·(२) नाः प्रारब्धवीजानि ज्ञानाग्निना भस्मसारकृत्य जन्मान्यल. भमाना.न यध्यन्तेऽनपाशशतः । सा च मिथ्याबुद्धिनित्या- स्मादावनित्यदेहादिधीरियादिका साधयंवैधाभ्यामन्वयव्य- तिरेकपर्यवमन्नाभ्यां यथावदात्मतत्वाधवकधिया शक्यते समूलमु- न्मूलयितुम, अतः सामारिकच्यसनचक्रभ्रमिमनभिलप्यद्भिरात्मैत्र तत्त्वतो जिज्ञास्यः । स्वात्मा त्वमित्याकृत्या साक्षात्कृत्या वि- पयाक्रियमाणोपि गौरोहमित्याग्रारोपितदेहायभेदावगाहिप्रत्यय- शततमोमलीमसष्टिमिर्न याथातथ्येनावगन्तुं शक्यः कुतस्तरां भ- नसोप्यगोचरो लोकोत्तापहामहिममहनीयः सर्वजगन्नियन्ता पर- मात्मा, पदप्रतिपत्तिविपातेपत्त्यन्ययामातेपतिदुर्वासनामपीलेपम- लिनान्तःकरणपरवशा निःसङ्कोचलेश हानोपादानवैपरीत्यं त. न्वानाः परामनर्थपरम्परां दुर्दशावशादासादयन्ति । करालकाल• परिपाकमसमरनास्तिकवादश्रद्धाजाड्यलब्धभन्मदुर्वादिपाशसाध- नाभासज्वलनज्वालाविशोपितविवेकवारिपु मन्दधीभूमिपु कथङ्कार हादसौहार्दाडुरं जनयेत प्रणतकल्पपादपो जगदीश्वरः, विनिर्द- ग्धमन्दाक्षमन्दाक्षरमप्रामाण्यवादिभिः प्रामाण्यवादिभिरीप स्वस्व- मनोनुरूपतात्पर्य्यपालोचनावद्धश्रद्धाहतादिभिर्निर्मरमुन्मथ्य- माना विगलितदम्पनिर्झरणशक्तिस्तपस्विनी श्रुतिरपि न बलाद- लौकिकं परमात्मानं साधयितुं मानोतीति युक्तिवाद एव शरणी- करणीयः प्रथममनेकान्तदशिभिः परीक्षकैः। युक्तिवादपरमास्त्रक सबहुनरपरिश्रमस्य कस्य नाम धीरधौरेयस्य पुनः शतशो विनिक- चमर्मा स्थातुमपि पारयति वादिवीरः किं पुनरीपदपि दुरुक्तिसाह- समासादयितुम् । अत एव युस्यपरानुमानमार्गपरिशीलनेन दीकर्तन्य आत्मवादो दुर्वारवादिवीरवदनसदनमुद्रणायेति शतशः समुद्घोषयति श्रुतिमननविधिम् । तर्ककर्कशप्रज्ञाप्रतिभामभामभा- ·भावनिपावविशेषगुणमहोमसमुच्छेदा मुधिपोमिस्तो पिगलि. तनिखिलोपप्लवजलधिप्लवां मुक्तिशय्यामधिशयानाः प्रकाशपन्ति दुप्तकतर्कशास्त्रप्रसादप्रतिष्ठानिष्ठाम् । तदेवममतिरूपस्वरूपसंसारान्धकूपमतिघातविकलोकतानसुमृतः समुद्दिधीर्पः करुणावरुणालयो भगवान महापौतमः पोडशपदार्थ- तत्ववियेकाष्टसिद्धौपधायमानं तर्कशास्त्रं रचयाश्चकार । तस्यैव महर्षेः मसक्षानुमानापमानशब्दाख्यममाणचतुष्टयवादिनो मतमव- लम्बमानो लोकोत्तरनव्यन्यायप्रपञ्चमजापतिः श्रीमद्ङ्गशोपाध्या- य:प्रमाणचतुष्टयमामाण्यव्यवस्थापनपरं युक्तिदीप्तिजालनटालं त- चचिन्तामणिग्रन्थं प्रणीय निसर्गसुन्दरवारमधुमाधुरीघोरणीभिः प्रमोदयामास निखिलं भुवनतलम् । एप च निजग्रन्ये वाचस्पतिवच:- समुद्धरणात्सर्वतन्त्र स्वतन्त्रश्रीवाचस्पतिमिश्रादर्वाक्तमये मिथिला- मेदिनीमलचकारेत्येव ज्ञायते । अस्य च ग्रन्थस्य लोकोत्तरत. या श्रीजयदेवमिश्रेण आलोकनामकव्याख्या, श्रीरुचिदत्तेन प्र. काशनामकच्याख्या, श्रीमथुरानाथतर्कवागीशेन रहस्यनाम- कच्याख्या, श्रीरघुनाथशिरोमणिना दीधित्तिनामाव्याख्या नि- रमायि । आसु च शिरोमणिहतदीधितिव्याख्याया अतिसकि- सतपा सोपपत्तिकवस्तुनचाकाशकनया चात्युत्तमाया बगभू. मीश्रवणावतंसायिताभ्यां श्रीजगदीभतर्कालङ्कार-श्रीगदापरभ- हाचार्याभ्यां सविस्तर विध्यते स्म निरुपमा व्याख्या । नत्र च अनुमानखण्डस्य जगदीशकृतव्याख्यायाः स्वरूपशोभनतागुण- पाशवशीभूनविद्वन्मण्डलीषु प्राप्तपठनपाठनमचागया अद्यापि का- सन्नाऽमुद्रितायाः पुस्तकान्येपणे बहु निश्यतोऽन्नवासिनः समीक्ष्य पुण्पलवलामलालसासमोघेतोत्साहवशीकृतः श्रीयुनहरिदामगुप्त- महोदयः प्रवर्तयामास मुद्रितपत्रपरिशोधनाय भट्टनाथस्वामिनम् ।

·(३) तस्मिंश्च पूर्वपक्षव्याप्तिपर्यन्तं परिशोध्य कार्यवशात्स्वदेशं गते तेनेत्र गुप्तमहोदयेन मोत्माहिताहं यथामति प्रावर्तिपि संशोधने । अ. स्प च वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालापुस्तकालयस्थितं त- दध्यक्षपण्डिनवरश्रीविन्ध्येश्वरीप्रसादशर्मसमनुग्रहलब्ध पठनपाठन- प्रचारपरिशुद्धं जागदीशीपुस्तकं सम्पूर्णमुपलभ्य, उपाधिवादे चैत- त्पुस्तकस्याऽशुद्धिबहुलतया विश्वविख्यातवैदुपीविभवास्मद्गुरुवर- पूज्यपादश्रीमहामहोपाध्यायकैलासचन्द्रभट्टाचायशिरोमणिमहाश- यानां पङ्गाक्षरलिखितमुपाधिनादग्रन्थ, केवलान्यायव्यतिरेक्य- चयवसव्याभिचारादिग्रन्थे मध्ये खण्डिततयाऽत्रत्यरणवीरसंस्कृतपा- ठशालाध्यापकश्रीपण्डित-न्यायोपाध्याय-साइयतीर्थ-लक्ष्मण- शाखिद्राविडमहोदयानां वङ्गाक्षरलिखितपुस्तकं, पञ्चलक्षणादिप्रक- रणानां केपाश्चिमल्लिखितं च पुस्तकं, चिन्तामणेः एसियाटिक्सो- सायटी-मुद्रितं श्रीजीवानन्दमुद्रितं च पुस्तक, दीपितेः श्रीजीवान- न्दमुद्रितं पुस्तकं च सम्पाद्य, व्यतिरकिप्रकरणे दीधितिनाग- दीश्योरभावेन मथुरानाथकृतरहस्यं च सनिवेश्य, योग्यपाठविशेपश्च कुण्डलीमध्ये कृत्वा यथावुद्धिवैभवं प्रकाशितोऽसौ महान निवन्धः । तदेवमस्मिन्महति नियन्धजलधाबुभ्यरकीटकल्पधीवैभवेन बहप- राद्धं स्यादिति सम्भावयन् प्रकृतिसुभगशिक्षाभिक्षाभिलापाप्रवणा- न्तःकरणोई दोपशमण्डलीगण्डनायमानान्विबुधमणीन् सालि- कलिकोपहारं प्रीयतामनेन क्लेशलेशेन कृतज्ञः श्रीजगदीश्वरः सर्वा- न्तर्यामीति समभ्यर्थये मार्गकृष्णपञ्चम्यां सोमे. सम्बत्. १९६४ श्रीकाशी शुभम्. जयपालभिजनः सिग्द्याल-इत्युपनामका श्रीसोमनाथ शर्मा न्याय-वैशेषिकोपाध्यायः काव्यतीर्थश्च ।

·जागदीशी-दीधितिसहिततत्त्वचिन्तामणेः अनुमानखण्डस्य विपयसूची ... ३ ... ... ... ... ... ... ७२ ... ... ... ९९ १६९ ... ... ... विश्या: अनुमितिग्रन्थे- प्रत्यक्षानन्तरमनुमाननिरूपणे सङ्गतिवर्णनम् भनुमितिलक्षणनिर्वचनपूर्वकमनुमानलक्षणनिर्वचनम् अनुमानस्वरूपनिरूपणम् भनुमानामामाण्यवादिमतखण्डनम् च्याप्तिवादे- বিধিকিন্তভুক" सिंहव्याघलक्षणयार्निरूपणपूर्वकखण्डनम व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमूलचतुर्दशलक्षण्या निर्वचनम् वादशाभावखण्डनम् नानाविधलक्षणखण्डनेन व्याप्तिलक्षणपूर्वपक्षः व्याप्तिसिद्धान्तलक्षणनिर्वचनम्। व्याप्तिलक्षणान्तर्गतावच्छेदकत्वपदार्थनिर्वचनम् सामान्याभावस्य पथकव्यवस्थापनम् विशेषव्याप्तिलक्षणनिर्वचनम् अतएवचनुप्रयटितग्रन्थ. व्याप्तिग्रहग्रन्थे- ध्याप्तिग्रहोपायनिरूपणम व्यभिचारशङ्कानिवर्तकतर्कनिरूपणम् व्याप्तिलक्षणानुगमः सामान्यलक्षणमत्यासत्तिव्यवस्थापनम् उपाघिवादे- उपाधिलक्षणस्वरूपपूर्वपक्ष. ... २५७ ... ... ... ३०२ ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·पृष्ठाडा ... ... ... ... ६०२ ... ... ६१२ ६१७ ... ... ... ... દરર ... ... ... ... ... ... ... ६५१ ६७० ... ... (२) विषयाः उपाधिलक्षणसिद्धान्तः उपाधिविभाग उपाधिदूषफगायीजपूर्वपक्षः उपाधिषकतायोजसिद्धान्तः ... उपाध्याभासनिरूपणम् पक्षताग्रन्थे- संशयसिपाधयिपापक्षतावादिमतमण्डनम् पक्षतासिद्धान्तः पक्षतायां मिश्रमतवर्णनम् सायां सार्वभौममतनिरसनम् पक्षतायां यशपत्त्युपाध्यायमतनिरसनम अनुमानग्रन्थे- परामर्शस्याऽनुमितिहेतुत्वे पूर्वपक्षः परामर्शस्यानुमितिहेतुतासिद्धान्तः लिङ्गपरामर्शस्य फारणत्नव्यवस्थापनम् केवलान्वय्यनुमानपूर्वपक्ष फेवलान्यय्यनुमानसिद्धान्तः व्यतिरेफ्यनुमानपूर्वपक्ष व्यतिरेक्यनुमानसिद्धान्तः संशयकरणकापत्तिपूर्वपक्ष. संशयकरणकार्थापत्तिसिद्धान्त. अनुपपत्तिकरणकापत्तिविचारः न्यायलक्षणनिर्वचनम् अवयवसामान्यलक्षणनिर्वचनम् प्रतिज्ञालक्षणनिर्वचनम् हेतुसामान्यलक्षणनिर्वचनम् अन्वयिव्यतिरेकिहेतुलक्षणनिर्वचनम् उदाहरणलक्षणनिर्वचनम् उपनयनिरूपणम् निगमननिरूपणम् ६८९ ७१५ ... ... ... ... ७२५ ८११ ... ... ... ... ... ... ... ८८९ ९०० ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १००१ ·श्वासा १००१ १०३७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १०७८ १०८६ २०२२ ११०२ १९०८ ११२३ ... ... ... ... ... .. ... ... ... विषया: हेत्वाभासपादे- हेत्वाभाससामान्यलक्षणनिरुक्तिः सव्यभिचारलक्षणपूर्वपक्षः सन्यभिचारलक्षणसिद्धान्तः साधारणलक्षणपूर्वपक्षः साधारणलक्षणसिद्धान्तः असाधारणपूर्वपक्षः असाधारणसिद्धान्तः अनुपसंहारिपूर्वपक्षः अनुपसंहारिसिद्धान्तः... विरुद्धलक्षणपूर्वपक्षः विरुद्धलक्षणसिद्धान्तः सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षः মেনিবৰাৰ. सत्पतिपक्षपकतावीजविचार" सत्मतिपक्षे रत्नकोपकदादिमतखण्डनम् मसिद्धिपूर्वपक्षः असिद्धिसिद्धान्तः पाधपूर्वपक्षः याधसिद्धान्तः हेत्वाभासानामसाधकतासाधकरवनिरूपणम् ईश्वरानुमाने- जगत्कर्षनुमाननेश्वरसाधनम् सफर्तृफरवानुमान पक्षसाध्यहेतुव्यवस्थापनम् नानाहेतुदोषोद्भावनपूर्वकपण्डनम् शरतिरिक्तत्वानतिरिक्तत्वविचार मुक्तिपदार्थनिरूपणम् दुःखाभावस्य पुरुषार्थत्वव्ययस्थापनम मुक्ती नानायादिमतोपन्यासः इति शम्। ... ... .. ११४१ ११४५ १९५३ ११७३ ११८० .. ... ... ... ... १२०३ १२३५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ५६ ...

·चिन्तामणे: सामान्यनिरुक्तिः । अथ हेत्वाभासास्तत्त्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वा- निरूप्यन्ते। तत्रानुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थज्ञान- विषयत्वम्, दीधित्याः सामान्यनिरुक्तिः । एतावता मबन्धेन सपरिकर हेतुं निरूप्य तत्मसात् तत्त्व- निर्णयादिरूपतत्कार्यकारित्वाच्च तदाभासनिरूपणं भतिजानी- ते अयेति । अनुमितीति । यथाश्रुतमिदं हेतुदोषाणां लक्षणम् । तद्वत्वच जागदीश्याः सामान्यनिरुक्तिः। परिकरः सहकारी, स च व्याप्तिपक्षधर्मतादिः । तत्प्रसङ्गा. विति । तेन हतुना विरोधादिसम्बन्धेन स्मारितस्योपेक्षाग्नहत्वादि- त्यर्थः । तत्त्वनिर्णयादीत्यादिना विजयादेः परिग्रहः । तत्कायति । सोतुफायेत्यर्थः । स्वदेतोस्सदेतुत्वव्यवस्थयेव प्रतिवादिहतोरा. भासत्वव्यवस्थापनयापि तस्वनिर्णयाधुत्पत्तः, तथा चैकफाय्यकारि- स्वमपि सङ्गतिः सम्मपतीति भावः। मनु मिरुतपयार्यज्ञानस्य विपयतामानं समूहालम्पन- -- ·१००६ जागदीश्या हवामासवादे 'दुष्टहेतूनाम् । तदभिमायेणैव उपधेयसङ्करेऽपीसादि वक्ष्यति । तमा नुमितिपदम् अनुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपकसम्बन्धित्वेनानुमिति- तत्कारणज्ञानपरम्, साध्यव्याप्यहेतुमान पक्षः साध्यवानिसाका- विषयतामादायोदासीनेतिप्रसक्तमतो यथार्थज्ञाननिष्ठस्यानुमिति- फारणीभूताभावप्रतियोगित्वस्य विषयविधयाऽवच्छेदकत्वमेवाओं घाच्यः स च इदो वन्हिमान् धूमादित्यादौ बाधितहेतावन्या. स इत्यत आह यथाश्रुतति । ज्ञाननिष्ठानुमितिप्रतिबन्धकताव. च्छेदको यो वाधाद्यात्मको दोषो येन केनापि सम्बन्धेन सः स्वमिति वक्ष्यमाणमिश्रोक्तविवक्षादरे तु दुएलक्षणमपि सम्भव. तीत्यभिप्रायेणोक्तं यथाथुतमिति । तया च दुष्टहेतोरलक्ष्यत्वासत्रा- व्याप्तिन क्षतिकरीति भावः । नन्वेवं दुष्टहेतूनां प्रोगनुपक्रान्तत्वात्ते घ पञ्चेत्यग्रिममूलेन तेषां विभागोऽसङ्गत इत्यत आह तवरवं चेति । तादशविषयवत्त्वं चेत्यर्थः। दुष्टहेतूनामित्यस्य लक्षणमिति पूर्वेणान्वयः। तथा चानुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगिययार्थशानस्य विषयो य. प्रेति व्युत्पत्या दुपहेतोर्लक्षणमवगत्यैव तेपामने विभाग इति भाव।। तदभिप्रायेणैवेति । दोपलक्षणाभिप्रायेणैवेत्यर्थः । अन्यया सुटहेतूनां लक्ष्यत्वे विरुद्धादिहेतोयभिचारित्वनियमात् पृथर विभागां न स्यान्मियो व्यावर्तकानां धर्माणामेव विभाजफत्वादिति भावः । मनु व्यभिचारादीनां ज्ञानस्यानुमित्यप्रतियन्धकत्वाचत्राव्याप्पिरत माह तप्रेत्यादि । अनुमितिपदमनुमितितत्कारणपरमित्यन्वयः । अनुमि- तिपदेनानुमितित्वादिप्रत्येकरूपेणोमययोधने युगपत्तिद्वयविरोध इत्यत आह अनुमितीति । अनुमितिनिष्ठफार्यताया यग्निरूपकं तत्स- म्वन्धित्वेने यर्थः । तथा चानेन रूपेणाऽजहत्स्वार्थलक्षणेति भावः । निरूपकत्वं चामुफनिष्ठफारणताया इयं कार्यत्यनुभवसाक्षिकस्वरूप- मस्याययिमोपः, तासम्बन्धित्यशानुमिनिनस्यारण्योहोरेल के चितु अनुमितिनिष्ठकार्यतानिरुपफमनुमितिफारणत्वं तत्सम्बन्धि- त्वनेत्ययः । परामर्श तदाश्रयत्वस्यानुमिती तन्निरूपितफार्यत्वस्य सत्त्वात् । यस्तुतस्तु अनुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपफेत्या पहुचीहितो- अनुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपितसम्पन्धयत्त्वलामादाश्रयस्वे प्रतियोगिरवे ·सामान्यनिरुक्ति। २००७ रानुमितिपरं वा । तेनैकत्र हेतौ व्यभिचारादिग्रहेऽप्यन्यस्य परा- मदिनुमित्युत्पादेन व्यभिचाराद्वयाप्यादिज्ञानेनाऽन्यथासिद्धत्वा- च व्यभिचारादिग्रहामावस्यानुमिसजनकत्वेऽपिन क्षतिरिति वद- न्ति । पर्वतो निर्वहिधूमो वहेरभिधेयर वा मेयत्वस्य व्यभिचारी- सादिभ्रमादनुमितिप्रतिबन्धादाह यथार्थेति । ननु प्रतिवन्धकज्ञानविपपव्यभिचारादिघटकसाध्यादेशपि, ----- घ निरूपकत्वस्यासस्वेपि न क्षति , निरूपितत्वस्यैव तत्र सत्वादि. स्याहुः धानुमिविपदस्य लाक्षणिकत्यापातादाचा यमनुमिति- माघस्यैव लिङ्गोपधानपक्षमनुसृत्य मूलं व्याचष्टे साध्यव्याप्येत्यादि- ना। मणिफारमताभिप्रायेणच तव्याख्यायान्तु सर्वत्र भ्रमानुमिती मानाभावेन यत्रोक्तरीत्या विशिष्धानुमितिः कदापि नोत्पन्ना तनत्य- दोपेभ्वव्याप्तिप्रसङ्गात् । अत एव पक्ष. साध्यवान् साध्यव्याप्यवां- श्वेति समूहालम्बनानुमितिनोंपात्ता । लिगोपधानमते तु सर्वत्र ताह- शानामतेरावश्यकत्वेन नाव्याप्तिस्तदवस्था । न च हृदो वह्निमान घटत्पादित्यादी यन्ह्यभाववद्धटऽतिव्याप्ति. घटत्वयति धन्यभावध- स्वानिश्चयस्यापि घटत्ववद्धदो वह्निमानित्यनुमितिविरोधियादिति धाच्यम् । साधनवशिष्टसाध्याभावस्य व्यभिचारत्वेन मणिफारमते तस्य लक्ष्यत्वादिति ध्येयम् । व्यभिचारादिति । व्यभिचारादिग्रहा- भाषस्यानुमित्यजनफरवेऽपीत्यप्रेणान्वयः । ननु तहेतुकानुमिति प्र- ति त ती व्यभिचारशानाभावस्य हेतुत्व वाच्यमतो न व्यभिचार इत्यत माह व्याप्त्यादीति। [यद्वा कारणताघटकनियमांशस्य व्य. तिरेफ प्रदानन्यथासिद्धत्वाभाचमाह व्याप्त्यादीति ] न क्षति न व्यभिचारादाबल्याप्ति । पर्वतो निहिरित्यादि।ममादिति योजना। धूमो चयभिचारीत्यग्रेऽन्ययः । यथार्थतीति । नच पर्वता निहि- रित्यादिज्ञानस्याप्यशतो यथार्थत्वात् तद्विषयेऽतिव्याप्तितादयस्थ्य- मिति वाच्यम् । यथार्थपदेन भ्रमसामान्यभिन्नत्वस्य विवक्षितत्वा- दिति भावः। साध्यादिघटितभ्यभिचारस्प इत्यामासपदयाच्यस्ये. सा.

·जागदीश्याः हेत्वाभासवादे यद्विषयत्वेन लिङ्गज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वम्, ज्ञायमानं सदनुमितिप्रतिवन्धकं यत् तत्त्वं वा हेत्वा- भासत्वम् । प्रसेकं हेत्वाभासतापत्तिः । अथ विशिष्टविषयकज्ञान प्रतिवन्धक तद्घटकञ्च न विशिष्टमिति चेहि यथाति व्यर्थं भ्रमविप- यविशिष्टस्याऽमसिद्धत्वादिसनुशयेनाह यदिति । केचित्तु दुष्टा- नामेव हेतूनामेतानि लक्षणानि तत्र तृतीयमिव प्रथममपि ज्ञाय- मानव्यभिचारादेः प्रतिवन्धकत्वमभ्युपेस तदर्थश्च तादृशाभावप्रति- ध्यादेरपि तत्पमिष्टमेवेत्यतः प्रत्येफमित्युक्तम् । ननु याहरा- विशिष्टविषयकत्वेनानुमितिप्रतिबन्धफत्वं यथार्थवानविषयीभूत- ताशविशिष्टत्वं विवक्षितमतः साध्यादौ नातिव्याप्तिरित्याशयेन शडन्ते अथेति । तघटकं चेति । व्यभिचारादिघटकीभूतसाध्या- दिकं चेत्यर्थः । न विशिष्टं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविशि- एस्वरूपमित्यर्थः । [अप्रसिद्धत्वादिति । भ्रमविषयखण्डशःपदा. थेविषयकत्यस्य विवक्षणीयप्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वाभावात् यथार्थपदं प्रकारान्तरेण सार्थकं कुर्वता मिश्राणां मतमाह फेचि. स्विति । नन्वेवं याधितेऽव्याप्तिरित्यत आह तति । ननु एतावतव फर्य ययार्थपदसार्थफ्यमत आह ] तृतीयमिवेति । हायमानं सदि- स्यादिकमिवेत्यर्थः । शायमानव्यभिचारादेरिति । साधनधर्मिकशा. मीयप्रकारत्वविशिष्टसाध्याभावववृत्तित्वादेरित्यर्थः । यद्यपि अनु- मितिकारणीभूताभावस्य प्रतियोगि यति व्युत्पत्त्यानुमितिकारणी. भूताभावप्रतियोगिज्ञानप्रकारीभूतव्यभिचारादेलोभसम्भवात शाय. मानस्य व्यभिचारादेः प्रतियन्धफत्वाभ्युपगमो न युक्तः,तथापि व्य- धिकरणयग्रोहः प्रयांगानुसारितया सर्वत्राव्युत्पन्नत्वादिदमुक्तम् । मम्वेतापता कथमन्याप्तिनिरास रयत आह तदर्थश्चेति । प्रथमल- ·सामान्यनिरुक्तिः। योगिनो ये व्यभिचारादयस्तत्मकारकयथार्थज्ञानविपयत्वम् । अग्रे च तत्त्वमियस्य तद्वत्त्वमित्यर्थः । आद्यस्यैव वा दुष्टहेतुलक्षणत्वमिति माहुः । लिङ्गमविवक्षितम् । यद्विपयत्वेन यादृशाविशिष्टविपयत्वेन। क्षणायश्चेत्यर्थः । ताशाभावेति । अनुमितिकारणीभूताभावेत्यर्थः । व्यभिचारादय इति फलितार्थकथनं तादूप्येणाप्रवेशात् । तत्प्रकार- फैति । एतन्मते साध्याभावववृत्तित्वमेव व्यभिचारः तथा च वाच्यं प्रमेयत्वादित्यादिसतोरनुमितिविरोधिनः साध्यासामानाधिकर- पयस्य भ्रमविशेष्यतामादाय प्रमेयत्वादिसद्धेतावतिव्याप्तिवारणाय यथार्थपदम् । न चैवमपि निर्घन्हिवृत्तित्यादेः फालिकादिसम्बन्धेन यथार्थशानमादाय, समतावतिव्याप्तितादयस्थ्यम, यारशसम्बन्धेन ज्ञायमानस्य प्रतिवन्धकत्वं ताशसम्बन्धेन तत्प्रकारकयथार्थशान- स्योकत्वात् । न च इदो घूमत्यवान् धूमादित्यत्र वाधितहेतावव्याप्तिः पक्षे घूमत्वामावस्वरुपयाधस्य धूमहेतौ स्वरूपसम्बन्धेन यथार्थशा- नासम्भवादिति वाच्यम् । साधननिष्ठव्यभिचारायथार्थज्ञानमादा- यैव तभ लक्षणसङ्गमादिति भावः । ननु दुएहेतोरेव लक्ष्यत्ये द्विती. यादिनिरुक्तस्तश्राव्याप्तिोपैतिव्याप्तिश्चेत्यत आह अग्ने चेति । उप- धेयसङ्करेपीत्यादिग्रन्थासङ्गतेलक्षणापत्तश्चाइ आद्यस्यैव घेति । त- था चाग्रिमलक्षणमभिप्रेत्य उपधेयेत्यादिग्रन्थ इति भावः । प्राटुरि- ति । यथार्थपदसार्थक्यमेवान प्रकर्पः । पक्षवृत्तितया ज्ञायमानस्य घयमावरूपयाधस्य स्वरूपसम्बन्धेनय ययथार्थशानं तद्विषयत्व- स्यैव धूमादी सत्त्वात् पर्वतो पन्हिमान धूमादित्यादावतिव्याप्तिरि- त्यस्थरसः फेचिदित्युक्त्या सूचितः। यदि च वलिङ्गकानुमिति- कारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थज्ञानविपयत्वमेवार्थः सर्वत्रैव दुष्ट- हेतावन्ततो नित्यज्ञानविषयतामादायैच लक्षणसम्भवात, तदा अ- नुमितिप्रति सन्धकीभूतव्यभिचारादिभ्रमविषयतामादायैव सद्धता- घतिप्रसङ्गधारणाय भ्रमसामान्यभिन्नार्थकं यथार्थपद्मावश्यक- मिति युक्तमुत्पश्यामः । लिङ्गपदस्य निष्प्रयोजनकत्वादाह लिङ्गमि- ति । ज्ञानपदप्रयोजनं त्यने पक्ष्यामः । ननु यत्पदस्याखण्डव्यक्तिया- ·૨૦૧૨ जागदीश्याः हेत्वाभासवादे सव्यभिचारादौ नातिप्रसङ्गः । एवञ्च पक्षतावच्छेदकादिविरइवि- शिष्टः पक्ष: पक्षनिहस्तद्विरदो चा साध्याभाववत्ति साधनं सा- धनवत्तिसाध्याभावो वा हेतुदोपः । येन केनापि सम्बन्धेन तवांश्च प्रकृतो हेतुर्दुष्टः । यादृशर्मिणि याहशधर्मवत्ताज्ञान- मनुमितिमतिवन्धकं तस्य धर्मिणस्तादृशधर्मवत्वं हेतुदोष इसपि बाध एवेति शे भ्रमत्वग्रहदशायां हेती व्याप्तिग्रहानुत्पादनसगात, यदूपाव- च्छिन्नवत्तांनिश्चयत्वेन विरोधित्वं तदच्छिन्नाभावगर्भस्यैव भ्र. मत्वग्रहस्योत्तजकत्वात, अत एव गृहादौ घटसामान्यामावे साध्ये गृहस्य 'घटवत्त्वमिव नीलघटवत्त्वमपि घदन्ति । न च हृदः प्रमेयवन्हिमान धूमादित्यादी गुरुधर्मस्य प्रतियो. गितानवच्छेदकत्वेन प्रमेयपन्हित्वावच्छिन्नाभावविशिष्टहदाधप्रसि- घ्या बाधादावव्याप्तिरिति वाच्यमातत्र हृदो निर्वन्हिरिति झानस्यापि प्रतिवन्धकतया निर्वन्हित्वविशिष्टहदादेरेव दोपत्वसम्भवातावस्तुतो गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमत एव एतल्लक्षणम्, अन्यथा हृदो दाहजनकद्रव्यवान् द्रव्यादित्यादी याधाद्यसम्भवापतेः, निर्वन्हित्व- विशिष्टहदादिविषयकत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्ति- त्वात् दाहजनकद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्या तद्विशिष्टहदादि- विपयित्वस्य चासम्भवातान च तत्र साध्यनिष्ठपक्षवृत्तित्वाभाव एव वाधइतिसाम्प्रतम ह्रदत्यप्रकारकप्रमाविशेप्यो चन्हित्यप्रकारकप्रमा- विशेष्यवान् [दाहजनकतेजस्वी] द्रव्यत्यादित्यादौ तस्याप्यसम्मवा- तू हृदावृत्तित्वमपेक्ष्य हृदत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यावृत्तित्वस्य गुरुनया तदच्छिन्नामावस्याप्यप्रसिद्धरिति ध्येयमाएवं चेति । विशिष्टविव- क्षणे चेत्यर्थ.पक्षतावच्छेदकादीत्यादिना साध्यहेत्वोः संग्रह असमा- नप्रकारकस्यापि ज्ञानस्य प्रतिवन्धकतामाहत्याह पक्षनिष्ठेत्यादि ।येन फेनापीति । दोपासमागकालीनस्यापि हेतोरेफज्ञानविषयत्वादिसम्य- न्धेन तत्सम्बन्धित्यात विशिष्टदोषाप्रसिद्ध्यैव सम्बन्धसामान्येन तहमोक्तावपि सद्धतापतिप्रसङ्गामायादिति भाषः । प्रकृतः प्रातहे- तुतावच्छेदकवत्तया अभिमतः, तेन फाञ्चनमयघूमत्यादिप्रकारेण ·सामान्यनिरति । २०१३ कश्चित् । अथ पर्वतत्वेन पक्षत्वे वन्दित्वेन साध्यत्वे विशिष्टधूम- खेन च हेतुत्वे पर्वतादेः काञ्चनमयत्त्वविरहो, इदस्य वन्हिधू- मशून्यत्वं, पर्वतस्य महानप्सीयवन्हिधूमविरहित्वं, मेयत्वस्य केव- हेतुतास्थले हेतुतावच्छेदफविशिष्टतोरलीफत्वेपि नाम्याप्ति या- इश इति । यद्धर्मविशिष्ट इत्यर्थ. एवमन्यत्रापि । फश्चिदित्यस्वरसः, तीजं तु याहशधर्मिणि याहशधर्मवत्ताज्ञानं वस्तुगत्याऽनुमतिप्र- तिवन्धकमित्युक्तो पर्वते हदे च पन्ह्यभावयत्त्वावगाहिममूहालम्ब- नमादाय वन्धभावविशिष्टहदस्यापि पर्वतो वन्हिमान धूमादित्यादी दोपत्वापत्ति यादशधर्मिणि याशधर्मवत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नानुमि- तिप्रतिवन्धफत्वमित्युक्ती चासम्भव हदत्वेन घटे धर्मिणि अभाव- स्वेन भावं तन च यन्हित्वेन गुजां प्रतियोगिविधयाऽनगाहमानस्या- पिज्ञानस्य हदो पन्हिमानित्यनुमितिप्रतियन्धकत्वेन हदत्वविशिष्ट- धर्मिकवन्हिसामान्याभावत्वाचच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयावादिना प्र- तिबन्धफत्वविरहादिति ध्येयम्। विशिष्टधमत्वेनेति । अविच्छिन्न- मूलकत्वादिविशिष्टधमत्वेनेत्यर्थ. [ पक्षसाध्यहेतुत्वानामवच्छेदक प्रवेशार्थमाह पर्वतादेरितिआदिना वन्हिधूमयोरुपग्रह । काञ्चनम- यत्वचिरह इति । न दोप इति परेणान्वय 1 एवमपि। यथाश्रुतल- क्षण तु काञ्चनमय. पर्वतो वन्हिमानित्यनुमिति प्रति विरोधित्वमादा. यैव तवातिव्याप्तमिति भाव । अप्रसिद्धपक्षिकामिव प्रसिद्धपक्षि- कामप्यनुमितिमादायातिव्याप्तियारणाय पक्षतावच्छेदकं प्रवेशनीय- मित्याशयेनाह हदस्य चन्हिधूमशून्यन्यमिति । तद्धर्मावच्छिन्नपक्षक- वाप्रवेशे ह्रदो वह्निमानित्याकारकवन्हिसाध्यफधूमलिङ्गकानामतेः प्रतियन्धकतायच्छेदकत्वस्य तत्रापि सत्येन तत्रातिव्याप्तिरवेति भाव । अप्रसिद्धसाध्यहेतुकामिव प्रसिद्धसाध्यहेतुफामप्यनुमिति- मादायातिप्रसङ्गवारण साध्यहेतुनयोरवच्छेदकप्रवेशस्य माद पर्वतस्येति । तद्धर्मावच्छिन्नसाध्यहेत्वोरप्रवेशे पर्वतो महानसी. यवन्हिमान तादृशधूमादित्याद्यनुमित्तिमादाय तत्प्रतिबन्धकतावच्छे- देकत्वस्य महानसीयवन्धभाववत्पर्वते तारशधूमाभाववत्पर्वते च ·१०१४ जागदीश्याः हेत्वामासवादे लधूमस्य वा वन्हिव्यभिचारी, विशिष्टस्य घूमस्य का पर्वतीयव- न्दिव्यभिचारो न दोषः, न वा तत्सम्बन्धेन तत्र तस्य हेतो- प्रत्वम्, । अतस्तद्धर्मावच्छिन्नतत्पक्षकतद्धर्भावच्छिन्नतत्साध्यकत- धर्मावच्छिन्नतद्धेतुकानुमितिमतिबन्धकत्वं वाच्यं तथा च निर्व- सत्त्वात्तयोरतिव्याप्तिः स्यादिति भावः । व्याप्यत्वांशेऽप्यनुमिती है. तुविशेषोऽवश्यं निवेशनीय इत्याशयेनाह मेयत्वस्येति । अन्यथा घन्हिव्याप्यमेयत्ववान्पर्वतो घन्हिमानित्यनुमितिव्यक्तिप्रतिबन्धक- तावच्छेदकत्वस्य पन्हिव्यभिचारिमेयत्वे सत्वात्तत्रातिव्याप्ति. स्या- दिति भावः । व्याप्यत्वाशे हेतुतावच्छेदकप्रवेशार्थमाह फेवलधम- स्थति । व्याप्यत्वांशेऽप्यनुमितो साध्यतावच्छेदकप्रवेश आवश्यक इत्यभिप्रत्याह विशिष्टधूमस्य वेति । अन्यथा पर्वतीयधन्हिव्याप्यवि. शिष्टधूमवान्पर्वतो वन्हिमानित्याकारकानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छे. दकत्वस्य पर्वतीयवन्हिव्यभिचारित्यविशिष्टधमे सत्त्वादतिव्याप्तिः स्थादिति भावः । तत्सम्बन्धेनेति । तेषां पर्वतनिष्ठकाञ्चनमयत्वविर- हादीनां यथाकथश्चित्सम्बन्धेनेत्यर्थः । तत्र पर्वते वन्हेः साध्यत्वे । तस्य विशिष्टधूमस्य । समानधर्मिकज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वमते पर्वत- न्येन घन्हिशून्यपर्वतपक्षिफायाः पर्वतो चन्हिमानित्यनुमितेः प्रतिय- न्धकतावच्छेदके घन्धभाववत्पर्यतेऽतिव्याप्तिवारणार्थ तत्पक्षकोति। तथा च पर्वतत्वन वन्हिमत्पवंतपक्षफानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छे- दकत्त्वस्य तत्रासत्वान्नातिव्याप्तिः घन्हित्वेन पर्वतावृत्तिवन्हिविप. यिफायाः पर्वते चन्हिरित्याकारिकायाः पर्वतो वन्हिमानित्याकारि. फाया याऽनुमितेः प्रतिवन्धफतावच्छ्दफे पर्वतावृत्तित्वविशिष्टवन्हा- पतिप्रसङ्गवारणाय तत्साध्यति । तथा च वन्हित्वेन पर्वतीयचन्हि- साध्यकानुमितिप्रतियन्धकतावच्छेदकत्वविरहान्न तत्रातिप्रसद्भः । एवं धमत्वन पर्वतावृत्तिधूमस्य पक्षधर्मत्वावगाहिन्या अनुमि- तेः प्रतिबन्धफतावच्छेदकपर्वतावृत्तित्त्वविशिष्टधमेऽतिप्रसद्वार- णाय तदंतुति । इत्य च पर्वतत्येनैव निर्वन्हिपर्वतस्य पक्षत्ये पन्नित्यनेय पर्वतावृत्तियन्हेः साध्यत्वे धूमत्वेनैव पर्वतावृत्ति- ·सामान्यनिरुक्ति हिः पर्वतो बन्दिमान पर्वतात्तिवन्दिमान वा तद्वयभिचारिण: पर्वताही धर्मादिसादौ न कोऽपि हेत्वाभास: स्यात् तादृशा- नुमितेरप्रसिद्धत्वादिति । अत्र वदन्ति । यद्विपयकनिश्चयस्य विरोधिविप- यितामयुक्तस्तदुत्तरम् अनुमिती अनाहार्यमानसमा नेवा पक्ष- धमस्प हेतुनायां पर्वतो चन्हिमान धूमादित्यत्रापि धन्यभाव- विशिष्टपर्वतादिकं प्राचां मते हेतुदोप पनि हृदयमायेन सम्बन्धेन यस्य पर्वतत्वादेः पक्षतावच्छेदकत्वं तेनैव सम्बन्धन तसर्माव- च्छिन्नत्वलाभाय तत्पक्षफत्यादी तत्पदम् । तेन विपयितया पर्वत. स्वायवच्छिन्नं यत् ज्ञानादिकं तत्पक्षकानुमितिप्रतिबन्धकतामा. दाय समवायेन पर्वतत्वाधवच्छिन्नस्य पक्षत्वादिस्थले पर्वतत्व. विशिष्टज्ञाननिष्ठवन्धभावयत्यादी नातिप्रसङ्ग इत्याहुः इत्यादावितिः। इत्यादिन्यायस्थलीयतावित्यर्थः । अत्र च निर्वहिपर्वतत्वेन चहिम- स्पर्वतव्यक्तेः पक्षत्वे माधयासिद्धिरेव, निर्वन्हिपर्वतत्वेन निवंन्हि- पर्वतव्यक्तः पक्षत्वे बाध पव दोषः, पर्वतः पर्वतावृतिवन्हिमानि- त्या तु पाधः, तोश्च ताशपक्षसाध्यकानुमित्यप्रसिद्धयाऽव्याप्ति', पर्वतो वन्दिमान वन्द्व्यिभिचारिधर्मादित्यत्र वन्दिव्यभिचारित्व- विशिष्वन्हिव्यास्यत्वावगाधनुमित्यप्रसिद्धया व्यभिचारादावव्या- प्तिः, पर्वतो धन्हिमान पर्वतात्तिधर्मादित्यत्र पर्वते प्रकृतहेतुवैशि- याचगाधनुमित्यप्रसिद्ध्या स्वरूपासियादावव्याप्तिरितिद्रष्टव्यम्। तादृशानुमितरिति । द्वित्तीयव्याख्यानुसारेणेदम् । तेन पर्वतो वन्हि- मान् पन्हिव्यभिचारिधर्मादित्यादाबाचव्याख्यायामनुमितिप्रसिद्धा- भषि क्षतिः वस्तुनः अलाहारी परामदैयामितिदेतुत्यात प्रथम- कल्पेपि तत्रानुमितरप्रसिद्धिः ।। यद्विपयोति । यद्विपयकनिश्चयस्य विरोधिनी यहि- पयफनिश्चयत्वाभावव्याप्या पतिपयकनिश्चयावृत्तिरिति याव- त् तारशी या विषयिता तत्मतियोगिक इत्यर्थः पत. स्य च द्वयोर्व्यतिरेफ इत्यग्रेणान्वयः । तदुचरममिती तादृशनि.

·जागदीश्याः हेत्वाभासवादे तावच्छेदकविशिष्टपक्षे साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवैशिष्टयाव- गाहित्वस्य साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्ट- हेतुनावच्छेदकविशिष्टहेतुमत्त्वावगाछित्वस्य च द्वयोर्व्यतिरेक- श्चयोत्तरानुमितिसामान्ये । पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्ष इत्यादि। पत्र द्वितीयपक्षपदं पक्षतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन पक्षतावच्छेद- फवैशिष्टयस्य प्रवेशलाभाय, तेन हदे वन्ह्यभावनिश्चयोत्तर कालि- फादिसम्बन्धेन इदत्वादिविशिष्टकालादी वन्हेस्तद्वयाप्यधूमवत्त्वस्य चानुमितौ उभयस्य सत्वेऽपि न पाधादावसम्भवः। कथितदिशैया- निमयोः साध्यहेतुपदयोर्ध्यावृत्तिरवसया । तथा च याहशविशिष्ट- विषयफनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये याहशविशिष्टविपयफनिश्च. यत्वाभावव्याप्यविपयिताप्रतियोगिफः प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यावगा- हित्वप्रकृतपक्षधर्मिफप्रकृतसाध्यव्याप्यहेतुमत्तावगाहित्वोभयव्यति- रेफस्नादृशविशिष्टमेघ प्रकृतपक्षसाध्यन्यायस्थलीयप्रकृतहेती दोप इति फलितार्थः । पर्वतधर्मिफवन्ह्यभावव्याप्यवत्तावगाहित्ववन्य- भावव्याप्यव्याप्यघूमवत्त्वावगाहित्योभयव्यतिरेफस्य घन्हिविशिष्ट- पर्वतनिश्चयत्वाभावव्याप्यं यत् पर्वतधर्मिकवन्धभावव्याप्ययत्ताच- गाहित्वं तत्प्रतियोगिफत्वात्पर्यतो घन्टभावव्याप्यवान् घूमादित्या- दौ घन्हिविशिष्टपर्वतेतिव्याप्तिरतस्तद्वारणाय सामान्य इत्युक्तम् । तया च घन्हिविशिष्टपर्वतनिश्चयोत्तरमुत्पन्नायां पर्वतो वन्धभाव- घ्याप्यवान वनामावव्याप्यव्याप्यघूमांश्चेत्याफारिफायामेवानुमिती पक्षधर्मिफसाध्यावगाहित्यतादृशसाध्यव्याप्यहेतुमत्तायगाहित्योभ- यव्यतिरेफस्यासत्त्यान्न तादृशस्थले पन्हिविशिष्टपर्यतो दोषः। त. प्रापि याधादिसंशयोत्तरोत्पमायां फस्याधिदनुमिती पक्षधर्मिक- साध्यायगाहित्यसाध्यव्याप्यतुमत्यायगाहित्योभयोः सत्वन हदो पन्हिमानघूमादित्यादौ सय पाधप्रभृतापसम्भवः स्यादतो याद शनिश्चयपदम् । यतिपयफनिश्चयस्य पूर्वमनुमितापित्युफ्ती याधा. दिनिश्चयपूर्वोत्पन्नानुमिती साध्यागाहित्यतवयाप्ययत्यागाहि. स्यामयोः सत्यादसम्मयः स्यादतस्तयुत्तरमित्युक्तम् । निश्चय. पंचागृहीतामामाण्यफी नियिष्टः, तेन भ्रमत्वेन गृहमाणस्य याधादि.

·सामान्यनिरूक्तिः । तथा निश्चगस्योत्तरमुत्पशायामनुमिती पदाचिगिरासायगाहिताय. सत्येपि नासम्भवतादपस्थ्यम् । गिन्हिनिहगान धूमादित्यादी घटविशिष्टगृहादापतित्याशिः तनिश्चयोत्तरानुमितित्यायच्छेदेनध निन्हिधर्मिकावन्धवगाहित्यविरहेण निपतावादितावयव्यतिरे- पास्य सचायतस्तद्वारपाय विशिष्टविषयपानिधयत्यागायच्याप्य- विपयिताप्रतियोगिक इत्युक्तम् च निवनिर्व- न्दिमान यन्हिव्याप्यधूमपान गृहं च घट्यदित्यादिसमूहालम्या एव व्यभिचारण निर्वन्हिधर्मिफवन्धवगाहित्यस्य पनिहव्याप्य- धूमयत्त्वाचगाहित्वस्य या घटविशिष्टगृहादिनिधयत्यामावव्यां. स्पत्याभावाभिरक्तावगाहिताद्वयव्यतिरेफस्य घटविशिष्टगृहादि- निशयत्वाभावव्याप्यविपयिताप्रतियोगिकत्वमेय नास्तीति न तन घटविशिएगृहादिकं दोपः, किन्तु धन्यभावादिविशिष्टो निर्व- न्यादिरच तत्र दोपः । न च निर्वहिधर्मिफवन्धवगाहिशानसामान्य एब यादशवस्तुनो न भानं तत्रातिव्याप्तितादवस्थ्यम, ताशवस्तुनि मानाभावात् पतदसरसेनैव पदन्तीत्यभिधानाय । याहशविशिष्ट- विषयमानत्वाभावव्याप्यविषयिताप्रतियोगिक इत्युक्तावसम्भवः पक्षधर्मियसाध्यसंशयादी पक्षधर्मिफसाध्याचगाहित्यादेः साध्यामा- विशिष्टपक्षानयाधमाकव्यभिचारित्यादतो निश्चयत्यानुसरणम् । अत्र निश्चयस्तचदाहार्यशागभिन्नत्वेन विशेषणीयः, तेनाहायस्य सा- भ्याभावादिमत्तया पक्षादिनिश्चयम्य पक्षादिधर्मिफसाध्यादिमत्त्याव- गाहित्येऽपि हृदो पहिमान धूमादित्यादी ग पाधप्रभृतावसम्भवः । অবধি বামনাযাযাবহিত ব্যৱহানাল্লাম- मताचगाहित्यस्य व्यतिरेफमन्तर्भाव्यापि लक्षण सुवचम, तथापि यन्त्र स्थलविशेष साध्यतचाप्यहेतुमदयोः पक्षे समूहालम्पनभ्रमो. प्रसिद्धः तत्रत्यदोपेऽव्याप्तिप्रसङ्गात् विशिष्टामावस्यातिरिक्तत्व- मते विशेषणाप्रतियोगिफतया साध्याभावच्याप्यवरपक्षेऽध्यातिप्रस- ड्राच्चेति निरुक्तविशिष्टामावं परित्यज्य योरित्यनेनोभयाभावो निशितः। न च समवेतं द्रव्य मूनै स्पर्शवत्यादित्यत्र सद्धती अस- मवंतत्वविशिष्ट्येऽतिप्रसङ्गः समवेतत्वतदभावयोव्यधार्मिक निश्चयागोचरन्तादिति पाच्यमा द्रव्यत्वापच्छेद्यत्यविशिष्टस्वरूपस. म्बन्भेन समय त्वस्य पक्षतावच्छंदफत्वं तदोपएत्यातू, खरूपस- P ·जागदाश्याः हेत्वाभासवादे म्बन्धमात्रेण समवेतत्वस्य पक्षतावच्छेदकत्वप्रवेशे तु तादृशपक्षध मिकमाध्यागाहित्वस्याऽसमवेतत्वविशिष्टद्रव्यनिश्चयत्वाभावव्या- प्यस्यविरहादेव उक्तस्थले ममवतत्वाधभावविशिष्टद्रव्यस्य दोपत्वा- सम्भवात् । द्रव्यं द्विविधं समवेतमसमवेत चेत्याकारकस्य द्रव्य. त्वसामानाधिकरण्येन समवतत्वतदभावयोनिश्चयस्य सर्वानुभव. सिद्धत्वात, एकधर्मावच्छंदनव विरोधिनोरेकनिश्चयाविषयत्वात् । इदं तुयोध्यम् । अत्रापि प्रमयत्वविशिष्टव्यभिचारादापतिप्रसङ्गवा. रणाय तादृशविशिष्टान्तरार्धाटतत्वविशेषणं देयमेव । तस्य च प्रक- तलक्षणाश्रयीभूनं यत् स्वभिन्नं तद्घटिनान्यत्त्वं नार्थः प्रमेयत्वमवृत्ति प्रमेयत्वादित्यादी व्यभिचारस्य तादृशस्वभिन्नबाधादिघटितत्वेना. ध्याप्त्यापत्ते , फि तु नाश निरुक्तलक्षणाश्रयीभूतं वस्तुगत्या यद्विशि- प्रान्तरं हेत्वाभामत्वविशिष्टाद्न्नि तदघटितत्वमेघ । वस्तुतो यद्विप. यफनिश्चयत्वविराधियाशयाशविषयिताप्रतियोगिको निरुक्तोभ- यव्यतिरकस्तदन्यद्विपयकनिश्चयत्वविरोधिताहशविपयिताप्रति- योगिकस्तथाविधविशिष्टाघटितत्वमेव तादृशविशिष्टान्तराघटित- स्वमित्यस्याओं बोध्य इति नाक्ताव्याप्त्याचवकाशः । यदि च नव्या नो मते साध्याभाववत्तित्वरूपाया एयान्वयव्याप्तेरनुमित्युपयो- गित्वात् तादृशव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्त्यावगाहित्यमेव लक्षणे निवेश्यते तदा प्रकृतपक्षतावच्छदफविशिष्टपक्षे प्रकृतसाध्यावगा. हिन्यस्य प्रकृतमाध्यीयतादृशव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्ताचगाहित्व- स्य प्रकृतसाभ्यीयव्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्याचगाहित्यस्य च प्रियावच्छिन्नाभाचो यावच्छेदेन याशधर्मवत्तानिश्चयत्व- विरोधिविषयिताप्रनियोगिकस्तद्धविच्छिन्न एव तादृशधर्मविशिष्टः प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षकप्रकृतहतुसाध्यकन्यायस्थले दोपो वक्तव्य इति प्रमेयायविशिष्टसाधनत्वावच्छेदेन साध्यव्यभिचार- निश्चयस्यापि साधनत्यसामानाधिकरण्येन् तथाविधच्यापणा- हित्यमत्त्वात् निरुक्तत्रित्वावच्छिन्नाभावस्य ताशनिश्चयत्वविरो. घिधिपयिताप्रतियोगिफत्यधिरहादेव प्रमेयत्वविशिष्टसव्यभिचारा- •ही नातिप्रसङ्गः। प्रमेयत्वविशिष्टसव्यभिचारत्यावच्छेदन साधन. पृत्तिनानिश्चयस्यापि विरोधिनी न साधनधर्मिकसाध्याव्यभिचा- रित्यावगाहिता, नव्यानां मते समानधर्मिकस्यय ज्ञानस्य विरोधि- ·सामान्यनितिः। स्वादतः साधननिष्ठप्रमेयस्यविशिष्टसध्याभिचारेषि नातिप्रमणः । धूमहेतुना द्रव्यावसामानाधिकरण्येन पहे. साध्यतास्यले तु द्रव्य- वायच्छिन्नं सर्व द्रव्यं न घन्ाभाववत् फिन्तु यत्किचिद्व्यमेपेति न तत्र धन्यभावविशिष्टद्रव्येऽतिप्रसङ्गः । न चैवं द्रव्यत्वावच्छेदेन धूमकेतुना बढे साध्यतास्थले भागासिद्ध्यंशतोयाधयोरव्याप्तिः द्र- व्यत्वावच्छिन्ने सर्व धूमस्य बढेवा सामान्यामाघस्यासत्यादिति .प च्यम् । निरुक्तरित्यावच्छिन्नाभावो यावच्छंदन याशधर्मव. तानिश्चयत्वविरोधिविपयिताप्रतियोगिकः तदमावलीढस्यच तार- शधर्मवतः प्रकृतपक्षतावच्छेदकधर्मावच्छेदेन प्रकृतसाध्यहेतुकदो- पनिरुक्ती निवेश्यत्वात् । न च घहित्यावच्छेदेन निधूमवृत्ति. स्वासत्वाद्व्यं धूमय तहेरित्यादी साध्याभावयत्तित्वविशिष्ट- हेतुखरूपव्यभिचारेऽध्यातिः साध्याभावयमिठाधिकरणतानवच्छ दफीभूतहेतुतावच्छेदकधर्मवत्स्यस्यव व्याप्तितया तद्विरोधिनो है. तुतावच्छेदकधर्मवत्यावच्छेदेन ताहशाधिकरणतावच्छेदफयायस्यै. घ व्यभिचारस्वात् । अन्यथा द्रव्यं विशिष्टसत्यादिस्यादेरपि व्यभिचारित्वापत्तरिति परैरपरिशीलितः पन्थाः । गुरुचरणास्तु यद्विषयफेत्यादेशविशिविपयफनिश्चयवृत्तिक- विशिष्टाया विरोधिविपयितायाः प्रयुक्तो व्यापकः प्रकृतपक्ष प्रकृत- 'साध्यावगाहित्यस्य प्रातसाध्यव्याप्यप्रकृतहेतुमच्यावगाहित्वस्य च द्वयोय॑तिरेफस्तत्त्वं हेतुदोपत्वमित्यर्थः । नत्र च विरोधिविपयिता- या व्याप्यत्वं न स्वरूपसम्बन्धेन, याचादेराहार्यनिश्चये निरुक्ताव- गाहिताद्वयसत्वेनाऽसम्भवापत्तेः, किन्तु स्वाधयोत्तरानुमिनियम- করুন ন্যায়বিয়াঘানানঘষবন য যথা, एतल्लाभार्थमेव तदुत्तरमनुमितावनाहार्यमानसशान घेत्युक्तम् । न च विपयिताया विरोधित्वं यदि प्रतियन्धकतावच्छेदयरवं तदा नि. निहर्वन्हिमानित्यादी घटाधभावविशिष्टभूनलादेरपि दोषत्वापत्तिः तनिश्चयनिष्ठविषयिताया अपि भूतलं घटवदित्यादि प्रतियन्धक- तावच्छेदकत्यात, एव पर्वतान्यः पर्वतो दहनान्यदहनवानियादी पर्वतान्यत्वाद्यभायविशिएपर्वतादिरूपाश्रयासिद्धावव्याप्तिः तद्भिप- यितायाः कुत्रापि चुद्धौ प्रतिवन्धकतानवच्छंदकत्वात् पर्वतः पर्वता- न्य इत्याकारफयुद्धेराहायवेनाप्रतिवध्यत्मादिति वाच्यम् । ति ·૨૦૨૦ जागदीश्याः हेत्वाभासयादे कोमयाभावप्रतियोगिनी अवगाहिता यदंशे यन्निरूपिता तदंशे तदमा धनिरूपितविपयिताया पच प्रकृते विरोधिविषयितापदेनोक्तत्वात् । घटामावविशिष्टभूतलादिविषयितायाश्चाऽतथापन निर्वन्हिषन्हिमा- नित्यादौ निर्घटत्वविशिष्टभूतलादावतिव्याप्त्यभावादिति प्राहुः । तच्चिन्त्यम् । साध्याभावव्याप्यविशिष्टपक्षात्मकसत्प्रतिपक्षाव्याप्ति- प्रसङ्गात, एवं काञ्चनमयपर्वतः काञ्चनमयवन्हिमानित्यादी काच- नमयत्वाद्यमावविशिष्टपर्वतादिरूपाथयासिद्धी लक्षणसङ्गमनेऽपि काञ्चनमयत्वाधभावव्याप्यविशिष्टपर्वतादिकपाश्रयासिद्धावव्याप्तिप्र. सनाच । यत्र यो यादृशहेत्वाभासस्तत्र तचाप्यमपि ताशहत्वा- भास इत्यादिना दीधितिशता तस्याप्यग्रे लक्ष्यतायाःस्वीफर्तव्यत्वात्। किं चैवं यद्विषयकानाहायनिश्चयनिष्ठविरोधिविपयितायाः स्वरूप- सम्बन्धेन निरुक्तोभयाभावव्याप्यत्वं तत्त्वं हेतुदोपत्वमित्यस्यैव स- म्यक्त्वं स्वाभ्रयोत्तरानुमितित्वादिसम्बन्धेन विरोधिविपयिताया व्याप्यत्वामिधानमपि सन्दर्भविरुद्धं स्यात् । एतेन निरुतोभयाभाव- प्रतियोगिन्यवगाहिता यदंशे यनिरूपिता तदंशे तदभावेन तद्भा- वव्याप्येन या निरूपितैव विपयिता प्रकृते विरोधिविपयिता वक- व्या अतो न सत्प्रतिपक्षाद्यव्याप्तिरित्युक्तावपि न निस्तारः, पक्षनि- साध्याभावादेस्तावतापि संग्रहायोगाचेति दिक् । यत्तु प्रयुक्तत्व व्यापकत्वं, यद्विपयफनिश्चयनिष्ठविरो धिविपथिताया उभयाभावव्याप्यत्वं च स्वाश्रयनिश्चयाव्य- वहितोत्तरानुमितित्यसम्बन्धेन, तादृशसम्बन्धलाभायैव तदुत्तर- मनुमिसावित्युक्तम् । एवं च विरोधिविषयकतिपयकनिश्चया- व्यवीहतोत्तरामितित्वव्यापफरतादृशोभयाभाष इति यावत्, पर्व च निर्वन्हियन्हिमानित्यादी दोपादिविषयितायां स्वरूपसम्य- न्यरूपोभयाभायप्रयोजकत्यासम्भपि ताहेशविपयितायां निरुक्त- विरोधित्वस्य निवेशिततया तन लक्षणं सुसमन्वयमेव, ताश- प्रपोजफायपानिपेशात् । न चैवं तत्र पस्तुमानेऽतिव्याप्तिारव तारभयाभावस्य विरोधिविपयफसमूहालम्बनघटादिधिपयफनि- ध्वयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापकताया अक्षतत्वादिति च्यम् । विरोधिविषयितानतिरिक्तवृत्तियद्विपायता तच्छालिनिश्च. यस्य निश्चयान्तर विवक्षितत्वात् । घटादिविषयितायास्तत्र निरु- घा- ·सामान्यतिरुक्तिः। १०२२ क्तविरोधिविपयितानतिरिक्तवृत्तिावविरहात् । न चैवं विरोधि: विषयितानतिरिक्तवृत्चिर्यदीयविषयिता तापतेच सामनाये शेपचय- यमिति वाच्यम् । यत्र पर्नतत्वादिसामानाधिकरण्येन पन्हाादे: साध्यता तत्र पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन धन्यमावादिमयस्य चिपयिताया निरक्तविरोधिविपयिताननिरिक्तवृत्तितया तघातिव्या- तिवारफतया शेपसार्थक्यात्, तदुपादाने तादृशचन्हाभावादिमरव- विषयफनिश्चयानन्तरं पर्वतत्वादिसामानाधिफरण्येन घन्धनुमित्यु. स्पत्या तादृशानुमिती तथाविधोभयसत्वेनाऽतिव्याप्त्यनवकाशादिति। तत्तुच्छम् । निर्वन्हिः पर्वतो चन्हिमानित्यादी यत्र पर्वतत्वादि- सामानाधिकरण्येन वन्हाभाचादेः पक्षतावच्छेदकता तत्र पर्वतत्वा- दिसामानाधिकरण्येन बन्दादिमत्वस्य विशिष्टपक्षमहाविरोधिवे. नाश्रयासिद्धयनात्मकस्य निरुक्तविरोधिविपयितानतिरिक्तवृत्तिविष- यिताकतया तप्रातिव्यालेः । तादृशोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदक- गर्ने यदूपविशिष्टे येन सम्बन्धेन यद्रूपायच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहि- • त्वं निविशते तद्पावच्छिन्नविशेष्यकतत्संसर्गकतद्पावच्छिन्नप्र- ফাকান্তামনিৰাৰাথনিস্তাবনগ্নবঘশ্বায়নে रोधित्वस्य विपयितायां निवेशे शेपवैयर्थ्यम्, उक्तरीत्या निन्हिीं- हिमानित्यादिस्थलीयदोपे अव्याप्तिश्च । यद्विषयकनिश्चयस्य वि- रोधिनी प्रतियध्यतावच्छेदिका या चिपयिता तत्प्रयुक्तः तद्घटि- । तप्रतियोगिक इत्यर्थस्तु न युक्तः । पर्वतः पर्वतान्यो धूमादि- त्यादौ पर्वतान्यत्वाभावविशिष्टपर्वनाद्यात्मकयाधप्रभृतावव्याप्ति. प्रसङ्गात, पर्वतान्यत्वाभावविशिष्टपर्वतनिश्चयस्य प्रतियध्यनाम- च्छेदकविपयित्वाप्रसिद्धः तदुत्तरमनुमिताचित्यादिदलस्य व्यर्थता- पत्तेश्च, यद्विपयफनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकवियिताघटितप्रति- योगिका पक्षधर्मिकसाध्यायगाहित्यसाध्यव्याप्यतुमत्वावगाहित्वो. भयव्यतिरेकात्तत्यमित्यस्तैव सम्यक्त्वाताएतेन यद्विपकनिश्चयनि- ठया यद्विरोधिविपयितया प्रयुक्तस्तदुत्तरमनुमिती निरुक्तावमाहि- ताद्वयव्यतिरेकस्तत्त्वमेवार्थः, प्रयुक्तत्यञ्च फाष्ठादी दाहाद्यभाचो मणित्वाद्यवच्छिन्नप्रयुक्त इत्यादिप्रतीतिसाक्षिक स्वरूपसम्बन्धधि- शेषः, स च कचिदेव फिश्चिग्निरूपित इति नातिप्रसङ्गशङ्कापीति फस्यचित् प्रलपितमप्यपास्तम् । तादृशखरूपसम्बन्ध मानाभावात्।

·१०२२ जागदीश्या हेस्याभासवादे तत्त्वं हेतुदोपत्वम् । पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यादिकश्च वैज्ञा- गिक न तु वास्तवं ग्राह्यम् । व्याप्तिश्चान्वयतो व्यतिरेकनश्च तथा मणिप्रयुक्तो दाहाभाव इत्यादौ च मण्यभावजन्यदाहप्रतियोगिक- त्वरूपस्यैत्र मणिप्रयुक्तत्वस्य दाहाधभावे अवगाहनात् । अस्तु वा खरूपसम्बन्धविशेष प्रयुक्तत्वम्, अन्यथा इन्धन इव जलेऽपि म. णिप्रयुक्तो दाहाभाव इत्यादिप्रतीत्यापत्ते , तथापि निश्चयपदस्य विरोधिपदस्य तदुत्तरमनुमिनावित्यादिभागस्य च चैयर्थं दुर्वारमे व, यद्विषयकनिष्ठविषयिताप्रयुक्त पक्षधर्मिकसाध्यानगाहित्वसा. ध्पव्याप्यहेतुमत्वावगाहित्वयोर्व्यतिरेकस्तत्व हत्याभासत्त्वमित्यस्यै- व सम्यक्त्वादित्यास्तां विस्तर ॥ गनु यादृशदोषव्यक्तीनां निश्चयस्योत्तरक्षणे सामग्री- विरहेण कस्यापि वस्तुनोऽनुमिति!त्पन्ना तादृशव्यक्तिप्यनु- मितिगर्भलक्षणस्याव्याप्तिरत आह अनाहार्यमानसशाने वेति । तदुत्तरमित्यनुपज्यते यादृशविशिष्टविषयक निश्चयाचरानाहार्यमानसज्ञानत्वावच्छेदेन ताहशप्रयुक्तत्वविशिष्ट- निरुतारगाहिताद्वयव्यतिरेकस्तादृशविशिष्टा हेतुदोप इत्यर्थ । दोपमात्रस्यैव निश्चयोत्तरमन्ततस्तनिश्चयस्यैच मानसशानसम्म. घात् अत्र कलरे न कुत्राप्यव्याप्तिसम्भावनति भाय । अप्रापि वाधनिश्चयोत्तरमुत्पन्नस्याहार्यमानसमानस्य निरुक्तावगाहिताद्ध- यसत्वादसम्भवस्य वारणार्थमनाहार्यपदम् । मानसपद त्वव्याप्ति- धारणार्थमेत्र । अन्यथा वाधनिश्चयोत्तरमुत्पन्नदोपविशेषादिजन्याना- हायज्ञान निरुक्तायगाहिनाद्वयस्य सत्येन फ्यचियाधप्रभृतीवव्या तिप्रसद्गात् । न च अह गौरो शानित्यादित्यादिस्थलीययाधे तथा- ज्यव्याप्ति सत्यपि नाह गौर इत्यादिवाधनिश्चये तदुत्तर दापवशा- दह गौर इति पक्षधर्मिफसाध्यपनायगाहिमानसमानी पादादिति घाच्यम् । मानसपदस्य दापविशेषाधान्यपरत्वादिति ध्येयम् । ननु पाचनमयाय पर्यंत तादृशाद्विमांस्तथायिधधमादित्यादी पक्षताव- चादयविशिटपक्षादेरप्रसिद्धत्वादाश्रयासिद्धयादावव्याप्तिरत आह पक्षतावच्छदपंचशिष्यादिक चति । येशानियमाविज्ञानीयविषयता- ·सामान्यनिरुक्तिः। १०२३ वाच्या । तादृशावगाहित्वमसिद्धिराहार्यज्ञान एवाभ्युपेतव्याड- नन्यगतिकत्वात् । एवञ्च वस्तुमात्रीनश्चयादनन्तरं निर्वन्हित्यादि- विशिष्ट बन्दरग्रहेऽपि न क्षतिस्तस्य विरोध्यांवपयकत्वाद, एवं रुपमान तु वास्तवमासमवायादिसम्बन्धरूपमित्यर्थः । गुणीयसंयो. गेन पर्वते घन्हेः साध्यत्वे तु तत्सम्यन्धावच्छिन्नवन्ाभावादिकं न है- स्वाभासः, तस्याऽप्रसिद्धत्वात, किन्तु संयोगे गुणीयत्वाभावः स च इंतुमनिष्ठाभावीयगुणीयसंयोगावच्छिशप्रतियोगितानवच्छेदक च- न्हित्यमित्ययं व्यापकनाशानं प्रति विरोधित्वात्विाभासलक्षणाका- न्त इति । अन्वयव्याप्तिमानस्य नियंश व्यतिरेकव्याप्तिग्रहप्रतिवन्धके अनुपसंहारिण्यव्याप्तिरत आह व्याप्तिश्चति । इत्थे च प्रकृतपक्षे प्रकृनसाध्यावगाहित्वस्य साध्यान्वयध्यातिविशिष्टहेतुमत्त्वावगा- हित्वस्प साध्यव्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्त्वावगाहित्यस्य च प्रित्वावच्छिन्नाभाय एव लक्षणघटक इति भावः । ननु नियन्हि. न्हिमान धूमादित्यादी बाधाद्यव्याप्तिः, निर्वन्हिधर्मिकचन्हिमत्वादि- मानस्यालीफतया पक्षधर्मिकसाध्यावगाहित्याप्रसिद्धरत आह ताद- शावगाहितेति । यद्विपयकनिश्चयस्य विरोधिविपयिताप्रयुक्त इत्यस्य फलमाह एवं चेति । वस्तुमात्रनिश्चयेति । घटविशिष्टगृहाद्यात्मकब- स्तुनिश्चयेत्यर्थः । अनन्तरमित्यत्र अनुमिताविति शेषः। निर्वन्हि- स्वविशिष्ट इनि । नियन्हित्त्वविशिष्टधर्मिकयन्यवगाहित्वविरहेपी- स्यर्थः । न क्षतिःन घटादिविशिष्टगृहादावतिध्याति. 1 तस्येति । तस्य निन्हियार्मिकवावगाहित्वस्य, घिरोध्यविषयकत्वात् घटविशिष्ट- गृहाधात्मक यद्वस्तुमानं तनिश्चयत्वविरोधिविपयितान्यत्वादित्य- र्थः। पटानाधिकरणमित्यादी पदमध्यस्थनापि समुदितार्थस्य प्रति- योगितयाऽन्वयत्य व्युत्पनत्वात्त, तथा च तनत्यस्य निरुक्तावमाहि- ताद्वयव्यतिरेकस्य घटविशिष्टगृहादिनिश्चयत्वचिगेधिविषयिताप्र. तियोंगिकत्वमेव नास्तीति यस्त्वन्तरे नातिय्याप्तिरिति भावः । याह- शविशिष्टविषयकत्वं प्रकृतपक्षतुसाव्यकानुमितिप्रतिबन्धाताग- तिरिक्तवृत्ति तत्व हेतुदोषयमिति प्रागुक्तलक्षणस्य त्यागे अनुशया- न्तरमप्याह पयमिति । उक्तरीत्या विरोधिचिपयितामयुक्तत्वस्थ नि.

·जागदीश्या हेत्वाभासवादे सा पनिश्चयोचरं तस्याननुमितावपि मानसज्ञानाविरोधित्वाच । चेशन इत्यर्थ । साध्यनिश्चयेत्यस्य पक्ष इत्यादि । तस्य माध्यस्य । अननुमितावपीति । न क्षतिरिति पूर्वेणान्वय । पक्षधर्मिकसाध्या- घगाहित्वस्य साध्यव्याप्यहेतुमत्त्वावगाहित्यस्य वा साध्यविशिष्ट- पक्षनिश्चयत्वाभावव्याप्यत्वविरहेण ताशावगाहितायव्यतिरे- फस्य साध्यविशिष्टपक्षनिश्चयत्वविरोधिविषयिताप्रतियागिकत्व- पिरहादेव प्रकृतलक्षणस्य साध्यविशिष्टपक्षे नातिव्याप्ति , प्रागु- क्तलक्षणम्य तु पक्षधर्मिकसाध्यविधेयकानुमितित्वावचिन्न प्रति प्रतिवन्धकत्वमादायैय तनातिव्याप्तिरावश्यकीति भाव । यद्यप्य सुमित्साकालीनसाध्यनिश्चयोत्तरानुमिती निरुक्तावगाहिताम्यस्य सत्वात् याहशविशिरविषयकनिश्चयात्तरानुमितित्वारच्छदन नि- रुक्तावगाहिनाद्वयव्यतिरेक इत्येतावतव साध्यविशिष्टपक्षस्य वारण सम्भवति, तथापि यत्साध्यवत्तया यत्पक्षनिश्चयोचर कदापि त. साध्यरत्तया तत्पक्षस्य नानुमितिस्तत्साध्यविशिष्टतत्पशेऽतिव्याप्ति- बिरोधिधिपयिताप्रयुक्त बदलेनैत्र चारयितु शक्यत इत्याशयेनेदम् । अत एव द्वितीयकल्पे द्विपयशनिश्चयोत्तरानाहार्यमानसज्ञानत्नाव- च्छेदेन निरुताधगाहितायव्यतिरेक इत्यतोपि सिद्धसाधनसामा- न्यवारण सम्भवतीत्याह मानसति । साध्यनिश्चयोत्तरमित्यनुपज्य- ते । तेन पक्षधर्मिसाध्यावगाहित्यसाध्यव्याप्याहतुमच्चावगाहित्य- यो साध्यनिश्चयोत्तरमानसशानाविरोधित्वात्तारशमानसशानेऽपि समारशादित्य । तथा च सिद्धसाधनोचरमानसत्वावच्छेदेन निरुतावगाहिताद्वयस्य व्यतिरेको नास्तीति न पुत्रापि साध्यविशि- एपक्षतिप्रसङ्ग इति भार । अत्र यदन्तीत्युक्त्वाऽस्यरस सुचित । तीज तु मर्च सयस्तुना भमे मानाभारात् यत्र यस्य यस्या- व्यवयस्य धा नमो नास्ति तत्र नस्य साध्यतास्थले तदभावधि. शिएतद्वस्तुरूपयाधप्रभृनावव्याशि निरुकारगाहिनाद्वयस्याप्रमिया ततिरकस्य नमाजीकत्वात् । विश्व यन्न सयोगेन पर्वतत्वादे पक्षतावच्छेदत्य यन्त्र या पर्वतत्यादिप्रयारणर दाद पक्षल तर पर्यती पन्हिमान धूमादित्यादायाश्रयासिद्धवादाव्याप्ति , पर य.

·सामान्यनिरुक्ति। ताशि पक्षे तादृशसाध्यवैशिपयस्यतादृशासाध्यनिरूपितच्याप्तिवि- शिष्टमाशहेतुवैशिष्टयस्य चारगाहिनो ज्ञानस्य यद्विपयं ज्ञानं विरो- धिविषयक तत्वं तादृशज्ञानविरोधित्वं वाहेतुदोपत्वम् ज्ञानविरोधि- हिमपर्वतो निर्वन्हित्वव्याप्ययान् धूमादित्यादौ पर्वतो निन्हित्व- व्याप्यजलत्ववान निर्जलत्वादिस्यादौ च वन्हिविशिष्टपातस्य हत्या- भासन्धापत्ति, निरतोभयामावस्याऽनाहायनिश्चयत्वविरोधिचिप- यिताप्रतियोगिफत्यात् तस्य निश्चयोत्तरानुमितित्वावच्छेदेन वर्तमा. नत्याश्च । वस्तुतः पर्वतो चन्दिमान धूमादित्यादी महानसीयान्य- चन्हांधभ्रमदशायामुत्पद्यमानायां पर्यतो महानसीयान्हिमानित्य- नुमिनी विरोधित्वेन पर्वतो महानसीयवन्यभाववामित्याद्यसङ्कीर्ण- वाधचिन्तामणिकृताग्रे वक्ष्यत इति तनायुक्तलक्षणाव्याप्तिरित द्र- एव्यम् । कपाश्चिलक्षणमाह तादृशपक्ष इत्यादि । प्रकृतपक्षे प्रात- साव्यत्वस्य महतसाध्यव्याप्यप्रकृतहेतुमत्तस्य चावगाहिनोना- नस्य विरोधिविषयक यद्विषयक ज्ञान तत्त्व हेनुदापत्नमित्यर्थ । हदा वन्हिमान वन्हिव्यायधूमयांश्चत्यादिशानस्य विरोधिविषयकत्व हृदा निन्हिरित्ययविधवाधादिशामस्यास्तीति सत्र लक्षणसमन्व- य । ननु विषयस्य पक्षधर्मिकसाध्यतचाप्यवत्तापगादिक्षानविरो- धित्व तादृशशानसमानशिपयफज्ञानप्रतिवन्धग्रहविपयत्वरूपमेधा- ने वक्ष्यते तथा च तासन्मानस्य सम्यक् यद्विपयफ शान ताश- विरोधिविषयकमित्यत्र विषयत्वद्वयादिप्रवेशे गारयमतस्तथैवाह ता. दशज्ञानविरोधित घेति । पक्षधर्मिकसाध्यतव्याप्य हेतुमत्त्वाचगाहि- ज्ञानविरोधिय घेत्यर्थ । प्रतिवन्धकात्वरूपस्य तादृशज्ञानचिराधि- सस्य सत्यभिचारादावसम्भवाद्वयाचट ताज्ञानेत्यादि । तद्विपय- विषयोति । पक्षधर्मिकसाध्यतद्वयाप्य हेतुमागाहिज्ञानविषयक- प्रहप्रतिबन्धकीभूतग्रहविषयत्वमित्यर्थ । तादृशज्ञानप्रतिवन्धकग्र. हविषयत्वनानोको नियन्हि पर्वतो चन्हिमान धूमादित्यादी बाधा- সাদ সাহানাবহুমানিকহাবস্থা - स्मतिर चकाग्रहाप्रसिद्ध अतस्ताहशज्ञानविषयविषयकग्रहप्रतिबन्ध- ·१०२६ जागदीश्याः हेत्वाभासवादे त्वञ्च तद्विपयविषयकग्रहविरोविग्रहविपयलम । एवंविधैव रीतिरु- चरत्र मर्वत्र सम्यभिचारलक्षणादायनुसतंब्याइसपि कोचताकेचित्तु यादशपक्षकयाशासाध्यकयादशहेती यावन्तो दोपाः सम्भवन्ति कत्वं निचोशितम्, तथा च निर्वन्हिः पर्वतो चन्हिमानित्याफारकहा- नममानविषयकस्य पर्वतो पन्हिमानिति ज्ञानस्य प्रतिवन्धको यः पर्वतो निर्दन्हिरिल्याकारकग्रहस्तद्विपयत्वमादायैव तत्र लक्षणस्य सङ्गमः । न च घन्हिमान्यन्हिव्याप्यधमवांश्चायं पर्वतः पटवानित्या- फारस्य सायाद्वयाप्यवत्त्यानगाहिज्ञानसमानविषयकग्रहस्य प्रति- चन्धक पर्यतो निष्पट इस्याहारकशानमादाय तद्विपयस्य निष्पटत्व- विशिष्टपर्वनादेधूमादिसदतुम्यले दोपत्वापत्तिरिति वाच्यम् । पक्ष- धर्मिकसाध्यतचाप्यहेतुमत्वावगाहिज्ञानत्वाध्यापकविपयिताशून्य- प्रहप्रतिवन्धकग्रहविषयत्वस्य विवक्षितत्वात् । उक्तसमूहालम्बनस्य च तादृशशानलाव्यापकीभूतपटाद्यवगाहितावत्वेनातिव्याप्त्यमा- वादिति भावः । अग्रिमग्रन्थलाघवार्थमाह पवंविधैवेति । आहार्य- व्याप्तमानमुपादाय तत्समाविषयकग्रहविरोधित्वघटितव रीतिह- पादेयत्यर्थः । अन्यथा पर्वतो धूमवान् धूमव्यभिचारियन्हरित्यादी प्रकृतहतुकव्याप्तिग्रहविरोधित्वाप्रसिद्धया तत्रत्यव्यभिचारादावव्या- प्तिप्रसङ्गादिति भावः । यत्र स्थलविशेष साध्यतचाप्ययोः पक्षे स- महालम्बनभ्रमो न कस्यापि जातः तत्रत्यदोषेऽव्याप्तिः एवं पर्वतः पर्वतान्यो धूमादित्यादी बाधादायव्याप्तिश्चेत्यादिदोपः फेचिदित्यु- त्या सूचित । द्वयोर्यहनां च निधारणे तरतमयोर्विधानादन्यतर- त्याधुक्तरमानिकत्वादाह सायदन्यान्यत्वमिति । न च गगनवत्प्र- भयो घन्दिमान् घटत्वादित्यादौ गगनाभावविशिष्टप्रमेयरूपाश्रया- मिद्धिमतभाव्याऽन्यान्यत्वं दुर्वचं निर्गगनप्रमेयान्याप्रसिद्धरिति गाच्यम् । प्रमेयनिष्ठस्य गगनाभावस्यैव तत्राश्रयामिद्धित्वेन तम- मनभाव्यान्यान्य यस्य सुप्रसिद्धत्वात् । यत्तु वन्धभावविशिष्टहदा. धात्मकयावप्रभृतीनां नाट्यण दोषाणामपि इदत्यादिमाप्रेणादोप- स्वाद्यन्न सल यारशयाशण दापव्यवहारः प्रामाणिका स्तन ·सामान्यनियक्ति। १०२७ तावदन्यान्यत्वम् एकमात्रदोपस्थले चतत्वमेव हेत्वाभासतम्। म. चातिरिक्त एवान्योन्याभाव इति न वैयर्यम् । पञ्चविधमेदो- क्तिस्तु तत्सम्भवस्थलाभिमायेण । व्यभिचारादेः साध्यादिभे- दनियन्त्रितला शब्दाभेदमात्रस्य चाकिञ्चित्करत्वादिनि माहुः । स्यादेतत, शब्दोऽनिसः शब्दत्वावं इसजासाधारणेऽव्यासः तावदन्यान्यरूपवत्यमेव दोपत्वं वाच्यं नया च गगनाभावविशिष्ट- प्रमेयस्यापि ताद्रूप्येण दोपत्वमक्षतमेवेति । तन्मन्दम् । यथाफथ- शिरसम्बन्धेन तादृशान्यतमरूपवत्वस्यातिप्रसत्तत्वात, अनुगतान- तिप्रसक्तकसम्बन्धेन तद्वत्वस्य च सर्वत्र दोपे वक्तुमशक्यत्वादि. ति ध्येयम् । ननु दाद्यात्मकपर्वतो वन्हिमान घूमादित्यान आश्रया- सिद्धरेव दोषत्वात्तापदन्यान्यत्वाप्रसिद्धिरत शाह पकंति । दोप- विभाजकैफरूपमानस्थले इत्यर्थः । तेन पक्षनिष्ठहदान्यत्वस्य इदत्वा- भाधव्याप्यविशिपक्षस्प वाश्रयासिद्धित्वादेफव्यक्तिमानदीपम्पला- प्रसिद्धायपि न क्षतिः। ननु दोपपक्षकंतरभेदानुमाने यावत्यारंच है. तुत्यसम्भवे वाधाधन्यतमत्वस्प हंतुताय व्यधिशेषणत्याद ल- क्षणमत माह स चेति । न वैयथ्य धमागभावनिर्मिकाया- दिति भावः । न चैकस्मिन्हेतौ द्वौ पश्चत्वार पर या दोग इति ताचदन्यान्यत्वमेव लक्षणं वाच्यम, तथा च तदवान्तरधर्मेण पञ्चधा अग्रे विभागानुपपत्तिः सामान्यतोऽवगतस्यैव विशंपण विभाग--- स्य सम्प्रतिपन्नत्वादत आह पश्चविधति । तथा च यन हदो चन्हि- मान घटत्यादित्यादिस्यले व्यभिचारविरोधामिधिसत्प्रतिपक्षवाधाः पञ्चैव दोषाः सन्ति तत्र तावदन्यान्यत्वस्यव दोपलक्षणत्वाचद- चान्तररूपैः पञ्चभिरप्रे विभागस्य न व्याधात इति भावः । ननु वि.. शिष्य दोषानुपादाय तावदन्यान्यत्वस्य लक्षणत्व सर्वत्र हेतावनुग- सलक्षणाभाव इत्यत आह व्यभिचारादेरिति । तथा च लक्ष्यस्य मा.- ननुगतत्वादत्र लक्षणाननुगमेऽपि न क्षतिरिति भावः । दोपमात्रस्य म्बम नित्यत्याहशाधिशेष इत्यादिनन्यस्य सद्धती लक्षणार्थयोजकत्यासम्भवादलक्ष्यतामदर्शनाभिप्रायेण तमुत्यापयति ·जागदीश्याः हत्याभासवादे दशाविशेषे हेल्बोरेवाऽसाधारणसत्प्रतिपक्षयो- राभासत्वात् तद्बुद्धेरप्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । सर्वसाध्यवद्वचारतेस्तत्रामत्वात, एवं शब्दोऽनिसः कृतकत्वात इसस्य सत्प्रतिपक्षे निसत्वव्याप्याद्रव्यद्रव्यत्वादावपि पक्षस्य तद्व- ताविरहादिसाशङ्कां तयोरलक्ष्यत्वेन निराकुरुते दशाविशेष इति । हेलोः सद्धत्वोः । अमाधारणः पक्षमात्तिः । सन् प्रतिपक्षो विरोधिपरामर्शो यस्य स तथा । तयोर्दशाविशेपे हेतौ सर्वसाध्य- वद्वयात्तत्वस्य पक्षे साध्याभावव्याप्यवत्वस्य च भ्रमदशायामा- भासत्त्वात् अनुमियजनकत्वात्तबुद्धेहेत्वादौसाध्यवद्वयात्तत्वादि- बुद्धेः प्रतिवन्धकलं परमायाति न तु तद्विपयस्य दोपत्वम् अस- वात् । अन्यथा बाधभ्रमेणानुमिसनुदयात् नस्यापि दोपत्वं स्यात! स्थादेतदित्यादिना । अव्याप्तिरिति । दुष्टलक्षणस्येत्यादिः । साधन- निष्ठस्य सर्वसाध्यययावृत्तत्वस्य दोपतया तदप्रसिद्धयैव तद्वत्वरू- पस्य दुष्टहेतुलक्षणस्याव्याप्तिरित्यत आह सर्वेत्यादि । तत्र शब्दत्वे । अद्रव्यद्रव्यत्वादावपीति । असमवेतद्रव्यत्यादायपीत्यर्थः। शब्दवृत्ति- त्वविशिष्ट इत्यादिः। पक्षवृत्तित्वविशिष्टस्यैव साध्याभावव्याप्यस्य सत्प्रतिपक्षतया केवलस्य तस्यादोपत्वादत आह पक्षस्येति । तद्ध- स्वपिरहादिति । नित्यत्वव्याप्यासमवेतद्रव्यत्ययत्त्वबिरहादित्यर्थः । अलक्ष्यत्वं रफुटीकर्तुमाह स त्योरिति । ननु तयोरवुष्टत्वे कयम- साधारणादिपदेनोल्लेख इत्यतो व्याचप्टे असाधारण इत्यादि । स तथा सत्प्रतिपक्षपद्वोध्यः । दुष्टत्वरूपस्याभासत्यम्यानङ्गीकाराद. न्यथा व्याचष्टे अनुमित्यजनकत्वादिति । हेत्वोरेवेत्येवकारः प्रतिव. न्धफत्वमित्यनन्तरं योज्य इत्याशयेन तादृशेवफारार्थ व्याफरोति परमायातीत्यादिना । असत्यात् अप्रसिद्धत्वात् । अन्यथेति । प्रतिय.

·'सामान्यनिरुक्तिः। १०२२ कोहि साध्याभायतद्व्याप्यवचाभ्रमयोरनुमितिविरोधित्वे विशेपः। नियुक्तिकस्तु प्रवादो न श्रद्धयः । यत्तु ज्ञानस्य यदनुमिनिम- तिवन्धकतावच्छेदकं तद्वत्त्वं तत्प्रकारकममाविषयत्वञ्च लक्षणार्थः। तच द्विविधम् । विपयरूपं साधारण्यादि । बाधे च प्रमितमाध्यामा- ववान् पक्ष:। तद्विपयत्वेन ज्ञानस्यानुमितिपनिवन्धकत्वात् । वि. पयरूपश्च विरोधिप्तामग्रीकालीनत्यादिकम् । तद्वत्वञ्च ज्ञानस्येव --- . न्धफज्ञानविण्यीभूतस्य विशिष्टस्यासत्त्वस्थले दोपाभ्युपगम इत्यर्थः । तस्यापि वाघभ्रमविषयस्यापि । असाधारण्यादिभ्रमदशायां सदे- त्यारपि प्राच्यलक्ष्यत्वस्वीकारादुक्तव्याख्यानमसङ्गतमित्यत माह नियुक्तिकस्त्विति । सत्प्रतिपक्षासाधारण्यानुपसहारित्वानामनित्य- दोपत्वमङ्गीकुवंता मतमुत्थापयति यत्त्विति । द्वितीयलक्षणमनुस्- त्याह तद्वत्वमिति । यद्विपयत्वेनेत्यत्र विषयशब्दस्य स्वरूपपरत्वा- घद्रूपेण शानस्यानुमितिप्रतिवन्धफत्वमित्यर्थलाभादिति भाव । यथा- र्यपदघटितप्रथमलक्षणमनुसृत्याह तत्प्रकारफेति । अनुमितिप्रतिवन्ध. फतावच्छेदकप्रकारकेत्यर्थः । मूलस्वप्रतियोगिपदस्य प्रतियोगिताप- च्छेदकपरत्वादिति भाव (तथा चानुमितिकारणीभूतामावप्रतियोगि- तावच्छेदकप्रकारकप्रमाविपयात प्रथमलक्षणार्थ इति भाव । वस्तुत. प्रकारकत्वविवक्षणेऽपि यथाथुनमुलासहति शायमानव्यभिचारादेः प्रतिवन्धकत्वमते तेपां ताद्रूप्यणैव साध्याभावशानस्यानुमितिप्रतिय- न्धकत्वापगमादितिभाव 1) यद्यपि प्रथमलक्षण व्याख्याय द्वितीय व्यारयातुमुचित तथापि प्रथलावार्थ व्यतिक्रमेण व्याख्यातमित्य- वधानव्यम् । तच्चति प्रतिवन्धकतावच्छदक चत्यर्थ । विषयरूप- मिति । प्रतिवन्धकमानस्येत्यादि । ननु साध्याभावप्रमैव याध इति तत्र विषयतया प्रतिबन्धफतावच्छदकत्वे दुर्घटमित्यत आह याधे चति । प्रमितेति प्राचां मनेन । तेषां ताप्येणेव साध्याभाषझानस्था- नुमिनिधिरोधियोपगमात् । अविषयरूप चेति । अनुमितिप्रतिवन्ध- याज्ञानाविषयरूपं चेत्यर्थ । विरोधिसामग्रीकालीनस्वेति । साध्या- भावानुमितिसामग्रीविशिष्टत्यादीत्यर्थः । वैशिष्ट्यं च सामानाधिक- ·१०३० जागदीश्याः त्याभासवादे तद्विपयस्य इतोरपीति । तन्न । तद्वत्त्वं हि तो ऽभेदेन, बाधे तदभावात् । अत एव नाश्रयतया, वन्हिव्यभिचारिद्रव्यत्वा- दिमति धूमेऽतिमसङ्गाच्च । साध्याभाववत्पक्षस्येव साध्याभाववट- चिहेतोज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वात् । साधारण्यादिविपयकत्वस्य मा. रण्यसम्बन्धेन ग्राह्यम् । तेन पुरुषान्तरीयसाध्याभावानमितिसाम• ग्रीकालीनस्य धूमपरामर्शस्य स्वहंतुकानुमित्यप्रतिबन्धफत्वपिन क्षतिः । आदिपदेनासाधारण्यादिग्रहकालीनत्वोपग्रहः । ननु पराम- शंस्य विरोधिसामग्रीकालीनत्वेपि तद्विषयस्य धूमादिहतोस्तथा- त्वामावादव्याप्तिरत आह तद्वत्त्वं चति । बाध इति । प्रायश इत्यादिः । तथा च धूमो चन्हिमान धूमादित्यादौ साध्याभावावशि- पक्षाभेदस्य हेतौ सत्त्वेपि हदो वन्हिमान् धूमादित्यादी धूमादिहेती साध्याभाववत्पक्षाभेदविरहादव्याप्तिरित्यर्थः । साध्याभाववत्ति. त्वविशिष्टहेतोरेव व्यभिचारतया तदभेदस्य व्यभिचारिमात्र सम्भना- वाधपर्यन्तानुसरणम् । अत एव याधितहंतावव्याप्तेरेव नाश्रयतयेति। तद्वत्वमिति पूर्वेणान्वयः । ननु साध्याभाववत्पक्षस्येव पक्षनिष्ठसा- ध्यामायस्यापि बाधत्वात्तदाश्रयत्वमादायैव हृदो घन्हिमान्धूमादि-. त्यादिवाधिने नाव्याप्तिरत आह वन्हिव्यभिचारीति । धूम इति । प- चंतादौ घन्हेस्साध्यतास्थले इत्यादिः । तेन हदपक्षकवन्हिसाध्यक- धूमस्य दुश्नया नेष्टापत्तिसम्भवः । ननु चन्ह्यभावववृत्तित्वमान- स्यानुमितिप्रतिबन्धकनावच्छेदकत्वात्तद्वत्वस्य च धूमे विरहात्कुतो- ऽतिव्याप्तिरत आह साध्याभाववदिति । तथा च चन्हिव्यभिचारि- द्रव्यत्वमपि विषयतयाम्नुमितिपनियन्धकतावच्छेदकामति तद्वत्व- मादायातिप्रसङ्गो युक्त इति भावः । ननु तत्पक्षकतत्साध्यफतद्धे- तुकानुमिनिप्रतियन्वफतावच्छंदकत्वं वक्तव्यं तथा च वन्हिव्यांमचा- रिदव्यत्वम्य धूमहतुकानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छदकरयामायाना- तिव्याप्तिरत आह साधारण्यादीनि । शानधर्मिफसत्ताभावयत्तित्य. प्रफारफनिधपत्यस्य शानहेतुफमत्तासाध्यफानुमितिप्रतियन्धकता- ·सामान्यनिरुतिः। १०३२ ननिष्ठस्यैव प्रतिवन्धकनावच्छेदकन्वात सत्तादिसाध्यके ज्ञानेऽति- प्रसङ्गाच यथाकथञ्चित्तद्वत्वस्य चातिमममक्रत्वाद। विरोधिता- मग्रीसमवाहितोऽपि च लिङ्गपरामर्शो न स्वसाध्यकानुमिते : प्रतिवन्धको मणिसमवहितो पहिरिव दाहस्य । अथ यद्धर्मवि- शिष्टज्ञाने मसवश्यमनुमितिप्रतिवन्धः तदेवात्र भतिवन्धकताव- वच्छेद फत्वात्तदाश्रयत्वमादाय सत्तासाध्यकक्षानादिहेतावतिव्याप्ति- रित्यर्थः । ननु वैशिष्टयविषयित्वान्यतरसम्बन्धेन योऽनुमितिप्रतिब- धकताचच्छदको धर्मस्तद्वत्त्वमित्यर्थः, विरोधिसामग्रीविशिष्टस्वप- 'रामर्शत्वेन याधादिविषयकत्वेन चानुमितिप्रतिवन्धकत्वात्त तथा च साधारण्यादिविषयकनिश्चयावस्य तादृशान्यतरसम्बन्धेन प्रति- यन्धकनानवच्छेदकत्वात्तद्वत्तामादाय नातिव्याप्तिः स्वरूपसम्बन्धे. नैव तस्य तथात्यादत माह यथाकथश्चित्तद्वत्त्यस्येति । प्रतिवन्धक- तावच्छेदकाकोटिनिविष्टतामात्रेण यत्प्रतिबन्धकतावच्छेदों तद्वत्व- स्येत्यर्थः । अतिप्रसञ्जकत्वादिति । पर्वतो न पन्हिमानित्याचारक- ज्ञानस्धेत प्रतिबन्धकतायां वन्धमावस्यापि प्रविपुत्वात्तदाश्रयत्वमा- दाय पर्वतो चन्हिमान्धूमादित्यत्र सखेतावतिव्यासत्वादिति भावः। । ननु वैशिष्टयविषयितान्यतरसम्बन्धेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं यन पर्याप्त ताशधर्मवत्वं वाच्यं तथा च विपयितयाऽनुमितिप्रतिय- न्धकतावच्छेदकत्वस्य साध्याभावमात्र अपर्याप्तत्यात्तत्वमादाय नातिव्याप्तिरत आह विरोधिसामग्रीति । तथा च विरोधिसामग्रीवि- शिष्टचन्हिपरामर्शत्वंन वन्धनुमितिप्रतिबन्धकत्वाभावेन, विरोधिसा- मग्रया: प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात्सत्प्रतिपक्षितसंद्धताचव्याप्ति- रिति भावः । उक्ताव्याप्ति निराकर्तुं प्रतिबन्धकतावच्छेदकपदम्य भनियन्धकपरत्यमाशङ्काने अथति । शाने हेतुशाने । तदेवेति । तथा च बलिङ्गकप्रकृतपक्षककृतसाध्यकानुमितिप्रतिवन्धकीभूतधर्मघ. त्वमेव दुपहेतुत्वं शायमानस्य व्यभिचारादेरनुमितिप्रतिबन्धकत्वा- पगमाश्च न व्यभिचारिबाधितताधव्याप्तिरित्याशयः । सत्प्रतिप. क्षिते लक्षणं सद्गमयति भवति चंनि । प्रतिबन्धकीभूनेति । स्वाल- .

·૨રૂર जागदीश्या हेत्वाभासवादे -- च्छेदकमुक्तं, भवति च प्रतिवन्धकीभूतविरोधिसामग्रीकालीनत्वा- दिविशिष्टे परामर्श तथा इति चेत्, न चै कालादिसाधारणकारण- घटिता सामग्री कापि प्रतिबन्धिका विशेषतस्तत्र तत्सत्त्वे कार्यो- त्पादस्य दुर्वारत्वात्, किन्तु विरोधिपरामर्शस्नथा, यदि च त- सत्त्वेऽपि तत्माध्ये वाधावतारान्नानुमितिमतिबन्धः प्रामाणिकस्त- तथा सा झकप्रकृतसाध्यानुमितिप्रतिवन्धकीभूतेत्यर्थ । कालीनत्वविशिष्टेत्य घकालीनत्व फालघटितसम्बन्धेन वैशिष्टयलाभार्थम् ध्यानुमितिप्रतिबन्ध । विराधिसामग्रचा प्रतिबन्धकत्व सत्येत्र तद्वत्तामादाय सत्पातपक्षितस्य सङ्घर स्यात्तदेव त्वसिद्धमित्याह नौ इति । कापीनि । अनुमित्यादिक प्रति प्रत्यक्षसामनया प्रतिय न्धकत्वस्यापि प्रत्यक्षापधायफतत्तत्सन्निकर्पादिव्यक्तिवर व्यव. स्थापितत्वादिति भाव । गनुमित्यादी कश्चित्प्रत्यक्षादिसामग्री त्वन प्रतियन्यकत्वस्वीकारेऽपि सत्प्रतिपक्षस्थले साध्याभायानुमि. तिसामग्रीत्वेन साव्या मतिप्रनियन्धफत्व दुर्यटमित्याह विशपत. स्वमात । न सामग्री प्रतिरन्धिफेत्यनुपज्यत । सामग्रीकन प्रतिय- चमत्वाभान हेतुमाह तत्सत्य इति । साध्याभावानुमितिसामग्री सत साध्याभावानुमितिरूपकार्यों पादापत्तेरित्यथ । तथा च स- 'प्रनिपश्न पर व्याहन्येनेति भान । ननु बिराधिसामग्रया प्रतिर. न्धपत्यानभ्युपगम सत्प्रतिपक्षस्थत साध्यानुमित फथ नोत्पाद इत्यत आह फिन्विति । तथा साध्यानुमिनिप्रतियन्सक । ननु स. स्यपि पिरोधिपरामर्श पक्षस्य साध्याभावशु-यत्ननिश्चयवशाया सा- गानुमित्युत्पत्या तम्य प्रीियन्धपत्य दुर्घटमा थाह यदि चति । त माध्य इनि । पिराधिपरामर्शीयसाध्य इत्यथं । नानुमितीति । न प्रामाध्यामितिप्रतियन्ध य । सिधिमाध्यता याधruar- ग्ण यिसाधपरामर्शस्याऽप्रामाण्यप्रमान तत पय न तस्य साध्यानु- मानांतमन्धययम् अन्यथा तु प्रतियन्धप मिष्टमय नयरित्या- दायन याद नायुतम् । नदमायस्यापि ताशयाचीधयामास्यापित तत्र यिगधिरामय पिराधिगयाम् । नियश्यतामति । अयर ·सामान्यनिरक्तिः। दा भप्रामाण्यग्रहामावस्येव तदभावस्यापि वैशिष्टयन्तत्र निवेश्य- ताम्, यथा च भ्रमममासाधारणविरोधिपरामर्शसत्त्वे नानुमितिस्त- था तथाविधवाधादिग्रहपातिप्रसङ्गः । न चातीतादौ लिङ्गे विरोधिपरामर्शकालीनत्वमपि । यदपि यद्विपयत्वेन ज्ञानस्य अनुमितिमतिबन्धकत्वं तद्वत्त्वमेव वाच्यं सत्प्रतिपक्षे च विरोधि- च्याप्यादिकमेव तया, तद्वत्वमपि हेतास्तजूज्ञानरूपमम्बन्धेन, तस्य समूहालम्बनम्रूपतया हेतुव्यविपयत्वादिति । तदपि तुच्छम् । साध्याभाववपक्षविपयत्वेन तादृशपक्षज्ञानममात्वविषयत्वेन वा ज्ञा. --- 4 दकत्वेनेत्यादिः । नन्वं विरोधिसामग्या अप्रतिवन्धकत्वेऽपि स्त्र- लिङ्गकानुनितिप्रतिबन्धकीभूतविराधिपरामर्शवत्तामादायैव सत्य- तिपक्षिते लक्षण यास्यतीत्यत माह यथा चति । तथाविधेति । भ्रम- प्रमासाधारणेन्यर्थ । अतिप्रसङ्ग इति । पर्वतो चन्हिमान धूमादित्यत्र चन्हमायभ्रममादाय धूमादातिप्रसङ्ग इत्यर्थ. । दूषणान्तरमाह न चाऽतीतादाविति । कालीनत्वमपीति । तथा च भिन्नकालीनयोशि. एचविरहादतीतसत्प्रतिपक्षिनसद्धेतावनुमितिप्रतिबन्धकीभूनविरो- धिपरामर्शवत्वं फेनापि सम्बन्धेन नास्तीति तनाव्याप्तिरिति भावः । सासमानकालीनज्ञानविषयत्वादिसम्बन्धेनातीतलिङ्गस्यापि चिद्विरोचिपरामर्शवस्वोपगमेऽपि परामृत्योत्तीर्णनादशायामपि स- देतो. कालिकादिसम्बन्धेन स्खलिङ्गकानु मतिप्रतिवन्धकीभूतविरो- धिपरामर्शयत्य त्तत्रातिव्याप्तिरित्याशयः । सर्वन विषयरूपमव प्र. तिवन्धकतावच्छेदक लक्षणे निवेश्यमितिमत दूपयति यदपीत्यादि- । व्याप्त्यादीत्यादिना साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्या- 'देः परिग्रह । तथा प्रतिवन्धकतावच्छेदकम् । ननु सत्प्रतिपक्षि संसद्धता साध्यामात्यातिविरहात्तत्राव्याप्तिरत आह तहत्व मपीति । सज्ञानेति । विरोधिव्याप्त्यादिक्षानेत्यर्थ । साध्या भावयदिति पक्षधर्मिकसाध्याभाववत्तानिश्चयत्वेनेत्यर्थ...। प्रमावविषयकत्वेनेति प्राचां गतेन । नस्स चेति । F पक्षधः ·सागदीश्या हेत्वाभासदादे नस्य प्रतिबन्धकत्वं तस्य च साध्यवसाप पक्षे सम्भवादतिव्याप्तः । विशिष्टीवपयन प्रतिवन्धकत्वं विशिष्टश्च तत्रामसिद्धमिति,चेत, तहि कि सर्वत्र सत्प्रतिपक्षे साध्याभावव्याप्यवान् पक्षः प्रसिद्धः, यथाकयश्चित् सम्बन्धेन तद्वत्त्वञ्चातिप्रसक्तं धूमादेरपि ज्ञानरूपे- ण तदाश्रयाश्रयवादिना वा सम्बन्येन व्यभिचारादिमत्त्वाद, याशसम्बन्यावगाहि-वेन ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वं तेन तद्वत्त्वञ्च न मिसाध्यामाधवत्ताज्ञानस्य चत्यर्थः । तथा च पर्वतो द्रव्यं धूमा- दित्यत्र नद्रध्यमित्येवं बाधज्ञानसम्बन्धेन द्रव्यत्वाद्यभावस्य धूमे सत्यादतिव्याप्तिारत्यर्थः । ननु याहशविशिष्टविषयकत्येनानुमि- निप्रनयन्यकत्व तद्वत्त्व धान्य तथा च द्रव्यत्वाभावविशिष्टपर्व- ताप्रसिद्धयै च नोक्त स्थलऽतिव्याप्तिरित्याशङ्कन्ते विशिष्टति । तत्र सा. ध्य पक्षस्थले । पर्वती वन्हिमान्धूमादित्यादी सत्प्रतिपक्षितसद्धे. ताचव्याप्तिप्रमाद्विशिविषयकत्वन प्रतिवन्धरत्वं नियंशयितुम. शक्यमित्याह तात्कमिति । जल चन्हिमद्भूमादित्यादी साप्रतिपक्षते साध्याभावव्याप्ययत्पक्षस्य प्रसिद्धत्वात्सवत्रत्युक्तम् । ननु पर्वतो द्रव्यं धुमादित्या. बाश्रममस्य सम्बन्यत्वे मानाभावान्नातिव्याप्तिः, विशपदर्शिनामपि विराधिपरामशंदशायां धूमादौ सत्प्रतिपक्षितोड- यमिति व्यवहारात्तव विरोधिव्याप्त्यादेःशानभ्य सम्बन्धत्वकल्प. नारत्र तु याधिता हेतुरित्यादिव्यवहारविरहाढत आह यथाकथ. शिदिति । शानरूपेनि । धूमो चन्हिव्यभिचारीति ज्ञानरूपेणेत्यर्थः । धाधम्रमस्येव व्यभिचारभ्रमस्याप्युक्तकमेण सम्बन्धवे मानाभा- घादाह नदाश्रयनि । व्याभचाराश्रयीभूतं यदव्यत्वादिकं तदाथ- यन्त्यर्थः । आदिना कालिकादेः परिग्रहः । ननु यादशसम्बन्धेन यत्प्रकारकमान यमान मनिपतिबन्धकत्वं तेन सम्बन्धेन तत्त्वस्यो. तारवान्न धूमेऽनप्रसक्तिरत आह यादृशेतिन सर्वत्रंनि । तथा च पयंना द्रव्य धूमादित्यादौ सत्प्रतिपक्षितसताव्याप्तिः प्रतिबन्ध- घाशाविरयण समयायादिमम्मन्बेन द्रव्यत्वाभायव्याप्यगुणत्वादि- मत्यम्य धूमे पिग्दादति भावः । पता चन्हिमान्यूमादित्यन प्रति.

·सामान्यनियति। यद्यपि बाधसत्प्रतिपक्षयोः प्रत्यक्षशाब्दज्ञानप्रतिवन्धक- त्वान्न लिङ्गाभासत्वम्, तथापि ज्ञायमानस्याभासस्यात्र - सर्वत्र सत्मतिपक्षित हेती, अस्ति च कचित् सद्धताविति कृतं पल्लवितेन। यद्यपीति । स्थाणुवाभावस्य तद्वयाप्यकरादेश्चनिश्चये स्थाणु- स्वासक्षशाब्दयोरनुदयात् । न चैवं नरशिरस्कपालं शुचि पाण्यगत्वादियादिनाप्यागमपतिरोध: स्यात्, तत्रानुकुलतकाभा- पन्धकधीविपयेण समवायसम्बन्धेन चन्ह्यभावव्याप्यधूमत्वाद- साधने सत्त्यात सर्वत्रेत्युक्तम् । ननु यादशसम्बन्धावगाहियत्प्रकार- फशानत्वेन प्रतिवन्धकत्व ताशज्ञानताशसम्बन्धाभ्यतरसंमर्गेण तद्वत्नं वाच्यमतो नोक्तस्थलेऽध्याप्ति ज्ञानसम्बन्धेनैव हेतो.साव्याभा- वव्याप्यगुणत्यादिमत्यादत आह् अस्ति चेति । तेन तद्वत्वं चेत्यनु- पज्यते । तथा च पर्वतो चन्हिमान्धूमादित्यत्न पाधवुद्ध स्वरूपादि- सम्बन्धावगाहितयेच प्रतिवन्धकत्वात्ताशसम्बन्धन पन्ह्यभावस्य धूमे सत्त्यादतिव्यानिरित्यर्थ, । पर्वतो द्रव्य धूमादित्यत्र द्रव्य स्वाधभावस्य स्वरूपसम्बन्धेन धूमादावभावात्कचिदित्युक्तम् । मूले यद्यपीत्यादिक तरिलङ्गकतत्साध्यकतत्पक्षकानुमितित्वा- धच्छिन्ने प्रत्येव ताहशव्यभिचारज्ञानत्वादना स्वत प्रातबन्धकत्वमा- हत्य तदुघटितलक्षणाभिप्रायेणोक्तम्, अन्यथा व्यभिचारादिज्ञानस्याफि व्याप्त्यादिप्रत्यक्षविरोधित्वाद्याधसत्प्रतिपक्षमात्रमधिकृत्य शङ्कानु- पपत्तेः । अनुमितितत्कारणपरामर्शान्यतरमा प्रति झायमान यन्त्र- तिबन्धकं स पत्र लिद्धाभास इत्याशयेन शङ्कयमिति ध्येयम् । घाधसत्प्रतिपक्षयो. प्रत्यक्षादिप्रतिबन्धकस्य हेतुमाह स्थाणुत्या भावस्येत्यादिना । एवं शाब्दयोधेपि बाधसत्प्रतिपक्षयोपिराधि. त्वे । भागमेति । मलमूत्रपूरीपास्थिनिर्गतं शुचि स्मृतमित्यागमस्य- त्यर्थः । तत्र प्राण्यगत्यादिहेतौ । अनुकूलतर्फस्य व्याप्तिप्रहे स्वतोऽनु- ·१०३६ जागदीश्या. हेत्वाभासवादे लक्षणम् । यहा प्रत्यक्षादौ वाधेन न ज्ञान प्रतिवध्यते किन्तूत्पन्नज्ञानेऽप्रामाण्यं ज्ञाप्यते, अनुमितौ तूत्पचिरेव प्रतिबध्यते ॥ तेच सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधिताः पञ्च॥ वेन बलवत्तरागमविरोधेन च व्याप्तिनिश्चयस्यानुमितेश्वानुत्पत्तरि- ति भावः । यत्पाद्यभ्युच्चपमात्र, प्रत्यक्ष प्रसानुमानिकवाधादि- निश्चयस्याप्रतिवन्धकत्वेऽपि शाब्दं प्रति प्रतिवन्धकत्वात् । योग्यताज्ञानेनान्यथासिद्धत्वात् तदभावो न तत्र हेतुरिति चेत्, एवमप्युपनीतभानविशेष प्रति तत्त्वेन हेतुताया दुर्वारवाद । पयोगादाह बलवत्तरोति । शौचानुमाने साध्याप्रसिद्ध्यादेरागममात्रा- धीनतया उपजीव्यजातीयत्वेन मलमूत्रेत्याद्यागमस्य घलवत्तरत्वं योध्यम् । अनुपपत्तरिति । तथा च प्रतिवन्धकसत्यानागमविरोध इति भांयः । अश्युच्चये हेतुमाह प्रत्यक्षं प्रतीति । लौफिकप्रत्यक्ष प्र. तीत्यर्थः । पाधादीत्यादिपदेन ग्राह्याभावव्याप्यवत्त्वोपग्रहः । शन्ते योग्यताज्ञानेति । तदभावो याधनिश्चयाद्यभावः । तत्र शाब्दयोधे । शब्द प्रति वाधनिश्चयस्याप्रतिवन्धकरवे योग्यताज्ञानोत्तरं लौकिका- रमकयाधनिश्चये सत्यपि शाब्दधीः स्यादिति दोषं स्फुटतयोपेक्ष्याह एवमपीति । उपनीतभानविशेषमिति ।दोपविशेषजन्योपनीतमान प्र- तीत्यर्थः। तत्त्वेन वाधनिश्चयाभावत्येन । यद्यपि बाधनिश्चयदशा. यामुपमिते. स्मृतेश्चानुत्पादादुपमितिस्मृती प्रत्यपि तदभावस्य हेतु. त्वं वस्तुमुचितं तथाऽप्युपमितेरतिरिक्तप्रमात्ये विप्रतिपत्र्याधद- शायां विशिष्टस्मरणानुत्पादस्य चोयोधकविरहेणापि सम्भवात्तत्र याधाघमावस्य हेतुत्वं मानाभाव इत्याशयः ॥ इति जागदीश्यां सामान्यनिरुक्तिः समाप्ता.

