·सांख्यमवचनभाष्यस्य सूचीपत्रम् । .. ... .. ७ ... ७ ... १३ ... ... ... ... १ मालाचरणम् २ आत्मशाने श्रवणादिसाधनत्रयम् ३ श्रवणादायुपायत्रयम् ४ अन्यशास्त्रैरस्यागतार्थता ५ वरनिरासो न वस्तुतः ६ जीवनानान्यं ध्यबहारटप्ट्या" ७ सांख्यशब्दनिरुक्तिः ८ सांख्यशास्त्रं चतुयूहात्मकम् ९ त्रिविध खात्यातनितिः पुरुषार्थः १० न दृष्टसाधनेन सर्वदुःखनिवृत्तिः ११ अदृष्टसाधनयागादिनाऽपिन सर्वदुःखनिवृत्तिः १२ धन्यस्य मिथ्यात्वम् १३ पुरुषस्य कालनिमित्तो बन्धाभावः १४ देशावस्थातोऽपि न बन्धः १५ प्रतिसंयोगेन पुरुषस्य बन्धः १६ प्रकृतिसंयोगोऽविद्याकतो मिथ्या १७ मतान्तररीया बन्धहे वभावः १८ मायानिवचनीयवादखण्डनम् १२ मतान्तरीयनिरासः २० कगादयोद्धादिमतानिरासः २१ कर्मणा बन्धाभावः २२ अविवेकात् प्रकृतिबन्धसंयोगः २३ भोगमोक्षसम्पादने प्रकृतिप्रवृत्तिः २४ पन्धमोक्षस्य प्रतिकल्पितत्वम् २५ प्रकृतिस्वरूपकथनम् २६ प्ररुतेमहतत्याधुत्पत्तिः ... ... ... ... २० ... ... ... ૨૨ .". ... ... ... .. ४१. ... ४३ ·(२) ... ५० ... ... ८० ... ... ८१ ... ... ९० ९२ .. ... १०८ १०८ २७ प्रकृतिरूपेणावस्थानं लयो, न तु बाधः २८ भोक्तृत्वं पुरुषस्यैव, न प्रकृतेः .२९ प्रकृतेनित्यत्वम् ३० त्रिविधं प्रमाणम् ३१ असत्कार्यवादस्खण्डनम् ३२ कारणलयो हि नाशः ३३ सत्कार्यवादसमर्थनम् ३४ प्रकृतिपुरुषभिन्नस्य तुच्छत्वम् ३५ प्रधानं स्वतन्त्रम् ३६ पुरुषस्यशरीरादिभिन्नता ३७ आत्मनो ज्ञानरूपत्वं नित्यत्वं च ३८ जातिपरत्वेन नाद्वैतश्रुतिविरोधः ३९ वामदेवादिमुक्त्यनन्यानुपपत्या नाखण्डर्थता इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ १ प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम् २ बहुजन्मपुण्येन श्रवणम् ३ सृष्टिप्रवाहस्यानादित्वम् ४ प्रकृतौ नादृत्वं वास्तवम् ५ शान्यज्ञानिनोः प्रकृतेर्यथाक्रमेण सुखदुःखजनकत्वम् ६ रागे विरागे च बन्धमोक्षी ७ महदादिक्रमेण भूतसृष्टिः ८ आत्मार्थ सृष्टिः ९ दिक्कालाकाशानां विभुत्वम् १० महत्तत्वस्य पयायो बुद्धिः ११ महत्तत्त्वकार्य धर्मादि १२ रजस्तमोयुक्तं महत्तत्त्वमधर्मादिकरणम् १३ अहङ्कारकार्य पञ्चतन्मात्रम् एकादशेन्द्रियाणि १४ सात्विकाहद्वारान्मनस उत्पतिः । १५ शन्द्रियाणां भौतिकत्वं नास्ति १६ इन्द्रियाणामनित्यत्वं परोक्षत्वं च १७ शन्द्रियाणां शकिभेदेन भेदः ... ... ... ... ... ११० १११ ... ... ... ... ११२ ... ... ११२ ... ११३ ११३ ... ११४ ११५ ... ११७ ११७ ...

·(३) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १८ ज्ञानकर्मेन्द्रियात्मक मनः ११८ १९. आत्मनः कत्तृत्वाकर्तृत्वे २० वायुप्राणयोः पृथत्यम् २१ पयोऽम्मुवत् प्रकृतेः स्वयम्प्रवृत्तिःकरणानामपि १२३ २२ करणं प्रयोदशविधम् १२३ २३ क्रियाविशेष प्रति करणानां प्रधानगुणभावः २४ करणस्य पुरुषार्थ चेष्टा प्रकृतेश्च ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥१२६ १ सूक्ष्मभूतान्महाभूतोत्पत्तिः १२७ २ अयोधिशतितत्त्वाच्छरीरम् १२७ ३ शरीरवीजाद संसृतिः १२७ ४ सप्तदशकं लिङ्गशरीरम् ५ कर्मविशेपाच्छरीरभेदः ६ भूतपञ्चकस्य देहत्वम् ७ लिङ्गं परिच्छिन्नम् १३२ ८ भेदनानान्मुक्तिः ९ रागोपहतिध्यानम् . १३७ १० वृत्तिनिरोधादु ध्यानम् १३८ ११ धारणादित्रयेण ध्यानसिद्धि: १३८ १२ वैराग्याभ्यासाद् ध्यानशानसिद्धिः १३ विपर्ययभेदाः पञ्च १४० १४ अशक्तिराविंशतिधा १४० १५ तुष्टिनवधा आध्यात्मादिभेदेन १४९ १६ अष्टधा सिद्धिः १४१ १७ अष्टविधो देवःसर्गः तैयन्योनः पञ्चविध, एकविधोमनुष्यसर्गः १४५ १८ सर्वेषां जरामरणादि समानम् १४६ १९ पुरुषप्रधानान्यताशानान्मोक्षः १४८ २० अविवेकाद् बन्धः ... २१ तत्वाभ्यासादविवेकसिद्धिः" २२ संस्कारलेशाजीच-मुकिसिद्धिः २३ विवेकात् सर्वदु खनिवृत्तिः ॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ १५६ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·. ... ... '.. 4.. ... ... १ नानोपदेशग्रहणाय नानाख्यानकथनम् ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः॥ १५७ १ वादिना पूर्वपक्षाणां समाधानानि २ असत्ख्यात्यादिखण्डनम् १८० ३ प्रकृतिपुरुषभिन्नस्यानित्यत्वम् ४ परमाणुनित्यत्वखण्डनम् ५ परिमाणचातुर्विध्यस्खण्डनम् ६ संशासंशिसम्बन्धखण्डनम् ७ समवायसम्बन्धखण्डनम् ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ १ आत्मास्तित्वप्रसाधनम् ૨૯૮ २ आत्मनो देहादिव्यतिरिक्तता २०८ ३ स्व दिवषयिकसुखस्य दुखरूपता २२१ ४ आत्मनो निगुणत्वप्रतिपादनम् ५ अज्ञानस्यानादित्वम् २१२ ६ अविवेक एव बन्धः २१२ ७ नि सङ्गेऽपि सम्बन्धोऽविवेकात् २१६ ८ प्रकृतेनिन्यवम् २१८ ९ प्रधानस्य विभुत्वम् २१९ १० प्रधानस्य पुमर्थ सृष्टिः ११ कमवैचित्र्यात् सृष्टिचित्र्यम् २२० १२ साम्यावस्थाकारणं विषयावस्थाकार्यमिति ૨૨૨ १३ विमुक्तयोधान्न प्रधानस्य सृष्टिः २२१ १४ रागिवैराग्यायाद्वैतश्रुतिः ૨૨૩ १५ जगतो नियत्वकथनम् ૨૨૪ १६ जीवत्वं प्राणित्वम् ૨૨૮ १७ काञ्चिन्मते कमनिमित्तो भोक्तृभोग्यसम्बन्धः २३० १८ अविवेकनिमित्त इति पञ्चशिखमतम् १९ लिङ्गशरीरनिमित्त इति सनन्दनमतम् २३१ २० प्रकृतिपुरुषसम्बन्धनिमित्त इति निजसम्बन्धः २३१ १२ सत्वपुरुपान्यताख्यातिरेव मोक्षः सर्वदुःखानिवृत्तिः २३१ इति पष्ठोऽध्यायः॥६॥ ... .. ... ... . ... ... ...

·ॐ नमः श्रीपरमात्मने। अथ सांख्यप्रवचनभाष्यम् । विद्ववरश्रीमविज्ञानभिक्षुविरचितम् । एकोऽद्वितीय इति वेदवासि पुसि सर्वाभिमानविनिवर्चनतोऽस्य मुक्त्यै ।। वैधलक्षणभिदाविरई वदन्ति नाखण्ड ख इत्र धर्मशताविरोधात् ॥ १ ॥ सस्य श्रुतस्य मननार्थमयोपदेष्टुं सद्युक्तिजालमिह सांख्यकदाविरासीद ॥ नारायणः कपिलमूचिरोपदुःख- हानाय जीवनिवहस्य नमोऽस्तु तस्मै ॥२॥ नानोपाधिषु यनानारूपं भात्यनलार्कचत् ।। त समं सर्वभूतेषु चित्सामान्यमुपास्महे ॥३॥ इसरानीश्वरत्वादि चिदेकरसवस्तुनि ।। विमुदा पत्र पश्यन्ति तदस्मि परमं महः ॥ ४ ॥ कालार्कमाक्षतं सांख्यशास्त्रं ज्ञानमुधाकरम् ॥ कलावशिष्टं भूयोऽपि पूरयिष्ये वचोऽमृतः ॥ ५ ॥ चिदचिदग्रन्थिभेदेन मोचयिष्ये चितोऽपि च ॥ सांख्यभाप्यमिपणास्मात् प्रीयतां मोक्षदो हरिः ॥६॥ तद वमेव तमेवैतदेवं श्रुतिमातोदितम् ॥ सर्वात्मनामवैध शास्त्रस्यास्यैव गोचरः ॥ ७॥ भास्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य ·૨ सांख्यप्रवचनमाये इत्यादिश्रुतिषु परमपुरुषार्थसाधनस्याऽऽत्मसाक्षात्कारस्य हेतुतया श्रवणादिनपं विहितम् । तत्र श्रवणादावुपायाकाङ्कायां स्पर्यते- श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्वोपपत्तिभिः ।। मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः, इति । ध्येयो योग- शास्त्र कारणेति शेषः । तत्र श्रुतिभ्यः श्रुतेपु पुरुषार्थत देतुज्ञान- तद्विषयात्मस्वरूपादिषु श्रुत्यविरोधिनीरुपपत्तीः पदध्यायीरूपेण विवेकशास्त्रेण कपिलमूर्तिभंगानुपदिदेशाननु न्यायवैशेषिकाभ्या- मप्येतेष्वर्थेषु न्यायः प्रदर्शित इति ताभ्यामस्य गतार्थतं सगुण- निर्गुणत्वादिविरुद्धरूपैरात्मसाधकतया तद्युतिभिरत्रत्ययुक्तीनां विरोधेनोभपोरपि दुर्घटं च प्रामाण्पमिति । मैत्रम् । व्यावहारिक- पारमार्थिकरूपविषयभेदेन गतार्थत्वविरोधयोरभावाद । न्याय. वैशेपिकाभ्यां हि मुखिदुःख्यायनुवादतो देहादिमात्रविकेनात्मा प्रथमभूमिकायामनुमापितः । एकदा परसूक्ष्मे प्रवेशासम्भवाद । तदीयं च ज्ञानं देहाद्यात्मतानिरसनेन व्यावहारिकं तत्वज्ञानं भव. खेव । यथा पुरुषे स्थाणुभ्रमनिरासकतया करचरणादिमत्वज्ञान, व्यवहारतस्तत्वज्ञानम् । तद्वत् । अत एव--- प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन विचालयेद्, इति गीता. यां कर्तृत्वाभिमानिनस्तार्किकस्य अकृत्स्नवित्वमेव कृत्स्नवित्- सांख्यापेक्षयोक्त, न तु सर्वथैवाइत्वमिति । तया तदीयमपि ज्ञान- मपरवैराग्यद्वारा परम्परया मोक्षसाधनं भवसेवेति तज्ज्ञानापेक्षा यापि च सांख्पज्ञानपेत्र पारमाषिक, परवैराग्यद्वारा साक्षान्मोक्ष- साधनं च भवति । उक्तगीतावास्येनात्माकर्तृत्ववित्त्वस्यैव कृत्स्न- विवासिद्धः । ती! हि तदा भवाति हृदयस्य शोकान कामा. दिकं मन एव मन्यमानः सन्नुभौ- लोकायनुसभरति ध्यायतीय ·१प्रथमोऽध्यायः। - लेलायतीव स पदन किश्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवतीत्या- दिताविकश्रुतिशतैः॥ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूहात्मा कर्ताहमिति मन्यते ।। निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः । दुःखाज्ञानमया धर्माः मकृतहते तु नात्मनः, इत्यादिनाविक- स्मृतिशतैश्च । न्यायवैशेपिकोक्तज्ञानस्य परमार्थभूमौ बाधितत्वा- च । न चैतवता न्यायाधप्रामाण्यम् । विवक्षितार्थे देहायतिरे- कांशे वाधाभावाद, यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायाव । आत्मनि मुखादिमत्वस्य लोकसिद्धाया तत्र प्रमाणान्तरानपेक्ष- । णेन तदंशस्यानुनादत्वान्न शास्त्रतात्पर्यविपयत्वमिति ॥ स्यादेतत् । न्यायवैशेषिकाभ्यामत्राऽविरोधो भवतु । ब्रह्म- मीमांसायोगाभ्यां तु विरोधोऽस्सेव । ताभ्यां निसेश्वरसाधनाद । अत्र चेश्वरस्य प्रतिषियमानत्वात् । न चाऽत्रापि व्यावहारिक- पारमाधिकभेदेन सेश्वरनिरीक्षरवादयौरविरोधोऽस्तु । सेश्वरवाद- स्योपासनापरत्वसम्भवादिति वाच्यम् । विनिगमकाभावाद । ईश्वरो हि दुईप इति निरीश्वरसमाप लोकव्यवहारसिद्धपैश्चर्य- वैराग्यायानुवदितुं शक्यते, आत्मनः सगुणत्वमित्र । न तु काऽपि श्रुत्पादावीश्वरः स्फुटं प्रतिपिझ्यते, येन सेश्वरवादस्पैर व्याव- हारिकत्वमवधार्यतेति ॥ अत्रोच्यते ॥ अत्रापि व्यावहारिकपार- .माधिकभावो भवति । अससमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम इसादि- शानिरीश्वरवादस्य निन्दितत्वात् । अस्मिन्नेव शास्त्रे व्यावहा- रिकस्यैवेश्वरप्रतिपेधस्यैश्वपवैराग्याद्यर्थमनुवादबौचिसाद । य. दिहि लोकायतिकमतानुसारेण नित्यैश्वर्यं न प्रतिपिधेत तदा परिपूर्णनित्यनिर्दोपैश्वर्यदर्शनेन तत्र चित्तावेशतो विकाभ्यास- ·४ सांख्यप्रवचनमाम्ये प्रतिबन्धः स्यादिति सांख्याचार्याणामाशयः । सेश्वरवादस्य न कापि निन्दादिकमस्ति । येनोपाप्तनादिपरतया तच्छास्त्र सङ्को- येत । यत्तु- नास्ति साञ्जयसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् । अत्र का संशयो माभूज्ज्ञानं सांख्यं पर मतम,इत्यादि वाक्पं, तद् विवेकांश एव सांख्यज्ञानस्प दर्शनान्तरेभ्य उत्कर्ष प्रतिपादयति, नस्तीसरमतिपेयांशेऽपि । तथा पराशराधखिलशिष्टसंत्रादादपि सेन्चरवादस्यैत्र पारमार्थिकत्वमवधार्यते । अपि च, अक्षपादमणीते च काणादे साइपयोगपो।। त्याज्यः श्रुतिविरुद्धोंशः श्रुत्येकवारणभिः ।। जैमिनीये च वैयासे विरुद्धांशो न कश्चन । श्रृया वेदार्थविज्ञाने श्रुतिपारं गतौ हि तो, इति परामारोप- पुराणादिभ्योऽपि ब्रह्ममीमांसाया ईश्वरांशे वलवत्त्वम् । तथा, न्यायतन्त्राग्यनेकानि तेस्तक्तानि वादिभिः । हेवागमसदाचारययुक्तं तदुपास्यताम्, इति मोक्षधर्मवाक्या- दपि पराशराबखिलशिष्टयवहारेण ब्रह्ममीमांसान्यायवैशेपिका- धुक्त ईश्वरसाधकन्याय एवं ग्राहो बलवत्वात् । तथा, यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् । अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं ब्रज, इत्यादिकोर्मादिवाक्यैः साङ्घपानामीश्वराज्ञानस्पैव नारायणादिना प्रोक्तस्त्राच्च । किश्च ब्रह्ममीमांसाया ईश्वर एन मुख्यो विषय उपक्रमादिमिरवधृतः । तांश तस्य वाधे शास्त्रस्यैवामामाण्यं स्याद, यत्परः शब्दःस शब्दार्थ इति न्यायार । सायशास्त्रस्प. तु पुरुषार्थतत्साधन- प्रकृतिपुरुषविवेकाचे मुख्पो विपप इतीश्वरमतिपेयांशबाधेऽपि नामामाण्यम् । पपरः शब्दः सदार्थ इति न्यायाद । अतः ·१ प्रथमोऽध्यायः!. सावकाशतया साङ्ख्यमेवेश्वरप्रतिपेयांशे दुर्वलमिति । न च ब्रह्म- मीमांसायामपीश्वर एवं मुख्यो विषयो, न, तु नित्पैश्वर्यमिति यवतुं वाक्यते । स्मृत्यनवकाशदोषमसद्गरूपपूर्वपक्षस्थानुपपत्या नित्पश्चर्यविशिष्टत्वेनैव ब्रह्ममीमांसाविपयत्वाऽवधारणात् । ब्रह्म- शाब्दस्य परब्रह्मण्येव मुख्यतया तु, अथातः परब्रह्मजिज्ञासेति न मूत्रितमिति । एतेन सासयविरोधाद् ब्रह्मयोगदर्शनयोः कार्येश्वर- परत्वमपि न शङ्कनीयम् । प्रकृतिस्वातन्त्र्यापत्या, रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमियादिब्रह्मसूत्रपरम्परानुपपत्तेश्च । तथा, स पूर्वेपामारी गुरुः कालेनानवच्छेदादिति योगसूत्रतदीयव्यासभाप्याभ्यां स्फुट- मीशनियताऽगमाच्चेति । तस्माद् अभ्युपगमवादमौढिवादादिनैव सांख्पस्य व्यावहारिकेश्वरमतिपेधपरतया ब्रह्ममीमांसायोगाभ्यां सह न विरोधः। अभ्युपगमवादश्च शास्त्रे दृष्यथा विष्णुपुराणे- एते मिनशां दैत्य विकल्पाः कथिता मया । कृत्वाभ्युपगमं तत्र सङ्केपः श्रूयतां मम, इति । अस्तु वा पापिनां मानमतिबन्धार्थमास्तिकदर्शनेष्वप्यशतः श्रुतिविरुद्धार्थव्यवस्थापनम् । तेषु तेप्वशेष्वप्रामाण्यं च । श्रुति- स्मृत्यविरुद्धेषु तु मुख्यविपपेषु मामाण्यमस्त्येव । अत एव पद्म- पुराणे ब्रह्मयोगदर्शनातिरिक्तानां दर्शनानां निन्दाप्युपपद्यते । यथा तत्र पार्वती प्रतीश्वरवाक्यम्- शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि तामसानि यथाक्रमम् । 'येषां श्रवणमात्रेण पातित्यं ज्ञानिनामपि । प्रथमं हि मयैवोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् । मच्छरस्यावेशितैविप्रः संमोक्तानि ततः परम् ॥ कणादेन तु सम्मोक्तं शास्त्रं वैयोपिकं महद । गौतमेन तथा न्यायं साड्यन्तु कापलेन वै ॥ - ·सांस्यप्रवचनभायं द्विजन्मना जमिनिना पूर्व बेदमयार्थतः । निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तरम् ॥ षिषणेन तथा प्रोक्तं चार्वाकमतिगहितम् । दैत्यानां नाशनार्थाय विष्णुना बुद्धरूपिणा । बौदशास्त्रमसत प्रोक्तं नग्ननीलपटादिकम् ॥ मायावादमसन्धास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमेव च । मयैव कथितं देवि ! कली ब्राह्मणरूपिणा ॥ अपार्य श्रुतिवाक्यानां दर्शयल्लोकगहितम् । कर्मस्वरूपसाज्यत्वमत्र च प्रतिपाद्यते ॥ सर्वकर्मपरिभ्रंशाकम्य तत्र चोच्यते । परात्मजीवयोरैक्यं मयात्र प्रतिपाद्यते ॥ ब्रह्मणोऽस्य परं रूपं निर्गुणं दर्शितं मया । सर्वस्य जगतोऽप्यस्य नाशनार्थ कलौ युगे । घेदार्थवन्महाशास्त्रं मायावादमवैदिकम् । भौच कपितं देवि ! जातां नाशकारणाव, इति । अधिकं तु ब्रह्ममीमांसाभाष्ये पश्चितमस्माभिरिति । तस्मादास्तिकशास्त्र- स्य न कस्पाप्पमामाण्यं विरोधो वा । स्वस्त्रविषयेषु सर्वेषाम् अबापात् । अविरोधाचेति ॥ नन्वैवं पुरुषबहुत्वांशेऽप्यस्य शास्त्रस्याभ्युपगमवादत्वं स्यात् । न स्यात् । अविरोधात् । ब्रह्ममीमांसायामप्यंशो नानाव्यपदेशा- दियादिसूत्रजातीवात्मबहुत्वस्यैव निर्णयात । सायसिद्धपुरुषा- णामात्मत्वं तु ब्रह्ममीमांसया बाध्यत एव । आत्मेति तूपयन्तीति तत्सूत्रेण परमात्मन एव परमार्थभूमावात्मत्वाऽवधारणात् । तथा पि च सायस्प नाप्रामाण्यम् । व्यावहारिकात्मनो जीवस्येतर- विवेकज्ञानस्य मोक्षसाधनखे विवक्षिता वाधाभावात् एतेन श्रुति- ·१प्रथमोऽध्यायः। स्मृतिमसियो नाऽऽत्मैकात्मत्वयोावहारिकपारमार्थिकभेदेन अविरोध इति ब्रह्ममीमांसायां प्रपञ्चितमस्माभिरिति दिक् ।। नन्वेवमपि तत्त्वसमासाख्यसूत्रैः सहास्याः पडध्याय्याः पौन- रुत्त्यमितिचेन्मेवम् । संक्षेपविस्तररूपेणोभपोरप्यपानरूस्यात् । अत एवाऽस्याः पडध्याय्या योगदर्शनस्येव सालयमवचनसंज्ञा युक्ता । तत्वसमासारूपं हि यत् सङ्किसं साडयदर्शनं तस्यैव प्रकणास्यां निर्वचन मिति । विशेपस्वयं यत् षडध्याय्यां तत्व- समासाख्योक्तार्थविस्तरमात्रम् । योगदर्शने स्वाभ्यामभ्युपगम- वादप्रतिपिद्धस्यैवेश्वरस्य निरूपणेन न्यूनतापरिहारोऽपीति । अस्य घ साङ्ख्यसंज्ञा सान्वया। सङ्घयां प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते । तत्वानि च चतुर्विंशव तेन साङ्ख्याः प्रकीर्तिताः, इसा. दिभ्यो भारतादिवाक्येभ्यः । सङ्ख्या सम्यग्विवेकेनात्मकथनमि- सर्थः । अतः सायशब्दस्य योगरूढतपा तत्कारणं साङ्ख्ययोगा- अधिगम्पमित्यादिश्रुतिषु। एषा तेऽभिहिता साङ्खये बुद्धियोंगे विमां शृणु । इत्यादिस्मृतिषु च 1 सांख्यशब्देन साङ्खयशास्त्रमेव ग्राह्य, न पुनरान्तरं कल्पनीयमिति । तदिदं मोक्षशास्त्रं चिकित्साशास्त्र. वचतुव्यूहम् । यथा हि रोग आरोग्यं रोगनिदानं भैषज्यामिति चत्वारो व्यूहाः समृहाश्चिकित्साशास्त्रस्य मतिपाद्यास्तथैव हेयं हानं हेपहेतुरेनोपायश्चेति चत्वारो व्यहा मोक्षशास्रस्य प्रतिपाचा भवन्ति । मुमुक्षुभिर्जिशासितत्वात् । तव विविधं दुःखं हेयम् । तदत्यन्तनिचिनिम् । प्रकृतिपुरुपसंयोगद्वारा चाऽविवेको हेय- हेतुः । विवेकख्यातिस्तु हानोपाय इति । व्यूहशन्देन चैपामुप- करणसंग्रहः । तत्र चादौ फलत्वेनाभ्याहित हानं, तत्पतियोगिविध. " ·सांस्यप्रवचनमाये यैव च हेयं प्रतिपादपियन शास्त्रकारः शिप्याऽवधानाय शास्त्रा. SSरम्भं प्रतिजानीते- अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः॥१॥ अथशब्दोऽयमुच्चारणमात्रेण मगलरूपः । अत एव मङ्गला. चरणं शिष्टाचारादिति स्वयमेव पञ्चमाध्याये वक्ष्यति । अर्थ. स्वत्रायशब्दस्याधिकार एव । प्रश्नानन्तर्यादीनां पुरुषार्थेन सहा- वयासम्भवात् । ज्ञानाद्यानन्तर्यस्य च सूत्ररेत वक्ष्यमाणतया त. प्रतिपादनवपत् । अधिकारभिन्नार्थले शास्त्रारम्भमतिनाथ- Sलाभमसङ्गाच्च । तस्मात् पुरुषार्थस्योपक्रमोपसंहारदर्शनादधिका- रार्थत्वमेवोचितम् । तदुच्छित्तिः पुरुषार्थ इत्युपसंहारो भविप्पती- ति । अधिकारश्चाधिक्येन प्राधान्येनारम्भणम् । आरम्भश्च य- द्यपि साक्षाच्छास्त्रस्यैव तथापि तदृद्वारा शास्त्रार्थतद्विचारयोरपीति । • • तथा च, साधनाधुपकरणसहितो यथोक्तपुरुषार्थोऽधिकृतः प्राधान्येन निरूपयितुमस्माभिः प्रारब्ध इति सूत्रवाक्यार्थः । विविधमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकं च दुःखम् । तत्रात्मानं स्वसहासमू अधिकृत्य प्रस्त्तमिसाध्यात्मिकम् । शारीरं मानतं च । तत्र शारीरं व्याध्यागुत्थम् । तथा भूतानि प्राणिनोऽधिकृस भत्तमियाधिभौतिकम् । व्याघचोराद्युत्थम् । देवानमिवारवादीन अधिकृत्य प्रवृत्तमिसाधिदैविकम् । दाहशीताद्युत्थामति भावः । पद्यपि सर्वमेव दुःखं मानसं तथापि मनोमात्रजन्यत्वाजन्यत्त्राभ्यां मानसत्वामानसत्वविशेषः । एपां त्रिविधदुःखानां यासन्तनितिः स्थूलमूक्ष्मसाधारण्येन निशेपतो नितिः, सोऽत्यन्तः परम: पुरुपार्थः पुरुपाणां बुद्धरिष्ट इयवान्तरवाक्यार्थः । तत्र स्थूलं दुःख वर्तमानावस्थम् । तच्च द्वितीयक्षणादुपरि स्वयमेव नयति । अतो न तत्र ज्ञानापेक्षा । अतीत तु मागेव नष्टमिति न तत्र ·१ प्रथमोऽध्यायः। साधनापेक्षेति परिशेपादनागतावस्थसूक्ष्मदुःखनिटतिरेव पुरुषार्थ- सया प्रकृते पर्यवस्यति । तथा च योगसूत्रमा हेयं दुःखमनागतामिति । निवृत्तिश्च न नाशोऽपि त्वतीतावस्था ध्वंसमागभावयोरतीतानाग- तावस्थास्वरूपत्वात् सत्कार्यवादिभिरयावानङ्गीकारात् । ननु कदाचिदप्यवर्तमानमनागतं दुःखममामाणिकम् । अतः खपुष्प- नित्तिवव सन्निटत्तेर्न पुरुषार्थत्वं युक्तमिति । मैवम् । सर्वत्र हि खखकार्यजननशक्तिर्यावद्रव्यस्थायिनीति पाताले सिद्धम् । दाहादिशक्तिशन्यस्पारम्पादेः काप्पदर्शनात । सा च शक्तिरनाग- तावस्थतत्चत्कार्यरूपा । इयमेव चोपादानकारणखरूपपोग्यतेसपि गीयते । अतो यावञ्चित्तसत्ता तावदेवानागतदुःखसत्तानुमीयते । सनितिश्च पुरुषार्थ इति । जीवन्मुक्तिदशायर्या च प्रारब्धकर्म- फलातिरिक्तानां दुःखानापनागतावस्थानी वीजाख्यानां दाहो, विदेहकैवल्ये तु चिनेन सह विनाश इसवान्तरविशेषः। वीज- दाहश्चाविद्यासहकार्युच्छेदमात्रम् । मानस्पापियामात्रोच्छेदकत्वस्प लोके सिद्धवाद । अत एव चित्तेन सहैव दुःखस्य नाशः। ज्ञानस्य साक्षाददुःखादिनाशकवे ममाणाभावादिति । ननु तथापि दुःखनिवृत्तिन पुरुषार्थः सम्भवति दुःखस्य चित्तधर्मस्वेन पुरुष तन्नित्त्यसम्भवाद । दुःखनित्तिशब्दस्य दुःखानुत्पादार्थकस्वेऽपि पुरुषे तस्य नियसिद्धत्वात् । यत्तु कण्ठचामीकरवट सिद्धेऽप्य- ऽसिद्धत्वभ्रमात पुरुषार्थता स्पादिति । तन्न । एवमपि घुमानिर्दुःख इति श्रवणमननोत्तरं दुःखहानार्थ निदिध्यासनादौ प्रत्यनुपप- तेः । वह्वापाससाध्ये ह्युपाये फलनिश्चयादेव प्रवृत्तिर्भवति । प्रकृते तु श्रवणमननाभ्यां सिद्धत्वज्ञानाऽन्नाप्रामाण्यज्ञानाऽनास्कन्दितः फलस्यासिद्धस्वनिश्चयोऽस्तीति । किश्च भवतु कदाचिभ्रमादिना पुरुपच्छाविषयत्वं दुःखामावस्य, श्रुतिस्तु मोहनाशिनी कथं सिद्ध- ·10 सांख्यप्रवचनभाये स्प फलवं प्रतिपादयेत् । तरति शोकमात्मविद, विद्वान् हर्षशोको नहातीसादिरिति ॥ अनोच्यते । न निशुद्धबुद्धमुक्तस्तभावस्य तद्योगस्तद्योगा- हत इति हेयदेववधारकसूत्रेणेवायं पूर्वपक्षः समाधास्यते । तथा- हि । प्रतिविम्वरूपेण पुरुपेऽपि मुखदुःखे स्तः । अन्पधा सयो- भौम्पत्वानुपपत्तेः । मुखादिग्रहणं हि भोगः । ग्रहणं च तदाकार. ता ! सा च कूटस्थचितौ बुद्धेरीकास्वत परिणामो न सम्भव- तीसगत्या प्रतिबिम्बस्वरूपतायामेव पर्यवक्ष्यति । अयमेव बुद्धि- सृसिप्रतिविम्बो वृत्तिसारूप्पमितरत्रेति योगसूत्रेणोक्तः । सत्ते- अनुतप्यमाने . तदाकारानुरोधात् पुरुषोऽप्यनुतप्यत. इव दृश्यत इति योगभाष्ये च तदाकारानुरोधान्देन विशिष्यैव तापादिदुः- खस्य प्रतिबिम्ब उक्तः । अत एव च पुरुषस्य बुद्धिसत्त्युपरागे स्फटिकं दृष्टान्ने सूत्रकारो वक्ष्पति- कुसुमत्रच भणेरिति । वेदान्तिभिरपि चेतनेऽध्यस्ततयैव दृश्यमानमुच्यते । स चाध्यासः प्रतिविम्वं विना न घटेत । ज्ञानमात्रस्याध्यासले आत्माश्रयाद । अभ्यासाझानं ज्ञानमेव चाध्यास इति । तदेतत् स्मयतेऽपि । तस्मिंश्चिदर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः । इमास्ताः प्रतिविम्बन्ति सरसीव तद्रुमाः, इति । अत्र हि दृष्टिशब्दो बुद्धिात्तसामान्यपरो युक्तिसाम्यात् । प्रतिविम्बश्च तत्तदुपाधिषु बिम्बाकारश्चित्तपरिणाम इति । तस्मात् प्रतिबिम्ब- रूपेण पुरुषे दुःखसम्बन्धो भोगाख्योऽस्ति । अतस्तेनैव रूपेण तभित्तेः पुरुषार्थ युक्तमाअत एव, दुःख माभुनीयेति प्रार्थना- ऽप्यापामरं दृश्यते । तच्च दुःखभोगनिवृत्तेः पुरुषार्थत्वमन्यशेषतया न सम्भवतीति सैव स्वतः पुरुपार्थः । दुःखनितिस्तु कण्टका- दिनित्तिवत् तावदन न स्वतः पुरुषार्थः । एवं मुखमपि

·१प्रथमोऽध्यायः ।
न स्वतः पुरुषार्थः । किन्तु तद्भोग एव स्वतः पुरुषार्थ या.
तीति । तदिदं दुःखभोगनिटत्तेः पुरुषार्थतं योगभाप्पे व्यासदेव-
रुक्तम् । तस्मिन् निटत्ते पुरुपः पुनारदं तापत्रयं न भुक्त इति ।
अतः श्रुतावपि दुःखनिटचेः पुरुषार्थत्वं विपयतासम्बन्धेनैव घोध्या
म् । तदनद्योगवार्तिके प्रपञ्चितमस्माभिरिति दिक् ॥
तदेवमनेन सूत्रेण व्यूहद्वयं सहूपेणोद्दिष्टम् । विस्तरस्वनयोः
पश्चाद्भवितेति ॥१॥
अतः परं वक्ष्यमाणस्प हानोपायव्यूहस्पाकाहार्य तदितरे-
पां हानोपायत्वं प्रसाचष्टे सूत्रजातन-
न दृष्टात् तत्सिद्धिनिवृत्तेऽप्यनुवृत्तिदर्शनात् ॥२॥
लौकिकादुपायादनादेरत्यन्तदुःखनिटचिसिदिर्नास्ति। कुतः।
धनादिना दुःखे निटत्ते पश्चाद् धनादिक्षये पुनरपि दुःखानु-
वृत्तिदर्शनादित्यर्थः । तथा च श्रुतिः- अमृतत्वस्य तु ना-
SSशाऽस्ति विचेनेयादिः॥२॥
नन्येवं धनार्जनस्य कुअरशौचवद् दुःखानिवर्चकत्वे कथं
तत्र प्रतिस्तत्राह-
प्रात्यहिकक्षुत्प्रतीकारवत् तत्प्रतीकारचेष्टनात्
पुरुषार्थत्वम् ॥ ३ ॥
दृष्टसाधनजन्यायो दुःखनिस्त्वावसन्तपुरुषार्थत्वमेव नास्ति ।
यथाकथञ्चित् पुरुषार्थत्वं वस्सेव । कुतः । प्रात्यहिकस्य क्षुद्दुः-
सस्य निराकरणवदेव तेन पनादिना दुःखनिराकरणस्य चेष्टना-
दन्वेपणादित्यर्थः । अतो धनाचजने प्रतिरुपपद्यत इति भावः ।
कुञ्चरशौचादिकमप्पापातदुःखनिवर्चकतया मन्दपुरुषार्थो भवत्येवे-
ति ॥३॥

·१२
सांख्यप्रयचनमाये
स च दृष्टमाधनजो मन्दपुरुषार्थों विजय इसाइ-
सर्वासम्भवात् सम्भवेऽपि सत्त्वासम्भवाद्धेयः
प्रमाणकुशलैः ॥ ४ ॥
स च दृष्टसाधनजो दुःखमतीकारो दुःखादुःखविवेकशास्त्रा-
अभियो दुःखपक्षे निक्षेपणीयः । कुतः ॥ सर्वासम्भवात् ।। सर्व-
दुःखेषु दृष्टसाधनः प्रतीकारासम्भवात् । यत्रापि सम्भवस्तत्रापि
प्रतिग्रहपापाधुत्थदुःखावश्यकत्वमाह ॥ सम्भवेऽपीति । सम्भवे-
ऽपि दृष्टोपायनान्तरीपकादिदुःखसम्पविश्यम्भावादित्यर्थः ।
तथाच योगसूत्रम् । परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च
सर्वमेव दुःखं विवेकिन इति ॥ ४ ॥
ननु दृष्टसाधनजन्ये सर्वस्मिन्नेत्र दुःखमतीकारे दुःखसम्भेद-
नियमोऽप्रयोजकः । तथा च स्मर्यते-
यम दुःखेन सम्भिनं न च ग्रस्तमनन्तरम् । ।
अभिलापोपनीतं च तत् मुखं स्वःपदास्पदम्, इति । तत्राह-
उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः॥५॥
दृष्टसाधनासाध्यस्य मोक्षस्य दृष्टसाधनसाध्यराज्यादिभ्य उ.
स्कान तेपु दुःखसत्ताऽवधार्यते । अपिशब्दात त्रिगुणात्वादेरपि ।
मोक्षस्योत्कर्षे प्रमाणे सर्वोत्कर्षश्रुतेरिति । न ह वै सशरीरस्य स-
त: मियामिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं वाब सन्तं पियामिये न
स्पृशन इसादिना विदेहकैवल्यस्योत्कर्षश्रुतेरित्यर्थः ॥ ५॥
ननु मा भवतु दृष्टसाधनादत्यन्तदुःखानिवृत्तिः । अष्टसाधना-
व तु वैदिककर्मणः स्यात् । अपाम सोमममृता अभूगेत्यादिश्रुते-
.
रिति तत्राह--
अविशेपश्चोभयोः ॥६॥

·१प्रथमोऽध्यायः। १३ उभयोरेव दृष्टादृष्टयोरयन्तदुःखनिश्स्यसाधकले यथोक्ततद्धे- तुले चाविशेष एव मन्तव्य इत्पर्यः । एतदेव कारिकापांमुक्तम्- दृष्टवदानुअविकः स चिदिक्षयातिशययुक्तः, इति । गुरो- रनुश्रूयत इत्यनुश्रयो वेदः । तद्विदितयागादिरानुश्राविकः । स दृष्टोपापत्रदेवाशुझ्या, हिंसादिपापेन, विनाशिसातिशयफलका- तेन च युक्त इयर्थः । ननु वैधहिंसायाः पापजनको पल. वदनिटाननुबन्धीप्रसाधनत्वरूपस्य विध्यर्थत्यानुपपत्तिरिति चेन्न । वैधहिंसाजन्यानिष्टस्पेष्टोत्पतिनान्तरीयकत्वेनेष्टोत्पचिनान्तरीयक- दुःखाधिकदुःखाजनकत्वरूपस्य बलवदनिष्टाननुवन्धित्वस्य विध्वंश- स्यामतेः। यत्तु वैधहिंसातिरिक्तहिंसाया एव पापजनकत्वामिति । तदसत । सङ्कोचे ममाणाभावात् । युधिष्ठिरादीनां स्वधर्मेऽपि युद्धादौ शातिवपादिमसवायपरिहाराय प्रायश्चित्तश्रवणाच्च । वस्माद्यास्याम्पहं तात ! दृष्ट्वेमं दुःखसनिधिम् । अपीधर्मपधर्माढ्यं किम्पाकफलसन्निभम्, इति मार्कण्डेयवच- नाच । अहिंसन् सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्य इति श्रुतिस्तु वैधाति- रिक्तहिंसानियत्तरिष्टसाधनत्वमेव वक्ति, न तु वैधहिसाया अनि- एसाधनत्वाभावमपीयादिकं योगवानिके द्रष्टव्यमिति दिक। न कर्मणा न मजया धनेन त्यागेनके अमृतत्वमानधरिति तमेव विदित्वाऽतिमृत्युपेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनापेत्यादिश्रुतिषि- रोधेन तु सोमपानादिमिरमृतत्वं गौणमेव मन्तव्यम् । आभूतसंपर्क स्थानममृतत्वं हि भाष्यते * इति विष्णुपुराणाद ॥६॥ तदेवं दृष्टादृष्टोपाययोः साक्षात्परमपुरुषार्थासाधनवे साधिते तदुपायाकालायां विवेकज्ञानमुपायो वक्तव्यः । तत्र विवेकज्ञान- मविवकारुयाखहेतूच्छेदवाव दानोपाय इसाशयेनादायपि विवे- कमेवेतरप्रतिषेधेन हेयहेतुतपा परियोपपति अपकेन- ·सांख्यप्रवचनभाये . न स्वभावतो बद्धस्य मोक्षसाधनोपदेशविधिः ॥ ७ ॥ दुःखासन्तनिवृत्तेोक्षत्वस्योक्ततया बन्धोऽत्र दुःखयोग एव । तस्य बन्धस्य पुरुषे न स्वाभाविकत्वं, वक्ष्यमाणलक्षणमस्ति । यतो न स्वभावतो बद्धस्य मोक्षाय साधनोपदेशस्य श्रौतस्य विधिरनु. डानं निपोज्यानां घटते । न बग्ने स्वाभाविकादीप्यान्मोक्षः सम्भवति । स्वाभाविकस्य याबद्रव्यभाविवादित्यर्थः । तदुक्त- मीश्वरगीतायाम्- यद्यात्मा मलिनोऽस्वच्छो विकारी स्यात् स्वभावतः । न हि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि, इति ॥ यस्मिन् सति कारणविलम्बाद्विलम्बो यस्योत्पचौ न भवति । तस्य तत् स्वाभाविकमिति स्वाभाविकत्वलक्षणम् । ननु सर्वदोपलम्भापत्ते- दुःखस्य स्वाभाविकत्वशङ्केव नास्तीति चेन्न । त्रिगुणात्मकत्वेन चित्तस्य दुःखस्वभावत्वेऽपि सत्त्वाधिक्येनाभिभवात् सदा दुःखा- नुपलब्धिवदात्मनोऽपि तदनुपलब्धिसम्मवाद । दुःखस्वाभाविक- त्रवादिभिवाद्धैश्चित्तस्यैवात्मताभ्युपगमाच्च । अथैवमात्मनाशादेव मोक्षोऽस्त्विति चेन्न । अहं वद्धो विमुक्तः स्पामिति बन्धसामाना. धिकरण्येनैव मोक्षस्य पुरुषार्थत्वादिति ॥ ७ ॥ भवत्खननुष्ठानं, तेन किमिसत आह- स्वभावस्यानपायित्वादननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम् ॥ ८॥ स्वभावस्य याववव्यमाविस्वान्मोक्षासम्भवेन तत्साधनोपदेश- श्रुतेरननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः॥८॥ ननु श्रुतिवलादेवानुष्ठानं स्पात् तत्राह- नाशक्योपदेशविधिरुपदिष्टेऽप्यनुपदेशः ॥ ९ ॥ नाशपाय फलायोपदेशस्यानुष्ठान सम्भवति । यत उपदिष्टे- ·१प्रथमोऽध्याय । १५ ऽपि विहितेऽप्यशक्यस्योपायेस उपदेशो न भवति । किन्तूपदेशा- भाप्त एव । बाधितमर्थ वेदोऽपिन वोधपतीति न्यापादिसर्थः ॥९॥ अत्र शङ्करो- शुक्लपटवद् वीजबच्चेत् ॥ १०॥ ननु स्वाभाविकस्याप्यपायो दृश्यते । यथा शुलपटस्य स्वा. भाविकं शौक्ल्यं रागेणापतीयते । यथा च वीजस्य स्वाभाविक्य- ऽप्पड्कुरशक्तिरनिनापनीयते । अतः शुलपटव वीजवच स्वाभा- विकस्य वन्यस्याप्पपायः पुरुपे सम्भवतीति तद्वदेव तत्साधनोप- देशः स्पादिति चेदिसर्थः ॥ १० ॥ समाधत्ते- शक्त्युगवानुवाभ्यां नाऽशक्योपदेशः ॥ ११ ॥ उक्तदृष्टान्तपोरपि नाशपाय स्वाभाविकायापायोपदेशो लोकानां भवति । कुतः । शरत्युद्भवानुद्भवाभ्याम् । दृष्टान्तये हि शौक्ल्यादेराविर्भावतिरोभावावेव भवतः । न तु शौरल्याइकुर- मात्योरभावो भवति । रजकादिव्यापारयोगिसङ्कल्पादिभिश्च रक्त- पटमृष्टीजयोः पुनः शौक्ल्याइरशत्त्याधिर्मावादिसर्थः । नन्वे पुरुपेऽपि दुःखशक्तितिरोभाव एव मोक्षोऽस्त्विति चेन्न । दुःखा- उत्पन्तनिष्ठत्तेरेव लोके पुरुषार्थवानुभवात् । श्रुतिस्मृयोः पुरुषार्थ- त्रसिद्धेश्च । न तु दृष्टान्तयोरिव तिरोभावमात्रस्यति । किञ्च दुःखशक्तितिरोभावमात्रस्य मोक्षले कदाचिद्योगीश्वरसङ्कल्पादिना शरत्युद्भवस्य मृष्टवीजेष्विव मुक्तेष्वपि सम्भवेनानिक्षिापत्ति- रिति ॥ ११ ॥ स्वभावतो बन्धं निराकृस निमित्तेभ्योऽपि बन्धमपाकरोति सूत्रनातेन । पुरुषे दुःखस्य नैमित्तिकत्वेऽपि ज्ञानाद्यपापोच्छेद्य १ ·सांख्यप्रवचनभाष्ये न घटेत । अनागतावस्थसूक्ष्मदुःखस्य यावद्रव्यभावित्वादित्या- मायेन नैमित्तिकत्वं निराक्रियते- न कालयोगतो व्यापिनो नित्यस्य सर्वसम्बन्धात् ॥१२॥ नापि कालसम्बन्धनिमित्तकः पुरुषस्य बन्धः । कुतः ।व्या- पिनो नित्यस्य कालस्य सर्वावच्छेदेन सर्वदा मुक्तामुक्तसकलपुरुष- सम्बन्धात् । सर्वावच्छेदेन सदा सकलपुरुषाणां बन्धापत्तरित्य- ऽर्थः । अत्र च प्रकरणे कालदेशकर्मादीनां निमित्तत्वसामान्य नापलप्यते,श्रुतिस्मृतियुक्तिभिः सिद्धवाद । किन्तु यनमित्तिक पाकजरूपादिवनिमित्तजन्पत्वं तदेव वन्धे मंतिपिझ्यते । पुरुपे । वन्धस्यौपाधिकत्वाभ्युपगमाव। ननु कालादिनिमित्तकत्वेऽपि सह- कार्यन्तरसम्भवासम्भवाभ्यां व्यवस्था स्यादिति चेत् । एवं सति यत्संयोगे सत्यऽवश्यं बन्धस्तवैव सहकारिणि लाघवाद् बन्धो युक्तः । पुरुपे बन्धव्यवहारस्यौपाधिकत्वेनाप्युपपत्तेरिति कृतं नै- मित्तिकत्वेनेति ॥ १२॥ न देशयोगतोऽप्यस्मात् ॥ १३ ॥ देशयोगतोऽपि न वन्धः । कुतः । अस्मात् पूर्वसूत्रोक्तान्मु- क्तामुक्तसर्वपुरुपसम्बन्धान्मुक्तस्यापि वधापत्तेरिसर्थः ॥ १३ ॥ नावस्थातो देहधर्मत्वात् तस्याः ॥ १४ ॥ साद्धातविशेषरूपताख्या देहरूपा याऽवस्था तन्निमित्ततोऽपि पुरुषस्य वन्धः । कुतः । तस्या अवस्थाया देहधर्मत्वात् । अचे. तनधर्मवादिसर्थः । अन्यधर्मस्य साक्षादन्यवन्धकत्वेऽतिपका. न्मुक्तस्यापि वन्धापत्तेरिसर्थः ॥ १४ ॥ ननु पुरुषस्याप्यवस्थायां किं बाधक, तबाह- असङ्गोऽयं पुरुष इति ॥ १५॥ . - ·१प्रथमोऽध्यायः इति-शब्दो इत्वर्थे । पुरुषस्यासङ्गत्वावस्थाया देहमात्रधर्म- त्वमिति पूर्वसवेणान्वयः । पुरुषल्यावस्थापविकारस्वीकारे वि. कारहेतुसंयोगारूप: सद्गः प्रसज्यतेतिभावः अमङ्गते च श्रुति:- स यदव किश्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति । असनो ह्ययं पुरुप इति । सङ्गश्च संयोगमावं, न भवति । कालदेशासम्बन्ध- स्य पूर्वमुक्तत्वात् । श्रुतिस्मृतिपु पनपत्वस्थजलेनेव पनपत्र- स्थासङ्गवायाः पुरुपासङ्गतायां दृष्टान्तताश्रवणाध ॥ १५॥ न कर्मणान्यधर्मत्वादतिप्रसक्तेश्च ॥ १६ ॥ नहि विहितनिपिद्धकर्मणापि पुरुषस्य बन्धः । कर्मणाम- नात्मधर्मत्वात् । अन्यधर्मेण साक्षादन्यस्य बन्धे च मुक्तस्यापि बन्धापत्तेः । ननु स्वस्त्रोपाधिकर्मणा वन्धानीकारे नायं दोप इसाशयेन हेस्वन्तरमाह ॥ अतिमसक्तेश्चेति ॥ प्रलयादावपि दुःखयोगरूपबन्धापत्तेश्चैयर्थः । सहकार्यन्तरविलम्बतो विलम्ब- कल्पनं च मागेव निराकृतं, न कालयोग इसादिसून इति ॥१६॥ नन्वेवं दुःखयोगरूपोऽपि बन्धः कर्मसामानाधिकरणपानुरोधेन चित्तस्यैवास्तु । दुःखस्य चित्तधर्मतापाः सिद्धत्वाद । किमय पुरुषस्यापि कल्प्यते वन्ध इसाशङ्कायापाह- विचित्रभोगानुपपत्तिरन्यधर्मत्वे ॥ १७ ॥ दुःखयोगरूपपन्धस्य वित्तमात्रधर्मले विचित्रभोगानुपपत्तिः। पुरुपस्प हि दुःखयोग विनापि दुःखसाक्षात्कारारूपभोगस्वीकारे सर्वपुरुपदुःखादीनां सर्वपुरुपभोग्यता स्पानियामकाभावाद । ततश्चायं दुःखभोक्ताऽयं च मुखभोक्तखादिरूपभोगवैचिश्यं नोप- पद्यतेसर्थः । अतो भोगवैचियोपपत्तये भोगनियामकतया दुःखा- दियोगरूपो बन्यः पुरुषेऽपि स्वीकार्यः । स च पुरुषे दुःखयोगः ·. सांख्यप्रवचनमाये प्रतिविम्वरूप एवेति प्रागेवोक्तम् । मतिबिम्बश्व स्त्रोपाधित्तेरेव, भवतीति न सर्वपुंसां सर्वदुःखभोग इति भावः । चित्तवृत्तिबोधे पुरुषस्यानादिः स्वस्वामिभावः सम्बन्धो हेतुरिति योगभाष्यादयं सिद्धान्तः सिद्धः । चिसे च पुरुषस्य स्वलं स्वभुक्तवृत्तिवासना- यस्यामिति । यत्तु चित्तस्यैव बन्धमोक्षी, न पुरुषस्येति श्रुति. स्मृतिपु गीयते, तद् विम्बरूपदुःखयोगरूपं पारमार्थिक बन्धमा- दाय बोध्यम् ॥ १७ ॥ साक्षात् प्रकृतिनिमित्तकत्वमपि बन्धस्यापाकरोति- प्रकृतिनिबन्धनाच्चैन्न तस्या अपि पारतन्त्र्यम् ॥१८॥ ननु प्रकृतिनिमित्ताद कन्धो भवत्विति चेन्न। यतस्तस्या अपि बन्धक संयोगपारतन्त्र्यमुत्तरत्र वक्ष्यमाणमस्ति । संयोगविशेष विनापि बन्धको प्रलयादावपि दुःखबन्धप्रसङ्गादिसर्थः । प्रकृति- निबन्धना चेदिति पाठे तुप्रकृतिनिवन्धना चेद् बन्धनेसर्थः ॥१८॥ अतो यत्परतन्त्रा प्रकृतिवन्धकारणं सम्भवेत् तस्मादेव सं. योगविशेषादौपाधिको बन्धोऽग्निसंयोगाजलौष्ण्यवदिति ख- सिद्धान्तमनेनैव प्रसङ्गेनान्तराल एवावधारयति- न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य तद्योग- स्तद्योगाहते ॥ १९॥ तस्मात् तद्योगादृते प्रकृतिसंयोग विना न पुरुषस्य तद्योगो वन्धमम्पर्कोऽस्ति। अपि तु स एव बन्धः। बन्धस्यौपाधिकत्वलाभाय नद्रपेन वक्रोक्तिः । यदि हि बन्धः प्रकृतिसंयोगजन्यः स्यात् पाकजरूपवत् तदा तद्वदेव तद्वियोगेऽप्यनुवर्तेत । न च द्वितीय- क्षणादेर्दुःखनाशकत्वं कल्प्यम् । कारणनाशस्य कार्यनाशकतायाः क्लप्सत्वेन तेनैवोपपत्तावस्माभिस्तदकल्पनात् । वृत्तिहिं दुःखादे- ·१ प्रथमोऽध्यायः . - रुपादानम् । अतो दीपशिखावत् क्षणभङ्गुराया हत्तेराशुविना- वित्वेनैव तद्धर्माणां दुःखेच्छादीनां विनाशः सम्भवतीति । अतः प्रकृतिवियोगे बन्धाभावादौपाधिक एव बन्धो न तु स्वाभाविको नैमित्तिको वेति । तथा संयोगनित्तिरेव सासाद्धानोपाप इसपि वक्रोक्तिफलम् । तथा च स्मृतिः- यथा बलगृहालिएगृह विच्छिद्य रक्ष्यते । तथा सदोषमतिविच्छिन्नोऽयं न शोचति, इति । वैशेषिकाणामिव पारमार्थिको दुःखयोग इति भ्रमो मा भूदित्येतदर्थ, निये सादि ॥ यथा स्वभावशुद्धस्प स्फटिकस्य रागयोगो न जपायोगं विना घटते, तथैव नित्यशुद्धादिस्वभावस्प पुरुपस्योपाधिसंयोग विना दुःखसंयोगो न घटते । स्वतो दुःखा- घसम्भवादित्यर्थः । तदुक्तं सौरे- पथा हि केवलो रक्तः स्फटिको लक्ष्यते जनः । रअकाद्युपधानेन तद्वद परमपूरुषः, इति । नित्यत्वं कालानवच्छिन्नत्वम् । शुद्धादिस्वभावत्वं च निस- शुद्धत्वादिकम् । तत्र निसशुद्धत्वं सदा पापपुण्यशून्यत्वम् । नियबुद्धत्वमलुप्तचिदूपत्वम् । नित्यमुक्तत्वं सदा पारमार्थिकदुःखा. ऽयुक्तत्वम् । मतिविम्वरूपदुःखयोगस्त्वपारमाथिको वन्ध इति भावः। अत्मनो नित्यशुद्धतादौ च श्रुतिः-- अयमात्मा सन्मात्रो निसा शृद्धो बुद्धः ससो मुक्तो निरजनो विभुरिसादिः । नन्वस्य मनन- शास्त्रत्वादत्रार्थे युक्तिरपि वक्तव्येतिचेव, सत्यम् । न तद्योग- स्तयोगाटत इत्यनेन नित्यशुद्धत्वादी युक्तिरप्युक्कैन । तथाहि आत्मनि नित्यलविभुत्लादिकं तावन्यायादिदर्शनेष्वेव साधितम् । सत्र नित्यस्यविभौरात्मनो यद्योग विना दुःखाद्याखलविकायोगोन भवति तस्यैवान्तःकरणस्य सर्वसम्मतकारणस्य तदुपादानकारण. - ·सांख्यप्रवचनभाये - समेव युक्तम् । लायवाद। सर्वविकारयन्तःकरणस्पैचान्चय- व्यतिरेकाभ्यां च न पुनरन्तर्विकारेषु मनसो निमित्तत्वमात्मनश्ची- पादानत्वं युक्तम् । कारणद्वयकल्पने गौरवात् । नन्वहं मुखी दुःखी करोमीत्याद्यनुभवादात्मनो विकारोपादानत्वसिद्धिरितिचेन्न । अहं गौर इत्यादिभ्रमशतान्त:पातिवेनाप्रामाण्यशङ्कास्कन्दिततयोक्त- प्रत्यक्षाणामुक्ततर्कानुगृहीतानुमानापेक्षया दुर्वलत्वात् । आत्मन- श्चिन्मात्रत्वे तु युक्तिरग्रे वक्ष्यत इति दिक् ॥ अस्य सूत्रस्यैवार्थः कारिकयाप्युक्त:- तस्मात् तत्संयोगादचेतनं चेतनादिव लिङ्गम् । गुणकर्तृत्वे च तथा कर्त्तव भवत्युदासीनः, इति ॥ कर्तृत्वमत्र दुःखित्वादिसकलविकारोपलक्षणम् । तथा योग- सूत्रेऽप्यस्य मूवस्यैवार्थ उक्त:- द्रप्दृदृश्ययोः संयोगो हेय- हेतुरिति । गीतायां च- पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुते प्रकृतिजान् गुणान्, इति ।। प्रकृतिस्थः प्रकृती संयुक्तः । तथा च श्रुतावपि- आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः, इति ॥ नचकालादिवदेव प्रकृतिसंयोगोऽपिमुक्तामुक्तपुरुषसाधारण- तया कथं वन्धहेतुरिति वाच्यम् । जन्माऽपरनाम्नः खखबुदि. भावापन्नप्रकृतिसंयोगविशेषस्यवात्र संयोगशब्दार्थत्वात् । योग- भाष्ये व्यासैस्तथा व्याख्यातत्वात् । बुदित्युपाधिनैव पुरुषे. दुःखयोगाच्च । वैशेषिकादिवदेव भोगजनकतावच्छेदकत्वेना- ऽन्तःकरणसंयोगे वैजात्यं चास्माभिरपीष्टम् । अतो न सुषुप्त्यादी बन्धमसङ्गः । स्वस्त्रभुक्तत्तिवासनावद्यत्किञ्चिदतितत्संस्कार- प्रवाहोऽप्यनादिरतः स्वस्वामिभावव्यवस्थितिः ।। कश्चित् तु प्रकृतिपुरुषयोः संयोगाङ्गीकारे पुरुषस्य परि- .

·१ प्रथमोऽध्यायः। ૨૨ णामसङ्गी मसज्ज्येपाताम् । अतोऽत्राऽविवेक एव योगशब्दार्थों, न तु संपोग इति । तन्न । सद्योगोऽप्यविवेकादिति सूत्रेणाविवे- कस्य योगहेतुताया एव सूत्रकारेण वक्ष्यमाणत्वात् । स्वस्तामि- शत्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः, तस्य हेतुरविद्येति सूत्राभ्यां पातअलेऽपि संयोगहेतुत्वस्यैवाऽविद्याया उक्तलाच्च । किञ्च, विवेकामावरूपस्याविवेकस्य संयोगत्वे प्रलयादावपि प्रकृतिपुरुष- संयोगसत्तेन भोगाद्यापत्तिः । मिथ्याज्ञानरूपस्याविवेकस्य च संयोगवे आत्माश्रयः । पुम्मकृतिसंयोगस्याज्ञानादिहेतुत्वादिति । तस्मादविवेकातिरिक्तो योगो वक्तव्यः। स च संयोग एव । अन्य: स्यामामाणिकत्वात् । संपोगश्च न परिणामः । सामान्यगुणाति- रिक्तधर्मोत्पत्त्यैव परिणामित्वव्यवहाराव । अन्यथा कूटस्थस्य सर्वगततरूपविभुत्वानुषपत्तेः । नापि संयोगमात्र सङ्गः। परिणाम- हेतुर्मयोगस्यैव सङ्गशब्दार्थताया वक्तव्यत्वादिति ।। ननु तथापि कथं निस्पयोः प्रकृतिपुरुपयोमद्ददादिहेतुरनित्यः संयोगो घटत इति चेन्न । प्रकृतेः परिच्छिन्नापरिच्छिन्नत्रिविध- गुणसमुदापरूपतया परिच्छिन्नगुणावच्छेदेन पुरुषसंयोगोत्पत्तेः स- म्भवाद । श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात प्रकृतिसंयोगक्षोभयोरिति । एतच्च योगवार्तिके प्रपश्चितमस्माभिः । अपरस्तु, मोग्यभोक्तृयोग्यतैवानयोः संयोग इत्याह । तदपि ना योग्यताया नित्यत्वे ज्ञाननिवर्सलानुपपत्तेः । अनित्यले कि- मपराद्धं संयोगेन । परिणामित्वसंपत्तेः समानताव । मोम्यभोक्त- योग्यतायाः संयोगरूपत्वस्प सूत्रादिप्यनुक्तत्वेनाप्रामाणिकत्वा- च्चेति । तस्मात् संयोगविशेष एवात्र बन्धात्यहेयहेतुतया सूत्रका- राभिमेत इति स्वयं बन्धहेतुरवधारितः ॥ १९ ॥ इंदानी नास्तिकाभिप्रेता अपि पन्धहेतको निराकर्तव्याः ।

·- રર सांत्यप्रषचनमाध्य तत्र, पडभिज्ञो दशवलोऽद्वयवादी विनायकः * इत्पनुशासनादि- सिद्धाः क्षणिकविज्ञानात्मवादिनी बौद्धमभेदा एमाहुः-नास्ति प्रकृत्यादि वाह्य वस्त्वन्यद्, येन तत्संयोगादौपाधिकस्ताविको वा बन्धः स्यात् । किन्तु क्षणिकविज्ञानसन्तानमात्रमद्वितीय त. त्वम्, अन्यत् सर्व सात्तिकम् । संवृत्तिश्चाविद्यामिथ्याज्ञाना. ख्या । तत एव बन्ध इति । तथा च तैरुक्तम्- अभिन्नोऽपि हि बुद्ध्यात्मा विपर्यासनिदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिवेदवानिव लक्ष्यते, इति ॥ तन्मतमादौ निराक्रियते- नाविद्यातोऽप्यवस्तुना बन्धायोगात् ॥ २० ॥ अपिशब्दः पूर्वोक्तकालाधपेक्षया । आवद्यातोऽपि न सा. क्षाबन्धयोगः । अद्वैतवादिनां तेषामविद्याया अप्यवस्तुत्वेन तया बन्धानौचित्यात् । न हि स्वाप्नरज्ज्वा बन्धनं दृष्टमियर्थः। बन्धो- ऽप्यवास्तव इति चेन्न । स्वयं सूवकारेण निराकरिष्यमाणवाद । विज्ञानाद्वैतश्रवणोत्तरं बन्धनित्तये योगाभ्यासाभ्युपगमविरोधा. च । बन्धमिथ्यात्वश्रवणेन बन्धनित्याख्यफलसिद्धत्वनिश्चयाव वदर्थ बहायामसाध्ययोगागानुष्ठानासम्भवादिति ॥२०॥ वस्तुले सिद्धान्तहानिः ॥ २१ ॥ यदि चाविद्याया वस्तुत्वं स्वीक्रियते तदा स्वाभ्युपगतस्या- ऽविद्यानृतत्वस्य हानिरित्यर्थः ॥ २१ ॥ विजातीयद्वैतापत्तिश्च ॥ २२ ॥ किञ्चाविद्याया वस्तुत्वे क्षणिकविज्ञानसन्तानाद्विजातीयं द्वैतं भसज्येत । तच्च भवतामनिष्टामसर्थः । सन्तानान्त पातिव्यक्ती- नामानन्सार सजातीयद्वैतमिप्यत एवेसाशयेन विजातीयति विशे- ·१ प्रथमोऽध्यायः। पणमानन्वविद्याया अपिज्ञानविशेषत्वादविद्ययापि कयं विजातीय- दैतमिति चेन्न । ज्ञानरूपाविधापा बन्धोत्तरकालीनतया वासना- पाविद्याया एवं तैन्धहेतुत्वाभ्युपगमात् । वासना तु शाना- द्विजातीयवोति ॥ एभिश्च सूत्रैर्ब्रह्मपीमांसासिद्धान्तो निराक्रियत इति भ्रमो न फर्तव्यः । ब्रह्ममीमांसा केनापि सूत्रेणाविद्यामावतो बन्धस्या- ऽनुक्तत्वात अविभागो वचनादियादिसुब्रह्ममीमांसापा अभिमे- तस्याविभागलक्षणाद्वैतस्याविद्यादिवास्तवत्वेऽप्यविरोधाच्च । यत् तु वेदान्तिनुवाणामाधुनिकस्य मायावादस्यान लिनं दृश्यते तद तेपामपि विज्ञानवाद्येकदेशितया युक्तमेव ॥ मापावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं वौद्धमेव च । मयेर कथितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा, इत्यादिपद्मपुराण. स्थशिववाक्पपरम्पराभ्यः । न तु तद्वेदान्तमतम् ॥ वेदार्थवन्महाशास्त्रं मापावादमवैदिकम्, इति तद्वाक्यशेषादि- शि । मायावादिनोऽत्र च न साक्षात् प्रतिवादित्व, विजातीयति विशेषणवैपाद । मायावादे सजातीयाद्वैतस्याप्यनभ्युपगमादि- ति । तस्मादत्र प्रकरणे विज्ञानवादिना बन्धहेतुव्यवस्थैव साक्षा- मिराक्रियते ।। अनयैव च रीत्या नवीनानामपि प्रच्छन्नधौद्धानां मायावादि. नामविद्यामात्रस्य तुन्छस्य बन्धहेतुत्वं नियकृतं वेदितव्यम् । अस्मन्मते त्वविद्यायाः कूटस्थानित्यतारूपपारमाथिकवाभावेऽपि घटादेिवद्वास्तवलेन वक्ष्यमाणयोगद्वारा बन्धहेतुले यथोक्ताधा- ऽनवकाराः । एवं योगपते ब्रह्ममीमांसामनेऽपीति ॥२२॥ शङ्कने-- विन्डोभयरूपा चेत् ॥ २३ ॥ - ·सांस्यप्रवनमाये ननु विरुद्धं यदुभयं सदसच्च सदसद्विलक्षणं वा तपैवाविधा वक्तव्या । अतो न तपा पारमार्थिकाद्वैतमा इति चैदिसर्थः । स्वयं तु सदसत्वं मपक्षस्य यद् वक्ष्यति, तत्र सत्वास व्यक्ती. ऽध्यक्तवरूपत्वाविरुद्ध एक न भवत इति सूचयितुं विरुद्धपदोपा- दानम् ॥ २३॥ परिहरति- न तादृपदार्थाप्रतीतेः ।। २४ ॥ मुगमम् ।। अपि चाविद्यायाः सातादेव दुःखयोगारूयबन्ध- हेतुत्वे ज्ञानेनाविद्याक्षयानन्तरं मारब्धभोगानुपपत्तिः पन्धपर्याय- स्य दुःखभोगस्य कारणनाशादिति । अस्मदादिमते तु नायं दोपः । संयोगदारवाविद्याकर्मादीनां बन्धहेतुत्वात । जन्माख्यश्व संयोगः प्रारब्धसमाप्ति विना न नश्यतीति ॥ २४ ॥ पुनः शङ्कते- न वयं पट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत् ।। २५ ॥ ननु वैदोपिकाद्यास्तिकवन वयं पट्पोडशादिनियतपदार्थ- वादिनः । अतोऽपतीतोऽपि सदसदात्मकः सदसद्विलाणो वा पदार्थोऽविद्येसभ्युपेयमिति भावः ॥ २५ ॥ परिहरति- अनियतत्वेऽपि नायौक्तिकस्य संग्रहोऽन्यथा बालोन्मचादिसमत्वम् ।। २६ ॥ पदार्थनियमो माऽस्तु, तथापि भावाभावविरोधेन युक्तिवि. रुद्धस्य सदसदात्मकपदार्थस्य सङ्ग्रहो भवद्वचनमानाच्छिष्याणां न सम्भवति । अन्पया बालकायुक्तस्याप्ययौक्तिकस्य सङ्ग्रहः स्या- दिसर्थः । श्रुसादिकं चास्मिन्नर्ये स्फुटं नास्ति । युक्तिविरोधेन ·१ प्रथमोऽध्यायः प सन्दिग्धश्रुतेरन्तरसिद्धिरिति भावः ।। नासंदूपा न सदूपा माया नैवोभयात्मिका । सदमभ्यामनिर्वाच्या मध्याभूता सनातनी, इसादिसौरा. दिवाक्यानां त्वयमर्थः विकारजननी मायामष्टरूपामजां ध्रुवाम, इसादिश्रुतिसिद्धा मायाख्या प्रकृतिः परमार्थसती न भवति । पूर्वपूर्वविकाररूपैः प्रतिक्षणमायाद । नापि परमार्थासती भवति । अर्थक्रियाकारि. खेन शशशृङ्गविलक्षणवाद । नाऽपि तदुभवात्मिका । चिरो- घाच । अतः सदसभ्यामनिर्वाच्या, ससेवेसससेवेति च निर्धा- र्योपदेष्टुमशक्या। किन्तु मिथ्याभूना लपाख्यव्यावहारिकासच. वती परिणामिनित्यतारूपव्यावहारिकसत्त्ववती चेति । एतचाग्रे भपञ्चयिप्पाम इति दिक्॥ एतत्सकरणोपन्यस्तानि च सर्वाथ्येव दूषणान्याधुनिकेऽपि मापावादे योजनीयानि ॥ २६ ॥ अपरे नास्तिका आहु:-क्षणिका वायविषयाः सन्ति तेपा चासनया जीवस्य बन्ध इति । तदापि दूषयति- नानादिविषयोपरागनिमित्तकोऽप्यस्य ॥२७॥ अस्यात्मनामवाहरूपेणानादि विषयवासना, तनिमित्तको- ऽपि बन्धो न सम्भवतीत्यर्थः । निमित्ततोऽप्यस्पेति पाठस्तु समीचीनः ॥२७॥ अत्र हेतुमाह- न बाह्याभ्यन्तरयोरुपरञ्ज्योपरखकभावोऽपि देशव्यव- धानात् रुघ्नस्थपाटालपत्नस्थयोरिव ॥ २८॥ 1/- ४ ·૨૬ सांस्यप्रवचनमाये तन्मते परिच्छिन्नो देहान्त:स्य एवात्मा । तस्याभ्यन्तरस्य न चाह्यविषपेण सहोपरज्योपरनकभावोऽपि सम्भवति । कुतः। स्नुनस्थपाटलिपुत्त्रस्थयोरिव देशन्यवधानादित्यर्थः । संयोगे स- स्येव हि वासनारूप उपरागो दृष्टः । यथा मनिष्ठावस्त्रयो, यथा या पुप्पस्फटिकयोरिति । अपिशब्देन स्वमतेऽपि संयोगाभावादि: समुचीयते । बुनपाटलिपुत्त्री विमकृष्टौ देशविशेषौ ॥ २८ ॥ ननु भवतामिन्द्रियाणामिवास्माकमात्मनो विषयदेशे गमना- द्विपयसंयोगेन विपयोपरागो वक्तव्यस्तत्राह- द्वयोरेकदेशलब्धोपरागान्न व्यवस्था ॥ २९॥ द्वयोर्वद्धमुक्तात्मनोरेकस्मिन् विषयदेशे लब्धविषयोपरागान वन्धमोक्षव्यवस्था स्याद । मुक्तस्यापि वन्यापत्तरित्यर्थः ॥२९॥ अत्र शङ्कते- अदृष्टवशाच्चेत् ॥ ३०॥ नन्वेकदेशसम्बन्धन विषयसंयोगसाम्येऽप्यदृष्टवशादेवोपराग- लाभ इति चेदिसर्थः ॥ ३०॥ परिहरति- न द्वयोरेककालायोगादुपकार्योपकारकभावः ॥ ३१॥ क्षणिकवाभ्युपगमाद् द्वयोः कर्तृभोक्त्रोरेककालासत्वेन नोप- कार्योपकारकभावः । न कर्तृनिष्ठाप्टेन भोवतृनिष्ठो विषयोपरागः सम्भवतीत्यर्थः ॥ ३१॥ शङ्कते-- पुत्त्रकर्मवदितिचेत् ॥ ३२ ॥ ननु यथा पितृनिष्ठेन पुत्वकर्मणा पुत्रस्योपकारो भवति तद् ·२७ १प्रथमोऽध्यायः। पाधिकरणे वादृष्टेन विपयोपरागः स्यादित्यर्थः ॥ ३२॥ दृष्टान्तासिया परिहरति- नास्ति हि तत्र स्थिर एकात्मा यो गर्भा- 'धानादिना संस्क्रियते ॥ ३३ ॥ पुत्त्रेष्ठ्यापि तन्मते पुत्रस्योपकारो न घटते । हि यस्माद तत तन्मते गर्भाधानमारभ्य जन्मपर्यन्तं स्थायी एक आत्मा नास्ति यो जन्मोत्तरकालीनकर्माधिकारार्थ पुत्त्रेप्ट्या संस्क्रियतेति दृष्टा. तस्याप्पसिद्धिरित्यर्थः । अस्मन्मते तु स्थैर्याभ्युपगमात् सत्रा- प्यदृष्टसामानाधिकरण्यमेवास्ति । पुत्तेप्ट्या जनितेन पुत्रोपाधि- निष्ठाऽप्टेनैव पुत्रोपाधिद्वारा पुत्रस्योपकारादित्यस्मन्मतेऽपि न दृष्टान्तासिद्धिरिति भावः ॥ ३३ ॥ ननु यन्धस्यापि क्षणिकवादनियतकारणकोऽभावकारणको वा बन्धोऽस्त्वित्याशयेनापरो नास्तिकः मत्यवतिष्ठते- स्थिरकार्यासिद्धेः क्षणिकत्वम् ।। ३४ ।। वन्धस्यति शेषः । भावस्वक्त एव । अवार्य प्रयोगः । वि- चादास्पदं बन्धादि क्षणिकं, सवादीपशिखादिवदिति । न च घटादौ व्यभिचारस्तस्यापि पक्षसमवाद । एतदेवोक्तं स्थिरकार्या. सिद्धेरिति ॥ ३४॥ सपाधते- न प्रत्यभिज्ञावाधात् ॥ ३५ ॥ न कस्यापि क्षणिकत्वमिति शेपः । यदेवाहपद्राक्षं तदेवाई स्पृशामायादिप्रत्यभिज्ञया स्यैपसिद्धेः क्षणिकत्वस्य वाधाव । - विपक्षानुमानेनेसर्थः । तद्यथा, बन्धादि स्थिर, सत्त्वाद् घटादिव- ·सांस्यप्रवचनभाये दिति अस्मन्मत एवानुकूलतर्कसत्तेन न समतिपक्षता । मदीपादौ च सूक्ष्मानेकक्षणानाकलनेनक्षणिकत्वभ्रम एव परेषामिति ॥३५॥ श्रुतिन्यायविरोधाच ॥ ३६॥ सदेव सौम्येदमग्र आसीव, तम एवेदमग्र आसीदित्यादि- श्रुतिभिः कथमसतः सजायतेसादिश्रीतादियुक्तिभिश्च कार्य- कारणात्मकाखिलप्रपञ्चे क्षणिकत्वानुमानस्य विरोधान्न क्षणिकत्वं कस्यापीत्यर्थः ॥ ३६॥ दृष्टान्तासिद्धेच.॥ ३७॥ मदीपशिखादिदृष्टान्ते क्षणिकत्वासिद्धेश्च नक्षणिकत्वानुमान. मित्यर्थः ॥ ३७॥ किञ्च, क्षणिकतावादिनां मृघटादिस्यलेऽपि कार्यकारण- भारः प्रचिनियन्यथानुपपत्तिसिद्धो नोपपद्यतेसाह- युगपजायमानयोन कार्यकारणभावः ॥ ३८॥ किं युगपज्जायमानयोः कार्यकारणभावः किं वा क्रमिक- योः । तत्र नायो, विनिगमकाभावादिभ्य इति भावः ॥ ३८ ॥ नान्त्य इत्याह-- पूर्वीपाये उत्तरायोगात् ॥ ३९ ॥ पूर्वस्य कारणस्यापायकाल उत्तरस्य कार्यस्योत्पत्त्यनौचि- त्यादपि न क्षणिकवादे सम्भवति कार्यकरणभावः । उपादान. कारणानुगततयैव कार्यानुभवादित्यर्थः ॥ ३९ ॥. उपादानकारणमधिकृत्यैव दृपणान्तरमाइ- तहावे तदयोगादुभयव्यभिचारादपि न ॥ ४० ॥ यतः पूर्वस्य भावकाल उत्तरस्यासम्बन्धोऽत उभयन्यभिचा- ·१ प्रथमोऽध्यायः सदन्वयव्यतिरेकम्यभिचारादपि न कार्यकारणभाव इत्यर्थः । तथाहि यदोपदियोत्पत्तिस्तदोपादानं, यदा चोपादानाभावस्तदो. पादेयोत्पत्यभाव इत्पन्वयव्यतिरेकेणेवोपादानोपादेययोः कार्य- कारणभावग्रहो भवति । तत्र क्षणिकत्वेन झमिकयोस्तपोविरुद्ध- कालतयान्वयव्यतिरेकन्यभिचाराभ्यां ने कार्यकारणभावसिद्धि- रिति ॥ ४० ॥ ननु निमित्तकारणस्पेयोपादानकारणस्यापि पूर्वभावमात्रेणेव कारणतास्तु । तवाह- पूर्वभात्रमात्रे न.नियमः ॥ ४१॥ पूर्वभावमात्राभ्युपगमे चेदमेनोपादानमित्ति नियमो न स्या- निमित्तकारणानामपि पूर्वभावाविशेपात् । उपादाननिमित्तयोवि- भागः सर्वलोकसिद्ध इत्यर्थः ।। ४१ ।। अपरे तु नास्तिका आहुः । विज्ञानातिरिक्तवस्त्वभावेन चन्धोऽपि विज्ञानमात्रं, स्वमपदार्थवत् । अतोऽत्यन्तमिथ्यात्वेन न तत्र कारणमस्तीति । तमतमपाकरोति- न विज्ञानमानं बाह्यप्रतीतेः ॥ ४२ ॥ न विज्ञानमात्र तत्व बाह्यार्थानामपि विज्ञानवत् प्रतीति- मिद्धत्वादित्यर्थः ॥ ४२॥ ननु लाघवतर्केण स्वमादिष्टार्टिश्यत्वहेतुकमिथ्यात्वानुमा- मेन बाह्यवस्त्वनुभवो बाधनीयोऽत्र भवतां श्रुतिस्मृती अपि स्त:-चिद्धीदं सर्व, तस्माद्विमानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संमृति- रिसादी, इत्यतो पणान्तरमाइ- तदभावे तदभावाच्छून्यं तर्हि ।। ४३ ॥ साई बाह्याभावे शून्यमेव प्रसज्येत, न तु विज्ञानमपि । " .

