·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ago
BIBLIOTHECA INDICA :)
COLLECTION OF Priental WORKS
A
POBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
New SERIES, Nos. 1105, 1117, 1124, 1136, 1162, 1167, 1182,
1185, 1207, 1216.
MAHĀBHĀSYA PRADĪPODDYOTA)
SIR:WILLAMJONES
988
MDCCXLVI-MDCCXCN
BY
NAGEÇA BRATTA
EDITED BY
PANDIT BAHUVALLABIA QASTRI.
VOL. III.
1.
CALCUTTA:
PRINTED AT THQ BAPTIST MISSION PRESS,
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, 57, PARK STREET.
1909.

·No text on this page.

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः।
नागेशभट्ठविरचितः।
बहुवलभशर्मणा परिशोधितः।
बादेशोयामियाटिक सोसाइयाख्यसमाजानामनुमत्या
व्ययेन ।
कलिकाता राजधान्या
याप्तिस्त-मिसन यन्त्र मुहितः ।
शकान्दाः ९८५१।

·(۵)101
تل
498

·सचिहम् । बापाचा ... पा भा ... ... ... वा ... ... ... है ... ... ... ... मोमा ... . ... . अध्यायः | पादः । चाधिकम् । पाणिनिसुधम् । महाभाष्यम्। वार्तिकम्। वैय्यटः। मौमांसासूत्रम् । सूत्रम्। ... भरिकारिका उणादिसूत्रम्। शब्दकौनमः। वेदान्तदर्शनम्। पतननयोगसूत्रभाष्यम्। जैमिनीयन्यायमानावितरः। ... ... ... ... ... ... ... , ... ... ... . उणादि ... शब्दको वेदाद पतञ्जल-यो-भा -न्या,-वि ... ... ... ... ... ...

·No text on this page.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतस्य हितीयाध्यायान्तर्गतानां पाणिनिराणामकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । पा १ १८८ ... ४५ १ २१४ १ ... ... ... १ ... १ ५८० ... ... ... ७९५ बनीभविष्यदधमर्थयो । ।।." पक्षालाकासंख्याः परिहा ।।५।१.॥ बर्थधभयो।२।। ५६ । अत्यन्तसंयोगे च ।२।१।२६ ॥ बदो जग्धिीप्ति किति ।२।।२६ । बधौगर्धदयेशा कर्मणि,। २ । ३। ५२ । अभिहिते। २।३।। बनुवादे चरणानाम् । २ । ।३॥ बनेकमन्यपदार्च । २।२।२३ ॥ चन्तरान्तरेण युक्त । २।३।। बनेन व्यञ्जनम् । २ । १।२४ ॥ अपथं नपुंसकम् । २।।३॥ अपवर्ग हतीया ।।। अपादाने पचमो। २। पमैवाश्चयेन । २।२। बधं नसबम् । १।२।२। घल्पाच तरम् । २।९।२४ । ... ... ... .... १९० ... . २२४ ... ... ९१० ६०२ 498 ५ ... । ... १८५ ... ... પહ ... ...

·बच विशिसमीपसमडिवाभावपखाद्यथा- नुपूर्वयोमपद्यसादृश्यसम्पत्तिसादल्यान्तवचनेषु । २।१।। यथयादायसपः।२।। अव्ययीभावः ।।१।। ... १०० ... ... ८८१ ... १ १ पा ... पागस्यकोहिन्ययोरगतिकौण्डिनच् । २।।।.. बार मर्यादाभिविध्यो।।५।१५। चामः।२।४।१ पार्धधातुके । २।।। ३५॥ ... May ६६६ पा. १ इत्यंभूतलक्षणे । २।३।२१ ॥ इदमोऽग्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ । २ । ४ ३२ ॥• ८१६ ... १ देवदहता ।।२।। पा ४२६ १ उ पा १ ... १ उपकादिभ्योऽन्यतरस्याम् ।।४।। प उपपदमति। २।२।१९। १५५ अपमानानि सामान्यवचनः ।।१।। उपमित यात्रादिभिा सामान्याप्रयोगे ।२।१।५६।३१६ उपसर्जनं पूर्वम् । २।२।१०॥ उभयपातौ कर्मणि।।३।। १ ५७ ...

·एतदखातसोस्वतसौ चानुदात्तौ । २ । । । १५॥ पा २२ १ ५८ १ ... ... ... ... . १४५ ... (१७ ... वहाराः कर्मधारये । २।२।१॥ पा कार्ड करण्योतृतीया । २ । १।१॥ वर्ट करणे छता बहुतम् । २।५ । ३२ । बर्डकर्मणो अति । २।३।। कर्मणि च।।२।१०॥ कर्मणि द्वितीया । २।३।। कर्मप्रवचनीययुक्तो बितीया । २।३।। कालाः परिमामिना । २।२।। कालाधनोरत्यन्तसंयोगे । २।३।५॥ कुगतिणदयः । २।२।१॥ कुत्सितानि कुत्मनः । २।१।११। सत्यानां कर्तरि.वा । २।३।। अत्याधिकार्थवधने । २।१। कत्यये ।२।९।०५॥ कास्य च वर्तमाने । २।२।। तो नम विशिवनावम् । २।१।। जुमजन्तवः।२।। (26 १ १ ७६२ ५ २९१. ... २५२ ... ७५५ - ... ... १ इंट्दा क्षेपे । २।१।। पा ग गत्यर्थकर्मणि दितीयाचतुर्थो खायाममणि २ ।। - पा ·98 गवाचप्रमतीनि च ।२।।९। मार लिटि । २| BIBED पा -- ... पक्षिणः स्याम । २18| ५४ चतुर्थी बदथवकिहितमुखरक्षितः।२।१।। चतुर्थों सम्पदाने । २।९।११॥ चतुर्थ) बङलं छन्दसि । २।३।१२। चतुष्पादो गर्मिया । २ ।। .... पार्थे हन्दः । २।२।२६॥ १ ... १ ... ... . यक्षत्रियालितो यूनिलुगणियोः। २।१५॥ . ... पा E8 ... १ त . तत्पुरषा ||२२॥ ... पा २१ TE ... ५४१ २५५ ... A '. ८७६ .. ... ... वत्रा २१.६॥ तत्र तेनेदमिति सरूपे । २।२।२७॥ सजितात्तिरपदसमाहारे ।।२।१।५१। ... 'सत्राणस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २।। ६२ । तनादिभ्यलयासो। २ | 0 | ७६ ॥ तिछाप्रतीनि च ।।९।१०। डतोया चोदसि । २।। बतीया तत्कतार्थेन गुणवचनेन । २।१।। बतीया सप्तम्योडिजम् ।।। तेन सहेति तुल्यायोगे । २।२।२। ... ६२९ । ..

·(५) ... ... ... १ १४ (३ ०७१ .४५ ... ... २.४ ... ... दिएनामान्यन्तराले । २।२ । २६ । दूरान्तिकार्थेः पद्यन्यतरस्याम् । २ । ३ । ३७ ॥ इन्दश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । २ । ७ । २ । दिगुरेकवचनम् । २ ।।१। विगुच्च । २।१।२९ हितीयहतीयचतुर्थतुर्यान्यन्यतरस्याम् । १।२।। द्वितीयाटौना । २।।१४। द्वितीयाबामणे । २।३।६॥ हितीवाश्रितालीतपतिवमतात्यलप्राताप २।१।२०॥ २९१ ८२४ ... ... । २०५ ... ... १ १ १ ... ... १ ०१. १८५ १ . मक्षच लुपि । २।३।५॥ पा कम ।२।२।। नदीभिश्च । २११।२०। नमः खस्ति खाहाखधालंवषडयोगात ।। नाकाचानडाखलरणाम् ।२।।द.... नित्वं कौडाजोविकयो। २।२।१७॥ ... निका ।२।२१.२६ ॥ ०५० 889 १ ... ५७५ मा ... १ .१ ... ... १ पथमो विभता । २ । ३ । ४२ ॥ परवखिर इन्दतत्पुरुषयोः । २ । ४ । २६ ॥ •पार मध्ये घद्या वा । २।१।२॥ पूरणगुणसहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधि- परन । २।२।११॥ ४३५ ·२५३ १ २२५ १ ३४२ १ पूर्वकालैकसर्वजरत् पुराणनवकेवनाः । २।१।४८ ॥ पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुनमिश्रलक्षोः । २।१।२९॥ पूर्वापरपथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यम- बौरास । २।५।५॥ पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम् । २६५। ३२ ॥ प्रसितोत्सुकाभ्यां बतीया च । २ । ३।०७॥ प्राकाडारात् समासः ।।१।। प्रातिपदिकार्थलिपरिमाणवचनमाचे प्रथमा । २।३।१६॥ प्राप्तापन्ने च हितोयया । २।२।।... प्रेष्यबवोर्देवता सम्प्रदाने । २ । १।६।। (८१ ९८२ १ १५६ ... ५ १ १ पाच इमा प्राच्यभरतेषु । २ ।। ६६ । पा १७ म मन्यकर्मण्यवादरे विभाषाप्राणिषु । २ । ३ । १७ ॥ पा ६५३ मयरवंसकादयश्च । २।१।०२। १ १ य पा ४॥ पठोऽचिच।२।। ७४॥ यममोष । २।। पथाऽसादृश्ये । २ । १४॥ परमादधिकं यस्य चेश्वरवचनम् । २।३।६ ॥ पख भावेन भावलक्षणम् । २।५।२७ ॥ द १ (0 ·यस्य चायामः।२।९।१६ ॥ बुवा खजतिपलितबनिनजरतीभिः ।२।१।७॥ बेनाविकारः।२।३।२।। वेषां च विरोधः प्रावतिकः । २816 १ १ १ ... ... ७८१ र रायाहाहाः पुंसि ।।१।२६ । पा बणाधीनां भाववचनावामन्चरेः।२।।५४ ॥... १ ७३५ १ ल सुटः प्रथमस्य डारौरसः ।२।।।५॥ Ceg ... . पा १ ... व वणे वर्णनं । २।१।६६। विभाषाऽपपरिवहिरक्षक पवन्याः।२।१ । १९-१२ ॥ १८० विभाषारक्षमगठणधान्यपशकुन्यश्ववड़वपूर्वा- पराधरोत्तराणाम् ।२।४ । १२ ॥ ಅದಕ್ಕೆ विभाषा समाये ।२।।१५। ७८८ विशिवलिङ्गो नदीदेशोऽयामा। २। 8 । 0 1 ... विपोषणं विशेष्येणं बडलम् । २१११५७ । ... ... १ . १ १ - श . पा .... शूद्राखामनिरवसिवानाम् । २।४।१.॥ ऐषो बौषिः।२।२।२३॥ श्रेण्यादयः कृतादिभिः।२।१।५८ । १ ४७२ ३.७ १ प पा ... ... १ बछौ । २।२। बही शेष.।२।३।५.॥ पंतसर्थप्रत्ययेन । २ । ३ । ३०॥ ... ७१७ १ . ६७६ ·स ६ ५२८ ... . २७३ ... १ १ ... ६३३ ५८४ ... ३४९ १ संख्याथयासनादूराधिकसंख्याः संख्येये। २१२१२५॥ पा संस्थापूर्वो विशुः । २ । १ । ५२ ॥ सप्तमीपञ्चम्योः कारवामध्ये । २।३।। सप्तमौविशेष बोहो। २।२॥ ३५ ॥ सामौ शौण्डः ।।१।। साम्यधिकरणे च।२।।३६ । समर्थः पदविधिः । २।१।। सायुक्त प्रधाने । २।९।१८। सहसपा ।।१।। साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः । २।३।११ सप्प्रतिमा मात्रार्थे । २ । १ ।। सवामलिते पराङ्गवत्सरे । २।१।२॥ (८० ... ... १ १६१ १० ": ... . ... ... १८८ १४५ १ नो वध जिछि ।२।। १२॥ तौ। २।५।२३॥ ... ... १ ·Narmanann-MABPM-*- MOCIETYPES Vol. III. Fasc. I. . JAP.1905 महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः॥ पाणिनिकात्यायनपतञ्चलिभ्यो गुरुभ्यो नमः ॥ कृते स पतलिना गुरुया सौर्मिना । सर्वच न्यायबीजानी महाभाये निबन्ध । पलब्धगाधे गाम्भीर्यावुत्तान व पोष्ठवात् ॥ समर्थः पदविधिः ॥२॥११॥ विधिरिति कोऽयमिति (भा) भायखन खरूपप्रने तात्पर्य वय पोषण निषितखादित्यतो- ऽभिप्रायमाह समर्थः पदविधिः । २।१।१। सामर्थं चाकार्षीभावः । एचगानामेकार्थीभावः सामर्थम् । “राज्ञः पुरुष इति वाको भ्यगर्यानि समर्थः पदविधिः।।१।१। पदसम्बन्धी यो विधिस समर्या- ' भितो बोध्यः। परिभाषेयम् । समर्थशब्दस्य सदाश्रिते पक्षणा। सामथ्थं "समर्थः पदविधिः" || 'परिभाषेयमिति' । नाधिकारः पदविधियाणा, पन्चधा वयमाणानां परावशावादीमा पदविधिवा- • एमर्यानामेका भावः समर्थवचनम् । वा। स्थगनां पदाना- मेवा भावा समाईमित्युच्यते । क पुणः पृथगधानि काथापि । बाको एवमावि । राधः पुरुष इति । समासे परेवावि गणपुरष इति ।

·२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (प.३। पा.बा.१) अथेति ॥ (क) कोऽयमि- (भा) त्यस्य किमर्थकोऽयमित्यर्थः । शब्दार्थयोरभेदादितिभावः ॥ किं भावेति । (के) करणाधिकरणमाधनवस्वनन्धितत्वात् प्रयोजनाभावाच नोषि- खितः । विधीयमानत्वादिति । (क) वक्षमादिविधाविति भेषः ॥ राजपुरुष इति समासे एकार्थानौति भाष्यात् ॥ एवं यत्किञ्चित्पदजन्य- एथगुपस्थितिविषयार्थकत्येन लोकदृष्टानां विधिविषयकशक्यकोपस्थिति- जनकत्वमेकार्थीभाव इति कल्पितम् । तेषां तत्वं तु सादृश्याद बोध्यम् । कार्य शब्दं मन्बतां वाक्यादेव त्तिनिष्यतिबुद्धेर्वा । एकार्थीभाव इति चिनिर्देशो गौणमेकार्थत्वं समासघटकपदानां बोधयितुम् । यथा पदा- नामसाचात् तत्मायाव्यवहारो गौणः । तथा तेषामेकार्थत्वव्यवहारोऽपोति हैकार्थाभावः। प्रक्रियादशायां पृथगर्थत्वेन प्रथमाटहीतस्य विधि- कार्थत्वमिति यावत् । राजपुरुषः । पुत्रीयति। कुम्भकारः। चौपगवः । इस गुणः कृतात्मसंस्कारेति न्यायेन महाविभाषायाः सामर्थविशेषणता। विकल्पेनकार्थीभूतं पश्यन्तं समस्यत इत्याद्यर्थात् । विशेषणबहादेव च व्यपेक्षांपक्षोऽपि सम्मतः । इत्तिल समासादिनियता । अत एव ऋइस्येति व्यभिचारादनर्थकं तस्यात् । परितः सर्वतः पूर्वत्र परत्र व्यवहिते चानन्तरे च भाष्यते कार्यमनयेति करणे 'गुरोच हल' इत्यकारप्रत्ययः, भावसाधन एव वाऽमेदोपचारात्सूत्रे प्रयुज्यते, इदं शब्दस्य सूत्रं प्रयुक्तस्थापि विधेय- परिभाषाशब्दसामानाधिकरणात्स्त्रीलिङ्गता । 'म सर्व इति'। ननु यः . - ·१ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.१ । था.१) (समर्थः पदविधिः ।।१।।) इतरत्रेति । (2) कर्मसाधने इत्यर्थः ॥ अर्थभेदाच्छब्दभेद इति मते प्रत्यभि- ज्ञानुपपत्तिस्त देऽपि भब्दक्ये तु कः सब्द रत्यनुपपन्नमत पार तचेति ॥ (2) औणादिकेनिति । (क) गुपधाकिदित्यनेनेति भावः । खरे चेति । (के) बहुलयहणादौणादिकस्थापि कर्मणि संभव इति भावः ॥ १ शपधात् कित् उर्णादि- पा-१६६ सू । मोध्यम् । विभक्त्यन्ते रत वारणाय दृष्टानामित्वन्तं तेषां लोके तत्त्वेना- दृसत्वात् । औपगवादौ प्रत्ययानां तथा दृमृत्वाभावेग यत् किश्चित् पद- मन्येत्युपस्थितिविशेषणम्। अपत्यरूपार्थस्योपगोरपन्यमन्तीत्यादौ तथा दर्शनसत्त्वात् । विभक्त्यर्थस्य तु म तथात्वम् ॥ तहाथार्थवाचकस्य शब्दा- सरस्थाभावादिति निरूपितम् । विशिविषयक प्रत्येति हेतुवचनम् । अत विशेषणं तत्र नान्वेति शक्यैकदेशत्वात् । न हि श्वशुरशब्दजन्यप्रतीतौ पिटविशेषणत्वेनोपस्थितायां भार्यायां सशौलाथा इत्यादिविशेषणमन्वेति । न चैवं देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादावनन्धयापत्तिः। तत्रापि कुक्षेनैव देवदत्त- शब्दोत्तरपद्यर्थस्यान्वयात् । सम्बन्धख उपस्थित गुरुहारक एक पद्यों न तु तदितरः। उतच । ; समुदायेन सम्बन्धो येषां रागकुलादिना । कश्चित्पदविधिरिति सामान्यनिर्देशेनैव तइमभूता थामिकता किं सर्व- याणेग, नैतदस्ति। यः कश्चिद्रामण थानीयतामित्युक्त क्षत्रियादि- नितिः प्रतीयते न व्याप्तिः, प्रथमपठितमपि समर्थशब्दमुखबोदेश- ·महाभाष्यपदीपोपयोता। (समयविधिः।२।११) (च.पा.पा) प्रयोगदर्शन मिति । (क) वर्षणाष्टाध्यायीपाठादिह बेदे सोके घेति षः । एतद्वावेति । (क) नचा पति पदकर्मके विधाने रत्यर्थापत्तौ ममामाघसंपाः बाद वघमाचादेशविधौ चातिमा स्थादिति भावः ॥ इह । (क) सू॥ इतर इति । (1) प्रकरणपर्यालोचनयेति भावः । समासपदं वृत्तिमाचोपणपणम् । रख कयटः । पन्य रवावयवार्यान्वितः समुदायार्थ प्रादुर्भवतीति तदपेक्ष- बेवाभाव उथते तेषां पासूदकवदविभागापनत्वादिति । अयं भावः । बाये यथा पदैः एथक पदार्थानां बोधेऽप्याकाङ्क्षामूलकवाक्यशालिवशाद विशेष्यविशेषणभावापनविशिष्ठाप्रतीतिन वृत्तौ किं त्ववयवशति- भ्यामाकाशमूलकसमुदायशक्तिसहछताभ्यां गियतोदोधकवशात् पदार्थ- संस्पृश्यावयाने तु युज्यन्ते सहता बहेति ॥ यदा । ससम्बन्धिकपदार्थ- स्येकदेशत्वेऽपि भवत्येव विशेषणान्वयः। चैत्रस्य गत्यादौ नया दर्शनात् । पसरणब्दोपस्थितायां भार्यायां सत्पतेविषयत्वाया। तदंगे उत्थिता- काकुवात् । उक्तंच । सम्बन्धिशब्द सापेक्षो नियं सर्वः समस्यते । सार्थ- समर्मकाववलाधन क्रमेण प्रथमे भाविन पदविधिशब्दं थास्यास्यविधि- सदा वर्मसाधन इति दर्शयति । 'विधीयत इति विधिरिति । कार्य- मित्यर्थः। 'पदानामिति'। शेषनक्षणा घडी। पदानां सतां यत्वा विधीयत इत्यर्थः । यदि तु भावसाधनो विधिप्रद मायोमेत विधान विधिरिति-ततः पंदेषु भयोमवक्षया कर्मविषही पदावामसा गिव्यादनं ८ ·महाभाष्यपदोपोवद्योता। (4.२ । पा.पा.१) (समर्थः परविधिः।।१०१) समुदायो वेति । (३) म अवववभूतपदानां कार्यः समूहयावषवातिरिक्षतामा बपि सौकारादिति भावः। विभवनास पदवाद विभत्रिविधानस कथं पदोदेशकविधिसमित्याचार विभक्तीति । (क) एवं होति। (क) विहितानां विषमय विधिना पचप्राप्नेतरविभवमानां निवृत्तिरूपस्याश्रवणेन मा निवृत्तिः पदोहेश्यिकत्यर्थः । पेपितु पदोडेखकः पदवसंपादको वा सर्वोऽपि पदसंबन्धित्वात्पदविधि- बोध एव बाबमानो विशेयविशेषमभावामनविशिविषयो भवति । तत्र विशिवशालिग्रह इत्यम। राणपुरुषादिपदं राजसम्बन्धवत् पुखबादौ शतामिति । बत्र सा विशिवशक्ति प्राप्ताप्रामविवेकन्यायेन सम्बन्धी विशेषणत्वाद्यं च पर्यवस्यति। रामादेः महावयवशायेवोपस्थिति- संभवात् । पाकाहांमूजकेति विशेषणात् नित्यघट इत्यादेकार्थीभावेन बत्सा थपेक्षास्य रत्तावपि नीयत इति । तमाममाससम्बातुनचडित- विशेषणे । न विशेषणसम्बन्धः सापेक्षतु भवेदयम् । स्थादेतत् । वायो माप्तया ऽवयवशात्योषपनो माख प्रयन्तरम् । न चैवं विशेषणसम्बन्धापतिः । मविशेषणाना तिन वृत्तस्य वा विशेषणयोगो नेवि निबेधस्य सम्मवादिति चेत् । सत्यम् । बहूनां वृत्तिधर्माण वचनैरेव साधने । स्यामाद्वौरव पदविधिरिति तत्र समासतडितमधातुहत्तयोब संहोताः स्युतच हि पदानां सतां समासादिकाय विधीयते न पुनः पदव, ननु च कर्मसाधन- पशेऽपि विभक्षिविधानमसंसहीतं स्यात् पदान्येव हि तत्र विधीयतेम तु पदापी सता किं चिद उच्यते, कर्मकि हितोयेण्यादिना तु नियमः जियते .