·चिन्तामणे: व्यभिचारः । सम्पभिचारोऽपि त्रिविधः, साधारणासाधारणानुपसं- हारिभेदात् । तत्र सव्यभिचारः साध्यतदभावप्रसञ्जक दीधित्याः सव्यभिचारः । यद्यपि लक्षणतः सामान्यमप्रतीतवतो विशेपजिज्ञासानुदयात सामान्यलक्षणानन्तरमेव विशेपविभागो युक्तः, तथापि सव्यभि- चारपदस्य साधारणमाने प्रसिद्धतया तन्मात्रस्य लक्ष्यमावं बु- ध्यमानैरन्तेवासिभिरसाधारणादिमाधारणस्य लक्षणस्यातिव्याप्ति- स्तन्यारत्तस्यैव च साधुता प्रतीयेत अतस्तद्वारणाय लक्ष्यान्तर- मापि दर्शयति सव्यभिचार इति । कश्चित्तु सामान्यज्ञानाधीनो विभागो न तल्लक्षणप्रसयमपेक्षतेऽतः प्रथमं विभागकरणेऽपि जागदीश्याः सव्यभिचारः। लक्षणत लक्षणवाक्यत । विशेपेति । तदवान्तरधर्मप्रकारेण तद्गोचरशानेच्छायां सामान्यत नगोचरज्ञानस्य हेतुत्वादिति भाव । लक्षणस्येति । वक्ष्यमाणस्येत्यादि । अतिव्याप्तिरिति । प्रतीयत इत्य. स्वय 1 तद्वधावृत्तस्य । असाधारणादिव्यावृत्तस्य । लक्ष्यान्तरमा पीति । तया च नायं विभागपरो अन्य किं तु लक्ष्यप्रदर्शफ इति माय । तलक्षणप्रत्ययमिति । तस्य सामान्यस्य लक्षणत प्रत्ययमि- त्पर्य प्रकारान्तरेण सामान्यज्ञानस्य मापसत्ये पश्चात्सामान्यल- ·१०३८ जागदीश्याः हेत्वाभासघादे - इति न त्रितयसाधारणं लक्षणम्, एकस्योभयं प्रत्यसाध- कत्वात् अनापादकत्वाच्च । नाप्युभयपक्षवृत्तित्वम्, उभयव्यावृत्तत्वंवा तत्त्वम् , अननुगमात|अथ साध्यसंश- यजनककोटिद्वयोपस्थापकपक्षधर्मताज्ञानविषयत्वे सति हेत्वभिमतः सः । विप्रतिपत्तिस्तु प्रत्येकं न तथा न वा न दोप इसाह । प्रसक्तिरनुमितिरापत्तिा, तदुपधानमव्यापकमति- व्यापकञ्च तथाविधव्याप्तिभ्रमेण सद्धेतावतस्तुयोग्यता वाच्या, सा च तादृशम्याप्यादिरूपा, न च विरुद्धोभयव्याप्यत्वमेकस्य सम्भ- वतीसाह एकस्येति । साध्येति । कोटिद्वयोपस्थापकं सत् साध्य- सन्देहजनक साध्यसन्देहजनककोटिद्वयोपस्थितिजनकमिति याव- - क्षणोद्भावनं न स्यात् आकासाविरहादित्याद्यस्वरस. कश्चिदित्युक्त्या सूचितः । हेतुद्वयसङ्गत्यर्थ वितर्कयति अनुमितिरापत्तिर्वेति । नन्वे. कस्यापि हतोाप्त्यादिभ्रमेण साध्यतदभावोभयसाधफवादे- कस्येत्यादिमूलमसङ्गतमत आह तदुपधानमिति । साध्यतदभावोप- धानमित्यर्थः । अध्यापकमिति । तथा च येन व्यभिचारिहेतुना सा- ध्यतभाचयोरनुमित्यादिनॊत्पादितः तत्राव्याप्तिरिति भावः । पक्ष- तावदकसामानाधिकरण्येनेतरभेदस्य सिद्धरुद्देश्यतायामव्याप्ते- रदूषणत्यादाह भतिव्यापकं चति । तथाविधेति । तदभावीयव्याप्ति. भ्रमेणत्यर्थः । तद्योग्यनेति । साध्यतभावानुमित्यादिस्वरुपयोग्य- तेत्यर्थ संशयं प्रत्येय साधारणादिधर्मवद्धर्मिज्ञानत्वेन हेतुत्ये कोटि- द्वयोपस्थापकपदवैयापत्तिरतः संशयहेतुकोटिद्वयोपस्थिति प्रत्येय ताप्येण हेतुत्वं संशयसामान्य प्रति तु तद्धर्मिशानं कारणमिति मतानुमारेण व्याचष्टे फोटीत्यादि । तथा च भ्रमिजनकं सद्धटकार- पामित्यत्र भ्रमिद्वारा घटजनकात्वस्येच प्रकृतेपि फोटिद्वयोपस्थिति।

·साभचार: १०३९ ३ । आश्रयतया विपयिनया वा निरात्वानियत्वोपस्थापकस्य निखले माध्ये ज्ञानस्याऽनुवृत्तत्वव्यात्तत्वाभ्यां वन्दितदभावोप- स्थापकस्य चन्हौ साध्ये धूमस्य वारणाय जनकान्तम् । तथोप- स्थितेः साध्यसन्देहाजनकत्वात् । धर्मितावच्छेदकपुरोवर्तित्वादिधि- शिष्टधभिज्ञानस्य संशयजनकतया तद्वारणाय कोरिट्योपस्थापके. ति। न च तदगाधारणतया संग्राह्यमेवेति वाच्यम्, तथात्वेऽपि द्वारा संशयजनकत्वस्य लाभो व्युत्पत्तिवैचित्र्यादिति भावः । सा- ध्यसन्दहजगत्यस्योपस्थितिक्रियायामभेदान्ययादेव सामञ्जस्ये समासनिविष्टपदानामप्युक्तदिशा व्युत्पत्त्यन्तरस्वीकारेण द्वारत्वला- भो न युक्तः क्रियाविशेषणेनापि नितान्तक्षाम इत्यादी स्तोफनम्रा स्त- नाश्यामित्यादौ च द्वितीयातत्पुरुषस्यष्टत्वादित्याह साध्यसन्दह इत्यादि । आश्रयतयेति । तृतीयाय: प्रकारत्व, तच्च.पस्थापकपदार्थ- स्योपस्थापकज्ञानविपयस्यैकदेशे ज्ञानेन्वितम् । तेन नित्यावानि. त्यत्वाश्रयशानधानयमित्याकारबुद्धः तादृशज्ञानविशिष्टवैशिष्ट्ययु- द्धिरूपाया. साध्यतदभावोपरिपती हेतुचेन तद्विषये ज्ञानहेतावति- च्यातिधारणायेत्यर्थः । एवमपि द्रव्यम् । एकस्या शानध्यक्तोनि- स्यत्यानित्यत्वांभयाश्रयत्वाभावादाह विपयितया वेति । भनित्यत्वे साध्ये ज्ञानस्य व्यभिचारित्वं नव्यरिष्यत एवेत्यतो नित्यत्वे साध्य इत्युक्तम् । समवायन हेनापतिव्याप्तिमुक्त्वा सयोगेन सद्धेतो ता- माह अनुत्तेत्यादि । अनुवृत्तत्वं तदधिकरणवृत्तित्त्व व्यावृत्तत्व च तदभावत्रवृत्ति तथा च धन्हिमवृत्तितदभावववृत्तिधूमयानय- मित्यनुभवस्य चन्हिनदभाचोपस्थापकतया तद्विषयस्य धमहेतीचार- जा जनकान्तमित्यर्थः । तयोपस्थितरिति । उक्तकोण कोट्युप- स्थिरि यर्थः। माधारणादिधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्यकोट्युपस्थितित्य- मेव संशयहेतुत्वादिति भावः । धर्मितेति। पुरोवर्नाद द्रव्यं न चे- स्यादिमंशयजनकस्यदम्पुरावर्तीत्यादिपक्षधर्मताज्ञानस्य विषयता- माढाय द्रवत्वसाध्यके पुरोवर्तित्वादिहेतावतिव्याप्तिवारणायत्यर्थः। एतत् धर्मितारच्छेदकम् । असाधारणतयोन निश्चितसाध्यनभाया ·१०४० जागदीश्या हेत्वाभासवादे तदुत्तीर्णतादशायां विशेषदर्शनात् संशयानुपधायकत्वेऽपि तज्जन. नयोग्यताया अनिवृत्तेः । अन्यथा यथायथं पक्षे साध्यतदभावनि- श्चयदशायाँ साधारणाव्याप्तिमसगात् । प्रतिपक्षसम्पलनदशायाँ हेतुमचाज्ञानस्य साध्यसन्देहजनकत्वपक्षे हेतुवारणाय कोटीसादि। हेतुना साध्यस्य प्रतिहेतुना तदभावस्य उपस्थापनादुभयोपस्थाप- करवं न कस्यापीसपि कश्चित् । इदंद्वयणुकं निसमणुत्वादिसादी साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानस्य कोट्युपस्थिति सशयञ्च प्रति हेतुतया पत्ताधर्मिव्यावृत्तत्वेन शाननयोयर्थः । तथात्वेपि संग्राह्यत्वेपि । तदुत्तीर्णतेति । असाधारण्योत्तीर्णनादशायामित्यर्थः । विशेषदर्श- नात् अलक्ष्यत्वनिर्णयात् । तथा च धर्मितायच्छेदकपुरोवर्तित्वादी निश्चिनसाध्यवद्वयात्तत्वाग्रहदशायामतिव्याप्तियारणार्थमेव को. रिद्वयापस्थापकपद वाच्यमिति भाय । ननु तदुत्तीर्णतादशायां घ• मिनावच्छेदकप्रकारकशानस्य साध्यसंशयोपधायकत्वामावात्कुत. म्ननानिध्यातिरत आह सशयति । तजनकेति । साध्यमंशयजनन- योग्यतेत्यर्थः । नन्वय साध्यसंशयापधायकपक्षधर्मनाज्ञानाचपय- त्वमेन सव्यभिचारत्व निरुच्य धर्मितारच्छेदक वार्यतामत आह अन्यथेति । सशयोपधायकत्वस्य निरुक्तिघटकरच इत्यर्थ । यथाय- थमिति । यदा पक्षे साध्यवरयस्यान्यत्र च साध्याभाववत्त्वस्य नि- श्वया वृत्तस्तदा सपक्षविपक्षवात्तहेतो कुत्रापि धर्मिणि साध्यसन्दे- हानुपधायकत्वात्तदानीं साधारणाव्याप्तिप्रसङ्गादित्याशयः । तथा च तत्सग्रहाय स्वरूपयोग्यत्वस्य निवेशे धर्मितावच्छेदकस्य वार णार्थमवश्य कोटियोपस्थापकपद् वाच्यमिति भाव.। कोटियोप- भशापतिपदम्य द्विस्वसस्निगर प्रस्त, यवनाचदिन्युक्त र दाह प्रतिपक्षेत्यादिना । पक्ष इति । न च परामाश्या मिथ. प्रतिय. न्यात् साध्यसशयासम्भव , फलानुरोधेन साध्यीयपरामीभाव- पशिष्टस्यैव साध्याभावीयपरामर्शस्य साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वमि. स्याशयादिति भाव । इदमित्यादि । निश्चितसाध्यतभावववृत्ते ·सव्यभिचार । २०४१ तद्रिपये घामणि सद्धेतौ अतिप्रसङ्गः स्यादतः पक्षधर्मतोते । प- क्षपदं धाममात्रपरम् । न चैवं निसो घटः शब्दत्वादिसत्र वाघाद्य- बनारेऽसाधारण्यापत्तिः, इष्टत्वात् । अन्यथा वाधासिद्धधोरन्यतरा- चतारदशायां साधारणासंग्रहापचे असिद्धिसङ्कीर्णत्वेन सव्यभि- चारमध्यामवेशे सव्यभिचारसङ्कीर्णतया सिद्धेऽप्यनन्त वापत्ती तस्याऽतिरिक्तहत्वाभासत्रापत्तेः। न च व्याप्यविरुद्धयोः साधार- साधारणत्वमते द्वयणुकत्यावच्छेदेन पक्षतायामणुत्वस्य तथात्व न सम्भवत्यत इदपदम् । तद्विपय इति । तथा च नित्यानित्यवृत्य- गुत्वयदिद छ्यणुकमिति ज्ञानस्य नित्यत्वसशयजनककोटिद्वयोप- स्थापकतया तद्विपयीभूतस्य द्वयणुकधर्मिणो नित्यत्त्वे साध्ये सव्य- भिचारत्वापत्तिरत पक्षाशे प्रकारत्वलाभाय पक्षधर्मतापदमित्यर्थः । सन्दिध्यसाध्यत्वादिरूपपक्षताविशिष्टप्रतधर्मिण पक्षपदार्थत्वे वै- यात् निर्वन्हिर्वन्हिमान द्रव्यत्वादित्यादिव्यभिचारिण्यप्रसङ्गाचाह पक्षपदमिति । ननु यदि पक्षताविशिष्प्रतमित्तित्वाप्रवेशस्तदा घटो ननित्य इत्येवम्याधनिर्णयदशायामपि नित्यगगनाद्यनित्यवदादि- व्यावृत्तशब्दत्ववान्वर्ण इतिसानेग वर्णो नित्या न वेति सशयोत्पादातू तदानीमपि शब्दत्वमसाधारण स्यादित्याशय निराचले न चैमि. ति! पर प्रकृतपक्षत्वाप्रवेशे । बाधादीत्यादिना स्वरूपासिद्विपरि- ग्रह । अन्यथा प्रकृतपक्षत्वप्रवेशोवाधासिद्धाति । तथाच हदा धूम- थान् चन्हरित्यत्र साधारणे बाधनिश्चयदशाया पक्षताविरहात्स्वरू- पासिद्धिनिर्णयदशाया च प्रतधर्मिवृत्तित्याशानादव्याप्ति स्यात, अस्माक तु तदानीमपि धर्म्यन्तरे तव च कालान्तरे सपक्ष. तिमहिमत्ताझानमादायैव लक्षणसङ्गम इति भाव । ननु घगे नित्य शब्दत्वादिस्यसाधारणस्याऽसिद्धिसङ्कीर्णत्वान्न सव्यभिचारत्वमत- स्तत्रातिबयाप्तिरेत्यत आह असिद्धिसङ्कीर्णत्वेनेतिया सङ्कीर्णत्यने- स्यपि द्रएज्यम् । मातरिक्तति । तथा च हत्वाभासाना पञ्चविधत्व. व्याघात इति भार न चेति । घन्दिमान धूमावात्माहत्यादी घन्हि- तवमारयत्तिधमवानयामिति भ्रमस्यापि निरक्तपक्षधर्मताहान चा- १३२ ·२०४२ जागाश्याः इत्याभासवादे - ण्यभ्रमदशायामतिममनः, धामीण यद्रूपावच्छिन्नवत्ताशानं साध्य- संशयजनकं तद्रूपावच्छिन्नावस्पोक्तवाद । तच्च रूपं साधारणत्वा- तत्प्रकारतामादाय धूमधान गोत्यादित्यादापतिव्याप्तिरित्यर्थःधर्मि- णीति । किश्चिदर्मविशिष्ट इत्यर्थ । तथा च छाननिष्ठं फिशिद्धर्माव- च्छिन्नविशेष्यफायद्पायचिउन्नप्रफारताकत्यं साध्यसंशयत्वावच्छिन्न. जनफेतावच्छेरकं तद्पयत्यमर्थ , पर्वतत्याद्यवच्छिन्नधर्मिफवन्हित. दभावसहचारत्वाधर्वाच्छन्नप्रकारताकत्वेन पन्हिसंशयजनकत्या- चारशसहचरिसत्यस्य धमादायसत्त्वानोकातिप्रसङ्ग इति भावः । अत्र जनफतायामवच्छेदकत्व न स्वरूपसम्यन्धविशेषः साधारण- स्वाघमावपि ताप्यण घस्त्यन्तरायगाहिममादपि साध्यसन्दाद- सम्भापत्तः, कि त्वतिरिक्तवृत्तित्वम, न च साधारणत्वाचवच्छि- मप्रकारताफत्वमानं तथेत्यतो धर्मिणीत्युक्तम् । न च साधारणत्वा- वाच्उन्नतुमतासंशयस्य साध्यसन्देहजनकत्वादसम्भवः, किश्चि- समिफयदपायच्छिन्नपफारित्वं साध्यसंशयजनफनाशून्यनिश्चया- हात्त तद्रूपवत्त्वस्यैष ज्ञानपदमहिम्ना विवक्षितत्वात् । फिश्चिद्धर्मि- फयद्यावाच्उन्नयत्तानिश्चयत्व साध्यसशयजनकतानतिरिक्तवृत्ति तपयत्त्व तु नार्थः, पञ्चावस्यमाणस्य व्याप्यसशयेत्यादिनन्यस्य विरोधापत्तरिति ध्येयम् । साध्यसशयजनकमिति । कोटिद्वयोप- स्थितिद्वारा जनकमित्यर्थः । तेन कोटिद्वयोपस्थितिजनकत्वस्यैव प्र- फ्रान्तत्वान्न तेन विरोधः । ननु तादृशं रूपं यदि सपक्षविपक्षवृत्ति- त्यादिक तदा धूमवान् यन्हेरित्यत्र साधारणऽतिव्याप्तिः कुत्रापि पन्हा साध्यताववत्सयुक्तस्यस्याऽसत्त्वात् एवं घटो द्रव्यं विशि- पृमचादित्यादिमद्धेतावनिव्याप्तिश्चेत्यत आह तश्चेति । साधारणत्वं साध्यतदभावयवृत्त्यधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकधर्मवत्य तथा च धूमतदभावयवृत्त्यधिकरणनानिरूपकतावच्छेदकीभृतवन्हित्वा- चञ्चिन्नवान् पर्वत इत्याफारफानादेव पर्वतोधूमवान्न वेति सशयो. त्पादात्तादृशवन्हित्वमादायव लक्षणसत्त्वाळूमसाध्यकवन्ही नाव्या- नि. विशिष्टसत्तात्वस्य च द्रव्यतदन्यवृत्यधिकरणतानिरूपकताव. च्छेदकत्वाभावानातिव्याप्तिरिति भाव अत्र च धमान्यधूमधान का- ·सम्पभिचार १०४३ दीति सिद्धान्ते स्फुटीभविष्यति । इदं सविपयकमात्मत्त वा ज्ञानत्वात् इसादौ मामाण्यामामापसंशयस्य तयटकीभूनसाध्यत- दभावविषयकतया कोटशुपस्थितिरूपस्य जनकीभूतज्ञानविपये शा- नले तु नातिपसद्भशङ्कापि, साधारणधर्मवत्ताज्ञानस्य तजन्यको- चनमयधूमवान् वन्हेरित्या प्रकृतसाध्यसन्देहप्रयोजकस्य च ताह- शसाध्यतदभावयद्गामित्वस्याप्रसिद्ध्या तत्र सव्यभिचा- रो हेत्वाभास किंतु व्याप्यत्वासिद्धिरेवेति ध्ययम् । साधारणत्वा- दीत्यादिना साध्यतदभावववृत्तित्वरूपस्याऽसाधारणत्वम्य परि- प्रह । न च साध्यव्याप्यात्मकालाधारणाव्याप्ति, साध्यवश्यावृत्त. त्वांशस्य तत्राऽसत्त्वादिति चाच्यम् । भाचा मते साध्यतदभाव- निश्चयकालीनस्य तद्विशेष्ययावद्धर्मिव्यावृत्तत्वस्यैव साध्यसशय- प्रयोजकतया सद्धेतावपि कदाचित् ताहशसपशव्यावृत्तत्यस- म्भवात्, नव्यमते च सद्धतो साध्ययावृत्तत्वविरहेणा- लक्ष्य वादिति भाव । ननु यत्र सविषयकवनिर्णयदशायामि- द सविषयक न वेत्याकारक सन्देह सविषयफत्वशान सविषय. कत्वाभाववति सविषयकत्यप्रकारक न वत्याफारकभ्रमावसंशयाद- वोत्पन्न त सविषयकत्वरूपसाध्यस्य सन्दहजनिका यानिरुक्तन- मत्वसन्देहरूपा साध्यतदभावोपस्थिति तजनकीभूतस्य भ्रमत्वतद- भाववत्तिज्ञानत्यचदिद ज्ञानमित्याकारकपक्षमताज्ञानस्य विषये ज्ञानरचे सद्धेतावतिव्याप्तिरत आह इदमित्यादि । विपयितात्वस्य साध्यतावच्छदकीभूतस्यानुगतत्त्वे विवादात साध्यान्तरमाह आत्मवृत्तिरिति । प्रामाण्याप्रामाण्यसशयस्यति । अप्रमायसन्देह- स्पेत्यर्थ । प्रामाण्यसन्देहत्येतिपाठे भ्रमत्वलक्षणविरुद्धधर्मकाटित प्रामाण्यसशयो वोध्य, तस्यैव साध्यतदभायोपस्थितिसम्भाद- ति ध्येयम् । तद्घटकति ममत्वरूपाप्रामाण्यघटकीभूनत्ययं । शा- नविषय इति 'भ्रमत्वतदभावववृत्तिज्ञानत्ववादद शानमित्याकार- फज्ञानस्य विषय इत्यर्थ । साधारणेत्यादि । साध्यतदभावसहय- रितधर्मवचाज्ञानस्य तादृशधमवत्ताहानजन्यतत्तदभागोपस्थितेवा ·१०४४. जागदीश्याः हेत्वाभासवादे ट्शुपस्थिते; संशयजनकतया तज्ज्ञानस्य ताशसंशयाहेतुत्वात् । मामाण्यसंशयस्थले तु ज्ञानत्वलक्षणसाधारणधर्मदर्शनात् ज्ञाने भामाण्यस्य ज्ञानविपयतात्मकसाधारणधर्मदर्शनाच विपये तद्वत्त्व- स्प सन्देहः । अपामाण्यशङ्काद्यन्वयानुविधानन्तु भ्रमत्वज्ञानशू- न्यविरोधिज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया तदपसारणमयुक्तमियस्याऽऽकरे तत्तदभावकोटिफसन्देहजनकतयेत्यर्यातमानस्यतिम्रमत्वसन्देहा. स्मफसाध्यतदमायगोचरमानस्य प्रयतसन्देहत्वाधच्छिन्नं प्रत्यंहतु- स्वादित्यर्थः । नन्येवं निश्चितप्रामाण्यफे शाने घटत्यादिगर्ममामाण्य- घटितममत्वस्य संशयाघटत्वादिप्रामाण्यसंशयः तदुत्तरं निर्णीत- स्यापि घटत्यादेर्मिणि सन्दहश्च कुतः स्यादत माह प्रामाण्यसं- शयस्थल इति । तया च तत्रापि प्रामाण्यादिघटितम्रमत्वस्य सन्देदो न प्रामाण्यादिसन्देहस्य कारणं किं तु प्रामाण्यादेः साधारणधर्म. धत्ताशानमेवेति भावः अयायनिश्चयोत्तरायसन्देहं प्रत्यन्वयच्यति- रेकाश्यामव मामाण्यसन्देहः कारणामन्यथा विनापि प्रामाण्यसन्देहं पवचिनिश्चितार्थसंशयापत्तैरत आह अप्रामाण्यंशति । तदप- सारणेति । तथा च विरोधिनो विषयनिश्चयस्य सत्वे तसंशयो:- नुपपन इत्यप्रामाण्यशानेन विषयनिर्णयस्य ममत्वशङ्काशून्यत्वरूपं यत्प्रतिवन्धकतावच्छेदकं तद्पसार्यत इत्यप्रामाण्यशानापेक्षेति मा- घः । ननु पर्वतादिधर्मिकवन्हिमत्तादिसन्देहं प्रति घन्हिव्याप्यत्वाय- च्छिन्नप्रकारताकसंशयस्य हेतुत्वादन्हिव्याप्यत्वावच्छिन्नेऽतिव्या. प्तिः । न च पहिव्याप्यत्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वस्य साध्यसंशयाज. नकव्याप्यवत्तानिश्चयेपि सत्त्वात् साध्यसन्देहजनकतानतिरिक्त- त्तित्वलक्षणतजनकतावच्छेदफत्वाभावादेव नातिव्याप्तिरिति घा. च्यम । धन्ह्यादिसन्देहं प्रति चन्हादिव्याप्यवत्ताज्ञानत्वेनैव जनक- तया वन्द्यादिव्याप्यवत्तादिनिश्चयस्यापि धन्यादिसन्देहस्वरूपयो- ग्यत्वात् । साध्यसन्देहमानस्यैव साध्याभावविशिएयुद्धित्वात् । तद- वच्छिन्नं प्रति साध्यव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धफत्वादेव या- प्यवत्तानिश्चयसरवे साध्यसंशयानुत्पादसम्भवादत आह व्याप्यव.

·सव्यभिचारः। २०४५ व्यक्तत्वात् व्याप्यवतासंशयस्य पृथग्व्यापकवतासंशयहेतुत्वपक्षे झानपदं निश्चयपरम् । हेत्वभिमतविशेषणन्तु येन सम्बन्धेन त. दुभयसाहचर्य तेन सम्बन्धेन तद्वत्ताज्ञानस्य संशयादिजनकतासूच- नार्थम् । तेनात्मत्वकपालस्वादिसाध्य के समवायसम्बन्धन हेतौ ज्ञा- नघटादौ विपयत्वसंयोगादिना तत्सन्देहजनके नातिप्रसङ्ग इति । विमतिपत्तौ प्रसक कोटियोपस्थापकत्वाभावात् लक्षणस्थद्वयप- तेति । स्वमतेपि व्याप्यवत्तासंशयस्य विशेषणशानादिविधया व्यापकवत्तासंशये हेतुत्वादाहपृथगितिव्याप्यत्यावच्छिन्नप्रकारता- फत्वेनेति तदर्थः । कोटिद्वयोपस्थितिद्वारा संशयजनकत्वस्यैव प्रक्रान्तत्वात् पृथगित्यस्य कोटिद्वयोपस्थितिद्वारेति वार्थः । साधा- रणादिधर्मबद्धर्मिज्ञानस्यैव संशयजनकत्वं मूलसंमतमतः पक्ष इ. स्युक्तम् । निश्चयपरमिति । तथा च धर्मिणि यद्पायच्छिन्नप्रकार- ताकनिश्चयत्वं निश्चयत्वावच्छिन्नायास्साध्यसन्देहजनकताया अन- तिरिक्तवृत्ति तद्रूपवत्वं विवक्षितं व्यापकसन्दहं प्रति व्याप्ययचाज्ञान- स्वेनैव जनकत्वं न तु तनिश्चयत्वेनेति नातिप्रसङ्ग इति भावः । ननू- तक्रमेणैव सद्धेतुनिरासाद्धत्वभिमतपदं व्यर्थमत माह हेत्यभिम- तेति । हेतुताघटकति तदर्थः । तथा च याशसम्बन्धेन यद्रूपा- वच्छिन्नवत्वज्ञानं साध्यसन्देहप्रयोजक तादृशसम्बन्धेन तुतास्थल पव तद्रूपयत्वं सव्यभिचारः अयमात्मा ज्ञानादित्यादौ समवायेन शानभ्य हेतुतास्थले तु साध्यतदभाववाद्विपयकत्यावच्छिन्नज्ञानयत्ता- याः समवायेन शानं न साध्यसन्दहजनफमतो नानिव्याप्तिः, विषय. तासम्बन्धेन ताहराज्ञानादिहेतोः सव्यभिचारत्वमेवेति भावः । आ- त्मत्वजांतरीश्वरावृत्तित्वमते तत्साध्यकशानहेतोः सव्यभिचारत्व. मिटमेत्यतः माह कपालत्यादीति । तत्सन्देहजनक इति । आत्म- स्वादिसन्देहजनकपक्षधर्मताज्ञानविषय इत्यर्थः । ननु जनकत्वस्य व्याप्यवृत्तित्वात् कोरिद्वयोपस्थितिजनित काया विप्रतिपत्तेः प्रत्येफपदावच्छेदन तदुमयोपस्थितिजनकत्वा. भावासम्भवाद्विमतिपतिस्वित्यादिमूलासगोतरतस्तदभिप्राय ·जागदीश्याः हत्यामासवादे देन तद्वारणात् मिलितस्य तदुपस्थापकलेऽपि तद्वत्ताज्ञानं न तथा न वा मिलित्वा द्वयोजनकलं, तथालेऽपि वा येन सम्बन्धेन तद्- ताज्ञानमुभयकोट्यपस्थापकं तेन सम्बन्धन हेतुत्वेऽवश्यं सम्पमि- फाशयति विप्रतिपत्ताविति । प्रत्येक साध्यादिवाचफप्रत्येकपद- स्य । तद्वारणं साध्यादिघटकप्रत्येकपदस्य वारणम् । तथा च विप्र. तिपत्तिः प्रत्यकं न तथेत्यस्य मूलस्य विप्रतिपत्तिर्न फोरिद्वयो- पस्थापकैकपदवतीत्यर्थः । ननु प्रत्येकपदस्य फोटिद्वयोपस्थापकत्या- भावेपि समुदितविप्रतिपत्तेस्तथात्वात्तत्रातिव्याप्तिरेवेत्यत आह मि. लितस्येति । तदुपस्थापकत्वेपि साध्यसंशयजनककोटिद्वयोपस्थापक- स्वेपि । तद्वत्ताझानं विप्रतिपत्तिमत्ताज्ञानम् ।न तथा न संशयजनक- कोटिद्वयोपस्थापकम् । स्वरूपतो ज्ञाताया विप्रतिपत्तरेव तथात्वात् । तथा च पक्षधर्मताज्ञानपदेन तद्वारणम्, एतदभिप्रायेणेव न वा पक्ष. वृत्तिरिति भाव । ननु शब्दो नित्यो न चेत्यादिवाक्यस्येव ताहशवा- फ्ययत्वस्यापि झानं कोटिद्वयोपस्थापकं भवत्येव तथा तदूघटकीभू- तप्रत्येकपदवत्ताज्ञानमप्येवं तथा च विप्रतिपत्तौ तदूघटकप्रत्येकपदे चातिव्याप्तिरेवेत्यत आह न वेति।विप्रतिपत्तिमत्ताज्ञानस्य तद्घटक- प्रत्येकपदवत्ताज्ञानस्य च द्वयोन मिलित्वा जनकत्वं न विप्रतिपत्तिम- त्ताज्ञानत्वन कोटियोपस्थितिं प्रति जनकत्वं तथा च धर्मिणि यद्ध- त्ताज्ञानत्वेन कोटयुपस्थितिजनकत्वं तत्त्वमेव सव्यभिचारत्वं विव- क्षितम्, न च विप्रतिपत्तिमत्ताज्ञानत्वेन तथात्वम्, प्रत्येकार्थोपस्थिति प्रति प्रत्येकपदशानत्वेनैव हेतुत्वादतो नातिप्रसङ्गः । ननु बोध्यत्वा- दिसम्बन्धेन साध्य तदभावसहचरितविप्रतिपत्तिमत्ताज्ञानत्वेन ताह- शकोटिद्वयोपम्पितिजनकत्वादुक्ककमेणापि विपतिपतिवारणं दुर्घर- मत माह तथात्पीति। विप्रतिपत्त्यादिमत्ताज्ञानत्वेन कोटयुपस्थापक- त्वेपि वेत्यर्थः। तथा च शब्दो नित्यः शब्दो नित्यो नवेतिवाक्यवत्त्या- दित्यादौयोध्यत्वादिसम्बन्धेन हेतुतायां विप्रतिपत्ते सव्यभिचारत्व- मिष्टमेवेति भाव.। ननु विश्वधर्मिकसाध्यसन्देहदशावच्छिन्नस्य साधा- रणहेतोरेवानुपसंहारित्वात्तदानी चकुत्रापि साध्यादिमत्वानिर्णयेन ·सध्यभिचारः। पक्षवृत्तिः, साधारणमन्वयेन असाधारणं व्यतिरेकेण अनुपसंहारी पक्ष एवोभयसाहचर्येण कोटिहयोपस्थापकः। चारत्वमितिाअनुपसंहारी पसल एवेतिाअनुपसंहारितादशायां साध्यत- दभावमहितत्त्वनिर्णयाभावेऽप्युक्तक्रमेण वास्तपतत्सहचरितत्वमादा- यैव लक्षणसमन्वय इति भावः । केचित्तु व्याप्यादिधर्मेऽपि सा- धारण्यज्ञानात संशयस्योदयात् तदज्ञाने च वस्तुतः साधारण्यज्ञा- नेऽप्यनुदयात् साधारण्यज्ञानं हेतुस्तव निश्चयत्वमीकश्चित्करं गौ- रवात्, तथा च पक्ष एव तत्संशयात्मकतदुभयसाहचर्यज्ञानाशयति कारणवाधात् साध्यतदभावसहचरितत्वनिर्णयासम्भवेन तस्य संश- यजनकत्यायोगात् नत्राव्यातिरित्यत आह अनुपसंहारितेति । उक्त- मामेणेति सन्देहादिजननयोग्यताया एक लक्षणघटकत्वेनेत्यर्थ: । म. धर्मिकमाध्यसन्देहदशायामप्ययं साध्यस्य तदभावस्य धा अधिक- रणवृत्तिहेतुमानित्याकारकास्येव साध्यसंशयजनकपक्षधर्मताज्ञानस्य सम्भवानानुपसहारिण्यव्याप्तिरिति प्राचां मतमुपन्यस्यति केचित्वि- ति । अनुदयादिति । साध्यसंशयस्यत्यनुपज्यते । निश्चयत्वमित्यस्य साध्यादिमत्त्यांश इत्यादिः। तेनाऽपरांशे निश्चयत्वस्यापेक्षायामपि न क्षतिः । गौरवादिति । साध्यतदभावांशे निश्चयात्मकतदुभयसह- चरितम्वप्रकारकहानत्वेन हतुनायां गौरवादित्यर्थः । तत्संशयात्मके- ति । साध्यादिमत्त्वांशसंशयात्मकेत्यर्थः । तथा वमनुपसंहारिता- दशायामपि साध्यसंशयजनकपक्षधर्मतामानविषयत्वमित्यर्थः । न. ध्यमते विशिष्टशिष्टयविषयताशालिन एव साध्यतदभावसहच- रित हेतुमत्ताज्ञानस्य साध्यसन्देहजनकत्वात् साध्यतदभावयवांशे निश्चयात्मफतदुभयसहचरितत्यप्रकारकज्ञानत्वस्य जगकायच्छंद- कत्वात् न तन्मते गौरवावकाशः किं तु प्राचां मते विशेष्य विशप- मित्यादिरीत्या जायमानस्य तुल्योपामे वृत्तित्वांशे साध्यवदी- यत्वादिनिश्चयत्वापक्षायामेव विपरीतगौरवम् । अन्यथा साध्यव- ·जागदीश्याः हत्यामासवादे सथात्वमिति माव इसाहुतिचिन्समाननु केवलान्यायमाध्यकानुप- संहारिणि साध्याभावामसिया तत्संशयायभावादव्याप्तिः, एवं यत्र स्थिर धामीण पूर्व घटलं गृहीतमुत्तरदशायां तत्रैव दोपात् घटत्वाग्रहे तयटोभन्नोऽयमिति भ्रमे च घटत्वनिश्चयविषयीभ- वमिव्यारत्तत्वेन गृह्यमाणतया असाधारणे इदन्तेऽपि वस्तुत- स्तद्वचारचत्वाभायन तत्र लक्षणायोगादिसतस्तयोर्लक्ष्यत्वाभावेन । निरूपितस्य तदन्यस्य चा आधेयत्वस्याश्रयहेतुमानयमित्यादिशाना- दपि साध्यसंशयापत्तेरित्याशयेनाह तश्चिन्त्यमिति । नन्यित्यादि केचिदित्यन्त एको अन्यः । अनुपसंहारिणि अनिश्चितोभयसहचार- के । संशयादिति । वाच्यत्त्वादिप्रतियोगिफत्वनाऽभावान्तरं विप. यीकृत्य साध्यसंशयस्य सम्भवादादिपदम् । तेन सन्देहप्रयोजक- विप्रतिपत्तिवाक्यस्य साध्यतदभावववृत्तित्वस्याप्रमिलामः । ननु अयं पटः एतत्त्वादित्यत्र साध्ययत्तानिश्चर्यावषयीभूतधर्मिव्या- तत्त्वेन गृह्यमाणत्वप्रयुक्त एव हेतावसाधारण्य व्यवहारो वाच्यः स च साध्यवत्त्वनिश्चयाप्रसिद्धी हेतुमत्येव साध्यवत्तानिश्चये वा दु- धेटः कुतस्तत्राव्याप्तिरित्यतः तं घटयति एवमित्यादिना। अमाधा. रण्यदशायां तद्घटनाशे वास्तवमेव साध्यवद्वयावृत्तत्वमेतत्वहतो 'तत्कालावच्छेदेन कदाचित्स्यादत. स्थिर इत्युक्तम् । ननूत्तरदशा- यामपि इदन्त्वावच्छिन्ने घटत्वमेव गृहीतं यदि तदा तव्यावृत्तत्वेना- गृह्यमाणत्याद्धेती कुनोऽमाधारणत्वव्यवहार इत्यत आह उत्तरद- शायामिति । ननु तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यवत्तानिश्चयकाली- नस्तधर्मावच्छिन्नन्यावृत्तत्वग्रह एव हेतो असाधारण्यव्यवहारी- पयिकः अन्यथाऽतिप्रसङ्गात, तथा च प्राक्तनं साध्यवतो निश्चय- मादाय व्यवहारसम्पत्तिनोंचितेत्यठस्तत्फालेपि साध्यनिश्चयं सम- र्थयति तद्धटभिन्नोयमिति । भ्रमे चेति । तथा च स घटस्तद्वयावृत्त- मिदंत्यमित्याफारक ग्रहस्य तदानीमपि सम्भवात्तमादायैवासाधा- गण्यव्यवहार इति तत्रैवाव्याप्तिरुक्तति भावः । इदन्त्वेपीति । अव्या- तिरित्यनुपज्यते । अव्याप्ती हेतुमाह वस्तुन इति । वस्तुगत्या निश्चि.

·सव्यभिचार। १०४९ केवलान्वयिसाध्यकानुपसंहारी अयं घट एतत्त्वादित्यसा. धारणश्च सद्धेतुरेव, तदज्ञानं दोपः पुरुपस्य । अत एवाऽसाधारणप्रकरणसमयोरनित्यदोपत्वम् । अन्यथास- देतो वाधादिज्ञाने हेत्वाभासाधिक्यापत्तिः । न च प्रमे- परिहरति केवलान्धयोति । अत एवेति । यत एवं पुरुपदोपाधीन तदोपत्वम् अत एव तस्याऽनिसदोपलं, साहजिक कादाचित्क- स्वानुपपत्तेः । एवञ्च यत्र दोपताप्रयोजकं वस्तुतो हेतो तबाऽनि- सदोपत्वमपि, यत्र पुरुषस्य तद्ब्रमोन तत्र तदपि भ्रममात्रादुष्ट- वेऽतिप्रसङ्गमाह अन्यथेति, के चित् । परे तु अयं घट एतत्त्या- दिसादावव्याप्तिः साध्यसन्देहमयोजकं हि तस्य साध्यतदभावव. तसाध्यवद्वयावृत्तत्वाभाषेनेत्यर्थः । लक्षणायोगादिति । तत्तद्धर्माव- च्छिन्नविशेप्यफसाध्यतदभाववत्तानिश्चयकालीनस्य तत्तद्धर्मावच्छिक भव्यावृत्तहेतुमत्ताज्ञानस्यैव साध्यसन्देहजनकरचादिति भावः । तस्य असाधारणस्य । अनित्यदोषत्वं कदाचिदेवाभासत्त्वम् । इत्थं घ साध्यपरामर्शदशायामेव परामृश्यमाणस्य साध्याभावव्याप्य- घपक्षस्य प्राचां मते प्रकरणसमत्वात् मूले तदुपन्यासो हशा- तार्थ इति भावः । अन्यथति मूलमवतारयितुं पूरयति एवं चेति । अनित्यदोषत्वमपि ।युज्यत इति शेषः । तद्भमादापताप्रयोजकरूप. स्य भ्रमः । तदपीति अनित्यदोपत्त्यमपीत्यर्थः । अपिना नित्यदोपत्व- परिग्रहः । अवतारयति मममात्रादपीति । दोपमात्रस्यैव साहजि- कायं वदतां मतमुत्थापयति परे त्विति । अनुपसंहायव्याप्तेः पूर्वतु- ल्यत्वात्तदुपक्ष्याह अयं घट इति।तस्य असाधारणस्य। न च साध्य. घवयावृत्तधर्मवत्ताशानस्य साध्याभावविशेपदर्शनविधया साध्य पत्ताशानविरोधियात्तदुभयव्यात्तत्यस्य साध्यसंशयप्रयोजक- १३२ - ·नागदीश्याः हत्याभासवादे यात्तत्वं न ोकस्य धर्मस्य तदुभयव्यायत्तत्वं सम्भवति, असाधार- ध्यन्तु तस्य पक्षमात्रीतनयाअतस्तस्याऽलक्ष्यतयोत्तरयति अयं घट इसादि । एवञ्चाचिगगनादिकमेवासाधारणम् । पत्तित्वभ्र- पदशायाचासाधारण्यस्यासङ्करःगन चोभयन्यारत्तत्वत्तमत्वयोः स्वागतो विरोधा, निश्चितसाध्यतदभाववद्वघाटत्तत्वञ्च न सन्देह- प्रयोजकम, तथा सति तुल्यन्यायतया निश्चितसाध्यतदभाववत्ति- स्वस्यापितधात्वे सद्धेतावपि साध्याभाववत्त्वभ्रमविपयांचत्वग्रह-. स्वस्थ आह स्वामम्भव इति वाच्यम् । सत्प्रतिपक्षस्थलीयसंशयानुरोधेन त- धीयविशेषदर्शनाभावविशिएस्यैव तदभावविशेषदर्शनस्य संशय- विरोधित्वोपगमादिति भावः । एकस्येति । पृत्तिमत इत्यादि । गनूक्त हतोः संशयप्रयोजफरूपसरव मूले कुतस्तस्यासाधारण. त्येनोलयः तापयुक्तत्यादुल्लेवस्येत्यत आह असाधारण्यं रिवति । असाधारणयोक्तिस्त्यित्यर्थः । ननु साध्यतदभावयद्वयाच- कुत्राप्यमत्त्वात्तदाश्रयस्यासाधारणत्वमसङ्गतमत एवञ्चेति । येन सम्बन्धन यो वृत्तिमान् स एव तेन सम्बन्धेन साध्यतदभाववद्वयावृत्तत्वादसाधारण इत्यर्थः । तेन वृत्तिमतोपि रुपादः संयोगादिसम्बन्धेन हेतुतायामसाधारण्यम् । नन्वेवमवृत्ति. हतो: पक्षावृत्तित्वमावश्यकमतः स्वरूपामिद्धिरेवास्तु दोष इत्यत माह पक्षवृत्तित्यति । असङ्करः स्वरूपासिद्ध्या । ननु हेतोः पक्षमात्र- मृत्तित्वन्नमदशायां साध्यतदभावयद्वयावृत्तत्वज्ञानमेव दुर्घटं वृत्ति- भत्तज्ञानस्य ताहशव्यावृत्तत्वधीविरोधित्वादत आह न चेति । ख. रूपतः ग्राह्याभावविधया । व्यावतकधर्मविधया तु वृत्तिमत्त्यस्य मानं न सात्रिकमिति भावः । मनु साध्यवत्तया निश्चीयमानाचा- वृत्तम्ब सान साध्याभावयत्तया व्यावृत्तत्वमेव सन्देहप्रयोजकं न तु साध्यतदभावबयावृत्तत्वं तञ्च इदन्त्वेप्यतीति कथं तस्याऽलक्ष्य- त्वमत आह निश्चितति । निश्चिती निश्चीयमानौ साध्यतदभावी या तत्तद्धभिव्यावृत्तत्वं चत्यर्थ । एवमपि । तथात्ये संशयप्रयो- जफत्वे । अतिप्रसङ्गादिति । अनेकान्तिकत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । ताह- ·सय्यभिचारः। यत्वेनाऽभेदानुमाने शब्दोऽनित्यः शब्दाकाशान्यतरत्वा- दशायामतिप्रसङ्गात् । न च तादृशनिश्चयविपयस्य धर्मिणो वा- स्तवं साध्याभावादिमत्त्वमपि तन्त्रम्, मानाभावात्, किञ्च सन्देह- जनकतावच्छेदकरूपस्य विशेपणले व्यभिचारिणि रासभादी म- हानसादिवीत्ततादशायामव्याप्ति उपलक्षणत्वे असाधारण्यो- तीर्णतादशायामातच्याप्त असाधारणपकरणसमययोस्तत्वेन भ्रमविषययोरनिसदोपत्वं विशेपादर्शनदशायामनुमिसनुत्पाद- भयोजकत्वं न तु वास्तवं हेतुदोपत्वम्, अन्यथाऽनु मिसनुत्पादप्रयोजकज्ञानविषयतामात्रेण वास्तवहेतुदोपले इसाहुः । शधापत्तित्वस्य तत्र सत्त्वादिति भाषः। ताशेति । साध्यादि। मत्तानिश्चयेत्यर्थः । तथा च साध्यतदभाववत्तानिश्चयविशेष्यवृत्ति- स्वेपि धस्तुगत्या साध्यशून्ये ताशवृत्तित्वविरहादेव सद्धती नाति- प्रसङ्ग इति भावः । प्रतिवन्देरनुत्तरत्वादाह किं चेति । विशेषणत्व इति । यस्य यदा साध्यसंशयप्रयोजफरूपवत्त्वं तदेव सोऽनफान्तिक इत्युक्तापित्यर्थः । महानसादीति । तथा च धूमवान् वनसंयोगिना इत्यादी धनसंयोगित्वेन रासमादेईतुतायामव्याप्तिः साध्यतदभा- पवृत्तितावच्छेदकीभूतस्य वनसंयोगित्वस्य महानसवृत्तितादशा- पांरासमादावसम्भवादिति भावः । पतिव्याप्तिरिति । व्याप्तिानच- पदशायामपि कालान्तरनिर्णीतसाध्यादिमत्ताकतद्धर्मिष्यावृत्तत्वा- नपायादिति मायः । ननु यधाभासमात्रस्यैव नित्यदोपत्वं तर्हि साधारणप्रकरणसभयोरनित्यदोपस्वाभिधायकं मूलमसङ्गतमतता श्याचष्टे असाधारणेति । अनित्यदोपत्वं यदि नित्यदोपत्ताभावातमा नित्यपद व्यर्थ दोपत्धामावस्यैव प्रकतत्यादत आह विशेषादर्शनेति। असाधारण्यादिम्रमस्य तत्त्वाग्रहदशायामित्यर्थ. अन्यथति मूलम- चतारायं पूरयति न तु वास्तवं दोपत्वमिति । मुले अभेदानुमानेति ।

·जागदीश्याः षाभासयादे दित्यत्र च साधारणेऽव्याप्तिः तयोः साध्यवदवृत्तित्वेन विरुद्धत्वादिति चेन्न । एतदज्ञानेऽपि साधारण्यादिप्रत्ये- अनवगतसाध्यसहचारत्वे सति अवगतसाध्याभावसहचारतया वि- रुद्धत्वमेव तयोरिति । इदश्चाभ्युपगमवादेन । वस्तुतो यथोपर- णितलक्षणस्य न तत्राव्याप्तिरिति ध्येयम् । यद्रूपक्षानमनुमितिम- तिबन्धकं तदेव विभाजकम्, अन्यथा अतिप्रसङ्ग इसभिमेस दुप- यति नैतदिति । वस्तुतस्तु उपस्थापकत्वादेवानमनुमितेस्तज्जन- इदमाकाशाभिन्नं मेयत्वादित्यादौ फचिदपि साध्यवत्त्वानिश्चयेन तदानी साध्यतदभावववृत्तित्वेन हेतोरग्रहात साध्यसंशयानुत्पत्ता- घव्याप्तिरित्यर्थः । ननूक्तहंतुद्वयस्य पक्ष एवं साध्यसमानाधिकरण- स्वात् माध्यपदात्तन्वेनेनि मूलासङ्गतिरतः प्राचां मतानुसारेण व्याचरे भनवगनेत्यादि । अनुपसंहारिणोप्यनवगतसाध्यसहचार- त्वात्तद्वारगाय विशेष्यदलमाविरुद्धत्वेपि सव्यभिचारत्वसम्भवात्त. न्मात्रोक्त्या नाऽलक्ष्यायप्राप्तिः इत्येवकारमनीव्य योजयति विरुद्ध- त्वमवेति । अभ्युपगमेति । साध्यसंशयोपधायकत्यघटित लक्षणाभ्यु- पगमेनेत्यर्थः । वस्तुन इति । तदानी साध्यसंशयानुत्पादपि सन्दे- हजनकतावच्छेदकीभूनं साधारणत्वमादाय तत्र लक्षणसम्भवादिति भावः । वस्तुतः प्रमेयत्यस्य शब्दाफाशान्यतरत्वस्य च तादात्म्यन हेतुतास्थले एवाऽव्याप्तिमाशय तयोरलक्ष्यत्वं मूलकृतोक्तं यथाश्रुत- मेव सम्यगिति युक्तमुत्पश्यामः । ननु विरोधितानवच्छेदकेनापि अनुगतरूपेण विभजने बाधकामावादेतदशानेपीत्यादिमूलमसङ्गत. मत आह यद्पेति । अन्यथेति। विरोधितानवच्छेदकेनापि विभजने साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वे बाधप्रतिरोधयोरप्येकहेत्वाभासत्वाप- चिरिति भावः । इति चेदेतदशाने इति मूलपाठमभिप्रेत्य प्रतियन्या- दित्यनिमहेत्वन्ययार्थ नकारमन्तर्भाव्य समाधचे नेतदिति । मनु .

·सध्यभिचार ! कस्य ज्ञानादुद्भावनाच्च स्वपरानुमितिप्रतिबन्धात, उहा- पितैतन्निर्वाहार्थ साधारणादेरवश्योद्भाव्यत्वेन तस्यैव दोपत्वाच्च । एतेन पक्षवृत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधिसम्ब- न्धाब्यावृत्तिरनैकान्तिकः सपक्षविपक्षवृत्तित्वमुभयन्या- कस्य वा न प्रतिबन्धकं विरोधिविषयकवाभावात् । एवमुत्तरवा- पिापक्षनित्वे सतीतिाविरोधित्व विरोधिज्ञानविषयत्वम् अव्याह- चिपदम् असन्तायागव्यवच्छेदार्थकम्, तेन संयोगसम्बन्धेन व्य- भिचारिण द्रव्ये हेतौ व्यभिचाराभावदशाया नामसङ्गः । साध्य- -- तदक्षानेपि वस्त्वन्तरज्ञानादनुमितिप्रतिबन्धात्तस्यैव दोपत्वाभाचे साधारण्यादि प्रत्यकमपि दापो न स्यात् तदज्ञानेपि बाधादिशानना नुमितिप्रतिबन्धादत स्वय दूषणमाह वस्तुतस्त्विति । त्रितयानगर- रूपस्य प्रतिवन्वक्तानवच्छेदकले मूलस्वरसमाह एवमुत्तरत्रति । एवमेवात्तरग्रन्य दर्शितमित्यर्थ । एतदशान ज्ञान चावश्यकप्रत्यक- ज्ञानस्य दोषत्वादित्यनिममूलनाऽनुगतधर्मज्ञानसत्वेपि साधारण्या- दिप्रत्येकज्ञानस्यापेक्षणीयत्वोक्याऽनुगतस्य प्रतिय-वकतानपच्छदक- स्वस्फोरणादिति भाव । व्यभिचारादरनुमितिप्रतिवन्धपत्वे माना- भाषादाह विरोधित्वमिति । लिङ्गोपधानमतेनेदम, मणिकारमते व्यभिचारशानस्थाप्यनुमित्यधिराधियादव्याप्त्यापत्त इति ध्येयम् । अथानुमितिविरोधिसम्बन्धनत्यमित्येव क्रियतामव्यावृत्तिपद व्यर्थम- स माह अन्यावृत्तीति। अत्यन्तति । तथा च स्वहेतुफानुमितिविधि- यद्रुपवत्वं यस्य तस्य तद्रूपेण सव्यभिचारत्व कालविशेषानन्ती- येणैव धाच्यमिात भाव । तेनेति । अन्यथा यदानुमितिविरोधिप्स म्यन्ध सदैव सव्यभिचारवेचन्हिमान तद्रासमादित्यादौ तद्रासमस्ख साध्यवत्सयुक्तत्वदशायामनुमितिविधिसम्बन्धस्य साध्याभावर. सयुक्तत्वस्याभावाव्याप्तिरव स्यात् इति भाव । अथाय घट पत- ·१०५४ लागदीश्या त्यामासादे यत्तिस्तु नासाधारण इति हृदयम् । अपक्षधर्मघृमादिवारणाय सत्यन्तम् । पक्षः सन्दिग्धसाध्यो धर्मा विशिष्टदेतौ तदत्तित्वग्रहा- विरोधित्वञ्च तदर्थः । तथा च पक्षतावच्छेदकरूपेण पक्षे साध्यता- बच्छेदकरूपेण साध्यस्य हेतुनावच्छेदकरूपेण हेतोर्वा पज्ज्ञानं तदविरोधित्वस्य लाभान पक्षसाध्यसाधनामसिद्धिस्वरूपासिद्धिवा- धतिरोधानां निरासोऽसिद्धिसङ्कीर्णसंग्रहश्च । विरोधोऽपि फलतः स्वादित्यत्र पक्ष एव तद्वटमिनोयमिति प्रमदशायामसाधारणे अ. ध्याप्ति माध्यवत्तानिश्चयफालीनस्य तद्विषयीभवत्तदर्मिव्यास- त्वरूपस्यानुमितिविराधिसम्बन्धस्य कदापीदन्त्वहेतोरसरवादत आह साध्यवदिति । साध्यवत्ताप्रमाकालीनस्य सर्वसाध्य- पधावृत्तत्वस्यैयानुमितिविरोधिरूपस्यासाधारणत्वादिति भावः । अपक्षेति । इदो पहिमान् धूमादित्यादौ धूमादिवारणायेत्यर्थः । तत्रापि स्वरूपासिद्धिरूपस्यानुमितिविरोधिसम्बन्धस्य सत्त्वादिति भाव यथाश्रुतस्य आश्रयासिद्धिबाधाद्यतिव्याप्ति. जल धूमवदन्हेरि- त्यादौ व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिश्चेत्यतोव्याचप्टे पक्ष इति। विशिष्टेति । हेतुत्तावच्छदकविशिष्टतावित्यर्थ ।सन्देहायप्रवेशेन लाघवादाह त. या चेति । हेतोर्वेति । वाशब्दः समुश्चये । अवच्छेदकानां प्रवेशस्य फलमाह पक्षेत्यादि । पक्षादे. प्रत्येकमप्रसिद्धावन्वय. । साधनांशे प्रकृतपक्षधर्मिकनप्रवेशस्य फलमाह स्वरु सिद्धीति | साध्यांशे प्र. छतपक्षकत्वस्य तदाह याधप्रतिरोधेति । अन्यथा हृदो वन्दिमान्धू. मादित्यादी व्याप्यतोरपि याधादिकमादायातिप्रसङ्गापत्तरिति मा. पः मसिद्धोति । स्वरूपासिद्धिसफीर्णव्यभिचारिणः संग्रहश्चत्य- थे.। मनु विरोधस्याप्यनुमितिविरोधिरूपत्वात्ताप्येणापि विरुद्ध- इतो सव्यभिचारत्वापत्तिरत आह विरोधोपीति । विरुद्धत्व यदि मरुतस्तुनिष्ठं पक्षवृत्तित्वे सत्ति साध्यव्यापफामायप्रतियागित्वं तदा तस्यापिप्रकृतपक्षघर्मिफसाध्ययत्तासानपिरोधित्यादविरोधित्वान्तद- गर पारणमित्यभिप्रायेणाह फलतः प्रतिरोध पवैति साध्यासमा- ·सव्यभिचारः। प्रतिरोध एव । तदन्यत्वेन वा विरोधि विशेषणीयम् । वक्ष्यते च सिद्धान्ते विरुद्धान्यत्ति हेतुसाध्यसामानाधिकरण्यग्रहाविराध्यर्थक- म् । सम्बन्धपदवलेन प्रकृतहेतुसम्बन्धितया विरोधिले तात्पर्यो- पत्रर्णनेन भायशो वाधादिवारणेऽपि घटत्वमनिसं घटत्वादिसादौ प्रयत्नसाध्यमिव तत् मतिभाति । वस्तुतस्त्वनुमितिपदं तत्कारणज्ञान- परमाआश्रयासिद्धयादिवारणाय ससन्तपातादृशपक्षकताहतुक- नाधिकरणान्यादिकं यदि विरुद्धवं तमाह तदन्यत्वेन चेति । विरो- धान्यत्वेनैवानुमितिविरोधिरूपं विशेषीयमित्यर्थः । विशेषणे मूल- स्वरसमाह वक्ष्यत चेति । विरोधस्यापि विरुद्धान्यत्वादनेकविधत्वे. नेफान्यत्वोकावन्यत्रातिप्रसङ्गाच्च व्याचरी हेतुसाध्येत्यादि । सा- ध्यवत्ताप्रमाविषयीभूतधर्मिव्यावृत्तत्वलक्षणस्य चासाधारण्यस्य शान न साध्यसाधनयोः सामानाधिकरण्यज्ञानमात्रे विरोधि तन्निश्चयेपि धर्मान्तरेण तयोः सामानाधिकरण्यग्रहा दनो नासाधारणाव्याहि- रिति भावः । ननु सम्बन्धपदमहिना प्रकृतहेतुधर्मिफयादशधर्मय- साक्षानत्वेनानुमितिविरोधित्व हेतोस्तादशधर्मवत्वमेव सव्यभिचा- रत्वं विवक्ष्यतां कृतं बाधादिवारणाय विशेषणान्तरेणेत्यत आह स- म्पन्धेति । विरोधित्वे अनुमितिविरोधित्वे । पाधादीत्यादिना सत्प्र- तिपक्षम्योपत्रहः। तत् बाधादिवारणम् । तत्र साधनस्व पक्षतया हेतुर्मिकस्यैव याधादिधानस्यानुमितिप्रतियन्यकत्वादिति भा. प. ननु प्रकृतहतुकसाध्यानुमितिसामान्य प्रति प्रकृतहेतुसम्पन्धि- तगा यद्रूपवत्ताशान विरोधि तहत्यमित्यभिधायोक्तदोषवारणे हदो पन्हिमाघूमादित्यादी स्वरूपामिदसतुधारणार्थमुपात्तस्य पक्ष- वृत्तित्वं सनीत्यस्य पर्थतापत्ति धूमनिष्ठतया हदवृत्तित्वामावशा- नस्य धृमलिङ्गमयन्यनुमितिसामान्य प्रति अविरोधित्वादेव तना- निध्याप्तयसम्भवादित्याशयेन प्रयत्नलाध्यमिवेत्युकम् । चिन्ताम- णिकन्मते व्यभिचारज्ञानस्यानुमित्यविरोधित्वात्तन्मतानुसारण व्याच वस्तुतस्तु इति । तत्कारणति । परामर्शपरमित्यर्थः । आ- भयामिवादीत्यादिना स्वरूपासिद: संग्रहः । ताशेति । पक्षता- ·जागदीश्याः स्वाभासवादे वृत्तत्वमनुपसंहारित्वञ्चानुमितिविरोधि, तत्सम्बन्धः प्र. त्येकमस्ति, विरुद्धोऽप्यनेन रूपेण सव्यभिचार एव, उपा- धश्च न सङ्कर इति वक्ष्यत इति निरस्तम् । एतदज्ञाने ग्रहाविरोध्यर्थकम् । भनया च वाचोभङ्गथा व्याप्तिग्रहविरोधित्वमे. वाऽभिधित्सितम् । तेन वन्हिमान पन्हिमान इदत्वादिसादौ हेतोः साध्यवदोत्तत्वादेर्नाऽसंग्रहः । विवेचयिष्यते चेदमुपरिष्टात् । स. पक्षेति सम्पातायातम् । अत एवानुपदं विरुद्धोऽपीसादिकम् । पच्छेदकविशिरेत्यर्थः । ननु वन्हिमान वहिमान ह्रदत्वात् इत्यादी हेती वन्हिमदवृत्तित्वरूपे असाधारण्ये अव्याप्तिस्तस्य प्रकृतपक्षध- मिकतुमत्त्वग्रहविरोधित्वादत आह अनयेति । पक्षधर्मत्वग्रहाचि- रोधित्ये सति परामशायरोधित्वस्य व्याप्तिग्रहविरोधितायामेव पर्यवसानादिति भावः । अथात्राऽन्वयव्याप्तिनिवेश व्यतिरेकम्याप्ति धीविरोधिन्यनुपसंहारिण्यव्याप्तिः एवं साध्याव्यभिचरितासामा- नाधिकरण्याभावरूपायां व्याप्यत्वासिद्धौ साध्यसाधनयोर्विशेषणा- सिसौ व्यर्थविशेषणतायां चातिव्याप्तिरित्यत माह विवेचयिष्यत इति । नानाविधं साधनव्यापकत्वं व्यतिरकेण व्याप्यत्वं चौपादाय तावदवगाहिग्रहस्यैव प्रपश्यत्वात् न साध्याव्यभिवरितसामाना- धिकरण्याभावेऽतिप्रसङ्गो न वा अनुपसंहारिण्यव्याप्तिः, प्रकृतसा. ध्यसाधनग्रहाविरोधित्वेन विशेषणाश्च न साध्यसाधनाप्रसिध्यो- रतिप्रसङ्गः, व्यर्थविशेषणत्वं तु न व्याप्तिधीविरोधीत्यादेः सिद्धा- ते वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । सपक्षवृत्तित्वांशस्य दूपकनायामनु- पयुक्तत्वादाह सपक्षतीति । इदमुपलक्षणम् । उभयव्यावृत्तत्यमि- स्यत्रापि विपक्षेति सम्पानायातं द्रएव्यम्, सपक्षव्यावृत्तत्यस्यैव दूषकत्वादिति । अत एवेति । सपक्षवृत्तियांशस्योपेक्षितस्यादेवत्य-- ·सव्यभिचार। १०५७. ज्ञानेऽपि वाऽऽवश्यकप्रत्येकज्ञानस्य दोपत्वात् असाधक- तानुमितो व्यर्थविशेषणत्वाच्च । अत एव साध्याव्याप्यत्वे सति साध्याभावाव्याप्यहेत्वाभासत्वं साध्यवन्मातवृत्त्य- न्यत्वे सति साध्याभाववन्मात्रवृत्त्यन्यत्वं वेति- परास्तम्, व्यर्थेति । विशेषणं पक्षीत्तत्वम् । साध्याच्याप्यत्व इति । हेत्वा- भासत्वं हेतुवदाभासमानत्वं वसर्थश्च तिमत्त्वम् एवश्च साध्यतद- भावव्याप्यत्वग्रहविरोधित्तिमत्वग्रहाविरोधिरूपवत्त्वमर्थः। साध्य- तदभाववत्तित्वं साधारण्यं, निश्चितसाध्यतदभाचवद्वयात्तत्व- - धः। अन्यथा विरुद्धस्य सपक्षत्तित्वामावादनेन रूपेणेत्यसङ्गल्याप- तेः । साध्याभावव्याप्यत्वरूपस्य विरुद्धपदार्थस्य तदुभयव्या- वृत्तस्यासम्भवादिदमा तत्परामर्शायोगादिति भावः । अनुमि- तिविरोधित्यधिशेषणस्य सद्धेतुवारकत्वात्तद्वैयर्यायोगाद्वयाच. ऐ विशेषणमिति । हेत्वाभासपदं सार्थकीकर्तुमाह हेतु- दिति | साध्यादिव्याप्यस्यापि दशाविशेपे असाधारण- स्वात्तवाव्याप्तिः एवमवृत्तिहेतावपीत्यत माह एवं चेति । प्रत्तहेती साध्यव्याप्यत्वग्रहविरोधित्वे सति साध्याभावव्याप्यत्वग्रहविरो- धि यत्तिमत्त्वग्रहाविरोधि रूपं तद्वत्त्वमर्थः। साध्यामावयवृत्ति- स्वादिमात्रस्य साध्यतदभावोभयव्याप्तिग्रहविरोपित्यात् साबार- प्यादिकमन्यया निक्ति साध्यतदभावेत्यादिना । असाधारण्यमि- ति । इदमुपलक्षणम् । केवलान्चयिधर्मावच्छिन्नपक्षकत्वे सति सा- ध्यतदभावयत्तित्वमनुपसंहारित्यमित्यपि द्रष्टव्यमाव्यातिदयेति । साध्यतदभावव्याप्त्यारित्यर्थः । अत्र यादृशविशिष्टविषयकत्येन शान- स्य व्याक्षिद्वयमहविरोधित्वं तद्वत्वं नार्थः कथितस्य साधारण्यादे- तयात्वनासम्मवापत्तेः, कि तु प्रकृतहेती साध्यस्य साध्याभावस्थ च व्याप्त्यनाहित्यं याहशविशिष्टविषयफनिश्चयत्वविरोधि तद्वत्व- ·जागदीश्या हेत्वाभासवादे व्यर्थविशेषणत्वात् प्रथमं हेत्वाभासत्वाज्ञानाच्च । गग- . मसाधारण्य, तच्च व्याप्तिदयग्रहविरोधीति हृदयम् । असिद्धिविशे- पस्वात्तत्वं वृत्तिमत्वग्रहविरोधि, साध्यतदभाववद्वयात्तत्वमाप यदीदशं तदा असिद्धिव,नो चेदिदमेवाऽसाधारण्यं बोध्यम् । साध्यापसिद्वयादिवारणाय विशिष्टसाध्यप्ताधनग्रहाविरोधित्वं वा- च्यम् । व्यापक सामानाधिकरण्यमिह व्याप्यत्वम् । तेन च द्विती- -- स्या मय, प्रमयन्यादिविशिणस्य सपक्षविपक्षवृत्तिहेतो. हेत्वाभासलक्ष- णोक्तदिशैव धारणीयत्वादिति ध्येयम् । अत्र हेत्वाभासलक्षणोक्तरी. याशविशिएविषयकत्व व्याप्तिद्वयग्रहविरोधितानतिरिक्त- वृत्ति तादृशमेव फलिताओं माच्य तथा च प्रमेयत्वादविशिष्टेपि साव्यतदभावववृत्तरतिव्याप्ति , न हि तादृशधर्मान्तराटितम- प्रापि शक्यते वक्तु, साध्यतदभावववृत्सित्वादे साध्याभावव- तितादृशधर्मान्तरघाटनत्यनाऽसम्भवापत्ते ,किश्च साध्यववृत्तित्वा- प्राग्रहस्य माध्याभावाभारलेन साव्याविषयकत्वात् न साध्याभाव- ध्याप्तिग्रहविरात्विमित्याशयेनोक्त हृदयमिति । लक्षणकृतो हृदय न स्वस्माकमितीत्यर्थ । असिद्धिविशेष इति । स्वरूपासिद्धिव्या- यत्वासिद्ध्यारन्यनररूप इत्यर्थ. । वृत्तिमत्त्वोति । तथा च तद्वार- णार्थमव हत्वाभासपद् वृत्तिमत्त्वग्रहाविरोध्यर्थकमिति भाव.। ईदृश यासमत्वग्रहपिराधि । तदेति । तथा च वृत्तिमत्वमहाविरोधीत्यने- नै तम्यापि धारणमिति भान । ननु साध्यनदभाग्यद्वयात्तत्वस्य धृत्तिमत्त्वाभावनियनत्वन गृह्यमाणस्येव वृत्तिमत्वग्रहविरोधित्व न स्वरूपता गृहीतस्येत्यत आह ना चदिति इदमवेति।तथा च निश्चि- साध्यतदभाव रहयावृत्तत्वस्य व्याप्तिद्वयग्रहाधिरोधित्वेपि न क्षति- रिति भारासाच्यामध्यादीत्यत्रादिना हेत्वप्रसिद्धिसग्रह । नाचम यदि सायानिच्याप्यत्वं साध्यादिमन्मारवृत्तित्वं तदा द्वितीयनिर काभ- इस्पन आह व्यापकति । (ग चैन चन्हिमान् घन्हि व्यभिचा- रिधर्मादिस दो साव रणऽध्याति धर्मो यन्हिव्याप्य इत्याकारफ घ.

·सव्यभिचारः। यस्य भेदः । रीतिस्तुल्यैव । के चित्तु असाधारण्यामायकालार- च्छिन्नसाध्यतदभावव्याप्तिशून्यत्वं विवक्षितं विशेषणाभावात वन्तु. तो व्याप्यस्य विरुद्धस्य वा असाधारणस्य संग्रह इसाहुः। तथि- न्यम् । व्यथेति । विरोधादेर्वारकं साध्याभावेसादि व्यर्थं तस्य हिव्यभिचारीधर्मो धन्हिव्याप्य इस्याकारकव्याप्तिग्रहन्यूनचिपिप. यताकत्वात् धर्मसामान्यव्यापकतात्वस्य विशिधर्मव्यापकताना- ऽतिरिक्तत्वादिति वाच्यमापतदस्वरसेनैव द्वितीयलक्षणस्यादरादिति. भावः।) भेद इत्यस्य प्रथमादित्यादिः, नातः पयर्थासङ्गतिः। साध्यतदभाधयोरेकवन्माप्रवृत्तरपि हतोर्दशाधिशेपे असाधारण- स्वातत्संग्रहार्य द्वितीयलक्षणस्यापि साध्यतदभाववन्मात्रवृत्तित्वय- हविरोधिरूपयत्त्वमर्थो वाच्य इत्याह रीतिरितिद्वितीयस्यत्यनुपज्य-- ते । असाधारण्याभावेति । हेतुधर्मिकसाध्यतभावषयावृत्तत्वक्षा- नाभावविशिष्टेत्यर्थः । न च यत्र हेतो ताशनानममासद्धं तत्र सा- धारणेऽव्याप्तिः, तत्र ताहशविशेषणस्यानुपादेयत्यात साध्यसाधन- भेदेन सव्यभिचारस्य भेदादिति भावः । विशेषणांत । असाधार- ण्याभावकालावच्छिन्नत्वविशेषणाभावादित्यर्थः । तत्तत्पुरुपनियन्त्रितत्वात् तघटितं सव्यभिचारत्वमप्येवं पुरुष- भेदनियन्त्रितं स्यादित्यभिप्रेत्याह तचिन्त्यमिति । व्यभिचारेण असाधफतानुमानस्यावश्यकत्ये मानाभावात्त-- यासम्भवादन्यथा च्याचष्टे विरोधादेरिति । आदिपदादू- त्तिमत्वपरिग्रहः । साध्याभावेति । साध्याभावव्याप्यत्वादिक- मित्यर्थः । आदिपदात्तिमत्त्वाहाविराधित्वपर्यवसनस्य हत्वाभा- सत्यस्योपनहः । नन्वेवमुक्तनिरुतया सव्यभिचारेतरभेदानमाने, विरोधादी व्यभिचार इत्यत आह तस्येति । विरोधादेरित्यर्थ: । वृ. त्तिमधग्रहाविरोधिवरूपस्य व्याख्यातहेत्वाभासत्यस्य प्रथमतः सुग्रहत्वादुभयव्याप्तिग्रहविरोधिनां निश्चितसाध्यतदम.यवन्त्यावृत्त. स्वमादायैव गगनमनित्यमित्याद्यसाधारणसंग्रहाच्चाह प्रथममित्या. दीति । गगनमित्यादीति च प्रथमस्यास्यानुसारेण । न च नोचेदि- असाधारण्यस्य ·१०६० जागदीश्या हेत्वाभासवादे नमनित्यं शब्दाश्रयत्वादित्यादिवाविरुद्धसङ्कीर्णासाधा. रणान्याप्तिरिति कश्चित् । नापि सपक्षविपक्षगतसर्वसप- क्षविपक्षव्यावृत्तान्यतरत्वम्, व्यर्थविशेषणत्वात अनुप- संहार्यव्याप्तेश्च । किञ्च पक्षातिरिक्तसाध्यवतः सपक्ष- ले प्रमेयवेनाऽभेदसाधनेऽनुपसंहार्येऽव्याप्तिः पक्षाति- रिक्तसाध्यतोऽसिद्धेः, साध्यवतः सपक्षत्वे विवक्षितेs- प्रसिद्धिः, वृत्तिमतो धर्मस्य साध्यवाद्विपक्षान्यतरवृत्तित्व- नियमात् । नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवन्मात्रवृत्त्यन्यले पार्थस्य प्रमाणाभावादिति भावः । प्रथममिसादि गगनमिसादि च दृपणं यथाश्रुते । नापीसादि । सपक्षविपक्षत्वावच्छिन्नव्याहत्तत्वं सर्वतयारत्तत्वम् । व्यति । सपतित्वविपक्षन्यारत्तत्वयोर्दप- फतायागनुपयोगादिति भावः । पक्षातिरिक्तसादि । च्याप्पविरु- त्यादिकल्पे तनाव्याप्तिरेवेति वाच्यम् । तत्कल्पे गगनाघवृत्तिहेतो. रेवाऽसाधारणतया तस्याऽलक्ष्यत्वादिति माय । यकव्यक्तिकमेव सपक्षादिक तनसर्पपदार्थापासद्धरव्याप्तिरतोव्याचष्टे सपक्षविपक्ष- स्वायच्छिन्नेतिासाध्यस्य तदभाघस्य च यत्र यत्र निश्चयस्तत्तद्धार्मव्या- वृत्त मित्यथ । उक्तान्यनरत्वेन सव्यभिचारतरभेदानुमाने व्याप्य- तारच्छदकान्तरासम्भवान तत्र व्यर्थविशषणत्वमतो दूषफतार्या तद्योजथात सपक्षेत्यादि । व्याप्यविरुद्धयोरित्यस्य पक्षनिष्ठयारि- त्यादि । तेन चन्हिरनित्य शब्दत्वादित्याद्यसाधारणस्य पक्षातिरि- तत्वविशेषणादसग्रहेपि न क्षति । सग्रहायति । शब्दोऽनित्य श. ब्दत्वादि यत्र व्याप्यस्य हेतो साध्ययनमात्रवृत्तित्वेपि पक्षातिरिक- तन्मात्रवृत्तित्वाभावात् एव शब्दो नित्य शब्दत्वादिस्यत्र विरुद्धस्य ·सध्यभिचारः । सति पक्षातिरिक्तसाध्याभाववन्मात्रवृत्तिभिन्नत्वम्, अ- नुपसंहार्यव्याप्तः धूमादावतिव्याप्तेश्च तस्य पक्षे साध्य- वति वृत्तः । नापि पक्षवृत्तित्वे विरुद्दान्यत्वे च सत्य- नुमित्यौपयिकसम्बन्धशून्यत्वम्, , व्यर्थविशेषणत्वात् । ए- द्धयोरमाधारणयोः संग्रहाय पक्षातिरिक्तपदे । पक्षत्व सन्दिग्यसा- ध्यकत्वम् । धूमेयादिदूपणं यथाश्रुते न तु सप्तमीसमासात पक्षा- तिरिक्त वर्तते यत्साध्यवन्मात्रवत्ति साध्याभाववन्मावति च तद्भिन्नतमिसथै इति ध्येयम् । पक्षात्तीसादि।विरोधः साध्यासा- हेतोः साध्यामापयन्मानवृत्तित्येपि पक्षातिरिक्ततन्मात्रवृत्तित्वाभावा- दुभयोरसाधारणयोः संग्रहायेत्यर्थः पक्षत्वं यदि प्रस्तपक्षतावच्छेद- धर्मघत्वं तदा द्रव्यत्यरूपेण पर्वते धूमसन्देहदशायां द्रव्यं धूमपत धन्दरित्यादिसाधारणेऽन्याप्तिः द्रव्यान्यधूमपदसिद्धरत माह 4- क्षत्वमिति । तथा च तत्र साध्यसन्देहविषयीभूतद्व्यान्यमहानसा- देरेय धूमवरयान्न दोपः । न चैवं द्रव्यसामान्ये धूमवत्यसन्देहद- शायां तथाप्यप्रनीकार इति वाच्यम् । एतद्दोपस्यानुपसंहा. पंध्याक्षरित्यादिना भुल एप वक्ष्यमाणप्रायत्वादिति भावः । यथाश्रुते पक्षानिरिक्तो यः साध्यवान् तन्मावृत्तिभिन्नत्ये सती- त्याधन्यये । इत्यर्थ इति । ननु दूषणमित्यन्वयः । धूमस्य पर्व तातिरिक्तसाध्यवन्मात्रेच वर्तमानत्वेन तदन्यत्वाभावादिति भावः। न चैवमपि पक्षातिरिक्तसाध्यामाधवन्माप्रवृत्त्यन्यत्वमित्यत्र फर्म. धारयत्यागानौचित्यमिति वाच्यम् । कुलीनोऽभ्वो गौरश्वत्यादिस्य प्रचिरुखहेतावतिव्याप्तः । तस्य पक्षेपि वृत्त्या पक्षातिरिक्तो य. सा. ध्यामारवांस्तन्माप्रवृत्यन्यत्वादिति मावः । विरोधो यदि साध्या- भावव्याप्यत्वं तदा तदन्यत्वस्य साध्यासामानाधिकरण्यपि साया.

·દૂર जागदीश्याः हेत्वाभासवादे तेनानुगतं सर्वमेव लक्षणं प्रत्युक्तम्, प्रत्येकमेव दूषण- त्वात उद्भावने वादिनिवृत्तेश्च ॥ मानाधिकरण्यम् । पक्षत्तित्वसाध्यसामानाधिकरण्यग्रहाविरोधी योऽनुमिनेरौपपिकस्य जनकज्ञानविपयस्य सम्बन्धस्य सपक्षसत्ता- देरभावस्तात्त्रमियर्थः । सपक्षविपक्षव्यात्तत्वस्य चासाधारण्यस्य असाधारण्यनिश्चये पक्षे साध्यसामानाधिकरण्यसन्देहान्न तस्य त- ज्ज्ञानविरोधित्वम् । पसत्तौ विरुद्धभन्ने च वर्तते यस्तादृशा- भावस्तत्त्वमर्थ इति केचित् ।। तत्रातिव्याप्तिरतोऽन्यथा व्याचष्टे विरोध इति । ननु साध्याभाव- च्याप्यत्वस्य विरोधत्वे विरुद्धान्यत्वेति व्यर्थ तस्याऽनुमित्यौपयिका सम्बन्धाभावत्वाभावादत आह विरोध इत्यपि वदन्ति । पक्षावृत्ति- सव्यभिचारे विरुद्धात्मकासाधारणे च यथाश्रुतस्याव्यातेराह पक्ष- धृत्तित्वेति । अनुमितेरीपयिकत्वं जनकत्वं तच्च न सपक्षवृत्तित्वादेर- तोऽन्यथा व्याचप्टे जनकज्ञानविपयस्येति । तत्रानुमितिपदं तत्कार- णपरामर्शपरं तेनाऽवाधितत्यासत्प्रतिपक्षितत्वयोरनुमित्यापयिक- स्वपक्षेपि बाधितत्वादी नातिप्रसङ्गः । ननु सपक्षासत्यमेवाऽसाधा- रण्य साध्यसामानाधिकरण्यग्रहविरोधीति तनाव्याप्तिरत आह सपक्षविपक्षव्यात्तत्यस्य चेति। निश्चितसाध्यतदभावयद्वयात्तत्यस्य घेत्यर्थः । असाधारण्यस्येति । प्राची मते इत्यादिः। पक्ष इति । सप्त- भ्यधावछंदफत्वं तथा च पक्षावच्छेदेनत्यर्थः । तस्य सपक्षव्याप्त. त्यस्य । तथा च सुतरां विपक्षव्यात्तत्यस्य न तयात्वमतो न तमा. ध्यातिरित्याशयः । तेन मपक्षव्यावृत्तत्यमाप्रस्यैवानुमित्योपयि- फामायस्वरूपामावत्यादुमयव्यात्तत्वाभिधानस्य नासगतिरिति ध्येयम 1 नज्शानेति । साध्यसामानाधिकरण्यमानस्यर्थः । ताशा. मायः अनुमित्योपयिफसम्यन्धाभायः । अत्र हदो धूमपान धन्दरि- ·सध्यमिचारः। उच्यते । उभयकोटशुपस्थापकतावच्छेदकरूपव- एवं तत्त्वम् । तच्च साधारणत्वादि । -- पूर्वोक्तलक्षणानां यथोक्तरीसा यथामतं नाण्याप्यादिसम्भा- वना परन्तु तज्ज्ञानस्यानुमिसप्रतिवन्धकतया तेपा हेत्वाभासता- वच्छेदकत्वं न घटने, न घटतां किन्तेन, तेषां हेत्वाभासविभागमा- प्रोपयोगित्वादिसाशयेनाह उच्यत इति । सन्देहं प्रसंव साधा- त्यत्र साधारणेऽव्याप्तिः हृदवृत्तौ वर्तते यत् साध्याभाघवासयुक्तत्वं तस्य चन्हावभावात, फिश्च पक्षवृत्तित्वमवश्यं हेतुताघटकसम्बन्धेन चाच्यम्, अन्यथा पक्षधर्मस्वाभावस्य सम्बन्धान्तरण यत्पक्षवृत्ति तनिष्ठतया तसाव्याप्तितादयस्थ्यात, तथा च रूपं धूमवद्वन्हेरित्या- दावव्याप्ति सांगेन रूपवृत्त्यसिद्धरित्यस्तरस के चिदित्युक्त्या सूचित ॥ इति जागदीश्यां सव्यभिचारलक्षणपूर्वपक्षग्रन्थ समाप्तः । अथ सव्यभिचारसिद्धान्तः । . मनु यद्रूपत्ताशानमनुमितिविरोधि तम्यैय विभाजकत्वात् क्ष्यमा- पलक्षणस्य चाऽनयात्वादुच्यत इत्यादिकमसङ्गतम् अन्यथा प्रागुक्त- लक्षणासमपि सम्मक परित्यागानोचिस्स आह पूलित्यादि। यथाममिति । तेन सत्प्रतिपश्नोत्थापकान्वेनामाधारणस्य दूपय स्व- पक्षे माध्यसन्देहजनकत्याद्युक्तलक्षणस्य तबाध्यातायपि न क्षति । माध्यमशायकत्वेन दोपतामवलम्ब्यैव नलक्षणावतारादिति भावः । हत्यामासना अनुमितिविराधिता । विभागमात्रेति । अतिप्रसदस्य मूलतेच स्वतन्त्रेच्छाया इत्यादिना निवश्यत्वादिति भाव । घ.

·जागदाच्या हत्यामासवाद रण्यादिविशिष्टधर्मवर्गिज्ञानत्वेन हेतुता तज्जनककोटिद्वयोपस्थि- ति मति तु ताशधर्मज्ञानत्वमात्रणेसभिसाह उभयति । साध्य- सन्देहजनकेति प्रकृतम् । यथाकथञ्चित् कोटियोपस्थितिः स्मृ- सनुभवसाधारणी सन्देहजननी, नियामकन्तु साधारण्यादिविशि- 3. गुकं नित्यमणुवादित्यादौ धर्मिवाचफस्य प्रागुक्तपक्षधर्मनाशानप- 'दस्य त्यागे बीजमाह सन्देहमित्यादिना 1 तजनकोति । साध्यसन्दे- हजनकत्यर्थः । ताहशेति । साधारण्यादिविशिष्टधर्मशानवमात्रेणेत्य- थः । तथा च धर्मिणः फोटशुपस्थापकतावच्छेदकत्वाभावादेवन सत्रातिव्याप्तिरतः पक्षधर्मनापदं परित्यक्तमिति भावः । ननु वस्तु- गत्या साध्यतदभावोपस्थिति प्रति जनकत्व साध्यादिमत्त्वज्ञान- स्येनापीति तपातिव्याप्तिः तदुभयोपस्थितित्वावच्छिन्नं प्रति जनक- स्वं तु न साधारण्यादिावांशष्टधर्मज्ञानत्वेनापीत्यव्याप्तिरत आह साध्यसन्देहेति । प्रकृतमिति । प्रक्रमप्राप्तमित्यर्थः । तथा च स्था. शुवतदभावसहचारतोच॑त्वविशिष्टेदधर्मिकस्थाणुवसन्देहजन:-- स्थाणुत्वतदभावस्मृतित्वायच्छिन्नं प्रति स्थाणुत्त्वतदभावसहचरि- तत्वविशिष्टोर्द्धत्वज्ञानत्वंन हेतुत्यात स्थाणुत्वसाधारण्य तादृशोप- स्थितिजनकतावच्छेदफमिति तत्र लक्षणसङ्गतिः, एवमसाधारण्यपि मेयमिति भावः । नव्यमतेन व्याख्यातुमुक्तव्याख्यायामसम्भवं दर्शयति यथाकथञ्चिदिति । साधारण्यादिक्षानाधीना तदनधीना घत्यर्थः । विशेषणशानविधयैव सन्दहकोटयुपस्थितेरुपयोगादिति भावः । नन्वेवं कोटिद्वयस्य ज्ञानमात्रादेव संशय. स्यादत आह नि- पामफन्विति । तथा च स्थाणुग्वतभावसहारतोयत्वविशिष्टे- पंधर्मिकस्थाणुत्यसंशयं प्रति इदधर्मिकस्थाणुत्वतदभावसहचरितो. त्ववत्तानिश्वयत्येन हेतुत्वान्नातिप्रसङ्गः। विशिष्टान्तोपादानादसा- धारणादिधर्मवत्ताशानजन्ये स्थाणुत्वसंशये न व्यभिचारः । स्थाणु- स्वसाधारणोत्ववानयं स्थाणुन घेत्यंघ संशयोत्पादाच्च नासिद्धिः। अत एव स्वाथयोत्तरतृतीयक्षणवृत्तीत्यादिंदतुव्याख्यायां संशयस्य स्वजनकशाविषयीमूनसाभारण्यादिविशिष्टधर्मविश्यफत्वनियम:'

·सव्यभिचारः। १०६५ टचर्मवचाशनम्, अत एव धारावाही सन्देश इति मते तु धर्मिता- बच्छेदकविशिष्ट धर्मिणि यद्पविशिष्टज्ञानं साध्यसन्देहजनक त. दूपतत्त्वमेव वक्तव्यम् ।कोटिट्रयसहचरितलादिना ज्ञातस्य अर्ध्व- त्वादरुव॑वत्तादिना धर्मिणि ज्ञानमेव संशयजनकं न तु तदानीं साहचर्यज्ञानमपेक्षते इति नये तु यद्रूपविशिष्टत्वेन गृहीतस्य ध. मस्य धर्मितिताज्ञान तथा तद्वत्त्वमेव वाच्यम् । तच्चेति । . प्रत्यक्षालोकैप्युक्तः । अत एवेनि । कोटयनुभवस्यापि हेतुत्वादेपेत्य- थः । भम्यया साधारण्यादिविशिष्टधर्मिधीजन्यायाः कोटिस्मृतेरन्त. रोपेक्षायां सन्देहस्य धारावाहिकत्वं न स्यादिति भाव. । धर्मिते- न्यादि । किंचिद्रूपावच्छिन्नधर्मिताकयद्रूपावच्छिन्नप्रकारताफशानत्वं साध्यसन्देहजनकतावच्छेदकं तपस्वमर्थः। तत्र जनकत्व न स्व- रूपसम्बन्धविशेषःसाधारणत्याद्यभानपि ताद्रूप्येण पस्त्वन्तरावगा- हिम्रमादपि साध्यसन्देहादव्याप्तेः, किं त्वनतिरिक्तवृत्तित्यम्, न च साधारणत्वाद्यवच्छिन्न प्रकारताकत्वमानं तथेत्यतो भर्मिताकान्तम् । ताशावच्छेदकान्तराद्यघटितत्वेन विशेषणीयत्वाचन प्रमेयत्वा. दिधिशिएसाधारण्यादावच्याप्तिः । चक्तव्यमिति । उभयकोदयुप- स्थापत्यत्र मूले सशयरूपाया एवोभयकोटशुपस्थितम्रन्थकताभिने- तम्यादिति भावः । मतान्तरमाह कोटिद्वयेत्यादि । यदूपेण सहचारा. दिग्ग्रहाताप्येणैव धर्मिणि ज्ञानं सशगहेतुः अन्यथाऽतिप्रसङ्गादित्या- शयेनाह उर्ध्वस्वत्वादिनेति।तदानींसन्देहदशायामानथा चदन्धर्मिक- स्थाणुत्यसंशयं प्रति ऊर्ध्वत्वविशेष्यफस्थाणुन्धनदायसहचारगो- घरसस्कारायशिष्टेइन्धर्मियोध्यत्वनिश्चयवन हेतुत्यम् । अनाधार- पदिसंम्काराप्रयोज्यत्वन कार्यविशेपणाच न व्यभिचारः। न चव सहचारादिगोचरानुयुद्धसंस्कारदशायामपि संशयापत्तिः,सं- स्कारानुवोधकालीनझानव्यक्तीनामपि विशिष्य सशये प्रनियन्ध- फबापगमादिति भावः । नये स्थिति । तुकारोऽनासायाम् । सा- धारण्यादिविशिष्टधर्मवत्तानिश्चयत्वेन प्रागुत्तलघुरूपेण हेतुतामपे. कोण हतुतायामतिगौरवादिति भाषः । तथा साध्यसन्देह- १३४ ·जागदीश्याः हेत्वाभालवादे ननु अमाधारण्यं न साध्यनदभाववद्वयारत्तत्वम्, त्तिमतस्तथावा- सम्भवात् एककाटिव्याप्यस्येव एककोटिमद्वयात्तस्यापि धर्मस्य . बुद्धबिशेपदर्शनतया संशयविरोधित्वाच्च । सत्मतिपक्षे च पराम- जनकम् । तथा चोर्ध्वत्वर्मिफयद्पायच्छिन्नप्रकारताकसंस्कार विशिष्टमूर्धवादिनिश्चयत्वं साध्यसन्देहजनकतावच्छेदकं तद्रूप- घावमथः । इदं च संस्कारस्य स्मृतिमात्र तुताप्रवादमनुसृत्योक्तम् । यदा तु स्थाणुत्वादिसशयं प्रति इदंधर्मिकोर्ध्वत्वादिनिश्चयः स्थाणु- स्वतदभावसहचरितत्वनात्वसंस्कारश्च द्वयमेव घिनिगमनाविर- हाद्धेतुरिति पक्षस्तदा साध्यसंशयत्वावच्छिन्नं प्रति यद्पावच्छिन्न- प्रकारताकसंस्कारत्वेन यद्रूपावच्छिन्नप्रकारताकत्वनैव वा हेतुत्वं भद्रूपवत्त्वमेव वक्तव्यमित्यवधेयम् । तच्च साधारणत्वादीत्यस्यान- मगरमच विरुद्धान्येत्यादिमूल मन्त्रानो धत्तं तच्चेत्यादि । लक्षपान्तरमवतारयितुं साधारणत्वादीत्यत्रादिपदोपगृही. समसाधारणत्वं प्रतिलिपति नन्विति । वृत्तिमत इति । च शदोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादिकं दशाविशेषे असा. धारणं न स्यादिति भावः । ननु भवृत्तिगगनादिकमेवासा- धारणं भविष्यतीत्यत आह एककोटीति तथा च सदभावयद्वयावृत्तलनिश्चयदशायां साध्यसंशयविरोधिनः साध्य- घद्वचावृत्तवमवत्तानिनयस्यावश्यकरवान तस्य संशयजनकाचमि- त्यव्याप्त. । यद्यपि तृतीयव्यायायां नप दोपः संशयदशायामसा- धारण्यादिज्ञानस्य तधानपेक्षणात, तथापि गौरवादिदोपण तत्क- ल्पस्याऽनादयस्यात् नद्धर्मिणि यद्पावच्छिन्नवत्ताधानत्वेन संशयज. नत्वं तद्रवत्वमित्यादि फल्प एवास्थय इत्याशयन तव दूषण मिदं दत्तमान हव्यम् । ननु यथा साध्यपरामर्शाभाचचिशिष्टस्यैव माध्यामात्रपरामर्शम्य माध्यसंशयविरोधियमन्यथा साप्रतिपक्षि- गम्य माध्यमशयाउपपत्ते. तथा च साध्यामागवावृत्तधर्मय- सामानामायाशियस्य । साध्यानधावृत्तवर्मवत्ताशानस्य तथास्व. मित्युभयच्याहत्तधर्मयतावादशायां साध्यसंशयं याघमामाय - साध्य ·सध्यमिचारः। २०६७ " प्रामाण्यसंशयोत्तरमेव साध्यसन्देहात । नापि निश्चिासाध्यत- दभाववद्यारत्तत्वम् । तद्धि यत्र यत्र साध्यादिमत्तानिश्चयस्तगट- तत्वं, येन येन रूपेण यत्र यत्र तन्निश्चयस्तेन तेन तद्वारत्तलं या। आये सर्वाणि माध्यव्याप्यवन्ति साध्यन्ति सर्वाणि वा साध्यान्ति प्रमेयाणीसादिनिश्चये मामान्यतः पक्षेऽपि माध्यांदि- निश्चयादतथालमसङ्गः। द्वितीये तु विशिष्य पक्षे साध्यनिश्च इत्यतो शान्तासिद्धिमाह मत्प्रतिपक्ष इति । परामर्शयो प्रामाण्य- संशोत्तरमेव तम साध्यसंशयो न त्वगृहीतामामागयकयोरपि प- रामर्शयो सत्त्वे इत्येवकारार्थः । येनेत्यादि । यद्यद्धर्मावच्छिन्नविशे- प्यक. साध्यादिमतानिश्चय. तत्तद्धर्मायच्छिन्नव्यावृत्तत्वमित्यर्थ । साध्यव्याप्यन्ति सणि साध्यवन्तीति दोपस्य द्वितीयकल्पेऽय. विशिष्टत्वात प्रथमकल्पमानीय दूपणमाह सर्वाणि या साध्ययन्ति प्रमेयाणीति । साध्यवरवस्यावच्छदकत्यस्फोरणार्थ सर्वपदम् । तेन साध्यवांशे धर्मितावच्छेदकामावान्न द्वितीयबितर्कसाधारण्याम- स्यवधेयम् । सामान्यत साध्यव्याप्यवत्वावच्छदन । अतथात्वति । सानित्यादूघटादे. नित्याच गगनादेः व्यावृत्त शब्दत्वमिति ग्रहदि शब्दत्वादेरसाधारण्याभासत्यप्रसन पसव्यावृत्तत्वस्याऽग्रहादिति भार.। विशपत शब्दत्वाचच्छेदेन साध्यनिश्चयसत्वे शब्दत्वादिहे. तो. तदवच्छिन्नव्यावृत्तत्वाभावादेव नातिव्याप्तिरत उक्त विशिष्ये. ति । तथास्वापत्तिरिति । शब्दत्वस्यानित्यत्वव्याप्यतानिश्चयदशाया. मपि नित्याद्गनादरनित्याञ्च घटाद्वयावृत्तं शब्दत्वमितिज्ञानसम्मवा-- सदानीमसाधारणत्नापत्तिरिति भार । न च व्याप्तिज्ञाने अधिकार पात्तविशिष्शंशे साध्यनिश्चयात्तदवाछन्नव्यावृत्तत्वस्य च हेतात- भावान्नातिव्यातिरिति वाच्यम् । येन रूपेणेत्यत्राधिकरणत्वादिगि- नस्यैव रूपस्य प्रवेश्यत्वात् । अन्यथा अधिकरण माध्यरत् अधिः- फरणवृत्तिश्च हेतुरित्येवग्रहदशायामसाधारण्याव्याप्तिनसगात्त। सा- ध्यसामानाधिकरण्यादी साध्यादिमात्रप्रकारेणैव तदधिकरणस्य भानसम्मवाच्चेति भाव । शङ्कते नैष दोष इति । विशेष लक्षणस्य ·२०६८ जागदीश्याः हेत्वाभासवादे विनैव शब्दादिना साध्यव्याप्यत्वनिर्णयेऽपि तथालापत्तिः । नैप दोपो यादृशच्याप्तिग्रहे सति नासाधारण्यं तद्ग्रहाभावेन विशेपल- क्षणस्य साधारण्याभावविशिष्टस्य तद्ग्रहस्य चाभावेन सामान्यलक्ष: णस्य विशेषणादतिच्याप्तिनिरासाद, विशिष्टाभावादेव च साधार- ण्ये व्याप्तिभ्रमदशायां नाव्याप्तिरित चेत् । एवं ससेकेन व्याप्ती गृहीतायाममाधारणस्य न किञ्चिदपि प्रति सव्यभिचारित्वं स्या- द, स्याद्वा तदपि तत्तत्पुरुपोटतमसाधारणपवत, साध्यादिव्या- - ति । तत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यवत्तानिश्चयकालीनस्य तत्त- धर्मावच्छिन्नव्यावृत्तत्वरूपस्य असाधारणलक्षणस्यत्यर्थः । विशेष- णादतिव्याप्तिनिरासादित्यने अन्वयः । तद्हस्य तादृशव्याप्तिग्रह स्य । सामान्यलक्षणस्येति । साध्यसन्देहजनकतावच्छेदकधर्मव- स्वरूपस्य सव्यभिचारलक्षणस्येत्यर्थः । नाव्याप्तिरिति । साधारण व्याप्तिग्रहदशायामपि साधारण्याभावविशिष्टस्य व्याप्तिग्रहस्य कि- पयतासम्बन्धेनाऽभावानपायादिति भावः । सामान्यलक्षणे दोपमाह न किश्चिदिति । साधारण्याभावविशिष्टस्यैव व्याप्तिग्रहस्य तंत्र स. स्वादिति भावः । ननु तत्पुरुपीयव्याप्तिग्रहामावविशिष्टं साध्यस- न्देहजनकतावच्छंदकरूपवत्वं त पुरुषस्य सव्यभिचारत्वं वाच्यमत आह स्याद्वेति । तदपि सव्यभिचारस्वमपि । तथा च यत्र साधारणे हेतौ फस्यापि व्याप्तिनमो न जातः स कस्यापि पुंसः सव्याभिचारः असाधारण्यादेस्तदव्याप्यधर्मत्येन विभाजकत्वं वा न स्यादिति भा. वः। विशेपलक्षणे दोपमाह साध्यादिव्याप्यति । आदिपदाभ्यां सा. ध्याभावोपग्रहः । अव्याप्तिप्रसङ्गादिति । अनित्यत्वादिव्याप्यवद्वचा- वृत्तत्वस्य शब्दवादावभावादिति भावः । ननु साध्यव्याप्यवत्त्याव- च्छिन्ने साध्ययत्तानिश्चयदशायां सद्धेतोरसाधारणत्वामापि न क्षतिः तत्राऽसाधारणत्यम्रमादेव साध्यसंशयोत्पादादित्यतः तम्रम निरस्यति न होति । शब्दस्यानित्यत्त्यव्याप्यवत्तासन्देहदशायां शब्द- त्येप्यनित्यत्वव्याप्यचतितासन्देहस्यौचित्यावर्जितस्योत्पत्तरिति ·सध्यभिचारः। विरुद्धान्यपक्षवृत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधिसम्बन्धा- प्परत्वेन रूपेण साध्यादिमत्यनिश्चयेऽज्याप्तिमसगाचीन हिप- टोऽनियो घटाव्या शब्दत्वामनिवत् अनियत्वव्याप्यवतो व्या शब्दतमिति तहानी निश्चयः । अभिहितञ्च निश्चितसा- ध्यतदभाववव्याप्टत्तवं न संशयप्रगोजकं किन्तु साध्यतदभावाभ्यां सहचरितत्वमिव तत्सहचरिताभावमतियोगित्वम, व्याप्यकिद्धयोस्तु तत्त्वेन निश्चितयोदर्शने विशेषदर्शनशादेव न संशय हाते विभा- व्य लक्षणान्तरमाह विरुद्धान्येति । विशिष्टसाध्यहेतुसामानाधि- - भावः । ननु येन येन रूपेण साध्यवत्तानिश्चय इत्यत्र रूपं साध्यव्या- प्यवत्वादिभिन्न ग्राहमतो नोक्ताव्याप्तिरित्यत आह अमिहिनं चेनिा न संशयोगि । तथा च तदुपादायाऽसाधारण सव्यभिचारनिरु- पत्यन्धयो दुर्घट इति भावः । तरिक संशयप्रयोजकमसाधारण्य दुर्व- चमत आह किं चिति । तत्सहचरितेति | साध्यतदमाधाभ्यां सहन चरितो योभाय. तत्प्रतियोगित्वमित्यर्थः । तथ घन्हिसाध्यको धू- मादिसद्धनायतिप्रसक्तमतो न ताप्येणासाधारणस्य सध्यभिचार- त्वसङ्गतिरिति भावः । ननूक्तधर्मस्य सशयप्रयोजकत्ये साध्यव्या- प्यत्वेन तद्विरुद्धवन या गृहीतस्यापि हेतोर्मिणि निश्चये तत्र साध्यसंशयः स्यात्तदानीमपि ताशामावप्रतियोगित्वधीसम्मघा- दित्यकामनापि निश्चितसाध्यतदभाववद्वयात्तत्वमव तथा घाच्य- मत आह व्याप्येत्यादि । तस्येन व्याप्यत्वेन विरुद्धत्वेन चेत्यर्थ.. दर्शन इत्यस्य धर्मिणीत्यादिः । तथा च प्रतियन्धकान्तरसरवादेव तदानीं सन्देह इति भावः । लक्षणान्तर विरुद्धान्येत्यादिरूपम् । विरोधस्यापि विरुद्धान्यत्वात्ताप्येण सव्यभिचारस्यापत्तिरत्तो व्या. चटे विरुधान्येतीति। सतिसप्तम्या विरोधान्यत्वसमानाधिकरणस्य अनुमितिविरोधिरूपस्य योधसम्मवादाह अर्थत इति । सामामाधि- ·१०७० नागदीश्या हेत्वाभासवादे करण्यग्रहाविरोव्यर्थकमर्यतो विरोधिविशेषणम् । तेन साध्यमा- धनयोरमनिद्ध चित्वस्य परम्परामामानाधिकरण्यादीनाच नि- रामः॥पक्षपदञ्च धीममात्रपरम् । तथा च यद्धमित्तित्वं देतो, यते तत्र तत्रैवानुमितिविरोधि यद्रूपं तद्वत्त्वामियर्थः। साध्यव्याप- कीभूनाभावप्रतियोगवन्तु तथा, वाघप्रतिरोधौ तु धामविशेपित. सात न तादृशौ । सर्व साध्याभाववत् तद्व्याप्यबदेसादिकञ्च साध्यवत्वग्रहपिरोधित्वेन सामानाधिकरण्यग्रहविरोधि साध्यानु- फरण्यवाचिकाया अपि सप्तम्या:प्रकृते अधिकरणत्वमर्थ इति भाव । विरोधान्यत्वमुपेक्ष्य ज्ञानगर्भानुगतरूपोक्त फलमाह तेनेति । सा- ध्यसाधनयोरित्यस्य त्रिष्येवान्वय । आदिना साध्यसमानाधिक- रणभिन्नत्वादे परिग्रह । पक्षतानिशे वैयर्थ्यादाह पक्षपद चेति । याचप्रतिरोधयोारणार्थ तात्पर्यार्थमाह तथा चति । तथा च प्रत- हेतुकसाध्यानुमितिसामान्यविरोधिरूपयत्त्वमर्थ ! हेतो साध्याभा- चवदामित्वादिग्रह कुत्रापि तद्धतुफसाध्यानुमित्यनुदयात्साधार- पयादी लक्षणसङ्गतिरिति भाव । असाधारण्ये लक्षणं ग्राहयति साध्यव्यापकेत्यादि । तथा तद्धेतुसाध्यकानुमितिसामान्यविरोधि । हेतोस्तारशप्रतियोगित्वग्रहे फुनापि तद्धेतुकासाध्यकानुमित्यनुद- यान्मणिमन्त्रादिन्यायेनेच तद्हस्य तधात्वमित्यभिमान' । वस्तुत्तो यद्यद्धर्मिकपाशरूपविशिष्टमकतहेतुसत्तानिश्चयत्व तत्तद्धर्मिकत- साध्यतद्वयाप्यप्रकृतहतुमत्तानुमिनिम्नतियन्यकतानतिरिक्तवृत्ति ता- दृशरूपपत्र यद्धमिवृत्तित्वमित्यादेरयं इति साव्यध्यापकीभूनाभाव. प्रतियागित्वज्ञानस्य मणिमन्त्रादिन्यायेनाविरोधियपि तत्र लक्षण सुघटमेवेनि ध्येयम् । धार्मविशेपितत्वात् तत्तद्धर्मिकमाध्यानुमिति प्रत्यय पिरोधित्त्वात् । न तादृशौ न प्रतिहेतुफसाध्यानुमितिसा- न्यविरोधिनौ । ननु सर्व गगगनद्वाच्यत्वादित्यस्य वाध प्रतिपक्षे च गगनाभावयत्सवांदायतिव्याप्ति तस्यापि प्रकृतहेतुकसाध्यानुमिनि- सामान्यविरोधित्वादत आह साध्यययनहति । साध्यवत्वाशनह.

·सध्यमिवारः। १०७१ व्यावृत्ति - तेनैव रूपेण ज्ञातस्य प्रतिबन्धकत्वात परस्य तथैवोद्भावनाच्च लक्षणानुरोधेन प्रत्येकमेव हे- वाभासत्वम् । मितिसामान्यविरोधित्वं वा विशेषणम् । तेनैवेति । तेन अनुमिति- विरोधिना विपक्षनित्यादिना एवकारणानुगमक रूपं व्यवच्छिद्य तस्य हेलाभासतायच्छेदकत्वं निरस्यति देवाभासलक्षणानुरो- यद्य- त्यर्थः । तथा च विरोध्यसभागनेव तद्वारणमिति भावः । ननु सा. ध्ययत्वांश निर्मितावच्छेदफे साध्ययवृत्तित्वस्य ग्रहे सर्व सा- ध्याभाववदिति निश्चयस्य विरोधित्वं मानाभावः फिशिद्धर्मा. वच्छिन्नविशेष्यताकप्रहं मत्येव याधादिनिश्च यस्य विरोधिस्या- दत माह साध्यति । प्रकृतसाध्यकानुमितिसामान्येत्यर्थः । तेन सर्व गगनामावदित्यादिवोधस्य द्रव्यत्यादिप्रकारेण गगनानु- मितेरविरोधियपि न तातिव्यामिः । व्यभिचारादेस्त्वन्यह- तुझसाध्यानुमित्यधिरोयित्वादेव सग्रह इति भावः । पि सर्व गगनाभाधवदिति शानस्य घटो गगनयानित्यनु- मितिविरोधित्वाभावादनुमितिसामान्याविरोधित्वमस्त्यय, तथापि मणिमन्त्रादिन्यायेन तज्ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्यं समानविशेष्यतया या प्रतिबन्धात्वमित्याशयः। तत्पदेन त्रिनयानुगमधर्मस्य परा. मशे तज्ज्ञानत्यानिमित्यप्रतिबन्ध कायादसतिरतो विराधिन परा- मृशश्नाह अनुमितिविरोधिनेति । तदेव विवृणाति विपक्षेत्यादिना । गनु विपक्षवृत्तिवभिन्न स्वरुपानिद्धित्तरूपेणापि शानस्यानुभिति- प्रतिबन्धकत्वात्तनैवेति मूलमसङ्गतम्, एवं विपक्षवृत्तित्यादिप्रत्येक मिनस्यापि स्वरूपासिद्धत्वात्प्रत्यकमय हेत्याभासत्यमित्यादिमूलं तथत्यत आह एवकारणति । नेनैवेत्येवकारणेत्यर्थः । अनुगमकं रूपं स्यच्छिद्यति । अनुगमकरूपयत्तया ज्ञातस्यानुमिनिमतिबन्धाता- ·२०७२ जागदीश्याः हरयामासवादे यहा साध्यवन्मात्रवृत्त्यन्यत्वे सति साध्याभाव. वन्मात्रवृत्त्यन्यत्वम् । तेनासाधारणस्य साध्यतदभावो. पम्थापकतया दूषकत्वपक्षे नाव्याप्तिः । न चैवमाधिक्ये विभागव्याघातः, स्वरूपसताऽनुगतरूपेण त्रयाणामेकी- कृत्य महर्षिणा विभागकरणात् । न चैवं साध्याभाव- ज्ञापकत्वेन बाधप्रकरणसमयोस्तदज्ञापकतयान्येषामुपसं- धेनौत । तेनानुमितिविरोधित्वघोटतलक्षणकरणेन असाधारणस्य सत्प्रतिपक्षोत्यापकतया दुपणत्वपक्षेनाच्याप्तिरितरथा पुनरव्याप्ति- --- भावं प्रतिपापेत्यर्थः । तस्य त्रितयानुगमकरूपस्य । हेत्वाभास या. घच्छदफत्वम् अनु मतिविरोधितावच्छेदकत्यम् । तथा च विपक्ष- तित्वादिप्रत्यकरूपण ज्ञानस्याऽनमितिप्रतिबन्धकत्वाद्धत्वाभामलक्ष- णानुरोधेन तत्प्रत्येकस्यानुमितिप्रनिबन्धकनावच्छेदकत्वं प्रत्येका- पभिन्नन घितयानुगमकरूपेण शानस्यानुमित्यप्रतिबन्धफत्वान्न त्रित- थानुगमकरूपस्योन मिनिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमिनि तेनैवेत्या- दिमवलितमूलस्याऽर्थ इति भाव । विपक्षवृत्तित्वादिप्रत्येकधर्म- स्यानुमितिप्रतिबन्धकत्व न वस्त्यन्तरस्य लक्षणानुरुद्धमतो हेत्या- भासपद प्रायत्वा धत्तं हत्वाभासलक्षणानुरोधनति । इदन्तु चि- न्स्यते । पक्षवृत्तित्वाविशेषितस्य साध्यव्यापकीभूनाभावप्रतियागि- स्वादिमात्रस्य हेत्वाभासतावच्छेदकत्वाभावन तन्मात्रम्याऽसाधार ज्यस्वीकारो नोचित इति । ननु यथाश्रुतस्य तेनेत्यादिमूलस्य द्विती यादिलक्षणास्वरसव्यजकत्वे सन्दर्भविरोध. प्रथमत एवास्वरम द्भाव्य लक्षणान्तरावतारस्य साम्प्रदायिकत्वादन पूर्वलक्षणेऽस्वरस- व्यञ्जफनयैव व्याचटे तेनेत्यादि । माध्यतभावापस्थापकस्य निश्चि. तसाध्यतदभाववद्वयात्तत्वादरनमितिविराधिलासम्मयादाह स- प्रतिपक्षात्थापकतयोत । सत्प्रतिपक्ष पक्षधर्मिफसाध्यव्यापकीभू.