·सांत्यप्रवचनभाये कुतः । तदभावे तदभावाद् वाघाभावे विज्ञानस्याप्यभावप्रसङ्गा- द्विज्ञानमतीतेरपि वाह्यमतीतिवदवस्तुविषयत्वानुमानसम्भवात् । विज्ञानमामाण्यस्य काप्यसिदत्वाच्च । तथा विज्ञाने प्रमाणानामपि चाह्यतयापलापाच्चेत्यर्थः । नन्ननुभवे कस्यापि विवादाभावेन नास्ति तत्र प्रमाणापेक्षेति चेन्न । शून्यवादिनामेव तत्र विवादाद। अथासतापि प्रमाणेन वस्तु सिद्ध्यति । विषयाबाधस्यैव प्रामाण्य- प्रयोजकत्वाद्, न तु प्रमाणपारमार्थिकत्वस्येति चेन्न । एवं सत्य- ऽसत्ममाणस्य सर्वत्र सुलभत्वेन काप्यर्थे ममाणान्वेषणस्यायोगात् । आधासन्मध्येऽपि व्यावहारिकसत्त्वरूपो विशेषः प्रमाणादिप्लेट- व्य इति चेत् । आयातं मार्गेण । किं पुनरिदं व्यावहारिकत्वम् । यदि परिणामित्वं तदास्माभिरपीदृशमेव सचं ग्राह्यग्राहकममा- णानामिष्टम् । शुक्तिरजतादितुल्यत्वस्यैव प्रपञ्चेऽस्माभिः प्रतिषे- धात् । यदि पुनः मनीयमानतामात्रं तदापि ताशेरेव प्रमाणे- ह्यार्थिस्यापि सिद्धिमसङ्गात् । लाघवतर्कानुगृहीतेन यथाकथश्चि- दनुमानेनैव वास्तु विज्ञानेऽपि समान इति ।। एतेनाधुनिकानां वेदान्तिवाणामपि मतं विज्ञानवादतुल्य- योगक्षेमतया निरस्तम्। विज्ञानमात्रससताप्रतिपादकश्रुतिस्मृतयस्तु कूटस्थत्वरूपां पारमार्थिकसत्तामेव वाघानां प्रतिषेधान्त, न तु परिणामित्वरूपां व्यावहारिकसत्तामपि । पत् तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसम्भूतां तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ वस्तु राजेति यल्लोके यत् तु राजभटादिकम् । तथान्यच्च नृपेत्थं तु न सत् सङ्कल्पनामयम्, इति विष्णु- पुराणादिभ्यः परिणामित्वस्यैवासत्तावावगमादिति । सङ्कल्पना- मयमीश्वरादिसङ्कल्परचितम् । एतेन, विज्ञानमयमेवैतदवोपमव- .

·१प्रथमोऽध्यायः। ३१ गच्छत । इसादिना विष्णुपुराणे मायामोहरूपिणा विष्णुना आरे- भ्योऽपि .तस्वमेवोपदिष्टम् । ते खनधिकारादिदोपविपरीतार्थ- ग्रहणेन विज्ञानवादिनो नास्तिका बभूवुरिसवगन्तव्यम् । तदेतद सर्व ब्रह्ममीयांसामाध्ये मायावादनिरसनमसद्भतो विस्तारित- मस्माभिः ॥४३॥ नन्नेव भवतु शून्यमेव तत्वं, तदा सुतरामेव बन्धकारणान्वे. पणं न युक्तम् । तुच्छत्वादिति नास्तिकशिरोमणिः ,मसवतिष्ठते- शून्यं तत्वं भायो विनश्यति वस्तुधर्म- लाद्विनाशस्य ॥ ४४ ॥ शून्यमेव तत्त्वम् । यतः सर्वोऽपि भावो विनश्यति। यश्च वि. नामी समिथ्या स्वमवदा अतः सर्ववस्तूनामाद्यन्तयोरभावमात्रत्वा- न्मध्ये क्षणिकसत्त्वं सात्तिक, न पारमार्थिक बन्धादि । ततः किं केन बध्येतेयात्रायः । भावानां विनाशित्वे हेतुर्वस्तुधर्मत्वाद्विनावा- स्येति । विनाशस्य वस्तु स्वभावत्वात् । खभावं तु विहाय न पदार्थस्तिष्ठतीसर्थः ॥४४॥ परिहगत- अपवादमात्रमबुद्धानाम् ॥ ४५ ॥ भावत्वाद्विनाशित्वमिति मुहानामपवादमा मिथ्यावाद एव । नाशकारणाभावेन निरवपकद्रव्याणां नाशासम्मवाद । कार्याणा- मपि विनाशासिद्धेश्च । घो जीर्ण इति मसयवदेव, पटोऽतीत इत्यादिमतीत्या घटादेरतीताख्याया अस्थाया एवं सिदेः । अ. व्यक्ततायाश्च कार्यातीतताभ्युपगमेऽस्मन्मतप्रवेश एव । किञ्च विनाशस्य प्रपञ्चतत्त्वताभ्युपगमेऽपि विनाश एव वन्धस्य पुरुषार्थः सम्भवत्येवेति॥ " ·सांख्यप्रवचनमाये कश्चित् तु ज्याचष्टे- शून्यं तस्वमित्यज्ञानां कुत्सितवाद- मात्रं, न पुनरत्र युक्तिरस्ति । प्रमाणसत्तासत्त्वविकल्पासहस्वाद । शून्ये प्रमाणाङ्गीकारे तेनैव शून्यताक्षतिः । अनङ्गीकारे प्रमाणा- भावान शून्यसिद्धिः । स्वतः सिद्धौ च चिद्रूपताधापत्चिरित्यर्थ इति ॥ न च, न निरोधो न चोत्पचिर्न वद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ सर्वशून्यं निरालम्ब स्वरूपं यत्र चिन्त्यते । . अभावयोगः स मोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति, इति श्रुतिस्मृ. तिभ्यामपि शून्यं तत्त्वतया प्रतिपाद्यत इति वाच्यम् । पुरुषाणां निरोधाद्यभावस्यैव तादृशीषु श्रुतिपु तत्त्वतयोक्तत्वात् । पूर्वोत्तर- वाक्याभ्यां पुरुषस्यैव प्रकरणात । विलीनविश्वचिदाकाशस्यौ। तादृशस्मृतिषु तत्वतया प्रतिपादनाच्च । त्रैलोक्यं गगनाकार नभस्तुल्यं वपुः स्वकम् । वियदूगामि मनो ध्यायन योगी ब्रह्मच गीयते, इत्पादि- चाक्यान्तरेकवाक्यत्वादाकाशाशून्ययोः पर्यायत्वादिति । मनोमह- तत्वाद्यखिलान्त:करणं विपद्गगामि चिदाकाशे लीनम् ॥ ४५ ॥ दूपणान्तरमाह- उभयपक्षसमानक्षेमत्वादयमपि ॥ ४६॥ क्षणिकबाह्यविज्ञानोभयपक्षयोः समानौमत्वात् तुल्यनिरसन- हेतुकत्वादयमपि पक्षो विनश्यतीत्यनुषङ्गः क्षणिकपक्षनिरासहेतु- हिं प्रत्यभिज्ञानुपपत्त्यादिः शून्यवादेऽपि समानः । तथा विज्ञान- पक्षानेरासहेतुर्बाह्यप्रतीत्यादिरप्यत्र समान इत्यर्थः ॥ ४६ ॥ यदपि दुखःनित्तिरूपतया तत्साधनतयां वा शून्यतैवास्तु पुरुषार्थ इति तदपि दुर्घटमित्याह- ·१प्रथमोऽध्यायः अपुरुषार्थत्वमुभयथा ॥ ४७ ॥ उभपया स्वतः परतश्च शून्यतायाः पुरुषार्थत्वं न सम्भवति । स्वनिष्ठत्वेनव मुखादीनां पुरुषार्थत्वात् । स्थिरस्य च पुरुषस्थानभ्यु: पामादिसर्थः ॥ ४७॥ तदेवं बन्धकारणविषये नास्तिकमतानि पितानि । इदानी पूर्वनिरस्तावशिष्टान्यास्तिकसम्भाव्यापपन्यानि बन्धकारणानि निरस्यन्ते- न गतिविशेषात् ॥ १८॥ प्रकरणाद् बन्यो लभ्यते । न गतिविशेषाद शरीरमवेशा- दिरूपादपि पुरुषस्य वन्ध इसर्थः ॥४८॥ अत्र हेतुमाह- निष्क्रियस्य तदसम्भवात् ॥ ४९ ॥ निष्क्रियस्य विभोः पुरुषस्य गत्यसम्भवादित्यर्थः ॥ ४९ ॥ ननु श्रुतिस्मृत्योरिहलोकपरलोकगमनागमनश्रवणाव पुरुषस्य परिच्छिन्नत्वमेवास्तु । तथाच श्रुतिरपि, अष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मे- स्पादिरित्याशङ्कामपाकरोति- मूर्तत्वाद् घटादिवत् समानधर्मापत्तावपसिद्धान्तः॥५०॥ यदि च धादिवद पुमान मूर्तः परिच्छिन्नः स्वीक्रियते । तदा सावयवत्वविनाशित्वादिना घटादिसमानधर्मापत्वावपसिद्धान्तः स्पादित्यर्थः ॥ ५० ॥ गतिश्रुतिमुपपादपति-- गतिश्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत ॥ ५१ ।। या च गतिश्रुतिरपि पुरुपेऽस्ति सा विभुत्वश्रुतिस्मृतियुक्त्य- ·सांख्यप्रवचनमाध्ये . मुरोधेनाकाशस्येवोपाधियोगादेव मन्तव्यसर्थः। तत्र च प्रमाणम् घटसंवतमाकाशं नीयमाने घटे यथा । घटो नीयत नाकाशं तद्वज्जीवो नभोपमः ॥ बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराग्रमात्रो ावरोऽपि दृष्टः * इत्यादिश्रुतिः । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरित्यादिका च स्मृतिः । मध्यमपरिमाणत्वे सावयवत्वापत्या विनाशिवमणुते च देहव्यापि- ज्ञानाद्यनुपपत्तिरित्यादिश्च युक्तिरिति । अत एव, प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् । प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा, इत्यादिस्मृतिभिः प्रकृतेरेव विशिष्य क्रियारूपा गतिः स्मर्यत इति ॥५१॥ न कर्मणाप्यतहमत्वात् ॥ ५२ ॥ कर्मणा दृष्टेनापि साक्षान पुरुषस्य वन्धः । कुतः । पुरुष. धर्मवाभावादित्यर्थः । पूर्व विहितनिपिद्धव्यापाररूपेण कर्मणा वन्धो निराकृतः। अत्र तु तज्जन्यादृष्टनेत्याधिक विभागादपौनरु- त्यम् ॥५२॥ नन्वन्यधर्मेणाप्यन्पस्य वन्धः स्याव, तत्राह---- अतिप्रसक्तिरन्यधर्मत्वे ॥ ५३ ।। वन्धतत्कारणयोभिन्नधर्मवेऽतिप्रसक्तिः मुक्तस्यापि बन्धाप- त्तिरिसर्थः ॥ ५३॥ किं बहुना । स्वभावादिकर्मान्तरन्येन वा केनापि पुरुषस्य यन्धोत्पत्तिन घटते । श्रुतिविरोधादिति साधारणं वाधकमाइ- निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चेति ॥ ५४॥ पुरुषवन्यस्यानोपाधिकरवे, साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्वे- ·१ प्रथमोऽध्यायः। त्यादिश्रुतिविरोधश्वेत्पर्यः इतिशब्दो बन्धहेतुपरीक्षासमालो ॥२४॥ तदेवं, न स्वभावतो बद्धस्येत्यादिना प्रघहकेनेतरपातपेषतः प्रकृतिपुरुषसंपोग एव साक्षावन्धहेतुरवधारितः । तपमाशङ्का । नंनु प्रकृतिसंयोगोऽपि पुरुपे स्वाभाविकत्वादिविकल्पग्रस्तः कथं न मनात सयोगय स्वाभाविकलकालादिनिमित्तकावे हि मुक्त- स्थापि बधापत्तिरित्यादिदोपा यथायोग्यं समाना एवेति । ता- मिमामा परिहरति- तद्योगोऽप्यविवेकान्न समानत्वम् ।। ५५॥ पूर्वोकतयोगोऽपि पुरुपस्याविवेकापमाणादविवेकादेव हिनिमित्ताद संयोगो भवति । अतो नोक्तदोषाणां समानत्वप- स्तीत्यर्थः । स चाविको मुक्तेपु नास्तीति, न पा पुनः संपोगो भवतीति । नन्वचित्रकोऽत्र न प्रकृतिपुरुषाभेदसाक्षात्कारः । सं. योगात् मागसत्वात् । किन्तु विवेकमागभावो विवेकाख्यज्ञान- चासना वा तदुभयमपि न पुरुपधर्मः । किन्तु बुद्धिधर्म एवेत्यन्य- धर्मेणापत्र संयोगेऽतिप्रसङ्गदोपताम्पमस्त्येवेतिचन्मैवम् । विषय- तासम्बन्धनाविवेकल्प पुरुपधर्मवाद । तथा च प्रकाशिर्बुद्धिरूपा सती यस्मै स्वामिपुरुषाय तनुं विविच्य न दर्शितवती स्वत्ति- दर्शनार्थ तदीयबुद्धिरूपेण तत्रैव पुरुपे संयुज्यत इति व्यवस्थयाति- मसगाभावात् । तदुक्तं कारिकया, पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पहावयवदुभयोरपि संयोगस्तकृतः सर्गः, इति । स्वामिने पुरुषाय मधानेन दर्शयितुं तयोः कैवल्याथै चेसर्थः । अविवेकस्य रतिरूपत्वं तु, पाङ्मात्रं न तु तत्वं चिचिस्थितरित्यागामिसूवे पक्ष्यामः । अविवेकश्च संयोगद्वारैव बन्धकारणम् । प्रलये बन्धा- ऽदर्शनाव । अविवेकनाशेऽपि जीवन्मुक्तस्य दुःखभोगदर्शनाच । -- ·सांख्यप्रवचनभाये 1 अतः साक्षादेवाविवेको बन्धकारणं माइनोक्तः । ननु भोग्य- भोक्तृभावनियामकत्वेन क्लृप्तस्यानादिस्वस्वामिभावस्य कर्मादीनां वा संयोगहेतुत्वंमस्तु,किमित्यविवकोऽपि संयोगहेतुरिष्यत इतिचेषा पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसडोनिजन्मसु, इति गीतायां सनाख्याभिमानस्य संयोगहेतुत्वस्मरणात् । वक्ष्यमाणादिवाक्य- युक्तिभ्यश्चान्यथा ज्ञानतो मोक्षस्य श्रुतिस्मृतिसिदस्यानुपपत्तेश्व। अथैवमाप स्त्रोपाधिकर्मादिकमपि संयोगकारणं भवति । तदिहाय कथाविवेक एव केवलं तत्र कारणमुच्यत इति । उच्यते । अवि- चेकापेक्षया कर्मादीनामपि परम्परयैव पुरुषसम्बन्धः। तथाऽविवेक एव पुरुषेण साक्षाच्छेत्तुं शक्यते । कर्मादिकं स्वविवेकाख्यहेतूच्छेद- द्वारैवेत्याशयेनाविवेक एव मुख्यतः संयोगहेतुतयोक्त इति । अयं चाविवेकोऽगृहीताससर्गकमुभयज्ञानमविद्यास्थलाभिषिक्त एव विवक्षितः बन्धो विपर्ययाद्, विपर्ययभेदाः पश्चेसागामिसूत्रदयात् तस्य हेतुरविधेति योगसूत्रेऽप्यविद्याया एव पञ्चपर्वाया बुद्धि- पुरुपसंयोगहेतुताक्चनाच्चान्यथाख्यात्पनभ्युपगममात्र एव पोगवो- ऽत्र विशेषौचिसात् । न पुनरविवेकोऽवाभावमा विवेकमागभावो वा । मुक्तस्यापि बन्धापत्तेः। जीवन्मुक्तस्यापि भाविविवेकव्यक्ति- भागभावेन धर्माधर्मोत्पत्तिद्वारा पुनर्वन्धप्रसङ्गाच्च । तथाऽऽगामिः सूत्रस्थध्वान्तदृष्टान्तानुपपत्तेश्च । अभावस्य ध्वान्तवदावरकत्वा- SHम्भवाद । तथा दिहासावप्पवित्रेकस्य श्रूयमाणो नोपपधेया. तामिति । अस्मन्मते व वासनारूपस्यैषाविवेकस्य संयोगाख्य. जन्महेतुतया तमोवदावरकत्वद्धिहासादिक मनसैवोपपद्यते । तस्य हेतुरविधेति पातजलसूत्रे च भाप्पकारैरविद्याशब्देनाविद्यानीज पाख्यातम् । शानस्य संयोगोचरकालीनत्वेन संयोगाजनकत्ता- ·१ प्रथमोऽध्यायः। दिति । अपि च, पुरुषः प्रकृतिस्थो हि मुक्त इसादिवाक्पेष- ऽभिमानाख्यसंयोगस्यैव प्रकृतिस्थताख्यसंयोगहेतुतावगम्यते । अत एव चाऽविद्या नामावोऽपि तु विद्याविरोधि ज्ञानान्तरमिति योगभाष्ये व्यासदेवैःप्रयत्रेनावतमातस्मादविवेकाविद्ययोस्तुल्प- योगक्षेमतया विवेकस्यापि ज्ञानविशेषत्वमिति सिद्धम् । अयं चाऽविवेकस्त्रिया संयोगाख्यजन्महेतुः साक्षाद्धर्माधोत्पत्तिद्वारा रागादिदृष्टद्वारा च भवति । सति मूले तद्विपाक इति योगसूत्राद। कर्तास्मीति निवद्भयत-इति स्मृतः । वीतरागजन्मादर्शनादिति न्यायसूत्राच । तदुक्तं मोक्षधर्मेऽपि- झानेन्द्रियाणीन्द्रियार्या नोपसर्पन्त्यतर्पलम् । हीनश्च करणैदेही न देहं पुनरर्हति ॥ तस्मात् तात्मकादागा वीजाज्जायन्ति जन्तवः, इति । राग- स्त्वविवेककार्य इति योगसूत्राभ्यामप्येतत् प्रसतव्यम् । समान- तन्त्रन्पापात् । तच्च सूत्रद्वयं, क्लेशमूला क्लेशश्चाकर्माशयः, सति मुले तद्विपाको जात्यायुभॊगा इति । शश्वाविद्यादिपञ्चकमिति । अविवेकस्य बन्धजनने द्वारजातं च पिण्डीकृत्येवरगीतायामुक्तम्- अनात्मन्यात्मविज्ञानं तस्माद दुःखं तथेतरत । रागपादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिवन्धनाः ॥ कार्यों हास्य भवेद्दोपः पुण्यापुण्यमिति श्रुतिः । तदोपादेव सर्वेषां सर्वदेइसमुद्भवः, इति । एतदेव न्याये मत्रितम् । दुःखजन्ममटीतोषीमव्याशानानामुत्तरोत्तरापाये तद. नन्तरापायादपवर्ग इति । तदेवं संयोगारुपजन्मद्वारा बन्धास्य- हेयस्य मूलकारणमविवेक इति हेयहेतुः प्रतिपादितः ।। ५५ ॥ इतः परं क्रमप्राप्त हानोपायव्यूहमतिविस्तरेणाशास्त्रसमाप्ति प्रतिपादयति । अन्तरान्तरा चोक्तव्यूहानपि विस्तारयिष्यति ।

·सांख्यप्रवचनभाष्ये नियतकारणात्तदुच्छित्तिान्तवत् ॥ ५६ ॥ शुक्तिरजतादिस्थले लोकसिद्धं यन्नियतकारणं विवेकसाक्षा- कारस्तस्मात् तस्याविवेकस्पोच्छित्तिर्भवति । ध्वान्तवत् । यथा धान्तमालोकादेव नियतकारणानश्यति, नोपायान्तरेण, तथैवा- ऽविवेकोऽपि विवकादेव नश्यति, न तु कर्मादिभ्यः साक्षादिसर्थः। तदेतदुक्तं योगसूत्रेण, विवेकख्यातिविष्ठवा हानोपाय इति । कर्मादीनि तु ज्ञानस्यैव साधनानि । योगागानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेरिति योगसूत्रेण सत्त्वशुद्धिद्वारा ज्ञान एवं योगाद्वान्तर्गतसर्वकर्मणां साधनत्वावधारणादिति ।। प्राचीनास्तु वेदान्तिनो मोक्षेऽपि कर्मणो ज्ञानागत्वमाहुः । विद्यां चाविद्या च यस्तदेदोभयं सह । अविद्यया मृत्यु तीवो विद्ययाऽमृतमश्नुत इति श्रुती, सहकारित्वेन चेति वेदान्तसूत्रे चाङ्गाङ्गिभावेन ज्ञानकर्मणोः सहकारित्वावधारणात् । ज्ञानिनाऽज्ञानिना वापि यावद्देहस्य धारणम् । तावद्वर्णाश्रमप्रोक्तं कर्तव्यं कर्म मुक्तये, इसादिस्मृतेश्च । सपमर्दै चेति वेदान्तसूत्रेण तु कर्मत्यागो योगारूढस्य न्यायमाप्तो- ऽनूघत एक ज्ञानस्य मुख्यतो मोक्षहेतुत्वं व्यवस्थापयितुम् । यदि हि विक्षेपकवाद कर्म ज्ञानाभ्यासस्य विरोधि भवेद तदा, गुण- लोपे न गुणिन इति न्यायेन प्रधानरक्षार्थमद्भूतं कर्म याज्यं जडभरतादिवदिखाशयादिति । तेषां मतेऽपि विवेकद्वारा विना विवेकनाशकावं कर्मणो नैव सिद्ध्यतीति न तद्विरोधः । अत्र सूत्रे ध्वान्तस्यालोकनाश्यत्ववचनात् तमोऽपि द्रव्यमेव । न बालोका- भावः । अमक्ति वाधके नीलं तम इत्यादिप्रत्ययानां भ्रमता- नौचियात् ।नच क्लोनवोपपत्तावतिरिक्तकल्पनागौरवमेन वाधक- मिति वाच्यम् । एवञ्च सति विज्ञानमात्रेणेव स्वप्नवत् सर्व- ·१प्रथमोऽध्यायः व्यवहारोपपत्तावतिरिक्तकल्पनागौरवेण वायमितीतेरपि बाधाप- तेः। तस्मादत्र प्रामाणिकत्वाद् गौरवं न दोपायेति। ननु निवेक- • ज्ञानं विनाप्यविवेकारूपज्ञानव्यक्तीनां स्वस्वतृतीयक्षणेऽवश्य विनाशाज्ञानस्य तन्नाशकलं किमर्थमिप्यत इति चेत् । अविवेक- शब्देन तद्वासनाया एव पूर्वसूत्रे व्याख्यातत्वाव । अनागतावस्थ- स्थाविवेकस्यास्मन्मते नाशसम्भवाचेति ॥ ५६॥ ननु प्रकृतिपुरूपाविवेक एवं चेत्ये संयोगद्वारा बन्धहेतुस्तयो- विवेक एव च मोक्षहेतुस्तहि देहाभिमानसत्वेऽपि मोक्षः स्या- व । तच्च श्रुतिस्मृतिन्यायविरुद्धमिति सवाई- प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य तद्धाने हानम् ॥ ५७॥ पुरुपे प्रधानाविवेका कारणाद्योऽन्याविषको बुद्धयाघधि- वेको जापते कार्याविवेकस्य कार्यतयानादिकारणाविवेकमुलक- स्वात् तस्य प्रधानाविवेकहाने ससवश्य हानमित्यर्थः । यथा शरीरादारमान विविक्त शरीरकार्येषु रूपादिबविवेको न सम्भव- ति तथा कूटस्थत्वादियौः मधानात् पुरुप विविक्ते तत्कार्येषु परिणामादिधर्मकेषु बुद्धादिप्वभिमानो नोत्पत्तुमुत्सहते । तुल्प- न्यायात कारणनाशाचेति भावः । तदेतत् स्मर्यते- चित्राधारपटसागे सक्तं तस्य हि चित्रकम् । प्रकृतेविरमे चेत्थं ध्यापिनों के स्मरादयः, इति । विरमो विरामस्यागः भादिशब्देन द्रव्यरूपा अपि विकारा ग्राह्या इति । यच बुद्धिपुरुषविवेकादेव मोक्ष इसपि कचिदुच्यते । तत्र स्थूल- सूक्ष्मबुद्धिग्रहणाद प्रकृतेरपि ग्रहणम् । अन्यथा बुद्धिविकेऽपि मकसभिमानसम्भवादिति । ननु बुयाद्यभिमानातिरिक्त मकृस- ऽभिमाने किं प्रमाणपहप इयायखिलाभिमानानांबुझ्यादिषिपर्य- स्वेनैवोपपत्तेरिति चेन्न । मृत्ला मृत्वा पुनः दृष्टौ स्वर्गा स्या ·सांत्यप्रवचनभाये मा च नारकी * इसाघभिमानानां प्रधानविषयत्वं विनानुपपत्तेः। अतीतानां बुख्याद्यखिलकार्याणां पुनः सृष्टयभावात् । प्रधानस्य विदमेव मलयानन्तरं जन्म यबुद्ध्यादिरूपैकपरिणामसागेनापर- बुझ्यादिरूपतया परिणमनमिति । न चात्मनि जन्मादिशान- मभिमान एव न भवति।पुरुषस्यापिलिङ्गशरीरसंयोगवियोगरूपयो. जन्ममरणयोः पारमार्थिकत्वादिति वाच्यम् । न जायते म्रियते वा कदाचिनाय भूता भविता का न भूपः * इत्यादिवाक्यै- जन्मादिप्रतिषेधेनोत्पत्तिविनाशाभिमानरूपस्यात्मनि जन्मादिज्ञान- स्य सिद्धरमसक्तस्प प्रतिषेधायोगात् । किञ्च बुझ्यादिषु पुरुषा.. णामभिमानोऽनादिक्तुं न शक्यते । बुख़्यादीनां कार्यत्वात । अतः कार्यप्वभिमानव्यवस्था) नियामकाकाङ्कायां कारणाभिमान एव निपामकतया सिद्ध्यति।लोके दृष्टत्वात् । कल्पनायाश्च दृष्टा. नुसारित्वात । यथा लोके दृष्टः क्षेत्राभिमानाव क्षेत्रजन्यथान्या- दिष्वभिमानः । सुवर्णाभिमानाच्च तज्जन्यकटकादिष्वभिमानः । तयोनिरस्पा च तयोनिवृत्तिरिति प्रधानाभिमानतद्वासनयोश्च वीजाडरवदनादित्वान्न तदभिमाने नियामकान्तरापेक्षेति ॥५॥ एवं प्रतिपादिते चतुष्यूहे पुनरियमाशङ्का । ननु पुरुषे चेद् बन्धमोक्षौ विवेकाविवेकौ स्वीकृतौ तह, निसशुद्धबुद्धमुक्तस्येति स्वोक्तिविरोधः । तथा च, न विरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः * न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येपा परमार्थता इत्यादिश्रुति- विरोधश्चेति । तां परिहरति- वाङ्मानं न तु तत्वं चित्तस्थितेः ॥ ५८ ॥ वन्धादीनां सर्वेषां चित्त एवावस्थानाव तत् पुरुपे वाड्मात्रं सर्व स्फटिकलौहित्यवत् प्रतिविम्वमावत्वान्न तु तत्वं तस्य भावः। अनारोपितं जपालौहित्यवादित्यर्थः । अतो नोक्तविरोध इति ·१ प्रथमोऽध्यायः । भावः । स समानः सन्नुभौ लोकावनुसश्चरति ध्यायतीव लेलाय- तीवेत्यादिश्रुतयस्त्वव प्रमाणम् । पुरुषः समानो लोकयोरेकरूपः। इवशब्दाभ्यां नानारूपत्वस्यौपाधिकत्वमुक्तम् । तथा चोक्तम्- बन्धमौक्षौ मुखं दुःखं मोहापतिश्च मापया । स्वप्ने यथात्मनः रूपातिः संसृतिर्न तु वास्तवी, इति । मायया मायाख्यमकृत्यौपाधिकीत्यर्थः । नन्वेवं तुच्छस्प चन्धस्य हानं कथं पुरुषार्थः, कथं वान्यधर्माभ्यामविवेकविवेका- भ्यामन्यस्य वन्धमोक्षस्वीकारे कर्मादिभिरिव नाव्यवस्थेति चेद- प्रोक्तमायमपि पुनः प्रपञ्च्यते। यद्यपि दुःखयोगरूपो बन्धो वृत्ति- रूपौ च विवेकाविवेकौ चित्तस्यैव, तथापि पुरुषे दुःखप्रतिविम्ब एव भोग इसवस्तुत्वेऽपि तद्धानं पुरुषार्थः । दुःखं मा भुञ्जीयेति मार्थनात् । एवं यस्मै पुरुपाय प्रकृतिरविवेकेनात्मानं दर्शितवती तद्वासनावशात् तमेव संयोगद्वारा वध्नाति नान्यम् । तथा यस्मै विवेकेनात्मानं दर्शितवती तमेव स्ववियोगद्वारा मोचयति । वास नोच्छेदादिति व्यवस्थापि घटत इति । कर्मादिभिर्वन्धाभ्युपगमे खेवं व्यवस्था न घटते । कर्मादीनां साक्षिमास्यत्वाभावेन साक्षाव पुरुपेप्वप्रतिविम्बनादिति ॥५८॥ ननु बन्धादिकं चेत् पुरुषे वाड्यात्रं तहिं श्रवणेन युक्त्या घा तस्य पायो भवतु, किमर्थं श्रुतिस्मृत्योः साक्षात्कारपर्यन्तं विवेकज्ञानमुपदिश्यते मोक्षहेतुतयेति ? । तत्राह- युक्तितोऽपि न बाध्यते दिङ्मढ़वदपरोक्षाहते ॥ ५९॥ युक्तिर्मननम् । अपिशब्दः श्रवणसमुच्चयार्थः । वामात्रमपि पुरुपस्प बन्धादिकं श्रवणमननमात्रेण न वाध्यते साक्षात्कार विना । यथा दिङ्मृहस्प जनस्य वाल्मात्रमपि दिग्वैपरीत्यं - ·કરે सांख्यप्रवचनभाये श्रवणयुक्तिभ्यां न वाध्यते साक्षात्कारं विनयर्थः । प्रकृते चेदमेव घाध्यत्वं यत् पुरुपे बन्धादिबुद्धिनिवृत्तिर्न त्वभावसाक्षात्कारः । श्रवणादिना तदुत्पत्तिसम्भावनाया अप्यभावादिति ।। अथवेत्थं व्याख्येयम् । ननु नियतकारणात तदुच्छितिरि- सनेन विवेकज्ञानमविवेकोच्छेदकमुक्तम् । तज्ज्ञानं किं श्रवणादि- साधारणमुतास्ति कश्चिद्विशेष इत्याकाङ्क्षायामाह- युक्तितोऽपी- त्यादिसूत्रम्॥ अविवेको युक्तितः श्रवणतश्च न बाध्यते नोच्छिद्य- ते । विवेकापरोक्ष विना दिङ्मोहवादित्यर्थः । साक्षात्कारभ्रमे साक्षात्कारविशेषदर्शनस्यैव विरोधित्वादिति ॥ ५९ ॥ तदेवं विवेकसाक्षात्कारान्मोक्षं प्रतिपाद्य इतः परं विवेकः प्रतिपादनीयः । सत्रादौ प्रकृतिपुरुषादीनां विवेकतः सिद्धौ प्रमाणान्युपन्यस्यन्ते- अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधो धूमादिभिरिव वह्नः॥६०॥ अचाक्षुषाणामप्रत्यक्षाणाम् । केचित् तावत् पदार्थाः स्थूल- भूततत्कार्यदेहादयः प्रत्यक्षसिद्धा एव । प्रसक्षेणासिद्धानां प्रक- तिपुरुषादीनामनुमानेन प्रमाणेन बोधः पुरुषनिष्ठफलसिद्धिर्भवति यथा धूमादिभिर्जनितेनानुमानेन वह्नः सिद्धिरित्ययः । अनु- मानासिद्धमप्यागमाद सिद्ध्यतीत्पपि चोध्यम् । अस्य शास्त्रस्पानु- मानमाधान्यान तु केवलानुमानस्य मुख्यतपैवोपन्याप्तो न त्वाग- मस्पानपेक्षेति । तथा च कारिका- सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रतीतिरनुमानात् । तस्मादपि चासिद्धं परोक्षमासागमात् सिद्धम्, इति ॥ अनेन च सूत्रेणेदं मननशास्त्रमित्यवगम्यते ॥ ६० ॥ उक्तप्रमाणैः साध्यस्य विवेकस्य प्रतियोग्यनुयोगिपदार्थानां सदसूत्रं वक्ष्यमाणानुमानोपयोगिकार्यकारणभावमपि प्रदर्शयति- ·१ प्रथमोऽध्याय. 1 सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः प्रकृतेमहान महतो- ऽहकारोऽहङ्कारात्पश्वतन्मात्राण्युमयमिन्द्रियं तन्मात्रेभ्यः स्थूलभूतानि पुरुष इति पञ्चविंशतिर्गणः ॥ ६१॥ सत्त्यादीनि द्रव्याणि न वैशेषिका गुणाः । संयोगविभागव- स्वात् । लघुत्वचलत्वगुरुत्वादिधर्मकत्वादिधर्मकत्वाच । तेष्वत्र शास्त्रे श्रुयादौ च गुणशब्दः पुरुषोपकरणत्वात् । पुरुषपश्यन्ध. कत्रिगुणात्मकमहदादिरज्जुनिर्मातृत्वाच प्रयुज्यते । तेषां सत्या- दिद्रव्याणां या साम्यावस्थाऽन्यूनानतिरिक्तावस्था न्यूनाधिक- 'भावेनासंहतावस्येति यावत् । अकार्यावस्थेति निष्कर्षः अकार्या- ऽस्योपलक्षित गुणप्तामान्य प्रकृतिरित्यर्थः । यथाश्रुते वैषम्याव- स्थायां प्रकृतिनाशमसङ्गात् ।। सत्त्वं रजस्तम इति एपैव प्रकृतिः सदा । एपैव संशतिर्जन्तोरस्पाः पारे परं पदम, इसादिस्मृतिभि- गुणमात्रस्यैव मकृतित्ववचनाच । सत्त्वादीनामनुगमाय, सामान्ये- ति। पुरुषव्यावर्तनाय, गुणेति । महदादिव्यावर्तनाय चोप- लक्षितान्तमिति । महदादयोऽपि हि कार्यसवादिरूपाः पुरुषोप- करणतया गुणाश्च भवन्तीति । तदत्र प्रकृते: स्वरूपणेवोक्तम् । अस्या विकोपस्तु पश्चाद्वक्ष्यते । प्रकृतेः कार्यों महान महत्नत्तम् । महदादीनां स्वरूपं विशेषश्च वक्ष्यते । महतश्च कार्योऽहङ्कारः । अहङ्कारस्य कार्ययं, तन्मात्राण्युभयमिन्द्रियं च । तलोभपमिन्द्रियं बाह्याभ्यन्तरभेदेनैकादशविधम् । सन्मात्राणां कार्याणि पञ्च स्थूलभूतानि । स्थूलशब्दात तन्मात्राणां सूक्ष्मभूतत्वमभ्युपगतम् । पुरुषस्तु कार्यकारणविलक्षण इति । इत्येवं पञ्चविंशतिर्गणः 'पदार्थव्यूहः । एतदतिरिक्त पदार्थो नास्तीत्यर्थः । अथवा सत्वा- ·सांख्यप्रवचनभाये " दीनां प्रसेकम्पत्त्यानन्त्यं गणशब्दो वक्ति । अयं च पञ्चविंश- तिको गणो द्रव्यरूप एव । धर्मधर्यभेदात्तु गुणकर्मसामान्पा- दीनामत्रैवान्तर्भावः । एतदतिरिक्तपदार्थसत्त्वे हि ततोऽपि पुरुप- स्य विवक्तव्यतया तदसङ्ग्रइन्यूनतापयेत । एतेन साङ्ख्याना- मनियतपदार्थाभ्युपगम इति मूढमलाप उपेक्षणीयः । दिक्काली चाकाशमेव । दिकालावाकाशादिभ्य इत्यागामिसूत्रात । एत एवं पदार्थाः परस्परमवेशामवेशाभ्यां कचित् तन्त्र एकमेव, कचित् तु पट्, कचिच पोडश, कंचिञ्च सङ्घयान्तरैरप्युपदिश्यन्ते । विशेषस्तुं साधर्म्यवैधर्नामात्र इति मन्तव्यम् । तथा चोक्तं भागवते- एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः॥ इति नानामसङ्ख्यानं तत्त्वानाम् ऋषिभिः कृतम् । सर्व न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद्विदुषां किमशोभनम, इति ॥ एते च पदार्थाः श्रुतिष्वपि गणिताः। यथा गर्भोपनिषदि- अष्टौ प्रकृतयः पोडश विकारा इति । प्रश्नोपनिपदि च-पृथिवी च पृथिवीमावा चेत्यादिना । एवं मैत्रेयोपनिषदादिष्वपि । अष्टौ च प्रकृतयः कारिकया व्याख्याता:- मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः, इति । एकमेवाद्वितीय तत्वमिति श्रुतिस्मृतिमवादस्तु सर्वतत्त्वानां पुरुषे विलापनेन शक्तिशक्तिमदभेदेनेसविरोध: । लपस्तु सूक्ष्मी- भावनावस्थानं, न तु नाश इति । तदुक्तम्- आसीज्ज्ञानमयोऽप्पर्ध एकमेवात्रिकल्पितम् ।। अविकल्पितमविभक्तम् । एतच्च ब्रह्ममीमांसाभाष्येऽद्वैतप्रसङ्ग- तो विस्तरेणोपपादितम् । विशेषत्त्वयं यत् सेश्वरवादेऽन्यतवानां .

·१ प्रथमोऽध्यायः ४५. तत्रैवाविभागाद् ईश्वरचैतन्यमेवैकं तत्त्वम् । निरीश्वरवादे तु त्रिवेणिवदन्योन्याविभक्ततौकस्मिन् कृटस्थे तेजोमण्डलपदादिय- मण्डले प्रकृत्याख्यक्षमावस्थपा महदादेरविभागादात्मैवैकं तत्व- मिति । तयाच वक्ष्यति-नाद्वैतश्रुतिविरोधो जातिपरत्वादिति ॥६॥ एतेषु पदार्थप्वचाक्षुपाणामनुमानेन यो प्रतिपादयति सूत्र- जातेन- स्थूलात् पञ्चतन्मात्रस्य ॥ ६२ ॥ वोघ इसनुवर्तते । स्यूलं तावचाक्षुषमेव । तच तम्मान कार्य- तयोक्तम् । ततः स्यूलभूताद कार्यात तत्कारणतया तन्मानानु. मानेन स्थूलविवेकतो बोध इयर्थः । आकाशसाधारण्याय स्थूल- स्वमत्र बाह्येन्द्रियग्राहगुणकत्वं, शान्तादिविशेषवत्त्वं वा । तन्मा- वाणि च यजातीयेषु शान्तादिविशेषत्रयं न तिष्ठति तजातीया- नां शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानामाधारभूतानि सुक्ष्मद्रयाणि स्थूला- नामविशेषाः॥ तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रास्तेन तन्मात्रता स्मृता । न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषिणः, इति विष्णु. पुराणादिभ्यः अस्यायमर्थः । तेषु तेषु भूतेषु तन्मात्रास्तिष्ठन्तीति कृत्वा धर्मधर्म्यभेदाद द्रव्याणापाप तन्मात्रता स्मृता । सेच पदार्थाः शान्तपोरमृदाख्यैः स्थूलगतान्दादिविशेपैःशून्पाः। एक- रूपलान् । तथा च शान्तादिविशेषशून्यशदादिपरमेष भूतानां मान्दादितन्मावत्वमित्याशयः । अतोऽविशेपसज्ञिता इति । शान्तं मुखात्मक, घोरं दुःलात्मक, मुदं मोहात्मकम् । तन्मात्राणि च देवादिमात्रभोग्यत्वेन केवलं मुखात्मकान्पेछ । सुखाधिक्यादिति ॥ अत्रेदमनुमानम्- अपकर्पकाष्ठापन्नानि स्थूलभूतानि स्व. विशेषगुणवद्रव्योपादानकानि । स्थूलत्वाद् घटपटादिवदिति। - ·४६ सांख्यप्रवचनभाये .. . । अत्रानवस्थापत्या सूक्ष्ममादायैव साध्यं पर्यवस्यति ।अनुकूलतर्क- श्चात्र कारणगुणक्रमेण कार्यगुणोत्पत्ते धकव्यतिरेकेणापरिहार्य- त्वम् । श्रुतिस्मृतयश्चेतिप्रकृतेः शब्दस्पर्शादिमत्त्वे तु वाधकमस्ति, शब्दस्पर्शविहीनं तद्रूपादिभिरसंयुतम् । त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिममवाप्ययम्, इति विष्णुपुराणा. दिवाक्यजातम् । बुद्ध्यहङ्कारयोश्च शब्दस्पर्शादिमत्त्वे भूतकारण- त्वश्रुतिस्मृतय एव वाधिकाः सन्ति । बाह्येन्द्रियग्राह्यजातीय- विशेषगुणवत्त्वस्यैव भूतलक्षणत्वेन तयोरपि भूतत्वापत्या स्वस्य स्वकारणत्वानुपपत्तेरिति । नन्वेवं कारणद्रव्येषु रूपाधभावे त. न्मात्ररूपादेः किं कारणमिति चेत्, स्वकारणद्रव्याणां न्यूनाधिक- भावनान्योऽन्यं संयोगविशेष एव । हरिद्रादीनां संयोगस्य त- दुभयारब्धट्रव्ये रक्तरूपादिहेतुत्वदर्शनात् । दृष्टानुसारेण स्वाश्रय- हेतुसंयोगानामेव रूपादिहेतुत्वसम्भवे तार्किकाणां परमाणुषु रूप- कल्पनं तु हेयम् । सजातीयकारणगुणस्यैव कार्यगुणारम्भकते- ति तु तेपामपि न नियमः । तसरेणुमहत्त्वादाववयवबहुत्वादेरेव तैरपि हेतुत्वाभ्युपमादिति दिक् ।। इन्द्रियानुपानं चाकाशानुमानवदर्शनस्पर्शनवचनादिभिः प्र- त्यक्षाभित्तिभिरेवेति तदत्र नोक्तम् । तत्त्वान्तरेण तत्त्वान्तरानु- मानानामेव प्रकृतत्वादिति न न्यूनता । तन्मात्राणां चोत्पत्ती योगमाप्योक्तप्रक्रियैव ग्राह्या यथाङ्काराच्छन्दनन्मानम् । ततश्चा- ऽहङ्कारसहकृताच्छन्दतन्मात्राच्छन्दस्पर्शगुणकं स्पर्शतन्मात्रम् । एवं क्रमेणैकैकगुणसध्या तन्मात्राण्युत्पद्यन्त इति । या तु- आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह । बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पों गुणो मतः, इसादिना विष्णु- पुराणे स्पादितन्मात्रयटिराकाशादिस्थूलभूतचतुष्टपादुक्का । .

·१ प्रथमोऽध्यायः। सा भूतरूपेण परिणमनरूपैव मन्तव्या । आकाशादीनि जला. तानि हि स्थूलभूतानि स्वस्वोत्तरभूतरूपेण स्वानुगततन्मात्राः स्त्रोपरम्भतः परिणमयन्तीति ।। ६२ ।। बाह्याभ्यन्तराभ्यां तैयाहङ्कारस्य ।। ६३ ॥ वाह्याभ्यन्तराभ्यामिन्द्रियाभ्यां तैः पञ्चतन्मात्रेच कार्यरत. स्कारणतयाहङ्कारस्यानुमानेन वोध इत्यर्थः । अहङ्कारश्चाभिमान त्तिकमन्तःकरणद्रव्यं, न अभिमानपात्रम् । ट्रव्यस्पैन लोके द्रव्यो पादानवदर्शनात् । सुपुप्त्यादावहङ्कारत्तिनाशेन भूतनाशमस. झाद्वासनाश्रयत्वेनैवाहङ्काराख्यद्रव्यसिद्धेश्चेति । अप्रेत्थमनुमान- म । तन्मात्रेन्द्रियाण्यभिमानवद्रव्योपादानकानि । अभिमानकार्य- द्रव्यत्वाद । यनै तन्नैवम् । यथा पुरुषादिरिति । नन्वभिमान. बद्रव्यमेवासिद्धमिति चेद, अहं गौर इसादिकृत्युपादानतया चक्षुरादिवत् तसिद्धेः । अनेन चानुमानेन मनआद्यतिरेकमात्र- स्य तत्कारणतया प्रसाध्यत्वाव । अत्र चायमनुकूलस्तकः । बहु स्यां मजायेयेसादिश्रुतिस्मृतिभ्यस्तावद्भूतादिस्टेरभिमानपूर्वक- त्वाद् बुद्धित्तिपूर्वकसष्टौ कारणतयाभिमानः सिद्धःतत्र चैकार्थ- समवायपत्यासत्यैवाभिमानस्य सृष्टिहेतुत्वं लाघवाद कल्प्पत इति। नन्वेवं कुलालाहङ्कारस्यापि घटोपादानत्वापत्त्या कुलालमुक्ती तदन्तःकरणनाशे तनिर्मितघटनाकाः स्यात् । न चैतद्युक्तम् । पुरुपान्तरेण स एवायं घट इति प्रयभिज्ञायमानत्वादिति । मैत्रम् मुक्तपुरुषभोगहेतुपरिणामस्यैव तदन्तःकरणमोक्षोत्तरमुच्छेदाद । न तु परिणामसामान्यस्यान्ताकरणस्वरूपस्य वोच्छेदः । कृतार्थ प्रति नतमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वादितियोगमूत्रेमुक्तपुरुपोपकरण- स्याप्यन्यपुरुपार्थसाधकवसिद्धरिति । अथवाघटादिप्वाप हिरण्य- . गर्माहकार एवं कारणमस्तु, न कुलालाचंहङ्कारस्तथापि सामान्य- ·सांख्यप्रवचनमाध्ये च्याप्तौ न व्यभिचारः । समष्टिबुद्धयाधुपादानिकैच हि दृष्टि पुराणादिषु सासययोगयोश्च प्रतिपाद्यते, न तु तदंशव्यष्टिबुद्धया- ग्रुपादानिका । यथा महापृथिव्या एव स्थावरजङ्गमायुपादानत्वं न तु पृथिव्यशलोष्टादेरिति ॥ ६३ ॥ तेनान्तःकरणस्य ॥ ६४ ॥ तेनाहङ्कारेण कार्येण तत्कारणतया मुख्यस्यान्तःकरणस्य महदाख्यबुद्धरनुमानेन बोध इयर्थः । अत्राप्ययं मयोगः । अह- वारद्रव्यं निश्चयत्तिमद्रव्योपादानकम् । निश्चयकार्यद्रव्यत्वात्। यनैवं तनैवम् । यथा पुरुषादिरिति । अत्राप्ययं तर्कः । सर्वोऽपि लोकः पदार्थमादौ स्वरूपतो निश्चित्य पश्चादभिमन्यते, अपमहं मयेदं कर्त्तव्यमियादिरूपेणेति तावद सिद्धमेव । तत्राहङ्कारद्रव्य- कारणाकालायां कृत्योः कार्यकारणभावेन तदाश्रययोरेव कार्य- कारणभावो लाघवाद कल्पते । कारणस्य दृत्तिलाभेन कार्य- वृत्तिलाभस्यौत्सर्गिकत्वादिति । श्रुतावपि, स ईक्षाञ्चक्रे तदैक्षते- त्यादौ सर्गाद्युत्पन्नबुद्धित एन तदितराखिलसृष्टिरवगम्यते इति । यद्यप्येकमेवान्ताकरणं वृत्तिभेदेन त्रिविधं लायवाद । गुणक्षोभे जायमाने महान् प्रादुर्वभूव ह । मनो महांश्च विज्ञेय एकं तद्वृत्तिभेदतः, इति लैङ्गात् । पञ्च- त्तिर्मनोवद् व्पपदिश्पत इति वेदान्तसूत्रेण माणदृष्टान्तविधया मनसोऽपि वृत्तिमात्रभेदेन बहुत्वसिद्धेश्व। अन्यथा निश्चयादित्ति- भिखि भ्रमसंशयनिद्राक्रोधादितिभिरपि स्वसमसङ्ख्यानन्तान्त:- करणापतेः । बुद्ध्यादिष्वव्यवस्थया मनआदिप्रयोगस्य पातजला- दिसर्वशास्त्रेष्वनुपपत्तेश्च । तथापि वंशपर्वस्तिवावान्तरभेदमाश्रि- स्पान्तःकरणत्रपे क्रमः कार्यकारणभावश्चोक्तः । योगोपयोगि- ·१प्रथमोध्याय - श्रुतिस्मतिपरिभाषानुसारादिति मन्तव्यम् । तदुक्तं वाशिष्ठे- अहमर्थोदयो योऽयं चित्तात्मा चेदनात्मकः । एतचित्तद्रुमस्यास्प वीजं विद्धि महामते ॥ एतस्मात् प्रथमोद्भिन्नादरोऽभिनवाकृतिः। निश्चयात्मा निराकारो वुद्धिरित्यभिधीयते ॥ अस्प बुद्ध्यभिधानस्य याङ्करस्प प्रपीनता । सङ्कल्परूपिणी तत्पाश्चित्तचेतोमनोऽभिधा, इति ।। अहमर्थोऽन्तःकरणसामान्यम् । अत्र वाक्ये वीजाङ्करन्यायेन एकस्यैवान्तःकरणक्षस्य वृत्तिमात्ररूपेण चित्तायाख्यावस्थाभेदाः क्रमिकास्विविधाः परिणामा उक्ता इति । सायशाने व चिन्ता- तिकस्य चित्तस्प बुद्धावान्तर्भावः । अहङ्कारस्य चात्र वाक्पे बुद्धावन्तर्मावः ॥ ६४॥ ततः प्रकृतेः ॥ ६५ ॥ ततो पहत्तत्त्वात् कार्यात् कारणतया प्रकृतेरनुपानेन बोध इयर्थः । अन्तःकरणसामान्यस्यापि कार्यलं तावदेकदा पञ्चेन्द्रिप- झानानुत्पत्या मध्यमपरिमाणतया देहादिवदेव सिद्धम् । श्रुति- स्मृतिमामाण्याच्च । तस्य च प्रकृतिकार्यवेऽयं प्रयोगः । मुख- दुःखमोहधर्मिणी बुद्धिः, मुखदुःखमोहधर्मकद्रव्यजन्पा । कार्यते सति मुखदुःखमोहात्मकत्वात् । कान्तादिवदिति । कारणगुणानु. सारेणैव कार्यगुणौचित्यं चात्रानुकूलस्तर्कर, श्रुतिस्मृतयोऽपीति मन्तव्यम् । ननु विपयेषु सुखादिमत्त्वे ममाणं नास्ति । अहं मुखी- स्पाघेवानुभवाद । तव कथं कान्तादिविषयो दृष्टान्त इति चेन्न । मुखाधात्मकबुद्धिकार्यतया सन्मुखं चन्दनमुखमियाद्यनुभवेन च विपयाणामपि मुखादिधपकवसिद्धे, श्रुतिस्मृतिप्रामाण्याच्च । किन यस्यान्वयव्यतिरेकी मुखादिना सह दृश्यते तस्यैव सुखा- ·सांख्यप्रवचनमाये छुपादानत्वं कल्प्यते । तस्य निमित्तत्वं परिकल्प्यान्यस्योपादान- त्वकल्पने कारणद्वयकल्पनागौरवात् । अपि चान्योऽन्यवादेन प्रत्यभिज्ञया च विषयेषु सर्वपुरुषसाधारणस्थिरमुखसिद्धिः । त- मुखग्रहणायास्मन्नये वृत्तिनियमादिकल्पनागौरवं च फलमुख- त्वान्न दोपायहम् । अन्यथा प्रत्यभिज्ञयावयव्यसिद्धिपतझाव त. स्कारणादिकल्पनागौरवादिति । विपयेऽपि मुखादिकंच मार्कण्डेये मोक्तम्- तव सन्तु चेतस्यथवापि देहे सुखानि दुःखानि च किं ममात्र * इति ॥ अहं सुखीत्या- दिमत्ययस्तु, अहं धनीत्यादिप्रत्ययवत् स्वस्वामिभावाख्यसम्बन्ध- विषयकः । तेषां प्रत्ययानां समवायसम्बन्धविषयकत्वभ्रमनिरा- साथै तु मुखिदुःखिमूढेभ्यः पुरुषो विविच्यते शास्त्रेविति । शब्दादिषु च सुखाद्यात्मताव्यवहार एकार्यसमवायात् । अस्तुं वा शब्दादिषु साक्षादेव मुखमुक्तममाणेभ्यः । विषयगतसुखादेश्व बुद्धिमात्रग्राह्यत्वं फलबलाद । यत्तु विषयासम्प्रयोगकाले शान्ति- मुखं सात्विकं मुपुप्त्यादौ व्यज्यते । तदेव बुद्धिधर्म आत्म- मुखमुच्यते इति । यद्यपि वैशेषिकाचा अपि ताकिंकाः प्रपञ्चे. ऽन्यथापि कार्यकारणव्यवस्थामनुमिमते, तथापि वहुलश्रुतिस्मृत्यु- पोवलनेनास्माभिरनुमितैव व्यवस्था मुमुक्षुभिरुपादेया । मुल. भौथिल्यदोषेण परानुमानानां दुर्वलत्वात् । अत एव, तर्काप्रति. छानादिति वेदान्तसूत्रेणामतिष्ठादोपतः केवलतर्कोऽपास्तः । तथा मनुनापि, आप धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना * यस्तकेंणा- ऽनुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः, इति वेदाविरुद्धतर्कस्यैवार्थनिश्चा. यकत्वमुक्तम् । तस्माद, श्रोतव्पः श्रुतिवाक्पेभ्यो भन्तव्पश्चोप- पत्तिमिः * इत्यादिवाक्पेभ्यः श्रवणसमानार्थकमेव मननं बळ.

·१ प्रथमोऽध्यायः। चत् । अन्पाकार मननं तु परेपां दुर्वलम् । एवं पुरुपेऽपि सुख- दुःखादिसत्त्वेन तेपामनुमान बहुलश्रुखादिविरोधाद् दुर्यलमिति दिक । प्रकृतिगतविशेषं च पश्चास्यामः ॥ ६५ ॥ नन्वाखलजडेभ्यः पुरुषविवेक एव मुक्ती हेतुस्तत किमर्थ जहानामन्पोऽन्यविवेकोऽत्र दर्शित इति चेत् । प्रकृसादितत्वो- पासनया सत्वशुध्यर्थं विवेकस्याप्यपेक्षितत्त्वादिति कार्यकारण- मुद्रया प्रकृतिपर्यन्तस्यानुमानेन विवेकतः सिदिमुक्त्वा यथोक्त- कार्यकारणभावशून्यस्य पुरुषस्य प्रकारान्तरेणाऽनुमानतस्तथा सिदिमाह--- संहतपरार्थत्वात् पुरुषस्य ॥ ६६ ॥ संहननमारम्भकसंयोगः । स चावयवावयपभेदार प्रकृति- कार्यसाधारणः । तथा च संहतानां प्रकृतितत्कार्याणां परार्थत्वा- नुमानेन पुरुपस्य बोध इत्यर्थः । तद्यया विवादास्पदं प्रकृतिपह- दादिकं पराम, स्वेतरस्य भोगाऽपवर्गफलकम् । संहतत्वात् । शय्यासनादिवदिसनुमानेन प्रकृतेः परोऽसंहत एव पुरुषः सिद्धय- ति। तस्यापि संहतत्वेऽनवस्थापत्तेः। पातले च- परार्थ, संहत्य कारिवादिति सूत्रकारेणानुमानं कृतम् । तत्तु यथा श्रुतमेवान्त्या- ऽवयवसाधारणम् । इतरसाहित्येनार्थक्रियाकारित्वस्यैव संहत्यका- रिताशब्दार्थत्वात् । पुरुपस्तु विषयप्रकाशरूपायां स्वार्थक्रियायां नान्यदपेक्षते । नित्यप्रकाशरूपस्वाद । पुरुषस्यार्थसम्बन्धमात्रे बुद्धिस्यपेक्षणाद । सम्बन्धस्तु नासाधारण्पर्थक्रियेति । अत्र च न वा ओ सर्वस्प कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वे मियं भवतीसादिश्रुतिस्मृतयोऽनुकूलतः । अन्यच्च मुखादिम प्रधानादिकं यदि स्वस्य मुखादिमोगार्थ स्यात्तदा तस्य साक्षाव खायले कर्मकर्तृविरोधः । न हि धर्मिभानं विना सुखस्य भानं ·सांख्यप्रवचनभाये सम्भवति । अहं मुखीसेवं सुखानुभरादिति । अपि व संह- न्यमानानां बहूनां गुणानां तत्कार्याणां चानकविकाराणामनेक- चैतन्यगुणकल्पनायां गौरवेण लाघवादेक एव चित्मकाशरूपः पुरुषः सर्वसंहतेभ्यः परः कल्पयितुं युज्यत इति । अनेन सूत्रेण निमित्तकारणतया पुरुषानुमानमुक्तम् । पुरुषार्थस्याऽखिलवस्तु- संहनननिमित्तत्ववचनात् । अत एव सर्गाद्युत्पन्नं पुरुष प्रकृत्य विष्णुपुराणादौ स्मयते- निमिचमात्रमेवातौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः ।। गुणसाम्यात् ततस्तस्माद क्षेत्रमाधिष्ठितान्मुने । गुणपजनप्तम्भूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम, इसादिक्षेवज्ञा- ऽधिष्ठान चासमाप्तपुरुपार्थस्य संयोगमात्रं गुणव्यानं महत्तवं फारणतया त्रिगुणात्मप्रधानन्यजकत्वादिति । तदेवपचानुपाणा- 'मनुमानेन सिद्धिरुता ।। ६६ ॥ इदानीं सर्वकारणलोपपत्तये प्रतिनित्यत्त्वमुपपाद्यते पुरुप- कौटस्थ्यसिद्ध्यर्थपू- मूले मूलाभावादमूलं मूलम् ॥ ६७ ॥ त्रयोविंशतितत्चानां मूलमुपादानं प्रधानं मूलशून्यम् । अन- वस्थापत्या तत्र मुलान्तराप्तम्भवादित्यर्थः ॥ ६७ ॥ ननु, तस्मादपक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम * इत्पादिना प्रधानस्यापि पुरुषादुरपतिश्रवणात पुरुष एवं प्रकृतेर्मूलं भवतु । पुरुपस्प नित्यतया च नानवस्था। अविद्याद्वारकतपाचन पुरुष. कौटस्थ्यहानिः । तयाच स्मयते- तस्मादमानमूलोऽयं संसार पुरुषस्य हि * इति ।। इत्याशकाइ- ·१प्रथमोऽध्यायः १३ . पारम्पर्येऽप्येकत्र परिनिठेति संज्ञामात्रम् ॥ ६८॥ अविधादिद्वारेण परम्परया पुरुपस्य जगन्मूलकारणलेऽप्ये- कस्मिन्नविधादौ यत्र कुत्रचिनित्ये द्वारे परम्परायाः पर्यवसानं भविष्यति । पुरुपस्यापरिणामित्वात् । ओ यत्र पर्यवसानं सैक नित्या प्रकृति प्रकृतिरिह मुलकारणस्य संशामावमित्यर्थः॥६॥ नन्वेवं पञ्चविंशवितत्त्वानीति नोपपद्यते । महत्तत्त्वकारणा- ऽव्यक्तापेक्षयापि जडतत्वान्तरापरित्याशयेन मूलसमाधानमाह- समानः प्रकृतेईयोः ॥ ६९ ॥ वस्तुतस्तु मकृतेर्मूलकारणविचारे द्वयोवादिमविवादिनीराव- योः समानः पक्षः । एतदुक्तं भवति । यथा प्रकृतेरुत्पत्तिः श्रूयवे, एवमविद्याया अपि । अविद्या पश्चपर्वैपा मादुर्भूता महात्मनः * इत्यादिवाक्यैः । अत एकस्पा अवश्यं गौण्युत्पचिर्वकन्या। तत्र च प्रकृतेरेव पुरुषसंयोगादिभिरभिव्यक्तिरूपा गोण्युत्पत्तियुक्ता। संयोगलक्षणोत्पत्तिः कथ्यते कर्मशानयोरिति कार्मवाक्ये प्रकृति- पुरुपयोगीणोत्पत्तिस्मरणात् । अविद्यायाश्च कापि गौणोत्प- स्पश्रवणाव तस्या अनादिता वाक्यानि तु प्रयाहरूपेणैव वासना- धनादिवाक्यवद् व्याख्येयानीति । अविद्या च मिथ्याज्ञानरूपा बुद्धिधर्म इति योगे मूत्रितमतो न तत्त्वाधिक्यम् । अथवा द्वयोः भकृतिपुरुपयोः समान एव न्याप इत्यर्थः । यता प्रधानपुरुपी पतश्चैतञ्चराचरम् । कारणं सकलस्याऽस्य स नो विष्णुः प्रसीदतु, इत्यादि- वाक्पैः पुरुपस्पाप्युत्पचिश्रवणादिति भावः । तथाच पुरुपस्येक प्रकृतेरपि गोण्येवोत्पत्तिः । निसत्वश्रवणादित्यपि समानमिति । तस्मात् प्रकृतिरेवोपादानं जगतः । प्रकृतिधर्मश्चाऽविद्या जा.

