽप्येकविधप्रतिवध्यप्रतिबन्ध भावेनैव ·१२५.. व्युत्पत्तिवाद, [ कारके योगानुकूलव्यापारवानिति बोपद्वयोरनापत्तिरिति चेन्न। तनाणुपरिमाण- स्याणुपरिमाणनिरूपितत्वे गुणस्य गुणवृत्तित्वे च लक्षणया स्वरूपसम्बन्धेना- णुपरिमाणनिरूपितत्वाभाववज्जन्यत्ववान् घट इति बोधस्य स्वरूपसम्बन्धेन गुणवृत्तित्वाभाववत्सयोगानुकूलव्यापारवानिति बोधस्य च वक्तु शक्यत्वेना- दोपात् । न चाणुपरिमाणान गगनमित्यादौ दोष । जन्यत्ववत्वस्य गगोऽसत्वादिति वाच्यम् । नजाभावस्य द्विधाभानेनादोपात् । स्वरूपसम्ब- न्धावच्छिनप्रतियोगिताकाणुपरिमाणनिरूपितत्वाभाववज्जन्यत्वाभाववद्गग- नमिति बोध । न च ननर्थस्य द्विधा भानमेव गौरवमिति वा गणो गुणन गच्छतीत्यादौ भवतामपि तथा कल्पनाया आवश्यक्त्वात । अन्यथा गुणवू त्तित्वाभाववत्सयोगानुकूलव्यापारवत्वस्य गुणेप्रसिद्धतया बोधानापत्ते । गुणादीना येन सम्बन्धेन यद्धर्मिणोति । नन्वेव नियमो यदि स्यातहि ससर्ग- तावादिना दोप स्यात् तदेव न भूतले न घट इत्यादौ तात्पर्य्यसत्त्वे घटनिष्ठ प्रतियोगिताकाभावो भूतलवृत्तिरित्येवमपि बोधदर्शनादन्यथा ननोऽसत्त्वे भूतलवृत्तित्ववान् घट इत्यस्यैव प्रतीत्या ना सत्त्वे भूतलवृत्तित्वाभाववान् इत्येव रूपेणैव वोध स्यान तु घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो भूतल- वृत्तिरेवमिति । किञ्च घटो न घट इत्यादौ तादात्म्यसम्बन्धावच्छिनघटत्वावच्छि- नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिनप्रकारताकघटत्वावच्छिनविशेष्यताकशाब्द- बोधवारणाय तत्सम्बन्धावच्चिनतद्धविच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वा- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्चिन प्रति प्रतियोगितावच्छेदकविशेप्यतावच्छेदकयोद कारणमिति ग्रन्थकारणव M निर्वाह । तथा हि घटवद्भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्षत्वावच्छिन प्रति तादृश- शाब्दसामग्रया प्रतिवधतायास्तवापि अवश्य कयनीयत्वात् । एवञ्च विभिनविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन प्रति राज्ञ पुरुष इत्येतादृगवाक्यजन्य शाब्दसामग्री प्रतिवन्धकेति चेन | शाब्दसामग्री प्रत्यक्षप्रनिवन्धिका भवति ।

·- प्रथमा ] जयाऽलड्कृत १२७ कसम्वन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि राज्ञः पुरुप इत्यादौ स्वीकृतमस्ति । निरुक्तनियमासत्त्वे तु तादात्म्यसम्बन्धेन घटे घटवत्ता नमोऽसत्त्वे न प्रतीयते इति नत्र सत्त्वेऽपि तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताका- भावप्रकारकवोधो न स्यादेवेति तादृशशाब्दवोषवारणाय ग्रन्यकारप्रयासोऽपि व्यर्थतामेव ब्रजेत्तस्मानमोऽसत्त्वे तत्सम्बन्धावच्छिनतद्धविच्छिनप्रकार- ताकशाब्दबोध प्रति सापाइ यद्वाक्यन्तेन नघटितेन तद्धर्मावच्छिनान- योगिताकामावरचेगुवोधयिषतम्तहि तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताक एवे. त्येव नियमस्तथा च यत्र द्रव्यस्य घटपदेन ग्रहणन्तन तादात्म्यसम्बन्धावच्छि- प्रकारताबद्रव्यत्वावच्छिाविशेष्यतापशाब्दवोधो घटो घट इत्यादिवाक्या- दपि भवतीति तादृशशाब्दवोध प्रति साफाड्दोन नञ्चटितेन वाक्ये घटत्या- बच्चिनप्रतियोगिताकाभावोऽपि विवक्षित इति तादात्म्यसम्बन्धावच्छि- नप्रतियोगिताकस्तादृशाभावत्वावच्छिनप्रकारताकशाब्दबोधवारणाय तादृ- शकार्यकारणभावोऽप्यावश्यक । एव नमोऽसत्त्वे स्वरूपसम्बन्धेन भूत- लवृत्तित्ववान् घट इति प्रतीयते । इति तादृशशाब्दबोध प्रति साकाङ्क्षन भूतले घट इति वाक्येन नन्घटितेन न भूतलवृत्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावो विवक्षित फिन्तु घटत्वावच्छिनप्रतियोगिताक इति नियमाना- क्रान्ततया न तनापि शाब्दबोधानापत्तिरिति । एवञ्च स्वत्वसम्बन्धेन राजविशिष्ट पुरुप इति शाब्दबोध प्रति साकाड्न नघटितेन राज्ञो न पुरुष इति वाक्येन राजत्यावच्छिनप्रतियोगिताकाभावो विवक्ष्यते । अपि तु राजस्वत्वत्वावच्छिनप्रतियोगिताक इति नियमानाकान्ततया न निय- पतो विरोप इत्यरुचेराह- --राज्ञ. पुरप इत्यादि । तत्सम्बन्धायच्छिन्न- यदिनु प्रत्यक्षेच्याऽस्ति शाब्देच्छा च नास्ति तत्र प्रत्यक्ष भवति । यत्र चोभ. योनिच्याऽस्ति तत्र भादसामग्री प्रतिबन्धिका भवतीति वस्तुस्थिति ।

·१२८ [ कारके व्युत्पत्तिवाद राजस्वत्वादेः प्रकारताभ्युपगमः समुचितः । अन्यथा तादृशस- , मभिव्याहारज्ञानघटितशाब्दसामग्रीकाले राजस्वत्वाभाववान्पुरुषः सुन्दर इत्याकारकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्षवारणाय तत्र तादृशसामग्र्याः प्रतिवन्धकताकल्पनाधिक्येन गौरवात् । . तद्धविच्छिनप्रकारतानिरूपिततद्धावच्छिनविशेप्यतापशाब्दबुद्धित्वाव छिन प्रति तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिनप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन- प्रकारताकतद्धविच्छिनविशेष्यताकबुद्धरेव प्रतिवन्धक्त्वादिति भाव । यद्यपि राजभावव्याप्यवत्तामुद्रया राजस्वत्वाभाववान् पुरुप इति बुद्धरपि स्वत्वसम्बन्धेन राजवान् पुरुष इति बुद्धि प्रति प्रतिवन्धकत्वमस्त्येव तथाऽपि व्याप्यत्वाग्रहदशायामपि प्रतिबन्धवत्वमिष्टन्तन स्यादित्याशयेन ग्रन्थप्रवृ- तिरिति न ग्रन्थासङ्गति । शाब्वेच्छाविरहविशिष्टप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टराज्ञ. पुरुष इत्येतादृशवाक्य- जन्यशाब्दसामग्रथा विभिनविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन प्रति प्रतिबन्धकत्वेऽपि यत्र घटवद्भूतलमिति प्रत्यक्षेच्छास्नि घटवन भूतलमिति प्रत्यक्षसामग्री चास्ति तत्रापि घटवन भूतलमिति प्रत्यक्ष स्यात् । शाब्दसामनया शाब्दे- च्चाविरहविशिष्टप्रत्यक्षेच्छावत्वेन तद्विरहाभावेनाप्रतिबन्धकत्वात् । एवञ्च घटवन भूतलमिति प्रत्यक्षो मे जायतामित्येतादृशच्याविरहविशिष्टराज्ञ पुरुष इत्येतद्वाक्यजन्यशाब्दसामग्री घटवन भूतलमित्यतादृशप्रत्यक्षत्वावच्छिन प्रति प्रतिवन्धिकेति । इच्छाविषयताया प्रतविन्धक्तावच्छेदकत्वोपगमेन एकरूपेण वक्तुमशक्यत्वात् । न च प्रत्यक्षविशिष्टेच्छाविरहविशिष्टशाब्द सामग्रथा प्रतिबन्धकत्वम् । वैशिष्टयन्च स्वविपयकत्वस्वसामग्रीसमान- कालिकत्वैतदुभयसम्बन्धेन । एवञ्चान्यादृशप्रत्यक्षसामग्रीमद्भाव अन्या- दृशप्रत्यक्षेच्छाया प्रत्यक्षवैशिष्ट्याभावात् न दोप इत्युक्त्यैकरूपेणोच्यता- ·प्रथमा ] जयालकृत १२६ अस्मन्मते तादृशसमभिव्याहारपटितसामग्ऱ्या राजस्वत्वा- भायवान पुरुप इत्यादिवाधाभावघटिततया तत्सत्त्वे विशेप्यता- वच्छेदकादिप्रकारकनिश्चयरूपकारणविरहादेव तथाविधविशिष्ट- वैशिष्ट्यावगाप्रित्यक्षोत्पत्त्यसंभवेन तादृशसामग्यास्तत्र प्रति- वन्धकत्वस्याकल्पनात् । अन्यादृशप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिवन्धकतया च न त्वन्मते निर्वाहः । अन्यत्रान्यविधप्रत्यक्षेच्छानामुत्तेजकतया न त्वन्मते निर्वाह इति । सरार्गतावादिगते इत्यर्थ । न च विभिन- विषयव प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति राज्ञ पुरुष इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दसामग्रचा प्रतिवन्यकत्व घटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षत्वावच्छिन प्रति कल्पनमुभयो- रावश्यकमिति तादृशप्रतिवन्धकतामादायव निर्वाहे किं गौरवमिति चेत्स- त्यम् । तथा सति समानविषयकप्रत्यक्षस्य यत्किञ्चिदपेक्षविभिनविपयकता- दृशसामग्रया अपि प्रतिवध्यत्वापते । एवञ्च नामोच्चारणपूर्वक प्रतिबन्ध- परपनमावश्यकमिति तादृशविशिष्टवुद्धि प्रति प्रतिवन्धक्त्व भवतामधिक- मिनि दिक् । स्वजन्यशाब्दबोधाविषयविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन प्रति राज्ञ पुरुष इयादिवाक्यजन्यशाब्दसामग्रया प्रतिबन्धयत्व घटवद्भूतले पट- यद्भूतलमित्यादिनाना प्रत्यक्षत्वावच्चिन प्रति अनुगतरीत्या प्रतिबन्धक्त्व वल्पनमस्माक भवताचावश्ययमेवेति राजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुष सुन्दर इत्यादिप्रत्यक्षस्यापि प्रतिवद्धयतावच्छेदकाकान्ततया तादृशप्रतिवद्धय- प्रतिबन्धक्भावनवेप्टसिद्धिरिति क्थन निर्वाह इति वाच्यम् । यतो हि विभिन्नविषयकशाब्दसामग्रघा प्रत्यक्षसामग्रयाश्च सत्त्वे प्रत्यक्ष जायता- मिति वक्तव्यम् । घटवद्भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्षसामग्रीसद्भाव तादृशप्रत्यक्षे- च्छायाञ्च सत्या पटवद्भूत नमित्येतादृशप्रत्यक्षसामग्रयाश्चावस्थानम् । न तु तादृशप्रत्यक्षेच्या चास्ति । तत्र घटवद्भूतल पटवद्भूततमि यतादृशसमूहाल- ६ ·[ कारके ध्युत्पत्तिवाद मितीच्छायाञ्च सत्या प्रत्यक्षमेव भवति प्रत्यक्ष विना इच्छाविषयासिद्धे । उक्तानुगतरूपेण शाब्दसामनया प्रतिबन्धक्ताक्ल्पनामान्तु प्रत्यक्ष दुरु- पपादमेव स्यादिति घटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टराज्ञ पुरुष इति याक्यजन्यशाब्दसामग्री घटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति “प्रतिवन्धिकेति विशिष्यैव प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभाव कल्पनीय इति राजनिरू- पितस्वत्वाभाववान् पुरष इत्यादि प्रत्यक्ष प्रति प्रतिबन्धक्तारल्सन ससर्ग- तावादिना गौरवमिति । यत्तु घटवद्भूतलमितिप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टराज्ञ पुरष इति वाक्य- जन्यशाब्दसामग्री विभिनविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन प्रति प्रतिवन्धिकेति अन्यदीयप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिवन्धकतामादाय निरुक्तप्रत्यक्षस्यापि प्रतिबध्य- त्वमिति तदपि न । पटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षसामग्री राज्ञ पुरुष इति शाब्दसामग्री च यत्रास्ति तन पटवद्भूतलमिति प्रत्यक्ष जायतामितीच्छाया प्रत्यक्ष जायते । इदानी हि घटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्ट- राज्ञ पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्दसामग्रयाश्च सत्त्वेन प्रतिबन्धकसद्भावात् प्रत्यक्षत्वानापत्ते । सामान्येन प्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टशाब्दसामग्रथा प्रति- वन्धकत्वमित्यपि न वक्तु शक्यते, यद्विषयकप्रत्यक्षसामग्री तदन्यविषयक- प्रत्यक्षेच्छायामपि प्रत्यक्षापत्तेरिति नान्यदीयप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिबन्धक्ता- मादाय ससर्गतावादिना निर्वाह इति विशिष्य प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावकल्प नाया गौरवमिति बोध्यम् । यदप्याहु-स्वजन्यशाब्दवोधाविषयविपयकत्व- स्वसमानाधिकरणच्छाविषयत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धन स्वविशिष्टप्रत्यक्ष- त्वावच्छिनाप्रति राज्ञ पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्दसामग्रमा प्रतिबन्ध- कत्वमित्यनुगमसम्भवस्तथा च यत विभिन्नविषयकप्रत्यक्षसामग्री शाब्द- सामग्री चास्ति तत्र चासत्या प्रत्यक्षेच्छाया शाब्दबोध एव, न प्रत्यक्ष तस्य म्बनात्मकप्रत्यक्षन भवति। राज पुरुष इत्येतद्वाक्यजन्यशाब्दसामग्रीकाले पट- बद्भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्षस्य वाधात् । किन्तु घटवद्भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्ष- ·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत १३१ निरुक्तसम्बन्धेन, शाब्दसामग्रीविशिष्टत्वेन त प्रति तस्या प्रतिवन्धवत्वात् । यन च प्रत्यक्षेच्छा तत्र स्वसमानाधिकरणेच्छाविषयत्वमेव प्रत्यक्षस्येति न तत्र त प्रति तादृशसामग्रया प्रतिवन्धक्त्वमिति प्रत्यक्षमेव न शाब्दवो- ध । एवञ्च राजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुष इति प्रत्यक्षस्यापि निरु- क्तद्वयसम्बन्धेन शाब्दसामग्रीविशिष्टत्वात् तम्प्रत्यपि शाब्दसामग्रया प्रति- बन्धकत्वेन प्रत्यक्षवारणसम्भवात विशिष्य तादृशप्रत्यक्षम्प्रति शाब्दसाम- ग्रया प्रतिवन्धवत्वकल्पनमिति न ससर्गतावादिनामपि गौरवमिति तदपि न । यन निरुक्तशाब्दसामग्री प्रत्यक्षसामग्रीचास्ति चैनस्य मयि प्रत्यक्ष जायतामितीच्छास्ति तत्र चैनवृत्तीच्छाया अपि स्वाधिकरणकालवृत्तित्वेन शाब्दसामग्रीसमानाधिकरणतादृशेच्याविषयत्वमेव प्रत्यक्षस्येति इच्छाविप- यत्वाभाववत्वरूपसम्बन्धासघटनात् सामग्रीविशिष्टत्वाभावेन निरुक्तप्रति- बध्यप्रतिवन्धकभावानाकान्ततया तादृशेच्छाया अप्युत्तेजक्त्वापत्ते । इप्ट- न्तु नोत्तेजकत्व प्रत्यक्षेऽपि तस्येच्छायाविषयासिद्धे । भूतकालिकेच्छाया अप्युक्तरीत्या उत्तेजकत्वापत्तेश्च यद्यपि स्वाधिकरणकालवृत्तित्वस्वाधि- करणदेशवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन सामग्रीविशिष्टत्वस्यैव स्वसमानाधिकरण- त्वेनादोपस्तथापि यत्र विभिन्नविपयक्प्रत्यक्षसामग्रीशाब्दसामग्रीज्ञानजा- यतामितीच्छा चास्ति तत इच्छाया प्रत्यक्षोत्तेजक्त्व नास्ति त विनाऽपि विषयसिद्धे । इदानीञ्च सामग्री विशिष्टतादृशेच्छाविपयत्वमेव प्रत्यक्षस्येति इच्छाविपयत्वाभाववत्वाभावात् तादृशप्रत्यक्षम्प्रति प्रतिबन्धकत्वाभावात् प्रत्यक्षापत्त्या तादृशेच्छाया अप्युत्तेजक्त्वापत्तेस्तादृशरीत्यानानुगमसम्भव । न च स्वविशिष्टेच्छाविपयत्वाभाववत्वस्य स्थाने स्वविशिष्टेच्छानिरूपित- प्रत्यक्षत्वावच्छिनविषयत्वाभाववत्वस्य निवेगेनादोप । ज्ञानञ्जायतामिती- मेव भवति । तत्राधुना प्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टाभावेन तादृशशाब्दसाम- ग्रया प्रतिवन्धकत्वाभावात् पटवद्भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्षमपि स्यात् । न च राज्ञ पुरुष इत्येतद्वाक्यजन्यशाब्दमामग्री स्ववृत्तिविरहप्रतियोगिनीच्या- ·[ कारके १३२ प्युत्पत्तिवाद च्छीयज्ञानत्वावच्चिनविषयतापा प्रत्यक्षे सत्वेऽपि प्रत्यक्षत्वावचिनविर- यता नास्तीति सम्बन्धघटनात् निरसतप्रत्यक्षत्वायच्चिसम्पति शाब्दसाम- ग्रया प्रतिबन्धवत्वात् । नन्वेवमपि यत्र राज्ञ पुस्प इत्यादिवाक्पजन्य- शाब्दसामग्री घटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षसामग्री चास्ति तत्र शादेतरज्ञा. नन्जायतामितीच्याया प्रत्यक्षमेव जायत इतीच्याया उत्तेजव वात् । सा• म्प्रतञ्च शाब्दमामग्रीविशिष्टेच्छानिरपितशाब्देतरत्यावच्चिनव विषयता न तु प्रत्यक्षत्वावच्चिनेति प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नविषयत्वाभाववत्यस्य प्रत्यक्षे सत्वात् । तादृशप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रन्यपि राज्ञ पुरुप इत्यादिवाक्यजन्य- शाब्दसामग्रया प्रतिवन्धकत्वापत्तिरिति चेन्न । स्वजन्यशाब्दवोधावि- पयविषयकत्वस्वजन्यशाब्दबोधावृत्तित्व-स्वविशिष्टेच्चानिरूपितत्वोभयसम्ब- न्धेन स्वविशिष्टविपयत्वाभाववत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टप्रत्यक्षत्वाव- च्चिनम्प्रति शाब्दसामग्रया प्रतिवन्धरत्वकल्पनेन शाब्देतरज्ञानजायता- मितीच्छीयविषयताया निरुक्तोभयसम्बन्धेन सामग्री विशिष्टत्वेन तादृश- विपयतावत्वस्यैव प्रत्यक्षे सत्त्वेन निरुतोभयसम्बन्धेन सामग्रीविशिष्टत्वा- 'भावात् तादृशप्रत्यक्षम्प्रत्यप्रतिबन्धकत्वेनादोपात् । न च यत्र शाब्दसामग्री प्रत्यक्षसामग्री प तन प्रत्यक्षाभावो जायतामितीच्छायामपि शाब्दबोध एव न प्रत्यक्षमिति सिद्धान्त । स चेदानीमनुपपन्नस्तादृशेच्छीयप्रत्यक्षवृत्ति विषयताया राज्ञ पुरुष इति वाक्यजन्यगाब्दसामग्रीजन्यशाब्दबोधवृत्तित्व- स्वविशिष्टेच्छानिरूपितत्वयोस्सत्त्वात् स्वविशिष्टत्वे न स्वविशिष्टविषयत्वा- भाववत्वरूपसवन्धाघटनात् स्वविशिष्टत्वाभावात्तादृशप्रत्यक्षम्प्रति शाब्द- सामग्रया प्रतिवन्यकत्वानापत्या प्रत्यक्षस्य दुर्वारत्वादिति वाच्यम् । स्वविशिष्टमुख्यविशेष्यत्वाभाववत्वस्य सम्वन्धत्वेनादोपात् । प्रकृतविषय- . विशिष्टप्रत्यक्षत्वावच्छित प्रति प्रतिबन्धिका स्वविषयत्वस्वसमानकालीन- सामग्रीनिरूपकत्वंतदुभयसबन्धेनति वाच्यम् । प्रत्यक्षस्य प्रतिवध्यत्वात् । इच्छाविशिष्टतादृशप्रत्यक्षाभावात् । एवञ्च घटवद्भूतलमित्यैतादृशप्रत्य- ·प्रथमा ] जयाऽलङ्कृत ताया अभावनिष्ठविशेप्यतानिरूपितप्रकारतासामानाधिकरण्येन मुरयत्ना- भावात् । नन्वेवमपि प्रतियोगितासम्बन्धेनाभावविशिष्ट प्रत्याज्जायता- मितीच्छाया शाब्दसामग्रमा प्रतिवन्धक्त्वानापत्त्या प्रत्यक्ष दुर्वारमिति चेन । अभावनिष्ठविषयतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठविपयतानिरूपितत्वाभाववती या स्वविशिष्टाविषयता तद्भाववत्वस्यव प्रवेशेनादोपात् । यतु अन्यस्य प्रत्यक्षसामग्री शाब्दसामग्री चास्ति अन्यस्य प्रत्यक्षजायतामितीच्छा तादृ- शेच्छीयविषयताया सामग्रीविशिष्टत्वात् तदभावस्वत्वाभावात् प्रत्यक्ष प्रति प्रतिवन्धकत्वानापत्ति । एव मासामू प्रत्यक्षजायतामितीच्छाया- मपीति वदन्ति–तन युक्तम् । अन्यवृत्तित्वविशिष्टे मासोत्तरत्वविशिष्टे च प्रत्यक्षे तादृशविषयता च यस्य प्रत्यक्षसामग्री तदीयप्रत्यक्षस्य तत्कालिकस्य तादृशविपयत्वाभाववत्वमेवेति स्वविशिष्टत्वात् तादृशप्रत्यक्षप्रतिबन्धक्त्व- सिद्धे । वस्तुतस्तु या घटवद्भूतलमिति प्रत्यक्षसामग्री अनुमितिसामग्री राज्ञ पुरुप इतिवाक्यजन्यशाब्दसामग्नी चारित शाब्देतरज्ञानन्जायतामिती- च्छायामनुमित्यापीच्छाया विपयसिद्धया इच्छाया अनुत्तेजकतया शाब्द- वोध एव, न प्रत्यक्षादिक, तच्चेदानीमनुपपनन्तादृशप्रत्यक्षस्य स्वविशिष्ट- विषयतावत्वेन सम्बन्धासघटनात् तत्प्रत्यक्षम्प्रति प्रतिबन्धक्त्वानापत्तेरिति नानुगमसम्भव । तथा च राजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुप सुन्दर इति प्रत्यक्षत्वावच्छिनम्प्रति राज्ञ पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्दसामग्रया प्रतिबन्ध- क्वत्पन ससर्गतावादिना गौरवमिति सुधियो विभावयन्तु । प्रकारता- वादिनान्तु नेति मूल एवोपपादितमिति तत्रैव द्रष्टव्यम्। स्वोत्तरत्वसम्बन्धेन स्वसमानाधिकरणेच्छाविशिष्टान्यस्वजन्यशाब्दबोधाविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छि- मम्प्रति राज्ञ पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्दसामग्रया प्रतिबन्धक्त्वमित्यनु- क्षरवावच्छिन्न प्रति स्वत्पससर्गापन्धिनराजत्यावधिनप्रयारतानिरपित- पुरुपत्यावच्छिन्नविशेप्यतापशाब्दसामग्रीत्वेनव प्रतिबन्धक्तावल्पनात्। एक प्रतिवध्यप्रबन्धवभाव ससर्गातावादिमतेऽधिक इत्यवधेयम् ।

·[ वारके १३४ व्युत्पत्तिवाद, गतरीत्या प्रतिवध्यप्रतिबन्धकमावक्ल्पनायान्तु अन्यप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिबन्ध- क्तामादायव निर्वाह इति मूलञ्चिन्त्यमेवेति तत्त्वम् । यत्तु स्वत्वसम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुष सुन्दर इति प्रत्यक्षत्वावच्छि- नम्प्रति शाब्दसामग्रघा प्रतिवन्धकत्वकल्पन प्रकारतावादिनामप्यावश्यक- मित्युभय समानमेवेति ---तन्न। तत्प्रतिदाने निरूपितत्वसम्बन्धेन राजाभाववत्स्वत्व प्रमेयमित्यादि- प्रत्यक्षत्वावच्छिनम्प्रति शाब्दसामग्रथा प्रतिबन्धकत्वाल्पनाया ससर्गता- वादिनामावश्यकतयोपदर्शितविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्षत्वावच्छिनम्प्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनाधिक्येन ससर्गतावादिनामेव गौरवात् । यदप्याहु स्वत्वप्रकारकवोघोपगमे गाब्दसामग्रीकुक्षौ निरूपितत्वसम्ब- धेन राजाभाववत्स्वत्वमिति बाधनिश्चयाभावस्य राजनिरूपितस्वत्वा- भाववान् पुरुष इति वाधनिश्चयाभावस्य च प्रवेश ससर्गतावादिना स्वत्व- सम्बन्धेन राजाभाववान्पुरुइत्येकवाधनिश्चयाभावस्यैवेति विभिनविषयक- प्रत्यक्षम्प्रति सामग्रमा प्रतिबन्धकत्वे प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ प्रत्यय- जन्यस्वत्वाद्युपस्थिते उभयवाधनिश्चयाभावस्य च प्रकारतावादिना प्रवेश । ससर्गतावादिना चंकवाधनिश्चयाभावस्यवेति प्रकारतावादिनामेव गौरव- मिति तदपि न । स्वत्वसम्बन्धेन राजाभावव्याप्यराजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुप इति बाधनिश्चयाभावस्य प्रकारतावादिना राजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुप इति बाधनिश्चयाभावप्रवेशेनैव गतार्थतया स्वत्वसम्बन्धेन राजा- भावव्याप्यराजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुष इति निश्चयकाल शाब्दबोधा- नुपपत्त्या ससर्गतावादिना च तदभावस्यापि गुरुधर्मकस्य निवेशनीयतया लाघवानवकाशात् । न च राजनिरूपितस्वत्वाभावव्याप्यस्वत्वसम्बन्धेन ननु योग्यताज्ञानादिघटितशाब्दसामग्री शाब्दजननी भवति । जनकता च न तन समुदायत्वेन वक्तु शक्या समुदायत्वस्यापेक्षावुद्धिविशेषविषयत्व- रूपत्वेन तादृशापेक्षाबुद्धिमन्तराऽपि कार्योत्पत्तरिष्टत्वात् । एवञ्च योग्य- ·. प्रथमा ] जयाऽलड्कृतः राजाभाववान् पुरुष इति निश्चयस्य व्याप्यवत्तानिश्चयमुद्रया प्रकारता- वादिना मते प्रतिबन्धकत्वेन तदभावस्यापि शाब्दसामग्रोकोटी निवेशनीयतया गौरवम् । ससर्गतावादिना स्वत्वसम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुप इति बाध- निश्चयाभावनिवेशेनैवात्रापि निर्वाहादिति वाच्यम् । यतो हि व्यापक सामा- नाधिकरण्य व्याप्ति. व्यापकत्व च यम्य व्याप्यत्व विवक्षितन्तत्ममानाधि- करणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्वन्तथा च स्वत्वससर्गकराज- प्रकारकपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यकबुद्धौ स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- राजस्वावाभावसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक यत्स्वत्व- सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकराजाभावत्वन्तद्वत्समानाधिकरणराजनिरूपि- तत्वाभावत्यावच्छिनप्रकारताकपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चय. प्रति- बन्धक इति तादृशनिश्चयत्वावच्छिमप्रतियोगिताकाभाव शाब्दसामग्रया प्रवेशनीय ससर्गतावादिनेति। विभिन्न विषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिनप्रतिवध्यता- निरूपितप्रतिबन्धक्तावच्छेदककोटी राजस्वत्वाभावत्वरूपस्वत्वघटितगुरु- धर्मस्य द्विधा प्रवेश.। राजस्वत्वप्रकारकवुद्धौ तु स्वत्वसम्बन्धावच्छिनप्र- तियोगिताकराजाभावसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकराज- स्वत्वाभाव ववत् समानाधिकरणस्वत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकराजा- भावन्वावच्छिनप्रकारताकपुरपत्वावच्छिन्नविशेप्यताकनिश्चयस्य प्रतिबन्ध- कत्वेन तदभावस्यैव शाब्दसामग्रमा प्रवेश इति विभिन्न विषयकप्रत्यक्षप्रति- वन्धकतावच्छेदककोटौ राजाभावत्वरूपलघुधर्मस्य द्विधा भानमिति महल्- ताज्ञानादिविशिष्दाकाक्षाज्ञानत्वेन वारणताऽऽकामाज्ञानादिविशिष्टयो- ग्यताज्ञानत्वेन वा कारणता । एवञ्च विनिगमनाविरहात् सामग्रीघटक- यावतामपि पर्यायेण कारणतावच्छेदकत्व सिद्धयति । एव स्थिते प्रकारतावादिमते योग्यताज्ञानमेव द्विविधम् । निरूपि. तत्वसम्बन्धावच्छिनराजाधभाववत्तानिश्चयरूपयाघाभावो योग्यतास्वरूप- ससर्गावच्छिन्नस्वत्वत्वाद्यवच्छिनस्वत्वाद्यभाववत्तानिश्चयरूपवाधाभावो यो- ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद लाघव प्रकारतावादिनाम् । न च स्वत्वप्रकारकबुद्धी निरूपितत्वसम्बन्धा- वच्छिनप्रतियोगिताकराजाभाववत् स्वत्वमित्यपि प्रतिवन्धकम् । एव तद- भावव्याप्यवत्तानिश्चयमुद्रया निरूपितत्वसम्वन्यायच्चिनराजाभावव्याप्यरा- जनिरूपितत्वाभाववत्स्वत्वमिति तादृशाभावव्याप्यघटवत्स्वत्वम् । एव तादृ- शाभावव्याप्यपटवत् स्वत्वमित्याद्यनन्तानन्तज्ञानम्प्रतिवन्धकमिति सर्वेपाम- भावस्य शाब्दसामग्रमा प्रवेश । एव राजनिरूपितस्वत्वाभावव्याप्यस्वत्व- सम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुप इति तादृशाभावव्याप्यघटवान् पटवान् इत्यायनन्तानन्तज्ञान प्रतिबन्धकमित्येतेपामप्यभाव शाब्दसामग्रमा प्रवेश- नीयइति द्विविधानन्तानन्तानामभावाना शाब्दसामग्रथा प्रवेश आवश्यक प्रकारतावादिनामिति विभिनविषयकप्रत्यक्षप्रतिवन्धकतावच्छेदवकोटौ स- र्वेषामेवानन्तानन्ताभावाना प्रवेश । स्वत्वससर्गकवोधे च स्वत्वसम्बन्धेन राजाभावव्याप्यराजस्वत्वाभाववान् पुरुप एव तादृशाभावव्याप्यघटवान् पटवानित्येकविधमेवानन्तानन्तज्ञान प्रतिबन्धकमित्येकविधानामेवानन्ता- नन्ताभावाना शाब्दसामग्रमा प्रवेश , विभिनविपयकप्रत्यक्षप्रतिवन्धक्ता- वच्छेदक कोटी प्रवेशश्चेति लाघवेन प्रकारतावादिना महद्गौरवम् । यद्यपि निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावव्याप्यत्वावच्छिनप्रकार• तावस्वत्वत्वावच्छिनविशेप्यताक निश्चयाभावस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन- प्रतियोगिताफराजस्वत्वाभावव्याप्यत्वावच्छिनप्रकारतापुरुषत्वावच्छिन्न- विशेष्यतापनिश्चयानावस्य च प्रवेशेन सर्वेपामेवाभावानामनन्तानामनुगम- सम्भवेनोभयविधानामेव भावाना शाब्दसामग्रमा प्रवेश प्रवारतावादिमते तथापि मसर्गमतापेक्षयास्य गुरत्वम् । ससर्गतावादिनामपि स्वत्वसम्बन्ध- ग्यता एव योग्यताया वैविध्य ज्ञानस्य द्वविध्य मुतराम् । समतावादिमते तु स्वयममर्गावच्छिन्न राजाधभाववत्तानिश्चपरपयापाभावपोग्यता ज्ञाा. स्यच वारणलेनेनि ए लापवं विञ्च उपस्थिते पारणत्वात् । सा च प्ररार- तायादिमते राजपदजन्यराजत्वायच्यिाना दस्पदजन्यस्वत्व वावच्छिना पुरष- ·प्रथमा ] जयाऽलकृत त्त्वावच्छिनप्रतियोगिताकराजाभावव्याप्यत्वावच्छिनप्रकारतावपुरुषत्वाव- दिनविशेप्यताकनिश्चयाभावप्रवेशेनवोक्तानन्तानन्ताभावानामनुगमसम्भ- वेन तन्मते एकविधाभावस्यैव प्रवेश । वस्तुत एवमपि नानुगमसम्भव । व्या- पकत्वस्य व्यापकसामानाधिकरण्यरूपतया सर्वपा पदार्थाना प्रवेशस्यावश्य- कत्वेन गौरवस्य तस्वस्थत्वात् । तस्माद्राजसुत्यप्रकारक्साब्दबुद्धित्वावच्छिन- प्रतिवध्यतानिरपितप्रतिवन्धक्ताथयसामान्याभावत्वेन सर्वेषामेवाभावाना प्रवेशसम्भवादेकरूपेण सम्भवत्यनुगम इति विचारणीयम् । प्रकारतावादिमते चोक्तरीत्या द्विविधाभावस्येति लाघवानववाशादिति वाच्यम् । यतो हि ससर्ग- तावादिमते निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकराजाभाववत्स्वत्व पमे- यम् । निरूपितत्वसम्बन्धेन राजाभावव्याप्यराजनिरूपितत्वाभाववत्म्वत्व प्रमेयम् । तादृशाभावव्याप्यघटवत्स्वत्व प्रमेयम् । एव तादृशाभावव्याप्यपद- वत्स्यत्व प्रमेयम् । एव राजस्वत्वाभावव्याप्यस्वत्वसम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुष सुन्दर । राजस्वत्वाभावव्याप्यघटवान् पुरुष सुन्दर । एवन्तादृशा- भावव्याप्यपटवान् पुरुप गुन्दर इत्यादि द्विविधानन्तानन्तविभिनविषयक- प्रत्यक्षज्ञानम्प्रति राज्ञ पुरुष एतद्वाक्यजन्यगाब्दसामग्रया प्रतिवन्धकत्वकल्प- नमावश्यकम् । प्रकारतावादिमते च उक्तानन्तानन्तप्रत्यक्षकारणीभूतस्य विशेष्यतावच्छेदरप्रकारक्ज्ञानस्य निरूपितत्यसम्बन्धेन राजाभावव्याप्यरा- जनिरुपितत्वाभाववन् स्वत्वमित्याद्यनन्तानन्तरूपस्य राजस्यत्वाभाव व्याप्यस्वत्वसम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुष इत्यायनन्तानन्तरूपस्य निरूपि- तत्वसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकनिश्चयरूपवाधघटिततया राजस्वत्वाभा- वव्याप्यत्वावच्छिनप्रकारतापुरुषत्वावच्छिनविशेप्यताकनिश्चयस्पबाधघ- . 'पदजन्यपुरुषत्वावच्चिनेति गौरवम् । मसर्गतावादिमते तु राजपदजन्य- राजत्वावच्छिन्ना पुरुषपदजन्यपुरुषत्वावच्छिना चेति द्वितीय लाघवम् । कि बहुना योग्यताज्ञानोपस्थित्याकाङ्क्षारुपकारणस्म प्रचारतावादिमते कारणतावच्छेदन भेदात् पविधत्वे सामग्रवाश्च तादाकारणविनिष्टरू- ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद तादृशेच्छायामसत्यां चोपदर्शितविशिष्टवैशिष्टयवोधत्वप्रकारेच्छा- वलादुपदर्शितविशिष्टवैशिष्ट्यबोधोपपत्तये अन्यादृशविपयताया एव प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वोपगमावश्यकत्वात् । न च स्वत्वादेः प्रकारतामतेऽपि स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्य- भावविशिष्टपुरुपादिवैशिष्ट्यबोधे तथाविधसामग्याः प्रतिवन्धक- ताधिक्येन गौरवम् । तत्संसर्गतामते तादृशसामग्याः स्वत्वादि- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्यभाववत्तानिश्चयाभावघटित- तया तत्सत्त्वे कारणविरहादेव तथाविधप्रत्यक्षवारणसंभवादिति टिततया तादृशबोधाभावघटितशाब्दसामग्रीकाले निरुक्तानन्तानन्तप्रत्यक्ष- कारणीभूतनिरुक्ततत्तद्रूपविशेष्यतावच्छेदकप्रकारक्ज्ञानस्याभावात् कारणा- भावादेव तादृशानन्तानन्तप्रत्यक्षानापत्त्या द्विविधतादृशानन्तानन्तप्रत्यक्षाप्रति प्रतिबन्धक्त्वकल्पननावश्ययम्, किन्तु स्वत्वसम्बन्धेन राजाभावव्याप्यराज- स्वत्वाभाववान् पुरुष सुन्दर एव तादृशाभावव्याप्यघटवान् पुरुष सुन्दर पटवान् पुरुप सुन्दर इत्यायेकविधानन्तानन्तप्रत्यक्ष प्रत्येवेति महल्लाघव- मित्याहु.। ससर्गतावादिना नैतत्प्रतिबन्धक्त्वकल्पनमावश्यक्मेनत्प्रत्यक्ष. कारणीभूतविशेष्यतावच्छेदकप्रकारक्ज्ञानस्य स्वत्वसम्बन्धेन राजाभाव- व्याप्यराजस्वत्वाभाववान् पुरुष इत्यादिरूपस्य वाधनिश्चयघटिततया तादृशवाधाभावघटितशाब्दसामग्रीकाले कारणाभावादेव प्रत्यक्षासम्भवेन गाब्दसामग्रथा प्रतिवन्धक्त्वकल्पनाया अनावश्यक्त्वादित्यपि बोध्यम् । च . पत्वात् तेपा गणनया विगत्यधिक्सप्तशतसल्याकारणानि भविष्यन्ति । ससगतावादिमते तु चतुर्दिशति वारणानि भवन्तीनिमहल्लाघव विम्पुन. वारणान्तरविशिष्टेन तेन सह गणनयन्येतदेव समर्गतावादिमतमुपपादयति- न घेत्यादिना।

·प्रथमा ] जपालड्कृतः घाच्यम् । मन्मते तादृशप्रत्यक्षं प्रति तथाविधसामग्याः प्रति- वन्धकताधिक्येऽपि निरूपितत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकराजाद्यभावविशिष्टस्वत्वादिवैशिष्ट्यवोधे तथाविधसामग्यः प्रतिवन्धकताऽकल्पनेन तदंशे साम्यात् । तथा च पूर्वोक्तराजस्व- त्वाभाववान् पुरुप: सुन्दर इत्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्ष प्रति राज्ञः पुरुपः इत्यादिसामग्न्या प्रतिवन्धकत्वकल्पनं संसर्गता- वादिनां मतेऽधिकमिति । न च स्वत्वादेः प्रकारतामते घटप्रत्य- क्षादिकं प्रति ताशसामग्रीप्रतिवन्धकतायां विभक्तिजन्यस्वत्वाद्यु- पस्थितिनिवेशाधिक्येन राजस्वत्वाभाववान्पुरुप इत्यादिवाधाद्य- भावनिवेशाधिक्येन च गौरवम् । अस्मन्मते तादृशोपस्थितितथा- विधवाधाभावादीनां तथाविधवाक्यजन्यशाब्दवोध प्रत्यहेतुतया तादृशवाक्यघटितसामग्रीप्रतिवन्धकतायां तेपामनिवेशादिति वाच्यम् । भयन्मतेऽपि स्वत्वसम्यन्धावच्छिनप्रतियोगिताकराजाभाव- व्याप्यराजस्वत्वाभाववान्पुरुप इत्यादिनिश्चयस्य तदभावव्याप्यव- त्तानिश्चयमुद्रया ताशयाक्यजन्यशाब्दधीविरोधितया तादृशनि- श्वयाभावस्य तथाविधसामग्रीप्रतिवन्धकतायां निवेशनस्याधिक्येन लाघवानवकाशात् । मन्मते राजस्वत्वाभाववान् पुरुष इत्यादिवाधकाभावनिवेशेनैव तादृशनिश्चयकाले प्रत्यक्षाभ्युपपत्तेस्तदभावानिवेशात । यत्तु रान: सतर्गतावादिमत सण्डयन् प्रकारतावादिमतमुपपादयति-भवन्म- तेपोत्यादिना । अस्याय भाव. । वाघाभावो योग्यतावाघश्च तद्वत्तावृद्धि प्रति तदभाववत्तानिश्चयः तदभावप्याप्यवत्तानिश्चयश्चेति प्रकारतावादिमते स्वरूपमम्मन्धावच्छिन्न राजनिरूपितस्वत्वत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारलानिरपितपुरुष- ·१४० [ कारके व्युत्पत्तिवाद पुरुप इत्यादौ राजस्वत्ववान् पुरुप इत्याद्यन्वयवोधोपगमे राजकीयं स्वत्वं राजस्वत्ववान् पुरुप इत्याकारकद्विविधानुमितेरेव तदतिरि- क्ताविपयकत्वेन तादृशानुमितिं प्रति प्रत्येक तादृशवाक्यघटितसा- मग्न्याः प्रतिबन्धफत्वद्वयम् । अस्मन्मते' च तादृशानुमित्योस्तथाविधवाक्यजन्याद्राजकीयः पुरुप इत्येतादृशबोधादतिरिक्तविपयकतया तत्र तादृशसामग्या. त्वावच्छिनविशेप्यताक्वुद्धित्वावच्छिन प्रति स्वरूपसम्वन्यावच्छिनराजनि- रूपितस्वत्वत्वाद्यवच्छिनप्रतियोगिताकाभाववत्तानिश्चय । तादृशाभावव्या- प्यस्वत्वमसर्गावच्छिनराजाद्यभाववत्तानिश्चयश्च वाधस्तदभावो योग्यता । एवञ्चार तदभावव्याप्यवत्तामुद्रया स्वत्वससर्गावच्छिनराजाद्यभावम्य 'अनुमितो शाब्दसमानविषयकत्व शाब्दीयविपयतानवच्छेदकधर्मा वच्छिन्नविषयताया अनिरूपकत्वम् । वस्तुतस्तु शादीयविषयतावच्छेदपता- त्वावच्छिनप्रतियोगिताक्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकस्पावच्छिनानुयोगिना- पर्याप्तिकावच्छेदवतानिएपप विपयतानिरपररपमिति । 'अस्मन्मतेऽपोति । अत्रेद तत्त्व-समानविषयकानुमितित्वावच्छिन प्रति समानविषयक प्रत्यक्षसामग्री प्रतिवन्धिकेत्यन समानविषयक्त्वस्य यद्यतिरिक्तविषयक्त्वाभावत्वरूपत्व चत् तदा राज्ञ पुरप इत्यतद्वाश्य- जन्यशाब्दसामग्रमा राजकीय स्वत्व राजस्वत्ववान् पुरुष इत्यावारक- द्विविधानुमिते प्रतिवन्धयता भवति समानविषयक्त्वात् । यदि तु समानविषयवत्व नाम अयूनानतिरिक्तविपयक्त्वमित्युच्यते तदा न राजकीय स्वव इत्यापारिया न वा राजस्वत्ववान् पुरुष इत्यापारिका वा अनुमिनि प्रतिवन्धिना। अनुमिते न्यूनविषयतारत्वात् । एवञ्च तादृशानुमिनिद्वय प्रसारतावादिमने.पि भवत्यवेति गम्यते गदाधरभट्टा- चार्याभिप्रायो रमणीयो मया।

·प्रयमा ] जयाऽलत. १४१ प्रतिवन्धकत्वकल्पनं नास्ति, तथाविधानुमितितथाविधशाब्दसा- मग्योश्च सत्त्योरनुमितेरेवोत्पत्तेः, अपि तु राजकीयः पुरुप इत्या- कारकस्वत्वसंसर्गकैकविधानुमिति प्रत्येव तादृशसामग्न्याः प्रति- वन्धकत्वमेकं कल्पनीयमिति लाघवमिति । तदप्यकिचित्करम् । भवन्मते यत्र यादृशानुमिति: स्वीक्रियते अरमन्मतेऽपि तत्र तादृशानुमितेः स्वीकरणीयेत्यनुमितौ शाब्दसामग्याः प्रतिवन्ध. कत्वसाम्यात, उपदर्शितस्थले भवद्भिरनुमितिः स्वीक्रियते अस्मा- भिरपि स्वीक्रियते, कुतः प्रतिवन्धकताद्वयकल्पनमिति भवतापि तादृशशाब्दं प्रति तादृशानुमितिद्वयसामग्रीद्वयस्य प्रतिप्रयन्धकताया वाच्यतया साम्याच्च । एवं राजपुरुप इत्यादिसमासवाक्यात्स्वत्व- संसर्गकशाब्दबोधस्वीकारतादृशशाब्दबोधसामग्या:स्वत्वसंसर्गेण राजविशिष्टपुरुपतात्पर्यज्ञानादिघटिताया भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिकं प्रति प्रतिवन्धकत्वाधिक्येन गौरवात् । तत्र राजसम्बन्धिप्रकार- काभेदान्वयबोधस्वीकार एवोचितः। न च भवन्मतेऽपि ताशा- भेदान्वययोधसामग्यः प्रतिवन्धकताधिक्येन गौरवमिति वाच्यम्। राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहदशायामभेदसम्बन्धेन राज- सम्बन्धिविशिष्टपुरुपे तात्पर्यग्रहसत्त्वे भवन्मतेऽपि कर्मधारयत्वेना- भिमतात्तथाविधसमासवाफ्यात्ताहशशाब्दयोधस्वीकारस्यावश्यक- तया तादृशसामग्रीप्रतिवन्धकताया उभयमतसिद्धत्वात् । यत्तु दधि पश्य इत्यादी लुप्तद्वितीयाविभक्तिस्मरणेन दधिकर्म- कदर्शनबोधवद्राजपुरुप इत्यादावपि लुप्तपष्ठीविभक्तिस्मरणेन राज- वाधत्वं स्थितम् । समर्गतावादिमते तु स्वत्वमसर्गावच्छिन्न राजाद्य- भावव्याप्यवत्तानिश्चयमुद्या राजनिरूपितस्वत्वभावस्य बाधक्त्वे स्वत्व- संसर्गेण राजायभावापेक्षया राजनिरूपितस्वत्वाद्यभावस्य गौरवग्रस्नत्वं ·[ कारके यतस्तत्र १४२ व्युत्पत्तिवादः सम्वन्धप्रकारकभेदान्वयवोधनिर्वाहे राजसम्बन्धिनि निरूढलक्षणां स्वीकृत्याभेदान्वयबोधोपगमो निरर्थकः। न च पष्ठीतत्पुरुपादिस्थ- लेऽपि लुप्तविभक्तिस्मरण एव चेदन्वयवोधस्तदा ऋद्धस्य राजमातङ्गा इत्यादिप्रयोगापत्तिस्तत्र मातङ्गादौ राजादीनामन्वयवोधोपपत्तये राजादिपदोत्तरपष्ठयादिविभक्त्यनुसंधानरयावश्यकत्येन समान- विभक्तिकतया राजादौ ऋद्धादिपदार्थस्याभेदान्वयवोधसम्भवादिति वाच्यम् । ऋद्धराजादीनामभेदान्वयवोधानुपपत्त्या नाभियुक्तानामप्रयोगः, अपि तु समासाघटकपदसापेक्षतया राजपदस्यासामर्थ्यातिदेशात्समासासाधुत्वेन । तत्सापेक्षत्वं च तदर्थान्वितस्वार्थपरत्वं, स्वार्थश्च स्वीयवृत्तिग्रहविशेष्यः । अत एव शरैः शातितपत्रोऽयं चैत्रस्य दासभार्येत्यादौ न समस्यमानशातित- दासपदादेःसापेक्षता । तदर्थैकदेशशातनदासत्वादाच शरकरण- कत्वचैत्रनिरूपितत्वादीनामन्वयात् । तदर्थान्वितेत्यत्राभेदान्वयो वा निवेशनीय इति । तदसत्। स्वारसिफलक्षणप्रहस्थलानुरोधेन' तादृशसमभिव्याहारज्ञानादेस्तथाविध'योधजनकतायाः क्लुप्त- त्वात्तत्र निरूढलक्षणास्वीकार गौरयाभावात् । यत्र राजपदस्य तत्राधिकपदार्थप्रवेशात् । न च प्रकारतावादिमते कि लाघव ससर्गतावादि. मते तु तदभाववत्तानिश्चयमुद्राया लघीयानभाव. । तम तु तदभावव्याप्यय- :. 'इदन्तु न युक्तम् । पुरुषपुत्रक्देशपुरुषादी राजादीना स्वत्वसम्बन्धे- नान्वयतात्पर्य राज्ञ. पुरपपुत्र इत्यस्य साधुनापते. । 'यत्र राजपदस्य राजसम्बन्धिनि स्वारमिवलक्षणाग्रहस्तन तादृशयोपस्योभययादिसिद्धनयेनि पाठभेद. । "राजसम्बन्ध्यभिन्न पुरुपत्यधिरः पाट क्वचित् ।

·प्रथमा ] जयालकृतः १४३ राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहस्तन तादृशवोधस्योभयमत- सिद्धतया ताशसमभिन्याहारज्ञानस्य राजसन्वन्ध्यभिन्नपुरुप- चोधे कारणतायाः क्लृप्तत्वात् , तयैव निर्वाहेण सर्वत्र विभक्तिस्मरणकल्पने मानाभावात् । न च स्वारसिकलक्षणाग्रह- स्थले तत्र तादृशान्वयवोधस्योभयवादिसिद्धत्वेऽपि निरूढलक्षण- मते सम्वन्धितात्पर्यस्यानादित्वकल्पनागौरवम् । अनादितात्पर्य- विपयीभूतार्थनिष्ठलक्षणाया एव निरूढलक्षणात्वादिति वाच्यम् । राजपुरुप इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दवोधात्पूर्वं नियमतो लुप्तविभक्ति- स्मरणकल्पनापेक्षया तात्पर्यस्यानादित्वकल्पनायां गौरवविरहा- दिति । न चैव दधि पश्यतीत्यादावपि दध्यादिपदस्य दधिकर्म- कादौ लक्षणां स्वीकृत्य धात्वर्थेन समं तस्याभेदान्वयवोधोपपाद- नसम्भवात्तत्रापि लुप्तविभक्तिस्मरणकल्पनमनुचितमिति वाच्यम् । दध्यादिपदस्य दधिकर्मकादौ लक्षणाग्रहदशायामपि तस्य द्वितीये- तरविभक्त्यन्तत्वभ्रमदशायां दधिकर्मकः पश्यति, दधिकर्मकेण पश्यतीत्यादाविव उक्तस्थलेऽपि दद्धिकर्मकदर्शनान्वयबोधानुद- यात् । भवन्मते दधिकर्मकः पश्यतीत्यत्र दधि पश्यतीतिस्थलीय- दधिपदोत्तरपश्यतिपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानादिघटितसामग्रीसत्त्वाद्द- धिकर्मकदर्शनान्ययस्य वोधापत्तेर्द्वितीयान्तध्यादिपदत्वावच्छिन्न- धर्मिकताहशधात्वादिसमभिव्याहारज्ञानस्य तादृशान्वयबोधे हेतु- ताया आवश्यकत्यात् । दधि पश्यतीत्यादी लुप्तद्वितीयानुसंधान- स्यावश्यकत्वात् । राजसम्बन्धिपुरुपाद्यन्वयवोधे च राजपदाव्यव- तानिश्चयमुद्रायामिति चैन । ब्याप्यत्वस्य स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभा- वीयप्रतियोगितानवच्छेदवधर्मवत्सामानाधिकरण्यरूपत्वात् । व्याप्यस्य द्वि- वारभानात् । व्याप्यगौरवे गौरव स्पष्टमेवेति चेन। प्रकारतावादिमतेऽपि ·१४८ [ कारके व्युत्पत्तिवाद . हितोत्तरपुरुयादित्वप्रकारकज्ञानस्य हेतुतायाः स्वारसिकलक्षणाग्रह- स्थलानुरोधेनावश्यकल्पनीयतया राजपुरुप इत्यादी राजादिपदस्य तृतीयाद्यन्तत्वभ्रमदशायां राजसम्वन्धिपुरुपाद्यन्वयबोधापत्त्यस- म्भवात् । तृतीयादिविभक्तथा व्यवधानात् । दधि पश्यतीत्यादी दधिपदाव्यवहितोत्तरत्वप्रकारकधातुपदज्ञानस्य हेतुताया अक्ल- तत्वात् । पश्यति दधि इव पश्यति चैत्रो दधि इत्यादावपि दधि- कर्मकदर्शनान्वयवोधात् तादृशज्ञानहेतुताया अशक्यकल्पनीय- त्याच्चेति । तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डुलादिपदस्यैव तण्डुलादिक- मके लक्षणा विभक्तिस्तु साधुत्ला । ण्यं राज्ञ: पुरुप इत्यादाव- पि राजादिपदस्य सम्बन्ध्यादी लक्षणा विभक्तिः साधुत्वार्था । तत्तद्विभक्तयन्तसमभिव्याहारस्य तत्तल्लाक्षणिकार्थबोधनियामक- स्वान्नातिप्रसद्गः। विभक्तरेव प्रकृत्यर्थविशेपितस्वार्थे लक्षणेति तु न सम्भवति । विभः कुनापि शक्लसतया तत्र शक्यस- म्बन्धरूपलक्षणाया असम्भवात् । तण्डुलः प्रमेय इत्यादी विभ- फ्त्यर्थामिश्रितस्यैर प्रकृत्यर्थम्य भानात् । प्रतिशक्तेः स्वार्थे क्लप्ततया तन लक्षणासम्भवादिति तु चिन्तनीयम् । राजादिपदस्य राजमम्यन्ध्यादी शक्तन्यभ्रमदशामिव तदर्थलतरणप्रहदशायामपि राजसम्बन्धिनः पुरुष इत्यादाविच राजसम्बन्धिसम्बन्धीपुरुष इत्यायन्वयनोधम्य सर्वजनानामनुमरसिद्धत्वात् । पचति पत्र इत्यादायपि यतिसम्बन्धन पाकादेशगायश विशेषरणलोपगमे पत्रो न पचतीत्याद्वारन्ययोधानुपपत्तिच्या पतिमन्यन्धम्यापि मनभावनामटारा नायम्स गुभारमग्न्य सम्भायमाप्ययगामापामति मायामा परे माग्यो मापयोगगु परातु ममाप्ययनरत मारामारी र साराभावाम मोपात् । एपगाभाराये गार.

·प्रथमा ] जयालकृत १४५ वृत्त्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावस्याप्रसि- द्धथा तद्वोधनासम्भवात् । अथैवमपि चैत्रो जानातीत्यादौ चैत्रायंशे ज्ञानादेराश्रयता- सम्बन्धेनान्वयवोधोपगमे क्षतिविरहः । आश्रयतासम्बन्धस्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकतया ने जानातीत्यादी आश्रयतासम्ब- धावच्छिन्नप्रतियोगिताकज्ञानाद्यभावस्यैव भानसम्भवात् । तथा च तत्राख्यातस्याश्रयत्वार्थकत्वं नियुक्तिकम् । न च धात्वर्थज्ञाना- देराश्रयतासम्बन्धेन चैत्रादिरूपप्रातिपदिकार्थे साक्षात्प्रकारकत्वोप- गर्म ज्ञानं चैत्र इत्यादावपि तथान्वययोधापत्तिरिति वाच्यम् । तादृशान्वययोधे श्राख्यातान्तधातुसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुत्वात् । भवन्मतेऽप्याश्रयताप्रकारकबोधे ताहशसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतु- ताया श्रावश्वकत्वात् । यत्तु पचति चैत्र इत्यादौ पाककृतिमांश्चैत्र इत्याकारकारयातार्थप्रकारकशाब्दवोधोत्पत्त्या तत्राख्यातजन्यकृत्यु- पस्थितेहेतुत्वकल्पनमावश्यकम् । तथा च तत्तदर्थविशेपानिवेश्या- त्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या पदार्थोपस्थितेहेतुत्वकल्पने शक्यलक्ष्यसहस्रार्थ-' भेदेनारयातजन्योपस्थितेः कारणतावाहुल्यमित्यर्थविशेपाननिवेश्य धात्वर्थप्रकारकान्वयवोधं प्रति प्रत्ययजन्योपस्थितेः समानविशेष्य- ताप्रत्यासत्त्यैव हेतुत्वमुपेयते । तथा च तादृशकारणवाधेन चैत्रा- वम् । द्वय च गौरव प्रकारतावादिमतेऽप्यस्ति मसर्गतावादिमतेऽपि तदेवा- स्तीति चन । राजनिरूपितस्वत्वाद्यभावसामानाधिकरण्यात्यन्ताभावीयप्र- तियोगितावच्छेदकधर्मापेक्षया गुरुशरीरत्वात् तद्धाभावीयप्रतियोगिता- वच्छेदकधर्मस्य गौरवात् । गौरव ससगंतावादिमते स्फुटते । स्थादेतत् 'ज्ञानाश्रयत्वे लाक्षणिकज्ञानपदस्तिज्ञान चैत्र इत्यादिवाक्ये।

·[ कारके . व्युत्पत्तिवाद. देर्धात्वर्थज्ञानविशेष्यताया भान न सम्भवति। यदि च धातुत्वप्र- त्ययत्वादीनामनुगतानां दुर्निर्वचतया नैतादृशानुगतकार्यकार- णभावकल्पनं सम्भवतीति मन्यते तदापियत्र ज्ञाधातोरेव पाकादौ लक्षणा तत्र जानातीत्यादिवाक्यात्पाककृत्यादिप्रकारकान्वय- बोधोत्पत्त्या ज्ञाधात्वर्थप्रकारकान्वयवोधे तदव्यवहितोत्तरतिप्त्वा- दिप्रकारकज्ञानजन्योपस्थितेः समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्त्या हेतुता- यास्तत्र कल्पनीयतया तादृशकारणवाधाच्चैत्रो जानातीत्यादौ चैत्रादेर्ज्ञानविशेप्यतया भानानुपपत्तिर्दुरैवेति । तदप्यसत् । प्रत्ययान्तरार्थविशेष्यकशाब्दबोधे व्यभिचारवारणाय तादृशो- पस्थितिवैशिष्ट्यस्य तादृशोपस्थितिजन्यतावच्छेदककोटौ अवश्यं निवेशनीयतया तदनुत्तरशाब्दवोधे चैत्रादेर्ज्ञानादिविशेष्यतया भाने तादृशकारणवाधस्याकिञ्चित्करत्वात् । तादृशानुपूर्वीघटकज्ञा- दिधातुजन्यज्ञानाद्युपस्थितिचैत्रादिरूपविशेष्योपस्थितियोग्यताज्ञा- नादिघटितसामग्या आश्रयतासंसर्गकशाब्दवोधजनने वाधकामा- वात्। न चैतन्मते आश्रयतासम्बन्धेन ज्ञानादिप्रकारकशाब्द- वोधे तादृशयोग्यताज्ञानहेतुत्वान्तरकल्पनाधिक्यम् । श्राश्रयता- सम्बन्धेन ज्ञानविशिष्टचैत्रादितात्पर्यकात्सर्वनाम्नः साङ्केतिकशब्दा- न्तराद्वा तादृशसम्बन्धेन ज्ञानादिप्रकारकचैत्रादिविशेष्यकशाब्द- वोधस्य सर्वमत एव प्रसिद्धावपि तादृशशाब्दबोधे पदार्थान्तरभा- ननैयत्येन तन्मिश्रितयोग्यताज्ञानस्य तत्र हेतुताया श्रावश्यकत्वात् । ज्ञानादिविशिष्टचैत्रादिमायिपयकयोग्यताज्ञानस्य ज्ञानादिविशिष्ट- समर्गतावादिमते प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्य गौरवेऽपि प्रकारतावादि. मतोपदसितमहद्गौरवस्य सत्त्वात् । प्रोद वक्तव्यम् । प्रथम योग्यताज्ञान- दैविध्येन गौरव दत्त तन ससमंतावादिमतेऽपि राज्ञ स्वत्व इत्यादी निरूपित- ·. प्रथमा ] जयाऽलड्कृतः १४७ चैत्रादिविपयकशाव्दवोधे हेतुतायाः कुत्राप्यक्लृप्तत्वादिति वाच्यम्। भवन्मतेऽपि ज्ञानाश्रयताप्रकारकचैत्रादिविशेष्यकशाब्दयोधे तथाविधयोग्यताज्ञानहेतुताया आधिक्यात्। श्राश्रयतासंसर्गक- ज्ञानीयकारणतावच्छेदकस्य तदीयसंसर्गविपयताघटिततत्प्रका- रकज्ञानकारणतावच्छेदकापेक्षया लघुशरीरतया आश्रयतायाः संसर्गतामतस्यैव लघुत्वात् । न च यत्राश्रयत्वे ज्ञाधातुसमभिव्या- हृताख्यातस्य शक्तिभ्रमः स्वारसिकलक्षणाग्रहो वा तत्र ज्ञानाश्रय- वाप्रकारकशाब्दबोधस्योभयमतसिद्धतया तत्र तादृशयोग्यताज्ञान- हेतुत्वमुभयमतसिद्धमेवेति वाच्यम् । श्राश्रयतायाः संसर्गतावादिना तत्राप्याश्रयताप्रकारकयोधस्यानभ्युपगन्तव्यत्वादिति चेत् सत्यम् । एतदभिप्रायेणैव जानातीत्यादावाख्यातस्य निरर्थकतां मणिकार ऊरीचकार। तत्राश्रयत्वे निरूढलक्षणामभ्युपगच्छतां दीधितिकाराणां पुनरेप श्राशयः । यत्र ज्ञाधातोर्ज्ञानाश्रयत्वे शक्तिभ्रमः स्वारसिक- लक्षणाग्रहो वा तत्र चैत्राद्यशे धात्वर्थैकदेशस्य ज्ञानादेरन्वयानुप- पत्त्या स्वरूपसम्बन्धेन ज्ञानाश्रयताप्रकारकचैत्रादिविशेष्यकान्वय- वोध एव तत्र मणिकृता स्वीकरणीयः। तथा च तत्र ज्ञानाश्रय- ताप्रकारकशाब्दवोधे तत्प्रकारकयोग्यताज्ञानहेतुतायाः क्लुप्तत्वादा- श्रयतासंसर्गकशाब्दयोधे तादृशयोग्यताज्ञानहेतुताकल्पनमधिकमेव मणिन्मते। न च दीधितिकृन्मते तादृशयोग्यताज्ञानहेतुत्या- कल्पनलाघवेऽपि जानातीत्याद्यानुपूर्वीज्ञानघटितजाधातुशक्ति- ज्ञानजन्यज्ञानोपस्थितिघटितशाब्दसामग्न्या भिन्नविपयकप्रत्यक्ष त्वमसर्गावच्छिनराजाद्यभावस्पवाधाभावयोग्यतास्वीकारेण योग्यताज्ञानस्य द्वैविध्यात् तदर्श साम्यात् । यदप्युपस्थिती गौरख प्रदमित तदपि न राज- ·[ कारके १४६ व्युत्पत्तिवाद. प्रति प्रतिवन्धकतायां श्राख्यातजन्याश्रयत्वोपस्थितेनिवेशनस्या- धिक्यागौरवमिति वाच्यम् । भवन्मतेऽपि ज्ञानाश्रयत्वाभावांश्चैत्रः सुन्दर इत्यादिविशिष्ट- वैशिष्टयायगाहिप्रत्यक्षे जानाति चैत्र इत्याद्यानुपूर्वीज्ञानघटितज्ञा- धातुजन्यज्ञानोपस्थिविघटितसामग्याः प्रतिवन्धकताधिक्येन गौरवात् । मन्मते च तादृशसामग्रथा विरोधिज्ञानाश्रयत्वाभाववत्तानिश्च- याभावघटिततया' तथाविधविशिष्टवैशिष्टयवोधसामन्यास्ताह- शशाब्दवोधसामग्या समं युगपदयस्थानासंभवेन तादृशप्रतिवन्ध- कत्वकल्पनाविरहादित्यधिकं दर्शितदिशावसेयम् । अथैवं रीत्या भूतले न घट इत्यादी घटादिपदस्य घटप्रति- योगिकादौ तदुत्तरसुधिभक्तरेव वा प्रतियोगितायां लक्षणामभ्यु- पेत्य तत्र घटप्रतियोगिकाभायो भूतलवृत्तिरित्याद्याकारकप्रतियो- गिताप्रकारकशाब्दवोधोपगम एव समुचितः । तथा सति तथा- विधसमभिव्याहारज्ञानघटितसामग्ऱ्या घटप्रतियोगिकत्वाभाव- वानभावः प्रमेय इत्यादिविशिष्टवैशिष्टयवोधं प्रति प्रतिवन्धकत्वा- कल्पने लाघवादित्युक्तनियमे निपातातिरिक्तत्वविशेपणवैयर्थ्य- मिति चेत्नाभूतले न घट इत्यादी घटाद्यभावे भूतलाद्यन्वितसप्त- म्यर्थाधेयत्वस्येव तात्पर्यवंशाद्धटादौ सप्तम्यन्तार्थभूतलादिवृत्तित्वा- पुरप्रवेशन्यायेन राज्ञ पदजन्यराजनिरूपितस्वत्वत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थितिरेका पुरुषपदर्जन्यपुरुषत्वावच्छिनोपस्यितिद्वितीया इत्येवमुपस्थितावपि साम्यम् । मसर्गतावादिमते उपदर्शितप्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावकल्पन व्याप्यलक्षणीय- 'निश्चयघटिततयेति गूढार्थतत्त्वालोके ।

·१४६ । प्रथमा ] जयाऽलङ्कतः भावस्यान्वयवोधोऽप्यनुभवसिद्धः। अन्यथा तादृशवाक्यजन्यस्या- प्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितंबोधस्य भूतले घट इत्यादिवाक्यजन्य- घटादिविशेष्यकभूतलाद्याधेयत्वप्रकारकवोधविरोधितायाः सर्वानु- भवसिद्धाया अनुपपत्तेः । नञ्पदं विना यत्र धर्मिणि यस्य विशे- पणतया भानं यादृशसमभिव्याहाराद्भवति तादृशसमभिव्याहार- स्थले नसत्त्वे तब घर्मिणि तदभावः प्रतीयते इत्यनुभवापलाप- प्रसङ्गाच्च । एवं च नयर्थाभावेऽनुयोगितया घटाद्यन्वयवोधोप-। पत्तये निपातातिरिक्तत्वविशेपणमावश्यकम् । एवं न पचति चैत्रः, चैत्रस्य न धनमित्यादौ पाककृतिचैत्रस्वत्याद्यभावस्य नार्थस्य चैत्रधनादावन्वयवोधोपपत्तये घटो न पट इत्यादी नअर्थघटादि-: भेदस्यान्वयवोधोपपत्तये च तदावश्यकम् । न चोक्तस्थलेपु नो- ऽभाववल्लाक्षणिकतयाऽभाववता सममनुयोगिनामभेदान्वयवोध एव तत्रोपेयते इति वाच्यम् । तथा सति सर्वत्राभाववत एव नार्थ- तया मुख्यार्थपरनत्रो दुर्लभत्वापत्तेः अभावस्य भेदान्वयवोधो- पगमेऽपि कार्यकारणभावकल्पनाधिक्यविरहेणाभाववति लक्षणा नौचित्यात्, अभावयतोऽभेदान्वयवोधोपगमे भूतले घट इत्यादि- वाक्यजन्यबोधे भूतले न घट इत्यादिवाक्यजन्ययोधस्याविरोधि- तापत्तेश्च लाघवात् स्वरूपसम्बन्धेन ग्राह्याभावप्रकारकनिश्चयस्यैव विशिष्टयुद्धिविरोधित्वान्न त्वभेदसंसर्गकग्राह्याभावाश्रयकारकनिश्च- यस्येति । नीलो घट इत्यादौ विशेपणविभक्तरभेदार्थकत्यमतेऽपि यद्यप्युक्तरीत्या लाघवं सम्भवति तथापि तत्रापि न नो विद्वप इति दिक् । प्रतियोगितावच्छेदकगुरुधर्मस्य च स्वीकार इत्येतद्गौरवद्वय सर्वथा अस्त्ये- चैत्यल पल्लवितेन ।

·[ कारके १५० व्युत्पत्तिवादः प्रत्ययाश्च विभक्तिकृत्तद्धितादिभेदेन नानाविधाः। विभक्तिश्च सुप्तिड्भेदेन द्विविधा । सुविभक्तयः प्रथमाद्वितीयादयः सप्त । तत्र प्रथमार्थः प्रकृत्यर्थे विशेपणविधयान्वंयिनी संख्यैव । अत एव यत्र विशेष्यवाचकसमानविभक्तिकपदं निपातपदं वा नास्ति तत्र प्रथमा- न्तार्थस्य विशेष्यमासकसामग्न्यभावादसौ मुख्यविशेप्यतयैव भासते । संख्यावाचकानां च एकवचन द्विवचनबहुवचनानामेकत्व- त्वद्वित्वत्ववहुत्वत्यावच्छिन्नेषु शक्तिः । शक्तता च मुत्व-ौत्वजस्- त्वादिना न तु स्वादितिवादिसाधारणैकवचनत्वादिना। एकवचन- त्यादेदुर्वचत्वात् । न चैकत्वादिवाचकत्वं तत् । वाचकतायाः शक्त- तावच्छेदकत्वे आत्माश्रयात्। वोधकतारूपत्वे शक्तिभ्रमेण द्विवच- नादीनामपि एकत्ववोधकतया अतिप्रसक्तत्वात्। न चैकवचनत्वा- दिकं जातिविशेपः सुप्त्वादिना सांकर्यात् । न च शक्तिसम्बन्धेन एकवचनादिपदवत्त्वं तत् । तादृशाज्ञानपिरतदशायां च सुत्वादिना शक्तिभ्रमादेव शाब्दवोधः । एकवचनादिशब्दस्य पदद्वयात्मकतया तादृशसमुदायशक्तेरेवाप्रसिद्धिरिति तु नाशङ्कनीयम् । एक वक्ती- त्यादिव्युत्पत्त्या एकवचनादिशब्दस्य स्वादिवोधकत्वे एकादि- शब्देऽपि तादृशव्यवहारापत्तेः । एकवचनादिशब्दस्य स्वादौ रूढ़ि- स्वीकारस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम् । ग्रन्थकारीयसङ्केतेनैवोपपत्ती एकवचनादिपदे शक्तेरप्रामाणिकत्यात् । तान्येकवचन द्विवचने- त्यादिपाणिनिसूत्रस्य तदीयसङ्केतग्रहपरतयाप्युपपत्तेः। न हि यू स्व्याख्यौ नदीत्यनुशासनात् च्याख्येदूदन्तादिशब्दे नद्यादिपदस्य शक्तिः सिद्धयति । किन्तु तदीयसङ्केत एव । अत एव नद्यादिसंज्ञा आधुनिकसङ्केतशालित्वात्पारिभापिक्येव न त्यौपाधिकी। अवैव- मपि पाणिनिसङ्केतसम्बन्धेन तादृशपदवत्त्वमेव एकत्यादिशक्तता. वच्छेदकमस्त्विति चेत्-न। तादृशसङ्केतस्य केन रूपेण सम्बन्धता। सङ्केतत्वेनेति चेत्तहिं कस्य चित्पुंस एकवचनपदात् मुऔजसादि- ·अन्यथा प्रथमा ] जयाऽलड्कृतः ोद्धव्य इत्याकारकसङ्केतस्यापि सम्भवादतिप्रसक्तिर्दुर्वारैव । पाणिनिसङ्केतत्वेन तथेति चेत्तर्हि व्याकरणप्रणेतुः पुरुपान्तरस्यापि तादृशसङ्केतस्य सम्भवात् । तदीयंसङ्केतसम्बन्धेन तत्पदवत्त्वस्य डित्यादिपदात् सुऔजसादिवोद्धव्य इत्याकारकपुरुषसङ्केतसम्बन्धेन डित्यादिपदवत्त्वस्य वा विनिगमनाविरहेण शक्ततावच्छेदकता- प्रसङ्गः। तथा चागत्या आनुपूर्वीविशेष एव शक्ततावच्छेदक इति। यत्तु संख्यापि प्रकृतेरथः । एकवचनादिकं च एकत्वाद्यर्थे तात्पर्यग्राहकमेव न चैवमेकप्रकृत्युपस्थाप्ययोरर्थयोः परस्परमन्वये आकाङ्क्षाविरहाद्घटादायकत्वाद्यन्वयानुपपत्तिः । हादिपदादुपस्थितयोरश्वसूर्ययोराधाराधेयभावेनान्ययापत्तिः घटादिपदस्य एकत्वादिविशिष्टस्य घटादौ च न शक्तिसम्भवः । घटरूपं पश्येत्यादी संख्यानवच्छिन्नघटादेरेवान्वयबोधादिति वाच्यम् । श्राकाङ्क्षावैचित्र्यादेकप्रकृत्युपस्थाप्ययोरपि घटैकत्वयोः परस्परमन्वयसम्भवात् । अत एव खण्डशक्त्यैवकाराद्युपस्थाप्ययो- रन्ययोगव्यवच्छेदाद्योः परस्परमन्वयवोधः। न चैवं कर्मत्वादिक- मपि प्रकृत्यर्थ एवास्तु, किं तत्र द्वितीयादिशक्त्येति वाच्यम् । नामार्थधात्वर्थयोः साक्षाद्भेदान्वयवोधस्याव्युत्पन्नतया कर्मत्वा- देर्नामार्थत्वे तेन समं धात्वर्थान्वयासम्भवात् । न च संख्यायाः प्रातिपदिकार्थत्वे सति तात्पर्यज्ञाने विनैव शक्तिभ्रमं लक्षणग्रहं या द्विवचनाद्यन्तपदादेकत्वादियोधसम्भवात्। एकत्वादितात्पर्येण एकवचनान्तस्यैव द्विवचनान्तस्यापि पदम्य स्वारसिकप्रयोगापत्ति- रिति वाच्यम् । अनादितात्पर्यस्यैव स्वारसिकप्रयोगमूलत्वादेक- वचनाद्यन्तपदस्यैव एकत्वादायनादितात्पर्योपगमेनातिप्रसङ्गविह- रात् । द्वयकयोद्विवचनेकवचने इत्याद्यनुशासनं च ताशतात्पर्य- प्राहकमेवेति वैयाकरणमतम्। तहसन् । अनन्तानां प्रकृत्यानुपूर्वीणां शक्ततावच्छेदकत्वापेक्षया अल्पतरविभक्त्याद्यानुपूर्वीणामेकत्वा- ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः दिशक्ततावच्छेदकत्वस्यैवोचितत्वात् । न च प्रातिपदिकत्वमेव शक्ततावच्छेदकं न तु घटपदत्वादिकमिति न शक्त्यानन्त्यमिति वाच्यम् । प्रातिपदिकत्वस्य दुर्निर्वचत्वात् । तदज्ञानेऽपि एकत्या- दिज्ञानम्यानुभविकत्वात् । पदत्वेन वर्णत्वेन वा शक्तत्वे विभक्तरपि तद्वाचकतासिद्धिः। एकत्वादिशाब्दयोधात्पूर्व वर्णत्वाद्युपस्थिते- रप्यनावश्यकत्वाच । फलानुरोधेन तत्कल्पने च कल्पनागौरवात् । एवमानुपूर्वीभिन्नधर्मस्य वाचकतावच्छेदकत्वे घटपदं सुपदं च न संख्यावाचकमिति विपरीतनिश्चयकालेऽपि तादृशधर्मावच्छिन्नस्य वाचकताग्रहसम्भवाद्घट इत्यादौ संख्याया वोधापत्तिः । अथ विभक्तीनां संख्यार्थकतामते प्रकृतिविभक्त्योरेकवाक्य- ताविरहनिश्चयदशायां विभक्त्युपस्थाप्यैकत्वादेः प्रकृत्यर्थेऽन्वययो- धवारणाय तयोः समभिव्याहारज्ञानस्य घटादिविशेष्यकैकत्वान्व- ययोधं प्रति कारणत्वमधिकं कल्पनीयम् । एकपदोपस्थापितयोः घटैकत्वाद्योरन्वयवोधोपगमे च न समभिव्याहारज्ञानस्य तत्र हेतुता कल्प्यते इति लाघयात्, प्रकृत्याद्यानुपूर्वीणां संख्यावाच- कतावच्छेदकत्वमुपेयत इति चेत् न । आकाक्षाविचारे समभि- व्याहाराकाङ्क्षाज्ञानस्य हेतुताया निराकृतत्वात् । अथैवमपि विभक्त: संस्थार्थकत्वे विनिगमनाविरहेण प्रकृतिधर्मिकस्य विभ- क्तिधर्मिकस्य च सख्याप्रकारकान्वयबोधपरत्वज्ञानस्य हेतुताकल्प- नीया। विभक्तोतकत्वमते (अवोधकत्वमते) तु विभक्तितात्पर्यविर- हेण प्रकृतिधर्मिकमेव तात्पर्यज्ञान तादृशान्वयधीहेतुरिति लाघव- मिति चेत्-न । विभक्तेः संरयावाचकताविरहेऽपि प्रकृतिविभक्तयो- रानुपूर्वीज्ञानस्य तादृशान्वयवोधहेतुताया निर्विभक्तिकादिपद- ज्ञानादन्वयवोधवारणायावश्यकल्पनीयतया सख्यावाचकप्रकृतेरिय तदवाचकविभक्तरेपि संख्यान्वयवोधकत्वप्रकारकेच्छाविपयत्वरूप- ·प्रथमा ] जयालकृत. तादृशवोधपरत्वसंभवेन विभक्तिधर्मिकतज्ज्ञानहेतुताया विनिगमना- विरहेणावश्यकत्वात् । अथ स्यादीनां संख्यावाचकत्वकल्पनापेक्षया प्रकृतेस्तत्र लक्षणैयोचिता। शक्यलक्ष्ययोः परस्परमन्वयोपगमे क्षतिविरहात् । प्रथमाविभक्तः कुत्रापि शक्तरक्लप्ततया तस्याः शक्यसम्बन्धरूपा लतणा न संभवति । द्वितीयादेः कर्मत्वादी शक्तत्वेऽपि तादृशविभक्तस्तत्समभिव्याहतप्रकृतेया संख्यायां लक्षणा इत्यत्र विनिगमकं दुर्लभम् । न चैकत्वाद्यन्वयवोधे घटप- दादिज्ञानजन्योपस्थितित्वेनानन्तहेतुताकल्पनामपेक्ष्य स्वादिपद- ज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वेन कतिपयहेतुताकल्पनायां लाययात्कतिप- ' यशक्तिकल्पने गौरवमकिंचित्करम् । सामान्यत: पदवृत्तिज्ञानजन्य- तदुपस्थितित्वेनैककारणताकल्पनन्तु न सम्यम्। निर्विभक्तिककुम्भ- पदादितः संख्योपस्थितौ तदगृहीतवृत्तिकघटादिपदे तत्तद्विभ, क्त्यन्तत्वज्ञानवतः पुंसो घटादी संरयहान्वयबोधप्रसङ्गात् । घटप- टादिज्ञानजन्यैकत्याद्युपस्थितित्वेनैकत्यादिविषयकशाब्दयोधहेतुतां कल्पयित्वा विभक्तिपटादिपदानुपूर्वीज्ञानतादृशोपस्थित्योः परस्प- रसहकारेण फलजनकताया अवश्याभ्युपेयत्वादिति वाच्यम् । घटादिपदस्यैकत्वादी लक्षणामहसत्वे घट: प्रमेय इत्यादिवाक्या- देकत्वं प्रमेयमित्याद्यन्वयबोधस्य सर्वसंमततया तदनुरोधेनैकत्या- दिविषयकशाब्दबोधे घटादिपदजन्यैकत्वाद्युपस्थितित्वेन हेतुताया: सर्वसंमतत्यात् । मैवम् । यादृशयादृशपदानां लक्षणया एकत्वादि- शब्दधीजनकत्वं नोभययादिसिद्धं तादृशानन्तपदनानजन्यैकत्याद्यु- पस्थितीनां तन्छाब्दहेतुत्वकल्पनं प्रकृतेः संरयावाचकतावादि- नामधिकमिति तत्कल्पनापेक्षया चाल्पतरस्वादिपदजन्यैकत्याधु- पस्थितिहेतुताकल्पनमेव लाघवम् । एतेन संरयाविशेषावन्छिन- घटादिलक्षणया प्रकृतेरर्थः । न तु संरयाविभक्त्यर्थः । शाब्दबोधे विभक्तिजन्यसंस्योपस्थितिहेतुताकल्पनाधिक्येन गौरवात् । घटादि- ·: [ कारके व्युत्पत्तिवादः पदस्यैकत्वादिविशिष्टघटादो लक्षणाग्रहदशायांसर्वमत एव तज्जन्य- विशिष्टविपयकोपस्थित्या विशिष्विपयकशाब्दधीजननात्तथाविधो- पस्थितिहेतुतायाः सर्वानुमतत्वात् । पदान्तरासमभिव्याहृताद्घट इत्यादिपदादेकत्वादिविशिष्टघटादिशाब्दवोधस्त्वलीक एव । तद्विप- यकस्मरणस्य तत्रोपगमात् । तथाचोक्तं सर्वं हि वाक्यं क्रियया परिसमाप्यते इत्यपि निरस्तम् । यादृशपदानां लक्षणया एकत्वादि- विशिष्टस्वार्थवोधहेतुत्वं नोभयवादिसिद्धं तादृशानन्तपदजन्य- विशिष्टोपस्थितीनां शान्दधीहेतुताकल्पनमपेक्ष्य विभक्तिजन्यसंख्यो- पस्थितीनामल्पानां तत्कल्पने लाघवात् । इदं पुनरिहावधेयम् । विभक्त: संख्यावोधकत्वे समानविषय- कानुमित्यादिकं प्रति शाब्दसामग्रीप्रतिवन्धकतायां या प्रातिपदिक- जन्या घटायुपस्थितिर्या च विभक्तिजन्या संख्योपस्थितिः प्रवेश्या तयोश्च मिथो विशेष्यविशेपणभावे विनिगमनाविरहात्प्रतिवन्धक- तावाहुल्यम् । प्रकृतेर्विशिष्टलाक्षणिकत्वे तु तदुभयस्थलीयविशिष्ट- विपयकोपस्थितिरेकैव सामग्यमन्तर्भवति इति लाघवम् । न च विशिष्टविपयकोपस्थितेरपि एकत्वादिप्रकारतानिरूपितघटा- दिविशेष्यताशालित्वेन घटादिविशेष्यतानिरूपितैकत्वादिविपयता (प्रकारता) शालित्वेन वा प्रवेश इति विनिगमनाविरहात्साम्यमिति वाच्यम् । भवन्मते योग्यताज्ञानघटोपस्थित्येकत्वोपस्थितीनां तिसूणां विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाचिरहेण प्रतिवध्यप्रति- वन्धकभावपटकम् । मन्मते तत्र योग्यताज्ञाने विशिष्टविपयको- पस्थितेः प्रत्येक दर्शितोभयरूपेण वैशिष्ट्यं निवेश्य तदुभयं प्रत्येक तादृशरूपद्वयावच्छिन्नायामुपस्थितौ योग्यताज्ञानस्य वैशिष्ट्यं निवेश्य द्वयमिति तच्चतुष्टयमात्रमितिरीत्याऽस्माकमल्पतरतत्- कल्पने महल्लाघवम् । तादृशरीत्यैव च प्रणमतीत्यादौ प्रकर्पविशिष्ट- नति तूनामेवार्थः । प्रादयो द्योतका एव न तु प्रकादिवाचका ·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत इति सर्वानुमतः पन्थाः परिष्कर्तुं शक्यते । अन्यथाऽनन्तधातु- जन्यप्रकादिविशिष्टतत्तत्स्वार्थोपस्थितीनां शाब्दधीजनकतामपेक्ष्य कतिपयोपसर्गाधीनप्रकर्पाद्युपस्थितीनां तन्जनकताकल्पने लाघवात्। स्वादीनामिव प्रादीनामपि याचकता निरायाधा सिद्धयेतेति । सख्यायाश्च प्रकृत्यर्थे पर्याप्तिसम्वन्धेनैव' विशेषणत्वं न तु सग- यायादिना। तथा सति एकव्यक्तिमानयोधपरादाकाशशब्दादपि द्विवचनबहुवचनाद्यापत्तेः। यत्तदर्थयोर्द्वित्वयहुत्वयोः समवायादिना श्राकाशाद्यन्वययोग्यत्वात् । न च पर्याप्तेः ससर्गत्वेऽपि तद्दोप- तादवस्थ्यम् । घटाकाशादौ द्वित्वादेः पर्याप्तिसत्त्वे प्रत्येकमाकाशादौ तत्पर्याप्तिर्नास्तीति वक्तुमशक्यत्वात् । प्रत्येकस्योभयानतिरि- क्तत्वादिति' वान्यम् । उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टपर्याप्तरेव' 'पर्याप्तिसम्बन्धनापि विशेषणत्व न तु समवायादिनवेत्यन्वय । तेन समवायावच्दिनपर्याप्तिसम्बन्धेनान्वय इत्यर्थ पलित । अन्यया रूप- याताकारा इत्यादावपि पर्याप्तिसम्बन्धेनात्ययवोधापत्ति स्यादिति विवेक। 'उभपानतिरिक्तत्वादिति । उभयमनतिरिक्त यस्मादिनि व्युत्पत्ति । उभयप्न तु प्रत्येवाभिम विन्तु तत्स्वरूपमित्यर्थ । अन्यथा प्रत्येवमुभया. ननिरिक्तत्वप्रतिपादन सर्वतो विरदमेव प्रतीयेत । ननूभयस्य प्रत्येकाद- भिन्नत्वात् प्रत्येरवृत्तिधर्मययनूभय प्रत्येकन्नूभयस्मादभिग्नत्वात् । क्य समुदायत्तिधर्मवानवपवो भविष्यतीति चेन्-सत्यम् । यदृत्तिभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकधर्मशून्यो यश्च भवति स तत्तिधर्मवान् भवतीति नियमान् उभयस्मिन् प्र येकदास्वीकारात् ! तवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्म- शून्यत्वात, प्र-यो समुदायवृत्तिधर्मवत्वात् समुदायवृत्तिपर्याप्तेरवयवेऽपि निधि एवेति भाव । 'समवायस्यादुद्देश्यतावच्छेदाव्याप्य यस्य तर बापादाह-पर्या- प्रेयेति ।