·सम्यभिचार। ग्रहः कुतोन कृत इति वाच्यम् । स्वतन्त्रेच्छस्य नियो- गपर्य्यनुयोगानहत्वात ॥ रेव । साध्याभावज्ञापकत्वेन साक्षात्साध्यवत्तानुमितिविरोधित्वेन ॥ साभावप्रतियोगिहेतुमत्तापरामर्श । तदुत्यापकया। विशेग्गशान. विधया तदनुकूलत्वेनेत्यर्थः । तेन साभ्यव्यापीभूनाभायप्रतियोगि- सामाघस्य पक्षधर्मनाघटितसत्प्रतिपक्षावनात्मकरनेपि न क्षति । अन्यथा मागुक्तलक्षणादरे । तथा च साध्यध्यापफीभूनाभावप्रति- पोगित्वरूपासाधारण्यस्थ साध्यसन्देहजनकतावच्छेदकरवाभावा. दाद्यलक्षणस्य तमाश्व्याप्तिरतो विरोधियधदिन द्वितीयं लक्षणमा. तिमिति भावः । याहशविशिष्टविषयत्वेन साध्याभावानुमिनिजन- करन ताहशविशिष्टत्वमेव साव्याभावशापकत्वं तश्च न बाघस्येत्यतो ध्याचरी साध्याभावेत्यादि । साक्षात्पदं साध्यामावावच्छेदकीभूत- धर्मवस्वस्य वारणाय ॥ इति श्रीजगदीशतालङ्कारविरचितायामनुमानदीधिति- व्याख्यायां सव्यभिचारप्रन्य. समाप्तः ।

·चिन्तामणेः साधारणः । तत्र साधारणत्वं न साध्याभाववद्गामित्वम् । सर्व- मनित्यं मेयत्वादित्यनुपसंहाय्ये भूर्नित्या गन्धवत्त्वादित्य- साधारणे संयोगादिसाध्यकद्रव्यत्वे चातिव्याप्तेः । अत एव न साध्यवत्तदन्यवृत्तित्वम् । नापि निश्चितसाध्यव- तदन्यवृत्तित्वम् । साध्यवदन्यवृत्तित्वस्य दूषकत्वेन शेषवैययात् । अत एवामुकेनायमनैकान्तिक इत्येवो. हाव्यते तत एव वादिनिवृत्तेश्व, न तु सपक्षगतत्वमपि । दीधित्याः साधारणः। सर्वमानसीमसादि सम्पदायमनुरुध्योक्तम् । अत एव ताव- ग्रेऽन्तर्भावयिष्पति । नापीति। निश्चिते साध्यवति साध्यवद्भिच, जागदीश्याः साधारणः । मनु मणिन्मते सर्वमनित्य प्रमेयत्वादिस्यादेलख्यत्यासत्रा- तिव्याप्त्यमिधानमसङ्गतमत माह सम्प्रदायति । ताविति । सर्वम- मनित्य प्रमेयत्वात् भूनित्या गन्धवस्यादित्येतावित्यर्थ । अग्रेसि- सान्ते । ननु निश्चितत्व यदि साध्यवद्भिन्नेप्यान्वित तदाऽनुपमहार्यो म्याधर्य इत्यादिनाने सपक्षगतत्वाशस्य सार्थकत्वशडा विरुध्य- त साध्यवद्रिश्नत्त्वनिश्चयाप्रसिद्ध्यैवानुपसहारितादशायामतिव्या- ·आगदीश्याः हेत्वाभासवादे अनुपसंहायों व्यावत्योऽन्यथा तस्यैतद्विशेषत्वापत्तिरिति चेत्, त्यज तर्हि तमधिकं ल्कृप्तेऽन्तर्भावात् । नापि स- पक्षविपक्षगतत्वम्, व्यर्थविशेषणत्वात् । विरुद्धो व्याव- दर्य इति चेन्न । विपक्षगामित्वस्यैव दूषकत्वे तस्याप्ये- तदन्तर्भावात् । अथ पक्षान्यसाध्यवत्तदन्यवृत्तित्वं सा- धारणत्वम्, तेन सर्वमनित्यं मेयत्वादित्यनुपसंहार्ये ना- तिप्रसङ्गः, न च व्यर्थविशेषणता, घटोऽनित्यो घटा- काशोभयवृत्तिद्वित्वाश्रयत्वादित्यनुपसंहार्य्यस्य विरुद्ध- स्यानैकान्तिकभिन्नस्य व्यवच्छेद्यत्वादिति चेन्न । दूषक- . वर्तमानवमिसर्थः । अनुपसंहार्य इति । साध्यवदन्यत्ति- त्वांशस्य तत्रापि सत्त्वादिति भावः । नापीति । इह सपक्षत्वं न निश्चयगर्भमतो नाभेदः। घट इसादि । इसस्य विरुद्धस्य, अनुपसं- हार्यस्प, प्रसिद्धस्य च विरुद्धान्तरस्य व्यवच्छेद्यत्वादिसर्थः । प्त्यसम्भवादतः तदनुरोधेन साध्यवन्मात्रान्वयितया निश्चितत्वं व्या- चष्टे निश्चिते साध्यवतीति । अत एव अनुपदं वक्ष्यति साध्यवदन्यः घृत्तित्वांशस्पेति । फेचित्तु निश्चितसाध्ययत्तदन्यत्वमित्यत्र तदन्यत्वं यदि निश्चितसाध्यवरवावच्छिन्नभिन्नत्वं तदा पक्षे साध्यसन्देहदशा- यां पर्वतो पहिमान्धूमादित्यत्र सद्धेतावतिव्याप्तिरतः साध्यवन्मा- घान्वयितया निश्चितत्वं व्याण्यातमित्यप्याहुः। ननु यदि सपक्षत्वं निश्चितसाध्ययस्य तदा पूर्वलक्षणाभेद इत्यत आह इति । तया च साध्पपत्तित्वे सति साध्यवदन्यतित्वमेय तस्यार्य इति भाषः । वह विपक्षत्यं निश्चयगर्भमित्यपि काचित्कः पाठः । भनुपसंहारि- सामान्यस्येय व्यापतनसमाये घटपक्षपोकादित्यपर्यन्तानुमरणानी- ·माधारण १०७७ ताप्रयोजकरूपभेदमन्तरेण भेदस्यैवानुपपत्ते. । साध्यव- वृत्तित्वे सति सर्वसाध्यवदन्यवृत्तिलमित्यपि न, व्य- विशेषणत्वात एकव्यक्तिकसाध्ये तदभावाच । एतेन हेत्वाभासान्तरव्यवच्छेदक लक्षणान्तरेऽपि विशेषणं व्य- र्थमिति । अन्वयतो व्यतिरेकतश्च सहचाराग्रहदशायामाहवां द्वित्तमनुपसं- हारीति मतेनेदमिसपि कश्चिद । चित्य संघपक्षफव्यभिचारिहेतोरेवानुएसदारितयोक्तस्य तथावा- योगाच्चैत्यनो मूलमन्यथा याजयति इत्यस्येति । तथा च इतिशब्दो लुप्तपष्ठीक इति भाव । दूरस्थमलक्ष्यताप्रयोजक विशेषणमामन्नी- करोति विरुद्धस्यतिभिनवगतसाध्यसहचारकत्व सति साध्याभाव सहचरितस्यैव प्राचीनमते विरुद्धत्त्वादिति भाव । न्यूनतामपाकर्नु पूरयति प्रसिसस्य च विरुद्धान्तरस्येति । साध्याभावव्याप्यात्मक- स्य गोस्वादिसाध्यकाश्वत्यादरित्यर्थ । व्ययच्छरमादिति । सर्च- मनित्यमित्यनुपसहायें पक्षान्यत्वाप्रसिध्या विरुद्धद्वये पक्षान्यसा- घञ्चित्वयिरहेण तेषा व्यावर्तनीयत्नादिति भाव । ईहश द्वित्वम् । भनित्यत्वसाध्यघटाकाशवृत्तिद्वित्वमित्यर्थ । व्याक्षित्रहानुकूलैक- धथुपसहाराभायदशायामुक्तद्वित्वस्यापि अनुपसहारिताया मणि रुव तद्न्य वक्ष्यमाणस्यादिति भाव । फेवलान्वयिधर्मावच्छिन्न- पक्षताफस्यैव हेतोरनुपसहारित्वाद्तद्वित्वमनपसहार्येच नेत्याधख- रस फधिदित्युक्त्या सूचित । इति जागदीश्या साधारणपूर्वपक्ष समास ।

·१०७८ जागदीश्याः हेत्वाभासवादे उच्यते । विपक्षवृत्तित्वं साधारणत्वम् । तन्मात्र- स्य दृषकत्वात् । विरुद्धस्यापि तत्त्वाज्ञाने विपक्षवृत्तिता- ज्ञानदशायां साधारणत्वम् । अन्यथा तस्य हेत्वाभासा- विपक्षेति । अत्र विपक्षलं साध्याभाववत्त्वम् । अनुपदमेत्र वस्तुगसा साध्याभाववचित्वेन साधारण इति मूल एव स्फुटत- रमभिधानात् । न तु निश्चयगर्भम, तज्ज्ञानस्याप्रतिवन्धकत्वात् । च वस्तुतो यत्र तन्निश्चयस्तदत्तित्वज्ञान प्रतिवन्धकम, रूपान्त- रेण साध्याभाववत्तया निश्चित रूपान्तरेण हेतुज्ञानेऽप्यप्रतिवन्धा- द,नचैकेन रूपेण तत्तथा, गौरवात् हेतुसाध्याभावयोः सामानाधि- करण्यास्फुरणेनाऽविरोधात् साध्याभावबचिहेतुरियादिशाब्द- ननु तद्धर्मिः निश्चयगर्भमिति । साध्याभाववत्तानिश्चयविशेष्यवृत्तित्व- मित्यर्थः तज्ज्ञानस्य निश्चयज्ञानस्य । फसाध्याभाववत्तानिश्चयात्मकतद्धर्मिवृत्तिताशानमेव विरोधि वा. च्यमित्याशङ्य निषेधति न चति । रूपान्तरेणेति । तथा च जलइ. दो निर्वन्हिः द्रव्यवृत्तिश्च धूम इति ज्ञानादपि धूमे वन्हिव्याप्तिधी. प्रतिवन्धापत्तिरिति भावः । न चेति । तत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यफ- साध्याभाववत्तानिश्चयात्मफतत्तद्धर्मावच्छिन्नवृत्तिताशानं न प्रति- बन्धक तत्तद्रूपमन्त व्याऽनन्तप्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवादि. त्यर्थः । ननूक्तगौरवं प्रामाणिकमित्यत आह हेत्यिति । तथा च दो नियंन्हिधुमश्च ह्रदवृत्तिः इत्यादिक्षाने हेतुसाध्यामावयोशि- ध्यामानात्तस्य विरोधित्वं न सम्भवतीति भावः । ननु साध्या. भावविशिष्टतत्तधर्मावच्छिन्नवृत्तिताशानमेव विरोधि घाच्यं तथा च नियन्हिह्वदत्तिर्धम इत्यादिशानमेव तथेति तत्र हेतुसाध्यामा- घसामानाधिकरण्याचगाहित्यमप्यक्षतमेयेत्यत आह साध्यामावय- त्तिरिनि । साभ्यशून्यवृत्तिरित्यर्थः । यथाथुते मतुयथैधिकरण ·साधारण.1 १०७८ न्तरतापत्तेः । उपाधेरसङ्कर एव । सर्वमनित्यं मेयत्वा- दित्यनुपसंहारी शब्दो नित्यः शब्दत्वात् भूनित्या गन्ध- ज्ञानानामप्रतिबन्धापाताच्च । यत्तु साध्याभावाशे निश्चयरूपं शे- पांशे संशयसाधारण साध्यभाववत्तित्वज्ञान प्रतिबन्धकम्, अ- न्यथा पक्षे एव साध्यसन्देहेन सन्दिग्धानकान्तिकत्वापत्तारति, यदाहुः न हि पक्षे पक्षसमे वा व्यभिचार इति।तनाव्याप्तिनिश्चये हेतौ व्यभिचारसंशयायोगाद, तदनिश्चयदशायाम् अनुकूलता- . धादिविशिष्टे साध्याभावस्य निश्चयसम्भवेपि नासङ्गत्यापत्ति । तार- शप्रत्यक्ष साध्याभावांरो धर्मितावच्छेदफस्यापि भानसम्मवासियत- विषयकस्य शाब्दस्याऽनुसरणम् । तथा च तादृशशब्दस्य प्रतियन्धक- स्वानुरोधात्साध्याभावववृत्तिताज्ञानत्वेनैव तथात्य न तु साध्याभा- धविशिष्टतत्तद्धर्मावच्छिन्नवृत्तिताज्ञानत्वेन, गौरवात् । न चैव निर्व- छिदवृत्तिधूम इत्यादिज्ञानस्य हदवृत्तित्वाशे भ्रमत्वग्रहेपि व्याप्ति- अप्रतियन्धापत्ति, फलयलेग विरोधितानपच्छेदफतप्तदर्थघटि- ताप्रामाण्यज्ञानस्याप्युत्तजकत्वादिति भाव 1 मिधमतमुपन्यस्यति परिवति । शेषाशे साध्यभावरवृत्तिमत्त्वांशे । अन्यथा साध्यामा- वस्त्यांशे निश्चयानपेक्षणे । पक्ष एवेति । साध्यस्य तदभाघस्य वा- ऽधिकरणे पक्षे वर्तत हेतुरिति ज्ञानस्य तदानीं सत्त्वादिति भाच । न हीति । प्रतिज्ञाया विषय अविषये वा सन्दिग्धसाध्यफे व्यभिचा- रधीन दोषायेत्यर्थ । पक्षताघटकसन्देहप्रयुक्त सन्दिग्धानकान्ति- फरल व्याप्तिनिश्चयशायामापाद्यत तदनिश्चयदशाया चा, नाद्य :- त्याइ व्याप्ताति । अयोगादिति । व्याप्तिनिश्चयेनैव तस्य प्रतिबन्धा- दिति भाव । द्वितीये स्वाद तदनिश्चयेति । व्यापत्यनिश्चयेत्यर्थ । व्याप्तिप्राहकानुकूलतर्कविनाकृतस्यैव व्यभिचारसशयस्य व्याप्ति- प्रहविरोधियमित्याशयनाह अनुशलति । जनु हेतुधर्मिपत्तित्व- ·१०८० जागदीश्या. हेत्वाभासवादे वत्त्वादित्यसाधारणश्च वस्तुगत्या साध्याभावववृत्तित्वेन साधारणोऽपि पक्षतादशायाम् उहावयितुं न शक्यत इत्युभयोर्भेदनोपन्यासः ॥ स्फूतों सन्दिग्धानकान्तिकत्वस्यष्टत्वात, हेतुसाध्याभावसामाना- चिकरण्यावगाहितयैव ज्ञानस्य व्याप्तिग्रहमतिबन्धकत्वात् अत एव पक्षः साध्याांतीरक्तपक्षधर्मातिरिक्तधर्मवान् मेयत्वादिसादयोऽनु- कूलतर्कविराहणो बाधपतिरोधयोरनवनारेऽपि पक्ष एव सन्दिग्धा- नकान्तकतया अपयोजका गीयन्ते, एवं वन्दिहानुकूलेयादयः शक्तिसाधका अपि । अन्यथा पक्षातिरिक्त सर्वत्र साध्यवत्तानि- प्रकारतानिरूपितसाध्याभावयत्त्वमात्रावच्छिन्नप्रकारताफानत्वेनैव ध्यभिचारज्ञानस्य व्याप्तिधीप्रतिबन्धकत्वात् साध्याभावघरवांशे सं- दायाकारस्य तस्य विरोधित्वं दुर्घटमत आह हेत्यिति । हेतुर्मिक साध्याभाघवृत्तित्वप्रफारफशानत्वेनैव व्याप्तिधीविरोधित्वं न तू. तरूपण, गौरवात, तश्च साध्याभाववत्त्यांशे संशयाफारस्याप्यक्षतम् । गनु हेतुः साध्याभावववृत्तिरित्याफारस्य साध्याभावधिशिएवै. शिध्ययोधस्यय लाघवेन व्याप्तिधीविरोधित्वात् साध्यस्य तदमा- घस्य वा अधिफरणे पक्षे वर्तते हेतुः इत्यादिसंशस्य तथात्यं दुर्घट• मत आह अत एवेति । पक्षीयव्यभिचारसम्देहस्यापि विरोधिया- देयेत्यर्थः । तथा च शब्दो नित्यत्यभिन्न पक्षधर्मातिरिक्तधर्मवान् प्रमे-. न्यादित्यादिहेतोरप्रयांजकत्यानुरोधेन गौरवमप्यास्मीयत इति मायः। भनयतारपीति । अवतारे तु तत एवाप्रयोजकत्वं सम्भाव्येतति मा. पः। पक्ष पवेति । पक्षातिरिक्त सर्वत्रैव साध्यनिश्चयादिति मायः । मर्यसमतमप्रयोजफरयमुफ्त्या म्यायमते तमाह एघमिति । यहिदा- हानुफूलाधिष्ठातीन्द्रियधर्मसमयायी दाहजनफरपादिस्यादयः शक्ति- सारमा मध्यप्रयोजफा गीयन्ते इस्यत्ययः । आदिना घायुः रूप.

·साधारणः। . गाद्रयाप्तिग्रहस्य दुरत्वादं पक्षविपक्षान्यतरवादिना सर्वत्र सत्यतिपक्षमसदाच । अथ साध्यतद्दसन्तान्योन्याभावगर्भव्यभि- चारपोरेकोपादानेऽन्यतराव्याप्तिः, साध्यवत्ताज्ञानमतिबन्धकज्ञान- विषयत्वनाभावद्वयानुगमेऽपि हेतुमति तादृशाभाववत्वस्य तादृशा- भावीत हेतुमत्वस्य ताशाभावे हेतु सामानाधिकरण्यस्य साध्यत. द्वदादौ हेतुममानाधिकरणतादृशामावतियोगित्वादेश्चामंग्रह इति चेत् । अत्र वदन्ति । प्रकृनताध्यसाधनसामानाधिकरण्यग्रहाविरो- घिनो ज्ञानस्य विषयतया . अवयव्याप्तिप्रहविरोधितावच्छेदक- खेन विभजनान्नाऽनंग्रहः । अविरोधिन इसन्तेन साध्यामसिद्धया- दीनां निरामः । यदि पुनरसन्तान्योन्याभावयारेकतरगर्भव्य- -- धान् स्पर्शववादित्यादेरप्युक्तकमेणैवाऽप्रयोजकत्वस्य परिग्रहः । अन्यथेति । पक्षीयव्यभिचारसंशयस्याऽविरोधिचे इत्यर्थः। ताश- पक्षीयव्यभिचारसन्देहस्य व्याप्तिग्रहविरोधित्वे प्रतिवन्दिमप्याह प. क्षेत्यादि । तथा च पर्वतो पन्हिमान धूमादित्यस्यापि पर्वतो न चन्हि- मान हृदपर्वतान्यतरत्वादित्यनेन प्रतिरोधः स्यात् पक्षे साध्यसन्देहे- पि हद एव तादृशान्यतरत्वस्य साध्याभावव्याप्यतानिश्चयसम्मवा- दिति भावः । साध्यवत्तंति। याहशाभाववत्तानिश्चयत्त्वेन साध्यय. ताग्रहविरोधित्व तादृशाभावत्वेनेत्यर्थः । तेन साध्याभावव्याप्यव- वृत्तित्व नातिप्रसङ्गः । अभावद्वयं साध्यतद्वतोरस्यन्तान्योन्यामा- घरूपं द्वयम्। तादृशाभाववत्त्यस्येति। साध्यतद्वारस्यन्तान्योन्याभाव. वरवस्येत्यर्थः । एवमाप्रमेयपि । असाह इति । नेपामपि व्यापक- तासानविरोधित्वन साधारणत्वादिति भावः । प्रकृतेति साध्यमाध- नयोयोरप्यन्वितम् । व्यतिरेकव्याप्तिग्रहविरोधिनोऽनुपसंहारित्व- स्य वारणार्थमन्वयपदम् । साध्यामसिद्धयादीत्यादिना हेत्वप्रसिद्धि- चिरोधयारुपग्रहः । ननु अपात्यन्ताभ्योन्याभाययोरेकर्धाटनच्याप्तः प्रवेशे अन्यरितसाधारण्ये अन्याप्तिः समानविषयकस्यैव ग्रह- १३६ ·जागदीश्याः हेत्वासासवादे , भिचारज्ञानस्य नान्यनरगर्मव्याप्तिग्रहविरोधित्वम् इसादिकं विभा- व्यने, तदा साध्यसामानाधिकरण्यघटितत्वेनान्वयव्याप्तयोऽनुग- मनीयाः, प्रातितिकरूपेणोपादाय वा तावदव्याप्सवगाहित्वं ग्रह- स्य वक्तव्यम् । साथ्याव्यभिचरितसामानाधिकरण्यस्य व्याप्ये प्र- सिद्धस्य हेतों विरोऽप्यतद्विशेष एव -। विशिष्टसाध्यसाधनवत्त्व- ग्रहाविरोपिनो ज्ञानस्य विपयतया व्यापकत्वग्रहविरोधितावच्छेद- करूपल वा विभाजकम् । शेपं पूर्ववत् । साध्यतद्वतोरसन्तान्यो- विरोधित्वादित्याशङ्कले यदि पुनरिति । इत्यादिकाम- स्वादिपदेनाऽत्यन्ताभावगर्भस्यापि साध्यात्यन्ताभाववत्तित्वस्य शानं न इतुमनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यरू- पात्यन्ताभावगर्भव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धक्रमित्याद्युपग्रहः । ननु सा- ध्यमामानाधिकरण्यघटितत्वं साध्यसामानाधिकरण्याभावस्या- पीति तद्ग्रहप्रतिवन्धकतावच्छेदके साध्यसामानाधिकरण्येऽतिव्या. तिरत आह प्रातिम्विकरूपैति । ननु साध्यवदन्यावृत्तित्वविशिष्टसा- ध्यमामानाधिकरण्यामावरूपायां व्याप्यत्वसिद्ध्यादौ अतिव्याप्तिरत भाह साध्योति । एतस्य साधारणस्य विशेषः । तथा च सोऽपि लक्ष्य पवंति भावः । व्याप्तिमपेक्ष्य व्यापक वस्य लघुवात्तद्गर्भ ल- घुलक्षणमाह विशिष्टसाध्यसाधगयत्त्वति । अनाऽविरोधिन इत्यन्तेन माध्यसाधनयारप्रमिद्धेस्तयारवृत्ति यस्य च व्युदासः । व्यापकत्व- प्रहत्यस्य माध्यमिकेल्यादिः । पूर्ववदिति । अत्रापि नानाविधानि व्यापकत्यान्युपादाय तायद्यगाहिग्रहो वाच्य इत्यर्थः । न च हेतुम. निष्ठाभावीयसाध्यतायच्छदफसम्यन्धावच्छिन्न प्रतियोगितानवच्छेद- फत्वरूपव्यापकताग्रह प्रति हेतुमग्निष्ठाभावीयप्रतियोगितायां माध्यतावच्छेदकसम्बन्चाबच्छंद्यत्वाभायोपि विरोभाति वृत्त्यनिया- मकमम्बन्धन माध्यतास्थले ताशाभावरूपायामसिद्धावतिव्यानि. निन याच्यम् । वृत्यनियामकमम्यन्धस्यापि प्रतियोगितायच्छेदफ- त्यापागात, साध्यताय सम्बन्धन प्रतियोग्यसम्बन्धिदेनुमत ·साधारण । न्याभावी साध्याभावव्याप्यादिन्यारत्तन साध्यवत्ताज्ञानविरो- धित्वेनानुगमय्य तत्र हेतुमामानाधिकरण्यामारग्रहपिरोधितं सा- ध्यवत्ताज्ञानविरोधिनि तादृशाभावग्रहविरोधिहेत्वाभासतावच्छेद- करूपत्वं वा तथा वक्तव्यमासाध्याभावव्याप्यादौ तु हेतुमामा- नाधिकरण्यादिकमविरोषित्वान्नाभासः। विरोधित्वं पूर्वोक्तदिशा- ---- एव चा सर्वत्र व्यापफचे निवेशादिति भाव । व्यापकताज्ञानस्या- तुमितिहेतुता खण्डयता नव्यानामते लक्षणन्तरमाह साध्याइनोरि- त्यादिना । व्याप्यादीत्यादिना साध्यव्यापकाभाचस्योपग्रह । व्याय: तेनेति । नात साध्याभावव्याप्यवत्वादिनिष्ठ साधनमामानाधिकर- ण्येलिप्रसङ्ग । ननु याशविशिष्टप्रकारकत्वन प्रकृतसाध्यवत्ताज्ञान स्वावच्छिन्न प्रति प्रतिवन्धकत्व तन्यमेवानमाध्यवत्ताज्ञानविरोधित মা যথা তাহা ফ্লাযী হাহায্য साध्यतावच्छेदकोशे प्रकृनसाध्यवत्ताज्ञानविरोधिनया तनिष्ठहतु- सामानाधिकरण्यतिव्याप्त्यापत्ते, एव च उशीयमान् द्रव्य- स्वादित्यनगृङ्गाभावनिष्ठद्रव्यत्वसामानाधिकरण्ये अव्याप्ति ऋद्ध- सामान्याभावस्य হানাঘাল ৰাক্রিন্থ प्रत्यविरों- धित्वात् ङ्गरत्ताज्ञानत्वावच्छिन्न प्र यव तस्य तथात्वात, एव धूमान्यधूमवान धन्हरित्यादौ घूमान्यधूमपत्तायुद्धित्वावच्छिन्न प्रति विरोधित्वाप्रसिद्धिरित्यतो लक्षणान्तरमाह माध्यवत्ताज्ञानविरोधि-- नीति । तथा चात्र साध्यवत्ताज्ञान प्रति चिरोधितामात्रनिवेशानो- কাঝনি , মহাগুরান্ত স্থাবিত্যা। হাতিয়ামাৰ ৰাম ताज्ञानविराधित्वेपि तनिष्ठहतुसामानाधिकरण्यस्य हत्यामासता- वच्छेदकत्वाभावादेव नातिव्याप्तिरिति भाव ताशामावति । है- तुसामानाधिकरण्यामावेत्यर्थः । साध्याभावच्याप्याद्- ताज्ञानविरोधित्वपि तनिष्ठ हेतुसामानाधिकरण्यस्य हेत्वाभासता- पच्छेदकत्यामानादेव नातिव्याप्तिरित्याह साध्याभावेत्यादि । अधि- रोधित्वात प्रकृतव्याप्तिग्रहाविरोधित्वात् । नाभासा नाभामपदाथ. तथा च प्रकृतव्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकत्वमेवात्र हेत्वाभासता. साज्यघ- ·१०८४ जागदीश्याः इत्वाभासवादे ऽवसेयम् । उपदर्शितविशिष्टव्याप्तिविरहो व्याप्यत्वासिद्धिरेवेति । घच्छेदकत्त्वमिति फलितम् । तेन धूमासमानाधिकरणकाञ्चनमय स्वाभावविशिष्टः पर्वतः काञ्चनमयवन्हिमान धूमादित्यादी साध्य तावच्छेदकांशे प्रकृतसाध्यवत्ताशानविरोधिनि फाञ्चनमयत्वाभावे धूमसामानाधिकरण्यस्याश्रयासिद्धित्वेन हेत्वाभासतावच्छेदकत्वेपि नातिव्याप्तिः तस्य प्रकृतहेतुसाध्यव्याप्तिग्रहविरोधित्वादिति ध्येय- म् । [इदन्त्ववधातव्यम् । पकव्याप्त्यवगाहिज्ञानविरोधित्वनिवेशे अन्यविधव्यभिचारेऽव्याप्तिः नानाविधव्याप्त्यवगाहिज्ञाननिवेशे सा- ध्यवत्ताशाविरोधिन्यसामानाधिकरण्यग्रहविरोधित्वविशेषणं व्यर्थ तस्मादेत्वाभासतावच्छेदकत्वमनुमितिजनकतावच्छेदकविषयताव- च्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपिनप्रतियन्धकतावच्छेदकत्वमेव तथा चो. क्तस्थले पक्षमहाविरोधित्वविशेषणेनैव वारण योध्यम् । नन्ववम- पि पर्वतः काञ्चनमयपर्वतवान् पर्वतत्वादित्यादौ साध्यतावच्छंदकां- शे प्रकृतसाध्यवत्ताज्ञानविरोधिनि काञ्चनमयत्वाभावे पर्वतत्वसामा- नाधिकरण्यस्य साध्याप्रसिद्धित्वेन व्याप्तिज्ञानाविरोधित्वात्तत्राव्या- तिरत आह घिरोधित्वमिति । विशिष्टसाध्यसाधनवतानहाविरो- धिनो शानस्य विषयतया यत्साध्यवत्ताग्रहविरोधिनि हेतुसामाना- धिकरण्याभावग्रहविरोधित्वं तदेव प्रवेश्यमतो नोक्तदोष इति भा. वः । के चित्तु ननु साध्यवत्ताशानस्य विरोधित्वं प्रतिबन्धकत्त्वं तश्च न साध्याभावादेरित्यव्याप्तिरत आह विरोधित्वमिति । तथा च सव्यभिचारलक्षणे अनुमितिविरोधिसम्बन्धाव्यावृत्तिरित्यत्र यथा विरोधित्वं विरोधिज्ञानविषयत्वं व्याख्यातं तथात्रापत्यिर्थः इ- त्यप्याहुः । ननु साध्याव्यभिचरितसामानाधिकरण्याभावस्यैतद्वि- शेपत्वात्तत्रान्तिमलक्षणद्वयाव्याप्तिः तम्य व्यापकत्त्वग्रहे साध्या- भावादिधर्मिकहेत्यसामानाधिकरण्यग्रहे चाऽविरोधित्वादत आह उपदर्शितेतिातथा चात्र फल्पे न तस्य लक्ष्यत्वमिति भावाव्यभिचा- रज्ञानाभावसहकृतं सहचारज्ञानं व्याप्तिग्राहकमिति मूलमनुसरतां प्राचां मतमाह व्याप्तीति । व्याप्तिग्रहस्य कारणीभूतो यः सहचार- ग्रहस्तस्सहकारी योऽभावः तत्प्रतियोगिज्ञानविपयत्यमर्थः । अत्र ·साधारणः। ध्याप्तिग्रहकारणहचारग्रहमचार्यभावप्रतियोगिग्रहविषयत्वेनाs- नुगम इसपि कश्चित् ॥ प्रतियोगित्वं निश्चयत्वानच्छिन्नं प्राधम । तेन व्याप्त्यभावव्याप्यव- रवादी नातिव्याप्तिः । व्याप्तिग्राहकमितिमूले संशयसाधारणेन व्य. भिचारज्ञानत्वेनैव व्याप्तिग्रहप्रतियन्धकत्त्वोपगमाच नासम्मयः । व्याप्तिाहविरोधिजिज्ञासाविषये फामिन्यादाचतिव्याशारणाय शा. नपदम् । अन्न व्याप्तिग्रहकारणीभूनाभावप्रतियोगिज्ञानविषयत्वाम- स्येव सम्यक् कृतं सहचारादिनिवेशनेन, न वा व्यभिचारज्ञानत्वमा- प्रेण प्रतिवन्धफत्वं निश्चयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वादिस्यखरस: कश्चिदित्युक्त्या सूचितः॥ যার খলীয়ানকয়নােহালমানাধিৰি व्याख्यायां साधारणप्रन्ध: समाप्तः।

·चिन्तामणः असाधारणः । सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तोऽसाधारणः । ननु सपक्षले न साध्यवन्मात्रत्वं, विपक्षावृत्तवृत्तिमतः साध्यवद्वृत्तित्व- निपमान, नापि पक्षातिरिक्त साध्यवत्वं, शब्दाऽनित्यः श- शब्दत्वादित्यादेव्याप्तिधीदशायामप्यसाधारणतापत्तेः, न चेष्टापत्तिः, वाधप्रतिरोधी विना व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञा- ताद मितिनियमादिति चेन्न । सर्वनिश्चितसाध्यवद्विपक्ष- .. दीधित्याः : असाधारणः। --०*०-- पाचां मतेनोत्तरयति न सर्वेसादि । सर्वेति विपक्षे- ऽप्यन्वेति । तेन साध्याभावन्यूनत्तेयुदासः । विपक्षत्वस्य निश्चयगर्भवात् भूरनिया गन्धवत्वात् निसः शब्दः शब्दत्वा- अथ जागदीश्याः असाधारणः । सर्वनिश्चितेत्यादेरने मणिकृतव दुपितत्त्वात्तदुत्तरत्वास म्भवादाह प्राचामिति । तेनेति । रूपं गुणो द्रव्यत्वादित्यत्र गुणत्वाभाववत्कर्मादिव्यावृत्तस्य द्रव्यत्वादेर्युदास इत्यर्थः । ननु विपक्षस्यपि सर्वस्य प्रवंशे भूरनित्या गन्धवत्त्वादित्यना. व्याप्तिः गन्धवत्वादेः साध्याभाववत्परमाण्वादिव्यावृत्तत्वाभावा- दत आह विपक्षत्यस्येति । तथा च भूत्वावच्छेदेन पक्षतायां पार्थि- ·असाधारण.। १०८७ व्यावृत्तत्वस्य तत्तात् । शब्दलानित्यत्वव्याप्तिग्रहे सति शब्दे साध्यनिश्चयानातिव्याप्तिः। न च घटोऽयमेतत्वा- दिति सद्धेतावतिव्याप्तिः, साध्यसन्देहदशायां तस्य हे- स्वाभासत्वात् ।यद्यपि भूनित्या गन्धवत्वादित्यादिवस्तुतः साधारणः, शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति विरुद्धः, शब्दो- ऽनित्यः शब्दत्वादित्यादिः सहेतुरेव, व्याप्त्यज्ञानस्य पु- रुपदोषत्वादित्युदाहरणाभाबादसाधारणो न पृथक् । तथा- पि पक्षतादशायां साध्यतदभावानिश्चयेन तस्य दोषत्वम्, अन्यथा पक्षत्वभङ्गप्रसङ्गात् । अथ सर्वसपक्षव्यावृत्तिरेव दोषो न विपक्ष- व्यावृत्तिरपि, तस्या अनगुणत्वात् प्रत्युत विपक्ष- दिसादौ नाव्याप्तिः । पृथिवी रूपवती रसादिसादौ जना- देनारमत्वभ्रमे पुनरसाधारण्यभ्रम एवेति मन्तव्यम् । तथापी- ति । पक्षत्व सन्दिग्पसायकत्वम् । चपरमाणोरनित्यत्वाभावानिश्चयानाव्याप्तिरिति भाव । साधारण- सकीण मुका विरुद्धमकीर्णमाह नित्य शब्द इति शब्दो नित्य इत्यु- तापानत्यत्वस्यापि कदाचित्सा यता प्रनीयतेत्यत मागव नित्य इति सा यस्पालेख । ननु क्षिति रूपवती रसादित्यादौ रसाद साव्य- बजलादिव्यावृत्तत्यनमपि वस्तुगत्या तद्वयावृत्तत्वाभावादव्याप्तिरत आह पृथिवीत्यादि । ननु सिध्यभायश्चेत पक्षता तर्हि तहशायामपि पशेमाच्याभारनिश्चयसम्भवात् पक्षमादशायामित्याद्यसङ्गतमत आह पक्षावमिति ।

·जागदीश्याः हावामासघादे गावृत्तवेन व्यतिरंकिनया परसाध्यसाधकमेवोपन्य. स्तं स्यात् । न च संशायकतया दोपत्वं तच्ची- भयव्यावृत्तत्वज्ञानादिति वाच्यम् । व्याप्तिग्राहकं सह- चारज्ञानं तदभावहारा सपक्षव्यावृत्तिमात्रस्य दोपत्वा- मतं दपयति अथेसादि । व्याप्तीति । तथा च खतो वगाक्षमत्वान्नाभासतम् उपाधिवदिति भावः । एकमिन्या- वृत्तत्वञ्च न सामानाधिकरण्यग्रहविरोधि धर्मान्तरे तत्सम्भवाद, अन्यथा मतारपि साध्यमाधनयोर्व्यतिरेकित्वं दोपाय स्याद । अयायं शङ्कितुरभिमायः, पक्षे साध्याभावस्य संशयो निश्चय श्चानुमितिविरोधी विरोधिविषयकत्वात् तत्मामग्री च विरो- घिसामग्रीलेन, तत्रादिमस्य सामग्रीपक्षे सव्यभिचारस्य देतोघेह. मतमिति । प्राचामित्यनुपज्यते । मूले सपक्षव्यावृत्ति मात्रस्य निश्चिनसाध्यवद्वयावृत्तत्वमात्रस्य । दोषत्वात् अनुमिति. प्रतिकूलत्यादित्यर्थः । ननु निश्चितसाध्यवढ्यावृत्तस्यस्य प्रतिकूल ये तस्यैवाभासत्वं किमित्युपेक्षितमतो दीधितिकदाह नया चेति । स्वत इति । अनुमितेस्ताकारणपरामर्शस्य वा साक्षात् प्रतिबन्धाक्ष. म-वादित्यर्थः । ननु परामर्श प्रत्येव साध्यसहचारांशे निश्चितसा. ध्यवयावृत्तन्वं विरोधीति तस्याभासत्यं दुरमत आह एफेति । साध्ययत्तया निश्चितयत्किञ्चिद्धर्मिव्यावृत्तत्वं चेत्यर्थः । तत्सम्भवात मामानाधिकरपयग्रहसम्भवात् । ननु तत्तद्धर्मान्तीवेणैव साध्य- सामानाधिकरण्यग्रहं प्रति निश्चितसाध्यवत्तद्धर्मिव्यावृत्तत्त्वस्य वि- रोयित्वात्तदोपत्य सुघटमत आह अन्यथति । सतोः समीचीनयोः । तथा च जलाद्यन्तर्भावेण भ्रमात्मकयन्हिधूमसहचारग्रहं प्रति चन्हिधूमयोजलादिव्यावृत्तवानं विरोधीनि तदपि वन्हिमान्धूमा- दित्यत्र दोष. स्यादिति भाय. । शनुिरित । साध्यसंशायफतया ·असाधारण । द्वितीयस्य तु प्रतिहतोः परामर्शः अतस्तयोराभामस्वम् । अत एवं सन्यभिचारलक्षणे पक्षचत्तित्वं विशेषणम् | साध्याभाववत्ति- स्वमात्र पुनरसिद्धिरेवेति विरोधान्यस्य परामर्शविरोधिनो रूपस्य तत्वादिति । मैवम् । बाघसंशयस्य मतिवन्धकत्वानगीकारातू साधारणधर्मवत्ताज्ञानस्य संशयसामग्रीवाभावात् सामग्रीत्वन मति- पन्धकवे हेत्वाभासत्वायोगाश्च । अन्यथा पक्षस्य साध्यतदभाव. चत्तियोयलादिमत्त्व सर्वत्र हेतावाभासी भवेत, तथा कामिनी- सपक्षविपक्षव्यायत्तत्वस्य दोपत्वं नचेत्यादिना मूलेनाशङ्कितरित्य- र्थ तत्सामनोति।साध्यामावस्य निश्चयसशययो सामनत्यर्थ । सामग्रीत्वेनेति । लिग व्यत्ययेन विरोधिनीत्यन्वय । आदिमस्य सा- ध्याभावसशयस्य । द्वितीयस्य साध्याभावनिश्चयस्य। सामप्रीति पूर्वेणा जय.। तयो. सध्यभिचारप्रतिहेत्यो । अत एवेति । साधार. ज्यादिविशिष्टतत्तत्पक्षचितानिश्चयस्यैव तत्तत्पक्षधर्मिकसा पसंश. यसामग्रीत्वादिति भावः । नन्वेव साध्यसशायकस्यैर सव्यभिचार- ये व्याप्तिग्रहविरोधित्वेन साध्याभावचवृत्तित्समधिकामास. स्या- दत आह साध्याभावेति । असिद्धिरेवेति। तस्य व्याप्य वासिनी निवेश्यस्वादिति भाव । अनङ्गीकारादिति । तथा च साधारण्यादि- विशिष्टहतुमत्ताज्ञानस्य विरोधिसामग्रीत्वेन अनुमितिप्रतियन्धकात्य दुर्घटमिति भाव । ननु साध्याभावशानसामग्रीचनव तस्य साध्या- नुमितिपिरोधित्व वाच्यमत माह साधारणेति । सामग्रीत्वाभावा- दिति सत्यपि तादृशाने विशेषदर्शनदशाया साध्यसन्देहानुत्पादा- दिति भाव । ननु प्रातयन्धकाभावादिसहतसाधारणधर्मव- ताज्ञान भवत्यव सशयसामग्रीत्यत आह सामग्रोवनति । अयोगा- दितियाशचिशिष्टविषयफायनानुमितिपिरोधित्व तस्यैव हत्वाभास- तारच्छदकत्वादिति भाव । अन्यथा सामग्रीत्वन प्रतिबन्धकत. पापि हेन्यामासत्य । सर्वत्रेति । सत्यसति चेत्यर्थ । आभासीभवे. दिति । असति बाधके पक्षधर्मिकताहशममयस्वादिमसामानस्यापि साध्यसन्देहमामग्रीत्वादिति भाव । साचनत्वादिकम्पीति । भा- ·जागदीश्या इत्याभासवादे त् । किञ्च शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्युक्त्वा निवृत्ते तावन्नेदमुद्भाव्यं न्यूनत्वेनैव वादिनिग्रहात् तदुद्भावने वादिनिवृत्तेश्व, न च न्यूनत्वे तदुपजीव्यम्, असाधार- ण्यव्यतिरेकेणापि तदुद्भावनात् । न च व्यतिरेकिप्रयोगे तदुपन्यासः, व्याप्तिपक्षतयोरप्रतिक्षेपेऽकिञ्चित्करत्वात जिज्ञासाप्रयोजकं तज्ज्ञानेष्टमाघनत्वादिकमपि । एवं विशिष्टस्यानुः द्भाव्यत्वं व्युत्पाथ केवलस्यापि सपक्षव्यात्तत्वस्य तथात्वं व्यु- त्पादयति किञ्चति । वाद्युपदर्शितदृष्टान्तस्य साधनवैकल्यन्तु ना- मामीभवेदित्यन्धयः । फामिनीजिज्ञासायाः साध्यादिमत्ताशानपिरो- यित्वेग कामिनीशान प्रर्मिकेएमाघनताज्ञानस्यापि विरोधिसामग्रीत्वे. यिराधित्वसम्भवादति भाव । वक्ष्यमाणदापस्य विशिष्ट इव के- घलेपि सपक्षव्यावृत्त ये सम्भवादाह एवमिति। विशिष्टस्य विपक्ष व्यावृत्तत्वसहिनस्य । तथास्वम् । अनुद्भाव्यत्वम् । मूले निवृत्त दान । धादिनीति शप । इदं सपक्षव्यावृत्तत्त्वरूपम् । हेतुमाह न्यून- वनवति । उदाहरणस्य दृष्टान्तशून्यत्वेनैवेत्यर्थः । तथा च शब्दो- जनत्य शब्दत्वादित्यादी अन्य युदाहरणे दृशान्तस्याभावादिति भा- घ । ननु न्यूनत्वस्य न म्वरूपना निग्रहस्थानप्रयोजकत्वमत आह उन्नावन इति । न्यूनत्योहावने एवत्यर्थः । तत् असाधारण्यम् । नथा चासाधारणत्वस्य न्यूनत्वप्रयोजकत्वमिति भाव । असाधा- रण्येति । तथा च व्यभिचारान्नाऽसाधारण्यस्य न्यूनत्यप्रयोजक- त्वामत्यर्थ । न चति । गतिरेफिप्रयोग व्यतिरेक्युदाहरणप्रयोगे। तथा च यो यो नियत्वभाववान्म शब्दत्याभारवान् यथा महाकाल इत्यादृणन्तमान न्यून वाभावादमाधारण्योद्भायनमिति भाव अप्रातक्षेप मप्रतिवन्ध । आकश्चित्कारत्वादिति । उपन्यासस्य फलर- - ·+- भसाधारणः। स्वार्थानुमाने च सर्वसपक्षव्यावृत्तिरेव दोष इत्युक्तमिति! साधारण्यम्, सपक्षान्तरकृतित्वेऽपि तत्सम्भवात् । उद्भावनन्तु तस्य निग्रहस्थानत्वाव, तद्विभाजक सूत्रस्थानुक्तसमुच्चायकचकारेण तस्प समुञ्चितत्वात्, उदाहरणस्याभासतापदर्शनायैव वा, आव- श्यकश्च माचां दृष्टान्तप्रयोग इति भावः । माभूत् परार्थानुमाने- ऽसाधारण्यं दोपः स्वार्थे तु स्यादत आह स्वार्थेति । हितत्वादित्यर्थः । ननु यत्र सरष्टान्तमुदाहरणं प्रयुक्तं तव न न्यून- त्वं परंतु निश्चितसाध्यवदृष्टान्तव्यावृत्तत्वमसाधारण्यमेव दोपति पश्चमपरिशिष्टानां मतं निरस्यति दीधिती घादीति । इप्टान्तस्य साध्यवत्तया निश्चितस्य । सपक्षान्तरोति । हेतोरनुपत्यस्तनिश्चित- साध्यववृत्तित्वेप्युपन्यस्तसाध्यवव्यावृत्तत्वसम्भवादित्यर्थ । तथा च सर्चसपक्षव्यात्तत्वं दुर्धटमिति भावः। नन्वेवमुपात्तहष्यन्तस्य साधनविकलत्वोद्भावनं विफलमत आह उद्भावनं स्विति । ननुप्र-- निशाहान्यादिद्वाविंशतिभिन्नस्य तस्य निग्रहस्थानत्वे मानाभाव इत्यत आह तद्विभाजफेति । हेत्वाभासाश्च ययोक्ताः इत्येवं निग्रह- स्थानविभाजफसूत्रस्थचकारेणेत्यर्थः । तत्रत्यचफारस्योक्तमात्रसमु- उचयार्यकत्येप्याह उदाहरणस्येति । तथा च या यः शब्दत्यवान सा- ऽनित्यो यथा घट इत्युदाहरणे यथाशब्देन शब्दयानित्यत्वयोरुपस्थि- तावनित्यो घटः शब्दत्ववानित्येवं शाब्दधीरनित्या घटो न शब्दत्वचा- नित्युद्भावनदशायां नोत्पद्यत इत्यपेक्षितान्वयसामग्रोवैधुर्यरूपमपा- फमेव तत्र निग्रहस्थानमिति भावः । ननु हटान्तस्य यदि न्याय टकत्वं तदा वाद्युद्भावितस्य तस्य साधनवैफल्यमसाधारण्यं वा नि- प्रहस्थानान्तरं घेति विचारणीयं तदेव तु मणिकारनेष्यते इत्यत आह आवश्यकश्चेति तथा च प्राचां मते सहटान्त पय न्याय इति भावः। असाधारण्यं सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वरूपम् । स्वायति । परसाध्या- सुगुणस्यापि विपक्षव्यावृत्तन्यांशस्य रात्रोपन्यासाभावादिति भावः। इति जागदीश्यामसाधारणपूर्वप..प्रन्य. समाप्तः । .

·१०९२ जागदीश्याः इत्यागासवादे उच्यते । शब्दत्वं साध्यवतस्तदभाववतश्च निवृ- त्तत्वेन ज्ञातमादयतिरेकितया वा पक्षे साध्यं तदभा- स्वमते सिद्धान्तमुपक्रमते उच्यत इति । अर्थादिति । व्यात. रेकिमुद्रया अर्थादुभयं साधयेत्, अर्थवशसम्पन्नमेवोभयसाधकत्वम् उभयसिद्धयनुकूलव्याप्सादिग्रहादिसर्यः । व्यतिकितया वेति पाठे अर्थात् अर्थापत्तिविधयेति परमतेन । एवञ्च पक्षधर्मतया ज्ञा- यमानो हेतुः साध्याभावच्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वज्ञानात् सा- ध्यस्य साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वज्ञानाच्च साध्यामावस्य साधनायोन्मुखो मिधो विरोधेन नैकाप साधयति । न च शन्दे निसत्वानियत्वसन्देहे तदुभयव्यापकत्वं शब्दत्वाभावस्य ग्रहीतुम- शक्यं व्यापकत्वाभिमतशब्दत्वाभावाभाववच्छब्दत्तित्वस्य निस- त्वानियत्वयोः सन्दिह्यमानत्वादिति वाच्यम् । तथात्वेऽपि ताश- अथाऽसाधारणसिद्धान्तः । व्यतिरेफितायामादित्यन्वयासम्भवात साधयदित्यत्रैव दित्यस्य प्रयोजनमाह अर्थावुभयं साधयेदिति। साधयेदित्यत्रार्था- पत्यंशस्यानपेक्षितत्वादपेक्षितांशं निष्कृष्याह अर्थवशसम्पन्नमिति । उभयसाधकत्वं साध्यतदभावोभयानुमितिस्वरूपयोग्यत्वम् ।न्यायः नये व्यतिरेकानुमित्यातिरिक्तापित्त्यनङ्गीकरणादाह परमतेनेति। स. मुदितग्रन्थार्थमाह एवं चति । साध्यस्येति । साधनायोन्मुख इत्य. प्रिमेणान्ययः । न चेति । वाच्यमित्यनेनान्वितम् । ग्रहीतुं निश्चेतुम् । अशक्यमिति। तथा च नित्यः शब्दः शब्दत्वादित्यसाधारणो न स्या- दिति भावः । व्यापकत्वेति । साध्यतदभावव्यापकत्वाभिमतो यः शब्दत्वाभावस्तदभाववादित्यर्थः। शब्दत्याभाषे वस्तुगत्या साध्यादि- ·असाधारण । १०.३ वञ्च साधयेत् अविशेपात, अन्यथा पक्षवृत्तित्वानुपप- त्तिरिति साध्यतदभावोत्थापकतया स्वार्थानुमानेऽमाधार- णो दोपः । सत्प्रतिपक्षे हौ हेतू तथा, अत्र त्वेक एवं- - संशयाभावदशाया तथात्वनिश्चये तदुभयव्यापकीभूताभावप्रतियो- गिशब्दत्ववत्वस्य शब्द प्रतिसन्धातुं शक्यत्वात् । स्वाश्रयपप्रती- सा प्रतीतस्य पौरभादरभावस्य पानीपपापाणादौ पृथिवीत्वतद- भावसहचारेण तदुभयव्यापकनाग्रहे तादृशाभावमतियोगिसौरभस्य चन्दनादौ परामर्श पृथिवीलादौ साध्ये तदसाधारण्यस्याऽतिमु- लमत्वाच । नन्वयं सत्मतिपक्ष एव व्याप्तेरन्वयानरूप्यत्तस्याव्या- पकत्वेनामयोजकत्वादिसत आह सत्मतिपक्ष इति । न चैवंविध- यापफत्वामावादभिमतेत्युक्तम् । सन्दिह्यमानत्वादिति । तथात्वे. पिशब्दे नित्यत्वसन्देहदशायां शब्दत्वाभावस्य साध्यादिव्यापक- स्वानिश्चयेपि । तयावनिश्चये शब्दत्वाभावस्य माध्यादिव्यापकत्व- निश्चये । तदुभयति । साध्यतदभावोभयेत्यर्थ । प्रतिस-धातुमित्यस्य शब्दे धर्मिणीत्यादि । शब्दमादिजातेराश्रय प्रतीत्येव प्रत्यक्षनियम- पि सौरभादे प्रत्यक्षे नाश्रयस्य भाननियम तथा च चन्दन पृथि- पीत्वाभावयन सौरमादित्यत्रैवासाधारणस्थले पक्ष साध्यसन्देहफा लेपि साध्यतभावव्यापकत्वग्रहो हेत्वभावस्य भवतीत्याह सा- श्रयमित्यादिना । तदसाधारण्यस्य सौरभाद्यसाधारण्यस्य । सतप्रति पक्ष एवेति । तथा च सन्यभिचारान्तर्गतत्वानुषपत्तिरिति भाव । ननु साध्याभावान्ग्यव्याप्तिविशिष्पक्षधर्मस्यैव सत्प्रतिपक्षत्वान साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वविशिष्टपक्षधर्मत्वस्य तथात्वमत आह च्याप्तरिति । गव्यापकत्वेनेतिाहदो धूमवान् जलयात स धूमाभाव- वान बहामाधादित्यत्र हेतुद्वयस्य व्यतिरेकव्यासप्रपि प्रतिपक्षत्या- सत्रान्वयव्याप्टेरनियामकत्वादित्यर्थ ।एयविधातासाध्यसाधकत्तया ·जागदीश्याः हेत्वाभासवादे ति तयोर्मेदः । असाधारणेन व्यतिरेकिप्रयोगे परस्य स- सपक्षव्यावृत्तत्वमात्रमुद्भाव्यं साध्याभावोत्थापकत्वात, न तु विपक्षव्यावृत्तत्वमपि, प्रतिकूलत्वात् व्यर्थत्वाच्च । यहा विपक्षव्यावृत्ततया साध्यमिव सपक्षव्यावृत्त- तया साध्याभावमपि साधयेदिति दृष्टान्ततया प्रतिब- न्धितया वा तदुद्भावनमपि । लक्षणन्तु सर्वसपक्षव्यावृ- त्तत्वम्, न तु विपक्षव्यावृत्तत्वमपि । व्यर्थविशेषणत्वा- त् । विरुद्धमप्यनेनोपाधिनाऽसाधारणमेव । अन्यथैतद्- वगमे विरुद्धत्वाज्ञाने हेत्वाभासान्तरतापत्तेः ॥ . भेदेन पृथगभिधानेऽतिप्रसङ्गः, स्वतन्त्रेच्छाया इसादेन्यकृतैवा: भिधानात् तदभावमाधके तत्साधकत्वभ्रमरूपाशक्तिविशेपसूचना र्थत्वाच । सत्प्रतिपक्षसव्यभिचारोभयलक्षणाक्रान्ततया उभयान्त- र्भावस्याऽविरुद्धत्वादिसपि कश्चित् । सर्वसपक्षेति । सपक्षः सा- घाडुपन्यस्तहेतोः साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वमसाधारण्य तदन्यतो: तादृशपक्षधर्मत्वं सत्प्रतिपक्ष इत्यभिधाने द्रव्य स्य हेतोः साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वं प्रतिपक्षो गुणादिहेतोस्तादृशपक्षा धर्मत्वं तु हेत्वाभासान्तरमित्यपि स्यादित्यर्थः तदुद्भावनगतं पार्थक्यस्य फलमाह तद्भावेति।तथा च शब्दो नित्यः शब्दत्वादित्यन नित्यत्वा- भावलाधक स्यैव हेनोनित्यतासाधकत्वभ्रमसुचनार्थ हेत्वैक्येनाऽमा. धारण्यप्रदर्शनमिति भावः । कस्यचित्सिद्धान्तमाह सष्यभिचार- त्यादि । मिथोविरुद्धाभ्यामेव विशेषधाभ्यां विभागस्य सम्प्रतिप. नत्याग्नदं युक्तमित्याशयन कश्चिदित्युक्तम् । सपक्षत्वं न निश्चितसा- ·असाधारण । १०२५ + ध्यवान् । पक्षचत्तिये सति साध्यव्यापकीभूनाभावमतियोगिल- मित्यर्थः । इदश्च साक्षादनुमिनिविरोधि, विरोधश्च साध्यासामा- नायिकरण्पादिरूपोऽन्वयव्याप्तिग्रहविरोधीते न साङ्कर्यशङ्कापि । साध्यममानाधिकरणन्तु नासाधारणम् । दशाविशेपे तद्भमस्तु पुरुपदोपो व्याप्य इव साधारण्यभ्रमः । नवीनाः पुनरेवं वर्णयन्ति । सामगीद्रयविरोधेन हेत्वमावस्य साध्यत- दभावव्यापकताग्रहविरोधोऽसाधारणस्य दूपकताबीजमातथा हि, त्तिमता हेतुना कचिदपि पतितव्यं तत्र चावश्यं साध्यतदभावयो- - ध्यनत्य निश्चयांशशानस्याविरोधियादतो व्याचष्टे सपक्ष साध्य- यानिति । साध्यपदावृत्ततामात्रस्य सत्प्रतिपक्षाक्षमत्यात प्रत्यति पक्षवृत्तित्वे सतीति। पक्षवृत्तिनाघटकसम्बन्धन साध्यत्तित्वसा. मान्यामाव पर साध्यवरावृत्तत्व वाच्यम, अन्यथातिप्रसङ्गात, एव च रूप जातिगुंगत्वादित्यत्राव्याप्ति साम न्यसमवेत वाप्रसि- देरतो व्याच साध्यव्यापकीभूत-यादि । साध्यवत्यावच्छेदेन व्या- वृत्तत्वस्यान्वयादेव ताशार्थलाभ इति भात्र । अत्र स्वहेतुकप्र- इनसाध्यविराध्यनुमित्यापयिव्याप्तिपक्षधर्मनाविशिष्टप्रकृतहतुत्ये तात्पर्यम.तन साध्यामावस्य माध्यदन्यत्वस्य अन्वयव्यातिविशिष्ट- प्रातहेतुनिष्ठपक्षवमत्वादी नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । ननूक्तरूपस्य वि. रोटिनत्वात्तनेत्र गतायनत्यत आह इद चति । तथा च प्रतिव न्धकमदादर पृथग भासत्वमिनि मात्र । असामानाधिकरण्यादी. स्यादिना माध्यव्यापकामावतियोंगित्यसाध्यसमानाधिकरणभि- नत्गदर्या परिमह । व्यातरेकव्याप्ती माध्यासामानाधिकरण्याप्रवे- शात् तद्ग्रहप्रतिबन्धकत्मालम्भवादन्तयेत्युक्तर । ननु दशाविशये सदाऽनत्य शब्दत्वादिल्यस्यापि असाधारणयात्तत्र चोक्तरूपस्या:- भानादव्याप्तिरत आ साध्येत्यादि । तदम निरतासाधारण्यन्न. म । पुरुषम्य दापोन तु हेतोष । नीना मिश्रादय । साम येति । हत्वभाषेध मिणि साध्यतमात्रध्यापकनानाहिकया सामन्योमिथा विरो- ·जागदीश्याः इत्याभासयादे स्न्यतरेण भवितव्यम् । न च तत्र हेत्वभावः सम्भवति, अतोऽवश्य- मन्यतराव्यापकत्वं तम्य, एवंविधविरोधधौन्ये साध्येनतदभावेन च हेखभावस्य सहचारज्ञान नैकतरनिरूपितामाप व्यापकतां ग्राहयति मिया विरोधात, विरोचिपरामर्शद्रयमिव साध्यतदभावौ, एवञ्च वृत्ति- मत्यविशेपितं हेतोर्यावद्विपक्षतपक्षव्यावृत्तवं वृत्तिमत्प्रतियोगित- विशेपितंवा हेत्वभावस्य पावत्सपक्षविपक्षटतित्वमसाधारण्यामति । धेनेत्यर्थः । बिरोधोऽनुपपत्तिः । गगनादेहेतुतास्थले तदभावस्य साध्य नदमायोभयव्यापकतामहे याधफाभाव इत्यत उक्तं वृत्ति- मतति । तत्र हेतुमति । तस्य हेत्वाभावस्य । पविधेति । उक्तव्यापकन्चयोरेवंक्रमेण विरोधधाव्ये इत्यर्थः । सहचारज्ञानमिति। विरुद्धस्थले सहचारभ्रमण व्यापकताभ्रमदर्शनात् तस्यापफतासा- मान्य प्रत्येव समानविशेष्यताप्रत्यासत्या तत्सहचारज्ञानं कारणमि- ति तु प्रागव मित्रैर्व्यवस्था पतमिति भावः । मिथ इत्यस्य व्यापक त्यप्राहकसामग्न्चारित्यादिः। साध्यतदभावौ । न ग्राहयतीत्यन्वयः। अत्तिगगनादेयांवत्सपक्षविपक्षब्यावृत्तत्वग्रहपि तदभावस्य साध्य तदभावोभयव्यापफतामहस्योत्पादादुक्तं वृत्तिमत्त्वविशेपितमिति । अत्र यावत्सपक्षविपक्षयात्तन्व न यावत्सपक्षविपक्षवृत्तित्वाभावः शब्दो जातिः शब्दत्वादित्यादौ हेतुनावच्छेदकसमवायादिसम्बन्धेन सरक्षविपक्षवृत्ति वायप्रसिध्याऽध्याप्तिप्रसङ्गात, किं तु यावत्सपक्ष- विपक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं तथास येव हत्वभावस्य साध्यतदभावी- भयसहचारस्य प्राप्तेरिति ध्येयम् । विशिष्टं चेदं प्रकृतहेतुना साध्य. तदभावयो. स्वार्थानुमानस्थले एव दूषणम् । परार्यस्थल तु यावत्स पनन्यावृत्तत्वमा दूषण नदप्रहादव हेत्वभावस्य साध्यनदभावव्या- पकताग्रहप्रनिवन्धात्।अतएवाऽसाधारणेन व्यतिरेकिप्रयोगे सर्वस- पशव्यावृत्तत्वमात्रमुगाव्यमिति मणिकृतव व्याख्यातमिनि ध्येयम् । नंनु शब्दोऽनित्य' शब्द यगगनान्यतरस्मादित्यादौ अन्यतरत्यरूपेण गगनस्याप्यसाधारणत्वं न च तत्र वृत्तिमन्वमित्यव्याप्तिरत आह तिदिनि । हस्थम् । यद्यादिपदान्तभावेण । तदेवाह शब्दत्य य.

·असाधारणः। पोजयन्ति च ग्रन्थमित्थम्, शब्दत्वं यदि साध्यतदभाववव्याहत्त. खेन तदुभयव्यापकीभूताभावमतियोगित्वेन ज्ञातं ज्ञानयोग्यं स्यात् तद्वत् स्यादिति यावत् तदा व्यतिरोकतया तादृशव्यतिरेकपति- योगिखेनाऽर्थात पक्षे तदुभयं साधयेत् तदुभयसहचरितं भवेद, ध्यापकाभाववति व्याप्याभावस्यावश्यम्भावात अतथाभावे पक्ष- - दीति । साध्यतभाववद्वयावृत्तत्वं यदि साध्यतद्भावचनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्वं तदा न तस्य साध्यतावसहचारापादकत्व साध्य- तदभावयोन्यूनवृत्ती व्यभिचारात अतो व्याचप्टे तदुभयेति । सा. भ्यतदभायोभयेत्यर्थः । ननु निरुक्तप्रतियोगितया शातत्वमपि सा. ध्यतदभावत्यधिकरणस्य न सम्भवतीति तत्र व्यभिचारतावस्थ्य- मत आह शानयोग्यमिति । निरुकप्रतियोगितया शानयोग्यपि ताशप्रतियोगितातिरिक्त दुर्यचमित्याशयेगाह तद्वत्स्यादिति । सा- ध्यतदभावव्यापीभूताभानप्रतियोगितावत्स्यादित्यर्थः । व्यतिरेफि- मात्रस्य साध्यतदभावसहचरितत्वाव्याप्यत्वात् तृतीयार्थहेतुत्वास- गतेयाचप्टे ताडशेति । साध्यतदभावव्यापकीभूतेत्यर्थ. वाकारशुन्य मूलमभिप्रेत्यदम । ननु साध्यतदभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगि- न. साधनस्य विभिन्नाधिकरणे तदुभयसाहचर्य न क्षतिकरमतः पूरयति पक्ष इति । शब्द इत्यर्थः । तत् उभयं साध्य तदभावं च । ननु साध्यतदभाचयारेफैकव्याप्तिधीसहकारेण शब्दत्वस्य हेतोः साध्यतदभाभयसाधकत्वमिष्यत एव संचरतो व्याचप्टे तदुभय- सहचरित भवेदिति । अत्र साध्यव्यापीभूनाभावप्रतियोगि स्या- साध्याभायसहचरित स्यात् इति प्रत्येकमेव व्याप्ति न तु विशिएमा- पादकम, दृष्टान्तासिद्धेरिति ध्ययम्। ननु पक्ष साध्यतदभाग्योाप- कीभूतस्य हत्वभावस्थाभाववानपि स्यात् सातदभावयोरभाववान स्यादत आह व्यापकाभायचत्तीति । अन्यथेतिमुलमधृत्वैव व्याचष्टे अतथाभाव इति । पक्षे हतोस्तदुभयमहचारतत्वाभाव इत्यर्थः । न्यूनतामपार्फतु पूरयति व्याप्तेर्वेति ! साध्यतदायव्यापीभूताभा- वप्रतियोगित्यरूपन्यतिरेफव्याप्त्यर्थः । ननु पक्षे तदुभयसहचरितं ·सागदीश्या. समासयाद धर्मनाया व्याऽनुपपतिः,नच तयाभायः सम्भवति, न या पार- नितं याधिना, सार माध्यतदभावोत्यापकतया तदुभयसि- दयनुकुलविरोधिव्याप्तिस्यग्राहकल्पांतरेकसहचारदयप्रदविपयतया अमाधारणो दोपो प्याप्तिदयग्रामतिबन्धाः । ननु यदि विरोधि- च्यातिदगं न गृह्यते तदा सत्मतिपक्षोच्छेदः गृहीतविरोधिन्याप्तिद-' यहेतुममुन्थत्वात् तस्पेसत आह मरमतिपक्ष इति । तत्र हेत्वोमि- चतयाधिकरणभेदेन तथा नः सम्भवति, अन पुनरेकस्मिन् हेती तदुभयग्रहो विरुद्ध इसधः । अत्र चेदं चिन्सम् । एवं सपक्षादेर्या: चचाविशेषणं व्यर्थम, दुपातायामनुपयोगात् व्यभिचाराग्रहमा- सयत्येय शदायमिनिटापति निरस्यति न चति । भापामाययोरे- फत्रासयनियमादिति भाषः। पक्षधर्मतानुपपत्तापिटापत्ति निरस्यति न येति । प्रत्यक्षन एय शब्दस्यांदनीः शब्दत्तियाघगमादिति मायः । यथाश्रुतेग माध्यतदभायोपम्पापफेस्यादिमूलेन साध्यतदमायव्याप्ति प्राहकसामग्रीद्धयविगंधस्यामाराव तदुभयतिव्याप्तिप्रहेति । सा. ध्यतदभायोभयव्यतिरंफव्यातिप्रहप्रतियन्धक इत्यर्थः । गृहीतेति । गृति विरोधिनाः साध्यतदभावयोग्यप्तिद्वयं ययोः ताशहेनुप्रयु. कत्वात् प्रतिपक्षस्यत्यर्थः । तथाप्रहः बिरोधिव्याप्तिद्वयग्रहः । या. यत्त्यं व्यर्थमिति । कचिदेवाधिकारण हत्यभाये साध्यादिसहचारस्य तम साध्यादिव्यापकताप्राहफत्वसम्मवादिति मायः। नन्वफसाध्या. दिति हत्वभावग्रह प्यन्यत्र तारातुमायग्रहदशायां हेत्वभाषस्य साध्यदिव्यापकत्याग्रहास्यश्यं इत्यभावस्य यावत्सपक्षादिवृत्तिस्व. मेव साध्यादिव्यापकताग्राहकं वाच्यमत आह व्यभिचाराप्रहति । तथा च व्यभिचारशानस्य स्वातन्त्र्येण प्रतियन्धकत्वादेव तदानी मुक्तव्यापकत्वाग्रहसम्भवादसाधारण्ये यावत्पदप्रवेशो व्यर्थ इति भावः । ननु न दयमव यावाचं किंतु हेत्वभावनि; सपक्षविपक्ष व्यावृत्तत्वमवासाधारण्य वाच्यमत माह वृत्तिमरवादीति । आदिना पृत्तिमत्प्रतियोगिकत्यापप्रह. । व्याप्तिहानति । साध्यतदभावोभय.

·असाधारणः। योपक्षीणत्वात् । वृत्तिमत्वादिविशेपितस्यापि चासाधारण्यस्य शानं न व्याप्तिज्ञानविरोधि, विरोधिविषयकवाभावात् उपदर्शित- विरोधस्य तच्छरीरेऽनन्तर्भावाच्च । व्यापकतयोरपि च न स्वतो विरोधः । उपदर्शितरीसा तदवधारणे चावश्यं व्यभिचारशानमेव प्रतिबन्धकम्, अत एव सत्यपि असाधारण्यशाने एकत्रानुकूलत- कवितारे भवति व्याप्तिधीरिति । एतेन ताशसहचारज्ञानं तुल्य. व्यतिरेकव्याप्तिशानेत्यर्थः। ननु वृत्तिमता कुत्रापि स्थातव्यमित्याधु- तक्रमेणाऽसाधारण्यं व्याप्तिग्रहविरोध्येवेति तज्ज्ञानं विरोधिविष- यकत्वेनैव प्रतिवन्धक भविष्यतीत्यत आह उपदर्शितेति । तच्छरीरे असाधारण्यशरीरे। ननु साध्यतदभावाभयव्यापकत्वयोरेक दि रोधाद्धत्वमावधर्मिकमिथोविरोधितदुभयसामग्रीत्येनेच निरुतासा- धारण्यज्ञानं ताशव्यापकताद्वयग्रह विरुध्यादत आह व्यापकत- योरिति । न स्वत इति । साध्यतदभावव्याप्रकत्वयोः परस्परामा- घानात्मकत्वादिति भाव' । ननु वृत्तिमत्प्रतियोगित्वे सत्यनित्यत्व- व्यापकत्वस्य नित्यत्वाव्यापकत्वेन तादृशनित्यत्वव्यापकत्वस्य चा- नित्यत्वाव्यापकत्वेन नियतत्वारसाध्यतभाचव्यापफरययो विरोधो- अधारणीय. इत्यत आह उपदर्शितरीस्येति । व्यभिचारक्षानमेवे- ति । व्यापकस्याभिमतस्य शब्दत्वाभावस्थामाववत्तया निश्चिते शब्द व्याप्यत्वाभिमतयाः सन्दिग्धतया व्यभिचारशानमेव शब्दस्यामाधे नित्यत्वानित्यत्वव्यापकताज्ञानप्रतिवन्धकमित्यर्थः । तथा.चासाधा- रण्यग्रहस्य तदुभयव्यापकनाधीविराधित्वे मानाभाच इति भावः । अत एवेति । यत एवासाधारण्यज्ञान न प्रतिबन्धकमत एव एकत्र साध्यस्य साध्याभावस्य वा व्यतिरेकच्याप्तावनुकूलतर्फावतारे ह- स्वभावस्य ताशव्याप्तिधोरुत्पद्यत इत्यर्थः । एतेनेति । पराप्तमित्य- न्वयः । ताहशेति । हेत्वसावधर्मिकसाध्यतदभावसहचारशानमित्य- थे । तीवतार इत्यस्यैफनेत्यादि । नास्तीति । सतर्फमहचाग्ज्ञान- स्याधिकवलत्वादिति भावः । तों न पल व्याप्त्यमादकत्वात फि तु ·११०० जागदीश्याः हेत्वाभासवादे पलविरोधिव्याप्तिग्रहसामग्रीवेन प्रतिबन्धकं तर्कावतारे पुनस्तुल्य- बलतैव नास्तीति परास्तम् । तर्कस्य व्यभिचारशङ्कानिवकत्वेनै- वोपयोगित्वात सामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकले हेत्वाभासत्वायोगाच्च । सत्मविपक्षे च विरोधिव्याप्यवत्तानिर्णयत्वेन प्रतिबन्धकत्वं न तु विरोधिसामन्त्रीत्वेन, वाघाचतारे त्वापाततः सत्मतिपक्षितत्वेऽपि बाधेन प्रतिहतोरव्याप्यत्वादिज्ञान एव साध्यानुमित्युदयादिति कृतं पल्लवितेन ॥ व्यभिचारज्ञानाभाव एव तथा, स चेदुभयत्र तदैकत्र तर्फसद्भावेप्यु- भयत्र व्याप्तिग्रहे वाधकामाव इत्यभिप्रेत्याह तर्कस्यति । ननु तुल्य- वलव्यभिचारसंशयसामग्रीत्वेन तादृशसहचारज्ञानं साध्यतदभाव व्याप्तिधीप्रतिवन्धकमेकन तर्कावतारे तु न तुल्यवलत्वं तर्कस्य व्यभिचारधीविरोधित्वादत आह सामग्रीत्वेनेति । अयोगाश्चेति । यद्विषयफत्वेन शानस्य विरोधित्वं तस्यैव हेत्वाभासत्वादिति भावः। ननु विरोधिनिश्चयसामग्रीत्वेन प्रतिवन्धकत्त्वेपि यथा सत्प्रतिपक्षस्य हेत्वाभासत्वं तथात्रापि स्यादत आह सत्प्रतिपक्षे चेतिाननु विरोधि व्याप्यवत्तानिश्चयत्वेनैव तत्र विरोधित्वे प्रतिहेतुना साध्यस्य याधा घतारेपि प्रकृतसाध्यानुमितिर्न स्यात् अस्माकं तु साध्याभावानुः मितिसामग्रीविरहादेव तदानीं न साध्यानुमितिप्रतिबन्ध इत्यत माह बाधेत्यादि । आपातत इतिायाधेन यावत्प्रतिहेत्वादायध्याप्य- त्वादिशानं नोत्पद्यते तावदित्यर्थः । प्रतिहेतुपरामर्शस्य प्रकृतानुमि- शिविरोधितायां तादृशहेतोरव्याप्यत्वज्ञानस्योत्तेजकत्वे मानाभाव: फुधाप्यक्लप्तत्यात्, अन्यथा हेत्वाभासलक्षणोक्तताशवाधनिश्चय- स्यैय तमोत्तेजकत्व किमित्युपेक्षितमित्यतो व्याप्यत्यादीत्यादिपदं प्र. तिहेतुपरामर्शस्या:प्रामाण्यलाभार्थम्। तेनाप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्ट- स्येय साध्याभावपरामर्शस्य प्रतियन्धकत्वादप्रामाण्यज्ञानदशायां च तदसत्त्यान्न साध्यानुमितिप्रतिवन्ध प्रति मावःअत्रेदं योध्यम् । भनु. मितित्यादेः प्रत्येकस्य प्रतियभ्यतावच्छेदकत्वे पक्षधर्मिफसाध्यय- ·असाधारण सानमितित्वावच्छिन्न प्रति पक्षधर्मिफसाध्याभावशानाव्यवहितपूर्व- चर्तिबुद्धित्वपर्ययसिनेन साध्याभाववत्ताज्ञानसामग्रीत्वेन प्रतिवन्ध- फत्वमुचित लिङ्गादिभदेन यहुविधै पक्षधर्मिकसाध्याभावव्याप्य- নিহথায় গান মনিছুখরি হয়ঞ্জায় साध्याभावशानस्योपगमेन तत्सामग्रीसम्भवात, पक्षधर्मिकसाध्या- भावशानाव्यवहितपूर्वत्व च स्ववृत्तिध्वसप्रतियोगित्यस्वसामाना. धिकरण्योभयसम्बन्धेन तादृशज्ञानवस्वम, अतो नाऽनुगमवातापि, स्वत्वस्य परिचायकत्वात्तप्रति निबन्धकारानुयायिन । इति श्रीजगदीशतकालङ्कारकतायामनुमानदीधिति- व्याख्यायामसाधारणमन्ध समाप्त ।

·चिन्तामणे: अनुपसंहारी। अनुपसंहार्यो नाऽसत्सपक्षविपक्षः, सिद्धयसिद्धि- विरोधात् । नापि केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नपक्षकः, केव- लान्वयिसाध्यकस्य सद्धेतुत्वात् व्यतिरेकिसाध्यकस्य तु साध्यतदभाववद्गामित्वेन साधारणत्वात् । अन्यथा संशयाहेतुत्वेनाऽनैकान्तिकता न स्यात् । सर्व क्षणिक सत्त्वादिति साध्याप्रसिद्ध्या व्याप्यत्वासिद्धमपार्थकं वा, दीधित्याः अनुपसंहारी। केवलान्वयीसादि । सद्धेतुत्वं साधारणत्वञ्च केवलान्वयिनः साधनस्य, व्यतिरेकिणस्तु भागासिद्धत्वं साधारणत्वं विरुद्धत्वच जागदीश्याः अनुपसंहारी। गनु सर्वस्य पक्षतायां फेवलान्वयिसाध्यकस्यापि घटत्यादेन सखेतुत्वं मागासिद्धत्वादेव धन्हादिव्यतिरेफिसाध्यकस्यापि धूमज- लत्यादेन साधारण्यं सम्भवति, तथापि सर्वत्र व्यतिरेफिसाध्य- फस्थले द्रव्यत्यादेन तथात्वसम्मयः किं तु कंवलान्वयिन प्रमेय. त्वादेरेवेत्याशयेन फेवलान्वायन इत्युक्तम् । न्यूनतां परिहर्तुमाह व्यतिरेफिणस्त्विति । साधनस्येत्यनुपज्यते । यथासम्भवमिति ।

·साध्यप्रसिद्धौ तु साधारणमेव । न च पक्षान्यसाध्यव- त्तदन्यवृत्तित्वं पक्षातिरिक्तसाध्याभावववृत्तित्वं वा सा- धारणत्वम, व्यर्थविशेषणत्वात् । न च विरुद्ध विशेष. णस्य व्यावर्त्यमित्युक्तम् । नाप्यत्यन्ताभावप्रतियोगिसा- ध्यकले सति केवलान्वयिधविच्छिन्नपक्षकत्वम्, सर्व- यथासम्भवं बोध्यम् । नापीति । केवलान्वयिसाध्यकवारणाय स. सन्तम् । व्यतिरेकिमाध्यकसद्ध तुवारणाय केवलान्वयीयादि । पक्षवं साधकबाधकमानशून्यत्त्वम् । केवलान्वयिसाध्यकऽपि वा- सर्वस्य पक्षतायां केवलान्वयि साध्यं चेत्तदा व्यतिरेफिणः सा- धनमात्रस्यैव भागासिद्ध व्यतिरेकि वह्यादिकं साध्य वैत्त- दा द्रव्यादेः साधारणत्य जलत्वादविरुद्धत्वं धूमादेः सद्धेतुत्वं तु नाशङ्कनीय, भागासिद्धित्येनंच तथात्यायोगादिति भावः । फेव. लान्वयिसाध्य कति । व्याप्तिनिश्चयदशायां तस्याप्यलक्ष्यत्वादिति भा. घः । सद्धेतुन्वं निश्चिनव्याप्तिकत्वं तेन धूगसाध्यकचन्ह्यादपि गृ- हीतसाध्यसहचारस्याऽधारण न्यूनावम् [नु विरुद्धवारणाय सपक्षवृत्तिन्यमिवानुपमहारिवारणाय पक्षान्यत्वमपि साधारण्यल- अमावशेषण देयमेवेत्यत आह मूले न च विरुद्धमिति । उक्तं सा- धारणग्रंधानथाव दृष्टान्नासिद्धिरिति भाव.]अन्यत्र पक्षत्वं यदि स- दिग्धमाध्यकत्वं तदा सर्वत्र साध्यसन्देहदशायर्या फेवलान्यायिसा- ध्यस्याप्यनुपसहाग्विात्तद्वारणाय सत्यन्तानौचित्यमत आह पक्ष. त्वमिति । मियभायमानभ्य पक्षनास्य व्यतिरेकच्याप्तिमत्तया निश्चि. नस्यापि वन्धादिसाध्याधूमादरनुपमहारित्वापत्तिरतो बाधकमा- नवेश. । तथा च कुत्रापि साध्यतदमाययोरनिश्चयदशायाम गनु- पसंहारित्वमिति भयः । ननु बाधकमान साध्याभावस्य निश्चयः समाचारलान्ययिनागावाप्रसिद्ध्यः विशप्पदलनेन तत्साध्यफस्य ·११०४ जागदीश्याः हावाभासयादे र्वमभिधेयं मेयत्वादित्यत्र विप्रतिपत्त्या पक्षतादशायां पक्षे साध्यानिश्चयेनाऽनुपसंहारिण्यव्यापकत्वात् । अथ पक्षा- तिरिक्ते व्याप्तिग्रहानुकलाप्रतीतसहचारोऽनुपसंहार्यः, धकमानामसिद्धिरुक्कैवेति न ससन्तवैयर्थ्यम् । निश्चितसाध्याभा- ववत्तन्मात्रत्तिवे त्वसाधारण्यं विरुद्ध इति साधारण्यायग्रहदशाः यामप्ताङ्कर्यमिति वा हृदयम् । अव्यापकत्वादिति । सहेतुत्वश्च व्याप्तिनिश्चयदशायामेवेति भावः । अथेसादि । पक्षातिरिक्ते न प्रतीतो निश्चितो व्याप्तिग्रहानुकूलोऽन्वयेन व्यतिरेकेण वा सह- सङ्कगदुक्तरूपं घारणसम्म सत्यन्तभागो व्यर्थ इत्यत आह फेवलौति । पक्षधर्मिक- साध्यवत्ताग्रहविरोधिमानमेव बाधकमानं तश्च साध्यादी पक्षवृत्त्यत्य- न्ताभावप्रतियागित्वाद्यवाहिनिश्चयरूपमेव सुलभमिति पक्षताया- मुकत्यादिति भावः । ननु साध्याभावववृत्तित्वलक्षणसाधारण्य- साध्याभाववन्मात्रवृत्तित्वलक्षणविरुद्धत्वयोरन्यतरेण मानुपसंहारित्वमत माह निश्चितेति । तथा चानुपसहारितादशा. या साध्याभावस्य कुत्राप्यनिश्चयान ताभ्यां सङ्कर इति भावः । नन्य साधारण्यादेनिश्चयगर्भत्वे नित्यदोपता न स्यादत. कल्पा- न्तरमाह साधारण्याद्यग्रहेति । तथा च साध्याभावववृत्तित्वादेरेव साधारण्यादित्वाप न क्षतिः ज्ञानसार्यादेवानुपसहारिणः पृथः कादिति भावः । ननु सर्चमभिधेयं प्रेमयत्वादित्यतस्यानुपसंहारत्वे फेवलान्ययिसाध्यफस्य सद्धेतुत्वादिति प्रागुक्तमूलासङ्गतिरत माह सदेतुत्वं चति । अन्यथा लक्षणस्थसत्यन्तदलस्यैव व्यर्थतापत्तेरिति भाव. 1 अप्रतीतेत्यस्य विशेषणत्वात्तदेव पूर्व निपात्य योजयति पक्षा• तिरिक्तत्यादिना । अनुपसहारितादशायामपि संशयात्मकसहचार प्रतीतिरस्त्येवंत्यत माह न निश्चित इति । व्याप्तिग्रहानुकूलत्यनुगता. जिसस रा प्रदर्शयति अन्ययेन व्यतिरेफेण येति । ननु पक्षे गृही- ·मनुपसंहारी। यदि च पक्षे व्याप्तिग्रहः कथञ्चित्तदा शब्दोपदर्शितव्या- प्तिकानुमानवदभेदानुमानवच सद्धतुरेवेति चेन्न । तत्रैव सहेतावतिव्यातेः, सर्वस्य पक्षत्वे पक्षातिरिक्ताप्रसिद्धेः, चारो यस्य स तथा । सद्धतुरेवेति । तथा च लक्षणे पक्षातिरिक्त पदं सहचारग्रहस्थलमात्रोपदर्शकं न तु विशेषकमिति । विशेषक- स्वाभिप्रायेण दपणद्वयमाह तत्रैवेयादि । असाधारणे सपक्षव्या- हत्ते पक्षतादशायां शब्दोऽभिधेयः शब्दतादियादी जलं नि:स्नेह तव्याप्तिफस्य सतुत्वेपि पक्षादन्यत्राऽनिश्चितसाध्यसहचारत्यरूप- मनुपसंहारित्वं तपातिव्याप्तमेवत्यतो भावार्थमाह तथा चेति । स्थलमात्रेति । मात्रपदं कृत्स्नार्थकमान तु विशेषकमितिान विशेषस्य पक्षादन्यत्वस्य प्रापफमित्यर्थः । तथा च पक्षेऽतिरिक्त चंति द्वन्ध- समासो निरुक्तिकतामभिप्रेत इति नातिव्याप्तिरिति भावः। नन्वेवं सचेत्याधुत्तरमूलासङ्गतिरत आद विशेषफरवति । पक्षातिरिक्तपद- स्य पक्षादन्यत्वरूपस्य विशेषस्य प्रापफरयाभिप्रायेणेत्यर्थः। तथा च पक्षादतिरिक्तः पक्षातिरिक्त इति तत्पुरपाभिप्रायेण दूपणमिति भा- यः । ननु शब्दो नित्यः शब्दत्वादित्यसाधारणस्थले भयं गौरश्यत्वा- दितिविरुद्धस्सले च घटाधवच्छेदेनैव व्याप्तिमहानुकूलव्यतिरेफस- हवारस्य प्रतीतिसम्मवानातिन्याप्तिरतः स्थलान्तरे तामाद असाधा. रण इत्यादिना । सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वं यद्यसाधारण्यं तदा विपक्ष- स्याप्रसिधयव नातिव्याप्तिरतो व्याचष्टे सपक्षव्यावृत्त इति । निश्चित. साध्ययद्वयावृत्त इत्यर्थः । पक्षताविरह पक्षातिरिक्तपदाथांप्रसिद्धयय नातिव्याप्तिरतः पूरयति पातादशायामिति । शब्दत्वादित्यादाविति। अतिव्याप्तिरित्यन्वयः। पक्षातिरिक्त कुत्राप्यन्ययता व्यक्तिरेफतो धा सहचारस्य सत्राप्रतीतेरिति भावःसाध्ययग्यवृत्तत्यमेवाऽसाधार- अयं तदाप्याह जलमित्यादिनामित्रनिःस्नेहत्वं स्वयदन्यत्वं स्नेहय- ·विप्रतिपत्तिविषयमात्रवृत्तित्वम्, केवलान्ययिसाध्यके अन्यातेः, सर्वस्य पक्षत्वे मात्रार्थाभावादिति ॥ . ट्युपस्थापकत्वादौ साध्योपस्थापकलायंशस्य व्ययस्वादिसर्य इसाहुः । विमतिपत्तिः पक्षे साध्याभावप्रतीतिः साध्ये पक्षनिष्ठा- भावमतियोगित्वमतिपत्तिर्वा, आधे केवलान्वयीति । साध्याभा- यामसिद्धथा अव्याप्तिरिसर्थः । उभयत्र सर्वस्येति । अतिव्याप्ते- रिति पाठे तन्माषटत्तित्वं तत्त्वव्याप्यत्तिकत्वं तदितराष्टचित्र वा, आधे केवलेति । इदच पयाकयश्चियाप्तिग्रहदशायाम् । दि- तीये सर्वस्येति ॥ स्यैव सम्यक्त्वे प्रत्ययांशस्य व्यर्थत्वादिति भावः । साध्यापस्थाप- फत्वादीत्यादिना साध्याभायोपस्थापफरवांशस्योपप्रहः । व्यर्थत्यादि- ति । अयं हेतुरसाधकोऽनकान्तिफत्वादिन्यत्न साध्यसन्देहजनक- साध्यतदभावोपस्थापकपक्षधर्मतासानविषयस्वरूपानकान्तिकत्वहता साध्योपस्थापकत्वाघशस्य व्यर्थत्वात् साध्यसन्दहजनकसाध्यामा- घोपस्थापकेत्यादेः साध्यसन्देहजनफसाध्योपस्थापफेत्यादेच वा ई- तो:सम्यक्त्वात् तथा च प्रत्येकरूपाणामियाऽनुगतरूपस्याप्यसाधा- स्वानुमापकत्वं दुर्घटमिति भावः । अयं हेतुरसाधकोऽनुपसहारिवा- दित्यत्राऽगृहीतसहचारफत्वहेतौ भिन्नधर्मिकत्याद्वयध्यशन ना- स्तीत्यस्वरसः केचिदाहुरित्युक्त्या सूचितः । सर्वस्येत्यादिमूलस्य प्रागुक्ताव्याप्त्युपष्टम्भकत्ये केबलान्वयिसाध्यफायपर्यन्तानुसरण- यापत्तिरतो दूपणवयाभिप्रायेण मूलं व्याख्यातुं वितर्फयति विप्रा तिपत्तिरिति । उभयत्र साध्याभाववत्वस्य पक्षनिष्ठाभायप्रतियोगि- स्य वा प्रतीतेः प्रवेशे। इत्थं च मूले मानार्थामावादित्यकार: पूरणीयः । तत्वं विप्रतिपत्तिविषयत्वम् । व्याप्तिस्तु व्यापकप्तामाना- धिकरण्यरूपा प्राधा । स्वसत्ताव्यापर्कविप्रतिपत्तिविषयतामर तु फलितायः। ननु सर्वत्र मेयत्वाद्रेः विमतिपत्तियशायां समासस्य ·११०८ नागदीश्या हेत्वाभासपादे उच्यते । व्याप्तिग्रहानुकूलैकधर्म्युपसंहाराभावो यत्र स हेत्वभिमतोऽनुपसंहारी । स चान्वयेन व्यतिरेकेण या सर्वस्य पक्षत्वे दृष्टान्ताभावात् घटोऽनित्यो घटाका- शोभयवृत्तिद्वित्वाश्रयत्वादित्यादौसाध्यसाधनसाहचर्या- ज्ञानात्तस्य विरुद्धत्वाज्ञानदशायामनुपसंहारित्वेनेप्टत्वात्। व्याप्तीसादि । यत्र यस्येसर्थः। तथा च हेत्वभिमतशब्दोपस- न्दानात् सद्धेतुकमकृतसाध्यसिद्ध्यौपायकव्याप्तिग्रहानुकूलोपसंहा- रामावस्तस्याऽनुपसंहारित्वमिसर्थलाभाव्यतिरेकिणि नातिव्याप्तिः। हेतोरनुपसंहारित्वात्कथं तत्रातिन्याप्तिरत माह इदं चेति । फय- श्चित माप्तवाक्यादिना ॥ अथाऽनुपसंहारिसिद्धान्तः। ननु साध्याभायहेत्यभावयोः सहचारग्रहदशायामपि देतो सहचारनिश्चयात्मकस्य तादशैफधर्म्युपसंहारस्याभाववत्त्वा- तदानीमतिव्याप्तिरत आह यस्येत्यर्थ इति । तथा च पदा यदीयव्याप्तिग्रहानुक्लेफधर्म्युपसंहारामायः तदैव सोऽनुपसंहारी- त्यर्थः । अत्र च व्याप्तिग्रहस्य यदीयत्वं न यद्विशेष्यकत्वं येन यति सप्तम्या अपि तल्लामसम्भव यस्येतिपष्ठथा विवरणासङ्गतिः तथा- सत्यन्ययव्यतिरेकव्याप्त्योरनुगतधर्मामावादेफमात्रोक्तो अन्यव्या- प्तिग्रहदशायामतिव्याप्त्यापत्तेः किं तु तद्धैतुफप्रकृतसाध्यानुमिल्यो- पयिफत्वरूपमेवं यदीयत्वमुभयन्यासिमहानुगमकं वाच्यम्। न चैवं हत्याममतपदं व्यथै, तदुपसन्धानादेयोक्तार्थलाभादित्यभिप्रेत्याह तथा चेति । तदंतुफप्रकृतसाध्यसिद्धयोपथिको यो व्याप्तिग्रहः नद- नुफूलधर्म्युपसंहारामायः सस्य हेतोरनुपसंहारित्यमित्यर्थः । अत्र ·अनुपसंहारी। ११०९ केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नपक्षको वा। सर्वमभिधेयं प्र- मेयत्वादितिसद्धेतौ न केवलान्वयी पक्षतावच्छेदकः, निश्चितसाध्यववृत्तित्वात् । विप्रतिपक्ष्या साध्यानिश्च- यदशायां पक्षत्वे तदनुपसंहार्येव । व्यतिरेकिसाध्यके साध्याभावववृत्तित्वाज्ञानदशायामिदं दृषणम, तदव- ननूपसंहारः सहचारः तनिश्चयो वा, आय ताशस्याभावो नि- खिलमासिद्धानुपसंहार्यव्यापकः अतिव्यापकश्च रूपं द्रव्यभिन्न गुणवत्वाद्गुणकर्मात्तिजातिमत्त्वादिसादः, द्वितीये पुनरज्ञानरू- पासिद्धिपर्यवसायी कारणाभावतया स्वरूपमन्नेव दोपो न देवा- भास इसत आह केवलान्वयीति । पक्षः साध्यनिश्चयविरोधिनः व्याप्तीति स्वरूपफयनमान तुविवक्षित वैयादन्वयव्यतिरेकसा- धारणव्यानित्वस्यैकस्यदुर्वचत्वातच,साध्यसिद्ध्योपयिफताविशेपस्य नियेशादेवातिप्रसङ्गभङ्गादिति ध्येयम् । व्यतिरेफ्रिाण व्यतिरेफव्या- प्तिमत्तया निश्चित। तन्निश्चयो वेति । उभयत्रापि व्याप्तिग्रहानुकूलत्वस्य घफ्तु शक्यत्वादिति भाव. ताहशस्य निरुकसहचारस्य । सर्व नि स्नई जलवादित्यादेविस्थापि दशाविशपे अनुपसहारि- वाताव्याप्त्यसम्मवादाह प्रसिद्धति । तथा च सर्वमनित्य प्रमेय. त्यादित्यादावव्याप्तिरित्यर्थ । अनिव्याफ्कश्चेति । साध्यहेत्वोस्तद- भाषयोना तत्र सहचारस्यासम्भवादिति भाव । सर्वस्य पक्षत्वे अनु- पसहारित्वमिष्टमेवेत्यतो रूपस्य पक्षतया निर्देश । फारणाभाचे- ति । व्याप्तिशानकारणाभावेत्यर्थ । दोपोऽनुमित्यनुत्पत्तिनियामक । न हेत्वाभास | तज्ज्ञानस्याऽप्रतिबन्धकत्वादने हेत्वादिमद्धर्मिकसा- ध्यसन्देहस्य व्याप्तिधीविरोधित्वात्तद्विषयस्यैव अनुपंसहारित्वं वा.

·जागदीश्याः हेत्वाभासमादे गमेऽपि साधारणसङ्कर एव । एवं व्याप्यत्वासिद्धाने । साध्यवान्नसादेः सन्देहस्य विषयः । अवच्छेदकलञ्च स्वान्यून- वृत्तितत्कतं तच्च स्वरूपसतोऽप्यविरुद्धम् । तेन प्रातिस्विकद्रव्य- स्वादिरूपण सर्वत्र माध्यसन्देहदशायां नाण्याप्तिः । एवञ्च सर्वत्रैव इत्यादिमति साध्यतभावसन्देहाव्याप्स्यग्रहेणाभासत्वम् । परार्थ- स्थले वहिर्भाव व्युत्पादयति एवमिसादिना । असिद्धिरनिश्चयः । ध्यमित्यभिमानः । ननु पक्षत्वं यदि साध्यतदभावकोटिकसंशयाये- शेष्यत्वं तदा साध्यवत्तदन्यत्वकोटिकसंशयदशायामव्याप्तिरतोऽनु- गतरूपेण सशयं निवेशयति साध्यनिश्चयति ।साध्यनिश्चयो विरो- धी प्रतिवन्धको यस्य ताहशस्येत्यर्थः । सर्व वहिव्याप्यवत् धूमा- दित्यादी सर्व घन्हिमन्न चेत्यादिसंशयस्यापि साध्यवत्तानिश्चयप्रति घध्यायात्तद्दशायामपि घूमादेरनुपमहारित्वापत्तिः अतः प्रकृतसाध्य- वत्तावगाहित्वावच्छिन्नमेव साध्यवत्तानिश्चयप्रतिवध्यत्वं निवेशनी. यमित्यावेदयितुं संशयं विशिष्योल्लिखति साध्यवानियेत्यादरिति । सर्वधर्मिकसाध्ययत्तानिश्चयप्रतिवद्ध्यत्य तादृशसाध्याभावनिश्चयस्य सत्येनुपसंहारित्याभाघादुक्कं संशयस्येति। यद्यपि धर्मान्तरसन्देहा. त्मकस्य माध्यामावनिश्चयस्य ततोप्यवारणं प्रकृतसाध्यसंशयत्वा- भिधाने च नानुगमवार्तापि, तथापि साध्यवत्ताज्ञानाविरोधित्वमे- धान संशयत्वं धांधनिश्चयस्तु न तयति तद्वयुदासः । नन्तायता फेवलान्वयिधर्मावच्छिन्नताशसंशयविशेष्यताफत्वं फलितं तत्र चावच्छेदकरयं यदि स्वरूपसम्बन्धविशेपः तदा द्रव्यत्वगुणत्यादि- प्रातिस्विकरूपेण सबंध साध्यसन्देहदशायामनुपसंहारिण्यव्याप्तिः सत्र फेयलान्यायिधर्मस्य प्रमयत्वादेः साध्यसन्देहविदाप्यतानवच्छे दफत्यादत माह अवच्छेदफत्वतिास्वं फेयलान्वयिधर्मः तद्वयापफी- भूगताह शशिष्यताफत्वमर्थः । केवलान्ययिसायफानुपसंहारिस्थले च अमावान्तरे साध्यीयस्वाधषगाहिनः सय प्रमेयं न घेत्यादिसंशय- ·मनुपसंहारी। तदुद्भावने चायं व्यभिचारवदुपजीव्यत्वाददोषः । घटा- काशोभयवृत्तिहिवाश्रयत्वञ्च विरुद्धमेव । एतेनाऽनु- ज्ञाने ज्ञापने । स्वार्थस्थलेऽन्तर्भावम् एतेनेसादिनाशय निरस्यति उपजीच्यत्वादिति । अत्रेदं चिन्सप । हेतुमति साध्याभावमन्देहो नाभामः सत्तथैव विरोधिवात, तद्रिपयस्तु हेतोः साध्याभावसा- मानाधिकरण्यं साध्यस्य वा हेतुमन्निष्ठाभावातियोगित्वं नास्येव केवलान्ययिताध्यके, व्यनिरेकिसाध्यके तु साधारण्यरूपतया स- स्यैव ताहशविशेष्यत्वं सुलभमिति भावः। स्वरूपसतः धर्मिण्यप्रका. राभूतस्य । उक्तसंशयस्याभासताप्रयोज] रूपमाह एवं चेति । हे. स्वादीत्यादिना हेत्वभावस्य परिग्रहः । पनेनेत्याद्यग्रिममूलन पोनरु- चं निरसितुमाह परार्थ इति । यहि मित्यस्य व्याप्यत्वासिद्धिन इत्यादिः। व्याप्यत्वासिद्धिर्याद व्याप्यत्याभावः तदा निरुक्तानुपसहा. रित्यस्यानु राजीव्यत्वावसङ्गनिरता व्याच असिद्धिरिति । तथा च सहचारनिश्च पाभावत्य फारणभावमुद्रया व्याप्तिनिश्चया- भावोपजीव्यत्वं सुबदमेवेति भावः । परार्थस्थले हत्यामासशा- पत्नस्य र उद्देश्यन्यावयाचरे झाने ज्ञापन इति । अन्तर्विमित्यस्य व्याप्यत्वासिावित्यादिः । नाभाम इति । तथा च सुतरां नाऽनुपसंहारिवामिति भावः । सत्तया वरूपमत्तया। विधि- स्वादित्यस्य व्याप्तियुद्धावित्यादिः । ननु माभूत्तद्वेतुमद्विशेष्य- पः साध्यसंशयो हेत्वाभानः तथापि व्याप्तिानविरोधितः तस्य विषय एव तया भविष्यतीत्यत आह तद्विषयस्त्विति । नास्त्येव .. चलति । नया च सर्व प्रमेय वाच्यत्वादित्याअनुपसंहारिण्यव्यामिः । यद्यपि सर्व चन्हिमधूमादित्यादी व्यतिरक्रिसाध्यकंप्यव्याति स. म्भवनि, तथापि कंवलान्वयिसाध्यके सर्वनैवाव्याप्तिः व्यतिरकि- साध्य तु चिदंघ प्रत्याशयन तन्मात्रील्लेख. साधननिष्ठाभाषा- ·जागदीश्या. हेत्वाभासवादे पसंहारित्वप्रतिसन्धान यदि व्याप्तिग्रहस्तदानुमितिरेव तदभावे व्याप्यत्वासिद्धिरेवेति निरस्तम्, उपजीव्यत्वा- दिति ॥ -- न्दिग्बानैकान्तिकलं पर्यवसितं, विश्वविषयकसाध्यतदभावसन्देहे च कारणीभूनान्वयव्यतिरेकसहचारग्रहविरहात् संशयसामग्या सा-यतदभाववत्त्वनिश्चयप्रतिबन्धाद्रा व्याप्सग्रहेऽज्ञानरूपासिद्धि- रेव, उपजीव्योऽपि च साध्याभावसन्देहादिनीभासः सत्तयैव वि. रोधादिति । यत्तु व्याप्तीति, व्याप्तिग्रहानुकूलसहचारनिश्चयत्वाव- प्रतियोगित्वं या प्रकृते केवलान्वयित्वं तेन तस्याप्युपग्रहः । ननु बा- धभ्रमस्येव सर्व हेतुमत्प्रमेयं न वेत्यादिसंशयस्यापि हेत्वाभासत्वं नोपयमतस्तत्राव्याप्तिनं क्षप्तिकरीत्यत आह व्यतिरेकीत्यादि । सन्दि- ग्धेति । तथा च न साधारण्यापार्थक्यमिति भावः । ननूक्तसशय- विषयतापन्नं साध्याभाषवद्गामित्वमेवास्तु अनुपसंहारित्व ताह- शसंशयविषयतानवच्छिन्नस्यैव तस्य साधारणत्वेन मिथो भदमम्म- बादतः सर्वधर्मिकसाध्यसन्दहस्य व्याप्तिधीप्रतिबन्धकत्वमेव निर- भ्यति विश्वत्यादिना । कारणीभूतेत्यस्य व्याप्तिग्रहत्यादिः। सहचा- रग्रहति । सहचारस्य ग्रहो निश्चयः तद्विरहादित्यर्थः । तथा च का- रणामावादेव व्याप्तिग्रहाभावस्याएपत्तौ साध्यसन्देहस्य तथ प्रति- यन्धकत्व मानाभाव इति भावः । ननु विश्वधर्मिकसाध्यसन्देहदशा- यांमचान्वयव्यतिरेकसहचारयोनिश्चयः कुतो न जायते इत्यत आह संशयसामग्न्या इति । निश्चयप्रतिबन्धादिति। प्राचां मतनेदम, तैनि- স্বত্ব স্বাস্থ্য, জ্বর ও কালাম- चशिपचविषयताकस्य माध्यादिसहवारज्ञानस्य विशेषणतावच्छेद- कीभूतसाध्यादिमत्तानिश्चयविरहादेव तदानीमनुत्पत्तिरिति द्रष्टव्य. म् । व्याप्त्यज्ञानरूपासिद्धरावश्यफन्चेप्युपजीव्यत्यादेचानुपसंहारित्वं पृथग्याच्यमिति मणिकदुक्तं समाधानं दूपयति उपजीव्यापि चंति ।

·अनुपसंहारी। जिन्नविरोधिरूपवत्वमर्थः। विरोधस्तु संशयसाधारणमन्वयमात्रस. हचारगह विरुणद्धि, असाधारणे व्यतिरेकिणि च न व्यतिरेकस. हचारग्रहविरोधः, तादृशरूपमन्तरेण लक्षणस्यासम्भयितया तदेव रूपं लक्षणमाह केवलेति । तादृशावच्छिन्नः पक्षः सन्दिग्धसाध्यको यस्याश्रयः स तथा । तथा च केवलान्यायिधर्मावच्छिन्नसाध्यस- साध्याभाचसन्देहादिरित्यादिना साध्यवदन्यत्वादिसशयस्योपग्रह । विरोधिमादित्यस्योक्तस्वादिति शप । मिश्रमतमुपन्यस्यति यत्त्वि- ति । व्याप्तिग्रहानुकुलो य सहचारस्तन्निश्चयसामान्यप्रतिबन्धकता- पच्छेद फरूपवत्वमर्थ । सन्देह प्रति अनुपसहारित्वस्यावि- राधित्वानिश्चयपदम् । अन्वयव्याप्तिग्रह प्रत्येवान्वयव्यतिरेवीयस- हुचारयो प्रयोजकत्वोपगमादुभयव्याप्त्यनुगमाभाषेपि न क्षतिरिति भाव । सामान्यार्थकस्यावच्छिन्नपदस्य व्यावृतमाह विरोधस्वि. ति । तथा च तारशनिश्चयसामान्यान्तर्गतस्य व्यतिरेकसहचारनि. वयम्यैव निरोधित्नाद्विरोवस्य व्युदास । अथाऽ वयसहचारनिश्व- यत्वावच्छिन्नविरोधिरूपपत्त्वमित्यस्यैव सभ्यक्त व्याप्तिग्रहानुकूल- स्वेनान्वयव्यतिरेकमहचारयोरनुगमो व्यर्थ इत्यत आह असाधारण इति । निश्चितसाध्यवय वृत्त इत्यर्थ । व्यतिरेकिणि व्यतिरेफसह- चारगृहोनव्यानिके । न व्यतिरकतिातथा च तदुभयगारणार्थमेवो- तक्रमण सहचारद्वयोरनुगम इति भाव । इदमुप ठक्षणम् । व्यतिरे- कसहचारनिश्चयत्यावच्छिन्नविरोधिरूपमित्युक्तो निश्चिताच- यसहचारयेऽतिव्याहिरताप्यनुगमा दण्ज्य । तादृशरूपम् उत्तरूपा- वच्छिन्नविरोधिरूपम् । यस्येत्यत्र पाठयर्थस्यैव विवरणमाश्रय इति। यथाश्रतेन साध्यसन्देहस्य केवलान्वयिधर्मव्यापकत्वालाभादाह तथा चति । केवलान्चयिधर्मेणावच्छिश तयापक यत्साध्यसन्देह- विशष्यत्व तवृत्तिलमित्यर्थ । केवलान्वयिसाध्यके चाभावान्तरे वाच्यत्तीयत्वाद्यवगाही सर्व वाच्य न घेत्याकारक पर साध्यसन्दे- हस्तथाधिध सुलभ इति भाव । अवच्छिन्नान्तस्य व्याप्तिमाह व्य- तिरेक्यादाविति । व्यतिरकसहचारगृहीतव्याप्तियादापित्यर्थ । आ.