·सांख्यप्रवचनमाये निमित्तकारणम् । तथा पुरुषोऽपीति सिद्धम् । यत्तु, अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणम् । सर्गप्रलयनिर्मुक्तं विद्या चै पञ्चविंशकम्, इति मोक्षध प्रकृ- विपुरुषपोरविद्याविद्येति वचनम् । तत् तदुभयविषयतयोपचरित- मेव । परिणामित्वेन हि पुरुषापेक्षया प्रकृतिरसतीति तस्या अविद्याविषयत्वमुक्तम् । एवमेव तस्मिन् प्रकरणे खखकारणाः उपेक्षया भूतान्तं कार्यजातमवियेत्युक्तम् । स्वस्वाऽपेक्षया च खखकारणं विद्येति । पुरुषस्य परिणामरूपं जगदुपादानत्वं तु प्रकृत्युपाधिकमेव कर्तृत्वादिवच्छ्रुतिस्मृत्योरुपासार्थमेवान्यते । अन्यथा, अस्थूलमनण्वहस्वमित्यादिश्रुतिविरोपापत्तेरिति मन्तव्य-. म् । मायाशब्देन च प्रकृतिरेवोच्यते । मायां तु प्रकृति विद्यादिति श्रुतौ । अस्मान्मायी सूजते विश्वमेतत् । तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः, इति पूर्वप्रक्रान्तमायापाः प्रकृतिस्वरूपतावचनात ।। सत्वं रजस्तम इति प्राकृतं तु गुणत्रयम् । एतन्मयी च प्रकृतिर्माया या वैष्णवी श्रुता ॥ '. लोहितश्वेतकृष्णेति तस्यास्तादृग्बहुप्रजाः, इत्यादिस्मृतिभ्य- श्च । न तु ज्ञाननाश्या अविद्या मायाशब्दार्थो, नित्यत्वानुपपत्तेः। किश्चाविद्याया द्रव्यत्वे शब्दमात्रभेदो, गुणत्वे च तदाधारतया प्रकृतिसिद्धिः, पुरुषस्प निर्गुणत्वादिभ्यः । अथ द्रव्यगुणकर्म- विलक्षणेवास्माभिरविद्या वक्तव्येतिचेन्न । ताहकूपदार्थामतीतरुक्त- त्वादिति ॥ ६९ ॥ नन्वेषञ्चेत् प्रकृतिपुरुषानुमानमकारोऽस्ति तहिं सर्वेषामेव कथं विवेकमननं न जायते, तत्राह--- अधिकारित्रैविध्यान नियमः ॥७०॥ श्रवादाविव मननैऽप्यपिकारिणत्रिविधा मन्दमध्यमोत्तमा ·१प्रथमोऽध्यायः। . इत्यतो न सर्वेपामेव मनननियमः । कुतर्कादिमिर्मन्दमध्यमयोर्वाय. सत्प्रतिपक्षतासम्भवादित्पर्थः। मन्दैहि बौद्धाधुक्त कुतर्कजातेनोक्ता- ऽनुमानानि वाध्यन्ते । मध्यमैश्च बुद्धायुक्तैरेव विरुद्धासल्लिङ्गः सत्मतिपक्षितानि क्रियन्ते । अत उत्तमाधिकारिणामेवैतादशमननं भवतीति भावः । प्रकृतेः स्वरूपं गुणसाम्पं प्रागेवोक्तम् । सूक्ष्म- भूतादिकं च प्रसिद्धमेवास्तीति ॥ ७० ॥ अवशिष्टयोर्महदहङ्कारयोः स्वरूपमाह सूत्राभ्याम्- महदाख्यमाचं कार्य तन्मनः ॥ ७१ ॥ महदाख्यमाचं कार्य तन्मनो मननतिकम् । मननमन नि- श्चयः । तत्तिका बुद्धिरित्यर्थः । यदेतद्विस्तृतं वीजं प्रधानपुरुषात्मकम् । महत्तत्त्वमिति प्रोक्तं बुदितत्त्वं तदुच्यते, इसादिवाक्येभ्यो बुद्धरेवाधकार्यत्वावगपात् ।। ७१॥ चरमोऽहङ्कारः ॥ ७२ ॥ तस्यानन्तरो यः सोऽहङ्करोतीसहकारोऽभिमानतिक इ. त्यर्थः ।। ७२॥ यतोऽभिमानत्तिकोऽहङ्कारोऽतस्तकार्यत्वमुत्तरेषामुपपन्न- मिसाह- तत्कार्यत्वमुत्तरेषाम् ॥ ७३ ॥ मुगमम् । एवं त्रिसूत्री व्याख्यायपोनरुत्याशङ्कापास्ता॥७३॥ नन्वेवं, प्रकृतिः सर्गकारणमिति श्रुतिस्मृतिविरोध इसाशङ्का- यामाह- आधहेतुता तद्द्वारा पारम्पर्येऽप्यणुवत् ॥ ७४॥ पारम्पर्येऽपि साक्षादहेतुत्वेऽप्याद्यायाः प्रकृतेहेतुताहङ्कारा- - ·सांख्यप्रवचनभाग्ये दिषु महदादिद्वारास्ति । यथा वैशेषिकमतेऽणूनां घटादिहेतुता घणुकादिद्वारैवेसर्थः ॥ ७ ॥ ननु प्रकृतिपुरुपयोरुभयोरेव नित्यत्वात् प्रकृतेरेव कारणत्वे कि नियामकं तत्राह- पूर्वभारित्वे द्वयोरेकतरस्य हानेऽन्यतरयोगः ।।७५ ॥ द्वयोरेव पुम्मकृत्पोरखिलकार्यपूर्वभावित्वेऽप्पेकतरस्प पुरुष- स्यापरिणामित्वेन कारणताहान्यान्यतरस्याः कारणत्वौचित्यमि- त्यर्थः । पुरुपस्यापरिणामित्वे चेदं वीजम् । पुरुपस्प संहत्य कारि. वे परार्थत्वापत्त्यानवस्था । असंहत्य कारित्वे सर्वदा महदादि- कार्यप्रसङ्गः । प्रकृतिद्वारा परिणामकल्पने च लाघवात् तस्या एव परिणामोऽस्तु । पुरुषे तु स्वामित्वेन सप्तृत्वोपचारः। यथा योधेषु वर्तमानौ जयपराजयौ राजन्युपचर्येते । तत्फलमुखदुःख- भोक्तृत्वेन तत्स्वामित्वादिति । किश्च धमिग्राहकमानेन कारणतयैव प्रकृतेः सिद्धौ नान्यकारणाकासास्ति । यथा घमिग्राहकममाणेन द्रष्टतया पुरुषसिद्धौ नान्यद्रष्ट्राकासति । अपि च पुरुषस्य परि- पामित्वे कदाचिच्चक्षुर्मनआदिवद् वन्ध्यत्वमपि स्यात् । तथा च विद्यमानमपि मुखदुःखादिकं न ज्ञापेत । ततश्चाई सुखी न वेत्यादिसंशापापत्तिः । अतः सदा प्रकाशस्वरूपत्वानपायेन पुरुष- स्यापरिणामित्वं सिद्ध्यति । तदुक्तं योगसूत्रेण, सदा ज्ञाताश्चित्त- स्य वृत्तयस्तत्मभोः पुरुपस्यापरिणामित्वादिति । तद्भाप्येण च सदा ज्ञानविषयत्वं तु पुरुषस्याऽपरिणामित्वं परिदीपयतीति । सदा प्रकाशस्वरूपत्वेऽपि यथा नैकदा विश्वप्रकाशत्वं तथा वक्ष्यामः ॥ ७५॥ प्रकृतयुगपत्कारणत्वोपपत्तये विभुत्वमा प्रतिपादयति- ·१प्रथमोऽध्यायः। + परिच्छिन्नं न सर्वोपादानम् ॥ ७६ ॥ सर्वोपादानं मधानं न परिच्छिन्न, व्यापकमित्यर्थः। सापा- दानवमत्र हेतुगर्भविशेषणम् । परिच्छिन्ने तदसम्भवादिति । ननु प्रकृतेरपरिच्छिन्नत्वं नोपपद्यते । मकृतिहि सत्वादिगुणत्रयादति- रिक्ता न भवति । सत्वादीनामतद्धर्मत्वं तद्पत्वादित्यागामि- सूत्रात् । योगसूत्रमाथ्याभ्यां स्पष्टमयधृतलाच तेषां च सत्त्वादी- नां लघुत्वचलत्वगुरुत्वादयो धर्माचक्ष्यमाणा विभुत्वे सति विरुद्धय- न्ते । स्ट्यादिहेतवः सपोगविभागादयश्च नोपपद्यन्त इति ॥ अनोच्यते ॥ परिच्छिन्नत्वमत्र दैशिकाभावमतियोगितावच्छेदका: ऽवच्छिन्नत्वम् । तदभावश्च व्यापकत्वम् । तथाच जगत्कारणत्वस्य दैशिकाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेवेति प्रकृतेापकत्वमिति पर्यत्रसितम् । यथा प्राणस्य स्थावरजङ्गमाद्यखिलभारीरव्यापकत्वं माणत्वसामान्येनोच्यते । माणव्यक्तीनां सर्वदेहसम्बन्धात । तद्वत् प्रकृतेर्व्यापकत्वमिति । मकरक्रियैकत्वादिकं च साधर्म्यवधर्म्य- सूत्रे भरिपादयिष्यामः ॥ ७६ ।। न केवलं सर्वोपादानत्वात् । अपि तु, तदुत्पत्तिश्रुतेश्च ।। ७७ ॥ तेषां परिच्छि भानामुत्पत्तिश्रवणाच । अथ पदल्पं तन्म- मित्यादिश्रुतिपु मरणधर्मकत्वेन परिच्छिन्नस्योत्पत्त्यवगमात् । श्रुत्यन्तरेभ्पश्चैयर्थः ।। ७७ ॥ इदानी मकृतिकारणतोपपत्तयेऽभावादिकारणतां निरस्पति- नावस्तुनो वस्तुसिन्दिः ।। ७८ ॥ अवस्तुनोऽभावान वस्तुसिद्धिर्भावोत्पत्तिः । शशशृङ्गाज्जग- दुत्पत्त्या मोक्षायनुपपत्तेः । तददर्शनाचेयर्थः ॥ ७८ ॥.

·५२ सांख्यप्रवचनमाध्ये ननु जगदप्यवस्त्वेवास्तु स्त्रमादिवदिति तत्राह । अबाधाददुष्टकारणजन्यत्वाच्च नावस्तुत्वम् ॥ ७९ ॥ स्वप्नपदार्थस्येव प्रपश्चस्य वाधः श्रुत्यादिप्रमाणे स्ति । तथा शङ्कपीतिमादेरिव दुष्टेन्द्रियादिजन्यत्वमपि नास्ति । दोपकल्पने प्रमाणाभावादित्यतो न कार्यस्यावस्तुत्वमित्यर्थः । ननु वाचा- रम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेसेव सत्यमिसादिश्रुतिभिरेव प्र. पञ्चस्य बाधो, बाधाचाविद्याख्यदोषोऽपि स्वकारणेऽस्तीति चेन्न । मृदृष्टान्तसिवन्यथानुपपत्त्या स्वकारणापेक्षकास्थैर्यरूपासत्वपर- स्वात् ताहन्वाक्यानामन्यथा सृप्ठ्यादिवाक्यविरोधाच्च । किञ्च श्रुसा प्रपञ्चवाध आत्माश्रयः। स्वस्यापि प्रपञ्चान्तर्गततया वाधेन तबोधितार्थे पुनः संशयापत्तिश्चेति । अत एव वाधावाधादिवैध- पोदुपलम्भाच्च जाग्रत्मपश्चस्य स्वप्नखपुष्पादितुल्यत्वमतिनिर्बन्धेन प्रसाचष्टे वेदान्तसूत्रद्वयम् । वैधाच न स्त्रमादिवदिति, उपलब्धे. श्चेति च । नेति नेतीत्येवंविध-वाक्पानि च विवेकपराण्येव, नतु स्वरूपतः प्रपञ्चनिषेधपराणिप्रकृततावत्वं हिप्रतिषेधतीति वेदान्त- सूत्रात । एवमन्यान्यपि वाक्यानि ब्रह्ममीमांसाभाष्येऽस्माभिर्ध्या ख्यातानि ।। ७९॥ नावस्तुनो वस्तुसिद्धिरिति यदुक्तं तत्र हेतुमाह- भावे तद्योगेन तत्सिद्विरभावे तदभावात् कुतस्तरां तत्सिद्धिः ।। ८० ॥ भावे कारणस्य सद्रूपत्वे तद्योगेन सत्तायोगेन कार्यसिद्धि- घंटेत । कारणस्पाभावेऽसद्रूपत्वे तु तदभावान कार्यस्याप्यस- वात कथं वस्तुमूतकार्यसिद्धिः । कारणस्वरूपस्यैव कार्यस्यौच. स्यादिसर्थः ॥ ८॥ ..

·१ प्रथमोऽध्यायः। ननु तथापि कशावश्यकत्ताजगत्कारणमस्तु, कि प्रधान- कल्पनयति तत्राप्या- न कर्मण उपादानत्वायोगात् ॥ ८१ ॥ कर्मणोऽपि न वस्तुसिदिनिमित्तकारणम्य कर्मणो न मुल. कारणत्वम् । गुणानां द्रव्योपादानवायोगात् । कल्पना हि दृष्टा- ऽनुसारेणैव भवति । वैशेपिकोक्तगुणानां चोपादानत्वं न कापि दृष्टमित्यर्थः । अत्र कर्मशब्दोऽविद्यादीनामप्युपलक्षकः1 गुणत्वा- ऽविशेपेण तेपामप्युपादानवायोगात् । चक्षुपः पटलादिवदविद्या- याश्चेतनगतद्रव्यत्वे तु प्रधानस्य संज्ञामावभेद इति ॥ ८१ ॥ तदेवं परिणामित्वापरिणामित्वपरार्थतापरार्थत्वाभ्यां पुम्म- कृस्पोधिवेको दर्शितः । इदानी विवेकज्ञानस्यैवाविवेकनाशाद्वारा परमपुरुषार्थहेतुत्वं, न तु तत्र वैदिककर्मणां साक्षाद्धेतुनास्तीति यत् मायुक्तमविशेपश्चोभयोरिति सूत्रेण, तदेव प्रपश्चयति पञ्चभिः. सूत्रैः- नानुअविकादपि तत्सिद्धिः साध्यत्वेनावृत्तियोगा- दुपुरुषार्थत्वम् ॥ ८२ ॥ अपिशब्देन न दृष्टाव तसिद्धिरिति मागुक्ताएसमुच्चयः । गुरोरनुश्रूयत इत्यनुश्रवो वेदः । तद्विाहेतो यागादिरानुश्रधिक कर्य । तस्मादपि न पूर्वोक्तपुरुषार्थसिद्धिः । यतः कर्मसाध्य- खेन पुनरातिसम्पन्धादत्यन्तपुरुपार्थवाभाव इसर्थः । कर्म- साध्यस्य चानिसत्वे श्रुतिः । तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेनामुत्र पुण्यनितो लोकः क्षीयत इत्तीति । न कर्मणान्यधर्म- वादिति सूत्रेण पूर्व कर्मणा बन्धो निराकृतः । इदानी च मोक्षो निगक्रियत इसपौनरुत्यम् । अन्यधर्मत्वेन पूर्वोक्तहेतुना बन्ध इव ·सात्यप्रवचनमाये मोक्षेऽपि कर्मणो हेतुत्वं निराकृतमायमिति पुनराशझैव नौदेतीति चेन्न । बन्धहेतुत्वेनाविवेके सिद्धेतत्पुरुपीयाविवेकजवेन कर्मा तदीयलव्यवस्थोपपत्तेरिति ।। ८२ ॥ नन्वेवं पश्चाग्निविद्यारूपेणोपासनाख्यकर्मणा तीर्थमरणादि- कर्मणा च ब्रह्मलोकं गतस्यानात्तिश्रुतिः कथमुपपद्यते, तत्राह- तत्र प्राप्तविवेकस्यानावृत्तिश्रुतिः ॥ ८३ ॥ तत्रानुश्रविककर्मणि ब्रह्मलोकगतानां याऽनात्तिश्रुतिः सा तत्रैव प्राप्तविवेकस्य मन्तव्या । अन्यथा हि ब्रह्मलोकादप्यात्ति प्रतिपादयतां वाक्यान्तराणां विरोध इत्यर्थः । तथापि साप्यना. वृत्तिविवेकज्ञानस्यैव फलं, न तु साक्षादेव कर्मण इति । एतच्च पठाध्याये प्रपश्चयिष्यति । ब्रह्ममीमांसाभाप्ये च तयोर्वाश्यान्यु- दाहसास्माभिर्व्याख्यातानि ॥ ८३ ॥ कर्मणस्तु फलं तदाह । दुःखाददुःखं जलाभिषेकवन्न जाड्यविमोकः ॥ ८ ॥ आनुश्रविकात् तु हिंसादिदोपेण दुःखात्मकभोगेन च दु:- खाद् दुःखं दुःखधारैव भवति, न तु जाड्यविमोकोऽविवेकनिट तिः । दुःखविमोकस्त्वतिदूर एव तिष्ठति । यथा जाड्यातस्य जलाभिषेकाद् दुःखानित्तिरेव भवति, न तु जाड्यविमोक्ष इसर्थः। तदुक्तम्- यथा पङ्केन पकाम्भः मुरया वा मुराकृतम् ।। भूतहसा तथैकां न यतैर्माप्टुमर्हति, इति ॥ श्रूयते च ब्रह्मलोकस्थानां विष्णुपार्पदानामपि जयविजया- दीनां पुना राक्षसयोनौ दुःखधारेति । कारिकया चेदमुक्तं, दृष्ट- वदानुश्रविका म ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः, इति ॥ ८४ ॥ - ·" प्रथमोऽध्यायः। ननु निष्कामादन्तर्यागजपादिरूपकर्मणो न. दुःखं, प्रत्युत मोक्षा फलं श्रूयत इति, तबाह- काम्येऽकाम्ये ऽपि साध्यत्वाविशेषात् ।। ८५ ॥ काम्येऽकाम्ये च कर्माण दुःखाद दुःखं भवति । कुनः । माध्यत्वाविशेषान् । कर्मसाध्यस्य सत्वशुद्धिदारकज्ञानस्यापि त्रि. गुणात्मकाया दुःखात्मकत्वादिसर्थः । न कर्मणा न मजया धनेन सागेनैके अमृतत्त्वमानगुरियादिश्रुतिभ्यश्च कर्मणो न साक्षान्मोक्षः फलमिति भावसागेनाभिमानयागेन। एक कोचिदेवामृतत्वमानशु: माप्तवन्तो, न सर्वे । अभिमानत्यागस्य तत्वज्ञानजन्यतया दुर्लभ- स्वादित्यर्थः ॥ ८५॥ ननु भवन्मतेऽपि कथं ज्ञानसाध्यस्य न दुःखलं साध्यस्वा.. विशेपादिति तबाह--- निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमात्रं परं न समानत्वम् ॥८६॥ निजमुक्ताप स्वभावमुक्तस्याविद्याख्यकारणनाशेन यथो- तबन्धनिटात्तिमात्रं परमात्यन्तिकं विवेकज्ञानस्य फलम् । बम- श्चाविनाशी, न तु कर्मण इच सुखादिकं भावरूप कार्य, येन ना. शितया दुःखदं तत् स्वाद । कर्मणश्च दृष्टकारणं विनान साक्षा- देवाविद्यानाशकलं घटत इति । अतो ज्ञानस्याऽक्षयत्वान्न समान. लं ज्ञानकर्मणोरित्यर्थः । ज्ञानान्न पुनरावृत्तिः सम्भवति । अविवेका- ऽऽख्यकारणनाशादिति सिद्धम् । तदेवं विवेकज्ञानमेव साक्षा- ज्ञानोपाय इत्युक्तम् ॥ ८६॥ इदानी विवेकज्ञानस्यापि साक्षादुपापाः प्रमाणानि परीक्ष्य- नते ! आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्य इयादिश्रुतिभि- हि प्रमाणत्रयेणात्मज्ञानमित्यत्रगम्यते । कर्मादिकं स्त्रन्यन्मनआदि- ·દર सांख्यप्रवचनभाका प्रमाणानां शुद्धयादिकरमेति ॥ द्वयोरेकतरस्य वाप्यसन्निकृष्टार्थपरिच्छित्तिः प्रमा- तत्साधकतमं यत्तत् त्रिविधं प्रमाणम् ॥८७॥ असन्निकटः प्रमातर्यनारूढोऽनधिगत इति यावत् । एवम्भूत- स्यार्थस्य वस्तुनः परिच्छित्तिरवधारणं ममा । सा च द्वयोर्बुद्धि- पुरुपयोरुभयोरेव धर्मों भवतु । किं वैकतरमावस्योभयथैव तस्याः प्रमाया यत् साधकतम फलायोगव्यवच्छिन्नं कारणम् । तच त्रिविधं वक्ष्यमाणम्हणेत्यर्थः । स्मृतिव्यावर्तनायानधिगतेति । भ्रमव्याव- नाय वस्त्विति । संशयव्यावर्तनाय ववधारणमिति । अत्र यदि प्रमारूपं फलं पुरुपनिष्ठमात्रमुच्यते तदा बुद्धित्तिरेव प्रमाणम् । यदि च बुद्धिनिष्ठमात्रमुच्यते तदा तूक्तेन्द्रियसनिकादिरेव प्र- माणम् । पुरुपस्तु ममासाक्ष्येत्र, न प्रमातेति । यदि च पौरुषेय. वोघो बुद्धित्तिश्चोभयमपि प्रमोच्यते, तदा तक्तमुभयमेव प्रमा- भेदेन प्रमाणं भवति । चक्षुरादिषु तु प्रमाणव्यवहारः परम्परयैव सर्वथेति भावः । पातालभाष्ये तु व्यासदेवैः पुरुपनिष्ठयोधः प्र- मेत्युक्तः। पुपार्थमेव करणानां महत्त्या फलस्य पुरुषनिष्ठताया एवौचित्पात् । ओऽत्रापि स एव मुख्यः सिद्धान्तः। न च पुरुप- बोधस्वरूपस्य नित्पतया कथं फलस्वमिति वाच्यम् । केवलस्य नित्यत्वेऽप्योंपरक्तस्य कार्यत्वात् । पुरुषार्थोपरागस्यैव वा फलतादिति ॥ अत्रेयं प्रक्रिया । इन्द्रियपणालिकयार्थसन्निकर्षण लिङ्गज्ञाना- दिना वादी बुद्धराकारा वृत्ति यते । तत्र चेन्द्रियसनिकजा प्रत्यक्षा वृत्तिरिन्द्रियविशिष्टबुद्ध्याश्रिता नयनादिगतसित्तादि- दोपैः पित्तायाकारहत्त्युदयादिति विशेषः । सा च वृत्तिरर्थोप- ·१प्रथमोऽध्यायः। . . रक्ता मतिबिम्धरूपेण पुरुषारूढा सती भासते । पुरुपस्यापरिणामि- तया बुद्धिवत् स्वतोऽर्थीकारत्यासम्भवात् । अर्थाकारताया एवं चार्थग्रहणत्वात् । अन्यत्त्य दुर्वचत्वादिति । तदेतद् वक्ष्यति- जपास्फटिकयोरिव नोपरागः, किन्वभिमान इति । योगसूत्र च । दत्तिमारूगगितरत्रेति । स्मृत्तिरपि- तस्मिंश्चिद्दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः । इमास्ताः प्रतिविम्यन्ति सरसीव तटब्रुमाः,इति ॥ योगभाष्य- न, बुद्धः मतिसंवेदी पुरुष इति । प्रतिध्वनिवत् प्रतिसंवेदः सं. वेदनप्रतिविम्वस्तस्पाश्रप इसर्थः । एतेन पुरुषाणां कूटस्थविभुः चिद्रूपत्वेऽपि न सर्वदा सर्वाभासनप्रसङ्गः । असङ्गतया स्वतोऽर्था- कारत्वाभावाद । अर्थाकारतां विना च संयोगमात्रेणार्थग्रहण- स्यातीन्द्रियादिस्थले बुद्धाचदृष्टत्वादिति । पुरुषे च स्वस्वबुद्धि- वृत्तीनामेव प्रतिविम्वाणसामर्थमिति फलबलात् कल्प्यते । यथा रूपवतामेव जलादिषु प्रतिविम्वनसामर्थ, नेतरस्येति । रूप- वत्त्वं च न सामान्यतः प्रतिविम्वप्रयोजकम् । शन्दस्यापि मति- ध्वनिरूपप्रतिविम्बदर्शनात् । न च शब्दजन्यं शब्दान्तरमेव प्र- तिध्वनिरिति वाच्यम् । स्फटिकलौहित्यादेरपि जपासन्निकर्प- जन्यतापत्या प्रतिविम्वमिथ्यात्वसिद्धान्तक्षतेरिति । प्रतिविम्बश्च बुद्धरेव परिणामविशेपो विम्बाकारो जलादिगत इति मन्तव्यम् ॥ केचित् तु-वृत्तौ प्रतिविम्वितं सदेव चैतन्यं पनि प्रकाश- यति । तथा वृत्तिगतप्रतिविम्ब एव वृत्ती चान्यविषयवा, न तु चेतन्ये तिप्रतिबिम्बोऽस्तीत्याहुः । तदसत् । उपदर्शितशास्त्र- विरोधेन केवलतर्कस्याप्रयोजकत्वाद । विनिगमनाविरहेण यत्ति- चैतन्ययोरन्योन्यविषयतापसम्बन्धरूपतयान्योन्यस्मिन्नन्पोन्पम- तिविम्यसिद्धेश्च । याबस्थलेऽयकारताया एव विषयतारूपत्व- ·सांख्यप्रवचनभाये सियान्तरेऽपि तत्तदर्याकारताया एव विषयतावौचिसाच्चेति । ये तु तार्किका ज्ञानस्य विपयतां नेच्छन्ति तन्मते ज्ञानव्यक्तीनामनु- गमकधर्माभावेन घटविषयकं पठविपयकं ज्ञानमिसाधनुगतव्यव. हारानुपपत्तिः ॥ केचित् तु ताकिका अनयैवानुपपत्त्या विषयतामतिरिक्त- पदार्थमाहुः । तदप्यसत् । अनुभूयमानामीकारतां विहाय विषय- तान्तरकल्पने गौरवादिति ॥ नर्नु तथापि स्वस्त्रोपाधित्तिरूपैव तिचैतन्ययोरन्योन्यवि. विषयतास्तु । स्वोपाधित्तित्वनैवानुगमाद् अलमाकाराख्यप्रति- विम्वद्वयनेतिचेन्न । प्रतिविम्ब विना स्वत्वस्यापि दुर्वचत्वात् । स्वत्वं हि स्वभुक्तत्तिवासनावत्वम् । भोगश्च ज्ञानम् । तथाच विषयता. लक्षणस्य विषयप्तामग्रीघटितत्वेनात्माश्रयः । तस्मादचैतन्यचैतन्य. योरन्योन्यविषयतारूपोऽन्योन्यस्मिन्नन्योन्यप्रतिविम्बः सिद्धः । अधिकन्तु योगवार्तिके द्रव्यमिति दिक् ।। अत्रायं प्रमात्रादिविभागः- प्रमाता चेतनः शुद्धः प्रमाणं वृत्तिरेव नः । प्रमार्थाकारहत्तीनां चेतने मतिविम्वनम् ॥ प्रतिविम्बितत्तीनां विषयो मेय उच्यते । साक्षादर्शनरूपं च साक्षित्वं वक्ष्यति स्वयम् ॥ अतः स्यात् कारणाभावाद इत्तेः साक्ष्येव चेतनः । विवादेः सर्वसाक्षित्वं गौणं लिङ्गाद्यभावतः, इति ।।८७॥ ननु, यथा प्रकाशयत्येक कृत्स्नं लोकमिमं रविः * क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशपति भारत, इत्यादिवाक्येपूपमानादि- मकृतिपुरुषविवेके प्रपाणमुपन्यस्तम् । तत् कथमुच्यते, त्रिविध. मिति । तत्राह- ·१ प्रथमोऽध्यायः। तत्सिद्धौ सर्वसिद्धर्नाधिक्यसिद्धिः ॥ ८८ ॥ विविधप्रमाणसिद्धौ च सर्वस्पार्थस्प सिन प्रमाणाधिप सिद्धधति, गौरवादित्यर्थः । अत एव मनुनापि प्रमाणत्रयमेवोप- प्रसक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्य धर्मशुद्धिमभीप्सता, इति । उपमानैति- शादीनां चानुमानशब्दयोः प्रवेशः । अनुपलब्ध्यादीनां च प्रयो प्रवेशं इति । उक्तवाक्ये चेदमनुमानमभिप्रेतम् । आपादतलमस्तक कृत्स्नं स्वव्यतिरिक्तेनैकेन प्रकाश्य स्वयमप्रकाशत्वात् । त्रैलोक्य- वदिति । तेजश्चैतन्यसाधारणं च प्रकाशत्वमखण्डोपाधिः भकाश- व्यवहारनियामकतया सिद्ध इति ॥ ८८ ॥ पुरुषनिष्ठा अमेति मुख्यसिद्धान्तमाश्रिस प्रमाणानां विशेष- लक्षणानि वक्तुमुपक्रमते-- यत् सम्बद्धं सत् तदाकारोल्लेखि विज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् ॥ ८९ ॥ सम्बद्धं भवद सम्बद्धवस्वाकारधारि भवति यद्विज्ञानं बुद्धि- वृत्तिस्तव प्रत्यक्ष प्रमाणमियर्थः । अत्र सदिसन्तं हेतुगर्भविशेप- णम् । तथा च स्वार्थसन्निकर्पजन्याकारस्याश्रयो वृत्तिः प्रससं प्रमाणमिति निष्कर्षः । वृत्तिः सम्बन्धार्थं सर्पतीत्यागामिसूत्रान हत्तेः सन्निकर्पजन्यत्वमित्याकाराश्रयग्रहणम् । चक्षुरादिद्वारक- बुद्धित्तिश्च मदीपस्य शिखातुल्पा वाह्यार्थसनिकानन्तरमेव तदाकारोल्लेखिनी भवतीति नासम्भवः ॥ ८९ ॥ ननु योगिनामतीतानागतपत्रहितवस्तुमत्यक्षेऽव्याप्तिः । स- म्बद्धवस्वाकाराभावादियाशय तस्यालक्ष्यत्वेन समाधचे- ·सांत्यप्रवचनमाध्ये - योगिनामबाह्यप्रत्यक्षत्वान्न दोषः ॥९॥ ऐन्द्रियकमत्यक्षमेत्रात्र लक्ष्पम् । योगिनश्चावायमत्यक्षकाः ॥ अतो न दोपो, न तत्पसक्षेऽव्याप्तिरित्यर्थः ॥ ९० ॥ वास्तवं समाधानमाह । लीनवस्तुलब्धातिशयसम्बन्धादा दोषः ॥ ९१ ॥ अथवा तदपि लक्ष्यमेत्र, तथापि न दोषो, नाव्याप्तिः। यतो लीनवस्तुपु लब्धयोगजधर्मजन्यातिशयस्य योगिचित्तस्य सम्बन्धी घटत इत्यर्थः । अत्र लीनशब्दः पराभिप्रेतासनिकृष्टवाची । स- स्कार्यवादिनां ह्यतीतादिकमपि स्वरूपतोऽस्तीति तत्सम्बन्धः सम्भवेदिति व्यवहितविपकृष्टेषु सम्बन्धहेतुविधया लब्धातिशयति विशेषणम् । अतिशयश्च व्यापकतं, त्तिपतिवन्धकतमोनिवृत्त्या- दिश्चेति । इदं चात्राऽवधेयम् । यत्सम्बद्धं सदिति पूर्वसूत्रे बुद्धे- रर्थसनिकस्यैव प्रसक्षहेतुतालाभात् प्रत्यक्षसामान्ये वाह्यार्थसा- धारणे बुद्ध्यर्थमन्निकर्ष एव कारणम् । इन्द्रियसन्निकर्षास्तु चाक्षुपा- दिमत्पक्षेपु विशिष्यैव कारणानि । नन्वेवमिन्द्रियसनिकर्पयोगज- धर्माद्यभावेऽपि बुद्ध्या वाह्यार्थप्रसक्षापत्तिः । मैत्रम् । तमःप्रति- वन्धेन तदानी बुद्धिसत्त्वस्य त्यसम्भवाव । तच तमः कदा. चिदर्थेन्द्रिययोः सन्निकर्पण कदाचिच्च योगजधर्मेणापसार्यते । अअनमयोगेन नयनमालिन्यवत् । न चैवं तद्धेतोरेव तदस्थिति न्यायेनेन्द्रिय सनिकांदेरेव वाह्यार्थप्रत्यक्षसामान्ये हेतुतास्विति वाच्यम् । सुपुप्यादौ तमसो बुद्धित्तिमतिबन्धकत्वसिद्धेः ॥ सत्त्वान्जागरणं विद्याद्रजसा स्वममादिशेत । मस्खापनं तु तमसा तुरीयं त्रिपु सन्ततम, इत्यादिस्मृतिभ्यः मुषुप्त्यादौ दृत्तिमतिबन्धकान्तरासम्भवाच।चाक्षुपत्तावपि तमसः , ·१ प्रथमोऽध्यायः। . प्रतिवन्धदर्शनाच । यत्तु शुष्कताकिकाः सुपुप्तौ वृत्यनुत्पादार्थ ज्ञानसामान्ये वङ्मनोयोग कारणं कल्पयन्ति । तदसर । लगि- न्द्रियोत्पत्तेः मागपि केवल बुद्धा स्वपम्भुवः सर्वप्रत्यक्षश्रवणात् । त्वमनोयोगानुत्पादेऽपि तमस एव निमित्तताया वक्तव्यत्वाच । केवलतर्कस्यामतिष्ठादोपग्रस्तत्वाचेति दिक् ॥ ९१ ।। ननु तथापीश्वरमत्यक्षेऽज्याप्ति तस्य निसलेन सन्निक- ऽजन्पत्वादिति । तत्राह- . ईश्वरासिद्धेः ॥ १२ ॥ ईसरे प्रमाणाभावान्न दोप इत्यनुवर्तते । अयं चेश्वरप्रतिषेध एकदेशिनां मौढवादेनोति मागेव भतिपादितम् । अन्यथा (श्वरा- भावादित्येवोच्येत । ईसराभ्युपगमे तु सन्निकर्पजन्यजातीयत्वमेव प्रत्यक्षलक्षणं विवक्षितम् । साजात्यं च ज्ञानवसाक्षायाप्यजाति भावः ॥ ९२ ॥ श्रुतिस्मृतिभ्यां कथमीशो न सिद्ध्यतीत्याकाङ्कायां तर्क- विरोधं लौकिकमेव वाधकमाह- मुक्तबद्धयोरन्यतरामावान्न तसिद्धिः ॥ ९३ ॥ ईश्वरोऽभिमतः कि क्लेशादिमुक्तो वा बद्धो वा। अन्यतर- स्याप्यसम्भवानेश्वरसिद्धिरिसर्थः ॥ १३ ॥ उभयथाप्यसत्करत्वम् ।। ९४ ॥ मुक्तते सति सदृत्वाधक्षमत्वं तत्मयोजकाधिपानरागाच- भावात् । बद्धतेऽपि मूढतान सध्यादिक्षमत्वमिसर्थः ॥ ९४ ॥ नन्वेवमीश्वरमतिपादक श्रुतीनां का गतिस्तत्राह-- मुक्तात्मनः प्रशंसा उपासा सिद्धस्य वा ।। ९५ ॥

·सांख्यप्रवचनभाध्ये
यथायोग काचिच्छतिर्मुक्तात्मनः केवलात्मसामान्यस्य ज्ञेयं-
ताऽभिधानाय सन्निधिमात्रैश्वर्येण स्तुतिरूपा प्ररोचनार्था । का.
चिच्च सङ्कल्पपूर्वकसप्तृत्वादिप्रतिपादिका श्रुतिः सिद्धस्य ब्रह्म
विष्णुहरादेवानिसेवरस्पाभिमानादिमतोऽपि गौणनित्यत्वादि-
मत्वान्नित्यत्वाद्युपासापरेसर्थः ॥ ९५ ॥
ननु तथापि प्रकृत्पाद्यखिलाधिष्ठातृत्त्वं श्रूयमाणं नोपपद्यते ।
लोके सङ्कल्पादिनापरिणमनस्यैवाधिष्ठातृखव्यवहारादितिातवाह-
तत्सन्निधानादधिष्ठातृत्वं मणिवत् ॥ ९६ ॥
यदि सङ्कल्पेन सप्दृत्वमधिष्ठातृत्त्रमुच्यते, तदायं दोपः स्या-
तू ।अस्माभिस्तु पुरुषस्य सन्निधानादेवाधिष्ठातृत्वं सप्तृत्वादिरूप-
मिप्यते, मणिवत् । यथाऽयस्कान्तमणेः सान्निध्यमात्रेण शल्य-
निष्कर्षकत्वं, न सङ्कल्पादिना । तथैवादिपुरुषस्य संयोगमात्रेण
प्रकृतेर्महत्वरूपेण परिणमनम् । इदमेव च स्वोपाधिस्त्रदृत्वमिस.
र्थः । तथा चोक्तम्-
निरिच्छे संस्थिते रत्ने यथा लोहः प्रवर्तते ।
सत्तामात्रेण देवेन तथा चायं जगजनः ॥
अत आत्मनि कर्तृत्वमकर्तृत्वं च संस्थितम् ।
निरिच्छत्वादकर्ताऽसौ कर्ता सन्निधिमात्रतः, इति ॥ तदेक्षत
बहु स्यामित्यादिश्रुतिस्तु, कूलं पिपतिपतीतिवद् गौणी । प्रकृते.
रासन्नबहुतरगुणसंयोगात् । अथवा बुद्धिपूर्वमृष्टिविषयमेतादृश-
वाक्पजातं, न खादिसर्गपरम् । तस्याऽबुद्धिपूर्वकत्वस्मरणादिति
भावः ॥ यथा कौम-
इत्येप प्राकृतः सर्गः संक्षेपात कथितो मया ।
अबुद्धिपूर्वकस्त्वेप ब्राही सृष्टिं निबोधत, इति ॥ अस्य च
वाक्यस्पादिपुरुषबुद्धधजन्पत्वेन सङ्कोचे गौरवमिति ॥ ९६ ॥

·१ प्रथमोऽध्यायः नतु न केनलं सर्गादावेच पुरुषस्य संयोगमात्रेण सप्तृत्वादिक- मपि स्वन्येप्वपि सङ्कल्पादिपूर्वकेषु भूतादिप्वखिलेषु विशेषकार्ये- प्वाप सर्वपुरुषाणामियाह- विशेपकावपि जीवानाम् ॥ ९७ ॥ अधिष्ठातृत्वं सनिधानादिसनुपज्ज्यते । अन्त:करणोपलक्षि- तस्यैव जीवशब्दार्थत्वं पष्ठाध्याये वक्ष्यति । तथा च विशेषकार्ये विसर्गाख्ये व्यटिसष्टावापे जीवानामन्त करणमतिविम्बितचेतना- नां सन्निधानादेवाधिष्ठातृत्वं, न तु केनापि व्यापारेण कूटस्थचि- न्मावरूपत्वादित्यर्थः ॥ ॥ ९७॥ चेत् सदा सर्वज्ञ ईश्वरो नास्ति, तदि वेदान्तमहावाक्यार्थस्य विवेकस्योपदेशेऽन्धपरम्पराशयाप्रामाण्यं प्रतज्पेत, तत्राह-- सिद्धरूपयोधृत्वाद्वाक्यार्थीपदेशः ॥ ९८॥ हिरण्यगर्भादीनां सिद्धरूपस्य यथार्थस्प योद्धृत्वात्तद्वयतकायुर्वेदा- दिमायेनावधृताच्चैपां वाक्पार्योपदेशः प्रमाणामितिशेषः ॥ ९८॥ ननु. पुरुषस्य चेत् सन्निधिमात्रेण गौणमधिष्ठातृत्व नहि मुख्यमधिष्ठातृत्वं कस्येत्याकाङ्खायामाह- अन्तःकरणस्य तदुज्ज्वलितत्वाल्लोहबदधिष्ठातृत्वम् ॥९॥ अन्ताकरणस्यानुपचरितमधिष्ठातृत्वं सङ्कल्पादिद्वारकं प्रत्ये- तव्यम् । नन्वाधिष्ठातृत्वं घटादिवदचेतनस्य न युक्तम् । तत्राह ॥ लोहवत् तदुज्ज्वलितत्वादिति ।। अन्ताकरणं हि तसलोहवचेतनो- ज्ज्वलितं भवति । अतस्तस्य चेतनायमानतयाऽधिष्ठातृत्वं घटादि- व्यावृत्तमुपपद्यत इसर्थः । नन्वेवं चैतन्येनान्तःकरणस्योज्ज्वलने चितः सङ्गित्वाग्निवदेव स्यादिति चेन्न । नित्योज्ज्वळचैतन्यस- योगविशेषमात्रस्य संयोगविशेषजन्यचैतन्यप्रतिविम्बस्यैवान्तःकरणा- ·७० सांस्यप्रवचनभायें ज्ज्वलनरूपत्वाद । न तु चैतन्यम् अन्त:करणे संक्रामति येन सङ्गिता स्यात् । अग्नरपि हि प्रकाशादिकं न लोहे संक्रामति । फिन्वनियोगविशेष एव लोहस्योज्ज्वलनमिति । नन्वेवमपि सं. योगन परिणामित्वमिति चेन्न । सामान्यगुणातिरिक्तधर्मोपचावेव परिणामव्यवहारादिति । अयं च संपोगविशेपोऽन्ताकरणस्यैव सत्वोनेकरूपात परिणापाद्भवतीति फलवलाद कल्प्यते । पुरुष- स्याऽपरिणामित्वेन संयोगे सन्निमित्तकविशेषासम्भवादिति । अय. मेव च संयोगविशेषो बुद्ध्यात्मनोरन्योऽन्यप्रतिबिम्बने हेतुः । ननु मतिविम्बहेतुतया संयोगविशेषावश्यकत्वे प्रतिविम्बकल्पना ध्या । प्रतिविम्बकार्यस्यार्थज्ञानादेः संयोगविशेषादेव सम्भवा. दिति । मैत्रम् । बुद्धौ चैतन्पप्रतिविम्वश्चैतन्यदर्शनार्थ कल्प्यते । दर्पणे मुखपतिविम्ववत् । अन्यथा कर्मकर्तृविरोधेन स्वस्य साक्षा- व स्त्रदर्शनानुपपत्तेः ।अयमेव च चिमतिविम्वो बुद्धौ चिच्छाया- पत्तिरिति चैतन्याध्यास इति चिदावेश इति चोच्यते । यश्च चैतन्ये बुद्धेः प्रतिविम्बः स चारूढविपयैः सह बुद्धर्भानार्थमिष्यते। अर्थाकारतयैवार्थग्रहणस्य बुद्धः स्थले दृष्यत्वेन तां विना संयोग- विशेषमात्रेणार्थभानस्य पुरुपेऽप्यनौचित्याद । अर्थाकारस्यैवार्थ- ग्रहणशब्दार्थत्वाचेति । स चाकारः पुरुषे परिणामो न सम्भ- वतीसर्थात् मतिविम्वरूप एव पर्यवस्यतीति दिक् ।। स चापमन्योऽन्यप्रतिविम्बो योगमाष्पे व्यासदेवैः सिद्धा- न्तित: । चितिशक्तिरपरिणामिन्यमतिसंक्रमा च परिणामिन्यर्थे । प्रतिसंक्रान्तेव तद्वत्तमनुपतति । तस्याश्च मातचैतन्योपग्रहरूपा- या बुद्धिटत्तेरनुकारिमात्रतपा बुद्धित्यविशिष्टा हि ज्ञानत्ति- रित्याख्यायत इसादिना । योगवार्तिके चैतद्विस्तरतोऽस्माभिः प्रतिपादितम् ॥

·१प्रथमोऽध्यायः
-
"
कश्चित् तु बुद्धिगतया चिच्छायया बुद्धरेव सर्वार्थज्ञातृत्व
मिन्दादिभि नस्य सामानाधिकरण्यानुभवादन्यस्य ज्ञानेनान्यस्य
मस्यनौचित्याचेत्याह । तदात्माज्ञानमूलकत्वापेक्षणीयम् । एवं
हि बुद्धरेव ज्ञातृत्वे, चिदवसानो भोग इसांगामिसूत्रदयविरोधः ।
पुरुपे प्रमाणाभावश्च । पुरुपलिङ्गस्य भोगस्प बुद्धावेव स्वीका-
रात् । न च प्रतिविम्बान्यथानुपपत्त्या विम्बभूतः पुरुपः सेत्स्य-
तीति वाच्यम् । अन्योन्याश्रयात् । पृथग्विम्वसिद्धौ बुद्धिस्थ.
चैतन्यस्य प्रतिविम्बतासिदिः, मतिविम्बतासिद्धी च तत्पतियोगि-
तया विम्यसिद्धिरिति । अस्मन्मते च ज्ञातृतया पुरुपसिद्धय-
नन्तरं तस्प वेयत्वान्यथानुपपत्त्या प्रतिविम्वसिद्धौ नान्योऽन्या-
श्रयः। अथ वृत्तिसाक्षितपा विम्वरूपश्चेतनः सिद्ध्यतीतिचेव,
तर्हि साक्षिण एवं प्रमातृत्वमप्युचितम् । उभयोतृित्वकल्पने गौर-
पात् । चिज्ञानयज्ञानयोः सामानाधिकरण्यानुभवाच । किचैवं
सति, बुद्धरेव भोक्तृत्वे, भोक्तभावादित्यागामिसूत्रेण भोक्तृतयः
पुरुषसाधन विरुद्ध्येत । अथ बुद्धिगतचिच्छायारूपेण सम्बन्धेन
विम्बस्यैव भान, न तु चिती बुद्धिमतिविम्बः कल्पत इत्येताव.
न्मावे चेत् तस्याशयो वर्येत । तदप्यसत् । सूर्यादेः स्वमति.
विम्वरूपसम्बन्धेन जलादितत्स्थवस्तुभासकलादर्शनात् । किरणे-
रेव तदुभयभासनात् । मरुमरीचिकादौ तु स्वाध्यस्तजलादि-
भासकरतं दृष्टमेवेति दृष्टानुसारेणास्माभिश्चिती बुद्धिमतिविम्ब
एव सर्वार्थभानहेतुतपा सम्बन्धः कल्पित इति । यच्चोक्तमन्यस्य
ज्ञानेनान्यस्य प्रत्यनुपपत्तिरिति । तदपि न । अकर्तुरपि फलो-
पभोगोऽन्नाद्यवद, इत्यागामिसूत्रेण ज्ञानप्रवृत्त्यौवैयधिकरण्यस्य
दृष्टान्तेनोपपादयिष्यमाणत्वात् । बुद्धः सङ्कल्पेन देहक्रियायामि-
वात्रापि संयोगविशेषादेव नियामकत्वादिति ॥ ९९ ॥

·७२ सांध्यप्रवचनमाये - प्रत्यक्षममाणं लक्षयित्वानुमान लक्षयति प्रतिवन्धदृशः प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम् ॥ १० ॥ मतिबन्धो व्याप्तिः । व्याप्तिदर्शनाद् व्यापकहानमनुमान प्रमाणमित्यर्थः । अनुमितिस्तु पौरुपेयो वोध इति ॥ १० ॥ शब्दप्रमाणं लक्षयति- आप्तोपदेशः शब्दः ।। १०१ ॥ आप्तिरत्र योग्यता । वेदस्यापीरुपेयतायाः पञ्चमाध्याये वक्ष्पमाणत्वात् । तथाच योग्यः पान्दस्तजन्यं ज्ञानं शब्दाख्यं ममाणमित्यर्थः । फलं च पौरुपेयः शब्दो वोध इति ॥ १०१ ॥ प्रमाणप्रतिपादनस्य स्वयमेव फलमाह-- उभयसिन्डिः प्रमाणात् तदुपदेशः ॥ १०२॥ उभपोरामानात्मनोविवेकेन सिद्धिः प्रमाणादेव भवति । अतस्तस्य प्रमाणस्योपदेशः कृत इत्यर्थः ॥ १०२ ॥ तत्र येनानुमानविशेषेण प्रमाणेन मुख्यतोऽत्र प्रकृतिपुरुषो विविच्य साधनीयौ तद्वर्णयति- सामान्यतो दृष्टादुभयसिद्धिः ।। १०३ ॥ अनुमानं तावद त्रिविधं भवति । पूर्ववत, शेपवन, सामान्यतो दृष्टं चेति । तत्र प्रत्यक्षीकृतजातीयविषयकं पूर्ववत । यथा धूमेन वयनुमानम् । वह्निजातीयो हि महानसादौ पूर्व प्रत्यक्षीकृतः । व्यतिरेकानुमानं शेषवत् । योपोऽपूर्वोऽर्थोऽस्य विषयत्वेनास्तीति शेषवत् । अप्रसिद्धसाध्यकमिति यावत् । यथा पृथिवीत्वेनेतर- भेदानुमानम् । पृथिवीतरभेदो हि प्रागसिद्धः । सामान्यतो दृष्टं च तदुभयभिन्नमनुमानम् । यत्र सामान्यतः प्रत्यक्षादिजातीयमादाप . - ·१प्रथमोऽध्यायः। - ध्याप्तिग्रहात पक्षधर्मतावलेन तद्विजातीयोऽमयक्षाधः सिध्यति । यथा रूपादिज्ञाने क्रिपात्वेन करणवत्वानुमानम् । अत्र हि पृषिवीत्वादिजातीयं कुठारादिकरणमादाय व्याप्ति गृहीत्वा तद्वि- जातीयमतीन्द्रियं ज्ञानकरणमिन्द्रियं साध्यत इति । तत्र सामान्यतो दृष्टादनुमानापोः प्रकृतिपुरुपयोः सिद्धिरित्यर्थः । तत्र प्रकृतेः सामान्यतो दृष्टमनुमानम् । यया महत्तत्त्वं मुखदुःखमोहधर्मकद्रव्यो- पादानकम् । कार्यत्वे सति सुखदुःखमोइधर्मकत्वात् । सुवर्णादिज. कुण्डलादिवदित्यादि । पुरुपे तु यद्यप्यनुमानापेक्षा नास्ति, सर्च सम्मतवाद तथापि प्रकृत्पादिविवेके सामान्यतो दृष्टमेवापेक्ष्यते । तयया । प्रधानं परार्थ, संहत्य कारित्वाद् गृहादिवदिति । अव हि प्रत्यक्षसिद्धं देहाधर्थकत्वं गृहादिषु गृहीत्वा तद्विजातीयः पुरुषा प्रधानादिपरत्वेनानुमीयते । देहादीनां च भोक्तृत्वमविवे. केन प्रामगृहीतमित्युभयसिद्धिरिति ॥ १०३ ॥ या प्रमाणस्य फलभूतां प्रमाख्यसिद्धिरुक्ता तया पुरुषस्य परिणामापत्तिरित्याशङ्कायां तस्याः संरूपमाह- चिदवसानो भोगः ॥ १०४ ॥ पुरुषस्वरूपे चैतन्ये पर्यवसानं यस्यैताहशो मोगा सिद्धि- रित्यर्थः । बुद्धभोगस्य व्यावर्तनाय चिदवसान इति । चितः परिणामित्वसधर्मवादिनाङ्कानिरासायावसानपदम् । चितौ भोगस्य स्वरूपे पर्यवसितत्वान्न कौटस्थ्पादिहानिरिसाशयः । तथाहि म. माणाख्यस्यारुढं प्रकृतिपुरुषादिकं प्रमेयं वृत्त्या सह पुरुषे प्रति. विम्वित सद्भासते । अतोऽर्थोपरक्तत्तिप्रतिविम्वावच्छिन्नं स्वरूप- चैतन्यमेव भानं पुरुषस्य भोगः प्रमाणस्य च फलमिति । ततश्च प्रतिविम्बरूपेणार्थसम्बन्धे द्वारतया वृत्तीनां करणत्वमिति । तदुक्त विष्णुपुराणे- १० ·सांस्यप्रषचनमाध्ये गृहीतानेन्द्रियैरानात्मने यः प्रयच्छति । अन्ताकरणरूपाय तस्मै विश्वात्मने नमः, इति ॥ रामो हि करणवर्गः स्वामिने भाग्यजातं समपर्यतीति दृष्टमिति । भोग- शब्दार्थश्चाभ्यवहरणम् । आत्मसात्करणमिति यावत् । स च देहादिचेतनान्सेपु साधारणः । विशेषस्वयम् । अपरिणामित्वाद • पुरुषस्य विषयभोगः प्रतिविम्वादानमात्रम्। अन्येषां तु परिणामि. वात् पुष्ट्यादिरपीति । अयमेव च परिणामरूप: पारमाथिको भोगः पुरुपे प्रतिषिक्ष्यते, बुद्धेोंग इवात्मनीत्यादिभिरिति मन्त- व्यम् । अस्मिन् सूत्रे पुरुषस्थापि फलव्याप्यता सिद्धा। चिदव. सानताया एनोभयसिद्धिवाचनादिति ॥ १०४॥ ननु कर्तुरेव लोके क्रियाफलभोगो दृष्टः । यथा सञ्चरत एव सञ्चारोत्यदुःखभोग इति । तत् कथं बुद्धिकृतधर्मादिफलस्य मुखा- चात्मिकाया अर्थोपरक्तबुद्धिरत्तेर्भोगः पुरुषे घटेरोसाशङ्कायामाइ- अकर्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत् ॥ १०५ ॥ 'बुद्धिकर्मफलस्पापि वृत्तेरूपभोगस्तदकर्तुरपि पुरुषस्य युक्तः। अमाधवत् । यथान्यकृतस्पान्नादेरुपभोगो राज्ञो भवति तद्वदित्यर्थः अविवेकस्य स्वस्वामिभावस्य वा भोगनियामकत्वात् तु नाति- प्रसङ्गः । मुखदुःखादेः कर्मफलत्वमभ्युपेत्य बुद्धिगतं कर्मफलं पुरुषो भुङ्ग इत्युक्तम् ॥ १०५॥ इदानी पुरुपगतभोगस्यैव कर्मफलत्वं स्वीकृस बुद्धिकर्मणा पुरुष एव फलमुत्पशत. इति. मुख्यमिदान्तमाह- अविवेकाहा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः ॥ १०६ ॥ अथवा कतरि फलमेव न भवति। मुखं भुञ्जीयत्यादिकामना- भिर्भोगस्यैव फललाव । अतो भोक्तृनिष्ठमेव फलं भवति, शास्त्र ·१प्रथमोऽध्यायः। विहितं फलमनुष्ठातरीति । शाखेषु कर्तुः फलावगमस्तु तत्सिदे- रकर्तनिष्ठाया भोगाख्यसिद्धेः कबुद्धावविवेकादित्यर्थः१ । योऽt । करोमि स एनाई भुभ इति हि लौकिकानुभव इति । या च मुख मे भूपादित्यादिकामना, सा पुत्रो मे भूपादितिवत् फलसाधन- वेनवोपपद्यते । भोगत्तु नापस्प साधनम् । अतः स एव फल- मिति मुख्यः सिद्धान्तः । भोगस्प पुरुषस्वरूपत्वेऽपि वैशेपिका. णा मते श्रोत्रचन कार्यता बोध्या । मुखाघपच्छिन्नचितेरेव भोग- त्वात् । अस्मिंश्च भोगस्य फलत्वपक्षे दुःखभोगाभाव एवापवर्गों योध्यः । अथवा भोग्यतारूपस्वत्वसम्बन्धन मुखदुःखाभार- योरेव फललमस्तु । तेन सम्बन्धेन धनादेरित्र मुखादेरपि पुरुष. निष्ठत्वादिति ॥ १०६॥ तदेवं प्रमाणानि प्रमाणफलभूतां प्रमेयसिदि च प्रतिपाद्य प्रमेयसिद्धरपि फलमाह- नोभयं च तत्वाख्याने ॥ १० ॥ प्रमाणेन प्रकृतिपुरुपयोस्तत्वाख्याने तस्वसाक्षात्कारे सति उभयमपि मुखदुःखे न भवतः । विद्वान हपंशोको जहातीति श्रुते- पायाचेसर्थः ।। १०७ ।। संक्षेपतो विवेकेनानुमापितौ प्रकृतिपुरुषो । तयोः प्रकृति पुरुषयोरनुयानेबान्तरविशेषा इतः परमध्यायसमाति यावद वि- चार्याः । तत्र चादौ प्रकृसाधनुमानेष्वनुपलम्भवायकमपाकरोति- विषयोऽविपयोऽप्यतिदूरादेहानोपादानाभ्या- मिन्द्रियस्य ॥ १०८॥ इन्द्रियानुपलभ्यनामात्रतो घटाद्यभाववर प्रत्यक्षेण चार्वाकैः १कतुंभावविवेकादिति पाठान्तरम् ।

·सांख्यप्रवचनमाप्ये . मकृत्यायभावः साधयितुं न शक्यते । यतो विद्यमानोऽप्प इन्द्रि- याणां कालभेदेन विषयोऽविषपश्च भवति । अतिदूत्वादिदोषा. व । इन्द्रियज्ञातेन्द्रियग्रहाभ्यां चेत्यर्थः । सामग्रीसमवधाने सति अनुपलम्भस्यैवाभावप्रत्यक्षहेतुता। प्रकृत्याग्रुपलम्भे तु वक्ष्यमाण- प्रतिवन्धान सामग्रीसमवधानमिति भावः । अनिद्रादयश्च दोषा विशिष्य कारिकया परिगणिता:-- अतिदूरात सामीप्पादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् । सोक्षम्पाद् व्यवधानादभिभवात् समानाभिहाराच्च, इति ।। समानाभिहारः सजातीयसंवलनम् । यथा माहिपे गव्य. मिश्रणान्माहिपत्वाग्रहणमिति ॥ १०८ ॥ । नन्वतिदूरलादिषु मध्ये प्रकृसाधुपलम्भे कि प्रतिबन्धकमि- ति, तत्राह- सौम्यात्तदनुपलब्धिः ॥ १०९॥ तयोः पूर्वोक्तयोः प्रकृतिपुरुपपोग्नुपलब्धिस्तु सौम्यादि- सर्थः । सूक्ष्मत्वं च नाणुत्वम् । विश्वव्यापनात् । नापि दुरूह- स्वादिकम् । दुर्घचत्वात् । किन्तु प्रयक्षप्रमाप्रतिवन्धिका जातिः । योगजधर्मस्य चोत्तेजकतया प्रकृतिपुरुषादीनां प्रत्यक्षमा भवति । जातिसाकय च न दोपावहम् । अथवा निरवयवद्रव्यत्वमेवाऽत्र सूक्ष्मत्वं, योगजधर्मश्चोत्तजक एवेति ॥ १०९ ॥ नन्वभावादेवानुपलब्धिसम्भवे किमर्थं सौम्यं कल्प्यते । अन्यथा च शशशृङ्गादेरपि सौम्पादनुपलब्धिः किं न स्यादिति, तत्राह- कार्यदर्शनात्तदुपलब्धेः॥ ११ ॥ कार्यान्यथानुपपत्या प्रकृत्यादिसिद्धौ सत्पां तेषां सूक्ष्मत्वं कल्प्यते । अनुमानाद पूर्व च सूक्ष्मत्वादिसंशयेनाभावानिर्णयाद ।

·१प्रथमोऽध्यायः ७७ नुमानमुपपद्यत इत्यर्थः ॥ १० ॥ अत्र शङ्कते- वादिविप्रतिपत्तेस्तदसिद्धिरितिचेत् ॥ १११॥ ननु कार्य चेदुत्पत्तेः प्राक् सिद्धं स्यात् तदा तदापारतया निसा प्रकृतिः सेत्स्पति कार्यसाहित्येनैव कारणानुमानस्य वक्ष्य- माणसात् । वादिविप्रसिपत्तेस्तु सत्कार्यस्यैवासिद्धिारति यदी. सर्थः ॥ १११॥ अभ्युपेत्य परिहरति- तथाप्येकतरदृष्टया एकतरसिद्ध पलापः ॥११२॥ मास्तु सत् कार्य, तथाप्पेकतरस्य कार्यस्य दृष्टयान्पतरस्य कारणस्य सिद्धरपलापो नास्त्येवेति नित्यं कारणं सिद्धमेव । तत एव च परिणामिनः सकाशादपरिणामितया पुरुषस्य विवेकेन मोक्षोपपति रिसर्थः । अनेनैवाभ्युपगमवादेन वैशेपिकाचास्तिक- शास्र प्रवर्त्तते । अतो न सत्कार्यवादिश्रुतिस्मृतिविरोधेऽपि तेपा- मंशान्तरेवमामाण्पमिति मन्तव्यम् ॥ ११२ ॥ परमार्थतः परिहारमाह- त्रिविधविरोधापत्वेश्च ।। ११३ ॥ अथ सर्व कार्य त्रिविधं सर्ववादिसिद्धपीतमनागतं वर्तमान- मिति । तत्र यदि कार्यं सदा सन्नेष्यते, तदाविविधत्वानुपपत्तिः। अतीतादिकाले घटायभावेन घटादेरतीतादिधर्मकत्वानुपपत्तेः । सदसतोः सम्बन्धानुपपत्ते। । किञ्च, प्रतियोगित्वस्य प्रतियोगिरूप- वे तदोपतादवस्थ्याव । अभावमात्रस्वरूपचे पटायभावो घटा- घभावः स्यादभावत्वाविशेषात् । अयावेष्वपि स्वरूपतो विशेषा- ऽङ्गीकारे घाभावत्वस्प परिभापामावत्वप्रसङ्गाद । अथ मातयोग्ये.

·सांत्यप्रषचनभाये . वाभावविशेषक इति चेंन । अमतः मतियोगिना भागभावादिषु विशेषकत्तासम्भवादिति । तस्मानित्पस्यैव कार्यस्पातीतानागत. वर्तमानावस्थाभेदा एव बक्तव्याःघटोऽतीतो घटो वर्षमानो घटो भविष्यनिति प्रत्ययानां तुल्परूपतीचित्पाव । न त्वेकस्य भाव- विषयत्वमन्ययोश्चाभावविषयत्वमिति । ते पवातीतानागतत्वे अब स्थे समागमावव्यवहारं जनयकः । तदतिरिक्ताभावद्वये प्रमाणा- भावादिति दिक् ॥ अधिकं तु पातमले द्रष्टव्यम् । एवमसन्ताभावान्योऽपामा- पावप्पधिकरणस्वरूपादेव । न चैवं प्रतियोगिसत्ताकालेऽप्यधि- करणस्वरूपानपायादसन्ताभावात्पयमसङ्ग इति वाच्यम् । परैरपि प्रतिपोगिमति देशे तदत्यन्ताभावाहीकारात् । प्रतियोगिसम्बन्ध- स्यातीतानागतावस्थयोरेव सामयिकात्यन्ताभावत्वसम्भवाच्च । तस्मानास्मसिद्धान्तेऽभावोऽतिरिक्तः । किञ्च, घटो ध्वस्तो, घटो भावी, घटोऽत्र नास्तीत्यादिमत्पयनिषामकतया किश्चिदस्त्वा- काङ्कायां तद्भावरूपमेव कल्प्यते लापवाद । अमावस्यादृष्टस्य कल्पने गौरवादिति मन्तव्यम् ॥ ११३ ।। इतश्च सत्कार्यसिद्धिरित्याह- नासदुत्पादो नृशृङ्गवत् ॥ ११४ ॥ नरशृङ्गतुल्यस्यासत उत्पादोऽपि न सम्भवतीत्यर्थः ॥११४॥ अत्र हेतुमाह- उपादाननियमात् ॥११५ ॥ मृद्येव पट उत्पद्यते तन्तुष्षेत्र पट इत्येवं कार्याणामुपादान- कारणं प्रति नियमोऽस्ति । स न सम्भवति । उसत्तेःमाक् कारणे कार्यासत्तायां हि न कोऽपि विशेषोऽस्ति, पेन कश्चिदेवासन्तं

·१प्रथमोऽध्यायः।
७९
जनयतामिति । विशेषानीकारे च भावत्वापचेगतमसत्तया । स
एव च विशेपोऽस्माभिः कार्यस्यानागतावस्थेत्युच्यत इति । एतेन
गोषिकाः प्रागभावपेव कार्योत्पत्तिनियामकं कल्पपन्ति तदप्य-
पास्तम् । अभावकल्पनापेक्षया भावकल्पने लाघवाद । भावाना
हटत्वादन्यानपेक्षत्वाच्च । किञ्चाभावेपु स्वतो विशेपे भावत्वाप-
तिः। प्रतियोगिरूपविशेपश्च प्रतियोग्यसत्ताकाले नास्ति । अतो-
ऽभावानामविशिष्टतपा न कार्योत्पत्तौ नियामकत्वं युक्तमिति॥११५
उपादाननियमे प्रमाणमाह-
सर्वत्र सर्वदा सर्वासम्भवात् ।। ११६ ॥
सुगमम् । उपादानानिपमे च सर्वत्र सर्वदा सर्व सम्भवेदि-
स्थाशयः ॥ ११६ ॥
इतश्च नासदुत्पाद इसाह-
शक्तस्य शक्यकरणात् ॥ ११७॥
कार्यशक्तिमत्वमेयोपादानकारणत्वम् । अन्यस्य दुर्वचत्वाव।
लाघाच्च । सा शक्तिः कार्यस्यानागतावस्थैवेत्यतः शक्तंस्प
मात्रपकार्यकरणानासत उत्पाद इयर्थः ।। ११७ ।।
कारणभावाच ॥ ११८॥
उत्पत्तः भागपि कार्यस्य कारणाभेदः श्रूयते । तस्माच स.
स्कार्यसिध्या नासदुत्पाद इसर्थः । कार्यस्यासत्वे हि सदसतो-
रभेदानुपपचिरिति । उत्पत्तेः प्राक् कार्याणां कारणाभेदे च श्रुतिः।
तदीदं तीव्याकृतमासीत् । सदेव सोम्पेदमय आसीत् । आत्मवेद.
मग्न आसीत् । आप एवेदमग्र आमुरित्याचा ॥ १८ ॥

·सांख्यप्रवचनभाये न मावे भावयोगश्वेत् ॥ ११९ ।। 'नन्वेवं कार्यस्य नित्यत्वे सति भावरूपेकार्ये भावयोग उत्पत्ति योगो न सम्भवति । असतः सत्व एवोत्पत्तिव्यवहारादिति चेदित्यर्थः ॥ ११९ ॥ परिहरति-- नाभिव्यक्तिनिवन्धनी व्यवहाराव्यवहारौ ॥ १२० ।। कार्योत्पत्तेर्व्यवहाराव्यवहारौ कार्याभिव्यक्तिनिमित्तको । अभिव्यक्तित उत्पत्तिव्यवहारोऽभिव्यस्यभावाच्चोत्पत्तिव्यवहारा- भावः । न त्वसतः सत्तयेत्यर्थः .! अभिव्यक्तिश्च न ज्ञानं, किन्तु वर्तमानावस्था । कारणव्यापारोऽपि कार्यस्य वर्तमानलक्षणपरि- णाममेव जनयति । सतश्च कार्यस्य कारणव्यापारादभिव्यक्तिमात्र लोकेऽपि दृष्टम् । यथा शिलामध्यस्थपतिमाया लैगिकव्यापारेणा- ऽभिव्यक्तिमात्र, तिलस्थतैलस्य च निष्पीडनेन धान्यस्थतण्डुलस्य चावघातेनेति । तदुक्तं वाशिष्ठे- 'सुपुप्तावस्थया चक्रपद्मरेखाः शिलोदरे । यथा स्थिता.चितेरन्तस्तथेयं जगदावली, इति ॥ प्रकृति- द्वारेणेत्यर्थः ।। १२० ॥ ननु भवतूत्पत्तेः प्राक् सतो यथाकथञ्चिदुत्पत्तिः । नाशस्व. नादिभावस्प कथं स्यादित्याकाङ्कायामाह- नाशः कारणलयः ।।१२१ ।। लीड् श्लेषण इसनुशासनाल्लयः सूक्ष्मतया कारणेष्वविभागः। स एवातीताख्यो नाश इत्युच्यत इत्यर्थः । अनागताख्यस्तु लयः भागभाव इत्युच्यत इति शेपः । लीनकार्यव्यक्तेस्तु पुनरभिव्य किर्नास्ति । प्रसभिज्ञाद्यापत्त्या पाताले निराकृतलाव । परेषा- ·१प्रथमोऽध्यायः। मिवास्माकमप्यनागावस्थायाः प्रागभावारुयाया अभिव्यक्तिहेतु- स्वाचेति । नवतीतमप्यस्तीत्पत्र किं प्रमाणम् । न ह्यनागतसत्ता. पामित्र श्रुत्यादयोऽतीतसत्तायामपि स्फुटमुपलभ्यन्त इति । मैव- म् । योगिमत्यक्षवान्यथानुपपत्यानागतातीतयोरुभयोरेव सस्व. सिद्धेः । प्रत्यक्षतामान्ये विषयस्य हेतुतात् । अन्यथा वर्तमान- स्यापि मसक्षेगासिद्ध्यापत्तेः । तस्माद्धियामौत्सर्गिकमामाण्येना- ऽसति बाधक योगिमत्यक्षेणातीतमध्यस्तीति सिध्यति । योगिना- मतीतानागतमसक्षे च श्रुतिस्मृतीतिहासादिकं प्रमाणं योगवात्तिके मपञ्चितमिति दिक॥ तदेवमभिव्यक्तिलपाभ्यां कार्याणामुत्पत्तिनाशव्यवहारावु- तौ । नन्वाभिव्यक्तिरपि पूर्व सती वाऽसती वा । आधे कारण. व्यापाराव मागपि कार्यस्याभिव्यया स्वकार्यजनकलापतिः । कारणव्यापारश्च विफलः । अन्त्ये चाभिव्यक्तावेव सत्कार्य- सिद्धान्तक्षतिः । अतसा एवाभिव्यक्तेरमिन्यत्स्यङ्गीकारादिति ॥ अत्रोच्यते।कारणव्यापारात् माक् सर्वकार्याणां सदासत्वाभ्युप. गपेनोक्तविकल्पानवकाशाद् घटवत् तदभिव्यक्तरपि वर्तमाना- स्थया मागसत्वेन तदसतानिटत्यथै कारणव्यापारापेक्षणात् । अनागतावस्थया च सत्कार्यसिद्धान्तस्याऽसतेः । नन्वेकदा सद- सत्वयोर्विरोध इति चेत् । प्रकारभेदस्योक्तवाद । नन्वेवमपि प्रागभावानङ्गीकारेण मागसत्वमेव कार्याणां दुर्घचमिति । मैवम् । अवस्थानामेव परस्पराभावरूपत्वादिति ॥ १२१ ॥ ननु सत्कार्यसिद्धान्तरक्षार्थमभिव्यक्तरप्यभिव्यक्तिरेहव्या । तथा चानवस्थेत्याशङ्याह- पारम्पर्यतोऽन्वेपणा वीजाङ्कुरवत् ॥ १२२ ॥ पारम्पर्यतः परम्परारूपेणवाभिव्यक्तैरनुधावनं कर्तव्यम् ।

·૮૨ सांख्यप्रयधनभाये वीजाङ्कुरवत् प्रामाणिकत्वेन चास्या अदोपवादित्यर्थः । बीजा- कुराभ्यां चात्रायमेव विशेषो, यद् वीजाकुरस्थले क्रमिकपरम्पर- यानवस्था, अभिव्यक्ती चैककालीनपरम्परयेति । प्रामाणिकतन्तु तुल्यमेवेति । सर्वकार्याणां स्वरूपतो नित्यत्वमवस्थाभिविनाशित्वं चेति पातअलमाप्ये वद्भिासदेवैरपीयमनवस्था प्रामाणिकत्वेन स्वीकृति । अत्र च वीजाकुरदृष्टान्तो लोकदृष्टयोपन्यस्तः । वस्तुतस्तु जन्मकर्मादिवदिसत्रैव तात्पर्यम् । तेन वीजाकुरप्रवाह- स्यादिसर्गाऽवधिकत्वेनानवस्थाविरहेऽपि न क्षतिः । आदिसमें हि वृक्ष विनैव वीजमुत्पद्यते हिरण्यगर्भसङ्कल्पेन तच्छरीरादिभ्य इति श्रुतिस्मृत्पोः प्रसिद्धम्- यथा हि पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः । मादिवीजात प्रभवति वीजान्यन्यानि वै ततः, इति विष्णु- पुराणादिवाक्यैरिति ॥ १२२ ॥ वस्तुतस्त्वनवस्थापि नास्तीसाह- उत्पत्तिवहाऽदोपः ॥ १२३ ॥ यथा घटोत्पत्तेरुत्पत्तिः स्वरूपमेव वैशेपिकादिभिरसदुत्पाद- वादिभिरिष्यते लाघवात्, तथैवास्माभिटाभिव्यक्तरप्यभिव्य- तिः स्वरूपमेवेष्टव्या । लायपात् । अत उत्पत्ताविवाभिव्य- क्तावपि नानवस्थादोप इयर्थः । अथवमभिव्यक्तराभिव्यत्यनङ्गी- कारे कारणव्यापारात् पाक् तस्याः सत्तानुपपत्त्या सत्कार्य, वादसतिरितिचेनाअस्मिन पक्षे सत एवाभिव्यक्तिरिसेव सत्कार्य- सिद्धान्त इसाशयात् । अभिव्यक्तेश्चाभिव्ययभावेन तस्याः मागसत्वेऽपि नासत्कार्यवादत्वापत्तिः। नन्वेवं महदादीनामेव प्राग- ऽसत्त्वमिप्यतां किमभिव्पत्याख्यावस्थाकल्पनेनेति चेन्न । तद्धीदं तीव्याकृतमासीदिस्पादिश्रुतिभिरब्यक्तावस्थ्या सतामेव कार्याणा- ·। , १ प्रथमोऽध्यायः माभिव्यक्तिसिद्धेः । तथाप्यभिव्यक्तेः मागभावादिस्वीकारापत्ति- रितिचेन्न । तिसणामनागताद्यवस्थानामन्योऽन्यस्याभावरूपत- योक्तवाद । तादृशाभावनिकृत्यैव च कारणव्यापारसाफल्यादि. सम्भवात् । अयमेव हि सत्कार्यवादिनामसत्कार्यवादिभ्यो विशे- पो यत् तैरुच्यमानी मागाभावध्वंसौ, सत्कार्यवादिभिः कार्यस्या- नागतातीवावस्थे भावरूप पोच्यते । वर्तमानताख्या चाभिव्यक्त्य- ऽवस्था घटाद्यतिरिक्तेष्यते । घटादेरवस्थात्रयवत्वानुभवादिति । अन्यत् तु सर्व समानम् । अतो नास्सस्मास्वधिकशङ्कावकाश इति दिक् ॥ १२३ ॥ कार्यदर्शनात् तदुपलब्धेरिति सूत्रेण कार्येण मूलकारणमनु- मेयमित्युक्तम् । तत्र कियत्पर्यन्तं कार्यमित्यवधारयितुं सर्वकार्याणां साधर्म्यमाह- हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम्।।१२।। कारणानुमापकलाल्लयगमनाद्वात्र लिङ्गं कार्यजातम् । न तु महत्तत्वमात्रमत्र विवक्षितमाहेतुमत्त्वादीनामाखिलकार्यसाधारण्यात्।। हेतुमदनिसमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रित लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम्, इति कारिका- यामप्यत एव व्यक्ताख्यं सर्व कार्यमेव लिङ्गमित्युक्तम् । तथा च जल्लिङ्गं हेतुमत्त्वादिधर्मकमिति वाक्यार्थः । तत्र हेतुमत्त्वं कारण- पत्त्वम् । अनिसत्वं विनाशिता । प्रधानस्य या व्यापिता पूर्वोक्ता तद्वैपरीत्यमव्यापितम् । सक्रियत्नमध्यवसायादिरूपनियतकार्य- कारित्वम् । प्रधानस्य तु सर्वक्रियासाधारण्येन कारणत्वान्न कार्य- कदेशमात्रकारित्वम् । न च क्रिया कमैंव वक्तुं शक्यते । प्रकृति- सोभाव दृष्टिश्रवणेन प्रकृतेरपि कर्मवत्तपात्र सक्रियतापत्तरिति ।

·सांएपप्रवचनभाग्ये
अनेकत्वं सर्गभेदेन भिन्नत्वम् । सर्गदयासाधारण्यमिति यावत् ।
न पुनः सजातीपानेकव्यक्तिकत्वम् । प्रकृतावतिव्याः । प्रकृते-
रपि सत्त्वाद्यनेकरूपत्वात् । सत्त्वादीनामतद्धर्मत्वं तद्रूपत्वादिसा-
गामिसूत्रादिति । आश्रितत्वं चावयवेविति ॥ १२४ ॥
कार्यकारणयो)दे हेतुमत्यादि सिद्ध्यतीत्यतः कारणातिरिक्त-
कार्यसिद्धौ प्रमाणान्याह-
आजस्यादभेदतो वा गुणसामान्यादेस्तत्सिद्धिः
प्रधानन्यपदेशाहा ।। १२५ ॥
तसिद्धिलिङ्गाख्यकार्यस्य कारणातिरेकतः सिद्धिः कचिदा-
अस्यात् प्रत्यक्षत एवानापासेन भवति । यथा स्थौल्यादिना धर्मेण
तत्त्वादिभ्यः पटादीनाम् । कचिच्च गुणसामान्यादेरभेदतो गुण-
सामान्याद्यात्मकत्वेन लिड्ड्रेनानुमानेन भवति । यधाध्यवसायादि.
गुणात्मकत्वरूपेण कारणवैधर्येण महदादीनाम् । यथा च महा-
प्रथिवीवादिसामान्यात्मकतारूपेण तन्मात्रवैधम्र्येण प्रथिव्यादी-
नाम् । कचित्तु आदिशब्दगृहीतेन कर्माचात्मकतावैधपेण ।
यथा स्थिरावयवेभ्योऽतिरिक्तस्य चञ्चलावयविनः । तथा प्रधान.
व्यपदेशात् प्रधानश्रुतेरपि कारणातिरिक्तकार्यसिद्धिर्भवति । प्र-
धीयतेऽस्मिन् हि कार्यजातमिति प्रधानमुच्यते । तञ्च कार्यकारण.
योर्भेदाभेदी विना न घटते । अत्यन्ताभेदे स्वस्याधारत्तासम्भवा-
दित्यर्थः । कार्याणां साधर्म्यरूपं लक्षणं कारणातिरिक्तकार्येषु
प्रमाणं च सूत्राभ्यां दर्शितम् ॥ १२५ ॥
इदानी कार्यसधर्मकतया कारणानुमानाय कार्यकारणयोरपि
साधम्य प्रदर्शयति-
तिगुणाचेतनत्वादि द्वयोः ॥ १२६ ॥

·१ प्रथमोऽध्यायः।
दयोः कार्यकारणयोरेव त्रिगुणलादिसाधम्र्पमित्यर्थः आदि-
शन्दग्राह्याश्च कारिफायामुक्ता:-
त्रिगुणयविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं मसवमि ।
व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान, इति ।
त्रयः सत्वादिद्रव्यरूपा गुणा अत्र सन्तीति त्रिगुणम् । तत्र
महदादिषु कारणरूपेण सत्वादीनामवस्थान, चने वृक्षवदेवावग-
न्तव्यम् । अथवा सत्त्वादिशब्देन सुखदुःखमोहानामपि वचनाद
कार्यकारणयोत्रिगुणत्वं समाप्तमिति अविवेकिविपयोऽहरेव दृश्य-
म् । भोग्यामिति यावत् । अविवेकि च विषयश्चेति तच्छेदे
त्वविवेकित्त्व सम्भूय कारित्वं, विषयत्वं तु भोग्यत्वमेव । सामान्य
सर्वपुरुपताधारणम् । पुरुपमेदेऽप्य भिन्नमिति यावत् । प्रसवमि
परिणामि । व्यक्तं कार्यम् । प्रधानं कारणमियर्थः । कार्यकारण-
योरन्योऽन्यवैधर्म्यमपि कारिकया दर्शितम्-
हेतुमदनियमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ।
सावयवं परतन्वं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम, इति ।
अत्रैकत्वं सर्गभेदेऽप्यभिन्नत्वम् । अतः प्रकृतेरनेकव्यक्तिक-
स्वेऽपि नैकत्वक्षति ॥
महान्तं च समास प्रधान समवस्थितम् ।
अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यते, इति विष्णु.
पुराणेनासङ्ख्येयतावचनाद तु मधानस्य व्यक्तिवद्दुत्वसिद्धि-
रिति ।। १२६॥
प्रधानाख्यानां जगत्कारणगुणानामन्योऽन्यविवेकाय तेपा-
मवान्तरमाप वैधयं सिद्धान्तयति । विविधजगत्कारणत्वोपपत्नये
च । नोकरूपात कारणाद्विचित्रकार्याणि सम्भवन्तीति,
प्रीत्यप्रीतिविषादाद्यैर्गुणानामन्योऽन्यं वैधर्म्यम्॥१२॥

·सांण्यप्रवचनमाये गुणानां सत्यादिव्यत्रयाणामन्योऽन्यं सुखदुःखायः- धये, कार्येषु तदर्शनादिसर्थः । मुखादिकं च घटादेरपि पा. दिवदेव धर्मोऽन्तःकरणोपादानत्वाद् अन्पकार्याणाम् इत्युक्तम् । अत्रादिशब्दग्राह्याः पञ्चशिखाचार्यरुक्ताः । यथा, सत्त्वं नाम प्रसादलाघवाभिष्वङ्गमीतितितिक्षासन्तोषादिरूपानन्तभेदं समासतः मुखात्मकम् । एवं रजोऽपि शोकदिनानाभेदं समासतो दुःखात्म- कम् । एवं तमोऽपि निद्रादिनानाभेदं समासतो मोहात्मकमिति । अत्र मीयादीनां गुणधर्मत्ववचनादागामिसूत्रेच लघुत्वादेर्वक्ष्यमाण- खाव सत्त्वादीनां द्रव्यत्वं सिद्धम् । मुखाद्यात्मकता तु गुणानां मनसः सङ्कल्पात्मकतावद्धर्मधर्म्यभेदादेगेपपद्यते।न कैशेपिकोक्ताः मुखादय एव सचादिगुणा इति । सत्त्वादित्रयमपि व्यक्तिभेदा- दनन्तम् । अन्यथा हि विभुमात्रत्वे गुणविमर्दवैचित्र्याद कार्य- वैचिच्यामिति सिद्धान्तो नोपपद्यते । विमर्देऽवान्तरभेदासम्भवा- व ॥ १२७ ।। गुणानां सत्त्वादीनापेकैकव्यक्तिमात्रत्वे वृद्धिहासादिकं नो- पपद्यते । तथा परिच्छिन्नत्वे च तत्समूहरूपस्य प्रधानस्य परिच्छिन्न- त्वापत्त्या श्रुतिस्मृतिसिद्धमेकदाससचब्रह्माण्डादिकं नोपपद्येत । अतोऽसङ्घयत्वे गुणानां त्रित्वसङ्ख्योपपादनाय विवेकाद्यर्थं च तेषां साधर्मवैधयें प्रतिपादयति- लघ्वादिधर्भः साधर्म्य वैधयं च गुणानाम् ॥ १२८ ॥ अयमर्थः । लम्बादीति भावप्रधानो निर्देशः । लघुत्वादि- धर्मेण सर्वासां सत्त्वव्यक्तीनां साधम्य वैधयं च रजस्तमोभ्याम् । तथा च पृथिवीव्यक्तीनां पृधिधीत्वेनेव सत्तव्यक्तीनामेकजातीय- तयैकता सजातीयोपटम्भादिना वृद्धिहासादिकं च युक्तमिया- शयः। एवं चञ्चलवादिधर्मेण सर्वासां रजोन्यक्तीनां साधम्य . ।

·१प्रथमोऽध्यायः। -- सत्यतमोभ्यां च वैषम् । शेष पूर्ववत् । एवं गुरुत्वादिधर्मेण सर्वासा तमोम्पकीनां साधय सत्वरजोभ्यां वैधम्र्पम् । शेष पूर्ववदिति । वैधय॑स्य मागेवोक्ततयात्र पुनधर्म्यकथनं सम्पा- तायातम् । अत्र, वैधयं चेति पाठः प्रामादिक एवेति । अत्र सूत्रे सत्त्वादीनां कारणद्रव्याणां प्रत्येकमनेकपक्तिकत्वं सिद्धम् । अन्यथा लघुत्वादीनां साधर्म्यवानुपपत्तेः । समानानां धर्मस्वैव साधर्म्यवाद । न च कार्यसत्त्वादीनामनेकतया लघुत्वादिक साधय स्यादिति वाच्यम् । त्रिगुणात्मकत्वेन घटादीनामपि कार्यसत्वादिरूपसया लघुत्वादीनां सत्वादिसाधर्म्यवानुपपत्तेः । तस्मात् कारणगुणानामेवान साधादिकमुच्यत इति । सत्वादी- नां लघुत्तादिकं चोक्त कारिकया- सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः । गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपवद्यार्थतो त्तिः, इति । अर्थतः पुरुषार्थनिमित्चात् । नन्वेवं मूलकारणस्य परिच्छि- नासत्यव्यक्तिको वैशेपिकमतादत्र को विशेष इाते चेत् । कारणव्यस्य शब्दस्पर्शादिराहिसमेव ॥ शब्दस्पर्शविहीनं तु रूपादिभिरसंयुतम् । त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिममवाप्ययम्, इति विष्णुपुराणा- दिभ्यः ॥ एतच्च पातञ्जलेऽस्माभिः पश्चितम् ॥ १२८ ।। ननु महदादीनां स्वरूपतः सिद्धावपि तेषां मत्येक्षणोत्पत्त्य- ऽदर्शनाद कार्यत्वे नास्ति प्रमाण येन तेषां हेतुमत्वं साधम्य- स्याद, तत्राह- उभयान्यत्वात् कार्यत्वं महदादेर्घटादिवत् ॥ १२९ ॥ पदादिपञ्चभूतान्तं विवादास्पदं तावन्न पुरुपो, भोग्यत्वा- त् । नापि प्रकृतिः, मोक्षान्यथानुपपत्त्या विनाशित्वात् । अत:

·सांख्यप्रवचनमाये प्रकृतिपुरुषभिन्नं तद्भिन्नत्वास कार्य घटादिवदित्यर्थः ॥ १२९ ॥ ननु विकारशक्तिदाहादिनैव मोक्षाशुपपत्तेविनाशित्वमपि तेषामसिद्धीमसाशङ्कायां कार्यत्वे हेत्वन्तराण्याह-- परिमाणात् ॥ १३॥ परिच्छिन्नत्वादेशिकामावपतियोगितापछेदकजातिमत्वादि- सर्थः । तेन गुणव्यक्तीनां कियतीनां परिच्छिन्नत्वेऽपि न तत्र व्यभिचारः ।। १३० ॥ किश्च, समन्वयात् ॥ १३१ ॥ उपवासादिना क्षीणं हि बुद्धयादितमन्नादिभिः समन्वयेन समनुगतेन पुनरुपचीयते । अतः समन्वयात् कार्यवमुन्नीयत इत्यर्थः । नित्यस्य हि निरवयवतयावयवान् भवेशरूपः समन्वयो न घटत इति । समन्वपे च श्रुतिः प्रमाणम् । मनः प्रकृस, एवं ते सौम्प षोडशानां कलानामेका कलाऽतिनिष्ठाभूतासाननोपसमा- हिता प्राज्जालीदिति । योगसूत्रं च, जात्यन्परपरिणामः प्रकृत्या- पूरादिति ॥ १३१॥ किञ्च, शक्तितथेति ॥ १३२॥ । करणतश्चेत्यर्थः । पुरुषस्य यत् करणं तव कार्य चक्षुरादि- वदिति भावः । पुरुपे साक्षाद्विपयापक प्रकृतेर्नास्तीति मकृतिर्न करणामिति । अतो महत्त्वस्य करणतपा कार्य सिद्ध मुतराम- न्येपामपि कार्यत्वम् । इतिशब्दश्च हेतुर्वर्गसमाप्तिसूचनार्थः ॥१३२॥ यदि च महदादिमध्ये किञ्चिदकार्य स्वीक्रियते तदापि त- देव प्रकृति: पुरुषो वेति सिद्धं नः समीहितम् । प्रकृतिपुरुषी म.