·१५६ [ कारके व्युत्पतिवाद. संसर्गतोपगमात् । आकाशत्वादिव्याप्यताया द्वित्वादिप्रर्याप्तावस- त्वेनातिप्रसङ्गविरहात् ।' : वैशिष्टय" च वैज्ञानिकं न तु वास्तवम् । तेन यत्र योग्यताभ्र- मजन्यः अत्राकाशावित्यादिवाक्यजन्यद्वित्वादिप्रकारकाकाशयोध- स्तत्र विशिष्टससर्गाप्रसिद्धायपि न क्षतिः। द्वित्वादिपर्याप्तावन्यत्र प्रसिद्धस्याकाशत्वादिव्याप्यत्वस्य भ्रान्तेरतत्रोपगमात् । सम्बन्ध- ताच्छेदकांशे प्रकारतायां भ्रमस्य सर्वानुभवसिद्धत्वेऽपिव्याप्यत्वांशे भ्रमत्वस्यान्यत्रोपपादितत्वात् । न च प्रकृत्यर्थतावच्छेदक एव व्यापकतासम्बन्धन द्वित्वान्वयधीः किं नोपेयते इति वाच्यम् । घटावित्यादी घटत्वादीनां स्वरूपत एवोपस्थिततया तत्रोक्तान्वय- बोधस्यासम्भवात् । स्वव्यापकीभूतोद्देश्यतावच्छेदकवत्त्वरूप- परम्पराया एवं प्रकृत्यर्थे द्वित्वादेः सम्बन्धतास्वीकारे च व्यापकता- रूपसम्बन्धतावच्छेदकाशे' भ्रमत्वस्यायश्यकतया उद्देश्यतावच्छे- दकव्याप्यत्वविशिष्टपर्याप्त सम्बन्धतोपेक्षायां निजत्वात् । 'वैशिष्टयमिति । तत्पदप्रयोज्यजायमानशाब्दवोधीया या पर्या- प्तिनिष्ठा सासगिकी विशेप्यताख्या विषयता सा उद्देश्यतावच्छेदकव्या- प्यत्वनिष्ठविशेपणताख्यविषयतानिरूपितापेक्षितेति भाव । एतेन भ्रान्त- पुरुपीयवैज्ञानिकवैशिष्टयमादायाभ्रान्तस्य न शाब्दवोधापत्ति जायमान- शाब्दबोधनिरूपितसासर्गिको विषयतायास्तादृश विषयतानिरूपितत्वाभावा- दिति विमर्श । सम्बन्धतावच्छेदकाश इत्यादि । सम्बन्धतावच्छदकाशस्य प्रकार- तयोपस्थितत्वाभावेऽपि तद्व्यापकीभूतविशेषणत्वेनोपस्थिते. तत्प्रकारक्रूपज्ञानस्याभावेऽपि अतद्वति तद्विशेषणकज्ञानस्य मत्त्वात् तस्यापि भ्रमत्वाङ्गीकारादिति भाव । एतच्च विषयतावादेऽप्युपपादितमिति । अतद्वति ·१५७ प्रथमा ] जयाऽलङ्कृत. अथात्र व्याप्तिापकसामानाधिकरण्यरूपैव वाच्या न तु तद्व- दन्यावृत्तित्वरूपा, केवलान्वयिधर्मस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकता यत्र तत्राप्रसिद्धः । एवं चोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्तिविशिष्टपर्याप्त्यपेक्षया लयोः स्यव्यापकतादृशधर्मवत्त्वस्यैव सम्यन्यत्वमुचितमिति चेत्तर्हि श्राकाशो न द्वावित्यादिवाक्यजन्यशाब्दयोधदशायामपि प्राका- शावित्यादिवाक्याद्वित्ववोधापत्तिः । तथा हि आकाशोन द्वावि- त्यादितो द्वित्यावन्छिन्नभेदः प्रतीयते । स च न स्वव्यापकाकाश- त्यवत्त्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकः । तादृशस- म्बन्धन द्वित्ववतोऽप्रसिद्धः । अपि तु पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगितावच्छेदकताक एव । तत्काले च पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्व- विशिष्टयुद्धिरेव प्रतिबध्यते न तूक्तपरंपरासम्बन्धेन तद्विशिष्टबुद्धिर- पीति । अथाकाशो न द्वावित्यादौ केवलपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकताकभेदो यत्र नत्रा योधयितुं न शक्यते । श्राकाशेऽयुक्तयुक्तथा द्वित्वपर्याप्तः सत्त्वेन तत्र तेन सम्बन्धेन तद्वद्रे- दस्य वक्तुमशक्यत्वात्। श्राकाशत्वव्याप्यपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकताकद्वित्वादिमझेदश्चाप्रसिद्ध एवेति चेत्-न । द्वित्वादिपर्याप्तेरुभयादिवृत्तिधर्मेणैवायच्छेदात् । तदनवच्छेदकैक- मात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन तद्वद्भेदस्य तेन सम्बन्धेन द्वित्वादिमन्दस्य च तद्वति वृत्तौ वाधकामावात्। न चैवं घटपटौ न द्वाविति प्रयोग श्रापोत । घटपटयोरपि प्रत्येकं द्वित्वावच्छिन्नभेदसत्त्वादिति वाच्यम्। द्विवचनाद्युपस्थापितद्वित्वावच्छेदेनैव द्वित्वावच्छिन्नभेदस्य याधेन तादृशप्रयोगाभावोपपत्तेः। नत्रा व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदश्योद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनैव चोध्यत इति व्युत्पत्तेद्वित्वसामानाधिकरण्येन तवाधस्याकिंचित्क्रत्वात् । न च घटत्वादेरविप्रसक्ततया द्वित्यादिपर्याप्तेरनवच्छेदकत्वात्तदवच्छेदेन ·१५७ प्रथमा ]. जयाऽलकृत अथात्र व्याप्तिापकसामानाधिकरण्यरूपैव वान्या न तु वद्व- दन्यावृत्तित्वरूपा, केवलान्वयिधर्मस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकता यन तत्राप्रसिद्धे । एव चोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्तिविशिष्टपर्याप्त्यपेक्षया लघो म्यव्यापकतादृशधर्मवत्त्वस्यैव सम्बन्धत्वमुचितमिति चेत्तहि आकाशो न द्वारित्यादिवाक्यजन्यशादयोधदशायामपि आका- शावित्यादिवाक्याद्वित्ववोधापत्ति । तथा हि आकाशोन द्वावि- त्यादितो द्वित्वावच्छिन्नभेद प्रतीयते । स च न स्वव्यापकाकाश- त्वरत्त्वादिसम्यन्धावच्छिग्नप्रतियोगितावच्छेदकताक । तादृशस- म्वन्धेन द्वित्ववतोऽप्रसिद्ध । अपि तु पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगितावच्छेदकताक एव । तत्काले च पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्य- विशिष्टबुद्धिरेय प्रतिवध्यते नतूक्तपरपरासम्बन्धेन तद्विशिष्टवुद्धिर- पीति । अथाकाशो न द्वावित्यादौ केवलपर्याप्तिसम्बन्धावन्छिन प्रतियोगितावच्छेदकताकभेदो यत्र नत्रा योधयितु न शक्यते । आकाशेऽयुक्तयुक्तथा द्वित्वपर्याप्त सत्त्वेन तत्र तेन सम्बन्धेन तद्वद्रे- दस्य वक्तुमशक्यत्वात्। श्राफाशत्वव्याप्यपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकताकद्वित्वादिमद्भेदश्वाप्रसिद्ध एवेति चेत्-न । द्वित्यादिपर्याप्तरुभयादिवृत्तिधर्मेणैवावच्छेदात् । तदनवच्छेदकैक- मानवृत्तिधर्मावच्छेदेन तद्वद्भेदस्य तेन सम्बन्धेन द्वित्वादिमझेदस्य च तद्वति वृत्तौ वाधकाभावात्। न चैव घटपटोन द्वाविति प्रयोग श्रापद्येत । घटपटयोरपि प्रत्येक द्वित्वावच्छिन्नभेदसत्त्वादिति वाच्यम्। द्विवचनाद्युपस्थापितद्वित्यावच्छेदेनर द्वित्वावच्छिन्नभेदस्य वाधेन तादृशप्रयोगाभावोपपत्ते । नत्रा व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताफ्भेदश्चाद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनैव योध्यत इति व्युत्पत्तेद्वित्वसामानाधिकरण्येन तदवावस्याकिंचित्करत्वात्। न च घटत्वादेरतिप्रसक्ततया द्वित्यादिपर्याप्रनवच्छेदकलात्तदवच्छेदेन ·१५८ [ कारके व्युत्पत्तिवाद द्वित्ववद्भेदस्य भवतामप्यनुमतत्वात् प्रकृत्यर्थगतैकत्वाविवक्षायां घटो न द्वावित्यादिप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । तादृशप्रयोगाभावे घटत्वादेत्यिपर्याप्तेरिव द्वित्वादिमद्भेदस्याप्यनुयोगितावच्छेदक- ताया अप्रामाणिकत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकाताया भेदावन्छे- दकतानियतत्वासिद्धेः। अस्तु वातिप्रसक्तोऽपि घटत्वादित्विपर्याप्तरयच्छेदकः घटा- वित्यादिप्रतीतिबलात्। वस्तुतस्तु घटत्वादेः प्रत्येक द्वित्वपर्याप्तय- नवच्छेदकत्वेऽपि द्वित्वपर्याप्तित्वावच्छिन्नानतिप्रसक्ततया तद- वच्छिन्नावच्छेदकत्वमव्याहतमेव'। अथ पर्यापयाख्यविलक्षणसम्बन्ध एवाप्रामाणिकः तत्कथं तत्सम्बन्धता। आकाशो न द्वावितिप्रतीतिस्तु समवायसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकद्वित्वावच्छिनभेदविपयिकै- वास्ताम्।अाकाशादौ द्वित्वसमवायसत्त्वेपिद्वित्वादेरेवोभयादिवृत्ति- धर्ममात्रावच्छिन्नत्वोपगमात्तद्नवच्छेदकाकाशत्वाद्यवच्छेदेन सम- वायसंवन्धेन तद्वतो भेदस्य वृत्तौ वाधकाभावादिति चेत्-न । 'एकत्वाविवक्षायामिति । एकत्वविवक्षायामाकाशो न द्वाविति वदिष्ट एवेति भाव.। २ उद्देश्यतावच्छेदकावच्छितपर्याप्तिसम्बन्धेनवान्वयमुररीकृत्याह-प्रती- तिबलादिति । 'अव्याहतमेवेत्यादिा तत्पदप्रतिपाद्यघटाद्यान्वयिद्वित्वपर्याप्त्यपेक्षाया घटत्वादेन्यूँनवृत्तित्वाभावादाह-अव्याहतमिति । अन्यथा द्वित्वपर्याप्तित्वा- वच्छिनस्य पटादावपि सत्त्वेन घटादावमि सत्त्वेन घटत्वादेस्तदपेक्षया न्यूनवृत्तित्वात् । अन्यूनानतिप्रसक्तधर्मस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकतया व्याधकरात्पलायमानहरिणस्य वागुरापात रयादिति दिक् ।

·प्रयमा ] जयानात १५६ आकाशावित्यादिवास्यजन्यशादवोधस्याप्रमात्यानुपपत्त्यैव ताद- शमयन्धसिद्धेः। ताशयुद्धः समवायविषयक्त्वे प्रमात्वनिरा. करणस्य पर्तुमशम्यत्यान् । उद्देश्यतायन्चेदकव्यातिरिशिष्टमम- पायस्य संसर्गतोपगमे घटावित्यादिवास्यस्याप्यप्रमाणतापत्ति.। समयायस्यैकेन घटादिनिष्टस्य द्वित्यादिसमवायस्य पटादारपि सत्त्वे. न घटवाटाव्याप्यत्वात् । न चोद्देश्यतारन्छेदपत्र्याप्यद्वित्वादिसम- वायत्वेनैन संनन्धतास्तु । द्वित्वादिसमवायस्य घटत्वाद्यव्याप्य- त्वेपि द्वित्लादेस्तस्याप्यतया न घटायित्यादेरप्रमाणतेति वाच्यम् । एव सति तथाविपद्वित्वादेरेव लाघरेन द्वित्वादिसपन्धतौचित्यात् । अथान्त्वेवमेव तायतापि पर्याप्तिसमन्धम्य विलयादिति पन्न । द्वित्यादिस्वरूपस्यैव द्वित्वादिपर्याप्तितयाभिमत सिद्धः । उक्त च दीधितिरता-'पर्याप्तिधायमेको घट इमी द्वावित्यादिप्रती- तिसाक्षिकः स्वरूपसयन्धविशेष' इति । समयायस्य नानात्वमते च द्वित्यादिसमवाय एव तत्पयाप्तिर्न तु स्वरूपमतिरिक्तपदार्थों वेत्यन्यदेतत् । यत्तु आकाश न द्वे इत्यादिप्रतीतिवदाराशं न द्विरवयदिति प्रतीते. प्रमात्यस्य वारणाय समवायन द्वित्वादिमभेद आकाशत्यावच्छेदेन न स्वीव्यः । तथा च पर्याप्तरविलक्षणत्वे आकाशं न वे इत्यादिप्रतीतेरप्यममात्वापत्तिरिति तन । पाराश न द्वित्ववदिति प्रतीतौ द्वित्वसमवायावच्छिमभेद एव विपय मतुपा संवन्ध्युल्लेसात् । न तु द्वित्वाद्यवच्छिन्नभेदः। एवं चामाशत्वाद्यवच्छेदेन द्वित्वाद्यवच्छिन्नभेद एव स्वीकर्तव्यः । न तु तत्संबन्धावच्छिन्नभेद इत्यानाश न द्वे इति प्रतीतेरप्रमात्वस्याकाश न द्वित्ववदिति प्रतीतेर्या प्रमात्वस्य न प्रसङ्ग इति । अयोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तत्विसवन्धले धवसदिरी छिनत्तीत्यादी उद्देश्यतावच्छेदकीभूतधवत्वसदिरत्वव्याप्य द्विन्या- दिद्वयमेव प्रत्येतव्यम् । न तु धपखदिरादिपर्याप्तद्वित्यादिकम् । तथा ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः चैकैकववखदिरादितात्पर्येण तथा प्रयोगानुपपत्तिरिति द्वित्वान्व- यितावच्छेदकमपेक्षाबुद्धिविशेषविपयत्वादिरूपमुभयादिनिष्ठं सा- हित्यं द्वन्द्वसमासार्थो वाच्यः। तथा च मीमांसकमतप्रवेश इति. चेत्-न । यत्रैकधर्मस्य द्विवाद्युद्देश्यतावच्छेदकता' तत्रैवोद्देश्य- तावच्छेदकव्याप्तिविशिष्टपर्याप्तः संसर्गतानियमः। यत्र धर्मद्वयादे- . M 'यत्रकधर्मस्य द्वित्वाद्युद्देश्यतावच्छ्दकतेति । आकाशावित्यादेरप्रामा- ण्याय उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तेःसमगंताधवखदिरावित्यादे प्रामाण्याय नानाधविच्छिन्नोद्देश्यताकद्वित्वाद्यन्वयवोधे शुद्धपर्याप्ते. ससर्गता उक्ता। एव सति कालाकाशसमवायगतबहुत्वपर्याप्ते कालाकाशेऽपि सत्त्वात्तत्र नानाधर्मस्यानुयोगितावच्छेदकत्वेन शुद्धपर्याप्ते. ससर्गतोपगमात् कालाकार इत्यस्यापि प्रामाण्य स्यात् । उभयधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताक्वहुत्वान्वयबोधे- ऽपि उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्पपर्याप्त सम्बन्धतोपगमे घटाश्च पटाश्च घटपटा इत्यादेरप्रामाण्यापत्ते । न च तद्वारणायोभयावृत्तिधर्मद्वयावच्छिन्नोद्देश्यताके- त्यादि युज्यते वक्तुम् । कालाकाशसमवाया इत्यादावपि उभयावृत्तिकालत्वा- कागत्वधर्मद्वयावच्छिन्नत्व धर्मयावच्छिन्नोद्देश्यताया अक्षतमेवेति प्रामाण्या- पत्तेरनिस्तारात् । उभयधर्ममात्रावच्छिनत्वनिवेशे निरुक्तस्थले दोपलेशा-. भावेऽपि घटपटमठगतबहुत्वपर्याप्ते. घटपटे सत्त्वेन तस्मिन् बहुत्वान्वय- तात्पर्येण घटपटा इत्यादीना प्रामाण्यापत्तेरनिवार्य्यत्वात् । अत्र मैथिलाः उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तेः ससर्गता यत्रोद्देश्यता- वच्छेदकता पर्याप्तिवृत्तिस्तव । यत्र चं न पर्याप्तेरुद्देश्यतावच्छेदकताधि- करणत्व तत्र केवलपर्याप्तेरेव ससर्गता । वृत्तित्व च स्वनिरूपकोद्देश्यतावच्छे-* दकताक्षयवदन्यवृत्तित्वसम्बन्धेन । एपञ्चाकाशावित्यत्र द्वित्वपर्याप्तेरुद्दे- श्यतावच्छेदकतानिरूपकोद्देश्यता आकाशवृत्तिस्तदवच्छेदक्ताश्रयवदन्यो घ- टादिस्तवृत्तित्वन विशेषपर्याप्तस्मसर्गतया नाभ्रान्तस्य तद्वाक्याद्वित्वान्वय- ·. प्रथमा जयानभात. स्तधात्वं तत्र फेला पर्याप्ति समयाय एव या समर्ग इत्युपगमात् विनर साहित्यस्यान्वयितावच्छेदवता पैकवारपर्येण घरसदिरा- योष । एव कालापागाइत्यादावपि योध्यस्। यदिरा वित्यादौतु यमदया- बच्दिनाप्युद्देश्यना एकवति सावितवादे स्पष्टीतत्वात् धवत्ववदित्वनिष्ठा या नितारन्ददक्ता तानिस्पकोद्देश्यना धोनयवृतिय तदरच्छेदसता. धषपदयो न घवो न पदिर विवेतदत्य एव । तत्तित्याभावेन पर्याप्त कैवनाया एव सम्बन्यतया नापत्ति । उद्देश्यतावच्छेदाभेदादुद्देश्यता भियन एवेत्यायहे तु स्वनिरूपकोईश्यतानिरूपितविधेयतानिरूपिनोद्देश्यताबन्देदव- ताश्रयवदन्यदृत्तित्वसम्ब घेनादच्छेदयताया पर्याप्तो दृत्ति व शेयम् । एकञ्च विधेगलागा ऐक्येन घवो न रादित्ववृत्त्यवच्छेदक तानिरूपयोदेश्य- नानिपिनविषेषतानिरूपितोद्देश्यलायन्द्रदरताश्यबानित्यादिमनीतेरभावा- भापतिलेश इत्याहु । केचिन केवलपर्याप्तेरेव ससगंता । पास्तान पाराशावित्यादेनं प्रमा- त्वम् । तच्च तत्प्रकारक्ज्ञाने तदधिकरणतावच्छेदस्व्यापिया या तनिष्ट- प्रकारतानिषिताविशेष्यता तच्छामित्वमेव । पाकाशावियादी द्वित्वनिष्ट- #বায়ােনিসা মা মাহৰিা বিযা মা ন লাগিলেন- दक यद्वित्व तत्समानाधिकरणो यो पतितादाविशेष्यतामावस्त प्रति- योगितावन्दर धर्मवत्वेन न तव्यापिका इनि तदवगाहिनो शानस्य न यत्वम् । द्वित्वादेपेशाबुद्धिजन्यत्वेन अपेक्षायुद्धयक्तिभेदन भेदात् पदार्थ- हरिविमानासिमिति द्विवाधिकरणतावदेशत्व दिले तानुपपनम् । एव कानारामा इत्यादेवि। पक्रस्तिपित्यादौतु द्विश्वस्य घयपदिरोभपा- तिरिक्तावृतित्वेन तत्ममानाधिकरणाभावो न विराप्यतामनियोगिक इनि बादशाभावप्रतियोगितामन्दकनाशून्यत्वेन विशेष्यताया व्यापकत्वेन तदव- गाहिन प्रमावभ । विशेष्यनाभेदेन धववृत्तिविशेप्यनाभाव' खविरवृत्ति ·१६२ [वारके व्युत्पत्तिवाद वित्यादिप्रयोगोपपत्तेः । न चैवमेकैकधवसदिरादितात्पर्येण धवौ सदिरावित्यादिप्रयोगापत्तिः। तादृशवाक्यद्वयविपयकसमूहालम्ब- नजन्यसमूहालम्बनशाब्दबोधस्य नानाधर्मावच्छिन्नोद्वेश्यताकतया शुद्धपर्याप्तरपि संसर्गतयाऽवगाहनसंभवादिति वाच्यम् । यत्र नाना- धर्मावच्छिन्नविशेप्यतानिरूपिता एकद्वित्वादिप्रकारता तत्रैव खदिरगतविशेष्यताभावो धववृतिरिति न व्यापकत्वमिति तु नाराकनीयम् । द्वित्वनिष्ठव्याप्यतानिरूपिता व्यापक्ता च द्वित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित. विशेष्यतात्वावच्छिनाया विवक्षितत्वात् । न द्वित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतात्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावो धववृत्ति खदिरवृत्तिवेत्याहु । उच्छृङ्खलास्तु उद्देश्यतावदन्यावृत्तित्ववत् पर्याप्तेरेव सर्वत्र ससर्गता स्वीकृत्याव्याप्त्यतिव्याप्ती परिहरन्ति । उद्देश्यतावच्छेदकत्वावच्छिनत्योप- लक्षितनिष्ठव्यापकतानिरूपितव्याप्यतावत्या पर्याप्तेस्ससर्गतेत्यपि केचित् । कालाकाशा इति प्रयोगवारणाय स्वविशिष्टापर्याप्ति स्वससगतया भासते सर्वत्रैकरूपेणवोच्यते । वैशिष्टय च स्वप्रतियोगिकत्वस्वविशिष्ट- धर्मसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । धर्मे वैशिष्ट्यञ्च स्वीयोद्देश्यता वच्छेदकत्वेन तात्पर्यविपयत्वस्वाभाववत्वोभयसम्बन्धेन । प्रभावीयप्रति . योगितावच्छेदकश्च स्वविशिष्टाभावप्रतियोगित्वरूपस्सम्बन्ध । अभावे वैशिष्टयञ्च स्वाधिकरणवृत्तित्वस्वीयोद्देश्यतावच्छेदक्त्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वोभयसम्बन्धेन समन्वय स्वय ऊहनीय । यद्वा स्वविशिष्टा या पर्याप्ति सा उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टा सती ससर्गतया भासते । अन्या तु शुद्धव । वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्यस्वी योद्देश्यतावच्छेदकतात्वावच्छिनप्रतियोगिताक्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकीभ- तमख्याधिकसरयाप्रतियोगिकत्वोभयसम्बन्धेन समन्वय ऊहनीय इति दिक् । प्राप्तिविचारेन्ततो गत्वा नानाधविच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितद्वि- ·प्रपमा जयाजहान शुद्धाया: पर्याप्त समयम्य चा ममर्गतया भीनात् । पयो गति- रापित्यादिनानासायजन्यसमूनलम्बनशान्दयोधे रिशे यतादेन . स्वादिनिटमाशाला यवास्तित निगविसम्मति सदाया एव मनर्गता। एन च द्विवादिनिदाकारतानिनीसदिगम्यतावशाता एकम्मिन् पन्ने निति तोद्देश्यनारदरच्यायपरिनिष्टलापियाप्त मगर्ग- नेति ब्यवस्थाप्य पत्रपदिरावाशारिशदीना प्रामाण्याप्रामापे उपादित- वान् । सत्रायमानेर-कानपटादिगार पति वालासर भवदुमयुन्या सनात् तत्र च नानावपिनारच्छेदकम्प गन गुरपग्नेि. रेव सतया दिदिपादिया का इति प्रयोगस्यापि प्रामा- ज्यापत्ति । एव पदाहिनामाप्रगतमाशाहोन तापव्येष धवसिाधारविनि प्रयोग प्रापयोरिनन । प्रस्तु उद्देश्यनापन्देर- व्याप्तिविशिष्टपर्याप्तरेव समर्गताविशारण राप्यन्त्र पस्यापामामानाधि- परमेव व्यापकत्व च व्याप्यमामानाधिकरण्यात्यनाभावप्रतियोगिलानय मददवत्वम् । एवञ्च पाने शिवादिषानिसमानाधिकरणो योभारम च स्वान्दविनायकसपर तालार्यायपविष्यनाथयष्यधिारणा विभिन इति प्ररने कायगतमहुवराप्तिसमानाधिकरणो यो पत्ति बाल स्वाभाव स च बहुबायर्याप्स्यनुयोगितारन्देशवेर तापम्येविगेप्योभून सत्करलवमानाञ्च नरिकरण इति तत्प्रतियोगितावन्दायम्- যাৰ ফালীলালিপি ন ল াবধিৰি ফুৰা বলি- মানাৰিমােনাধীঘা। বদল্লিাৰি স্নিালি ममानाधिकरणो याभावसानन परवदिरयाद्यभागो.नितु घटत्वाच- भाव इनित प्रतियोगितावच्छदायम्मवश्व वादिमामानाधिकरणब पा- ने मानाव्याग्निपिरहान् । ननु परिगलहिल्याप्चालिममानाधिकरणो म स्वानपिनारदात ताटायविष्यषववादिश्यधिारणोभावात- ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः प्रकारताभेदेन चोद्देश्यतावच्छेदकघवत्यादिव्याप्तिविशिष्टपर्याप्तः संसर्गतानियमेन एकैकधवखदिरादितात्पर्येण तथा प्रयोगासम्भ- . स्याप्रसिद्धतयाऽव्याप्तिटुर्बारेति चेन्न। समानाधिकरणो योऽभाव स च स्ववि- शिप्टो ग्राह्य इत्यदोपात्। तन वैशिष्टय स्वतादात्म्यस्वाभाववत्वोभयाभ्याम्। तनाभावीयप्रतियोगितावच्छेदक सम्बन्ध. स्वप्रतियोगिद्वित्वान्वयिताव- च्छेदकत्वेन तात्पर्य्यविषयीभूतधर्मवद्वृत्तित्वरूपः । तथा च द्वित्वपर्याप्ति- समानाधिकरणो य: धवखदिरादिवृत्तिघटत्वाद्यभावस्तस्य स्वतादात्म्य- मस्ति स्वप्रतियोगिघटत्वादि तस्य निरुक्ततात्पर्य विशेष्यत्वाभाव यच्च तादृशविशेप्यतावत् न स प्रतियोगि इति तद्वद्वृत्तित्वसम्वन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकस्वाभावस्य सत्त्वेन स्वविशिष्टतत्प्रतियोगितानवच्छेदकवत्व धव- त्वादावव्याहतम् । तादृशसम्बन्धस्यान्यन प्रसिद्धत्वान्नाप्रसिद्धत्वशङ्का काला- काशा इत्यादयोऽपि न घटे निरुक्ताभावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेव कालत्वा- देर्यत न चैव सति पुनरपि धवखदिरावित्यादावव्याप्ति.। तथा हि खदिर- वृत्तिर्यो धवत्वाभावस्तस्य द्वित्वसामानाधिकरण्यमस्ति स्ववैशिष्टय चास्ति स्वप्रतियोगिनिरुक्तविशेष्यताशयधवत्ववद्वृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताक्स्वाभावस्य स्वतादात्म्यस्यापि सत्त्वात् तत्प्रतियोगितावच्छेदकवद्ध- वत्ववत्वसामानाधिकरण्यमेव पर्याप्तेरिति वाच्यम् । स्वाभाववन्निरुक्तविशे- प्यताश्रयधवत्वादिसमानाधिकरणपर्याप्तेरेव मसर्गतयाभिमतत्वात् । अभा- वीयप्रतियोगितावच्छेदकससर्गश्च स्वविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकवत्व- रूप । अभावे वैशिष्ट्यञ्च स्वसामानाधिकरण्यस्वान्वयितावच्छेदकत्वेन तात्पर्य्यविशेप्यीभूतधर्मसामानाधिकरण्यसम्बन्धाभ्याम् । एवञ्च धवादि- वृत्तिरभावो न स्वविशिष्ट धवत्वादेस्मत्त्वात् न पा घटादिवृत्तिरभाव. स्व- सामानाधिकरण्यस्यासत्त्वात् इति न स्वविशिप्टाभावप्रतियोगितावच्छेद- कत्ववत्व धवत्वादेरिति तेन सम्बन्धन स्वामावस्यता सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः ।

·१६६ [ कारके व्युत्पत्तिवाद जन्यते। तादृशवाक्यजन्ययोधस्य समूहालम्बनानात्मकतया विशेष्यताभेदेन प्रकारताभेदाभावात् । यथा हि समूहालम्यनानात्मके सङ्गीचैत्रः कुण्डलीत्याकारकनानाविशेषणकैकविशेष्यकज्ञाने नाना- प्रकारतानिरूपितैका विशेप्यता तथा तथाविधे धवसदिरावित्याद्या- कारके नानाविशेष्यकैकविशेपणकज्ञाने विशेष्यताभेदेऽप्यभिन्नैव द्वित्वादिप्रकारता अन्यथा समूहालम्वनतस्तद्वैलक्षण्यानुपपत्ते. । समासघटकधवसदिरादिपदानामेकवाक्यतानुपपत्तेश्च । तत्प्रयोज्य- विपयतया साक्षात्परम्परया वा निरूपिता या विषयता तत्प्रयोज- कत्वस्यैव तदेकवाक्यतापदार्थत्वात्। न चैताहशैकवाक्यताविरहेऽपि क्षतिविरहः। तथा सति समासस्यैवानुपपत्तेः। अयमेति पुनो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामित्यादौ राजपुरुपपदादीनां समासवारणाय समर्थपदानामेव समासानुशासनात्। सामर्थ्यस्य च निरुक्तक- वाक्यतारूपत्वात् । जलपृथिव्योः स्नेहगन्धावित्यादितोऽपि न जले स्नेहः पृथिव्यां गन्ध इत्याकारकसमूहालम्बनबोधः। किन्तु तद्वित- क्षणो द्वित्वादिनिष्टैकप्रकारतानिरूपितजलत्वपृथिवीत्वाद्यवच्छिन्न- 1 सर्वत्र 4 व्याप्ति , यत्र नानाधर्मेष्वनुयोगितावच्छेदकता तन तद्वदन्यावृत्तित्वरूपवेति। उच्यते-केवलान्वयिशब्दस्य तु न केनापि शब्देन द्वन्द्वसम्भव , कर्मधारययोग्यत्वात् । इति न क्वाप्यव्याप्त्यतिव्याप्तीत्यलमति विस्तरेण । अपरे तु पर्याप्तिविशिष्टाया पर्याप्तस्सम्वन्धता। वैशिष्टय स्वता- दात्म्यस्वविशिष्टाभावाधिकरणवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन । अभावे वैशिष्टयञ्च स्वानुयोगितावच्छेदकत्वेन तात्पर्य विषयीभूतधर्मप्रतियोगिकत्वप्रदर्शित- धर्मासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेनाव्याप्त्यतिव्याप्तीति प्राहु । अत्र सर्वतो लथुवपनरचनाबलम्बिन स्वविशिष्टप्रतियोगितानपच्छेदपधर्मवत्सामाना- धिकरण्यविशिष्टपर्याप्तरेव ससर्गताम्वदन्ति । स्वस्य वैशिष्टयञ्च स्वसमा- ·१७० [ वारके व्युत्पत्तिवादः वच्छिन्नतत्प्रकारतानिरूपिततत्तद्विशेष्यताशालिशाब्दवोधपरमित्या- कारकतात्पर्यज्ञाने संसर्गस्य विशेषणतया तद्भाननिहाय संसर्ग- घटकोपस्थितेरपि शाब्दवोधात्मागावश्यकत्वात् प्रकृतसंसर्गेण एक- पदार्थविशिष्टापरपदार्थबोधपरत्वज्ञानस्य' प्रकृतवाक्यार्थविषयक- तया प्रागसम्भवेनोपदर्शिततात्पर्यज्ञानस्यैव शाब्दधीहेतुत्वोपग- मात् । एवं वाक्यार्थघटकसंसर्गस्याननुगमेनात्र घटोस्त इत्यादौ वाक्यभेदप्रसंगाच्च। अत्रोच्यते । व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकशाब्दबुद्धौ स्वव्याप्यतादृशधर्मवत्वमपि विधेयसंसर्गतया भासते इति व्युत्पत्तिः । व्याप्यत्वं च तद्वदन्यावृत्तित्वम् +व्यतिरेकिविधेयस्थले। तादृशधर्मवत्वं चोद्देश्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन योध्यम् । अत्र घटी स्त इत्यादौ एतद्देशवर्तमानत्यादिरूपविधेयस्य तद्वदन्यावृत्ति- त्वरूपव्याप्तिमच्चैतद्देशस्यैकघटादिव्यक्तिमात्राधिकरणत्वे घटपटा- दि'निष्ठद्वित्यमेव घटत्वव्याप्तपर्याप्तिरूपोद्देश्यतावच्छेदकताघटक- 'प्रकृतसंसर्गणकपदार्थ विशिष्टापरपदार्थबोधपरत्वज्ञानस्य प्रकृतवाक्या. थेत्यादि । वस्तुत इदन्न सम्यक् । विशिष्टवाक्यार्थस्य विशिष्टवाक्यप्रतिपाद्य- 'त्वेन शाब्दबोधात् प्राक् ज्ञानासभवेऽपि तद्वित्वममानाधिकरणात्यन्ताभा- वप्रतियोगितानयच्छेदस्वल्यादिसम्बन्धेनैतद्देशवृत्तित्वविशिष्टवोपपरमेतत् वाक्यम् । एव पटविषयस्योधपरमित्यादेविशिष्टवाक्याप्रतिपाद्यत्वेन ततः प्रागपि सम्भवात् । ननु यथान तदा तस्य ससगतोयेति चेन । प्रतियोग्य- भावान्ययो तुल्ययोगक्षेमापिति स्मरणात् । ससर्गभेदेन रासदभावा एव भारो- रन्। तथा सति मभेदान्वयमारणोतरीत्याऽन पटौ न स्त इति वापजन्य- प्रमा मपोषदशापामपि भत्र घटोस्त यतोन्मान्तस्यापि योपापत्तेरिती। घटपटादौति । एतद्देशन एक्पटव्यक्ति-एक्पटव्यतिमात्राधि- परपदे।

·[ कारके १७२ व्युत्पत्तिवाद नस्य पुंसो घटावानयतीति वाक्याच्छाब्दवोधानुपपतिः । तस्य कर्मतायावच्छेदेनाधेयताससर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य द्वित्वा- द्यवच्छिन्नघटाद्यभावस्य निश्चयसम्भवात् । तस्य द्वित्यादिना ताद- शसंसर्गकघटादिविशिष्टधीविरोधित्वादिति चेत् न । उभयत्वाद्यर च्छिन्नाभाववत्ताज्ञानमुभयत्वावच्छिन्ननिरूपिताधेयताससर्गावगा- हिज्ञानमेव प्रतिवध्नाति न तु केवल विशेष्ये विशेपणमिति रीत्या जायमानमुभयत्वादिविशिष्टज्ञानम् । अतो विशेपदर्शिनां तादृश- वाक्याहोपायत्तमाधेयत्वांशे उभयत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितत्वावगाहि- भ्रमात्मकज्ञानं न भवत्वेव । अपि तु तदशे तदनवगाहिप्रमात्मक ज्ञानमित्युभयत्वावच्छिन्ननिरूपिताधेयत्वं चोभयादिवृत्तावेकस्मि- न्धर्मे एव न तु प्रत्येकमात्रवृत्ताविति कर्मयांशे तादृशाधेयत्वाव- गाहिज्ञानस्य भ्रमत्वमित्यवधेयम् । सरयाश्च प्रकृत्यर्थतात्वच्छेदकगताः कचित्प्रतीयन्ते। यथा सपन्नौ व्रीहियवावित्यादौ । एतत्तत्व प्रागेवाभिहितम् । विरुद्ध- संख्याच्छिन्नवाचकशतादिपदोत्तरविभक्त्युपस्थाप्य सरया पर त्यर्थतावच्छेदकसरयायामेवान्वेति । यथा शतमेक द्वे शते त्रीणि शतानीत्यत्र शतत्यादौ एकल द्वित्ववहुत्वानामन्वयः । अत एव च एकशतद्विशतादितात्पर्येण न शतानीति प्रयोगः। तन प्रकृत्यर्थस्य शतस्य यहुत्याद्यन्वययोग्यत्वेऽपि प्रकृत्यर्थतावच्छेदकरातत्यांशे यहुत्नाद्यन्वय एव बहुवचनस्य साकांक्षत्वात । तर योग्यतानि- रहात् । न चैक्शनेऽपि नानापुरुपीयापेक्षावुद्धिजन्यनानाशतत्वस- म्भादेकशतनिष्टशतत्वेऽपि वहुलान्वययोग्यताऽक्षतेति वान्यम्। परम्परसमानाधिकरणद्वयावृत्तिनहुत्यस्यैर शतादिपदोत्तरबहुपच- नार्धनात । तादृशवहुलम्य पैस्शतादिवृत्तिनानाशतत्यादी याधात् । अथ या तनापि पहलमेन बहुचनार्थः। परस्परसमानाधिकर- पदयावृत्तिपर्याप्तिरपाराट्दानिरूपक: मम्यन्धः ।

·प्रयमा] जयालड्वृतः यत्तु द्वे शते त्रीणि शतानीत्यादौ संरयैव शतादिशब्दार्थः, न तु मरयेय, संरयेयस्य तदर्थत्वे "विंशत्याद्याः सदैकत्ये सर्वाः संख्ये- यसंरययोः संरयार्थे द्वित्यवहुवे" इत्यनुशासनविरोधात् द्विव- चनादिमाधुतानुपपत्तेः। गवां शतानीत्यादौ पप्ठ्यर्थान्वयानुपप- तेश्चनचाभेटः पप्ठ्यर्थः। तथासति ब्राह्मणादश इत्यत्र ब्राह्मणानां दशेत्यपि स्यात् । अस्माकं चादशेभ्यः संरयाः संख्येये वर्तन्ते । श्रतः परं संग याने संख्येये चेत्यनुशासनादशादिशब्दानां शतादि- शब्दवत्सख्यानार्थकलाभावादशवादिसरयायाः पदार्थतावच्छेद- कत्वेन तत्र पप्ठ्यर्थसम्बन्धान्वयासम्भवन न तथा प्रयोग इति । तदसत् । गसं शतं शतानीत्यादौ संरयायाः प्राधान्येन शता- दिशब्दवाच्यत्वे गवां शतं दद्यादित्यादौ शतादिपदार्थस्य संख्याया दानादिकर्मवान्धयायोग्यतया प्रामाण्यानुपपत्ति: । गवां शतं गुल- मित्यादौ संरयायां शुल्लाद्यभेदान्वययोग्यताविरहात्तदनुपपत्तिश्च । तम्मादशादिशब्दा इव विंशतिशतसहस्रादिशब्दा अपि संख्या- वच्छिन्नवाचका एव । न तु धर्मिविशेषणतानापनसंख्यावाचकाः। विशत्याद्या सर्दकत्वे सर्वा इति । विशत्याद्या सर्वा मख्यावाचक- दाब्दा सस्पेयमख्ययोवंर्तन्ते । संख्या द्वित्वबहुल्वे स्तस्तासु चानरते स्त्रिय' इत्युत्तरार्द्ध सण्यारूपेऽर्थे वे त्रीणि शतानीति द्वियत्वे भवरा इत्युक्तेरवशिष्ट- मख्यार्थकत्वे विशत्याद्या सर्वा सख्याशब्दा एकत्व वर्तन्ते इत्यर्थो लभ्यते। तया च सख्येयार्थकत्वे एकवचनमेव साध्विति दिक् । 'प्रादर्शभ्यः (भादशतो वा पाठ ) इति । एकादारभ्याप्टादशपर्यन्ता सख्यावाचका' शब्दा सख्येये वतन्ते । सख्येये ह्यादश पिप्वित्यनुशासनात् । प्रत.परा विशत्यादिशब्दा सस्याने सख्येये चैत्यर्थ । विशति ब्राह्मणा इति मरुपये ब्राह्मणाना विशतिरित्यादि सख्याने इति । - ·१७४ [ कारके . व्युत्पत्तिवादः स्वार्थैकदेशेऽपि संख्यायां स्वप्रकृतिकविभक्त्यर्थसंख्यान्वयसाका- क्षतयाऽन्यप्रकृतिकपष्ठ्यर्थसम्बन्धान्वयसाकाक्षतया च तेपां संख्यानार्थकताप्रवादः, न तु दशादिशब्दानां तथालं दशादि- ब्राह्मणतात्पर्येण ब्राह्मणानां दशेत्यादिप्रयोगविरहादिति तेपां संख्येयमात्रवाचिताप्रवाद इति "विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः। संख्यार्थे द्विवहुत्वे स्त" इत्यनुशासनमप्युक्तार्थे दर्शितव्युत्पत्तिग्राहकमित्यवध्येयम् । एकद्विपहुशब्दोत्तरैकवचनद्विव- चनबहुवचनानि च न संख्यावोधकानि । उद्देश्यतावच्छेदकविधेययो- रैक्येनैकत्वादिविशष्टे एकत्वाद्यन्वये आकाङ्क्षा विरहादिति तदुत्तरं प्रथमाविभक्तिः प्रयोगसाधुतामात्राय नित्यवहुवचनान्ते- भ्योऽवादिशब्देभ्यः परं प्रेथमावहुवचनमपि कचिनिरर्थकमेव । यत्रैकव्यक्तिमात्रतात्पर्येण तादृशशब्दः प्रयुज्यते तत्र वहुत्वान्वये योग्यताविरहात् । यत्तु तद्गतगुणादिसाधारणवहुत्वस्य तत्रान्वय इति-तन्न शोभनम् । प्रकृत्यर्थतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तिसम्वन्धेनैवानेकवृत्ति- संख्यान्वयस्य व्युत्पन्नतया तादृशसम्बन्धेन तथाविधवहुत्वान्वय- योग्यताविरहात् । अन्यथोदासीनघटपटादिसाधारणवहुत्वस्याप्य- न्वयसम्भवेन तद्गतगुणादिसाधारणबहुत्वानुधावनस्याकिश्चित्कर- त्वात् । : अथ तवाजहत्स्वार्थलक्षणया गुणादिसाधारणधर्मा- वच्छिन्न एव प्रकृत्यर्थ इति चेत्तर्हि बहुत्वेन भासमानेषु गुणादि- प्वपि पदार्थान्तरान्यय: स्यात् । तथा चापो द्रव्याणि दारा अन गृहे सन्तीत्यादिवाक्यानामप्रमाणतापत्तिः । गुणादिपु द्रव्याभेदे गृहवृत्तितादेर्वाधात् मुस्यार्थमात्रपरतादृशशब्दानां पहुवचनान्त- तानुपपत्तेश्चेति न किंचिदेतत् । श्रवादिपदार्थे एकत्वद्वित्यान्वय- योग्यतासत्त्वेऽप्यसाधुत्वादेव तदुत्तरमेकवचन द्विवचने न प्रयुज्यते इति ध्येयम् ।

·प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः १७५ श्राख्यातेकवचनस्य संख्यार्थकत्वे विवदन्ते निष्कर्षानुसारिणः। घटोऽस्तीत्यादौ सुबेकवचनादेव संख्याबोधकत्वसम्भवात् । चैत्रेण दृष्टो घट इत्यादिस्थलानुरोधेन तस्य तद्वोधकताया आवश्य- कत्वात् । न पैकवचनत्वेनानुगतेनैकत्वशक्तवानिडेकवचनस्याप्ये- कत्ववाचकत्वमक्षतमिति वाच्यम् । एकवचनत्वस्यैकत्वशक्तता- वच्छेदकतायाः प्रागेव निराकृतत्वात् । अस्तु वा तेन रूपेण तिडेकवचनस्याप्येकवे शक्तिस्तथापि तजन्यैकत्वोपस्थिते: शाब्द- बोधोपयोगित्वे मानाभावः । न हि सामान्यत एकवचनज्ञानजन्यै- कल्वोपस्थितित्वेन तच्छाब्दवोधहेतुता सम्भवति। तथा सल्ये- कत्वेऽगृहीतमुपदवृत्तिकस्य पुंसः सुपदप्रकृतिघटादिपदोपस्थाप्य- घटादौ पटादिपदोत्तरामादिपदोपस्थाप्यकत्याद्यन्वयबोधप्रसङ्गः, किन्तु सुपदत्वादिप्रकारकज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वादिनैव । तथा सत्ति घटादिपदोत्तरसुपदत्वादिरूपानुपूर्वीविशेपरूपाकाक्षाज्ञानघटितायां घटादावेकत्वान्वयवोधस्य सामग्यां सुपदत्यादिप्रकारकधीजन्यो- पस्थितेरन्तर्भावात्तादृशापत्तेरनवकाशात् । एवं च तिवादिसमभि- व्याहारप्रकारकज्ञानजन्योपस्थितिल्वेन तच्छाब्दवोधहेतुत्वे माना- भाव इति । यत्तु तियादेः संख्यानभिधायकत्वं चैत्रः पचति तण्डुलं चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ कर्तृकर्मवाचकपदात्तृतीयाद्वितीय- योरापत्तिः कर्तृकर्मगतसंख्याया अनभिधाने 'कर्तृकरणयोस्तृतीयेति "कर्मणि द्वितीये"तिसूत्राभ्यां तयोरनुशासनात् । नैयायिकमते लकारस्य कर्तृकर्मावाचकतया तदनभिधानस्य द्वितीयावृतीयानियामकत्वासम्भात् । न च कर्मादिगतसंरयान- भिधानमेव कथं कादिवाचकपदोत्तरतृतीयादिनियामक, चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादिस्थलेऽपि लकारस्य चैत्रादिगतसंरया- भिधायकत्वस्वादेकवादिना एकस्वादिसामान्यस्यैवैकवचनाभिधे- यत्वादिति वाच्यम् । यतस्तद्गतसंख्यानभिधायकत्वं प्रकृते न ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद तद्गतसख्यानिष्ठवृत्त्यनिरूपकत्वमपि तु तद्विशेष्यकसख्याप्रकार- कशा दवोवाननुकूलत्वमेव । तथा च कादिविशेष्यकसख्यान्वय- योधाजनकलकारादिसमभिव्याहतकादिवाचकपदात् तृतीयादयो भवन्तीत्यत्र तदनुशासनतात्पर्यम्। चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादी चैनादिविशेष्यक सरयान्वयवोधकत्व नाख्यातस्य । आख्यातार्थ- भावनाया यनान्वयस्तद्विशेष्यकसख्यान्वयवोधस्यैवाख्यातेन जन- नात्तादृशभावनान्वयवोधे विशेप्यश्च प्रथमान्तपदोपस्थाप्य एव । चैन पचति तण्डुलमित्यादौ चैत्रादि साक्षादेव भावनावि- शेयत्वम् । चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ तु परम्परया चैत्रा- दिनिष्ठभावनाजन्यपाकजन्यफलशाली तण्डुल इत्याकारकयोधस्यैव तत्रोदयात्। तस्मात्तिवादेरपि सख्यावोधकत्वमावश्यकमिति तन्न विचारसहम्। तथा हि कर्नादिनिष्ठसरयान्वयवोधाननुकूलत्व यदि तादृशयोधफलोपधायकज्ञानविपयत्वाभावयत्त्व तदा यार- शतिवादिज्ञानेन सहकार्यन्तरविरहात्तादृशवोधो न जनितस्तद्योगे तृतीयाद्यापत्ते । यदि च तादृशवोधस्वरूपयोग्यज्ञानविपयत्वा- भारस्तदा यगादिसमभिव्याहृतात्मनेपदादिज्ञानस्यापि तादृशयो- धनरूपयोग्यत्वात्तत्स्वरूपयोग्यज्ञानाविपयतियाख्यातस्यैवाप्रसिद्ध । अथ कर्मादिनिशेष्यक्सरयान्वयबुद्धित्वानच्छिन्नजन्यतानिरूपि- तजनकतावच्छेदकविपयित्वानिरूपकत्वमेव तादृशबोधाननुकूल- त्वम् । चैन पचतीत्यादिवाक्यघटकतियादिविपयिता पैनादिनि शेप्यकसख्यान्वयबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनक्तारन्छ- दिका तादृशान्वयबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति चैनादिप-समभिव्या- हततिवाटिपदज्ञानवेनाकाक्षाज्ञानस्य हेतुत्वात् । पैनेण पच्यत तएदुल इत्यादिवास्यघटकठयादिपटरिपयिता च न ताशी । चैत्रादिपदसमभिव्या-ततादृशपदज्ञानवेन तादृशान्ययबुद्धित्वा यन्छिन्न प्रत्यहेतुत्वात् । न च पैन पचने इत्यादी पैनविरोग्य- ·१७७ प्रथमा ] जयाऽलड्डनः काख्यातार्थसंख्यान्वयवोधोत्पत्या चैत्रादिपदसमभिव्याहृततयादि- पद्ज्ञानत्वेनापि तादृशान्वयवुद्धिवावच्छिन्नहेतुताऽक्षतैवेति पैत्रेण पच्यते इत्यादि वाक्यघटकीभूततयादिपदविपयितापि तादृश्येवेति वाच्यम। चैत्रेण पचते चैत्रः पच्यते इत्यादिवाक्याचैत्रादिवि- शेप्यकस्य भावनायाः संख्यायाश्चान्वयवोधस्यानुदयात् । तद्विशे- प्यकतदुभयान्वयवोधे प्रथमान्तचैत्रादिपदसमभिव्याहृतशवादि- विकरणोत्तरतत्तदारयातपदज्ञानत्वेन हेतुत्वाचैत्रेण पच्यने तण्डुल इत्यादिवाक्यघटकतयादीनां ताशसममिव्याहारादिशून्यतया तद्विपयिताया अताहशत्वात्। चैत्रः पक्ष्यते इत्यादितस्तण्डुलः पक्ष्यत इत्यादितश्चैत्रतण्डुलादिविशेष्यकसंख्यान्वयवोधोत्पत्त्या चैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यत्रोभयविशेष्यकसंग्ल्यान्वयबोधौपयिकसम- भित्र्याहारज्ञानविपयितायाः तयादिपदे सत्त्वेन कर्तृकर्मणोस्तृती- याद्वितीययोरमसक्तावपि न ताशवाक्यं व्युत्पन्नाः प्रयुञ्जते कतरि साक्षात् कर्मणि च दर्शितपरंपरया युगपद्भावनावि- शेपणकान्वययोधजनकताया आपल्यातस्याव्युत्पन्नतया तादृश- वाक्यादुभयविशेषणकान्वयबोधासम्भवात् । न चाकाक्षा- योग्यतादिज्ञानसत्त्वात्कथन तादृशान्वयवोध इति वाच्यम् । अगत्या एकविधान्वयवोधेऽन्यविधान्वययोधसामाग्यस्तघटक- तात्पर्यज्ञानस्य वा प्रतिवन्धकत्वोपगमात । न च चैत्रेण तण्डुलः पक्ष्यते चैत्रस्तण्डुलं पक्ष्यते इत्यादिवाक्यद्वयविषयकसमूहालम्बन- दशायामपि उभयविधान्वयवोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तादृशैक- विधान्वयवोधे सादृशान्यविधान्वययोधपरत्वेनागृह्यमाएतथावि- 'तादर्शकविधान्वयबोध इति । तद्विशेष्यक्मख्यान्वयबोधे अन्यविशेष्य- क्यरचान्वयबोधपरत्वप्रकारक्तात्पीयविशेप्यतानवच्छेदधविच्छिनध- मिनाक्तविशेषतादृशान्वयवोधपरमान कारणमिति ।

·प्रथमा ] जयालकृत. भिव्याहृतलकारकृत्तद्धितसमासैरनभिधानमेव तृतीयाद्वितीया- दिनियामकं शिरोमणिभिरत्रैव निर्भरमभिहितः । लादीनां तदनभिधायकत्वं च न तदवाचकत्वं तनिष्टकृत्त्य'नि- रूपकत्वं वा । पारयातसामान्यस्यापि(आत्मनेपदस्यापि?)पारया- तत्वेन तेत्यादिना या कर्तृत्वादिनिष्ठशक्तिलक्षणानिरूपकत्वात्। कर्तृ- स्वाभिधायकारयातस्यैवाप्रसिद्धः। तच्छाब्दवोधौपयिकाकाक्षाशू- न्यत्वमेव तत्। चत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादावाख्यानस्य कर्तृत्वादि- वाचकत्वेऽपि तच्छाब्दवोधौपयिकाकाङ्क्षाराहित्यं तवाक्षतमेव । चैत्रादिपदोत्तरतृतीययैव कर्तृत्ययोधनसम्भवात् । तत्र तादृशाका- इक्षाया अकल्पनात् इत्यपि न । चैत्रेण पक्ष्यते इत्यादौ तृतीयानुप- पत्तेः। पक्ष्यते चैत्र इत्यादितश्चैत्रादौ पाककृतेः केवलात्पक्ष्यत इत्या- दितश्च मुख्यविशेप्यतया तस्य वोधनात्ताहशारयातधात्वोरानुपूर्वी- विशेषाकाईक्षायाः कृतियोधौपयिकत्वात् । न च समभिव्याहार- रूपाकाड्रैव विवत्तणीया। प्रकृते तु प्रकृतिप्रत्यययोरानुपूर्वीरूपा- काक्षा न तु समभिव्याहार इति नोक्तानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति चैत्रेण पचतीत्यादावपि तृतीयायाः साधुतापतेः । ताह- शचैत्रपदारयातपदयोः समभिव्याहारस्य कृतिवोधानौपयिकत्वात् । चैत्रेण विजेप्यते मैत्र इत्यादौ तृतीयानुपपत्तेश्च । विजेप्यते मैत्र इल्या- दितो मैत्रादिकृतियोधात्ताहशारयातमैत्रपद्योः समभिव्याहारस्य कृतियोधौपयिकत्वात् । किं तु तत्तात्पर्यशून्यत्वमेव । तथा च चैत्रेण पक्ष्यत इत्यादावारयातस्य कर्तृत्वादितात्पर्यफत्वे तृतीया असा- धुरेव । तथा च चैत्रेण पचतीत्यादावारयातस्यार्थाविवक्षायां तृतीयायाः साधुत्वेऽपि परस्मैपदस्यासाधुत्वान्न तादृशः प्रयोगः । 'वृत्तौति । वृत्तिपदेन लक्षणाया अपि ग्रहणात्पूर्वतो वैलक्षण्य योध्यम् ।

·१८० [ वारके व्युत्पत्तिबाद. परस्मैपदम्यासाधुत्वं च। धात्वर्थविशेष्यस्य प्रत्ययेनाविवक्षणे भावकर्मणोरिति सूत्रेणात्मनेपदनियमात्। श्राख्यातार्थविवक्षायां न चैत्रेण पचते इत्यादिप्रयोगः, शवादिविकरणस्यासाधुत्वात् । कर्तृत्वतात्पर्यकसार्वधातुकप्रयोग एव तत्साधुत्वात्। कर्तृत्वकर्म- त्योभयतात्पर्येण चैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यादयस्तु न प्रयोगाः ।। तदेकतरवोधेऽन्यपरत्वेनागृह्यमाणाख्यातधर्मिकप्रकृतान्यययोधपर- त्वज्ञानस्य हेतुल्यात् । चैत्रेण पक्ष्यते तण्डुल इत्यादी कर्तृत्वादावा- ख्यातस्य तात्पर्यग्रहे कर्मत्वाद्यन्वयवोधोऽपि न भवत्येव । अथ पक्कानि भुङ्क्ते चैत्रः ओदनः पक्त्वा भुज्यते इत्यादौ कृतां क्रमेण कर्तृत्वकर्मलानभिधानाचैत्रपदीदनपदायुत्तरं तृतीयाद्वितीये कथन स्याताम् । न च कृतानभिधानेऽपि आख्यातेन तदभिधानाम्नानमि- हितत्वं समभिव्याहृतपदाभिहितत्वसामान्याभावस्यैवानभिहितप- देन विवक्षणात् । समभिव्याहृते तिकथनाच्च चैत्रेण गम्यते ग्राम- स्तं मैत्रो गच्छतीत्यादौ न तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्तिः। गच्छति गम्यत इत्याद्याख्यातस्य तत्तत्पदासमभिव्याहृतत्वादिति वाच्यम् । तथा सति भुझानेन चैत्रेण पच्यते ओदनो भोक्तव्यमोदनं पचती- त्यादौ तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्तिः। कृता कर्तृत्वकर्मत्वयोरभिधा- नात्। कृता तत्र भोजनकर्तृत्वतत्कर्मत्ययोरभिधानेऽपि पाफकर्तृत्वं तत्कर्मत्वं चानभिहितमेवेति चेत्तहिं प्रकृतेऽपि तदनभिहितमेव । न च प्रधानक्रियानिरूपिततत्तत्कर्तृत्वाद्यनभिधाने तृतीयादेः साधु- 'समभिव्याहृतेति । समभिव्याहृतत्वकवावयघटत्वमिति । 'प्रकृतेऽपोति । पक्वानि भुङ्क्ते चैत्र औदन पक्वा भुज्यत इत्यादी पाककर्तृत्वपालमत्वयोरनभिधानात्तद्वोधिके द्वितीयातृतीये क्थत स्याता- मित्याशङ्काया समाधानमाह-न चेत्यादिना ।

·प्रथमा ] जयालकृतः १८१ तेति । तदुक्तम् । प्रधानशक्त्यभिधाने गुणशक्तिरभिहितवत्प्रकाशते इति शक्तिः कर्तृत्वादिकमिति वाच्यम् । तथापि चैत्रेण दृश्यमानं घटं मैत्रः पश्यतील्यादौ ज्ञानभेदेन विषयताया भेदाभावात्। चैत्र- दर्शनमैनदर्शनोभयनिरूपितविपयत्वरूपकर्मतायाः कृताभिधाना- द्वितीयानुपपत्तिरिति चेत्-न। तत्तत्प्रातिपदिकार्थविशेपणत्वमा- प्रेण कर्तृत्वकर्मत्वाद्यविवक्षाया एव तदनभिधानपदार्थत्वात् तत्त- प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तृत्वकर्मत्यादिविवक्षायां द्वितीया- यिभक्तेः साधुत्वमित्यर्थे तात्पर्यस्य पर्यवसितत्वात्। शेपमाख्याता- र्थविचारावसरे विवेचयिष्यत इत्यलमत्राधिक्येन । पाखथातद्विवचनबहुवचनयोस्तु संखथावोधकत्वमावश्यकम् । चैत्रो मैत्रश्च गच्छतः चैत्रो मैत्रो देवदत्तश्च गच्छन्तीत्यादौ "चन्द्रे कलङ्कः सुजने दरिद्रता विकाशलक्ष्मीः कमलेपुचञ्चला। मुखाप्रसादः । सधनेषु सर्वदा यशो विधातुः कथयन्ति खण्डितम्” इत्यादौ च द्वित्ययहुत्ववोधकसुपोऽभावात् । न च वत्र मुवेकवचनस्यैव द्वित्वव- हुत्वादी लक्षणास्त्विति वाच्यम्। भानुशासनिकातिरिक्तार्थे सुवि- भक्तेर्लक्षणाया अनभ्युपगमात् । अन्यथा चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादाविव छन्दसि लक्षणयैव स्वादिना द्वित्वादियोधनसम्भ- वात्। औजसादिरूपादेशस्मृतिद्वारा द्वित्वादिवोधनिहाय छन्दसि सुपांसुलुगित्यादिसूत्रेण श्रीजसादिस्थाने स्वाद्यादेशविधानस्य वैय- र्थ्यात्। चैत्रादिपदोत्तरैकवचनस्य द्वित्वादिलाक्षणिकत्वे तदप्रकृत्य- र्थमैत्रादिसाधारणद्वित्यादिबोधस्योक्तव्युत्पत्तिविरोधेनानुपपत्तेश्च । द्वित्वाद्याख्यातार्थसद्धथान्वययोधे च स्वसमानविशेष्यकतदर्थभाव- गच्छन्तोत्यादाविति । एतादृशाप्रयोगस्य प्रामाणिकत्व दर्शयति–चन्द्रे कल इत्यादिना श्रीहर्षश्लोकेन ।

·१८२ [ कारके मुत्पत्तिवाद. नान्वयबुद्धिसामग्री अपेक्षिता। भावनाया वाधादिग्रहकाले तत्र तात्पर्यग्रहादिशून्यकाले चोक्तस्थले द्वित्वान्ययावोधात् । भावनाया अविशेष्ये धात्यादौ सङ्ख्थान्ययाबोधाच तादशसामन्याः सङ्घयान्वयवुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति न स्वातन्त्र्येण हेतुता। तद- कल्पनेऽपि आखथातजन्यसंखयोपस्थितियोग्यताज्ञानविशेपादिघ- टितसामग्या भावनानवगाहिसंसथान्वयवोधस्य कदाप्यजन- नात् । संखथान्वयवोधसाधारणभावनान्वयवोधत्वावच्छिन्नहेतू. नामपि तादृशसामग्रीघटकत्वेनानुपपत्त्यभावात्। न च तादृश- कारणानां भावनान्वयबुद्धित्वं संखथान्वयबुद्धित्वं वा जन्यता- वच्छेदकमुपेयते इत्यत्र विनिगमनाविरहः। सङ्खधामविषयी- कृत्यापि भावनान्वयवोधस्यानुभवसिद्धत्वात्। द्वितीये जन्यता- वच्छेदकत्वासम्भव' इति दिक । 'स्वातन्त्र्येणेति। किन्तु व्यापकसामग्री विधेयेति शेप । सस्यान्वयबुद्धि- त्वव्यापकत्वाद्भावनान्वयबुद्धित्वस्येतिभावस्तदेवोपपादयत्यग्रिमग्रन्थेनेति । 'तादृशकारणानामिति । भावनान्वयकारणानामित्यर्थ । 'जन्यतावच्छेदकत्मासम्भव इति । सख्यान्वयबुद्धित्वस्य न्यूनवृत्तित्वा- दिनि भाव । 'प्रयमाविवरणसमाप्ती दिगितिप्रतीकमुपादाय धीमद्गुरुवरणा. । दिगिति । दिगर्यस्तु सन्तीत्यध्याहारस्त्रय काता इत्यत्र वक्तु गक्य एव । न च त्रयाणा कालाना युगपद्वर्तमानत्यानन्वयो वर्तमाने लडित्यादौ वर्त- मानत्वादे प्रयोगमालिकस्यैव ग्रहणादन्यथा अतिप्रसङ्गापत्तिरिति वाच्यम् । सन्तोत्पन लड्डुवातवर्तमानत्वस्पाविवक्षितत्वात् । प्रत्ययोपात्तवर्तमानत्व हि न सर्वन विवक्षिन भवति । अत एव ग्राम गमिप्यति गमदित्यादी ग्रामादे पनव सिद्धयति । अन्ययेप्सिततमत्वविरहात्तदनापत्ति । ईप्सिन- - ·द्वितीया ] जयालकृत १८३ अथ गुणादिवाचकपदोत्तरद्विवचनबहुवचनयोः कथं द्विर- बहुत्ववोधकता संसथागुणत्वेन गुणादौ वाधात् । न च तत्र स्वाश्रयसमवेतत्वादिसम्बन्धेन द्रव्यगतं द्वित्वादिकमेव भासते इति वाच्यम् । एकव्यक्तावपि ताशसम्बन्धेन द्वित्वादेः परिसमाप्ततया एकमात्रतात्पर्येणापि द्विवचनाद्यापत्तिरिति चेत् अपेक्षावुद्धिविप- यत्वमेव तदुत्तरद्विवचनादिना वोध्यते । तच्चैकमात्रवृत्तिधर्मस्य प्रकृत्यर्थतायच्छेदकस्थले प्रकृत्यर्थतावच्छेदकळ्याप्यत्वविशिष्टपर्या- प्तिसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थेऽन्वेति । अन्यत्र तु शुद्धपर्याप्तिसम्बन्धेनेति न द्वित्वादिस्थलोक्त टोप इति विदुपां परामर्शः । इति व्युत्पत्तिवादे प्रथमाविवरणम् । अथ द्वितीयाविवरणम् कर्मणि द्वितीयेत्यनुशासनात्कर्मस्वं द्वितीयार्थः। तत्र कर्मपदस्य धर्ममात्रपरत्वात् । सप्तम्या वाचकतार्थकत्वात्। कर्मणश्च न पदे हि मतिबुद्धीतिसूत्रेण वर्तमान न । अत एव वर्तुरिति पप्टी सङ्गच्छो । अन्यथा न लोकेति निषेधापते । न च निष्ठेतिसामान्यमनविरहितोऽय पत पष्ठी तु शेपत्वविवक्षयेति वाच्यमेवमपि ग्राम गच्छति गमिप्यतीत्यन पर्मन्दानापत्तेरनुद्धारात् । नितिसूत्रेऽपि भूते इत्यधिकारात् । वर्तमा- गत्वविवक्षाया ज्ञापकन्तु भूते इत्यधिकारे वर्मणि हन इति णिनिविधायय तच्च सामान्यापेक्षक तच्च लड्डुयात्तमपि वर्तमानत्व क्वचिदविवक्षित तेन प्रकृतेऽप्यदोपात् । अत एव मौद्गश्चर्भवतीत्यनेन सार्वकालिक्यागीय- चनियम सगच्यते इति दिगिति ब्रूम । इति व्युत्पत्तिवादजयामा प्रथमाविवरणम् ।

·[ कारके १८४ व्युत्पत्तिवाद. तथात्वम् । कर्मणि नामार्थस्य ग्रामादेरभेदान्वयसम्भवेऽपि धात्वर्थ- गमनादिना तदन्वयासम्भवात् गौरवाच'। कर्मत्वं च क्रियाजन्यफ- लशालित्वम् । तत्र च क्रिया धातुत एव लभ्यते । जन्यजनकभावस्य च विनैव पदार्थत्वं संसर्गमर्यादया भानं सम्भवतीति फलमात्र कर्मप्रत्ययार्थः। न च संयोगविभागरूपफलमपि धातुलभ्यमेव । गमित्यजिप्रभृतीनां तदवच्छिन्नस्पन्दादिरूपव्यापारवाचकत्वादिति वाच्यम् । व्यापारमात्रस्य धात्वर्थत्वात् । फलविशेपान्वयबोधे च धातुविशेषजन्यव्यापारोपस्थितेहेतुतया ग्रामं त्यजतीत्यादौ च धात्वर्थे स्पन्दे ग्रामनिष्ठविभागजनकत्यमेव ग्रामं गच्छतीत्यादौ च ग्रामनिष्ठसंयोगजनकत्वमेव प्रतीयते न तु विपरीतम्। ग्राम गच्छतीत्यादिवच्च ग्रामं स्पन्दते इत्यादयो न प्रयोगाः। द्वितीया- देर्गम्याद्युपस्थापितस्पन्दादावेव फलान्वयवोधकत्वात् । "स्पन्दि- प्रभृत्युपस्थापिते तस्मिन द्वितीयादिना फलान्ययवोधजनना- सम्भवात् । न हि येन केन चिदुपस्थापितयोरेवार्थयोः परस्पर- मन्ययः प्रतीयते । तथा सति घटकर्मत्वादिपदोपस्थापितयोरपि घटकर्मत्वाद्योः परस्परमन्वयवोधप्रसङ्गात्। कृत्रादिसमानार्थकय- तधातूपरथाप्ययत्ने विपयितार्थकद्वितीयान्वयसंभवेन घटं करो- तीतिवद् घटं यतते इत्यादिप्रयोगप्रसगाच । अपि तु ययोर्याह- 'अन्वयासम्भवादिति । ग्रामवृत्तिसयोगानुकूलत्वसम्बन्धेन पर्मण सयोगावच्छिनव्यापारेऽन्वयस्तहिं गौरवात्मयोगस्य द्विधा भानादिति । 'स्वाथयबलजनक्त्वसम्बन्धेन यथाकथञ्चित्तत्सम्भवादाह-गौरवा- दिति। 'आश्रयत्वस्यापि ससर्गमर्यादयव भानसम्भवादाह-फलमात्रमिति । *गूढार्थतत्त्वालोके न तु स्पन्दीत्यादिपाठ ।

·द्वितीया ] जयाऽलकृतः १८५ शान्वयवोधे आकाइना तदुपस्थापितयोरेव तादृशान्वयबोधः। श्राकाक्षा च द्वितीयादेर्गम्यादिना कुमादिना च कल्प्यते न तु तत्समानार्थकेनापि सन्दियतिप्रभृतिनेति । न चाकांक्षात्र सम- भिव्याहारः । स च गम्यादिनेव स्पन्दादिनापि समान एवेति वाच्यम् । यतो द्वितीयादेर्गम्यादिसमभिव्याहारस्यैव फलवला- दन्वयबोधीपयिकत्वमुपगम्यते न तु पन्दिप्रभृतिसगभिव्याहा- रस्येति न तस्याकाक्षात्वमन्वयवोधौपयिकसमभिन्याहारस्यैव तथात्वात् । अत एव समानार्थकत्वेऽपि गम्यादेरिव न स्पन्दादेरपि सकर्मकत्वव्यवहारः। फलान्वितव्यापारवोधकथातुल्यस्यैव तनि- यामकत्वात्। अथ धातोर्व्यापारमारवाचित्वे त्यजति गच्छति त्यागो ग- मनमित्यादिवाक्यादविलक्षणवोधप्रसङ्गः। न च शक्तिभ्रमाद्य- जन्ययोस्तादृशवाक्यजन्यवोधयोरवैलक्षण्यं कश्चिदभ्युपैति । तथा सति त्यागादितात्पर्येण गमनादिपदं व्युत्पन्ना अपि प्रयुञ्जीरन् । न च तत्र फलविशेषावच्छिन्नव्यापारे लक्षणा सोक्रियते इति विलक्षणवोधोपपत्तिरिति वाच्यम् । लक्षणया विलक्षणयोधजनने- ऽपि शक्तयाऽविलक्षणवोधजननसम्भवेन दर्शितातिप्रसङ्गस्य दुर्वार- त्वात् । न च गम्यादिशक्तिशानजन्यार्थोपस्थित्या फलाविषय- बोधस्य कुत्राप्यजननात् ताहशोपस्थितिघटितसामग्रीशरीरे फल- विशेपवोधकसामग्री निवेश्यते। तथा च त्यागगमनादिपदयोः शस्था नाविलक्षणवोधजनकतेति वाच्यम् । त्यजिगम्योरेकार्थ- वाचकतारूपपर्यायतां विपर्यस्यतो गमनादिपदात् त्यागादिपदजन्य- वोधसमानाकारकयोधस्य सर्वानुभवसिद्धतया गम्यादिशक्ति- ज्ञानात्फलाविषयकवोधस्यापि पदजन्यबोधनियामकताया वक्तुम- शक्यत्वात् । तथा चाभ्रान्तस्यापि भवन्मते ततोऽविलक्षणवोध- सम्भवेन एकविधवोधतात्पर्येण व्युत्पन्नानां तादृशप्रयोगप्रसङ्गो ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद दुर्वार इति चेत्-मैवम् । कर्मप्रत्ययासमभिव्याहृतत्यागगमनादि- पदस्य तत्तत्फलावच्छिन्नव्यापारेऽनादितात्पर्य कल्प्यते न तु केवलं- व्यापारे। अनादितात्पर्यमेव च सारसिकप्रयोगनियामकमिति एकार्थतात्पर्येण प्रामाणिकानांसारसिको न त्यागगमनादिप्रयोगः । एवं त्यजिगमिप्रभृतिसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्यापि फलविशेप एव नियतं तादृशं तात्पर्यमिति न विभागादितात्पर्येण ग्रामं गच्छती- त्यादिप्रयोगः । तदर्थवोधकत्वमानं तु न तदर्थतात्पर्येण स्नारसिक- प्रयोगनियामकम् । तथा सति शक्तिभ्रमादिना घटपदस्यापि पटादि- बोधकतया पटेऽपि घटादिपदप्रयोगापत्तिः। नापि शक्त्या बोधकत्वं तथा । निरूढलक्षणयापि स्वारसिकपदप्रयोगात् । शक्तिभ्रमं लक्षणाज्ञानं चान्तरेण गम्यादेविभागादिरूपफलविशेपितस्पन्दा- दिवोधकत्वाभावनियमोऽसिद्ध एवेति तात्पर्यभ्रमसहकृतशक्ति- प्रमया तादृशवोधजननेऽपि न क्षतिः । विना लक्षणाग्रहं भ्रमा- नधीनतादृशवोधो गमिप्रभृतितो न सम्भवतीत्येव नियमः । स च तात्पर्यभ्रमेणैव निर्वहतीति विभागाद्यर्थे पूर्वपूर्वेपामनादितात्पर्य- भ्रमवतो वक्तुः स्वकीयतात्पर्येण ग्रामं गच्छतीत्यादिप्रयोगो यत्र तच्छ्रोतुस्तात्पर्यभ्रमासम्भवेऽपि वक्तृतात्पर्यानादित्वभ्रम एव प्रयोगसंपादनद्वारा तदर्थशाव्दवोधप्रयोजक इति न तादृशनियम- क्षतिरिति प्राचीनपथपरिप्कारप्रकारः । नव्यास्तु संयोगादिरूपफनविशेपावच्छिन्नरपन्दो गम्याद्यर्थः । तद्धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वमेव तद्धातुकर्मत्वम् । नातो गम्यादिकर्मवस्य पूर्वदेशादौ प्रसङ्गः। न वा स्पन्देः सकर्मकत्वम् । तन फलस्य धात्वर्थतानवच्छेदकत्वात्। एवं च धातोरेव फल- विशेपलाभात् फलान्वयिनी वृत्तिरेव द्वितीयार्थः। न च कर्मणि द्वितीयेत्यनुशासनविरोधः। तरय कर्मणि फलनिष्ठाधेयत्वान्वयिनि प्रकृतितात्पर्य तदुत्तरं द्वितीयेत्यर्थकत्वात् । न चैव तस्य ·द्वितीया ] जयाऽलतः १८७ शक्तियाहकत्यानुपपतिः । अनादितात्पर्यग्रहसंपादकत्वेन परंपरया शक्तियाहकत्वसम्भवात् । न च फलस्य पदार्थैकदेशतया तत्र द्विती- यार्थवृत्तेरन्वयासम्भवः । व्युत्पत्तिवैचित्र्येण प्रकृते एकदेशान्वय- स्वीकारात् । श्रथ गमनं न स्पन्द इत्यादितो धात्वर्थतावच्छेदक- फले स्पन्दभेदान्वयवोधसम्भवेन तत्रैतादृशप्रयोगस्य वारणाय फलविशेष्यकान्वयवोधे तद्विशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यफलोपस्थितित्वेन हेतुत्यकल्पनस्यावश्यकत्वात् तादृशकारणबाधेन धात्वर्थतावच्छे- कफले द्वितीयार्थान्वयासम्भवः । न च यादृशपदसमभिव्याहारज्ञानात् फलविशेष्यकस्पन्द- भेदान्वयवोधः प्रसिद्धः 'ताशपदज्ञानजन्यफलाद्युपस्थितिघटित- सामग्याम्तादृशान्ववोधोत्पादप्रयोजिकाया असत्त्वेनोक्तस्थले तदापत्त्यसम्भव इति वाच्यम् । यत्र गमनादिपदादेव लक्षणया शक्तिभ्रमेण वा स्वातन्त्र्येण फलोपस्थितिस्तत्र फलविशेष्यकस्पन्द- भेदान्वयबोधप्रसिद्धथा गमनपदसमभिव्याहारतजन्यफलोपस्थि- तिघटितसामग्य फलविशेष्यकस्पन्दत्वाद्यवच्छिन्नभेदान्वयबोध- प्रयोजकताया आवश्यकत्वात् । तद्वलेन शक्तिप्रमाधीनवोधेऽपि फन्नांश स्पन्दभेदादिभानप्रसङ्गः। एवं च फलव्यापारयोः पृथक्शक्ति'- स्वीकारपक्षेऽपि न निस्तारः। तथात्वेऽपि हि गमनं न स्पन्द इत्यादौ फले शक्तिप्रमया स्पन्दभेदान्वयवोधसम्भवेन ताशप्रयो- गापत्तेर्दुरित्वादिति चेत्-न । तद्विशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थिति- जन्यतावच्छेदककोटौ तादृशोपस्थित्यव्यवहितोत्तरत्वनिवेशनमाव- श्यकम् । विशिप्य तत्तत्पदमन्तर्भाव्यैव पदार्थापस्थितेरेकैविधवोधे 'तादृशपदसमभिव्याहारज्ञानेत्यधिर पाठ क्वचित्तुस्तकेऽत्र । 'पृथक्शस्तीति । सण्डशक्तिरित्यर्थ ।

·[ कारके व्युत्पत्तिवादः नानाहेतुताया व्यवस्थापितस्यात् । एकपदाधीनतद्विपयकवृत्तिज्ञान- जन्यशाब्दवोधे पदान्तरवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितेर्व्यभिचारस्य प्रका- रान्तरेण वारणासम्भवात्। एवं च धात्वर्थतावच्छेदकफले द्विती- यार्थान्वयबोधेऽपि क्षतिविरहः। तत्रैतादृशकारणस्य व्यभिचारा- प्रसक्तरिति वदन्ति । अत्रेदं चिन्त्यते । व्यापारमात्रस्य धात्वर्थतायामपि सर्वा- नुपपत्तीनामुद्धृतत्वात् फलावच्छिन्नव्यापारस्य गुरुतया तथात्व- मनुचितम् । अथ फले द्वितीयादेः शक्तयन्तरकल्पनामपेक्ष्य धातो. विशिष्टे शक्तिकल्पनमेवोचितम् । न च भवन्मतेऽप्याधेयत्वे द्विती- यादेः' शक्त्यन्तरस्य कल्पनीयत्वात्तदंशे साम्यमिति वाच्यम् । ग्राममध्यास्ते ग्राममधिशेते ग्राम संयुनक्तीत्यादौ द्वितीयायाः सर्वमत एवाधेयत्ववोधकतया द्वितीयादेः फलवाचकत्वमतेऽपि आधेयत्व- वाचकताया आवश्यकत्वात् । न च द्वितीयायाः संयोगादिवाचक- त्वमते आधेयत्वे तस्या लक्षणैव न तु शक्तिरिति वाच्यम् । प्राधेयतात्वस्याखण्डतया संयोगत्वादिसमशरीरत्वात् संयोगवा- द्यच्छिन्ने तवच्छिन्ने वा शक्तिः कल्प्यत इत्यत्र विनिगमकास- म्भवात् । अस्तु वा ममाप्याधेयत्वे लक्षणैव शक्तिस्तु संख्यायामेव । यदि च द्वितीयादेः फलवोधकतामते फलेऽपि तस्या लक्षणैव न तु शक्तिः शक्तिस्तु संख्यायामेव संयोगविभागादिरूपकप्रत्येकफलापे- क्षया संख्यायां तत्प्रयोगप्राचुर्यस्य विनिगमकत्वादित्युच्यते तथापि तन्मते धातुजन्यशुद्धव्यापारोपस्थितेः शाब्दबोधहेतुताकल्पनम- धिकम् । द्वितीयाद्यसमभिव्याहारस्थलानुरोधेन फलविशेपाय- "द्वितीयादेरित्यादिग्रन्यस्याने तन शक्तिकल्पनस्योभयसाम्यादित्येव पाठः क्वचिद्धस्तलिखितपुस्नके ।