·जागदीश्या हेचाभासघादे न्देहविपयतित्वमनुपमंडारित्वम् । व्यतिरेक्यादौ केवलान्वयी न साध्यसन्देहविपयतावच्छेदकः । साध्यवचानिश्चयसामान्यविरो- घिसंशयविषयत्तितं या तत्त्वम् । धीमविशेषनियन्त्रितस्तु सन्देहो नान्यभिकनिश्चयविरोधी। साध्यसन्देहविपयताच्याप्यसाध्यसि- धनुकूलव्याप्तिग्रहीपयिकसत्ताकत्वं वा, सादृशी च सत्ता अन्वये हेतोर्व्यतिरेके च तदभावस्येति न कश्चिांदशेपः । स्वरूपसत्ताह- यासंशयविषये च हेतुमत्ताज्ञानं हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यं संश- दिपदेनाऽसाधारणादेः संप्रहः । सन्देहेति । सर्वत्र साध्यसन्देहे स. इचारमहस्यवासम्भवादिति भावः । ननु सर्वत्र साध्यवत्तदन्यत्वा- दिसन्देहदशायामपि हतोरनुपसंहारित्वात् साध्ययत्तानिश्चयधि- रावित्वेनैव सशयोनुगमनीय. तथा च साध्यवत्तानिश्चयसामान्य. विरोधित्वेनैव सामसस्ये फेवलान्वयिधमांवच्छिन्नत्वाद्यन्तीयो गौरवप्रस्त इत्याशयेनाह साध्यवत्तानिश्चयसामान्येति । सर्च वाच्यं प्रेयवादित्यादी चाभाघान्तरे चाच्यीयत्वाद्यवगादिभ्रमरूप एव सा. यवत्तानिश्चयविरोधी सुलभ इति दशाविशेपे तन नाव्याप्तिरि- ति भाव । मामान्यपदोपादानाद्वयतिरेक्यादौ नातिव्याप्तिरित्यावेद- यति धर्मिविशंपेत्यादिना । ननु यदा वस्तुमात्रे न सन्देहः किं तु हेतुस्सदभावो वा यत्र निर्णीत नत्रैव साध्यसन्देहस्तदानीमपि हेतो- ग्नुपमहारित्वमेव, दूधकनाथीजस्य व्याप्त्यग्रहस्य सम्भवात् नथा च तत्रोक्तलक्षणाव्याप्तिम्तत्रत्यसन्दहव्यक्तीनां धर्मिविशेपनियन्धितत्वेन सायनिश्चयसामान्याविरोधि वाढत आह साध्यसन्देहेति । स्वधि- शध्यताव्याप्यप्रकृतसाध्यमिद्ध्यनुकूलव्याप्तिग्रहापयुक्तसत्ताकसंशय- यमित्यर्थ । अन्य माध्यस्यान्वये । एवं व्यतिरेक इत्यत्रापि सा- ध्यस्य व्यतिरेक इत्यर्थ । ननूक्तसशयस्यानुमिती परामर्श च वि- गंधिवाभावात्ताद्वषयस्यानुपमहारित्वरूपहत्याभाग्नत्वानुपपत्तिरत आह म्वरूपसादति । नथा च नारससशयकालावच्छिन्नताहशसश- यधर्मिणा हतुमत्त्वाचानुपसहारत्वमिति भाव. : तनिश्चयति । इतौ ·अनुपसहारी। यसामग्रीत्वेन तन्निश्चयमतिबन्धक, मनि संशपसामान्या निश्चयम- तिवन्धकत्वकल्पनात् । हेतुमति सर्वत्र साध्याभावसन्देहे हेतौ सा- ध्यतामानाधिकरण्याभावसंशयस्यौचिसायजितत्वात साध्याभावे- न साध्यसामानाधिकरण्याभावोपस्थापनादिति । तन्न । सर्वत्र साध्यसन्देहदशाया कचिदपि साध्यसामानाधिकरण्यस्याग्रहीततेन तदभावस्य गृहीतुमशक्यत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रति- योगिानश्चयस्पाभावधीतुताया असकृदावेदितत्वात् । अस्तु वा साध्यसामानाधिकरण्यनिश्चयप्रतिवन्धफमित्यर्थ । ननूक्तसशय- विषयस्य धर्मिणो हेतुमचाज्ञान साध्यसामानाधिकरण्यसशयस्य हेतुरच न कुत सामग्रीत्वमत आह हेतुमतीति । हेतुमत्तया ज्ञाप्त इत्य- थे । औचित्यति । क्रसिद्धत्वादित्यर्थ । तथा चान्वयव्यतिरेका- श्यामेव तद्धतुत्वमिति भाव । ननु हतुमत्यावच्छेदेन साध्यसरायर - वेपि कोटचनुपस्थित्या हेती सामानाधिकरण्यसन्दहा दुर्घट हया आह साध्याभावति । ज्ञातस्यकसम्बन्धिन. सम्म ध्यन्तरस्मारक- त्वादिति भाव । कचिदपि किश्चिदधिकरणान्तर्भावणापि । तथा च साध्यविशिष्टवैशिष्टयवुद्ध्यात्मकस्य साध्यसामानाधिकरण्यज्ञानस्य विशेषणतावच्छेदकीभूतसाध्यवत्ताया कचिदप्यनिश्चयन कारण. बाधादनुत्पत्त्या साध्यसामानाधिकरण्यसशयस्तदानी दुर्धट इति माव । ननु कारणवाधारसाभ्यसामानाधिकरण्यत्वप्रकारण साध्य सामानाधिकरण्यस्य मागनुपस्थितावपि तदवच्छिमामायग्रहे था- भकाभाव इत्यत आह प्रतियोगितेति । प्रातयोगितावच्छदकाका- रकप्रतियोगिधर्भिकनिश्चयस्येत्यर्थ । असदित्यस्य मिरित्यादि । स्वमते प्रतियोगिविशेपिताभावभानस्य विशिष्टवैशिष्टयधीसामान्य- सामग्रीत एवोपगमात् ।न च विशेष्ये विशेषणमित्यादिक्रमेण सा- ध्यसामानाधिकरण्यज्ञानादेव ताप्येण तस्याभाव सन्दिह्यतामि- ति वाच्यम् । प्रतियोगिविशेषितामावबुद्धे विशिष्टवैशिष्टयावा. हित्वनियमात।अन्यथा निर्विकल्पकादपि तत्क्रमण घटो नास्तीत्यभाष- ·जागदीश्याः हेत्वाभासवादे स यथाकथञ्चित् साध्ये हेतुसामानाधिकरण्याभावमंशयहेतुत्वेनं वा तथावं, न तथापि सामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकतया हेत्वाभासत्वम् । अन्यथा व्यभिचरिताव्यभिचरितसमानासमानाधिकरणव्याप्या- व्याप्यपक्षधर्मापक्षधर्मादिसाधनवनिःसाधनादिसाधारणद्रव्यत्वााद- मत्त्वं हेतोः पक्षस्य चाभासान्तरं स्यात, तदुपदर्शितस्येव तस्यापि प्रत्यक्षापत्तेरिति भावः । ननु साध्यबवृत्तित्वमित्याकारकं प्रतियो- गितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानं साध्यवत्तानिश्चयं विनापि स- म्भवत्येव यत्र विशेपणतावच्छेदकांशे धर्मितावच्छेदमृितं य- त्किश्चिद्भासते - तादृशविशिष्टवैशिष्टययुद्धाय विशेषणतावच्छे- दकमकारकनिश्चयत्वेर हेतुत्यात प्रकृते च तादृशसाध्यांशे ध- मितापच्छेदकान्तराभावादत आह अस्तु वेति । सः प्रतियोगिताव- च्छेदकीभूतसाध्यसामागाधिकरण्यत्वप्रकारकनिश्चयः । ननु साध्य- वत्यांशे धर्मितावच्छेदकशून्यपि साध्यविशिष्टवैशिष्टयबोधे साध्य- बत्तानिश्चयत्त्वेनैव हेतुत्वं न तु साध्यवत्ताज्ञानत्वेन संशयसाधारण- साध्यवत्ताज्ञानस्य हेतुत्वे तदप्रामाण्यनिश्चयाभावस्योत्तेजकतायां गौरवापत्तरित्यतः कल्पान्तरमाह साध्य इति । तथात्वमिति । स्वरू- पसत्तादृशसंशयविशेष्यधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानस्य हेतुर्मिकसाध्यसा- मानाधिकरण्यनिश्चयप्रतिवन्धकत्यमित्यर्थः। न तथापीति । यद्विपय- कत्वेन ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वं तस्यैव हेत्वाभासत्वादिति भावः । अन्यथेति । सामग्रीत्वन प्रतिबन्धकत्वयाभासत्व इत्यर्थः । व्यभि- चरिताव्यभिचरितादिसाधारणद्रव्यत्वादिमत्त्वं हेतोः साधनवनिः- साधनादिसाधारणद्रव्यत्वादिमत्वं च पक्षस्याभासान्तरमाभास- ताप्रयोजकं स्यादित्यर्थः । ननु व्यभिचरिताव्यभिचरितादिसाधा- रणद्रव्यत्वादिमत्त्वस्य हेतौ ग्रहेपि विशेषदर्शनदशायां व्यभिचारा- दिसंशयानुत्पत्त्या न तद्भानस्य विरोधिसंशयसामग्रीत्वमत आ- ह त्वदुपदर्शितस्येवेति । साध्यसंशयधर्मिणो हेतुमत्वस्येवेत्यर्थः । तस्य निरुकद्रव्यत्वादिमत्वस्य 1 इतरसाचिव्येन विशेपदर्शनाद्यभा- वसहकारेण । तनिश्चयति । व्यापयादिनिश्चयचिरोधी यो व्यभिचा- ·शानुपमहारी। १११७ ज्ञानस्येतरसाचिव्येन तत्तन्निश्चायकविरोधिसंशयसामग्रीत्वान् । ए- वमसिद्धयादिनिश्चायकमसक्षसामान्यपि । अपि च हेतोः माथ्या- भावसन्देहविषयमानचित्वं दूपणमिति प्राप्तं तच व्यतिरोंकणि हेतौ नियतविपयेणापि सन्देहेन सम्पद्यते, दृपकतावीजसत्त्वे चा- माघारण्यादिसाधारण्यं न दोपाय, न वा अत्रैव निर्भरः कर्तव्यो हेत्वाभामत्वानुपपत्तेरुक्तत्वादिसलं पल्लवितेन ।। च्याप्तिपदप्रतिवन्धलक्षणेकमयोजनकत्वेन साधारण्यादीनामेक- - - रादिसंशयस्तत्सामग्रीवादित्यर्थः । असियादीत्यादिना व्यभिचा- राधुपग्रहः। प्रत्यक्षलामनथपीति । आभामताप्रयोजक स्यादिति पू. णान्वयः।तथाच सनिफदिसहकृतस्यासिद्धयादिविशंपणीभूनवस्तु- ज्ञानस्य स्वरूपासिद्धयादिनिश्चयसामग्रीत्वंन पक्षधर्मत्यादिज्ञानविरो- चित्वात्तद्विषयीभूतताशयस्तूनां हेत्वाभासतापत्तिरिति भावः । प्र. तिचन्देरनुत्तरत्वादाह अपि चोति । नियतविषयंणांपाति । यत्र यत्र हेतुमत्वं तन्मात्रे साध्यसन्देहनाप्युपपद्यते इत्यर्थः । तदानीमप्यन्वय- व्यायग्रहम्य दूपकताबीजस्य सम्भवात् तथा च ताशसंशयदशा- यामपि हेतोरनुपसंहारित्वात्तन प्रागुक्तलक्षणाव्याप्तिः साध्यसि यौपयिकसत्तायास्तत्संशयविषयताव्याप्यत्वाभावाद्धंतोव्यतिरेकस- त्तायां व्यभिचारादिति भावः । ननु निश्चितसाध्यवघ्यावृत्तत्वरूप- णासाधारण्येन सङ्करात् साध्यवत्तासंशयविशेष्यमात्रवृत्तित्वं दू- पणमय नेत्यत आह दूपकनायीजेति । अन्धयव्याप्तिग्रहप्रतिवन्धक- तारूपेणेत्यादिन दोपायेनिअसाधारण्याद्यग्रहदशायामेव पार्थक्य- सम्मवादिति मायः । न्येवं हेतो. साध्पसन्देहविषयमावृत्तिस्य- मेवाऽनुपसंहारित्वमस्तु अत आह न यात्रैवेति । हेत्वाभासत्वेति । साध्यसंशयविषयीभूततत्तद्धर्मिकवृत्तिताज्ञानत्वनयानुमित्यादौ अप्र- तिवन्धकत्वादिति भावः ॥ स्वातन्त्र्येण व्यभिचारादेलक्षणं वक्तुमुपक्रमते व्याप्तिग्रहे. स्यादिना । एकहेत्वाभासत्वं हेत्वाभासविभाजकैकधर्मवत्वम् ।

·१११८ जागदीश्या हेत्याभासादे हेत्वाभामत्वम् साधारणेन व्यापक-यस्याऽव्यभिचारित्वस्य वा अ- साधारणेन सामानाधिकरण्यस्याऽनुपसंहारिणाचव्यतिरेकच्याप्त- हस्य विरोधात् । लक्षणन्तु विशिष्टसाध्यमाधनग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया व्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकं रूपम् । व्याप्ती- श्चान्वयतो व्यनिरेकतश्च नानारूपाः प्रातिस्विकरूपेण उपादाय तावदरगाही ग्रहो वाच्यः । माध्यमाधनयोरममि रसिद्धिभेदस्य वारणायाऽपिरोधिन इत्यन्तम् । सायमाधनभेदेन व्यभिचारभेदा- व्यापकत्वस्येति । ग्रहस्य विरोधादित्यन्वय. । एवमपि । अस- मानप्रकारकोपि व्यभिचारग्रहो व्यापकनाज्ञानविरोधी साध्यस्य साधनाव्यापकत्वमेव साधारण्यमित्याशयन चेदम् । साधनभेदे- प्यभेदेन लाघवात् साध्यवदन्यावृत्तिने सति साध्यसामानाधिक- रण्यमेर व्याप्तिरिति नव्यमते त्वाह अव्यभिचारित्वस्येति । व्या- प्तिग्रहप्रतिवन्धकप्रयोजकत्वमात्रस्य साध्याप्रसिद्धयादापतिप्रमत- स्वादाह लक्षण वित्ति । सच्यभिचारस्यत्यादि । नानारूपा इति । अत्यन्ताभावान्योन्याभावाद्यन्तर्भावेण नानाविधा इत्यर्थ । तेनेकविध यभिचारस्यान्यविधव्याप्तिमहाविरोधित्येपि न तत्राव्या- प्तिरिति भाव । साध्येत्यादि । काञ्चनमयवन्हिमान् काञ्चनमयधू- मादित्यादौ साध्यादे. काञ्चनमयत्वाद्यभाषरूपाया. व्याप्यत्वासिद्ध- चारणायेत्यर्थ । न चैव धूमवान्धूमाव्यभिचारिसत्यादित्यादिस्थलीय- व्यभिचारस्य प्रकृतसाधनग्रहविराधित्वात्तत्राव्यांप्ति , साधनादि- फोडीकृतव्यभिचारस्याऽसिद्धिमध्य एवान्तभवनीयत्वादिति भाव । ननु धूमवान् वन्हेरित्यादौ साध्यसाधनग्रहविरोध्यप्रसिद्ध्या तत्रत्य- व्यभिचाराव्याप्तिरत आह साध्यसाधनमेदेनेति । अन्यत्र असाधार- ण्यादिलक्षणे । ननु धूमदान्धूमव्यभिचारिधर्मादित्यादौ प्रकृतहेतुक. व्याप्तिग्रहस्याहार्यत्वनियमाचद्विराधित्वाप्रसिद्ध्या तत्रत्यव्यभिचारा. व्याप्तिरत आह शेषमिति । प्रातिस्विकारूपेण व्याप्तीनामवगाहिताः समुपादाय तद्वयतिरेको यद्विषयकनिश्चयविरोधिविषयिताप्रयुक्तस्त- ·अनुपसंहारी। धत्र विशिष्टं साध्यं साधनं वाऽमसिद्धं तत्र तद्दविरोधित्वं नोपा- दयम् । एवमन्यत्रापि । शेपं हेलाभासलक्षणाक्तदिशाऽसेया । उपविशेपणतन्तु न व्याप्तिग्रहविरोधीति वक्ष्यते । साध्याव्यभि- चरितसामानाधिकरण्यविरहस्य बहिर्भावनीयले पुनरन्वयव्याप्ती दुत्तरमनुमितित्वावच्छेदेन घर्तमानस्तत्वमेव सत्यभिचारत्वं निर्धा- च्यामिति भावः । प्राञ्चस्तु ताचयाप्त्यवगाहिग्रहत्वाव्यापकविपयि- ताशून्यमेव ग्रहमुपादाय तद्विरोधिय वायमित्युक्तस्यले धर्मो धूम- व्याप्य इन्याफारकव्याप्तिग्रहविरोधितामादायैव लक्षणं सङ्गमयन्ति । सत्तुध्धमाएवमेव सर्वत्र सव्यभिचारलक्षणादावनुसनव्येतिप्रन्यनैव गतार्थतया पोनरत्यापत्तरिति ध्येयम् । ननु पन्हिमानीलधूमादि- त्यादौ व्यर्थविशेषणत्वादाचतिव्याप्तिस्तस्यापि व्याप्तिग्रहविरोधिवा. दत आह व्यथेति । नीलधूमस्यादेः स्वसमानाधिकरणव्याप्यताव. च्छेदकान्तरघटितत्वग्रहेपि.तादृष्येण व्याप्तिग्रहस्योत्पादादिति भा- वः । ननु साध्यवदन्यावृत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यरूपाया व्याप्तर्विरहोतिव्याप्तिस्तस्य व्याप्यत्वासिद्धिवेनाऽलक्ष्यत्वादत आह साध्याव्यभिचरितति । ननु व्यापकसामानाधिकरण्यरूपाया अन्नय. व्यातेरुपादाने नावद्वयाप्यनगाहिग्रहत्वाध्यापकविपर्यिताशून्यग्रह- विरोधित्वविवक्षयापिधूमवान्धूमव्यभिचारिधर्मादित्यादौधूमयभि- चारिधर्मस्योपग्रहो न रयात् धर्ममामान्यव्यापकत्वस्य धूमव्यभिचा- रिधर्मव्यापकत्वाघटकात्वात् तद्विपयतायाः प्रकृतद्वयाप्त्यवगाहिन. हलाव्यापकत्यादती नव्यमतमनुसृत्याह अव्यभिचरिताचं वेति । साध्यवदन्यावृत्तित्वादिरूपेत्यादिः । विशफलितं खण्डीकृतम् । तथा च केपलाव्यमिचरितत्वनहं प्रति तद्विशिष्टसामानाधिकरण्य- घशाशनस्याधिधित्वादेव न तनातिव्याप्तिरिति भावः । असाधा. নয় বাসনালাবিহীনযান্ত গ্রামণি ৰয়ম- त्यावशयितु नेपामंब लक्षणमुपन्यस्य व्यापाराति सपक्षव्यावृत्तवामि- तिनोरित्यादिः । निाशनसाध्यगतः सपक्षावे शब्दो नित्यः श. ब्दत्वादित्यादिसद्धतावनिध्यापयापत्तंगह सपक्षः साध्यवानिनि। - ·जागदीश्या हेत्वाभासवादे व्यापकलमव्यभिचरितत्व वा सामानाधिकरण्यञ्च विशकलितं युगपदुपादेयम् । तत्र साधारणत्व वर्णितम, असाधारणत्वन्तु सपक्ष- व्यात्तत्व, सपक्षश्च साध्यवान्, तद्वचावृत्तवन्तद्वात्तत्वग्रहविरो- धित्वमा प्रकृतसाध्यसाधनग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विषयतया तदुभ- यमामानाधिकरण्यग्रहविरोधितावच्छेदकमिति तु निष्कर्षः । सर. ह्यते चेत्थं साध्यादेः साधनवदत्तिवादकम् । चाक्षुपम्पर्शवान् स्पार्शनशब्दवत्वादियादौ विशेष्ययोरसामानाधिकरण्यश्च पाधा- ननु साध्ययद्वयात्तन याद साध्यवृत्तित्वात्यन्ताभाव तदासा ध्यवत्तिाभनत्वादावव्याप्तिरत आह तवृत्तित्यति । नन्वेव सा- ध्यापासट्यादावात यातिरत आह प्रकृत्य दान च चन्हिमान् वन्य- भायाादत्यादौ साच्याभाववत्वादिविशिष्टमपि अमाधारण्य स्यात् तस्यापि प्रसाध्यसामानाधिकरण्यधीपिराधित्वादिति वाच्यम् । इयत्वादिति भाव । अनुगताक्त फलम ह सगृह्यत इति । सायादे रित्या दिना साध्यत्व द्यपच्छदन साधनपदन्यत्वादे परग्रह । ननु प्रातसाध्यसामानाधिकरण्याभाजिशिष्टप्रकृतहेतुमस्त्रमनास्त्तमा धारण्य तावतच साध्याप्रसिद्ध्याद व्युदासात नव्यमत च साध्य सामानाधिारण्यविशिपयुद्धौ तदत्यन्ताभारग्राम्यैर पत्वापिसावतया साध्यवृत्तिाभन्न वाद्यसग्रहाप क्ष यभावात आइ चाक्षुपनि । विशष्यया स्पशशब्दया । अन्यथा प्रतिसा ध्ययारप्रसिद्ध्या तसा मारण्यासग्रह स्यादिति भाष ननु गग नय महापालादत्यत्र साध्यनिष्ठा गृत्तित्रस्य राधवन हतुनिष्ठा त्तित्वस्य च स्वरूपासिाद्धत्वनाऽलक्ष्य वात्तनात लक्षणातव्याप्तिस्त यारपि हतुसाध्यसामाधिपरमधीविरोधिनादन आह याधत्या- दि। क्रमेणारय । न क्षनिरिति । स्थलान्तर पासवाणनया पार्थ पथसम्भवादिति मात्र विरुद्धग्रन्तीयसिद्धान्तमूलस्यानुगनरक्ष णाकरणात न्यूननामपायतुमाइ इदमा चति । उक्तरूपयामेव चत्यथ । पित्त विरुद्धनिभाजपा धर्म । ननुममित विरोध समानप्रकार- ·अनुपसंहारी। ११२१ सिद्धिभेदस्य च साध्यसाधनयोरत्तित्वस्यैव तत्सादयेऽपि न क्षातः । इदमेव च मणिकृतां विरुद्धत्वमा इपञ्च तदीयमसाधारण- स्वमेव विरुद्धत्वमिति । यत्र च धर्मिणि यो धर्मों यादृशो हेला. भासः तद्वयाप्यमपि तद्विशेपोऽन्तरेण प्रकरणसम तद्वयाप्यच, पृथ- गुपदेशादविरोधाच्च । अनुपसंहारित्वा विशिष्टसाध्यसाधनग्रहा- विरोधिनो ज्ञानस्य विपयतया व्यतिरेकच्यासिग्रहविरोयितावच्छे- दकम्पयत्वम् । तादृशश्च साध्यादेरसन्ताभावाप्रतियोगित्वादिकम्। स्याऽसाधारणान्तर्भावे हेत्वाभासानां पञ्चविधत्यानुपपचिरत आह इत्थं चेति । तथा च प्रफराहेतुनिष्ठसाध्यध्यापकाभावानियोगित्वे सति पक्षवृत्तित्यरूपमेव विरोधमादाय हेत्वाभासानां पञ्चधा वि. भाग इति भावः । ननु हेतो..साध्यव्यभिचारच्याप्यवत्त्वादेरपि व्याप्त्यादिग्रहविरोधितावच्छेदकत्वात्तत्र सव्यभिचारादिलक्षण- स्थातिव्याप्तिरत आह यन चेति । तद्विशेष ताशहत्वाभासस्य विशेष । तथा च हेतुनिष्ठ व्यभिचारादिव्याप्यवस्वमपि व्यभिचा- रत्वेन लक्ष्यमेवेति भावः । अन्तरेति । प्रकरणसम सत्प्रतिपक्षात. व्याप्यं च परित्यज्येत्यर्थः । प्रकरणसमस्य त्यागे हेतुमाह पृथगि- नि न च साध्याभावव्याप्यविशिष्टपक्षमेवोपादाय सत्प्रतिपक्षस्य शास्त्रे पृथगुपन्यासम्भवात् पक्षनिष्ठं साध्याभाचव्याप्यवन पाध एवान्तभाव्यतामिति वाच्यम् । नत्रापि सत्प्रतिपक्षितगवहारस्य क- थफसिद्धतया याधत्वानौचित्यादिति भावः । सत्प्रतिपक्षव्याप्यस्य तद्विशेषत्वाभावे चीजमाइ अविरोधादिति । साध्ययत्तायुद्धौ सा- ध्याभावव्याप्यव्याप्यवत्तानिश्चयस्याविरोधिस्वादित्यर्थः । व्यतिरेके. त्यादि । अत्रापि नानाविधाः व्यतिरेफव्याप्तीरुपादाय तापक्ष्यगा- हिग्रहो बाध्यः । साध्यादेरित्यादि । सादिपदाभ्यां हेत्वभावादे. सा. ध्याभावाव्यापकत्वाद्युपग्रहः। समानविषयतामात्रेण ज्ञानस्य प्रतिव- न्धकत्वमाथित्येदम् । समानप्रकारकत्वेन तथास्ये पुनरभावत्वाद्यव. च्छेदेन प्रतियोगित्वादिसम्बन्धेन साध्यादेरभावत्वमेव ताशरूपं द्रष्टव्यम् ! माध्याभावस्य च साध्यीयप्रतियागितायत्त्वम् । व्यतिरे. ४.

·११२२ जागदीश्या हेत्वाभासवादे वन्यभावाभावलेन बन्हें माभाववचित्वज्ञानं वन्ाभावस्य धूमा- भावव्यापकताज्ञानं कदाचिदिरुन्ध्यादपि, न तु वन्हित्वेनेति ना. तिप्रसङ्गः। केवलान्वयिनि तत्सम्भवेऽपि अन्वयव्याप्युपादाने ना- नुमितिमतिरोध इति दिक् ॥ कव्याप्तिज्ञाने तादृशप्रतियोगितायां साध्यभानमावश्यकं तथा च ताशप्रतियोगिताधर्मिकसाध्यप्रकारकशानं प्रति ताशप्रतियोगि- ताधर्मिकसाध्याभावप्रकारकज्ञान प्रतिवन्धकमिति गुरुचरणाः । स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छंदेन साध्याभाव- यत्ताज्ञानं यथा स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छे- दन साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धक तथाऽभावत्वावच्छेदेन साध्यवत्ता- ज्ञान प्रति तादृशज्ञान प्रतिवन्धकमित्यपि केचित् । ननु धूमाभावव. वृत्तिर्वन्हिरित्येवं साधारण्यज्ञानस्यापि धूमाभावव्यापको बन्ह्य- भाव इत्येवं व्यतिरेकव्याप्तिधीविरोधित्वात साधारण्यतिव्याप्तिरत आह वन्ह्यभावेति । समानावपयतामात्रेणैव विरोधित्वमाश्रित्याह कदाचिदिति । वस्तुतः समानप्रकारकत्वेनैव विरोधित्वात्तस्यापि विरोधित्वं दुर्घटमिति भावः । न तु वन्हित्वेनेति । वन्हेधूमाभावामा- घबनित्रज्ञानमित्यनुज्यते । नन्वेवं साध्यादेः फेवलान्वयित्वादि- प्रतिसन्धानदशायामनुमितिन स्यात् तद्ब्रहस्यापि व्यतिरेफव्याप्ति- धोधिराधिस्वादत आह कवलति । इति श्रीजगदीशतर्कालद्वारकृतायामनुमानदीधिति. व्याख्यायामनुपमहारिग्रन्थः समाप्तः ॥

·चिन्तामणेः विरुद्धः। विरुद्धो न साध्याभावव्याप्यः, संयोगसाध्यके स- डेतावतिव्याप्तः । नापि साध्यवन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गिव्याप्यत्वं तत्त्वम्, इदं द्रव्यं गुणवत्त्वादित्यादौ संयो- गादिव्याप्येऽतिव्याप्तेः । किन्तु साध्यासमानाधिकरण- साध्याभावव्याप्यः साध्यवदन्योन्याभावव्याप्यो वा । साध्याभावत्वंसाध्यविरोधित्वमानं भावाभावसाधारणम् । तेनाऽभावे साध्येऽभावाभावस्य भावत्वेऽपि नाव्याप्तिः। दीधित्याः विरुहः। साध्यविरोधित्वं साध्यप्रतियोगिकत्वम्। एकदोशमतेनाह अ- जागदीश्याः विरुद्धः। भनु साध्यपिरोधित्वं यदि साध्यासामानाधिकरण्यं तदा भूलोक्तस्य साध्यासमानाधिकरणीभूनाभावव्याप्यत्वस्यैव सम्यक्त्ये साध्याभावत्वप्रवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । मूलोक्तसाध्याभाषमा- मानाधिफरण्यपदस्य प्रतियोग्यसमानाधिकरण्यार्यकनया ताशज- लत्याद्यभावव्याप्यवन्हिसाध्यकधूमादावतिव्याप्स्यापत्तैरिति भावः । अमावाभावत्वं भावस्यैवेति सिद्धान्तभङ्गादाह एकदेशीति । नच ·जागदीश्या हेत्वाभासवादे अभावाभावोऽभावप्रतियोगिनिरूप्यत्वेन भावभिन्न एवं वा । न च भावत्वेनोपपत्तौ किमधिकेनेति वाच्यम् । बाधकं विनाऽभावप्रतीतेः प्रमात्वात् । अन्यथा अत्य- भावेसादि । न च भावस्य स्वाभावविरहात्मकत्त्वरूपप्रतियोगत्व- ग्राहिधर्मिग्राहकमानवाधः, प्रतियोगित्वस्य सम्बन्धान्तरत्वाव। स्व. स्यामावस्येसत्र पष्ठयर्थस्य तस्यावश्याभ्युपेयत्वात् । विरहत्वञ्च नाभावत्वम्, वाधात् । नापि तद्ग्रहप्रतिवन्धकग्रहविषयत्वम्, अ- विरोधात प्रयक्षेण दुर्ग्रहत्वाच्च । न चानवस्था, अभावस्य स्वाभा- वाभावत्वे वाधकाभावात् । भावस्य तथात्वे वाधकमाह वाधक वि- त्यादि । घटो नास्तीति प्रमितावभावविरहत्वरूपं प्रतियोगित्वं घटे धर्मिणि ससर्गमर्यादया भासत इति तद्राहकप्रमाणस्थ वाध स्यात् यद्यभावत्व भावस्य न स्यादित्यर्थ । सम्पन्चान्तरत्वादिति । तथा च ताशप्रतीतो ससर्गतया अतिरिक्तप्रतियोगित्व भासते न तु स्वाभावविरहत्वमिति भाव । ननु सम्वन्यान्तरे मानाभावादभाव- विरहत्वमेव तन ससर्ग इत्यत आह स्वस्यति । अत्र पतयो । तस्य सम्बन्धान्तरस्वरूपस्य । ननु सम्पन्धान्तरस्येव तदूघटितस्यापि स्ना- भावविरहत्वस्य ससर्गत्वे घाधकामाव इत्यतो वाधकमाह विरहत्व चेति । अभावत्व भावभिन्नत्वमावाधादितिाघटादेर्भावत्वनियमादिति भाव । तद्ग्रहेतिानाभाव चाग्रहत्यर्थ अधिरोधादितिा अभावाभा- घस्यातिरिक्तत्वपि घटादे स्वाभाचवत्ताग्रहप्रतिवन्धकग्रहविषयत्व- सम्भवेन प्रतियोगित्वमाहिवर्मिग्राहकप्रमाणस्याविरोधादित्यर्थ । नपा धर्मिनाहकप्रमाणेन स्वाभाववत्ताग्रहप्रतिबन्धफमहधिपयत्वं गृह्यत इत्याह प्रत्यक्षेणेति । उक्तस्य ज्ञानादिघटितत्वेन चक्षुराधयो- ग्यत्वादिति भाव । ननु घटाभावाभावस्यातिरिक्तत्वे तदभाधाना- मध्यभावोऽतिरिच्यतामित्यनमसत्याशय निराचष्टे न चेति। तथान्ये ·विरुद्धः। नेसादि । अभावमतीतेः अभावत्वविशिष्टप्रतीतः । अभावत्वञ्च न भानभिन्नत्वं, प्रथमं दुहत्वात, किन्वयमभावो न भाव इति म- तीतिसाक्षिक पदार्थान्तरं, तच्चानुपस्थित निर्विकल्पकोपस्थितं वा . अभावाभावत्वे । याधकं विनति । तथा चाभावत्वं यदि भाववृत्ति स्याचदा घटेन्द्रियसग्निकर्षदशायां भूतले घटत्वावच्छिन्नाभावा नेति प्रमावत् भूतले नेत्यपि प्रमास्यातान हि परेपा तादृशेन्द्रियसंयुक्ताब- शेषणताया इव तवापीन्द्रियसंयोगादेः कार्यतावच्छेद तत्तद्धर्माव- च्छिन्नाभावत्वप्रकारकप्रत्यक्षत्वमेव शक्यते वक्तुं, भावमारवृत्तिघ- टत्यपटत्वाद्यनन्तधर्मप्रफारकस्य निष्प्रकारकस्य च द्रव्यप्रत्यक्षस्या- प्यनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न च घटत्वादितत्तदनन्तधर्मप्रफारकद्रव्यप्रत्य- क्षत्वद्रव्यनिर्विकल्पकत्वयोरपीन्द्रियसंयोगजन्यतावच्छेदकत्योपग- मान तद्नुपपत्तिः, महागौरवापत्तेः घटोगव्यमितिवत् गद्रव्यमित्येवं द्रव्यत्ववत्तया घटप्रत्यक्षस्यवमप्यवारणाञ्चति भावः । भावस्यामा- बधिरहत्येप्यभावत्वप्रतीते. प्रमात्वं सम्भवत्यतो व्याच अभावत्व- विशिऐति । इत्थं च वाधकं चिनेत्यादिमूलस्य बाधकाभावात् घटा- दिसनिफर्पदशायां सर्मिकनेत्याकारकाभावत्वविशिष्टप्रतीतेः प्रस- गादित्यर्थ. ( घटाभावो नास्तीत्यादिप्रतीतर्भावभिन्नत्वलक्षणामाव- स्वस्य प्रमात्यानुरोधादभावाभावस्यातिरिक्तत्वमभ्युपगच्छतां मत निरस्यति अभावत्व चतिनास्तीत्याकारकप्रतीतिनियामकमित्यादि। प्रथमं चक्षुरादिसग्निकर्पदशायाम् । दुग्रहत्वादिति । भावत्वावच्छि. नस्य प्रागनुपस्थित्या सामग्रीविरहादिति भाव । अयमभावो न भाव इतीति । अन्यथा भावभिन्नत्वस्यैवाभावत्वपदार्थत्वे पौनरुक्त्या- पत्तेरिति भावः । ननु पदार्थान्तरस्याप्यभाषत्वस्य प्रागनुपस्थित्या प्रथम दुर्घहत्व तुल्यमत आह तञ्चेति । लौकिकान्याभावत्वप्रकारक- वोध प्रति अभावत्वज्ञानस्य हेतुत्वादिति भाव । लाघवादभावत्व- प्रकारकप्रत्यक्ष प्रति यद्यमावत्वज्ञान हेतुः स्यात्तदाह निर्विकल्पके. ति । भावभिन्नत्वन्तु न निर्विकल्पकग्राह्य द्रव्याद्यन्यतमस्वरूपस्य भारत्वस्थाऽयोग्यत्वादिति भावः । प्रकार घटोनास्तीतिप्रत्यक्ष प्र.

·११२६ जागदीश्या हेत्वांभासवादे न्ताभावान्योन्याभावयोरप्रसिद्धिः । अथ साध्यहेत्वो- विरोधे पक्षे साध्यसत्त्वे हेत्वसिद्धिः, हेतुसत्त्वे साध्या- भावसिद्धौ वाधः । न च प्रमाणान्तरेण साध्याभावसि- द्वौ बाधो न हेतुत्वेनैवेति वाच्यम् । विशेषणवैय-- दिति चेन्न । हेतोः पक्षे साध्याभावबाधानुपस्थापनेऽपि प्रथमोपस्थितविरोधस्यैव उपजीव्यत्वेन दोषत्वात् । ननु साध्याभावसम्बन्धो व्यभिचार एव दोषो न तु तन्नि- यतत्वमपि, गौरवात् असाधकल्वे व्यर्थत्वाच्च । न च साध्यासहचरितस्य साध्याभावसहचरितस्य वा गमक- प्रकारः, अभाववञ्चासमवेतत्वान्न जातिः । अन्यथेति । अनतिपस- तैरधिकरणैस्तद्धमैं; अभावव्यवहारोपपवेरिति भावः । लाघवा- दवाधिताभावत्वविशिष्टप्रत्ययवलाच्चातिरिक्तकाभावसिद्धिस्तुल्यैव। एतेनाभावत्वं समतियोगिकत्वं तच्चाऽननुगतानामप्यावश्यकानां प्रतियोगिनां कल्प्यते इसपास्तम्, संयोगादिसाधारण्याच्च । गम- फारः । अभावत्वस्याखण्डत्वे जातित्वापत्तिरत आह अभावदिति ।। अधिकरणस्याभेदेन स्वाधिकरणत्वानुपपत्तेराह तत्तद्धर्मति । अ- भायव्यवहारेति । घटो नास्तीत्यादिव्यवहारोपपत्तरित्यर्थः । ननु पहनामधिकरणानां घटाभावत्वकल्पनामपेक्ष्य लाघवाटत्वावच्छि- भाभायो न भाव इत्याधितभावाभन्नत्वप्रत्ययाच्च घटादेरतिरिक्तो- ऽभाव. कल्प्यत इत्यत आह लाघयादिति । तुल्यैवेति । बहूनां प्रति. योगिनां घटामावविरत्विकल्पनामपेक्ष्य लाघवाद्घटामावविरहो न भाव इत्यवाधितप्रत्ययाच घटाभावस्याभावोऽतिरिक्त एव सिद्धय- ·विरुद्धः। खभ्रमरूपायामशक्तौ विशेपोऽस्ति, येनाशक्तिविशेपोन्ना- यकतया न व्यर्थविशेषणता।न चाऽनैकान्तिकसामान्य- लक्षणे विपक्षगामित्वं न विशेषणम् असाधारणाद्यव्याप्तेः, साधारणन्तु सपक्षवृत्तित्वसहितमिति वाच्यम् । विपक्ष- गामित्वस्यैव साधारणत्वात् अधिकस्य व्यर्थत्वात् । न च विरुद्धं व्यावर्त्यम्, विपक्षगामित्वेनाऽत्रैव तदन्त- र्भावात् । अथाऽनैकान्तिके विपक्षसम्बन्धो न दूषक- ताबीजम्, असाधारणाद्यव्याप्तः । न च तत्रान्यदेव वीजम्, हेत्वाभासाधिक्यापत्तरिति चेत् । अस्तु तावदेवं, तथापि साधारणे विरुद्धप्रवेशो वज्रलेप एव । अन्ये तु विरुद्धलक्षणे न व्यर्थत्वं, साधारणस्य व्यवच्छेद्यत्वात, नाप्यसाधकतानुमिनौ, एतस्यापि व्याप्यत्वात, नीलधु- कत्वभ्रमेति । व्यभिचारिण्यव्यभिचारमात्र विरुद्ध च सामानाधि- करण्यांशेऽपि भ्रम इति । अशक्ती विशेष इति । दृपकनायां तीत्यर्थः। एनेनेति । अबाधितभावभिन्नत्यप्रत्ययवलेनेत्यर्थः । करप्यत इति । घटाभावी नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयतया कल्प्यत इत्यर्थः। ननु घटाभावस्यामावा न भाव इनि प्रत्ययस्याऽबाधितत्वं विवादग्रस्तमन आह सयोगादीति । आदिना साहदयाद्युपग्रहः । तथा च घटस्था- भाव इतिवत् घटस्य संयोग इत्यादिप्रतीनिवलात् संयोगादिरपि म. प्रनियोगिक इति तत्रापि घटायभावत्यापत्तिः, सयोगादिव्यावृत्त तु मप्रतियागित्व प्रागुक्तीवाभावत्यममानं पदार्थान्तरं पर्यवसन्नामांत भावः । अशक्तिविशनायकतय विरुद्धस्य पार्थक्यं व्यवसाप- ·११२८ जागदीश्या हेत्वाभासवादे मादौ च व्याप्तिरस्त्येवेति न स्वार्थानुमाने दोपः, परस्य तु व्यर्थत्वमधिकम्, न च विरुद्धत्वादित्यत्र शब्दाधि- क्यमिति । तन्न । अर्थो हि लिङ्गं, न च व्यभिचारा- वारकविशेषणावच्छेदेनापि व्याप्तिगौरवादिति वक्ष्यते । न चार्थानुगत्या व्यर्थत्वेऽपि विरुद्धत्वादित्यत्र उद्भाव- नाशक्यत्वम्, आवश्यकतद्विवेचने तदुद्भावनस्य शक्य- स्वादिति हेतुद्वयोपन्यासे चाधिकं प्रथमेन द्वितीयस्य कृतकर्त्तव्यताया दुष्टिबीजत्वात् । नच नीलधूमादित्यादौ विशिष्टकर्तव्यमन्गेन केनापि कृतम् ।धूमवत्त्वादित्यनेन कृतमिति चेन्न । तथाऽनुपन्यासात, अन्यथा नीलान- न्वयापत्तेः । अपरे तु साध्यानवगतसहचारः साध्या- भावसहचारी विरुद्धः । अन्यथा पृथिव्यां मेयत्वेनेतर- तुल्यत्वेऽपि निग्रहस्थानवेन विशेषाद्भदेनोपन्यासः । अत एवान- कान्तिकसामान्यलक्षणे साधारणलक्षणे च विरोधयारकं विशेषणं छलजासोनिग्रहसानविशेषगिरनुयोज्यानुयोगविशेषत्ववदेतस्या- यन्मूलं दूपयति व्यभिचारिणीत्यादिना । दूपफनायां व्याप्तिधीविरो- धिनायाम् । तुल्यत्वेपि अविशिष्टत्वेपि । निग्रहस्थानत्वेन अशक्तिवि- शेपानायकत्येन व्यभिचारितो चैलक्षण्याद्विरुद्धस्य तदन्यामासत्वे- नापन्यास इत्यर्थः । सामान्यलक्षण इति । विरुद्धान्यपक्षवृत्तित्वे स. तीत्यादिमागुकलक्षण इत्यर्थः । साधारणलक्षणे सपक्षविपक्षवृत्तित्य- रूपे । नन दुपफनायामसाङ्कर्यमय हत्यामासानां भेदप्रयोजकं न तु ·विरद्ध। भेदानुमानं न विरुद्धं स्यात साध्याभावाव्याप्यत्वात् । न च तत्साधारणम, सपक्षासत्वात् । न च साध्यस- हचाराज्ञानदशायां साधारणातिव्याप्तिः, तदा तस्यापि विरुद्धत्वादिति प्राहुः। नन्नाविपक्षगामित्वमात्रं दूपकमित्यु- क्तवान् । अत एव व्यभिचरितो व्यतिरेकी अनैका- न्तिक एव । नापि साध्याभावसाधकत्व तत्प्रमापकलं वा, साध्याभावसम्बन्धबुद्धि विना तदज्ञानात् । नापि साध्यवदन्यत्वव्याप्यत्वम्, व्याप्यत्वविवेचने व्यर्थविशेष- णत्वात् । नापि स्वव्यापकाभावप्रतियोगिसाध्यकत्वम्, साध्याभावस्य हेतुव्यापकत्वप्रतीतो हेतुसाध्याभावसम्ब- न्धमानस्यावश्यकत्वात् ॥ ऽनै कान्निकविशेषसाधारणीशेपत्तेऽप्यदोपो वेति पुनराकरानुसारी पन्या: । नापीसादि । व्यापकल व्याप्यव्यापकतामानाधिकर- ज्यघटित न वा, आधे साध्यामावस्येति । द्वितीये तु नाभासत्व- मविरोधात ॥ शक्तिविशेषोनायकत्वम, भन्यथा व्यमिचारविशिधसिद्धिरपि हत्यामासानगर स्यादत प्रकारान्तरमाह छल जात्यारति । छलजा- योनिप्रहस्थानयिशपात्मकस्य निरनुयाज्यानुयागस्यावान्तरत्वेपि यथा छ वादिना कथायामुन्द्रावन तथैव विरद्धस्थानकान्तिकवि- शेषात्मफसाधारणान्तरत्यापि विरुद्धत्वेनोद्भावन न दोषावहं तादू- प्यणादावनादेव अशक्तिविशेषस्य लाभादिति भार । ननु व्याप- १४२ ·जागदीश्याः इत्वामासवादे उच्यते 1 साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वं विरुद्ध.. त्वम् । न च प्रतियोगिनोरन्वये भासमान एव तद्- भाग्योाप्तिग्रहा, भिन्नग्राहकसामग्रीकत्वात् ।अन्यथा व्यतिरेकिविलयापत्तेः । यहा वृत्तिमतः साध्यवदवृत्तित्वं, - साध्येसादि । हेत्वभावस्य साध्यनिष्ठाभावामतियोगित्वज्ञानं वस्तुतस्तत्मातयोगिकाभावस्य हेतोः साध्यसामानाधिकरण्यग्रह वि- रुणदीसभिप्रायेणदम् । यदि च तदभावाभावत्वेनासामानाधिक- रण्यग्रहेऽपि तत्त्वेन सामानाधिकरण्यग्रहो न विरुध्यत इति भाव्यते तदाह यवसादि । त्तिमत इति धर्मेति च पक्षधर्मत्वाविरोधित्व- . -- कस्वग्रहे सहचारशानस्य हेतुनायाः खयमेव व्याप्तिग्रहोपाये दूषित- त्वात्साध्याभावस्थेत्यादिमूलासङ्गतिरता वितर्य योजयति व्याप. कामात । आद्य इति । हेतुमनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वे सति हेतुस- मानाधिकरणत्वरूपं हेतुव्यापकत्व साध्याभावस्य गृह्णतोऽवश्यं व्य. भिचारग्रहादिति भावः ॥ हात जागदीश्यां विरुद्धपूर्वपक्षग्रन्थः समाप्तः । अथ विरुद्धसिद्धान्तः । -...- ननु सापाभावस्य हेतुच्यापफत्वं यथा नामासः परामर्शाध. विरोधिस्वान हत्यमारस्य सापच्यापकाचमपीस्थत माह देत्य- भावस्यम्याद । वस्तु । इति । वस्तुगत्या हेत्वभावप्रतियोगिको यो- उमावस्तम्बापस्य हतोरित्यर्थः। तदभावामावायनेति। हत्वभाषा- भाष माध्यम इत्येवं माव्यसामानाधिकरगयग्रहानुत्पादेपीत्या प. साधनाभाव साध्यघांनाभायाप्रतियोगिस्यमानस्य समानपि.

·विगदः। साध्यववृत्तित्वानधिकरणलं, साध्याममानाधिकरणध- मत्वं, साध्यववृत्तिस्वानधिकरण वर्मत्वं वा तत्त्वम्, न च व्यतिरेक्यतिव्याप्तिः, तत्र साध्याप्रसिद्ध्या तथा ज्ञानवि- रहात् । असाधारणे च सङ्कर एव, अनेनापि रूपेण तस्य दोपत्वात । न च साध्यववृत्तित्व सति वृत्तिमत्त्वज्ञा- . प्रदर्शक न तु विशेषकम, दूपकतायामनुपयोगादव्याप्तिकरत्वाच । वृत्तिविशेषमूचनाय वौ तत, तेन समवायेन हेतुतायां धूपे नाच्या- तिः । आधयोः साध्यवत्तित्वतदधिकरणत्वाभावी चरमयोशा साध्यवत्तितत्वाधिकरणभेदावर्थाविति भेदः । ज्ञानातिममक्ति प्रयतामात्रेणेव तद्विरोधित्वादिति भाव. । तत्त्वेन हेतुतावच्छेदकी. भूतधूमत्यादिप्रकारण ! पक्षधारति । अन्यथा विरावस्य पक्षधर्म- ताधिरोधित्वप्रमिद्धावसिद्धावेव तदन्तर्भाव स्यादिति भाव, । न विति । न पुनर्विराधघटकमित्यर्थः । भानुकूल्याभावमुक्त्वा प्राति- फूल्यमप्याह अव्याप्तीति । वन्हिमानाकाशादित्यादिविरुद्धहतोः वृत्तिा मत्यधिरहणाव्याप्तिकरत्वादित्यर्थः । ननु दूपणापयिकलक्षणग्रस्तावे पक्षवृत्तित्वग्रहाविरोधिवप्रदर्शनं सन्दीवरुद्धमत शाह वृत्तिवि- शेपेति । हेतुतावच्छंदकसम्बन्धेन साध्यवत्तित्वस्य सूचनायेत्य- . नाव्याप्तिरिति । अन्यथा सयोगेनैव धूमम्य बहिमवृत्तित्याद- न्याप्तिः स्यात् । न चैव जाति. घटत्यादित्यादी समचायन हताव- व्याप्तिः जातिसमवेतत्त्वाप्रसिद्धरिति घाध्यम । तत्र म्वाधिकरणा- त्तिसाध्यकत्यस्येव विरोधत्वादिति भावः । चतुर्गा पौनरुक्त्यमाश- झाह भाद्ययोरित्यादि । भेद इति । न च तेषामनुगतनित्यक- रणान्न्यूनत्वम, इदमेव च मणिकृतां विरुद्धमित्यादिना प्रागैवानुग- तविभाजकोपाधे. स्वयं दर्शिनत्वादिति भावः । ननु पूपिरीतन्या ·१११३२ जागदीश्याः देत्याभासवादे नात् साध्याभाववद्गामित्वज्ञानमावश्यकं तेन विना साध्यवदवृत्तित्वाज्ञानादिति वाच्यम् । उपजीव्यत्वेन भिन्नत्वात्, उपजीव्यत्वेऽपि साध्यवति न वर्त्तत इति ज्ञानं न स्वतोदूषकमिति चेन्न । असहचारज्ञानस्य वि- निरस्यति नचेसादिना। तेनेसादि।साध्याभावबद्गामित्वज्ञानं विना वृत्तिमत्त्वविशिष्टसाध्यवदत्तित्वज्ञानापर्यवसानादिसर्थः । असह- चारेति । सहचारः सामानाधिकरण्यम् । व्यभिचारोत।व्यभिचारो भिद्यते पृथिधीत्वादित्यादौ व्यतिरेकणि पक्ष एव हेतोः साध्यवद्- त्तित्वात् तत्रातिव्याप्त्यसम्भव इत्यत आह ज्ञानेति। ननु साध्याभा: घवदामित्वज्ञानेन साध्यवदवृत्तित्वज्ञानाजननात तेनविनत्याटिमुला- सङ्गतिरतो व्याचष्टे साध्याभाववदित्यादि । अपर्यवसानादिति । अवस्थानविरहादित्यर्थः । असति याधके साध्याभाववद्गामित्वव्या. प्यवत्तानिश्चयस्य साध्याभावयद्गामित्वानुमितिजनकत्वनियमादिति भावः । वस्तुतस्तु नचंत्यादिमूलस्य हेतुः साध्याभावववृत्तिः वृत्तिमरवे सति साध्यवदवृत्तित्यादित्यनुमानात्तज्ज्ञानमावश्यफमिति भावः । अनाऽनुकूलतकमाह तेन विनेति । साध्याभावववृत्तित्वेन विनेत्यर्थः । साध्यति । वृत्तिमत्त्वे सति साध्यवदवृत्तित्वापर्यवसा- नादित्यर्थः। तथा च हेतुर्यदि साध्याभावववृत्तिर्न स्यावृत्तिम- स्वविशिष्टसाध्यवदवृत्तिने स्यादिति भाव। दीधिती अपर्यवसानादि- ति । गोत्वं यदि अश्वत्वाभावववृत्तित्वप्रकारकज्ञानविशेष्यो म स्यात्तदा वृत्तिमत्त्वविशिष्टाश्वत्ववदवृत्तित्यप्रकारकज्ञानविशेष्यो न स्यादिति तर्कादभिमतसिद्धिरिति भावः । ननु यहुग्रीही उत्तरपदस्य लाक्षणिकत्वादसहचारंज्ञानस्यत्यत्र न विद्यते सहचारो यति व्यु. त्पत्या सहचारपदन सहचारामावतो योधने तज्ज्ञानस्य व्याप्ति- महाप्रतिबन्धफत्वादसङ्गतिः सहचारामावज्ञानत्वेनर तथात्वातू ·विरुद्धः। रोधितया व्यातिग्रहप्रतिबन्धकत्वात, व्यभिचाराज्ञान- विरोधित्वेन व्यभिचारज्ञानवत् । ननु विरुदस्यं स्वार्थी- नुमानदोपत्वेऽपि परार्थानमानेऽपार्थकत्वम् अयोग्यताना- नेन निश्चितानन्वयादिति चेन्न । अयोग्यताज्ञानस्य वि- रुद्धत्वज्ञानोपजीवकत्वेन तस्यैव दोपत्वात्, बाधेऽप्ये- वम् । स चायं विधिसाधने त्रिविधः । साक्षात्साध्या- न ज्ञायते यस्मात्तद्वयभिचाराज्ञानमव्यभिचारज्ञानम्। तदयमर्थः, अ. व्यभिचारतसामानाधिकरण्यरूपाया व्याप्तरव्यभिचारांशग्रहविरो- विग्रहविपयतया या व्यभिचारो हेत्वाभासतया सामानाधिकर- ण्यांशग्रहाविरोधिग्रहविपयतया विरोधोऽपीति । स चायं विरुद्धो हेतुः । साथ्याभावेति । तदभावत्वं तद्वत्ताग्रहविरोध्यभावत्वम्, तेन -- अत्तो व्याचष्टे सहचारः सामानाधिकरण्यामिति । सहचारपदार्थ: सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । तथा च सहचारस्याभावोऽसहचार इति पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभाव एवान समास. न बहुव्रीहिगिति नासङ्गतिरिति भावः । ननु सहचारसामान्याभावस्य व्याप्तिधीवि. रोधित्वपि साध्यपदवृत्तित्वज्ञानस्य स्वतोदूषकत्वाप्राप्तिरतो व्याचटे सहचारः साध्यसामानाधिकरण्यमिति तु धाचित्फः परिभ्रष्टः पाठः । तथाचाऽसहचारशानस्यतिमूलस्य साध्यासामानाधिकर- यज्ञानस्त्यर्थः । ननु व्यभिचाराभानस्य नित्यत्वात्तद्विरोधित्व व्य- भिचारशानस्य दुर्घटं न वा तद्धत्वाभासतायोजकम् अनुमिर्तस्त- कारणशानस्य विराधिताया एव तथात्वादतो व्याचष्टे व्यभिचार इति। ननु घिरांधितयेतिमूलस्य न व्याप्तिधीविरोधितयेत्यर्थ व्याप्तिग्रहम- तिथ वकवादित्यनेन पौनसत्यापत्ते , किंतु सामानाधिकरण्यग्रहधि- रोधितयेत्यर्थ. तन च यदि व्याप्तिधीकारणीभूतस्य सामानाधिकर- ·जागदीच्या हेवाभामवादे भारत्याप्यत्वात्, साध्यव्यापकाभावव्याप्यत्वात्, साध्य- व्यापकविरुद्धोपलम्भात् । यथा धूमवानयं याग्यधूम- वत्तया अनुपलभ्यमानत्वात्, निरग्निकत्वात्, जलाशय- साम्यवदन्यत्वव्याप्यत्वोपसंग्रहः। एवमुत्तत्रापि । सायन्या- पकेति । अन व्याप्यपद स्वरूपपरम् । साम्येयादि । सा-यव्याप कसामानाधिकरण्यग्रहविरोधिरूपयत्त्वादिसर्थः । तेन साध्यव्याप- कवदत्तिवाद्युपसग्रहः । सर्वत्र चोपलम्भपद स्वरूपमिद्धिमात्र- ण्यग्रहस्य विरोधित्वमभिप्रेत तदानुमितौ तत्कारणझाने वा विरोधस्य स्वतादूपकरमाप्राप्त्या हेत्वाभासत्यानुपपत्ति तदवस्यैवेत्यत फालता- र्थमाह तदयमिति । सचायमित्यनन विरोधिपरामर्श तस्य त्रैविध्या- सम्भवादसङ्गतिरतो व्याच विरुद्धा हेतुरिति । तद्वत्तानहानि । सा. ध्यत्ताग्रहत्यर्थ । न च साध्याभावावच्छदकधर्मविधया साध्यव- त्ताग्रहविरोधमा तत्तदभावाना व्याप्यत्वतिप्रसङ्ग , मूलस्थसाक्षात्प- दमहिम्ना स्वरूपत साव्यवत्ताग्रहविरोधित्वस्यैव लाभादिति भाव । एवमिति । साध्यव्यापकाभाववादिकमप्यने साध्यव्याप- पादिमत्ताग्रहविरोधित्वमव वाच्य तेन साध्यव्यापकवदन्यत्पादनी सग्रह । साध्यव्यापफाभावव्याप्यत्वादिपर्यवसितेन साध्यव्यापक- विरुद्धरवरूपतृतीयविभाजकन द्वितीयस्य गतार्थत्वापत्तेराह व्याय- पदमिति । अत पर निपधसाधनस्थल व्याप्यपदम्परित्यज्यैवेद मूले प्रदशयिष्यतीति भाव । तृतीय साध्यव्यापकविरुद्धत्व यदि साध्य- व्यापकाभारव्याप्य धमाघ तदा साध्यव्यापकपदवृत्तित्याद्यसग्रह स्यादतो व्याच साध्यव्यापफेति । अवृत्तित्यादीत्यादिना ताहरा- त्तिभिन्नत्वाद्युपग्रह । मूल योग्यघूम उत्तयत्यत्रयाम्यपदमुपरध प्रमालाभाथम् । तथा च धूमयत्त्वनाऽप्रमीयमाण गदित्यर्थ । तन योग्यधूमवत्तय नुपरभ्यमानत्वस्याऽशाग्यधूमति साध्यसामानाधि परण्यपि न क्षति । मन्पलम्भमन्तर्भाव्य विरद्धविभाजकोपाधीना ·विरः। स्वात् । न च सर्वत्र साध्यव्यापकविरुद्धोपलम्भ इति न त्रैविध्यम् । एतदज्ञानऽपि साध्याभावतयापका. भावव्याप्यत्वेनापि ज्ञातस्य दोषत्वात् । न च धूमवा- नयं तदभाववत्वादिति वयाधिकम्, स्वसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं हि व्यापकत्वं, तच्चाभेदेऽपि धू- मवानयं धूमाभाववत्तयोपलभ्यमानत्वात् तद्वत्तयानुपल- भ्यमानत्वादित्यनैकान्तिकमेव । निधमाधनेऽपि त्रिवि- धः । प्रतियोग्युपलम्भात, साध्यव्यापकाभावोपलम्भात, फलकम् ।साध्याभावति । व्याप्यपदन्यसासेन साध्याभावव्याप्य- खेन साध्यध्यापकाभावत्वेन चेसर्थः । स्वसमानेति । तथा च सा- ध्याभावसाध्यव्यापकाभावयोनिरुक्तमाध्यच्यापकाभावत्वेनांनुग- मानाधिश्यामसर्थः । प्रतियोग्युपलम्भात् स्वरूपतः साध्यवत्व- ग्रहविरोधित्वात् । तेन निर्वन्हिकान्यत्वादिमंग्रहः । साध्यच्यापके- निर्वचनमयुक नद्घाटनताहशोपाधीनां शानस्य सर्वथैव साध्यसा- मानाधिकरण्यग्रहावराविवादत आह दोधितो मर्पतनि । साध्य व्यापकविरुद्धापलम्भादित्यत्र प्रतियोग्युपलम्भादित्यनिमेपुचत्यर्थः । स्वर पनि । उक्तस्वरुपाणां विरुद्वहेती मत्वप्रदर्शनमात्रफलकंग तपलम्भघटिता • अप्युपाधय इत्यर्थः । ननु साध्यव्यापकामाव- व्याप्यत्वस्यापि साध्यव्यापकसामानाधिकरण्यग्रहविरोधित्व रूय. स्वर माध्यव्यापकविरहाचमध्यन्त धितावादतदशानेपीत्यादिमु. लासङ्गमिरत आह व्याप्यपदान । तयापकाभावयत्र तत्पदस्थ माध्यागायपरत्वभ्रम निराकुनाह' माध्यध्यापकाभावत्वन चांन । भाभेदेन व्यापकत्वोपगमेप्याधयनिरासस्याऽस्फुटत्यादाह तथा चं.

·कागदीश्याः हेत्वाभासवादे साध्यव्यापकविरुद्धोपलम्भात् । यथा निरग्निकोऽयमग्नि- मत्त्वात, धूमाभावशून्यत्वात, धूमवत्त्वात् । सर्वश्चायं - ति । अत्र व्यापकलं भेदाभेदसाधारणं, तेन साध्याभावव्याप्यत्व- मंग्रहः । धूमवत्त्वादिति । धूमाभावस्य वन्यभावव्यापकत्वग्रहद- शायामस्य मध्यमेऽन्तर्भावो, वन्ह्यभावव्यापकवन्हिसामग्रया भावा- भावव्याप्यत्वग्रहे च चरमे । इदं पुनारहावधेयम् । कथितरूपाणि कि स्वरूपनो ज्ञातान्येव सामानाधिकरण्यग्रहविरोधीनि असामा• । नि। निरुक्तंति । व्याप्यपदापेक्षया पूर्वनिरुक्तंत्यर्थः । इदमुपलक्ष णम् । साध्याभावस्यापि साध्याभावव्याप्यत्वात् प्रथमोपाधिनापि तदनुगमानाधिस्यमिति द्रष्टव्यम् । साध्यवदन्यत्वादेः संग्रहार्थमाह म्वरूपत इत्यादि । साध्यव्यापकाभावत्वादरपि व्यावर्तकधर्मविधया माध्यवत्ताग्रहविरोधित्वादनेनैव गतार्थत्वापत्तेः स्वरूपत इत्युक्तम् । तथा च नंपां स्वरूपतः साध्यवत्ताज्ञानाविरोधित्वात् पृथगुपन्यास शत भावः । ननु साध्याभावव्याप्यवत्त्वस्य स्वरूपतः साध्यवत्वन- हाविरोधित्वेनोक्तेघनन्तर्भावाद्विधिसाधन इय निषेधसाधनपि तम्य दूपत्वसम्भवाच्च तदनभिधानात् मूलस्य न्यूनत्यमत माह अत्रे ति। तथा च साध्यव्यापकीभूतस्य साध्यस्यैव सामानाधिकरण्य. ग्रहघिरांधितया तृतीय एव साध्याभावव्याप्यत्वस्यान्तर्भावान्न न्यू- नत्यमिति भावः । ननु धमाभायशुन्यत्वं धूम एव नथा च तत्र या. म्नधिफस्य साध्यव्यापकाभावत्वस्य विरहात् द्वितीये तस्योदाहरण- त्यासङ्गतिः अन्यथा भावसाधारणस्यव साध्यव्यापकाभावत्वस्य नियश घूमयत्वादित्यपि द्वितीयस्योदाहरणमेव स्यादत माह धूमा- भायम्यति । अस्य धमवस्यादित्यस्य । वन्हामावति । वन्द्यमावल्या. एको यो यन्हिसामग्न्यमायः नदभायस्य व्याप्यत्वग्रह इत्यर्थ.। चरम इति । अन्तमांच इत्यनुपज्यते । तथा च भावाभावमाधार। समय व्यापफामायत्यं निविष्टं प्राहफसामग्रीमदयशाच्चकस्यापि .

·पिरत । १९३७ नाधिकरणच्याप्यत्वेन वा, नाधः. व्यापकाभावव्याप्यत्वादेस्तदस- म्भवात् । न द्वितीयः, सान्याभावत्वसाध्याभावव्याप्यत्वयोः स्व- रूपेणैव जातपोस्तथासात् । तथावेऽपि तत्वमविरुद्धमिति चेद, हन्तवमसामानाधिकरण्यस्य समानाधिकरणाचितत्तद्धर्माणाच त- थावादाधिक्यम् । न च एतानि धर्मिविभाजकान्येव, सर्वेषामेव साध्याभावब्याप्यत्वेनैकविधत्वादिति । विरोधोनायकमकारवि- - धूमस्य भेदेनोदाहरणत्वमिति भाव । एतदशानपीत्यादिमूलखरस- सिद्धमुक्तधर्माणां सामानाधिकरण्यधीविरोधित्व दूपयति इदं पुन- रिस्यादिना । व्याप्यत्वेन पा ज्ञातानीत्यनुपज्यते । व्याप्यत्यादेरिया- दिना साध्यव्यापकवदवृत्तित्त्वादे. परिग्रह । तदसम्भवादिनि । सा- ध्यव्यापकामावव्याप्यत्वादिनिर्णयपि हेतो साध्यसामानाधिकरण्य- बानोत्पत्त्या तस्य विरोधित्वसम्भवात् तथा च साध्यध्यापफाभाव- त्वाद्युपन्यासोऽनुचित इति भाव । स्वरूपेणैवेति । साध्याभावत्वस्य साध्यामावव्याप्यत्वस्य वा इतो निर्णयपि नियमत तत्र सामाना- धिकरण्यग्रहानुत्पादादिति भावः । शङ्कने तथात्पीति । स्वरूपतो शातस्य विरोधिस्वपि व्याप्यतया ज्ञातस्य विरोधित्व न विरुद्धमित्य- र्थ । एमिति । असामानाधिकरण्यव्याप्यत्वेन येषां शान सामाना- धिकरण्यबीविरोधि तेपामपि स्वरूपतो विभजन इत्यर्थ । साध्या- भावत्यादिवत्स्वरूपत सामानाधिकरण्यव्याप्यत्वेनाधिक्यमुफ्त्वा साध्यव्यापकाभावत्वादिवत् स्वरूपतस्तदविरोधिनामाधिक्यमाह समानाधिकरणावृत्तीति । तत्तद्धर्माणामिति । गोत्ववानश्वत्वादित्या- दावश्यत्वादीना तथात्वात् साध्यासामानाधिकरण्यव्याप्यत्वन ज्ञा- तानां सामानाधिकरण्यधीपिरोधित्वादाधिक्यमित्यर्थ । विभाज- कान्यवेत्येवकारेपणा दूषकत्वप्रनिक्षेप । संवेंशामिति । तथा च साध्या- भावव्याप्यत्वेन नियमत. सङ्करान तयोर्विभाजकत्वसम्भव इति भाव प्राचा मतेनाह विरोधेति । कथाया विराधानायकवाणामु- कविध्यनियमेनत्यर्थ ! धर्मान्तरणापि कथाया विरोधानयनादुक्त- नियमे मानाभाव इत्यस्वरसाद्वदन्तीत्युक्तम् । विरुद्धस्थले वाधस्व. १४३

·जागदीश्या हेत्वाभासवादे
विशेषणहारापि । यथा कृष्णागुरुप्रभवन्हिमानयं
कटुकासुरभिपाण्डरधूमवत्त्वात् । अयञ्च बाधाश्रया-
सिदस्वरूपासिद्धासाधारणसंकीर्णः कचित् ॥
ध्येन धर्मिणोऽपि त्रैविध्याभिधानमिति वदन्ति । अयश्चेसादि ।
बाधस्वरूपासिद्धयन्यतरसङ्करस्तु आवश्यकोऽन्यसङ्करस्तु काचित्को
ज्ञानासङ्कराच्च पार्थक्यम् ॥
সুৰেৰেহেৰে অন্তৰুজ্জাম্যহ
धेति । हेतुविशेषणासिद्धयादिभिरपि क्वचित्साडूर्यसंभवादाश्रया-
सिद्धयादिपदस्योपल्क्षणपरत्वमित्याशयेनाह अन्यसङ्करस्त्विति ।
ननु विरद्धहेतौ वाधासिद्धयोरन्यतरस्यावश्यकत्व तदेवास्तु दूषण
कृत विरोधेनेत्यत आह ज्ञानति ॥
इति श्रीजगदीशतकाल हारविरचितायामनुमानचिन्तामणि-
दीधितिव्याख्यायां विरुद्ध प्रन्य समाप्त ।

·चिन्तामणेः सत्प्रतिपक्षः । सत्प्रतिपक्षत्वं न समानबलबोधितसाध्यविपर्यय- लिङ्गत्वम्, परस्परप्रतिबन्धेनोभयोरयोधकत्वात् । बल- ञ्च न सपक्षसत्वादि, व्यतिरेकिण्यभावात् । नापि स- मानव्यातिपक्षधर्मतावत्वम्, विरोधेनैकन तङ्गनियमा- त् । नापि व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्वम्, विरोधिव्याप्ति- पक्षधर्मताविशिष्टज्ञानयोरन्यतरभ्रमत्वनियमेन नित्यत्व- व्याप्तश्रावणत्वादिवशिष्ट्याप्रसिदध्याऽऽरोपयितुमशक्य- त्वात् । न च साध्यव्याप्यस्य पक्षधर्मता पक्षधर्मस्य वा साध्य पाप्यतारोप्येति वाच्यम । एकत्र तदुभयाभावात् दीधित्याः सत्प्रतिपक्षः। एका तदुभय इति । व्याप्पे पक्षधर्मतायाः पक्षधर्मे च व्या जागदीश्याः सत्प्रतिपक्षः । ननु व्याप्ये पक्षधर्मत्वस्य पक्षधर्मे वा व्याप्ययस्यारोप एव लक्षणघटको न तु ध्यातिविशिष्टपक्षघमंत्वस्यारोप इत्येकप्रेत्या. दिमूलासङ्गतिरतो भावार्थमा व्याप्य इत्यादि । भव्यापकः सकल ·जागदीश्याः हेत्वाभासवादे विशिष्टस्याऽप्रसिद्धया तद्वैशिष्ट्यस्यारोपासम्भवात्।ना- प्यनिर्धारितविशेषेण वोधितसाध्यविपर्यायकलम्, उ- भयोरबोधकत्वात् । विशेषश्वं न व्याप्तिभङ्गामङ्गरूपः, एकत्र तहङ्गनियमात् ॥ प्यत्वस्यारोपः मसेकमव्यापकोऽतो विशिष्टस्यारोपो वाच्या, स चैकर्मिणि चिरोधिच्याप्पदयविरहाद्विशिष्टस्याऽसियान सम्भ- वतीयर्थः । विरुद्धादौ साधने स्वव्यापकसामानाधिकरण्यरूपण्या- मेरमसिद्धेश्चेसाप द्रष्टव्यम् । एकत्र तद्भङ्गेति । तथा चाऽन्यतरत्वेन तदवधारणमस्तीति भावः ।। सत्प्रतिपक्षावृत्तिः। ननु विरोधिव्याप्त्या पक्षधर्मतया च शातत्वोक्तो विशिष्टाप्रसिद्धिर्न क्षतिकरीत्यतः स्वर्ण तत्साधारणदोपमाह विरु• द्धादाविति । भादिना व्यभिचार्याधुपग्रहः । तथा च पर्वतो पन्हि- मान्धूमादित्यस्य प्रतिपक्षे पर्वतो न वन्हिमान्पर्वतत्वादित्यादावव्या- तिरिति भावः । इदमुपलक्षणम् । तमो न द्रव्यमालोकानपेक्षचक्षुर्गा- शत्वादित्यस्य प्रतिपक्षे तमो द्रव्यं रूपवत्वादित्यादौ हेतुताघटकस- मवायेन पक्षत्तित्वाप्रसिद्धयाऽव्याप्तिदशव्या । ननु व्यासिभङ्गो व्या- प्रत्यंशे भ्रमत्वं तथा चैफत्र तन्नियमपि तदनवधारणादुक्तलक्षणं नि. दुष्टमेवेत्यत आह तथा चति । अन्यतरत्वेन भङ्गामङ्गान्यतरत्वेन । तथा च व्याप्यायंशे भ्रमत्यतदभावान्यतरवत्तया निर्णयदशायां वि. रोधिपरामर्शद्वयात्मकप्रतिपक्षे लक्षणाव्याप्तिरिति भावः ॥ इति जागदीश्यां सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षप्रन्यः समाप्तः।

·मत्प्रतिपक्ष । उच्यते । साध्याविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानवलोप- स्थित्या प्रतिरुद्धकार्यलिङ्गत्वं तत्त्वम् । बलञ्च व्या- सत्मतिपक्षितव्यवहारो हि सससति वा साधने नाऽपराम- प्यमाणे नाप्यविधमानविरोधिपरामर्श, अत एव सन् प्रतिपक्षो वि- रोधिव्याप्यादिमत्तया परामप्यमाणो हेतुः विरोधिपरामों वा य- स्य परामृप्यमाणस्य हेतोरसौ सत्मतिपक्ष इति विग्रहमीप वर्णय- न्ति, अतस्तदनुसारेणैव व्यवहारौपपिकं लक्षणमाह साध्येति । वाधाश्रयासिद्धिनिर्णयवारणाय समर्थान्तम् । न चासो न व्या- प्तिपक्षधर्मतात्मकवलोपस्थिीतरिति वाच्यम् व्याप्तिपक्षधर्मताविर- -- अथ सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः । मुलोक्तसत्प्रतिपक्षोपाधे सद्धेतावपि सत्यात्तत्र च हेन्वाभा- ससामान्य लक्षणासस्वादेतस्य तद्विभाजकत्वानुपपत्तिरतो व्यवहा. रोपयिकप्रतिपक्षपरतया मूल समर्थयति सत्प्रतिपक्षितेति । सति समीचीने । एवमपि । अत एवेति । विग्रहमपि वर्णयन्तीत्यन्धय । अविद्यमानलिङ्गकविरोधिपरामर्श स्थलीयमतिपक्षाव्यातेराह विरो- धिपरामशों पति । पस्यत्यनेन फेघलहतुयोधने तस्याऽपरामृप्यमाण- तादशायामपिसामतिपक्षितत्वापत्तिरत पूरयति परामृप्यमाणस्यति। यात्यादि । फाशनमयहदोन घन्हिमानिरयेव याधनिर्णयेन इदो न काञ्चनमय इत्येवमाश्रयासिद्ध्या वा प्रतिद्धानुमितिस्वरूपकार्यक काशनमयहदो पहिव्याप्यधूमवानित्यादिपरामर्शविषये धमादावा तिव्याप्तिवारणार्थ समर्थान्तमुपस्थितिविशेषणमित्यर्थ । असो प्रो. क्तगधादिनिर्णय । व्याप्तिपक्षधर्मतात्मकेति । तादृशयलस्यैव मलो- कत्वादिति भाव ! साध्यत्व इति । तथा च पर्वतो यन्हिव्याप्यधू.

·११४२ जागदीश्या हेत्वाभासपादे हस्य सा-यत्वे पक्षतावच्छेदकले वा तत्सम्भवाव । पक्षः साध्या- भावव्याप्यवान साध्यं पक्षत्तिन्वाभावव्याप्यवदिति पक्षस्य, व्यापकभेदेन च अन्वयव्यतिरेकभेदेन च व्याप्तेश्च भिन्नत्वादेको. पादानेऽन्यासंग्रहेण बलस्याऽविवक्षितत्वाच्च । साध्यधीविरो यनु- भितिजनकज्ञानविषयत्वेन तदुपादाय तदुपस्थिसभिधानश्च शिरोवे- माभावगन्धूमादित्यत्र पर्वतो वन्हिव्याप्यध्मयानित्याकारेण लो- फिफसनिकादिजनितेन याधात्मफव्याप्तिपक्ष मतानिर्णयेन प्रति- रुद्धकार्यत्वादेताहशधूमाभावव्याप्यधूमवत्तापरामर्शविषये धूमेऽति- व्याप्तिरिति भाव । आश्रयासिद्धातिव्याप्त्यर्थमाह पक्षतावच्छेदकत्वे वेनि । तथा च वन्हिव्याप्यधूमशून्य पर्वतो चन्हिमानालोकादित्यत्र चन्हिव्याप्यधूमवत्पर्वतलक्षणाथयासिद्ध्यात्मकव्याप्तिपक्षधर्मत्वोप- स्थित्या प्रतिरुद्धकार्यफे परामृष्यमाणालोकादिहेतावतिव्याप्तिरिति भाव । ननूक्तव्याप्तिपक्षधर्मतयो प्रकृतसाध्यानिरूपितत्वान्न तदा. त्मकबाधातिव्याप्तिरत पक्षघर्मताया व्याप्तेश्चाऽननुगतत्वात्तदात्मक बल लक्षणे प्रवेश्यमेव नेत्याशयेनाह पक्ष इति। पक्षस्येति । एव क्रमेण विरोधिपरामर्शीयपक्षस्येत्यर्थ । भिन्नत्वादित्यप्रेतनेनाऽन्वय । व्या- पकभेदेनोत । प्रथमे साध्याभावो व्यापको द्वितीये तु पक्षवृत्तित्वा- भावस्तयेति व्यापकभेदेन विरोधिव्याप्तेभिन्नत्वादित्यर्थ । ननु पक्ष धर्मिकसाध्यवत्तानुमिती तमिफसाध्यामाधव्याप्यवत्तावुद्धरेव प्रतिरोधकत्वमते पक्षव्यापफयोर्भदायलस्याऽननुगमासम्भव इत्यत आह अन्वयव्यतिरेकभेदेन चेति । इदमुपलक्षणम् । व्यापकसामा नाधिकरण्यरूपाया व्याप्ते साधनभेदेनापि भेदो योध्य । एव सर्व- त्रैव व्याप्तिपक्षधर्मतयोर्द्वयोरपि हेतुतारच्छेदकसम्बन्धभेदादननुग- मो द्रष्टव्य । ननु विरोधिव्याप्तिपक्षधर्मतात्मक बलमेषानुगतरूपे णोपादाय समर्थान्त विशेषणमेव किमिति न त्यज्यते इत्यत माह साध्यधीति । प्रकृतपक्षधर्मिफसाध्यवत्ताधीविरोधिनी याऽनुमितिस्त- जनकज्ञानविषयत्वेन विरोधिव्याप्तिपक्षधर्मतात्मक बलमुपादेयमि त्यर्थ । शिरोवेष्टननेति । तथा च लाघवात्समर्थान्तभागेयोपस्थिती ।

·सरप्रातपक्षः। १२४३ हनन नासिकास्पर्शमनुधावति । साध्यस्प साध्यसिद्धेधिरोधिन्याः पक्षोन साध्यवानिसाद्युपस्थितेः, साध्यविरोधी साध्यवत्ताज्ञानमति- घन्धकज्ञानविपयो पाधा माध्याभावादिमत्पक्षादिः, तदुपस्थितेर्वा जननयोग्यया समानया बलोपस्थिया तथाविधव्याप्सादिबुद्धया, साध्यविरोध्यनुमिनिजनकत्यस्प लाभसम्मघातायशानुमितिजनफ- शानविषयत्वमुपस्थितिविशेषणं गौरवग्रस्तमिति भावः । ननु साध्या- भावयायाधुपस्थितेः साध्यप्रतियन्यकत्वरूपतद्विरोधित्वाभावाल्लक्ष. णासम्भव इत्यतो व्याचप्टे साध्यस्येत्यादि । साध्यामाववत्त्वोपस्थिति परित्यज्य साध्यसिद्धिविरोध्युपस्थितित्वेनानुगतधर्मेण प्रवेशस्य फलं दर्शयति पक्ष इति । न साध्यवान् साध्यवद्भिभः । तथा च साध्या भावोपस्थितिसमधेरयुक्तौ साध्यवदन्यत्वादिव्याप्यवचापरामर्शस्थ- लीयप्रतिपक्षाव्याप्तिः स्यादिति भावः । उपस्थितरित्यस्य जननयो- ग्ययत्यप्रेन्चयः । साध्यपदस्य सिद्धिपरतायामाधुनिफलक्षणापत्तः फल्पान्तरमाह साध्यविरोधीत्यादि । अत्र विरोधिपदस्य प्रतिवन्ध. कहानविपयत्वेन बोधने शक्तिनिरूढलक्षपायर फलतोन कश्चिद्विशे- पः । साध्याभाववत्पक्षम्योपस्थित्यभिधाने साध्यादिधर्मिकपक्षवृत्ति- त्वामावव्याप्यवत्तापरामर्शदशायां सत्प्रतिपक्षाव्याप्तिरतः साध्य- विरोधित्वेनानुगतानामुपस्थितिर्निवेशितेत्यावेदयितुमाह साध्याभा- पादिमदिति । प्रादिपदा या पक्षावृत्तित्वविशिष्टसाध्याधुपग्रहः । त- दुपस्थितेवेति । वाफारोऽनास्थायाम् । यत्र पर्वतो चन्हिमान्प्रमेयो वा धूमादित्यादौ साध्याभाववरपक्षादिकं साध्यामावादिकं वा न प्रसि- खें तत्रत्यस प्रतिपक्षाव्याप्तिमिया पूर्वकल्पस्यैवानुसरणीयत्वात्तत्र व साध्यधीविरोधिन्या भ्रमरुपाया एवापस्थितेः सौलश्यादिति ध्ये- यम् । उपस्थापनेत्यन णिजस्य विवरणं जननेति । समर्थत्यस्य वि. चरणं योग्ययेति । जनकतावच्छेदकधर्मविशिष्टयोति समुदितार्थः । समानत्वस्य बलविशेषणत्वम्नमं निराकुर्वन्नाह समानयेति । यलो- स्थित्यति यथाथताभिप्रायेण । अत एव विवृणोति तथाविधेति । साध्याभावादिनिरूपितेत्यर्थः। व्याप्त्यादीत्यादिना पक्षधर्मत्वोपग्रह। प्रागुत्तरीत्याऽनुगमात् बलस्य लक्षणाघटकरये तु समानया उपसि.

·११४४ जागदीश्याः हेत्वाभासयादे मातरुद्धं कार्य यस्य तादृशलिद्वमियर्थः । विरोधिव्याप्यादिवि- पपत्वलक्षणयोग्यताशालिन्या अप्युपस्थितेरमामाण्यग्रड सत्यतिप- क्षतासम्पादकत्वात् कार्यप्रतिरोधानुघावनम्।समानत्वचाऽगृही. तामामाण्यकसाध्यसिद्धयौपायकपरामर्शकालीनलम् । असति ग्रहीतामामाण्यके वा परामर्श सत्मतिपक्षितत्वव्यवहारविरहार । यत्तु प्रामाण्यनिर्णयेनाऽधिकरलतया वाधकस्य विरोधिपरामर्शस्य त्या प्रतिरुद्धं कार्य यस्येत्ययं योजना कार्या । ननु माध्यविरोध्युप. स्थापनसमर्थोपस्पितिसमानकालीनसाध्यपरामर्शविषयलिगत्वमित्ये- धास्तु ताहशोपस्थितिप्रतिरुक्षकार्यकत्वपर्यन्तं व्यर्थमत आह विरो- धोति । शालिन्या अपीत्यन्तेन साध्यविरोध्युपस्थितिसमर्थत्यमादर्शि- नम् । परामर्शधर्मिकाप्रामाण्यमानामावस्य पृथगेयाग्नुमितिहेतुत्वमि- त्याशेयनेदम् । ननु हेतो साध्यपरामर्शाभावदशायामप्रामाण्यज्ञाना- स्फन्दितप्ताध्यपरामर्शदशायां या विरोधिपरामर्शप्रतिरुद्ध कार्यकत्व- सम्भवात तदानीमपि सत्प्रतिपक्षवापत्तिरत आह समानत्व चेति । साध्यपरामर्शानां व्याप्तिभेदेन नानात्यात्तेपामनुगमकं धर्ममाह साध्यसिद्धयोपयिकति । प्रकृतपक्षफप्रकृतसाध्यकानुमितित्वघटित. धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितफारणताशालिशानकालीनत्यमित्यर्थः । साध्यसिद्धय पयिकशानफालीनत्वस्य फलमाह असतीति । परामर्श इत्यग्रंणान्यय । अगृहीताप्रामाण्यकेत्यस्य फलमाह गृहीताप्रामा. ण्यक इति । अत्र साध्यपरामर्श यद्यदप्रामाण्यधीदशायां न सत्प्र- निपक्षत्वव्यवहारः तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावकूटवत्त्व निवेश्यमतो न फोपि दोषः । सत्प्रतिपक्षिनेति । हताः सप्रतिपक्षितत्यग्रहविरहादि- स्यर्थः । मिश्रमतमाह यत्त्विति । बाधकस्य साध्याभावानुमितिजन- कस्य । समानेतीति । तया च निश्चितप्रामाण्यफसाध्यपरामर्शका- लीनत्वमेवोपस्थिनेः समानयलत्वं मिश्राभिप्रेतमिति भावः । व्यभि- चारेणेनि । अनिश्चितप्रामाण्यकेनापि परामर्शन स्वसाध्यानुमितेरु. स्पादन विपरीतानुमितश्च प्रतियन्धकत्वेन प्रामाण्यनिश्चयस्य ज. नकनानवच्छेदकत्वादित्यर्थ तथा च यावदेकत्राप्रामाण्यं न गृह्यते ·सत्प्रतिपक्षः। चारणाय समानेति । तदसत्। व्यभिचारेण मामाण्यग्रहस्याऽचल. स्वात, अन्यत्राऽप्रामाण्यग्रहानुकूलत्वेनैव क्वचित्तदुपयोगात । वल- पदोपसन्दानाच्चोक्तरूपलाभान तद्वैयर्थ्यम् । लिङ्गपदोपादाना- च्च स्वीयालगतापयिकपरामर्शलाभादात्मादेव्र्युदासः। विरोधि- परामर्शप्रतिरुद्धकार्यकत्वविशिष्टपरामर्शविषपत्यन्तु फलितार्थः । तावद्विरोधिपरामर्शयो प्रतिपक्षितत्वमिष्टमेवेति तद्वारणार्य समान- पद व्यर्थमिति भाष । नन्वय विरोधिपरामर्शस्य प्रामाण्यप्रहानुस- रण व्यर्थमत आह अन्यति । साध्यीयपरामर्श इत्यर्य: । अप्रामा- ण्यानुमाएफव्याप्त्यादिप्रतिमन्धानस्य सार्वत्रिकत्यामावादाद क्य चिदिति । तदुपयोगात विरोधिपरामर्शीयमामाण्यनिश्चयस्योपयो- गात । ननु साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानापस्थित्या प्रतिरुद्ध- कार्यकत्वमेव यदि सम्यक तर्हि पल मूलकता किमित्युपात्तमत माह पलपदेति । समानयलपदस्थेत्यादि । उक्तति । अगृहीताप्रा. माण्यफसाध्यपरामर्शकालीनत्वरूपेत्यर्थ । तथा च समानपदनोक्ता- थैलामे तात्पर्यवाहकतया यलपद सफलमिति भाव । लिङ्गत्वस्य फेवलान्वयित्वायथाशुतलिङ्गपदेनारमादेचारणासम्भवादाह स्वायेति। तथा च स्वलिङ्गकप्रकृतसाध्यसिद्ध्यापयिफरलेनैव परामों निवेश- नीय इति भाव. निन्वेतावना मलिङ्गकप्रकृतसाध्यसियोपयिका]. हीताप्रामाण्यकपरामर्शकालीनसाध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानष. लोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यकरव फलित तच्च मणिकारमते लिङ्गस्या- ऽकारणत्वायाधितमतो निष्कर्षमाह विरोधिपरामर्शति । पक्षधर्मि- फसाध्यविरोध्युभयनसमर्थस्वसमानकालीनपरामर्शप्रतिरुद्धकार्यके. त्यर्थ । स्व साध्यीयपरामर्श । तेन विराधिपरामर्शाभावजन्यकार्य- फत्वपर्यवसितस्य विरोधिपरामर्शप्रतिरुद्धकार्यकत्वस्य कालान्त. रीयधिरोधिपरामर्शमादायापि फेवले साध्यपरामर्श सम्भवात्तदानी नातिन्याप्ति । न चन्हिर्यन्हिशून्यो जलवादित्यादौ प्रकृतपक्ष- फामरुतसाध्याभावानुमित्यप्रसिध्या तर तयार्विरोधिपरामर्शयो. सत्प्रतिपक्षता न स्यादति वाच्यम् । साध्यविरोधिविधेयकानु- ·२१४६ भागदीच्या.दत्वामासया अग्रहीतामामाण्यकत्वसम्पलितयोग्यतोपादाने तु पाधोपस्थितिसम- परामर्शकालीनसाध्यसिदिसमर्थपरामर्याविषयत्वं वाच्यं तत्तम् । मितिजनकतापच्छेदफीभूतप्रकारिलायच्छिन्नपक्षविशेस्यिताकनिश्चय- स्य वियक्षितत्वात, पतलाभार्थमेय परामशंस्योपादानं, तदमा• घेन तदभावव्याप्यन या विशिष्टयर्मिणि तद्वतासागस्ययाऽनभ्युपग- मेन यन्धमापयिशिष्ट धर्मिणि पन्हिव्याप्ययचापरामशॉरपादे बाध. फामावादिति भावः। विशिष्टेनि । स्थलिङ्गफप्रकृतपक्षफसाध्यसि- योपयिफागृहीताप्रामाण्यफपरामर्शविपयत्यमित्यर्थः । भत्रापि स्य- लिइ फसाध्यबिंधयफानुमितिजनफतायच्छेदफाफारियापच्छिन्नप- क्षावशयिताफनिश्चयस्य लाभाय परामर्शपदम् । तेन निर्षन्हिवं. हिमानघूमादित्यादिस्यले प्रामपक्षफसाध्यानमित्यप्रसिदायपि वि. रोधिपरामर्शयानाव्याप्तिः । मनाहार्ययोरेय च विरोधिपरामर्शयोः सत्प्रतिपक्षम्यवहारोपयफत्वात् घन्दिमान् घन्हिव्यभिचारिधर्मादि- त्यादिस्थलोयपरामशंपारसंग्रहपि न क्षांतरिति ध्ययम् । अथाऽगृही- ताप्रामाण्यफपरामर्शयनैवानुमितिहेतुस्वं,परामर्शधर्मिकतत्तदमामा- 'प्यमानामावत्यन परामर्शत्वेन च प्रत्येफरूपेण अनुमितिहेतुत्वे स्व. धर्मिफममत्वावगायेफपरामशोत्तरं साध्यस्य परामर्शान्तरादनुमि- त्यनुत्पादापत्तः, तदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तरपि अनुमतिविधित्वात, अन्यथा द्वितीयपरामशोत्पादक्षणे एव अनुमित्यापसः तथा घविरो धिपरामशंस्याऽप्रामाण्यशानदशायां साध्यविरोध्युन्नयनस्वरूपयो. ग्यत्वाभावादेव तस्य सत्प्रतिपक्षत्वासम्पादकत्यात् कार्यप्रतिरोधा. नुधायन धिफलमित्याशयेनाह अगृहीतत्यादि । पाधापस्थितिसमये- ति । प्रकृतपक्षफप्रकृतसाध्यसिद्धयोपयिफसाध्यासिद्धिविराभ्युन्नयन. स्वरूपयोग्यत्यर्थः । तेन साध्यवदन्यत्वादिष्याप्यवत्तापरामशंस्या- प्युपग्रहः। निरुक्तपरामर्शकालीनत्वं ताशपरामर्शविशिष्टत्वम् । तेन पुरुषान्तरीयविरोधिपरामर्शकालीनत्वमादाय नातिप्रसङ्गः।सा- भ्यसिद्धिसमर्येति । प्रकृतपक्षकस्वलिङ्गकसाध्यानमितिस्वरूपयोग्ये- त्पथ. साध्यीयपरामर्शस्याप्रामाण्यवानदशायां न साभ्यानुमितिस- ·सानिपक्ष: ११४७ है तिपक्षधर्मते । विरोधियोधकान्यगमकतौपयिकरूपसम्प- त्तिमत्तया ज्ञायमानेन प्रतिरुद्धकार्यत्वं वा तत्त्वम् । स्थापनाया व्याप्तिपक्षधर्मत्वमुभयवादिसिद्धम्, वादिना पदि चायं चन्हिन्याप्यवान बन्यभावल्याप्यव्याप्यवांश्चोते पराम- दियं वन्हिमान वहाभावव्याप्यवांश्चेखनीमति:मामाणिकीन तु सत्मतिपक्षत्वं, तदा कार्यप्रतिरोधोऽवश्यमुपादेयः, अजनितविरो- धियोधकत्वेन च विरोधिपरामर्शो विशेषणीयः अत एवाऽग्रिमल- क्षणे विरोधियोधकान्यति फलतोज्ञानविशेषणमाएकस्याऽपामाण्य. आहेऽपरेणानुमितिजननात् तद्वारणाय वा ततामतिरुद्धकार्यत्वञ्च अतिरुद्धकार्यपरामर्शविषयत्वम् । एकदेसादि । न च द्वितीयस्य मर्थत्वमतो नातिप्रसङ्गः। धिरुयोरनाहार्येकनिर्णयागोचरत्वानिय- मादेका धर्मिणि पन्हेस्तदमापच्याप्यवत्तायाध समूहालम्प्रनानुमि- स्यसम्भवादिचेत्युक्तम् । न स्विति । न पुनः फलीभूतेन धन्यभाष- ध्याप्यवसापरामर्शन प्रागुपजातयन्हिव्याप्ययत्तापरामर्शस्य कार्य- प्रतिरोध इत्यर्थः । अवश्यमिति । विरोधिपरामर्शप्रतिरुमफार्यक एव परामृष्यमाणहेती प्राचां मते प्रतिपक्षिनव्यवहारादिति भाव । नन्वेवमपि तत्रैव पन्हिव्याप्यवत्तापरामरॉन प्रतिरुदकार्यके वन्हा- मावसाध्यकपरामर्शविषयहेतापतिभ्याप्तितादवस्थ्यमत आह अज- नितेति । मत पचति । यत पवाजनितफलफस्यैव विरोधिपरामर्श स्य प्रतिपक्षितव्यवहारोपयोगित्वमत पायथ.। समासनिधिष्टतया यथाश्रुनस्य गमकतापयिफरूपणैव साफामृत्वादाह फलन इनि । स्त्रमते प्रागुक्तममूहालम्बनानुमितेरप्रामाणिकत्वात्तद्वारणासम्मवा- दाह एफस्येति । परामर्शस्येमि शेष । तत् विरोधियोधफान्यपदम्। लिङ्गस्यानुमित्यजनकत्यादव्यालेरारमादावतिव्याचानिमलक्षणभ्या. पि प्रतिरुद्धकार्यकत्वदल ज्याचष्ट प्रतिरुति । मूल उभयार- ·११४८ जागदीश्या हेत्वाभासवादे तभावानुपन्यासात्, द्वितीयस्य तत्त्वमन्यतरासिद्धमिति प्रथमेन द्वितीयं बाधितमिति स्वार्थानुमान एवायं दोप इत्येके । तन्न । एकदा निरन्तरयोयोभयोयाप्तिपक्षधर्मत- या ज्ञातयोः प्रतिपक्षत्वात्। युगपदुपस्थितेश्च कारणवशे- न स्वपरसाधारणत्वात् । अथ वस्तुनोऽद्वन्यात्मकत्वेन व्याप्तिपक्षधर्मताभन एकतावश्यक इति स एव दोपः । न च तयोविरोधभङ्गेऽप्युपपत्तेर्न व्याप्त्यादिभङ्गनियम इ- परामर्शस्योत्पादनसमये पूर्वेणानुमितिजननाव कयें नैरन्तर्यमिति घाच्यम्। साधकमानादिवशेन क्षणमनुमिसनुत्पादसम्भवाद। स्व- परेति । अयं भावः । न खलु सम्भवन्तः सर्वः एव हेत्वाभासाः समुद्भाव्याः, आधिक्यप्रसगाव, परन्तु यथाकाममेकः, तथा च प्रतिपक्षोद्भावनेऽपि नाऽप्रतिपेघमात्रेणच्याप्याद्यभ्युपगम इतिहम त्यस्य हेत्वोरित्यर्थः । हातयोरित्यत्र च भाषे कः। तथा चैकदा क- मिफयोर्वा हेतुद्वये व्याप्तिपक्षधर्मनाशानयोः प्रतिपक्षवादित्यर्थः। दीधिती साघफमानादीत्यादिपदेन विरोधिपरामर्शसामग्य अपि ‘साध्यानुमितिपिराधित्वात्तदुपग्रहः। द्वितीयपरामर्शोत्तरकालं तेनेष पूर्वाधीनानुमितेः प्रतिरोधसम्भवादाह क्षणमिति । ननु स्वपरे। स्यादिमूलेन युगपत्पन्नयोर्विरोधिपरामर्शयोः परार्थस्थले प्रतिपक्ष 'स्वव्यवस्थापनेप्याङ्कितं फ्रमोत्पन्नयोस्तथात्वं नोपपादितमेवेस्यतो भावमाह अयमिति । सर्व एवंति । समययन्धं विनत्यादिः । आधि. क्यप्रसङ्गादिति । आधिक्याख्यनिग्रहस्थानप्रसङ्गादित्यर्थ । साधन- द्वये इव षणद्वयेप्याकाहाविरहस्याऽविशिष्टत्वादित्यर्थः । तथा चाधिक्यमियैष स्थापनाइती प्रतिवादिना व्याप्यादिविरहानुपन्यास.

·सत्प्रतिपक्ष। ति वाच्यम् । अविरोधेऽप्यनुमित्यविरोधात्, विरोधे तु व्याप्तिभङ्गनियमादिति चेन्न । प्रतिरुहत्वज्ञानानन्तरं व्याप्त्यादिभङ्गज्ञानमित्युपजीव्यत्वेन व्यभिचारवदस्यापि दोषत्वात् । ननु साध्यतदभावयोरिव तथाप्यत्वनाव- धारितयोविरोधादेकत्र ननिश्चयः किन्तु संशयः, निश्चये वाऽन्यतरव्यातिसंशय इति व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेन्न । उभयोरेका निश्चयानन्तरमन्यतरव्याप्तिसंशय इत्युप- जीव्यत्वेनाऽस्य भिन्नत्वात्। दृषकताबीजन्तु समबलवि- तिरुद्धत्वेति । मतिरोधप्रयोजकविरोधिव्याप्यादीसर्थः । उभयोरि- ति । परस्पराभावव्याप्यत्वं हि हेत्वोविरोधा, तदग्रहे च तयोरेकत्र निर्णयो न विरुध्यते इति भावः । दृपकतेति । विरोधिपरामर्शम- सम्भधान तस्य व्याप्त्यादिकं प्रतिवादिसिसमिति तस्य बाधफत्वा- पोगा परार्यस्थलेपि मोत्पनियोर्विरोधिपरामर्शयो. प्रतिपक्षविधया दोपत्व सम्मवत्येवेति भावः । ननु कार्यानुत्पादरूपप्रतिरुवत्वस्य शानं म व्यापयादिभगवानस्योपजीव्यं न घा तथास्यपि विरोधिपरामर्श योदोषत्वसम्मय इत्यत साह प्रतिरोधप्रयोजफेति । ननु मिथो विरु- यो साधनयोरेका निश्चयस्यासम्भवस्य प्रागुक्तत्त्वावुभयोरेशन निश्चयोत्तरमित्याधसङ्गतमत आह परस्परामायेति । तदग्रहे चेति । हेत्वोः परस्परामावव्याप्यत्याग्रहे घेत्यर्थ । तथा च तदहस्य स- स्वासत्याभ्यामेव शङ्कासिद्धान्ताविति भावः। विरोधिसामग्न्याः सत्त्वे साध्यविरोध्यनुमित्यावश्यकनया प्रतिपक्ष एष न सम्भवनी- स्थतोविरोधिसामग्रीपदमसाधारणकारणपरंथाच्यमित्याशयन व्या- घरे घिरोघीत्यादितय घिरोधिपरामर्शसा स्परसतो व्याप्त्या.

