·२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धयोपिन्यां । [जन्मप्रकरणे . अष्टभिश्च चतुर्वि दशभिश्चाष्टभिस्तथा । चतुर्दशभिरष्टामित पडाः क्रमतोत्र हि ॥ ३ ॥ ऐश्वर्यमष्टया यस्मादर्धमात्रा हरौ परा। सार्धाष्टभिरतः मोक्तमैश्वर्यं सर्वमङ्गलम् ॥ ४ ॥ अधिकारिणि काले वै अनन्ता भगवद्गुणाः । (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । अधिकारिणि काल इति, दक्षिणायनकृष्णपक्षनिशीथादिदोपे सर्वकर्मणि निन्दितेषु सत्सु सर्वगुणोपेतत्वोक्तिर्मूलेनुपपन्नेत्याशइक्य तत्तात्पर्यमाहुरधिकारिणीत्यादिना, तथा प्यधिकं तत्रानु- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । आहू रूपान्तरेत्यादि, तर्हि पग्निरूपणस्य किं प्रयोजनमत आहुः प्रतीयमान इत्यादि, रूपान्तर- स्वीकारात् पूर्व यः प्रतीयमानः स भगवान् पड्गुणैश्वर्यसम्पन्न इति ज्ञापयितुं रूपान्तरस्वीकारो योगित्वेन तयोच्यते, तेन रूपान्तरस्वीकरणमेवाध्यायार्थ इत्यर्थः ॥२॥ जननस्य सार्धाष्टभिनिरूपणे हेतुमाहुरैश्वर्यमित्यादि, अर्धमात्रा हरी परेति,"अर्धमात्रात्मकः कृष्ण" इति तापनीयते रचतुर्थ- मानेगोमित्येकवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीते"तिप्रश्नश्रुतेथ प्रणयस्य या चतुयर्धमात्रा सा हरी प्रकटे परा परत्वघोषिका, अर्धमात्रा चात्र गर्भवृद्ध्यादेस्तुल्यत्वेपि प्रादुर्भावप्रकारेण लोकविलक्षणेन स्वरूपेण च प्रकटीकृतिज्ञापनाय तथेत्यर्थः ॥३-४॥ टिप्पण्यां ननु जनने वर्णनीये कालगुणवर्णनस्य किं (३) श्रीमहोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । च भागवते प्रतीयमानो भगवानेवेतिहेतोः पड्डिध उच्यत इत्यर्थः ॥२॥ हरी पति परमेश्वरल- वाधिनत्यर्थः ॥३-४॥ सर्वगुणोपेनले शताब्यावृत्यर्थमधिकारिणीतिकारिकाद्वयमुक्तमिति टिप्पण्या- (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । भगवतो देहदहिमावाभावात् प्रतीयमानस्यैव भगवत्त्वमिति सूचयितुं पद्भिः प्रकारैरत्राध्याये निरूपण- मित्यर्थः ॥ १-२॥ तान् पट्यसकारानाहुरष्टभिरित्यादिना ॥३॥ तत्र प्रथममैश्वयं निरूपणीयं, तदध सर्वगुणोपेन इत्यादिना निरूप्यते, तनाथ सर्वगुणोपेत इत्यादिसाष्टिलोकसङ्ख्यातात्पर्यमाहु- रबर्यमष्टया यस्मादर्धमात्रा हरी परति, तञ्चाष्टविधमैश्वर्यं श्लोकानामष्टत्वसङ्ख्यया सूच्यते, अर्थ- (५) भारदीयनिर्भयरामभनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या। हेतोः पूर्वोक्तजननवर्णनादिप्रकारेण पडिय उच्यत इत्यर्थः ॥२॥ अष्टभिर्जननं चतुर्भिर्वर्णन दशभिमुंदपस्तुतिरष्टभिर्देवकीस्तुतिस्त्वमेव पूर्वसर्गमूरित्यादिचतुर्दशभिः सान्वनमष्टाभिः सॉकर्मगवतो गोकुले गमनमित्यर्थः ॥ ३॥ पश्चर्यमिति, अनेन सार्याष्टभिः श्लोकैनननिरूपण हेतुमक्तः, तत्राटी शोका अष्टविश्वर्ययोधकाः प्रादुरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुखि पुष्कल' इति, अर्धमात्रा प्रादुनहरी परा परैश्चर्ययोविवेत्ययः, यया प्रश्नोपनिप'धर्घचतुर्धमात्रेणोमित्यनेनैवा- क्षरेण परं पुसामभिव्यायीत'त्यत्र प्रणवस्याधचतुर्वमात्रा परतोधिका तयात्रेतिभावः ॥ ४ ॥ 'अधिकारिणीनि, दक्षिणापनकृष्णपक्षमिनीयम्से सर्वत्र निन्दिनसेन प्रसिद्ध काले सर्वगुणो. -- H ·, , खण्डशस्तेवयवशः सर्वेषां फलबोधकाः ॥ ५॥ ARRAR प्रविष्टं न तु तद्धानि रितिन्यायेनोक्तदोपानिवृत्तिस्तदयस्यैवेति चेत्, अत्र वदामः, नात्र पूर्वोक्ताधि- भौतिककाले प्रादुर्भाव उच्यते किन्तधुनैव लीलाविर्भावारम्भ इति लीलाकालो योग्रे भगवदात्मकत्वेन वाच्यः स प्रादुर्भूत इति, एवमेव देशादिरपि, अत एवाथशब्दो भिन्नप्रक्रमार्थक उक्तः, आधिभौतिकस्य तस्य जन्मनिमित्तत्वामावाद, भौतिकस्याधिष्ठानत्वेपि यथा वरदेयरात्रीणां तदा दिवापि प्रकटनं कृतमिति तद्रात्रीणां दिवारूपत्वमपीति न वक्तुं शक्यं तथास्याधिभौतिकतद्रूपत्वं न वक्तुं शक्यं, एतज्ज्ञापनायैव शुकैस्तथोक्तं, अन्यथा प्रक्टे त्वदुक्तपणे सत्येवं न वदेव, यद्यप्याधिभौतिक उत्तरायणत्वादिविशिष्टेप्येतव- प्रकटनं सम्भवति तथापि यदेतादृशे तस्मिंस्तयाकरणं तन् मर्यादामार्गात् पुष्टिमार्गोतिविलक्षणो बलिष्ठश्चेतिज्ञापनायेति जानीमः, अत एव सर्वदेवतासान्निध्यप्रयुक्तसर्वगुणोपेतत्वव्यावृत्त्यर्थं तद्गम- नानन्तरं भिन्नप्रक्रमेणेदमुक्तं, असोचात् सर्वशब्देनैश्वर्यादय उच्यन्ते, तेन भगवदात्मकत्वमुक्तं भवति, तेन लीलाकालवमायाति ॥१॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रपीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। प्रयोजनमित्याकाक्षायां अधिकारिणीत्यर्थं विवृण्वन्ति दक्षिणेत्यादि, नन्वाधिदैविककालप्रादुर्भावे किं मानमित्यत आहुरत एवेत्यादि, तथोक्तमिति सर्वगुणोपेतत्वमुक्तं, ननु प्रक्षालनपकन्यायेन दक्षिणायन विहायोत्तरायण एव तद् भगवता कुतो न कृतमित्यत आहुर्यद्यपीत्यादि, अत्रापि गमकमाहुरत एवेत्यादि, ननु भवत्वेवं तथापि मगरदात्मत्वे किं गमकमत आहुरसङ्कोचेत्यादि, सर्वशब्देनेति, सर्वगुणोपेत- शब्दैकदेशेन, तेन सुयोधिन्यां मूले कालस्य सर्वगुणोपेतत्वादिकथनेन सर्वथा भगवत्तस्यत्वमायातीति तद्वारणायाहुः खण्डश इत्यादि, भगवद्गुणैकदेशतस्ते गुणा अवयवशः कालावयवैः कृत्वा सर्वेषां ग्रहक्षतारादीनां यत् फलं तस्य बोधका उद्घोषकाः, तथा च तावन्मात्रकार्यकर्तृवात् कालस्य न सर्वथा '(३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । मुक्तं, भगवतोधिकारिणि काले शुभफलसूचका उत्तरायणादयो भगवद्गुगा अनन्ताः सन्ति परन्तु भगवदतिरिक्तानां सर्वेषां ते केनधिदंशेनोत्तरायणत्वाद्यन्यतमावयवेन तत्रापि खण्डशः फलवोधकार, अतः कालः कश्चिद् गुणं प्रकटयतीतिशेषः, फलदातृत्वं भगवत एव न तु कालस्थितानां गुणानां, काले तु (४) श्रीमदीक्षितलालुभयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। लोकेन तु प्रणवार्धगता मात्रा सूच्यते, तथा च योष्टविधैश्वर्यवान् यश्च प्रणवगताधमानावाच्यः सोवतीर्ण इति सार्धाप्टश्लोकसङ्ख्यातात्पर्य, अर्धमात्रायाः प्रणवगतायाः परब्रह्मवाचकत्वस्य गोपाल- तापिन्यादिपूक्तत्वात् परब्रह्मत्वमेव सूचितं ज्ञेयम् ॥४|| खण्डशस्तेवयवश इति, कालो हि खण्डशो 'व्यक्तिभेदेनोत्तमं फलं ददाति तदवयवशोवयवरूपैः सूर्यादिभिर्ददाति लोके, यथा नवमस्थानगुरुणेष्टं करोति, न हि सर्वेषां नवमो गुरुर्भवति, अतो देवदत्तयज्ञदत्तादिव्यक्तिभेदेन फलदानं खण्डशो दानं (५) भगवदीयनिर्भयराममहानिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकान्याख्या। पेतले शशाव्यावृत्त्यर्थ कारिकाद्वयमित्युक्तं टिप्पण्यां, भगवतोधिकारिणि काले शुभफलसूचका उत्तरायणत्वादयो भगवहणा अनन्ताः सन्ति परन्तु भगवदतिरिक्तानां सर्वेषां ते गुणाः केनचिव- ·, श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [ जन्मप्रकरणे मूले समागते काल: स्वकीयान् सकलान् गुणान् । हरी प्रदर्शनार्थाय प्रकटीकृतवान् यथा ॥ ६ ॥ देशोपि त्रिविधश्चैव भूतान्यपि तथैव च । तत्रत्या ये विदुस्तपि ज्ञापनार्थ गुणान् स्वकान् ॥ ७॥ प्रकटीकृतवन्तो वै दोपनाशपुरःसरम् ॥ ७ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। भगवतुल्यत्वमित्यर्थः ॥ ५॥ गुणप्राकट्यं देशादिष्वप्यतिदिशान्ति मूल इत्यादिसायन, देशोपि विविध इति, उपर्यधःपरित इति, भूर्भुवस्वरिति वा, चैवेति, चकारः सर्वगुणप्राकट्ययोधकः, एव- कारस्तस्याप्याधिदैविकत्वज्ञापकः, एवं भूतान्यपि ज्ञेयानि, तत्रत्या ये विदुरिति, विविघदेशोद्भवेषु ये भगवत्राकट्य विदुरित्यर्थः, ज्ञापनार्थमिति, अवतरतो मूलरूपत्वनापनार्थमित्यर्थः॥ ६-७॥ (३) श्रीमद्रास्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुदोधिनीलेखः। स्वधर्मानावेश्योत्तरायणलादिव्यपदेशं सम्माय फलं बोधयतीतियोधका इत्युक्तं न तु दायका इत्यर्थः ॥५॥ मूले भगवति समागते तु कालः स्वनिष्ठात् भगवद्गुणान् शुभफलसूचकान् सकलान् प्रकटीकृत- घान् , तथा च प्रतीत्या दक्षिणायनत्वादिरूपलेपि शुभफलसूचकत्वादुत्तरायणनिष्ठो धर्मः शुभफलसूचनं तद्वत्वादुत्तरायणादिरूपत्वमितिभावः, यद्यपि कालगुणप्राकट्येपि भगवतो न कोपि विशेषस्तथापि यथा राज्ञा सेवकगृहे स्थापितमामरणादिकं रानि समागते तत्प्रदर्शनार्थ पुरतः स्थाप्यते तथेति सूचयितुं प्रदर्शना- थीयेत्युक्तं, यथा यथावदित्यर्थः, तादृशे काले प्राकट्यं तु मगवतः कालानपेक्षासूचनाय, काल एव मगवत्राको ज्ञात्वा भगवते प्रदर्शयितुं स्वनिष्ठान् गुणान् प्रकटीकृतवानितिभावः, ननु सर्वगुणो- पेनत्वमधिकं जातं न तु तावता पूर्वोक्तदोपहानिरतो दोपसहिता एव गुणाः स्युरित्यरुचिमुद्भाव्य स्वतत्र- लेखनं टिप्पण्यां कृतमिति चेन्न वदाम इति, इनिशङ्का चेद् भवेत् तदात्रार्थ आचार्गोपनार्थ- मनुक्तमपि वयं वदाम इत्यर्थः ॥६॥ सुबोधिन्यां देशोपीति, गुणान प्रकटीकृतवानितिपूर्वेणान्वयः, त्रिविधः परितउपर्यधोमेदेन,नयंव चेति, गुणान् प्रकटीकूनवन्तीत्यर्थः तत्रत्या इति,देवा मुनयश्चे- त्यर्थः, किन्नरास्त्वाकाशगुणसनोक्ता इति तत्र व्याख्यास्यते, ये विदुरिति, भगवत्याकट्यमितिशेपः ॥७॥ (४) श्रीमद्दीक्षितलालुमयोजिता श्रीसुवोधिनीयोजना। सूर्यचन्द्रयारन्यतरद्वारा शुमफलदानमवयशो दानमिति लोके व्यवस्था, अतो जीवजन्मनि कश्चनको द्वौ वा प्रयो वा गुणा भगवजन्मनि तु सर्वे शुभगुणा आधिदैविककालेन प्रकीकृताः, अतः सर्वगुणो- पेनः कालः गुरुतः ।। ५-७॥ (५) भगवदीयनिर्मयराममनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या। यवन तत्रापि खण्डशः फलयोधका न तु पूर्णफलदायकाः, मूलरूपे हरी तु समागते काल: स्वनिष्टान् सकलान गुणान्प्रदर्शनार्थाय प्रकटीकृतवान् , यथेति, ययावदित्यर्थः, अथवा यथा कालतिया देशादिपीत्युत्तरेणान्वयः ॥५-६॥ देशोपीत्यादि, 'दिशः प्रसेदुरि तिश्लोकोक्तः परितउपर्यघौमदन निविधो देशोपि गुणान् प्रकटीकृतयानित्यर्थः, तात्या इति, 'मुमुचुर्मुनयो देवा' इत्यत्रोक्ताः पूर्वोक्तनिविघदेशायुद्धवा मुनिदेवादयोपि ये भगवधाकटां विदुस्तेपि स्वसेवा- मापना गुणान् प्रकटीयनयन्त इत्यर्थः ।। ७॥ - . " .

·अ. ३ शो. १.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । एवं पूर्वाध्याये भगवत उद्यममुच्या सर्वपां त्रिविधदुःखदूरीकरणाय रूपान्तरस्त्रीकरण- मुच्यते, अत आदौ रूपं वक्तव्यं, अन्यया रूपान्तरत्वं न स्यात् , तस्य च पाकव्ये यद्यधिकारिणां नैमित्तिकगुणाकय्यं सर्वं नोच्येत तदा पाकव्यमपि जननापरपर्यायं स्यात्, न होकस्य जनने सर्व गुणा प्रकटीभवन्ति महतामन्येपांच, जनकयोर्वा यदि स्तोत्रं नोच्येत तादृशमेव जनितमिति तयोर्बुद्धिः स्यात्, रूपस्य प्रदर्शनमात्रमयोजनव्याययं स्वरूपकथनमपि वक्तव्यं, अन्ययाश्चर्यमावलेन निदानाज्ञानात् सन्देह एव तिष्ठेन, रूपान्तरण कार्य न भवतीति गमन- मावश्यक रूपान्तराभावे सर्वमुक्तिरेव स्यात्, लीलाया रसालता च न स्थाव, अलौकिक लोकाद दुर्बलमिति झापयितुं दृष्टेप्पलौकिके जनकयोर्भयवर्णनम् । मयममष्टैश्वर्ययुक्तमाविर्भावमाह, यदैव ते स्तुत्वा गता अथ तदनन्तरमेव भगवानोविर्भूत इति- सम्बन्धः, तदेव सर्वगुणोपेतः कालो जाता, यावन्तो गुणाः काले स्थापितास्ते सर्वे प्रकटीभूता भगवज्ञापनार्थमित्यर्थः, अत एव परमशोभनो जातः, परमस्यापि भगवतः पूर्णगुणस्य शोभा- जनकः, कालावयवरूपाणि यानि नक्षत्राणि तेवपि केवल गुणाधारभूता रोहिण्येव, भगवता हि (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्या:प्रकाशः। कारिकोक्तमर्थ विशदीकर्तुमाहुरेवमित्यादि भयवर्णनमित्यन्तं, तत्र स्वीकरणमुच्यत इत्यन्तेन सङ्गतियोधनायाध्यापार्थ उक्तः, अतो वर्णनतापर्यमाहुरत इत्यादि, ततो जननस्वरूपयोधनार्थ सर्वगुण- प्राकट्यतात्पर्यमाहुस्तस्येत्यादि, ततः स्तोत्रयोस्तात्पर्यमाहुर्जनकयोरित्यादि, तादृशमेव जनित- मिति तयोर्बुद्धिः स्यादिति, पूर्वोक्तरूसमेव तयोरुपनमिति सर्वेषां बुद्धिः स्यात् , ततः सान्त्वन- गतस्वरूपकयनस्य तदाहू रूपस्येत्यादि, गमनस्य च स्फुटं, ननु रूपेणैव सकलकार्यसिद्धेः किं रूपान्तर- ग्रहणेनेत्यत आह रूपान्तरेत्यादि, नन्वात्मत्वेन ज्ञानाभावादपि सर्वमुक्त्यमावसिद्धिरिति नेदं रूपान्तर- ग्रहणप्रयोजनमित्यतो हेवन्तरमाहुलीलाया इत्यादि, तर्हि भयवर्णनं कुनोपयुज्यत इत्यत आहुरलौकिक- मित्यादि, अलौकिकं माहाल्यज्ञानं लोकात् लेहाद वालरूपात् कंसाद्वेत्यर्थः, तदुद्ध्यनुवादोयं, अथ मूलं व्याकुर्वन्ति प्रथमामित्यादि, प्रादुर्भूत इति 'प्रादुरासीदित्यस्यार्थोयं, एवमेव जातपदमपि योध्यं, यद्यपि दूरान्वय एवं भवति तथाप्यध्याहारापेक्षया लघीयस्त्वादेवमुच्यते ॥ १॥ (३) श्रीमदोस्वामियल्लमजिन्महाराजस्तः श्रीसुबोधिनीलेखः । त्रिविधेति, कंसादेः कालतोज्ञानादि'त्यर्थः,महतामिति, अन्येपामपि महतां पृथ्व्यादीनां मध्य एकस्य जनन इति पूर्वेणान्वयः, तयोर्बुद्धिरिति, एतादृशी तयोर्बुद्धिरितिज्ञानमस्मदादीनां स्यादि- त्यर्थः,स्वरूपकथनमिति, स्वमेव पूर्वसर्गमूरित्यादिना भगवत्कृतं स्वरूपकथनं शुकेन वक्तव्यमित्यर्थः, रूपान्तरेणेति, गमनं विना रूपान्तरस्वीकारमात्रेण पूर्वोक्तं कार्य त्रिविधदुःखदूरीकरणे न भवतीत्यर्थः, तर्हि तदेव रूपं स्थापनीयमित्यत आह रूपान्तराभाव इति, अथेत्यत्र भगवानिति, अन भग- वानाविर्भूतो जात इतिहेतोरिति, फलार्थ राजनिर्गमफलार्थ पूर्वमेव यथामार्गसंस्कारस्तथा तेषां गमनान- न्तरमेवाजनजन्मादीनां गुणानां काले सम्बन्धो जातोततस्तदैव सर्वगुणोपेतः कालोजात इत्यर्थः, भगवत्प्राकट्यज्ञानं कालस्य गुणप्राकट्ये हेतुः, पूर्वस्थितानामपि रोहिण्यादीनां कालावयवरूपैश्चन्द्रादि- १. स्तोत्रे नोपेते इत्यपि पाठः। २. प्रादुरिति पाठः प्रकाशकाराणाम् । ।'

·" " श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे स्वगुणमाकय्यार्थमेव ब्रह्मोत्पादितः, स तु विकारान् दूरीकृत्य गुणानेव प्रकटयितुं तनक्षत्रं गृहीत. वान्, अत एवाजनस्य जन्मरहितस्य पुत्रोपि जन्मरहित एवेति ज्ञापयितुमजना जन्म यस्य तस्य नक्षत्रमित्युक्तं "ततो वे से सर्वान् रोहानरोइंस्तद्रोहिण्य रोहिणीत्व"मितिश्रुतेः, यर्यवाजनजन्मक्ष जातं, तदैव सर्वगुणोपेतः कालो जात इतिसम्बन्धः, अनेन नक्षत्रा- रम्भे जन्मेति चितं, तस्य नक्षत्रस्य सर्वेषां सहायवर्तिनामानुगुण्यमाह शान्तसंग्रहतारकमिति, शान्तान्यन्यान्वृक्षाणि ग्रहास्ताराश्च यस्य, अश्विन्यादीनि नक्षत्राणि, आदित्यादयो ग्रहाः, अन्यानि च नक्षत्राणि ताराः, यद्यपि तेषां ज्योति शास्त्रे फलं नोक्तं तथाप्यस्तीति शान्तत्व- मुक्तं, अनेन स्वाभाविका आनुपङ्गिकाश्च गुणा निर्दोपाः कालगता निरूपिताः ॥ १॥ देशस्विविधः, अब उपरि परितश्चेति, तत्र परितो दिश उपरि द्यौरयो भूमिः, त्रयाणां दोपाभावपूर्वक गुणा उच्यन्ते, तत्र दिशो देवतात्मिका भूतात्मिकाश्च भवन्ति, तत्र मेयोदिना दूरदर्शनलक्षणप्रसादो दिशां भवति, देवतामसादस्तु सर्वसाधकः, अतो ज्ञानं सर्वमेव च फलं सिध्यत्तित्युभयविधदिशां प्रसाद उच्यते । (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवाधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। दिशः प्रसेनुरित्यत्र देवताप्रसाद इति, 'कर्णी दिश' इत्यादिवाक्याद् दिशः श्रोग्रेन्द्रिय- देवतास्ताः प्रसन्नाः, सर्वमेव भगवत्सम्बन्धि श्रोष्यन्तीति तत्प्रसादासर्वसाधक इत्यर्थः, तद् विवृण्वन्त्यत (३) श्रीमगोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । मिन सम्बन्ध इतिमावः, अत्रानन्तयाधिशब्द उक्तः, टिप्पण्यां भिन्नप्रकमार्थ उक्तस्तत् स्वतत्र- लिखनत्वात पक्षान्तरमिति ज्ञेयं, भगवज्ञापनार्थमिति भगवते स्वस्वरूपज्ञापनार्थमित्यर्थः, अजन- स्थेति, कारणसदृशं हि कार्य, तथा च भगवतो यथाजननप्रकारेणाविर्भावस्तथा ब्रह्मणोपीत्यर्थः, प्रह्मणो भगवानेव कारण, ततो जातास्तु कालादिसहकारिवशाद् विकारयुक्ता जाता इतिभावः ॥ १॥ दिश इत्यत्र देवतात्मिका इति, प्रोनेन्द्रियदेवतारूपा इत्यर्थः, भूतात्मिका इति, प्राच्यादि- रूपा इत्यर्थः, भूतास्मिकानां प्रसादमाहुस्तति, दिशां भूतात्मिकानामितिशेपः, देवतारूपाणामाहु- देयतेति, सर्वेन्द्रियदेवतोपलक्षकमिदमिति नापयितुं देवतेतिसामान्यत उक्तं, भूतरूपाणां प्रसादो दूरदर्शनमानं भवति न तु तेन सर्वफलसिद्धिस्तव्यावृत्त्ययं तुशब्दः, सर्वसाधक इति, इन्द्रिय- (४) श्रीमद्दीभितलालुमट्टयोजिता श्रीमुदाधिनीयोजना । अजमजन्म; इत्यस्य व्याख्यानेजनस्य जन्मरहितस्येति, इह कालस्याधिदैविकस्य प्रतिष्ठायां निरूप्यमागायामजनजन्मक्षपदेनापि महिमैव वक्तुमुचित इति तमाहुरजनस्य जन्मरहित- स्यत्यादिना, भगवतो नित्यत्वाञ् जन्मराहित्यमतः प्रादुर्भाव एव भगवतो वाच्यः, एवमेवाजनाद् भगवतो जातस्य भगवत्युवस्य विधेरपि न प्राकृतरीत्या जन्म किन्तु तस्यापि गुणावतारत्वेन प्राकट्यं, एतदेवोक्तं पुत्रापि जन्मरहित इति, प्रादुर्भावशालीत्यर्थः, अत एव 'गतव्यलोकैरजशङ्करादिमि' रित्यादिपु प्रमगो धन इतिनाम दृश्यते, अनेन तस्य गुणायनारत्वं न जीवत्वमित्युक्तं, तघा चैतादृशस्य विधेर्नक्षत्रं रोहिणी, सा सर्वनक्षत्रोत्तमति तस्यां मगवदाविमीयो युक्त एव, अत एव ततो वै ते सर्वान् रोहान- रोह निति तैत्तिरीयाणां ब्राह्मणे रोहिण्याः स्तुतिः प्रदर्शिता ॥१॥ १. दानामित्र पाठः। " .

·VIDE ७ ARATIYA LIBRARY " अ. ३. श्ो.२-३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । PRO:31 दिशः प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् ।। मही मङ्गलभूयिष्ठेपुरग्रामबजाकरा ॥२॥ नद्यः प्रसन्नसलिला हृदा जलरुहश्रियः ॥ द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजयः ॥ ३ ॥ दिशः प्रसेदुरिति, निर्मला उड्डुगणा यत्र, वर्षाकाले मेघाः सहजास्तैः कृत्वोडुगणानां प्रकाशो न दृश्यत इति नैर्मल्यमुच्यते, उदयति, उदयकालेपि मेघानामभावः, उदयो दर्शनमेव वा, मही भूमिमङ्गलभूयिष्ठा, सर्वत्रैव विवाहपुत्रजन्मायुत्सवास्तस्मिन् समये जायन्त इति, पुरं नगर, ग्रामाः साधारणाः, ब्रजो गवां स्थानं, आकरा रत्नाद्युत्पत्तिस्थानानि, सर्वाण्येव मङ्गलभूयिष्ठानि यस्याम् ॥२॥ एवं देशकालयोर्गुणानुक्वा भौतिकानां तत्तभृतप्रधानानां गुणानाह, तत्र प्रथममपामाह । नद्यः प्रसन्नसलिला इति, यद्यप्यापो बहुविधा एकोनविंशतिभेदास्तथाप्युभयविधा एव, स्थावरा वहन्त्यो वा, अत उभयानां गुणा उच्यन्ते, नदीषु कालवशात् पङ्किलं जलं भवति, आधिदैविककालवशात् कालनियन्तै भगवद्वशाद वा स निवर्तते, अतः कालनियन्तरि भगवति (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। इत्यादि, निर्मलेत्यत्र निर्मला उद्धगणा उदये योति गङ्गादिसमासोत्र वोध्या, समासान्तरमपि बोध- यन्त्युदयो दर्शनमिति; अस्मिन् पक्षे निर्मलानामुडगणानामुद्यो यत्रेतिसमासः,महील्यत्र विवाहेति, 'सर्वतयो विवाहस्ये त्यापस्तम्बस्मृतेस्तयेत्यर्थः ॥२॥ नद्य इत्यत्रकोनविंशतिभेदा इति, यद्यपि तैत्तिरीयसंहितायां "कूप्याभ्यः स्वाहे"त्यादिना "सर्वाभ्यः स्वाहे"त्यन्तेन विंशतिभेदा अपामुक्तास्तथापि "सर्वाभ्य” इत्यन्तिमस्य पूर्वोक्तसर्वग्राहक- वेनातिरिक्तत्वाभावमभिप्रेत्यैकोनविंशतिभेदा इति चोध्यं, कालनियन्तुरिति सङ्कर्षणस्य, तथा च भगवद्वशो यः कालनियन्ता तस्मादित्यर्थः ॥३॥४॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीमुबोधिनीलेखः । जन्यज्ञानक्रियासाधक इत्यर्थः, भूतरूपाणां दूरदर्शन प्रसाद इति स्वरूपतः प्रसाद उक्तो देवताप्रसादः फलत उक्त इतिविभेदः, ज्ञानमिति, दूरदर्शनमित्यर्थः, निर्मला उडुगणा यत्रेत्यर्थकथनं, विग्नहस्तु निर्मलानामुडगणानामुद्यो यत्रेति, तस्मिन् समय इति, उत्तरायणादिरूपे काले, जायन्त इति- हेतोः काले तादृशत्वस्य जातत्वान् मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामबजाकरा जातेत्यर्थः, अत्रापि सर्वगुणप्राकट्यादुत्तरायणत्वादिप्राकट्यात तदाधेयानां मङ्गलानामपि प्राकट्यमितिभावः ॥२॥ (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । दिशः प्रसेदुरित्यत्र मेघादिना दिशां दूरदर्शनलक्षणः प्रसाद इति, ननु दिशां निराकारत्वात् कथं प्रसादो ज्ञेयः को वा प्रसाद इत्याकाक्षायामाहुर्दिशामित्यादि, निशीपसमये मेषवाहुल्ये निकटस्थमपि वस्तु न दृश्यते किमुत दूरस्थम् १ प्रकृते तु भगवदाविर्भावमहिम्नाधिदैविक- दिशामानन्दाधिक्यजप्रकाशवशाद् दूरादिकस्यवस्तूनां सर्वेषामेव साक्षात्कारो भवति, अयमेव भौतिक- दिशां प्रसादपदार्थो नाम, सर्वत्रैव विवाहपुरजन्मादिभ्यो जन्या य उत्सवा आनन्दास्ते जायन्ते विवाहपुत्रोत्पत्त्यादिमियदिशा आनन्दास्तादृशास्तदाजायन्त इतितात्पर्यम् ॥२॥३॥ १ । २ 'न्तुर्भग।

·८ [जन्मप्रकरणे , " श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । ववो वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शुचिः ।। अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनास्यासन प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् ॥ जायमानेजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभयो दिवि ॥ ५ ॥ समागते नद्यः प्रसन्नं सलिलं यासां तादृश्यो जाताः, दोपनिवृत्तिपूर्वकः स्वाभाविक गुण उक्तः, हृदाः स्थावराः, जलरहाणां कमलानां श्रीर्येपु, जलस्य योयं सारांशः स कमलादिः, अतो- साधारणा गुणा अनेनोक्ताः, भूमेर्गुणान् वक्तुं गन्धस्तस्या मुख्यो गुण इति स च पुप्पादिपु प्रसिद्ध इति गन्धरसकार्यकथनपूर्वकं पुप्पादिसम्पत्तियुक्तां धनरूपां भूमिमाह दिजालीति, द्विजाः पक्षिणः, अलयो भ्रमराः, उभयेपां कुलानि, तेषां सन्नादयुक्ताः स्तवकाः पुष्पगुच्छा यासां तादृश्यो वनराजयो वनपङ्कयो जाताः ॥ ३ ॥ यवौ वायुरिति, सुखस्पर्शी वायोर्गुणः, गन्धं च भूमेहतीति शुभकाय, पुण्यं गन्धं वहनीति पुण्यगन्धबहाः, शुचिर्गादिजल सम्बन्धी दोपरहिनो वा, यो वा वायुः शुभसूचका स शुचिः, अग्नयो लौकिका चदिकाश्च, द्विजातीनामिति निपिद्धतराः, तत्राप्यशुभकार्यस्थ- व्यायत्यय शान्तास्तस्मिन् समये समिन्धन सम्यग् दीप्ता जाताः, तस्मिन् समये शुभा अग्नयः पिहिना अपि प्रज्वलिता जाता इत्यर्थः ॥ ४ ॥ माचिकारवारकाय मन इनि भौतिकगुणसमये मनसोपि गुणा उच्यन्ते । (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । मनासीत्यत्र भौतिकगुणसमय इति, तामसाहारकार्यगुणसमये, मन:पदमिन्द्रियाणा- मप्युपलक्षणम ॥५॥६॥ (३) श्रीमगोस्वामिचल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवाधिनीलेखः । नद्य इत्यस्यामासे मोनिकानामिति, नदीजलादीनि पञ्चीकृतवाट भौतिकान्येव न तु मूत- सूपाणि किन्तु ततद्भुतप्रधानानीत्ययः, व्याख्याने कमलादिरिति, सहस्रपनं कमलं तदादिः सर्वोपि जलन्द इत्यर्थः, गन्धरमेति, सबकेषु द्विजानामपि सन्नादकयनान् मालत्यादिषु च रसमात्राभि- लापिणां मादासम्मवात् स्तबकपदन मालन्यादिपुष्पाणामाम्रादिपुष्पाणां च गन्धा उच्यन्ते, तथा च गन्धरुपं यत् कायं रसरूपं च यत कार्य तरकथनपूर्वकमित्यर्थः, पुष्पगुच्छा इति, आम्रादि- पुष्याणां मालत्यादिपुप्पाणां च गुच्छा इन्ययः ॥ ३ ॥४॥ मनांमीपत्र साचिकाइडारति, तामसाहवारकार्याणि भूतानि निरुपितानि, सात्विकाह- द्वारकार्य मनोन निरुप्पन, राजमादारकार्याणीन्द्रियाणि मनोनिरुपणेन निरूपितानि, एतद्देवतास्तु (४) धोमदीशिनलालुमयोजिना नामुदाधिनीयोजना। अमरावत्या लौकिका यदिशानि, लौकिका: स्माती धैदिका अभिहोत्रादिसम्बन्धिना, निषिद्धतरा इनि, निषिद्धा यमुगदिशानसिद्धदुष्कर्मसम्बन्धिनः, तेषां तु तत्समय न समिन्धन- मिनि नदमियानये हिजानिपदमितिमायः ॥४॥ " . , ·अ.३. श्लो.६-७] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विमूपिता । जगुः किन्नरगन्धर्वास्तुष्टुवः सिद्धचारणाः ॥ विद्याधराश्च ननृतुरप्सरोभिः समं मुदा ॥ ६॥ मुमुचुर्मुनयो देवाः सुमनांसि मुदान्विताः ।। मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुरनुसागरम् ॥ ७ ॥ यदा सत्वमालं भवति तदा मनांसि प्रसन्नानि भवन्ति, मनसो दैत्यसम्वन्धित्वमपि वर्तत इति तन्नित्यर्थ साधूनामित्युक्तं, इदं साधुपदं दैत्यव्यतिरिक्तमात्रपरमिति ज्ञापयितुमसुर- गुहामित्युक्त, साधुपदं च व्यवहारे सन्मार्गवर्तित्वाय, इयमवस्था स्थूलकालेपीति निकटकाले विशेपमाह जायमानेजन इति, अजने जायमाने दिवि दुन्दुभयो नेदुः, तस्मिन्निति तन्निकटे, यथा वसुदेवादयः शृण्वन्ति, आकाशस्य गुणा नृत्यवादित्राणि, दुन्दुभिर्मङ्गलवायं, स्वयमेव नेदुर्न तु कैश्चिद् वादिताः ॥५॥ किन्नरगन्धर्वा अपि स्वत एवोल्लसितहृदया जगुः, अज्ञात्वैवेति ज्ञातव्यं, अन्यथा माहात्म्य- प्रतिपादकं न स्यात्, सिद्धाश्चारणाश्च तुष्टुवुः, अकस्मादेव स्तोत्रं तत्काले कृतवन्तः, ते हि वैतालिकमायाः, विद्याधरा नर्तकाः, चकाराद् विद्याधर्यश्च नन्तुः, अप्सरोभिः सम- मित्यानन्दावेशेनैव नृत्य, न तु शास्त्रीय, मुदानन्देन, न केनचित् मेरिता, स्वत एवानन्दाविर्भूता अकस्मात् तस्मिन् समये स्त्रियः पुरुषाश्च नन्तुः, अनेन ये केचन यस्यां विद्यायां रतास्तेकस्मान् मुदा तत्तत् कार्य कृतवन्त इत्यर्थः ॥ ६॥ (अथ च मुनयः सुष्टु निर्दुष्टानि मनांसि पुरुषोत्तमसम्बन्धाभावात समाधितो निष्कास्य तदाविर्भावस्थले मुमुचुर्वपुरित्यर्थः, देवास्तु पुष्पाणीत्यर्थः, अत एव पुष्पादिपदानि विहायोभ- यार्थकत्वात् सुमनःपदमुक्तं, सुमनस इतिस्त्रीलिङ्गप्रयोगाभावश्च, पुष्पवाचकस्यैव स्त्रीलिङ्ग- (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । 'दिशः प्रसेटु रित्यत्रोपलक्षणविधया निरूपिताः, तथा चाहकारत्रयकार्यमपि निरूपितं जातमित्यर्थः, सत्त्वमारूढमिति, भगवतेतिशेषः, देवक्यां देवरूपिण्यामित्यत्र देवक्याः सत्त्वरूपत्वं व्याख्यास्यते, तथा च सत्त्वं यदा भगवत्तारूढ़ भवति तदा स्वकारणे भगवदारोहान् मनसां प्रसादो भवत्येवेत्यर्थः, दैत्यसम्बन्धित्वमिति “दयाह प्राजापत्या" इतिसन्दर्भे सत्त्वरूपेषु शमादिष्वसुराणामरुचेर्युत्पादित- त्वात् सत्त्वेन तेषां प्रसादो नेतिभावः, स्थूलकाल इति, जननात् किञ्चिदक्पिश्चाच मायाजननावधीत्यर्थः, निकटकाल इति, जननसमय इत्यर्थः, जायमान इतिवर्तमानप्रत्ययोक्त्येतिभावः, 'यद्येवाजन- जन्मक्षं जातं तदैव सर्वगुणोपेतः कालो ' जातस्तदैव च 'दिशः प्रसेदुर्गगनं ' तथा जातमेवं मना- स्यासन प्रसन्नानीत्यत्र 'यहोवे' त्यस्यान्वयः, आकाशस्येति, आकाशप्रधानस्यान्तरिक्षलोकस्येत्यर्थः, नतु कैश्विदूवादिता इति,किन्नरादयः केनचित् प्रेरिता न ॥५॥ अतो मुदत्युक्तत्वात् स्वत एव जातो य आनन्दस्तेनाविभूतास्तेषां गानादिक्रिया इतिशेषः, अन श्लोके मुदा जगुस्तुष्टुयुर्नन्तरित्युक्त्या- नन्दोद्रेकादेव गानादिकं न तु हेतुज्ञानेनेति सूचितमित्याशयेनाज्ञात्ववेत्युक्तम् ॥६॥ अग्रिमलोके तु चिक्षार्तगत श्रीमत्प्रभुचरणानाम् । २ ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [ जन्मप्रकरणे निर्देशान् , अन्यथा भुवि स्थितानां मुनीनां नभसि स्थितैर्देवैः सह दृष्टिकर्तृवं कथमुपपद्येत ? मनसः पुप्पतया कयनमुन्चलबसोचविकासादिधर्मवत्वादविरुद, मुदान्विता इति, तंत्रानन्दावेशलक्षण- मकरन्दसम्पत्तिः चिता, तदा मुमनोप्यपेक्षया जलष्टिरल्पा नाद्भुता चेति मत्वा मेघा न वपुः किन्तु तत्र गर्जितं नास्तीति तावत् कार्य कृतवन्त इत्याह मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुरिति, मेयानामुचगर्ननं पूर्वोक्तवाद्यगीतादिश्रवणमतिबन्धकता भवतीति तदमावाय मन्द मन्दमित्युक्त, अन्यया तवैयपित्तः, तया च युगपन्नायमानान्यपि वायगीतगनितान्यन्योन्यमिश्रितानि सर्वैर- श्रूयन्तेतिमावः, किञ्च जग रेव न तु वपुः, यतो जलधरा न तु जलमुचः, अत्राय- माशयः, मेघास्तु भगवत्साकच्या पूर्व लोके नीलरूपमश्लाघ्यं मत्वा स्वस्य तादृशवेन. तदभावाय जलमुचो जाताः, इदानी स्वसारूप्यमशीकृत्य भगवान् प्रकट इति कवयोग्ने स्वस्योपमां दास्यन्ति तेन स्वनन्मसाफल्यं भविष्यतीति त्रिशादात्मनो नीलरूपस्यैवाभीष्टत्वेन तद्धेतुभूतं च जलधारणं, अन्यया शुभ्रता स्याव, अतो जलघरा जाताः, यद्यपि मरकतेन्दीवरादीनामपि सारुप्यमस्ति तयापि स्वस्य विद्युत्सइभावात् कामिनीतनुकनकलतालकरणदशायां दूरुप्येपि सादृश्यमधिकमिति च जलघरपदेन भूचितं, सजलमेवानामेव तडित्सहमावदर्शनात् , अपि च समुद्रः स्वगाम्भीर्यगुणं प्रमुरगीकृतवानिविगर्वेण गर्नति तस्य तं गमपइन्तु धर्मापेक्षया स्वरूपसादृश्यं सस्पाधिकमिति शापयितुमनुसागरमित्युक्तं,) देवा ज्ञात्वैव पुष्पष्टि मुमुचुर्मुनयश्च, शब्दपला मुनयः, अर्थवला देवाः, उभये प्रामाणिकाः, स्वसेवामभिज्ञतां च ज्ञापयितुं शुभमूचनार्य सुमनांसि पुष्पाणि हर्षेणान्विता मुमुचुः, सर्वथा मेघानामभावे विपरीतः कालयमोशुभकर इति तैपामपि कार्यमाह जलधरा मन्दं मन्दं सागरनिकटे जगर्जुः ॥ ७॥ एवं देशकालयोस्तत्रत्यानामृतोश्च गुणानुक्त्वा रात्र्यास्तन्मुहूर्तस्य च गुणानाह निशीथ इति॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्याः प्रकाशः। मुमुचुरित्यत्र मुनीनां देवानां भगवत्राकट्यज्ञाने हेतुमाहुः शब्दवला इत्यादि, शब्दस्य श्रुतीर्थस्य भगवतश्च वलं येषां तेन तया, अतो ज्ञानात् तया कृतवन्त इत्यर्थः ॥ ७ ॥ (३) श्रीमद्रास्वामियल्लमलिन्महाराजरतः श्रीनुबोधिनीलेखः। मुदान्विना इत्युक्तं न तु क्रियायां मुद्रः करणत्वमता हेतुज्ञानं सूचितमित्याशयेनाहुर्दैवा ज्ञात्वैवेति, गानादिकं रसोद्रकात् स्वतोपिजायते पुष्पवृष्टिस्तु हेतुन्नानं विना न जायत इतिमाः, पुष्पवृष्टिमिति, पृष्टियोरा, पविशेव्याये "तृष्टयमुमुचुस्तुष्टाः पुष्पवर्षाणि पार्थिवे"तिवाक्यात, तथा च पुष्पधारा मुमुरित्ययः, देवानामूर्वस्थितानां मुमनोविमोको दृष्टिप्रकारेणेव सम्भवतीत्ययांपत्तिलम्यं वृष्टिरूपं प्रकार योधयितुमेवमुक्त, शब्दयलाइति शन्देन पलं येषां, स्वाध्यायवला इत्ययः, अधवला इति,मन्त्रार्थरूपान् देवान भाला तैमहविदीने तादृशहरिगिन देवाः पुष्टा मवन्तीत्यर्धन प्रतिमाययोगेन बलं येषां तारया इत्ययः,अत उभयेपि प्रामाणिकाः, प्रमाणं वेदस्तत्सम्बन्धिना, तदुपजीवका इत्यर्थः, पूर्वलोकेषु रुपलटासम्पन्धिनां गुणा तक्ता बत्र नामलीलासम्बन्धिनां गुणा उक्ता उत्तरार्थे दोपामाव उक्त इति ममभिः शशक रूपनामव्यवस्थोक्तेति सूचितं, स्वसेवामित्सुमयमुमयोरन्चति ॥ ७॥ तप्रत्यानामिति, भूतानां देवादीनां चेत्यर्थः, मन्दं मन्दमिन्य नतोगुण उक्तः, रात्र्या इति, १. ने । २. दो भा३. पति प्रसाट: प्रतिमादि । " तथा च ·११ " अ.३.श्लो. ८.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । निशीथे तमउद्धृते जायमाने जनार्दने । देवक्यां विष्णुरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः ॥ ८॥ आविरासीद् यथा प्राच्या दिशीन्दुरिव पुष्कलः ॥८॥ अर्धरात्रं निशीथ पञ्चचत्वारिंशतपट्चत्वारिंशद्घटिकाद्वयं, तस्य दोपाभावः, तमउद्भूत इति, तम उद्भूतं, जय भूतं निवृत्तं यस्मिन्, यो हि निर्गच्छति स ऊंचों भवति, जाय- माने जनादने सतीति गुणा उक्ताः, यावता गुणेन जनानामविद्यामर्दयतीति सर्वाविद्यानाशक: प्रादुर्भवति तादृशगुणवान निशीथ इत्यर्थः, भगवजननस्य मूलभूतगुणानां प्राकट्ये भौतिकानां च पाकव्ये निमित्तत्वं वक्तुं जायमानेनन' इति मध्ये निरुपितं, अजनवान कालनिमित्तले किन्तु कालस्य तादृशगुणवत्त्वेजन एवं मध्ये निमिन, अन्ते च पुनर्जायमाने जनार्दन इति सर्वाविद्यानाशनार्थ प्रादुर्भावे सर्वगता गुंणाः प्रकदीभवन्तीति मकटीभावे हेतुरुक्तः, एवं सन्दर्भ भगवतोवतारत्रयमप्युक्तं, सर्वधर्मसंरक्षकोनिरुद्धः सर्वमुक्तिदाताज्ञाननिवृत्तिद्वारा सङ्कपणो (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः ! निशीथ इत्यत्र रात्रेस्तन्मुहूर्तस्य चेति, निशीथशब्दस्यार्धरात्रवाचकवात तेनैवार्थवलाद् रात्रेरपि प्रास्तथेत्यर्थः, सिंहा निशीथ इदानी घट्चलारिंशत्सप्तचत्वारिंशद्घटिकाद्वयात्मको भवतीति तद्व्यावृत्त्यर्थं विवक्षितं प्रादुर्भावसमयं निश्चेत्तुमाहुः पञ्चचत्वारिंशत्षट्चत्वारिंशद्घटिकादय- मिति, ईदृशस्तु निशीथो विपुवदिन एकस्मिन् भवति पञ्चमस्कन्धीयाद् 'यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहो- रात्राणि समानानि मवन्ती तिवाक्याज् ज्योतिःशास्त्राच निश्चीयते, तदने तु प्रत्यहं पलद्वयं रादिनस्य च वृद्धिहासौ, एवं सति यदत्रैवमुक्तं तत्रायमर्थः, द्वापरस्य 'पञ्चविंशाधिक'शरच्छतावशेपे भगवत्प्रादुर्भाव इत्येकादशस्कन्धीयाच् 'छरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं विभो' इतिब्रह्मवाक्यान निश्चीयते, तत्र च गणितविचारे स्फुयोर्कः ।१९।०।१, गतिः ५८५८, अयनांशाः २४।३।२०, मधुपुर्या पलप्रभा, ८५ चरखण्डानि ६०४८।२०, चरपलानि ३२, दिनमान ३११४, रात्रिमानं २८.५६, रान्या अर्धं १४३२८, निशीथः ४५।३२, एवं सति तत्रापाढोधिकोभ्युपेयः, उक्तरीत्या स्पष्टेपि सति ४।१९।०१, एतादृशस्य सूर्यस्य तदैव सिद्धेरिति, एतावान् भवति तत्राष्टम्याः प्रान्तमागै इति तत्र चन्द्रप्रकाशस्तेभ्यो द्वात्रिंशत्पलेभ्यः पूर्व भवति, चन्द्रप्रकाशस्य क्षितिजसंयोगे तमसो निवृत्तेः, तदेवाभिप्रेत्य मूले तम- उद्भूत इत्युक्तं , भगवत्राकट्यं तु तावत्पलोत्तरं निशीथारम्भसमये चन्द्रोदयसमकाले, तदेवाग्रिमश्लोके प्राच्या दिशीन्दुरिवतिदृष्टान्तेन सूचयिष्यते, अतो द्वात्रिंशत्पलान्यनादृत्य यत् पञ्चचत्वारिंशेत्यादि- कथनं तत् प्रकाशन्यायेन दोपनिवृत्तियोधनार्थमिति न कोपि विरोधः, ननु 'जायमानेजन' इत्यनेनैव गुणनिरूपणसिद्धिरिति जायमाने जनार्दन इत्यस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामाहुर्भगवजननस्ये- (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। एवं सन्दर्भ इति, मूले 'जायमानेजने तस्मिन्नित्यनेनानिरुद्ध उक्तः, " मनास्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहा"मित्यनेन रक्षाकार्यस्योक्तत्वात् , जायमाने जनार्दन इत्यनेन जनामविद्या- मर्दयतीतिव्युत्पत्याज्ञानप्रलयकर्ता सदर्पणो निरूपितः, प्रलयस्य सकर्षणकार्यत्वात् , तत इहाविद्या- , ·. " -- - - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरण देवक्यां प्रद्युम्नो नन्दगृहे वासुदेव इति सर्वरूपेणाप्याविर्भूतो भगवानित्युक्तं, निमित्चत्वं च भगवत एव दोषाभावे गुणमाकव्ये च, ननु तादृशोपि कालः सहजः कश्चिदस्तीत्येकमेव चैन् निमित्तमुच्येत तस्मिन् समयेन्योप्युत्पन्नो भगवत्सदृशः स्यात् , अतो भगवत्यादुर्भाव एव गुण- प्राकटये निमित्तं भगवत्मादुर्भावार्थमेव गुणप्राकट्यं चेति निरूपितं, एवं सर्वांशो भगवान् प्रादुर्भूत इत्याह देवक्यामिति, देवक्यां विष्णुः मादुरासीव, देवानां समूहो देवकी, सम्पूर्ण देवसमूहे पूर्णसत्वं भवति, तच्च सत्वं भगवदाविर्भाव आधारत्वेन निमित्तं भवति यथानावरणिः, न (३) श्रीमद्रास्यामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। तानिशीथवत्वंराव्या गुणः, गुणा उक्ता इति,जनार्दने जायमाने सति तमउद्भते निशीथे सति देवक्यां विष्णुःमादुरासीदित्यन्ययः, तथा चसकर्षणमाकट्यस्य तमोनिवृत्ती हेतुत्वोत्या तयाकव्य- योग्या गुणा निशीथ उक्ता इत्यर्थः, मूलभूतेति, काले स्थितानां मूलभूतस्य भगवतो गुणाना- मित्यर्थः, भौतिकानामिति, नचादिगुणानामित्यर्थः, कालनिमित्तत्वमिति, कालो निमित्तं यस्य तादृशखमित्यर्थः, 'जायमानेजन' इत्यत्रानिरुद्धशाकल्यं, तद् व्युत्पादयन्ति सर्वधर्मति, 'अनुसागर'- मित्यन्तैः सधमिः श्लोकधर्मरक्षोक्तेति तन्मध्ये कयनमनिरुद्धस्यैवोचितमितिभावः, जायमाने जनार्दन इत्यत्र सर्षण उक्तस्तद् व्युत्पादयन्ति सर्वमुक्तीति, इदं वासुदेवकार्यमित्याशझ्याहुरज्ञानेति, तस्य साक्षान्मोक्षदातृत्वमस्य परम्परयेतिविभेदः, तथा च जनार्दनपदादयं सकर्षण इतिभावः,देवक्या- मिति, देवक्यां विष्णुरूपिण्यामितिश्लोक इत्ययः, पुरुषोत्तमस्तूक्त एव, परं व्यूहवयमध्ये दूर्व पूर्व- मुक्तं देवक्यामितिश्लोके तृतीयोप्युक्तो न तु वासुदेव एव, तदामासे तया वक्ष्यमाणत्वात् , पुरुषोत्तम- प्राकट्यमपि कारिकयोपसंहारे वदिष्यन्ति, तथा च व्यूहत्रयविशिष्टपुरुषोत्तमप्राकव्यं देवक्यामितिश्लोके निरूपितमित्यर्यः, सर्वरूपेणेति, चतुर्दूहरूपेण सह भगवान् पुरुपोत्तम आविर्भूतोत्रावतार इतिशेषः, न त्वधुनैव, वासुदेवाविर्भावस्य नवम्यां निर्धारितत्त्रात्, अत एव " तमद्भुत" मित्यत्र "मधुसूदनो माथवथे "तिकारिकायल्याने 'सार्पणानिरुद्धप्रद्युम्नरूपताप्युक्ते'ति व्यूहययमेव निरूपितं, टिप्पण्या 'चतुर्भुज'पदव्याख्याने कार्यचतुष्टयमुक्तं, कार्य तु चतुर्णामपि मथुरायामेवादी प्रक्टमिति प्रागुक्तमेव, यद्यप्ययावतारे नारायणः कृष्णकेशश्चास्ति तयापि नारायणोनिरुद्धांशः कृष्ण- केशः मर्पणांश इति व्यूहनिरूपणेनैव तो निरूपिता जातावितिमावः, देवक्यामित्यस्याभासे सर्वांशो भगवानिति, सर्वे प्रयोपि व्यूहा अंगा यस्मिस्तादृशो व्यूह्मयविशिष्टो भगवान् पुरुषोत्तम इत्यर्थः, व्याख्याने देवानां समूह इति, 'देवकी सर्वदेवते'तिव्याख्यानात् सर्वदेवसान्निध्याद देवसमूहरूप- मेव मम्पन्नमित्ययः, न त्वयं विग्रहः, सत्वे भगवत्स्यितावंशावतारत्वं स्यादित्याशक्याहुराधारत्वेनेति, अयं मापः, अंशावतारे विग्रहः सत्वं, तत्र मगवदाविर्मागयोगोलके वद्विरिवति साधनाध्याये (१) श्रीमदीक्षितलालुमट्टयांजिता श्रीसुयोधिनीयोजना। कार्यस्पाजानलयः सदर्पणकार्य, 'य एप एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासना- प्रधिनमविधामयं हृदयग्रन्धि सत्वरजस्तमोमयमन्तहृदयं गत आशु निर्मिनती तिपयमस्कन्धवाक्यात्, देवस्यां विष्णुपिण्यामित्यनेन विष्णो रूपं विद्यते यस्यामितिब्युसत्या प्रद्युम्न उक्ता, प्रद्युमस्य यमुदेषमनस्याविष्टस्य पक्तिनालीकिस्मरण देवस्यां समागमनात् , "दधार सर्वात्मकमान्ममूतं काष्ठा पयानन्दरू. मनम्न" इनिवास्यात्, यिष्णुः सर्वगुहाशय माविरामीदित्यनेन साक्षाद भगवान् . १.t ·, - अ. ३ श्लो. ८.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । केवलमन्यापाराविष्टा निमित्तमरणिरपि भवतीति मयनस्थानीयं किञ्चिन् निरूपणीयं, तदाह विष्णु-. रूपिण्यामिति, विष्णो रूपमस्यामस्तीति विष्णुरूपिणी, भगवद्रूपमेव तत्र विद्यमानं भगवन्तं प्रकटीकृतवन् न तु प्रयत्नः प्रतिवातादिर्वा तत्र निमित्तमिति तन्निराकरणार्थमुक्तमिदमेव रूपमिति सिद्धान्तः, देवक्यां विद्यमान आधिदैविक इति केचित् , तदा विष्णुरूपायामित्यर्थो भवति, पाठा- न्तरेपि देवो विष्णुरेव, विष्णुापकः पुरुपोत्तमो यो चेदान्ते 'ब्रह्म'शब्देनोच्यते, तस्य सर्वत्रैव विद्यमानत्वाद प्रादुर्भावो भाक्तइत्याशक्य सर्वव्यापकत्वेपि यः सर्वान्तरः सन्तियांमी सोन्तास्थितो वहिरागत इति वक्तुं सर्वेषां गुहा हृदयाकाशं तस्मिन्नासमन्तान्छेतेधितिष्ठतीति गुहाशय इत्युक्तं, अनेन सर्वेषां भजनार्थ स्वयं हृदि स्थित्वा तत्पराः कृतार्या भविष्यन्तीति ज्ञापयितुं वेदांश्चकार स इदानीमत्रैव प्रकटीभूत इति न पूर्वप्रक्रियातापरमुपयुज्यते किन्त्वयमेव (२)श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। त्यारभ्य हेतुरुक्त इत्यन्तं, तथा च कालः पूर्वमुपक्रान्तः सर्वत्र च हेतुत्वेन प्रसिद्ध इति प्रकृतेपि स एव निमित्तत्वेन सम्भाव्यत इति तद्व्युदासाय 'जायमानेजन' इत्युक्तं प्रादुर्भावस्य निमित्तत्वाय च जायमाने जनार्दन इत्युक्तमितिभावः, ननु नेदं युक्तं देवक्यामितिपद्येनैव चारितार्थ्यादित्याशङ्काया- मस्याप्याशयं सूक्ष्मक्षिकवाहुरेवं सन्दर्भ इत्यादि, त्रयमपीति, अपिशब्दः प्रासङ्गिकवं सूचयति, पुरुषोत्तमस्यैवप्रकरणित्वात् , तत् सष्टीकुर्वन्ति सर्वेत्यादि, तत्र 'जायमानेजन' इत्यस्य गुणाविर्भावोक्ति- मध्ये निरूपणाद् धर्मरक्षकता स्पष्टेति तेनानिरुद्धावतारो जायमाने जनार्दन इत्यविद्यारूपाज्ञाननिवर्तक- त्वेन सङ्कर्षणावतारो देवक्यामित्यनेन च प्रद्युम्नः पित्रोः सुखदानाद् विष्णुरूपिण्यामिति वक्ष्यमाणाच, यः पुन 'बभूव प्राकृतः शिशु रित्यनेनोक्तः स तु वासुदेवो नन्दगृहे प्रादुर्भावात् पूर्वमन्त्र जात इति "प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज् जातस्तवात्मज" इति गर्गवाक्यादवसीयते, अतो हेतोः सर्वरूपेणाप्यावि- भूतो भगवानिति, एतत् तृतीयाध्यायरूपे सन्दर्भ उक्तमित्यर्थः, ननु तादृशगुणाधारादौ कालस्य निमित्तत्वेङ्गीकृते को वा दोष इत्यपेक्षायामाहुनिमित्तत्वमित्यादि, एकमिति, कालात्मकं, निरूपित. मिति, वारद्वयं जायमान इत्यादिकयनेन निरूपितमित्यर्थः,न चास्त्वेवं तथापि सकृदुचारितैर जना' दिपदैः (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । गुणोपसंहारचरणे निरूपितं, अत्र तु प्राकट्यार्थमाधारत्वेन तदपेक्षा न तु प्राकट्यानन्तरमपि सत्त्व- व्यवधानेन स्थितिरिति, अत एवारणिदृष्टान्तमाहुर्यथेति, यथामिप्राकट्यरणिनिमित्तमाधारत्वेन तथेत्यर्थः, मथनस्थानीयमिति, व्यापारसम्पादकमथनदण्डस्थानीयमित्यर्थः, विष्णुरूपिण्यामित्यत्रोक्तं रूपं विचारयन्तीदमेवेति, प्रादुर्घभूषु रूपमेव तदिति मुख्यः पक्षः, गौणं पक्षमाहुर्दैवक्यामिति, अस्य गौणत्वे हेतुमाहुस्तदेति, आधिदैविकदेवक्यां सत्त्वरूपायां हि प्रादुर्भावः, तथा च देवक्याधिदैविकरूपस्य विष्णोस्तु सा स्वरूपभूतैव न खधिकरणमतो विष्णुरूपिण्यामित्यत्र मत्वीयेनिप्रत्ययस्यार्थोसङ्गतो भवेदितिभावः, भाक्त इति भक्तिर्भागोंश इतियावत् , तथा चांशतः सिद्धो भवेदित्यर्थः, सर्वान्तर इति, 'अन्नमया'दीनां चतुर्गामन्तरस्तेषामन्तर्यामीच 'पुरुपविधत्वसम्पादक 'आनन्दमय'इत्यर्थः, हृदयाकाश- (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । पुरुषोत्तम उक्तः, एवं व्यूहसहितपुरुषोत्तमाविर्भावो मथुरायो बोध्या,अत एव दिशीन्दुरिव पुप्कल इति पूर्णचन्द्रो दृष्टान्तीकृतः, न"न्वय सर्वगुणोपेतः काल" इत्युपक्रम्य "निशीथे तमउद्भूते जायमान" , ·. श्रीमज्ञागवतदशमस्कन्धमुबोधिन्यां । [ जन्मप्रकरणे बहिः सेव्य इति निरूपित, प्रादुरासीत् प्रादुर्भूतो जातः, अकस्मात् प्रकटः, अन्तरनुभूयमानो बहिष्टः, न तु कश्चन व्यापारी देवक्यास्तत्र जातो 'निमित्तभूतोपि ज्ञानं सावधानता बा, स सम्पूर्ण एवानन्दमय इति निस्पयितुपाधारमकटीभूतयोदृष्टान्तमाह यथा प्राच्या दिशीन्दुरिवेति, (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः । कथमर्यद्वयोव इति शक्य, सकृदुचारितादप्य जनादिशब्दादर्यमादया छिद्रेतरत्ववदवतारत्रययोध- स्यापि सुखेन सम्मवात् , ननु पूर्वाध्याये पुरुषोत्तमप्रादुर्भावस्य नन्दगृहे समर्थितत्वादत्र नन्दगृहे वासुदेवपदस्य व्यूहसाधारणस्य कयने किं प्रयोजनमिति चेदुच्यते, वासुदेवव्यूहस्य नान्तरीयकत्व- ज्ञापनायेति जानीहि, वक्ष्यन्ति च पञ्चमाध्याये 'वासुदेवोत्रैवाविर्भूत इतिसिद्धान्त' इति, द्वितीय- स्कन्धे विमर्शाध्याये 'मूमेः सुरेतर' त्यस्य व्याख्याने चोक्त मेकमेव चस्त्रिं मोक्षमक्ती निरूपयती'ति, तेन पुरुसोचमवासुदेवयोराधिदैविकाध्यात्मिकवत् तत्तत्वार्यकरणादेव व्यपदेशभेद इत्यभिप्रेत्यैव 'शुद्धसत्व आविर्भूतः पुरुषोत्तम एव वासुदेव' इति 'वसति जगदस्मिन्निति वासुदेवः क्रीडावान् स चासौ देवध 'सर्वतःपाणिपादान्त'मितिवाक्योक्तपमवानिति च द्ववापि साम्प्रदायिकानां व्याख्यानं सङ्गच्यते, देवक्यामित्यत्र ननु नन्दगृहे वासुदेववेत् तत्र नेति वक्तव्यं तथा सति कथं सर्वाशेन प्रादु- माव इत्याकाहायामाहुः सम्पूर्ण इत्यादि, तथा च नियन्ये 'प्रथमे वासुदेवोमूदितिक्यनात् तद्- द्वारावापि तदागमनेन वासुदेवाविर्मावादस्ति साशेनाविर्भाव इत्यर्थः, ननूमयत्र वासुदेवात्रिर्मावस्य किं प्रयोजनमत आहुन केवलमित्यादि, इमिति, वासुदेवाख्यं, तथा च पुरुषोत्तमस्याक्षर एवावि. (३) श्रीमद्गोस्वामियल्लमजिन्महाराजानः श्रीसुवाधिनीलेखः । मिति, 'गुहायां परमे व्योमन्नित्यमोक्ता गुहेत्ययः, तत्र 'निहितो' च्यापिवैकुण्ठस्थित एव समागत इतिमात्रः, अनेनेति, सर्वेषां भजनसिद्ध्यर्थ स्वयं इदि स्थित्वा तत्परा पैदपराः कृतार्था भविष्यन्तीति ज्ञापयितुं वेदांश्चकार, इयं सर्वदा व्यवस्थितिः, इदानी सौत्रैव प्रकर इति हेतोः पूर्वप्रक्रिया नोपयुज्यते किन्त्ययमेव यहिः सेव्य इत्यनेन गुहाशयस्य प्राकट्यक्यनेन . निमपितमित्यन्ययः, अन्तरनुभूयमान इति, भजनार्थ स्वयं हृदि स्थित्वेत्यनेन भक्तहृदयस्थिते- मक्तवाद भरत्या देवक्या अन्तरनुभूयमान इत्ययः, न विति, जनननिमित्तभूतस्तु जननाभावादेव न जातः, अनिमित्तभूतोपि जानरूपो व्यापारोवधारणार्य मनसस्तदेकपरता सावधानता विनयेन स्थिनिम्नादृशोपि व्यापागे न जात इत्ययः, सम्पूर्ण एवेति, प्रियमोदप्रमोदानन्दयुक्तो न तु कपिदप्पं विहायानन्दमयः प्राट इतिशपः, यथा प्राच्या दिशीत्येतावानीकनाधारदृष्टान्तः, (१) धीमदीक्षितलाटुमहाजिता श्रीमुबोधिनीयोजना । इत्याला विरामीद यथा प्राच्यां दिनीन्दुरिव पुष्कल" इत्यनेन निशीथकालाधिकरणकं मग- वनन्मेति शुकनातं, एवं मुनि कालाधीनतानतिभगवति कय तदतीत ? किय "मनास्यासन प्रसन्नानि गाना" मित्पननामुदिण्मनःप्रसाद उक्तलस्य चामुग्नाशनन्यवात् तदर्थ कृष्णाविमाय इति प्रतीयते, नच मित, भूमारनागस्य प्यूहहार्यतेन मनम्पाविनावे प्रयोजनान्तरस्यैव वस्तुमुचिनसाइ जन्मप्रकर- पारम्भ तपायास्यापनाय, अन्यमा विरामीद पथा प्राच्यदिशीन्दुरियप्पल"इत्यत्र पुष्पल १. भनि माधि। - ·" 4 - -1 अ. ३ श्लो. ८.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता। सर्वोपास्या प्राची दिक् सर्वदेवतामयी, साप्यागमने मार्गमात्र न तु जनने, इन्दुरमृतमयः, 'इदि परमैश्वर्य' इति परमैश्वर्ययुक्त आनन्दमयः, स प्राच्यां दिशि प्रथम पूर्ण एवं दृश्यते खण्डास्तु मध्ये प्रान्ते, उच्चैश्च खण्डोपि प्राच्या दृश्यत इति तद्व्यावृत्यर्थयाह पुष्कल इति पूर्णः, पुष्कलशब्देन पुष्टोप्युक्तः, तेन निष्कलको निरूपितः, कलङ्कस्यैव क्षयहेतुत्वात् , तथोक्तरीत्या प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुरित्येको दृष्टान्तः, नन्वानकदुन्दुभैः पत्नीषु वतीषु सतीषु देवक्या- मेवाविभांचे को हेतुरितिशङ्कानिरासाय यथा प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुरिति द्वितीयो दृष्टान्तः, अत्र प्राच्यादिपदानामावतिया, एवं सति पूर्णेन्दुपाकव्यस्थान माच्येव तथा पूर्णशक्तेः पुरुषोत्तम- स्य प्राकव्यस्थान देवक्येवेति तथेत्यर्थः, अतः सर्वकलापूर्णो भगवान् सच्चिदानन्दविग्रहोकरमादने प्रादुर्भूत उपविष्टयोस्तयोर्देवकीवसुदेवयोः सतोः, अत एव तयोराश्चर्य वर्णनं च सङ्गच्छते । दासीनां सर्वरक्षार्थ निमित्तीकृत्य तादृशम् ।प्रादुर्भूतो मम स्वामी नैश्चिन्त्यं वाचि पूर्ववत् ॥१॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । भांवो न तु गुणसंसर्ग इति तदभावार्थमत्रापि वासुदेवाविर्भावाङ्गीकरणमित्यर्थः, सत्त्वगुणामिमानि- :...:. मिर... सर्वान्तर इति, अनेन स्वतोनाविर्भाव उपपतिस्तान्तर्यामिव्युदा- ....' मानिप्रसङ्गादन्तर्यामिणः प्रतिशरीरं भिन्नत्वाचेति, दृष्टान्तसिद्धमर्थ व्याकुर्वन्ति सर्वेत्यादि, तथा च प्राचीदृष्टान्वेन श्रीदेवक्या आविर्भावश्योजकत्वमात्रं न तु मातृक्ज् जननीत्वं योतितं, इन्दुपदेन च परमैश्वर्ययोगात् पूर्णत्वं घोतितं, तर्हि दृष्टान्तेन कथं तसिद्धिरित्यत आहुः स इत्यादि, स इन्दुः प्राच्यां दिशि प्रथमं पौर्णमास्यां पोडशकलत्वदशायां पूर्व पूर्ण एवं दृश्यते, तथा च प्राचीपदेन्दुपदयोः समभिव्याहाराद् दृष्टान्तेपि तत्सिद्धिरित्यर्थः, नन्वेवं दृष्टान्तेनैव पूर्णत्वसिद्धौ पुष्कलपदस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामाहुरुचैरित्यादि, तथा च कृष्णद्वितीयादावुचैःखण्डस्यापि प्राच्या दर्शनात तव्यावृत्त्यर्थं पुष्कलपदमिति तत्समभिव्याहृतदृष्टान्तादेव पूर्णत्वसिद्धिरित्यर्थः, अत्र दृष्टान्तबोधकयोXथेवपदयोः सत्वात् पुष्कलपदस्यार्थान्तरमभिप्रेत्यैतद् द्विधा व्याकुर्वन्ति पुष्कल. (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । इन्दुखेितिप्रतीकेन प्रकटीभूतदृष्टान्ता, प्रथमं दृश्यत इति, प्राच्या दिशः प्रथमभाग इत्यर्थः, प्रान्त इति, पश्चिमदिशीत्यर्थः, उच्चैश्चेति, कृष्णपक्षद्वितीयादिष्वपि प्राच्यां दिशि दृश्यते परन्तु तस्योथैः खण्डोपि दृश्यतेतः प्राच्यां दिशि दर्शनमात्रेण पूर्णत्वं नायातीतिमावः, प्राच्यादिपदानामिति, यधेवेति- पदद्वयस्य विद्यमानत्वादेवं व्याख्यायते,प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुरितिचतुर्णा पदानामावृत्तिः,यथा प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुस्तथा देवक्यामित्याधारे दृष्टान्तः, माच्यां दिशि पुष्कल इन्दुरिव विष्णुः मादुरासीदिति प्रकटीभूते दृष्टान्तः, अत इति, पुष्कलेन्दुदृष्टान्तकयनादित्यर्थः, श्लोकार्थ कारिकायां विशदयन्ति दासीनामिति, भक्तानां, सर्वस्य सङ्घातस्य रक्षणार्थ, तादृशं देवकीनिष्ठं सत्वं, (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। पदेन पूर्णत्वोक्त्या पूर्णस्य परब्रह्मणः सर्वव्यवहारविषयत्वरूपः प्रादुर्भावो दुरुपपादः, "न चक्षुपा गृह्यते," "पराधि खा"नीत्यादिश्रुतिव्याकोपात्, एवमाशङ्कात्रयं परिहतुं श्रीमदाचार्यवर्याः कारिकां पठन्ति दासीनां सर्वरक्षामित्यादिना, अपमर्थः, मथुरायां व्यूहसाहित्येन पुरुषोत्तममावि- । , "अश्यमग्राय" ·श्रीमद्भागवतदशमरकन्यसुबोधिनी । [ जन्मप्रकरणे - , , - . (१) श्रीप्रसुवरणविरचिता श्रीटिप्पणी ।। नैश्चिन्त्यं वाचि पूर्ववदिति, वाच्युपनिपपायामित्यर्थः, 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, 'अदृश्यमग्राद्यं, 'न तत्र सूर्यो माति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो मान्ति कुत्तोयममिः, 'न चक्षुपा दृश्यते नोत वाचे' त्यादिविरोधः प्राकट्यकथन आपतति, स च 'कश्चिद् धीरः प्रत्यगात्मान- मैक्षत्,' 'तनस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान" इत्यादिश्रुतिमिमंगवदिच्छया भगवान् दृश्य इन्द्रियमामयेनादृश्य इति श्रुत्योस्तात्पर्यनिरूपणेन निरस्यत इति प्राकव्यात् पूर्वमविरोधो यथा तथा प्राकट्यानन्तरमपीति न काचिच् चिन्तेत्यर्थः ॥ ८॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। शब्देनेत्यादि नन्वित्यादि च, अति, एवं व्याख्याने, एवं सतीति, दृश्यन्तद्वयेसीकृते सति, इति तथेत्यर्थ इति,एवंवोधनायं दृष्टान्तद्वयमुक्तमित्यर्थः, सिद्धमाहुरत इत्यादि, एतमयमुपपत्त्या दृष्टीकुर्वन्त्यत एवेत्यादि, प्रादुर्माव आपतितं श्रुतिविरोधं कारिकया परिहरन्ति दासीनामित्यादि, अर्थस्तु, दास्यो वक्ष्यमाणा अङ्गीकार्याः, तासां सर्वपुरसायरक्षानिमित्तं तादृशं स्वसमानाकारं वासुदेवमत्युत्कों मक्तदुभव वा, निमित्तीकृत्य स्वाविमांवे प्रयोजक कृला, मम स्वामी पुरुषोत्तमः प्रादुर्भूत इति, शेपं तु टिप्पण्यां व्याख्यातं वाचीत्यादिना, 'अयं टिप्पण्योक्तोर्यः साधनाध्यायद्वितीयपादेरूपवदधि- करणस्य द्वितीये "प्रकाशवञ्चायथ्यो"दितिसूत्रे सुटम, तत्र हि "यथा सौरः प्रकाशो व्यवहार्योव्यवहार्यश्च न हि स्वतः सम्पादयितुं शक्यते स्थापयतुं वा, आगते तु सूर्य मेघाघमावे च सान्निध्यमात्रेण व्यवहारः कर्नु शक्यते तथा टौकिकवाङ्मनोमिन रास्यते व्यवर्तुमीश्वरसन्निधाने तु शक्यत इतिद्वयमाह श्रुतिः, कुन एतदवगम्यते ? तबाह 'अवयर्यात्, अन्यथा शास्त्रं व्ययं स्या"दित्येवंप्रतिपादनात् ॥ ८ ॥ (३) धीमीस्वामिवल्लमजिन्महाराजरतः श्रीसुबोधिनीलेखः। निमित्तीकृत्य स्वरूपतोनिमितमपि मथनस्थानीयेन रूपेण व्यापाराविष्टत्वसम्पादनादाधारत्वेन निमिचं कृता,मम स्वामी पुग्योत्तमः प्रादुर्भूतः, पूर्व व्यूहत्रयपाकळयं देवक्यां विवृतमिति तावदेव भविष्य- तीतिरका स्यादत उपसंहारे पुग्मोत्तमप्राकट्यमुक्तमिति नेयं, गुहाशयपदस्य तात्पर्यमाघचरणेनोक्तं, पूर्व मक्तानां देइन्द्रियादिरक्षामन्त्रमयादिस्पैरकरोत्, तद् विवृतमानन्दमयाधिकरणे, अधुना तु स्वयमानन्द- मयम्पपय तथा रक्षा कर्तुमिन्यर्थः ॥ ८॥ (५) मगरदीपनिमयराममनिर्मिना श्रीसुबोधिनीकारिकाय्याख्या । देवश्यामित्यत्र दामीनामिति, भक्तानां सर्वरक्षायं तादशं देवकीनिमं निमित्तीकृत्य मम स्वामी पुग्मोत्तमः प्रादुर्भूतः, नैश्चिन्त्यं याचि पूर्वयदिति, यान्युपनिपशायामित्यर्यः, 'अयमग्राघ'मिन्यादिश्रुतिविरोधःप्राकटाकयन आपतिस च विरोधः कश्चिद पीरः प्रत्यगात्मानमै- धनत्यादिश्रुतिभिर्मगदिन्छ्या मगवान् इस इन्द्रियमामध्येनादृश्य इति द्विविषश्रुतितासर्यनिरूपगेन निरम्पत इति प्राकटात् पूर्वमविगंधी यया नया पाकळ्यानन्तग्मीति न काचिचिन्तत्यर्थ इति प्यास्यानं जनसापरमूनिमः श्रीमन्यमुमिष्टिप्पश्याम ॥ ८ ॥ १. मग मी रिकामयाराम ।