·जयाऽलडकृत द्वितीया } च्छिन्नव्यापारे धातोर्लक्षणया भरतामप्यावश्यकत्वाद्धातुजन्य- तादृशन्यापारोपस्थितिहेनुताया उभयमिद्धत्वात् । यदि च स्पन्दत इत्यादित इन शक्तिभ्रमाद्च्छतीत्यादितोऽपि शुद्धव्यापारवोध आनुभविक इति मन्यते तथापि तन्मते शा दबुद्धौ द्वितीयादि जन्यफलोपस्थिते कारणताया कल्पनाधिक्य तजन्याधेयलोप- स्थितिहेतुत्वकल्पनस्य चोक्तस्थलानुरोधेन उभयमत एवावश्यक- त्वादिति चेत्-श्रस्तु तन्मते तादृशकारणताया आधिक्यम् । नव्यमते तु ग्राम गच्छतीत्यादिवाक्यज्ञानघटितशाब्दसा मन्य समानविपयकानुमित्यादिप्रतिवन्धकताया फलप्रकार- तानिरूपितव्यापारविशेष्यताशालित्वेन धातुजन्योपस्थितेनिवेश- नीयतया तस्यास्तादृशविशेष्यताशालित्वेन व्यापारविशेप्यतानि- रूपितफ्लपकारताशालित्वेन वा निवेश इत्यन विनिगमनाविरहात् सामग्रीप्रतियन्धकताधिक्यमवच्छेदकगोरव च । प्राचीनमते द्वितीयाजन्यफन्नोपस्थिते सामग्यन्तर्निवेशस्तु नव्यमलसिद्धतजन्याधेयस्योपस्थितिनिवेशस्थलीय एव इति । नव्य- मते तादृशस्थले शा दयोवस्याधिकविपयकतया तात्पर्यज्ञानादि- कमप्यधिकविपयकमेव शादधीहेतुर्भविष्यति, प्रतिवन्धकसामग्या- मप्यन्तर्भविष्यतीति च गौरयम् । अथ फलस्य द्वितीयार्थत्वे भूमि गच्छति न महीरुहमित्यादौ महीरहवृत्तिसयोगादेनकतासम्ब न्धावच्छिन्नाभाय एप नबर्थो याच्य । सा च वृत्त्यनियामक्सम्य- न्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया अप्रसिद्ध । नव्यमते तु द्वितीयार्थस्याधेयत्वस्य फलनिष्ठोऽभार ग्व तथेति नानुपपत्ति । न च भूमिकर्मकगमनकर्तादो महीमहकर्मकगमन- कर्तृत्वाद्यभार प्रतीयते इति वाच्यम् । कर्तगाचकपदासमभि- व्याहारस्थले तदसम्भवात् । न च तत्राप्यास्यातार्थान्वयवोधानु- रोधेन कर्तृगाचकपदाध्याहारस्यावश्यकतया अध्याहतपदोपस्था- ·द्वितीया ] जयाऽलतः १६१ ले नव्यमतेऽपि द्रव्यं गच्छति नाभावमित्यादी गतिविरहः । तथा हि समवायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतैव द्वितीयार्थों वाच्यः । अन्यथा कालिकादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रामादिवृत्तिसंयोगादिकमा- दायातिप्रसङ्गात् । तथा चाभावादिनिरूपिततथाविधाधेयत्वायन- सिद्धथा तदभावयोधासम्भवः । निरूपितत्वसम्वन्यस्य च वृ. त्यनियामकतया समवायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतायां तत्सम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रकृत्यर्थाभाववोधो न सम्भवत्येवेत्याहु- रिति । अत्रीच्यते । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वे श्राधेयत्वं संसर्गः विभक्तेः संरयामात्रमर्थः फलाव- च्छिन्नो व्यापारो धात्वर्थ इत्येवोचितम् । अस्तु च व्युत्पत्तिकै चित्र्येण नामार्थधात्वर्थयोरपि साक्षादन्वयबोधस्तथा सत्यतिप्र- सङ्गस्य प्रागुपदर्शितप्रकारेण वारणसम्भवात् । न चैतत्कल्पे लाघवानवकाशः। फले स्वतन्त्रशत्तयकल्पने सामग्रीप्रतिबन्धक- तायां द्वितीयादिजन्यफलोपस्थितिधातुजन्यव्यापारोपस्थितिरिति उभयनिवेशस्थाने (उपस्थित्यपेक्षयेति या पाठः) धातुजन्यविशि- टविपयकोपस्थितेरेफस्या निषेशेन लाघवात् । वस्तुतस्तु शाब्दबुद्धरधिकविपयत्वे राज्ञः पुरुप इत्यादी स्वत्वादेः संसर्गतानिराकरणावसरे सामग्रीप्रतिवन्धकतायां लाघ- वस्य दर्शितत्वात् । द्वितीयादेरावेयत्वमर्थः, फलावच्छिन्नन्या- द्वितीयायें प्रकृत्यर्यस्य कालिकादिसम्बन्धमादायानिप्रसङ्गोपेत्यभावाय सम- वायसम्बन्धावच्छिताधेयत्वस्यैव ससर्गत्वेनाभ्युपगन्तव्यतया तेन सम्बन्धन चाभावसाहत्यर्थस्याप्रसिद्धया तत्सम्पन्धावच्चिनप्रतियोगिताक्तदभावो बोधचिनु न शाम इति।

·१६२ [ कारके ग्युत्पत्तिबाद पारश्च धातोरित्येव युक्तम् । कर्मारयातस्य फलमर्थः । अन्यथा ग्रामो गम्यते इत्यादी प्रामादेर्व्यापारजन्यफलाश्रयत्वरूपकर्मत्व- प्रतीत्यनुपपत्तेः । यादृशविशेष्यविशेपणभावापन्नयोः परवाच्यता तादृशविशेपणविशेष्यभावापन्नयोरेव शाब्दबोधे भानसम्भवात् न तु तद्विपरीतविशेषणविशेष्यभावापन्नयोः । यत्तु फले धातोः पृथक् शक्त्युपगमात् व्युत्पत्तिवैचित्र्येण कळख्यातसमभिव्या- हारस्थले व्यापारविशेपणतया भासमानस्य फलस्य कर्मारयात- स्थले तद्विशेष्यतया भानमिति तन्न। पृथक् शक्तिस्वीकारे शाब्द- सामग्याः प्रतिवन्धकताया विशिष्टविपयकोपस्थितिस्थले उपस्थि- तिद्वयकल्पने गौरवात् । गम्यादेः सम्पूर्वयुजिप्रभृतिसमानार्थकता- भ्रमवतामिव विशेषदर्शिनामपि गमनं न स्पन्द इत्यादिवाक्या- संयोगादौ स्पन्दभेदान्वयवोधापत्तेर्दर्शिताया दुर्वारत्वाच । संयो- गादिविशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितिघटितायारतथाविधान्वय- वोधसमाग्ऱ्या अक्षतत्वात् । तत्तद्धातूपस्थाप्यव्यापारांशे तत्तद्वि- शेपणकबोधतात्पर्यज्ञानस्य तादृशान्वययोधे प्रतिवन्धकताकल्पने गौरवादिति फलस्य द्विधा भानं चेदनुभवविरुद्धं तदा पुनरनायत्या फलव्यापारयोः खण्डशक्तिद्वयमेव धातोः स्वीकरणीयम् । आख्या- तस्याश्रयत्वमेव तत्रार्थः । अधिकमग्रे वक्ष्यते । श्रथ द्वितीयाया आधेयतार्थकत्वे व्यापार तदन्वयतात्पर्येण सप्तम्या इव द्वितीयाया अपि प्रयोगापत्ति। नहि गृहे पचतीत्यादि- वद्गृहं पचतीति कश्चित्प्रयुके। मैवम् । धात्वर्थतावच्छेदकफलांशे श्राधेयत्वान्यय एव तादृशद्वितीयायाः साकाड्तत्वकल्पनाव्यापारे तदुपस्थापिताधेयत्लान्चयासम्भवात् । सप्तम्यधीनाधेयत्वोपस्थिति- सप्तमीसमभिव्याहारज्ञानघटिताया एव सामग्यास्तादृशान्वयवोधे नियामकत्वात् । द्वितीयासप्तम्योः सामानार्थकत्वेऽपि व्युत्पत्तिभेद- ज्ञापनायैव पृथक् पृथक् सूत्रेण तयोविधानात् । अथाधःसंयोगा- ·द्वितीया ] जयाऽलकृतः १६३ वच्छिन्नस्पन्दस्य पतधात्वर्थत्वात् धात्वर्थतावच्छेदकीभूतफले प्राधेयत्यान्वयतात्पर्येण भूमिं पततोति प्रयोगापत्तिः। न घ द्वितीयोपस्थापिताधेयत्वप्रकारकफलविशेष्यकान्वयबोधे गम्यादि- जन्यफलोपस्थितितत्समभिव्याहारज्ञानघटितसामग्न्येव प्रयोजिका, न तु पतधातुजन्यतदुपस्थिविघटितासामग्रीति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । पतधातुनैव यत्र संयोगावच्छिन्नं गमनं लक्षणादिनो- पस्थापितं तत्र संयोगे द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयात् । अत्राहुः । धातुजन्यशुद्धसंयोगावच्छिन्नस्पन्दोपस्थितेः शाब्द- वोधकारणतायामवच्छेदकपटकसंयोगविषयतायामधिकरणानव- च्छिन्नत्यं विशेषणं देयम् । तथा च तादृशविषयताशालिसंयोगा- वच्छिन्नोपस्थित्यादिघटितसामग्य एव संयोगविशेप्यकद्वितीयो- पस्थाप्याधेयत्वान्वयवोधप्रयोजकत्वोपगमानातिप्रसङ्गः। न चैवमपि । फनायच्छिम्मव्यापारवीधकतया पतेः सकर्मकत्वव्यवहारापत्ति- दुरैवेति वाच्यम् । श्राश्रयानवच्छिन्नफलावच्छिन्नव्यापारवोध- कत्वस्यैव ताशव्यवहारनियामकत्वात् । उत्तरदेशानवच्छिन्न- संयोगः फलं गम्यर्थतावच्छेदकमिति नानुपपत्तिः । अत एवाग्नि- संयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारस्य जुहोत्यर्थतया धात्वर्थता- वच्छेदकसंयोगाश्रयस्याप्यग्नेर्न तत्कर्मता । आश्रयानवच्छिन्नावच्छे- दकत्ताश्रयफलवत्त्वविरहात् । संयोगनिष्ठाया धात्वर्थतापच्छेदक- ताया आश्रयणाग्निनाऽवच्छिन्नत्वात् । न चाग्निविशेपितसंयोगस्य धात्यर्थतावच्छेदकफलवेऽनौ घृतं जुहोतीत्यवानन्वयप्रसङ्गः उद्देश्य- तावच्छेदकविधेययोरैक्यादिति वाच्यम् । तत्र संयोगनिष्ठायामुद्दे- श्यतायां बझेराधेयतासंसर्गेणायच्छेदकतया सप्तम्यर्थस्यानिवृत्तित्व- स्य च विधेयतया उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरेक्यानवकाशात् । वस्तुतस्तु तत्र वहेरेनन्वयेऽपि न क्षतिः। व्युत्पन्नानां ताह- शमयोगस्याप्रामाणिकत्वात् । संस्कृते वह्नौ जुहुयादित्यादिस्थले ·१६२ [ कारके व्युत्पत्तिवाद पारश्च धातोरित्येर युक्तम् । कर्मारयातस्य फ्लमर्थ । अन्यथा ग्रामो गम्यते इत्यादी ग्रामादेयापारजन्यफलाश्रयत्वरूपकर्मत्व- प्रतीत्यनुपपत्ते । यादृशनिशेप्यविशेपणभावापन्नयो परवाच्यता ताशविशेपणनिशेप्यभावापन्नयोरेव शाब्दयोधे भानसम्भवात् न तु तद्विपरीतविशेपणविशेष्यभावापन्नयो । यत्तु फले धातो पृथक् शक्त्युपगमात् व्युत्पत्तिवैचित्र्येण कर्नाख्यातसमभिव्या- हारस्थले व्यापारविशेपणतया भासमानस्य फलस्य कारयात- स्थले तद्विशेप्यतया भानमिति तन्न। पृथक् शक्तिस्वीकारे शाब्द- सामग्य प्रतिवन्धकताया विशिष्टम्पियकोपस्थितिस्थले उपस्थि- तिद्वयकल्पने गौरवात् । गम्यादे सम्पूर्वयुजिप्रभृतिसमानार्थकता- भ्रमवतामिव विशेषदर्शिनामपि गमन न स्पन्द इत्यादिवाक्या- सयोगादौ स्पन्दभेदान्वयवोधापत्तेर्दशिताया दुर्वारत्वाच । सयो- गादिविशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितिघटितायास्तथाविधान्वय- योधसमाग्ऱ्या अक्षतत्वात् । तत्तद्धातूपस्थाप्यव्यापाराशे तत्तद्वि- शेपणकयोधतात्पर्यज्ञानस्य तादृशान्वययोधे प्रतिवन्धकताकल्पने गौरवादिति फलस्य द्विधा भान चेदनुभवविरुद्ध तदा पुनरनायत्या फलव्यापारयो सण्डशक्तिद्वयमेव धातो स्वीकरणीयम् । आख्या तस्याश्रयत्वमेव तनार्थ । अधिकमग्रे वक्ष्यते । अथ द्वितीयाया अाधेयतार्थकत्वे व्यापार तदन्वयतात्पर्येण सप्तम्या इव द्वितीयाया अपि प्रयोगापत्ति । नहि गृहे पचतीत्यादि वद्गृह पचतीति कश्चित्प्रयुके। मैवम् । धात्वर्थतावच्छेदकफलाशे आधेयत्वान्यय एव तादृशद्वितीयाया साकाङ्क्षत्यकल्पनाव्यापार तदुपस्थापिताधेयत्वान्ययासम्भयात् । सप्तम्यधीनाधेयत्नोपस्थिति सप्तमीसमभिव्याहारज्ञानघटिताया एव सामग्यास्तादृशान्वयवोधे नियामकत्वात् । द्वितीयासप्तम्यो सामानार्थकत्वेऽपि व्युत्पत्तिभेद ज्ञापनायैव पृथक् पृथक् सूत्रेण तयोविधानात् । अथाध सयोगा- ·१६३ द्वितीया ] जयालकृतः वच्छिन्नस्पन्दस्य पतधात्वर्थत्वात् धात्वर्थतावच्छेदकीभूतफले आधेयत्वान्वयतात्पर्येण भूमिं पततीति प्रयोगापत्तिः। न च द्वितीयोपस्थापिताधेयत्वप्रकारकफलविशेष्यकान्वयवोधे गम्यादि- जन्यफलोपस्थितितत्समभिव्याहारज्ञानघटितसामग्न्येव प्रयोजिका, न तु पतधातुजन्यतदुपस्थितिघटितासामग्रीति नातिप्रसङ्ग इति याच्यम् । पतधातुनैव यत्र संयोगावच्छिन्नं गमनं लक्षणादिनो- पस्थापितं तत्र संयोगे द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयात् । अनाहुः । धातुजन्यशुद्धसंयोगावच्छिन्नस्पन्दोपस्थितेः शाब्द- बोधकारणतायामवच्छेदकपटकसंयोगविपयतायामधिकरणानव- च्छिन्नत्वं विशेपणं देयम् । तथा च तादृशविषयताशालिसंयोगा- पच्छिनोपस्थित्यादिघटितसामग्ऱ्या एव संयोगविशेप्यकद्वितीयो- पस्थाप्याधेयत्वान्वयवोधप्रयोजकत्वोपगमान्नातिप्रसङ्गः। न चैवमपि । फलावच्छिन्नव्यापारवोधकतया पतेः सकर्मकत्वव्यवहारापत्ति- दुरैवेति वाच्यम् । श्राश्रयानवच्छिन्नफलावच्छिन्नव्यापारबोध- कत्वस्यैव तादृशन्यवहारनियामकल्वात् । उत्तरदेशानवच्छिन्न- संयोगः फलं गम्यर्थतावच्छेदकमिति नानुपपत्तिः । अत एवाग्नि- संयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारम्य जुहोत्यर्थतया धात्वर्थता- बच्छेदकसंयोगाश्रयस्याप्यग्नेर्न तत्कर्मता। आश्रयानवच्छिनावच्छे- दकतायफलवत्त्वविरहात् । संयोगनिष्ठाया धात्वर्थतावच्छेदक- ताया श्राश्रयणामिनाऽवच्छिन्नत्वात् । न चामिविशेपितसंयोगस्य धात्वर्थतावच्छेदकफलत्वेऽग्नौ घृतं जुहोतीत्यत्रानन्वयप्रसङ्गः उद्देश्य- तावच्छेदकविधेययोरक्यादिति वाच्यम् । तत्र संयोगनिष्ठायामुद्दे- श्यतायां वहेराधेयतासंसर्गेणावच्छेदकतया सप्तम्यर्थस्यानिवृत्तित्व- म्य च विधेयतया उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यानवकाशात् । वस्तुतस्तु तत्र वहेरेनन्वयेऽपि न क्षतिः। व्युत्पन्नानां ताह- शप्रयोगस्याप्रामाणिकत्वात् । संस्कृते वह्नौ जुहुयादित्यादिस्थले ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः च विधेयांशेऽधिकावगाहनानास्त्येवानुपपत्तिः । घृतादेवाश्रयान- वच्छिन्नधात्वर्थतावच्छेदकतावक्रियारूपफलाश्रयत्वात् कर्मत्वो- पपत्तिः । यत्तु धात्वर्थतापच्छेदकत्वं धातुवृत्तिग्रहविशेष्यांशे सा- क्षात्प्रकारत्वं तय क्रियायामेव न संयोगांशेऽपीति नामेर्जुहोति कर्मतापत्तिरिति । तदसत् । अजां प्रामं नयतीत्यादौ 'संयोगा- वच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारादिरूपे धात्वर्थे संयोगादेः साक्षाद- प्रकारतया तदाश्रयीभूतग्रामादेः कर्मत्वानुपपत्त्या नीवहादेद्वि- कर्मकत्वव्याघातात् । अथ तत्र ग्रामादेः प्रधानकर्मत्वं नास्त्येवा- पि तु गौणकर्मत्वमेव । अत एव ताशकर्मत्वमाख्यातेन नाभि- धीयते "प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुर्द्विकर्मणामि"त्यनुशास- .नादिति । अजां ग्रामो नीयते इत्यादिको न प्रयोग इति चेत्तर्हि तत्र ग्रामादेरिवानापि धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकफलशालि- त्वेन गौणकर्मत्वापत्त्या वह्नि घृतं जुहोतीति प्रयोगापत्तिर्दुर्वारैवेति । अस्मन्मते चाश्रयानवच्छिन्नसंयोगविपयताशालिधातुजन्यो- पस्थितिघटितसामग्ऱ्या एव संयोगे द्वितीयार्थान्वयवोध- प्रयोजकतया नैतादृशप्रयोगापत्तिरिति । यत्तु अधःसंयोगावच्छिन्न- स्पन्दो न पतत्यर्थः, अपि तु गुरुत्वजन्यतावच्छेदकजातिविशेपा- वच्छिन्न एवात एव फलावच्छिन्नव्यापारावोधकत्वान्न सकर्मफ- त्वमिति-तन्न । फलस्य धात्वर्थाघटकत्वे स्पन्द एव सप्तम्यर्थान्वय- स्योपगन्तव्यतया पर्णादिनिष्ठस्य तस्य भूतलाद्यवृत्तितया भूतले पततीति प्रयोगानुपपत्तिः। पर्णादिगतस्पन्दस्य परम्परया भूतला- दिवृत्तित्यमिति चेत्तर्हि वृक्षात्पततीतिवत् वृक्षे पततीत्यपि स्यात् । अस्मन्मते चान्यत्र व्यापारे सप्तम्यर्थान्वयेऽपि अत्र व्युत्पत्तिवैचि- ज्यादधःसंयोगरूपधात्वर्थतावच्छेदक एव तदन्वयवोध इत्यदोपः। अन्ये तु भूम्यादेः कर्मत्वविवक्षायां भूमि पततीति प्रयोग इष्ट ·द्वितीया ] जयाऽलड्कृत एव । अत एव द्वितीयाश्रितेत्यादिसूनेण नरकं पतित 'इत्यादिस्थले द्वितीयासमासविधानमुपपद्यते । धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदके फले द्वितीयार्थान्यय एवाश्रयानपन्छिनफलोपस्थितेरपेक्षा अनि जुहोतीतिप्रयोगवारणाय कल्प्यत इत्याहुः। तदपि न शोभनम् । तथा सति भूम्यादिपदोत्तरं कदा चित्सप्तमी कदा चिद्वितीयेत्यन नियामकाभावप्रसङ्गात् । व्यापा- रांशे आधेयत्नविवक्षायां सप्तमी फलाशे तद्विवक्षाया द्वितीये- त्यस्योक्तयुक्तथा फलाश एव सप्तम्यर्थान्चयस्यावश्यं स्वीकरणीय- तया वक्तुमशक्यत्वादिति ब्राह्मणाय धनं ददातीत्यादौ स्वरव- लध्वसविशिष्टपरस्वत्यानुफ्लेच्छा धात्यर्थः । तादृशस्वत्यरूप- धात्वर्थतावच्छेदकफन एर द्वितीयार्थान्चयः । उपेक्षायाम- तिप्रसङ्गवारणाय परतत्वनिवेश. । दान च न सप्रदानस्वर- जनकमपि तु तत्स्नीकार एवेति मते तु स्वस्वत्वध्वसानुकूलप- रस्वत्वप्रकारिकेच्दैव ददात्यर्थः । तन स्त्रस्यत्वध्यसरूपफलाश्रय- बाद्धनस्य कर्मता। धन प्रतिगृह्णातीत्यादौ स्सस्सत्वजनकेच्छारूप: स्वीकारविशेपो धात्वर्थः। सस्तत्वरूपफले च द्वितीयार्थाधेयत्ता- न्धयः। तण्डुल पचतीत्यादी रूपादिपरावृत्तिजनकतेज सयोगो धात्वर्थ. । रूपादिपरावृत्तिरूपफले च तण्डुलादिवृत्तित्वान्चयः । श्रोदन पचतीत्यादौ श्रोदनादिपदस्य तन्निप्पादकतण्डुलादौ लक्षणा । अवयविनि' पाकानभ्युपगमे च तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डु- 'नरकं पतित इत्यादि । स्वमते तु नरकपतित इति सप्तमीसमासेन साधनीय द्वितीयाघटितस्त्वसाधुरेव' । अकर्मधातुरित्यादिना द्वितीयाया मास पतितो मासपतित इत्यादौ सूत्रावकाशोऽवगन्तव्यः । 'अवयिविनीति । पीलुपाकवादिनो वैशेपिका पिण्डपाक (पिटरसाफ ·[ कारके १६६ व्युत्पत्तिवाद लादिपदस्य तदारम्भकपरमाणुपु लक्षणा 1 श्रोटन भुके इत्यादी गलाधोनयन धात्वर्थ । स च गलाध सयोगावच्छिन्नक्रियानु लव्यापार । तादृशमियारूपफल एव प्रोदनादिवृत्तित्वान्वय । उक्तयुक्तया' गलाधोदेशस्य न कर्मयम् । एवमन्यसकर्मकधातूना मप्या स्वयमूह्या । गा योग्धि पय इत्यादो द्विकर्मकधातुसमभिव्याहतगवादि पदोत्तरद्वितीया मियाजन्यफलशालिवादन्यदेव कर्मन बोध- यति । कारकाधिकारीयेणाकथित चेति सूनेणापादानत्वादिभि अधातुप्रतिपाद्यान्वयिधर्मान्तरावच्छिन्नस्यापि' कर्मसज्ञाभिधा नात् । गवा पया दोग्धीत्यादी धातुप्रतिपाद्यान्वयिगवादिसवन्धो न विवक्षित अपि तु क्षीराद्यन्वयी स इति कर्मत्वाविवक्षया द्वितीयानवकाश , किन्तु शैपिकी पप्ठ्येवेति। श्रन धातुप्रतिपा यत्व तदर्थतापच्छेदककोटिप्रविष्टसाधारणम् । गा दोग्धीत्यादो धात्वर्थतावच्छेदककोटिप्रविष्ट एव द्वितीयान्वयात् । तथा हि क्षरणानुयूलव्यापारो दुहेरर्थ । द्वितीयार्थश्च जनकत्वसवन्धेन क्षरणान्वयी विभाग । विभागे चाधेयतया प्रकृत्यर्थगवादेरन्वय । एव च धात्वर्थतावच्छेदकक्षरणरूपफले प्रधानकर्मक्षीरान्वितद्विती यार्थवृत्त्यन्वय इति गोनिष्ठविभागानुकूलपयोनिष्ठक्षरणानुकूलव्या पारकर्ता मैन इति गा पयो दोग्धि मैन इति वाक्याधीनो वोध ! इयप्युच्यते)वादिनो नयायिका । पीलु परमाणु वशपिकमतमनुश्रित्यो च्यते-अवयिवियादि । 'उक्तयुक्त्यति । आश्रयानवच्छिनधात्वथतावच्छदकताशालिफलाथ यत्वस्यव कमवनियामकत्वादिति भाव । धन्तिरावच्छिन्नस्यति । धन्तिराश्रयस्यत्यथ ।

·[ कारके १६८ व्युत्पत्तिवादः त्यात्। व्यापारजन्यतरणजन्यविभागपर्यन्तस्य धातुत एव लाभः। आश्रयत्वमेवाख्यातार्थः। एवं च तरणविभागयोन द्विधा भानम् । गौणकर्मासमभिव्याहृते दुह्यन्ते तीराणीत्यादौ प्रात्मनेपदेन केवलेन धातुसहितेन वा विभागावच्छिन्नतरणाश्रयत्वरूपप्रधान- कर्मत्वस्य चोधनेऽपि एकदा उभयविधकर्मलयोधनस्याव्युत्पन्नत्वात दुह्यन्ते क्षीराणि गौरित्यादयो न प्रयोगाः। पौरवं गां याचते विप्र इत्यादी सोद्देश्यकदानेच्छा याचतेरर्थः । प्रधानकर्मगवाद्यन्वितद्वितीयार्थः विपयत्वे धावतावच्छेदकदाने- ऽन्वेति। सविपयकदानादिरूपविपयोपहितेच्छायोधकधातुस्थले इच्छाविपयविपयत्वमेव प्रधानकर्मत्वम् । अत एव घटो जि- ज्ञास्यते इत्यादी घटादेः सन्नन्तकर्मता । अथैवं यद्वस्तुवि- पयकं दानमप्रसिद्धं तद्वस्तुरूपकर्मसमभिव्याहृतधातुघटितवचसः का गतिरिति चेत् या गतिर्गगनं दिदक्षते इत्यादिकस्य भ्रान्त- पुरुपीयगमनादिप्रकारकदर्शनेच्छावोधकवाक्यस्य गगनविपयक- त्वप्रकारकदर्शनेच्छावोधस्तत्रेति चेदिहापि गोविपयिता'प्रका- रतानिरूपितस्वत्वेच्छानिष्ठविपयताशालीच्छाबोधस्तद्वाक्यस्य वि- शेषदर्शिमात्रविपयताऽपि समेति विवेचनीयं चेदमने। पौरवपदो- 'त्तरद्वितीयायास्तु वृत्तिरेवार्थः। तस्याश्च दानेऽन्वयः । पौरवस्य तादृशदानाश्रयत्वमेवाप्राधानकर्मत्वम् । न चैवमिच्छाविशेषरूप- दानानत्वं कर्तृत्वमेवेति वाच्यम् । धातुजन्यप्रतिपत्तिविशेष्यीभूत- . १ 'अव्युत्पन्नत्वादिति । सकृदुच्चरित शब्द सकृदेवार्थ गमतीतिनियमात् । गोविषयितेति । स्वस्वत्वध्वसानुकूलपरस्वत्वप्रकारिका पौरववृत्तीच्छा एतद्गोनिष्ठविपयतानिरूपिका भवत्वित्याकारिकवेच्छा तन धात्वर्थ इति बोध्यम् ।

·२०० [ कारके व्युत्पत्तिवादः वोधे गुरुवृत्तित्वस्य जिज्ञासायां धर्मविपयकत्वस्यान्वयः। शिष्यं धर्म ब्रूते इत्यत्र ज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगो धात्यर्थः । ज्ञाने धर्मवि- पयत्वस्य शिष्यवृत्तित्वस्याप्यन्वय इति तन्न चारुतरम् । तथा सति यत्र जिज्ञासाविषयकचैत्रज्ञानेच्छयाप्रश्नस्तादृशशब्दाच सामग्रीवलेन मैत्रस्यापि पृच्छकजिज्ञासाज्ञानन्तत्र मैत्रं पृच्छतीति प्रयोगस्य, एवं यत्र चैत्रज्ञानेच्छया ब्रूते दैववशाच मैत्रस्यापि ज्ञानं तत्र मैत्रं ब्रूते इति प्रयोगस्य चापत्तेः साक्षाद्धात्वर्थविशेपणज्ञानरूपफलाश्रयतया तत्र गुर्वादीनां प्रधानकर्मतया अप्रधाने दुहादीनामित्यनुशासन- विरोधेन पृच्छते गुरुर्धर्म-"स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः" शिष्य उच्यते 'धर्म'मित्यादिस्थले च लकारादिना तत्कर्मत्वाभिधानानुपपत्तेश्च । परंतु जिज्ञासाज्ञानोद्देश्यकप्रवृत्त्यधीनशब्दः पृच्छतेरर्थः। ज्ञाने गुरुवृत्तित्वस्यान्वयः। शब्दे च धर्मविपयकत्वस्यान्वयः। शब्दस्य च विपयता व्यापारानुवन्धिनी ज्ञानस्य परम्परया शब्दरूपधात्वर्थ- विशेषणत्वात्। तदाश्रयीभूतगुरोर्गौणकर्मता। धर्मस्य च धात्वर्थ- विपयतया प्रधानकर्मता। 'ब्रूमश्च ज्ञानोद्देश्यकप्रवृत्त्यधीनशब्दोऽर्थः। ज्ञाने शिष्यवृत्तित्वस्य शब्दे च धर्मविपयकत्वस्यान्वयः। अजां ग्राम नयतीत्यादौ ग्राम भार वहतीत्यादौ च उत्तरदेशसंयोगावच्छिन्न- क्रियानुकूलव्यापाररूपं प्रापण धातोरर्थः। तत्र क्रियारूपे फले अजा- भारादिवृत्तित्वान्वयः। संयोगरूपफले च प्रामादिवृत्तित्वस्यान्वयः । १ "तथा च गुरुवृत्ति यज्जिज्ञासाज्ञान तदुद्देश्यिका या कृतिस्तदधीनो यो धर्मविषयक शब्दस्तत्प्रयोक्तेरिति बोध । इत्यस्मत्पितृचरणहस्त- लिखितपुस्तकधृतोऽत्राधिक पाठ । 'तत्त्रेयादि अन्वयरित्यन्तस्य स्थाने 'उत्तरसयोगे ग्रामस्य गौणकर्मण क्रियाया चाजादिप्रधानमंण इति हस्तलिखितपुस्तकपाठ ।

·. द्वितीया ] जयाउलटत २०१ तथा च ग्रामवृत्तिसंयोगजनकाजादिवृत्तिक्रियानुकूलव्यापारानुकूल- कृतिमानित्यन्वयबोधः । अजा ग्राम नीयते उद्यते भारो ग्राम चैत्रेण इत्यादावुत्तरसंयोगावच्छिन्नक्रियारूप फलं कर्माख्यातार्थस्तत्र चधात्वर्थस्य तादृशव्यापारस्य जन्यतासम्बन्धेन तस्य चाश्रयता- सम्बन्धन अजाभारादिरूपप्रधानकर्मण्यन्वयः । प्रामादिवृत्तित्वा- न्वयस्तु संयोगे एव । एवं च चैत्रकृतिजन्यो यः संयोगावच्छिन्न- मियानुकूलव्यापारस्तजन्यमामवृत्तिसंयोगानुकूलकर्मवानजादिरि- त्यन्वयबोधः। न च कारकविभक्त्यर्थस्य धात्वर्थ एवान्वनिय- मात्प्रत्ययोपस्थाप्यसंयोगे कथं प्रामादिवृचित्यान्वय इति वाच्यम् । भूतले घट इत्यादी घटादिपदार्थेप्यधिकरणसप्तम्यर्थान्वयात्ताश- नियमासिद्धेः। अस्तु वा धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकतया भासमाने संयोग एव तदन्वयः । फलव्यापारयोः पृथक्शक्तिमते चाश्रयत्वमेवात्मनेपदार्थः। संयोगावच्छिन्नक्रियारूपधात्वर्थ एव - । 'वृक्ष पुष्प चिनोतीत्यादी विभागानुकूलहरण चिनोरथ । हरण. चोद्देश्यीभूतपानसपोगानुकूनक्रियानुकूलव्यापार ! विभागानुकूलत्व क्रिया- विशेषण परम्परया धात्वर्यतावच्छेदकविभागस्याश्रयतया वृक्षादी गौण- कर्मता। अत पुष्पाणि वृक्षश्चीयत इत्यादी वृक्षादिपदस्य प्रथमान्तता साक्षा- द्वात्वर्थतावच्छेदिकाया. पुरुषव्यापाराधीनाक्रियाया पाश्रयतया पुप्पादे प्रधानकर्मता । यत्रानुपयुक्तपत्रादीना वृक्षादिभ्योऽपनयनमेवोद्देश्य न तु सेपा पात्रसयोगस्तर पनाणि चिनोतीत्याचप्रयोगात् पात्रसयोगे उद्देश्यत्व विशे- पण यद्यपि शिष्य धर्ममनुशास्तीत्यादौ ब्रुनर्थज्ञानानुकूलव्यापार एव शास्त्यर्थ तथाऽप्युपदेशल्पज्ञापनविशेप एव तदर्थ इति दुहादिगणे पृथगुपादानमुप- देशश्च वर्तव्यताज्ञापनमित्यादिक स्वयमूहनीयम्' । इत्यस्मपितामह- भ्रातृवरणहस्तलिखितपुस्तकधृतोऽत्राधिक पाठ ।

·२०२ [ कारके । व्युत्पत्तिवादः व्यापाररूपधात्वर्थविशेप्यतया श्राश्नयत्यविशेपणतया चान्वेति । तदेकदेशे संयोग एव ग्रामादिवृत्तित्वान्वयः। चैत्रीयकृतिजन्यव्यापा- रजन्यग्रामवृत्तिसंयोगानुकूल क्रियाश्रयवानजादिरित्याकारको वोधः। ज्ञानानुकूलशब्दश्व द्रव्यं निरूपयतीत्यादी धातोरर्थः। तादृशवि- शिष्टकार्थस्य एकदेशे ज्ञानांशे प्राधेयत्यान्वयबोधे च न द्वितीयायाः साकाङ्क्षता स्वीक्रियते अपि तु विपयतया अन्वयवोध एवेति शिप्यं द्रव्यं निरूपयतीत्यादिर्न प्रयोगः । यत्तु धात्वर्थो ज्ञानमेव तदनुकूलव्यापारश्च णिजर्थ इति–तद- सत् । धातोश्चुराद्यन्तर्गततया स्वार्थ एव णिचो विधानात् । अन्यथा निरूपयतीत्यस्य ज्ञापयतीत्यादिसमशीलतया शिष्य ज्ञापयतीत्यादिवच्छिप्यं निरूपयतीति प्रयोगस्य दुर्वारत्वात् । अजां प्रामं यापयति शिष्यं शास्त्रं ज्ञापयति ब्राह्मणमन्नं भोजयति यजमानं मन्त्रं पाठयति घटं जनयति नाशयतीत्यादौ णिच्प्रत्ययप्रकृतिभू- तधात्वर्थकर्तृवाचकाजादिपदोत्तरद्वितीयायाः मुख्यभाक्तसाधारणं कर्तृत्वमेवार्थः। गतिबुद्धीत्यादिसूत्रेण कर्तुः कर्मसंज्ञाविधानात् । गतिज्ञानोत्पत्त्यादिनिरूपितं कर्तृत्वं चाश्रयत्वमेव गलाधःसंयोगानु- कूलक्रियानुकूलव्यापाररूपभोजनं कण्ठताल्याद्यभिघातरूपपाठनिरू- पितं च तदनुकूलकृतिमत्त्वं नाशनिरूपितं च प्रतियोगित्वम् । तस्य च निरूपकतासम्बन्धेन धात्वर्थेऽन्वयः। नव्यमते च यत्राश्रयत्वं कर्तृत्वं तत्राधेयत्वं द्वितीयार्थः। यत्रानु- . 'नन्वजा ग्राम यापयतीत्यादी निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाजादिवृत्तितादृशकर्तृत्वाभाववान् यो ग्रामनिष्ठसयोगानुकूलो व्यापा- रस्तदनुकूलव्यापारवान् देवदत्त इत्येव क्रमेणव बोधो वक्तव्यः । सच न सम्भवति निरूपकत्वस्य वृत्त्यनियामकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यरुचेराह-नव्यमते इति ।

·२०३ द्वितीया ] जयाऽलड़कृतः कूलकृतिमत्त्वं तत्र कृषिजन्यत्वं यत्र प्रतियोगित्वं तत्रानुयोगित्वं तेपां चाश्रयतासंवन्धेनैव धात्वर्थेऽन्वयः । गत्यादिभ्योऽन्यत्र च णिचूप्रत्ययप्रकृतिधात्वर्थकर्तृवाचकपदात् न द्वितीया, तादृशकर्तुः कर्मतातिदेशाविषयत्वात्। तेन पाचयत्योदनं सहायेनेत्यादय एव प्रयोगाः न तु पाचयत्योदूनं सहायमित्यादयः । के चित्तु पाकादिकर्तुः पाकादिकर्मस्वविरहेऽपि ण्यन्तसमुदा- यस्यापि धातुत्वेन सत्कर्मतया सहायादेः पाचयत्योदनं सहायमित्या- दयः प्रयोगा अपि साधवः। अत एवा जिग्रहत्तं जनको धनुस्त'दि- त्यादयो भट्टिप्रयोगाः। गतिबुद्धीत्यादिसूत्रं च नियमपरतया गत्यर्थ- धातुयोगे कर्तृप्रत्ययासाधुत्वज्ञापकम् । तेन पाचयत्योदनं सहायेने- त्यादिवत् अजया ग्राम यापयतीत्यादयो न प्रयोगा इत्याहुः । रपामयमाशयः। हेतुमति चेत्यनुशासनात् रिणजों हेतुकर्तृत्वम् । तच स्वतन्त्रकर्तृप्रेरणा अन्यनिष्ठकर्तृत्वनिर्वाहकव्यापाररूपा। कर्तृत्वं कचित्प्रयत्नः कचिदाश्रयत्वादिकं, यादृशधातूत्तराख्यातेन यादृशक- तृत्वं वोध्यते तदुत्तरणिचप्रत्ययेन तादृशकर्तृत्वनिर्वाहकव्यापारी वोध्यते । अत एव पाचयतीत्यादौ पाकादिकृतिनिर्वाहकः, ज्ञापय- सीत्यादी ज्ञानाश्रयस्वनिर्वाहकः, नाशयतीत्यादी नाशप्रतियोगित्व- निर्वाहको व्यापारः प्रतीयते । निर्वाहकत्वं च स्वरूपसंबन्धवि- शेपः। न तु जनकत्वम् । अतो न नाशयतीत्यादावुपपत्तिः । एवं च ण्यन्तधातुप्रतिपाद्यतावच्छेदकं फलं कर्तत्वमेव निर्वाह्यस्यैव फल- त्वात् । तदाश्रयतया स्वतन्त्रस्य कर्तुः कर्मता, तादृशफलविशेषण- तया स्वतन्त्रकर्तृवृत्तित्वविवक्षायां पाचयत्योदनं सहायमित्यादयः प्रयोगाः । यदा तु पाकादिविशेषणतया सहायादिकर्तृत्वं विवक्षितं तदा पाचयत्योदनं सहायनेत्यादयः। अथ यत्र चैत्रमैत्रोभयकर्तृक एक एव पाकस्तत्र चैत्रमानं प्रयो- जयति यज्ञदत्तो मैत्रेणानं पाचयतीति प्रयोगापत्तिरिति । तत्रापि .

·२०४ [ कारके व्युत्पत्तिवाद ण्यर्थकृतावेव तृतीयान्तार्थमैनादिवृत्तित्वस्यान्वयो वाच्य । एव च मैन पाचयतीत्यादिवाक्यजन्यनोधारीलक्षण्याद् द्वितीयातृतीययो- स्तापर्यभेदेन व्यवस्थाया न सगतिरिति चेत्-न। अगत्या तन पाकादिविशेपणकृते पारतन्त्र्येण व्यापारविशेपणीभूतणिजर्थक तावभेदान्वयमुपगम्योक्तातिप्रसङ्गस्य वारणीयत्वात्। पदार्थैकदेशे कृतौ पाकादेरिव कृतेरप्यन्वयो व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । वस्तुत कर्तृत्व व्यापारश्च पृथगेव पिजर्थ । विशिष्टलाभोऽन्वयवलात् । केचित्तु अनुकूलव्यापार एव णिजथं तदन्वयिनी गमनभोजन- क्रियैव धात्वर्थतावच्छेदक फल तत्सवन्धिनस्तादृशक्रियाकर्तुर्ण्यन्त कर्मता। तादृशक्रियासवन्धश्वाश्रयत्वकृतिमत्त्वान्यतरो ग्राह्य । श्रतो गमनादिसवन्धिकालादो नातिप्रसङ्ग इत्याहु । अन च तादृशकर्मतावाचकपदात् कदा चिद्वितीया कदा चित्तृतीया इत्यत्र नियामकाभाव । तादृशपदोत्तरयोस्तयोस्तुल्यार्थ- कतया विवक्षाभेदरूपनियामकाभावादिति तु चिन्तनीयम् । अजा ग्राम याप्यते चैत्रेणेत्यादौ चैत्रकर्तृकव्यापारनिर्वाह्य यग्रामवृत्ति- सयोगानुकूलक्रियाकर्तृत्व तदाश्रयोऽजा इति बोध । तत्र सयोगा- वच्छिन्नक्रिया धातुलभ्या, सयोगे ग्राममित्यादिद्वितीयान्तार्थप्रामा- दिवृत्तित्वान्वयवलात् ग्रामादिवृत्तिसयोगावच्छिन्नक्रिया लभ्यते तादृश्या णिजर्थकर्तृत्वेऽन्वय । कर्माख्यातादिसमभिव्याहार- नियन्त्रितव्युत्पत्तिबलाच्च तादृशक्रियान्वितकर्तृत्व तृतीयान्तार्थ- पैनादिकर्तृत्वविशेपितव्यापाररूपापरणिजथै निर्वाह्यत्वसवन्धन विशेपितम्। अजादिरूपकर्मीभूतकर्तृविशेषणीभवदाख्यातानयत्वे विशेपणतया भासते। ये तु गतिबुद्धीत्यादिसूनस्य सज्ञाविधायकत्व वर्णयन्ति तेपामयमाशय । व्यापार एवं णिजर्थ । तत्र धात्यर्थक्रियाया ·द्वितीया ] जयानन २०५ स्वकर्तृत्वनिहिरवं संसर्गः। प्रतो नपर्नुः फर्मत्वं सूनान्तरप्राप्तम'। याप्यते प्राममजा इत्यादो सनिर्यालकर्तृतानिस्पकरमरयन अजादी विशेषणतया भामते। तादशव्यापारे पृतीयान्तार्थस्य पवाटिकर्तृवस्य धात्वपदेशे संयोगादिको च द्वितीयान्तार्थस्य प्रामवृत्तित्वस्य विशेपणतया भानं एयन्तोत्तराग्यातम्यापि फल- मेगाः । तन च तस्य गृत्तिः कप्तर। तच्च उसस्य धात्वर्थम्य विशेप्यतया प्रथमान्तपदार्थस्य च विशेषणतया भासते। न च यासमभिन्याहतारयातोपस्थाप्यकर्तृत्वस्यान्वययोधोपगमे गम्यते चत्र इत्यतोऽपि गमनकर्ता चैत्र इत्यन्चयबोधः स्यादिति वान्यम् । एयन्तोत्तरयम्समभिव्याहतारयातस्यैव कर्तृत्वान्वययोधनियाग- फत्वात् । अवैवमजा याप्यते इत्यादी कर्तृत्वायारयातयोध्यत्वे कर्तरि शचित्यपरादविपयतया यफोऽसाधुतात्तिः । न च याशिधातूत्तर यत्सार्वधातुकं विहितं तादृशधात्वर्थनिरूपितकर्तृत्वस्य तेन विवता- यामेन कर्तरि शवित्यादे. शमादिविधायस्त्वात्, प्रकृते एयन्तसमु- दायस्य उत्तरमेवारयातं तेन तदर्थनिरूपितकर्तृत्व च न बोध्यते, अपि तु एयर्थविशेपितधात्वान्वितकर्तृत्वमेनेति न तादृशापयाद- विषयनेति वाच्यम् । कांग्यातस्थले विशेष्त्यविशेपणभारपरीत्येन व्यापारविशेपितरियाया अपि एयन्तधात्वर्थत्वात्। मैवम् । लकारसामान्यवृत्त्या' या कर्तृत्वं प्रतीयते तत्रैव कर्चरि शदित्यस्य विधायकता । अत्र कर्मयसमशीले कर्तृत्वं श्रात्मनेपद- 'तो न कर्तुं पमंत्व सूत्रान्तरप्राप्तमिति । जन्यत्वेन प्रतीयगान- रूपफनाश्रयत्वाभावादित्यर्थ । 'लारसामान्यवृत्त्येति । सत्यावच्छिनराक्ततानिरूपितशक्यताथय. तया यत्र तत्व प्रतीयते इत्यर्थ ।

·[ कारके २०६ व्युत्पत्तिवादः त्वेन शक्तिः । वस्तुतः फलव्यापारयोः पृथक्धात्वर्थतामते गच्छ- तीत्यादाविव गम्यते इत्यादावपि लकारेणाश्रयत्वरूपकर्तृत्वाभिधाने यग अनुपपन्न इति, परस्मैपद'समभिव्याहृतधातुना यादृशविशिष्टो- ऽर्थः प्रत्याय्यते, 'तादृशविशिष्टार्थान्वितकर्तृत्वाभिधानमेव शब्बि- पयः। एवं च प्रकृतेऽपि नानुपपत्तिरिति ध्येयम् । ग्रामो याप्य- ते, अर्थो वोध्यते, इत्यादी भावना विशेष्यतया ग्रामादेर्भानेऽपि गमनादिकर्तुः कर्मत्वविवक्षायां तस्यैवाख्यातार्थविशेष्यतया बोधोऽव्युत्पन्नः । ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण इत्यनुशासनादतोऽजां ग्रामो याप्यते शिप्यमर्थो वोध्यते' इत्यादयो न प्रयोगाः। ग्रामो याप्यते, अर्थो योध्यते, इत्यादी फलं विपयित्वादिरूपं च मुख्यभा- क्तसाधारणं कर्मत्वमेवाख्यातार्थः । फलव्यापारयोः पृथक्धा- त्वर्थतामते आश्रयत्वमेवाख्यातार्थः। धात्वर्थव्यापारविशेष्यतया तादृशाश्रयत्वविशेपणतया च धात्वर्थफलस्य भानेऽपि, एयर्थ- व्यापारस्य जन्यतासम्वन्धेनैव धात्वर्थक्रियाज्ञानादिविशेपणत्वं पूर्ववदेव । अजां ग्रामो याप्यते इत्यादिकस्तु न प्रयोगः, द्विती- यया, कर्मत्वबोधने धात्वर्थव्यापारविशेष्यतया ण्यर्थवोधसाम- ग्याः प्रयोजकत्वात् । यगादिसमभिव्याहृतस्थले च धात्वर्थ- । 'परस्मैपदेति । ननु यादृशधातोनित्यात्मनेपदविधानात्परस्मैपदसमभि- व्याहारोऽप्रसिद्धस्तत्र का गतिरिति चेत्तर्हि आनुकूल्यत्वेनाप्रतीयमानधात्व- थनिरूपितकर्तृत्वविवक्षव शनिमित्तमिति ध्येयम् । भावनेति । भावनाप्रत्ययार्थमात्रम् । "शिप्यमर्थो वोध्यत इति । वस्तुतोऽयमसाधुरेव बुद्धिभक्षार्थयो शब्द- कर्मकाणानिजेच्छयेत्युक्ते । - ·द्वितीया ] जयाउलवृत. २०७ . विशेपणतयैव एयर्थस्य वोधात्, ण्यन्तधातोः' सकर्मकत्वे त. दुत्तरभावास्यातस्य भावे चाकर्मकेभ्य इत्यनुशासनेनासाधुत्वाच्च नताशप्रयोगः । ग्राम याप्यते इति भावारयाते प्रयोगस्त्विष्ट एव । ण्यन्तकर्मासमभिव्याहारादेकदा कर्तृत्वकर्मत्ववोधकताया पारया- तस्याव्युत्पन्नतया अजा ग्रामो याप्यते इत्यादयोन प्रयोगाः। एवं तण्डुलः सहायेन पाच्यते चैत्रेणेत्यादी धात्वर्थे सहायादिकर्तृत्वस्य तद्विशेपणण्यर्थव्यापारे च पवाटिकर्तृत्वस्य तृतीयान्तार्थस्य घोषः । शेपं पूर्ववदिति दिक् । मामंगच्छतीतिवत्संगच्छतीति प्रयोगवारणाय परसमवेतत्व- मपि द्वितीयार्थ इप्यते । तस्य च धात्वर्थेऽन्वयः। परत्वे चैकदेशेऽपि आकाक्षायैचित्र्यात् । प्रकृत्यर्थस्य प्रतियोगितयाऽन्वयः । एव च ग्रामं गच्छति चैत्र इत्यादी ग्रामभिन्नसमवेता ग्रामनिष्ठसंयोगजनिका या किया तदाश्रयतावांश्चैत्र इत्यन्वयवोधः। स्वनिष्ठसंयोगजनक- क्रियायां स्वभिन्नसमवेतत्वस्य पाधास्त्रमात्मानं गच्छतीति न प्रयोगः। यत्र चोभयकर्मभ्यां मल्लयोः संयोगस्तत्र मल्लान्तरसमवे- तक्रियायाः सनिष्टसंयोगजनिकायाः स्वभिन्नसमवेतत्वेऽपि तादश- क्रियाश्रयतायाः स्वस्मिन् वाधात् मल्लः स्वं गच्छतीति न प्रयोगः । न च स्वनिष्ठसंयोगजनकस्वसमवेतक्रिया स्वभिन्नसमवेतत्वस्या- 'पपत्तपातोरिति । नवभावाख्यातस्थले प्यर्थस्य धात्वर्थविशेप्यतया भानसम्भवात्तत्रैवास्तु प्रजा ग्रामो याप्यत इत्यत आह- प्यन्तधा- तोरित्यादिना। स्वभिनसमवेतत्वस्पेति। स्वनिष्ठसयोगजनकत्वे परसमवेतत्वे च खण्डशो द्वितीयाया भक्ति तत्र च यत्किञ्चिदशपरित्यागेऽपि बोधस्यानु- भविवत्वादिति भाव ।

·[ कारके २०८ व्युत्पत्तिवादः योग्यतया तदभानेप्यवाधितं स्वनिष्टसंयोजनकत्वं विपयीकृत्य शाब्दबोधसम्भवात् । तदर्थमानतात्पर्येण स्वं गच्छतीति प्रयोगो दुर्वार एवेति वाच्यम्। परसमवेतत्वाविपयकस्य द्वितीयाधीनफलज- नकत्वबोधस्य कुत्राप्यनभ्युपगमेन तादृशबोधे तद्धासकसामग्न्या अप्यपेक्षणीयत्वात् । अथ स्वस्यापि द्वित्वावच्छिन्नस्वभेदवत्त्वात् स्वं गच्छतीति प्रयोगस्य दुर्वारतया द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य प्रकृत्यर्थता- वच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्यन्धेनैव भेदेऽन्ययो योध्यः! तथा च चैत्रो द्रव्यं गच्छति, मल्लो मल्लं गच्छतीत्यादिवाक्यस्या- प्रमाणतापत्तिः। चैत्रमल्लादिनिष्ठक्रियायां प्रकृत्यर्थतावच्छेदकी- भूतद्रव्यत्वमल्लत्वाद्यवच्छिन्नभिन्नासमवेतत्वात् । तत्तद्व्यक्तित्वा- नुपस्थितावपि शाब्दवोधोदयेन तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगि- तासम्बन्धेनान्वयोपगमासम्भवात् । उक्तयुत्तथा सम्वन्धघटको- पस्थितेरपि शाब्दवोधेऽपेक्षितत्वात् । एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताया अन्यधर्मावच्छिन्न'संसर्गत्वे मानाभावाच प्रतियोगिविशेपि- ताभावबुद्धेविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वनियमात् अन्वयितानवच्छेद- कावच्छिन्नप्रतियोगितायाः सम्बन्धत्वासम्भवाचेति चेत्तर्हि क्रिया- न्वयिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव द्वितीयार्थोऽस्तु । भेदे प्रकृ- त्यर्थस्याधेयतासम्बन्धेनान्वय इति न का चिदनुपपत्तिः। न चैवमपि विहगो भूमि प्रयातीतिवद्विहगो विहगं गच्छतीति प्रयोगो दुर्वारः । विहगनिष्ठभूमिसंयोगजनकतक्रियाया विहगान्तरनिष्ठभेदप्रति- योगितावच्छेदकतया विहगनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकविहग- वृत्तिसंयोगजनकक्रियाश्रयत्वस्यायाधितत्वादिति वाच्यम् । विहगो 'अन्यधर्मावच्छिन्नेति । तथा च तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया मल्लत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिकससर्गत्वन्न सम्भवतीति भावः ।

·द्वितीया ] २०६ . जयालड्यतः विहगं गच्छत्तीत्यादौ विहगादिप्रकृत्यर्थवृत्तित्र विशिष्टसंयोगस्य क्रियायां जनकत्यावाश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकलोमयसम्ब- न्धेनान्वयोपगमात्, विहगनिष्टक्रियायास्तविहगनिष्ठसंयोगजनकत्वेन तजनकतासम्बन्धेन तत्संयोगवत्वेऽपि विहगवृत्तित्वविशिष्टतत्सं. योगाश्रयतद्विहगनिष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावानोक्तोभयस- म्बन्धन विशिष्ठसंयोगवस्त्वमित्यनतिप्रसगात् । एवं सति पर- समवेतत्वं सम्बन्धघटकमेव न तु द्वितीयार्थ इति चेत्-का क्षतिः । विहगो विहगेन गम्यते इत्यादावपि जन्यत्वस्वावच्छिन्नभेदसामा- नाधिकरण्योभयसंवन्धेन क्रियायाः। संयोगेऽन्वय इप्यते तत्त- क्रियावच्छिमभेदवति भूम्यादावेव तादृशभेदसामानाधिकरण्य- सम्बन्धेन तत्तत्क्रियाविशिष्टसंयोगादिमत्त्वोपगमात्, तत्र तत्क्रिया- श्रयविहगे तद्वाधेन नातिप्रसङ्ग इति ध्येयम् । ज्ञानादिरूपसविपयकवस्त्वभिधायकधातुसमभिव्याहृतद्वितीया- या: प्राचीनमते निरूपकतासंबन्धेन धात्वर्थान्वयि विपयत्वमर्थः । तत्र प्रकृत्यर्थस्याधेयतासंवन्धेनान्वयः। वृत्त्यनियामकसंवन्धस्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकतया घट जानाति पर्ट नेत्यादावनुप- पत्तेस्तत्र विपयित्वार्थकत्वमेव नवीना उपवर्णयन्ति । तत्र च प्रकृत्यर्थस्य निरूपितत्वसंवन्धेन तस्य च धात्वर्थे आश्रयतासंबन्धे- नान्वयः। घटादिनिष्ठं ज्ञानादिकर्मत्वं च ज्ञानादिविपयित्वमेव । विपयित्वादौ च द्वितीयाया लक्षणैव न तु शक्तिरिति सांप्रदायिकाः। वस्तुतस्तु विपयितात्वस्य संयोगत्वाद्यपेक्षया श्राधेयतात्वाद्य- पेक्षयाचागुरुतया किंधर्मावच्छिन्ने शक्तिः कल्प्यते इत्यत्र विनिगमक दुर्लभम् । एकस्मिन् प्रयोगे भूयस्त्वमप्यशक्यनिर्णेयमिति तत्रापि शक्तिः सिद्धयतीत्यवधेयम् । चैत्रेण ज्ञायते घट इत्यादौ कर्माख्या- तस्थले आस्यातेन घटादी धात्वर्थनिरूपितविषयत्वं योध्यते । चानुपत्वाद्यवच्छिन्नवाचकहश्यादिसमभिव्याहृतद्वितीयाया लौकि- ·२१० [ कारके प्युदातिवादः कविपयित्वं, ताशकारयातस्य लौकिकविपयत्वमर्थः। उपनीत- सौरभादिविपयकमुरभिचन्दनमित्याकारकचाक्षुपादिदशायां सौरभं पश्यतीति, सौरभं दृश्यते इत्याद्यप्रयोगात् । अथैवं पुष्पं जिघ्रतीत्या- दिप्रयोगानुपपत्तिः । प्राणजप्रत्यक्षस्य पुष्पाद्यंशे लौकिकत्वविरहात् । तादृशधातुयोगे विपयित्वादिसामान्यस्य कर्मप्रत्ययार्थत्वे गन्धसाक्षा- कारे उपनयमर्यादयाकाशादिभाने श्राकाशं जिघ्रतीति प्रयोगप्रसंगेन तनापि लौकिकविपयिताया एव कर्मप्रत्ययार्थतयोपगन्तव्यत्वादिति चेत्-न ।प्राधातोहि गन्धलौकिक प्रत्यक्षत्वं शक्यतावच्छेदकं, घ्राग- न्धोपादाने इत्यनुशासनात्। तत्समभिव्याहृतद्वितीयायाश्चाधेयत्व- मेवार्थस्तस्य च व्युत्पत्तिवैचित्र्येण गन्धादिरूपधात्वर्थैकदेशेनान्वयः। एवं च पुप्पं जिप्रतीत्यादितः पुप्पवृत्तिगन्धलौकिकप्रत्यक्षानयता- वानित्याकारक एव शाब्दयोधो न तु पुप्पनिरूपितलौकिकविपयि- ताशालिप्रत्यक्षाश्रय इत्याकारक इति नानुपपत्तिः । न चैवं सविप- यार्थबोधकधातुसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्य विपयितार्थकत्वनियम- भड्गप्रसङ्ग इति वाच्यम् । विपयानवच्छिन्नतादृशवस्त्वभिधायक- धातुसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्यैव तदर्थकत्वनियमात् । अस्य च गन्धात्मकविपयावच्छिन्नप्रत्यक्षवाचकतया तादृशनियमस्यावाधि- तत्वात् । न च प्राधातुसमभिव्याहृतद्वितीयाया गन्धान्विताधेय- त्वार्थकत्वे श्रामोदमुपजिघ्रतीत्यादेरनुपपत्तिः। गन्धविशेषरूपामो- दपदार्थाधेयत्वस्य गन्धे चाधादिति वाच्यम् । विषयावच्छिन्नप्रत्य- क्षार्थकवाधातुसमभिव्याहृतद्वितीयाया एवं आधेयतार्थकत्वनिय- मात् । तत्र विपयानवच्छिन्नस्यैव प्रत्यक्षविशेपस्य लक्षणया धात्व- र्थतोपगमेन विपयिताया एव तदर्थत्वात् । 'गन्धलौकिकेति । गन्धनिरूपितलौकिक विपयितावत्प्रत्यक्षत्वमित्वर्थ । घ्रा गन्धोपादान इति । अन्यथा घ्रा घ्राणे इत्येव वदेदिति ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृत. २११ वस्तुतस्तु पुष्पं जिवतीत्यादावाधेयत्वीयसांसर्गिकविपयिता- निरूपित्तप्रकारितैव द्वितीयार्थस्तस्याश्च गन्धनिरूपितलौकिकवि- पयित्ताशालिप्रत्यक्षात्मकधात्वर्थैकदेशे विपयितायां निरूपितत्व- संवन्धेनान्वयः । तेन इदानीन्तनपुप्पे गन्ध इत्यादिप्रत्ययस्याधेय- तासंसर्गेण कालादिप्रकारकत्वेऽपि तादृशप्रत्यक्षदशायां न कालं जिप्रतीत्यादिप्रयोगः । तादृशज्ञानीयगन्धादिविपयितायां कालादि- प्रकारितानिरूपितत्वविरहात् । अत एव "तदाननं मृत्सुरभि क्षिती- श्वरो रहः समाधाय न तृप्तिमाययो"। "पानातवान् गन्धवह सुगन्धमि" त्यादौ च उपाधिनिष्ठगन्धयहतात्पर्येणैव जिघ्रतेः प्रयो- गात् । तादृशगन्धे च प्राननगन्धवहादिवृत्तित्वस्य पाधेऽपि न क्षतिः । तादृशगन्धस्याननाद्यवृत्तित्वेऽपि अानने गन्ध इत्याकारक- वोधीयगन्धविपयिताया ग्राननादिप्रकारितानिरूपितत्वेन वाक्या- र्थावाधात् । वाय्वानीतचम्पकगन्धस्य यत्र वाय्वादिवृत्तित्वेनैव ग्रहः तत्र चम्पकं जिघ्रतीत्यादिप्रयोगो नेप्यत एव । यत्तु प्राधेयता- मात्रं द्वितीयार्थः न तु समवायावच्छिन्नत्वविशेपितमाधेयत्वं तथा च मुखादिसंसृष्टमृत्तिकादिगन्धे परंपरासंवन्धेन मुखादिवृत्ति- त्वस्य सत्त्वान्न तादृशस्थलेऽनुपपत्तिरिति-तदसत् । तथा सति कालं जिनतीति प्रयोगस्य दुरत्वात् । पुष्पमाघ्रायते इत्यादी च निरुक्तप्रकारत्वमाख्यातार्थः । श्राश्रयतासंवन्धेन पुप्पाद्यन्विते तस्मिन् धात्वर्थप्रत्यत्तस्य निरूपितत्वसंवन्धेन तद्विशेपणतापन- . 'विषयितेति । यादृशप्रकारताविशेष्यतयोग्निरूप्यनिस्पक्भावस्तनिक- पितविप्यिताप्रकारितयोरपीति भाव । 'तदानन सेवितमृत्तिकालव नृप समाधाय न तृप्तिमाययावित्य- स्मत्पितृचरणहस्तलिखितपुस्तकधृत पाठोत्र दृश्यते ।

·२१२ [ वास व्युदातियाद. गन्धविपयतायाश्च ताशसंवन्धनान्वयः । एकथर्मिविशेपणतयो- पस्थितस्य स्वातन्त्र्येणान्यविशेपणतयान्वयबुद्धेरेयान्युत्पन्नत्वात् । अत्र च प्रत्यक्षपारतन्त्र्यणय गन्धविपयिताया पारयाताऽन्त्रयेन व्युत्पत्तिविरोधविरहात् । अस्तु वा गन्धः लौकिकविपयिता- प्रत्यक्ष च विशकलितमेर धातोरर्थः । कारयातादिसमभिव्याहारे गन्धविपयितायाः प्रत्यक्षविशेपणतया कर्मारयातसमभिन्याहा- रस्थले च प्रत्यक्षं विशेप्यतयेति न कश्चिद्दोपः। जिप्रत्यर्थगन्ध- विपयितानिरूपितनिरुक्तप्रकारितानिरूपकत्वमेव पुष्पादिनिष्ठ जि. प्रतिकर्मत्वमिति दिक् । अथ दृश्यादिसमभिव्याहृतद्वितीयाया लौकिकविपयितार्थकत्वे सौरभं न पश्यतीत्यादी सौरभादिनिरूपितलौकिकविपयिताशालि- चातुपाद्यप्रसिद्धथा श्राकाशं न पश्यतीत्यादी चाकाशादिनिरूपित- लौकिकविपयिताया एवाप्रसिद्धथा तादृशविपयिताशालिचातुपा- श्रयत्वाद्यभावरूपवाक्यार्थाप्रसिद्धिः। न च सौरभं न पश्यतीत्यादौ सौरभादिनिरूपितलौकिकविपयित्वाभावः चानुपादौ प्रतीयत इति वाच्यम् । एवमप्याकाशं न पश्यतीत्यादावप्रतीकारात् । न च लौकिकविपयितायां निरूपितत्वसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाका- शाभावः प्रतीयत इति वाच्यम् । वृत्त्यनियामकसंवन्धस्य संसर्गा- भावप्रतियोगितानवच्छेदकतया तादृशाभावप्रसिद्धः। एतेन निरूप- कतासंवन्धेन चानुपादिनिष्ठलौकिकविपयिताया अभावस्तत्राका- शादौ प्रतीयत इत्यपि निरस्तम् । अन्वयवोधस्य प्रथमान्तार्थमुख्य- १ अन्यय इति । अन्यया गन्धविपयिताशालिप्रत्यक्षनिरूपितप्रकारताया कालादावपि सम्भवेन काल आघ्रायत इत्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिरिति भाव । निरुक्तत्रकारितानिरूपकत्वमेवेति । प्रकारताश्रयत्वमित्यर्थ ।

·द्वितीया ] जयाऽलात. २१३ विशेष्यकतायाः सर्वानुभवसिद्धाया भङ्गमसङ्गाय चानुपादिनिष्ठ- लौकिकविपयितात्वावच्छिन्नस्य पदाद्वाक्याचानुपस्थितत्वात्तदभाव- स्याकाशादी भानासम्भवाच । भावान्वयचोधे च लौकिकविपयित्ता- प्रकारेण चानुपादेर्भानात् । श्रभावान्वयवोधे चाचपप्रकारेण तस्या भानमयुक्तम् । अस्तु वा वृत्त्यनियामकोऽपि संवन्धोऽभावप्रतियोगि- तावच्छेदकस्य तथापि निरूपितत्वसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य विपयिताविशेषनिष्ठाकाशाद्यभावस्य भानोपगमो न संभवति । तथा सति आकाशं पश्यति चैत्र इत्याकारकवाक्यजन्यचोपद- शायां आकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादिवाक्याच्छाब्दवोधप्रसङ्गात् । आकाशं पश्यति मैत्र इत्यादिभ्रमदशायां अाकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादिवाक्याच्छाब्दयोधस्य दुरपन्हवतया लौकिकविपयिता- त्वालामानाधिकरण्येनेव वादशाभावबोधकं तद्वाक्यमुपगन्तव्यम्। साहशबोधश्च लौकिकविपयितास्वसामानाधिकरण्यमात्रेणाकाशा- दिनिरूपितत्वाभावावगाहिदर्शितयोग्यताज्ञानाप्रतिवध्य एव । न च चैत्रीयचाशुपादिवृत्तिलौकिकविपयितात्वावच्छेदेनैव ताशाभावो द- शितवाक्येन प्रत्याय्यते इति चैत्रीयचातुपादिनिष्ठलौकिकविपयि- तायां आकाशीयत्वाद्यवगाही चैत्र आकाशं पश्यतीति पाक्यजन्य- बोधः प्रतिवन्नात्येव ताश वाक्यजन्यधियमिति वाच्यम् । ताहश- विपयितास्वेन विपयिताया अनुपस्थितेस्तदयच्छेदेनाभावप्रत्याय- नासंभवात् चैत्र आकाशं पश्यतीतिवाक्यजन्यवोधे चैत्रांश दर्शनाश्रयत्वं विशेषणं दर्शनांशे लौकिकविपयिताविशेषणमितिरी- त्यैव पदार्थानां भानात चैत्रीयचाशुपादिनिष्ठलौकिकविपयितात्वं 'तादृर्शति । चत्रीयचाशुपादिवृत्तिलौक्किवियितायामाकाशीयत्वाभा- वावगाहिज्ञानमित्यर्थ ।

·[ वारके २१४ व्युत्पत्तिवाद नाकाशादिधमितारच्छेदक किन्तु शुद्धलौकिकपिपयितालमेनेति। तस्य' शुद्धलौकिकविपयितात्वावच्छेदेनाकाशाद्यभागापगाहि ज्ञान प्रत्येन प्रतिवन्धक्तया निरुक्तधर्मावच्छेदेनाकाशाद्यभानावगाहि- ज्ञानस्य तदप्रतिनध्यत्नाच । एतेन तनाकाशादिपदस्याकाशा दिनिरुपितत्वार्थकता द्वितीयाया सण्डशो निरूपितत्वलौकिकवि- पयितात्वोभयार्थकता वा सीकृत्य लोकिकविपयिताया श्राश्रय- तासवन्धावन्चिनप्रतियोगिताकतदभाववोधोपगमेनापि न नि स्तार। घट ग्राकाश न पश्यतीत्यादी नितरामेनागति । यत्तु नयर्थस्य द्वेधा भानोपगमेन आकाशाद्यनिरूपितलोकिकविप यिताशालिचातुपाश्रयत्वाभावान् घट इत्याकारकस्तत्रान्वयबोध इति । तदपि न । तथा सति चैनो घट न पश्यति मैन आकाश न पश्यतीत्यादिवास्यजन्यशा दवोधादविलक्षणवोधस्य सर्वानुभव सिद्धस्य तादृशवाक्यादनुपपत्ते । न हि तनापि तादृश एव शाब्द- वोध । तथा सति चेत्रो यदा घटादिक न पश्यत्यपि तु पटादिकमेव तदा घटाद्यनिरूपिततल्लौकिकविपयिताशालिचातुपाश्रयत्वाभावस्य तन याधात् चैत्रो घट न पश्यतीति प्रयोगानुपपत्ते । यदा च भाव- मान पश्यति तदा भावानिरूपितलौकिकविपयिताशालिचाचपाश्रय स्वाभावसत्त्वात् भाव न पश्यति चैत्र इत्यादिप्रयोगापत्ते । एवमा काश न पश्यति घट इत्यादी आकाशाद्यनिरूपितलोकिकविपयि- ताशालिचानुपाश्रयत्वाभावस्य वाक्यार्थत्वे यदाऽऽकाशाद्यतिरिक्तप 'तस्यति । आकाश पश्यतीतिवाक्यजयबोधस्यत्यथ । न निस्तार इति। अत्र कत्पऽप्याश्रयत्वसम्बधावच्छिनप्रतियोगि राकाभावो विपयिताया विपयित्वावच्छतेन तत्सामानाधिकरण्यन वा बुवो धयिपित वोधनतु केनापि रूपणाशक्य प्रदर्शितप्रतिबधप्रतिवध्यभावानुप पत्तिहपदोपग्रस्तवादिति भाव ।

·द्वितीया ] जयाऽलत २१५ दार्थविषयकचानुपाश्रयतानमो घटादौ तदाऽऽकाशाद्यनिरूपितली- किकविपयिताशालिचानुपाश्रयत्वनिश्चयरूपप्रतिपन्धकसत्त्वेनताह- शाक्यजन्यशाब्दवोधानुपपत्ति । यथा चैनो घट पश्यतीत्यादिनि- श्चयशाया पट न पश्यति चैत्र इत्यादिवाक्यजन्यशादवोधोत्पा- दोऽनुभनसिद्ध तथैवोक्तभ्रमदशायामाकाश न पश्यति घट इत्या- दिवाक्यजन्यवोधोत्पादोऽपीति न तोटापत्ति सभवति । यच्चालौ- किकविपयिताशून्यचाचपत्वाद्यवच्छेदेनाकाशादिविषयकत्वघटादि- त्तित्योभयाभाव एव आकाश न पश्यतीतिवाक्यात्प्रतीयते उप- नीताकाशादिविषयकचातुपे आकाशादिविपयकत्वचैत्रादिवृत्तित्वो- भयसन चैत्र श्राफाश न पश्यतीत्यादिप्रयोगानुपपत्ते । घटादौ ताशचानुपाद्यानयत्वभ्रमदशाया घट आकाश न पश्यतीतिवा- क्याच्छादवोधानुपपत्तिश्चेत्यलौकिकविपयिताशून्यत्वेन चानुपा- दिक विशेपित्तम् । आकाशादिविषयकचानुपाद्युपनीतभानरयापीत- राशे लौकिकत्वात् तादृशानुपपत्तित्तादवस्थ्यम् । अतो लौकिक- विशेपणमुपेक्षितम्। अनालोकिकविपयिताशून्यचाचुपत्वाद्यवच्छि- अरय घट न पश्यतीत्यादी शक्तया धात्वर्थवासम्भवेऽपि प्रकृते तस्यैत्र लक्ष्यतया धात्वर्थचमुपेयते, विपयितासामान्यमेव तन द्वितीयार्थ , निरूपकत्वमपि लक्षणया तदर्थ । आश्रयत्व द्वित्व- निरूपकब चारयातार्थ । आश्रयत्वे व्युत्पत्तिवैचिन्यात्प्रथमा- न्तपदार्थघदादेस्तग्निरूपफत्वे रिशेपणतयाऽन्वय । तादृशनिरूप- कत्वद्वितीयान्तार्थाकाशादिविषयकल्लयोश्च प्रकारतया द्वित्वा- न्वय । द्वित्वाधान्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसन्धेन ताहशोभयस्य नमर्थाभावे तस्य चान्वयितावच्छेदकनिरुक्तधर्मावच्छेदेन धात्व- थेऽन्यय । तादृशधात्यर्थश्च प्रकृते मुरयविशेष्यतयेव भासते । अथ वा स्वनिष्टान्यान्याभावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वरूपव्याप- कतासमन्धन धात्वर्थस्य तादृशीभयाभावेऽन्वय । तस्य चाख्या- ·[ मारके तार्थनिरूपकत्वे तस्य २१६ व्युतात्तिवादः च प्रथमान्तपदार्थे घटादी घटादेः प्रतियोगितावच्छेदकपटकतया तादृशामावनिरूपकत्वात् । एवं चान्वययोधस्य प्रथमान्तपदार्थमुरयविशेष्यफत्वनियमस्यापि न क्षतिरिति । तदपि न सम्यक् । घटादिविषयकचातुपादेः कालि- कादिसंबन्धेन घटादिवृत्तितया घटो पदं न पश्यतीति प्रयोगानुप- पत्तेः । श्राकाशादिविपयफत्वावच्छिन्ने चातुपे कालिकादिसंबन्धन घटादिवृत्तित्वनिश्चयदशायां घट श्राकाशं न पश्यतीतिवाक्याच्छा- ब्दयोधानुपपत्तेश्च । समवायेन घटादिवृत्तित्वाकाशादिविपयकत्वो- भयाभावस्यैव स्वीकरणीयतया अभार श्राकाशं न पश्यतीत्यादी प्रभावसमवेतत्याप्रसिद्धया वाक्यार्थाप्रसिद्धेर्दुरित्वात् । चैत्रादेर- तीतचातुपस्य घटादिविपयकत्वेऽपि समयविशेपे चैत्रो घट न पश्यतीतिप्रयोगाद्वर्तमानतादृशचानुपत्वाद्यवच्छेदेन उभयाभावभा- नस्य प्रतियोगिकोटी वर्तमानत्वमन्तर्भाव्य वित्वावच्छिन्नाभावभा- नस्य वा स्वीकरणीयतया यदा यत् किंचिदंशेऽलौकिकमेव घटादि- चाशुपं तस्य वर्त्तते तदा चैत्रो घटं न पश्यतीत्यादिप्रयोगापत्तेर्वा- रत्वाच । वर्तमानालौकिकविपयिताशून्यचाचपत्वाद्यवच्छेदेन चैत्र- वृत्तित्वघटविपयकत्वोभयाभावसत्त्वात् । समानेन्द्रियजन्योपनीत- 'प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यत्वस्यापि नानुपपत्तिरिति हस्तलिखित- पुस्तकपाठ । 'समानेन्द्रिपति । ननु घटविषयकचाक्षुपे किञ्चिदशेऽलौकिक्त्वेन यद्य- पि अलौकिकवियिताशून्यत्वन्नास्ति परन्तु तत्रैव पटनिरूपितलौकिक- विपयिताशालित्वावच्छेदेनालौकिकविपयिताशून्यत्वमस्त्येव । मूलावच्छेदेन कपिसयोगसत्त्वेऽप्यतावच्छेदेन तदभाववदिति अलौक्किविपयिताशून्यत्वा- वच्छेदेन चाक्षुपे घटविषयकत्वचत्रवृत्तित्वोभयमत्त्वेनोभयाभावस्य बाधान्ना- पत्तिरित्यत आह-समानेति ।

·२१७ द्वितीया ] जयाऽलड्कृत भानादौ लौकिकप्रत्यक्षसामग्य विरोधित्वस्य निष्प्रामाणिकत'- याऽलौकिकविपयितानियामकोपनायकज्ञानादिसमवहिततल्लौकिकस- निकांत, घटादिनिरूपितलौकिकालौकिकोभयविपयिताशालिवत- मानचाक्षुपादेरप्युत्पत्या ताशचाक्षुपादिदशायामुक्तप्रयोगापत्तेः । अाकाशादिनिरूपितालौकिकविपयिताशालिवर्त्तमानचानुपायंशे घ- टादिवृत्तित्वस्य आकाशीयत्वादिना लौकिकविपयितायाश्च भ्रम- दशायां घट आकाशं न पश्यतीत्यादिवाक्याच्छाब्दवोधापत्ते¥र्वा- रत्वाच । घटादिनिरूपितालौकिकविपयिताशुन्यचाचपवाद्यवच्छे- देन घटादिविषयित्वघटितोभयाभावभानोपगमेऽप्यनिस्तारात् एतेना- ख्यातार्थवर्त्तमानत्वाद्यवच्छिन्नसमयावच्छिन्नाश्रयत्वाद्यवच्छिन्ने ग्रा- काशादिविपयकप्रतियोगिकत्वलौकिकाम्यविपयिताशून्यचाचपप्रति- योगिकत्वघटाद्यनुयोगिकत्वैतत्रितयत्वावच्छिन्नाभावो भासतेऽतो- ऽभाव अाकाशं न पश्यतीत्यादौ नानुपपत्तिः । तत्र विपयितावत्प्र- तियोगिकत्वं द्वितीयार्थः। निरुक्तचापप्रतियोगिकत्वं त्रित्वं च धातोरर्थः । पटाद्यनुयोगित्वं च प्रथमान्तार्थ इत्यपि निरस्तमिति चेत् अगत्या घट आकाशं न पश्यतीत्यादिवाक्यानामप्रामाण्यमुप- गन्तव्यमिति । इति प्रथमसएडम् 'नि प्रामाणिकतयनि । विषयतासम्बन्धनोपनीतभान प्रति विषयता- सम्बन्धन प्रत्यक्षसामग्रया प्रतिवन्धक्तया नंकस्मिन् पदार्थ लौकिकालो- क्किोभयविषयत्वस्य सम्भव इति शङ्का समादधाति-नि प्रामाणिक्तये. त्यादिना।

·२१८ [ कारके व्युत्पतिवाद अनुमित्यर्थकधातुयोगे विधेयत्वं विधेयित्वं' वा द्वितीयार्थः । तेन वह्नचादिपक्षकानुमितिपरस्य वन्हिमनुमिनोमीत्यादिवाक्यस्य न प्रामाण्यम् । यदि च वन्हिसाध्यकपर्वतपक्षकानुमितिपरस्य वन्हिमत्त्वेन पर्वतमनुमिनोमीत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यमनुमन्यते तदा तादृशधातुयोगे उद्देश्यत्वमुद्देश्यित्वं वा द्वितीयार्थः। तस्य च तृतीयान्तीपरथाप्यसाध्यविधेयकत्वेन विशिष्टेऽन्वयः। अतो वन्दिमत्त्वेनेत्याद्यसमभिन्याहारेण तत्र पर्वतमनुमिनोमीत्यादयो न प्रयोगाः । विधेयत्वाद्यर्थे तृतीयानुशासनविरहात । तृतीयान्तेन वह्नयादिविधेयकत्वं कथमुपस्थापनीयमिति न शवयम्। वैशिष्ट्य- रूपार्थे तृतीयानुशासनसत्त्वात् विधेयतादेरपि वैशिष्ट्यरूपत्वात् । अत एव रजतनेन शुक्तिं जानातीन्यादौ ज्ञाने रजतत्वादिप्रकारक- 'विधेयित्वम्वेति। वृत्त्यनियामक्सम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेद- कत्वमभिप्रेत्याह स्वमते-विधेयित्वम्वेत्यादिना । परिशिष्टेऽन्वय इति । द्वितीयादिश्यित्वप्रकारकानुमितिविशेष्यक- बोये गृतीयान्तपदोपस्याप्यसाध्यविधयतानिस्पक्त्वप्रकारकानुमितिविशेप्य- क्योधजनक्सामग्रीकारणमिति भाव । नन्वेव यार्यकारणभावस्वीकारेऽपि यह्निमत्त्वेन पर्वतमनुमिनोमीति ममूहालम्बनवाक्यात् पर्वतनिरपितद्वितीयार्योद्देश्यित्वप्रवारवानुमित्यादिवि- शेप्पयनोधापत्तिनिरसतवारणसद्भावादिति चेन्न । द्वितीयार्थीद्देश्यिन्वप्रकार- वानुमितिविशेप्यस्पोधे तृतीयालार्थसाध्यविधेयनानिरुपयत्वप्रवारयानुमि- निविदाप्यागेधजनय वन तात्पर्यविपयोभूनधातुमिव द्वितीयान्तार्थोद्दश्यि- त्वपरवानुमितिविदोप्यपयोधजनकत्वमवारपतात्पर्यज्ञानस्य कारणत्या- भ्युपगमात् । 'तनीयानमासनसत्त्वादिति । इत्य भूतलक्षणे इति। "प्रत एवेति । ततीपापा वैशिष्टयार यादेवे पर्थ ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृत २१६ त्वस्य घटत्वेन वहिर्नास्तीत्यादौ सौंदडमते' अभावे घटत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वस्य तृतीयान्ततो वोधः। तृतीयान्तार्थरजतत्वादि- प्रकारकत्वद्वितीयान्तार्थशुक्तयादिविपयक्त्वयोः विशिष्टवेशिष्ट्य- वोधमर्यादयाऽवच्छेद्यापच्छेदकभावभानम् । रजतत्वेन शुक्ति जानातीत्यादौ नियतं केवलमेकत्र द्वयमितिरीत्या तदुभयवोवस्य तत्राव्युत्पन्नत्वात्। अत इमे शुक्तिरजते इत्यादिप्रमापरस्य ताह- शवास्यस्य न ग्रामाण्यम् । घटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकवल- यभावादिनिप्ठेन वयादिनिरूपितानुयोगिताविशेपरूपवह्नयाद्य- भावत्वेन तदभावनिष्ठघटत्वाद्यन्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्यावच्छे- द्यावच्छेदकमाव. स्वीक्रियते। घटत्वेन यहि स्तीत्यादौ च तद्वोधस्योक्तरीत्यावश्यकत्वमिति' घटत्वावच्छिन्नवह्नयाधमावस्य 'व्यविकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितावाभाववादिनोऽन्यथाण्यातिमत निराकर्तुपाध्यायोपनामस्य सोन्दल, सुन्दल, सौन्दलादिविविधनामधयस्य मते इति भाव । 'विषयकत्वयोरित्यादि। यादृशविषयतयो परस्परनिरूप्यनिरूपकभा. वस्तादृशविपयतानिरूपकत्ययोरवच्छेचावच्छेदकभावोऽभ्युपेयते । 'घटत्वाद्य वच्छिन्नेत्यादि । यद्धर्मावच्छिन्नयनिष्ठप्रतियोगिता भव- नि तद्धर्मावच्छिनप्रतियोगितानिरूपकत्वतनिरूपितानुयोगितयोरेवावच्छेद्या-. वच्छेदकभाव । "उकारीत्येलि । वह्निघटोभयनास्तीतिवाक्यजन्यवोधतात्पर्येण घटत्वेन वह्निनास्तीति वाक्यस्य प्रामाण्यवारणाय तथाक्त्पनस्यावश्यक्त्वादिति भाव । 'आवश्यकत्वमिनि । अन्यथा वह्निघटोभयनास्तीत्यादिप्रतीतिविप- यस्याप्यभावस्य वह्निनिरूपितानुयोगिक्त्वस्य घटत्वावच्छितप्रतियोगिताक- त्वस्य च सत्वेन तदोषतात्पर्यणापि घटत्वेन वह्निर्नास्तीति प्रयोगपत्ति ।