·११५० जागदीश्या' देत्यामासपादे रोधिसामग्रीप्रतिवन्धेन निर्णयाजनकत्वं, न तु व्याप्ति- पक्षधर्मताविरह एव । सद्धेतोरपि सत्प्रतिपक्षत्वात् । एकत्र व्याप्तिभङ्गज्ञानद्वारा वाऽस्य दूपकत्वम् । चक्षु- वे नियमेन परामर्शान्तरादनु मियनुत्पादः तस्यानुमितिविरोपित्वं कल्पयति न तु तेन ज्ञाप्यमानस्य व्याप्यादिविरहस्य, सद्धेतावपि तस्यानुमितिविरोधित्वादिसर्थः । व्याप्सादिविरहज्ञानद्वारा अस्य पकत्वमाह एकत्रेति वाकारोऽनास्थायाम् । माथमिकावश्यकानु- मितिमतिरोधनैव तयावाद परमुखनिरीक्षकत्वेन तद्विषपस्याऽभा- सत्वायोगाच्चेति । ननु विरोधिपरामर्शो यदि विपरीतनिर्णयवि: दिविरहस्य दोषत्ये व्यभिचारिहेतुफानुमितिः कदापि न स्यादत माह तेनेति । पिरोधिपरामशन हाप्यमानस्येत्यर्थः । इत्यं च भूले- पि व्याप्तिपक्षधर्मताविरह पवेत्यस्य शायमान इति शेषः । विरह- स्येति । विरोधित्वं कल्पयतीत्यनुपज्यते । तस्य विरोधिपरामर्श- स्य । सद्धती व्याप्त्यादेविरहस्यासम्मवादिति भावः। पक्षधमता• मङ्गानुफ्त्या मूलस्य न्यूनतामपाकुर्वन्नाह व्याप्त्यादीति । तथा च मूले व्याप्तिभनेत्यन व्याप्तिपदमनुमित्यो पयिफपरमिति भावः । अनास्थायां हेतुमाह प्राथमिकेति । विरोधिपरामशाभ्यां व्याप्त्यादि. भगफल्पनादशायामप्यनुमितेरनुत्पत्त्या प्राथमिकेन साक्षादनुमितिप्र. तिरोधेनैव तयोर्दपफत्वादित्यर्थः । ननु साक्षात् दूषफरव न व्यापार द्वारा दूषकत्वस्य बाधकं प्रयो. समावेश क्षत्यमावादत आह परमुनेति । तद्विषयस्यति । विरोधिपरामर्शस्येत्यर्थः ।अयोगादिगि । मनुमितेस्तत्करणक्षानस्य वा साक्षाद्विरोधिन एघ हेत्वाभासत्वाद- न्यथोपाधेरपि तथात्वापत्तेरिति भाव । चक्षुरित्यादिमूलम्यार्थान्त. रत्वं निराकुर्वनाह मन्विति । विशेषस्य पीतत्वाद्यभावव्याप्यस्य ·सत्प्रतिपक्षः। रादैश्च नानुमानेन प्रतिरोधः, तदुपस्थितावपि फलदर्श- नन तस्याधिकबलत्वात् । नन्वेवं वादिवाक्यमात्रस्य प्रतिरोधकले अनुमानमात्रोच्छदः । न च विरोधिवा- क्यस्य न्यूनबलत्वे लक्षणायोगः, समानबलत्वे प्रति- रोध एव, अधिकवलवे नरशिरःशौचानुमानवत्तेन वा- ध एवेति वाच्यम् । अगृह्यमाणविशेषदशायां प्रतिवादि- वाक्येन सर्वानुमानप्रतिरोधापत्तेः । अनुमानात् पूर्व पश्चाहा अनुमानान्तरेण तस्य न्यूनाधिकबलत्वानिरूप- णात, निरूपणे वानुमानवैयापत्तेः। मैवम् । विरो. धिवाक्पमात्रस्य समचलत्वाभावात् । उक्तं हि व्यातिप- रोधी कथं तहिं सति विशेपदर्शने नयनादिजन्मा पीतत्वादिभ्रम इसत आह चक्षुरादेश्चेति । चस्त्वर्थः । अथ व्याप्तिपक्षधर्मते यदि दर्शन इत्यर्थः । भ्रम इत्युपलक्षणम्। लौकिकस्यापि तद्वत्ताप्रत्यक्षस्य सदभावविशेषदर्शनदशायामनुपपसिद्रव्या। ननु विरोधिपरामर्श- दशायां तद्वत्तया शाब्दादियोधाद्यनुत्पत्त्या चफारस्य शाब्दादिप्रमा- समुश्चायफत्यानुपपत्तिरत माह चस्त्विति । मूले तदुपस्थिताव- पीति। विरोधिव्याप्यवस्यस्योपस्थिताधपि पालस्य तद्वचाप्रत्यक्षस्य दर्शनांत्तस्य चक्षुरादरधिकबलत्वात् तद्वत्ताप्रत्यक्षप्रतिबन्धकास- भवहितत्वादित्यर्थः । तथा च दोषविशेपाधजन्यबुद्धिं प्रत्येव विरो- धिपरामर्शत्वेन प्रतिबन्धकत्वमिति भावः । मूले प्रतिरोधकत्वे वि. रोधिधीजनकत्वे । लक्षणायोगः इति । धादिवाफ्यजन्योपस्थितेर. नुमितिकपकार्याप्रतिबन्धफत्वेन तत्र प्रागुक्त सत्प्रतिपक्षलक्षणायोग ·आगदीश्या. त्यामासवादे क्षधर्मने वलमिति । प्रत्यक्षादेर्लिङ्गभावेनैवानुमानप्रति- रोधः, कथायां तदुपन्यासानहत्वात् । यत्तु विरोधिव्या- प्पद्वयस्याऽसाधारणत्वात् संशयजनकत्वं दूषकतावीज- मिति । तन्न । एकैकं हि सत्प्रतिपक्षं न तु विशिष्टम्, एकैकञ्च न संशायकमिति । अनुगितिप्रामाण्यवाह- काप्रवृत्ति पकताबीजमित्यन्ये । तन्न। परस्परप्रतिवन्धे- नाऽनुमितरेवाऽनुत्पत्तेः । पलं, कथं तर्हि प्रसक्षादेः प्रतिरोधकनया कथायामुपन्यासइसत आह प्रयक्षादरिति अत्र हेतुमाह कयायामिति । प्रससस्य स्वरूपमत्तयैव योधकत्वात विरोधिवाक्यमात्रस्यानुपियविरोधित्वात् पाध्याभा- वव्याप्यवच्चानिर्णयत्तेनैव शान्दादिवोधमतिरोधाच्चेति । इत्यर्थः । ननु नदभावलिङ्गत्वेनाऽगृहीतस्यापि तदभावप्राहकप्रत्यक्षा दिप्रमाणस्य स्वतस्तद्वत्तानुमानप्रतिरोधकत्वाल्लिङ्गभावनवेत्यत्र एव. फारासद्भतिरत. कथास्थलाभिप्रायेण मूल योजयितुमाह दीधिती अथ व्याप्तीत्यादि । प्रत्यक्षादेरित्यादिपदेन तदभावग्राहकवाक्योपप्रहः। प्रत्यक्षादेरितीति तथा च हृदोन घहिमान् वन्धभावप्राहकप्रत्यक्षप्रमा णवत्त्वाचाहशवाक्यवत्यावेत्याधुपन्यासस्थले लिङ्गमायनेय प्रत्यक्षा. देरनुमानप्रतिरोधकत्वमतो मासगतिरिति भावः । अप्र लिङ्गभावेन प्रतिराधकत्वे। इत्यं च मूले तयुपन्यासानहत्त्वादित्यत्र तस्य लिङ्गभा. थानापन्न प्रत्यक्षादेः कथायामुपन्यासानहत्यादित्यर्थः । ननु तदभा. धव्याप्यस्येव तदभावनाहकप्रत्यक्षस्यापि विरोधिसामग्रीत्वालिङ्ग- भायं चिनापि तदुपन्यासे बाधकाभाव इत्यत आह प्रत्यक्षस्यति । पोधकत्वात् विरोधियोधकत्वात् । नधा च यम्य ज्ञानस्य विरोधि- सामप्रीत्व कुत इत्याफावानुरोधात्तदेव कथायामुपन्यस्यते विपरी- ·सत्प्रतिपक्षः। १९५३ रत्नकोपकारस्तु सत्पातेपेक्षाभ्यां प्रत्येकं स्वसा- ध्यानुमितिः संशयरूपा जन्यते, विरुद्धोभयज्ञानसाम- रत्नकोपकृतामयमभिप्रायः । एकपिकाविरुद्धानेकमकारक- नानार्मिकैकविरुद्धाविरुद्धनानाप्रकारकज्ञानत्वादिवदेकर्मिकविरु- तमाहफप्रत्यक्षं च ज्ञातं सन्न तथेति उपन्यासानई मिति भावः । नन्वेवमपि विपरीतार्थफवाफ्यस्य पदार्थोपस्थित्या ज्ञातस्यैव विरो- धिसामग्रीत्वाचस्व लिङ्गभापं विनोपन्यासाहत्वसम्भवान्मूलस्थैव- कारासङ्गतिरेवेत्यत आह विरोधीति । मात्रपदेन पदार्थोपस्थित्या- दिव्यवच्छेदः । तथा च ज्ञातस्यापि विपरीतार्थकवाक्यस्य पदार्थो. पस्थित्याद्यमावदशायां विरोधिसामग्रीत्वाभावान्न तन्मात्रस्यानमि- तिविरोधियमिति लिङ्गभावेनव तस्योपन्यस्तस्य तथात्वं वाच्यमिति भाषः । ननु तथापि पदार्थोपस्थितिसहछतानामेव शातविरोधिवा- क्यानां विपरीतार्थफस्य शाब्दे अन्ततो मानसे वा विरोधिधीसाम- ग्रीत्वसम्मवात, विनापि लिङ्गभायं तेपामुपन्यासे धाधकाभाव इत्यत आह योध्याभावेति । विरोधिवाक्यस्य योध्यं तदभावव्याप्यवत्ता- निश्चयेनेव स्थापनाजनितस्य विरोधिवाफ्याधीनस्य शाब्दादियोधस्य प्रतिरोधाश्चत्यर्थः । तथा च उक्तक्रमेणापि विपरीतवाक्यस्य न धि- रोधिधीसामग्रीस्वमिति भावः ॥ ननु विशेषदर्शनदशायां प्रात्यक्षिकसंशयस्यानुत्पत्त्या संशयत्वाव- छिन्नं प्रत्येव विगंधिव्याप्यदर्शनाभावस्य हतुत्वकल्पनाद्विरोधिव्या- व्यवस्वनिश्चयसत्त्वे संशयाकारानुमितिस्वीकारोरनकोषकृतामनुचि- तहत्यत आह रत्लेत्यादि ।विरुद्धानफरफारकत्वघटितस्य संशयत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वे अविरुद्धानकप्रकारकत्वघटितस्यापि तथात्वं स्यादित्याह एफधर्मित्यादिना । एकधर्मिकत्वघाटतस्य संशयत्वस्य जन्यतावच्छेदकर नानाधर्मिकत्वटितस्यापि तथात्वं स्यादित्याह नानाधर्मिकेति । ज्ञानस्वादियादित्यादिपदेन नानाधर्मिकैकप्रकारक- ·जागदीश्या. हेत्वाभासपादे न्याः संशयजनकत्वात, संशयद्वारा अस्य दूपकत्वम्। न च संशयरूपा नानुमितिः बाधस्येव विरोध्युपस्थितेर- नुमितिसामग्रीविघटकत्वेनाऽवधारणात्, अन्यथा बाधे- दानेकप्रकारकज्ञानवरूपं संशयत्वं न जन्यतावच्छेदकं, तत्तद्धर्मि- कतत्तत्मकारकज्ञानलमयोजकसमाजप्रयोज्यत्वात् ममाजम्य । क्व चिदिरोधभानस्यापि तत्मयोजकाधीनत्वात् । नीलेतरघटत्वघट- वामकारकज्ञानत्वैकमिंकाविरुद्धानेकप्रकारकान्यज्ञानत्वादिवच्च संशयान्यज्ञानत्वादिरूपं निश्चयत्वमपि न जन्यतावच्छेदकं, तत्व- प्रयोजकविरहादेव तत्त्वविरहाद्युपपत्तेः। एवञ्च तुल्यबलाभ्यां वि- समाजस्य - त्यादेः परिग्रहः । जन्यतावच्छेदकमिति । तया च उक्तकार्यकारण. भावविरहादनुमितेः संशयत्वं नाऽनुपपन्नमिति भावः । ज्ञानत्वप्र- यांजकति । तादृशज्ञानस्वावच्छिन्ननियामकेत्यर्थः । संशयत्वघटकधर्माणां मिलनस्य । ननु विरोधिससर्गेणोमयप्रकारक. स्वलक्षणं संशयत्वमवश्यं कारणनियम्यमत आह क्व चिदिति । तत्प्रयांज के विरोधभानप्रयोजकम् । तथा च विरोधमविषयीकृत्या. पि संशय.त्पादात्तद्भानार्थ संशयत्वं न जन्यतावच्छेदकमिति भावः । नन तथापि तद्विधेयकनिश्चयाकारानमिनित्वावच्छिन्नं प्रत्येव तद्वया- प्यवत्तानिश्चयस्य हतुत्वादनुमिते. संशयत्व दुर्वचमत आह नीले- त्यादि । तदभावप्रकारकेतरत्वघटितस्य तन्निश्चयत्वस्य जन्यतानव- च्छेकवे भेटिनं नीलेतरघटत्वं दृष्टान्तः । तदप्रकारकत्वघटितस्य तदभावनिश्चयत्वस्य जन्यतानवच्छदकत्वे सुसदृशं दृष्टान्तमाह घट- स्वाप्रकारकंत्यादि । एकधर्मिकविरुद्धोमयप्रकारकज्ञानात्मकसंश- यत्वघाटनस्य निश्चयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकन्वे तत्सदृशं दृष्टान्तमाह एकर्मिकत्यादि । तत्व तदभावप्रकारकत्वादि । विरहादीत्या- दिना तद्भेदस्योपग्रहा! एवं चतिनिश्चयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वे ·सत्प्रतिपक्ष । ऽप्यनुमित्यापत्तेरिति वाच्यम । अभिकबलनया बाधेन प्रतिबन्धात तुल्यवलत्वादनुमितिः स्यादेव, सामग्रीसत्त्वा- त् । साध्याभावबोधस्य च तत्र प्रातबन्धकत्वं न तु तद्बोधकस्य चक्षुरादः । प्रत्येक निर्णायकत्वनावधारि- तात् कथं संशय इति चेन्न । प्रत्येकाद्धि ज्ञानमुत्पद्य- रुद्धोमयसामग्रीभ्यां जायमानं ज्ञानमर्थात संशयरूपं भवति । अत एवाइसैव विप्रतिपत्तिजन्मानं संशयमामनन्ति । फलवलकल्पनीय- श्च न्यूनाधिकसमबलभावः । ससामपि पीतत्वशुरुत्वस्मृतौ सवि- घवर्तिनि पाढे सति दोपविशपे पीतत्वस्यैवाऽसात च शुक्लत्वस्येव दूरस्थे च धर्मिणि असति विशेषदर्शने स्मृतयारेष कोव्याः सति चेत्यर्थः । नन्वेवं संशयमात्रस्यैव साक्षात्कारस्वनियमात तरसामग्री- विरहे कुत संशयात्मिकानुमितिरत माह अत एवेति । आइत्यति । समानानेकत्यादिसूत्रस्वरसात विप्रातपत्तिवाक्यत.शाब्द पर सशयो न तु तत्प्रत्येकपदार्थोपस्सित्यनन्तर मानस सात शाब्द पय सशय व्याभवारादुक्तनियम पर नास्तीत्यर्थ । ननु सामग्यास्तुल्यबलत्वं दुचमतो न्यूनवलवादिरमि तदपि फलगर्भ वाच्यमित्याह फल- बलेनि । भ्रमसामग्या बलवत्व दर्शयन्नाह सतीति । पीनत्वस्यैवेनि। नयनन ग्रहादिस्यन्वय । चक्षु पित्तादिवशन शुक्लत्यप्रमासामग्न्या न्यूनबलत्यादिति भाव । प्रमासामग्या अधिक ग्लत्वं दर्शयन्नाह असति चति । दोपविशेष इति पूर्वेणा-यय ।शुक्लत्वस्यैपति । दोरा- त्मककारणविरहेण पीतत्यम्रमसामग्न्या हीनवलत्वादिति भार । अनुमिताधिध अन्यत्रापि सामन्योस्तुल्यबलस्व दर्शयभाह दूग्म्ये चति 1 पित्तादीनामिव विशेषदर्शनस्याप्यधिकवल वसम्पा- दकत्व दर्शयन्नाह सति चात । एककााटविशपदशन सति तरकार- ।

·१९५६ जागदीश्याः ग्वाभासयादे मानमर्थात संशयो न तु प्रत्येकं संशयजनकत्वमिति मेने । तन्न । साध्यतदभावयोर्विरोधेन यथैकज्ञानस्या- परधीप्रतिबन्धकत्वं तथा साध्याभावव्याप्यवत्त्वस्यापि सा- ध्यविरोधित्वात्तदबुद्धरपि साध्यधीप्रतिवन्धकत्वात वि- रोधिज्ञानत्वस्य प्रतिबन्धकत्वे तन्त्रत्वात् । निवन्धे तु हेत्वासाभासानां फलहारकं लक्षणम। - च एकस्या एव नयनेन ग्रहाद । अथैवमुबुद्धाभ्यां विरोधिसं- स्काराभ्यां स्मरणमपि संशयात्मकं स्यात्, किं न स्याद्यदि च नाऽनुभववाधः, येन गुरुणापि निश्चयत्वेन संस्कारजनकत्वमुपेयते भवता । अथ विरोधिनो निर्णयोऽनुमितिमतिबन्धको विरोधित्वच रेव नयनेन प्रहादित्यर्थः । न चोभयकोटयोर्विशेषदर्शने सति तयो. ायनोपि संशयः स्यादिति वाच्यम् । तादृशफलादर्शनेन तत्र सा. मान्योः समवलत्वाकल्पनादिति भावः । ननु संशयस्य साक्षात्का. रत्वानियमे स्मृगिरपि संशयः स्यादित्याशङ्कन्ते अथै वमिति । विरो धीति ! एकधर्मिकतत्तदभावप्रकारकसंस्काराज्यामित्यर्थः । न चो- दुर्योधकानां विशिष्यव स्मृतिहतुत्त्वादेकर्मिणि तत्तदभावयोरे- कदोद्योधक एच संस्कारयोरसम्भवीति वाच्यम् । यस्य पुंसः समानधर्मिकतत्तदभावचाक्षुपसामग्योरिव समानधर्मिकतत्तदमा- यगोचरस्मृतिद्वये अनुगतरूपाभ्यामुयोधकस्य हेतुत्वं तत्रैव च विरुद्धसंस्कारयोरेकदोद्बोधसम्भवादिति मावः। उत्तरयति किं न स्यादिति । आनुभविकत्वे स्मृतेः संशयत्त्वमिष्टमेय तदाधे तुभय- कोट्योर्विशेषदर्शनदशायामेकथर्मिकतत्तदभावचाक्षुषसामग्न्योरिव समानधर्मिकतत्तदभावस्मृतिसामग्न्योरपि मिथो विरोधित्वं क. रुप्यमिति मायः । अनुभववाधस्तु त्वयाप्युच्यते इत्याह येनेति ।

·सत्प्रतिपक्षः। सहानरस्थायित्वं साध्याभावस्येव तद्धाप्यस्यापीति चेत् । यदि वस्तुतो विरोधिनो निर्णयस्तथा, कथं तर्हि पक्षतावच्छेदकादेस्ताह- शस्य निश्चये भ्रमानुमितिः । अथ विरोधित्वन, तदा तदग्रहे नेह साध्यमियादिनिर्णयेऽप्यनुमितिप्रसङ्गः । अथ विशेषदर्शनं विरो- घिबुद्धिमतिवन्धकं कथमन्यथा तदनन्तरं न भ्रमसंशयावति चेन्न। ससपि शुक्रवादिव्याप्यदर्शने शहादो दुष्टेन नयनेन पीतत्वादेरदु- प्टेन च पीतत्वादिव्याप्यवत्तानिश्चये ससाप शुरूत्वाग्रहाव, सति निश्चयत्वेन हेतुत्वोक्तावपि अनुगतोयोधकस्थले स्मृतेः संशयत्व- धारणासम्भवात् सापहासमाह उपेयते भवति । मूलोक्त सिद्धान्त निरसितुमाशङ्कते अयति। प्रतियधिक इति । अन्यथा याधनिर्णय अनुमित्यापत्तरिति भावः । ननु पिरोधित्व यदि तद्वत्ताग्रहप्रतिव- न्धकमहविषयत्व तदा विरोधिव्याप्ययत्तायास्तदसिद्धमत आह विरोधित्वं चेति । वस्तुन इति । वस्तुगत्या य' साध्यविरोधी तन्नि- श्चयो यदि प्रतिबन्धक इत्यर्थ. I ताहशस्य साध्यविरोधिन । घिरो- धित्वेनेति । निर्णयस्तथेत्यनुपज्यते । तदनहे विरोधियाग्रहे । मेह साध्यामिति । न चैव साध्यामावस्याऽप्यव्याप्यत्तित्त्वभ्रमेपि तन्त्रि- श्चयः साध्यवत्ताचोधविरोधी स्यादिति वाच्यम् । अप्रामाण्यादेरिय अव्याप्यवृत्तित्वादेरपि ज्ञानस्योत्तेजकत्वादिति भाव । तदनन्तरमि- ति । तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयोत्तर न तस्य भ्रम' सशयो घेत्यर्थ । न तावद्विशिष्टधीसामान्ये विशंपदर्शनत्वन प्रतिवन्धकत्व किंतु प्रत्यक्षाद्यात्मकतत्तद्विशिएथुद्धिव्यक्तिप्येव तच्चानुमिते सशयत्वे न याधकामित्याशयेनाह सत्यपात्यादि । शुक्लत्वादीति । पीतवाद्यभा- वव्याप्यवत्तादर्शनेत्यर्थ । पीतस्यादेरिति । ग्रहादित्यग्रे अन्ध- ननु प्रमात्मक एवं विशिष्टधीसामान्ये तदभावविशेषद- शनं विरोधि वाच्यमित्युक्तभ्रमस्य तत्सत्त्वेप्युत्पादो न दीपाये. त्यत आह अदुष्टेन चेति । पीतत्वादीति । श्वेतत्याद्यमाचेत्य- भ: । नन्वेवं प्रत्यक्षान्यविशिष्टधीसामान्य प्रत्यधास्तु विशेषद- शन विरोधीत्यत आह सति चेति । ननु लौकिकासनिकषा- य ·१९५० जागदीश्या हेत्वाभासगदे च विशेपदर्शने कचिदुपनीतभानानुदयात दूरतः पमितस्य स्थाणु- लादेःशाखादी करादिभ्रमेणाऽग्रहात तत्ततस्थलविशेष एव तस्य प्रतिबन्धकत्वमिति । अत्राहुः । अनुगतकार्यकारणभावानुरोधात दोपविशेषाद्यजन्ये ज्ञाने कदाचिदनुभव वा विशपदर्शनं विरोधि कल्प्यते । न च प्रयक्ष एव तथा, सामान्ये वाघकाभावात वो. ध्याभावव्याप्यवत्तानिश्चयेन शान्दादिधीमतिबन्धाच्च । अथ वि. . जन्यविशिष्टधीसामान्य प्रत्येव तस्य विरोधित्व चाच्य तथोपनीत. मानसाधारणमेवेत्यत आह दूरत इति । दूरत्वदशायां प्रमितस्येन्द्रि- यसनिकृष्टस्यापि स्थाणुत्वादे स्थाणुत्वाभावव्याप्यफरत्यादिप्रका- रेण शासादिमत्तानमदशायां धर्मिण्यग्रहादित्यर्थ । इदमुपलक्षणम्। सत्यपि श्वैत्यसनिकर्षे तदभायव्याप्यसत्ताम्रमदशाया मलिनशड्ड श्वैत्यस्य नयनेनाऽग्रहादित्यपि द्रष्टव्यम् । मनुगतत्यस्य विशिधीत. दभावविशेषदर्शनामावयोरत्यादि । दोपावशेषादीत्यादिना दूर त्वादिदोपविनाकृतलौकिकसन्निकर्षस्योपग्रह ।तदमावविशपदशन- दशायां तद्वत्तासस्कारस्याऽनुयोधे प्रमाणामावादाह कदाचिदिति। वस्तुतोऽनुभवत्वजातीमानाभावादनुगतरूपेणोबाधकस्य हेतुतास्थल एच स्मरणपि विशेषदर्शनस्य विरोधित्वसम्भयाच्च पूर्वकल्प एव सम्पगित्याशयनैव कदाचदित्युक्तम् । तथति । विशेपदर्शन विरो- घीत्यर्थ । सामान्ये दापारशपाधजन्यविशिष्टधीसामान्य । ननु नि. श्चिताव्यभिचारकत्वाद्दोपविशेषाधजन्यप्रत्यक्षत्वमव विशेपदर्शन- स्य प्रतिबद्धयनावच्छेदक न तु तादृशज्ञानत्वमनुमितौ सन्दिग्धव्य. मिचारकत्वादत आह वोध्यामावेति । शाब्दाीति । योग्यताझाना. दिसत्त्वेपीत्यादि । तथा च लाघवादिप्रतिसन्धानशून्याया एव व्य भिचारशङ्काया कारणताधीपरिपन्थित्वात् सान्दग्धव्यभिचारक- णापि विशिष्टवुद्धित्वनैव प्रतिय व्यत्व न तु तादृशप्रत्यक्षत्वेन शाब्दो. पमित्यादौ प्रतिवध्यप्रतिरन्धकमावान्तरकल्पनागौरवप्रसङ्गादिति भाव । न च यत्र पर्वतत्वसामानाधिकरण्यनैव वन्हस्तदभावस्य चव्याप्यवत्तापरामर्शस्तत्र भरन्मताप पर्वतोवन्हिमान वा हत्याका- ·सत्प्रतिपक्षः। १९५९ रा संशयानुमिनिदुवारा पर्वतत्वाधवच्छेदेनेय विरोधिपरामर्शस्य विशिष्टधीप्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकीभूतपर्वत- स्वाद्यवच्छदेन विरुद्धोभयप्रकारकज्ञानस्यैव संशयत्वात्तादृशज्ञानसा- मप्रीविरहण पर्वतत्वोपलक्षिते पन्हितदभावयोः समूहालम्बनानु- मितरेव तत्रोत्पादात् । इदं तु चिन्त्यते । यत्र पर्वतत्वाद्यवच्छेदेनेवा- भावव्याप्यवत्वस्य द्रव्यव्याप्यवत्वस्य च समूहालम्बनपरामर्शोत्तरं घाभावेतराभायस्य वन्हीतगद्रव्यस्य च पर्वते बाधनिश्चयः ततर- माधवशाद्वन्धमावस्य वन्हेश्चानुमितिः पर्वतो धन्द्वात्मकद्रव्यवान घेत्याकारा मणिन्मपि दुर्वारा तम्मात्तन्मनेपि विशेषवाधघटितयोः सामान्यसामग्योमिथो विशिष्टधीविरोधित्वान्तरं कल्पनीयमेव । अत्र वदन्तिा दोषविशवाणां लोककसन्निकर्षविशेषाणां चाऽननुगतत्वादो- पविशपाधजन्यन्य नैक किं तु दोपविशेषादिजन्यनत्तबुद्धीनां भेद- वत्त्वमेव तवाच्य तथा च तायद्भेदानां विशेष्यविशेषणभावे विनिग- मकाभावादनन्तप्रतिबद्ध्यप्रतिबन्धकमावधौव्ये प्रातिखिकरूपेण तत्तद्विशिष्टबुद्धिव्यक्ति व तत्तद्विशेपदर्शनत्वेन प्रतिवन्धकत्वं क- ल्प्यतामयच्छेदकलाघवादित्यनुमिती तस्य विरोधित्त्वे मानाभावः। अथ साक्षात्कारत्वानिलपित्ततत्तन्निष्ठप्रकारताकवुद्धि प्रत्येव तदभा. चव्याप्ययत्तानिश्चयत्वेन विरोधिन्वं साक्षात्कारस्वनिरूपिता च पि- लनणाविषयता लौकिक इव दोपविशेषजन्यपि प्रत्यक्ष अनुगतेच, रजत इव शुक्तावपि रजतत्वदर्शने रजत साक्षात्करोमीत्यनुभवात, लौफिस्येव दोषविशेषजन्यस्यापि हविराधुपादानप्रत्यक्षस्य यागादि- गोचरप्रवृत्तिजकत्वात् तदवच्छेदकत्वेनैव विलक्षणताहशविषयता- सिद्धेश्चेति चेन्न । मनि विरोधिव्याप्यवत्तादर्शने बुभुत्सयापि तद्व- सोपनीनप्रत्यक्षानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न चानाहार्यतादृशघुद्धित्वेनैव प्र- नियध्यत्वं वाच्यम् । आहार्यत्वस्य दुर्वचत्वात्तदयच्छिन्नभदस्य निवे. शायांगात । युभुसाकालीनतत्तद्विशिष्टयुद्धीनां प्रत्येकभेदस्य निवेश च तेषां विशेष्यविशेषणभावभेदादेव गुरुतरानन्तप्रतिवध्यप्रतिब- न्धकमात्रापतिनावस्थ्यात, असत्यामपि वुभुत्सायां तत्कालीनबु. द्धिव्यक्तीनां विरोधिपरामर्शदशायां सामान्य सामग्रीत. समुत्पत्ति- प्रसङ्गाञ्च । बुभुत्साकालीनतत्तयुद्धौ धुभुत्साव्यक्तींना विशिष्य हेतुत्यल्पने चातिगौरगपचे न च यद्यद्युभुत्सासत्य तदभावव्या- ·जागदीयाः हेत्वाभासवादे गवत्तापरामर्शदशायां तद्वत्तायोधः तत्तबुभुत्साभावकूटविशिष्टन- दभावव्याप्ययत्तापरामर्शत्वेनैव साक्षात्कारत्वानिपिनतत्प्रफारता. कधीसामान्यप्रतिबन्धकमिति घाच्यम् । यत्राऽपेक्षावुद्ध्यात्मक साध्याभायव्याप्ययत्तापरामशीनरंक्रमण साध्यस्य चुभुत्सापरामर्शी तत्रोत्तरकाल साध्यस्योपनीतभानोत्पत्तिदशायां तन्मतप्यनुमित्या- पात्तः साध्यस्योपनीतभानसामग्या अनुमितिसामनातो हीनयलत्या- त् । इच्छाटिनसामग्री येन फथ चिदुग्लयस्यपि प्रतिबन्धफदिश्येय तत्तबुभुत्माविरहाणां विशेष्यविशेषणभावव्यत्यासेन गुरुतरप्रति- पव्यप्रातबन्धकभावतादवस्थ्यात् । न च तायद्युभुत्साचिरहविशि- एतदभावपरामर्शत्वावच्छिन्नाभावस्य अस्त्रण्डम्य तद्वक्तित्वेनैव तद्वत्तायोयतुत्वान गौरवमिति वाच्यम् । प्रतियागिविनाकृतस्या:- खगडाभावस्य नत्त्वेन हेतुनायामन्यथासिद्धरन्यत्र व्यवस्थापिताया- तू । विशिष्टाभावस्य विशेषणाद्यभावस्वरूपत्वेनाऽखण्डत्वासम्मवा- श । अथ प्रत्यक्षस्थले विशेषत एवास्तु विशपदर्शनस्य विरोधिय विरोधिपरामर्शदशायां तद्वत्तायाः शाळापमितिम्मनीनामनु-पत्या तत्प्रकारकपरोक्षत्वावच्छिन्नं प्रति तदभावपरामर्शत्येन विराधित्वं वाच्यं न तु शाब्दत्वाधन्तर्भावण गौरवादित्यनुमितेः संशयत्यास: म्भवः पर्वतादी वन्ह्याद्यमावव्याप्यवत्त्वनिश्चयदशायां घन्हिमत्प. चतत्वाद्यवच्छिन्ने वन्हिमत्पर्वतपदवाच्यत्वोपमितेरनुत्पत्त्या तस्या भाप विरोधिपरामर्शप्रतिवध्यत्यात, परोक्षत्वं च जातिविशेषो बाध- निर्णयप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वेनैवानुमितावपि सिद्धः, शाब्दादिसा. धारणानुभवत्वजाती प्रमाणाभावेन तत्साकर्यासम्भवादिति चन्न । अनुमितिसामग्रीदशायां ज्ञानान्तरानुत्पत्या तत्प्रतिवद्ध्यतावच्छेद- फत्वेन सिद्धया जात्या साङ्कर्येण परोक्षयजात्यसम्भवात् । न च सत्यामपि अनुामतिसामग्न्यां शाब्दोपमितिप्रत्यक्षादीनां प्रत्येकमात्र- त्रुभुत्सायां तत्प्रत्येकस्योत्पत्या प्रत्यक्षाविप्रत्यकवुभुत्माविरहविशि टानुमिनिसामग्न्याः प्रत्यक्षत्वादिप्रत्येकधर्मावच्छिन्नं प्रत्यव विरोधि- त्यमिति वाच्यम् । प्रत्यक्षादिप्रत्यकयुभुत्सासत्त्व अनुमितिसामग्री- प्रतियानजातीयज्ञानोत्पादपि प्रत्यक्षादिप्रत्येकबुभु सायाः प्रत्यक्षा- दिप्रत्येकान्यधीविरोधित्वादेवोक्तनियमोपपत्तेः सर्वमत एव बुभु- त्साटितसामम्-या बलवत्योपगमात् । वस्तुतामितिभिन्नं विजा- ·सत्यतिपक्षः। तीयं वा ज्ञान प्रति पक्षतादिविशिएवन्यादिपरामर्शत्वपर्यवसितेऽनानु- मितिमामग्रीत्वेन सर्वमत एव विरोधित्व वाच्यं तथा च सोन्दडमते प्रतिपक्षस्थलेपिसंशयात्मिकाया अपि अनुमितेरेव स्वीफारात् पक्षता- विशिषचन्ह्यादिपरामर्शखरूपाया अनुमिति सामग्या:प्रतिबन्धादेव तदानीं न ज्ञानान्तरोत्पादः, चिन्तामणिकृतस्तु सत्यपि पक्षतादिसह- कृतवन्ह्यादिपरामर्श प्रतिपक्षस्थले घटादौनसादिशानोपगमात्पक्ष- तादिभिरिव विरोधिपरामर्शाभावेनापि विशिष्टमेव वन्द्यादिपरामर्श- चमनुमित्यन्यधीप्रतिवन्धकतावच्छेदकं चाच्यमिति नानाविधवि- रोधिपरामर्शाभावकूटस्यात्तंजकतागौरवादपि संशयात्मिफाऽनुमि- ति:स्वीकर्तुमुचितोत। यत्तु विरोधिपरामर्शस्याऽनुमित्यप्रतिबन्धकत्त्वे पत्र साध्याभायपरामर्शकालीनेषु साध्यपरामर्शसहस्त्रेषु विशिष्य विशिष्यांप्रामाण्यज्ञानं तत्रापि तभ्यः साध्यानुमितिप्रसङ्गः, तत्तद- प्रामाण्यज्ञानव्यक्तित्वेन साध्यवत्तानुमितिविराधिस्ये चामन्तप्र- :तियध्यप्रतिवन्धकभावापत्तिस्तत्रैत साध्यानुमितिसामान्य प्रति सा. ध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्शत्वेनानुगतरूपेण प्रतिवन्धकत्वकल्पना- भकुत्राप्यनुमितिः संशयाफारोति । न च साध्याभावपरामर्शस्याऽ. प्रामाण्यशानदशायांसाध्यस्यानुमित्युत्पादन तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभा. धक्टविशिष्टसाध्याभावपरामशत्वेन विरोधिताया वाच्यत्वात्तवा. पि तत्तदप्रामाण्यज्ञानस्योत्तेजकतायां विशेग्यविशेषणमावेनान. न्तप्रतिबध्यप्रतिबन्धफभावापत्तिरिति चाच्यम् । तापदनामाण्य- शानाभावविशिष्टसाध्याभावपरामर्शत्वावच्छिन्नामावस्याऽभण्डस्य तत्तद्वयक्तित्वेन साध्यानुमिति पनि हेतुत्वस्य मया याच्यत्वादिति । तत्तुच्छम् । यत्र विरोचिपरामर्शकालीनं साव्यपरामर्शसहस्रमे- व रक्तो दण्ड इत्यादिविशेषणतावच्छेदकप्रकारकं रक्तवाद्यशे वि. शिष्य भ्रमत्वज्ञानास्कन्दिन वृत्तं तत्रोत्तरकालं रक्त वादिविशिष्ट- शिष्टयप्रत्यक्षादेवारणार्थ तत्तभ्रमत्त्वज्ञानव्य सीना ताहशविशिष्ट- वैशिष्टयज्ञान प्रतिबन्धकतायां तवापि गौरयस्य तुल्यत्वात् । अस्मा- को तु विरोधिपरामर्शस्यानुमित्यप्रतिबन्धकत्वादनुमितेरेव तत्रोत्पा- दाताअन्यत्र लोन भिन्नविषयकानुमितिसाग्न्याः प्रतियन्धकत्वेनैव तत्ररक्तत्वादिविशिष्ट्वैशिष्ट्यप्रत्यक्षानुत्पादसम्भवादिति दिक।अना ज्यते । शाब्दोपामिविस्मातसाधारणमयश्य प्रत्यक्षान्यतद्वत्तावुद्धि- ·जागदीश्या हेत्वाभासवादे स्वाच्छिन्ने प्रत्येव तदभावपरामर्शत्वन विरोधित्व वाच्यमतोऽनु- मिते सशयत्यासम्भव । न च प्रत्यक्षान्यत्नतद्वत्तावुद्धित्वयोर्षि- शेष्यविशेषणभावावच्छदकद्वयध्रौव्येण लाघवात्तद्वत्ताशाब्दत्व तत- त्वोपमितित्व चति द्वयमव प्रतियध्यतावच्छेदकमस्तु तदभावपरा- मर्शदशाया तद्विशिष्टस्मृतस्तु उरोवफविरहादयाऽनुत्पादसम्भवा. तू अनुगतोवोधकस्थले प्रमाणाभावादिति वाच्यम्। तद्वत्ताधुद्धित्व- विशिष्टप्रत्यक्षान्यत्त्वस्य दुवचत्वादव प्रतिबध्यतावच्छेदत्वासम्भ- वात् । तद्वत्त वुद्धित्वविशिष्ट यत्प्रत्यक्ष तदन्यत्वस्यावच्छेदकत्व विरोधिव्याप्यदर्शनदशाया सुखादरप्यनुत्पत्यापत्ते तस्यापि निक तप्रत्यक्षभिन्नत्वात् । न च तद्वत्तावुद्धिव प्रत्यक्ष च द्वयमेव मिथो चैशिष्टयानापन्न सदस्यत्व विशपणीभूय प्रतिवध्यतावच्छेदक व्या- सज्यवृत्त्यवच्छेदकत्वानङ्गीकार त् । अन्यथा तद्वत्तावुद्धित्वस्य प्रत्य क्षान्यत्वस्य च द्वयारेव तादृशावच्छदकत्वस्वीकारेण सामञ्जस्ये त- योर्विशेष्यपिशप गभाव०यत्यासाक्तस्मत्तम्लपितत्वापत्त । वस्तु तस्तत्प्रकारकपराक्षत्वावच्छिन्न प्रत्येव तदभावव्याप्यवत्तानिश्चय- स्वन प्रतिबन्धकत्व वाच्य, नित्यज्ञानवृत्ति ।। साक्षात्कारत्वेन सह साकर्यभिया अनुमितिसामग्रीप्रतिय ध्यतावच्छदव त्येन जात्यन्त- रस्याऽसिद्ध्या तेन सम परोक्षवस्य सांकर्यशङ्काया अप्यसम्भवात् । न चानुमित सशयान्यत्यनियमे प्रागुक्तरीत्यानुमितिभिन्न वुद्धाव- नुमिातसामग्न्या प्रतिबन्धकताया नानाविधतदभावपरामर्शाना- मुत्तजकत्वकल्पनाया गौरवमिति वाच्यम् । अनुमितावपि तदभा- घपरामर्शस्य विरोधितया तद्गौरवस्य प्रामाणिक वात् । अन्यथा नीलपर्वतत्वाचा छन्न न्हव्याप्यत्तानिश्चयात्तर पर्वतत्वाद्यवच्छि- न नीलत्वाभावव्याप्यवत्तापरामर्शस्तत्रापि नीपर्वतो चन्हिमानि- त्यनामनिप्रसङ्गात् । न च विधयतान्यताम्नष्ठप्रकारताकानुमिति त्यावच्छिन्न प्रत्यच तद्भावपरामर्शत्वन सान्दडैपिराधित्वान्तर स्वीक्रियत तथा सात लाघवन नत्प्रकारकानुमितित्वावच्छिन्न प्रत्ये- घ तथापौचित्यात यत्र पर्वतत्वायच्छन वाह्यभावव्याप्यवत्ता नी- लपर्वतस्यावच्छदन वन्हिव्याप्यवत्तामवगाहमान परामर्श उत्पन्न स्तत्र पर्वता न यन्मिान् नीलपश्च वन्हिमान् इत्येव निणयाका- रानुमिानप्रसङ्गस्य तावताप्यनुदाराच्च । धर्मितावच्छदफभेदेनो- ·. सत्प्रतिपक्षः। शेपान्तरदर्शनविरहविशिष्टपेव तत्तथा, अन्यथा कोटिदयविशेपद- शेने संशयो न स्यादिति चेन्न । भवसेव तावद्यावदप्रामाण्यं न गृह्यते, अगृहीतामामाण्यकस्यैव विशेषदर्शनस्य विरोधित्वादिति । कानुमितेः संशयत्वासम्भवात्, इटापत्तौ चाऽनुभवविरोधात् । घस्तुतः अस्मन्मते अनुमितिभिन्नवुद्धायनुमितिसामग्न्याः प्रतिय- न्धकतायां नानाविधनदभावपरामर्शानामुत्तजकत्ववत् सोन्दडमते. पि घटचाभुपत्यादिप्रकारफनानाविधच्छानां तत्रोत्तेजकताय तु- ल्यमेव गौरवमाअन्यथा चन्हितदभाषयोः परामर्शदशायां सत्यापि घटादेश्वाक्षुपादियुभुत्सायां भवन्मते घटादिचानुपानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । भिन्नविषयेऽनुमितिसामग्या बलवत्त्यन साध्यतदभाषयोरनुमिते. रेव सम्भवातू, अस्माकं तु विरोधिपरामर्शाभ्यां मिथः प्रतिबन्धात्तत्रा- नुमिनिसामग्येव नास्ति घटादिचाक्षुगथै न तद्गोचरेच्छाव्यक्ती- नामुत्तेजकत्वमिति सज्ञप वन्हिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयस्य वन्यभावः- व्याप्यपापाणत्यादिमत्तानिश्चयस्य च कार्यतावच्छेदकं न तादृश. निश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वम्, अव्यवहितोत्तरत्वस्याऽननुगत- त्वात् गुरुत्वाच्च. किं तु अनुमितित्त्वव्याप्य वैजात्यमेव, तथा च तादृशनिश्चयाभ्यां संशयात्मकानुमित्युत्पादे तत्रैव निरुक्तबैजात्य- योः सङ्करप्रसङ्गः इत्यवश्यं रत्नकोपकृत्तापि वन्हिसाध्यकपरामर्श- प्रयोज्यवैजात्याचच्छिन्नं प्रति वन्ह्यभावव्याप्यवत्तानिश्चयवन चन्ह्यभावसाध्यकपरामर्शप्रयोज्यौजात्यावाच्छन्न प्रति च चन्हि- व्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन विसाधत्व वाच्यामत्यनुमिते. सशयत्वास- म्मयः। न च मिथो विरोविपरामर्शमयाज्यबजात्यान्तर संशयात्म- ঝালক শাম, বাতােলবনে, করেন- दकवैजास्यान्तरकल्पनस्यान्याय्यत्वात् इत्यपि यदन्नीति कृतं पल- वितेन ॥ विशेषान्तरेति । तदीयव्याप्यदर्शनाभावविशिष्टमेव तद- भावव्याप्यदर्शनं तद्वत्ताबोधविरोधीत्यर्थः । सशयः प्रात्यक्षिक. । यावदितिापरामर्शयोरप्रामाण्यं याचन गृह्यत इत्ययं न विराधिपरा- मर्शसत्वादप्रामाण्यमहोत्तरमेय कुतः सन्देह इत्यत आह अगृहीतेति। .

·१९६४ जागदीश्याः हेत्वाभासवादे अनैकान्तिकानामन्वयाव्यतिरेकाहा कोटगुपस्थापकतया संशयः फलं,विरुद्धस्यसाध्यविपरीतज्ञानम्।अपक्षधर्मोऽपि विरुद्धोऽन्यत्र विपरीतज्ञानसमर्थएव।बाधेऽन्यतो विपरीत- ज्ञानं न तु हेत्वभिमतादेः । नित्यो घटः कार्यत्वादिति विरुद्ध बाधसङ्करेऽप्यदोषः । असिद्धे अनैकान्तिका- दिचतुष्टयज्ञानान्यालिङ्गत्वज्ञानं, वाधे पक्षधर्महेतौ व्या- प्तिवाधः । प्रकरणसमे तु न व्यातिपक्षधर्मतावाधः फलं, नाप्यलिङ्गत्वज्ञानं, व्याप्त्यादिबुद्धिसत्त्वात् । नापि वि- परीतबुद्धिः, स्वसाध्यविपरीतेनाऽनियमात् । नापि संश- , विरुद्धस्येति।साध्याभावव्याप्यस्येसर्थः । वाध इति । हेतौ प्रक- तेऽन्यत्र वा। अपक्षधर्मे च पक्षधर्मतावाध इति शेपो वा । तथा च ननु विरुद्धत्वं न माध्याममानाधिकरणत्त्वं तदवच्छि- नहेतुमत्ताशानेन साध्याभावधानजननासम्भवादत आह साध्याभा. घेति । ननु इदो वन्हिमान् धूमादित्यादायपक्षधर्महेतुस्थलीययाधस्य फलानुक्त्या मूलम्य न्यूनत्यमतो हेतुपदं प्रकृता प्रकृतहेतुसामान्य- परत्वेन व्याचक्षाणस्तदुपगृह्णाति प्रकृते अन्यत्र घेति । तथा च पक्षवृत्तिधर्मत्यावच्छंदन व्याप्तियाध एव याधस्य फलं तच्च प्रक- तहेनोः पक्षावृत्तित्वेपि पक्षनिष्ठधर्मान्तरे सुलभमिति भावः । नन्वेषं पक्षधर्म व्याप्तियाधस्यैव सम्यक्त्यान्मूले हेतावित्यस्य घेफल्यमतो हेतुपदं प्रकृतहतुपरं मन्यानः प्रणेनैव मूलन्यूनतामपाकरोति अप- क्षध चेत्यादि । ननु हृदी पन्हिमान घटत्वादित्यादायपक्षधर्मपि देतो व्याप्तियाधसम्भवात् इत्यमपि न्यूनत्यमेवेत्यतः फलितार्यमाए ·सरप्रतिपक्षः। यः, प्रत्येकं कोटिद्वयानुपनयात् । किन्तु कथमत्र त- स्वनिर्णय इति जिज्ञासा फलम् । तथा च प्रकृतसा- ध्यहेत्वोः किं तत्त्वमिति जिज्ञासाजनिका व्याप्तिपक्षध- मतोपस्थितिः प्रकरणसमः । न ह्यनुपस्थिते प्रतिपक्षे एकस्माजिज्ञासा, किन्तु निर्णय एव । अथ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा सा च ज्ञानेप्टसाधनताज्ञानात संशयावेति कथं तेन विना विरोधिसाधनज्ञानमात्रादिति चेन्न । असति प्रतिपक्षे न जिज्ञासा सति सेत्यन्वयव्यतिरंका- भ्यां प्रकरणसमस्यापि जिज्ञासाकारणत्वात् । न चाऽनै- कान्तिकातिव्याप्तिः । तत्र हि संशयद्वारा साध्ये जिज्ञा- हेतौ च्यातिपक्षधर्मतान्यतरभङ्ग इसर्थः । मकृतेति । प्रकृतसाध्य- योर्यों हेतू तयारिसर्धः । संशयादिति। तजन्यदुःखोत्सारणरूपेष्ट- साधनताज्ञानात् अन्यत्र च इष्टान्तरसाधनताज्ञानाज्ज्ञानेच्छेति भेदेन विकल्पोपन्यासः। असतीसादि । हेतुममीचीनत्वासमीचीनत्वसं- -- तथा चेति । हेती प्रकृतदेती। ननु साध्यहेत्वोरित्यत्र मुले यदि द्वन्द्र- समासस्तदा साध्यस्यापि जिशासालाभादसङ्गतिः प्रतिपक्षस्थले है- স্ত্রী বললোমলেস্তয়াগের দut aষা- योरिति मिथो विरोधिसाध्ययोरित्यर्थः । संशयस्य हेवास्तत्वजि- शासाजनकत्वे मानाभावाद्वचाचष्टे तजन्येति । तजन्य तत्वसन्देह- जन्यं यत् दुःखं तदुत्सारणरूपस्येष्टस्य साधनवाझानादित्यर्थः । नन्वेवमिष्टसाधनताशानादित्यस्य पृथगुपन्यासासगतिरतः पूरयिया तदर्थमा अन्यत्र चेति । प्रतिपक्षस्थलादन्यत्र चेत्यर्थः । इत्थं च सं.

·जागदीश्याः हेत्वाभासवादे सा, अत्र तु हेतुसमीचीनत्व इति । ननु परामर्शयो- रेकेदानुत्पादात् कथं प्रतिरोधः, क्रमोत्पन्नयोरेकदाऽस- स्वादिति चेन्न । एकानन्तरमपरहेतुव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञा- नाभ्यामग्रिमव्याप्तिविशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाले पूर्वपरामर्श- नाशात् । न चोभयहेतुव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानानां परस्प- राप्रतिबन्धात् परामर्शोत्पाद इति वाच्यम् । व्याप्त्यादि- ज्ञानचतुष्टययोगपद्याभावात् । यत्तु व्याप्तिद्वयसंस्कारो- द्बोधकहेतुइयज्ञानयोः परस्परप्रतिबन्धात् नोभयव्या- प्तिस्मृतिरिति दूषकतावीजम् । इति । तन्न । व्याप्ति- शयजन्पदुःखाभावरूपेष्टसाधनताज्ञानद्वारेण जिज्ञासोपयोगत्वादि- त्यर्थः । उत्पत्तिकाले उत्पत्तिपूर्वकाले । व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानयोरु- त्पादक्रमानियमादुभयोनीशकत्वमुक्तम् । उत्पत्तावेव वा तयोर- शयाद्वेत्यत्र प्रतिपक्षस्थल इति पूरणाहमिति ध्येयम् । प्रकरणसमस्य जिज्ञासाहेतुत्वे मानाभायादाह हेनुसमीचीनत्वेत्यादि । ननु पूर्वपरा- मर्शस्य खतृतीयक्षण एव नाशाच्चतुर्थक्षणात्मके परामर्शान्तरोत्प. त्तिकाले तन्नाशाभिधानमसङ्गतमतो व्याचष्टे पूर्वकाल इति । तथा च तृतीयक्षण एवं पूर्वपरामर्शस्य नाशः प्राप्तः। नन्वेवमपि हेत्वन्त- रीयव्याप्तिशानस्यैव स्वाव्यवहितोत्तरोत्पन्नत्येन पूर्वपरामर्शनाशफ- त्वात्पक्षधर्मताज्ञानस्य तन्नाशफत्वोक्तिरसनतेत्यत आह व्याप्तीत्या. दि । मनु व्याप्तिज्ञानपक्षधर्मताशानाभ्यां फस्यापि परामर्शस्य नाशाजननात्तथाप्युभयो शफत्वाभिधानमसङ्गतमवेत्यत आह उ. त्पत्ताविति । च परहेतोयाप्तिपक्षधर्मताशानाभ्यामाग्रि. तथा ·सत्प्रतिपक्ष। स्मृति विना सत्प्रतिपक्षाभावात् बादिभ्यां व्याप्त्युझाव- नाच्चेति । मैवम् । हेतुहयसमूहालम्बनायुगपदुभयव्या- प्तिस्मृतावुभयपरामर्शरूपं ज्ञानमुत्पद्यते अत एकदा विरुद्ध कार्यद्वयकारणान्नैकमपि कार्यमुत्पद्यते । ता- दृशपरामर्शश्च स्वार्थानमाने प्रत्यक्षांदितः, परस्य वाद्युप- न्यस्तन्यायोत्थापितप्रमाणात । अस्यचकेवलान्वयिन्यपि सम्भवः घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्राऽभिधेयत्वं घट- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि जात्यन्यत्वे सति घटमात्र- न्वयः । यत्र च व्याप्तिपक्ष तयोः समूहालम्रनं तत्र द्वितीयपरा. मर्थोत्पनिकाल एव प्रथमपरामर्शनाशः । अस्य निरुक्तमत्मतिप- क्षितस्वस्य । जात्यन्येति । सत्ताकम्बुग्रीधादिमत्वादावेकैकस्य -- मपरामर्शस्य या उत्पत्तित्तत्यूनकाल इति मूल अन्वय । यद्यपि परामर्श पनहे.वो मम्बनस्य ससर्गमयादयव भानात तना- पि पक्षधर्मतादानस्याऽहतुत्वादिदमप्यमगतम्, तथापि पक्षवृत्तित्य- प्रकारकस्यापि परामर्शस्याऽनुमितिहेतुत्वमभ्युपत्यैतदुक्तम् । स्वा- मिनो देवदेवरी इत्यादाशिव व्याप्तिपक्षधर्मताशानाध्यामित्यत्रापि घि- भ+ युपस्थाप्य द्वित्व व्युत्पत्तिवैचित्र्यण पदार्थतावच्छटकीभूतयोा- तिपक्षधर्मत्वयोरेगाऽन्वितमित्याशयन यथाशुनमेव मूल सङ्गमयन्नाह यत्र चेति । उत्पत्तिकाले एवति । तथा च पूर्वकाल इत्यादिक न व्याख्येयमिति भार । साध्याभावव्याप्यवत्पक्षाद्यात्मकस्य दूषणो- पयिकप्रतिपक्षस्य केरलान्ययिन्यसम्भवाद्वयाचष्ट निरुक्तोति । व्य. यहागैपयिकेत्यर्थ । एकैकस्यति । घमात्रवृत्त्यन्यत्व सत्तायां जा- त्यन्यत्य च फम्युनीवादिमत्व व्यभिचार्यता विशिष्टा हतुरित्यर्थः ।

·जागदीश्या हेत्वाभासवादे त्यन्यधर्मत्वात् घटान्योन्याभाववत् पटरूपबच्च, घट- निष्ठात्यन्ताभावोऽभिधेयत्वप्रतियोगिकः घटवृत्तिनित्या- भावत्वात् घटनिष्ठान्योन्याभावदिति विशेपादर्शनद- शायाम् । न च पक्षैक्यमपि तन्त्रम्, विरोधस्यैव दूष- कत्वेऽधिकस्य व्यर्थत्वात् ॥ व्यभिचाराविशिष्टोपादानम् । घनिष्ठति । घटनिष्ठासन्ताभावत्वेन सामान्यतः पक्षत्वान्न वाधाश्रयासिद्धी । नन्वाद्यस्य समवेतत्वादी द्वितीयस्य पटवाभावादौ व्यभिचार इसत आह विशेपादर्शनेति । वस्तुतो घटो नाऽभिधेयः कम्बुग्रीवादिमत्त्वादिसादिव्यातरेकिणा समतिपक्षः सम्भवखेव, व्यापकाभावेनाऽसिद्धस्यापि व्याप्याभा- न च सत्तायामपि स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नघटनिष्ठाभावप्रतियोगि- स्वरूपस्य साथ्यस्य सत्वान्न तत्र व्यभिचारः,सत्तापदस्य मूलस्थजा. तिपदस्य च भावत्वोपलक्षफत्वादिति भावः । ननु घटानिष्ठस्य घटा । त्यन्तामावरय पक्षत्व वाधः तत्तदभावभिन्नत्वेन पक्षविशेषणत्वे च भाश्रयासिद्धिरत आह घटनिष्ठेत्यादि । समवेतत्वादाविति । तस्या पि निरुक्त जात्यन्यत्त्वं सति घटमात्रत्त्यन्यत्वादिति भावः । पटत्या- भावादाविति । तस्यापि घटानष्ठनित्याभावत्वादिति भावः । विशे. पादर्शनदशायां व्यभिचारास्फूर्तिदशायाम् । समानधर्मिकस्यैय वि- रोधिपरामर्शस्य प्रतिपक्षत्वमिति नव्यमत्रानुसारेणाह वस्तुन इति । साध्याप्रसिद्धावन्ययित्वासम्भवादाह व्यतिरोकिणति । प्रमंयत्वव्या- पकीभूनाभावप्रतियोगित्वेन कम्बुनीवादिमत्तानिश्चयनेत्यर्थः । ननू तक्रमेण व्यतिरेफिणो विरोध्यनुमितिसामग्रीत्वाभायान्न तस्य स. प्रतिपक्ष-ययहारौपयिकत्वमत माह व्यापफामायेति । ननु तथाप्यु तक्रमण पराधस्थले प्रत्यक्षोपन्यास, कंपलान्वयिनि दुर्घट. वाश्या.

·सत्प्रतिपक्षः। पस्य सिद्धपभ्युपगमार, प्रसेकपदार्थप्रसिद्धौ तादृशमतिनायुपपत्ते- विशिष्टस्य वाक्यार्थत्वात् । सत्मतिपक्षस्तु साध्याभावव्याप्यवान साध्यवदन्यत्वव्याप्यांश्च पक्ष: पक्षनिष्ठौ साध्याभावसाध्यवझे- दच्याप्यौ इत्येवमादिः मसेकमेव । विभाजकन्तु प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोधिस्वे सति प्रक- तपक्षमाध्यग्रहाविरोधिमकृतपक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोधिरूपोन्नाय- प्रिसिद्ध्या प्रतिज्ञाघसम्मवादत माह प्रत्येकोति । व्यवहारोपयिक- स्य मूलोक्तसत्प्रतिपक्षस्य स्वरूपसत एवानुमितिविरोधित्वालाभा- सत्वमतः खयमेव हेत्वाभासरूपं तमुपदर्शयति सत्प्रतिपक्षस्त्विति । आभासीभूत इत्यादिः । यत्र विशिष्टपक्षापेक्षया साध्याभायादिव्या- प्यवत्यमेव लघु तत्र पक्षधर्मिकतद्वत्तानिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धपत्य- मित्याशयेनाद साध्याभावव्याप्येत्यादि । यत्र साध्यामावादिव्या- यवत्तामपेक्ष्य विशिष्टपक्ष एव लघुस्तत्र साध्याभावादिव्याप्यधर्मि- कपक्षनिश्चयत्वेनैव लाघवाद्विरोधित्वमित्याशयेना पक्षनिष्ठाविति । साध्याभावसाध्यवझेदयोाप्यावित्यर्थः । एवमादिरित्यादिना सा- याधिकरणत्वाभावव्याप्यवरपक्षाधुपमहः ।। ननु तेपा प्रत्येकस्य विभाजकत्ये हेत्वाभासानां पञ्चविधत्वा- नुपपत्तिरत आह विभाजक स्विति । प्रकृतेत्यादि । इदो घन्हिमान धूमादित्यादौ साध्याभावव्याप्यव्याप्यवत्पक्षस्य धारणाय सत्यन्तम् । प्रकृतयोः पक्षसाध्ययोशिएयग्रहविरोधित्त्वे सतीति तदर्थः । अन्न प्रकृतपक्षधर्मिकप्रकृतसाध्यवायग्रहविरोधित्व न साहशाहजनकी- भूताभावप्रतियोगिज्ञानविषयतामान तथा सति सत्यन्तवारणीयस्य साध्याभावव्याप्यवत्पक्षस्य व्यावर्तनानुपपत्तः तज्ज्ञानस्यापि तदभा- धावगाहिप्रकृतसाध्यवत्तासमूहालम्बनविरोधित्वात्, नापि प्रकृतपक्ष- कप्रकृतसाध्यवत्ताज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति याहशविशिष्टविषयफरवंत प्रतिवन्धकत्व नद्वत्वमेव तथा, निर्वन्हिः पर्वतो वन्हिमान अलत्या- दित्यादी प्रकृतसाध्यवत्तया प्रकृतपक्षग्रहस्याहार्यत्वात्ताशमहत्त्वा- पच्छिमनियध्यत्त्याप्रमिड्या तप्रत्यसप्रतिपक्षाव्याप्तः प्रकृतपक्ष- ·१९७० जागदीश्या हेत्वाभासवादे माध्यमहाविरोधीत्यस्य व्यर्थतापत्तेश्च, किं तु प्रकृतपक्षकप्रकृतसा. धर्वत्ताप्रहत्यागापफविषयिताशून्य ग्रह प्रति यादृशविशिष्टविषयक स्वेन प्रतिबन्धपत्वं तत्त्वमेव तथा वाच्यं, तथा च विपयितामावस्यैव यधाफश्चित्साप्यविशिष्टपक्षप्रहत्याव्यापफत्यातच्छ्न्यमहाप्रसिद्धया लक्षणासम्भवः स्यादत. पक्षसाध्ययोः प्रेकतत्वोपादानम् । एवमुत्तर प्रीपि योध्यम् । काधनमयहदः काञ्चनमयवन्हिमान धूमादित्यादी काश्चमयत्याभायव्याप्यवतः पक्षादेवारणायाविरोध्यन्तम् । तच्च वैशिष्टयग्रहपिराधिनग्न बुनायकस्य च द्वयां. विशेषणं, समासनि- विष्टस्य नस्योभयत्रैवाऽन्वयसम्भवात् । अन्यथा विरोधिमात्रस्य वि. शेषर्णत्वे वन्ह्यभावव्याप्यव्यायामाववान् पर्वतो चन्हिमामित्यादी घ- नयमावव्याप्यव्याप्यवत्पवंतामिकायामाश्रयासिद्धावतिव्याप्ति तस्या अपि प्रकनपक्षमाध्यमहाविरोधी यः पक्षसाध्यवैशिष्ट्यग्रहविरोधि- चन्ह्यभावव्याप्यवपर्वतात्मकप्रनिपक्षस्तनायकत्वात् । न च वि. राध्युनायकस्यय तद्विशेषणं देयर्मती नोक्तदोष', तथा सति धन्हि - मान्पर्वतो वन्धमावव्याप्यव्याप्यामाववानित्यादी प्रकृतपक्षसाध्यवै- शिष्यग्रहविरोधिनः पर्वतत्वावच्छदेन धन्धमावव्याप्यवस्वस्थाना- यके वन्यमावल्याप्यव्याप्यवत्पर्वताम्मफवाधेऽतिव्याप्त्यापते । त. स्य प्रकनशानाध्यमहाविगेधित्त्वनियमात् प्रकृतपक्षसाध्यग्रहावि- रोधी यस्तयुभयशष्यग्रहविरोधी सचुनायकत्वविरहेणैव तस्य धारणीयत्वात् । न चर्च बन्धभावव्याप्याभावविशिष्टः पर्वतो बन्दि- मानित्यादौ पर्वतत्वावच्छेदेन बन्यभावव्याप्यवत्वस्यापि प्रतिपक्ष स्वात्तवाच्याप्ति नस्य प्ररुतपक्षग्रहविरोधित्वादिति वाच्यम् । त गाश्रयामिद्धिवेनालयपि अत्यभावादिति ध्येयम् । न च हृदो चन्हिमान् धूमादित्यादी प्रकृतपक्षसाध्यग्रहविगेधित्वाप्रमिद्ध्या तत्र त्यप्रनिपक्षाव्याप्ति , प्रसिपक्षसाध्यस्थल तादृशमहाविरोधित्व- विशेषण स्याऽनुपादेयत्वात् । समानविंशष्यत्वप्रत्यासत्या प्रतिब- घफरवमते ह्रदत्यादिप्रकारफग्रहत्वाच्छन्नं प्रति इदादिभिन्नत्व मानत्वेन समानविशेष्यतया प्रतिबन्धकत्वात् तत्रापि साध्या- निग्रहानगधिनसम्भवाच । पर्वतो चन्हिव्याप्याभाववान धूमा दिल्यादा न्हिव्यागापर्यतामकबाधऽतिव्याप्तिवारणार्यमाह प्र. करोत्यादि । मंत्रापि पद्धसाध्ययो. प्रतालोपादानमसम्भववारणा- ·सत्प्रतिपक्षः। २०७१ कत्वम् । तदुनायकलच यादृशविशिष्टविषयलेन मगमर्शस्यानुपि- तिजनकत्वं तत्त्वम् । सच्च साध्याभावव्याप्यत्र पक्षादिकम् । अ. साधारणविरोधपोरन्यतरस्य पतिपक्षावधया दोपत्वपक्षे प्रश्नमा- धने प्रकृतसाध्यच्यापकाभावमतियोगिस्वाधनवगाही पस ग्राह्यः । तत्र सयन्तेन सत्मतिपक्षोन्नायकस्य, अविरोध्यन्तेनाऽऽश्र- यामिद्धाधुन्नायकस्य, विरोध्यन्तेन वन्हिव्याप्याभावे साध्ये - हिन्याप्पवरपक्षात्मकस्य वाघस्य व्युदासः । संगृह्यते चानेन . येति प्रागवोक्तम् । मनूक्तकपोभायफत्वं यदि तदुपयनहेतुधीधि- पयत्वे तदोपदर्शितयाधमानस्यापि कपाश्चिहिशेपणमानाद्विविधया तरतुन्वात्तत्रातिव्याप्तितावस्थ्यमत आह तयुनायकत्यति । अनुमितिजनकरवमिति । निरुक्तविरोधिरूपगावरानुमितिजनक- त्वमित्यर्थ तेन वन्हिव्याप्यघपक्षात्मकयाधस्यापि वन्ह्याधनुमितिज- नात्यान्न तत्रातिव्याप्तिनादवस्थ्यम् । लक्ष्येषु लक्षणं ग्राहयति तच्चति । तादृशविशिएं चेत्यर्थः । पक्षादिकमित्यादिपदेन माध्य- पन्निन्नत्वव्याप्यवत्पक्षाधुपग्रहः । ननु नित्य शब्दः शब्दत्वादिस्या- दी साध्यव्यापकीभूतामाधप्रतियोगिहेतुमत्पक्षस्यापि निरक्तरूपच- स्वात् तत्रातिव्याप्ति , तस्य माणकन्मते असागरणत्वेन स्वमते च विरोधत्वेनाऽलक्ष्यत्वादत आह समाचारणेत्यादि । निरुतोपाधेर- साधारणस्वपिन तस्य प्रतिपक्षविधया दोपत्वं किं मिथो व्याप्ति- प्रहप्रतिबन्धमत्त्वेनैवेति मिश्रुमनऽनिल्याप्त्यसम्भवात् पक्ष इत्युक्त- म। प्रतियोगित्वादीत्यादिना साधनतावच्छदकादी तादृशप्रतिया- गितावच्छेदकावाधुपग्रह गनु प्रकृतनाध्याभावव्याप्यवत्प्रकृतपक्ष एवास्तुमतिपक्ष. साध्यक्त्तावुसौ गगमने नस्यैव विरोधिवात,तथा च पक्षनिष्ठसाध्याभावव्याध्यादेरसुगमार्थ विरोधिनायकन- घटितलक्षण व्यर्थमन आह सगृधने चेनि । अन्यथा प्रकृताध्या- प्रसिद्ध्या तरत्यप्रतिपक्षमदहो न स्यादिति भावे । प्रसङ्गाह सत्प्रतिपक्षे चेति । यथासिदान्तमिति । योबेरुदाहरणादिद्वयस्य, मीमांसको प्रतिवादित्रयस्य, प्राध्यै कण्टफोदारणादिवाश्यान्ता ·१२ जागदीश्याः हेत्याभासवादे काञ्चनमयवन्दिमानिसादौ वन्द्याद्यभावव्याप्यइदत्वादिमान् पक्ष इति । सत्मतिपक्षे च यथासिद्धान्तं पञ्चावयवादिप्रयोगमि- च्छन्ति । अयं हेतुः साध्यव्यभिचारवानिसादिवदयं पक्षः साध्या- भावव्याप्यवानिसादिकमुद्भावनं पुनरुचितं प्रतिभाति ।। घेण वाक्यदशफस्य, नैय्यायिकैश्च प्रतिक्षादिपञ्चफस्य म्यायत्वोप- गमादिति भावः । उचितमिति । स्थापनानुमाने दोपाकालायां व्य भिचारादेरिव साध्याभावव्याप्यवत्पक्षात्मनः प्रतिपक्षस्यैव प्रथम- मुपन्पासाहत्यादिति भायः॥ इति श्रीजगदीशतकालडुगरकृतायामनुमानचिन्तामणिदी- घितिव्याख्यायां सरप्रतिपक्षप्रन्यः समाप्तः ।

·चिन्तामणेः असिद्धिः । असिद्विस्तु न व्याप्तिपक्षधर्मताविरहः, प्रत्येकम- ननुगमात् । अथ प्रत्येकाभावेऽनुगतो व्याप्तिपक्षधर्मता- विशिष्टाभावोऽसिद्धिः, यद्यपि विशिष्टस्यान्यत्वे प्रत्ये- काभावाव्याप्तिरपसिद्धान्तश्च अनन्यले प्रत्येकाभाव एव स इत्यननुगमः, तथापि विशेषणावच्छिन्नप्रतियोगको विशेष्याभावो विशेषणविशेष्यसम्बन्धाभावो वा विशि- प्टाभावोऽनुगत इति चेन्न । विशिष्टाभावाज्ञानेऽपि व्याप्त्यादिप्रत्येकाभावज्ञाने उद्भावने चानुमितिप्रतिबन्धो वादिनिवृत्तिश्चेति तत्प्रत्येकाभावाव्याप्तिः । अन्यथा तेषां हेवाभासान्तरतापत्तेः । न च विशिष्टाभावधीद्वारा प्र. दीधित्याः असिद्धिः । वस्तुत इसायभ्युच्चपमात्र, विशिष्टपरामर्शविरोधित्वेन वि- जागदीश्याः असिद्धिः । संसर्गमर्यादयापि पक्षधर्मस्वाधषगाहिनि परामर्श व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मत्यामावनिश्चयस्य विराधित्वमनुभययलाविहारथी- पत इस्यायेनाह षस्तुत इति।प्रत्येकस्य समपरवे तनेत्यादिदोष निर ·११७४ जागदीश्याः हेत्वाभासवादे त्येकाभावो दोषो लभ्यत इति वाच्यम । प्रत्येकाभावस्य स्वत एव दोषत्वसम्भवात् । वस्तुतो विशिष्टाभावो दो- ष एवं न, प्रत्येकस्य समर्थत्वे तेनैवान्यथासिद्धर्व्यर्थवि- शेषणत्वात् प्रत्येकाभावमज्ञात्वा न विशिष्टाभावज्ञान- मित्युपजीव्यत्वाद्विशिष्टाभावानुहावनेऽपि प्रत्येकोहावने वादिनिवृत्तेश्च ।अत एव व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टज्ञानवि- षयाभावत्वं प्रत्येकाभावानुगतमसिद्धत्वम्, व्यभिचारादा- वसिद्धत्वेऽप्युपजीव्यत्वेन प्राथम्यात्तदुहावने वादिनिवृ- तेश्च स स्वत एव दूषकः, तत्र व्याप्यसिद्ध्यर्थमुपाधौतूहा- विते विप्रतिपद्यतेऽपि, तस्य दुर्ग्रहत्वात् व्यभिचरिणैव तदु- नयनाच, यदि च व्यभिचारादिकमज्ञात्वाप्यसिद्धिवुद्धिः, तथाप्युपधेयसङ्करेऽप्युपाधेरसङ्कर एवेति निरस्तम्।व्यर्थवि- शेषणत्वादेव । एतेन व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतराभावोऽसिद्धि- शिष्टाभावस्य दोपताया दुवारवाद । पसेकाभावमज्ञात्वापि श- ब्दादिना शक्यग्रहत्वादाव्यर्थविशेषणत्वस्य चाऽसाधकतासाधन एव स्पति विशिष्टपरामर्शति । विशिधाभाषस्येति । व्याप्तिविशिएप- क्षधमत्वाभाषस्येत्यर्थः पूधारस्वादिति । तथा च विशिष्टामायस्यापि दूषणसमस्या प्रत्येकाभाषेन तस्याऽन्यथासिसिरिति भावः । प्रत्यकामायमझात्येस्यादियुक्ति निरस्पति प्रत्येति।शब्दादिनेत्यादि- माग्नुमानोपमहाशक्यमहत्यादितिातथाच प्रत्येकामायस्योपजीव्य- उपमेय नेति मापः। ग्यधिशेषणत्यादिति उक्तं निरस्यति प्यति ।

·भसिद्धि । रिति प्रत्युक्तम् । अन्यतरत्याज्ञानेऽपि प्रत्येकामावस्य दापत्वात व्यर्थविशपणत्वाच्च । यत्तु व्याप्तिपक्षधर्मता- प्रमितिविरह आश्रयासिद्धयनुगतोऽसिद्धिः, तत्प्रमितिसत्त्वे तत्रानुमितिप्रमित्यापत्तेरिति । तदपि व्यर्थविशेषणत्वात् तदज्ञानेऽपि प्रत्येकमानस्य दोषत्वाच्च निरस्तमा वस्तुत- स्तु प्रकृतहेतुन्याप्तिपक्षधर्मतावौशिष्ट्यस्यतत्प्रमितेश्चाऽप्र- सिद्ध्या तदभावो ज्ञातुमुद्भावयितुञ्चाऽशक्य एवं (यत्कि- ञ्चिद्व्याप्तिपक्षधर्मतविशिष्टप्रमितिविरहः सहेतुसाधारण: स्वप्रमितिविरहो यत्किञ्चित्प्रमितिविरहो वा सद्धेतावपि सकलतत्प्रमितिबिरहा दुर्निरूपः, व्याप्त्याद्यभावादेव तद्महे स एव दोष उपजीव्यत्वात् । यदि च प्रमिति- विरहः स्वरूपसन्नेव दोप: कारणाभावत्वात् तदा व्याप्त्या- दिभ्रमादमितिर्न स्यात् । नस्याच हेत्वाभासता, ज्ञानग- सम्भाव्यत्वात् । न वा तदपि, तादृशाभावनिष्ठव्याप्तेर्द्धर्मान्तरेणाऽव- साधन एवेति । अय हेतुरसाधको व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताशून्यत्या- दित्यमाधकतानुमान साहशावशिष्टाभावत्यम्य स्वसमानाधिकरणम- स्यकामाचत्वापक्षया गुरुत्वन व्यर्थविशेषणत्यपि परामर्शविरोधिरवेन दुपफनाया वैयाभावादिति भाव ।सम्भाव्यत्वादिति । पस्तुतो वि. शिवभारभ्य प्रन्यकाभावत्वाटित वावुक्तानुमानेपि न धैयर्थ्य- मिति घिशिष्टाभावस्यातिरिकत्वमनुस्त्याह न वति। तदपि व्यर्थवि.

·१९७६ जागदीश्या. हेत्वाभासघादे भंतल्लक्षणाभावात् । एतेन व्याप्तिप्रमितिपक्षधर्मताप्रमिति- विरहान्यतरत्वमसिद्धिः अन्यतरत्वञ्च तदन्यान्यत्वं ते- नोभयविरहेऽपि नाव्याप्तिरिति निरस्त, व्यर्थविशेषणत्वा- देव । स्यादेतत् व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यांनिश्चयः सिद्धिः तद्- भावोऽसिद्धिः, अत एवाव्याप्तेऽपक्षधर्मे च तदारोपरूपाऽ- सिद्धिरित्यनुमितिः न तु व्याप्तपक्षधर्मादपि तदनिश्चये । न चैवं हेतोरप्याभासत्वं तदाभासस्यापि हेतुत्वं स्यात, दशाविशेष इष्टत्वात् । सेयं स्वरूपसती दृषिका, कार- णाभावत्वात् । न च व्याप्त्यादिप्रत्येक निश्चयाभाव एव दूषक आवश्यकत्वादिति वाच्यम् । विशिष्टनिश्चयस्य हेतुत्वे तदभावस्य कार्यानुत्पादकत्वादिति । मैवम् । एवं सव्यभिचारादेरप्यत्रैवान्तर्भावप्रसङ्गात् असिद्धेः स्व- रूपसत एव दोषत्वे स्वज्ञानार्थ व्यभिचाराद्यनुद्भावना- सेतुमशक्यत्वात् विशेष्यादिप्रतियोगिकत्वमात्रस्य व्यभिचारि- शेषणत्वस्य सम्भाव्यत्वमपिताशति । अखण्डविशिष्टाभावेत्यर्थः । अशक्यत्याादात । प्रत्येकामावत्वापेक्षा गुरुणो विशिष्टाभावत्वस्य भिन्नधर्मिकत्वनाऽवैयादिति भावः । ननु तथापि पक्षधर्मताप्रति- योगिकामावरवस्यैषाऽसाधफताव्याप्यतावच्छेदकत्वसम्भवाद्विशि- एपक्षधर्मस्वाभावत्वस्य तथापि व्यर्थविशेषणत्वमंत्यत आह वि. शष्यादीनि । मालपदेन पक्षधर्मनात्यायच्छिन्नत्यादिप्रतिक्षेपः । व्य. भिचारीति | साध्यसाधफपि देता पक्षधर्मत्वातियोगिकामावस्य ·असिद्धि । N त् । यदि च तस्मात् सिद्धिनोपपद्यत इति तस्योपजी- , व्यत्वं तदाश्रयासिदध्यादिज्ञानात् सिद्धिर्नेति स एव पृथग्दोषः स्यात् । आसिद्धिश्च ज्ञाता परस्याहाव्येति स्व. ज्ञानार्थमुद्भावितासिद्धिनिर्वाहार्थमाश्रयासिद्ध्यादिज्ञान- मावश्यकम् । कथञ्च हेतुतदाभासविवेकः, सिद्धौ द्वयो- रपि हेतुत्वात असिद्धौ तदामासत्वात् व्यभिचारादेः सद्धेतौ सिद्धिमखण्डयतश्च हेत्वाभासत्वाभावात् । अथ सुपुप्तौ जागरेऽपि व्याप्तिपक्षधर्मतासत्त्वे तदनिश्चयेऽनु- मित्यनुत्पादो हेत्वाभासप्रयोज्यः सव्यभिचारादौ तथाऽव- धारणादित्यसिद्धिरज्ञाताऽपि हेत्वाभासः । न चैवं हे- साधारणत्वादिति । व्यभिचारादेरिति । सद्धेतौ सद्धेतुत्वेन ज्ञाय- माने । तदानी सिद्धेरपतिबन्धऽपि कालान्तरगृहीतेन व्यभिचारा- दिना तदानीन्तनाभासत्वं सुग्रहमिति तु ध्येयम् । तेन रूपेण सत्तात्तस्याऽमाधफत्वव्यभिचारित्वादिति भाव । ननु सधेती व्यभिचारस्यैवासात तत्र तस्याभासत्वाभाचप्रसझनमसङ्गत- मतो व्याचष्ट सस्तुत्येनेति । व्यातिविशिष्टपक्षधर्मत्येन निश्चीय- मान इत्यर्थ । तथा च ताशो व्यभिचार्यपति तत्रैव तत्प्रसञ्जनयि- ति भार । मूठमपि दुपयति तदानीमिति । व्याप्तपक्षधर्मनानिश्चय- दशायां तथाविधनिश्चयात्मकसिद्धप्रतियन्नपि कालान्तरगृहीत- व्यभिचारेणेव नाशसिद्धिप्रतिबन्धात् तादृशसिद्धिकालेपि व्यभि- चारस्याभासत्व सुग्रह, न हि तदानीं सिद्धिखण्डकत्वमेव तदानी- माभासन्य नथा, फटाचत् मिद्धिखगडपस्यैव तथात्वादितिमाच ।

·जागदीश्याः हेत्वाभासवादे स्वाभासाधिक्यं क्लप्तान्तीत्रो वा, तेन रूपेण व्या- प्यसिद्ध्यादेरेव संग्रहादिति चेन्न । एवं सव्यभिचारा- दिरप्यासिद्धिः स्यादित्युक्तत्वात् ।उपजीवना दे आश्रया- सिदध्यादिरपि पृथक् स्यात् । सुषुप्त्यादावनुमित्यभावः कारणाभावात् कार्यानुत्पादो हि न प्रतिबन्धकमात्रात् किन्तु कारणाभावादपि, असत्यपि प्रतिबन्धके वन्ह्य- भावेन दाहानुत्पत्तेः । अथानुमित्यनुत्पादो हेत्वाभासप्र- युक्त एवेति चेत् । नमुनुमितौ मनोयोगादिरपि न हेतुः, हत्वाभासादेवाऽनुमित्यनुत्पादे तद्वयतिरेकेणानुमित्यनु. त्पादाभावात, सिद्धरेव तदेतत्वे चरमकारणमेव हेतुः स्यात् । अन्ये त गमकतौपायकप्रतिद्वन्दिव्याप्तिपक्षध- मनाविग्हतन्नियनयोरन्यतरत्वं हेत्वाभासत्वं, तत्राधि- कसमानबलो बाधप्रतिरोधौ प्रतिद्वन्द्विनौ, व्याप्तिपक्ष- धर्मताविरहश्वासिद्धिः, तन्नियतौ च सव्यभिचारविरुद्धौ, तत्साधारणरूपेण । वन्यभावनेति । वन्ह्यभावस्तु न प्रतिबन्धकः, व्याप्तिपक्षवर्मनानिश्चयाभावत्वरूपस्याऽशानरूपासिद्धित्यस्य ध्या प्तिनिश्चयामावरूपव्याप्यत्वासिद्ध्यादावसत्यात्तदनुगमफरवासम्भ: चावयाचटे त.साधारणति । तथा च परामर्शत्यव्यापफीभूतनि थयायावच्छिन्नाभावत्वमेव परामीभावव्याप्तिनिश्चयाचमाघसं- प्राहमिति भावः । ननु यन्ह्यभावस्यैव वाइप्रतिपन्धफरयादसत्यपि ·भसिद्धिः। न चानयोरप्यसिदान्तर्भावः, व्याप्तिविरहनियतत्वेन ज्ञानयोः स्वातन्त्र्येणैव दूषकत्वात् भ्रम विशेपदर्शन- स्येवेति । तन्न । अत्रापि व्याप्तिपक्षधर्मताविरह एवा- सिद्धिः पर्यवस्थति, तत्र चोक्तमेव । अन्यतरत्वञ्च न ल- क्षणं, व्यर्थविशेषणत्वात् हेत्वाभासान्तरबहिष्कृतस्य व्यातिपक्षधर्मतानिश्चयविरोधिनो रूपस्य विवक्षितत्वात, तच्चाश्रयासिद्धयादिकमेवेति ॥ कारणीभूतो पोऽभावस्तत्पतियोगिन एव तथात्वात् । यदभावत्वेन कारणवं तदेव तथेसपि कश्चित् ॥ प्रतिवन्धक इत्यसङ्गतमत आह वन्ह्यभावस्त्यिति अभावो मावभिन्नः घन्हिस्तु दाहकारणीभूतोपि भाव एवेति तत्प्रतियोगिनो धन्धमावस्य न दाहप्रतिवन्धकत्वमिति भावः मतान्तरमाह यदभावत्वेनेति । यार- शधापच्छिन्नाभावत्वेन कारणत्वं तादृशधर्मवदेव प्रतिवन्धकमि- त्यर्थः । दाहादौ च न वन्ह्यभावस्वावच्छिन्नाभावत्येन कारणस्व, ला- घवात् वन्हित्येनैव तयात्वादिति भावः । न चोत्तजफामाधविशिष्ट- मणित्वाधयच्छिन्नाभावव्यक्तस्तद्वयक्तिलेनैव दाहादिहेतुत्वान्मण्या- वेरुक्तप्रतिवन्धकत्वं न स्यादिति वाच्यम् । प्रतियोगिविनाकृतस्या- खण्डामावस्य तद्वयक्तित्वेन हेतुनायामन्यथासिद्धत्वाताअन्यथा - दार्थान्तरमप्यन्त व्याऽखण्डाभावस्य तद्वकिरवन हतुतापत्यादर नुपद विस्तृतत्वादिति भावः ॥ इति जागदीश्यामसिद्धिपूर्वपक्षप्रन्यः समाप्तः ·- '११८० जागदीश्याः हेत्वाभासवादे उच्यते । आश्रयासिद्धिः स्वरूपासिद्धिः व्याप्य- वासिद्धिः प्रत्येकमेव दोषः, प्रत्येकस्य ज्ञानादुद्भावनाचा- नुमितिप्रतिवन्धात, न तु विशिष्टाभावः परामर्शविष- याभावो बा, व्यर्थविशेषणत्वात् तस्य ज्ञानमुद्भावनं वि. नाप्यनुमितिप्रतिबन्धात् । अनुभवसिद्धे हि लक्षणं न तु लक्षणानुरोधेनानुभवकल्पना, परामर्शविषयाभावत्वे- नाऽनुगतेन त्रयाणामसिद्धत्वेन संग्रहो महर्षिणा कृत इति न विभागविरोधो हेत्वाभासाधिक्यं वा । अत एव ये व्याप्तिविरहपक्षधर्मताविरहरूपास्तेऽसिद्धिभेदमध्यम- ध्यासते तदन्ये च यथायथं व्यभिचारादय इति सिद्धा- परामर्शयादि । ननु परामर्शविपयाभावत्वमनाभासे, आभासत्वविशेपितमाप वाधविशपे, परामर्शविरोधित्वविशेपित. परामर्शविपयाभावत्वं परामर्शविषयप्रतियोगिकाभावत्व- म् । तादृशविषयत्वायाच्छन्नाभावस्याऽसिद्धहेतावसत्त्वात् । म. नाभासेऽतिप्रसक्तमित्यन्वय.। एवमग्रेपिसद्धतायपि परामर्शविषयी- भूतस्य साध्यतावच्छेदकादेरभावसत्त्वादिति भावः । धाधविशेष इति। पक्षनिष्ठसाध्याभायात्मनो वाधस्यामासत्त्वे सति परामर्शविष. यप्रतियोगिकाभावत्वादिति भाय. | साध्याभाव सतपक्षात्मनो या- घस्य तादृशविषयाभावत्वविरहात् तत्रातिव्याप्त्यसम्मवाद्विशेषप- दम् । विशेषितं चेति । तादृशविरोधित्वमात्रस्य व्यभिचारापतिप्रस. फत्वादिसि भाव । ननु तदन्यत्वेन विशेषणानातिप्रसक्तिरत आह अप्रसक्तं चेति। पक्षादाविति । पक्षाद. परामर्शविषयप्रतियोगिफामा- ·गसिद्धिः। न्तप्रवादोऽपि । न चैवं साक्षात्प्रतिबन्धकत्वेन बाधप्र- तिरोधयोाप्तिविरहलिङ्गत्वेन सव्यभिचारविरुद्धयोरपि संग्रहे विभागव्याधातः, स्वतन्त्राभिप्रायस्य निपेद्धम- शक्यत्वात् । अन्यथा शास्त्रे परिभाषाच्छंदापत्तेः । स- गभिचारादेरप्येवं रूपसत्वेऽप्युपजीव्यत्वेन पृथक्त्वम्, उपधेयसङ्करेऽप्युपाधेरसङ्करात् । नन्वाश्रयाप्रसिद्ध्या कथमाश्रयासिद्धिरुद्भाव्या । न च शशीयतया गति शृङ्गनिषेधवत् व्योमकमलमिति वाच्यम् । शशशृङ्गनि- पेत्रो न गवीत्युक्तत्वादिति चेत् । व्योमकमलमिति निश्चितानन्धयत्वेनाऽपार्थकम्, आश्रयाविशेषणामिद्ध्या चाश्रयासिद्धिरसङ्कीर्णा | व्याप्तिविरहश्च व्यर्थविशेषणा- दौ, तदुक्तमेकामसिद्धिं दुप्परिहरतो द्वितीयापत्तिरिति । श्च हेतोः साध्यासामानाधिकरण्येऽतिप्रसक्तम्, अमसक्तञ्च सा- धनाद्यभाववत्पक्षादौ, पक्षादेः माधनवदन्यत्वादौ, साधनादेः प- क्षादिवृत्त्यन्यत्त्वपक्षनिष्ठाभावमतियोगित्वादौ । अत एव यस्य यद्धर्मवत्वं परामर्शविपयस्तस्य तदभावयचं तदिति शब्द- मात्रानुगतं प्रत्युक्तम, परामर्शविरोधितमात्रञ्च सव्यभिचारेऽति- घावविरहादिति भावः।आदिपदात पक्षतावच्छेदकाधमावरपक्षादे- रुपमह । अत एव साधनाभाववपक्षाधव्यातेरेव । शब्दमाप्रेति । यत्यतत्यपोरननुगमदिक्यासम्भवादिति माघ । ( सव्यभिचारा- दीत्यादिनाचिरोवस्थापग्रह. 1) परामर्शविरोधियमा त्रमिति। मात्र.

·१९८२ जागदीश्याः हेरयामासयादे उपाधिस्तु न व्याप्तिविरहः बहिव्यापकधूमाव्यापकधर्म- स्याप्रसिद्ध्या धूमे तद्विरहासिद्धेः, किन्तु यावत्स्यव्याभि-. चारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यमनौपाधिकत्वं व्या- प्तिः । साध्यव्यापकसाधनाव्यापकश्च धर्मान्तरं न तद्विरहः अपि तु तन्नियतः । न चैवमुपजीव्यत्वेन उपाधिहेत्वा- भासान्तरम्, उपजीव्यत्वेऽपि स्वतोऽदृपकत्वेन तदर्थ पर- मुखवीक्षकत्वात् । न हि साध्यव्यापकाव्याप्यत्वमनुमि- तिविरोधि किन्तु व्यभिचारोन्नयनेनस्वव्यतिरेकेण सत्प्र- तिपक्षतया वा, तदाह उपाधाववश्यं व्यभिचार उपाधेरेव व्यभिचारशङ्केति । अप्रयोजकान्यथासिद्धौ सोपाधी नासिद्धौ । प्रतिकूलतर्कानुकूलतर्काभावावुपजीव्यत्वे सति स्वतोदूषकावपि न हेत्वाभासौ, स्वरूपसतोरेव प्रतिबन्धकवादित्युक्तम् ॥ मसक्तमान च तदन्यत्वेन विशेषणीयं, निसो घटो द्रव्यं प्रमेयो वा जलत्वादिसादौ तदर्थामसिद्धेः । अथ पक्षतावच्छदकरूपेण पक्षे पदेन तद्विपयाभावत्वब्युदासः । तेन साधनाभाषवत्यक्षादौ नान्या- प्तिः। तदन्यत्वेन सव्यभिचाराद्यन्यत्वेन । नित्यो घट इत्यादि। द्रव्यत्वे साध्ये हेतुनिष्ठमेव साध्यामावववृत्तित्वमप्रसिद्ध न तु तन्मानं प्र. मेयत्वसाध्ये तु तदप्यप्रसिद्धमित्याशयेन साध्यान्तरमाह प्रमेय इति। भाश्रयासिद्धिसम्पादनाय नित्यत्योपादानम् ।तदतिातदन्येस्पत्र त- ·भासाद्ध। हेतुनावच्छेदकरूपेण हेतोर्यविशिष्टज्ञानं माध्यतावच्छेदकविशि- प्रसाध्यावगाहितद्विरोधित्वं सदिति चेन्न । पक्षत्तित्वविशिष्टसा- ध्यान्यभिचरितसामानाधिकरण्याद्यभावाव्याप्तः । न च विशिष्ट- पक्षविशिष्टसाधनवैशिष्टयविशिष्टमाध्यग्रहाविरोधि पदयाप्तिग्रहवि- रोधि तदन्यत्वे सति परामर्शविरोपित्वं तत्, विशिष्टपक्षवैशिष्टयो- पादानाद्वन्दिमान जलदत्वादि सादौ व्याप्तग्रहविरोधिन्या अपि स्वरूपासिद्धर्नाऽसग्रह इति वाच्यम् । जलइदो वन्हिमान काञ्चन- स्पदस्य योज्यों व्यभिचारादिलप्रसिद्धरित्यर्थ तिथा च तमाश्रया- বিলুয়াখযাগনি । ৪াযযাব বিহিবাকী আখান- च्यातरत स्वातन्त्र्येण साध्यावाहिता निवेशयन्नाह साध्यताव. च्छेदकत्यादि।साध्यागादितदिति। प्रकृतलाध्यायगाहिनस्तारशधि- शिष्टज्ञानस्य चिराधियमित्यर्थ । साध्याव्यभिचरितसामानाधिक- रण्यामावम्य सध्यभिचारमध्य एव प्रागन्तर्भावितत्वात् पक्षवात्त- स्वविशिष्टति आदिना पक्षवृत्तित्वविशिष्टव्यतिरेकव्याप्त्याघभाव- स्थापग्रह । न चनि।वाच्यामत्यन्चय ।तत् आसद्धत्वम् । परामर्शधि- रोधित्यमान साधारण्याद्यनिप्रसक्तमत सत्यन्तम् । प्रकृतपक्षप्रकृत- साधनयोवैशिष्ट्यस्य प्रकनसाध्यस्य च या ग्रहस्तदविरोधी सन् या व्याप्तिग्रहषिरावी तदन्यत्व सतीत्यर्थ । फेवरस्य व्याप्तिग्रहविरो- “यन्यानस्योक्तो माध्याप्रसिद्धयायव्याप्तिरताऽविरोधित्वान्तम् । प्रकृ- तपक्षमाधनयांशिष्ट्योने फलमाह विशिष्टपक्षत्यादिनानासग्रह इति। धान्हमदवृत्तित्वविशिष्टहदत्वस्वरूपाया स्वरूपासिद्ध साध्य. सामानाधिकरण्याश व्याप्तिग्रहविरााधत्वपि प्रकृतपक्षसाधनशि. यहविरातिवादविराधीभूय यो व्याप्तिग्रहविरोधी तदन्यत्वस्य तत्र सस्त्रादिति भात्र जिल्हा इतिहदपक्ष वन्हिसाध्य धूमहेतो स्व- रूपामिद्धिमात्र काञ्चनमयन्हिमाध्यवस्य तु व्याप्यत्वासिद्धिरपि मा च माध्याप्रसिद्धिमाधनाप्रसिद्धिभेदाद्विधति साध्यसाधनयो. काधनमय चलन ! साध्यविशषणासिस्वादरेव व्याप्तिप्रायरो.

·जागदीश्याः देण्यामामपादे मगवन्दिमान वा धूपात काञ्चनमयधुमाद्रेसादी व्याप्तिग्रहविरो• धिनस्तादृशग्रहाविरोधिनो रूपस्याऽपमिद्धेः । * उच्यते । साधारण्यकथितासाधारण्यानुपमहारिवभिन्न धिनः प्रसिद्धस्यादाह ताहशेति । मतपक्षसाधनवशिष्ट्यप्रयत. साध्यमहाविराधिन इत्यर्थः। * उच्यत इत्यनन्तरमस्मरसम्पदायसिद्धः पाठो लिख्यते । "साधारण्यकथितासाधारण्यानुपसंहारित्वभिन्नं ज्ञानस्य विषय. तया परामर्श विरोधितावच्छेदक रूपमसिद्धिः । यत्र साधार- प्यादिकमप्रसिद्धं यत्र च धन्धव्यभिचारिमेयत्ववान् पन्हिसमा माधिकरणहदत्ववान् यन्घमायव्यापकीभूताभाषप्रतियोगिहदत्व- चान् वा पर्वतो वन्हिमान्मेयत्वात् ह्रदत्याद्वा इत्यादौ यत्सा- धारण्यादिकमेव वासिद्धिस्तत्र तदन्यत्वं नोपादेयम् शब्दानुगमस्याऽ. किश्चित्करत्मात्। परामर्शे च व्याप्तिव्यतिरेकतोप्युपादेया नातो व्य- तिरेकन्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभावादायव्याप्ति । साधारण्याद्यनि- रूपितया ज्ञानस्य विपयितया परामर्शविरोधितावच्छेदकं रूपं वा- ऽमिद्धिः। अत एव द्रव्यत्वाव्यभिचारिगुणद्रव्योभयसमवेतवान् द्र- • भत्र उच्यते इत्यारभ्य वनश्यमित्यन्त भवानन्दादीनामन्यव दीधितिपाठ सम्मत इति पाठदैवि यस्य प्रसिद्धतया जगदीशेन स्वाभिप्रेतपाठमुल्लिख्य व्याख्या ना अन्यसम्मत पाठस्तु एवम्- 'साधारण्यासाधारणपभिन्न तज्ज्ञानस्य विषयतापरमर्शविरोधितावच्छेदकरूपमसिद्धि । - मायभेचरिमेयत्ववन् वन्हिसमानाधिकरणहूदत्ववान् वा पर्वतो वन्हिमान् मेयत्वात् हूदत्वाद्वेत्यादौ आप्रयासिद्धिविरहेऽपि न क्षति ,असि वयस्याऽसार्वत्रिकत्वात् । आश्रयासिद्धिलक्षणस्य चासिद्धिघ- टितव त्रातिप्रसङ्ग । प्रवृतपक्षापवित्राभावक्स धारण्यादिभिन्न या वनश्यम्।परामर्श चा व्यव्याति- रुपादेया तनानुपसहारित्वव्युदास | साध्यसाधनभेदेनासिद्धिभेदात् यत्र साधारण्यादिमप्रसिद्ध तत्र तदन्यत्व नोपादेय यथा काञ्चनभय पर्वतो हुदो वा वन्हिमान् मेयो वा धूमात् भेयत्वात्यादौ । पर्व- नाय पर्वतो दहनान्यदहनदान् धूमान्यधूमादि यायसिद्धिसम्पादनाय हेत्वाभासलक्षणोनरीतिरनुसर- पीया। तत्र विशिष्टपक्षप्रहस्य विरोधिन्यसिद्धिविरोधिप वाश्यासिद्धि । प्रक्तपक्षप्रकृतहेतुपहाविरो- पिनो शानस्य विषयतया तदुभयविशिष्टग्रहविरोधितावोदक स्वरूपासिद्धि । सगृशते चाननानिन्य गगन रूपवत् चाक्षुषस्साश्रयत्वादिन्यादौ निस्पदिकमा एवं शब्दो दव्य गुणान्यत्वे सति सत्त्वात गुशय विशेशत्व इयत्वव्यभिचारि गुणवृत्नियादित्यादावपि नान्याप्ति । तदुभयभित्रासिद्धिा- ध्यवासिाद पवादिभेदनागिद्धभेदात् यत्राश्रयासिद्धयादिकमप्रसिद्ध तत्र तदन्यत्व न वक्तम्यामिति"।

·भसिद्धिः। शानस्य विषयमा परामर्शविरोधितावच्छेदकं रूपयसिद्धिः । यत्र साधारण्यादिकमप्रसिद्धं यत्र च पन्धव्यभिचारिमेयत्ववान पन्हि- 1 न्यत्यसमानाधिकरणगुणसमवेतकमांसमवेतवान्या घटो द्रव्यं स- स्वाद द्रव्यकमांसमवेनसमवेताद्वैत्यादी गुणद्रव्योभयसमधेतादि. निष्ठस्य द्रव्यत्यव्यभिचारित्वादेः सत्यादिनिष्ठद्रव्यत्वव्यभिचारि. चावात्मकसाधारण्यादितोऽतिरिक्तत्वपि न क्षतिः पर्वतान्यः पर्व- तो दहनान्यदहनवान् धूमान्यघूमादित्यादी असिविसम्पादनाय हेत्वाभासलक्षणोका रीनिरनुमर्तव्या।नत्र ज्ञानस्य विषयतया प्रकृत- पक्षप्रहविरोधितावच्छेदकं रूपमाश्रयासिद्धिविशिष्पक्षसाधनप्रहा- विरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया नबुभयवैशिष्ट्यमहविरोधितावच्छे- दफरूपं स्वरूपासिद्धिः। संगृहाने चेस्थमनित्यगगन रूपवत् चाक्षुष. स्पर्शवत्वादित्यादी गगनादेनिःस्पर्शत्वादिकम् । एवं शब्दो द्रव्यं गुणान्यत्वे सति सत्वात गुणान्यत्वविशिष्टसत्त्वं द्रव्यत्वव्याभिचारि गुणवृत्तित्वादित्यादायपि नाव्याप्तिः । तदुभयाभिन्नासिद्धिाप्यस्या- सिद्धिः । पक्षादिभेदेनाऽसिद्धिभेदाधनाश्रयासिद्धियादिकमसि तत्र तदन्यत्वं न बकव्यमिति" नः परं व्याख्यायतोताधारण्येत्या- दि। परामर्शबिरांधितावच्छेदकत्वं साधारण्यादेरपीत्यतो मिसान्तम। मूलोक्तासाभारण्यस्य सत्प्रतिपक्षविधयानुमितिं प्रत्येव विरोधित्वाः तदन्यत्वप्रवेशेन साध्यासामानाधिकरण्यवारणायोगादाह कथितंति। साध्यसाधनसामानाधिकरण्यग्रहविरोध्यात्मफस्वोक्तन्यर्थः । पराम. शविरोधिनी कामिनीजिज्ञासामादाय फामिन्यादावतियाप्तिवारणाय भानस्येति । याहशविशिएविषयफशानत्वं प्रकृतपरामर्शत्वाव्याप. फविषयितान्यज्ञाननियन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतानतिरिक्त- त्ति साधारण्योविभिन्न स्नाशविशिष्टपदार्थोऽसिद्धिरिति तु फलिता- र्थः । ननु र. काश्चननन्हिमान धूमादित्यादी साधारण्याद्यप्रमि- देतप्रत्यक्ष पासिवादावव्याप्तिरत आह यति । अप्रसिद्धमिति । नत्र तदन्य नापाटयामत्यन्ययः । ननु वन्धव्यभिचारिमेयत्वयरप- चनो धन्हिमान मंयत्वादित्यादावाश्रयामिद्धावव्याप्तिः। पन्हिव्यभि. चारितोगत्वाद्यानिमायाप्तम्याः माधारण्याचभिन्नत्वादत भाइ यत्र ·जागदीश्या. त्याभासवादे समानाधिकरणहदलवान् वन्यभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगि इदत्ववान् वा पर्वतो वन्दिमान् मेयत्वात् इदत्वादेयादौ साधा रण्यादिकमेव वाऽसिद्धिस्तत्र तदन्यत्वं नोपादेयं शब्दानुगमस्याई- किञ्चित्करत्वात् । परामर्श च व्याप्तिर्व्यतिरेकतोप्युपादेया, नातो व्यतिरेकन्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मलाभावादावव्याप्तिः । साधारण्या- यनिकपिनया ज्ञानस्य विपयितया परामर्शविरोधितावच्छेदकरूपं वा असिद्धिः । अत एव द्रव्यत्वाव्यभिचारिगुणद्रव्योभयसमवे. तवान् द्रव्यत्वसमानाधिकरणगुणसमवेतकर्मासमवेतवान् या घटो घेतिामतुपन्तत्रयं पक्षीभूतस्य पर्वतस्य विशेषणम्।तत्रापि प्रथमेन सा. धारण्यत्वं द्वितीयेनाऽसाधारण्यत्वं तृतीयनाऽनुपसंहारित्वत्वमाथ• यासिल यते । ननु परामर्शोत्र यद्यन्वयन्याप्तिग्रहगर्भस्तदा न्यतिरे- कन्यातिविशिष्ट पक्षधर्मत्वाभावाद्यव्याप्तिरत आह परामर्श चति । ननु द्रव्यत्वाव्यभिचारिद्रव्यगुणोभयसमवेतवान् घटो द्रव्यं सत्या. दित्यादी गुणद्रव्योम यसमवेतनिष्ठदगत्यव्यभिचाररूपायामाध- यासियावव्याप्तिस्तस्याः सस्वादिसाधननिष्ठं यदव्यत्वादिव्यभि- चारित्वाद्यात्मकं साधारण्यादिकं तद्भिन्नत्वाभावात्। न च द्रव्यत्या. व्यभिचारिद्रव्यममवते गुणासमतत्वमेव तत्राश्रयासिद्धिः, ह. योरपि पक्षधीविरोधित्वेनेकशेषस्य दुष्करत्वादत आह साधारण्या- घनिरूपितयोनि ।साधारण्याद्यनवच्छिन्नयद्विपयनाकसानत्वेन पराम. शंप्रतिवन्धकत्वं तत्त्वमित्यर्थः। फपिनाश्रयामिद्धिज्ञानस्य हेतुभूनस- घनिष्ठदव्यत्वव्यभिचारित्यानवच्छिन्नविषयताफस्येव परामर्शविरो. धित्वाप्न तत्राण्याप्तिरिति भावः।उक्तानुशयं स्वयमेवाह भत पर्वति । द्रव्यत्वाव्यभिचारी यो द्रव्यगुणोमयसमवेतस्तदान घट इत्यन्वयः। गुणममवतरूपत्वादिनिष्ठस्य द्रव्यत्व व्यभिचारित्वस्य साधनीभूत. सरर्धानन्यभिचार्गगनग्यात् गुणसमवेतमात्रोक्तावव्याप्स्यमावाद द्रव्यपदमागुणपदन्त्वाश्रयासिद्धिसम्पत्यर्थम्।साधारण्यरूपायामा- भयासिदायच्याहिमुदृस्याऽसाधारण्यरूपायातस्यामुदरतिदम्पत्य ·ममिति दव्यं मस्सात द्रव्यकर्मासमवेतसमवेतादेयादी गुणद्रव्योभयसपने- तादिनिठस्य द्रव्यत्तव्यभिचारित्वादेः सत्तादिनिष्टद्रव्यत्तव्यभि- चारित्वाधात्मकसाधारण्यादितोऽनतिरिक्ततेऽपि न क्षतिः पर्वता- प: पर्वतो दहनान्यदहनवान घूमान्यधूमादिसादावसिदिसम्पाद- नाय इसाभासोक्का रतिरनुसतम्या तत्र ज्ञानस्य विषयतया विशि:- समानेति।दण्यत्वसमानाधिकरणो यो गुणसमयेनत्ये सति कर्मासम. घेतस्तद्वान् घर इत्यन्वयः । भत्र गुगसमवेतत्वविशिष्टफर्मासमवेत- निष्ठं यत् द्रव्यत्वासामानाधिकरण्यं तत्स्वरूपाश्रयासिखेद्रव्यफर्मास- मवेतत्वविशिष्टसमवेतात्मकं यत्साधनं तमिधासाधारण्याभिवरपि तद्विषयतापच्छिमाया:परामर्शविरोधितायाः प्रकृतसाधनघटिनासा- मानाधिकरण्यविषयितानवच्छिन्नत्यानाव्याप्तिरिति मायः। गुणसम- घेतस्य कमांसमवेतस्य च प्रत्येकोक्तावाश्रयासियसम्भवादुमयोग- पादानम् दिव्यरवे साध्य समवेतमात्रस्य हेतुतायामप्ताधारण्यासम्भ- घादाह द्रव्यफर्मासमतेति । यद्यपि द्रव्यासमवेतमात्रस्य हेतुस्वपि तनिष्ठासाधारण्याभेद आश्रयासिद्धः सम्मपति. नथाप्याश्रयानि- विघटकस्य गुणत्वादेरेव हतुत्वे स्फुटोऽमाधारण्याभेद इत्याशयेन विशियो तुरुक्तः । इत्यादावित्यादिना चन्यभावव्यापीभूताभाष- प्रतियोगिजलत्ववान् पर्वतो पन्हिमान जलस्वप्रमाप्रकारादित्यदरूप- प्रहः । तेन जलत्वानष्ठनिरुक्तामात्राप्रतियोगित्वरूपाश्रयासिदेः प्रसाधननिष्ठानुपसंहारिण्यामिन्नस्वेपि तनाव्याप्तिरिति भावः। ननु पर्वतान्यः परत इस्पादौ परामर्शस्याहार्यत्वनियमासतिरोधि- त्वाप्रसिद्ध्या तत्रत्याश्रयासिख़्यादावच्याप्तिरन माह पर्वतान्य इत्या- दिहेत्वाभासोक्तति ! फेचित्वित्यादिना प्रागुक्तहत्याभासलक्षणवादि- वर्या तथा च तारशस्खले हेत्वप्रसिद्धशादिकं यत्र याव-सम्भवति तत्र तावदन्यान्यत्वमेवासिदित्वं यक्त शब्देश्यस्याकिश्चित्करवारि- ति भावः । तादृशप्रकृतपक्षधर्मिक कृतसाध्यव्याप्यातहेतुम- स्वावगाविस्प न्यतिरेको यारशविशिरविषयकनिधयविरामिति- ·जागदीश्याः हेत्वाभासवादे टपक्षग्रहविरोधितावच्छेदकं रूपमाश्रयासिद्धिः। विशिष्टपक्षसाधना- हाविरोधिनो ज्ञानस्य विपयतया तदुभयवैशिष्टयग्रहविरोधितावच्छेद- करूपं स्वरूपासिद्धिः संगृह्यते चेत्यमनिसगगनं रूपवत् चाक्षुपस्पर्श- पयताप्रयुक्तः साधारण्यादिभिन्नं तारशविशिष्टमेवासिंधिः। तादृश. विशिष्टविषयकनिश्चयविरोधिविषयताप्रयुक्तत्वं तु ताहशनिश्चय- स्वाभावग्याप्यविषयताघटितप्रतियोगिफत्वरूपं तत्रैव व्याख्यातमि- ति ध्येयम् । असिचं स्पैविध्यादाह तत्रेति । विशिष्टंति । प्रकृतपक्षता घच्छेदकविशिष्टेत्यर्थः । अत्रापि पर्वतान्यः पर्वतो वन्हिमान् धूमा- दित्यादावाश्रयासिदिसम्पत्तये पूर्वोत्तरीनिरनुसतव्या। एवमग्रिम पोरपि। विशिष्टपक्षेत्यादि । अविरोधिन इत्यन्तेन पक्षाप्रसिखिहेरवप्र- सिद्धयोव्र्युदासः । यत्र कामिनी पक्षो हेतुश्च तत्र विशिष्टपक्षहेतुशानं कामिनीशानमेव तदविरोधिन्याः कामिनीजिशासायाः कामिन्यां पक्षभूतायां हेतुभूनकामिनीवैशिष्टयज्ञानविरोधिन्या विषयतावच्छेद- फफामिनीछानादापतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानस्येति। तदुभयेति।विशिष्ट पक्षविशिष्टमाघनेत्यर्थः । न च इवत्ववत्पर्वतो चन्हिमान् वदत्वादि- स्यादौ पर्वतो चन्हिमान् पर्वतवृत्तिह्रदत्वादित्यादौ च हृदत्याधमा विविशिष्टपर्वतस्य प्रकृतपक्षसाधनग्रहविरोधित्वात्तारशस्वरूपासि. सावव्याप्तिरिति वाच्यमानत्र स्वरूपासिद्धिविरहेपि क्षत्यभावादाभ यासिद्ध्यादेरेव तत्र दांपत्यातायप्राश्रयासियाद्यात्मिफैव स्वरूपासि. निस्तत्राविरोधिन इत्यस्याऽनुपादेयनाया उक्तप्रायत्वाच्चेति भाषः । ननु समानप्रकारकशानस्यैव विरोधित्वात् प्रकृतसाधनाभायविशि. एप्रकृतपक्ष एवास्तु स्वरूपासिद्धिः कृतमनुगतनिरुत्वाऽत आहसंग. छतेचेति । अन्यथा विशिष्टपक्षस्य विशिष्टसाधनस्य चाप्रसिद्धया तत्संग्रहो न स्यादित्यर्थः । ( यद्वा उक्तविवक्षाफलमविरोधिन इत्यस्य व्यावृत्तिं च तन्त्रेणापदर्शयति संगृह्यते चेति । अनित्यमित्यनेनाथ यासिद्धिः, चाक्षुपेत्यनेन हेत्वसिद्धिः । तथा च तद्विशेषणादाने त. सुमयत्रातिव्याप्तिः स्यादिति मायः । तदुमयेत्यस्य पक्षतावच्छेदक. विशिष्टपक्षे हेतुतायडेदकविशिरतुवैशिएचप्रहविरोधित्वमर्थः ।

·भासादः। वत्वादियादी गगनादेनिःस्पर्शवादिकम् । एवं शब्दो द्रव्यं गु- णान्यत्वे सति सत्वात गुणान्यत्वमिशिष्टसत्व द्रव्यत्वव्यभिचार गुणरचित्तादिसादावपि नाव्याप्तिः । तदुभयभिन्नासिदिन्- प्यत्वानिद्धि पक्षादिभेदेनाऽमिद्धर्भदायत्राश्रयासिदधादिकमण- सिद्ध तत्र तदन्यत्वं न वक्तव्यमिति सविषपत्तिम हप्ताभ्यसाध- नग्रहविरोधितानपच्छेदकमतपक्षप्रकृतसारनवैशिष्टधग्रहपिरोधि- तावच्छेदकरूपशून्यज्ञानस्प विपयोऽसिद्धिाप्यतामादः । सन विशिष्टान्तदलयोव्योवृत्तिमाह एपमिति । अत्र गुणान्यत्वमिशि- प्टसत्ताभाववच्छदस्य स्वरूपासिद्धिरूपस्य ज्ञान यद्यपि पक्षतावच्छ- दफविशिष्टशब्दे शुद्धहेतुपसाशान न विरुणदि,तथापि हेतुतावच्छे- दकगुणान्यत्वविशिष्टसचात्वगिशिष्टवैशिष्टधशाम विरुणीति न तनाव्याप्ति । पक्षतावच्छेदकविशिप्रेत्यस्य व्यावृत्तिमा गुणान्यत्य- विशिष्टसत्त्वमिति ।) तदुभयति। आश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्धीत्यर्थ । ननु पर्वत काञ्चनवन्हिमान् द्रव्यत्वादिस्यादिसलीयव्याप्यत्वासि- सापव्याप्ति तत्राश्रयासिद्धयायप्रसिद्धया तदस्यत्वस्याऽलीफरवादन माह पक्षादिभेदेनेतिान चैवमपि काञ्चनपर्वतो घन्धिमान् फाशनपE- तादि यादी इत्वप्रसिद्धाघव्याप्ति तस्य प्रकृतपक्षप्रहविरोधिनाश्रया- सिद्धितयातभिन्नत्वाभावादिति वाच्यम् । तस्थालश्यत्वेपिक्षस्यमा वात, मसिद्धिनयस्याऽसार्वत्रिकत्वादिति माघ फस्यचिद्व्याप्यया- सिद्धिलक्षणमाह सविषयवृत्तीत्यादिना । साध्यसाधनयोरप्रसिद्ध्यो सग्रहार्थमनवच्छेदकान्त बिरोधितावच्छेदफरूपस्य विशेषणम् । (तत्रापि सविषयवृत्तिपद पर्वत पर्वतावृत्तिहदरवधान हरवादि- त्यादी पर्वतावृत्तिहदत्वादिरूपाया साध्यासियायव्यानिवारणार्थ- म् । भन्यथा साध्यग्रहविरोधितानवच्छेदीभूतस्य पक्षसाधनवैशि- प्यमहविरोधितावच्छेदकरूपस्याऽप्रसिद्ध्या तत्राव्याप्तिप्रसङ्गात् । तदुपादाने सविषयकनिष्ठं यत्साध्यप्रदविरोधिताबच्चद- क तद्भिन पक्षधर्मिकइत्वभावनिश्चयत्वादिरूपमेव पक्षसाधन- ।

·१९९० नागदीपयाः हेरपामासवादे साध्यपदोपादानात् पर्वतः पर्वत चिदत्तवान् इदत्वादिसादौ साध्यामसि संग्रहः । तस्याः स्वल्पासिदो निवेवादनुपादेय. शिष्टयप्रदपिरोधितापत्र तत्र प्रसिमिति माग्याप्तिः। 7. कमलीयसाध्यासियः स्वरूपासिनियमते घ ) धूमयान पन्देरिस्यादी हानगतमस्य प्रशनसायसाधनप्रापिरोधिता. परफरयासम्मयेपि कामिनीजिहासारयादरेय तयारयात् पसः तित्यधिशिपसाप्पाम्यमिचरितसामानाधिकरण्यामाचे नाव्यातिरि. स्यादयितुं सविषयवृत्तीत्युक्तमाहेरयमसियादिज्ञानस्यापि निरुक्त- पिरोधितानपच्छेदफीभूत सत्यादिधर्मयत्यादसम्मयापत्तिरतः प्रकृत- पक्षेत्यादिन घपतान्यः पर्वतोपहनान्यदहनयान पूमान्यधूमादिरया- दौहित्यप्रसिध्दापण्याप्ति सत्र कामिनीजिहासारयस्येय तारपक्षसा- धनवैशिष्टयप्रहविरोधितायशेवफरयाद तस्य च प्रापक्षसाधनप्र. हविरोधितानयच्छेझरयामान निरुतापाप्रसिरिति वाच्यमाप्र- तपक्षप्रकृतसाधनवैशिष्ट्यप्रत्यनेन तादृप्रहत्याच्यापफविधाय- ताशून्यग्रहस्पयियक्षितत्वेन पर्वतो धूमपान इत्येवंग्रहस्यापि तथास्येन सविरोधितापच्छेदकस्य पर्यतर्मिकधूमामाघनिशययस्यैव प्रक- तसाध्यसाधनप्रहविरोधितानपच्छेदफस्प सौल शादिति भाषः । पैन सम्बन्धेन विरोधितापच्छेदफत्यं तेनेय तच्छ्न्यत्यस्य लाभार्थ मानस्येत्युक्तमा तेन स्वरूपासियादिज्ञानस्य सयोगादिसम्बन्धन प. क्षधर्मिकत्वमापनिश्चयत्वाधारमफनाशरूपशून्यत्वेपि न तत्राति. न्याप्ति । तादृशज्ञानस्य विषयत्यं घटादौ घिपयोभूतहरयाभासत्वं च व्यभिचारादावतिप्रसक्तमत उक्तमसिदिरिति । ननु पर्वतः काअन- घन्हिमान्धमादित्यादौ साध्याप्रसिद्धिज्ञानस्य प्रकृतपक्षसाधनशि. प्पग्रहाधिरोवित्वादेव तद्विपयोभूनसाध्याप्रसिदो लक्षणसम्भधा. रसाध्यपदं विफलमत माह साध्येत्यादिनासवहातिाअन्यथा प्रक- तसाधनमहाविराधिन पर्वतावृत्तित्वविशिष्टहरत्यप्रहस्य प्रकृतपक्ष. प्रकृतसाधनवैशिष्ट्यग्रहाविरोधित्वाग्निरुक्तरूपशून्यत्वाभावेन च वि- पयाभूतायां साध्याप्रसिद्धावव्याप्तिरेव स्थादिति भाषः । लाघधा- दाह तस्या इति । सक्तपलीयसाभ्यामसिरोरित्वयं. किनिदित्यना' ·भसिदि । ११९१ मेव वा माध्यमित्यपि कश्चित् । साध्यत्वे त्वसिदिव्याप्तिवि- शिष्टपक्षधर्मनादिविरहादयश्चैतद्भेदाः । यत्तु हेतुतावच्छेदकस्य व्याप्पतानवच्छेदकत्वम् अपि च्याप्पत्वासिद्धिः, नीलधूमत्वा- देश्च तथात्वं समानाधिकरण सम्भवदवच्छेदकान्तरमपेक्ष्य गुरु- स्वादिति । अत्रावच्छेदकत्व पचनतिरिक्तत्तित्वं तदा तस्याप्य- स्ति । अथ ताशेन समानाधिकरणेन ताशेन वा धर्मान्तरेणाs. पटितत्वे सति तत्त्व५ । तन्त्र। सत्यन्तस्य गौरवेणानुपादेयत्वाद । - रसयाजन्तु भगृहीतामामाण्यम्म्यैव शानस्य विरोधित्वासमस्या- मास्कान्दतस्य स्वरूपामिदिशानस्य निरुक्तरूपशून्यत्वाप्तद्विपयस्व- पासावविव्याप्तिरित्यादिक एव्यम् । ननु व्याप्सरसिधिया- व्यस्यासिद्धिरितव्युत्पत्या व्याप्तिविरहस्यैव व्याप्यत्वासिद्धिपदार्थ- त्वात्साध्याप्रसिायसाधारणतल्लक्षणमयुक्तमित्याशङ्कापनयनाय सा. ध्यमित्यादि । तथा च व्याप्यत्वासिद्धिपद न यौगिक फिन्तु मण्ड. पादिपदचत् रूदमिति भाव । तथात्व व्याप्त्यनवच्छेदकत्यम् । तस्य नीरधूमत्वादे । लाशनेनि। साध्यव्याप्यतावच्छदफीभूतेनेत्य- र्य । तन द्रव्य गुणाधन्यत्व मति सरवादित्यादी विशिष्टसत्तात्यस्य यवसमानाधिकरण गुणाघन्यत्व तटितत्वपि नावच्छेदफरव- हानि । न च महाफालनिरूपितविशेषणतया गुणान्यस्य हेतुतायां गुणान्यत्वस्यापि द्रव्यत्वव्याप्यतावच्छेदकरवादुक्तदोषतावस्थ्यमा प्रकृतहेतुगावच्छेदकसम्बन्धेन यद्वयाप्यत्व तदवछेदकधर्मान्तराघ- दित वस्यैव प्रश्यत्वादिति भाव । धूमप्रागभावत्वस्य धूमधिशि- एरासम चादी चन्दिव्याप्यतावच्छेदकान्तरघूमत्वादिघटितत्वाद. घच्छदफ वन स्यात् अत ममानाधिरणतिशतहेतुतावच्छेदकता- घटकसम्बन्धेन यत्राधिकरण नत्र प्रस्तव्याप्त्यरच्छदकताघटफस- म्पन्नवृत्तिनापन घूमत्वधूमप्रागभावत्वाद्योरपि ययाफ- थभित्सम्बन्धन मिथ सामानाधिकरण्यपिन क्षति प्रकृतहेतुताव- दफनाघकसम्बन्जेन यास्त्राधिकरण तत्र तगैध सम्बन्धन त्सित्यन्तु ·जागदीश्या त्यामासवादे नापि अन्यूनानतिरिक्ततित्वम्, आलोकापडत्तेमत्वादेरप्प- सथालापातात् । अथ स्वरूपमम्बन्धविशेषः, ताई द्रव्यं रूपादि- यादी रूपत्वादेरपि तयात्वं न स्यात् । रूपादिषु चतुर्षिशतौ स- म्भवदयच्छेदकमकं गुणत्वमपेक्ष्य रूपत्वादीनां चतुर्विशतेः पद्- विंशत्तेर्चा गुरुत्वात् । एवं पशुमान् सास्नादिमत इत्यादौ सास्ना- दिनत्वादेरपि गोत्वादिकां जातिमपेक्ष्य उपाधेगुरुवार हेतुनाव- पच्छेदकावशिष्टहेतुव्याकसाध्यसमानाधिकरणतादृशहेतोः सा. म्यसागानाधिकरण्यं न प च्यम् । धुमत्यप्रकारपाप्रमाविशेष्यत्वादे- गरि वन्ह्यादिव्याप्यतावच्छदफत्यापत्तेः । न चैवमपि द्रव्य गुणफ. मान्यत्वमति समधनादित्यादौ विशिष्टसमवेतन्यं द्रव्ययस्य व्याप्य. तावच्छदफन स्यात् स्वसमानाधिफरणेन प्रकृतव्याप्यतावच्छेद- फीभूतगुणर दना घटितत्यादिति वाच्यम्। स्वसमानाधिकरणेत्यस्य स्वाथकत्यादिति माधः । धूमप्रागभावादिकं न लिङ्गं प्राग. भावत्वादेोना व्यथत्वादिति परामर्शीयमूलमनुरुध्य मामानाधिकर- ण्यं परित्यजन्नाह तादृशेन घेति । धूमत्वादरपि स्वात्मकतारशधर्मघ- स्तित्वादवच्छेदकत्यं न स्यादतो धर्मान्तरंणत्यन्तरपदम्। न चैव धूः मन्यमप्यवच्छेदकं स्यात् धूमत्यस्य विशिष्टधूमत्वाभिशनया धर्मा- • तर गभावादिति वाच्यम्। स्वानवच्छिन्नप्रफारतावच्छेदकत्वस्य ध. मातरपदेनोक्तत्वादिनि भाव । तत्त्वं व्याप्त्यनतिरिक्तवृत्तित्वमायद्य. चच्छदफन्वमित्यनुपज्यते सत्यन्तस्येति । वन्हिमान्द्रव्यादित्यादौ द्र- व्यत्वादेरवच्छेदकत्वधारणायाऽननिरिक्तवृात्तत्वांशस्यावश्यकत्वादि- ति भावातयात्व व्याप्यवच्छेदकत्वम् । फालिफरशिकसाधारणयोः परलात्वापरत्वत्वजात्योः करणाभावादाह पडविंशतेति । इदमुपल- क्षणमागादिसाधारण्याःसस्कारत्वजाने खण्डितत्वादष्टाविंशतति द्रष्टव्यम् । व्यक्तिया हुल्पगौरवमुकन्या शरीरगौरन दर्शयन्नाह एव- मिति । सास्नादि स्थापीतयात्वं न स्यादित्यगनान्वयः । ननु नोलघुमत्यादिनाम र सगस्नावत्यादिकमध्यवच्छेदक माभूत् को दोष इत्यत माह इतुतेति। ताहशेतिाहेतुतावच्उदकविशिष्न्यथः । केवला. .