·RATI
,
१. ३ श्लो. ९.] श्रीटिप्पणीप्रकारालेसयोजनाकारिकाव्यारयादिभिर्विभूषिता ।
१५
॥ श्रीशुक उवाच ॥
तमद्भुतं वालकम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शबगदाद्यदायुधम् ॥
श्रीवत्सलक्ष्मंगलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम् ॥९॥
एवं भगवतः प्रादुर्भावमैश्वर्येण निरूप्य वीर्यनिरूपणाथै भगवन्तमनुवर्णयति तमद्भुतमिति
द्वाभ्याम् ।
आनिताः सर्वे श्रोतारो बहिःसंवेदनरहिता जाता इति ज्ञापयितुं पुनः शुकोक्तिकथनम् ।
(४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना।
मीवादसुरद्विपमनःप्रसादो व्यूहाविभीवनिवन्धनः, अत एव श्रीमदाचार्यरुक्तमस्मिन् सन्दर्भ भग-
चतोवतारत्रयमप्युक्तमिति, न घेतावता पुस्पोत्तमो भूभारहरणायावततारेति वक्तुं शक्य,
"तथा
परमहंसानां मुनीनाममलात्मनां भक्तियोगविधानार्थ कथं पश्येमहि स्त्रियः" "यद्यद् धिया न उरुगाय वि-
भावयन्ति तत्तद् वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाये"तिवाक्यात् , किन्तु दासीनामग्निकुमारश्रुतिगोपिकादीनां
सर्वस्माद् भगवद्भिन्नाद् या रक्षान्यविनियोगराहित्यसम्पादको निरोधस्तदर्थ कृष्णावतार इत्यर्थः,
भगवान् विविधलीलाभिः प्रापचिकविलक्षणं नित्यं निरवधिकं परमानन्दं प्रयच्छन् भक्तान् विस्मृत-
प्रपञ्चान् करोति, युक्तं चैतत् , परमानन्दप्राप्तौ प्रापचिकतुच्छसुसहेतुभ्यो विषयेभ्यो विरागः, इदमेव हि
प्रभुककं सर्वतो रक्षणं नाम, तदर्थमेव मूलरूपप्राकट्यं, "कल्पं सारस्वतं प्राप्य बजे गोप्यो भविष्यथ
पृथिव्यां भारते क्षेत्रे माथुरे मम मण्डले वृन्दावने भविष्यामि प्रेयान् वो रासमण्डल" इति वृहद्वामनीय-
भगवदत्तवरवाक्यात्, एवं सति भगवञ्जन्मनो दशमस्कन्धार्थप्रपञ्चविस्मृतिपूर्वकभगवदासक्तिम्प-
निरोधाभूतत्लाज् जन्मप्रकरणस्य स्कन्धार्थसङ्गतिर्निष्प्रत्यूहेति ध्येय, एवं प्राकट्यस्य प्रयोजनं निश्चित्य
कालातीतल साधयितुं भगवअन्मनः कालाधिकरणलं न कालकृतं किन्तु भगवरकृतमित्याहुनिमित्ती-
कृत्येत्यादिना, तादृशं "सर्वगुणोपेत"माधिदैविक कालं निमित्तीकृत्येत्यर्थः, तादृशामितिपदे-
"नाथ सर्वगुणोपेत" इत्यत्रोक्त आधिदैविक काल उच्यते, तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वात्, यद्यपि मग-
'वजन्मनि तादृशकालो न निमित्त स्वेच्छयैवाविर्भावात् , “नैवेशितु प्रभुभून ईश्वरो धाम मानिना"मिति
कालस्वरूपनिरूपकतृतीयस्कन्धवास्यात् , अक्षरस्य कालनियम्यत्वामावादक्षरातीते श्रीकृष्णे कालाधीन-
लसम्भावनस्यापि वक्तुमशक्यत्वात् , तथापि तस्य लीलया निमित्तीकरणं ज्ञेय, अयमश्चि.
प्रत्ययेन बोधित., तादृशेर्थे तस्य स्मरणात्, अतः परमदृश्यत्वादिनिरूपकश्रुतिनिरोधं परिहरन्ति नैश्चिन्त्यं
वाचीत्यादिना, वाच्युपनिषद्रषायां, नैश्चिन्त्यं समाधान, पूर्ववदनस्तारदशावत्, अयमाशयः,
वैकुण्ठादौ यथा भगवत्कृपया दर्शनं तयेहापि चक्षुर्न स्वसामर्थेन भगान्त विपीकरोति किन्तु भगवदिच्छा-
विशेपेण, तथा चादृश्यत्वादिश्रुतिस्तागिच्छाविषयभिन्नचक्षुरदृश्यत्वपरेतिव्यवस्थायां न कोपि दोप.,
एवं सति "ततस्तु तं पश्यते निष्कल ध्यायमान" इत्यादिश्रुतयोपि सरिपया भवन्ति, विस्तरस्तु
भाष्यविद्वन्मण्डनादौ द्रष्टव्यः, तथा सति प्रादुर्भूतः सर्वव्यवहारयोग्योपि कृष्ण परं ब्रौवेति नेयं, पत
एवं "कृपिवाचकः शन्दो णश्च निवृतिवाचकस्तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयत" इति श्रुता-
युक्त, अतो नान भगवजन्म किन्तु स्वेच्छ्या देवस्यामभिव्यक्तिमा वस्तुं "प्राच्या दिशीन्दुरि वेति-
दृष्यन्तो मूले पठितः, परमकाष्ठापनलेनास्मिन्नेव श्रीकृष्णे भजनीयत्वपर्यवसानमिति चोपयितुं मम
स्वामीत्यनेन स्वस्वामित्वाभिमानः श्रीमदाचार्यरुक्त इतिदिक् ॥ ८॥

·१८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे दशलीलानिरूप्योयं पुरुषो द्वादशात्मकः । द्विगुणो भगवानत्र प्रादुर्भूत इतीर्यते ॥१॥ सर्वेषां पाणरूपश्च ऐहिकः पारलौकिकः । ज्ञानक्रियोमययुती दशलीलापवर्तकः ॥२॥ सगुणां नवयामक्ति निर्गुणां च प्रवर्तयन् । काण्डद्वयार्थ तनुते सोत्र द्वादशया मतः ॥३॥ सर्वमकाशकचव कालास्मेन्द्रियनायकः । आत्मा कार्य च भूतानि अहन्तत्वमुभौ त्रयः।। ४ ॥ अक्षरं भगवांश्चति द्वादशात्मा हरिः स्वयम् ॥ ४ ॥ (१) श्रीमभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। विशेषणसंख्यातासयं वदन्त यावश्लोकस्यविशेषणसंख्ययोः प्रत्येकसमुदायाभ्यां तात्पर्यमाहुर्दश- लीलेत्यादिना, आधस्थतत्संख्याभिप्रायोयं, द्वितीयेन पदेन समुदिततत्तात्पर्यमुक्तं, दिगुण इति, मर्यादा- मार्गीयमैश्वर्यादिकं भूमारहरणवेदधर्मविहितभक्तिज्ञानादिप्रवर्तकमेक, ब्रह्ममर्यादाया अप्युल्लंघनं दैत्यानामपि मुक्तिदानमदेवस्वरूपामृतदानादौ पुष्टिमार्गीयैश्वर्यादिकं हेतुः, एवं सत्युभयविषं प्रकटीकृत्य प्रकट इति समुदिततत्तासय, एवमग्रेपिज्ञेयं, भक्तानां दशप्राणादिरूपः, सर्वप्रकाशकः सूर्यो द्वादशात्मेति तथा, लीलासम्वन्धिपदायांनामनन्यप्रकाश्यस्यात्, लीलायाः कालातीतत्वेन तदवच्छेदो न (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनौटिप्पण्या प्रकाराः। तमद्भुतमित्यत्र वीर्यनिरूपणार्थमिति, सामर्यनिरूपणार्थ, ऐश्वर्यस्याष्टवियत्वात् तत्राप्यौछोका युक्ताः, निम्पणीये वीर्य कुतो द्वौ श्लोको कुतश्च प्रथम श्लोक दश पदानि द्वितीयलोके च द्वे इत्याकां- क्षया सार्धचतुष्टयकारिकाभिस्तचापयं वदन्तीत्याशयेन टिप्पण्यां तद् व्याकुर्वन्ति विशेषणेत्यादि, अपमिति, प्रथमचरणोक्ता, हेतुरिति, उक्तदानादी हेतुभूतं, द्वितीयमितिशेषः, समुदिततत्तात्पर्य- (३) श्रीमद्रास्वामिवलमजिन्महाराजस्त. श्रीसुबोधिनीलेखः। तमद्भुतमित्यत्र पुनः शुकोक्तीति, मूलेस्मिन् लोक श्रीशुक उयाचेतिपाटो वर्तन इति जेयं, दालोलेल्यस्य टिप्पण्यामाद्यश्लोकस्थविज्ञपणसंख्ययोरिति, द्वादशसंख्यायस्यविशेषणा- न्यादायवोक्तति, तेषु द्वादशसंख्यापि वर्तते परमपर्याप्ता दशसंख्या तु पयप्तितिविभेदः, यथा नवमु पुरंतु मध्य एकस्मिन् पुरुप एकसंख्या वर्तते नवसंख्यापि पर्याप्तत्वापर्याप्तलाम्यां परं विभेद- (५) भगवदीयनिर्भयराममहानिर्मिता श्रीमुबोधिनीकारिकान्याख्या । तमद्भुतमित्यत्र दशलीलयादि, दालीलानिरूप्योयं पुरुपो दादशात्मकः दिगुणो भगयानत्र प्रादुर्भूत इतीर्यते, अप्रायशो दश विशेषणानि सन्ति द्वितीयलोके च द्वे विशेपणे, तेन नात्पर्य प्रत्यकसमुदायाभ्यामुच्यते, सर्गविसर्गादिदशलीलानिरूप्य इत्याचसोकस्यसंख्याभि- प्रायः, द्वादशात्माइनि समुदिनविशेषगतात्पर्य, द्वादशात्मकमुपपादयन्ति द्विगुण इति, मर्यादा- मागीयम पर्यादिकर्मक द्वितीय पुष्टिमागीयमेश्वर्यादिक, एवं सत्युभयविषं प्रकटीहत्य प्रकट इति दिगुण- पुरुषाचं, प्रकारान्नग्माहुः मर्यपामिति, सर्वपां प्राणरूपश्च दिकः पारलौकिका, मक्तानां दशमाणम्प ऐहिकः पारलाकिरति हादशपतिनालयं, तामाहुज्ञानमियोभपयुनो दृश दोलामयनक इति, प्रकागन्नग्माहुः मगुणामिति, माणां नयधामक्ति निर्गुणां च प्रयनयन पाण्डप्पार्थ तनुते माग्न गादशया मनः, स्ट, पुनः प्रकारान्तरमाहुग्धेन सर्वभकाशकचंय .

·1 . अ. ३. श्लो. ९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । १९ तत्र प्रथमं दशधा स्वरूपलक्षणानि वर्णयति तपिति, तं प्रसिद्ध लोकवेदयोः, "अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम" इति, आश्रयभूतः सर्वमूलभूतत्वात् , सृष्टिरूप इति केचित् , अद्भुतमिति, अलौकिकमेव घद्भुतं, न तु लोकवेदसिद्ध, इदं हि प्रमेयवलं (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । सम्भवतीति द्वादशमासात्मको लीलाधारभूतो यः संवत्सरात्मकः कालस्तद्रपोपि, तेनै 'कहायन' 'वैमासिकः कुमार'इत्याधुक्तिन विरुध्यते, लौकिकेन्द्रियविपयत्वाल् लीलायास्तन्मध्यपातिभक्तानामेकादशेन्द्रियरूपस्त- नियामकश्चेति द्वादशात्मा,आत्मपदेन जीवपरमात्मानावुच्येते,कार्य महत्त्वं,भूतान्येकविधानि, उभौ प्रकृतिपुरषौ, त्रयो गुणाः, अन्यत् सष्टं, एतेन लीलासम्वन्धिपदार्थसृष्टिरेतत्स्वरूपात्मिकैवेति फलितं, एवंतासर्यनिरूपणेपीदमेव मूलं, अन्यथा प्राकृतसम्बन्धे ब्रह्मत्वानुपपत्तिरिति, न तु लोकवेदसिद्ध- मिति, यद्यपि साकारत्वेन वेदे सिद्धं तथापि याहग रूपं प्रकटमधुना तत् तथैवेति तदभिप्रायेणेदमुक्तं, (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः।, मिति, समुदितं यच् छोकद्वयं तत्तात्पर्यमित्यर्थः, अग्न इति, अग्रिमकारिकासु, सर्वेषामितिपदं संकुचितवृत्तिकमित्याशयेनाहुभक्तानामित्यादि, अग्रे तु स्फुटत्वान्न व्याख्यातं, परं तत्रार्धाभ्यां द्विधा द्वादशविधत्वमुच्यत इति चोध्य, सर्वप्रकाशकश्चैवेत्यनेन पुनरन्या विधोच्यत इत्याशयेनाहुः सर्वेत्यादि, कालात्मेत्यनेन ततोप्यन्योच्यत इत्याशयेनाहुलीलाया इत्यादि,इन्द्रियनायक इत्यनेन ततोप्यन्योच्यत इत्याहुलौकिकेत्यादि, आत्मेतिकारिकां व्याकुर्वन्त्यात्मपदेनेत्यादि, नन्वत्र श्लोकद्वये तमित्यस्येक्षति- क्रियाकर्मलेन मुख्यतयान्वयदर्शनाद् द्वादशानामपि विशेषणत्वाङ्गीकारो न युक्त इतिचेन्न, तमित्यस्यात्रै विशेष्यत्वेपि पूर्वलोके यः 'प्रादुरासीदित्यादिनोक्तस्तत्परामर्शितयेतरव्यावर्तकत्वेन विशेषणत्वानपायात, एवं चापेक्षाभेदेन तमित्यस्योभयरूपत्वाद् विशेषणानां द्वादशत्वं युक्तमेवेति जानीहि, एवं कारिकाणां तापर्यमुक्त्वा एवंविधाकथनस्य प्रयोजनं बीजं चाहुरेतेनेति, अष्टधा द्वादशविधत्वनिरूपणेन, इति फलितमिति, इतिहेतोः सर्वरूपतयात्यलौकिकभगवत्सामर्थ्यरूपं वीर्यमेव फलितं , सुबोधिन्या तमित्यस्याभासे तत्रेति, द्वादशसु विशेषणेयु, विवृता"वुत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः यो लोक- जयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वर" इति गीतायां श्लोकद्वये सर्वांन्तराविश्य सर्वधारकत्वेन क्षराक्षरातीतल्लेन च य उच्यते सोत्र तच्छब्देन परामृष्ट इत्याशयेनाहुस्तमित्यादि, यादृशस्तच्छब्देन परामृष्टस्तस्य सामान्यतः स्वरूपमेतेनोक्तं, "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं तत"मितिलक्षणान्तरसंग्रहायाहुराश्रयेत्यादि, तथा च गीतोक्तलक्षणत्रयवानत्र परामृश्यत इति योधितं, (५) भगवदीयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीसुवोधिनीकारिकाब्याख्या। कालात्मेन्द्रियनायक इति, सर्व काशक: सूर्यों द्वादशात्मेति, कालात्मा द्वादशमासात्मकः, इन्द्रियनायक इति, भक्तानामेकादशेन्द्रियरूपस्तदिन्द्रियनियामकथति द्वादशात्मा, तात्पर्यान्तरमाहु- रात्मेति, आत्मा कार्य च भूतानि अहंतत्त्वमुभी नया अक्षरं भगवांश्चेति द्वादशात्मा हरित स्वयं, आत्मेतिपदेन जीवपरमात्मानाबुच्यते, कार्य महत्तत्त्वं, भूतान्येकविधानि, अहंतत्व- महंकारः, उभौ प्रकृतिपुरुषौ, त्रयो गुणाः, अक्षरं भगवांश्चेति द्वादशात्मा, एतेन लीलासम्बन्धि- पदार्थसृष्टिरेतत्स्वरूपात्मिकैवेति फलितम् ।

·२० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी। [जन्मप्रकरणे प्रमाणादनिरिक्त, नदेव दि वीयं भवति यल लौकिकदिकश्चानुलाइय, आश्चर्य तदैव भवत्ति, अनेन तद् रूपं दृष्टमेवोपपद्यते न तु स्मर्तु वर्णयितुं वा शक्यत इत्युक्तं, एवं संवर्वर्णयितुं शक्यमशवयं चोक्तं पदव्येन, बालकमिति, बाले वाले को ब्रह्मा ब्रह्माण्डविग्रहो यस्य, अद्भुतश्च पालको न स्वरूपनो वक्तुं गाया, बालानामपि के मुखं यस्मादिति, वाला को ब्रह्मा यस्य, बलसम्बन्धिनो ये बालास्तेपां के गिरोभूतं, एवमहतपराक्रमत्वेन यशो निरूपितं , अलौकिकशोमां निरूप- यत्यम्बुजेक्षणमिति, अम्बुजतुल्यै कमलतुल्य ईक्षणे यस्य, अम्बुजा वा लक्ष्मीरीक्षणे यस्य, अम्बुजौ वा मूर्याचन्द्रमसावीक्षणे यस्य, अम्बुजे वा पञ्चाग्निविद्यया साधितरूपवती क्षणं ज्ञानं (२) श्रीपुस्पोत्तमवरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः। एतेन सर्वनियामकत्वादिरूपमैश्वर्य चोक, मतान्तरमाहुः सृष्टिरूप इति केचिदिति, अत्र युक्य- लिखनादुक्तवाक्यावरोधाच तदसङ्गतमिति योधितं, टिप्पण्या तमद्भुतमितिपदद्वयव्याख्यानयोः परस्पर विरोष परिहन्ति यद्यपीत्यादि, तथा "चान्यदेव तद् विदितादयोविदितादधी"तिश्रुत्या विदिता. विदितपरस्वस्थापि श्रावणादस्यैवार्थस्य सिद्धेने विरोध इत्यपः, सुबोधिन्यामिमिति, लोकवेदप्रसिद्धत्वे सत्यप्यद्भुतलं, एवमत्र तात्पर्यवृत्त्या पट्ट्यं व्याख्यातं, अतः परं योगेनाग्रिमपदं व्याकुर्वन्ति बाल (३) श्रीमदोस्वामियल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेसः। सपात्रापि, तथा चैतविमेदाविवक्षया संख्याद्वयमप्यायश्लोकस्यविशेषगेम्वस्तीति संख्यपीरित्युक्तं, मुबोधिन्यां तमित्यस्य विशेष्यत्वात् तमादाय विशेषणेषु दशसंख्या न भवतीत्याशल्ल्याहुस्तं प्रसिद्ध मिनि, सच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शित्व स्वम्पमात्रयोधस्त्वाद विशेष्यत्वमेव भवेत् प्रसिद्ध्यर्थकले तु प्रसिद्धि- स्पधर्मपुरःसरं पोरकलाद विशेषणत्वमपि, सृष्टिरूप इति, सृप्रिं निरूपयतीति, सर्गलीटाप्रवर्तक इत्यर्थः अत्र लीलाप्रवर्तकत्वं मंख्यातात्पर्येणोच्यते न तु प्रत्येकं विशेषणेषु ता लीला व्याख्यातुं शक्यन्तेती- त्रापि न व्याख्येयमित्यागयेन केचिदित्युक्तं, ननु प्रमाण येतो वाच' इत्यादिभिविशेषज्ञानस्य निषेधान्द्रुतत्वज्ञानं कथं भवतीत्यागङ्ग्य व्युत्सादयन्तीदं हीति, हि यत इदमगुतत्वज्ञानजनक प्रमेयम्ब पस्य बलमनः प्रमाणात् प्रमाणवलादतिरिसमषिकमित्यर्थः, तया च पूर्वविशेषगोक्त सामान्यता जाने देनापि भवति तद्विशेषाणामहतत्वादीनां ज्ञानं तु तदधिकेन प्रमेयालेनैव मवतीतिमावः,प्रमाणतोधिकवलवादेवास्प वीर्य पत्वमित्याहस्तदेव हीति,नदेवेति, लौकिकवैदिकानु- संध्यवीर्यपाको मत्येवेत्यर्थः, अनेनेति, लोकवेदामसिद्धार्यरूपलायनेन, तद् रूपमनुग्रहशात स्वत एव दृष्टं मदुपपद्यते यायातथ्येन विषयीमयतीत्यर्थः, ब्रह्माण्डेति, ब्रह्माण्ड चतुर्दशलोकात्मक पादमूलाययययभेदेन विग्रही यस्य तायो विराड़प आध्यात्मिको प्रोत्ययः, पलसम्बन्धिन इति, रामाद्या गोपघाला " इत्ययोक्ता बाला: क्रीडायां तेषु मुख्यो भगवानिति, अलौकिकेति, श्रीपदस्य शोमाफलममिोन्य चनुयों गुगनिनोक्तः, अम्युजपदस्य यदर्थकत्वेन व्याचिल्यामितत्वात् तत्मादृश्य: कायनेनाटाकिरत्वं शोभाया उक्तं, अम्बुजी ग सूर्याचन्द्रमसाविति, "अम्यः प्रातस्देत्यपः साथै (४) श्रीमदीक्षितलादुनयोजिता घोसुयोधिनीयोजना। तमनमित्या पुनः कोक्तियनमिति,श्रीशुक उयाचेत्यनेन कथममितिमाप्रदायिकाः, नमन निरस्त रिलायन्युना या पंचन्द्रममावीक्षणे यस्येनि, मुण्डकोपनिषत्स्यमिद्धा सपी पटगोविनंत गर्गचन्द्रममोनेस्यायनात् । " ·" अ. ३. सो. ५.]. श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिविभूपिता । यस्य, अम्बुजाया इ. कामस्तदेव:क्षणं सुखं यस्य, अम्बुजे ब्रह्माण्डे वा पालनार्थमीक्षणं यस्य, अम्बुजायां लक्ष्म्यामीक्षणं सुखं यस्य वा भोगायतनत्वात् , अम्बुजायां पृथिव्यामेवेक्षणं यस्य नान्यत्र, , एवमनेकथा भगवतः श्रीनिरूपयितव्या ज्ञानात्मिका, मध्येनिविष्टभ्रमरमेवाम्बुजं नेत्रतुल्यं भवति, निश्चलश्व भ्रमरः, तेन मकरन्दपूरस्तत्र निरूपितः, दयामृतादयोत्र मकरन्दा, तत्सम्बन्धे सर्वोपि मधुपो भवतीति निरूपयितुं प्राकृतैरप्युपमीयने, यथा वा जलेशतरूपं भवति कमलमेवं सम्पूर्णपि रूपेद्भुतरूपे नेत्रे भवतः, अनेनाद्भुता ज्ञानशक्तिनिरूपिता, क्रियाशक्ति निरूपयेश्चतुर्विधमपि ज्ञानमाह चतुर्भुजमिति, चत्वारो भुजाः क्रियाशक्तयो यस्य, चतुर्विध- कार्यार्थ हि भगवदवतारः, तान्येव कार्याणि चतुर्भुजरूपेणोच्यन्ते, चत्वारो वा पुरुषार्था भूतानि वों धर्मादयो दिक्पालावा भुजा भुजेषु वा यस्य, अनेन द्विगुणः पुरुष उक्तः, लौकिकोलौकिकश्च। (१) श्रीप्रभुचरणविरचितां श्रीटिप्पणी। तेन पूर्वेण न विरोधः, चतुर्विधमपीति, प्रमाणप्रमेयसाधनफलरूपमपीत्यर्थः, अत्रायं भावः, सम्पूर्णस्वरूप वर्णने ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि चवांच्यानि,तत्र ज्ञानेन्द्रियेष्वीक्षणमेवोक्तं, कर्मेन्द्रियेषु भुजा एवोक्ताः, तेनैकेनैव पूर्णा ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्च निरूपितेति ज्ञायते, एवं सति कर्मेन्द्रियं निरूपयन् यद् भग- शब्दार्थरूपं ज्ञानं निरूपयति तेन जीवानामिव भगवतः कर्मेन्द्रियाणि न जानजनकानीति न किन्तु स्वयं चिद्रूपाणि पूर्णज्ञानजनकानीति ज्ञापयति, चतुर्विधकार्यार्थमित्यादिनाः चतुर्विधक्रियाशक्तिविवरणं, व्यूहकार्याण्येव चतुर्विधानि तानि, तेषां नियतकार्यत्वात् , भगवद्भुजानां कियाशक्तिरूपलेन सर्वेषां (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः! इत्यादि, 'अद्भुतं वालकं पदयोः समभिव्याहारेण सूचितमर्थमाहुरद्भुतश्चेत्यादि, पञ्चाग्नीत्यादि, "अन ह्यापः पुरुषवचसो भवन्ती "तिश्रुतेस्तद्विधासाधितरूपस्याम्बुजवं योध्यं, प्राकृतैरिति, अम्बुनै- स्त्यिर्थः, 'चतुर्भुजमित्यस्याभासे क्रियाशक्तिमित्यादि, ज्ञानशक्तिवदद्भुतां क्रियाजनिकां शक्ति निरूपर्यश्चतुर्विधमपि ज्ञानमाह, क्रियाया ज्ञानमूलकत्वात् तच्छक्तिनिरूपणे छिद्रेतरत्ववत् तन्मूलभूतं ज्ञानमर्थवलादाहेत्यर्थः, किंतचतुर्विधमिलाकालायां टिप्पण्यां तद् विवृण्वन्ति प्रमाणेत्यादि, निरूप- यतीति, अर्थक्लान्निरूपयति, ज्ञाननिरूपणप्रयोजनमाहुस्तेनेत्यादि, चतुर्विधेयादेस्तात्पर्यमाहुश्चतु. विधेत्यादि, तेपामिति, व्यूहाना, भूतानि वेत्यस्य तात्पर्यमाहुर्भगवद्धजेत्यादि, तस्यैवार्थान्तरमाहु- चिनान्तः, एतावीक्षण- रूपौ यस्पेत्यर्थः, चन्द्रस्य वामनेत्ररूपत्वमित्यापि पक्षः, अत एव गीतायां खरूपदर्शने 'शशिसूर्यनेत्र'- मित्युक्तं, तमादायैव नाटकादिषु 'कोकप्रीतिचकोरपारणपटुज्योतिष्मती लोचने'इत्यादिप्रयोगः, ज्ञानं यस्येति विषयता पष्ठयर्थः, यद्विपयकं ज्ञानमित्यर्थः, ब्रह्माण्डे ईक्षणमिति, तदन्तर्वर्तिनी पृथिव्यप्युक्तव, अतः प्रथमपक्षाद् भेदं सूचयितुमाहुनीन्यन्नेति, लोकान्तरचिन्तां विहाय पृथिवीमामोद्धारार्थ प्रवृत्त इत्यर्थः, एवमन्येप्यर्या उद्या इत्याशयेनोक्तं निरूपयितव्येति, कमलनेत्रयोः साधारणधर्म विशदयितु- माहुर्मध्य इति, दयामृतादय इति, दयया प्रकटं यदमृतं नेत्रनिष्ठो रसस्तदादयो मरकन्दा अन स्वरूप, भवन्तीतिशेषः, तत्सम्बन्ध इति, . कमलसम्बन्धे प्रमरो मधुपो भवति तनिष्ठमकरन्द- 3. इस काचित, 1 २. भूखा वदन्ति J.

·२२ [ जन्मप्रकरणे - - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । घातको रसको चोक्तौ विरोधेप्यतिसङ्कटे । वेदोक्तं द्विविधं ज्ञानं भक्तिर्भगवतस्तथा ॥ १ ॥ शगदायुदायुधमिति वैराग्य, शसस्तदादिश्च गदा तदादिश्च, "अपां तचं दरवरं," मुवनात्मक कमलं, प्राणात्मको वायुगदा, "तेजस्तचं भुदर्शनं, एवं शङ्खपद्मगदाचक्राणि क्रमेण निरूपितानि, मधुसूदनो माधवश्व निन्नारायणस्तथा ॥१॥ (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । क्रियावतां मूललात् पृथिव्यादिचतुर्णामेव मूतेषु कियावत्त्वात् तदाधिदैविकरूपत्वमपीत्याशयेन भूतत्व- मुक्तं, तेन लीलामध्यपातिनां तेषां प्रमुभुजरूपत्वमेव न प्राकृतत्वमितिभावः, जरायुजस्वेदजाण्ड- जोद्विानि वा, तान्यप्युक्तरूपाणीति ज्ञेयं, पुरुपस्य विभुजत्वमौत्सर्गिकमित्यत्र द्विगुणपुरुपत्वं, तस्यैव विवरण लौकिक इत्यादि, युद्धादिना जरासन्धादिमारणं लौकिकसदृशं, अन्ययेश्वरस्यैतचमूमारणे का युद्धापेक्षा स्यात् १ अवस्थासाधनविरुद्धकार्यकरणं पूतनाशकटादिमारणमलौकिक, घातकाविति, हननरक्षणयोरेकत्रैकदा करणं विरुद्धं,तथापि तत् कृतवान् , परीक्षितो लौकिकमीजांशस्य दाहनं वैष्णवांश- स्य गर्भस्य रक्षण तन्मातुथ, तत्राप्यनिवत्यब्रह्मास्त्रात्, एतदेव संकटरूपमपि, तथैवेन्द्रवृष्ट्यादिकमपि ज्ञेयं, बेदोक्तमिति, कर्मब्रह्मविषयकमात्मपरमात्मविषयकं वा ज्ञानमित्यर्थः, भक्तिरपि सगुणा निर्गुणा च (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत: श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। जरेत्यादि, उक्तरूपाणीति, आधिदैविकरूपाणि, अत्र चतुःशब्देन नानाविधानां चतुःसंख्याकानां यः सुबोधिन्यां संग्रहस्तत्र वजि तु जातेप्ट्यधिकरणे सिद्धं संख्यायाः प्रयोजनवत्त्वमेव ज्ञेयं, तत्र हि वैश्वानरद्वादशकपालप्टादिसंख्यानां विद्यमानत्वात् तामिस्तत्समानाक्षरच्छन्दअमृतीनां तत्कार्याणां चाव- रोपदर्शनादेवमत्रापि चतुणां भुजानां दर्शनेनेदं सर्व सूच्यते, अन्यथा गोपालतापनीये 'द्विभुज मिति- श्रावणादत्रापि तथैव दर्शयदिति, दिक्पाला वेति तु “इन्द्रादयो बाहत्र आहुरुस्रा" इति दितीय- स्कन्धवाश्यात् सुटमतो न व्याख्यातं, द्विगुणपुरूपत्वं विवृण्वन्ति पुरुपस्येत्यारम्यालौकिकमित्यन्तं, धानकाविति,कारिकयोजना तु चतुर्यु भुजेषु द्वौ भुजौ घातको रक्षको विरोघेप्युक्ती,च पुनरति- सङ्कटेपि तथोक्ता किम चतुर्भुजपदेन भुजतया वेदोक्तं द्विविधं ज्ञानमुक्तं तथा भगवतो भक्ति गतेतिम्पामीत्य तां विवृण्वन्ति घातकावित्यारन्यरूपा वेत्यन्तं, अौतद् योध्यं, मूले सकृदुचारित- वेने पदपूक्ता अनेकथाः खलेकोतिकान्यायेनापतन्तो 'गतोस्तमर्क' इतिवद् योद्धव्यवैशिष्टयेन तं तं प्रत्यकैकशः स्फुरन्तादि भगवत्कृपावलोकिनं सर्वज्ञ प्रति युगपत् कमेण या ययाधिकारं विषयीमवन्तीति न कोपि शशलेगः, एवमग्रेपि योध्यं, अग्रिमपदे वैराग्यं कयमुन्यत इत्याकाक्षायां तद् विवृण्वन्ति वैराग्य- मित्याटि, अर्थस्तु स्पष्टः, उत्तरीत्यति, दक्षिगहस्तयोपरि शासो नीचैः पमं यामयोरुपरि गदा (1) भगयीयनिर्मपराममनिर्मिना धोमुबोधिनीकारिकाव्याश्या । अप्रैप शोके चतुर्भुजमित्यस्यामाने घानकाविति, घातकी रक्षको चोक्ती विरोधेष्यति- मंगटे दोन दियिय जान भक्तिगयनस्तधा, पिरोयेयनिसंकटपि दी गुजा धानको हो परक्षमीहननरभक्यारेकर्यादाको विरुद्ध तयापि तत् कृतवान् , परीक्षितो लौकिकयीजांशस्य दाहनं यमगंधम्प गर्भस्य रक्ष नन्मानुम, एतदेव महररुपमपि, वेदोत्तमिति, कर्ममनविषयमात्मपरमात्मवि- एप जानमिन्पय मगिगी मगुगा नियंगा र मापनस्टला या, एतेनापि चतुर्सजकापायकानि ।

·अ. ३. शो.९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता ।
२३
शबगदादीन्येवोधतान्यायुधानि यस्य, इन्द्रियदेहमाणान्तःकरणैरेव सर्वमारणमित्याकाशलक्षणं
शरीरं, अन्यानि महाभूतान्यायुधानि, उदायुधानि चा, तत्रैव सर्वान् मजयन्ति न तु छिलापि
(१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी।
साधनफलरूपा वा, वैराग्यं हि सर्वदुःखनिवर्तकं, भक्तदुःखनिवर्तनं द्यायुधैः, तेन तेषां वैराग्यरूपता,
तेन भक्तेष्वेव रागस्तवपिषु तदभाव इति ज्ञाप्यते, अत एव मातुलादयोपि हताः, मधुसूदन इत्यादि,
उक्तरीत्या मधुसुदनः, गदाचक्रे दक्षिणयोरजशौ वामयोर्धारयन् माधवो भवति, एवं सति गदाचा-
योरेकवान्जशजयोथैकत्रस्थितिमात्रसाधयेणात्र माधवलमपि, शहाब्जे दक्षिणयोश्चक्रगदे वामयोधारयन्
रायणो भवति, तेन शहाब्जयोश्चक्रगदयोश्चैकास्थितिमानसाधम्र्येण नारायणत्वं, एवं विद्रपत्वं
सार्पणप्रद्युमानिरुद्धरूपतापि, शढत्यादिविग्रहवाक्ये शहगदे आदी ययोस्ते शलगदादिनी
पनचक्रे उदायुधे यस्येति तद्गुणसंविज्ञानी बहुव्रीहिः, शङ्खाजाम्यां मारणासम्भवादायुधत्वं
क्यमितिशाभावाय तत्तापर्यमाहुरिन्द्रियेत्यादि, प्राणपोपितानीन्द्रियाणि हि कार्यसाधकानि,
"विष्णोर्मुखोत्थानिलपूरितस्य यस्य ध्वनिनवदर्पहन्ते" तिवाक्याच छतस्य तादृशत्वादिन्द्रियरूपता,
तेनान्तरो मारकः, दर्पाभावे मृतप्रायो यतः, गतदपस्य वाघोपमर्दैनाशुनाशो भवति, प्रकते च
ब्रह्माण्डविग्रहो नारायण इति तदात्मकाजधारणेनैव यथोपरि पतित्वोपमर्दने तथा भवतीति तथा
गदाया आधिदैविकमाणात्मकत्वादधिमूतासुरप्राणान् निहन्ति, तेजोरूपमन्तःकरणं, चक्रं च तथा,
(२)श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः।
नीचैश्चक्रमनया रीत्या धारयन् मधुसूदनः,पुराणान्तरे तथा प्रसिद्धत्वान् मन्दारमधुसूदनादौ तथा दर्श-
नाचेति भाति, एवं माधवरूपेपि बिन्दुमाधवादौ तथादर्शनान् नारायणस्वरूपेपि व्याहटेरो तथा दर्शनाद्
भाति, अत्र पूर्व चतुर्भुजपदविवरणे चतुर्विधकार्यकारणार्थमवतारकथनेन चतुर्वृहत्वसिद्धावपि यत्र
विरूपत्वेन विवरणं तच्छडगदायुदायुधमित्यत्र क्रमेण शस्य गदाया आदिपदोक्तस्य चोत्सदेनोच्चैः
स्थापनयोधनादाकृतमिति प्रतिमाति, त्रिव्यूहत्वं च त्रिव्यूहकार्यस्यैव पहुशः कारणादुक्तं ज्ञेयं, वासुदेव-
कार्यस्य गीतोपदेशभीष्ममुक्त्यादौ कचिदेव करणादिति भाति,इन्द्रियेत्यादिपक्षं व्युत्पादयितुमवतारयन्ति
(३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिम्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः।
पानकर्ता भवति तथा भगवन्नेत्रसम्बन्धे सर्वोपि तद्रसपानकर्ता भवति, भगवान् यं दयया पश्यति तस्य
तद्रसास्वादो भवतीतिभावः, एतावदर्थवोधनार्थ माकृतरुपमीयते, तथा च स्वसम्बन्धेन मधुपत्वकरणं
साधारणधर्म इत्युक्तं, पक्षान्तरमाहुर्यथा वेति,तदा स्वाधारापेक्षयाद्भुतत्वं साधारणधर्मः,शङ्खादित्वं पद्यस्य
गदादित्वं चक्रस्य व्युत्पादयन्त्यां तत्वमिति, शङ्ख आदिर्यस्येत्यर्थः, उत्पत्तिकमे जलं पृथिव्या आदि-
रितिभावः,एवं गदादिर्यस्य,वायुस्तेजस आदिरितिभावः, शवगदादीन्येवेति, शङ्खगदे आयावयव-
(५) भगवदीयनिर्भयरामभनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या।
अत्रैव श्लोके मधुसूदन इत्यादि, मधुसूदनो माधवश्च विन्नारायणस्तथा, चतुर्भुजरूप-
स्यायुधधारणक्रमभेदेन मधुसूदनमाधवनारायणादयश्चतुर्विशतिभेदा वैष्णवशास्त्र उक्ताः, प्रश्ते क्रमेण
शंखपागदाचाणि धारयन् मधुसूदनो भवति, किंचित् साम्यमादाय माधवलं नारायणलं
चेति त्रिरूपत्वं, एवं संकर्षणप्रद्युमानिरुद्धरुपतापि ॥९॥

·, - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुयोधिनी । [ जन्मप्रकरणे त्यजन्ति, एवं पड्गुणो भगवान् निरूपितः, पुनरैश्वर्यादयो वैदिका उच्यन्ते श्रीवत्सलक्ष्म- मित्यादि, श्रीवत्सो लक्ष्म यस्य, श्रीर्वत्सा यस्य, यल् लक्ष्म्या जनकं तद् भगवतश्चिह्न व्यावर्तक, सा हि ब्रह्मानन्दो भवति, तस्या मूलं ब्रह्मव, यत् सर्ववेदमनिपाद्यं स भगवतोसाधारणो धर्मः, (१) धीमत्प्रभुचरणविरचिता थीरिप्पणी । मुक्तिदित्सायां चक्रेण मारयतीति तद्धतास्तथैव भवन्ति "ये ये हताश्चक्रधरणे"तिवाक्यात, स्वयं निर्लेप एव '. महाभूतैरेख मारयतीतितात्पर्येग पक्षान्तरमाहुराकादशेत्यादि, शङ्खगदाद्यायुधमेतावतैव चारितार्येप्युदा- युधमितिकयनेनान्योपि मात्रः सूच्यत इति तमाहुरुदायुधानीति वेति, उदमुदकं तद्रूपाणीत्यर्थः, उदकत्वोक्तितात्पर्यमाङस्तत्रैवेति, गुरुपदार्थ हि तत् स्वस्मिन् पतितं मजयति तद्वदहकारेणाननानासुरान् प्रावप्रायान् महाभूतान्येव पुनः प्रापयन्ति न तु मुक्तिमित्यर्थः, श्रीवत्स इत्यादि, अत्रैतावद् वाच्यं, पुरुषोत्तमैकनिष्ठत्नेन तदसाधारण लक्षणं श्रीभवति, तस्याश्चेतरागोचरत्वेन लक्ष्यज्ञानं कस्यापि न भविष्यतीति तत्त्रादुर्भावस्थानासाधारणधर्म सर्वगोचरं कृत्वा स्वस्मिन् धारयति, तदर्शनेन तत्र श्रीस्थिति- ज्ञानेन पुरुषोत्तमत्वज्ञानं भवति, अस्य मुख्यत्वमुपपादयन्ति सर्वात्मकस्येति, "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया यस्यान्तःस्थानि भूतानी"तिभगवद्वाक्याद् “ यः पृथिव्यां तिष्ठ"नित्यादिश्रुति- म्यश्च जगत् तया, परस्तस्मात् तु भावोन्योव्यक्तो व्यक्तः सनातन" इत्युपकम्या "व्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिं यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद् धाम परमं ममे"तिप्रभुवास्याच ड्रीवजजनमनोरथ- पूर्तये "दर्शयामास लोकं सं गोपानां तमसः परं सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्म ज्योतिः सनातनं यदि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता" इत्यादिवाफ्यैः सर्ववेदप्रतिपाद्यखेनाप्यक्षरं ब्रह्म पुरुषोत्तमस्य लक्षणं, चेष्टारूपवेना"थ सर्वगुणोपेतः काल" इत्यादिना निरूपितो य आनन्दमयो लीलाकालः मापि तथा, आदिपदाल लीलाविशपाच, तथा च सात्मकत्वमगवत्वजगदादिलक्षणेपु ब्रह्म मुख्य लक्षणं, सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वादाविर्भूतसच्चिदानन्दरूपत्वाञ् ज्ञानिमुक्तिस्थानत्वात् पुरुषोत्तमगृहचरणात्मक वात् ,अतः श्रीयन्सस्य लक्ष्मलमुक्तं,अन्यथेतरविशेषणवदिदमप्युक्तं स्यादितिमावः,अत्रोपपत्यन्तरमाहु- (२) थीपुरोत्तमवरणप्रणीतः श्रीमुवाधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। शरेत्यादि, पगम्य देहरूपतामायुधरूपतां चोपपादयन्ति प्रकृत इत्यादि, तथेति, पद्मस्य देहरूपत्वमायुध- म्पन्वं चत्ययः,नेजोरूपमिति, अन्तःकरणस्य सात्तिकाहारकार्यत्वात प्रकाशकत्वेन तेजारूप, पक्षान्तर- मवनारयन्ति स्ययमित्यादि, इदं "चापां-तत्वं दरवर"मित्यादेव प्रपयरूपं ज्ञेयं, शेपं स्फुटं, श्रीवत्स- लाममित्यया“च प्रत्यन्ववपूर्वात सामलोस" इत्य'प्राजितियोगविमागाद पमनाम इतिवत् ,विशेषणा: तरप्वपि च्यापनकस्य मत्वादत्रय यत् लक्ष्मन्यमुक्तं तत्तात्पर्य श्रीवत्सेत्यादिना वदन्तीत्याशयेन टिप्पण्यां तद् विपनि श्रीयत्प्स इत्यादिना अग्रेति, अस्मिन् विशेषणे, स्थानासाधारणधर्ममिति, स्थान:प- ममाघारमधर्म, तथा चास्य मुरपवादन लक्ष्मपदप्रयोग इत्ययः, कथं मुख्यत्वमित्याकांक्षायामाहुरत्ये- (B) धीमास्यामियाहमझिमदाराजस्ता धीमुवोधिनीलयः । मन या शागदापन पकापा मन्च इनिसमामः,गपामिति,निर्धारणेपाठी,तपुख्तामावान समासनिपेषः, फमाय न पिक्षिनः,मुळे नु ममम्य वक्तव्यात तत्र पोगितदिवचनान्तेन विग्रहष्टिप्पग्यां प्याख्यातः, महापारिपत्य सम्पन्धमा पापः श्रीवत्मलममित्या ध्यायनयमिति,क्षादक्षगर ग्यापनक- मियः, पटियामनायद पायमिति, मूले समन्यायनादेव किषिदाविय वानमित्यर्थः, , - - ·." अं.३. श्लो. ९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता !... २५ . - सर्वात्मकस्य भगवतो जगद्ब्रह्मकालादिलक्षणधर्मवतो ब्रह्म हि. मुख्य लक्षणं भवति, अत एव हि सर्वब्रह्माधारवतो भृगोः पदं तत्र प्रतिष्ठितं भवति 'स्वाश्रयत्वालक्ष्म्याश्च स जनको. भवति, "भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना , श्रीः पूर्व"मितिवाक्या, ब्रह्मलक्षणत्वेनैवैश्वर्य निरूपित, :: चीय निरूपयन् कयाचिदवस्थयावस्थितं ब्रह्म जीवाख्य लक्षणान्तरत्वेनाह गलशोभिकौस्तुभमिति, (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। रंत एवेति, जातिवेदाक्षरमाणि तदानन्दश्च सर्वशब्देनोच्यते, तदाधारभूतो भृगोर्देहः, तद्वत- स्तस्य गतिर्मगवत्पर्यवसायिन्येवेति तथेत्यर्थः, किश्च भगवतस्त्वगिन्द्रियाद् भृगोरुत्पत्तिः, तोतरेन्द्रियेभ्यो विशिष्टमन्तर्वहिापित्वात् तथाज्ञानजनकत्याच स्पर्शसुखाभिव्यक्तिहेतुत्वाद् भगवतः सर्शसुखाभिव्योले- .' हेतुः, श्रीस्तत आविर्भूतेत्याशयेनाहुर्लक्ष्म्याश्चेत्यादि, गलशोभीत्यत्र सरस्वत्या ज्ञानशक्तिरूपत्वात् (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः ।. त्यादि भाव इत्यन्तं, अत्रेति, मुख्यले,अत एवेति, मुख्यलक्षणलादेव, तदंत इति, विब्रह्म- वतः, गतिरिति, महत्त्वपरीक्षार्थ गमनं, तथेति मुख्यत्वं, तथा च यदि तंत्र भगवति पुरुषोत्तमत्त्वं न स्यात् तदा महत्त्वपरीक्षार्थी भृगोर्गतिस्तत्र न पर्यवस्येत, यत एवमतः श्रीवत्सस्य ब्रह्मत्वान् मुख्यत्व- मित्यर्थः, इदं प्रकारान्तरेणापि भृगुपदस्य नानुचितत्वमित्याहुः किश्चेत्यादिना, तथा च तातो भृगुरपि विशिष्ट इति नानुचितत्वमित्यर्थः, इदं प्रकारान्तरेणाहुः स्पर्शेत्यादि, अनुचितवपरिहारायैवमुपपत्ति- त्रयेण भृगोरक्षरात्मकत्वं तेन श्रीवत्सस्याक्षरात्मकत्वं च समर्थितं, सुपोधिन्यामस्मिन् विशेपणे पूर्वोक्त- मैश्वर्यनिरूपणं निगमयन्ति ब्रह्मत्यादि, ब्रह्मणोक्षरस्योक्तरीत्या निरूपितेन लक्षणत्वेनैव भगवतीक्षर- प्रयोजकत्वरूपमैश्वयं निरूपितमित्यर्थः, अग्रिमविशेषणमवतारयन्ति वीर्यमित्यादि, स्वरूपसामर्थ्य हि वीर्य, तदन मुक्तजीवस्वाधीनकरणलक्षणं, तन् निरूपयन् कण्ठाभरणतयावस्थितं जीवस्वरूपं लक्षणान्तर- (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । पुरुषोत्तमैकनिष्ठत्वेनेति, क्षराक्षरयोरपि लक्ष्मीस्तिष्ठति परं तत्र तस्याश्चलत्वमतस्तस्या निष्ठा नियता स्थितिः पुरुषोत्तम एवेत्यर्थः, तत्प्रादुर्भावेति, तस्या लक्ष्म्याः प्रादुर्भावस्थानं श्रीवत्सस्तद्रूपम- साधारणधर्ममित्यर्थः, सुबोधिन्यां ब्रह्मानन्द इति, ब्रह्मणोक्षरस्यानन्दः, सचिदानन्दात्मकमक्षरं ब्रह्म तन्मध्य आनन्दो लक्ष्मीरित्यर्थः, इदं द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायसुबोधिन्यां स्फुटं, सर्ववेदेति, सर्वे वेदा- स्तलक्षणमक्षरं ब्रह्म प्रतिपादयन्ति, स्वरूपं त्ववाङ्मनोगोचरमितिभावः,नन्वक्षरस्य पुरुषोत्तमाधारत्वकथनात् पुरुषोत्तमोक्षरे भासते नतु पुरुषोत्तमेक्षररूपः श्रीवत्स इति चेदवैवं ज्ञेयं, इदमावारत्वं न लौकिकगृहादि- वत्, तथा सति पुरुषोत्तमस्य तद्व्याप्यत्वं स्यात् , किन्तु मण्डले सूर्यस्येव, यथा सूर्यो मण्डलं प्रतपन् . पहिरपि किरणैः प्रतपति, तदुक्तं "स्वधिष्ण्यः प्रतप"निति "गोभिः सूर्य इवातप"निति च द्वितीयस्कन्ध- सुबोधिन्यां च विवृतं, यथा वायोगोलके वह्निः, यथा वह्निरयोगोलकमन्तवहिन्याप्य तिष्ठति पहिरपि दाहादिसम्पादकत्वात् तदधिकदेशवर्ती वा तथा भगवान् , तथा च भगवति यहि प्रकटे लक्ष्य- ज्ञापनार्थ केनचिदशेनाक्षरमपि भासते प्रवलेनावयोगोलकश्यामतेवेति, अत एवेति, श्रीवत्सस्याक्षर- वादेवेत्यर्थः, एतस्य स्वाश्रयत्वादित्यनेनान्वयः, स्वपदेन भृगुस्तदानयोक्षरं ब्रह्मत्यर्थः, सर्वनमा. धारवत इति हेतुगर्भविशेषणं, तादृशदेहवाम् ज्ञान्यक्षरमाश्रित्यैव तिइतीतिभावः, लक्ष्म्याश्चेति, , . " ५ ·[ जन्मप्रकरणे २६ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी। गले शोभायुक्तः कौस्तुभो यस्य, स हि सर्वजीवानां स्वरूपभूतः, "चैत्यस्य तच मित्ति- वाक्यात्, क्रियाशक्तेनिशक्तिरुत्तमेति मुक्तजीवानां सरस्वतीस्थानमापणार्थ कण्ठे कौस्तुभस्थापन, जीवानामुभयविधत्वज्ञापनाय मध्ये स्थापन, केचन क्रियानिष्ठा केचन ज्ञाननिष्ठा इति, अत एव सर्वाङ्ग- वर्णनायां कौस्तुभो मणिरुभयत्र निरूपितः, "कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थ"चैत्यस्य तत्व- ममलं मणिमस्य कण्ठ" इति च, अत एव शोभा द्विविधा, क्रियाकृता ज्ञानकृता च, जीवस्तूभयधर्मयुत इति शोभायुक्त उक्ता, एवं ब्रह्मद्वयसम्बन्ध भगवति निरूप्य जीवानां तयावहेतुभूतां मायाँ भगवतः प्रदेशविशेपावरिकां पीताम्बर निरूपयति, पीतमम्बरं यस्येति, आकाशतनोरविकार- सम्बन्ध एवं शोभाहेतुर्भवति, पीतवं तामसरानससम्बन्धात् , अन्यथा त्रिविधमेव रूपमिति पीतवं नोपपद्येत, "यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच् छुक्लं तदपां यत् कृष्णं तदन्नस्ये "तिश्रुतेः, (१) श्रीमत्ममुविरचिता श्रीटिप्पणी । तथाकृतिः, अत्र विद्यादिपदानि त्यक्त्वा सरस्वतीपददानस्यायं भावः, सा हि वीणागानपरा प्रमुश्च 'मुक्तापमृप्य' इति मुक्काः सर्वे संगीतवियया यथा प्रभु सन्तोषयन्ति तदर्थमेवंकरणं, एतेनैवंविधानां (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। नाहेत्यर्थः, अहान्तरेस्थापयित्वा यत् कौस्तुमस्य काठे स्थापन तत्वात्पर्यमाहुः क्रियाशक्तरित्यादि, क्रियाशक्तिहस्तादिः, ज्ञानशक्तिः कायदेशः, पश्यन्त्यनन्तरमध्यमास्थानत्वेन ज्ञानप्रत्यासन्नत्वात्, अतः सोत्तमति तयेत्यर्थः, तदेव टिप्पण्यामाहुः सरस्वत्या इत्यादि, पीताम्बरमित्यत्र तथात्वहेतु भृतामिति, जीवलप्रयोजकमूतां, नवम्बरस्य मायावे पीतवं नोपपद्यते तस्या लोहितशुक्लकृष्णवर्णवेन पतित्वस्य तथानुक्तवादित्यत आहुः पीतत्वमित्यादि,रजस्तमोगुणजन्यं यत् सुवर्ण तत्सम्यन्धादित्यर्थः, (३) श्रीमगोस्वामियल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । भृगोः सर्वसाधारदेहवत्त्वेन ज्ञानिनादृष्यन्तरेन्या विशिष्टत्वाच् ड्रीवत्सस्य तदाश्रयत्वमिति चकार- टिप्पण्यां च कित्युक्तं, स्पर्शमुग्वाभिव्यक्तिहेतुत्वेन तत्पदसधै सुखमेव जातमितिमावः, इदं हेतुद्वयं भृगुनिष्ठं स्वाश्रयत्वेक्षरलं श्रीवत्सनिष्ठो हेतुरितिविमागः, कयाचिद्वस्थयेति, अक्षरब्रह्मण एवावस्था- विशेपो जीय इति काशकृल्लमतमनुमृत्येदमुक्तं, स्वरूपभूत इति, अनारोपितमविद्यारहित रूपमित्यर्थः, देहादिस्त्यविषारोपितं रुपमितिभावः, पाहादिकं विहाय कण्ठेस्थापनस्य तात्पर्यमाहुः कियाशतेरिति, मुक्ताजीयानामिति, अविद्यारहितत्वादिनिभावः, अत एव साङ्केति, स्थलदये निरूपणादुमयविधत्व- मित्ति संख्यातासर्यमागं, तात्यहेतुभूनामिति, तादृगवस्योत्पादनेन जीयत्वहेतुभूतामित्यर्थः, वर्णान्तरं विदाय पीनस्ययाम्परस्य धारणे हेतुमाहुराकाशननोरिति, पीतत्वं व्युत्सादयन्ति पीतत्वमिति, अन्यति, सम्पन्यतखामात्र इत्यर्थः, रूपस्य त्रैविध्यनियमे श्रुति प्रमाणयन्ति यदग्नेरिति, सत्व- (४) श्रीमदीक्षितलालुमायोजिता श्रीपुबोधिनीयोजना । 'मनिधी पशुपी चन्द्रस्यो वित्यनन सूर्यचन्द्रमसोनेत्रत्वकंपनात्, पीताम्बरमित्यस्य विवृत्ती पीसत्यं गजमनामममम्यन्यादिति, ननु "यद गदिने रुसं तेजसस्तद्रप" मितिश्रुती रूपाय- मवानीन्युक्तमनः कर्म प्रभारम्परस्य पातरसमित्यायशायामाहुः पातत्य राजमनामससम्यन्याः दिनि, मत्त्वानस्तममा नीलरक्तधनापति गुणायनाग्याक्पर्मिीयत इति तत्वदीपप्रकाश उक्तन्या रजोगुनस्य रतात नमसः भेनत्यमुमयामिश्रणे पीतब भगवदम्परस्येत्यर्थः, पीताम्बरस्य मायारूपत्वं - , - ·२७ " . , अ..३ श्लो. ९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिना। व्यामोहिका तु माया तथैव भवति लयविक्षेपात्मिका, प्रभा वर्णयति सान्द्रपयोदसौभगमिति, सान्द्रो हि स्निग्धो नीलः, पयोदो मेघः, परमानन्दस्य नीलरूपत्वे प्रकारचतुष्टयं पूर्व निरूपित, आकाशकालभूमिवकुण्ठैस्तस्य धर्मा इदानी निरूप्यन्ते, यस्तु स्वकाले सर्वानन्ददाय्यन्नोत्पादकस्ताप: नाशकश्च स सान्द्रः पयोदः, एवमेव भगवानपि पृथिव्याः स्वर्गस्य धर्मस्य भक्तानां च सर्वानिष्ट- (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । लौलास्थभक्तानां न प्राकृतत्वं किन्तु कण्ठमूपणरूपत्वमेवेति ज्ञाप्यते, स्थानं प्रमुगुणज्ञान, मुक्तानामेव शुकादीनां तत्राधिकारादितिभावः, पूर्वमिति, निवन्धे निरूपितमित्यर्थः, तत् स्मारयन्त्याकाशेत्यादि, चक्षु रूपवद् द्रव्यं गृहृत् तदभावे निर्मेय आकाशे दूरं गतं सन् नीलमिव पश्यति तथा ब्रह्माप्यतिगादं गम्भीरतया नीलमिव पश्यतीत्येकः प्रकारः, तत्तद्युगाधिष्ठातृदेवतानां तात्ताग्रूपत्वात् तत्प्रतिविम्वानां नियतानेकरूपत्वमिति द्वितीयः, भूमेनीलरूपत्वेन तवाविर्भावे तत्रतिफलनेन तथा भातीति तृतीयः, शुद्धस्य सत्त्वस्य नीलरूपत्वेन तत्प्रतिफलने वैकुण्ठाविर्भूतं ब्रह्म तया मातीति तुरीयः, अथवा भूमिवैकुण्ठं श्वेतद्वीप, हन्तेदं ब्रह्मणो नीरूपत्वपर्यवसायित्वेन न विद्वज्जनमनोरमं भवतीति चेन् , मैवं, अंशावतारविभूति- रूपावतारविषयत्वादस्य, श्रीपुरुषोत्तमाख्यं तु वस्त्वेव तादृशं न बोपाधिकं तत्राण्वप्यस्ति शुद्धब्रह्मरूप- बादित्यनुपदमेव प्रमाणप्रकरणे निरूपयिष्यत इति विद्वद्भक्तमनोरममेतदिति जानीहि, यस्तु स्वकाल इत्यादि तु परोक्षवादत्वेनापि ज्ञेयं, स्वकाले लीलाकाले, अतएव स्वपदं, नूतनरसोत्सादको दिनान्तादिष्वनिमश्च, (२)श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः । तदुपपादयन्त्यन्यथेत्यादि, तथा चेदमांगन्तुकं रूपमित्यर्थः, तत्रास्पष्टं लिङ्ग मानत्वेनाहुामोहिके- त्यादि, तथा च "वैरं च पञ्चम"मितिप्रथमस्कन्धवाक्याद् वैरजनकस्य सुवर्णस्य तथात्वेन तन्मूलमूता सा लयविक्षेपात्मिकेत्यर्थः, पीताम्बरमित्यनेन यंशो निरूपितं ज्ञेयं, प्रथमस्कन्धे 'सम्यक्त्वेन रूपेण वर्णनयोग्य गुणक्रियादिपौष्कल्यं यश' 'आधारोकांधायकः सर्वजनोहादको विसर्पिगुणोपि यश' इति च पृथ्वीवाक्यव्याख्याने तत्स्वरूपस्योक्तत्वात्, तच्च गुणपोप्कल्यमत्रामासे जीवानामित्यादिनोक्तं, येशी सा नाभिप्रदेशविशेषावरिकैव न तु तं वशयितुं समर्थेति, सान्द्रेत्यत्र टिप्पण्या भूमेरित्यादि, अयं च प्रकारो निवन्धे त्रुटित उपलक्षणविषया व्याख्यातो ज्ञेयः, तदेव स्फुटीकुर्वन्त्यथ वेत्यादिना, अत्र रूपविषये किञ्चिदाशक्य परिहरन्ति हन्तेत्यादि जानीहीत्यन्तं, तथा च निवन्ध आकाशपक्षस्य यद् व्याख्यानान्तरं प्रभुमिः कृतं तत्र प्रमाणप्रकरणोक्तमेव पीजमिति न तस्याचार्योंक्तिविरुद्धत्वं योधितं, न चैवं सत्येते पक्षा अत्राचार्यः किमित्युक्ता इति वाच्यं, वासुदेवादिव्यूहसाहित्यस्यात्र सत्त्वेन तद्रूपयोधनार्थत्वात् , नन्वनौपाधिकं चेद् रूपं मूलाभिप्रेतं स्यात् तदा पयोद्दष्टान्तो (३) श्रीमदगोस्वामिबल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । सम्बन्धाभावे हेतुमाहुर्यामोहिका विति, सत्त्वरजस्तमसां नीलरक्तवेतरूपता, तथा च सत्वसम्बन्धि नीलमपि रूपं प्रतीयतेतिभावः, पीताम्बरस्य मायावं भगवदावरकत्वादिति नेयं, तस्य धर्मा इति, नीलवर्णस्य धर्मास्त्रयो निरुप्यन्ते सान्द्रदृष्टान्तेन ज्ञाप्यन्त इत्यर्थः तान् धर्मानाह सर्वानन्देति, नीलवर्ण एव मेघ एते भवन्त्यतो नीलमेघधर्मा न वर्णान्तरमेवस्य, मगवति जीवनदातृत्लादिना मेघदृष्टान्तः सिद्ध. स्तस्य सान्द्रत्वकथनेनैते धर्माः सूचिता इतिमावः, भगवानपीत्यन्तेन मेघसाघम्यं विवृतं, विशेष- मप्याहुः पृथिव्या इति ॥ ९॥ ,

·२८
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी ।
[जन्मप्रकरणे
महार्हवैडूर्यकिरीटकुण्डलत्विपा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम् ॥
उद्दामकाञ्च्यङ्गदककाणादिभिर्विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत ॥ १० ॥
नित्तिपूर्वकसर्वेष्टकर्ता, "सर्वत्र पूर्णगुणकोपि वहूपमोभू"दिति प्राकृतोपमा न दोपः, अन्यथा न
सङ्गच्छेत, स्निग्धमाड्यनश्याम' इत्यर्थः, अनेन कान्तिलक्षणा श्रीनिरूपिता ॥९॥
एवं मूलभूते ब्रह्मणि स्वयं स्थित्वा स्वांशाञ्जीवान् कृतार्थान् कृत्वा भूमिष्ठाञ् जीवान् व्या-
(१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी ।
एवमित्यादिना श्रीवत्सेसादिविशेषणोक्तितात्पर्यमुक्तक्रमेण पुरुषोत्तमासाधारणचिहत्वात् तत्वेन ज्ञानें
मूलकारणभूतः श्रीवत्सस्तस्य ब्रह्मत्वं निरूपितं, वस्तुतस्तु श्रीरूप एव सः, ब्रह्मानन्दरूपत्वात् तस्याः,
तत्र स्थितो लीलां करोतीति लीलामलमूतमपि तद्रप्पं ब्रह्म, "कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज"
इतिवास्यात् स्वीयत्वेनाङ्गीकृतानामात्मनामाघिदैविक रूपं स्वकण्ठे स्थापयन् न जातु त्यजति स्वरूपानन्दं
च ताननुभावयतीति तथा, मूरूपकट्या आवरणोच्या तथात्वं, प्रावृधनश्यामसोक्त्या सर्वानिष्ट-
निवृत्तिपूर्वकं सर्वार्थदानम् ॥ ९॥
(२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः थ्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः।
नोक्तः स्यात् पयोदे नीलत्वस्य प्रावृट्कालोपाधिकवादित्याशङ्कायां तत्तापर्यभाचार्यस्तस्य धर्मा
इत्यारम्य स्निग्माड्घनश्याम इत्यर्थ इत्यन्तेन निरुपितं, तथा चैतद्वोधनार्थं प्राकृनोपमा न
चौपाधिकरूपयोधनार्य, अतस्तद्वस्तुनस्तादृशवमभिप्रेत्यैवोक्तमित्याशयेनाहुर्यस्त्वित्यादि, तथा च
तस्य परोक्षवात् परोक्षवादलेनाप्युपपन्नत्वं ज्ञेयं, अतो निवन्धे यत् प्रकारचतुष्टयमुक्तं तन् नीलरूपत्व-
साधनाथ तत्र तथैव प्रतीतः, न तु वस्तुस्वभावेन ताशवार्थत्वमव तत्र कार्यानुल्लेखादित्यर्थः, अत्र
स्वकालः को वा विविक्षितइत्यकांक्षायां तद् विवृण्यन्ति स्वकाल इत्यादि, अग्निम इति, तापनाशकः,
एवं मूठ इत्पादस्तात्पर्यमाहुरेवमित्यारम्प दानमित्यन्तं, तत्वेनेति, पुरुषोत्तमत्वन, श्रीवत्स इतिशेपः,
निरूपिनामिति, श्रीयंत्सा यस्येति विगृह्य तद्व्याख्यानेनोक्तं, वस्तुत इत्यादि, "उगे वत्सं च पक्ष"
थतिकोगाद् वत्मशब्दस्य वक्षोवाचकवे वसस्य लक्ष्म यसलक्ष्म श्रीवत्सं लक्ष्म यस्येतिविग्रहे
"वक्षस्यधित्रितयधू"रित्यादिवाक्याद् वस्तुस्वरूपविचाराद् लक्ष्म्याब स्वार्थ चिद्रपत्वेपि भगवदर्य-
मानन्दरूपत्वात् तथेत्यर्थः, तर्हि श्रीवत्सस्यात्र मूलमूनयमत्वं कुत उक्तमित्यत आहुस्तरेत्यादि, तया च
प्रतिष्टानुत्या ठीटास्यानलमभिप्रेत्योक्तमिति श्रीरूपत्वं ब्रह्मरूपत्वंचन विरुद्धमित्यर्थः, शेष स्फुटम।।९।।
(४) धीमदीक्षितलालुमयोजिता धीमुबोधिनीयोजना।
तन्त्र उकं, नय मापाया गुगप्रयात्मकत्लेन सत्त्वगुणस्याप्यक्षिततेपि घ्यामोहकमायाम्पत्वान्न सत्वगुण
इतिगुणस्यमेवाति अयं, तत्र मगवत्सम्यन्यनेकमायोत्पादनाय पीताम्यरे विक्षेपकरजोगुणोस्तीति
मानानां जग डायोगः, भजनानविरिणां तु मगवसम्पाद विक्षेपासची रजोगुणकाय, स्वरूप
मान्य भक्तानां मनमो ठयार्य तमोगुना पानावर पहिर्मुशानां तु भगवस्वरूपाचादनं तमोगुणकार्य-
मिनियमन पांग्रे याने "प्यामादिर माया तथैव मपनि सयविशेषाम्भिो"ति, तया च
मांगामामपापां तु मत्यगुनानानिमायः ॥ ९॥