·२२० [ कारके . व्युत्पत्तिवाद वह्नित्वावच्छिन्नघटाद्यभावसमनियतत्वेन तदभिन्नतया तत्र घट- त्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वघटाद्यभावत्वसत्त्वेऽपि तादृशाभाव- परस्य घटत्वेन घटो नास्ति, वह्नित्वेन वह्निर्नास्तीत्यादिवाक्यस्य न प्रामाण्यम् । उक्तस्थले च तृतीयान्ताद्यर्थस्य द्वितीयान्ताद्यर्थेऽवच्छे- द्यावच्छेदकभावसम्बन्धेनान्वय इत्यपि कश्चित् । तन्न। विभक्तयर्थे विभक्तथर्थान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । न च रजतत्वेनेदं' ज्ञायते इत्यादी आख्यातार्थविपयतायां तृतीयार्थप्रकार- ताया निरूपितत्वसंवन्धेनान्वयानोक्तव्युत्पत्तिकल्पनमिति वाच्यम् । तत्रापि रजतत्वादिप्रकारकत्वविशिष्टधात्वर्थ'ज्ञाननिरूपितत्वस्या- ख्यातार्थे भानस्वीकारेणैवातिप्रसङ्गभङ्गात् । न च तस्मात्पचति' - ययो परस्परनिरूप्यनिरूपकभावस्तयोरेवावच्छेद्यावच्छेदभावनियमा- दिति भाव । 'उक्तस्थल इति । रजतत्वेन शुक्ति जानातीत्यादावित्यर्थ । तृतीयान्ताद्यर्यस्येति । तृतीयान्तार्थप्रकारताया स्वनिरूपकत्वसम्बन्धेन ज्ञानेऽन्वय स्वावच्छेदकत्वराम्बन्धेन द्वितीयार्थविषयतायामित्याशय । 'रजतत्वेनेदमित्यादि । रजतत्वप्रकारतानिरूपितज्ञानीयविशेप्यतावदि- दमिति बोध । "विशिष्टधात्वर्थेति । ननु रजतत्वादिप्रकारक्ज्ञाननिरूपितत्वस्यवा- ख्यातार्थेऽन्वयोऽस्तु किं विशिष्टधात्वर्थत्यादिनिवेशेनेति चेन । इमे शुक्ति- रजते इति वाक्यजन्यवोधपरकरजतत्वेन शुक्ति जानातीतिवाक्यरयोक्तरोन्या प्रामाण्यापत्तिवारणाय तस्यावश्यक्त्वात् तादृशप्रकारतानिस्पक्त्वविशिष्ट- ज्ञाननिरूपितत्वतादृशप्रकारतानिरूपितविशेप्यतायामेवेनि न दोप । "तस्मात् पचतीत्यादि । तद्धेतुवा पारक्रिया तहेतुक चैत्रनिरूपि. तस्वत्वमिति बोध ।

·२२१ द्वितीया ] जयालकृत तस्माच्चैत्रस्येत्यादी विभक्तयर्थे कृतिसंवन्धादी हेतुविभक्तपर्थान्वय- दर्शनानास्त्युक्ताव्युत्पत्तिरिति वाच्यम् । हेतुविभक्तयतिरिक्त विभक्तथर्थस्याविभक्तयर्थेऽनन्वयनियमात् न च रजसत्वेनेदं जाना- तीत्यादौ तृतीयायाः कारकविभक्तित्वाभावान तदर्थस्य क्रियायामन्व-. यसंभव इत्यगत्या द्वितीयार्थ एव तदन्वय उपगन्तव्य इति वाच्यम् । मणिकारमते' तस्माज्जानातीत्या दो ज्ञानादिरूपधात्वर्थ एव हेतुविभक्त थर्थस्य तस्मात् स्थीयते इत्यादौ च सर्वसम्मत एव धात्वर्थस्थित्यादौ तस्यान्वयेन पष्ठयर्थसंवन्धस्यापि "गुरुविप्र- तपस्विदुर्गतानां प्रतिकुर्वीत भिषक् स्वभेपजैरि"त्यादौ धात्वर्थेऽन्वयेन कर्मासमभिव्याहृते रजतत्वेन जानात त्यादौ धात्वर्थे तृतीयार्था- न्यस्यावश्यकत्वेन कारकविभक्तिभिन्न विभक्त्यर्थस्य क्रियाया- मनन्वय इत्यनियमात्। एवं घटत्वेन वह्निनास्तीत्यादौ प्रथमार्थो नानुयोगित्वम् । प्रथमायाः संख्यातिरिक्तविभक्तयर्थावोधकत्वनिय- मात् । अतो नर्थाभावे संयन्थ एव तत् । तत्र च न तृतीयान्व- यसंमत्रः। मम तु अनुयोगितासंबन्धेन वह्नयादिविशिष्टाभावे तृतीया- न्तार्थघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्ववैशिष्ट्यभानाद्विशिष्टवैशिष्ट्य- मगिकारमते इति। तन्मने ग्राश्रयतास्पार्थकत्वस्याख्याते निराकरणात मात्रयताया नान्वयसम्भव । 'जानातीति। तन्मते ज्ञानार्थकधातुसमभिव्याह्ताख्यातस्य निरर्थक्त्व- स्त्रोपादितत्वात् अन्यत्रान्वयासम्भवादिति भाव । 'अन प्रयमार्थस्याभावात् विभक्त्यर्यान्वयस्वीकारे पूर्वप्रयोगे निर्वाह म्भवेयनानिर्वाहादनिच्छतापि मद्रीतेरेवानुसत्र्तव्यतया अर्द्धजरतीय स्यादित्येतदुच्यते--एवमिति ।

·[ कारके २२२ व्युत्पत्तिवाद वोधमर्यादया वह्रथाद्यनुयोगिकत्वस्थलीयस्यानुयोगितया संबद्ध- वह्नयादेस्तादृशप्रतियोगिताकत्वेनावच्छेद्यावच्छेदकभावभानोपगमेन सामञ्जस्यात् । अनुयोगिताया नअर्थतावच्छेदकत्वे तत्रैव वह्नयादे. • प्रतियोगिनोऽन्वयः । अतस्तत्र तृतीयान्तार्थघटत्यावच्छिन्नप्रति- योगिताया निरूपकत्वेनान्वयंसीकृत्यातिप्रसङ्गवारणं सम्यक् प्रति- भाति । रङ्गेऽभेदेन रजतारोपरथले रग रजतेन जानातीत्यप्रयोगात् । तादात्म्यभिन्नसंवन्धावच्छिन्नप्रकारितैव तृतीयार्थ.। तत्र च रङ्ग रजतं जानातीति प्रयोगात्तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकत्व कर्मत्वानुशिष्टद्वितीयादेरेवार्थः। तस्य च तादृशप्रकारवाचिपदसमा- नविभक्तिकपदोपस्थाप्यविशेष्यताविशिष्टायामेव ज्ञानरूपक्रियाया- मन्वयः । तेन भेदारोपस्थले रङ्गे रजतत्वं जानातीतिवदभेदारोपस्थले रङ्गे रजतं जानातीति न प्रयोगः । उक्तस्थले च रङ्गरजताद्योः समानविभक्तिकपदोपस्थाप्ययोरभेदान्वये साकाङ्क्षत्वेऽपि नायोग्य- तया तादृशान्वयः। एवं सति रगरजतादिपदयोः सामानाधिकर- ण्यानुपपत्तिरिति चेत्-का क्षतिः । न चैवं रजतगतैकत्वयहुत्वाविव- क्षायां रङ्गानि रजतं जानातीति प्रयोगस्य नियं पांसुलान् जानातीति प्रयोगस्य च प्रसङ्गः। सामानाधिकरण्यस्यैव समानवचनलिङ्गकत्व- नियतत्वादिति वाच्यम् । समानाधिकरणयोरिव यत्पदार्थविशेष्य- कत्वविशिष्टेऽभेदसंबन्धावच्छिन्नयत्पदार्थप्रकारकत्वस्यान्वयस्तयोर- पि समानलिङ्गवचनत्वनियमात् । यज्ञपतिमतानुयायिनस्तु रङ्गं रजतं जानातीत्यादी सामानाधि- करण्यानुरोधात् रजतादिपदस्य रजताभेदज्ञानविपये लक्षणा । अत ग्य भ्रान्तिज्ञविशेपदर्शिना प्रयुक्तस्य लोहितरहिं जानातीत्यादिवा- क्यस्यापि प्रामाण्यनिर्वाहः । न ह्यसमासस्थल झ लोहितबहया- धारभेदाविपक्षा ज्ञानांशे लोहितादेः स्वातन्त्र्येणान्वयो वा सम्भवति कर्मधारयम्य साधुनानुपपत्ते । लोहितपदोत्तरं प्रकारतावोधर- ·२२३ . द्वितीया ] जयानतः विभक्तरभावात् । धात्वर्थे साक्षान्नामार्थरय भेदान्वयेऽव्युत्पत्तेः । द्वन्द्वस्थलवकर्मधारयोत्तरविभक्तेः पूर्वपदप्रकृतिकस्वाभावात् तरयाः पूर्वपदार्थान्वितप्रकारतायोधकत्वायोगात न च द्वन्द्वसमास एवासी अल्पाचो वह्निपदस्य पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । समाहारपक्षे पुल्लिङ्ग- ताया इतरेतरपक्षे च एकवचनरयानुपपत्तेः । एतन्मते शुक्लो वह्निरित्यादिप्रमायां लोहिताभेदारोपविषयवह्निविषयकत्वेऽपि शुलो वह्निर्लोहिता जतिसमूहालम्बनप्रमाया लोहिताभेटावगाहिरव- विपयवद्विविपयकत्वेऽपि च तद्दशायां लोहितवहिं लोहितं वह्नि वा जानातीति न प्रयोगः । तादृशपदोपस्थाप्यविएयताया धर्मिपा- रतन्त्र्येण द्वितीयार्थविपयतायामभेदसम्बन्धेन विशेपणताया नियमोपगमात् । अथ वा लोहिताभेदविपयतानिरूपितविपयता- पन्नस्य वह्नयादेानान्वयिविपयितानिरूपकत्वं भासते । समूहा- लम्बनादौ च ताहशविषयतानापन्नस्यैव विपयितानिरूपकलमिति नातिप्रसङ्गः। विपयतापन्नस्य निरूपकत्वमित्यस्य च विषय- तावच्छिन्नं निरूपकत्वमित्यर्थः । एतच विलक्षणविपयितानिरूपक- तावच्छेदकत्वमविपयस्यापि विपयत्वस्योपेयते, रक्तदण्डवानित्यादौ दण्डादिरूपप्रकारांशेऽप्रकारेणापि रक्तवादिप्रकारतानिरूपितविशे- प्यत्वेन दण्डादिप्रकारताया अवच्छेद्यावच्छेदकभायवदित्याहुः । न च द्वन्द्वसमास एवेति । वस्तुनो द्वन्द्वप्राप्तिरेव न एकधर्मावच्छिने एकसम्बन्धेनान्दितानामेव द्वन्द्वंविधानात्प्रकृले प्रकारिताविशेप्यितोभयसम्ब- न्धेनोभयोरन्वितत्वात् । 'प्रथेति । असेदसम्बन्धावच्दिनलोहितनिष्ठाकारतानिरूपितविदोप्य- तावच्छिन्ननिष्पक्तानिरपितनिरप्यतावद्विपयिताशालिज्ञानवानमिति बोध एक तोहितहिं जानातीतिवाक्याज्जायते इनि भाय ।

·। कारके २२४ व्युत्पत्तिवाद. तन्न शोभनम् । उक्तरीत्या विनैव लक्षणामुपपत्तौ तस्या न न्याय्यत्वात् । 'अथोक्तरथले आरोप्यारोपविपयवोधकपदयो - न्वितार्थकत्वे कर्मप्रत्ययस्थले लोहितो वन्हिर्ज्ञायते इत्यादौ विशेष्य- भेदाद्वाक्यमंदापत्तिः । न च लोहिताभेदज्ञानविषयो वह्निरित्येव शाब्दधीरुपगम्यते न तु ज्ञाने प्रकारो लोहितो विशेष्यश्च वह्निरिति समूहालम्बनं, तथा सति शुक्लो वह्निाहिता जपेत्यादावपि तथा प्रयोगप्रसगात् । दर्शितविशिष्टवैशिष्ट्यनोधस्वीकारे लोहितादि- प्रकारकत्लविशिष्टनिरूपितविशेष्यतायाः शुलवह्नयादी बाधितत्वेन तादृशप्रयोगापत्तिविरहादिति वाच्यम् । तत्र लोहितादिपदोत्तर- प्रकारतार्थकद्वितीयादिविरहेण लोहितादिप्रकारकत्वेन ज्ञानभाना- संभवात् । नामार्थधात्वर्थयोः साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नतया प्रकारितायाः संसर्गतया भानासंभवादिति चेत्-न । यथा हि-घटो नीलो भवति, वृक्षो नौका भवति, काष्ठं भस्म भवतीत्यादौ धात्वर्थेऽसाधारण- धर्मरूपे भावे व्युत्पत्तिवैचित्र्येण नोलनौकाभस्मादेः साक्षादेवा- न्वयः, प्रथमाया थन्तराभासमानार्थकत्याभागात, नौकादिपदस्य स्मारम्भकावयनारब्धार्थलाक्षणिकतया प्रकृतिविकृत्यो दमतेऽपि वृक्षो नौका भरतीत्यादी योग्यताया उपपत्तिः, तथा धात्वर्थे प्रकनेऽपि प्रकारितासंबन्धेन लोहितादेः साक्षादन्यस्यागत्योपग- मात् । यथा प्रकृतिविकृतिभावस्थले वृक्षः पञ्च नौका भवतीत्यादी 'यम्नुनो लोहियहि जानातीनिवाससमप्रमाणमिनिध्यमित्यधिक पाठो हम्नलिपिनम्तरेन दृश्यते । 'वाम्पपीरिति। मास्तिनियाभेदगम्यधावन्धिमारतानिम्पसभा- नीपविषयनाथयो यतिरिम मनि भाव ।

·द्वितीया ] जयाऽलड्कृत २२५ प्रकृतिभूतवृक्षादेविशेष्यतया भावनान्वयित्वात् , तद्गतसरया- चोधकतया प्रकृतिवाचकपदसमानवचनत्वमारयातस्य तथा एको छौ जायते इत्याधुभयाभेदारोपस्थलीयवाक्ये एकादिपदार्थस्या- रोपविशेष्यस्यारयातार्थविशेष्यतयान्वयविशेप्यतया तत्पदसमान- वचनत्वमाख्यातस्य। न चैवं 'अमानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विफालयद्धाश्चिकुरा. शिरः स्थितम्' इत्यत्र कथमारोपविशष्यवाचकपदविरुद्धवचन- लममानीतिक्रियापदस्येति वाच्यम्, तनायशोद्वयस्य वारतवत्वं न चिकुरभागद्वयस्य राज्ञा आरोप्यत्वेन कोरुत्प्रेक्षितत्वात् । पारया- तार्थविशेष्यतान्वयविशेष्यत्वेनायशोयुगस्यैव विवक्षितत्वात्। इच्छा- र्थकधातुस्थले मुख्यविशेष्यत्वरूपं कर्मतं द्वितीयार्थः। अतो वृष्टिसाध्यं मुखं भवत्वित्यादीच्छास्थले सुसमिच्छतीत्यादिववृष्टि- मिच्छतीत्यादयो न प्रयोगा.। अथ अहं सुसी स्यामित्यादीच्छायाः सुसादिविशंपणकतया तत्र सुखमिच्छतीत्यादिप्रयोगानुपपत्ति- रिति चेत् न । मम सुखं भववित्यादिसुसविशेष्यकेच्छाया एव कदा चित्सुखादिविशिष्टात्मवोधकशब्देन विपयाभिलापात्। स्व- कृत्यधीनसिद्विकत्वरूपस्वकृतिसाध्यसप्रकारकपाकविशेष्यकेच्छाया इस पाक कृत्या साधयानीति पाकसिद्धयनुकूलत्यभिन्नव्यापार- विशिष्टात्मबोधकशब्देन विपयामिलापवत् । यदि चोद्देश्यसुसा- देविशेपणतयाऽपि कचिद्भानमानुभाषिक बदोद्देश्यादिव्यवहारनि- यामकः कचित्किचिद्विशेपणसाधारणो विषयताविशेपोऽभ्युपेयः । अनुमिती विशेष्यतया काचित्कभानविषय'साध्यनिष्ठविधेयतारय- 'भानविपरि। पर्वते वह्निरित्यनुमाने हि साध्यस्य वर्तेविशेष्यत्व, वह्निमान् पर्वत इत्यन च प्रकारत्वमिति भाव । १५ ·[ कारके २२६ व्युत्पत्तिवाद विपयतावत् । स एव च सुखमिच्छतीत्यादौ द्वितीयार्थ । ग्राममिच्छतीत्यादौ ग्रामादिपद ग्रामस्वत्वादिपरम्। अत एव च सिद्धस्य ग्रामादेर्मुख्यविशेष्यताया उपदर्शितविलक्षणविपयताया था विरहेऽपि न क्षति । ग्रामादे सिद्धत्वेऽपि स्वस्वत्वाद्यसिद्धोपरक्तरय इच्छाया प्राधान्येन कचिद्भान विशिष्टस्यासिद्धत्वात् । तत्रैव च ग्राममिच्छतीत्यादिप्रयोग इत्यपि वदन्ति । पाक चिकीर्पतीत्यादौ द्वितीयाया रिशेप्यतारूपकर्मत्वार्थकतया कृतिप्रकारकपाकविशेष्यकेच्छा प्रतीयते । सा च पाक कृत्या साधयानीतीच्छा । अथ वा सनो धात्वर्थविशेष्यकेच्छा वाचि- त्वात्कृतिविशेष्यकेच्छा चिकीर्षापदार्थ । सा च पाककृतिर्भववि. तीच्छेव । प्रवत्तिका च सा भवतु मा वेत्यन्यदेवत् । पाकादेश्व कृतिकर्मत्वमेव द्वितीयया प्रत्याय्यते, न विच्छाया विपयत्वरूप कर्मत्वम् । गृहस्थितीच्छामादाय गृह तिष्ठासतीत्यादिप्रयोगापत्ते युक्त चैतत् । सनो धात्वर्थप्रकारच्छायाचित्वे श्रोदनभोजनेच्छा. दशायामोदन बुभुक्षते इति प्रयोगो न स्यात् । तन भोजनस्याप्रकार- त्वात् । न च कर्मता सम्बन्धेन भोजनप्रकारिका यदा श्रीदन- विशेप्यिकेच्छा तवैतादृशप्रयोग । सा चेच्छा भोजनधर्मिष्ठ साधनताज्ञानाद्भोजनविशिष्ट्रोदनधमिष्टसाधनताजानाद्वा। प्रोद- नस्य सिद्धताशायामपि विशिष्टधर्मिष्ठसाधनताज्ञानाद्विशिष्ट- धमिकासिद्धत्वज्ञानसहिताद्विशिष्टेच्छासम्भनात्। यन भोजनसिद्ध- ताशाया भोजनोत्तरकालीनगमनत्यादिप्रकारिका भुक्तीदनजन्य- पुष्टिलादिप्रकारिफा वा इच्छा तन वुमुक्षत इति प्रयोगस्य न प्रमद् । मुग्यविशेष्यविशेषण'तापग्नफर्मलाशे इच्छाप्रकारताया एप सनप्र- 'मुत्पविनयविनवणेति । मुभ्यक्तिप्यविपणनापनयम पनिळविण प्यतानिरूपितच्याराग्नंव मप्रापयनिष्टतया भासन इति भाव ।

·द्वितीया ] जयालकृत २२७ कृत्यर्थे भानोपगमादिति वाच्यम् । भोजनं भवत्वित्यादिभोजनवि- शेप्यकेच्छादशायामपि बुभुक्षते इति प्रयोगस्य सर्वसिद्धत्वेन धात्वर्थविशेष्यकेच्छाबोधकतायाः सन्प्रत्ययस्यावश्यमुपेयत्वात् । न च द्वयी व्युत्पत्तिरेवोपयते । एकव्युत्पत्त्यैव निर्वाहे व्युत्पत्ति- द्वयकल्पने गौरवात् । अत एव च स्थित्यादिगोचरेच्छाया गृहा- दिविशेष्यकत्वस्योक्तरीत्या सम्भवेऽपि गृहं' तिष्ठासतीत्यादयो न प्रयोगाः । भोजन'प्रकारकोदनविशेष्यकेच्छाविशेपदशायां बुभुक्षत इति प्रयोगसत्त्येन उद्देश्यताख्यविपयताया एव धा- त्वर्थे भानोपगमेन तस्य निर्वाहात् । न च धात्वर्थविशेप्यकेच्चायाः सन्प्रत्ययार्थत्वे पाकं चिकीर्पति प्रोदनं बुभुक्षते इत्यादौ पाकौदना- देद्वितीयया कृतिभोजनादिकमत्वप्रत्यायनसंभवेऽपि पाकश्चिकीर्यते ओदनो बुभुक्ष्यते इत्यादौ कर्माख्यातेन तत्प्रत्यायनासंभवः । तत्प्र- कृतिभूतसन्नन्तधात्वर्थकृतिभोजनेच्छाकर्मत्वस्यैव तत्प्रत्ययेन वोध्य- त्वात् । प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थयोधकत्वात् । इच्छाविप यत्वविशेपितकृतिभोजनादेश्व प्रकृत्याऽप्रतिपादनादिति वाच्यम् । कर्तृप्रत्ययस्थले सन्प्रत्ययार्थेच्छाया धात्वर्थविशेष्यतया मानेऽपि कर्मप्रत्ययस्थले तस्या' धात्वर्थविशेपणतया भागोपगमात् । 'गृहमित्यादि । तन्मते इच्छीयमुख्यविशेष्यताश्रयत्वमेव कर्मत्व सच्च गृहेम्प्यस्तीसितादृदाप्रयोगापत्तिरिति भाव । धात्वर्थविशेप्यकेच्छा सनर्थ इति वदतान्तु नेयमापत्ति कृतिवर्मत्वल्पद्वितीयार्थस्य तत्र बाधादिति । भोजनेत्यादि । कर्मतासम्बन्धन भोजनविशिष्टमोदन भवत्विति भाव । तस्या इति । स्वनिरूपितविपयत्ववत्वसम्बन्धेनेति भाव ।

·[ कारके . २२८ व्युत्पत्तिवादः चिकीर्ण्यते पाक इत्यादौ इच्छाविशेपितकृत्यादेरेव सन्नन्तेन प्रतिपादनात् , तादृशकृत्यादिकर्मताया आत्मनेपदादिना प्रत्यायन- संभवात् । आख्यातायुपस्थितवर्त्तमानत्वादश्च कृत्यादिविषयकेच्छा यत्र प्रकृत्यर्थः यत्र वा इच्छा विपयकृतिस्तत्रोभयत्रैवेच्छायाम- न्वयः । प्रकृत्यर्थंकदेशेऽपि नीलतरो घट इत्यादिस्थले नीलरूपादौ तरवाद्यर्थातिशयान्वयानुरोधात् । न चैवं कर्मप्रत्ययस्थलेऽपि कृति- विशेपितैवेच्छा' सना प्रत्याय्यतां विशेपणीभवन्ती कृतिरेव कर्म- त्वेनान्वीयतां भवन्मते' विशेणीभूतेच्छायां वर्तमानत्वाद्यपराख्या- तार्थान्वयवदिति वाच्यम् । एकत्र विशेपणतयोपस्थितस्यान्यत्र विशेपणतयाऽन्वयोऽव्युत्पन्न इति प्रथमान्तार्थविशेपणकर्मत्वे इच्छा- या विशेषणतयोपस्थितस्य धात्वर्थस्य विशेपणतयान्वयायोगात् । विशेष्यतया चान्वयस्याप्रसक्तत्वात् धात्वर्थविशेपणतया इच्छा- भानेपि तस्या वर्तमानत्वादिविशेप्यतयैव भानेनोक्तव्युत्पत्ति- विरोधविरहात्। एवं धात्वर्थस्येतरविशेषणतयोपस्थितस्य स्वातंत्र्येण कर्मताविशेषणत्वमयुक्तमेव । 'प्रकृत्यर्थस्यैकदेशेऽपि प्रकृत्यर्थान्तर्गत- 'कृतिविशेप्यतयवेच्छेति हस्तलिखितपुस्तकपाठ.। अन्वीयतामिति । नन्वेवमारयातस्य प्रत्यर्थंक्देशान्वितकर्मत्वयोध- यत्वेन प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधवत्वमेव प्रत्ययानामिति नियमानुपपत्तिरत पाह-भवन्मते इत्यादि । 'प्रत्ययस्पत्याद्यारभ्य स्वातन्येण भासमाने इत्यन्तस्य स्थानम्म- पितृव्यचरणमधुसूदनाममिश्राणा मते वक्ष्यमाणरीत्या पाठो युक्तः। तथा हि-नीलनरो घट इत्यादी प्रकृत्यथरदेशे प्रत्ययार्यान्वयदर्शनेऽपि प्रत्नपार्थ प्रत्यर्यरदेशस्यान्वयादर्शनात् न स्वानन्ध्यण भाममाने यमत्वरपप्रत्ययायें प्रात्परदेशस्य एकत्र विशेषणस्य वृन्यादेरन्वयः ।

·द्वितीया ] जयाऽलड्कृतः २२६ तया भासमाने एव प्रत्ययार्थान्वयदर्शनात्, न तु स्वातन्त्र्येण भासमाने इच्छारूपविशेप्यपारतन्त्र्येण कर्मत्वान्वयोऽपि इच्छायां कर्मतानन्नयेन दुर्घटः । विशेष्यान्वयिन्येव विशेषणस्य पारतन्त्र्ये- गान्त्रयस्य विशिष्टान्वयस्थले व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् न तु विशेष्याना- न्वयिनि । अथास्तु विषयतारूपकमले चिकोयते पाक इत्यादा- विच्छायास्तत्पारतन्त्र्येणं कृतेश्चान्वयः । एवञ्च कृतिविषयकेच्छा- विपयत्वावच्छिन्नकृतिविपयताश्रयः पाक इत्यन्वयवोधः । उभयत्रैव पाकादेविपयत्वात् । स्थित्यादिकर्मवाप्रसिद्वया गृहं तिष्ठास्यते इत्यादेरप्रसङ्गादिवि चेत् । प्रोदनो बुभुक्ष्यते इत्यादी का गतिः । तत्रेच्छाकर्मताया विषयतारूपत्वात् भोजनादिकर्मतायाश्च तदन्य- स्वात् । विशेष्यीभवदिच्छान्वयिनि कर्मत्वे भोजनाद्यन्वयायोग्यवेन तविशिष्टान्वयासंभवात्। वस्तुतः पाकश्चिकीर्ण्यत इत्यत्राप्यगति- रेव । कृतिविशेपणतया पाकनिष्ठेच्छाविपयतायाः कृत्यविशेपणतया तनिष्टकृतिविपयताभिन्नतया इच्छान्वयिनो विपयत्वरूपकर्मत्वस्य फुल्यन्वयायोग्यत्वात्। यदि च विशेप्यान्वयिव्यक्तावेव तपारतव्येण विशेषणान्वय इति न नियमः अपि तु तदन्वयितावच्छेदकाच्छिन्न एवेति। तथा च विपयतात्वावच्छिन्नस्योभयान्वययोग्यतया न प्रकृतेऽन्चयानुपपचिः। अत एवारुणयेत्यादावारुण्यनिरूपितसाध्यताया गोनिरूपित- साध्यताभिन्नत्वेऽपि न तृतीयाथै विशिष्टान्वयानुपपत्तिः । तत्र 'कृतिविदाणतमेति । कृतिनिष्ठविशेप्यतानिरूपितविशेपणताम्पपाम- निप्ठेच्छाविषयताया' कृतिनिष्ठविशेप्यतानिरूपितविशेषणतामिन्ना या कृतिनिरूपिता पाव निष्ठा विषयता तद्भिनतयेत्यर्थः। *अरुणयेति-अरुणया पिङ्गाक्ष्या एक्हायन्या सोम कोणातीतिवाक्ये।

·[ कारके २३० व्युत्पत्तिवाद. परम्परया विशेष्यान्वयिसोमक्रयव्यक्तः परम्परया विशेपणान्वयि- व्यत्यभेदवत् प्रकृतेऽपि परम्परयोभयान्वयिकर्मव्यक्त्यभेदोऽक्षत एवेत्युच्यते तदा भोजनकृतिर्भवतु पाकश्च भवतु इति समूहालम्ब- नेच्छामादाय पाकश्चिकीर्ण्यते इति प्रयोगस्य कालान्तरीयकृति- विपयतामादाय दुरितैव । विपयितासम्बन्धेनेच्छाविशेपणीभू- तकृतिव्यक्तिमत्वान्वयस्यैव तदिच्छान्वयिनि कर्मण्यन्वया- नायमतिप्रसङ्ग इति चेत्तथापि तदिच्छाकाले पाक इदानी न चिकीयते इति प्रयोगानुपपत्तिः। अन्वयितावच्छेदककृति- विपयतात्वकृतिगोचरवर्तमानेच्छाविपयतात्वावच्छिन्नाभावयोस्तदा पाकेऽसम्भवात् । न च वर्तमानकालावच्छिन्नकृतिविपयतात्वा- वच्छिन्नाभाव एव तत्र प्रतीयते, स च पाकेऽवाधित इति वाच्यम् । यद्यतीतेच्छाधीनपाककृतिरपि तन वर्तते तदा तादृशाभावस्यापि तत्र वाधात् पाककृतीच्छायामसत्यामुक्तेच्छासत्त्वेऽपि च तथा प्रयोगात् । कृत्यसत्त्वेऽपि पाककृतीच्छासत्त्वे तथा प्रयोगविरहात् । कृतिविपयत्वाभावमात्रबोधस्य तत्राभ्युपगमासंभवाचेति । कर्मप्रत्य- यस्थले इच्छाधात्वर्थविशेपणमेव । इदन्तु तत्त्वम् । कर्मप्रत्ययस्थलेऽपि धात्वर्थविशेपितैवेच्छा सन्प्रत्ययेन प्रत्याय्यते। तत्कर्मत्वमेव कारयातार्थः। तच धात्वर्थ- कर्मतया तद्विपयत्वम् । श्रोदनकर्मक'भोजनं भवतु, पाकविषयककृ. तिर्भरतु इत्यादीच्छायां च पाकभोजनादीनां तथेच्छाविपयतया तत्कर्मलमक्षतम् । गृहस्थितीच्छायां गृहादेः स्थित्याधारत्यादिनन विपयत्वमिति न गृहादेस्तिष्टासादिकर्मत्वम् । श्रत पर यदोदन- । 'मोदनर मरेत्यादि।धारमंत्वनिष्ठविपयनानिपिनचंप्रवृत्तीच्ची पविषमतावान् पाशादिति बोध ।

·द्वितीया ] जयालकृतः २३१ व्यक्तिकर्मकभोजनमानसिद्धम् अथ च भोजनकर्मतया तदिष्टं तत्रायमोदनो बुभुक्ष्यत इत्यादेर्दर्शनादिविषयत्वेन गगनादिगोचर- च्छास्थले च गगनं दिक्षते इत्यादेश्च प्रयोगस्य नानुपपत्तिः । न वा प्रोदनादिरूपफर्ममात्रोपरागेण यत्र भोजनादीच्छा देवरशेन च तद्भोजनादिकं विपादिकर्मकमपि तत्र विपं बुभुक्ष्यते इत्यादयः प्रयोगाः । कर्तृप्रत्ययस्थले च तादृश'विषयतारूपं कर्मत्वमेव इच्छा- विशेपरणतया भासते न तु धात्वर्थकर्मत्वं धात्वर्थविशेपणतया। तत्पदार्थकर्मत्वविशिष्ठभोजनादिनिरूपितविपयिताया नियमत इ. छायां भानोपगमेनोक्तस्थले विष बुभुतते चैत्र इत्यादिप्रयोग- वारणेऽपि गगनं दिवाते चैत्र इत्यादिप्रयोगस्य दुरुपादत्वात् । इदन्तु बोध्यम् । सन्प्रतिपाद्येच्छायां धात्वर्थकृतिभोजनादेः केवलविशेष्यतासम्यन्येन न विशेषणत्वम् । तथा सति परकर्तृकक- तिमोजनादिगोचरेच्छावति अयं चिकीर्पति बुभुक्षत इति प्रयोगम- सङ्गात, किन्तु विशेप्यितासमानकर्तृकत्वोभयसम्बन्धेनैव उक्तातिप्र- सगवारणाय इच्छासमानकर्तृकत्वेऽपि सन्प्रत्ययवाच्यतां स्वीकृत्य 'तादृशेत्यादि । धात्वर्थर्मत्वनिष्ठविषयतानिरूपितेच्छीयविषयता- रूपमेवेन्यर्थ. । तयावबोध. भोजनादिकर्मत्वनिष्ठविषयतानिरूपितेच्छीय ओदनादिनिष्ठविषयतानिरूपितविपयितावदिच्छावानिति । तदिति । द्वितीयाप्रकृत्यर्थ.। 'दुरुपपादत्वादिति । अत्र गगनवृत्तिर्मतानिरूपकदर्शनाप्रसिद्धेरिति "अपोति । अधिशब्दादिच्छायामपीत्यर्थ. । तथा च पाकादिनिष्ठ- कर्मत्वनिरूपिका या इच्छासमानकर्तृवकृत्यादिविशेप्यिका इच्छा तद्वानिति वोध इत्युक्तस्थले न दोष इति भाव' !

·२३२ [ कारके व्युत्पत्तिवादः क्रियायां तदन्वयो न साधीयान् । इच्छान्तर'समानकर्तृकत्वमादाय दर्शितस्थलेऽतिप्रसङ्गतावस्थ्यात् । स्वसमानकर्तृकत्वस्य वाच्यत्वे' तत्तदिच्छारूपस्वपदार्थानामननुगमेन व्युत्पत्त्यनुपपत्तिः । न च स- मानकर्तृकत्वस्य सम्वन्धत्वोपगमे तत्र शक्तिग्राहकानुशासनविरोधः । यतो धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वेतिसन्प्रत्ययविधायक- सूत्रं सनः समानकर्तृकत्वार्थकतां न प्रतिपादयति । तस्य हीच्छा- कर्मत्वेन तत्समानकर्तृकत्वेन च स्वार्थपराद्धातोरिच्छारूपाथें सन्प्रत्ययो भवतीत्येवार्थः । इच्छाधात्वर्थयोः संसर्गतया समान- कर्तृकत्वविवक्षायामपि समानकर्तृकत्वोपरक्तार्थपरत्वं धातोनिर्वह- तीति इच्छामात्रे शक्तिप्राहकं तत्सूत्रमिति । सुवन्तोत्तरेच्छार्थ- विहितक्यच्काम्यजन्तस्य धातोरिच्छार्थकतया सन्प्रत्ययान्ता- विशेपेऽपि सन्नन्तधातुवन्न सकर्मकता । तदन्तर्गतप्रातिपदिकस्यैव कर्मवोधकतयेच्छायाः कर्माकाक्षाविरहात् । न च पुत्रीयति पुत्रकाम्यतीत्यादौ क्यजादिप्रकृत्यर्थपुत्रादेः क्रियावाभावेनाकर्मकत्वेऽपि आत्मनः पाकमिच्छति पाकीयतीत्यादी प्रकृत्यर्थपाकादेः सकर्मकतया सन्नन्तसमुदायवत् क्यजन्तपाकादि- समुदायम्य सकर्मकताया दुरितया तण्डुलं पाकीयतीत्यादिप्रयोगा- पत्तिरिति वाच्यम् । कृधातुसमानार्थकयतेरिव सनन्तसमानार्थ- कस्य क्यजन्तादेरपि कर्मवोधकसुप्साकाडक्षत्वानुपगमेन तथा 'इच्छान्तरेति । अयम्भावः । यदा चैत्रस्यौदनभोजनो भववितीच्या मैत्रवृत्तिरस्ति चैत्रस्य पाकृतिर्भवत्वितीच्छाऽस्ति तदा चत्रवृत्तेरिच्छा- ममानव क्त्यमप्यवाधितमेव इति मंत्रो युभुक्षति इत्यादिप्रयोगो दुर्वार एवेति। "याच्यत्वे इति । सन् प्रत्ययवाच्यत्वे इत्यर्थः ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृत. प्रयोगाप्रसङ्गात् कृदन्तकर्मत्वविवक्षायां तु प्रष्ट्या वाधाद् द्वितीयाया अप्रसक्तेश्च । न च धात्ववयवकृयोगे कर्तकर्मणोः कृतीत्यस्य द्वितीया- वाधकत्वे कंसकर्मकवधमाचष्टे कंसं घातयतीत्यत्र द्वितीया न स्यात् । क्सस्यारयानकर्मत्वायोगेन वधकर्मतयैव तदुत्तरं द्वितीयासमर्थना- दिति वाच्यम् । कृदन्तोत्तरं यत्रारयातार्थे णिच् तत्र प्रकृतिवच्च कारकमित्यनेन कृदन्तकारकस्य ण्यन्त'तत्प्रकृतिप्रतिपाद्यक्रियाकार- कतुल्यत्वातिदेशात् राजानं गमयति सूर्यमुद्रमयतीत्यादी ण्यन्त- धातुयोगे यथा प्रकृत्यर्थक्रियाकर्तुः कर्मत्वं तथा कृदन्तोत्तरणिच्- प्रत्यययोगेऽपीत्याख्येयगत्युनत्यादिकर्तु, कर्मतया तदुत्तरं द्वितीयेति । ण्यन्तधातुयोगे यथा प्रकृतेः कर्मणो द्वितीयान्तता तथा णिच्प्रत्य- यान्तकृदन्तकर्मणोऽपीति लाभात् कृदन्तकर्मणः कंसादेर्द्वितीयान्त- तोपपत्तिः । तथा' वियक्षायां. तण्डुलस्य पाकीयतीति प्रयोग इप्यत एव । कारकविभक्त्यर्थस्य वृत्त्येकदेशेनाप्यन्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् । सम्बन्धविवक्षायां च न तथा प्रयोगः। वस्तुतः संवन्धविवक्षायामपि तथा प्रयोग इप्यत एव । न च तत्र वृत्त्येकदेशेन पष्ठयान्वये प्रतियोगिपदादन्यद्य'दन्यत्कारकाद- पीतिव्युपत्तिविरोध इति वाच्यम् । तादृशव्युत्पत्तेरभेदान्वयस्थल एव स्वीकारात् । वृत्त्येकदेशेन भेदान्वये वाधकाभावात् । अत एव नद्धरय राजमातङ्गा इत्यादिप्रयोगो नेप्यते । इप्यते च पितुः स्वर्ग- 'प्यन्तति । यथा पस घातयतीत्यादी कृतप्रकृतिप्यन्तननिरूपित- कर्मक्त्व कसस्यास्तीनि कृदन्तनिरूपितमत्वमपि तस्यैवेति भाव । तयेति । धारयवयवपाकादिवृदन्तार्थान्वयविवक्षायामित्यर्थ । प्रन्यदित्यादि । तस्य वृत्त्येकदेशेनान्वयो न भवतीत्यर्थ । "पितुरित्यादि। पितृसम्बन्धिमुखकाम इत्यर्थ ।

·२३४ [ कारके व्युत्पत्तिवादः काम इत्यादिप्रयोगः । न च कारकपदप्रतियोगिपदयोर्भेदनिवेश'- नमफलमिति वाच्यम् । तन्निवेशस्य दृष्टान्तविधयोक्तत्वात् । यथा प्रतियोगिपदार्थस्य कुत्रापि अभेदान्ययो न भवति तथा वृत्त्येकदेशे- नान्यपदार्थस्येत्यर्थे तात्पर्यादिति ध्येयम् । अभेदविवक्षायां पण्डितं पुत्रीयति प्रवीरं पुत्रकाम्यतीत्यादि- प्रयोगाभाववत् परपुत्रादिगोचरेच्छावति पुंसि पुत्रीयतीत्यादयो न प्रयोगाः । सुप श्रात्मन: क्यजित्यादिना इच्छाकर्तृसम्वन्धि यदि- च्छाकर्म तद्वोधकसुबन्तात् क्यचकाम्यचोविधानात् । संबन्धित्वं च सम्बन्धित्वेन भातत्वम् । अन्यथा यस्येच्छाकर्त्तः पुत्रोऽप्रसिद्धस्त- स्यापि स्मीयलेन पुत्रेच्छादशायां पुत्रीयतीत्यादिप्रयोगस्य सर्वसिद्ध- स्यानुपपत्तेः। उक्तस्थले पुत्रीयतीत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यवार- णाय च क्यजाद्यर्थेच्छायां पुनादेविपयित्वमात्रं न सम्बन्धः किन्तु स्वांशे भासमानसंवन्धस्य प्रतियोगितया यो विपयस्ताह- शपुरुपवृत्तित्वसहितमभ्युपेयम् । संवन्धस्य क्यजाद्यवाच्यत्वेऽप्यु- क्तसम्बन्धेनैवेच्छायां सुबन्तार्थस्यान्वय इति व्युत्पत्तिप्रदर्शनायैव सूत्रे आत्मन इत्युपात्तम् । श्रात्मन इति पटयर्थसम्बन्धश्चन धातोः कर्मण इत्यादि सूत्रानुवृत्तायामिच्छायामन्वेति, अव्यावर्तकत्वादु- फार्थलाभाप्रयोजकत्वाच, अपि तु सुप इत्यर्थे मुचन्तादित्यत्र म - - 'निवेशनमिति । तयोरभेदान्वययोपो वृत्येकदेशेनादर्शनादिनिभाव. । 'उक्तसम्बन्पनये-यादि।म्वनिष्टकमंतानिरूपकत्वस्वानुयोगिफ्भासमा. नसम्बन्धप्रतियोगिवृत्तित्त्वोमयसम्बन्धेनवेत्यर्थः । मुबन्नाथस्य पुत्रादेरि- त्ययः । मन्वय इत्यस्येच्यायामिति रोपः । 'इरय इति । इत्वयंभूते इत्यर्थः । सनि । गम्बन्ध इत्यपं.।

·२३५ द्वितीया ] जयाऽलकृतः चेच्छाकर्नुः सम्बन्धितयेच्छाधिपयर्थाकत्यम् । एवं च इच्छाकर्मणः सुवन्तादिच्छाकर्तुरिच्छायामिति वृत्तावपीच्छाकर्तुः सुबन्ता- दित्येव योजना कार्या । यथाश्रुते दर्शितानुपपत्तेरिति ध्येयम् । भृत्यं पुनीयतीत्यादावाचारार्थविहितक्यजन्तस्य सकर्मकत्वं युज्यत एव । तथा हि-तमिवाचरतीत्यर्थे उपमानवाचिन: क्यच विहितः। तमिवाचरतीत्यस्य तत्तुल्यं जानातीत्यर्थः । प्राचारपदस्य व्यवहारमूलज्ञानपरत्वात् । तुल्यतया ज्ञानं च क्यजर्थः। तच्च सकर्मकमेव । तत्र तुल्यत्वे प्रतियोगितथा पुत्रादेरन्वयः पुत्रादि- पदमेव वा गोण्या पुत्रादितुल्यपरम् । ज्ञानमात्रं क्यजास्तत्र च स्वाभेदावगाहित्वसम्बन्धेन पुत्रादितुल्यस्यान्वयः । न चैवं पुत्रा- दिपदमुपमेयार्थकमेव न तूपमानार्थकमिति कथमुपमानादाचार इत्यनेन तदुत्तरं क्यचो विधानं सङ्गच्छत्त इति वाच्यम् । पुत्रादि- पदस्य तुल्यार्थकत्वेऽपि तुल्यत्वप्रतियोगितयोपमानपुत्राद्यर्थकत्वात्। अत एव तस्य कर्मवाचकत्वं पुत्रादितुल्यस्याचारकर्मत्वात् सम्यगुप- पद्यते । पूर्वमते उपमानपदस्य फर्मवायफत्वं प्राचारकर्मविशेपण- तुल्यताप्रतियोगिवाधकत्वरूपं वोध्यम् । वस्तुतः पुत्रमिवाचरतीत्यस्य पुत्रं यथा व्यवहरति तथा व्यवहरतीत्येवार्थः । व्यवहारश्च प्रतिपा- ल्यत्वादिना ज्ञानं प्रतिपालनादिरूपोव्यापारो वा। एवं च पुत्रीयती- त्यस्य पुत्रकर्मकन्यवहारतुल्यव्यवहारकर्तेत्यर्थः। मुखचन्द्रादेर्यथा स्वजन्याह्नादस्य तुल्यतयोपमानोपमेयभावस्तथा पुत्रभृत्ययोरपि स्वकर्मकव्यवहारतुल्यतया स इति पुत्रपदस्योपमानवाचिता । प्राचारनिष्टसादृश्यप्रतियोग्याचारकर्मचाचिताच आचारसदृशाचार एव क्यचोऽर्थः । प्रथमाचारे कर्मतासंवन्धेन पुत्रादेरन्वयः । अमा- छन्तात् क्यच्प्रत्ययविधानेऽपि धात्ववयवतया लुप्तस्यामादेनियम- नानुपस्थिते; कर्मत्वस्य सम्बन्धतया भानमुपेयते । यथा राजपुरुप इत्यादिसमासरूपप्रातिपदिकावययतया लुप्रयठ्यादितिसंधाना- ·[ कारके व्युत्पत्तिवाद. नियमाद्विभक्तयन्तार्थविशिष्टे पूर्वपदलक्षणोपेयते । द्वितीये प्राचारे भृत्यस्य कर्मतया क्यजन्तस्य सकर्मकत्वमिति कुटयां प्रासादीयती- त्यादावाधाररूपोपमानवाचि सप्तम्यन्तोत्तरविहितक्यजन्तस्य न सकर्मकता। तत्र चप्रासादाधिकरणकाचारतुल्याचारः क्यजन्तार्थः। स चावस्थानरूप एवेत्यकर्मक इति कुट्यास्तत्राधिकरणतया ततः सप्तम्येव । अवस्थानयोः साम्यं चैकजातीयसुसजनकत्वादिना - विशेपज्ञानविपयत्वेन वा। हंस इवाचरति हंसायते हंसतीत्यादावु- पमानवाचिकर्तृवाचकपदोत्तरविहितक्यङन्तफिवन्तधातुरप्यकर्मक- स्तत्र हंसादिकर्तृकाचारतुल्याचारस्य गमनादिरूपस्य क्यडन्ताद्य- र्थत्वेऽपि गम्यादिप्रतिपाद्यतावच्छेदकसंयोगादिरूपफलानवच्छिन्न- स्यैव तदर्थत्वोपगमात् । शब्द'ज्ञानादिरूपसविपयकव्यापारात्मक- स्याचारस्य कचित्तदर्थत्वेऽपि विपयरूपकर्मावरुद्धस्यैव तस्य तदर्थ- त्वोपगमात् । कर्मावरुद्धस्य च कर्मान्वय'निराकातत्यादित्यादिकं स्वयमूह्यम् । कृत्यर्थकधातुयोगइष्टसाधनत्वादिज्ञानविशेप्यताप्रयो- ज्यसाध्यताल्यविपयताविशेष एव कर्मत्वं द्वितीयादेरर्थः, न तु विप- यतामात्रम् । यत्र घटं करोतीति प्रयुज्यते तत्र कपालं करोति जला- हरणं करोतीत्याद्यप्रयोगात । श्रथ काशान् कटं फरोति काष्ठं भस्म फरोतीत्यत्र काशकाप्टादिपदोत्तरद्विनीयानुपपत्तिः। तत्र यतिनिरूपि. तोषविपयताविरहादिति चेदुपादानीयविनक्षणविषयतापि द्विती- यार्थः । मार द्वितीयान्तरांपग्याप्यमाध्यायविषयताविशिष्टायामेव हवावन्वेति । अत: फटादिम्पफर्मान्तरासमभित्र्याहारेण काशान फरोतीत्यादयो न प्रयोगाः। अवैवमपि फाष्टं भम्म फरोति दुग्ध 'गदर जानाति गइय पटणीपाती। 'ममंगो पायपनोग:महादरमंयमिति मायः ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः २३७ दधि करोतीत्यादौ काएदुग्धादेः कर्मत्वानुपपत्तिः। तस्य भस्मध्या- ग्रुपादानताविरहात्। काष्ठदुग्धादिनाशानन्तरमेव तदारम्भकपरमा- णुभिर्भस्मदध्याद्यारम्भादुत्पत्त्यानयस्यैवोपादानत्वात् । विभिन्नका- लीनयोश्चाधाराधेयभावविरहात् कारणस्यैवोपादानत्वमिति निय- माच्च । नच परिणामवादविद्वेपिणां नैयायिकानां काष्ठादेर्भस्मादि- रूपद्रव्यान्तरकारणत्वमपि तु प्रतिवन्धकत्वमेव । द्रव्यवति द्रव्या- न्तरानुत्पत्तेरिति चेन्न। कर्म हि त्रिविधं भवति-प्राप्यं प्रकृतिविकृती च। तत्र प्राप्यं कर्म क्रियाजन्यफलशालि गम्यादेर्यामादि, ज्ञाना- देविपयश्च क्रियानिष्पाद्यं यत्तद्विकृतिरूपम् । यथा पाकादेरोदनादि यथा वा कृतेर्माल्यादि कटादि च । प्रथमे तण्डुलादिरूपं पूर्वद्रव्यं विनाश्यौदनादेनिवर्तनम् । द्वितीय पुष्पादिरूपं पूलद्रव्यमविनाश्यैव संदर्भादिरूपविशेषणनिष्पादनेन विशिष्टस्य माल्यादेर्निर्तनम् । तृतीये च काशादिरूपपूर्वधर्मिणमविनाश्य तत्रैव कटादिरूपधर्मि- निष्पादनं क्रियया। ईदृशंच तत्र कर्म प्रकृतेरसमभिव्याहारस्थलेऽपि निवर्त्यमुच्यते। तण्डुलानोदनं पचति, कुसुमानि स्रनं करोति, काशान कटं करोतीत्यादौ प्रकृतिसमभिव्याहारस्थलेऽपि निर्वय॑ते निष्पाद्यते यदिति व्युत्पत्त्या, यद्यप्योदनादेरपि नियंतास्ति तथापि तव्यावृत्तमेव पारिभाषिक नियंत्वम् । तदुक्तमभियुक्तैः- "सती वाऽविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी। यस्य नाश्रियते तस्य निर्वर्त्यत्वं प्रचक्षत" इति । यस्य विकृतिकर्मणो नानियते न प्रयुज्यत इत्यर्थः । एवं च तत्र तत्रौदनादेर्विकार्यकर्मण्येवान्तर्भावः । तदुक्तम्- "क्रियाकृतविशेपारण सिद्धियंत्र न दृश्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत्याप्यमिति कथ्यते ।

·२४० [ कारके व्युत्पत्तिवादः विशेष्यकाष्ठादिवाचकपदसमानवचनत्वमाख्यातस्य, न तुनिवर्त्यभ- स्मादिरूपविकारवाचकपदसमानवचनता। अथैवं निवर्त्यकर्मवाचकपदात्प्रथमा न स्यादपि तु द्वितीयैव । तत्कर्मताया लकारेणानभिधानात् । यत्तु उभयकर्मत्वमेव लकारेणा- भिधीयते, प्रधानाप्रधानकर्मसममिव्याहृतनीवहादिदुहादिरूपद्वि- कर्मकोत्तरकर्मप्रत्ययस्यैव कर्मद्वयानभिधायकत्वनियमात्, प्रकृते च कर्मद्वयस्यैव तुल्यत्वात् , विकृतेराख्यातार्थविशेप्यत्वेऽपि आख्या- तस्य तत्समानवचनत्यनियमः, "गृह्णाति वाचक: संख्यां प्रकृते. विकृतेन ही" त्यनुशासनसिद्धप्रकृतिविकृतिसमभिव्याहृतलकारीय- विकारसंख्याबोधकत्वाभावव्युत्पत्तिनिर्वाह्य इत्युक्तस्थले न क्रियाप- दस्यैकवचनान्तता, तदर्थान्वितसङ्खथावोधकस्यैवाख्यातस्य तत्पद- समानवचनत्वनियमात् , न तु तद्विशेषणक स्वार्थकर्मत्वादिवोधजन- काख्यातमात्रस्येति–तदसत् । विकारविकारिणोर्द्वयोराख्यातार्थ- विशेष्यत्वे वाक्यभेदापत्तेः । घटपटौ स्त:, घटपटौ दृश्येत इत्यादौ विशेष्यभेदेऽपि विशेष्यतावच्छेदकद्वित्वादेरेकधा भानान वाक्य. भेदः । अत्र च न तादृशविशेष्यतावच्छेदकभानमरित येन तवाना- प्येकवाक्यतानिर्वाहः। न चागत्येष्यत एवात्र वाक्यभेद इति वाच्यम् । तथा सत्येकवाक्यार्थपरस्य काष्ठं क्रियते भस्म क्रियते इत्येतादृशप्रयोगस्यापत्तेः । काप्टं भस्म क्रियत इति वाक्यजवोधस्य काष्ठविकृतिर्भस्मान्यविकृतिर्वेति संशयनिवर्तकत्वानुपपत्तेश्च । काप्ट- भस्मनोः प्रकृतिविकारभावाभानात् । अस्मन्मते च काप्टोच्छेदकत्वरूपकाप्टकर्मकत्यभस्मनिवर्त- 'वाचकरिति । पाण्यातरिति । "तद्विशेप्यक' इति पाठो हस्तलिखितपुस्तके ।

·द्वितीया ] जयाऽलड्कृतः २४१ कत्वरूपतत्कर्मकत्वयोरेकविशिष्टेऽपरान्वये एव पूर्वोपदर्शितरीत्या काष्ठोच्छेदप्रयोज्योत्पत्तिकत्वरूपकाप्टप्रकृतिकत्वस्य भस्मनि लाभ- सम्भादिति चेत्-सत्यम्। भस्म क्रियत इत्यादी भस्मादिनिवर्त्यकर्म- ताया लकारेणानभिधानेऽपि तत्कर्मताया धात्वर्थे संसर्गतया भानोप- ' गमेन ताशकर्मोत्तरं प्रथमाया: साधुता । प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्मवादिविवक्षायामेव द्वितीयादिविभक्तेः साधुत्वात्। यथाऽर्यो नम इत्यादौ नमः पदार्थत्यागेऽादिकर्मत्ववोधेऽपि अादिपदात्प्रध- मैव । निपातार्थे त्यागे कर्मतासम्बन्धेनैव नामार्थस्यान्वयात् । एवं भूतले न घट इत्यादावपि सम्बन्धस्याभावे संसर्गतया भानात् पष्ठीविपयेऽपि प्रथमा । न च धात्वर्थे नामार्थस्य साक्षा- दन्वयोऽव्युत्पन्न इति प्रकृतेः कर्मतायाः संसर्गतया भान न सम्भव- तीति वाच्यम् । घटो नीलो भवति, काष्ठं भस्म भवतीत्यादी भवना- दिक्रियायां नीलादेः कर्तृतासम्बन्धेन साक्षादन्वयवदत्रापि व्युत्पत्ति- वैचित्र्येण कर्मवान्तरविशेपणतापन्नत्रियायामपरकर्मणः कर्मता- सम्बन्धेन साक्षादन्चयोपगमात् । न चैवमपि कर्मत्वस्य प्रकृत्यर्थ- विशेष्यत्वेन विवक्षया काष्ठं भस्मराशि क्रियत इत्यादिप्रयोगापत्तिः। कर्मत्वान्तरविशेषणतानापन्नक्रियायामेव द्वितीयया कर्मस्वं योध्यत इतिव्युत्पत्तिकल्पने गौर्दुहते क्षीरमजा नीयते ग्राममित्यादौ दोहन- नयनादिक्रियायां वीरनामादिकर्मकत्वानन्वयप्रसङ्ग इति वाच्यम् । प्रकृतिविकृत्युभयकर्मकस्थले तथा व्युत्पत्तेः। यथोक्तातिप्रसङ्ग- वारणाय दर्शिता व्युत्पत्तिः कल्प्यने तथा कर्तृत्वविशेपणतयाs- भासमानायां क्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्वान्वय इत्यपि व्युत्पत्तिः कल्प्या। अन्यथा प्रकृत्यर्थविशेष्यतया कर्तृत्वविवक्षया काष्टं भस्मना भवतीति प्रयोगस्य दुरत्वात् । उत्पत्तिप्रयोजकनाशप्रतियोगित्व- रूपविकार एव काष्ठं भस्म भवतीत्यादौ धात्वर्थः। आधेयत्वरूपं तत्कर्तृकत्वमेव सम्बन्धमर्यादया भासते। काप्टेन भस्मना भूयत ·[ कारके - २४२ व्युत्पत्तिवादः इत्यादौ भस्माद्याधेयत्वमुत्पत्ती काप्टाद्याधेयत्वं च नाशप्रतियोगित्वे तृतीयोपस्थाप्यं प्रकारतया भासते। कर्तृत्वविशेषणतया भासमानस्य निमक्तभवनस्यान्तर्गतायामेवोत्पत्तौ भस्मादेराधेयत्वं सम्बन्धतया भासत इति व्युत्पत्तः, काष्ठेन भस्म भूयते इत्यादयो न प्रयोगाः। भावाख्यातस्य कर्तृत्वायोधकत्वात्। कर्मवान्तरविशेपणतानापन्न- कृत्यादौ कर्मत्वरय संसर्गतया भानमव्युत्पन्नमिति काष्ठं भस्मराशिः करोतीत्यादयो न प्रयोगाः। अधिशीस्थासां कर्मेत्यादिना यत्राधारम्य कर्मसंज्ञा तत्रा- धारत्वमाधेयत्वं वा द्वितीयार्थः । स्थलीमधिशेत इत्यादी तादृशार्थे द्वितीयायाः स्थल्या अधिशयितेत्यादी कृत्प्रयोगे पष्ठयाश्च साधुत्वार्थ- मेवाधारस्य कर्मसंज्ञाविधानात् । अथ कृत्रर्थव्यापाररूपक्रियान्तरं धास्वर्थेऽन्तर्भाव्य शयनादिरूपफलावच्छिन्नव्यापारार्थकसोपसर्ग- शीड्प्रभृतिधात्वर्थतावच्छेदकशयनादिरूपकफलाश्रयतयाऽऽधारस्य कर्मत्वोपपादनसम्भवात् तादृशसूत्राणां वैयर्थ्यमेव । अध्याद्युपसृष्ट- शीड्प्रभृतीनामेव च ताशार्थे निरूढलक्षणा, न त्वनुपसृष्टानामतो 'न स्थली शेत' इत्यादयः स्वारसिकप्रयोगा इति चेन्न। धातोर्मुरया- र्थपरत्वेऽपि दर्शितप्रयोगनिहाय भगवता पाणिनिमुनिना तादृश- सूत्रप्रणयनात् । तदप्रणीतवतां सर्ववर्मप्रभृतीनां मुख्यार्थपराणां स्थल्यामधिशेत इत्यादिप्रयोगाणां साधुताया दुर्वारत्वाच । कालाध्वदेशानामकर्मकक्रियायोगे कैश्चित्कर्मप्रत्ययार्थं वि- भाषया कर्मत्वमनुशिप्यते । अन्ये तु क्रियान्तरान्तर्भावेणोक्तरीत्या तत्र पाक्षिक कर्मप्रत्य- यमुपपादयन्तस्तन्नानुशासति । उक्तञ्चैतत्- 'क्रियान्तरेति । व्याप्त्यनुकूलमध्ययनधात्वर्थ इति भाव. ।

·जयाउलडकृत द्वितीया ] २४३ "कालभाषाघदेशानामन्ततत्रियान्तरै । सरकर्मोंगे कर्मत्वमुपजायते” इति । तन्मते च मासमधीते मासमास्ते योजन धावतीत्यादावमिव्या- प्त्यर्थे कालाध्यनोरत्यन्तसयोग इत्यनेन द्वितीयाविधान यद्यप्यनर्थक धात्वर्थेऽध्ययनस्थित्यादिविशेपणतयाऽभिव्यापनार्थकक्रियाया अ- न्तानण तत्कर्मतया तत्र द्वितीयोपपत्ते । तादृशधात्वर्थे व्याप्त्यन- न्तर्भाव मासमास्त इत्यादी द्वितीयया तद्बोधनेऽपि प्रास्यते मास इत्यादौ मासादौ स्थित्यादिव्याप्यत्वलाभानिर्वाहात् तथाऽपि मास रमणीया प्रोश कुटिला नदीत्यादौ भवतीत्यरयानध्याहारेऽपि द्विती याया साधुतानिहकत्वेन भाष्यकृतरतत्सूत्र सार्थकयन्ति । तर हि रमणायत्वाभिव्याप्यत्ल मासादौ प्रतीयते । न च तत्र क्रिया- समभि याहारोऽस्ति यत्राभिव्यातिरन्तर्भविष्यति तत्कर्मतया द्वितीया च स्यात् । एव मासमासितेत्यादावभिव्याप्तथन्तर्भावण मासस्य कर्मलोपपादनेऽपि कृद्योगात् पष्ठेयर स्याद् न द्वितीये- त्यतोऽपि तत्सून सार्थकम् । अथ केयमभिव्याप्तिर्याऽत्यन्तसयोग उच्यते । न तावदव्या- प्यवृत्ति कालिकसमन्ध । कालिकसम्बन्धस्य व्याप्यवृत्तित्व व्याप्य- कालानवच्छिन्नल दिवसादिमारवृत्तिासादिनिष्वसम्बन्धो दिय- साधरच्छिन्न इति तन मासमास्त इति न प्रयोग । मासपदार्थश्चान निशदिनमानस्थायी कश्चिदसएड पदार्थ, न तु क्रियाप्रचयस्तथा सति दिनेकादिमानस्थायिनोऽपि सम्बन्धस्य कासु चित् बियासु व्याप्यवृत्तितया तन तथा व्यवहारापत्तेरिति युक्तम् । चैनो मास काश्या तिष्ठतीत्यादो काशीसयोगम्य मासव्यापकस्यैकस्याभावेऽ- प्रामाण्यप्रसगात् । सयोगव्यक्तीना मासनिष्टकालिकसम्बन्धस्या- वान्तरदिनाद्यात्मककालारच्छिन्नत्वात् । न च सयोगाना भेदेऽपि नीयसयोगात्वाधवच्छिन्ननिरूपितकालिकसयन्धावच्छिन्नाधारता , ·[ कारके । २४४ व्युत्पत्तिवाद मासव्यापिकैकैव । सा च नावान्तरकालावच्छिन्नेति तत्र तदन- वच्छिम्नत्यवोधकमुक्तवाक्यं भवेदेव प्रमाणमिति वाच्यम् । सामान्य- घटितविशेषर्मावच्छिन्नाधिकरणताकूटादेव सामान्यधर्मावच्छिन्न- वताप्रत्ययोपपत्तेः । गुद्धसामान्यधर्मावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणता- यामतिरिक्तायां मानाभावात् । यत्र निशदिनेषु कमपि कालमधीतं तत्र मासेऽध्ययनसम्बन्धस्याव्याप्यवृत्तितया मासमधीत इति प्रयो- गानुपपत्तिरपिं न शक्यते वारयितुम् । उच्यते । अभिव्याप्तिर्यावदवयवसम्वन्धः। यत्समुदायो मासा दिपदार्थस्त एव तदवयवाः । एवं च त्रिंशदिनानां मासपदार्थतया त्रिंशदिनेषु किश्चित् किञ्चित् कालावच्छेदेनाध्ययनसम्बन्धेऽपि मास- मधीत इति प्रयोगोपपत्तिः। त्रिंशदिनसम्वन्धश्च दिनपर्याप्तत्रिं- शत्वव्यापकत्वम् । तादृशत्रिंशत्वादेश्च मासादिपप्रवृत्तिनिमित्तस्य गासादिपदादेव लाभाद्वधापकत्वमानं द्वितीयार्थः । व्यापकत्वं च व्याप्यविशेपाघटितमखण्डं दुर्वचमिति सण्डशोऽभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वमभावश्च द्वितीयार्थः। प्रथमाभावे प्रकृत्यों मासा- दिराधेयतासम्बन्धेनान्वेति । मासादिनिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेद- कत्वत्वावच्छिन्नस्य च प्रतियोगितयाऽभावान्तरेऽन्वयः। तस्य चान्व- यितावच्छेदफचैत्रकर्तृकाध्ययनत्वादिरूपस्वाश्रयघटितपरम्परासम्ब- चन्धेनाध्ययनादावन्वयः। प्रथमाभावे च प्रतियोगिव्यधिकरणत्वं विशेपणमुपादेयम् । तेन त्रिंशद्दिनेष्वेव च यत्राधीतं तत्र दिनावान्त- रदण्डादायध्ययनाभावेऽप्युक्तप्रयोगोपपत्तिः । मासपदं च विंशदि- नपरमेव न तु तावत्कालस्थाय्यखण्डवस्त्वन्तरपरम् । एकदिनाध्य- यनस्थलेऽपि तादृशासण्डकाले प्रतियोगिव्यधिकरणाध्ययनाभावा- सत्त्वेन मासमधीत इति प्रयोगापत्तेः । मासघटकं च दिनं सूर्योद- यावधि सूर्योदयान्तरपर्यन्तावस्थाय्यसण्डवस्तुरूपं न तु क्रियादि- प्रचयः । तथा सत्येकैकक्रियादिव्यक्तरपि मासत्वादिकरणतया तत्र ·द्वितीया ] जयानटुकृत. २४५ प्रतियोगिव्यधिकरणाध्ययनाभावसत्त्वेन व्यापकत्वरूपद्वितीयार्थस्य वाधापनेः । दिवसं स्वपितीत्यादी च दिवसादियदं सूर्योदयाव- धिसूर्योदयान्तरपर्यन्तक्षणकूटपरमेव । अतो नकदण्डादिमात्र- स्वप्ने तथा प्रयोगः। अथ व्यापकत्वस्य द्वितीयार्थस्व एकमासादि- व्यापकाध्ययनस्थलेऽपि मासान्तरेऽध्ययनाभावसत्त्वेन मासत्वादि- व्यापकताया अध्ययने वाधेन मासमधीत इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । न च मासपदेन यत्किश्चित् त्रिंशदिनमात्रवृत्तिविशेपधर्मप्रकारेणा- नुपस्थापनेऽपि तद्धर्मवत्स्वनिरूपिताधेयत्वसम्यन्धेन मासपदार्थ- स्याभावेऽन्ययोपगमात् यत्किञ्चिन्मासनिष्टाभावप्रतियोगितानवच्छे- दकत्वमन्वयितावच्छेदके लभ्यत इति न काप्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्तन्मासमात्रवृत्तिधर्मविशेषाणां सम्बन्धघटकत्वेऽपि शाब्दयोधे संसर्गतात्पर्यज्ञानस्य हेतुतया संसर्गतिशेपोपस्थितेरपे- क्षितत्वात् । सम्बन्धघटकतादृशधर्मान् विशिप्याविदुपः शाब्दवो- धानुदयप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिरनुभवविरोधात् । अनागता'दिमा- सवृत्तितादृशधर्माणां विशिष्यवानसामग्रथा असर्वस्य दुर्लभत- याऽस्मदादीनां सर्वेपामेव तादशमासवव्यापकताबोधीच्छेदप्रस- हात् । न च साशवाक्यार्थतात्पर्यमेव संसर्गतात्पर्यमुक्तज्ञाने च वाक्यार्थपटकः सम्बन्धः संसर्गमर्यादयैव भासत इति विशेषरूपेणा- नुपस्थितस्यैवोक्तधर्मघटितमम्बन्धस्य तात्पर्यज्ञाने धाधाभाववला- च्छाब्दयोधे च तात्पर्यज्ञानवलाद्भानमनपवादमेवेति वाच्यम् । एक- पदार्थविशिष्टापरपदार्थरूपवाक्यार्थविशेपिततत्प्रतीलीच्छारूपत्तात्प- यविपयकनिश्चयरय प्राग्वाक्यानिश्चये दुर्घटतया तस्य 'अनागतेति । मासमध्येप्यत इत्यादिप्रयोगाणापुच्छेदप्रसग इत्यु- पपादयति। + ·[ कारके २४६ व्युत्पत्तिवादः शाब्धीहेतुत्वे च योग्यतासंशयाच्छाब्दवोधानुपपत्तेर्विशकलिततत्प- दार्थतत्तत्संसर्गविपयकत्वविशेपितप्रतीतीच्छाज्ञानस्यैव शाब्दधीहेतु- ताया उपेयत्वात् । तत्र च तादृशसंसर्गोपस्थितेरवश्यापेक्षणीयत्वा- दिति चेत् । सत्यम् । मासादिघटकतावदिनादिनिष्टत्रिंशत्वादिरूप- मासत्वादिर्मासादिभेदेन नानैव । मासादिपदप्रवृत्तिनिमित्तपरमनुग तरूपेण । अन्यथा शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गात् मर्वोपसंहारेण व्युत्पत्ति विना प्रागप्रतीतमासादेः शाब्दानुभवानिहाय । न च त्रिंशत्वादिकं बुद्धिविशेषविषयत्वरूपं वाच्यम्। दिनादेव्यानात्मकत्वेन तत्र गुण- रूपसङ्गयाया असम्भवात् । द्रव्यात्मकत्वेऽपि ऋमिकेषु तेषु सञ्जयोत्पत्तेरसम्भवात्। तत्र बुद्धेरनतिप्रसक्तं वैलक्षण्यमनुगतं दुर्वचम् । जातिरूपस्य तस्य सङ्करप्रसङ्गान्निरस्तत्वात् । तत्तदिवस- विपयकत्वरूपस्य तत्तद्दिनाद्यननुगमेनाननुगतत्वादिति वाच्यम् । ता- वत्कालस्थायिनो द्रव्यस्यापि दिनादिरूपत्यसम्भवात् । मीमांसकानु- यायिभिर गत्या सङ्कथायाः पदार्थान्तरत्वोपगमाच । सङ्ख्यादिरू- पनानादिनादिनिष्ठानुगतत्रिंशत्वादेः सुवचत्वात् । एवं च मासमधीते चैत्र इत्यादावधिकरणतैव द्वितीयार्थः । मासादिपदार्थतावच्छेदकदि- नपर्याप्तत्रिंशत्वादेर्धर्मिविशेषणतापन्नस्य द्वितीयार्थाधिकरणतायां चैत्रकर्तृकाध्ययनाधारतात्वादिव्याप्यधर्मावच्छिन्नं स्वरूपसम्बन्धरू- पमवच्छेद्यत्वं संसर्गतया भासत इत्युपगमेन सामञ्जस्यात् । यत्कि- 'अनुगतरूपेणेति । बुद्धिविशेषविषयत्वोपलक्षिततत्तिंगत्वावच्छिन- शक्तिरिति भाव । 'मोमासकानुयायिभिरिति । स्वमते तु त्रिंशत्वरूपसरयात्वव्याप्यधर्मा- वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूतविपयिताशालित्वरूपानुगतान- तप्रसाधर्मेण तादृशबुद्धिविशेषस्यानुगमसम्भवानानुपपत्तिरिति भाव ।

·द्वितीया ] गयाऽनवृत २४७ श्चिदेकमासं व्याप्य यत्राधीतं तबाध्ययनाधारतानामरच्छेद्यता- बच्छेदकाधारतावृत्त्यन्यतमलविशेषादिरूपोक्तधर्मावच्छिन्नानतिप्र- सक्तलेन तवृत्तित्रिंशत्येनावच्छेदात् न्यूनकालाध्ययनस्थले च अति- प्रसक्ततया ताहशरय मासत्वस्योक्तरूपायन्दिन्नाधारतानवच्छेदक- लाचानतिप्रसङ्गातिप्रसङ्गयोरनकाशात् । मासादिपदप्रवृत्तिनिमित्त- धर्म चैत्राध्ययनाधारताया व्याप्यत्तस्य शब्दादलाभेऽप्यर्थतस्तल्लाभा- दिति । द्वितीयाया अत्यन्तसयोगार्थपरत्वमिति नानुशासनविरोधः । न च भूतले घट: भूतलं घटवदित्यादिप्रत्यययलादतिप्रसक्तोऽपि धर्म आवेयत्वाधारस्जयारवच्छेदक इति वाच्यम् । तादृशप्रत्ययेऽ- वन्देदकत्वभानानुपगमात् । श्राधेयताया अतिप्रसक्तधर्मावच्छेदत्वे साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकधर्मात्मकव्याप्तिशरीरे मिश्रादीदा स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशस्य व्यभिचारिण्यतिव्याप्ता न ह्यतिप्रसक्तमवन्छेदकमिति तत्थलीयचिन्तामणिफकिकाविरोधेन चासम्भवदुक्तिकतापत्तेः । आधारताया अतिप्रसक्तधर्मावच्छेद्यत्वे यद्वत्वधिकरणत्वं साध्याधिकरणतावच्छेदकमिति तल्लक्षणव्या- रयापदे स्वरूपसम्वन्धरूपाचच्छेदकत्वप्रवेशं व्यभिचारिण्यतिव्या- तथाऽदूपयित्वा विरुद्ध दिक्कालावच्छिन्नवृत्तिकस्येत्यादिदूपणान्तरेण तत्परित्यज्य दीधितिकृतामनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वविच- क्षाया असङ्गत्यापत्तेः। अस्तु वाऽव्यासज्यवृतिधर्मस्यातिप्रसक्तम्यापि दर्शितप्रतीतिब- लादाधाराधेयमावावच्छेदकत्वम् । व्यासज्यवृत्तेस्त्वतिप्रसक्तस्य तद- वच्छेदकत्वमप्रसक्तम् । क्षितिजलोभयं गन्धवत् स्नेहगन्धोमयंतिता- वित्याद्यप्रतीते: । अथ वा द्वितीयाद्यर्थेऽध्ययनाधारत्वे तत्तन्मासादि- पप्रकृत्यर्थविशेपणतापन्नतत्तन्मासादिव्यक्तीनां व्यापकतासम्ब- न्धेन पारतन्त्र्येण विशेपणत्वमुपेयते । तादृश च व्यापकत्वं स्वसमानाधिकरणव्याप्यवृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन ·[ कारके २४८ व्युत्पत्तिवाद. स्वावच्छिन्नस्य यो भेदस्तदाश्रयधर्मवत्त्वं, तादृशधर्मश्च चैत्रोऽधीत इत्यादौ चैत्रीयाध्ययनाद्यधारतात्वं विशेप्यैव सम्वन्धेऽन्तर्भावनी- यम् । मासान्तरनिष्ठतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तादृश- धर्मे सत्त्वेऽपि तत्तन्मासत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानव- च्छेदकतादृशधर्मे उक्तसम्बन्धेन तत्तन्मासत्वाद्यवच्छिन्नस्य यो भेद- स्तदाश्रयत्वमक्षतमेवेति यत्किञ्चिदेकमासादिमानव्यापकाध्ययना- दिस्थलेऽपि तादृशप्रयोगनिर्वाहः। प्रतिमासमधीत इत्यादौ प्रत्या- दिशब्दानां मासादिपदोपस्थाप्यानुगतरूपावच्छिन्नमासत्वादिमन्नि- छाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावघटितव्यापकतावोध. कतया यत्किञ्चिदेकमासव्यापकाध्ययनादिस्थले न तादृशः प्रयोगः । अथात्यन्तसंयोगार्थकद्वितीयाया एकादिपदं विनापि यत्किश्चि- देकमासादिव्यापकतावोधकत्व उपसद्भिश्चरित्या मासमेकमग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र एकपदवैयर्थ्यमिति चेत्-नामासाधिककालव्यापकत्वे- ऽपि मासव्यापकतयाधिककालव्यापकस्य होमस्य शास्त्रार्थतावार- णायैकपदोपादानात् । तथा सति तस्य केवलार्थकतया मासमात्र- व्यापकतालाभात्ताशप्रयोजनोपपत्तः । अत एव च यावज्जीवमग्नि- होत्रं जुहोतीतिश्रुतियोधिताग्निहोत्रानुवादेन सतिलत्रीहिचरुरूपद्र- व्यस्य मासैकरूपकालस्य विधाने वाक्यभेदः स्यादिति तादृशद्रव्य- कालोभयविशिष्टस्य गौणाग्निहोत्रपदप्रतिपाद्यस्य कर्मान्तरस्यैव वि- धायिका तादृशी श्रुतिरिति सिद्धान्ते यावज्जीवकालान्तर्गतमासरू- पकालांशेऽप्यनुवादकतासम्भवात्प्राप्ताग्निहोत्रानुवादेन द्रव्यस्यैव वि- धानमुचितमिति पूर्वपक्षो निरस्तः । यावज्जीवमित्यादिश्रुत्या याव- ज्जीवव्यापकत्वे चोधितेऽर्थतो मासैकव्यापकतालामेऽपि उपसच- रुकरएकत्वविशिष्टहोमे तन्मात्रव्यापकताया अलाभेन तस्यापि वि- धेयतया वाक्यभेदस्य प्राप्ताग्निहोत्रानुवादेन द्रव्यविधिपक्षे दुर- त्वात् । अथ तादृशश्रुतेव्यकालोभयविशिष्टस्य गौणामिहोत्रप्रति- ·२४६ द्वितीया ] जयाऽलकृतः पाद्यम्य कर्मान्तरस्य विधायकत्वेऽपि न कथं वाक्यभेदः। विधेय- भेदस्य तावताप्यपरिहारात् । प्रत्युत धर्मिणोऽप्यधिकस्य विधा- नात्। एवं च- 'प्राप्ते कमणि नानेको विधातुं शक्यते गुरण: । अप्राप्ते तु विधीयन्ते वह्वोऽप्येकयत्नतः ।' इत्यपि नियुक्तिकमिति चेन्न । यत्र विधयांशे युगपदनेकधर्माणां विशेषणतया भानं तत्र विधेयविशेपणभेदेऽपि विशिष्टनिष्ठविधेय- वाभेदेन वाक्यभेदविरहात्। अन्यथा भूतलं नीलघटवदित्या- दायपि नीलवघटवदित्यादाविव वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अनुवा- द्यांशे विशेपणतया यत्रानेकेयां विधानं तत्र तेषां विधेयता भिन्नैवेति वाक्यभेदः । यद्यपि तत्रोपसच्चरकरणकहोमाधि- करणतात्वेन वाधिकारिविशेपकृततादृशहोमाधिकरणतात्वेन वा मासैकव्यापकता मासन्यूनकालहोदृछतहोमाधिकरणतायामप्यन्या- न्यदिने पुरुपान्तरकर्तृकहोमाधिकरणतासत्त्वेनाततैव तत्तत्पुरुप- कर्तृकतादृशहोमाधिकरणतात्वेन व्यापकतायाः श्रुतितात्पर्यविपयत्वे च विधेयानन्त्यं नथापि विभिन्नपुरुपकर्तृकहोमाधिकरणताद्वया- वृत्तितादृशचसहोमाधिकरणतामात्रवृत्तिधर्मत्वेनानुगतीकृत्य तत्तत्पु- रुपकर्तृकतादृशयरहोमाधिकरणतात्यावच्छिन्नव्यापकतानां संस- विधया विवक्षितत्वान्न दोपः । तादृशाधिकरणताद्वयावृत्तित्व च स्ववृत्तित्वस्यनिरूपकहोमकर्तृनिष्ठभेदप्रतियोगिकर्तृकहोगाधिकरण- तावृत्तिन्योभयसम्बन्धेनाधिकरणताविशिष्टान्यत्वरूपमनुगतं योध्य- म् । मासमधीत इत्यादावपि चैत्रादिकतृकाध्ययनाधिकरणतावरू- पव्यापकतावच्छेदकधर्मस्योक्तानुगतरूपेणैवानुगमः कार्यः। अतो मासमधीयानो ए इत्यादौ विशिष्य चैत्रत्वाचनुपस्थितावपि नान्व- वाधानुपपत्तिः । अन्यत्स्वयमूहनीयम्। दण्डं बिना न घट उत्पद्यते, रासभं विनाऽपि घट उत्पद्यत ·[ मारने २५० पुरत्तिनगर इत्यादीविनापदार्थोऽभावधान तत्पदममभिव्याहतद्वितीयाया प्रभा- वान्वयिप्रतियोगित्वमनुयोगित्वं वार्थः। अभाग्नतश्चोत्पत्तागाधार- सेनान्वयः । तथा च दण्डाभागवृत्त्युत्पत्तिकत्वाभाववान् घटो रासभाभावववृत्त्युत्पत्तिको घट इत्याकारको योधः। यद्यपि निपा- तार्थ नामार्थम्य साक्षादपि भेदेनान्वयः तथापि सम्भवति सार्थक्त्वे निभक्तनिरर्थकत्वमनुचितमिति द्वितीयायाः सार्थकत्वमुपेयते । भूतले न घटश्चन्द्र इव मुग्पमित्यादी प्रथमायाः प्रतियोगिताधर्थकले प्रथ- मैव न साधुः स्यात् । प्रातिपदिकार्थान्चयिनोऽन्यपदेनाभिधानस्थल एव प्रातिपदिकार्थेत्यादिसूनेण प्रथमाविधानादिति तन प्रतियोगि- त्वादिः सम्बन्धविधयैव भासत इत्युपेयने। दण्डं निना न घटोत्पत्ति- रित्यादौ च रिनान्ताथें घटोत्पत्त्याद्यभागान्ययेऽनुयोगिविशेपण- दण्डाद्यभावस्य च तदनुयोगितावच्छेदकत्व भासते। द्रव्ये न गन्ध इत्यप्रयोगात् उपलक्षणीभृतधर्मावच्छिन्ने न नअर्थाभावान्वय इति- व्युत्पत्तेरिति रासभं विना न घटोत्पत्तिरिति न प्रयोगः । अतिप्रस- क्ततया रासभाभारस्य घटोत्पत्त्याद्यभावानुयोगितायन्छेदकताविर- हात् । अथ वा अभाव एव विनार्थः । दण्ड विना न घट इत्यादौ च विनान्तार्थस्याभावस्य नर्थे घटादयभावे प्रयोज्यतासम्बन्धेनैवा- न्वयः । अत एव रासभं विना न घट इत्यादयो न प्रयोगाः । अत एव दण्डाद्यभाववति घटादेर्वृत्तावपि जायते इत्यस्याध्याहारः । विनैव दण्डं विना न घट' इत्यादौ च विनार्थस्याभावस्य सामाना- धिकरण्यसम्बन्धेन घटादावन्वयः। दीधितिकृताप्यविनाभावो व्या- प्तिरित्यत्र साध्य विना साध्याभावति योऽभाव इति यद्वयाख्यातं 'इत्यन 'इति प्रयोगोपपत्ति । रासभम्विना घट इत्यादी च विना- पदर्थस्याभावस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनैव घटादावन्वय' इति हस्त- लिखितपुस्तकपाठ ।

·द्वितीया ] जयाऽलड्कृत २५१ तत्र सप्तम्यन्तेन मतुपा संसर्गविधया भासमानं तदधिकरणनिष्ठत्व- मेयोपात्तं न तु विनार्थत्वेनाधिकरणम्। यभावाधिकरणपर्यन्तस्य विनापदार्थोऽपि सप्तम्याधेयत्वरूपापदार्थविवरणरूपताया श्राव- श्यकत्वात्। न च विनापदोत्तरलुप्तसप्तम्यर्थ एवाभाववतीति सप्तम्या विवृत्त इति वाच्यम्। निपातोत्तरविभक्तनिरर्थकत्वात् । अत एव सर्वत्र निपातीत्तरं साधुत्वार्थं प्रथमैवेति शाब्दिकाः। पृथिव्यामेष गन्ध इत्यादावेवकारप्रतिकसतम्या यदाधेयत्वबोधकत्वमङ्गीकृत दीधितिकृद्भिस्तत्रापि तेषां न निर्भरः। अस्तु वा तत्र प्रतियोगितया पृथिव्यन्यवृत्तित्वभानानुरोधेनैव- कारस्यान्यवृत्तित्वार्थकलं गौरवादुपेक्ष्य तत्राधेयत्ववाचकत्वेन क्लू- प्तायाः सप्तम्या कल्पनम् । प्रकृते चाधेयत्वस्य संसर्गतयैवोपपत्ती विनापदसाकानाधयत्वार्थकसप्तमीफल्पनं दुष्कल्पनमेव । एवकार- स्थले चाभावरूप ण्वार्थेऽन्यरूपतदर्थान्तररयाधेयतासम्बन्ध इति न सम्भवति। आधेयतादेस्तद्वत्येव सम्वन्धत्वात् न तु तदभावे । न च सनाधेयत्वाभावो न प्रतीयते अपि तु तत्सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगि- तामधिव्याद्यन्याभार इत्युपेयम् । तादृशप्रतियोगिताकत्वमेवाभावे- ऽन्यस्य सम्बन्धोऽस्त्विति वाच्यम । प्राधेयतासम्बन्धस्य प्रतियोगिन आधारस्यानुयोगिन्याधेये वृत्त्यनियामकरमेनाभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वात् । चैत्रः पचतीत्यादौ कृत्यादिसम्वन्धस्यापदार्थ- वेऽपि पाककृतिमानित्यादी मतुवादिपदेन विवरणात् उक्तस्थले सामानाधिकरण्यस्य पदेन विवरणमपि न विरोधमासाठयति । विवरणीयार्थस्याप्यन्यलभ्यत्वेऽपदार्थतोपपत्तेरित्यलमसदावेशेन । विना यातं वृक्षः पतित इत्यादौ विनापदार्थस्याभावस्याश्रयतासम्ब- निपातार्थन्वेशीति हस्तलिखितमुस्तपाठ ।