·असिद्धिः। ध्याव्यभिचरितसम्बन्धितादृशहेतो; ज्ञानस्यानुमितिकारणस्याड- विरोधिनो निरुक्तानवच्छेदकत्वस्य दोपत्वायोगाच । परार्थस्थले तु दृष्टान्तस्य साध्यादिवैकल्पद हेताय॑र्थविशेपणत्वमपि निग्न- ---- प्रहापत्त, म्वयिखण्डफानां मतमाह साध्याव्यभिचरिलति।साध्याव्यभिचरित. घे सति सम्बन्धि समानाधिकरणो यस्ताहशा हे तावडेरफविशि- यो हेतुस्तस्येत्यर्थ । शानस्यति । पक्षधर्मतत्यादि । निरुक्तति। स्वरू- पसम्बन्धात्मकध्याप्स्यवच्छेदकत्व'भावस्य हेत्वाभासत्वायोगादि- त्यर्थ । यद्विषयक ज्ञानमनुमिते परामर्शस्य वा ग्राह्याभावमुद्रया वि- रोधि तस्यैवाभासत्त्वात् । नच हेतुतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नमेव सा- ध्याव्यभिचरितसम्बन्धित्व व्याप्ति , तारशसम्यान्यतामात्रस्य तत्वे पर्वतीयवन्हेरेव तथात्वात् धूमचान् वहरि यादिप्रयोगेपि चाधनि- तथा च ग्राह्याभावविधयैव हेतुतावच्छेदकस्य निरुक्तान- बच्छेदकत्व दोप इति वाच्यम् । परार्थस्थल क्याप्त्यतिप्रसक्तधर्मेण हेतुप्रयोगस्यापि पृथग्निग्रहस्थानत्वादेवातिप्रसङ्गभङ्गे हेतुतावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नन्यस्य व्याप्साघनन्तभावादिति भाव । यत्तु व्यापक- सामानाधिकरण्यरूपन्याप्ती हेतुतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाधिकरण- त्व निवश्यम्, अन्यथा द्रव्य विशिष्टसत्तादित्यादाचव्याप्त्यापत्ते । तथा च चन्हिमान प्रमेयधूमादित्यादौ प्रमयधूमत्वादरधिकरणतान- पच्छेदफावलक्षण व्यर्थविशेषणत्वमसिद्धिभद एव,परामर्शविरोधि- त्यात प्रतियोगिताया इवाधिकरणस्यापि लघुधर्मसम्भय गुरुधर्मा- नवच्छेदत्वातान चैव फेवलधूमत्वादराप आधकरणतावच्छदफत्वे मानाभावात् घन्हिमान् धूमादित्यत्रापि धूमत्वादी व्यर्थविशेषणता स्यादिति वाच्यम् । विशिष्टधमत्वावच्छिन्नाधिकरणताया भपि धूमत्वावच्यतया तदवच्छतफावस्यैव तत्र हेतुतावच्छेदकीभूतध- मत्स्यादी सुषमाचातानीलधुमत्वादिना हेतुतापान्तु अधिकप्रयोगादेव निग्रह इनिश्चिन्त्यम्। ननु व्ययविशषणत्वस्याऽदोषत्व नीलधूमा- दित्यादिप्रयागाप निग्रहो न स्यादत आह परार्थस्थलात्यति।(साध्या- दीत्यादिना साधनस्थापन ) व्यथविशेषणत्यमपीतिीयद्रूपेण हेतु ·आगदीश्याः हेपामासवादे हस्थानविभाजकसूत्रस्थानुक्तसमुच्चयपरेण चकारेण समुच्चितं पृथगेव निग्रहस्थानम् ॥ प्रयुज्यते तस्य स्वसमानाधिकरणब्याप्यतावच्छेदकान्तरघटितत्य. मपीत्यर्थःयिमाजफसूत्रस्पेनि। "हेत्याभासाश्च यथोक्ता"इत्यन्तिमसु. अन्यचकारणेत्यर्थः । पृथगेय हेत्वाभासादिव्यतिरिक्तमेव । न च धू: मादित्यस्यैव सम्यक्त्वं नीलधमादिति प्रयुञानस्याऽऽधिक्यमेवास्तु निग्रहस्थानं कृतं चशब्दसमुधर्यनेति वाच्यम्। हेत्वधिफमिति सुत्रर एचा हेतुदयादिप्रयोगस्थले एघाधिक्यस्य निग्रहस्थानत्योपगमादिति मायः ॥ इति श्रीजगदीशतर्फीलङ्कारकृतायामनुमान- दीधितिव्याख्यायामसिद्धिग्रन्थः समाप्तः ।

·चिन्तामणेः बाधः। वाधो न साध्याभाववत्पक्षकत्वं पक्षवृत्त्यभावप्र- तियोगिसाध्यकल्वं वा, पक्षे साध्याभावज्ञानमात्रस्य प्रमात्वज्ञानं विना अधिकवलत्वाज्ञानेन बाधाभावा- दिति वक्ष्यते । अत एवः साध्याभाववत्पक्षवृत्तित्वमपि न, असिद्धिसङ्कीर्णबाधाव्याप्तेश्च । किन्तु साध्याभावव- त्त्वप्रमाविषयपक्षकत्वं, प्रमितसाध्याभाववत्पक्षकत्वं, प- क्षनिष्ठप्रमाविषयत्वप्रकाराभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं वेति । दीधित्याः बाधः । अतिरिक्तविषयतावादिमतेनाह पक्षेति । पक्षः साध्याभाववा- निति शाने पक्षनिष्ठावपयत्तस्य प्रकार: साध्याभाव इति लक्षण- ---- जागदीश्याः बाधः । मणिकता विषयतायाः सपकारस्यास्वीकारादाह अतिरिक्त- ति । सप्रकारकविशेष्यतायादिमनेनेत्यर्थः । ननु पक्षनिष्ठत्वं यद्यभा- घान्वयि तदा प्रकारान्तवैय्यर्थ्यमताऽन्यथा व्याचष्टे पक्ष इत्यादि- ना प्रकाराभावेत्यत्र यदि ताहशमकारस्याऽभाव इति तत्पुरुपस्तदा साध्यस्य तत्प्रतियोगित्वाभावात् बाधमात्रासंग्रहः स्यादतः फर्मधा- रयामिप्रायेण योजयति प्रकारः साच्याभाव इति । हेवादीत्यादिना ·जागदीश्याः हेत्वाभासवादे विवक्षितविवेकेन साध्याभावप्रमैव दोपः । सा च प्र- मात्वेन ज्ञाता न स्वरूपसती, हेत्वाभासत्वात् । प्रमा- स्वज्ञानं विना अधिकवलल्याभावेनाऽदोपल्यात अप्रमा- यामपि प्रमात्वज्ञानेऽनुमितिप्रतिवन्धाच्च । अथ सा- ध्याभाववति पक्षे हेतोः सत्त्वज्ञाने व्यभिचारः, तदज्ञा- नेऽसिद्धिः, संशययोग्यत्वाभावेन पक्षत्वाभावादाश्रया- सिद्धिश्च । न च पक्षभिन्ने व्यभिचारो दोपः, व्यर्थवि- शेषणत्वात् सोपसंहारप्रवृत्तव्याप्तेः साध्याभाववति साधनमित्यवगमादेव भङ्गात् । न चैवं सन्दिग्धसा- ध्यदृष्टान्ते सन्दिग्धानकान्तिकवत्पक्षे व्यभिचारसंशया- समन्वयः । विवक्षितेति । हेत्वादिविपयत्वेनाप्रतिवन्धकत्वादिति भावः । साध्याभावप्रमालग्रहे पक्षे साध्याभावववग्रहस्यावश्यक- स्वाभिमायेण, साध्याभावस्य वाधववादिमतेन वा शङ्कते अथेति । हेतुतावच्छेदकायुपग्रह. । ननु पनवर्मिफसाध्यामाचप्रमास्वरूपस्य याधत्यस्य ग्रहे पक्षे साध्याभावस्या लाभादयेत्यादिमूलासङ्गतिरत आह साध्याभावेति । पक्षधर्मिकत्यादिः। आवश्यकत्वाभिप्रायेणेति । पक्ष साध्याभाववान् इति ज्ञानस्याऽन्यांशे साध्याभावप्रमात्वग्रहे पक्षधर्मिकसाध्यानुमित्यविरोधित्वात् पक्षांश माध्यामाचप्रमात्वस्यैव ग्रहस्तादृशानुमिनेर्विगेधी वाच्य. पक्षांशे साध्याभावप्रमात्व च साध्याभाववत्पक्षधर्मिकसाध्याभावप्रकारफज्ञानत्वमित्यवश्यं तार• शप्रमात्त्वग्रहदशायां पक्ष साध्याभावस्य भानमिति भावः। ननु न ·दनुमानमात्रोच्छेद इति, पक्षे साध्यसंशयोऽनुमानाङ्ग- मिति । व्याप्तस्य पक्षधर्मताज्ञानादनुमित्युत्पादेन सश- यनिवृत्तः, अन्यथा विशेपदर्शनस्य सशयाविरोधिता भज्यत । न च पक्षे साध्याभावं प्रतीत्य व्याभिचारज्ञा- नमित्युपजीव्यत्वाबाधः पृथक्, पक्षसाध्याभावप्रतीति- रेव हि साध्याभावहेवोः सम्बन्धोरलेखिनीयकवित्तिव- पक्ष इति । व्याप्ती निश्चिताया पक्षतत्समयोः साध्याभावसंशयो न दोपायेसर्थः । अनुमित्युत्पादेनोते फलोऽपि विरोधित्वपद- पक्षविषयतास्वरूपसाध्याभावाद्विशेष्यफत्यावच्छिन्न साध्याभाय- प्रकारकत्वमेव पक्षाश साध्याभावप्रमात्व चाच्य तच्च पक्षे साध्या- भावस्याऽलामपि सुग्रहमत फल्पान्तरमाह साध्यामावस्यति । पक्षनिष्ठस्येत्यादि । मूले पक्षे साध्यमशय इति । पक्षे साध्यसशय. स्यानुमानाङ्गत्वानुरोधन तत्सत्त्वपि व्यातिविशिष्टपक्षधर्मताशानो-. दयात्तदुत्तरमनुमितेरेवोत्पादेनविरोधिव्यभिचारसशयानुत्पत्तारस्य- र्थ । तथा च साध्याभावयत्त्वाशे निश्चयाकारो व्याप्तिग्रहानुकूलत- फेरहितो व्यभिचारसशयो व्याप्तिग्रहस्थ विरोधीति पक्षीयसाध्य. सशयानानुमानमानोच्छेद इति भाष । पक्षे साध्यसशयस्य मणि- कृ•मतेऽनुमानाङ्गत्वाभायात् तदुपेक्ष्य फलितार्थमाह व्याप्नावि- त्यादि । तत्समति इप्टान्तार्थम् । न दोपायत्ति । न व्याप्तिग्रहविरो- धिव्यभिचारसशयोत्पादायत्यर्थ । ननु व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताशा. नेन प्रतिबन्धादेव व्यभिचारसशयानुत्पत्तिसम्भवादनुमित्युत्पादप्र- दर्शन व्यर्थमत आह अनुमित्युत्पादेत्यादि।फलत्तोपीति । फलद्वारापि व्याप्तिपक्षधर्मतामानस्य व्यभिचारसशयधिराधित्वप्रदर्शनायेत्यर्थ । फलतापीत्यपिरनास्थायाम, अजनितफलेनापि परामर्शन व्यभिचा- रपीप्रतिवन्धात् स्वरूपतो विराधित्वस्यावश्यकत्वेन फर द्वारा ·जागदीश्याः ग्याभामयादे धत्वे ननोपजीव्यत्वम् । अन्यथा बादशायां पक्षे हे. तोरज्ञानादसिद्धिरेव ।न चोहावितव्यभिचारनिर्वाहाय बाधोद्भावनमावश्यकमित्युपजीव्यत्वम्, व्यभिचारोड़ा- वने परं कथन्तानावश्यकत्वात, तत्त्वे वा तन्निा- ह्यमेव दूपणं क्लुप्तत्वात् । वन्हिरुप्णः कृतक इत्युद्धा- वनादन्हिरुप्ण इत्युहावन लाघवमिति बाधः पृथगिति कश्चित् । तन्न। पक्षे साध्याभावप्रमा स्वार्थानुमाने यदि न दोषः तदा परं प्रत्यपि न स्यादविशेषादिति तदुद्धा- वनस्य दूरनिरस्तत्वात् । अथोपनीतकाञ्चनमयत्ववि- शिप्टंबन्ह्यनुमितेः सल्लिङ्गजन्यायाः आभासत्वं हेत्वा- शनाय । अत एव ज्यायः स्वरूपतो विरोधित्वं द्रढयति अन्यथे- ति । हेत्वाभासाधीनमिति । न च हेत्वाभासस्यानुमिसाभासता. तथात्वे मानाभायात् । एतदेय स्फुटीकुर्वनाह अत एवेति । फलतो विरोधित्वस्य गौणत्त्वादेवत्यर्थः । जायस्यमावश्यकत्वेन । धस्तु- तस्तु न चैवमित्याद्यनुमानाङ्गमित्यन्त एवाशङ्काग्रन्थः । यदि व्यः भिचारज्ञानमानं विरोधि तदा पक्षीयव्यभिचारसशयादनुमानमा घोच्छेदः स्यादिति पक्षे साध्यसंशयोऽनुमानाङ्गमनुमानाविरोधि वा- ध्यमिति न चेति तदर्थः । यदि साध्यसंशयस्यानुमिनिहेतुत्वं स्यात स्थादपि तदनुरोधेन व्यभिचारसंशयत्वादनुमानमात्रोच्छेदः, न चैतदस्ति, यत्र प्रथमत एव व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताशानादनुमिति- स्तत्र व्यभिचाराद्विशेषदर्शन सति संशयायोगादित्याशयेन सिद्धा- न्तयति मूले व्याप्यस्य पक्षधर्मताज्ञानादिनेति युक्तमुत्पश्यामः । न चेत्यादि । यद्यपि हेत्वाभासस्यानुमित्याभासतायां प्रयोजकत्वं व्या- ·पाघ । भासाधीनम् । न चानुमितः पूर्व तत्र व्यभिचारज्ञानं, विशिष्टस्याऽप्रसिया तदभावस्याऽज्ञानात् । अत एवं पक्षासिद्धिरपि न, अतः काञ्चनमयवन्ह्यभावरूपावा- धादनुमानाभासत्वं व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नप्रतियोगि- कश्चात्राऽभाव इति चेन्न। वस्तुतो व्यभिचारस्यापि तत्र सत्त्वात, ज्ञानञ्च तस्य बाधस्येवाऽनमित्यनन्तरमेव । किञ्च बह्रौ काञ्चनमयत्वस्यानुमितावेव भाने का- ञ्चनमयवह्निमानित्यनुमितिर्न स्यात् विशिष्टस्य पूर्वम- ज्ञानाइन्ही काञ्चनमयत्वांशेऽनुमितेराभासत्वं वन्ही भयोजकत्वे मान्यवति पक्षे लिङ्गामासजन्याया अनुमितेराभास- स्वापत्तिः, लिड्रोपधाने तथावस्येष्टत्वात् । पक्षासिद्धिरिसस्य पाधकमाननिवन्धनेत्यादिः । लिङ्गस्येसाद्यभ्युच्चयमानं, चन्हेरप- पकवमित्युक्तौ नाय दोप , तथापि समव्याप्तत्त्वमेव प्रयोजफत्वमि- त्यभिप्राय हय शङ्कति ध्येयम् । काञ्चनमयत्यविशिष्टस्य वन्हेरम- मिद्धावपि शुद्धवन्मिादायैव सन्दिग्धसाध्यफत्त्वरूपस्य पक्षत्वस्य प्रसिद्धिसम्भवात्तदप्रसिद्धरममक्तत्वेन निराकरणायागादाह बाध- फेत्यादि । अनुमिनेर्याधफ विरोधि य-मान साध्यस्य तदभावस्य वा चिशिरज्ञान तन्निवन्धनत्यर्थ । तेन विशिष्टसाध्यतदभावस्य च मागुणात्तत्वात विशिष्टसाध्याप्रसिद्ध्या साधकमाननियन्धनाया अपि पभासिद्ध सण्डनाहनात बाधकमानमात्रोपन्यासानौचित्यमित्यपा. स्तम्, उक्तक्रमेण सिद्धिराधयारवापन्यस्तत्त्वादिति ध्येयम् । मूले घन्ही काञ्चनमयन्वांश इत्यादि । वहौ धर्मािण काश्चनमयस्त्रानु- ·जागदीश्या इत्याभासयादे उपनी- लिङ्गस्यासिद्धेः व्यभिचाराच्चान चानुमितेविषयाभावाधी- नमप्रमावं किन्तु हत्याभासाधीनं, यस्य हि ज्ञानमनु- मितिप्रतिबन्धकं स हेत्वाभासः न च साध्याभावो ज्ञातः प्रतिवन्धक इति न स हेत्वाभासः । वस्तुतस्तु तस्यानुमितो भाने मानाभावः प्रत्यभिज्ञादौ च प्रतीति- वलने र तत्कल्पनम् अन्यथा पूर्वोपस्थितसकलपदार्थमा- ने यथार्थानुमित्युच्छेदः । आपे चैवं परार्थानमानेप्युप- नीनभाने बाधितोऽर्थ उपनीनोऽयं मम भान इन्युहाव- नादव विजयंत वादी उद्देश्यानुमितेरप्रतिबन्धान्न तत्र क्षत्वात काञ्चनमयत्वस्याऽसाध्यत्वाच्च । न च साध्याभाव इति । मिनेरामामत्व वन्ही धर्मिणि फाशनमयत्वसाधफलिङ्गस्यासिद्ध व्यभिचारान्च सम्भविष्यतीति शेष 1 तथा चोपनीतकाञ्चलमयत्व विशिष्टयन्ानुमितेरामामत्वममियादिहत्वाभामाधीनतयैवापपन्न न याधम्य हेवामासत्त्य साधयतीत भाव । तत्पक्षकतत्साध्यकानु. मित्याभासव तत्पक्षकतत्साध्यीयहत्वाभासाधीनामत्येव नियममु.. ररोकृत्य मूले दूषयति लिनस्यत्यादिना । अभ्युच्चय हेतुमाह घः नहरिनि । चन्हिसाध्यकसल्लिङ्गपरामर्शजन्यानुमितिस्थल इत्यादि । तादृशानुमितेरव पूर्व प्रक्रान्तत्वादिति भाव । वस्तुत तद्धार्मक- तत्प्रकारकानुमित्याभासच तत्पक्षकतत्साध्यमहत्वाभासाधानमित्य- व व्याप्ति तथा च सलिङ्गजन्याया पर्वन काञ्चनमयन्हिमानित्य- नुमिन्हिपक्षककाञ्चनमयत्वसाध्यकानुमित्याभासत्त्वाभापि य. न्हिधर्मिककाञ्चनमयत्वप्रकारकानामत्यामासत्त्वादिति लिङ्गस्ये- त्यादमूल सम्यगेर इति प्रतीम । स्वमते ज्ञातस्यैव साध्या- ·बाधो दोष इति चेत, तुल्यं स्वार्थानमानेऽपि । अत एवं यत्र सामान्यतादृष्टानुमानमेवेतरबाधसहायं विशेषानु- मापकं तत्र बाधकानामाभासत्वे तत्प्रयुक्तं सामान्यतो- दृष्टस्याप्याभासत्वमिति वाधस्याऽसासर्यात न च यदि विशपविप्रतिपत्तो सामान्यस्य प्रतिज्ञातदा अर्थान्तरं सा- मान्यविप्रतिपत्तौ तु नेतरबाधकापेक्षेति वाच्यम् । स्वा. नुमान एवैवं बाधासङ्करस्थोक्तत्वादित्यपास्तम्। अनुमि- त्यप्रतिबन्धेन तत्र बाधस्यादोपत्वात् । ननु पक्षे साध्या- भावग्रहवत्साध्याभावव्याप्यग्रहोऽपि दूषको बिरोधित्वा- विशेषात्,तथा च साध्याभावसम्बन्धो व्यभिचारः सा- ध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्यं बाधः साध्याभावव्या- प्पञ्च वन्हित्वादिकमेवेति चेत् न। पक्षे हि साध्याभावे ज्ञायमाने जाते वा यदि साध्याभावव्याप्यसामानाधिक- रण्यबुद्धिस्तदा व्यभिचार एव । अथ पक्षे साध्याभाव- अनुमितेः पूर्व विशिष्टस्याऽप्रसिद्धथा तदभावस्याऽजानादिति भव- तेवोक्तत्वादिति भावः ॥ भावस्याभासत्वानचेत्यस्याऽसङ्गतराह अनुमिते पूर्वमित्यादि । भवतेवेति पत्रकारेण च भवन्मत न मान प्रतिबन्धक इति मूलार्थ। इति जागदीश्यां याधपूर्वपक्षमन्य ।

·१२०२ जागदीश्या हेण्यामामधादे, बुद्धि विनैव सा, तर्हि हेतुसाध्याभावव्याप्ययोरगृह्यमाण- विशेषयोः सत्प्रतिपक्षत्वम् । अथ तुल्यवलेन सत्प्रति- पक्षाऽधिकरलेन बाध इति चेन्न । गमकतापयिकरूप- साकल्यं हि बलं तच्च द्वयोतिमिति कथं न सत्प्र- निपक्षत्वं, गमकतावहि नञ्च न बलम् । अथ साध्या- भावव्याप्यवुद्धेरनन्यथासिद्धत्वं बलं, तदा ततः साधन- वति पक्षे साध्याभावानुगितावनैकान्तिकत्वमेव पक्षे सा- पामावग्रहवदिति यदक्तं, तदप्यसिद्धमातस्य दोषत्वान- भ्युपगमात, अन्यथा हेत्वाभासान्तरतापचिः । अथ हे- तुतः साध्यसिद्धिसम्भावनायां व्यभिचारासिद्धेः बाधे- न हेतोरसाधकले सिद्ध व्यभिचारसिद्धिरित्युपजीव्य- वाद्बाधः पृथक्, अन्यथा हैतोरसाधकत्वे सिद्धे साध्यसिद्धिसम्भावनाविरहाद्वयभिचारबुद्धिः तस्याञ्च सत्यां हेतोरसाधकत्वधीरित्यन्योन्याश्रय इति चेन्न । साध्यसिद्ध्युन्मुखहतुज्ञानस्य प्रमितसाध्याभावसहच- रितहेतविषयत्वेन व्यभिचारज्ञानतया दृषकत्वात् । त- थापि व्यभिचार साध्याभावप्रमा तन्त्रं तां विना तद्- भावादेिति सैव दोष इति चेत् । सत्यम् । किन्तु सा. ध्याभावप्रमा व्यभिचारज्ञानत्वेन दूषिका क्लृप्तत्वात, न स्वतन्त्रा । अत एव पक्षे साध्याभावज्ञानत्वेन प्रति- ·बन्धकत्वं न तु साध्याभावसमानाधिकरणसाधनहानत्वे- नेति प्रत्युक्तम्, तस्य लघुत्वेऽप्यक्लप्तत्वात् । अथ प्र- स्यक्षादौ प्रमामानं प्रति स्वातन्त्र्येण बाधो दोपत्वेन क्लप्त इत्यनुमितावपि स एव दोप इति चेन्न । तर्हि हे- स्वाभासः अनुमिससाधारणदोपस्य तत्वात् मनोयोगा- भाववत् स्वरूपसत एवं प्रतिबन्धकत्वात् हेतुत्वाभिम- तावृत्तित्वेनाऽसाधकतालिङ्गत्वाभावाच्च ।बाधितपक्षकत्वं लिङ्गमिति चेन्न । अन्यत्र तथा दूषकत्वाकल्पनात् ॥ उच्यते । पक्षे साध्याभावनिश्चयः साध्याभावज्ञा- नप्रमावनिश्चयात, ज्ञानमात्रादर्थनिधये प्रामाण्यग्रहवै. यर्य भ्रमत्वेन दातादर्थनिश्चयप्रसङ्गश्च, तथाचोपजीव्य- वेनाधिकबलत्वेन वा पक्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमाव- तयाचेसादि।अधिकचलत्वेनाऽधिकरणरूपत्वेनाऽपेक्षणीयो ब्य- अथ बाघसिद्धान्तः । मधिकं पलं यस्योन भ्रम निरस्थाह अधिकयलरवेनति। एतीयासङ्गत्यर्थं पूरयति अपेक्षणीय इति । साध्यामातासामस्य प्रमावनिश्चय विनापि व्यभिचारस्प सरवात् म्याचरे व्यभिचार- निश्चय इति। ननु व्यभिचारशानस्प न साध्याभाषनिश्वयमायाधी. मत्वं गृहीतामामाण्यफे तस्मिन्नसस्यपि व्यभिचारस्या भागात किंतु साध्याभाषक्षानमामाण्यनिश्चयाधीनत्यमेवेत्यतः तथैध म्याच ·१२०४ जागदीश्याः हेत्वाभासवादे निश्चये सव्यभिचारो नान्यथा, उभयथापि साध्याभाव- निश्चयाधीनव्यभिचारज्ञानात पूर्वं ज्ञातं साध्याभावज्ञा- भिचारनिश्चयः साध्याभावनिश्चयेति । साध्याभावो निश्चीयते येन मामाण्यनिश्चयेन तदधीनेसर्थः । अत्रेदं तत्वम्। साध्याभाववान साध्यवदन्यो वा पक्ष:, पक्षात्तिमाध्यं, पक्षे साध्याभावः, पक्ष- निष्ठसाध्यभाववत्वादिकं, साध्यादेः पक्षात्तित्वादिकं, साध्यवद- सामान्यादेः पक्षान्यत्वादिकं, विशिष्टसाध्ये पक्षादेविशेष्याभावक- स्वादिकं, यथामतं पक्षे साध्यवत्ताज्ञानस्य साक्षाद्विरोधि प्रसेकमेव --- साध्याभाव इति। निश्चीयते येनेति निश्चयविषयतापनः क्रियते येन विशेषणेनेत्यर्थः । निश्चितप्रामाण्यफज्ञानस्यैव प्राच्यरर्थनिधायक- त्वोपगमादिति भावः । अत्र पाधग्रन्थे ।साध्याभावयत्यादिकमित्या दिना पक्षस्य साध्यवदन्यत्वोपप्रहः । साध्यादेरिति । आदिपदाभ्यां साध्ययत्त्वस्य पक्षवृत्यन्यत्वाद्युपग्रहः । घन्हिमतश्चत्वरस्य पर्वता- न्यत्वं न वाध इत्यतः सामान्यपदम् । विशिष्टसाध्य इति । गुणः प. टान्यत्यविशिष्टद्रव्यत्वयानित्यादौ गुणादेव्यत्वाद्यभाववत्वमित्यर्थः। आदिना विशेष्यस्य पक्षावृत्तित्वोपग्रहः। विशिष्टे साध्ये पक्षस्य वि. शेषणामावस्तु नाभासः तद्ग्रहदशायां विशिष्टयत्ताज्ञानहेतोर्मिणि विशेषणवत्तानिश्चयस्यैव विरहेण विशिष्टवत्ताज्ञानस्यानुदयात् तत्र तस्याऽविरोधित्वात्। अत एव साध्यविशिष्टहेतुमत्त्वं तु पक्षे साध्य प्रहं विना दुर्ग्रहमित्यादिकं स्वयमेव प्रागुक्तमिति ध्येयम् । यथामतं विरोधीत्यन्वयः । तत्रानुभवयलाद्भिनविषयकस्यापि ज्ञानस्य प्रति- घन्धकस्वादुपात्तं निखिलमेव साध्यवत्ताविरोधित्वात् बाध इति प्राञ्चः । समानविषयकस्यैव शानस्य लाघवेन विरोधित्वात् पक्षः साध्याभाववान् पक्षे साध्याभाव इत्येतयोरेव बुद्ध्योर्विरोधित्त्वमि- त्यपरे । वस्तुतो यत्र पक्षापेक्षया साध्याभावो लघु. तत्र तत्प्रकारक एव याधनिश्चयो विरोधी, यथा चैत्रावलोकितहदो वन्हिमान इत्यादी, ·पाधः। १२०५ । बाधः। तनिश्चयश्च विरोधिनिश्चयत्वेन दोपविशेपाधजन्यज्ञानमात्र एव विरोधी । अत एवाऽनन्वयनिश्चयधिरहा योग्यतेसाचाः । तत्प्रकारफनिश्चयत्वापेक्षया साध्याभावप्रकारकनिधयत्वस्यैव ल. घुत्वेन साध्यवत्ताशानप्रतियन्धकतावच्छेदकत्वात् । यत्र तु साध्या- भावापेक्षया पक्ष एच लघुस्ता साध्यामावधर्मिकः पक्षनिधय एव साध्यवत्ताशानविरोधी,यथाजलहरः चैलावलोकितवन्हिमानित्यादी, तत्र साध्याभावनिश्चयापेक्षया पक्षप्रफारफनिश्चयत्वस्यैव लाघवेन विरोधितावच्छेदकत्वात् । यत्र तु पक्षः साध्याभावश्च इयमेव तु. ल्यशरीरं तत्र साध्याभावप्रकारफस्येव पक्षप्रकारकस्यापि बाधनि- श्वयस्य साध्यवत्ताशानविरोधित्वं विनिगमकाभावात, यथा घटाभा- घो घन्हिमानित्यादाविति तु परमार्थः। विरोधिनिश्चयत्वेनेति । वि. रोधितावच्छेदकतत्तद्धर्मप्रकारफनिश्चयत्वेनेत्यर्थः । दोपविशेषेति । साक्षात्कारत्वानिरूपिततत्प्रकारताफज्ञानमात्र इत्यर्थः । तेन दोपाध- ननुगमेपि न क्षतिः, न चा लौकिफसन्निकर्पजन्यस्यापि संशयस्य बा. धनिश्चयदशायामुत्पादः, सनिष्टकोटायपि सन्देहप्रकारतायाः सा- क्षात्कारत्वानिरूपितत्वादिति ध्येयम् । ज्ञानसामान्यविरोधितायां संवादमाह मत एवेति । योग्यता शाब्दधीहेतुः । अवेद बोध्यम् । लौकिकसनिकर्पजन्ये दोषविशेषजन्ये च साक्षात्कारस्वनिरूपितत- प्रकारताकचाक्षुपादौ भ्रमत्वज्ञानाद्यनास्फन्दितस्तदिन्द्रियजन्य पय तदभावनिर्णयो लौकिकालौकिफसाधारणो विरोधी। सत्यपि स्पार्श- नादिविरोधिनिर्णये ताशपकारताकचाक्षुपाधुत्पादात्तदिन्द्रियज- न्यत्वनिवेशः । नायं स्थाणुरिति चाक्षुषभ्रमस्थले च विशेषदर्शनेनापि तस्याप्रामाण्यज्ञानास्कन्दनेनैव 'सम्पादितैयाध्यस्थाणुरिति चाक्षुषो- स्पतिः । अस्तु वाभ्रमत्वज्ञानास्कन्दितस्येव विशेषदर्शनामावविशि- एस्य वाणुत्वाभायचाक्षुषस्य तारशस्थाणुत्वचाक्षुषविरोधित्वप, मत एव भ्रमोत्तरप्रत्यक्षं प्रति विशेषदर्शनस्य हेतुत्वं वर्णयन्ति मिश्राः । शड्ढे पीतत्वम्रमदशायां च सत्यपि पीतत्त्वाभावव्याप्यदर्श- मे पित्तदोषणेव प्रतिबन्धात पीतत्वाभावस्य चाक्षुपंत विशेषदर्श- नस्प उत्तेजकत्वं वान पाच्यं शब्दानुगमस्याऽनुपयुक्तरवातायदि च ·जागदीश्या देवाभासयादे विभाजकन्तु मतपक्षमकृतमाध्यवैशिष्टयग्रहविरोध्यनु- बायकत्वे प्रकृतपक्षमकृतमाध्यग्रहविरोधित्वे च सति प्रकृतपक्षम- । सत्यपि मालिन्यदीपोत्पले श्वैत्याभायचाक्षुपे मालिन्यमार्जनोत्तरमेव राद्धे श्यैत्यचाक्षुष तदा शवधर्मिफनिरुक्तवस्य चाक्षुप प्रति माजं. नामावविशिएस्यैव श्वैत्यामाषचाचपस्य घिरोधित्व चाच्यम् । मत एव घटवति भूतले यत्किञ्चिदयम्छेदेनालोफसयोगादूघटाभाव चाक्षुपे सत्यपि सर्यावच्छेदेनालोकसयोगानन्तरमेव भूतल घटव. दिति चाक्षुपस्योत्पादेपि म क्षति । तत्रापि सर्यावयवावच्छिन्नाला- कसयोगानामुत्तजफत्यात् । घस्तुनो घिनश्यदयस्पेनापि पिप्तादिना जनिते चैत्याघमावस्य भ्रमे सत्यपि पित्तादिनाशानन्तरक्षण शजा- दो श्वैत्यादिचाक्षुपोत्पत्रानुभविकत्त्वात् लौफिफप्रत्यक्ष प्रति नैफ- विधमपि विपरीतहान विरोधि किन्तु तज्जनीभूना. पित्तादिदोषा एव तत्प्रतिवन्धका । तत्प्रतियद्धयतापच्छेदक तु न वैत्यलौकिकचाक्षु- पत्य, सत्यपि पित्ते घटादे श्वैत्यग्रहातू, नापि शङ्खधर्मिकतारश. चाक्षुपत्व, सति पित्ते शद्धे श्यैत्यस्य निर्विकल्पफापस ,किं तु शङ्ख- श्वैत्यलोफिफचाक्षुषत्वम् । अत पय शसस्य पित्तचभु सन्निकट- सादशायामपि श्वेतशवकालीनो घट इत्यादिश्वैस्योपनीतदशनस्य भाग्नुपत्ति । एव शङ्ख पीतत्वस्य घशे सर्पत्यम्य तमसि नीलरूपस्य दर्पणादौ मुनादेदोपविशेषजन्यप्रत्यक्षे दिड्मोहप्रत्यक्षे च न फि. चिदपि विपरीतधान विरोधि, सत्यपि समानेन्द्रियजन्ययाधनिश्चये ताशप्रत्यक्षाणामानुभाषिकत्वात् । पदि च पित्तादिसमानकालो- स्पनरावधर्मिफपीतत्वाघमावलौकिफप्रत्यक्षस्योत्तरक्षणे न पिचादि- दोपाधीनपीतत्त्वादिनमस्तदा रातादिधर्मिकपीतस्वादिहानमात्र प्र. स्येव तमिफपीतत्वाधभाषलौकिकनिश्चयस्य विरोधि व वाच्यम्। पवमन्यत्रापि यथानुभव प्रतिबद्भयप्रतिबन्धफभाव सुधीभिरुलस्य इति सङ्केप । प्रकृतेत्यादि । साध्यामाषव्याप्यघपक्षात्मन सत्प्रतिपक्ष स्य धारणाय प्रथम सस्यन्तम् । पारशविशिष्टविषयकत्वन परा- मधंस्य प्रकृतपक्षधर्मिकप्रतिसाध्य वैशिष्ट्यग्रहषिरोधिगोचरानुमि.

·याधः। कृतसाध्यैवीशपथग्रहविरोधित्वम् । पक्षादेः साध्यासमानाधिकरण, तिजनफरवं तदन्परवे सतीत्यर्थः । अत्र प्रकसपक्षधर्मिफप्रकृतसाध्य- धत्तामहविरोधित्व न तादृशाहविरोधिविपयतामात्र, घन्दिमत्र. घेतो वन्हिव्यायामाषषानित्यादिस्थलं वन्हिमपर्वतस्यापि ताशावि. रोधित्वाप्तवुनायफे धन्हिल्याप्यपत्पर्वतावात्मके तत्रत्ययाधे म. ध्यान्त्यापत्तः, नापि प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यवत्ताहालत्त्वावच्छिम- ति याशविशिष्टविषयफत्वेन प्रतिबन्धकत्व तत्वमेव तथा,निन्हिः पर्वतो वन्हिमानित्यादौ ताशप्रहत्याचच्छिन्नप्रतियध्यत्वामसिद्ध्या तनत्यबाधाव्याः, किं तु प्रकृतपक्षधर्मिकप्रकृतताध्ययत्तामहत्वा- व्यापकवियिताशून्यमहत्वावच्छिन्नं प्रति यादृशविशिष्टविषयफत्त्वेन साक्षात्प्रतिबन्धकत्व तत्त्वमेव तथा वाच्यं, तथा च विपयितामात्र.. स्यैव यथाकञ्चि-साध्यविशिष्टपक्षमहत्वाव्यापकत्वात् ताशमहा- प्रसिद्धया बाधमानाव्यातिरत पक्षसाध्ययोः प्रकृतत्वद्वयोपादानम् । साक्षादित्युपादानाद्वन्हिमद्धदो घन्ह्यभावव्याप्यव्यायामाववानि. त्यादी न्यभाषच्याप्यवचरिशिदस्य विरोधिच्याप्यवत्ताविधया प्रकतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्य महविरोधित्वात्तबुन्नायके धन्धमाव- व्याप्यव्याप्यवद्धदाधात्मकयाध नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । पपक्षाप्रसिद्ध्यार्धारणाय द्वितीय सत्यन्तम इदो घ- दिमान्धूमादित्यादी प्रहतपक्षादिग्रहविरोध्यप्रसिध्या तप्रत्यया- घाव्यात', प्रसिरपक्षसाध्यस्थले तादृशमहाविरोधित्वस्थानुपादे- यत्वात् । हइत्यादिप्रकारफमहत्वावच्छिन्नं प्रति हदमिनाबादिशान- नत्वन समानविशेष्यताप्रत्यासत्या प्रतिबन्धकत्वमते तत्रापि पक्षा- दिग्रहविरोधिावस्य सुवचत्वाच । न च घन्हिमजलइदो बन्धभा. चव्याप्याभाववान् इत्यादी धन्धभावव्याप्यवजलहदाधात्मकवाधे अव्याप्ति तस्य प्रकृतपक्षग्रहविराधित्वादिति वाच्यम् । तदभाव- व्याप्यवत्तादिन्यावृत्तस्यैव पक्षादिग्रहविरोधित्वस्योक्तत्वात, तस्या- श्रयासिद्धिलेनाऽश्यत्वपि क्षत्यमाव इत्यपि वदन्ति । व्यभिचारा. दावतिव्याप्तर्वारणायाह प्रमतपक्षत्यादि । अप्रापि पक्षसाध्ययोः प्रशतपदव्यावृत्ति प्रामुकरीत्या इष्टव्या ! ननु पक्षादे. साध्यासमा- ·१२०८ जागदीश्याः हेत्याभासयादे नप्रमात्वमेव दोष उपजीव्यत्वात् । यदि च पक्षे सा- ध्याभावज्ञानस्य प्रमात्वनिश्चयो नाऽनुमितिविरोधी, तदा व्याप्तिपक्षधर्मतया हेतुज्ञानं विशेषदर्शनत्वेन पक्षे साध्या- भावज्ञानं परिभूय साध्यं साधयेदेव पर्वते धूम इव व- धर्मववादिकमपि बाध एव । साध्याभाववत्पक्षादिज्ञानप्रमात्वन्तु न बाधः । तज्ज्ञानस्य पक्षादौ साध्याभावादेरनवगाहित्वे विरो. चिविपयत्वाभावात्, अवगाहित्वे तु तद्विपयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वा- त् प्रमावनिश्चयस्यान्यत्र प्रतिवन्धकत्वाकल्पनाच्च ।सर्वत्र निश्च. नाधिकरणधर्मवत्ताज्ञानस्यापि साध्यविरोध्यनुनायफत्वात् साध्य घत्तामोधविधित्वाच्च तत्रातिव्याप्तिरत आह पक्षादरिति । ननु पक्षधर्मिकसाध्यवत्तानिश्चयसामान्यप्रतियध्यतावच्छेदकत्वे सती त्युक्त्यैव प्रतिपक्षवारणसम्भवातू विरोध्यनुनायकत्वादिप्रवेशे गौर- घमन आह पक्षादेरिति तु नव्याः । आदिना साध्यासमानाधिकरण- धर्मव:पक्षाधुपग्रह बाध पवति मतभेदेन । नाऽनः परामर्शग्रन्थोक्तस्य साध्यवत्तावुद्धिं प्रति तदधिरोधित्वस्यासङ्गतिः । मूलोक्तं निरस्यति साध्याभावति । पक्षधर्मिकसाध्यवत्ताज्ञानविरोधिवैशिष्ट्यावगाहि- ज्ञानप्रमात्वामत्यर्थः । तन साध्यवद यत्यादिज्ञानप्रमात्वस्योपग्रह. । ननु साध्याभावयति साध्याभायप्रकारकमिदं ज्ञानमित्याकारकः सा- ध्याभाववति पक्षे साध्याभायप्रकारकमिद शानमित्याकारको घा नि- रुक्तप्रमात्यस्य ग्रहो विरोधी, नत्र नाद्य इत्याह तज्ज्ञानस्यति । नि. रुक्तप्रमात्वज्ञानस्येत्यर्थः । नान्त्य इत्याह अवगाहित्य इति । त. ठिपर निवेति । पक्षादौ साध्यामायादिविषयफत्ववेत्यर्थः । प्रमात्मविषयावेनाऽप्रतिरन्यकत्वातम्याभासत्वं दुर्घट- मिति भावः । नन्वेवमुक्तरीत्या प्रवृत्यादावपि फलानुपधायक स्वादिनिश्वयस्थ प्रमावग्रह. प्रतिवन्धको न स्याद भतस्तत्रे. तथा च ·, याधः। १२०१ , यस्य हेतुले प्रतिवन्धकले च भ्रमत्वाग्रहः, संशयमाधारणशान- मावस्य तयावे. तु भ्रमत्वानिश्चयः प्रयोजकः, अन्यथाकाङ्काक- शपत्तिमाह प्रमात्वनिश्चयस्येति । मनु प्रमात्वनिश्चयस्यापि. रोधिाधे भ्रमनिश्चयत्वेन गृह्यमाणादपि याधनिर्णयाविशिष्टधीन स्थादत आह सर्वति । हेतुत्व इति दृष्टान्तार्थम् । भ्रमत्त्वाप्रहः । प्रयोजक इत्यन्वयः । अत्र यद्यपि यद्पावच्छिन्नप्रकारताफनिश्चय- त्वेन प्रतिबन्धपत्य जनकत्वं वा नद्रूपावच्छिन्नाभाववस्वगर्भस्यैव भ्रमावस्याग्रहः प्रयोजको वाच्यः अन्यथानिप्रसङ्गात, तथा च भूत. लं नीलघटवदित्यादिनिश्चयस्य नीलघटत्वावच्छिन्नाभाषवद्गर्मन- मरवग्रहदशायां भूनलंन घटवदिनि प्रतीतिन स्यात् घटत्वावच्छिन्ना- भाववत्तावुनि प्रति नीलधरत्वावच्छिन्न पत्तानिश्चयत्वेनाऽप्रतिबन्ध- करवालाघवेन घटत्वावच्छिन्नवत्तानिश्चयत्वेनैव तपायात, तथापि याशरूपावच्छिन्नप्रकारितान्यक्तिर्वस्तुगत्या प्रतिबन्धफत्वस्य जन- फरवस्य वाऽयच्छेदिका तन ताशरूपावच्छिन्नाभाववत्वगर्भस्य भ्र. मत्यस्य प्रहस्तन्त्रमित्यदोषः । फथितस्थले नीलघटत्वावच्छिन्नप्रका-- रिताव्यक्तरेव घटत्वावच्छिन्नप्रकारितारखेन घटसामान्यामावधिप्र. तियन्धकतावच्छेदकत्वात् विशेषणविशेष्यभावापन्नाभ्यां नीलवघ- टत्वाभ्यामवच्छिनाया एवं प्रकारिताव्यक्तेन लघटस्वावच्छिन्नमका- रितात्वात्। एवं च साधगभेदेपि वन्ह्यभावयदवृत्तित्वावच्छिन्नप्रकारि- ताकपर्वतनिश्चयत्नवानुगतरूपेण तादृशनिश्चयोत्तरानुमितिहेतुत्व- पादिनां मतपिचन्हामाधवत्तिधूमवान्पर्वत इत्यादिपरामर्शे धन्य. भाववत्तिधूमयावच्छिन्नाभावगर्भस्य धूमसामान्याभावगमस्य च ममत्वस्य ग्रहदशायां न पर्वत वन्नुमितिः, विशिष्टधमरवाय- च्छिन्नाया:धूमत्वावच्छिन्नाया था तत्रत्यप्रकारिताव्यक्तरेव धन्य- भावपदवृत्तित्वावच्छिन्नप्रकारितात्यनाऽनुमितिजनकतावच्छेदकतया ব্যৱহাৰিাহ্যভূমািনাৰিামমবাবি ব- त्रोत्तेजफत्त्वादिति ध्येयम् । तथात्वे।हेतुत्वं प्रतिबन्धकत्वं च । अन्य- थेति।प्रमात्वनिश्चयः प्रयाजकीभवदित्यन्वयः।क्रमण शाब्दधीप्रवृत्त्य- सुमित्यादः फारणतावच्छेदफनिविष्टो भवेदित्यर्थः। ननु प्रमात्वज्ञान- ·१२१० जागदीश्या. हेत्वाभासयादे न्हिम । न च साध्याभावबुद्धिरेवाऽगृह्यमाणविशेषा स- त्प्रतिपक्षवत् प्रतिबन्धिकेति वाच्यम् । रजते नेदं रज- तमिति ज्ञानेऽपि विशेषदर्शनेन रजतत्वस्य शङ्ख पीत. तिमाध्यत्वादिनिश्चयहेतुमतिहेतुपरामर्शादीनां प्रमात्वनिश्चयो यो- ग्यता व्यभिचारज्ञानादीनाञ्च प्रमात्वज्ञान प्रयोजकीमवेत । शङ्खादी शुक्लत्वाभावभ्रमे च शुक्लत्वाद्यनुमिति विना तदमामा- ण्यग्रह, न हि स्वरूपमाप वाधनिश्चगे शाब्दमानसादिज्ञानमुत्प- यते । अथ लाघवेन संशयसाधारणं संसृष्टत्वज्ञानमेव शान्दानु- मिसोः कारणम, आस्ताञ्च तस्यैव विरोधितया प्रकरणसमो पा. धश्च हेत्वाभासोऽसिद्धिारव परामर्शस्य विलीयताचाऽसिद्धसा- स्य विरोधित्वे शङ्ख न श्वेत इति भ्रमसत्त्वेपि शङ्खः श्वेत इत्यनु- मितिः स्यात् अतस्तष्टापत्तिमाह शादाविति । स्वरूपति । प्र. मात्वेनानिश्चीयमानेपीत्यर्थः । मिश्रीक्तमाशङ्कप्ते अयेति । लाघधे. मनि । यानिश्चयाभावतुत्वापेक्षया लाघवनत्यर्थः । प्राथमिकप्र- त्यक्षे व्यभिचाराद्गुरोरपि बुभुत्माविरहविशिष्टयाधनिश्चयामावस्येय विशिष्टप्रत्यक्षे हेतुत्वं न तु संसृष्टत्वज्ञानस्येत्याशयेनाह शाब्दानुमि- त्योरिति । जन्यता तु प्रत्यक्षान्यत्वविशिष्टज्ञानत्वेन विशिष्टानुमि. तित्वादना वत्यवधेयम् । यद्यपि घाधनिश्चयदशायां स्मरणोपमि- त्योरप्यनुदयात्तत्रापि संसृष्टत्त्वधियः कारणत्वमुचितं, तथाप्युप. मितेरतिरिक्तत्व विवादात् स्मरणस्योद्योघफविरहादपि बाघदशा- यामन पत्तिमम्भयात् शाब्दानमित्योरेवोपादानम् । ननु बाधस्यानुः मित्यविधित्वे हत्यामासना न स्यादत आह आस्तां चेति । तस्यैव पक्षसाध्ययोः संसृष्टत्वज्ञानस्यैवेत्यर्थः। परामर्शस्येति । विरोधितया इत्नाभास शत पूर्वेणान्चयः । दोपमात्रस्यवाऽनुमितिजनकमानघिरो। धित्यादिति भावः । ननु पक्षसाध्ययोः ससृष्टत्यानस्यानुमितिहेतु ·याघ, १२११ वज्ञाने शुक्लत्वस्य चानुमानात, वादिवाक्येन पक्षे साध्याभावज्ञानादनुमानोच्छेदप्रसङ्गाच्च । अथ पक्ष ध्पकमनुमानमिति चेन्न । संशयासत्वसमये परामर्शस्पिादे सिद्धि- सिपाधयिपे विना अनुमिसनुत्पादमसगाव, सति विशेपदर्शने संशयायोगादिति एतेन लाघवाव ममात्वेन निर्णीयमानं वाधज्ञानं विरोधीति परास्ताविपरीतमेव लाघवं, स्फुटतरञ्चतद्भावसाध्यांतत्र स्वे धूमव्यापकवाभाववजलमित्यादिपरामाज्जले धूमाभाष इस्याधनुमितिर्न स्यात्साध्याप्रसिद्ध्या तत्ससृष्टत्वज्ञानासम्भवात् अ- वस्तष्टापतिमाह विलीयतां चेति । ननु परामर्शस्य प्रागुत्पनं स- मकालोपत्रमुत्तरफालोत्पन्न या ससृष्टत्वज्ञान हतु , तब नाध - स्याह सशयेति । सशयासत्त्वसमये परामनोत्पादे अनुमित्यनुत्पा-- दप्रसङ्गादिति योजना । प्रागुत्पन्नस्य निश्चयात्मन ससूरत्वज्ञानस्या- नुमितिहेतुत्वमसम्मावितं पक्षतासंपत्त्यर्थमपेक्षितया परामशॉत्तरा- नुमित्सया तस्य नाशादतो निश्चयासत्वदशायामिति नोक्तम् । ननु परामर्शकालोत्पत्रमेव संसूटरवशानमनुमितिहेतुरिति द्वितीयोऽस्तु कल्पः तस्य सिद्धत्वनियमेष्यमित्सयैव पक्षतासम्भवादत माह सिनिसिपाधयिषे विनेति । परामर्शदशायां तमामम्या प्रतिष- धारसाध्यसंशयासम्मयात सिद्धिपर्यन्तातुमरणम् । मनु परामशी- तरमेव संशयात्मकं सस्तत्वज्ञानं भविष्यतीत्यस्तूत्तर फल्प इत्यत माह सतीति । सशयायोगादिति । व्याप्यदर्शनोत्तर साध्यवत्ता. निधयस्य सम्भवेपि पक्षतासंपत्त्यर्थमनुमित्तापक्षणे तावत्पर्यन्वं परामर्श पवन तिष्ठेदिति भावः । ननु भ्रमत्वज्ञानानास्कन्दितबाध- निश्चयत्वेन ग प्रतिबन्धकत्व किं तु प्रमास्वनिश्चयास्कन्दिनवाध- मानत्वेनेव तथा निश्चयत्वस्योभयत्र प्रवेशेपि भ्रमत्वापक्षया प्रमा- श्वस्य लघु-वादिस्याशय निराच एतेनेनि। [स्वरूपसत्यपि वाधनि- धये शाब्दमानसानुत्पादेन वाधनिश्चयत्वस्य लघुन्यादित्यथ । नन ·१२१२ जागदीश्या. हेत्वाभासवादे साध्याभावप्रमैव साध्याभावहेतुविषया व्यभिचारज्ञान- त्वेन दोषो न तु तस्याः प्रमात्वज्ञानमपीति चेत, तर्हि हि गोत्वाद्यमकारकं गोवाभावादिप्रकारकं ज्ञानं बाधनिश्चयः, तथा चगोत्वादिमद्विशेष्यकगोवाद्यभावमकारकत्वज्ञानाभावो भ्रमत्वनः इविरहः । वाधग्रहश्च पक्षे गोवाद्यप्रकारकं ज्ञानं, तस्य च गोला- दिमादशेष्यकगोत्वाद्यमावमकारकत्वाद्यमकारकं गोत्वाभावव. द्विशेष्यकगोत्वाद्यभावमकारकत्वमकारकज्ञानं प्रमावनिश्चय इति । उक्तमायश्च तत्तत्कार्य प्रति प्रतिवन्धकानां कारणानाश्चममात्वेन , याधग्रहस्य प्रमावनिर्णयदशायां शाब्दादिज्ञानानुत्पादो विवाद ग्रस्त इत्यत आह विपरीतेति । प्रमारधेन निधीयमानयाधानत्वांपे। क्षया भ्रमत्वज्ञानानास्कन्दितबाधनिश्चयत्वेनैव सर्वत्र प्रतिबन्धक तायां लायव प्रमात्वनिश्चयत्वापेक्षया यानिश्चयवस्य लघुत्वादि- त्यर्थः। न वा सर्वत्र साध्ये घाधग्रहस्य प्रमात्वं भ्रमत्त्वापेक्षया ल. घुतरं येन तद्धटिनमेव प्रतिबन्धकतावच्छेदकं स्यादित्याशयेनाह स्फुटतरं चेति । तत् लाघवम् । लाघवस्फुटीकरणाय स्वमतं व्या- फरोति गोत्वाधप्रकारफेत्यादि । गौरवं स्पुटीफर्तु परमतं व्याकरो। तिघाधप्रहश्वेत्यादि । प्रकारत्वाटीत्यादिना गोत्वाभावद्विशेय. फगोस्वाभावप्रकारत्वामावस्योपग्रहः । ननु भ्रमत्वज्ञानानास्कन्दि- तयाधनिश्चयत्वेन प्रतियन्धकत्वेऽप्रामाण्यनिश्चयामास्कन्दितमेव . मत्वज्ञानं प्रवेश्यं प्रमात्वेन निश्चीयमानयाधज्ञानत्वेन प्रतियन्धकता- यां तु अप्रामाण्यमानास्कन्दित एव प्रामाण्यनिश्चयो निविष्टइति ला. घवपरीत्येन प्रमात्वेन निश्चीयमानं वाधज्ञानमय प्रतिबन्ध युक्तमन माह उक्तप्रायं चेति । तथा च प्रमात्वज्ञानस्य प्रयोजकरवे व्यापयादिशानं प्रत्यपि प्रमात्वेन निश्चीयमानमेव व्यभिचारादिहानं विरोधि स्यादिति भावः। पूर्व प्रमात्वनिश्चयस्यैव प्रतियःधकत्वमुक्त न तु ममात्येन निश्चीयमानस्यत्यतः प्रायपदम् । यद्यपीय प्रतिष- ·याध.. १२२३ प्रमाया: अप्रमात्वज्ञाने भ्रान्तानुमितिर्न स्यात, न स्याच्च पक्षे साध्याभावज्ञानप्रमावभ्रमादनुमितिप्रतिबन्धः । न- नूपजीव्यत्वेऽप्यत्र साध्याभावप्रमेति ज्ञानं न स्वतोदूषकं, क्लप्तत्वात पक्षे साध्याभावनिश्चयं कुर्वत व्यभिचार- निश्चीयपानतया तथात्वापत्तिरिति । न च सति विशेषदर्शने विपरीतनिश्चयोऽकिञ्चित्करः तत्सच्चेऽपि विशेषदर्शनेन मसलो, त्पादादिति वाच्यम् । विशेपदर्शनेन तन्नाशानन्तरमेव प्रसक्षोदया- २, परैराप कचित मसक्षविशेष एव विपरीतनिश्चपविशेषस्यैव निरनुत्तरं, तथापि प्रमात्वस्य नानात्वादेकविधप्रमात्वेन निधीयमा. माधानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे अन्यविधप्रमात्वेन निधीयमाने सत्य- पिबाधमहेऽनुमितिः स्यात् ताहशताशप्रत्येकममात्वेन निश्चीय- मानयाधानत्वावच्छिन्नामावानां यहूनां हेतुत्वे च महागौरवापति स्यात, अस्माफ तु यद्यदप्रामाण्यज्ञानदशायां यानिधये सत्यपि দ্বিবিধাবাদঘাপ্তানানাকুণিহিমাথলিঘৰৰ ম- तिबन्धफत्वादप्रामाण्यस्य नानाविधत्वेपि क्षत्यभावादित्येष मूलयु- किरिति ध्येयम् । ममु तवयाप्यदर्शनामावविशिष्टस्यैव याधनिश्च- यस्य विशिष्टधीप्रतिबन्धकत्वादपाधस्यानुमितिविरोधित्वं दुर्धटामि- त्याशय निराचऐन चेति । चाच्यमित्यन्वय. । अकिशिकरः। प्रतिबन्धाक्षमः तत्सम्वेपि बाधनिश्चयसस्वेपि । तन्नाशानन्तरमे- घेति । बाधनिश्चयनाशोत्तरमेवेत्यर्थ । तथा च घाघसत्त्वे प्रत्यक्षम- प्यसिद्धमेति भाव । सत्यपि बाधनिर्णये लौकिकादिप्रत्यक्षस्यानु- भविषमालम्ब्याह परैरपीति । प्राच्यपि, र चितु प्रत्यक्षविशष एवं दोपविशेषलौकिकसनिकर्यादिजन्यात्मफे प्रत्यक्षविशेपे एव, विपरीतनिश्चयविशेषस्यैव समानेन्द्रियजन्यषाधनिश्चयस्यैव, तथा- योपगमात सति विशेपदर्शनेऽपिश्चित्करत्वोपगमादित्यर्थ, । सत्यपि ·१२१४ मागदीश्याः हेत्वाभासयादे ज्ञानहारेति चेन्न । अत्र साध्याभावप्रमेति ज्ञानान्निय- मतः साध्यज्ञानानुदयात् तस्यैव प्रतिवन्धकत्वात, श- ब्दादौ तथा दर्शनात् । साध्याभावप्रमाविषयवृत्तित्वस्य तथात्वोपगमाचान हि शाब्दादियोधेऽपि विशेपादर्शनविशिष्टत्वेन स विरोधी, गौरवात् मानाभावाचान वां चाक्षुपादिमसक्षेमानसा- दिविपरीतनिश्चयो विरोधी । उपयुज्यते च कचिद्विशेषदर्शनम- पीतत्वाभावव्याप्यदर्शने शवादीः पातत्वादिभ्रमस्य पीतत्वाभाव- चाक्षुपविरोधित्वेनाऽफिश्चित्करत्वाभावात्क्वचिदित्युक्तम् । तथा च दोषधिशेपलौफिकसन्निकर्पादिजन्यस्थाणुत्वादिमत्चाचाक्षुषादिक प्र. ति विशेषदर्शनामावविशिष्टस्थाणुत्वाघमाववत्ताचाक्षुषत्वादिना :- तिबन्धकस्येप्यनुमित्यादौ तदभावनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं न तु तव विशेषदर्शनस्योत्तेजफत्वं, तदेव स्फुटीकरोति न हीति । सः विपरीतनिश्चयः । गौरवादिति । परोक्षविशिष्टवुदि प्रति ला. घवाद्विपरीतनिश्चयमात्रेण प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । प्रामा' णिकगौरवस्याग्दोषत्वादाह मानामावाच्चति । ननु दोषविशेषा- दिजन्यप्रत्यक्षे विशेषदर्शनामावविशिएविपरीतनिश्चयमात्रस्येष दि. रोधित्वाद्विपरीतनिश्चयविशेषस्यैवेति प्रागुक्तं विफलमत आह न घेति । चाक्षुपादिप्रत्यक्षे दोषादिजन्ये । मानसादीत्यादिनाऽऽनुमानि- फाधुपमहः। तथा च मानसादियाधनिश्चयदशायां दोषविशेषादिज. न्यचाक्षुषाधुत्पत्त्यर्थमेव समानेन्द्रियजन्यायकस्य विशेषस्यत्यस्या- ऽभिधानमिति भावः। ननु सत्यपि याधनिर्णये विशेपदर्शनोत्तरंक चिच्छाब्दादियोघस्यानुमविकत्वात्परोक्षविशिष्टयुद्धिस्थलेपि विशेष दर्शनस्योरेजकरवम, अन्यया तस्य नोपयोगः स्यादत माह उपयु- प्यते चति । क चिदिति । यत्र विशेषदर्शन न वाघस्याप्रामाण्य. प्राहकं वत्र पाधनाशोत्तरमेव विशिष्टयुद्धिस्वीकारादिति भाव. । न ·घाघः। १२१५ हेतुवृत्तित्वादसाधकलेन साध्याभावप्रमाया हेत्वाभासत्व- म् । साधारण्येऽपि ज्ञायमानं सत् यदनुमिति प्रतिबन्धाति तस्यैव हेल्लाभासत्वम् । न च साध्याभावप्रमाऽत्रेति मामाण्यग्राहकत्वेन वाधबुद्धेः । न चैवं बाधावतारदशायां पक्षे हेनोरप्रदेऽज्ञानलक्षणाऽसिाद्धा, ग्रहे च व्यभिचारधीरेवेति वाच्यम्। वाधग्रहपरामर्शयो दाद, अभेदेऽपि पक्षः साध्यव्याप्यहेतुमान साध्याभाववांश्च इति ग्रहस्य परस्परोपरागानवगाहिनो व्यभिचारा- विषयत्वात् । एकत्र व्यभिचाराव्यभिचारयोरेकनिश्चयागोचर- स्वात, पूर्णे च करणे साक्षादनुमियाविरोधिनो व्यभिचारज्ञाना- - चेति । वाच्यमित्यन्धय । अशानलक्षणेति । तथा च परामरामाषा- देवानुमित्यनुत्पत्ती याधस्य तत्र प्रतिपन्धपत्ये मानाभावः। अहे वे- ति। पक्षे इतोरित्यनुपज्यते । व्यभिचारधीरेवेति । साध्यामावधान पक्षो हेतुमानिति ग्रहस्य व्यभिचारधीत्वादिति भाव.। मेदादिति । तथा च यत्र बाधनिश्चयोत्तरं परामर्शस्तत्र व्यभिचारशानस्याऽना- घश्यकत्वाबाध पचानुमितिप्रतिवन्धक इति भावः । विरोधिनोरपि तद्वयाप्यतदभावयोरेकनिश्चयगोचरत्वमभ्युपेत्याह अमेदेपोति । घा- घप्रहपरामर्शयारभेदेपीत्यर्थ । परस्परोति । हेतौ साध्याभाषपद- त्तित्वावगाहिन एप ज्ञानस्य व्यभिचारधीत्वानिरुक्तसमूहालम्बनस्य चातयात्वादिति भाव । ननूक्तसमूहालम्बनस्यैव हेतौ साध्यामाघ- पतित्वावगाहित्थे को विरोध इत्यत आह पफति । निधये. स्यस्य स्वारसिकेत्यादि । तेन भुत्सादियशाचेतु साध्यव्यमिचा- री तदभाववाश्च इति समुश्चयस्योपगमेपि न क्षति । ननु प्राचां मते तुसाध्यामाययोरेकर्मिणि चैशिष्ट्यावगादिशानस्यैव व्यभिचार- धीत्वासाध्याभाववान् हेतुमानित्यादिग्रहस्यव उक्तसमूदालम्ब- ·जागदीश्या. हेत्वाभासवादे निश्वयदशायां पक्षे साध्याभावहेलोआनाट्यभिचार इति वाच्यम् । प्रमात्वज्ञानस्य साध्याभावनिश्चयहेतुत्वेन त- देरकिश्चित्करत्वात् । उक्तश्च साध्यादेः पक्षाघत्तित्वादिकमपि वावः । न च तद्ग्रहेऽपि व्यभिचारबुद्धिरावश्यकी । यत्वनि- श्चिासामाग्यस्य ज्ञानस्यार्थनिश्चयपत्वे मामाण्यनिश्चयवैयर्थ्य- मंतिप्रमङ्गश्च तथा च पक्षे साध्याभावज्ञानस्य निश्चयत्वसम्पत्त- येऽपेक्षणीयस्तत्ममात्वनिश्चय एवं प्रतिबन्धकः, प्राथमिकत्वादुप- जीव्यत्वाच्च, न तु चरमभात्रि तदधीनं व्यभिचारज्ञानमिति। तत्तु . -1 नस्यापि व्यभिचारहानत्वमेवेत्यत आह पूर्ण चेति । लिङ्गशानात्म. नाऽनुमितिकरणस्य पूर्णत्व व्यापारीभूतपरामर्शसम्पत्तिः । अकि- चित्करत्वात् अनुमित्यनुत्पादाप्रयोजकत्वात् । तथा चावश्यं तभ याधनिश्चयत्वेन पृथक् प्रतियन्धकत्व वाच्यमिति भावः । ननु लि. ड्रोपधानपक्षस्य प्रामाणिकत्ये व्यभिचारशानस्यापि साक्षादेवानुमि. तिधिरोधित्वात् पाधनिर्णयो न पृथग्विरोधीत्यत आह उक्तश्चंति । साध्यादेरिति । आदिपदाभ्यां पक्षतावच्छेदकादेः साध्यवदत्त चाधुपग्रहः । नद्महे साध्यादेः पक्षावृत्तित्वादिग्रहं । मूलोक्तस- माधान निरसितुं परिष्कृत्य दर्शयति यत्वित्यादिना। अर्थनिश्चयरूप. स्वे अर्थनिश्चयफारित्वे । ननु कार्यानुपयुक्तोपि प्रामाण्यप्रहः साम- प्रीयशादघायुपेनव्य इत्यत आह अतिप्रसङ्गश्चेति । गृहीतामामा- ज्यकादपि अर्थज्ञानात् कार्योत्पत्तिप्रसङ्गश्चत्यर्थः । निश्चयत्वसम्प- त्तय इति । साध्याभायपत्ताज्ञानस्य कार्य यासाधने साध्याभाववद् प्रतियहानं तत्कारित्वसम्पत्तये इत्ययः । माध्यामाययवृत्तित्वबु. सौ निश्चितप्रामाण्यफसाध्याभाववत्ताशानने हेतुत्वादिति मा. यः । प्रथमोत्पन्नस्यस्याऽफिशिस्फरत्वादाह उपजीव्यत्याच्चति । व्य. भिचारयुट्युपजीव्यत्यासत्यर्थः । तथा च तदंतारवेति न्याय एव ·थाध:1 १२१७ छम् । तस्य प्रतिवन्सेनाऽक्लप्तत्वात अगृहीतामामाण्यकत्वेनैव निश्चयस्य स्वकार्यकारिन्चात्, अन्यथाऽनवस्थानाव, अप्रामाण्य- शानिवर्तकत्वन च कचिव प्रामाण्यग्रहोपयोगाद, संशयमाधा- रणस्य व्यभिचारज्ञानस्य विरोपित्वाच्चेति । यतूपनीतकाञ्चन- साध्यामाववत्तामानामावनिश्चयस्यानुमितिविरोधित्वे मानमिति भावाव्यभिचारज्ञान प्राथमिकत्यापजीव्यत्वयोव्यतिरकमाहन विति। तदधीनमिनि।साध्यामायज्ञानस्य प्रमात्वनिश्चयाधीनमित्यर्थः । तस्य साध्याभावज्ञानप्रमात्यनिश्चयस्य । अक्लप्तत्वादिति । व्यभिचारज्ञा- नस्य तु बाधनिश्चयाभावम्थल पर प्रतिबन्धकतायाः पलप्तत्वादिति भावान या साध्याभावशानस्य प्रमावनिश्चयो व्यभिचारज्ञानस्योप. जीव्य इत्याशयनाह अगृहीततिाअगृहीताप्रामाण्यकस्यैव साध्याभावा- दिनिश्चयस्य माध्याभावववृत्तित्वज्ञानादिलक्षणम्नकार्यकारिवादित्य- याअथाऽगृहीताप्रामाण्यकस्यैव ज्ञानस्य स्त्रकार्यकारित्वं न तुनिश्चि- तप्रामाण्यकस्पत्यत्र किंचिनिगमकमत आह अन्यथेनियाद निश्चितप्रा. मापयकस्यैवं ज्ञानस्य म्घकार्यकारित्वं तदात्तलामाण्यनिश्चयस्यापि स्वकार्यसम्पत्तये स्वप्रामाण्यनिश्चयापेक्षायामनवस्थापत्तिर्याधिकोति মন:নলখানিগযবসাযযাম্যমৰ যিত হতে চাই थप्रामाण्यति । अस्तु वा प्रमात्वन निश्चीयमानमेवार्थज्ञानं स्वकार्य- कारि तथापि यदि माध्याभाववस्वाश निश्चयात्मकमेव व्यभिचार- भानमनुमिती विरोधि स्यात्तदा तम्य विशिष्वैशिष्ट्यबोधत्वनिय- माताः साध्याभाववत्तानिश्चग्रस्य प्रमात्वनिश्चयो व्यभिचार- झानार्थमपेक्षणीयः स्यातून स्वेदस्ति साध्याभावांशे संशयात्मनोपि वभिचारशानस्यानामनिविरोधित्वात, अन्यथा वायू रूपधान स्प- शादित्यादेः पक्ष माध्यसबेहदशायामप्रयोजकत्वं न स्यात इत्यक्ष- रनात्पर्यावाह मंशयति । साध्याभावांश संशयसाधारणस्येत्यर्थः । मूलोकं सोपदमतमेव परिष्कृत्योपन्यस्यति यत्यिति । उपनीत यत्काञ्चनमयत्न नदिशिएपन्दिप्रकारेण या अनुमितिस्तद्विरोधी. त्यर्थः । शुद्रन्हिच्याप्यवत्तानिश्चयोत्तरं सम्भावितायाः पर्वतः का- +4 ·जागदीश्या हापामामपादे मपत्वविशिष्टान्यनुमिनिविरोधी व्यधिकरणकाशनमपत्तापच्छि- नमतियोगिताको घनाभाग यायः । न च विशिष्टसाध्यामसिद्धया कथं तद्विशिष्टानुमितिः, रिशेप्ये विशेषणामसादिन्पायेन तत्स- म्भात् । शुद्धमायच्याप्तिग्रहादेव चोपनयसहकारेणाऽमिद्धवि- शिष्टानुमितिप्तम्भवाव तदभावो पापोऽस्तु । तेन रूपेण व्याप्तेर- - शनमयन्दिमानित्यनुमिते पर्यने पाशनमयत्वेग वन्हिनास्तीति वाघ. निश्चयदशायामनुदयादिति भाय व्यधिकरणेति । इदमुपलक्षणम यन्हा पाचनमयत्यामाघस्याऽचुक्तानुमितिविरोधिवात, अस्य मते पारणीभाषामांविभिन्ननामिद्धिगध्य नदस्तावासम्मवादिति ध्ययमानन काचनमयाचाराच्छन्नमाध्यकानुमिती तादृशवन्हित्यारा मिव्याप्यत्तानिश्चयत्ता हेतुत्वाद्वान्हमामान्यव्याप्ययत्तानिश्च यात युतस्नादृशान्हित्वायच्छिन्नविधेयतारानुर्मिने सम्भावनायस्या. याच मयत्वेन उन्हायोविराधी इत्याशयाराचटेन चेतिविशि एमाध्यामिद्धतिविशिष्मा ये हतुन्यापपत्राग्रहणेत्यर्थ । तेन पृय. काञ्चनमगवान्ह प्रकारेण माध्यप्रामद्धाापि न नादृष्येण चन्नु मित मम्भपात माव निशिगन्हत्यावच्छिन्नविधेयताकानुमिनि. त्वानच्छिन्न प्रत्यर विशिष्टवान्हत्यापन्निस्य व्याप्यवत्तानिश्चयों हतु प्रकन पुगारतरयाधस्थल इव फाञ्चनमयावनिष्ठप्रकरितानिरूपि- तगान्हवागन्छन्नारधयतार्थ र वन्हेरनुमितिरता विशिसाध्यव्या यत्तानिश्चय भावपिन पतिरित्याशयन परिहरति विशेष्य इत्या. दिाननु शुद्रयन्हे परामर्शोन काशनमयहित्यप्रकारकानामनिह तुन्न थामात काञ्चनमयत्वानुपस्थिति दशायामपि तादृशानुमित्यापत्त , एव च कस्या प्रतिबन्धफनया फाञ्चनमय-वन वन्ह्यभाषा बाध स्यादत आह शुद्रेनिाउपनयति।काञ्चनमयत्वाद्युपस्थितिसहकारेणेत्यथ । त- दभार डान । प्रागृक्ता व्यधिकरणकाञ्चनमयत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगि- नाफा र हमारा राधास्त्वित्यथ । ननु पक्ष हनोग्रंहदशाया काच- नमय वन पन्ह राधानश्चय पशिएमाध्यव्यभिचारग्रह एवास्तु दाव इत्यत आह तनात व्याधारणकाञ्चनमयत्वादिरूपण साध्यव्याप्त.

·बाधः। १२९५ नुपादानाच्च तथा व्यभिचारोन दोषाय, उपनीतमकलमाने चाs. प्रामाण्यं असक्षेऽपि तुल्यम्, अनुद्देश्यांशे चानुमितरमामाण्यं न चादिविजयप्रयोजकमिति । तन्न । प्रसक्षे हि विना सन्निकर्पव- भानादुपनीतभानस्य प्रसभिज्ञादात्रानुभविकत्वादुपनयोऽपि मन्नि- कर्पः कल्पयते, अनुमिती च फलासिया न सामग्रयन्तरकल्प- प्रहस्याऽनपेक्षितत्वादित्यर्थः। व्यभिचार ताशकाञ्चनमयत्याद्यय. च्छिन्नप्रतियोगिताफसाध्याभावयवृत्तित्वग्रहो न दोपायेत्यर्थः । शुधसाध्यव्याप्तिग्रहस्योत्पन्नत्वादिति भावः । मूलाक्तदाप प्रतिव- दिमुद्रया उद्धरति उपनीनोति । तुल्यमिति । यदि ध प्रत्यक्षस्थले भ्रमं प्रति विनिमय दोपाणां हेतुत्व सर्वाशे प्रमासामग्रीणां या प्रतिबन्ध कत्वं फलप्यते तदानुमितिस्थलपि तन्मया सुवचमिति भावः । अनुद- श्येति । यत्रांश विधादस्तदंशाप्रामाण्यस्यैव विजयप्रयोजकत्यात, भ. न्ययेदं रजनमिति प्रत्यक्षस्यापि शुक्तित्वसायकत्वेनोपन्यामी ग स्याद्रजतत्वांशे तस्याप्यप्रामाण्यादिति भावः । फलासियेति । - लमुपनीनायगाहित्वेनानुमितेरनुभव तद्विरहेणेन्यधान सामग्भ्यन्तर- तिनच प्रत्यक्षस्थल एवानुमितिमाधारणतत्प्रकारकानुभवत्यावच्छिन्नं प्रत्येव तदुपनयत्वन हेतुत्यान्न सामग्भ्यन्तरकल्पना तत्पकारकप्रत्यक्ष. त्वावच्छिन्नं प्रति तथात्वे प्रसिद्भसाध्यकस्पट इवाप्रसिद्ध माध्यकस्थ- लेऽप्यनुमितेः साध्यविशेषणकत्वापत्तरिति वाच्यमाविशेष्यविधया तदभावविधेयकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्यय तहयापकाभावयत्तानि- মহ নামূনাগ্রামিন বিশ্বাসমান उपनीतविरोध्यकमानसाधनुराधेन तदलौकिकपत्यशत्वार्थाच्छन्न प्रत्येव तदुपनयत्वन हतुवात, तत्प्रकारकानुभवत्वाछिन्न प्रत्येष तदुपनयस्प हेतुत्वेपि काश्चनमयत्वावच्छिन्नविधयनाकामिनी ताशयन्हित्वावच्छिन्नव्याघ्यवत्तानिश्चयस्य काचनमयत्वनिष्ठप्र. भारतानिरूपितवन्हित्वावच्छिन्नविधेयनाकानुमितौ च काञ्चनम. यान्यवन्हेगाधनिभयस्य विशेषसामग्रीत्वन तदिरहादेव शुद्ध- ·१२२० जागदीश्याः हेत्वाभासवादे दशायां तदभावात् । पक्षधर्मताबलन प्रसिद्धं बाधान्न सिध्यतीति बाधः पृथक् । प्रसिद्धवन्यभाववति पक्षे व्यभिचारान्न तत्सिद्धिरिति चेत, तयप्रसिद्धवन्ह्यभाव- ना । न खलु वह्निव्याप्यधूमपरामर्शादुपनतिरासमानुमितिरानुभ- विकी कस्यापि, अन्यथा पर्वते वन्हिसन्देहवतो निश्चितबन्हिन्य- भिचारकेण अभिधेयत्वादिना पर्वतादौ प्रमेयत्वादिकमनुमिमतो- ऽपि वन्ह्यार्थिनो वन्दिमत्त्वनिश्चयानिष्कम्पमत्यापत्तेरिति । पक्षधर्मतावलेनेसादि । ननु विशेषतो व्याप्यग्रहान्न तथा राभावः चन्हेः परामीदुपनीतकाञ्चनमयत्वप्रकारेण चन्हेरनुमित्यसम्भवा- ञ्चेति भावः । उपनीतेत्यस्य बाधाद्यनवतारदशायामित्यादिः । तेन रासभीयान्यवन्देर्वाधनिश्चयदशायां शुद्धवन्हेः परामर्शादेव' रासभीयवन्हिमानित्यनुमितेरानुभविकत्त्वपि न क्षतिः । ननु वि.. शेष्ये विशेषणमित्यादिन्यायेन काञ्चनमयवन्ह्याद्यनुमितावितरबा- धनिश्चयस्य लाघवादिप्रतिसन्धानस्य च विशेपतो नाऽनन्तकार्यका. कल्प्यते गौरवात्, किन्तु लाघवात् तत्प्रकारकानुमिती तद्गोचरज्ञानत्वेनैकमेव हेतुत्वमित्यनुमितेरुपनीतभानत्वमावश्यकमः त माह अन्यथेति । उपनयवलादेवान मिती भानस्वीकारः इत्यर्थः । लिभोपधानपक्षस्य प्रामाणिकन्ये वन्हें तुतायां पर्यते प्रमेयत्वानुमि- तेर्लिङ्गविधयव चन्हिमत्तानिश्चयात्ततो धन्यर्थिनः प्रवृत्तिर्भवत्येव इत्यत अभिधेयत्वादिनत्युक्तम् । प्रवृत्त्यापत्तरिति । तथा च गत्य- न्तरासम्भवादेव इतरयाधादेविशिष्यानन्तकार्यकारणभावः स्वी. मियत इति भावः। मूले पक्षधर्मतायलेनेति । लाघवज्ञानादिवशादप्र- सिद्धमहानसीयवन्ह्यादिकं स्ववाधान सिद्धतीति याधः पृयगेष दोष इत्यर्थः । दीधिती न तथेति । न विशेपतो महानसी. .

·वाघ १२२६ वति सपक्षे व्यभिचारात् तमपि न साधयेत्, तदज्ञाना- तत्साधनेऽनुमितिरप्रमा स्यात् । अथ पक्षवृत्तेरन्य एवं धूमादिः सपने, तर्हि गोत्वपृथिवीवद्रव्यत्वादरसिद्ध- सास्नाद्यनुमानं न स्यात् सास्नादिप्रत्यकव्यभिचारात् । सिदिसम्भावना, सामान्यतः सिद्धौ न विशेषतो वाघो विरोधी भिन्नमकारकत्वात् । न च समानविपयत्वमेव विरोधिले तन्त्रम्, पृथिव्यादिरूपवाधग्रहऽपि वायू रूपवान्नोति सशयात रूपवानि. - यवन्हित्वादिप्रकारेणानुमिते सम्भावना इत्यर्थ । तथा च कुत्र विशेषता चाध, प्रतिवन्धक स्यादिति भाव. । सामान्यनो पाह- स्वादिना। विशेषतो महानसीयवन्हिस्वादिना । भिन्नति । अन्यथा गृ- हे घदो नास्तीति निर्णयदशायां द्रव्यमस्तीति धीन स्यादिति भाव । ननु तत्तद्वयक्तिवैशिष्ट्यावगाहिज्ञान प्रति तत्तद्वयक्तिप्रतियोगिका- मावनिर्णयलेनैव समाधिययतया प्रतिबन्धकाय न तु तत्तद्धर्मा- মহিষণাহিত্যিক্রয় মান সনমাছিন্ন तियोगिताकाभावनिश्चयत्वेन समानप्रकारतया तशात्व, तत्तद्वयक्ति- मात्रयनन्तधर्मान्तर्भावनाऽनन्तहेतुत्वकल्पने गौरवात, गृहे घ. टा नास्तीति युद्धयनन्तर गृहे द्रव्यमस्तीति प्रतीतेघटान्यद्रव्यवत्ता. वगाहित्येप्युपपत्ते । तथा च महानसीयवन्ही लाधवप्रतिसन्धाना- दिवशात ज्ञायमानवन्हित्यप्रकारेणापि महानसीयन्हिविपथिण्ये- घानुमिति कथ महानसीयवन्हेबांवनिश्चये स्यात् ताशयाधस्या- पि तद्विरोधियादित्युपाध्यायमनमाशङ्का निराचरे न चेति । स. शयादिति । तथा च तत्तद्धर्मान्तर्भावेन प्रतिवन्धकताया गौरधमा पि प्रामाणिकत्वादास्यम्, अन्यया तत्तद्रूपाभावस्य निश्चयसत्वात रूपत्वेनापि तपस्य सशया न स्यादिति भाव ननु उक्तसश- यानुरोधावर प्रत्यक्ष प्रत्येच समानप्रकारकत्वेन घिधित्वमस्तु ·ર जागदीश्याः हेत्याभासनादे यदि च साध्यत्वावच्छेदकसास्नात्वादिसामान्यावन्छिन्न- प्रतियोगिताकाभाववति न गोत्वादिकमिति न व्यभि- सनुमितेश्च । न चाऽरूपमेन रूपत्वेन शङ्कितमारोपितं वातद्विपयः, तादृशशङ्काविरहेऽपि तयोरानुभविकत्वात् । दोषवशान्निह श्वेतं परोक्षबुद्धी वृक्तसमानविषयकत्वेनैव तथात्वं स्यादत आह रूपया- नित्यनुमितेश्चेति । ननु तत्सद्रूपाभावस्य निश्चयेन प्रतियन्धादुक्त- सशयादी रूपत्वेन तत्तद्रूपं न प्रकारः किं तु रूपभिन्नं वस्त्वन्तरमेव तयेत्याशय निषेधति न चेति । अरूपं रूपभिन्नं, रूपत्वेन शाङ्क:- तं रूपं न वेति शङ्काविषयीभूतं, तद्विषय. चायूरूपयान्नवत्याद. धीविषय इत्यन्धयः । रूपवानवेत्यादिबुद्ध रूपत्वविशिष्ट वैशिष्ट्या- वगाहित्वेपि तन विशेषणतावच्छेदकीभूतरूपत्वादिप्रकारकनिश्चयो न हेतुः। विशेषणांशे धर्मितावच्छेदकान्तरसत्तास्थल एव नाशरूप- निश्चयत्वेन हेतुत्वात, किं तु विशेषणतावच्छेदकीभूतरूपत्वप्रकार कज्ञानमात्रं तथेति भावः । ननु रूपत्वविशिष्टवैशिष्टयावगाहिशाने रूपत्वप्रकारकनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वं संशयसाधारणतत्प्रकारकशान- मात्रस्य तथात्वे तदप्रामाण्यनिश्चयाभावस्योजकत्वकल्पना नागौरवा. पत्तेरत माह आरोपितं वेति । तथा चाऽरूपमेव सपत्वप्रकारेण नि. श्चयविषयोभूनं सद्वायू रूपयाभवेत्यादिप्रतीतिविपय इति विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकनिश्चयोपि नाऽसम्भवीति भावः । ताहशेति । रुपभिन्नर्मिकरूपत्वप्रकारकसंशयारापयोर्विरहेपीत्यर्थः । तयोः घायुर्मिकरूपवत्तासशयानुमित्योः । ननु पृथिव्यादिरूपस्य याधनिर्णयदशायामतिरिक्तरूपमम्भावनपैव संशयः अतिरिक्तरूपसम्भावनाविरहविशिष्पस्दैव तदभावनिश्चयस्य वि- रोधित्त्वादिति यदि घ्यात्तदायाह दोपयशादिति । यद्यपि नेह श्वेतमित्येव वक्तुमुचितम् । न च श्वेतशब्दस्य गुणप. . ताद्दशः ·याथः। १२२३ चारः, तर्हि धूमेऽप्येवं व्यभिचाराभावात् साध्यतावच्छे- दकेन प्रकारेणाऽप्रसिद्धमित्र प्रसिद्धमपि साध्यं धूमगो- त्वादिकं साधयेत् यदि वाधीन दोष इति वयम् । ----- द्रव्यामिति भ्रमेऽपि इह पानः शङ्ख इति प्रसयात, घटपटी न स्तः दण्डी चैत्रो नास्तीति ग्रहेऽपि घोऽस्ति चोऽस्तीसवगमात् । रत्वभ्रमधारणाय द्रव्यपदम, नपुंसकलिङ्गनिर्देशादेव तद्भमन्यु- दामात् । अन्यथा श्वन इति पुल्लिङ्गनिर्देशापत्त । गुणे शुक्कादयः पुंमोत्यनु शासनातवापि समवायन चैत्यविशिष्टस्याऽभाषभाना- थ द्रव्यपद्म. अन्यथा खरिकादिलिप्तस्य श्यामघटादरपि परस्परया ध्ये मातरमावनिर्गयपि साक्षातस्य शङ्कादेशिष्टशाने याध- कामामरित्यर्थ निनु ३६ पास, शङ्ख इत्यादिदर्शने नह श्यतं द्रव्यमिति शान पराक्षावशिबुद्विस्थ ले समविषयत्वेन विरोधितया न बाधक- मन आह घरपटावित्यादि । ननूक्तानश्चयस्य घटपटोभयत्वाधच्छि- नप्रतियागिताकत्वन पटामावस्यैवावगाहित्वात्तदुत्तरं घटो नास्ती- तिप्रत्यय बाधाभाव प्राच्य, प्रत्येकानावस्येव द्वित्वाद्यवच्छिन्नप्र- तियागिताकत्यांपगमादत आह दण्डी चैत्रो नास्तीनि । न चात्र द- ण्डिचैत्रत्वावचिन्नपनियागिताकत्वेन मैत्राद्यभाव एव भासत इति तदुत्तरं चैनोऽनीतिप्रत्यये चाधकाभाव इति चाच्यम् । ताइशभ्रम- मामग्न्या अनावश्यफत्वात्। अन्यथा तत्तद्घटादिव्यक्तिविशिष्टयुद्धि प्रति नत्तत्पटा दप्रतियागितामाभावनिश्च त्वेन भिन्नविषयकशान- स्यापि विनिगमनाभाउन प्रतिबन्धक वापस । पटो नास्तीत्यादिनि- इचयस्य पदत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्येन घट धभाचभ्रमत्वस्वीका. रणव नदुत्तर घटोम्नीतिबुझे मम्भावस्यात, घटो नास्तीत्यादि- निश्चयम्य घर-बावाच्छन्नतियागिताकरवन पाद्यभावममत्वस्वी- कारणच तदुत्तर घटातीत्यादिबुद्धरनुत्पादस्यापि सम्भवादिति ·૨૨૨૪ जागदीश्याः हेत्याभासवादे सल्लिङ्गपरामर्शादवाधितविशेषभानप्रसङ्गश्च विशेषवाधावतारान- वनारयोः समानः समानसमाधानश्च । अत्र वदन्ति । व्यापक- तानवच्छदकमपि रूपं लाघवज्ञानादिमहकारिवशादनुमितौ प्रका- रीभवति, यथा जीवमरणान्यतरप्रतियोगी प्राणिस्वादिसत्र जीव- नप्रतियोगित्वम् । अन्यथा जीवित्वे सति गृहामत्त्वस्य हेतोरसि- या बहिःसत्तानुमानायोगात् । एवं क्षिसादिकर्तुरेकत्वमपि । भावः । ननु समानप्रकारकत्वेनैव विरोधित्वे महानसीयचन्हे- बाधानश्चयदशायामपि , सल्लिङ्गपरामादपि पर्वते वन्हित्वप्र- कारेण तादशवन्हेंभ्रमानुमितिः स्यादतस्तत्र प्रतिवन्दिमाह सलिङ्ग- त्यादि । चस्स्वर्थे । विशेपेति । समानप्रकारकत्वेन विरोधित्वमते महानसीयवन्हेधदशायामित्र समानविषयकत्वन तथात्यमते- पि नाशवन्हेाधानवनारद शायामुक्तभ्रमानुमितिप्रसङ्गः समान• इत्यर्थ. । यदि पर्वतो चन्हिमान इत्यनुमिनेन्हित्वप्रकारण महान- सीयवान्हिप्रकारकत्वेपि न ममत्वं वन्हित्वावच्छिन्नाभावति व- म्हित्वायच्छिन्नप्रकारकशानस्यैव चन्हित्यावच्छिन्नभ्रमत्वादिन्युच्य. ने. यदि वा नस्या अनुमितेः आत्सर्गिकप्रामाण्यरक्षायै चन्हित्या- दिप्रकारण महानसीयवन्ह्यादेभ्रमानुमिति प्रति हेतुत्वेन विशिष्य दापः कल्प्यते, तदा समानप्रफारकत्वेन विरोधितामतेप्यतत्सुवच. मित्याशयेनाह समानसमाधानश्चेति । व्यापफतेति । व्यापकताव इंदकत्वनाऽगृहीनमपीत्यर्थः । लाघवज्ञानादीत्यादिना तदितर- याधनिश्चयस्योपग्रहः । लाघवज्ञानस्य सहकारितास्थलमाह ययेति । व्यापकतानवच्छेदकीभूनस्य जीवनप्रतियोगित्यस्याप्रकारत्यं दोष- माह अन्यथति । जीवित्वग्राहकामाणान्तरस्य तदानीमसत्यादिति भायः । ननु जीवित्वानिर्णयपि हेत्वन्तरेणैव यहि.मत्तानमान भ. विष्यतीत्यत आह एवमिति । मित्यादि पार्नुजन्यं कार्यत्यादित्यत्र मित्यादिफतुरेकत्वमपि लाघवज्ञानवशात्प्रकारीभवतीत्यर्थः । अत्रे- याप गापि न मख्याविशेषः पातुंनानात्वपि नत्मभयात्, नापि क्षि. तिकवानठभदप्रतियोगितानवच्छ फैकत्व तथा, प्रतामिन. पू.

·अन्यथा एकोऽनेको वा क्षियादिकति सन्देहासहावा अनुमिते- थ ताद्रूप्येण लाविषयकत्वे तथाविधानुव्यवसायविरहाव सति लाधनमतिसन्धाने लवपरिच्छेदकत्तमनुमानस्पसाप न सिध्येद। इत्यञ्च विशपतो जायमानानुमिति विरुणोद्ध बाधः। ममितिवाप: पक्षिनिफर्तुरप्रसिद्धया तदन्ताय लाघवस्या Sसम्भवात, फिन्तु ए. करयमद्वितीयत्व तश्व चेतनभिनासमवेतजीवतदितरावृतिंद्वि-वस्था- मधिकरणत्य, तादृशं च वित्वं जीवदयपर्याप्तमव सुलभम । ईश्वर- घटायात्वि न चतनासमवेतं जीवेश्वरयादिवं च न जीवतदित. रावृत्तीति तदधिकरणत्वपीश्वरस्य न निरुक्तकत्वयाधः । यत्तु फत. पर्याप्तद्विग्यजीवावृत्तिद्वित्वोमयशून्यनिष्टकर जीवस्तिद्वित्वस्य क. ईमात्रपर्याप्तस्य सत्त्वे च अधिकफर्तृवयापत्तिगौरवेण तादृशद्वित्व- व्याभावस्यैध क्षिस्यादिफर्तयुपगमात् तारशैफत्व च घर एव प्रसि- समिति । तत्तुच्छम् । फर्टपर्याप्तस्य जीवेश्वरयोर्तित्वस्य जीवशेष घटेश्वरयोद्वित्वस्याधिकरणत्वनश्वरस्य निरुक्तद्वित्ववयशून्यत्यया. भात् । (पकत्वमद्वितीयत्वं तत्र निदक्तद्वित्वद्वयन्यत्वमिति पर. मार्य । ) यदपि फर्तृपर्याप्तत्यजीवावृप्तिस्वोभयशून्यस्यसमानाधि- फरणद्वित्वसामान्यफैकत्वमेव क्षितिफतुरफरवमिति । तन्मन्दम् । स्वत्वस्थाननुगतत्वेन घटेकरयस्य स्वपदेनोपग्रहे क्षितिफर्तरि तस्य धाधादतिरक्तस्य चश्वरीयकत्वस्य प्रकृतानुमिते. पूर्वमसिद्धत्या- दिति ध्ययम् । अन्यथा लापरवशादेकत्वस्याऽभाने । नन प्रकारान्त. रेण क्षितिकतुरकत्वानिर्णयदशायां तत्रैक-बसरायो भवत्येवेत्यत भाइ अनुमितेश्चेनि । ताप्पणेति । यद्रूपविशिष्टे लाघवप्रतिसन्धा- नं तत्प्रकारेणेत्यर्थः । तथाविधति । यपविशिष्ट लाघव नदय- च्छिन्नायगाहित्यनानुमितेरनु यवमायविरहादित्यर्थ । न सिद्धयदि- ति । प्रमाणाभावेन व्यापफनावच्छेदकरूपेण लाविषयमानुमि- বিমাথতি ৭ স্তাঘন্নানয়ে যাবেনাশা মমো- धादमि भाव । नाघवमानस्थले बाधासङ्करमुपसहरन्नाह इत्यं चति । महानीयवन्ही लाधवप्रनिसन्धानबलान्हिसामान्यपरा. मर्शमायण जायमामानमिति महानसीयवन्हिनास्तीति पाष- - - (२४ ·રરરર जागदीश्या हेत्वाभासवादे पृथक् । मल्लिगपरामर्शात् कथं भ्रान्नानुमितिर्जायतां न जायेत घा कथं यथार्थति चेत् । वाघानवतारे वाधितार्थलाघवज्ञानाहो. पादेव । तथा सामान्यतोदृष्टात्तदितरपसिद्धाशेपविशेषबायसहक- साद शिष्यमाणप्रसिद्धपकारिकानुमिति यते, यथा भोजनसाध्य- कपीनतादिवास-याभाजनवाये रात्रिभोजनमकारिका । एव द्र ध्यचिवसाध्यिका गुगवादिच्छायां दिगन्तव्यत्तित्ववाघे प्र- सिद्धमनोत्तित्वानुमितिर्जायमाना मनोत्तित्वाभावममया घा- प्रमा प्रतिबध्नाति अतो बाध. • पृथग्दोष इत्यर्थः । न चैवं महानसी- यवस्तदन्यवन्हेश्च याधनिश्चये वन्हिसामान्यानुमिति स्यात् बन्हि- सामान्यस्य परामर्शसत्वादिति वाच्यम् । विशेषाभावद्वयस्य व. हिसामान्याभाव याप्यत्वाग्रहे इष्टत्यातू, अन्यथा तस्यैव तद्विरोधि- स्वादिति भाव । शङ्करी सल्लिङ्गति । लाघवज्ञानादिसहकारिधशा. दित्यत्रोक्तादिपदोपगृहीतस्य इतरबाधस्य सहकारितास्थलमाह तथेति । चैत्रो मुड्ले पीनत्यानित्यत्र रात्रीनरभोक्तृत्वस्य पाधनिर्ण- ये रात्री भुङके इत्यनुमितिर्जायत इत्यर्थ । इनरयाधस्थले याधासङ्कः- र व्युत्पादान एवमिति । पृथिव्यादिदिगन्तानां मनोभिन्नाचेतनत्व नापग्रह . नया च इच्छा द्रव्याश्रिता गुणत्वादिस्यत्र मनोभिन्नाचत- नद्रग्यवृत्तित्वस्य यावनिश्च यदशायां मनोरूपाचेतनद्रव्यवृत्तित्वमा कारण जायमान न मतिमनोवृत्तित्वाभावप्रमया प्रतिवद्ध्यन इति मनोवृत्तित्वामानरूपा विशपराधो दोष इत्यर्थ । अत्रेदमयधेयम् । महानसीयान्यवन्हयांनिश्चयो न महानसीयवन्हित्यान्छिन्नविधे. पताकामिना हतु , शुद्धयन्हिपरामर्श द्विशिष्टवन्हित्वार्याच्छन्नवि- घयाकानुमित्यसम्भवात विशिष्टयन्हिपरामर्शादुत्पन्नायां तारा नुमिती व्यभिवागश, फिन्तु महानसीयत्वनिष्ठप्रकारतानिमपित सगन्हिानाच्छिन्नविवेयताकानुमिनि प्रत्यव महानसीयान्यवनय. मानिश्चयवन हनुत्र सतरवायस्थले विशेष्ये विशेषणमिति यायनयानुमितेः स्वीकार्यस्यात् । यद्यप्येवमपि चन्हमहानसीयत्वे माघमित्यय प्रतिसन्धानजन्यायां वन्दिसामान्यपरामोंत्तरं तार.