·१ प्रथमोऽध्याय.। ८९ + साध्य परिणामित्वापरिणामित्वाभ्यां विषतष्पाविस्पौवास्माकं तात्सर्यादित्याह- तहाने प्रकृतिः पुरुषो वा ॥ १३३ ॥ तद्धाने कार्यवहाने यदि परिणामी तदा प्रकृतिः । यदि वा अपरिणामी भोक्ता तदा पुरुप इत्यर्थः ॥ १३३ ।। ननु नित्यपप्युभयभिन्न स्याद, तत्राद- तयोरन्यले तुच्छत्वम् ।। १३४॥ अकार्यस्य प्रकृतिपुरुषभिन्नत्वे तुच्छत्वं शशनादिवत् । प्रमाणाभावाताअकाएँ हि कारणतया वा भोक्तृतया वा सिद्ध्यति, नान्यथेत्पर्थः ॥ १३४ ॥ तदेवं महदादिपु कार्यत्वं प्रसाध्य साम्प्रतं तैः प्रकृत्पनुमाने- ऽनुक्तं विशेपमाह- कार्यात् कारणानुमानं तत्साहित्यात् ॥ १३५ ॥ कार्यान्महत्तत्वादेलिंगात सामान्यतो दृष्ट कारणानुमानं य. दुक्तं तन ताटस्थ्पनिहत्तये तत्साहित्पाद कार्पमाहियेनैव कर्त- व्यम् । सदेव सौम्येदमय आसीत, तम एवेदयग्र आसीदित्यादि. श्रुत्पनुसारात् । तद्यथा- मदादिकं स्वोपहितांत्रिगुणात्मक- वस्तुपादानकम् । कार्यत्वाव शिलामध्यस्थप्रतिमावत् । तैलादि- बच्चेसर्थः । अत्रानुकूलतर्कः प्रोगव दर्शितः ॥ १३५ ॥ तस्याः प्रकृतेः कार्याद्वैधयं विवेकार्थमाह- अव्यक्तं त्रिगुणाल्लिङ्गात् ॥ १३६ ॥ अमिव्यक्तात त्रिगुणान्महत्तत्त्वादपि मूलकारणमन्पक्तं सूक्ष्म महत्तत्वस्प हि मुखादिर्गुणः साक्षाद क्रियते, प्रकृतेश्च गुणोऽपि. . १२.

·सांस्यप्रवचनमाप्ये . न साक्षास्कियत इति प्रधानं परमाव्यक्तम् महावं तु तदपेक्षया व्यक्तमिसर्थः ॥ १३६ ॥ ननु परमसुक्ष्म चेत् तहिं तस्यापलाप एवोचित इत्याकावा. पां पूर्वोक्तं स्मारयति- तत्कार्यतस्तत्सिद्वेन पलापः ॥ १३७ ।। मुगमम् ॥ १३७ ॥ प्रकृत्यनुमानगता विशेपा विस्तरतो विचारिताः। इतः पर. मध्यायसमाप्तिपर्यन्तं पुरुषानुमानगता विशेपा विचार्याः । तत्र कश्चनादौ विशेपमाह- सामान्येन विवादाभावाद्धर्मवन्न साधनम् ॥ १३८ ॥ यत्र वस्तुनि सामान्यतो विवादो नास्ति न तस्य स्वरूपतः साधनमपेक्ष्यते धर्मस्येवसर्थः । अयं भावः । यथा. प्रकृतेः सामा• न्येनापि साधनमपेक्षितं, धर्मिण्यपि विवादात् । नैवं पुरुषस्य सा- धनमपेक्षितम् । चेतनापलापे जगदाध्यप्रसङ्गतो भोक्तर्यहम्पदायें सामान्पतो बौद्धानामप्यविवादाव। धर्म इव । धो हि सामान्यतो बौदैरपि स्वीक्रियते तप्तपिलारोपणादिषु धर्मताभ्युपगमात् । अतः पुरुषे विवेकानसत्वादिसाधनमात्रमनुमान कार्यमिति॥१३८॥ संहतपरार्थत्वात् पुरुपस्येत्युक्तसूत्रेणापि विवेकानुमानमेवा- ऽभिमेतम् । न तु तत्र पुरुषस्य सर्वथैवापसक्षत्वमभिमेतमिति । तत्र चादौ विवेकमातिज्ञासूत्रम्- शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान् ॥ १३९ ॥ शरीरादिप्रकृसन्तं यच्चतुर्विंशतितत्वात्मकं वस्तु ततोऽति- रिक्तः पुमान् भोक्तेत्यर्थः । भोक्तृत्त्वं च द्रष्वृत्वमिति ॥ १३९ ॥ अत्र हेतूनाह सूत्रः- ·१ प्रथमोऽध्यायः। संहतपरार्थत्वात् ॥१४॥ यतः सर्व संहतं प्रकृसादिकं परार्थं भवति शय्यादिवत् । अतोऽसंहतः संहतदेहादिभ्यः परः पुरुषः सिद्धयतीत्यर्थः । अयं च हेतुः, संहतपरार्थत्वात् पुरुपस्पेत्यत्र व्याख्यातः । उक्तस्यापि हेतोः पुनरूपन्यासो हेतुवर्गमङ्कलनार्थः ॥ १४०॥ किञ्च, त्रिगुणादिविपर्ययात् ॥ १४१॥ सुखदुःखमोहात्मकत्वादिवपरीयादिसर्थः । शरीरादीनां हि यः मुखाद्यात्मकत्वं धर्मः स सुखादिभोक्तरि न सम्भवति । स्वयं सुखादिग्रहणे कर्मकर्तृविरोधात् । धर्मिपुरस्कारेणैव मुखाद्यनुभ- चादिति । ननु बुद्धित्तिमतिविम्बितं स्वसुखादिकं पुरुपेण गृह्यता स्ववदितिचेन्ना एवं सति बुद्धरेव मुखादिकल्पनौचित्पाद। गुरुप. गतमुखादेर्बुद्धौ प्रतिविम्बकल्पने गौरवात् । अहं मुखी दुःखी मृद इत्यादिमत्ययास्तु न पुरुपे मुखादिसाधकाः । तत्स्वामित्वेना- ऽप्युपपत्तेः । बुद्धेः मुखादिमत्त्वेनाप्युपपत्तेश्च । लौकिक्या ह्यह- बुद्धाववश्यं बुदिरपि विपयो मिथ्याज्ञानवासनादिरूपदोपानु- हत्तेस्तत्मतिविम्बकल्पनायां च गौरवादिति । आदिशब्देन चात्र त्रिगुणमविवेकि विषय इति कारिकोक्ताऽविवेकित्वादयो ग्राह्याः । तथा रूपादयः शरीरादिधर्मा ग्राधाः ॥ १४१ ।। किञ्च, अधिष्ठानाच्चेति ॥ १४२ ।। भोक्तुरधिष्ठातृत्वाचाधिष्ठेयेभ्यः प्रकृसन्तेभ्योऽतिरिक्ततेत्य- थः । अधिष्ठानं हि मोक्तुः संयोगः । स च मकृसादीनां भोग- हेतुपरिणामेषु कारणम्। भोक्तुरधिष्ठानाद भोगायतननिर्माणमिति ·सांख्यप्रवचनाप्ये वक्ष्यमाणसूत्राद । संयोगश्च भेदे सत्येव भवतीति भावः । इति सान्दो हेतुसमाप्तौ ॥ १४२ ॥ उक्तानुमानेऽनुकूलतकै प्रदर्शयति सूत्राभ्याम्- भोक्तृभावात् ।। १४३ यदि हि शरीरादिस्वरूप एव भोक्ता स्यात् तदा भोक्तृत्व- मेव व्याहन्येत । कर्मकतविरोधाव । स्वस्य साक्षाद स्वभोक्तृत्वा. नुपपत्तेरित्यर्थः । अनुपपत्तिश्च पूर्वमेव व्याख्याता । अत्र सूत्रे पुरुषस्य भोगः स्वीकृत इति स्पर्तव्यम् । अपरिणामिनश्च पुरुषस्य भोगा, चिदवसानो भोग इत्यत्र व्याख्यातः ॥ १४३ ॥ किश्च । कैवल्यार्थ प्रवृत्तेश्च ॥ १४४ ।। शरीरादिकमेव चद्भोक्तृ स्यात् तदा भोक्तुः कैवल्यार्थ दुःखासन्तोच्छेदार्थ कस्पापि प्रवृत्तिनोपपद्येताशरीरादीनां विना- शित्वात्मकृतेश्च धमिग्राहकमानेन दुःखस्वाभाव्यसिया कैवल्या. ऽसम्भवात् । न हि स्वभावस्यात्यन्तोच्छेदो घटत इसर्थः । अत्र कैवल्याय प्रकृतेरिति सूत्रपाठः मामादिकत्वादुपेक्षणीयः ।। सातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् । पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्याथै प्रवृत्तेश्च, इति कारिका- तः, कैवल्यार्थ प्रवृत्तश्चेति पाठाद । अर्थासङ्गतेश्चेति ॥ १४४ ।। चतुर्विशतितत्त्वातिरिक्ततया पुरुषः साधितः । इदानीं पुरुष. गतो विशेपो विवेकस्फुटीकरणायानुमीयते ।। जडप्रकाशायोगात् प्रकाशः ॥ १४५ ॥ वैशेषिका आहुः, मागप्रकाशरूपस्य जडस्यात्मनोमनःसंयोगा- ज्ज्ञानाख्या प्रकाशो जायत इति । तन्न । लोके जडस्याप्रकाशस्य ·१ प्रथमोऽध्यायः। - लोटादेः प्रकाशोत्पत्यदर्शनेन तदयोगाद । अतः सूर्यादिवत् मकाखरूप एव पुरुष इत्यर्थः । तथा च स्मृतिः। यथा मकाशतमसो सम्बन्धो नोपपद्यते । तदैक्यं न शंसध्वं प्रपञ्चपरमात्मनोः, इति ॥ यथा दीपः प्रकाशारमा हस्खो वा यदि वा महान् । ज्ञानात्मानं नया विद्याद पुरुपं सर्वजन्तुषु, इति च ।। प्रकाशलं च तेजःसत्त्वचैतन्येष्वनुगतमखण्डोपाधिरनुगत- व्यवहादिति ॥ १४५॥ ननु प्रकाशस्वरूपत्वेऽपि तेजोवद्धर्मधामभावोऽस्ति, न वा ? तवाह निर्गुणत्वान्न चिद्धर्मा ।। १४६ ॥ मुगमम् ॥ पुरुषस्य प्रकाशरूपत्वे सिद्धे तत्सम्बन्धमात्रेणान्य. व्यवहारोपपत्तौ प्रकाशात्मकधर्मकल्पनागौरवामियपि योद्धव्यम् । तेजसश्च प्रकाशाख्यरूपविशेषाग्रहेऽपि स्पर्शपुरस्कारेण ग्रहात मकाशतेजसोर्मेदः सिद्धयति । आत्मनस्तु ज्ञानाख्यप्रकाशाग्रह- काले ग्रहणं नास्तीसतो लाघवाद्धर्मपर्मिभावशून्य प्रकाशरूपमेवा- ऽऽत्मद्रव्यं कल्प्यते । तस्य च न गुणत्वम् । संयोगादिमत्त्वात् । अनाश्रितत्वाच्चेति । तथाच स्मयते- ज्ञानं नैवात्मनो धर्मो न गुणो वा कथञ्चन । ज्ञानस्वरूप एवात्मा नियः पूर्णः सदा शिवः, इति ॥ ननु निर्गुणत एव का युक्तिरिति चेन् । उच्यते । पुरुषस्येच्छाधास्ता. वनित्या न सम्भवन्ति । जन्यतामयक्षात । जन्यगुणागीकारे परिणामित्वापतिः । तथा चोभयोरेव प्रकृतिपुरुपयोः परिणाम- हेतुत्वकल्पने गौरवम् । आन्ध्यपरिणामेन कदाचिदज्ञत्वस्यापत्या ज्ञानेच्छादिगोचरसंशयापत्तिश्च । तथा जडप्रकाशायोगस्पोक्त- ·सांख्यप्रवचनभाष्ये वादपि न निसस्यानित्यवानसम्भव इति । इच्छादिकमन्वय- व्यतिरेकाभ्यां मनस्येव लाघवाद सिद्ध्यति । मनासयोगस्यात्मनः श्चोभयोस्तद्धेतुत्वं गौरवात् । गुणशब्दश्च विशेषगुणवाचीत्युक्त- मेव । अत आत्मा निर्गुणः । अपिच ये तार्किका आत्मनः कर्तृ- स्वमिच्छन्ति तेषां मोक्षानुपपत्तिः । अहं कति बुद्धेरेव गीता- दिप्वदृष्टोत्पत्तिहेतुतयोक्तत्वात् । तस्याश्च तन्मते मिथ्याज्ञानत्ता- ऽभावेन तत्वज्ञाननिवर्सत्वासम्भवात् । अतः श्रुत्युक्तमोक्षानुपप- त्यात्मनोऽकर्तृवमस्माभिरिष्यते । अकर्तृत्वाचादृष्टमुखाद्यभावः। ततश्च मनसः कृयादिहेतुत्वे कल्पनाये लाघवादन्तश्पगुणत्वा- वच्छेदेनैतत् कल्प्यते । अत आत्मा निर्गुण इति । यथोक्तस्य च परमसूक्ष्मस्थारमनः खरूपं वाशिष्ठे करामलकर प्रोक्तं विविध प्रतिपादितम् । यथा- असम्भवति सर्वत्र दिग्भूम्याकाशरूपिणि । प्रकाश्ये यादृशं रूपं प्रकाशस्यामलं भवेत् ॥ त्रिजगत् त्वमहं चेति दृश्ये सत्तामुपागते । द्रष्टुः स्पात केवलीमावस्तादृशो विमलात्मनः, इति ॥१४॥ नन्वहं जानामीति धर्मर्मिभावानुभवाद पुरुषस्य चिद्धर्मकत्वं सिद्ध्यति । गौरवस्य मामाणिकत्वेनाऽदोपत्वादिति । तबाह -- श्रुत्पा सिद्धस्य नापलापरतत्प्रत्यक्षबाधात् ।।१४७॥ भवेदेवं यदि केवलतर्केणास्मामिनिर्गुणत्वाचिद्धमत्वादिकं मसापते, किन्तु श्राअपि । अतः श्रुत्या सिद्धस्य निर्गुणतादे- पिलाप सम्भवति । तत्मसक्षस्य गुणादिप्रत्यक्षस्य श्रुत्यैव वा- धात् । अहं गार इत्यादिमत्यक्षवदिसर्थः । अन्यथा हि गोरोऽह- मिति मत्यक्षवलेन देहातिरिक्तात्मसाधिका अपि युक्तयो वाधि . .

·१प्रथमोऽध्यायः। ताः स्युरिति जितं नास्तिकः । निर्गुणत्वे च श्रुतयः, साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेत्याचाः । चिन्मात्रले तु श्रुतयः, अकर्ता चैतन्य चिन्मात्रं सञ्चिदेकरसो ह्ययमात्मेसाचा इति । सर्वसत्यादिश्रुतयस्तु राहो शिर इतिवल्लौकिकविकल्पानुवादमात्राः । विधिनिषेध- श्रुतिमध्ये निषेधश्रुतेरेव पलवयात। अथात आदेशो नेति नेतिन खेतस्मादिति नेत्यन्यत् परमस्तीति श्रुतेः । किञ्चाज्ञानामहं जाना- मीति प्रसये ममात्वकल्पनापामेव गौरवम् । अनायविद्यादोपस्या- ऽनुवमानतया भ्रमत्तस्यैवौत्सर्गिकत्वात् । अतो भ्रमशतान्तःपा- तित्वेनामामाण्याङ्कास्कन्दितत्वाचैतत्मयक्षबाधने लाघवतर्काधनु- गृहीतमनुमानमपि समर्थमिति ।। नन्वात्मनो नित्यज्ञानस्वरूपत्वे कीदृशं लापवामिति चेत् । उच्यते । नयापिकादिभिरन्तःकरण व्यवसायानुव्यवसापौ तदा- श्रयश्चेति चत्वारः पदार्थाः कल्प्यन्ते । अस्माभिस्त्वन्तःकरणं व्यवसायस्थानीया च तद्वृत्तिरनन्तानुव्यसायस्थानीयश्च निपैक- ज्ञानरूप आत्मेति त्रयः पदार्थाः कल्प्यन्त इति ॥ १४७॥ ननु यदि प्रकाशरूप एवात्मा तदा सुपुप्त्याद्यवस्थाभेदो नोपपद्यते, सदा प्रकाशानपायादिति । तत्राह- सुषुप्त्याद्यसाक्षिलम् ॥ १४८॥ सुषुप्त्यावस्यावस्थात्रयस्य वुद्धिनिपुस्य साक्षित्वमेव पुंसी- त्यर्थः । तदुक्तम्- जागत् स्वतः मुपुतं च गुणतो बुद्धित्तिया। तासां विलक्षणो जीव साक्षित्वेन व्यवस्थितः, इति ।। तासां बुद्धिटत्तीना साक्षित्वेन तद्विलक्षणो जाग्रदाधवस्थारहितो निर्णी. त इत्यर्थतत्र जाग्रनामावस्थेन्द्रियद्वारा बुद्धविपयाकारः परिणाया।

·सारयप्रवचनभाये' स्वप्नावस्था च संस्कारमात्रजन्यस्तादृशाः परिणामः । मुषुप्त्यव. स्था च द्विविधाईसमग्रलयभेदेन । तत्रार्द्धलये विषयाकारा वृत्तिन भवति । किन्तु स्वगतसुखदुःखमोहाकारैव बुद्धिवृत्तिर्भवति । अ. न्पथोत्थितस्य । मुखमहमस्वाप्समिसादिरूपसुषुप्तिकालीनमुखादि. स्मरणानुपपत्तेः । तदुक्तं व्याप्तसूत्रेण, मुग्धेऽर्द्धसम्पत्तिः परिशेषा- दिति । समग्रलये तु बुद्धेत्तिसामान्याभावो मरणादाविव भव- ति। अन्यथा, समाधिमुपुप्तिमोक्षेपु ब्रह्मरूपतेत्यागामिसूत्रानुप- पत्तेरिति । सा च समग्रसुपुप्तित्त्यभावरूपेंति पुरुषस्तत्साक्षी न भवति । पुरुषस्य दृत्तिमात्रसाक्षित्वात् । अन्यथा संस्कारादेरपि बुद्धिधर्मस्य साक्षिभास्यतापत्तेः । सुपुप्त्यादिसाक्षित्वं तु तादृश- बुद्धित्तीनां स्वप्रतिविम्बितानां प्रकाशनमिति वक्ष्यामः । अतो ज्ञानार्थ पुरुषस्य न परिणामापेक्षेति । स्यादेतत् । मुषुप्ते यदि मुखदुःखादिगोचरा बुद्धित्तिरिष्यते, तर्हि जाग्रदादावप्यखिल. वृत्तीनां वृत्तिग्राह्यत्वस्वीकार एव युक्त इति व्यर्था तत्साक्षिपुरुप- कल्पना । स्वगोचरत्तिवेनैव स्वव्यवहारहेतुतायाः सामान्यतः मुवचत्वादिति। मैवम् । नियमेन स्वगोचरवृत्तिकल्पनेऽनवस्थापत्ति- ौरवं च स्यात् । किञ्चाई मुखीसादित्तिषु मुखादीनां वि. शेपणतया निर्विकल्पकं तज्ज्ञानमादावपेक्ष्यते । तत्र चानन्तनिर्वि- कल्पकत्त्यपेक्षया लाघवेन नित्यमेकमेवात्मस्वरूपं ज्ञानं कल्पते। अहं सुखीत्यादिविशिष्टज्ञानार्थ बुदित्तेरेव तादृशाकारत्वं पुरुषे वृत्तिसारूप्पमात्रस्वीकारेण वृत्त्याकारातिरिक्ताकारानभ्युपगमा- र स्वतन्त्राकारेण परिणामापत्तेरिति । अथैवं पुरुषस्य सुषुप्त्या. दिसातिमात्रलेन पुरुपंक्यस्याप्युपपत्तौ स किमेकोऽनेको वेति संशयः । तवायं पूर्वपक्षः । लाघवतर्कसहकारेण वलवतीभ्योऽभेद- श्रुतिभ्य एक एवात्मा सिस्यति । जाग्रदायवस्थारूपाणा वै.

·१प्रथमोऽध्यायः। धाणां बुद्धिधर्मत्वात् । यद्यप्पेकस्यात्मनःसर्वबुद्धिसासिलं,तया- ऽपि यस्या बुद्धेर्या वृत्तिः सैव बुद्धिस्तदृत्तिविशिष्टतया साक्षिणं एजाति, घटं जानामीत्यादिरूपैः । अत एकस्या बुद्धेस्यं घट शति वृत्तौ सत्यामन्पबुद्धिचिद्वारा नानुभवो, पटमहे जानामी- ति॥१४८॥ तत्र सिद्धान्तमाह- जन्मादिव्यवस्थाता पुरुषबहुत्वम् ॥ १४९ ॥ पुष्पवान स्वर्गे जायते, पापी नरकेऽज्ञो वध्यते, ज्ञानी मुच्यते इस्यादेः श्रुतिस्मृतिव्यवस्थाया विभागस्पान्यधानुपपत्त्या पुरुषा यहव इयर्थः । जन्ममरणे चात्र नोत्पत्तिविनाशौ । पुरुपनिष्ठत्वामान चात् । किन्त्वपूर्वदेहेन्द्रियादिसनातविशेपेण संयोगश्च वियोगश्च भोगतदभावनियामकाविति । जन्मादिव्यवस्थायां च श्रुति:- अजामेकां लोहितशुरुकृष्णां वह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजो होको जुपमाणोऽनुमोते । जदात्पेनां भुक्तभोगामनोऽन्यः॥ ये तद्विदुरमृतास्ते भत्रन्त्यथेतरे दुःखपेवापियन्ति, इसादि- रिति ।। १४९॥ ननु पुरुपंक्येऽप्युपाधिरूपावच्छेदकभेदेन जन्मादिव्यवस्था भवेत, तत्राह-- उपाधिभेदेऽप्येकस्य नानायोग आकाशस्येव घटादिभिः॥ १५॥ उपाधिभेदेऽप्येकस्यैव पुरुपस्य नानोपाधियोगोऽस्सेव। यथै- कस्यैवाकाशस्य पदकुड्यादिनानायोगः । अतोऽवच्छेदकभेदेने ..

·सांख्यप्रवंचनभाये कस्यात्मन एव विविधजन्ममरणाद्यापतिः कायव्यूहादाविति न सम्भवति व्यवस्था, एकः पुरुषो जायते नापर इत्यादिरिसर्थः । न यवच्छेदकभेदेन कपितयोगतदभाववसेकस्मिन्नेव वृक्षे व्यवस्था घटते । एको क्षः कपिसंयोगी। अन्यश्च नेति । किश्चैकोपा- धितो मुक्तस्याप्यात्ममदेशस्योपाध्यन्तः पुनर्बन्धापया बन्धमोक्षा- ऽव्यवस्था तदवस्थैव । यथैकघटमुक्तस्याकाशप्रदेशस्यान्यघट- योगाद् घटाकाव्यवस्था तद्वदिति । न च बन्धमोक्षव्यवस्था. श्रुतिरपि लौकिकभ्रमानुवादमात्रमिति वाच्यम् । मोक्षस्या- उलौकिकत्तात् । मिथ्यापुरुषार्थमतिपादनेन श्रुतेः मतारकत्वाद्या. पत्तेश्च ।। १५०॥ ननु चैतन्पैक्पेऽपि तत्तदुपाधिविशिष्टस्यातिरिक्ततामभ्युपग- म्य व्यवस्थोपपादनीया, तबाह- उपाधिर्भिद्यते न तु तद्वान् ॥ १५१ ॥ उपाधिरेव नाना, न तु तदानुपाधिविशिष्टोऽपि नानाभ्युपे- यो विशिष्टस्यातिरिक्तत्वे नानात्मताया एव शास्त्रान्तरेऽप्यभ्युप. गमापत्तेरिसर्थः । वधभागिनो विशिष्टत्वे विशेषणवियोगेन विशिष्टनाशान्न मोक्षोपपत्तिरिसादीन्यपि दूषणानि । ननु वि. शिष्टस्प जीवत्वमन्वयव्यतिरेकादिति षष्ठाध्याये स्वयमेवाहद्वारवि- शिष्टस्यैव जीवत्वं वक्ष्यतीति चेन्न । प्राणधारकत्वरूपजीवत्वस्यैर विशिष्टाधेपत्ववचनात् । न तु वन्धमोक्षव्यवस्थाया विशिष्टाश्रित- त्वं वक्ष्यते, मोक्षकाले विशिष्टासत्वादिति ॥ यदपि केचिन्नधीना वेदान्तिवा आहुः । एकस्यैवात्मनः कार्यकारणोपाधिषु प्रतिविम्बानि जीवेश्वरा: प्रतिविम्बाना चा- न्योऽयं भेदाजन्माचखिलव्यवस्थोपपतिरिति । तदप्यसद ।

·१ प्रथमोपाया। भेदाभेदविकल्पासहतात् । बिम्बमतिबिम्वयोर्भेदे प्रतिविम्बस्पा. ऽचेतनतया भोक्तृत्ववन्धमोसायनुपपत्तिः।जीवब्रह्माभेदरूपतत्सि- द्धान्तक्षतिश्च । जीवेश्वरभिन्नस्यालगनोऽप्रामाणिकत्वं च । अभेदे तु साडूर्यापरिहारः । भेदाभेदाभ्युपगमे तु तसिद्धान्तहानिः । भेदाभेदविरोधश्च । अस्मन्मते स्वभेदोऽविभागलक्षणो भेदश्चान्यो- ऽन्याभाव इसविरोध इति । अवच्छेदप्रतिविम्यादिदृष्टान्तवाक्पानि स्वग्रे व्याख्यास्यामः ॥ स्पादेतत् । बिम्बप्रतिविम्यादिभेदं परिकल्प्य श्रुसा बन्ध- मोक्षव्यवस्था कल्पितेसेवास्माभिरुच्यते, न तु परमार्थनो पिम्ब. प्रतिविम्बभावस्तयोर्भदो वन्धमोक्षादिकं चेष्यत इति । मैवम् । एवं सति बन्धमोक्षादिश्रुतिगणस्य भेदश्रुतिगणस्य चौभयो- र्वाधापेक्षया केत्रलाभेदश्रुतिगणस्पैवाविभागपरतयैव सङ्कोचो लाघवाद्युक्तः । श्रुतिस्मृत्यन्तरैरविभागस्य सिद्धताचेति ॥१६॥ आत्मैक्पवादिपृक्तं पणमुपसंहरति- एवमेकत्वेन परिवर्त्तमानस्य न विरुद्ध- धर्माध्यासः ॥ १५॥ एवं रीत्पैकत्वेन सर्वतो वर्तमानस्यात्मनो जन्ममरणादिरूप- विरुद्धधर्ममसङ्गो न युक्त इत्यर्थः । यदैकत्व इति छेदः । एकत्ले ऽभ्युपगम्यमाने परितः सर्वतो वर्तमानस्य सर्वोपाधिष्वनुगतस्य विरुद्धधर्माध्यासो नेति न, किन्तु सर्वथा विरुद्धधर्मसङ्करोऽपरिहार्य इत्यर्थः । ननु पुरुषो निधर्मकः । तत्र कथं जन्ममरणबन्धमोक्षादि- विरुद्धधर्मसार्यमापद्यते। भाद्भिरपि सपाधर्माणामुपाधिनिष्ठत्वा- ऽभ्युपगमादितिचेन्न । उक्तधर्माणां संयोगवियोगभोगाभोगरूपतया पुरुपे स्वीकारात् । परिणामरूपधर्माणामेत्र पुरुषे प्रतिपेधस्योक्त- ·सांख्मप्रवचनभाये वादितियथास्फटिकेषु लौहित्यनीलिमादिधर्माणामारोपितानामपि व्यवस्थास्ति तथा पुरुपेष्वपि बुद्धिधर्माणां सुखदुःखादीनां शरी- रादिधर्माणां च ब्राह्मण्पक्षत्रियत्वादीनामारोपितानामपि व्यवस्था- ऽस्ति शास्त्रेषु । यथा विष्णुपुराणे- यथैकम्मिन् घटाकाशे रजोधूमादिभिर्दृते । न च सर्वे प्रयुज्यन्त एवं जीवाः मुखादिभिः, इति ॥१५२॥ साऽपि व्यवस्थैकात्म्ये. सति जन्मादिव्यवस्थावदेव नोप- पचत इसाह । अन्यधर्मत्वेऽपि नारोपात् तत्सिद्विरेकत्वात् ॥ १५३॥ अन्यधर्मत्वेऽपि धर्माणां मुखादीनामारोपात् पुरुषे व्यवस्था न सिद्ध्यति । आरोपाधिष्ठानपुरुषस्यैकत्वादिसर्थः । आकाशस्यैक- तेऽपि घटावच्छिन्नाकाशानां घटभेदेन भिन्नतयोपाधिकधर्मव्यव स्था घटते । आत्मत्वजीवत्रादिकन्तु नोपाध्यवच्छिन्नस्य । उपाधि- वियोगे घटाकाशनाशवत् तन्नाशेन जीवो न म्रियत इत्यादिश्रुति- विरोधपसद्भाव । किन्तु केवलचैतन्यस्येति प्रागेवोक्तम् । इमां बन्धमोसादिव्यवस्थाऽनुपपत्ति सूक्ष्मामबुद्धवाधुनिका बेदान्ति- भुवा उपाधिभेदेन वन्धमोक्षव्यवस्थामैकात्म्पेऽप्याहुः । सेऽप्यतेन निरस्ताः । येऽपि तदेकदेशिन इमामेवानुपपत्तिं पश्यन्त उपाधि- गतचित्मतिविम्बानामेव बन्धादीन्याहुस्ते खतीव भ्रान्ताः । उक्ता- द्भेदाभेदादिविकल्पासहवादिदोपाल। अन्तःकरणस्य तदुज्ज्वलित- स्वादियघोक्तदोपाच्च । किञ्च वेदान्तसूत्रे काऽपि सर्वात्मना- मसन्तैक्य नोक्तमस्ति । प्रत्युत भेदम्पपदेशाच्चान्या, अधिकन्तु भेदनिर्देशात, अंशो नानाव्यपदेशादित्यादिसूत्रैर्भेद उक्तः । अत आधुनिकानामवच्छेदप्रतिविम्बादिवादाअपसिद्धान्ता एवास्वशास्त्रा- ऽनुक्तमन्दिग्पापु समानतन्त्रसिद्धान्तस्यैव सिद्धान्तत्वाचस्पादिकं ·१०१ १प्रथमोऽध्यायः। ८ ब्रह्ममीमांसाभाष्ये प्रतिपादितमस्माभिः ॥ १५३ ॥ नन्वेवं पुरुपनानाले सति, एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ।। नित्यः सर्वगतो छात्मा कूटस्यो दोपवर्जितः । एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः, इत्याधाः श्रुतिस्मृतप आत्मैकत्वप्रतिपादिका नोपपद्यन्त इति । तत्राह- नाद्वैतश्रुतिविरोधो जातिपरत्वात् ॥ १५४ ॥ आत्मैक्यश्रुतीनां विरोधस्तु नास्ति । तासां जातिपरत्वात् । जातिःसामान्यमेकरूपत्वं,तत्रैवाद्वैतश्रुतीनां तात्पर्यादान स्वखण्डवे। प्रयोजनाभावादित्यर्थः जातिशब्दस्य चैकरूपतार्थकत्वमुत्तरसूत्रा- लभ्यते । यथाश्रुतजातिशब्दस्यादरे, आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । सदेव सौम्पदमग्र आसीत् । एकमेवाद्वितीयम् । इत्या- घद्वैतश्रुत्युपपादकतयैव सूत्रं व्याख्येयम् । जातिपरत्वात् । वि- जातीयद्वैतनिषेधपरत्वादित्यर्थः । तत्राद्यव्याख्यायाम् अपं भावः । आत्मैक्यश्रुतिस्मृतिप्वेकादिशब्दाश्चिदेकरूपतामात्रपराः, भेदादि- शब्दाच वैधर्यलक्षणभेदपराः॥ एक एवात्मा मन्तव्यो जायत्स्वमसुषुप्तिषु । स्थानत्रयव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते, इत्यादिवाक्येषेक- रूपार्थत्वावश्यकत्वात । अन्यथावस्थात्रयेऽप्पात्मन एकतामात्र- ज्ञानेन स्थानत्रयव्यतीतशब्दोक्ताया अवस्थात्रयाभिमाननिवृत्तेरस- म्भवात् । तथैकरूपताप्रतिपादनेनैव निखिलोपाधिविवेकेन सर्वा. स्मनां स्वरूपबोधनप्तम्भवाच । न ह्यन्यथा निर्धर्मकमात्मस्वरूपं वि- शिष्य ब्रह्मणापि शब्देन साक्षात्मतिपादयितुं शक्यते । शब्दानां ·१०२ सांख्यप्रवचनभाये सामान्यमावगोचरत्वात् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तेष्वात्मन एकरूपत्वे तु प्रतिपादिते तदुपपत्यर्थ शिष्यः स्वयमेव तावद्विवेचयति याव- निर्विशेषे शब्दगोचरे स्वरूप पर्यवस्यतीति । ततश्च निशेषा- ऽभिमाननिवृत्या कृतकृयो भवति यदि पुनरदैतवाक्यान्यखण्डता. मात्रपराणि स्युस्तर्हि तेभ्यो नाभिमाननित्तिः सम्भवति । आ- काशे विविधशाब्दबदखण्डेऽप्यात्मनि मुखदुःखतदभावादीनामव- च्छेदकभेदैरुपपत्तेः । एकस्यैव वाक्यस्याखण्डत्वावैधयोभयपरत्वे च वाक्पभेदोऽखण्डतापरकल्पनायां फलाभावश्च । अवैधयं- ज्ञानादेव सर्वाभिमाननिवृत्तः । अतोऽद्वैतवाक्यानि नाखण्डतापरा- णि । न्यायानुग्रहेण बलवतीभिर्मेंदग्राहकनुतिस्मृतिभिर्विरोधाच्च । किन्वधर्म्यलक्षणाभेदपराण्येव । साम्यवोधकश्रुतिस्मृतिभिरेक- वाक्यत्वात् । सामान्पातु इति ब्रह्मसूत्राश्चेति । तत्र साम्ये श्रुतयः-यथोदकं शुद्ध शुद्धमासिक्तं तागेव भवति । एवं मुनेवि- जानत आत्मा भवति गौतम, निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतीत्या- याः । स्मृतयश्च- ज्योतिरात्मनि नान्यत्र सर्वभूतेषु तत् समम् । स्वयं च शक्यते द्रष्टुं मुसमाहितचेतसा ।। यावानात्मनि वोधात्मा तावानात्मा परात्मनि ॥ य एवं सततं वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति, इत्याद्याः॥उक्त- श्रुती मोक्षदशायामपि भेदघाटेतसाम्यवचनाद स्वरूपभेदो. ऽप्यात्मनामतीति सिद्धम् । अवैधाभेदपरत्वं चास्मन्मते विष्णु- रहं शिवोऽहमित्यादिवाक्यानां मन्तव्यम् । न तु, तत्त्वमस्यह ब्रह्मास्मीत्पादिवास्यानामपि । तत्र सायमते प्रलयकालीनस्य पूर्णास्मन एवं तदादिपदार्थतया नित्यशुद्धमुक्तस्त्वमसीत्यादियया- श्रुतस्य ताशाक्पार्थवावा यदि तु सर्गाद्युत्पन्नपुरुषो नारायणा. ३ ·१०४ प्रथमोऽध्यायः ख्य एव तत्पदार्थस्तदा तत्वमसीयादिवाक्पानामप्पवैधर्थिक- तेवास्तु । ननु प्रयोजनाभावान भेदपरत्वं श्रुतीनां सम्भवतीति चैन्न । मोक्षोपपादनस्यैव प्रयोजनत्वात् । सृष्टिसंहारयोः प्रवाह- रूपेणानुच्छेदाद तस्यैक्ये मोक्षानुपपत्तेः । अथैवमात्मभेदस्य लोक- सिद्धतया न तत्परत्वं श्रुतीनां घटत इति मैवम् । लापरतणा- काशवदात्मन्येकत्वस्थानुमानतः प्रसक्तस्प श्रुखादिभिनिषेधात् । स्वपरचैतन्ययोदस्य चामराक्षत्वात् । देहादिप्येवानुभवात् । य एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुतेऽथ तस्य भयं भवतीत्यादिभेदानन्दा तु वैधय॑विभागान्यतरलक्षणभेदपरेति । नन्वेवं मुक्तानां पति- विम्बावच्छेदश्रुतीनां का गतिरिति चेदुच्यते। अनेकतेजोमयादित्य- मण्डलवत् । अनेकात्ममयपपिचिदादिसमण्डलमेकरसमविभक्तमेक- पिण्डीकृत्य तस्य किरणवत् स्वांशभूतैरसङ्ख्यपुरुषैरसङ्ख्यो- पाधिष्पसंख्यविभाग एवं प्रतिविम्यादिदृष्टान्तः प्रतिपाद्यते विभाग- लक्षणान्यत्तस्य वाचारम्भणमानत्वं घोषपितुं, न पुनरखण्डत्वम् । वायुर्यधैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव * इसा- दिसांशष्टान्तश्रुतीनां न्यापानुग्रहेण बलवत्वादिति । यथा च स्मयते- यस्य सर्वात्मकत्वेऽपि खण्ड्यते नैकपिण्डता, इति । ब्रह्ममीमांसायां तु नियाभिव्यक्ते परमेश्वरचैतन्पेऽम्पेयां लयरूपाविभागेनाप्यद्वैतमुक्तम्, अविभागो वचनादिति सूत्रणेति । अधिकं तु ब्रह्ममीमांसाभाष्ये प्रोक्तमस्माभिरिति दिन ॥ सूत्रस्य द्वितीयव्याख्यायां त्वयं भावः । मलपकाले पुरुप. विजातीयं सर्वमेवासद । अर्थक्रियाकारिताभावाद । पुरुषाणां कूटस्थत्वनार्थक्रियैवामप्तिद्धति । अतः सर्गकाल इव मलपेऽपि सत्त्वम् । अतस्तदात्मनां विजातीयद्वैतराहित्यम् । तथा सर्गकाले- " ·सांख्यप्रववनमाध्ये ऽपि कूटस्थवरूपपारमार्थिकसत्त्वेनान्यन्नेति विजातीयद्वैतराहि- स्यात् सर्गकालीनाद्वैतश्रुतयोऽप्युपपन्ना इति ।। १५४ ॥ नन्वात्मन एकत्लवदेकरूपत्वमपि नानारूपतामत्यक्षेण विरुद्ध म् । तत् कथमुक्त जातिपरत्लादिति । तबाह- विदितबन्धकारणस्य दृष्टयाऽतद्रूपम् ॥ १५५ ॥ विदितं स्पष्टं वन्धकारणमविवेको यत्र तस्य दृष्टयैव पुरुषेष्व- उतद्रूपंरूपभेदइत्पर्धाअतोभ्रान्तदृष्टयान रूपभेदसिद्धिरित ॥१५५ ननु तथाप्यनुपलम्भादेकरूपरवाभावः सेत्स्यति । तबाह- नान्धादृष्टया चक्षुष्मतामनुपलम्भः॥ १५६ ॥ अनुपलम्भ एवासिद्धः । अज्ञैरदर्शनेऽपिज्ञानिभिरेकरूपत्वस्य दर्शनादियर्थः ॥ १५६ ॥ औद्रतश्रुत्यनुपपत्ति समाधायाखण्डाद्वैत वाधकान्तरमाह- वामदेवादिर्मुक्तो नाद्वैतम् ॥ १५७ ॥ वामदेवादिर्मुक्तोऽस्ति, तथापीदानी बन्धः स्वस्मिन्ननुभव- सिद्धः। अतो नाखण्डात्माद्वितमिसास चापि जातिस्मरणाप्तबोध. स्त्रवजन्मन्यपवर्गमाप* इत्यादिवाक्यशतविरोधश्चेति शेषान चैत्र पन्धमोक्षायुपाधेरैवेत्यवगन्तव्यम् । श्रुतिस्मृतिसिद्धान्तविरोधात् । दुःखं मा भुमीपति कामनादर्शनेन पुरुषमोक्षस्यैव मोक्षाख्यपरम- पुरुषार्थत्वाच । उपाघे? खहानस्प च तादध्यन परम्परयैर पुरुषार्थवाद पुत्रादिवदिति ॥ पदप्याधुनिक यावादिभिरुच्यते- अतश्रुतिविरोधाद बन्ध मोक्षोपसंहारादिश्रुतयो वाध्पन्त इति तदप्पसत॥ मोक्षाय. फलस्यापि श्रवणकाल एवाभावनिश्चये श्रवणोत्तरं मननादि। पिपेरननुष्ठानलक्षणापामापमतात । मपभान्तर्गतस्य वेदान्त-

·१प्रथमोऽध्याय
स्पाप्यदैतश्रुत्या घाधे वेदान्तावगनेऽप्यद्वैते पुनः समायापत्तेश्च ।
स्वामवाक्यस्य जाग्रति वाधे तद्वाक्यार्थे पुनः संशयवद । किश्व
मिथ्याबुद्धिर्नास्तिकतेत्यनुशासनादर्मादिपु स्वापवन्मिथ्यादृष्टयो
घौद्धमभेदा एवं सात्तिकशब्देन प्रपश्चस्याविधकतायाश्च तैरभ्यु-
पगमादिति दिक ॥ १५७ ॥
ननु वामदेवादेरपि परमयोक्षो न जात इत्यभ्युपेयं, तबाह-
अनादावद्य यावदभावाइविष्यदप्येवम् ॥ १५८॥
अनादौ कालेऽध यावच्चेन्मोतो न जातः कस्यापि, तर्हि भ-
विष्यत्कालोऽप्पे मोक्षशून्य एव स्यात् । सम्यक्सापनानुष्ठान
स्याविशेषादित्यर्थः ॥ १५८ ॥
तत्र प्रयोगमाह-
इदानीमिव सर्वत्र नात्यन्तोच्छेदः ॥ १५९॥
सर्वत्र काले बन्धस्यात्यन्तोच्छेद: कस्यापि पुंसो नास्ति,
वर्तमानकालनदित्यनुमान सम्भवेदिस्यर्थः ॥ १५९ ॥
पुरुषाणां यदेकरूपत्वमेकत्वप्रतिपादकश्रुत्पविधारितं, तत्
कि मोक्षकाले, किं सर्वदैवेत्याकालायामाह-
व्यावृत्तोमयरूपः ।। १६० ॥
सच पुरुषो च्यावृत्तोभयरूपो, पास्त्तो निवृत्तो रूपभेदो
पस्मात तथेत्यर्थः । श्रुतिस्मृतिन्पायेभ्यः सदैकरूपतासिद्धोरेति
कोपः । तदुक्तम् ।
बहुरूप इवामाति मायया बहुरूपया ।
रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति बद्धयते, इति ।
जगदाख्यमहास्वप्ने स्वभाव स्वमान्तरं अनद ।
रूपं त्यजति नो शान्तं ब्रह्म शान्तत्व बृहितम्, इति च ॥१६०॥

·सांख्यप्रवचनमाध्ये
ननु साक्षित्रस्यानियत्वात् पुरुषाणां कथं सदैकरूपत्वं,तबाह-
साक्षात्सम्बन्धात् साक्षित्वम् ॥ १६१॥
पुरुपस्य यद साक्षित्वमुक्तं तव साक्षारसम्बन्धमात्रात् । न तु
परिणामत इत्यर्थः । साक्षात्सम्बन्धेन बुद्धिमावसाक्षितावगम्यते ।
साक्षाद् द्ररि संज्ञायाम् इति साक्षिशब्दव्युत्पादनात् । साक्षाद
द्रष्टव चाव्यवधानेन द्रप्दृत्वम् । पुरुषे च साक्षात्सम्बन्धः
स्वबुद्धिटत्तरेव भवति । अतो बुद्धरेव साक्षी पुरुषोऽन्येषां तु द्रष्ट्टः
मात्रमिति शास्त्रीयो विभागः । ज्ञाननियामकश्चाकारतास्था:
नीयः प्रतिविम्बरूप एव सम्बन्धो, न तु संयोगमावमतिप्रसङ्गा-
दिससकदावेदितम् । विष्ण्वादेः सर्वसाक्षित्वं विन्द्रियादिव्यत्र-
धानाभावमात्रेण गौणम् । अक्षसम्बन्धात् साक्षित्वमिति पाठे
वक्षपत्रबुद्धिः करणत्वसामान्यात् । तस्या यथोक्ता प्रतिविम्ब-
रूपात सम्बन्धादिसर्थः ॥ १६१ ॥
उभयरूपत्वाभावसिद्धयर्थं पुरुषस्यापरी विशेषावाह सूत्राभ्याम
नित्यमुक्तत्वम् ।। १६२ ।।
सदैव पुरुषस्य दुःखाख्यवन्धशून्यत्वम् । दुःखादेवुद्धिपरि-
णामत्वादित्यर्थः । पुरुषार्थस्तु दुःखभोगनिटत्तिः प्रतिबिम्बरूप-
दुःखनिवृत्तिवेत्युक्तमेव ।। १६२ ।।
औदासीन्यं चेति ॥ १६३ ॥
औदासीन्यमकर्तृत्वम् । तेन चान्येऽपि निष्कामवादय उप-
लक्षणीयाः । कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रदा धृतिरथः
तिही रिसेनत सा मन एचति श्रुतेः । इतिशन्दः पुरुषधर्म
प्रतिपादनसमाप्तौ ॥ १६३ ॥

·२द्वितीयोऽध्यायः। नन्वेवं प्रकृतिपुरुपपोरन्योऽन्यं वैधण विवेके सिद्ध पुरुप. स्प कर्तृत, बुद्धपि च ज्ञातृत्वं श्रुतिस्मृसोरुच्यमानं कथमुपपये- यातां, तत्रा- उपरागात् कर्तृत्वं चित्सान्निध्याच्चित्सान्निध्यात् ॥१६॥ अत्र यथायोग्यमन्वयः । पुरुपस्प यह कर्तृत्वं तद् बुद्धयुप- रागाव।बुद्धश्च या चित्तासा पुरुषसानिध्यात् । एतदुभयं न यासव- मित्पर्थः । यधाम्ययमोः परस्परं संयोगविशेपात् परस्परधर्मव्यव- हार औपाधिको, यथा या जलमूर्ययोः संपोगात् परस्परधर्मारोप- स्तथैव बुद्धिपुरुषयोरिति भावः । एतच्च कारिकयाऽप्युक्तम्- तस्मात् तत्संयोगादचेतनं चेतनाबदिव लिङ्गम् । गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीना, इवि ॥ चिरमा- निभ्यादिति द्विःपाठोऽध्यायसमाप्तिसूचनार्थः ।। १६४ ।। हेयहाने तपोहेतू इति व्यूहा यथाक्रमम् ॥ चत्वारः शास्त्रमुख्यार्था अध्यायेऽस्मिन् प्रपञ्चिताः ॥ १॥ सक्सिसाइख्यसूत्राणामर्थयात्र मपञ्चनात् ॥ शास्त्रं पोगवदेवेदं सायप्रवचनाभिधम् ॥ २ ॥ इति श्रीविज्ञानाचार्यनिर्मिते कापिलाङ्ख्यप्रवचनस्य भाप्ये विपपाध्यायः प्रथमः ॥१॥ अर्थ द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ शास्त्रस्य विपयो निरुपितः । साम्प्रतं पुरुषस्यापरिणामि- खोपपादनाय प्रकृतितः सृष्टिप्रक्रियामतिविस्तरेण द्वितीयाध्याये वक्ष्यति। तवैव प्रधानकार्याणां स्वरूपं विस्तस्तो वक्तव्यम् । तेभ्यो- ·सांख्यप्रवचनभाये ऽपि पुरुषस्यातिस्फुटविवेकाय । अत एव, विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम् । यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते, इति मोक्षधर्मा- 'दिपु त्रयाणामेव ज्ञेयत्ववचनम् । तत्रादावचेतनायाः प्रकृतनिष्ण- योजनस्रष्टुत्वे मुक्तस्यापि बन्धप्रसङ्ग इत्याशपेन जगत्सर्जने प्र. योजनमाई- विमुक्तमोक्षार्थ स्वार्थ वा प्रधानस्य ॥ १ ॥.. कर्तृत्त्रमिति पूर्वाध्यायशेपमूत्रादनुपज्ज्यते स्वभावतो दुःख- वन्धाद्विमुक्तस्य पुरुषस्य प्रतिविम्वरूपदुःखपोक्षार्थ प्रतिविम्ब- सम्बन्धेन दुःखमोक्षार्थं वा प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम् । अथवा स्वा- ऽर्थम् । स्वस्य पारमार्थिकदुःखमोक्षामित्यर्थः। यद्यपि मोक्षवद्भोगो- ऽपि सृष्टेः प्रयोजन, तथापि मुख्यत्वान्मोक्ष एवोक्तः॥१॥ ननु मोक्षार्थं चेत् सृष्टिस्ताई सकर सृष्टयैव मोक्षसम्भवे पुनः पुनः सृष्टिर्न स्यादिति, तत्राह- विरक्तस्य तत्सिद्धेः॥२॥ नैकदा स्टेमोक्षः, किन्तु वहुशो जन्ममरण पाध्यादिविविध दुःखेन भृशं तप्तस्य । ततश्च, प्रकृतिपुरुपयोविवेकख्यात्योत्पन्नपर- वैराग्यस्यैव मोक्षोत्पत्तिसिरिसर्थः॥२॥ सकृत्सृष्टया वैराग्यासिद्धौ हेतुमाह- न श्रवणमात्रात तत्सिद्धिरनादिवासनाया बलवत्त्वात् ॥ ३॥ श्रवणमपि बहुजन्मकृतपुण्येन भवति । तत्रापि श्रवणमावान वैराग्यसिद्धिः, किन्तु साक्षात्कारान् । साक्षात्कारश्च अटिति न 'भवति । अनादिमिथ्यावासनाया बलंबवाद । किन्तु योगनिध- ·२.द्वितीयोऽध्यायः १०९ या। योगे च प्रतिबन्धवाहुल्पमिसको बहुजन्मभिरेव वैराग्यं मोक्षश्च कदाचित् कस्यचिदेव सिध्यतीसर्थः ॥ ३ ॥ मुहिमवादे देत्वन्तरमाद। बहुभृत्यवहा प्रत्येकम् ॥ ४॥ पथा गृहस्थानां प्रत्येकं वहको भर्तच्या भवन्ति स्त्रीपुत्लादि. भेदेन ! एवं सत्सादिगुणानामपि मसेकमसङ्ख्यपुरुपा विमोचनी- या भवन्ति । अतः किपरपुरुषमोक्षेऽपि पुरुपान्तरमोचनार्थ साष्टि- प्रवाहो घटते । पुरुषाणामानन्त्यादित्यर्थः । तथा च योगसूत्रम्- कृतार्थ प्रति नष्टमध्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वादिति ॥ ४ ॥ ननु प्रकृतेरेव सट्टतं कपमुच्यते । एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इति श्रुत्या पुरुषस्यापि सप्दृत्वसिद्धेरिति । तत्राह-- प्रकृतिवास्तवे च पुरुषस्याध्याससिद्धिः ॥ ५ ॥ मकृती सट्टत्वस्य वस्तुत्वे च सिद्धे पुरुषस्य स्रष्टत्वाध्या- स एव श्रुतिषु सिद्धाति । उपासनापामेव श्रुतेस्तापदि । अनामेकामियादिश्रुत्यन्तरेण प्रकृतेः सप्ट्टत्वसिद्धः पुंसां कूटस्थ. विमानतावोधकश्रुत्यन्तरावरोधाचेयर्थः । अयं चाध्यास उप- चारको लोके सिद एवास्ति । पया स्वशक्तिपु पोधेपु वर्तमानौ जयपराजयो राजन्युपपर्येते तथा स्वशक्ती प्रकृती वर्तमान सप्दृत्वादिकं पाक्तिमत्यु पुरुषूपचर्यते । शक्तिशक्तिपदभेदात् । तदुक्तं कौम- शक्तिशक्तिमतभेदं पश्यन्ति परमार्थतः । अभेदं चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्वचिन्तकाः, इति । भेदमन्योऽन्याभावभेदं चाविभागरूपं प्रकृयादितस्योपास- काः पश्यन्तीत्यर्थः । तयोचोदाहरणम, अयात आदेशो नेति " ·सांख्यप्रवचनभाध्ये नेतीत्यादिश्रुतिः, आत्मैवेदं सर्वमियादिश्रुतिश्चेति भावः ॥५॥ नन्वेवं प्रकृतावपि सट्टत्वं वास्तवामिति कुतोऽवधृतम् । सृष्टेः स्वमादितुत्पत्ताया अपि श्रवणादिति । तत्राह--- कार्यतस्तत्सिद्धः ॥ ६ ॥ कार्याणामक्रियाकारितया वास्तवलेन कार्यत एव धर्मि- ग्राहकप्रमाणेन प्रकृतेर्वास्तवस्रष्तृत्वसिद्धेरियर्थः । स्वमादितुल्यता- श्रुतयस्त्वनित्यतारूपासवांशमात्रे पुरुषाध्यस्तत्वांशे वा बोध्याः। अन्यथा सृष्टिपतिपादकश्रुतिविरोधात् । स्वमपदार्थानामपि मन:- परिणामत्वेनात्यन्तासत्ताविरहाचेति ॥६॥ ननु प्रकृतेः स्वार्थत्वपक्षे मुक्तपुरुषं प्रत्यपि सा प्रवर्तेत, तत्राह- चेतनोद्देशानियमः कण्टकमोक्षवत् ।। ७॥ चिती संज्ञान इति व्युत्पत्या चेतनोवाभिन्नः । यधेकमेव कण्टकं यश्चतनोऽभिजस्तस्मादेव मुच्यते । तं प्रत्येव दुःखात्मकं न भवत्यन्यान प्रति तु भवत्येव । तथा प्रकृतिरपि चेतनादभिज्ञात कृतार्थादेव मुच्यते । तं प्रसेव दुःखात्मिका न भवति । अन्यानऽन- भिज्ञान प्रति तु दुःखात्मिका भवत्येवेति नियमो व्यवस्थेत्यर्थः । एतेन स्वभावतो बद्धाया अपि प्रकृतेः स्वमोक्षो घटत इसतो न मुक्तपुरुष प्रति प्रवर्तते ॥७॥ ननु पुरुषे सप्तमध्यस्तापात्रमिति यदुक्तं, तम युक्तम् । प्रकृतिसंयोगेन पुरुपस्यापि महदादिपरिणामौचित्यात् । दृष्टो हि पृथिव्यादियोगेन काष्ठादेः पृथिव्यादिसशः परिणाम इति । तत्राह- .