·२५२ व्युत्पत्तिवाद [पासे न्धेन वृतेऽन्वयाद्वाताभावविशिष्टो वृक्ष पतित इति शरतो लभ्यते । पतनेऽनुभवसिद्धी वातजन्यत्वाभावलाभश्वार्थ , जन्य ताया पदानुपस्थाप्यत्वात् । तदभावस्य तस्यावृत्त्यनियामकसम्ब- न्धत्वात्तवच्छिन्नवाताभारस्य च शब्देन बोधयितुमशस्यत्वात् । पुन विना गत इत्यादौ पुनादिपढ लक्षणया पुत्रगमनादिपरम् । विनापदवोध्यतदभावश्च समानकालीनत्वादिसवन्धेन गमनेऽ- न्वेति । समानकालीनत्वघटक कालनिष्ठ स्वाधिकरणत्वमनव च्छिन्न बोध्यम् । अतो गमनादिकाले तदनधिकरणदेशावच्छेदेन गमनाद्यभावसत्त्वेऽपि नातिप्रसङ्ग । केचित्तु उक्तस्थलेऽसाहित्यमेव विनापदार्थ । तस्य च गम- नादिकर्तव्यन्वय । असाहित्य च स्वकर्तृकसमभिव्याहतगमना दिक्रियासमानकालीनतादृशक्रियाकर्तृत्वरूपसाहित्याभाव । क्रिया न्वयिस्वकर्तृकतादृशनियाकालीनत्वाभाव एव वा विनार्थ । कर्तृत्वे पुत्रादेराधेयत्तेनान्वय । विभक्ति साधुत्वाथैव । अस्तु वा प्राधे यत्व द्वितीयार्थ । सप्तम्या प्राधेयत्वार्थकत्वेऽपि नान सप्तमीप्रसक्ति- स्तस्या कारकविभक्तित्वेन क्रियान्वयिस्वार्थवोधकत्वात् । अत शेपपष्टीप्रसक्तया तामेवोपपदविभक्तिद्वितीया वाधत इति सर्वा उप- पदविभक्तय पष्ठयपवादिका इत्यस्याविरोध इति विनासमानार्थक- योमतेऽन्तरणेति निपातयोरपि दर्शितैव रीति । एव विनायुक्त तीयापञ्चमीस्थलेऽपि मर्यादाभिविध्यर्थकयावच्छन्दयोगेऽपि द्विती- या दृश्यते तन मर्यादार्थको यावच्छब्द । 'प्रारभ्य तस्या दशमी तु यावत्प्रपूजयेत्पर्वतरानपुनी गित्यादी मर्यादासीमाकालरूपादेशरूपा च । कालनिष्ठ तत्कालनिष्ठस्वसमभियाइतकाल प्रागभावानधिकर- 'स्वसमभिव्याहृतकालति । स्वसमभिव्याहृतकालत्यस्य स्वसमभिव्या ·द्वितीया ] जयाऽलड्कृत रणस्वभागभावाधिकरणस्वसजातीययावत्कालवृत्तिसमभिव्याहृत- क्रियानधिकरणत्नम् । एव चोक्तस्थले यावच्छब्देन पूजारूपक्रियायां शुक्लदशमीनिष्ठतादृशसीमरत्वनिस्पकत्व प्रत्याय्यते । तावतैवार्थतः शुलदशम्यां मर्यादात्वं लभ्यते । तनिष्ठसीमावनिरूपकत्वं च तद- वृत्तित्वे सति कृष्णनवमीप्रागभावानधिकरणशुक्लदशीमागभावा- धिकरणतिथिकूटव्यापकत्वम् । तावता पोडशतिथ्यधिकरणकपोड- शपूजारूपस्यैककर्मणोविधेयताया लाभः। व्याप्यकालसमुदाये सजा- तीय विशेपणात्पूजाया उक्तविशेपणद्वयाक्रान्तदण्डादिसमुदाया- व्यापकत्वेऽपिन वाधः । अन्वयितावच्छेदकरूपेण साजात्यस्य विध- क्षणादुक्तस्थले चतिथिमित्यस्याध्याहारेण दशमीपदार्थतावच्छेदकस्य तिधित्वघटितत्वेन वा यावत्पदार्थान्ययितावच्छेदकतया तिथित्व- भानात्तेन रूपेण दण्डादेर्दशमीसजातीयत्वाभावात् । तिविश्वासण्ड- कालविशेपरूपा, न तु चन्द्रमण्डलकलारम्भाद्यनुगुणक्रियापचयरू- पा। पूजायास्तावळ्यिावृत्तित्वासम्भवात् । अत्र च प्रागभाव एव यावत्पदार्थः। द्वितीयार्थः प्रतियोगित्वमनुयोगित्व वा । तत्र त- प्रकृत्यर्थदशम्या अन्वयः। तावता दशमीप्रतियोगिकपागभाच- लाभः। तस्य स्वप्रतियोग्यवृत्तित्वविशिष्टज्यापकतासम्बन्धन पूजा- रूपसमभिव्याहृतक्रियायामन्वय, । व्यापकत्वं च स्वाधिकरणति- थिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकपूजाविशेपत्यवत्त्वम् । स्वाधि- करणत्व च स्वाधिकरणकृष्णनवमीप्रागमावावच्छिन्नभेदविशिष्ट- कालिफविशेपणतासम्बन्धेन । एतेन कृप्यनवमीमागभावाधिकरण- प्रतियोगिकभेदस्याच्यावर्तकतया तत्मामान्यभेदनिवेशे भाविकृष्ण- हतपदप्रतिपाद्यकालत्याद्यर्थ 1 तेनारभ्यतस्यामित्यादौ दशमीपदसममिव्या. हृततच्छब्दातिपाद्य नवम्या ग्रहणम् ।

·[ कारके २५४ व्युत्पत्तिवादः नवमीप्रागभावाधिकरणत्वमादाय नाप्रसिद्धिः । तथा सत्यपि तत्त- दशमीग्रागभावाधिकरणकालस्य स्वाधिकरणकृष्णनवमीप्रागभावा- वच्छिन्नभेदयत्त्वसम्बन्धेन तत्तत्मागभावाधिकरणत्वाक्षतेः। न चैव- मपि व्यवहितपूर्वकृष्णनवमीमागभावावच्छिन्नभेदघटितसम्बन्धेना- व्यवहितपूर्वकृष्णनवर्मापूर्वतिथीनामपि तत्तद्दशमीमागभाववत्त्वा- त्तदधिकरणतिथिव्यापकत्वं पूजायां न संभवतीति वाच्यम् । स्वा- वच्छिन्नकृष्णनवमीमागभायाधिकरणत्वसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नभे- दस्यैव प्रागभावसम्बन्धे निवेशनीयत्वात् । स्वाधिकरणनिष्ठाभाय- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमपि तादृशावच्छेदकत्वसम्बन्धेन स्वाव- च्छिन्नस्य भेदः। अतस्तादृशावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नाभावनिवेशे यत्किञ्चिद्दशमीप्रागभावाधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगितामादायासि- द्धिवारणाय विशिष्य तत्तत्प्रागभावरूपस्वपदार्थस्य सम्बन्धमध्ये प्रवेश्यतयाननुगम इति निरस्तम् । देशरूपस्य सीमा च काशीतः कौशिकी यावद् यातीत्यादौ तत्र कौशिक्यां गमनसीमात्वं प्रतीयते । तच काशीपूर्वकौशिकी- पश्चिमदेशव्यापकगमनानधिकरणत्वम् । यावत्पदेन च कौशिक्य- नधिकरणकत्वे सति काशीपूर्वकौशिकीपश्चिमदेशव्यापकत्वं गमने प्रत्याय्यते । तत्र द्वित्तीयार्थोऽवधित्वमवधिमत्वं वा प्रतीचीत्वा- द्यन्वयि । निष्कर्षः पूर्ववत्स्वयमूहनीयः । अभिविध्यर्थों यावच्छब्दः कात्तिकमारभ्य चैत्रं यावच्छीतं भवतीत्यादौ काशीत: पाटलिपुत्रं यावद्दष्टो देव इत्यादापभिविधि- स्त पर्यन्ताभिव्याप्तिः। एवं च प्रथमे कार्तिकपूर्वकालोत्तरचैत्रोत्तर- कालपूर्वकालव्यापकत्वं चैत्रोत्तरकालाऽवृत्तित्वसहितं शीतभवने द्वितीये च काशीपश्चिमदेशपूर्वपाटलिपुत्रपूर्वदेशपश्चिमदेशब्याप- कल्यं पाटलिपुत्रपूर्वदेशावृत्तित्वसहितं वृष्टौ यावत् प्रत्याय्यते । ।

·द्वितीया ] जयाऽलकृत २५५ विशेपः पूर्ववत् । यावच्छब्दसमानार्थकाशब्दस्थलेऽपि दर्शितैव रीतिरवसेया । तद्योगे च पञ्चमी साधुः । यज्ञमनु प्रावपंदित्यादावनुशन्नार्थः कारकत्वरूपं हेतुत्वम् । अनुर्लक्षणे इत्यत्र कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधायकसूत्रे लक्षणपदस्य कारकहेतुपरस्यात् । तन चं यज्ञान्वितस्याधेयत्वरूपद्वितीयार्थस्या- न्वयः । हेतुतायाश्च निरूपकत्वसम्बन्धेन वृष्टावन्वयः । जन्यावं वानुशब्दार्थः। तत्र निरूपितस्वरूपद्वितीयार्थस्य यज्ञान्वितस्या- न्वयः । जन्यतायाश्चाश्रयत्वसम्बन्धेन वृष्टावन्वयः । अन्यर्जुनं योद्धार इत्यत्राप्रकर्परूपं हीनत्वमनुशब्दार्थः । अर्जुनावधिकत्वं द्वितीयान्तार्थस्तस्य चापकऽन्ययः। अवधित्व- स्यापादानतारूपत्वेऽपि क्रियान्वयाभावान्न पञ्चमीप्रसक्तिः । अस्मा- दयं दीर्घ इत्यादौ भवतीत्यस्याध्याहारेणैव पञ्चम्युपपादनात् । अत: पष्ठ्यपयादतानिर्वाहः । वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत्, मातरं प्रति साधुः, यो मां प्रति स्यात्, वृक्षं प्रति सिञ्चतीत्यादी लक्षणेत्थं भूतेत्यादिसूत्रानुशिष्टकर्मप्रवचनीयसंज्ञकप्रत्यादिशब्दः प्रथमे परि- पायकत्वरूपं लक्षणत्वं परिशेपत्वरूपं लक्ष्यत्वं वा कर्मप्रव- चनीयार्थः । वृक्षप्रकाशन विधुद्विद्योतनज्ञानावृक्षस्य परिचायकता। द्वितीयार्थश्चाधेयत्वं निरूपितत्वं वा। द्वितीये साधुत्वं प्रियकारित्वं साधुत्वघटकप्रियान्वयी सम्बन्धः कर्मप्रवचनीयार्थः। सम्बन्धा- भ्वयि प्रतियोगित्वं तन्निरूपकत्वं वा द्वितीयार्थः । तृतीये भागः सत्वाश्रयः प्रत्यायर्थः । तदन्वयी सम्बन्धो द्वितीयार्थः । इत्थं चास्मत्सम्बन्धी यो भागः स्यादिति बोधः । चतुर्थे कर्मण्येव द्वितीयार्थत्वबाध एव संज्ञाफलम् । प्रतिश्च निरर्थकः । गृहे गृह श्वा इत्यादाविव व्यापकताया द्विरुक्तिवतलभ्यत्वात्प्रतिशब्दस्य व्यापक- तार्थकत्व उत्तार्थकत्वेन गृहे व्याप्नुयतेऽश्वा इत्यादाविव द्विरुक्तिरेष न स्यात् । न च प्रतिशब्दस्यापि व्यापकतार्थकत्वं प्रतिदिनमधीत ·२५६ [ कारके . व्युत्पत्तिवाद. इत्यादौ क्लृप्तम् । द्विरुक्तेरपि वृक्ष वृक्ष"सिञ्चतीत्यादी क्लुप्तमिति प्रकृते संभेदेनान्यतरवैयर्थ्यमिति न्यायावयोरेव व्यापकतावोध- कत्वमवर्जनीयमिति वाच्यम् । प्रतिमासमधीत इत्यादावव्ययीभावे हि प्रथमातिरिक्तविभक्तरसाधुत्वेनं प्रतिशब्देन मासान्वितव्यापफत्वं क्रियायां चोध्यते । विभक्तिः साधुत्वार्था । वृक्ष वृक्ष प्रतिसिञ्चती- त्यत्र तु सेके द्वितीयार्थकर्मत्वावरुद्धप्रकृत्यर्थवृक्षविशेपितव्यापकता बोधयितुं न शक्यते । एकविशेपणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणत्वे व्युत्पत्तिविरोधात् । कर्मत्वसम्बन्धस्यैव च व्यापकताघटकत्वेन स्वीकरणीयतया वृत्त्यनियामकस्य तस्य तथात्वासंभवाच्च । तस्य सेककर्मत्वं श्राश्रयतासम्बन्धघटितव्यापकतापत्यायनमपि न युज्यते। प्रकृत्यर्थमुवर्थयोरन्तरा नअतिरिक्तभानस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात् । नामूढस्येतरोत्पत्तेः । 'नानुपमृद्य प्रादुर्भावा'दित्यादौ नमर्थमात्रस्य पञ्चम्यर्थहेतुताया विशेपणवेन प्रकृत्यर्थस्य च विशेष्यत्वेनान्वयात् । तस्मात्प्रतिरनर्थक एव । द्विरुक्तान्वये तात्पर्यवलाञ्च सेचनकर्मत्वे वृत्तादेर्व्यापकत्वं संसर्गतयैव भासते । यदि च वृक्ष प्रति सिञ्चती- त्यादावुपसर्गस्य प्रतेर्वाच्यो द्योत्यो या कश्चिदन्योऽर्थस्तदास्तु स एवात्रापि तदर्थः । अत एव तस्येवास्यापि प्रतिशब्दस्य प्रयोगो नानर्थकः वस्तुतोऽनर्थकयोः 'कर्मप्रवचनीयाधिपरिशब्दयोः प्रयोगवत्ता- दृशप्रतेरपि प्रयोगस्य प्रयोजनान्तरानुपपत्तिश्चिन्त्या। प्रतेर्यत्र व्यापकतार्थकत्वं तत्र प्रति वृक्ष सिञ्चतीत्यव्ययीभावसमास एव नियतः। तदर्थकाव्ययस्याव्ययीभावसमासविधेविभापाधिकारीय- ताविरहेण नित्यत्वादतो चीप्सया प्रतिवृक्ष सिञ्चतीतिववृक्ष प्रति सिञ्चतीति न प्रयोगः । यत्र व्यापकत्वार्थकेनाव्ययेनाव्ययीभाव- समासम्तदुत्तरं सर्वत्र प्रथमा विभक्तिरेव । न तूपकुम्भे गच्छत्ती- तिवत् मतिगृहेऽश्वा इत्यादिरपि प्रयोगः । उक्तयुक्त्या तत्र प्रतिना- ·तृतीया] जयाऽलत. २५७ ऽश्यादौ गृहादिव्यापफताया बोधयितुमशस्यत्वात् । तदाधारता- दिरूपसप्तम्याद्यर्थे च समासपदार्थस्य गृहादिव्यापकत्वस्याश्रयता- सम्बन्धेन तदर्थस्य व्यापकरूपधर्मिणो वा भेदसम्बन्धेनान्वये मेयत्वे घटः घटवृत्ती घट इत्यादिप्रयोगवारणाय कल्प्याया: सप्तम्यर्थाधार- ताया आश्रयत्वसम्बन्धेनाभेदसम्बन्धेन या प्रकृत्यर्थानन्वयव्युत्पत्ते- विरोधात् । उपकुम्भ निधेहि उपकुम्भादागत: उपकुम्भेन कृत इत्यादी च विवक्षितस्याधारत्वापादानत्वकर्तृत्वादी कुम्भसमीपादेराधेयता- सम्बन्धेनान्वयस्याधेयत्वादी निरूपितत्वसम्बन्धेन तदन्ययस्य या योधै न कश्चिद्व्युत्पत्तिविरोध इत्युपपद्यन्ते तथा प्रयोगा इति ध्येयम् । त्यां च मां चान्तरेत्यादावन्तरान्तरेण युक्त इति द्वितीयाया निरूपितत्वमर्थः । तस्यान्तरापदार्थतावच्छेदकमध्यत्वेऽन्वयः। एव- मन्यत्रापि तदर्थस्तूक्तदिशा स्वयं परिच्छेद्यः। इति महामहोपाध्यायगदापरभट्टाचार्यविरचिते घ्युत्पत्तिवादे द्वितोयाविवरणम्। अथ तृतीयाविवरणम् कारकविभक्तितृतीयायाः क्रियान्वयि कर्तृत्वं करणत्वं चार्थः कर्तृकरण्योस्तृतीयेत्यनुशासनात् । कर्तृत्वं च मुग्यं क्रियानुकूल- तिरेव । सा च कारयातसममिव्याहते चैत्रः पचतीत्यादौ क्रिया- विशेप्यतयाख्यातेन प्रतिपाद्यते चैत्रेण पच्यते, शय्यते, इत्यादिकर्म- भावारयातस्थले च क्रियायां विशेषणतया तृतीयया सा प्रत्याय्यते। यत्तु तनारयातार्थ एव कृतिः, तृतीयार्थश्वाधेयत्वम्, तस्य चाख्या- तार्थकृतिविशेषणतयान्वयः, कृतेश्च क्रियाविशेषणतया तथा कृति- योधने चात्मनेपदरूपस्याख्यातस्य यगादिसमभिव्याहारज्ञानमये- क्षितम्, पचति पचत इत्यादौ तथा कृत्यन्वयायोधात्, चैत्रेण ज्ञायते १७ ·[ कारके . २५८ घ्युत्पतिवादः गम्यत इत्यादौ तृतीयाया श्राधेयतार्थत्वं लातमेवेति न तत्कल्पनम- धिकमिति-तन्न । चैत्रेण पफमित्यादौ तृतीयायाः मृत्यर्थकताया : नावश्यकत्वात् । तत्र कृत्यर्थकायतविरहेण कृतः कर्तकर्मवाचक- त्वेन कृत्यर्थताविरहात्। यदि च कर्तृकृतः कृतावेव शक्तिर्न तु विशिष्टे ज्ञातेत्यादी त्यानयार्थकतायाः तृप्तत्वेन तत्र कृत्यन्वयादेव कर्तृलाभ- संभवादित्युच्यते तथापि कर्मकृतः कृत्यर्थत्वमप्रसक्तमेव । उक्त- प्रत्ययस्य कचित्कर्तृवाचकत्वेऽपि पैत्रेण पाच्यः दुप्पचश्चैत्रेणौदनः चैत्रेणौदनस्य पाक इत्यादी कृतां न कृतियोधकत्वमिति तत्र कृति- बोधानुरोधेन तृतीयायाः कृतिवांचकत्वमावश्यकमेव। एवं च चैत्रेण पच्यत इत्यादावपि तृतीययैव कृतिर्योध्यते । तत्र चैत्रादेः संवन्ध एवाधेयत्वमित्यत एव निर्वाहे कृतायाधेयत्वस्य विशेपणतया भानो- पगमस्यानुचितत्वात् । तथा सति तत्संसर्गस्यापि विपयताकल्पना- धिक्यात् तादृशंवाक्यज्ञानघट्रितशाब्दसामग्र्यामधिकोपस्थितिनि- वेशने च गौरवात्। अथ तत्र कस्तृतीयार्थतोपगमे चैत्रेण पच्यते न मैत्रेणेत्यादौ तृतीयान्तार्थमैत्रीयकृतेरभावः पाकेऽन्वेतीत्युपेयम् । तस्याश्च समवायसंपन्धावच्छिन्नाभावों मैत्रकर्तृकपाफेऽपीत्यति- प्रसङ्गः। जन्यतायाश्च वृत्त्यनियामकतया तत्संबन्धावच्छिन्नाभावः प्रसिद्धयत्येव न । मैत्रकर्तृकपाककर्मत्वाभावस्य कर्मणि तण्डुलादी प्रतीतिश्च कर्मवाचकपदासमभिव्याहारस्थले दुर्घटा । प्राधेयत्वस्य तृतीयार्थत्वे चाधेयत्वाभाववोध एव कृतावङ्गीक्रियते । न च तथा सति मैत्रचैत्रोभयकर्तृकपाकसत्त्वे चैत्रीयपाककृतौ मैत्रवृत्तित्वाभाव- सत्त्वात् मैत्रेण न पच्यत इति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । मैत्रेण न पच्यत इत्यतो वर्तमानपाकानुकूलकृतित्वावच्छेदेन मैत्रवृत्तित्वा- भावबोधनादुक्तस्थले च तादृशकृतित्वसामानाधिकरण्येन मैत्रवृत्ति- त्वसत्त्वात्ताशवाक्याप्रामाण्यात् । वर्तमानत्यस्य कृतिविशेपणतया च चैत्रेण पक्ष्यतेऽपच्यत न तु पच्यत इत्युपपद्यते । क्रियाविशेषस्य ।

·जयाऽनडत २४६ तृतीया ] तथात्वात् । यदा मैनेणान्यलियते न तु पन्यते तदा मैत्रेण न पन्यत इति प्रयोगश्च । न चाख्यानेन कालस्य वृतिविशेषणतया बोध- नात्कालविशेषविशेपितकृतित्वस्यान्वयितावच्छेदकतया तदवच्छे- देन ननाभार शस्या बोधयितुम् । न तु कालनियोभयविशेपितक- तित्वावच्छेदेन कर्मप्रत्ययस्थले क्रियाया कृतिविशेषणत्वाभावेन त- द्घटितधर्मस्यान्वयितापच्छेदकत्वाभावादिति याच्यम् । क्रियायि- शेपघटितधर्मस्यान्वयितानवच्छेदकत्वेऽपि तदवच्छिन्नत्यविशिष्ट- विशेपणताया अभावससर्गतयो भानसभवेन सामञ्जस्यात् । न चान्ययितावच्छेदकारच्छिन्नत्वमैन विशेपणसम्बन्धे भासत इति नियम । तथा सति शरदि पुष्पन्ति सप्तच्छदा इत्यादो सप्तच्छ- दपुप्पोत्पत्तित्वादे शरदृत्तित्वान्वयितानवच्छेदकतया पाख्याता- न्तप्रतिपाद्यतावच्छेदकपुप्पोत्पत्तित्वावच्छेदेन च शरदृत्तित्वान्वये याधादवच्छेदकावच्छेदेनान्वयानुप्पत्तेरन्पयितावच्छेदकसामाना- धिकरण्यमानेण च तदन्वयोपगमे शरदि पुष्पन्ति सप्तच्छदा शरदि पुप्पन्ति चम्पका इत्यविशेपेण प्रयोगापत्ते । यदि च तत्र शरत्सरन्ध सप्तच्छदपिशेपणतया भासते न पुनरारयातार्थे धातु- मानार्थे वा पुप्पोत्पत्तौ । अत एन कारकविभक्तिरूपसप्तम्यनुपपत्त्या कालरूपविशेपणपदोत्तर स्वातन्त्र्येण सप्तमी सर्ववर्मणा सूनिता । एव च क्रियानिमित्तत्त्वरूपकारकत्वगर्भकर्तृत्वस्यारयातार्थत्वेन पुप्पो- त्पत्तिनिमित्तवरूपार.यातीर्थस्य पिशिष्टान्वयानुरोधेन शरत्सवन्धेप्य- प्यन्वय उपगन्तव्य इति कारकत्वस्यारयातार्थत्वानुपगमेऽपि शीतल सरोजगाढवतो निदाघदु स व्यपेतीत्यादाविवोद्दश्यविधेयभावम- हिन्नोद्देश्यविशेषणशरत्सवन्धन विधेयभूतपुप्पोत्पत्ते प्रयोज्यप्रयो- जकमावस्य ससर्गमर्यादया भानमिति चम्पकादिपुष्पोत्पत्तो शरत्स- पन्थनिमित्तकत्याभागानोक्तातिप्रसङ्ग इत्युक्तस्थलेजन्छेदकारन्छे. देनान्वय एज नोपेयत इत्युच्यते, तथापि तान्शनियमो निष्प्रामाणिक ·[ कारके २६० व्युत्पत्तिवाद एव । न च तादृशनियमानुपगम इह भवने मैत्रेणैव पक्ष्यते तेमनमि- त्यत्रैतद्भवनाधिकरणकतेमनपाकत्वेन रूपेण शदात्पाकानुपस्थित्या तदवच्छिन्ने मैनान्यसमवेतभनिप्यत्कृतिविपयत्वव्यवच्छेदयोधा- सभवकथन दीधितिकृता विरुध्येत इति वाच्यम्, अवच्छेदका- वच्छेदेन विशिष्टवुद्धौ धमिणि विशेपणतया भासमानमेव रूप विशेषणे अवच्छिन्नत्वसवन्धेन विशेषणमित्याशयेन तेपा तदभि- धानात् । विशेषणसवन्धे तदयच्छिम्नत्वमेव तदवच्छेदेन विशिष्ट- बुद्धौ भासत इत्युपगमे श दानुपस्थितरूपावच्छेदेन विशेपणान्वये वाधकाभावात् । न चावच्छेदकावच्छिन्नत्यस्यावच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ विशेपणाशे भानमसभवदुक्तिकम् । घटो द्रव्यमित्यादौ घटत्वावच्छेदेन द्रव्यत्वादिमत्त्वबुद्धौ द्रव्यत्वादिविशेपणस्य स्वरूप- त एव भानादिति वाच्यम् । तादृशशाब्दवोधे द्रव्यत्वाद्यवच्छि- नस्यैवाभेदसबन्धेन विशेपणत्वात् घटत्यादिविशिष्टे द्रव्यत्वादिवि- शेपणकतादृशप्रत्यक्षेऽवच्छेदकावच्छेदेनभानानुपगमेक्षतिविरहात्, तथा च मैत्रेण न पच्यत इत्यादौ पाककृतित्वस्यान्वयितानवच्छेद- कत्वेऽपि अर्थलभ्यतादृशधविच्छिन्नत्वस्य ससर्गाशे भान निरा- वाधमेवेति चेन्न । मैत्रेण न पक इत्यादी कृतौ मैत्रादिवृत्तित्वाभाव बोधासभवेन कृतिजन्यत्वस्य तृतीयार्थता स्वीकृत्य क्रियाया मैनादि- कृतिजन्यत्वाभाववोधस्योपगन्तव्यतया मैत्रेण न पच्यत इत्यादावपि तद्बोधोपगमेन सामञ्जस्यात् । न च यदा मैन सुप्तस्तदा मैनेण पक्ष्यते न तु पच्यत इति प्रयोगानुपपत्ति । मैनवृत्तिवर्तमानकृतेर- प्रसिद्धपा ताशकृतिजन्यस्वाभावप्रत्यायनासम्भवात् वर्तमानत्वा विशेषिततदीयकृतिजन्यत्वाभावस्य बाधितत्वादिति वाच्यम् । पारयातार्थवर्तमानत्यादेर्नसमभिव्याहारस्थलेऽभावाश एवान्व- यस्य व्युत्पन्नत्वात् अन्यथा विनष्टघट न पश्यतीत्यादौ तादृशघट कर्मकवर्त्तमानदर्शनाद्यप्रसिद्धयाऽन्वयवोधानुपपत्ते । प्रकृते च ·२६१ तृतीया ] जयाऽलड्तः मैत्रीयवर्तमानकृत्यप्रसिद्धावपि वर्तमानकालावच्छिन्नतजन्यत्वा- भावस्यैव पाके प्रतीत्या सामञ्जस्यात्। पाकत्वाद्यवच्छेदेनैव मैत्रादि- कर्तृकत्वाभावयोधोपगमान्मैत्रादिकर्तृकपाकदशायामन्यकर्तृकपाके मैत्रादिकर्तृकत्वाभावसत्त्वेऽपि न पच्यते मैत्रेणेत्यादयो न प्रयोगाः । यत्र मैत्रेणोदनं पच्यते न तु तेमनं तत्र मैत्रेण न पच्यते तेमन- मित्यादिप्रयोगनिहाय तेमनपाकत्वाद्यवच्छेदेनेवाभावान्वयत्रोध उपगम्यते, नतु शुद्धपाकत्वाद्यवच्छेदेन, वाधितत्वात् । यथा च तेन रूपेण शब्दादनुपस्थितावपि तदवच्छेदेनान्वयवोधनिर्वाहस्तथोप- पादितमाधेयत्वस्य तृतीयार्थत्ववादिनैव । घटेन न पच्यत इत्यादयः प्रयोगाः अाकाशं न पश्यतीत्यादिप्रयोगसमानयोगक्षेमाः । अचेत- नकाप्टस्थाल्यादेरपि कर्तृत्वविवक्षया काष्ठं पचतीत्यादिवत्काप्टेन पच्यत इति प्रयोगात् । तत्र व्यापाररूपे कर्तृत्वे तजन्यत्यरूपे तत्कर्तृकत्वे वा तृतीयाया लक्षणा । एवं चैत्रेण ज्ञायते, इप्यते, गम्यत इत्यादाचाश्रयत्वरूपे कर्तृत्व प्राधेयत्वरूपे फतृमत्त्वे या, नश्यते घटेनेत्यादी प्रतियोगित्वरूपे कर्तृत्वेऽनुयोगित्वरूपे कर्तृमत्त्वे या लक्षणा । कर्तृपदमपिं व्यापारादिमत्यचेतनादौ भाक्तमेव । अचेतनादौ स्वरसतः कर्तपदाप्रयोगात्। अत एव च कृषी यत्नवाच- कृत्वम् । न च यत्नवत एवं कर्तृपदार्थत्वे कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्यादौ क- पदस्य मुल्यार्थत्यागे युक्तिविरहाइचेतनकाष्ठादिवाचकपदयोगे कर्तृप्रत्ययानुपपत्तिरिति वाच्यम् , सूत्रस्थकर्तृपदानां स्वतन्त्रः कर्ते- तिसूत्रकृत्परिभापितकर्तृपरत्वात् । अन्यथा तत्प्रणयनयैयर्थ्यप्र- सगात् । स्वतन्त्रत्वं च कारकान्तरानधीनत्वे सति कारकत्वम् । पुरुषव्यापाराधीनक्रियानुकूलव्यारवतामेव काष्ठादीनामन्यव्यापा- रानधीनक्रियानुकूलव्यापारवत्वरूपस्वातन्त्र्यस्य काष्ठं पचतीत्यादी विवक्षया काठादेः कर्तृत्वम् । न च स्वातन्त्र्यविवक्षणेऽपि स्वातन्त्र्यस्य वास्तविकस्याभाषात् तद्वोधकविभक्तीनामप्रामाण्यं ·क २६२ व्युत्पत्तिवाद [ कारक दुर्वारमेनेति वाच्यम् । समभिव्याहतक्रियाकारकान्तरव्यापारान- धीनततनियानुर्लयापारस्यैव तत् । नियागाचकपदसमभिन्याह- तविभक्त्यर्थत्वात् । अनधीनान्तविशेषणप्रयोजन च पैन काटें स्थाल्या पचतीत्यादिस्थते चैत्र स्थालीकाष्ठानि पचतीनि प्रयोगा- पत्तिवारणम् । यन च पैन पचति काष्ठ पचतीत्यादौ समभिन्या- हतकारकातराप्रसिद्धिस्तनानधीनान्तविशेषण न प्रतीयत एव । त निर्वाहश्च तन लकारादे स्वतन्त्रशक्त्यन्तरकल्पनात् । विशिष्टविप यफशक्त्या विशेपणाविपयकवोधाजननात् । न च मैन चैत्रेण पा चयतीत्यादी हेतुर्तृसमभिव्याहारस्थले कर्तरि तृतीयानुपपत्ति, र्तृ यापाररय समभिव्याहतहेतुकर्तृव्यापाराधीनत्वादिति वाच्यम् । तंत्र ण्यन्तप्रतिपादापाचनादिनियायामेव हेतो कारकतया स्वतन्त्र- कर्तृव्यापारस्य पचादिनियाकारक्व्यापारानधीनत्वात् । स्वतन्त्र प्र- युआनस्य पुसो व्यापारस्तण्डुलक्रयणादिवत्पाकादायन्यथासिद्धत या नकारणमिति पाकादिप्रयोजकव्यापारवत्त्वेऽपि तस्य तक्रिया- कारकत्वाभावात् । अत एव चैनो मैनेण पाचयतीत्यादौ चैन पच- तीति न प्रयोग । न च पञ्चभिर्हलै कर्पति गृहीत्यादौ भूमिलेसनरू- पकृप्यादिक्रियाया स्वतन्त्रकर्तृन् प्रयुञ्जानस्य गृहिणो व्यापारस्य दशितयुक्त्या लकारादिनाऽभिधानासभव इतिकर्पतीति नस्यात्कर्पय- तीति च स्यादिति वाच्य, तन कृपे प्रति विधानार्थत्वात् । उक्त च 'याजका यजन्तीति यजिहवि प्रक्षेपार्थ । हले कृपतीति कृपि प्रतिविधानार्थ' इति याजेर्दैवतोदेश्यकद्रव्यत्यागेच्छाविशेषरूपार्थे मुख्यतया तत्र च यजमानस्यैव कर्तृतया हवि प्रक्षेपरुपलक्ष्यार्थपरत्व दशितम्। तर च ऋत्विजामेव स्वातन्त्र्यम् । होतेत्यनापि हवि प्रक्षेप एव हुधातोरर्थो न तु तादृशफ्लायच्छिन्नस्त्याग । तथा सति ऋत्वि- जस्तन सतन्त्रकर्तृताविरहेण होतृपदेन प्रतिपादनासभवात् । धाल- र्थतावच्छेदकफलकर्तृत्वमेव कर्तृप्रत्ययेन प्रतिपाद्यत इति ऋत्विजि ·२६३ तृतीया ] जयाऽलड्कृतः होतृव्यवहारो न यष्टरि। अतः प्रतिग्रहीतृव्यापारो न स्वत्वजन- कस्तथा सति तत्र दातृव्यवहारापत्तेरिति तु जीमूतवाहनः । अथास्तु चैत्रेण मैत्रेण पाच्यत इत्यादी स्वतन्त्रव्यापारस्य हेतुकर्तृव्यापारा- धीनत्वेऽपि दर्शितरीत्या तस्य स्वतन्त्रकर्तृत्व निर्वाहस्तथापि तद्वाचक- पदोत्तरं तृतीयानुपपत्तिः कर्तृत्वस्य णिच्प्रत्ययेनाभिधानादिति चेन्न। कर्तुत्वनिर्वाहकत्मसंवन्धन पाकाद्यन्वयिनो हेतुकर्तृव्या- पारस्य गिजर्थत्वेन स्वतन्त्रकर्तृत्वस्य णिचानभिधानात्। कर्तृत्वरूप- फलावच्छिन्नस्य ताशव्यापारस्य णिजयंतामतेऽपि नियोप- परक्तस्यान्यतो भानानि हेण कर्तुरनभिधानात्तृतीयोपपत्तेः । आ- रयातस्य धर्म्यवाचकत्वेऽपि कृतिविशिष्टयोधकत्वरूपस्य कर्चभि- धानस्याक्षतत्वाचैत्रः पचतीत्यादौ न तृतीया । न चैवं मुस्यविशेप्य- तया कृतिविवक्षया चैत्रेण पचतीति स्यादिति वाच्यम् । श्राश्रया- तिरिक्तांशे विशेषणतया कृतियोधनस्यैव कर्त्रभिधानरूपत्वात्। तथा ताभिधानं च लकृत्तद्धितसमासानामेव । अत एव तैरेवाभिधानं वृत्तिता विवृतम् । इदं त्ववधेयम् । यद्यपि स्वतन्त्रव्यापारमात्र एव तृतीयादेरनुशासनं तथापि लाघवात्कृतिरूप एव कर्तृत्वे तृती- यादेः शक्तिः । अचेतनव्यापारे निरूढलक्षणैव । अनुशासनस्याना- दितात्पर्य मात्रग्राहकत्वात् । लाघवसहकृतस्यैव तादृशतात्पर्यस्य शक्तिकल्पकत्वात् । व्यापारे तत्सत्त्वेऽपि गौरवेण शक्त्यसिद्धेः। कर्तृत्वरूपकृतियोधस्थले कारकान्तरव्यापारानधीनत्वं न प्रतीयत इति तदन्तर्भावेण शक्तिकल्पने मानाभावः । व्यापारला- क्षणिकेन कर्तृप्रत्ययेन लक्षणया तदन्तर्भावेण व्यापारवोधनादेव पूर्वोक्तातिप्रसङ्गवारणात् । अन्यथा तदन्तर्भावेण कृतिशक्तावपि तादृशातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वादिति घटो जायते, प्रोदनः सिद्धयती- त्यादौ सत्यकार्यविद्वपिणां नैयायिकानां कारकत्वं कर्तृत्वं च घटा- देर्यथाश्रुतसूत्रानुसारेण दुरुपपादमेव । मुख्यं च क्रियाकर्तृत्वं क्रिया- एवं च ·२६४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके नुकूलकृतिमात्रम् । एकक्रियाविपयककृतितो यत्र नान्तरीयकक्रिया- न्तरनिर्वाहस्तस्कृतिमतस्तत्क्रियाकर्तृत्वाभावात् । अत एव मत्तो भूतं, न तु मया कृतमिति व्यपदेश इति । तक्रियानुकूलत्वे सति तद्विपयककृतिस्तत्कर्तृत्वम् । अन्योद्देशेन नाराचक्षेपाद्यत्र ब्राह्मण- वधस्तत्र मरणानुकूलस्य नाराचक्षेपरूपव्यापारस्य कृतिविपयत्वेऽ- पि ब्राह्मणमरणानुकूलव्यापारत्वेन तस्यानभिसंहितत्वात्तेन रूपेण कृतिविपयत्वं न तादृशव्यापारस्येति ब्राह्मणवधत्वविशिष्टकर्तृत्वं न तादृशव्यापारक रिति न तस्य संपूर्णप्रायश्चित्तम् । अत एव संपूर्णप्रायश्चित्तप्रयोजकस्य कर्तृव्यापारस्य लक्ष्यताभिप्रायेण हिंसा- लक्षणे मणिकृतां मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानत्वादृष्टाद्वारकत्वविशेष- णयोरुपादानमिति मिश्राभिधानसङ्गतिः । मरणोद्देशेनानुष्ठीयमान- स्य व्यापारस्यावश्यं मरणानुकूलव्यापारत्वेन प्रतिसंहितत्वात्तादृश- रूपेण कृतिविपयत्यमिति तादृशविशेषणस्य विशिष्टकर्तृतानिर्वाह- कत्वात्तद्विशेषणवतो व्यापारस्य नियमेन लक्ष्यत्वात् । तच्छून्यस्य चालक्ष्यत्वनियमात् । अथ मरणोद्देशेनानुष्ठितस्यापि यत्र खड्गाभि- घातत्वादिनैवेष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वधीविपयता न तु मरणानुकुल- त्यविशेपिततद्रूपेण तत्र न मरणानुकूलत्वविशिष्टविपयिणी कृति- रिति तादृशव्यापारकर्न वधत्वविशिष्टकर्तृत्वमिति कथमुक्त- विशेषणस्य विशिष्टकर्तृतानिर्वाहकत्वम् । यदि च मरणोद्देशेना- नुष्टीयमानत्वस्य मरणानुकूलत्वेन कृतिविपयत्वमेवार्थ इत्युपेयते तदा व्यापारे तादृशविशेषणस्य तत्कर्तरि विशिष्टकर्तृतानिर्वाह- कत्वेऽप्युक्तस्थले खड्गाभिघातादौ तादृशलक्षणान्याप्तिर्दुारैव। तत्र संपूर्णप्रायश्चित्तस्य निर्विवादतया लक्ष्यताया आवश्यकत्यात् । न च विशेषणीभूतफलनिष्ठोद्देश्यताख्यविपयतानिरूपकत्वे सति व्यापार- निष्टसाध्यताख्यविषयतानिरूपकत्वमेव विशिष्टविषयकत्वं कृतेरित्यु- पदर्शितस्थलेऽनुालतासंवन्येन मरणवैशिष्ट्यस्य साध्यतारूपविषय- ·२६५ तृतीया ] जयाऽलड्कृत तानच्छेदकताविरहेऽपि न विशिष्टकर्तृत्वानिर्वाह इति मरणोद्देशे- नानुष्ठीयमानत्वस्य मरणकामनाधीनकृतिविषयत्वरूपतयेति वा- च्यम् । ब्राह्मण न हन्यादित्यादी धात्वर्थतावच्छेदकस्य भरणस्य स्वोदेश्यकत्वसपन्धेन कृतायन्वयसभव एव निरुक्तविशिष्टकर्तृत्वस्य निषेधविधिविषयत्वसभवात् , व्यापारविशेपणतयोपस्थितस्य कृत्यशे विशेपणत्वस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात् । अथ मरणोपलक्षितव्यापार- कर्तृत्वस्य ताशनिषेधविपयत्वेऽपि न क्षति । अन्योद्देशेन नाराच- क्षेपस्यापि ब्राह्मणमरणोपधायकस्य नरकसाधनत्वात् । परन्तु मरण- रूपप्रायश्चित्तविधेरेव तदविपयकत्वमुपपादनीयम् । तच मरणोद्देशेन तदनुकूलव्यापारे कर्तृत्ववोधकस्य शब्दस्य तद्विधावन्तर्भाव एकोप- पद्यत इति चेत् । एवमपि ब्राह्मणमरणकामनया यन न तन्मरणानु- फूलव्यापारानुष्ठानमपि तु फलान्तरकामनाधीनतन्मरणानुकूलव्या- पारत्वप्रकारकचिकीर्पया तदनुष्टित तनाव्याप्तिरेतन्मते दुर्वारैव । तत्रापि सपूर्णस्यैव प्रायश्चित्तस्याचरणादलक्ष्यतोपगमासम्भवादिति मैनम् । यत्र हि मरणानुकलव्यापारत्वेन कृतिसाध्यतादिधीस्तव या व्यापारविशेपत्वेनैव तद्धीस्तनापि मरणरूपफलकामनाधीन- व्यापारविपयिणी कृतिमरणानुकूलत्वेन व्यापारमवगाहते। कृते कामनाविपयफलोपरागेणोपायविपयतोपगमात् । विशडलफलभा- नोपगमे यत्र तृप्तिकामनया भोजन फलान्तरकामनया च गमनम- वगाहमाना समूहालम्बनकृतिस्तन तृप्तये गमन करोतीति व्यवहारा- पत्ते । उपायाशे मरणस्यानुकूलत्व सवन्ध प्रकारो वेत्यन्यदेतत् । एव च मरणावच्छिन्नव्यापारविषयकत्वमुभयत्रैव कृतेरिति विशेष- णापन्छिन्नविषयककृतिमत्त्व विशिष्टकर्तृत्वमुभयस्थले निप्पत्यूहम् । मरणोदेशेनानुष्ठीयमानत्वमपि मरणानुकूलत्वोपरागेण कृतिविपय- त्वरूप लक्षणघटकमिति न काचिदनुपपत्ति । यद्यप्यदृष्टद्वारा पाकानुकूलकतिमतोपि न पाकाटिकर्तृत्वमिति तत्तद्व्यिाकर्तृत्व- ·२६६ [कारके व्युत्पत्तिवाद घटककृतिनिष्टतदनुकूलत्व एवादृष्टाद्वारकत्वमपेक्षितं, न तु क्रियानि- ठफलानुकूलत्वे तत्तत्रापेक्षितमिति व्यापारनिष्ठमरणानुकलत्वेऽष्टा- द्वारकत्वरूपमणिकारोक्तविशेपणस्य न कर्तृताघटकत्वं तथाप्य- नुष्ठीयमानत्वप्रविष्टकृतेरेवादृष्याद्वारकमरणानुकुलत्वं विवत्तितम् । विशिष्टकर्तृत्वं चादृष्टाद्वारकत्यविशेपितमरणानुकूलत्वेन कृति- विरोपणेन घटितमिति मिश्राशयः । तथा चैवं पर्यवसितम्-हिनस्तेः प्रवृत्तिनिमित्तं मरणरूपफलायच्छिन्नव्यापारत्वमेव । न हिंस्यादि- त्यादौ फलविशिष्टस्वनिरूपितकर्तृत्वसंवन्धेन हिनस्त्याद्यर्थस्यानिष्ट- विशेपसाधनत्यं प्रतीयते । श्येनस्य हिनस्त्याद्यर्थत्वेऽपि न तस्य तादृशकारणतावच्छेदकसंवन्धेन कचिदपि सत्त्वम् । तत्कर्तुरदृष्टा- द्वारकानुफूलताघटितफलकर्तृत्वविरहेण विशिष्टाकर्तृत्वादिति ना- निष्टविशेष प्रति हिंसात्वेन साधनत्वमिति न क्रियायां विध्यर्था- न्ययमतेऽपि श्येनविध्यर्थयाधः । वस्तुतः श्येनानुकूलकृतेर्मरण- प्रयोजकत्वमेव न तु मरणकारणत्वमन्यथासिद्धत्वात्। मरणोप- लक्षितान्यकर्तृकसगाभिघातादिरूपवैरिवधं प्रत्येव हेतुताया वेदेन घोधितत्वात् । क्रियाजन्यकार्ये तक्रियानुकूलकृतिहेतुतानियमेऽपि सङ्गाभिघातादावेव श्येनकृतेर्हेतुत्वात् तथा चानिष्टविशेपजनकता- वच्छेदकप्रत्यासत्तिप्रविष्टमरणानुकूलत्व मरणजनकत्वमेव न तू प्रयोजकत्वमतो दृष्टाद्वारकत्वं न तो निवेशनीयम् । कारणत्वपर्य- न्तनिवेशलाभायैव तदुपादानम् । यदि च विशिष्टान्वयपरताया वैदे श्रौत्सर्गिकपरत्वेन वधसाधनतावोधकश्रुत्या विशेपणीभूतमर- णसाधनतापि श्येनस्य प्रत्याय्यते तदापि श्येनानुकूलतेमरणसा- धनत्वमप्रामाणिकमेव । क्रियाजनककृतेस्तजन्यजनकतानियम- स्याप्रामाणिकत्वात् । अथान्योदेशेन नाराचक्षेपकर्तुर्विशिष्टविषय- ककृतिमत्त्वघटितविशिष्टकर्तृताविरहेऽपि यथार्थवधजन्यपापप्राय- श्चित्तं तथा श्येनकर्तुविशिष्टाकर्तृत्वात्पापार्द्धस्यावश्यकत्वाद्वलयदनि- ·२६७ तृतीया ] जयाऽलड्कृत. धाननुवन्धित्ववाधो दुर एवेति चेन्न । अकामकृतेऽप्यर्द्धप्रायश्चि- तश्रवणेन मरणावच्छिन्नव्यापारस्य विपयतामनन्तर्भाव्यविशिष्ट- जनककृतिमत्वसंबन्धेन न्यूनपापे स्वतन्त्रहेतुत्वकल्पनात् । तद्वलेन विशिष्टकर्तुः श्येनक हिंसाजन्यपापानुत्पत्तेः। न च लाघवेन मरणा- पलक्षितव्यापारजनकत्वमेव प्रत्यासत्तिमध्ये निवेश्यतामिति वा- च्यम् । श्रुत्यर्थवाधापादकलाघवस्याप्रयोजकत्वात्। वेदस्थले पिशि- प्रान्वयस्यौत्सर्गिकत्वेऽपि श्येनस्य मरणजनकत्वे विध्यर्थवाधप्रस- अन मरणं प्रति श्येनस्यान्यथासिद्धताया एवोपगन्तव्यतया तस्य जनकतागर्भहिनस्त्यर्थतावच्छेदकरूपशून्यताया अपि सूपपाद- त्यात् । न च यदि सगाभिघातजनकाप्रव्यवहितस्य श्येनस्य मरणेऽन्यथासिद्धत्वं तदा हन्तकृतिजन्यव्यापारोऽपि तत्रान्यथा- सिद्धः स्यात् । यश्च व्यापारो मरणेऽव्यवहितसाधनं तत्र तद्धेतुः कृतिरेवान्यथासिद्धेति मरणकारणव्यापारकारणकृतिमत्त्वं न कस्या- पि हेतुः स्यादिति वाच्यम् । तण्डुलविलित्यादिरूपफलव्यवहित- स्यापि तुपादिप्रक्षेपस्य तत्करणदशायां पचतीत्यादिव्यवहारानुरो- धेन यथानन्यथासिद्धत्वे तथा खड्गप्रतेपादिकरणदशायां हन्तीति व्यपदेशानुरोधेन तत्र व्यवहितस्यापि मरणेऽनन्यथासिद्धत्वमव- श्याभ्युपेयमिति सामञ्जस्यात् । तण्डुलक्रयणदशायां पचतीत्याद्य- भाववत् सङ्गादिनिर्माणदशायां हन्तीत्यव्यवहारात्तद्वयापारो गर- णेऽन्यथासिद्धतया न हिंसा । व्याघ्रमरणोद्देशेन कृतो यन्त्रार्पणा- दिर्यत्र तत्र देवाद्वादिमरणेऽपि न हिंसारूपस्तथा न व्याघ्रादिहि- सारूपोऽपि तत्करणदशायां हन्तीत्यप्रयोगात् । अतथात्वेऽपि तन्म- रणोद्देश्यकादृष्टद्वारकतन्मरणप्रयोजककृतिजन्यव्यापारस्यापि हिं- सावत् पापजनकत्वादुक्तस्थले गोवधाभिसंधाने गोवधप्रायश्चि- त्ताचरणमित्यवधेयम् । एवं च चैत्रः पचतीत्यादौ विपयताघटितक- र्तृत्वबोधनिर्वाहाय यथा कृतौ पाकादेरुपधायकत्ल विपयित्वोभयसं- ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः वन्धेनान्वयः, विपयितायाः संवन्धत्वेऽपि उपधायकत्वनिवेश श्रा- वश्यकः । पाकाद्यनिप्पत्तिस्थले पचति पश्यतीत्यादिप्रयोगस्य प्रामा- ण्यवारकत्वात्। तथा चैत्रेण पच्यत इत्यादावपि तृतीयार्थकृतेर्जन्य- त्वविपयित्वोभयसंवन्धेनान्वयो बोध्यः। कृतिजन्यत्वस्य तृतीया- र्थत्वे जन्यत्वसंवन्धमध्य एव स्वनिरूपकविपयत्वं प्रवेशनीयम् । कृ- तिविपयत्वमेव वा तृतीयार्थः । स्वनिरूपकजन्यत्वं विपयतायाः सं. वन्धमध्येऽन्तर्भावनीयम् । काप्टेन पचतीत्यादौ करणत्वं तृतीयार्थः। तच व्यापारवत्कारणत्वम् । व्यापारे कर्तृव्यापाराधीनत्वं निवेश- नीयम् । अन्यथा कर्तुरपि करणतापत्त्या चैत्रश्चैत्रेण पचति, काष्ठं चैत्रेण पचतीत्यादिप्रयोगापत्तेः । न च कर्तुश्चेष्टादिरूपव्यापारस्य तदीयकृत्यादिरूपव्यापाराधीनतया तद्विशेपणदानेऽपि कर्तुः कर- णत्वं दुर्वारमेवेति वाच्यम् । स्वभिन्नत्वेन कर्तुविशेषणीयत्वात् । य- कैव पाकादिक्रिया चैत्रेण काष्ठादिना मैत्रेण तुपादिप्रक्षेपेण नि- प्पाद्यते तत्र चैत्रस्तुपैमैत्रः काठैः पचतीति प्रसङ्गः समभिव्याहृतक- र्तृव्यापाराधीनत्वस्य तत्तत्करणव्यापारे भानमुपगम्य वारणीयः। न च समभिव्याहृतकञन्तर्भावेण तृतीयार्थत्वे कत्रसमभिव्याहारस्थले करणे तृतीयाया अप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । तत्रापि हेताविति सूत्रेण हेतुतामानार्थकतृतीयासंभवाद् धनेन कुलं विद्यया यश इत्या- दिवत् न हि तत्र करणे तृतीया क्रियायोगाभावात् । न चैवमुक्तस्थले चैत्रस्तुपेण पचतीति प्रयोगस्य हेताविति सूत्रवलादापत्ताविष्टापत्ति विनोत्तराभावात्समभिव्याहृतकञन्तर्भावस्य करणे स्वतन्त्रतृतीया- नुशासनस्यैव वा चैयर्थ्यमिति वाच्यम् । उक्तस्थले पाके तुपहेतुक- स्वाभाववाधेऽपि चैत्रस्तुपेण न पचति किन्तु दारुणैवेति प्रयोगोप- पत्तये समभिव्याहृतकत्रन्तर्भावेण तृतीयायाः शक्तिकल्पनाया श्रा- वश्यकत्वात् । तद्ग्राहकतयैव करणे तृतीयानुशासनस्यावश्यक- त्यात् । शरैःशातितपत्रोयमित्यादौ तृतीयायाः कारकविभक्तित्व एवं ·२६६ तृतीया ] जयाऽलड्कृत तदर्थान्वितार्थकशातितादिपदेन समासस्य साधुतानिर्वाहाच्च । न च तृतीयायाः समभिव्याहृतकतर्भावेण करणत्वार्थत्वे तत्र स- मभिव्याहृतकप्रभावादकारकविभक्तित्वं करणे तृतीयानुशासनेऽपि दुर्वारमेवेति वाच्यम् । एतदनुरोधेन तत्र कर्तुरध्याहरणीयत्वात् । वस्तुतः समभिव्याहृतकर्तृव्यापाराधीनत्वे व्यापारवत्कारणत्वे च तृतीयायाः शक्तिद्वयम् । कर्वसमभिव्याहारस्थले व्यापारवत्कारण- समात्र प्रतीयते। कर्तृसमभिव्याहारस्थले च व्यापार तद्वयापाराधी- नत्वमपीति सामञ्जस्यम् । एवं हेत्वनुशिष्टतृतीयाया अकर्तय॒णे पञ्च- मीत्यनेन वाधनाकरणत्वविवक्षायां धनवता ऋणेन बद्धोयमित्यत्र तृतीयाया उपपत्तये करणे तृतीयानुशासनस्यावश्यकता। करणत्वं च फन्नोपधानरूपमेव करणताघटकम् । अन्यथा कुठारादिकरण- कच्छिदादौ दावादेरपि स्वरूपयोग्यतया करणत्वापत्तेः । लिङ्गज्ञानस्यानुमितिकरणतामते धूमैन वह्निमनुमिनोतीत्यादौ धूमादिपदं तज्ज्ञानपरम्। व्याप्तिविशिष्टहेतुज्ञानस्य व्यापारस्तद्विशि- वैशिष्ट्यावगाही परामर्शः। स चात्ममनोयोगादिरूपानुमातृपुरुप- व्यापाराधीन इति तस्य निरुक्तकरणत्वमयाधितमेव । धूमादिलिङ्ग- कयतयनुमितौ यत्र लिङ्गान्तराद्घटादिभानं तत्र तेन घटमर्नुमिनो- मीति न प्रयोगः। अन्वयितावच्छेदकतद्विधेयकानुमितित्वावच्छेदे- नैयान्ययितावच्छेदकधूमादिविषयकज्ञानत्वावच्छिन्नत्वेन भास- मानस्य करणत्वस्य निरूपकत्वभानोपगमात्। निरूपकत्वं तु कर- गतामात्रस्य तृतीयार्थतावादिनां प्राचां मते संसर्गः। नव्यमते तु करणतानिरूपकत्वस्यैव नर्थाभावे प्रतियोगित्वेनान्वयात्तावत्पर्य- न्तस्य तृतीयार्थतया प्रकारतेत्यन्यदेतत् । परे तु लिङ्गज्ञानस्य करणत्वेऽपि धूमेनानुमिनोतीत्यादौ धूमा- दिपदं मुख्यार्थमेव हेताविति सूत्रेण तत्र तृतीया । हेतुत्वस्य कारण- तावच्छेदकसाधारणप्रयोजकत्वरूपस्य तत्र विवक्षितत्वात् । जन- ·२७० [ कारक घुलतिवाद कज्ञानविषयधूमादेश्वानुमितिकारणतावच्छेदकतया प्रयोजकत्वम- क्षतमेव । उक्तसमूहालम्वनस्थलेऽतिप्रसङ्गश्च वह्निविधेयकानुमिति. त्वावच्छेदेन प्रयोजकतानिरूपकत्वभानाभ्युपगमेन वारणीयः । वस्तुतो जनकतावच्छेदकादिनिष्ठप्रयोजकतानिरूपकत्वं कार्यस्येव कार्यतावच्छेदकस्याप्यततं प्रतीतिसाक्षिकं च। तथा चानुमिति: विशेपणतत्तद्विधेयकत्वरूपसुबन्तार्थ एव तृतीयान्वय उपगम्यते । समूहालम्बनानुमितिनिष्ठघटादिविधेयकत्वस्य धूमाद्यप्रयोज्यतया नोक्तार्थातिप्रसङ्गः। धूमेन वद्विमनुमिनोति न घटेनेत्यादावनुमितौ घटादिप्रयोज्यत्वाभावो नान्वेति । अपि तु नर्थाभावप्रतियोग्यन्व- यिनि वह्नयादिविधेयकत्व एवातो यत्र धूमादिलिगवयनुमिती घटादिरूपलिङ्गाधीनं द्रव्यत्वादिभानं तत्र धूमैन वह्निमनुमिनोति न घटेनेति प्रयोगोपपत्तिः । समूहालम्बनरूपतादृशानुमितौ घटादि- रूपलिङ्गप्रयोज्यत्वाभावस्यासत्त्वेऽपि वह्नयादिविधेयकत्वे तदवा- धात् । न ह्यनुमितावपि द्रव्यत्वादिविधेयकत्यावच्छिन्नघटादिलिग- प्रयोज्यत्वस्य वह्नयादिविधेयकत्वावच्छेदेनाभावो वाधित इति संभवति । प्रयोज्यताया व्याप्यवृत्तित्वात् । एतेनानुमितौ धूमादि- लिङ्गंज्ञानकरणकत्वं तृतीयया प्रत्याय्यते । करण एव तृतीया तत्रेति मतं प्रत्युक्तम् । उक्तस्थलेऽनुमितौ नर्थान्वययोग्यताया अनुपपत्तेः। वह्नयादिविधेयकत्वे धूमादिज्ञानरूपकरणजन्यतावच्छेदकत्वतद- भावौ तृतीयान्ततत्समभिव्याहृतनभ्यां प्रत्याय्येत इत्यपि न सत् । कारकविभक्त्यर्थस्य क्रियातिरिक्तेऽनन्ययात् । न चोक्तस्थले वह्नया- दिविधेयकत्वावच्छेदेन घटादिरूपलिङ्गज्ञानजन्यतावदनुमितिम- नाभावः पुरुपनिष्टोनमा प्रत्याय्यते। तादृशानुमितिघंटादौ वह्नया- दिलिगत्वभ्रमदशायां प्रसिद्वेति वाच्यम् । धूमेन पढेरनुमानमिदं न घटेनेत्यादावनुमितिमत्त्वाद्यभाववोधानुपपत्तेरिति माहुः । पर्वतो धूमेन वह्निमानित्यादौ क्रियायोगाभावाद्धेतुतृतीयैव तत्र ज्ञापकज्ञा- ·२७१ तृतीया ] । जयाऽलङ्क्तः नविपयत्वं हेतुत्वं ज्ञानज्ञाप्यत्वरूपं वा हेतुमत्त्वं तृतीयार्थः । हेतु- शब्दो यद्यपि कारणपर्यायो न तु ज्ञापकपर्यायस्तथापि हेताविति- सूत्रस्थहेतुपदनसमभित्र्यातनिरूपितहेतुतामात्रपरमपितु समभि- व्याहृततज्ज्ञानान्यतरनिरूपितहेतुतापरमेवेति समभिव्याहृतवह्नया- 'दिवानहेतुज्ञानविषयधूमादिपदादपि तृतीया तत्सूत्रेणानुशिष्यते । गुणहेतौ पञ्चम्या विफल्पेन विधायकसूत्रान्तरमप्यन्यतरनिरूपि- तहेतुताविपयफमेवातो जाड्याद्वद्धो जाइयेन वेत्यत्र जाड्यहेतु- ताबमाद्धिमान धूमैन वेत्यादौ धूमादेहियादिज्ञानहेतुता प्रती- यते । हेतुत्वं च पूर्वोक्तं प्रयोजकत्वमेव । गुणपदं च न रूपादि- चतुर्विशतिपरम्। धूमादिहेतौ तत्त्वासम्भवात् । न तत्र धूमादि- पदं तज्ज्ञानपरमेवेति तादृशगुणत्वमेव वह्नयादिहेतोरिति वाच्यम् । तत्र धूमादिजानलाक्षणिकत्वेऽप्यज्ञानाद्वद्ध इत्यादावभावरूपव- धादिहेतोस्तथात्यासंभवात् । नापि धर्ममात्रपरम् । गगनादेरपि कालिकसंवन्धेन धर्मतयाऽव्यावर्तकत्वात् । समयायादिना धर्मत्वं चाभावाद्यसंग्राहकम् । नापि द्रव्याश्रितत्वम् । सत्तावान् गुणत्वा- दित्यादौ पञ्चम्यन्तस्यालाक्षणिकत्वपक्षे पञ्चम्यनुपपत्तेः । किन्तु कार्यस्य ज्ञाप्यस्य वाश्रये श्राश्रितत्यम् । जाध्यादेः स्वप्रयोज्यव- न्धाश्रये धूमादेश्च स्वताप्यवह्नयाद्याश्रय श्राश्रितत्वाद्गुणत्वम्। हेतौ तद्विशेषणप्रयोजनं च पितुः पाण्डित्येन पुत्र आहूतो धूमस्य स्वस्मि- न्सत्त्वेन पर्वतो वह्निमानित्यादी पञ्चमीवारणम् । ज्ञापकत्वं च तग्ज्ञानजनकसमाविषयत्वं ज्ञाप्यत्वमपि प्रमाजन्यज्ञानविपयत्वम् । श्रतो यहचादेयाप्यताभ्रमण धूमादिज्ञापकत्वसत्त्वेऽपि यहिना वर्या धूमवानयमित्यादयो न प्रयोगाः । प्रमात्वं च यावद्भ्रमभि- मत्यरूपं विवक्षणीयम् । तेन धूमव्याप्यो वहिरित्यादिज्ञानस्य यद्रित्वाद्यंशे प्रमाखमादाय नोक्तातिप्रसङ्गः। द्रव्यत्यादेः प्रमेयत्वा- वच्छिन्नवस्यादिनापकत्वेऽपि विशिष्टद्रव्यत्वादिना यहित्वाद्यय- ·२७३ तृतीया ] जयाऽलड्कृतः नत्वेन सहितस्य विधेयतात्वस्यैवान्वयितावच्छेदकत्वात् । वह्नया- दिपदमेव तदवच्छिन्नविधेयताशालिज्ञानपरम् । तदुत्तरमतुवादिप्र- त्ययो विशेप्यतारूपसंवन्धपर इति प्राचीनमते तु वह्नित्वाद्यवच्छि- नविधेयतात्वस्यान्वयितावच्छेदकत्वमविवादमेव । विधेयताया-- स्तत्तत्संवन्धावच्छिन्नविधेयतात्वेन पञ्चम्याद्यर्थत्वं स्वीकरणीयम् । तेनायं जानाति आत्मत्वान्न द्रव्यत्वादित्यादी विपयतासंबन्धाव- च्छिन्नायां प्रकृतविशेष्यतानिरूपितज्ञानविधेयतायां द्रव्यत्वादिरूप- लिङ्गज्ञानप्रयोज्यत्वसत्त्वेऽपि नावच्छेदकावच्छेदेनाभावान्वयायो- ग्यत्वम्। संवन्धविशेपावच्छिन्नविधेयतात्वरूपान्वयितावच्छेदका- वच्छेदेनाभाववत्त्ववोधात् । एवं ज्ञानप्रयोज्यत्वप्रविष्टं ज्ञानमपि तत्तत्संबन्धावच्छिन्नप्रकारकत्वविशेपितमर्थः। तेन समवायेन हेतु- त्वपरस्यायं वह्निमान तद्रूपान्न तु धूमादिति प्रयोगस्य नायोग्यता। वह्निविधेयतायां संयोगेन धूमप्रकारकज्ञानप्रयोज्यत्वसत्त्वेपि सम- वायसंबन्धावच्छिन्नतत्प्रकारताशालिज्ञानप्रयोज्यतात्वरूपान्वयिता- वच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यावाधासंपन्धविशेपघटितधर्मस्यान्वयि- तायच्छेदफतया भाननियामकं तु तात्पर्यमेव वह्नयादिविधेयताया व्याप्त्यादिघटकाभावादिज्ञानप्रयोज्यत्वसत्त्वेऽपि पर्वतो वह्निमान- भावादित्यादिर्न प्रयोगः । मुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारताया एव निवेशनीयत्वादिति दिक् । केन हेतुना कस्मै हेतव इत्यादी विभक्ति- मिहेतुताविशिष्टे हेतुतायोधयितुमशक्या पौनरुक्त्यादिति न शङ्कयम् । हेतुशब्दस्य स्वरूपयोग्यपरत्वात् । विभक्तेः फलोपधानपरत्वात् । दण्डवान् रक्तदण्डवानितिवत् कार्यविशेपानुपरक्तहेतुताविशिष्टे कार्यविशेपोपरक्तहेतुतावोधेऽनाकाक्षताविरहाच । न चान्वयवोध- संभवेऽपि हेतुशब्दप्रयोगवैयर्थ्यम् । फलोपधायकतालाभे स्वरूपयो- ग्यताया अर्थाल्लाभसंभवादिति वाच्यम् । विभक्तरन्यार्थताया श्रप्यन्यत्र दृष्टत्वा तुतापरत्वनिश्चयार्थं तत्प्रयोगात् ।

·२७४ [ कारके व्युत्पत्तिवाद. सहार्थयोगेऽपि साहित्यप्रतियोगिवाचकपदात्तृतीया पुत्रेण सहागत इत्यादौ । अथ यदि सहशब्दार्थः समभिव्याहृतपदोप- स्थाप्यक्रियासमानकालीनक्रियान्वयित्वम् , तदन्वयित्वं च समभि- व्याहृतक्रियाबोधकपदेन क्रियाया यादृशः सम्बन्ध साहित्यान्वयिनि प्रत्याय्यते तादृशतत्संवन्ध एव, स च पुत्रेणेत्यादौ कर्तृत्वम् । दना सहौदनो भुज्यत इत्यादौ कर्मवादिस्तृतीयार्थोऽपि स एव संवन्धः, तथा च पुत्रकर्तृकागमनसमानकालीनागमनकर्तृत्वदधिकर्मकभोज- नसमानकालीनभोजनकर्मत्वादिकं पुरुपौदनादौ तत्र तत्र प्रतीयत इत्युच्यते तदा सहशब्देनैव तत्तक्रियाकर्तृत्ववोधने क्रियापद- वैयर्थ्यम् । क्रियान्वयिनि क्रियान्वयवोधस्योद्देश्यतावच्छेदकविधेय- योरभेदेन निराकाङ्क्षतयाऽसंभवाच्च । न च तत्तत्क्रियासमानकाली- नत्वमानं सहशब्दार्थः । तस्य च क्रियापदोपस्थापितक्रियायामेवा- न्वय इति क्रियापदसहितसहशब्दादेवोक्तविशिष्टार्थलाभ इति वाच्यम् । एवं सति पुत्रेण सहागत इत्यादी सहशब्दार्थस्य क्रिया- पदार्थान्वयित्वेनान्यसापेक्षतया तेन सह पुत्रशब्दस्य समासासंभवेन सपुत्र इत्यादिप्रयोगानुपपत्तेः। न ह्यत्र समासे सहार्थस्य प्राधान्यम् । येनान्यसापेक्षत्वेऽपि समासो भवेत् किंतु बहुव्रीहित्वादन्यपदार्थ- प्राधान्यमेवेति चेन्न । समभिव्याहृतपदोपस्थाप्यक्रियाकाल एव सहशब्दार्थः तस्य क्रियान्वयिनि नामार्थ एवान्ययः । तादृशका- लविशिष्टे नामार्थे क्रियान्वये च क्रियायामपि तादृशकालावच्छि- नत्वं भासते । उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधेयान्वयस्य व्युत्पत्ति- सिद्धत्वात्। अतः क्रियाद्वयसमानकालीनखलाम इति सामञ्जस्यात् । अथवा श्रागमनसमानकालीनागमनादिकमेव सहशब्दार्थः।त- स्यफर्तृत्वादिसंबन्धेन पुरुपादावन्वयः। तादृशसंवन्धेन तद्विशिष्टे चा- गत श्रागच्छतीत्यादिपदोपस्थाप्यागमनकर्तृत्वादीनामन्वयेन व्युत्प- त्तिविरोधः। विधेयस्योद्देश्यतावच्छेदकप्रकाराभेदविरहात्।नचसह- ·२७५ . तृतीया ] जयाऽलड्कृतः शब्दार्थान्वययलादेव तक्रियाकर्तृत्वस्य पुरुपादौ लाभे प्रकारतयापि क्रियापदेन तत्प्रतिपादनमफलमिति तत्प्रयोगो व्यर्थ इति वाच्यम् । समभिव्याहृतपदेन तत्तक्रियाया अनुपस्थापने सहशब्देनापि तत्तक्रियापटितसाहित्यरयाशक्यस्य वोधनं न संभवतीति क्रिया- पदप्रयोगस्यावश्यकत्वात्। सहशब्दार्थक्रियायाः कर्तृत्वादिसंबन्धेन नामार्थेऽन्वयश्च न व्युत्पत्तिविरुद्धः। सहशब्दस्याधातुत्वात्, निपा- तत्यायन च 'प्रासोष्ट शत्रुघ्नमुदारचेष्टमेका सुमित्रा सह लक्ष्मणेने'- त्यादौ शत्रुनप्रसवलक्ष्मणप्रसवयोः समानकालीनत्वाभावात् क्रियाद्वयसमानकालीनतायाः सहशब्दार्थत्वासंभव इति वाच्यम् । तत्रापि स्थूलकालघटितसमानकालीनत्वसत्त्वात् । न च कालत्वेनैव कालस्य तदर्थान्तर्भावे पुत्रागमनपूर्वमागन्तरि अागतोऽयं न पुत्रेण सहेतिप्रयोगानुपपत्तिः। पुत्रागमनाधिकरणस्थूलकालवृत्त्यागमनक- र्तृत्वसत्त्वेनान्वयितावच्छेदकल्पावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाहित्या- भावयाधादिति याच्यम् । तत्र क्षणत्वेनैव कालस्य सहशब्दार्थेऽ- न्तर्भावनीयत्वात् । एवं यत्र एककालेऽपि विभिन्नस्थले भुञ्जानमधि- कृत्य न सह भुक्त इति प्रयुज्यते तत्रैकशालारूपभोजनाधारोऽपि सहशब्दार्थेऽन्तर्भावनीयः । श्रत एवा'लापागावसंस्पर्शानिःश्वासा- सहभोजनादित्यादिना पतितभोजनसमानकालीनभोजनमात्रस्य पापजनकत्वं न बोध्यते । एकपड्क्तरपि विवक्षणात् । एवं 'याजनं योनिसंवन्धं स्वाध्याय सह भोजनम् । सद्यः पतति कुर्याण: पति- तेन न संशय' इत्यादाकदैकपात्रभोजनस्यैव सद्य:पातहेतुत्यं प्रत्याय्यते । तत्र ताशार्थस्यैव सहशब्देन विवक्षणात्। अथ नामार्थस्यैव सहार्थविशेष्यतयान्वयोपगमे पुत्रेण सह नागच्छत्य- यमित्यादौ सहशब्दार्थपुत्रसाहित्याभाव एव पुरुपांशे नत्रा योध्यत इत्युपगन्तव्यम् । तच नोपपद्यते । तथासत्याख्यातार्थोद्देश्यतावच्छेद- कतयैव नबर्थभानस्योपगन्तव्यतया प्रसज्यप्रतिपेधस्थले निषेधस्य ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः तं प्रति प्राधान्येन भाननियमव्याघातात् । एक्सनागच्छन्तमपि पुरुपमधिकृत्य तथा प्रयोगात्तत्रायोग्यताप्रसङ्गा । एतेन तत्र पर्युदासनवक्रियायोगपरित्याग इत्युक्तावपि न प्रतीकारः । न च तत्रागमनाभावकाल एव पुरुपान्वयी सहशब्दार्थः। तथा च पुत्रागम- नाभावकालावच्छिन्नपुरुपे वर्तमानकालावच्छिन्न आगमनाभावः प्रतीयत इति न काचिदनुपपत्तिरिति वाच्यम्। यत्रास्य पुत्र आयाति न त्वयं तत्रापि तादृशप्रयोगात् । तत्र च पुत्रागमनकाला- वच्छिन्नस्यागमनकर्तृत्वाभावस्य सत्त्वेऽपि पुत्रागमनकालावच्छिन्न एव पुरुपे वर्तमानकालावच्छिन्नागमनाभावस्य सत्त्वेनायोग्यता- पातात् । मैवम् । सहशब्दार्थस्तत्तत्क्रियाकाल: क्वचित्तत्तस्क्रियान्वयि- प्रथमान्तपदार्थेऽन्वेति । कचिच्च समभिव्याहृतक्रियायाम् । सपुत्र आगच्छ्रतीत्यस्य पुत्रेण सहागच्छति य इति विग्रहात प्रथमान्ता- न्यपदार्थ एव पुत्रागमनकालान्वयो न तु क्रियायामिति न समा- सानुपपत्तिः । न वान्यपदार्थपुरुपालाभः । न चैवं समासलभ्यस्य पुत्रागमनकालावच्छिन्नस्य पुंसो विग्रहवाक्येनापि प्रतिपादनाद्वहु- ब्रीहिमात्रस्यैव नित्यसमासत्वमिति भज्येतेति वाच्यम् । बहुव्री- हिमात्रस्य तथात्वानियमात् । प्रथमान्तानुपस्थाप्याभ्यपदार्थवोधक- वहुव्रीहेरेव तत्त्वाभ्युपगमात् । अत्र चान्यपदार्थस्य प्रथमान्तोपस्था- प्यत्वात्। न च वृष्टे देवे गत इतिवत् प्रथमार्थे बहुव्रीहेरसाधुत्वमिति वाच्यम् । अनेकमित्याद्यनुशिष्टबहुव्रीहावेव तन्नियमात् । अत्र च सूत्रान्तरेण तद्विधानात् । अत एव तदारम्भोऽपि । पुत्रेण सह नागच्छतीत्यादौ च क्रियायामेव तादृशसहार्थान्वय इति पुत्रागमन- कालीनागमनकर्तृत्वाद्यभावः प्रथमान्तार्थे प्रतीयत इति सर्वं मुस्थम्। भारमनुद्वहन्तं पुत्रमनुद्वहन्त्यामपि गर्दभ्यां 'सहैव दशभिः पुत्र'- रित्यादी नेत्यध्याहाराद्वर्त्तमानत्यक्रियामादायैव साहित्यवोध इति वदन्ति ।

·२७७ तृतीया ] जयाऽलड्कृतः इत्थंभूतलक्षण इत्यनेन लक्षणवाचिपदात्तृतीयाऽनुशिष्यते। ल- क्षणत्वं च व्यावर्तकत्वं तथ विशेष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगित्वम् । तदाश्रयश्च धमों द्विविधो विशेपणमुपलक्षणं च । विद्यमानं सदयावर्तकं विशेषणम् । पुरुपादौ वर्तमानकाला- वच्छेदेन विद्यमानो दण्डादिः । अविद्यमानं व्यावर्तकमुपलक्षणम् । तापसादेः कालान्तरीणजटादिकम् । विशेपणस्य संवन्धो मतुवा- दिभिः प्रत्याय्यते । अस्तीत्यर्थे विहितानां वर्तमानसंवन्धार्थकत्वात्। अतो जटाभिस्तापस इत्यादावविद्यमानजटादेः संवन्धविवक्षया मतुवाद्यनवकाशात् तृतीया । तथा च विद्यमानत्वस्याविद्यमानत्व- स्येयाप्यप्रत्यायनात् विशेषणवाचिपदादपि तृतीया। यथा ज्ञाय- मानवेन लिङ्गं करणमित्यादौ । अथ तत्र ज्ञायमानत्वादिवैशिष्टय तृतीयया लिङ्गादौ न प्रत्याय्यते अपि तु पदार्थकदेशे करणत्वादा- वेव। तदवच्छिन्नत्वमिति चेत्तथापि सा विशेषणतृतीयैव अनुशा- सनान्तराभायात् । वस्तुतो लिगादौ ज्ञायमानत्यादिवैशिष्टयवोधने- ऽपि संबन्धविधया करणत्वज्ञायमानत्वाद्योरवच्छेद्यावच्छेदक- भावभानसंभवादेकदेशान्वयस्वीकारोऽनुचितः। न च संबन्धविधया करणत्व एकदेशेऽवच्छिन्नत्वभानेऽप्येकदेशान्वयध्रौव्यमिति वाच्य- म् । करणभेदरूपे करणत्वे करणस्य संबन्धविधया भासमाने ज्ञायमानत्वावच्छिन्नत्वस्यावच्छेदकतया भानोपगमेनैकदेशान्वयं बिनाप्यवच्छेद्यावच्छेदकभावभानात् । अथ दण्डवानयमासीद्दण्डी गतवानित्यादी दण्डस्यातीततया विशेषणत्वासंभवान्मतुवाद्यनुप- प्रकृतशब्दप्रयोगाधिकरणकालायच्छिमस्येव विधेयान्तरसमभिव्याहारस्थले तदधिकरणकालावच्छिन्नस्य संव- न्धस्यापि मतुयादिना प्रत्यायनात् । तत्रातीतकालसत्त्वादिरूप- विधेयाधिकरणातीतादिकालावच्छिन्नसंबन्धस्यैव मतुवाद्यर्थत्यात्। अविद्यमानोऽपि दण्डादिधर्मान्तरसंवन्धसमानकालीनतया धर्मा- । पत्तिरिति चेन्न ।

·२७८ [ कारके . व्युत्पत्तिवाद. न्तरान्वयिनि विशेषणम् । तत्प्रकारेण भासमाने धर्मान्तरान्वयवोधो विशिष्टवैशिष्ट्यवोध इत्युच्यते। न लसावन्वयिन्युपलक्षणम् । न वा ताशयोधस्तदुपलक्षितान्यवोध इत्युच्यते । कचिद्विधेयान्तरसमा- नकालीनमपि विशेपणं तदयितया तदन्वयिन्युपलक्षणमुच्यते । यथा रूपवान् रसवानित्यादौ रूपादिकं रसान्वयिनि । सानावान गोपदवाच्य इत्यादौ सानादिकं गवादिपदवाच्ये । कचिद्धर्मि- संबद्धधर्मान्तरसंवन्धितानवच्छेदकतया धर्मान्तरसंवन्धिन्युपल- क्षणमतो दण्डपुरुपायित्यादिसमूहालम्यनवोधो दण्डाद्युपलक्षित- पुरुपादिविषयको न तु विशिष्टविपयक इत्युच्यते । विशेष्यसंवन्धा- संवन्ध्यपि तत्संवन्धितावच्छेदकतया तद्वति विशेषणम् । अत एव संज्ञाविशिष्टसंश्यादिज्ञाने संज्ञादेविपयत्वमनङ्गीकुर्वतां नाभाकराणां प्राचीननैयायिकानां च मते तटस्थज्ञानविपयतयैव विपयतावच्छेद- कत्वात्संज्ञादेः प्रकारस्य ज्ञानविपयविशेषणत्वम् । अत एव द्वित्व- नाशकालीनायां द्वे द्रव्य इति बुद्धौ न द्वित्वविपयकत्वमपि तु द्वित्व- विशिष्टविपयकत्वमेव, द्वित्वरूपविशेपणधीजन्यत्वादित्याचार्याः । एवमप्रतियोगित्वाविशेपेऽपि घटसामान्याभावादिप्रतियोगिनि घटत्वादिकं विशेषणं नीलादिकमुपलक्षणमित्युच्यते। कचिच्च विद्यमानमप्यतव्यावृत्तिन्यूनाधिकवृत्तितया तत्र न विशेपणमित्यु- च्यते किंतूपलक्षणम् यथा । विद्यमानापि जटा तापस उपलक्षण, न तूपलक्ष्यतावच्छेदकशमदमादिवद्विशेषणमित्यलम् । कचिदविशेपणस्यापि संवन्धो मत्वर्थीयेन बोध्यते घटोऽयं विनाशीत्यादिप्रयोगदर्शनादिति दीधितिकृतः। तदसत्। पाव- श्यकार्थधातूत्तरणिनिप्रत्ययेनापि तत्र विनाशिपदव्युत्पत्तेरिति ।। इति महामहोपाध्यायगदावरभट्टाचार्य विरचिते व्युत्पत्तिवादे तृतीयाविवरणम् ।

·२७६ चतुर्थी ] जयालकृतः अथ चतुर्थीविवरणम् ब्राह्मणाय गां ददातीत्यादौ संप्रदानचतुर्थ्या ब्राह्मणादिसंप्र- दानकत्वं दानादौ वोध्यते । संप्रदानत्वं च मुख्यभाक्तसाधारण- क्रियाकर्मसंवन्धितया कर्वभिप्रेतत्वम्। क्रियाकर्मत्वं क्रियाजन्यफ़ल- शालित्वं तद्वतरसंवन्धस्तनिष्ठफलभागित्वमेव । तथा च क्रियाजन्य- फलभागितया कर्तुरिच्छाविपयत्वं पर्यवसन्नम् । कर्मणा यमभिप्रै- तीत्यस्य कर्मणा यमभिसंवद्धुमिच्छतीति शाब्दिकैर्विवरणादुक्तस्थले त्यागरूपक्रियाजन्यगोनिष्ठस्वत्वभागितया दातुरिच्छाविपयो ब्राह्मण इति तस्य संप्रदानत्वम् । अथ निरुतस्य संप्रदानत्वस्य कर्मत्वस्या- विशेषः । कर्तुरीप्सितेति सूत्रेण कर्तुः क्रियया व्याप्तुमिष्टस्य कर्म- संज्ञाविधानात् । क्रियाया व्याप्नुमिष्टत्वमपि हि क्रियाजन्यफल- भागितयेच्छाविपयत्वमेव । न च तथायुक्तमित्यनेन तद्भागितया- ऽनभिप्रेतस्यापि तदाश्रयस्य तत्संज्ञाविधानात् । कर्मत्वं क्रियाजन्य- फलशालित्वमेव न विच्छागर्भम्।संप्रदानत्वं विच्छागर्भमतो भेदः। कर्मत्वस्येच्या घटितत्वे सूत्रे तद्वैयर्थ्यापत्तेः । न च तदाश्रयत्वेनान- भिप्रेतस्यापि कर्मत्वेन तत्साधारणक्रियाजन्यफलशालितयेष्टरयापि मामादेः कर्मतोपपत्ताविच्छाघटिततत्सूत्रवैयर्थ्यमेवेति वाच्यम् । इच्छाघटितस्य निरुक्तरूपस्य यत्र वाधस्तत्र ताशरूपमपि कर्म- प्रत्ययेन प्रतिपाद्यत इत्येतत्प्रतिपादनाय सूत्रद्वयप्रणयनात् । अत एव यत्रौदनस्य गलाधासयोगेच्छया यो व्यापारस्ततो विपादेरपि तत्संयोगस्तत्र विपादौ क्रियाजन्यफलशालित्वाभाववाधेऽपि तेन रूपेणेच्छाविषयत्वाभावोऽवाधितस्तत्र विपमनेन न भुज्यत इति प्रयोगोपपत्तिः। इच्छापटितकर्मत्वतात्पर्येण च देवाद्विपं भुज्यत इति प्रयोगस्य चोपपत्तिः।नच धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वेनोद्देश्यत्वं कर्मत्वम् । तदनवच्छेदकफलशालित्वेनोद्देश्यत्वं संप्रदानत्वमिति ·२८० [ कारके व्युत्पत्तिवादः विशेषः । स्वस्वत्वध्वंसावच्छिन्नत्याग एव ददात्यर्थो न तु परस्वत्व- फलावच्छिन्नोऽपीति वाच्यम् । उपेक्षायामपि ददातेर्मुख्यार्थतापत्तेः। मैवम् । फलाश्रयतयेष्टत्वमेव हि कर्मत्वम् । फलसंवन्धितयेष्टत्वं संप्रदानत्वम् । ब्राह्मणादिश्च न त्यागजन्यस्वत्वानियतया दातुरिष्ठो- ऽपि तु तन्निरूपकतयैवातो न तस्य कर्मता। न चाश्रयत्वमपि संवन्धविशेष इति गवादेरपि संप्रदानत्वं दुर्वारम् । आश्रयत्वेनाभि- प्रायस्थले कर्मसंज्ञया वाधादन्य एव हि संवन्धः संप्रदानताघटक इति यद्युच्येत तदा वृक्षायोदकमासिञ्चति, पत्ये शेत इत्यादौ सेकजन्यजलसंयोगशयनजन्यप्रीत्याद्याश्रयतयाभिप्रेतस्य वृक्षपत्यादेः संप्रदानत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयत्व- भिन्नफलसंवन्धस्य संप्रदानत्वशरीरे निवेशेन सामञ्जस्यात् । वृक्षा- योदकमासिञ्चतीत्यादौ द्रवद्रव्यक्रियानुकूलव्यापारोधात्वर्थः। सम्प्र- दानतानिर्वाहकसंयोगश्च न तादृशधात्वर्थतावच्छेदक इति तदा- श्रयत्वं निरुक्ताश्रयताभिन्नमेवेति तत्प्रकारकाभिप्रायविषयवृक्षादेः संप्रदानतानिर्वाहात् । न च पत्ये शेत इत्यादौ धात्वर्थतापच्छेदक- फलाप्रसिद्धचा तदनुपपत्तिः। भेदप्रतियोगिप्रविष्टधात्वर्थतावच्छे- दके फलत्यानिवेशेन प्रसिद्धिसंभवात् । एवं च ब्राह्मणायेत्यादी ब्रा- झणनिरूपितत्वेनेच्छाविपयगोनिष्टस्यत्वजनकत्यागकर्तेति बोधः । निरूपितत्वेन कर्तुरिच्छाविपयत्वं द्वितीयान्तार्थगोवृत्तित्वान्वयि- धात्वर्थतावच्छेदकस्वत्वान्वयिचतुर्थ्यर्थः। स्वत्वजनकत्यागश्च ददा- त्यर्थः। अत्र केचित् । ददातियोगे धात्वर्थतावच्छेदकस्यत्यनिरू- पकत्वमेव संप्रदानत्वं तदेव च मुख्यम् । तथा च तत्र निरूपितत्य- मात्रं चतुर्थ्यर्थो धात्वर्थतावच्छेदकस्यत्वेऽन्वेति । अत एव श्राद्धस्य पित्रपेक्षया यागत्वमेव दानत्वं तु ब्राह्मणपेक्षयेति शूलपाणिः । तत्र त्यज्यमानेऽर्थ पितां स्वत्वानुत्पत्त्या संप्रदानत्यासंभवात् स्वत्वभा.