·महाभाष्यप्रदौमोदद्योतः। (समर्थः पदविधिः।२।१।१।) (च.२। पा. १ । बा.१) रेवेति वदन्ति । ननु किं विधीयत इति प्रने विभक्रिविधाम- मित्युत्तरमयुक्तं विधानस्य विधानकर्मत्वाभावादत पाह तब विभक्तावेति । (क) एवं च पाकं पचतौतिवत् सामान्यविशेषभावे वान्वय रति भावः ॥ क्रियाविशेषणवार कर्मत्वम् । रूपदयमिति। (क) यद्यपि संजालमपि तत्र तथाप्येतद्रूपतया शास्त्रव्यवहारा- भावात्तचोकम् ॥ अन्येनेति । (के) पूर्वपक्षिणा सिद्धान्तिना चेत्यर्थः । साधुत्वम् । विशेषणत्वेनोपस्थित घटत्वादेः स्वविशेषणाकाशाभावाद। अतो मित्यो घट इत्यादि वाक्यमपि न । अत एव राजपुरुषैकदेशे राज्ञि वाक्य इव ऋद्धस्य इत्यादि विशेषणान्चयो न । लस्य शब्दार्थंकदेशत्वात् । यद्यपि तस्य राजपदार्थत्वमस्ति । तथापि विशेषणान्वये विशेषस्येतरवि- श्रेषणत्वविषयकशक्तिमहाविषयत्वस्य तन्त्रत्वेन इतराविशेषणत्वेन ज्ञातस्य समादेकार्थीभाव आस्थितः । चकारादिनिषेधो ऽथ बहुव्युत्पत्तिभञ्जनम् । कर्तव्य ते न्यायसिइं स्वस्मान्तदिति स्थितिः । तथाहि । धवखदिराविति मृत्यैव क्रोडौकतार्थत्वाञ्चकारो न प्रयुज्यते । तथा चित्राग्वादौ यत्पदम् । त्वया तु पचन कर्तव्य, निल्टलक्षणा तु शक्तिो मातीव भिद्यते । नैयायिकैश्चकारार्थे तदनभ्युपगमाच्च। अकथितसूचे व्युत्पादितरोत्या न पदविधि। बथाप्येकवाक्यतया खादिसूण विभक्तीनां विधानम् एवमपि कारकविभक्तियु तालियाकारकयोरविनाभूतः सम्बन्धः, उपपद- विभतोता 'वन्तराकारेणयुक्त' इत्यादीनामुपसर्गविभक्तीनां च "afiy" ·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (प.पा.पा.१) (समर्थः पदविधिः ।२।९।।) 'प्राधे नेति (के) पाठे किं पुनरिति सन्देहकवेत्यर्थः । • अन्यथा। (क) अधिकारपरिभाषयोर्विशेषाज्ञाने ॥ फलाख्यानम् । (क) तस्थानिर्देशार्थ इत्येतत् ॥ स्वरूपम् । (क) योगे थोगे ऽनुपस्थितिरूपम् ॥ १ उपलब्धकैयट पुस्तके "बाद्येन" इति पाठोऽस्ति । तन्मत्वेग वा दोषाभावः। एतन्मूलिकेव “पदार्थः पदार्थेनान्वेति न तु पदार्थंकदेशेन” इति श्रुत्यत्तिः । “दर्शनीयाया माता" "दर्शनीयामाता" इत्यादौ एकविशेष्यकप्रतीतिजनकत्वरूपसामानाधि- करण्यसाचेऽपि न मुंवत्वम् । इत्तेः पूर्वमपि यत्र सामानाधिकरण्यं तत्रैव मामार्थयोरभेदः प्रत्ययार्थः। प्रधानमित्यादिव्युत्पत्तित्यागश्च । प्रामोदक इत्यादौ उदककर्ट कप्राप्तिकर्मे याद्याभ्युपगमात् एकार्थाभावे तु बाघव- मिति । यद्यपि सिद्धान्ते पदं वाक्यं वा शक्तं तथापि प्रक्रियादशायां लाधवादेकार्थीभाव इत्याशयः। यैव शस्माकं प्रक्रिया सा परैः पाप्मा- र्थिकतया रयते इति युक्तस्तान् प्रति गौरवोपन्यास इति दिक् । कचित्त सापेक्षत्वेऽपि भाष्यप्रामाण्याद सत्तिः । तद्यथा । किमोदनः शालीनाम् । इत्यादौनामेकवाक्यतायां मिनबाक्यतायां च पदविधित्वमस्त्येव उपपदाना- मुपसर्गाणं च पदयात्, समासादिरित्यादिशब्देन सहितवृत्त्यादीनां ग्रहणं सड़िता बपि सुपन्तादुत्पद्यन्ते । 'समर्थानां प्रथमाई' त्यस्य तु समर्थ- ग्रामस्य प्रयोजनं तत्रैव वश्यामः, एव मिमुसोः सामर्थ' इत्यादीनामपि .