·२९ " अ.३. श्लो. १०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यादिभिर्विभूषिता । मोहेन स्वरूपज्ञानरहितान विधाय तेभ्यश्चतुर्विधपुरुषार्यान प्रयच्छतीत्युक्तं, तत्र ज्ञानक्रिययोः प्रकार- भेदाः सन्तीति ज्ञापयितुं सर्वशास्त्ररूपाणि भगवदा भरणान्यनुवर्ण्यन्ते ज्ञानवैराग्यरूपेण महाहेति । महानों मूल्यं यस्य तादृशौर्ययुक्तं किरीटं कुण्डले च तेषां विपा कान्त्या परिष्वक्तान्यालिङ्गितानि सहस्रं कुन्तलानि यस्य, भगवन्मुखनिरीक्षकाः शास्त्राभिज्ञा जीवा भगवन्मुखामोदपानरताः पदपदा इव भक्तौ . परितश्वकासते, तेषां वेदः सांख्ययोगी च शोभाजनका भवन्ति, वेदसांख्ययोगानां माप्तिश्च सर्वलोकमसिद्धाद गुरोरेव भवतीति महाहवैडूर्य- रूपेण निरूपिताः, वेदे काण्डदितयं, योगोपि साधनफलरूपो द्विविधा, सांख्यमपि न्यासज्ञानभेदेन द्विविध, एवं पद शास्त्राणि निरूपितानि भवन्ति, तान्येव पदानि, त्रयाणामपि भेदाः सहस्र सन्तीति ज्ञापयितुं कुन्तलानां संख्या निरूपिता, लौकिकज्ञानविस्मरणार्थ परिष्वको निरूपिता, एवं लोके ज्ञानं निरूप्य क्रियां निरूपयत्युद्दामेति, कर्माण्यनन्तान्येव तथापि त्रिविधानि निरूप्यन्ते काभ्यङ्गद- (१) श्रीमत्मभुविरचिता श्रीटिप्पणी ! भगवन्मुखनिरीक्षका इत्यादि, अत्रायं भावः,"विभर्ति सांख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले" इति- वाक्यात् तद्पयोस्तयोः सहभावेन किरीटस्योक्ते "मौलिपदं पारमेष्व्य"मित्यत्रापि तद्रपो वेद एवोच्यत इत्यवगम्यते, सर्वप्रमाणानामुपरिस्थितिस्तस्यैवोचिता यतः, एवं सति तजनितज्ञानमेव तडिद्रामिति तत्परिष्वमोस्या तेषां तथात्वमेव सम्पद्यत इति जीवानां तत्र स्थितिरयुक्ततिशानिवारणाय भग. चन्मुखेत्याधुक्तं, अपरं च तेषां बहुवेपि तडिदित्येकत्वोक्त्या तजनितस्य भक्तिभावस्यैकरूपत्वं मूले ज्ञाप्यते, तेन वेदादीनां भक्तिरेव फलमिति ज्ञापितं भवति, अर्हस्य प्रापकद्रव्यरूपलेन तादृशोत्र गुरुरेवेति तथोक्तं, अन्यया त्वमूल्यपदमेव वदेदितिभावः, इदं च भक्तिमन्महापुरुषानुग्रहादेवेति- ज्ञापनायाहे महत्त्वमुक्तं, अत एव " वेदवादरताः पार्थे त्यादिनोक्तशीलानां न भक्तिलामा, एत- देवाभिसन्धाय सर्वलोकप्रसिद्धादितिविशेषणं दत्त, अहस्य लोकसिद्धत्वेनापि तथाविशेषणमिति ज्ञेयं, कुन्तलानां रसोद्दीपकत्वेन तेषु भक्तिप्रवर्तकलमपि सूच्यते,तान्येव पदानीति, कुन्तलानां भ्रमरतुल्य- त्वेन पां षट्पदत्वेनैतेष्वेतान्येव तानीत्यर्थः, त्रयाणामपीति, वेदसांख्ययोगानामित्यर्थः, कुन्तलानां शास्त्राभिज्ञजीवलेन पूर्वमुक्तत्वात् तेषामनेकविधत्वे तज्ज्ञानप्रकारानेकविधत्वमेव प्रयोजकमिति कुन्तलानेकत्वोत्या तत्प्रयोजकमप्याक्षिप्तं भवतीत्यर्थः, उद्दामेत्या त्रयाणां कर्मयोक्तेरय भावः, भूमावेव कर्ममार्ग इति तद्पकयां भूषणलेन स्थितस्य कर्मत्वं युक्तमितरयोः क्रियाशक्तिप्रतिष्टितत्वेनेति ॥१०॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। महार्हेत्यत्र सुबोधिन्यां भक्ताविति, भक्तौ सत्यामित्यर्थः, टिप्पण्यामत्रापि तद्रूप इति, मौली किरीटरूपः, अवगम्यते शास्त्रप्रायपाठादवगम्यते, तथात्वमिति, शास्त्राभिज्ञलं,तादृश इति, शिष्य- निष्ठभगवद्भत्या प्रसन्नः शास्त्रत्रयाभिज्ञो यथा महापौरुषिकत्वेन प्रसीदञ् छुकस्तथा, उद्दामेत्यत्र (३) श्रीमदोस्वामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । महाहेत्यस्याभासे तत्रेति, भगवत्स्वरूप इत्यर्थः, चेदसांख्ययोगानामिति, तथा च मूले महान)नुग्रहो.यस्येत्यर्हपदेनानुग्रहः, वेदसांख्ययोगप्रापक इत्यर्थः, स यस्येति, सम्बन्धमात्रं पाठ्यर्थः, उद्दामेत्यस्याभास एवं लोक इति, लोके शास्त्राभिज्ञजीवेष्वेवं किरीटकुण्डलविदपरिवंग- - ·३० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे कङ्कणरूपाणि तमःसन्चरजोरूपाणि, एतानि त्रीणि वेदादिभूतानि स्वसजातीयानि बहन्येव जनयिष्यन्ति, लोके काञ्ची सदामा भवति, इयं तूद्दामा दामरहिता, हिंसाप्रचुरापि वैदिकी कृतिर्न लोकानुसारिणी, भूमौ मायाव्यामानामेव तत्राधिकार इति पीताम्बरोपरि काञ्ची तिष्ठति, लौकिकानि तानि च्यावर्तयितुं लौकिकम्त्राभाव उक्तः, उत्कृष्टानि वा लौकिकानि तत्र साधनानि निरुपितानि, अङ्गदानि वाहमध्ये निष्टन्ति, अङ्गं द्यति खण्डयतीति राजसं नद् भवति, सात्तिक- रानसयोविभागहेतुत्वाव, आदिशब्देन मुद्रिका अझदस्थानीयान्यन्यान्याभरणानि भुवष्टिका- नपुरादीनि च निरुप्यन्ते, तैः सवरेव धर्ममार्गवर्तिभिर्भगवत्सम्बन्धिभिर्विरोचमानो भगवान् (२) श्रीपुरुषोतमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । सुघोधिन्यामेवं लोके ज्ञानमिति, शास्त्रीयत्वेन रूपेण लोकनेकविधतां प्राप्तं भगवद्विषयकं ज्ञान मित्यर्थः, चतुर्भुजमित्यत्र यज् ज्ञानं निरूपितं तदलौकिकमिति ततो भेदज्ञापनायान लोकपदं, जन- यिष्यन्तीति, कर्मणां सजातीयोत्पादनस्वभावत्वा जनविष्यन्ति, हिंसाप्रचुरापीति, अनेन वैराग्यरूपता स्फुटीकृता योध्या, शंखगदादीत्यत्रेवात्र वैदिककृतेलौकिकदुःखनिवर्तकत्वात् , तत्र साधनानीति, काचीरूपे वैदिककर्मण्युपकरणानि, अमदानीत्यादि, अब बहुवचनं चतुष्टयत्त- स्मारणाय, बाहुमध्ये तिष्ठन्तीति, कर्मत्वोपपादनाय, इदमेव टिप्पण्यामितरयोरित्यादिना विवृतं, समानयोगक्षेमत्वं कड्डाणानामपीति न पृथक् तदुक्तिः, अगदानां सात्त्विकावे हेतुमाहुर यतीत्यादि, "कर्मणः मुकृतस्याहु"रितिवास्याद् विदेहकैवल्यसम्पादकत्वेन सात्विकं तदित्यर्थः, तदिति, ककणमित्यर्थः, राजमलं च तस्य चलत्वाद् भाति, नन्वेकस्यामेव क्रियाशक्ती प्रतिष्ठितयोः शास्त्रबोधित- कर्मस्पयोस्तयोविध्यं कयं सङ्गच्छत इत्यत आह सात्विकेत्यादि, कर्बोरितिशेषः, विलक्षणाधिकारि- वनकस्य कर्मणो विलक्षणवं गीतायां "नियतं सगरहित"मित्यादिना स्फुटमिति न शकालेशः, तरिति, शाम्रोककर्मरूपामरणः, तैर्विरोचमानवे गमकमाहुबेद इत्यादि, हरिवंश पुष्करप्रादुर्भाव- समासाविदं पचं, शुक आहेति, दर्शनाकनार्यक्रमक्षतेतिपदमाहेत्ययः ॥ १० ॥ (३) श्रीमहोस्वामियलमजिन्महाराजानः श्रीसुघोधिनीलेषः । प्रकारेण वेदसांख्ययोगसम्बन्धिनानं निरुप्येत्यर्थः, लौकिकानीति, मगवति लौकिकानि कर्माणि न सन्ति किन्वलौकिकानि, तानि तु नित्यत्वात् साधनानपक्षाणीत्यर्थः, साधनानामपि भगवद्वत्व- सिद्धान्तमभिप्रेत्याहुमाष्टानि येति, अलौकिकानि भगवद्रमाणीत्यर्थः, "तत् साधनं च स हरिः प्रयागादियुगादि य"दितिमिदान्तात् , अदानीति, चतुर्मुजत्वमभिप्रेत्य पहुवचनं, तद् भवतीति, तमःमत्त्वरजाम्भाणीति पूर्वमुक्तलात् तत् करणं राजसं भवतीत्यर्थः, विक्षेपयत्यादितिमावा, भादकरणयाई रस्यिनितात्पर्यमाहुः सात्विकेति, रजउत्सादकलाद् भगवतः सकाशाद् विमागहेतुः मचरि पिमत्त नया म्यापयनीति नदत्तुरेव तमन्नु मगवति लयमम्पादकलात् विभागनिवर्तकमतो. इत्यादिमायेन धिमत्तयोः मापाडयोहम्न योगदस्यितिरविमकायाममुण्डायां कच्या कार्यास्थिति। रित्ययः, गर्ममार्गनिभिरिति, चोदनालगोर्यो पर्म स्तन्मार्गवतिभिः, क्या च वेदविहिननं त्वविहित रिल्पः, भगप-मम्यन्धिभिमंगन्यामरगनेन प्रतीरित्ययः, मगवान् पूर्यकाण्टे प्रतिपाय इत्ययः, मगन्यायापारपानामप्याटुंगद शनि, चतुष्वांगान्ते मध्ये चेति स्थानत्रय गायने, एवं द्वादश- 4 ·" अ. ३ श्री. १०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । भवति, "वेदे रामायणे चैव पुराणे भारत तथा आदावन्ते तथा मध्ये हरिः सर्वत्र गीयत" इति, नन्वे- तादृशो मगवानिति किमर्थमुच्यते ? सत्रावसुदेव ऐक्षतेति, तत्पूर्वोक्तानां धर्माणांलौकिकत्वमलौकि- कत्वं च सम्भवति, यदि वसुदेवो न ज्ञास्यति तदा लौकिकान्यतानीति मस्यते, अथ ज्ञास्यति नदोक्तं व्याख्यानमुभयार्थं तादृशधर्मयुक्तं दृष्टवानिति शुक आह, एतत् ज्ञान स्तोत्रे स्पष्टं भविष्यति ॥१०॥ एवं भगवन्तं दृष्ट्वा शुद्धसचात्मको वसुदेवः क्रियां ज्ञानं च प्रकटीकृतवानित्याह द्वाभ्यां, दानं क्रिया, स्वल्पज्ञानयोधकं स्तोत्रं, कर्मण्यधिकारचतुष्य, श्रद्धा चाझं, 'अर्थी विद्वान समर्थः शास्त्रेणा- पर्युदस्त'श्च, इदं च कर्म नैमित्तिकं, तस्यापेक्षाापको हर्पः, स चासाधारण एव भगवनिष्ठो भवति, तदाह स विस्मयोत्फुल्लविलोचन इति । (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । विषत्वमित्यर्थः, नन्विति, 'देवक्या प्रादुरासी'दित्यस्यानन्तरं 'सविस्मयोत्फुल्ले तिश्लोको वक्तव्यस्तत्र विलोक्येतिपदाद्दर्शनमाक्षेपलभ्यं भविष्यत्येवेति मध्ये श्लोकद्वयेन लौकिक्वैदिकैधादियुक्तो भगवानिति किमर्थमुच्यते तत्राशङ्कायां सत्यां शुको वसुदेव ऐक्षतेत्याहेत्यर्थः, तथा च वसुदेवस्य तावद्धर्मविशिष्टज्ञानं जातमितिबोधनार्थं श्लोकद्वयमुक्तमितिमावा, ज्ञानसम्पादनप्रयोजनं विवृण्वन्ति पूर्वोक्तानामिति, लोकेपि प्रियवतादिप्लिव कार्यार्थ प्रकटयितुं योग्या ऐश्वर्यादयो लौकिका इत्युच्यन्ते, लोकप्रसिद्धलाल लोके प्रक्टयितुमयोग्या निरतिशया वैदिका भगवत्स्वरूपमिव वेदैकसमधिगम्या तेत्रालौकिका इत्युच्यन्ते., तथा च पूर्वोक्तानामैश्वर्यादिधर्माणामुभयविधत्वं सम्भवत्यतो वसुदेव- श्वेटुभयविधर्व न ज्ञास्यति तदाने लीलास्वचिन्त्यैश्वर्यादिकं दृष्ट्वापि प्रियन्त्रतादिष्विव लौकिकान्येवै- श्वर्यादीनि मस्यते, अतः पूर्वमेव वसुदेवस्य तावद्धर्मज्ञानं सम्पादनीयमित्या स्थति, अधुनैव चेत् ताव- धर्मान् ज्ञास्यति तदास्माभिरुक्तमुभयविधैवर्यादिप्रतिपादक स्वरूपस्य यद् व्याख्यानं विवरणं तदपि लोलासु ज्ञास्यतीत्यन्वयः, अस्मदुक्तव्याख्यानप्रकारेण लीलास्वैश्वर्यादिकं ज्ञास्यतीत्ययाः, अतस्तादृशधर्म- युक्तं दृष्ट्यानिति शुक आह्, श्लोकद्वयेनेविशेषः, वसुदेवस्य तथाज्ञाने प्रमाणमाहुरेतज् ज्ञानमिति, अर्थीति, निमिचा त्यर्थः, तस्येति निमित्तस्येत्यर्थः, वसुदेवस्य भगवत्प्रादुर्भावापेक्षित इत्यर्थः, नन्वधिकारिविशेषणं तु फलकामना न तु निमित्तकामनेत्याशंक्येदं चेति पूर्वमुक्तं, नैमित्तिकं जन्म- रूपं निमित्तं प्राप्य प्रवृत्तमित्यर्थः, काम्ये कर्मणि तथैव नैमित्तिके तु जन्मादिरूपनिमित्तकामनैव, यस्य पुत्रजन्माभिलषितं भवति स एव विशेषणदानादिकं करोतीतिभावः, भगवनिष्ठ इति, भगवति निष्ठा स्थितियन भगवनिष्ठतासम्पादकस्तादृशो हर्ष इत्यर्थः भगवनिष्ठतां 'युवां मा'मितिलोके कारिकाभि- ाख्यास्यन्ति, भगवति विषयतासम्बन्धेन निष्ठा स्थितिर्यस्य, भगवतिपयको हर्ष इत्यर्थः, अत्र 'हपः लेहात्मक' इति व्याख्यास्यन्ति, तदाहेति, हर्षस्यासाधारण्यं गवामयुतदानेनाहेत्यर्थः ॥ १० ॥ . (५) भगवदीयनिर्भयराममनिर्मिता श्रीनुवोधिनीकारिकान्याख्या। महाहवैडूत्यत्र वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा आदावन्ते यथा मध्ये हरिः सर्वत्र गीयत इति, अत्र श्रीपुरुषोत्तमा 'हरिवंशे पुष्करप्रादुर्भावसमासाविदं पद्यमनेन शास्त्रोक्त- कर्मरूपाभरणैर्विरोचमानत्वे गमकमुक्त'मित्याहुः, श्रीवल्लभगोस्वामिनस्तु वेद इति वेदादिषु चतु- यंदावन्ते मध्ये चेतिस्थानत्रये गीयत एवं द्वादशविधत्वमित्यर्थः, एतेन द्वादशविशेषणानां तात्पर्यान्तरमप्युक्त मित्याहुः ।। १० ॥ - ·३२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्वसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे स विस्मयोत्फुल्लविलोचनो हरिं सुतं विलोक्यानकदुन्दुभिस्तदा ॥ कृष्णावतारोत्सवसम्भ्रमोस्टशन मुदा द्विजेभ्योयुतमाप्लुतो गवाम्॥११॥ अथैनमस्तौदवधार्य पूरुपं परं नताङ्गः कृतधीः कृताञ्जलिः ।। स्वरोचिपा भारत सूतिकागृहं विरोचयन्तं गतभीः प्रभाववित् ॥१२॥ एतत्सर्वपरिज्ञाने स इति पूर्वोक्तो वसुदेवो हेतुः, अलभ्यलाभाद् विस्मया, स विस्मयोन्त:- प्रविष्ट उत्फुल्ल विलोचने करोति, पूर्व हरिः मुतो भविष्यतीति श्रुतं, इदानी हरि सुतं विलोक्य, अनेन विद्वत्तोक्ता, निमित्तज्ञानेनैव नैमित्तिकमपि ज्ञातमपि ज्ञानं करणात स्पष्टं भविष्यति, आनक- दुन्दुभिरिति, असामर्थ्य आनका दुन्दुभयश्च कथं नेदुः कृष्णस्यावतारे य उत्सवो मनसो विलास- स्तस्मिन् जाते सम्यग् भ्रमो यस्य तादृशश्च भगवच्छास्त्रे स्मृतिशास्त्रे चोत्सवाविष्टः, तादृशे कर्मणि शास्त्रेणापर्युदस्तः, पुत्रस्य सर्वलक्षणसम्पत्तावेव तथाधिकार इति कृष्णपदं, मुदेति, हर्पः स्नेहात्मक इति भक्तिसूचका, गवामयुतं विजेभ्योस्पृशद ब्राह्मणानुद्दिश्य दशसहस्रं गावो दत्ताः ननु स्नात्वा गावो देयाः कथमेवमेव सङ्कल्प कृतवानित्याशझ्याह मुदाप्लुत इति, हर्पजलेनैव स्नातवानित्ययः ॥ ११॥ ननु पुत्रः संस्कर्तव्यो जातकाख्येन कर्मणा तत् कथं न कृतवानित्याशंक्य प्राकृत एव तस्य संस्कार इति नास्मिस्तदपेक्षेति तन् ज्ञानं स्वस्य वर्तत इति ज्ञापयन् भगवन्तं स्तोतीत्याहाथैनमिति । अथ कर्मसमाप्ति विधाय तदनन्तरमेनं पुत्रवेनाविर्भूतं भगवन्तमस्तोत्, स्तोत्रमुत्कृष्टै कर्तव्य- मिति कयं पुत्रे स्तोत्रमित्याशंक्याहावधार्य पूरुपमिनि, पूर्वोक्तवर्णनप्रकारेण परः पुरुषः पुरुषोत्तम एवायमित्यवधार्य, अभिनन्दनात्मकमपि स्तोत्रं भवतीति तव्युदासा नताङ्गः, नतमहं यस्य, (१)श्रीप्रभुवरणविरचिता श्रीटिप्पणी । सम्यग् प्रमो यस्येति, विविधपदार्थमहानुत्सवः कार्य इतिवुझ्या तत्र तत्र मनोधावनं भ्रमः, पुरःप्रकटे मगवत्यत्रापि मनोधावनस्यानुचितत्वात् परं तूत्सवरसस्तादृश एवेति भक्तिमार्गे स गुण एवेति मगवन्ठात्रेणापर्युदस्तः ॥ ११ ॥ (२) धोपुरोत्तमचरणप्रणीतः श्रोसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकार सविस्मय इत्यौनत्सर्वपरिज्ञान इति, दानस्तोत्रस्वाधिकाराणां परिज्ञाने, पूर्वोक्त इति, ईक्षणावेनोक्तः शुद्धमत्वात्मकः, अलभ्पलाभादित्यादि, एतेनाधितोक्ता, नैमित्तिकमपीति, नमिचिकविषयकमित्यर्थः, तादश इति, समीचीनभ्रमयुक्त इत्यर्थः ।। ११ ॥ अधनभित्यस्यामासे प्राकृल एय तस्य संस्कार इति, प्राकृते पुत्रे जाते तस्य पुषस्य मंस्कारः ॥ १२॥ (३) धीमहास्यामियालम जिनमहाराज धीसुबोधिनीलेयः। म विस्मयोपरत्या ननु कर्मविद्वत्ताधिकारविरगं न तु निमित्तविद्वतेत्यत आहुनिमित्त भानाति, एनप कमंत्रानमप्युक्तमित्यर्थः, नहात्मा इति, स्नेह आत्मनि स्वरुपे यस्य, रोहविशिष्ट इल्पयः, मुदत्यस्यावृत्यामयप्राप्यन्वयोरयादित्यनेनान्टुन इत्यनेन तिनेयम् ॥ ११ ॥ अधनमस्तादित्या पुप्रत्येनाविभूतमिति, 'देवस्यामिनिष्ठोके प्रमप्राकाम्याक्तता " ·अ. ३. श्रो. १२. श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । नमस्कारं कृत्वेत्यर्थः, यो भगवाञ् जातो यादृशस्तं तथैव ज्ञात्वा स्तोत्रमुचित, "अन्यथा सन्त- मन्यथा" चेत् "प्रतिपद्यते" तदायुक्तमिति तद्न्युदासार्थमाह कृतधीरिति, यद्यपि पूर्व पुरुषोत्तम आविर्भविष्यतीतिज्ञानं न स्थितं तथापि प्रदर्शितैर्भगवतावयवादिभिः कृता धीर्यस्य, समानयोरपि तथात्वं सम्भवतीति तद्व्युदासाथै कृताञ्जलिरिति, अञ्जलिमहत एवं क्रियते, स्तोत्रं कायवाङ्मनोभिः कर्तव्यं, तत्र कृताञ्जलिरिति स्तोत्रे कायस्थितिः, कृतधोरिति मनसा, स्तोत्रं वाचनिकं, ननु स्तोत्रमुच्चैः कर्तव्यं तथा सति पाहरिकाणां जागरणं भवेदित्याशंक्य कसभयं तस्य नास्तीत्याह गतभीरिति, तत्र हेतुः प्रभावविदिति, भगवतः कालादिनियमनं जानातीति प्रभाववित्, ननु विद्यमानमपि सामय न प्रकटयेच् चैत् प्रमाणसिद्धं वा शालग्रामादिवद सामर्थ्य स्यात् तदा विपरीतं भवेदित्याशंक्य प्रकटतेजापुञ्जेन प्रकटमेव सामर्थ्य तस्येत्याह स्वरोचिपा स्वरूपकान्त्या कोटिमणितेजसा यथा गृहं प्रकाशितं भवति तथा मकाशयन्तं, भारतेतिसम्बोधनं विश्वासार्थम्॥१२॥ द्वादशात्मा हरियस्त्रिधा च नवश तथा । नवधा वैदिकः प्रोक्तस्त्रिधा लौकिक उच्यते ॥१॥ यज्ञस्तु पञ्चधा प्रोक्तश्चतुर्धा भगवानिति । पश्चात्मकश्चतुर्मूर्तिस्तन्त्रं वेदेन सम्मितम् ॥२॥ लौकिकस्त्रिगुणः प्रोक्तः स्मृतिश्चैव हिलौकिकी। नवथा वसुदेवोस्तौद त्रिधा चैव हि देवकी ॥३॥ एकेन प्रार्थनं पूर्व द्वाभ्यां चैव तथापरम् । दशभिः पञ्चभिश्चैव निरूप्येते स्तुती उभे ॥४॥ शास्त्रतो भगवानेव प्रतीत्यापि दृढीकृतः । वाधकं त्वन्यथाज्ञानमज्ञानं चापि हेतुतः ॥५॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुदोधिनीलेखः । दित्यर्थः, प्रमाणसिद्धमिति, शास्त्रसिद्धं, द्वेष्टुरामुष्मिकानिष्टजननमित्यर्थः ॥ १२ ॥ (५) भगवदीयनिर्भयरामभनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाब्याख्या। विदितोसीत्यत्र द्वादशात्मा हरि यस्त्रिधा च नवधा तथा नवधा वैदिकः प्रोक्त- त्रिधा लौकिक उच्यते, वसुदेवेन नवाभिः छोकैः स्तुयमानो नवधेति, देवक्या त्रिभिः शोकैः स्तूयमानो हरिनिधा, तत्र नवधा वैदिकस्त्रिधा स्मृत्युक्तप्रकारेण स्तूयमानो लौकिक उच्यते, तत्रोपपत्तिमाहुर्यज्ञस्त्विति, यज्ञस्तु पश्चधा प्रोक्तश्चतुर्या भगवानितिपंचात्मकश्चतुर्मूर्तिस्तन्त्रं वेदेन सम्मितं, अग्निहोत्रादिपंचात्मको यज्ञः प्रोक्तश्चतुर्धा वासुदेवादिव्यूहात्मकः, एवं पञ्चा- त्मकश्चतुर्भूतिथेति नवधा वैदिकः प्रोक्त इत्यर्थः, ननु चतुर्मुर्तिने वेदोक्तः किन्तु तन्त्रोक्त एवेति कथं नवधा वैदिक इत्याशंक्याहुस्तन्वं वेदेन सम्मितमिति, लौकिक इति, लौकिकस्त्रिगुणः प्रोक्तः स्मृतिश्चैव हि लौकिकी नवधा वसुदेवोस्तोत् विधा चैव हि देवकी, लोकै- भगवदव्यतिरिक्तैषिभिः प्रणीतत्वात् स्मृतेलौकिकत्वमुच्यते, एकेन प्रार्थनं पूर्व द्वाभ्यां चैव तथापरं दशभिः पंचभिश्चैव निरूप्येते स्तुती उभे, 'अयं वसभ्य' इत्येकेन पूर्व वसुदेवकृतं प्रार्थन तथापरं देवकीकृतं प्रार्थनं द्वाभ्यां स त्वं घोरा'दिति 'जन्म ते मय्यसौ पाप' इतिश्लोकाभ्या- मित्यर्थः, एवं प्रार्थनया सह दशभिर्वसुदेवकृता स्तुतिस्तथा प्रार्थनाद्वयेन सपञ्चभिर्देवकीकृता स्तुतिरित्युभेपि स्तुती निरूप्येते, यद्य प्युपसंहर विश्वात्मन्नित्यनेन सह त्रिभिरेव "प्रार्थनात्रितयं वसुदेवदेवकीस्तुवितात्पर्यनिरूपण दादशात्मेत्यादिभिः क्रिय,पूर्व 'तमगुवमित्यादिना द्वादशधा प्रादुर्भाव उक्तः,अमे तद्रूपम्यां वसुदेवदेवकीम्या तवो न्यूनाधिकमावेन निरूपणे विसंवादादन्यतराप्रामाण्यशला स्थात् तमिरासः स्तुतिनिरूपिता- म्यिा भवतीति शापयन्ति द्वादशात्मेत्यादिना, स्तुतिभ्यामिति पूर्ववद् द्वादशधैव निरूपितो हरिशयः, तत्र प्राकरमाहुत्रिया च नवधेति, देवकी मिस्त्रिया वसुदेवैर्नवधेत्यर्थः,स्तुस्या: स्वरूपमा(वैदिको लौकिक उच्यत इत्यनेन, आधस्य नवधाल इवरस्य व विधाल उपपत्तिमाहुर्यज्ञस्त्वित्यादिना, अमिक्षेत्रदर्शपूर्णमासादिरूपः पञ्चात्मकश्चनुयूहात्मकश्चनुमूर्तिः पद्गुणेश्वर्यवान ·- ३४ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे ॥ श्रीवसुदेव उवाच ॥ . विदितोसि भवान् साक्षात् पुरुपः प्रकृतेः परः ।। केवलानुभवानन्दस्वरूपः सर्वबुद्धिदृक् ॥ १३ ॥ सत्र प्रथमं वाधकधर्मेश्चाक्षुपत्वादिभिर्ब्रह्मत्वं नोपपद्यत इति चाक्षुपत्वे निमित्ताज्ञानाद् भग- चद्विषयकमज्ञान सम्भवति तदादौ निराकरोति विदितोसीति । विदितोसीति ज्ञातस्वरूपस्तोत्रे एते, भवान् विदितो मया सम्यग् ज्ञात आपेण ज्ञानेन, "तत्त्वमस्या" दिवाक्योत्थेन वह एव जीवमपि भगवत्त्वेन जानन्तीति चेत् तत्राहासीति, यस्तु युमच्छन्दैनापि व्यवद्वियते चतुर्भुजः सोपि त्वं विदितोसीत्यर्थः, अभयुज्यमानेपि युप्मच्छब्दे (३) श्रीमदास्यामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः। विदितोसीयस्वाभासे कारिकासुस्मृतिश्चैव हि लौकिकीति, लोकैर्भगवद्व्यतिरिक्तैपिभिः प्रणीतेत्यर्थः, अन्यथाज्ञानमिति, प्राकृतत्वज्ञानं ब्रह्मलेनाज्ञानं च ब्रह्मत्वे पापकं ब्रह्मसाक्षात्कार वनानमन्यथा ज्ञानं च न तिष्ठतीतिमावः, एताभ्यां तन्निरूपणाभाव एतयोरन्यथाज्ञानमज्ञानं वा शंक्येत तथा च दृश्यमानस्य ब्रह्मत्वं न सिध्यदित्यर्थः, तन्नेति, ब्रह्मत्वे साधनीय इत्यर्थः, प्रथममिति, वक्ष्य- मागाशङ्काम्यः प्रथममित्यर्थः, वाधकधर्मरिति, ब्रह्मले वाधकमज्ञानमन्यधाज्ञानं च तहेतुमूवमें- (५) भगरदीयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीमुबोधिनीकारिकान्याख्या। तति तथापि केवलस्वार्थमुपसंहारप्रार्थनं द्वयं तु प्रकृतोपयोगि, तथा च रक्षाप्रार्थना जन्माज्ञानप्रार्थना चेति प्रार्थनाद्वयं मुख्यत्वविवक्षया पृथगुक्तं, चकारेण तृतीयापि संगृहीता, तथा 'चोपसहर विश्वात्म'- नितिष्ठोकेन सह त्रिभिः श्लोकः प्रार्थनात्रयं मध्ये 'मो मृत्युव्याले तिलोकेन 'शरणाग'मने हेतु रुक्तः, अन्ते 'विश्वं यदेत'दित्यनेन 'विरोधपरिहार' इति, एवं सति मुख्यतया त्रिभिरेव स्तुतिः, प्रार्थनाद्वयेन मह पचमी रूपोपमंदारप्रार्थनाशरणागमनेहेतुविरोधपरिहारैः सहाष्टभिरितिविवक्षाभेदेन देवकीस्तुतौ त्रिभिः पश्चभिरष्टभितिप्रकारत्रयमुक्तं, शास्त्रत इति, शास्त्रतो भगवानेव प्रतीत्यापि दृढीकृतः बाधकं त्यन्यधाज्ञानमज्ञानं चापि हेतुनः, विदितोसी'त्यत्र 'विदित' इत्यनेन शान्त्रतो भग- यानेवेत्युक्तं, तत्र 'भ्यवहार कयनेना सी'त्यनेन प्रतीत्यापि दृढीकृत इत्यर्थः, ब्रह्मलयाघकमज्ञान- मन्यथाजानं च चाक्षुपवादिहेनुम्यः सम्भवति तद् विदितोसी त्यादिना निवार्यत इत्यर्थः, 'सर्वे मां पश्यन्वितीयेव चाक्षुपलं न लिन्द्रियमामयेनेति न चाक्षुपलादिकं ब्रह्मत्वबाधकमित्यर्थः ॥ १३ ॥ , ·" अ. ३ श्लो. १३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाल्याख्यादिमिविभूषिता । मध्यमपुरुपयोगः, अतः शास्त्रको लोकतश्च यः प्रतीयसे स मया विदित इत्यर्थः, अनेन परम्परया यः प्रतीयतेचेतनश्च यो वा साक्षात् प्रतीयते तदुभयरूपो भवानित्युक्तम् । अथवा, "विदितोसी"ति मतिज्ञाय भगवतो ब्रह्मत्वमुपसंहरिष्यन् सर्वत्वं प्राप्तस्य ब्रह्मत्वं भवतीति "भवान् "पुरुष" इतिपदवयेन वायाभ्यन्तररूपस्त्वमेवेत्याह, प्रत्यक्षोप्यमत्यक्ष इति ज्ञापयितुं (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । यस्त्वित्यारम्य प्रयोग इत्यन्तं, अवं ज्ञेयं, 'असी तिव्यवहारो युष्मच्छब्देनोपस्थित एव भवतीतिस्थितावपि व्यवहारमात्रोक्तिर्या सा स तेन विनानुपपनस्तमाक्षिपतीत्यन्यलम्यत्वाभिप्रायेणेति, अत एव 'पिधेहीत्यादौ 'द्वारा दिपदार्थस्यैवाध्याहारो न तु पदस्यापि लावादिति भाट्टा मन्यन्ते, प्रकृते त्वर्यस्य पुरःस्थत्वेन नाध्याहारापेक्षापि, वस्तुत स्वसिभवा'निति समस्तं पदं, तथा चासिशब्द- युक्तो भवानित्यर्थः, तद्युक्तत्वं तेन व्यवहार्यमाणत्वं, पूर्वोक्तपक्षे भवच्छब्दसंगत्यभावारुच्या पक्षान्तर- माहुरथवेत्यादि, क्षराक्षरपुरुषोत्तमा आधिभौतिकादयो वा त्रयः पुरुषाः, असीति देहरूपण सत्त्वेन प्रतीयमान उक्तो भवानिति तदभिमानिलेनाग्रिमेण परमात्मत्वेन प्रतीतिविषय उक्तस्तेन श्रुत्युक्त- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीरप्पण्योः प्रकाशः। विदितोसीत्यत्र ज्ञातस्वरूपस्तोत्रे इति, ज्ञातस्वरूपाभ्यां कृते स्तोत्रे इत्यर्थः, ज्ञातस्वरूपत्वं व्युत्सादयन्ति यस्त्वित्यादि, तथा च यश्चाक्षुषत्वेन प्रतीयसे सोपिलं पुरुषोत्तमत्वेन विदित इत्यर्थः, नन्त्रत्र मूले युष्मच्छदाभावात् कथमेवंव्यवहारोक्तिरित्यतस्तदाशयं टिप्पण्यामाहुर्यत्रैवमित्यादि, व्यव. हारमात्रोक्तिरिति, तदभावेपि व्यवहारमात्रोक्तिः, अन्यलभ्यत्वाभिप्रायेणेति, शब्दार्थस्याक्षेपलम्य- वाभिप्रायेणेत्येतदर्थ, व्यवहारोपपादनायाक्षेपलभ्यस्यापि ग्रहणे विद्वत्सम्मतिमाहुरत एवेत्यादि, अत एवेति, व्यवहारस्योपपाधलादेव; तथा चा"सी"तिप्रयोगेण शब्द एवाक्षिप्यत इति भवसदेन (३) श्रीमगोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। रित्यर्थः, चाक्षुपत्वेति, चाक्षुषत्वे निमित्तं 'सर्वे मां पश्यन्वित्याकारिका भगवदिच्छा तस्या अज्ञाना- दित्यर्थः, व्याख्याने चतुर्भुज इति, देहेन्द्रियादिरूपो न तु जीवस्थानीयमात्ररूप इत्यर्थः, अस्मिन् पक्षे विदितोसीति भिन्नं वाक्य, वक्ष्यमाणपक्ष एतस्यैव प्रकारकथनमग्रिमेणेतिविभेदो ज्ञेयः, अत इति, विदित इत्यनेन शास्त्रतः प्रतीतिरुक्ता तत्र व्यवहारकथनेनासीत्यनेन लोकतोपि प्रतीतिरक्तात एव व्याख्याने सोपि वं विदित इत्यपिशब्द उक्तः, अनेनेति, 'विदितोसी'तिपदद्वयेनेत्यर्थः, शास्त्रपतीतिः परंपराप्रतीतिः, 'असी'त्यनेन व्यवहारकयनादचेतनदेहेन्द्रियादिरूपोप्युक्त इत्याशयेनाहु- रचेतनश्चेति, तदुभयेति, परम्पराप्रतीतिसाक्षाप्रतीतिरूप इत्ययः, आद्यपक्षेसीति न क्रियापदं (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभयोजिता श्रीसुवोधिनीयोजना । विदितोसीत्यत्र परम्परयेत्यादि, दृश्यमाने चतुर्भुजदेह आत्मत्वेन यः प्रतीयत इत्यर्थः, आत्मा हीन्द्रियप्रेरकतया परम्पस्यैव प्रतीयते लोके न तु साक्षात् , तस्येन्द्रियातीतत्वात् , एवमंत्रापि चतुर्भुज- देहे कश्चिदात्मा भविष्यतीतिप्रतीतिरतो यः परम्परयात्मा प्रतीयते चतुर्भुजरूंप इत्यर्थः, अचेतनश्चेति, लोके ह्यचेतनो देहः साक्षात् प्रतीयत आत्मभिन्नत्वेनाचेतनतया चक्षुरादिविषयत्वात् , तयेहापि चतुर्भुजो देह आत्मभिन्न इत्यज्ञानकृतः प्रत्ययः, एवं प्रतीतिद्वयमुपपाय तयोः परम्परासाक्षात्प्रतीतयोः स्वरूपं मयावगतमिति वक्तुं भवान् साक्षात्पुरुप इति वसुदेवेनोक्तं, तदाशयं स्फुटीकुर्वन्ति तदुभय- रूपो भवानित्युक्तमित्यनेन, अयमर्यः, लोके देहदेहिनोभेंदोस्ति तद्वदिहाप्यज्ञानां तथैवप्रतीति- .

·[ जन्मप्रकरपो . श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । वा सम्मुखोप्यसम्मुख इति वा पुरुपत्रयरूपो भगवानिति वा वस्तु मसि" "भवान्" "साक्षात्पुरुष" इतिपदापं, अनमयादेरपि • पुरुपवियत्वात् पुरुपो भवतीति तदुच्युदासाय साक्षादित्युक्तं, पुरुषमवेशात परम्परया ते पुरुषाः, नन्वात्मस्मृतौ ब्रह्मविदामपि साक्षात्पुरुषत्वं (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। 'सैन्धवपन दृष्टान्तन्यायोत्राभिप्रेत इति ज्ञायते, प्रत्यक्षदोपस्वित्यादि, शुद्धब्रह्मत्वेन पुरुषोत्तमत्वेन च वेदनं हि विदितोसीत्यनेन प्रतिज्ञात मसि भवानि तिव्यवहारश्च प्रत्यक्षविषय एव भवति, एवं सत्युक्तव्यवहारविषयस्यैव प्रमोरक्तरूपत्वं सिध्यतीति तत्परिहार इत्यर्थः, ननु ज्ञातवे प्रामाणिके सत्युक्तदोपपरिहारस्तञ्च न वक्तुं शक्य दोपवादित्यत आहुतित्त्वेति, 'भवत्' 'पुरुष'पदाभ्यां पूर्व तथोक्तवादलौकिकचक्षुस्तत्सामर्थ्यरूपेणापि स्वयमेव हरिः प्रकटो जात इति स्वस स्वज्ञानं यथा न (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणपणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। वेदनकर्माकाहापूर्तावपि यदेवप्रयोगस्तचाशुपत्वेन भायमानस्यैव विदितत्वनापनार्थ इति सुबोधिन्या- शय इतिभावः, कल्पनालेशपरिहाराय पक्षान्तरमाहुर्वस्तुत इत्यादि, समस्तं पदमिति, असीति- विमनियतिरूपकमव्ययं तेन सह समासं प्रासमेकं पदं, तथा च यथा स्तिक्षीरा गौरित्यादा वस्तीत्य"- (३)श्रीमदोस्वामियल्लमानिन्महाराजस्तः श्रीसुबोधिनीलेखः । किन्त'सि'ना व्यवहियमाण इत्यर्यबोधक, अस्मिन् पक्षे लंपदमिव भवत्पदमपि न वक्तव्यमिति टिप्पण्यु- कारच्या पक्षान्तरमुक्तमयवेति, अस्मिन् पक्षे भवत्पदस्य तेन व्यवह्रियमाणत्वमर्थः, तत्रासिपदं व्यय क्रियायास्तु विदितपदेनैव चारितार्ष्यादित्यरुच्या तृतीयःपक्ष उक्तः, पुरुपत्रयेति, भवत्पदेन मातीति- प्युरास्या मानकथनात प्रत्यक्षलं, एतादृशोपि सन् पुरि शेत इति पुरुपोप्रत्यक्षः, तथा च मूले भवान् मन् पुरुष इत्यन्वयः, सम्मुग्व इति, भगवत्सदेन दृश्यमानत्वसूचनादितिभावः, पुरुपेति पदनयेण घुमावपरूपत्वमुक्त, अर्थान्तरमाहुभंगवानिति वेति, पदत्रयमिदमग्रिमं च पदवयमेवं पमिः पदैः (४) श्रीमद्दीक्षितलालुमयोजिता श्रीमुशेधिनीयोजना। भवेन् मया तु चतुर्मुजस्वरूपमेव देहत्लेन देहिलेन ज्ञातं, युक्तं घेतत् , “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" "नेद्द नानास्ति किचन तिश्रुतेः मआतीयादितत्रयाभावात् , अतो देदेहिरूष एक एव समित्यर्थः, "मचिदानन्दविग्रह"मिति श्रुती पनिं, अतो न त्वयि देहात्मार्थस्यमितिमावः, इ“मवानि"तिपदेनात्र प्रत्यक्षरूप यात्मा"मी"तिपदेन युष्मन्छन्दवाच्यः प्रत्यक्षो देही गृहीतः, एप्रमानदेही पदिश्य तत्र "माझासुमा" इत्यनेनामेदं प्रतिपाय मुझमत्वं साधितमिति पं, अधति, सर्यत्वं प्राप्तस्येति, "स सर्व मवति" "इदं सर्व यदयमात्मा" 'पुरुष पवेद ममिन्यादिश्रुतिमियः सर्वरुपः स एव परमात्मातोस्मिथतुर्मुजसे प्रयत्वयोपना सर्वरूपता पायति "मसुम पदाम्यां ममग पादाम्यन्तररूपता प्रदर्शिता, अतो पायाप आन्तररूपस्वमेवेति गली पिदिन इत्पर्यः, प्रत्यक्षोप्यप्रत्यक्ष इति, चतुर्मुजपेग प्रत्यक्षलमिदमित्यतया मानामावादन यान्तमनो विन्दपाश्रयत्वमिनितासयं, सम्मुखोप्यसम्मुग्व इति, भवत्पदन 'मानानि गत्या पूज्यतमूलनेन कृपया मम्मुखवं मूचितं, पुम्पपदेनान्तरलाद पहिःप्राकटाभारेन परापगोचरनगामामुगवं, मन्यनां तु कृपया सम्मुन्रो यहिः प्रस्टीभूय व्यवहारविषयो मरति, अन्य तु पदिमाटामान काटमनामिनया स्थिती मगवानसम्मुख एव ।। १३ ।। थत व "

·+
अ. ३. शो. १३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता ।
भवतीति ततोप्याधिक्यमाह प्रकृते पर इति, न हि ते जीवाः प्रकृतिनियन्तारः, प्रकृतिनियमनं च
गुप्तानामर्थानां मायाजीवादीनां पाकव्यकरणाद प्रत्यक्षदोपस्वसि' 'भवानितिपदाभ्यां परिहृतः,
ज्ञातत्वदोपश्च सर्वभावेन प्राकव्यात्, विरुद्धा धर्मा एकैकांशेन चरितार्था भवन्ति, तहिमात्मा चतु-
र्भुजदेहे विद्यमानस्तया भविष्यामीतिचेत् तत्राह केवलानुभवानन्दस्वरूप इति, केवलो देहेन्द्रिय-
प्राणान्तःकरणरहिता, नापि जीववत् केवलं चिद्रूपः किन्तनुभवानन्दा, अयोगोलके वहिरिव
भगवानस्मिन् देहे चिदानन्दः संक्रान्तो भविष्यतीत्या स्वरूप इति, यत् स्वरूप दृश्यते तदेव
चिदानन्दरूपं, न तु चिदानन्दौ स्वरूपे यस्मिन् , अतश्चिदानन्दस्वरूपः सचिदानन्दविग्रह इत्यर्थः,
एवं परोक्षापरोक्षान्तर्यामिरूपः परिदृश्यमानो भवानित्युक्तं, आत्मा नोक्त इत्यात्मत्वेनापि
भगवन्तं निरूपयति सर्वबुद्धिगिति, सर्वेषां बुद्धीः पश्यतीति सर्वेषां बुद्धिषु दम् ज्ञानं यस्येति वा,
एवं पविधोपि भगवानयमेवेत्युक्तं प्रत्यक्षन्यवहारादयश्च धर्मा अंशेन समर्थिताः ॥ १३ ॥
(१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी ।
विरोधि तथा वसुदेवज्ञानमपीत्यर्थः, “अन्यदेव तद् विदितादयोविदिता"दित्यादिश्रुतिरपि लौकिकयो-
स्तयोः सकाशादेव भेदमाह, अन्यथा वदद्व्याघात इतिभावः, नन्वदृश्यत्वादिप्रतिपादकवेदाप्रतिपायवाद्
ब्रह्मत्वमपि न वक्तुं शक्पमित्यत आहुविरुद्धा इति, यद् रूपं यदा रश्यं तदेव तदैवाश्यमपीतीन्द्रिय-
सामर्थ्यलक्षणेनांशेन प्रम्विच्छालक्षणेन तेन चोभयधर्मसिद्ध्या ब्रह्मत्वं न क्षतं भवतीत्यर्थः ॥१३॥
(२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः।
व्ययं प्रथमपुरुषार्थे तथा "सी"त्यव्ययमपि मध्यमपुरुषार्थे, तस्य च मवच्छब्देन समासे पूर्वोक्तोर्थोसीति-
कसनालेशश्च न भवतीत्यतस्तयेत्यर्थः, भवच्छन्दसङ्गत्यभावारुच्येति, अध्याहृतेन लंपदेन भवत्पद-
कार्यसिद्धेस्तदसङ्गत्यरुच्या, तदभिमानित्वेनेति, भातीति भवान् प्रकाशमान इत्यतोमिमानित्वेन,
सुयोधिन्यां प्राकट्यकरणादिति, कौस्तुभपीताम्बराभ्यां प्राकट्यकरणात् , टिप्पण्यां तत्परिहार
इत्यर्थः, इदं चार "एतद् वां दर्शितं रूसमितिभगवद्वाक्याच स्कुटीमविष्यति, तथोक्तत्वादिति,
ज्ञातत्वस्योक्तत्वात् , ननु ज्ञातत्वस्य प्रामाणिकत्वे "प्राप्य मनसा सहे"तिश्रुतिविरोधस्तु दुष्परिहर
इत्यत आहुरिन्यदेवे'त्यादि, अपिशब्दा'दानन्दं ब्रह्मणो विद्वानितिश्रुतिः सत्यते, अन्यथेति, समान-
कारणयोरेकविषये विदितत्वाविदितत्वयोः प्रामाणिक वे, तथा च वदतोव्याघातपरिहाराय विदित-
त्वाविदितत्वयोः स्वरूपभेद सिद्धे लौकिकविदितवाद मिन्नवस्य सिद्धले सुखेन तस्यापि परिहार
इत्यर्थः, सुयोधिन्यामन इति, अनुभवानन्दावेव स्वरूपं यस्येत्युद्देश्यविधेयमावादित्यर्थः, परोक्षापरो.
क्षान्तर्यामिरूप इति, अदृश्यरूपो दृश्यरूपोन्तर्यामिरूपश्चेत्यर्थः, आत्मेति, सर्वात्मा, पड्विध इति,
क्षराक्षरपुरुषोत्तमान्तर्यामिदेहजीवमेदेन पडियः, यद्वा सैन्धवयनदृष्टान्तात् पूर्वमाधिभौतिकादित्रयरूपेणार
सर्वान्तर्यामिदेहजीवरूपेणेत्यर्थः ॥ १३ ॥
(३) श्रीमदोस्वामिवल्लभ जन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः ।
सङ्ख्यातात्पर्यत्वेन भगवत्वं वा वक्तुमिदं पदत्रयं पूर्वमुक्तमित्यर्थः, इममेवार्थमभिप्रेत्य वाक्यार्थोप-
संहार एवं पड्डियोपि भगवानिति वदिष्यन्ति, सचिदानन्दविग्रह इति, अनुभवानन्दौ स्वस
यस्येत्युक्त्या सत्त्वेन प्रतीयमानस्य विग्रहस्य चिदानन्दात्मकत्वमुक्त, तथा च सचिदानन्दात्मको विग्रहो
न तु केवलं सदामक इत्युक्तं जातमितिमावः, परोक्षेति, दृश्यमानौ विग्रह एव चित्सदानन्दरूप
इत्यर्थः, आत्मेति, अब विग्रह आत्मत्वेन प्रतीयमानस्य स्वरूप नोक्तमित्यर्थः, सर्वेति, सर्वबुद्धिद्रष्टः
स्वबुद्धिवं सिद्धमेवेतिभावः, बुद्धिशन्देन पयेन्द्रियजन्यानि जानानि ॥ १३ ॥

·[ जन्मप्रकरणे ३८ श्रीमद्भागवतद्गमस्कन्धसुबोधिनी । स एव स्वप्रकस्येदं सृष्टवाने त्रिगुणात्मकम् ॥ तदनु त्वं ह्यप्रविष्टः प्रविष्ट इव भाव्यसे ॥ १४ ॥ दूपणान्तरमाशङ्कय परिहरति स एवेति, यद्यहं सर्वरूपो भगवानेव कयं देवक्या उदरे प्रविष्ट इति वेत् तबाहापविष्ट एव तत्र विद्यमान एवं प्रविष्ट इव भाव्यसे, न हि दर्शनमात्रेण प्रविष्टत्वनिर्धारः कर्तुं शक्यो यावच छानेग दर्शनं संवादि न भवति, "स एप इह प्रविष्ट आनखामेभ्यो यथा शुरः क्षुरथाने विश्वम्भरो वा विश्व- म्भरकुलाये" "तत् सृष्ट्वा तदेवानुमाविशद् "गुहां प्रविष्टो परमे परार्धे' एवं वेदे स्थित्यय कार्य- मनेकरूपभवनार्थमन्यमवेशनार्थं च प्रवेशः श्रूयते, तथा देवक्यामपि कश्चन प्रवेशनप्रकारो भविष्यति, ननु तथापि सोपाधिक एव कार्याभिनिविष्ट एवं प्रविशतीति मुख्यः कृष्णः कथं स्यात् तत्राहा- प्रविष्ट एवं प्रविष्ट इवेति, योगवलादपीन्द्र इन मवेशः सम्भवति दक्षिणायां वा जननायें प्रवेशः सम्भवति, "यो वा इतो जनिष्यते स इन्द्रो भविष्यतीति तां प्राविशत् तस्या इन्द्र एवा- जायने निशुतदिने ठरे च मरुतां छेदनार्थमिन्द्रः पविष्टस्तथा भगवानत्र न मविष्ट इति वक्तुमप्रविष्ट इत्युक्तं, मशधर्मो भगवति वर्तत इति तज्ज्ञापनार्थ प्रविष्ट इवेति विभाव्यते, तर्हि का प्रकार: प्रवेश इत्याकाङ्क्षायामाइ यः पूर्व सचिदानन्दरूप उक्तः स एवाग्ने पूर्वमेव स्वप्रकृत्याधिदैविक- स्वभावेनेदं भगवदर्थमेव जगत् त्रिगुणात्मक सवा, अन्यार्थ जगत्सष्टौ प्रवेशोपेक्ष्यते न स्वार्थसृष्टावित्पप्रविष्ट एव भोगार्थ कारणत्वेनैवाविर्भूतः सप्ठ्यन्तरन्यायेन प्रविष्ट इव विभाव्यसे, अयमत्र प्रवेशदर्शने प्रकार उक्तः, भगवान् स्वार्थ सृष्टानस्पानुपभोक्तुमस्मामु स्थित एखाविर्भूत इत्यप्रविष्ट एव प्रविष्टो विभाव्यस इत्यर्थः, यथा सृष्भ्यन्तरन्यायेन प्रवेशभावना तथा (१) श्रीप्रभुचरणविरविता श्रीटिप्पणी । स एव स्वप्रकृत्येत्यत्राधिदविकस्वभावेनेति,आधिदैविकस्वभावेनेत्यादि, लीलोपयिकादा- धानामौकिकत्लेनलौकिश्याप्रकृत्या न तत्सृष्टिः सम्भवतीति तथोक्तं, अन्यथास्यपदानर्थक्यमितिमात्रः१४ (२) श्रीपुरगत्तमचरणप्रणीनः श्रीगुवोधिनीटिप्पण्या: प्रकाशः। म एयेत्या कश्चन प्रकार इति, तथा च ते प्रकारयया न सर्वरूपत्वव्यापकल्यादिहानिस्तथा- नेनापीत्ययः, तथापीति, यदिकप्रकारेपीत्यर्थः, आइति, प्रवेशस्य भावनामात्रलादप्रविष्ठत्वमाहेत्यर्थः, तदुपपादयन्ति योगेत्यादि, ययानुगमाधिकरणविषयवाक्ये योगपलादिन्द्रः परमात्मनि प्रविष्टस्तथेत्ययः, दक्षिणायां चेति, याचन्द इयार्थे जेयः, प्रकारान्तरेणापीन्द्रप्रवेशमाहुर्दितरित्यादि, तथेति, सीपाधिक कार्यामिनिविष्ट्य या, तया गानुपारिकत्वं कार्धितया प्रवेशमाबना चोपपयत इत्ययः, प्रकारसंदेहं परिहत प्युरादपति तहत्यिादीत्यर्थ इत्यन्तं, भाषिदधिकस्यमावेनेत्यस्य तास तत्र प्रमाणं च टिप्पण्या- (३) श्रीमद्भाश्यामियामजिन्महाराजरतः श्रीमुखाधिनीलेखः । म येत्या दर्शनमात्रेणेति, 'जगन्मङ्गल मितिशोक समायौ देवकी मावयिन्या तत्र भगवन्त स्पापिनानियुक्तं नया च दर्शनमात्रेणत्यस्य मानमप्रत्यक्षमात्रेणेत्ययः, स्थित्यर्थमिति, इदं चतुष्टयमुना नई वाफ्येषु ममार नेयं, अन्येनि, जीवेशनायमित्यर्थः, मोगाधिक एयति, 'मोकामयने न्योनकाममदिन एवेत्ययः, कामिनिविष्ट इति, जगमननाथ तसकाराभिनिविष्ट पता इत्या, मायः राति, 'अनुन पटोक्त लोकशामिद इत्ययः, इन्द्र एवंति, आषिमातिक " " - " ·" , अ. ३. श्लो. १५.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । यथेमेविकृता भावास्तथा ते विकृतैः सह ॥ नानावीर्याः पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ।। १५ ।। स्नेहद्वेपसाधारणभावानामपि प्रभुविषयकाणां लीलास्थजनेषु दर्शनाद सृष्ट्यन्तरन्यायेन तैपामेवात्र सत्यादिरूपत्वमित्याशयेन त्रिगुणात्मकत्वोक्तिया, अत्रिगुणात्मकमिति वा, यहाग्रे पूर्व त्रिगुणात्मकं जगत् सृष्टा तदनु तदनन्तरमुक्तरूपया स्वप्रकृत्येदं लीलात्मकं जगत् सवेत्यो पूर्ववत , अन्यथा चामत्ययेनैव पूर्वभावित्वप्राप्त्यार्थादेवाप्रवेशानन्तर्यमपि लभ्यत एवेति तदन्वितिपद व्ययं स्यात, यद्वा सृष्ट्यनन्तरं यस्तत्र प्रवेशस्तस्यानुभवेश इति रूढनाम ज्ञेयं, तथा सति नोक्तदोपः, अत एव श्रुविरपि "तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविश"दित्युक्तवती, अन्यथान्वित्युपसर्गवैयर्थं स्यात्।।१४॥ उक्तरीत्या दूषणान्तरमप्याशङ्कय पुनः परिहरति द्वाभ्यां यथेमे विकृता भावा इति । नन्वस्मिन् रूपे प्राकृतेप्वियं पृथिव्यादीनि भूतानि प्रतीयन्ते, ततः कथमानन्दमय इति चेत् तबाह यथेमेस्मिन रूपे विद्यमाना अविकृना भावा . आधिदैविकानि चतुर्विंशतितत्वानि (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीलुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः । माहुराधिदैविकत्यादि, सुबोधिन्यामपेक्ष्यत इति, साक्षित्वप्रकाशननियमनाद्यर्थमपेक्ष्यते, न तु स्वार्थ- दृष्टाविति, स्वार्थसृष्टौ कारणतया विद्यमानेनैव रूपेणान्तर्यामिकार्यस्य जीवकार्यस्य च करणान्नापेक्ष्यते, ननु "तमद्धत"मित्यत्र लीलोपयोगिप्रपञ्चस्य प्रमात्मकत्वमभिप्रेतमित्युक्तमिह तु त्रिगुणात्मकत्वमुच्यत इति कथमविरोध इत्यत आहुर्यथेत्यादि ज्ञेयेत्यन्तं, मायासाम्यस्य दौर्बल्यमभिप्रेत्य पक्षान्तरमाहु- रत्रिगुणात्मकमिति वेति, अकारप्रक्षेपमनहीकृत्य पक्षान्तरद्वयमाहुर्यदेस्यारभ्योक्तरीत्येन्तम् ॥१४॥ यथेमे इत्यत्र सुबोधिन्यां प्रतीयन्त इति, शरीररूपेण पृथ्वी मुखे मुख्या आपः कान्तिरूपं तेजः सर्वत्रमाणरूपो वायु सिकायां छिद्रेष्ववकाशरूपेणाकाश इत्येवं प्रतीयन्ते, तबाहेति, तादृश्यामाशङ्कायां स्वरूपे प्रतीयमानानां तेषां दृष्टान्तमुखेन नित्यत्वं चाविकृतत्वं चाहेत्यर्थः, दृष्टान्तं व्युत्पादयन्तो मूले यथे- त्यस्य विराजं जनयन्ति हीतिचतुर्थपादेनान्वय इत्यभिप्रेत्य व्याकुर्वन्ति यथेत्यादि, प्रतिपादिना- (३) श्रीमद्गोस्वामियल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः । इन्द्रे भगवद्वाहुरूपस्याधिदैविकस्य प्रवेश इत्यर्थः, अत्र प्रवेशमात्रं साधारणधर्म न तु योगवलादित्य- स्येन्द्रप्यन्वयः, यथा तत्र प्रवेशस्तथाप्र योगवलादपि सम्भवतीत्यर्थः, प्रवेशधर्म इति, प्रवेशकृतो धर्मो यहिनिर्गमनं जननमित्यर्थः, यद्वा भूपट्यनन्तरमिति, एतहष्णसमाधानमेवं वा कर्तव्यमित्यर्थः, तथा च पूर्वोक्तैकमुष्टिपक्ष एव दूषणसमाधानपूर्वकमनेन स्थापित इति ज्ञेयम् ॥ १४ ॥ यथेमे इत्यत्राचिकृता एव भाषा भावत्वेन सदृशैविकृतैः भावैः सहमूला विराज जनयन्ती- स्यन्वयः, रूपरसादीति, पूर्वमादिपदेन गन्धादयः, अग्र आदिपदेन क्रियादयः, 'विनापि सहपदं सहार्थे तृतीये तिव्यवस्थापितत्वादव सहपदप्रयोगं विनापि विकृतैरितितृतीयया सहायलाभेपि सहपदप्रयोगा- दन्योन्यमपि सहभावो ..विवक्षित इत्याशयेनाहुः सर्वे संहत्येति, तथा च मूलस्थसहपदस्यार्थोयं, (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। यथेमे विकृता भाषा इत्यस्य विवृतायाधिदैविकचतुर्विंशतितत्वानीत्यादि, अयमर्थः, अस्मिश्चतुर्भुजदेहे पृथिव्यादीनि यानि प्रतीयन्ते तान्याधिदैविकान्याधिदैविकानामतिरोहितानन्दाशत्वे- १. तथैव विकृतैः सहेतिपाठः श्रीप्रकाशकारामिप्रायेण ।

·, , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी। [जन्मप्रकरणे "चक्षुपश्चक्षुःश्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मन" इत्यादिश्रुतिमतिपादितानि तत्तकार्यार्थ तत्र तत्र स्थितानि, विकृतैस्तथैव चतुर्विंशतितत्वैः प्राकृतैः सह नानावीर्या रूपरसादिज्ञापनादिसमर्था अन्योन्यम- मिलिता मिन्नान्येव कार्याणि कर्तुमेकस्मिन्नेव कार्य सर्वे संहत्य विराजं ब्रह्माण्ड विग्रह स्वराड्देह जनयन्ति, युक्तश्चायमर्थ आधिदैविकव्यतिरेकेणाधिभौतिकात् केवलात् कार्य न सम्भवतीति, तथा प्रकृतेपि सर्वोशो भगवानिति तान्याधिदैविकानीह प्रतीयन्त इति न कोपि दोपः ॥१५॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । नीति, उपलक्षणविधया प्रतिपादितानि, तत्रतंत्रेति, तेपुतेष्विन्द्रियेष्विव तेषु तत्वेषु, तथैवेति, तादृशै- रविकृतसदृशैः, अयं मूलस्थस्य तथा त इत्यस्य विवरणं, तइति, वक्ष्यमाणा ये विकृताः, वस्तुतस्तु तथैव विकृतैः सहेतिपाठो भाति, 'सहेत्यन्तस्यैकस्मि' नित्यनिमग्रन्थेनान्वयः, नानावीर्या इत्यादिकं तु विकृताविकृतयोः साधर्म्यबोधनार्थ,शेष स्फुटं, तथा सत्येवं योजना,इमे अविकृता भावानानावीर्याः पृथग्भूतास्तथा तादृशास्ते वक्ष्यमाणाविकृता भावाः, तथैवेति वा पाठः, 'विकृतैः सह यथा विराज जनयन्ति ही ति बोध्यं, एवं दृष्टान्तं व्याख्याय दान्तिके योजयन्ति तथा प्रकृतेपीत्यादि, तानीति, विराड्जनकान्यविकृतानि तत्त्वानि, न कोपि दोष इति, पृथिव्यादिभूतदर्शनकृतो यः स्वरूपेनित्यत्व- विकृतत्वादिप्रतीतिरूपो दोषः सोपि नेत्यर्थः, न च विकृतस्तथैवेत्यादिना चतुर्विंशतितत्वानां विकृतत्वप्राकृतत्वकथनं कथं सङ्गच्छते प्रकृतितचे विकृतत्वप्राकृतत्वयोः सांख्यैः पौराणिकैश्चानङ्गी- कारादिति वाच्य, एकादशस्कन्धे द्वाविंशाध्याये 'प्रकृतिः पुरुषश्चेतिविकल्पः पुरुपर्पम एप वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मक' इत्यादिना प्रकृतिपुरुषयोरपि विकल्पत्ववैकारिकत्वगुणव्यतिकरात्मकत्वानां भगवतैवाङ्गीकारात, सिद्धान्तस्य च भगवन्मतीयत्वाद् ब्रह्मवादे ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यापि विकारखाद् 'यावद्विकारं तु विभागो लोकव'दिति सूत्रोक्तन्यायस्य प्रकृतत्त्वेप्यङ्गीकारे वाधकाभावाचेति ॥ १५ ॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। प्राकृतैः सहेतिसहपदेन तु तृतीयाया अर्थ उक्त इति ज्ञेयं, ब्रह्माण्डविग्रहमिति, ब्रह्माण्डरूपो यो विग्रहस्तद्र्पमित्यर्थः, स्वराइदेहमिति, विराजन्तर्गतस्य स्वराजो देहमित्यर्थः, सर्वांश इति, अत्र सवांशयुत्तो भगवानित्यंशसम्वन्धिन एते भावाः प्रतीयन्त इत्यर्थः, अंशानां सत्त्वव्यवहितत्वात् , सत्वनिष्ठा विराड्देहजनकाः कारणभूता भावास्तत्र प्रतीयन्ते, पुरुषोत्तमस्य त्वानन्दमयत्वात् तत्र शिरादयः प्रियादि- रूपा एव न हि ते कारणमूताः, 'कारणत्वं न चैवास्ति चिदानन्दांशयोः स्वत' इतिसिद्धान्तात् , मुष्टुक्तं सर्वांशयुक्तत्वादेतत्प्रतीतिरिति, तया चेदं समाधानमंशसभावमभिप्रेत्य केवलपुरुषोत्तमाख्यं तु वस्त्येव तादृशमिति तत्र न शङ्का काचिदितिभावः ॥ १५ ॥ (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुवोधिनीयोजना । नाधिकृतत्वमतो नास्मिन् रूपे कोपि प्राकृतांश इतिभावः, ननु चतुर्भुजस्यास्य साक्षात्पुरुषोत्तमले नात्राधिदैविक्तत्वानामपि विग्रहपातिवं न वक्तुमुचितं केवलानन्दमयत्वादाधिदैविकतत्त्वानां तु भगवद्धर्मात्मकविशुद्धसत्यरूपत्वेन पूर्णरूपेनंगीकारादित्याशक्य समाधिमाहुः प्रकृते सर्वाशो भग यानित्यनेन, अयमः कृष्णस्तु भगवान् स्वय'मितिवाक्यादस्यावतारित्वेन सर्वेपामंशानामा विद्यमानत्वं, अंशानां तु भगवद्धर्मात्मकविशुद्धसत्त्वरूपविग्रहत्वेन तत्राधिदैविक्तत्त्वानां सत्त्वं प्रमाणसिद्धमित्यशिनि कृष्ण ताकृतत्यानां प्रतीतो न कोपि दोपः, नैतावता चतुर्भुजरूपस्यानन्दमयत्वं हीयत इतिभावः ॥१५॥ , , अतः , .