·२द्वितीयोऽध्यायः। १११ . अन्ययोगेऽपि तत्सिद्विाञ्जस्येनायोदाहवत् ॥ ८ ॥ प्रकृतियोगेऽपि पुरुषस्य न सप्दृत्वसिद्धिराअस्येन साक्षात् । तत्र दृष्टान्तोऽयोदाहवत । यथायसो न दग्धृत्वं साक्षादस्ति, किन्तु स्वसंयुक्ताग्निद्वारकमध्यस्तमेवैत्पर्थः । उक्तदृष्टान्ते तूभयोः परिणामः प्रत्यक्षसिद्धत्वादिप्यते । सन्दिग्धस्थले खेकस्पैच परिणामेनोपप- तावुभयोः परिणामकल्पने गौरवम् । अन्यथा जपासपोगाव स्फटिकस्य रागपरिणामापचेरिति ॥ ८॥ सृष्टेः फलं मोक्ष इति प्रामुक्तम् । इदानी स्टेर्मुख्यं निमित्त कारणमाह- रागविरागयोर्योगः सृष्टिः ॥९॥ रागे मुष्ठिराग्ये च योगः स्वरूपेऽवस्थानम् । मुक्तिरिति यावत् । अथवा चित्तत्तिनिरोध इत्यर्थः । तथा चान्वयन्यतिरे- काभ्यां रागः सृष्टिकारणमिसाशयः । तथा च श्रुतिरपि ब्रह्मा- दिरूषां विविधर्मगतिमुक्त्वाह-इति तु कामयमानो योऽकामो न तस्य माणा उत्क्रामन्तीति । रागवैराग्ये अपि प्रकृतिधर्मावेव ॥९॥ इतः परं सृष्टिप्रक्रियां वक्तुमारभते- महदादिक्रमेण पञ्चभूतानाम् ॥ १०॥ सृष्टिरिति पूर्व सूत्रादनुवर्तते । यद्यप्तस्मादात्मन आकाश सम्भूत इत्यादिश्रुतावादावेव पञ्चभूतानां सृष्टिः श्रूयते, तथापि महदादिक्रमेणैव पञ्चभूतानां सृष्टिरित्यर्थः । तेजआदिशष्श्रुिती गगनवायुसृष्टेरापूरणवदुक्तश्रुतावप्यादौ महदादिष्टिः पूरणीयेति भावः । अत्र च प्रमाणं घटसृष्टिवदन्तःकरणातिरिक्ताखिलसष्टे. रन्ताकरणचिपूर्वकत्वानुमानम् । किश्च, एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।

·११२
मेव खण्डदिक्कालौ, तथापि विशिष्टस्यातिरिक्तताभ्युपगमवादेन
आदिशन्देनोपाधिग्रहणादिति । यद्यपि तत्तदुपाधिविशिष्टाकाश-
सांख्यप्रवचनभाष्ये
खं वायुयोतिरापश्च पृथ्वी विश्वस्य धारिणी इति श्रुत्यन्नरः
स्थपाठक्रमानुरोधेन स प्राणमसृजत् प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुः
मिसादिश्रुत्यन्तरेण च पञ्चभूतस्प्ष्टेः प्राङ् महदादिसृष्टिरव
धार्यत इति । प्राणश्चान्तःकरणस्य वृत्तिभेद इति वक्ष्यति ।
अतोऽस्पां श्रुतौ प्राण एव महत्तत्त्वमिति । तथा वेदान्तसूत्रमपि
महदादिक्रमेणैव सृष्टिं वक्ति । अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण त.
लिङ्गादिति । सदाकाशयोर्मध्ये बुद्धिमनसी उत्पाये इति क्रमेणे-
त्यर्थः । मनास चाहङ्कारस्य प्रवेश इति ॥ १० ॥
प्रकृतैरेव सट्टत्वं स्वमोक्षार्थ, तस्या निसत्वात् । मइदादीना
तु स्वखविकारस्रष्तृत्वं न स्वमोक्षार्थमनिसत्वादिति । विशेषमाह-
आत्मार्थत्वात् सृष्टे पामात्मार्थ आरम्भः ॥ ११ ॥
एषां महदादीनां सप्तृत्वस्यात्मार्थत्वात् पुरुषमोक्षार्थत्वान
स्वार्थ आरम्भः स्रष्दृत्वम् । विनाशित्वेन मोक्षायोगादिसर्थः ।
परमोक्षार्थकत्वे चावश्यके पुरुषमोक्षार्थकत्वमेव युक्तं, न प्रकृति-
मोक्षार्थकत्वम् । तस्याः पुरुपगुणत्वादिति ॥ ११ ॥
खण्डदिक्कालयोः सृष्टिपाह-
दिकालवाकाशादिभ्यः ॥ १२ ॥
निखौ यौ दिक्कालौ तावाकाशमकृतिमूतौ प्रकृतेर्गुणविशे-
पावेव । अतो दिक्कालयोविभुत्लोपपत्तिः ।आकाशवत सर्वगतभ
निस इत्यादिश्रुत्युक्तं विभुतं चाकाशस्योपपन्नम् । यौ तु खण्डः
दिक्कालौ तौ तु तत्तदुपाधिसंयोगादाकाशात्पद्यते इयर्थः ।
।
धेशोषिकनपे श्रोत्रस्प कार्यतावद वत्कार्यत्वमत्रोक्तम् ॥ १२ ॥

·. । २ द्वितीयोऽध्यायः। इदानी महदादिक्रमेणत्युक्तान स्वरूपतो धर्मतश्च फ्रमेण दर्शपति- अध्यवसायो बुद्धिः ॥ १३ ॥ महत्तवस्प पर्यायो बुद्धिारते । अध्यवसायश्च निश्चयाख्य- इस्तस्याऽसाधारणी त्तिरित्यर्थः । अभेदनिर्देशस्तु धर्मधर्पभेदात। । अस्याश्च बुद्धेर्पहत्वं स्तरसकलकार्पध्यापकत्वामहेश्वरच मन्त- । व्यम् ॥ सविकाराद प्रधानाद तु महत्तत्वमजायत । महानिति पतः रुपातिलोंकानां जायते सदा, इति स्मृतेः ।। । अस्प महतो भूतस्य निःश्वसितपतघडम्वेद इयादिश्रुतिस्मृतिपु च हिरण्यगर्भे चेतनेऽपि महानिति शब्दो बुझ्यभिमानित्वेनैव । यथा पृथिव्यभिमानिचेतने पृथिवीशब्दस्सदत् । एवमेव रुद्रादिप्वहङ्का- रादिशब्दोऽपि वोध्यः । प्रकृयभिमानिदेवतामारभ्य सर्वेपामेव भूताभिमानिपर्यन्तानां स्वस्वबुद्धिरूपाश्च प्रतिनियतोपाधयो मह- तत्त्वस्यैवांशा इति ॥ १३ ॥ महत्तवस्यापरानपि धर्मानाह- तत्कार्य धर्मादि ॥ १४ ॥ धर्मज्ञानवैराग्यश्वर्यायपि बुद्धयुपादानकानि नाहकारा- द्युपादानकानि । बुद्धरेव निरतिशयसत्वकार्यवादियर्थः ॥ १४॥ नन्वेवं कथं नरपश्वादिगतानां बुद्ध्यंशानामधर्ममावल्यमुप- पद्यतां तत्राह- महदुपरागाद्विपरीतम् ॥ १५ ॥ तदेव महन्महत्तत्वं रजस्तमोभ्यामुपरागाद्विपरीतं क्षुद्रधर्मा- Sशानावैरा पानेश्वधर्मकमपि भवतीसर्थः । एतेन सर्व एव पुरुEL. - ·- 'सांख्यप्रवचनमाये ईश्वरा इति श्रुतिस्मृतिमवादोऽप्युपपादितः सर्वोपाधीनां स्वाभा- विकैश्वर्यस्य रजस्तमोभ्यामेवावरणादिति नन्वेवं धर्माद्यवस्थाना- ऽध बुद्धरपि नित्यत्वात् कथं कार्यतेति चेन्न । प्रकृसंशरूपे बीजावस्थमहत्तत्त्वे सत्चविशेषे कर्मवासनादीनामवस्थानाद तस्यैव झानकारणावस्थायामकुरवदुपपत्यङ्गीकारात् । तथा चाकाशवदेव नित्यानियोभयरूपा बुद्धिः । यथा कारणं स्वाकारः प्रकृतिमा भावादिति ॥ १५॥ महत्तचं लक्षयित्वा तत्कार्यमहङ्कार लक्षयति- अभिमानोऽहङ्कारः ॥ १६ ॥ अहङ्करोतीत्यहङ्कारः कुम्भकारवत् । अन्तःकरणद्रव्यम् । स च धर्मधर्म्यभेदादभिमान इत्युक्तोऽसाधारणवृत्तितासूचनाय । बुद्ध्या निश्चित एवार्थेऽहङ्कारमपकारौ जायते।अतो वृत्त्योः कार्यकारण- भावानुसारेण वृत्तिमतोरपि कार्यकारणभाव उन्नीयते इति मागे- वोक्तम् । अन्तःकरणमेकमेव बीजाङ्करमहाक्षादिवदवस्थात्रय- मात्रभेदाद कार्यकारणभावमापद्यत इति च मागेवोक्तम् । अत एव वायुमात्स्ययोः मनो महान् मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्याति. रीश्वरः * इति, मनोबुझ्योरेकपर्यायत्वमुक्तमिति ॥ १६ ॥ क्रमागतमहङ्कारस्य कार्यमाह- एकादशपञ्चतन्मात्रं यत्कार्यम् ॥ १७ ॥ एकादशेन्द्रियाणि शब्दादिपञ्चतन्मात्रं चाहङ्कारस्य कार्य-. मित्यर्थः । मयाऽनेन इन्द्रियेण इदं रूपादिकं भोक्तव्यमिदमेव मुखसाधनमित्याधभिमानादेवादिसर्गेष्विन्द्रिपतद्विषयोत्पत्त्याहङ्कार इन्द्रियादिहेतुः ॥ लोके भोगाभिमानिनैव रागद्वारा भोगोपकरण- करणदर्शनात् । रूपरागादभुञ्चक्षुरित्यादिना मोक्षधर्मे हिरण्य- - ·२द्वितीयोऽध्यायः। गर्भस्य रागादेव समष्टिचक्षुराधोत्पत्तिस्मरणाचेति भावः । अतश्व भूतेन्द्रिपयोर्मध्ये रागधर्मकं मन एवादावहङ्कारादुत्पद्यत इति विशेषस्तन्मात्रादीनां रागकार्यत्वादिति ॥ १७॥ तथापि विशेषमाह- सात्त्विकमेकादशकं प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात् ॥१८॥ एकादशानां पूरणमेकादशकं मनः पोडशात्मगणमध्ये सा- त्तिकम् । अतस्तदैवतात् सात्त्विकाहाराज्जायत इसर्थः । अतश्च राजसाहक्कारादयोन्द्रियाणि, तामसाहङ्काराच्च तन्मात्राणीत्याप ग. न्तव्यम् ॥ बैंकारिकस्तैजसश्च तामसश्चयई त्रिधा । अहं तच्चाद्विकुर्वाणान्मनो वैकारिकादभूत् ।। वैकारिकाश्च ये देवा अर्धाभिव्यञ्जनं पतः । तैजसादिन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च । ताममो भूतसूक्ष्मादिर्यतः खं लिङ्गमात्मनः, इत्यादिस्पतिभ्य एव निर्णयात् । अत एव पुराणायनुसारेण कारिकायामप्येतदुक्तम्- सात्तिक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात् । भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभषम, इति ॥ तेजमो राजमः । उभयं ज्ञानकर्मेन्द्रिये । ननु, देवतालयश्रुतिरियागामि. सूत्रे करणानां देवान वक्ष्यति । तत् कथं कारिकयापि देवानां साचिकाइकारकार्यस्वं नोक्तमिति । उच्यते । समष्टिचक्षुरादि- शारीरिणः सूर्यादिचेतना एव चक्षुरादिदेवताः श्रूयन्ते । अतश्व पष्टिकरणानां सपष्टिकरणानि देवतेपेत्र पर्यवस्यति । तथा च व्यष्टिसमष्टयोरेकताऽऽशयेनात्र शास्त्रे देवाः करणेभ्यो न पृथद्धि- दिश्यन्ते । अतः समष्टीन्द्रियाणि मनोऽपेक्षयाल्पसत्त्वत्वेन.राजसा- ·सांख्यप्रवचनभाये . हङ्कारकार्यत्वेनैव निर्दिष्टानि । स्मृतिषु च व्यष्टीन्द्रियापेक्षयाधिक- सत्वत्वेन सात्त्विकाहङ्कारकार्यतयोक्तानीसविरोध इसवगन्तव्यम् । तदेवमहङ्कारस्य त्रैविध्यान्महतोऽपि तत्कारणस्यत्रैविध्यं मन्तव्यम्। सात्विको राजसश्चैव तामप्तश्च त्रिधा महान्, इति स्मरणा- छ । त्रैविध्यं चानयोर्व्यक्तिभेदादंशभेदासन्यदेतत् ॥ १८ ॥ एकादशेन्द्रियाणि दर्शयति । कर्मेन्द्रियबुद्दीन्द्रियैरान्तरमेकादशकम् ॥ १९ ॥ कर्मेन्द्रियाणि- वाक्पाणिपादपायूपस्थानि पञ्च, ज्ञानेन्द्रिया- णि च-चक्षुःश्रीवत्वग्रसनघ्राणाख्यानि पञ्च । एतैर्दशभिः सहा- न्तरं मन एकादशकमेकादशेन्द्रियमित्यर्थः । इन्द्रस्प सतातेश्वरस्य करणमिन्द्रियम् । तथा चाहकारकार्यत्वे सति करणत्वमिन्द्रिपत्व- मिति ॥ १९॥ इन्द्रियाणां भौतिकत्वमतं निराकरोति- आहङ्कारिकत्वश्रुतेर्न भौतिकानि ॥२०॥ इन्द्रियाणीति शेषः । आहङ्कारिकवे च प्रमाणभूता श्रुतिः काललुप्ताप्याचार्यवाक्यान्मन्वायखिलस्मृतिभ्पश्चानुपीयते।प्रत्यक्षा श्रुतिरहं बहु स्पामियादिः । नन्वन्नमयं हि सौम्प मन इसादि. भौतिकवेऽपि श्रुतिरस्तीति चेन। प्रकाशकत्वसाम्येनान्त:करणा- पादानवस्यैवोचिततयाहङ्कारिकत्वश्रुनेरेव मुख्यत्वात् । भूताना- मपि हिरण्यगर्भसङ्कल्पजन्यतयानस्य मनोजन्यत्वाच्च । व्यष्टिमन- आदीनां भूतसंसृष्टतयैव तिष्ठतां भूतेभ्याऽभिव्यक्तिमात्रेण तु भौ- तिकश्रुतिौणीति ॥ २० ॥ ननु तयाप्पाहङ्कारिकत्वनिर्णयो न घटते । अस्य पुरुषस्या- ऽनि वाराप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादियमित्यादिश्रुतौ देवतास्विन्द्रि- ·११७ २ द्वितीयोऽध्यायः। .. याणां लंयकथनेन. देवतोपादानकत्वस्याप्पवगगात् । कारण एव हि कार्यस्य लय इसाशयाह- देवतालयश्रुति रम्भकस्य ॥ २१ ॥ देवतासु या लयश्रुतिः सा नारम्भकस्य, नारम्भकविपयि- णीत्यर्थः। अनारम्भकेऽपि भूतले जलविन्दोलयदर्शनात् । अनारम्भ- केपि भूतेप्वात्मनो लयश्रवणाचा विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यतीत्यादिश्रुताविति भावः ॥ २१ ॥ इन्द्रियान्तर्गतं मनो नित्यमिति केचित् । तत् परिहरति- तदुत्पत्तिश्रुतेविनाशदर्शनाच्च ॥ २२ ॥ तेषां सर्वेषामेवेन्द्रियाणामुत्पत्तिरस्ति । एतस्माजायते पाणी मनः सन्द्रियाणि च * इसादिश्रुतेः । वृद्धावस्थासु चक्षु- रादीनामिव मनसोऽप्यपचयादिना विनाशनिर्णपाचेसर्थः । तथा चोक्तम्-दशकेन निवर्तन्ते मनः सन्द्रियाणि च * इति। मनसो निसत्ववचनानि च प्रकृत्याख्यजिपराणीति ॥ २२ ॥ गोलकजातमेन्द्रियमिति नास्तिकमतमपाकरोति- अतीन्द्रियमिन्द्रियं भ्रान्तानामधिष्ठाने ॥ २३॥ इन्द्रियं सर्वमतीन्द्रियं, न तु मत्यक्षम् । भ्रान्तानामेव त्वधि- टाने गोलके तादात्म्येनेन्द्रियामसर्थः। अधिष्ठानमित्येव पाठः॥२३ एकमेवेन्द्रिपं शक्तिभेदाद्विलक्षणकार्यकारीति मतमपाकरोति शक्तिभेदेऽपि भेदसिद्धौ नैकत्वम् ॥२४॥ एकस्यैवन्द्रियस्य शाक्तिभेदस्वीकारेऽपीन्द्रियभेदः सियति । शाक्तीनामपीन्द्रियत्वात् । अतो नैकत्वमिन्द्रियस्पेयर्थः ॥ २४ ॥ नन्वेकरमादहङ्कारानानाविधेन्द्रियोत्पत्तिकल्पनायां . न्याय- विरोषस्तत्राह- ·सांख्यप्रवचनभाये न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य ॥ २५ ॥ सुगमम् ॥ २५ ॥ एकस्यैव मुख्यन्द्रियस्य मनसोऽन्ये दवा शक्तिभेदा इत्याह- उभयात्मकं मनः ॥ २६ ॥ ज्ञानकर्मेन्द्रियात्मकं मन इत्यर्थः ॥ २६ ॥ उभयात्मकमियस्यार्थ स्वयं विवृणोति- गुणपरिणामभेदान्नानात्वमवस्थावत् ॥ २७ ॥ यथैक एव नरः सङ्गवशानानात्वं भजते कामिनीसङ्गात कामु. को विरक्तसङ्गाद्विरक्तोऽन्यसनाच्चान्यः, एवं मनोऽपि चक्षुरादि- सङ्गाच्चक्षुराधेकीभावेन दर्शनादित्तिविशिष्टतया नाना भवति । तव हेतुः- गुणेसादि ॥ गुणानां सत्त्वादीनां परिणामभेदेषु सामादित्यर्थः । एतच्चान्यत्रमना अभूवं, नाश्रीपमित्यादिश्रुति- सिद्धान्चक्षुरादीनां मनःसंयोगं विना व्यापाराक्षमत्वादनुमीयते ॥२७ ज्ञानकर्मेन्द्रिययोपियमाह- रूपादिरसमलान्त उभयोः ॥ २८ ॥ अन्नरसानां मलः पुरीपादिः । तथा रूपरसगन्धस्पर्शशन्दा वक्तव्यादातव्यगन्तव्यानन्दयितव्योत्स्रष्टव्याश्चोभयोनिकर्मेन्द्रिय योर्दश विपपा इत्यर्थः । • आनन्दयितव्यं चोपस्थस्योपस्थान्तरं विषय इति ॥ २८॥ यस्येन्द्रियस्य येनोपकारणैतानीन्द्रियाणीत्युच्यते, तदुभयमाह द्रष्टुत्वादिरात्मनः करणत्वमिन्द्रियाणाम् ॥ २९॥ द्रष्मृत्वादिपञ्चकं वस्तृवादिपञ्चकं सङ्कल्पयितृत्वं चात्मनः पुरुषस्य दर्शनादिवृत्ती करणत्वं विन्द्रियाणामित्यर्थः। ननु दृष्तृत्व. श्रोतृतादिकं कदाचिदनुभवे पर्यवसानाद पुरुषस्याऽविकारिणो- ·२द्वितीयोऽध्यायः। ११२ ऽपि घटताम् । वक्तृत्वादिकं क्रियामात्रम् । तद कयं कूटस्थ.. स्प घटतामिति चैन । अयस्कान्तवन सानिध्यमात्रेण दर्शनादि- वृत्तिकर्तृत्वस्यैवांत्र द्रष्ट्रवादिशब्दार्थत्वात् । यथा हि महाराज स्वयमण्यामियमाणोऽपि सैन्येन करणेन योद्धा भवत्याज्ञामात्रेण मेरकत्वाद, तथा कूटस्थोऽपि पुरुपश्चक्षुराद्यविलकरणैर्द्रष्टा वक्ता सङ्कल्पपिता चेत्येवमादिर्भवति संयोगारपसान्निध्यमात्रेणैव नेपा मेरकत्वादयकान्तमाणिवदिति । कसं चात्र कारकचक्रायोक्त- स्वं, करणवं क्रियाहेतुव्यापारवत्वं, तत्साधकतमत्वं वा कुठारा- दिवत् यत्तु शास्त्रेषु पुरुषे दर्शनादिकर्तृत्वं निषिद्धयते तदनुकूल- कृतिमत्त्वं तत्तक्रियावत् वा । तथा चोक्तम् - अत आत्मनि कत्वमवर्ततं च संस्थितम् । निरिच्छत्वादकर्ताऽसौ कर्ता सन्निधिमानतः, इति ।। अत एव कारकचक्रपयोक्तृताशक्तेरामस्वरूपतया द्रष्दृत्व- वक्तृतादिकमात्मनो नित्यमिति श्रूपते । न द्रष्टुऐविपरिलोपो विद्यते, न वक्तुर्वक्तपिपरिलोपो विद्यत इत्यादिनेति ननु भयाण- विभागे प्रसक्षादिचीनामेव करणत्वमुक्तमत्र कथमिन्द्रियस्यो- व्यत इति चेन्न । अत्र दर्शनादिरूपास चक्षुरादिद्वारकबुद्धिति- वेन्द्रियाणां करणत्ववचनात् । तत्र पुरुपनिष्ठे बोधाख्यफले वृत्तीनां करणवायोक्तत्वादिति ॥ २९ ॥ इदानीमन्तःकरणत्रयस्पासाधारणतीराह-- त्रयाणां स्वालक्षण्यम् ॥ ३०॥ पाणां महदहङ्कारमनसा स्वालक्षप्पं स्वं स्व लक्षणमसाधारणी त्तिर्यपामिति मध्यमपदलोपी विग्रहः । तस्य भाव स्तत्त्वमि. स्पः । लोके च महतो लक्षणमध्यवसायादिप्रकटगुणवत्तम. अदकृतस्य चात्मन्यविद्यमानगुणारोपः । मनसश्चेदयस्त्विबद्री- ·१२० सांख्यप्रवचनभाये 'करणमिति । तथा च बुद्धेदृत्तिरध्यवसायोऽभिमानोऽहङ्कारस्य सङ्कल्पविकल्पी मनस इत्यायातम् । सङ्कल्पश्चिकीर्षा । सङ्कल्पः कर्ममानसमिसनुशासनात् । विकल्पश्च संशयो योगोक्तभ्रमविशेषो वा,न तु विशिष्टज्ञानम् । तस्य बुद्धित्तित्वादिति ॥ ३० ॥ त्रयाणां साधारणी रत्तिमप्याह- सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ।। ३१ ।। प्राणादिरूपाः पञ्च वायुवत् सञ्चारात वायवो ये मसिद्धास्ते सामान्या साधारणीकरणस्यान्तःकरणत्रयस्य वृत्तिः परिणामभेदा इसर्थः । तदेतत् कारिकयोक्तम्- स्वालक्षण्यं वृत्तित्रयस्य सैषा भवयसामान्या । सामान्यकरणत्तिः प्राणाया वायवः पञ्च इति ॥ अत्र कश्चित्, प्राणाद्या वायुविशेपा एव । ते चान्ताकरण- वृत्या जीवनयोनिमयनरूपया व्याप्रियन्त इति कृत्वा प्राणायाः करणचिरियमेदनिर्देश इसाह । तन्न । न वायुक्रिये पृथगुपदेशा- दिति वेदान्तसूत्रेण माणस्य वायुलवायुपरिणामत्वयोः स्फुट मतिपेधादत्रापि तदेकवाक्यतौचित्पावामनोधर्मस्य कामादेःमाण- क्षोभकतया सामानाधिकरपनवौचिसाच ।। वायुमाणयोः पृथगुपदेशश्रुतयस्तु- एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापश्च पृथ्वी विश्वस्य धारिणी, इसाद्या इति।। अब एव लिड्गशरीरमध्ये प्राणानामगणनेऽपि न न्यूनता । बुद्धरेव प्रियाशत्तया मूत्रात्मप्राणादिनामकत्वादिति अन्तःकरणपरिणामे ऽपि वायुतुल्पसभारविशेषाद् वायुदेवताऽधिष्ठितत्वाच वायु. उपवहारोपपत्तिरिति ॥ ३१॥ वैशेषिकाणामिवारमा नायं निपमो,पांदन्द्रियष्टतिः क्रगणैव ।

·२ द्वितीयोऽध्याय.। १२१ भवति, नैकदेयाह- क्रमशोऽक्रमशश्चेन्द्रियवृत्तिः ॥ ३२ ॥ मुगमम् । जातिसाङ्कर्यस्यास्माकमदोपत्वात सामग्रीसमधाने सति अनेकैरपीन्द्रियैरकदैकवृत्युत्पादने बाधक नास्तीति भावः । इन्द्रियवृत्तीनां विभागश्च कारिकया व्याख्यात:- मान्दादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिप्यते वृत्तिः । वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम् ॥ आलोचनं च पूर्वाचायाख्यातम्- अस्ति ह्यालोचनं ज्ञान प्रथमं निर्विकल्पकम् । परं पुनस्तथा वस्तुधमजीत्यादिभिस्तथा, इति ॥ परमुत्तर- कालीनं च पुनर्वस्तुधद्रव्यरूपधर्मस्तथाजासादिभिर्मानं सविकल्पक तथाऽऽलोचनाख्यं भवतीसर्थः । तथा च निर्विकल्पकसविकल्परूपं द्विविधमप्पैन्द्रियकं ज्ञानमालोचनसंज्ञमिति लब्धम् ।कश्चित् तु नि. विकल्पकं ज्ञानमेवालोचनमिन्द्रियजन्यं च भवति । सविकल्पकं तु मनोमात्रजन्यामेति श्लोकार्थमाह । तन्न । योगभाष्ये व्यासदेवै. विशिष्टज्ञानस्याप्पैन्द्रियकत्वस्य व्यवस्थापितत्वाद । इन्द्रियविशिष्ट- जाने वाधकाभावाच । स एव सूत्रार्थमप्येवं व्याचष्टे । बाह्यन्द्रिय- मारभ्य बुद्धिपर्यन्तस्य वृत्तिरुत्सर्गतः क्रमेण भवति । कदाचि- तु तु व्यायादिदर्शनकाले भयविशेषाद्विद्युल्लतेव सर्वकरणेपेकदै- व तिर्भवतीयर्थ इति । तदप्यसत् । सूत्र इन्द्रियपत्तीनामेव क्र. मिकाक्रमिकत्ववचनात् । न बुद्ध्यहङ्कारयोः प्रसनोऽप्यस्ति । किचकदानकेन्द्रियदृचावेव वादिविप्रतिपच्या तनिर्णयपरत्वमेव सूत्रस्पोचितं मनोऽणुत्वप्रतिषेधाय, न तु काकदन्तान्त्रपण- परत्वमिति ॥ ३२॥ .

·૨૨૨ सांख्यप्रवचनभाये . पिण्डीकृस बुद्धिवृत्तीः संसारानिदानताप्रतिपादनार्थमादौ दर्शयति- वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः ॥ ३३ ॥ क्लिष्टा अक्लिष्टा वा भवन्तु, वृत्तयः पञ्चतय्यः पञ्चपकारा एच, नाधिका इत्यर्थः । क्लिष्टा दुःखदाः सांसारिकत्तयोऽक्लिष्टा- श्च तद्विपरीता योगकालीनवृत्तयः । वृत्तीनां पश्चमकारत्वं, पातञ्जलसूत्रेणोक्तम्-प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः, इति । तत्र प्रमाणत्तिरत्राप्युक्ता । विपर्ययस्त्वस्माकं विवेकाग्रह एव । अन्यथाख्यातेनिरास्यत्वात् । विकल्पस्तु विशेषदर्शनकालेऽपि- राहोः शिरः,पुरुपस्य चैतन्यमियादिज्ञानमानिद्रा च मुषुप्तिकालीना बुद्धित्तिास्मृतिश्च संस्कारजन्यं ज्ञानमिति । एतत् सर्व पाताले सूत्रितम् ॥ ३३॥ या एता बुद्धिवृत्तय उक्ता एतदोपाधिक्षेव पुरुषस्यान्यरूप. ता, न स्वतः । एतन्नित्तौ च पुरुषः स्वरूपेऽवस्थितो भवती. सनयापि दिवा पुरुषस्य स्वरूपं परिचाययति- तन्निवृत्तावुपशान्तोपरागः स्वस्थः ॥ ३४ ॥ तासां वृत्तीनां विरामदशायां शान्ततत्पतिविम्बकः स्वस्थो भवति कैवल्य इवान्यदापीत्यर्थः । तथा च योगसूत्रत्रयम् । योग- श्चित्तत्तिनिरोधः । तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्। त्तिसारूप्य. मितरत्रेति । इदमेव च पुरुपस्य स्वस्थत्वं यदुपमधिकृत्तेः मति- विम्वस्य निटात्तरिति । एतादृशी चावस्था पुरुपस्य वासिष्ठे दृष्टान्तेन प्रदर्शिता । यथा- अनाप्ताखिलशैलादिमतिविम्ने हि यादृशी । स्यादपणे दपणर्ता केवलात्मस्वरूपिणी ॥

·२ द्वितीयोऽध्यायः।
अहं त्वं जगदित्यादौ प्रशान्ते दृश्यसम्भ्रमे ।
स्याद ताशी केवलता स्थिते द्रष्टवीक्षणे, इति ॥ ३४ ॥
एतदेव दृष्टान्तेन विष्णोति-
कुसुमवच्च मणिः ॥ ३५॥
चकारी हेतौ । कुसुमेनेव मणिरिसर्थः । यथा जपाकुसुमेन
स्फटिकमणी रक्तोऽसस्थो भवति, तनिष्टत्तौ च रागशून्यः स्वस्थो .
भवति तददिति । तदेतदुक्तं कौ~-
यथा संलक्ष्पते रक्तः केवलः स्फटिको जनैः ।
रअकाधुपधानेन तद्वत् परमपूरुषः, इति ॥ ३५ ॥
नतु कस्प प्रयत्नेन करणजातं प्रवर्त्तताम् । पुरुषस्य कूटस्थ-
स्वादीश्वरस्य च मतिपिद्धत्वादिति । तबाह--
पुरुषार्थ करणोडवोऽप्यदृष्टोल्लासात् ॥ ३६ ॥
प्रधानमत्तिवव पुरुषार्थ करणोद्भवः । करणानां मत्तिरपि
पुरुपस्यादृष्टाभिव्यक्तरेच भवतीत्यर्थः । अदृष्टं चौपाधेरेव ॥३६॥
परार्थ स्वतः महत्चौ दृष्टान्तमाह-
धेनुवरात्साय ॥ ३७॥
यया वरसायं धेनुः स्वयमेव क्षीरं सवति, नान्यं यत्रमपेक्षते,
तथैव स्वामिनः पुरुपस्प कृते पमेव करणाने प्रवर्तन्त इत्यर्थः।
दृश्यते च मुगुप्तान स्वयमेव बुद्रेत्यानमिति । एतदेव कारिक-
पाप्युक्तम्-
स्वां स्त्री प्रतिपद्यन्ते परस्पराकृतहेतुको वृत्तिम् ।
पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित कार्यते करणम्, इति ।। ३७ ॥
घाह्याभ्यन्तरैमिलिला कियन्ति करणानीत्याकाङ्क्षायामाह-
करणं त्रयोदशविधमवान्तरभेदात् ॥ ३८ ॥

·१२४ सांख्यप्रवचनभाये अन्तःकरणत्रयं दश बाह्यकरणानि मिलित्वा त्रयोदश । ते. वाप व्यक्तिभेदेनानन्त्यं प्रतिपादयितुं विधमित्युक्तम् । बुद्धिरेव मुख्यं करणमित्याशयेनोक्तम्, वान्तरभेदादिति । एकस्यैव बुद्धयारूपकरणस्य । करणानामनेकत्वादित्यर्थः ॥ ३८ ॥ • ननु बुद्धिरेव पुरुपेऽर्थसमर्पकत्वान्मुख्य करणम्, अन्येषां च करणलं गौणम् । तत्र को गुण इत्याकाङ्क्षायामाह- इन्द्रियेषु साधकतमत्वगुणयोगात कुठारवत् ॥ ३९ ॥ इन्द्रियेषु पुरुषार्थसाधकतमत्वरूपः करणस्य बुद्धेर्गुणः पर- म्परयाऽस्यतस्त्रयोदशविधं करणमुपपद्यत इति पूर्वसूत्रेणान्वयः । कुठारवदिति । यथा फलायोगव्यवच्छिन्नतया प्रहारस्यैव छिदायां मुख्यकरणत्वेऽपि प्रकृष्टसाधनत्वगुणयोगात कुठारस्यापि करण- त्वं तयेत्यर्थः । अन्तःकरणस्यैकत्वमभिप्रेसाहङ्कारस्य गौणकरण- स्वमत्र नोक्तम् ॥ ३९॥ गौणमुख्यभावे व्यवस्था विशिष्याह- द्वयोः प्रधानं मनो लोकवद् भृत्यवर्गेषु ॥ ४० ॥ द्वयोर्वाह्यान्तरयोर्मध्ये मनो बुद्धिरेव प्रधान मुख्यम् । साक्षा- स्करणमिति यावत् । पुरुपेऽर्थममर्पकत्वात् । यथा भृत्यवर्गेषु मध्ये कश्चिदेव लोको राज्ञः प्रधानो भवति, अन्ये च तदुपमर्जनीभूता ग्रामाध्यक्षादयस्तद्वदित्यर्थः । अत्र मनःशब्दो न तृतीयान्त:करण- वाची। वक्ष्यमाणस्याखिलसंस्काराधारत्वस्य बुद्ध्यतिरिक्तेष्वमम्भ- वाद । सम्भो वा बुद्धिकल्पनवैयादिति ॥ ४० ॥ बुदेः प्रधानले हेतूनाह त्रिभिः सूत्रः- अन्यभिचारात् ॥ ४१ ।। सर्वकरणव्यापकत्वाद फलाव्यभिचाराद्वेत्यर्थः ॥ ४१ ।। , ।

·२ द्वितीयोऽध्यायः। १२५ तथा शेपसंस्काराधारत्वात् ॥१२॥ बुद्धरेवाखिलसंस्काराघारता, न तु चक्षुरादेरहङ्कारमनसो; पूर्वदृपश्रुवार्थानामन्धयधिरादिमिः स्मरणानुपपत्तेः तत्वज्ञानेना- ऽहङ्कारमनसोर्लयेऽपि स्मरणदर्शनाच । अतोऽशेषसंस्कारधारत- यापि बुद्धरेव सर्वेभ्यः प्रधानलमित्यर्थः ॥ ४२ ॥ स्मृत्यानुमानाच ॥ ४३॥ स्मृत्या चिन्तनरूपया वृत्त्या प्राधान्याऽनुमानाचेत्यर्थः । चिन्ता वृत्तिहि ध्यानाख्या सर्वत्तिभ्यः श्रेष्ठा । तदाश्रयतया च चित्तापरनाम्नी बुद्धिरेव श्रेष्ठाऽन्यत्तिकरणेभ्य इत्ययः ॥ ४३ ॥ ननु चिन्तारतिः पुरुषस्यैवास्तु, तबाह- सम्भवेन्न स्वतः ॥४४॥ स्वतः पुरुषस्य स्मृतिर्न सम्भवेत् । कूटस्थत्वादित्यर्थः । इत्थं वा व्याख्येयम् । नन्वेवं बुद्धिरेव करणमस्तु, कृतवान्तरकरणैरि- स्थामाङ्कायामाह । सम्भवेन्न स्वत इति । चक्षुरादिद्वारता लिना- ऽखिलव्यापारेषु बुद्धः स्वतः करणत्वंन सम्भवेदन्धादेरपि रूपादि- दर्शनापत्तेरित्यर्थः ॥४४॥ नन्वेवं बुद्धरेव प्राधान्ये कथं मनस उभयात्मकत्वं मायुक्त, वाह- आपेक्षिको गुणप्रधानभावः क्रियाविशेषात् ॥ ४५ ॥ क्रिपाविशेष प्रति करणानामापेक्षिको गुणप्रधानभावः । चक्षुरादिच्यापारेषु मनः प्रधान, मनोव्यापारे चाहङ्कारोऽहङ्कार- व्यापारे च बुद्धिः प्रधानम् ॥ ४५ ॥ नवस्य पुरुषस्वयं बुद्धिरेख करणं, न बुद्धयन्तरमिसेवं व्य- वस्था किनिमितिकेसाकाहायामाह-~-

·सांख्यप्रवचनमाम्ये
तत्कर्मार्जितत्वात् तदर्थमभिचेष्टा लोकवत् ॥ ४६॥
तत्पुरुषीयकर्मजत्वात् करणस्य तत्पुरुषार्थमभिचेष्टा सर्वव्या-
पारो भवति लोकवद । यथा लोके येन पुरुपेण क्रयादिकर्मणा-
ऽज्जितो यः कुठारादिस्तत्पुरुषार्थमेव तस्य छिदादिव्यापार इत्य-
ऽर्थः । अतः करणव्यवस्थेति भावः । यद्यपि कूटस्थतया पुरुष
कर्म नास्ति, तथापि भोगसाधनतया पुरुषस्वामिकतेन राज्ञोजया.
दिवदेव पुरुषस्य कर्मोच्यते । ननु कर्मण एव तत्पुरुपीयत्वे किं
नियामकमितिचेव,तथाविधं कर्मान्तरमेव । अनादित्वात्तु नानवस्था
दोपायेति । यत्तु कश्चिदविवेकी वदति बुद्धिप्रतिविम्बितपुरुष-
स्य कर्मेति । तन्न । योगभाष्येऽस्मदुक्तपकारस्यैवोक्तत्वेनान्यम-
कारस्यामामाणिकत्वात् । प्रतिविम्वस्यावस्तुत्वेन कर्माद्यसम्भ-
वाच । अन्यथा प्रतिबिम्बस्य कर्मतद्भोगाद्यगीकारे बिम्बत्वाभि-
मतपुरुपकल्पनावैय्यर्थ्यस्य पूर्व प्रतिपादितत्वादिति ॥ ४६ ॥
बुदेः प्राधान्य प्रकटीकर्तुमुपसंहराति-
समानकर्मयोगे बुद्धेः प्राधान्यं लोकवल्लोकवत् ॥४७॥
यद्यपि पुरुषार्थत्वेन समान एव सर्वेषां करणानां व्यापार-
स्तथापि बुद्धरेव प्राधान्य लोकवत् । लोके हि राजार्थकत्वावि-
शेपेऽपि ग्रामाध्यक्षादिषु मध्ये मन्त्रिण एव माधान्य, तद्वदित्यर्थः ।
अत एव बुद्धिरेव महानिति सर्वशास्त्रषु गीयत इति । वीप्साध्याय-
समाप्तौ ॥४७॥
लिङ्गदेहस्य घटकं यत् सप्तदमाप्तङ्खथकम् ।
प्रधानकार्य तत् सूक्ष्ममवाध्यायेऽनुवर्णितम् ॥ १ ॥
इति श्रीविज्ञानाचार्यनिर्मिते कापिलमालयप्रवचनस्प
भाष्ये प्रधानकार्याध्यायो द्वितीयः ॥ २ ॥

·अथ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ इतः परं मधानस्य स्थूलकार्य महाभूतानि शरीरद्वयं च वक्त- व्यम् । ततश्च विविधपोनिगत्पादपो ज्ञानसाधनानुष्ठानहत्त्वपर- पैराग्यार्थम् । ततश्च परवैराग्याय ज्ञानसाधनान्यखिलानि वक्त- ध्यानाति तृतीयारम्भः॥ अविशेषाद्विशेषारम्भः ।। १ ॥ नास्ति विशेपः शान्तघोरमूढलादिरूपो यत्रेसविशेपो भूत- सूक्ष्म पञ्चतन्मावाख्यम् । तस्मान्दान्तादिरूपविशेपवत्वेन विशेषा- णां स्थूलानां महाभूतानामारम्भ इत्यर्थः । मुखाद्यात्मकता हि पान्तादिरूपा स्यूलभूतेष्वेव तारतम्यादिभिरभिव्यज्यते, न सूक्ष्मेषु । तेषां शान्तकरूपतयैव योगिषभिव्यक्तरिति ॥१॥ तदेवं पूर्वाध्यायमारभ्य प्रयोविंशतितत्त्वानामुत्पत्तिमुक्त्वा तस्माच्छरीरद्वयोत्पचिमाह- तस्माच्छरीरस्य ॥ २॥ तस्मात् त्रयोविंशतितत्त्वात् स्यूलसूक्ष्मशरीरद्वयस्यारम्भ इत्यर्थः ॥ २॥ सम्प्रति त्रयोविंशतितत्त्वे संसारान्यथानुपपत्ति प्रमाणपति- तहीजात संमृतिः ॥ ३॥ तस्य शारीरस्य वाजाव प्रयोविवातितत्वरूपात सूक्ष्मादेतो पुरुषस्य संस्टतिर्गतागते भवतः । कूटस्थस्य विभुतया स्वतो गत्या- घसम्भवादिसर्थः । त्रयोविंशतितत्त्वेऽवस्थितो हि पुरुषस्तनवोपा- धिना पूर्वकृतकर्मभोगार्थ देहादेह संसरति ॥ मानसं मनसैपायमुपभुङ्क्ते शुभाशुभम् । चाचा वाचा कृतं कर्म कायेनैव तु कापिकम, इसादिस्मति- ·१२८ सांख्यप्रवचनभाष्ये भिः पूर्वसर्गीयकरणैरेवोत्सर्गतः सर्गान्तरेषूपभोगसिद्धः । अत एवं ब्रह्ममूत्रमुपसंहरति, सम्परिष्वक्त इति ॥ ३ ॥ संस्तेरवधिमप्याह- आविवेकाच्च प्रवर्तनमविशेषाणाम् ॥ ४॥ . ईश्वरानीश्वरत्वादिविशेपरहितानां सर्वेषामेव पुंसां विषेक- पर्यन्तमेव प्रवर्तनं संमृतिरावश्यकी।विवेकोत्तरं च न सेयर्थः॥४॥ वत्र हेतुमाह- उपभोगादितरस्य ॥ ५ ॥ इतरस्याविवेकिन एवं स्त्रीयकर्मफलभोगावश्यम्भावादि- सर्थः ॥५॥ देहसत्वेऽपि संसृतिकाले भोगो नास्तीसाह- सम्प्रति परिमुक्तो द्वाभ्याम् ॥ ६ ॥ सम्प्रति संसृतिकाले पुरुषो द्वाभ्यां शीतोष्णमुखदुःखादिद्वन्द्वैः परिमुक्तो भवतीसर्थः । तदेतत् कारिकयोक्तम्- संसरति निरुपभोग भावैरधिवासित लिङ्गम्, इति ।। भावा धर्माधर्मवासनादयः ॥ ६ ॥ अतः परं शरीरयं विशिष्य वक्तुमुपक्रमते- मातापितुजं स्थूलं प्रायश इतरन्न तथा ॥ ७ ॥ स्थूलं मातापितृ प्रायशो बाहुल्पनापोनिजस्यापि स्थूल- शारीरस्य स्मरणादितरच सूक्ष्मशरीरं न तथा, न मातापितृजम् । सर्गाद्युत्पन्नत्वादिसर्थः । तदुक्तं कारिकया- पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् । संसरति निरुपभोग भावरधिवासित लिङ्गम्, इति ॥ निपतं निसं द्विपराप्रस्थायि गौणनित्यं प्रतिशरीरं लिगो- ·- ३ तृतीयोऽध्यायः। त्पत्तिकल्पने गौरवात् । मलये तु तन्नाशः श्रुतिस्मृतिमामाण्याद् इप्यते । गतिकाले भोगाभाववचनमुत्सर्गाभिगायेण । कदाचित तु चायवीयशरीरप्रवेशतो गमनकालेऽपि गोगो भवति । अतो पम. मार्गे दुःखभोगवाक्यान्युपपद्यन्ते ॥ ७ ॥ स्थूलसूक्ष्णशरीरयोर्मध्ये किमुपाधिकः पुरुषस्य द्वन्द्वयोगः ? तवधारयति- पूर्वोत्पत्तेस्तत्कार्यत्वं भोगादेकस्य नेतरस्य ॥ ८ ॥ पूर्व सर्गादानुत्पत्तिर्यस्य लिङ्गशरीरस्य तस्यैव, वत्कार्यत्वं मुखदुःखकार्यकत्वम् । कुनः । एकस्य लिङ्गदेहस्यैव सुखदुःखाख्य- भोगाद्, न लिसरस्य स्यूलशरीरस्य । मृतवारीरे मुखदुःखाध- भावस्य सर्वसम्मतत्वादिसर्थः ॥ ८॥ उक्तस्य सूक्ष्मशारीरस्य स्वरूपमाह--- सप्तदशैकं लिङ्गम् ॥ ९ ॥ सूक्ष्मशरीरमप्याधाराधेयभावेन द्विविधं भवति । तत्र सप्तदश मिलिला लिङ्गशरीरम् । तच सर्गादौ समावस्यपेकमेव भवतीत्य- ऽर्थः । एकादशेन्द्रियाणि पश्च तन्मात्राणि बुद्धिश्चेति सप्तदा । अहङ्कारस्य बुद्धावेवान्तावः । चतुर्यसूत्रवक्ष्यमाणप्रमाणादेतान्येव सप्तदश लिङ्ग मन्तव, न तु सप्तदशमेकं चेत्यष्टादशतया व्या- ख्येयम् । उत्तरसूत्रेण व्यक्तिभेदस्योपपाद्यतपात्र लिङ्गैकत्व एक- शब्दस्य तात्पर्यावधारणाच ॥ कर्मात्मा पुरुषो योऽसौ वधमोक्ष मयुज्यते * स सप्तदशकेना- sपि गशिना युज्यते च सः, इति मोक्षधर्मादौ लिङ्गशरीरस्य सप्तदवास्वसिद्धेश्व। सप्तदशावयवा अत्र सन्तीति सप्तदशको राशि- रित्ययः । राशिन्देन स्यूलदेहवालिङ्गदेहत्यावपवित्वं निरा. ५ ·१३० सांख्यप्रवचनभाये कृतम् । अवयविरूपेण ट्रन्यान्तरकल्पनायां गौरवात् । स्यूलदेह- स्य चावपवित्वमेकतादिप्रत्यक्षानुरोधेन कल्प्यत इति । अत्र च लिङ्गदेदे बुद्धिरेव प्रधानत्याशयेन लिङ्गदेहस्य भोगः प्रागुक्तः। माणश्चान्त:करणस्यैव वृत्तिभेदः । अतो लिङ्गदेरे प्राणपश्चक- स्याप्यन्तर्भाव इत्यस्य सप्तदशावयवकस्य शारीरत्वं स्वयं वक्ष्यति, लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्य इति सूत्रेण ।अतो भोगा. पतनत्वमेव मुख्य शरीरलक्षणम् । तदाश्रयतया वन्यत्र शरीर त्वमिति पश्चाद व्यक्तीभविष्यति । चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शारीरमिति तु न्यायेऽपि तस्यैव लक्षणं कृतमिति ॥ ९ ॥ ननु लिङ्गं चेदेकं, ताई कथं पुरुषभेदेन विलक्षणा भोगा: स्युस्तत्राह- व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात् ॥ १० ॥ पद्यपि सर्गादौ हिरण्यगोंपाधिरूपमेकमेव लिङ्गं, तथापि त- स्य पश्चाद् व्यक्तिभेदो व्यक्तिरूपेणांशतो नानालमपि भवति। य. थेदानीमकस्य पितलिङ्गदेहस्य नानास्वमंशतो भवति पुत्रकन्या• दिलिङ्गदेहरूपेण । तत्र कारणमाह । कर्मविशेषादिति । जीवा- न्तराणां भोगहेतुकर्मादेरित्यर्थः । अत्र विशेपवचनात समष्टि- सृष्टि वाना साधारणैः कर्मभिर्भवतीत्यायातम् । अयं च व्यक्ति- भेदो मन्वादिष्वप्युक्तः । यथा मनौ समष्टिपुरुषस्य पडिन्द्रियो- स्पत्त्यनन्तरम् । तेषां त्वषयवान सूक्ष्मान् पण्णामप्यमितौजसाम् । सनिवेश्यात्ममात्रामु सर्वभूतानि निर्ममे, इति ॥ पण्णामिति समस्तलिङ्गशारीरोपलक्षणम् । आत्ममात्रामु चिदं. शेपु संयोज्येत्यर्थः । तथा च तत्रैव वाक्यान्तरम्- .

·३ तृतीयोऽध्यायः। तहरीरसमुत्पन्नैः कार्यस्तैः करणैः सह । क्षेत्रज्ञाः समजायन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमता, इति ॥१०॥ नन्वेवं भोगायतनतया लिगस्पैच शरीरत्वे स्थूले कथं शरीर- व्यवहारस्तवाह- तदधिष्ठानाश्रये देहे तदादात् तदादः ॥ ११ ॥ ताप्य लिङ्गस्य पदधिष्ठानमाश्रयो वक्ष्यमाणभृतपञ्चकं तस्या- श्रये पादकौशिकदेहे तद्वादो देहवादस्तद्वादात् तस्याधिष्ठान- शब्दोक्तस्य देहवादादित्यर्थः । लिगसम्बन्धादधिष्ठानस्य देहत्त्र- मधिष्ठानाश्रयत्वाच स्यूलस्य देहलमिति पर्यवमितोऽर्थः । अधि- मानशरीरं च सूक्ष्म पश्चभूनात्मकं वक्ष्यते । तथाच शारीरत्रयं सिद्धम् । यत्तु- आतिवाहिक एकोऽस्ति देहोऽन्यस्ताधिभौतिकः । सर्वासां भूतजातीनां ब्रह्मणस्त्वेक एव कि, इसादिशास्त्रेषु शरीरद्वयमेव श्रूयते तच्छिङ्गारीराधिष्ठानशरीरयोरन्योन्यनियतत्वेन सूक्ष्मत्वेन चैकताभिमायादिति ॥ ११ ॥ ननु पादकौशिकातिरिक्त लिङ्गशरीराधिष्ठानभूते शरीरान्तरे किं प्रमाणमिसाकाहायामाह- न स्वातन्मात् तहते छायाचित्रवच्च ॥ १२ ॥ तल्लिङ्गशरीरं तहतेऽधिष्ठानं विना स्वातपान तिष्ठति । यया छाया निराधारा न तिति, यथा वा चित्रमियर्थः। तथा च स्थूलेदेहं सत्ता लोकान्तरगमनाय लिङ्गदेहस्याचारभूतं शरीरान्तर सिक्ष्यतीति भावः । तस्य च स्वरूपं कारिकापामुक्तम्- सूक्ष्मा मातापितॄना सहमभूतैविधा विशेषाः स्युः । सूक्ष्मास्तेपा नियता मातापितृजा निवर्तन्ते, इति ।। अब तन्मात्रका मातापितृजशरीरापेक्षया सूक्ष्मं यद भूत- - ·१३२ सांण्यप्रवचनभाये । पञ्चकं यावल्लिङ्गस्थायि प्रोक्तं तदेव लिङ्गाधिष्ठानं शरीरमिति लन्धं कारिकान्तरेण- चित्रं यथाश्रयमृते स्थाण्वादिभ्यो विना यथा छाया । तद्विना विशेपैन तिष्ठति निराश्रयं लिङ्गम्, इति ॥ विशेपैः स्थूलभूतैः मूक्ष्माख्यैः । स्थूलावान्तरभेदैरिति याव- त् । अस्यां कारिकायां सूक्ष्माख्यानां स्थूलभूतानां लिङ्गशरीरा- द्भदावगमेन, पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिमुल्मपर्यन्तम् * इयादिपूर्वोदाहतकारिकायां मूक्ष्मभूतपर्यन्तस्य लिगलं नाऽर्थः, किन्तु महदादिरूपं पलिङ्गं तत् स्वाधारसूक्ष्मपर्यन्तं संसरति । सेन सह संमरतीयर्थः । नन्वेवं लिङ्गघटकपदार्थाः कियन्त इति कथमवधार्यमिति चेत् । वासनाभूतमूक्ष्मं च कर्मविद्ये तथैव च । दशेन्द्रियं मनो बुद्धिरेतल्लिनं विदुर्बुधाः, इति ॥ वाशिष्ठा- दिवाक्येभ्यः । अत्र लिगशरीरप्रतिपादनेनैव पुर्यटकमपि व्या- ख्येयमित्याशयेन बुद्धिधर्माणामपि वासनाकर्मविद्यानां पृथगुप. न्यामः । भूतमूक्ष्मं चात्र तन्मात्रा दोन्द्रियाणि च ज्ञानकर्मेन्द्रिय भेदेन पुरद्वयामियाशयः । यत् तु मापावादिनो लिङ्गशरीरस्य तन्मात्रस्थाने प्राणादिपञ्चकं प्रक्षिपन्ति, पुर्यष्टकं चान्पथा कल्प. यन्ति, तदप्रामाणिकमिति ॥ १२ ॥ ननु मूर्नद्रव्यतया वायवादेरिव लिङ्गस्याकाशमेवास नाधारो. ऽस्तु । व्यर्थमन्यत्र सङ्गकल्पनामिति । तत्राह- मूतत्वेऽपि न सङ्घातयोगात् तरणिवत् ॥ १३ ॥ मूत्वेऽपि न स्वातन्त्र्यादमगतयावस्थानं प्रकाशरूपत्वेन सूर्यस्येव साहातसङ्गानुमानादित्यर्थः । सूर्यादीनि सर्वाणि तेजासि पार्थिवद्रव्यमङ्गेनैवावस्थितानि दृश्यन्ते । लिगं च सत्ताकाशमय- .

·३ तृतीयोऽध्यायः। १३३ मतो भूतसङ्गतमिति ॥ १३ ॥ लिङ्गस्य परिमाणमवघारयति- अणुपरिमाणं तत् कृतिश्रुतेः ॥ १४ ॥ तालिगमणुपरिमाणं परिच्छिन्नं, न त्वत्यन्तमेवाणु । सावयव. स्योक्तवाद । कुतः । कृतिश्रुतेः । क्रियाश्रुतेः । विज्ञान यज्ञ तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च, इत्यादिश्रुतेविज्ञानाख्यबुदिमधानतया विज्ञानस्य लिङ्गस्याखिलकर्मश्रवणादित्पः । विभुत्त्रे सति क्रिया न सम्भवति । तद्गतिश्रुतेरिति पाठस्तु समीचीनः । लिङ्गशरीर. स्प च गतिश्रुतिस्तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनुकामति प्राणमनुक्रामन्तं सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवानुक्रामतीति । सविज्ञानोबुद्धिसहित एव जायते । सविज्ञानं यथा स्यात् तथा संसरति चेसर्थः ।।१४।। परिच्छिन्नले युतस्यन्तरमाह- तदन्नमयत्वश्रुतेध ॥ १५ ॥ तस्य लिङ्गस्यैकदेशतोऽन्नमयत्वश्रुतेन विभुत्वं सम्भवतीति । विभुते सति निस्तापत्तरियर्थः । सा च श्रुतिनिमयं हि सौम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागित्यादिः । यद्यपि मनआदीनि न भौतिकानि तथाप्यन्नसंमएसजातीयांशपूरणादनपयत्वादिष्पव- हारो वोध्यः ॥ १५ ॥ अचेतनानां लिङ्गानां किमर्थ संसृतिदेहादेहान्तरसञ्चार इत्या- पुरुषार्थ संमृतिर्लिङ्गानां सूपकारवद्राज्ञः ॥ १६ ॥ यथा राज्ञः भूपकाराणां पाकशालासु सञ्चारो रानाथै, तथा लिङ्गशरीराणां संमृतिः पुरुपार्यमित्यर्थः ॥१६॥ लिङ्गशरीरमशेषविशेषतो विचारितम। इदानीं स्यूलशरीरमपि ।

·सांख्यप्रवचनभाये तथा विचारयति- पाञ्चभौतिको देहः ॥ १७॥ पश्चनां भूतानां मिलितानां परिणामो देह इत्यर्थः ॥ १७ ॥ मतान्तरमाह- चातुभौतिकमित्येके ॥ १८ ॥ अकाशास्यानारम्भकलमभिप्रेत्येदम् ॥ १८ ॥ ऐकभौतिकमित्यपरे ॥ १९ ॥ पार्थिवमेव शारीरमन्यानि च भूतान्युपष्टम्भकमात्राणीति भावः । अथवैकभौतिकमकैकभौतिकमित्यर्थः । मनुष्यादिशरीरे पार्थिवांशाधिक्येन पार्थिवता सूर्यादिलोकेषु च तेजआयाधिक्येन तेजप्तादिता शरीराणां सुवर्णादीनामिवेतीममेव पक्ष पञ्चमाध्याये. ऽपि सिद्धान्तपिप्पति ॥ १९ ॥ देहस्य भौतिकत्वेन यत् सिद्ध्यति तदाह- न सांसिद्धिकं चैतन्यं प्रत्येकादृष्टः॥ २० ॥ भूतेषु पृथक् कृतेषु चैतन्यादर्शनाभौतिकस्प देहस्य न स्वाभाविकं चैतन्यं, किन्लोपाधिकमित्यर्थः ॥ २० ॥ बाधकान्तमाह । प्रपञ्चमरणाद्यभावश्च ॥ २१ ॥ प्रपञ्चस्य सर्वस्यैव मरणसुपुप्त्याधभावश्च देहस्य स्वाभा- विकचैतन्ये सति स्यादिसर्थः । मरणमुपुप्त्यादिकं हि देहस्या- ऽचेतनता । सा च स्वाभाविकचैतन्ये सति नोपपद्यते । खभावस्य यावदव्यभावित्वादिति ॥ २१ ॥ प्रत्येकाप्टेरिति यदुक्तं, तत्राशय परिहरति-

·३ तृतीयोऽध्यायः
१३५
.
मदशक्तिबच्चेत् प्रत्येकपरिदृष्टे साहत्ये तदुद्भवः ॥२२॥
ननु यथा मादकतया शक्तिः प्रत्येकद्रव्यात्तिरपि मिलित-
इम्पे वर्तते, एवं चैतन्यमपि स्पादिति चेन्न । प्रत्येकपरिदृष्टे
सति साहत्ये तदुद्भवः सम्भवेत् । प्रकृते तुमत्येकपरिदृष्टत्वं नास्ति।
अतो दृष्टान्ते प्रत्येक शास्त्रादिभिः सूक्ष्मतमा मादकत्वे सिद्धे संहत-
भावकाले मादकत्वाविर्भावमा सिद्ध्यति । दाष्टान्तिके तु प्रत्येक-
भूतेषु सूक्ष्मतया न केनापि प्रमाणेन चैतन्य सिद्धमियर्थः । ननु
समुचिते चैतन्यदर्शनेन मत्पेकभूने सूक्ष्मचैतन्पशक्तिरनुमेयेति
चेन । अनेकभूतेष्वनेकचैतन्यशक्तिकल्पनायां गौरवेण लाघवादे-
कस्पैव नित्यचित्स्वरूपस्य कल्पनौचित्यात् । ननु यथावपवे-
ऽवर्तमानमपि परिमाणजलाहरणादिकार्य घटादौ दृश्यते, एवमेव
शरीरे चैतन्यं स्यादिति । मैवम् । भूतगतविशेषगुणानां सजातीय-
कारणगुणजन्यतया कारणे चैतन्यं विना देहे चैतन्यासम्भवा-
दिति ॥ २२॥
पुरुषार्थ संसातलिङ्गानामित्युक्तम् । तत्र लिङ्गाना स्थूलदेह-
सञ्चारारुपजन्मनो यो या पुरुषार्थो येन येन व्यापारेण सिद्ध्यति,
तदाह सूत्राभ्याम्---
ज्ञानान्मुक्तिः ॥ २३ ॥
लिगसंशतितो जन्मद्वारा विवेकसाक्षात्कारस्तस्मान्मुक्तिरूप
पुरुपार्यों भवतीत्यर्थः । ज्ञानादिकं च प्रत्ययसर्गतया कारिकायां
परिमाषितम्---
एप मत्पयतो विपर्ययाशक्तितुष्ट्रिसिद्धयाख्यः, इति ।।
विपर्ययादयो व्याख्यास्यन्ते । अव च स एव बुद्धिसर्गः प्रयो-
जनयोगेन मूत्रैरुच्यत इति विशेषः ॥ २३ ॥

·३ नृतीयोऽध्याय । ज्ञानयोः समानफलदातृत्वमपौक्तिकमिति विलक्षणमेन कार्य युक्तम् ॥ २६॥ नन्थेत्रमप्यात्मोपासनाख्यज्ञानेन सइ तत्त्वज्ञानस्य समुचय. विकल्पौ स्यातामुपास्यस्पामायिकत्वादिति । तत्राह- इतरस्यापि नात्यन्तिकम् ॥ २७ ॥ इतरस्याप्युपास्पस्य नासन्तिकममायिकत्वम् । उपास्यात्मन्य- पस्तपदार्थानामपि प्रवेशादिसर्थः ॥ २७ ॥ उपासनस्य मायिकतं यस्मिनशे तदाद- सङ्कल्पितेऽप्येवम् ॥२८॥ मनासङ्कल्पिते ध्येयाश एवमपि मायिकत्वमपीयर्थः । सर्व खलिदं ब्रह्मेयादिश्रुत्युक्ते छुपास्ये प्रपञ्चाशस्य मायिकम मे- वेति ॥ २८॥ तीपासनस्य किं फलमियाकालायामाह- भावनोपचयाच्छुद्धस्प सर्व प्रकृतिवत् ॥ २९॥ भावनाख्योपासनानिष्पत्त्या शुद्धस्य निष्पापस्य पुरुषस्य मकृतेरिव सर्वमैश्वर्यं भवतीसर्थः । मकृतिया सृष्टिस्थितिसंहार करोति । एवमुपासकस्य बुद्धिसत्वमा प्रकृतिमेरणेन सृष्ट्यादि- कार्नु भवतीति ॥ २९ ॥ ज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति स्थापितम् । इदानी ज्ञानसाधना- न्याइ- रागोपइतिानम् ॥ ३० ॥ ज्ञानप्रतिवन्धको यो विपयोपरागाश्चत्तस्य तदुपपातहेतुर्यान- मित्यर्थः । उपचारेण कार्यकारणयोरभेदनिर्देशः । रागक्षयस्य पानवासम्भवात् । अत्र ध्यानशब्देन धारणापानसमाधयो .

·सांस्यमवचनभाये वन्धो विपर्ययात् ॥ २४ ॥ विपर्पयाद मुखदुःखात्मको वन्धरूपः पुरुषार्थों लिद्गसंमृति- तो भवतीयर्थः ॥ २४ ॥ ज्ञानविपर्ययाम्पा मुक्तिबन्धायुक्ती । तत्रादी ज्ञानमुक्ति विचारयति- नियतकारणत्वान्न समुच्चयविकल्पौ ॥ २५ ॥ यद्यपि, विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सहेसादि श्रूयते । तथाप्यविवेकनिवृत्ती लोकसिद्धतया ज्ञानस्य नियतकारणत्वाद अविद्याख्यकर्मणा सह ज्ञानस्य मोक्षजनने समुचपो विकल्पो वा नास्तीत्यर्थः । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते- ऽपनाय, न कर्मणा न मजपा धनेन त्यागेनैकेऽमृतवमानथुरिया. दिश्रुतिभ्योऽपि कर्मणो न साक्षान्मोक्षदेतुत्वम् । समुच्यानुष्ठान श्रुतिष्वद्भाङ्गिभावादिभिरभ्युपपद्यत इति ॥ २५ ॥ समुच्चयविकल्पयोरभावे दृष्टान्तमाह- स्वप्नजागाभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां नोभयो- मुक्तिः पुरुषस्य ॥ २६ ॥ यथा मायिकामायिकाभ्यां स्वमजागरपदार्थाभ्यामन्योऽन्य- सहकारिभावनैकः पुरुषार्थो न सम्भवाते । एवमुभयोर्मायिका Sमायिकपोरनुष्ठितयोः कर्मज्ञानयोः पुरुपस्प मुक्तिरपि न युक्ते- त्यर्थः । मायिक चासत्यत्वम् । अस्थिरत्वमिति यावत् । तच्च स्वामेऽर्थेऽस्ति । जाग्रत्पदार्थस्तु स्वामापेक्षया सत्य एव । कूटस्थ: पुरुषापेक्षपैवास्थिरतेनासत्यत्वादतः स्वप्नविलक्षणस्नानादिकार्य- करः । एवं कर्माप्यस्थिरत्वात् प्रकृतिकार्यवाच मायिकम् । आत्मा तु स्थिरत्वादकार्यत्वाचामायिकः । अतस्तयोरनुष्ठितकर्म- ·३ तृतीयोऽध्यायः स्वलाभाद्धारणापदं नोपात्तम् । चित्तस्य धारणा तु सगाषिपद ध्यानशब्देनैव गृहीतेत्युक्तम् ॥ ३३ ॥ क्रममाप्तमासनं लक्षयात- स्थिरसुखमासनम् ॥ ३४॥ यत् स्थिरं सब मुखसाधनं भवति स्वास्तिकादि, तदामनाम- सर्थः ॥ ३४॥ स्वकर्म लक्षयति- स्वकर्म स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम् ॥ ३५ ॥ सुगमम् । तत्र कर्मशब्देन यमनियमपोहणम् । जितेन्द्रिय वरूपः प्रसाहारोऽपि सर्वाश्रमसाधारणतया कर्ममध्ये प्रवेशानीयः। तथा च पातअलसूत्रे ज्ञानसाधनतया मोक्तान्यटौ योगाङ्गान्यत्रा- ऽपि लब्धानियथा तत्सूत्रम् । यमनियमासनमाणायामप्रत्याहार- धारणाध्यानसमायोऽष्टावङ्गानीति । तेषां च स्वरूपं तत्रैच द्रष्ट- व्यम् ॥ ३५॥ मुख्याधिकारिणो नास्ति वहिरङ्गस्य यगादिपञ्चकस्यापेक्षा। केवलाद्धारणाध्यानादिनयरूपात संयमादेव ज्ञानं योगश्च भवती- ति पातजलसिद्धान्तः । जडभरतादिषु च तथा दृश्यतेऽपि । अरा- स्तदनुसारेणाचार्योऽप्याइ- वैराग्यादभ्यासाच्च ।। ३६ ॥ केवलाभ्यासाद् ध्यानरूपादेव वैराग्यसहिताज्ञानं तत्साधन योगश्च भवत्युत्तमाधिकारिणामियर्थः । तदुक्तं गारुडेऽपि- आसनस्थानविधयो न योगस्प प्रसाधकाः । विलम्बजननाः सर्वे विस्तराः परिकीर्तिताः ।। शिशुपालः सिद्धिमाप स्मरणभ्यासगौरवात, इति ।

·१३८ सांस्यप्रवचनमाये योगोक्तालय एवं प्रायाः । पातअले योगाङ्गानामष्टानामेव विवेकसाक्षात्कारहेतुत्तश्रवणादिति । एतेषां चावान्तरविशेषास्त. र द्रष्टव्याः । इतराणि च पञ्चाङ्गानि स्वयं वक्ष्यति ॥ ३० ॥ ध्याननिष्पत्यैत्र ज्ञानोत्पत्तिनारम्भमात्रणेसाशयेन ध्याननि- प्पलक्षणमाह- वृत्तिनिरोधात् तसिद्धिः ॥ ३.१ ॥ ध्येयातिरिक्तांतनिरोधरूपेण सम्पज्ञातयोगेन तस्सिदि. ानस्य निष्पत्तिर्ज्ञानाख्यफलोपधानरूपा भवतीयर्थः। अतस्ताव पर्यन्तमेव ध्यानं कर्तव्यमित्याशयः । इतरांत्तनिरोधे सत्येव विपपान्तरसञ्चारारुपमनिवन्धापगमाद्धयेयसाक्षात्कारो भवतीति कुता योगोऽपि ज्ञाने कारणं, योगाङ्गध्यानादिवदिसाप मन्तव्यम् । अध्यात्मपोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोको नहातीत्यादि- श्रुतिस्मृत्योस्तदवगमादिति ॥ ३१ ॥ ध्यानस्यापि साधनान्याह- धारणासनस्वकर्मणा तत्सिद्धिः॥ ३२ ॥ वक्ष्यमाणेन धारणादित्रयेण ध्यानं भवतीत्यर्थः ॥ ३२॥ धारणादित्रयं क्रमात सूत्रत्रयेण लक्षयति- निरोधश्छदि विधारणाभ्याम् ॥ ३३ ॥ माणस्येति प्रसिद्ध्या लभ्यते । प्रछर्दनविधारणाभ्यां वा माणस्पति योगसूत्रे भाष्यकारेण माणायामस्य व्याख्यातत्वात् । छर्दिश्च वमनम् । विधारणं साग इति यावत् । तेन पुरणरेचन- योलामः । विधारणं च कुम्भकम् । तथाच प्राणस्य पूरकरेचक कुम्भको निरोधी वशीकरणं, सा धारणेत्यर्थः । आसनकर्मणोः स्वशन्देन पश्चाल्लक्षणीयतया सूत्रे परिशेषत एव धारणाया लक्ष्य ·३तृतीयोऽध्यायः। मसिद्धिख्यापनार्यः ॥ ३८ ॥ ययोविधाते बुद्धेरशक्ती ते तुष्टिंसिद्धी सूत्रद्वयेनाह- तुष्टिनवधा ॥ ३९॥ स्वयमेव नवधात्वं वक्ष्यति ॥ ३९॥ सिद्धिरष्टधा ॥ ४० ॥ एतदपि स्वयं वक्ष्यति ॥ ४० ॥ उक्तानां विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धीनां विशेपजिज्ञामायां क्रमण सूत्रचतुष्टयं प्रवर्तते- अवान्तरभेदाः पूर्ववत् ॥ ४ ॥ विपर्ययस्यावान्तरभेदा ये सामान्यतः पञ्चोक्तास्ते पूर्ववत् पूर्वाचार्ययोक्तास्तथैव विशिष्य अवधार्याः। विस्तरभयान्नेहो- च्यन्त इसर्थः। ते चाविद्यादयो मयापि सामान्यत एवं व्या- ख्याताः पञ्चेति । विशेषतस्तु द्वापष्टिभेदाः। तदुक्तं कारिकायाम्- भेदस्तमसोऽविधो मोहस्प च दशविधो महामोहः । तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्पन्धतामिस्रः, इति ॥ अस्याय- मर्थः । अष्टखव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेषु प्रकृतिप्वनात्मस्वात्म- बुद्धिरविद्या तमोऽधा भवति । कार्यकारणाभेदेन केवलविकृ- तिवात्मबुद्धेरप्यत्रान्तर्भावः । एवमविद्याया विषयभेदेनाष्टविपत्ता- त् तत्समानविषयकस्यास्मितारूपमोहस्याष्टविधत्तम् । दिव्या- ऽदिव्यभेदेन शब्दादीनां विषयाणां दशवाव तद्विषयको रागाख्यो महामोहो दशविधः । अविद्यास्मितयोरष्टौ ये विपया ये रागस्य दश विषयास्तद्विघातकेष्वष्टादशस्वष्टादशधा तामिस्राख्यो द्वेषः । एवं तेपामष्टादशानां विनाशादिदर्शनादष्टादशधान्धतामिस्राख्यो. ऽभिनिवेशो भयामिति । एतेषां च तमआदिसंज्ञा तदेतत्वा- दिति ॥ ४१ ॥ .