·महामार्थप्रदीपोदयो (समर्थ पदविधिः ।।१।११) (ब. २। पा.१० वा. १) लिङ्गीपादानेनेति । (2) खरितवायुकाधिकारेणेवरच सत्तत्पदोपथितिरधिकारामारं रहा थाख्यानादा निवृत्तिय । परिभाषावास लिङ्गवति सर्वच तेषां सर्वेषामचोपस्थित्या परिभाषाया वा तपतपोपस्थित्या सार्थोपस्थितिद्वारा बातिरिति माफ । रदं च षष्ठी थाने" इति सूचे निरूपितम् । तदुकाम "एकदेशस्थिताशास्त्रभवने पाति दोपताम् । परितो व्यापूतां भाषां परिभाषां प्रचक्षते" ॥ ११। पासू इति सूत्रस्थाविवरखें। वयपरत्भाव्यसंमतत्वात् । राशिविशेषणानन्वयरूपविशेषस्यैकार्थीभाव- बतत्वं भाष्ये दूषितम् । एवार्थोभावसत्वेऽपि देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादौ सदभावात् । इदमुपलक्षणम् । घटादिपदे एकार्थाभावाभावेऽपि तदेवा- देचे घटवादी विशेषणान्वयाभावादिन्यपि बोध्यम् । राधः पुरषोऽवश्व इति वद रामपुरषोमच इत्यप्यत एव ना एकत्रविशेषणत्वेन एहीत. कियां शालोनामोदन इत्यर्थः। सकाठकमापणीयानाम् । चापणीयावां चालवामाठकमित्यर्थः । कुतो भवान्पाटलिपुत्रकः। दे पाटलिपुत्र। सप मात्पाटलिपुत्रावानामत इत्यर्थः । रोपधेतोः प्राथामिति बप (०।२।१२१) तथा । नमसमासा पपि केचित्साधवः । बभाडभोपों जामख इति यया । केचित्तु न साधवः । पविचित्लर्वाणमिति यथा । समर्थ प्रकासि तव समर्थशब्दस्य कढ़वाद खकार्यविष्पादनक्षमोहि चोके समर्थ इबुचते, वर्षप्रतिपादनं च शब्दानां स्कार्यव्युत्पाद्यत्वेग पाधिनता नौविका वैदिकाय घस्स कस्य पिततिपादचे समर्या, उच्यते बम इति व सामादिशेषोऽवगमवेब विशेषः प्रवायचेरे ·महाभाथप्रदोषोपयोग (क.पा.पा.१) (समर्थः पदविधिः।२।१।११) प्रदेशान्तरेधिति । (क) "पछी खाने" इतिसूचे प्राधम्। "निपात एकाजनाहित्या चान्यम् । सामान्यतः पदविधिलेन तर पारार्थसामान्यादति- देशमंत्रयोः परिभाषावेन व्यवहार रति बोध्यम् ॥ खरितगुणयुक्तमिति । (क) सरवच्छन्दाहावर्षाणिचि मतोलुंकि टिलोपाभावेऽप्यारत- परिभाषया वृद्धभावे पाहुणे रूपमिति भावः । बदा' पाचजमाखरमम्दाद् णिचौदं रूपम् । १ब।पा। सू१७। २५५ या २। सू९५० । अलिकस्य शातस्य वा परनविशेषणवायोमात् । घटः पठच प्रचमिविश्व बर्षे द्रव्यपदस्य घटरूपविशेषपरतायो द्रव्यं पटक्षेत्बप्रयोगात् । एवं राज पुरमो भार्यायाचति वद् रामपुरषो भार्थायाश्चेति । एकविप्रेषक- वैशिष सोतमलिक चाते वा विशेष्ये वामगातीपसम्बन्धन विशेषणा- न्तरसम्बन्धस्याव्युत्पत्तो । घटो अचमित्यर्षे घटो प्रयत्वस्य इत्यप्रयोगात् । विक्षिप्यायमित्यर्थः । पदमवधेयम् । बाको धा सामर्थम् । भेदः संत भेदसंसौ.वति । पाये तात्तिमात्रस्य प्राब्दवम् । संसा- सार्थः। हितोये विपरोतम् । रतोये तूमयं शब्दम् । पनौषिके प्रवियावाको तु प्रथममुसत्रियायतमावगमेऽपि त्तिः कस्यते । परि- रूप हवाए। 'वियहवाचार्याभिधान इति। विशेषेण रखते चाय तेऽनेन समानार्थ इति विग्रह, वादृशं च तदा चेति विशेषवसमावः । यहा विशेष यहवं विक, तदर्थ वायां वियावाचाम्, पायावाविवाहो- बमालाचवा मेरोपचाराश्यहावा वियसि विषय ·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२। पा.११ पा. १) यावन्तौति । (क) भाये सर्वमित्यस्य शिवसवं शास्वमित्यर्थः । तानि सर्वाणि पदविधिसम्दोपादानेन सामान्यतः पदविधित्वेनापेच्यानूधेत्यर्थः । इयोर्भावो हित्वेति। (क) कोटिदये सत्येव मंगयोदयाद् द्वित्वभवः संदेह रति भावः ॥ दिविषयनिषयस्यापि दित्वभवत्वादाए बदुक्तं भाव्ये "राजपुरषं खाम्यन्तरेभ्यो. निवर्तयति पुरषोऽपि रामानं खान्तरेभ्यो निवर्तयति इति"। राजसम्बन्धविशिरे भाव्याः प्रोतिविषय. वादिसम्बन्धबोधको राजपुरषो भा-या इति प्रयोगख राजपुरका सन्दर इति वदिशः तप सन्दरनिकप्रकारतानिरूपितपुरषनिठविशेष्यताया पव- रेदक पुरवत्वमेव न तु राणसम्बन्धोऽपौत्वभिप्रायेण प्रधानस्य स विशेषड- ऽपि तिरिवि व्यवहारः । सर्वविशिविषयकवाने विशिष्यतावादक निहित विशेषणसम्बन्धाधभावदर्शनात् । पचा नादौ हितोयान्तादि- सामावाधिकारखं वृहा सकारे तत्वत्पनेति । पत एक चित्रग्वादरच. पदापरतावादलौकिकें प्रबियावापोऽपि तलावना। पचपदार्षे इत्यादिवौचानुवारगेव देवतावियावत्तमिति दिए । समान, तद्यथा रामपुरबहाव समासा, बद वियावा राजा पुरण रवि, पसा योऽयक्षदभिधाने रामपुरखशब्दः समः, पवोऽपि तातोता, कपुना राबविशिछः पुरुषः। 'समर्थो वेदितथ इनि'। साधुवेनेति प्रेषा, वा पदविधि स विग्रहवाक्वाभिधाने समर्थः सन्माधुर्मवती. समिप ममार्ण गार्थान्तरं माधोया पसामः, तत्तु वाम प्रयागतो- ·महामाव्यप्रदीपोल्योता। ११ (क.पा.११पा.१) (समर्थः पदविधिः।१।।) प्रयवेति। (२) विरहवाशिवाधारवर्तिमा प्रकारदयेन पुनमित्यम्बकः । पर- स्वरविरुदधर्मदवाइयमित्यर्थः । भनेकार्थस्यैवार्थत्वम् एकार्थाभावः रति सम्माभिमनुसत्व पात्वार्यावयाचो दविवादा- पवासाचा दर्यचति । वारिविषेचनिधमें एपेति गोषम्। विशिरस विशेष्यानविरेवार रवि वर्मधारपप्रकरणे अटो भविश्यति । एकापोभावबादेव रचाकुपसवपदार्थे संख्याबोधनप्रातिपदिकाभावे एवातादिल्पसंख्या- विशवानवगविलेन दिएचादौन दोषः । मासबातादावधि शब्दान नदोषः । किं वनेकमाणाते दित्रिशब्दादिपूर्वमासमातस्यैव प्रयोगाद एकमात- बातविषय एवायं प्रयोग इति निश्चयः । त्वत् पुषो युभव पुष इत्यादा- बपि प्रयोक्लरहंकारानास्पदचैत्राच इत्येव बोधः । विग्रहवाक्योथैव- वचनवारोपेणादेशः । अयं चारोपो न बोधफलक विन्तु शास्त्रप्रति- मात्रफलकः । वृत्तस्तथा बोधे भाष्यकृता पसाधुत्ववोधनात् । यत्तुपादेश- सदभावाभ्यां तत्र संख्याविशेषावगतिः। भाष्ये तात्पर्ययाकाभावे सतीति . अनुसतव्य पुनरियं रत्तिरस्य वाक्यस्यार्थाभिधानसमर्था मान्यस्येवेत- খান। অন হম্মিাানমহিঃ সাজ্জালালদাে। 'घच वेति'। पत्र पक्षे उपचरितवृत्तिः समर्थशब्दलदार। 'धमधेपदा- बयत्वादिवि'। समर्थानि पदान्याश्रयो यस्य स चोला, धन्वर्थच समय- भदोन रूट इत्याह । 'समर्थानां पदानां संबडार्थानां संबद्यार्थानामिति'। बः पदानां विधिस समानां वेदितव्यः, समानामिति, कोऽधः, संपदा- पाना संसाधाना वेयर्थः, तब वाफो संबडापता बपेक्षा शिवत्र सामयम् ·महामास्यपदीपोरचोता। (समध पदविधिः।२।१।९।) (क.पा.पा.१) या पदानौति । (३) अपवर्जनपदानीत्यर्थः । तदेव ध्वनयबाद उपसर्जनीभूतस्वार्षानीति। (क) रतरविशेषणभूतखार्थोपचापकानीत्यर्थो न पृथक् सार्थो- पचापकानोति तात्पर्वम् । एवं च तत्पुरुषादायकं पदं ताइस- बड़ौतरी बरेच पदव्यमपौति पोथम ॥ महत्वाचामाह पूरणीयमिति । तम । तस्धिायकशाखाबागवतः तबोधानापत्तेः । विग्रहे दिवचनबहुवचनान्सत्वेऽपि एकाचौंभावववाद रतौ तदयोधा । षत एवं प्रारत शास्त्र (१-१-११) भाष्यप्रयुक्त कुमार्थोरगार कुमा- गारमित्यादौ डिवचनान्ग विग्रहेऽपि रतौ दित्यागेधः । किन्तु कुमारी- वादिनैव कुमारोडबोधः। अन्यथा सिद्धान्ते प्रयत्वाभावेन दिवयनका. भावादस्य प्रयोगस्यायाधुवेनासाधुप्रयोगे भगवतोऽबजेषतापत्तिः । एवं रजो संस्थामवगमेऽपि बनेकार्थप्रतीत्या तथा विग्रह बाधकाभावः। पर एवं संचाविशेषानवगतिरेवोला ग वनेकाधीनवगतिरका । चित्रगुरिबादौ गोवेनैव शम्दतोऽनेकयोयलियोधा न तु महत्वेन । तन्मध्य इत्यादौ तत्वेनैव बलियबोधो ग तु दित्ववत्येवमन्त्राप्यताम् । अत एव कुलुटेन्द्रगोप- बन्योन्यापेक्षा थपेक्षा पाकाजासंनिधियोग्यत्वेषु सत्सु यः परस्परसम्बन्ध सा अपेक्षा, वायवे ति राज इति पदनियतबन्धपेक्षयोद्भूतसंबन्ध विशेषणमूतमर्थमाचले खसंनिहितं योग्यं च पुरखमपेक्षते, ममायमिति पुरष इत्यनेनापि पुरवः खनिकोऽभिधीयमान खसंनिहित रामवमवोद पानापेक्षतेडामस्थेति, पतो विशेषणविशेष्यभावेन संबन्धो ऽनियत- संबन्धिविषयलाचापेक्षया यो यः सनिधितो योग्य वेग सम्बचते राहा पुनवचार राजो देवदत्तस्य व पुरुष इवि नार्थान्तरस्य, रौतु ·महाभार्थप्रदीपोषयोता (क.पा.१।बा.१) (समयः पदविधिः।।१।१।) मिहत्तखा निवेति। () उमवचापितः। प्रधानार्थोपादानादिति । (क) पाचे प्रधानार्थग स्खोपश्चितिकाले एवोपसर्जनपदार्थस्य विशेषणतयोपादानादित्यर्थः । अये प्रधानेन पदेन तदर्थया- युपारानादित्यर्थः । बडयौहौ तु प्रधानं पदं समुदाय इति बोथम् । एवं दो ऽपि प्रधानं पदं समुदायस्तदग बापित्येन वाचकगोचरवर्षासुजादौ पडवचनसत्वेऽपि न संख्याविशेषवोधा। पत्र सादृशस्यैव रूदावादमहुवचनान्तेनैव विग्रहः। एवं पात्रारोपितबद्धत्वाश्रयो बडवचनरूपा संस्कारो ग तु प्रत्यल्पयि यथा च घटा इत्यादितो बहुत्वे- नैव कदाचित् त्रयाणां कदाचित् चतुरादीनां भानं न तु कदाचिदपि गिल- चतुदादिना तथा हत्तौ रामवादिनकानेकथलिभानं तात्पर्यवशान सेवावविवादिना । दन्तोडस्य दन्ताः खिग्धतरा इबादौ च संखाया पभागार दन्तत्वगोडवेग दन्तौडलक्षणादयस्य प्रतीतेतरवेव बनेक- थलिसवेऽपि तासामनेकवेगशब्दतो भागाभावादिति बोध्यम् । एतर- वत्तोकाभ्यामुक्त इत्यादावलुकि न साधु । बभिधानाद इति स्पर्क बाता एकाच भावो हि तत्र सामर्थ्य हत्तौ हि राजपदं राजाम- मभिधाय न तावति पर्यवस्यति पुरुषमप्यारे यथा गडायां शेष इति गजापदं वौर, यदि तु तावत्येव पर्षवस्येत्ततो यथा वाक्ये राधः पुरवोच- चेति हाम्यां सम्बन्धो भवति तथा राजपुरषोपयत्रापि स्यात् खविशेषय- सम्बन्धोपि स्याद बस्य रामपुरष इति, यथा डस्य राधः पुरवाति वथा मरवपदपि राणविशिष्टमेव पुरखमाचग पुरषमा यदि तथा सामनोबचावाको रामपुरयो विलसति माया सम्बन्धो भवदितथा ·समा- महाभाष्यप्रदौमोदद्योतः। (वमर्थः पदविधिः । २।१।१।) (च.२ पा.बा.१) खविशेषणतया धवापस्योपादानादुपपर्जनभूतखार्थानि । यदा विशेष्यमारित्योपयापकतथा प्रधानेन समुदायेनैव धवाद्यर्थस्थाणु- पादाना वित्तवानिवेति" नपाययमेकाणभावः । रेतरयोगयोरभयोरपि भारित्यं विरोधम् । पाये ऽनुतावयव- भेदमन्ये तावयवभेदमित्येव तयोर्भद रति बोध्यम् ॥ व्यर्थानौति । (२) निशितलापिहखानोत्येतत्त्वावधि ॥ चाचे चार भाष्ये । माती बहुवचनमिति कैयटोतं तुम यलम् । “जात्याल्यापाम" (१-२-५८) एतत् सूत्रं प्रत्याचक्षान भाष्यकता जातो पदार्थे पहब- चनस्थासाधुत्ववोधनाद “यथोत्तरं मुनौगां प्रामाण्यात्" । अत एवं भाव्यता बस्य विशेषस्योपसर्जगविशेषणाभावरूपविशेषस्य गुरुकुल- मित्यादाविव मासजातादावव्यापकत्वं नोक्तं संख्याविशेषानवगतिरेवैकत्व- संख्यापदेनोच्यते। भेदसहचरितदित्वादेरेकत्वस्य चाभानमिति तदर्थः । संख्याविशेषप्रतीतो एथगुपस्थापकपदज्ञानं कारणमिति तत्प्रतीत्यभाव- स्यैकार्थीभावकतत्वमन्यथा घटो घटपटावित्यादौ घटत्वादेरपि संख्या- विशेषाकात्यापतिः। तदुक्तं हरिणा- राजपुरषो देवदत्तस्य चेत्यपि स्यात्, अतो यस्य विशेषस्य भावादयं विशेषः स एकार्थीभावः, भाष्योताचापरे विशेषाः मुबलोपो व्यवधानं यथेशमन्य- तरेणाभिसम्बन्धः खरभेदश्च संख्याविशेषो व्यक्ताभिधानमुपसर्जनविशेषणं च योगचेति, तथा सपि बलोपश्च भवति वाक्ये राज्ञः पुरुषो नौलमुत्पन- मिति, समासे तु योरेकस्मिन्विशिरोऽर्थे वृत्ते एयगर्थाभावात्वभावत एव विभक्तिनिवर्तते सैव च खाभाविको नियत्तिः शास्त्रेणान्याख्यायते 'सपो धातुप्रातिपदिकयों' रिति प्रत्यक्षक्षणेन नलोपादिपदकार्य यथा यादिति ·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। बि.२ पा. १ । था. १) (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) अर्थान्तरेति । (क) अर्थान्तरान्वितखार्थाभिधायौत्यर्थः। प्रत्येकशक्किमहातसमुदाय- भल्या विशिष्टार्थप्रतिपादकानौति भावः ॥ पदानौति । (कै) बहुवचनं तु बहुनौह्याद्यभिप्रायेण ॥ स एकार्थीभाव इति । (के) श्राद्ये एकीभूतार्थानि मिलितानौत्यर्थः । तत्र मिलनये- वाचिका द्योतिका वापि संख्यानां या विभक्तयः । तल्लुक्यवयवे वृत्तौ संख्याभेदो निवर्तते । यत्वत्र धमेदैकत्वसंखाभासते परित्यक्तविशेषं संख्यासामान्य मेवाभ- दैकत्वं संख्यायथैकत्वं हित्वादीनां निमित्त तथेदमभेदकत्वं सर्वेषामेकवादोगां निमित्तमिति सापि संख्येत्युच्यते हित्वाद्यनुस्यूतैकत्वादेकखभावत्वेगाभिन्न- मिवेति तेग पदेनोच्यते इति हेणाराणः । यथा पूरापमा मलते न तु अमावणादिविशेष रवं राजपुरष इत्यादौ सावभूतत्वात् संस्थावान् पचार्य इत्येतावत् प्रतीयते न लथवावदसंखो वापि घटादिवविशेषसंखा- वचित्र इवि। विशेषपरित्याग सदभागमेव । पहा रामपुर बुद्ध एथगर्थाभावे तु एग्वितिन भवति यथा वर्ण व्यवधानं च एथगर्थव एक दृहं राक्ष ऋडस्य पुरुष इति, सत्यदृर, यथा राजपुरवपदेन मध्ये पदान्तर प्रक्षिप्यते प्रयोगनियम एगवे ऽदृट राक्षः पुरुषः पुरको राज इति, पति तु वचन दृशो पचा पुरवपदे वणे खरमेदोऽपि एचगर्थव एव दृवो राक्षः पुरुष इति दावपि निखरेणायुदात्तो चमेदेन दृष्टो पचा पुरम इति एतौ चैकसयं दृश्यते । किं च संस्थाविशेषोऽवगम्यते एथगर्थेषु राधाराबोराचा पुरापति, रत्तौ त्वमेवालसंस्था गम्यते तदेत 'दगुत्तर ·महाभाष्यप्रदीपोषयोतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२। पा.१। बा.१) तरखाकाचवाद् इयोरपि समर्थत्वं तत्पुरुषादौ । अन्ये पदावार्थ- बोरेकपदार्थत्वप्राप्तिरित्यर्थः । परस्परेति । (के) विशब्दस्य क्रियाव्यतौहारत्तिबादिति भावः । तवैकार्थीभावस्येति । (क) तदुक्करयाणं मथे तवेत्यर्थः ॥ यपेक्षासहिताधिकारत्वे- ऽधिकारत्वप्रयुक्तदोषमाह राजदयादिसम्बन्धिनोऽपि भानात् सर्वविशेषाणां सामान्यरूपेण भाणं मधु- निरसानामिन । चत एव तत्र राज्ञो राज्ञां चेति जिज्ञासा। विशेष- जिज्ञासायाः सामान्यज्ञानपूर्वकत्वनियमात् सति तु निमित्ते मासगातादौ समतोतिर्भवत्येव । उक्तं भाष्यं तु राणपुरुष इत्यादिप्रयोगविषयमेव । तदुक्तं धर्मदैकत्वसंख्या वा तवान्यवोपजायते । संसर्गरूपं संख्यानामविभक्तं तदुच्यते । सत्तावपसर्जनपदार्थानामपि सत्वभूतत्वात् संख्यायोगावश्यकत्वेन विशेष- संख्याभावेन च सामान्यसंख्यारूपं सर्वसंख्थाविशेषाणां संसर्गरूपं तदिति तदर्थः। पद' इत्यत्रोपपादयिष्यामः। व्यक्तं चाभिधान एथगर्थेषु तिकृति ब्राह्मणस्य कम्बल इति, रतौ त्वथतमभिधानं तिष्ठति ब्रामणकमज इति सन्देहो भवति संबुद्धिा स्यात् षष्ठोसमायो वेति, न धात्र खरानिर्णयः, वायोऽप्या- मलितनिधातः कम्बबशब्दो घृतादित्वादन्तोदात्तः समासेऽप्यन्तोदात्तता, उपसर्जनविशेषणं च व्याख्यातं, योगच भवति एथमधु राजो गौचाचाच कामपति, रत्तो विवाद निवन्धनस्य समुपयस्याभावाचशब्दो गिरने राको गवाचकम्बचा इति वदेतेर्विवैविज्ञायते संमिनोमवस पर- ·महाभाष्यप्रदीपोपयोवः। (ब.२ पा.बा.१) (समर्थः पदविधिः ।।१।१।) अन्यत्र खल्वपौति । (भा) एकार्थोभावसहिताधिकारने ऽधिकारत्वप्रयुको दोषस्त मथे पाददये निवृत्त्या हतीयाध्यायादावसंबन्धो बोध्यः । एतेनाधि- कारवसहितोभयविधमामाश्रयणपक्षोऽपि निरस्तः ॥ उभयविधे इति । (के) अधिकारत्वे परिभाषावे चेत्यर्थः । भेदः (क) वैरुप्यलक्षणः ॥ मनु पराजवङ्गावविधानासंग्रहो दोषो ऽत पार तचेति ॥ (के) १ एकार्थीभावः सामर्थ्यमधिकारः इत्येकः पक्षः। व्यपेक्षासामर्थ- मधिकार इति द्वितीयः पक्षः। हिविध सामर्थमधिकार इति हतीयः। एवं परिभाषायामपि त्रयः पक्षा इति बटपक्षौसम्भवे एकार्थीभावः परिभाषा वेति निर्णयः। यथौषधिरसाः सर्वे मधुन्याहितयक्तयः । बविभागेन वर्तन्ते ता संख्या तादृशो विदुः । इत्यनेन यति पक्ष उक्तः । खाद्यमाह. भेदानां वा परित्यागात् संख्यात्मा स तथाविधः। थापनाजातिभागस्य भेदापोहेन वर्तते । वदविभागापनो वृत्तावर्थ इसि तेन राज्ञः पुमधमानय राजपुरषमामयेति च यद्यप्येक एवामीयत इति कार्ययोगिनोऽमेदन्तचाप्यभिधानप्रकारो भिद्यते यथा। ब्राह्मणाः शतं भोम्यन्तां ब्राह्मणानां प्रतं भोज्यतामिति तदेवं रतिक्विोरो भिद्यत इति स्थितम्, एवं च तत्रत वावधनं 3 5११४ ·१० महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। ( समर्थ पदविधिः । २।१।१।) (अ.२ । पा. १ । बा.१) व्यपेक्षाऽविनाभावित्वादिति । (कै) व्यपेक्षाया नियतवादित्यर्थः । एवं चैतदुपस्थिति विनापि तत्र न दोषः क्रियाकारकयोरेकार्थीभावासंभवश्वेति भावः ॥ अब क्रियाकारकयोः (क) रत्युक्त्या प्रकृत्यर्थविभक्त्यर्थयोः सर्वथा व्यपेक्षाभावो दर्शितः ॥ इदानी- मेकार्थोभावमहितपरिभाषापचे उनम् । प्रकर्षयोगमुपपादयति । सुन्धातुप्रभृतय इति । (क) एतेनाधिकारत्वे एतदमको दोष इति ध्वनितम् । अन्यच युक्तग्रहणमिति । (कै) तथा च तदेवाचैकार्थोंभावसामर्थ्याश्रयणे लिङ्गमिति भावः ।। "समर्थानां प्रथमाद्" इत्यत्र समर्थपदस्य कतन्धिकार्यार्थकत्वम- १४ ।पा १ । सू२ ॥ पूर्व समस्तभेदसंसर्गरूपं तदित्युक्त मिदानौं तु समस्तभेदानुगतं भेदा- पोल्पं तदिति विशेषः । अर्थस्य सामान्य विशेषरूपानेकधर्मवत्त्वेऽपि विपित्रत्वाचदशकौनामुपसर्जनपदे सर्वविशेषसंसर्गभानं सर्वविशेषाण संख्यात्वेन वा भानम्। . चिन्यप्रयोजन भिन्नार्थया कृत्या वाक्यस्य बाधाऽप्रसङ्गात् । अन्ये तु महत्वार्था सत्तिरिति वदन्तो वर्तिपदानामामर्थक्यमेवाडः, तत्तु न गेषयामहे । किं राजपुरुष इत्यत्र राणार्थो न गम्यते घोमिति चेत्परब- माचानय प्राणोति पथ गम्यते किंनिबन्धमा तस्यावगतिः, न तावसमासस्य ·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योता। २४ (प.२ । पा. १ । था. १) ( समर्थः पदविधिः ।।१।१।) एवमपि क्वचिदिति ॥ (भा) लिङ्गादिति । (क) एतलिङ्गमूलकात्कुमित' इति सूत्रभाष्योकन्यायादित्यर्थः । कृतमन्धिकार्यत्वार्थकमपि तत्र तयर्थम्। सौत्थितावनारङ्गत्वेनैव पूर्व मन्धिकार्यप्रवृत्तेर्विप्रतिषेधसूचे भाष्ये उकत्वात् ॥ पञ्चकेति। (क) इदं चिन्यम् । तत्पचेऽपि तदर्थद्योतकतया विभकरावण्यक- वात् । भाष्ये पूर्वपक्ष्याभयस्ले पदविधिशब्देन पदोदेण्यकविधि- पहणम्। एवं च साक्षात्पदोद्देश्यके समासतद्धितादावेव स्थान त्वत्रात्र हि यः साक्षादुद्देश्यो धातुर्न स पदम। किं च धातोरण कर्म चोपपदसंज्ञमिति सूचार्थात्मनियोगशिष्टन्यायेम तच मति १२ । पा १ । सू५५ । २ च १। पा 8 । सू२॥ चारहीतविशेषेण यथा रूपेण रूपवान् । प्रख्यायते म अकादि भेदरूपं तु ग्यते। इति तन्न । तथा बोधाननुभवात् । द्रव्यस्य संख्यायभिचारेण तज- ज्ञान संभवात् । तत्र तादृशजिज्ञासायाः खरसतः सिइत्याभावेन खवासना कल्पितत्वाच। अत एव हेलाराजेन एतन्मतदयोषपादकहरिकारिका. मतान्तरमाह इत्यवतारिता । तस्य चारचिग्रस्तत्वं तन्मते भाष्यम्य समो- तत्र शक्तिः कल्या राजशनिबन्धनायामपि तस्यामनाभावात् । न च वाक्ये राजपदं शुत्पन्नं पुनः समासे व्यत्पत्तिमपेक्षते तावत्येव च प्रतिपद्यते राणार्थः, यतो न महत्वार्थी वृत्तिः, बाभिधामप्रकारमेद इत्येतदेव सांप्रत, तत्र. सम्पद्वार्थानां संस्कार्थानामिति सामर्था दयमपि स्थितं . .

·२. महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (समया पदविधिः । ५।१।११) (प .। पा. १ । था.१) प्रत्यय इति न तदुहेश्यकः प्रत्ययविधिः। उपादसंज्ञायास्तदुद्देश्य- कोऽपि नचैकार्थोभावयोग्यद्वितीयाभाव इति। देवदकास्य कुम्भ करोतीत्यादौ प्रत्ययनिवृत्तये समर्थग्रहणण्यावश्यकत्वास्किमुच्यते गम्यते तप सामर्थमित्यत पाह यदौति । (के) प्रयुकानामिदमन्याख्यानं लोकायुक्तासाधोरेव निवर्तकमिति नदोष रति भावः॥ भाव्ये उत्पन्न हौति (भा) यथा समासादय इति । (के) चन्मयानापि तद्वैयर्थं स्यात् । प्रयुक्ताप्रयुकत्वविवेकरहितानामर्थ रहेव तचापि कर्त्तव्यमित्यर्थः ॥ चेन प्याका कुर्वता गोषुचरार्थं प्रत्याख्यातमपि “जात्याख्यायाम्" (१-२-५८) इति सूत्रमावस्यकमिति वदता हरिणा कैयटेन च बोधितम् । न च तत्प्रत्याख्याने व्याभिप्रायेनैव बहुवचनस्य साधुत्वं वाच्यं तत्रैकार्थम् एकशेषसूत्रारम्भे (१-२-६०) गौरवमिति वाच्यम् । द्रव्येऽपि पदार्थे तत्प्रत्या- यांनस्य भाष्यकतत्वेनाक्षतेः । निरूपयिष्यते च उपरिठात् । अत एव भाष्ये । परिभाषाप्रती हेतुर्मान्यतरत् यतो माभूयपेक्षामात्राश्रयेय सापेक्ष- स्थापि रत्तिः, यद्येवं परावदावे विभक्तिविधाने च सा न प्रवर्तत तत्रैकार्थीभावस्थासम्भवात् माप्रवर्तिर परामदावे तनिमित्तयहां गोद- यिष्यति विकिविधाने ऽपि क्रियाकारकयोर्थपेक्षाऽविनाभाविनी चिघु- कलयाणं कचिद्योगयाणं कचित्ततीयया योगस्याक्षेप इति न कापि ॥