·" , अ. ३. लो १६.] प्रोटिप्पगीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्यास्यादिभिर्विभूषिता। सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेनुगता इव ॥ प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेपामिह सम्भवः ॥ १६ ॥ ननु सवादपोपि प्रतीयन्ते लोमदन्तनसानि च ततः कथमानन्दमय इति चैव तबाह सन्निपत्येति । सतिपत्य मिलिता सम्पगुत्पायेतिपूर्वानुवादः कार्येषि कारणेविवाधिदैविक रूपं वर्तत इतिज्ञापनार्य:, अनुगता इय दृश्यन्ते पुनः कार्य ववमादिरूपेणपृथिवीसमष्टौ तत्तद्रूपाया, सर्वत्र (२)धीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः धीमुबोधिनीटिप्पण्या:प्रकाशः। अनिमे ततः कथमिति, कारणरूपेण पृथिव्या भवतु समाधानं न तु कार्यरूपेणापि प्रतीतौ कार्यस्य जन्यवादतः कथम् ? तबाहेति, तादृश्यामाशङ्कायां.वगाधात्मककार्यरूपेणापि प्रतीय- मानस्य दृष्टान्तमुखेन नित्यत्वमविकृतलं चाहेत्यर्थः, मिलित्वेति, पूर्व 'विकृतैः सहे'त्युक्तं स सहमावो निमितभूतानामिवापि सम्भवतीति तद्व्युदासार्थ दुग्धजलादिवदुपादानत्वेन मिश्रीभूष, पूर्वानुवाद इति जनयन्तीत्यस्यानुवादः, वर्तन इति, 'तदभिध्यानादेव तु तैलिङ्गात् स' इतिन्यायेन वर्ततेन्यथा कार्यजन्य कार्यान्तरं न स्यात्, अनुगताइवेति, पटे तन्तब इव, समष्टाविति, ब्रह्माण्डे, अन्यदपीति, (३) श्रीमगोस्वामियल्लमजिन्महाराजरतः श्रीसुबोधिनीलेखः । सन्निपत्येत्यत्र पूर्वानुवाद् इति, संहननस्य विराजुत्पादनस्य च पूर्वलोकोक्तस्यानुवाद इत्यर्थः, कारणेविवेति, अंशावतारेष्विवेत्यर्थः, परमवाधिदैविकमेव रूपं न त्याधिमौतिक कार्य तूमयविधमपीतिविशेषः, अनुगता इवेति, अग्रिमण्याख्यानानुरोधाद् यतो दृश्यन्तेतोनुगता इव सन्तीत्यन्वयः, पूर्वोक्ता अविकृता भावाः पूर्व विराजितत्त्वरूपेण दृष्टाः पुनः कार्य व्यष्टौ तत्त्वकार्य- त्यस्चर्मादिरूपेग श्यन्तेतः कार्येनुगता इस सन्तीत्यर्थः, अनुगतलं विशदयन्ति पृथिवीति, समष्टौ सकातरूपेस्मदादिदेहे कारणभूताधिदैविकी पृथिव्यनुगतेय, सर्वसङ्ग्रहार्थमाहुस्नत्तद्रूषा वेति, (४) श्रीमदीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुपोधिनीयोजना । सन्निपत्येस्य विवृतौ कार्यपि कारणेप्विवेति, यथा कारणान्याधिदैविकचतुर्विंशतितत्त्वानि 'यथेमेविकृता भावा' इत्यत्र विकारराहित्येनोक्तानि तथैव कार्येष्वपि ववादिष्याधिदैविकत्व- मत आधिदैविकानि कार्याणि सञ्चादीनि चतुर्भुजको प्रतीयन्ते, आधिदैविकानामतिरोहित- चिदानन्दत्वात् तेषां सत्तया न कोपि दोषः, अंशिनि कृष्णेशानां सत्तयांशगतान्याधिदैविककार्य- रूपत्वगादीनि प्रतीयन्तेशी चतुर्भुजरूपस्तु केवलमानन्दमय एव, तत्र नाधिदैविकतत्त्वानामाधिदैविक- वगादीनां वा विग्रहपटकवमिति बोध्यं, अत एव 'इयानसावीश्वरविग्रहस्य यः सनिवेशः कथितो मया तइत्यस्य विवृता 'वसौ प्राक्तनरूपो विन्यास झ्यानेतावानानन्दमयस्य वन्य'इत्युक्तं, अतश्चतु- मुंजरूपं तु केवलमानन्दमयमेव, ज्ञापनार्थ इति, सन्निपत्येत्यादिना पूर्वलोकोक्तप्रकारानुवादे कृते तान्येवाधिदैवियनि ' चतुर्विंशतितत्त्वानि मौतिकविकृतैश्चतुर्विंशतितत्त्वैर्विराजमुखायाधिदैविककार्येनु- गतान्यत · आधिदैविकतत्वानुगतानि कार्याण्यप्याधिदैविकान्यनुवादं विना पूर्वोक्तस्मारणाभावे न दृश्यन्तेनुगता इवेत्येतावन्मात्रकथने 'भौतिकानामनुगतत्वं सम्भाव्येतात आधिदैविकप्रसत्यर्थ- १ 'आकाशाद् वायुरित्याधुत्पत्तिस्तदा ब्रह्मण एव तदात्मकत्वात् स ईश्वर एवं कर्चा, तत्र हेतुस्तलिङ्गात् सर्वकर्तृत्वस्य ब्रझलिङ्गत्वात् । ६ ·४२ , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे रुधिरादिरूपं जलमेवमन्यदपि, तहि दर्शनप्रामाण्यादनुगता इव भवन्त्वितिचेत् तबाह प्रागेव कारणत्वेनेह विद्यमानत्वात पुनस्तेपामिहोत्पत्तिर्न सम्भवति, कारणानां विलक्षणत्वात् , साक्षात्- प्रवेशस्तु प्रतीत्यैव बाधितः, यथाधिदैविकानि कारणरूपाण्येवं दन्तादीन्यप्याधिदैविकानीति पूर्ववत् तेषामप्यत्र प्रतीतौ न कोपि विरोधः ॥ १६ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। तेजोवायुव्योमापि, तथा चानुगतत्वात् कार्ये कारणभूतानां तत्वानां सत्ता दृष्टान्तेनोपपादिता, अतः परं तेपा तत्त्वानां बीजाकुरवत् कैल्सप्रसक्तिवारणायावतारयन्ति सहीत्यादि, भवन्त्विति, कार्यमात्ररूपा भवन्तु, समाधि व्याकुर्वन्ति प्रागित्यादि, इहेति, स्वरूपे ब्रह्माण्डोपरि च, इहोत्पत्तिरिति, कार्य पुनरुत्पत्तिः, विलक्षणत्वादिति, कृल्लासक्तिवारणार्थ कार्यानवयवतयातिरिक्तत्वेन विद्यमानत्वात् , ननु तत्रानुगमो थोजाङ्कुरन्यायेनास्तु 'जातेकरे कथमिहोपलभेत वीज मिति सप्तमस्कन्धे प्रहादवाक्या- चेति चेत् तत्राहुः साक्षादित्यादि, तथा च स्वगादीनां बीजाङ्करन्यायकप्रवेशस्तु मातापित्रोः शरीरे तेषां विद्यमानत्वप्रतीत्यैव वाधित इत्यर्थः, एवमाधिदैविकानां कारणभूतानां तत्वानांव्यतिरेकं दृष्टान्तेन साधयित्वा फलितमाहुर्यथेत्यादि, न कोपि विरोध इति, शास्त्रसिद्धत्वात् तद्विसंवादिप्रतीतकृतो विरोधो- किश्चित्करत्वान्नेत्यर्थः ॥ १६॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । घटादौ सर्वत्र तत्कारणरूपाधिदैविकी पृथिव्यनुगतेव समष्टौ जलं रुधिरस्वेदादिरूपं हिमकरकादी च तत्कारणरूपमनुगतमिवेत्यर्थः, अन्यदपीति, तत्त्वान्तरमपीत्यर्थः, तहीति, एतस्यैव विवरणं दर्शनेति, अत्रापीतिशेपः, कार्ये कारणगुणानां दर्शनमामाण्यात् कारणगता गुणाः कार्येनुगता इव सन्तीति चेदुच्यते तीन स्वरूपेपि कार्यधर्माणां दर्शनादत्रापि कार्यधर्मा अनुगता इव भवन्त्वित्यर्थः, पुनस्तेपामिति, एकवार कार्येपूत्पन्नानां पुनः कारण उत्पत्तिनेत्यर्थः, विलक्षणत्वादिति, कार्य- विलक्षणलादित्यर्थः, कारणधर्माः कार्येषु गता इव भवन्ति ततः कार्यसम्बन्धिनो भूत्वा पुनः कारणेनुगता इव न भवन्तीदमेव कार्यकारणयोवलक्षण्यमितिमावः, कार्येपि कारणासाधारणधर्मा नानुगच्छन्ति किन्तु केचन साधारणधर्मा अनुगता भवन्तीतीवपदप्रयोगः, कार्येषु धर्मा अपि साधारणाः कार्य- रूपेणोत्पद्यन्तेतस्तत्रानुगताः कारणे तूपत्तिर्न सम्भवत्यतोदर्शनेपि कार्यधर्मा अनुगता इव न सन्तीत्यर्यः, (६) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। मनुवाद इत्यर्थः, त्वक्चर्मादिरूपेण पृथिवीति, आधिदैविकत्वक्चर्मादिरूपेणाधिदैविक- पृथिव्यनुगतात आधिदैविकास्त्वगादयोत्र प्रतीयन्त इत्यर्थः, एवं भगवत्स्वरूपविमर्शरीत्या आधि- दैविककारणकार्ये निरूप्य लोकप्रसिद्धव्याख्यारीत्या लापयन्ति समष्टावित्यारभ्यान्यदपीत्यन्तेन, अस्मिन् भौतिक भावा भौतिकतत्त्वानि विराजमुताय समष्टौ तत्तद्रपाः कार्यरूपा अनुगता इति लोकद्धयार्यो पोद्धव्यः, तत्र दृष्यन्तो रुधिरादिरूपं जलमिति, अविदिशन्त्येवमिति, अनुः गता इवेति, कार्यरूपेण अनुगता उत्पन्ना मवैयुरितिपूर्वपक्षाशयः, तत्र समादधते प्रागेवेत्यारम्य न सम्भवतीत्यन्तेन, तया च कारणत्वेन प्रकटसचिदानन्दरूपेणालौकिकमावेनाधिदैविकतत्वानामिह १ साफल्येन सर्वमान्यपः । २ विराटस्वरूपे । - ,

·.
अ.३. लो. १७.] टिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता ।
एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणे झैर्गुणैः सन्नपि तद्गुणाग्रहः ।।
अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुनः ॥१७॥
एवं दृशन्तद्वयमुपपाय तेपामाधिदैविकानां भगवतो मेदो भविष्यतीति तन्निराकरणार्थ
दार्शन्तिकेतिदिशत्येवं भवानिति ।
एवंरूपो भवानेवेत्यर्थः, अन्यथा मूलस्यातादृशत्वे कार्य तादृशं न कदापि भवेदिति पुन-
ईपणान्तरमाशङ्वय परिहरति बुद्ध्यनुमति, नतु भगवान् दृश्यः कथमन्पा सर्वमुक्तिश्च स्यात् ?
(२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः।
अग्रिममवतारयन्त्येवमित्यादि, अतिदेशे युक्तिमाहुरन्यथेत्यादि, तथा च 'व्यावहारिका
प्रपञ्चः स्वसत्तोत्कृष्टसत्ताकप्रपञ्चपूर्वको मायिकप्रपञ्चत्वादन्द्रजालिकापञ्चव दितिन्यायेन पारमार्थिक-
प्रपथसिद्धौ पश्चात् तत्स्वरूपे विचार्यमाणे 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमिति 'यदक्षरे परमे प्रजा' इत्यादि-
जातीयकश्रुतिभिर्वितीयस्कन्धीयचतुःश्लोक्युक्तप्रकारेण च ब्रह्मरूपत्वं पर्यवस्थति, एवं अपर्णः सकारत्ये
सर्वात्मकत्वे च सिद्धे नाद्वैतश्रुतिविरोधः, अविद्यादिवदभेदस्यापि भेदविरुद्धसम्पद्रपत्वादिति,
इदं चाइयत्वादिगुणकाधिकरणादवगन्तव्यं, युद्ध्यनुमेयेत्या दूषणान्तरं व्युतादयन्ति मन्वित्यादि,
(३) श्रीमदोस्यामिवल्लभजिम्महाराजकृतः श्रीसुयोधिनीलेखः ।
तथा च 'तत् सृष्टे'तिप्रकारेण यया कारणधी कार्येनुगतास्तथा कार्यधर्माः कारणेनुगता नेत्युक्तं, तर्हि
'तदेवानु प्राविशदितिप्रकारेण कार्यधर्माः कारणे प्रविशन्तामित्यत आहुः साक्षात्मवेशस्त्विति, धर्माः
कार्य कार्य स्वसमष्टौ विरानि स च स्वकारणभूततत्त्वेषु तानि भगवतीत्येवम्परम्परया प्रवेशः सम्भवति
साक्षादेवानुप्रवेशलक्षणः प्रवेशस्तु कार्यधर्माणां तावत्सामर्थ्याभावात् प्रत्येतुमेव न. शक्यतेती बाधिन
इत्यर्थः, शोकद्वयार्थमुपसंहरन्ति यथेति, अत्र तत्त्वरूपाचक्षुरादयः प्रतीयन्ते त आधिदैविका एवेति
पूर्वलोकार्थः, तत्वकार्यरूपास्त्वगादयः प्रतीयन्त त आधिदैविका एवेति द्वितीयश्लोकार्थः, विराजपत्तेः
पूर्वावस्या द्वितीयशोक उक्तातस्तन कार्यमूता उक्ता इतिभावः ॥ १६ ॥
एवं भवानित्यस्यामास एवमिति, एत एवं विराजं जनयन्तीतिकयनेन विराजीवाप्रापि
तत्तानि प्रतीयन्ते परं त्वाधिदैविकानीति पूर्वशोक उपपादितं कार्येनुगता इव, अन तु दृश्यमानत्वेपि
कार्यगतानां सम्भवो नेतिक्यनेन तत्त्वकार्याणित्वगादीनि कार्य इवात्रापि प्रतीयन्ते पर लाधिदैविकानीति
द्वितीयश्लोक उपपादितं, तथा चोपपायाधिदैविकत्वयोधनार्थमितिशेषः, तात्सर्यवशादयमयों लब्ध
(१)श्रीमहोशितलालुमष्टयोजिता श्रीमुबोधिनीयोजना।
रूपे विधमानतात् पुनस्तेषां लगादिस्पेणोलतिनास्त्यपि साधिदैविकतत्वान्येवावतारखत
वगादिशब्दवान्यं रुपान्तरं गृहीत्रा तिष्ठन्तीति न तत्वार्यत्वमाघिदेविकत्वगादीनामपि तु
रूपान्तरसमतो नित्यान्येव वगादीनीति कार्यत्वं तत्र भात्तमितिमावः, अत एव अनुगता हवेतीव.
पदं, अत एव न तेपामिह सम्भव इत्यनेनाधिदैविककारणानां लगादिरूपेणोतत्तिर्निगला, तर
हेतुमाहुः कारणानां विलक्षणत्यादिति, आधिदैविककार्यवगादिनिरुपितकारणानामाधिदैविक-
तत्वानामित्यर्यः, विलक्षणत्यादिति, भौतिक्तवयो विलक्षणवादित्ययः, अयं मावः, मांतिकानां
तत्त्वाना लौकिककार्ये वनुगतत्त्वं तत्तद्रपेणोत्पचिराधिदैविक्तत्वानां वाधिदैविककार्यम्पंग नोत्पत्तिगधि-
दैविककाण्याधिदैविककारणानामवतारपदंशरुपाणीति ज्ञेयम् ॥ १६॥

·श्रीमशागवतदशमस्कन्थमुबोधिनी । [अन्मप्रकरणे वाह्यत्वेन भिन्नत्वेन च कयं प्रतीयते ? न हि भगवान् बाह्य एव भिन्न एव, तस्माद् भिन्नत्वेन पाह्यस्वेन दृश्यत्वेन च पतीयमानत्वाद् दोपत्रयसद्भावानानन्दमयो भगवानिति चेत् तत्राह युद्ध्यानुमेयं लक्षणं येपा तादृगरिन्द्रियाणि रूपादिभिः सह तत्र विद्यमानो भवान् गृह्यमाणोपोन्द्रियसम्बन्धयुक्तोपि सन्नपि तद्गुणैरिन्द्रियसामर्न ग्रहो यस्य, यद्यपि भगवानिन्द्रियेषु विपयेवपि वर्तते तथापि तेपा- मिन्द्रियाणां न भगवद्रहणसामध्ये, न वाधिदेविकानामन्याथ निविधानां, ग्राह्यस्वरूपलाच न ग्राहकत्वं, नवा विषयाणां स्वाधिदक्कैिः सह ग्राहकसम्बन्धः, अतः सर्वत्र विद्यमानोपि स्पभूनोषि रूपे (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्यो: प्रकाशः । अन्यथेति, साधनं विनैव दृश्यवे, सर्वमुक्तिश्चेति, चकोरेग सर्वामावकृतो लीलाया .अभावः समुचीयते, हीति, श्रुतिविरोधरूपाखेतोः, तत्राहेति, तादृश्यामाशायामिन्द्रियसामर्थेनानायलादिक- माहत्यर्थः, तदुपपादयितुं व्याकुर्वन्ति बुद्ध्येत्यादि, युद्धयेति, उपलब्ध्या, लक्षणमिति, ज्ञानकरणत्वं, सामयमिति, दर्शनामावेनैव तथानिश्चयादित्यर्थः, ननु मास्तु लौकिकेन्द्रियग्राह्यत्वं तथाप्याधिदैविके- न्द्रियाणां भगवद्विभूतिरूपत्वाद् भगवतस्तद्वायत्वं स्वदण्डबारितमित्यत आहुन वेत्यादि, अन्यार्थमिति, लौकिकेन्द्रियेषु सामाधानार्थ, तया च यथा दहरविधायां नाडीरुपक्रम्या " मुष्मादादित्यात् प्रतायन्त" इत्यादिनोक्तो नाडीसूर्यरश्मिसम्बन्धो देहान्निष्क्रमणसमये जीवस्य मार्गप्रकाशनमात्रं करोति न तु कार्यान्तरं तदित्ययः, ननु सामर्थ्याधानवद् ग्राहकत्वमप्यङ्गीकार्यमिति चेत् तत्राहुनाहोयादि, इन्द्रियैर्वद् ग्राह्य रूपादि तस्वरूपत्वादित्ययः, इदं च द्वितीयस्कन्धे प्रथमाध्याये "घ्राणं च गन्ध इत्यादी सप्टं, ननु तथापि तेषां देवरूपत्वेन सत्वप्रधानत्वाद् भगवद्रहणसामर्थ्य कल्प्यमिति चेत् तबाहुन वेलादि, विषयाणां सम्बन्धी या सन्निकर्पः संयोगरूषः स स्वाधिदैविकैः सह न किन्वाधाराधेय- मावरूपः स्वरूपसम्बन्धः, तस्मिंश्च ग्राहकसम्बन्धलं न क्वचित् सिद्धमतो न कल्पयितुं शक्य इत्यर्थः, मिद्धमाहुरत इत्यादि, यत आधिदैविकानामन्यार्यत्वग्राह्यस्वरूपत्वाम्यां न ग्राहकल- माथ्यात्मिकानां तु सन्निकराहित्यान्न तयात्वमतो न ग्राहस इत्ययः, ननु मास्तु विषयप्रत्यक्षे मगवद्रहः सनिकपीयमानादिन्द्रियापिदैनिकरूपाणि विन्द्रियमव्यवर्तीन्येव तथा चेन्द्रियं स्वस्वरूपं गृहत् (३) श्रीमहोस्वामिचलमजिन्महाराजगतः श्रीमुबोधितीलेखः । इत्युपपायेत्युक्तं, अत्र ते सन्तीत्याचाराधेयमावले भेद आयाति तन्निराकरणार्थमतिदिशतियया दृष्टान्ते प्रतीयन्त तयात्रापि प्रतीयन्ते परमत्र स्वरूपमेव ततपेण जातमितिविशेषोस्तीति वरतीत्यर्थः, अयं पदस्यामास उक्तो वाक्यस्यामासस्तु पुनईयणान्तरमित्यनेन वक्ष्यत इति ज्ञेयं, स्वरूपस्य तावदप- भवने प्रयोजनमाहुरन्ययति, एतस्यैव विवरणं मूलस्पति, नन्विति, भगवांश्चेद् दृश्यः कथम् । कथमित्यस्याग्रेप्यन्वयः, अन्यथेति, दृदयवाभावे सर्वमुक्तिश्च कथं स्पादित्ययः, तया च मगवते हृदयत्वं वापकमितितासयं, पापकद्वयमन्यदप्याहुवर्वाह्यत्वेनति, भगवत्त्व इतिशेपः, बुद्ध्यानु- मेयमिति, 'रुपग्राहकमिन्द्रियं चरित्यादीनि लक्षणानि घुद्ध्या विचारेणानुमेयानि न तु घटस्य जलग्राहक्त्वमित्र प्रत्यक्षत उपलभ्यन्त इत्ययः, इन्द्रियग्रहणेप्याधिदैविकः सूर्यादिमिरेव ग्रहण मालित्पारापाहुन बाघिदेविकानामिति, आधिदैविका अन्याय विषयग्राहणार्य निविष्टा अतो 'न माममिति पूर्वेणान्वयः, नया चासामान न ग्राहकत्वमितिमाः, इत्वन्तरमाहुर्मापति, प्राणत्वेन मुम्मायो मगवांस्तत्स्वरुपा आधिदैविका मन्ति, यतो भगवद्ग्राहकत्वमाविदेविकानो म, . , ·94 अ. ३ श्लो. १७.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । गृह्यमाणेन गृह्यसे, इन्द्रियाणां प्रत्यक्षता तु नास्ति, आत्माग्राहकत्वात्, अतो 'रूपोपलब्धिः करणसाध्या क्रियावाच छिदिक्रिया'दित्यनुमानेन सामान्यतः करणे सिद्धे नेत्रगोलकान्वयव्यतिरेकानुविधानाच् चक्षुरेव करणमित्यध्यवसीयते, एवं रसोपलब्धिर्गन्धोपलब्धिरित्यादि, अनेन 'प्रत्यक्षत्व एवं प्राकृतत्व- ममत्यक्षतेमाकृतत्व मिति निरस्तं, न ह्यमत्यक्षाणीन्द्रियाण्यप्राकृतानि भवन्ति, अतो भगवतः प्रत्यक्षत्येपि प्राकृतत्वमप्राकृतत्वं वा न सेत्स्यतीति युक्तिरप्रयोनिका, ननु व्यापकव्यभिचारों न दोपायेनि चेद् यत् प्रत्यक्षं तत् माकृतमेवेति भगवतः प्रत्यक्षत्वात् प्राकृतत्वमेवेति चेत् तत्राह ग्राद्यैर्गुणैरिति, सर्वत्रैव भगवान् वर्तते न सर्वत्रैव प्रत्यक्षः,रूपादिपु विद्यमानस्यास्यैव चक्षुषाऽग्रहणात्, कचिदपि प्रत्यक्षत्वमपि बाधकमितिचेत् तत्राह तद्गुणाग्रह इति, न हि चक्षुपः सामर्थ्येनेदानीमत्रापि भगवान् दृश्यते, किन्तु स्वेच्छयैव, अतः स्वेच्छया पतीतमिन्द्रियग्रहणदोषेण न दुष्टं भवति, 'पराश्चि खानि व्यत्रणव स्वयम्भूस्तस्माद पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् कश्चिद् धीरःप्रत्यगात्मानमैतदात्तचक्षु- रमृतत्वमिच्छन्नितिश्रुतेः परायत्तचक्षुपो ग्राहकत्वं श्रूयते स्वभावतश्च निषेधः, न छुभयं विरुद्धं, तथा प्रकृतेपीन्द्रियसामर्थ्याददृश्यः स्वेच्छया तु दृश्य इत्यविरुद्धं, तस्माद् दृश्यत्वेनाब्रह्मत्वशङ्का परिहता, (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। तत्स्वरूपमपि गृह्णात्विति चेत् तत्राहुरिन्द्रियाणामित्यादि, आत्माग्राहकत्वादिति, स्वस्वरूपा- ग्राहकत्वात् तथा च तन्न स्वयं स्वग्राहकमतस्तत्सहभूतस्य भगवतोपि न ग्राहकमित्यर्थः,नन्विन्द्रियाणाम- प्रत्यक्षवं चेत् तहीन्द्रियसद्भावे किं मानमित्याकालायां नैयायिकादिप्रसिद्धमनुमानमेव मानत्वेनाहुरत इत्यादि, तथा चानुमानमेव तत्सद्भावे प्रमाणमित्यर्थः, एतेन मूलस्थं बुद्ध्यनुमेयलक्षणरितिपदं व्याख्यातं ज्ञेयं, तेन सिद्धमाहुरनेनेत्यादि, युक्तिरप्रयोजिकेति, दृश्यस्य प्राकृतत्वकथनेदृश्यस्याप्राकृतत्वं 'यदङ्गीकृतं सा युक्तिरनुकूलतर्कशून्येत्यर्थः, एवमप्रत्यक्षत्वेनाप्राकृतत्वेन व्याप्तौ दूषितायां पुनरा- शङ्कान्तरमवतारयन्ति नन्वित्यादि, प्रसिद्धानुमाने यथा व्यापकस्य वलयभिचारो' न दोषाय तद्वदना प्राकृतोप्रत्यक्षत्वा'दित्यनुमानेप्यप्रत्यक्षवस्यव्यभिचारोन दोपाय,मया 'प्राकृतः प्रत्यक्षला'- दित्यनुमानाङ्गीकारात्, तथा सति यत् प्रत्यक्षं तत् प्राकृतमेवे तिव्याप्तौ तु न दोपोतस्तथेत्यर्थः, समाथि व्याकुर्वन्ति सर्वत्रेत्यादि, तथा च व्यतिरेकव्याप्त्याप्रत्यक्षत्वस्यापि सिद्धेलौकिकरूपादि- सहमूतस्याप्यप्रत्यक्षवान्नानन्दमयत्वयाध इत्यर्थः, पुनराशकन्ते कचिदित्यादि, तबाहेति, बाधक्युक्तेर- प्रयोजकत्वमाहेत्ययः, तद् व्युताइयन्ति न हीत्यादि, न दुष्टं भवतीति, 'प्राकृतः कचिप्रत्यक्षत्वा'- दित्यनुमानेपि हेतोरिन्द्रियसामर्थेनोपहितलं व्यभिचारित्वमप्रयोजकत्वं चेत्यतो नानेन हेतुना दर्शनं दुष्टं भवतीत्यर्थः, दोष व्युत्पादयितुं प्रमाणमाहुः पराञ्चीत्यादि, तथा च 'पराक्पदादिन्द्रियसामये- नोपहितत्व"मक्षादे"त्यनेन व्यभिचारः श्रुत्या प्रदश्यते तत एवाप्रयोजकत्वमपि सिध्यतीति श्रुतिरेवात्र मानमित्यर्थः, सिद्धमाहुस्तस्मादित्यादि, तस्मादिति, श्रुत्या प्रतिपक्षहेतौ दोषप्रदर्शनात, उचराध- (३) श्रीमदोस्वामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः । न हि स्वयं स्वेन गृह्यत इतिभावः, तथा चेन्द्रियेषु स्थितोप्याधिदैविकैर्न गृह्यत इत्यत्रेन्द्रियनिष्ठग्राह्य- स्वरूपत्वं हेतुरुक्तः, न या विषयाणामिति, स्वपदेनेन्द्रियाणि, तदाधिदैविकैः सह विषयाणां साक्षाद्वाहकत्वसम्बन्धो नास्ति किन्तु विषयाणामिन्द्रियै रिन्द्रियाणां च स्वाधिदैविक साक्षात्सम्यन्धामावा- दाधिदैविकैर्विषयस्थितस्याप्यग्रहणे, तथा चान्यार्थं निविष्टत्वेन सामर्थ्यामावाद् ग्राह्यस्वरूपत्वात् , ·- श्रीमद्भागवतामरकन्धसुयोधिनी । [जन्मप्रकरणे भिन्नत्वेन बाह्यस्वेन प्रतीतो समाधानमाहानावृतत्वादू पहिरन्तरं नत इति, पायाभ्यन्तरव्यवस्था- काशकृतेति पूर्वमेवाचोचाम, तदपि भूतादीनामेव, भगवतो व्यवधायक न किश्चिन, नहि गृहमध्यस्थितहमन्यस्माद् व्यवहितं भवति, न वा स्वस्य स्वयं व्यवधायक, व्यापको भगवानिति, ततः स्थूलकार्यस्याभावाद् भगवतोनावृतत्व, एतदरें स्पष्टीभविष्यत्युलूखलबन्धने, अनावृतत्वादेव तब बाह्याभ्यन्तरव्यवहारो नास्ति, सम्पूर्ण तहागे तदुद्भवैश्छन्ने कचित् प्राकटये तावन्मात्रत्वं तद्- द्भवानां वावच्छेदकत्वं न सम्भवति तथा प्रकृतेपि व्यापकस्यैव तवैकदेशे प्रकटस्य न वायान्तरभेदः सम्भवति, प्रतीतिस्तूपपादितत्र, परिच्छिन्नत्वमप्यनेनैव परिहतं, अस्मिन्नर्थे शास्त्रीय हेतुत्रयमाह सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुन इति, सच्चिदानन्दरूपो भगवान्, जगद्रूपो भगवान् सद्रूषा, चिद्रूपा जीवात्मानः, आनन्दरूपः स्वयं तेषां फलरूपः, अत्र व्यावर्तकत्वं जगतो जीवानां फलस्य च न सम्भवति,त्रयाणामपि स्वरूपं भगवानेव, तदाह सर्वस्य सर्वरूपस्य सर्वेपामात्मरूपस्य सर्वात्मनां च वस्तुरूपस्य फलरूपस्य चात्मना न परिच्छेदः, नाप्यात्मनो महतः, अतो भगवदंशाना- मंशान्तरैर्भगवता वा परिच्छेदः सम्भवति न तु भगवतः केनापि प्रकारेण, तव्यतिरिक्तस्यान्यस्या- भावाव , आत्मनैवात्मपरिच्छेदपक्षोग्रे विवेचनीयः। एवं वैदिकमकारेण पश्चात्मको भगवान् निर्दोपपूर्णगुणविग्रह एवायमिति निरूपितः ॥ १७ ॥ (२) श्रीपुष्पोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। मवतारयन्ति भिन्नत्वेनेत्यादि, वाहत्वपरिहार व्याकुर्वन्ति वाह्येत्यादि, पूर्वमयोचामेति, तृतीयस्कन्धे कापिठेय आकाशलक्षणे 'पहिरन्तरमेव 'त्यत्र, तदपीति, आकाशकृतं वाह्याभ्यन्तरत्वमपि, अन्यस्मा- दिति, द्रष्टुः, उपपादितवेति, भगवदिच्छयैवोपपादिता, तथा च नवाह्यत्वप्रतीतकृत आनन्दमयत्ववाद इत्यर्थः, एतेनैव भिन्नत्वकृतस्यापि परिहारमाहुः परीत्यादि, परिच्छिन्नले हि भिन्नत्वं, व्यापकत्वेन तस्मिन् परिहते मिन्नत्वमपि परिहतप्रायमेवेत्यर्थः, कथमित्याकाहायां तत्र हेतुत्रयमवतार्य व्याकुर्वन्त्यस्मिन्नित्यादि विवेचनीय इस्यन्तं, व्यावर्तकत्यमिति, भेदकलं, अग्रे इति, उल्लूखलवन्धस्थले, तथा च परिच्छिन्नतया मिन्नत्वस्यापि स्वेच्छया कृतत्वान्न तत्प्रतीत्याप्यानन्दमयत्वाध इत्यर्थः, एवमतैः श्लोक- दोपपरिहारेण "विदितोसी"तिप्रतिज्ञा समर्थिता, उपसंहरन्त्येवमित्यादि, वैदिकप्रकारे यज्ञोमि- होत्रादिपश्चात्मकः, अत्र चमिन्नत्यनिराकरणे “सर्वस्य सर्वात्मन" इति विशेषणद्वयेन सर्वरुपल- सर्वात्मकत्ल प्रतिपादनात् “पञ्चात्मकः स भगवानि"नितिपञ्चरात्रस्मृत्युक्तपञ्चात्मकत्वस्याप्यदेव सिद्धः श्लोकसङ्ख्या सूचिता, यज्ञात्मकताप्यर्थादेव सिद्धा, उत्तरकाण्डोक्तं साकारब्रह्मत्वं तु व्याख्यानेन ममर्थितमती वैदिकमकारेण तथा निरूपित इत्यर्थः ॥ १७॥ (३) श्रीमदोस्वामियलमजिन्महाराजरतः श्रीमुधोधिनीलेखः । साक्षासम्बन्धामावाचाधिदैविकानां न ग्राहकत्वमित्यर्थः, आध्यात्मिकेन्द्रियाणां त्वसामर्थ्यमित्युक्तमेवेति- माः, ननु सार्वदिकीय व्यवस्थाधुना तुस्वरूपं दृश्यत एव तया च दृश्यत्वात् प्राकृतत्व सिध्येदेवेत्याशझय प्रत्यक्षलाकृतत्ययाव्यभिचार साधयितुं मूळे बुद्ध्यनुमेयलक्षणैरितिपदोक्तमिन्द्रियाणामप्रत्यक्षलं मापयन्तीन्द्रियाणामिति, निश्चयार्थं तु शब्दा, तर हेतुरात्माग्राहकत्यादिति, न हि खं खेन गृह्यत इतिभावः, अन इति, अप्रत्यक्षवादेवप्रकारकानुमाननेव साधनीयमित्यर्थः ॥ १७ ॥ १ भरर पदकोटमलेनिधाग्या प्रकाशकारः कृवान उदलेत्यादि श्रीसुयोधिनीगढन्वेन न माझम् ।

·, 1.३ श्लो. १८.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । य आरमनों दृश्यगुणेषु सन्निति व्यवस्यतेस्वव्यतिरेकतोवुधः ।।' विनानुवादं न च तन्मनीपितं सम्यग् यतस्त्यक्तमुपाददत् पुमान् ॥१८॥ तन्त्रप्रकारेण चतूरूपो निरूप्यते य आत्मन इत्यादिचतुर्भिः। तत्रतन्त्रे प्रथमो वासुदेवस्तत्र श्रीर्माया "यत् प्रवदन्ति माया"मितिवाक्यात, मोक्षप्रतिबन्धार्थ तया केवलया जगत् सूज्यते, तत्र चेत् सधुद्धिस्तदा प्राणी न मुच्यत इति तन्मतं वदनेव चतुर्मुर्तिभगवानवतीर्ण इति वासुदेवोयमन्तरेव वहिर्वा द्रष्टव्यः, उभयथापि न तत्वसहितो द्रष्टव्यः केवलचिदानन्दरूपो द्रष्टव्य इति प्रथममाह, य आत्मन आत्मभूतस्य मगवतो दृश्येपु सङ्घात- रूपेवात्मनवानुभूयमानेषनुभवातिरेकेण तेषां सचाभावाच चतुर्विशतितचेप्वयात्मनो बन्धकेषु गुणेषु यः सन्निति कमपि पदार्थ व्यवस्यति, अस्ति च तत्र सर्वत्रैव तद्रूपेण निविष्टः स सन्नेव भवति तत्सत्तयैव च तत्चान्यपि सत्त्वेन मतीयन्त इतिपरमार्थः, यदि स्वव्यतिरेकेणात्मन्यतिरेकेणाप्यात्म- सम्बन्धाभाव । आत्मव्यतिरिक्तस्य वा सत्रं यद्यङ्गीक्रियेत, तदावुधः, न तस्य ज्ञानमस्ति, मायामोहित एव स इत्यर्थः, नन्वात्मसम्बन्धात् तस्य सत्त्वमुत्पद्यतामतः सत्मतीतौ न दोष इति चैत (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः । अग्रिम एवं वैदिके प्रकारे निरूपिते सति “य आत्मन" इतिवक्ष्यमाणश्लोकस्यं प्रमेयं भगवत्पक्षे पुनरुक्तं भवति प्रपञ्चपक्षे च सर्वात्मकत्वं विरुद्ध भवतीति कथमविरोध इत्याकाङ्क्षायां मतान्तरमिदमित्याशयेनाहु- स्तन्त्रेत्यादि, प्रथम इति, परब्रह्मरूपः, यत् प्रवदन्तीति, 'इत्थं विचिन्त्य परमः स तु वासुदेवनामा बभूव निजकारणमुक्तिदाता तस्याज्ञयैव नियता . परमापि रूपं चने द्वितीयमिव यत् प्रवदन्ति माया'- मितिपश्चरायवाक्यात् , सृज्यत इति, नृसिंहोत्तरतापिनीयोक्तप्रकारकं व्यावहारिकमसत् सज्यते, तन्मत- मिति, तादृशं पञ्चरात्रमतं, अन्तरेव बहिर्वेति, स्वान्तरेव स्वस्माद् पहिः पराग् देशे वा, आत्मभूत- स्येति, केवलचिदानन्दरूपस्य, दृश्येविति, लौकिकेन्द्रिर मर्थेन दृश्येषु, आत्मनेति, अन्तर्वर्तिना भगवता, अनुभवातिरेकेणेति,प्रतिभासातिरेकेण, आत्मनो बन्धकेष्विति गुणशब्दस्याः, गुणा- नामजुरूपलेन द्रष्टवन्धकत्वादिति, व्यवस्यतीति, निश्चिनोति, तादृशस्यायुधलं व्युसादयन्त्यस्ती- (३) श्रीमदास्यामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । य आत्मन इत्यत्र, केवलयेति, प्रेरकत्वमानं न तु स्वयं व्यापाराविष्ट इत्यर्थः, तन्मतं बन्ने पेति, यदनेय प्रथममाहेत्पग्रिमेणान्वयः, आयरक्षे दृश्यगुणानामसत्वकथनेन तत्र सगुखौ प्राणी न मुच्यत इतिमतमुक्त जातं, द्वितीयपक्षेपि भगवतः केशादीनां भिन्नसचाकवे जगद्रपत्वमेव सम्पन्नमितीद- मेवमतमुक्त जातमितिभावः, ननु वासुदेवस्तु नन्दगृह आविर्मविष्यतीत्यधुनार कथं तत्कयनमित्या. शल्ल्याहुरन्तरिति, 'प्रयमे वासुदेवोमू दित्यनेन नियन्धन्तःप्राकट्य निरुपितं तदयधि यसुदेवहादि प्रकट एवास्ति, अत एव वसुदेव आविर्भवतीति वासुदेवपदनिरुक्ति यमुदेवं हरेः स्थान मित्यादिवाक्यानि घ, पहियाकल्यं नन्दगृहे भविष्यति, इममन्तप्रदिर्भेदमविवक्षनन्तः प्रकटं पश्यन् तस्वरूपं निरूपयती- त्यर्थः, आत्मभूतस्य भगवत इति, जीवानामात्मभूतस्यान्तःप्रकटस्य वासुदेवस्येत्यर्थः, यहिया दृष्टम्पइतिपक्षोथवेत्यनेनाग्रे यान्यः, सहायरूपेविति, दृदयोस्मदादीनां सदातोपि वासुदेवस्यैव गुणतन्यक्तियीकृतत्वादितिमावः, दृश्यपदस्थार्थमाहुरात्मनैवानुभूयमानेप्पिति, · गुणादतात्पर्य माहुरात्मनो यन्धशिति, जीवात्मन इत्ययः । १ टीयरि पाठ: 1२ च सरपरि पाल निबन्धेन निको पनि पाठी " * ·४८ [जन्मप्रकरणे श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । तत्राह विनानुवादं न च तन्मनीपितमिति, वैराग्यार्थमिदं मतं, त्यागार्थमेवास्यानुवाद, सत्तसिद्धिव्यतिरेकेण त्यागो नोपपतेति तदर्थमात्मसम्बन्धात् सत्चमित्यनुवादेनोक्तं न वात्मना सह सम्बन्धोप्यस्ति प्रतीत्यतिरिक्तस्तदाहानुवादं विना तजगन् मनीषितं मनसा सवेनाकलितं न भवति, नन्वेवमप्ययुधलं कथमारोपार्थमपि तथाज्ञान युक्तमेवेतिचेत् तबाह सम्यग् यतस्त्यक्त- मुपाददत् पुमानिति, सङ्घात आत्मान्वेपणदशायामात्मव्यतिरिक्त सर्वमेव त्यक्तं तच् चेत् पुन- गाति तीवुध एव, तदाह पुमान स्वयं पुरुषोपि भूला सम्यक त्यक्तमुपादददबुध एवेति पूर्वेणैव सम्बन्या, त्यक्तमपि दूराद् दृश्यते न तूप समीपे, अन्योपदेशार्थमनुवादेनापि ग्रहणं सम्भवति तद्व्यति- रेकार्थमाह सम्यक त्यक्तमादिति, येनैव प्रकारेण सम्यक त्यतं तेनैव तद् गृह्णातीति । अथवात्मनो भगवतो दृश्येषु गुणेषु केशलोमनखरूपस्पर्शादिप्कोपि गुणा स्वस्मात् सचिदानन्दात्मकभगवत्स्वरूपाद् व्यतिरेकता, ल्यलोप पञ्चमी, तथा च व्यतिरेकं प्रायैव सन् , अन्यथैकरसे ब्रह्मणि विविधरूपत्वमानं न स्यात्, इति यो व्यवस्थते सोवुधः, धर्मिग्राहकमानेन शुद्धस्यैव ब्रह्मणस्तथैव सिद्धेः, एतदेवाह विनेति, वस्तुन एव तथावादाकारदर्शनानन्तरं यो भक्तकृतः कराम्बुज पदाम्बुजं नयनाम्बुजमित्यादिरूपो चादः सोनुवादस्तं विना तत् कराम्बुमादिकं स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेन मनीपितं मनसा सत्वेनाकलितं न हि भवति, ननु प्राकृतेवपि भगवत्सम्बन्धात् सत्त्वोत्पत्या तयामतीतौ न दोप इत्यत आह सम्यगिति, "स यथा सैन्यवधनोनन्तरोबायः कृत्स्नो सपन एवं वा अरे अयमात्मानन्तरोबाह्यः करतः प्रज्ञानयनः "असङ्गो ह्ययं पुरुषः "अथात आदेशो नेति नेती' त्यादिश्रुतिविचारदशायां त्यक्तंप्राकृतधर्ममुपाददद् भवतीत्यर्थः, ते सह सम्बन्वे सति हि तेषु सत्त्वोत्पत्तिसम्भावना तस्यैवाभावात् सदसम्भव इतिभावः, अथवा यः पुमानात्मनो द्रष्टुः स्वस्य दृश्येषु गुणेषु करपादादिपु भगवान् सन् वर्तमान इति व्यवस्यते सोवुधः, तत्र हेतुर स्वव्यतिरेकन इति, तेयात्मत्वेनाभिमतादभिनत्वादित्यर्थः, अव्ययान्तमयोगेणाविकृतत्वं सूच्यने करादिपु, शेपं पूर्ववत् , अतोस्मिन्नपि पक्षे कोपित्वयिमानो धर्मो नास्तीति वासुदेवो भवान् ॥१८॥ (२)श्रीपुरुपोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । त्यादि, आत्मव्यतिरेकेणेत्यस्यैव व्याख्यानमात्मसम्बन्धेत्यादि, तबाहेति, सत्वोत्पत्तिप्रतीती दोपमाह, सत्त्वसिद्धीत्या सत्त्वशब्देन सत्ता ज्ञेया, न भवतीति, तथा चानुवादस्य प्रतीतिमात्र- सापेक्षत्वात प्रतीतेथामास्यसत्तामात्राद् दोपवशेन द्विचन्द्रप्रतीतिवन् मिद्धेरनुवादेनैव तदाकलितं भवतीति न तेन सघातसत्तासिद्धिरित्यर्थः, गृह्णातीति, सत्येन गृह्णाति, पुरुपोपि भूत्वेति, पुरमुपति दहतीति पुरुपस्तादृशोपि भूत्या, समीप इति, गृह्यत इतिशेपः, तथा चादरेण ग्रहणादबुध एव सः, अविचारेण ग्रहणात, ग्रहणमिति, आदरेण ग्रहगं, येनैव प्रकारेणेति, आत्मव्यतिरिक्तत्वेन प्रकारण, तथा च व्याख्यानारम्भे 'अन्तरेव'त्यारम्य 'चिदानन्दरूपो द्रव्य'इत्यन्तेन यदुक्तं तदेव सिध्यतीति लौकिकेन्द्रिपसामर्थेन दृश्येपु व्यावहारिकेषु सवानरूपेष्वर्थेपु वैराग्यार्थ- मसादिरेय कायर्या तदव तथा दर्शनसिद्विरितिव्याख्यानसन्दर्भाः, न चात्र मायावादसिझ्या पंदिकसिद्धान्तविरोधः शङ्कनीयः, आमासामास्ययोर्बिम्पप्रतिविषयोश्च समानाकारस्वनियमेन तस्यै- तत्ययोजकनया विरोधामावात् ,तन् मया पूर्वमनुमानेनैव साधित, उत्तरलापनीयटीकायां भाष्यप्रकाशेच व्युत्पादितमिति ततोवधेयं, एवमेव इलोकं प्रभुचरणाः पूर्वोक्तब्रह्मवादरीत्या व्याकुर्वन्त्यथ वेत्यादि, १ 'मुरादित्यपि पाठः। -- .

·४९ " अ. ३ श्लो, १९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । त्वत्तोस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो वदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात्.॥ वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते त्वदाश्रयत्वादुपचर्यते गुणैः ॥ १९ ॥ प्रद्युम्नरूपं भगवन्तं निरूपयति त्वत्तोस्येति, स हि जगत्कर्ता निरूपितः, स्मृतिहि तस्य श्रीः, स तस्यां प्रकृतिमुत्पादितवान्, न ततः काचित् पुरुषोत्पत्तिः, प्रकृतौ स्त्र्येव मधानभूता, पुरुषस्तु गुणभूतः, तया प्रकृत्या सृष्टिस्थितिमलया भवन्ति, सङ्कर्षणादुत्पन्नेनैव "सूत्र माना तस्यामुत्पाद्यत इति जगदुत्पचिस्थितिमलये परम्परया सन्निधिमावेण प्रद्युम्नस्योपयोगः, तन्मात्रेणैव लोकः प्रद्युम्नात् सृष्टिमाह न तु वासुदेववदपि ततः सृष्टिरस्ति, तदनानूयते, त्वत्तः प्रद्युम्नरूपाद भगवतोस्य जगतो जन्मस्थितिसंयमानुत्पत्तिस्थितिमलयाँल्लोका वदन्ति, तथा कयने हेतुर्विभो इति, समर्थस्वाद बदन्तीत्यर्थः, नन्वस्तु तथैव को दोष इति चेत् तत्राहानीहादगुणादविक्रियादिति, यो हि चेष्टां करोति स एवोत्पादयति, यस्तु महदैश्वर्यादिगुणानवलम्बते स पालयति, पालनं ह्याइयैवाविकृतादपि सम्भवति, यस्तु क्रोधादिविक्रियां पामोति स संहारको भवति, अयं च सचरजस्तमोगुणातीतः, अत एव नास्य कापि विक्रिया, अतः कूटस्थोयं निरीहः, तस्माद- घटमानमेवालौकिकसामर्थ्यस्य विद्यमानत्वाल्लोको बदति, यद्ययं कर्तुमिच्छेत् तदा गुणानप्युत्पाद- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः। दृश्येष्विति, भगवदिच्छया भक्त्या दृश्येपु, धर्मिग्राहकमानेनेति, 'उभयव्यपदेश'सूत्रयोधितेनेति- भावः, इतिहेतोस्तादृश्यमुपादवुध एवेतिभाव इत्यर्थः, तथा च तन्त्रेपि भिन्नस्य जगत एव वैराग्यार्थ- मसत्त्वमुच्यते न तु स्वरूपात्मकस्येति तन्त्रमपि वेदेन समानं मोक्षधर्मे पञ्चरावस्य तथात्वनि- चायनादितियोधनार्थमेवं व्याख्यातमतो न कोपि दोष इत्यर्थः, श्रीधरीये 'व्यवस्यत' इत्यात्मनेपदपाठ- दर्शनात् तस्मिन् पाठे पूर्वोक्तोर्थो न सङ्गच्छत इति तेन पाठेन व्याख्यानान्तरमाहुरथ वेत्यादि, स्वस्य दृश्येष्विति, स्वेन्द्रियसामर्थेन दृश्येपु, करपादादिष्विति, भगवत्करपादादिपु, वर्तमान इति, च्याप्य स्थितः,तेप्यात्मत्वेनेति, इदमस्वव्यतिरेकपदस्य व्याख्यानं,तथा च तेषु करपादादिपु भगवदमिन्न- खेनजीववदभिमतादभिन्नत्वाजीववदभिमानेन भगवान् वर्तमान इति यो व्यवस्पते सोधुध इत्यर्थः १८ त्वत्तोस्येत्यत्र प्रद्युम्नरूपमिति, यो भवान् प्रत्यक्षगोचरः परब्रह्मतया चासुदेवत्वेन निरूपितस्तमे- वश्वरत्नमालाभ्यां प्रद्युसरूपलेन निरूपपतीत्यर्थः, निरूपित इति, पञ्चरात्रे निरूपितः, तत्प्रकारमाहुः (३) श्रीमदोस्वामिवलमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। द्वितीयपक्षे भगवतः केशादीनां भिन्नसचाशझ्या प्राकृतत्वमेय शक्तिं जातमित्याशयेनाहुर्ननु प्राकृतेष्वपीति, तृतीयपक्ष आत्मनो द्रष्टुरिति, स्वस्य जीवस्य दृश्येषु भगवदीयकरपादादिग्वित्ययः। आत्मत्वेनाभिमनादिति, एतादृशात् स्वरूपात् करपादादीनामभिन्नत्वमित्यर्थः, आत्मानात्म- विमागामावादात्मत्वमपि न यतुं शक्यत इत्यभिमतादित्युक्तं, अस्मिन् होके वासुदेवव्याख्यान उप- पतिमाहुः कोपित्वयोति,व्यूहलयं गुणत्रययुक्त चामुदेवो गुणातीत इति तन्यसिद्धान्तादितिमायः॥१८॥ त्वत्तोस्येत्या तस्यामुत्पाद्यत इति, जगदिनिशेषः, यासुदेवयदपीति, प्रेसवेनापीत्यर्थः, सदति, तन्मतमित्यर्थः; महदम्पति, तथा चागुणादस्यैश्चर्यादिगुणानामाश्रय इत्ययः, एनेपा - ·५० श्रीमद्भागवतशर्मस्कन्धसुयोचिनी ।। [जन्मप्रकरणे येदविकृतश्च भवेदुरपत्यादिकमपि कुर्यात् , चिन्तामणिरिव वा स्वत एव कुर्यात् , तर्हि विरोधेन्यतर- परित्यागस्योचितता'दन्तरङ्गवहिरणपोरन्तर बलीय इतिन्यायेनान्तरङ्गा एव स्वरूपधर्मा घलिष्टा न तु लोकमतीतिर्बहिरङ्गेति भगवतो जगकर्तृत्वाभाव एवास्मिन् पक्षे मुख्यः सिद्धान्त इति युक्तमतो वासुदेवान्न कोपि विशेष इति चेत् तबाह त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यत इति, विरोघे टेकतरपरित्याग उचितः सर्वभवनसमये ब्रह्मणि विरोधाभावानबकल्पनोचिता, किञ्चन केवलं भगवान ब्रह्मरूप एव किन्वीश्वरोपि, ईश्वरत्वेन जगत्कर्तृत्वं ब्रह्मवेनाविकृतलं च द्वयमुप- पद्यते, देशकालस्वरूपावस्थाभेदा अपि नापेक्ष्यन्ते, ईश्वरत्वाद् ब्रह्मत्वाच, आज्ञाशक्तिरीश्वरमतिहता सर्वभवनसामथ्र्य च ब्रह्मणि, तस्माद् विरोधाभावान्नैकतरपरित्याग उचितः, किञ्च प्रतीत्यनुरोधेन हि विरोधः प्रतीतिस्त्रन्यथापि व्याख्यातुं शक्या, न हीयं प्रतीतिः प्रत्यक्षा किन्तु शास्त्रीया शब्दप्रयोगस्तु गौण्यापि सम्भवति यथा 'सिंहो माणवक' इति, तथाधारभूतो भगवानेवेति निराश्रयस्य जगतोसम्भवादापारवे सिदे तदारा कर्तृत्वमप्युपर्यते, वस्तुतस्तु गुणा एव कारोव एव साइपादयः प्रकृतेरेव कर्तृत्वं वदन्ति, गुणानामप्ययमाश्रय इति कार्यकारणाधारभूतत्वादभि- मानाभावेपि लोकदृष्ट्या कर्तृत्वकथनमुपपद्यते, एवं जगतोमायिकत्वं भगवतीकर्तृत्वं कर्तृत्वमुभयं चेति पामुदेवा वलक्षण्येन प्रद्युम्नो निरूपितः इदमाध्यात्मिकत्येनोत्पत्तिस्थितिमलयात्मकत्वमुक्तम् ॥१९॥ (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । त्वपीचर इत्ययाविरोध ईश्वरत्वब्रह्मत्वलक्षणं हेतुद्वयमुक्तं तृतीये पादे, चतुथैपि द्वितीयकोटयुप- स्थितिन प्रामाणिक्यतोपि न विरोध इति हेत्वन्तरमुक्तमिति किश्चेत्यादिना व्याख्यातं, अन्यथा स्वविरोधः पूर्वेणोक्त एवेत्यने तच्छश्योपचारोक्तिः शशभिया पलायनमनुहरेत्, वस्तुतस्तु ननु सायादिषु गुणानामेव कर्तृत्वमुच्यत' इत्यत आह त्वदाश्रयत्वादिति, त्वमेवाश्रयो येयां ताशत्वादू गुणानां खनिष्ठं कर्तृत्वं तेपूपर्यत इत्यर्थोभिप्रेत इति ज्ञेयम् ॥ १९ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीत: श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। स्मृतिरित्यादि, प्रकृतिमिति, रजःसत्त्वतमोमयीं भूतप्रकृति, प्रकृती स्त्री एवं प्रधानभूतेति, प्रकृतिसमीपे शाक्तमते स्त्री एव मुख्या, उत्पाद्यत इति, पुरुष उत्पाद्यते, वासुदेवादिति, यिम्बप्रति- विम्वन्यायेन, अस्तु तथैवेति, सामर्थ्यात् साक्षाकर्तृत्वमस्तु, अघदमानमेवेति, कर्तृत्वमघटमानमेव, (३) श्रीमद्रास्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसोधिनीलेखः। गुणानां पालनकरणत्वं व्युत्पादयन्त्याज्ञयैवेति, विकारनियमामावेप्याज्ञानियमस्तु वर्तत एवेत्यर्थः, अयं चेति, अविक्रियपव्याख्यानमिदं न त्वगुणपदस्य, अतो गुणानतीतस्तैर्विकियां न प्राप्नोति, तदनधीन इत्यर्थः, न तु गुणरहितः, तादृशस्तु वासुदेव एवेति पूर्वमुक्त, स्वत एवेति, चेष्टां विनवेत्यर्थः, चिन्तामणेरपि चेष्टा नास्तीति तदृष्ट्वान्तः, वासुदेवादिति, वासुदेवः स्वश्रिया मायया केवलया जगत् करोत्पतः स्वयमकतवेतिमावः, भगवानेवेतीति, इतिहेतोराधारत्वे सिद्ध इत्यन्वयः मगवत आधारत्वं साधयन्ति निराश्रयस्य जगतोसम्भवादिति, उपसंहारे कर्तृत्वमुभयश्चेति, पूर्वाधै 'सोका बदन्तीतिकथनादकर्तृत्वं तृतीयचरणेनोभयं चतुर्थचरणेन कर्तृत्वमितिविमागः।।१९।। अमिति कचिमास्ति।

·, ' , अ. ३. श्लो. २०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यादिभिर्विभूषिता । त त्वं त्रिलोकस्थितये स्वमायया विभर्षि शुक्लं खलु वर्णमात्मनः॥ सर्गाय रक्तं रजसोपहितं कृष्णं च वर्ण तमसा जनात्यये ॥२०॥ आधिदैविकत्वेनानिरुद्धं तथाभूतमुपपादयति स त्वमिति, यथा पिता कृषीवलादिवा पुत्राबादेरुत्पादको यथा वा ब्रह्मादयो दृष्टिद्वारेन्द्रादेस्ते गुणावतारा उच्यन्ते, वादृशस्त्वनिरुद्धः, तत्र ब्रह्मविष्णुशिवानामेव प्रत्येकगुणैरुत्पत्त्यादिनियामकलं न त्वनिरुद्धस्येत्याशक्य तस्यैव त्रितयमाह, त्रिलोकस्थितये स्वमायया शान्त्या सत्त्वं विभर्पि, तस्य सत्वस्य स्वरूपमाहात्मनः शुक्लं वर्णमिति, खल्विति, प्रसिद्धिः " कृते शुक्लश्चतुर्वाहु"रित्यादिवाक्यादुपाधिकालरूपाण्ये- वास्मिन् पक्षे भगवद्रूपाणि, तदर्थ गुणान् वदन रूपाणि वदति, सर्गाय रक्तरूपं विभाति- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणभणीत: श्रीलुपोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । तहि विरोध इति, सामर्थ्यसत्तायां विद्यमानायामप्यकर्तृत्वे सति कर्तृलाकर्तृत्वयोर्विरोधे, तबाहेति, वासुदेवाद् भेदं वक्तुं कर्तृलाकर्तृत्वयोर्विरोधाभावे हेतुमाह, नैवङ्कल्पनेति, नैकतरपरित्यागकल्पना, ननु ब्रह्मत्वेन सर्वभवनसामध्येप्यविकृतस्य विद्यमानत्वाअगदकरणेस्त्येव विरोध इत्यत आहुः किञ्च नेत्यादि, नापेक्ष्यन्त इति, कर्तृत्वार्थ नापेक्ष्यन्ते, विरोधभावमुपपादयन्त्याज्ञेत्यादि, प्रकारान्तरेणाप्युषपाद- यन्ति किश्चेत्यादि, तथा चानीहत्त्वादिकं गौण्यात्रोच्यतेतो न विरोध इत्यर्थः, तुरीयपाद व्याकुर्वन्ति तथेत्यादि, तदद्वारेति, आधारत्वद्वारा, ननु पूर्वोक्तहेतुद्रयेन कर्तृत्वाकर्तृत्वयोरविरोधे सिद्धे पुनरुप- चारेणाविरोधसाधनस्य किं प्रयोजनमित्याकालायां तत्रयोजनं. टिप्पण्यामाहुरविरोध. इत्यादि, द्वितीयकोटयुपस्थितिरिति, कर्तृत्वकोट्युपस्थितिः, हेत्वन्तरमिति, त्वदाश्रयत्वादितिहेवन्तरं, तच्छङ्कयेति, विरोधशङ्कया, तथा च मूलानुसरणं प्रयोजनमित्यर्थः, मनु मूल उपचारपक्षः किमित्युक्त इत्याकालायां यत् सुबोधिन्यां वस्तुतस्त्वित्यादिनोपपद्यत इत्यन्तेनोक्तं तद् विवृण्वन्ति वस्तुत- स्त्वित्यादि ज्ञेयमित्यन्तं, तथा च मूले गुणेषु कर्तृलोपचार इत्याशयो न तु भगवति तदुपचारः, एवं च सुबोधिन्यां गुणा एव कर्तार इत्यस्यात एवेत्यस्याभिमानादेवेत्यर्थो ज्ञेयोतो न विरोध इत्यर्थः, सुबोधिन्या श्लोकार्थं निगमयन्त्येवं जगत इत्यादि, अग्रिमे वासुदेवात् प्रद्युम्नतश्च वैलक्षण्ये: नानिरुद्धं निरूपयितुं पूर्वोक्तमनुवदन्तः प्रस्तुतमवतारयन्तीदमित्यादि, प्रद्युम्ने प्रकृतिजननद्वारेद- मुत्सत्तिस्थितिप्रलयात्मकत्वमाध्यात्मिकत्वेनाध्यामं भवत्वेनोपादानतया निरूपितम् ॥ १९ ॥ . अतः परमधिदैवं भगवत्त्वेन प्रयोजकतयांशत उपादानतया चानिरुद्धं जगत्कर्तारमुपपादयन्ति; तथा च वासुदेवस्तटस्थत्वेन प्रद्युम्न उपादानवेनानिरुद्धः प्रयोजकत्वादिना कारणमित्येवंम्भेदमुप- पादयन्तीत्यर्थः, तद् व्युसादयन्ति यथा पितेत्यादि, उत्पादक इति, एतदने 'वृष्टिद्वारेन्द्रादिस्तदने 'यथा वा ब्रह्मादय' इत्येवम्पाठा प्रतिमाति, तथा च पितृवदंशविशेषेणोपादानभूतः कृपीवलेन्द्र: ब्रह्मादिवदनेकपा स्वक्रियारूपव्यापारेण प्रयोजकम्मानिरुद्ध इति वासुदेवादिभ्यो विलक्षण इत्यर्थः, (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । स त्वमित्यत्र विष्णोः श्यामत्वादन शुक्लत्वं कथमुक्तमित्यत आहुरूपाधिभूतो यः काल- स्तत्कृतानि त्रीण्यपि रूपाणीत्यर्थः, तथा च सत्वतमसोः कालवशाद् वर्णव्यत्ययः, अब विष्णुब्रमशिवा १न्द्रादप इति कचित् पाठः। " ·५२ " श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे स्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षिपुर्गृहेवतीर्णोसि ममाखिलेश्वर ॥ राजन्यसंज्ञासुरकोटियूथपैनिह्यमाना निहनिप्यसे चमूः ॥ २१ ॥ सम्बन्धः, तस्य रूपस्य सहजत्वाभावायाह रजसोपहितमिति, तथैव कृष्णं वर्ण जनानामत्यये नाशाय विभीतिसम्बन्धः ॥२०॥ सङ्कर्षणात्मकमाह त्वमस्येति, अस्य लोकस्य रिरक्षिपू रक्षितुमिच्छुः सन मे गृहेव- तीर्णोसि, अवश्यरक्षायां हेतुरखिलेश्वरेति, विभुरिति, सामध्य, इदं सर्पणकार्य देवान् प्रति तदेपिदैत्यवधादेव न तु सर्वनाशकत्वेन, अतो देवांशो जगतो रक्षक एवं दैत्यानामेव निवारका, तदाह राजन्यसंज्ञेति, राजन्या रामान वस्तुतस्त्वसुरा एव, तेषां कोटयः सेनारूपास्तासां यूधपा महान्तः कंसादयस्तैनितरां व्यूह्यमानाः परिपाल्यमानाः प्रेर्यमाणा वा चमूर्निहनिष्यसे नितरां मारयिष्यसे, अतो रसायमेव दैत्यवधः, भगवत्सान्निध्यात सर्वज्ञता वस्या "यस्मिन् विदिते सर्वमिदं विदितं भवती"त्यार्पज्ञानं वा ॥ २१ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः थीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। व्याकर्तुमवतारयन्ति तत्रेत्यादि, शान्त्येति, स्वश्रिया शान्त्या, ननु गुणावताररूपेषु सत्त्वस्य श्याम- स्तमसश्च शुक्लो वर्णो निरूपितः प्रकृते च विपरीत इति कयं प्रसिद्धिमेदसमाधिरित्यत आहुः प्रसिद्धिः कृते शुक्ल इत्यादि, उपाधिकालरूपाणीति, सत्त्वरजस्तमसामुपाधिमूतकालरूपाणि, तदर्थमिति, रूपनिरूपणार्थ, तथा चात्र 'स्थितये सर्गाय जनात्यय' इतिकार्यनिर्देशात् सत्वतमसी क्रियाख्याते सती विपरीतरूपे मवत इति न गुणावतारवर्णवाक्यविरोधः, यथा गन्धकधूमेन जपाकुसुमादेः श्वैत्यं धूमान्तरेण शुक्लपटादेः श्यामत्वं तद्वद् वस्तुविशेषजन्यक्रियाविशेषजसंयोगस्यैव तत्र कारणलादिति न चात्र प्रद्युम्नानिरुद्धयोः क्रमेण निरूपणे किं मानमिति वाच्यं, श्लोकारम्भे तत्तकार्ययोधक जन्म'. पद त्रिलोकस्थिति पदयोरेव मानत्वात्, तन्त्र प्रद्युम्नस्य सृष्टिकृत्त्वेनानिरुद्धस्य पालकत्वेनैव प्रसिद्ध- बात् ,उभयत्र कार्यान्तरनिर्देशस्तु योग्यतामादाय वासुदेवार्थत्वाय वेति न कोपि दोप इतिदिक्,अग्रिमे सङ्कर्षणात्मकमाहेति, कार्यनिरूपणमुखेन तथाइत्यर्थः, शेषं स्फुटम् ॥ २० ॥ (३) श्रीमदोस्वामित्रहमजिन्महाराजकृतः श्रीमुबोधिनीलेखः। नोच्यन्ते किन्तु युगाभिमानिनोवतारा उच्यन्त इतिमाषः, कृतयुगे त्रिलोक्या रक्षार्थ शुक्ल चतुर्वाहुरूप घृतवानेताया रक्तवर्णतत्र यभगवद्भजनस्योक्तत्वात् तेषां च प्रवृत्तिस्वमावलात् सर्गायेत्युक्तं, 'कलौ कृष्णवर्णः स एव कल्किर्मूलाधर्मिष्ठान् मारयतीति जनात्यय इत्यर्थः,रक्षोत्पत्तिमलयानामेव वक्तव्यत्वात् अयमेवोक्तं, द्वापरावतारेपि प्रवृत्तिस्वमावतान्त्रिकपूजाया उक्तत्वात् तस्यापि सर्गोपयोगित्वमेव ज्ञेयं, पीत- वर्णापि रक्तसजातीय एव ॥ २० ॥ त्यमस्पेत्यत्र ननु रक्षायाः कथं सकर्षणकार्यस्वमित्यत आहुरिदमिति, देवान् लक्ष्यीकृत्येदं लोकरक्षणं तद्वेपिदैत्यवधादेव हेतोः सर्पणकार्य, बधजन्यवादतस्य सर्पणकार्यत्वमित्यर्थः, इद व्युत्पादयन्ति नन्वित्यारम्य वय इत्यन्तेन, सहर्पणोधुना सर्वनाशकत्वेन तु न तिष्ठत्यतो देवानां रक्षको दैत्यानां निवारक इतिविमाग इत्ययः, तदाहेति, रक्षार्थ दैत्यनिवारणमाहेत्यर्थः, अत इति, धमारणादित्यर्थः, दैत्यवधो लोकरक्षार्थमेवाताधुना देवांग्ररक्षा सर्पणकार्यमित्यर्थः ।। २१ ॥

·4
भ.३ मो. २२-२३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता।
अयं त्वसभ्यस्तव जन्म नो गृहे श्रुत्वाग्रजास्ते न्यवधीत् सुरेश्वर ॥
स तेवतारं पुरुः समर्पितं श्रुत्वाधुनैवाभिसरत्युदायुधः ॥ २२ ॥
॥श्रीशुक उवाच॥
अथैनमात्मजं वीक्ष्य महापुरुषलक्षणम् ॥
देवकी तमुपाधावत् कंसाद् भीता सुविस्मिता ॥ २३ ॥
एवमपि ज्ञात भयं न निवृत्तमिति लौकिकस्य बलिष्ठत्वज्ञापनाय भयाद् भगवन्तं विज्ञापय-
त्ययं त्वसभ्य इति, तुशब्दः पूर्वार्थ स्तुतिलक्षणं व्यावर्तयति, भगवानवतीर्ण इति सतामेव सुखं
भवति न बसतां, अयं त्वसभ्य इममर्थमज्ञाप्यः, अत एव तव जन्म नो गृहे श्रुत्वा तेग्रजान् मम
पद पुत्रान् न्यवधीत्, सुराणामीश्वरेतिसम्बोधनं पक्षपाताथ, तर्हि किमधुना कर्तव्यमितिचेत् तत्राह
स एव क्रूरात्मा कसो रक्षकः पुरुषैस्तेवतारं निवेदितं श्रुत्वोदायुधः सन्नधुनैव निकट एवाभिसर-
त्यागच्छति, 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद् येति वर्तमानपयोगः, ईश्वरे निवेदनमान सेवककार्य
कर्तव्यं तुमभुरेव जानातीत्यस्य तूष्णीम्भावः, अभिमायस्तु यदीदानी मारणीयस्तदा स्थातव्यं नो
चेदन्यत्र गन्तव्यमिति, इदानी मारणे गुप्ततया गोकुलवासिभिः सह क्रीडोद्धारादिकं न भविष्यतीति
तत् कृत्वा पश्चान्मारणं, अतः पितुरभिमायादन्यत्र गतवानिति लक्ष्यते ॥ २२॥
तूष्णी स्थिते वसुदेवे देवकी रूपोपसंहारं कंसस्य भगवजन्माज्ञानं च प्रार्थयितुं प्रथमतः स्तोती.
त्याहाथैनमिति, स्वस्यैवाय पुत्र इति ज्ञातवती, तथा बुद्धरुत्पादितस्वात् , परं स पुत्रश्चतुर्भुजादिलक्षणे
लोकप्रसिद्धर्भगवतुल्योयमिति झाला स्वयुदध्या स्मृतिपुराणेषु प्रसिद्ध भगवत्स्वरूपं प्रकृतेनुवर्ण- ,
नीयमिति तदर्थमाह, महापुरुषस्य पुरुषोत्तास्य लक्षणानि यत्र तं भगवन्तमुपाधवच् छरणं गतां,
स्तुत्वैव शरणं गमिष्यति, भगवनिमित्तमेव कंसाद् भीता, तर्हि भगवत्स्वरूपज्ञानाद् भयमेव कथं न
निवर्तयतीत्याशझपाह सुविस्मितेति, आश्चर्यरस एव तस्या उत्पन्नो न तु निर्धारितं ज्ञानं जातं
येन भयं निवर्तेतेत्यर्थः, शुचिस्मितेतिपाठे भगवत्स्तोत्रज्ञानार्थ तस्याः पातिव्रत्यादिधर्मों निरूपितः,
अधेति भिन्नप्रक्रमे न तु वेदादिप्रकारेण, अन्यथा पौनरुत्यं स्यात् ॥ २३ ॥ -
(२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्या: प्रकाशः।
अयं त्वित्यत्र पूर्वार्थमिति, लक्ष्यत इति, वैयाकरणमतेन वाक्ये शक्तिमङ्गीकृत्य पूर्वोक्तरीत्या
कंसकर्तृकोदायुधाभिसरणसंसर्गरूपस्य शक्याथस्य सम्बन्धो गमनादाविति तादृशोभिप्रायोस्याजहत्स्वार्थया
लक्ष्यते, 'तदवाचकत्वेपि तत्प्रतीतिजनकत्व मितितातर्यलक्षणाङ्गीकारे तुतात्पर्यगोचरीक्रियत इति वार्थों
योध्यः ॥ २२॥
अधनमित्यति तदर्थमिति, एवम्प्रकारकश्रीदेवक्याशयज्ञापनार्थ, तहीति, भगवन्निमितमेव ॥२॥
(३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः ।
अयं त्वसभ्य इत्यस्याभासे लौकिकस्येति, लौकिक: कंसकृतोपद्रवो बलिष्ठ इति
भगवते ज्ञापनायेत्यर्थः ॥ २२ ॥
अथैनमित्यत्र देवक्या स्मृतिप्रकारेण स्तुतौ हेतुमाहुःस्वयुद्ध्येति, स्त्रियाः श्रौतज्ञानेनधिकारादिति.
भावः, आमासोक्तवाक्यार्थमुपपादयितुमाहुःस्तुत्वैवेति, कथं न निवर्तयतीति, भगवानितिशेपः ॥२२॥