·१४० सांस्यप्रवचनमाप्ये अधवा वैराग्यध्यानाभ्यासापत्र ध्यानस्यैव हेतुतयोक्ती, चकारश्च धारणासमुच्चयापेतिातदेवं ज्ञानान्मोक्षो व्याख्यातः॥३६॥ अतः परं, पन्धो विपर्थयादित्युक्तो बन्धकारणं विपर्पयो न्या. ख्यास्यते । तत्रादौ विपर्ययस्य स्वरूपमाह- विपर्ययभेदाः पञ्च ॥ ३७ ॥ अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः पञ्च योगोक्ता बन्धहेतुषि- पर्ययस्यावान्तरभेदा इत्यर्थः । तेन शुस्यादिज्ञानरूपाणां विपर्य- याणामसङ्घदेऽपि न क्षतिः। तत्राविद्या, अनित्याचिदुःखानात्म. सुनित्यशुचिमुखात्मरूपातिरिति योगे प्रोक्ता । एवमस्मिताऽपि आत्मानात्मनोरेकनामसया, शरीराधतिरिक्त आत्मा नास्तीत्येवं- रुपः। अविद्या तु नैवरूपा । आत्मनः शरीराशरीरोभपरूपत्वेऽपि शरीरेऽहम्बुद्धथुपपत्तेः। रागद्वेषौ तु प्रसिद्धावेव । अभिनिवेशश्च मरणादिवास इति। रागादीनां विपर्यपकार्यतया विपर्ययत्वम्॥३७ विपर्ययस्य स्वरूपामुक्त्वा तत्कारणस्याशक्तेरपि स्वरूपमाह- अशक्तिरष्टाविंशतिधा तु ॥ ३८ ॥ मुगमम् । एतदपि कारिकया व्याख्यातम्- एकादशेन्द्रियवधाः सह बुद्धिवधेरशक्तिरुद्दिष्टा । सप्तदया वधा युद्धविपर्ययात् तुटिसिद्धीनाम्, इति । वाधिर्य कुष्ठितान्धत्वं जडताजिघता तथा । मूकता कौण्यपङ्गत्वे क्लैब्योदावर्त मुग्धताः ॥ इत्येकादशेन्द्रियाणामेकादशाशक्तपः स्वतश्च बुद्धः सप्तदशा- ऽशक्तयः । यधा वक्ष्यमाणानां नबतुष्टानां विधाता नव, तथा वक्ष्यमाणानामष्टसिद्धीनां च विधाता अष्टाविति मिलित्वा चेमाः स्वतः परतश्चाप्टाविंशतिर्बुदेरशक्तय इत्यर्थः। तु-शब्द एषां विशेष- ·-- ३ एनीयोयाय. १ स्यापि कालेनैव मोक्षो भविष्यत्पलमुद्रगेनेति या तुष्टिः सा का. लाख्या । माग्पादेव मोक्षो भविष्यति, न मोक्षशास्रोतसाधनैरवं कुतर्के या तुष्टिः सा भाग्पारुपेत्यादिरप इति । तन्न । तद्- न्याख्यातनुपीनामभावस्य ज्ञानानुकूलत्वेनाशक्तिपरिभापानी- चित्पादिति ॥४३॥ ऊहादिभिः सिडिः ॥ ४ ॥ ऊहादिभेदैः मिदिरष्टया भवतीत्यर्थः । इदमपि मूत्र कारि- कपा व्याख्यातम्- अहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविधातास्य मुहृत्लामिः । दानं च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वोऽङ्कुशास्त्रविधः, इति ॥ अध्यायमर्थः । अत्राध्यामिकादिदुःखनयमतियोंगिकत्वाव प्रयो दुःखविधाता मुख्यसिद्धयः । इतरास्तु तत्साधनवाद गौण्यः सिद्धपः । तबोहो यथा । उपदेशादिकं विनैव भाम्भवीयाभ्यास- वशात् तत्त्वस्य स्वयमूहनामिति । शब्दस्तु यथा । अन्पदीयपाठ. माकये स्वयं का शास्त्रम् आकलय्य यज्ज्ञानं जायते तदिति । अध्ययनं च यथा । शिष्याचार्यभावेन शास्त्राध्ययनाज्ञानयिति । मुहत्माप्तिर्षया । स्वयमुपदेशाथै गृहागनात् परमकारुणिकाज्ज्ञान- लाभ इति । दानं च यथा । धनादिदानेन परितोपिताज्ज्ञानलाभ इति । एषु च पूर्वत्रिविध उद्दशब्दाध्ययनरूपो मुख्यसिद्धेरङ्कुश आकर्षक । मुहृत्प्राप्तिदानयोहादिवयापेक्षया मन्दसाधनत्वमति- पादनायेदमुक्तम् । कश्चित्तासामष्टसिद्धीनामदुशो निवारका पूर्वत्रिविधी विषयाशक्तितुष्टिरूपो भवति, बन्धकत्वादिति व्या- पष्टेतनातुष्टयभावस्याशक्तितया बाधिर्यादिवत् सिद्धिविरोधिता- लाभेन तुप्यतुप्ठ्योः सिद्धिविरोथित्वासम्भवात् ॥ ४४ ॥ ननूहादिमिरेख कयं सिद्धिरुच्यते । मन्त्रतपासमाश्यादिभिर- ·.१४२ सांपयप्रयचनमाये एवमितरस्याः ॥ ४२ ॥ एवं पूर्ववदेवेतरस्या अशक्तरप्यवान्तरभेदा अष्टाविंशति- विशेषतोऽवगन्तव्या इत्यर्थः । अशक्तिरष्टाविंशतिधेत्येतस्मिन्नेव सूत्रेऽष्टाविंशतिधात्वं मया व्याख्यातम् ॥ ४२ ॥ आध्यात्मिकादिभेदानवधा तुष्टिः ॥ ४३ ॥ इदं सूत्रं कारिकया व्याख्यातम्- आध्यात्मिकाश्चतस्त्र: महायुपादानकालभाग्पाल्पाः । बाह्या विषयोपरमात् पञ्च नब तुष्टपोऽभिहिताः, इति ॥ अत्यायमर्थः । आत्मानं तुष्टिगतः सङ्घातमधिकृस वर्तन्त इत्याध्यामिकास्तुष्टयश्चतसः । तत्र मकृत्यारूपा तुष्टिर्यथा । साक्षात्कारपर्यन्तः परिणामः सोऽपि मकृतेरेव । तं च प्रकृतिरेव करोत्पदं तु कूटस्थः पूर्ण इत्यात्मभावनात् परितोषः । इयं तुष्टि- रम्भ इत्युच्यते । ततश्च मन्योपादानेन या तुष्टिः सोपादाना- ऽऽख्या सलिलमित्युच्यते । ततश्च प्रवज्यायां बहुकाल समाध्य- ऽनुष्ठानेन या तुष्टिः सा कालाख्या तुष्टिरोघ'इत्युच्यते। ततश्च प्रज्ञान- परमकाष्ठारूपे धर्ममेघामाघौ सति या तुष्टिः साभाग्यारूपा दृष्टिः रित्युच्यत इति चतस्र आध्यात्मिक्यः । वाह्याः पञ्च तुष्टयो बाह्य- विपयेषु पञ्चसु शब्दादिष्वर्जनरक्षणक्षयभोगहिंसादिदोपनिमि. तकोपरमाजायन्ते । ताश्च तुष्टयो यथाक्रमं पारं सुपारं पारपारम- ऽनुत्तमाम्भ उत्तपाभ इति परिभाषिता इति । कश्चिक्तिमा कारिकामन्यथा व्याख्यातवान् । तद्यथा । विवेकसाक्षात्कारोऽपि प्रकृतिपरिणाम एवेसलं ध्यानाभ्यासेनेसेवं दृष्टया या ध्यानादि. निवृत्तौ तुष्टिः सा प्रकृत्याख्या ।प्रवज्योपादानेनैव मोक्षो भविष्यः ति, किं ध्यानादिनेति या तुष्टिः सोपादानाल्पा । कृतसंन्यास- ·३ तृतीयोऽध्याय.. ४१ विराजः सकाशात सर्ग इयर्थः । ४६ ॥ अवान्तरस्टेरप्युकायाः पुरुषार्थवयाह- आब्रह्मस्तम्मपर्यन्तं तत्कृते सृष्टिराविवेकात् ।। ४७॥ चतुर्मुखमारभ्य स्थावरान्ता व्यष्टिटिरपि विराष्टियदेव पुरुषार्था भवतितत्तत्पुरुषाणां विवेकख्यातिपर्यन्तामसर्थः ॥४७॥ व्यष्टिरष्टायपि विभागमाह सूत्रत्रयेण- ऊर्व सत्त्वविशाला ॥४८॥ अर्द्ध मूलौंकादुपार सृष्टिः सत्त्वाधिका भवतीत्यर्थः॥४८॥ तमोविशाला मूलतः ॥ ४९ ।। मुलतो भूलोंकादध इयर्थः ।। ४९ ॥ मध्ये रजोविशाला ॥ ५० ॥ मध्ये भूटोंक इयर्थः ॥ ५० ॥ नवकस्पा एव प्रकृतेः केन निमित्तेन सत्वादिविशालतया विचित्राः सृष्टय इत्पाकाङ्काषामाह-- कर्मवैचियात् प्रधानचेष्टा गर्भदासवत् ॥ ५१ ॥ विचित्रकर्मनिमित्तादेव पयोक्ता प्रधानस्य चेष्टा कार्यवेचिम्प. रूपा भवति । वैचिये दृष्टान्तो, गर्भदासवदिति । यथा गर्भावस्था- मारभ्प यो दाप्तस्तस्य भृसवासनापाटवेन नानामकारा चेष्टा परिचर्या स्वाभ्यर्थे भवति, तदित्यर्थः ॥ ५१ ॥ ननु चेदई सत्तविशाला सष्टिरस्ति तर्हि तत एष तार्थ. वाव पुरुषस्य कि मोक्षणेति । तबाह- आवृत्तिस्तत्राप्युत्तरोत्तरयोनियोगाद्वेयः ॥५२॥ तत्राप्यूर्द्धगतावपि ससामात्तिरस्त्यत उचरोत्तरयोनियोगा- - ·१४४ सांख्यप्रवचनभाष्य प्याणमाद्यष्टसिद्धः सर्वशास्त्रसिद्धत्वादिति, तत्राइ-. नेतरादितरहानेन विना ॥ ४५ ॥ इतराहनादिपञ्चकभिन्नाव तपादेस्ताविकी न सिदिः। कुनः । इतरहानेन विना । यतः सा सिद्धिारतरस्य विपर्ययस्य हाने विनर मनरातः संसारापरिपन्यित्वात् सा सिद्ध्याभास एन, न तु तात्रिकी तिदिरित्यर्थः। तथाचोक्तं योगसूत्रेण, ते समाधा- युपसगी व्युत्थाने सिद्धय इति । तदेवं, ज्ञानान्मुक्तिरिसारभ्य विस्तरतो बुद्धिगुणरूपः प्रत्ययसर्गः सकार्यवन्धो मोक्षरूपपुरुषार्थेन सहोक्तः । एतौ च बुद्धितद्गुणरूपी सर्गी प्रवाहरूपेणान्योऽन्यं हेतू वीजाङ्कुरवत् । तथा च कारिका- न विना भावलिङ्गं न विना लिङ्गेन भावनितिः । लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्माद्विविधः प्रवर्तते सर्गः, इति । भावो वासनारूपा बुद्धिजीनादिगुणा लिङ्गं महत्तत्वं बुद्धि- रिति । समाटिसर्गः प्रसयसर्गश्च समाप्तः ॥ ४५ ॥ साम्मतं व्यक्तिगेदः कर्मविशेषादिति सङ्केपादुक्ता व्यष्टि- साहिर्विस्तरतः प्रतिपाद्यते। देवादिप्रभेदा ॥ ४६ ॥ देवादिः प्रभेदोऽवान्तरभेदो यस्याः सा तथा सृष्टिरिति शे. पः । तदेतत् कारिकपा व्याख्यातम्- अंधविकल्पो देवस्नैपम्पोनश्च पञ्चधा भवति । मानुष्यश्चैकविधः समासतो भौतिकः सर्गः, इति ॥ घाझमाजापरीन्द्रपत्रगान्धर्वयाक्षराक्षसपैशाचा इत्यष्टविधो देना सर्गः । पशुमृगपक्षिसरीसपस्थावरा इति नैपग्योनः पञ्चविधः । मानुष्पसर्गश्चैकपकार इति । भौतिको भूतानां न्याष्टिमाणिनां ·. ३ तृतीयोऽध्यायः। स. हि सर्ववित् सर्वकर्ता ॥ ५६ ॥ स हि पूर्नसर्गे कारणलीनः सन्तिरे सर्वपित् सर्वकार्नेश्वर आदिपुरुषो भवति । प्रकृतिलये तस्यैव प्रकृतिपदप्राप्सौचिसात् । तदेव सक्तः सह कर्मणेति लिङ्गं मनो पत्र निपिक्तमस्येत्यादि. श्रुतेरित्यर्थः ॥ ५६॥ नन्वेवमीश्वरपतिपेधानुपपत्तिस्तत्राह- ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा ॥ ५७॥ प्रकृतिलीनस्य जन्येश्वरस्य सिद्धिा, य सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य झानपयं तप इत्यादिश्रुतिभ्यः सनसम्पतेव । नित्येश्वरस्यैव वि. वादास्पदत्यादित्यर्थः सूत्रद्वयमिदं व्याख्याय पारवश्यमपि मति- पादयति, स हीति सूत्रेण । स हि परः पुरुपसामान्य सर्वज्ञान- शक्तिमद सर्वकर्तनाशक्तिमञ्च । अयस्कान्तवत् सनिधिमात्रेण मेरकवादित्यर्थः तदाचासमाप्तार्थपुरुपसान्निध्यात् तदर्थमन्येच्छा- नधीनाया अपि प्रकृतेः प्रतिरावश्यकीति ॥ नन्देवमीश्वरमतिपेविरोधस्तबाह ॥ ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्ध। सानिध्यमात्रेणेश्वरस्य सिद्धिस्तु श्रुतिस्मृतिषु सर्वसम्मतेत्यर्थः ।। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतमव्यस्य न ततो विभुरवनुते ॥ सृजते चं गुणान् सर्वान क्षेत्रज्ञस्त्वनुपश्यति । गुणान् विक्रियते सर्वानुदासीनवदीश्वरः, इत्यादिश्रुतिस्मृत- यश्चैतादृशेश्वरे प्रमाणमिति ।। ५७ ॥ द्वितीयाध्यायादिमारभ्यैतावत्पर्यन्तं सूत्रव्यूहै। प्रधानमष्ठिः समापिता । इतः परं मोक्षोपपत्त्यर्थं प्रधानमटेानिपुरुपं प्रत्यत्य- न्तनिवृत्तिरत्यन्तलयाख्या वक्तव्या । तदुपपत्त्यर्थमादौ मधान- ·सांस्यप्रवचनभाये दोऽधोयोनिजन्मनः सोऽपि लोको इय इसर्थः ॥ ५२ ॥ समानं जरामरणादिजं दुःखम् ॥ ५३ ॥ '. किच, अधिोगतानां ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सपामेव जरामरणादिनं दुःखं साधारणमतोऽपि हेग इसः ॥ ५३ ॥ किंबहुना, कारणे लपादपि न कृतकृयतत्याह- न कारणलयात कृतकृत्यता मनवदुत्थानात् ॥ ५४ ॥ विवेकज्ञानाभावे यदा महदादिपु वैराग्य प्रकृत्युपासनया भवति तदा महतो लयो भवति । वैराग्यान प्रकृतिलय इति वचः नात् । तस्मात् कारणलयादपि न कृतकृयतास्ति । मानवदुस्थानात। पथा जले मग्नः पुरुषः पुनरुत्तिष्ठति, एवमेव प्रकृतिलीनाः पुरुषा ईश्वरभावेन पुनराधिर्भवन्ति । संस्कारादेरक्षयेण पुनरागामि. व्यक्तेविषकरूपाति विना दोपदाहानुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ५४ ॥ ननु कारणं केनाऽपि न कार्यतेऽतः स्वतन्त्रा कथं स्वोपा. सकस्प दुःखनिदानमुत्यानं पुनः करोति । तत्राह- अकार्यत्वेऽपि तद्योगः पारवश्यात् ॥ ५५ ॥ प्रकृतेरकार्यत्वेऽप्यपर्यत्वेऽप्यन्येच्छानधीनवेऽपि, तद्योगः- पुनरुत्थानाचिसं तल्लीनस्य । कुतः । पारवश्यात् । पुरुषार्थतन्त्र• वात् । विवेकख्यातिरूपपुरुषार्थवशेन प्रकृत्या पुनरुत्थाप्यते स्ालीन इत्यर्थः । पुरुषार्थादयश्च प्रकृतेर्न प्रेरकार किन्नु पनि खमावायाः प्रवृत्ती निमित्तानीति न स्वातम्यक्षतिः । तथा च योगस्वम् । निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिका वदिति । वरणभेदः मतिवन्धनितिः ॥५५॥ मकृतिलयात पुरुषस्पोत्याने प्रमाणमप्याह- ·सांख्यप्रवचनभाये . सृष्टेः प्रयोजनं द्वितीयाध्यायस्यादिसूत्र दिबानेणोक्तं विस्तरतः प्रतिपादयति- प्रधामसृष्टिः परार्थ स्वतोऽप्यभोक्तृत्वादुष्ट्र- कुङ्कुमवहनवत ॥ ५८ ॥ प्रधानस्य स्वत एव सृष्टिद्यपि तथापि परार्थमन्यस्य भोगा- ऽपवर्थम । यथोष्ट्रस्य कुङ्कुपवहन स्वाम्यर्थम् । कुतः। अभोक्त स्वादचेतनत्वेन भोगापवर्गासम्भवादिसर्थः । ननु विमुक्तमोक्षार्थ स्वार्थ वेत्यनेन स्वार्थापि सृष्टिरुक्ततिचेत। सत्यम् । तथापि पुरुषार्थतां विना स्वार्थताऽपि न सिद्धयति । स्वार्थो हि प्रधानस्य कृतभोगापवर्गा- व पुरुषादात्मविमोक्षणमिति । ननु भृसतुल्या चेत् प्रकृतिस्तहि कथं स्वामिनो दुःखार्थमपि प्रवर्तत इति चेन्न । मुखार्थमवत्यैव नान्तरीयकदुःखसम्भवाद् दुएभृत्यतुल्यलादेति ॥ ५८ ॥ ननु प्रधानस्याचेतनस्य स्वतः सप्वृत्वमेव नोपपद्यते । रथा. देः परप्रयन्ननैव प्रत्तिदर्शनादिति । तत्राह- अचेतनत्येऽपि क्षीरवञ्चेष्टितं प्रधानस्य ।। ५९ ॥ यथा क्षीरं पुरुषपयनरपेक्ष्पेण सयमेव दधिरूपेण परिण- मते । एवमचेतनत्वेऽपि परप्रयवं विनापि महदादिम्पपरिणामः . प्रधानस्प भवतीयर्थः । धेनुवद्वत्सायेत्पनेन मूत्रेणास्य नपौनरुत्य- म । तत्र करणप्रवृत्तेरेव विचारितलाद धेिनूनां चेतनत्ताचेति॥५९ दृष्टान्तान्तरप्रदर्शनपूर्वकमुक्तार्यहेतुमाह- कर्मवद् दृष्टेर्वा कालादेः ॥ ६ ॥ कालादेः कर्मवद्वा स्वतः प्रधानस्य चेष्टितं सिद्धयति । EL. स्वाद । अथैको गच्छति ऋतुरितरश्च मवर्तत इसादिरूपं काला. दिकर्म स्वत एव भवत्येवं प्रधानस्यापि चेष्टा स्यात् । कल्पना ·३कृतीयोऽध्याय. १४९ या दृष्टानुसारिवादिस्पर्यः ॥६॥ ननु तथापि ममेदं भोगादिसाधनामेति प्रतिसन्धानाभावा- न्मुदायाः प्रकृतेः कदाचित प्रत्तिरपि न स्याद, विपरीता च म. वृत्तिः स्याद । तवाह- स्वभावाचेष्टितमनभिसन्धानाद भृत्यवत् ॥ ६१॥ यथा प्रकृमृत्यस्य स्वभावाद संस्कारादेव प्रतिनियता- ऽऽवश्यकी च स्वामिसेवा प्रवर्तते, न तु स्वभोगाभिप्रायेण, तथैव मकृतेश्चेष्टितं संस्कारादेवेत्यर्थः॥ ६१॥ कर्माकृष्टानादितः ।। ६२ ।। धाशब्दोऽत्र समुच्चये । यतः कर्मानाद्यतः कर्मभिराकर्पणा- दपि प्रधानस्यावश्यकी व्यवस्थिता च प्रवृत्तिरिसर्थः ॥ १२ ॥ तदेवं प्रधानस्य परार्थतः सष्टले सिद्ध परप्रयोजनसमाप्ती स्वत एवं प्रधाननिष्टया मोक्षः सिद्ध्यतीसाह प्रघट्टकेन- विविक्तबोधात् सृष्टिनिवृत्तिः प्रधानस्य सूद्वत् पाके ॥ ६३ ॥ विविक्तपुरुपज्ञानात् परवैराग्येण पुरुषार्थसमाप्तौ प्रधानस्प सृष्टिनिवर्तते । यथा पाके निप्पन्ने पाचकस्य व्यापारो निवर्तत इसर्थः । इयमेवासन्तिकमलय इत्युच्यते । तथा च श्रुतिः । त- स्याभिध्यानाद्योजनात तत्वभावाद् भूयश्चान्ते विश्वमायानिति- नन्वेचमेकपुरुषस्योपाची विवेकज्ञानोत्पच्या प्रकृतेः सृष्टिनि- तो सर्पमुक्तिमसङ्ग इति । समाह- इतर इतरवत् तद्दोपात् ॥ ६४ ॥ इतरस्तु विविक्तवोदित इसरवद् वद्धचदेव मकृत्या तिष्ठति।

·सांख्यप्रवचनभाये कुनः । तदोपात् । तस्य प्रधानस्यैव तत्पुरुपासमापनाख्यदोषा- दित्यर्थः । तदुक्तं योगसूत्रे । कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनटं तदन्यसा. धारणत्वादिति । तथा च पूर्वसूत्रे या प्रधाननिवृत्तिरुक्ता सा विविक्तबोदधृपुरुपं प्रत्येवेति भावः । विश्वमायाश्रुतिरपि मानिनं प्रत्येत्र मन्तव्या । अजामिति श्रुत्यैकवाक्यत्वादिति ॥ ६४॥ स्मृष्टिनिहत्तेः फलमाह- द्वयोरेकतरस्य वौदासीन्यमपवर्गः ।। ६५ ॥ द्वयोः प्रधानपुरुपयोरेखौदासीन्यमेकाकिता । परस्परवियोग इति पावत् । सोऽपवर्गः। अथवा पुरुपस्यैव कैवल्यम् । अहं मुक्तः स्यामित्येव पुरुपार्थतादर्शनादित्यर्थः ॥ ६५ ॥ नन्वेकपुरुषमुक्तावेव विवेकाकारत्त्या विरक्ता प्रकृतिः कथमन्यपुरुषार्थ पुनः सृष्टौ प्रवर्तताम् । नच प्रकृतेरंगभेदाभेष दोष इति वाच्यम् । मुक्तपुरुपोपकरणैरपि पृथिव्यादिभिरन्यस्य भोग्यष्टिदर्शनादिति । तत्राह- अन्यसृष्टभुपरागेऽपि न विरज्यते, प्रबुद्ध- रज्जुतत्त्वस्येवोरगः ॥ ६६ ॥ एकस्मिन् पुरुपे विविक्तवोधाद्विरक्तमपि प्रधानं नान्यस्मिन् पुरुपे मृष्टयुपरागाप विरक्तं भवति, किन्तु तं प्रति सृजत्पेव । यथा प्रबुद्धरज्जुतत्वस्यैवोरगो भपादिकं न जनयति, मृदं प्रति तु जनयत्येवेत्यर्थः । उरगतुल्यस्वं च प्रधानस्य रज्जुतुल्ये पुरुषे समारोपणादिति । एवंविधं रज्जुसादिदृष्टान्तानामाशयमबुद्धवा- ऽबुधाः केचिद्वेदान्तिबुवाः प्रकृतेरत्यन्ततुच्छवं मनोमात्रत्वं वा तुल- यन्ति । एतेन प्रकृतिसत्यतावादिसायोक्तदृष्टान्तेन श्रुतिस्मसर्या बोधनीयाः, न केवल दृष्टान्तवनायमर्थः सिद्धाति ।। ६६ ॥ , ·१५१ - ३ सृतीयोऽध्यायः। कर्मनिमित्तयोगाच्च ॥ ६ ॥ सृष्टौ निमित्तं पर कर्म तस्प सम्बन्धादप्यन्यपुरुषार्थ सज- मीयर्थः ॥ १७॥ ननु सर्वेषां पुरुषाणाममार्थकतया नरपेक्ष्याविशेपेऽपि क- श्चित् प्रत्येव प्रधान मवर्तते, कश्चित् मात निवर्तत इत्यत्र कि नियामकम् । न च कर्म नियामकम् । कस्य पुरुषस्य किं कसत्र नियामकाभावादिति । तवाह- नैरपेक्ष्येऽपि प्रकृत्युपकारेऽविवेको निमित्तम् ॥ ६८ ॥ पुरुषाणां नरपेक्ष्येऽप्ययं मे स्वाम्ययमेवाइमिसविवेकादेव प्रकृतिः सृष्ट्यादिभिः पुरुषानुपकरोतीत्यर्थः । तथा च यस्मै पुरुपायात्मानविविच्य दयितुं वासना वर्तते ते प्रत्येव प्रधान प्रवर्तत इत्येत्र नियामकमिति भावः ।। ६८ ।। मत्तिखभात्रत्वात् कथं विवेकेऽपि निशिरुपपद्यतां, तबाह नर्तकीवत् प्रवृत्तस्यापि निवृत्तिश्चारितार्थ्यात् ॥ ६९ ॥ पुरुषार्थमेव प्रधानस्य प्रतिस्वभावो, न तु सामान्पेन । अतः प्रवेत्तस्यापि प्रधानस्य पुरुषार्थसमामिरूपचरितार्थत्वे सति नित्तिर्युक्ता । यथा परिपद्भयो तृसदर्शनार्थ प्रवृत्ताया नर्तक्या- स्तत्सिद्धौ नित्तिरित्यर्थः ॥ ६९ ॥ निहत्तौ हेवन्तरमाह-- दोपयोधेऽपि नापतर्पणं प्रधानस्य कुलवधूवत् ॥७०॥ पुरुपेण परिणामित्वदुःखात्मकत्वादिदोपदर्शनादपि लज्जि- तायाः प्रकृतेः पुनर्न प्रत्युपमर्पणं कुलवधूवत् । यथा स्वामिना मे दोषो दृष्ट इसवधारणेन लाजता कुलवधून स्वामिनमुपसर्पति तददियर्थः । तदुक्तं नारदीये-- ·३तृतीयोऽध्यायः कोशकारकृतिबंधा स्वनिर्मितेनावासेनात्मानं वनाति तद्वत् । सैव ध प्रकृतिरेकरूपेण ज्ञानेनैवात्मानं दुःखान्मोचयतीयर्थः ॥ ७३॥ ननु वन्धमुक्ती अविवेकादिति यदुक्तं, तदयुक्तम् । अविवेक- स्याहेपानुपादेयत्वात् .. लोके दुःखस्य तदभावसुखादेरेव च । स्वतो हेयोपादेयत्वात् । अन्यथा दृष्टहानिरिसाशाम चतुर्थसूत्रो- क्तं स्वयं विणोति--- निमित्तत्वमविवेकस्य न दृष्टहानिः ॥ ७४ ॥ अविवेकस्य पुरुषेषु बन्धमोक्षनिमित्तत्वमेव पुरोक्तं, न स्व. ऽविवेक एव ताविति नातो हानिरित्यर्थः । एतच्च प्रथमाध्याय- सूत्रेषु स्पटम् । अविवेकनिमित्तात प्रकृतिपुरुपयोः संयोगः । तस्माच संयोगादुत्पद्यमानस्य प्राकृतदुःखस्य पुरुपे या प्रतिविम्बः स एव दुःखभोगोदुःखसम्बन्धस्तन्नित्तिरेव च मोक्षाख्या पुरुषा- ऽर्थ इति ॥ ७४॥ तदेवमादिसर्गमारभ्यास्यन्तिकलयपर्यन्तोऽखिलपरिणामः प्र- धानतद्विकाराणामेव । पुरुपस्तु कूटस्थपूर्णचिन्मात्र एसध्याय- द्वयेन विस्तरतो विवेचितम् । तस्य विवेकात्य निष्पत्त्युपायेषु सारभुतमभ्यासमाह-- तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतीति त्यागाद्विवेकसिद्धिः ।। ७५॥ प्रकृतिपर्यन्तेपु जडेपु नेति नेतीसभिमानत्यागरूपाद तत्वा- ऽभ्यासाद्विवेकानप्पत्तिर्भवति । इतर सर्वमभ्यासस्याङ्गमात्रमि- त्यर्थः । तथाच श्रुतिः अथात आदेशो नेति नेति । न ह्येतस्मादिति नेत्पम्पत् परमस्ति स एप आरमा नेति नेतीत्पादिरिति । अव्यक्तायविशेपान्ते विकारेऽस्मिश्च वर्णिते । चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते, इति ।।

·- १५२ सांख्याधचनमाये सविकारापि मौढ्यन चिरं भुक्त्वा गुणात्मना । प्रकृतितिदोपेयं लजयेव निवर्तते, इति ॥ एतदेवोक्त कारिकयापि- मकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति । या दृष्टास्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य, इति ॥ ७० ॥ ननु पुरुषार्थ चेत् प्रधानप्रतिस्तर्हि बन्धमोक्षाभ्यां पुरुष- स्य परिणामापत्तिरिति, तबाह-- नैकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्याविवेकाटते ॥ ७१ ॥ दुःखयोगवियोगरूपी बन्धमोक्षी पुरुषस्य नैकान्ततस्तत्वतः, किन्तु चतुर्थमूत्रवक्ष्यमाणमकारेणाविवेकादेवेसर्थः ॥ ७॥ परमार्थतस्तु यथोक्तौ बन्धमोक्षौ प्रकृतरेवेत्याह- प्रकृतराञ्जस्यात् ससङ्गत्वात् पशुवत् ।। ७२ ॥ प्रकृतेरेव तत्त्वतो दुःखेन वन्धमोक्षौ ससद्गत्वाद् दुःखसाधनै- धर्मादिभिलितत्वात् । यथा पशुः रज्ज्वा लिप्ततया वन्धमोक्षभागी तद्वदित्यर्थः । एतदुक्तं कारिकया- तस्मान्न बध्यतेऽद्धा न मुच्यते नापि संसरति पुरुषः । संसरति वध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः, इति । द्वयोरेकतरस्य वौदासीन्यमपवर्ग इति सूत्रे च यः पुरुषस्याप- वर्ग उक्तः स प्रतिविम्वरूपस्य मिथ्यादुःखस्य वियोग एवेति ॥७२।। तब कैः साधनवन्धः कैर्वा मोक्ष इयाकाङ्क्षायामाह- रूपैः सप्तभिरात्मानं बनाति प्रधान कोश- कारवदिमोचयत्येकरूपेण ॥ ७३ ॥ धर्मवैराग्यश्वर्या धर्माज्ञानावैराग्यानैश्चयः सभी रूपधर्म: दुःखहेतुभिः प्रकृतिरात्मानं दुःखेन बध्नाति । कोशकारवत् ।

·५४ सांख्यप्रवचनमाये यथा, अस्थिस्यूर्ण स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् । चविनद्धं दुर्गन्धिपूर्ण मूत्रपुरीपयो। जराशोकसमाविष्ट रोगायतनमातुरम् । रजस्वलमसन्निष्ठं भूतावासमिमं सजेत् ॥ नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं या शकुनिर्यथा । तथा त्यजत्रिमं दे कृच्छाद ग्राहाद्विमुच्यते, इति ॥ एतदेव कारिकयाऽप्युक्तम्- एवं तत्त्वाभ्पाप्तान्नास्मि पे नाहमित्यपरिशेपम् । अविपर्पयाद्विशुदं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम्, इति ॥ नास्मीत्पात्मनः कर्तृत्वनिषेधः । न मे इति सद्भनिषेधः । नाहमिति तादात्म्पनिषेधः । केवलमित्यस्य विवरणम, अविपर्य- याद्विशुद्धमिति । अतोऽन्तरा विपर्पयेण विप्लुतामित्यर्थः । इदमेव केवलत्वं सिद्धिशब्देन सूत्रे प्रोक्तम् । विवेकख्यातिरविप्लवा हानो- पाय इति योगसूत्रेणैतादृशज्ञानस्येव मोक्षहेतुत्वसिद्धिरिति ।।७५॥ विवेकसिद्धौ विशेषमाह- अधिकारिप्रभेदान्न नियमः ।। ७६ ॥ मन्दाद्यधिकारिभेदप्तत्वाद अभ्यासे क्रियमाणेऽप्यस्मिन्नेव जन्मनि विवेकनिष्पत्तिर्भवतीति नियमो नास्तीत्यर्थः । अत उत्तमा- धिकारमभ्यासपाटवेनात्मनः सम्पादयदिति भावः ॥ ७६ ॥ विवेकनिष्पत्त्यैव निस्तारो, नान्पथेत्याह-- बाधितानुवृत्त्या मध्यविवेकतोऽप्युपभोगः ॥ ७९ ॥ सकृद सम्प्रजातयोगेनात्मसाक्षात्कारोत्तरं मध्यविवेकानस्थो मध्यमविवेकेऽपि सति पुरुषे बाधितानामपि दुःखादीनां प्रारब्धः ·३ तृतीयोऽध्यायः। - वशाठ प्रतिविम्बहरेण पुरुपेऽनुवृत्त्या भोगो भवतीत्यर्थः । विरेकनिप्पचिथापुनरुत्थानाद असम्पज्ञानादेव भवतीत्यतस्तस्यां सत्यां न भोगोऽस्तीति प्रतिपादयितुं मध्यविवेकत इत्युक्तम् । मन्दविवेकस्तु साक्षात्कारा पूर्व श्रवणमननध्यानमात्ररूप इति विभागः ॥ ७७ ॥ जीवन्मुक्तश्च ॥ ७८॥ जीवन्मुक्तोऽपि मध्यविवेकावस्थ एव भवतीसर्थः ॥ ७८ ॥ जीवन्मुक्त प्रमाणमाह- उपदेश्योपदेष्टुत्वात् तत्सिद्धिः ॥ ७९ ॥ शास्त्रेषु विवेकविषये गुरुशिष्यभावप्रवणाजीवन्मुक्तसिद्धि- रित्यर्थः । जीवन्मुक्तस्यैवोपदेतृत्वसम्भवादिति ॥ ७९ ॥ श्रुतिश्च ॥ ८०॥ श्रुतिश्च जीवन्मुक्तेऽस्ति- दीक्षपैव नरो मुच्येत तिष्ठेन्मुक्तोऽपि विग्रहे । कुळालपक्रमध्यस्थो विच्छिन्नोऽपि भ्रमेद् घटः ॥ ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीसादिरिति । नारदीयस्मृतिपि- पूर्वाभ्यासबलात् कार्ये न लोको न च वैदिकः । अपुण्यपापः सर्वात्मा जीवन्मुक्तः स उच्यते, इति ॥८॥ . ननु श्रवणमात्रेणाप्युपदेतृत्वं स्यात्, तत्राह- इतरथान्धपरम्परा ।। ८१ ॥ इनरथा मन्दविवेकस्याप्युपदेष्वृत्वेऽधिपरम्परापत्तिरियर्थः । सामान्यणात्मतत्वमशाला चेदुपदिशेत् कस्मिंश्चिदशे स्वभ्रमण शिष्यमपि भ्रान्तीकुर्यात् । सोऽपन्यं सोऽप्यन्यमिसेवमन्धपर- परेहि ।। ८१ ॥

·सांख्यप्रवचनभाये ननु ज्ञानेन कर्मक्षये सति कथं जीवनं स्याद, तत्राह- चक्रभ्रमणवद धृतशरीरः।। ८२॥ कुलालकर्मनिवृत्तायपि पूर्वकर्मवेगात् स्वयमेव कियकालं चक्रं भ्रमति । एवं ज्ञानोत्तरं कर्मानुत्पत्तावपि प्रारब्धकर्मवेगेन चेष्टमानं शरीरं धृत्वा जीवन्मुक्तस्तिष्ठतीसर्थः ॥ ८२ ॥ ननु ज्ञानहेतुमम्प्रज्ञातयोगेन भोगादिवासनाक्षये कथं शरीर- धारणम् । नच योगस्य संस्काराभिभावकले कि मानम् ? इति वाच्यम् । व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधपरि- णाम इति योगसूत्रतस्तत्सिद्धः। चिरकालीनस्य विषयान्तरावेशस्य विषयान्तरसंस्काराभिभावकतया लोकेऽप्यनुभवाचेति तत्राह--- संस्कारलेशतस्तत्सिद्धिः ॥ ८३ ॥ शारीरधारणहेतवो ये विषयसंस्कारास्तेपामल्पावशेषात् तस्य भारीरधारणस्य सिद्धिरित्यर्थः । अत्र चाविद्यासंस्कारलेशस्य सत्ता नापेक्ष्यते । अविद्याया जन्मादिरूपकर्मविपाकाऽऽरम्भमात्रे हेतुत्वाद । योगमाप्पे व्यासैस्तथा व्याख्यातत्वात् । वीतराग- जन्मादर्शनादिति न्यायाच्च । न तु मारब्धफलककर्मभोगेऽपीति । यत्र च नियमेनाविद्यापेक्ष्यते स प्रयासविशेषरूपो भोगो मुढेष्वे. पास्ति । जीवन्मुक्तानां तु भोगाभास एवेति मागुक्तम् । यत्तु कश्चिदविद्यासंस्कारलेशोऽपि जीवन्मुक्तस्य तिष्ठतीसाह । तन्न । धर्माधर्मोत्पत्तिमगाद अन्धपरम्परामसगात् । अविद्यासंस्कारलेश- सत्ताकल्पने प्रयोजनाभावाच्च । एतच ब्रह्ममीमांसाभाप्ये प्रप. श्चितमिति ॥ ८३ ॥ शास्त्रवाक्यार्थमुपसंहरति- विवेकान्निःशेषदुःखनिवृत्तौ कृतकृत्यता ·४ चतुर्थोऽध्यायः ११७ नेतरानेतरात् ॥ ८४॥ उक्ताया विवेकसिद्धितः परवैराग्यद्वारा सर्वत्तिनिरोधन पदा निशेपतो बाधितावाधितसाधारणपेनाखिलदुःखं निवर्तते सदैव पुरुषः कृतकृयो भवति । नेतराज्जीवन्मुक्त्यादेरपीत्यर्थः । नेतरादिति वीसाऽध्यायतमाप्तौ ॥ ८४ ॥ अत्यन्तलयपर्यन्तः कार्योऽव्यक्तस्य नात्मनः ।। मोक्त एवं विवेकोऽत्र परवैराग्यसाधनम् ॥ १ ॥ इति श्रीविज्ञानभिक्षुनिर्मिते कापिलमालयमवचनस्य भाष्ये वैराग्याध्यायस्तृतीयः ॥ ३ ॥ . अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ । शाखांसद्धाख्यायिकाजातमुखेनेदानी विवेकज्ञानसाधनानि प्रदर्शनीयानासतदर्थ चतुर्थाध्याय आरभ्यते । राजपुत्रवत् तत्त्वोपदेशात् ॥ १ ॥ पूर्वपादशेपमुत्रस्थाविधकोऽतुवर्तते । राजपुत्रस्येव तत्वोप- देशाविवेको जायत इत्यर्थः । अवेयमाख्यापिका कश्चिद्रामपुत्रो गण्डःजन्मना पुरानिःसारितः शवरेण केनचित् पोपितोऽहं शवर इत्यभिमन्यमान आस्ते । तं जीवन्त ज्ञात्वा कश्चिदमात्यः प्रबोधय- वि-में लं शबरो, समधुनोती । स या टिव चाण्डा- लाभिमानं त्यक्त्ता तात्तिकं रानभावमेवालम्बते, राजाहमस्मीति । एवमेवादिपुरुपात परिपूर्णचिन्माणाभिव्यक्तादुत्पन्नस्तं तस्यांश इति कारुणिकोपदेशाद प्रकृत्यभिपानं त्यक्त्वा ब्रह्मपुत्रत्वादहमपि ब्रह्मच, न तु तद्विलक्षणः सप्तारीत्येवं स्वस्वरूपमेवालम्बत इयर्थः। तथा गारुडे- ·४ चतुर्थोऽध्यायः। श्वेनवत् सुखदुःखी त्यागवियोगाभ्याम् ॥ ५ ॥ परिग्रहो न कर्तव्यो यतो द्रव्याणां त्यागेन लोकः मुखी वियोगेन च दुःखी भवति श्पेनवदियर्थः । श्येनो हि सामिप: केनाप्पपइत्यामिपाद्वियोज्य दुःखी क्रियते । स्वयं चेत् स्पजति तदा दुःखाद्विमुच्यते । तदुक्तम्- सामिपं कुररं जातुर्वलिनोऽन्ये निरामिपाः । तदामिपं परिसज्य स मुखं समविन्दत, इति ॥ तथा मनुनाऽप्युक्तम्- नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा । तथा त्यजनिमं देह इच्छाद ग्राहाद्विमुच्यते, इति ॥५॥ अहिनिल्र्बयिनीवत् ॥ ६ ॥ यथाहिौणी वचं परित्यजत्यनायासेन हेयबुझा, तथैव मुमुक्षुः प्रकृति बहुकालोपभुक्तां जीर्णा हेयबुद्ध्या सजेदियर्थः । तदुक्तम् । जीर्णा वचमित्रोरग इति ॥ ६ ॥ सक्तं च प्रकृत्यादिकं पुनर्न स्त्रीकुर्यादिसवाह- छिमहस्तवहा ॥ ७॥ पथा छिनं हस्तं पुनः कोऽपि नादत्ते तथैवैतव त्यक्तं पुन- नाभिमन्यतेत्यर्थः । वाशब्दोऽयर्थे ॥ ७ ॥ असाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत् ॥ ८ ॥ विवकस्य यदन्तरङ्गसाधनं न भवति स चेद्धर्मोऽपि स्यात् तथापि तदनुचिन्तनं तदनुष्ठाने चित्तस्य तात्पर्य न कर्तव्यं, यत- स्तद् बन्धाय भवति विवकविस्मारकतया भरतवत् । यथा भरतस्प राजधर्म्यमपि दीनानाथहरिणशावकस्म पोषणमिसर्थः । तथा च जडभरतं प्रकृस विष्णुपुराणे- ·सांस्यप्रवचनभाध्ये यथैकहेयमणिना सर्व हेममयं जगत् । तथैव जातमीशेन जातेनाप्यखिलं भवेत् ॥ ग्रहाविष्टो द्विजः कश्चिच्छूद्रोऽहमिति मन्यते । ग्रहनाशात् पुनः स्वीयं ब्राह्मण्यं मन्यते यथा ।। मायाविष्टस्तथा जीवो देहोऽहमिति मन्यते । मायानाशाद पुनः स्वीयं रूपं ब्रह्मास्मि मन्यते, इति ॥१॥ स्त्रीशूद्रादयोऽपि ब्राह्मणेन ब्राह्मणस्योपदेशं श्रुत्वा कृतार्धाः स्युरित्यतदर्थमाख्यायिकान्तरं दर्शयति- पिशाचवदन्यार्थोपदेशेऽपि ॥ २॥ अर्जुनार्थं श्रीकृष्णेन तत्त्वोपदेशे क्रियमाणेऽपि समीपस्थस्य पिशाचस्प विवेकज्ञानं जातमेवमन्येपामपि भवेदित्यर्थः ॥२ यदि च सदुपदेशाज्ज्ञानं न जायते तदोपदेशातिरपि कर्तव्येतीतिहाप्तान्तरेणाह-- आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ ३ ॥ उपदेशात्तिरपि कर्तव्या । छान्दोग्यादौ शेतकेत्वादिक प्रत्यारुणिमभृतीनामसदुपदेशेतिहासादित्यर्थः ।। ३ ।। वैराग्याथ निदर्शनपूर्वकमात्मसवातस्य भङ्गुरत्वादिकं प्रति- पादयति- पितापुत्रवदुभयोर्टष्टत्वात् ॥ ४ ॥ स्वस्य पितापुत्रयोरिवात्मनोऽपि मरणोत्पत्त्योदयत्वादनुमि- तलाद्वैराग्येण विवेको भवतीत्यर्थः । तदुक्तम्- आरमनः पितृपुवाभ्यामनुपेयौ भवाप्ययो, इति ॥ ४ ॥ इता परमुत्पन्नज्ञानस्य विरक्तस्य च ज्ञाननिप्पत्यान्या. ख्यापिकोक्तदृष्टान्तर्दर्शयति- ·साण्यप्रवचनभाध्ये यथैकहेममणिना सर्व हेममयं जगत् । तथैव जातमीशेन जातेनाप्यखिलं भवेत् ॥ ग्रहाविष्टो द्विजः कश्चिच्छूद्रोऽहमिति मन्यते । ग्रहनाशात् पुनः स्वीयं ब्राह्मण्यं मन्यते यथा ॥ मायाविष्टस्तथा जीवो देहोऽहमिति मन्यते । मायानाशात् पुनः स्वीयं रूपं ब्रह्मास्मि मन्यते, इति ॥२॥ स्त्रीशूद्रादयोऽपि ब्राह्मणेन ब्राह्मणस्योपदेशं श्रुत्वा कृतार्थाः स्युरित्येतदर्थमाख्यायिकान्तरं दर्शयति- पिशाचवदन्यार्थोपदेशेऽपि ॥ २॥ अर्जुनार्थ श्रीकृष्णेन तत्तोपदेशे क्रियमाणेऽपि समीपस्थस्य पिशाचस्य विवेकज्ञानं जातमेवमन्येषामपि भवेदित्यर्थः ॥२॥ यदि च सकृदुपदेशाज्ज्ञानं न जायते तदोपदेशात्तिरपि कर्तव्येतीतिहासान्तरेणाह-- आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ ३॥ उपदेशाशत्तिरपि कर्तव्या । छान्दोग्यादी श्वेतकेत्वादिक प्रत्यारुणिप्रभृतीनामसकृदुपदेशोतिहासादित्यर्थः ॥ ३ ॥ वैराग्या निदर्शनपूर्वकमात्मसद्धातस्य भङ्गुरत्वादिकं प्रति- पादयति- पितापुत्रवदुभयोर्दृष्टत्वात् ॥ ४ ॥ स्वस्य पितापुत्रयोरिवात्मनोऽपि मरणोत्पत्योईष्टत्वादनुमि- तत्वाद्वैराग्येण विवेको भवतीत्यर्थः । तदुक्तम्- आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययो, इति ॥ ४॥ इतः परमुत्पन्नमानस्य विरक्तस्प च ज्ञाननिष्पत्यवान्या- ख्यापिकोक्तदृष्टान्त दर्शयति- .

·४ चतुर्थोऽध्यायः। श्येनवत् सुखदुःखी त्यागवियोगाभ्याम् ॥ ५ ॥ परिग्रहो न कर्तव्यो यतो द्रव्याणां त्यागेन लोकः सुखी वियोगेन च दुःखी भवति येनवदियर्थः । श्येनो हि सामिपः केगाप्यपहत्यामिषाद्वियोज्य दुःखी क्रियते । स्वयं चेत् त्यति वदा दुःखाद्विमुच्यते । तदुक्तम्- सामिपं कुरसं जनुलिनोऽन्ये निरामिषाः । तदामिपं परित्यज्य स सुखं समविन्दत, इति । तथा मनुनाऽप्युक्तम्- नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्ष वा शकुनिर्यथा । तया त्यजन्निम देहं कृच्छाद ग्राहाद्विमुच्यने, इति ॥५॥ अहिनिलयिनीवत् ॥ ६॥ यथाहिनीी त्वचं परित्यजत्यनायासेन हेयबुद्धया, तथैव मुमुक्षुः प्रकृति बहुकालोपभुक्तां जीर्णां हेयबुद्ध्या राजेदिसर्थः । तदुक्तम् । जीर्णो वचमिबोरग इति ॥ ६ ॥ सक्तं च मकृत्यादिकं पुनर्न स्वीकुर्यादियवाह- छिन्नहस्तबहा ॥ ७॥ यथा छिन्नं हस्तं पुनः कोऽपि नादत्ते तथैवैतव त्यक्तं पुन- नाभिमन्यतेत्यर्थः । वाशब्दोऽयर्थे ॥ ७ ॥ असाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत ॥ ८ ॥ विवेकस्य यदन्तरङ्गसाधनं न भवति स चेद्धर्मोऽपि स्याद तथापि तदनुचिन्तनं तदनुष्ठाने चित्तस्य तात्पर्य न कर्तव्यं, यत- स्तद् बन्धाय भवति त्रिवकविस्मारकतया भरतवत् । यथा भरतस्प राजप॑र्धय॑मपि दीनानाथहरिणशावकस्य पोषणमिसर्थः । तथा च जडभरतं प्रकृस विष्णुपुराणे- ·सांख्यप्रवचनमाम्ये + चपलं चपले तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि । आसीचेतः समासक्तं. तस्मिन् हरिणपोतके, इति ॥ ८॥ बहुभियोगे विरोधो रागादिभिः कुमारीशङ्खवत् ॥ ९ ॥ बहुपिः सङ्गो न कार्यः । वहुभिः सङ्गे हि रागाधभिव्यक्त्या कलहो भवति योगभ्रंशकः । यथा कुमारीहस्तशङ्खानामन्योऽन्य. सङ्गेन झणकारो भवतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ द्वाभ्यामपि तथैव ॥१०॥ द्वाभ्यां योगेऽपि तथैव विरोधो भवत्यत एकाकिनैव स्थात- उपमित्पर्थः । तदुक्तम्- । वासे बहूनां कलहो भवेद्वार्ता द्वषोरपि । एक एव चरेत् तस्मात् कुमार्या इव कङ्कणम्, इति ॥१०॥ आशा वै वश्पविरसे चित्ते सन्तोषवर्जिते । म्लाने वक्त्रमिवादशैं न ज्ञान प्रतिविम्वति, इति वचनानि राशता योगिनानुष्ठयेत्पाह- निराशः सुखी पिङ्गलावत् ॥ ११॥ आशां त्यक्त्वा पुरुषः सन्तोपाख्यमुखवान् भृयाद । पिङ्गला. वत् । यथा पिङ्गला नाम वेश्या कान्तार्थिनी कान्तमलमत्रा निर्षिणा सती विहायाशां मुखिनी वभूव । तद्वदित्यर्थः। तदुक्तम्-- आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा सन्धि कान्ताशां मुखं मुप्पाप पिङ्गला, इति ॥ नन्याशानिहत्त्या दुःखनिवृत्तिः स्यात् । मुखं तु कुनः । साधनाभावादिति । उच्यते । चित्तस्य सवप्राधान्येन स्वाभा- विकं यत् मुखमाशपा पिहितं तिष्ठति तदेवाशाविगमे लब्धष्टत्तिकं , ·४ चतुथोऽध्याय.। भवति । तेजामतिबद्ध जलशैसवदिति न तत्र साधनापेक्षा । एतदेव चा मुखमित्युच्यत इति ॥ ११ ॥ योगपतिबन्धकलादारम्भोऽपि भोगाय न कर्तव्योऽन्यथैव तदुपपत्तौरेत्याह- अनारम्भेऽपि परगृहे सुखी सर्ववत् ॥ १२ ॥ मुखी भवेदिति शेपः । शेपं मुगमम् । तदुक्तम्- गृहारम्भो हि दुःखाय न मुखाय कथश्चन । सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १२ ॥ शास्त्रेभ्यो गुरुभ्यश्च सार एन ग्राह्योऽन्यथाभ्युपगमवादा. दिभिरंशतोऽसारभागेऽन्योऽन्यविरोधेनार्थवाहुल्येन चैकाग्रताया असम्भवादियाह- बहुशास्त्रगुरूपासनेऽपि सारादानं षट्पदवत् ॥ १३ ॥ कर्तव्यमिति शेषः । अन्यव सुगमम् । तदुक्तम्- अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः । सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव पद्पदः, इति । मार्कण्डेयपुराणे च- सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत् स्वार्थसाधकम् । ज्ञानानां बहुता यैपा योगविघ्नकरी हि सा ॥ इदं ज्ञेयमिदं शेयमिति यस्तृपितश्चरेत् । असौ कल्पसहस्रेषु नैव ज्ञानमवाप्नुयाद्, इति ॥ १३ ॥ साधनान्तरं यथा तथा भवतु, एकाग्रतयैव समाधिपालनद्वारा विवेकसाक्षात्कारो निष्पादनीय इसाइ- इपुकारवनैकचित्तस्य समाधिहानिः ॥ १४ ॥ यथा शरनिर्माणायैकचित्तस्ये पुकारस्य पावें राज्ञो गमनेना- ·४ चतुर्थोऽयायः। गन्तव्यमिति । एकदा तु क्रीडया परिश्रान्ता राजानं पप्रच्छ, कुन जलमिति । राजापि समयं विस्मृत्य जलमदर्शयत् । ततः सा भेकराजदुहिता कामरूपिणी मेकी भूत्वा जलं विवेश । ततश्च राजा जालादिभिरविष्यापि न तामविन्ददिति ॥ १६ ॥ श्रवणवद गुरुवाक्यमीमांसाया अप्पावश्पकात इतिहासमाह- नोपदेशश्रवणेऽपि कृतकृत्यता परामर्शाहते विरोचनवत् ॥ १७ परामर्को गुरुवाक्यतात्पर्यनिर्णायको विचारः । तं विना उपदेशवाक्यश्रवणेऽपि तत्वज्ञाननिपमो नास्ति । मजापतेरुपदेश- श्रवणेऽपीन्द्रविरोचनयोर्मध्ये विरोचनस्य परामभावेन भ्रान्त- वश्रुतारेसर्थः । अनो.गुरुपदिष्टस्य मननमपि कार्यामाते । दृश्य चेदानीमप्येकस्यैव तत्त्वमस्युपदेशस्य नानारूपैरथैः सम्भावना । अखण्डत्समधर्म्यलक्षणाभेदोऽविभागेश्चेति ॥.१७ ॥ अत एव च परामर्शो दृश्यते इत्याह- दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य ॥ १८॥ तन्छन्देनोक्तोच्यमानयोः परामर्शः । तयोरिन्द्रविरोचनयो- मध्ये परामर्श इन्द्रस्प दृष्टश्चेसर्थः ॥ १८ ॥ सम्यग्ज्ञानार्थिना च गुरुसेवा बहुकालं कर्तव्येयाह- प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धि- बहुकालात तहत ॥१९॥ तदिन्द्रस्येवान्यस्यापि गुरौ प्रणतिवेदाध्यायनसेवादीन् कृत्वैव सिद्धिस्तत्वार्थस्फूतिर्भवति, नान्यथेत्यर्थः । तथा च श्रुति:- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता वर्धा: प्रकाशन्ते महात्मनः, इति ॥ १९॥ .

·सांख्यप्रवचनमाये ऽपि न वृत्पन्तरनिरोधो हीयते एवमेकाप्रचित्तस्य सर्वथाऽपि न समाधिहानियन्तनिरोधक्षतिर्भवतितितश्च विषयान्तरसञ्चारा. भावे ध्येयसाक्षात्कारोऽपवश्यं भवतीले काग्रतां कुर्यादिवर्थः । तदुक्तम्- तदेवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेदकिश्चिद्वहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपति बनन्तमिपौ गतात्मा न ददर्श पाझे, इति ॥ १४ ॥ सत्यां शक्तौ ज्ञानवलाच्छाकृतनियमो च्या लङ्घयते । तदा ज्ञानानिष्पत्यानर्थक्यं योगिनो भवतीत्याह- कृतनियमलङ्घनादानर्थक्यं लोकवत् ॥ १५ ॥ या शास्त्रेषु कृतो योगिनां नियमस्तस्योल्लङ्घने, ज्ञाननिष्प स्याख्योऽयों न भवति । लोकवत् ।यथालोके भैषज्यादौ विहित- पथ्यादीनां लङ्घने तत्तत्सद्धिर्न भवति, तद्वदित्यर्थः । अशत्त्या ज्ञानरक्षार्थ वा लङ्घने तु न ज्ञानप्रतिवन्धः ॥ अपेतनतकर्मा तु केवलं ब्रह्मणि स्थितः । ब्रह्मभूनश्चरलोके ब्रह्मचारीति - कथ्यते, इति मोक्षधर्मा- दिभ्य, इति । वसिष्ठादिस्मृत्तिभ्यश्च । अत एव विष्णुपुराणादौ वृथा कर्मत्यागिन एव पापण्डतया निन्दिताः, पुसां जटाधारण- पौण्यात थैवेसादिनेति ॥ १५ ॥ नियमविस्मरणेऽप्यानर्थक्पमाह- तद्विस्मरणेऽपि भेकीवत् ॥ १६ ॥ सुगमम् । भेक्याश्चपमाख्यापिका । कश्चिद् राजा मृगयां गतो विपिने सुन्दरी कन्यां ददर्श । सा च राज्ञा भार्याभावाय पार्थिता नियमं चक्रे- यदा मह्यं त्वया जलं प्रदर्यते तदा मया ·सांख्यप्रवचनमाये ऽपि न यस्यन्तरनिरोपो हीयते एवमेकाग्रचित्तस्य सर्वथाऽपि न समाविहानित्यन्तरनिरोधक्षतिर्भवति। ततश्च विषयान्तरसञ्चारा• भावे ध्येयसाक्षात्कारोऽप्यवश्यं भवती सेकाग्रतां कुर्यादिसर्थः । तदुक्तम्- तदेवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेदकिश्चिद्धहिरन्तरं वा। यथेषुकारो नृपति प्रजन्तमिपौ गतात्मा न ददर्श पारे, इति ॥ १४॥ सत्यां शक्तौ ज्ञानवलाच्छास्त्रकृतनियमो वृथा लङ्घयते । तदा ज्ञानानिष्णयानर्थक्यं योगिनो भवतीत्पाह- कृतनियमलखानादानर्थक्यं लोकवत् ॥ १५॥ या शास्त्रेषु कृतो योगिनां निपमस्तस्योल्लाने ज्ञाननिष्प- याख्योऽर्थो न भवति । लोकवत् । पथालोके भैषज्यादौ विहित- पथ्यादीनां लङ्घने तत्तत्सद्धिर्न भवति, तदित्यर्थः । अशक्तया ज्ञानरक्षार्थ वा लड्ने तु न ज्ञानप्रतिवन्धः ॥ अपेतवतकर्मा तु केवलं ब्रह्मणि स्थितः । ब्रह्मभूतश्चरछोक ब्रह्मचारीति कथ्यते, इति मौसधर्मा- दिभ्य, इति । वसिष्ठादिस्मृतिभ्यश्च । अत एव विष्णुपुराणादौ वृथा कर्मत्यागिन एव पापण्डतया निन्दिताः, पुसा जगधारण- पौण्ड्यातां तथैवेसादिनेति ॥ १५ ॥ नियमविस्मरणेऽप्पानर्थक्यमाह- तद्विस्मरणेऽपि भेकीवत् ॥ १६ ॥ सुगमम् । भेक्याश्चयमाख्यापिका । कश्चिद् राजा मृगयों गतो विपिने मुन्दरीं कमां ददर्श । सा च राज्ञा भार्यामावाय मापिना निपपं चक्रे-पदा मयं त्वया जलं प्रदर्यते तदा मया .

·४ चतुर्थोऽध्यायः। गन्तव्यमिति । एकदा तु क्रीडया परिश्रान्ता राजानं पमच्छ, कुत्र जलमिति । राजापि समयं विस्मृत्य जलगदर्शयत् । तत: सा भेकराजदुहिता कामरूपिणी भेकी भूत्वा जलं विवेश । ततश्च राजा जालादिभिरविष्यापि न तामविन्ददिति ॥ १६ ॥ श्रवणबद्गुरुवाक्यमीमांसाया अप्यावश्यकत्व इतिहासमाह- नोपदेशश्रवणेऽपि कृतकृत्यता परामर्शाहते विरोचनवत् ॥१७ '. परामर्शी गुरुवारपतात्पर्यनिर्णायको विचारः । तं विना उपदेशवाक्यश्रवणेऽपि तत्वज्ञाननियमो नास्ति । प्रजापतेरुपदेश- श्रवणेऽपीन्द्रविरोचनयोर्मध्ये विरोचनस्य परामर्शाभावेन भ्रान्त- स्वश्रुतारेसर्थः । अनो. गुरूपदिष्टस्य मननमपि कार्यमिाते । दृश्यते चेदानीमप्येकस्यैव तत्त्वमस्युपदेशस्य नानारूपैरथैः सम्भावना । अखण्डत्वपवैधर्म्यलक्षणाभेदोऽविभागेश्चेति ॥.१७ ॥ अत एव च परामर्शो दृश्यते इत्याह- दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य ।। १८॥ तच्छन्देनोक्तोच्यमानयोः परामर्शः । तयोरिन्द्रविरोचनयो- मध्ये परामर्श इन्द्रस्य दृष्टश्चेसर्थः ॥ १८ ॥ सम्पज्ञानार्थिना च गुरुसेवा बहुकालं कर्तव्येयाइ- प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धि- बहकालात तहत् ॥ १९॥ तदिन्द्रस्पेवान्यस्यापि गुरौ प्रणतिवेदाध्यायनसेवादीन् कृत्वैव सिद्धिस्तत्त्वार्थस्मृत्तिर्भवति, नान्यथेत्यर्थः । तथा च श्रुति:- पस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथितार्थाः प्रकाशन्ते महात्मना, इति ॥ १९॥ - .

·४ चतुर्थोऽध्यायः। पच ब्रह्मलोकादनाचवाक्यं, तत् तत्रैव प्रायेणोत्पत्रज्ञानपुरुष- विश्यकामिति ॥ २२॥ ज्ञाननिष्पत्तिर्विरक्तस्यैवेत्यव निदर्शनमाह- विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं हंसक्षीरवत् ॥ २३ ॥ विरक्तस्यैव हेयानां प्रकृत्यादीनां हानमुपादेयस्य चात्मन उपादानं भवति । यथा दुग्धजलयोरेकीभावापनयोर्मध्येऽसारजल. सागेन सारभृतक्षीरोपादानं इंसहपत्र, न तु काकादेरित्यर्थः ॥२३॥ सिद्धपुरुपसङ्गादप्येतदुभयं भवतीत्याह- लब्धातिशययोगाहा तद्वत् ॥ २४ ॥ लब्धोऽतिशयो ज्ञानकाष्ठा येन तत्सङ्गादप्युक्तं भवति .हंस- चदेवत्यर्थः । पचालकस्य दत्तात्रेयसङ्गममालादेव स्वयं विवेकः मादुरभूदिति ॥ २४ ॥ रागिसङ्गो न कार्य इत्याह- न कामचारिलं रागोपहते शुकवत् ॥ २५ ॥ रागोपहते पुरुपे कामतः सङ्गो न कर्तव्यः । शुकवत । यथा शुकपक्षी प्रकृष्टरूप इति कृत्वा कामचरं न करोति । रूपलोलुपै- 'बन्धनभयात् । तद्वदित्यर्थः ।। २५ ॥ रागिसङ्गे तु दोपमाह- गुणयोगाद् बद्धः शुकवत् ॥ २६॥ तेषां सतें तु गुणयोगात तदीयरागादियोगाद बदः स्पात् । शुकत्रदेव । यया शुकपक्षी व्याधस्य गुणे रज्जुभिर्वद्धो भवति । तद्वदियर्थः । अथवा गुणितया गुणलोलुपैर्वद्धो भवति । शुक्रव. दिसर्थः । अयोक्तं सौभरिणा- ·सांस्यप्रवचनाप्ये न कालनियमो वामदेववत् ॥ २० ॥ पेदिकसाधनादेव भवतीत्पादिर्शानोदये कालनियमो नास्ति । वामदेववत् । वामदेवस्य जन्मान्तरीयसाधनेभ्यो गर्भेऽपि यथा ज्ञानोदयस्तथान्यस्यापीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः। तद्वैतत् पश्यन्नृषि- वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति तदिदमप्येतहि य एवं वेदाऽहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवतीत्यादिरिति । अहं मनु. रभवमित्यादिकाधर्म्यलक्षणाभेदपरं, सर्वव्यापकताख्यब्रह्मता- परं वा । सर्व समामोपि ततोऽसि सर्व इसादिस्मरणात । स इदं सर्वं भवतीति त्वौपाभिकपरिच्छेदस्यात्यन्तोच्छेदपरमिति ।। ननु सगुणोपासनाया अपि ज्ञानहेतुत्वश्रवणात् तत एव झाने भविष्यति । किमर्थं दुष्करसूक्ष्मयोगचत्ति ? तवाह-- अध्यस्तरूपोपासनात् पारम्पर्येण' यज्ञोपासकानामिव ॥२१॥ सिद्धिरित्पनुपज्ज्यते । अध्यस्तरूपैः पुरुषाणां ब्रह्मविष्णु- हरादीनामुपासनात् पारम्पर्येण ब्रह्मादिलोकमाप्तिक्रमेण सत्व- शुद्धिद्वारा वा ज्ञाननिष्पत्तिर्न साक्षात् । यथा पाक्षिकानामि- त्यर्थः ॥ २१॥ ब्रह्मादिलोकपरम्परयापि ज्ञाननिष्पत्तौ नास्ति नियम इत्याह-- इतरलाभेऽप्यावृत्तिः पश्चाग्नियोगतो जन्मश्रुतेः ॥ २२॥ निर्गुणात्मन इतरस्याध्यस्तरूपस्य ब्रह्मलोकपर्यन्तस्य लाभे- ऽप्यावृत्तिरस्तिाकुतो देवयानपर्यन ब्रह्मलोकं गतस्यापि धुपर्जन्य- घराऽमरयोपिपाग्निपञ्चके पश्चाहुतितो जन्मश्रवणाव । छान्दोग्य- पञ्चमभपाठके । असौ पावलोको गौतमाग्निरित्यादिनेत्यर्थः ।

·सांख्यप्रवचनभाये न कालनियमो वामदेववत् ॥ २० ॥ ऐहिकताधनादेव भवतीत्यादिर्शानोदये कालनियमो नास्ति । वामदेववत् । वामदेवस्य जन्मान्तरीयसाधनेभ्यो गर्भेऽपि यथा ज्ञानोदयस्तथान्यस्यापीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः । तदैतत् पश्यन्नृषि- मिदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति तदिदमप्येतहि य एवं वेदाऽहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवतीत्यादिरिति । अहं मतुः रभवमित्यादिकावैधर्म्यलक्षणाभेदपरं, सर्वव्यापकताख्यब्रह्मता. परं वा । सर्व समामोपि ततोऽसि सर्व इसादिस्मरणाव । स इदं सर्व भवतीति चौपाधिकपरिच्छेदस्पात्यन्तोच्छेदपरमिति ॥२०॥ ननु सगुणोपासनाया अपि झानहेतुत्वश्रवणाच तत एवं ज्ञान भविष्यति । किमर्थं दुष्करस्वक्ष्मयोगचर्येति ? तबाह- अध्यस्तरूपोपासनात् पारम्पर्येण यज्ञोपासकानामिव ॥२१॥ सिद्धिरित्यनुपज्ज्यते । अध्यस्तरूपैः पुरुपाणां ब्रह्मविष्णु- हरादीनामुपासनात् पारम्पर्येण ब्रह्मादिलोकमाप्तिक्रमेण सत्र- शुद्धिद्वारा का ज्ञाननिष्पत्तिर्न साक्षात् । यथा याशिकानामि. त्पर्थः ॥ २१ ॥ ब्रह्मादिलोकपरम्परयापि ज्ञाननिष्पत्तौ नास्ति नियम इत्याह- इतरलाभेऽप्यावृत्तिः पश्चाग्नियोगतो जन्मश्रुतेः ॥ २२ ॥ निर्गुणात्मन इतरस्याध्यस्तरूपस्य ब्रह्मलोकपर्यन्तस्य लाभे- ऽप्यात्तिरस्तिाकुतो देवयानपयेन ब्रह्मलोकं गतस्यापि धुपर्जन्य- घरापरयोपियाग्निपश्चके पञ्चाहुतिता जन्मश्रवणात । छान्दोग्य- पश्चममपाठके । असौ बावलोको गौवमाग्निरित्यादिनत्यर्थः ।

·४ चतुर्थोऽध्यायः। पञ्च ब्रह्मलोकादनातिचाप, तत् तत्रैव मायेगोत्पमनानपुरुष- विषयकमिति ॥ २२ ॥ ज्ञाननिष्पत्तिविरक्तस्यैवेत्यत्र निदर्शनमाह- विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं हंसक्षीरवत् ॥ २३ ॥ विरक्तस्यैव इयानां प्रकृत्यादीनां हानमुपादेयस्य चात्मन उपादानं भवति । यथा दुग्धजलपोरेकीभावापन्नयोर्मध्येऽसारजल. सांगेन सारभूतक्षीरोपादानं इंसस्पैन, न तु काकादेरित्यर्थः ॥२३॥ सिद्धपुरुषमादप्येतदुभयं भवतीत्याह- लब्धातिशययोगाहा तहत् ॥ २४ ॥ लब्धोऽतिशयो ज्ञानकाटा येन तत्सङ्गादप्युक्तं भवति इंस. चदेवत्पर्यः । यथालकस्य दत्तात्रेयसद्गममात्रादेव स्वयं विवेक प्रादुरभूदिति ॥ २४॥ गिसङ्गो न कार्य इत्याह- न कामचारित्वं रागोपहते शुकवत् ॥ २५ ॥ रागोपहते पुरुषे कामतः सो न कर्तव्यः । शुकवत । यथा शुकपक्षी प्रकृष्टरूप इति कृत्वा कामचरं न करोति । रूपलोलुपै. बन्धनभयाव । तदित्यर्थः ॥ २५ ॥ रागिसङ्गे तु दोघमाह- . गुणयोगाद् बद्धः शुकवत् ॥ २६ ॥ तेषां सङ्गे तु गुणयोगात तदीयरागादियोगाद वद्धः स्याद । शुकदेव । यया शुकपक्षी व्याघस्य गुण रज्जुभिर्वरो भवति । तद्वदियर्थः । अपवा गुणितया गुणलोलुपैर्बद्धो भवति । शुकर. दिसर्थः । अत्रैवोक्तं सौभरिणा- ·१६६ सांख्यप्रवचनमाये " स मे समाधि लवासामित्रमत्स्यस्य सद्भाव सहमैव नष्टः । परिग्रहः सनकृतों ममापं परिग्रहोत्याश्च महाविधित्सा, इति ॥२६ वैराग्यस्पाप्युपायम आधारयति द्वाभ्याम्- न भोगाद्रागशान्तिर्मुनिवत् ॥ २७ ॥ यथा मुनेः सौभरे गान रागशान्तिरभूत् । एवमन्येषामपि न भवतीत्यर्थः । तदुक्तं सौभरिणैव- आमृत्युतो नैव मनोरथानामन्तोऽस्ति विज्ञातमिदं मयाध । मनोरयासक्तिपरस्प चिचं न जायते वै परमार्थप्ताङ्गि, इति ॥ २७ ॥ अपि तु, । दोपदर्शनादुभयोः ॥ २८॥ उभयोः प्रकृतितत्कार्यपोः परिणामित्वदुःखात्मकत्वादिदोष- दर्शनादेव रागशानिर्भवति । मुनिवदेवेसर्थः । सौभरेहि सङ्ग दोषदर्शनादेव सङ्गे वैराग्यं श्रूयते- दुःखं यदेवैकशरीरजन्म तथा मख्यं तदिदं प्रसूतम् । परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैरनेकैर्वहुलीकृत तत, इति ॥ २८ ॥ रागादिदोपोपहतस्योपदेशग्रहणेऽप्यनधिकारमाह- न मलिनचेतस्युपदेशवीजप्ररोहोऽजवत् ॥ २९ ॥ उपदेशरूपं यज्ज्ञानक्षस्य वीजं, तस्याङ्करोऽपि रागादि. पलिनचित्ते नोत्पद्यते । अनवद । यथाऽजनाम्नि नृपे भाषाशोक- मलिनचित्ते वशिष्ठेनोक्तस्याऽप्युपदेशवीजस्य नाङ्कुर उत्पन्न इत्यर्थः ॥ २९ ॥ - किंबहुना, नाभासमात्रमपि मलिनदर्पणवत् ॥ ३०॥ आपातञानमपि मलिनचेतस्युपदेशान्न जायते । विषयान्तरः

·४ चतुर्थोऽध्यायः।
सञ्चारादिभिः प्रतिबन्धात । यया मलैः प्रतिवन्धानमालेनदर्पणेऽर्थों
न प्रतिविम्वति तद्वदित्यर्थः ॥ ३० ॥
यदि वा कश्चिज्ज्ञानं जायेत, तथाप्युपदेशानुरूपं न भवे.
दित्याइ.
न तजस्यापि तद्रूपता पङ्कजवत ॥ ३१॥
तस्मादुपदेशाज्जातस्यापि ज्ञानस्योपदेशानुरूपता न भवति।
सामग्येणानवयोधात् । पङ्कजवत् । यथा चीजस्योत्तमत्वेऽपि
पङ्कदोपाद बीजानुरूपता पङ्कजस्य न भवति, तदित्यर्थः । पङ्क-
स्थानीयं शिष्यचित्तम् ॥ ३१ ॥
मनु ब्रह्मलोकादिप्वैश्चर्येणेव पुरुषार्थतासिया किमर्थमेवा-
पता मयासेन मोक्षाय ज्ञाननिष्पादनं, तमाह-
न भूतियोगेऽपि कृतकृत्यतोपास्यसिद्धिवदुपास्य-
सिद्धिवत् ॥ ३२॥
ऐश्वर्ययोगेऽपि कृतकृत्यता कृतार्थता नास्ति । क्षयातिशय-
दुखैरनुगमात् । उपास्यसिदिवत् । यथोपास्यानां ब्रह्मादीनां
सिद्धियोगेऽपि न कृतकृत्यता। तेषामपि घोगनिद्रादौ योगाभ्याप्त-
श्रवणात । तथैव तदुपासनया मापदैश्वर्यस्यापीत्यर्थः । उपास्य-
सिदिवदिति वीप्साऽध्यायसमाप्तौ ॥ ३२ ॥
अध्यायत्रितयोक्तस्य विवेकस्यान्तरङ्गकम् ॥
आख्यायिकाभिः सम्मोक्तपत्राध्याये सपासतः ॥ १॥
इति श्रीविज्ञान भिक्षुनिर्मिते कापिलसायप्रवचनस्प
भाष्ये आख्यायिकाध्यायश्चतुर्थः ॥ ४॥

·सांख्यप्रवचनभाये
अथ पञ्चमोऽध्यायः॥५॥
स्वशास्त्र सिद्धान्तः पर्याप्तः । इतः परं स्वशाने पर पूर्व-
पक्षानपाकर्तुं पञ्चमाध्याय आरभ्यते । तत्रादावादिसूत्रेऽयशब्देन
यन्मगलं कृतं तद व्यर्थमित्याक्षेपं समाधत्ते--
मङ्गलाचरणं शिष्टाचारात फलदर्शना-
च्छतितश्चेति ॥ १॥
मङ्गलाचरणं यत् कृतं तस्यैतैः ममाणः कर्तव्यतासिद्धिरित्य-
ऽर्थः । इति-शब्दोदेस्वन्तराकाङ्क्षानिरासार्थः ॥ १॥
ईरासिद्धेरिति यदुक्तं तन्नोपपद्यते । कर्मफलदातृतया त.
सिदेरिति ये पूर्वपक्षिणतान्निराकरोति-
नेश्वराधिष्ठित फलनिष्पत्तिः कर्मणा तत्सिद्धेः ॥ २ ॥
ईश्वगधिष्ठिते कारणे कर्मफलरूपपरिणामस्य निष्पत्तिर्न यु-
क्ता । आवश्यकेन कर्मणैव फलनिष्पत्तिसम्भवादित्यर्थः ॥ २॥
ईश्वरस्य फलदातृत्व न घरतेऽपीसाह सूत्रः-
स्वोपकारादधिष्ठानं लोकवत् ॥ ३ ॥
ईश्वराधिष्ठातृत्वे स्त्रोपकारार्थमेव लोकवदधिष्ठान स्यादि.
त्यर्थः ।। ३ ।।
भवस्वीनरस्पाप्युपकारः का क्षतिरित्याशङ्याह-
लौकिकेश्वरवदितरथा ॥ ४ ॥
ईश्वरस्याप्युपकारस्वीकारे लौकिकेश्वरवदेव सोऽपि संसारी
स्पात् । अपूर्णकामतया दुःखादिप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ ४॥
तथैव भवत्तित्याशङ्याह---
पारिभाषिको वा ॥ ५ ॥

·५पश्चमोऽध्याय।
।
संसारमत्त्वेऽपि चेदीश्वरस्ताई साधुत्पन्नपुरूपे परिभाषा
मात्रमस्माकमिव भवतामपि स्यात् । संसारितामतिहतेचसयोकि.
रोधान्नित्यैश्वर्यानुपपत्तेरिसर्थः ॥ ५ ॥
ईश्वरस्याधिष्ठानत्वे वाधकान्तरमाह--
न रागाहते तत्सिद्धिः प्रतिनियनकारणत्वात ॥ ६ ॥
किञ्च । राग विना नाधिष्ठातृत्वं सिद्ध्यति । प्रत्तौ रागस्प
प्रतिनियतकारणत्वादित्यर्थः । उपकार इटामिदिः, रागस्तू.
स्कटेच्छति, न पौनरुत्त्यम् ॥ ६ ॥
नन्वेवमस्तु रागोऽपाश्चरे, तबाह---
तयोगेऽपि न नित्यमुक्तः ॥ ७॥
रागपोगेऽपि स्त्रीक्रियमाणे स नित्यमुक्तो न स्यात् । ततश्व
ते सिद्धान्तहानिरिसर्थः । किञ्च । प्रकृति प्रत्येक प्रकृतिपरि-
णामभूतेच्छादिना न सम्भवति । अन्योऽन्याश्रयात् । नित्येच्छा-
दिकं च मकृतौ न युक्तम् । श्रुतिस्मृतिसिद्धसाम्यावस्थानुपपत्तेः।
अतः सकारद्वयमवशिष्यते । तद्यथा- ऐश्वर्य किं मघानशक्ति-
सेनास्मदयिमतानामिछादीनां साहादेव चेतनसम्बन्धाव ! कि
वाऽपस्कान्तमणिवत सन्निधिसत्तामात्रेण प्रेरकत्वादिति ॥ ७॥
तत्राचं पक्ष पपति-
प्रधानशक्तियोगाचेत् सङ्गापत्तिः ॥८॥
प्रधानशक्तरिच्छादेः पुरुषे योगाद पुरुपस्यापि धर्मसहा-
पतिः। तथा च स यत् तत्र पश्पत्पनन्वागतस्तेन भवत्पसङ्गो हयं
पुरुष इस्पादिश्रुतिविरोध इसर्थः ॥ ८ ॥
अन्त्ये वाह-
सत्तामात्राचेत् सर्वेश्वर्यम् ॥ ९॥