·महाभाष्यप्रदीपोक्द्योतः। २९ (प.पा.पा.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) महत्याः संज्ञाया इति । (क) संज्ञासूचस्थतषग्रहणस्य चेत्यपि बोयम् । यथा कथं चित्पद- संबन्धिविधेस्तष ग्रहणमिति भावः ॥ न विधीयत इति । (क) एवं चमतख प्रधानत्वमिति भावः ॥ "सामोपस्थानम्" (कै)। समर्थपदोपचानम् ॥ पश्य देवदत्तकष्टमिति (भा) कष्टपदार्थमाह श्रित इति ॥ (भा) मन्वसत्यपि समर्थग्रहणे एकार्थीभावाभावे ऽनर्थकत्वेन प्राति- पदिकमंशा प्रवृत्तौ फलाभावात्ममामोऽपि न स्यात् सूपं वेकार्थों- भाववति चरितार्थमित्यत श्राप । धमेदेकत्वसंख्येति व्यवहारो भासत इति च नास्ति । वृत्तौ संख्याविशेषो न भवतीत्येतावदेव समर्थसूत्रभाष्यन्तेन रूपेण संख्याभागस्थान्यत्रादृष्टत्वाच। बत एव "कालाः परिमाणिमा" (२-२-५) इति सूत्र एकवचनान्तानामुप- संख्या मासो जातस्येत्याद्यर्थे माभूदिति वार्तिकमाभिधानान्न इत्युक्त- मिति प्रत्याख्यातम् एवम् पस्लुक सूऽपि (६-३-२)भाष्ये "दिवधगबहुवच- दोषः, अत एवानन्तरमपि परायद्भावमुमच समासमुदाहरति । 'वक्ष्यतीति'। 'समर्थग्रहणं किमिति'। सूत्रं किमर्थमित्यर्थः। नहि केवलेन पदविधिग्रहणेन किञ्चित्कियते । 'पश्येत्यादि । मनु च श्रितादि- भिहितीयां विशेषयिष्यामः श्रितादियोगे या रितीयेति, एवमपि सापेक्षस्य प्रसङ्गो. महत्वभित इति, भवति यत्र श्रितादिनिमित्ता ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (प.२ पा.५। बा.१) असति सूत्रे इति ॥ (के) मन्वेकार्थोभावविषये एव समासः मिष्टेः प्रयुज्यते इति कथ- मेतदत बाह वचनादिति । (के) लक्षामात्रशरणं प्रतिमूत्रारम्भ इति भावः ॥ ननु फलाभावो- ऽत पाह वचनादिति। (कै) 'हत्तद्धितेति वचमादित्यर्थः ॥ वाह्यसंबन्धिनमिति । (के) विष्णुमित्रादयो वाह्यमंबन्धिनः ॥ भाष्ये १ य१ । पा२। सू४६ ॥ नान्तानामसमासोऽनभिधानाद" इत्युक्तम् । अनभिधागादित्यस्य समासेन दिवादिसंख्यावैशिछोनाने कव्यायन भिधानादित्यर्थः। द्विवचनेत्यादेच दिवा- दिवैशिष्ोन बोधकानामित्यर्थः । किं च “बई नपुंसकम्” (२.२.२) इति सूत्रे बईपिप्यलीनामित्यर्थे समासमाशाक्यकाधिकरणेनेत्यनुवृत्त्या समा- हितम्। भवतूपसर्जनपदार्थे एकत्वस्यैवाङ्गीकारेण समासप्रसङ्ग एवं नास्ति। मम तु पिप्यलोत्वेनानेकव्यक्तिभाने समासप्लोचितव । किं चात्र. . द्वितीया समर्थग्रहो तु सति न भवति, यद्यप्यच वाक्यावस्थायां थपेक्षा- लक्षणसामर्थमन्ति सत्यवस्थायान्तु मैकार्थीभावः संभवतीत्यवोचाम, कथं साई देवदत्तस्य गुरुकुल मिति सापेक्षस्य वृत्तिः । नात्र गुरागा देवदत्तस्य सम्बन्धः किं तर्षि समुदायेन गुरुहार कम्न कुलेन सम्बन्ध इत्यादूग- णापि योगो भवति । उक्त च । .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.२ । पा. १ । था. १) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) उपादानविकल इति । (भा) उपादानेन तो विकल इत्यर्थः ॥ प्रतिष्ठ त्वमिति । (भा) निष्ठ त्वं शङ्कुलया न प्रयोजनं मुगलेन कतः खण्डो धावतीत्यर्थः । शङ्खलयेति (भा) सहयोगे तोयेत्यपि कश्चित् । हे विष्णुमित्र वं शङलया किं करिष्यरुपलेन पाषाणेन कृतः खण्ड इति द्वितीयार्थः ॥ ननु खण्डस्य प्रकृतस्तौयान्तार्थकतत्वं नास्तीत्यत शाह १ बहुषु भाष्यपुस्तकेषु “त्वं तिष्ठ" इति पाठोऽप्यति ॥ २ य२ । पा२। सू२८॥ पक्षे गोषुचरे जात्याख्यायामभेदै कत्वे बहुत्ववदतिदेशाद् बहुवचनमुक्का- स्तोकान्मुक्त इत्यादावेकवचनमुत्सर्ग इत्येकवचन मिन्युक्तं तस्य परस्परविरुद्ध- न्तदेकत्वे बहुत्वाति देशव देकवचनस्यापि प्राप्तरिति दिक। एवं चकारयोगो वाको राज्ञो गौश्चाश्वश्च पुरुषश्चेयादौ भवति न तु राज्ञो गवावपुरषा इत्यादौ समासे । वृत्तौ समूहलक्षणेकार्थप्रादुर्भावाद्भेदम्य निकृत्यामेद- निबन्धनसमुच्चयरूपस्य द्योत्यस्याभावेन द्योतकस्याप्यप्रयोग इति केयटा। समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना । संस्पृश्यावयवांस्तेऽपि युज्यन्ते तइता सह । इति, अथ वा परिपूर्णार्थम्यान्येन सहकार्थीभावः खार्थपरिपूर्तिय सम्बन्धिशब्दम्य प्रतियोगिनति भवति तदपेक्षस्थापि तिः। उक्तंच सम्बन्धिपन्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रयुज्यते । सार्थवत्ता व्यपेक्षास्य अमावपि बोयते ॥ .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदंविधिः । २।१।१।) (च.२१ पा.पा. १) तृतीयान्तार्थेति । (क) तच्छब्देन बतौयामामाचं परामभ्यते तचाच खण्डनस करण- साध्यत्वावश्यम्भावादवश्यमहोवेति भावः । प्रत्यासत्तिर्नाीयत इत्यभिप्रायः॥ हकेभ्य (भा) इत्यस्य मा भैषौरिति क्रियां प्रत्यपादानत्वं यजदत्ताद्देवदत्तोऽवश्य रक्ष इति मार्ग संभावितमपि वृकभयं त्यका लक्षणार्थं वं गति वाक्यार्थः ॥ अल्वेवावेति । (क) सर्वेषां कारका साक्षात्परम्परया वा क्रियायामन्षयादिति भावः ॥ भाव्ये एथगुपस्थितयोरेव समुपयस्य च द्योत्यतया च प्रयोगाभावस्थापि समासे एकार्थीभावलतत्वम् । लोकेऽपि एथकज्ञातयोरेवैकदेशस्थत्वे समूहव्यव. बारात् । न च समासेन चार्थस्याभिहितत्वात्तदप्रयोगः । समासेन साथ- भूतस्य विशेष्यतयाभिधानेऽपि वायत्वभूतस्य विशेषणतया बोधार्थं च प्रयोगस्य दुर्वारत्वात् । “चार्थे इन्दः” (२-२-२६) इति तु सादृश्याचार्य- त्वारोपेण नेयमिति दिक। अन्यत्वेकार्थोभाववाद एथापस्थितेती इति, किं वं करिष्यसीत्यादि पत्र शक्यं वक्तुं, 'तत्कृतार्थे नेति' । तच्छन्दः प्रकृतपरामय हतीयान्तं समस्यते तदधन या तो राणसद- चनेनेति, पत्र च यस्य समासः शते प्रालयेति न तदनं कृतं खखन यदर्थेन च कृतं खखममुपलेनेति न तस्य समासः प्रचत इति न भविष्य- तौति तमामश्या प्राणया खप इति सापेक्षमुदाय, 'गर ·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। (प.१। पा.९। था.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।५।) इह कस्माबेति। (भा) समासे इति शेषः ॥ महांकष्टं श्रित इति । (भा) यदैवं वाक्यं तदा समासेन महाकष्टश्रित इति भवतीत्यर्थः ॥ तदा न भवितव्यमिति । (भा) समासेनेति शेषः ॥ ननु यदि गामर्थमस्ति । अस्तु ममामः को दोष इत्यत पाह यद्यति । (के) तदा महत्कष्टेति । (क) महदिति पृथक् पदम् ॥ नोद्देश्यविधेयभावेनान्वयः पृथगुपस्थितेस्तथान्वये तन्वत्वात् । अविम्टएविधे- यांशदोषनिरूपणावसरे यत्रोद्देश्यविधेययोः पदाभ्यां पृथगुपस्थितिस्तत्र तथान्धयः । न च समासे पदात् एथगुपस्थितिरस्थगुपस्थितौ च न तथा युत्पत्तिरिति काव्यप्रदौपायुक्तः। अत एव “चतुर्थी चाशिषि" (२-२-०२) इति सूत्रविहितचतुर्था न समासः। पाशीविषये हि उद्देश्यविधेयभावो गम्यते समासे तदवगमाभावादिति हरदत्तादवः । अयमेवैकप्रसरताभङ्गो नाम यहिशिटकोपस्थितिजनकत्वरूपसामर्थभङ्गः। उद्देश्यविधेयभावे- यपायेति' । गत्यर्थकर्मणौति चतुर्यो । यद्दा कियाोपपदम्य च कर्मयोति । यूपमारत मच्छेति पत्राप्येतदर्थत्वादेव दागणो न भविष्यतीति सापक्ष प्रत्युदाहर्तव्य महते यपाय दार्विति । 'यणादेशो नित्यश्च तुम्भवतीति'। दावोतो वर्णविधी, नित्यस्तकच दोघी' दित्ययमेव यत् ‘पदान्ताडे' ति विकल्पितखक स पदविधित्वादत्र । भवति । धन्य तु यणादशो- ·महाभाष्यप्रसपदिद्यातः। (समर्थः परविधिः । २।।१।) (का.पा.बा.१) महाकष्टं श्रित इति । (क) एतदियाके समासे य एव "बहीने द्वितीया" इत्यनेन पूर्वपदप्रकृतिवरे टकाराकार उदात्तः चिपदसमासे ऽवान्तरतत्पुरुषे तस्य समासान्तोदात्तत्वेऽपि स एवेत्यर्थः । समासस्येत्यनेनेति । (के) प्रवान्नरतत्पुरुषनिमित्तकेनेत्यर्थः ।। थाथादिस्वर इति । (क) प्रत्ययाकार उदात्त इत्यर्थस्तेनान्तोदात्तविधानात् ॥ यथेति । (क) तब .हि चिपदे बहुप्रौहाववान्तरतत्पुरुषे तद्धितात्यनेन जाते सति भिष्टत्वादवाम्मरतत्पुरुषप्रयुक्तः स्वर इत्यर्थः ॥ परे तु ॥ ऋद्ध- १ बापा २।सू॥ १ थाथघमलाणवित्रकाणाम् । ६।९।१४४ ॥ ३ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।२।१।५१ ॥ मान्वये पृथगुपस्थितेस्तन्त्रत्वेन तथान्वये तङ्गादिति । तव । भाष्यकृता- मुक्तत्वात् । किं चोद्देष्यत्वविधेयत्वे यच्छन्दतच्छब्दोपवन्धव्यये वृत्ती स्वादिवत् तदन्वयासम्भवान तथान्धयः । एकाएँभावाभावेऽपि घटमित्यादौ ऽनित्यच कुम्भवतीत्यकारप्रमेषं वर्णयन्तः ‘पदान्ताद्देति विकल्पितस्तुम्भ- बतीति व्याचक्षते । मन्बसौ पदविधिर्नेति, पार, तत्रान्तग्रहणं न कर्तव्यं प्रकतेन दोय पदस्य विशेषयादेव दीपान्तस्य पदस्थति सिद्धम् एवं सिऽन्तग्रहणस्यैतत्प्रयोजन पदान्तस्य दीर्घस्य वर्णस्य. विधिक्षक यथा स्यादातस्य परस्य मा भूदिति ।