·, ५४ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [ जन्मप्रकरण ॥श्रीदेवक्युवाच ॥ रूपं यत् तत् प्राहुरव्यक्तमाद्यं ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् ॥ सत्तामा निर्विोपं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीपः ॥ २४ ॥ शरणं गता देवक्यष्टभिः स्तोत्रमाद, आधिदैविकमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमिति भगवतो रूपत्रयमादौ निरूप्य शरणागमने हेतुं चोच्या प्रकृते रक्षां भगवत्स्वरूपाज्ञानं यं प्रार्थयते, इदानीं भारणे युद्धार्थं प्रवृत्तावेव पूर्वज्ञानसदृशत्वात् माणा न स्थास्यन्ति, अतस्तेन प्रकारेण रक्षा न कर्तव्या, प्रकारान्तरेण रक्षा प्रार्थयन्त्यज्ञानमपि प्रार्थयते, अन्यथा प्रथमपक्ष एव न स्यान, रूपोपसंहारं च प्रार्थयते, सर्वाधिक्ये सर्वद्वेपसम्भवात् , सर्वमारणं चाशक्यं, अलौकिके च शीघ्रमुप- संडारश्च स्यात् , अतः केवलं स्वार्थमुपसंहारः, मार्थनाद्वयं तुमकृतोपयोगि, एवं मार्थनात्रय सस्य गर्वा- भावार्थ, इदं न जननरूपं किन्तु नव्वदनुकरणरूपमिति भगवदवतारं निरूपयति । रूपत्रयं तथा हेतुः प्रार्थनात्रितयं तथा । नटखमितिविज्ञानं स्वस्य यादृक् तथोदितम् ॥ १ ॥ आदौ भगवानाधिदैविक इति बदन्ती स्वाभिज्ञानप्रमाणे प्रसिद्ध्या निरूपयति, इदं रूपं चदेव यत् संवैराधिदैविकत्येनोच्यते, इयमन्यलोकसिद, अलौकिकं त्वाधिदैविकमेव, अन्यथा (१) श्रीप्रभुचरणाविरचिता श्रीटिप्पणी । इदानीं मारण इत्यादि, युद्धे भगवतैव तन्मारणसम्भवेपि पूर्वमुद्यतायुधेन बाला मारिता इत्यधुनापि तादृशतद्दर्शनं पूर्वज्ञानसदृशं, तथा च तन्मात्रेणैव तथेत्यर्थः, अन्यथेति, जन्माज्ञानाभावे प्राणास्थितिरेव स्यादित्यर्थः, न सिध्येदितिपाठे प्रथमः पक्षो रक्षा ॥ २४ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। रूपं यत् तदित्यत्राष्टभिरिति, नन्वष्यभिः स्तोत्रोक्तौ पूर्वोक्तकारिकासु पञ्चभिरितिसङ्ख्योक्ति विरोध इति चेत् , अत्रेदं प्रतिभाति, पूर्व 'द्वाभ्यां चैव तथा पर मितिचकारसूचितेन तृतीयेनापि प्रार्थन लम्यते, पश्यमिः स्तुतिस्तु टिप्पण्यामुपपादितैव, एवं सति ययमिदमपि तत्र सङ्ग्रहीतमिति न विरोध इति, अष्टानामर्थमाहुराधिदैविकमित्यादि, रूपवयं क्रमतस्त्रयाणां हेतुस्तुरीयस्य प्रकृत इत्यारम्य पभमस्येदानीनित्यारम्प सिध्यदित्यन्तं षष्ठस्य, ततात्पर्य टिप्पण्यामाहुर्युद्ध इत्यादि, रूपेत्यादि सक्षमस्य स्वस्येत्यादिकमष्टमस्य, तदेतत् कारिकायां सङ्गृह्णन्ति रूपेत्यादि, प्रार्थनानितयमिति, तचतुष्टयपटितं श्लोकायं रूपादर्शनप्रार्थनस्य स्पोपसंहारप्रार्थनायामेव प्रवेशात् प्रार्थनात्रयं वा, विज्ञान- (५) भगवदीयनिर्भयरामभनिर्मिता श्रीसुदोधिनीकारिकाव्याख्या । देवकीस्तुती रूपं यत् तदित्यस्यामासे-- रूपनयं तथा हेतुः प्रार्थनाप्रितपं तथा। नत्यमितिविज्ञानं स्वस्य यादृक् तथोदितम्॥१॥ आधिदैविकादि रूपनयं तथा 'मो मृत्युन्याले त्यनेन शरणागमने हेतुः प्रार्धनावित 'सलं पोरादित्यादिभिग्निभिः, नटत्यमितिविज्ञान विश्वं यदेव तदित्यनेन भगवजन्मनो नम्बदनुपरणत्वज्ञानमित्यष्टमिर्दवकीस्तुतिः ॥ २४ ॥ १ सिपेदित्यपि पाट:। , ·" " अ. ३ श्लो. २४.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । प्रमाणानामनुवादकत्वं स्यात् , अत इदं रूपं तदेव, किं तदित्याकाडायामाह तत् यत् माहुरिति, यत्तदोरानुपूर्येण निरूपगमाकाङ्क्षावैपरीत्येपि स्वानुभवदाईयाथ, नवाधिदैविकमेतद् भवितुं नाईति वैलाण्यादित्याशक्य थैलक्षण्यहेतुभूतान. धर्मानत्रय साधयत्यव्यक्तमित्यादिनभिः पदैः, नवधा हि जगद, तद्विलक्षणं ब्रह्म नवधा निरूप्यते, जगद्धाश्च तस्मिन् रूपे प्रतीयन्ते, तत्रा. "व्यक्तादीनि भूतानी"तिवाक्यादव्यक्तं मूलरूपं, व्यक्तं तु जगत् , इदं तु व्यक्तमितिलोक- पतीतिः, मूलभूतं त्वाद्यं भवति, इदं ताधुनिक, जगच स्वरूपकृतं कालकृतं च, वैलक्षण्यमुक्त पदद्वयेन, देशकृतं वैलक्षण्यं वदन्ती परिमाणेन तदाह ब्रह्मेति, "बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच ब्रह्म" मूल- भूत, जगनु परिच्छिन्नमवृंहितं च तथैवरूप, एवं सदंशेन वैलक्षण्यत्रयं निरूपित,चिदंशेनापि त्रयमाह ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारमिति, "प्रकाशक तचैतन्यं जगत् भकाशयति, अन्यथा जगदमि- व्यक्तिर्न स्यात् , त्रिगुणात्मकं च जगत, त्रिगुणातीतमेव हि कारणं भवति, गुणानामपि कारणत्वे भावकारणता न स्यात् स्वातन्त्र्याभावात, सदशा एवं गुणा न चिति सम्भवन्ति, यत्रैव भूतेन्द्रियान्तःकरणानि तदेव. संगुणं, तदेव कारणं भवति यत् प्रपञ्चविलक्षणं, प्रपञ्चस्तूतू- पत्यादिभावविकारयुक्ता, अतो निर्विकारमङ्गीकर्तव्यं, लौकिकानि च ज्ञानानि विकारयुक्तानि रूपादिगुणयुक्तानि चेन्द्रियादिभिश्च प्रकाश्यन्ते, विपयकृतं वैलक्षण्यमानन्दांशे निराकरणीयमित्येत- दर्थमाह सत्तामात्रमिति, सत्ता विद्यमानता कालत्रयावाधितसत्ता वा, सर्वमेव हि जगत् (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत: श्रीसुवोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः । मित्यादिकं त्वर्थचतुष्टये प्रत्येकमन्तीति बोध्यं रूपं यत् तदित्यत्र स्वाभिज्ञानमिति, स्वस्य भगवत्- प्रत्यभिज्ञानं, अन्यथेति, अस्यापि लोकसिद्धल्वे, आकाङ्क्षावैपरीत्येपीति, यत् प्राहुस्तद् रूपमित्या- काङ्क्षायामपि, थैलक्षण्यादिति, आधिदैविकादस्य वैलक्षण्यादित्यर्थः, अत्रैवेति, जगत्सलक्षणत्वेन प्रतीयमान एवास्मिन् रूपे, कारणस्य गुणातीतत्वे युक्तिमाहुर्गुणानामित्यादि, कारणतेति, कर्तृता, तत्र हेतुः स्वातन्त्र्याभावादिति, तथा च गुणानां कारणत्वे श्रुतिविरोध इति गुणातीतमेव कारणमित्यर्थः, न चितीति, ज्योतिरित्यनेन चिद्रूपत्वमुक्तं तद्विरुद्वाश्च गुणा न तत्र सम्भवन्तीत्यतोपि गुणातीतमेव कारणमित्यर्थः, प्रकृते सगुणत्वानुमापकमाहुर्घत्रवेत्यादि, तथा चानया व्याप्त्या ' इदं सगुणं भूतादिमवाञ् जगद्वत् यन्नैवं तन्नैवं पुरुषवदिति चिदविरूद्वसाधकमनुमानं प्रदर्शितं, तेन सिद्धमाहु- स्तदेवेत्यादि, उत्पत्यादीति, उत्पत्तिस्थितिप्रलयवृद्धिविपरिणामापक्षयाख्यषड्भावविकारयुक्त इत्यर्थः, प्रकृते सविकारत्वाद्यनुमापकमाहुलौकिकानीत्यादि, ज्ञानानोति, ज्ञानविषयाणि, इन्द्रियादिभिरिति, आदिपदेन सूर्यादिसङ्ग्रहः, परप्रकाश्यत्वानुमायकमेतत् , तथा च 'प्राकृतं ज्योतिरादिविरुद्धं विकारयुक्त- वाद् रूपादिगुणयुक्तत्वादिन्द्रियादिप्रकाश्यत्वाच घटादिव'दितिप्रयोगो बोध्या, नन्वानन्दाशे वक्तव्ये सत्तामात्रमिति किमित्युक्तमित्याकाज्ञायामाहुर्विपयेत्यादि, अत्र च सत्तापदेनोक्तरूपतया सन्नात्मैव सर्वशब्दवाच्य उच्यते, तथा च त्रैकालिकाबाधितसत्तामात्रत्वेन भुमरूपता बोधिता तेनानन्दांशेपि न (३) श्रीमदगोस्वामिवल्लमजिनमहाराजकृतः श्रीसुशेधिनीलेखः । रूपं यत् तदित्यस्यामासे प्रसिद्धयेति,प्रसिद्धशा सहेत्यर्थः, यत्तत् प्राहुरित्यनेन प्रसिद्धिरक्ता, स त्वं साक्षाद् विष्णुरित्यनेनाभिज्ञानमुक्तं, अध्यात्मदीप इसनेन प्रमाणमुक्तमितिविभागः, १व्यापकरूपता।

·[जन्मप्रकरणे श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुपोधिनी । सपपपि विशेषनामरूपधर्मवद् भवति, यावद्विशेषनिर्मुक्तं सामान्य न भविष्यतीत्पाशड्न्य लौकिक एवं विपय इयं व्याप्तिन बलौकिक इति सत्तामात्रमपि निर्विशेपमित्याह, अन्यथा पौनरुत्यं स्यात् , विशेपा हि व्यावर्तकाः, मूलसत्तायां न्यावाभावात् किं विशेषेण ? कार्य तु सो सर्वत्रानु- स्यूतेति कार्य न व्यावर्तनीय, अन्यथा तस्य कारणव न स्याद् घटपटयोरिव, “पूर्णमदः पूर्ण- मिद"मित्यादिश्रुतौ सर्वचेष्टारहितमेव कारणं भवति, कार्य सर्वमेव चेष्टमानं, आकाशादेरपि शब्द- जननलक्षणा चेष्टा वर्तत एव, आवरणापगमे कार्यापगमवदाकाशापगमस्यापि दृष्टवादन्धकारवदीहा तत्रापि, ब्रह्मणि त्वावरकासम्भवादन्यवहार्यत्वाच निरीहत्व सिद्धमेव, यद्यप्येकस्मिन्नपि विशेषणे सर्वे धर्माः क्रोडीकत शक्यन्ते तथापि नवया लक्षण्यस्य वक्तव्यत्वान्नव विशेषणान्युक्तानि, तादृशमिदमेव रूपं, नवविधानां प्राणिनां स्वदोषणैव नवविधत्वप्रतीतिः, यथा भ्रमरिकादृपया गृहीता भूमिरपि भ्रान्तेव दृश्यते तदपि तस्यैव दृष्यवमत्रापि ब्रह्मविदां दृष्ट्या भगवान वर्णित- गुण एव, अन्यथा तदभिन्यच्यर्थं प्रयत्नं न कुर्युव्रह्मादयोपि पश्चादुत्पन्नं न नमस्कुर्युः सायुज्यं चार न मामुपुरतज्ज्ञानेन च सर्वज्ञान भवेयुरेतन्निष्ठाश्च निर्गणा न भयेयुरेतद्जनेन च सर्वविकार- रहिता न भवेयुः सर्वेषु पदार्थप्वेतं च न पश्येयुरेतज्ज्ञानेन च प्रपञ्चो न निवर्तेततत्कृपया च ब्रह्मनिष्ठा न भवेयुः, अतोयमेतादृश एव, नन्वेतत् सर्व सर्वज्ञान्युपास्यत्वे भगवतः सम्भवति न (२)श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। विषयकृतं वैलक्षण्यमित्यर्थः, तर्हि निर्विशेषपदस्य किं प्रयोजनमित्यतस्तवतारयन्ति सर्वमित्यादि, विशेपनामरूपधर्मवदिति, विशेपमूता ये नामादयस्तयुक्तं, इयं च्याप्तिरिति, सामान्यत्वेन विशेपत्वेन व्याप्तिः, इतीति, एतज्ज्ञापनार्थ, अन्यथैत्यादि, तद्विन्नमिन्नत्वे सति तदभिन्नलस्य मान- पदार्थत्वात् सत्तामात्रपदैनैवाशेपराहित्यप्राप्तावियं व्याक्षिरलौकिके कुत्तो नेत्याकाङ्कायां, तत्र तदभाव व्युत्पादयन्ति विशेपा होत्यादि, मूलसत्तायामिति, आत्मरूपायां सत्तायां, तस्य कारणतेति, मूलमतः समवायिता, निरीहपद व्याकुर्वन्ति पूर्णमित्यादि, ननु कार्यपि न चेष्टा नियता आकाशादी व्यभिचारादित्यत आहुराकाशेत्यादि, चैप्टा हि व्यापारः, ननु महाभाष्यकृता व्यापारश्चेष्टात्वेनाङ्गी- कृतो न वन्यैरत आकाशे चेष्टाराहित्यं न कारणासाधारणलक्षणमित्यत आहुरावरणेत्यादि, आका शापगमस्यापीति, भावरण कृतावितिशेषः, तथा च दीपचलनेन्धकारचलनवदाकाशेपि दृष्टानुरोधा- मितिकी चेष्टाङ्गीकार्या, अन्यया तादृशातीतेनिर्विशेषत्वापत्तेः, न च सा भ्रम इति वान्यं, कि तावता ? भ्रमवेपि सविपयत्वस्यावश्यकत्वात्, न च विषयोसन्नेव प्रतीयत इति वाच्यं, श्रोते मत आकाशस्य कार्यत्ववदव्यापकत्वस्यापि सत्वात् , अन्यथा 'ज्यायानाकाशादितिश्चतिविरोधापत्तेः, एवं सिद्धव्यापकले तत्र क्रियाङ्गीकारोपि युक्त एवेति पूर्वोक्तप्रतीतेरमान्तत्वमेव युक्तं, धियां बाधकं विना प्रमावस्योत्सर्गिकवादिति, नन्वेवं सति ब्रह्मण्यपि चेष्टास्तु मिपत्त्वस्य तत्रापि श्रीतलादित्यत आहुः ब्रामणीत्यादि, तथा च विरुद्धधमाश्रयत्वादव्यवहार्यक्ष्य तस्य सत्येपि व्यवहार्यस्य तस्यासत्वानिरीहत्वं (३) धीमद्रास्वामियलममिन्महाराजकृतः थीसुबोधिनीलेखः । व्याख्यान आवरणापगम इति, यथावरणस्य घटादरपगमे चलने कार्य तदन्तर्वति जलादिकमपि पलनि तया जलायमा तदन्ताकाशीपि चलत्यतोन्धकारवदाकारोपीहास्तीत्यर्थः ॥ २४ ॥ १ मेतिपद पमिमम् ।

·a. " अ. ३ श्लो. २५.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाब्याख्यादिभिर्विभूषिता । नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने महाभूतेष्वादिभूतं गतेपु ॥ व्यक्तव्यक्तं कालवेगेन याते भवानेकः शिष्यतेशेषसंज्ञः ॥ २५ ॥ खिदानीमेवाविर्भूतस्य तथावं वक्तुं शक्यत इत्याशक्याह स त्वमिति, यदेताशं तत् त्वमेव, तम हेतुर्विष्णुरिति, विष्णुर्हि पूर्वोक्तपकारेण सर्वोपास्या, स एव सर्वेषामधिदेवः, स एवाविर्भूत इति ब्रह्मवाक्यादवसीयते, नन्वेवमप्यंशावतारः स्यात् ततश्च मूलत्वाभावादुक्तं सबै बाधितमित्यत आह साक्षादिति, ननु वाक्यं गौणमपि भवति स्तुतिपरमपि भवति तस्मात् कथं निर्णय इति चेत् तत्राहाध्यात्मदीप इति, अध्यात्म मैदन्तःकरण वस्तुतो जई मुग्धं सर्वशास्त्रविहीनं तच्चेदेवभकाश- युक्तं त्वत्सान्निध्यात् तदेवास्य कारणमित्यवसीयते, आधिदैविकस्यैवाध्यात्ममकाशजनकत्वाव, अत्तो मदनुभवेनापि भवानुक्तरूप एव, कार्य चाव्यभिचारि लिङ्गम् ॥ २४ ॥. एवमाधिदैविकल्पं निरूप्याध्यात्मिकं रूपं निरूपयति नष्टे लोक इति, आधिभौतिकस्य सर्वस्वाध्यात्मन्येव लयः, तस्यैवात्मत्वप्रतिपादनाव, दृश्यते च स्वभादौ याद्यामकाशेप्यान्तरः प्रकाशः, तस्मादयं भगवानात्मा, अन्यस्य लयावधित्वं नास्तीति तस्य लयावधित्वमाह लोके प्रकाशे चतुर्दशलोकेषु च नष्टेषु सर्वनाशो नियतकाल इति ज्ञापयितुमाह द्विपरार्धावसान इति, ब्रह्मण आयुः परशब्देनोच्यते, तस्या पराध, परार्धद्वये ब्रह्मसमाप्तिः, बन्धमोक्षव्यवस्था लोके वक्तुं ब्रह्मण आयुपोर्धव्यवहारो ग्रह्मण उत्तरायुप्येव "ब्रह्माण्डस्थानां मुक्तिरितिज्ञापनार्थी, (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः। सिद्धमेवेत्यर्थः, वैलक्षण्यस्येति, जगद्वैलक्षण्यस्य, तादृशामिति, नवविशेषणविशिष्ट, नन्कस्मिन्नपि विशेषणे सर्वधर्मसमहसिद्धौ किमिति नवानामुक्तिरित्यत आहुर्नानाविधेत्यादि, तस्यैवेति, अनदोप- दुष्टस्य, नतु भवत्येवं तथाप्यत्रोक्तानां नवानां स्वरूपे प्रतीवभावात् कर्य सिद्धिरित्याकाङ्क्षायां ध्याप्ति- मूलभूततर्कानुगृहीतानुमानेन सिद्धिरित्याशयेनाहुरेवमित्यादि, अन्यथेतिपदमनिमेषु वाक्येषु सम्बध्यते, तथा च भगवानव्यक्तो ब्रह्मादिभिस्तदभिव्यक्त्यर्थं प्रयत्न करणाद् यन्नैवं तन्नैवं, आद्यः पश्चादुत्पन्नवेपि ब्रह्मादिभिस्तन्नमस्करणात् , ब्रह्म तस्य तत्र सायुज्यप्रायन्नैवं तव, ज्योतिस्तज्ञानेन तेषां सार्वइयभवनाद् यदेवं तदेवं यन्नैवं तन्नैव, गुणातीतस्तन्निष्ठानां निर्गुणभवनात, निर्विकारस्तजनेन सर्वविकारराहित्यात्, सत्तामात्रः सर्वेषु पदार्थेषु तेषां तद्दर्शनात्, निर्विशेषस्तज्ज्ञानेन प्रपञ्चनिवृत्ते- यन्नैवं तन्नैवं, आनन्दमानो निरीह एतत्कृपया तेषां ब्रह्मनिष्ठत्वभवनाद्यन्नैवं तन्नैवं, अत इति, उक्तविधानुमानेम्पः, कालिक पनिचारमाशक्यपरिहरतीत्याशयेनाहुर्नन्वित्यादि, ब्रह्मवाक्यादिति, 'दिप्ठ्याम्य ते कुक्षिगतः पुरः पुमा'नितिवाक्यात ॥२४॥ नटे लोक. इत्यत्र तस्यैवेति, अभिमन्तुः, . लोकशब्दस्यार्थद्वयमभिप्रेतमित्याशयेनाहर्लोक इत्यादि, लोक्यतेनेनेतिकरणयुपत्तौ लोको बाधप्रकाशः, लोक्यन्त इति लोकाः . कर्मव्युत्पत्ती, ते (३) श्रीमदगोस्वामियल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः । नष्टे लोक इति, अध्यात्मन्येवेति, अधिक आत्माध्यात्मा तस्मिन्नित्यर्थः, तत्र लयेनुभव प्रमाणयन्ति दृश्यते चेति, अन्यस्येति, स्वमद्रष्टुजीवस्येत्यर्थः, अत्र प्रलपेवधिन भवति किन्तु स्वप्नमात्र १ मदिति नास्ति वचन । २ ससर्वनाश इति कचन ।। , , + ·[ जन्मप्रकरणे - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी। योयं कालस्तस्य तेव्यक्तवन्धो चेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वम् ।। निमेपादिवत्सरान्तो महीयाँस्तं वेशान क्षेमधाम प्रपद्ये ॥ २६ ॥ द्विपरार्धस्याप्यवसाने समाप्तो, ब्रह्माण्डस्य तु मलयस्तदेव भवति, तदा तत्त्वानि तिष्ठन्ति, तेपामपि प्रलयमाह महाभूतेप्यादिभूतं गतेविति, आदिभूतशब्देनाहकार उच्यते, अग्रे महत्त्वस्यापि प्रकृती लयस्य वक्ष्यमाणत्वात् , अहङ्कारोपि महति लीयत इति ज्ञापित, भूतानामादिभूत इतिव्युत्- पत्यादिभूतशब्दवाच्योहारो भवति, आदी भूतो जातश्वेन महत्तत्त्वमेव, व्यक्ते महत्त्वेव्यक्तं प्रकृति गते सति,व्यताव्यक्तपदाभ्यामेतन मूचयति, असरात् प्रकृतिपुरुपविभागपक्षे मकृतिपुरुष- योरप्यक्षरे लयः,कालादीनामव्यक्ततव, किंबहुना १ सर्वमेव व्यक्तमव्यक्त प्रविष्टं, तत्र प्रवेश कालवेग एव हेतुः, भगवतः सर्वोपसंहारेच्छायां सर्वोपसंहारार्थमधिकारी कालो वेगवत्तरो भवति, एवं स्वयमप्यारे, अक्षरं पुरुषोत्तमे, पुरुषोत्तमाभिन्ने वाक्षरे, तदा भवानेवकः शिष्यते, तस्य भगवतः स्वरूपाणि यानि स्थितान्याधिदैविकानि तेषामपि लयमाशक्य तन्नित्यर्थमाहा. शेपसंज्ञ इति, अशेषाः सर्वाः संज्ञा यस्य, सर्वशब्दवाच्यो भगवानेक एवेति, एक एवं शिष्यत इत्यर्थः, एवमाधिभौतिकानां सर्वेपो लयस्थानभूतोध्यात्मा उक्तः ॥ २५ ॥ आधिभौतिक रूपमाह योयं काल इति, आधिभौतिकानामाधिभौतिकभूतो भगवान न स्वाधिभौतिक एव, तथात्वज्ञापकमाह कालो यस्य चेप्टेति, कालपेरितानि सर्वाण्येवाधिभौतिकानि, (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। व्यक्तव्यक्तमित्यत्र पुरुषोत्तमाभिन्न इति, पुरुषोत्तमचरणात्मक इत्यर्थः ॥ २५ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुयोधिनीटिप्पण्याः प्रकाशः। चतुर्दश, यद्यपि ब्रह्मणः 'मुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिमूतः सुखरूपमेतीतिश्रुत्याध्यात्मिक स्यापि लय उच्यते परं सोत्र नाभिप्रेत इतिज्ञापनाय विवृण्वन्ति सचेत्यादि, स कालो ब्रह्मण इत्यादिना विवृतः, तथा च निद्रापूर्वमाग इत्यर्थः, तदेवेति, एतेनावान्तरकल्पेषु त्रिलोक्या इव महाकल्पेषु सप्त- लोक्याः प्रलयः शेषाद् ब्रह्माण्डरूपा मूस्तिष्ठतीत्यनुसन्थेयमिति ज्ञापित, आदी भूत इतिपक्षहङ्कारो नायातीतिमूलस्य गतेष्वितिपदेहकारद्वारा गतेष्वितिव्याख्यान नेयं, एतत् सत्यतीति, एकस्यैव मगवतः स्थिति सर्वसंहारकाले वदन्ती व्याख्यायमानप्रक्रिया सूचयति, पुपोत्तमाभिन्न इति- पक्षस्याष्टिप्पणीतो यः, सर्वशब्दवाच्य इति, सर्वः शब्दैवाच्य इत्यर्थः ॥ २५ ॥ यो यं काल इत्यत्राधिभौतिकानामाधिभौतिकभून इति, तदमिध्यानादेव जितिन्यायेन तत्र प्रविष्टस्तटिङ्गः, स एवेति, 'प्रकृतगुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि चेष्टा यतः स भगवान् काल (३) श्रीमद्रास्वामियल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । इत्यधः, ब्रामाण्डस्थानां मुक्तिरिति, अधिकारिणां क्रममुक्ति प्राप्तानां परान्तकालपारब्धानां चेतिशेपः, पूर्वपरार्धे सृष्टक्चरोत्तरमभिवृद्धिरतोधिकारिणां बन्ध एवोत्तरायुपि सप्टेरुत्तरोत्तर हासोतोधिकारिणामपि फर्मण यन्धनित्यन्ते मोशो 'ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्त प्रतिसञ्चरे परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पद मितिवाफ्यादिनिमावः, ब्रमाण्डस्थानामित्युक्तेरधिकारिन्यायेन येषां येषां च.क्रममुक्तौ ब्रह्मणः परानकाले प्रारयममाप्या मोक्षः प्राप्तस्तेत्रोच्यन्तेन्येषां तु.ज्ञानिनां भक्तानां च निशि नेति चेन् नेति- सूत्रप्रयेण कालनियगामावः प्रतिपादित एव ।। २५ ॥ " ·" म. ३. श्लो. २७.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाल्याख्यादिभिर्विभूषिता । मो मृत्युव्यालभीतः पलायनं सर्वांल्लोकान् निर्भयं नाध्यगच्छत् ।। स्वत्पादानं प्राप्य यदृच्छयाय स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपैति॥२७॥ योयं कालः सर्वेषां निमित्तभूतः, तस्य सर्वेषां मूलभूतस्य, स एव भवानिति ते तव चेष्टामाहुः, ननु भगवतश्चेष्टाससे कि प्रमाण चेष्टाया वा कालवे ? तबाहुरिति चेष्टायाः कालवे मानमुक्तं, चेष्टासत्वे मानमाह.चेष्टते येन विश्वमिति, येन कालेन विश्वमेव चेष्टते, न हि कारणस्य चेष्टाभावे कार्ये या भवति, कालवशाच चेष्टा, चेष्टायाः कर्मरूपत्वात्, कर्म च कालजनितं, काले कविधानाव, अतो भगवचेष्टारूप: काला, ननु प्रकृतिकारणपले तद्वारा कार्यपले या न चेष्टारूप: कालः सिध्येदित्याशडूक्याहाव्यक्तयन्धो इति, अव्यक्तस्य प्रकृतेर्बन्धुः सर्वकार्यकर्ता, अतः प्राकृतकार्यपक्षेपि चेष्टारूपः काला, आधिदैविककालस्य भगवद्रूपत्वात् तद्व्यावस्यर्थमाह निमेपादि- वत्सरान्त इति, यद्यपि परमाणुकाल आदिभूतस्तथापि परमाण्वादिलवान्तानामतिसूक्ष्मत्वाद् व्यवहारानौपयिकत्वमाशयय निमेपादिरेव गृहीतः, 'विपरार्धावसान'त्वाचेष्टारूपकालस्य संवत्सरो मध्यम इति नतोप्याह महीयानिति, एवं यस्य चेष्टा कालो यश्चावशिष्यते" यश्चाधिदैविकः सर्वकारणकारणभूतस्तं त्वां प्रपद्ये शरणं गच्छामि, अनेन 'बालकः पुत्रः कथं शरणाई' इति निरस्तं, तं त्वामित्यत्र प्रमाणं पूर्वमुक्तमे वा 'रित्य'ध्यात्मदीप' इति. 'विष्णु रिति च, एवं सर्वरूपोपि यदि रक्षादिकं नाविष्कुर्यात् तदा शरणगतिरमयोजिकेति तद्व्याहत्यर्थमाहेशानमिति, यत्र भगवत एतावन्तो धर्माः स ईश एष भवति, ऐश्वर्य विलम्ब न सहते न चोपेक्षते, नन्वीश्वरो दैत्यपक्षपाती चेत् तदापि कार्य न सिध्यतीति तदर्थमाह क्षेमधामेति, क्षेमाख्यं शुद्धसचं धाम यस्य, अतः शिष्टानामेव पक्षपातं करिष्यतीति न काचिचिन्ता, आधाररूपधर्मस्यैव प्राधान्यख्यापनार्थ लिङ्गन्यत्ययः ॥ २६ ॥ एवं भगवतो रूपत्रयं प्रपत्तिं च निरूप्य तस्याः प्रपत्तेः प्रकृतोपयोगिलाय हेतुं निरूपयति मर्त्य इति, अतीन्द्रियः कालो लोके स्वज्ञापनार्थ स्वपतिकृति सर्पमुत्पादितवान् , लौकिकास्त्व- लौकिकं तद्दारैव प्रतिपयन्ते, यथा सिंहमतिकृतिमिसिंह, एवं विडालगवादयश्च व्याघ्रगपयादीनां प्रतिकृतिरूपा, कालः स्वभक्ष्यमेव सृजति, अतः कालसृष्टा मा इत्युच्यन्ते, तस्य च भार्या (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुयोधिनीटिप्पण्या:प्रकाशः । इत्युपलक्षित' इति तृतीयस्कन्धे कपिलवाक्यात् काले निविष्टः काललिङ्गः, चेष्टामाहुरिति- मूलवाक्यं तमित्यध्याहारेण पूरणीयं, योयमिति, यच्छब्दस्य तच्छन्दसापेक्षत्लादिति, चेष्टासत्व- मुपपादयन्ति न हीत्यादि, चेष्टायाः कालले प्राहुरिति यन्मानमुक्तं तदुपपादयन्ति कालेत्यादि, अत इति, यो यजनकः स तदात्मक इतिव्याः, प्राकृतकार्यपक्षेपीत्यादि, 'प्रकृतिस्योपादान- माधारः पुरुषः परः सतोमिव्याकः कालो बा तत् त्रितयं वहामित्येकादशस्कन्धवाश्यादित्यर्थः, ततोप्याहेति, ततोप्यधिकमाह, आधाररूपधर्मस्येति, आधारभूतस्य धर्मरूपस्य सत्त्वस्य ॥ २६ ॥ भय इत्यत्र रूपनयमिति, कालरूपमीश्वररूपं विष्णुरूपं च, हेतुमिति, प्रपत्तिहेतुभूतं मयं, अलौकिकमिति, अतीन्द्रियं मयजनक कालं, प्रतिकृत्या सादृशपदार्यान्तरप्रतिपत्ती दृष्टान्तमाहुर्पधेत्यादि, मनु मवत्येवं तथापि भयं कुन इत्यत आह काला स्वभक्ष्यमेवसूजतीनि,कालस्य सृष्टिकर्तृवं तनीयस्कन्य , ·" श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [ जन्मप्रकरणे कुण्डलिनी शक्ति स्वमर्तृगापिका सर्वेषु पुरुपदेहेषु तिष्ठति, योगो हि तदुबोधका, तच्छरणं मस एष योगी, तदा तपा मार्थितः काला शीघ्रं न भायति, तस्य चाध्यामा वेदः, तदुक्तकर्मणापि विलम्पो भवति, अन्ये च सर्वे देवा पुराणोक्तास्तस्याधिभौतिकरूपाणि, तेपि विलम्बहेतबी भवन्ति, इमे त्रिविधा अपि धर्ममार्गवर्तिनी निरन्तरमेकनिष्ठास्तत्मवणाः, ये पुनलौकिकाः साधारणा शीघ्रं भक्षणार्थमेव स्थापिता ओदनभूतास्ते चैत् कालातिकमार्थ यतन्ते तदा कालकार्य स्वस्मिन् रोगादिकमनुभूय कालनिवर्तकत्वेन श्रुतान् पर्नेव धर्मान कर्तुं यतन्ते तद् व्यालमीतस्प पलायनं मूपकस्पेवाग्रे पतितस्य, मृत्युः कालस्य मुखं, सोपि व्याला, भयहेतुवाचको व्याल- बाब्दो मुखहेतुक एव, यत्र कापि गच्छन् क्षुत्पिपासे जरावलीपलितायुचनीचधर्माननुभवति, अतः कालकार्यदर्शनाद् भयं न निवर्तते, देवत्वे मानुपत्ये वृक्षत्ये वा बहकालस्थितधर्मेष भयं निवर्तव इत्याशङ्मय लोकान् सर्वानित्युक्तं, निर्भयं भयाभावं, अतः केनाप्युपापेन मृत्युन निवर्तत इति निर्भयं नाध्यगच्छन् भयनिवर्तकस्थान था, शास्त्रानुभवयोः संवादे हि तन् निवर्तते, येपि पूर्वमुक्तास्त्रिविधास्ते कालाधीना इत्यवश्यभक्ष्यले न समर्था भवन्ति, प्रार्थना हि दुर्घला, एवं शरणान्येपणाथै परिभ्रमणे क्रियमाणे सर्वत्र प्रवर्तको भगवान् कदाचित् परितुप्यति तदा भगः वचरणमाप्तिः सत्सङ्गो भागवतं चेति भगवचरणद्वयमाधिभौतिक, ज्ञानं भक्तिश्चाध्यात्मिकं, चरणावेव मसमस्याधिदैविको, तन्मध्ये अन्यतरमाप्तावपि कृतार्थतेति झापयितुं त्वत्पादानमित्युक्तं, मग वत्सहितं भगवचरणारविन्द प्राप्य, यदृच्छया भगवदिच्छया, कालसम्बन्धाभावाय यदृच्छयेत्युक्तं, नियतकालस्य यदृच्छावाभावात्, अन्जपदेन चालौकिको लोक एव ज्ञापकः शोभातिशयो निरूपितः, त्रितयापेक्षयाप्यतिशयः, अनेनैव विश्वासेन, अद्यैव यदैव चरणमाप्तिस्तदैव, स्वस्थ शेते, मृत्युनिवारणार्थं यत्नं च न करोति, मृत्युः पुनः स्वत एव निवर्तते, भगवचरणार विन्दमत्र वर्तत इत्यस्मादसाध्यादपगमनं युक्तमेव, शास्त्रं तु प्रमाण, संवादस्त्वलौकिकभार- सिद्धिः, कालनियन्ता च भगवान्, अतोनुभवप्रमाणयुक्तयोत्रैव सन्तीति न पूर्ववदस्मिन् मागे शङ्का नि:कपटतया प्रवृत्तौ तु नान व्यभिचारः ॥ २७ ॥ (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। त्वत्पादाजं प्राप्येत्यत्र ननूक्तपलायनविशिष्टस्य साक्षाद्भगवञ्चरणप्राप्ति सम्भवत्यतोनुपपन्न मिदमित्याशक्य तत्तापर्यमाहुः सत्सको भागवतं चेत्यादिना ।। २७ ।। (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। 'सोनन्तोन्तकर कालोनादिरादिकृदय्ययः जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तक' इत्यत्र भारते राजधर्मपि साट, तत्र गमकमाहुरत इत्यादि, तदुपपादयन्ति तस्येत्यादि, तस्येति, कालात्मकस्य सर्पस्स, तस्य चेति, अतीन्द्रियस्य, प्रिविधा इति, योगिनः कर्मठा देवोपासकाथ, तत्प्रवणा इति, कालाधीना, ओदनभूता इति, 'यस्य प्रा च क्षनं च उमे मवत ओदन' इतिश्रुत्युक्ताः, मुखमिति, मक्षणे द्वारमुक्ततृतीयसन्धवाक्यात्, सोपीति, मृत्युरपि, व्यालत्वमुपपादयन्ति भयेत्यादि, विविधमालमनमोस्मादिति क्षीरस्वामिभिनिरुक्तवाद योगेन भयहेतुवाचकोध्यालशन्दा तथापि मुख हेतुक एप 'ज्यालो दुष्टगजे सपे छठे दवापदसिंहपोरितिकोशे मुखक्तामेवोक्तलात तेषु योगामा, भन्यया 'नदीप्रवाहपतनिचिनिनिंशा'दावपि योगस्य तुत्पत्वात् तत्रापि प्रयोगः स्यात्, अतस्तस्मात् .

·' + " अ. ३. श्लो. २८. श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाफारिकाच्याख्यादिभिविभूषिता । ६१ स त्वं घोरादुग्रसेनात्मजान्नस्त्राहि त्रस्तान भृत्यवित्रासहासि ॥ रूपं चेदं पौरुपं ध्यानधिष्ण्यं मा प्रत्यक्ष मांसदृशां कृषीष्ठाः ॥२८॥ एवं शरणागतौ हेतुमुपपाद्य त्रयं प्रार्थयति स त्वमित्यादित्रिभिः, अत्रावसरे अयं सम्भवति, भगवानिदानीमेवान्तहितो भवेत् पश्चात स्वेच्छयान्यत्र स्थितः कसं मारयेत, तदिमां कथा कंसः श्रुत्वा मारयेदस्माञ् ज्ञानदापनयोनियोगावं, अतो रक्षा मार्थनीया, इदानी वा कसं मारयेत् ततो गच्छेत् ततः कसपक्षपातिनः पश्वादस्मान मारयेयुः, तदर्थमिदं रूपं लौकिके न ख्यापनीयमिति मार्थनीयं, एवद्रूपेणात्रैव च स्थितिरपि सम्भवति तदालौकिकं दृष्ट्वा प्राकृतो लोको द्वेष कुर्या- दस्मदादयश्व शीघ्रं मुच्येरन् भक्तिरसानुभवश्व न स्यान् मर्यादा च भज्येनेत्यतो रूपामदर्शन- प्रार्थना युक्तैन, एतत्सर्वदोपपरिहारार्थे साम्मतं कंसस्याज्ञानं भवत्वितिमार्थना, इंदानी मारणे वा युद्धसमये स्वजीवनार्थमनुपसंहारे पूर्वोक्तपक्षसम्भवादुपसंहारोपि प्रार्थ्य, भगिनीपतिश्चेति कदाचिन मारयेदित्याशवायुदासार्थमाह घोरादिति, प्रार्थनीयसर्वदानसामर्थ्याथै ,सत्वमिति, स पूर्वोक्तधर्म एव त्वं, घोरो निर्दयो भयानक, क्रूर इतियावद, उपायेन विपादिनाऽमारणार्थ- मुग्रसेनात्मजादित्युक्तं, उग्रसेनस्य शरीरजः कथं वध्यो भवेत् ? घोरत्वात् स मारयेदेव (२) श्रीपुरुषोचमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्यो प्रकाशः। पलायनं मूषकस्येवेत्यर्थः, तदाहुर्यवेत्यादि, इत्युक्तमिति, तथा च देवत्वादावपि न निवर्तत एवेत्यर्थः, कुतो नाध्यगच्छदित्यत आहुः शास्त्रेत्यादि, तथा च संवादाभावानाध्यगच्छदित्यर्थः, विविधा इति, योगवेदोपासनाः, अवश्यभक्षकत्वे नेत्यत्र सप्तम्यनन्तरं नेति भिन्नं पदं, हिहतो, 'योसौ तपन्नुदेती'तिश्रुतिविचारे तयानिर्णयात् , तर्हि कयं भयनिवृत्तिरित्याकाक्षायामुत्तरार्धं व्याकुर्वन्त्येव- मित्यादि तन्मध्य इति,त्रिविधयोर्द्वयोर्मध्ये,त्वत्पादाब्जमित्यत्र समासस्यार्थमाहुभंगवत्सहितमिति, त्वया सहितमितिव्युत्पत्त्या तथार्यः स्फुरति, लोक एवेति, ससमी, वितयापेक्षयेति, कुण्डलिनी वेददेवापेक्षया ते कालाधीना,इदं च तद्तीतमिति,ततोतिशयः,स्वपदार्थमाहुत्रिवत्यादि, ताहि मृत्यु स्वतः कुतो न प्रवर्तत इत्यत आहुत्युरित्यादि, पं सर्प आख्याय सिद्धमय निगमपन्ति शास्त्रं वित्यादि, 'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहा पुण्डरीकं वेश्मे तिश्रुतौ 'नास्य जरयतज् जीर्यति न वधेनास्य हन्यत' इति तैत्तिरीये च. 'यदा वैष एतस्मिन्नदृश्येनात्म्येनिरुक्तमय प्रतिष्ठां विन्दतेथ सोमयं गत' इतिशास्वं प्रमाणं, संवादस्तु स्वस्यालौकिकभाषसिद्धिः, 'युक्तिस्तु सर्वस्य वशी सर्वस्येशानो भीपास्मादित्युपक्रम्य 'मृत्युर्धावति पञ्चम' इत्यादिश्रुत्युक्ता,. कालनियन्ता.च भगवानत एभ्यो हेतुभ्यस्तथेत्यर्थः, ननु लोके व्यभिचारो दृश्यत इत्यत आहुनिःकपटतयेत्यादि, तथा च यथा प्रह्लादस्य तथास्यापि प्रवृत्तिश्चेत् स्यात् तदान व्यभिचार इत्यर्थः ।। २७॥ स त्वं घोरादित्यत्र श्लोकत्रयोक्तानां चतसृणां प्रार्थनानां तात्पर्य वदन्त्यप्रेत्यादि, - एतेषु लोकेषु प्रथमे प्रार्थनाद्वयं तत्र प्रार्थनीयेत्यन्तेन प्रथमायास्तापर्यमुक्तं, इदानीमित्यारम्य प्रार्थनीय- मित्यन्तेन द्वितीयस्याः, एवमित्यारभ्य युक्कैवेत्यन्तेन तत्रैव पक्षान्तरोपपादनेन युक्तत्वसमर्थनं, म स्पादिति, अस्माकामितिशेषः, मर्यादेति, पुत्रभावमर्यादा, एवं युक्तवेत्यन्तेन प्रयमलोकतात्पर्यमुक्त, एतदित्यादिना द्वितीयस्य, इदानी मारणेत्यादिना तृतीयस्य ॥ २८॥ १ तस्मादित्यपि पाठः कचित् । . .

·६२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे + जन्म ते मय्यसो पापो मा विद्यान् मधुसूदन ॥ समुद्विजे भवद्धेतोः कंसादहमधीरधीः ॥ २९ ॥ अस्तानिति, पूर्वपुत्रमारणेन, बाहि पालय, उभयपदी धातुरयं प्रचुरमयोगानिश्चीयते, ननु पर्यव- साने वाधाभावादिदानी मारणपसे किमिति रक्षा मार्थ्यत इति चेत् तबाह भृत्यचित्रासहासीति, भृत्यानामस्मदादीनां विवासं भयं हन्तीति तथा, असीति तव सङ्कल्पः, यथा गन्धः पृथिव्या. एवं भगवतो भक्तदाखनिवर्तकत्वमेव, यथास्मद्रक्षेदानीममारणेनान्यत्र गमनेन च कर्तव्या तथा स्थितौ रूपोपसंहारश्च कर्तव्य इत्याह रूपं चेदमिति, सर्वदानेन रूपेण स्यातुमयुक्तमिति, इदं रूपं मांसदृशां चर्मचक्षुषां प्रत्यक्ष मा कृषीष्टाः, तर्हि कस्यापि मुक्तिर्न स्यादित्याशङ्कयाह ध्यान घिण्यमिति, ध्यानमेव धिष्ण्यं स्थानं यस्य, ध्यान एव प्रकाशो भवतु न वहिः, अतः सर्व मुस्थ भविष्यतीतिभावः, मा कृपीष्ठा इत्यनेन चैतन्त्र ज्ञापित, अयं स्वेच्छयैव प्रकटीकरोति, वस्तुत स्त्विन्द्रियावेद्यमेव, मांसदृशामित्यनेन दैत्या एते मांसभक्षका मांसमेव पश्यन्ति सर्वत्र न तु विहितं निपिई चा विचारयन्तीत्युक्तं, चकारस्तूक्तसमुच्चयार्थः ।। २८ ।। अन्यतरकरणाभावाय मध्यमपक्षे स्वतो निवृत्तावपि कंसश्चेञ् जानीयात् स्वयमागत्य युद्धं कुर्याद, अत एव स दोपस्तदवस्थ इति तस्य जन्माज्ञानं प्रार्थयति जन्म त इति, असौ कंसस्ते जन्म मा विद्यात्, यतोयं पापः, तहि मत्स्वरूपं न जानासीतिचेत् तबाह मधुसूदन इति, यद्यप्येत (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । स त्वं घोरादित्यत्रेदानी मारणे वेत्यादि, रक्षाप्रार्थनेतिशेपः, अस्मिन् पक्षे रूपानुपसंहाराति- रिक्तस्य बाधकामावात् तत् कृत्वान्यत्र स्येयमितिभावः,एतदेवोक्तमनुपसंहार इत्यादिना,अन्यतरति, इदा मेव मारणे लोके चैतद्रूपदर्शनमित्येतयोरन्यतरस्य तथात्वायत्ययः, इदानीं मारणमन्यत्र गमनं च मध्यमः पक्षा, एवं सत्यपि यदि तममारयित्वैवान्यन्त्र गतिर्भवति तदा स्वतस्तन्मारणानिवृत्तिर्भवतीति, तथापि दोपानिवृत्तिरित्याहुमध्यमपक्षेस्वन इत्यादिना, तेन जन्माज्ञानस्यावश्यकत्वमुक्तं भवति ॥२८॥ (२) श्रीपुष्योत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। जन्म त इत्यग्रिमश्लोकस्याभासं टिप्पण्यां विवृण्वन्तीदानी मारणेत्यादि, यित्वान्यन गमनं प्रथमः पक्षः, इदानी मारयित्वान्या गमनं मध्यमः पक्षः, इदानीममारयित्वानेन रूपेणात्र स्थितिस्तृतीयः, मध्यमपक्षे पक्षद्वयं, स्वत उपत्य युद्धेन कंसस्य मारणमित्येकः, स्वतो निवृत्तावपि कमो युद्धार्थमायाति चेत् तदा मारणमिनि द्वितीयः, एवं पक्षद्वये सत्यपि स स्वतो नायाति (३) श्रीमदास्यामिवल्लभजिन्महाराजातः श्रीसुबोधिनीलेखः । स त्यमित्यत्र रक्षाप्रार्थनायां हेतुः प्रथममुक्तः, रूपाप्रदर्शन हेतुमाहुरिदानी येति, पक्षान्तरेणे, रूपमिति, कसमारक रूपमित्यर्थः, यद्यपि सर्वदेवस्थितायेतद्दोपनिवृत्तिस्तयापि दोपान्तरं भवतीत्याहस्त: देति, पूर्वोक्तपक्षेति, मारयित्वा गमने कंमपक्षपातिनास्मान् मारयेयुरेवभूपेण स्थिती च द्वेषं कुर्या- दियुक्तानि दूपणानि भवेयुरित्यर्थः, तया चेदानी मारणे चेत्यनेन रक्षाप्रार्थनायामेव रक्षान्तरमुक्तमुप- संदारमार्थनायां तु पूर्वोतपक्ष एवानूदित इति ज्ञेय, रूपं चेदमित्यस्यामासे स्थिताविति, अन्यत्रापि स्थितावित्ययः ॥ २८॥ प्रास्यपि पाटः फचिन् । " - इदानीममार- 1 ·अ. ३. श्लो. ३०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । उपसंहर विश्वात्मन्नदो रूपमलौकिकम् ॥ शङ्खचक्रगदापद्मश्रिया जुष्टं चतुर्भुजम् ॥ ३०॥ जानीमस्तथापि मध्यमपक्षशडया मार्क्ष्यते, ननु मध्यमपक्षे को दोपोविश्वासस्तु न कर्तव्य इति चेत् तबाह भवद्धतोः कंसादहं सम्पगुद्विजे, विश्वासः कर्तव्य इति चेत् तत्राहाधीरधीरिति, न हि भगवत्युत्पन्ने परमानन्दे कोपि क्लेशहेतुर्भवितुमुचिता, भवद्धतोरित्पनेनैतज् ज्ञापयति यद्ययं जानीयादस्मादुरपन्नो भगवानन्यत्र तिष्ठतीति तदा निर्षन्धेन समानयनं वा प्रार्थयेत पूर्व प्रतिज्ञातत्वात् , अतोस्य ज्ञानाभाव एवोचितः ॥ २९ ॥ रूपान्तरस्वीकारे त्वन्यत्रापि स्थापयितुं शक्यते न त्वनेन रूपेणेत्युपसंहारं पार्थयत्युपसंहरेति, अदो वेदवेद्यमलौकिकं रूपं लोक उचितं न भवतीत्युपसंहर, विश्वात्मनिति रूपग्रहण उपसंहारे च सामर्थ्य योतितं, स हि विश्वस्मिन् सर्वाण्येव रूपाणि गृह्णात्युपसंहरति च, अद् इतिपदेन चैतन् ज्ञापयति, अवतारो नोपसंहर्तव्योलौकिकत्वमात्रमुपसंहर्तव्यमिति, , सर्वमेवालौकिकमिति सर्वस्पैवोपसंहारे माप्ते यल लौकिकसमानं तत् स्थापनीयमन्यदुपसंहर्तव्यमिति वदन्स्यलौकिकमंशमाह शङ्खचक्रे .. अलौकिकी श्रीश्योपसंहर्तव्या भुजानां चतुष्टयं प्राकृतभावाद्यदतिरिक्तं तदुपसंहर्तव्यं, अविद्यमानोपि प्राकृतो भावः स्थापनीयः, यद्यपि चतुर्भुज रूपं देवादीन प्रति माकृतमेव तथापि साधारणान् प्रति तादृशमपि न प्रकटनीयमितिमार्थना ॥३०॥ (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । शङ्खचक्रेत्यत्र यद्यपीति केचिद् देवा अपि चतुर्भुजा भवन्तीति तादृशे रूपे देवानां नालौकिकत्वेन भाने, इतरेषां तु भवतीति तथा, तादृशमपीति, उपसंहृतालौकिकप्रभं चतुर्भुजाकारमात्रमपीत्यर्थः, रूपं चेदमित्यनेन कंसादीनामदर्शनं प्रार्थितमत एव "मांसदशा"मित्युक्तं, अनेन तु तददर्शनेपि मनुष्यमात्रस्य तथा दर्शनं नास्मद्धितमिति तदभावः प्रार्थितोतो नान्यतरवैयर्थं शनीयं, किञ्च यद्यप्यावेनैव द्वितीयचारितार्थ्य भवति तथापि "रूप"पदमात्रं "ध्यानधिष्ण्य"पदं च श्रुत्वा सर्वांशेन तिरोधानं हरिर्मा करोत्विति विशेषप्रार्थनं द्वितीयं कृतमिति ज्ञेयम् ॥ ३० ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । तदा तममारयित्वैवान्यत्र गतिर्भवति तदा तथेत्यर्थः, सुपोधिन्यां क्लेशहेतुरिति, अधीरत्वरूपक्लेशहेतुः, तथा च विश्वासेप्यधीरत्वाजन्माज्ञानं प्रार्थयत इत्यर्थः, ननु यद्येवं तर्हि भवढेतोः समुदिज इति कुत उच्यत इत्यत आहुर्भवदित्यादि ॥ २९ ॥ (३) श्रीमगोस्वामिवलमजन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। जन्म त इत्यत्र मध्यमेति, मध्य इदानी मारणपक्षे शक्या विपरीत कदाचित् भवेदिति- सन्देहेनेत्यर्थः ॥ २९ ॥ उपसंहरेत्यवादशब्दस्यार्थमाहुर्वेदवेद्यमिति, श्रीश्चेति, तथा च पद्मान्तैः श्रिया च जुष्ट- मितिमूले समासः ।। ३०॥ १ मार्यपत इत्युपसंहार इत्यपि पाठः कचन ।

·..श्रीमशागयतदशमस्कन्धमुबोधिनी । ["जन्मप्रकरणे ५ , श्रीभगवानुवाच ॥... विश्वं यदेतत् स्वतनौ निशान्ते यथावकाशं. पुरुषः परो भवान् ।। विभर्पि सोयं मम गर्भगोभूदहो नृलोकस्य विडम्बनं महत् ॥ ३१॥ एवं स्तुत्वा प्रार्थयित्वा च विरोधं परिहरति विश्वमिति, अथवाघोपसंहारेणास्थापने सामधि विरोधिगुणमनूचान्यतरस्य प्रदर्शनपरत्वेनोपपादयन्ती समर्थयते विश्वमिति, स्वतनी स्वंशरीरे विराजि ब्रह्माण्डाख्ये निशान्ते सृष्टिसमये यथावकाश चतुर्दशलोकात्मकं भुवनं विभर्पि, प्रलये सूक्ष्मतया निवेशनं भवतीति निशान्त इत्युक्तं, किरितया स्थितिनिपिद्धा, नन्वत्र किं प्रमाणमित्याशङ्कयाह पुरुपः पर इति, पुरुपो व्यष्टिः परः समष्टि, भवानिति सम्मत्यर्थ, तेन स्वस्य एतादृङ्माहाल्पज्ञानवच्चसम्बोधनं, एवं विश्वाधारभूतोपि भवान् मम गर्भगोभूत, यद्यपि विरुद्धसर्वधर्माश्रयस्य भगवतो नेदमाश्चर्य तयापि स्वमतीत्याश्चर्य मत्वा परिहरत्यहो नृलोकस्य विडम्बनं महदिति, अहो इत्याश्चर्ये, तृलोकस्य मनुष्यमात्रस्य महदेतदनुकरणमितिसमाधानं, महानप्पल्पमनुकरोति यथा पुरुपो बिडालं तथापि ब्रह्माण्डविग्रहस्य परमसूक्ष्मताश्चर्यरूपेत्याशययाह महदिति, अनुकरणं महदिति, अनुकरणं सत्यमेव, परम- लौकिकमनुकरण, अनेन गर्वाभावोप्युक्तः ॥ ३१ ॥ एवमुभयोः स्तोत्रे समार्थने कृते भगवान् स्वस्य पुत्रत्वे वाशरूपेण माकटये च हेतुं वदं- स्तयोः पूर्ववत्तान्तमाह परिज्ञानार्थ, त्वमेवेति चतुर्दशभिश्चतुर्दशविद्यानां मामाण्यार्थम् । (१)श्नीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । भगवदुक्तवाक्यसङ्ख्यातापर्यमाहुश्चतुर्दशेति,पूर्णब्रह्मणो देवकीपुत्रत्यं न प्रमाणसिद्धमिति प्रमा- भावाय सर्वा अपि विद्या अत्र प्रमाणानीतिज्ञापनाय तत्समानसख्यैर्वाक्यैर्भगवतोक्तमित्यर्थः, प्रमाणस्य भावः प्रामाण्यं, प्रमाणत्वमिति यावत्, तदर्थमित्यर्थः, न च सङ्ख्यायामपि तात्पर्यवत्त्वे प्रमाणामाव इति वाच्यं, श्रुतिसिद्धत्वात् , तथा हि 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत पुने जाते यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति यन्नवकपालत्रिवृतैवानिस्तेजो दधाति यद् दशकपालो विराजैवास्मिन्नन्नायं दधाति यदेकादशकपालस्लिष्टुभवास्मिन्निन्द्रियं दधाति यद् द्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन् पशून्दधातीति- श्रुतौ कपालेषु द्वादशसङ्ख्याविधानतात्पर्य तदययवभूतसङ्ख्याफलोक्त्या निरूपितं, तत्तत्सङ्ख्या- (२) श्रीपुस्पोत्तमयरणप्रणीत: श्रीसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। विश्वं यदेतदित्यत्रोपपादयन्ती समर्थयत इति, विरोधाभावमुपपादयन्ती विरोधं समर्थयते, ज्ञानवत्वसम्बोधनमिति, ज्ञानवत्वस्य भगवते सम्यग्नोधनम् ॥ ३१ ॥ (३) श्रीमदोस्वामियलभजिन्महाराजकृतः थीसुबोधिनीलेखः । विश्वमित्यस्य द्वितीयामासे विरोधोति, एतमनूय समर्थयत इत्यन्वयः, अन्यतरस्येति, स्वगर्भगतत्वस्येत्यर्थः, अत्र कर्मणि सम्बन्धमात्र विवक्षया पष्ठी, गर्भगतवं प्रदर्शनार्थत्वेनोपपाद: यन्तीत्यर्थः, विश्वं मगवत्तनी नित्यत्वात् सर्वदा तिष्ठतीति निशान्तपदवैयर्थ्यमाशय तदानीन्तन विशेष वस्तुमाहुः प्रलय इति, तदा सूक्ष्मरूपेण स्पितिर्निशाया अन्ते जाते तु स्यूलरूपेण यथावकाश स्थितिरित्यर्थः, निपिडा इति, यथावकाशपदेनेतिशेपः ॥ ३१ ।। , ·"अ. ३. श्लो. ३२-३३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याल्यादिभिर्विभूपिता। त्वमेव पूर्वसर्गेभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति ॥ । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मषः ॥ ३२ ॥ युवां वै ब्रह्मणादिष्टौ प्रजासर्गे यदा ततः ॥ सन्नियम्येन्द्रियग्नाम तेपाथे परमं तपः॥३३॥ पूर्वस्थितिस्तथा कार्य प्रकारो भजनं हरेः । कालस्तोपश्च पाकव्यं वरमार्थनया सह ॥१॥ अल्पबुद्धिलभोगौ च जन्मत्रितयमेव च । त्रिगुणं भगवत्सत्य लौकिकाद वैदिकान् महत् ॥२॥ रूपदर्शनकार्य च साधनं मोच्यते महत् ॥ २६ ॥ प्रथमं स्थितिमाह, पूर्वसर्ग प्रथमब्रह्माण्डे प्रथमकल्प इतः पूर्वकल्पे वा, सासाद देवकी प्रत्येवाह भगवान्, तस्या दीनतेन स्नेहातिशयात्, प्रनिरितिनाम, त्वमेव पृश्निरभूः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, सतीतिसम्बोधनं, अनेनास्या अधिककृपायां धर्मातिशयो हेतुरुक्तः, तदा उस्मिन्नेव समये, अधमपि सुतपा इति नाम प्रसिद्धः, अयं च प्रजापतिब्रह्मणः सुतो मरीच्यादिवद कर्दमवत् स्वभावत एवायमकल्मपः कामक्रोधलोभादिरहितः ।। ३२ ।। एतादृशौ पूर्व स्थिती तादृशौ प्रति ब्रह्मण आज्ञामाह युवामिति, प्रजासतें ब्रह्मणादिष्टौ तदा ततस्तदनन्तरमेव कचिद् देशविशेष सन्नियम्येन्द्रिग्रामं ततः प्रभृति सम्बन्धमकृत्वा परमं तपस्तेपाथे, सर्वेन्द्रियनिरोधेन सर्वाहारपरिवर्जनेन वाग्वादिनिरोधे विहिते शरीरे सन्तापजननाद तपो भवति, परममुत्कृष्टं भगवद्विषयकलात्, एवं तस्मिन जन्मनि कार्यमुक्तम् ॥ ३३ ॥ (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । यास्तत्तत्फलसाधकत्वोकेरपि तत्तत्फलसङ्ख्यासजातीयत्वमेव प्रयोजकमिति ज्ञेय " मष्टाक्षरा गायत्री तेजत्रिवृद् दशाक्षरा विराडन्नं विराडेकादशाक्षरा त्रिष्टुब् द्वादशाक्षरा जगती जागताः पशव" इतिश्रुतिभ्यः, ननु सकृत्पुत्रत्वेपि वरवाक्यसत्यत्वे वारत्रयं तथालं कुत इत्यत आहुत्रिगुपामित्यादि, लौकिकमेकगुणे द्विगुणं वैदिकं भगवदीयं त्रिगुणमतः सर्वाधिकनिहोक्तमिदैव फलति चेत् तदा सत्यं भवति, वैदिकं तु जन्मान्तरेपि फलतीति तया, भगवदुक्तं खामोक्षं यावन्ति जन्मानि तेषु सर्वेष्वेव फलतीत्येतदेवैकगुणत्वादिकं तेषु ॥ ३२ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। मगद्वाक्यतापर्योक्तिटिप्पण्यां ननु च 'सङ्ख्याया' इत्यारम्य 'श्रुतिम्य' इत्यन्तेन यत् सङ्ख्याया- स्तासर्यमुक्तं तन् न सङ्गच्छते,सङ्ख्यायाः पुरोडाशविशेषणतया तत्र श्रावणेन पुरोडाशेप्टाकपालवादिस्पधर्म वा पर्यवसानादिति चेन, उदवसानीयविधायकश्रुती तथा निर्णयात् , तत्र हि 'अप वै सोमेनेजानाद् देवताथ यज्ञश्च क्रामन्त्यामेयं पश्चकपालमुपसानीय निर्वपेदभिः सर्वा देवताः पालो यज्ञो देवताश्चैव यज्ञ चावन्द्धे गायत्रो वा अमिर्गायत्रच्छन्दास्त छन्दसा व्यर्धयति यत् पञ्चकपालं करोत्यष्टाकपाल कार्योयाक्षरा गायत्री गायत्रो वा अग्निायबच्चन्दाःस्वेनैवैनं छन्दसा समर्धयति पाक्त्यौ याज्यानुवाक्ये भवतः पालो यज्ञ- स्तेनैव यज्ञान्नैतीति श्रावितं, तथा च तत्राटाकपालपुरोडाशविघाने.तस्मिन् पञ्चकमालस्य सत्त्वेपि तद्- नादृत्य याज्यानुवाक्ययोः पञ्चसयाकत्वविधानेन पञ्चसयाकयज्ञादनपगमविधानतस्तया निधयात्, ·२६ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्दमुबोधिनी ।. [जन्मप्रकरणे वर्पवातातपहिमधर्मकालगुणाननु । सहमानौ श्वासरोधविनिधूतमनोमलौ ॥ ३४ ॥ शीर्णपर्णानिलाहारावुपशान्तेन चेतसा ।। मत्तः कामानभीप्सन्तौ मदाराधनमीहतुः ॥ ३५ ॥ तस्य तपसः प्रकारमाह वर्पवातेति, वर्पवातयोः सहर्न पावट्कालेनावृतदेशेन्तरिक्ष स्थित्वा, आतपसहनं पञ्चानिप्रकारेण, हिमसहन जलवासादिना, धर्मः कालान्तरीयोपि, कालगुणा अन्येपि शीतादयः साधारणाः, नेपामप्रतीकारेण स्थितिरेव सहनं, उभावपि सहमानी न लेकस्तपः करोत्यपरस्तत्सेवामिति ॥ ३४ ॥ ताशयोभगवत्सेवामाह शीर्णेति, कियकालतपसा चिने शुद्ध भगवरसेवैव कार्या नान्यथेति ज्ञात्वा तपः कुर्वाणावेव परिचर्या कृतवन्तौ सर्वथाहाराभावे पहिस्संवेदनाभावे चोभयोः परिचर्या न भवतीति यारशेन तपसा परिचयों कृतवन्तौ स विशेप उच्यते, शीर्णानि पर्णान्यनिलो वायु- चाहारो ययोः, परमोपशान्तिः शुद्धसाचिकगुणाविर्भावः, स एवोपशमा, सोपि चित्तस्य स्त्रमावत एव चेजातस्तदोपशान्तं चित्तं भवति, एवं यमा नियमायोक्ताः, मत्तो हरेरेव, कामान पुत्रादीनभीप्सन्तौ सकामो मदाराधनं मत्परिचर्यामीहतुः कृतवन्तौ ।। ३५ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्यो: प्रकाशः । अतः सत्ताया एव सतालयकलमपेक्षितस्थले निश्चयमनपेक्षितानां निस्तात्पर्यकत्वं चेति दिक्, सुबोधिन्या पूर्वस्थितिरित्यादिकारिकाभिर्भगवद्वाक्याथ उच्यते तत्रजन्मत्रितय इत्यारम्य श्लोकायस्य तात्पर्य,तत्र त्रिगुणमित्यादिकथनस्य किं प्रयोजनमित्याकालायां टिप्पण्यां तदाहुर्नन्वित्यादि तेष्वित्यन्तम् ॥३२॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । युवां वै ब्रह्मणेत्यत्र भगवदिपयकत्वादिति, भगवन्तमुद्दिश्य कृतवादित्यर्थः ॥ ३३ ॥ चर्पवातेत्यत्रान्तरिक्ष स्थित्वेति, वृक्षाद्युपरि स्थित्वा वातसहनमित्यर्थः॥ ३४ ॥ (५) भगवदीयनिर्भयराममनिर्मिता श्रीसुवोधिनीकारिकाच्याख्या। त्वमेव पूर्वसर्गभूरित्यत्र पूर्वस्थितिरित्यादि, पूर्वस्थितिस्तथाकार्य प्रकारो भजनं हरेः । कालस्तोपश्च प्राकट्यं घरमार्थनया सह ॥१॥ अल्पबुद्धित्यभोगी च जन्मत्रितयमेव च। त्रिगुणभगवत्सत्यं लौकिका वैदिकान महत रूपदर्शनकार्य च साधनं प्रोच्यते महत् ॥२॥ अत्र भगवदुक्तानां चतुर्दशश्लोकानां वाक्यार्थ उक्तस्ता वमेव पूर्वसर्गेभूरितिप्रथमछोके नन्देयशोदयोःपूर्वजन्मस्थितिरुक्ता, 'युवा वै ब्रह्मणादिष्टा' वित्यत्र सपोरूपं कार्य, 'वर्षबाते त्या तस्य तपसः प्रकारः, 'शीर्णपणे'त्यत्र हरेभैजनं, 'एवं वां तप्यतोभद्रे' इत्यत्र दिव्यद्वादशसहस्रवत्मिक स्तपसः काल 'स्तदा वा परितुष्टो मितिमगवत्तोपः, 'प्रादुरासं वरदराडितिलोके भगवदाविर्भावो घरमार्थनया सहितः, 'अजुष्ट्याम्यविपया वित्यत्र तयोरसहुद्धित्वमुक्त मोक्षयाचनाभावात् , 'ग्राम्यान् मोगा नित्यत्र भोगः, 'अष्ट्रे'त्यादिनिभिभगवतो जन्मत्रितयं वारत्रयं, पुत्रवे हेतुं त्रिगुणमित्यादि, लौकिकमेकगुणं वैदिक द्विगुणं भगवदीयं सत्यं त्रिगुणमिति, 'एतद वां दर्शितं रूप मितिश्लोके पूर्व- जन्मस्मरणात्मक रूपदर्शनकार्य,चतुर्दशे 'युवा मां पुत्रमाये नेत्यत्र सेहात्मकं महत् साधनमिति॥३३॥ १ देवकीयदेवयोरित्यपेशितम् । - ·६७ अ.३ नमो. ३६-३८] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता। एवं वा तप्यतोभद्रे तपः परमदुष्करम् ।। दिव्यवर्पसहस्राणि द्वादशेयुर्मदात्मनोः ॥ ३६ ।। तदा वां परितुष्टोहममुना वपुषानधे ।। तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावितः॥३७॥ प्रादुरासं वरदराड्युवयोः कामदित्सया ॥ ब्रियतां वर इत्युक्ते मादृशो वां वृतः सुतः ॥ ३८॥ एवं तिष्ठतोर्यावान् कालो जातस्तमाहेवमिति, भद्रे इतिसम्बोधनं स्त्रीपुम्भावेन स्थितयोः सौभाग्यवोधनार्थ, उत्तरोतरतपोवृद्धौ परमदुष्करता, द्वादश दिव्यवर्षसहस्राणि चतुर्युगं, युगधर्मा अपि तयोधिका न जाता इतिज्ञापनार्थ, तावत्कालं देहस्थितौ हेतुर्मदात्मनोरिति, अह- मेवात्मनि ययोः॥३६॥ एवं कृतेहं प्रसन्नो जात इत्याह तदेति, वां युवयोः परितस्तुष्टः सर्वभावेन, अहमिति, न मदंशो नाप्यई तस्यांशः, परं वपुरिदं प्रदर्शित, आकारोयं, वपुःपदेन पुत्रत्वं स्थापयति, अन्यया तयोः परमस्नेहो न स्यात्, अनघे इतिसम्बोधनं तादृशेपि रूप इच्छाभावार्थ, तदपि च बालरूपं, रूपस्य बलिष्ठत्वात् स्थानात् प्रच्युतिर्भवेदिति, तोषे त्रयं हेतुस्तपः श्रद्धा नित्यं परिचर्या च, एवमपि वहिर्मुखानां न परितुप्यतीति हृदि भावित इत्युक्तं, हृदये सर्वदा मानसपूजादिना भावितचिन्तितः ॥ ३७॥ तदाहमाविर्भूतो जात इति चदन्नाविर्भावस्य फलनैकथ्यनियमाथै वरमार्थनामप्याह प्रादुरास- मिति, वरान् ददत इति वरदा अन्ये ब्रह्मादयः, यावत्मार्थितमेव हि ते प्रयच्छन्ति, तेषां राजा (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः । सुबोधिन्यामेवं वामित्यत्राहमेवात्मनि ययोरित्यत्र सप्तमीविशेपणे पहुनीहावितिज्ञापकाद् न्यधिकरणपदे बहुबीही गडादेः परा सप्तमीति परनिपातः 'पद्मनाभ' इतिवत् ॥ ३६॥ तदा वामित्यत्र स्थापयतीति, वं सुखं पुष्णातीतिव्युत्पत्त्या स्थापयति, तदपि च बाल- रूपमिति, अमुनेत्यस्य पदस्य तात्पर्यमिदं, ईक्षणस्थले बालकमितिविशेषणस्य पूर्वमुक्तत्वात् ।। ३७ ॥ (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभयोजिता श्रीसुशेधिनीयोजना। तदा वा परितुष्टोइमित्यस्य विवरणेनचेइतिपदविवरण तादृशेपि इच्छाभावार्थमिति, रूपस्य कोटिकन्दाधिकलावण्यवत्वेन वाहग्दर्शने कामभावानुदयो भवत्या महापतित्रताया एव मवेदतोनधा निष्पापा भयसीत्यर्थः, तदपि च बालरूपमिनि, अमुना वपुपानवेइतिवाक्यात् साम्प्रतमनुभूयमानरूपमेव देवकीवसुदेवयोः प्रदर्शितमिति ज्ञायते, साम्प्रतमनुभूयमानं तु पालरू 'तमद्भुतं बालक मितिवाक्यात् , अतः पूर्वप्रदर्शितमपि चालकरूपमित्यर्थः, ननु यालरूपे कामभावोदय- स्थासम्भावितत्वात कयं तदभावेन देवकी स्तूपत इसाराङ्याहू रूपस्य बलिष्टत्वात् स्थानात् मच्युतिर्भवेदिति, रूपस्य कोटिकन्दधिकसुन्दरत्वाद् वशिलस्त्रीणां तु स्थानात् मर्यादातश्युति- भवेत् तव तु न च्युतिरिति पातिव्रत्यधर्मो भगवतानघापदेन श्लाधितः ।। ३७ ॥ .