·+ । १७० सांख्यप्रवचनमाध्ये अयस्कान्तवत् सन्निधिसत्तामात्रेणचेतनशय, ताई सर्वेषा. मेव तत्तत्सर्गेपु भोक्तृणां पुंसामविशेपेणैशर्यम् अस्सदभिमेतमेव सिद्धम् । अखिलभात्कृसंयोगादेव प्रधानेन महदादिसर्जनादिति । ततश्चैक एवेश्वर इति भत्रस्सिद्धान्तहानिरित्यर्थः ॥ ९॥ स्यादेतत् । ईश्वरसाधकममाणविरोधेनतेऽसतर्का एव । अन्पधै विधामत्तसहसः प्रधानमपि बाधितुं शक्यत इति । तत्राह- प्रमाणाभावान्न तत्सिद्धिः ॥ १ तसिद्धिनित्येश्वरे तावत मस्पर्श नास्तीत्यनुमानशब्दावेव प्रमाणे वक्तव्ये । ते च न सम्भवत इत्यर्थः ॥ १० ॥ असम्भवमेव प्रतिपादयति सूत्राभ्याम्- सम्बन्धाभावान्नानुमानम् ॥ ११ ।। सम्बन्धी व्याप्तिः । अभावोऽसिद्धिः । तथा च महदादिक सकर्तृकं, कार्यवादित्यायनुमानेष्वमयोजकतेन व्याप्यत्वासिख्या नेश्मरेऽनुमानमित्यर्थः ॥ ११ ॥ नाऽपि शब्द इत्याह- श्रुतिरपि प्रधानकार्यत्वस्य ॥ १२ ॥ अपने प्रधानकार्यत्वस्यैव श्रुतिरस्ति, न चेतनकारणत्वे । यथा- अजामकां लोहितशुलकृष्णां बहीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः, तद्धेदं तीव्याकृतमामीत तमामरूपाभ्यां व्याक्रियतेसादिरियर्थः । या च, तदक्षत बहु स्यामियादिश्चेतनकारणताश्रुतिः सा सर्गादायुत्पन्नस्य महत्तची- पाधिकस्य महापुरुषस्य जन्यज्ञानपरा । किं वा बहुभवनानुरोधा- द मधान एव, कूलं पिपतिपतीतिवद् गौणी । अन्यथा, साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चैयादिश्रुत्युक्तापरिणामिलस्य पुरुषेऽनुप- ·५पश्चमोऽध्यायः। पत्तरिति । अयं चेश्वरमतिषेध ऐश्वर्य वैराग्यामाचरज्ञान चिना- ऽपि मोलमतिपादनार्थं च मौढिवादमात्रमिति मागेव व्याख्यातम् । अन्यथा जीवव्यावृत्तस्येश्वरनित्यत्वादेगौणत्वकल्पनागौरवम् । औपाधिकानां नित्यज्ञानेच्छादीनां महदादिपरिणामानां चाङ्गी- कारेण कौटस्थ्याधुपपत्तेरियादिकं ब्रह्ममीमांसापां द्रष्टव्यमिति॥१२ नारियातो बन्ध इति यत् सिद्धान्तितं प्रथमपादे, तत्र परमतं विस्तरतः प्रघटकेन दुपयति । नाविद्याशक्तियोगो निःसङ्गस्य ॥ १३ ॥ परे माहुः- मधानं नास्ति, किन्तु ज्ञाननाश्यानाधनिया. ssख्या शक्तिश्चेतने तिष्ठति । तत एव चेतनस्य बन्धस्तन्नाशे च मोक्ष इति । तत्रेदमुच्यते । निःसङ्गतया चेतनस्याविद्याशक्तियोगः साक्षान्न सम्भवतीति । अविद्या बन्यस्मिस्तदाकारता । सा च विकारविशेषोऽधिकारहेतुसंयोगरूपं सद् विनानसम्भवतीसर्थः॥१३ नन्वविद्यावशादेवाविद्यायोगो वक्तव्यः । तथा चापारमा. पिकत्वान्न तया सङ्ग इति । तत्राह- तद्योगे तत्सिद्धावन्योऽन्याश्रयत्वम् ॥ १४ ॥ विद्यायोगादविद्यासिद्धी चान्योऽन्याश्रयत्वमात्माश्रयत्वम्। अनवस्था वेति शेषः ॥ १४ ॥ ननु वीजाकुरवदनवस्था न दोपायेसाशमाह- न बीजाकरवत् सादिसंसारश्रुतेः ॥ १५ ॥ वीजाङ्कुरवदप्यनवस्था न सम्भवति, पुरुपाणां सप्तारस्या- ऽविद्यायखिलानर्थरूपस्य सादित्वश्रुतेः । मलयमुपुप्यादावभाव. श्रवणादित्यर्थः । विज्ञानघन एवैतभ्यो भूनेभ्यः समुत्याय तान्यवा- नुविनश्यतीसादिभूतिमिहिं प्रलपादौ बुद्धिसत्यभावेन तदोपाधि- ·૨૭૨ . सांस्यप्रवचनमाये काविद्याविद्यायखिलसंसारशून्यं चिन्मान पुरुषाणां सिद्धमिति। तस्मादविधाप्पाविद्यकीति वाङ्मात्रम् ॥ १५ ॥ नवस्माकमविद्या पारिभापिकी, न तु योगोक्तानात्मन्यास- बुख्यादिरूपा । तथाच भवतां मघानवदेवास्माकमपि तस्या अखण्डा• ऽनादितया पुरुपनिष्ठतेऽपि नासद्गताहानिरित्पाक्कायां परि- कलितमविद्याशब्दार्थ विकल्प्य, दुपपति- विद्यातोऽन्यत्वे ब्रह्मयाधप्रसङ्गः ॥ १६ ॥ यदि विद्यान्यत्वमेवाविद्याशब्दास्ताहि तस्य ज्ञाननाश्यतपा ब्रह्मण आत्मनोऽपि वाघो नाशः प्रसज्ज्यते । विद्याभिन्नतादि- सर्थः ॥ १६॥ अवाधे नैफल्यम् ॥ १७ ॥ पदि त्वविद्यारूपमपि विद्यया न वाध्येत तर्हि विद्यावैफल्प- म् । अविद्यानिवर्तकत्वाभावादित्यर्थः॥ १७ ॥ पक्षान्तरं दृपयति- विद्याबाध्यत्वे जगतोऽप्येवम् ॥१८॥ यदि पुनविद्यया चेतने बाध्यत्वमेवाविद्यालमुच्यते तथा सति जगतः प्रकृतिमहदाखिलप्रपञ्चस्याप्येत्रमविद्यात्वं स्यात् । अथात आदेशो नेति नेत्यस्यूलमनावत्यादिश्रुतिभिर्मिथ्याज्ञान- स्येव प्रकृत्यादेरप्यात्मनि बाधितत्वादित्यर्थः । तथा चाखिल. प्रपञ्चस्यैवाविद्यात्वे सत्येकस्य ज्ञानेनाविद्यानाशादन्यैरपि प्रपञ्चो न दृश्येनेति भावः । विद्यानाश्पत्वं चाविद्यावं वक्तुं न शक्यते । विद्यानाश्यत्वेन विद्यानाश्यग्रहासम्भवादात्माश्रयादिति ॥ १८ ॥ तद्रूपत्वे सादित्वम् ॥ १९ ॥ भवतु वा यथाकथञ्चिद्रियाबाध्यत्वमेवाविद्यालम् । तथापि

·५ पञ्चमोऽध्यायः।
तादृशवस्तुनः सादित्वमेव पुरुपए, न वनादित्वं सम्भवति । दि.
ज्ञानयन एवेत्याधुक्तश्रुतिभिः प्रलयादौ पुरुषस्प चिन्मात्रस्वसिद्ध-
रियर्थः । अस्मन्मते च मलये पुरुषस्याऽसंसारित्वेऽपि स्वतन्त्र-
नित्यप्रधानसंयोगाव पुर्वन्ध उपपादितः । तथा प्रधानसंयोगेऽपि
प्राम्भवीपाविचक एव वासनादृष्टादिद्वारा निमित्तमित्यप्युक्तम् ।
तस्माद्योगदर्शनोक्तादन्पा नास्त्यविद्या । सा च बुद्धिधर्म एक,
न पुरुषधर्म इति सिद्धम् ॥ १९ ॥
अत्रैवाध्याये, कर्मनिमित्ता प्रधानप्रतिरिति यदुक्तं, तन्त्र पर.
पूर्वपक्ष समाधते मघट्टकेन-
न धर्मापलापः प्रकृतिकार्यवैचित्र्यात् ॥ २० ॥
अप्रत्यक्षतया धर्मापलापो न सम्भवतिमतिकार्येषु वैचिम्पा-
ऽन्यथानुपपत्या तदनुमानादित्यर्थः ॥ २० ॥
भमाणान्तरमप्पाह-
श्रुतिलिङ्गादिभिस्तत्सिद्धिः॥ २१ ॥
पुण्यो चै पुणेन भवति पापः पापेनेसादिश्रुतेः, स्वर्गकामोऽध-
मेधेन यजेतेति विध्यादिरूपालिझाद्योगिमसक्षादिमिश्च तसिद्धि-
रित्यर्थः ॥ २१ ॥
प्रसक्षाभावादमर्मासिद्धिारति परस्प हेतुपाभासीकरोति-
न नियमः प्रमाणान्तरावकाशात् ॥ २२ ॥
प्रत्यक्षाभावाद्रस्त्वभाव इति नियमो नास्ति । प्रमाणा-
न्तरेणापि वस्तूनां विषयीकरणादिसर्थः ॥ २२ ॥
धर्मवदधर्ममपि साधपति-
उभयत्राप्येवम् ॥ २३॥
धर्मादधर्मेऽप्येवं प्रमाणानीत्यर्थः ॥ २३ ॥

·१७५ सांख्यप्रवचनभाष्ये अर्थात् सिद्विवेत् समानमुभयोः ॥ २४ ॥ ननु विध्यन्यथानुपपत्तिरूपयाऽर्थापच्या धर्मसिद्धिः । साच नास्वधर्म इति कथं श्रीतलिङ्गातिदेशोऽधर्म इति चेन्न । पतः समानमुभयोधर्माधर्मयोलिङ्गमस्ति । परदाराम गछेदिति निषेध- विध्यादरेवाधर्मलिङ्गत्वादित्यर्थः ॥ २४ ॥ ननु धर्मादिकं चेत् स्वीकृतं तर्हि पुरुषाणां धर्मादिमश्वेन परि- णामाधापत्तिरिसाशङ्का परिहरति- अन्तःकरणधर्मत्वं धर्मादीनाम् ॥ २५ ॥ आदिशब्देन वैशेषिकशास्त्रोक्ताः सर्व आत्मविशेषगुणा गृह न्ते । न चवं प्रलयेऽन्तःकरणाभावाद्धर्मादिकं क तिष्ठत्विति वा- पम् । आकाशवदन्ताकरणस्यासन्तविनाशाभावात अन्तःकरणं हि कार्यकारणोभयरूपमिति मागेत्र व्याख्यातम् । अतः कारणा- ऽस्थे प्रकृसंशविशेपेऽन्तःकरणे धर्माधर्मसंस्कारादिकं तिष्ठ- तीति ॥ २५ ॥ स्यादेतत् । प्रकृतिकार्यवैविध्याछुत्यादेश्व धर्मादिसिद्धिरिति यदुक्तं, तदयुक्तम् । त्रिगुणात्मकमकृतस्तकार्याणां च भवतां श्रुक्षेत्र वाधात् । साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च । अथात आदेशो नेति नेति । अशब्दमस्पर्शमरूपमन्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच यद् इत्यादिना। न निरोधो न चोत्पत्तिः । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादिना चेति। तदेतत् परिहरति- गुणादीनां च नात्यन्तवाधः ॥ २६ ॥ . गुणानां सत्त्वादीनां, तद्धर्माणां च मुखादीनां, तरकार्याणा- मापि महदादीनां स्वरूपतो नास्ति वापः, किन्तु संसर्गत एव चेतने बाधोऽयस्यौप्ण्यवाधवत् । तथा कालत एवावस्यादिभिर्वाधो ·५ पञ्चमोऽध्यायः। गुणाधखिलपरिणामिन इत्पर्यः ॥ २६ ॥ कुनः पुनः सरूपत एवं बाधो न भवति, स्वममनोरयादि. पदार्थवदित्याकाडायामाह- पञ्चावपश्योगात् सुखसंवित्तिः ।। २७ ।। अत्र विशिष्य पक्षीकरणाप विवादचिपपैकदेशस्य सुख- मानस्य ग्रहणं सर्वविपपोपलक्षकम् । मुखादिसंवित्तिरिति पाठस्तु समीचीनः । पञ्चावयवाश्च न्यायस्य प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिग- मनानि । तेषां योगान्मेलनात सुखाद्यखिलपदाप्तिदिरित्यर्थः । भयोगश्चापम् । मुखं सत् । अर्धक्रियाकारित्वात् । यप्रदक्रिपा. कारि तत् तद सन् । यथा चेतनाः । पुलकादिरूपाक्रिपाकारि च सुखं, तस्माद तदिति । चेतनानां याविकारित्वेऽपि विषय. प्रकाश एवाऽयक्रियेति । नास्तिकं प्रति च व्यतिरेक्पनुमान फर्तव्यम् । तत्र च शशशृङ्गादिष्टान्त इति ॥ २७ ।। भसमातिरिक्त ममाणमेव न भवति, व्याप्यत्वाद्यसिद्धरिति चार्वाकः पुनः शङ्को- न सकृद्ग्रहणात् सम्बन्धसिद्धिः ॥ २८॥ सका सहचारग्रहणात् सम्बन्धो व्याप्तिन सिद्ध्यति । भूप- स्त्वं चाननुगतम् । अतो व्याप्तिग्रहासम्भवान्नानुमानेनार्थसिद्धिरि- स्पर्थः ॥ २८॥ समायने-- नियतधर्मसाहित्यमुभयोरेकतरस्य वा व्यातिः ॥२९॥ धर्मसाहिसं धर्मतायां साहिसम् । सहवार इति यावत् । तथाचोभयोः साध्यमाधनयोरेकतरस्य सापनमात्रस्य वा नियतः अव्यभिचरितो यः सहचारः स व्यासिरित्यर्थः । उभयोरिति

·साएपप्रधचनमाध्ये
समन्याप्तिपक्षे मोक्तं, नियमश्चानुकूलतण ग्राह्य इति न म्याप्तिग्रहा-
ऽसम्भव इति भावः ॥ २९ ॥
व्याप्तिक्ष्पमाणशत्यादिरूप पदार्थान्तरं न भवती साह-
न तत्वान्तरं वस्तुकल्पनाप्रसक्तः ॥ ३० ॥
नियतधर्मसाहियातिरिका व्याप्तिन भवति । व्याप्तित्वाश्रप-
स्य वस्तुनोऽपि कल्पनामसङ्गात् । अस्माभिस्तु सिद्धवस्तुन एवं
व्याप्तिवमानं क्लप्तमित्यर्थः ॥ ३० ॥
परमतमाह-
निजशक्त्युङ्वामित्याचार्याः ॥ ३१ ॥
अपरे त्वाचार्या व्याप्यस्य स्वशक्तिजन्यं शक्तिविशेषरूपं
तत्वान्तरमेव व्याप्तिरित्पाहुनिजशक्तिमात्रं तु याबद्र्व्यस्थायि-
तया न व्याप्तिः । देशान्तरगतस्य धूमस्यापिं वह्नयव्याप्यत्वा
व । देशान्तरगमनेन च सा शक्ति श्यत इति नोक्तलक्षणेऽति-
च्याप्तिः । स्वमते तूत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वेन घूमो विशेषणीय इति
भावः ॥ ३१ ॥
आधेयशक्तियोगे इति पश्चशिखः ॥ ३२ ॥
बुद्धयादिपु प्रकृत्यादिव्याप्यताव्यवहाराद् आधारताशक्ति-
पिकताधेयताशक्तिमत्त्वंचव्याप्यत्वमिति पञ्चशिख इसर्थः।।३२
नन्याधेयशक्तिः किमर्थं कल्प्यतें व्याप्पस्य बरतुनः स्वरूप
शाक्तिरेव व्याप्तिरस्तु । तत्राह-
न स्वरूपशक्तिर्नियमः पुनर्वादप्रसक्तः ॥ ३३ ॥
स्वरूपशक्तिस्तु नियमो व्याप्तिन भवति पौनरुत्यप्रसङ्गात्।
घटः कलश इतिवद् बुद्धिाप्येत्यत्राप्यर्थाभेदेनेत्यर्थः । स्वरूपमिति
वक्तव्ये वाक्तिपदोपादानं व्यासाप्यधर्मतोपपादनाय ॥ ३३ ॥

·१७७
५पञ्चमोऽध्यायः।
.
पौनरुत्य स्वयमेव चिहणोति-
विशेषणानर्थक्यप्रसक्तेः ॥ ३४ ॥
पूर्वमुत्र एवं व्याख्यातमापमिदम् ॥ ३४ ॥
दूपणान्तरमाह-
पल्लवादिष्वनुपपत्तेव ॥ ३५ ॥
पल्लवादिषु क्षादिव्याप्यतास्ति । स्वरूपाक्तिमात्रं तु तस्प
लक्षणं न सम्भवति । छिन्नपल्लवेऽपि स्वरूपशक्तरनपायेन सदानी-
मपि च्याप्पतापत्तेरित्यर्थः । आधेयशक्तिस्तु छदकाले विनऐति,
न तदानीं व्याप्तिरिति भावः ॥ ३५ ॥
ननु किं पञ्चशिखेन निजशक्तपुद्भवो व्याप्तिरेव नोच्यते,
सहि धूमस्य वयाधेयत्वाभावाद्यव्याप्यतापत्तिरिति । तत्राह-
आधेयशक्तिसिद्धौ निजशक्तियोगः
समानन्यायात् ॥ ३६॥
आधेपशक्ताप्तित्वसिद्धौ निजशक्त्युद्भवोऽपि व्याप्तित्वेन
सिद्ध एव । समानन्यापात् । युक्तिमाम्यादित्यर्थः । अननुगमस्तु
नानार्थशब्दवन्न दोपाय । एवं स्वमतेऽपि नानाविधसहचारा एव
च्याप्तयो वोध्याः । न चैत्रमप्यनुमितिदेतुवे . व्याप्तीनामननुगमः
स्यादिति वाच्यम् । तृणारणिमण्यादिवत् कार्यगतवैजासाद्युप-
पत्तेरिति । पञ्चावयवयोगाद् गुणादिसिद्धिरिति यदुक्तं तदुप-
पादनाय व्याप्तिनिर्वचनेनानुमानमामाण्ये याधकमपास्तम् ॥३६॥
इदानीं पञ्चावयवरूपशब्दस्य ज्ञानजनकत्वोपपत्तये शब्द.
शत्यादिनिर्वचनेन तदनुपपत्तिरूपं शब्दप्रामाण्ये परेषां वाधक-
मपास्यते-
वाच्यवाचकभावः सम्बन्धः शब्दार्थयोः ॥ ३७ ॥

·सांस्यप्रवचनमाप्ये
अर्थे वाच्यताख्या शक्तिः शन्दे वाचकताख्या शक्तिस्ति
सैत्र तयोः सम्पन्धोऽनुगोगितावत् । तज्ज्ञानाच्छन्देनार्थीपस्थिति-
रित्यर्थः ॥ ३७॥
शक्तिग्राहकाण्याह-
त्रिभिः सम्बन्धसिद्धिः ॥ ३८ ॥
आमोपदेशो वृद्धव्यवहारः प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यम् ।
इत्येतस्त्रिभिरुक्तमम्बन्धी गृयत इत्यर्थः ॥ ३८ ॥
न कार्ये नियम उभयथा दर्शनात् ॥ ३९ ॥
स च शक्तिग्रहः कार्य एव भवतीति नियमो नास्ति । लोके
कार्यवदकार्येऽपि व्यवहारादिदर्शनादिसर्थः । यथाहि गामा-
नपेत्यादिकार्यपरवाक्याद् वृद्धस्य गवानयनादिव्यवहारो दृश्यते ।
एवमेव पुत्रस्ते जात इत्यादिसिद्धपरवाक्पादपि पुलकादिव्यव-
हारो दृश्यत इति । सिदार्थशब्दप्रामाण्पसिद्धौ च विवेके वेदान्त-
मामापं सिद्धमित्याशयः ॥ ३९ ॥
नतु भवतु लोके सिद्धे शाक्तिग्रहोऽर्थप्रत्ययादिदर्शनाद ।
वेदे तु कथं भविष्यत्यकार्यवोधनवैयादिति । तत्राह-
लोके व्युत्पन्नस्य वेदार्थप्रतीतिः ॥ ४० ॥
लोके शाब्दशक्तिव्युत्पन्नस्य पुरुषस्य तदनुसारेणैव वेदार्थ-
प्रतीतिः । न हि लोके शक्तिभिन्ना वेदे च भिन्ना । य एवं
लौकिकास्त एव वैदिका इति न्यायात् । अतो लोके सिद्धार्थपर-
खसिद्धी चेदेऽपि तत् सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ ४० ॥
अत्र शङ्कते-
न त्रिभिरपौरुषेयत्वाद्वेदस्य तदर्थस्या-
ऽप्यतीन्द्रियत्नात् ॥ ४१॥

·५पथमोऽध्यायः ननु त्रिभिराप्तोपदेशादिमिदवाब्देन शक्तिग्रहः सम्भवति । वेदस्यापौरुषेयत्वेन तदर्थेष्वाप्तोपदेशासम्भवात् । तथा वेदार्यस्या- Saiन्द्रिपतया तत्र वृद्धव्यवहारस्य प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्परम च ग्रहीतुमवाक्पवादित्यर्थः ॥ ४॥ तत्रातीन्द्रियार्यत्वमादौ निराकरोति- न यज्ञादेः स्वरूपतो धर्मत्वं वैशिष्ट्यात् ॥ १२॥ यदुक्तं तन्न । यतो देवतादेवयकद्रव्यत्यागादिरूपस्य यज्ञ- दानादेः सम्पत एवं धर्मतं वेदविहितत्व, वैशिष्ट्यात प्रा. फलकत्ताद । यज्ञादिकं वेच्छादिरूपत्वान्नातीन्द्रियम् । न तु यज्ञा- दिविषयाकापूर्वस्य धर्मत्वं, येन वेदविहितच्यातीन्द्रियता स्पादि- त्पर्यः । ननु तथापि देवताद्यतीन्द्रियार्थघटितत्वमस्तीतिचेन्न । अतीन्द्रियेप्वाप पदार्थतावच्छेदकेन सामान्यरूपेण प्रतीक्ष्यमाण- लादिति ।। ४२॥ यञ्चोक्तमपौरुषेयत्वेनाप्तोपदेशामात्र इति, तदपि निराकरोति- निजशक्तिय॑त्पत्त्या व्यवच्छिद्यते ॥ १३ ॥ अपौरुषेयत्वेऽपि वेदानां स्वाभाविकी पार्थेषु शक्तिरास्त सेवासद्धपाम्पसभियुत्पत्यास्य शब्दस्यायमर्थ इत्येवंरूपया व्य- वच्छियते शिष्येभ्योऽन्तराद व्यावसोपदिश्यते, न वाधुनिक- शान्दवद स्वयं सङ्केत्यते, येन पौरुपेत्यापेक्षा स्वादिसर्पः ॥४३॥ ननु तथाप्यतीन्द्रियदेवताफलादिषु कथं माक्तिग्रहो वैदिक- पदानां स्याद, वाह- योग्यायोग्येषु प्रतीतिजनकत्वात तत्सिदिः ॥ १४॥ प्रत्यक्षामराक्षेषु पदार्येषु सामान्यथर्षपुरस्कारेण तासादिः शक्तिनहो भवति । साधारण्येन पदानां प्रतीतिजनकत्वस्यानु- ·- १८० सांस्यप्रवचनमाये भवसिद्धत्वात् । विशेपस्वतीन्दियोऽपूर्व एव चाक्पार्थः । न च तस्प ग्रहणं मागपेक्ष्यते इसर्थः ॥ ४४ ॥ शाब्दमामाण्यमसङ्गेनेव शब्दगतं विशेपमधारयति- न नित्यत्वं वेदानां कार्यत्वश्रुतेः ॥ ४५ ॥ स तपोऽनप्पत तस्मात् तपस्तेपानाद त्रयो वेदा अजाय- नतेत्यादिश्रुतेदानां न नित्यत्वमित्यर्थः । वेदनित्यतावाक्यानि च सजातीयानुपूर्वीपवादानुच्छेदपराणि ॥ ४५ ॥ सहि कि पौरुषेपा वेदाः ? नेत्याह- न पौरुषेयत्वं तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् ॥ ४६ ॥ ईश्वरमतिपेशादिति शेपः । मुगमम् ।। ४६ ।। अपरः कर्ता भवस्वित्याकाङ्खायामाह--- न मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात् ॥ ४७॥ जीवन्मुक्तधुरीणो विष्णुर्विशुद्धसत्त्वतपा निरतिशयसर्व- ज्ञोऽपि वीतरागवाद सहस्रशाखवेदनिर्माणायोग्यः । अमुक्तस्व. ऽसर्वज्ञत्वादेवायोग्य इत्यर्थः ॥ ४७ ॥ नन्वेवमपौरुषेयत्वानित्यत्वमेवागतं, तवाह- नापौरुषेयत्वान्नित्यत्वमङ्करादिवत् ॥ ४० ॥ स्पष्टम् ॥४८॥ नन्वङ्कुरादिष्वपि कार्यत्वेन घटादिवत् पौरुषेयत्वमनुमेयं, तत्राह- तेषामपि तद्योगे दृष्टवाधादिप्रसक्तिः ॥४९॥ यत् पौरुपेयं तच्छरीरजन्यमिति व्याप्तिलोंके दृष्टा । तस्या बाधादिरेवं सति स्यादित्यर्थः ॥ ४९ ॥ नन्वादिपुरुषोच्चरितत्वावेदा अपि पौरुषेया एवेसाह- ·५ पञ्चमोऽध्यायः। १८१ . यस्मिन्नदृष्टेऽपि कृतबुद्विरुपजायते तत् पौरुषेयम् ॥५०॥ दृष्ट इवादृष्टेऽपि यस्मिन् वस्तुनि कृतबुदिर्बुद्धिपूर्वकत्वबुद्धि- जायते तदेव पौरुपेयमिति व्यवाहियत इयर्थः । एतदुक्तं भवति । न पुरुषोचरिततामात्रेण पीरुपेयत्वम् । श्वासप्रश्वासपो: सुषुप्ति- कालीनयोः पौरुषेयत्वव्यवहाराभावात् । किन्तु बुद्धिपूर्वकत्वेन । वेदास्तु निःश्वासवदेवापशादबुद्धिपूर्वका एव स्वयम्भुवः सकाशात स्वयं भवन्ति । न ते पौरुषेयाः । तथा च श्रुतिः। तस्यैतस्य महतो भूतस्य निश्चसितमेतद्यग्वेद इत्यादिरिति ॥५०॥ नन्ने यथार्थवाक्यार्थज्ञानपूर्वकलाच्छुकवाक्यस्येव दाना- मपि मामाण्यं न स्यात, तत्राह- निजशक्त्यभिव्यक्तः स्वतः प्रामाण्यम् ॥ ५१ ॥ वेदानां निना स्वाभाविकी या यथार्थतानजननशक्तिस्तस्या मन्त्रायुर्वेदादाभिव्यक्तरुपलम्मादखिलवेदानामेव स्वत एव मा. पाण्यं सिद्ध्यति, न वक्तृपयार्थज्ञानमूलकलादिनेसर्थः । तथा च न्यायसूत्रम् । मन्त्रायुर्वेदमामाण्यवञ्च तत्मामाण्यमिति । गुणादी- नाच नासन्तबाध इति प्रतिज्ञायां न्यायेन मुखादिसिद्धरियेको हेतुरुपन्यस्तः, मपश्चितश्च ॥ ५१ ॥ साम्प्रतं तस्यामेव हेत्वन्तरमाह- नृशृङ्गवत् ॥ ५२॥ आस्तां तावत् पञ्चावयवेन मुखादिसिद्धिः । ज्ञानमात्रादपि तसिद्धिः । असन्तासत्वे मुखादीनां ज्ञानमेव नोपपद्यते । नर- शृङ्गादीनाममानादित्यर्थः । तथाच ब्रह्मसूत्रम् । नाभाव उप- लब्धेरिति । शुक्तिरजतस्वममनोरथादौ च मनःपरिणामरूप एवा. ऽर्थः प्रतीयते, नात्यन्तासनिति वक्ष्यति ॥ ५२ ॥ नासतः ख्यानं ·१८२ सांस्यप्रवचनमाध्ये नन्येवं गुणादिरसन्तं सम्मेत्र भवतु । तथा च नासन्तबाध इत्यन्तपदवैयमिति । तत्राह-- न सतो वाधदर्शनात् ॥ ५३ ॥ अवन्तसतोऽपि गुणादेर्भानं न युक्तम् । विनाशादिकाले बाघदर्शनाद । चैतन्ये भासमानस्य जगतश्चैतन्य एव वाघदर्शना. च । अथात आदेशो नेति नेति, नेह नानास्ति किचन, यत्र देवा न देवा माता न मातेत्यादिश्रुतिभिन्यायै श्वेत्यर्थः ।। ५३ ।। नन्वेवमपि सदसयां भिन्नमेव जगद्भवतु । तथाप्यसन्ता बाधप्रतिषेधोपपत्तिरिति, तत्राह- नानिर्वचनीयस्य तदभावात् ॥ ५४॥ सत्वेनासत्वेन चानिर्वचनीयं तादृशास्यापि भान न घटने । तदभावात् । सदसद्भिन्नवस्त्वप्रसिद्धरित्यर्थः । दृष्टानुसारेणैव कल्पनाया औचिसादिति भावः ॥ ५४ ॥ नन्वेवं किमन्ययाख्यातिरेवेष्टा, नेत्याइ- नान्यथाख्यातिः स्ववचोव्याघातात् ॥ ५५॥ अन्यद्रस्त्वन्यरूपेण भासत इत्यपि न युक्तम् । स्वत्रचोव्यापा- ताद । अन्यत्रान्यरूपस्य नृशृङ्गतुल्यत्वमन्यथा शब्देनोच्यतेऽन्य- था च तस्य भानमुच्यत इति स्ववच एवं व्याहतम् । असतो भानासम्भवस्यान्यथाख्यातिवादिभिरपि वचनादिसर्थः । पुरो- चतिन्यसत्त्वेऽन्यत्र तत्सताया भानामयोजकत्वमिति भावः । नच सर्ववासतो भाने सामग्री न सम्भवति, सन्निकर्षाद्यभावादित्यतः कचित् सत्तामात्रमपेक्ष्यत इति वाच्यम् । अनादिवासनाधाराया एवं भ्रमहेतुत्वसम्भवादिति ॥ ५५ ॥ नासन्तवाघ इति पूर्वोक्त वियानः स्वमिद्धान्तमुपसंहरति- ·६ पथमोऽध्यायः। ८३ -- सदसल्यातिर्वाधावाधात् ।। ५६ ॥ सदसरख्यातिरेव सपा गुणादीनाम् । कुतः । बाधावा. धात । तत्र स्वरूपेणावाधः सर्ववस्तूनां नित्यत्वाद । संसर्गतस्तु बाधा सर्ववस्तूनां चैतन्येऽस्ति । यथा पटादिषु लौहिसादेस्तद्वत् । तथावस्थाभिरपि वाघोऽखिलपरिणामिनां कालादिमित्यर्थः । वाघश्च मतिपन्नथपिणि निषेधबुद्धिविषयत्वम् । असत्य स्वभावः। सोऽपधिकरणस्वरूप इति । न च सदसत्वयोर्विरोध इति चा- ज्यम् | प्रकारभेदेनाविरोधात । पथाहि लौहिसं बिम्वरूपेण सद, स्फटिकगतमतिविम्वरूपेण चासदिति दृष्टम् । यथा वा रजतं वणिग्वीगीस्थरूपेण मच्छुयध्यानपेण चासव, तथैव सर्व जगत स्वरूपतः सद, चैतन्यादावध्यस्तरूपेण चासदिति। तदुक्तम्- "अर्थे हविद्यमानेऽपि संस्मृतिन निवर्तते । ध्यायतो विपयानस्य स्त्रप्रेऽनागमो यथा, इति ॥ एवमेवावस्थाभेदेनापि सदसत्त्वमविरुद्धम् । यथाहि क्षादिः मरूदाद्यवस्थाभिः सन्नप्यकुराधनस्थाभिरसन भवति, तथैव भकृ त्यादिकं सदसदामकामात । तदुक्तम् -- अव्यक्तं कारणं यद तमित्यं सदसदात्मकम् । प्रधान प्रकृतिश्चेति पदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः, इति । एतचास्माभिनयमीमांसाभाप्ये योगवातिक च अपश्चितमि- ति दिक् ॥ ५६ ॥ अयं विचारः पर्याप्त इदानीं वान्दविचारस मसङ्गागत आग- न्तुकत्यान्ते प्रस्तुपो- प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्दः ।। ५७ ॥ प्रत्पेकवर्णेभ्योऽतिरिक्त कलश इत्यादिरूपकमखण्डमेकपद .

·सांस्यप्रधचनमाये स्फोट इति योगैरभ्युपगम्यते कम्बुग्रीवाद्यवयवेभ्योऽतिरिक्तो घटाधवयवीव । स च शब्दविशेषः पदाख्योऽर्थस्फुटीकरणात स्फोट इत्युच्यते । स शब्दोऽमामाणिकः । कुतः । प्रतीत्यप्रती- तिभ्याम् । स शब्दः किं प्रतीयते. न वा । आये येन वर्णसमु- दायेनानुपूर्वी विशेषविशिष्टन सोऽभिव्यज्यते, तस्पैनार्यप्रत्यायक- त्वमस्तु । किमन्तर्गडुना तेन । अन्त्ये त्वज्ञातस्फोटस्य नास्यर्थप्र- त्यानयशक्तिरिति पर्या स्फोटकल्पनेत्पर्यः ॥ ५७ ॥ पूर्व वेदानां निसत्वं प्रतिपिद्धमिदानी वर्णनिसत्तमपि प्रति- पेपति- न शब्दनित्यत्वं कार्यताप्रतीतेः ॥ ५८ ॥ स एवायं गकार इत्यादिमत्यभिज्ञावलावर्णनित्यत्वं न युक्त- म् । उत्पन्नो गकार इत्यादिप्रसयेनानित्यत्तसिद्धरित्यर्थः । मस्य- भिज्ञा च तज्जातीयताविषयिणी । अन्यथा घटादेरपि प्रत्यभिनया नित्यतापतेरिति ॥५८॥ शङ्कते- पूर्वसिद्धसत्त्वस्याभिव्यक्ति पेनेव घटस्य ॥ ५९॥ ननु पूर्वसिद्धमत्ताकस्पैच शब्दस्य ध्वन्यादिभिर्याभिव्यक्ति- स्तन्मात्रमुत्पत्तिः प्रतीतेविषयः । अभिव्यक्तौ दृष्टान्तो, दीपेनेत्र घटस्यति ॥ ५९॥ परिहरति- सत्कार्यसिद्धान्तश्वेत सिद्धसाधनम् ॥ ६ ॥ अभिव्यक्तिर्यधनागतावस्थालागेन वर्तमानावस्थालाभ इत्यु- च्यते तदा सत्कार्यसिद्धान्तः । तादृशनिसलं च सर्वकार्याणामेवेति सिद्धसाधनामित्यर्थः यदि च वर्तमानतयासत एव ज्ञानमात्ररूपिणी- ·५ पञ्चमोऽध्यायः अभिव्यक्तिरुच्यते तदा घटादीनामपि नित्यतापत्तिः । कारण- च्यापारण ज्ञानस्यैवोत्पांतमतीतिविपयत्वौचित्यादिति भावः॥६० आत्मद्विते पूर्वानुक्तमपि वाधकमुपन्यसनीयमित्येतदर्थमात्मा- द्वैतनिरासः पुनरारभ्यते- नाद्वैतमात्मनो लिङ्गात् तद्भेदप्रतीतः ॥ ६१ ॥ यद्यप्यात्मनामन्योऽयं मेदवाक्यवदभेदवाक्यान्पपि सन्ति, तथापि नाद्वैतं नात्यन्तमभेदः । अनादिवाक्यस्थैः प्रकृतित्यागा- ऽत्यागादिलिङ्दस्पैव सिद्धोरेत्पर्धः । न घसन्ताभेदे तानि लि. ङ्गान्युपपद्यन्ते । अमेदवाक्यानि तु साम्यादिश्रुत्येकवाक्यतया वैधादिलक्षणाभेदपरतयोपपद्यन्ते । अभिमानादिनित्यन्यथा- ऽनुपपत्त्यापि तत्परत्वावधारणाचेति ॥ ६१ ॥ आत्मनामभेदे लिङ्गं वाधकमुक्तम् । आत्मैवेदं सर्व, ब्रह्मवेदं सर्वमिति श्रुयात्मनोऽनात्मभिरवते तु प्रत्यक्षमपियाधकमस्तीत्याह- नानात्मनापि प्रत्यक्षवाधात् ।। ६२ ॥ अनात्मनापि भोग्यमपञ्चेनात्मनो नाद्वैनम् । प्रत्यक्षेणापि वाधात् । आत्मनः सर्वभोग्याभेदे घटपटयोरप्यमेदः स्यात् । घटादेः पटाद्यमिन्नात्माभदात् । स च भेदग्राहकप्रत्यक्षवाधित इत्यर्थः ।। ६२ ॥ नोभाभ्यां तेनैव ॥ ६॥ उभाभ्यां समुच्चिताभ्यामप्पात्मानात्मभ्यां नात्यन्ताभेदस्तनैव हेतुद्रयेनेत्यर्थः ।। ६३ ॥ नन्वेवमात्मवेदमित्पादिश्रुतीनां का गतिरिति । तत्राह-- अन्यपरत्वमविवेकानां तन ।। ६४ ॥ अविवेकानामविवेकि पुरुषान् मति तबादतेऽन्यपरत्वमपासना- ·सांण्यप्रवचनमाये . ऽर्थकानुनाद इत्यर्थः । लोके हि शरीरशरीरिणोभाग्यभोक्त्रोचा- ऽविवेकनाभेदो व्यवहिगतेऽहं गौरो ममात्मा भद्रमेन इत्यादिः। अतस्तमेव व्यवहारमनूच तानेव प्रति तथोपासनां श्रुतिर्विदधाति सत्त्वशुष्यामिति । अत एव परमार्थदशायामुपास्यानामात्मलं मतिपेधति श्रुति:- यन्मनसा न मनुते येनादुनों मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते, इत्यादिनेति ॥६४|| एकात्मवादिनां जगदुपादानकारणमपि न सम्भवतीसाह- नात्माविद्या नोभयं जगदुपादानकारणं निःसङ्गत्वात ॥ ६५ ॥ केवल आत्मा आत्माश्रिता वाऽविद्या समुचितंत्रा कपालद्वय. बदुभयं न जगदुपादानं सम्भवति । आत्मनोऽसङ्गत्वात् । सगा. ख्यो हि यः संयोगविशेपस्तेनैव द्रव्याणां विकारो भवति । अतो. ऽसद्गत्वाद केवलस्यात्मनोऽद्वितीयस्य नोपादानत्वं, नाविद्या- द्वारापि सम्भवति । असङ्गत्वेनाविद्यायोगस्य पागेव निरस्तत्वात् । प्रयेकोपादानत्ववदेवोभयोपादानत्यमप्यसङ्गत्वादेवाऽसम्भवीयर्थः। यदि चाविद्या द्रव्यरूपा पुरुपाश्रिता गगने वायुवदिष्यते, त- द्वात्माद्वैतहानिः । तथा प्रकृतिरेव सेति सिद्धमाधनं च । तादृशं चाविभागेनाद्वैतमस्माकमपीटमेव । सदेव सौम्पेदभग्र आमीदेक- मेवाद्वितीयं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्यापि चाविभागरूपमेवाऽद्वैतं प्रतिपाद्य- तेन तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत् पश्यदिति श्रुत्य- न्तरात् । तथा चोक्तम् । आसीज्ज्ञानमयोऽप्यर्थ एकमेवाविकल्पितम् । तयोरेकारो ह्यर्थः प्रकृतिश्चोभयात्मिका ॥ ज्ञान वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते, इति ।

·५ पञ्चमोऽध्यायः। अविकल्पितमविभक्तम् । तस्माद्वेदान्तानामखण्डात्माद्वैतं नार्थः तथाप्याधुनिका वेदान्तिनोऽवत्पपूर्वपक्षजातमेव ब्रह्मपीमांसा- सिद्धान्ततया कल्पयन्ति । तत् तु ब्रह्मसूत्रानुक्तत्वेन प्रत्युत तद्विरो- धेन च अस्माभिस्तत्रैव निराकृतमिति । अत्र च ब्रह्ममीमांसा- सिद्धान्तो न दृष्यते । भपितु वेदान्तेष्वापाततः सम्भावितोऽर्थ एवं निराक्रियत इति स्मर्तव्यम् । एवमुत्तरसूत्रेष्यपि ॥६५॥ प्रकाशास्वरूप आत्मेति स्वयं सिद्धान्तितम् । तत्र ससं वि. ज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतेरानन्दोऽप्यात्मनः स्वरूपमिति पूर्वपक्षं नि- राकरोति- नैकस्यानन्दचिद्रूपत्वे द्वयोर्मेंदात् ॥ ६६ ॥ एकार्पण आनन्दचैतन्योभयरूपत्वं न भवति । दुःखज्ञान- काले सुखाननुभवेन सुखज्ञानयो दादित्यर्थः । न च ज्ञानविशेषः मुखमिति वक्तुं शक्यते । आत्मस्वरूपज्ञानस्याऽखण्डताद । अत एव चैतन्यानुभवकाले सुखस्यावरणमपि वक्तुं न शक्यते । अखण्ड- खेनानन्दावरणे दुःखं जानामीत्यनुभवानुपपत्तेः। न ह्यात्मनोंऽश- भेदोऽस्ति, पेनानन्दांशावरणेऽपि चैतन्यांशो मायादिति । न च श्रुतिबलेनैतेऽसत्तौ इति वाच्यम् । नानन्दं न निरानन्दाम- त्यादिश्रुत्या, अदुःखममुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकमित्यादिस्मृत्या चानन्दामावस्यापि प्रतिपादितत्वेन तर्कस्यैवात्रादर्तव्यत्वादिति॥६६ नवेवमानन्दरूपताश्रुतेः का गतिस्तत्राह-- दुःखनिवृत्तौणः ।। ६७॥ दुःखनिटत्यात्मनि श्रौत आनन्दशब्दो गौण इत्यर्थः । तदु- तम् । मुखं दुःखमुखात्यय इति । न निरानन्दमिति श्रुतिस्त्वौ- पाधिकानन्दपरा । सबसङ्कल्पत्वादिश्रुतिवादति । यतु निरुपाधि- ·सांख्यप्रवचनभाये प्रियत्वेनात्मनः सुखरूपत्वानुमान कश्चिदाह । तन्न । दुःखाभाव. रूपतयापि प्रेमोपपत्तेः । सुखत्वादिवदात्मत्वस्यापि प्रेमप्रयोजक- वाच । अन्यथा परसुखेऽपि मेमापत्तेरिति ॥ ६७ ॥ गौणयोगे बीजमाह- विमुक्तिप्रशंसा मन्दानाम् ॥ ६८ ॥ मन्दानज्ञान प्रति दुःखनिवृत्तिरूपामात्मस्वरूपमुक्ति मुखलेन श्रुतिः स्तौति गरोचनार्थमिसर्थः ॥ ६८ ॥ अन्तःकरणोपपत्तेः पूर्वोक्ताया आलस्येनोपपत्नये मनोवैभव पूर्वपक्षमपाकरोति- न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाहा वास्यादिवच्चक्षुरादिवत् ॥ ६९॥ मनसोऽन्तःकरणसामान्यस्य न विभुत्वम् । करणत्वात् । पास्यादिवत् । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पोइन्द्रियवादप्यन्तःकरण- विशेपस्य तृतीयस्य न विभुत्वमिसर्थः । देहव्यापिज्ञानादिकं तु मध्यमपरिमाणेनैवोपपद्यत इति ॥ ६९ ॥ अत्राप्रयोजकत्वशङ्कापामनुकूलतर्कमाह-- मक्रियत्वाद गतिश्रुतेः ॥ ७० ॥ आत्मनो लोकान्तरगमनश्रयणेन तदुपाघिभूतस्यान्तःकरण- स्प सक्रियत्नसिद्धन विभुत्वं सम्भवतीसर्थः ॥ ७० ॥ कार्यत्वोपपत्तये मनसो निरवयवत्वमपि निराकरोति-- न निर्भागत्वं तद्योगाद् घटवत् ॥ ७१ ॥ तच्छन्दः सूत्रस्थेन्द्रियं परामशति । मनसो न निरवयव. सम् । अनेकेन्द्रियेप्लेकदा योगात् । किन्तु घटवन्मध्यमपरिमाणं सायरपवमिसर्थः । कारणावस्थं चान्तःकरणमवेति बोध्यम् ॥

·५ पञ्चमोऽध्यायः मनाकालादीनां निसत्वं मतिपेति- प्रकृतिपुरुषयोरन्यत् सर्वमनित्यम ॥ ७२ ॥ मुगमम् । कारणावस्थं चात:करणाकाशादिकं प्रकृतिरेवो. च्यते । न तु गनआदिकं व्यवसायाधताधारणधर्मामावाद ॥७२॥ ननु, मायां तु प्रकृति विद्यान्मापिनं तु महेश्वरम् अस्या. ऽवयवभूतस्तु व्याप्त सर्वमिदं जगद, इत्यादिश्रुतिभिः पुम्मकृत्पो- रपि सावयवत्वादनिसत्वमिति । तत्राह- न भागलाभो भोगिनो निर्भागवश्रुतेः ।। ७३ भोगिनः पुरुषस्य प्रधानस्य चारयवोन युज्यते। निरवयवत्व- श्रुतेः ॥ निकले निष्क्रिय शान्तं निरवा निरजम, इसादिना इत्यर्थः । उक्तश्रुतिश्चाSSकाजलयोरिव पितापुत्रचेतन पोरिख च विभागमात्रणांशांशिमा योधयतीति ॥ ७३ ॥ दुःखनित्तिर्मोक्ष इत्युक्तम् । रावधारणाय तत्र मोक्षे परे. पां मतानि निराकरोति- नानन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिर्निर्धमत्वात् ।। ७४ ।। आत्मन्यानन्दरूपोऽभिव्यक्तिरूपश्च धर्मो नास्ति । स्वरूपं च नित्यमेवेति न साधनसायम् । अतो नानन्दाभिक्तिर्मोक्ष इत्यर्थः ।। ७४॥ न विशेषगुणोच्छित्तिस्तद्वत् ।। ७५ ॥ अशेपविशेषगुणोच्छदोऽपि न मुक्तिः । तद्रत् । निर्धर्मवा- देवेत्यर्थः । ननु ताई दुःसनित्तिरेत्र कथं मोक्ष उक्तः, दुःखाभाव- स्यापि धर्मवादितिचंन्न । अस्माभिर्नोग्यतासम्बन्धेनैव दुःखा- भावस्य पुरुषार्यतावचनादिति ॥ ७५ ॥ न विशेषगतिनिष्क्रियस्य ।। ७६ ॥

·सांख्यप्रवचनभाष्ये
ब्रह्मलोकगतिरपि न मोक्षः । आत्मनो निष्क्रियत्वेन गत्य.
भावात् । लिङ्गशरीराभ्युपगमे च न मोक्षो घरत इसर्थः ॥७६॥
नाकारोपरागोच्छित्तिः क्षणिकत्वादिदोपात् ।। ७७ ।।
क्षणिकज्ञानमेवात्मा । तस्य विषयाकारता बन्धः । तद्रासना
ख्योपरागत्य नाशो मोक्ष- इति यन्नास्तिकमतं, तदपि नाक्षणिक
स्वादिदोषेण मोक्षस्यापुरुषार्थत्वादित्यर्थः ॥ ७७ ॥
नास्तिकस्यैव मुक्त्यन्तरं दृपयति-
न सर्वोच्छित्तिरपुरुषार्थत्वादिदोषात् ॥ ७८ ॥
ज्ञानरूपस्यात्मनः सामग्येणैवोच्छित्तिरपि न मोक्षः । आत्म.
नापास्य लोके पुरुषार्थवादर्शनादिभ्य इयर्थः ॥ ७८ ॥
एवं शून्यमपि ॥ ७९ ॥
ज्ञाने ज्ञेयात्मकाखिलापश्चनाशोऽप्येवमात्मनाशेनापुरुषार्थ-
त्वान्न मोक्ष इत्यर्थः ॥ ७९ ॥
संयोगाश्च वियोगान्ता इति न देशादिलाभोऽपि ॥ ८ ॥
मकृष्टदेशधनागनादिस्वाम्पमपि न मोक्षः। यतः, संयोगाश्च
वियोगान्ता मरणान्तं च जीवनम् * इति श्रूयत इसर्थः । तथाच
विनाशित्वात स्वाम्यं न मुक्तिरिति ॥ ८० ॥
न भागियोगो भागस्य ॥ ८ ॥
भागस्पांशस्य जीवस्य भागिन्यशिनि परमात्मनि लयोन
पोषः । संयोगा हि वियोगान्ता इत्युक्तहेतोः । ईरानभ्युपगमा-
ध । तथा वलयस्यापुरुषार्थत्वाञ्चेत्यर्थः ॥ ८१ ॥
नाणिमादियोगोऽप्यवश्य भावित्वात्
तदुच्छिचेरितरयोगवत् ॥ ८२ ॥

·५ पञ्चमोऽध्यायः। अणिमाद्यैश्चर्यसम्बन्धोऽपि न मुक्तिः । ऐनर्यान्तरसम्बन्ध. वदेव तस्याप्युच्छेदनियमादिसर्थः ॥ ८२ ॥ नेन्द्रादिपदयोगोऽपि तहत् ।। ८३ ॥ इन्द्रायैश्चर्यलाभोऽपि न मुक्तिरितरैश्वर्यवद सयिष्णुत्वादि- सर्पः ॥ ८३ ॥ इन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वं यदुक्तं, तत्र परविमतिपत्ति निरा. करोति- न भूताप्रकृतित्वमिन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वश्रुतेः॥ ८४॥ सुगमा योजना । पूर्व चैतद व्याख्यातम् ॥ ८४ ॥ शत्यादिकमपि सत्वगस्तीसाशयेन परेपा पदार्थप्रतिनियां तन्मावज्ञानान्मुक्ति च निराकरोति । न पट्पदार्थनियमस्तबोधान्मुक्तिः ॥ ८५ ॥ ट्रव्यगुणकर्मप्तामान्यविशेषममवाया एवं पदार्था इति पद पै. शोपिकाणां नियमो, यश्च तज्ज्ञानान्मोक्ष इसभ्युपगमः । सोमामा- णिकः । शत्त्याद्यतिरेकात् । पृथिव्यादिनवद्व्पेभ्यः प्रकृतरातरे- काचेत्यर्थः । गन्धादिमत्वेनैव हि पृथिव्यादिव्यवहारः । गन्धा- दिश्च साम्यावस्थायां नास्ति । अतः पृथिवीवादिजातिरपि घर- स्वादिवत कार्यमावत्तिरिति । तदुक्तम्- नाहो न रात्रिन नभो न भूमि- सीत् तमो ज्योतिरभुन्न चान्यत् । शब्दादिबुदयाग्रुपलभ्यमेक माधानिकं ब्रह्म पुस्तिदासीत्, इति ॥ ८५॥ पोडशादिषप्येवम् ॥ ८६ ॥ न्यायपाशुपतादिमतेषु पोडशादिष्वपि न नियमो, न वा त- - ·सांख्यप्रवचनभाये न्मवज्ञानान्मुक्तिः । उक्तरूपेण पदार्थाधिक्यादिसर्थः । अस्मन्मते तु नित्यं पदार्थद्वयमेव । नित्यानित्यताधारणास्तु पदार्थाः पञ्च. विशतिरेवेति नियमः । पञ्चविंशतिद्रव्येषेव गुणकर्मसामान्य- मात्यादीनामन्तर्भाव इति ॥ ८६ ॥ पञ्चभूतानां पूर्वोक्तकार्यत्वोपपत्त्यर्थं वैशेषिकाद्यभ्युपगतं पार्थिवाअणुनित्यत्वमपाकरोनि- नाणुनित्यता तत्कार्यत्वश्रुतेः ॥ ८७ ।। पृथिव्याधणूनां नित्यता नास्ति । तेपामणुनामपि कार्यत्र-- श्रुनेरित्पर्थः । यद्यप्यस्माभिः सा श्रुतिर्न दृश्यत काललुप्तत्वादिना, तथाप्याचार्यवावपान्मनुस्मरणाचानुमेपा । यथा मनुः- अण्व्यो मात्रा विनाशिन्यो दशार्धानां च याः स्मृताः । ताभिः सामिदं सर्व सम्भवत्यनुपूर्वशः, इति ॥ दशार्दानां पृथिव्यादिपञ्चभूतानाम् । न चात्र वाक्येऽणु- माब्देन द्वयणुकाद्येच ग्राह्यमिति वाच्यम् । सङ्कोचे प्रमाणाभावा- दिति । अत्राणुशब्दो भुतपरमाणुपर एव । वैशेपिकाद्यभिमतं च तस्प नित्यत्वमनेन सूत्रेण निराक्रियते । न त्वणुपरिमाणद्रव्य. सामान्यस्य नित्यत्वम् । रजोगुणस्य चाश्चल्यानुरोधेनाणुत्व- सिद्धेमध्यमपरिमाणवेनिसत्वस्य विभुत्वे च क्रिपायाअनुपपत्ते. रिति ॥८७ ॥ ननु निरवयवस्य परमाणोः कथं कार्यत्वं घटते ? तत्राह- न निर्भागत्वं कार्यत्वात् ।। ८८ ॥ श्रुतिप्तिद्धकार्यत्वान्यथानुपपत्त्या पृथिव्याधणूनां न निरवय. बत्त्रमियर्थः । अा एत्र तन्मात्राख्यमूक्ष्मद्रव्याण्येव पार्थिवावणुः नामवयका इतिपातअलभाप्पे व्यासदेवैः प्रतिपादितम् । पृथिवी.

·५ पश्चमोऽध्यायः। परमाणुजलपरमाणुरित्यादिव्यवहारस्तु पृथिव्यादीनामाकर्षकाष्ठा- ऽभिप्रायेणैव । अतः प्रकृतिपर्यन्तमणुत्वेऽपि न क्षतिरिति । यद्यपि तन्मात्रेप्वाप गन्धाद्यस्ति, तथापि तस्याऽप्रसक्षतया न पृथिवीत्वादिनिपामकत्वम् । व्यङ्गयगन्धादेरेव पृथिवीत्वादिसिद्धः। अतो न तन्मात्राणि पृथिम्पादयः। तेषु च मूक्ष्मभूतव्यवहारो भूत- साक्षात्कारणत्वादिनैसपि वोध्यम् ॥ ८८॥ प्रकृतिपुरुपमाक्षात्कारो न सम्भवति । रूपस्य द्रव्यसाक्षा- कारहेतुत्वादिति नास्तिकाक्षेपं निराकरोति- न रूपनिवन्धनात् प्रत्यक्षनियमः ॥ ८९ ॥ रूपादेव निमित्तात् प्रत्यक्षतेति नियमो नास्ति । धर्मादिना- ऽपि साक्षात्कारसम्भवादित्यर्थः । व्यअकानियमस्पाजनादौ दृष्टन्वेनादोपत्वात् । अतो बहिर्द्रव्यलौकिकप्रत्यक्ष प्रसेवोद्भुत- रूप व्यञ्जकमिति भावः ॥ ८९ ।। नन्वेचं किमणुपरिमाणं वस्त्वस्ति, न येत्याकाडापा परिमाण- निर्णयं करोति- न परिमाणचातुर्वियं द्वाभ्यां तद्योगात् ॥ ९ ॥ अणु महदी हसमिति परिमाणचातुर्विध्यं नास्ति । द्वैविध्य तु वर्तत एव ॥ द्वाभ्यां तयोगात् ॥ द्वाभ्यामेवाणुमहत्परिमाणा- भ्यां चातुर्विध्यसम्भवादित्यर्थः । महत्परिमाणस्यावान्तरभेदावेव हि हसदीधौं । अन्यथा वक्रादिरूपैः परिमाणानन्त्यप्रसङ्गादिति। रात्रास्मन्नयेऽणुपरिमाणमाकाशस्य कारणं गुणविशेष वर्जयित्वा भूतेन्द्रियाणां मूलकारणेषु सत्त्वादिगुणेपु. मन्तव्यम् । अन्यत्र यथायोग्यं मध्यमादिपरममहत्वान्तपरिमाणानि । तानि च महत्त्व- स्यैवावान्तरभेदा इति ॥ १० ॥ - ·सांत्यप्रवचनमाध्ये पुरुपैकरवं सागान्येनेति कण्ठत एवोक्तं, प्रकृतेरेकर सामा- न्येनेत्यर्थादुक्तम् । तदर्थं सामान्येषु नास्तिकविमतिपनि निरा. करोति- अनित्यत्वेऽपि स्थिरतायोगात् प्रत्यभिज्ञानं सामान्यस्य ।। ९१ ॥ व्यक्तीनामनिसत्वेऽपि स एवायं घट इति स्थिरतायोगेन यत् प्रयभिज्ञानं तत् सामान्यस्य सामान्यविषयकमेव तत् प्रत्यभि- ज्ञानमित्यर्थः ॥ ११ ॥ तस्मान्न सामान्यापलापो युक्त इत्याह- न तदपलापस्तस्मात् ॥ ९२ ॥ सुगमम् ॥ ९२ ॥ नन्वतघ्यावृत्तिरूपेणाभावेनैव प्रत्यभिज्ञोपपादनीया । सैव च सामान्यशब्दार्थोऽस्तु । तबाह- नान्यनिवृत्तिरूपत्वं भावप्रतीतेः ॥ १३ ॥ स एवायपिति भावपत्पयानिवृत्तिरूपत्वं न सामान्यस्त्य. थः । अन्यथा हि नायमघट इत्येव प्रतीयेत । किश्चान्यव्यात्ति. शब्दस्पाघरव्याटत्तिरिसर्थो वाच्यः । तत्राघटवं घटप्सामान्य भिन्नत्वमिति सामान्याभ्युपगम एवापतित इति ।। ९३ ॥ ननु सादृश्यनिवन्धना प्रत्यभिज्ञा भविष्यति । तत्राह- न तत्त्वान्तरं सादृश्यं प्रत्यक्षापलब्धः ॥ ९४ ॥ भूयोऽवयवादिसामान्यादतिरिक्तं न सादृश्यमस्ति । प्रत्यक्षत एक सामान्यरूपतपोपलम्भादित्यर्थः ॥ ९४ ।। ननु स्वाभाविकी शक्तिरेव सादृश्यमस्तु, न तु तत् मामा न्यमिसाशङ्कामपाकरोति- ·५पञ्चमोऽध्यायः। निजशक्त्यभिव्यक्तिी वैशिष्टयात्तदुपलब्धः ॥९५॥ वस्तुनः स्वाभाविकशक्तिनियोपोत्पादोऽपि न सादृश्यं शक्त्युपलब्धतः सादृश्योपलब्धर्विलक्षणत्वात् । शक्तिमान हि नान्यमिज्ञानमापेक्षम् । सादृश्यज्ञानं पुनः प्रतियोगिज्ञानमपेक्षते, अभावज्ञानादिति ज्ञानयो(लक्षण्पमिसर्थः । किञ्च धर्मिणः शक्ति सामान्य न सादृश्यम् । बाल्यावस्थायामपि युवसादृश्यापत्तेः । किन्तु युरादिकालीनः शक्तिविशेपो युवादिसादृश्पमिति वक्तव्य- म् । तथाच प्रतिव्यस्यनन्तशक्तिकल्पानपेक्षया सर्वपक्तिसा- धारणकसामान्यकल्पनैव युक्तेति ॥ ९५ ॥ ननु तथापि घटादिसंज्ञकत्वमेव घयदिव्यक्तीनां सादृश्य- मस्तु, तनाह- न संज्ञासंज्ञिसम्बन्धोऽपि ।। ९६ ॥ यथोक्तः संज्ञाप्तहिनो सम्बन्धोऽपि न सादृश्यम् ! वैशि- टया सदुपलब्धेरेवेत्यर्थः । संज्ञार्गशिभावमजानतोऽपि सादृश्य- ज्ञानादिति ॥ २६॥ अपिच, न सम्बन्धनित्यतोभयानित्यत्वात् ॥ ९७॥ संज्ञामंजिनोरनित्यत्वात्तरसम्बन्धस्गापि न निखता। अत: कथं तेनातीतवस्तुसादृश्यं वर्तमानवस्तुनि स्पादिरार्थः ॥ ९७ ॥ ननु सम्बन्ध्यनित्यत्वेऽपि सम्बन्धी नित्यः स्याव, किमत्र चाधकं ? तवाह-- नातः सम्बन्धो धर्मिग्राहकप्रमाणवाधात् ।। ९८ ॥ कादाचित्कविमागे सत्येव सम्बन्धः सिद्धयति । अन्यथा चक्ष्यमाणरीत्या स्वरूपेणेवोपपत्तौ सम्बन्धकल्पनानवकाशात ।