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (ब.२। पा.९ । बा.१) (समर्थः पदविधिः।२।११।) 'महान्देवदत्तः प्रियो यस्येति त्रिपदबङमौसौ महादेवदत्तप्रिय इत्यस्याभावाय महदेवदत्तप्रिय इत्यस्य मिळूये विपदसमासे- ऽवान्तरपदयोः मन्महदिति समायाप्रवृत्तिडलयहणादिति मह- कष्टचित इत्येवकपद्येनैकखरः स्थातच नेष्यत इति भाव्याभिप्रायः ।। "विशेषणं विशेष्येणे"त्यस्य त्रिपदे समासे ऽवान्तरपदयोरप्रवृत्ति सूबशेषे वदता तत्प्रपञ्चभूतानां पूर्वनिपातनियमार्थानां च तचा- पत्तिकप्रायवेत्याहुः ॥ परस्परसंबन्धाभावादिति । (कै) पृथगेकार्थोभावाभावादित्यर्थः ॥ पूज्यमानत्वमिति। कष्टन महत्त्वस्थान्वयाभावादिति भावः ॥ विशेषणविशेष्यत्वं चेति । अन्येनैकार्थीभावादेव परस्परं तत्वाभाव इत्यर्थः । १२ । पा १ । सू(१॥ २ च २ । पा ९। सू५३ ॥ तथान्वयाभावेन "अभ्यासलोपच" इत्यादौ समासेऽपि तथान्वयेन तस्य तकृतत्वाभावाच । तथान्वयाभिप्रायेण समासप्रयोगेऽपि प्राप्तत्वा- प्रामत्वादिपालोचनोत्तरं "लोहितोष्णोषा" इत्यादौ तथा बोधों भव- त्येवेति मासाधुतेत्याशयेनायं ' भाष्येनोक्तः । "विशेषणं विशेष्येण" (२-१-५७) इति सूत्रे "उभयविशेषणत्वादुभयोस विशेष्यत्वादुपसर्जना- प्रसिद्धि" इति वार्तिके उभयमुद्दिश्यविशेषणत्वस्य विधेयताप्रतोतेच । पत एव प्रकाशतेदृशसमासवाक्यानि थुतसंस्कतिदोधेनोदाहतानि किन्त्व ·२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) (घ.२ । पा. १ । पा.१ समासो न स्यादिति । (क) अवान्तरतत्पुरुषो न स्थादित्यर्थः । स्वरश्च प्रसज्यतेति । (क) मौवरीणां सप्तमौनां तदन्तमप्तमौत्वादहीनवाचिकान्नोत्तर- पदान्तस्य समासस्य संबन्धि द्वितीयान्तं पूर्वपटं प्रकृत्येत्यर्थादिति भावः । प्रचारचिबोजंतु पयाणामेकार्थोभावे इयोरपि मोऽस्येव पृथगेकार्थोभावाभावेऽपि न तिरिति ॥ सामान्येति । (के) अन्यथैकपदम्य ममामाभावेमैकवचननिर्देशो ऽसङ्गतः स्यादिति भावः ॥ तत्फलं दर्शयति । पदयात्मकस्येति ॥ (के) सुबित्यनेन सुबन्तममुदायायहणे हेतुमाह संख्याया इति । (कै) अनियतमद्ध्यावच्छित्रस्य मंजिवे ऽव्यवस्थापत्तेस्तद्विशेषाकाङ्क्षाया- मुपात्तमयैव विवक्ष्यत इत्याशयेन दृष्टान्तमाह विविधेयांश एव । एवं च पृथगुपस्थितयोस्तथान्वंय इत्युत्मर्गस्य त्यागेन सहृदयहृदयस्य वैमुख्यं तस्य दूषकता बीजम् । प्रदीपेऽपि तत्र तयान्वय इत्यस्य उत्मयोति शेषः । याशीविषयचतुर्थ्याद्यन्ते तु न समासः । विप्राय भई भूयादित्यादौ विप्रभद्रार्थगेरुभयोरपि जिन्तार्यान्वयेग परस्परम- सामर्थ्यात् । “चतुर्थों चाशिषि" (२ । १।०३) इत्यस्य चाशीविषयाधी- न्यप्यर्थकात् तदाचकमदादियोगे चतुर्थोषयावियर्थात् । भद्रवर्ततं विप्र- सम्बन्थाशंसाविषयो भवनमित्लादिक्रमेण बोधः। राजकुले अभं भूयादिति ·२५ महाभाष्यप्रदीपोश्योतः। (ब.२। या.१। पा.१) (समर्थः पदविधिः । १।१।१।) यथा पशुनेति ॥ (क) पाहतौ प्रवर्तमानस्य शास्त्रस्थापि तदाश्रयबडव्यनिषु युग- पत्प्रवृत्तिर्न दृष्टत्यारागाह यथा ब्राह्मण इति ॥ (के) एकैकस्यामिति । (के) तस्यामेवेत्यर्थः ॥ प्रत्ययाभिधानेति । (क) ज्ञानव्यवहारेत्यर्थः ॥ तथा सुबन्तसमुदायस्येति । (के) प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तस्यासुबन्तात्सुबन्तममुदायस्य विवक्षित- कलमसम्पदेन वकुमशक्यत्वादिति भावः ॥ चिकौय॑त्वम् । (क) विधेयत्वम् ॥ तु साध्वेव । किं च समासादावपि तथा व्युत्पन्नस्य तद् गेधो दुर्वारः । न त्रासाधुत्वम् । भाष्याद्यनुक्तः। विशियोपमियतापि विशेषणादौ प्रकार. तादिखोकारवटुवेश्यतादिखोकारे बाधकाभावात् । अधिकमये वक्ष्यामः । चत रव कश्चिदुद्देश्यत्वादिप्रकारत्वादिरूपमेवोकमन्यैस्तु तत्समानाधिकर- गम् । किं चान्वादेशस्य किश्चित्यायं विधातुमुपात्तस्य कार्यान्सरविधानाय पुनरपादानरूपस्य समासे स्वदुक्तरीत्या सम्भवाभावेन एतस्तिक इत्यादी एनाचादेशशका अप्रयुक्तत्वेन सत्ममाधानपरस्य “हितीया टोस्खेनः” (२।। ३९) इति सूत्रस्थभाष्यस्थासङ्गतिरित्याहुः । यस निम्कौशाम्बिः मोरथः कृतघटः गुड़धावाः केशचूड़ः खर्यामरा दियाः सप्तपर्णः गौरखरः ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) अ.२ । पा.१। बा.१) संचिकीर्थस्य इत्यपाठः । भूषणाद्यर्थाभावात्सुटो ऽप्राप्तेः समो ऽनुपयोगाचेति बोध्यम् ॥ गुणत्वाच्च प्रातिपदिकस्येति । (क) प्रधानगता मङ्ख्या विवक्ष्यते इति ग्रन्थास्वार्थप्राधान्यमादाय बोध्याः ॥ आधारगताया इति। (के) जात्याधारद्रव्यगता मङ्ख्या विवक्ष्यत इत्यर्थः ॥ नन्वेवं ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यचापि जात्यायसङ्ख्याया विवक्षा स्यात्तथापि रापात्वादत प्रार ब्राह्मणसमुदायस्येति । (क) शास्त्रार्थो ऽतिकान्त एवेति न्यायेनैवं शास्त्रार्थ जाते कस्यातिकम इति चिन्यम् ॥ परेत “सुसुपेति वर्त्तत" इति भाव्यस्याकतिस्त प्रत्येकं समाप्यत इति वक्ष्यमाण प्राशयः । इतरत्वेकत्वविवक्षयक- सुबन्तस्यैकसवन्तेन समाम इत्युक्रमिति मत्वा शङ्कने १ सम्परिभ्यां करोती भूषणे । ६ । १ । १३७ । इत्यादिषु क्लान्तयुक्तपूर्णमिश्रसवातविकारसुच प्रत्ययलोपवीप्लाजातिविशे- घाघभिधानमेकाधीभावकृतमित्युक्तम्। तन्न । भाष्यानुक्तत्वात् । निरादि- पूर्वपदानां क्लान्ताद्यत्तित"योवार्थानामि"ति न्यायेन तदप्रयोगसिद्धेष गौरखरादेश समुदायस्य जातिविशेषरूढिखौकारेण न दोषः पलादि- वत् । एकार्थोभावजनकत्वरूपैकार्योभावकृतत्वस्य कान्तादिनोपे सम्भवा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ३१ (म. २ । पा. १ था. १) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) ननु च भो इति ॥ (भा) प्राकृताविति । (भा) प्रवृत्तिनिमित्तानंयसर्वव्या वित्यर्थः। अन्यथा व्यक्तिवादेऽपि विनिगमनाविरहाद्रूपसामान्येन सर्वच कार्यवृत्त्येततिरसङ्गता स्थादेवं चैकत्वविवक्षा कर्त्तमशक्येति भावः ॥ सिद्धान्तौ खाशयं प्रकाशयति । प्राकृतिस्त्विति । (भा) शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं वित्यर्थः ॥ तदेवाह यावत्येतत्समाप्यते प्रातिपदिकादितौति । (भा) एतत्पदप्रवृत्तिनिमित्तं प्रातिपदिकवादौत्यर्थः । इयोश्चेति (भा) पददयप्रवृत्तिनिमित्तप्रत्येक इयोरित्यर्थः । अयं भावः । यथा खाङ्गत्वजनपदत्वादेः प्रत्येकं समाया वाङ्गसमुदायजनपदसमुदाय- १ उपलब्धविवरणे “यावत्येतत्ममाप्यते” इत्यति परम् उपलब्धभाष्य- पुस्तके पुत्र पाठमेदो दृश्यते तत्र कश्चित् “यावति परिसमाप्य बे" कश्चित् “यावत्येतत्परिसमाप्यते” इति । भावाच । अत एव "संख्ययाव्यय" (२ । २ । २५) इति सूत्रे समासे- नाभिहितः समर्थ इति कृत्वा समासे सज न भविष्यति । "किं च भोः मुजर्थ इति समास उच्यते । न खलु मुनर्थ इत्युच्यते गभ्यते तु समर्थः" इति माध्ये उक्तम् तत्र "समासेन" इत्यस्य समासघटकपूर्वपदेनेत्यर्थः । पूर्वपदस्य तदर्थत्वद्योतकस समासे इति समासेनोक्त इत्यक्तिः । द्योतक- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योवः। (समर्थः पदविधिः।२।१।१।) (ब.२। पा. १ बा.१) पोर्न स्वाङ्गजनपदग्रहणेन ग्रहणं तथा प्रचतेऽपि । नच खाना- दित्यादावष्येकत्वविवक्षया तदर्थशाभस्तवत्यैकत्वस्य खवाचकप्रत्यय- प्रत्यर्थस्वागावाचकशब्दान्वितत्वेऽपि स्वाङ्गानन्वितत्वेनेकखाङ्गवाचका- दित्यर्थालाभात् । एको यः खाजवाचकः शब्द इत्येतावत एव ततो साभात्। एवं चोद्देश्यगता मजा ऽविवचितैवेति मौमांमक- सिद्धान्तविरोधोऽपि न। किं । प्रातिपदिकसमुदायातद्धित- महाया तत्समाधानपरे 'मतसूत्रस्थे भाये न कैयटोकप्रकारो न्याय्यस्तत्र "चायप्रातिपदिकादि"त्यस्य समस्तत्वेन समासे मङ्याया अभावेनैकत्वस्यामानान् श्रूयमाणविभक्त्यर्थेकत्वं तु समाहाराषयौति न च तत्पर्यायधिकरणैरनेकैः समासादिवारणार्थ सा। "स्वोभ्यो ढगि"त्यादेः स्त्रीप्रत्ययान्तममुदायादापत्तेस्तवापि सत्त्वात् । थथा च तच बहुवचनसत्त्वेऽप्येकैकस्त्रीप्रत्ययान्तादेव प्रत्यय- स्तथान्यबापौत्याडः ॥ बोध्यम् । १ सदस्यास्त्यमिनिति मतुम् । ५। २ । ६४ । २५ ।पा १ । सू१२.। ब।पा। सू१॥ विषयेऽपि “उक्तानाम्” इति न्यायोऽस्येव । यतिप्रसङ्गतु अनित्यत्वात् परिहरणीयः । ९ गतश्चैत्रः कृष्णं मितो गुरुकुल मैत्र इत्यादौ न समासः। बष्णभितयोः परस्परसम्बन्धेनाकाजामूजकैकार्थोभावस्थासम्भवात् । विशिशु- शक्तिखोकारादेव समासस्यार्थवत्वात् प्रातिपदिकवसिद्धिः । अत एव वृत्ती विधि एवार्थो राणपुरवपदाभ्यामभिधीयते इति कैयटः। भाष्ये चैकार्थों- भावपक्षे "संहवायं समर्थम्" इति समर्थपदव्युत्पत्तियक्ता विशिलबुडिं प्रति च विशेषणविषयकस्यैव हेनुमिति न विशिष्टबुडौ विशेषणधानस्य ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.१। था.१) (समर्थः पदविधिः।।।।।) प्रधानार्थाभिधायिनेति । (क) प्रधानार्थविशेषणेभूतखार्थोपस्थापकेनेत्यर्थः ॥ 'प्राधान्यम् । (क) खार्थमाचोपस्थापकत्वम् । कथमेकार्थाभावश्चेति । (के) कथमन्यविशेषणत्वेनैवोपस्थितिरित्यर्थः ॥ इतर विशेषणवेनोप- स्थितस्य स्वविशेषणे श्राकाङ्क्षाभाव इति भावः ॥ प्रधानस्य मापेक्षत्वे- ऽपि वृत्तावुपपत्तिमाह प्राधान्यादेवेति ॥ (2) मन्वेवं राजपुरुषो भाया इत्यपि स्यादत पाह सामान्येत्यादि। (कै) उपात्तविशेषणविजातीयविशेषणयोगः प्रधानस्य भवतीति जाप्यत इति भावः । यद्यपि समासे विशिष्ट एवान्बय इति प्रधानस्य न मापेक्षत्वं तथापि दर्शनौयत्वाद्यन्वये पुरुषत्वमेव विशेष्य- नावच्छेदकं न राजसंबन्धोऽपौत्याशयेन तथोकिरिति बोध्यम् ॥ भाव्ये कारणत्वे व्यभिचारः। अत एव घटपदाद घटत्वविशिशज्ञानोपपत्तिा। विशिष्टे शक्तिः किनववयवधानसहकतात्तिकपपदश्रवणरूपादुवो. धकाइ राणसम्बन्धी पुरुषः चित्राणां गवामयम् इत्यादेविग्रहवाक्यतोऽनु. भूतस्य विशिवार्थस्य' मरणमयमेवैकार्योभावो नामातो मोलदोषाः । पत स भमादेषामेव विग्रहत्व बोकतम् । खावयवतिधानसहकारेणा- ·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१) (ब. २ । पा.१। था.१) सर्व गुरुकुलमिति। (भा) गरसंबन्धविशिष्टं कुखं सर्वमपेच्यते न तु तदवयवो गरु- रित्यर्थः ॥ तदा 'गुरुकुलादिनेति ॥ (के) नम्वेवं गरौ देवदत्तसंबन्धित्वं न सभ्येतेत्यत पार सामर्थ्यादवयवमपोति । (क) घेषामना गुरुकुलादिरूपसमुदायेन संबन्धस्तेऽप्य अवध- वासंस्पृश्य संबध्य तदता युज्यन्त इति मात्र पधे ऽवयवानां मत्सम्बन्धासाभ इत्यर्थः ॥ किमः षष्ठ्यन्तापेक्षत्वमुपपादयति । केषां शालीनामिति । (के) नतु भालौना कौल मोदन इत्यर्थ इति भावः ॥ कलमाः। (क) व्यामशालयः । आपणौयानां मध्ये "मकाढकमि"त्यों १ एतदुक्तं हरिणा-. समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना । संस्पृश्यावयवांस्ते तु युज्यन्ते तद्दता सह। पस्थापकत्वस्यापि "अर्थवत्” (१ । २ । ५) सूत्रे ग्रहणात् समासस्य प्रातिपदिकत्वम् । यहा वाक्यवत् समासेऽपि एचगुपस्थितयोरेव परस्परा- न्वयः। षयन्तु विशेषः । सृत्तिघटकपदोपस्थितयोः प्रथमं परस्परमेवैक- रूपेणापयो रत्तिभावादतो ग तत्र विशेषणान्वयादिकम् । बायोपदेव ·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। (ब.२। पा.चा.१) (समर्थः पदविधिः।।१।।) पापणीयानां सतनामिति ॥ (के) उनार्थ उपपत्तिमा अनेकत्वादिति॥ (क) एकवेऽपि तस्याह तदवयवानां वेति ॥ (2) सामीप्यांदेरपौति । (कै मामौष्यादिनिरूपितसंबन्धस्थापौत्यर्थः । अवयवदारकसंबन्ध- सेवाच भानमित्यत्र नियामकाभावादिति भावः ॥ भाव्ये नैषा समुदायापेक्षेति । (भा) एवं प्रधामस्थापि सापेक्षत्वे वृत्तिदर्शनासापेक्षमसमर्थमिति वकुमशक्यमिति भावः ॥ गमकत्वादन वृत्तिरिति वक्ष्यमाणा- प्रयमाह संबन्धिशब्दत्वाचेति । (के) मित्यमापेक्षविषये श्राकाहाया प्रशान्या प्रागुकन्यायविषया- भावाबासामर्थमिति भावः ।। इत्युक्त विशेष्ये राज्ञोऽन्वयस्तदैव राशि ऋइत्वान्ययः । तदाम्यैकदेशत्वज्ञानाभावात् । एकरूपेण कवेिश्यविधेयभावेनान्ययः । यहा विशियलक्षण या तत्तो विशियोपस्थितिरिति षष्ठीतत्पुरुषलक्षणायाः मम्बन्धिपाधिकविषयत्वेन पडीतत्पुरुषात् कर्मधारयम्य कचत्वं बोयामति तन । श्राद्ये तादृष्ण- विग्रहवाक्यमजानतां विशियोपस्थितेः प्रति विमोपपादयितुं अशक्यत्वाद हितोये रतिपदं तादृशोधकारणमिति चामस्य तदोपकारणत्वकल्पणा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समधी पदविधिः । २।१।१।) (प.पा.१ था.१) प्रयुज्यत इति । (क) समस्तत्वेनेत्यर्थः ॥ सार्थवदिति । (2) खाथै दुव खार्थवत् । खार्थशब्दो भावप्रधानः । स्वार्थमाचोप- स्थापकवाक्यघटकतादशायामिव वृत्तावपौत्यर्थः ॥ किमोदनः (भा) इत्यादयस्वसामर्थेऽपि भाष्यकारप्रयोगादेव माधव रति बोध्यम् । सापेक्षमसमर्थम् (भा) इत्यस्य वाचनिकत्वे दूषणन्नरमाह भाव्ये अन्यच खल्वपौति । (भा) अन्यथा प्राक् कैयटोकन्यायस्यैकार्थीभावविषयत्वाद् "इसमो- रि"त्या पेक्षारूपसामर्थ्यस्यैव यादमङ्गतिः स्पष्टैव ॥ तद्धनयबार वाचनिके हौति । (के) स एवेति। (कै) १५ ।पा ३ । सू॥ पेक्षया शक्तिकल्प खाया लघुत्वात् । बोधकारणत्वस्य सम्बन्ध विधानुपपत्या शक्तिसिडेव । किं चैवं समासादौनां दत्तिवासिद्धिः। सत्याश्रयत्वेनैव तेषा कृतित्वव्यवहारात् बतौये बोध्यज्ञानं विनायोध्यसम्बन्धरूपलक्षणाया पचा- नेग तया विशिरोपस्थिवे वक्त मनौचित्यात् । किं च पञ्जनपदादरपि पन्न- खविधिरे बक्षणाया एवापतौ रूढ़िवायुच्छेदः। वाधादिप्रतिसन्धान ·मयाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.९। पा.१ । बा. १) (समर्थः पदविधिः।२।१।१।) मदीयं चोद्यं दुष्परिहरमित्याहेति भावः ॥ भाग्यकारो न्यायं दर्शयति । अगमकत्वादित्यादिना ॥ (भा) क्रियाविशेषणं वेति । (क) महद्यथा भवति तथा करोतीत्यर्थ इति भावः ॥ 'न कष्टविशेषणमिति । (क) तस्य पदार्थंकदेशत्वादिति भावः ॥ न चैवं कष्टं श्रित इत्य- स्थापि वियहत्वं न स्यात् तच समाससमानाकाराया एवोपस्थितेः । एतेन वृत्तिविग्रहयोः समानविषयताकत्वं सूचितम् ॥ विशेषण- समभिथाहारे तु महदम्पयाय कष्टादेविशेषणत्वामाकान्तविशेष्यत- योपस्थितिरावश्यकौति तयोः समानार्थत्वभक्तः । इदमेव पादर्थः पदार्थेन रतिव्युत्पत्तेर्मूलमिति दिक् ॥ भाये १ उपलब्धयटे "न तु करविपोषणम्" इति पाठोऽस्ति । विनापि बोधात्तत्र शक्तिसिद्धिश्चेत् प्रकृतेऽपि समम् । किं च कर्मधारये शक्यान्यबोधाभावेन लक्षणा न यक्ता शकासम्बन्ध्याशक्यार्थबोधो हि सर्वत्र लक्षणया दृश्यते विशेष्यविशेषणभावसथेति चेत् वाक्येऽपि तद्बोधेन तत्रा- प्कोपस्थित्वायत्तः। एवं प्रथम भक्ष इत्यादौ सदसंमतम्यादयविधेय- भावेन बन्वयस्यापत्तिरित्यलम्। इदं विशिशुभक्तिमत्वं नोकसितमेव । शास्त्रेऽर्थविधानाभालत् । “बचतुर" (५। 8 । ०७) इत्यादावदर्शनात् । रक्षादीनामविधानाप । “चार्थे" (२।२।२९) इत्यादि तु चार्थे रत्ति.

·१८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२। पा.१। बा. ९) एतस्माद्देतोमः (भा) इत्यादि ॥ अगमकत्वाद् (मा) इत्येतस्माद्धेतोः सापेक्षमसमर्थमित्यादि ब्रूमो न तु संभाविताप- शब्दस्य माधुत्वनिवृत्तये तवाचनिकं ब्रूम इत्यर्थस्तद्धनयवाद । यत्र गमका (भा) इत्यादिना ॥ एतदेवाभिप्रेत्य याचष्टे । लोके (क) इत्यादिना । श्रगमकत्वादेव तदर्थ शिष्टलोकैरप्रयुकत्वात्ममासो न भवतीति भावः । एवं च गमकत्वादेव "किमोदनः गासीनामि”- त्यादेरुपपत्तिः । कैयटाधुक्रसंबन्धिशम्दत्वादियुक्त्या “देवदत्तस्य गुरुकुलमि"त्यादेः माधुत्वेनोपपादितेऽपि “किमोदन" इत्यादेः माधुत्वं नोपपादितं स्यादतो भाष्योकमेव साधु । गमकश्चेत्तचि- वृत्तिरशक्येत्यत पाह। गमकत्वाभिमत इति । (के) तच हेतुले के प्रयोगो ऽतो ऽसौ गमकत्वेनेष्ट इत्यर्थः । परं त्वमाधुरिति भावः ॥ असमर्थत्वमुपपादयति मनूध बन्दसंज्ञामात्रविधायकम् । अन्यथा अनेक सुबन्तं चार्थे वर्तते तच बन्दसंघकमिति वाक्यभेदापत्तः । किं च खसमानार्थकवाक्यामिहत्तवे विभाषाधिकारस्य अपूर्वस्य करणे गौरवम् । मम तु एकार्थीभाव समासः। थपेक्षायां वामिति शास्त्रात् कल्पितसियाधीनुवाद एव सः। एवं ·३९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प. २। पा. १ । बा.१) (समर्थः पदविधिः।२।१।१।) किं चिदकुर्वाणमिति ॥ (के) न सूर्यस्थया सत्तयेति । (क) मूर्यपदार्थघटकात्वर्थ नेत्यर्थः । कर्मणि म प्रेरयतीत्यसूर्ष इत्यर्थो नेति भावः। सूर्यशब्दस्य रूढत्वेऽपि सूर्यभित्रमिति तेनान्वयाभावादसामर्थमित्यपि बोध्यम् ॥ नियमार्थ भविष्यतीति। (भा) किञ्चित् कुर्वाणम् (भा) इत्यादयः प्रयोगाः प्रागुका अमाधव इति भावः ॥ असूर्यत्यादौनां प्रागुकानां बहनां माधुत्वस्येष्टत्वादेकवचनमनुपपवमन पार अभेदमिति । (कै) "एतस्यैवे"तिभाव्यस्य प्रागुकस्येत्यर्थ इति भावः ॥ क्रियायामुभयोरिति । (क) इदं चिन्यम् । अतः सर्वो मृत्तिकयेत्यादौ समामापत्तः । सामर्थ पि ज्ञापकाकचित्तमाम इत्येव भाष्यालाभेनास्योपयोगा- चैकार्थोपपादिका विशिएशक्तिः समर्याश्रितः पदविधिरित्याद्यर्धक "समर्थः पदविधिः" इति शास्त्रबलात् अलौकिके विग्रहेऽप्यारोप्यते । पत एव तत्र समाससंज्ञायामर्थवत्त्वनिबन्धनप्रातिपदिकत्वे विभक्तिलुकसिद्धिः । "बहो" (२।२।०) इत्यादि शास्त्रमलेन मैदोपस्थिति निबन्धनषद्यादि- निर्वाहाय एयगर्थत्वमप्यारोप्यते। उभयोरपि काल्पनिकत्वेन विरोधा. भावः शास्त्रप्रामाण्यात् । नन्वेकार्थीभावनिर्वाकविशिवशक्तिवादे बहु- पौडेतत्गुरबान्तरम् इत्यादिव्यवहारोछेदः । बधिभूतपराविषयकोष- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः ।२।१।५।) (ब.२ । पा.१ । पा.१) भावाच ॥ प्रातिपदिकसंचापि "सूर्यसलाटयोरि"ति "अन- पुंसकस्थे"ति च शापकादिति भाष्यायः ॥ अबुधेति । (क) सर्वत्र गमकवागमकत्वे सक्षणेकचक्षुष्कर्दुजये इति भावः । कतेऽपि कचित्परम्परोपदेशगम्यगमकत्वादिनैव सर्वप्रयोगनिर्वाह रति बोध्यम् ॥ एतत्सिद्धेनेति । (क) प्रत्रत्यवार्तिककारोयसिद्धविचारमुपादाय पूर्व भाष्यकृता व्यव- तमिति भावः ॥ पृथगा इति। (के) पर्थेषु पृथक्वं भिन्नभिन्नोपस्थितिविषयत्वम् ॥ प्राचष्टे। (क) उपस्थापयति ॥ १३ । पा २ । सू ३६ ॥ . जनकत्वं हि बहुव्रीहौ बहिरणत्यम् । न चात्रपक्षे तदस्ति बन्यपदार्थेऽपि प्रत्येकातिरिक्तविशिवशक्यत्वसत्वेन खपदार्थत्वस्यैव सत्त्वादिति चेन्न । खघटकपदघटितवाक्यदृष्टातिरिकार्थविषयकत्वेन वहिरडत्वाक्षतेः । एवमेव षष्ठीतत्पुरुषात् कर्मधारयस्य लधुत्वं बोध्यम् । कर्मधारयक- संज्ञकपदसमुदायणशक्तियाहापेक्षया पटीतत्पुरुषसंज्ञकतन्जन्यशक्तिग्रहस्य घद्याद्यर्थरूपाधिकविषयत्येन गुरुत्वात् । एवं च निषादस्थपत्यादिशब्दाना घडीसमासकर्मधारयबबोडिभि नार्थत्वेन , तात्यर्थम् ' इति, सन्देहे ·महाभाष्यपदोपोड्योतः। ११ (प.२ । पा.१। बा.१) (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) राजशब्दोऽपि पुरुषार्थमेवेति । (क) पुरुषार्थान्वितमेव खार्थमुपस्थापयतीत्यर्थः ॥ महत्वार्थाया- मयाह अथवेति । (कै) अवयवार्थान्वित इति । (के) पूर्वपदरूपावयवार्थसदृशान्वित इत्यर्थस्तदुकमन्य एवेति ॥ समुदायार्थः। (क) समुदायमनिगम्यः । क्वचित्तु अवयवार्थानन्वितः (क) इति पाठः । तदा स्पष्टमेवान्य एवेत्यस्य विवरणमिदम् । इन्दबह- बौछारेकार्थोभावस्तु सूत्रोपक्रमे दर्शितः ॥ एकार्थत्वमविभागा- पनार्थत्वमपृथगुपस्थितिविषयार्थकत्वं तदाह शक्तिग्रहलाघवानुरोधात् कर्मधारयार्थे तात्पर्य कल्प्यते “सम्भवति सामा- नाधिकरये वैयधिकरख्यम्यान्याय्यत्वात्" । तदुक्तं जैमिनिना *"स्थपति- निषादः स्यात् शब्दसामर्थ्यात्” ( मौमां । छ । पा १ । सू ५१) इति . . "वास्तु मध्ये रौद्रं च निर्वपेत् । यत्र गदः प्रनाः शमयेत्” इत्येता- मिहिं प्रकृय उच्यते । “एतया निषादस्थपति यायेत्” इति । निषाद- स्थपतिं प्रति सन्देहः । किम् अधिकृतानाम् अन्यतमः । उत अन्य एव ? इति । अन्यतमः इति ब्रूमः । स हि समर्थः । विदत्त्वात् अमिमत्वाच । बन्यो विद्वत्त्वादनमित्वाद् बसमर्थः- इति । "ननु निषादस्थपतिशम्दन्तत्र गोपपद्यन"। उच्यते। न । नोपपद्यत निषादानां स्थपतिः- इति षष्ठी- ·१२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) (ब. २ । या. १ । बा.१) पांसदकवदिति । (क) यथा मिखितपांसूदकेऽन्यतराविषयकज्ञानविषयत्वं नान्यतरस्थ तथा प्रश्तेऽप्यन्यतमाविषयकोपस्थितिविधयत्वं नान्यतमस्येत्यर्थः यथा पांसूदकमिलने पिण्डाख्यं द्रव्यान्तरमेवैकभावमापत्र तयो- स्तदवयवत्वव्यवहारश्च तहदचापौति भावः । एवं चापृथगुपस्थिति- विषयत्वमेकार्थोभाव इति फलितम् । गौणमेकार्थत्वं समामघटक- पदानां बोधयितुं चिनिर्देशः ॥ पदानामसत्त्वाद्यथा तत्मत्ताव्यवहारो गौणस्तथा तेषामेकार्थत्वव्यवहारोऽपौति बोध्यम् ॥ तदाह यद्यपौति ॥ (क) सादृश्यादिति । (कै) यद्यप्येतत्पचे वाक्यमप्यखण्डमेव तथापि रेखागवयस्थानीयेन निषादस्थपतिशब्दस्यान्तरङ्गत्वेन निषादरूपस्थपती शीघ्रोपस्थितिजनक- खानुकूम्लात् सामर्थात् शक्तिरिति तदर्थः । अत एव बहुव्रीह्यर्थको न सः। अन्यथा बहुबोहो मौमांसावातिककारैः शक्तिकथनेन निषादपदस्य समासो भविष्यति श्रेष्ठोनिषादानाम् । तस्मादधिक्रताधिकारम् एतत् शास्त्रम् इति । एवं प्राप्ने अमः- “स्थपतिनिषादः स्यात् शब्दसामर्थ्यात्" निषाद एव स्थपतिर्भवितुमर्हति । कस्मात् ? "शब्दसामर्थ्यात्" निषाद हि निषादशब्दः शक्रोति वदितुम् श्रवणेनैव । निषादानान्तु स्थपति लक्षणया ब्रयात् । श्रुतिलक्षणाविषये च श्रुतिाय्या न बक्षणा। बध उच्यते नैष दोषः निघादशब्दो निषादवचन एव पडौसम्बन्धस्य वाचिका इति । तन्न । पद्यश्रवणात् । न तत्र षष्ठौं पटणुमः । थाह लोपसामर्थ्यात् पद्यर्थोऽवगम्यते इति । सत्यवगम्यते । न तु लोपेन । केन तहिनिबाद- .. ।