·बाधः। ૨૨૨૦ - शानुमिनी व्यभिचार', तथाप्यव्याहितोत्तरत्नसम्बन्धेन नाहाना. धनिश्चयविशिष्टत्वेनापि कार्यविशेषणान्न दोष । अव्यवहितोत्तरत्य घ यथानुगतानतिप्रसक्त तथोक्तमनुमितिमन्यऽस्माभिः । न चय ताशवाधनिश्चयविशिष्टत्वमेव कार्यतावच्छेदफमस्तु महानसाथ- অনিসারানবিরবহিষাঘস্থিঘিনাঙ্কসবা - य इति वाच्यम् । ममत्वेनाऽगृह्यमाणात्य ताशयाधनिश्चयस्य है. तुतया यत्र महानसीयान्यन्हिमान् पर्वतो न द्रमित्येवं मानद. शायां पर्वतत्वावच्छेदेन पन्हिव्याप्यवत्वस्य द्रव्यत्यव्याप्यववस्य महानसीयान्यवन्हाधस्य च समूहालम्यननिर्णय एय ताशयाधा- से ममत्वज्ञानात्मफस्तन तदव्यवहितोत्तरोत्पमायां महानसीयान्ह- मत्पर्यतो द्रव्यं पर्वतश्च वन्दिमानित्येवं समूदालम्बनानुमितो व्यभि- चारवारणार्थ तनिवेशस्यावश्यकत्यात, अन्यथातत्रापि पर्वतो महा. नसीयचन्हिमान इत्यनुमितिप्रसङ्गात् । न च गृहीतामामापयफस्य महानसीयान्यवन्हिास्तीति याधनिश्चयस्योत्तर महानसीयचन्हि- मिभवन्हिनास्तीति यानिश्चयादपि महानसीयचन्हिमानित्यनुमित्यु- स्पत्या व्यभिचारः तदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तेरनुचेजकरके द्वितीयक्ष. ण पर ताशानुमित्यापत्तरिति वाच्यम् । महानसीयवन्दिभिनय. न्हिास्तीति वावनिश्चयस्य महानसीयवन्यात्मफवन्दिमानिस्याफा- रफानुमिति प्रत्येव हेतुतया महानसीयचन्हिमानियनुमितरेव तत्रा- उत्पादात् । यद्घटितसामान्यस्य बाधनिर्णयलटितसामा. न्यप्रकारकानुमिति, प्रत्येव ताशयाधनिश्चयस्य हतुत्वात् । न च यसाप्रामाण्यवानास्फन्दितस्य महानसीयान्यवन्धमावनिश्चयस्यो. तर महानसीयवन्हित्वावच्छिन्नपयमाताशयन्हि बावरिउन्न. विधयताकानुमिति. सापि महानमीयत्वनिष्ठपकारनानिमपितवन्दि- स्वावच्छिनप्रकारताफैब, ताराप्रकारकर्यान्वयनैय मसीयवान्हत्वावच्छिन्नव्याप्यचत्तापरामर्शजन्यत्वात् तादृशान्ह- स्वावच्छिन्नाभावनिश्चयप्रतिवध्यत्वाथ, नया च तवाऽगृहीना. সামায় মানববনমালিন্তৰ হৱনায় অবি- चार इति वाच्यम् । तत्रत्यानुमितेमहानसीयत्वनिष्ठप्रकार नीमपि- तपन्हित्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वेपि महानसीयत्यनिष्ठभारतालिर पितशुद्धन्हित्वावच्छिन्नविधेयताकत्यामाधार व्यामधारासम्म- ·याधः। १२२९ द्रव्यत्वादिनागुणस्याऽनुमानभङ्गप्रसङ्गात्, किन्तु साध्या- त्यन्ताभाववद्गामित्वम्, एवञ्च स्वप्रागभावप्रध्वंसाव- च्छिन्नतदाश्रये तत्प्रतियोगिसाधने पक्षे व्यभिचारो नेति वाधा दूषणम् । अथाऽवच्छेथे सिद्धसाधनम्, अवच्छे- दके हेत्वसिद्धिः, विशिष्टञ्च नान्यदिति चेत्, तर्हि प्रा. गभावप्रध्वंसप्रतियोगिनोरेकवृत्तित्वेनैकसमयतापि स्यात्। अथ यत्समयावच्छेदेन तत्र प्रागभावः प्रध्वंसो वा न . ध्यत इति विशेषवायो दोपः । किन्तुमाध्येसादिकमापाततः । चस्तुतस्तु प्रतियोग्यसमानाधिकरणसम्बन्धविशेषावच्छिन्नमतियो- गिताकमाध्यामाक्वद्गामित्वं व्यभिचारः । स्वप्रागभावसादिक स्पटलेनोक्तम् । तत्र तदानीं तदत्यन्ताभावस्पापि व्युत्पादितत्वा- द । अत एवोत्पत्तिकालावच्छिन्ने घटे पृथिवीत्वादिना रूपादि- विकमिति । सम्बन्धविशेतिासाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्य- । वृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमतेनेदम् । तेन चैत्रो गोमान द्रव्यत्वादित्यादौ स्वामित्त्यसम्बन्धेन साध्यतायां व्यभिचारिणि नाव्याप्ति. । स्पहत्येनेति । तद्गन्धप्रागभावकालाव- छिन्नो घट तद्वन्धवान् तरटरवादित्यादौ तत्सत्कालावच्छिन्नतत्त- अन्धादिमत्तायुद्धौ तत्तत्कालायच्छिन्नतत्तद्गन्धमागमावनिश्चयस्य वि. रोधित्वासद्विषयस्य तत्तकालाच्छिन्नतत्तद्वन्धप्रागमायादेधित्व- स्प स्परत्वेन सर्वसम्मतत्वेनेत्ययं । स्वमते तत्तफालावच्छेदेन तत्त. इन्धास्यन्तामावस्यापि तत्र बाधत्वं सम्भवतीत्या प्रति । प्रतियो. ग्याश्रयपि धर्मिणि तामागभावकालापच्छेदेन तदत्यन्तामावस्य म्यातिवादेव्युत्पादितत्वादिसर्थात पवेति तत्मागभावपालापच्छे- ।

·૨૨૦ जागदीश्याः हेत्वाभामवादे . तत्समयावच्छेदेन प्रतियोगीति चेत्, तर्हि तदवच्छेदेन प्रतियोगिसाधने न सिद्धसाधनं किन्तु बाध एव । अ. न्यथा भावात्यन्ताभावयोरप्यव्याप्यवृत्तित्वभङ्गः, ए- कवृत्तित्वात् । अवच्छेदकभेदेन वृत्तिरिहापितुल्या, तत्र देशभेदोऽवच्छेदकोऽत्र तु समयभेद इति । असिढेरपि बाध एवोपजीज्यः । न चैवमुपंजीव्यत्वाद्वाधवत् सि- द्वसाधनमपि पृथक्, उपजीव्यत्वेऽपि स्वतोऽदूषक- वात् । न हि साध्यज्ञानं तद्बुद्धिविरोधि, धारावाहि- कज्ञानोदयात् । नाप्यनुमितिविरोधि,. अनुमित्सया प्र- साधने बाधो निरावाधं पदमादधाति । एवं साध्यवत्तानवच्छेदक- देशावच्छिन्नस्य पक्षत्वेऽपि बाधो बोध्यः । देनतद्वत्यपि तदत्यन्तामावस्य सत्त्वादेवत्यर्थः निरायाधमिति । तत्त. स्कालावच्छिन्नघटधर्मिकरूपत्वावच्छिन्नवत्तायुद्धौ तत्तस्फालाच्छि। घटधर्मिकरूपत्वावच्छिन्नात्यन्ताभारनिश्चयस्य विरोधित्वात्तद्विष. यस्यैव तत्र यात्यात, अन्यथा श्यामतादशायां घट एवं रूपप्रागमा- घवत्तानिश्चयपि तत्कालायच्छिन्नरूपवत्ताज्ञानोदयेन साध्यतापच्छ- दकीभूतरूपत्वावच्छिन्नयत्तावुद्धि प्रति रूपप्रागमाययतानिश्चयस्या- ऽविरोधियेन तद्विषयस्य पाधवायोगात् प्रागभावस्य रूपत्वाचय. पच्छिन्नप्रतियोगिताकत्ये मानामावात, तसत्कालायच्छिन्ननत्तम कित्वावच्छिन्नप्रकारताफवुदि प्रत्येय तत्तकालावच्छिन्नतत्तयक्ति- प्रागमाययत्तानिश्चयायन प्रतियन्धफरयादिति भाषः । शिखराय- छिन्नः पर्वतो घन्हिमानित्यादरवयसङ्कीर्णधाधस्य सम्भवात् मूल- स्य न्यूनतामपाकुर्वन्नाह एयमिति ।

·घाघः। १२३१ त्यक्षसिद्धेऽप्यनुमानार्शनात् । तदुक्तं प्रत्यक्षदृष्टमप्यनु- मानेन बुभुत्सन्ते तकरसिका इति । श्रवणानन्तरं मननदर्शनाच्च । तस्मात् सिद्धिमात्रार्थिनः सिहौ न त- दिच्छा, सिद्धिविशेषार्थिनः साऽस्तीति तस्यानुमितिरेव । एवञ्च सिपाधयिपिनपक्षविघटनद्वारा सिद्धसाधनं दूषणं न स्वतः । नन्वभावधीरपि न भावधीप्रतिबन्धिका, नेदं अथ पक्षतावच्छेदकावच्छेदन माध्यसिद्धौ तदवच्छेदेन हेतु- मत्ताज्ञान प्रयोजकम्, अन्यथा गृहीनभागासिद्धर्घटत्वादेरपि पृ. विवीत्वाधवच्छेदेन रूपादिसिद्धिप्रमाद, न च शिखरायवच्छे- देन धूमादिमत्वमिति चन्न । अवच्छेदकत्वयोवस्तुना दावा- -- মুবিন এন্তা । प्रसङ्गादिनि पक्षतावच्छेद धर्मावच्छेदेना मती ताहशधर्मविशिष्टधार्मिकया- এলবাঝার नियामफ इति तत्सत्वे मागासिरहे. तुनापि ताशानुमितिरिवेति वाच्यम् । अनुभवविरोधात, संयो- गगाण यन्यादी धूमव्यापफरवावगाहिनः पर्वतत्वावच्छेदेन धूम- धतापरामर्शत पर्यनत्यायन्यसंयोगेष पापाणमयत्याचवच्छि- अमयांगेनापि पर्वते वन्द्याधनुमितिप्रसङ्गाच्च । तारशसम्बन्धन पाधानश्चयाघभावस्य तत्र सत्यात ताहरामयोगेन व्यापफरमान- हादेष तासम्बन्धेनानुमित्यनुत्पादे पवंतत्वाधवच्छेद्यसंयोगेनाप्यनु मित्यनापत्तं ताशसम्बन्धनापि व्यापकत्याग्रहस्याऽविशिष्टत्वादिति भाषः। न च शिखगेति । तथा च फारणबाधादेव शिस्त्रराघवच्छे- देन बन्ह्याधनुमितेरसम्भवात्तत्र धाधस्य विरोधित्ये मानाभाव इति भाव । अदकत्वयोरिति । यत्र पक्षनाथच्छेदफपृथिवीत्यादेष्या- पफत्वरूपमवध्यत्व माध्यामतिरवगाहते तलेच तदपच्छेदेन हे- ·१२३२ जागदीश्या. हेत्वाभासयादे रजतमिति भ्रमानन्तरं रजतनिश्चयात् । न चाऽभावप्रमा तथा, अपीतः शङ्ख इति प्रमापयत एव पीतोऽयमिति भ्रमदर्शनादिति चेन्न । विरोधिज्ञानं हि प्रतिबन्धकं प्र. त्यक्षभ्रमस्य च प्रत्यक्षप्रमा विशाधनी सा च शङ्खादौ ना- स्त्येव, अनुमितो त्वभावप्रमामात्रमेव विरोधीति कथ- मभावप्रमायां भावानुमितिरिति । ब्दमामान्यस्याऽकिश्चित्करत्वात् । अवच्छिन्नारत्तेरपि च हेतोस्त. सेन पृहीताजायमानामनुमिति विरुणद्धि धाधममा, सङ्कऽपि व- स्तुनोज्ञानासङ्कगन् । मुखाद्यनवच्छदकशरीरावच्छिन्नात्मादौ मुखादिसाध्यकदुःखावर्तमानत्वात् कपिमयोगायनवच्छेदकमू- तुमत्तानिश्चयः फागणं शिखगवच्छिन्नः पर्वतोवन्हिमानियाद्यनुमिती तुम्वरूपसम्बन्धविशेषात्मकमेव शिखरावच्छिन्नत्वंसाध्यस्य भासत इति पक्षतावच्छदफीभूनशिखरावच्छईन हेतुमत्त्वशान न तत्र प्रयो- सकर्मिति भावः । पृथिवीत्वाधवच्छेदेन रूपवत्त्वाद्यनुमितावपि स्व- रूपसम्बन्धविशेषात्मकमेवावच्छेदकत्वं भासने न तु व्यापकत्वाम- नि यदि यातदायाह दवच्छिन्नावृत्तरपीति । पक्षनावच्छेदकी. भूतशिखराद्यवच्छिन्नावृत्तरपीत्यर्थः । तत्त्वेन तादृशशिखराधवच्छि• प्रवृत्तिकावेन । ननु तथापि स्वरूपासिद्धिसार्यमेवेत्यत आह म. करेपीति । स्वरूपासिद्धिबाधात्मकयोर्वस्तुनः सरेपीत्यर्थः । ननु शानासाङ्कर्येण भेदे हदो वन्हिमान धूमादित्यादावध धाधस्य सौल- ध्यादुरूस्थलानुधावन विफलमतो वस्त्वसाऱ्यामप्याह सुखादीति। तथा च यत्र खण्डशरीरे सुखं नोत्पनं किं तु दु.ख नच्छरीरावन्छि। सुखी दुःखादित्यादों पक्षतावच्छेदकीभूतशरीरावच्छे. देन हतुसत्या स्वरूपासिद्धिः किन्तु तदनच्छदन साध्यासत्त्वाद्वा प्रात्मा ·बाधः। स चायं दशविधः । धर्मिग्राहकमानवाधितं घटो ज्यापकः सत्त्वादिति प्रत्यक्षेण, परमाणवः सावयवा मू- तत्लादित्यनुमानेन, मेरुः पाषाणमय, पर्वतत्वादिति सु. वर्णमयत्वबोधकागमेन, साध्यप्रतियोगिग्राहकवाधितं व- न्हिरनुष्णः कृतकत्यादिति प्रत्यक्षण, शब्दोऽश्रावणो गुणत्वादित्यनुमानेन, गवयत्वं गवयपदाप्रवृत्तिनिमित्तं जातिवादित्युपमानेन, साध्यग्राहकवाधितं नरशिरःक- पालं शुचि प्राण्यङ्गत्वादित्यत्रागमेन, हेतुग्राहकवाधितं जलानिलावुष्णौ पाथवीतो विपरीतस्पर्शत्वात तेजोवदि- लाधवच्छिन्ने कपिमयोगादिसाध्यकक्षविशेषत्वादेर्वर्तमानत्वाच। अब चैतत्कालावच्छिन्नः पर्वतो बन्दिमानिति मान्दादिवदेतत्का- ---- घ पर दोषः साधनस्य साध्यव्याप्यतया तवभिचारस्य शडिन्तु- मध्यशक्यत्यादिति भाव 1 अवान्तरभेदेन घाघस्य विध्यादाहक- पीति । वृक्षविशेषत्वादेरिनि । संयोगादिविशिष्टतवृक्ष वादरित्यर्थः । तवृक्षत्वमात्रस्य मूलावच्छिन्नवृत्तिकत्वामान स्वरूपामिद्धत्वादि- ति ययम् । ननु यदि कचिदपि पक्षनावच्छेदकीभूनदेशकालाधव. देन साध्यस्यानुमितिः प्रसिदा स्यात्तदा तुल्यन्यायन उत्प- त्तिकालावच्छिना घटी गन्धयानित्यनुमितेरपि तादृशात्पत्तिकाला. धच्छिन्नगन्यवत्वावगाहित्यसम्भवात् तद्विरोधित्वनैव ताराका- लाधच्छिन्नगन्धाद्यभाग बाध पृथग्दोष. म्यात्, न त्वेवं, सर्व- धानुमितो पक्षतायच्छदकापलक्षिते धर्मिण्यच माध्यस्य भानादत माह अत्र चेति । एतत्कालायच्छदेन वन्दिमत्तेति । अत्र एतत्काला- पसिनत्य प्रभारीभूनगन्ही भासते इति प्राश्च । वत्यालायच्छंच- ८ ·आगदीश्या: हेत्वामासवादे नि प्रत्यक्षेण, मनो विभु ज्ञानसमवाय्याधारवादित्यनमा- नेन, राजसूयं ब्राह्मणकर्त्तव्यं स्वर्गसाधनत्वादग्निष्टोम- वादति राजसूयकर्त्तव्यताबोधकागमनेति ॥ लावरिछन्नपर्वतपक्षकधूमादेरप्येतत्कालावच्छेदेन वन्दिमत्ताबुदि. रनुभवसिद्धा नाऽपन्हवमहतीसभिमायः ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायरघुनाथशिरोमणिविरचिता तत्वचिन्तामणिदीधिसामनुमानखण्डे पाधान्तग्रन्थः समाप्तः। त्यविशिष्टसंयोगसम्यन्धन वन्हि. पक्ष भासत इति नव्या. । अभि- प्रायो मणिकारस्य ॥ इति धीजगदीशतर्फालङ्कारकृतायामनुमानतत्वचिन्ताम- णिदीधितिव्याख्यायां याधग्रन्थ. समाप्त. । भनुमानखण्डो याधान्त. समाप्तः ।

·चिन्तामणेः हेत्वाभासानामसाधकतासाधकत्वग्रन्थः । * अथ हेलाभामानामसाधकतासाधकत्वेन सदुत्तर- वं जात्यादीनाञ्चाऽमाधकतासाधारण्येन परासाधकता- साधकतया स्वव्याघातकत्वादसदुत्तरत्वम् । अथ विरु- इत्यादिज्ञानादेव स्वानुमितेरिव परानुमिनेरपि प्रतिवन्धे किमसाधकतानुमानेन, यहचसि वाद्युक्तदृषपावगम; स निगृहीत इति समयबन्धेन कथाप्रवृत्तौ दृषणमात्रमुगा- व्यमन्यथाऽर्थान्तरत्वादिति चेन्न । द्वयं हृद्देश्य परानुमि- तिप्रतिबन्धः, स्थापनाया असाधकतासाधनलञ्च । त- बाचं दूपणमात्रज्ञानादव, द्वितीयन्तु अलिङ्गत्वज्ञापना- त् । प्रतिबन्धकत्ववदनेनापि रूपेण दृपकत्वसम्भव इत्य- भिप्रायेण वा असाधकतासाधनमानन्वयं पञ्चावयव- प्रयोगापेक्षा स्यात, अन्यथा न्यूनतापचिरिति चेन्नादूषण- स्थाऽसाधकताव्याप्यत्वमङ्गीकृत्य कथेति पक्षधर्मताया एवोगाव्यत्वात, अन्यथा अधिकतापत्तेः । नन्ववं कृत- कत्वेनाऽनित्यत्वानुमाने व्याप्तिाभिधेया उभयसिद्धत्वा- -- •भामानामसापकतासापकत्वव्यवस्थापन परस्य एत मूलप्रथस्य दीधितिकताऽभ्याख्यानेन जागदीश्यपि नोपलभ्यते । मथुरानायकृता रहस्मयन्याख्यापि नैव लभ्यने। केवल गरदेशमपति- रचित आलोक एद च कलिकातासोसायटी मुद्रिते माथुरीमहलाच तामागपुस्तके यध्ये निदे- शित इन्या मूलमेव सत्रिशितरित्यलम् ।

·जागदीश्याः ग्याभासवादे - दिति चेन्न । कथायां समयविषयतया दूषणे त्वसाधक- ताव्याप्त्युपस्थितेरावश्यकत्वात्। अन्यथा कथकत्वविरो- धात्।न त्वेवं कृतकत्वनानुमाने, तद्वयाप्तिमनङ्गीकृत्यापि कथासम्भवातायस्तु कथारम्भे वाधस्याऽसाधकल्वव्याप्ति नाङ्गीकरोति तं प्रति तदूषकत्वं प्रसाध्य पञ्चावयव- प्रयोगः कर्त्तव्य एव । यत्तु दूपणे पक्षधर्मतामात्रमुद्भाव्यं तत्र, यत्र वादिनोस्तथा समयः, अन्यत्र तु पञ्चावय- वप्रयोग एवेति । तन्न । कथासम्प्रदायविरोधात् । अ- थाऽसाधकत्वं न पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकत्वं, तेनापि त- त्वेनाज्ञानदशायां पक्षे साध्यभ्रमजननात् कदाचिदजन- कत्वं सहेतावपि । नन्वेतत्काले साध्यविशिष्टपक्ष- ज्ञानाजनकत्वं तत्, न हि दूषणत्वज्ञानदशायां पक्षे भ्रमरूपाप्यनुमितिः । साध्यविशिष्टपक्षज्ञानञ्च हेतुत्वेन ज्ञानदशायां प्रसिहमिति चेन्न । सद्धेतावसत्प्रतिपक्षताद- शायामपि पूर्वकाले साध्यविशिष्टपक्षज्ञानाजनकत्वम- स्तीत्यसाधकताप्रसङ्गात् । अथ पक्षे साध्यभ्रमजनकत्वं तत, बाधविरुद्धयोरपि तत्त्वाज्ञानदशायां भ्रमजनकत्वा. दिति चन्न । सहेतौ सत्प्रतिपक्षेऽसाधारणे च तत्त्वेन ज्ञानदशायां साध्यभ्रमजनकत्वात् अज्ञाने साध्यभ्रमाज- नकत्वात् । नापि व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरराहित्यम्, सत्प्र- ·মাজবাৰাংবিধাম। तिपक्षासाधारणसडेतोरभावात् दशाविशेषे तस्य दोप- त्वात् साध्याप्रसिद्धौ प्रकृतसाध्यव्याप्त्यप्रसिद्धेश्च । ना- प्यनैकान्तिकाद्यन्यतमत्वम्, यत्किञ्चिदनैकान्तिकत्व- स्यातिव्याप्तेः प्रकृतसाध्यानकान्तिकत्वस्याप्रसिद्धत्वेन केवलान्वयिसाधनेऽप्रसिद्धः अंशतः सिद्धसाधनात् सा- ध्याविशेषाच्च । यत्तु एतत्कालीनैतत्पक्षीयत्वावच्छिन्नप्र- तियोगिकैतत्साध्यप्रमाकरणत्वाभावः, तत्तत्कालतत्त- त्पक्षविषयसाध्यत्वाभिमतानित्यत्वादिप्रमाजनकत्वाभावो वाऽसाधकत्वम् । न च प्रतियोग्यप्रसिद्धिः, एतत्काली- नैतत्पक्षीयत्वतत्तत्कालतत्तत्पक्षविषयत्वयोयधिकरणयो. रेव प्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति । तन्न । सद्धताः सत्प्रतिपक्षत्वाज्ञानदशायामपि तादृशप्रमायामकरणभाव- नाऽसाधकतापत्तेः । नापि तृतीयलिङ्गपरामर्शस्याऽप्रमा- लं तत, विरुद्धादौ परामर्शाभावात सद्धेतौ सत्प्रतिपक्षे- ऽसाधारणे च तत्प्रमात्वाच्च । नाप्यनुमितिहेतुभूताभाव- प्रतियोगिज्ञानविषयत्वमं तत्, सद्धेतावपि कदाचित व्य- भिचारित्वसत्प्रतिपक्षत्वज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वात् । अथानुमितिप्रतिबन्धकप्रमाविषयत्वमसाधकत्वं, सद्धेती व्यभिचारादिभ्रमः प्रतिबन्धकः, अनुमितिप्रतिवन्धक- खञ्च व्यभिचारादिप्रमायास्तृतीयलिङ्गपरामर्शविघटन- ·जागदीश्याः इत्याभासवादे द्वारा तुल्यबलतया विषयतया वेति चेन्न । सत्प्रतिप- क्षयोर्विरुद्धयोर्वास्तवतुल्यवलत्वाभावेन तद्ब्रमस्य प्रति- वन्धकत्वात् । न च तुल्यबलतया ज्ञायमानेन घोधित- साध्यविपर्ययकत्वज्ञान प्रतिवन्धकं तच्च प्रमैवेति वाच्य- म् । तुल्यबलताज्ञानमेव हि प्रतिबन्धकं न तु ज्ञायमान- त्वज्ञानं, गौरवादसिद्धेश्च । न च सत्प्रतिपक्षेऽन्यतराङ्ग- वैकल्यप्रमैव प्रतिबन्धिकेति वाच्यम् । अन्यतरत्वं तद्- तवृत्ति, न च तदतवृत्तिसामानाधिकरण्येन ज्ञायमानस्य दोपत्वं, धर्ममात्रस्य व्यभिचारज्ञानादनुमित्युच्छेदापत्तेः । अन्यतराङ्गबैकल्यज्ञानोपजीव्यस्य तुल्यबलत्वज्ञानस्यै- व प्रतिबन्धकत्वाच्च, अन्यथा व्याप्यत्वासिद्धयन्त - वापत्तेः । अथानैकान्तिकादिज्ञानस्य तत्तदनुमितिप्रति- वन्धकत्वमसाधकत्वं, तथा हीदमनैकान्तिकादिज्ञानमेत- त्साध्यवत्तया एतत्पुरुपस्य एनत्कालीनैतत्पक्षकानुमिति- प्रतिवन्धकम्, एतदनैकान्तिकज्ञानत्वात, एतदन्यतज्- ज्ञानवदिति चेन्न । एतत्साध्यवत्तयैतत्पक्षकानुमितेः कदाचिल्लिङ्गभ्रमात् प्रसिद्धावप्येतत्कालीनैतत्पुरुषस्य तादृशानुमित्यप्रसिद्धेः । नापि समीचीनसाध्यविशिष्टप- क्षप्रत्ययाजनकत्वं, बाधविरुद्धासिद्धेषु साध्यानधिकरणे पक्षे सत्यसाध्यप्रतीत्यप्रसिद्धेः बन्दिमति याप्पे धूमन- ।

·असाधकतासापफरवनिरूपणम् । १२३९ मात वन्धनुमितेः सत्यत्वाच । न चान्य एव वन्हिस्तन भासते, मानाभावात् तहहः प्रत्यभिज्ञानात् एकव्य- क्तिके तदसम्भवाच्च । न च साऽनुमितिर्लिङ्गविषयत्वेन भ्रमः, अनुमितौ लिङ्गभाने मानाभावात्। किञ्च भावोऽ- भावो वोभयथापि प्रमेयमिति सत्यानुमितौ भाववाभावत्व- वति प्रमेयत्त्वज्ञाने एकत्र तयोरभावादसत्यानुमितिः स्यात्। न चान्यतरत्वं लिङ्गम्, तद्व्याप्तिमविदुपोऽप्यनुमितेर्य- र्थविशेषणत्वाच्च । अथ साध्यव्याप्यत्वमेव तत्र तन्त्रं तत्र च बाधो नास्तीति चेत्, तर्हि कूटलिङ्गादनमितौ वन्हि- व्याप्यवत्वमेव तन्त्र बन्हिव्याप्यञ्च किञ्चित्तत्रास्त्येव। अथ कूटलिङ्गे वन्हिव्याप्याभेदः प्रतीयत तथा च वह्नौ कूटलिङ्गव्यापकाभेदोऽपि, अन्यथा कूटस्यैव वन्हिव्या- प्यत्वाप्रतीतेः, एवञ्च कूटलिङ्गव्यापको वन्हित्वेन भा- सत इति वन्ह्यनुमितिरसत्येति चन्न । वन्हिव्याप्यालो- के धूमारोपात् यत्रानुमितिस्तत्रासिद्धिभेदेऽसत्यत्वाभावा- पत्तेः आलोकव्यापके धूमव्यापकाभेदात् । अथ लिग- भनुमितिविषया नियमतः पक्षधर्मताज्ञानविषयत्वात् व्या- प्तिज्ञानविषयत्वात् नियमेनानमिातहेतुविशेषणधीविषय- वाच्च पर्वतत्ववत्सापबच्चा किन्चैक विशेषणत्वेन ज्ञाते विशेषणान्तरधीसामग्री तत्रैव विशिष्टवैशिष्टयज्ञानमि- ·१.४० जागदीश्याः हत्यामासपावे नि धूमविशिष्ट एव वन्हिवैशिष्ठ्यानुमितिरिति । नन्वनुमि. तो व्यापकत्वभानेऽनुमित्यविच्छेदः । न च फलीभूत- ज्ञानन्यूनविषयस्यैव पगमर्शस्यानुमितिहेतुत्वं; गौरवात् । विषयान्तरसञ्चारात् नानुमितिरित्यपि न, परामर्शस्य चरमकारणत्वात् प्रत्यक्षादिसामग्रीतो बलवत्त्वाचेति चे- न्न । सिद्धसाधनन विच्छेदात् । यद्यप्येवं लिङ्गज्ञानेऽप्र- मात्वेऽपि साध्यप्रमात्वात् कथं तदसाधक, तथाप्युक्तम- साधकत्वमस्त्येवेति चेत्, अस्तु तावदेवं, तथापि दैवा- त्तत्र धूमसत्त्रे कथं तदंशेऽप्यसत्त्यता । अत एव आ- ट्रॅन्धनप्रभवो बन्हिधूमव्यापको नान्यः । वन्हित्वेन व्यापकत्वादन्योऽपि तथा, तेन विनापि धूमसत्त्वात्। अन एव बाप्पे धूमभ्रमात् धूमव्यापका वन्हिर्भासते स च त- व नास्त्येवेति न सानुमितिः सत्येति निरस्त, दैवाधू- मसत्त्वे सत्यत्वात् । उच्यते । स्वज्ञानदशायां पक्षे सा- ध्यप्रत्ययाजनकत्वमसाधकत्वम् । तथा हि, विरुद्धत्वा- दिज्ञानदशावर्तीदं पक्षे साध्यप्रत्ययाजनक विरुवादित्वा- त् पक्षविशेषणमहिम्ना तचद्दशायां पक्षे साध्यप्रत्यया- जनकत्वं सिद्धयति, बाधितेऽपि लिङ्गत्वभ्रमात् पक्ष सा- ध्यप्रत्ययजनकत्वमिति न प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या साध्याप्र. सिद्धिः । यद्वा अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपवत्त्व.

·असाधकतासाधकरवनिरूपणम्। १२४१ मसाधकत्वम् । तथा हि, इदानीमिदमनुमितिप्रतिवन्धक- तावच्छेदकरूपवदनैकान्तिकादित्वात् ज्ञानवत् । अनु- मितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकञ्च रूप ज्ञाने विषयतयान- कान्तिकादित्वमवे । न च साध्याविशेषः, उपाधिविशे- पस्यानुमेयत्वात्, तोयत्वेन पिपासोपशमनसमर्थतावच्छे- दकरूपपरत्वानमानवत् । अन्ये त्वनैकान्तिकबाधितवि- रुद्धेवव्याप्यत्वं गाप्यत्वासिद्धेऽनैकान्तिकत्वं स्वरूपा- सिद्धसत्प्रतिपक्षासाधारणेषु दशाविशेषेऽनुमितिप्रतिबन्ध- कज्ञानविषयत्वमसाधकत्वम् । न चैवमनैकान्तिकोऽसा- धक इति सहप्रयोगानुपपत्तिः, तत्राऽव्याप्यत्वस्याऽसा- धकशब्दार्थत्वात् । असाधकताननुगगेऽपि च हेत्वाभा- सत्वमनुगतमेव, यस्य ज्ञानमनुमितिप्रतिवन्धकं तस्य हेत्वाभासत्वादिति ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायगङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्व- चिन्तामणौ अनुमानखण्डे हेत्वाभासानामसा- धकतासाधकत्वग्रन्थः समाप्तः। अनुमानखण्डो.वाधान्तः समाप्तः ।

·Ho-Poo- ॐश्री। अनुमानतत्त्वचिन्तामणौ * ईश्वरानुमानम् । एवमनुमाने निरूपिते तस्माजगनिर्मात्पुरुषपौरियसिदिः, क्षित्पादौ कार्यत्वेन घाव सकर्तृकत्वानुमानात् । ननु सित्यादि प्रत्येकं न पक्षः , तस्य स्वशब्देनाभिधातुमशक्यत्वात् । नापि मि- लिगम्, एकरूपाभावात् । अत एव सकर्तृकलासकर्तृकत्वाविचारार- मकसंशयविषयः तथाभूतापवादविपयो वा न पक्षः , एकरूपाभा- घेन तयोस्तावरसुग्रहीतुमक्यत्वाद्वादिनोनिश्चितत्वेन संशयाभावा- द । न च वाघनुमानयोस्तुल्पबलत्वेन मध्यस्थस्य सायः , अ. नुपानाम्यां तस्प संशयो मध्यस्थपनानन्तरथानुमानमित्यन्योन्या- अपात् घटेऽपि कदाचित्तयोः सम्भवात् प्रत्येक मंशये विवादा- स्पदलेनानुमानेऽर्थान्तरतापत्तेश्च । न च शरीरापेक्षेण की यन कृतं शरीराजन्य अन्ये वा पक्षा, जन्यात्मविशेषगुण-शब्द- कार-सर्गाधकालीनवेद- घटादि--लिप्यादिसम्भदायानामीश्वर- मात्रकर्तृकाणाममग्रहात् असेदेश्व, अपद्वारा शरीरिणोऽपि क्षि- त्पादिकर्तृत्वात् । नापि जन्यकसजन्यं जन्यमुभ्यामकृतिजन्या- न्पदा जन्य पक्ष:, क्षित्पादीनामहद्वारा जन्यकृषिजन्यवाद । ईश्वरानुमानचिन्तामणर्विस्तृतस्य कुन चिन्मध्ये स्थाविशेष- मात्र शिरोमणिना व्याख्यानाधतेररूपतया तदनुसारेण जागदी- श्या अपि नैव विस्तृतिश्यते-, मस्य मथुरानायीयव्याख्याया अल- भ्यतया मालोकस्यापि सम्पूर्णअन्यव्याख्यापरत्वावनेन यशस्थि- तीधितिजागदीशीयां सहैव सभिवंशितोसी मणिमय।

·जागदीश्याः अनुमानखण्डे नाप्पष्टजनककृत्यजन्यं जन्यकृतिसाक्षादजन्यं वा जन्यं पक्ष: ईश्वरकृतेरदृष्टजनकत्वेन तित्यादौ तदभावात् । घटादावप्या पक्ष- स्वेनांशतः सिद्धसाधनात् । न च क्षितिरेव पक्षः , अङ्कुरेण स- न्दिग्धानकान्तिकत्वात् । न च निश्चितविपक्षे हेतुसन्देहास इति वाच्यम् । हेतौ साध्याभाववद्गामित्वसंशयस्य दृषकत्वात् । स च साध्याभाववति हेतुसन्देहा तुमति साध्याभावसन्देहाद्वा उभयया- पि दोपः । न चैवं पक्षेऽपि तत् स्यात्, अनुमानमात्रोच्छेदकत्वे- नेतरत्र तस्य दूपकत्वात् । अङ्कुरे हेतोरनिश्चये न सन्दिग्धानका- न्तिकम्, तान्नश्चये च साध्यमन्देहयति साध्यानुमितिरेव पक्षवत्सा. मग्रीसत्त्वाव, अत एवाङ्करः पक्षसम इति चेत्, न, तस्याऽपक्षत्वेन हेतोः पक्षधर्माताविरहेण स्थापनानुमानाविपयत्वात् । तदा तस्यापि पक्षत्वे प्रतिज्ञान्तरापात्तिः । अनुमानान्तराधीनतत्साध्यानुमिसन तरश्च पक्षेऽनुमितावितरेतराश्रयान्नकमप्यनुमानं स्यात् तत्रापि क्षि- त्पादौ सन्दिग्धानकान्ताद, क्षितेर्विवादावपयत्वे अङ्करे प्रथम सा- ध्यसाधनान्तराच्च । किञ्चैवमेकैकोपादानाभिज्ञसिद्धावपि नेश्व- रसिद्धिः । नापि सर्गाद्यकालीनं घणुकं पक्षः, परम्मति सर्गा- घसिद्धेः । किञ्च सकर्तृकत्वं न तावत्कृतिमत्सहभावः कृतिमन्जन्य- त्वं वा, अस्मदादिना सिद्धसाधनात् । उपादानगोचरापरोक्षज्ञान- चिकीपा-कृतिगज्जन्यत्वं तदिति चेत् । न । उपादानगोचरत्वं य- दियत्किश्चिदुपादानगोचरत्वं तदा अस्मदादिनार्थान्तरत्वम्, ज्ञाना- दिजन्यत्वमपि विवक्षितम् । न च घटोपादानगोचरापरोक्षज्ञाना- दीनां क्षितिजनकत्वं सम्भवति, व्यभिचारादिति चेत् । न । क्षि: तिजनकादृष्टजनकझानादीनामुपादानविपयत्तनियमेनाइष्टद्वारा तैरेव सिद्धसाधनात् । न च साक्षात्तजन्यत्वं विवक्षितम्, तद्धि न कृ- तिजन्यानन्यत्वे सति कृतिजन्यत्वम् स्वजनकछत्यव्यवहितोत्तरस- -- ·ईश्वरानुमानम्। गतिसं वा, घटष्टान्तस्य साध्यविकलतापत्तः घटादौ कुलाला- दिकर्तृकवाभावमसगाच । न च शरीराक्रपा दृष्टान्नः इति वा- च्यम् । घटेनाऽनैकान्तिकत्वात् चेष्टालस्योपाधित्वाञ्च । नापि क्षि- त्याधुपादानगोचरत्वं विवक्षितम, अप्रसिद्धः । न चोपादानश- दस्य सम्बन्धिशब्दसेन घट-क्षित्यादिपदसमाव्याहारे तत्तदुपा- दानवोधकत्वं चैत्रो मातृभक्तः मैत्रवादति वाच्यम् । शान्द हि बोधे तथा । न चात्र शब्दः प्रमाणम्, वादिनोरनाप्तत्वात् । अनु- माने तनुगतेन व्यापकत्वग्रहे तेन रूपेण व्यापकसिद्धिः, तञ्चोपा- दानस्वमेवेति कथं नार्थान्तरम् । किश्चैवं घटादावापे तत्तदुपादान- स्वेनैवोपस्थित्या सामान्येन रूपेण कुत्राप्यनुपस्थितेयाशिरेव न गृधेत । अपि च सामान्यलक्षणया ज्ञानलक्षणया योगजर- मरूपया प्रत्यासत्या उपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकीर्पा-फति- मता अस्पदादिना सिद्धसाधनम्, नेपा क्षित्यच्यादितपूर्वसमपास- वेऽपि तद्रतः सत्त्वात् अदृष्टद्वारा तेफामपि जनकत्वसम्भवात् ज्ञाना- दिसाक्षाजन्यत्वस्य च निरस्तत्वात् । अथ योगजधर्माजन्य-सविकल्पफाजन्य-सामान्यलक्षणप्रत्या- सत्यजन्प-जन्योपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकीपी--कृतिमदजन्य योगजधम्मजिन्य-सविकल्पकाजन्य-सामान्यलक्षणम. त्यासत्पजन्योपादानगोचरज्ञान चिकी कृतिमजन्यमिति साध्यम् । पदा अनागतगोचरसाक्षात्कारजनकप्रत्यासत्यजन्यजन्यज्ञानादिम- दजन्यं जन्यम् अनागतगोचरसाक्षात्कारजनकमत्यासत्यजन्योपादा- नगोचरापरोक्षज्ञानादिमजन्यामिति साध्यम, ज्ञानाव्यवहितोत्तरस- मपत्रीच्छा-तदव्यवहितोत्तरसमयवर्तिकृतीना जनकत्व विवक्षित न तु ज्ञानादीनां योगपयं पौर्यापथ्य वा अतो न साव्याप्रसिद्धिन वा क्षित्यादौ वाध इति । मैवम् । योगजधर्मसामान्यज्ञानरूपमा जन्य पक्ष, ·जागदीश्याः अनुमानखण्डे रणाधारकालानन्तरकालानाधारा तन्मनःक्रियात्वात् , सम्मत न्मनःक्रियावत् अर्थात् प्रयत्नाधारकालानन्तरकालाधारा सा कि. पा सियतीत्याहुः । तन्न, सद्यकाले ज्ञानजनकमनःसंयोगज- नकक्रियायां मानाभावः, पूर्वक्रिययैव संयोगसम्भवात् ईश्वरवा- दिनां तन्मनोगोचरमयज्ञानाधारः कालोऽप्रसिद्ध एव, क्रियात्वस्यै- घ हेतुत्वे व्पर्धीवशेषणत्वञ्च । किञ्चैवं प्रयत्रानाधारकालानाधार स्वम्, अर्थात् तस्मिद्धौ मानान्तरादीश्वरसिद्धौ अर्थान्तरत्वमि- नि । अत्रोच्यने । अष्टाद्वारकोपादानगोचरजन्यकृत्यजन्यानि म. मवेनानि जन्यानि अदृष्टप्रागभावव्याप्यपागभावाप्रतियोग्युः पादानगांचरापरोक्षज्ञान-चिकीर्षा-कृतिमज्जन्यानि स्वजनकाह होत्तरोपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकीर्पा-कृतिमज्जन्यानि वा अ. परोक्षज्ञान-चिकीर्षा-प्रयत्न विषयीभवदुपादानानि वा समवेत- से सति मागभावप्रतियोगितात् यदेवं तदेवं यथा घटः तथा चै- तानि तस्मात्तथा। उक्तपक्षे कस्यचिदनन्तर्भावेऽपि तदादाय निरुक्तस्य पक्षवनिर्देश समृहालम्बनरूपैवानुमितिरुत्पद्यत । न च जन्यकृत्यजन्यत्वं तावदननुगतेष्वेकरूपाभावेन ग्रहीतुमशक्यमिति धाच्यम् । जन्यकृत्यजन्यत्वं हि जन्यकृतिजन्यान्यनमित्यन्यत्वेन रूपेण सामान्यलक्षणया तावतामुपस्थितेः । न च जन्यत्वविशेष णन्यायप्रसिद्धिः, भमेयो घट इतिवदव्यावर्तकत्वेऽपि तदुप- रक्तबुद्धेमद्देश्यलेन तस्योपरजकत्वात् । उक्तापितमत्वमेव सकर्तृक- त्वम् । अत एव घटभोक्ता न घटकर्तेति व्यरहियते । एवञ्च श. रुदफूत्कारादीनां पक्षतैव । ज्ञानेच्छादीनामपि पक्षत्वान्न सन्दिग्धा- नैकान्तिकता। उपादानस्य सिद्भतेऽप्युपादयस्यासिद्धलेन सदत्तपा तत्रापि चिकी । यद्वा पक्षे हेतौ च न ममतसं विशेषणं तेन धनोऽपि पःसाध्ये च उपादानपदं कारणमात्रपरम्प नुआ. तथैव . " ·मरानुमानम् । देयमेव वारजन्येच्छाकृत्यजन्पत्तश्च पसे विवक्षितं तेन कृतिध्वंस- स्य कृतिजन्यत्वेऽपि इच्छाजन्यत्वाभावात् पक्षत्वम् । क्षितिरेव चा पक्षः । न चाकुरे मन्दिग्धानकान्तिकत्वम्, पक्षपक्षसमनरपे- पेण यादी निश्चितव्याप्तलिङ्गस्य तयोर्दर्शननाभयत्रानीमसीव- रोधात् । न स्वनुमित्पोरन्योन्यापेक्षत्वं येनान्योन्याश्रयः स्यात् । भतिज्ञाया अविपयत्वात् तत्र पक्षममव्यपदेशः । न चाङ्कास्य प. क्षत्वेनानिर्देशाचत्र न पक्षधमताज्ञानमिति वाच्यम् । सिपाधयि- पाविरहसहकृतसाधकममाणाभाववति लिङ्गज्ञानस्यानुमितिमात्र कारणलाद, तच्च क्षिती पञ्चावयवेन अङ्करे स्वत एवेति न कश्वि- द्विशेषः । यदि च क्षितौ हेतुनिश्चयदशायामडुरस्य हेतुमत्तया न निश्चयस्तदा क सन्दिग्धानकान्तिकत्वम् । अथ पक्षसमे साध्याभावसामानाधिकरण्यसंशयार तो व्या- सिग्रह एव नोत्पद्यते उत्पन्नोऽपि वा वाध्यत इति चेत्, तर्हि म- हानसेऽपि धूमे व्यासिग्रहो न स्यात् भूतोऽपि वा याध्येत सन्दि- ग्धतिकपर्वतापर्वतधूमवतामेकधाभावेनाऽपक्षवादातस्मात्साध्य. सन्देहवति हेतुनिश्चयो न दोपः, किन्तु गुण एव, अन्यथाऽनुमानमा- त्रमुच्छियेत ! पक्षादन्यत्र तद्पणमिति यदुक्तं तत्र पक्षान्यत्वं सि- पाययिपितसाध्यान्यलं यदि तदानपेक्षितानुमितिर्न स्यात् । अथ सन्दिग्बसाध्यान्यत्वं साधक-बाधकममाणाभावनिषयान्यत्वं वा तदा अड्डरेऽपि तन्नास्ति । अथ प्रतिज्ञाविषयान्यत्वं तदा स्वार्था- नमित्युच्छेदः । नियतविषयज्ञानाजन्यत्वेन पक्षविशेषणात्सर्वविप- यज्ञानसिद्धिः। साध्यं च ज्ञानेच्छा-प्रयत्नानां विशेषणत्वेन विशिष्ट- साधनत्वं विवक्षितं तेन न तदुपलक्षितक्षेवज्ञेनाऽर्थान्तरम् । सामान्य- तोऽपि साध्यनिर्देशे पक्षधर्मतावलेनाभिमतविशेषसिद्भिश्च । नत्रा- यसायट्ये घटायुपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकीषा-कृतीनामेव ·, ८ जागीश्याः भनुमानखण्डे जनकलमायातु इत्यर्थान्तरम् । न च तेषां व्यभिचारात क्षित्यादौ न कारणत्वमिति वाच्यम् । अनादौ प्रवाहे कस्यचित् कदाचित क्षितिघणुकादि पूर्वघटाद्युपादानगोचरज्ञानादिसत्वात् । नच स- र्गायकालीनस्यापि पक्षत्वात्तवेश्वरसिद्धिः, परम्प्रति तदसिद्धे- रिति चेत् । न । ज्ञानादीनां त्रयाणां स्वविपयममवेतकार्य प्र. स्यैव जनकत्वावधारणेनैतदनुमानस्य तदविषयत्वात् । अत एवा- न्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानाद्यजन्यत्वेन पक्षविशेषणमपि न यु. क्तम् । तृतीयसाध्ये तु नार्थान्तरं क्षित्यादी घटाधुप दानासमवेत-' वाद । ननु सामान्यलक्षणादिगत्यामच्या क्षित्याद्युपादानगोचरं पत् मत्यक्षं तज्जन्यत्वमेवास्तु तथा चेश्वरे न प्रत्यक्ष न वेच्छा-. पत्नी तयोः समानाधिकरणज्ञानाविषयेऽसत्वात् । न च तादृश. प्रत्यासत्यजन्यत्वं प्रत्यक्षविशेषणं, परम्पत्यसिद्धेरिति चेत् । न । द्रव्यत्वेन ज्ञानलक्षणया वा कपालगांचरप्रत्यक्षेऽपि घटादौ अक- टेकवाव क्षित्यादी सकर्तृकत्यनिर्वाहकं ज्ञानं सिद्ध्यद्विलक्षणमेव सिद्ध्यति । न चावयव विभागद्वारा क्षित्यादिपु जलक्षेपासमुद्रादि- पु हस्तक्षेपात्परमाणुद्रयमंयोगे च य गुकैप्वस्मदांदिकर्तृकवादशनः सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । तत्र हि क्षितिनाशे अस्मदादीनां क- र्तृत्वं न तु खण्डक्षिती, अस्थित संयोगेभ्य एव तदुपपत्तेः सकल- तदुपादानगोचरज्ञानेच्छा-कृतीनामभावाच । अत एव अणुकेऽपि न कर्तृतम् । जलोपादधिकपरिमाणकममुद्रादेः सपक्षत्वमेव घट- स्येव । ननु घंटे साध्यविकलरसम् अन्वय-व्यतिरकाभ्यां माना. देख जनकत्वाद न तु तदाश्रयस्थ धम्मिग्राहकस्यान्वय-व्यति- रेकस्य वा ग्राहकस्याभावात् । न च घट आत्मजन्य उत्पत्तिम- चात् ज्ञानवदिति वाच्यम् । आत्मसमवेतत्वस्योपाधित्वाद, घटः आकाशजन्य उत्पत्तिमत्त्वात् शब्दवदितिवदम्योजकत्साचेति चे.

·ईश्वरानुमानम् । द । मेवम् । प्रयत्नवदात्मसंयोगश्चेष्टाद्वारा घटहेतुरतः प्रयत्न इव आत्यापि हेतुः । न चात्मसंयोगे सत्यपि प्रयत्नं विना न चे- ऐति प्रयत्न एव तत्कारणम्, असमायिकारणं विना कार्यानुत्प- कान चात्मसंयोगस्य कारणोऽपि संयोगे परिचायकमात्रमा- स्पेति वाच्यम् । संयोगमात्रस्याकारणत्वेन संयोगिविशेपितस्प हे- तुत्वाद । आत्मसंयोगव्यतिरेकायुक्तक्रियाव्यतिरेकस्याऽसिद्धीं- स्मसंयोगः कारणमिति चेत् । न । या क्रिया व्यतिकरणयदीय- गुणजन्या सा तत्संपागासमवायिकारणिका यथा स्पर्शवद्वेगवाव्य- संयोगना क्रियेति व्याप्त्या तसिद्धः । न च क्रियाया मूर्तमात्र- समवेतासमवायिकारणकत्तनियम इति वाच्यम् । कार्यमात्राभिमा- येण ज्ञानादौ व्यभिचारात विशिष्याऽप्रयोजकत्वाव असमवाये- कारणसंयोगाश्रयस्य तकार्यजनकवनियमाच । अन्ये तु अनुकूलकृतिसमवायित्वं कर्तृत्वं न तु जनकत्वे स- ति गौरवात् । कर्तरि कारकव्यपदेशश्चाभियुक्ताना सविशेषणे हीति न्यायेन कृतिपर्यवसन एव । एव ज्ञानेन्छा-कृतिजन्यत्वमेव साध्यं तदाश्रयत्वमेवेश्वरस्प कर्तृत्वम् । अथ घटे कतिसाध्यष्टसाधनताशानं चिकीर्षाद्वारा हेतुः तच न प्रत्यक्ष चिकीविपय अनागते इन्द्रियासन्निकर्पाद किन्तु अनु- यिनिरूपं तथा च साध्यविकलो दृष्टान्तः साध्यामसिद्धि; दोष इति चेत् । न । सिद्धरत्यासिद्धावपया हि कृतिः सिद्धविषयप्रत्यक्षे सति सम्भवति । न हि मृदयवानां संस्थानविशेपे कृतिसाध्येए- साधनतानुमितावप्पश्यवस्य प्रत्यक्षेणोपस्थिति विना प्रवृत्तिः । अन एव यागे शब्दातदुपजीविलिङ्गाद्वा कृतिताध्यष्टमाघनत्वेऽव.. गोऽपि हविरादीनां प्रत्यक्षेणानुपस्थितौ न प्रहात्तः। न चोपादा- नमत्यक्ष प्रवर्तकज्ञानोपक्षीणम् । अप्रत्यक्षे परमाणौ तव.क्रयाया- ·, जागदीश्याः भमुमानमण्ड मिष्टसाधनताज्ञानेऽपि प्रत्यमावात् । मत्तिविपयस्य मृदङ्गादेः प्रत्यक्षत्वात् न शब्दफूत्कारादिना व्यभिचारः । न चाभिमतग्रा- इकेन्द्रियसंयोगार्थ मनसि प्रयवजन्यक्रियादर्शनायभिचारः, अह- सहकृतत्वगिन्द्रियेण हि मनोवहनाडीनामुपलम्भेन तद्गोचरमपना- व नाडीक्रिया ततः स्पशवद्वेगवन्नाड्या नोदनान्मनसि क्रिया न तु प्रयत्नात् । अत एव जलाद्यभ्यवहारमलोत्सर्गहेतुनाड़ीनामना- धभ्यासवासनावशात् अदृष्टसहकृतत्वगिन्द्रियेणोपलम्भाव तद्गोच- रपयनः । नन्वेवं घटादावनुमितिजन्यत्वदर्शनादीश्वरे अनुमितिर- पि सिद्ध्येत यथा मत्यक्षस्पेन्द्रिपजन्यत्वेऽपि नित्यं तदीश्वरे तथा- नुमितेर्लिङ्गजन्यत्वेऽपि सा तत्र नियैव अनित्येन अनादियणुका- घजननादिति चेत् । न । स्वमुख-दुःखाभावादिसाधनतानुमिते- हि हेतुत्वं घटादौ गृहीतम्, न च भगवति शरीरादृष्टाभावेन सु- खमस्ति, अतो न क्षित्यादौ तस्य तथानुमितियथार्था सम्भवति । न च ताहगनुमितेरनुमित्यन्तरस्य वानुमितित्वेन घटादौ प्रवृत्ति- विषयमत्यक्षवद्धतुलं गृहीतमिति नेश्वरे अनुमितिः । ननु द्वेपज- न्यकृतिसाध्ये चिकीविरहाह्यभिचारः तदृदृष्टान्तेन क्षित्यादौ द्वेपसाध्यत्वादीश्वरे द्वेपोऽपि भवेत् उपवतः संसारित्वे भगवतोऽपि तथालापत्तिरिति चेत् । न । न हि सर्पादिद्वैपादेव तन्नाशानुकूल- व्यापारे कृतिरुत्पत्तुमर्हति । प्रयोजनमन्तरेण प्रेक्षावतां दुःखक- फले कृतेरनुत्पत्तेः किन्तु दुःखसाधनवसं तत्साध्यदुःखानुत्पाद वा फल"दिश्य तत्माधनाज्ञानात्, तथा चेष्टसाधनताज्ञानात् तत्रे- च्छाऽस्त्येवेति से कृतिकारणं क्लतत्वात्, द्वेपस्तु परम्परया त- पक्षीण', कुतस्त उपमिद्धिः श द्वेष्मीसबाधितप्रत्ययात् । न चाहस्थ कर्तुरनुपलब्यिसाधा , अनुपलब्धिमात्रस्य वापक- वे भतीन्द्रियोच्छेदात् योग्यानुपलब्धेश्वासिदेः परमात्मनोऽयो- .

·: ईश्चरानुमानम् । ११ ग्यत्तनियमातू, शशशृङ्गप्रतिबन्ध्या च नादृश्यमात्रनिरास: पर- माण्वादिखाकारात् । नाप्ययोग्पकीनरासः, चेष्टया ज्ञानादिमतः परमात्मनोऽनुमानात परम्मति तस्यायोग्यत्वात् । नापि शृङ्गे प- शुत्ववदमयोजकम, कर्तुः कार्यमावे कारणत्वावधारणात, मति- चान्धमात्रस्य चापणलान् । शशे पशुवेनायोग्यशृद्भसिद्धिः कु- तो नेति चेत् । न । अर्थान्तरत्वात् विपक्ष वाधकाभावेन व्या- त्पसिद्धेः शृङ्गत्वस्य योग्यसंस्थानविशेपव्ययत्वेनायोग्यस्य वि- रोधेन शङ्कितुमशक्यन्वात शशे शृङ्गस्यात्यन्ताभाव इति सर्वेषा- मयाधितमत्यक्षवाधितत्त्वाच । अध कृति-कार्ययोनविय-व्यति- रेकाभ्यां व्याप्तिग्रहः तन्मते व्यापककृतेः सत्वे तद्देशे समये वा कृतिमात्रव्यतिरेकानिरूपणात् । नित्यकृतरन्षयोऽपि न गृहीत: वहिमात्रव्यतिरेकोऽस्ति गृह्यते चेति । न चैवमाकाशात्मनोरमसि- द्विः समवायिमानस्य व्यतिरेकानिरूपणेन कार्य समवायिकार- णजन्यमिति व्याससिद्धेरिति वाच्यम् । समवायिकारणत्वग्रहे हि तत्संसर्गाभावोऽभयोजको निमित्तमात्रसाधारणत्वात किन्तु यत्स- मायि तत्र कार्य यन्न समत्रायि तत्र नेत्यन्योन्याभावमादाय कार्य समवायिजन्यमिति व्याप्तिग्रहसम्भवाव समवायित्वेन त. योरन्योन्याभावोऽस्ति गृह्यते च । यद्वा भावकार्य समवेतमिति व्याप्त्या तयोः सिद्धिरिति, न, यथा हि यद्यद्वरन्वये धूमो गृ- हीतस्तनातिरेके धूमपानव्यतिरेकग्रहात् वहि-धूममात्रयोा- प्तिग्रहः न तु पर्वतीयवहेरन्वयव्यतिरेकग्रहात् । न चान्यान्वय- व्यतिरेकाभ्यामन्यन्याप्तिग्रहै अतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । यद्विशे- पयोरन्वय-व्यतिरेकग्रहस्तसामान्ययोर्चाधकं विना व्याप्तिग्रहात, स च चह्नि-धूमव्याप्तिग्रह उत्पग्रमानः सकलधूमगोचरो घूमत्व- पुरस्कारेण प्रसिद्धूमगोचर एव वा, तथेहापि कृतिविशेष-का- ·जागदीश्याः भनुमानावण्डे र्यविशेषयोरन्वय-स्पतिरेकग्रहो वाधकमन्तरेण कृति-कार्यमा- प्रयोाप्तिग्रहे उपायः, न तु पक्षधर्मतावललभ्यविशेषान्वय-व्य- तिरेकग्रहः, अनुपानभानाच्छेदमसगाव । एतेन कार्यत्वस्य विपक्ष- वृत्तिहतये मम्भाव्यतेऽतीन्द्रियकर्ता चेयतिरेकसिद्धिविधुरा व्या- प्तिः कथं सिद्ध्यति, दृश्योऽय व्यतिरेकसिद्धिमनसा कर्ता समा- श्रीयते तत्यागेऽपि तदा तृणादिकमिति व्यक्तं विपक्षेक्षणमिति निरस्तम् । ननु यदि कर्तुमात्रव्याप्तिग्रहाददृश्यकतीसद्धिस्तदा वह्निमात्रव्याप्तधूमाव अदृश्यजाठरीपरहिसिद्धिरपि स्याद । न स्यात, अदृश्यबढेधूमानुत्पदृश्यस्य तत्र हेतुत्वात् । ननु ज्ञाने- च्छा-प्रयत्नत्रयव्यतिरेकान्न कार्यव्यतिरेकः किन्तु एकैकव्यतिरे. कात् तथा च व्यर्थीशेपणत्वेन विशिष्टव्यतिरेको न हेतुन्यतिरेक- व्याप्य इति न हेतोविशिष्टमिद्धिः साध्याभावव्यापकाभावपति- योगिन एव साध्यगमकत्वादिति चेत् । न । यत एकैकव्यतिरे- कात्कार्यव्यतिरेकः अत एव कार्यत्वादेकैकं सिद्ध्यत् त्रयमपि सि- यति आर्थस्तु समाजः । स्यादेतत् अशरीरो नित्यज्ञानादिमान सर्वज्ञः कर्ता पक्षे विवक्षितो घटादौ च कार्यत्वस्य तद्विपरीतक- प्रेसहचारदर्शनाद्विशेषविरुद्धत्वमिति चेत् । न । हेतोविवक्षितसा- ध्यविपरीतसहचारमात्रस्याऽद्पकत्वात् । अन्यथानुमानमात्रोच्छेद- प्रसङ्गात् । न चाऽनियज्ञानासर्वज्ञशरीरिकर्तृत्वेन समं कार्यत्वस्य व्याप्तिरम्ति, येन विपरीतमाधने विरुद्धत्वं स्याद, तादृशव्याप्तिश्च स्वया मया वा नाड्रीक्रियते अड्डपढी योग्यानुपलम्भेन शरीरि- कर्तृकवाभावात् । अथ यधादर्शनवलपत्तव्याप्साऽनित्यज्ञाना- दिमान् कोपनेयः पक्षधर्मतया च नित्यज्ञानादिमान् तथा चो. पनेयविशेपयोविरोधेन व्याप्ति-पक्षधर्मतयोविरोधात परस्परसह- कारिताविरहान्नानुमान विशेषविरोधादिति चेत् । न । आनि- ..

·. ईश्वरानुमानम्। त्यज्ञानादिकर्तृजन्यत्वेन व्याप्त्यग्रहात ज्ञानादिमत्कर्वजन्यत्वन्या- सश्च पक्षधर्मनायाश्च पृथगुपनायकत्वामानाच एकवैयर्यप्रसङ्गा- द । तथा च निरपेक्षतादशायां विशेपानुपस्थानादेव न विरोधडा- नम्, सापेक्षतादशायान्तु सदोपलम्भादेव विरोधमतियोगिनो सि- क्ष्यसिद्धिभ्यां विरोधज्ञानाभावश्च । लिङ्गविशेषण-साध्यविशेष. णविरोधे च विशेपविरोधः, यथा चन्दनप्रभवहिमानयम् असुर- भिधूमवचादिति । ननु ज्ञानव-नित्यत्वयोः कर्तृत्वाशरीरित्त- योश्च परस्परविरुद्धत्वेन एकधर्म्यसमावेशात् कथं नित्यज्ञानादि- कर्तृसिद्धिरिति चेत् । न । उपसंहारस्थानस्याऽभावात् । तथा दि ईश्वरे तबुद्धौ च शरीरित्व-कर्तृत्वे बुद्धित्व-नित्यत्वे चोपसंहिय. माणे विरुद्धे न तु स्वाश्रयस्थिते, उभयोच्छेदमसङ्गात् । न चे- वरस्तदबुद्धिगोपस्थिता, उपस्थिती चा धम्मिग्राहकमानेन तयो- विरोधापहाराव, अनुपस्थिते च तवये विरोधज्ञानमकिश्चित्करमे- च, अस्मदादिबुद्धो व्योमादौ कुविन्दे मुक्तात्मनि चोपस्थित वि. रोधोपसंहारात् । बुद्धिवनित्यत्वयोः कर्तृत्वाशरीरित्वयोरनधिग- मेऽपि ईश्वरे अशरीरिकर्तृत्व-नित्यज्ञानादिसिद्धिरप्रत्यूईव । अत एर निसत्वावयवत्वयोविरोधज्ञानमकिञ्चित्करमेवेति परमाणुमि. द्धिः। ईशर-तगुयादिकं ताकतमिति चेत् । न । तर्कस्य प्र. सअनस्य संशयस्य चाज्ञातेऽसम्भवाद । स्यादेतद, घटादौ कृति- साध्यता हस्तादिव्यापारद्वारैव गृहीता न तु साक्षात् । न च पि. तृपुत्रयोरेकघटमाघनत्वमिव प्रयत्न-हस्तादिण्यापारयोः साक्षा- साधनवं वाच्यमिति वाच्यम् । घटार्थ हस्तव्यापारवत्कुलालम- मीपस्थस्य हस्तादिव्यापारशून्यस्य तदघटकर्तृत्वापत्तेः । न च हस्तादिव्यापारवत्ता अशरीरस्य सम्भवति । अन्यादृशी च कृ. तिसाव्यता न दृष्टा । शरीर-तयापारौ चाडरे वाधितावि- ·M जागदीश्याः गनुमान ति कर्तुंरपि वाघ एप । अन्यथा त्वदनुमानादेव क्षेत्रज्ञ एर कर्ताऽनुमीयेन बुद्धयादिमत्परात्मनो योग्यानुपलब्धिवाधाभा- वात् । शरीरव्यागारद्वारेच शेवास्य हेतृत्वात् शरीरव्यापारस्य चाकुरे पापाद वाधित इति चेत् । तर्हि कर्तृमात्रस्यापि तद्दा- रैव चेटेतरकाग्य कर्तृत्वावधारणात् तदाधे काठमाववाधोऽपि । ए- पञ्च कृतिमाध्यत्वे शरीरव्यापारजन्यत्वं प्रयोजकमिति स एव उ. पाधिः । एवं ज्ञानेच्छयोरपि इच्छाकृतिद्वारा जनकत्वमिति कथं द्वारं बिना क्षित्यादी जनकत्वमिति । उच्यते । जन्यमाने हस्तादिव्या- पारजनककृतित्वेन न जनकत्वं चेष्टायां क्षित्यादौ च व्यभिचारा- त् । घटादौ च तथा जनकत्वमिति जन्यमावे कृतिमानस्य जन- कत्वविरोधिविशेषयोर्जन्य-जनकभावे बाधकं विना सामान्ययो. पि तथाभावनियमात् । न हि विशेपे विशेषप्रयोजकत्वं सामान्ये सामान्यप्रयोजकत्वविरोधि । चष्टेतर कार्ये शरीरव्यापारद्वारव कृ- तेहेतुत्वात् तेन विना क्षित्यादौ न कृतिसाध्यतेति चेत् । न । चे- ऐतरकार्यमाने शरीरव्यापारजनककृतित्वेन न जनकत्वं क्षिसादौ व्यभिचारात, किन्तु तद्विशेपे घटादावित्युक्तत्वात् । न चैवमाम- वातजडीकृतकलेवरस्य प्रयनादेव घटोत्पत्तिः स्यात् हस्तादिव्या- पारं विनाऽपि कृतेर्हेतुत्वादिति वाच्यम् । घटे कृतिवत् हस्तादि. व्यापारस्यापि हेतुत्वात् । यदुक्तं क्षेत्रज्ञ एव कुतो नानुमीयत इति । तत्र यदि हस्तादिव्यापारकृतिमान क्षेत्रज्ञोऽभिमनस्तदा इस्तादि- व्यापारस्याङ्कुरे योग्यानुपलम्भवाधात् । अथ हस्तादिव्यापारशून्य- कृतिमान् अभिमतस्तदा ओमित्युत्तरम्, म एवं भगवानीसरः। अत एव सहभावनिरूपकत्वे नियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्वम् । समवाय्य- समवायिनोस्तथास्वेन निमित्तऽपि तथाभावात् । अन्यथा प्रतिव- न्धकामावानन्तरं प्रतिबन्ध कसचकाले कार्य स्यात् प्रतिबन्धका- ·ईश्वरानुमानम् । - भावस्य पूर्ण सत्वात् । न च कृतेः सहभावनिरूपकत्वं स्वतः, कार्यसमये अभावाव, तथा च तत्परिचायितव्यापारद्वारा तस्याः सहभावनिरूपकत्वम् । अतः शरीरव्यापारद्वारैव कृतेर्जनकत्वं न केवलाया इति निरस्तम् । समवाय्यसमवायि-प्रतिवन्धकाभावाना अविनश्यदवस्थत्वेन कारणत्वात् तथैवाऽन्वय-व्यतिरेकात । तेन तेपामग्रिमविनाशक्षणे न कार्यम् । अन्यथा प्रतिव्यक्ति कार्यस- हभावनिरूपणे कार्योत्पत्तेः माक् सहभावस्य निरूपयितुमशक्य- त्वात् कारणलानिश्चयेन कापि भीतर्न स्यादिति तज्जातीयत्व- स्यावश्यवाच्यले विनश्यदवस्थं कथ सहभावेनापि व्यवच्छेद्यमतः स्वरूपयोग्यतारूपा कारणता तत्रापि। कार्याभावस्तु सहकारिविरहा- त् । अन्यथा निमित्ताना प्रत्येक कार्यसहभावनिरूपकत्वेन जनकत्वे गौरवम्, प्रागभावस्य मतियोग्यजनकत्वप्रसङ्गाच । अन्यथा उत्प- नोऽपि घट उत्पनेत सामग्रयाः सत्वात् । न च स एव तत्र प्रति- बन्धकः, अभावान्तरस्य तवाकारणत्वेन कारणीभूताभावभतियो- गित्वरूपस्य प्रतिबन्धकत्वस्य मागभावकारणत्व एव विश्रामात् । नचका सामग्री एकदेकमेव काग्यं जनयति स्वभावादिति वाच्य- म् । सामग्री-तद्विरहस्य कार्य-तदभावमतियोगित्वेन सामग्रयां सत्या कार्यस्य तदभावे सामग्रीविरहस्य पजलेपायितत्वात् । स्यादेतत्, का शरीर ज्ञानमनित्यमेव बुद्धिरिच्छाद्वारैव इच्छा कृतिद्वारव हेतुरित्यादिनाधार्मिकच्याप्तिपत्यक्षविरोधानाऽशारीरनिस- ज्ञानादिसिद्धिः । अत एव शरीरमनित्यमेवेति नियमान कर्तृ- त्वेन नित्यातीन्द्रियशरीरमिद्भिरीश्वरे । न चामयोजकत्वम्, नि- रुपाधित्वेन शङ्काकलङ्काभावात् । कार्यव-सकर्तृकत्ययोरपि यदि निरुपाधित्वमस्ति नदापि तुल्यबलवेन सत्प्रतिपक्षवत्प्रतिरोधोऽस्तु । न च कार्यत्र पक्षधर्मातामचावलीयः कर्ता शरीर्यवेत्यादौ तु त.

·जागदीश्याः अनुमानखण्डे नास्तीति वाच्यम् । ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिव्याप्तेरेव क्षित्पादीशा- नजन्यत्वविरोधित्तात्, एवं कार्य ज्ञानजन्यं ज्ञानमनित्यमेवेत्यन- पोर्विरोध एन, अविरोथे तु द्वयमाप स्यात्, तथा च क्षित्यादी शरीयंनिस्यज्ञानपर्यवसाने पाच एन । किश्च ज्ञानमनित्यमेवेत्यादी नित्यज्ञानादेरममिद्धस्तदव्यावर्तकनया नोपाधित्वानिश्चयः तत्संश- यो वा, कार्यव-सककत्वव्याप्तिग्रहदशायां शरीरव्यापाराव्य- भिचारादुपाधेनिश्चयः संशयो वास्तीति । तन्न । ज्ञानमनित्यमेवे- त्यादिव्यातेरसिद्धेः । विपक्षवाधकाभावेनाप्रयोजकत्वात् । निरु- पाधिसहचारदर्शन-व्यभिचारादर्शनादेव व्याप्तिग्रहः निरुपाधि- स्त्रमेव वा विपक्षवाधकामिति चेत् । न । अवयवो महानेत्र तेज उद्भरूपमरेत्यादिव्याप्तिग्रहान् परमाणु-नयनादेरामिद्धिममङ्गात् । अथ ट्रम्पचाक्षुपत्ते अनेकद्रव्यवत्वस्य साक्षात्काविपयेन्द्रियसन्नि- कर्पस्य हेतुत्वात् तन्मुगकविपक्षबाधकेन परमावादिसाधकस्य व- बचात् परमावादिमिद्धौ विरोधिव्याधिः न तु वैपरीत्यं विपक्षबाधकामावन तस्या बलवत्वादिति मन्यसे, तर्हि ज्ञानादि- कार्ययाः कार्य-कारणभावावधारणात् तन्मूलकविपक्षवाधन निष्कलङ्कव्याप्तिग्रहात् पक्षधर्माताग्रहमाहतान्नित्यज्ञानादिसिद्धी व्यभिचारान्न व्याप्तिः । अन्यथा साध्यं पक्षातिरिक्त एवेत्यादिनि- रुपाधिसहचारावाप्तिहे सकलानुमानोच्छेदः । वयन्तु ब्रूमः । पक्षवर्मतावलान्नित्यं ज्ञानं सिद्ध्यद्गु दरनित्यैवेनि व्याप्तिमत्पक्षण न प्रतियक्ष्यते, अम्मदादिबुद्धिमानविपयकत्वेन भिन्नविषयत्वात् एकावषयविरोधिज्ञानस्यैव पनिवन्धकत्वात नित्यत्वानित्यत्वयोरे- कजातीयद्रव्येऽविरोधात् । बुद्धिमात्रेऽनित्यत्वावधारणात् कथं तांदशेपे नित्यत्वबुद्धिारात चेत् । न । बुद्धिमात्रपदस्येश्वरानीश्व- रवुद्धिपरत्वे विरोधाद्यभिचाराच्च । अस्मदादिबुद्धिमानपरत्वे भि- .

·- ईयरानुमानम् । भविषपत्तेनाऽमतिबन्धकत्वात् । बुद्धिवं नित्यास्येवेत्यरगतमतः कथं तत्र नित्पत्तिवावगम इति चेत् । न । उभयसिद्धनित्यादत्ति- त्वावगमेऽप्यतिरिक्तनित्यत्तित्वावगतौ विरोधाभावात् । बुद्धित्व. मानित्यत्वव्याप्यमवगतं नाऽनित्यत्ताभाववति शेयमिति चेत् । न । अनित्यत्तव्याप्यत्वमानित्यमात्तित्वं सत्र चाक्तमेव । एतेन कर्ता शारीव्यवेत्याद्यपि ज्ञान प्रतिवन्धकमित्यपास्तम् । ननु कर्तृजन्यत्वे जन्पत्वं नावच्छेदकं किन्तु घटवादिकमेव तेनैव रूपेणाऽन्वय-प. • तिरेकग्रहादावश्यकत्वाच, अननुगतमा जन्यतावच्छेदकं पाहिज- न्यतायां धूमत्वादिवत् । अथ घटत्वादिवजन्यत्वमप्यवच्छेदकम, न हि विशेपोऽस्तीति सामान्यममयोजकम, तथा च बहिजन्यत्वे धूमविशेषः प्रयोज्योऽस्तीति न घूपसामान्यमग्निं गमयेत् तस्माद- यद्विशेषयोः कार्य-कारणभावस्तरसामान्ययोरपि वाधकं विना तथास्वनियम इति चेत् । न । तव वाधकाभावात् अत्र च ज्ञान- मनित्यमेवेत्यादिनाथमिकबहुच्यामिवाधाव, तुल्यत्वे या च्याप्तिसंश- याधायकत्वात् । न च कार्य-कारणभावमूलकत्वेन कार्यत्व- सकर्तृकलव्याप्तिवलीयसीति वाच्यम् । विरोधिप्रत्यक्षेण कार्य- कारणभावस्यैवाऽसिद्धेः । एतेन धूमादौ वह्निजन्यतावच्छेदकमनुग- तं न सम्भवति इह तु जन्यत्वमनुगतमस्त्यतो बाधकं विना न त्या ज्यत इति परास्तम् । ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिसहचारावसायस्य वा- धकं विना व्याप्तिपर्यवसायिततया वाधकत्वादिति । मैवम् । नि- रुपाधित्वेन सहचारासारस्य साश्कं सकच विना साशर- न व्याप्तिमंशयाधायकत्वात् । अन्यथा साध्य पक्षातिरिक्त एव सु. खं दुःखसम्भिन्नमेनेत्यादिव्याप्तिग्रहस्य कार्य-कारणभाषग्राह- कबाधकले तत्संशयाधायकले वा कार्याकारणानुमानाच्छेदें निरीह जगजायते । तस्माद्यद्विशेषयोः कार्य-कारणभावस्तत्मा- ·जागदीश्याः अनुमानराण्डे मान्ययोः कार्यकारणभावो वलवता वाधकेनाऽपनीयते, न चात्र तदस्ति । विरोधिव्याप्तिसाधकस्य विपक्षबाधकस्याऽभावात् । नव्यास्तु कार्यं कर्तृजन्यमिति च्याप्तितोऽशरीरनित्यज्ञान- कधुपस्थिती ज्ञानमनित्यमेवेत्यनेन विरोधमतिसन्धानं न तु तां विना, प्रतियोग्यनुपस्थिती विरोधानिरूपणाव, तथा चोपजीव्यया- धार ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिव्याप्तिज्ञानमकिञ्चित्करमेव । अत एव पेक्षधर्मताविनाकृतं विरोधिव्याप्तिज्ञानं न हेत्वाभासतयोक्तं, वि- रोधमातियोगिसिद्धयसिद्धिपराहतत्वाव । स्पादेतत् अस्तु शरीर- जन्यस्वमुपाधिः । न च पक्षेतरत्ववपक्षमात्रव्यावर्त्तकविशेपणव- त्वात् साधनविशेपितत्वाद साधनतुल्ययोगक्षेमत्वेन साध्यव्याप- कस्वानिश्चयाच नोपाधित्वामेति वाच्यम् । चेष्टतरकार्ये शरीरव्या- पारद्वारेच कर्तुः कारणत्वात् शरीरसहकृतस्यैव स्वकार्ये कारण- त्वाच । न हि शरीरावनाकृतः कर्ता शरीराक्रेयां चेष्टां घटादिकं वा जनयति । न च यत्सहकृतं यज्जनकं तेन विना तज्जनकम- तोऽर्थाच्छरीरजन्यमेव कर्तृजन्यमिति साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् । पक्षतरत्वादौ च विपक्षवाधकामावान्न साध्यव्यापकतानिश्चय इति तेपामनुपाधित्वे बीजम् । अत एव वाधोनीतं वहीतरत्वं वहिमत्त्वे- न धूमवत्वे साध्ये आर्टेन्धनप्रभवचह्निमत्त्वं रसवत्त्वेन गन्धवचे सा- ध्ये पृथिवीत्वमुपाधिः विपक्षबाधकैस्तेषां साध्यव्यापकत्वनिश्चया- दोन च साधनविशेपितत्वमपि, जन्यत्वं हि मागभावमतियोगि- वं, शरीरजन्यत्वञ्चशरीरकारणकत्वम्, अन्यानिरुक्तेः इतरपदसम- भिव्पाहारेण जन्यपदादितरकारणकस्यैव प्रतीतेः तदर्थकत्वक- ल्पनादिति विधौ वक्ष्यते । अत एव शरीरिकनुकत्वमुपाधिः श- रीरसहकृतस्यैव कर्तुः कारणत्वाद, व्याप्यं व्यापककोटावनिवेश- यत एव प्रमाणस्य व्याप्तिग्राहकत्वात्, शरीरिकर्तृकत्व-सकर्वक- ·- विरानुमानम् । सपोर्न व्याशिग्रह' इति चेत् । न । विशिष्टाविशिष्टभेदेन च्याप्य- च्यापकभावाविरोधात् । अत एव जन्यतेन कारणजन्यत्त्वमनुमेय- मिति । मैवम् । कर्तुहि शरीरसहकारिता किं घटादो कर्तव्ये, का- यंमात्रे वा, स्वकार्य वा आद्य कर्ता शरीरं विना घटादिकं न. करोतीति किमाया कत्तुंः कार्यपात्रकरणे । द्वितीये तु कार्य- मानं कर्तृजन्यामीत न त्वया स्वीक्रियते, स्वीकारे वा शरीराजन्य- मपि कार्य कर्तजन्यामिति साध्याव्यापकत्वम् । तृतीये तु स्वज- न्यत्वं न स्वजन्यतावच्छेदकम् आत्माश्रयात् । तथापि यत्र सकर्ट- कत्वमस्ति तत्र शरीरजन्यत्रमावश्यकमिति तस्य साध्यव्यापकत्व- म. तुल्ययोगक्षमतन हेतुच्याप्यतासंशयाधायकत्वेन सन्दिग्धोपा- चित्तं वेति चेत् । न । लायन वाधकं विना कर्तृजन्यत्वे हि जन्यत्वमवच्छेदकं न तु शरीरजन्यत्वं गौरवात, तथा च शरीर- जन्यत्वं न सकर्तृकल्लव्यापकम् । घटादौ स्वार्थः समाजः घटलेन शरीरजन्पत्यानेयमात् न तु व्यापकत्वमयुक्तः मानाभावात् । शरी- रजन्यत्वं न सकर्तृकत्वव्यापकं तद्याप्यजलवाव्यापकत्वात् नि- यत्ववदिति वाधकात् हस्तादिना कर्तृत्वनिर्वाहेण शरीरस्यायो- जकतया साक्षात्मयत्नाधिष्ठेयजन्यत्वस्य साधनव्यापकत्वाच शरी- रकर्तृकत्वमाप नोपाधिजन्यमाने कर्तुः शरीरसहकारिताविरहात् । अथ यदिशेपपोः कार्य-कारणभावस्तसामान्ययोराप पा- धर्क विना तथा नियम इाते स्वयैव निरटङ्कि, तथा च कर्तृविशेष- शरीरजन्यविशेषयोः कार्य-कारणभावात् कर्तृमार-वारी रजन्य. मात्रयोरपि तथाभावः , तथा च शरीरजन्यत्वं कर्तृजन्यतावच्छे- दकमिति भवत्युपाधिः । न चै घटत्ववच्छरीरजन्यत्व सकर्तृक- स्वव्याप्यं न तु व्यापकम्पीति वाच्यम् । उभयासद्धसकलसकर्तृकर- तित्वेन साध्यव्यापकत्वनिश्चयात् । जन्यत्वेऽपि सकर्तृकत्यव्याप्य- ·२० जागदीपयाः अनुमानखण्डे स्वग्राहकमस्तीति चेत्, ताहि उभयत्र व्यासिग्राहकसाम्ये विनिगमका- भावात् पाप्तिमंशयापायकत्वेन सन्दिग्धोपाधव्याप्यत्वासिदिर्वा साधनष्पाप्यतासंशपाधायक एव हि सन्दिग्धोपाधिः, सच साध्य- व्यापकले साधनाव्यापकले वा उभयत्र वा संशयावान च वाच्यं श- रीरजन्यत्व-सकर्तृकत्वयोरन्वय-व्यतिरेकज्ञाने जन्यत्व-सकर्तृकत्त- योपदग्रह आवश्यक इति लाघवात्तयोरेव व्याप्तिग्रहो न तूपाधिमा. ध्ययोः, साध्य-साधयोरन्वय-व्यतिरेकज्ञानश्च शरीरजन्यवानवगमे- ऽपि भवतीति विनिगमकमिति। यतोन कर्तृमात्र-जन्पमात्रयोरन्वय- न्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिग्रहः, कर्तृमात्रस्य व्यतिरेकामावाद, किन्तु विोपयोरन्वय-व्यतिरेकेण कार्य-कारणभावेन वा सामान्ययो. स्तथावग्रहः तौ च तुल्याविति चेत्, उच्यते । अस्तु तावद्घटत्व- चजन्यत्व-शरीरजन्यत्वयोरपि कर्तजन्यतावच्छेदकलेन सकर्तृक- खव्याप्यत्वं ग्राहकतौल्यात विनिगमकाभावात् विरोधाभावाच, सकर्तृकत्वव्यापकत्वन्तु शरीरजन्यत्वस्य कुतः घटत्ववदव्यापक- स्यापि जन्यतावच्छेदकत्वात् । उभयसिद्धसकर्ट के अन्वय-व्यति- रेकाभ्यां शरीरजन्यत्वस्य व्यापकत्वग्रह इति चेत्, न, शरीरज- न्यत्वविनिवेद्यत्वेन तुल्पन्यापेन च प्रथम कर्तृजन्यत्वे जन्यत्वम- चच्छेदक क्लुप्तमिति तद्विरोधेन शरीरजन्यत्तस्य सकर्तृकत्वब्या- पकत्वानवगमात् । अने एव न सन्दिग्योपाधित्वम् । ननु घटादौ शरीरजन्यत्वे कई जन्यत्वमनुगतमपच्छेदकं वाधकाभावात् । न च लाघवात घटत्वादिकमेव तथा, कर्तजन्यत्वेऽपि जन्यस्वस्याऽ- तथालापत्तः । एवं शरीरजन्यत्वव्याप्यं सकर्तृकसं वम इति भवत्युपाधिः । किश्च कर्तृनन्यत्वे जन्यत्वं शरीरजन्यत्वे वा सक- कलमवच्छेदकमिति संशयेऽपि न हेतोः साध्यव्याप्यत्वनिश्चय इति चेत्, तर्हि, घटादौ कर्तृजन्यत्वे गृहीते तस्य शरीरजापत्वा.

·. धरानुमानम् । पच्छेदकत्वं ग्रहीतव्यम्, घटे च घटत्ववजन्यत्वमपि बाधक विना कर्तजन्यतावच्छेदकं गृहीतमतो जन्पमात्रे कर्तजन्यवाद न शरी- रजन्यस्वे तदवच्छेदकलं प्रथमगृहीतोपजीव्यविरोधात् । अत एन नतस्प हेतौ व्याप्तिसंशयाधायकत्वमपि । एतेनाऽनणुत्व-क्षित्यत्र- पवटत्यन्यवादय उपाधित्वेन निरस्ताः,जन्यत्वस्य साध्यव्याप्यत्वेन तेषां साथ्याव्यापकत्वात् । तथापि खित्यादिकं न कर्तृजन्यं शरी- राजन्यत्वात् गगनवदिति सत्प्रतिपक्षोऽस्विति चेत् । न । अस्य मसिद्ध कर्तृजन्यत्वाभावविषयत्वात् अमतीतप्रतियोगिकाभावस्य नि- रूपयितुमशक्यत्वाद, स्थापनानुमानञ्च पक्षधर्मतावलात् प्रसि- कर्तृभिन्नकर्तृत्वसाधकमतो भिन्नविपयत्वान्न प्रतिबद्य-प्रतिबन्ध- कभार: । अत एव तद्व्यापकरहितत्वादिकमभावसाधकं वाधकमपा- स्तम् । तस्य प्रसिद्धाभावविपयकत्वेनाऽभसिद्धामावाविषयकत्वात् व्यक्तिमाधकस्य च विशेपतोऽप्रसिद्धव्यक्तिसाधकत्वनियमात, अ. न्यथानुमानवैयति । कर्तजन्यत्वमनुगत घटादौ मसिद्धं यत्साध्य तदभावो मया साध्यत इति चेत्, कर्तृजन्यसपनुगतमपि पक्षध- मर्मतायलेनाऽप्रसिद्ध करिमादाय पर्यवस्यति तदभावस्तु प्रसिद्ध- स्य कर्तृरभावमादाय सिद्ध्यति नाप्रसिद्धस्य, अनुगतस्यापि कर्तृ- जन्यत्वस्य तदभावस्य च कर्तृव्यक्तिघाटनत्वात् । अन्यथा व्यक्ति तदभात्रासिद्धिमसङ्गात् । न चैवं सत्प्रतिपक्षाच्छेदप्रसङ्गः, तस्य गोवायेकभावाभावसायकविषयत्वात् । एतेन ज्ञानत्वं न नित्यत्ति ज्ञानमात्रांतजातिवात स्मृतित्ववत, ज्ञानं न नित्यगुणात्तगुण- स्वव्याप्यजातियोगि चेतनविशेषगुणत्वात् मुखवत, आत्मा न नि- त्यविशेषगुणाधारत्तिद्रव्यत्वापरजातिमान विभुत्वात् गगनवन् इत्यपास्तम् । प्रसिद्ध नित्ये व्योमादी प्रसिद्धायाश्च रूपत्व-ज- लवादिजातेयातरेकीवपयवादप्रयोजकत्वाच्च । किश्च क्षित्यादौ ·૨૨ जागदीश्याः अनुमानखण्डे शरीराजन्यत्वमसिद्धम् अष्टद्वारा तजन्यत्वात । न चाऽदृष्टाद्वा- रकजन्यज्ञानाजन्यत्वं हेतुः, ज्ञाने जन्यन्वविशेषणस्याऽव्यावर्तक- वेन व्यर्थत्वात् । न च स्थापनायां पक्षविशेषणेऽप्ययं दोषा, मेयो घट इतिवदुपरक्तबुद्धेरुद्देश्यत्वात् । अपि च शरीराजन्यत्वे व्यवशेषण लाघवेनाजन्यत्वस्यैव व्याप्यत्वात् न तु निष्प- योजनविशेषणवत्त्वमसिद्धम्, व्याशिग्रहोपयुक्तविशेषणवत्पक्षधर्म- सोपयुक्तविशेषणस्यापि जनकत्वान, व्यभिचारवारकस्यापि सार्थ- कत्वे अनुमितिप्रयोजकत्वस्यैव तन्त्रत्वात् । व्यभिचारवारकविशे- पणवोव व्याप्तिग्रह इति चेत् । न । निर्विशेषणेऽपि गोत्वादी व्याप्तिग्रहात् । तत्रापि व्यक्तिविशिष्टे व्याप्तिग्रह इति चेत । न । स्वतोव्यावृत्तगोत्वव्यभिचारात् । अन्यथाऽन्योन्याश्रयात् । अपि च व्यभिचारवारकविशेषणवत्येव व्याप्तिग्रह इत्यप्रयोजकम्, सह- चारदर्शनादिमचे तदभावेन च्याप्तिग्रहाविलम्बात् । व्यभिचारा- वारकाविशेषणशून्य एव व्याप्तिग्रह इति चेत् । न । प्रमेयधूमे व्या- प्तिग्रहात् । अथ तत्रोपात्तव्यभिचारावारकीवशेपणशून्यत्वं विव- क्षितम्, न च तनं प्रमेमत्वं विशेषणमुपातमिति चेत् । न । विरो. धात् । न हि तत्रोपात्तं तेन शून्यञ्चेति घटते । यद्विपयत्वेन पराम- कारणमनुमितौ तल्लिङ्गं प्रकृते च व्यभिचारादन्यथासिद्धेश्च न विशेषणविषयकत्वेन तत्त्वमिति चेत् । न । धूमाव्याप्यत्वापत्तेः व्यभिचारात तद्विपयत्सेनानुमित्यकारणत्वात् । अथैकमवच्छेदकम् अपरत्र व्याप्तिः, यद्वा लाघवेन व्यासज्यत्तिरकैव व्याप्तिांरति वि- शिष्टव्याप्त्यर्थः तत्र विशेष्यतावच्छेदकस्य व्याप्त्पनवच्छेदकले- न विशेषणस्य तदवच्छेदकलनियमादकचित्ववाधे सत्येव व्या- सज्यनित्वमिति व्याप्तेश्च न शरीरजन्यत्वाभावे नीलधृमादी च व्याप्तिरिति विशेष्यमाने सा, तथा च स्वरूपासिद्धिस्तद्वारणार्थ ·ईश्वरानुमानम् । રર विशेषणाभिधाने व्याप्यत्वासिद्धिरिति पन् ।न। अल्पभिचारस्या- नौपाधिकत्वस्य वा विशिष्टे नीलधुमादौ सत्वेन तयतिरेकसाध- ने वाधात् । न च विशेष्यमुपाधिः, साधनव्यापकत्वाद । कि- , ईश्वरानुमानदीधितिः । चिरवारे, न च विशेष्यमुपाधिः साधनव्यापफत्यादिति । सा- ध्यस्थेति शेषः । शरीरसफारेणैव फर्नुः कार्यजनकत्वात् शरीरा- अन्यस्य न कर्तृजन्यत्वम्। तथा चाऽफर्टफत्वरूपसाध्यव्याप्यस्य श- रीराजन्यत्वस्य हेतौरव्यापकतया साध्यस्याध्यापकं विशेष्यम् भ- जन्यत्वं मोपाधिरित्यर्थः । यदि विशिधाभावे हेती विशेषणवैयध्ये ईश्वरानुमानजागदीशी । ननु क्षितिर्न सफर्तृफा शरीराजन्यत्यादिपत्र विशेष्यीभूतस्या- जम्यत्वस्थानुपाधित्त्वसम्पादकत्वेन साधनव्यापफत्वाभिधानमसा- सम अड्डुरादापेव शरािजन्यत्वव्यभिचारादत आह साध्यस्येति शे- पति । ननु शरीराजन्यस्यापि सफर्तृकत्वसम्भवात्तथाप्यप्रयो- शफारवमेयोक्तानुमानस्यत्यतस्तर्कमाह शरीरसहकारेणेति । ननु सा. ध्यस्य साधनव्यापकत्वं न विशेष्यीभूतस्याजन्यत्वस्यानुपाधिये घोजमत. फलितार्थमाह तथा चेति । तोरव्यापकत्तयेति । साध्य. च्याप्याव्यापकस्य साध्याव्यापकत्वानियमादिति भावः ॥ एतद- न्त पय कचिद्दीधितिप्रन्ध । फिञ्चैत्यादिमूलस्थाभिप्रायं प्रफाश- यन्नाह यदीत्यादि । विशिष्टाभावे शरीराजन्यत्वादिरूपे । विशेष ११२ ·सागदीश्याः अनुमानखण्डे च सौरभीवशेमबद्दमरहितामिदं चन्दनप्रभश्वहिराईतत्वात, नि- हूमोऽयमाईन्धनप्रभा राहिनत्वात् इत्यादावपि कारणविशेषा- भावन कार्यविशेपाभावानुमानं न स्यान बहिरहितत्वादिकश्चो- पाधिर्भवेत, व्यनिरेकिण्यष्टद्रध्यातिरिक्तद्रव्यानाश्रितत्वश्च हेत्वभा- कव्याप्यं न स्यात् द्रव्यानाश्रितत्वस्यैव व्याप्यत्वात, रूपादिषु मध्ये ग-धस्यैव व्यअकस्यादित्यादौ वयाप्यसिद्धिवारकविशेषणस्वीका- राच । अपि च गौरवण विशिष्टस्य व्यापकनापि न स्यात, तथा च स्थापनानुमाने उपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकीर्षा-कृतिमज- न्यता, धूमना!न्धनप्रभवद्भिः घटत्वेन शरीरजन्यत्वादिकं नानुमीयेता विशेप्याभावरूपञ्च विशेष्यमुपाधिर्भवेत् तदद्रिधनप्रभयवन्हिरहि- तत्यादिना नि—मत्वादी माध्ये व्यर्थविशेषणत्वम् उपाधिश्चन्हिरहि- तत्वादि सम्भवदित्याह किचति । ननु स्वरूपासिद्धिवारकत्वाद्विशे- पणस्य न वैयर्थ्यमिति न भ्रमः अपितु व्यभिचारावारकत्वात्, रूपा- दिपु मध्य इत्यत्र गन्धव्यजकत्वस्य हेतोय॑भिचारोन शुद्धेनैव धार- यितु शक्यते तस्य समृमिव्याहारवशाच्छुद्धातिरिक्ताव्यजकत्वरूप- स्य गन्धव्यजक संस्वेन विशेषणत्वायोगादतो रूपाद्यन्तर्गतगन्धा- तिरिक्ताव्यजकत्व तश्च व्यभिचारवारकमेव इत्यत आह अपि चेति। णेति । शरीरान्मफयिशेषणेत्यर्थः । व्यभिच रावारफत्यादिति विशेषणस्य वैययं ब्रूम इत्यन्वयः । नन्गे घ्राणेन्द्रियं पार्थिव रूपादिषु मध्ये गन्धस्यैव व्यायान्यादित्यत्रापि रूपादिप्पित्यस्य व्य- भिचारावारकत्वानमुलोकवैयर्यना दवस्थ्यमत आह उगादिष्चि- न्यादि । गन्धव्यजकत्वम्य हेनोभिचारो मन प्रभृती । स्ये ने। गुवकागर्थस्येत्यर्य । ममभीत । पप्ठयन्तगन्धपदसम- भिव्यादारबमादित्यर्थ. विशेषणत्यति ।गन्धव्यझफत्वांशे विशेपण- वायोगाविन्यर्थः।नावन्माप्रस्य चालोकादो व्यभिचारित्वादिति भा. या पादौत्यादि।रुपाद्यन्तर्गत यगन्धातिरिक्तं तदव्यापत्यमित्यर्थः। - - ·पंतु स्वजन्योन्पोन्याभावापेक्षया शरीरजन्यान्योन्याभाव: स्यास्पवाद तेषामेव व्याप्यत्तमिति विपरीतमेव लामिति । तन्न, विरोधाभावेन बहूनामल्पस्य च च्याप्यत्वात् । नेहे शीतस्पतिः जलत्यपोगन्धाभावेऽपृथिवीत-पृथिवीवाभाषयोरिव । अन्पों नीलधूमस्यैव व्याप्यते धूममात्रस्याऽव्याप्यंत्वमसङ्गः । किच वनय बन्योन्याभावापेक्षया जनस्वासेन्ताभांवस्यै पाप्यता स्पादकत्तात् । प्रमेयत्वाधनन्तधर्मविशिष्टस्प व्याप्तापि भयोजनाभावानानुमाने नंदुपन्यासः । अर्थ लाघवेन जन्यत्तस्य . - - यत्तित्यादि यावदिशेपामाधानामेय सामान्याभाषत्यमने । यह्वल्पेति। यहाँ जन्यान्योन्याभावा अल्पे शरीरंजन्यान्योन्याभायाः अधिवात्य पृथिवी सामान्यान्योन्याभाया से चं विशेषाभावमुदायः अन्यत्या. स्पन्सामावस्येत्ययुशयमानं; जन्यत्वस्याखण्डस्य एफस्य विरहेण । सति।मनःप्रभृतीनां गन्धव्यजकत्वेपि रूपादिव्यञ्जफत्वादेव विशिष्ट- हेम्पमावादितिमावामनरूपादीत्यादिपदेनरूपत्वादयः। यहल्पतीति विरोधाभावेन द्वयोरेय व्याप्यत्वादित्येवं मूलमभिप्रेत्य। यवनांमल्पस्य घ व्याप्यत्वादित्येवं मूलपाठे तु यहल्पपदयोः सह धारणं द्रष्टव्यम् । पह्वल्पपदयोः प्रकृतपरत्वं धोतयमाह यहप इत्यादि । यहयो जन्य- प्रतियोगिफान्योन्याभावा रत्यर्थः । अल्प इति । अकराचन्योन्यामा घस्य शरीरजन्यप्रतियोगिफत्वाभावादिति भावः। अथाऽपृथिवीय यदि पृथिवीत्वात्यन्ताभावस्तदोग्रिमेण पौनरुतये बहुत्वासम्मय- स्यतो व्याचष्टे पृथिवीसामान्यान्योन्याभाव इनि । नर्नु पृथिवीत्वाव: छिन्नान्योन्यामास्यांतिरिक्तत्वे बडुवासम्मवतादयस्थ्यमतं आहे से चेति विशेषांमावेति । तत्तत्पृथिवीभेदसमुदाय इत्यर्थः। संयुष्य देतुमाह जन्यस्वस्येत्यादि । जन्यत्वस्यातिरिक्तत्वमते अगाण्डस्वस- स्मयादाह एकस्येनि | अतिरिकस्यापि जेन्यत्यस्य कारण देने मों- ·शीघ्रोपस्थितिकतया जन्याभावत्वेन शीघ्र व्याप्तिग्रहो न तु श- सरजन्याभावत्वेन विलम्बितप्रतीतिकवाद । यत्र विशेषण-वि. शेष्यान्यतराभाववति साध्यं तत्र विशिष्टाभावस्यापि व्याप्तिरिति चेत् । न । एवं झुत्पत्तिमत्त्वे सति सत्यादिकमनिसत्व-सकर्तृक- त्वव्याप्यतया न गृह्येत, शीघ्रोपस्थितिकतया घटत्वादेरेव तथा- भावात् । यदि च सामान्य-विशेषभावाद्विरोधाभावेनोमयस्यापि व्याप्यता, तदा शरीराजन्यत्व-जन्यत्वाभावयोरपि तुल्यम् । कि- श्च शरीरजन्यत्वं विशिष्टं तदभावं विशिष्टि न तु साक्षाद तथा च शरीरजन्यत्वाभावोऽखण्ड एव हेतुरतो न व्यर्थविशेषणता । न चावं विशिष्टाभावो विशेष्याभाव एव, क्षित्पादावजन्यतापत्तेः। अत एव स्थापनायां शरीरजन्पत्वमुपाधिः साध्याभावव्याप्याभा- पप्रतियोगित्वेन साध्यव्यापकत्वनियमात् । व्यर्थविशेषणेऽधिकं निग्रहस्थानमिति चेत् । न । हेतुद्रयोपन्यासे च तव, इह तु विशि- धमेकमेव हेतुरिति विरुद्धस्थले उक्तमिति । उच्यते । नीलधूमादौ तुल्यन्यायतया सामान्याभावस्यापि तत्तजन्यत्याभावरूपत्वात् । - पपि प्रत्येकव्याप्यत्वस्य सम्भवे यहूनामल्पानाच तयात्वम, न चेह, मात्यादिति भावः । तुल्यन्यायतयेति । जन्यसामान्यान्योन्याभावतु- ब्यतयेत्यर्थः । अन्यथा जन्यत्वावच्छिन्नान्योन्याभायस्याप्येकस्यैया खण्डस्य हेतुत्यसम्मवात्तद्विरोधः स्यादिति भाव. । समुदायरूप- त्वादिति । तथा च जन्यान्योन्यामायापेक्षया जन्यत्वामावकूटस्यैष पाहुल्यमेकस्मिन्नेव जन्ये कारणमंदादनेकजन्यतासत्त्वादिति भावः । स्नेहादी माध्ये यहूनां शीतस्पर्शानामल्पस्य च द्वयोरेव व्याप्यत्वमु- पपादयनेवाऽकर्तृत्वे साम्ये जन्यान्योन्याभायफूटस्याऽच्याप्यत्वमा- शङ्कले पपपीति । तपास्यम् मम्याप्यरधम् । म धेति । सितिरफतका ·- श्वरानुमानम्। व्याप्तिरस्त्येव, अन्यथा विशेषाणामव्याप्यत्वे निराश्रया व्याप्तिः स्यात् । नलित्वमपि न व्याप्यतावच्छेदक गौरवात, किन्तु धृम- त्वमेव दण्डलेन कारणन्वे रूपमित्र, धूमत्वञ्च न नीलिन्नि किन्तु तदाश्रये धूमे इति न नीलधूमस्य हेतुत्वम् । नीलधूमे नीलस्य वि- शेषणः तद्विशिष्टे न धूमत्वम् उपलक्षण च धूमादेवानुमितिः । किच व्यापकतावच्छेदकस्यैव हेतुतावच्छेदकत्वमिति न नीलधुमत्वं तथा। न चैवं धूपत्वस्यावच्छेदकरवेशप सामग्रीसत्वानीलधूमाद- नुमित्युत्पत्ती हेत्वाभामतं न स्यात् अनुमितिमतिबन्धकस्य तत्वा- दिति वाच्यम् । तदभावेऽपि नीलधूमपयुक्तसाध्यात्मत्ययस्य भ्र- मत्वेन तत्कारणवस्याभासत्वसम्भवादिति दिन् । एकैकस्यान्योन्याभावस्य व्यभिचारित्यात तथा व शरीरजन्यान्यो- न्याभावसमुदायस्य व्याप्याघे न त क्षिन्याचन्योन्यामावानां निये- शो व्यर्थत्वात, तथापि जन्यत्यशरीरजन्यत्यावच्छिनप्रतियोगिता- कायतिरिकावेवाभायाविति न तत्र यहल्पभावसम्भव इत्यत्र तात्प- र्यमिति ॥ जन्यान्योन्याभावकूटवत्वादित्यादी न घटादिप्रत्येकान्योन्यामावस्य साध्यव्याप्यत्वमित्यर्थः । पफैकस्य घटादिप्रत्येकान्योन्याभावस्य । घंटादा सफटेकत्वयामचारित्वोदित्यर्थ, | स्नेहवान शीतस्पशीदि. स्वादौ तु यहूनामपि शीतस्पर्शानां प्रत्येकस्नेहाव्यभिचारित्वात् व्या- प्यत्वे धाधफामाय इति भाव. । समुदायस्य व्याप्यत्य इति । सम्भ- यतीति शेष. । इत्यत्न दूषणे । तारपर्यमिति । जन्यत्वात्यन्ताभायस्यै- फरयदर्शनेन जन्यस्वाधवछिन्नमेदस्याप्येकत्वस्य मूलस्वरसमि- सत्यादिति भाव.॥

·जागदीश्या' अनुमानक्षण्डे विदुषां नियहरिहेफमत्या- घददुष्टं निरटङ्किः पञ्च दुष्टम् ॥ मयि जल्पांत कल्पनाधिनाथे रघुनाये मनुतां तदन्यर्थव ।। इति महामहोपाध्यायश्रीरघुनाथभट्टाचार्यशिरोमणि- विरचिता ईश्वरानुमानतत्त्वचिन्तामणिदीधितिः समाप्ता। अनुमानदीधिति सम्पूर्णा। इति ईश्वरानुमानमणिदीधितिष्याख्या जागदीशी समाता। कुर्वन्ति नित्यमनुमानमणेरनेफे प्रायः प्रयासमधिदीधिति नीतिमाजः। एपा पुनस्तदपि नै निज निरुढ- मर्थ प्रकाशयति तेन ममैप पन.॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायजगदीशतर्फालङ्कारविरचिता अनुमानतत्वचिन्तामणिदीधितिन्याश्या प्रकाशि- काश्या ईश्वरानुमानान्ता सम्पूर्णा । शुभम्। भनुमानजागदीशी सम्पूर्ण ·হিনুমান। एवं शरीरानन्यत्वेऽपि न शरीरमवच्छेदकं गौरवाद, येन वि. शेपणेन विना व्याप्तिन गृह्यते तस्यैा व्याप्यतावच्छेदकत्वानिय- मात् । अत एव गन्धस्यैव व्यअकवादित्यत्राऽमसिद्धत्वेन रूपादिपु मध्य इति विशेषणं विना व्याप्तिर्ग्रहीतुं न शक्यत इत्यसिद्धिवार- कमपि विशेषणं सार्थकमेव । मुरभिधूमविशेपादौ च चन्दनमभवा- न्यादेःकारणत्वात् कारणाभावस्य कार्याभावमयोजकतयाव्याप्य- त्वानश्चयः । व्यापके च न व्यर्धविशेषणता, विशिष्टस्य कारणत्वेन व्यापकत्वादापरिशेपव्यतिरेकिणि विपक्षबाधकेनाऽनन्यगतिकतया विशिष्टस्य व्यापकत्वात् विशिष्टाभावस्य हेवभावव्याप्यत्वम् । य- पच विपक्षबाधकं नास्ति तत्र विशिष्टस्य व्यापकतापि न, यथा कार्यस्य द्विकर्दकत्वेनापि शरीरजन्यवाभावोऽखण्डो हेतुः । यदि हि शरीरजन्यत्वं मकर्तृकत्वमयोजकं स्यात्तदा तदभावपयुक्तः स - कर्तृकत्वाभाव इति तस्य साध्यव्याप्यता स्यात्, न चैव, किन्तु जन्य लाघवात्तथा तथा चाऽजन्यत्वमेवोपाधिः। साध्यव्याप्या- भावः साध्याभावव्यापक इति नियमेन तस्य साध्यव्यापकतानिश्व- यात् मार्नुकत्वशरीरजन्यत्तयोाप्त्यभावेन तदभावयोरपि व्या- न्यभाव इति व्याप्यतासिद्धत्वाच्च । अत एव शरीरजन्यत्वाभाव- स्याऽर्नुकतव्याप्यत्वानदभावयोरापे व्याप्य-व्यापकभाव इनि निरस्तम् । शारीरजन्यस्य सकर्तृकलाप्रयोजकत्यात्। न चाऽजन्य- स्त्र पूर्वसाधनव्यतिरेकत्वेन नांपाधिः मत्मातिपक्षोच्छेदप्रसङ्गादिति वाच्यम् । स्थापनाया यत्राभामतं तव विशेषादर्शनदशायर्या सत्म- निपो पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य साध्याव्यापकतेनानुपाधित्वात्। यथा शब्दोऽनिलो गुणत्यादित्यत्र शब्दो निसा व्योमैकगुणवादित्य- नेन सत्पतिपक्षे गुणत्वाभावो नोपाधिः, जलपरमाणुरूपे साध्या- च्यापात्तात् । न चैवमनेकान्तिकस्वमेव तत्रोद्भाव्य, सत्पातप- ·जागदीश्या. अनुमानखण्डे समुपेक्ष्य तस्योद्भावनानईवात् । किञ्च भागभावप्रतियोगित्वे स- ति समवेतत्वस्य तत्पतियोगित्वे सति समवस्य सच्चे सत्युत्पत्तिम- श्वस्य वा हेतुत्वे एपामन्यतमव्यतिरेक उपाधिरिति न पूर्वसाध- नव्यतिरेकः । अन एवाऽजन्यत्वस्य नोपाधित्वं ध्वंसे माध्याव्याप- कत्वादिति न दोपः। अन्ये तु यनिष्ठा यनिरूपिता च व्याप्तियेन विशेषणेन वि. नान गृद्यते तत्र विशिष्टं व्याप्यतावच्छेदकम् अकर्तृकत्वनिरूपिता- भावनिष्ठव्याप्तौ च शरीरं विनैव प्रतियोगितया जन्यत्वमव- च्छेदकं क्लसमिति न शरीरजन्यत्वमवच्छेदकं धूमे नीलधूमत्वमिव, तिगौरवेण शरीरजन्यत्वमप्रतियोगितया च जन्यत्वं नावच्छेदक- मिति व्याप्यतावच्छेदकाभावान्न शरीरजन्यत्वाभानोऽकर्तृकत्वव्या- प्यः । व्यभिचाराभावात् तयेति चेत् ।नाक्षित्यादावेव व्यभिचा- रात्, अन्यथा वित्यादि नाऽदृष्टहेतुकं शरीरजन्यत्वाभावादित्या- द्यपि स्यात् । नन्वस्तु तावदशरीर-नित्यज्ञानादिकनुमितिस्त- थापि साऽनुमितिरयथार्या अशरीरे कर्तृत्वज्ञानत्वात् ज्ञानेच्छा--- यनेषु नित्यत्वज्ञानत्वात शरीराजन्ये सकर्तृकत्त्रज्ञानत्वात, घटः क- , घटनानादिकं नित्यं, व्योम सकर्तृकमिति ज्ञानवदिति साध्यम् । न चोपजीव्यवाधः , अनुमितिर्हि उपजीव्या । नन्वस्तु तद्यथा- धृत्वमपीति चेत्, न, कर्तृकार्ययोनिरुपाधिकार्य-कारणाभावेन ए- तस्याऽप्रयोजकत्वात् । अन्यथा पर्वते वहयमितिरयथार्था उभ. यमिद्धवहिमाद्भन्ने बविज्ञानत्वादित्यादिना मकलान्वयव्यतिरेक्यु- च्छेदः । किश्चानुमिनेस्याथार्थमनेन ज्ञाप्यं न तु कार्य तथा च दोपादुत्पन्नस्यानेन ज्ञापन तत्रायमेव दोषो दोपान्तरं वा । नाद्यः, अन्योन्याश्रयात् उत्पन्ने तस्मिन् ज्ञापनं ज्ञापकादेव च तस्माद्दोपा. तदुत्पत्तिरित । नान्यः, असिद्धेः । तापरिवादस्तु न दूपणम् ।

·ईयरानुमानम्। पाद ईश्वरः कर्ता स्पाद शरीरी स्थाव इएसाधनताज्ञानपान स्या- व प्रयोजनवान् स्पान भनिवज्ञानवान स्यात, तित्यादि यदि स. कर्तृकं स्यात् शारीरिकर्तृकं स्यात् इसादितकाणां विपर्यये आ- श्रयासिद्धिष्पर्थविशेषणत्वादिना विपर्पयापर्यवसानेनाभासत्वाद । ननुक्षियादविककसिद्धिः कुतः एककर्तृकत्वेन व्याप्त्यभावाद । नच लाधवात,तस्याऽप्रमाणत्वात् । सकर्तृकत्वप्रमाणादेवलाघवसह- कृतातत्सिद्धिरिति चेत्, न तावदनुमितिमात्रे लाघवं सहकारि, व्यभिचाराद मानाभावाच । न हि लिङ्गपरामर्श सात तद्विलम्बे. नाऽनुमितिविलम्बो येन सहकारिता स्यात् । नापि लघ्वनुमिती, अन्योन्याश्रयात् । नापि व्यत्त्यनुमिती, धूमेन वचनुमिती एक- द्विहस्तसंशयाभावापत्तेः । साधकाभावेन नानात्वासिद्धी कर्तृसि- दिरेवैककर्तृसिद्धिरिति चेत् । न । एकत्वसाधकाभावेनैकत्वासिद्धी कर्तृसिद्धिरेव नानात्वसिद्धिरित्यस्यापि मुवचनात् । अथ यमर्थम- नालम्बमानानुमितिः पक्षे साध्यसंसर्ग न विषयीकरोति स पक्षध- मतावलारिसध्यति न त्वधिकमपि, तथा च द्वितीयं कर्तारमविप- यीकर्वसपि कारं विपीकरोखेवेति न द्वितीयमवगाहते, एकस्तु कर्ता सिध्यति तदविपयत्वे कर्तृविपयतैव न स्यात् एकविषयत्वा- भावे नानाविषयत्वस्याप्यभावात, सद्घटितत्वात्तस्योत चेन,एवं ताई ककत्वमाप न विषयः स्यादेकत्वविषयत्वं विनापि कविपयत्व- सम्भवगत् । वस्तुगसैकः सिध्यति न त्वेकत्वेनेति चेत्, न, एक- स्वासिद्ध्या वस्तुगत्यैक इति ज्ञातुमशक्यत्वाद, तथा चेश्वरे एकत्ता- नेकत्लयोनित्यसंशय इति । उच्यते । यत्र प्रमाणे लघु-गुरुविपयता सम्भवति तत्र लाघवसहकारिता, कारणता-कार्यता-व्याप्यवाद- ग्राहके प्रत्यक्षे प्रनिनिमित्तग्राहके उपमाने शब्दशक्तिग्राहकानु. माने तथानिधप्रमाणमात्रे सकलतान्त्रिक सहकारित्वकल्पनाद ।

·जागदीश्या अनुगानसपटै , एवं लघवमेवं गौरवमिनि ज्ञानानन्तरं बाधकं विना लघूनामेव का. रणव-कार्यत्व-प्रतिनिमित्तत्व-शनशक्यत्वानां ज्ञानदर्शनात् । तत्रापि ल घानादरे शब्दशक्यत्वादिसंशये तन्मूलकव्यवहारोच्छे- दो विनिगमकाभावात सोऽयं विचारमारभते लाघवञ्च न तदङ्ग- मङ्गीकरोतीति महत्लाहसम् । नन्वेवं वस्तुगत्या नानाकर्तृकेषु घटेषु घटन कुलालकर्तृकवानुमानेऽपि वाधकानवतारदशायां लाघ- चादेककर्तृपद्धः स्यात् । न चेष्टापत्तिः, अनुमित्यनन्तरं, नान- कर्तृकते संशयादिति चेत् । न । तत्रापि लाघवेन क.क्यमेव सिद्ध्याने तत्सन्देऽस्तु ज्ञानप्रामाण्य संशयादिति पश्चान्नानाकर्ट- कत्वसाधकप्रमाणादेककर्तृकतानुमानं तत्र बाध्यते । न चैवं क्षि- सदिक यपि मामाण्यसंशयादेकत्वसंशयादेकत्रसंशयो , दुरु- छेदः, एकत्ते पाधकस्याभावेन प्रामाण्यांनश्चयात् । न चैकत्वसा- धकामाव एवं बाधकः, अनुमितेरेव लाघवसहकारेण एकत्व- मोधकत्वात्। अन्ये तु क्षि नेकर्ता अकुरकत्रभिन्नः अशरीरकर्तृत्वात् अ- करकर्तृदित्यभेदानुगानादेककमिद्धिः । न च क्षितिकर्ता अ. रकर्तृ भन्नः अड्डोऽकनृवात् कुलालवदिति सत्प्रतिपक्षः, अ. निसजागानामाश्रयत्सम्योपाधित्वादिन्याहुः । अत्राप्यमयोजकत्वे भेदाभदयोगौरव [लयो एवं शरणम् । नयापि कथं नित्यमीवपयज्ञानमिद्धिः । पक्षधर्मनावला- दिति चेत्, व्यापकनयावगतस्य पक्षसम्बन्धमान पक्षधमद्धिताः मिध्यति तथा च पक्षे नदुपाटानगोचरज्ञानमा मिध्येन तु नित्य. मविषयज्ञानं, नेन रूपेण च्य पकत्वाग्रहात् । न च येन विनाऽ. नुपपत्तिः मोऽपि विषयः. व्यतिरेकित्रिलयापत्तेः । सत्र मामः । यमर्थमनालम्बमानानुमितिः पक्षे साध्यसम्बन्ध ·- इश्चरानुमानम् । न विपपीकरोति स क्षधर्मनारल रिसध्यतीत्यनुपपत्तिमूलको. उन्नयी,मनीतानुपपत्याचव्यतिरेकी तदिहाऽनादियणुकादिका- प्रवाहस्य पक्षले तदुपादानस्यानादितानगोचरत्रं विना नोपा- दानगोचरज्ञांनजन्यत्वमनादिकार्यप्रवाहस्यानुमितिरालम्बते, अना. दितैव च नित्यता, सर्वमुक्तावपि तत्सत्त्वमनादिभावत्वात, पक्ष-त. दुपादानविषयतत्र च मविषयता, लाघवात्तु तावद्विषयकमनायेक- मेव ज्ञान सिध्यति, न तु नित्यानित्पज्ञानानीति । नव्यास्तु नित्यज्ञानाजन्यत्वेन पक्षाविशेषणान जान सिध्य. नित्यमेव सिध्यति अनिन्ये बाधादिति । वाचस्पतिमिश्रास्तु लयवादेकज्ञानसिद्धी उत्पत्तियतोऽना- दिकार्यमा प्रत्यजनकत्वात परिशंपेण नित्यज्ञानादिसिदिः । नियताविपपता च ज्ञानस्य कारणाधीना, कारण नित्यज्ञानानि वर्तमान नियतापपनामादाय निता इति मनीरत्तमिद्धिति पपदार्थमतिपादकवेदकर्तृतेनेझरस्प पदादागोचरमाक्षा- स्कारवत्वेन वा सार्वज्ञम् । घशकाशसंयोग.दिक मति ईश्वरस्य कर्तृत्वात् घटादिगोचरमपि ज्ञान मिमिनि केचित् । मनु घटादीनां कथमीश्वरककत्वं भवति । घट ईश्चरकर्टक: कार्यवात् क्षितिवदित्यनुमानादिति चेत् । न । घटस्य द्विकर्व कतपा तदृष्टान्तेन सित्यादिपि द्विकर्तृका स्यात तथा च घट्व. र क्षितिः क्षितिवद्घट इतारानन्त्यम् । कार्ये कर्तृत्वेन कारणता न तु द्विकर्तृत्वेनेति चेत्, ताई नेसरकर्तृकवेन कारणता किन्तु कर्ततेनेति । मैवम् । ज्ञानादीनां नित्यत्वेन सर्व विषयगया घटाधु- पादानविषयत्वमपीति कथं न तेपां घटादिकारणता कुलालाद- जानतुल्यत्वात् । तदादुराचार्या:-"परमापदृष्टायधिशासिद्धी मानादीनां नित्यत्वेन सर्व विषयत्वे वेमाधविधानस्यापि न्यायमा- ·जागदाश्यीः अनुमानसणे सत्वात न तु तदधिष्ठानार्थमेवेश्वरसिदि-इति । "अह सर्वस्य मभयो मत्तः सर्व प्रवर्तते"-इत्याचागमाञ्चायमर्थोऽध्पवसेयः । अथेश्वरस्य सर्वज्ञत्वे सर्वविषयभ्रान्ते ने ईश्वरोऽपि भ्रान्तः स्या भ्रमस्येव तस्यापि भ्रमविषयविषयकत्वादिति चेत् ।नार- जतत्वप्रकारकज्ञानवानयमिति ज्ञानं न भ्रमः अभ्रान्तस्य तथालाद, इदं रजतमिति ज्ञाने रजतत्वं प्रकारस्तेन स भ्रमा, ईश्वरज्ञाने च रजतत्वमकारकत्वं प्रकार इति स न भ्रमः । अत एवास्मदादिरपि भ्रान्तिज्ञो न भ्रान्त इति ॥ स्यादेवन, प्रयोजनं विना कय- मीश्वरः प्रवर्तते मुखस्याभावात् अधाभावेन निर्दुःखत्वात् । क- रुणया प्रवर्तते इति चेत्, तर्हि परमुख-दुःखप्रहाणे प्रयोजने, त- था च स्वर्गिणमेव सृजेन्न नारकिणम् । धर्माधर्मपरतन्त्रत्वात्तद- नुरूपं फलं प्रापयतीति चेद, तर्हि आवश्यकत्वात कमेनिमित्त- मेव जगद्वैचित्र्यमस्तु किमीश्वरेणानपेक्षितकीटादिज्ञानवता । कर्म- निरपेक्षत्वे चैकदैव सदा च सर्ग-प्रलयौ स्यातां, सानादीनां नित्यत्वात् । किञ्च तत्पयनस्य करुणाजन्यत्वे शरीरादिजन्यत्वा- पत्तौ संसारितापत्तिरिति । न । ईश्वरानभ्युपगमे विचारस्याश्र- यासिद्धत्वात् । तमभ्युपगम्य पृच्छसि चेत्, तदाकर्णय, जगत एवं तदिच्छाविषयत्वेन स्वेटसाधनताज्ञानमत्वात् । वस्तुतस्तु लिया. दितचदसाधारणक्रमिकादृष्टादिसामग्रीसमवहिता ईश्वरज्ञानादयो यदा भवन्ति तदा क्षित्यादिकं करोतीति व्यवहारः । सर्ग-प्रल- यासाधारणक्रमिकाधादिसामग्रीसमवादितत्वमेव तदिच्छाया: चि. कीपीसजिहीपाले । न चैवं किं तज्ज्ञानादिनेति वाच्यम् । क्षि- त्यादीनां कार्यलेन ज्ञानजन्यतपा नित्यज्ञानादीनामपि जनकला- द, मुखादिशब्दयोरात्माकाशादिवत् । नन्वशरीरात्कथं वेद-घटादिशब्दव्यवहारसम्प्रदाय:। उच्य- ·धरानुमानम् । ३५ ते ।सर्गादावदृष्टीपगृहीतभूतभेदान्मीनारसिंपत्ताबदृष्टवदात्मसंयो- गाददृष्टसहकृतपयनवदीश्वरसंयोगाद्वा मकलवेदार्थगोचरज्ञानाद्वि- वक्षासहितान्मीनकण्ठ-तावादिक्रिया-तजन्यतयोगाद्वेदोत्पत्तिः, एवं कुलालादिशरीरावच्छेदेनाऽदृष्टसहकृतप्रयनवदीश्वरसंयोगात. दबुद्धीच्छासहितात् मयनोत्पत्ती सकलघटानुकूलव्यापाराघटो- त्पत्तिः, एवं प्रयोज्यद्धप्रयोजकद्धभावादिमच्छरीररूपावच्छेदे- नाऽसहकृतेश्वरक्षानेच्छा-अयनादेव वाग्व्यवहारः, ततस्तद्दी चालो च्युत्पद्यते, सोऽयं भूतावेशन्याया। पत्तु यथा लिप्यादिना मौनि श्लोकमनुमाय पठति तथा स. न्तिरोत्पन्नतत्त्वज्ञानवता भोगार्थ सर्गादावुत्पन्नेन मन्वादिना स. वैजेश्वराभिमायस्थो वेदः साक्षात्कृत्याऽनुद्यते, ततोऽग्रिमसम्पदा- यः, स एव च कायव्यूहं कृत्वा घटादिवाग्व्यवहारं प्रवर्तयतीति मतम् । तन्न । प्रतिसर्गाधनन्तसर्वज्ञकल्पनायां गौरवात, तेपामेव सियादिकर्तृत्वसम्भवेनेहाराननुमानाच । एतेन सर्गादौ सर्गान्त- रसिद्धयोगिन एव क्षितिकर्तारः सन्विति परास्तम् । सर्गादावन- तसर्वसिद्धिश्च कि प्रमाणान्तरात, क्षित्यादिकग्राहकाद्वा । ना- द्यः, तदसम्भवात् । नान्यः, अनादियणुकादिकार्यप्रवाहस्य स- ककत्वानुमानालाघवसहकृतादेकस्यैव सर्वज्ञस्य सिद्धः । अ. थेश्वरज्ञानमूलकशब्दशक्तिग्रहे प्रयोज्यव्यापारानुमितघटज्ञाने घ. टशब्दस्य कारणत्वग्रहो भ्रमः स्यात् तदीयज्ञानस्य निसत्वात तथा च तज्जन्यघटशब्दशक्तिग्रहस्य भ्रमलेन सकलशाब्दज्ञानं भ्र. म: स्यात् भ्रमपरम्परामूलकत्वात् । अनित्यसर्वज्ञमूलकशान्दग्रहे च नायं दोप इति चेत् । न । व्यापारानुपिनमिदं घटज्ञानं घटप- दजन्यमिति ज्ञानस्य शब्दशक्तिग्रहकारणस्य भ्रमत्वेऽपि घटपदं घदशक्तमिति ज्ञानस्य यथार्थवाव विषयायाधात् । न च भ्रममू- . .