·६८
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी ।
[जन्मप्रकरणे
अजुष्टग्राम्यविषयावनपत्यौ च दम्पती ॥
"नवनाथेपवर्ग मे मोहितौ मम मायया ॥ ३९ ॥
वरदराट्, स तु ततो बहुगुणमलौकिकं च प्रयच्छति, अत एव मादृशमृतवरणेहमेव वारत्रय
मुतो जात इति वरदराजः, आविर्भाव हेतुमाह युवयोः कामदित्सयेति, युवयोरिति बहुकाल-
तपस्तौ निरूपितो, ताभ्यां चाल्पमेव प्रार्थनीयं तपश्च बहु, यतो मनिष्टयोस्तपः स्वाभाविकादपि
तपसोधिकफलमिति तदानार्थ वरदराडुक्तः, साधारण्येनैव त्रियतां वर इत्युक्तं, तावपि मां
साधारणं ज्ञात्वा बालकसौन्दर्येण च सम्मुग्धौ वादृशः पुत्रो भूयादिति कृतवन्तावित्याह माहश
इति, वां युवाभ्यो, सुतः, भूयादित्यर्थात् ॥ ३८ ॥
मोक्षावरणे हेतुमाहाजुष्टेति, ग्राम्यविषयः स्त्रीसम्भोगो लौकिका, प्रीतिः स्थितेव सेवा न
वृचेति नजुष्टो ग्राम्यविषयो याभ्यां, वैदिकेनापि लौकिकफलसिद्धिर्भवतीति वत्सम्भवेपि लौकिक-
सिद्धिरिति तनिषेधार्थमाहानपत्याविति, न विद्यतेपत्यं ययोः, चकारादन्यपि लगादयो नानु-
भूता इति सूचितं, दम्पतीपदेनोभयोः सहभावो नियत उक्तः, अतोपि मोक्षस्यावरणं, रागस्यानि-
वृत्तवाहणानामनिवर्तितत्वाद् विरुद्धाश्रमनिष्ठत्वाच मोक्षस्यावरणं, सर्वतः शास्त्रार्थपरिज्ञानेपि यदेतत्
त्रितयं तत्र हेतुर्मोहितौ मम माययेति, इयं विशेपमाया भगवल्लीलासाधिका साधारणी तु
(१) श्रीमभुचरणविरचिता नीटिप्पणी ।
अजुष्टग्राम्येत्यत्र ननु प्रीतिसेवनार्थवाज्जुपेरनयोः प्रीतिसत्त्वादजुष्टत्वं कथमिति चेत्, सत्सं,
तथापि द्वितीयमर्थमादाय तथोक्तमित्याहुः सेवा न वृत्तेतीति, नन्वजुष्टत्वेनपत्यत्वं प्राप्तमेवेति कथनं
तस्य किम्प्रयोजनक्रमित्याशक्य तत्तात्पर्यमा वैदिकेनापीति, अलौकिकप्रकारकतन्निषेधार्थकं तदित्यर्थः,
अजुष्टेत्यादिविशेषणतात्सर्याणि रागस्येत्यादिना क्रमेणोक्तानि, ननु मोक्षाधिकविवक्षितलीला-
मृतान्धिफलके मोक्षवरणपूर्वकहरिसदृशपुत्रवरणे मायामोहस्य हेतुत्वोक्तिभक्तिमार्गविरुद्धा मोक्षस्य
चैवमाधिक्यं मवेदित्यत आहुरियं विशेषमायेत्यादि, तर्हि मदनुग्रहात् तन्न वत्राथ इति वक्तुं युक्त
न लेवमिति चेद्, नानवयोधात्, प्रकटे भगवति ज्ञानशक्तरपि प्रकटत्वेपि ब्रह्मत्वेन भगवत्वादिना च
ज्ञानामावो यः स न मोहमृते, तथा ज्ञानं च टीलारसविरोधीति न तथा ज्ञापनं, नन्वयमप्यनु
ग्रहादेवेतिचेन् ननु मोहोप्यनुग्रहादेवेति बुध्यस्व, तथाप्येवंविधैर्थे मोहोक्तिः कथं मक्तमनोरमा मवेत् ?
इत्यं, अचिन्त्यानन्तशक्तेमंगवतो नियतकार्या हि ताः सर्वा लीला अप्यनेकविधाः, एवं सति यान्तरण
लीलायामेवाधिकृता सा तल्लीलास्थभक्तानां मध्ये यस्मिन् याशी लीला प्रमोश्विकीर्पिता तस्मिंस्तदुप-
(२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः ।
अजुटेत्यन टिप्पण्यां जुपपात्वर्थे किन्धिदाशय परिहरन्तीत्याशयेनाहुर्ननु प्रीतीत्यादि, पुनः
विधिदाशक्य परिहरन्ति नन्वजुष्टेत्यादि, पुनः किश्चिदुद्वन्धमाशक्य परिहरन्ति ननु मोक्षेत्यादि,
सर्या इति, शक्तयः, अत एवेति, लीलार्थ मोहस्यावश्यकत्वादेव, अत एव भगवन्माया
पदयोरिति, उक्तमोहादस्य मोहस्य न्यूनत्लादेव मममायेतिपदयोः, अत्र प्रासङ्गिक्यनुप्रासनिक-
कयनं न प्रश्नोपयोगीत्याच्या पक्षान्तरमाहुर्यस्तुत इत्यादि, पुनः किश्चिदाशय परिहरन्ति ननु
तदित्यादि तिटेदेवेत्यन्तं, तया चाप्रतिहतेच्छलात् सत्यसङ्कल्पलाच तपेति न कोपि शकालेशः ॥३९॥

·. अ.३ श्लो. ४०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । ६९ गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मत्सदृशं मुतम् ।। ग्राम्यान भोगानभुलायां युवां प्राप्तमनोरथौ ।।४।। शास्त्रान् निवर्तत एव, अपवर्ग न च वाथे, जन्ममरणानां समाप्तिरपवर्गः, यदि साक्षादपवर्ग- मप्यमार्थयित्वा भक्ति मार्थयेतं तथाप्यपवंगों भवेत् सापि न पार्थितेति वै निश्चयेनापवर्गों न प्रार्थितः, में इतिपाठे मत्तो मत्सम्बन्धि वा, प्रमेयवलेनापवगै न माधितवन्तावित्यर्थः ।। ३९ ।। वरदानमर्थसिद्धमिति तदनुक्ता भगवनिर्गमे जाते प्रथमतो रागनिवृत्त्यर्थं ग्राम्यभोगा भुक्ता इत्याह गते मयीति, मत्साशं मुर्त वरत्वेन प्राप्य तनिर्धारं कृत्वा ग्राम्यभोगेन च तत्र विघ्नो भविष्य- तीतिशङ्कामकृत्वा ग्राम्यान भोगानभुनाथां, यतो युवां प्राप्तमनोरथाविति भिन्नं वाक्यं नैश्चिन्त्ये हेतुत्वार्थमुक्तं, पुनयुवामितिग्रहणं संस्कारोबोधैं सम्मत्पर्यम् ॥ ४० ॥ यद्यपि युवाभ्यां भ्रमादेव याचितो वरस्तथाप्यविद्यमान न देयं कृत्रिमं तु न सम्भवति सर्व- भावेन स्वस्य हरूप्ये श्रुतिविरोधो मर्यादाभङ्गश्च स्याव, अदानेपि तथा, सादृश्यस्य भेदसहिष्णु- स्वेपि तयोराकार एवं तात्पर्यमिति तात्पर्यविरोधाभावात् तात्पर्यज्ञापकं वचनमिति जीववाक्यत्वाद यथाश्रुतं वचनं वाधिलाहमेव पुत्रो जात इत्याहादृष्ट्येति । (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। योगिपदार्थेष्वासक्तिं तदतिरिक्तविस्मृतिं च करोतीत्येतन्मात्रसाधम्र्येणैतच्छक्तिकार्येपि मोहत्वोक्तिः, प्रकटे प्रभौ सर्वशक्तिप्राकट्यपि स्वानुरूपातिरिक्तज्ञानाधभावात् प्रमाणमार्गात् प्रमेयमार्गोति- विलक्षणो बलिष्ठश्चेतिज्ञापनाय च, अत एव "न न्यवर्तन्त मोहिता" इति वक्ष्यते, न हि तत्रामोह उत्तम इति वक्तुं शक्यं निवृत्तिहेतुत्वात्, यथा यथैतन्मोहाधिक्यं तथा तथा पुष्टिमार्गे भावप्राचुर्यमिति ज्ञेयं, अत एव 'गोविन्दापहृतात्मत्वेनैवानिवृत्तिसम्भवेपि मोहिता इत्युक्तं, अत एव भगवन्मायावाचकपदयोरसमासः, दास्यभावात् पितृत्वादिभावस्य न्यूनत्वात्, यद्वा समो मशकेन"तिश्रुतेर्भगवतः सर्वसमत्वेपि भगवत्समत्वं नान्यस्यास्तीति ताकपुत्रवरणं मोहकार्यमिति तथोक्तिः, वस्तुत'स्वपवर्ग न बनाये' इत्येतावतैव चारितार्थेपि म इति यदुक्तं तेन पुरुषोत्तम- सम्बन्धी भक्तिमार्गायो दास्यरूपोयोपवर्गः स उच्यते तस्य सर्वाधिकलात् तदवरणं मोहादेवेति तथा, ननु तदवरणोक्तिप्रयोजनं न पश्यामस्तया विनापि प्रकृतार्थोपपत्तेः, उच्यते, मगवद्वचनरुक्त- प्रकारकस्वरूपदर्शनेन च सर्वार्थतत्त्वज्ञानममूदित्येवम्भूतास्मक्लेशेनाविभूतो भगवान् दास्यमेव कुतो न दत्तवानित्याशङ्कामावायैतदुक्तं, अत्राय भावः, कामदित्सयेतिवचनानियतेच्छयैवाविर्भाव इति मवद- कामितं स्वतो न देयं, अपवर्गे च भवतोः कामो नाभूदिति तथेति ज्ञापयितुं तदुक्तिः, तथापि परम- कृपालुरेवं कुतः कृतवानितिशका वेवं सति यान्तर 'त्यादिना प्रागेव निरस्ता, एतेनैव कामदित्सयेति- वाक्यादेवाकामितादानस्स प्राप्तेः कामाभावस्य च स्वतःसिद्धत्वात्तदनुवादः किमर्थ इत्याशङ्कापि निरस्ता ज्ञेया, कामामावहेतोर्मोहस्यापि निरूपणात् , अन्यथा मोहनमेव कुतः कृतवानितिशका तिष्ठेदेवेति ॥३९॥ (३) श्रीमगोस्थामिवल्लभजिन्महाराजगतः श्रीसुदोधिनीलेखः । गते मयीत्यस्यामासे भोगा इति, 'अकर्तरि च कारके संज्ञाया'मित्यत्र प्रायिकत्वसिद्धान्ताद- प्रापि कर्मणि घन्, व्याख्याने लाभस्य भावित्वाल् लब्ध्वेतिक्त्याप्रत्ययासम्भवमाशङ्ख्याहुस्तन्निर्धार कृत्वेति ॥ ४० ॥ १ अ टिप्पणीपाठः , ·, श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे अदृष्ट्वान्यतमं लोके शीलौदार्यगुणैः समम् ॥ अहं सुतो वामभवं पृश्निगर्भ इति स्मृतः ।। ४१ ।। तयोवा पुनरेवाहमदित्यामास कश्यपात् ।। उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामनः ॥ ४२ ॥ यद्यपि मनोन्ये केचन सम्भवन्ति मायया सृष्टाः, तेषामपि मत्सत्यैव सत्तेति सर्वात्मनान्यतमत्वं नास्ति, असतः सत्ता नाङ्गीक्रियत इति लोकेदृष्ट्वेत्युक्तं, यद्यपि कृत्रिमेपि रूपसाम्यं शक्यते कर्तु तथापि शोलौदार्यगुणा आत्मान्तःकरणनिष्ठा अलौकिका नोत्पादनीया इति विशिष्टस्य मिलितस्य वादर्शनमेव, अतोहं सुतो वामभवं, उभयोरपि क्रमेण प्रादुर्भूत इत्यर्थः, “स एकधा भवति दशया भवती"त्यादिश्रुत्या तथा तस्य भवने न कोपि विरोधः, जन्मैव मुख्यमिति पृश्निगर्भ इति- तन्नाम्नैव लोकमसिद्धिरका, स्मृत इतिप्रमाणम् ॥ ४१ ।। अपवर्गस्यामाथितत्वात् पुनर्जन्मान्तरं जावं तस्मिन्नपि जन्मनि तयोस्तुल्यत्वात् पुनरहं पुत्रो जात इत्याह तयोर्वामिति, तयोरेव युवयोः पुनरेवाहं स्वसदृशमहष्ट्वा पुनरेवाहं जाता, तयोर्जन्मान्तरेदितिकश्यपत्वं, तदादादित्यामास कश्यपादिति, यद्यप्यत्रादितिगर्भ इति वक्तव्य वधाप्युपेन्द्र इत्येव लोके विख्यातः, नामान्तरमसिद्धी हेतुमाह वामनत्यादिति, द्वितीये जन्मनि नामद्वयमुपेन्द्रो वामन इति ॥ ४२ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। अदृष्ट्वेत्यत्र भ्रमादिति, मगवत्समोपि कश्चिदस्तीतिसम्भावनरूपादनानात्, मर्यादाभङ्ग इति, एक एवेश्वर इतिमर्यादाया भङ्गः, तथेति, 'मां प्रपनो जनः कश्चिन् भूयो नार्हति शोचितु'मित्युक्तमर्यादा- मझा, ननु स्वसदृशयाञायां खदानेपि मर्यादाया मङ्गः स्यादेवेल्यत आहुः सादृश्येत्यादि, वचनं पाधित्वेति, अनेना'जुष्टे'त्येतहिप्पणीस्थमित्रायम्भाव' इत्यादिनोक्तं दृढीकृतं ज्ञेयं, अन्यथा यथाश्रुताप्राधे- नापि तदाकारकदाने वरसिद्धर्वाधनं वृथा स्यादिति, नोत्पादनीया इति, कृत्रिमस्यासत्वात् तत्र त उत्सादयितुं न शक्या इत्यर्थः, क्रमेणेति, 'आविवेशे'त्यत्रोक्तप्रकारकक्रमणेत्यर्थः, ननु तथापि जन्म ताशस्य न समयत एवेत्याशशयामभवमितिपदतात्पर्यमाहुः स एकधेत्यादि, तथा तस्य भवन इति, सुतत्वेन भवने, अनेकप्रकारमध्ये तस्यापि सङ्ग्रहादिति ॥ ४१ ॥ (३) श्रीमद्दौस्यामिबल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । अदृष्ट्वान्यतममित्यत्रं कृत्रिमपीति, अंशेष्वपीत्यर्थः, रूपसाम्यमिति, चतुर्भुजायाकारश्याम- रूपेण साम्यमित्यर्थः, आत्मान्तःकरणनिष्ठा इति, आत्मनः स्वस्य मगवतो यदन्तःकरणं तनिष्ठा इत्यर्थः, अनुत्पादने हेतुरलौकिका इति, मगवदतिरिक्तेषु मवितुमयोग्या इत्यर्थः, विशिष्टस्येति, यावन्तः शीलौदार्यगुणा मगवति सन्ति लौकिकैरपि तावद्भिर्विशिष्टस्येत्यर्थः, मिलितस्य चेति, अलौकिकरपि मिलितस्येत्यर्थः, तया च मूले साम्यस्य भेदसहिष्णुत्वाद् मिन्नगवेपणायामन्यतममदृष्ट्वाशेपु च शीटौदार्यगुणैः सममदृष्ट्येत्यन्वयः, अन्यतमस्य स्वरूपत एवासत्त्वात् तत्र शीलादय आपादयितुमेव न शक्यन्त इत्येवंच्यास्यानम् ॥४१॥ तपोवामित्यत्र पुनरेयामितिमूलस्यप्रतीकं स्वेत्यादिना तव्याख्यानमतो न पुनरुक्तिः ॥४२॥ - , ·, अ. ३ श्लो.४३-४४.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । तृतीयेस्मिन् भवेहं वै तेनैव वपुषा युवाम् ॥ जातो भूयस्तयोरेव सत्यं मे व्याहृतं सति ।। ४३ ॥ एतद् वां दर्शितं रूपं प्रागजन्मस्मरणार्य मे ।। नान्यथा मद्भवं ज्ञानं मर्त्यलिङ्गेन जन्यते ॥ १४ ॥ पुनस्तृतीयं जन्म तयोर्जातं, तत्राप्यहमेव पुत्रो जात इत्याह तृतीयेस्मिन्निति, अयं परिदृश्यमानो भवस्तृतीयो भवति, अत्रापि नामद्वयं मुख्य, तृतीयस्थाने बहूनि, देवकीनन्दनं इति च मुख्यं, तदने वक्ष्यामःपूर्वयोर्भवयो रूपमेदोस्ति तृतीये . तु जन्मनि तेनैव प्रसन्नेनैव वपुषा तयोरेव भूयो जातः, एवं वारत्रयभवने हेतुमाहं सत्यं मे व्याहृतमिति, यदि कस्मिन्नपि जन्मनि वरानन्तरभाव्ये भगवान् पुत्रो न भवेत् तदा वाक्यपसत्यं स्यात्, पूर्वदेहस्य त्यक्तत्वात् तत्पुत्रो न पुत्रो भवति, व्यवहाराभावात प्रमाणाभावांच, अतः पुनर्जन्मान्तरे पुत्रत्वेन भाव्यं, अये तु जन्माभावात पुत्रत्वाभावः, सतीतिसम्बोधनं सम्माननार्थं, सैव पति- व्रता भवति या कल्पादौ यं पति प्रामोति कल्पान्तपर्यन्तं सर्वजन्मम तमेव चैत्मामोति, तस्याश्च पुनर्धर्मा अभिज्ञानं च शास्त्रे निरूपित, “या प्रथमं न म्रियते मृते नियेत तादृशी त्वमिति ज्ञापयंति मोक्षार्थ, व्यभिचारिण्याः स्त्रियास्तु न मुक्तिः, अतः सर्वदोषपरिहारार्थ सतीतिसम्बोधनमन्ते निरूपितम् ॥४३॥ एवं पुत्रत्वे हेतुमुक्त्या तादृग्रूपेणाविर्भाव हेतुमाहैतदिति, चां युवयोर्थ एतत् पूर्वानुभूतं रूपं दर्शितं , सम्बन्धिदर्शने सम्बन्धिनः संस्कार उद्बुद्धो भवति, एतद्विपयको लुप्तोपि संस्कारयोहुदो (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। तृतीयेस्मिन्नित्यत्र भव इति,वसुदेवदेवकीलेन भवः,अत्रापि नामदयं मुख्यामिति, अवापि प्रकटस्य कृष्णो वासुदेव इतिनामद्वयं गर्गेण नामकरणान् मुख्यत्वेन विवक्षितमित्यर्थः, ननु प्रथम एक द्वितीये द्वंयमिति तृतीये त्रयमपेक्षितमित्यत आहुस्तृतीयस्थाने बहूनीति, लोकवद् बहुत्वस्य मिले पर्यवसानाभावाद् यहनीत्यर्थः, पक्षान्तरमाहुर्देवकीत्यादि, यद्यपि कृष्ण इत्येव नाम मुख्य 'कृपि - वाचक' इतिश्रुत्या ब्रह्मनामवयोधनाद् ब्रह्मवैवर्ताक्तनिरुक्तिभिश्च "नाम्नां मुख्यतरं नाम कृष्णाख्यं यत् परन्तपे"ति पुराणान्तराञ्च तथाप्यवतारानन्तर्यमपेक्ष्यैतदुक्तं ज्ञेयम् ॥ ४३ ॥ एतद वां दर्शितमित्यत्र ननु भगवत्सान्निध्यजनितसर्वज्ञतया लौकिकप्रत्यक्षसिद्धेः प्राग्जन्मादि- विषयकमलौकिकं प्रत्यक्षमेव सेत्स्यतीत्येवं तत्स्मारणस्य किं. प्रयोजनमत आहुः सान्निध्यादित्यादि, (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। तृतीयेस्मिन्नित्यत्र नामदयमिति, रामाकृष्णश्चेत्यवतारद्वयस्स नामद्वयमित्यर्थः, तृतीयस्थान इति, कृष्ण इत्यर्थः, कृष्ण एव मूलरूपत्वात् तृतीयस्थानवं, तस्यैव रूपान्तरं राम इतिभावः, देवकी- नन्दन इति च मुख्यमिति, अन्यानि नामान्यवतारान्तरेपि वकुं शक्यानि न तु देवकीनन्दनेति, अतो मुख्यमंशेभ्योपि व्यावर्तकमित्यर्थः, इदं गुणोपसंहारचरणे स्फुटं,कृष्णेत्यस्यापि मुख्यत्वमुक्तमिति चकारः, तदन इति, देवस्यां पूर्णाविर्भावोतो न केनाप्यंशेन प्राकृतत्वमतो न दैवकेय इति भवतीत्यष्टमाध्याये वक्ष्याम इत्यर्थः, रूपभेद इति, 'तमद्भुतमित्युक्तं रूपं पूर्वमवयोर्न प्रदर्शितमित्यर्थः ।। १३ ॥ , ·७२ [जन्मप्रकरणे - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । युवा मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चासकृत् ॥ चिन्तयन्तौ कृतस्नेही यास्येथे मदति पराम् ॥ ४५ ॥ भवति, सानिध्यात . सर्वज्ञतायां तु वैराग्यं स्यात् , तदाविहितभक्तिरसो नानुभूयेत, रूपेण तदुबोधने तु तत्कालमात्रस्यैव स्मरणं वाक्याज ज्ञानं तु प्रत्यक्षाद् दुर्वलमिति न काप्यनुपपत्तिः, प्राग् जन्मनोः प्रथमजन्मन एव वा स्मरणाय, एतावता क्लेशेनायं भगवान् पुत्रो जात इति, केवलवाक्ये तु भगवतो माहात्म्यमुच्यमानं शास्त्रार्थपरं स्यात् , तदाह, अन्यथा रूपपदर्शनव्यतिरेके केवलमुच्यमाने मलिने रूपे मानुपशरीरे मद्भवं ज्ञानं न जायते साक्षाद्भगवानयमिति प्रदर्शिते तु रूप उच्यमानं ज्ञानमनुभवारूढ़ भवति ॥ ४४ ॥ अधुना तु अप्रार्थितेप्यपवर्गे मुक्तिर्भविष्यतीत्याह युवामिति, प्रमेयपलस्य प्रकटीकृतत्वाच्छास्त्रस्य गौणत्यादविहितलेहेन पुत्रभावेन विहितलेहेन ब्रह्मभावेन वा विषयस्य तुल्यत्वात् प्रकारस्याप्रयोजकत्वाद् यथाकश्चिन्मयि कृतस्नेही परां मद्गति व्यापिवैकुण्ठाख्यां यास्येथे 'माहात्म्यज्ञानपूर्वकसुदृढसर्वतोधिकस्नेहस्य तुल्यत्वाव, अत एव भगवान् गोपिकादीनामपि माहात्म्यज्ञानमुत्पादयिष्यति, अन्यथा वोधाशोधिका (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । युवां मामित्यत्र यदि भत्तयङ्गत्वेन ज्ञानं नोच्येत किन्तु खातन्येण तदा यथाकथश्चित् सेहमात्रेण नियेषपदार्थसिद्धेस्मिन् स्कन्धे ज्ञानमुच्यमानमेतदर्थासङ्गत्यात्र प्रवेशमलभमानं वाक्यभेदापादक मवेदित्याहुरन्यथा वोधांश इत्यादि ॥ ४५ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः भीसुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः । तथा च यथा तस्य तत् फलं तथा वैराग्यमपीति नायं दोपः स्यादिति सर्वज्ञतां प्रतिवध्यतेन यालकरूपेण तत्स्मारणमित्यर्थः, तत्कालमावस्यैवेति, स कालो यस्य तत् तत्कालं तन्मात्रस्य तत्सामयिकमात्रस्यै- वेति यावत्, अत एव स्तुतिः प्रार्थनावीजभूतं भयं चेतिद्वयं सान्निध्यरूपप्रदर्शनस्य च क्रमिकं कार्यमन सङ्गच्छते, अन्यथा तु प्रार्थनावीजस्य मयस्याघटमानतैव स्यात् , ननु वाक्येन भगवत्त्वज्ञाने पुनस्तद्दोप- तादवस्थ्यमित्यत आहुर्वाक्यादित्यादि, न काप्यनुपपत्तिरिति, सान्निध्यस्य प्राधान्ये मोहकाभावात् तथा स्यात् भगवांस्तु यावत्स्वेच्छं च मोहं ज्ञानं च सम्पादयतीति न दोष इत्यर्थः, स्मारणफलमाहुरेता- घतेत्यादि, ननु रूपमदर्शयिता केवलवाक्यमेव कृतो नोक्तवानित्यत आहुः केवलवाक्ये वित्यादि, फेवलयाक्य इति, लौकिकरीतिकबालरूपेणोक्त वाक्ये, तथा च शास्त्रानुभवयोः संवादार्थं प्रदर्शित- वानित्यर्थः, उत्तरार्धस्यामासोय, उत्तरार्धच्याकुर्वन्त्यन्यथेत्यादि,उच्यमान इति, वाक्ये उच्यमाने॥४४॥ युयां मामित्यत्र ननु विपर्यस्येपि विहितमक्त्योः प्रकारभेदस्य सत्तात् फले कथमैक्यमित्यत आहुः माहात्म्येत्यादि, तथा च विशेष्यांशस्यैक्यात् फलैक्यमित्यर्थः, उक्तयुक्तरप्रयोजकत्वपरिहारायाग्रिम- (३) श्रीमदास्यामिवहमजिन्महाराजहतः श्रीसुदोधिनीलेखः ।। युवा मामित्या व्यापीति, व्यापिवैकुण्ठेनाख्या प्रसिद्धिर्यस्यास्तादृशीं गतिं नित्यलीलाप्रवेशी भविष्यतीत्यर्थः, अत गयेति, ज्ञानस्य भस्यालादेवेत्यर्थः, पुअमावेपि माहात्म्यज्ञानं लोकन्याख्यानान्ते व्युत्पादयिष्यन्ति,व्याख्यानानन्तरमाधिकमिति,गोकुलगमनामावरूप यत्त दितिलोकाराम मुबोधिन्या .

·, अ. ३. लो.४५. श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिविभूषिता । स्यात्, भक्तानां . प्रपश्चाभावस्य निरोपतान, अत . एव . पूर्वस्कन्धे उत्पत्तिनिरूपणेन स्वरूपत एव. भक्ता निरूपिता, प्रेमज्ञानं निरोधश्च यथैव भवति वदनैव. वक्ष्यते, आर्थिकमत्र नोच्यत इति 'मां गोकुले. मयं तत्र स्थापयित्वा तवत्यां कन्यामत्रानयेति मुखतो नोक्तं, एतदुक्त्वैव पश्चात् तूष्णी जात .इति ज्ञातव्य, एभिवचनर्भगक्ता वसुदेवदेवायोः स्वावतारात् पूर्व तदनन्तरं च दुःखप्राप्तौ हेतुरपि निरूपित इति ज्ञेयं, तथा हि 'मत्तः कामानभीप्सन्ता विति- वाक्यान तदर्थमेव भगवदाराधनं पूर्व कृतं न तु भगवदर्थं, तस्य चानिष्फलत्वाद्धविर्भावे सौन्दर्य दृष्ट्वा तादृशः सुतो तो न तु नेहनात्या; प्रभुपाकव्यं कृतं, अत एव चरं मतादृश'मित्यादिना स्वमात्यनन्तरमपि 'ग्राम्पभोग भोजनमेवोक्तं, एवं सति स्वसाम्यमन्यवादृशा स्वस्यत्र तथाविर्भावने प्रमोनिबन्धोभूत, मुक्तानामि दुरापस्य स्वरूपस्याल्पायें प्रकटीकरणमापतितं यतः, अदृष्ट्वान्यतम'- मितिवाक्येनायमेवार्थो ज्ञापितः प्रभुणा, अतोधुना प्रभुपाकव्यनिमित्तका कंसकृतो निर्वन्धोभून , पुत्रत्वे निन्धिात् कीर्तिमदादिपुत्रनाशोपि, साम्पे निबन्धाद गुणैस्तत्सम्भवाद् गुणसमसख्यानां तेषां तथा, मर्यादारसाय तद्दण्ड इवायं प्रभुणा सम्पादितः, अद्भुतकर्मत्वाद् भगवंत एतयोः सक्लेशा स्नेहातिशयहेतुरभूत् , क्लेशेन मासेर्थे तस्यावश्यकत्वात् । (२)श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्यो: प्रकाशः। ग्रन्थसम्मतिमाहुरत एवेत्यादि, अन एवेति, गोपिकादिस्नेहस्य मक्तित्वादेव, नन्वत्र माहात्म्य- ज्ञानस्य सेहाङ्गत्वेन प्रतिपादने कावश्यकतेत्याकाङ्क्षायां तदावश्यकले युक्तिं वदन्तीत्याशयेन टिप्पण्या- माहुर्यदीत्यादि, कथमधिकः स्यादित्याकाहायां सुपोधिन्यामाहुभक्तानामित्यादि, व्यापाररूपस्य निरोधस्य प्रपञ्चविस्मृतिपूर्वकभगवदासक्तिमत्वात् करणरूपया लीलया तावन्मानसिद्धावपि भक्तानां प्रपयाभावरूपस्य निरोधस्य तावतेय सिद्धर्षीधांशप्रयोजनाभावेन सोशो वास्यभेदमापादयनधिका स्यादित्यर्थः, अत्रैव युक्त्यन्तरमाहुरत एवेत्यादि, यस्माद् भक्तौ योधांशस्यावश्यक्तात व हेतोः पूर्वस्कन्धे उत्पत्तीत्यादिप्रकारेण स्वरूपतो मक्ता भावयन्तो निरूपिताः, प्रेमाधुत्पत्तिमकारस्त्यत्रैव वक्ष्यते, अन्यथा पूर्वस्कन्धस्यास्य चैकवाक्यता न स्यादतोपि सोशो नाधिक इत्यर्थः, ननु मातृप्रार्थन- यान्यन गमनस्यावश्यकत्येपि तस्यलादिकमनुक्या कथमत्र वास्यं समापितमित्याकादायां समापन तात्पर्यमाहुरार्षिकमित्यादि, यदयात् छिद्रेतरत्यादिवत् सिध्यति तदत्र कण्डतो नोच्यत इतिहेतोयस्पि- परिसमाप्तिरित्यर्थः ॥ ४५ ॥ (३) प्रोमोस्यामियतमजन्महाराजरतः धीमुबोधिनीले विवृतं देवकीप्रार्थितं रक्षादित्रयं च न सिध्यदतोर्यापत्तिलम्मं तदित्यर्थः, मुग्यतो नोक्तमिति, भगवन्नचो- दिन इत्युक्तसात् प्राकृतत्वानन्तरं मनस्यैव प्रेरितमित्यर्थः, कारिकास्वेवंविधानन्तभावैरिति, मिमांवर- त्यातयोर्यसुदेवदेवक्योषियोगदशायामपि भगवदर्शने जाते मति तयोरेयं मियस्तयाभावपूर्वकमालापनश्चरा- सदन्तःस्थितभगवत्प्रभारत इन्द्रियाणामकादशानां वृत्तयो हरिपरा आसनित्ययः, अन्याती भगवदर्शन गुणप्रकरण ऐशर्याध्याये निमन्ये विघृतं, तादृशातावपि जीवन उपपत्तिमादुः स एवेति, दर्शनं कदानिद् हृदये स्पितिस्तु सततमित्ययः, तेनति, इन्द्रियागामेकादशवेन देवना, एकादसायन्त तथेन्द्रियानां सपरत्वं कुर्वनितिसरयातापप, वर्षाणोति, अत्यन्तमयोगे द्वितीया, हममेवेति, व्यापिर्वकुण्यस्यगते यह पिनासम्भवन सेह घ सनि नियनलंग ग्रहदागर याश्याप इत्येवकारः, तथा चामा मुनि- #ra

·-
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी ।
[जन्मप्रकरणे
आविर्भावे पुत्रतया साधनं तु तपोभवत् । अंग्रे लीलारसमाप्ती साधनं मृग्यमेव हि ॥ १ ॥
भक्तिमार्गीयमित्यात्मवियोगमकरोरिः । तदा तु स्वत एवासीद् भगवद्भावसन्ततिः ॥ २ ॥
एनावन्ति दिनान्यासनेवं कुर्वन् भविष्यति । एतावन्मासिकश्वासीदेवमेवं करिष्यति ॥ ३॥
एतावद्यार्षिकश्वासीव तेन चवंविधाः शुभाः। लीला कुर्वन साग्रजाश्रीप्रभुस्तत्र भविष्यति ॥ ४ ॥
कुशल्यास्ते सायगोनु कदा द्रक्ष्यामि तादृशम् । एवंविधानन्तभावैरत्याा दर्शने तयोः ॥५॥
मिथस्तथालापतश्च सर्वथेन्द्रियहत्तयः । सर्वा हरिपरा आसन स एव सतवं हृदि ॥६॥
वियोगतापतप्तेभूत् सेनासां जीवनं तयोः । तेनैकादश वर्षाणि तथा कुर्वन् हरिर्वभौ ॥७॥
'युवां मा मितिवाक्येन चेममेव वरं ददौ । अन्यथतादृशो भावो न भवत्येव कुत्रचित् ॥ ८ ॥
अतो माहात्म्पधीयुक्तस्नेहोभवदिति प्रभुम् । चिरात्माप्यापि पितरौ सस्वजाते न शक्तिौ ॥ ९ ॥
(३) श्रीमदोस्वामित्रल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवाधिनीलेखः ।।
भविष्यति स्नेहदानादितिशेषः, अन्यथेति, दानाभाव इत्यर्थः,स्वविरुद्ध धर्ममिति, प्राकृतत्वेन ज्ञानविषय
त्वं स्वस्मात् स्वरूपाद् विरुद्धो धर्मस्तमित्यर्थः, सर्वदुःखेति, 'उपसंहर विश्वात्मन्नितिदेवकीप्रार्थनया
तया कृतवानितिभावः, रूपस्य कार्य भीष्मस्य प्रपत्तिानस्य विश्वरूपदर्शनसम्पादितालौकिकत्वज्ञान-
विषयत्वस्य कार्यमर्जुनस्य प्रपतिः, टिप्पण्या प्रथम स्वतश्रव्याख्यान, तब मूल' 'इत्युक्त्वा हरिभगवान्
तूष्णीं शिशुरासीत् प्रकट आत्ममायया पश्यतोः पिनोः परं प्राकृतः प्राकृतस्यप्रकाशकः शिशुर्वभूव त्यन्वयः,
'अपरचे त्यारम्प सुपोधिनीव्याख्यानं, तत्र ययाश्रुतमेवान्वयः, चतुर्थाध्याये तस्योत्पत्तिनिरूपितेत्युक्तत्वा-
दधुना न तत्सीकार इत्याशयेन एतव्याख्याने प्राकृतपदस्यार्यान्तराण्युक्तानि, भगवत्सामर्थ्य-
स्पेति, अत्र सामथ्र्यपदेन कंसमारणसामर्थ्य ज्ञेयं, तत्प्रकटनस्येदं शानद्वयं प्रतिबन्धकमतस्तदप्रकटयिला
मातभावमेव स्वीकृतवानित्यर्थः ॥ ४५ ॥
(५) भगवदीयनिर्भयराममनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकान्याख्या ।
'युवां मां पुत्रमावेने'त्यत्र भगवतः श्रीगोकुल एकादशवर्पस्थितिप्रयोजनमाहुराविर्भाव इत्यादिना,
साविर्भावे पुत्रतया साधनं तु तपोभवत् । अग्रे लीलारसप्राप्तौ साधनं मुग्यमेव हि॥१॥
भक्तिमार्गीयमित्यात्मवियोगमकरोडरिः।तदातु स्वत एवासीद् भगवद्भावसन्ततिः२
एतायन्ति दिनान्यासनेवं कुर्वन् भविष्यति। एतावन्मासिकश्चासौदेवमेवं करिष्यति ॥३॥
एतावदार्षिकश्वासीत् तेन चैवंविधाःशुभाशलीला कुर्वन् साग्रजाश्रीप्रमुस्तत्रभविष्यति
कुशल्पास्ते साम्रजोनु कदा द्रक्ष्यामितादृशम्। एवंविधानन्तभावैरत्या दर्शने तयोः५
मिथस्तथालापतञ्च सर्वथेन्द्रियवृत्तयः । सर्वा हरिपरा आसन् स एव सततं हृदि॥६॥
एवंविधानन्तभावैरिति, एवं भावैरत्यायां तयोर्यसुदेवदेवक्योदर्शने जाते सति तयोरेव
मिथस्तथा भावपूर्वकमालापत इन्द्रियाणामेकादशानां वृत्तयो हरिपरा आसन्नित्यर्थः ॥५-६॥
विपोगतापतप्रीमत् तेनासीलीयनं तयोः । तेनैकादशवर्षाणि तथा कुर्वन् हरिभी जा
पूर्वकारिकान्त उत्तरस्य स एव सततं हृदी'त्यस्योत्तरेणान्वयः, वियोगतापतते हृदिस एव हरिः
स्थितोमूत् तेनैय तपोजीयनमासीदित्यर्थः, तेनेति, इन्द्रियाणामकादशवेनैकादशवर्षपर्यन्तं
तथा फुर्वनिन्द्रियाणां स्वपरत्वं कुर्वन् हरियमी ॥ ७ ॥

·अ. ३. श्लो. ४६.3 श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । ॥ श्रीशुक उवाच॥ इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीं भगवानात्ममायया । . पित्रोः सम्पश्यतोः सद्यो वभूव प्राकृतः शिशुः ॥ ४६ ।। एवमुक्त्या रूपान्तरस्वीकरणं कृतवानित्याहेत्युक्त्वासीदिति, तूष्णीभावोनुक्तसिद्धोपि रूपरञ् ज्ञानस्यापि तिरोभावप्रतिपादनार्थः, यथा रूपं प्राकृतं स्वीकृतवाने प्राकृतमेव ज्ञानं स्वीकृतवानिति, तथा सति रूपान्तरस्त्रीकरणं सम्यगुत्पद्येत, नन्वेवं स्वविरुद्धधर्म कथं स्वीकृत- वानित्याह हरिरिति, यतः स सर्वदुःखहर्ता, स्वरूपमप्यन्यथा करिप्यतीत्याशबयाह भगवानिति, रूपज्ञानकार्ययोरपि तदा प्राकट्यं न स्यादित्याशक्याहात्ममाययेति, स्वस्यैव -सर्वभवनसामर्थेन (१) श्रीमभुचरणविरचिता- श्रीटिप्पणी । इत्युक्त्वासीहरिस्तूष्णीमित्यत्रात्मपदेनेदमाकूत; यथात्माविकृतो नित्यः शुद्धः सहप- स्तथेयं मायाप्युक्तगुणविशिष्टा, अत एव तादृशगुणविशिष्टलीलायाः प्रत्यायिका नासत्पदार्थस्य, संसार- हेतुभूता माया यथा जीवस्य सरूपं विस्मारयित्वा प्रापश्चिकविषयासक्तिं जनयत्येवमियमपि भक्तानां स्वस्वरूपविस्मृति भगवदासक्तिं च जनयतीत्येतावद्धमसाम्येनास्यामपि मायाशब्दप्रयोगः, वस्तुतस्तु यथान्ये लीलोपयोगिनो गोपीगोपादय आनन्दरूपा एवमियमपीतिज्ञापनांयात्मपदं, अन्यथा पुरुषोत्तम- वाचिभगवसदाव्यवहितोक्त्यैव मायाया भगवदीयत्वप्राप्तेरात्मपदं व्यर्थ स्यात,एवं सति "प्रकाशाश्रयवद् वा तेजस्त्वा"दितिन्यायेन भगवद्रयत्वादत्र कर्मधारयोप्यभिप्रेत इति ज्ञेयं, तथा चेदम्पदं सर्वत्रानुपज्यते, तथा हि, अन लीलार्थ भगवता तौ पितृत्वेनाङ्गीकृताविति भगवच्छत्यैव तयोस्तथाविर्भावः, अन्यथा निषेकजननायभावेन तयोस्तथालमुच्यमानं बाधितं स्यात् , एतदेवाहात्ममायया पिनोरिति, न"न्वेतद् वांदर्शितं रूप"मितिवाक्यात् पूर्वरूपदर्शन एव भगवदिच्छाया उक्तलाद् 'नान्यथा मद्भवं ज्ञान- मितिवाक्यादु दर्शनस्यानन्यलभ्यत्वाचैतद्रूपदर्शनं कथमेतयोरत आहात्ममायया सम्पश्यतोरिति, (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। इत्युक्त्वासीदित्यत्र रूपज्ञानेत्यादि,भगवत्वे तिरोधापिते प्राकृतरूपज्ञानयो कार्य भविहित- भक्तिरसानुभावादिरसुरव्यामोहादिश्च तयोरपि प्राकट्यं न स्यात् तद्वाधकस्य भगवत्त्वस्योद्भूतत्वादित्या- शक्य तत्र समाधिमाहेत्यर्थः,तथा कृतवानिति, एतटिप्पण्यां पहुधा स्फुटिष्यति,तत्कार्यमिति,स्वरूप- कार्य, ज्ञानप्राकटोप्येवमेव ज्ञेयं, आत्ममायापदे स्वस्य सर्वभवनसामध्यं यदापायाख्यातं तत्तात्पर्य (५) भगवदीयनिर्भयरामभनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाम्याख्या। युवांमामितिवाक्पेन चेममेववरंदौ। अन्यथैतादृशो भाचो न भवत्येव कुत्रचित् ॥८॥ अत्तो माहात्म्यधीयुक्तःस्नेहोभवदिति प्रभुम् । चिरात् प्राप्यापि पितरी सस्वजाते न शङ्कितौ ॥९॥ अत इति, अतो वरदानादेव माहात्म्यज्ञानयुतः लेहोभवदितिहेतोः कंसं मारपिसा बन्धनान्मोचयित्वोपस्थितं प्रभुं चिरादेकादशवोत्तरं प्राप्यापि माहाल्पज्ञानेन शहिती पितरोन सस्वजाते नालिङ्गितवन्तौ, तदुक्तमेकचत्वारिंशाध्याये 'देवकी वसुदेवथ विज्ञाय जगदीवरी कृतसंवेदनी पुत्रौ सस्वजाते न शङ्गिता विति ॥ ८॥ १५ ॥ .

·- -- . श्रीमहागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी। { নাম तथा कृनवान्, ततः स्वेच्छया यदा नकार्यमायास्यतीति गीतोपदेशने भीष्ममुक्तौ च तथैव तदा भकटीभविष्यति, अन्यदा तु मात्मार्थनया रूपान्तरमेव प्रदर्शयिष्यतीविभावा, यदेव तूष्णी स्थितस्तदैवसयतत्क्षणमेव प्राकृतः शिशुर्वभूवाच्छिवनालोवस्थितः, नदानां रूपान्तरस्वीकारे (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। एतेन चक्षुस्सामर्थेनादृश्यत्वं सूचितं, अतिशयेनोपशान्तकार्योपयोगित्वं हि सम्यक्त्वं, तेन पूर्वमीश्वर- त्वेन जानतोलीलोपयोगिमायाकरणकदर्शने सम्यक्त्वं स्वपुत्रत्वेनापि दर्शनं ज्ञेयं, तथैव लीलाया करिष्यमाणत्वात् 'पित्रो'रितिवचनाच, यहा लौकिकभावे सत्येव लीलोपपत्तिरिति दर्शने लीलोपयोगि- मायाकरणकत्वनिरूपणेन पितृत्वोत्या च पुत्रत्वज्ञान प्राप्तमेव, तच न केवलं किन्वीश्वरत्वानुसन्धान- सहितमिति तदेव सम्यक्त्वं, "युवा मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चे"तिभगवदूचनाद, अधयोक्तरूप- मायाकरणकदर्शने तद्विरुद्धाविययकत्वमेव सम्यत्व, तथा च ब्रह्मभावस्य लीलाविरोधिवेन तद्रहित स्वस्मादुत्पन्न इत्येव ज्ञानं सम्यग्दर्शनं, एवं सति तया 'पश्यतोस्तयोः परं 'प्राकृतः शिशुर्वभूति तदर्शन- प्रकारकयनं, वस्तुतस्तु भगवान् पगुणसम्पन्नः परमकाष्ठापनः शुद्धब्रह्मरूप एष यः शिशुः शिशुस्पर सद्यस्तस्मिन्नेव क्षण आसीद् दृष्टः प्रकटो वा जात इतियोजना, तत्राभवद् भगवान् व्यासपुत्र' इत्यत्रेवात्रा- प्यासीदितिपदस्य नोत्पत्तिरथः, जातो हि वालो रोदिति, तञ्च द्वास्थजागरणहेतुरिति तूष्णी तयासीव, अपरोक्षवेप्यलौकिकत्वेन ज्ञानाभावात् सौंशः परोक्ष एवेति लिट्प्रयोगः, अपरं च, इह हि तत्तत्क्षण- सम्बन्धित्वेनोच्यमानापि सर्वा लीला नयाभूतैव शुद्धब्रह्मधर्मरूपा नित्यैवेति 'कृतागसं तीमितिश्लोकोक्त- रूपवन् नालादिसहितशिशुरूपस्यापि शुब्रह्मत्वाद् यथाश्नुतेपि न काप्यनुपपत्तिः, तच्छ्लोकोक्तरूपस्यैव 'न चान्तरित्यादिना शुद्धब्रह्मत्वमो शुकेनोक्तमिति न काचिच्छकात्र, लीलाया निरोधार्थत्वाद् यथैव सम्भवति तथैव करोतीति न प्राकृतानुकरणलीलायां काचिन्न्यूनता प्रत्युत भक्तार्य एवमपि करोतीत्यदुत- माहात्म्यख्यापकमित्येतत्सर्वं हृदि कृत्वा 'स्वस्यैव सर्वभवनसामर्थेन तथा कृतवा'नित्यायुक्तमिति ज्ञेये, अत एव 'बबन्ध प्राकृतं यथेतिप्राकृतदृष्टान्त उक्तोगे, अथवा शेष इदं सूत्र, शेषाधिकारकाणप्रत्ययान्तोत्र प्रकृतिशब्दा, तेन यथा 'चक्षुषा ग्राह्यं रूपं चाक्षुष'मित्यादिशब्दास्तथायमपीति 'प्रकृत्या ग्राह्यः प्राकृत' इत्यर्थः सम्पद्यते, लौकिकालौकिकभेदेन हि द्विविधा जीवाः, तेषां प्रकृतिरपि तया, तथा च 'मल्लाना- मशनि'रितिष्ठोकोक्तरीतिवदलौकिकप्रकृतिभिरलौकिकत्वेन ग्राह्यो लौकिकप्रकृतिमिलौकिकत्वेनेत्येतादृशो (२) श्रीपुरषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः । टिप्पण्या व्युत्पादयन्त्यत्रात्मपदेनेत्यादि, यथात्मतुल्या तदात्या मायावं कुत उक्तमित्यत आहुः संसारे- त्यादि, तथा चैतस्कार्य किश्चित्तद्धर्मसाम्येन तथोक्तं कोण्डपायिनामयनेग्निहोत्रशब्द'वदित्यर्थः, तात्म- पदस्य किं प्रयोजनमित्यतस्तदाहुबस्तुत इत्यादि, एनमथ न्यायेनोपोद्दलयन्ति सतीत्यादि, एवं सती. स्यादि, एवं तस्यां भगवत्तादात्म्यसाधनस्य प्रयोजनमाहुस्तथा चेत्यादि,अनुपज्यत इति, संयोगप्रया- खेनानुपज्यते, नद् व्युत्सादयन्ति तथा होत्यादि, अनुषङ्गान्तरं व्युत्पादयन्ति नन्येतावदित्यादि, सूचित मिति, रूपान्तस्य सूचित, दर्शनेन्यप्रकारतः सम्यक्त्वं व्युत्पादयन्त एव समर्थयन्त्यतिशयेनेत्यादि, एतेपा प्रयाणामपि सम्यक्त्वपक्षाणां समुधय एव न तु विकल्पः श्रुतायीपतिसिद्धत्वात्, व्याख्याने वागन्दस्तु याक्यारशारे, तेन सिद्धमाहुरेवमित्यारम्य तथासोदित्यन्तं, मन्नेवं सर्वेषु पदेप्यासीदितिक्रियाया ·अ. ३. भी. ४६. श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यदिभिर्विभूषिता । दिलणां परोसतापेक्ष्यतेत्र तु तन्नापेक्ष्यत इत्याह पित्रोः सम्पश्यतोरिति, लौकिकशाननैपुण्यं मातुः परमार्थज्ञाननैपुण्यं पितुः, उभयमपि विद्यमानमेव न भगवत्सामर्थ्यस्य प्रतिवन्धकम् ॥४६॥ (१)धीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । वस्तुतस्त्वलौकिक एव शिशुर्वभूवेत्यर्थः सम्पद्यते, अत्र लौकिकव्यवहारोपयोगि ज्ञानं लौकिकं, तद्वन्तस्तया, शास्त्रीय ज्ञानमलौकिकं तद्वन्तस्तथेत्युच्यन्ते, तेन नन्दादीनां लौकिकत्वेन भानेपि लीलाया अलौकिकत्वात्तन्मध्यपातित्वेन तज्ज्ञानादीनां न लौकिकलं, तेषां पुत्रत्वादित्वेन ज्ञान शास्त्रेणानूयते परं न तु विधीयत इति शास्लरीतिमपेक्ष्य लौकिकत्वगुच्यते, नैतावता काचिन्यूनतान, लीलावेनालौकिकत्वमुक्त- भेव, यद्वा प्रथमस्कन्धे भीष्मोक्तौ "प्रकृतिमगमन् किल यस्य गोपवध्व"इत्यत्रेवात्रापि प्रकृतिशब्दो भगवत्स्वरूपवाची, तथा च पूर्ववत् प्रकृत्या स्वरूपेणैव ग्रावस्तया, 'न तत्र सूर्यो भाती'त्यादिश्रुतिमि- 'नाहं वैदै रित्यादिस्मृतिभिश्चेतरसाधननिषेधाच्छुत्यन्तरे च "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य"इत्यादिनेतर- साधननिषेधपूर्वक "यमेवैप घृणुते तेन लम्य" इत्यादिना मगवतैव भगवाँल्लभ्य इति निरूप्यते, तथा चैता; दृशशुद्धग्रहारूपो लोकवेदप्रसिद्धः पुरुषोत्तमः शिशुर्वभूवेत्यर्थः, पित्रोः सम्पश्यतोरित्यत्र तयोः सम्पश्यतोरेव तथाकरण उपपत्तिमाहुलौकिकज्ञानेत्यादिना, सामर्थ्यस्य सामर्थ्यप्रकटनस्येत्यर्थः, इदमत्राकृतं, अनेनैव रूपेणाधुनैव कसं मारयित्वा सर्वसमाधान कर्तुं सामध्ये सत्यपि यद् रूपान्तरप्रकटनं तत् समुद्विजे भवद्धतोरधीरपी रित्यादिवाक्यैौकिकरीत्यैव स्नेहातिशयो ज्ञायते येन भगवतः कैसाभि- मुखत्यमापि प्राणापगमो भवेत् , लोकविद्वेपभिया रूपोपसंहारप्रार्थनेनापि लौकिकरीत्यैव स ज्ञाप्यते मातुः, पितुस्तु पूर्णमाहात्म्यज्ञानवत्त्वेनोक्तशकामायेप्यनेनैव रूपेणाधुनैव कसमारणे भक्तदुःखनिवृत्ती सत्यां स्थितौ प्रयोजनामावादस्माकं पुनदर्शनं न भविष्यति चेन्न प्राणस्थितिर्भविष्यतीत्यभिमायण तद्वृत्तान्तकथनादेतपोपसंहारोन्यत्राधुना गमनमभिप्रेतमिति ज्ञायते, . अन्यथा माहारम्यज्ञानवत्वेन सर्वज्ञतामपि प्रमोर्जानातीति न तन् निवेदयेत् , तथा च तदा तदर्शनसत्वोक्त्या तज्ज्ञानस्योक्तरूपस्य हेतुत्वं सूच्यत इति युक्तं तयालमिति ॥ ४६॥ (२) धोपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः धीमुषोधिनीटिप्पण्योः प्रकाश सम्पद्धेषु सत्सु बभूवेतिक्रियान्तरं व्यर्थमसङ्गतं वा स्यादित्याकालायां तदधैयर्थ्यप्रकारमाहुरपरोक्षे. त्यादि, सोश इति, अप्राकृतत्वांशः, तथा च प्राकृतो यभूवेति मिलं वाक्यमतो न चैयादिदोष इत्ययः, यद्यप्यत्र पूर्वसमुदायकश्वकारोपेक्ष्यते तथापि परोक्षत्वायैव तदनुक्तिरित्यपिज्ञेय,प्राकृतो बभूवे- त्यस्य तदर्शनप्रकारकपनत्वमभिप्रेत्य पक्षान्तरमाहुरपरश्चेत्यादि, तथाभूतैवेति, अप्राकृतव, ननु तर्दि नालन्छेदादेः कयमुत्तत्तिरित्यत आहुस्तच्छलोकेत्यादि, नन्वनुक्तमिदं कथमझीकर्तुं शल्यमित्यत आहुीलाया इत्यादि,प्रातत्यप्रतीतेरौचित्य युक्त्यन्तरमाहुरेत एवेत्यादि, ननु प्राकृनो यस्येत्यस्य दर्शनप्रकारकयनवालीकारे भयनामियां प्रति माकृतइत्यस्य कर्तृवमसातं स्यादित्यतः पक्षान्तर- माहुरथ घेत्यादि मुरामेवेत्यन्तं, अस्मिन् पक्षे कल्पनादेशादरच्या पक्षान्तरमाहुर्यदेत्यादि, अस्मिन् पक्षे यथाश्रुतमेव लोके पाक्यं शेय, रोपं विग्यन्ति पित्रोरित्यादि, मनहातिशयो शपत इति, स्नेहातिशयरूपं जायत इत्पपा, मम तुम्नेहातिगया ज्ञायत' इति पञ्चमीपटितः पाठः प्रतिभाति, सज्ञाप्यत इति, सदातिशयों प्राप्यते ॥ ४६॥ ' ·७८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे ततश्च शौरिभगवत्प्रचोदितः सुतं समादाय स सूतिकागृहात् ॥ यदा वहिर्गन्तुमियेष तर्घजा या योगमायाजनि नन्दजायया ॥ ४७ ॥ एवं स्वीकृत्य स्पान्तरं तत्र स्थितौ प्रयोजनाभावात् स्वयं गमने रूपान्तरस्वीकारवयात् तस्य चाज्ञानान् सर्वसमाधानार्थं ते बोधयित्वा तद्वारा स्वयं गोकुले गतवानित्याह ततश्चेति, प्राकृतभावानन्तरं शौरिश्चकारादाज्ञापनानन्तरं च सुतं भगवन्तं समादाय सम्यग् गृहीत्वोत्तम पात्रं वयं च प्रसार्य तदुपरि स्थापयित्वा स सूतिकागृहाद् यदा पहिर्गन्तुमियेप तर्हि तस्मिन् समये नन्दजायया योगमायाजनि जनिता, शौरिरिति गमने भयाभावः, स इति भगवद्वाक्ये विश्वासः, सुतमिति, तस्यापि पुत्रत्वबुद्धिः प्राकृतेव जातेति ज्ञापितं, (१) श्रीमभुचरणविरचिता श्रीदिप्पणी। सतश्च शारिरित्यत्र सर्वमोहनस्वभावायास्तस्या आविर्भावे वसुदेवे तथात्वं कुतो नेत्याशक्य तन्निवारणाय भगवत्प्रचोदित इतिपदतासर्यमाहुःसाधारणमोहस्येति, भगवता गोकुले खनयनार्थं ततः कन्यायाश्चानयनाथ स प्रेरित इत्येतावति कार्य भगवज्ञानशक्त्यैव व्याप्त इति योगमायाजनितसर्वसाधारणमोहस्य निवर्तकमुक्तरूपं ज्ञानमिति तथेत्यर्थः, ययान्यः कश्चिवौर्येण गच्छन् (२)श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । ततश्चेत्यब तस्य चेति, वसुदेवस्य च, भगवत्प्रचोदित इत्यादेस्तात्पर्य तु टिप्पण्यामेय प्रकाशिवमिति ततोवधेयं, तवेत्यादिशब्दसूचितमय सुबोधिन्यामाहुरनेनेत्यादि, यदा पहिर्गन्तु- मियेष तर्घजा या योगमायाजनीत्यादिकथनेन भगवत्प्राकट्यान्मुहुर्तानन्तर्य लभ्यते, 'नवम्यां योगनिद्रायां जन्माष्टम्यां हरेरतः नवमीसहितोपोप्या रोहिणी बुधसंयुते'तिभविष्योत्तरवाक्यानवम्यां सा जातेति ज्ञायते य सर्वगुणोपेत' इत्यत्र 'यौवाजनजन्मक्षमिति निशीथारम्भे रोहिण्यारम्भकथनाद्, रोहिणी तु (३) श्रीभनोस्वामिपल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुपोधिनीलेखः। ततश्चेत्यस्यामासे भगवत्मचोदितपदस्यार्थमाहुर्बोधयित्वेति, 'मां नय कन्यामानये त्यादि- प्रकार, मनसेतिशेषः, गतवानित्याहेति, मगवत्प्रचोदितवकथनाद् भगवत एव मुख्यत्वात् स्वातन्य मितिमाकः, तथा च भगवान् स्वयं गोकुले गतवानित्यनेन 'नन्दन शौरिरुपेत्येत्यन्तस्यार्थ उक्त इति हेतोः शुक आह, वसुदेवस्य पहिर्गमनं मायाजननं चेतिशेषः, अनेनैतद्वाक्यार्थ उक्तः, ध्याख्याने नन्दगृहीयप्रादुर्भावोत्तरक्षण एवं मायाजननमन्यया नन्दगृहेपि भगवद्दर्शनं स्यादतस्ततइतिपदस्य व्यवधानतात्पर्यकत्वशां प्यावर्तयितुमाहुः माकृतभावानन्तरमिति, तत्सामयिकमादुर्माये गमकं जातं परमयुध्यते'ति सामान्यतो ज्ञानं भगवत्रादुर्भावाद् द्वितीये मायाजननक्षणे जातमेव विशेषतस्तु भगवत्रादुर्भावात् तृतीये मायाजननोत्तरक्षणे दर्शनं भवेत् तदैव मायाकार्य जातमतो ग्रेजे नदर्शनं मथुरायां तु मुहूतपर्यन्तं दर्शनस्य जातत्वात् तत्त्रमावेणैव मायाकार्याभाव इतिमावः,आज्ञापनानन्तरं चेति, युवां वामितिलोके पुत्रन्येन प्रात्वेन चिन्तनं कर्तव्यं तेनाग्रिमलीलारसानुभव इतिकयनानन्तरमित्यर्थः, तथा च प्रानमावतदानापनयोर्भगवद्ग्रहणे हेतुत्वसूचनाय तत इत्यनेन तदानन्तर्यमुक्तं न तु विधि व्यवधानं सूचयितुमितिमावः, भगवत्मयादितस्यार्यस्त्वामास उक्त एव, समुपसर्गस्वार्थमाहुरुत्तम मिति, भगवडाक्य इति,. एवंचिन्तनेनैव लीलसरमप्राधिभविष्यतीतिवाक्य इत्यर्थः, प्राकृतेयेति, चिनात्येतसदम् । - , .

·G - अ..३. लो. ४७.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । सूतिकागृहादिति, प्रसवधर्मास्तत्रापि गृह आविर्भूताः, देवक्या अपि मूतिकात्वं जातं, साधारणमोहस्य निवर्तक साधारणं ज्ञानमिति गमनस्वाच्छन्, कपाटोद्घाटनं च, आत्मन इत्र देहस्यापि विस्मरणं यथा भवति तदर्थ तस्मिन्नेत्र समये योगमाया जाता, भगवत्समान- काले चेज् जाता भवेत् तदा देवकीवसुदेवयोरपि प्रस्वापः स्यात्, अनेन मुहूर्तानन्तरं सा (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । पद्भ्यां शनैश्च गच्छति स्वचातुर्येण तथैव वसुदेवोपीति ज्ञाने साधारणत्वं, अन्यथा-गोपाला भाण्डीर- मिवायमपि गोकुलं प्रापितः स्यात्, यद्वा भगवद्विषयकज्ञानतारतम्येन मौहापगमतारतम्यमिति. भगवति लोकसाधारणं ज्ञानमधुनास्यास्तीति तादङ् मोहोप्यपगत इति तथेत्यर्थः, तावान् पायोपि पन्धो निवर्तत इत्याहुः कपाटोद्धाटनं चेति, तदा देवकीत्यादि, दर्शनेन हि मोहामावः, समानकालले जन्मनो दर्शनलक्षणो मोह एव भवेदित्यर्थः ॥४७॥ ॥ टिप्पण्यां समाप्तस्तृतीयोध्यायः ॥ (३) श्रीमगोस्वामिवहभाजिन्महाराजशतः श्रीसुबोधिनीलेखः। अवार्थे चशब्दः, आत्मन एवेति, गोकुलस्यानां यथा स्वात्मनो विस्मरण तथा पुनदेहस्यापि विस्मरण पुत्रः पुत्री वेतिसंस्कारोबोधो न भवेदित्यर्थः, अनेनेति, पित्रोः प्रस्वापाभावकथनेनेत्यर्थः, तथापि मुहूर्तनियम उपपत्त्यन्तरमाहुनवम्यां चेति, पुराणान्तरसम्मत्येदमुक्तं, पित्रोः प्रस्वापाभावेन भगवदर्शने मायाजननाभावस्य हेतुखोत्या गोकुले भगवद्दीने तत्समकालमायाजननं हेतुरिति सूच्यतेतो. बजे नाम्यां प्रादुर्भावो भगवत्प्रादुर्भावानन्तरं मायाजनने तु माथमिकभगवदर्शनप्रभावेणैवापि दर्शनं भवेन् मथुराया- मिव, समकालं जनने भगवदर्शनमेव न सम्पद्येतातो न भगवदर्शनप्रभाव इति टिप्पण्यां स्फुटं, ननु - (१) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना ! ततश्च शौरिभगवत्प्रचोदित इत्यस्य विवरणे मुहूर्तानन्तरं च सा जातेत्यादि, अनेन वसुदेववहिर्गमनेच्छासमानकालिकयोगमायाजन्मकथनेन, मुहुतीनन्तरमिति, वसुदेवगृहीयप्रादुर्भाव- कालान् मुहूर्तानन्तरमित्यर्थः, अत्रेदं तत्वं, 'अथ सर्वगुणोपेत' इतिसन्दर्भ निरूपितस्याधिदैविक- कालात्मकपञ्चचत्वारिंशत्पट्चत्वारिंशद्घटिकाद्वयरूपनिशीथस्यारम्भे मथुरायां पुरुषोत्तमजन्माभूत , निशीथावसानसमये नन्दगृहे पुरषोतमजन्म, एवं मथुरायां श्रीगोकुलेपि पुरुषोत्तमजन्मन एक एव निशीथकालोधिकरणं, तावत्येवाष्टमी तिथिः, तदनन्तरं नवमी प्रवृत्ता, तस्यां गोकुले मायाया जन्म भविष्ये 'नवम्यां योगनिद्राया जन्माष्टम्यां हरेस्ततः नवमीसहितोपोष्या रोहिणी बुवसंयुते त्यनेन विष्णु-- पुराणे पश्चर्मेश प्रथमाध्याये 'प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्यां महानिशि उत्पत्स्यामि नवम्यां च प्रसूति खमवाप्स्यसी'त्यनेनैव नवम्यां मायाजन्मकथनात्, अत एव 'नवम्यां सा जातेति सुबोधिन्यामुक्त, तथा सति वसुदेवगृहीयप्रादुर्भावकालान्मायाजन्मनो मुहानन्तरत्वमुपपन्न,वसुदेवगृहे प्रादुर्भावानन्तरं पिनोः स्तुतिर्भगवद्वाक्यानि प्राकृतानुकरणे स्वीकृतिर्वसुदेवकर्तृकमुत्तमपात्र उत्तमवस्त्रास्तरणयुक्ते भगवत्स्थापनं चेत्येतावत्कृतौ तावान् कालो व्यतीयायेति युक्तं मथुराप्राकट्यकालान् मायाजन्मनो मुहर्तानन्तरलं पुरुषोत्तमप्राकट्यं वसुदेवगृहे नन्दगृहेम्यां निशीथकाल एवेति न तिथि- मुहूर्तभेदः किन्तु क्षणभेदमात्र, अत एव जन्माष्टमीनिर्णयग्रन्थसमाता विति श्रीगोकुलाधीशप्रादु. G .

·- ८. श्रीमद्भागवतदेशमस्कन्धसुबोधिनी । जन्मप्रकरणे जातेति ज्ञायते, नवम्यां च सा जाता, रोहिणी तु तुल्या, अतो रोहिण्याः कृत्तिकावेधो न दोषाय, सप्तमीवेधस्तु दोषायैव, पुत्रोत्सवादिकं शुद्धनवम्यामेवजातमिति शुद्धाष्ट- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुदोधिनीटिष्पाः प्रकाशः। भगवन्मायाजन्मनोस्तुल्या, अतो निशीथे रोहिण्यारम्मकथनादु रोहिण्याः कृत्तिकावेधो न दोषाय, तेन रामानुजमतीपैर्यत् कृत्तिकाविडारोहिणी नाद्रियते तदसङ्गतमुक्तवाक्यविरुद्धत्वात्, सप्तमी- वेधस्तु दोपायैवोक्तभविष्योचरवाक्यविरुद्धत्वात् 'सक्षापि न कर्तव्या सप्तमीसंयुताष्टमी अविद्धायां सकक्षायां जातो देवकिनन्दन' इतिब्रह्मवैवर्तवाक्यविरुद्धत्वाच, 'अष्टमी सप्तमीविद्धा हन्ति पुण्य पुराकृतं ब्रह्महत्याफलं दधारिवैमुख्यकारणादिति गौतमीयतन्त्रवाक्ये दोपोक्तेश्च, पुत्रोत्सवादिकं च शुद्धनवम्यामेव जातमिति शुद्धाष्टम्यभाव उत्सवाधिकरणकालत्वमादाय 'स्वकालादुत्तरः कालो (३) श्रीमद्वास्यामिवलमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । यथा नन्दगृहीयप्रादुर्भावक्षण एव मथुरायां तदर्शनं तथा तस्मिन्नेव क्षणे बजेपि दर्शनं भवेन्मायाया- स्तूत्तरक्षणे जातत्वादिति चेत्, अत्रैवं ज्ञेयं, दर्शने हि प्रादुर्भावो हेतुः, तथा च प्रादुर्भावस्य हेतुत्वार्थ दर्शनात् पूर्ववर्तित्व वाच्यमतः प्रादुर्भावोत्तरक्षणे 'जातं परमबुध्यते तिसामान्यज्ञाने जाते तदुत्तरक्षणे भगवत्प्रादुर्मावात् तृतीये मायाजननाद् द्वितीये विशेषदर्शनं बजे भवेत् तावता स्तोत्रक्षणे मायाकार्य जातमिति न दर्शनं, सामान्यतस्तु 'जातं परमवुध्यते'तिज्ञान प्रादुर्भावाद द्वितीये मायाजननक्षणे जातमेव, मथुरायां दर्शन पूर्वप्रादुर्भाव एव हेतुः, तस्यैव रूपस्यैतदन्तर्भूतत्वेनाधुनापि दर्शनात, अतो मथुरायां नन्दगृहीयप्रादुर्भावक्षण एव दर्शन मिति, सप्तमीवेधस्त्विति, नवमीसाहित्ये सप्तमीधस्यासम्भावितत्वेन, सप्तमीविद्धायां जन्मतिथिलाभावादितिमावा, दोपायेति, विद्धोपवासे जन्मतिथौ पारणप्राप्तेदोषः स्यादित्यर्थः, तिथिक्षये निर्णयमाहुः पुत्रोत्सवादिकमिति, नवमीसहिताष्टमी जन्मतिथिः, तया (४) श्रीमहीक्षितलालुमट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। भर्भावदिनतमस्माभिनिरणाप्येत'दिति निरूपितं, अन्यथा नन्दगृहीयप्रादुर्भावस्य नवयधिकरणले जन्माष्टम्यां 'गोकुलाधीशप्रादुर्भावदिन'त्वमेव न स्यात्, तथा सति 'श्रीगोकुलाधीशप्रादुर्भावदिन वं न घदेयुः, किश्च प्रादुर्भावसमयेय सर्वगुणोपेत' इत्यादिकथिता गुणा अपेक्षितास्ते तु तस्मिन्नेव निशीथे वाच्यास्तत्रैवोक्तत्वात , नवम्यां तु नोक्ता इति गोकुलीयप्राकम्मसमये तद्गुणानामप्रसक्तिः स्थादत उभयत्राप्यष्टम्यां निशीथ आविर्भाव इतिसिद्धान्तः, नन्वैवं 'पुरुषोतमस्तु नन्दगृह एवं मायया सह जात' इति सहोक्तिविरुष्यत इति चेन् न, स्वल्पव्यवधाने 'सहोक्ते रविरुद्धत्वान्, युग्मप्रसव हि सर्वत्रस्वल्पकालभेदेनोत्पत्ती 'सहैवोत्पन्नावताविति प्रयुञ्जते विद्वांसः, एवमिहापीति नास्त्रा- रस्यं किमपि, 'नन्दगृहीयपुरुषोत्तमप्राककालमायाजन्मकालयोः स्वल्पमेव व्यवधानमित्युक्तं प्राक, रोहिणी तु तुल्येति, वसुदेवगृहे नन्दगृहे भगवत्याकट्यं प्रयुक्तो नन्दगृह उत्सवच रोहिण्यामेवेति प्राकट्योत्सवयोरुमयोरप्येकनक्षत्राधिकरणत्वमिति जन्मनस्तप्रयुक्तस्योत्सवस्य च रोहिणी तुल्येत्यर्थः, नैवमष्टमीतिथिः, किन्तु जन्ममात्रस्पाधिकरणमिति तुशब्देनाष्टमी व्यावय॑ते, अतो रोहिण्याः कृत्तिकावेधो न दीपायेति, रोहिण्यारम्भे भगवअन्मनो जातत्वेन . तत्प्रयुक्तोत्सवयोविधमाना रोहिण्मयोस्तुत्पत्ति कृचिक्या विद्वैव जन्मनक्षत्रमतः कृतिकाविद्धगोहिण्यां प्रतादिकृतिर्न दोषायेत्यर्थः, , .