·४३ महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (च.२ । पा.१। बा.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) शास्वनिष्यत्रेन सखण्डेन मादृश्यं बोध्यम् ॥ एकार्थीभाव इत्यनेन समर्थवचनमित्यस्य सामानाधिकरणानुपपत्तेराह 'कर्मणौति । (के) बाइसकादिति शेषः ॥ सामान्ये च नपुंसकं तद्धनितं भाव्ये समर्थमित्युच्यते इति ॥ (भा) वाक्यसमामयोर्विशिष्टपुरुषस्यैकस्यैवावगतेर्विशेषाभावमाशयाह राज्ञ इति । (क) अनियतसंबन्ध्यपेक्षयेति छेदः ॥ उद्भूतसंबन्धशब्देन तहतितया प्रतीयमानसंबन्धः। तत्रालाक्षणिकत्वेन च तदभावस्य सूत्रतो न लाभः स्यात् । एतेन शब्द- सामर्थ्यादित्यम्य निषादशब्दस्य निषादगोध एव सामर्थ्यात् शक्तः पछी- तत्पुरुषे तु पूर्वपदस्य लक्षणेति न तस्य ग्रहणं जघन्यत्वादिति शवरस्वामि- शब्दलक्षणया। तस्याश्च दौर्वल्यम् इत्यक्तम् । समानाधिकरणसमासस बलीयान् । तत्र हि खार्थ शब्दौ रत्तो भवतः । द्वितीया च विभक्तिः तन्त्रण उभाभ्यां सम्बध्यते । तेन द्वितीयानिर्दियोनिषादो गम्यते । तत्र पध, कल्पयन् पश्रुतं एडीयात् । तस्मात् निषाद एव स्थपतिः स्यात् । लिङ्गदर्शनाच । ६।१ । ५२ । लिए दृश्यते "कूटं दक्षिणा" इति निघादस्य द्रव्यं दर्शयति । कूठं हि निषादानाम् एवोपकारक न घार्याणाम् । एवं स्वमेव तनिषादानाम् । मोमां-भाध्य-- ८ । १ । ५१-५२ ॥ "ऐन्नं वास्तुमयं चरं निर्वपेट्” इति प्रकृत्य श्रुतम् । “एतया निषादस्पतिं याजयेद" इवि तत्र संशयः किं विनातिरेव यो निषादाना- ·महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (घ.२ । पा. १ । बा. १) विशेषणभावमापन्न इति । (के) विशेषणत्ववैशिष्ोमोपस्थित इत्यर्थः । खप्रत्यर्थगतविशेषणव- स्थापि प्रथमातिरिक्रविभक्त्यर्थत्वादिति भावः ॥ अभिधीयते। (के) प्रत्योपस्थाप्यते ॥ स्वनिष्ठः। (कै) प्रातिपदिकार्थमात्रनिष्ठः। प्रातिपदिकार्थमात्ररूप इति यावत्। न तु संबन्ध्यन्तरापेक्षयोद्भूतमंबन्ध इत्यर्थः ॥ कृतं व्याख्यानं प्रौचैव वक्ष्यमाणे भाष्यसंमते व्यपेक्षावादे तत्रापि लक्षणा भावाचेति दिक्॥ नमु स्थपतिशब्दः खामिश्रेष्ठान्यतरप-य इति तस्य गुणशब्द- वात् । निषादम्य जातिशब्दत्वात् कर्मधारये स्थपतेः पूर्वनिपातापत्तिः । माधिपत्वं करोति तस्यात्राधिकारः षष्ठीसमास एवायम् । उत निषाद एव स्थपतिस्तस्य । कर्मधारयवामिति तत्र- पक्षहयेऽपि शब्दोऽयं योगादेव प्रवर्तते । तच षष्ठीसगासत्वे (चपि) विदुषः स्यादधिक्रिया । आहिताश्च यदि तु कर्मधारय इष्यते । धनाहितामेरज्ञस्य प्रसज्येताधिकारिता ॥ तेग घष्ठीसमासोऽयमिति प्राप्तेऽभिधीयते । निधादपदमेवं तु स्थपतौ लक्षणां ब्रजेत् ॥ न हि षष्ठी श्रुता येन न ( तत् ) सम्बन्धी विधिर्भवेत् । निषादपदमेवातः पद्यर्थे लक्षयेदिदम् । . कर्मधारयपक्षे तुभ काचिदपि लक्षणा ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (स.२। पा.। १ । बा.१)) (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) विधीयमानत्वात् । (के) विधेयताख्यविषयतावत्त्वात् । प्रथमाया विधेयविभक्तित्वादिति भावस्तदेवाह प्राधान्यमिति ॥ (क) वृत्तौ भेदस्य (क) भिन्नोपस्थितिविषयत्वस्य । यथा घटघटत्वयोः घटशब्दजन्य- संबन्धाविषयकोपस्थित्यविषयत्वं तथा वृत्तौ राजपुरुषयोरिति भावः ॥ किं च स्थपत्यर्थस्य सम्बन्धिनि नित्यसाकात्वात् घठोसमास एव न्याय्यः । नरपत्यादिविवेति चेन्न ॥ "लिङ्गदर्शनाच" (मौमा अ६। पा १ । सू ५२) इति जैमिनिसूत्रेण हेत्वन्तरोतरदोषात् । “लिङ्गं च दृश्यते, “कूटं दक्षिणा निषाद एव स्थपतिरतः श्रुत्या प्रतीयते । तेन श्रुतिबनादशोऽनाहितामिश्च सन्नपि । निषाद एव स्थपतिः कर्मण्यत्राधिकारभाक् । शास्त्रीदौ- अध्याय-६ । पाद-१ अधि १३ ।. "द्विमः स्थपतिरन्यो वा दिनः पछौसमासतः । कर्मधारयमुख्यत्वान्निषादो गैद्रयागकृत्” । "निषादानामधिपतिः” इति षष्ठोसमामम्य त्रैवर्णिके सम्भवात् । तस्य चाधीतवेदत्वेन विद्यासम्भवाच्च । इति चेत्-मैवम् "निषादचासो स्थपति" इति कर्मधारयसमासम्य मुख्यत्वात् । घडीसमासे तु महोण- जातिविशेषाचिना निषादशब्देन तत्सम्बन्ध उपलक्ष्यते । म त्वयं कर्मधारये दोषोनि मिनोयन्यायमाला-६।९।११-१२ .

·महाभाष्यप्रदीपोश्चोतः। (समर्थ पदविधिः । २।१।१।) (ब.२। पा. १. बा. ) संबन्धस्यान्तर्भावात् । (क) राजपुरुष इति समुदायेनैवोपस्थापनादित्यर्थः ॥ “कार्थानाम- प्रयोग इति”। षष्ट्या निवृत्तिरिति भावः ॥ उक्तविशेषस्य गम्य- मामतया ऽविशेषोक्तिः कथमित्यत पाह एवं होति ॥ (क) पृथगर्थत्वं स्यादिति । (के) समामापेक्षया परस्परापेक्षया भिन्नार्थत्वं स्थादित्यर्थः । न प्रतीयेतेति । (क) पदाभ्यामिति शेषः ॥ सामर्थ्यभेदोऽपौति । (के) थपेक्षकार्थोभावरूप इत्यर्थः ॥ भाव्ये नापि बम इति। (भा) मेव ब्रम इत्यर्थः ॥ इति" । (शवरभाष्य ब ६ । पा १ । सू ५२) “कूटं हि निषादानामेव खम्" (प्रवरभाष्य थापा १। सू५२) इति शवरखामिमः। एवं राजदन्तादित्वात् (घ २ । पा २ । सू २१) कर्मधारये स्थपतेः परनिपातः कर्मधारयोऽयं न षष्ठीतत्पुरुषः। एवं पददयं खाद्यरत्तम् । इतरथा निबादशब्दो लक्षणया स्थपतावध्यारोपितः स्यात् । सामानाधिकरण्य- समासप्रतिपत्यर्थमुत्पलशब्दस्यापि तदेवाधिकरणम्, नौलशब्दस्यापि । बत ऐकाधिकरण्यात् सामर्थम् । सामर्थ्याच समासः। यदि च निघार शब्देन निषाद एवोचते स्थयतिशब्देग स्थपतिरेव । सतो भिन्नाधिकरणत्वाव ·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (च.पा.१।था.१) (समर्थः पदविधिः।२।१।१) वाक्ये पृथगर्थत्वेऽपोति । (क) पृथगुपस्थितिविषयत्वेऽपौत्यर्थः । कार्थता (के) एकसामर्थ्यवत्ता ॥ एकार्थोभावकृतविशेषप्रश्ने सुबलोप इत्यादिक- थनमसजतमत शाह एकार्थाभावाभावेति । (क) यथा मशकनिवृत्तिकारणमपि धूमो मशककारणमित्युचते मशकार्थो धूम इति तथा तदभावकारणकमपि तत्कारणक- मित्युच्यते । तदुकं पातञ्जखभाथे- १"उत्पत्तिस्थित्यभिव्यक्रिविकारप्रत्ययातयः । वियोगान्यत्त्वतयः कारणं नवधा स्मृतम्" ॥ १ तत्रोत्पत्तिकारणं मनोभवति । विज्ञानस्य । १ ॥ स्थितिकारणं ममसः पुरुषार्थता। शरीरस्येवाहार इति ।२। अभिव्यक्तिकारणं यथा रूपस्याऽऽलोकस्तथारूपज्ञानम् । ३। विकार कारणं मनसोविष- यान्तरम् । यथा अमिः पाक्यम्य । ४ । प्रत्ययकारणं धूमज्ञानमनि- सम्बन्ध्याकाङ्गानिवृत्तिरप्यर्थतो निषादानामेव लवलाभादुपपना। लिएं चानेकार्थस्य शब्दस्यार्थनियामक दृष्टम् । तस्माद् बनेकार्थनिषादस्थपति- शब्दस्यार्थनियामकं शीघ्रोपस्थितिजनकशक्तिकत्वं लिच इत्येव सुशात्पर्य सामर्थ्याभावः। सामर्थाभावात् समासाभावः । तस्माहिषाद शब्देन स्थपति यावदन्तव्यमित्येषा लक्षणा। न वा अय षष्ठीविद्यते । अनुपलभ्यमानत्वात् लुमेति चेत् । उच्यते । यद्यत्राश्रवणेन कारणेग लोपः। खादयो जुप्ता इति किमिति न कल्यते । तस्मात् बोपे. नाति प्रमाणंम् । ततो राण- ·महाभाष्यपदीयोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २ । १।१।) (च.२पा. १ था.१) उभयत्रापि राजसंबन्धवत्पुरुषप्रतीत्यविशेषे क्वचिद्विभक्त्यादिः क्वचिनेति विभागः कथमित्यत श्राह तति । (कै) वाक्यौयन्यायेन विशेषणत्वमेव षष्ठी प्रवृत्तौ निमित्तं तचैव संबन्धस्थोद्भूततया भानादिति भावः ॥ भेदनित्ताविति । (कै) भिन्नोपस्थितिविषयत्वमत्र भेदः ॥ ज्ञानस्य । ५॥ प्राप्तिकारणं योगाङ्गानुष्ठानं विवेकख्यातेः । ६ ॥ वियोगकारग तदेवाशुद्धेः। ७ ॥ अन्यत्वकारणं यथा सुवर्णस्य सवर्ण- कारः। एवमेकम्य स्त्रीप्रत्ययस्याविद्या मूढ़त्वे देवो दुःखत्वे रागः सुखत्वे तत्वज्ञानं माध्यास्थ । ॥धतिकारणं शरीरमिन्द्रियाणाम् । तानि च तस्य । महाभूतानि शरीराणाम् । तानि च परस्परं सर्वेषां तैर्यगयौनमानुध दैवतानि च परस्परार्थत्वादित्येवं नव कारणानि ।। २ साधनपाद-सू-२८ भाष्य । वक्तुं युक्तम् । किं घछौ तत्पुरुषेऽपि ऐश्वर्यम्योत्सर्गतो निरूपकसजातीय- निष्ठस्यैव लामेन कर्मधारयादविशेषः । अत एव नरपतिसरपत्यादिशब्दतो नरसरयोरेवेश्वरत्वेन प्रतीतिः । अश्वपतिगजपतिशब्दादौ त्वगत्या तात्य- पुरुष इत्यत्रापि राजा चासौ पुरुषच इतौदृशो विग्रहः कर्तव्यः । तत्रापि बधश्रवणादेव नास्ति किन्तु खखामि सम्बन्धात् घशर्थमध्यारोप्य तदा समासो भवति । राज्ञः पुरुषः इति वाक्यमर्थप्रदर्शनार्थम् । तस्मात् स्थपतिन्दे या विभक्तिः सेतरत्रानुषच्यते । धन्यस्या अश्रवणात् । अथवा समुदायादुत्पादात् उभयचापि नव्या ॥ मोमां ६ । १ । ५१ ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प.पा.१।चा..) ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) संबन्धस्योपरमादिति । (के) प्रातिपदिकोकतया तदाकालोपरमादित्यर्थः ।। अर्थस्येति । (क) अर्थगतभित्रोपस्थितिविषयत्वस्येत्यर्थः ॥ "हो"त्यस्य राज- समानाधिकरणत्वेनैकादिव्यवधायकत्वमिति मन्वानं प्रति स्पष्ट- मुदाहरणमाह भार्या राज्ञ इति । (क) भार्या देवदत्तस्येत्यम्य मध्ये राज्ञः पुरुष इत्यनेन व्यवधानमिति बोध्यम् ॥ ननु वाक्येऽपि राज्ञो विशेषणताया एव नियतवाद्यथेष्ट- मभिसंबन्ध दूत्यनुपपनमत शाह Uनुपपत्त्या चोत्सर्गस्य त्यागः । अत एव शङ्करभगवत्पादैः *दहराधिकरणे (वेदान्तदर्शन घ१ । पा ३ । सू १५) ब्रह्मलोकशब्दे कर्मधारयसमासः । "सर्वाः प्रजा बहरहर्गच्छन्त्यः एनं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तीति" लिनेग साधित इत्यलम् ॥ • गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृक्षं लिईच । १।३।१५॥ ( वेदान्तदर्शन- भाष्य) दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इत्युक्तम् । त एवोत्तरे हेतव इदानौं प्रपञ्चरते। इतश्च परमेश्वर एव दहरो यस्मात् दहर वाक्य शेषे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादको गतिशब्दो भवतः । "इमाः सर्वाः प्रजाः पर- राहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोक म विन्दन्तौति" तत्र प्रकृतं दहरं ब्रह्मलोक- शब्देनाभिधाय तहिषया गतिः प्रशाशब्दवाच्यानां जीवानां व्यभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति तथा हि बहरहीवानां सपायवस्थायां ब्रह्म- विषयं गमनं दृषं अत्यन्तरे सता सौम्य तदा सम्पनो भवतीत्येवमादौ सकेऽपि किलगाई सघुममाचक्षते ब्रझौभूतो प्रमतां गत इति । तथा 7 ·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (समर्थ पदविधिः।२।१।१।) (ब.२। पा.१। पा.१) वाक्ये अनियतेति । (के) पौर्वापर्यशक्षण: शब्दगतोऽभिसंबन्धो भाव्याभिप्रेत इति भावः ।। समामासमामरुतः स्वरविशेषो नैकार्थीभावत इत्यत पाह अर्थभेदे इति ॥ (कै) स्वरभेद इति । (के) खरशब्देनोदात्तः स्खरितो वा ऽच विवक्षित रति बोध्यम् ॥ हे पौति । (क) राजनशब्दः कनिनकाः पुरुषः कुषनन्त इति भावः ॥ "मिद्धे शब्दार्थसंबन्ध"इत्युक्रर्वाचनिकत्वं कथमत शाह तत्र स्वाभाविकत्वपक्षे श्रोत्रियादिवदखण्डा निरवयवा नित्याः शब्दा- सदन्याख्यानाय कस्थिते रेखा गवयस्थानीये शास्त्रप्रवृत्तिः। तदुक्तम्- अबुधं प्रत्युपायाच विचित्राः प्रतिपत्तये । शब्दान्तरत्वादत्यन्तं मेदो वाक्य समासयो। अत एव गोरघादौ युक्तादीनां लोपाविधानम् । गवां रथ इत्येव वाक्यस्य कल्पनात् । क्रियामन्तरेणान्वयातच सदगतिः गोयुक्तो रथ इति लौकिकं तु समासस्य पर्यायरूपम् । तथा- अझनोक शब्दोऽपि प्रकते दहरे प्रयुन्यमानो गौवभूताकाशा निवर्तयन् ब्रह्मतामस्य गमयति । ननु कमनासनलोकमपि ब्रह्मलोक- शम्दो गंमयेत् । “गमयेद् यदौदं ब्रह्मणो लोक इति" षष्ठोसमासरत्त्या थुत्पाद्यते । सामानाधिकरण्यकृत्या तु व्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोके अमलोक इति परमेव ब्रमगमयिष्यति । एतदेव चारहब्रह्मलोकगमनं दृष्ई ब्रम- लोकशब्दस्य सामानाधिकरण्यतिपरियो लिङ्गम् । न शहरहरिमाः प्रजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्यलोकाख्यं गच्छन्तीति शकां कल्पयितुम् ।.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योवः । ५१ (ब.पा.१। बा.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) वचनेनेति ॥ व्यभिचारमेव दर्शयति । थथेति । (कै) मनु वाचकाभावे कथं प्रतौतिरत पाह पञ्चकेति ॥ (के) तात्पर्यग्राहकं तु प्रकरणदीति भावः । इदमेव दर्थमं मिहा- न्तिन इति बोध्यम् ॥ राजपदमेवेति । (क) भन्दशक्तिखभावादिति भावः ॥ एतेन विभत्यर्थस्य प्रातिपदि- कार्थत्वं न दृष्टमित्यपास्तम् ॥ शब्दाभावे ऽर्थमनावं प्रदर्घ्य शब्द- सद्भावेऽप्यर्थाभावं दर्शयति । अर्थाभेदे चेति । (के) अभिवोपस्थितिविषयत्वे चेत्यर्थः ॥ वाक्ये चेति। (के) चादौनां निपातानां परप्रयोग एवेति भावः ॥ पदं यथैव रक्षादिविशिधैं व्यवस्थितम् । नौलोत्पलाद्यपि पदं भागाभ्यां वर्तते तथा। भागाभ्यां कल्पिताभ्याम् । सादृश्यमूलक वाक्यरचत्यानामभेद- भमो वालानासम्मलक एवैकार्थाभावष्यवहारोऽत्र पक्षे वालवः । खडाख मात्रपचे पदानां पृथगर्थत्वखभावत्वेन खभावभङ्गायत्तेः । तथा "यढिविभागोऽपि क्रियते प्रतिपत्तयः" इति ।