·२८१ चतुर्थी ] जयाऽलड्कृतः गित्वेनोद्देश्यत्वं यदि संप्रदानत्वं स्यात्तदा पितृणामपि तथात्वाक्षतेः, पित्रपेक्षयापि दानत्वं स्यात् । न हि श्राद्धे पितॄणां स्वत्वभागित्वेन नोद्देश्यत्वम् । पितरेतत्तेऽनं स्वधेत्यादिश्राद्धरूपत्यागामिलापस्य स्व- धार्थे त्यागे चतुर्थ्याः स्वत्वभागित्वेन पित्रादेरुदेश्यत्ववोधकत्वात् । स्वत्वभागित्वेनोद्देश्यस्यापि पित्रादेः स्वीकाराभावान्न स्वत्वं ब्राह्म- णानां तत्रानुद्देश्यत्वेऽपि स्वत्वं प्रतिपत्तितो जायते । अनुद्देश्यत्वेऽपि च संप्रदानत्वमुपपादितमेव । पितृणामिव ब्राह्मणानामपि च स्व- स्वभागित्वेनोद्देश्यत्वमप्यविरुद्धम्। धात्वर्थतानवच्छेदकफलभागि- तया यत्र संप्रदानत्वं वृक्षायोदकं सिञ्चति, पत्ये शेत इत्यादी त- त्रोद्देश्यत्वांशनिवेश आवश्यकः। यत्रान्योद्देशेन क्षिप्तजलग्य दैवा- तसंयोगोऽन्योद्देशेन शयनादितश्च पत्यादेः फलसवन्धस्तत्र तथा प्रयोगविरहात्। अत एव तत्र चतुर्थ्यर्थः वृक्षादिनिष्टतया कभिप्रेत- तत्तत्फलं प्रति जनकत्वम् । तच सेकादिक्रियायामन्येति ।भाक्तं च तत्र संप्रदानत्वम् । उद्देश्यत्वागर्भसंप्रदानत्व एव लाघवाच्छक्तेरितरत्र लतणाया अभ्युपगमात् । पितृभ्यो दद्यादित्यादावनिर्धारितकर्तृक- संप्रदाने चतुर्थी। तत्त्वं च तत्र त्यागजन्यस्वत्वभागितयोद्देश्यत्वमेव । अथ जनान्तरस्य वृक्षादिनिष्टजलसंयोगादिरिच्छाविपयोऽन्येन च जनेनान्योद्देशेन क्षिप्तजलादेवक्षादिसंयोगस्तत्रापि वृक्षायोदक- मासिञ्चति जन इत्यादिप्रयोगापत्तिः। तत्तद्वयक्तित्वस्य पदेनानु- पस्थापनात्। तेन रूपेण विशष्यभूतकर्तृव्यक्तीनामिच्छांशे भाना- संभवादुपस्थितजनत्वावच्छिन्नेच्छाविपयत्वस्य च वृक्षसंयोगादा- ववाधात् । एवं तदीयकालान्तरीणेच्छामादायाप्यतिप्रसङ्गतादव- स्थ्यमिति चेन्न । वृक्षादिनिष्ठत्वेनेच्छैव हि चतुर्थ्यन्तार्थः । तस्याश्च स्वविपयसंयोगादिजनकत्वस्वजन्यत्वोभयसंवन्धेन सेकादिक्रिया- यामन्वयः । उक्तस्थले च यत्क्रियाव्यत्या जलसंयोगादिवृक्षादी जन्यते तत्र फालान्तरीणपुरुषान्तरीणेच्छायाः स्वविपयसंयोगा- ·२८२ [ कारके व्युत्पत्तिवादः दिजनकत्वसंबन्धसत्त्वेऽपि स्वजन्यवाभावानोभयसंवन्धेनेच्छा- वैशिष्टयमित्ययोग्यतैवेति यदन्ति । अत्रेदं वोध्यम् । उद्देश्यत्वागर्भत्यागजन्यस्वत्वभागित्वस्य ददातिसंप्रदानतारूपत्वे मैत्रोद्देशेन यद्दत्तं तत्र तादृशदानेन दम्परयोर्मध्यगं धनमित्यतस्तत्पत्न्या अपि स्वत्वस्य प्रामाणि- कतया संप्रदानत्वेन चैत्रपल्यै दत्तमिति व्यवहारापत्तेः । न च पत्युः स्वत्वमेव पत्नीस्वत्वं जनयति । न तु तत्सामप्रीति वाच्यम् । स्वत्ववति स्वत्वान्तरानुत्पत्तेः । तथा च सर्वत्रैवोदेश्य- त्वान्तर्भावः। भवतु च पितृभ्यो दद्यादित्यत्रापि मुख्यमेव संप्रदा- नत्वं चतुर्थ्यर्थः । अस्तु वा स्वस्वत्वेच्छाधीनतत्कत्वमेव मुख्यदान- रूपक्रियासंप्रदानत्वं पितृस्वत्वाप्रसिद्धथा न तेपां संप्रदानत्वं चतु- थ्यों धात्वर्थतावच्छेदकस्वत्वान्वयि निरूपितत्वं स्वत्वस्य च स्वत्वध्वंसेच्छारूपे त्यागे जनकत्वस्वेच्छाधीनत्योभयसंवन्धः । तल्लाभश्च विशिष्टरय धातुशक्यतामते शक्तिलभ्य एव, तदन्तर्भा- वेणैव शक्त्यभ्युपगमात्। फलव्यापारयोः पृथक् धात्वर्थतामते आकाक्षावलादेव ताशसंवन्धलाभः । पितृभ्यो दद्यादित्यत्र च धात्वर्थान्तर्गतस्वत्वे चतुर्थ्या पित्राद्यन्वयी निरूपितत्वरूपो मुख्यो- ऽर्थो वाधितत्वान्न प्रत्याय्यते, अपि तु निरूपितत्वेनेच्छाविपयत्व- रूपो लक्ष्यार्थ एव । ददातिस्तु तत्र मुख्य एव, श्राद्धस्यापि ब्राह्मरणापे- क्षयादानत्वात् । श्राह्र ब्राह्मणस्य संप्रदानतानिहायास्ति चोदेश्य- तापि ब्राह्मणस्येत्यादिकमभिदधानस्य शूलपाणेरपि संप्रदानत्व- शरीर उद्देश्यत्वांशपरित्यागे निर्भरोऽवगम्यते। कर्मणा यमभि- प्रैतीति प्रणयतो महर्षेः पाणिनेरपि संमतोऽयमर्थः। शत्रवे भयं ददातीत्यादी जनयतीति भाक्तोऽर्थः। एवं चोत्पादक- व्यापाररूपे धात्यर्थे भयरूपं कर्म तद्योगितयोद्देश्यत्वात् शञ्चादेः संप्रदानत्वम् ।

·२८३ चतुर्थी ] जयाऽनवृत युद्धाय सनह्यत इत्यादी सनहनादिनियाजन्यफलासवन्धाधु- द्वादेर्न सप्रदानतानिर्वाह इति नेय सप्रदानचतुर्थी अपि त्वेन्धानाहा व्रततीत्यर्थे एपेभ्यो प्रतीत्यत्रेव युद्ध कर्तुं सोडु वा सनह्यत इत्य- र्थविवक्षया क्रियार्थोपपदेति सूत्रान्तरेण तस्य च स्थानिनोऽश्रूयमा- एस्य क्रियार्थोपपदस्य तुमुन्नन्तधातो कर्मणि स्वार्थनिष्टकर्मत्वे विक्षिते स्वोत्तर चतुर्थीत्यर्थ । तथा चाहरणकरणसनहनााद्देश्य- त्य तादृशचतुर्थ्यर्थ इत्यवधेयम् । अथ यदनये च प्रजापतये च साय जुहोतीत्यादावस्यादेरिव ' सर्वभूतेभ्य उत्सृष्ट मयेतज्जलमूजि- तमि'त्यादी सर्वप्राणिनामिव पशुना रुद्र यजत इत्यादावपि त्याग- विशेषरूपक्रियाया रुद्रादेरनिराकर्तृसप्रदानतया चतुर्थी स्यादिति चेन्न । गौरचितप्रीतिहेतुक्रिया यर्थ । तदर्थतावच्छेदकफल प्रीति- स्तनाश्रयतया रुद्रस्य विवक्षितत्वात्कर्मसज्ञक्त्वेन द्वितीयैव न तु च- तुर्थी । त्यागात्मकता-शप्रियाया निरुक्तानिराफर्तृसप्रदानत्वे सत्यपि त-निवक्षणात्। प्रीतिभागितयोद्देश्यलरूपसप्रदानत्नविवक्षाया च रुद्राय यजत इत्यपि प्रयोग । उभयविवक्षाया परत्लेन कर्मसज्ञया वाधाद्वितीयैर । जुहोत्युत्सृजतीत्यादे प्रीतिरूपफलापच्छिन्नत्या- गानोषकतया त्यागरूपनियाजन्यप्रोतिभागिनो देवतादेस्तकर्मता- पिरहान्नैव प्रजापति जुहोति भूतान्युत्सृजतीत्यादय प्रयोगा । रजकस्य वस्त्र ददातीत्यन ददातिर्न त्यागार्थकोऽपि तु परायत्ती- करणार्थको गौण । तदायत्तीकरण च प्रकृते तत्कर्तृकनिर्णेजनेच्छा प्रकाशको व्यापार । तदेकदेशे कर्तृत्ने रजकस्य सवन्धविवक्षाया शैपिकी पष्ठी। हन्तु पृष्ठ ददातीत्या तत्क्र्तकताडनानुमिति- प्रकाशकव्यापार एव ददात्यर्थ । तदेकदेशे कर्तृत्वे हन्तु सबन्ध विवक्षाया पष्ठी । एव सवाहकस्य चरण ददातीत्यादावूहनीयम् । नारदायरोचते कलह इत्यादौ रुन्यानामित्यनुशासनेन प्रीति- जनकतारूपरुच्यघटकप्रीतिभागिन सप्रदानसशा विहिता, तन ·[ कारके २८४ व्युत्पत्तिवादः चतुर्थ्यर्थ आश्रितत्वं प्रीतावन्वेति। तादृशक्रियाश्रयतया कलहादेः कर्तृता। पुप्पेभ्यः स्पृहयतीत्यत्र स्पृहाविपयपुप्पस्य स्पृहेरीप्सित इत्यनेन संप्रदानत्वाचतुर्थी तदर्थो विपयित्वं तस्येच्छारूपक्रियायामन्वयः । पुत्राय क्रुध्यतीत्यन्न क्रुधदुहेत्यादिसूत्रेण कर्मणः संप्रदानसंज्ञा । तत्रापि चतुर्थ्यर्थो विपयित्वं कोपेऽन्वेति । क्रोधस्य द्वेपविशेषात्म- कतया भक्तिश्रद्धादिवत् ज्ञानविशेषरूपत्वेन चा सविपयकत्वात् । एवं शत्रवे द्रुह्यतीत्यादावपि तेनैव संप्रदानत्वं, द्रोहोऽपचिकीर्पा अहितेच्छेति यावत् । अहितभागितयेच्छाविपयता तनिरूपकत्वं चतुर्थ्यर्थ इच्छान्वयी, अहितान्वय्याधेयत्वं वा । अतः कर्मणेत्यादि- सूत्रस्याविपयः। ईर्ष्या अक्षान्तिः । परोत्कर्पासहिष्णुता परोत्कर्ष- गोचरो द्वेप इति तद्विपयस्य परस्य तेनैव संप्रदानता। असूया गुरिणनि दोषाविष्करणम् । तद्विपयस्याप्यनेन संप्रदानता विपयता- विशेपस्तत्र चतुर्थ्यर्थः। विप्राय शतं धारयतीत्यादौ धारेरुत्तमर्ण इत्यनेन धनिकविप्रादेः संप्रदानता । अथ कोऽयं धार्यर्थः ? न तावद्रव्यान्तरदानमङ्गीकृत्य परदत्तद्रव्यादानम् । तथा सत्यादानात्परतो धारयतीति प्रयोगा- नुपपत्तेः आदानस्यावर्त्तमानत्वात् । न चेष्टापत्तिराविशोधनं तथा प्रयोगात्। नापि तादृशादानध्वंसः, अधमर्णस्य तदकर्तृत्वात् । नचा- दानमिच्छाविरोपस्तद्वतः पुंसस्तदाश्रयतया तत्कर्तृत्ववत्तवसाश्रय- तया तत्कर्तृत्वमप्यक्षतमिति वाच्यम् । एवमप्यादानध्वंसस्य परि- शोधनोत्तरमपि सत्त्वेन तदानीमपि धारयतीति प्रयोगापत्तेः । न च परिशोधनप्रागभावविशिष्टो निरुक्कादानध्वंसस्तथा। ऋणीकृतद्र- व्यान्तरपरिशोधनप्रागभावदशायां परिशुद्धमणमादायधारयतीत्या- पत्तेः।नचस्वप्रतियोगिनिर्वाहकाङ्गीकारविपयद्रव्यदानप्रागभाववि- शिष्टादानध्वंसस्तथा यढणं परिशोधितं ताबद्रव्यं च पुनर्ग्रहीत्या ·२८५ चतुर्थी] जयाऽलड्कृतः पुनः परिशोधनीयं तदादाय धारयतीत्यापत्तेः। तदीयपरिशोधन- स्यापि स्वकर्तव्यतयापूर्वाभ्युपगमविपयत्वात् तत्प्रागभावस्य पूर्व- परिगृहीतशोधनोत्तरमपि सत्त्वात् । न च स्वप्रतियोग्यादाननिर्वाह- काभ्युपगमविपयीभूतं यद् द्रव्यदानं एकक्षणावच्छिन्नैकाधिकरण- वृत्तित्वसंवन्धेन तद्विशिष्टान्यप्रागभावविशिष्टादानध्वंसस्तथा ।उक्त स्थले चोदीच्यपरिशोधनप्रागभावः प्रथमादानप्रयोजकाभ्युपगम- विपयपरिशोधनविशिष्टः । प्रथमपरिशोधनप्रागभावश्च प्रथमपरि- शोधनोत्तरं नास्त्येवेति नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि यस्य ऋणस्य परिशोधनमप्रसिद्धं तदादानपूर्वकालीनस्य तावद् द्रव्यं मया तुभ्यं देयमित्यभ्युपगमस्य तदुत्तमर्णोद्देश्यकत्वेन स्वकर्तृकान्योद्देश्य- कतावद्रव्यदानमेव विषय इत्युपेयम् । तदुत्तमर्णोद्देश्यकतत्कर्तृक- ताबद्रव्यदानस्याप्रसिद्धत्वात् । तथा चान्योद्देश्यकतावद्व्यदा- नोत्तरं तदभ्युपगमविपयद्रव्यदानविशिष्टान्यप्रागभावासत्त्वाद्वारय- तीति व्यवहारानुपपत्तिरिति चेत् । श्रवाः-ऋणग्रहणेनाधमर्णनिष्टः परिशोधननाश्योऽदृष्टवि- शेगे जन्यते । तेनैवादृष्टेन ऋणमपरिशोध्य मृतस्य नरकादिकम् । तथा च द्रव्यान्तरदानाभ्युपगमपूर्वकपरदत्तद्रव्यादानजन्यादृष्टविशे- पयत्त्वमेव धारयतेरर्थः । तद्धटकदानान्वयि कर्तृत्वं तत्र चतुर्थ्यर्थः । न च ऋणाशोधनमेव दुरदपजनकमुपपातकमध्ये तस्य परिगणनात्। नतु ऋणादानम्। तस्य तथात्वे मानाभावादिति वांच्यम् । ऋणा- दानस्य दुरदृष्टविशेषजनकत्वेऽपि परिशोधनेन तस्य नाश इति वोधनायापरिशोधनस्य नरफरूपफनोपधानप्रयोजकत्याभिप्रायेण तस्योपपातकमध्ये परिगणनोपपत्तेः । ऋणमादायापरशोधकस्य नरकभागितया ऋणादानस्यैव दुरदृष्टसाधनतायाः कल्पनीयत्वात् । गृहीतर्णपरिशोधनापेक्षया लघुत्वात् । अपरिशोधनस्य हेतुत्वे परि- शोधनपूर्वकालेऽप्यपरिशोधनसत्त्वे दुरदृष्टोत्पत्तेरावश्यकतया परि- ·[ कारके २८६ व्युत्पत्तिवादः शोधनस्य तन्नाशकताया श्रावश्यकतयाऽस्माकं तत्कल्पनाधिक्य. विरहात् । परिशोधनोत्तरकालं परिशोधनाभावसत्त्वेन तद्वला• त्तदुत्तरमदृष्टवारणाय परिशोधनध्वंसस्य प्रतिवन्धकतायाः कल्प- नीयतया भवन्मते गौरवाच । न च परिशोधनानुत्तरमरणमेव पाप- जनकं वाच्यं, तथा च नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । गृहीतद्रव्य- मपरिशोध्यमरणस्थले तद्रव्यपरिशोधनाप्रसिध्या तदनुत्तरत्वादि- घटितरूपेण हेतुतायाः कल्पयितुमशक्यत्वादित्यलम् । यूपाय दारु इत्यादौ न संप्रदानचतुर्थी, अपि तु तादर्थ्यर्थे सूत्रान्तरेण । तादयं च स एवार्थः प्रयोजनमस्य तत्त्वम् । समभि- व्याहृतपदार्थ तादर्थ्यविवक्षायां तद्वाचकाच्चतुर्थीति तदर्थः । प्रयोज- नत्वं चात्र न जन्यत्वं, दुःसादेः पापादिजन्यतया दुःखाय पापमित्या- यापत्तेः । नापि जन्यतयेच्छाविषयत्वम् , स्वर्गादेः पुण्यादिजन्यत्वे- नेच्छाविपयत्वात् स्वर्गाय पुण्यमित्याद्यापत्तेः । तथा सति पक्तुं व्रज- तीत्यर्थे पाकाय ब्रजतीति निहाय तुमथेंतिसूत्रप्रणयनवैयर्थ्यात् । पाकादेनिरुक्ताजनाद्यर्थतयैव तद्वाचकपदाच्चतुर्युपपत्तेः । अपि तु समभिव्याहृतपदार्थनिष्ठव्यापारेच्छानुकूलेच्छाविपयत्वं तत्प्रयोजन- करवरूपतादयं च तदिच्छाधीनेच्छाविपयव्यापाराश्रयत्वं दारुणो यूपेच्छाधीनेच्छाविषयलक्षणादिरूपव्यापारवत्तया यूपार्थत्वमिति तद्विवक्षया यूपपदाचतुर्थी । इच्छाधीनेच्छाविषयव्यापाराश्रयत्वं चतुर्थ्यर्थः । प्रममेच्छायां यूपादेः प्रकृत्यर्थस्य विषयतयाऽन्वयः । एवं रन्धनाय स्थालीत्यादावूह्यम् । तत्र तादृशव्यापारस्तण्डुलधार- ' णादिः । पुण्यादेः स्वर्गच्छाधीनेच्छाविपयव्यापारानाश्रयतया न स्वर्गाय पुण्यमित्यादिप्रयोगो ब्रजनादेः पाकानुकूलव्यापाराना- श्रयतया नं पाकाय व्रजतोत्यादावनेन चतुर्थीति तुमर्थाच्चेत्यादि- सूत्रम् । तदर्थश्च तुमुन्नन्तयद्धातुना यादृशोऽर्थः प्रत्याय्यते समभि- व्याहृतक्रियाऽन्विततदर्थपरात्तद्धातुघटितभावकृदन्ताचर्थीति पक्तुं - ·२८७ चतुर्थी ] जयालकृतः अतीत्यत्र तुमुन्नन्तेन व्रजने पाकविपयेच्छाधीनेच्छाविपयत्वं योध्यते। तुमुन्ण्वुलावितिसूत्रेण समभिव्याहृतक्रियायां प्रकृत- क्रियासमानकर्तकत्वसहिततदिच्छाधीनेच्छाविपयत्वरूपत्तदर्थकत्वेन विवक्षितायां तुमुन्ण्वुलोविधानात् । एतत्सूत्ररयापि स्वर्गाय पुण्य- मित्यादिर्न विपय इति सोऽसाधुरेव। प्रधानाहर्तुं व्रजतीत्यर्थे एधेभ्यो बजतीत्यत्र एधस्य न ब्रजनप्रयोजनत्वं सिद्धत्वात् । ब्रजनस्य तदनु- कूनव्यापारानाश्रयत्वाचेति न तादर्य इति सूत्रस्य प्रवृत्तिर्नापि तुम- ादित्यादेरेधपदस्य क्रियारूपभाववचनत्याभावादिति तत्रक्रियाओं- पपदस्येति चतुर्थी । तदर्थश्च क्रियार्थोपपदस्तुमुन्नन्तो यो धातुरप्रयु- कस्तस्य यत्कर्म तत्प्रयोग विना तदर्थकर्मतया यद्विवक्षितं तद्वाचका- च्चतुर्थीति । तत्र चाहर्तुमिति तुमुन्नन्तार्थः समभिव्याहृतक्रिया- न्वयिस्वार्थकत्यान्वय्यहरणं, तादृशार्थकमतया एधस्य विवक्षित- त्वात्तत्र चतुर्थी । चतुर्थ्यां एवार्थस्तत्कर्मकाहरणप्रयोजनकत्वम् । पाकाय बजतीत्यादौ पाकं कर्तुमित्यर्थविवक्षायामनेनैव सूत्रेण चतु- युपपत्तायपि यदा पाककृतीच्छाधीनेच्छाविपयत्वरूपं पाककर्मक- कृतिप्रयोजनकत्वं न प्रजनस्य विवक्षितमपि तु पाकेच्छाधीनेच्छा- विपयत्यरूपं पाकार्थकत्वमेव तत्रापि चतुर्युपपत्तये तुमर्थादिति सू. अम् । अश्वाय घास इत्यादावश्वपदस्याश्वभोजनपरतया तादर्थ्यच- तुर्येव । श्राहियत इत्यस्याध्याहारेणाध भोजयितुमाहियत इत्य- र्थविवक्षया क्रियार्थोपपदेत्यादिसूत्रेण चतुर्युपपत्त्या अश्वपदस्य मुख्यार्थपरत्योपपादनेऽपि अश्वघास इत्यत्राश्वपदस्य तद्भोजनपरता- यास्तादर्थ्यचतुर्थ्याश्चावश्यकता । अन्यथाऽऽहतपदसापेक्षतया च- तुर्थीसमासानुपपत्तेः ।नच तथापि समासानुपपत्तिः, रन्धनाय स्थान लीत्यादौ तद्वारणाय चतुर्थी तदर्थेतिसूत्रेण समासे प्रकृतिविकारभा- वस्य नियामकत्वानुसरणादिति वाच्यम् । श्रारामगृहाश्वघासादौ चनुर्थीतियोगविभागेन शाब्दिकैः समासोपपादानात् । नमःस्वस्त्या- ·२८८ [ कारके व्युत्पतिवादः दिशब्दयोगेऽपि तदर्थविशेषणवाचकपदानमःस्वस्तीत्यनेन चतुर्थ्य- नुशिप्यते । नमःशब्दार्थस्त्यागो नमस्कारश्च एपोऽर्घः शिवाय नम इत्यादौ त्यागार्थकः । चतुर्थ्या च तत्र प्रकृत्यर्थस्य शिवादेरुद्देश्यत्वं प्रत्याय्यते। त्यागश्च यदि शिवस्यायं भवत्वित्यादिफलेच्छाधीन- स्वस्वत्वाभावेच्छारूपस्तदा त्यागोद्देश्यत्वं त्यागजनकेच्छायाः स्व- त्वभागितया विपयत्वम् । यदि च त्यागरूपेच्छैव स्वस्वत्वाभावमिवा- न्यदीयत्वेन त्यज्यमानगतं स्वत्वमपि तत्र विपयीकरोति न तु तन्न- नकेच्छा तदा स्वत्वभागितया त्यागविपयत्वमेव तदुद्देश्यत्वम्। शि- वादेविग्रहवतोऽपि स्वीकाराभावात् तदाकारतया ध्यातमन्त्रस्य त्यागोद्देश्यतामते सुतरां तदभावाच्च । त्यज्यमानोपचारादौ स्वत्वा- भावेऽपि तदीयत्वेन द्रव्ये स्वत्वावगाहिनीच्छा विसंवादरूपैव । द्रव्यनिष्ठेऽन्यदीयस्वत्वे वाधितं शिवादिनिरूपितत्वं शिवादिनि- रूपितप्रसिद्धम्वत्वान्तरे वा बाधितं तत्तद्रव्यसंबन्धमवगाहते । न च स्वत्वान्तररूपफलेच्छां विना स्वस्वत्वाभावगोचरेच्चैव न संभवतीतिशिवादिस्वत्वं त्यागस्यैव विपय इति पक्षोऽसंभव- दुक्तिक इति वाच्यम् । स्वस्वत्वाभावविपयकेच्छायाः पुण्यादि- रूपफलजनकत्वात्तद्विपयस्य पुण्यादिजनकतावच्छेदकस्यापि पुण्या- दिफलकत्वात् । अन्यथा तत्स्वत्वस्यापीष्टाजनकतया स्वतोऽपु- रुपार्थतया च प्रथममपि तदिच्छाया असंभवेन प्रथमकल्पस्यापि हेयत्वापातात् । तत्र च प्रथमकल्पे स्वस्वत्वप्रकारकेच्छाजन्यत्वं, ज- न्यतासंवन्धेन तादृशेच्छावत्त्वंवा चतुर्थ्यर्थः । तत्र प्रकृत्यर्थस्य शि- वादेविपयताविशेपसंवन्धेनान्वयः। द्वितीयकल्पे च विपयिताविशेष एव चतुर्थ्यर्थः। तत्र चनिरूपितत्वसंवन्धेन शिवादेरन्वयः। नमःपदा. र्थत्यागस्य च विषयताविशेषसंवन्धेन द्रव्येऽन्वयः। द्रव्यस्यैव वा वि- शेप्यतया भासमानत्यागे विपयिताविशेपसम्बन्धेनान्वयः। न च प्र- थमान्तपदार्थस्य मुख्यविशेप्यतानियमः । भूतले न घट इत्यादौ नि- - ·२८ जयालकृत चतुर्थी 1 पातार्थस्यापि मुरयविशेष्यतया भानात् । शिवायोत्सृजतीत्यादाविव नानानिराकर्तृसंप्रदानतास्य नमःपदार्थक्रियात्वाभावात् । नमःपदेन च स्वप्रयोक्तपुरुपकर्तृफत्वोपरागेणैव त्यागोऽभिधीयते । अन्योच्च- रितनमःपदेनान्यदीयत्यागावोधनात् । तत्पुरुपोच्चरितनमःपदात् त्यागबोधे सति त्यागे त्यज्यमाने द्रव्ये चान्यदीयत्वसंशयानुदयात् । श्रत एव त्यागे तदीयत्ववोधनायाहं दद इत्यादिवदहन्नम इति न प्रयु- ज्यते । न वा परकीयत्ववोधनाय चैत्रो नम इत्यादि । ऋत्विजा च यजमानरूपपुरुपान्तरीयतत्तद्रव्यत्यागे स्वीयत्वमारोप्यैव पूजायां नमःपदं प्रयुज्यते । स चारोपस्तस्य विशेपदर्शनदशायामप्याहर्यत- योपपद्यत इति प्रतिनिधिप्रयुक्तस्य दानवाक्यस्यैव पूजायां तादृशन- मापदघटितवाक्यस्य वाधितार्थत्वेऽप्यदृष्टजनकत्वं न विरुद्धम् । श्र- स्मच्छब्दादिवत्स्वोच्चारणकर्तृत्योपलक्षितपुरुषविशेपवाचकानमः- पदाद्विशेषरूपेण पुरुपभानम् । अशक्यस्य चैत्रत्वादेर्भानासंभवे त- स्यापि वाच्येऽन्तर्भावः स्यीकरणीयः । तदनुगमक चोपलक्षणीभू- तमेककालीनोभयावृत्तिस्योच्चारयितृशरीरवृत्तिजातित्वम् । स्वत्वान- नुगमेऽपि शक्त्यैक्यं कथंचिदुपपादनीयं, सर्वनामशत्तथैक्यवत् । उप- लक्षणरूपप्रविष्टमुच्चारणं वेदीयत्वेन विशेपणमतः पूजाभिनयाह-' च्छिकान्नत्यागयोधनायानं दीयत इतिवदन्नं नम इति न प्रयोगः । योग्यतासत्त्वेऽपि तत्र नमःपदप्रयोगस्य वेदावोधितत्वेन तद्धटितत- स्पदशस्यपुरुपोपलक्षणरूपाप्रसिद्धयाऽवाचकत्वात् । अत एव यथा नीचप्रीतिहेतुनियास्थले पूजयतीत्यादिवारणाय पूजयतीत्यादिवाच्य- प्रीती गौरवितवृत्तित्वं, स्त्रसमभिव्याहतपदार्थकर्तृपुरुपावधिकोत्क- पद्वृत्तित्वरूपमुपलक्षणमुपेयते । उक्तस्थले च योग्यतासत्त्वेऽपि नीच- वृत्तिप्रीतेस्तत्त्वाभानेन तत्तात्पर्येण पूजयत्यादेर्न प्रयोगः। तथा नीचो- द्देश्यकत्यागतात्पर्येण नम.पदाप्रयोगात्तदतिप्रसङ्गवारणाय गौरवि- तोदेश्यकत्याग एव नमःपदशक्तिरित्यनादेयम्। गौररितोद्देश्यकत्वस्य १६ ·[ कारके २६० धुत्पत्तिवादः नमःपदार्थशरीरे निवेशेऽपि गौरवितोद्देश्यकपूजातिरिक्तद्रव्यत्याग- वोधनाय नमःपदप्रयोगवारणायोक्तविशेषणस्योच्चारणेऽप्यवश्य निवेशनीयतया तत एव तदतिप्रसङ्गवारणात् । इन्द्राय स्वाहा तुभ्यं स्वधेत्यादौ अग्निप्रक्षेपोपहितदेवोद्देश्यकत्यागयोधकस्वाहापदेपित्रुरे- श्यकत्यागवोधकस्वधापदयोरपि नमःपदवद्देशनादेशितोच्चारणक- र्तृत्वोपलक्षितपुरुपीयत्यागवाचकता । अन्यथा पूर्ववदेवातिप्रसङ्गः। एवं च देवोद्देश्यकत्वादेरपि न वाच्यान्तर्भावः । अतादृशत्यागतात्प- येण स्वाहादिप्रयोगस्य देशनादेशितत्वविरहेणैवानतिप्रसगात् । श्रत एव तान्त्रिकपूजायामाचमनीयादिदानेऽग्निप्रक्षेपोपहिनपित्रु- द्देश्यकत्वविरहेऽपिस्वाहास्वधाप्रयोगस्य नासमवेतार्थता। एवं च सति नमःस्वाहास्वधाशब्दानामेकस्थलेऽन्यप्रयोगस्य वेदवोधितत्वाभावे- नैवनातिप्रसङ्गः। नतिरूपो नमःपदार्थश्व स्वापकर्पवोधनानुकूल: स्वी- यव्यापारः। चतुर्थ्याचापकान्वय्यवधित्वमवधिमत्त्वं वाप्रत्याय्यते। स्वमुच्चारयिता। तथा चचैत्रायुच्चारितान्नमो हरय इत्यादिशब्दाद्ध- र्यवधिकचैत्रापकर्पयोधानुकूलश्चैत्रीयव्यापार इत्याफारको बोधः। ना. रायणं नमस्कृत्येत्यादौ नमःशब्दयोगेऽपि न चतुर्थी । द्वितीयया 'कारकविभक्तित्वेन वलीयस्या वाधात्।अथात्र नारायणादेनमस्कारघ- टकापकर्पावधित्वमेव तच्च नकर्मत्वम् । कर्मत्वं च क्रियाजन्यफलशा- लित्वादिरूपमेव । तञ्च न तस्येति द्वितीयाया नायं विषयः । न चापक- पंवोधरूपफलाश्रयत्वरूपकर्मत्वं तत्रावाधितमेवेति वाच्यम् । एवं- सति नारायणावधिकापकर्पयोधकदण्डवत्प्रणिपातादिजन्यतादशा- पकर्पवोधाश्रयतायाः पुरुपान्तरसाधारणतया नारायणप्रणामद- शायां मनुष्यं नमस्करोतीत्यादिप्रयोगापत्तिः। यदि चापकर्पावधि- स्वप्रकारकयोधानुकूलव्यापारो नमस्कारस्तघटकबोधविशेष्यतया नारायणादेः कर्मत्वम् । क्रियाजन्यफलशालित्वरूपे कर्मत्वे च व्या- पारांशेऽनुकूलतासंवन्धेन विशेपणीभूतं फलमेव विवक्षणीयम् । अत्र 2 ·२६१ चतुर्थी ] . जयानड्कृत चानुकूलत्वमेव व्यापाराशे विशेपणमित्यपकर्पावधित्वबोद्ध पुरु- पान्तरस्य न कर्मतेत्युच्यते तदापि नारायण प्रणम्येत्यादावेव कर्म- त्वमुपपद्यते न तु नारायण नमस्कृत्येत्यादो, नम पदार्थघटकज्ञानस्य धात्वर्थताविरहेण तद्विपयताया कर्मतानात्मकत्वात् । कृतिविपय- तायाश्च नम पदार्थव्यापार एव सत्त्वात् । मैनम् । नमस्करोतीत्यादो ऋधातुनैव व्यापारयोधात् । अत्र च सापकर्पावधित्वप्रकारक- वोधविपयतामान निपातार्थ । अन स्व समभिव्याहृत कर्ता । तथा च तादृशमोधविपयताप्रयोजकव्यापारानुकूलकृतिमानिति समुदायाधीनो बोध । तादृशविपयताश्रयतया नारायणादे कर्म- त्वम् । यतो धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्व कर्मत्वमित्यत्र धात्व- र्थतावच्छेदकत्व न धातुशक्यतावच्छेदकत्वमपि तु व्यापाररूपार्थे- ऽनुलतासवन्धेन विशेपणतया धातुप्रतिपाद्यत्वम् । प्रकृते निपा- वार्थे धानर्थस्य साक्षादन्यये तादृशवोधविपयत्वरूपस्य तदवच्छेद- कत्वमक्षतमेव । न चैव पूर्वदेशादेर्गम्यादिकर्मत्व दुर विभागादौ नियाजन्यत्यसत्त्वेऽपि निरुक्तधात्वर्थतावच्छेदकत्वाभावात् । न हि विभागादिर्गम्याद्यर्थे कथमपि विशेपणतया भासते । एव च ना- रायणादे करोतिकर्मत्वेऽपि नम पदादिक विना न तद्योगे नाराय- णादिपदोत्तर द्वितीया। तदर्थान्वयिफलोपस्थापकाभावेन तदर्थान- यात् । नापि नारायण फल करोतीति प्रयोगापत्ति । फलस्यान धात्वर्थव्यापारे साक्षादविशेपणत्वात् । निपातातिरिक्तनामार्थस्य धात्वर्थे भेदेनान्ययस्याव्युत्पन्नत्वात् । धात्वर्थे साक्षाद्विशेषणीभव- त्येव फ्ले द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयात् । अत एव 'पुरस्कृत्य शिसण्डि- न'मित्यादावपि शिसण्ड्यादे कृतिकर्मता धात्वर्थव्यापारविशेषण- पुर पदरूपनिपातार्थानदेशावस्थानरूपफलाश्रयत्वात्। नारायणो नमस्क्रियते, ज्यायान् पुरस्क्रियत इत्यादौ निपातार्थफल धात्वर्थ- व्यापारविशेप्यतयैव भासते। तदन्वितमाश्रयत्व कर्मारयातादिना ·२६२ [ कारके व्युत्पत्तिवादः प्रत्याय्यते । अथैवमपि कारकविभः साक्षाद्धात्वर्थान्ययित्वनिय- मभङ्ग इति चेन्न। तादृशनियमे निपातातिरिक्तार्थमन्तराऽकृत्वेत्य- स्यैव साक्षादर्थत्वात् । अन्यथा घटो दण्डाजायते न पारिमाण्ड- ल्यादित्यादी कारकपञ्चम्या जन्याद्यन्वयिनि नअर्थाभावे प्रतियो- गितया स्वार्थप्रयोज्यत्वादिवोधनासंभवात् । पारिमाण्डल्यादिनि- रूपितमपि प्रयोज्यत्वं विपयितया तवच्छिन्नजनकताकज्ञानादौ प्रसिद्धम् । प्रयोज्यत्वविशिष्टोत्पत्तिरेव वा तत्र धात्वर्थः । तत्र पञ्च- भयन्तार्थपारिमाण्डल्यनिरूपितत्वस्याभावो नया योध्यते । उक्त रीत्या क्रियायोगे नमस्कार्यस्य कर्मत्वेऽपि स्वयंभुवे नमस्कृत्येत्यादौ चतुर्थी अपकर्पावधित्वमात्रविवक्षया । केचित्तु नारायणं नमस्कृत्येत्यादौ नमःपदं नतिकर्मपरम् । तथा च नारायणं नतिकर्मीकृत्येत्यर्थविवक्षया घटं शुक्ल करोति शुक्ली- करोतीत्यादौ घटादेरिव नारायणादेः कृतिकर्मता। शिखण्डिनं पुर- स्कृत्येत्यादौ पुरःपदमनस्थितपरम् । एवं घटं साक्षात्करोतीत्या- दौ साक्षात्पदं प्रत्यक्षविपयपरम् । एवं दुःखमाविष्करोतीत्यादा- वप्याविःपदं ज्ञानगोचरार्थकमिति सर्वत्र पूर्ववद्वितीयानिर्वाह इत्याहुः । नमःपदस्य धर्मियोधकत्वे हरिराविर्भवतीत्यादिव- नमो भवतीति प्रयोगप्रसङ्गात् । तस्मान्नमस्करोतीत्याविष्करोति पुरस्करोति अलंकरोतीत्यादौ नमःप्रभृतयो निपाता धर्मवाच- का एव, लाघवात् । तत्तद्धर्माश्रयस्य दर्शितरीत्यैव कर्मतोपप- त्तेः। आविर्भवतीत्यादिप्रयोगानुरोधेन चाविरादिशब्दानां प्रक- टताश्रये धर्मिणि लक्षणोपेयते । शुक्लः पट इत्यादी शुल्लादिशब्दा. नामिव । अस्तु वा तत्रापि प्रकटतादिरूपो धर्म एव तदर्थस्तस्यैव धात्वर्थभावे धर्मरूपेऽभेदान्वयः। क्रियायां स्वार्थाभेदान्वये आवि- रादेरेवाकाङ्क्षा स्वीक्रियते न तु नमःपदादेरिति न नारायणो नमो भवतीत्यादेः प्रसङ्गः । शुक्लीकरोतीत्यादौ च्चिप्रत्ययान्तस्यापि शौ- ·२६३ चतुर्थी ] जयाजात. लल्यादिधर्म एवार्थः । अभूततद्भावे तदननुशासनात् । श्रभूतरय पूर्वकालावच्छेदेन शुलादिभावरहितस्य तद्भावः शौलयादिः । अथवा अभूत: पूर्वकालावच्छेदेन धर्मिण्यविद्यमानस्तद्भावः शौक्त- चादिः, शुलीभवतीत्यादौ तु दर्शिता गतिः । न चाभूततद्भावपर्य- न्तस्य च्चिप्रत्ययवाच्यत्वे गौरवाच्छुल्लादिपदोपस्थाप्यपदार्थता- वच्छेदकशौस्तथाद्यन्वयि अभूतत्वं च्चिप्रत्ययार्थोऽस्तु । शुलतर इत्यादौ तरवाद्यर्थोत्कर्षस्येव व्यर्थस्यापि व्युत्पत्तिवैचित्र्येण पदा- र्थतावच्छेदकेऽन्वयसंभवादिति वाच्यम् । मन्मतेऽपि शौक्यादि- भावस्यैव चिप्रत्ययातोपगमेन गौरवानवकाशात् । पूर्वकाला- यन्छिन्नस्वनिष्टाभावप्रतियोगित्वसहितस्याधेयत्वस्य प्रत्ययार्थे प्र- कृन्यर्थस्य संवन्धतया भानोपगमात् । शोकचादावभूतत्वलाभेनैव जलपरमाणुः शुस्लीमवतीति प्रयोगाप्रसङ्गात् । शौलथादेर्धर्मत्वेनैव याच्यता न तु ताद्रूप्येणेति न शक्त्यानन्त्यम्। प्रकृत्यर्थतावच्छेद- कतत्तद्धर्मनिष्ठाधेयतीविशेषाणामेव संवन्धतया भानोपगमाद्धर्मा- न्तरस्याभूतत्वमादाय न जलपरमाणुः शुक्लीभवतीत्यादिप्रसङ्गः । प्रकृत्यर्थतावच्छेदकगतप्रागविद्यमानत्वस्य च्चिप्रत्ययार्थत्वमते तु शुलीभवतीत्यादौ प्रकृत्यर्थतावच्छेदकशीलवाद्यभावस्य प्रागपि कचिद्विद्यमानतया तदभावान्वये योग्यतानुपपत्तिः। तत्तद्धर्मिण्य- विद्यमानत्वस्य व्यर्थत्वे शत्यानन्त्यमितिपूर्वकालावच्छिन्नो- भाव एवाविद्यमानत्वम् । तस्य च प्रकृत्यर्थतावच्छेदके सामाना- धिकरण्यसहितप्रतियोगित्वसंवन्धेनान्वयो वाच्यः । प्रकृत्यर्थे च ताशसंवन्धनाभावविशिष्टस्य वैशिष्टयभानमुपयेम् । अन्यथाऽन्यत्र स्वाभावसमानाधिकरणस्याशीलयादेः सर्वदाऽशुरुकाकादायपि सत्त्वेन काकोऽशुलीभवतीति प्रयोगः स्यात् । अत्राभावरूपप- दार्थान्तरविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवैशिष्टयभानं च प्रकृत्यर्थे न संभवति । प्रकृत्या स्ववृत्तिसहकारेण म्वार्थे यादृशविशेषणावच्छि- ·२६२ [ कारके व्युत्पत्तिवाद प्रत्याय्यते । अथैवमपि कारकविभक्तः साक्षाद्धात्वर्थान्ययित्वनिय- मभङ्ग इति चेन्न । तादृशनियमे निपातातिरिक्तार्थमन्तराऽकृत्वेत्य- स्यैव साक्षादर्थत्वात् । अन्यथा घटो दण्डाजायते न पारिमाण्ड- ल्यादित्यादी कारकपञ्चम्या जन्याद्यन्वयिनि नबर्थाभावे प्रतियो- गितया स्मार्थप्रयोज्यत्वादिवोधनासंभवात् । पारिमाण्डल्यादिनि- रूपितमपि प्रयोज्यत्वं विपयितया तदवच्छिन्नजनकताकज्ञानादौ प्रसिद्धम् । प्रयोज्यत्वविशिष्टोत्पत्तिरेव वा तत्र धात्वर्थः । तत्र पश्च म्यन्तार्थपारिमाण्डल्यनिरूपितत्वस्याभावो नञा योध्यते। उत्त रीत्या क्रियायोगे नमस्कार्यस्य कर्मत्वेऽपि स्वयंभुवे नमस्कृत्येत्यादै ·२६५ पन्चमी ] जयाऽलतः भेप्रतियोगितावच्छेदकत्वे विभागे पञ्चम्याः शफिद्वयम् । भेदे विभागे च वृक्षादेः प्रकृत्यर्थस्याधेयतासंबन्धेनान्वयः। प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वमाश्रयत्वसंवन्धन विभागच जनकतासंवन्धेन क्रिया- यामन्येति । जनकतासंबन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकतया नया तत्संबन्धावच्छिन्नविभागाभावः क्रियायां वोधयितुं न शक्य इति चेत्तर्हि विभागजनकत्वमेव पञ्चम्यर्थोऽस्तु प्रतियोगितावच्छेदक- त्वस्येव तस्याप्याश्रयतासंबन्धेन क्रियायामन्वयः । एवं च वृक्षनिष्ठ- भेदप्रतियोगितावच्छेदकतन्निष्ठविभागजनकपतनाश्रयः पर्णमित्या- धाकारक उक्तस्थले वोधः। अथ पञ्चमीसमभिव्याहृतनञोक्तयोः पञ्चम्यर्थयोयोरेवाभावद्वयं घोध्यते, यथायोगमेकतरस्य वा । नायः पत्तः। पर्ण वृक्षात्पतति न स्वस्मादित्यत्र स्वनिष्ठपतने स्वनिष्ठभंदप्र- तियोगितावच्छेदकत्याभावासत्त्वेऽपि स्वनिष्ठविभागजनकत्वाभा- वासत्त्वेन वृक्षात्पतति न भूतलादित्यत्र पतने भूतलादिनिष्ठविभागा- दिजनकत्वाभावसत्त्वेऽपि तन्निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावा- सत्त्वेनायोग्यतापत्तेः । नापि द्वितीयः । वृक्षात्पर्णं पतति न पर्णादि- त्यत्र पत्रनिष्ठपतने पत्रनिष्ठविभागाजनकत्वस्येव पत्रान्तरनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेदकतया पत्रनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्व- स्यापि वाधाद्योग्यताया निर्वाहयितुमशक्यत्वादिति । अत्राहुः। विभागो जनकत्वं च पञ्चम्यर्थः । विभागे प्रकृत्यर्थ- स्यावधिकत्वं संबन्धस्तेन संवन्धेन प्रकृत्यर्थविशिष्टस्य विभागस्य निरूपितत्वविशेषसंवन्धन जनकत्वेऽन्वयः। जनकत्वं च फलो- पधानरूपं विशिष्टनिरूपिततादृशजनकत्वस्य क्रियायां नसम- भिव्याहारस्थले च क्रियान्वयिन्यभावे प्रतियोगित्वेनान्वयः । वृक्षपत्रादिविभागजनकपत्रादिकर्म च न पत्राद्यवधिकत्यविशिष्ट- विभागोपधायकम् । पत्रादेः स्वावधिकत्वविशिष्टविभागानधि- करणत्वेन तत्कर्मणि विशिष्टविभागसामानाधिकरण्याभावात् । .

·२६४ [ कारके व्युत्पत्तिवाद. नप्रकृत्यर्थतावच्छेदकीयसंवन्धो न प्रत्याय्यते पदान्तरसमभिव्या- हाररूपाकाङ्क्षयापि प्रकृत्यर्थतावच्छेदकीयतादृशविशेपणसंवन्धा- वच्छिन्नसंवन्धाप्रत्यायनेन प्रकृत्यर्थतावच्छेदकीयसंवन्धे विप्र- त्ययार्थाभावविशिष्टप्रतियोगित्वरूपविशेषणस्य प्रकृतिवृत्त्याऽभास- मानस्य भानासंभवादित्यनुपपत्तिः । अस्मन्मते तु भवत्यर्थे भावे च्चिप्रत्ययान्तार्थस्याधेयतासंवन्धेन पूर्वकालावच्छिन्नस्वाभायाधिकरणविशिष्टस्य शौक्ल्यादेः सामाना- धिकरण्यसंवन्धेनैवान्वयस्योपगन्तव्यतयातेन संवन्धेनचाधिकरण- विशिष्टाशौक्ल्यादिना विशिष्टस्य भवत्यर्थस्यैवाख्याताद्यर्थे श्राश्रय- त्वे निरूपितत्वसंवन्धमानात् । तादृशविशिष्टनिरूपिताश्रयत्वस्य च पूर्वकालांवच्छेदेनाशौक्ल्याद्यभायाधिकरण एव सत्त्वेन नोक्तातिप्र- सगः। अन्यत्स्वयमूह्यम् । स्वस्ति भवत इत्यादावाशीः स्वस्त्यर्थः । सा च परहितविपयकस्वेच्छा । स्वमुच्चारयिता, हितान्वयी संवन्ध- श्चतुर्थ्यर्थः । एवं च भवदीयहितविपयिणी मदीयेच्छेति योधः । कल्याणाद्यर्थकोऽपि स्वस्तिशब्दः, 'यस्त्यस्तु मह्य' मित्यादी । त- प्रापि चतुर्थ्यर्थः संवन्धः रस्त्यर्थान्ययीत्यलम् ॥ इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते पुत्पत्तियादे चतुर्थीविवरणम् । . अथ पश्चमीविवरणम् वृतात्पर्ण पतनीत्यादी पञ्चम्या प्रत्यर्थस्य वृक्षादः पनादिमित यापादानत्वं प्रत्याय्यने । अपादानवं च सनिष्ठभेदप्रतियोगिताय. छेदकीभूतक्रियाजन्यविभागाथययम् । पदिः मनिष्टाधाविधि- भागजनसम्पपतनाथपादानयवारणाय भूतान्तं मियाविशेषणम् ।

·पन्चमी ] जयाऽनयत भेटप्रतियोगितावच्छेदकत्वे विभाग पञ्चम्या शक्तिद्वयम् । भेदे विभागे च वृक्षादे प्रकृत्यर्थस्याधेयतासमन्धनान्मय । प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वमाश्रयत्वसवन्धन विभागश्च जनकतासमन्धेन क्रिया- यामन्येति । जनकतासबन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकतया नया तत्सरन्धारच्छिन्ननिभागाभार क्रियाया बोधयितु न शम्य इति चेत्तहि विभागजनकत्वमेव पञ्चम्यर्थोऽस्तु प्रतियोगितावच्छेदक- सस्येन तस्याप्याश्रयतासबन्धेन क्रियायामन्वय । एव च वृक्षनिष्ठ- भेदप्रतियोगितावच्छेदकतनिष्ठविभागजनकपतनाश्रय पर्णमित्या- याकारक उक्तस्थले योध । अथ पञ्चमीसमभिव्याहृतनसोक्तयो पञ्चम्यर्थयोद्धयोरेवाभावद्वय योध्यते, यथायोगमेकतरस्य वा । नाद्य पक्ष । पर्ण वृक्षात्पतति न सस्मादित्यत्र स्वनिष्ठपतने स्वनिष्ठभेदप्र- तियोगितावच्छेदकत्याभावासत्त्वेऽपि स्वनिष्ठविभागजनकत्वाभा- वासत्त्वेन वृक्षात्पतति न भूतलादित्यत्र पतने भूतलादिनिष्ठविभागा- निजनकवाभावसत्त्वेऽपि तनिष्ठभेदप्रतियोगितापच्छेदकत्वाभावा- सत्त्वेनायोग्यतापत्ते । नापि द्वितीय । वृक्षात्पर्ण पतति न पर्णादि- त्यन पननिष्ठपतने पननिष्ठविभागाजनकत्वस्येव पनान्तरनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेदकतया पत्रनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्व- स्यापि पाधायोग्यताया निर्वाहयितुमशक्यत्वादिति । श्रगाहु । विभागो जनकत्व च पञ्चम्यर्थ । विभागे प्रकृत्यर्थ- स्यारधिकत्व सबन्धस्तेन सवन्धेन प्रकृत्यर्थविशिष्टस्य विभागस्य निरूपितत्वरिशेपसबन्धेन जनकत्वेऽन्वय । जनकत्व च फलो- पधानरूप विशिष्टनिरूपितताशजनकत्वस्य क्रियाया नसम- भित्र्याहारस्थले च क्रियान्नयिन्यभावे प्रतियोगित्वेनान्वय । वृक्षपनादिविभागजनकपनादिकर्म च न पनायरधिकत्वरिशिष्ट विभागोपधायकम् । पनादे सावधिकत्वविशिष्टविभागानधि- करणत्वेन तत्कर्मणि विशिष्टविभागसामानाधिकरण्याभावात् ।

·[ कारके २६६ व्युत्पत्तिवादः फलोपधायकत्वस्य सामानाधिकरण्यगर्भवानोक्तानुपपत्तिः । वृक्षाद्विभजते इत्यादायपि वृक्षावधिकत्वं विभागे प्रतीयते । तत्रापादानतायाः अवधितारूपत्वाद् वृक्षाद्यवधिकत्यविशिष्ट- विभागनिरूपितमेवाश्रयत्वमाख्यातेन बोध्यतेऽतो वृक्षः स्वस्मा- द्विभजत इति न प्रयोगः । यथा हि-स्वप्रतियोगिकत्वविशिष्ट- संयोगः स्वस्मिन्न वर्तते तथा स्वावधिकविभागस्य स्ववृत्तित्वेऽपि स्वस्य न विशिष्टविभागाधिकरणत्वमित्यविवादमेव । अवधिना- दिकं च स्वरूपसंवन्धविशेषः । यद्वा विभागोऽवधिकरणता । प्रयो- जकत्वं च वृक्षात्पततीत्यादौ पञ्चम्यर्थः । विभागेऽवधित्वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थान्वयः तद्विशिष्टविभागस्य निरूपितत्वविशेषसंवन्धेनाधि- करणतायामन्ययः । पत्रादिकर्मणि च न तदवधिकत्वविशिष्टवि- भागनिरूपितान्यमाननिष्ठाधिकरणताप्रयोजकत्वम् । कारणस्यापि स्वाभयनिष्ठकार्याधिकरणतामात्रप्रयोजकत्वादिति सामअस्यात् । श्रथ वृक्षात्पतति, वृक्षाद्विभजत इतिवत् वृक्षात्त्यजतीत्यादिर्न कथं प्रयोगः । पञ्चम्यर्थस्य विभागजनकत्वम्य विभागावच्छिमनिया- रूपत्यागेऽवधिमत्त्वरूपपश्चम्यर्धस्य च विभागरूपधात्वर्थतायन्छ- दकपलेऽन्वये चाधमाभावात् । न च विभागावन्छिनक्रियायां निभा- गान्वयोऽव्युत्पन्नः। उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरक्यादिति याच्यम् । जनकतासंयन्धन विभागायन्छिने प्रत्यर्थयिशेपितविभागजनक- त्यान्वये व्युत्पत्तिविरोधविरहात् । न च पञ्चम्यर्थविभागगनकना- वधिमत्त्वयोरन्वयवोधे धातुविशेषाधीनन्यापारविभागोपस्थित ई- तुत्योपगमात्तदभावेन त्यजपातूपस्थिततत्तदर्थे न पत्रम्यान्वय पनि पान्यम् । त्यजिपत्योन्यजिविभग्योध पायाधमाशायां त्यजत्यर्थव्यापारयिभागयोः पसम्पान्ययाग त्यानधातुजन्य:- घोपस्थिरपि परम्पर्यान्पयनुनाया अपग्यं यान्यवान । नप पसम्पर्धनिभागतनमयान्यपयाँ धानुजन्यविभागम्परलानर- ·पञ्चमी ] जयात २६७ च्छिन्नव्यापारोपस्थितिस्ताहशावधिमत्त्वान्वये च धातुजन्यविभा- गमुख्यविशेष्यकोपस्थितिहेतुरिति त्यज्यातुजन्यविभागावच्छिन्न- व्यापारोपस्थितिविपयव्यापारनिमागयो पञ्चम्यर्थविभागजनक- यावधिमत्त्वान्नयासभव इति वाच्यम् । पलव्यापारयो पृथग्धा- त्यर्थतामते त्यजधातोरपि प्राधान्येन विभागस्य तदनपच्छिन्नस्प- न्दस्य चोपस्थित्या तदुपस्थितिविपयतादृशार्थयोरपि तत्तत्पञ्चम्य. र्थान्वयसभवादिति चेन्न । फलावच्छिन्नव्यापारस्य धात्वर्थतामते उक्तरीत्यैव सामञ्जस्यात् । तयो पृथग् धात्वर्थतामते च फलविषय- कबोध जनयतु धातुपदमित्येताहशेन्छारूपा फलव्यापारयोरेकेव शक्ति , पुप्पवन्तादिपदवत् । न तु फलविपयक व्यापारविषयक यो- ध जनयमिति समूहालम्वनात्मकयोधनिष्ठतत्तद्विपयकत्वावच्छिन्न- विभिन्नविपयताशालिसक्तरूपा। तथा सति नानार्थत्वाविशेपेण कदाचित्फलव्यापारयोरेकैकपरित्यागेनाप्येकैकस्य बोधप्रसङ्गात् । तथा च विभागे पञ्चम्यर्थावधिमत्त्वान्वयवोधे सङ्केतीयवोधनिष्ठवि- पयत्वाशे विभागेतरविषयकत्वानवच्छिन्नत्वावगाहिधातुशक्तिज्ञान क्रियाशे विभागजनकत्वरूपपञ्चम्यान्वयवोधे च तादृशवोधनिष्ठ- विपयताशे विभागविपयकत्वानपच्छिन्नत्वावगाहिधातुशक्तिज्ञान हेतुरुपेयत इति त्यजधातोस्तादृशज्ञानमभ्रान्तस्यासभनीत्यति- प्रसङ्गानवकाशात् । शक्तिद्वयादिवद्दशितकशक्तेरपि कर्मप्रत्ययरथले पलव्यापारयोविशेपणविशेष्यभाग्वैपरीत्येन शाव्दयोधसभनात् । विशिष्टशक्ताव विशेषणविशेष्यभारविपर्यासानिर्वाहात्। यदि च फलव्यापारयो शक्तिभेदे एकार्थपरित्यागेनापरार्थनोधप्रसनवटुक्त- रूपसदेतोपगमेऽपि पुष्पगन्तपदशक्तयविशेषेण तत इव सकर्मक- धातुतोऽपि विशेषणविशेष्यभावानापन्नस्यैवान्वयबोध स्यान्न तु तदापनार्थद्वयविषयक इत्युन्येत तदा सकेतस्य वोधाशे विशेषणतया भासमानयो फलव्यापारविपयकत्वयोरवच्छेद्यारच्छेदकभागाव- ·[कारके २६८ पुसत्तिवादः गाहित्यमपि स्वीकरणीयम्। विशेपणविशेष्यभावेन भासमान- योरेव फलव्यापारयोविपयताद्वयमवच्छेद्यावच्छेदकभावापन्नमिति तथैव तयोर्भानम् । पुष्पवन्तपदसंकेते च चन्द्रसूर्यविपयतयोरवच्छे- द्यावच्छेदकभावो न भासते। अतस्तयोविशृङ्खलमेव भानमिति न काप्यनुपपत्तिः । यदि च वृक्षात्स्यन्दत इत्यादिर्न प्रयोगस्तदा सक- मकधातोः फलविशिष्टव्यापारवाचकतामते पञ्चम्यर्थविभागजनक- त्वयोधे विभागानवच्छिन्नफलावच्छिन्नव्यापारविपयकधातुशक्ति- ज्ञानजन्योपस्थितिः फलव्यापारयोर्वैशिष्टयानुपरक्तयोर्धात्वर्थता- मते च संकेतीयवोधनिष्ठविपयतांशे विभागविपयकत्वानवच्छि- अत्यफलान्तरविपयकत्वावच्छिन्नत्वोभयावगाहिज्ञानजन्योपस्थितिः कारणमभ्युपगन्तव्येत्यलमधिकेन । व्याघ्रातिभेति दस्युभ्यो रक्षतीत्यादी भीत्रार्थानामित्यनेनापा- दानत्वम्। भयं च परतोऽनिष्टसंभावना। त्राणं चानिष्निवृत्त्यनुकूलो व्यापारः । तदर्थकधातुयोगे तादृशानिष्टजनकमपादानसंज्ञमिति सूत्रार्थः । एवं च पञ्चम्यर्थम्तत्र प्रयोज्यत्वम् । तच्च निरुक्तधात्वर्थ- घटकानिष्ठेऽन्वेति । श्रथ यस्य व्याघ्राधीनमनिष्टमप्रसिद्धमय च व्यारहेतुकत्वेन मरणादिकं संभावयति तत्पुरुपपरो व्यानादयं विभेतीवि कथं प्रयोगः प्रमाणम् । अनिष्टे व्याघ्राधीनत्वस्य वाधा- दिति चेत् भयार्थकधातुयोगे प्रयोज्यतामकारकत्वं पञ्चम्यर्थः । तथानिष्टसंभागनायामन्येति । प्रकृते च व्याघ्राधीनस्य तत्पुरुषी. यानिष्टे वाधेऽपि अनिष्टसम्भावनायां तत्प्रकारकत्वमयाधितमेति नानुपपत्तिः। एवं च शत्रुभ्रमेण मित्रादपि विभेतीत्यादिवास्यस्यापि प्रामाण्यनिर्वाहः । एवं च भयार्थकधातुयोगे भयहेतुन्वेन संभारि- तमपादानमित्येकः सूत्रार्थः। अनिष्ट्रविरहानुनन्यापाररूपत्राणा- र्थकधानुयोगे नष्टप्रयोजक तदित्यपरः। शनिष्टं दुःखमेव सर्व- प्रानुगतम् । यजन्यं दुःसं फम्यापि न प्रसिद्धपति ताहशम्याप्यहि- ·२६६ पञ्चमी ] जयानकृत कण्टकादेरपादानत्व स्यादिति चेत्तहि तन्निष्टदु सोपधायकव्यापार- निरहानुफूलव्यापारस्तपादानक सकर्मक रक्षणमिति वक्तव्यम् । घटाद्यचेतनकर्मकरक्षण निनाशोपधायकव्यापारविरहगर्भ निर्वा- च्यम् । योभ्यो गा वारयति कृपादन्ध वारयतीत्यादौ वारणार्था- नामित्यतेनापादानत्यम् । वारण क्रियाप्रतिपेधस्तदर्थकधातुयोगे ईप्सितस्तत्तत्नियाजन्यफ्लभागितया तत्तलियाफ रभिप्रेतोऽपा- दानमिति सूनार्थ । क्रिया च भक्षणगमनादिरूपा। तात्पर्यव- शात्कचित्कस्याश्चित्प्रतिषेधो धारयतीत्यादिना योध्यते । प्रतिपेध कर्तृत्वाभागानुकूलव्यापार । कर्तत्वाभावरूपधात्वर्थतावच्छेदक- फलशालितया गवान्धादे कर्मता । यवादिपदोत्तरपञ्चम्या यवादिगतलेनेच्छाविपयफलफत्व भक्षणादो प्रत्याय्यते । इच्छा च भवणादिक्रियाकर्तृनिष्ठा तदर्थेऽन्तर्भावनीया। एव चोक्तस्थले याम्पादिनिष्ठन गवान्धादीच्छाविपयो यो गलाध सयोगोत्तर- देशसयोगादिर्गवादिनिष्टतत्तत्फलकव्यापारानशेपकर्तृत्वाभावानुकूल- व्यापारानुकृलकृतिमानित्याकारको वोध । अन्धादर्यद्यपि कूपगम- नत्लादिना नेच्छा तथाप्यभिमुसोपगमनत्वादिना कृपगमनादेरिच्छा वर्तत एवेति । वस्तुगत्या य कृपादिदेशस्तद्गतत्वेन क्रिया- जन्यसयोगस्य तदिच्छाविपयत्वमक्षतमेव । न च प्रकृतयवकूपा- दिनिष्ठफ्लविशेषजनकत्वमेव पञ्चम्यर्थोऽस्तु किमिच्छान्तर्भावेणेति वाच्यम् । यन चैनादेर्नान्तरीयकतया विपभोजनादिक न तु स्वेच्छा- वस्तर तद्भोजनविरोधिव्यापारकर्तरि चैत्र विषाद्वारयतीति न प्रयोगोऽपि तु सनिपाद्वारयतीत्यादिरेय । तर पूर्वप्रयोगवारणाय सूत्रकृता ईप्सित इत्यनेन सन्प्रत्ययेनेच्छोपादानात् । अत एय यद्यवादिक केनापि न मुक्त तत्कर्मकभोजनाप्रसिद्धारपि भोजनाले सयोगनिशेपे तद्यवादिगतत्वेनेच्छाविपयत्वप्रसिद्धथा तद्यवाद्गा वारयतीत्यादिप्रयोगोपपत्ति । एव च तन भक्षणादौ तद्ययादिकर्म- ·[ कार व्युत्पत्तिवाद, कत्वगवादिकर्तृकत्वोभयाभावयोधाय केपां चित्प्रयासोऽनादेय एवेति । पण्डितात्पुराणं शृणोति, उपाध्यायादधीते, रामादधीतसं- देश, इत्यादावाख्यातुराख्यातोपयोग इत्यनेनापादानता। तत्र प्रकृत्य- र्थपण्डितादिकर्तृकोचारणाधीनत्वं पञ्चम्यर्थः । तस्य च श्रवणोचार- रणार्थविशेपज्ञानादिक्रियायामन्वयः। मृत्पिण्डाघटोजायते इत्यादी जनिकर्तुःप्रकृतिरित्यनेनापादानत्यम् । तत्र प्रकृतित्वं न विकारित्वम्। प्रकृतिविकृतिभावाभावेऽपि 'प्राक्केकयीतो भरतस्ततोऽभूद्', 'पायो- र्जात' इत्यादी पञ्चमीदर्शनात् । न हि सुतवपुपो मावापितृशरीरवि- कारत्वमपि तु तदीयशुक्रशोणितादिविकृतित्वमेव । शुक्रशोणितादेः शरीरस्थत्वेऽपि मलमूत्रादेरिव शरीरावयवत्वाभावात् । न च तन हेतुपञ्चम्येव नापादानपञ्चमीति वाच्यम् । गुणातिरिक्तहेतौ पञ्चम्य- नुशासनविरहात्। अन्यथा दुग्धाद्दधि जायते, मृत्तिकाभ्यो घटो जायते, शृङ्गाद्धनुर्जायत इत्यादावपि हेतुपञ्चम्यैवोपपत्ती जनिकर्नु- रित्यादिसूत्ररयैव वैयऱ्यांपत्तेः । तस्मात्कारणत्वमेव प्रकृति- त्वम् । दण्डाद्धटो जायत इत्यादयोऽपि प्रयोगा इप्यन्त एव । अत- एवेश्वरस्य द्रव्यादिकार्याप्रकृतित्वेऽपि यती द्रव्यं गुणाः फर्मेत्यादी पञ्चमी न च प्रकृतिपदेन कारणमानविवक्षायामपि क्रियाविवक्षा- भावादपादानपश्चम्यनुपपत्तिहेतुपश्चमी च प्रकृतेऽनुपपरति याच्यम् । श्रगत्या जायत इत्यादिक्रियाध्याहारेण तन पश्चम्या उप- पाटनीयत्वात् । दिमवतो गला प्रभवतीत्यादी भुनःप्रभर इत्यनेना- पाटानता । यत्संबन्धात्मभरनं प्रथमप्रकाशः स प्रभवः। प्रथम- मरारा एप प्रभवत्यर्थः । पञ्चम्यर्थः संयन्धाधीनत्वं तादृशप्रिया- यामन्वति । संयन्ये च हिमनदादेः प्रत्यर्धम्यान्ययः। उपाध्याया• दन्तदत्ते छात्र इत्यादावन्तद्धी येनादर्शनमिन्द्रतीत्यपादानता। अन्तदिग्न्नर्धानम । म्यनिष्टान्यार्नुकदर्शनविषयताविपदोदरेयरी व्यापारः । एवं च व्यापारानुलनयान्नद्धांनपटको यग्नुपदर्श- ·पञ्चमी ] ३०१ जयानात नविपयताविरहोद्देश सोऽपादानमिति सूत्रार्थ । उक्तस्थलीय- पञ्चम्या यन्तर्द्धिघटकदर्शनान्वयि कर्तृतानिरूपकत्वमेवार्थ इत्युपा- ध्यायकर्तृकदर्शनविपयताया य सनिष्ठोऽभावस्तदुद्देश्यकव्यापार- कर्ता छान इति तत्रान्वयबोध । इदन्तु योध्यम् । अस्मादय दीर्घोऽस्मादय तार इत्यादो नापा- दानपञ्चमी, दैाद्यवधेरपादानवस्याननुशासनात् । ध्रुवमपाय इ- त्यनेन हि अपाये विभागरूपक्रियाया क्रियान्तरजन्यविभागे च यद- वधिभूत तस्यापादानल निधीयते न त्ववधिमात्रस्य। यदि चापायपद वस्तुमानोपलक्षण तदा तदुपादानमर्थक स्यात्। अथ तत्पदेन किया- मानमुपलक्ष्यते।यस्माद्दीर्घ इत्यादोचभरतीत्यध्याहार्यम्।दीर्घभवन च दीर्घतवेति क्रियाया सावधित्वम् । श्रावश्यकश्च प्रियाध्याहारस्त- द्योगमन्तरेण कारकत्वास्यानिर्वाहात् । एव पलाहकाद्विद्योतते विद्यु- दित्यादौ द्योतनादिक्रियाया सावधिकत्वविरहेण नि मृत्येत्यध्याहि- यते। अत एव नैतदपादानम्। निदिष्टविषयमपि तुपात्तविपयमितिवै- याकरणा ।निदिष्टत्वमुच्चरितत्वम्। उपात्तत्वमध्याहृतत्वम्।विपयोs- वधित्वनिरूपक नि सरण चविभाग एवेति उक्तरथलेऽध्याहतक्रिया या सावधिकसमिति चेत् । एव सति वृक्षापततीत्यादौ वृक्षादेरस- मह । तत्रापि विभागक्रियाऽध्याहियत इति चेत्, तन निर्दिष्टविपय- ताप्रवादविरोध । एवमस्माद्दीर्घ इत्यादावपि क्रियाध्याहारे तत्सम- शीले माथुरा स्रोतेभ्य प्राध्यतरा इत्यादायपि क्रियाया अध्या- हरणीयतया तनापादानस्यापेक्षितक्रियात्मकस्योपात्तविपयान्तर्भा- वप्रसङ्ग इति तादृशापादानयोरविरोपापत्ति । एव च "उपात्त- विपय किश्चिनिदिष्टिविषय तथा। अपेक्षितक्रिय चेति निधापादा- नमुच्यते" इति शाब्दिकविभागविरोध । अथापायपदेन क्रिया- सामान्य क्रियाजन्यविभागश्च विवक्षित । एव च वृक्षात्पततीत्यादो न विभागात्मकक्रियाध्याहार इति तदपादानमपि निदिष्टविपयम् ।