·अ. ३. शो.४७] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याल्यादिभिविभूषिता । नवम्यप्युपोप्या, अन्तःस्थिते भगवति मायोद्गमो न भवतीति यदैव यहिर्गन्तुमियेप तयंव (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । कृत्तिकाविरोहिणीनक्षत्रस्य जन्माधिकरणत्वादुत्सवाधिकरणत्वाच, इदमत्र तत्वं, निशीथकाले रोहिणीनक्षत्रारम्भे भगवजन्म ‘योमाजनजन्मक्षमितिवाक्यात् , 'नक्षबारम्मे जन्मेति विवृतत्वाञ्च, अतो रोहिणी नवग्यां सर्वस्मिनहनीति जन्मोत्सवौ तदधिकरणावेव, सप्तमीवेधस्त्विति, व्रतकरणे दोपावह इत्यर्थः, नवमीयुताप्टम्यां कृष्णाविर्भावस्तत्र सप्तमीवेधोसम्भवपराहतः, अत एवोक्त- 'मविद्धायां सऋक्षायां जातो देवकिनन्दन इति, अतः सप्तमीवेधो व्रतादौ त्याज्य एव, ननु नवमी- सहिताष्टम्याः प्राकट्यकालखेन सप्तमीविद्धां पूर्वीटमी त्यक्त्वा नवमीयुताष्टम्यां प्रतादि कार्यमिति तु युक्तं विद्धाक्षये तु विद्धव ग्राह्या न तु केवला नवमी जन्मतिथित्वाभावादित्याशङ्ख्याहुः पुत्रोत्- सवादिकं शुद्धनवम्यामेवजातमिति शुद्धाष्टम्यभावे केवला नवम्युपोप्येति, व्रतकरणे हि भगवदावि- र्भावस्तत्प्रयुक्त उत्सवश्च निमित्तमिति भक्तिमार्गमर्यादा प्रमाणसिद्धा, अत एवोक्तं निबन्धे 'भुक्ता चोत्सवो निषिद्धो भगवदावेशाभावादिति, तत्रोत्सवस्य प्राकट्यप्रयुक्तत्वेन प्राकट्यापेक्षया न्यूनचलतया प्राकट्यकाललाभे तत्रैव प्रताद्यनुष्ठेयं, तईलागे तूरसबकाले प्रतादि कामितिनिष्कर्षः, अन्यत्रावतार प्राकट्यकाल उत्सवकालम्चैक एव श्रीकृष्णावतारे त्वष्टमी जन्मकालो नवग्युत्सवकाल इति कालभेदा, वसुदेवकतकमायानयनानन्तरं नन्दालये पुत्रज्ञाने नवम्युत्सवकरणात, उत्सवस्य जन्मप्रयुक्तत्वेन जन्मापेक्षया गौणतया जन्मनो मुख्यतया जन्मकाललाभे तत्रैव व्रतं, तदलाम उत्सवकालरूप- केवलनवम्यामुपोपणं युक्तमितितात्पर्य, विद्राक्षयेपि विद्धोपवासो न कार्यो वेधस्य सर्वथा निषिद्धत्वात् ,उत्तप्रकारेण केवलनवम्यामप्युपवासादेयुक्तत्वाच, अत एव 'जन्माष्टमी पूर्वविद्धां समक्षा सकलामपि विहाय नवमीं शुद्धामुषोष्य व्रतमाचरेदि'त्यार्षवाक्यं वैष्णवग्रन्थेषूपलभ्यते,ननु पूर्व विद्धाष्टमी- क्षये केवला नवम्युपोध्येत्युक्तं,तज् जन्माष्टमीनिर्णयग्रन्थेन विरुध्यते, तथा हि "केचित् तु जन्माष्टमीपूर्व- विद्धां सऋक्षा सकलामपि विहाय नवमीं शुद्धामुपोष्य व्रतमाचरे'दिति व्यासवचनात् पूर्वविद्धायाः क्षये शुद्धैव नवम्युपोच्या वचनवलादेकादश्यां दशमीवेधे शुद्धद्वादशीवदिति वदन्ती"तिमतान्तरमुपन्यस्य 'तत्र यधेतद् वचनं समूलकं तदात्तथैव नो चेत् पूर्वोत्तरीतिरेखानुसतव्ये तिप्रभुचरणैर्जन्माष्टमीनिर्णयग्रन्थे निरूपित, एवं सति वचनस्य समूलत्वेंसन्देहप्रदर्शनेन ततायुक्तवतेपि सन्देह एव प्रतिपादितो न तु निर्णय इति चेन्न,अनवयोधात् ,तथा हि प्रभुचरणैर्हि तब यद्येतद् वचनं समूलकं तदा तथैव नो चेत् पूर्वोत्तरीति- खानुसतव्यतिनिर्णायकफविकोक्ता, तस्या अयमर्थः,यदि जन्माष्टमी पूर्वविद्धा'मितिवचनं समूलकं तदा तथैव तद्वचनवलादेव केवला नवम्युपोष्या नो नेट वचनस्य समूलवाभावे पूर्वोत्तरीति- रेकादश्यां दशमीवेधे शुद्धद्वादशीव दितिरीतिरेवानुसतव्या,केवला नवम्युपोध्येत्यर्थः,तैहि वचनमुपन्यस्तं 'शुद्धद्वादशीव'दितिरीतिरप्युक्ता, तत्र वचनस्य सन्दिग्धखेपि रीतेरसन्दिग्धत्वात् तद्रीत्या विद्वाक्षये शुद्धा नवम्येयोपोष्या, साधूनां समयश्चापि प्रमाण वेदवद् भवेदितिस्मान्दात् अतोवचनस्य मूललाभे वचनं रीति चाश्रित्य केवला नवम्युपोष्या,वचनस्य मूलालाभे तु रीतिमेवाश्रित्य केवला नवम्युपोप्येति- फकिकार्थः सिद्धः, एवं सति पूर्वविद्वाक्षये केवला नवम्येवोपोप्या न तु पूर्वविद्धतिनिर्णयः सम्पनो न तु संशयो न वा विरुद्धनिर्णय इति निरवद्यः पन्या आर्याणां, ननु सिद्धान्ते जन्माष्टम्यां नन्दालये प्राकट्य स्वीकृतं तन्न युक्तं 'व्यवहारविषयवं प्राकट्य मिति लक्षणाप्रसङ्गात्, अष्टम्यां निशीथसमये गोकुले -- ·[जन्मप्रकरणे श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धयोधिनी । जातेयुक्तं, सा हि योगार्थमेव माया, भगवतः कार्योपायार्थमेव लोकान् व्यामोहयतीति, (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। सर्वेषामेव भगवज्ञानाभावात् , किञ्च 'जातं परमबुध्यत न तलिङ्ग परिश्रान्ते तिवास्यान् मायाया अपि सामान्यज्ञानं मातुरभून् न तु विशिष्टं, तत्र पुरुषोत्तमज्ञानस्य कावकाशः ? अतो व्यवहारविपयत्वरूपः प्रादुर्भावो दुरुपपाद इति चेत्, सत्यं भगवत्प्रादुर्भावस्पावतारम्पत्तव्यवहारविषयतारूपत्वाम्या द्वेषाङ्गीकारान्निशीथसमय आविर्भावस्वयताररूपी जेयः, 'अवतारो नाम व्यापिवैकुण्ठान मगवतः प्रपञ्चे समागमन मिति सुबोधिनीसिद्धलक्षणेन प्रपञ्चे समागमनमवतारः, स द्विभुजस्य पुरुषोत्तमस्याटम्यां निशीथसमये श्रीगोकुले जातः, द्वितीयो व्यवहारविषयत्वरूपः प्रादुर्भावस्तु नवम्यां नन्दगृहे जातः, देवकीवसुदेवकृतप्राकृतभावाङ्गीकारप्रार्थनानन्तरं नन्दालयेवतीर्णस्य द्विभुजस्य देवकीवसुदेवाभ्यां मथुरायां दर्शनं लेमे, तदुक्तं टिप्पण्या 'नन्दगृहे प्रादुर्भूतस्यैव सर्वतःपाणिपादान्तत्वेन तदा कार्यमस्तीति वसुदेवगृहे प्रादुर्भाव इति ज्ञायते स एव 'वभूव प्राकृतः शिशु'रित्यनेनोक्त' इति, तथा च सिद्धमेतत् , अवताररूपं व्यवहारविषयत्वरूपं चेति प्राकम्य द्वेषा, तत्र द्विभुजपुरुषोत्तमस्यावताररूपं प्राकट्य- मष्टम्यां निशीथसमये श्रीगोकुले, व्यवहारविषयत्वरूप प्राकळयं तु प्राकृतभावाङ्गीकास्त्रार्थनानन्तर देवकीवसुदेवयारने सममूत्, श्रीगोकुले व्यवहार विपयस्वरूपं द्विभुजस्य प्राकट्यं नवम्यामासीत् तत्प्रयुक्त उत्सवश्चेति न कापि दोपलशः, इदमत्र तत्त्वं, अवताररूपं प्राकट्यं तु नियतदेशकालसङ्ख्य व्यवहारविपयत्वरूपं तु यत्रैव भक्तरुद्रेकस्तद्भक्तार्थ तत्रैव मायाजवनिकादरीकरणेन भवतीत्यनियतदेश- कालसङ्ख्यं, यथा रासे बह्वीनामर्थे बहुधा, अस्मिन् प्राकट्य नोत्पत्तिभ्रमः, अवताररूपे प्राकट्य तु माययोत्पत्तिनमः कार्यतेज्ञानामितिविशेषो ज्ञेयः, ननु पुरुषोत्तमाविर्भावो मथुरायां श्रीगोकुले च स्वीकृतस्तत्र नन्दालये पुरुषोत्तमप्राकट्यं न सम्भवति मानाभावान्मथुराधिकरणाविर्भावेन चरितार्थत्वा- चेति चेन्न, नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुत' इत्यादिश्रीशुकोक्तीनां मानत्वात् , गौतमीयतन्त्रादिपु वलयीनन्दनं वन्द'इत्यादिवाक्यमन्त्रेष्वपि यशोदानन्दनत्यव्यवहाराच, न चेदं लोक- प्रसिद्धिमात्रमूलकं प्रान्तिप्रतिपन्नमनूदितमिति वक्तव्यं, प्रान्तिप्रतिपन्नस्यासतो मन्त्रादौ व्यवहारे दोपा- विक्यस्मरणात् , 'योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणे'ति- वाक्यात् , अन्यथा प्रान्तिप्रतिपन्नं मनुष्यत्सादिकमपि कुत्रचिदनूदितं स्यात्, प्रत्युत 'मायामनुष्यस्य पदस्व विद्वन्नित्यादिवाक्यमनुष्यत्वादि भ्रान्तिप्रतिपन्नमपोझनेतो 'नन्दस्वात्मज उतन्न इत्यादि- वाक्ययलानन्दालये पृथक् प्राकट्यमझीकार्य, न च 'न खलु गोपिकानन्दनो भवामित्यादिभिर्यशोदा- नन्दनत्वं निषिद्धमिति वाच्यं, प्राकृतरीत्या प्राप्तस्यैय 'गोपिकानन्दन स्वस्य निषेधात् , 'देवकीजन्मवाद' इत्यादिवाक्यदेवकीनन्दनलनिवापि स्वीकारात्, अन्यथोक्तवाक्येन देवकीनन्दनत्वमपि वाध्येत, अपि च अदादिप्रार्थनया भूम्युद्धारार्थ यमुदेवगृह चतुर्भुजरूपेण पुरुषोत्तमोवतीर्णः, एवमक्षरात्मकगापि- वैकुण्ठस्थाभिःश्रुतिभिश्विर स्तुत्या प्रसाद प्रार्थितो नित्यलीलास्थमक्तवृन्दविरचितरासमडग्लमण्डनो भग- पान पुग्मोत्तमो हिजरूपेण नन्दालयेवततार, अतो यादृशं द्विभुजं नित्यलीलामध्यपाति गोपनितम्विनी- वृन्दवेष्टित रामस्थं दृष्ट्वा समुत्पन्नरिरमाभिः श्रुतिभिः प्रार्थनायां क्रियमाणायां 'पृथिव्यां भारते क्षेत्रे माथुरे मम मण्डले वृन्दारने मविप्यामि ग्रेयान् यो राममण्डल'इतिवर दत्तवान ,ताश द्विभुज'रूपणावतरणमपेक्षि- . - ·" - " अ. ३. शो. ४७] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यादिभिविभूषिता । ८३ मायायाः स्वतन्त्रज्ञानपक्षं ब्यावर्तयितुं नन्दजायघा जनितेन्युक्तं, न तु भावानिव सा स्वत आविर्भूतेति ॥४७॥. (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिव्ययोः प्रकाशः । गौणः सर्वस्य कर्मण' इति गौणकालत्वं चादाय नवम्युपोध्या न तु तादृशस्थलेधरानवेधादिकमादरणीय- मित्यर्थः, इदं यथा तथोत्सवनिर्णयान्तर्गतजन्माष्टमीनिर्णयविवरणे सम्यक् प्रपञ्चितमिति ततोयधेयं, ननु गृहाद् वहिर्गमनावसरे मायाजन्म कुत उक्तमित्याकाङ्क्षायामाहुरन्तरित्यादि, तर हेतुमाहुः सा होत्यादि, कार्योपायार्थमिति, कार्यसाधनार्थम् ॥ ४७ ।। (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। चाटमी मुख्या नवमी तदङ्ग, एवं सति मुख्यालामे तदङ्गे व्रतं कर्तव्यं न स्वजन्मतिथौ सप्तमी- विद्धायामितिभावः, उक्तरीत्या नन्दगृहे प्रादुर्भावस्य नवम्यां निर्धारितत्वात् , पुत्रोत्सवावादिभूतौ यस्य, सर्वसापत्समृद्धिपूर्वकरमाक्रीडत्वस्येति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः, जातं प्रादुर्भूतमित्यर्थः, स्वरूपवल्ली- लाया अपि नित्यसिद्धाया एवाविर्भाव इति पुत्रोत्सवयोः समलं सूचयितुं छन्दः, अन्त:स्थित इति, यावद् भगवानन्तस्तिष्ठति न तावन्मायाया उद्गमा, कार्य पौरानुशायनादिकं न भवति प्रयोजनाभावा- दित्यर्थः, इदं विवृण्वन्ति सा हीति, कार्योपायार्थमिति, कार्ये गमन उपाय: प्रतियन्धाभावस्तदर्थ लोकान् पौरादीन् व्यामोहयति शाययतीत्यर्थः ॥ ४७॥ (४) श्रीमहीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। तमिति नन्दालये पृथगेव द्विभुजावतारः, पुरुषोत्तमस्य चतुर्मुजत्वदिभुजत्वयोः प्रमाणसिद्धत्वात् , 'परि- पूर्णतमा कृष्णो वैकुण्ठे गोकुले स्वयं चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे गोकुले द्विभुजः स्वयामिति ब्रह्मवैवर्तात् , न चोपसंहर विश्वात्मन्नितिदेवीप्रार्थनानन्तरं चतुर्भुजस्वरूपमेव भुजद्वयोपसंहारेण तथा प्रदर्शितवानिति वाच्यं, नन्दगृहे प्रादुर्भूतस्य द्विभुज स्यैव मथुरायां प्राकृतमावाङ्गीकारात् प्रार्थनानन्तरं दर्शनमितिसिद्धान्तात् , अन्यथा चतुर्भुजस्य द्विभुजप्रदर्शनं मायिकं स्यात् , तथा सति तादृशद्विभुजरूपेण कृता लीला मायिक- रूपपर्यवसिताः स्युः, तत् तु न सम्भवति, अनेकामापविरुद्धत्वात , अतो 'गोकुळे द्विभुजः स्वय- मित्यादिप्रमाणसिद्धं मायासम्बन्धरहितं द्विभुजं परमकाष्ठापनं पुरुषोत्तमस्वरूपं नन्दगृहाविर्भूतमेव प्राकृतमावस्वीकारप्रार्थनानन्तरं मथुराया देवकीवसुदेवयोः प्रकटीकृतमित्यङ्गीकर्तव्यं, साहजिक- द्विभुजस्वम्पस सिद्धत्वान, प्रदर्शनार्थ चतुर्भुजस्यैव द्विभुजत्वकरणे तु द्विभुजवं कल्पनीयं स्यात् , तारशकल्पिततद्विभुजरूपेणान्यासां लीलानामसम्भवात् , न हि श्रुतिभ्यो वरदानं कल्पितद्विभुजरूपेण कृतं किन्तु साहजिकद्विभुज़रूपेण, अतः फलदानमपि साहजिकद्विभुजरूपेणैव भवितुमर्हति, तदर्थ द्विभुजस्य नन्दालयेवतारः पृथगेव स्वीकार्यः, 'नन्दस्त्वात्मज उत्पन्न तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्तुवन्त्या'- वित्यादि बहुवाक्यस्वारस्याञ्च तस्यैव मथुरायां प्राकृतभावप्रार्थनानन्तरं पित्रोदर्शन मिति निर्दष्ट- मखिलं, 'वभूव प्राकृतः शिशु'रित्यत्र प्राकृतपदार्थस्तु प्रभुचरगटिप्पण्यामुपपादितः, सततोवधेयः, 'प्राकृतत्वं द्विभुजत्वमिति केचिदाहुस्तत्तु पूर्वोत्तरीत्या ब्रह्मवैवर्तादिविरुद्धं बृहदुवामनीयसन्दर्मविरुद्ध युक्तिविरुद्धं भक्तिमार्गविरुद्धं चेति नादर्तव्यं सुधीमिः ॥ ४७ ॥ ॥ योजनायां तृतीयाध्यायः समाप्तः ॥

·८४ , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी । { সদসই तया हृतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वाःस्थेषु पौरेप्वनुशायितेप्वथ ॥ द्वारस्तु सर्वाः पिहिता दुरत्यया वृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलेः ॥१८|| ताः कृष्णवाहे वसुदेव आगते खयं व्यवर्यन्त यथा तमो रखेः।। ववर्प पर्जन्य उपांशुगर्जितः शेपोन्वगाद् वारि निवारयन फणेः॥१९॥ तस्याः कार्यमाह तयेति, तया मायया हुताः प्रत्ययानां सर्ववृत्तयो येषु जागरस्वापयोः प्रत्ययानां ज्ञानानां वृत्तयः संशयादय उत्पयन्ने, मायामोहितास्तु मूच्छिता एव जाताः, जगति तस्या- मुत्पन्नायां तत्प्रभावः, यशोदादयस्तु मुग्धा एव गोकुलवासिनश्व, ततः क्रमेण मथुरायां दास्थास्ततः पौराः, न केवलं पूर्वयद् बुद्विरेव गृहीता किन्तु निद्रयातिरिक्तधुडिरपि सम्पादिता, यथा भूयान् कालो लोकान्तरं गतानामिव मुग्धतया गच्छति तथानुशायितेषु सुपप्ति प्रापितेषु सत्सु, इयं हि मार्यतावत्कार्यमेव कृतवती, अन्यत् वन्यथा जातमिति बदन प्रक्रमान्तरमाहाथेति, पूर्व तैरेव द्वारपालकै सर्वा एव दारो वृहत्कपाटायमकीलशृङ्खलैः पिहिताः स्वभावतोपि दुरत्यया गना व्याघ्राः कचित् सिंहा विषमार्थव भूमयः । दिवसेपि गती नित्यं सर्वथा भयहेतवः ॥१॥ येपु द्वारेपु, गमनमात्रेपि साधारणानां बन्धो भवति, तत्रापि पिहिताः, वृहन्ति कपाटानि यत्र, आयसाः कीलाः शृङ्खलाश्च यामु, कोलसहिता वा शृङ्खला याय, कुश्चिकयैवोदादयितुं शक्या, कुञ्चिकापि विपमा, एतादृशा अपि कृष्णवाहे वसुदेवे समागते स्वयमेव व्यवन्त विशीणां जानाः, स्वयमेवोद्घाटितकपाटा जानाः, भगवतः सर्वमोक्षदातृत्वात् कपाटानामप्यचेतनाना- मतितामसद्धानां मुक्तिः प्रदर्शिता, अनेनान्येषां मुक्तिर्याख्याता, यदि शुद्धसत्त्वं भगवद्वाहकं चेद् भवति एतत्मदर्शनार्थमेव कृष्णबाहे वसुदेव इन्युक्तं, अयमेवोपाय इति तापयितुं दृष्टान्तमाह यथा तमो वेरिति, उपायसहस्रेणापि सर्व तमो में गच्छति, उदिते तु सूर्ये स्वत एव गच्छति नया शुद्धसत्वे भगवत्सहित सत्येव सर्वाविद्यानाशः, सर्वासाच्याना स्वत एव सिद्धिर्नान्यथेति निरूपित, अन्तरिषु निर्गतेषु मायायाः प्रवेश ऽभयोः साम्मुख्ये यदासीत् तदाह ववति, वृष्टिरपि सर्वेपामनुत्याने हेतुः, उपांगुर्जितं चानुत्थाने शब्दान्तरप्रतिवन्धे च, अधिकगर्नने तेनैव (२)श्रीपुरुषोत्तमचाणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाराः । घवर्ष त्यस्यामास उभयोः साम्मुख्यति, मायाभगवतोः साम्मुख्ये ॥ ४९ ।। (३) श्रीमद्रास्यामियल्लमजिन्महाराजकृत. श्रीसुबोधिनीलेखः । तया हतेत्यौतावत्कार्यमेवेति, प्रत्ययवृत्तिहरणमनुशायनं च कृतवतीत्यर्थः, तयेत्यस्यानु- शापितेष्वित्यनेनाप्यन्वयः, अन्यास्विति, द्वारपिधानादिकं कसानया पूर्वमेव जातं स्थिते तद्रुद्घाटनं तु भगवत्प्रभावादेव जातमित्यर्थः, शवलाश्च यास्विति पिहिता इत्यस्यार्थकथनं न तु बहुचीहिः ॥२८॥ (५) भगवदीयनिमयराममनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या । तया हतप्रत्ययेत्यत्र गजा व्याघ्राः कचित् सिंहा विषमाश्चैव भूमयः दिवसेपिगती नित्यं सर्वथा भयहेतवः।। हारस्तु मयाः पिहिता दुरत्पया इत्यत्र दुरत्यया इतिपदव्याख्यानमिदं सष्टमेव ॥mail. ॥ इति श्रीनृतीयाध्यायकारिकाः समाप्तः ॥

·-
अ. ३. लो. ५०-५१] श्रीदिपणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिविभूषिता ।
मधोनि वर्पत्यसकृद् यमानुजा गम्भीरतोयौघजवोमिफेनिला ॥
भयानकावर्तशताकुला नदी मार्ग ददौ सिन्धुरिव श्रियः पतेः ॥ ५० ॥
नन्दबज शौरिरुपेत्य तत्र तान् गोपान प्रसुप्तानुपलभ्य निद्रया ॥
शिशुं यशोदाशयने निधाय तत्सुतामुपादाय पुनर्ग्रहानगात् ।। ५१ ।।
प्रबोधः, एतावन्मायाकार्य साधारण्येन भत्तं वसुदेवस्यापि खेदहेतुर्भवति, अतस्तनिवारणार्थ
शेपोन्वगात्, पातालान् समागत्य फणैः पर्जन्यवारि निवारयन्नन्वगात , पश्चादागेन गतवान् ,
भगवत्सम्बन्धात् तत्कृतं तु भयं न भवति, अन्तरिक्षे निवारयन् गच्छतीत्येके, फणैरितिपदा-
दन्वगादिति च पश्चादेव छत्रधारीव गच्छतीति ज्ञायते ।। ४८ ॥ १९ ॥
यथा यथा गोकुलनिकटे गमनं नया तथा मायासानिध्याद गमने केशाधिक्यं भगवतू-
सान्निध्याच तदभाव इति झापयितुं यमुनोतरणे प्रकारमाह मघोनि वर्षतीति, भगवन्जन्मसमये सर्वतो
निहत्ता अपि मेघा मायाजन्मनि सर्वेसमागताः, इन्द्रोपि मायामोहितो मेयरको माता,
केवलाश्वेद
भावति गच्छति निवृत्ता अपि भवेयुः, अल्पानां मोहितानामल्पधैर्यवत्वेन महति विरोधासम्भवाद,
अत आह मघोनीन्द्रेनकृद् वर्षति सति, स्वभावतोपि यमुना क्रूरेत्याह यमानुजेति, अत एवं
गम्भीरतोयौषजवोमिफेनिला, गम्भीरो भयानकोगायो यस्तोयौघस्तस्य जवेन वांयुक्शाब य
ऊर्मयस्तत्सहितर फेनिला च, त्रिविधोपि दोपस्तस्या निरूपितः, अतिवेगो राजसः,
फेनादि-
स्तामसः, एवं कालकृतं दोपमुक्त्वा स्वाभाविक दोपमाह भयानकावतंशताकुलेति, भयानका
भयानका ये आवी भ्रमरास्तेषां शतैराकुला, समभवादरहिता व्यग्रा वा, आवस्लिामसाः,
वैयम्यं राजसं, एवं स्वाभाविका अपि त्रयो दोपाः, एवं दुष्टापि भयान् मार्ग ददौ, सर्वा नद्यः
समुद्रपन्या, रामावतारे समुद्रोपि मार्गमप्रयच्छन् शोपितः किं पुनस्वस्याल्पसत्त्वा भार्या ? अतः
स्वरूपादेव अच्युता भविष्यामीति सिन्धुरिव मार्ग ददौ, किश्च यमुनानलेने लक्ष्मीभिः सह
क्रीडां करिष्यति, अतः सन्तोपादपि ददौ, यथा लक्ष्मीपते मातुः श्वशुर: समुद्रः कदाचित् स्व-
गृहे नयन मार्ग प्रयन्छति, अथवा श्री: सीतैव, तस्या एकस्याः कामुकवेन समुद्रशोयं कृतवान्
बहनां गोपिकानां कामुकः कथं न कुर्यान् ? ५० ॥
एवं भार्गवनदीमुत्तीर्य गोकुले गतस्य कृत्यमाह नन्दनजमिति, शौरिरित्यभये नन्दस्य
च मित्रत्वाद, बजे च गवामपि कदाचिच्छब्दो भवत्यतः पुरुषगमनशब्देनापि न तस्यानां
जागरण, उपेत्य समीपे गत्वा, अनेन शनैर्गमनं मूचित, तत्र व तान् सर्वदा जागरणयुक्तानपि
सदा प्रसुप्तानुपलभ्य, केवलमपि शयनं सम्भवतीति निद्रयेत्युक्तं, शिशुं वालकं भगवन्तं,
भगवत्त्वज्ञानेन पुत्रत्वस्य वस्तुमशक्यत्वानामान्तराणामकृतत्वाद् भगवत्त्वे स्थापनस्यायुक्तलाच्छिशु-
मित्युक्तं; शयने शय्यायां, अयुक्तमित्याशक्य शयनपदं दत्तं, यशोदायाः शयने सति
यशोदायाः शयनं योनि निधाय नितरां स्यापयित्वा तत्सुनां मायामुपादाय पुनस्तेनैव मार्गेण
स्वग्रहानगात् ॥ ५१॥

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [ সক্ষম देवक्याः शयने न्यस्य वसुदेवोथ दारिकाम् ॥ प्रतिमुच्य पदोलॊहमास्ते पूर्ववदावृतः ॥ ५२॥ यशोदा नन्दपत्नी च जातं परमवुध्यत ।। न तल्लिङ्ग परिश्रान्ता निद्रयापगतस्मृतिः ॥ ५३ ।। ॥ इति श्रीमद्भागवत महापुराणे दशमस्कन्वे श्रीकृष्णजन्मनामतृतीयोध्यायः॥ ३ ॥ ततो देवक्याः शयने तस्या अपि शय्यास्थानं कृत्वा तां स्थापयित्वा, अधेति भिन्नप्रक्रमे यशोदागयने तृप्णी शनरज्ञापयन्, अब तु तदभावः, दारिकां कन्या, अनादरे दारिका, स्वयमेव पदोः पादयोहिं प्रतिमुच्य पूर्ववदेव यदा भगवजन्म न जातं तदा यथा ।। ५२॥ अत्र यशोदायाः अयनं न सम्भवति, प्रसवे लोकेज्ञानासम्भवादित्याशझ्यपाद यशोदेति, यशो ददातीति प्रसचे ज्ञाते भर्नुः सुखं भवतीति, नन्दस्य पत्नीति, ताशे समपेन्यदापि जागरण जातकर्मायावश्यकत्वात् पत्नी भूत्वापि सावधानापि, जातमेव परमबुध्यत न तु जातस्य लिने पुत्रः पुत्री वेति, यतः परिश्रान्ता प्रसवार्थ वेदना महती जाता, पश्चाच्छान्ता यदा तदैव प्रसको जात इति प्रसवेन सह निद्रापि जाता, तया कृत्वापगता स्मृतिर्यस्याः, मम प्रसवो जात इति पूर्वानुसन्यानं स्मृतिः, अतः पूर्व वसुदेवकृतं मुस्थम् ॥ ५३ ॥ ॥ इति श्रीमद्भागवतसुबोधिन्यां श्रीमदल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे तृतीयाध्यायविवरणम् ॥ ३ ॥ (२) घीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्या: प्रकाशः । यमानुजेत्या कालातदोपमध्ये गाम्भीय सात्विक, फेनादिरित्यादिपदेन ऊर्मय मकरादयो जीयाः, स्वामाविकदोपनिरूपणे समप्रवाहाहित्यं सात्त्विक सात्विकस्य स्तम्भहेतुत्वात् ।। ५०-५३॥ ॥ इति श्रीमहालभनन्दनचरणकनाननीयदृपतितनुजपीनाम्यरविरचिते दशमरकन्धः सुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशे तृतीयाध्यायविवरणम् ।। (३) श्रीमदास्यामियाहमिन्मदापताना श्रीसुयोधिनीलेयः । मघोनीया गम्भीरतीयाधजवसहिना ऊर्मयो यग्रेत्यन्तं बहुव्रीयन्तं पदं विधाय फेनिलेन्य- गेन फर्मधारयो नेयः, अनियंग इति, तया च गम्भीरत्वाद् भयानकत्वं मासिको दोपो नेयः अधिमविशएनेपि तथा ॥५०॥ ॥ से तृतीगध्यायः ममामः ।।

·॥ चतुर्थीध्यायः
॥
॥ श्रीशुक उवाच ॥
वहिरन्तः पुरद्वारः सर्वाः पूर्ववदावृताः ॥
ततो बालध्वनिं श्रुत्वा गृहपालाः समुत्थिताः ॥ १ ॥
मायायाः कार्यमधुना चतुर्थे विनिरूप्यते । अन्यथा भगवत्कार्यं न भवेदनिमित्ततः ॥१॥
ज्ञापने दुःखसुखदे ततोपि ज्ञापने तथा । कंसस्य सहभृत्यस्य धर्मवाधो न चान्यया ॥२॥
तामसमभुके राज्ये कृतो धर्मस्तु तगतः । अतः पूर्वस्य नाशौ वै कर्तव्यं तामसाश्च ते ॥३॥
ब्राह्मणा अपि तदेशे स्वभावात् तामसा मताः। कालस्तथाविधो यस्मात् पश्चाजातस्तु सालिका
(१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी।
चतुर्थाध्यायेनिमित्तत इति, भक्तदुःखामावादित्यर्थः, ज्ञापने इति, मायाकृतरोदनेन स्वज्ञापन
ततो गृहपालकृतवालजन्मज्ञापनं च कसे, एते उभे अपि तथेत्यर्थः, ततोपोति, एतदुभयज्ञापनानन्तरं 'यत्र
कवा जात' इति मायाकृतं भगवजन्मज्ञापन केसकृतज्ञापनं च मत्रिपु,एते उभे अपिदुःखसुखदे इत्यर्थः,
न चान्यथेति,मायामोह विना नेत्यर्थः,ननु धर्मस्थापनहेतोर्भगवदवतारस्य तन्नाशहेतुत्वं क्यमुच्यते 'जातः
(५) भगवदोयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाच्याख्या।
चतुर्थाध्याये मायाया इत्यादि।
मायायाः कार्यमधुना चतुर्थे विनिरूप्यते । अन्यथा भगवत्कार्यं न भवेदनिमित्ततः ॥१॥
ज्ञापने दुखसुखदे ततापि ज्ञापने तथा। कंसस्य सहभृत्यस्य धर्मवाधो न चान्यथा ॥२॥
नामसमभुके राज्ये कृतो धर्मस्तु तद्गतः। अतः पूर्वस्य नाशो वै कर्तव्यस्तामसाश्यते ॥३॥
ब्राह्मणा अपि तद्देशे स्वभावात् तामसा मताः।
कालस्तथाविधो यस्मात् पश्चाजातस्तु सात्त्विकः ॥ ४॥
अधुना चतुर्थेध्याये मायायाः कार्य सर्वेषां दुःखदान धर्मनाशश्च निरूप्यते, अन्यथा
मायाकार्याभावेनिमित्ततभक्तदुःखात्मकनिमित्ताभावाद् भगवत्कार्य देवक्यादीनां बन्धनिवृत्तिः सर्वेषां
सुखदान धर्मरक्षादिकं च न भवेदित्यर्थः ॥ १॥ ज्ञापने इति प्रथमाद्विवचनान्तं, मायाकृतेन रोदनेन
स्वज्ञापन(ततो गृहपालकृतपालजन्मज्ञापनंच कैसे) एते उभे अपि ज्ञापने दुःखसुखदे इत्यर्थः,वसुदेवा-
दीनां दुःखद कंसस्य सुखदे इतिमावः,ततोपीति,एतदुमयज्ञापनानन्तरं यत्र व वा जात'मिति मायाकृत-
भगवजन्मज्ञापनं केसे कंसकृतज्ञापनं च मन्त्रियु, एते उमे अपि ज्ञापने तथा दुःखसुखदे इत्यर्थः, न
चान्यथेति, अन्यथा मायामोहं विना भृत्यसहितस्य कंसस्य धर्मवायो न स्यादित्यर्थः ॥२॥
ननु धर्मस्थापनहेतो गवदवतारस्य धर्मनाशहेतुत्वं कयमुच्यत इत्याशङ्क्याहुस्तामसमभुक इति,
तामसाश्च त इति, कंसेन हता पश्वादयोपि तामसा इत्यर्थः, अतस्तामसमभुके राज्ये यज्ञाझानां
पश्वादीनां तामसत्वात् तत्र कृतो यज्ञादिधर्मस्तामस एवेति पूर्वस्य धर्मस्य नाशः कर्तव्य
एवेत्यर्थः ॥३॥ अन्येपामपि धर्माङ्गानां तामसत्तादेव नाश इत्याशयेनाहुाह्मणा इत्यादि, पश्चादिति,
तमःकार्यनिवृत्तेः पश्चातातो धर्मस्तु सात्त्विक इत्यर्थः ॥४॥

·८८ . , श्रीमद्भागवतशामरकन्यसुबोधिनी । [ जन्मप्रकरणे भगवत्कार्यवपरीत्यं मायाकार्य इति ज्ञापयितुमुघाटितकपाटानां द्वाराणां पुनः पियानमाइ वहिरन्तरिति, पुरो वहिाराण्यवान्तरद्वाराणि च सर्वाः पूर्ववदेवावृताः, वलक्षण्य रक्षकाणां वानसम्मवाज ज्ञानं भवेदिति पुनर्वन्यनं मायाकार्यमुक्त्वा पूर्व वमुदेवदेवक्योनिवृत्तस्यापि भयस्य जननाय रोदनमपि कृतवती, तेन रोदनेन सर्वेषां जागरणं जातमित्याह तत इति, वालस्योत्पन्नस्य ध्वनि श्रत्या गृहपालाः भूतीगृहरसकाः सम्यगुत्थिताः ॥ १ ॥ (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । खलु तवान्तकृदं यत्र क बतिवाक्यश्रवणेनैवा निर्दशानिर्दशा'श्वेत्यादिमन्त्रणस्य जातत्वादित्यत आहु- स्लामसमभुक इति, तामसाश्चत इति, तद्धताः पश्वादय इत्यर्थः, एवमपि कण्टकन्यायेन धर्मप्रतिपक्ष- दूरीकरणं युक्तमितिमावः, पश्चादिति, तमःकार्यनिवृत्तेः पश्चान्जानो धर्मस्तयेत्ययः ॥ १ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुदाधिनाटिप्पण्योः प्रकाशः। अथ चतुर्थाध्याय विवरिपो जन्मप्रकरणार्यस्य हेतूद्यमरूपान्तरस्वीकरणकापट्याख्यार्थचतुष्टप- पटिनत्वात् नत्र स्वीकरणस्य॑व मुख्यत्वात् तत्पूर्वाङ्गयोहेतूद्यमयोः पूर्वाध्यायद्वय उक्तत्वात् तत्स्वी- करणोत्तरमत्रोत्तराद्भूतं कापश्यं वक्तव्यं, तदवावमरमङ्गन्या निम्पयति, यद्वा कापश्यं विना रूपान्तर- स्वीकरणं न सम्भवतीति प्रकृतघटकोपोद्घातसङ्गत्येदं निरूपयतीत्याशयेनाहीयायाः कार्यमित्यादि, तब कपाटावरणादिसर्वधर्मनाशान्तं जयं, नन्वैतन्निरूपणस्य किं प्रयोजनमत आहुरन्यथेत्यादि, यदि कापश्यरूपं मायाकार्य न मवेत तदानिमित्ततो भगय कार्य न भयेत्, अनिमित्तत इत्यस्यार्थ टिप्पण्यामाहुरनिमित्तत इत्यादि, तथा च मायाका भाव भक्तदुःखाभावात् तत्सुखदानरूपं भग बत्कार्य न भवेत्, अतस्तदर्थ तत्प्रयोजक मायाकार्यमत्रावश्यं निम्पीयमिति प्रयमकारिकार्थः, यदा ननु मायाकार्य पूर्वाध्याये निरपितमिन्यधुनेतिकयनं न सम्भवतीत्याशझ्याह चतुर्येति, यद्यपि पूर्वाध्याय निरूपितं तथापि तन भगवत्याकट्यकार्योपयोगि किन्तु नाट्योपयोगि, अधुना 'तु चतुर्थे चतुर्यस्यानिरहस्य प्राकटवं निरुप्य तन्निमित्तं निम्प्यत इति न दोपः, तद् विशदय- न्यन्यनि, मायाकार्यामावेनियास्यामावेन भगवत्कार्य सर्वधर्मरक्षा देवक्यादिबन्धननिबृत्तित्र म स्यादित्ययः, यहा पूर्वनि-पितमपि मायाकार्य निरुप्यते, तदनिम्पूर्ण संवादाद्यमाव कमेनाप- गधायकरणे मक्तदुःखामावात् पूर्वोक्तं भगवत्कार्य नाट्यं देवस्यादिवन्धनिवृत्तिगोकुलीयीला च तयेत्यर्थः, एवं सद्धेपणाध्यायार्थ तप्रयोजनं चात्त्या सदयान्तरानिये कारिकायेणाहुनापने इत्यादि, नदेटिप्पण्या विवृण्यन्ति ज्ञापन इत्यादि,ज्ञापने इतिपदं प्रथमाद्विवचनान्तं जयं, मायामोहं विना नेति, द 'मिनि प्रभाष्य त्यस्य मुयापिन्यां स्फुटिष्यनि ॥१॥ (3) श्रीमीया मिया महिन्महाराजस्तः श्रीमुवाधिनौलखः। धनुर्धाभ्याचे मायायाः कामिनि, 'अनिदेशनिर्देश मिगृहननादि मायाकार्य भगवतार्य- सिद्धार्थ निरुप्यन, अध्यायार्यस्तु निबन्धोक्तमनिमद्धकार्यमवतिभावः, जापने इति टिप्पण्यां विकृत, भानायपि यमुपादानां पदं सम्य मुम्बदमित्यर्थः, ननु शिमुहननादः कथं मायारार्ययं मायाया भनुक्तादिलाशायनि प्रमाप्य निकच्यास्यास्यमानसंवादान्तरमपि जातमसान्यागनाहुः फम- पनि, मायामाई पिना तथा काणं न मम्मवाति नम्यापि मायानत्तान् मायामार्यतमित्यर्थः ॥१॥ .

·८९ - अ.४. श्लो. २-४.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेसयोजनाकारिकाव्यारयादिभिर्विभूपिता । ते तु तूर्णमुपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् ॥ आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्नः प्रतीक्षते ॥ २ ॥ स तल्पात तूर्णमुत्याय कालोयमिति विहलः ।। सूतीगृहमगाच् छीघ्रं प्रस्खलन मुक्तसूर्घजः ॥ ३ ॥ तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती ।। स्तुपेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हति ॥ ४॥ तेपां कृत्यमाह ते विति, देवक्यादिभिः प्रार्थिता अपि तत्प्रार्थनां न कृतवन्त इतिज्ञाप- नार्यस्तुशब्दः, तूर्णमिति मध्ये कृत्यान्तरव्याटायथ, दूराद कथने निलायनादिकं सम्भविष्यतीति तन्नित्यर्थमुपनज्येत्युक्तं, देवक्या गर्भस्य जन्म, न तु पुत्रः कन्यका वेतिभेदः, तदिति, सिद्ध- मष्टमं, अकयनेनिष्टं करिष्यतीतितापनार्थ भोजराजायेत्युक्तं, यज् जन्म प्रतीक्षत एव कहा भविष्यतीति, अर्थादेतागाय, प्रतीक्षायां हेतुमाहोद्विग्न इति ॥ २ ॥ ततः कंसस्य कृत्यमाह, सोपि शय्यायां पतित एव स्थितः स महानपि तल्पाच् छय्यात- स्तूर्णमविचारेण प्रथमत उत्थितः पश्चात् कालोयमिति विह्वला, अतः परं जीवसम्भावना. नास्तीतिनिश्चयाव, अयं भगवानेव कालो मृत्युदः, विह्वलः सर्वावयवविकला, सतीगृहं प्रतिस्थानं, शीघ्रमिति सर्वकार्यपरित्यागे सर्वसाधनाननुसन्धाने हेतुः, प्रसवलनिति मार्गाज्ञानं. मुक्तमूर्धज इति देहाज्ञानम् ।। ३ ।। दृष्ट्वा लिङ्गमज्ञाला पुत्रबुद्ध्यवमारणार्थ प्रवृत्तौ यशोदायाः कन्याया मारणं स्वपुत्रमारणा- दप्पधिकदुःखदं जातमिति ज्ञापयितुं तस्या वाक्यमाह तमाहेति त्रिभिः, त्वदीया कन्यका चैयमतो मा मदीयताम् । भगिनी दानपानं हि हेतुकार्यफलेखिभिः ॥१॥ (२) श्रीपुरषोत्तमचरणप्रणीतः थ्रीसुवाधिनोटिप्पयोः प्रकाशः । ते तु तृणमित्यत्र निलायनादिकमिति, बालकस्य निलायनं, आदिपदेन शन्दान्तरेण प्रतिबन्धभ।।२॥ (३) श्रीमहारामिवल्लभजिन्महाराजानः सुयोधिनोलपः। तेलित्यत्र प्रार्थनां न कृतवन्त इति,व्याजान्तरमुक्त्वा ततो निर्गता भोजराजाय निोदितवन्त इत्यर्थः, निलायनादिकमिति, दूगदुक्त देवस्यपि शृणुयात् ततो चालस्य निलायनं कुर्यादित्या२॥ (५) भगवदीयनिभयराममनिर्मिता श्रीमुबोधिनीकारिकाल्याख्या। नमार भ्रानरं देवीत्यादिसोकत्रयप्रतिपाद्यानर्थानाहुस्त्वदीयेति, त्वदीया कन्यका चेपमनो मा प्रदीयताम् । भगिनी दानपात्रं हि हेतुकार्यफलत्रिभिः ।। फलकार्पहेतुनिस्पमिभिः सोः कारिकोक्तानांनाहेत्यर्थः, तर त्यदीया कन्यका नि फलनिरूपणं प्रपमलोकार्पः,अतो मार्ग प्रदीयनामितिदानलक्षणकार्यनिरुपणं द्वितीयसीकार्यः, भगिनी दानपात्र होतिहेनुनिरूपगं तृतीयसीकार्यः, मूठे प्रयमतः फलनिर्देश मागेचनायः, कारिकायो हैन्यादिक्रमेण निर्देशो लोके हेनुकाईफटानां पावापर्यप्रमिद्धिमादायेति प्रतिमाति ॥४॥ -

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी ।
[जन्मप्रकरणे
तं कसं भ्रातरमाह, यतो देवी साचिक्यपि स्त्री, ज्ञात्वा वा दन्यपदर्शनार्थ तथा कृनवतीति,
असत्यमपि प्राणसङ्कटे परार्थ वक्तव्यमितिज्ञापनार्थ वा, कृपणानालोचितयाचिका, 'कृपणः स तु
विज्ञेयो योनालोचितयाचक' इतिवाक्यात् , करुणं यथा भवति तथा तमाहेतिसम्बन्धः, सतीति
कालज्ञानाद् याचनं, सर्वात्मकत्वाद् भगवतस्तथा करिष्यति, भर्तुर्दोषनिवृत्त्यर्थं वा सतीति, अन्यथा
स्वपुत्र स्थापयित्वा परकन्यामारणे दोपः स्यात् , स्नुषेति, मातुलकन्यापरिणयनपक्षे पितृष्वसुरपि
कन्या परिणेया यथा मिनविन्दा, यदा कंसस्य पुत्रो देवकीकन्यामुव्हेत तदेयं स्नुपा भवति,
अनेन तस्याः स्वकन्यावं सहमित्युक्तं, ननु पुत्र एव नास्ति कथामियं स्नुपेति चेत् तत्राह
कल्याणेति, वं पुत्रजननसमर्थः, मदपत्यरक्षणेन तथापि पुत्रो भविष्यतीति, अथवा मास्तु स्नुपा
स्त्रियं हन्तुं माइसि, अन्यथाहमेव कथं न हता ? 'स्त्रियाः स्वमुर्गुरुमत्या वधोयामिति यत-
स्त्वयैव निरूपितम ॥४॥
(२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवाधिनौटिप्पण्या: प्रकाशः।
तमाहेत्यत्र सात्त्विक्यपि स्त्रीति, यद्यपि ज्ञानयुक्ता तथापि स्त्रीस्वाभाव्यादाहेत्यर्थः,
अनालोचितयाचिकेति, न विचारितं कन्यायाचने कंसस्य स्वरूपं यया तादृशीत्यर्थः, कृपणशब्दस
तादृशार्थवाचकवे प्रमाणमाहुः कृपण इत्यादि, कालज्ञानादित्यादि, अयं याचनस्य काल इति-
ज्ञानाद याचनं कृतवती,तथा च याचनया कन्यादाने भगवान् सर्वात्मक इति भगवतस्तयात्वात्
तं दातुं मेरयिष्यति तदा तदपराधक्षमामपि करिष्यति तदा कदाप्यनिष्टं न भविष्यतीतिज्ञापनाय'
सनीपदमित्यर्थः, प्रयोजनान्तरमाहुर्भतुरित्यादि, अन्यथेति, अयाचने सति कन्यामारणे ॥ ४ ॥
(३) श्रीमदोस्वामिवहभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः ।
तमाहेत्यत्र काल ज्ञानादिति, क्षत्रियस्य याचनानौचित्येप्यापकाले तदुचितमेवेति
तादृशकालज्ञानादित्यर्थः, तथा करिष्यतीति, भगवानितिशेषः, याचनानुरूपं तस्या मोचनं भगवान्
सम्पादयिष्यत्येवेत्यर्थः ॥४॥
(४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना।
चतुर्थाध्याये तमाह भ्रातरमित्यत्र यतो देवी सात्त्विक्यपि स्त्रीत्यादि,देवस्थात् सात्विकलं
देवशब्दार्थः स्त्रीत्वं तु डीयर्थः,तथा च देवत्वाद् दयया परकन्यामोचनार्थ करुणा कृता स्त्रीत्वेन तामस-
त्वा दङ्गेमा चरमां प्रजामितिमुपोक्तमित्यपिशब्दार्थः, तदुक्तं सात्त्विक्यपि स्त्रीति, ज्ञात्वा वेति,
देवीत्वात् सर्वोपायवित्त्वमतीय दुष्टः कसा'त्युग्रं स्तुतिभिरितिन्यायेन दैन्येनैव सन्तोपणीय इति
ज्ञात्वा दैन्यं कृतवतीतिमावः, ननु देवलादनृतमापित्वं न सङ्गच्छते नृतं वै मनुष्याणा'मितिश्रुतेरतः कथं
भूपोक्तवतीति चेत् तत्राहुरसत्यमपोत्यादि, 'वृत्त्यर्थे प्राणसटे गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज
जुगुप्सत मितिवाक्यात् परकन्या प्रागपालनमसत्यवाक्येनापि युक्तमेव ॥ ४ ॥
॥ इति श्रीमहोवर्धनघर श्रीवल्लभाचार्यवर श्रीविट्टलेश्वरचरणानुचरसेवकेन
साभटोपनामकेन दीक्षिनयालकृष्णेन विरचितायां दशमस्कन्ध-
सुबोधिनीयोजनापां जन्मप्रकरणसुबोधिनीयोजना सम्पूर्णा ॥४॥

·९१ अ४ हो.५-७.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेसयो मनाकारिकाम्यारादिभिर्विभूपिना । वहवो हिंसिता भ्रातः शिशयः पावकोपमाः ॥ त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकेका प्रदीयताम् ॥ ५ ॥ नन्वहं ते यवरजा दीना हतसुता प्रभो ॥ दातुमर्हसि मन्दाया अनेमां चरमां प्रजाम् ॥ ६ ॥ उपगृह्यात्मजामेवं रुदन्त्या दीनदीनवत् ॥ याचितस्तां विनिर्भस्य हस्तादाचिच्छिदे खलः ॥७॥ अष्टमो मारणीय इति चेत् तत्राह बहवो हिसिता भ्रातरिति, खिया मारकत्वं शास्त्रे न सिद्धं, पुत्रास्तु हता एव, यद्यप्येक एवं मारणीयस्तत्स्थाने बहवो हताः, भ्रातरितिसम्बोधन दयाथ, आकृत्या पराक्रमोपि तेषु सम्भाव्यत इति तदर्थमाह पावकोपमा इति, स्नेहे त्यक्ष्यतीति तस्य दोपाभावयाह त्वया दैवनिसृष्टेनेति, अनुरक्तो गुणान् ब्रूत' इतिवाक्याद् दैवेन भगवदिच्छया प्रेरितेन भवता पुरा हताः, एषा ववध्येति देवेन न मेर्यत इतिभावः, एकेयं पुत्रिका- भ्रामतीतीमामप्यन्ततो गत्वा पुत्रिकाधर्मेण दवा ससन्ताना भविष्यामीति ज्ञापयत्येकेति, यद्यपरोत्पत्स्यते तदा मारणीयेति ज्ञापितं, प्रकर्षेण दीयतामिति कालान्तरेप्यमारणीया ॥५॥ अवश्य दाने हेतुमाइ नन्वमिति, अवश्यं दानमेव फलं, नन्वितिसम्बोधनं युक्तिमहणार्य 'अहं ते ह्यवरजेति, अवरजत्व उभयानुभवः प्रमाणं, अवरजा दयापात्रं, दीना दुःखिता शोकादिना, तत्र हेतुहतसुतेति, प्रभो इतिसम्बोधनं दानसामर्थ्यद्योतनाथ, अत एव दातुमर्हसि, मन्दाया इत्यतः परं रजोभावः भूचितः, अतश्वरमां मजामिमामिति, अन्या कन्यात्वेन न देयेयमेव देयेति ॥६॥ तथापि न त्यक्तवानित्याहोपरायेति, एवमात्मजामुपगृह्य विलापनपूर्वकं सदन्त्या हस्तात् ता वालामाचिन्छिदे देवकी विनिर्भप, विनिर्भत्सने हेतुस्तां याचितः सन्, आत्मजामिनि,आत्मनो भगवतः सकागाजातां, 'व्यवहारे शब्दाः परमार्था एवेतिन्यायाद देहादापात्मशब्दवदात्मजशब्दोपि पुत्रवेन परिग्रहमात्रलेपि वक्तुं शक्यते, पथमितिपदा- देतानीहशानि वाक्यानि बहुवारमुक्तानीति ज्ञापितं, रोदनं यशोदाकन्यकेति, दीनादपि दीना यथा देवहता पुप्रभादिरहिता व्याधिग्रस्तापि भवति सा दीनदीना तथेयं वपुत्रनाशं दृष्टवती परापत्यनाशमपि पश्यतीति, हस्तादिनि, एकेन हस्तेन तस्या एक हस्तं धृला द्वितीयेन तस्या द्वितीयहस्तादाचिच्छिदे, एवड्रो हेतुः ग्वल इति ॥७॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीतिपण्यो। प्रका: 1 मन्वहमित्यर फलमिति, याचनफलम् ॥ ६॥ उपगूधेत्यन ननु कन्यायां श्रीदेवक्या आत्मजत्वप्रतीतेरमावात् तन सर्वजत्वेन शुकस्यापि तदभावाच्छुकेनात्मजापदं किमित्युक्तमित्यत आहुरात्मन इत्यादि, न व्यवहार इत्यादि, यथा नाम- पलल्या भाषायां कथम केनचित् सङ्केतितादपि केवलशब्दात् तज्ज्ञानं कयमस्यैव बोध इतरेषांतु नेति- वदन शुकैरात्मजाशब्द उक्त इत्यर्थः, शुक्स्यैवल्यने प्रयोजनाभाव इत्यरुच्या पक्षान्तग्माहुबेहेत्यादि, ·૧૨ श्रीमद्भागवतदनमस्कन्धमुपोधिनी। - जन्मप्रकरणे . तां गृहीत्वा चरणयो/तमात्रा वसुः सुताम् ॥ अपोथयच्छिलापृष्टे स्वाोन्मूलितसौहृदः ॥८॥ सा तद्वस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरं गता ॥ अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्टमहाभुजा ॥ ९ ॥ गृहीत्वा यत् कृतवांस्तदाह तां गृहीत्वेति, चरणयोरिति, मारणार्यमेव विपरीततया ग्रहण- मात्रेणेव तस्या नाशः मूचिता, जातमात्रामिति, नालादिसहितां, अतिकोमलत्वमदर्शनेन तस्य 'खल'वं समर्थितं, स्वसुः सुतामिति सर्वया विरुद्धकर्तृत्वमुक्तं, अपोधयत् प्रक्षाल्यमानवस्त्रमिव प्रक्षिप्तवान्, गिलाङ्गणस्या यथा साना भवति, ननु सौहार्दमुमयविषयक कयं त्यक्तवानित्याह स्वार्थान्मृलिनसौहद इति, स्वार्थमुन्मूलितं सौहृदं येन ॥ ८ ॥ नतो यजातं तदाह सा तहस्तादिति, यदव पापाणं प्रति प्रक्षिप्तवास्तदैव हस्तात् सम्य गुत्पत्स्योत्पननं कृत्वा सद्य एव सा देवतास्पा जाता, ततोम्बरं गता, आकाशे श्येनवत् स्थिता कंसादिभिः सरिव तयाश्यत, तस्यास्तथाले सामध्ये विष्णोरनुजेति, यशोदा देवकी परस्पर- विचारणकैव, पश्चाच जाता, यदि वा भगवान् यशोदामतो यदि वा देवक्या उभयथापि सानुजा लोकमसिद्धः, विष्णोरनुजात्वेन तथा सामर्थ्य ज्ञापित, द्विगुणं रूपमाह सायुधाष्ट- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। मा तडस्तादित्यवानुजात्वं हि न मगवद्भन्मोत्तरकालिकजन्मताप्रयुक्तमतिप्रसशात प्रकृते च समातृकत्वमपितृकत्लयोरमावाच्छुकेन कयमस्यामनुजालमुक्तमित्यत आहुर्यशोदत्यादि, कृष्णोपनिषदि 'यो नन्दः परमानन्दी यशोदा मुक्तिगेहिनी ति प्रावितं, तथा 'देवकी ब्रह्मविद्या सा या वेदैरसगीयते निगमो यमुदेवाय'मिति च श्रावितं,तब यस्य वानरूपलामहेतुत्यमर्थस्य च शब्दप्रयोगहेतुलं टोकेपि साटं, एवं सति श्रीयशोदाया मुक्तिरूपत्वेन श्रीदेवकीरूपब्रह्मविद्याविषयतयाधिदैविकत्वमिति सेयं च परस्परविचारेणैकव, आधिदैविकाध्यात्मिकयोस्तथात्वात् , मगजन्मनः पश्चान्माया जाता, एवं नयोग्यत्वात् पश्चाातत्व मिद्धे यदि भगवानाधिदैविक्याः सुतो यदि वाध्यात्मिक्या उभयथापि मानुजा, नत्र हेनुलोकसिद्धेरिति, लोकप्रसिद्धिरैनियं तस्मात, 'श्रुतिप्रत्यक्षमैतिद्यमितिश्रुता भगवद्वाश्ये च तस्य प्रमाणवेनामीकारादित्यर्थः॥९॥ (३) श्रीमहोस्थानियल्लमजिम्महाराजानः श्रीसुयोधिनीलेखः। मा तडस्तादित्यवानुजावं साधयन्ति यशोदनि, यसुदेवनन्दयोधर्मम्रातृत्वं, तथा च भ्रानृपधयोरप्यन्योन्यं भ्रातृभगिनीन्यपहारस्य टोकसिद्धत्यात् तत्तत्पनी मावोः परस्परविचारपणैकैव, अन्योन्यं मातृत्वविशिष्टताः पयापि पाण्टवाः परीक्षितः पितामहा भीमपां तत्र यया प्रपितामह- पुश्रन्येन तेषामेश्यमादाय पितामदत्य तयात्र मनोनीतृतनश्यात तत्पन्योधक्यमादाय तयुषयोभ्रांत- भगिनीम्पपदार इनि तयारस्यमितिभाषः, ननु भगवतो यगोदामुनत्वपक्षे मगवत्रादुर्भावातरक्षणे माया- बनना १ महानयोमध्यनन्तरीसनस्य ज्याचव्ययहागत् कायमस्या अनुजालमित्यत आहुः पभापति, यशोदामुनत्यपसेप्यनु पयामानेतियोगिरायमादाय तयेत्यर्थः, फदिनमाहुर्यदिगेनि, भगयनामिति, निपपोकन कारणानियद्धकार्यमित्यर्थः ॥८॥ , ' ·. अ.४. यो..१२.१२.] ग्रीटिप्पणीप्रकाशलेग्ययोजनाकारिकाव्याल्यादिभिर्विभूषिता । ९३ दिव्यत्रगम्बरालपरत्नाभरणभूपिता ॥ धनुशूलेपुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सर किन्नरोरगैः ।। उपाहतोरुबलिभिः स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥ ॥ देव्युवाच ॥ किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्तकृत् ।। यत्र क्वचित् पूर्वशत्रुर्मा हिंसीः कृपणां वृथा ॥ १२ ॥ महाभुजेति,भगवकार्य स्वकार्य च करिप्यतीत्यष्टभुजलं भगवत्कार्य देवक्यादीनां बन्धनित्तिः, स्वकार्य सर्वेषां दुःखदान धर्मनाशश्च, भगवत्कृतिसिद्ध्यर्थमायुधसहिता अष्टौ · महाभुना यस्याः, गया भगवानाविर्भारे विपरीतं रूपं प्रदर्शितवानेवमियमपि ॥९॥ आविर्भावादिदानी रूपान्तरं गृहीतवतीति तस्याः सामग्रीमाद्द दिव्येति, दिव्याः सजोमाला:, अम्बराणि वस्राणि दिव्यान्येव, आलेपश्चन्दनादि, रनयुक्तान्याभरणानि च, एवमलङ्करण- चतुष्टयसहिता, दर्शनकृतोयं क्रमः, प्रथमनो गन्धाददृष्टांया अपि सजः प्रतीतिः, ततो वखाणांतत- चन्दनाभरणानामिति,आयुधानि गणयति धनुरिति, धनुर्वामभागहस्ते, शलमिपुश्चदक्षिणयोः, चर्म चामे,असिर्दक्षिणे,शहोवामे,चक्र दक्षिणे,गदावाम इति गदान्तानि विभीति गदाधरः१० तस्याः स्वरूप भगवत इव सर्वजनीनमिति झापयितुमाह सिद्धचारणेति,सिद्धचारणगन्ध- वात्रिगुणाः, अन्ये च,अप्सरैरिति 'बहुलं छन्दसी'त्यनेन, ऐकपयं तु मृगम अस्याः पडणोपनीवका कंसदर्शन एव, उपाहना उम्पलयः पूनासाधनानि यः, पलिशब्दो जयजयादिशब्दानामप्युप- लक्षका, अतस्तैः स्तूयमाना कंसवधं कर्तुं शक्ताइमिति ज्ञापयन्तीदं वक्ष्यमाणमब्रवीत् ॥ ११ ॥ द्वयमत्र वक्तव्यं कथं न हन्यते कथं वा रसायन, स्थीयत इत्युभयसमाधानं तदाह किं . मयेति, मया हतया किम् ? अहं तु हननेप्यपकारं न करोमि, किं पुनरहता ? अत एतद्वृत्तान्ता- ज्ञानात वं मन्दः, अवये हेतुर्जातः खलु तवान्तकृदिति, यस्तु तवान्तं नाशं करिष्यति स तु जात एव कचित् , यत्र कचिदितिविशेपाकथनं देवगुहा, ननु शत्रुत्वाविशेषेपि सामध्ये विद्यमानेपि यद् भगवतैय हन्यते न त्वयेति को विशेष इति चेत् तत्राह पूर्वशत्रुरिति, मम लिदानी भवाञ्च्छत्रुः, तदप्यन्यबुद्ध्या, भगवास्तु भवतः पूर्वशनुरतस्तेनैव हन्तव्यः, आकाश- वाण्यापि तथैवोक्तं, अतः कृपणां देवकी मा हिंसी, तस्या वधे,न कोपि पुरुषार्थः सिध्येत् , अतो थैव मा हिंसीः ॥ १२ ॥ (३) श्रीमहोस्वामिवल्लभाजन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । कि मयेत्यस्यामासे न हन्यत इति, कंस इतिशेषः, रक्षार्थमिति, देवक्यादीनामितिशेषः, अहं न त्वदपकारकर्यतो मया देवक्या रक्षा कर्तुं न शक्यते इतिप्रथमचरण उक्तं, तवान्तकृदन्योस्त्यतो मया ल न हन्यस इत्युक्तं, अग्रे वाक्यं त्विति, भगवता सह वाच्यवाचकभावसम्पन्धयुक्तं मायया तु वाच्यवेत्तृत्वसम्बन्धयुक्तः अष्टमगर्भम्पा माया तु वक्री हन्ता वन्य एवेत्यर्थः, तथा चाकाशवाण्या विरुद्धवाक्यमाकायेत्यर्थः ॥ १२ ॥ ." " ·. + श्रीमद्भागवतदशमम्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे ॥श्रीशुक उवाच ॥ इति प्रभाप्य तं देवी माया भगवती भुवि ।। बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह ॥ १३. ।। तया कथितमाकये कसः परमविस्मितः ।। देवकी वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोब्रवीत् ॥ १४ ॥ ॥ कंस उवाच ॥ अहो भगिन्यहो भाम मया वां बत पाप्मना । पुरुषाद इवाभ्येत्य वयो हिंसिताः सुताः ॥१५॥ एवमुक्त्या गोत्याह इतीति, प्रकण भापित्वा स्पष्टतया निरूप्य, अनेन संवादान्तर- मपि कसेन सह कृतवतीति लक्ष्यते, अन्यथा ब्राह्मणैः सह विरोधं न कुर्यात् , तेन सह संवादेनेत्र कार्य सर्व सिद्धमिति ज्ञातवतीत्यत्र हेतुमाह देवीति, यद्यन्याप्यागत्य स्पष्टमन्यथा वदेत् तथापि तया मोहितः कसो नान्यदशीकुर्यादित्यत्र हेतुमाह भगवतीति, सा हि भगवद्गावप्राकट्यं कृत्वा लोके पूजां प्राप्स्यतीति भगवद्वाक्यानुसारेण बहुनामनिकेतेषु भूमौ यावन्ति स्थानानि यन्नामानि तत्र सर्वत्रय स्थिता बहूनि रूपाणि कृत्वा बहुनामा बभूव, दुर्गादिमूर्तिपु रूपभेदस्य स्पष्टत्वाद्, देवकीवमुदेवयोनिबन्यो व्यर्थः ॥ १३ ॥ शास्तु 'जात' इतिमायावचनं थुखा कसः किं कृतवानित्याकाहायामाह तयेति, वाक्यं तु भगवत्सम्बन्धि तया तु परं केवलमभिहितं, तदाकण्यं परमं विस्मयं प्राप्तवान्, यदीयं देवता ज्ञायेत धृत्वैव स्थाप्येत, तद्वाक्यविश्वासाद देवकी वसुदेवं च विमुच्य शृङ्खला दूरीकृत्य देवी- वायादुत्पनशुद्धभावः प्रश्रितो विनीतोनचीत् , कायिक मानसं च शुद्धभावं प्रदर्य वाचिकं प्रदर्शितवानित्यर्थः ॥ १४ ॥ तस्य वाक्यान्याहाहो इत्यष्टभिः । स्वापराधस्य कथनं फलस्यापि च कीर्तनम् । भ्रमाचवापराधोयं शोकदूरीकृतिस्तथा ॥१॥ एवं चतुर्मिलोकोत्या शोकाभावो निरूपितः । तत्वावयोधनेनापि चतुर्भिः शोकनाशनम् ॥२॥ आन्मनो न हि शोकोस्ति ज्ञानदृष्टश्च नश्यति । अतः शोको न कर्तव्यः कर्माज्ञानवशो यतः॥३॥ प्रथमतः स्वापराधकीर्तनेन क्षमापयति, अहो इत्याश्चर्येण सम्बोधनं, आश्चर्याविष्टस्तथैवागत्य देवकी वसुदेवं च पृथक् प्रार्थयने, अहो इतिपथवचनं, 'भामस्तु भगिनीपतिः,' सम्बन्धेन मम्बोधनं स्नेहाथै, यां युवयोः, पापस्य स्वस्य च भेदाभावं बदनाह पाप्मनेति, यतेति खेदे, पश्चात्तापेन वदामीति ज्ञापयति, न विदं प्रतारणाध, पुम्पादो राक्षसः, स हि भक्षणार्य बालकान (५) भगवदीयनिर्भयराममहानिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या । आहो भगिनीत्यावश्लोकानां वाक्यार्थानाहुः स्वापराधस्य कथनमित्यादिना, स्वापराधस्य कपनं फलस्यापि च कीर्ननम् । भ्रमाचैवापराघोयं गोकदरीकृतिस्तथा॥१॥ पवं गनुभिलोकोक्त्या गीकाभावो निम्पिता तत्त्वावयोधनेनापि चतुर्भिः शोकनाशनम् आमनोन दिगोकोस्ति ज्ञानदृष्टश्च नटयति। अतः गोको नकर्मव्याक जानवशो यतः १ नारपेस फरन।

·....
अ. ४. श्लो.१६-१८.] श्रीटिपणीप्रकाशले सयोजनाफारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता ।
स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत् खलः॥
कॉल्लोकान् सङ्गमिष्यामि ब्रह्महेव मृतः श्वसन् ॥ १६ ॥
दैवमप्यनृतं वक्ति न मल् एव केवलम् ॥
यद्रिश्रम्भादहं पापः स्वसुनिहतवाञ्छिशून् ॥ १७ ॥
मा शोचतं महाभागावात्मजान् स्वकृतम्भुजः ।।
जन्तवो न सदैकत्र देवाधीनाः सदासते ॥ १८ ॥
नयति, तथा मया स्वदेहरक्षाभ्रपाद् युवयोबहवः सुता विहिंसिताः, राक्षसानां सम्बन्धाद्यपेक्षा
शास्त्रापेक्षा च नास्ति किन्तु माणरक्षार्थमेव सर्वेषां सर्वपुरुषार्थसाधकान्यपत्यानि भक्षयन्ति तसा
मया मारिता इतितुल्यता, तनोपि विशेपस्तु यहव इत्यनेन ज्ञापितः ।। १५ ।।
एवमपराधस्य फलमपि सम्भावयति स स्वयिति, दैत्यावेशात् कृतं स्वतस्त्वं समीचीन
इति न न नरकसम्भावनेत्याशक्य तुशब्दस्त पक्षं व्यावर्तयति, मया कृतमिति य एव मन्यते स
एव तत्कलं मामोतीति यतः सोह, जित्रांसन्तं जिघांसीया दितिवाक्यान तब को दोष इति चेन्
तत्राह त्यक्तकारुण्य इति, प्रथमतो ये हतास्ते तु न जिघांसवो भवन्ति तथा वं वा, यदा ते
मारयितुमायान्ति समर्था चा तदैव वध्या न तु वालका दीनाः,अतो येषु कारुण्यं वर्तव्यं बालके
भागिनेयेषु तेषु न कृतमिति त्यक्तकारुण्या, ननु सम्भावनयापि शत्रयो मार्यन्ते शत्रुपुत्राश्चाती
राज्ञां सम्भवानयापि वधो न दोपायेति चेत् तत्राह स्वतजातिसुहादिति, त्यक्ता ज्ञातयः
मुहृदो मित्राणि च येन, नन्वात्मघातकाः सर्व एव वध्या 'भ्रानापि भ्रातरं हन्यादिति तत्राई
स्खल इति, मयंत्र परं ते मारिता न तु तैरहं, अतोहमेव खलो थैव परचातकः, अतो दुष्टकर्मणः
कृतत्वात् कान लोकान् सङ्गमिप्यामि ? ननु सिद्धा एव तामिसादयो घातकानां ये तबाह
ब्रह्महेवेति ननु 'ब्रह्महा पन्यते योरे पुनरादत्तिवजित' इतिवाक्यात का सन्देह इति चेन्न,
प्रायश्चित्तस्य करिप्यमाणत्वाद् वधजनितो दोपो न भविष्यति परं महतामपचारात् प्रायचित्त
दुर्बलं न वेति सन्देहादेवंवचनं, ननु प्रायश्चित्ते नास्त्पेव नरकः कथं सन्देह इति चेत् तबाह
मृतः श्वसन्निति, अयं पुरुपः श्वसन्नव मृतः, अपकीर्तेतित्वाद , अतो ज्ञायते यदि पाएं गच्छेत
तदा तदभावः सर्वजनीनः स्यात् सर्वात्मकत्वाद भगवतः, अतो मृतः उक्सन् यतो वर्ते,प्रायश्चित्त
शास्त्रस्य च मामाण्यात् सन्देहकथनम् ।। १६ ।।
एवं सम्भावनया फलं निरूप्यायं मम सहजदोपो न भवतीति स्वदोपपरिहारं वदन्निवाह
देवमप्यतृतं धक्तीति, आकाशवाणी देय मस्या त्यामष्टमो गर्भ इतिवाय, दुर्गापि देवता,
एकं तु प्रत्यक्षसंवादि, आकाशवाण्यास्तु वाक्यं विसंवादि,देवगुद्याज्ञानादेवचनं, 'मत्येववृत्तं पति-
प्ठित पितिवाक्यान्मनुष्याणामनृतं देवेषु सत्य, तत्र विपरीतं,न केवलं मया एवान्तवादिनः,
किन्तु देवमप्यन्नं वक्ति, अतो यदिश्रम्भाद् यद्वाक्यविश्वासात् स्वसः मुतान् ध्यैव
निहतवान् . ननु 'सन्देहे प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तय' इति नहृदये कयं भातमिति चेत् तत्राहा
पाप इति, महतां हि हृदयं प्रमाण न तु पापनिष्टानां, शिनित्ति वयालय विरुद्ध निरूपिने,
अश्म एक एव इन्तेति सामर्थ्यप्रतिपादकवास्यात् ॥ १७ ॥