·महाभाष्यप्रदीपोरद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२ । पा. १ । पा. १) तीक्ष्णेनेति । (के) परागवद्भावात्खरैक्यमत्यर्थः ॥ अन्तश्च तवै इति।) प्राधमममासे ऽयं समासे खरविधायकम् ॥ विभक्त्यर्थेति । (के) वाक्ये उपमर्जनबोधकपदानां विभक्त्यन्तत्वेन तदर्थसंख्याविशेष- युकार्थबोधकत्वमित्यर्थः ॥ अन्तर्भूतेति । (क) विशेषणीभूतस्वार्थकमित्यर्थः ॥ अभेदैकत्वेति । (क) विभक्त्यभावेन संख्याविशेषाणां तत्तद्रूपेणाप्रतौतेः संख्यात्वेन सर्वसंख्यानां भानं मधुनि सर्वरमानां रसत्वेन भानवदिति भावः ॥ यधौषधौति ॥ (के) शास्त्रवद्भिरबुधानामिति शेषः। पपजादिपदं योगरूळं सप्तपर्ण दि- पदं रूढ़ राजपुरषादियौगिकमित्यादिरपि काल्पणिकः प्रतिपादनोपाय एवेति तदर्थः। तत्र वाक्यार्थानुगमाहागपुरुषादियोगिकः सप्तपर्णदौ काचिदर्षानुगमेऽपि शौर्णपणे तदभावादिरैव पाजादौ वाक्यार्यानुगमा- दर्यान्तराननुगमाष योगरूढ़िरिति दिक । परे तु वाक्यावृति शास्त्र- निष्पाद्या। पर्याभिधानमपि शास्त्रकृतमेव । एवं चानेक सुवन्तं चाय वर्तते । चार्थे वर्तमानं च बन्दसंक्षकमित्यर्याद घटकपदानामेव चार्थे ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.२ । पा.१। बा.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) अथवेति । (क) पत्र पचे संख्यात्वेन सामान्यं भासते न तु विशेषा इति पूर्वस्माविशेषः संख्यावाणसंबन्धौति पक्षद्धयेऽपि योधः। श्रत एव भाव्ये "संख्याविशेष” इति विशेषपदोपादानं मधुनि सर्वरम- मत्ताजन्यस्य तत्तद्रोगादिनिवृत्तिरूपस्य फलस्यानुभवात्तत्सत्तकल्पने- ऽप्यत्र सर्वसंख्याविशेषकन्यने मानाभाव इति तद्भावः ॥ "भेदाना" विशेषाणम्। "संख्यात्मा" संख्यासामान्यम् । "तथाविधः"। अभेदैकत्वमंख्यापदवाच्यः । निर्विशेषमामान्याभावादिदं कथमत बाह "व्यापारादिति” मख्यात्वेनैव तत्प्रतीते विशेषरूपाणां तत्त- द्रूपेणाप्रतीतेश्च भेदायोह इति भावस्तदेव समर्थयति । अग्टहीतेति। "शक्लादिरूपभेदस्विति"। शक्लादिरूपविशेष इत्यर्थः । “भेद- १ भेदानां वा परित्यागात् संख्यात्मा स तथाविधः । व्यापारानाविभागस्य भेदापोहेन वर्तते । वरहीतविशेषेण यथा रूपेगा रूपवान् । प्रख्यायते न शुक्लादिभेदरूपस्तु गम्यते । २ "शुल्लादिभेदरूयस्त" इति पाठोऽम्त्यपलब्धपुस्तके ॥ . हवालार्थत्वाचकाराप्रयोगः सिद्ध इति मैकार्थीभावम्य फलं सः। नच तन्मते शब्दवदर्थोऽपि शास्त्राधीनः शास्त्रकार्यतया शब्दाना लोकतोऽर्थ- ज्ञानासम्भव इति वृत्तिमसमुदायत्वं कृतित्वमित्यम्य वक्षमशक्यतया कि रत्तिलक्षणमिति वाचम् “परार्थाभिधानं वृत्तिः” (समर्थः पद- विधिः। २ । । । । इति सूत्रव्याख्यानावसरे “अथ ये वृत्तिं वत्त- ·५४ महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। ( समर्थः पदविधिः । २ । १।१।) (ब.२ । पा.१ । बा.१) रूप" इति पाठे शुक्लादिविशेषरूपोऽर्थस्वित्यर्थः। तत्र रूपत्वेन उपप्रतौति मदतविषया ऽच तु संख्यात्वेन प्रतौतिरसहस्तविषया विकल्पात्मिकेति विशेषः ॥ नवेकार्थोभावहतसंख्याविशेषाभावेनैव तदसानिध्यमिति चेत्याह लुकेति । (के) नुक्मास्वपर्यालोचनयार्थसत्वमनुमौयत इति भावः ॥ ननु सुशास्त्रपर्यालोचनयाऽर्थस्तत्त्वमेवेत्यत पार नहौति ॥ (के) अनुगम्यते इति । (क) योध्यत इत्यर्थः ॥ प्रत्ययलक्षणसिद्धय इति शेषः ॥ मनु जातो बहुवचने कथं व्यक्तिगतसंख्याविशेषप्रतीत्यापादनमत पार यदि विति। (कै) मत्यपि प्रत्यये तदनवगर्जातौ तदाीयते इति भावः ॥ यन्ति किं त आहुः । परार्थाभिधानं वृत्तिरित्याहुः" इत्युक्तं भगवता महाभाष्यकारेण) इत्यस्य भाष्ये एवोक्तत्वात् । परस्य शब्दस्योपसर्जनार्थकस्य यब शब्दान्तरेण प्रधानार्थक- पदेनार्थाभिधानं विशेषणत्वेन ग्रहणं सा वृत्तिरिति तदर्थः । यहा। परार्थस्य प्रधानार्थस्याप्रधानपदैयंत्र स्वार्थ- विशेष्यत्वेन ग्रहणं सा रत्तिः इत्यर्थः । राणपुरुष इत्यत्र पुरुष- पदेश वाक्यावस्थायामानाखानो राणार्थो राजपदेन वा पुरुषार्थ बास्क- - ·५५ महाभाध्यप्रदीपोद्योता। (प.२। पा.राधा.१) (समर्थः पदविधिः ।।१।। "जात्याख्यायामिति" सूचप्रत्याख्यानादवयववडत्वारोपेण बड वरनमित्यचापि वक्तुं युक्तम् ॥ अचाप्यमेदैकत्वमिति । (क) अवयविगताभेदैकत्वमित्यर्थः ॥ एवं हि दारा इत्यादावय- वयविन्यभेदैकत्वं स्यादिति तस्य वृत्तिकृत विशेषत्वमा इति चिन्यम् ॥ संख्याविशेषवलिङ्गविशेषोऽपि कुतो नोकराचार लिङ्गविशेषस्थापौति ॥ (के) परे तु संख्याविशेष इत्यस्याप्रातिपदिकार्थसंख्याविशेष इत्यर्थ- स्तन विपुत्रादौ न दोषः। मामजातादौ शब्दात्मख्याऽप्रतीतिरेव मासत्वेन लेकमामस्यैव बोधः । अनेकमासजाते दिमासजात इत्यादिदर्शनात् । शब्दशक्रिखभावाब कदापि तेमानेकमासस्य मामत्वेन बोधः । त्वत्पुत्त्रो युमत्युत्त्र इत्यादावपि तत्तचेतनपुत्र इत्येव बोधः। श्रादेशतदभावौ तु तत्त्वेन । वस्तुत एकबोधतदभावाभ्यां यथा घटानित्यादितो बडवेनैव कदाचित्रयाणां कदाचिच्चतरा- ११ पा २ । सूचना न्दते सत्संबवितः स्वार्थ उपस्थाप्यत इति यावत् । रतावत रेकार्थाभाव इति व्यवहारः । बोहावपि प्रधानं पदं समुदाय एव घटके पदे पाप- धाने तत्र प्रधानपदेनावयवा खन्दनेनैव खार्थबोधनम् । अवयवैर्वा तद. धीखन्दनेन । समुदायस्य प्राधान्ये चावयवाप्रतिपाद्य प्रधामभूतान्यपदार्थ- बोधकलात् । इन्देऽपि प्रधानपदसमुदायोपस्थाप्य साहित्यस्यावयवायी. खन्दनेक बोधः । अवयवाभ्यां वा तदधीनन्दनेन बोधः । समाहारेतर- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२ । पा. १ । बा.१) दौनां भानं न तु कदाचिदपि चित्वचतहादिना तथावृत्तौ राजत्वादिनैवैकानेकव्यक्किभानं तात्पर्यवशाद् न त्वेकत्वदित्वादिना । एकवचनवादिकं वस्तुत एकत्वादिविशिष्टपतिबोधकत्वं त्वेकत्वदित्वा- दिनेत्येतावत्पर्यन्तमाग्रहः । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । दन्तोष्ठस्य दन्ताः खिग्धतरा इत्यादाववयवसंख्याया अभानादन्तत्वेनोष्ठत्वेन दन्तौष्ठ- लक्षणार्थदयप्रतीतेस्तरवेवानेकव्यक्रिसत्त्वेऽपि तामां शब्दतोऽभानात् । अत एव भाष्यातोपमर्जनविशेषणरूपविशेषस्य “देवदत्तस्य गुरुकुल- मि"त्यादावव्यापकत्ववदस्य मामजातादावव्यापकत्वं नोक्रमभेदैकत्व- संख्या भासत इति तु भाव्ये न कापि दृश्यत इत्याहुः ॥ नास्ति स्वरभेद इति । (के) १"बामन्त्रितस्य चे"ति पदात्परस्य निघातविधानादित्यर्थः ॥ मनु नियमेन सन्देहस्यैव जनने दुष्ट एव प्रयोगः स्यादत पाह तचापि प्रकरणादौति ॥ (कै) निपातनादेति । (क) C तरयोरभयोरपि साहित्यं समूहो विशेष्यम् याद्ये अनुसावयवभेदः । अन्त्ये उद्भूतावयवभेद इति वक्ष्यते । न चेदमसम्भवि । अप्रधानेन सर्वथा सार्थत्यागे तद त्यागे वा असम्भवात् । अन्त्यं तेनैवार्थबोधे सिद्धे प्रधानेन सदभिधानासम्भवात् । यहा खार्थबोधनव्यग्रंस्य परार्थाभिधायकत्वासम्भ- वात् । किं चाये शब्दार्थसम्बन्धानि त्यतापत्तिः । राजपुरुषादितः पुरुषादि. मात्र बोधापत्तिश्चेति वाच्यम् । उभयथाप्यदोधात् । न चान्ते राजादिपदैः सार्थस्य विशेषत्वावछिन्नस्य बोधनात् कथमितरविशेषणतयोपसितिरिति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प. २ । पा. १ । बा. १) ( समर्थः पदविधिः।२।१।१।) "कम्बशाच संज्ञायामित्यादावित्यर्थः। संख्याविशेषरूपस्य विशेषस्य स्थितत्वा"देषोऽपौ"त्यपिशब्दो ऽयुक इत्यत पाह अपिशब्द इति ॥ (कै) पदान्तरार्थमप्रतिपन्नः। (क) पदान्तरार्थान्वयित्वेनैवोपस्थित्यविषयः ॥ अर्थान्तरं प्रत्यापयतौति । (क) विशिष्टोपस्थितावस्यापि सहायत्वादिति भावः ॥ अयोग्यत्वादिति । (के) पदार्थैकदेशत्वेनायोग्यत्वम् ॥ भिन्नत्वादिति । (क) भित्रोपस्थितिविषयवादित्यर्थः ॥ भेदनिवन्धनसमुच्चयेति । (कै) घटपदजैकोपस्थितिविषययोर्घटघटत्वयोः समुच्चयापतौतेरिति भावः ॥ १ य५ ।पा।। वाच्यम् । गुणभूतपदे प्रधानपदार्थविशेषणवे नोपस्थिति विरोधिनः, स्वार्थ- भूतम्य राजाद्यर्थगतविपोष्यत्वम्य त्यागेन जहत्वार्थत्वाशीकारेणादोषात् । यहा सर्वथोपसर्जनपदेन स्वार्थम्य त्यागः वृत्तौ गजपदसम्बन्धमात्रेण परष- पदमेव राजसम्बन्धिपुरुषबोधकमामोदान्वयमादाय चम्पकपुट इत्यादि- व्यवसातवद् राजपदार्थः पुरुषविशेषामित्यादिव्यवहारः। पत्र पचे एकार्थाभावो नाम पदयबोध्ययोरेकपरयोध्यत्वरूपमकौकिक तु प्राग- 8 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २! १।१।) (अ.२ । पा. १० बा.१) भेदस्य निवर्तनादिति। (के) पृथगुपस्थितिनिवृत्तरित्यर्थः ॥ घोत्यार्थीभावादिति । (क) समुच्चयाभावादित्यर्थः ॥ पूर्वग्रन्थेन संगतिं वदन् अभिप्रायमाह अयं भाव इति। (कै) यद्यपि चार्थे इन्हसंज्ञकसमुदायस्य प्रकावेकार्थोभाव: मिद्ध- तथाप्यवयवः समुदायेन च पृयगुपस्थितानामन्वय इत्यपि संभाव्येत तथा मति विशेषाद्यन्चयोऽपि संभाव्यतेति भावः । सूचकदादेश- नस्य भूतत्वाद्वर्तमानप्रयोगो ऽसंगत इत्यत पाह प्रत्तेति ॥ (क) "प्रवन्धो" धारा ॥ अर्थादेशनपरत्वे मंज्ञापरत्वं न स्यादत पाह वाक्येति॥ (कै) मिटान्ताभिप्रायमाह यदा त्विति ॥ (कै) विकल्पेन कर्मसंजेति। (के) प्रतिप्रसङ्गस्वनभिधानादारयः ॥ भाये वदेवासावारोपितः। अत एव महत्वार्थीपदस्य जहत्युपसर्जनपदागि सार्थ यम्यां सेत्यर्थ उक्तो हेलाराजेन । यहा। मेदसंसर्गो सामर्थम् । तथा कि हत्तौ रामपदसन्निधानात् पुरुषपदेनैव राजसम्बन्धवती रागान्य- सामिसम्बन्धाभाववती च या पुरषष्यक्ति सोपस्थाप्य तेऽतो न राज्ञा खान्त- रेय सम्बन्धः राजपदस्थाधाभावाद नापि पुरुषस्य साम्यन्तरेण सम्बन्धः ।