·[ कारके ३०२ व्युत्पत्तिवादः यत्रापादानतानिर्वाहार्थमेव क्रियाध्याहारो वलाहकादित्यादौ तद. पादानमुपान्तविपयम् । यत्र वाक्यसमाप्त्यर्थं तदध्याहारस्तत एव चापादानतानिहो यथा माथुरा: सोध्नेभ्यः अस्माद्दीर्घ इत्यादी तत्रापेक्षितक्रियत्वमिति चेत् । एवमध्ययमस्मात्तार इत्यादावगति- स्तन हि तारभवनं तारतं जातिः। जातेश्च न सावधिकत्वमिति कुतोऽपादानता। अन्यथाऽयमस्माद्गौरित्याद्यापत्तिः । न च जाते. रपि तारत्वस्यैवायमस्मात्तार इति प्रतीतिबलाद्भवत्येव सावधिकत्व- मिति वाच्यम् । यदेव ोकापेक्ष तारत्वं तदेवान्यापेक्षया मन्दवं समनियतजातिद्वयानभ्युपगमात् । समनियतत्वानभ्युपगमे जाति- सङ्करप्रसङ्गात् । तथा च तारत्वादेः सावधिकत्वे स्वापेक्षया यस्ता- रस्तमपेत्य स्वस्मिन्मन्दश्यवहार इव तारन्यवहारोऽपि स्यात् । स्वापेक्षया यो मन्दस्तमपेक्ष्य तारव्यवहारवत्तमपेक्ष्य स्वस्मिन्मन्द- व्यवहारोऽपि स्यात् । श्रथ तदपेक्षया तारव्यवहारस्तत्सजाती-. यत्वे सति साक्षात्कारप्रतिवन्धकतावच्छेदकजातिमत्त्वमवलम्बते- ऽतो न स्वापेक्षया यस्तारस्तदपेक्षया तारव्यवहारोन्यापेक्षया तारे- ऽपि भवतीति चेत्तर्हि अस्मात्तार इत्यत्र साजात्यसमानाधिकरण- साक्षात्कारप्रतिवन्धकतावच्छेदकजातिरूपतारपदप्रवृत्तिनिमित्तघ- टकसाजात्ये साक्षात्कारे च पञ्चम्यान्वयो वाच्यः। तावतैय दर्शि- तातिप्रसङ्गवारणसंभवात् । साजात्यं तवृत्तिशब्दत्वजातिस्तस्याः साक्षात्कारस्य च न सावधिकत्वमिति न सावधिकत्वरूपमपादा. नत्वं तत्र पञ्चम्यर्थः । न च साजात्यघटकजाते: सावधिकत्वाभावे- ऽपि वृत्तेः सावधिकत्वमस्त्येव । एवं साक्षात्कारो विलक्षणविपयि- ताशालिज्ञानविपयिता च सावधिकैवेति तत्र पञ्चम्यान्वयेन साम- अस्यमिति वाच्यम् । यतो वृत्तेर्षिपयितायाश्च स्वाधारविपयप्रति- योगिकत्वमेव न तु तवधिकत्वम् । तदवधिकत्वतत्प्रतियोगिकत्व- योर्वस्तुनोर्भेदात् । अन्यथा घटे वर्त्तते घटमवगाहत इत्यत्र घटाद्व- ·पञ्चमी ] जयाऽलत. लते घटादवगाहत इति प्रयोगस्य घटस्यापादानत्वेन दुर्वारत्वात् । अत एव प्रतियोगिताया अपादानत्वानात्मकतयाऽन्यादिशब्दयोगे प्रतियोगिवाचकपदात्पञ्चमी सूत्रान्तरेणानुशिष्टा। प्रतियोगित्य- स्यापादानतारूपत्वे तद्वैयापत्तः। अथान्यादिशब्दार्थभेदादेः क्रियात्वाभावेन कारकत्वासंभव इति मुनिः सूत्रान्तरं प्रणिनायेति चेत् । तत्किं तारादिघटकवृत्त्यादेः क्रियात्वमनुमन्यते भवता । तस्मात्र पञ्चम्युपपादकं सूत्रान्तरमनुसर्तव्यमिति गुणो द्रव्याद्भिन्न इत्यादौ अन्यारादिति सूत्रेणैव पञ्चमी । अन्यपदस्यान्यार्थकपर- स्वादिति यहवः । न चान्यपदेन तदर्थकविवक्षणे तत्समानार्थकेत- रपदोपादानवैयर्यम् । अन्येतरपदयोरेकस्यान्योन्याभावविशिष्टा- र्थपरत्वात् । श्रपरस्य पृथक्त्वरूपगुणविशिष्टार्थपरतया सार्थक्यात्। पृथग्विनेत्यादिसूत्रे पृथक्पदोपादानं तद्योगे वैकल्पिकतृतीयोप- पत्त्यर्थम् । वस्तुतस्तत्र पृथक्पदमसाहित्यार्थक, न तु गुणवदर्थ- कम् । चन्द्रात्पृथगप्यनङ्ग इत्युदाहरणेऽसाहित्यस्यैव प्रतीतेः। यत्तु अन्यादिपदं नान्योन्याभावार्थकपदपरं, घटः पटो नेत्या- दावपि नवरतदर्थकतया तद्योगे पञ्चम्यापत्तेः । न चान्यपदमन्यो- न्याभावविशिष्टार्थपदपरम् । तस्यापि विशिष्टार्थवाचकत्वात् । नम्पदं च न तथा तदुपस्थितार्थस्य नामान्तरार्थे भेदान्वयसंभवेन तत्र धर्ममाववाचकत्वादिति वाच्यम्। द्रव्याद्गुणरय भेद इत्यादौ पञ्चमीनिहाय भेदार्थकपदस्यैवोपादेयत्वात् । अन्यादिपदस्यापि वाच्यविशेपणभेदार्थकत्वादित्याचार्यानुसारिमतं तन्न । अन्योन्या- भाववाचकपदस्य पञ्चम्यनुपयोगित्वे द्रव्यादन्यो गुण इत्यादी पञ्चम्यनुपपः । गुणादौ पृथक्त्वरूपगुणसंभवेनान्योन्याभावस्यै- वान्यपदार्थत्वात् । श्रन्योन्याभावार्थकपदस्य पश्लमीप्रयोजकत्वे- तत्र निपातातिरिक्तविशेपणप्रवेशेनापि नभ्योगे पञ्चमीवारण- संभवात् । वस्तुतस्त्वन्योन्याभावीयप्रतियोगित्वरूपार्थविवक्षायां ·[ कारके धुत्तत्तिनाद. पश्चमी नपदोपस्थापिताभावस्य च प्रतियोगिता न विभक्त्या चोध्यते । नबर्थे प्रतियोगितयैवाधेयत्वातिरिक्तविभक्त्यर्थान्वयस्य व्युत्पन्नत्याग्न चैत्रस्येत्यादौ पप्ठ्याद्यर्थस्य नार्थप्रतियोगित्वादतो न तद्योगे पञ्चमी। अथ पृथक्त्वगुणानगीकर्तृमीमांसकमते सूत्रे अन्यतरपदयोरेकतरोपादानवैयध्यं दुर्वारमुक्तरीत्या सार्थकत्वा- संभवादिति चेन्न । तन्मतेऽप्येकपदस्य प्राधान्येनान्योन्याभारया- चकस्यापरपदस्य तद्विशिष्टवाचकस्य संग्राहकतया. सार्थक्यात्। न च पटाद्वेद इत्यादौ क्रियायोगादपादानपञ्चम्येय । धातूपस्थाप्य- पदार्थप्रतियोगिताया थपादानतारूपत्वे घटे वर्तत इत्यादौ पञ्चमी- प्रयोगस्य परत्वेनाधिकरणसप्तम्यादिना बाधादेवानवकाशात् । अभावीयविलक्षणप्रतियोगिताया एव वा तथात्वात् । घटादन्यत्व- मित्यादौ चापादानत्वासंभवेऽप्यन्यपदयोगेनैव पञ्चमी। तत्रान्य- पदाद्विशेपणतया भासमानभेद एव पञ्चम्यान्वयोपगमात् । न तु भावप्रत्ययात्प्राधान्येन भासमाने तस्मिन् पदार्थैकदेशेऽपि ससंव- न्धिके प्रतियोगिसंवन्धान्नयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिति वाच्यम् । प्राधान्येन भावप्रत्ययाद्भासमानेऽप्यन्यत्वे घटपटादिप्रतियोगिक- त्यान्वयविवक्षया घटादन्यत्वमिति प्रयोगात्तन्निर्वाहायैवान्येतर- पदद्वयोपादानम् । अथ वा ध्रुवमपाये इत्यत्रावधित्वमेव विवक्षितं न तु प्रतियोगित्यमुभयानुगतरूपाभावादिति पटाद्भेद इत्यादौ पञ्च- म्युपपत्तयेऽन्येतरपदोपादानम् । वस्तुतोऽन्येतरपदं स्वरूपपरमेव । अर्थपरत्वे घटादन्य इतिवद्धटादेक इति प्रयोगापत्तेः । यद्येकपद्- स्यान्यत्वरूपेण नान्यार्थकताऽपि तु समभिव्याहृतान्यत्वोपलक्षिते वस्तुनि बुद्धिविपयतावच्छेदकघटत्वादिनैव । चैत्र एकमानयति मैत्रचापरमित्यादौ घटत्वपटत्वादिनैवानयनकर्मतादिप्रतीतेन तु पदघटान्यत्वादिना । अन्यत्वान्वयिप्रतियोगिवाचकपदासमभित्र्या- हारात् । अन्यथा तद्योगे पञ्चम्याअसाधुत्वेऽपि पटस्यैक इति प्रति- ·पञ्चमी ] जयालकृतः योगिनि पप्ठ्यापत्तेरित्युच्यते तदाप्यन्यार्थकतदादिपदयोगे पञ्चमी- प्रयोगापत्त्यार्थग्रहणासंभव इति । तथा च पटाद्भिग्नं घटाद्भिद्यत इत्यादौ पञ्चमीनिहाय तत्रापादानत्वमेव कथं चिदुपपादनी- - यम् । तथा हि-भिदधातोर्नान्योन्याभावोऽर्थोघटाद्भिनत्ति पट इति प्रयोगापत्तेः । भिद्यते पट इत्यादिप्रयोगानुपपत्तश्च । कर्तरि यगात्म- नेपदासंभवात् । अदेवादिकाच्च नश्यन्संभवः । परस्मैपदित्वाच्च। अकर्मकधातुयोगे कर्मफर्तविवक्षाया अप्ययोगात् । कस्यचिदकर्म- कस्य योगे ण्यर्थान्तर्भावेणैव कर्मकर्तृत्वस्योपपादनीयत्वात् । अन्यो- न्याभावस्याजन्यतया तदर्थकधातोय॑र्थान्तर्भावस्य दुष्करत्वात् । भिद्यते कुसूल इत्यादौ भिदेविदारणार्थकत्वेन सकर्मकतया कर्म- कर्तृत्वसंभवात् । अतोऽन्यत्वेन ज्ञापन मिद्धातोरर्थः । ज्ञापनं ज्ञान- विषयतामयोजकव्याप्तिपक्षधर्मता। तदाश्रयोऽसाधारणधर्म एव भिदादिकर्तकत्वादिक उच्यते। अन्यत्वप्रकारकानुमितिविपयतारू- • पधात्वर्थविच्छेदकफलानयो भिदाकर्मतया भेद्यः । एवं च पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते इत्यादौ पृथिव्यादेः कर्मतैय न केवलकर्तृता । अन्योन्याभावे साध्ये सर्वतान्त्रिकाणां तादृशप्रतिज्ञालिखनं केपा- चिदनवधानेन प्रतिज्ञास्थवह्नयादिपदं वहयादिज्ञानविषयतार्थ- कम् । हेत्यवयवस्थपञ्चम्या ज्ञाप्यत्वं नार्थोऽपि तु प्रयोज्यत्वमेवेति मणिकारादिमतानुसारेणैव केपांचिदिति सूक्ष्मविवेचनचतुराः । अर्जुनः क्रोशालक्ष्य विध्यति । अद्य भुक्त्वायं द्वथहाद्भोक्ता इत्यादौ सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये इति पञ्चमी प्रकृत्यर्थयोरध्याकलयोः का- रकद्वयव्यवधायकतामभिधत्ते। तथा च स्वाधिष्ठितदेशानन्तरकोशा- ल्मकाध्वभागानन्तरदेशस्य विध्यत्यर्जुन इत्यादिप्रथमस्थले वोधः । समभिव्याहृतकप्रधिष्ठितदेशानन्तर्य विशेषणतया प्रकृत्यर्थान्वयि, विशेष्यतया प्रकृत्यर्थान्वयि चानन्तरदेशस्थत्वं पञ्चम्यर्थः । स्वी- यैकार्थान्वितापरपदार्थान्वितापरस्वार्थबोधकत्वमप्यत्र व्युत्पत्ति- २० ·[ कारके '३०६ व्युत्पत्तिवादः वैचित्र्यादेकपदस्य स्वीक्रियते । भोजनकृत्यधिकरणैतदिवसानन्तर- द्रुघहानन्तरदिनवृत्तिभोजनकृतिमानयमित्याकारकबोधश्चरमस्थले। कारकपदेन क्रियानुकूलच्यापाररूपकारकपदार्थतावच्छेदकस्यापि विवक्षितत्वात् । एकक्रियामुकूलकत्यन्वयिनः प्रकृत्यर्थाधिकरणका- लानन्तरकालीनत्वस्य प्रकृत्यर्थविशेपणीभवदपरक्रियानुकूलकृत्यधि- करणकालानन्तर्यस्य चोधकत्वेऽपि पञ्चम्युपपत्तिः । कारकद्वयमध्य- वर्तिताचात्र कालस्य नोपपद्यते कर्तुरेक्यात् । अत एवोक्तम्-कर्तृ- शक्त्योर्मध्ये चैकः काल इति ।। इति महामहोपाध्यायोगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिवादे पञ्चमोविवरणम् । अथ षष्ठीविवरणम् संवन्धविवक्षायां कारकविभक्त्यप्रसक्तः शेषे पष्ठीत्यनेन चैत्र- स्येदमित्यादी पष्ठी । चैत्रस्य द्रव्यमित्यादी स्वत्वस्य, चैत्रस्य स्वं, घटस्य कारणं, चैत्रस्य हस्तः, इत्यादौ निरूपितत्वावयवत्वादीनां सं. वन्धत्वेनैव पप्ठ्यर्थता न तु विशिष्य शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गात् । संयो- गादिसंबन्धसत्त्वेऽपि चैत्रस्य नेदं वास इत्यादौ स्वत्वादिसंबन्धवि- शेपवोधतात्पर्येण यत्र नञ् प्रयुज्यते तत्र विशेपरूपेण पष्ट्या लक्ष- णैव । विभक्तौ न लक्षणेति प्रवादस्यानुशासनासत्त्वे एक विभक्त्य- र्थेऽपरविभक्तर्न लक्षणेत्येतत्परत्वात् । अतएव च कृद्योगापि हि पाठी संवन्धत्वेनैव बोधयतीति मिधाः । इत्थमेव च संबन्धवेन कर्मत्वा- दिविवक्षया मातुः स्मृतमित्यादायधीगर्थेत्यनुशासनस्य नियम- परतया सार्थक्योपपादनं वृत्तिकृतामुपपद्यते। संवन्धत्वविशिष्ट- संबन्धविवक्षायां शेपे पष्ठीत्यस्य पष्ठयविधायकत्वे तादृशानुशा- ·३०७ पष्ठी ] जयाऽनवृतः सनस्य विधित्वमेव स्यात् । अत एव च "श्रामं शूद्रस्य पकानं पक- मुच्छिष्टमुच्यत" इत्यत्र पकमित्यनुपज्यमानाया: पष्ठयाः संवन्ध- त्वेन कर्तृत्वमर्थः न तु स्वत्वम् । शूद्रकर्तृकवृपोत्सर्गे चरुहोमानुप- पत्तेरिति नवीनम्मानिां मतमप्युपपद्यते । न च तत्र कृद्योगा पष्टी कर्तृत्वत्वेनैव बोधयतीति वाच्यम् । निष्ठायोगे तस्या निषेधात् । अत एव "नानिस्तृप्यति काष्ठानां न पुंसां वामलोचना" इत्यादौ करणत्यादेः संयन्धत्वेन विवक्षया पष्ठयुपपत्तिः । तृतीया- दिविधिविपयतया विशेपरूपेण करणत्वादिसंबन्धविवक्षायां पष्ठय- नुपपत्तेः । अथ संपन्धत्वेन संम्बन्धस्य पष्ठीवाच्यत्वे पुरुपस्य दण्ड इत्यादौ दण्डस्य पुरुप इत्यादिरपि प्रयोगः स्यात् । दण्डी पुरुपो रूपवान् घट इत्यादिवदण्डरूपादेः पुरुपघटाद्यनाधारत्वेऽपि पुरुपी दण्डो घटवद्रूपमित्यादिः प्रयोगो दुर्वारः, तदत्रारतीत्यर्थ इव तदस्येन्यर्थे मतुपो विधानात् । दण्डरूपादिपदोत्तरपप्ठया चैत्रघटा- दिनिष्ठतदर्थसंबन्धप्रतिपादने तदुत्तरमत्वर्थीयस्य प्रसंगादिति चेत् । विशिष्य केपांचिसंवन्धानां पटियर्थतोपगमेऽपि घटस्य रूपमित्या- दिप्रयोगानुरोधेन समवेतत्वादेः पष्ठ्यर्थताया आवश्यकत्वेन हस्तस्य चैत्रः, चैत्रवान हस्त:, शाखाया वृक्षः, वृक्षवती शाखेति कथं न प्रयु- ज्यते, पूर्वप्रयोगाभावादिति चेत्तुल्यम् । नराणां क्षत्रियः शूरो नरपु वा, श्रध्वगानां रथगामिनः शीघ्रतरा अध्वगेपु या, गवां कृष्णा संपनक्षीरा गोषु त्यादौ यतश्च निर्धारणमित्यनेन पष्ठीसप्तम्यौ वि. धीयेले। तदर्थश्च जात्यादिविशेषणविशिष्टयद्धर्मावच्छिन्नस्य ताह- शविशेषणशून्यतद्धर्मावच्छिन्नव्यावृत्तत्यविशिष्टविधेययत्तया प्रति- पादनं तद्धर्मावच्छिन्नार्थकपदात्यष्ठीसप्तम्याविति । प्रकृते च क्षत्रिय- त्वादिविशेषणविशिष्टे नरादौ तच्छून्यनरादिव्यावृत्तत्वेन शौर्यविशे- पादिरूपविधेयसंवन्धोऽभिमत इति नरादिपदात्पष्ठी । नरेभ्यो रा. क्षसाः शूरतमा इत्यादी रातसत्यादिविशेषणविशिष्टे तच्छून्यनरा- ·३०८ [ कारके व्युत्पत्तिवाद दिव्यावृत्तशूरतमत्वविवक्षायामपि न निरुक्तनिर्धारण राक्षसत्या- दिविशिष्टस्य नरत्लादिसामान्यधर्मानवच्छिन्नत्वात् । नराणा क्षत्रिय शूरतम इत्यादौ क्षत्रियादिनिष्ठशूरतमत्वादौ नरादिसामान्यव्या- वृत्तत्ववाधात् शून्यत्वान्त व्यावृत्त्यपधेविशेषणम् । तद्धर्माश्रयय- किंचिद्वयावृत्तत्वविवक्षणे द्रव्येपु घटोगन्धवानित्यपि स्यात्। गन्धा देर्यत्किंचिद्रव्यव्यक्तिव्यावृत्तत्वात्। तादृशविशेपणशून्यसामान्य व्यावृत्तत्वनिवेशे नराणा क्षत्रिय शूरतम इत्यादावेव तदसभव । शूरतमत्वादे क्षत्रियत्यादिशून्यराक्षसाद्यव्यावृत्तत्यादतस्तद्धर्मा वच्छिन्नेति । अथ विधेये जात्यादिविशेपणशून्यसाधारणधर्माव- च्छिन्नान्वित व्यावृत्तत्व साधारणधर्मावच्छिन्नवाचकपदोत्तरपष्ठया- देरेवार्थो वाच्य । तावता च नरत्वादिरूपसाधारणधर्मावच्छिन्नवृत्त त्वस्यैव लाभ सभवति । न तु क्षत्रियत्वादिशून्यत्वविशेपितनरादि- व्यावृत्तत्वस्य प्रकृत्यर्थे नरादौ तादृशविशेपणशून्यत्सवोधकाभावात्। न च पष्ठया एव तदर्थ ,शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गात् । नच भेद एव पष्ठयर्थ । तर च क्षत्रियादिपदार्थस्य प्रतियोगित्वेनान्वयात् क्षत्रियान्यनरादि- व्यावृत्तत्वलाभ शक्तिभेद विनैवेति वाच्यम् । एवमपि सरया तिरिक्तविभक्त्यर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव भानमिति व्युत्पत्तिविरो. धापरिहारात् । नरेपु क्षनियाणामेव शौर्यमित्यादी क्षनियादेवि- भक्त्यर्थविशेपणतयोपस्थितस्य भेदे विशेपणतया भानोपगमे व्युत्पत्त्यन्तरविरोधाच्च । अस्तु लक्षणया नरादिपदादेव क्षत्रियान्य- नरत्वादिनिशेपरूपेणोपस्थितिरिति चेत् । अस्तु । व्यावृत्तत्व किं तापत् कुन वा तदन्यय । व्यावृत्तत्व तवृत्तित्वम्। शूरतमादि- पदोपस्थापिते धर्मे तदन्वय इति चेन्न । पदार्थतारच्छेदकेन पदा- र्थान्तरानन्वयात् । पदार्थाना जातिमति सत्तेत्यादी जातिमदन्यप- दार्थवृत्तित्वसामान्याभावस्य सत्तादौ याधितत्वात् । तादृशपदार्थ- ममतत्वाद्यभावस्य पाप्रसिद्धावृत्तियोधासभनाश । ण्य द्रव्येषु ·पष्ठी ] जयाजवृत कम्युमीनादिमान् घट इत्यादी घटलानिधर्मस्यान्वयितावच्छेदफ- रूपेणानुपस्थितत्वात्तत्र व्यावृत्तत्वान्वयनोधो दुर्घट इति । श्रा केचित् नराणा क्षत्रिय शूर इत्यादी क्षनिय इव लक्षणया क्षनियान्योऽपि क्षत्रियपदार्थ । शूरपदस्यापि शूर इव तदन्योऽप्यर्थ पष्टयर्थोऽभेट क्षत्रिये तदन्यस्मिश्चान्वेति। तथा च नराभिन्न क्षत्रिय शूरो, नराभिन्नक्षत्रियान्यो न शूर इत्यर्थ । नराणा क्षनियेषु शौर्यमित्यत्रापि क्षत्रियपद प्राग्वदुभयार्थकम् । शौर्यपद च तत्तदत्य- न्तामानार्थकम् । तथा च नराभिन्नक्षत्रिये शोयं तदन्यस्मिंस्तदभाव इति बोध । उद्देश्यविधेययोर्यादृशसवन्धो भावान्वयवोधे भासते तत्मरन्धारच्छिन्नविधेयाभाव उद्देश्यवाचकविधेयवाचकपदयोउँथ्य- धिकरण्यस्थले विधेयपटलक्ष्यार्थ । तयो सामानाधिकरण्यस्थले तु विधेयधमिभिन्न इति सामान्यतो व्युत्पत्तिरित्याहु । तन्न । तथा- सति तस्मै पुरुषोत्तमाय नम इत्यन तत्पदार्थतदन्ययोरेव पुरुप- पदार्थाभेदविवक्षणे उत्तमपदेनासामर्थ्यात्समासाप्रसक्तेर्न निर्धारण इति निपेवाश्रयणेन प्रकाशकृता पष्टीसमासखण्डनानौचित्य- प्रसङ्गात् । एव नरेषु शूरस्य क्षत्रियस्येद राज्यमित्यादौ शूरपदार्था- शूरान्वितक्षत्रियपदार्थक्षत्रियान्यस्य पष्टयर्थसवन्धारौ नान्वय किंतु शूरान्वयिक्षत्रियादेरन्वय इत्येतन्नोपपद्यते । श्वेत सैन्धव भुक्त इत्यादी कर्मतादिविशेपणतया लपणादिवुद्वौ मुरयविशेष्यतयाs- श्वादेरभानादेकपदोपस्थापितयोयोस्तत्प्रतिकनिभत्तयर्थे एकस्य विशेपणतयाऽपरस्य तदपिशेपणतया भानस्याव्युत्पन्नत्वात् । एव द्रव्येषु क्षितिपाथसी रसरती इत्यादौ क्षितिजलोभयत्वाद्यरच्छिन्न भिन्ने रसवदान्यन्यत्ववोधो न सभवति । रसादिमत्यपि प्रत्येकमुभ- यत्वावन्छिन्नभेनसत्त्वात् । नापि प्रत्येकभेदारछिन्ने तथैव वाधात् । नाप्येकभेदविशिणपरभेदावच्छिन्ने एफपदस्य तादृशभेदावच्छिन्न- लक्षकत्वे परपदार्थे रमपदाद्यन्यरूपविधेयानन्ययात्। द्वन्द्वघटकै- , ·~ [ कारके . व्युत्पतिवादः कपदार्थमात्रे विधेयान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । नापि पदाभ्यां लक्षणया तत्तद्भिनोपस्थितौ अभेदेनैकभिन्नान्विते अपरभिन्ने तथापि पदार्थद्वये विधेयान्वयानुपपादनात् । हूंढे समस्यमानपदार्थानां परस्परम- नन्वयादित्यपि चिन्त्यम्। यत्तु नराणां शुरः क्षत्रिय इत्यादौशूरत्वान्वयी अभेदः पष्ठ्यर्थः । नराभिन्नशूरत्वाद्यवच्छेदेन क्षत्रियाभेदाद्यन्वयः। एवं च क्षत्रियान्ये (?) नरेऽर्थतः शौर्यव्यवच्छेदलाभ इति । तदत्यन्तमसत् । नराणां क्षत्रिये शौर्यमित्यादौ क्षत्रियाणां कर्णः प्रचुरं ददातीत्यादौ चानिर्वाहात् । इदं तु तत्त्वम् । निर्धारणविभत्तावृत्तत्वमेवार्थः । व्यावृत्तत्वं चाभेदान्वयि विधेयसमभिव्याहारस्थलेऽन्योन्याभावप्रतियोगित्वम् । भेदान्वयिस्थले चात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । तस्य च विधेयता- वच्छेदकावच्छेदेनान्वयः । अतो न द्वित्वाद्यवच्छिन्नाभावमादाया- तिप्रसङ्गः । अभावे च प्रकृत्यर्थस्य नरादेः क्षत्रियत्वादिरूपोद्देश्यता- वच्छेदकावच्छिन्नभेदविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकनरत्वादिव्यापका- धिकरणतानिरूपिताधेयतासंवन्धनान्वयः । एतावतैव जात्यादिरूप- विशेषरणशून्यप्रकृत्यर्थनरादिसामान्यव्यावृत्तेविधेयधर्मे लाभः । द्रव्याणां क्षितिपाथसी रसवती इत्यादी भेदद्वयादिविशिष्टद्र- व्यत्यादिव्यापकतैव संवन्धः। विधेयस्य शुरतमादेर्निर्धारण- विभक्तिप्रकृत्यर्थतावच्छेदकनरत्वादिविशिष्टतादात्म्यादिरेव संव. न्धतया भासते। अतो नराणां राक्षसः शूर इत्यादे पत्तिः । अन्यत्स्वयमूह्यम् । इति महामहोपाध्यायधोगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्रतिवादे पष्ठीविवरणम् ।

·राप्तमी ] जयाजकृतः श्रथ सप्तमीविवरणम् अाधारसप्तम्या श्राधेयत्वमर्थः । तस्य क्रियायामन्ययः। प्राधा- राधेयभावश्च न संयोगादिरूपसंवन्धात्मकः । कुण्डादिसंयोगिनो यदरादेरपि कुण्डाधारताप्रसङ्गात् । अपि तु पदार्थान्तरमेय । स च संबन्धविशेपावच्छिन्नः संयोगेनाधिकरणं समवायेनाधिकरणमि- त्यादिव्यवहारात् । अथ योक्ताऽतिप्रसङ्गभिया संयोगेनाधारत्वमेवा- तिरिक्तम् । समवायसंबन्धावच्छिन्नं च समवायादिरूपमेव । न च समवायस्य संवन्धत्वेन द्विष्टतयारूपादेरपिपटाद्यधिकरणताप्रसङ्गः। तथा सति तुल्ययुक्तयाधिकरणत्वस्यापि द्विष्टतया तादृशातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । यदि चाधारताया आधारेऽनुयोगित्वं संवन्धः श्राधेये च प्रतियोगित्वमिति संवन्धवैलक्षण्यानातिप्रसङ्गः, आधारतानुयो- गिताया एवाधारव्यवहारप्रयोजकत्वादित्युच्यते, तदा समवायस्या- पि तद्वैलनण्येनातिप्रसङ्गवारणादतिरिक्ताधारतायां मानाभावात् । स्पर्शाद्याधारवाय्वादेः रूपाद्याधारतावारणायाधेयभेदेनाधारत्वमति- रिक्तमिति न सत् । प्राधेयभेदभिन्नाधिकरणतानामतिरिक्तसमवाय- स्य च कल्पनामपेक्ष्याऽऽधेयभेदेन समयायभेदस्यैवोपगन्तुमुचित- त्वात् । अथ संयोगेनाधिकरणत्वमपि संयोगरूपमस्तु । कुण्डवद- रादिसंयोगानां कुण्डादिकमनुयोगि न तु बदरादिकमिति नाति- प्रसङ्गः। न चैवमपि कुण्डादेः कुण्डादिनिष्ठसंयोगानुयोगितायाः, कुण्डाधारतापत्तिः । तादृशसंयोगस्य कुण्डादिनिष्ठत्वेऽपि तत्प्रतियो- गिकत्वानुपगमात्तत्प्रतियोगिकसंवन्धानुयोगिताया एव तदाधार- व्यवहारप्रयोजकत्वात् । न चासौ संयोगो घदरादौ कुण्डविशिष्ट- बुद्विप्रयोजकतयोभयानुयोगिक एक एपमुभयप्रतियोगिकोऽपीति वाच्यम् । आधेये संयोगेनाधिकरणविशिष्टयुद्धेरप्रामाणिकत्वात्, कुण्डे बदरमित्यादिविशिष्टयुद्धौ संयोगप्रतियोगिताया एव संबन्ध- - ·[ कारके ३१२ व्युत्पत्तिवाद. त्वात् । पटे रूपमित्यादौ समवायप्रतियोगितावत् । अन्यथा तादृश- विशिष्टवुद्धिवलाद्रूपादावपि घटादिसमवायानुयोगिताप्रगादिति चेन्माभूत्तत्संबन्धावच्छिन्नाधारत्वमप्यतिरिक्तम् । यत्तु तत्पतनप्रतिवन्धकसंयोगवत्त्वं तदाधारत्वं कुण्डादिपतन- प्रतिवन्धकसंयोगवत्त्वं च न वदरादौ, तत्संयोगसत्त्वेऽपि तस्य पतनादिति तदसत् । यस्य पतनमप्रसिद्धं तदाधारत्वासंग्रहात् । स्वस्मिन्स्वपतनप्रतिवन्धकसंयोगसत्त्वेन स्वस्यापि स्वाधारताप्रस. झाच्च । स्वान्यत्वे सति स्वनिष्ठपतनानुत्पादकप्रयोजकसंयोगवत्त्वं तदिति चेन्न । एतदनुपस्थितावप्यधिकरणव्यवहारादित्यलम् । अथाधारसप्तम्या आधेयतार्थकत्वे भूतले वर्तते घट इत्यादौ धात्व- र्थस्य वृत्तेराधेयतारूपत्वेन तत्र भूतलाद्याधेयत्वाभावेनायोग्यताप्रसङ्ग इति चेन्न । तत्र निरूपकत्वस्यैवाधारतारूपत्वेन निरूप्यत्वम्यैव सप्तम्यर्थत्वात् । भूतलादिनिरूप्यत्वस्य च घटादिनिष्टवृत्तावयाधात् । अत एव 'इतिहेतुस्तदुद्भव'इत्यादौ हेतौ हेतुतायां चोद्भवपदार्थोत्प- त्तिवृत्तित्वाभावेऽपि हेतुतायामुत्पत्तिनिरूपितत्वसत्त्वेन सप्तम्युप- पत्तिः। अथ वा वृद्धातोरपि आधारत्वमेवार्थस्तनिरूपकत्वमेव घटा- देस्तत्कर्तृत्वम् । एवं च तादृशधात्वर्थे भूतलाद्यधिकरणकत्वमेव सप्तम्यन्तन बोध्यते । तत्र तदयाधात्। अथाधारसप्तम्या क्रियायां प्रकृत्यर्थाधिकरणकत्वं यदि वोध्यते तदा चैत्रे चैत्रो गच्छतीत्यादि प्रयोगापत्तिः। तत्र धात्वर्थस्य स्पन्दादेः कादिवृत्तित्वात् । मुवि गच्छतीत्यादिश्च न स्यात् । चैत्रनिष्ठक्रियाया भुवि वाधादिति चेन्न । तत्र कर्तृघटितपरम्परासंबन्धावच्छिन्नाधारताया एव सप्त- म्यर्थत्वेन सर्वसामञ्जस्यात् । परम्परासंवन्धस्यापि प्रतीतिरलेन कचिदाधारतानियामकत्वोपगमात् । अवच्छेद्यताविशेषोऽप्याधारसप्तम्य । यथा वीणायां शब्द, कर्णे शब्दः, वृक्षाने कपिसंयोग इत्यादौ । एषु कारकतानिहाय ·सप्तमी ] नुपपत्तेः। । जयाऽलड्कृतः भवतीत्यध्याहारः। अथ वा सप्तम्यधिकरणे चेति चकारेणाकारका. धारवाचिनोऽपि सप्तमी। अत एव साध्यवद्भिन्नसाध्याभावववृत्ति- त्वमित्यत्र साध्यवद्भिन्ने यः साध्याभाव इति सप्तमीतत्पुरुषेण व्या- ख्यानं संगच्छते तत्र क्रियाध्याहारे सापेक्षतयाऽसामर्थ्येन समासा- चमरिण द्वीपिनमित्यादौ निमित्ताकर्मयोग इत्यनेन सप्तमीप्रक- त्यर्थचर्मादेहननादिक्रियानिमित्तत्वं बोधयति । निमित्तत्यं च न कारणत्वम् । चर्मादेहननादिक्रियाकारणत्वे मानाभावात् । पूर्ववर्ति- त्वेऽपि इच्छाकृत्यादिना अन्यथासिद्धत्वात्। अपि तु क्रियाजनिका या विनियोज्यत्वेनेच्छा तद्विपयत्वं स्वविपयकतादृशेच्छाधीनत्वमेव । तत्र क्रियान्वयी सप्तम्यर्थः। तदेकदेशविपयितायां निरूपकत्वेन प्रकृ- त्यर्थान्वयः । चर्मादेर्यात्यव्याधादेः संवन्धश्च न सप्तम्यर्थः । अपि तु सप्तम्याः साधुत्वे स्वरूपसनपेक्षितः । गोपु दुह्यमानासु गत इत्यादौ यस्य च भावनेत्यनेन गयादिपदा- सप्तमी तत्समानाधिकरणदुह्यमानादिपदाम नीलं घटमानयेत्यादी नौलादिपदाद्वितीयावद्विशेषणपदस्य विशेष्यपदसमानविभक्ति- फत्वनियमात् । सप्तमीविधायकसूत्र च भावपदं क्रियापरम् । तथा च यद्विशेपणकृदन्तार्थविशेपणतापन्नक्रियया क्रियान्तरस्य लक्षणं व्यावर्त्तनं तद्वाचकपदात्सप्तमीति तदर्थः। उक्तस्थले गमना- दिक्रियादोहनादिसमानकालीनत्वादिपुरस्कारेण योध्यतयाभिप्रेता। अतो व्यावर्तकविशेपणप्रविष्टतादृशक्रियाया अपि व्यावर्त्तकतया तत्कर्माद्यभेदान्वयविशेष्यगवादिपदात्सप्तमी । अतस्तारशसप्तम्याः समानकालीनत्वादिकमात्रमर्थः। तत्र दुह्याद्युपस्थापितदोहनादेनि- रूपकत्वेनान्ययादोहनसमानकालीनत्वादिकं गमनादौ लभ्यत इति न युक्तम् । दुह्याद्युपस्थापितक्रियायाः कृदर्थविशेषणतयोपस्थितायाः समानकालीनत्वादिविशेपणत्वासंभवात्, प्रकृत्यर्थगवादिनान- ·[ सम्बोधने . व्युत्पत्तिवादः वितस्य सप्तम्या वोधनासंभवाच। किन्तु समभिव्याहृतदोह- नादिक्रियैव सप्तम्यर्थः। तस्याश्च समानकालीनत्वादिकं क्रियान्त- रे संवन्धः। तत्र वर्तमानार्थककृत्समभिव्याहारस्थले समानका- लीनत्वं दोग्धव्यासु गत इत्यादि भविष्यदर्थकृत्स्थले प्राकालीनत्वं दुग्धासु गत इत्यादावतीतार्थकृत्स्थले उत्तरकालीनत्वं संवन्धतया भासते। पाथसि पीते तृपा शाम्यतीत्यादावतीतार्थककृत्समभि- व्याहारात्कार्यकारणभावोऽपि संवन्धतया भासत इत्यादिकमूह- नीयम् । गुणान्यत्वे सति सत्त्वादित्यादौ सतीत्यनन्तरंसत इत्यध्या- हार्यमन्यथा लक्षणीयक्रियाभावेनोक्तसूत्राविपयतया सप्तम्यनुपपत्तेः। तत्र चास्धातोरर्थ श्राधारता गुणान्यत्वाद्याधारतायाश्च सत्ताधार- तायां तद्वनिष्ठत्वं संवन्धतया भासत इति चिन्तामणिकारोक्तसामा- नाधिकरण्यलाभनिर्वाहः। शयानेन चैत्रेण भुक्तमित्यादौ शयनभो. जनादिक्रिययोः समानकालीनत्यभानेऽपि तत्र लट्प्रत्ययेनैव सम- भिव्याहाराद्भोजनादिसमानकालीनत्वं शयनादिक्रियायां योध्यतेऽ- तो न सप्तमी अन्यतस्तदनभिधान एव सप्तमीविधानात्। इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तियादे सप्नमीविवरणम् । १ अथ सम्बोधनविवरणम् चैत्र त्वया भुज्यतामित्यादौ संबोधने चेति प्रथमा संवोधनमे- वाह । तच्च वक्तुरख्यवहितशब्दजन्यवोधाश्रयत्वेनेच्छा। प्रथमार्थ- तादृशेच्छाया विपयतासंवन्धेन प्रकृित्यर्थविशेपणतया भानम् । अथ संबोध्यत्वज्ञानं विनापि त्वया भुज्यतामित्यादिवाक्याधीनस्य चैत्रा- ·प्रथमा ] जयाऽलड्कृत देर्याक्यार्थबोधस्य भोजनादिप्रवृत्तेश्च निर्वाहात् चैत्रेत्यादिप्रथमा- न्तपदप्रयोगोऽनर्थक इति चेन्न । संवोध्यतानुमापकासाधारणाभि- मुख्यादिविरहे विशिप्यचैत्रत्वाद्यवच्छिन्ने युप्मत्पदशक्तिपहनिर्वाह- स्यैव तत्प्रयोजनत्वात् । चैत्रत्वाद्यवच्छिन्ने योध्यत्यग्रहं विना संवो- ध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नवाचकयुप्मत्पदस्य विशिष्य- चैत्रत्वाद्यवच्छिन्ने शक्तनिश्चेतुमशक्यत्वात् । न चैवमपि यत्रानन्त- खाक्यं न युष्मच्छब्दद्घटितं चैत्रात्र घटोऽस्तीत्यादौ तत्र संवोधन- पदसार्थक्यं दुरुपपादमेवेति वाच्यम् । तत्रापि तत्तद्वाक्ये स्वीयया- क्यार्थबोधार्थोच्चरितत्वरूपतात्पर्यनिश्चयार्थमेव तत्पदप्रयोगात् । तादृशतात्पर्यनिश्चयं विना श्रुतादपि तत्तद्वाक्याचैत्रादेः शाब्दवोधा- संभवात् । चैत्रस्याश्वानयनादिवोधाय मैत्रस्य च लवणानयादिवो- धायोचरितात्सैन्धवमानयेति वाक्याद्वैपरीत्येन चैत्रमैत्रयोस्तत्तद्वा- क्यार्थबोधवारणाय तदीयतदर्थवोधे तदीयतद्वोधार्थोचरितत्वरूप- तात्पर्यनिश्चयस्य हेतुताया अावश्यकत्वात् । संख्यातिरिक्तसुवर्थः प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव भासत इति नियमे संख्याभेदवत्संवोधनभे- दोऽपि निवेशनीयः । अत: संबोधनस्य प्रकृत्यर्थविशेषणतया भानेऽ- पिन क्षतिः। संवोधनस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव वा भानमुपेयम् । व- स्तुतो नामार्थस्य प्रकृतिप्रत्ययार्थमन्तरा कृत्वैव क्रियान्वय इत्यनु- रोधात्सुवर्थकर्मत्वादेः प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव भानमुपेयते न तूक्तनि- यमानुरोधेन । तथा नियमे मानाभावात्। संवोधनविभक्तयन्त- प्रत्यर्थस्यान्यत्र विशेपणतयाऽन्ययात्संबोधनस्य विशेष्यतया मान नियुक्तिकमिति कृतं विस्तरेण। इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिबादे सम्बोधनविवरणम् ।

·व्युत्पत्तिवादः [ लिङ्गार्ये अथ लिङ्गार्थविवरणम् प्रातिपदिकप्रकृतिकाः स्त्रियामित्यनेन विहिताष्टावादयः कचि- स्त्रीत्वं प्रकृत्यर्थविशेपणतया योधयन्ति । अजा अश्वा शूद्रा श्यामा चपला ब्राह्मणी गौरी सुकेशी गर्भिणीत्यादौ । स्त्रीत्वं च योनिम- त्वम्। न च स्त्रीपरपदासातुत्वार्थष्टायादिप्रत्ययो न तु स्त्रीत्वं तस्यार्थः । कचित् स्रोत्ववोधश्च स्त्रीप्रत्ययप्रकृतितात्पर्यविपयत्वरूप- लिङ्गज एवेति वाच्यम् । खवादी व्यभिचारेण तादृशहेतोः स्त्रीत्या- साधकत्वात् । प्राणित्वेन विशेपणेऽपि देवतादौ व्यभिचारात् । वस्तुतस्त्वजयत्यपि अजा नारतीत्यादिप्रयोगात्स्त्रीत्वस्य नभर्था- न्वयितावच्छेदकतया भानमावश्यकम् । अन्यथा पुसाधारणजाति- विशेषावच्छिन्नाभावस्य वाधेन ताशप्रोगस्य प्रामाण्यानुपपत्तेः । न च प्रातिपदिकार्थ एव स्त्रीवं तस्य च तदर्थ एव जात्यादिति विशेपणत्वेनान्वयः । स्त्रीप्रत्ययारतु द्योतका एव । अत एव "स्वार्थो द्रव्यं च लिङ्ग च संख्या कमांदिरेव च । श्रमी पञ्चैव नामास्त्रियः केपांचिदग्रिमा इति शाब्दिकानां कारिकापि सङ्गच्छते। तत्र स्वार्थो जात्यादिरूपो गवादिपदमुख्यार्थः । द्रव्यं गवादिरूपरतद्धर्मी तन्मते औपचारिको गवादिपदार्थः। लिङ्गरय प्रातिपदिकार्थत्वमावश्यकमेव । नात्र ब्राह्मणोऽपि तु ब्राह्मणीत्यादौ पुंस्त्वबोधकपदान्तराभावेन तद्बो- धानुपपत्तेः । ब्राह्मणादिपदाच्च जात्यादेव्यस्य च भानं नियतमेव । लिङ्गभानं तात्पर्ययोग्यताधीनं काचित्कम् । ब्राह्मणीत्यादौ पुस्त्वाद्य- वोधादिति वाच्यम् । उक्तयुक्त्या पुरत्वस्य प्रातिपदिकार्थत्वेऽप्यन- न्तानां प्रातिपदिकपदानां स्त्रीत्वार्थकत्वं गौरवात् । लाघवेनाल्पीयसां स्त्रीप्रत्ययानां तदर्थकत्वकल्पनौचित्यात्। अत एव स्त्रीत्वसंग्रहाय प्रातिपदिकार्थेत्यादिसूत्रे लिङ्गग्रहणम्। अन्यथा प्रातिपदिकार्थ एव ·स्त्रीप्रत्यया. ] जयाऽलड्कृतः तदन्तर्भावन पृथकू तदुपादानानुपपत्तेः। फचित्स्त्रीप्रत्ययः स्त्रियं भार्यात्वेन प्रकृत्यर्थविशेष्यतया बोधयति प्राचार्याणी मानवी शूद्रीत्यादौ। भार्यात्वं संबन्धविशेपः। तत्रैव च निरूपकत्वेन प्राकृत्यर्थान्वयः । खट्वाटवीदेवतापदे च स्त्रीप्रत्यया नार्थबोधकाः । वत्र प्रकृत्यर्थे योनिमत्त्वरूपस्त्रीत्वस्यायोग्यतयाऽनन्वयात् । न च शब्दगत स्त्रीत्वादिरूयधर्मान्तरमेव तत्र परम्परासंवन्धे- नार्थगततया भासत इति श्रीपतिदत्तोक्तं युक्तम् । तद्भाने मानाभावात्। यूरच्याख्यायित्यत्र स्न्याख्यपदं स्त्रीलिङ्गशब्दपरं न तु स्रीत्वविशि- धार्थफशब्दपरम् । तेनाटव्यादिशब्दानां स्त्रीत्वविशिष्टायोधकत्वेऽपि न नदीसंज्ञानुपपत्तिः । अत एव स्त्रीभूप्रभृतीनां स्त्रीप्रत्ययान्तत्या- भावेन स्त्रीत्वविशिष्टयोधकत्येऽपि नदीसंज्ञाप्रसक्त्या नेयङवस्था- नाविति निषेधसंगतिः। न चैवं सेनान्ये स्त्रियै इत्यादावपि नदीसंज्ञा स्यात् । सेनान्यादिशब्दस्य तत्र विशेप्यनिन्नतया स्त्रीलिङ्गत्वादिति वाच्यम् । प्रयोगानुसारेण विशेष्यसमभिव्याहारानधीनायाः स्त्री- लिङ्गताया विवक्षणीयत्वादिति संक्षेपः॥ इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिवादे लिङ्गार्यविवरणम् । अथ तद्धितार्थविवरणम् तद्धितप्रत्यया अपि नामप्रकृतिकाः कचित्प्रकृत्यर्थेन स्वार्थक- देशस्य कचिच तेन स्वार्थस्यान्वययोधं जनयन्ति । तत्र गागिरित्य- नापत्यार्थविहिततद्धितार्थस्यापत्यस्यैकदेशेजन्यत्वे निरूपकतयाप्रक- त्यर्थगर्गद्यन्वयः। गार्ग्य इत्यादौ तद्धितार्थस्य गोत्रापत्यैकदेशपुत्रघ- टकजन्यत्वे तथा तदन्वयः। गाायण इत्यादौ तद्वितार्थस्य युवाप- ·[ तद्धिते व्युत्पत्तिवाद त्यस्यैकदेशे जन्यत्त्वे गार्यस्य जीवति तु बंश्ये युवेतिपरिभापितयुवा- र्थघटकजीवने च गर्गादेरन्वयरतेन गर्गादिजीवनकालीनो गर्गगोत्रा- पत्यस्यापत्यमयमिति योधः । मासिष्ठं वास इत्यत्र तेन रक्तमित्य- थें तद्धितो विहितः। तत्संबन्धाधीनतदीयरूपारोपविपयत्वं तेन रक्तत्वम् । शायः पीत इत्यारोपमादाय शहादेरारोप्य पीतिमाद्याश्र- यहरितालादिरक्तत्वस्य वारणायाधीनान्तमारोपे विशेपणम् । पटादे- श्चक्षुरादिना रक्तत्वस्य वारणाय तदीयत्वं रूपविशेपणम् । अत्र च रागकरणस्य मञ्जिष्ठादेः प्रकृत्यर्थस्य तद्धिताकदेशसधन्धे प्रतियो- गितया रूपे पाश्रयतयाऽन्ययः । शूल्यमुरयमित्यादौ तद्धितार्थसं. स्कृतैकदेशे पाकादिरूपसंस्कारे शूलोसादेः प्रकृत्यर्थस्याधिकरणत्वे- नान्वयः । पौपी रानिरित्यादौ नक्षनयुक्तकालार्थे तद्धितः । कालस्य नक्षनयुक्तत्वं च तनक्षनशशिभोगाश्रयत्वं, तदेकदेशे शशिभोगे च कर्मतया तनतनान्वयः । पौषो मास: पौपो वर्प इत्यादी सास्मिन्नि- त्यनेन विहितस्य तद्धितस्य पौर्णमासीघटितत्यावच्छिन्नोऽर्थः पौर्ण- मास्यां प्रकृत्यर्थपोप्यादेरभेदेनान्वयः। पौपादिपदं च न केवलं यौगि- कम् । पोप: पक्ष इत्यादिव्यवहारविरहात् श्रतो सहमपि । अत ग्य सूने संज्ञाप्रहणं रूढिनिरूपकतावच्छेदकं च मासनिष्टारूप- तिपदादिदर्शान्ततिधिसमुदायत्वं न तु निंशत्तिथिरूपमासत्व- मानम् । यत्किचित्तिप्यधिकनिंशत्तिथिसमुदाये मासव्यवहारे- ऽपि चान्द्रसौरपोपादिवहि तपोप्यादिघटितनिशत्तिभ्यन्तर्गततिथिपु पोपादिव्यवहारविरहात् । अथैनमपि सौर पीपादिव्यवहारस्य निर्वि यादवया धनु धरविविशिष्टत्वमेव न कथं पोपादिपरशक्यतारन्छद- पमुपेयत इति चैन । सौरे पीपाडौ पौयादिपूणिमाया अलाभे योग. रूदिलभ्यपोपपदार्थपिनोपापचेः । न च तर म्दिमानमवलम्ब्येव पीपादिव्यबहारः सौरपीपादी मुग्न्य इति याच्यम् । तया मत्ति यो- गार्थव्युपादनयात् । श्रय दिनुप्यता यर्पविशेष पौगदिप:- 1 ·पोपादिपदार्थ.] ३१६ जयाऽसतः मुरयार्थः का क्षतिः । तत्र लक्षणया सौरमासे पोपव्यवहारस्योप- गन्तव्यत्वात् । स्थलपद्मादौ पङ्कजव्यवहारवदिति चेत्तर्हि तत्र पौपा- दिपदमुल्यार्थमासनिमित्तकाब्दिकश्राद्धादिविलोपप्रसङ्गः। यथाश्रुत- शूलपाणिग्रन्थानुसारिणस्तु धनुरादिस्थरव्यारब्धशुक्ल प्रतिपदादि- दर्शान्तेपु धनुरादिस्थरविसमाप्यमकरादिस्थरविसंक्रान्तिमन्मासा- भिन्नधनुरादिस्थरत्यधिकरणशुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तेषु वा पौपादि- पदस्य रूढत्वमेव स्वीकुर्वन्ति, न तु यौगिकत्वम् । “अन्त्योपान्त्यो निभी ज्ञेया" विति वचनात् । पौपादिमासीयपौर्णमास्यां पुप्यादि- योगस्यानियमात् । न च योगानादरे लाघवात्तत्तद्राशिस्थरविवि- शिष्टकालरूपसौरादिमास एव पौपादिपदशक्तिरुचितेति वाच्यम् । सा वैशाखस्यामावास्या या रोहिण्या संम्बध्यते इत्यादिश्रुतियला- घान्द्र एव वैशाखादिपदशक्तिसिद्धः । वस्तुतो नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यत्र नक्षत्रयोगयोग्यत्वमेव विवक्षितम् । पुष्याययुक्तायामपि पौपा- दिपूर्णिमायां पौष्यादिव्यवहारात् । अन्यथा माध्यां यदि मघा नास्तीत्यादेरसंगत्यापत्तेः पुष्यादियोगयोग्यता च धनुरादिस्थर- व्यारब्धपक्षीयत्वं तद्रूपाक्रान्तपौर्णमासीघटितत्वरूपयोगलभ्यता- पच्छेदकं नियतमेव पौपादेरिति नोक्तानुपपत्त्या यौगिकत्वनिराक- रणसंभवरतत्पदानाम् । अथैवं निरुक्तरूपस्य पुप्यायपटिततया तेन रूपेण पूर्णिमायोधकपोप्यादिशब्दानां यौगिकत्यप्रसक्तिरेव नास्ति पौपी रात्रिरित्यादौ पुष्यादियोग एव प्रतीयते न तु निरुक्तं योग्यत्वम् । मकरादिस्थरव्यारब्धकृष्णपक्षीयराज्यादावपि तथा व्यवहारादिति नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यत्र योग एव विवक्षणीयो न तु योगयोग्यत्वमिति पौर्णमास्यां पौप्यादिपदस्य न यौगिकत्व- संभवश्वेद्भवतु पौप्यादिपदं निरुक्तरूपावच्छिन्नपूर्णिगारूढमेव पौपा- दिपदानां तद्योगपुरस्कारेण मासवाचकत्वे वाधकामावाद्यौगिकत्वं कथं प्रत्याख्येयम् । न च सास्मिन्पौर्णमासीति सूत्रस्यास्मिन पौष्या- ·[ तद्धिते ३२० व्युत्पत्तिवाद.. दिपूर्णिमायोग्यतेत्यर्थविवक्षया धनुरादिराशिस्थरव्यारब्धशुलपति- पदादिदर्शान्ते तद्धितान्तसमुदायरूढिग्राहकतयोपपत्तौ योगरूढि- स्वीकारोऽनुचित इति वाच्यम् । केवलरूढिपक्षे समुदायशक्यताव- च्छेदकशरीरे प्रारब्धान्तविशेषणप्रक्षेपण गौरवात् । पौषतैपमाघा- दिनानापदानां गुरुधर्मावच्छिन्ने शक्तिकल्पनमपेक्ष्य सास्मिन्नित्यर्थे- ऽण: प्रत्ययस्यैकशक्तिकल्पनाधिक्यस्योचितत्वात्। न च योगरूढिपक्षे पौपादिपदानां योगार्थरुढ्यर्थाभेदान्वयवोधजनकत्वकल्पनाधिक्येन गौरवमिति वाच्यम्। भवन्मतेऽपि तत्तदर्थे यौगिकरूढत्वभ्रमदशायां सति च तत्तंदाभेदान्वयपरत्वग्रहे तथान्वयबोधस्य दुरपह्नवतया तत्र तादृशयोधहेतुताकल्पनस्यावश्यकत्वादिति दिक् । वैष्णवी ऋक् ऐन्द्रं हविरित्यादौ देवतार्थविहिततद्धितस्य तदेव- ताकत्वमर्थः। मन्त्रस्य तहेवताकत्वं तदुद्देश्यकत्यागकरणत्वेन वेद- बोधितत्वम् । अथ मन्त्रस्य त्यागकरणत्वं वाधितमेव। विनापि मन्त्रमिच्छाविशेपरूपस्य तस्योत्पत्त्या व्यभिचारात्। इष्टसाधनता. ज्ञानघटितप्तसामग्या अन्यथासिद्धत्वाचेति मन्त्रस्य करणता कथं वेदो योधयेद् बोधयन्या प्रमाणं भवेत्। सत्यम्। मन्त्रस्य त्यागकर- पत्वं त्यागागोचारणकत्वं न तु तजनकत्वमतो न दोपः । इविपस्त- देवताकत्वं च तदुद्देश्यकत्यागकर्मत्वम्। तत्त्यागोद्देश्यताया एव तद्दे- वतापदार्थत्वात्। न चैवं घृतादिसंप्रदानब्राह्मणस्य घृतादिदेवतात्वा- पत्तिः । उद्देश्यपदेन वेदवोधितद्रव्यस्वामित्वप्रकारेण विपयताया एव विवक्षितत्वात् । संप्रदाने च सामित्वस्यायाधितत्वात् । न च त्यागोद्देश्यतायाश्चतुर्थ्यापि वोधनात्तद्धितचतुर्योदेवतात्वयोधकता- यामविशेपात्। "तद्धितेन चतुर्थ्या या मन्त्रलिङ्गन वा पुनः । देवतामद्गतिस्तत्र दुर्वलं तु परं परम्" इत्यनेन विरोध इति वाच्यम्। त्यागोद्देश्यतायां पंटर्मयत्य- .

·३२१ तद्धितचतुर्योलायल० ] जयाऽसइतः स्याधिकस्य निवेशनीयतया चतुर्ध्या तदंशाबोधनेन तस्योपाया- न्तरबोध्यतया चतुर्थ्यधीनदेवतात्यवोधस्य विलम्बिततया तद्धिता- पेक्षया चतुर्थ्या जघन्यतोपपत्तेः। देवतार्थविहिततद्धितेनैव देव- तात्वघटकतदंशस्यापि वोधनात् । अथ चतुर्थ्या वेदमेयत्वांशस्य साक्षादयोधनेऽपि त्यागोद्देश्यत्वस्य साक्षाद्वोधनेन पित्रादीनां साहित्यावच्छिन्नानां पितृभ्यो दद्यादिति चतुर्थ्यधीनत्यागोद्देश्य- ताबोधस्य पितरो देवता इति तद्धितसमानार्थकदेवतापदाधीन- निरपेक्षत्यागोद्देश्यत्ववोधापेक्षयाऽविलम्बितत्वेन साहित्यावच्छि- नानां निरपेक्षाणां वा श्राद्धोद्देश्यत्वमित्यत्रं चतुर्थ्यपेक्षया देव- तापदस्य वलवत्त्वरूपं शूलपाणिपर्यालोचितं विनिगमकं न संग- च्छत इति चेन्न । पितृभ्यो दद्यादिति चतुर्थ्या साहित्यावच्छिन्नस्य त्यागोदेश्यतायोधे तत्र वेदसमानार्थकस्मृतिवाक्यजन्यत्वग्रहे सत्ये- वाप्रामाण्यशङ्कानुयः। तादृशयहश्च विलम्वितः। देवतापदात्यागो- द्देश्यतावोधश्च तदुद्देश्यतांशे वेदवोधितत्वावगाही स्वस्मिन्नप्रामा- एयशङ्काव्युदासाय न ज्ञानान्तरमपेक्षते । स्वस्यैव स्वात्मकोदेश्यता- वोधांशे व्याव-कवेदजन्यत्वावगाहनात्। अप्रामाण्यशङ्काकलंकि- तश्च वोधो जातोऽप्यकिंचित्कर इति देवतापदस्य झटिति निश्रीय- मानप्रामाण्यकयोधजनकतया बलवत्त्वेन विनिगमनाया उपपत्तेः । एवं श्राद्धार्थावाहनप्रकाशकात् पितर इत्यादिमन्त्रबहुवचनोपस्थापि- तसाहित्यावच्छिनावाहनयोधेन साहित्यावच्छिन्नानां श्राद्धदेवता- खलाभेऽपि मन्त्रलिङ्गस्य विपक्षवाधकतर्कादिसापेक्षव्याप्तिनिश्चया- धीनतया सुतरां पितरो देवता इत्यतो दुर्बलतेति योयम् । का- पोतं राजतं जनतेत्यादी समूहार्थविहितस्य पर्याप्तसमुदायत्वावच्छि- नोऽर्थः पर्याप्तौ प्रकृत्यर्थकपोतत्वाद्यनवच्छिन्नस्यान्वयः। कपोतशु- कसारिकादिपर्याप्तसमुदायत्वस्य पर्याप्तिश्च न न्यूनवृत्तिकपोतत्वा- दिनाऽवच्छिद्यते। अतो न तादृशसमुदाये कापोतादिव्यवहारः । २१ ·[ प्राख्याते ३२२ व्युत्पत्तिवाद पर्याप्त्यवच्छेदकत्वे चान्यूनवृत्तिखमेर च तन्त्र न त्वनतिरिक्त- तित्वमपि । अन्यथा आकाशत्वादेरिव घटत्वादेरपि द्वित्वादिपर्या- प्त्यवच्छेदकता न स्यात् । आकाशावितिवत् घटावित्यपि न स्यात् । इत्थ च कपोतमात्रवृत्तिशतस्वादिपर्याप्तावपि अतिरिक्तवृत्तिकपोत- त्वादेरनच्छेदकतानिर्वाहात् । कपोतशतादावपि कापोतादिव्यवहा- रोपपत्ति । पर्याप्त्यतिप्रसक्तधर्मस्य तदनवच्छेदकत्वे गत्यन्तर चिन्तनीयम्। इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचायविरविते व्युत्पत्तिवादे तद्धिताविवरणम् । अथाख्यातविवरणम् धातुप्रकृतिकाच लकारकृत्सन्यशिप्रभृतय प्रत्यया केचि- द्धात्वान्वितसाधकतमल ब्रुगते । अर्थान्तरमनभिदधानान के चिदाकाक्षानिर्गहकतया प्रकृतिमि स्त्रीयार्थबोधन एपोपर्यते। तर लड़ादिदशलकाराणा ल क्मणि च भाने चाकर्मभ्य इति सूत्रेण कर्तृकर्मभाषेप्यनुशिष्टाना कर्तृत्वसामान्यमर्थ । वारन्माना भिधानेनैव प्रथमान्तपदोपस्थाप्यविशेपणतया तदन्वयेन पृतिवि- शिष्टस्य कर्तुर्योधनिर्वाहात् । लकारस्य तद्बोधक्तया नल कर्मणीति- सूनविरोध ,योधकताया ण्व तन सप्तम्यर्थत्वात्, नतु याचक्ताया । गौरवेण रिशिष्टधमिणि शर्वाधान । मैन पचतीत्यादी लकारे प्रथमान्तपदसामानाधिरण्यप्रवादस्याभेदेन तान्वितम्वार्थी- धपरलाभावेऽपि क्यचिदुपपादनसभपात् । तृतीयाया साधुतानि- यामा लकारादिना कर्तुरनभिधानमपि कर्तृत्वविशिष्टायोधनमेर, न तु विशिष्टतयाऽनोधनपर्यन्तमतो विशिष्टम्य लगागाच्यने:- ·कर्तृत्वानभिधान ] जयाऽलड्वृतः ३२३ पि चैत्रः पचतीत्यादौन तृतीयापत्तिः। अन्वयवलेन विशिष्टयो- धात् । चैत्रः पक्तत्यादौ कृत्प्रत्ययस्य धर्मिणि शक्तावपि न क्षतिः । शक्यधीनविशिष्टयोधसाधारणवोधस्यैवानभिधानपदार्थप्रतियोगि- लात् । श्रथानभिहिते कर्तरि तृतीयेत्यनुशासनेऽपि सप्तम्यर्थो यो- धकत्वमेव । तथा च चैत्रेण पच्यत इत्यादौ तृतीयार्थकर्तृत्वस्य प्रकृ- त्यर्थविशेष्यतयैव भानाम्न कर्तृत्वविशिष्टधर्मियोधकत्वमिति सूत्रवि- रोधः । यदि च तत्र कादिपदं धर्मपरम् । तथा च समभिव्याहृत- लकाराधनभिहितं कर्तृत्वं तृतीयार्थ इति सूत्रार्थः चैत्रेण पच्यत इ- त्यादौ कर्तृत्वस्य तृतीयामात्रार्थत्वाल्लकारेण तदनभिधानं सुघटमि- त्युच्यते तदा तत्रानभिधानशब्दार्थो भवतैव वक्तव्यः । न तावदवा- चकत्वं तदर्थः । लकारसामान्यस्यैव कर्तृत्वशक्तत्वेनानुक्तिसंभवात् । कर्तरि यकोऽसाधुत्वादेव चैत्रः पच्यते इत्यादिप्रयोगवारणात्। यगा- धनुत्तरत्वस्य कर्तृत्वशक्ततावच्छेदककोटावनिवेशात्। तत्र तनिवेशे पच्यन्ते मापाः, भिद्यते कुसूलः, लूयते केदार इत्यादौ कर्मकर्तुः मापकुसूलकेदारादेः कर्तृत्वयोधानुपपत्तिः । न च तत्र स्वयमेवेत्यस्या- ध्याहारेणाव्ययस्वयंपदोत्तरतृतीयया कर्तृत्वं योध्यते न तु लकारेणेति वाच्यम् । स्वयमित्याद्यध्याहारं विनापि तत्र कर्तृत्ववोधाभ्युपगमात्। तत्र लकारेण कर्तृत्वावोधने कर्मकर्तुः 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रिय' इत्यतिदेशवैयापातात्। लकारस्य कर्मत्ववोधकतयैव यगात्मने- पदचिचिण्वद्भावरूपातिदेशफलनिर्वाहात् । न च कर्मकर्तरि ल- काराधीनकर्मत्ववोधस्याप्यावश्यकता । वस्तुगत्या कर्मकर्तुः कर्मत्वा- तिदेशे चैत्रः स्वं पश्यति स्वं हन्तीत्यादावपि यगात्मनेपदादिप्रस- गात् । लकारेण कर्मत्वविवक्षायामव कर्मत्वातिदेशस्य स्वीकरणी- यत्वात् । तथा च त्वन्मतेऽपि कर्गत्वातिदेशासंगतिरिति वाच्यम् । कर्मत्वविवत्तायामपि कर्तृत्वविवत्तणे कर्तृकर्मादिसंज्ञासमावेशविरो- धेन परत्वाकर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञाया वाधेनात्मनेपदचिण्वद्भावाद्यनु- ·३२४ [पास्याते व्युत्पत्तिवाद पपत्तेः । कर्तरि शवित्याद्यपवादविपयतया यकोऽप्यनिर्वाहादिति सार्थकत्वात् । न च कर्मत्वकर्तृत्वयोरुभयोस्तत्र वोधस्वीकारे तदेक- तरस्याख्यातार्थतयोद्देश्यतावच्छेदकतया भानासंभवात्समूहालम्बन- वोध एव स्वीकरणीय इति वाक्यभेदापत्तिरिति वाच्यम् । एकत्र द्वयमिति रीत्या तदुभयवोवस्य समूहालम्बनविलक्षणस्य स्वीकारा- त्। यदि च विधेयद्वयत्वज्ञानं समृहालम्वनात्मकमेव । अत एव विधे- यभेदेवाक्यभेद इतिमीमांसकसिद्धान्तोऽपीत्युच्यते, तदास्तुधातोरेव स्वकर्मकक्रियायां लक्षणा) कर्तृत्वसंवन्धमध्य एव वा स्वनिरूपकनि- याकर्मत्वस्याप्यन्तर्भाव इत्यलम्। एवमकर्मकत्वेऽपि प्रसूते गौःप्रासोष्ट गौ., नमते दण्डमूलमनस्त दण्ड, 3. इत्यादौ ण्यर्थान्तर्भावेणैव कर्मकर्तृतानिवाहे "न दुहस्नुनमा यचिणा" विति यचिनिपेधोपपत्तिः। एवं चैत्रेण पक्ष्यत इत्यादौ कर्तृत्ववाचक्तायो दुरपह्नवत्वात् तृतीया नुपपत्तिः। चैत्रः पक्ष्यत इत्यादी लकारेण फ्र्तृत्ववोधनात्स्याल्लकारसाधारणरूपस्य तद्वाचकतावच्छेदकतात्रौव्याञ्च । नापि तदवोधकत्वं तदनभिधान चैत्रेण पच्यत इति वाक्यजवोधे कर्तृत्वविपयके तादृशवाक्य- घटकसकलपदानामेव जनकतया तर्घटकलकारस्यापि कर्तृत्व वोयकताया वाइमाणाप्रत्याख्येयत्वात् । कर्तृत्वविषयत्वाप्रयोज- कत्वं लादीनां तदनभिधायकत्वं चैत्रेण पच्यत इत्यादी धालर्य- विशेषणतया कर्तृत्वविपयता तृतीयाप्रयोज्यैव न त्वारयातप्रयोया । प्रास्यातस्याश्रयतासंपन्धानच्छिन्नकर्तृत्वप्रकारताया गय कार्यता- वच्छेदफन्यादित्यपि न सम्यम्। पंचतीत्यनान्तरवाक्यार्थयोधा- संग्राहकतया प्रकारताया एवारयातजन्यतापच्छंदकत्यासंभवात् । प्रथमान्तसमभित्र्याहारज्ञानस्य योग्यताझानादेर्वा जन्यतायामुप मकारताया अपच्छेदकपात्। यदि च प्रथमान्तपदसमभिन्याहता. रयानपदजन्यतायच्छेदक्तयन धर्मिविषयतानिरूपितपर्तृत्यविषय- ·३२५ वर्तुत्वानभिधान.] जयाऽलतः ताया श्रास्यातप्रयोज्यत्वम् । कर्तृत्वविपयतासामान्यं च नाल्यात- पदक्षानसामान्यजन्यतावच्छेदकं ताशसामान्यकार्यकारणभावे मानाभावादित्युच्यते, तदापिचैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादिवाक्यार्थ- योधस्य परस्परसमभिव्याहतपदसमृहरूपवाक्यज्ञानहेतुकतया तद्वा- क्यार्थविषयतान्तःपातिकर्तृत्वविपयताया वाक्यघटकास्यातप्रयो- ज्यत्वं दुर्वारमेवेति । मैवम् । अनभिहितेति कर्तरि तृतीयेत्यस्य कर्तृत विशेष्यतया प्रातिपदिकार्थेऽविवक्षिते तृतीयेत्यर्थः । प्रातिप- दिकार्थविशेषणतयैव कर्तृत्वेऽविवक्षिते इति यावत् । अवधारण- परतया प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तृत्वे विवक्षिते तदुत्तरं नृतीयेति पर्यवसितम् । अतश्चैत्रः पचतीत्यादावाख्यातेन फर्तृत्ववोधनादुक्तार्था- नामप्रयोग इति न्यायात्तृतीयापत्तिविरहात् । प्रातिपदिकार्थान्वयि- तया कर्तृत्वविवक्षायामित्येव सम्यकिं विशेष्यतयान्वयित्वपर्यन्तनि- वेशनेनेति नाशङ्कयम् । संख्यातिरिक्तवर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेप्यत- वैवान्वय इति व्युत्पत्तिसूचकत्वेन विशेष्यतयान्वयित्वपर्यन्तस्याव- श्यं विवक्षणीयत्वाद्यथाश्रुतसूत्रार्थानुरोधेन कर्तरि लकारविभक्त्योः शक्तिवादिभिर्वयाकरणैरपि प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तरि विव- तिते तृतीयेत्येव सूत्रार्थो वाच्यः । अन्यथा चैत्रेण पच्यत इत्यादौ कर्तुरनभिधानस्योक्तक्रमेण दुर्वचतापत्तरित्यलमधिकेन । अथानभि- हित कर्तरि तृतीयेत्यस्योक्तार्थकत्वे चैत्रादिकर्तृकत्वविशेपितपाकादि- विवक्षया पैत्रेण पचीत्यादिप्रयोगापत्तिः । न च परस्मैपदार्थकर्तृ- स्वान्वयिविशेष्यविरहान तथा प्रयोगः । विशेष्यतयापि कर्तृत्ववोध- सम्भवात् । चैत्रमैत्रोभयकर्तृकपाकस्थले चैत्रकर्तृकपाककर्ता मैत्र इत्य- न्वयतात्पर्येण चैत्रेण पचति मैत्र इति प्रयोगस्य दुरत्वाच्च । न च कर्तृत्वातिरिक्त विशेषणतापन्नायां कर्तृत्वे या विशेषणतानापनायां क्रियायामेव तृतीयार्थकर्तृत्वान्वयो व्युत्पन्न इति वाच्यम् । चैरोए पाचयति मैत्र इत्यादौ एयर्थकर्तृत्वविशेषणतापग्ने पाकादौ चैत्रादि- ·३२६ व्युत्पत्तिवाद [ पास्याते कर्तृकत्वान्वयेन तादृशव्युत्पत्तेरसिद्धः । न च लकारार्थकर्तृत्वविशे- पणतानापन्नक्रियाविशपणतया कर्तृत्ववोधकत्वं सुपां व्युत्पन्नमिति न कश्चिदोप इति वाच्यम् । उक्तस्थले चैत्रेण पकवान मैत्र इति प्रयोगापत्तेः । मैवम् । श्राश्रयातिरिक्ताविशेषणतापनकर्तृत्वविशेपण- तानापनक्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्वान्वयव्युत्पत्ती न किंचिद्वाधकम् । मैत्रेण पाचयतीत्यादौ कर्तृत्वनिर्वाहकव्यापारो णिजर्थः । तत्राश्रयातिरिक्त व्यापारे विशेपर्ण कर्तृत्वमिति तद्विशेपणतापन्न- क्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्वविशेषणवे न किंचिद्वाधकम् । चैत्रेण पचति मैत्र इत्यादयश्च न प्रयोगाः । तत्राश्रय एवं कृतेविशेपणतया तद्विशेषणतानापन्नक्रियायां तृतीयया कर्तृत्वयोधनासंभवात् । कृति- विशेष्यकबोवाभिप्रायेण चैत्रेण पचतीति वारणायाश्रयविशेपरण- त्वमुपेक्ष्याश्रयातिरिक्ताविशेषणत्व निशितम् । अनभिहिते कर्तरि तृतीयेत्यस्यापि निरुक्तनियाविशेषणतया प्रातिपदिकार्थान्वयि- कर्तृत्वविवक्षायां तदुत्तरं तृतीया भवतीत्येवार्थ इति दिक् । कर्तृत्वं च चैनः परतीत्यादौ क्रियानुकूला कृतिरेव । तस्या एसानुलति- त्वेन कृतित्वेन पाऽऽरयातनाच्यता । रथो गच्छति, काष्ठं पचती- त्यादौ च क्रियानुकूलव्यापाररूपे कर्तृत्ले निरूडलक्षण कृतित्वजातेः प्रवृत्तिनिमित्तवे लापनात् । मीमांसफास्तु व्यापारत्नेनन शक्तिः । पचतीत्यादायपि तेनैन स्पेण वोधोपगमात् । एवं पातनेऽपि प्रयोगो मुरय ण्य । कृतित्वस्य लाघवं चाकिंचित्परम् । यन लघुगुरुरूपाभ्यां योधी निर्विनादस्तनैव लघुरूपारन्छिने शस्त्युप- गमात् । प्रश्ने च कृतित्वेन वोधस्य सविवादलात् , तथापि सदव. दिने शस्त्युपगमे तगमुग्न्यार्थेऽनादितात्पर्यकल्पनायां गौरयात् । यं पोजादिनाङ्करः व इत्यादी दिनापि यनं पृषः प्रयोगान, वस्यापि व्यापारसामान्यार्थकता। अतः परोतिपिपरीयार्थत्वेड- पि नाग्न्यातस्य यनत्यापन्छिनमारना न था कि करोति पपीति -- ·नैयायिकमतम् ] जयाऽलवृतः ३२७ प्रश्नोत्तरयोः समानप्रकारकयोषजनकत्यानुरोधेन तथात्यम् । अत्र केचित् । पचतीतिवाक्यजन्यवोधेसति यनत्यावच्छिन्ने व- मानवसंशयानुदयात्तत्र यत्नत्वावच्छिन्ने वर्तमानत्वबोधकत्वसिद्धौ तदवच्छिन्ने शक्तिलाधवासिध्यति। न हि यत्नाविनामूतक्रियाविशेष- लिङ्गकानुमानलभ्येन यनस्वायच्छिन्नेन समं वर्तमानत्वान्वयवोध- कत्वमात्यातस्यार्थाध्याहारमतेऽपि संभवति, लडादिकृतवर्तमान- त्यान्वययोये लडादिसमभिव्याहृतधात्वन्यतरजन्यविशेष्योपस्थितेः कारणताया आवश्यकत्वात्। अन्यथा निराकाङ्क्षयनादिपदमात्रा- धन्नाधुपस्थितावपि तत्र वर्चमानत्वादेर्लडादितो वोधमसङ्गात् । न चा- यांध्याहारवादिनां द्वारं पिधानं कृतिरित्यादितो द्वारकमककृतेरिय पचति यन्न इत्यादित: पाकयत्नो वर्तमान इत्याद्याकारको वर्तमान- त्वादेर्योध इष्ट एवेति वाच्यम् । परस्परसाकाङ्क्षपदार्थद्वयान्त्र- याबोध एवाध्याहृतस्येव निराकाङ्क्षपदादुपस्थितस्यार्थस्य विषय- तायास्तैरुपगमात् । तत्रान्वयानुभावकसाकाङ्क्षपदसत्त्वात् । प्रकृते चान्वयबोधस्याऽऽकाक्षानुपयोगिपदार्थान्वयविपयकत्वेन तेपामप्यसंमतत्वात्। तस्वीकारे निराकाक्षस्याप्यनुभावकत्ववी- कारापत्तेः । शाब्दयौधे आकाक्षानुपयोगप्रसङ्गाचेति तत्र । तात्पर्यलिङ्गन यनत्यावच्छिन्ने वर्तमानत्वानुमितेरेवोपगमात् । तादशवर्तमानत्वप्रतीती शाब्दत्वप्रतीते: सविवादत्वादित्याहुः। अन्न नैयायिकाः। रथो गच्छतीत्यादायाश्रयत्वमेवाख्याताओं न तु व्यापारः। अन्यदीयगमनानुकूलनोदनादिविलक्षणव्यापारवति गच्छतीत्यप्रयोगात् । एवं प फाष्टं पचतीत्यादिप्रयोग एव व्यापार- शक्तिमाख्यातस्य साधयेद् यदि स्वारसिक: स्यात् । तदेव ना नहि पैनः पचतीत्यादिप्रयोगेण काष्ठं पचतीत्यादिप्रयोगस्याविशेषः । एवमचेतने स्वरसतः कर्तृपदाप्रयोगात् कृतोऽपि यत्नत्वविशिष्टोऽर्थः । एवं चैत्र एव पचति पाककर्तान त्वचेतनं कायादीत्यादिप्रयोगाल्लका- ·[ पाख्याते ३२८ प्युतातिपाद. रस्य यत्नत्यनिशिष्टार्थकताया अावश्यकत्यात् । लाघवाचत्रैव शक्ति- व्यापारे लक्षणेति । न च यत्नत्वस्यारयातापाच्यनिवृत्तिजीर- नयोनियनसाधारणतया लकारशक्यतावच्छेदकत्वासंभव इति वाच्यम् । निवृत्त्यादियन्त्रस्यारयातवाच्यतोपगमे क्षतिविरहात् । निवृत्त्यादः पाकानुकुलताविरहेण तत्काले पचतीतिप्रयोगापत्तिविर- हात्, इष्टसाधनताज्ञानजन्यतापच्छेडकप्रवृत्तित्वजातेरेवास्यातप्र- त्तिनिमित्तयोपगमाद्वा। अत एवेश्वरकृतेर्जन्यमानजनकत्वेऽपीश्वरः पचति ईश्वरो मुक्त इत्यादयो न प्रयोगाः । न चैवमीश्वरो वेदं वक्ति मथुरायां कृष्णो विहरतीत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः। श्रवारयातस्य लक्ष्यार्थव्यापारवोधकतोपगमात् । ईश्वरकृतिसाधारणधर्मस्यारया- तप्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपि तत्र व्यापारलक्षणाया आवश्यकत्वात् । त. था हि । ग्रात्मा पचति शरीर पचतीत्यादिस्वारसिकप्रयोगविरहादा- ख्यातार्थकृतेरुद्देश्यतावच्छेदकशरीरविशेषावच्छेदेन समवायेनान्व- यनियम. स्त्रीकरणीयः। चैत्रादिपदस्य शरीरविशेपविशिष्टात्मपर- तया चैयः पचतीत्यादौ शरीररिशेपात्मकोदेश्यतावच्छेदेकावच्छेदे- नात्मनि समवायेनान्वयसंभवात् । गौरः पचतीत्यागरपि गौरादि- पदस्य गौरशरीराद्यरच्छिन्नात्मनि आख्यातस्यैव वा व्यापारे लक्षणोपगमात् । एस चेश्वरकृतेः शरीरानवच्छिन्नत्वादुक्तम्थले कृतेस्तथान्वयासभन इति व्यापारलक्षणा यावश्यकी । ईश्वरकृति- साधारणयनत्वावच्छिन्न एवास्यातार्थः । असाधारणानुकूलत्व यन्ने क्रियायाः सन्धतया भासते न तनुकूलतामानम् । असाधारणानु- कृलताया एवाकाङ्क्षानिरूपकत्योपगमारतोऽस्मदादिकर्तृकपाकादि. क्रियानुकूलकृतिमादाय नेश्वरः पचतीतिप्रयोगः । वेदवचनादौ च ईश्वरकृतेरेवासाधारणकारणत्वात ईश्वरो वेद वक्तीत्यादयः प्रयोगा इत्यपि केचित्। अथ कृतेराख्यातस्य कृत्रश्च वाच्यत्वे करोतीत्यादौ कृतेविधा ·प्राचाताथ० ] ३२६ जयानरवृत भान स्यात् । धातुमत्यययोर्द्वयो कृतिनोधकत्वादिति चेन्न । एको द्वारित्यादौ एकत्वद्वित्वादियोधकप्रकृतिप्रत्ययोभयसत्त्वेऽप्येफवै- कवादिधीवत्प्रकृतेऽपि वाधकाभावात् । तर विभक्ते साधुत्वार्थ- कत्वेनापि तथात्वात् । अथ तहि करोति चैत्र इत्यादौ प्रातिपदि- कार्थे साक्षादेव कृत्यन्वय स्यात् । स च नामार्थधात्वर्थयोर्भेदेन साक्षादन्वयस्याव्युपनत्वात् तथा न सभवतीति नामार्थधात्वर्थयो साक्षादन्ययोपगमे कर्मतादिवोधकविभक्तरसत्त्वेऽपि तण्डुल पचतीत्यादौ कर्मतादिसवन्धेन तण्डुलादे पाकादायन्वयसभनेन तादशाफ्यात्तण्डुलकर्मकपाकादिवोधापत्ते । न च प्रातिपदिकार्थ- प्रकारकक्रियान्वयवोध एपाव्युत्पनो न तु क्रियाप्रकारकप्रातिपदि- कार्थविशेष्यकवोधोऽपीति वाच्यम् । घट करोतीत्यादित कर्मता- सबन्धेन कृत्यादे घटादापन्वयाभावात् क्रियाप्रकारकनामार्थविपय- कनोधस्याव्युत्पन्नत्वादिति चेन्न । उक्तातिप्रसङ्गवारणाय धातो फर्मतादिसन्धेिन क्रियान्वयावोधकत्वव्युत्पत्तेरुपगमाग्न त्वाश्रयता- सवन्धेन कृत्यादिरूपक्रियान्वयावोधकत्ययुत्पत्तेरित्यदोपात् । न च तादृशातिप्रसङ्गवारणाय धातुजन्यकृत्यादिप्रकारकान्वययोधे प्रत्य- यजन्यविशेष्योपस्थितेहेतुता वाच्या। तादृशकारणभानात् प्राति- पदिकार्थविशेष्यकनोधोपिन सभवतीति वाच्यम्।कर्मत्वादिसपन्धेन कृत्यादिप्रकारकगोधस्याप्रसिद्वया सामग्रचकल्पनेनापादकाभावात् ताशकारणताया अकल्पनात् । न च क्रियते चैन इत्यादी कृतिप्र- कारकबोधवारणायन उक्तकारणताफल्पनमावश्यकमिति वाच्यम् । सति तात्पर्य इष्टत्वात् । कर्तृविशेष्यकान्वयवोधपरधातूत्तरयकोऽ साधुलाञ्च प्रामाणिकाना न तथा प्रयोग । करण चैन इत्यादी चैनाती धालयकृतेराश्रयतासरन्धेनान्वयवोधवारणाय तादृश- कार्यकारणभावकल्पनमित्यपि न । तादृशवोधे प्रारयातान्तधातुना समभि याहारज्ञानहेतुतयैवोक्तस्थले तादृशयोधवारणसभवात्।

·३३० [प्रास्याते व्युत्पत्तिवाद दीधितिकृतस्तु गच्छति जानाति करोतीत्यादौ श्रारयातस्या- श्रयत्वे निरूढलक्षणाया स्वीकारान्न नामार्थ क्रियाया साक्षा दन्वय इत्याहु । तन्मते यद्यप्याश्रयत्वसवन्धस्याधिकस्य जानाति चैन इत्यादिवास्यजन्यवोधविपयताकल्पनेन गौरव तथापि यत्र धातोर्ज्ञानाश्रयत्वे लतणाग्रह शक्तिभ्रमो वा तन चैत्रादिविशेष्यको ज्ञानाश्रयत्वादिप्रकारको बोध आश्रयताया ससर्गतागदिनाम- प्यनुमत । चैनादिविशेष्यकाश्रयताससर्गज्ञानादिप्रकारकशाब्द बोधस्तु दीधितिकारमते कचिदपि न प्रसिध्यतीति तादृश- शादवोधे योग्यताज्ञानादेहेतुताकल्पन तथाविधशा दवोधाङ्गीक- तुमणिकारस्य मते आवश्यकमिति गौरवम् । वस्तुतस्तु चैत्रेण ज्ञायते घट इत्यादी कर्मप्रत्ययस्थले यावता पदार्थाना प्रकारता तावता चैत्रो जानानि घटमित्यादि कर्तृप्रत्य- यस्थले तथाव, परतु विशेष्यविशेपणभाववेपरोत्यम्। एव कर्म- प्रत्ययस्थले यस्य ससवन्धिकपदार्थस्य यदशे विशेष्यता कर्तृप्रत्यय- स्थले तन्निरूपकतायास्तदशे प्रकारता इत्यनुभवस्य दुरपह्नव- त्वाभिप्रायेणाश्रयत्वस्याख्यातार्थता दीधितिकार उररीचकार । चैत्रेण ज्ञायते इत्यनाधेयत्वरूपतृतीयार्थस्य चैनविशेष्यत्वात् । चैनो जानातीत्यनाधेयतानिरूपकत्वरूपाधारवायाश्चैवाशेऽप्रकारले तादृशानुभवविरोधात् । न च चैत्रेण ज्ञायत इत्यत्राप्याधेयत्व ससर्ग एव न तु विशेष्यमिति वाच्यम् । तथा सति आत्मना ज्ञायते न घटेनेत्यादौ घटादिवृत्तित्वाभावबोधानुपपत्ते । आधेय- त्वस्य तृतीयार्थताविरहेण तृतीयान्ताद्घटादिवृत्तित्वरूपप्रतियोग्य- नुपस्थिते । ग्रावेयत्वसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानपच्छेदकतया च तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटाभाववोधस्य तनोपगमासभवात् । ताह- शसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे ज्ञाने न घट इत्यादि वाक्यजन्यप्रत्यये ज्ञानाद्यधिकरणकतादृशसबन्धावच्छिन्नघटाद्य- ·मत्तृ वाक्ततावच्छदेव०] जयाऽलड्कृत भारस्याप्यवगाहनसभाद्घटे ज्ञान न वेत्यादिसशयनिरासाय कदाचिज्ज्ञाने न घट इत्यादिकमपि प्रयुज्येत । अत एवानुकूलरति- मत्त्वादिरूपकर्तृत्वादेरपि चैत्र पचतीत्यादो प्रकारता मणिकृतापि स्वीमियते न तु ससर्गता। न पचतीत्यादावन्वयनोधानिर्वाहात् । तादृशसवन्धस्य वृत्त्यनियामकतया अभावप्रतियोगितानवच्छेदक- लेन तत्सनन्धावच्छिन्नक्रियाविरहप्रत्ययस्य तगोपगमासभनात् । एव चैत्रेण ज्ञायत इत्यादावाधेयत्वस्य तृतीयया अविपक्षणे प्राति- पदिकार्थमानविनया तद्विपयानुशिष्टप्रथमेव स्यात् । जानाति चैन इत्यादौ चारयातेन कर्तवाविवक्षणे धानर्थस्पभानगानपरतया परस्मैपदस्य भादिविकरणस्य वा साधुतापत्ति । भावकर्मणो- रित्यात्मनेपदविधायकानुशासनविषयत्वात् कर्तरीत्यधिकारीयत्र्या- दिभ्य भा इत्यनुशासनाविपयत्वाचेति । तत्राख्यातस्य कर्तृत्वा- योधकतायुक्तिस्तु न साधीयसी इतराविशेषणतया क्रियायोध- परत्वरूपभावविवक्षायामात्मनेपदानुशासनविपयतोपगमादुक्तस्थले परस्मैपदसाधुतायास्तादृशभावविवक्षादिविरहस्य भाद्यनुशासन- विपयत्वोपगमेन नादिविकरणस्य साधुतायाश्च निर्वाहसभवात् । पचन् पचतीत्यादाविवोद्देश्यतावच्छेदकविधेयाभेदेन जानन जा- नातीत्यादेनिराकादक्षतानिहायापि जानातीत्यादायाख्यातस्या- श्रयतार्थकतोपगम आवश्यक । अन्यथा कृदन्तप्रतिपाद्यताव च्छेदकस्य ज्ञानादिरूपविधेयभिन्नतया निराकाङ्क्षताविरहेण तथा प्रयोगापत्ते । एतेन तनाश्रयताया प्रकारतोपगमे जानाति चैत्र इत्यादिवाक्यज्ञानघटितशा दसामग्रथा भिन्नविषयप्रत्यक्षादिप्र- तिवन्धकतायामारयातजन्याश्रयत्नोपस्थित्यादिरूपाधिककारणाना निशे गौरवेणाभयताया ससर्गत्वमेवोचितमित्यादिकमनुपादेयम्। नश्यतीत्यादौ प्रतियोगित्वरूपकर्तृत्वमारयातार्थस्तादृशसरन्धस्या- भारप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन नश्यतीत्यादौ नाशप्रतियोगित्वाभा- ·[ आरयाते व्युत्पत्तिवाद वयोधस्यैव स्वीकरणीयतया न ससर्गतासभव । अथारयातस्य कर्तृ- त्वशक्ततावच्छेदक रूप दुर्वचम् । न च तिड्त्व तथा तसादिसाधा- रणस्य तिङ्लस्य दुर्वचत्वात्। न च पाणिनीयसङ्केतसवन्धेन तिड्प- दवत्वमेव तिड्त्व तिवाद्यवादशसु तत्पदसकेतग्राहक च प्रादिर- न्त्येनेति सूनमेव तत्सकेतमविदुपामनधीतपाणिनीयतन्त्राणा तिप्त्वा- दिना शक्तिभ्रमादेव शाब्दवोध इति वाच्यम् । एव सति घटादिवा- चकघटादिपदेष्वपि कस्य चिच्छब्दस्य पुरुपविशेपीयसकेतसभनेन तुल्ययुक्तथा तनापि तच्छन्दस्यैव शक्ततावच्छेदकतापत्त्या तिवादि पु पाणिनेस्तिड्पदसकेतवत्तन शदान्तरसक्तस्यापि अन्यपुरुपी- यस्य सभवात् । तत्तच्छन्दानामपि प्रवृत्तिनिमित्तताया सुवचत्वा- द्विनिगमनानुपपत्ते । अन केचित् । तिवादिस्थानिनो लकारस्य लत्वजातिपुर- स्कारेण कृतिवाचकता । पचतीत्यादी लकाराश्रवणेऽप्यादेशेन तिवादिना स्थानिन स्मरणात्तत एवार्थोपस्थिति । अादेशादेशि- भावमविदुपा तु तिप्त्वादिना शक्तिभ्रमादेवार्थोपस्थिति । यन तिरादेलादेशत्वज्ञान नास्ति श्रुतलकाराचार्थोपस्थितिस्तन पच- तोत्यादिवाक्याच्छाब्दयोधवारणाय पचतीत्याद्यानुपूर्वीज्ञानजन्य- चोधे तिवादेलादेशत्वज्ञानमपि हेतु । न चाक्तस्थले धातुसाकाङ्क्षत्व- ज्ञाने भवत्येव शादवोधस्तदसत्त्वे च कारणाभानादेव नापत्तिरिति वाच्यम् । पचतीत्यादौ तिवादिना लकारस्योपस्थापनेऽपि तत्तद्धा- तुसाकाङ्क्षतया तत्स्मारकाभान शा दोधानुपपत्ते लकारे धातु- साकारत्वग्रहस्य शा दवोधहेतुत्वासभवात् । न हि तत्तद्धातुसा- काड्तत्वेन लरितवादिस्थानीयेन तपारच्छिन्नमेर तिवादि म्मा- रयेत् अपि तुलनेनन तथात्वमिति । एव तत्तद्धातुपदाव्यवहितोत्तर- त्वरूपतत्साकाङ्क्षवेन येन पुसा न लकार श्रुतस्तस्य तेन रूपेण तत्तत्स्मरणासभर इति।