·सांख्यप्रवचनमाये - सच कादाचिया विभागो न सम्बन्धनिसत्व सम्भवति । अत: सम्बन्धग्राहकप्रमाणेनैव वाधान नित्यः सम्बन्ध इसर्थः ॥ ९८॥ नन्वेवं नित्ययोगुणगुणिनोनित्यः समवायो नोपपद्यत । तत्राह- न समवायोऽस्ति प्रमाणाभावातू-॥ ९९ ॥ सुगमम् ॥ ९९ ॥ ननु वैशिष्टय प्रत्यक्षं विशिष्टबुद्ध्यन्यथानुपपत्तिश्च प्रमाणम् । रात्राह-- उभयत्राप्यन्यथासिद्धर्न प्रत्यक्षमनुमानं वा ॥१०० ॥ उभयत्रापि वैशिष्टयमत्पक्षे तदनुमाने च स्वरूपेणैवान्यथा- सिद्धर्न तदुभयं समवाये प्रमाणमित्यर्थः । अयं भावः । यथा समवाय- वैशिष्टयबुद्धिः समवायस्वरूपेणैवेप्यते, अनवस्थाभयादिति । तत्र प्रत्यक्षानुमाने अन्यथासिद्धे । एवं गुणगुणिप्रभृतीनां विशिष्टबुद्धि- रपि गुणादिस्वरूपेणेयेप्यताम् । अतस्तत्रापि . प्रत्यक्षानुमाने अन्यथासिद्ध इति । नन्वेवं संयोगोऽपि न सिद्ध्यति । भूतलादौ घटादिप्रत्ययस्यापि स्वरूपेणैवान्यथासिद्धेरिति चेन्न । वियोगकाले- ऽपि भूतलघटयोः स्वरूपतादवस्थ्येन विशिष्टबुद्धिपसङ्गात् । समवायस्थले च समोतस्य कदापि साश्रपवियोगो नास्तीति, नायं दोपः । कश्चित्तु तादात्म्यसम्बन्धेनात्र समवायस्यान्यथा सिद्धिमाह । तन्न शब्दमात्रभेदात्। तादात्म्पं ह्यत्र नात्यन्तं वक्त- व्यम् । गुणवियोगेऽपि गुणिसत्त्वात् । वैशिष्ट्याप्रत्ययाच्च । कि- न्तु भेदाभेदबुद्धिनियामकः सम्बन्धविशेप एवागत्या वक्तव्यः । तथाच तस्य समवाय इति वा तादात्म्यमिति वा नाममात्रं भिन्न- म् । सम्बन्धिटपातिरिक्त सम्बन्धस्तु सिद्ध एवेति । यदि च तादात्म्यं स्त्ररूपमेवाच्यते तदास्माभिरपि तदेवोक्तमिति शब्दमात्र ·५ पञ्चमोऽध्यायः - भेद इति ॥ १० ॥ मकृतेः क्षोभात पकृतिपुरुषसंयोगस्तस्मात सहरिति सिद्धा तः सायं नास्तिकानामाक्षेप:- नास्ति क्षोभाख्या कस्यापि क्रिपा, सर्व वस्तु क्षणिकं यत्रोत्पद्यते तत्रैव विनश्यतीत्पता न देशान्तरसंयोगोन्पा क्रिया सिद्ध्यतीति । तत्राह- नानुमयत्वमेव क्रियाया नेदिष्ठस्य तत्तद्वतो- रेवापरोक्षप्रतीतेः ॥ १.१॥ न देशान्तरसंयोगादिना क्रियाया अनुमेयत्वमेत्र । यतो नेदिष्ठस्य निकटस्थस्य द्रष्टुः कियाक्रियायतोः प्रत्यक्षेणापि प्रतीति- रस्ति वृक्षश्चलतीत्पादिरिसर्थः ॥ १०१ ॥ द्वितीयाध्याये शरीरस्य पाचभौतिकवादिम्पैमतभेदा एवो- क्ताः, न तु विशेपोऽवधृतः । अत्रापरपक्षं प्रतिषेधति- न पाश्चभौतिक शरीरं बहूनामुपादानायोगात् ॥ १०२ ।। बहूनां भिन्नजातीपानां चोपादानत्वं घटपटादिस्यले न दृष्टमि- ति सजातीयमेवोपादानम् । इतरच भूचितुष्टयमुषष्टम्भकमित्या. शयन पाश्चभौतिकव्यवहारः । एकोपादनकलेऽपि पृथिव्ययो- पादान सर्वशारीरस्येति वक्ष्यति ॥ १०२॥ स्थूलमेव शरीरमिति केचिन् ! तन्निराकरोति- न स्थूलमिति नियम आतिवाहिकस्यापि विद्यमानत्वात् ॥ १.३॥ इन्द्रियाश्रयत्वं शरीरत्वम् । यन्मुखवयवाः सूक्ष्मास्तस्येमान्याश्रयन्ति षट् । तयारीरमित्याहुस्तस्य मूर्ति मनीषिणः, इति मनुवाक्या. त । एतादृशं च शरीरं स्थूलं प्रत्यक्षमेवेति न नियमः । कुतः । . - , ·१९८ सांख्यप्रवचनमाष्ये आतिवाहिकस्याप्रत्यक्षतया सूक्ष्मस्य भौतिकस्य शरीरान्तरस्या- ऽपि सत्त्चादित्यर्थः । लोकालोकान्तरं लिङ्गदेहमानवाहगतीत्याति- वाहिकम् । भूताश्रयतां विना चित्रादिवद् गमनाभावस्य मागे- वोक्तत्वात । इदं च सूत्रं तस्यैत्र स्पष्टीकरणमात्रार्थम् । लिङ्गस्य च शरीरत्वं भोगाश्रयतया पुरुषप्रतिविम्बाश्रयतया वेति बोध्य- म् । आतिवाहिकशरीरे च प्रमाणम्- अङ्गुष्टमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्नि- विष्टः । अङ्गुटमात्रं पुरुपं निश्चकर्प क्लायमः, इति श्रुतिस्मृती । न हि लिङ्गशरीरस्य सकलशरीरव्यापिनः स्वतोऽछमात्रत्वं सं- भवति । अत आधारस्याङ्गुष्ठमात्रमर्थात् सिद्ध्यति । यथा दीपस्य सर्वगृहव्यापित्वेऽपि कलिकाकारत्वं तैलवर्यादिमूक्ष्मांशस्य दशो- परि सम्पिण्डितस्य पार्थिवभागस्य कलिकाकारतपा,, तथैव लिहूदेहस्य देवव्यापित्वेऽप्पङ्गुवपरिमाणत्वं सूक्ष्मभूतस्याङ्गुष्परि- माणवेनानुमेपमिति ॥ १०३ ॥ गोलकेभ्योऽतिरिक्तानीन्द्रियाणि प्रागुक्तानि । तदुपपादना। येन्द्रियाणागमाप्तप्रकाशकत्वं निराकरोति- नाप्राप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणामप्राप्तः सर्वप्राप्तेर्वा ॥ १०४ ॥ स्वासम्बद्धार्थानीन्द्रियाणि न मकाशयन्ति । अमाप्तः । प्र. दीपादीनाममाप्त काशकस्वादर्शनात् । अप्राप्तप्रकाशकवे व्यवहि- तादिसर्ववस्तुमकाशकत्वमसहाचेयर्थः अतोदरस्थसूर्यादिसम्बन्धा- ऽथ गोलकातिरिक्तमिन्द्रियमिति भावः । करणानां चधिप्रकाशक त्वं पुरुषेऽर्थसमर्पणदारैव स्वतो जडत्वात् । दर्पणस्य मुखप्रकाशक त्ववत् । अवार्थपतिविम्बोद्ग्रहणमेवार्थप्रकाशकत्वमिति ॥२०४॥ 1 ·५५श्चमोऽध्यायः। नन्दवं चक्षुपरजासत्वमेव युक्तम् । तेजस एव किरणरूपेणाशु. दुरापसर्पणदर्शनादिति शङ्का निराकरोति- न तेजोऽपसर्पणातैजसं चक्षुर्वृत्तितस्तत्सिहेः ॥ १०५ ॥ तेजसोऽपसर्पणं दृष्टमिति कृत्वा तेजमं चक्षुर्न वाच्यम् । कुतः । अलैजसत्तेऽपि प्राणवदेन चिभेदेनापतर्पणोपपत्तरियर्थः। यथा हिमाणः शरीरं सत्यज्गव नासाग्रादादिः कियद्दूरं प्राणना. ऽऽख्यत्यापसरति । एवमेवातैनसद्रव्यमपि चक्षुर्देहमसन्त्यज्या. ऽपि वृत्त्याख्परिणामविशेषण झटिसन दूरस्थं सूर्यादिकं प्रसासरे- दिति।। १०५॥ नन्वयम्भूतरचौ किं प्रगाणं तबाह- प्राप्तार्थप्रकाशलिङ्गाद वृत्तिसिद्धिः ॥ १०६ ॥ सुगमम् ॥ १०६ ॥ देहमपरिसज्यापि गमनापपत्तये वृत्तेः स्वरूपं दर्शयति- भागगुणाभ्यांतत्वान्तरं वृत्तिः सम्बन्धार्थ सर्पतीति।१०७ सम्बन्धार्थं सर्पतीति हेतोश्चक्षुरादेर्भागो, विस्फुलिङ्गवादि- भक्तांशो रूपादिवद् गुणश्च न वृत्तिः। किन्तु तदेकदेशभूना भाग- गुणाभ्यां भिन्ना वृत्तिः । विभागे हि सति द्वारा चक्षुपः सूर्यादिसम्बन्धो न घटते । गुणत्वे च सर्पणाख्यक्रियानुपपत्तेरि.. सर्थः। एतेन बुद्धितिरपि प्रदीपशिखाबद् द्रव्यरूप एक परिणाम: स्वच्छतपार्थाकारतानाही निर्मलबस्त्रवदिति सिद्धम् ॥ १०७ ॥ नन्वेवं वृत्तीनां द्रव्यत्वे कथमिच्छादिरूपवुद्धिगुणेषु रत्तिव्य- वहारस्तवाह- न द्रव्यनियमस्तद्योगात् ।। १०८।। त्तिद्रव्यमेवेति नियमो नास्ति । कुतः । तद्योगात् । तत्र ·सांख्यप्रवचनमाध्ये वृत्तौ योगार्थसत्वात् । वृत्तिर्वर्तनजीवने इति हि यौगिकोऽयं शब्दः। जीवनं च स्वस्थितिहेतुापारः । जीव वलमाणधारणयोरि सनु- शासनात् । वैश्यत्तिः शूतिरित्यादिव्यवहाराच । तत्र यथा द्रव्यरूपया रत्त्या बुद्धिर्जीवति तथेच्छाभिशीतितेऽपि वृत्तयः सर्व निरोधेनैव चित्तमरणादित्यर्थः ॥ १०८ ॥ इन्द्रियाणां भौतिकत्वस्यापि श्रवणात् कदाचिल्लोकविशेष. भेदेन श्रुतिव्यवस्था शङ्येत, तबाह- न देशभेदेऽप्यन्योपादानताऽस्मदादिवनियमः ॥१०९॥ न ब्रह्मलोकादिदेशभेदतोऽपीन्द्रियाणामहङ्कारातिरिक्तोपा- दानकतं, किन्त्वस्मदादीनां भूलौकस्थानामिन सर्वेपामेवाहङ्का- रिकवनियमः। देशभेदेनकस्यैव लिङ्गशरीरस्य सञ्चारमात्रश्रवणा- दिसर्थः ।। १०९ ॥ नन्येवं भौतिकत्वश्रुतिः कथमुपपयां, तबाह-- निमित्तव्यपदेशात्तव्यपदेशः ॥ ११ ॥ निमित्तेऽपि प्राधान्यविवक्षयोपादानवव्यपदेशो भवति । यथेन्धनादग्निरिति । अो भृतोपादानवव्यपदेश इत्यर्थः । तेज. आदिभूतोपष्टम्भेनैव हि तदनुगताहङ्काराचक्षुरादीन्द्रियाणि स. म्भवन्ति । यथा पार्थिवोपष्टम्भेन तदनुगतात तेजसोऽनिर्भरती- ति । अनमयं हि सौम्य मन इसादिश्रुतिस्तदुक्तयुक्तिश्चान प्र. माणम् ॥ ११० ॥ स्थूलपारीरगतं विशेपं प्रसङ्गादवधारयात- ऊष्मजाण्डजजरायुजोहिजसाङ्कल्पिकप्तांसिद्धिक चेति न नियमः ॥ १११॥ पां खल्वेपां भूतानां त्रीण्येव वीजानि भवन्ति । अण्डजं ·५ पश्चमोऽध्यायः। जीवजमुद्भिजमिति श्रुतावण्डनादिरूपं शरीरवैविध्यं प्रापिकाभि- मायेणोक्तं, न तु नियमः । यत ऊष्मजादि पविधमेव शरीर भवतीयर्थः । तत्रोप्मना दन्दशूकादयः । अण्डजाः पक्षिसाद- यः । जरायुजा मनुष्यादयः । उद्भिजा वृक्षादयः । सङ्कल्पनाः सनकादयः । सांसिद्धिका मन्त्रतपदिसिद्धिजाः । या रक्त- वाजशरीरोत्पन्नशरीरादयः ॥ १११॥ शारीरस्यैकमात्रभूतोपादानकत्वं पूर्वोक्तमनेनैव प्रसङ्गेन वि. शिप्याह- सर्वेषु पृथिव्युपादानमसाधारण्यात तद्व्यपदेशः पूर्ववत् ॥ ११२॥ सर्वेषु शरीरेषु पृथिव्यवोपादानम् । असाधारण्यात् । आ- धिक्यादिभिरुत्कपीत् । अत्रापि शरीरे पश्चचतुरादिभौतिकत्व- व्यपदेशः पूर्ववत् । इन्द्रियाणां भौतिकत्वयदुपटम्भकत्वमात्रेणे- सर्थः ।। ११२॥ ननु प्राणस्य शरीरे प्राधान्याव माण एव देहारम्भकोऽस्तु, तबाह- न देहारम्भकस्य प्राणत्वमिन्द्रियशक्तित- स्तत्सिद्धेः ॥ ११३॥ प्राणो न देहारम्भकः ।इन्द्रियं विना माणानवस्थानेनान्वंय- ध्यतिरेकाभ्यामिन्द्रियाणां शक्तिविशेषादेव प्राणसिद्धेः माणो- स्पत्तेरिसर्थः । अयं भावः । करणत्तिरूपपाणः करणवियोगे न तिष्ठति .! अतो मृतदेहे करणाभावेन प्राणाभावान्न प्राणो देहा- रम्भक इति ॥ ११३॥ नन्वेवं माणस्य देहाकारणत्वे पाणं विनापि देह उत्पधेत, तत्राह- ·२०२ सांख्यप्रवचनभाये भोक्तुरधिष्ठानाहोगायतननिर्माणमन्यथा पतिभावप्रसङ्गात् ॥ ११४ ॥ भोक्तुः माणिनाऽधिष्टानाद् व्यापारादेव भोगायतनस्य शरीरस्य निर्माणं भवति । अन्यथा प्राणव्यापारामा शुक्र- शोणितयोः पूर्तिभावामगात् । मृतदेवदित्यर्थः । तथा च रस. सञ्चारादिव्यापारविशेपैः प्राणो देहस्य निमित्तकारणं धारकता- दिति भावः ॥ ११४॥ ननु माणस्यैवाधिष्ठानत्वं सम्भवति व्यापारवत्त्वात् । न माणिनः कूटस्थत्वात् । निर्यापारस्याधिष्ठाने प्रयोजनाभावाचे- ति, तत्राह-- भृत्यद्वारा स्वाम्यधिष्ठिति कान्तात् ।। ११५ ॥ देहनिर्माण व्यापाररूपमधिष्टानं स्वामिनश्चेतनस्यै कानमात् साक्षान्नास्ति, किन्तु माणरूपभृयद्वारा । यथा राज्ञः पुरनिर्माण इत्पर्थः । तथा च माणस्याधिष्ठावत्वं साक्षात् पुरुपस्याधिष्ठातृत्वं माणसंयोगमात्रेणेति सिद्धम् । कुलालादीनां घटादिनिर्माणेव- पवम् । विशेपस्त्वयम् । तत्र चेतनस्य बुद्ध्यादेश्च प्युपयोगोऽस्ति बुद्धिपूर्वकसृष्टित्वादिति । यद्यपि माणाधिष्टानादेव देहनिर्माण, तथापि माणद्वारा प्राणिसंयोगोऽप्यपेक्ष्यते । पुरुषार्थमेव प्राणेन देहनिर्माणादिसाशपेन भोयतुरधिष्टानादित्युक्तम् ॥ १२५ ॥ विमुक्तमोक्षार्थं प्रधानस्येत्युक्तं प्राक् । तत्र कथमात्मा निस- मुक्तो बन्धमुक्तो बन्यदर्शनादिति परेपामाक्षेपे निसमुक्तिमुपपा. दायतुमाह- समाधिसुपुप्तिमोक्षेपु ब्रह्मरूपता ॥ ११६ ॥ ममाघिरसम्मज्ञानावस्था । सुप्तिश्वाय गमनमुप्तिः । गोक्षः ·५ पथमोऽध्यायः २०३ श्व विदेहकैल्पम् । आस्ववस्था पुरुषाणां प्रारूपता बुद्धि चिविलयतस्तदोषाधिकपरिच्छेदविगमेन खस्वरूपपूर्णतयावस्था- नम् ।' यथा घट से घटाकाशस्य पूर्णतेत्यर्थः । तदेतदुक्तम् । तनिटत्तायुपशान्त परागः स्वस्थ इति । तथाच ब्रह्मत्वमेव पुरुषाणां खपायो नैमित्तिकवाभावाद । स्फटिकस्य शौक्ल्यमिय । बुदित्तिमभ्यन्धकाले तु परिच्छिन्ननिटूपत्वेनागिव्याच्या परि- छेदाभिमानः । तथा तिमतिबिम्बरमाद् दुःखादियालिम्पमिय च भवतीति तत् सर्वोपाधिकमेव । उपाध्याख्यानिमित्तान्वय. व्यतिरेकानुविधानात स्फटिकलोहित्यपदिति भावः । तथाच योगमवम् । चिमारायमिरति । अस्मच्छाचे च ब्रह्मशब्द औपाधिकपरिच्छेदमालिन्दादिहितपरिपूर्ण चेतनसामान्यवाची, न तु ब्रह्ममीमामायामिवयोंपलाक्षनपुरूपमावाचीति विवक्तव्यम्। अवने श्लोकाः शिष्यपुत्पत्य मुख्यन्ते---- चिदाकाशेऽनभिव्यक्ते नानाकारितस्ततः । धीरटन्सी सह व्यत्या चिदन्ती प्रदर्शयेत् ।। वस्तुतस्तु सदा- पूर्णमेकरूपं च चिन्नमः। चिन्यप्रदेशेषु दयाभावान्न पश्यनि ।। चक्षुपी रूपवत पुंसो दृश्या इत्तिा नेतरत् । सपाध्यादौ च सा नास्तीयतः पूर्णः पुमांस्तदा ॥ ११६ ॥ ताह का सुपुतिसमाधिभ्यां गोक्षस्य विशेषतमाह- द्वयोः सीजमन्यत्र तद्धतिः ॥ ११७ ॥ योः समाधिमुपुप्त्योः सीजं वन्धवीजमहितं ब्रह्मत्वमन्यत्र मोक्षे वीजस्याभाव इति विशेष इत्यर्थः । ननु चेत् समाध्यादौ बधीजमरित ताई तेनैव परिच्छेदात् कथं ब्रह्मलगिति चेन्न । बन्धीजस्य कर्मादेस्तदानीनुपाधाववावस्थानाए । न तु चेतनेषु ·२०४ सांख्यप्रवचनभाष्ये पुरुपे च तेपामप्रतिविम्बनादिति । जाग्रदाद्यवस्थायां तु बुद्धित्ति- प्रतिविम्बवशादौपाधिको वन्ध इससकृदावदितम् ॥ ननु पातअले तद्भाप्ये चासम्प्रज्ञातयोगो निर्वीज उक्तः । अत्र कथं सवीज उच्यत इति चेन्न । असम्प्रज्ञाते क्रमेण वीजक्षयो भवती सायनैव सत्र निर्वाजत्ववचनात् । अन्यथा सर्वसामेवास- म्प्रज्ञाव्यक्तीनां निजत्वे व्युत्थानानुपपत्तेरिति ॥ ११७ ॥ ननु समाधिसुपुती दृष्टे स्तो, मोक्षे तु किं प्रमाणम् ? इति नास्तिकाक्षेपं परिहरति- द्वयोरिव त्रयस्यापि दृष्टत्वान्न तु द्वौ ।। ११८ ।। समाधिसुपुप्तिदृष्टान्तेन मोक्षस्यापि दृष्टत्वादनुमितत्वान्न तु द्वौ सुपुप्तिममाधी एव । किन्तु मोक्षोऽप्यस्तीत्यर्थः । अनुमान चे. त्यम् । सुपुप्त्यादौ यो ब्रह्ममावस्तत्यागश्चित्तागताद्रागादिदोपत्र- शादेव भवति । स चेदापो ज्ञानेन नाशितस्तहि सपुप्यादिसदृश स्येवावस्था स्थिरा भवति । मैवमोक्ष इति ॥ ११८ ।। ननु वासनारूपवीजमत्वेऽपि वैराग्यादिना वासनाकौण्ठया- दाकारा वृत्तिः समाधौ मा भवतु । सुषुप्ते तु वासनामावल्यादर्थ- ज्ञानं भविष्यत्येवेति न सुपुप्तौ ब्रह्मरूपता युक्तति, बासनयानर्थस्थापनं दोषयागऽपि न निमित्तस्य प्रधानबाधकत्वम् ॥ ११९ ॥ यथा वैराग्य तथा निद्रादोपयोगेऽपि सति वासनया न स्त्रा. ऽर्थख्यापनं सविपयस्मारणं भवति । यतो न निमित्तस्य गुणीभूः तस्य संस्कारस्य बलवत्तरानेदादोपयाधकत्वं सम्भवतीत्यर्थः । वलवत्तर एव हि दोपो वासनां दुर्यलां स्वकार्यकुण्ठां करोतीति भावः ॥ ११५ ॥ तत्राह-- ·५ पचमोऽध्यायः। २०५ संस्कारलेशतो जीवन्मुक्तस्य शरीरधारणमिति तृतीयाध्याये मोक्तम् । तत्राथमाक्षेपः । जीवन्मुक्तस्प शश्वदेकस्मिन्नप्पर्षेऽस्म. दादीनापित भोगो दृश्यते । सोऽनुपपन्नः । प्रथम भोगमुत्पाद्येव पूर्वसंस्कारनाशाह संस्कारान्तरस्य च ज्ञानमतिबन्धेन कर्मवदनु- दयादिति । तत्राह- एक: संस्कारः क्रियानिर्वतको न त प्रतिक्रियं संस्कारभेदा बहुकल्पनाप्रसक्तेः ।। १२० ॥ येन संस्कारेण देवादिशरीरभोग आरब्धः स एक एवं संस्कारस्तम्छरीरमाध्यस्य मारब्यभोगस्य समापकः । स च कर्म- वदेव भोगसमाप्तिनायो, न तु प्रतिक्रिपं मतिभोगवयक्ति संस्कार- नानात्वम् । बहुपक्तिकल्पनागौरवप्रमादित्यर्थः । कुंलालचक्र- भ्रमणस्थलेऽप्ये वेगाख्यः संस्कार एक एव भ्रमणसमातिपर्यन्त- स्थायी वोध्यः ॥ १२०॥ उद्भिज शरीरमस्तीत्युक्तम् । तत्र वाह्यबुद्धयभावाच्छरीरलं नास्तीति नास्तिकाक्षेपमपाकरोति- न बाह्यबुद्धिनियमो वृक्षगुल्मलतौपधिवनस्पति- तृणवीरुधादीनामपि भोक्तभोगायतनत्वं पूर्ववत् ।। १२३ ॥ न वाह्यज्ञानं यत्रास्ति तदेव शरीरमिति नियमः, किन्तु वृक्षादीनामन्त: संज्ञानामपि भोक्तभोगायतनत्वं शरीरत्वं मन्तव्यम्। यतः पूर्ववत् पूर्वोक्तो यो भोक्त्रधिष्ठान विना मनुष्यादिशरीरस्प पृतिभावस्तदेव वृक्षादिशरीरेष्वपि शुष्कतादिकमिसर्थः । तथा च श्रुतिः । अस्य यदेका शाखां जीवो जहापध सा शुप्यती- स्पादिरिति । न बाबुद्धिनियम इत्यंशस्य पृथकमुत्रत्वेऽपि ·२०६ सांख्यप्रवचनभाये सूत्रद्वयमेकीकृत्य इत्थमेव व्याख्येयम् । सूत्रभेदस्तु दैयभयादिति वोध्यम् ॥ १२१ ॥ स्मृतेश्च ॥ १२२ ॥ शारीरजः कर्मदोपैति स्थावरतां नरः । वाचिकैः पक्षिमगतां मानसैरन्त्यजातिताम, इत्यादिस्मृतेरपि वृक्षादिपु भोक्तभोगायतनत्वमित्यर्थः ॥ १२२ ॥ ननु वृक्षादिष्वप्येवं चेतनत्वेन धर्माधर्मोत्पत्तिप्रसङ्गस्तत्राह- न देहमानतः कर्माधिकारित्वं वैशिष्टयश्रुतेः ॥१२३॥ न देहमात्रेण धर्माधर्मोत्पत्तियोग्यत्वं जीवस्य । कुनः । वैशिष्टयश्रुतेः । ब्राह्मणादिदेहविशिष्टत्वेनवाधिकारश्रयणादि- सर्थः ॥ १२३ ॥ देहभेदेनैव कर्माधिकारं दर्शयन् देहत्रविश्यमाह- निधा त्रयाणां व्यवस्था कर्मदेहोप- भोगदेहोभयदेहाः ॥ २२४ ॥ प्रयाणामुत्तमाघमाध्यगानां सर्वमाणिनां त्रिपकारो देहविभागः. कर्मदेहभोगदेहोभयदेहा इतीत्यर्थः । तत्र कर्मदेहः परमर्षीणां, भोगदेह इन्द्रादीनामुभयदेहश्च राजीणामिति । अत्र प्राधान्येन विधा विभागः । अन्यथा सर्वस्यैव भोगदेहत्वापचेः ॥ १२४ ॥ चतुर्थमपि शरीरमाह- न किश्चिदप्यनुशयिनः ॥ १२५ ।। विद्यादनुशयं द्वेप्यं पश्चात्तापानुतापयोः * इति वाक्यादनु. शयो वैराग्यम् । विरनानां शरीरमेतत्त्रयविलक्षणमित्यर्थः । यथा दत्तात्रेपजडभरतादीनामिति ॥ १२५॥ उक्तस्पेश्वराभावस्य स्थापनाय पराभ्युपगा ज्ञानेच्छाकसादि- ·५ पशमोऽध्यायः। २०७ नित्यत्वं प्रतिपति- न बुद्धयादिनित्यत्वमाश्रयविशेपेऽपि वह्निवत् ॥१२६॥ बुद्धिमत्राध्यवसायाख्या वृत्तिः । तथा च ज्ञानेच्छाकृसादी- नामाश्रयचिशेपे परीश्वरोपाधिनयाभ्युपगतेऽपि नित्यत्वं नास्ति। अस्मदोदियुद्धिदृष्टान्तेन सर्वेषामेव बुद्धीच्छादीनामनित्यत्वानुमा- नात् । यथा लौकिकवादृष्टान्नावरणतेजसोऽप्यनित्यत्वानुमान- मित्पर्थः ॥ १२६॥ आस्तां तावज्ज्ञानेच्छादेनित्यत्वं तदाश्रय ईश्वरोपाधेिरेवा- ऽसिद्ध ईश्वरस्पासिद्ध रिसत आह--- आश्रयासिद्धश्च ॥ १२७ ॥ सुगमम् ।। १२७ ॥ नन्वेवं ब्रह्माण्डादिसर्जनसमर्थं सर्व जवादिकं कथं जन्यं स. म्भाच्येताऽपि । लोके तपादिभिरेवमैश्वर्यादर्शनादिति, तत्राह- योगसिद्धयोऽप्यौपधादिसिद्विवन्नापलपनीयाः ।।१२८॥ औपचादिसिद्धिदृष्टान्तेन योगजा अप्पणिमाऽऽदिसिद्धयः सृष्ट्याधुपयोगिन्यः सिद्धयन्तीसर्थः ॥ १२८ ॥ पुरुपसिद्धिप्रतिकूलतया भूतथैतन्यवादिनं प्रत्याची- न भूतचैतन्यं प्रत्येकादृष्टेः सांहत्येऽपि च साहत्येऽपि च ॥ २२९ ॥ संहसभावावस्थायामपि पञ्चभूतेषु चैतन्यं नास्ति । विभाग- काले प्रसेकं चतन्यादृष्टरित्यर्थः । तृतीयाध्याये चेदं स्वसिद्धान्त- विधयोक्तम् । अत्र च परमतनिराकरणायेति न पोनरुताय दोपा. येति । बीचमाध्यायममाप्त।। १२९ ॥

·૨૦૮ सांख्यप्रवचनभाध्ये स्वसिद्धान्तविरुद्धार्थभापिणो ये कुत्रादिनः ।। पञ्चमे तान् निराकृत्य स्वसिद्धान्तो दृढीकृतः ॥ १॥ इति श्रीविज्ञानभिक्षुनिर्मिते कापिलसालयमवचनस्य भाष्ये परपक्षनिर्जयाध्यायः पञ्चमः ॥ ५॥ अथ पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ अध्यायचतुकेण समस्तशास्त्रार्थ प्रतिज्ञाय पञ्चमाध्याये पर- पक्षनिराकरणेन प्रसाध्येदानीं तमेव सारभूतशास्त्रार्थ पष्ठाध्यायेन सङ्कलयन्नुपसंहरति । उक्तार्थानां हि पुनस्तन्त्राख्ये विस्तरे कृते शिष्याणामसन्दिग्धाविपर्यस्तो दृढनरो वोध उत्पद्यत इसतः स्थूणा- निखननन्यायादनुक्तयुक्त्याग्रुपन्यासाच्च नान पौनरुत्त्यं दोपाय ॥ अस्त्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात् ॥१॥ जानामीसेवं प्रतीयमानतया पुरुषः सामान्यतः सिद्ध एवास्ति बाधकप्रमाणाभावात् । अतस्तद्विवेकमानं कर्तव्यमित्यर्थः ॥१॥ तत्र विवेके प्रमाणद्वयमाह मूत्राभ्याम्- देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ वैचिच्यात् ॥ २ ॥ अमावात्मा द्रष्टा देहादिप्रकृत्यन्तेभ्योऽत्यन्तं मिन्नो वैचि. पात् । परिणामित्वापरिणामित्वादिवैधादित्यर्थः । प्रकृसादय- स्तावत् प्रसक्षानुमानागमः परिणामिनयैव सिद्धाः । पुरुपस्या ऽपरिणामित्वं तु सदा शाराविषयत्वादनुपीयो । तथाहि । यथा चक्षुपो रूपमेव विपपो न मन्त्रिकर्पसाम्येऽपि रमादिरेवं पुरुषस्य स्वबुद्धित्तिरेत विपयो, न तु सन्निकर्षमाम्येऽप्यन्यद्वस्त्विनि फल- बलात् क्लप्तम् । बुद्धियत्याहटतयैव वन्यद्भोग्यं भवति पुरुप. स्प, न स्वतः। सर्वदा सर्वमानापत्तेः। ताश्च बुद्धिरतपो नाज्ञाता- ·६ पप्ठोऽध्यायः स्तिष्ठन्ति ज्ञानेच्छामुखादीनामशातसत्तास्वीकारे तेष्वपि घटादा- 'विव संशपादिममगादहमई जानामि न वा, मुखी न वे सादि- रूपेण । आरोपां सदा ज्ञातवाद तद्रष्टा चेतनोऽपरिणापीत्या- यातम् । चेतनस्य परिणामित्वे कदाचिदान्ध्यपरिणामेन सत्या अपि धुद्धिष्टरदर्शनेन संशपाधापचेरिति । एवं पाराापारा- ादिकमपि पूर्वोक्तं वैधजात बोध्यम् ॥२॥ पष्ठीव्यपदेशादपि ॥ ३॥ ममेदं शरीरं, ममेपं बुद्धिरियादेविदुषां पष्टीव्यपदेशादपि देहादिभ्प आत्मा भिन्नः । अत्यन्ताभेदे पष्टयनुपपत्तेरित्ययः । तदुक्तं विष्णुपुराणे- तं किमेतच्छिरः किन्तु शिरस्तव तथोदरम् । किमु पादादिकं त्वं वै तवैतद्धि महीपते ।। समस्तावयत्रेभ्यस्त्वं पृथग्भूय व्यवस्थितः । कोऽहमियत्र निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव, इति ॥ न च स्थूलोऽहमित्यादिरपि विद्वदव्यपदेशोऽस्तीति वाच्यम् । श्रुत्या वाधिततया, ममात्मा भद्रसेन इतिवद् गौणत्वेनैव तदुपपवेरिति ॥शा ननु पुरुषस्य चैतन्यं राहो शिरः, शिलापुत्रस्य शरीरमि- त्यादिव्यपदेशश्दयमपि भवतु, तत्राह- न शिलापुत्रवद्धर्मिग्राहकमानवाधात् ॥ ४ ॥ शिलापुत्रस्य शरीरमियादिवदयं पष्ठीव्यपदेशो न भवति । शिलापुत्रादिस्यले धमिग्राहकप्रमाणेन वाधाद्विकल्पमात्रम् । मम शरीरमिति व्यपदेशे तु प्रमाणवाधो नास्ति । देहात्मताया एवं वाधादियर्थः । यस्तु शास्त्रेषु ममकारप्रतिपेषः म स्वाम्यस्या- इनिसतया वाचारम्भणमानत्वेनाससतोपर एवात भावः । पुरुषस्य २७ ·२१० सांख्यप्रवचनमाये चैतन्यमित्यत्राप्यस्ति धमिग्राहकमानयाधः। अनवस्थाभयेन लाघवा- च देहादिव्यतिरिक्ततपात्मसिद्धौ चैतन्यस्वरूपतावगाहनादिति ॥४ देहादिव्यतिरिक्ततया पुरुपमवधार्य तन्मुक्तिमवधारयति- अत्यन्तदुःखनिवृत्या कृतकृत्यता ॥ ५ ॥ सुगमम् ॥ ५॥ ननु दुःखनिटत्या सुखस्यापि निवर्तनात् तुल्पायव्यपत्वेन न सा पुरुषार्थ इति, तत्राह- यथा दुःखात क्लेशः पुरुपस्य न तथा सुखादभिलाषः ॥ ६॥ विषयविधया हेतुतायां पञ्चम्यौ । क्लेशश्चात्र द्वेषः । यथा दुःखे द्वेषो बलात्तरो, नैवं मुखेऽभिलापो बलवत्तरोऽपि तु तदपेक्षया दुर्वल इसर्थः । तथाच मुखाभिलापं वाधित्वापि दुःखट्रेपो दुःख• निवृत्तावेवेच्छां जनयतीति न तुल्यायव्ययसमिति । तदुक्तम्- अभ्पर्थनाभङ्गभयेन साधुर्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे, इति ।। या तु नरकादिदुःखदर्शनेऽपि क्षुद्रसुखप्रवृत्तिः सा रागादि- दोपशादेवेति ॥ ६॥ मुखापेक्षया दुःखस्य बहुलवादपि दुःखनिवृत्तिरेव पुरुषार्थ इसाह-- कन्नापि कोऽपि सुखीति ॥ ७ ॥ अनन्ततृणक्षपशुपक्षिमनुष्यादिमध्ये स्वल्पो मनुष्पदेवादि. रेव सुखी भवतीत्यर्थः । इति हेतौ ॥ ७ ॥ तदपि कादाचित काचित्कमुखं मधुविपसम्पृक्तानवद् विचारकाणां हेयमेवेत्याह-- .

·६ पष्ठोऽध्यायः २११ . तदपि दुःखशबलमिति दुःखपक्षे निक्षिपन्ते विवेचकाः ॥८॥ सदपि पूर्वस्त्रोक्तं सुखयपि दुःखमिश्रितमित्यतो दुःखकोटी मुखंदुःश्वविवेचका निक्षिपन्त इत्यर्थः। तदुक्तं योगसूत्रेण-परि- णामतापसंस्कारदुःखैर्गुणनिविरोधाच्च सर्वमेव दुःख चिनेकिनइति। विष्णुपुराणेऽपि । पघद भीतिकरं पुमां वस्तु मैत्रेय जापते । तदेव दुःखदक्षस्य वीमत्वमुपगच्छति, इति ॥ ८ ॥ केवला दुःखनिर्वाचन पुरुषार्थः, किन्तु सुखोपरक्तति मत- मपाकरोति- सुखलाभाभावाद्पुरुषार्थत्वमिति चेन्न दैविध्यात् || ९॥ मुखलाभाभावान्मोक्षारख्यदुःखाभावस्यापुरुषार्थत्वमिति चन्न। पुरुषार्थस्य द्वैविध्यात् । द्विपकारत्वात् । मुखलदुःखाभाववा- भ्यामित्यर्थः । मुखी स्या, दुःखी न स्यामिति हि पृथगेव लोकाना प्रार्थना दृश्यत इति ॥ ९ ॥ शङ्कते- निर्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गत्वादिश्रुतेः ॥ १० ॥ नन्त्रात्मनो निर्गुणत्वं मुखदुःखमोहायखिलगुणशून्यत्वं निम- मेव सिद्धम् । अमङ्गलश्रुने । विकारदेतुसंयोगामाश्ररणात् । तविना च गुणात्यविकारासम्भवात् । अतो न दुःखनित्तिरपि पुरुषार्थों घटत इत्यर्थः । ननु संयोग विना स्वयमेव विकारो भव. स्विति चेन्न। दाहाय नानलो बहेनीप: क्लेदाप चाम्सः । तद्रव्यमेव तद्रव्यविकाराय न वै यतः ॥

·२१२
सांस्यमवचनभाये
.
.
किञ्च स्वयं विकारित्रे गोक्षो नैवोपपद्यते ।
स्वयं मोहविकारेण पुनर्बन्धप्रसङ्गतः, इति ।
तथा चोक्तं कौम-
यद्यात्मा मलिनोऽस्वच्छो धिकारी स्यात् स्वभावतः ।
न हि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरातरपि, इति ।। १० ।।
समाधत्ते-
परधर्मत्वेऽपि तत्सिन्डिरविवेकात् ॥ ११ ॥
मुखदुःखादिगुणानां चित्तधर्मत्वेऽपि तत्रात्मनि सिद्धिःप.
तिविम्वरूपेणावस्थितिः । अविवेकान्निमित्तात् । प्रकृतिपुरुपसं-
योगद्वारेत्यर्थः । एतच्च प्रथमाध्याये प्रतिपादितम् । निमित्तत्व-
मविवेकस्य न दृष्टहानिरिति तृतीयाध्यायमूत्रे चेति । तथा च
स्फटिके लौहित्यमित्र पुरुपे प्रतिविम्वरूपेण दुःखसत्वात् तन्नित्ति-
रेव पुरुषार्थः । मतिविम्बद्वारकदुःखमम्बन्धस्यैव भोगतया प्रति-
विश्वरूपेणैव दुःखस्य हेयत्त्वादिति ॥ ११ ॥
अविनेकमूलः पुरुपे गुणवन्धोऽविवेकस्तु किम्मूलक इत्या-
काङ्क्षायामाह-
अनादिरविवेकोऽन्यथा दोपद्वयप्रसक्तः ॥ १२ ॥
अगृहीतासमर्गकमुभयविषयकज्ञानमविवेकः । स च प्रवाह-
रूपेणानादिश्चित्तधर्मः प्रलये वासनारूपेण तिष्ठति। अन्यथा तस्य
सादित्वे दोपदयप्रसङ्गात् । सादित्वे हि स्वतं एवोत्पादे मुक्तस्यापि
चन्धापत्तिः । कर्मादिजन्यस्वे च कर्मादिकं प्रत्यापि कारणत्वेना-
ऽविवेकान्तरान्वेपणेऽनवस्थेत्यर्थः । अयं चाविवेको वृतिरूपः प्रति
विम्वात्मना पुरुपधर्म इव भवतीयतः पुरुषस्य वन्धमयोजक इति
मागेवोत्तं वक्ष्यते च ॥ १२ ॥

·६ षष्ठोऽध्यायः।
२१३
-
-
ननु चेदनादिस्तहि नित्यः स्यादिति, तबाह-
न नित्यः स्यादात्मवदन्यथानुच्छित्तिः ॥ १३ ॥
आत्मन्नित्योऽखण्डानादिर्न भवति, किन्तु प्रवाहरूपेणा-
नादिः । अन्यथानादिभावस्योच्छेदानुषपरित्यर्थः ॥ १३ ॥
वन्धकारणमुक्त्वा मोक्षकारणमाह-
प्रतिनियतकारणनाश्यल्लमस्य ध्वान्तवत् ॥ १४ ॥
अस्य बन्यकारणस्याविवेकस्य शुक्तिरजतादिस्थले मति
नियतं यमायाकारणं विवेकस्तन्नाश्पतं तमोक्न् । अन्धकारो हि
प्रतिनियतेनालोकेनैव नाश्यते, नान्यसाधनेनेत्यर्थः । तदुक्तं विष्णु-
पुराणे-
अन्धन्तम इवाज्ञानं दीपवच्चेन्द्रियोद्भवम् ।
यथा मूर्यस्तथा ज्ञानं यद्विप विवेकजम्, इति ॥ १४ ॥
विकेनवाविवेको नाश्यत इति प्रतिनियमस्य ग्राहकमप्याह-
अवापि प्रतिनियमोऽन्वयव्यतिरेकात् ॥ १५ ॥
ध्वान्तालोकयोरिव महतेऽपि प्रतिनिपमः शुक्तिरजतादि-
पत्रपन्यतिरेकाभ्पामेव ग्राहा इत्यर्थः । अथवैवं व्याख्पेयम् ।
ननु विवेकस्यापि कि प्रतिनिपतं कारणं ? तबाह-~~ अत्रापि
विवेकेऽपि कारणनियमोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव सिद्धः। श्रवण.
पननानिदिध्यासनरूपमेव कारणं, न तु कर्मादीति । कर्मादिकं तु
वहिरङ्गमेवेत्यर्थः ॥ १५ ॥
वन्धस्य स्वाभाविकत्वादिकं न सम्भवतीति प्रथमपादोक्तं
स्मारयति-
प्रकारान्तरासम्भवादविवेक एवं वन्धः ॥ १६ ॥
पन्धोऽत्र दुःखयोगाख्यवन्धकारणम् ! शेपं सुगमम् ॥१६॥

·२१४ सांण्यमववनमाध्ये ननु मुक्तेरपि कार्यतया विनाशापत्त्या पुनर्बन्ध: स्यादिति तंत्राह- न मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगोऽप्यनावृत्तिश्रुतेः ॥ १७ ॥ भावकार्यस्पैव विनाशितया मोक्षस्प नाशा नास्ति । न स पुनरावर्तत इति श्रुतेरित्यर्थः।अपिशब्दः पूर्वसूत्रोक्तार्थसमुचये ॥१७ अपुरुषार्थत्वमन्यथा ॥ १८ ॥ अन्यथा मुक्तस्यापि पुनर्बन्धे प्रलयवदेव मोक्षस्यापुरुषार्थ- खं, परमपुरुषार्थत्वाभावो वा स्यादित्यर्थः ॥ १८ ॥ अपुरुषार्थत्वे हेतुमाह- अविशेषापत्तिरुभयोः ॥ १९ ॥ भाविवन्धत साम्येनोभयोर्मुक्तवद्धयोविशेपो न स्पाव । तात- श्चापुरुपार्थत्वमिसर्थः ॥ १९ ॥ नवे बद्धमुक्तयोविशेषाऽभ्युपगमे नियमुक्तत्वं कथमुच्यते ? तत्राह- मुक्तिरन्तरायध्वस्तेन परः ॥ २० ॥ वक्ष्यमाणान्तरायस्य ध्वंसादतिरिक्तः पदार्थो न मुक्ति- रिसर्थः । यथा हि स्वभावशुक्लस्य स्फटिकस्य जोपाधि- निमित्तं रक्ततं शौल्ल्यावरकरूपं विघ्नमात्र, न तु जवोपधानेन शौक्लयं नश्यति, जापाये चोत्पद्यते । तथैव स्वभावनिःखस्य आत्मनो बुद्धयुपाधिकं दुःखपतिविम्वंतदावरकरूपं विघ्नमात्रं, न तु बुद्धयुपधानेन दुःखं जायते, तदपाये च नश्यतीति । अतो नित्य- मुक्त आत्मा वन्धमोक्षौ तु व्यावहारिकाविसविरोध इति ॥२०॥ नन्वेवं बन्धमोक्षयोमिथ्याखे मोक्षस्य पुरुषार्थतामतिपादक- श्रुखादिविरोध इत्याह- ·६ पटोशायायः तत्राप्यविरोधः ॥ २३ ॥ तत्राप्यन्तरायध्वंसस्य पोसतेऽपि पुरुपायवाविरोध इयर्थः । दुःखयोगविपोगावेव हि पुरुपे कल्पिती, न तु दुःखमोगोऽपि । भोगश्च प्रतिविम्वरूपेण दुःखसम्बन्ध इसता प्रतिविम्यरूपेण दुःखनितिर्यथार्थव पुरुषार्थः । स एवान्तरायध्वंसः | तादृशश्च मोक्षो यथार्थ एवेति भावः ॥ २१ ॥ नन्वन्तरायध्वंसमान चेन्मुक्तिस्तहि श्रवणमात्रेणैव तसिद्धि: स्यात् । अज्ञानमतिबद्धकण्ठचामाकरसिद्धिचदिति । तत्राह-~-- अधिकारित्रैविध्यान्न नियमः ॥ २२ ॥. उत्तममध्यमाधमास्त्रिविधा ज्ञानाधिकारिणः । तेन श्रवण- मात्रानन्तरमेव मानससाक्षात्कारः सर्वेपामिति न नियम इसर्थः ।। अतो मन्दाधिकारदोपाद्विरोचनादीनां श्रवणमानाचिनविलागन- समं मानतज्ञानं नोपनम् । न तु श्रवणस्य ज्ञानजननासामा- दिति ॥ २२॥ न केवलं श्रवणमानं ज्ञाने दृष्टकारणमन्पदपीत्याह- दायार्थमुत्तरेषाम् ॥ २३ ॥ श्रवणादुत्तरेषां मनननिदिध्यासनादीनामन्तरापध्वंसस्या- सन्तिकत्वम्पदायार्थ नियम इत्यनुपज्ज्यते ।। २३ ॥ उत्तराण्येव साधनान्याह- स्थिरसुखमासनमिति न नियमः ॥ २४ ॥ आसने पद्मासनादिनियमो नास्ति । यतः स्थिरं मुखं च प- तु तदेवासनमियर्थः ॥२४॥ मुख्य साधनमाह-

·सांस्यप्रयचनमाये
ध्यानं निर्विपयं मनः
॥ २५॥
वृत्तिशून्यं यदन्तःकरणं भवति तदेव ध्यान योगश्चित्तत्ति
निरोधरूपइत्यर्थः । एतत्साधनत्वेन ध्यानस्य वक्ष्यमाणत्वादिति॥२५
ननु पोगायोगयोः पुरुपस्यैकरूप्यात् कि योगेनेत्याशका
समाधत्ते-
उभयथाप्यविशेषश्वेनैवमुपरागनिरोधाद्विशेपः ॥ २६ ॥
उपरागनिरोधाद्वृत्तिमतिबिम्बापगमाद्योगावस्थायामयोगाव-
स्थातो विशेपः पुरुषस्येति सिद्धान्तदलार्थः । शेपं व्याख्यात-
मापम् ॥ २६ ॥
ननु निःसङ्गे कथमुपरागस्तत्राह--
निःसङ्गेऽप्युपरागोऽविवेकात् ॥ २७ ॥
निःसङ्गे यद्यपि पारमार्थिक उपरागो नास्ति, तथाप्युपराग
इव भवतीति कृत्वा प्रतिविम्ब एवोपराग इति व्यवाहियते उपराग-
विवेकिभिरित्यर्थः ॥ २७॥
एतदेव विवृणोति-
जवास्फटिकयोरिव नोपरागः किन्वाभिमानः ।। २८ ॥
यथा जवास्फटिकयोनपिरागः, किन्तु जवाप्रतिविम्ववशा-
दुपरागाभिमानमात्रं, रक्तः स्फटिक इति । तथैव बुद्धिपुरुपयोपि-
रागः । किन्तु बुद्धिमतिविम्ववशादुपरागाभिमानोऽविवेकाशादि.
त्यर्थः । अत उपरागतुल्यतपा वृत्तिमतिविम्ब एव पुरुपोपराग
इति सूत्रद्वयपर्यवसितोऽर्थः । स एव च दुःसात्मकटत्तेरुपरागो
दुःखनिहत्याख्पमोक्षस्थान्तरायस्तस्प चध्वंसश्चित्तलयात् । सोऽपि
चचित्तात्तनिरोधाख्येनासम्प्रज्ञातयोगेनेत्यतो योगादेवान्तराय-
ध्यसो भवतीति योगशास्त्रस्यापि सिद्धान्तः ॥ २८ ॥

·६ पष्ठोऽध्यायः! ध्यान निविषयं मन इति योग उक्तस्तस्य साधनान्याचमाण एवं यथोतोपरागस्य निरोधोपायमाह- ध्यानधारणाभ्यासवैराग्यादिभिस्तन्निरोधः ॥ २९ ॥ समाधिद्वारा ध्यानं पोगस्य कारणं, ध्यानस्य च कारणं धारणा । तस्याश्च कारणमभ्यासश्चित्तस्थैर्यताधनानुष्ठानम्, अभ्पा- सम्पापि कारणं विपपराम्य, तस्यापि दोपदर्शनयमनिपगादिक- मिति पातअलोक्तमकिया तनिरोध उपरागनिरोधो भवति वित्तत्तिनिरोधाख्ययोगद्वारेत्यर्थः ॥ २९ ॥ चित्तनिष्ठध्यानादिना पुरुपयोपरागनिरोधे पूर्वाचार्यसिद्धं द्वारं दर्शयति- लयविक्षेपयोावृत्त्येत्याचार्याः ॥ ३० ॥ ध्यानादिना चित्तस्य निद्राबत्तेः प्रमाणादि तेश्च निया पुरुषस्यापि कृत्युपरागनिरोधो भवति । विश्वनिरोधे प्रतिबिम्ब- स्यापि निरोधादिति पूर्वाचार्या आहुरित्यर्थः । यथा पतला, योगश्चित्तचिनिरोधः, तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थान, त्तिसाम्प्य- मितरत्रेति सूत्रत्रयेणैतदेवाह । तथा, निसः सर्वत्रगो छात्मा बुद्धिसनिधिमत्तया । यथा यया भवेद् बुद्धिगत्मा तदिहेप्यते, इसादिस्मृतयो. ऽप्येतदाहुरिति । तदेवमसंमज्ञानयोगादेव मोक्षान्तरायध्वंस इति मघटकार्थः ।। ३०॥ ध्यानादौ गुहादिस्पाननियमो नास्तीत्पाह- न स्थाननियमश्चित्तप्रसादात् ॥ ३१॥ चित्तप्रसादादेव ध्यानादिकम् । अतस्तत्र न गुहादिस्थान- 'नियम इत्यर्थः । शास्त्रे वौत्सगिकाभिमायेणैवारण्यगिरिगुहादि- ·૨૧૮ सांस्यप्रवचनभाज्ये स्थानं योगस्पोदिष्टमिति । अत एव ब्रह्मसूत्रमपि । यत्रैकाग्रता तत्राविशेषादिति ॥ ३१॥ समाप्तो मोक्षाविचारः । इदानीं पुरुपापरिणामित्वाय जग. कारणं विचारयति- प्रकृतेरायोपादानतान्येषां कार्यत्वश्रुतेः ।। ३२ ॥ महदादीनां कार्यवश्रवणाद तेपां मूलकारणतया प्रकृतिः सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ ३२॥ पुरुष एवोपादानं भवतु, तबाह- नित्यत्वेऽपि नात्मनो योगत्वाभावात् ॥ ३३॥ गुणवत्त्वं सङ्गित्वं चौपादानयोग्यता तयोरभावात् पुरुषस्य नित्यत्वेऽपि नोपादानवमिसर्थः ॥ ३३ ॥ ननु वहीं मनाः पुरुपाद सम्प्रसूता इत्यादिश्रुतेः पुरुषस्य कारणत्वावगमाद्विवादिवादा आश्रयणीया इत्याशयाह-- श्रुतिविरोधान्न कुतर्कापसदस्थात्मलाभः ॥ ३४ ॥ पुरुषकारणतापां ये ये पताः सम्भावितास्ते सर्वे श्रुतिविरुद्धा इत्यतस्तदभ्युपगन्तॄणां कुताकिंकाद्यधपानामात्मस्वरूपज्ञानं न भ. वतीत्यर्थः । एतेनात्मनि मुखदुःखादिगुणोपादानलवादिनोऽपि कुतार्किका एव । तेपामप्यात्मयथार्थज्ञान नास्तीत्यवगन्तव्यम् । आत्मकारणताश्रुतयश्च शक्तिशक्तिमदभेदेनोपासनार्या एव । अजा- मेकामियादिश्रुतिभिः प्रधानकारणतासिद्धेः। यदि चाकाशस्या- भ्राधिष्ठानकारणतावदात्मनः कारणत्वमुच्यते तदा तन्न निरा- कुर्मः । परिणामस्यैव प्रतिषेधादिति ॥ ३४ ॥ स्थावरजङ्गमादिषु पृथिव्यादीनामेव कारणत्वदर्शनात् कथं प्रकृतेः सर्वोपादानत्वम् ? तत्राह---- ·६ पष्ठोयायः। - पारम्पर्येऽपि प्रधानानुवृत्तिरणुवत् ॥ ३५ ॥ स्थावरादिपु परम्परया कारणवेऽपि तेषु प्रधानस्याऽनु- मानादुपादानत्वमक्षतम् । यथाङ्करादिद्वारकत्वेऽपि स्थावरादिषु पार्थिवाधणूनामनुगमादुपादानवमिसर्थः ।। ३५ ।। वनन्यायेन प्रकृतापकले प्रमाणमाह- सर्वत्र कार्यदर्शनादिभुत्वम् ॥ ३६ ॥ अव्यवस्थया सर्वत्र विकारदर्शनात मधानस्य विभुत्वम्।यथा- ऽणोर्घटादिव्यापित्वमिसर्थः । एतच्च प्रागेव व्याख्यातम् ॥३६॥ ननु परिच्छिन्नत्वेऽपि यत्र कार्यमुत्पद्यते तत्र गन्तीति वक्तव्यं, वाई- गतियोगेऽप्याद्यकारणताहानिरणुवत् ॥ ३७॥ गतिस्वीकारेऽपि परिच्छिन्नतामूलकारणवाभाव: पार्थिवा- घणुदृष्टान्तेनेत्यर्थः । अथवेत्थं व्याख्पेयम् । ननु त्रिगुणात्मक- प्रधानस्पान्योऽपसंयोगार्थ श्रुतिस्मृतिषु किपा क्षोभाख्या श्रूयते क्रियावत्वाच तत्वादिदृष्टान्तेन मूलकारणत्वाभाव इत्याशा परिहरति । गतियोगेऽप्यायकारणताहानिरणुवत् । गतिः क्रिया तरसतेऽपि मूलकारणताया अहानिर्वथा वैशेषिकमते पार्थिवा- घणूनामियर्थः ॥ ३७॥ ननु पृथिव्यादीनां नवानामेव द्रव्याणां दर्शनात् कथं. पृथिवीत्वादिशून्यं प्रधानाख्यं द्रव्य घटेत । नच प्रधानं द्रव्यमेत्र माऽस्त्विति वाच्यम् । संयोगविभागपरिणामादिभिर्द्रव्यत्तसिद्ध रिति, तत्राह- प्रसिद्धाधिक्यं प्रधानस्य न नियमः ॥ ३८॥ मसिद्धनद्रव्याधिक्यमेव प्रधानस्यातो नव द्रव्याणीति न ·२२० सांख्यप्रवचनभाये - नियम इत्यर्थः अष्टानामेव कार्यत्वश्रवणं चात्र तर्कइतिभावः॥३०॥ कि सत्त्वादयो गुणा एवं प्रकृतिरथवा गुणत्रयरूपद्रव्यत्रया- ऽऽधारभूता प्रकृतिरिति संशयेऽवधारयति- सत्त्वादीनामतहर्मत्वं तद्रूपत्वात् ॥ ३९ ॥ सत्त्वादिगुणानां प्रकृतिधर्मत्वं नास्ति, प्रकृतिस्वरूपस्वादिस• र्थः । यद्यपि श्रुतिस्मृतिपूभयमेव श्रूयते, तथापि तकर्तः स्वरूपत्व- मेवावधार्यते, न तु धर्मत्वम् । तथाहि । सत्त्वादित्रयं किं प्रकृते: कार्यरूपो धर्मोऽथवाकाशस्य वायुक्त् संयोगमात्रेण निरा एवं धर्मः स्यात् । आये एकस्या एव प्रकृतेव्यान्तरसङ्गं विना वि. चित्रगुणत्रयोत्पत्त्यमम्भवः । दृष्टविरुद्धकल्पनानौचिसं च । अन्त्ये नित्येभ्य एव सत्त्वादिभ्योऽन्पोऽन्यसङ्गेन विचित्रसकलकार्यो- पपत्तौ तदतिरिक्तपकृतिकल्पनवियर्यमिति सत्त्वादीनां प्रकृति- कार्यत्वादिवचानानि चांशतः प्रकाशादिकार्योपदिततयाभिव्यस्या- दिकमेव बोधयन्ति । यथा पृथिवीतो द्वीपोत्पत्तिरिति ॥ ३९ ॥ प्रधानपत्तेः प्रयोजनमवधारयति, निष्प्रयोजनमत्पभ्युप- गमे मोक्षानुपपत्तेरिति- अनुपभोगेऽपि पुमर्थ सृष्टिः प्रधानस्योष्ट- कुङ्कुमवहनवत् ॥ ४०॥ तृतीयाध्यायस्थे, प्रधानटष्टिः परार्धेत्यादिसूत्रे व्याख्यात. मिदम् ॥ ४० ॥ विचित्रसृष्टी निमित्तकारणमाह- कर्मवैचित्र्यात् सृष्टिवैचित्र्यम् ॥ ११ ॥ कर्म धर्माधर्मों । मुगममन्यम् ॥ ४१ ॥ ननु भवतु मयानात सृष्टिः ? प्रलयस्तु कस्मात् । न होक- ·२२१ ६ पष्ठोऽध्यायः। स्मात् कारणाविरुद्धकार्यद्वयं घटने । तत्राह- साम्यवैषम्याभ्यां कार्ययम् ॥ ४२ ॥ सच्चादिगुणवयं प्रधानम् । तेषां च वैषम्यं न्यूनातिरिक्त- भावेन संहननम् । तदभावः साम्यम् । ताभ्यां हेतुभ्यामेकस्मादेव सटिमलयरूपं विरुद्धकार्यद्वयं भवतीयर्थः । स्थितिस्तु मष्टिमध्ये प्रविष्टेयाशयेन तत्कारणवं प्रधानस्य न पृथग्विचारितम् ॥ ४२॥ ननु भधानस्य सृष्टिस्वाभाव्याज्ञानोत्तरमपि संसारः स्या- व, तत्राह- विमुक्तबोधान्न सृष्टिः प्रधानस्य लोकवत् ॥ ४३ ॥ विमुक्ततया पुरुषसाक्षात्काराद्धेतोः प्रधानस्य तत्पुरुषार्थे पुनः सृष्टिर्न भवति । कृतार्थत्वात् । लोकवत् । यथा लोका अमासादयो राज्ञोऽथ सम्पाद्य कृतार्थाः सन्तो न पुना राजाथै प्रवर्तन्ते, तथैव प्रधानमित्यर्थः । विमुक्तमोक्षार्थ हि प्रधानमत्ति- रित्युक्तम् । स च ज्ञानानिष्पन्न इति भावः ॥ ४३ ।। ननु प्रधानस्य सृष्टपरमो नास्ति । अज्ञानां संसारदर्शनाद। तथाच,प्रधानसृष्टया मुक्तस्यापि पुनर्वन्धः स्यात्, तबाह- नान्योपसर्पणेऽपि मुक्तोपभोगो निमित्ताभावात् ॥ ४४ ॥ कार्यकारणसङ्घातादिस्टयान्यान् प्रति प्रधानस्योपप्तपणेऽपि न मुक्तस्योपभोगो भवति । निमित्ताभावात् । उपभोगे निमित्ता- नां स्वोपाधिमंयोगविशेषतत्कारणाविवेकादीनामभावादित्यर्थः इदमेव हि मुक्तं प्रति प्रधानसृष्टयुपरयो यत् तद्भोगहेतोः स्वोपाधि. परिणामविशेषस्य जन्माख्यस्पानुत्पादनमिति ।। ४४ ॥ नन्वियं व्यवस्था तदा प्रटेत यदि पुरुषबहुस्त्रं स्यात् । तदेव वात्माद्वैतश्रुतिवाधितमित्याशझाद-

·૨૨૨
सांख्यप्रवचनभाध्ये
पुरुषबहुत्वं व्यवस्थातः ॥ ४५ ॥
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्तीयादिश्रुत्युक्त-
वन्धमोक्षव्यवस्थात एव पुरुपबहुत्वं सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥
ननूपाधिभेदादु बन्धमोक्षव्यवस्था स्यात, तत्राह-
उपाधिश्चेत् तत्सिद्धौ पुनद्वैतम् ॥ ४६ ॥
उपाधिश्चेव स्वीक्रियते तmपाधिसिद्ध्यैव पुनरद्वैतभा इत्य-
ऽर्थः । वस्तुतस्तूपाधिभेदेऽपि व्यवस्था न सम्भवतीति प्रथमाध्याय
एव प्रपश्चितम् ॥ ४६ ॥
ननूपाधयोऽप्याविद्यका इति, न तैरद्वैतभङ्ग इसाशङ्कायामाह-
द्वाभ्यामपि प्रमाणविरोधः ॥ ४७ ॥
पुरुषोऽविद्येति द्वाभ्यामप्यगीकृताभ्यामद्वैतप्रमाणस्व श्रुते-
विरोधस्तदवस्थ एवेसर्थः ।। ४७ ॥
अपरमपि दृपणद्वयमाह-
द्वाभ्यामप्यविरोधान्न पूर्वमुत्तरं च साधकाभावात् ॥४८॥
द्वाभ्यामध्यगीकृताभ्यां हेतुभ्यां पूर्व पूर्वपक्षो भवतां न घट.
ते । अस्माभिरपि प्रकृतिः पुरुषश्चेति द्वयोरेवाङ्गीकारात् । विकार-
स्यानित्यतया वाचारम्भणमात्रताया अस्माभिरपीष्टत्वात् । ननु
पुरुपनानात्वस्वीकाराव प्रकृतेनिसत्तस्वीकाराचास्त्येवास्मद्विरोध
इत्याशय दूपणान्तरमाह ।। उत्तरं चेत्यादिना ॥ अद्वैतवादिना.
मुत्तरं सिद्धान्तश्च न घटते । आत्मसाधकप्रमाणस्याभावात् । तद.
ङ्गीकारे च तेनैवाद्वैतहानिरिति जित नैरात्म्यवादिभिरित्यर्थः ॥४८॥
ननु स्वप्रकाशत आत्मा सेत्स्यति, तबाह-
प्रकाशतरतरिसद्धौ कर्मकर्तृविरोधः ॥ १९ ॥

·૨૨૨ ६ पष्ठोऽध्यायः। चैतन्यरूपप्रकाशतश्चैतन्यसिद्धौ कर्मकर्तृविरोध इत्यर्थः । प्र. काश्यप्रकाशप्सम्बन्धे हि प्रकाशनमालोकादिपु दृष्टम् । स्वस्य साक्षात् स्वस्मिन् सम्बन्धश्च विरुद्ध इति । अस्मन्मते तु बुद्धि- हत्याख्यप्रमाणाङ्गीकारात् तद्वारा प्रतिविम्बरूपस्य स्वस्य बिम्ब- रूपे स्वस्मिन् सम्बन्धो घटो । यथा सूर्ये जलद्वारा प्रतिविम्व- रूपस्वसम्बन्ध इति भावः आत्मनः स्वप्रकाशवश्रुतिस्त्वनन्योपा- धिकमकाशादिपरा योध्या ॥ ४९ ॥ ननु नास्ति कर्मकर्पविरोधः। स्वनिष्ठमकाशधर्मद्वारा स्वस्प स्वप्सम्बन्धमम्भवात् । यथा वैशेपिकाणां स्वनिष्ठज्ञानद्वारा स्वस्य स्वयं विपप इति । तनाह- जडव्यावृत्तो जडं प्रकाशयति चिद्रूपः ॥ ५० ॥ चेतने प्रकाशरूपधर्मः सूर्यादिवित्र नास्ति, किन्तु चित्स्वरूप एव पदार्थों जडं प्रकाशपति । यतो जडव्यात्तिमात्रेण चिदि- त्युच्यते, न तु जडविलक्षणधर्मवत्तयेसर्थः । अत एव निर्धर्मतया, स एप नेति नेतीत्येव श्रुत्योपदिश्यते, न तु विधिमुखतयेति । तथा च स्मृतिरपि- इदं तदिति निर्देप्टुं गुरुणापि न शक्यते, इति ।। जडव्यारत्ताविति पाठेऽपि हेतौ सप्तम्यायमेवार्थः । अस्मिश्च सूत्रे जडमेत्र प्रकाशपति चिद्रूपो, न त्वात्मानमिति नार्थः । तथा सति हि तस्याज्ञेयत्वेन साधकाभावरूपं बाधकं परेपूपन्यासानईम्। स्वस्यापि तुल्यन्यायवादिति ॥ ५० ॥ नन्वेवं प्रमाणाद्यनुरोधेन द्वैतासिद्धाद्वैतश्रुतेः का गतिस्तत्राह- न श्रुतिविरोधो रागिणां वैराग्याय तत्सिद्धेः ॥ ५१ ॥ अद्वैतश्रुतिविरोधस्तु नास्ति । रागिणां पुरुपातिरिक्त वै.

·૨૨૪ सांख्यप्रवचनभाये राग्यायैव श्रुतिभिरदैनसाधनात् । पुरुषज्ञान इव द्वैताभावशाने स्वतन्त्रफलान्तराश्रवणात् । तच्च वैराग्यं सदद्वैतेनैवोपपद्यते । सत्त्वं च कूटस्थत्वमित्यर्थः । अब एव श्रुतिरपि सदद्वैतमेव छान्दोग्ये प्रतिपादितवत्तीति भावः ॥५१॥ न केवलमुक्तयुक्त्येवाद्वैतवादिनोहेयाः, अपि तु जगदमत्यता. ग्राहकममाणाभावेनापीत्याह- जगत्सत्यत्वमदुष्टकारणजन्यत्वाद्वाधकाभावात ॥५२॥ निद्रादिदोपदृष्टान्त:करणाऽऽदिजन्यत्वेन स्वामविषयशङ्ख- पीतिमादीनामससत्वं लोके दृष्टम् । तच्च महदादिप्रपञ्चे नास्ति । तत्कारणस्य प्रकृतहिरण्या बुद्धश्चादुष्टत्वात । यथापूर्वमकल्पय- दितिश्रवणादाननु, नेह नानास्तिकञ्चनेसांदिश्रुसा वाधितत्वेना- ऽविद्यादिनामा कश्चनानादिर्दोषः कल्पनीयस्तत्राह । बाधकामा. वादिति । अयं भावः । नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादिश्रुतयो याः परैः प्रपञ्चवाधकतयाभिमेयन्ते ताः प्रकरणानुसारेण विभागा• दिमतिपेधिका एव, न तु प्रपञ्चासन्ततुच्छतापराः । स्वस्या- पि पाधापत्त्या स्वार्थासाधकत्वप्रसङ्गात् । न हि स्वप्नकालीन. शाब्दस्य वाधे तज्ज्ञापितोऽपर्थः पुनर्न सन्दिह्यत इति । तस्मा- दात्माविघातकतया श्रुतयो न प्रपञ्चस्यासन्तबाधपरा इति । तत्र नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मविभक्तं किमपि नास्तीत्यर्थः । सर्व समामोपि ततोऽसि सर्व इत्पादिस्मृत्येकवाक्पत्वात् । वाचा. रम्भणंविकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादिश्रुतेस्तु नित्यता. रूपपारमाधिकमत्ताविरहोऽयः । अन्यथा मृत्तिकादृष्टान्तासिद्धेः। न हि लोके मृत्तिकाविकाराणामत्यन्ततुच्छत्वं सिद्ध, पेन दृष्टान्त ता स्यादिति ।।

·२२५ ६ पष्ठोऽध्यायः। न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इसेपा परमार्थता इत्यादिश्रुनेस्त्वात्मा- ऽतिरिक्तस्य कूटस्थनित्यतारूपातिपरमार्थसत्ताविरहोऽर्थः। किचा- ऽऽत्मनो निरोधाद्यभावोऽर्थः । अन्यथैतादृशज्ञानस्य मोक्षफलकत्व- प्रतिपादनविरोधात् । न हि मोक्षो मिथ्येति प्रतिपाद्य मोक्षस्य फलबमप्रमत्तः प्रतिपादयतीति । याश्चात्मैपश्रुतयस्तास्तु मयमा- ध्याय एव व्याख्याता ब्रह्ममीमांसाभाप्पे चैता अन्याश्च श्रुतपो. ऽस्माभिर्याख्याता इति दिक् ॥ ५२॥ न केवलं वर्तमानदशायागेव प्रपश्चः सन्नपि तु सदैवेत्याह- प्रकारान्तरासम्भवात सदुत्पत्तिः ॥ ५३ ॥ पूर्वोक्तयुक्तिभिरसदुत्पादासम्भवात सूक्ष्मरूपेण सदेवोत्पद्य- तेऽभिव्यक्तं भवतीसर्थः ॥ ५३॥ कर्तृत्वभोक्तृत्वयोवैयधिकरण्येऽपि व्यवस्थामुपपादयति सूत्राभ्याम् अहङ्कारः कर्ता न पुरुषः ॥ ५४॥ अभिमानत्तिकमन्तःकरणमहङ्कारः । स एव कृतिमान् । अभिमानोत्तरमेव प्रायशः प्रवृत्तिदर्शनात् । न तु पुरुपः, अपरि- णामित्वादिसर्थः । पूर्व च धर्मादिकं बुद्धेरिति यदुक्तं तदेकस्पैवा- न्तःकरणस्य त्तिमात्रभेदाशयेन ।। ५४ ॥ चिदवसाना भुक्तिस्तत्कर्मार्जितत्वात् ॥ ५५ ॥ अहङ्कारस्य कर्तृत्वेऽपि भोगश्चियेव पर्यवसन्नोभवति । अह- ङ्कारस्य संहतत्वेन परार्थत्वात् । नन्वेवमन्यनिष्टकर्मणान्यस्य भोगे पुरुपविशेषनियमो न स्यात, तबाह । तत्कार्जितत्वादिति । अहङ्कारेणासअितं तस्याश्चितो यत् कर्म तज्जन्यवाद्भोगस्येत्यर्थः । तथा च योऽहङ्कारो यं पुरुपमादायाचेतनेऽहं ममेति वृत्ति करो. ।

·1 २२६ सांख्यप्रवचनमाध्ये ति तस्याहवारस्य कर्म तस्यात्मन उच्यते । तेनैव च कर्मणा तत्रा. SSत्मनि भोगोऽपत इति नातिप्रसङ्ग इसाशयः ॥ ५५ ॥ ब्रह्मलोकान्तगतिभिर्नास्ति . निष्कतिरिति पूर्वोक्ते कारणं दर्शयति- चन्द्रादिलोकेऽप्यावृत्तिर्निमित्तसहावात् ॥ ५६ ॥ निमित्तमविवेककर्मादिकम् । सुगममन्यत् ॥ ५६ ॥ ननु तत्तल्लोकवासिजनोपदेशादनावृत्तिः स्याव, तबाह- लोकस्य नोपदेशात् सिद्धिः पूर्ववत् ॥ ५७ ।। यथा पूर्वस्य मनुष्यलोकस्पोपदेशमात्रान सिद्धिर्ज्ञाननिष्प- त्तिरेवं तत्तलोकस्थलोकस्योपदेशमात्रात्तद्गतानां ज्ञाननिष्पत्तिर्न नियमेन भवतीत्यर्थः ॥ ५७॥ नन्वेवं, ब्रह्मलोकादनावृत्तिरिति श्रुतेः का गतिस्तत्राह- पारम्पर्येण तत्सिद्धौ विमुक्तिश्रुतिः॥ ५८ ॥ ब्रह्मलोकादिगतानां श्रवणमननादिपरम्परया प्रायशो ज्ञान- सिद्धौ सत्यां विमुक्तिश्रवणम् । न तु साक्षाद्गतिमात्रेणेसर्थः । मापिकत्वादन्यलोकाद्विशेष इति ॥ ५८॥ परिपूर्णत्वेऽप्यात्मनो गतिश्रुतिमुपपादयति- गतिश्रुतेश्च व्यापकत्वेऽप्युपाधियोगाझोगदेशकाल- लाभो व्योमवत् ।। ५९ ॥ व्यापकत्वेऽप्यात्मनो गतिश्रवणानुरोधेन भोगदेशस्य काल. कशालामः सिद्धयति । व्योमवदुपाधियोगेनेत्यर्थः । यथा धाका शास्य पूर्णवेऽपि देशविशेषगतिर्घायुपाधियोगाद् व्यवाहियते तथैवेति । तथा च श्रुतिः- घटसंहतमाकाशं नीयमाने घटे पथा।

·६ पठोऽध्यायः। ૨૨ घटी नीयत नाकाशं तद्दजीवो नभोपपः, इति ॥ ५९॥ भोक्तुराधष्ठानागोगापतननिर्माणमिति पदुक्तं तव प्रपश्चप- तिसूवाभ्याम्-- अनधिष्ठितस्य पूतिभावप्रसङ्गान तसिद्धिः ।। ६०॥' भोक्त्रनधिष्ठितस्य शुक्रादेः पूतिभावमसङ्गान पूर्वोक्तभोगा- यतनसिद्धिरियर्थः ।। ६०॥ नवधिष्ठानं विनवादृष्टद्वारा भोफ्तृभ्यो भोगायतननिर्माण भवतु, तबाह- अदृष्टद्वारा चेदसम्बद्धस्य.तदसम्भवा- जलादिवदकरे ॥ ६१॥ शुक्रादौ साक्षादसम्बद्धस्यादृष्टस्य शरीरादिनिर्माणे भोक्त- द्वारलासम्भवाद् वीजासम्बद्धानां जलादीनामहरोत्पत्ती कर्पका- दिद्वारत्ववादित्ययः । अतः स्वाश्रयसंयोगसम्बन्धेनवासम्बन्धः शुजादिषु वक्तव्यः । तथा च सिद्धमदृष्टवदात्मसंयोगरूपेणा- ऽधिष्ठानस्य भोगोषकरणनिर्माणहेतुत्रमिति भावः ॥ ११ ॥ वैशेषिकादिननादृष्टस्य सम्बन्धघटकतयात्मनोऽधिष्ठातृत्वं स्थापितम् । स्वसिद्धान्ते स्वदृष्टादीनामात्मधर्मत्वाभाषाव तद्वारा भोक्तुहेतुत्वमेव न सम्भवतीसाह- निर्गुणत्वात् तदसम्भवादहङ्कारधर्मा ह्येते ॥ ६२ ॥ भोक्तुनिर्गुणवेनादृष्टासम्भवाच नाहटद्वारकत्वम् । हि यस्मा- देतेऽदृष्टादयोऽङ्कारस्पान्तःकरणसामान्यस्यैव पर्मा इयर्थः । तथा चास्मन्मते द्वारनरपेक्ष्येण संपोगमात्रेण साक्षादेव भोक्तु- रधिष्ठानं सिद्धयतीति भावः ॥ ६९ ॥ ननु चेत् पुरुषो व्यापकस्तादि, ·૨૨૮ सारयप्रवचनमाप्ये . वालाग्रशतभागस्य शतधाकल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याप कल्पते इति श्रुति- प्रतिपादितं जीवपरिच्छिन्नत्वमनुपपन्नम्। तथेश्वरप्रतिषेधात पुरुषा- णां चैकरूप्याज्जीवात्मपरमात्मविभागोऽपि शास्त्रीपोऽनुपपन्न इति । तामिमामाशङ्कां परिहर्तुमाह- विशिष्टस्य जीवल्वमन्वयव्यतिरेकात् ।। ६३ ॥ जीव वलमाणधारणयोरिति व्युत्पत्त्या जीवत्वं प्राणित्वम् । तच्चाहङ्कारविशिष्टपुरुषस्य धर्मो, न तु केवलपुरुषस्य । कुनः । अन्वयव्पतिरेकात । अहङ्कारवतामेव सामातिशपमाणधारण- पोर्दर्शनात् । तच्छ्न्यानां च चित्तत्तिनिरोघस्यैव दर्शनात् । प्रवृत्तिहेतुरामोत्पादकस्य अहङ्कारस्याभावादिसर्थः । तथा चा- ऽन्तःकरणोपाधिकं जीवस्य परिच्छिन्नलं परमात्माख्यात केवल पुरुषाद्भिन्नत्वं चेति भावः । अनेन सूत्रेण विशिष्टस्य भोक्तृत्तं वा स्त्रमहम्मत्ययगोचरत्वं वा नोक्तम् । साक्षात्काररूपस्य भोगस्या- हङ्कारधर्मत्वाभावात् ! त्वमहन्धर्मिपुरस्कारेण विवेकानुपपत्तेश्च । किन्तु, यदा वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः। भवेत् तदा मुनिश्रेष्ठाः पाशच्छेदो भविष्यति ।। आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । परस्तु निर्गुणः प्रोक्त अहङ्कारयुतोऽपरः, इसादिवाक्य- मातोक्तो जीवात्मपरात्मविभाग एवं प्रदर्शितः । वव जीवताया- महङ्कार उपलक्षणमेवेति ॥ ६३ ॥ इदानीं महदद्दवारयोः कार्यभेदं प्रतिपिपादयिपुरादावहङ्कार- कार्यमाह- .

·२२९ ईपठोऽध्यायः। अहङ्कारकर्बधीना कार्यसिद्धिर्नेश्वराधीना प्रमाणाभावात् ।। ६४ ॥ अहङ्काररूपो यः कर्ता तदधीनेच कार्यसिद्धिः सृष्टिसंहार- निष्पनिर्भवति । तादृशवलस्याहङ्कारकार्यत्वात् । अनहतेपु त. सामर्थ्यादर्शनात् । न तु वैयोपिकायुक्तानद्दतपरमेशराधीना । अनहङ्कनस्रष्ट्रले निसेवरे च प्रमाणाऽभावादिसर्थः । अहं बहु स्यां मनायेयनि बइङ्कारपूर्विकैन मुष्टिः श्रूयते तत्राइंशब्दस्यानु- करणमात्रत्वे प्रमाणाभाव इति । अनेन सूत्रेणाहतारोपाधिक ब्रह्मरुद्रयोः सृष्टिसंहारकर्तृत्वं श्रुतिस्मृतिसिद्धमपि मतिपादितम्॥६४ ननु भवत्वहङ्कारोऽन्येषां कर्ता, अहङ्कारस्य तु का का? तबाह- अदृष्टोद्भतिवत् समानत्वम् ॥ ६५॥ यथा सर्गादिपु प्रतिक्षोभककर्माभिव्यक्ति कालविशेपमा- वाद्भवति तदुबोधककर्मान्तरस्य कल्पनेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । तथैवा- ऽहङ्कारः कालमात्रनिमित्तादेव जायते, न तु सस्यापि कर्जन्तरमा स्तीति समानत्वमारयोरिसर्थः ॥ ६५ ॥. महतोऽन्यत् ॥ ६६॥ अहङ्कारकार्यात सृष्टयादेर्यदन्यत् पालनादिकं तन्महत्तत्त्वाद्भव- ति । विशुद्धमत्तयाभिमानरागाद्यभावेन परानुग्रहमात्रप्रपोजन- कतादित्यर्थः। अनेन च मूत्रेण महत्तत्त्वोपाधिकं विष्णोः पालक- स्त्रमुपादितम् । महत्तत्वोपाधिकत्वात् तु विष्णुमहान् परमेश्वरो ब्रह्मति च गीयते । तदुक्तम्- यदाहु मुदेवाख्यं चित्तं तन्मदात्मकम्, इति ॥ अत्र शास्त्रे कारणब्रह्म तु पुरुपसामान्य निर्गुणमेवेप्यते । ईश्वरानभ्युपगमात् । तब च कारणशब्दः स्वशक्तिमकृत्युपाधिको ·२३० सांख्यप्रवचनभाष्ये वा निमित्तकारणतापरो वा पुरुषार्थस्य प्रकृतिमवर्तकत्वादिति मन्तव्यम् ॥ ६६ ॥ अविवेकनिमित्तकः प्रकृतिपुरुपयो ग्यमोक्तृभाव इति मागुक्तम् । तत्राविवेक एव किनिमित्तक इसाकाङ्कायामविवेक- धाराकल्पनेऽनवस्थापत्तिरित्याशङ्कायाः प्रामाणिकत्वेन परिहार सर्ववादिसाधारण इसांह- कर्मनिमित्तः प्रकृतेः स्वस्वामिभावोऽप्यनादि- वीजाङ्करवत् ॥ ६॥ येषां साचैकदेशिनां प्रकृतेः पुरुपस्य च स्वस्वामिभावो भोग्पभोक्तृभावः कर्मनिमित्तकस्तन्मतेऽपि स मवाहरूपेणानादिरे- व। बीजाङ्कुरवत् प्रामाणिकत्वादिसर्थः । आकस्मिकत्वे मुक्त- स्थापि पुनोगापत्तरिति ।। ६७॥ अविवेकनिमित्तकस्वमतेऽप्येतदनादित्वं समानमियाह- अविवेकनिमित्तो वा पश्चशिखः ॥ ६८ ॥ अविवेकनिमित्तो वा स्वस्वामिभाव इति पञ्चशिख आह । तन्मतेऽप्यनादिरिसर्थः । एतदेव स्वमतं प्रागुकलाद अविवेकश्च मलयेऽपि कर्मवदेवास्ति वासनारूपेणेति । विवेकमागभावो- ऽविवेक इति मते तु वीजाकुरवदनादित न घटते । अखण्डमाग- भावस्यवाखिलभोगहेतृत्वादिति ॥ ६८ ॥ लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यः ॥ ६९ ॥ सनन्दनाचार्यस्तु लिङ्गशरीरनिमित्तकः प्रकृतिपुरुषयोर्नोग्य. क्तृभाव इसाइ । लिङ्गशरीरद्वारैव भोगादिति । तन्मतेऽप्यनादिः स इसर्थः । यद्यपि प्रलपे लिङ्गशरीरं नास्ति तथापि तत्कारण• मविवेककर्मादिकं पूर्वसर्गीपलिङ्गशरीरजन्यमस्तितिद्वारा पीजा.

·- ६ पाठोपायः। २३१ उकुरतुल्यत्वं स्वस्वामिभावलिङ्गशरीरयोरियाशयः ॥ ६९ ॥ शास्त्रवाक्यार्थमुपसंहरति- यहा तहा तदुच्छित्तिः पुरुषार्थस्ततित्तिः पुरुषार्थः ॥ ७० ॥ कर्मनिमित्तो वाऽविवेकादिनिमित्तो वा भवतुं प्रकृतिपुरुप- पोर्नोग्यभोक्तृभावः । सर्वथाप्यनादितया दुरुच्छेद्यस्य तस्पोच्छेदः परमपुरुषार्थ इसर्थः । तदेतदादौ मतिज्ञातं विविधदुःखासन्तनि- तिरसन्तपुरुषार्थ इति । नन्वत्र मुखदुःखसाधारणभोगनितिः पुरुषार्थ उच्यते, तत्र दुःखमात्रनितिरिति कथं तत्रोक्तस्यानो- पसंहार इति चेन्न । शब्दभेदेऽप्यर्थाभेदात् । मुखं हि तावद दुःख- पसे निक्षिप्तमिति मुखभोगोऽपि दुःखभोग एव । दुःखभोगोऽपि मतिविम्बरूपेण पुरुपे दु खसम्बन्ध एवा स्वयो नियनिर्दुःखत्वेनच प्रथमसूत्रेप मतिविम्वरूपेणैव दुःखनिवृत्तिर्विवक्षितेत्येक एवार्थ पक्रमोपसंहारसूत्रयोरिति । बहुलांशस्य द्विरावृत्तिः शास्त्रसमा- त्यर्था ।। ७०॥ शास्त्रमुख्यार्थविस्तारस्तन्त्राख्येऽनुक्तपूरणैः ॥ पठाध्याये कृतः पश्चादाक्यार्थचोपसंहृतः ॥ १ ॥ तदिदं सावधशास्त्रं कपिलमुर्तिभगवान् विष्णुरखिललोक- हिताय मकाशितवान् । यत् तत्र वेदान्तिकः कश्चिदाइ, साङ्घय- प्रणेता कपिलो न विष्णुः । किन्वग्न्यवतारः कपिलान्तरम् । अग्निः स कपिलो नाम साड्यासमवर्तकः * इति स्मृतेरिति । तल्लोकव्यामोहनमात्रम् ॥ एतन्मे जन्मलोकेऽस्मिन् मुमुक्षूणा दुराशयात् । प्रसङ्घयानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शनम्, इसादिस्मृतिपुर - ·सांस्यप्रवचनमाये २३२ विष्यवरिस्प देवहातपुत्रस्यैव साइयोपदेतृत्वावगमाद । कापल- दपकल्पनागौरवाच । तत्र चानिशब्दोऽग्न्याख्यशत्यावेशादेव नयुक्तः। यथा, कालोऽस्मि लोकक्षयकृत प्रद्धा- इति श्रीकृष्ण वाक्ये कालशास्त्यावेशादेव कालशब्दः । अन्यथा विश्वरूप प्रदर्शककृष्णस्यापि विष्णवतारकृष्णाद्भदापत्तेरिति दिक् ।। सामयलपाः समापूर्य वेदान्तमथिताऽमृतः ॥ कपिलपिनियझे रुपीनापाययत् पुरा ॥१॥ तद्वचःश्रद्धयो तस्मिन् गुरौ च स्थिरभावतः ॥ तत्पमादलवेनेद तच्छास्त्रं विस्तं मया ॥२॥ इति श्रीविज्ञान भिक्षुविरचिते कापिलसाङ्ख्यप्रवचनस्य भाष्ये तन्त्राध्यायः पठः ॥६॥ ॥ इति सायप्रवचनभाप्यं सम्पूर्णम् ॥