·जागवायाः अनुमानखण्डे लत्वेनाऽस्य भ्रमत्वमनुमेयम् । तदंशे व्यधिकरणप्रकाराभावेन या धात बाधितविषयत्वस्योपाधित्वाच । अत एव घटमानयेति शब्दा. नन्तरं सूत्रसञ्चाराधिष्ठितदारुपुत्रकस्य घटानयनव्यवहारदर्शनात पालो घटपदे व्युत्पद्यते । तन्मूलकशाब्दज्ञानमपि न भ्रमः, तस्यापि भ्रमले प्रयोज्यव्यवहारादिदानी व्युत्पचिर्न स्याद, किमयं प्रयो- त्यश्चेतनव्यवहारात व्युत्पन्नोऽचेतनव्यवहारावति संशयस्य व- जलेपायमानत्वादिति । “विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो. वाहुरुत विश्वतस्पाद । सं वाहुभ्यां धमति सं पतत्रैवा-भूमी जनयन्देव एकः"-इत्यादि श्रुतयः "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमा. स्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभार्पव्यय ईश्वरः"-इ- यादिस्मृतयश्च मानत्वेनानुसन्धेया इति । स्यादेतत् ईश्वरवच्छ- क्तिरपि कार्येणैवानुमीयते, तथा हि यादृशादेव करतलानलसंयोगा- हाहो दृष्टस्तादृशादेव प्रतिवन्धकसचे सति न जायते, अतो य- दभावात्कार्याभावस्तदभ्युपेयं वदयादौ, तेन विना तदभावायत्त दादाभावानुपपत्तेरिति व्यतिरेकमुखेन शक्तिसिद्धिः । न चाऽष्ट- वैगुण्यम्, दृष्टसाद्गुप्पे तदभावात, तस्य तदर्थत्वात् । अन्यथा दृढ़- दण्डनुन्नमपि चक्रं न भ्राम्येत् । अथाऽदृष्टविलम्बादपि विलम्बो यथा वन्ध्यास्त्रीप्तम्प्रयोगे, परमाणुकर्मणि, अध्ययनतुल्पत्वेऽपि एकव फलाभावे चेति चेत् । न । अष्टविलम्बो हि न तन्नाशा- नुत्पादौ, मण्यपसारणानन्तरं दाहाभावप्रसङ्गात् । किञ्च नियमतो मणिसद्भावे कार्याभावस्तदभावे कार्यमिति दृष्टत्वात् मण्यायभाव एर कारणम्, अन्यथा कदाचिन्मण्याद्यभावेऽपि तदभावात् कार्य न स्यात्, पन्ध्यामम्प्रयोगे तु दृष्टव्यभिचाराददृष्टविलम्मादेव वि. लम्वः। अहएच कचित् साक्षाजनकम्, अन्यथा परम्पग्या हेतु. रपि न स्यात् । न च समपनयोः समश्च निरन्तरमभ्यस्यतोरेकः . . .

·ईश्वरानुमानमा भगल्भो नाऽपर इति दृश्यतेन च सर्वोत्पत्तिमतामष्टं निमित्तकार- णम्.अगम्यागमनादिसाध्ये मुख व्यभिचारात ताद नाऽधति, मुखबाद, नापि धम्मदि, तेन हि अगम्यागमनमुपाय सुखमु- स्पादनीयम्, तथा चागम्यागमनकारणत्वेन न स धर्मः श्येनापूर्व- वन्निापेद्धफलकत्वेनाऽनर्थकत्वात् । दाहप्रतिकूलादृष्टादेव दाहाभाव इति चेत् । न । तस्योत्तेजकाभानसहकृतमण्यजन्यले तत्राऽदाहा- पिनोऽप्रवृत्तिमसङ्गात् । तज्जन्पत्वेऽपि तदुत्पादकादेव दादाभाव इति किमदृष्टेन, अपथमोपस्थितत्वात उपजीव्यवाच । प्रतिबन्धका- भावहेतुत्यस्य तेनाभ्युपगमात् अष्टोत्पत्तौ शौचाचमनादेः साधा- रणस्यावाप्यन्वयः स्यात, अशुचेरेव तदुत्पत्ती शौचे सति तदभा- वापत्तेः, प्रतिपक्षसन्निधापकायस्यैव प्रतिवन्धकले सति मण्यमयो- गेऽपि दाहानापत्तिः अग्रिमकाल एव सन्निधिदर्शनेन तदसिद्धय- भावाद । अस्तु ताई उत्तेजकाभावमहकृतपतिबन्धकामावस्यान्वय- पतिरेकामां हेतुत्वम् । एवं केवलोत्तेजकमद्भाचे उभयमचे उ. भयाभावे च विशिष्टाभावोऽनुगतो हेतुः, प्रतिबन्धकत्त्रञ्च कारणी- मूनाभावपनियोगित्वम्, तच्च मण्यभावत्वेन न तु मनिबन्धकामा- भावत्वेनेति नान्योन्याश्रयः । अन एव मतिबन्धकलाभिमतमण्या- दीनाममात्रकार एक कारणं तेन माणि सद्भावे मन्त्रायभावेऽपि न कार्यम् । अनतिरिक्ताभाववादिमते च व्यवहारार्थ ततस्थानाभि- पिक्तस्य हेतुत्वम् । न चाऽभावो न कारणम्, भावनग्राहकतो. ल्यात, एच कुख्यमंयोगाभावस्य गती, अनुपलब्धेश्चाभावज्ञा- ने, विहिताकरणस्य प्रसवाये, निर्दोपत्रस्य वेदप्रामाण्ये जनक- समिति भावः । मैवम् । विशिष्ट हि नार्थान्तरं येन तदभावोऽनु. गनः स्थान, किन्तु विशेषण-विशेष्य-सम्बन्धा इति तेषा पसेका- भावस्य हेतुत्ते काचविशेष्यमण्यभावः कचिंदुलेजकाभावरूपविशे.

·३८ जागदीदमाः अनुमानखण्डे पणाभावः काचेदुभयं कारणमिति व्यभिचारेणैकमपि हेतुर्न स्या- त् । स्यादेतत् मतियोगिभेदादिवत्मतियोगितावच्छेदकविशेषण- भेदादप्यभावो भियते, अन्यथा पृथिव्यादित्रयप्रत्येकरूपाभावेऽव. गतेऽपि वायौ रूपसंशयो न स्यात् । एवञ्च यथा केवलदण्डसद्भा. वे दण्ड-पुरुषप्तद्भावे द्वयाभाचे च विशेषण-विशेप्पोभयविरहम- युक्तः केवलपुरुषाभावोऽवाधितानुगतव्यवहारवलाद प्रतीतिसि- द्धः तथा विशेष्यस्य प्रतिवन्धकस्याभावे विशेपणस्योत्तेजकाभाव- स्याभावे उभयाभावे च केवलप्रतिवन्धकाभावो विशेष्य-विशेष- णोभयाभावव्यापकोऽनुगत एव दाहकारणमस्तुः। अथ विशेषणा- द्यभावैरेव केवलपुरुपाद्यभावव्यवहार एकशक्तिमत्त्वादिति चे- •त् । न । अनुगतव्यवहारस्याऽनुगतज्ञानसाध्यत्वात् शक्तेश्चाती- न्द्रियत्वात् । अयोत्तेजकपयोगकाले मणेः कोऽभावः, न ताव- स्मामश्वंसाभावः, तयोः प्रतियोग्यसमानकालत्वात् । न च श्या- मोऽयमासीदिसत्र श्यामध्वंसप्रयुक्तः श्यामघटत्वेन पकघटस्य ध्वंस एव न तु घटत्वेन, तथोत्तेजकाभावध्वंसपयुक्त उत्तेजकाभाववत्वेन मणेः ध्वंस एवेति वाच्यम् । ध्वंसस्यानन्तत्वेन उत्तेजकापनये. ऽपि दाहप्रसङ्गात् । नाप्यत्यन्ताभावः, तस्य कादाचित्कवाभा- वादिति चेत् । न । यथा दण्डोपनयापनयदशायां केवलपुरुषा- भाव उत्पाद-विनाशवान्, अन्यथा अबाधितकेवलपुरुषाभाव-त. दभावव्यवहारयोरुपपादयितुमशक्यत्वाद, तपोचेजकोपनयापनय- शृङ्खलायर्या प्रतिबन्धकामावोऽपि तथैव स्वीकरणीयः तुल्पन्यायला- द । यदि च संसर्गाभावत्रपवैधात्तत्र नान्तर्भवति तदा तुरीय एव संसर्गाभावोऽस्तु. न हि क्लुप्तविशेषवाधे सामान्यवाधः, वि- शेपान्तरमादायापि तस्य सम्भवात् । अन्यथा क्लप्सानादिसंसर्गा- भावादिधम्र्येण सोऽपि न सिध्ययवहारान्यथानुपपत्तिश्च ·, ईश्वरानुमानम् । तुस्पैव, सोऽयमस्माकं सगोत्रकलहो न तु शक्तिवादः । अस्तु या ध्वंस एवाऽमी, संमर्गाभावविभागे जन्याभावत्वेन धंसस्य विभज- नाद । न चैवं विनाशित्वेन भागभाव एव सः, परिभापाया अप- र्यनुयोज्यत्वात् । यद्रा अत्यन्ताभाव एवासी, तस्य नित्यत्वेऽपि कदाचिदमतीति-कार्यानुदयौ मत्यासत्तिकादाचित्कवाद, म- त्यासत्तिश्च विशेषणाभावो विशेष्याभाव उभयाभावश्च, तदैव वि. शिष्टात्यन्ताभावसत्वादिति । तन्न । यदि बतीतविशेपणावच्छेदेन विद्यमानस्यैव विशेष्यस्य ध्वंस: क्याव तदा क्षणरूपातीसविशेष- णावच्छिन्नत्वेन घटस्य विनाशः स्यादिति क्षणभङ्गापत्तिः । किञ्च विद्यमानस्य विनष्टत्वेनाऽमतीतेः शिखा विनया पुरुपो न विनय इति विपरीतावाधितमत्ययाच न विशेपणाभावेऽपि विशेष्यध्वंसः। श्यामोऽयमासीत केवलोयमासीत्पुरुषः इत्यादौ "सविशेषणे हीति" न्यायेन विशेष्यवति श्याम-कैवल्यादिध्वंस एव प्रतीयते, ध्वस्त. स्प ध्वंसानुपपत्तेश्च न विद्यमानस्य ध्वंसः । एतेनोत्तेजकसद्भावे सत्युत्तेजकामावविशिष्टमणेरुत्पन्नध्वंसस्योत्तेजकापनयसमये ध्वंसो जातोऽध्वस्तश्च ध्वंस: कारणमिति न विफल उत्तेजकापनय इत्य. पास्तम् । विद्यमानध्वंसस्य च साभावात् । न च ध्वंसान्यः संसर्गाभावो विशिष्टाभाव इति वाच्यम् । उत्पन्नाभावस्य विनष्टम- तीतिहेतुतया ततोऽपि विद्यमानस्य विनष्टत्त्वप्रत्ययापत्तः । नापि विशिष्ठाभावोऽश्यन्ताभावा, तथा हि स एव कचिद्विमोषणाभावसहितः कचिदिशेष्याभावसहितो दाइकारणमित्यननुगमस्तदवस्थ एव, वि- योपण-विशेष्याभावयोः प्रत्यासत्तित्वावच्छेदकानुगतधाभावात् । अथ विशिष्टविरोधित्वं विशेषण-विशेष्याभावयोरनुगतं तदवच्छेद- कमस्तितयोः सत्व एव विशिष्टात्यन्ताभावसच्चादिति चेत्,ताई विशि- विरोधित्वेनानुगतेन तयोरेव हि विशिष्टाभावत्वेन दाहव्यवहारादौ " ·जागदीश्या. अनुमानखण्डे जनकत्वमस्तु कृतं तदुपजीविनाऽतिरिक्तविशिष्टाभावेन । अथोत्तेज- ककाले विद्यमानात्यन्ताभावानुवृत्तावप्युत्तेजकापनयने उत्तेजका- भावव्यक्तिर्या जाना तदनच्छिन्नमणेरभावो न तत्रेति तदा न का. प्योदयः तत्तदुत्तेजकाभावविशिष्टमणेरभावकूटस्य जनकत्वादिति चेत् । न । तत्तदुत्तेनकानात्रानामगनुगतत्वेनानुगतविशिष्टाभाव- व्यवहारानुपपत्तेः, उत्तेजकाभावत्वेनानुगमेऽतिप्रसङ्ग एव । अथ विशेषण-विशेष्याभावयोरिशिष्टविरोधित्वमनुगतकारणतावच्छेदक पव तदन्यतराभावस्तत्र न विशिष्टं यत्र विशिष्ट तत्र न तयोर- भाव इति सहानवस्थाननियमस्य विरोधस्यानुभवसिद्धत्वादिति चत् । न । सहानवस्थाननियमो न परस्परावरहरूपतया विशेषण-- विशेष्याभावस्य प्रत्येक विशिष्टाभावतया तत्मत्येकाभावाभावस्य विशिष्टत्वापतेः तथा च विशेषण-विशेष्ययोः प्रत्येकं विशिष्टत्वा- पत्तिः तदभावस्य तत्वान् । न चोभयाभावाभाव उभयं विशिष्टम् । एवं ह्यभावदयं विशिष्टाभावो न तु प्रत्येकामावरूप इति प्रत्येका- भावात् विशिष्टाभावव्यवहारो न स्यात् । नापि परस्परविरहव्या- प्यत्वं तदाक्षेपकलं वा, विशेषण-विशेप्याभावस्य विशिष्टाभावत्वेन तदव्याप्यत्वात्तदनाक्षेपकत्वाच, अभेदे तयोरभावात् । एतेनान्य- दपि विशिष्टव्यमारविरोधियादिनाऽनुगतत्यमपास्तम् । केनाप्य- नुगतेन रूपेण विशेषण-विशेप्याभावस्य विशिष्टाभावत्वे प्रत्ये- काभावाभावस्य विशेषण- विशेप्यान्यतरमात्रम्य विशिष्टत्वापत्तेः, -तदभावाभावस्य तत्त्रादित्युक्त वात, तस्माविशेषण-विशेष्याभावो विशेषणावच्छिन्नविशेष्याभावो न विशिष्टाभाव इति । अत्रोच्यते, विशेषण-विशंप्ययोः सम्बन्धाद्विशिष्टव्यवहार इति तयोः सम्ब. न्धाभावाद्विशिष्टाभात्रव्यवहारः घट-तदभावव्यवहाराविध घटस- त्यासत्याभ्याम् । न हि तयोरसम्बन्धे विशिष्टव्यवहारः, न वा त- ·ईश्वरानुमानम्। दभावे सनि न विशिष्टाभावव्यवहारः। यस्य यत्र यः मम्पन्धः स एव तत्र तस्य वैशिष्ट्य, स च सम्बन्धाभावो विशेषणाभावात् विशेष्याभावादुभयाभायात, सर्वत्राऽविशिष्ट एकः तेषां व्यापको- ऽनुगतविशिष्टाभावव्यवहारादिकारणम्, इह दण्डी पुरुपो नास्ती. त्यत्र तथा दर्शनात् । अत एव दण्डमात्रमद्भाये दण्ड-पुरुपसद्भावे उभयाभावे च कैवल्य-पुरुपयोः सम्बन्धाभावः सर्वत्रास्तीत्यनुगतः केवलपुरुषाभावव्यवहारः । एवञ्च प्रतिबन्धकोजकाभावयोः स- म्बन्धाभावो दाहकारणम् । स च प्रतिबन्धकाभावे प्रतिबन्धकोज- कसद्भावे उभयाभावे चास्ति, सनन प्रतिवन्धकोत्तेजकाभावयो। सम्बन्धो नास्तीति प्रतीतः । नन्वेवं यन प्रतिवन्धकोत्तेजकाभावी तत्रापि दादः स्यात अधिकरणाभावयोरतिरिक्तमम्बन्धाभावादिति चेद । न । सदभावेऽपि स्वरूपमम्बन्धम्यामानात सर्वत्र स्वरूप- सम्बन्धादेवाऽधिकरणाभावयोवैशिष्ट्यप्रतीतेः । तथापि प्रतिबन्ध कोत्तेजकाभावाच स्वरूपासम्बन्धस्तयोरभावश्च प्रतिवन्धकाभाव उत्तेजकच दाहकारणं, तथा चोभयाभावे उत्तेजकामत्वे परं दादः स्यात्, उत्तेजकति प्रतिवन्धके दाहो न स्यादिति चेत् । न । अ. धिकरणाभावावेच स्वरूपसम्बन्धः तयोर्घटवतलचत्वरीयतदभाव- योरपि स्वरूपसत्त्वे घट्वति घटाभात्रव्यवहारापत्तः , किन्तूपश्लि- एस्वभावत्वं, तच सम्बन्धान्तरं विना विशिष्टमत्ययजननयोग्यत्वम् । न च घातल-चत्वरीयतदभानयोर्षिशिष्टमस्ययजननयोग्यत्वम- स्ति, घटवति कदापि घटाभावात्ययानुदयात, तदिदापि प्रतिव- न्धकोत्तेजकाभाचयोविशिष्टमययजननयोग्यत्वं स्वरूपसम्बन्धः , अन्यथोत्तेजकति प्रतिवन्धके चत्तरीयोत्तेजकाभावारशिष्टमत्य- यापत्तेः । तादृशस्वरूपमम्वन्धाभावश्च प्रतिक्रकाभावे प्रतिबन्ध कोचेजकसद्भावे उभयाभावे चाविशिष्ट एव ।

·. जागदीश्या भनुमानलण्डो यद्वा अदण्डपुरुषस्याभावे दण्डी पुरुषो न मतियोगी तस्याड- दण्डत्वाभावात् किन्तु तदन्या, तस्याभावो दण्डिसद्भावेऽपि द- ण्डमात्रसत्वे उभयासत्त्वे चाविशिष्ट इति तस्मात् केवलपुरुषाभाव. व्यवहारोऽनुगतः। तदुक्तं न हि दण्डिनि सत्यदण्डानामन्येषां नाभावः, किन्तु दण्डाभावस्यैवेति युक्तम्, अन्यथा तत्रान्येषामिति पदस्य व्यर्थतापत्तेः, तथा केवलमतिबन्धकाभावे उत्तेजकसह- कृतः प्रतिबन्धको न प्रतियोगी तस्य केवलत्वाभावात् किन्तु त. दन्यः , तदन्यस्य च केवलप्रतिवन्धकस्याभावे उत्तेजकसहितम- तिबन्धकसत्वे उत्तेजकमावसत्त्वे उभयासत्त्वे वा विशिष्ट एवेति नाऽननुगमः, उत्तेजकापनये च केवलमतिबन्धकोऽस्तीत न तद. भाव इति दाहो न भवतीति । ननु न प्रतिबन्धकाभावः कारण एकदण्डान्वये घटोत्पत्तिवत्प्रतिबन्धकसत्त्वेऽपि प्रतिबन्धकान्तराभा- वेऽपि कार्यानुदयाव, न हि यावत्कारणतावच्छेदकावच्छिन्नं ता- वदन्वये कार्यमिति चेत् । न । प्रतिवन्धकाभावत्वेन न कारणत्व. मन्योन्याश्रयात् किन्तु मण्याद्यभावत्वेनेत्युक्तस्वात, तत्त्वेऽपि वा घटे दण्डसलिलादिवत्मतिवन्धकाभावकूटस्य दाहहेतुत्वाद । यद्वा प्रतिवन्धकत्वावच्छिन्नमतियोगिक एवाभावः कारणम्, स च यावद्विशेषाभावनियत इति न प्रतिवन्धकसत्त्वेऽपरमतिव- न्धकाभावेऽपि कार्योदयः । प्रतिवन्धकस्य च संसर्गाभावो हेतुः, तेन तत्सत्वे तदन्योन्याभावऽपि न कार्यम् । अन्वय-व्यतिरे- काभ्यां व्याप्ति-कारणत्वयोहे संसर्गाभावस्य त्वयापि हेतुत्वानी. काराव, अन्यथा सामग्रीव्यापकयोः सत्त्वे तदन्योन्याभावे का. य॑न्पाप्याभावापत्तौ कार्य-कारणव्याप्प-व्यापकभावे व्यापा- तात् । किश्च तवापि प्रतिवन्धकामावे शक्तिरस्तीति तत्सच्चे तद. न्योन्याभावमादाय शक्तिसत्त्वमसङ्गः । न च स दुर्वचः, न वा - ·इयरानुमानम्। - मागभावादित्वेनाऽननुगम-व्यभिचारी मतियोग्यधिकरणयोः सं. सर्गमारोप्य यो निपेषः स संसर्गाभावः । भूतलं घटमंसों नेत्पत्र भूतले घटसंसर्गस्य संसों नारोप्यते किन्तु तादात्म्यम् । वयन्तु ग्रूमः, यत्र प्रतियोगिनमधिकरणे समारोप्य निषेधावगमः स संस- र्गाभाषा, यत्र चाधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकमारोप निषेधाव- गमः सोऽन्योन्याभावः । मृतलं न घट इत्पत्र भूतलस्य घटत्वाव- वगमा घटत्वमेव च घटतादात्म्यम् । आरोपस्य हेतुस्खे कि मानमिति चेत्, मा मृत्तावदन्यन, ने- दमिह नेदमिदमित्यवाधितविलक्षणव्यवहार एव तत्र पानमिति । ननु प्रतिबन्धकात्यन्ताभावो न हेतुः, तस्मिन् सत्यपि कार्याभा- वात् । न हि करादौ मण्यत्यन्ताभावः तत्संयोगात्यन्ताभावो वा, मणे स्वावयवत्तिवात संयोगस्य चाव्याप्यत्तित्वात् । अत एक न तत्मागभाव-प्रवसौ हेतू. तयोः करादौ अवृत्तः गुण-कर्मा- देव प्रतिषध्यत्तानापने, तस्य जन्याम्पनाश्रयतेन तत्र तयोर- भाषाद, न चान्यः संसर्गाभावोऽस्तीति चेत् । न ससांवच्छि- भमतियोगिकस्पाभावविशेषस्य सति प्रतिबन्धकऽभावात् । स च समयविशेपावच्छेदेन संसर्गितया अत्यन्तामाव एव, तथैवान्वय- व्यतिरेकावधारणात् । अथैवं मध्वंस-प्रागभावस्यले समयविशेषा. वच्छिन्नात्यन्ताभावेनैवोपपत्तौ न तयोः सिद्धिः, अत्यन्ताभावो हा- व्याप्पत्तिः तस्प व भावाभावे कचिदेशोऽवच्छेदकः कचि- स्काल इति चेत् । न । तत्र विद्यमानताविरोधित्वेनैन कपालेन घट इति प्रतीतिौलक्षण्यात, न वेवं भूतले घटाभावप्रतीतिः । अन्ये तु भविष्याते घटो नष्ट इति विलक्षणप्रतीत्योरत्यन्तामा- अनेकन समयितुमशक्यताव अन्य एवायं समर्गाभाव इत्यस्याहुः । एतेन विशेपणाभाव-विशेष्याभाव-तदुभयाभावघाटतं साम- , ·जागदीश्याः अनुमानखण्डे ग्रीत्रयमेवास्तु दाहे च जातित्रयकल्पनमिति प्रत्युक्तम् । अनुग-- तहेतुसत्त्वात् दाहवैजात्यस्य योग्यानुपलम्भवावितत्वाच । व्यक्ति- योग्यतयैव जातियोग्यत्वेन योग्ये अयोग्यजात्यभावात् । ननु प्रह- रं मा दहेत्यादौ सावधिप्रन्त्रपाठे मन्त्रविनाशे दाहः स्यात् । न च सङ्कल्पविषयकालविशेष एव तत्र प्रतिवन्धकः, सङ्क- ल्पनाशे समयस्य स्वतोऽविशेषाद । च उद्देश्यत्वमेव तत्र विशेषः, तस्य विनाशात् । न चोद्देश्यध्वंसोऽपि हेतुः, तस्य या- मार्ध्वमपि सत्त्वात् । न च मन्त्रपाठजनितमदृष्टमेव तत्र प्रतिवन्ध- के तत्कालदाहापाप्तिकफलनाश्पत्वेन नाऽग्रे दाहपनिवन्ध इति वाच्यम् । प्रतिवन्धकमन्त्रपाठस्यानिपिद्धत्वेनाविदितत्वेन चादृष्टा- जनकत्वात् तदाचारस्य विगीतत्वेन श्रुत्याद्यननुमापकत्वादिति । मैत्रम् । उद्देश्यत्वज्ञानाहितसंस्कारविषयकालस्य प्रतिवन्धकत्वात् । ननु प्रतिबन्धमकुर्वतामप्रतिवन्धकलेन शक्तिमनपकुर्वतां मन्त्रादी- नां न प्रतिबन्धकत्वमतः शक्तिसिद्धिः । न च कार्यानुत्पाद एव प्रतिवन्धः तज्जनकत्वमेव प्रतिबन्धकत्वमिति वाच्यम् । का- Uनुत्पादो हि न तत्मागभावो न वा तदुत्तरकालसम्बन्धः तस्य मन्त्रायजन्यत्वादिति चेत् । न । मन्त्रादीनामप्रतिवन्धकलात तत्प. योक्तारस्तु प्रतिवन्धका ते च किञ्चिलरा एव । मन्त्रादौ च का. टर्ये कारणोपचारात् स्वार्थिककन्मत्ययाद्वा तथा व्यपदेशः । म. तिबन्धश्च मामग्रीविरहः । मन्त्राधभावघटितसामग्रीविरहश्च मन्त्रा. दिरेव, तदभावाभावस्य तत्वात् । नव्यास्तु न प्रतिबन्धकाभावः कारणं न वा शक्तिः किन्तु तत्तत्कालीनदाहविशेपं प्रति तत्तत्कालप्रतिवन्धेतरवः कारणत्व- मिति प्रतिवन्धकाभावः कारणतावच्छेदको न तु कारणं दण्ड- विवव, आकाशादौ वेकव्यक्तिके न यथा कारणत्वं कचित्मतिब. .. .

·ईश्चरानुमानम् । न्धेऽप्यन्यत्र शब्दोत्पत्तेः किन्तु भेदिः तथा कारणत्वमिति तत्प- शिवन्धे न शब्दोत्पत्तिरित्याहुः । तन्न । वहि-मतिबन्धकाभावयो- रन्वय-व्यतिरेकतौल्पनोभयस्यापि कारणत्वात्, न त्वेकमेवावच्छे. दकं विनिगमकाभावात् । किञ्च यस्मिन् सत्यपि यदभावाकार्या- भावः तस्य कारणत्वमायाति न तु तदवच्छेदकत्वम् । न हि का. योगव्यवच्छेदः करणत्वं, किन्तु नियतपूर्वसत्चं, तच सहका- रिविरमयुक्तकार्याभावेऽपक्षतम् । अन्यथा चक्रमहितदण्ड- खेन कारणले सहकार्युच्छेदः । यस्य यद्धर्ममवगम्यत्र निय- तपूर्वसत्त्वमवगम्यते तस्य तत् अवच्छेदकं, दण्डत्वमिव, स. हकारीतु न तथा । ननु मा भुदर्थापत्तिः शक्ती मानमनु- मानन्तु स्यात्, तथा हि स्थिरोऽवयवी जनकदशाविशिष्ट वन्दि- रजनकदशाच्याहत्तभानभूतधर्मवान् जनकत्वात् कुण्ठकुठाराती- क्ष्णकुदारवत् दाद्यासंयुक्तवः दाह्यसंयुक्तवाहिच भनिवन्धक सत्वे संयोगादेरजनकदशावत्तित्वेन तदतिरिक्तातीन्द्रियभावभूतध- मर्ममिद्धिायद्यपि शक्तेर्भावहेतुजन्यत्वेन नाऽजनकदशाव्यात्तत्वं, तथाप्युद्भवविशिष्टायास्तथालम् । यद्रा धर्मेऽतीन्द्रियत्वं विशेष. णम् । न च हटान्तासिद्धिः, तुल्पाधारत्वेऽपि लोहविशेषघटित- कुठारे विलक्षणच्छिदाकार्यवलादतीन्द्रियतीक्ष्णत्वासिद्धेः। अथ वा तथाभूत एवं वह्निः कार्यानुकूलातीन्द्रियाद्विष्टधर्मममवायी ज- नकत्वात् आत्मवत्, अतीन्द्रियत्वञ्च यद्यपि न साक्षात्काराविप- यलम् अनित्यमाक्षात्काराविपयत्त्वं योगजधमाद्यजन्यसाक्षात्कारा- विषयत्वं बा, परस्व वा मत्यसिद्धेः, संयोगादिपञ्चकजन्यज्ञानावि- पयत्वन्द्रियकाणामापे, तथापि संयोगान्यतरमत्यासत्तिजन्यसा- क्षात्काराविपयत्वमुभयवादिसिद्धम्, अन्यतरत्वञ्च तदन्यान्यत्वम् । न चाभावातन्द्रियत्वं, तस्यासिद्धेः । न च बसी स्थितिस्थापके- ·आगोश्याः अनुमानखण्डे नाऽर्यान्तरं, तत्र तदभावार, क्रियाया वेगेनादृष्टवदात्मसंयोगेन वो. पत्तेः । न चात्मत्वं निसत्वं वोपाधिः, स्पशैकत्वादिमति घणुके साध्याव्यापकत्वात् । यद्वा पिण्डीभूतो वह्निः दाहानुकूलाद्विष्ठा- तीन्द्रियभावभूतधर्मवान् दाहजनकत्वादात्मवत् । न चात्मत्वमुपा- धिः, अष्टवस्य दाहानुकूलन्वेनाऽदृष्टे साध्याव्यापकत्वात् । अथ चा करवाहमयोगः कार्यानुकूलातीन्द्रियधर्मसमवापी जनक- खादात्मवत् व्यगुकाच्च । न चात्मन्वं द्रव्यत्वं वोपाधिः, धणुकै- कल-स्पर्शादी साध्याव्यापकत्वात् । यद्वा प्रतिवन्धकदशायां म. स्पक्षसकलदाइहेतुसमवाहतो दाहाजनको वह्निः जनकदशाति- कार्यानुकूलभावभूतधर्मशून्यो-जनकत्वात् कुण्ठकुठारवत् । य. द्वा तथाभूनो वह्निर्दाहजनकदशात्तिदाहानुकूलभावभूतधर्मशून्यः दाहाजनकलात् दाह्यासंयुक्तबाह्निवत् । अनुकूलत्वञ्च कार्याभाव- प्रयोजकाभावमतियोगित्वं कारण-तदवच्छेदकसाधारणं, हद्द- ण्डस्वेन कारणत्वे दृढलाभावादापे कार्याभावदर्शनादिति । उ- च्यते । साध्यं विनापि उभयसिद्धपतिवन्धकामावादेव जनकत्वा- दिहेतुसम्भवात् विपक्षबाघकाभावेनाऽनुमानानाममयोजकत्वम्। य- दिच सहचारदर्शन-व्यभिचारादर्शनोपाध्यनुपलम्भमात्रादेव व्या- सिग्रहः तदा शक्तिसिद्ध्यनन्सरं तेनैव हेतुना साध्ये शत्यतिरि- क्तत्वमक्षेपेण शत्यतिरिक्तदाहानुकूलातीन्द्रियधर्मसिद्धिः। एवं त- चतिरिक्तमोपानव हेतुनाऽनन्तताहशधर्मसिद्धिमसद्भः द्विती- यादिताशधर्मसिद्धि विनापि प्रथमानुमितशत्त्यैव जनकत्वाद्युप- पर्न तादृशानन्तधर्मसिद्धिरिति चेत्, हन्तैवं शक्ति विनापि तदर्थ- सिद्धेः किं शतया । यद्धि ईश्वरानन्त्यवत् न शस्यानन्त्यमित्युक्तम्, तदवोधात् । कार्यमाने हि कर्तृत्वेन कारणले न सीवरत्वेन दिक कलादिना वा, गौरवात, घटे सार्थः समाजः । एत्रपजनक- ·इश्वरानुमानम् । दशाव्यात्तत्वेनैव प्रयोजकत्व, न तु भावभूतत्वेनेति गौरवात् । अपि च भावकार्यमात्रस्य समवायिकारणजन्यत्वेन शक्तरपि त. थावाद शत्यनुकूला शक्तिरपरा समवायिकारणे मन्तव्या । एवं सापि समवायिकारणजन्येति तदनुकूलशक्तिस्वीकारे त्तयनव- स्था । किश्च प्रथमानुमानेऽजनकलं न स्वरूपायोग्यत्वम्, वही कुठारे च तदभावात, किन्तु कार्यानुपधानम्, तथा च तदनुप- धानदशायामपि रौ शक्तिः कुवारे तैक्षण्यमिति वाघो दृष्टान्ता- सिद्धिश्च लौहविशेषाणामेव सातिशयच्छिदाजनकत्वमिति नाती- न्द्रियतैक्ष्ण्यमसिद्धिः । अग्रिमचतुर्पु यहिरिन्द्रियामत्यक्षवमुपाधिः, तुल्ययोगक्षेमत्वेऽपि सन्दिग्धोपाधित्वेन दूपकत्वात् । अपि च ज- नकत्वस्य केवलान्वयित्वेन व्यतिरेकामसिद्धया नाऽन्वय-व्यतिरे- की। न च जनकत्वाभावस्य शक्तावेव प्रसिद्धिः, अन्योन्याश्रया- व । न च गुरुवचनपरम्परात एव गक्यार्थतया तसिद्धिः, त्वन्नये सिद्धार्थस्याऽप्रमाणत्वात् । न च परार्द्धसङ्ख्यायां साध्यजनकत्व~ व्यतिरेकयोः प्रसिद्धिः, अप्रत्यक्षायाः शब्दैकवेयायाः तस्याः प्र. त्यक्षेण साध्य-हेतुध्यतिरेकयोग्रहीतुमशक्यत्वाद । एतेन पण्डा- पूर्वेऽपि तसिद्धिरपास्ता । स्यादेतत् णारणिमणीना ब- ही कारणत्वादेकशक्तिमत्त्वमुपेयम्, एकजातीयकार्ये एकजा- तीयकारणत्वनियमाव । वहयवान्तरजातीये तेषां प्रत्येकं का- रणत्वमिति चेत् । न । वह्निजातीयस्पाकस्मिकतापत्तेः, कारणग- करुपमहाय कार्यगतबहुतररूपकल्पने गौरवात् । तृणारणिम- णिप्रभववाहिए अवान्तरजातेरनुपलम्भवाधिनत्वाच । यत्र च त- तदिन्धनप्रयोज्यं मदीप-दारुदहनादौ वैजास्ययनुभूयते तत्र का. रणेप्वेकशक्तिमत्त्वमपि नास्ति । किच गोमय-दृश्चिकमभवश्चि- कादिपु वैजात्यकल्पने तत्मभवधिप्याप वैजात्य कल्प्यमेव तत्से- १६२ P , - ·४८ जागदीश्या अनुमानखण्डे भव-तत्मभत्रेष्वपीति बैजात्यानन्त्य, विजातीयकारणानां विजानी- यकार्यजनकत्वनियमात् । न च तयोर्नेको वृश्चिकः, बुद्धिव्यपदे- शयोरविशेषात् । यदि विजातीयवेककार्यशक्तिसमवायान्न का. यविशेषात्कारणविशेपः तदभावात्तदभावः काप्यनुमीयेत, तद. भावेऽपि ताजानीयशक्तिमनोऽन्यस्मादपि तदुत्पत्तिसम्भवादिति चेन, बहिरश्चिकादायमेतत् । निरूपितनियतवन्यादिकारणकधू- मादौ कुतो न तदनुमानम् । अन्यथा कार्यवैजात्येऽपि तणस्य वह्निविशेष इव वह्नित्वेन धूमविशेष एव कारणत्वं न तु धृममा- वे । तृणादिमभवत्वग्रहानन्तरं बन्यवान्तरजातेग्रहबदहि-तदन्य- जन्यत्वज्ञानानन्तरं धूमावान्तरजातिग्रहो भविष्यतीत्यप्याशयेत । बाधक विना धूमलेन पनि कार्यतेति चेत्, ताई वाधक विना धूमं प्रति वनिवेन कारणतेत्यपि तुल्यम् । यत्तु तृणत्वेन कारणत्वग्रहस्योपजीव्यत्वात्तद्रक्षार्थं वहूनौ जा- तिविशेप एप कल्प्यत इति, तन्न । वनितेन कार्यत्वग्रहात्तद्वक्षार्थ तृणादौ शक्तिकल्पनौचित्यात् । यथा चान्वय-व्यतिरेकाभ्यां तृण-फूत्कारयो. परस्परमहकारित्वं तथैव तच्छत्स्योरपि परस्पर- सहकारित्वेन वन्यनुकूलत्वं, तथैव कार्यदर्शनात् । एवं तृणार. णिमणि-फूत्कार-निर्मन्यन-तरी -तरणिकिरणानां वह्नयनुकूलशक्तिम. स्वेन कारणलेऽपि फूत्कारेण तृणादेव निर्मन्थनेनाऽरणेरेव प्रति- फलिततरणिफिरणैर्मणेरेवाग्म्युत्पत्तिर्न तु मणि-फूत्कारादिभ्यः, मणि-फूत्कारशक्त्योः परस्परसहकारित्वविरहात् । यत्तु तृण-फुल्कारादिस्तीमत्रये विशिष्टे शक्तिरिति, तन्न । तृणत्वेन गृहीतकारणताभगमसङ्गादिति। उच्यते, तृणाराणि-माण- फत्कारादिव्यक्तीनामानन्येन मतिव्यक्तिभायहेतुजनितानन्तशक्ति- स्वीकारे गौरवं तावदनन्तव्यक्तिजन्यानन्तवाहिन्याक्तपु जातिक- ·, धरानुमानम्। रुपने लाभामिति तदेव कल्प्यते । न च जाती योग्यानुपलब्धिश- धः, गोमय-वृश्चिकमभादश्चिकयोरीपन्नीलव-कपिलवन्या. वैजात्यस्य प्रगक्षसिद्धत्वात् । तृणजन्यनानावतिव्यक्तिषु तण- जन्यत्वज्ञानानन्तरं पणिजन्यध्यायत्तानुगतबुद्धिरस्ति जातिविप. या। तृणजन्यस्वेनोपाधिना सेति चेन् । न । वाधकं दिनाऽनुग- तबुद्धस्तद्ययजातिविपयत्वनियमान । न च गोमय-हायकमभवटाश्चिकपरम्परायामननुगतजास्या- पत्तिः, गोमयजन्यवृश्चिकमभवश्चिकेषु वृश्चिकमभवत्वजातेः स- वाद । बनिमात्रे च दाहस्पर्शवानवयवस्तत्सयोगः सेवनादिक्ष कारणानि । न च तृणादिकं विनापि तदुत्पत्तिमसङ्गः, विशेष- सामग्रीमादायैव सामान्यसामग्रया जनकत्वात् । ननु तृणाणि-म- णीनां बहनौ कारणस्वग्रदे शक्ति-वैजात्ययोरन्यतरकल्पनं तद्ग्रहश्च नान्वय-पतिरेकाभ्या, व्यभिचारात । अथाऽणि-मण्यभावप्रति सोमविशेषे तृणं विनावनिव्यतिरेकः तृणान्वये वनिरित्यन्वय- च्यातिरकाभ्यां तत्रैव स्तोमे तदितरमकलहेतुसमवधाने तृणान्वये- ऽवश्यं वनिरित नियतान्वयेन रासभादिव्याहत्तेन तृणादिका- रणताग्रह इति चेत् । न । तृणं विनापि वहिरित ज्ञाने मति . इनिनियतपूर्ववर्तित्वस्य कारणत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । तृणाजन्ये चह्नौ मणेः कारणत्वग्रह इति चेत् । न । व्यभिचारेण वनौ त. णजन्यत्वाग्रहे तदजन्यत्तस्याप्यग्रहात वह्निमात्रस्यैव तदजन्य- स्वाच । न च मण्यजन्यलेन तृणजन्यत्वग्रहः , अन्योन्याश्रया- र । यत्तु यत्र कारणताग्राहकं नास्ति तत्र व्यभिचारस्तदहपार- पन्थीति । तन्न । अबाधितनियनपूर्ववर्तित्वाभावग्रहे तदहस्यास- म्भवात् अभावममाया भावज्ञानानुदयादिति । उच्यते । उक्तग्राह- कैर्वनिनिष्टकार्यतानिझपितकारणतात्रच्छदकरूपत्व नृणस्य तृ- ·५० जागदीश्याः अनुमानखण्डे णनिष्ठकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकरूपवत्वं बहनेर्वा अकार्या- कारणव्यात्तं रूपं परिच्छिद्यते न तु तृणत्वेन कारणत्वं वहनि- खेन कार्यत्वं वा, सच्चोभयथापि सम्भवति वनित्वेन कार्यतया तदनुकूलशक्तियोगित्वेन च तृणादीनां कारणतया वह्नित्वा- चान्तरजातिविशेषेण कार्य्यतया वा तत्र विनिगमकमुक्तमेव । अर्थ हणारणि-मणीनामभावत्रये न कार्यम् अभावत्रयाभावे कार्य- मिति अन्वय-व्यतिरेकाभ्यामभावत्रयाभावत्वेन तृणादीनां का- रणत्वमिति न व्यभिचारः अभावाभावस्य भावपर्यवसानत्वादिति चेत, अभावत्रयाभावः किं तृणादिप्रत्येकव्यापकोऽन्य एव उत तृणादि प्रत्येकमेव, आयेऽभावस्य कारणत्वमिति किमायातं तृ- णादिकारणत्वे । द्वितीये तृणस्य नारणिमण्यभावाभावत्वं तदुभ- यत्वापत्तेः । एतेनाभाववये न कार्य तदभावे कार्यमित्यन्वय- व्यतिरेकाभ्यां तृणादिप्रत्येकस्य कारणत्वग्रह इति परास्तम् । स्यादेत,मा भूत्सहजशक्तिराधेयशक्तिस्तु स्यात्, तथा हि "नीही- न्प्रोक्षती"त्यत्र कालान्तरका-नुकूलोऽतीन्द्रियोऽतिशयः प्रोक्ष- णजन्योऽस्तीत्युभयवादिसिद्धम् । स व्रीहिसमवेतो न चेति संशये व्रीहिनिष्ठ एव वाच्यः, कथमन्यथा मोक्षितानामेव तेषां कालान्त. रेऽवघातादौ विनियोगः । न च मन्वादिसहकृतत्वमेव ब्रीहिषु विशेषः , तेषां चिरध्वस्तत्वात् । ननु कथं मोक्षितस्पैगवघाता- दावन्वयः "चीहीनवहन्तीति" श्रुतेस्तन्मात्रान्वयेऽप्युपपत्तेः । अर्थ "व्रीहिभिर्यजेत" "व्रीहीन प्रोक्षति" "नीहीनवहान्त" "पुरोडा- बीज"त्सव यथा पुरोटाशे प्रकृसपेक्षायामबहतवीहीणामवयानु- वृत्तिद्रारान्वयः प्रोक्षणे च यागार्थमुपाचवीहीणां तथावधाते वी- हााकामाया मोक्षितानामेवान्वयः घाधकं विना शब्दानां सन्नि हितविशेषपरत्वनियमाद, व्यक्तिवचनानां सन्निहिताविशेपपरत्व- ·- " . ईश्वरानुमानम् । मिति न्यायात, अन्यथा प्रकरणादिसन्निहितत्यागे तदन्यापन्नि- धिकल्पने गौरवामिति चेत् । न तोकस्य द्वयं यत्र प्रोक्षणं तत्रा- पघातो न तु प्रोक्षणविशिष्टे, यत्र रूपं तत्र रस इतिवत, तथा च मोक्षणस्य शब्देन कालान्तरकार्यजनकत्वाबोधनात् कथं तनिर्वा- हार्थमतिशयकल्पनम् ।"मोक्षिता वीदयोऽवयाताय करपन्ते" इति पाक्यशेषात्मोक्षणीवशिष्टस्यावधाते कारणतायोघ इति चेत्, अस्तु तावदेवं, तथापि प्रोक्षिता इसत्र भूते क्तानुशासनादतीत- मोक्षणे बीहायवघातान्वयः, तथा चावघाते प्रोक्षणध्वंसः कारण न तु प्रोक्षणमिति । पैवम् । प्रोक्षणमघातजनकं प्रमाणतस्तद. र्थमुपादीयमानत्वात अवघाले व्रीहियत् । न चासिद्धिा, अमोक्षि- तेवघाताभावादश्यमयातार्थ प्रोक्षणोपादानात् । न च व्या- पारं विना तथा सम्भवति । न च प्रोक्षणध्वंस एवं व्यापार, मतियोगिनोऽहेनुत्तापाताद । अन्यथा यागादावपि तथा स्यात् । फलस्य च नियतसमयोत्पत्तिकत्वमपूर्ववत् स्वभावादेव भविष्य- ति। न च प्रोक्षणोपलक्षिता बीहयस्तथा, निरन्वयध्वस्तत्वेनोप- लक्षणस्याहेतुस्वात् । कुरुणा क्षेत्रमित्यत्र तु कुरुज्ञानस्येतरच्या- सक्षेवव्यवहारजनकवं न तु कुरोः । अन्यथा यागोपलक्षितो य- ज्वैव स्वर्ग फलिप्यात किमपूर्वेण । न च देवदत्ताधशरीरं देवद- त्तविशेषगुणजन्य जन्यत्वे सति तद्भोगसाधनत्वात् तनिम्मितस- ग्यदिति तात्सद्धिः, जन्मान्तरीयैरदृष्टजनकत्वाभिमतहनिच्छा-म- यवैः सिद्धसाधनात् । तस्मालोक्षणादयो भावभूतमतिशयं जन- यन्त एव कालान्तरमाविकार्यजनकाः प्रमाणनस्तदर्थमुपादीयमा- नवाद यागचिकित्सावद, स चातिशयो लाघवाद फलसमाना धिकरण इति ब्रीहिनिष्ठ एव, तेन तत्समवहितत्वं बीहे साक्षात्स- म्बन्धात पुरुपनिष्ठले च वीहिणा साक्षात्सम्बन्धाभावात् परम्प.

·जागदीश्याः मनुमानखण्डे रासम्बन्धे गौरवात् न साक्षाबीहिसमवहितत्वं स्यात् । किश्च यो यद्गतफलार्थिनया क्रियते स बाधकं विना तद्गत्तमेत्र नदनुकू लमतिशयं जनयति यथा याग-चिकित्से । अथ प्रोक्षणं पुरुष- समवेतातिशयननक कालान्तरभाविकार्यजनकत्ते सति विहितला. व यागवत्, अन्पधा विधिविरोधादिति चेत् । न । कृपि-चिकि- सादिना व्यभिचारात अप्रयोजकत्वाच तेन विनापि विधिसम्भ- बात । स च प्रतिव्रीहि नानैव । न चैवमेकत्रीहिनाशे फलानुदयः तावत्संस्काराणामभावादिति वाच्यम् । संस्कारत्वेन प्रयोजकले किञ्चित्समवधानेऽपि दण्डादिवत्कार्यसम्भवात् । अस्तु वा सक- लत्रीहिनिष्ठ एक एव । न चैकत्रीहिनाशे तन्नाशापत्तिः, किञ्चि- दाश्रयनाशस्य वृक्षादाविव कार्यानाशकत्वादिति । उच्यते । अ. तिशयग्राहकमानालाधनसहकृतात स एक एव सिध्यति न ना. ना पुरुपनिष्ठश्च, तथा हि मोक्षणमपूर्वजनक दृष्टद्वाराभाचे सति कालान्तरभाविफलजनकतया विहितत्वात याग-तदङ्गवत, कृष्या- दौ दृष्टद्वारसम्भवात् न व्यभिचारो न वाऽप्रयोजकत्वम् । या. ग-दान-होमादि-तदङ्गानामपूर्वजनकत्वे दृष्टद्वाराभावे सति का- लान्तरमाविकार्यजनकतया विहिनस्वस्यैव प्रयोजकत्वादन्यस्याऽन- नुगमात् । न च यो यद्गतफलार्थितया क्रियते स बाधकं विना तद्तमेव तदनुकूलं फलं जनयतीति नियमा, शत्रुवधमुद्दिश्य म. वर्तिते श्येनयागादौ व्यभिचारात् विपक्षे वाधकामावाच । नापि यदुदर्शन गत् क्रियते न तत् तत्र भाषिकार्यानुकूलातिदायजनक- मिति नियमः, इविस्त्यागादिभिर्व्यभिचारात् । ननु प्रोक्षिततीहि- णा अदृष्टस्य जनितत्ताहिम इव न तस्य पुनरुपयोगान्तरं स्यात् चिनियुक्तविनियोगविरोधात उपयोगे वा तज्जातीयानरमप्युपा- दीयेताऽविशेषात् न । "नीहीनवहन्ती"त्यत्रोक्तन्यायेन मोक्षितस्यैव ·। --- ईश्वरानुमानम् । प्रीहेरन्चपाद । विधेर्दुलअपवाद । यथा “यहिंस्कृणोति वाहिपि इषि- रासादयती"त्पत्र । यद्वा विचित्राः संस्काराः केचिदुद्देश्यसहका- रिण एवाग्रिमकार्यकारिणः यथाभिचारसंस्कारो यं देहमुद्दिश्य भयुक्तः तदपेक्ष एव तत्सम्बद्ध स्पैच दुःखं जनयति, तथा प्रोक्ष. णसंस्कारा अपि उद्देश्यत्रीहिसहकृता एवाग्रिपकार्यकारः। यथा .कारीरीजनितसंस्काराधारपुरुपसंयोगाजलमुचामदृष्टसमय- धान तथा प्रोक्षणजन्यावदात्मसंयोगात् वीहीणामुत्तराक्रपा- विशेपाः, कर्तृकर्ममाधनवैगुण्यात् फलाभावस्तुल्य एव । आगमिक- सात चाण्डालादिस्पर्शस्याहवनीयादिसंस्कारनाशकत्वश्रुतेभ्यधि- करणस्पाप्यपूर्वनाशकत्वम् । धर्मनाशे कर्मनाशापारगमनवत् निपिद्धकीर्तनवञ्च । किञ्च प्रोक्षणजन्यातिशयो नीहिनिष्ठो न नाना, आत्मवृत्तरेकस्मादप्युक्तन्यायेन कार्योपपतेः । नाप्येका, एकद्विवाश्रयनाशानां प्रत्येकमननुगमेन कार्यनाशे आश्रयमात्र नाशस्य जनकत्वादेव श्रीहिनाशेन तन्नाशादपरमोक्षितघीहीणामन- न्वयापत्तेः। अथ "व्रीहिन प्रोक्षती"तीप्सितद्वितीयाश्रुतेः क्रिया- जन्येष्टफलभागित्वं त्रीहेरेवावगम्यते, न चापूर्वस्य ब्रीहित्तित्वम, साक्षात् सम्बन्धस्यौत्सर्गिकत्वादिति चेत् । न धात्वर्थतावच्छे- दकसंयोगेन वीहिकर्मतोपपत्तेः । न च संयोगावच्छिन्न एव व्या- पारविशेषः प्रोक्षणार्थस्तथा च कथं मोक्षणैकदेशस्य प्रोक्षणसा- ध्यतयान्वय इति वाच्यम् । संयोगस्योपलक्षणवेनाऽपदर्थवाद, अन्यथा प्रामं गच्छतीत्यादौ का गतिः, का वा "सक्तून् प्रोक्षती". त्पादौ, तबाधेयशक्त्यभावात् । किञ्च घटे साक्षात्करोतीत्यादी क्रियाजन्यसंस्कारादीनां घटात्तित्वात् संस्कारस्य स्वरूपसम्ब. न्धन घटचित्वम् घहिमनुमिनोतीत्यादिवत् । प्रयोगसाधुरेव वा द्वितीयेति यदि तदा प्रकृतेऽपि तथास्तु । अथ प्रतिमादौ प्रति- , .

·जागदीश्याः अनुमानखण्डे शाजन्यं न यजमानादृष्टं पूज्यत्वे प्रयोजकं, भोगादिना तन्नाशेऽपि पूज्यत्वात् तत्सत्त्वेऽपि चाण्डालादिस्पर्शेनाऽपूज्यत्वात् अन्यधर्म प्रत्यन्यधर्मस्याऽनुपयोगाच । न च प्रतिष्ठाध्वंसस्तथा, तत एवं उपजीन्पप्रतिष्ठापयोजकत्वमापत्तेश्च । तस्मात्मतिष्ठाजन्या अ- स्पृश्यस्पर्शादिनाश्या प्रतिमादिनिष्ठा शक्तिरभ्युपेया इति चेत्, प्रतिष्ठाविधिना प्रतिमादौ देवतासबिधिरहङ्कार-ममकाररूपः क्रि- यते स्वसादृश्यदर्शिनश्चित्रादौ इच ज्ञानस्य नाशेऽपि संस्कार- सत्त्वात, अस्पृश्यस्पर्शादिना च तन्नाशः । अचेतनदेवतापक्षे च यथार्थप्रतिष्ठितमसभिज्ञानस्याऽस्पृश्यस्पर्शादिविरहसहकृतस्य तथा- स्वम् "प्रतिष्ठितं पूजयेदि"तिविधिबलात्तत्सतिसन्धानस्यावश्यक- स्वादिति भाञ्चः॥ नव्पास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तवाधेयशक्तिवदपूर्वान्तरं जन्यते त. ददृष्टवदात्मसंयोगाश्रयस्य पूज्यत्वम् अस्पृश्यस्पर्शेन तन्नाशे चा- पूज्यत्वमित्याहुः । वयन्तु ग्रूमः "प्रतिष्ठितं पूजयेदि"तिविधिवाक्येन प्रतिष्ठान याःकारणत्वं न योध्यतेकिन्तु भूतार्थक्तानुशासनादतीतप्रतिष्ठे पूज्य- संबोध्यते, तथा च प्रतिष्ठावंसः प्रतीष्ठाकालीनयावदस्पृश्यस्पर्शा- दिप्रतियोगिकानादिकालसंसर्गाभावसहितः पूज्यत्वप्रयोजकः सच मागभावोऽत्यन्ताभावश्च कचित् । कामिनीचरणाघातदोहदादिीभर. शोकपुष्पोत्कर्पदर्शनादपि नाधेयशक्तिसिद्धिः, समयविशेपावच्छि- चरणदोहदादियोगध्वंमस्यैव कारणवाद चरणाभिघाताधाकृष्ट- भागान्तरजनितदक्षादेव वा तदुपपत्तेः, कालान्तरे पुष्पाद्युत्कटि- क्षाययोपचयावश्यम्भावेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् । नापि ताम्र- कास्पादौ अस्तु भस्मसंयोगादिजन्यशुद्धिरूपा आधेयशक्तिः, त-* संयोगवमस्य संपोगसमानकालीनास्पृश्यस्पशादिमतियोगिक- - " ·ईश्वरानुमानम्। पारदनादिसंसर्गाभावसहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसंयोगजनिता कांस्याथुपभोगकर्तुनिgः संस्कार ए. व शुद्धिरित्यन्ये । अभिमन्धितपयःपल्लवादावपि समयविशेपाचच्छिन्नाभिमन्व- गवंस एव व्यथाद्यपनायकः तत्तन्मन्वदेवतासन्निधिरेव वा । का लमबीजादीनामापरमाणपतभङ्गे तन चाऽवान्तरजारभावे नियत- फलमनातीयादिसिद्धिपि परमाणुपाकजविशेषादेव, कार्यति- रूपादिसजातीयस्य पूर्वरूपविजातीयस्य परमाणी पाकजरूपादेरु- भयसिद्धवाद । यथा हि कलमवीज यवादेर्जात्या ज्यावर्तते त. था तत्परमाणयोऽपि पाकरेव । एवं माधकर्पणादिजनितात्परमा- णुपाकपरम्पराविशेषादेव हैमन्तिकप्तस्योत्पतिः । एतेन लाक्षार- साबसेकादयो व्याख्याताः । निमित्तविशेषजनितपाकजाचवफ- सविशेषः, यथा हारीतमांसं हरिद्रानलसाधिनमुपभोगात्सद्यो व्याँ- पादयति नान्यथा साधितमित्यादि । यत्र व तोय-तेजो वायुपु ने पाकजो विशेषा, तवोद्भवानुनव-इयत्व-कठिनत्वादयो विशेपा- स्तदुपनायकादृष्टविशेषादेव । तुलादौ चाऽधिवासनादिपूर्वकतुला- रोहणसामग्री तुल्यस्य सत्यासत्यप्रतिज्ञवसाहता प्राचीनधर्माध- मफले जय-भङ्गी जनयति । यद्वा अहं निष्पाप: पापवान्वेति तुलाधिपदाभिशस्तज्ञानावशेषमाहिता सा तथा, तदाहुः "तांस्तु देवाः पश्यन्ति स्व श्चैवान्तरपूरुपः" इति । अथ वा प्रतिज्ञाशु- अपराधी अपेक्ष्य तया धमाधम्मो जन्येते तोभ्यांश्च जय-परा- जयौ, ससासत्पप्रतिज्ञाभिशस्ततुलोरोहणस्येष्टानिष्फलत्वेनार्थतो विधि-निषेधात "अभिशस्तः सर्पप्रतिज्ञो विजयकामस्तुलागारो- हेदससमतिज्ञो न तुलामारोहेत्" इति श्रुतेरुनयनात् । यद्वा त- या देवतासानिधिः क्रियते ताश्च कर्मानुरूपं लिङ्गमभिव्यञ्जयन्ति । - ·जागदीश्याः गनुमानखण्टे कस्तहि शक्तिपदार्थः, कारपत्वम्, तच स्व-स्वव्याप्यतरसकलप. म्पत्ती कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्तम् । अथ वा यत्र का- र्याभावव्याप्यता इतराभावावच्छिन्ना तत्कारणम् पीनेऽङ्कराभाव- व्याप्यता न पीजलेनावच्छिद्यते इतरसमवधाने सति बीजादकर- सम्भवाद, किन्तु इतराभावेनावच्छि यते इतराभावे चीजस्याङ्करा- भावनियमाद । शिलाशकले ल१राभावव्याप्यता शिलावेना. पच्छिद्यते। यद्वा अन्यासमयानावच्छिन्नकार्यानुत्पत्तिव्याप्यत्वं कार- णत्तम, रासभादेः स्वत एव कार्याभावव्याप्यता अन्यासमवघा. नस्य वैयर्थेनानवच्छेदकत्वात् । अनन्यथासिद्धानयतपूर्ववर्तिजा- तीयत्वं वा तत्त्वम् । अन्यथासिद्धत्वञ्च विधा । येन सहैव यस्य यं मति पूर्ववर्तित्वमवगम्यते, यथा घटे पति दण्डरूपस्य । अन्यं मति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एवं यं प्रति यस्य पूर्ववर्तित्वमवगम्यते, यथा शब्दं प्रति पूर्ववर्तिते ज्ञात एव ज्ञानं मसाकाशस्य । अन्यत्र क्ल. सनियतपूर्ववर्तिन एवं कार्यमम्भवे तत्सहभूतत्वम्, यथा गन्ध- वति गन्धानुत्पादात् गन्धं प्रति तत्मागभावस्य नियतपूर्ववत्ति- त्वकल्पनात् पाकजस्थले गन्ध प्रति रूपादिमागभावानामन्यथा- सिद्धत्वम् । एतत्रितयव्यतिरेके नियतपूर्ववत्तित्वं कारणत्वम् । यागापूर्वयोस्तु यागपूर्ववर्तित्वेऽवगते न स्ववगम्यमाने, यत्र जन्यस्य पूर्वभावेऽवगते जनकस्य पूर्वभावोऽवगम्यते तत्र जन्येनजनकस्यान्य- यासिद्धिः, यत्र च जनकस्य तथात्वेऽवगतेजन्यस्य पूर्वभावावगमः तत्र तद्वारा तस्य जनकत्वमेव,दण्डसंयोग-भ्रमणयोस्तु युगपदेव पूर्वभावि- त्वग्रहः। स्व-स्वानन्तरोत्पत्तिकसकलसमवधाने ससपि यस्याभावा. स्कार्य न जायते सति तु जायते तज्जातीयं प्रति तदनन्यथासि- दम् अनन्पासिदनियतपूर्ववर्णित्वं कारणत्वमिसन्ये । तन्न । ई.

·ईश्वरानुमानम् । १७ घर-तबुसादीनामसंग्रहाव,तातिरेकस्य तत्समधानव्यतिरेक- स्प वा अभावात् । कार्यस्पान्पपानुपपद्यपानताव्यवस्थाप्मत्वं • वा अनन्यथासिद्धत्तम् । नन्वेवमतिरिक्तशती साधक-बाधका- माणाभावानिस्पं संशयः, न च साधकामावस्य वाधकत्वम्, बाधकामावस्यापि साधकलादिति चेद । न । साधकाभावेन - हावन्यत्र सिद्धातीन्द्रियधर्माभावसाधने लाघवं बाधकामावेना. तीन्द्रियधर्मसाधने च गौरवमिति साधकाभावात्तदभाव एव सि- ध्यतीति । परमप्रयोजनमनुमानस्पाऽपवर्गः " आत्मा वा अरे श्री. तव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात्कर्तव्यः" इति श्रुतेः। स च समानाधिकरणदुःखमागभावासहतिदुःखध्वंस: । ननु नासौ पुरुषार्थः, अतीतदुःखध्वसस्य सिद्धत्वात अनागतदुःखस्य बंसयितुमशक्यत्वात् वर्तमानस्य पुरुपयनं विनर विरोधिगु- णनाश्पत्वाद, अतीतदुःखान हेतूच्छेदे पुरुपव्यापारः प्रायश्चित्त- वदिति चेत् । न । तस्कि हेतूच्छेदस्य सुख-दुःखाभावेतरत्वेन स्वतोऽपुरुषार्थवादनागतानुत्पादमुद्दिश्य क्रियमाणलाच यथा तत्र दुःखानुत्पादः पुरुषार्थस्तथेहापीति विवक्षिनम्, अधानुत्पा- दस्प प्रागभावत्येनाऽसाध्यत्वात् फलान्तरस्याभावाचानन्यगतिक- तया कण्टकनाशवद दुखसाधननाश एव स्वतः पुरुषार्थस्तथेहा. पीति वा, उभयथापि दुःखवतस्याऽपुरुषार्थत्वमेव, न च तयोरपि पुरुषार्थवीपति वरपते । पैवम् । दुःखान्तरध्वंसस्याऽयवसाध्यत्वे- ऽपि तादृशदुःखध्वमस्य मिथ्याशानोळेदद्वारा पुरुषपयनाधीन- तत्वज्ञानसाध्यत्वाद, तथा हि तत्वज्ञानात्सवासनपिथ्याशानाभावे दोपानुत्पची प्रत्यभावेऽष्टानुत्पत्तौ जन्मापाव तादृशदुःखध्वं- सो भवति । अध चरमदुःख उत्पन्ने तद्धसतज्ज्ञानादेव भविष्य- ·" जागीश्याः मनुमानसरे ति तदनुत्पादे च तस्त्रज्ञानादपि न स्यादिति चेत् । न । प्रति- योगिवत्तत्त्वज्ञानस्यापि तदेतत्वातुल्यवदुभयोरपि कारणवाद, तेन विना तदनुत्पत्तेः । अत एव सुकस्य तस्वज्ञानमुत्पममिति तस्य तदध्वंस उत्पन्नो नास्मदादीनाम् । वत्र दुःख नोत्पन्नमस्ति तेत स ध्वंसा नास्मदादीनामिति चेत्, अनादी संतारे तत्कुतो नोत्पन्नम्, स्वकारणाभावादिति चेत् । । अन्वया व्यतिरेका- नुविधायिनस्तत्वज्ञानादन्यस्याऽन्विष्यमाणस्याभावात् । मुक्तीस ध्वंसोऽस्सेव तस्मिन् सति मुक्तिरस्लोवेति स मुक्त्युत्पादकोल्पाय शनि सर्वाभ्युपगतम, मुक्तिः सा.अन्या वा नन्वेवा ध्वंसाय दुःख- मुपादेयं तदनुत्पाद्य ध्वंसानुत्पादादिति चेत्, सत्समा पुरुपायहेतु- खेन लोके दुःख-तत्साधनयोरपि उपादानदर्शनाना अनागतकु- मभनाशार्थ मुद्गरादौ प्रतिदर्शनादनागतदुःखध्वंसार्थमपि पत्र- त्तिः । चरमदुःखध्वंसो न दुःखध्वंसलेनोद्देश्यः अपत्रसिद्धदुःखा- न्तरध्वंसवदपुरुपार्थत्वादिति चेत्, ना । समानाधिकरणदुःखमा- गभावासहत्तिदुर खध्वसत्वेन तस्योद्देश्यत्वात, दुःखासम्मिन्नसुख- वः तस्य च पुरुषमयनसाध्यत्वमेवेत्युक्तम् । एतेन दुःखध्वंसत्व- मेव मोक्षत्वम्, तत्तदात्मयावद्दुःखध्वंससम्बलनवशायान्तु, तया व्यपदेशः प्रतिपुरुषं दुःसध्वंसस्तोमस्य व्यक्तिस्थानीयत्वावर तेनो- भावे. सम्बलिते अन्धतमसपदप्रयोगवत, यथा सम्वलित एव द्वा.. विति बुद्धि-व्यपदेशौः प्रत्तिरपि सम्बलनामियपास्तमः । मि- लितानामसाध्यवाद, मेलकस्याऽनतिरिक्तत्वेऽतिमसङ्गात अतिरिः क्तत्वे जत्यस्या साटतेः अजन्यस्य पुरुषार्थत्यक्षतो; अन्धतमसा- दौं तथा सम्बल एव प्रयोगात् । एतेन संस्कासजनकभोगविषय, दुःखध्वंसः संस्काराजनकानुभवभवध्वंसो वा मुक्ति, नावातिव्या- सिजनकत्वस्याऽजनयसपि भावादिति निरस्तम् । अपुरुषार्थवादः।

·ईश्वरानुमानम् । अन्ये तु दुःखमागमावासहतिदुःखसाधनसो मौसा लो. केऽहिकष्टकादिनाशस्य वैदिके प्रायश्चित्तादी पापनाशस्थानन्य- गतिकतया दुःखसाधनध्वसत्वेन पुरुषार्थत्वात् । अथाहिकण्टका- दि पापं का नाश्यतां तेन तज्जन्यं दुःखं न भवतीति दुःखानु- खादमुद्दिश्य प्रवृत्तेर्तुःखानुत्पाद एव प्रयोजन न तु दुःखसा- धनामावः सुख-दुःखाभावेतरत्यादिति चेत् । न । दुःखानुत्पा- दस मागभावत्वेनानादितया असाध्यत्वादान च तत्पालन सा- ध्यम् । पालनं हि न तत्स्वरम, नस्यासाध्यवाद । नोत्तरसमयस- म्बन्धः, अभावे सम्बन्धियातिरिक्तस्य तस्यामामाणिकला अ- नभ्युपगमाच ॥ नापि सम्बन्धिद्वयवादपं साध्यम्, मागभावस्था- पि अमाध्यत्वात् समय-तदुपाध्योब्ध प्रयने विनय मिद्धे । अथ दुःखे उपाद्यथा तदभावे इच्छा तथा दुःखसाधने द्वेषात् तदभावे- ऽपि इच्छा तथा तत्साधने प्रशान्तरिति चेन् । ना यदिच्छया य- साधने यस्य प्रतिस्तस्यैत्र तत्प्रयोजनलमिति दुःखपाचनामा वस्यैव प्रयोजनवाद । अथ चिकापायोनिप्रयने प्रयोजनज्ञानापेक्षा तेन विनोपाये चिकीविरहात्, न तु उपयोनियने, अमिष्टमा. धनताज्ञानादहिकमकादौ ट्रेप्ये द्वेमान' तमाशानुकूलो यन्न उत्प- यते, अयमेव हि द्वेपस्वभावो यत्प्रतिबन्ध विना स्वविपयनाशा- नुकलं मनमुत्पादयति, अन्यथा प्रपनद्वैविध्यानुत्पत्तः, अताएव फलं विनोत्कटकोधान्याना आत्मघाते भत्तिरिति चेतना प्रयोजनमनुदिश्य द्वेपमात्रात दुःखेकफलके प्रेक्षाचतां मयवा- नुत्पादात, क्रोधान्धानामपि तात्कालिकः फलाभिमानोऽत्सेवा -- कटरागान्धानामित्र परदारादावपि प्रत्ताविति । तन्न । दुःख मे माभूदित्युद्दिश्य प्रायश्चित्तादौ मर्दुःखानुत्पादस्यैव प्रयो- जनत्वात्। न च प्रागभावस्याऽसाध्यत्वम्, दुःखसाधनविघटनद्रा , ·जागदीश्याः भनुमानसपटै रा तरूपापि कृतिसाध्यत्वात् । दुःखमाधनसमवधानदशायां क. तो ससां दुःसमाधननाशे सत्यग्रिमप्समये मागभावस्वरूपमस्ति ते. न विना नास्तीसन्वय-व्यतिरेकयोस्तत्र सत्त्वात् । घटेऽपि कृती सत्यामाग्रमक्षणे तत्सत्वं तया विना नेसेव कृतिसाध्यत्वम्, न तु भागमतोऽग्रिमक्षणे सच्च मुत्पत्तिः गौरवात् । कति विना न प. स्वरूपं तत्कालैमाध्यं मागभावस्वरूपन्तु न तथेति चेत् । न । कृतिधसेऽपि घटमत्वेनाग्रिमक्षण इत्यावश्यकत्वात् । अत एव योगवत क्षेमस्याप्यनागतानिष्टानुत्पादजनकस्य परीक्षकमटत्तिवि- पयत्वमिति वक्ष्यते निपेघापूर्वप्रस्तावे । ननु प्रायश्चित्तनाश्यपाप- जन्यदुःसस्य मागभावो यद्यस्ति तदा दुःखमावश्यकं तस्य प्र. तियोगिजनकवीनयमातू, नास्ति चेत् तर्हि तदभावादेव दुःखा. नुत्पाद इत्युभयथापि मायश्चित्तमफलम्, तस्माद् दुःखसाधनध्वं- समुखेन मागभावस्य साध्यतेति तवैव कृतिमाध्यत्वपर्यवसाना- दुःखसाधनध्यस एव पुरुषार्थो न तु दुःसानुत्पादाथितयेति तत्र भागमारसचासत्त्वविचारो वायसदशनविचारवत् । अथ त- दापि मागभावस्यासत्त्वे तदभावाद पापं न दुःखसाधनमिति त. नाशाय प्रवर्तेत तस्य सत्वे च पापमादायैव तस्य दुःखोत्पाद- कत्वनियमान प्रायश्चित्ते सत्यपि गले पादिकया पापावस्थानमिति न ततः पापनाश इति चेत् । न । मागभावस्याऽसत्त्वेऽपि दुःख- साधनजातीयनाशस्य पुरुषार्थलात सत्त्वेऽपि पापान्तग्मादाया- पि तस्य दुःखजनकत्वसम्भवाद, मायश्चित्तात्पापनाशः स्यादेवेति मागमावसत्तामवमन्देहेऽपि भापश्चित्तादौ प्रष्टोत्तरसत्यूईवीत । उच्यते । तत्र दुःखपागभावोऽस्त्येव तस्यैव दुःखानुत्पादरूपत्वेन पुरुषार्थत्वात् । स च पापनाशद्वारा प्रायश्चित्तसाध्य इति प्राग- भावमत्वेऽपि न निष्फलं प्रायश्चित्तम् । तेन मागभावेन दुःख.

·श्वरानुमानम् । मवश्यं जननीयमिति चेत्, सत्यम्, किन्तु पापान्तरमासाथ । न चैवं मायश्चित्तमफलम्, दुःसानुत्पादेन तस्य सफलत्वात् । न च दुःखानुत्पादस्यापि दुःखानुत्पादान्तरमेर फलं तच्च तत्र ना. स्तीत्यफलवम, स्वरूपसत एप तस्य पुरुषार्थस्वाद अनप्रस्थाना- च । अतोऽनेन पापेन दुःख मे मा भूदिति विद्यमानपापनाशार्थ मायश्चित्ते मतिः। एतेन चीर्णप्रायश्चित्ते दुःखमागभावो नास्त्येव, अन्यथा तस्य प्रतियोगिनाश्यत्वेनानिमीक्षप्रसङ्गात्, न च प्रायश्चि- तोफल्यं, न वा भगवतो दुःखमपकर्मोपदेशकत्वेनाऽनासत्वम्,तस्प पापध्वसेनैव सफलत्वात् मागभावानिश्चयेऽपि नरकसाधनपापानेश्व- यात् तन्नाशार्थ प्रवृत्तिरित्यपास्तम् ।दुःखसाधनसस्य स्वतोऽपु- रुपार्थसात् । पापान्तरेण तत्मातियोगिजनने तन्नाशात् तस्माद्दुखं मे मा भूदित्युद्दिश्य तत्साधनवसार्थं मत्तिरिति दु खानुत्पाद एव पुरुषार्थो न तु दुःखसाधनवस इति स्थितम् । अपि च न तावद्दु खमयमंसारवीजमिथ्याज्ञानस्प ध्वंसो मुक्तिः, तत्वज्ञानाव तन्नाशेऽपि शरीरधर्मादिसचदशायां मुक्तिपसगात् । नापि शरी- रोन्द्रियनुयादि-तनिदानधर्माधर्मध्वसः, अचीर्णमायश्चित्तकर्म- णां भोगैकनाश्यत्वेन तत्वज्ञानानाश्यवाद, भोगद्वारा तन्नाशस्य चाऽपुरुषार्थत्वादिति । अपरे तु दुःखात्यन्ताभावो मुक्तिः । यद्यपि परदुःखात्य- न्ताभावः खतः सिद्ध एवं स्वदुःखात्यन्ताभावः स्वात्मन्यस- म्भवी घटादापतिप्रसक्तोऽसाम्यश्च, तथापि दुःखसाधनध्वस ए- घ स्वतिदुःखात्यन्ताभावमम्बन्धः स च साध्य एन । न चै- वमावश्यकतेन स एव मुक्ति, तस्य स्वतोऽपुरुपार्थत्वेन दुःखा- भावमुद्दिश्य तत्र प्रवृत्तेः "दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरती" त्यत्रात्य- न्ताभावत्वेन मुक्तिश्रवणाच्च । यद्यपि दुःखसाधनध्वसो न पुरुषा- ·- जागदीश्याः अनुमानपण्डे धोऽत्यन्ताभावच न साध्यस्तथापि विशिष्टम्य पुरुषार्थलं विशे- पणसाध्यत्वेन विशिएमाध्यत्वञ्च । अहिकण्टकादिनाशस्यापि त. शक्तिसाध्पदुःखात्यन्ताभायमुद्दिश्य तत्सम्बन्धत्वेनैव माध्यति । वन्न । अधर्मादिदुःखसाधनध्वंमस्य न मुक्तिनिर्वाहकत्वमित्युक्त- खात् । किम नाऽनागतसत्तिदुःसस्पात्यन्ताभावसम्बन्धः सा- ध्या, मुक्तस्याऽनागतस्वीत्तदुःखस्यानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा अमुक्ततापाता अत्यन्ताभावसम्बन्धविरोधाच्च । नाप्युत्पन्नस्य स्वष्टात्तिदुःखस्प, तद्वत्तेस्तत्रात्यन्तामावविरोधात् तदभावस्य स्व- तमिद्धत्वात् अतीतदुःखाभावस्याऽनुद्देश्यत्वाच । नापि परकी- यदुःखस्यात्यन्ताभावसम्बन्धः, तस्य स्वतःसिद्धलाद । अपि च दुःखसाधनध्वसस्य नात्यन्ताभावसम्बन्धले मानमस्ति । दुःखसा- धनध्वंसादावस्प दुःखस्यात्यन्ताभाव इति बुद्धि-व्यपदेशौ स्त इति चेत् । न । तस्य समानाधिकरणदुःखासमानकालदुःखाभाव- विषयत्वेनाप्युपपचौ अतिरिक्तसम्बन्धाविषयत्वात् । एतेन सर्व- दुःखमागभावसंसर्गाभावो मुक्ति, घटादेश्च न मुक्तत्वं, दुःखसा- धनध्वंसविशेपितैतद्योगिनो मुक्तपदार्थत्वात् तथैव व्यवहारात योग-रूढिभ्यां पङ्कजादिपदवाच्यत्वादिति निरस्तम् । मागभा- वसंसर्गाभावस्य स्वतोऽनुद्देश्यत्वात प्रत्युतात्यन्ताभावस्याऽसाध्य- लेन ध्वंसरूपत्वेन तस्य दुःखरूपतया हेयत्वात् । मामाकरास्तु आत्यन्तिकदुःखपागभावो मुक्तिः । न च त- स्थानादित्वेन सिद्धत्वादपुरुषार्थत्वम्, कदाचिन् कृत्पनपेक्षत्वेऽपि प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेन तस्य कृतिसाध्यत्वात, कृत्यधीन- तत्वज्ञानादधर्मनाशे सत्याग्रमसमये दुःखमागमावस्वरूपस्ति, त- या विना अधर्मेण दुःखजननान्न तत्मागभावस्वरूपमस्तीति घट- बत् कृतिमाध्यत्वात् । व्यवस्थापितञ्च लया मागभावस्य कृति- .

·भरानुमानम्। साध्यत्वमहिकण्टकादिनाशमायश्चित्तोमाधिपत्तिस्थले । न चैत्र युगपदधर्मध्वंस एव मुक्तिः मागभावस्याऽनादितया विवक्षितविवे- केन तत्रैव कृतिसाध्यत्वपर्यवसानादिति वाच्यम् । अधर्मर्वप्त- स्प स्वतोऽपुरुषार्थवाद । दुःखानुत्पादहेतुत्वेनैव तस्य प्रयोजनता वाच्या सा च कथमसाध्यत्वे मागभावस्य स्यादिति । अत एवं "दुःख-जन्मे"त्यादिमत्रमपि संगच्छते । अन्यथा मिथ्याज्ञानाद्यनु- पादानां दुःखानुत्पादाहेतुत्वेनाSसतं स्यादित्यास्थिपतेति । तदतिस्थवीयः तथा वस्तुमागभावस्य साध्यत्वं तथापि तस्य प्रति- योगिजनकस्वनियमान्मुक्तस्यापि दुःखोत्पादनमङ्गः । अधर्म-श- रीरादिसहकारिबिरहान्न दुःखोत्पाद इति चेद, तहत्तरावधिवि- धुरत्वेनाऽनादेरत्यन्ताभावत्वापत्तौ भागभावत्वव्याकोपः । प्रतियो- गिजनकनाश्यजातीपत्वेन तत्र भागभावव्यपदेशो वस्तुको नित्य एव स इति चेत् । न । नित्यत्वेनात्यन्ताभावरूपतया मागभावा- न्यत्वेन नाश्यजातीयवाभावाद प्रतियोगिजनकनाशमुखेन तस्या- ऽसाध्पत्वाच । आप च मुक्तेः प्रागभावस्य समानाधिकरणं भावि दुःखं न प्रतियोगि तस्याऽभावात भावे वा अमुक्तत्वापाता । ना- पि समानाधिकरणमतीतं वर्तमानञ्च, तत्मागभावस्य विनत्वात् । नापे व्यधिकरण, अन्यतिदुःखस्यान्पवात्पन्ताभावेन माग- भावाभावात् तस्य प्रतियोगिसमानदेशवात् । न च दुःखमा प- तियोगि, स्वपराहत्तेवुःखमात्रस्पाऽपामाणिकत्वात् तस्यात्यन्तासतो नित्यानित्तत्वेन तनिटत्त प्रेक्षालयनुपपत्तेः अहिकण्टका- दिनाश-प्रायश्चित्तादिसाध्यदुःखप्रागभावस्य कलअभक्षणभाग- भावस्य च समानाधिकरणमेव भावि दुःखं भक्षणश्च मतियोगि।.. ननु दुःखाभावो न पुरुषार्थः सुखस्यापि हाने: तुल्पायव्यपस्वाद। न च बहुतरदुःखानुविद्धतया सुखस्यापि सापद्धेयत्वम्,, आव- ·जागवीक्ष्याः अनुमानमण्टे श्यकत्वेन दुःखस्यैव हेयत्वात् मुखस्य निरुपंधीच्छाविपयवाद । अन्यथा दुःखाननुविद्वनया तथा पुरुषार्थत्वविरोधादिति चेत् । न । मुखमनुदिश्यापि दुःखभाषणां दुःखहानाय मीनदर्शनात दुःखाभावस्य स्वत एव पुरुषार्थत्वात् । न हि दुःखाभावदशाणं मुखमस्तीत्युद्दिश्य दुःखडानार्थ प्रवर्चते । वपरीत्यस्यापि सम्भवे मुखस्याप्यपुरुषार्थत्वापतेः अनो दुःखाभावदशायां मुखं नास्ती- ति ज्ञानं न दाखाभावाणिप्रतिपतिवन्धकम् । तस्मादविवेकिनः मुखमात्रलिप्सवो बहुतरदुःखानुषिद्धमाप मुखमुद्दिश्य शिरोम- दीयं यदि याति यास्यतीति कृत्वा परदारादिपु प्रवर्तमाना वरं वृन्दावने रम्ये इत्यादि वदन्तो न.वाधिकारिणः, ये च विकिनी- ऽस्मिन् संसारकान्तार कियन्ति दुःखदुर्दिनानि कियती मुखख- घोतिकेति कुपितफणिफणामण्डलच्छायाप्रतिममिदमिति मन्यमा. नाः मुखमपि हातुमिच्छन्ति तेऽत्राधिकारिणः । न च भोगार्थिना. महत्तौ पुरुषार्थता हीयते, कस्यचिदप्रयत्नावपि चिकित्सादेः पु. रुषार्थवाद । अथ, दुःखाभावोऽपि नावेधः पुरुषार्थतयेप्यते । न हि मुछीयवस्था प्रवृत्तो दृश्यते सुधीः ॥ पुरुषार्थत्वेन सुख- बत ज्ञायमानवनियमात, न च मुक्तिज्ञानं सम्भवतीति चेत् । न हि दुःखाभावं जानीयामित्युद्दिश्य प्रत्तिः, किन्तु दुखं मे मा भूदित्युद्दिश्येत्यतो दुःखस्याभाव एव पुरुपार्थः । तस्य ज्ञानश्च स्वकारणाधीन, न तु पुरुपार्थनोपयोगि, सुखी स्यामित्युद्दिश्य प्रवर्त्तते, न तु मुखं जानीयामिति, मुखमेव • तथा न तु तदवगमः तस्यावश्यकत्वेनान्यथासिद्धत्वात् गौरवाच्च । किश्च बहुतरदुःख. जर्जरकलेवरा दुःखाभावमुद्दिश्य मरणेऽपि भवर्तमाना दृश्यन्ते, न च मरणे नस्य ज्ञानमस्ति । न ते विवकिन इति चेत् । न । पु- रुषार्थत्वे विवेकानुपयोगाद । किश्च चरमदुःखानुभवेऽनागत- ·। ईश्वरानुमानम् । दुःखध्वंसोऽपि विषयः, तथा चाग्रिमक्षणे तद्धंगस्तद्विपयका वि- नइगदवस्थं ज्ञानमस्तीति वर्तमानाप्यचिरमनुभूयते । ज्ञानसमये मुक्तिलक्षणस्य सत्त्वात न मान मुक्तिविरोधि । प्रमाणन्तु, दुःख- सं देवदत्तदुःखलं वा स्वाश्रयासमानकालीनध्यसप्रतियोगिति कार्यमात्तिधर्मत्वात् सन्ततित्वाद्वा एनत्मदीपत्वक्त् । सन्त. तितश्च नानाकालीनकार्यमातिधर्मत्वम् । एवं मुखत्वादा- वपि साध्यं तेन सकलोच्छेदे मोक्षः । न चामयोजकत्वम्, सन्त- त्युच्छेदे मूलोच्छेदस्य प्रयोजकत्वात् । प्रकृते च मिथ्याज्ञानस्य संसारमूलस्य श्रवणादिक्रमणोत्पन्नतत्त्वज्ञानात् निवृत्तिः सम्भव- स्येव । “आत्मा ज्ञातव्यो न स पुनरावर्तते" इति श्रुतिश्च प्रमाण- म् । रात्रिसत्रन्यायनार्थवादोपनीतापुनरावृत्तेः अधिकारिविशेप- णत्वात, 'म:' आत्मनः, 'न पुनरावर्तते' न पुनः शरीरी भत्र- तीत्यर्थः । “आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षाकर्तव्यः" इत्युपक्रम्य "दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्वरीत" इति श्रुतिश्च मानम् । आचाास्तु, “अशरीरं वायसनां प्रियाप्रिये न स्पृशता" इति श्रुतिस्तत्र प्रमाणम् । वावसन्तमिति यङ्लुकि । तेन संसारि- तादशायां क्षणमात्रमशरीरत्वेन नान्यथासिद्धिः । ननु द्वन्द्वस्वरसे- न मिलितसुख-दुःखोभयनिषेधः प्रतीयते स तु नित्यवस्मात एव एकैकनिषेधे च वाक्पभेदापत्तिः, न च मुक्तौ प्रमाणमिति चेत् । न। द्वित्वेनैकेन रूपेणोपस्थितयोः प्रत्येक निषेधान्वयेऽपि वा- क्यभेदाभावात, धव--खदिरौ छिन्धीत्यत्र प्रत्येक छिदान्वय इत्र, न हि तत्र मिलिनच्छिदा। अपि च न प्रियामियरूपं किश्चिदस्ती.. तिमिलिनिषेधोऽप्येकैकान्वये प्रत्येकाभाने वा भवेत् तत्रैका- न्धपस्याशरीर अयोग्यत्वात् प्रसेकाभाव एव पर्यवक्ष्यति, अत , ·जागदीश्याः मनुमानखण्ड एव सर्वमुक्तिरपि, सर्वदुःखसन्ततिपक्षीकरणे तत्मिदे अन्यथा मुं- क्तिरपि न स्यात् तत्रैव व्यभिचारात् । यदि चोपरात्मान एव के. चित् तदा तच्छकया मोक्षार्थं न कश्चित् भवत। शम-दम-भो. गानभिष्वदादिमुक्तिचिरुन श्रुतिसिद्धन सन्देहनित्तिरिति चेत् । 'न । संसारित्वेन मुक्तियोग्यत्वात् न तु तद्विशेषणशमादिमत्वेन, सामान्ये वाधके सत्येव योग्यताया विशेषनिष्ठलाद। किञ्च शमादयः श्रुतौ सहकारितया पोधिताः न तु योग्य- तया, तत्त्वेऽपि संप्तारित्वेन तेऽपि साधनीयाः शमादिकमपि हि काय्य तत्रापि संसारित्वेनैव योग्यता सामान्ये धाधकामावाद । न च नित्यसुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिः, सा हि न नित्पा, मुक्त-संसा- रिणोरविशेपासनात् । नोत्पाद्या, तद्धेतुशरीराधभावात, मान- मात्रे मुखमाने वा तद्धेतुत्वावधारणात् । न च संसारिदशायां त. हेतुः, सामान्ये वाधकामावाद । अत एव स्वर्गादौ शरीरकल्प- 'ना। किश्च तजनकं न तावदात्म-मनोयोगः, तस्याऽदृष्टादिनिर- पेक्षस्याऽजनकत्वात् । विपयमात्रापेक्षणे तु संसारिदशायामपितद- भिव्यक्तिप्रसङ्गः । नापि योगजो धर्मः सहकारी, तस्योत्पनमा- .वत्वेन विनाशित्वेऽपवर्गनित्यापत्तेः । न च तज्जन्याभिव्यक्तिर- नन्ता, तस्या अप्पत एव नाशात् । अथ तत्त्वज्ञानात्सवासनाम- ध्याज्ञाननाशे दोषाभावेन मवृत्त्याद्ययावाद्धर्माधर्मयोरनुत्पादे मा. 'चीनधर्माधर्मक्षयात दुःखसाधनशरीरादिनाश एव तद्धतुरत एव तस्यानन्त्येनाभिव्यक्तिगवाहोऽप्यनन्त इति चेत् । ना शरीर विना तदनुत्पत्तेः तस्य तद्धतुत्वे मानाभावाच । न च मोक्षामित्तिरे- व तत्र मानं, दुःखहानार्थितयापि तदुत्पत्तेः । न च नित्ये मुखे मानमस्ति । "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच मोक्षे प्रतिष्ठित" मित्यादिश्रुतिर्मानमिति चेत् । न । उपजन- ·श्वरानुमानम्। नापायवतोनि-मुखयोरई जानाम्यहं मुस्लीत भिन्नत्वेनानुभूय- मानयोब्रह्माभेदवांधने प्रत्यक्षबाधात् । अथ सुखस्य ब्रह्माभेदयो- धनादेवायोग्यतया अनित्यं सुखं विहाय वास्यार्थत्वेन नित्यमुख- सिद्धिः स्वर्गव न तु नित्ये मुखे सिद्धे तदभेदवोधनं येनान्यो- न्याश्रयः, यद्वा नित्यं सुखं बोधयित्वा तदभिन्नं ब्रह्म बोध्यते, न च वाक्पभेदः, वाक्पैकवाक्यत्वादिति चेत् । न । आत्मनो- नुभूयमानत्वेन तदभन्नस्य नित्यमुखस्याप्यनुभवप्रसाद मुख- मात्रस्य स्वगोचरसाक्षात्कारजनकत्वनियमाव तदननुभवे वा आ- मनोऽपि अनुभवो न स्पात् । अथात्माभिन्नं नित्यमुखमनुभूयत एवं मुखत्वं तब नानुभूयत-इति चेत्, न, मुखानुभवसामग्रा एवं मुखत्वानुभावकत्वाव, तस्मादानन्दं ब्रह्मति मत्वर्थीयामत्ययान्त- खेनानन्दवच बोथ्य तेनाऽभेदः, अन्यथा नपुंसकलिङ्गत्वानु- पपत्तेः। एतेन ब्रह्माद्वैनतत्वसाक्षात्कारादविद्यानिटत्तौ विज्ञानमुखा- स्मकः केवल आत्मा अपवर्गे वर्तत इति वेदान्तमतमपास्तम् । ख- मकासखात्मकब्रह्मणो नित्यत्वेन मुक्त-संसारिणोरविशेषप्रस- जात, पुरुपप्रयत्नं विना तस्य साचादपुरुषार्थत्वाच्च । अविद्या- नित्तिः भयनसाध्येति चेन्, अविद्या यदि मिथ्याज्ञानम, अ. र्थान्तरं वा, उभयथापि सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेतस्त्वेन तन्नि- हत्तेरपुरुषार्थत्वाद। विदण्डिनस्तु, आनन्दमयपरमात्मनि जीवात्मलयो मोक्षः, ल. यश्च लिगशरीरापगमः, लिङ्गशरीरच एकादशेन्द्रियाणि पञ्च म- हाभूतानि सूक्ष्ममात्रया सम्भूपावस्थितानि जीरालनि मुख-दु:- खावच्छेदकानीत्याहुः । तन्न । शरीरध्वंसस्य स्वतो दुःखसाधना- भावतया अपुस्पार्थत्वात् । न चोपाधिशरीरनाशे औपाधिकजीव- ·, जागीयाः अनुमानमण्डे नाशो लयः, स्वनाशस्यापुरुषार्थत्वात, ब्रह्मणो नित्यत्वेन तद- भिन्नस्य नाशानुपपत्तेः भेदाभेदस्य च विरोधेनाऽभावात् । नाप्य. नुपप्लवा चित्तसन्ततिरपवर्गः, आवश्यकत्वेनानुपप्लवस्य दुःखा- भावस्य पुरुषार्थलेन चित्तमन्ततेरपुरुषार्थत्वात शरीरादि कारणं विना चित्तमन्तरंनुत्पादान । न हि चित्तमात्रं तत्मामग्री, शरी- रादेवैयपित्तेः । नापि दःखहेतुत्वेनात्मनो हानमेव मुक्तिः, मुख-दुःखाभावेतरत्वेनापुरुषार्थत्वात् ज्ञानरूपात्महानस्याऽयप्ति- द्धः अतिरिक्तहानस्याशक्यत्वात् । यत्तु योगद्धिसाध्यनिरतिशयानन्दमयी जीवन्मुक्तिमुद्दिश्य प्रहत्तेः कारणाशादासन्तिकदुःखाभावरूपा मुक्तिमासादयतीति मतम् । तन्न । परममुक्तेरपुरुपार्थतापत्तेः विरक्तस्य मोक्षेऽधिका- रात मुखोद्देशेनापत्तश्च । मोक्षे च सर्वाश्रमाणामधिकारः आश्र- मचतुष्टयमुपक्रम्य "स ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमोते” इति श्रुतेः, सङ्को- चे कारणाभावात् । आकाङ्क्षाया अवशेषेणानन्तर्यस्याऽप्रयोजक- त्वात् । कथं तर्हि "मोक्षाश्रमश्च तुर्थों वै यो भिक्षोः परिकीर्तिता" इति प्रवज्यां मोक्षाश्रममाहुः, गृहस्थस्य च पुत्र-दारादिसङ्गो दु. धार इत्यसाधारण्येन तथोपदेशात् तत्त्वज्ञाननिष्ठो गृहस्थोऽपि मु. च्यन इत्यागमाच । एवं स्थिते मोक्षमुपक्रम्य “आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासिनव्यः साक्षात्कर्त्तव्यः" इति श्रुतिः, श्रुतिभ्यः शरीरादिभिन्नमात्मानमवधार्य शास्त्रेण पदार्थान वि. विच्य तोधितोपपत्तिभिस्नस्य स्थिरीकरणरूपं मननं विदधा- ति। न च शब्दोपपत्तिजन्यतत्त्वज्ञानात् माक्षात्कारिसवासनमि- ध्याज्ञाननिवृत्तिः, दिङ्मोहादौ तथाऽनुपलब्धेः, अतः श्रुति-स्मृ. त्युपदिष्टयोगविधिना चिरनिरन्नरादरसेवितानिदिध्यासनजन्ययोग- जधर्मादात्मतत्वसाक्षात्कारं संमारबीजसवासनमिथ्याज्ञाननिहनन्- ·ईश्वरानुमानम्। समर्थमासाद्य दोपाभावात्मत्त्पादेरभावे अनागतधर्मानुत्पादेऽना- दिभवसचितकर्मणां भोगेन क्षयादपरज्यते । उपदेशमात्राच्छरीर- भिन्नामावगमेऽप्यन्यपरत्वशङ्कया सङ्कमूकस्य नाऽश्रामलक्षालन- मिति मननमावश्यकम् । तथा च "मन्तव्यश्चोपपत्तिभिरि"ति श्रु- तिरेवोपपत्तियोधकस्य शास्त्रस्यापपर्गहेतुत्वं बोधयति, मननस्य त-. देकसाध्यत्वात् । एवञ्च शम-दम-ब्रह्मचर्याद्युपहितयावन्नित्य- नैमित्तिक-सन्ध्योपामनादिकर्मसहितात् तत्त्वज्ञानान्मुक्तिः।स्या- देत ज्ञान-कर्मणोर्न समप्राधान्येन समुच्चयः कर्मणो स्ववाक्या- त् फलान्तरार्थत्वेन श्रुतत्वान्मोक्षार्थकल्पनाविरोधात तत्वज्ञानस्य कर्मनरपेक्षेण मुक्तिदेतत्वातीतेश्च । नागाभिभावेन, तथा हिन कर्म सन्नित्योपकारकम्, तत्वज्ञानशरीरानिर्वाहकत्वात् । ना- पि प्रयाजादिवदारादुपकारकम्, स्ववाक्यत एव कर्मणां प्रयोजन- लाभेन फलवत्सन्निधावफलत्वाभावात् । उपपत्तिविरुद्धश्च ज्ञानकर्म- समुच्चयः काम्प-निपिद्धयोरभावात् । नाप्यसङ्कल्पितफलवक्का- म्यकर्मसमुच्चयः, चतुर्थाश्रमविधिविरोधात् । अत एव न यावन्नि- स्प-नैमित्तिकसमुच्चयोऽपि । नापि यत्पाश्रमविहितेन कर्मणा, तत्वज्ञाने सति गृहस्थस्यापि मुक्त। "न्यायागतधनस्तत्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिमियः । श्राद्धकत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते"-- इति स्मृतेः । न चाऽननुगतमपि साधनं, स्वर्गवदपवर्गे प्रकार- भेदाभासत न चापपार्थिव्यतया कर्माणि विहितानि येन तत्समुच्चयः स्यात् । तस्माद "सन्न्यस्य सर्वकर्माणीप्रति स्मृतः स- वकर्मसन्यासो ज्ञानमात्राच मोक्ष इति । मैवम् । स्व-स्वालमवि- हिनेन कर्मणा ज्ञानस्य समप्राधान्येन समुच्चयात् ज्ञान-कर्मणो- स्तुल्यत्वेन मुत्त्यर्थत्वाभिधानात् । तथाच श्रीभगवद्गीता-- ·जागदीश्या भनुमानबण्डे - "स्से कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभो नरः । वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति माना" ॥ श्रीविष्णुपुराणे- "तस्माचत्माप्तये यनः कर्चव्यः पण्डितैनरः। तत्माप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामते" ॥ हारीत:- "उभाभ्यामेव पसाभ्यां यथा वे पक्षिणां गतिः। तथैव ज्ञान-कर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वत" ।। श्रुतिश्च, "सत्येन लभ्यस्तपसा होप आत्मा सम्यग् मानेन ब्रह्मचर्येण च" इति । एतन्मूलकमेव "परिज्ञानाद्भवेन्मुक्तिरेतदालस्यलक्षणम् । कायक्लेशमपाञ्चैव कर्म नच्छन्त्यपण्डिताः": "ज्ञानं प्रधानं नतु कर्महीन कर्म प्रधानं न तु बुद्धिहीनम् । तस्मादयोरेव भवेत्मसिद्धि- न होकपक्षो विहगः प्रयाति" ॥ न च फलान्तरार्थत्वेन श्रुतस्य कर्मणः फलान्तरार्थत्वमनुप- पन्नम्, तथा वाक्यस्वरसाद ज्ञानतुल्पतापतीतः । तत्तवफलजन- कत्वेऽपि हि कर्मणां शब्द एव मानम्, एवमन्यत्रापि । भवतु वा आरादुपकारितपा अगाभिभावेन समुच्चयः, स प्रयाजादेिवदपू. द्वारैव । यत्तु जहभरतोपाख्याने- "न पपाठ गुरुमोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च" इति ॥ ।

·ईश्वरानुमानम् । ७१ तद्योगिधर्मसनत्यागार्य जातिस्मरत्वेन न शिक्षितानीत्येवंपर या। तदुक्तम्- "जले जातिस्परो द्विजः सर्वविज्ञानसम्पन्नः सर्व- शास्त्रार्थतत्वविद इति । अत्र केचित् । अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य शानाधिनस्तवमतिव- न्धकाधर्मनिवृत्तिद्वारा मायश्चित्तवदारादुपकारकं कर्म, सन्निपत्यो- पकारकन्तु तत्वज्ञानम् । उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य तु अन्तरालब्ध- दृष्टेः कारीरीसमाप्तिवदारब्धाश्रमपरिपालनं लोकसंग्रहार्थम् । य- चाप लोकसंग्रहो न प्रयोजनं सुख-दुःरवाभाव-तत्साधेनतर- त्वाव, तथाप्यकरणे लौकिकानां विगानानिन्धत्वेन यज्ज्ञा- नं तत्परिहारार्थ तत्कर्मसाध्यदुःखोत्पादनेनाऽधर्मक्षयार्थश्चेति । तन्न । तत्वज्ञान प्रत्यङ्गत्वपक्षे कर्मणां घपूर्वद्वारा जनक- सं दुरितध्वंसकल्पनातो लघुत्वात् तस्मात् यानि कर्माणि उ- पनीतमात्रकर्तव्यत्वेन विहितानि सन्ध्योपासनादीनि तानि मो- क्षार्थिभिरप्यवश्यं कर्तव्यानि, तत्परित्यागस्य प्रत्यवायहेतुत्वेना- शास्त्रीयत्वात सङ्कोचे मानाभावाद, निपिदानि काम्यानि च व- न्यहेतुत्वान्मुक्तिपरिपन्थीनीति त्यज्यन्ते । घनमूलानि च धनया- गादेव त्यज्यन्ते । सोऽयं "संन्यस्य सर्वकर्माणी"त्यस्यार्थः । अयमेव हि सन्न्यासपदार्थः, तथा च श्रीभगवदगीता- "काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यास कवयो विदुः । निपतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ तत्वज्ञानं धर्मद्वारा मुक्तिसाधनं विहितत्वेन धर्मजनकत्वादि- ति धर्मस्पैव प्राधान्यम् । स च धर्मो मुत्यैव फलेन नाश्यते इति कोचद । तन्न । मिथ्याज्ञाननित्या दृष्टद्वारेणैवोपपत्तावदृष्टकल्प- नानवकाशात् । अन्यथा भेषजादिप्वपि तथा' स्यात् । एवञ्च त- १६५ ·. ७१ . जागदीश्याः अनुमांगखण्डे वैव विहितत्वस्य व्यभिचारः । अत्र वदन्ति । संमारकारणोच्छेदक्रमेण कार्योच्छेदान्मोक्षः, एवञ्च तत्वज्ञानमात्रादेव मिथ्याज्ञानोच्छेदादपवर्गः तत्र न तस्य कर्ममहकारित्वम्, मिथ्याज्ञानोन्मूलने कर्मविनाकृतस्यैव तस्य दि- इमोहादी हेतुत्वावधारणात् । कर्मणामपर्वगेहतुताश्रुतिश्च तत्त्वज्ञा- नद्वाराप्युपपद्यते, साक्षात्तस्याऽश्रुतेः । तत्त्वज्ञानवतश्चाधिकारे नि- त्याकरणेऽपि दोपाभावेन प्रत्यवायाभावोपपत्तेः । अन्यथा भो- गार्थ विहित-निपिद्धाचरणेन धर्माधर्मोत्पत्ती मोक्षाभावप्रसङ्गः। ननु तत्तत्तीर्थमहादान-स्नान-काशीमरणादिकर्मणां तत्त्वज्ञाननै. रपेक्ष्येण मुक्तिदेतुत्वं श्रूयते तत्कथं तत्वज्ञानमेव तद्धेतुः । न च तपां तत्वज्ञानमेव व्यापारः, अनुपदं तत्वज्ञानानुत्पादाददृष्टद्वारा तद्धेतुत्वं वान्यं तथा चापवर्गकारणमेवादृष्टं कल्प्यता लाघवात् । न च तत्त्वज्ञानप्रतिवन्धकाधर्मनाश एव तेषां व्यापारः, प्रतिबन्ध करितध्वंसतोऽपूर्वस्य लघुत्वात् । अथ तत्चत्कर्मणामननुगमात् कथं मुक्तिरनुगता दुःखध्वसे प्रकाराभावादिति चेत् । न । गु- णनाशे समवाय्यसमवायिनाशविरोधिगुणानां नाशकत्वनियमात् । तत्तन्नाशविशेषे तु तत्तद्धेतुरिति चेत, तर्हि तत्तदुःखध्वंसे । तत्त- कर्मणामपि तथात्वमस्तु, तवापि तत्वज्ञाने तत्पतिवन्धकदुरित- ध्वंसे चाननुगत्तानामेव तत्तत्कर्मणां जनकत्वं, मुमुक्षुमुद्दिश्य वि- हितवं वानुगतमस्तीति चेत् । न । ज्ञान-कर्मणोनिरपेक्षकारण- ताश्रवणात बीहि-ययवद्विकल्प एव । निरपेक्षैकसाधनावरुद्धेऽप- रसाधनावरुद्धेऽपरसाधनान्वयो न विकल्पमन्तरेण सम्भवति आ. कासाविरहादिति न्यायाद । साहित्यवोधकं विनैकं प्रत्यनेकस्य हेतुता यत्र शब्देन बोध्यते तत्र विकल्पेनाऽन्वयो यथा व्रीहि-य- वयोरिति व्युत्पत्तेर्वा । वस्तुतस्तु दृढभूमिसवासनमिथ्याज्ञानोन्मू- ·ईश्वरानुमानम्। लनं विना न मोक्ष इत्युभयसिद्धम, तादृशमिथ्याज्ञाननाशे चान्वय- व्यतिरेकाम्या तत्वज्ञानकारणमपचारितमतो न तेन विना स इति तत्रापि तत्वज्ञानमावश्यकम् । यद्यपि मिथ्याज्ञाननाशे विरोधि- गुणस्यैव हेतुत्वम, तथापि मिश्याज्ञानप्रागभावासहतिमिथ्या- ज्ञानध्वसस्य तदेकसाध्यत्वम् । “आत्मा ज्ञातव्यो न स पुनराव- ते" इति श्रुतेमोक्ष प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वावधारणाच । “तमेव विदिताऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय" इति श्रुत्या तत्त्वज्ञान विना न मोक्षः किन्तु तस्मिन्मत्येवेति प्रतिपादनाच । अन्यथा स्वर्गादौ न शरीरादयः कल्प्येरन् कर्मणा तसज्ञानद्वा- रापि मुक्तिजनकत्वसम्भवाद, प्रमाणवतो गौरवश्च न दोपाय । कर्मणा तत्वज्ञानविशेष एव जनकत्वमतो न तत्राऽननुगमो दो- पाय । वाराणसीमरणस्य तत्वज्ञानफलकत्वमागमादेवावगम्यते । तत्त्वज्ञानाददत्तफलान्येव कर्माणि प्रायश्चित्तादिव विनश्यन्ति अनन्यथासिद्धान्दवलाद । न च मायश्चित्तस्य दुरितोत्पत्तिनि- मित्तकत्वं, पापनाशफलश्रवणात् । अत एव न ब्रह्मासादीना प्रा. यश्चित्तदुःखमेव फलम्, नरकफलश्रुतिविरोधात् मायश्चित्तविधि. वैय्यांच, दुःखैकफलस्वेन तत्रामवृत्तेः । नापि कान्तिराधि- कार एव फलम्, महापातकातिरिक्तेऽनधिकाराभावात, अन्यथा यत्किञ्चित्यापवतोऽकृतप्रायश्चित्तत्वेनाऽनधिकारापत्तः।माणान्ति- के तदभाचाच । श्रूयते हि- "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्छिद्यन्ते सर्वसशयाः । सीयन्ते चास्य कम्माणि तास्मन् दृष्टे परात्मान" ।। मितिश्च- "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्ममातकुरुतेऽर्जुन" इति । "नामुक्तक्षीयते कम्" त्यत्र चप्रायश्चित्तादिस्मृतितः सको. -

·THIS
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES;
A.
COLLCOTION OF Rane&EXTRAONDINARY SANEXNIT WORRA
NOS. 103, 108, 114, 122, 129, 137.
बीरमिनोदयः।
-संस्कारप्रकाशस्थ पूर्यार्धम् उपनयनप्रकरणान्तम्
महामहोपाध्यायश्रीमित्र मिश्रविरचितम् ।
पर्वतीयनित्यानन्दशर्मणा संशोधितम् ।
VIRAMITRODAYA,
MAIYAROPADHYAYA PANDIT MITRA NITIRA%B
BY
..
EDITED DY
Parvatiya Nityananda Ŝarma.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETRY
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPÔT.
BENARES:
AGENTS OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG
PANDITA JYESHTHARAMA MUKUNDAJÍ, BOMBAY.
PROBSTHA IN CO,BOOKSELLERS LONDON
Printed by Harikrishna Das, Proprietor
AT THE VIDYA VILAS PRESS,
BENANÈES.
Registered According to Act AAP.of 1867.
IA
DATIYA

·वीरमित्रोदस्य परिभाषाप्रकाशस्य विषयानुक्रमः । पृ० प. १० १० ... ... ... ... ... ६-२२ ७-१४ ८-१६ ... १५-६ १६-२४ घिपया मङ्गलाचरपाम राजशवर्णनम् मिनमिश्रवंशवर्णनम् मिमिश्रवर्णनम्, भन्थप्रशंसापूर्वक तत्प्रतिज्ञा ६-२३ ग्रन्थप्रकरणानां कमः परिमापाप्रकाशस्य विषयकमः धर्मप्रमाणकथनं तत्र वेदनिरूपण च ८-१८ पुराणानां लक्षणादिकम स्मृतीनां धर्मशास्त्रापरनाम्नां निरूपणम् . घेदाङ्गानां शिक्षादीनां निरूपणम् भागमानां तत्रापरनाम्नां प्रामाण्यविचारः २०-१५ थुत्यादीनां विरोभे बलापलविचारः २५-४ धर्माधर्मयोलक्षणम् २६-१७ साधारणधर्माः সংঘমা: युगधर्मा. ४७-११ ५२-२३ धर्महेतुनिरूपणम् निपिद्धदेशाः ५८-१० निपिद्धदेशप्रतिप्रसवः... ६०-१२ धर्मफलनिरूपणम् नित्यकाम्यकर्मणोरधिकारिनिरूपण माचारादीनामधिकारप्रयोजकत्व फलो- कर्पप्रयोजकत्वं च ७०-२० शविभिना माचरणे फलाभायः... ... २५-२ २६-१८ ३२-१० ४१---२ ४७-१० ५२-२२ .. ... ... ... ... ... १६-१४ ७०-१६ ... ७१-१० ७१-१४ ·पृ० पं० पृ.पं० ७१-१८ ... ... ७२-१५ ૭૨-૨૨ ७२-२५ ... ७३-२५ ७४-७ ७४-१५ ७४-२१ ७५-१२ ७५-१६ ७८-२ .. विषयाः समर्थस्य अनुफलपेन गर्नुछाने फलाभावः ७१-१५ भधारणस्प भयो दा.... ७१-१० परशाखोत्तस्य नागिदाप्रयणम् ७२-५ अल्पस्यापि स्वशारबोक्तस्यानुष्ठाने पालास७ि२-१६ स्वशाखानुक्तं परशाखीयमपि कर्तव्यम्... ७२-२३ प्रयोगस्य मध्ये समाप्ती वा प्रधानस्याङ्गस्य चा प्रकरणशाने ऽन्यथाकरणशाने वा व्यवस्था मत्र मतान्तरं च ७४-१ मानुपदेशे प्रायश्चित्तं विष्णुम्मरणम् एकस्मिन् कर्मणि प्रवृत्त कर्मान्तरंन प्रवर्तयेत् ७४-१६ प्रवृत्त कर्मण्यपि कचित् कर्मान्तरप्रवृत्तिः ७४-२२ कर्म न न्यून नाप्यधिकं कार्यम् ७५-१३ आचमनाद्यर्थ ब्राह्मादितीर्थनिरूपणम् सर्वकर्मारम्भे प्रणयप्रयोगः ७८-३ स्मार्ते कर्मणि वाचिकादिभेदात् त्रिधा मन्त्र- प्रयोगः स्नानस्य कमांधिकारप्रयोजकत्वं तद्भेदाश्च ८०-१९ सूर्योदयात्पूर्ग कृतस्यापि प्रातःस्नानस्य तदहःक्रियमाणकियाऽनत्यम् माचम्य सर्वकर्माणि कुर्यात् ६२-१. जपादिषु धौतवस्त्रधारणादिकम् जपादो कापायवलं न धार्यम् ६२-६ जपादौ आर्द्रयनस्य निषेधः कर्मकाले वस्त्रपरिधान कक्षाविचारः ६२-१७ नेकवस्त्रः कर्मणि प्रवर्तन दानादौ प्रौढपादस्य निषेधः तत्स्वरूपं च ६३-१४ उपःकालं विना रात्री स्नानादि न कार्यम् देवपितृमनुष्य कार्याणां काला: ४-११ अङ्गविशेगनुपादाने दक्षिणमहं प्राह्यम् ४-१६ दिग्विरोपानुपादाने पूर्वादयस्तिस्रो दिशा ... ... ८१-२४ ... ८२-५ ८२-१० ८२-१६ ... ... ८३-१३ ८४-१० ८४-१५ ८४-२४ ...