·मात्मनेपद.] जयानडात अनेद चिन्त्यते । लकारतिवाद्यारनतिप्रसक्तस्थान्यादेश- भावस्य चत्वात् । विवादिस्मारितलकाररय वाचस्व न विचार- सहम्। तिपाईरेव यत्र चाचकतामहस्तदनुरोधेन पचतीत्या- द्यानुपूज्ञानस्य तिवादिजन्योपस्थितिसहकारेण शा दयोधो- पधायकताकरपनस्यावश्यकतया लकारजन्योपस्थितिसहकृत- तादृशानुपूर्शनानतिवादिधर्मिकलादेशत्वज्ञानघटितसाममन्यन्तरक- ल्पने गौरवण लापशत्तिवादरेय तादृप्येण शक्तिकल्पनाया उचित- व घेत्यारयातसामान्यस्य कर्तृत्व में तद्विरोपस्यात्मनेपदस्य कर्मत्वे शतिनं तु यथाश्रुतामाहिवैयाकरणमत इव कर्मरूपधर्मिवाचकत्व गौ- खात् । प्रथमान्तपदार्थे कर्मवान्वयरलादेव कर्मता निशिष्टधमिला- भसभयात् । न चात्मनेपदस्य शालिन्प्रत्ययस्य धमिणि शक्ते पच्य- मानमानयेत्यादो पच्यमानादिनिष्ठानयनकर्मत्याद्यनुरोधेनावश्यक- वात्तत एवोपपत्तो पारयातरूपात्मनेपदस्य धर्मवाचकस नियुक्ति कमिति वाच्यम्। तड्शानसाधारणयात्मनेपदत्वस्य शक्तताप- च्छेदकन्च एव तथोक्तिसभवात् । ताशात्मनेपदत्यस्य चागुरोर्निव- चनासभनात् । पाणिन्याटिसकेतसवन्धनात्मनेपदवत्वस्य शक्तता- बनवेदकताया उकरीत्याऽनवकाशात् । अतस्तादीना तत्तद्रूपेण शक्तिकल्पनस्यावश्यकतया लाधवात्कर्मल एव तत्काल्पनात् । कर्म- त्व च त्यज्यते ग्रामी, गम्यते ग्राम, इत्यादी धात्वर्थतानच्छेदकीभू- तमयोगविभागादिरेव विशेष्यतया तिवाच्य । पत्रेण गम्यते प्रा. म इत्यत्र तृतीयार्थरतत्कर्तृकत्ररूपमाधेयत्व तस्य धालथै सयोगा- स्मकफलापच्छिन्ने स्पन्दलक्षणे व्यापारे तस्य च जन्यतासबन्धेना- त्मनेपदार्थसयोगरूपफ्ले तस्य चाश्नयतासवन्धेन पदोपस्थाप्यमामेन्वय इति चैनवृत्तिर्य सयोगावच्छिन्नस्सन्द- स्तजन्यसयोगवान् ग्राम इत्याकारक शादवोध 1 चैत्रेण त्यज्यते इत्यन सयोगस्थाने विभागमन्तर्भाव्य योघ उपपाद- प्रथमान्त- प्राम ·[ आख्याते व्युत्पतिवादः नीयः। अथ चैत्रनिष्ठक्रियाजन्यसंयोगविभागादेामादाविव चैत्रा- दावपि सत्त्वात् चैत्रेण त्यज्यते गम्यते चैत्र इत्यपि स्यात् । न स्यान चैत्रेण न गम्यते, न त्यज्यते चैत्र, इत्यादीति चेत् । अत्र दीधितिकारप्रभृतयः फलमिव तत्र क्रियान्वयिपरसमवे- तत्वमपि कर्माख्यातार्थः । परत्वे च भेदरूपे प्रतियोगितया फले आनयतयान्वयिनः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्यान्वयः। चैत्रे चैत्रान्य- समवेतक्रियाजन्यसंयोगादिमत्त्वरयान्वयायोग्यत्वात् । तादृशसंयो- गाद्यभावस्य च तवान्वययोग्यत्वान्न तत्रापत्त्यनुपपत्त्योरवकाश इत्याहुः। तत्रेदं चिन्तयन्ति । प्रथमान्तपदोपरथाप्यकर्मणोऽन्वयिताव- च्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेपितप्रतियोगितया भेदांशेऽन्वयोपगमेऽपि चैत्रेऽपि चैत्रस्य द्वित्वादिनाभेदसंभवेन तत्समवेतक्रियायां परसम- वेतत्वाततेरुक्तदोपोद्धारासंभवः । अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगितया तत्र तदानस्वीकारे चैत्रेण द्रव्यं गम्यते इत्यादावनुप- पत्तिः, द्रव्यत्वावच्छिन्नभिन्नसमवेतत्वादेः नियादौ वाधात् । न च तत्र द्रव्यपदं लक्षणया चैत्रान्यद्रव्यपरमिति वाच्यम् , मन्देन गम्यते मन्द इत्यादी मन्दस्य मन्दान्यमन्दपरत्वासंभवात् मन्दा- न्यसमवेतमन्दवृत्तिक्रियाया अपसिद्धयानुपपत्तितादवस्थ्यात् । अननुगतमन्दगततत्तद्वयक्तित्वोपस्थित्यनैयत्वात् । कर्तृव्यक्तिभिन्न- मन्दत्वेन लक्षणामहस्य तादृशवाक्यजन्यधीपूर्वत्वस्य नियमतोऽसं- भवात् । न च फन्नविशेष्यव्यक्तीनां तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नमतियो- गितासंबन्धेन परसेऽन्ययात्मबन्धोपस्थितेश्चानपेतणामानुपपत्ति- रिति याच्यम् । संसर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधेन तदुपस्थिनेरपि शाब्द- युद्धावपेक्षणीयत्वात् । तस्यतया तद्वयतिर्न गम्यते इत्यादारभाव- प्रतियोगिकोटिप्रविष्टतद्वपक्त्यिावच्छिन्नभिग्नसमयेततापफिसम- घेतक्रियाया अप्रसिद्धः।

·कर्मास्यातार्थ ] जयाडकृत ३३५ ये तु फ्ल भेदश्च कर्मप्रत्ययार्थ , फले जन्यतासवन्धेन भेदे च स्वानच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसन्धेिन क्रियाया अन्वय भेदफलयोश्च कर्मण्याश्रयतासमन्धेनान्यय , चैनसमवेतप्रियावच्छिन्नभेदस्य चैनो नाश्रय इति तादृशक्रियाजन्यफलाश्रयत्वेऽपि तरय चैत्रेण चैनोगम्यत इति न प्रयोग , मन्दो मन्देन गम्यते इत्यादेरेकमन्दादिनिष्ठनि- याच्छिन्नभेदसहितस्य तजन्यफ्लस्य मन्दान्तरे सत्वान्नानुपत्ति- रिति ग्रुवते--तन्मतेऽपि चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इत्यादेरनुपपत्तिर्दु- वरिव । चैत्रे चैनसमवेतक्रियावच्छिन्नभेदाभावसत्त्वेऽपि तादृशकि- याजन्यफलाभावस्य वाधात्। न चफलाभावो नत्रा न तर प्रत्याय्यो- ऽपि तु भेदाभाव एव कर्मणीति वाच्यम्। यदा चैत्रेण ग्रामो न ग- म्यते तदापि तादृशप्रयोगानुपपत्ते । तादृशभेदाभावस्य ग्रामे या- धात् । न च भेदस्य सामानाधिकरण्यसवन्धेन फलेऽन्वय । तादृश- सम्बन्धेन क्रियावच्छिन्नभेदविशिष्टस्य मियाजन्यफलस्येव चाभावो नमा कर्मणि प्रत्याय्यत इति न दोप । विशिष्टाभावस्योभयन सत्त्वादिति वाच्यम् । एवमपि मन्देन यनापरमन्दो न गम्यतेऽ- पि तु प्रामादिरेव तने ग्रामादिगन्तरि मन्दे मन्दान्तरनिष्टनिया वच्छिन्नभेदसहितस्य सात्मकमन्दनिष्ठक्रियाजन्यग्रामादिसयोगस्य सत्त्वेन विशिष्टाभावपाधान्मन्देन मन्दो न गम्यते इत्यादेरनुप- पत्ति । यदि फलमेर करियातार्थरतस्याश्रयत्वस्त्रानुकूलक्रियाव- च्छिन्नभेदवत्त्वोभयसबन्धेन कर्मण्यन्वय । नसमभिव्याहा रेच तदुभयसवन्यावच्छिन्नक्रियाजन्यफलाभाव एव तवान्वयी- त्युच्यते, तदापि यत्र चैत्रमैनयोरुभयकर्मजसयोगस्तन चैननिष्ठता दशसयोगस्य चैने आश्रयत्वस्त्रानुकूलनियावच्छिन्नभेदयत्त्वोभय- सनन्धेन सत्त्वाच्चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इत्यस्यानुपपत्ते । चैत्रेण चैनो गम्यते इत्यापत्तेश्च । अंत्रोच्यते । भेट फल च कर्मारयातार्थ । स्वावच्छिन्नप्रति- ·[पाख्याते व्युत्पत्तिवादः योगिताकत्यसंवन्धेन चैत्रादिनिष्ठक्रियाविशेपितभेदस्य स्वसामा- नाधिकरण्यरवप्रतियोगितावच्छेदकजन्यत्वोभयसंवन्धन फलेऽन्वयः। विशिष्टफलस्य नसमभिव्याहारे विशिष्टफलाभावस्य नबसम- भिव्याहारे च कर्मण्यन्वयः । चैत्रमैत्रयोरुभयकर्मजसंयोग- स्थले चैत्रवृत्तिक्रियावच्छिन्नभेदस्य चैत्रेऽसत्त्वेन विशिष्ट- फलाभावोऽक्षतः। यत्र मन्देन ग्रामो गम्यते न तु मन्दान्तरं तत्र मन्दनिष्ठप्रामसंयोगे मन्दान्तरनिष्टक्रियावच्छिन्नभेदसामा- नाधिकरण्यस्य तन्मन्दान्तर्भावेण सत्त्वेऽपि तादृशभंदप्रतियोगि- तावच्छेदकमन्दान्तरनिष्ठक्रियाजन्यत्वस्यासत्वात्तद्घटितोभयसंव- न्धेन मन्दनिष्ठक्रियावच्छिन्नभेदविशिष्टस्य फलस्याभावो मन्देऽक्षत एवेति न कश्चिदोपः । कर्तृप्रत्ययस्थले चाधेयतया प्रकृत्यान्वितस्य फलस्य भेदरूपापरार्थे सामानाधिकरण्यस्वजनकक्रियावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वोभयसंवन्धेनान्वयः तादृशभेदस्य च स्वप्रतियोगिता- वच्छेदकत्यसंवन्धन क्रियायाम् । यत्र चैत्रक्रियया ग्रामे न संयोगोऽपि त्वन्यत्र तत्र ग्रामं गच्छति चैत्र इति प्रयोगवारणाय सजनकक्रिया- वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य चैत्रो ग्रामंगच्छतीत्यादौचैत्रश्चैत्रं गच्छ- तीति प्रयोगवारणाय सामानाधिकरण्यस्य संबन्धमध्ये निवेशः । चरमस्थले चैत्रग्रामसंयोगस्य ग्रामनिष्ठचैत्रक्रियावच्छिन्नभेदे संवन्ध- द्वयसत्त्वेपि चैत्रवृत्तित्वरिशिष्टस्य तत्संयोगस्य तादृशभेदे सामाना- धिकरण्यविरहाचैत्रक्रियायां तद्भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसत्त्वेपि नातिप्रसङ्गः। चैत्रश्चैत्रं न गच्छतीत्यादौ च तादृशभेदान्वित क्रिया- कर्तृत्वाभाय एव चैत्रे प्रतीयते, न तु क्रियायां द्वितीयार्थविशिष्टभेदस्य प्रतियोगितारच्छेदकत्वसंबन्धावच्छिन्नाभावः । तादृशसंयन्धस्य पृ. त्यनियामकस्यात् । यदि तात्पर्यविशेषवंशात् क्रियानुयोगिकोऽप्य- भार: कचित्प्रतीयते इत्यनुभवसिद्धं तदा प्रतियोगितारच्छेदपत्वेऽपि द्वितीयाद्यर्थत्यमुपगम्यविशिष्ठभेदप्रतियोगितापच्छेदकत्वामारान्चय ·मकर्मकार्य ] ३३० । जयाऽलकृतः एवं तत्रोपगन्तव्य इति दिक् । फलावच्छिन्नव्यापारयोधकधातूनां फले व्यापारे च शक्तिद्वयम् । क ख्यातस्थले फलं धात्वर्थव्यापार- विशेषणतया भासते तने द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयः । कर्मास्या- तस्थले फलं धात्वर्थव्यापारस्य विशेष्यतया भासते तस्य विशेष्यतया पारयातार्थ श्राश्रयत्वे तद्विशेष्यतया कर्मेति दीधिधिकृतः। केचित्तु संयोगादिरूपफलावच्छिन्नव्यापारयोधकानां गमिप्रभृ- तीनां कर्मप्रत्ययापेक्षया बहूनां फले शक्तिकल्पनामपेक्ष्य कर्मप्रत्ययानां फले शक्तिकल्पनमेव लघीयः, धातूनांच व्यापारमानवाचिता। धातोः फनबोधकतामते नामार्थधात्वर्थयोराधाराधेयभावसंवन्धेन साक्षाद- यासंभवात्फलाश्रयत्वस्य कर्मणि प्रकारतया भानस्योपगन्तव्यतया तत्संसर्गस्याधिकस्य भानकल्पनेनापि गौरवं फलस्य प्रत्ययार्थत्वे च तदाश्रयत्वं संवन्ध एवेति लाघवम् । न च धातूनां व्यापारमात्रया- चित्वे ग्रामं त्यजतीत्यादितोऽपि ग्रामं गच्छतीत्यादित इव संयोगा- दिरूपफलावच्छिन्नस्पन्दवोधापत्तिः। ग्रामस्त्यज्यते इत्यादितोऽपि मामो गम्यत इत्यत इव स्पन्दजन्यसंयोगादिमत्त्वेन भानप्रसङ्ग इति वाच्यम् । कर्मप्रत्ययस्य संयोगविभागादिरूपनानाफलवाचित्वेऽपि तत्तत्फलयोधे धातुविशेषसमभिव्याहारज्ञानस्यापेक्षयातिप्रसगविर- हात् । त्यजति गच्छति स्पन्दते इत्यादौ कर्मासमभिव्याहते वोध- वैलक्षण्यं च तत्तद्धातूनां फलविशेपावच्छिन्नव्यापारलक्षणोपगमे- नोपपादनीयम् । फलान्वितस्वार्थव्यापारचोधकत्वं गम्यादेः स्वभावा- धीनं तदभावात्स्यन्दिप्रभृतिप्वकर्मकत्वव्यवहार इत्याहुः-तन्न । यागमिप्रभृतीनामिव त्यजिगमिप्रभृतीनामपि पर्यायतेति भ्रमदशायां याति गच्छतीत्यादाविव त्यजति गच्छतीत्यादितोऽप्यविलक्षणयो- धोत्पत्त्या धातुविशेपसमभिव्याहारस्य फलविशेषयोधनियामकता- कल्पनासंभवात् । न च ग्रामं त्यजतीत्यादित: संयोगावच्छिन्नव्या- पारवोधस्तात्पर्यसत्त्वे इष्यत एव । त्वन्मतेऽपि तात्पर्यानुरोधेन लक्ष- २२ ·व्युत्पत्तिवादः [माख्याते णया तद्बोधोत्पत्तेरावश्यकत्वात् । परंतु तत्र विभागादिरूपफल एव फलप्रत्ययतात्पर्यस्यानादितया संयोगादिरूपफलप्रत्यायनेच्छया स्व- रसतो न तादृशप्रयोग इति वाच्यम् । विना शक्तिभ्रमं लक्षणाग्रह च ग्रामं त्यजतीत्यादितः सत्यपि तात्पर्ये संयोगावच्छिन्नव्यापारा- प्रतीतेरानुभविकतया धातोः फलविशेपवाचिताया आवश्यकत्वात् । ज्ञायते इप्यते क्रियते घट इत्यादौ विपयत्वरूपं कर्ममत्वं तडर्थः । न च कृतिविषयतायाः फलतत्साधनतदुपादानसाधारणतया यत्र घटः क्रियते इत्यादिप्रयुज्यते चत्र जलाहरणं कपालं क्रियत इत्यादिप्रयो- गस्यापत्तिरिति चेत् । कृत्यर्थकधातुसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्य चि- कीर्पाप्रयोज्यसाध्यताख्यविलक्षणविषयत्वमेवार्थ: । उक्तस्थले च क- पालादौ कृतस्तादृशविपयत्याभावानोक्तप्रयोगप्रसङ्गः । काशाः कटं क्रियन्ते इत्यादौ साध्यताख्यविपयताश्रयकर्मान्तरसमभिव्याहृत- कर्मप्रत्ययेन व्यापार्यतारूपविषयतापि प्रत्याय्यते तदुपादानतया कृतिविपयकाशादौसाध्यतारूपकृतिविपयताविरहेऽपि न तादृशप्रयो- गानुपपत्तिः। तादृशकर्मसमभिव्याहाररूपतत्प्रयोजकविरहात् काशाः क्रियन्ते इत्यादी काशादौ व्यापार्यतायोधानुपपत्तेनं तादृशप्रयोग इति काशा: कटाः क्रियन्ते इत्यादायपि विशेप्यभेदेन वाक्यार्थभेदा- कर्मद्वयवाचकपदयोः समभिव्याहारे व्यापार्यताबोधानुपपत्तिश्च । क्रियते इत्यत्र विषयतायाः कर्मप्रत्ययार्थत्वेपाकानुपधायककृतिमादाय पाकोऽकारीत्यादिप्रयोगापत्तिरित्यादिकन्तु दूपणनिराकृतमधस्ता- त्कर्तृकर्मत्ववत्कालविशेषेऽनुशिष्टा लडादयः कालविशेषमपि वोध- यन्ति । तत्र लट्प्रत्ययस्य वर्तमानकाले शक्तिः । पचतीत्यादी कृत्या- दिरूपव्यापारवोधकप्रत्ययोपस्थाप्यकालस्तादृशव्यापार एवान्वेति न तु क्रियायाम् । यदा पुरुपो व्यापारशून्यस्तदधीनाग्निसंयोगादि- रूपः पच्यादेरों विद्यते तदायं न पचतीति प्रयोगादयं पचतीत्युक्त इदानीमयं पाकयनवान वेति संशयनिवृत्तः पूर्वापरीभावापन्नस्था- ·लग्प्रत्यय ] जयाऽलडकृत ३३६ ल्यारोपणादिव्यापाराणा विशिष्यपच्याद्यर्थघटफत्वेन प्रत्येकतद्वपा- पारेषु कालान्वयपोधापेक्षया कृत्यादिरूपकार्थे तदन्वयस्यैव लाघवे- नौचितत्याच । वर्तमानकालच तत्तन्छब्दप्रयोगाधिकरणकालरूप- स्वचच्छ नार्थ । श्रतो नैककालपयुक्तलडादितोऽपरलडादिप्रयोगा- विकरणकालीनत्वस्य कृत्यादावन्वय । स्वप्रयोगाधिकरणकालत्वेन स्ववाच्यत्वे स्वत्वाननुगमात् शत्यानन्त्यम् । सामान्यतो व्युत्पत्ते? पटतया पूर्वव्यक्तिबोधानुपपत्ति सर्वनामविचारदशितरीत्या समा धास्यते। निशिष्य तत्तत्कालत्वावच्छिन्नबोधस्यानुभवसिद्धतया सर्व- नामशक्ती बुद्धिस्थत्वादिवच्छन्दप्रयोगाधिकरणत्वमुपलक्षणविधया व्यावर्तक वाच्यम् । तत्कालस्यैव सत्यवाच्यत्वे तज्ज्ञानानुपप- त्तिरसमाधेयैवेति वाच्यम्। श दभयोगाधिकरणवृत्तिकालत्वव्याप्य- धर्मत्वेन तत्तत्कालत्वानामेवोपलक्षणीयत्वात्। अथ श दप्रयोगाधि करणवृत्तिकालल्यव्याप्यधर्मो चर्पत्वादिकमपि कालद्वयावृत्तिधर्मत्व- निशेपि एतद्रूपमासत्वादिव्यावर्तनमशक्यम् । क्षणद्वयावृत्तिक्षण- पृत्तिधर्मत्वेन तवावर्तने चाध्ययनाद्यनधिकरणेऽप्यध्ययनाद्यधिकर- रणरथूलकालान्तर्गतक्षणेऽसमासारन्धाभ्ययने पुसि चिन्तामणिमयम- धीत इत्यादिप्रयोगानुपपत्ति । यदिचस्वप्रागभावानधिकरणस्वामय- कर्तकप्रकृतमियाप्रागभावाधिकरणशब्दप्रयोगाधिकरणकाल एव च- मानकाल प्राधेयतासन्धेनकृतावन्वेत्यतोनोक्तस्थले चिन्तामणि- मयमधीत इत्यादिप्रयोगानुपपत्ति । प्रारम्भावधिसमाप्तिपर्यन्तस्य स्थूलकालस्यापि तथात्वेन शन्दप्रयोगाधिकरणक्षणादिरूपान्तराल- कालेऽध्ययनाद्यनुकूलकृतिविच्छेदेऽपि शप्रयोगाधिकरणत्वोपल क्षितताशस्थूलकालवृत्तित्वस्यापि तादृशक्रियानुकूलकृतावनाधेन यो- ग्यतानिह इत्युच्यते, तदा येन सममचिन्तामणिमधीत्य किंचित्का- लोत्तर पुनश्चिन्तामणिमध्यप्यते तवान्तरालदशायामप्यय चिन्ताम- शिमधीत इति प्रयोगापत्ति । यदि स्तुतिपाठादिपिच्छेददशायामपि ·[ आरयाते ३४० व्युत्पत्तिवादः प्रत्यहमयंस्तुति पठतीत्यादिवदुक्तस्थलऽपि दर्शितप्रयोग इष्ट एवेत्यु- च्यते तदापि स्वपदेन विशिष्य तत्तत्कृतीनामुपादानेनाननुगमो दुरु- द्धर एवेति चेन्न। शब्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिकालत्वव्याप्यधर्मत्वेनोप- लक्षणेनानुगतीकृततत्क्षणदिनमासवर्पत्वाद्यवच्छिन्न एव काले लटः शक्ति । क्रियारम्भात्पूर्व कर्मसमाप्त्युत्तरं चाधीते पचतीत्यादिप्रयोग- वारणाय कृत्यादिरूपव्यापारे तादृशकालस्य स्ववृत्तिप्रागभावाप्रति- योगित्वस्ववृत्तिध्वंसाप्रतियोगिप्रकृतक्रियाकर्तुनिष्ठत्वाभ्यां विशेषिते- नाधेयतासंवन्धेनान्वयनियम उपगन्तव्यः। तत्तक्रियारम्भपूर्वमपि त- समाप्त्युत्तरमपि या वर्चते यस्तत्तक्रियानुकूलकृत्यधिकरणकालस्तस्य दर्शितविशिष्टाधेयतासंबन्धस्तादृशकृतौ वाधितोऽप्रसिद्धो वेति नश- व्दप्रयोगाधिकरणतादृशकालमादाय दर्शितप्रयोगापत्तिः । सम्बन्धे स्वपदार्थस्य विशिष्य निवेशेऽप्युपपत्तिश्चिन्त्या । न च क्रियानुकूलक- यानुकूलत्यभाववोधकतानियमात्। उक्तरीत्या विशिप्यशब्दप्रयोगा- धिकरणक्षणादिरूपकालस्यापि लट्प्रत्ययेन योधनसंभवात् । नब्स- ममिव्याहारस्थलेऽपि प्रतियोगिन्येव कालान्वय इति तु न सत् । तत्त- रक्षणवृत्तिपाकादिकृतेरभावस्यान्यतणावच्छेदेन तदानीतनस्थूलका- लावच्छेदेन तादृशकृतिमति सत्त्वेनोक्तातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । न च कालांनवच्छिन्नाधारतासंवन्धन नअर्थस्य पुरुपेऽन्वयानोक्ताति- प्रसङ्ग इति वाच्यम् । तादृशस्थूलकाले यत्रात्मनि पाकादिकृतिस्ता- दृशकालान्तर्गततादृशकृत्यनधिकरणक्षणे न पचतीत्यादिप्रयोगोप- पत्तये तत्क्षणावच्छिन्नपाकादिकृत्यभावबोधस्यैव तत्र तब सीकर- रणीयतया कचित्प्रतियोग्यप्रसिद्धर्दुरित्वात् । व्यापारावोधकेन च लडादिप्रत्ययेन क्रियायामेव वर्तमानत्वान्ययो पोध्यते जानातीत्या- ·लरमत्यय ] दो जयानडटत ३४१ 1 न तु लडाश्रयत्वादो ज्ञानाद्यसत्त्वेऽपि तदाश्रयत्वादिसवन्धे सति जानात्तीत्यादिप्रयोगापत्ते । ज्ञानादिविशिष्टे याश्रयत्वादो का- लान्चयगुपगम्यातिप्रसगवारणे रिशेपणे ज्ञानादायपि तदन्वयस्या- वश्यकत्वे तस्यैर स्वीकारोचित्यात् । नश्यतीत्यादो कियाथा फालान्ययस्वीकारे विनष्टादावपि नश्य- नीत्यादिप्रयोग स्यादिति तमोत्पत्तेरपि लडाद्यर्थत्यमुपगम्य तय कालान्वय दीधितिकदुपजगाम । वस्तुतस्तु नाशत्वगुत्पत्तिमदभाव- त्वम् । तथा च धातुप्रतिपाद्यतावच्छेन्योत्पत्तावेव कालान्वय इत्येव साधीय । वर्तमानकालस्योत्पत्तिसवन्धेन धात्वर्थेऽन्वय इत्यपि वन्ति। लन्प्रत्ययेन पक्ष्यतीत्यादौ प्रत्ययार्थकतो ज्ञास्यतीत्यादी क्रिया- या भविष्यत्व प्रत्याय्यते । यद्यपि भुय उत्पत्त्यर्थकतया अनागतका- लोत्पत्तिकत्व भनिप्यच्छदार्थस्तथापि पक्ष्यतीत्यादौ कृत्यादावना- गतत्वमानस्य प्रतीतिरुपयते उत्पत्तिप्रतीतेनिष्फलत्वाद्भविष्यत्युत्प- म्यत इत्यादी धातुनय सादृशोत्पत्ति प्रत्याय्यते, नक्षयतीत्यादी चर्शिता गति । तथा च धर्तमानप्रागभावाप्रतियोगित्व प्रतियोगि तासवन्धेनान्ययो वर्तमानप्रागभायो वा लुट्प्रत्ययार्थ । प्रागभावान गीकारे चर्चमानकानध्वस एव तदर्थ घसस्य कालोपाधिल्वेन स्वस मानकालपदार्थाधारतया अनागतकृतेर्वर्तमानकालध्वसोत्पत्तिमत्तया उपनिसबन्धन कन्यादायन्वय । अथ पचमानेऽप्युगीच्यपाकानु कूलकृतिमादाय पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगापत्ति । पाकानुएलरुतित्वाय- च्छेदेन चानागतत्वोधस्वीकारोन सभवति । पूर्वपूर्वपाकानुकूनकृती तदनाधापक्ष्यमाणेऽपि पक्ष्यतीति प्रयोगानुपपत्ते । तत्तत्याकानुकू लहतिस्वावच्छेदेनापि तदन्ययासमव तत्तत्याकत्वेन पटादनुपस्थि- ते । नापि यत्किचित्पाफानुकलाकृतित्यावच्छेदेन तन्वय श्रा- द्यत्योपस्थापफपराभावात् । तचयक्तिमनन्तर्भाव्य दुर्वचत्वाच्चेति ·[पाख्याते व्युत्पतिवाद चेत्-न । प्रागभावस्य वर्तमानत्वं शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणवृत्तित्वम्, वर्तमानप्रागभावस्य प्रत्ययार्थत्वे तस्य स्वविशिष्टकालवृत्तिकृतिजन्य- पाकाननुकूलत्वविशिष्टप्रतियोगितासंवन्धन वर्तमानकालध्वंसस्य तदर्थत्वे च स्यपूर्वकालीनकृतिजन्यपाकाननुकूलत्वविशिष्टाधेयत्वसं. चन्धेन कृत्यंशेऽन्वयोपगमे उदीच्यकृतौ वर्तमानप्रागभावादेर्दशि- तविशिष्टसंवन्धासत्त्वेनातिप्रसङ्गविरहात् । ध्वंसपूर्वत्यं च तदनधि- करणत्वमेय। न चान्तरालिककृतिजन्यस्य पच्यर्थव्यापारस्य पूर्व- व्यापारानुकूलकृत्यजन्यतया अान्तरालिककृतेः पूर्वकृतिजन्यपाका- ननुकूलत्वमतेतमेवेति तस्या अपि निरुक्तविशिष्टसंवन्धेन वर्तमान- प्रागमोवादिमत्त्वमक्षतमेवेति वाच्यम् । कृतिजन्यपाकेत्यत्र कृतिज- न्यव्यापाराधीनफलानुकूलव्यापारस्य विवक्षितत्वात् । पक्तत्यादी लुटोऽनद्यतनभविष्यत्वमर्थः । अनद्यतनभविष्यत्त्वं च शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसावृत्तित्वे सति शब्दप्रयोगकालीनप्राग- भावप्रतियोगित्वम् । शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसध्वंसोत्पत्तिकत्वं वा। केचित्तु भविष्यत्त्वमेव तस्यार्थः । क्रियायाः कृतेर्वा स्वरूपसदन- द्यतनत्वमेव तत्साधुतानियामकम् । असाधुत्वादेवाद्य पक्ष्यतीत्यादौ पक्तति न प्रयोग इत्याहुः--तन्न। तथा सति भविष्यत्त्वादिकमपि नाख्यातार्थ: स्यात् । सरूपसद्भविष्यत्त्वादिकमेव लुडादिप्रत्ययस्य साधुतानियामकम् । असाधुत्वादेव पक्ष्यति पक्तेतिवत्पचतीत्यादौ पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगविरह इत्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । पचति पक्ष्य- तोत्यादेरविलक्षणवोधजनकत्वमनुभवविरुद्धमिति कालविशेषवोध श्रावश्यक इति चेत्-तदा पक्ता पक्ष्यतीत्यादेरपि विलक्षणवोध- जनकत्वस्यानुभविकतया अनद्यतनत्वान्वयवोधोऽपि दुर्वारः। यदि च पक्ष्यतीत्यादिवाक्यजन्यवोधे सति भविष्यत्त्वादिसंशयानुदयाद्भ- विष्यत्त्वादेः शाब्दधीविषयत्वमावश्यकमित्युच्यते तदानद्यतनत्ववो- धेऽपि ईदृशीमेव युक्तिं गृहाण । एवं न पक्ष्यतीत्यादावभावे अनागत- ·लुट्प्रत्ययः] जयालकृतः कालावच्छिन्नत्वभानमावश्यकम् । अन्यथा पक्ष्यत्यपि वर्तमान- तपाककृत्यभावमादाय न पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगःसङ्गात्। न च पक्ष्य. स्यायनागतयत्किंचित्कालावच्छेदेन वर्तमानमभावमादाय न पक्ष्य- तीति प्रयोगो दुर्वार एवेति वाच्यम् । अनागतकालावच्छित्रत्वं हि तत्र वर्तमानक्षणऽयंसावच्छिन्नत्यम् । तादृशध्वंसनिष्ठा अवच्छेदक- ताऽनवच्छिन्ना ग्राह्या, अनागतकृतिमति च पुंसि तदभाववृत्ती व- तमानक्षणध्वंसरूपः कालः प्रतियोगी वृत्तावप्यवच्छेदक इति वि- रोपभञ्जनाय ताशकृत्यनवच्छेदकावान्तरकालावच्छिन्न एवाब- वेदक उपेय इति नोक्तातिप्रसङ्ग इत्युक्त्युक्त्या अनागतत्वस्य यथा लुहाधर्थत्वं तथाऽद्य पक्ष्यति न पक्तत्यत्रानद्यतनकालावच्छिनत्य- स्याभावेऽभाने श्वः पक्ष्यत्ययद्यतनानागतकालावच्छिन्नपाककृत्य- भावमादाय न पक्तति प्रयोगप्रसङ्गन लुटोऽनद्यतनार्थत्वमावश्यक- म्। अनागतानद्यतनकालावच्छिन्नत्वमपि उतरीत्यातिप्रसङ्गवार- गाय प्रकृतशब्दप्रयोगाधिकरणदिनध्वंसनिष्ठानवच्छिन्नारच्छेदक- ताकत्वरूपं ग्राह्यम् । अवच्छेद्यावच्छेदकभावश्च संवन्धविधया भा. सते ध्वंस एव पदार्थ इल्यवधेयम् । अथ नसमभिव्याहारस्थलेऽपि कृतावेव कालान्वयोऽस्तु । अनागतकृतिश महाप्रलयस्याप्रामाणिकतया सर्वत्रैव प्रसिद्धथ- तीति न प्रतियोग्यप्रसिद्धिः। अभावान्वयश्वात्मनि कालानव- रिछनाश्रयतासंवन्धेनोपगम्यतामिति चेत-न। यदुत्तरकाले चैत्रीयौदनपाकादिकमप्रसिद्धं तदानी चैत्र श्रोदनं न पक्ष्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । अनागतचैत्रीयौदनकर्मकपाकानुकूलकृत्यप्रसिद्धथा तदभावप्रत्यायनासंमवात्। न चाभावे कालान्वयौपगमेपि यत्त- पडुलव्यक्त्यादिकर्मकपाक एवाप्रसिद्धस्तद्वयस्यादिपरस्यैतत्तण्डुलं न पक्ष्यतीत्यादिवाक्यस्याप्रमाणत्वापत्तिः । प्रतियोग्यप्रसिद्धर्दुवार- बादिति तत्र पाके तद्वयतिकर्मकल्याभाय एव नव्या चोध्यत इति - ·पगम्यते। व्युत्पत्तियाद [ पारयान उपगन्तव्यम् । तथा चोकस्थलेपि तत्तत्पाके पेत्रीयौदनकर्मकस्यामा- ववोधोपगमेनोपपत्तिरिति वान्यम् । पाके तत्कर्मक्वाभानवोधोप- गमे तादृशपाकानुकूलानागतते कर्तरि भानस्योपगन्तव्यतया तदुत्तर कदाचिदपि येन न पक्ष्यते तादृशकर्तृसमभिव्याहतदशित- पास्यस्य प्रामाण्योपपादनासभात् । अगत्या तु यत्कर्मको यत्कर्तृक पाकोऽप्रसिद्धस्तादृशर्मकर्तृघटितार्थकनम्पदवद्वाक्यस्यायोग्यतो- फेचित्तु तगापि पाके तत्कर्मकत्वाभावस्य तादृशे च कर्तरि पाककृत्यभावस्य बोधमुपगम्य प्रामाण्यमुपपादयन्ति । तात्पर्यसत्त्वे एकेनापि नसाऽभारद्वयवोधनसभनात् । न चैव तण्डुलमान पचति पक्ष्यति वा पैत्रेऽपि तण्डुलमय न पचति न पक्ष्यतीति प्रयोग स्यात् । तत्तण्डुलाफर्मकपाकानुलवर्तमानादिकृत्यभावावाधादिति चाच्यम् । यत सुवर्थप्रतियोगिकस्वार्थाभावान्वितक्रियाकर्तृत्वाभाव- चोधकत्व नत्र श्राकाश न पचति घट इत्यादावपि न स्वीक्रियते तादृशवोधजनकताया श्रव्युत्पन्नत्वात् येनोक्तातिप्रसग स्यात् । किन्तु पाक श्राकाशाकर्मक पाककृत्यभाववान् घट इत्यादिसमूहा- लम्बनबोध एवोक्तस्थले च चैत्रे पाककर्तृत्वाभाववोधाग्न प्रामा- ण्यप्रसग । अस्तु वा तत्राभावान्वितक्रियाकर्तृत्वाभावविपयकोऽ समूहालम्बनरूप एव योधस्तथापि न दशितातिप्रसग । तादृशमोधे- न्वयितावच्छेदकावच्छेदेन प्रथमाभावभाननियमात् । पाकत्वावच्छे- देन च तण्डुलादिकर्मकत्वाभावान्वये योग्यताविरहात् । अन्ध आकाश न पश्यतीत्यादावपीदशी गति । अथ यत्तण्डुलादिकर्मको यत्पुरुपकर्तृक पाकोऽप्रसिद्धस्तत्पुरुपेऽन्यकर्मकपाककर्तृत्वस्य तण्डु- लादौ चान्यपुरुषपच्यमानत्वाभ्रंमदशाया तण्डुलमय न पक्ष्यती त्यादिवाक्यस्यबोधकताया अनुभवसिद्धत्वेनापाकर्तुमशक्यत्वानोक्त- प्रकार साधीयान् । विरोधिनिश्चयसत्त्वेन तत्पुरुपे पाककर्तृत्वसामा- ।

·लिट्प्रत्ययः ] जयाऽलत. न्याभावस्य पाकत्वावच्छेदेन तण्डुलकर्मकत्वाभावस्य च प्रतीत्य- संभवादिति चेन्न । तत्र ताशवाक्यस्य एकामावायगाहिभ्रमजन- कत्योपगमात् । न च सर्वच तदुपगमौचित्येन प्रयासवैफल्यमिति वाच्यम् । विशेपदर्शिभिरप्रतारकैरपि तथाविधवाश्यप्रयोगात् तस्य प्रसिद्धार्थकतासंपादनस्यावश्यकत्यात् । न च तत्तण्डुलादिकर्मकत्वं तनिष्ठविक्लित्तिजनकत्वं तदपि वा प्रसिद्धमिति कथं पाके तदभाव- प्रत्यय इति वाच्यम् । विलित्त्यादावेव तत्तद्वृत्तित्वाभावयोधोप- गमात् । अपाक्षीदित्यादौ लुडोऽतीतकालोर्थः । तस्याप्यास्यातसामान्या- थकृत्यादायन्वयः । तस्य च सम्वन्ध श्राधेयत्वम् । अथवा कालविशे- पणतयैवातीतत्वं लुडोर्थः । आश्रयतासम्बन्धेन च तस्य कृत्यादाव- न्वयः कालान्तर्भावस्य व्यर्थत्वात् । अतीतत्वं वर्तमानध्वंसप्रतियो- गित्वम् । वस्तुतो वर्तमानध्वंस एव लुडाद्यर्थः । तस्य प्रतियोगिता- संपन्धेन कृत्यादावन्वयः । मध्यदशायामपाक्षीदित्यादिप्रयोगवारण- मुक्तरीत्या बोध्यम्। लड्प्रत्ययस्यातीतत्ववदनद्यतनत्वमप्यर्थः। अद्य पचत्यपचदि- त्यप्रयोगात् । 'अभून्नृप' इत्यादावनद्यतनत्वसत्त्वेपि तदविवक्षया न लड्प्रत्ययेन लुड्वाधः । अतोप्यनद्यतनत्वयोधकत्वं लड्प्रत्यय- स्यावश्यकम् । स्वरूपसदनद्यतनत्वस्य लड्साधुतानियामकत्वेऽनद्य- तनत्वस्य वस्तुसतोऽविवक्षामात्रेणोक्तस्थले लवारणानुपपत्तेः । इदमप्यनद्यतनत्वं प्रकृतशब्दप्रयोगाधिकरणदिनावृत्तित्वम् । अथवा स्वातन्त्र्येणानद्यतनत्वं न लडर्थः कितु तादृशदिनाद्यक्षणवृत्तिध्वं. सप्रतियोगित्वरूपमनद्यतनातीतत्यं विशिष्टमेव । अतीतत्वमनद्यतनत्वं परोक्षत्वं च लिटोर्थः । 'अध्यास्त सर्वर्तु. सुसामयोध्या मित्यादौ परोक्षत्वसत्त्वेपि परोक्षत्वाविवक्षया न लिट् । परोक्षवं वक्तुः साक्षात्काराविषयत्वम् ।

·[पारपाते । व्युत्पत्तिवाद फेचित्तु स्वभिन्नकर्तृकत्वमेव परोक्षत्वमत ण्य लिडुत्तमपुरुपास- भवेनापरोक्षतायामपि लिट साधुत्वे 'णलुत्तमो वे'त्यादेर्शापकत्वमु- पायकारोक्त सगच्छते । अन्यया निद्रादिदशाया स्वकर्तृकगमनादि- नियाया स्परोक्षत्वसभरेन ज्ञापकत्वासगतेरित्याहु । 'कलिङ्गे दृष्टोसि', 'नाह कलिङ्गान् जगामे'त्यादापत्यन्तापह्नव- स्थले सूनान्तरेण क्रियाया अपरोक्षत्वेपि लिविधानात् तादृशज्ञाप- करलेन 'व्यातेने किरणाली'मित्यन लिट साधुत्वोपपादनमुपाय- कृतामयुक्तमेरेति बोध्यम् । अत्यन्तापहवश्वावाधितपरोक्तविपरीत योधनाय तदुपपादकाभावप्रतिपादनेच्छा कलिङ्गाधिकरणकदर्शना- देरुपपादक कलिङ्गगमनादिक तेन विना तदसभवात् । अत्यन्ताप- ह्रव स्वरूपसन्नेव लिनसाधुतानियामक । लिलोटोविधिरथ । परप्रवृत्त्यर्थं तत्प्रयोगात्। विधि प्रवर्त- कज्ञानविपयो धर्म । स च धर्मो न्यायनये कृतिसाध्यत्व बलवदनि धाननुवन्धित्वसहितमिष्टसाधनत्व च । 'रोदनकाम पचेत्स्वर्गकामो यजेते'ल्यादावोदनस्वर्गादिरूप यत्फल तत्साधनत्व पाकयागादि- क्रियाया प्रतीयते । तादृशफलाना च तत्तद्रूपेण लिडादिशक्यतावच्छे- दककोटिप्रवेशे शक्त्यानन्त्य सर्वसाधारण्येन व्युत्पत्त्यनुदयेनापूर्व- फलसाधनवोधानिर्वाहश्वेतीटत्वेन तेपामनुगम । इष्टत्व समभिव्या- हृतपदोपस्थापितकामनाविपयत्वम् । अत 'स्वर्गकाम पचेते'त्यादौ शक्तिभ्रमशून्यस्य नौदनादिसाधनत्वधीन या तत्तात्पर्येण तथा प्रयोग प्रामाणिकानाम् । इष्टत्वज्ञानस्याप्रवर्तकत्वेपि शक्यफलानुगमार्थ तस्य शक्यता । वस्तुतस्तु अशक्यस्यैव तस्य शक्यानुगमकता सर्वनाम- स्थले बुद्धिस्थत्ववत्तेन रूपेण फलाना सक्तविपयता विनाशस्यै- क्यासभवात् । तस्य सकेतविपयत्वोपगमेपि यथा न तस्य वाच्यता तथा अपश्चितमन्यन । अन चेष्ठत्वस्य शाब्दयोधेऽभानाद्विशिष्टेष्टता- ·विधिप्रत्यय ] ज्ञाननिर्वाह । जयाऽनडवत वच्छेदकस्वर्गत्वादिप्रकारेण शाब्दबोधोत्पत्त्या विधिवाक्या प्रवर्तक- यत्तु इष्टत्वेन फलभानेपि स्वर्गकामादिपदैकदेशोपस्थितस्वर्ग- त्यापन्छिन्नस्य विध्यर्थंकदेशे इष्टेऽभेदान्वयात्प्रवर्तकज्ञाननिर्वाह इति-तदपि न सत् । वृत्तिश देकदेशे इतरानन्वयनियमात् । स्वर्गत्वादिप्रकारेण कामनाधीनप्रवृत्तौ स्वर्गत्वादिविशेपितफलसा- धनताज्ञानस्य हेतुतया अभेदेन स्वर्गादिविशेपितफलसाधनताशा- नस्यानुपयोगित्वाच । अभेदेन स्वर्गादिप्रकारकस्वर्गादीष्टसाधनता- ज्ञानमपि स्वर्गत्वादिप्रकारकप्रवृत्तौ हेतु । अत एव 'स्वर्गकामो यजेते'त्यादित प्रवृत्तिरिति तु न युक्तम् । स्वर्गत्वप्रकारकका- मनाया अधिकारत्वानुपपत्ते । अथेष्टत्वस्य शम्योपलक्षणत्वे तद शाभाननिर्यादपि स्वर्गत्वादेरशक्यस्य भान न सभवति । अशक्यस्य भानोपगमेतिप्रसङ्गादिति चेत् । स्वर्गस्याद्यवच्छिन्ने समभिव्याह- तकामनारिपयत्वज्ञानसहकृतस्य ताशकामनाविपयतावच्छिमश. क्तिज्ञानस्य स्वर्गत्वादिप्रकारकशाब्दधीहेतुत्वोपगमेतिप्रसङ्गानवका. शात् । वस्तुतस्तादृशकामनाविपयतावच्छेदकत्योपलक्षितस्वर्गत्वा- दिनिशिष्टसाधनत्वे शक्तिस्वीकारात्सर्वसामञ्जस्यम्। न च स्वर्गत्वा- दिविशिष्टसाधनत्वस्य निधिप्रत्ययनाच्यत्व न सभवति । स्वर्गवादेर्ग- गास्नानादिजन्यस्वर्गादिसाधारण्येन यागादिजन्यतानवच्छेदक तया यागादो स्वर्गत्वादिविशिष्टसाधनत्वबाधात् न हि जन्यतान- वच्छेदकधर्मो जनकत्वनिरूपके विशेपणमिति वाच्यम् । स्वर्गवादे शल्यविशेपणलेपि तदुपलक्षितजात्यावच्छिन्ननिरूपितजनकताया यागादापयाधिताया स्वर्गादिजनकतात्वेन विधिप्रत्ययतो भानसभ- वात् । घटत्वादिविशिष्ठवाचकपद्घटिताद् घट द्रव्यत्वेनैव जाना- तीत्यादिवाक्यात् घटत्याद्युपलक्षितघटादिविशेष्यकत्वभानवत् । न च तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपिततत्साधनलज्ञान विना तद्धर्मप्र- ·[ माख्याते - ३४८ व्युत्पत्तिवाद कारकफलेच्छाधीनप्रवृत्त्यनिर्वाह इति शवयम् । वह्निनादिप्रकार- फेच्छातोपि तृणादिसमवधानेऽभ्रान्तप्रवृचरानुभविकत्वात् । भूयः मुसाथिनामपि भ्रम विना क्रियाविशेपे प्रवृत्तेश्च तद्धर्मावच्छिनफना- र्थिप्रवृत्तौ तद्धर्मप्रकारेण भासमानफलं प्रति साधनताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात् । स च धर्मः कार्यतावच्छेदकतया भासता कार्याशे उपलक्षणतयैव वेत्यन्यदेतत् । न हि वह्नित्याटिकं तृणादिजन्यताव- च्छेदकं व्यभिचारिसाधारणत्वात् । न वा भूयस्त्वादिकं फस्यचिज- न्यतावच्छेदकमर्थवशसंपन्नत्वात्। एवं सति घटत्वावच्छिन्नफलार्थी तन्त्वादी कथ न प्रयते ? तन्त्वादेरपि घटत्वाद्युपलक्षितजन्यस- त्वादिविशिष्टनिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नसाधनतावत्वादिति चेत्- फलानुपधाननिश्चयात्तस्य स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिप्रतिवन्धकत्वात् । फलोपधायकसाधनत्वस्य या विधिप्रत्ययार्थतया घटकामस्तन्तुमुपा- ददीतेत्यादिर्न प्रयोग। न च तथापि स्वर्गवादेर्यागादिनिष्टकारणताघटकव्यापकतानि- रूपकतानवच्छेदकतया स्वर्गवारच्छिन्ननिरूपितव्यापकताघटित- कारणताया वाध. स्वर्गादिनिष्ठकार्यतावच्छेदकजात्यस्य च कार- णताग्रहोत्तरकालकल्स्यत्वेन प्रागनुपस्थित्या तदवच्छिन्ननिरूपित- व्यापकतायोधासभव इति स्वर्गकाम इत्यादौ विध्यर्थवोधानुपपत्ति- दुरैवेति वाच्यम्। सरूपसवन्धरूपाया एव कारणताया विध्य- र्थत्वोपगमात् । अन्यथा सिद्धिनिरूपकतानवच्छेदकनियतोत्तरवर्ति- तावच्छेदकधर्मपत्म्बर्गकत्वमेव सर्गकारणत्वम् । नियतोत्तरपति- तावच्छेदकश्च धर्मों विशिष्य उत्तरकालकल्प्यो जातिविशेप एवं नियतीत्तरवत्तितापच्छेदकत्वेन सामान्यरूपेण शान्दवुद्धौ भासते। नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकत्व च कारणतावच्छेदकत्वाभिमतधर्माव- च्छिन्नतद्वयापाराभावाधिकरणताविशिष्टोत्पत्तिक्षणावच्छिन्नाधिक- रणतानिरूपकतानरच्छेदकत्वम् । अधिकरणतायैशिष्ट्यं च स्वाव- ·३४६ स्वर्गकारणत्वम् ] जयाऽलड्कृतः च्छेदकक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणावच्छिन्नस्साश्यनिष्ठत्यसंवन्धेन। वस्तुतः स्वनिष्ठधर्मावच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववर्तितावच्छेद- कधर्मवत्त्वमेव स्वर्गकारणत्वम् । नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वं चाव्य- वहितपूर्वकालावच्छिन्नवृत्तिकाभावघटितदैशिकव्यापकतायाः स्वान- यत्वस्वाश्रयनिरूपितव्यापारवत्त्वान्यतरसम्बन्धेनावच्छेदकत्वमेव । व्यापकत्वनिरूपकतावच्छेदकवैजात्यस्य विशिष्यानुपस्थितावपि स्वर्गधर्मत्वेन ज्ञानं संभवत्येव । व्यापकताघटकाभावप्रतियोगितायां स्वरूपतोवच्छेदककोटिप्रविष्टाया अपि जातेापकताभाने स्वर्ग- धर्मवादिना भाने न वाधकम् । स्वर्गधर्मत्वादेरुपलक्षणतया भानात् । प्रतियोगितासंवन्धेन प्रतियोगिप्रकारकज्ञान एवं प्रतियो- गिंकोटावुपलक्षणमकाराभाननियमात् । प्रकृते च कारणताशरीरघटकाभावस्य प्रतियोगिताप्रकारेण भाननियमात् । अत एव स्वरूपतो वह्नित्याद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावस्य वह्नित्वाद्ययच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्माव- च्छिन्नाभावत्वेन लक्षणप्रवेशस्य संभवदुक्तिकता। इत्थमेव चेष्टतावच्छेदकधर्माणामुपलक्षणीभुतेनेष्टतावच्छेद- कत्वेन व्यापकताघटकाभावप्रतियोगितावच्छेदकोट्यप्रविष्टेनापी- सावच्छेदकधर्माणां सर्वसाधारणशक्तिग्रहे भानमुपपद्यत इति । एतेन नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्स्वर्गकत्वस्य विध्यर्थ- तामते यागादिधर्मिकतादृशकारणताग्रहस्य प्रवृत्तिहेतुता वाच्या । तदपेक्षया च स्वर्गादिधर्मिकनियतोत्तरवर्त्तितावच्छेदकधर्मरूपया- गादिसाध्यताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वे तादृशसाध्यताविशिष्टमात्ररय विध्यर्थत्वे च लाघवम् । तादृशसाध्यताया निरुक्तसाधनान्तर्गतत्वा- दितीष्टसाधनत्यस्य विध्यर्थत्वं प्रवर्तकत्वं च व्याहन्येत । एवं यत्र कारणतावच्छेदकधर्मोप्यनुपस्थितोतिप्रसक्तेन न्यूनवृत्तिना वा धर्मेण कारणमुपलक्षितं तत्र शब्दात्कारणतामहानुपपत्तिश्चेति ·[ आख्याते ३५० व्युत्पत्तिवाद निरस्तम् । व्यापकताघटितकारणताया साध्यतामपेक्ष्यागरीयस्या एवोक्तरीत्या प्रवर्तकत्वादिसभवात् । तादृशसाधनताशरीरे व्यापक- तावच्छेदकत्वेनैव कारणतावच्छेदकप्रवेशात्तद्ग्रहे विशिष्य तदुप- स्थित्यनुपस्थित्यनुपयोगाचेति । केचित्तु विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवाय एव स्वर्गादिनिष्ठया गादिजन्यतावच्छेदकसम्बध । तथा च वैजात्यस्य सम्बन्धघट- कतयैव व्यापकताशरीरे निवेशान्नोपस्थित्यपेक्षा। न वा कारण ताविघटकव्यभिचारावकाश इत्याहु । तदसत्। विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवायत्वेन सबन्धताया मानाभावात्। तादृशसवन्धघटितव्यापकताया विधिप्रत्ययार्थत्वे तस्य स्वर्गादिनिष्टजात्यभेदेन शक्तिपाहुल्यप्रसद्गात् । तादृशका- र्यसनन्धघटितेष्टकारणतायाच प्रमाणन्तरेणाप्रत्यायितत्वात् । तत्र शक्तिमहानुपपत्त्या शा दवुद्धौ तद्भानानुपपत्तेश्च । न चेष्टतावच्छेदकत्वोपलक्षिततर्गत्वानच्छिन्ने कारणताघट- काधिकरणादिपदार्थे च सण्डश शक्तिरुपेया। श्राकाक्षानशा- चाधिकरणरूपविध्यर्थे विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवायस्य सव- भानात्ताशकार्यसवन्धघटितकारणताया शान्दयोधे भानमुपगन्तव्य न तु तादशसरन्धान्त नेण शक्तिरिति न काचिदनुपपत्तिरिति वान्यम् । एवं सति ससर्गतात्पर्यज्ञानानु- रोधेन तादृशससर्गोपस्थित्यपेक्षाया दुरित्यात् । न च तत्ससर्गेरण विशेषणविशिष्टशिष्यपरत्वज्ञानमेव ससर्गभाननियामकम् । वनापि च ससर्ग ससर्ग एप न तु विशेषणमिति न जानापेतेति वाच्यम् । विशेषणविशिष्टरिशेप्यम्य वाक्यार्थत्वेन पूर्वमनिश्चिततया तत्पर- त्वमहस्य शान्दनोधात्पूर्वमसभात् । तत्तत्सनन्धविषयतानिरपित- विशेपणादिविषयताशालियोधपरत्वज्ञानस्वर तुतया तत्र सरन्ध- स्य विशेपरणतया तदुपस्थितरावश्यकलात् । व विनातीयम्वनि- न्यतया ·यागसाध्यताः] जयाऽलड्कृतः रूपितसमवायसंवन्धेन स्वर्गवावच्छेदेन जन्यतोपगमे 'स्वर्गत्वस्या- श्वमेधजन्यत्वसामानाधिकरण्यमात्रमेव हि शब्देनापि प्रतीयते न तु स्वर्गत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वमसामया॑दसंभवाचे'त्यादिमिश्र'ग्र- न्यविरोधः। यत्तु वैजात्यमेव कार्यतावच्छेदकं तच्च संवन्धविधयैव कारण- ताघटक कार्यतावच्छेदकधर्मविशिष्टनिरूपितकार्यतावच्छेदकसंव- न्धेन कार्यवनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वस्य कारणताशरीरे निवेश्यत्वा- दिति-तदप्यसत् । कार्यस्य कार्यतावच्छेदकरूपेणैव निवेशनीयतया तदुपस्थित्यपेक्षाध्रौव्यात् । न च संवन्धसंकोचे प्रमेयत्वेनैव कार्य- प्रवेशः संभवतीति वाच्यम् । विजातीयस्वर्गवनिष्ठाभावप्रतियोगि- तात्वस्यागुरोरवच्छेदकत्वसंभवे विजातीयस्वर्णयसमवायसंवन्धेन प्रमेयवग्निष्टाभावप्रतियोगितात्वरूपगुरुधर्मावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धः। एतेन स्वर्गत्वमेव यागजन्यतावच्छेदकमवच्छेदकताघटकसम- वायसंवन्धसंकोचे न व्यभिचार इत्यपि निरस्तम् । तादृशसंवन्ध- विशेपणेष्टतावच्छेदकविशिष्टस्य प्रमाणान्तरावेद्यतया तत्र शक्तिनि- श्वयासंभवात् । न हि समभिव्याहृतफलयोधकपदोपस्थाप्यतावच्छे- दकत्वरूपोपलक्षणधर्मेण यथा स्वर्गवादीनां शक्तिग्रहे भानं तथोप- लक्षणीभूततादृशपदोपस्थाप्यतावच्छेदकसंवन्धत्वेन विजातीयस्व- गनिष्टसमवायादेरपि तत्र भानसंभवः । स्वर्गपदाच्छुद्धसमवाये- नै स्वर्गत्वविशिष्टस्योपस्थिती विशिष्टसमवायेन स्वर्गत्वविशिष्टस्य स्वर्गपदार्थत्योपगमे लक्षणाप्रसङ्गात्। शुद्धसमवायेन स्वर्गवविशि- टविषयककामनावतोऽनधिकारप्रसङ्गात् । मीमांसकास्तु 'अहरहः संध्यामुपासीते'त्यादौ नित्यतया नि- मिनि । मुरारिमिथेति यावत् ।

·३५२ युतत्तिवाद [ प्रास्याते फले सध्योपासनादाविष्टसाधनत्यस्यायोग्यत्वेनान्वयासभनानेष्ट- साधनत्व लिडर्थ । अथ सध्यानन्दनादेरप्यर्थनादोपस्थापितब्रह्मलोकावाप्त्यादिफ- लसाधनत्वमव्याहतम् । यत्र नित्येऽर्थवादादपि न फलोपस्थितिस्त- नापि फलाभापनिश्चायकप्रमाणाभावाद्योग्यतासशयसभनेन फल- साधनत्यप्रत्ययो लिडादित सभवत्येव । न च तद्बोधो नोपयोगी। निप्फलतया ज्ञाते चैत्यपन्दनादौ प्रवृत्तिवारणायेष्टसाधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुतावश्यकत्वेन नित्यविध प्रवृत्तिनिहाय तस्य फलसाध- नतायोधकताया आवश्यकलादिति चेत्-न। "सध्यामुपासते ये च सतत सशितव्रता" इति श्रुतौ सततमिति श्रुते कदाचिद्यस्य सध्या- वन्दनादिवाधस्तेन स्वीयसध्यावन्दने ब्रह्मलोकावाप्तिफलानुपधानस्य निश्चिततया अहरह सध्यावन्दने ब्रह्मलोकावाप्तिसाधनतावोधनेऽपि तस्य सध्यावन्दने प्रवृत्त्यनिर्वाहात् । यन च नित्ये विशिष्यफल- बोधकोऽर्थवादादिर्नास्ति तन विधिप्रत्ययेन इष्टत्वेन फालसाधनवा- वोधम्य जननेऽपि इच्छाविपयताऽवच्छेदकरवर्गवादिरूपविशेष- धर्मप्रकारेण फलपिपयकतत्साधनतावोधस्यानिर्वाहेण प्रवृत्त्यनिर्वा- हात् । इष्टसाधनताज्ञानाघटितकारणरतोमात्मिकाया सध्यावन्दना- द्यभावगोचरनरकादिसाधनताज्ञानाधीनतद्गगोचरद्वेषघटितसामग्र्या एव सध्यावन्दनादौ प्रवर्तकताया उपगन्तव्यतया नित्यस्थले इष्ट- साधनतावोधस्यानुपयोगिताया दुर्वारस्यात् । न च विश्वजिता यजे- ते त्या विशिष्टफलाश्रवणेऽपि यथा स्वर्गकामपदस्याध्याहारेण तत्समभिव्याहाराद् विशेषरूपावच्छिन्नस्वर्गसाधनताबोधस्तथा नित्यस्थलेऽपि विशेपधर्मप्रकारकस्वर्गसाधनवोधसभवात् उक्तप्रवृ- तिसामग्र्यन्तरकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् ! बहुवित्तव्ययायाससा- ध्यविश्वजिद्यागेन तत्तमामपश्वादिफन्नोद्देशन प्रवृत्त्यनुपपत्ते । तद्विधे स्वर्गफनतात्पर्यनिश्चयात्सध्यावन्दनादौ पाल्पायाससाध्ये ·नित्यकर्म० ] जयाऽलत ३५३ प्रामादिफलोद्देशेनापि प्रवृत्त्युपपत्तेः । तद्विधेः स्वर्गपरत्वनिश्चया- योगात् । स्वर्गादिफलकामनारहितैर्मुमुक्षुभिरपि संध्यावन्दनाद्या- चरणादुक्तप्रवृत्तिसामग्रीकल्पनस्यावश्यकत्वाच्च। तादृशसामग्री विना प्रायश्चित्तादाविष्टासाधने प्रवृत्त्यनिर्वाहाच । न च तत्रापि पापध्वंसेप्टसाधनताज्ञानात्प्रवृत्तिनिर्वहति । सुख- दुःसाभावेतरगोचरेच्छायां इष्टसाधनताज्ञानस्य नियमतोऽपेक्षायां निष्फलपापध्वंसस्येष्टत्वासंभवात् । नरकसाधनगोचरद्वेपस्य तध्वंस- गोचरेच्छाजनकत्वोपगमेऽस्मत्समीहितायामिष्टसाधनत्वज्ञानाघटि- तप्रवृत्तिसामग्र्यामविवादात् । कृतिसाध्यताज्ञानसहितेच्छासामा- न्यसामग्रीतश्चिकीर्पोत्पत्तेनिष्फलेऽपि संध्यावन्दनादौ निर्वाहेण प्रवृत्त्युपपत्तेः । न च नरकानुत्पाद एव प्रायश्चित्तस्य संध्यावन्दना- देश्च फलमितीष्टसाधनताज्ञानघटितैव प्रवृत्तिसामग्री। नरकद्वेपवतां च तदनुत्पादे नियमत एवेच्छेति तेषां नित्यसंध्यावन्दनाद्यनुष्ठान- मुपपद्यते । अन्यैश्च तत्रानुष्ठीयते इति वाच्यम् । नरकानुत्पादस्य तत्प्रागभावात्मकस्य प्रतियोगिविकल्पग्रासेन फलत्वासभवात् । अ- त्यन्ताभावस्य प्रतियोगिविरोधितया कदाचित्पापान्तरेण यस्य नर- कदुःसं जनितं जनिप्यते वा तदात्मन्यसत्त्वाग्नित्यत्वेन चोभयोः फ- लत्वासंभवात् । योगक्षेमसाधारणसाधनतायाश्च गुरुशरीरत्वेन प्रवृ- त्यनुपयोगित्वात्। यदपि 'मण्डली कुर्या'दित्यादिवाक्यप्रामाण्यमारणायेप्टसाध- नत्वस्य विध्यर्थत्वमारश्यकमिति-तदपि न। मण्डलीकरणादि- जन्यतद्ध्वंसादिरूपफलेऽपि कदाचित्कस्यचिदिष्टसाधनताभ्रमेणे- च्छोत्पत्त्या मण्डलीकरणादावपीष्टसाधनलावाधेनेष्टसाधनलचि- ध्यर्थतामतेऽपि तद्वास्यप्रामाण्यस्यावश्यकतया इष्टापत्तेः। 'स्वर्ग- कामो मण्डली कुर्यादिति पाक्यजन्ययोधे च स्वर्गकामनाया म- एडलीकरणादिनिष्ठकर्तव्यत्वप्रयोजकत्वभानेन तदर्थवाधेन तद्वा- . २३ ·[पाख्याते ३५४ व्युत्पत्तिवाद क्याप्रामाण्योपपत्ते । न चेष्टसाधनत्वस्य विधिप्रत्ययार्थत्वानुपगमे 'स्वर्गकामो यजेते त्यादिवाक्याद्यागादौ प्रवृत्त्यनुपपत्ति । तनाभा- वगोचरद्वेपघटितसाभाम्यसभवात् यागाद्यभावस्य नरकादिरूपद्विष्ठः साधनत्वाभावात् इष्टसाधनत्वबोधकमानाभावेन तज्ज्ञानघटितसा- मया अपि भवन्मते दुर्घटत्वादिति वाच्यम्। इष्टसाधनलस्य विध्यर्थताविरहेऽपि स्वर्गासाधन न स्वर्गकामनाधीनकृतिसाध्यामि- तीतरवाधवलात्स्वर्गकामकृतिसाध्यतान्वयितावच्छेदकतया स्वर्ग साधनत्वस्योक्तविधिजन्यवोधे मानाद्यागादाविष्टसाधनताज्ञानादेव प्रवृनिनिर्वाहात् । इत्य च सन्ध्यावन्दनादौ तत्कालायच्छिन्नशो- चादिकमेवाधिकारो न तु फलकामनापि । अत फ्लकामनाशून्य- स्यापि शौचादिमत सन्ध्यावन्दनाकरण प्रत्यवायजनकम् । फल- कामनायास्तनाधिकारत्वे तच्छून्यस्यानधिकारितया सदकरण न प्रत्यवायमायहेत् । न च मुमुक्षापादेन स्वर्गादिरूपफलकामनाया कदाचिदसमवेऽपि नरकाभावरूपफले नियमत एवेच्छा सभवतीति न शौचादिमत सन्ध्यावन्दनाद्यकरणस्य प्रत्यवायजनकत्वानुपप- त्तिरिति वान्यम् । नरकाद्यनुपस्थित्यैव तदभावाडानेन तदिच्छा विरहोपपत्तरित्याहु । तत्सत् । घसादेरत्यन्ताभावविरोधिताया निप्पमाणक्तया नरकात्यन्ताभावस्यैव प्रायश्चित्तसन्ध्यावन्दनादिफलत्वसभरादिष्ट- साधनताज्ञानायटितप्रवृत्तिसामध्या असिद्धे । फरणान्तरकल्प- नापेक्षया गुरुशरीरमसाधनताज्ञानस्यैव सर्वन प्रवृत्तिहेतुतेति । दण्डाद्धट इत्यादिप्रतीतिरलारस्वरूपसयन्धविशेषरूपस्य क्षेमसा- घारणमाघनत्वस्योपगमे तन्दरोरगौरवस्याप्यभावावि।नित्यस्थत शौचादिफलकामनयोरुभयोरधिकारत्वेऽपि प्रत्येकमेर तयोरधि- कारिता न तु मिलितयोरिति पलरामनाशून्यस्यापि शोधादिम- तोऽधिरितया तस्यापि नित्यावरण प्रत्यवाय ननफ्म ।

·इप्टसाधत्वम् ] जयालकृतः अथ वा सन्ध्यावन्दनाकरणेन प्रत्यवायजननेऽधिकारैकदेशशी- चादिमत्त्वमेव सहकारि न तु फलकामनापि तदसत्त्वेपि प्रत्यवायो- पत्तेः सर्वसिद्धत्वात् । एतेन संचलिताधिकारानुपगमे शौचादिशून्य- फलकामनावतो देवाग्नित्याकरणं प्रत्यवायं जनयेदिति निरस्तम् । अत एय नित्यकाम्यजयन्तीश्तादौ फलकामनाया अधिकारत्वस्य सर्वसिद्धतया शौचादिमतः फलकामनारहितस्य तदकरणं प्रत्यवायं जनयतीति। थपरे 'तु चैत्यं न बन्देतेति वाक्यप्रामाण्यानुरोधेनेष्टसाधन- त्यस्य विध्यर्थत्वमावश्यकम् । कृतिसाध्यत्वादिमति चैत्यवन्दनादौ कृतिसाध्यत्वाधभावस्य नमा वोधने तद्वाक्यस्याप्रामाण्यापत्तेः । कृतिसाध्यतायाश्च विधित्वं नियुक्तिकम् । तदनङ्गीकारेऽपि कृतेरा- ख्यातसामान्यार्थतया विधिप्रत्ययस्यापि तदर्थकतया पचेतेत्यादौ कृतेः पाकानुकूलत्वभानस्यावश्यकतयार्थापाकादावपि कविसाध्य. तामानात् । कृतिसाध्यताया विधित्वेऽपि तत्तत्कालतत्तत्पुरुषविशे- पितकृतिसाध्यताविपयकस्य प्रवर्तकज्ञानस्य शाब्दबोधोत्तरमेव स्वीकरणीयतया विधिवाक्यजशाब्दयोधतः साक्षात्प्रवृत्त्यनि- अस्तु या साध्यतासंपन्यनैवाख्यातसामान्यार्थकृतेः क्रियायां विधिप्रत्ययजन्यबोधे भानम् । प्रवर्निका चिकीपि साध्यतासंव- न्धेन कृतिप्रकारिका कियेच्छैवान च लडादिस्थले श्राख्यातार्थकृते: क्रियाविशेष्यतयैव भानमिति व्युत्पत्तेः अतत्वात्पचेतेत्यादौ न तस्याः क्रियाविशेषणतया भानसंभव इति वाच्यम् । व्युत्पत्तिवैचित्र्येण तदुपपत्तेः । शल्यभेदेपि व्युत्पत्तिभेदे बाधकामावात् । अत एव प्रा- चीनराख्यातार्थस्यैव कृते: कर्मप्रत्ययस्थले क्रियाविशेषरणतया भान- मुपेयते । एवं कचित्पाकादाविव सर्वत्रैव यागपाकादेः लौकिकप्रमा- रणादेव कृतिसाध्यताबोधो निहतीति वदन्ति । हात्।

·ध्युत्पत्तिवादः [प्राख्याते 'न कलशं भक्षये दित्यादिनिषेधविधेः प्रामाण्यानुरोधतः वल- वदनिष्टाननुवन्धित्वस्य विध्यर्थे प्रवेशः । निपिद्धेऽपि कलञ्जभन- णादौ तृप्त्यादिरूपेष्टसाधनत्वसत्त्वेन तदभावस्य नना बोधने प्रा- माण्यानुपपत्तेः । बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य विधित्वे तस्यैवाभाचो बलवदनिष्टनरकानुबन्धिनि तत्तत्कर्मण्यवाधितो बोध्यत इति तत्पा- माण्योपपत्तिः । बलवदनिष्टाननुवन्धित्वस्येष्टसाधनताविशेषणतया वाच्यत्वे विशिष्ट्राभावस्यैव शाब्दबोधे भानम् । सोऽपि विशेपणा- भायो यतोऽवाधितः कलचभक्षणादौ विशिष्ट भाववोधानन्तरमेव तल्लिङ्गकानुमानगम्यो चलवदनिष्टानुवन्धित्वरूपस्तदननुवन्धित्वा- भायः प्रपतकमिय निवर्त्तकमपि ज्ञानं श्रुतिवाक्यात्परम्परयैव न तु साक्षात्। एतन्मते च न ताशाभावस्य शाब्दबोधे भानं पदार्थैकदेशतया इतरविशेषणतयोपस्थितत्वेन नगर्थविशेपणतयाऽनिष्ठाननुवन्धि- त्वान्वयासंमवात्। वस्तुतो विशिष्टशती विशेष्यविशेपणभावे विनिगमनाविरहात् पृथगेव बलवदनिष्टाननुबन्धिताया घाच्यत्यम् । न च बलवदनिष्ठाननुवन्धित्वे इष्टसाधनत्वस्य विशेष्यत्वे विधि- पाक्यतः क्रियाविशेप्यकेष्टसाधनताजानासंभवात् क्रियागोचरचि- कीर्पाद्यर्थ विधियाक्यजशाब्दयोधोत्तरमिष्टसाधनत्यप्रकारकक्रिया- विशेष्यकज्ञानान्तरं कल्पनीयमिति तदकल्पनप्रयुक्तलाघनमय यलपदनिष्टाननुवन्धित्यस्य विशेपणल्ये विनिगमकमिति याच्यम् । क्रियायां बलवदनिधासाधानत्वज्ञानस्यापि तदोपरच्छा तुतया पलवदनिष्ठामाघनत्वस्येष्टसाधनत्वविशेषणत्वमत क्रियाविशेष्यक- तत्मकारकमानान्तरस्य फल्पनीयतया मतद्वये फापनामाम्यात् । यदिप पनगदनिष्टसाधनत्यज्ञानमेव द्वेपसामग्रील्येनेन्याप्रतियन्धक न तु तदसाधनत्वशानमिच्छाहेतुस्तदोषम्य पिशेष्यविशेषणमा विनिगमफम्य संभोऽपि विशिष्टम्य पाच्य श्यने विध्यर्थशान्येन ·श्येनवाक्यार्थ] जयाऽनतः तद्विधायफश्रुतेरप्रामाण्यप्रसङ्ग इति शक्तिभेदस्य श्येने फेवलेष्टसा- धनतावोधस्य चोपगम आवश्यकः । मणिकृतापि विशिष्टस्य वाच्यत्वे श्येने विध्यर्थवाधेन तत्र चलव- दनिष्टासाधनत्वस्याभानं लिखितम् । तदभानं विशिष्टशक्तिपो न संभवति । विशिष्टशक्तविशेषणविनिर्मोकेण विशेष्यांशाभासक- खात् । तत्तद्धर्मप्रकारेण पदार्थविषयकशाब्दबोधे तत्तद्धर्माशे शक्य- तावच्छेदकत्वपर्याप्त्यवगाहिज्ञानस्य हेतुत्वात् । अन्यथा विशिष्ट- स्वर्गादिवाचकस्वर्गादिपदाद्विना लक्षणां केवलं सुखत्वादिप्रकारक- शाब्दवोधापत्तेः। यदि च केवलसुसत्यादिना स्वर्गादिरूपसुसबोधो लक्षणामन्तरेण स्वर्गादिपदादिप्यत एव । नेप्यते परं सुखान्तरयोध- स्तत्र शक्तिविरहादिति शक्यतावच्छेदकत्तापर्याप्त्यवगाहित्वमनु- पयोगीत्युच्यते तदापि बलवदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेटसाधन- स्वस्य शक्यतायां श्येननिष्टवैरिवधसाधनत्वस्य बलवदनिष्टसाधन- स्वनियतत्वेन तदसाधनत्वविशिष्टत्वेन विधिप्रत्ययावाच्यतया सुतरां तत्र विध्यर्थत्वानिर्वाह एव । यत्तु श्येनस्यादृष्टाद्वारकत्वघटितहिंसालक्षणानाक्रान्ततया चल- पहुःखाजनकत्वमिति मतान्तरम् --तदसत् । तथा सति श्येने तात्विकप्रवृत्तिवारणाय चलवहुःखाप्रयोजकत्वज्ञानस्यैव प्रवृत्तिहे- तुताया उपगन्तव्यतया तस्यैव विध्यर्थताया श्रावश्यकत्वेन श्येने । ताधाच्छ्रतेरप्रामाण्यप्रसङ्गतादवरथ्यात् । श्येनस्य हिंसात्ववि- रहेऽपि अभिचारतया नरकजनकत्वस्य दुर्वारत्वाच । यत्तु 'अभियरभित्यस्य वैरिवधगोचरप्रयलकामनाविशिष्टार्थ- तया तादृशकामनाविशिष्टस्यैव पुरुपस्य बलपवेपविपयाजनकत्व. रूपवलवदनिष्टाननुवन्धित्वपटकद्वेपानुदयात् ताशकामनावि- शिष्यवृत्तिवलवद्वेषविपयाजनकत्वं श्रुतिवाक्यान प्रत्येतव्यं, तथ ·३५८ व्युत्पत्तिवाद. [आख्याते श्येनेऽवाधितमेव वैरिवधे उत्कटरागवतस्तजन्यनरके वलबद्वेपानु- त्पत्त्या तादृशनरकस्य वैरिवधोत्कटकामनाविशिष्टयत्तिद्वपाविपय- त्वात्। न ह्येकदा एकत्रावर्त्तमानयोरेकतरमपरविशिष्ट वृत्तीति मि. श्राणां मूलाभिप्रायवर्णनं-तदपि न, चलवउपविपयदुःखजनकत्व- प्रतियोगिकामावस्यातिप्रसक्ततया वलवद्वेषविपयदुःखजनकल्य- स्वावच्छिन्नाभावस्य वाच्यतास्वीकारे पुरुपविशेषीयवलवद्वेप- विषयदुःसजनकत्वाभावस्य प्रत्ययासंभवात् वादृशदुःसजनकत्वे अभावे च खण्डशक्तिस्वीकारे विशिष्टशक्तिस्वीकारपरित्यागात् । एवं यत्रोत्कटरागो यदा तत्रैव नोत्कटद्वेपस्तदा तजन्ये फले उत्कट- रागदशायां च तजन्यदुःसरूपफलान्तरे उत्कटद्वेपे न किंचिद्याध- कमिति वैरिवधे उत्कटरागदशायां च श्येनजन्यनरके वलववेपो दुरपवाद एव । अस्तु वा फलविशेषोत्कटरागघटिता उपायगोचरो- कटरागसामग्री। तत्रैव तजन्यतया ज्ञाते सति फलान्तरेप्युत्कटद्वेप- विरोधिनी तथापि नरकवैरिवघयोरेकवरंप्रति श्येनस्य हेतुत्याग्रहद- शायां तयोर्वलयवेपरागयोर्युगपत्संभव एव । यत्तु दीनागपशुपातस्य नरकासाधनतया 'मा हिंस्यादि'त्यना- वैधहिंसैय विवतिनेति श्येनस्य नरकासाधनस्वोपपादनं, तदपि न । तावतापि अभिचारविधया तथात्वस्य दुरित्तात् । अथ सण्डश- तिमवलम्व्यानिधासाधनत्वविनिर्मोकण कचिद्विधिवोधोपगमे श्वेतं छागमालभेते'त्यादायपि तत्परित्यागसंभयात् अनिरोधेन 'मा हिंस्या'दित्यत्र श्रुत्यर्थसंकोचो न स्यादिति सांस्यमतमेव साधीय इति घेत-म्यादेय थविरोधेऽपि 'ग्रामणेभ्यो दघि दीयतां तर यो. रिटन्याय'त्योय मामान्यविधेविशेषतरपरत्वं व्युत्पत्तिसिद्धमिति 'मा हिंस्या'दित्यत्र मंकोचः । अथ या फथंचिद्वाधापनपसं- भनीन्सगिकार्यपरित्याग इति हिंसानिपेधसंकोचनेयोपपत्ती न ·विध्यर्थनिप्नापः ] जयाउलातः २५६ 'श्वेतं छागमालभेते'त्यादौ विधिप्रत्ययस्य चलवदनिधासाधनत्वा- र्थपरित्याग इत्यर्थः। अथ यागपाकादिजन्यनमादायपि कदाचि- कस्यचिवलववेपोदयात यजेत पचेतत्यादी अप्रामाण्यप्रसङ्गो दुर्वारः। यत्तु यलवदनिष्टासाधनत्वं न लौकिक विध्यर्थः किं तु न कल- अमित्यादिश्रुतेः प्रामाण्योपपत्तये वैदिकलिङ्ग एव तदर्थकता तत्रापि वलबदनिष्टं नरकमेव ताद्रूप्येणार्थः । अत इष्टोत्पत्तिनान्त- रीयकत्रमादेः कदाचित् द्वेषविपयतया न यागादी विध्यर्थवाध इति तदपि न, 'शाकं न मुञ्जीते'त्यादिवैद्यकवाक्ये वलयदनिष्टाज- नकत्वनिषेधपरत्वं विना प्रामाण्यानुपपत्तेः । तत्रापि रोगाजनकत्वं विध्यर्थस्तदभावो नना योध्यत इति चेद् 'रिक्तायां न गच्छेत', 'पुप्ये नोव्हे'दित्यादिज्योतिःशास्त्रवचनस्य 'नैकः पर्वतमारोहे'दि- त्यादिवाक्यस्य च का गतिः । तत्रापि विशिष्य तत्तदनिष्टासाधन. त्वस्य विधिप्रत्ययार्थत्वे शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गो व्युत्पत्त्यनुपपत्तिश्च । अत्र वदन्ति-उपविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितनरकत्वाद्या- श्रयसाधनतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकूटे तादृशाभावत्वेना- नुगते एकैव विधिप्रत्ययस्य शक्तिः । उपलक्षणीभूतद्वेषविपयताप- च्छेदकत्वं परित्यज्य नरकाद्यसाधनत्वं प्रतीयते । कुत्रचिन्नरकासा- धनत्यं कुवचिद्रोगासाधनत्वं प्रतीयत इत्यत्र तात्पर्यमेव नियामकम् । प्रतीयोगितायाः प्रकारतया भानात् प्रतियोगितावच्छेदकघटकन- रकत्वादी द्वेषविपयतावच्छेदकत्वस्योपलक्षणतया शक्तिमहे भानम- विरुद्धम्। न च प्रमेयत्वादेरपि उपलक्षणतया मानमविरुद्धमिति प्रमे- यत्वादेरुपलक्षणतया नरकत्वाचनुगमरुत्वं कथं न स्वीक्रियते विनि- गमकाभायादिति वाच्यम् । मुसायसाधनत्वस्य विध्यर्थताविरहेण ·[पाख्याते व्युलतिवादः श्येनेऽयाधितमेव वैरिवधे उत्कटरागवतस्तजन्यनरके वलववेपानु- त्पत्त्या तादृशनरकस्य वैरिवधोत्कटकामनाविशिष्प्रवृत्तिद्वेपाविषय- त्वात् । न ह्येकदा एकत्रावर्त्तमानयोरेकतरमपरविशिष्ट्रवृत्तीति मि- श्रारणां मूलाभिप्रायवर्णन-तदपि न, चलवद्वेपविषयदुःखजनकत्य- प्रतियोगिकामावस्यातिप्रसक्ततया वलवद्वेषविपयदुःखजनकत्व- त्वावच्छिन्नाभावस्य वाच्यतास्वीकारे पुरुपविशेषीयवलवद्वेप- विपयदुःखजनकत्याभावस्य प्रत्ययासंभवात् तादृशदुःखजनकत्वे अभावे च खण्डशक्तिस्वीकारे विशिष्टशक्तिस्वीकारपरित्यागात् । एवं यत्रोत्कटरागो यदा तत्रैव नोत्कटद्वेपस्तदा तजन्ये फले उत्कट- रागदशायां च तजन्यदुःखरूपफलान्तरे उत्कटद्वेपे न किंचिद्वाध. कमिति वैरिक्धे उत्कटरागदशायां च श्येनजन्यनरके चलववेपो दुरपवाद एव । अस्तु या फलविशेपोत्कटरागघटिता उपायगोचरो. कटरागसामग्री। तत्रैव तज्जन्यतया ज्ञाते सति फलान्तरेप्युत्कटद्वेप- विरोधिनी तथापि नरकवैरिवधयोरेकतरं प्रति श्येनस्य हेतुत्वामहद- शायां तयोर्वलवद्वेपरागयोर्युगपत्संभव एव । यत्तु दीक्षागपशुघातस्य नरकासाधनतया 'मा हिंस्यादि'त्यना- वैधहिंसैव विवक्षितेति श्येनस्य नरकासाधनत्योपपादनं, तदपि न । तावतापि अभिचारविधया तथात्वस्य दुर्यारत्नात् । अथ खण्डश- क्तिमवलम्व्यानिष्टासाधनलविनिर्मोकेण फचिद्विधियोधोपगमे 'श्वेतं छागमालभेते'त्यादावपि तत्परित्यागसंभवात् अविरोधेन 'मा हिंस्या'दित्यत्र श्रुत्यर्थसंकोचो न स्यादिति सांस्यमतमेव साधीय इति चेत् स्यादेव अविरोधेऽपि 'ब्राह्मणेभ्यो दघि दीयतां तर्क को- रिडन्याय'त्यत्रेच सामान्यविधैर्विशेपेवरपरत्वं व्युत्पत्तिसिद्धमिति 'मा हिंस्या'दित्यत्र मंकोच: । श्रथ या कथंचिद्वाधकापनयसं. भनीन्सर्गिकार्थपरित्याग इति हिंसानिधसंकोचेनयोपपत्ती न ·विध्धयनिष्कपः] २५६ जयाऽनदानः 'श्वेतं छागमालभेते त्यादी विधिप्रत्ययस्य बलवदनिष्टासाधनत्या- परित्याग इत्यर्थः। अथ यागपाकादिजन्यत्रमादावपि कदाचि- कस्यचिवलववेपोदयात् यजेत पतेत्यादी अप्रामाण्यप्रसङ्गो दुर्वारः। यत्तु बलवदनिष्टासाधनत्वं न लौकिक विध्यर्थः किं तु न फल- अमित्यादिश्रुतेः प्रामाण्योपपत्तये वैदिकलिङ्ग एव तदर्थकता तत्रापि वलयदनिष्टं नरकमेव तादूयेणार्थः। अत इष्टोत्पत्तिनान्त- रोयकश्रमादेः कदाचित् पविपयतया न यागादौ विध्यर्थयाध इति तदपि न, 'शाकं न भुञ्जीते त्यादिवेदाकवाक्ये बलवदनिष्टाज- नकत्वनिषेधपरत्वं बिना प्रामाण्यानुपपत्तेः। तत्रापि रोगाजनकत्वं विध्यर्थस्तदभावो नवा बोध्यत इति चेद् रित्तायां न गच्छेत्', 'पुष्ये नोद्वहे दित्यादिज्योति:शास्त्रवचनस्य 'नैक: पर्वतमारोहे'दि- त्यादिवाक्यस्य च का गतिः। तत्रापि विशिप्य तत्तदनिष्टासाधन- त्यस्य विधिप्रत्ययार्थत्वे शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गो व्युत्पत्त्यनुपपत्तिश्च । अत्र वदन्ति-द्वपविषयतावच्छेदकत्योपलक्षितनरकत्वाद्या- श्रयसाधनतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकूटे तादृशाभावत्वेना- नुगते एकैय विधिप्रत्ययस्य शक्तिः । उपलक्षणीभूतद्वेषविपयताव- च्छेदकत्वं परित्यज्य नरकाद्यसाधनत्वं प्रतीयते । फुत्रचिन्नरकासा- धनत्वं कुत्रचिद्रोगासाधनत्वं प्रतीयत इत्यत्र तात्पर्यमेव नियामकम् । प्रतीयोगितायाः प्रकारतया भानात् प्रतियोगितावच्छेदकघटकन- रकत्वादौ परिपयतावच्छेदकत्वस्योपलक्षणतया शक्तिपहे भानग- विरुद्धम् । न च प्रमेयत्वादेरपि उपलतरणतया भानमविरुद्धमिति प्रमे- यत्वादेरुपलक्षणतया नरफ्त्वाद्यनुगमकत्वं कथं न स्वीक्रियते विनि- गमकाभावादिति वाच्यम् । सुसाद्यसाधनत्वस्य विध्यर्थताविरहेण ·[ भारयाते व्युत्पत्तिवाद प्रमेयत्वादे सुसत्यादिसाधारण्य नोक्तरूपस्येत्यस्यैव विनिगम- कत्वात् । न च तात्पर्याभावात् सुसाद्यसाधनत्ववोधकत्वोपपत्ती विध्यर्थत्वेऽपि क्षतिविरह इति वाच्यम् । तस्य विध्यर्थत्वेन तत्तात्पर्ये- णाधुनिकाना न भुञ्जीतेत्यादिप्रयोगापत्ते ।। इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचायकृते व्युत्पत्तिवादे पाख्यातविवरण समाप्नम् । समाप्तश्चायं ग्रन्थः