·- N - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे भुवि भोमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च ॥ नायमारमा तयैतेषु विपर्येति यथैव भूः ।। १९ ।। नन्वतः परं किं कर्तव्यमित्याशब्याह मा शोचतमिति, महतां शोके हेतुभृतः प्रायश्चित्त- प्यनधिकारी भवतीति मस्कृपया शोको न कर्तव्या, नन्त्रपकारिणि कयं कृपेति चेत् तत्राह महा- भागावितिसम्बोधनं, महतां शत्रुमित्रोदासीनभावो नास्ति, ननु महत्त्वादेव शोकाभावे सिद्धे कथं शोकामावो वोध्यत इति चेत् तत्राह स्वात्मजानितिन हि स्वाकृतार्थत्वेन शोकः किन्तु वाला अकृतार्था गता इति, तेपां शोकाविषयत्वे हेतुमाह स्वकृतम्भुज इति, यद्यपि मरीचिपुत्रा एवं जाता इति न जानाति तथापि कार्यादनुमिनोति, अतस्तैरपि तादृशं कर्म कृतमस्ति येन वाला एवं हताः, ननु न वयं ताच्छोचामो नात्मानं किन्त्वेकत्रोभयेषां स्थिति भूदिति शोचाम इति चेत तत्राह जन्तय इति, ये हि निरन्तरं जायन्ते 'जायस्व म्रियस्येतिमार्गवर्तिनस्ते सदैवकत्र नासते यतो भगवदिच्छा तथव तेपु, तदाह देवाधीना इति, पदापि तिष्ठन्ति तदापि पूर्ववासनया शत्रु मित्रोदासीनत्वस्य नित्यत्वान सम्यगासते, सहांसत इति वा पाठः ॥१८॥ एवं लौकिकन्यायेन स्वापराधाभावं प्रार्थयञ्च्छोकापनोदनं कृतवान् पुनः शास्त्रानुसारेणापि शोकापनोदनमाह चतुभिः, भुवोति, पूर्व ते म्रियन्त इत्यङ्गीकृत्य शोकापनोद उक्त इदानी ते न प्रियन्त एवेत्युच्यते, आत्मा 'नित्यः सर्वगतः स्थाणुरितिवाक्याद् व्यापको गमनागमनादिशून्यः फूटस्थः, साङ्ख्यानामेवमेव मतं दैत्यानां हृदये समायातीति तदेवोच्यते, देहास्त्वाकाशेभ्रतमा- मकाथा इबोचाववाः समायान्ति गच्छन्ति च न त्वाकाशे कश्चन विकार उत्पद्यते तथा पुत्राणा- मप्यात्मत्वात् तेषां देहे गते न काचित् क्षतिः, स्पष्टतया व्यवहार्यत्वाद् भूमिदृष्टान्तो बुध्यत इति तमाह यथा भौमानि भूविकाराणि भूतानि कृमिकीदादीनि वृक्षादीनि वा यथा यान्ति भूमेः सकाशादस्पद्यन्ते पृथा भवन्त्यपयान्ति च भूमात्र लयं प्राप्नुवन्ति नेपगतेषु लीनेषु वा भूमिस्तु न विक्रियते तथात्मन्यपि देहा यान्त्यपयान्ति चात्मोपार्जितकर्मवशादेवोत्पद्यन्ते लीयन्ते च तथाप्यात्मा न वोत्पद्यते न वा लीयत इत्यर्थः, यथा भूस्तथा देहानामपि भौतिक- वान पथनिरूपणं,भुवि भीमानि भित्यादीनीत्येव सम्बध्यते भूतानीति त्वात्मनीति या, (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। ननु भुधि भौमानि यथा धान्यपयान्ति तथात्मा न याति नापयातीत्येतातैव वाच्यार्थः सम्पद्यत इत्यन्यानि पदानि व्यर्थानि किश्च यथा भून विक्रियत इतिद्वितीयो दृष्टान्तो बाधितो भौमानां भूविकारत्रादित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुर्भुवि भौमानि भित्यादीनीत्यादि, भुवि भौमानि (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणोतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः नकाशः । मा शोचतमित्यत्र मत्कृपयेति, मयि कृपां कृत्वत्यर्थः ॥ १८॥ भुवि भीमानीत्यत्रैतन्छलोकं व्याख्याय प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्ति भुवि भीमानीति, अम्मिन् पक्षे पूर्वार्धे दान्तिकवाक्यं मिन्नं कयनीयं,तथा च यथा भीमानीतिपदं भुवीत्यनन सम्बध्यते (३) श्रीमद्रास्शाभिवलमजिन्महाराजरतः श्रीसुबोधिनीलेखः। मुवि भीमानीत्यत्र प्रयमपक्षे विपर्यतीत्यनेमोक्तो विकार उत्पनेनोक्ती विकार उत्पत्तित्यरूपः स एव यान्नीन्यनेनोक्तः,द्विनीयपक्षे यान्त्यपयान्नीत्यनन गमनामगने उक्ते,विपर्यतीत्यनेन विकारो- ·अ..४. श्लो. १९.] औटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारकाव्याल्यादिभिर्विभूपिता । - - भूतानि जातानि वा, तेप्नेव भूतेषु विद्यमान आत्मा न तथेति वक्तुं दृष्टान्त एवं प्रवेश उक्तः, यया बहिःस्थिता पृथिवी न विक्रियत एवमन्तःस्थित आत्मापि, तथैतेष्विति भिन्नं वाय, एतेषु मनुष्यदेहेप्यध्यात्मा न विक्रियत इति, जैक्तेपु मनुष्यादिदेदेषु भूम्यविकारः प्रत्यक्षसिद्धः, वकालोद्भवेषु तणादिषु चात्माविकारश्च प्रत्यक्षसिद्धः, अन्यथात्मानन्त्यकल्पना प्रसज्ज्येत, (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। मित्यादीनि यथा यान्त्यपयान्ति च भूतान्ययादीनि च यान्त्यपयान्त्यात्मा लेतेषु भूतेषु विद्यमान एव न तथा, न याति नापयातीत्यर्थः, एतेन भूतानीतिपदस्यात्मनि सम्बन्धे प्रकार उक्तः, यद्यप्येवमपि भूतपदमेतेष्वित्यादिपदानि च न सार्थकानि भवन्ति तथापि तेपु विद्यमानस्यापि तद्धर्मासम्बन्ध- कथनात् तथालं, अन्यथैतदयीप्रामः, दृष्टान्त एवेति, दृष्टान्तनिरूपकवाक्ये भूतपदस्यापि प्रवेश उक्त इत्यर्थः, अतः परं यथा भूरितिदृष्टान्त विवृण्वन्ति यथा बहिरित्यादिना, भौमानि यदा विक्रियन्ते तदा तेभ्यो बहिःस्थिता स्थूला भून विक्रियते तथैतेष्वन्तःस्थित आत्मापि तथा, एवं सति न तथैतेष्वित्यस्यावृत्तिः कार्या, तदेतदुक्तं तथैतेष्विति भिन्नं वास्यमित्यनेन, अस्मिन्नेव पक्ष पते- नित्यादिपदानि प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्त्येतेषु मनुष्यदेहेवपीत्यादिना, यथा पहिःस्थिता भू- मनुष्यदेहेपूत्पद्यमानेषु न विक्रियते तथात्मापीत्यर्थः, अग्रे तूक्तेथे प्रमाणमुक्तमुक्तचित्यादिना, अय (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः । तथा भूतानीतिपदमध्याहृतेनात्मनीतिपदेन सम्बध्यते, शेपानि पदान्यावर्तन्ते, अस्मिन् पक्ष आत्मपदाध्याहारदोपात् पक्षान्तरमाहुर्भूतानि जातानि वेति, यथा भुवि भौमानि यथा भुव्येव भूतान्यवादीनीत्यर्थः, भूस्त्वधिकरणत्वेनैव वर्तत इति तत्र विद्यमानभूतान्याकाशातिरिक्ताम्यवादी- न्येवेति तान्येव जातपदेनोक्तानीति ज्ञातव्यं, अस्मिन् पक्षे चकारेण दृष्टान्तान्तरस्य समुचयान पदा- वृत्तिदोपः, ननु भौमानि भित्त्यादीनीति यद् द्वितीयं व्याख्यानं तस्य किं प्रयोजनमित्याकासायां टिप्पण्यां तदुक्त्वा व्याकुर्वन्ति ननु भुवीत्यादि, जातानीत्यस्यार्थोवादीनीत्यादि, अस्मिन् पक्षे दाष्टान्तिकाकासा भवति तां व्याख्यानेन पूर्वन्त्यात्मेत्यादि, एतेनेति, दान्तिकवाक्यव्याख्यानेन, प्रकार इति, वैपरीत्यरूपा, एवमपीति, उक्तयोजनायामपि, न सार्थकानि भवन्तीति, नायमात्मा तथेत्येतावतैव चारितार्थ्यात् तथा, तथात्वमिति, सार्थकत्वं, मूल एवमेव पदसार्थकलं विवक्षितमित्यत्र गमकं सुबोधिन्यामाहुस्तेष्वित्यादि, तदेतटिप्पण्यां व्याकुर्वन्ति दृष्टान्त एवेत्यादि,एवं सतीति, न तथैतेष्वितिपदानां पूर्वार्धेन्वये सति, विपक्ष इति, आत्मनोप्युत्पत्यादिविकाराङ्गीकारे ॥ १९ ॥ (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। न्यथाभावरूप उच्यते, तत्रैवमन्वयः, यथा भुवि मित्यादीनि यान्त्यपयान्ति तथैवात्मनि भूतान्ययादीनि जातानि वा यान्त्यपयान्ति, एतेषु विद्यमान एवात्मा न तथा न याति नापयातीतिदृष्टान्तेनात्मनो गमनागमने निपिढे, द्वितीयदृष्टान्तेन विकारं निषेधति न तधतेष्विति, पदत्रयस्यावृत्तिं कृत्वा यथा भूमिहिःस्थिता न विपर्येति तथैतेषु भूतेष्वन्तर्वियमान आत्मापि न विपर्येतीति, अत्रैव पक्षे भूमे- विकारोपलब्धेररुचि मत्वा यथा भूरित्यत्र नकारमसंयोज्य यथा मूर्विझियते तथात्मा न विक्रियत. इतिव्यतिरेकदृष्टान्ताक्ष उक्तः ॥१९॥ १ एतेवित्यपि पाठः। स ·- ९८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । '। লনসটা यथानेवविदो भेदो यत आत्मविपर्ययः ॥ देहयोगवियोगी च संसृतिर्न निवर्तते ॥ २० ॥ यया देहे लोमानि न पृथगात्माधिष्ठितानि तथा भूमावप्येक एवात्मा तरसम्बधान कोटिशस्तृणादी- न्युत्पद्यन्ते विलीयन्ते च, अधिष्ठाभ्यो देवतास्तु भिन्नाः ।। १९ ।। नन्वेवमैकात्म्य कथं लोके भेदव्यवहार इति चेत् तत्राह यथेति यथा यथावदनेवंविदो भेदो नवेवंविदा, आपातत एवंविचेपि भेदमतीतिर्न गच्छतीति यधेत्युक्त, यथानेवंविद इत्येकं पदं समासान्तस्त्वनिया, मेदस्तु द्वित्वसाध्या, न होकस्मिन् भेदवद्धिर्भवति, द्वित्वं त्वपेक्षावुद्धिजन्य, अतो द्वित्वं न वस्तुनिष्टं किन्तु वुद्धिस्थविषयकमेव, बुद्ध्या बहिविषयोत्पादनासम्भवात् , अतो. ज्ञानकृत एव भेदो भवति, अपेक्षाविषयाणाममावाद, निरपेक्षेप्वपेक्षाबुद्धिरज्ञानकृतव, ननु 'भेदः पारमार्थिकः श्रुतिस्मृतिव्यवहारोपयोगित्वादात्मव'दित्यनुमानाद् भेदः पारमार्थिक एवेति चेत् तबाह यत आत्मविपर्यय इति, यदि भेदः पारमार्थिकः स्यात् तस्कृतेन व्यवहारेणात्मविपर्ययो न स्यात्, (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । प्रकारान्तरेणार्यमाहुकालेत्यादिना, एतेषु तृणादिपूत्सद्यमानेषु यथा भूविक्रियते न तदन्तर्गत आत्मेत्यर्थः, व्यतिरेकेन दृष्टान्तः, 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिवीमन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीर मितिश्रुतेः पृथिव्यन्तर्गतोभिमान्यात्मास्तीति मन्तव्ये, विपक्षे वाधकमाहुरन्यथेति, एकतृणरूपेणैकस्यात्मनो विकृतौ सत्यां निरवयवत्वेनांशभेदस्य वतुमशक्यत्वाद् द्वितीयादिषु तेषु भिन्नो भिन्न आत्माङ्गीकार्यः स्यादित्येकस्मिन् पृथिवीलक्षणशरीरेनन्ता आत्मानः कल्पनीयाः स्युरित्यर्थः, अधिष्ठाय इति, वगादिगोलकेपु लोमादीनामिन्द्रियाणामोषध्यादयो देवताः शरीरामिमान्यात्मनः सकाशाद भिन्ना इत्यर्थः ॥ १९ ॥ ॥ इति श्रीमटिलेश्वरमभुचरणविरचितायां श्रीटिप्पण्यां चतुर्थोध्यायः ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः थ्रीसुबोधिनौटिप्पण्योः प्रकाशः। घधानेवविद इत्यत्रैकं पदमिति, वेदनं वित्, भावे किए, तत एवमित्यनेन केवलसमास- स्ततो नैवं विदनेवविदितितत्पुरुषः, ततो यथावदनेवं विद् यस्येतिबहुव्रीहिः, तत्र शेषाद् विमापति कप्रत्ययः प्राप्तः स त्वनित्यो वैकल्पिक इत्यर्थ' इति श्रीवल्लभः, तन् ममापि सम्मतमितिदिङ्ग, ननु भेदस्यानैवविद्विपयत्वे किं मानमित्याकाहायां तस्य सथानमुपपादयन्ति भेदस्त्वित्यादि, ननु (३) श्रीमतीस्वामिवलमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेसः। यथानेर्वविद इत्यत्रैक पदमिति, वेदनं वित् , भावे किम्, तत एवमित्यनेन केवलसमासस्ततो विदनेवंविदितितत्पुरुषः, ततो यथावदनैवविद् यस्येतिबहुवीहिः, तत्र शेषाद विमापेति कात्ययः प्रातः, स त्यनित्यो वैकल्पिक इत्ययः, अपेक्षायुद्धिजन्यमिति, यज्ञदत्ताद् देवदत्ती द्वितीय इति यज्ञ- दत्तापेक्षाजन्यमित्यर्थः, घुद्धीति, युण्डिस्था यनदत्तादिरसो विषयः के स्थानं यस्यत्ययः, यत आत्मविपर्यय इति, आत्मनो विपर्ययो देहलन ज्ञानविषयत्वमित्यर्थः, पत्रदत्तस्पंदहोदमितियुद्धिरित्यर्थः ॥ २० ॥ - अन्यथावुद्धिरिति, ·अ. ४. श्लो. २१.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिफाव्याख्यादिभिविभूपिता। ९९ तस्माद् भद्रे स्वतनयान मया व्यापादितानपि ॥ मानुशोच यतः सर्वः स्वकृतं भुञ्जतेक्शः ॥ २१ ॥ अज्ञानस्य भेदोत्पादकत्वेनैवान्यथाबुद्धिहेतुत्वात, अन्यथा सुपुप्तावज्ञानस्य .विद्यमानत्वादन्यथाधुद्धि- भवेत्, किश्च न केवलं विपर्ययमात्रजनकत्वं किन्तु देहयोगवियोगावपि भेदकृतावेव, यथा देव- दत्तस्य यज्ञदत्तदेहे जाते गते वा स्वस्य न कापि विक्रियोत्पद्यत एवं स्वस्याप्यात्मन एकत्वे ज्ञाते नोत्पयेत, चकारस्तु सर्वव्यवहारसमुच्चयार्थः, किञ्च भेदस्त्वपारमार्थिक इति कार्यान्तरादप्यवसीयते, तदाह संस्मृतिन निवर्तत इति, भेदज्ञाने विद्यमाने जन्ममरणयोर्विद्यमानलात् संसारो न नि- वर्ततेत आत्मनोविकृतत्वं ज्ञातव्यं तदविकृतत्वमपरिच्छेदकूटस्थत्वव्यतिरेकेण न सिध्यतीति कूटस्थो व्यापकोविकृत आत्मा ज्ञातो भवति, तस्मिन ज्ञाते शोको न सम्भवति ॥ २०॥ तत् तु भवद्भ्यां ज्ञायत एवेति शोको न कर्तव्य एवेत्याह तस्मादिति, वसुदेवस्तु शोक न करिष्यतीति देवकीसम्बोधनं भद्रे इति, अतः परं तब कल्याणमपत्यं च भविष्यतीति ज्ञापितं, स्वतनयान देवकीतनयान् मानुशोच, प्रथमत आत्मानं शोचति ततः पुत्रमित्यनुपदं, यद्यपि ते स्वकर्मवशादेव मृता- न तु मया व्यापादितास्तस्कमैव मां च प्रेरितवदथापि यहिदृष्ट्या मयैव व्यापादिता इत्यङ्गीक्रियते तथापि माशोचेत्याह मया व्यापादितानपीति,अननुशोके वहिर्मुखा- नामप्येकास्त्युपपत्तिस्तामाह यता सर्वः स्वकृतं भुचतेवश इति, अनिच्छन्नपि परवश एव कर्माधीनो भूत्वा सर्वोपि स्वकृतं मुझे, अस्य मते न सृष्टेश्चातुर्विध्य, भुञ्जत इतिवहुवचनप्रयोग (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। द्वित्वमेव भेदसाध्य कुतो न भवतीत्यत आहुन हीत्यादि, तथाकस्मिन् दृष्ट एक एवेतिबुद्धिर्मवति न त्वभिन्न इत्यतो द्वित्वसाध्य एव भेदोन तु भेदसाध्यं द्वित्वमित्यर्थः, नन्नपेक्षाबुद्धेन्तित्वे भेदस्याज्ञान- कृतत्वं स्यात् तस्यास्तयात्वमेव कथमित्याकाक्षायामपेक्षायुद्धेरज्ञानकृतत्वे हेतुमाहुरपेक्षाविषयाणाम- भावादित्यादि, भावप्रधानो निर्देशः, अपेक्षाविषया ह्यात्मानो वाच्यास्ते च स्वाहवित्तिवेधा एव न परस्य. विषयाः, अतस्तेषां तथालाभावात् तथैवेत्यर्थः, भेदस्य पारमार्थिकत्वमनुमानेना- शन्ते ननु भेद इत्यादि, भेद इति, आत्मनां परसरं भेदः, एवमनुमान चाधकतर्केण दूपयन्त्यात्म- विपर्ययो न स्यादितियापकतर्कप्रणयनं, तचात्मा नाशोत्सत्तिशाली प्रतिशरीरं भिन्न इत्याकारकमन्य- थाज्ञानं तादृशविपर्ययस्त्वात्मनः स्तनपानादिक्रियाजनकसंस्कारशालितया नित्यत्वे सर्वशरीरगतचैतन्योप- लम्भेन व्यापकले चानुमितेपि भेदकृतव्यवहारेण जायते, अन्यथा तदुत्पत्तिनाशाभ्यां स्वस्यान्यस्य च हर्षशोकादिकं न स्यात् , तथा च भेदो न पारमार्थिकः संसारहेतुत्वाद् यद्यत् संसारहेतुस्ततन्न पारमार्थिक- मन्यथाधुद्धिव'दिति च प्रतिपक्षसद्भावान्न पूर्वोक्तानुमानेनात्मभेदसिद्धिर्न चात्मन उत्पादविनाशशालिव- सिद्धिरित्यर्थः, नन्वात्मविपर्ययोज्ञानेन न तु भेदेनेसत आहुरन्यथेति, तथा चैवमङ्गीकारेप्यज्ञानस्य नाज्ञानत्वेनात्मविषयकान्यथावुद्धिजनकत्वं किन्तु मेदजनकत्वेनेति मेदादेवात्मविपर्यय इत्यर्थः, भेद- स्यैव कार्यान्तरमाहुः किश्वेत्यादि, एकत्वे ज्ञात इति, नित्यत्वेन पूर्वापरदेहयोरेकत्वे ज्ञाते, सर्व- व्यवहारेति, श्यामोहं गौरोहमित्यादिव्यवहारेत्यर्थः, भेदस्यैव पुनः कार्यान्तरमाहुः किश्वेत्यादि ॥२०॥ तस्मादित्यत्रास्य मत इत्यादि,दैत्यमते सृष्टेः पुष्टिप्रवाहमयांदाचर्पणीभेदेन चातुविध्यं न॥२१॥ , " ·१०० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । (নমস यावद्धतोस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यतेस्वहक् ।। तावत् तदभिमान्यज्ञो वाध्यवाधकतामियात् ।। २२ ।। क्षमध्वं मम दौरातत्य साधवो दीनवत्सलाः ।। ॥ श्रीशुक उवाच ॥ इत्युक्त्वाश्रुमुखःपादौ पालःस्वस्रोस्तथाग्रहीत् ॥ २३ ॥ एकवचने देइमेदेन भोगेन नानात्वमतीतः सिद्धत्वज्ञापनाय, अनेन मयापि बहिर्मुखत्वेन कृतं कर्म भोक्तव्यमित्यविचारितोपिदण्डो भविष्यतीति दण्डाभावेनापि चिन्ता न कर्तव्या ॥ २१ ॥ ननु स्वया ज्ञानमुपदिष्टमुपदेप्टु ज्ञानं भवतीति न तब दण्डसम्भावनेति चेत् तबाह याद दिति, यावदयं जीवः शास्त्रोत्पन्नज्ञानोपि हतोस्मि हन्तास्मीत्यात्मनः कर्मत्वं कर्तृलं वा मन्यते वावद् वाध्यवाधकनामियादेव, कर्मवे बायकत्वमिति,अक्रिय आत्मनि यथैव क्रियां मन्यते तथैव क्रियां मामोतीत्यर्थः, नन्वविद्यमानधर्ममतीती को हेतुस्वाहास्वगिति, न स्वस्मिन् दृष्र्यिम्प, शासनाने शास्त्रीयत्वेनैव जानाति न तु स्वविषयवेन, ततोपि किमत आह तावत् तदभिमानी भवतीति, स्वरूपे जाते देहायच्यासो न भवति, अध्यासे पुनः स्वरूपाज्ञानमिति तदभिमान्यज्ञ एवं भवति, मतो बाध्यवाधकमावः ॥ २२ ॥ एवं भवद्वालकानामस्माकं च कर्मवंशात सर्व जानं भविष्यति चातः शोको दण्डो वान चिन्तनीयः परमतिक्रमदोपो मदीयः सोढव्य इति वदन क्षमापनार्थ नमस्कारं करोति क्षमध्वमिति, मम दौरात्म्यं क्षमध्वं, अविचारेणान्यायकर्ता दुरात्मा, अत आजोल्लङ्घनं पुत्रमारणादिकं च यत् कृतं तत् सर्व क्षमचं महतां हृदयेनुशये स्थिते शोको भूयान भवति, क्षमापनार्थ न किश्चिद् दातव्यं, यतः साधबो दीनेषु वत्सलाः, मम च दीनलमपकीर्तिनरकभावेन सस्य दैन्यं न केवलं वचनेन निरूपितं किन्तु रूपेणापि तदभिव्यक्ति कृतवानित्याहेत्युक्त्वाथः मुखो जात इति, अभूणि मुखे यस्य, विकलवात मोन्छनमपि न करोति, यद्ययमकर्वव्यममि कनिष्ठभगिन्याः पादग्रहणं करोति तदान्यत् किं न कुर्याद गृहीतधनादिदानं वातिरिक्तदानं वा! (२)श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीमुबोधिनी टिप्पण्यो प्रकाश | यावदित्यत्राक्रिय इति, कर्मत्यपक्षे क्रियाजन्यफलशालिनीत्यर्थः, कर्तृत्वपक्षे क्रियानुकूल कृत्यनाश्रय इत्यर्थो योध्यः ॥ २२॥ (३) श्रीमदोस्वामिबहमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । तस्मादभद्रे इत्यत्र चातुर्विध्यमिति, कालकर्मस्वमावभगवदिच्छामि सृष्टिजीयत इति प्रकारोस्य मते नास्तीत्यर्थः ॥२१॥ यावदित्यनाध्यास इति, अध्यासवेज् जातस्तदा स्वरूपाज्ञान सिद्धमेव कार्येण कारणानु मानमित्यर्थः ॥ २२॥ क्षमध्यमित्यवानुमय इति, अनुचिन्तने स्थिते महतां हृदये शोको भूयान् भवत्यतो महतः पूर्वापरापमविचार्य क्षमेवोचितेतिमावः, ननु यद्यपि साधनो धनादिकमनपेक्ष्य स्वत एव दीनवत्सला स्त्रयापि स्वस्य धनादिदानमुचितमित्यत आहुर्यध्यमिति, अयुक्तमपि चत् करोति तदा युक्तं तु पूर्व- गृहीतस्य धनादेदानमनिरिक्तस्य वा धनादेदनि मुत्येनैव प्राप्तमित्यर्थः ।। २३ ।। - - ·अ. ४. शो. २४] · श्रीटिप्पर्णाप्रकाशलेखयोजनाकारिकाल्याख्यादिभिविभूषिता । 20838 मोचयामास निगडान् विस्तब्धः कत्यकागिरा। देवकी वसुदेवं च दर्शयन्नात्मसौहृदम् ॥ २४॥ स्वसशब्दे नैव स्वरतत्पती अभिधीपेते इति तत्सम्बन्धादेव वसुदेवस्य मान्यत्वाद साक्षात् तं प्रति नमस्कारपि दोपाभावादेकस्या एव पादौ द्विवद् गृहीतवानिति ज्ञापयितुमेकशेपः, एकशेपशाने 'पुमान स्त्रियेत्यादिसूत्रेषु चतुर्पु तृतीया ज्ञापयत्यमधानं न शिष्यत' इति, अन्यथा 'स्त्रीपुरुषाभ्या'- मितिमयोगो न स्याद 'स्त्रीपुम्भ्या मिति च, अत्रापि तद्भर्ना सहिता स्वसवावशिष्यते, अथेति भिन्नमामो दैत्यावेशस्य राजसभावस्य च त्यागार्यः ।। २३ ।। निरोधं च दूरीकृतवानित्याह मोचयामातेति, निगडौ स्तम्भवद्धावतो निगडान मोचया- मासेत्युक्तं, अर्थादुभावपि, तत् तु बन्धनागारं भवतीति न निगडदूरीकरणं, नन्येतावक्षुब्धावाकाश- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः । क्षमध्वमित्यत्र श्यालः कंसा, स्वमृशब्दे नेस्यत्र न तृतीया किन्तु नेति. मिन्नं पद, स्वस्रोरितिद्विवचनं साधयितुं श्रीधरमतं दूपयति, श्रीधरीये 'स्वस्रोरिति स्वसृशब्देन द्विवचनानु- पपत्या मिथुनगणनद्वारा मिश्रितलक्षणया स्वस्तत्पत्योरभिधानं लिङ्गसमवायेन 'प्राणभृत उपदधातीति- व'दित्युक्तं, तदयुक्तं, स्वसशब्दस्य तत्पतावभिधाया अभावात् तदभावे 'चाभिधान मितिप्रयोगस्य वक्तु- मशक्यत्वात्, न च स्वस्रोरितिप्रयोगान्यथानुपपत्त्या लक्षकस्याप्यभिधायकत्वमङ्गीक्रियत इति वाच्यं, तथा सति लक्षणोच्छेदापत्तेः, न च मास्त्वभिधायकत्वं तथापि प्रयोगसिद्ध्यर्थं वाचकलक्षकयोरपि शब्दसारूप्यमङ्गीकृत्य कथञ्चिदेकशेषः समर्थ्यत इति वाच्यं, वाचकलक्षकयोरेकशेषस्य काप्यदर्शनात, न च 'प्राणभृत उपदधाती'त्यत्र दृश्यत इति वाच्यतत्र लैङ्गिकसादृश्यस्य सूत्रकाराभिमतत्वात् ,अन्यथा 'तद्वानांसामुपधानो मन्त्र' इतिसूत्र 'आसा'मितिपदं न वदेत्, न चायं न्यायोत्र वक्तुं शक्या, तादृशस्यात्र प्रमाणभावेनाङ्गीकर्तुमशक्यत्वात् , तदेतत् सर्वमभिसन्धाय स्वसूशब्दे नैवाभिधीयेते इत्याचार्यैरुक्तं, ननु भामस्वस्रोरित्येवमुक्तेपि भामशब्दमहिलैवार्थात् कंसस्य श्यालत्वप्राप्तापि यत् स्वस्रोरिति प्रयुक्तं तेन पूर्वोक्त एव व्यासाशय इत्याशङ्कायामाहुस्तत्सम्बन्धादित्यादि, तथाचैतज् ज्ञापयितुमेवम्प्रयोग इत्यर्थः, ननु भवत्वे तथापि सरूपैकशेषस्य वक्तुमशक्यत्वात् सस्तत्पत्योर्विरूपैकशेपस्य च पाणिनीयानामननुशिष्टत्वात् कथं प्रयोगसिद्धिरित्यत आहुरेकशेपेत्यादि, तथा सति स्वसा च तत्पतिश्च स्वसारी, तत्र यद्यपि साक्षात्याणिनीयमेकशेपानुशासनं नास्ति तथापि, सूत्रचतुष्टयोक्तया 'तृतीययाप्रधान न शिष्यत इत्येव ज्ञाप्यत इतिज्ञापकसिद्धोत्र विरूपैकशेष इति सुखेन प्रयोगसिद्धिरित्यर्थः, ननु तृतीययेदमेव ज्ञाप्यत इत्यत्र किं मानमत आहुरन्यथेत्यादि, यदि हि स्त्रिया सहोती पुमानेवावशिष्यत इतिविरूपैकशेषनियमः स्यात् तदा द्वन्द्वघटित स्त्रीपुरुपशब्देपि द्वित्वविवक्षायामेकशेपे प्राप्ते तत्र सरूपस्य स्त्रीपुरुषशब्दान्तरस्याविवक्षिततात् सरूपसूत्राप्राप्तौ पुमान् लिये'तिसूत्रेण विरूपैक्शेषे पुरुषयोः 'पुमांसावित्येव प्रयोगः स्यात् स तु न दृश्यते,अतस्तत्र तृतीयाप्रधान न शिष्यत इत्येवं ज्ञापयतीति मन्तव्यं एवं 'स्त्रीपुंसौ' 'मातापितरा'वित्यादिप्रयोगान्यथानुपपतियला यत्रोमयप्राधान्य विवक्षितं तन न विरूपैकशेपो यत्र त्वप्राधान्यं विवक्षितं तत्रैव स इतिप्राप्त्या प्रकृते भर्तुरप्राधान्यस्य विवक्षितत्वादनापि तङ्गा साहिता स्वसेवावशिष्यत इति न पाणिनीयविरोधः,लक्ष्यकचक्षुप्पता- पक्षस्यैव महामाष्यकृताङ्गीकारेण वैयाकरणानां प्रयोगशरणत्वादितिदिक ।। २३ ।।. १ गुणेत्यपि पाठः। २ मिथुनेत्यपि पाठः।

·१०२
[जन्मप्रकरणे
"
"
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी ।
भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्त्वा रोपं च देवकी ॥
व्यसृजत् वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह ।। २५ ॥
॥ वसुदेव उवाच ॥
एवमेतन महाराज यथा वदसि देहिनाम् ।।
अज्ञानप्रभवाहन्धीः स्वपरेतिभिदा यतः ॥ २६ ॥
शोकहर्षभपदेपलोभमोहमदान्विताः ॥
मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दृशः ॥ २७ ॥
चाणी च प्रमाणमत एताभ्यामेव किञ्चित् कापट्यं कृतमस्तीति कयं न विचारितवांस्तनाह विस्रब्धः
कन्यकागिरेति, कन्यका या माया तस्या वयनमसत्यमपि सम्भाव्यते तथापि तत्र विश्वास
कृतवान्, 'यत्र कचिदिति'कृपणा' मितिलिङ्गवचने देवक्या दोपाभावसूचके, वसुदेवेनैव तथा
कृतत्वाव, अन्यथापूर्तिकर्तृत्तं तु मायायाः सिद्धमेव, प्रथमतो देवी पश्चाद् बछुदेवं चकाराव
तत्सम्बन्धिनश्च स्वयं परियों कुर्वन्नात्मनः सौहदं च दर्शयन् जातः ।। २४ ।।
प्रसादे मार्थिते ताभ्यां प्रसादः कृत इत्याह भ्रातुरिति, सम्यगनुतप्तस्य पश्चात्तापेन वप्तस्य
तत्रापि भ्रातुः सम्बन्धिरोपं क्षान्त्या क्षमित्वा, क्षान्तरोपा वा, तत्कृतं पूर्वापराधं व्यस्जद
रोपं वा, पाठभेदार, तदीयो रोपः सोहा स्वकीयं तु त्यक्तवती, कृतकार्यस्य तदोपस्य सहनं,
अकृतकार्यस्य स्वकीयस्य परित्यागः, एवं वसुदेवश्च, चकारादन्येपि,रोपमपराधं च क्षान्त्वा,
यतो देवकी देवतास्पा, वसुदेवोपि तथा. तस्यास्त शोकाभावो मुवप्रसादेनैव ज्ञातः, वसुदेवस्तू
गृढहृदय इति कदाचिदमसनो भवेदित्याशक्य हास्यं वचनं चाह प्रहस्य तमुवाचेति, हेत्याश्चर्य
पुत्रमारकस्त्वसम्भाप्य इति ॥ २५॥
तदुक्तं ज्ञानं तस्यैव हृदयास्दं भवत्विति तस्यानुमोदनं करोत्येवमेतदिति, महाराजेति-
सम्बोधन मारणस्थादोपज्ञापनार्थ यत् स्वमात्यैवमेतत्, तनिष्पिण्डितमनुवदति देहिनामज्ञान-
प्रभवाहन्धीरिति, देहादावहम्युद्धिरज्ञानादेव जायने, तस्मात् स्वपरतिभिदा स्वः पर इति,
एतन्मूलक एवं सापि व्यवहारः, देहिनामिति देशव्यासवतां, अहङ्कारस्याज्ञानजनितत्वे देहाव्यासः
प्रयोजक इत्यधिकारत्वेन निरूपितः, अन्यथा ज्ञानमहम्बुद्धि, तदज्ञानकृतं, अन्यथा स्वरूपे भासमाने
अन्यन्न मापात् ।। २६॥
एवं तदुक्तं शानं नित्यानित्यवस्तुविवेकोपयोगितेन निरूप्य स्वसिद्धान्तसिद्धं ज्ञानं कृपयोप-
दिशति शोकेति, अत्र वस्तुतः स्वयं न मारयतीतिसत्यं, अस्वतन्त्रत्वात, किन्तु केनविद मेरितो
मारपति, इतोपि मुख्यः सिद्धान्तो भगवानेव सर्वत्र पविष्टो मारयतीतिशास्वं, तस्य ज्ञाने जीवाना
पद धर्मा पापका भगवत्प्रतिपक्षाः, शोक ऐश्वर्यस्य, स हि कर्तुभकर्तुमन्यथा कर्तुं समर्थः तत्कृतेथे
(२) प्रीपुरषोत्तमचरणमणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः ।
एवमेतदित्यनान्ययेति, एतम्यैव व्याख्यानं स्वरूप इत्यादि ॥ २६ ॥
(३) श्रीमदोस्वामिवलमजिन्मदाराजस्ता धीसुबोधिनीलेखः ।
एवमेतदित्यस्यामास तस्येवेति, तदुक्तमतस्यासुरस्यात् स्वस्य हृदये मायात्विति यमुदेवाशय
सूचयितुमेवरपरः ॥ २६॥

·१०३ - अ. ४. श्लो. २८] श्रीटिप्पाप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । ।। श्रीशुक उवाच ।। कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं परिभापितः ॥ देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोविशद् गृहम् ।।..२८ ।। कथं शोकः? अन्यथा, अपेक्षितं स्वांशानामन्यो न नाशयेत्, हर्पश्च माप्तौ भवति, तद् भगवतो वीर्य कालरूपे ज्ञाते न भवेत् , भयं च न भवेद् यदि भगवतो यशो जानीयात् , स ह्ययुक्तं न करिष्यति, अन्यथा यशो न स्यात्, द्वेपश्च न भवेल लोभश्च यदि भगवदीयां श्रियं जानीयात्, देपश्च स्वीकृतो भवति लोभश्च धनकृता,तदुभयं भगवत एवेति न स्वस्य तथा कर्तुमुचितं ज्ञाने भगवदीये ज्ञाते मोहाभावः मसिद्धः, मदस्तु वैराग्याभावात् , सर्वधैवाविरक्तो मत्तो भवति, अतोन्योन्यं मारयन्तमपि जना न पश्यन्ति, अन्यथैक एव घातकः स्यात्, नन्वैकात्म्य कथं वध्यघातक- भावो भगवच्छास्त्रे उपपद्यत इति चेत् तत्राह भावैर्भावमिति, भवन्तीति भाषा धर्माः, वाधधर्म- ध्या धर्मा एवापोह्यन्ते न तु धर्मी,ये हि भवन्ति ते नश्यन्तीति, यथैकस्मिन् वस्त्रे शुक्लादयो धर्मा . रञ्जकद्रव्यसम्बन्धादुत्पद्यन्ते विलीयन्ते च, परं वलीयस्त्र नियामकं, यवाधार्यमेव यस्मिन् भावे भगवान् निविशति स तं भावं दुरीकरोतीति भवदादीनां करणत्वमेव न तु कर्तृलं, न हि करणं कचिदुपालभ्यते स्तूयते वा, अदर्शने हेतुः पृथग्दृश इति, करणे सम्बद्ध एव कर्ता करणान् चेत् पृथग ज्ञायते करणं वा ततस्तदैवम्बुद्धिर्भवति न तु सर्वत्राविष्टं भगवन्तं ज्ञातवतः, अतो मत्पुत्रा अपि भगवतैव मारितास्त्वमपि मारणीय इति खयापि शोको न कर्तव्य इतिभावः ॥ २७॥ एवं मायाकृतं ज्ञापनं सकार्य निरूप्योपसंहरति कंस इति, एवं प्रसन्नाभ्यां स्वसिद्धान्त- कथनेन सम्यक्ससादो लक्षितः, विशुद्धं परिभापित इति, राजनितिसम्बोधनेन तदुक्तानुवादेन च (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः भोसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। शोकहप॑त्यत्र तस्य ज्ञान इति,सिद्धान्तशास्त्रस्य ज्ञाने,शोकस्यैश्वर्यप्रतिपक्षत्वं व्युत्पादयन्ति स होत्यादि,तथा च स हि ज्ञावैव करोतीति तदज्ञानादेव शोकः, भगवद्विचारात् प्रकारान्तरेण यद- पेक्षितं स्वांशानां जीवानां तदन्यो न नाशयेत् सामर्थ्याभावाद् दण्डप्राप्तेश्व, किन्तु भगवानेव नाशयतीतिज्ञानाजननादैश्वविरुद्धः शोक इत्यर्थः, हर्पभययोर्वीर्यप्रतिपक्षत्वं व्युत्पादयन्ति हर्षश्वेत्यादि, तथा च हर्पभये वीर्यविरुद्धे, द्वेषस्य यशोविरुद्धत्वं व्युत्पादयन्ति पदीत्यादि, यशसो ज्ञाने लोभस्य श्रियः प्रतिपक्षत्वमाहुर्लोभश्वेत्यादि, न भवेदितिशेषः, तत्र हेतुमाहुपश्चेत्यादि, तथेति लोभद्वेपादिकं, मोहस्य ज्ञानप्रतिपक्षलमाहुज्ञान इत्यादि, तथा च वध्यत्वात् प्रतिपक्ष इत्यर्थः, अत इति, शोकाद्युत्पत्तिसद्भावात् , अन्यथेति, यदि पश्येयुः, एवञ्च नोपलभ्यतेतो जना न पश्यन्तीत्यर्थः ।। २७ ॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । शोकहत्यत्रान्यथैक एवेति, घातको ज्ञात इतिशेपः, मारयितुर्भगवतो दर्शन स एव घातको ज्ञातो भवेदित्यर्थः, भावैर्भावमित्यत्र करणे सम्बद्ध एवेति, करण इन्द्रियादौ सम्बद्धो जीव एच कर्ता भवति भगवांस्तु करणात् पृथक् करणासम्बद्ध इति च ज्ञायते तदा जीव एव कर्ता न भगवानितिबुद्धिर्भवतीत्यर्थः, करणं वेति, करणं ततो भगवतः पृथग भगवन्निरूपितसम्बन्धयुक्तं नेत्पर्यः ॥ २७॥ १ राजनित्यपि पाठः कचित् । - ·२०४ श्रीमद्भागवतशमस्कन्धसुयोधिनी । जन्मप्रकरणे तस्या राज्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिणः ।। तेभ्प आचट तत्सवं यदुक्तं योगनिद्रया ॥ २९ ॥ आकर्ण्य भर्तृगदितं तमूचुर्देवशत्रवः ॥ देवान प्रति कृतामा दैतेया नातिकोविदाः ।। ३०॥ ॥ दैत्या ऊचुः ।।. एवञ्चेत् तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामवजादिषु ।। अनिर्दशानिर्दशाँश्च हनिप्यामोद्य वै शिगून ॥ ३१ ॥ निरूपितो, एकस्यैव वचनं निरूपितमिति देवघ्या अमसादशङ्का वारयितुमुभयोहणं, अत- स्ताभ्यामनुज्ञातः प्रतीकारमकृत्वा गृहमेवाविशत् ॥ २८ ॥ एवं मायाकार्य भगवत्पेरणया कृतं निरूप्य स्वतन्त्रतया तस्कृतं निरूपयितुमाह तस्यामिति यावदध्यायपरिसमाप्ति, यदीदं न कुर्यादवध्य एव स्यात् , तच देवानामनिष्टमिति देवतामाया तत्कार्यं कृतवती, अमुराणां वा भगवद्रूपा तेषां मुक्त्यय तान स्वधर्मनिष्ठान कृत्वा सर्वशास्त्रविरोधिमोक्ष सम्पादयतीति तथास्था, राजधर्मा हि अनुलहनीरा यथा पूर्वमविचारेण कृतं तदन्यथा जातमतः परं विचारेण कर्तव्यमिति विचार्य मन्त्रिण आयविचारार्थ पूर्ववृत्तान्तमुक्तवानित्याह तस्यामिति, ज्ञानस्य जातवाद कार्यस्य विलम्बसहिष्णुत्वाच तस्यां राज्यां व्यतीतायामित्युक्तं, मन्त्रिणोपि तामसस्य तामसा एवेति तन्नान्ना ज्ञापित, देवक्यादौ विनयो यः कृतः स तु नोक्ता, योग- निद्रया यदुक्तं तत्सर्वमाचष्ट यया कंसो विवकरहितस्तथा तन्मन्त्रिणोपि ॥ २९ ॥ तेषां दौरात्म्यमाहाकापति,भर्तुः कंसस्य गदितमाकर्ण्य श्रुत्वा विचार्य चतं मत्यूचुः एतेपी कंसरतायां न कापि बुद्धिः किन्तु देवपकरणेवसरो जात इति हृष्टा इत्याह देवशत्रव इति ॥३०॥ प्रथमतः स्वबुद्ध्या निश्चित मतीकारमाहुरेवश्चेदिति, यदि कचिद् बालक एव जातः स तु मासमध्ये जातो भविष्यतीत्यनिश्चयेपि सर्वानेव वालकान मारयिष्यामः, ते बालकाः पुरस्था (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्नीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। ग्रिमे निरूपिताविति, प्रसन्नावितिशेषः ॥ २८॥ तस्यामित्यत्र तस्याः स्वतन्त्रतया कार्यकरणस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामाहुपदीत्यादि, ज्ञानस्येति, स्वशत्रूत्पत्तिज्ञानस्य ॥ २९ ॥ (३) श्रीमदोस्वामिवल्लमजिन्महाराजरतः श्रीसुवोधिनीलेखः । कंस इत्यत्र निरूपिताविति, विशुद्धप्रसादौ निरूपितावित्यर्थः ॥ २८ ॥ तस्यामित्यत्र नन्वसुरा वहस्तेषां सर्वेषामैकमत्येन दौराम्यरूपस्वधर्मनिष्ठता कथमित्यत आहू राजधर्मा होति, राजा यान् धर्मानास्थितस्ते धर्माः सर्वेषामनुलहनीया भवन्त्यतः कंसस्य दुरात्मत्वात सर्वेपि दुरात्मान इत्यर्थः ॥ २९ ॥ आकयंत्यत्र नातिकोपिदा इत्यस्या? यधा कंस इत्यादिनामासु उक्तः, तृतीयचरणस्यायों देवदेपकरण इत्यनेनानूदितः ॥ ३० ॥ ॥ इति श्रीचतुर्धाध्यापलेखः॥

·... म.४.श्लो. ३२-३३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याल्यादिभिर्विभूषिता । किमुद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समरभीरवः॥ नित्यमुद्विग्रमनसो ज्याघोषैर्षनुपस्तव ॥ ३२ ॥ अस्यतस्ते शरवातैर्हन्यमानाः समन्ततः ।। जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययुः ॥ ३३ ॥ ग्रामस्था ब्रजस्था वा भवन्तु, . तरतमभावनिरूपणार्य त्रयाणां ग्रहणं, अस्माकं तु न विलम्बः, तदाहायेति, राजेन्द्रेतिसम्बोधनमाज्ञापनार्थ, न निर्गतानि दशाहानि येषां तेनिर्दशा अति- बालका निर्दशास्त्वतिक्रान्तदशाहाः, उभयानपि विशेषाकारेण सर्व एव वयं हनिष्यामः, अत्र सन्देहो नास्तीति वैशब्दः, दैत्यगृहेष्वपि स्वसम्बन्धिप्वपि जाता इन्तन्या इति, राज्ञा चेद् भगिनीपुत्रा मारिता अन्यैरपि स्वकीया अपि मारणीया इति तैति,अन्यथा प्रभुन वदेदिति ॥३१॥ एवं स्वकृत्यमुक्ता तस्य भयाभावार्थ तं प्रोत्साहयन्ति किमुद्यमैरितिपद्भिः, तथा भगवतः पड् गुणास्तथा तव पड़ गुणाः, सामथ्र्य च जयश्चैव दीनवं च दया यथा । शत्रूणामल्पता चैव राजनीतिस्तथैव च ॥ १ ॥ यदि चालका हन्यन्तेन्यमुपायं करिष्यन्ति देवा इत्याशब्याहुः किमुद्यमैरिति, उद्यममात्र तेपां न तु क्रियासामथ्र्य, यतः समरे भीरवः, सामं दृष्ट्वैव विभ्यति, तया भये वेषां निमित्तमाह नित्यमुद्विग्नमनस इति, अयं हि दिग्विजये सर्वानेव मारितवान्, इन्द्रोपि भीतः पलायितः, ब्रह्मादयोपि लीनाः, धृत्वा च देवान् यातनां प्रापयति, अतो यधन्यार्थमपि धनुएवार कुर्यात् तथापि देवाउनिममनसो भवन्तीति नित्यमुदिनमनसा,तवेतिसम्मत्ययनिरूपितम्।।३२॥ धनुष्टकारमात्रेणैवोद्वगे पूर्ववृत्तान्तं हेतुत्वेनाहास्यत इति, अस्यतः शराम् क्षिपतस्ते सतः सम्मुखमनागता अपितः क्षिप्तरेव शरवातः सर्वतो हन्यमानाः सच्छिन्नभिन्नसाझा जिजीवि- पवो भूत्वा धर्म सङ्ग्रामं घोत्सृज्य पलायनपराः सन्तो ययुः, देशस्थाविवक्षितत्वाद् पत्र कापि, ये तु दूरस्थास्ते पलायिताः ॥ ३३ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुयोधिनीटिप्यण्योः प्रकाशः। एवं चेदित्यत्रान्यैरपोति, त्वदीयैरितिशेषः, अन्यथेत्यादि, भगिनीपुत्रमारणागावे प्रभू राजा न वदेत्, आज्ञामितिशेषः, अयमयः, स्वयं चेद् मगिनीपुत्रमारणं न कृतं स्यात् तदा स्वकीया अशेषां मदुक्तिं न मस्यन्त इति प्रमुरपि न वदेत, अधर्मरूपत्वादेवमाशायाः, स्वयं तयाकरणे तु 'यया राजा तया प्रजेतिन्यायादाजादाने निःशहता स्यादिति तया ।। ३१ ।। (५) भगवदीयनिर्भपराममनिर्मिता योमुबोधिनीकारिकाय्याख्या । किमुषमरित्यामासे पशोकीप्रतिपापानर्यानाहुः, सामध्यं चेत्यादि, सामथ्र्य व जपश्चैव दीनत्वं च दया तथा । शत्रूणामल्पता चैव राजनीतिस्तथैव च ॥१॥ केचित् प्राजठयो भीता' इत्यय देवानां दीनत्वं नवं विस्मृतशनाम्ना'नित्यत्र कंसस्य दया ' किंक्षेम तिछोके शपूणां देवानामल्पता, अप्रयोजस्लम् ॥ ३२॥ ॥ इति चतुर्याध्यायकारिकाम्याया।

·१०६ " श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी । अन्संप्रकरणे केचित् प्राजलयो भीता न्यस्तशस्त्रा दिवौकसः॥ मुक्तकच्छशिखाः केचिद् भीताः स्म इतिवादिनः ॥ ३४ ॥ न त्वं विस्मृतशस्त्रास्त्रान् विरधान् भयंसन्नतान् । हस्यन्यासक्तविमुखान् भग्नवापानयुध्यतः ॥३५॥ किं क्षेमशूरैविबुधैरसंयुगविकत्यनैः ॥ रहोजुपा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकता ॥ ३६॥ पेपि निकटस्थास्तपि जिजीविषयो भूत्वा पलायनासम्मवादुपायान्तरं कृतवन्त इत्याहुः केचिदिति, प्रालयः, स्तोतुमिव महत्तानां कायिव्यवस्था प्रदर्शिता, भीता इत्यन्ताकरणस्य, त्यागे न हन्यत इतिशास्वार्थपरिपालनाय न्यस्तशस्त्राः, तर्हि तेषां कथं स्वपर्मत्यागे स्वगा भविष्यतीत्याराड्नयाहुर्दिवौकस इति, स्वर्ग ओको गृहमात्रं न तु स्वर्गभोग इत्यर्थः, ननु देवाः कयमयुक्तं कृतवन्त इत्याशक्याहुमुक्तकच्छशिखा इति, मुक्ताः कच्छा: शिखाश्च येषां, परमा- पदा चैकल्यं तैपामुक्त, आपदि स्वधर्मास्त्यक्तुं शक्यन्ते, येप पुनर्देवगत्या मुक्तकच्छशिखा न नातं तेषां का गतिरितिवेत् तबाह केचिद् भीताः स्म इति वादिन इति, शरीरे भीतकार्यस्या- दर्शनान् मुखत एव भीवा वयमित्याहुः ।। ३४ ॥ ननु ये वव्यास्ते सर्वथैव वध्या इति वचनेपि किं स्यात् तत्राहुन त्वमिति, सभाम- धर्मस्लपान त्सयततो ये देवा विस्मृनशस्त्रास्त्रा भयात् , शस्त्राणि धृत्वा यैर्पिते, अस्त्राणि दूराद, मन्त्रयुक्तानि वा, मयादुभयविधान्यपि विस्मृतानि, विगतो रयो येपा, सारथ्यादीनां वधाद, 'प्रपन्नं विरयं मीतं न रिपुं हन्ति धर्मविदितिवाश्या विरथोप्यवध्या,भयेन सम्यड्नताः शरणा- गनाः, प्रसनादन्यानप्याहान्यासक्तविमुखान् , अन्यासक्ताश्च से विमुखाचोभयविधा वा भानचापानयुध्यतः, निरीक्षकान न हंसीतिसम्बन्धः, एते पडियाः समविधा या न हन्तव्याः, अतस्त्वया स्वधर्म परिपाल्यमाने पूर्वन्यापेन देवा जीविता इतिभावः ।। ३५ ।। एवं साधारणानामयोजकत्वमुक्त्वा पहनामप्याद किंमरैरिति, येपि वाय्वग्निवरुणादयः शूराः प्रसिद्धास्तेपि मगरा एप, क्षेमे सति गृह भायांयां वा शूरा यत्राक्षेमाव नास्ति, न हिमापा पनि मारयिष्यनीतिसम्भावना, यत्र पुनः सम्भावना पारयिष्यतीति तत्र पलायनमेव, एतट्यपरिज्ञानादेव विबुधाः, एनारीरगोपि नेपां निरूप्य वाचनिक मौर्य निरुपयन्त्यसंयुग- विग्यरिति, विकल्यनं स्वीयांधिकरणवाक्य, नदपि न संपुगे, केनापि सह यदा न युद्ध- संयोगस्तदेव विकल्यनं, पां देवान् दायित्या मुग्ल्यांचतुर आदः अस्ति हरिः शूरः, परं कस्यापि म सम्मुसो न भवनि, यस्येशान्ते तदेकपरस्तिष्धनि हरिरपि तस्य सम्मुग्यो भवतीति म्नुनि यथाश्रुतमेर, पक्षानर सानुल्यता निमपिता, हरिणनि, सर्वदारयनिवारवतं निरूपित, यनो इम्पिनेप्य शीयांदिलिपु तम्यायिमायो निरूपितः, अस्ति च पिपुराना भूरः, सोषि मरंदा पनरामी नपणी, न दिपनायरनपस्वी कम्पनिद दियो माति, असपत्यान् ।। ३६ ।। - - ·.अ.४.श्लो. ३७-४०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता। तथापि, देवाः सापत्न्यान्नोपेक्ष्या इति मन्महे ॥ ३७॥ ततस्तन्मूलखनने नियुवास्माननुनतान्ः ॥ ३८ ॥ यथामयोङ्गे समुपेक्षितो नृभिर्न शक्यते रूढपदश्चिकित्सितुम् ॥ यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा रिपुर्महान् वद्धवलो न चाल्यत्ते॥३९॥ मूलं विष्णुहि देवानां यत्र धर्मः सनातनः॥ तस्य च ब्रह्मगोविप्रास्तपोयज्ञाः सदक्षिणाः ॥ १० ॥ देवेन्द्रस्तु यद्यपि प्रहा.तथाप्यल्पवीर्यः,अन्यथा वजादिमार्थनां कथं कुर्याद ? ब्रह्मा यद्यपि महान् भवति तथापि ब्राह्मण एव तपसी, एवं यद्यपि सर्वे देवा अमयोजकास्तथापि राजनीति- विचारेण ते नोपेच्या इत्याहस्तथापीति, देवानां दैत्यानां च सापत्न्यमस्ति कश्यपदायादाः सवें मिनमाजास्ते शत्रव एव परस्परं भवन्ति, अतः सहजद्वेपिलाद् यदैव ते पुष्टा भविष्यन्ति तदैव मारयिष्यन्तीति नोपेक्ष्याः क्षीणदशायामेव मारणीयाः, अयमों भवति न वेति विचारका जानन्ति वयं स्वेवं मन्महे ॥ ३७ ।। एवं माहात्म्यं नीति चोक्त्वा किं कर्तव्यमित्याकालायामाइस्तत इति, यदेव देवानां मूलं भविष्यति तस्यैव खनने नियुक्ष्वाज्ञापय, अनुव्रतानिति, योगेन रूख्या च सर्वथा भवन्त- मनुसता वयं, मूलपने वक्तव्यं खननं च मध्ये ॥ ३७॥ उपेक्षायां को दोप इति चेत् तत्राहुर्यथेति,आमयो रोगो ज्वरादिर आविर्भूतस्तमनादत्य यदि स्नानभोजनादिकं कुर्यात् तदा रूढपदः संश्चिकित्सितुं न शक्यते, अङ्गमेव नाशयति, सद्वैयेनापि तजनिते सन्निपाते चिकित्साशक्या, अनेन सम्बन्धे विद्यमाने कथं मारणीया इतिशङ्का निवारिता नेपां सर्वनाशकलादिति लौकिकवायकत्वेन निरुपितं, वैदिकवायकत्वेन दृष्टान्तान्तर- माह यथेन्द्रियग्राम उपेक्षित इति, योगिना परमपुरुषार्थे साध्य इन्द्रियसमूद्दो नोपेक्षणीयः, . तेपामुपेक्षाया'मिन्द्रियविषयाकृष्टैरितिन्यायेन सर्वनाशो भवति, मवलं चेदिन्द्रियं पश्चानिवारयितुम- शक्यं यहिकामुप्मिकनाश एताभ्यां तया सर्वनाशो देवदैत्यानां , तदाह रिपुर्महान् बद्धयलो न चाल्यत इति, महान् स्वापेक्षयापि स्वरूपतः, ते चेत् सम्बद्धवला भवन्ति तदा चालपितु- मप्यशक्या अतो नोपेक्षणीयाः ।। ३९॥ मूलमाह मूलं विष्णुरिति, देवानां मूलं विष्णुः, विष्णुप्रभवा देवाः, सचगुणा देवाः, तस्याधिष्ठाता तु विष्णुः, इमां युक्ति हिशब्द आह, प्रकारान्तरेणापि देवानां मूलं विष्णुरित्याट यत्र धर्मः सनातन इति, धर्मो यागादिः, स तु देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागात्मक, स केवलं वेदोक्तः सनातनः, 'तानि धर्माणि प्रथमान्यास नितिश्रुतेः, यज्ञाभावे देवानां भल्याभावाद पंजो देवानां मूल, स च स्वदेवतानियम्या, तस्य च देवता विष्णुः, 'यज्ञो वै विष्णु रितिश्रुनेः, (२)श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुदोधिनीटिप्पण्या प्रकाराः। तस्य चेत्यबानेनेति,दक्षिणाया मार्यावनिरूपणेन, तस्येति, यज्ञस्य, तया च विष्णुदेवयोमुलं द्विविधो धर्म इतिभावः,पक्षान्तरमाहुःपञ्चात्मको वेति,पेदात्मको यज्ञात्मको गवामको विप्रात्मकता- " + ·श्रीमद्भागवतशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे तस्मात् सर्वात्मना राजन ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ॥ तपस्विनो यज्ञशीलान् गाश्च हन्मो हविर्दुघाः ॥११॥ विप्रा गावश्च वेदाश्च तपः सत्यं दमः शमः ।। श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्व हरेस्तनूः ॥ ४२ ॥ स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड् गुहाशयः॥ तन्मूला देवताः सर्वाः सेश्वराः सचतुर्मुखाः ॥ ४३ ॥ अयं हि तदधोपायो यहपीणां विहिप्सनम् ।। न केवलं तस्य नियामकवं किन्वाधारस्वमपि, तदाह यति, यत्र विष्णो सनातनो धर्मः, 'धर्मस्य प्रभुरच्युत' इतिवाश्यात् , तस्माल्लौकिकवैदिकदेवानां मूलं विष्णुः, तस्यापिमूलमाह तस्येति, चकारादेवानामपि, ब्रह्म वेदः, गावो विप्राश्च तपो यज्ञाः सदक्षिणा, प्रमाणं वेदः, इविकत्र मन्त्राश्चैकत्र, द्विवियो हि धर्मः भत्तिनिटच्यात्मका अत्यात्मको प्रज्ञो नियात्मकस्तपा,सदक्षिणाः . दक्षिणा यज्ञस्य भार्या, अनेन प्रतिधर्मत्व तस्योग, पश्चात्मको वा मूललेन निरुपितः, अनेन द्वयं मूललेनोक्तं ब्राह्मणा गावश्व, तत्र दुहन्त्यो गावो यज्ञकारस्तपस्विनो वेदविदो ब्राह्मणाः ॥ ४०॥ तेषां खननमाह तस्मादिति, सर्वात्मना लौकिकवेदिकसाधनः स्वतः परतः साक्षाद परम्परया च यथैव ते निस्ता भवन्ति, ब्राह्मणानां विशेषणं ब्रह्मवादिनो वेदवेदार्थविदः, उभयविषं च कुर्वन्तीति,तपस्विनो यज्ञशीलाच, हविर्दुघाः पयोदोगध्यो गाः, हनधातोर्लटि बहुवचनं हन्म इति ।। ४१ ।। एवं विष्णुमूलवेन ब्राह्मणगवां निराकरणं निरूप्य भगवच्छरीरलेनाप्येतान् निरूपयन्ति साक्षानिराकरणाप विभा इति, विप्रा गावश्वकारादन्यान्यन्यनानि, चेदाः, चकारादानि प्रतानि वा, तपः सत्यं दमः शम इति ब्रह्मवर्याचाश्रमधर्माः, तपः शारीरो धर्मः, सत्यं वाचा, 'दम इन्द्रियाणां, शमोन्तःकरणस्य, श्रद्धा सर्वत्र, दया च सर्वेष, तितिक्षातिक्रमसहन, एवं दशाविधो दशावतारः, प्रतवोसइख्याता ज्योतिष्टोमादयः, एते सर्वे सर्वदुःखहर्तुर्भगवतस्तनू- स्नुन्या, तस्माद् विष्णौ अयंत्रः प्रतिष्ठितः ॥ ४२ ॥ उपसंहरंस्तस्य मूलबमाइ स हीति, 'मुख्पे कार्यसम्प्रत्यय इतिन्यायाद गौणानां देवानां निराकरणं व्यर्थं पूर्वोक्तन्यायेन सर्वसुराणां विष्णुरेवाध्यक्षः प्रभुः, किश्चान्ये देवास्तयामरान् न. (२) श्रीपुरुषोतमचरणमगीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाश आरमका विष्णुरेव वा देवानां मूठमित्यर्थः प्रकारान्तरेण दयमेवमूलमित्याहुरनेनेति, मूलनिरुपकवाक्य- . नेत्यर्थः, ताकि दूयम् ? अनाहु प्रणा गावश्चेति, इयं व्याख्यानिमश्लोकस्वरससिद्धति बोध्यम्॥३९॥ तस्मात् सर्वात्मनेत्यत्रोभयविधमिति, कर्मज्ञानात्मकं वेदार्थ, हनधातोरित्यादि, तथा च 'वर्तमानसामीप्ये वनपानवद् 'त्यनुशासनान्मन्त्रकरणसमय एव तत्करणज्ञापनार्यो हन्म इतिप्रयोग इत्यर्थः ।। ४१॥ वित्रा इत्पत्रान्पान्यप्यन्नानीति, इविःसाधनानि वीदियवानि, अमादमुपटक्षक, तथा च यावन्ति इविःसाधनानि तावन्ति नानन्यानि ॥ १२ ॥ --

·१०९
"
अ. ४. लो.४४-४५.] श्रीटिप्पणाप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्यास्यादिभिर्विभूपिता ।
एवं दुर्मन्त्रिभिः कंसः सह सम्मन्त्र्य दुर्मतिः ॥
ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोसुरः ॥ १४ ॥
सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् ।।
कामरूपधरान दिक्षु दानवान् गृहमाविशत् ॥ ४५ ॥
द्विपन्ति, कदाचित् सहभावोपि लक्ष्यते, हरिस्त्वसुरविडेव, मारयितुमपि न शक्यते मामाद
यतो गुहाशयः, गुप्तेन्तःकरणे वा तिष्ठतीति, अध्यक्षस्वं च न लौकिकमभुवन किन्तु मूलभूतोपील्याह
तन्मूला इति, स्त्रीलिङ्गप्रयोगोत्रगणनार्यः, महादेवस्य ब्रह्मणश्च स्वतन्त्रतामाशङ्कयाहुःलेश्वराः
सचतुर्मुखा इति, अतो विष्णोः प्रतीकारः कर्तव्यः, प्रतीकारश्चर्षीणां निराकरणमेवेत्याहायमिति,
ऋषिषदेनैव सर्वे धर्मा उक्ताः ॥ ४३ ॥
एवं तेषां वचनं श्रुत्वा किं कृतवानित्यारा ब्याहैवमिति, नन्वयं क्षत्रियो ब्राह्मणरक्षकः कथं
ब्रह्मदिसा हिवत्वेन मेने? तबाह दुर्मन्निभिरिति, एते दुष्टा मन्त्रिणः, पर्यवसानदोपदर्शना-
मावात, तैः सह सम्यङ् मन्त्रणं कृत्वा दुर्मतितिः, बुद्ध्या हि सर्वनिर्णयः, बुद्धिनाशकस्तु
हासङ्गास्तत्रापि मन्त्रित्वेन गृहीतः, अत एव ब्रह्महिंसां स्वस्य हितत्वेन मेने, ननु दुःसझेषि
कथं स्वाभाविको भावोन्यथा जात इति चेत् तबाहासुरः कालपादशेनागृतश्च, असुरत्यात
स्वमावदुष्टः कालपाशात आपदस्तः, आपदि सर्वबुद्धिनाशो भवति, तत्रापि कालपाश-
पहाभ्यां महत्यापदा निरूपिता ।। ४४ ॥
एवं चुद्धिनंशे जाने यत् कृतवास्तदाह सन्दिश्येति, साधुलोकस्य कदने पीडापां कदन-
मियान् स्वलोपि कदनेच्छ्न् कदनकरणार्थ तनसाधकनानारूपधारकान दशदिक्ष्यप्यादिश्य
सविपन्यविषये च कामरूपधराणां सर्वत्रैव सामर्थ्यसम्भवात, दानवानिति, क्रूरान, राक्षसपात्रे
दानवप्रयोगः, स्वगृहमाविशत् , यथोपवे कश्चित् प्रभोः स्थाने गतो दर्शनमेष न प्राप्नुयात् ,
एतदर्थे गृहे मवेशनम् ॥ ४५ ॥
(२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रगीतः श्रीसुबोधिनौटिप्पण्योः प्रकाशः ।
- सहीत्यत्र गुहापदार्थमाहुगुस इत्यादि, गुप्ते रक्षिते लक्ष्ये वा स्थाने 'गृहां प्रविष्टा विति-
श्रुत्यान्तःकरणे चा, तया चान्तःकरणपक्षे यद्यपि समीप वर्तते तथाप्यन्तःकरणस्यागुत्वेन नित्यत्वात्
तन्मध्यवर्ती परमसूमोश्यतरों नित्यतरथ कथं प्रतीकार्यः? यद्वा मारणार्थ विचारे क्रियमाणेन्तःकरण-
तिवाद्विचारांशज्ञस्तिरोहितः स्यात, यद्वा स्वदेहमारगं विना स्वान्तःकरणातिमारणं न भवतीति
पदात तयाकर्तुमुवतः स्यात् तदा पूर्व स्वयं मृतः पश्चात के मारयेदिति मोप्रतीकार्य इत्यर्थः,पतीकार
इति, इतोन्यः प्रतीकारः ॥४३॥
एवमित्यत्र मन्त्रित्वेन गृहीत इति, दुष्टो यदि दुष्टसेन गृहीतस्तदा तसगस्तथा न पापको
मन्वित्वेन गृहीतस्य तु मर्वमा वाधक इत्यर्थः, मन्त्रित्वेनेतिपाटेपि तथैवार्थः, एकस्योय व्यवस्था बहूना
तथाले तु किं वक्तव्यमितिभावः ॥ ४४ ॥
सन्दिश्येत्यय स्वंविषय इनि, विगये देश ॥ ४५ ॥

·[जन्मप्रकरणे श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । ते वै रजःप्रकृतयस्तमतारूढचेतसः ॥ सतां विदेयमावेरुरारादागतमृत्यवः ॥ ४६ ॥ आयुः श्रियं यशो धर्म लोकानाशिप एव च ॥ हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रमः ॥ १७ ॥ ॥ इति श्रीमद्भागवत महापुराणे दशमस्कन्धे चतुर्थोध्यायः॥४॥ ते च ततोप्यधिकं कृतवन्त इत्याह, वै निश्चयेन, ते स्वभावन एव रजाप्रकृतयः, राजसा: धेरो भवन्ति, आगन्तुकेन व पुनस्तमसारुढ चिनं येषां पूर्वसिद्धविवेकनाशाय तमः, रजस्तमो. भ्यां व्याप्ताः सात्त्विकान् विपन्त्येव, अतः सतां विद्वेषं विशेषेण द्वेपो यस्मात् ताशमुपद्रव धर्मधनादिनाशनमासमन्ताचेरुः कृतवन्तः, अनेन नेपां स्वरूपतोन्तःकरणनाशाद् धर्मतश्योपद्रवं कृतवन्त इत्युक्तं भवति, ननु साम्याशातोधिक किम कान्तस्तबाहारादागतमृत्यव इति, मृत्युप्रस्तास्तथा कृतवन्तः, विकलो हन्यथा करोत्येव ।। ४६ ।। माययैवैतत् कारित सर्वनाशार्थमिति ज्ञापयितुं महदतिक्रमस्य फलमाहायुः श्रियमिति, जीवानां पड् उत्तमा गुणाः, तदभावे पाण्यकृतार्थः स्यात, तत्र प्रथममायुः, जीवतो हि सर्वे भवति, ततः श्रीः स्पष्टस्तस्या उपकारः, ततो यशा कीर्तिः, ततोन्तरको धर्मः, तैः साच्या लोकाः स्वर्गादयः, तत्र लोके सर्वा पयाशिपा, चकारादहिका अपि पुत्रादयः, एवकारेण सर्वेषामेवाशीष्टुं मदर्शितं, अतो यस्य यदभीष्टं तदेव नाशयतीत्युक्तं भवति, अन्यथा गणिताश्चेन् तस्यामीष्टा न मवैयुस्तदेष्टमेव चेष्टितमिति महदतिक्रमः किं कुर्यात् ? अतो यत्किश्चिदेवाभीष्टं तदेव ईन्ति, लोकसिद्धास्तु गणिताः, अनुक्तसर्वसङ्ग्रहार्थं सर्वाणीति, पुंस इनि, स्वतन्त्रस्थापि महतो भगवदीयस्यातिकम उलइन, महत्त्वं भगवत्सम्बन्धादेव, अन्यथाराप्रमात्रस्य कथं महचे स्थान एवं भगवचरित्रसिद्ध्यर्थ मायाकार्य निरूपितम् ॥ १७ ॥ ॥ इति श्रीमद्भागवतसुबोधिन्या श्रीमबलभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे चतुर्थाध्यायविवरणम् ॥ ४॥ (२) धीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीमुपोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। ते घेरल इत्यत्रानेनेत्यादि, अनेन श्लोकेन तेषां दुर्मविणां स्वरूपत्तोन्तःकरणनाशात, अन्तः करणं हि वैकारिककार्यवान नानजनकत्याच स्वरूपसालिक तस्वरूपनाशश्च रजोरूपले सत्वरूपस तस्य धर्मो बानं तममा ज्ञानमायनाशाद्धर्मतश्च नाश इति तथेतिमावः ।। ४६ ॥ आयु:श्रियमित्पस्याभासे सर्वनाशायमिति, सदित्यनाशार्थ, ममासानेवमित्यादि, एवं परिणय-मायाकार्य सर्वदुःखात्मकं निरुपितं तद्भागवतोनिरुदस्य यचरिनं सर्वधर्मरक्षारुपं तत्सिद्ध्यर्थं हेतुखेन निरूपितमित्यर्थः ॥ १७ ॥ पति श्रीगदहमनन्दनचराकनानश्रीयदुपतितनुजपीताम्बरविरचिते दशमस्कन्ध- मुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशे धनुर्याध्यापयियरणम् ।।