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (ब.२। पा.१ था.१) ( समर्थः पदविधिः ।।१।। अन्याख्यानं क्रियते इति । (भा) समासप्रत्ययादिसंज्ञा प्रतौति शेषः । चन्द्रमसश्चेति । (भा) याणे दर्शनं च कूपाभयोरिति प्रेषस्तदाह । कृपो लक्षणत्वेनेति। (क) निमित्तशब्दो ज्ञापकसाधारण इति भावः ॥ वाक्यभेदरूप- कारणस्य सत्त्वात् किं पुनः कारणमित्यनुपपनमत पाह प्रकृतीति । (के) यथा “तेरोयङि"त्यादौ स्वध्वर्थमित्युक्त्या अर्थादेशने गौरव- मित्युकम् । दोषान्तरमनवस्थामयाह । अवश्यं धनेने (भा) त्यादिना ॥ तस्य च तावत्केन कृत इति। (भा) यथा चार्थ इत्यत्र चस्यायमर्थ इति केन शब्देनोक यत्करणक- १ च ३ । पा १ । सू२६॥ यच वेदान्तिनामखण्डार्थबोधो लक्षणवाक्यादौ तहत् । पखवार्थत्वं । पदार्थसंसर्गानवगाहिप्रतीतिमनकावम् । यथा कसन्द्र इति प्रत्रोकरे प्रयप्रकाशचन्द्र इति वाक्ये प्रकरप्रकाशपदाथं जानतस्तदाश्रयम्य बुभू- मितचन्द्ररूपस्य वनश्चन्द्रत्वेन चन्द्रपदवत्त्वेन च बोधः । न तु प्रकरप्रकाश- वैशियविषयकः मासान्तरसिद्धस्याप्युपातस्यैव व्यक्तिविशेषनिर्धारणोपाय- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( समर्थः पदविधिः । २ । १ ।१।) ब. २। प.१ बा.१) चार्थज्ञानेनासौ व्यवहारः क्रियते येन शब्देन च तदुकं तत्रापि चायमेव पर्यनुयोग इत्यर्थः । अनुषच्यते इति 1 (के) भाष्ये ऽनवस्था च स्यादिति पाठे चेन गौरवमनुषज्यत इत्यर्थः । असंभवे हेतुः असामर्थ्यादिति । (क) श्रादेष्टुरिति शेषः ॥ गौरवानवस्थासंभवानां परस्परांन्तर्भावेश पृथगुपन्यामो ऽसंगत इत्यत आह । दोषबाहुल्येति ॥ (कै) एवकारादिति । (क) अनेकार्था अपि धातव इति तत्र तत्र भाष्योकरित्यपि बोध्यम् ॥ यथेष्टमिति । (क) गड़ादिशब्दानां तौरादावपि प्रयोगादिति भावः ॥ नवं कोशामंगतिरत अाह शक्तिनियमे विति । (के) . त्वमतस्तदुपादानम् । एवं प्रकृतेऽपि गणपदप्रयोगः शक्तियहोऽपि राजपदयुक्त पुरवपदं पुरुषत्वेनोक्तव्यक्तिविशेषे शक्तमित्याकारः। एवं प्रकारत्रयं भाष्ये स्पटम् । छन्त्ययोमहाराण इत्यादौ पूर्वपदे अात्वादि- भूतपूर्वगत्यार्थवत्वमादाय बोध्यं यद्यपि भेदसंसर्गा भेदः संसर्गा वा सामर्थ- मिति भाषणे उक्तं तथापि वृत्तौ सामर्थम्य लक्षणत्रये भेदवदायस्थापकत्वं ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२पा.५। बा.१) ( समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) शकिबोधने वित्यर्थः । प्रकृतीनामर्थनिर्देशो नावश्यक इत्या- चिपति भाव्ये नं चैतदिति ॥ (भा) प्रत्ययार्थे निर्दिष्टे इति । (के) प्रत्ययार्थनिर्देशे प्रकृतीनामर्थस्य मंबन्धादेव प्रतीतिसंभवेन प्रकृतीनामर्थनिर्देशो न कार्य इति भावः ॥ प्रत्ययार्थे निर्दिष्टे प्रकृत्यर्थम्य निर्देशो न कृत इत्येतन मन्तव्यमित्यक्षरार्थः। एवं च प्रकृत्यर्थनिर्देशो नावश्यक इति भावस्तदाह कस्य चिदेवेति ॥ (क) भाष्ये पूर्वपदी खोक्र माधयति । भवति हौति । (भा) धेकयोरित्यादाविति शेषः ॥ म एव गुणेन गुणिन प्रापे दृष्टान्तमाह। तद्यथेति ॥ (क) गुणमात्रेति । (कै). मामादेव गणिप्रतीतो खाभाविको मतपो निवृत्तिरेव संसर्गवदर्थोपस्थापकत्वं वा उभयवदर्थोपस्थापकत्वं वेति भेदवदित्वादाव- वधारणमाद्ययोर्वी भेदसंसर्गयोः समनै यत्वात् । विनिगमनाविरहस्ततोये बीजम् । को भेदः संसा वा इत्यपक्रम्य भाष्ये उक्तम् । वाक्ये प्रसक्तं सर्ववं निर्दियते रातः पुरुषोऽश्ववेत्यादि तथा प्रसक्तः सर्वखामौ च प्रयज्यते राधः पुरुषो भार्यायाच इति राजपुरुष इत्युक्ले राजा पुरुषं खाम्यन्तरा- ·२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (प.२। पा.१। पा.१) "गुणवचनेभ्यो मतपो सुगि”त्यनेनावाख्यायत इति भावः । इदमपि संबन्धिनः पदेनानुपादाने इति बोध्यम् ॥ गुणमन्दः संबन्धिशब्दोपलक्षणमित्याह एवमपत्ये इति । (क) तथा पत्ये इति पाठान्तरम् ॥ समाधत्ते विषम इति । (कै) शकः कृष्ण इति दृष्टान्तो विषम दूत्यर्थस्तच गुणिमाचाक्षेप- स्तथा प्रतीतियात्र तु नियमेन विशेषप्रतीतिरिति वैषम्यमिति भावादाह यथा शुक्ल इत्यादि। द्रव्यमावमिति । (क) सबर्थसंख्यया ऽऽचियेतेत्यर्थः ॥ निर्दिश्येतार्थ इत्यस्य तदेतिषः ॥ कचित्पाङकस्तत्पाठः । १११। पा ४ । सू १६ इति सूत्रस्थवार्तिकम् ॥ निवर्तयति । पुरषो राजानं वान्तरानिवर्तयति । एवमुभयस्मिन् पर- स्वरेण व्यवछिन्ने यदि खार्थ नहाति राजपदं तदा काम नहाविति खाम्यन्तरादियुतया राजरूपखामितोऽनिवृत्तिलाभेन तत्संसर्ग उताः । बनेन पतयोसत्तापेण बोधाविषयत्वमुक्तं बोधविषयत्वे राजपदार्थस्य भेद- संसर्गस्य प्रतियोगितयान्वयावश्यकत्ये नत् बागकचनासहतिः। पर्यस्य ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (३ (प.पा.१।चा.१) ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) भवति चेति। विशेषसंप्रत्यय इत्यनुषङ्गः। तस्माद्धावादौनामप्यर्थादेशनमा- वयक न च तत्संभवतौति खाभाविकत्वपक्ष एवाश्रयणीयः । तदाह. तस्मादिति ॥ दंतया। तत्तदैजात्यरूपेण ॥ विज्ञायत एवेति । (के) तत्तत्पदवाच्यः कश्चिदर्थ इत्येवं रूपेणेत्यर्थः ॥ भाष्ये जर्भरौति। (भा) यद्यपि जरीत्यस्य भर्ताराविति तर्फरौबू इत्यस्य हन्तारावि- त्यर्थो निक्ककारैर्दर्शितस्तथापि सर्वजनप्रसिद्धत्वाभावात् प्रकृति- प्रत्ययविभागेनावाख्यानासंभवाञ्च न विज्ञायत इत्युकं भगवता ॥ अन्वाख्याने। (के) वाक्यभेदेन विधाने । तस्मालोकसिद्धानामेव निमित्तत्वेनाचा- ख्यानमित्येव युक्रमिति भावः ॥ भाष्ये शृङ्गवेरम् । (भा) चाकम् ॥ बोधाविषयत्वमेव हि त्यागः। तस्मादुक्क एवार्थी भाष्यसंमतः। यत्त पर्थ- वत्सूत्रे कैयटे समासग्रहणं तुल्यजातीयानां नियमा) सुबन्तानामिति भाष्यप्रतीकमुपादाय सुबन्तानामिन्युपशक्षणं भेटसंसर्गइये कम्मवत्तायुक्ता- नातन कुम्भकार इत्यादिसमाससंग्रह इत्युक्तं वत्र वाक्ये पदार्धयोविभागे- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( समर्थः पदविधिः । २ । १।१।) (घ. २ । पा. १ । बा. १) किं तेन कृतं स्यादिति । (भा) अनेनैषां प्रयोगानहत्वं सूचयति। यदि तु माधुर्यातिशयादि- प्रतौतिः प्रयोजनं तदा तु प्रयोक्रव्यमेवेति बोध्यम् ॥ अर्थाभिधानस्य स्वाभाविकत्वपचे लाघवमपि दर्शयति । वावचनानर्थक्यं चेति। (भा) वाक्यभेदोऽपि न वा वचनानर्थक्यं चेत्यर्थः। वावचनपदेन महाविभाषोचते। ददमुपलक्षणं निषेधशास्त्राणां "नित्यं क्रौडे-" (२।२।१०) त्यादि नित्ययहणस्य च ॥ किमन्यदिति। (भा) न च विशेषणीभूतमामर्थ्य नैव संबन्धस्तस्य त्वेकस्वभावमिद्ध- बेनाविधेयतया विशेषणातया च विकल्पानन्वयादिति भावः ।। न च संज्ञाया इति । (भा) एकार्थोभावविषये इति शोषः । तदाह एकार्थोभावे इति । (क) अर्थाभिधानस्य काचनिकत्वपक्षे श्राह भाय्ये अथ ये वृत्तिं वर्तयन्तौति ॥ (भा) नापि बोधे सति इतरसंसर्गाकालाभेदसंसर्गः स हारभूतो यस्य विशिया- यस्य वद्युक्तानामित्यर्थ इति न तदिरोधः । हरिरपि- "भेदसंसर्ग शक्तीद्दे शब्दम्यते व्यवस्थिते"। इति भेदशाक्या पृथग्भानं संसगशक्त्यैकभानमिति तदर्थः । पस्वन्त्य- पछे भेदसंसर्गा वायो राजसम्बन्धी बराजकीय भिन्नः पुरष इति ·महाभाष्यपदीपोपयोतः। प.पा.पा.१) (समर्थः पदविधिः ।।१।१।) त्तिम् । (भा) एकार्थाभावरूपाम् ॥ वर्तयन्ति । (भा) । शास्त्रेण निष्पादयन्ति । ये शास्त्रैकगम्यं सामर्थ्य मन्यन्ते रत्यर्थः । अयं भावः। एकार्थोंभावकतविशेषाः समर्थसूचविधेयाः सुबन्न सुबन्न सह सामर्थ्यवद्भवति समर्थं च ममामसंज्ञकमित्यर्थः । एवं विभाषाधिकारादिम चरितार्थम् । समासादौ वृत्तिव्यवहारत इत्तित्तिमतोरभेदोपचारादोध्यः ॥ किं ते इति । (भा) साभाविकत्वमते एकार्थोभावरूपा वृत्तिलॊकत एव मिद्धेति न किंचित्तच वक्रव्यम्। ये तु भास्त्रनिष्पाचां मन्यन्ते ते किं तत्स्वरूपं शास्त्रविधानयोग्यमाहुरिति प्रश्नस्तवनयच्याचष्टे । कार्यशब्दिका इति । (के) मन्दाना शास्त्रकार्यत्वे तेषां लोके सियभावादर्थमुंबन्धस्थ लोकतो ज्ञानासंभवेन तस्यापि शास्त्रविधेयत्वमेव वाच्यम् । एवं च तदिकल्पादिबोधकतया विभाषापदादिचरितार्थमेवं च भास्क- गम्यत्वात्मामर्थ्यरूपत्तेक्षणमपि कार्यमिति भावः ॥ बोधः। यथा भेद एव वायोऽराजकीय भिन्नः पुरष इति बोधः । एतदिरोधादेव रामपुरषो भााया इति न । संसर्गस्वनुमेयः। यहा संसर्ग व शूक्यो राजसम्बन्धौति बोधः। बराजकीयभेदल्लनुमेय इवि बनानुभवविरोधात् । गौरवाच । ले भेदादेर्वाचवाया उपमा- 9 ·६६ महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः (समर्थः पदविधिः । १।१।१।) (प. २ । पा. १। पा.१) वृत्तिम् । (क) वृत्त्याअयममामादिरूपाम् । तेषां मते वृत्तिव्यवहारप्रयोजक वृत्तिधर्मतिरूपं सामर्थमपि विधेयमेनेति भावः ॥ किंवत्तेरिति । (के) मामर्थ्यस्येत्यर्थः ॥ नैत्यशब्दिकात्विति । (के) कार्य भब्दमाह। नित्यं शब्दमाहेत्यर्थ “तदाहेति मान्दा- दिभ्य” इति ठक् । शब्दस्य नित्यत्वे तदर्थसंबन्धस्यापि नित्यतया तन्मते उभयोरपि लोकत एव विविक्रविषयत्वेन मिहीकोपस्थिति- जनकतावत्ममुदायस्यैव वृत्तित्वेन तहतैकोपस्थितिजनकतासामर्थ्य लोकमिद्धमिति म तन्मते प्रश्न इति भावः ॥ परस्य शब्दस्येति । (क) प्रधानार्थकशब्दस्योपसर्जनशब्दस्य वेत्यर्थः ॥ योति । (के) समामादिषु वृत्तिव्यवहारादिति भावः । एवं च तनिष्ठ- १ तदाहेति माशब्दादिभ्य उपसंग्यानम् । वा | 8 | 8 | १। दयितुमशक्यत्वाच्च । किं च भेदसंसर्गयोर्भाने तयोः प्रतियोगिनिरूप्य- वात् पूर्वपदार्थस्यापि बोधविषयत्वावश्यकत्वेनानेन प्रकारेण पूर्वपदे महत्वार्थत्वोपपादनपरभाष्यविरोधात् । किं च राजनिछयोरपि भेद- संसर्गयोर्भाणे दर्शितत्वेन तयोरपि वृत्तिबोधे विषयतापतिरिति दिक् । यद्दोपसर्जनपदेऽप्यमात्खाधैव "भिक्षुको द्वितीयां भिक्षा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प.पा.पा.१) (समर्थः पदविधिः ।।१।१।) प्रन्दान्नरकरणकपदार्थाभिधायकत्वं तेषां खाश्रयत्वेन वृत्तिव्यवहार- प्रयोजक मामर्थ्यमिति फलितं तत्र खार्थविशेषणकपुरुषार्थोपस्थिती राजपदशक्तिज्ञानस्य सहकारित्वाबोध्यम् ॥ भाव्ये वृत्तिवर्ननवा- दिनामित्यर्थकः तेषां पदस्थ व्यावत्यं दर्शयति । नित्य (2) इत्यादि । पदमरूपावयवत्वमपि न वास्तवमित्या वर्णवदिति । (के) वर्णविवाचाप्यवयवभ्रम इति भावः ॥ तदेवाह तत्त्वत इति ॥ (क) नन्वेवं तत्पचे "समर्थः पदविधिरि"त्याद्यसंगतं तबाह केवलमसत्येति । (के) वाक्यविषयपदमारूप्यादेव तदर्थमप्यारोप्यान्वाख्यानमिति भावः ॥ एवं च तत्पचे तेषामर्थस्यैवाभावात् तत्र त्यकत्वात्यकल- संदेशभावाद् अथ तेषाम् । (भा) मासाद्य न पूर्वी जहाति सञ्चयायैव प्रवर्तत" इति भाष्यात् । अयं भावः खस्मिन् खपदार्थभूतायां विशेष्यतायां सत्यामेवेतनिरूपितां विशेषणता- होकरोति विशिवशक्तिबलात् तत्र सा विशेषणता राजादिपदोपस्थाप्ये संपूर्णे । अविशेषात् । एवं च स्वपराभूतविप्रेष्यताया अपि विशेषणत्वे- तत्र विशेषणान्वयः खापतो विशेष्यत्ववैशिधगोपस्थित एव तदन्वयात् । वाको तु पदजन्योयस्थितौ खरूपतो विशेष्यत्ववैशिधेच भान- ·- महाभाष्यपदोपोड्योतः। (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) (च.पा.सपा.१) रत्युतमिति भावः । केचित्तु नित्यशब्दवादेऽप्युपलभ्वमाना- वयवानां नैरर्थक्ये ममुदायस्य निरवयवत्वे च मानाभावः । न चैतावता नित्यवहानिशास्त्रानिष्याचवसनियताथातथाप्यहानात् । नवं भाष्ये अथ तेषाम् इत्यसंगतं स्यात् । शास्त्रनिष्पाचवं वेधा मावयवस्यैव लोकमित्वे- मानादितथा निरवयवतथा वा। तत्राचे अजहत्वाव द्वितीये तु तेषामर्थाभाव एवेति महत्वाथै वेति वाक्यवदेव मतभेदेन निय- मात्सन्देहाभावेन तदुकिरिति वकं भक्यत्वात् । तत्राप्यन्यपचे चारोपितमर्थवत्त्वादिगास्वप्रवृत्तिमात्रफलकं तेन महासुन्दर इत्या- दावावमित्यन्यदेतत् । शास्वनिष्याचवमते तु खार्थात्यागे ऽर्थाना- राभिधायकत्वानुपपत्तिः । अर्थत्यागे तु पुरुषमाचाद्यानयमापत्ति- रिति प्राडः॥ जइतौति । (के) मनमम । बहुवचनं प्रयोगबहुवाभिप्रायेगा स्वार्थम् । (क) मिति तदन्यसिडिरियाजः । यक्त सखण्डाः शब्दा इवि पक्षेऽप्यवयव- शक्ति तलक्षणां चाजानतां बालानां समुदायशक्यैव बोधस्य सर्वानुभवसिद्ध- त्वेनावश्यकस्ययातयैव राजविशिरपुरुषबोधोपपत्तौ तयोस्त बोधकत्वं न वल्यम् । रमादिपदे उपादेरिख। अानुपूर्वन्तरघटकत्वाभावविशिक्षा- सुपूर्या एव शक्ततावच्छेदकत्वात् । पत एव रामादिपदानामिनारायणा- ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.१। बा.१) (समधः पदविधिः ।।१।१।) तत्वेन प्रसिद्धम् जहति खानि पदानि यमिति जहत्वः जहत्खो- ज्र्यो यस्याः सेत्यर्थ इत्यन्ये । सक्षेति । (के) षध्यभावेन संवन्धाप्रतीत्या प्रातिपदिकार्थमात्रवृत्तिवादि- त्यभिमानः॥ स्वेनार्थेन वशीकृतस्येति । (क) खार्थमाजोपस्थाने यामकस्येत्यर्थः । अर्थान्तरोपादानम् । अर्थान्तरं प्रति विशेषणत्वम् । यद्दा अर्थान्तरस्य खं प्रति विशेष्यत्वेनोपादानं न च पृथगुपस्थितयोः पश्चादवथः । संबन्ध- बोधकविभाज्यभावादभेदान्षयस्तु बाधित एवानुभववाधितयेत्यभि- उपात्तस्येति । (भा) अर्थोपादानस्यैव तत्यागस्याप्येतन्मते वक्षनं विनाऽशक्यादिति । दोनां बोधः । वाक्ये तु पदान्यर्थवन्येव राजसम्बन्धी पुरष इत्यर्थे राक्षः पुरुषः पुरायो राज्ञः इत्यनयोः शक्तिकल्पनापेक्षया पदशक लघत्वात् । थारो- पितार्थमादाय विग्रहवाको प्रत्येक विभत्यादिपदत्वं च । वृत्तिप्रावर्सि परोपेनैव सुपन्था इत्यादावावादीति तन्न । धारोपितेनैवार्थवत्त्वस्य ततो बोधम्य न दुर्वारत्वात् । प्रातिपदिकादोगां सर्वचारोपितमेवार्थ- वत्त्वम् । कस्य चिरिशियाशक्तियामाचाट्रोधल्लवयवानां नामर्थकत्वं साध-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (अ.पा. १ । बा.१)
परार्थत्तित्वादेव । (क)
परार्थ प्रति विशेषणत्वेनोपस्थितिविषयत्वादेव ॥
नान्त्यन्ताय (भा)
इत्यव्ययम् ॥
त्यागमाचमिति। (क)
खार्थविशेष्यत्वरूपांशस्य त्यागेन तथा व्यवहार इति भावः ।
विषयता ऽपि शब्दशक्येति विस्तरेण मञ्जूषायां निरूपितम् ॥
परोपकारायेति। (के)
परस्य पुरुषादेरितरसंबन्धव्यवच्छेदरूपोपकारायेत्यर्थः ॥ “शिक्कि-
ता"दीनां राजकर्मानुपकारकलाविषम उपन्यासरतत्रार
तेषामिति । (क)
प्राणापगमे एव तत्त्यागादिति भावः ॥ भाष्ये
न चायमर्थः परार्थविरोधौति । (भा)
राजपदेन परार्थस्य पुरुषरूपार्थस्यास्कन्दने तद्विशेषणत्वेग
राजरूपार्थोपस्थितौ राजरूपोऽर्थः खतो न विरोधी किंतु स्वगतं
यितुमौरे वाक्यादपि कस्यचित्तचाबोधेन तत्राप्यवयवानर्थक्यापत्ते केवल
शास्त्रप्रक्रियोपयोगिविचाररतां तदज्ञानस्य, विशिवशक्तियहमाघाबोधस्य
च वक्तुमशक्यत्वाच्च । तदुक्तं
"बहत् खार्था तु तत्रैव यत्र रूढ़िविरोधिनी" इति ।
रूढ़िः समुदायवियत्रावयवार्थविरोधिनी तत्रैव। सो यथा
रथन्तरमालिपर्णीगौरखरादाविति तदर्थः । तत्र पदयस्य नरर्थकोऽपि

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २। पा.१। पा. १) (समर्थः पदविधिः। ।१।) विशेष्यत्वमेव विरोध्यतम्तन हास्यति किं तु स्वगतं विशेष्यत्वमेव विरोधिभूतं त्यजतीत्यर्थः । तदध्वनयन् व्याचष्टे विशेषणं नामेति । (भा) अन्यथा विशेषणविशिष्टपुरुषोपस्थितिर्न स्थादिति भावः ॥ अमुमेवार्थ महोत्तराभ्यां विपदयति वाक्येऽपौति ॥ (के) स्वविशेषणेति । (कै) इदमुपलक्षणम् । संख्याविशेषसंबन्धप्रतीत्यप्रतीत्योः । एवं पुरुष- पदमपोतरान्चितमेव स्वार्थमुपस्थापयति न केवलमतो न भार्याया इत्याद्यन्वयस्तत्र । अचार्य भावः। पदानां तत्तदिषयताविशिष्टेऽर्थ मफिरत एव बोधे विषयतानियमः । एवं च राजपदादेराजत्व- निष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन स्वार्थस्तत्र ममासे विशेष्यत्वा- सत्याग इत्येतावता जहत्वार्थत्वमिति ॥ पत्र च बीजं ममुदाय- मक्रिः। एवं चावयवनक्रिमकतसमुदायगत्या विशिष्टकोपस्थिति- रिति तत्त्वम् ॥ भाये अथ वा अन्वयाविशेषणं भविष्यतीति । (भा) .. ककर्तत्वादिकम्याहोगेपेण प्रक्रियानिर्वाहो वोध्यः। त्वया तु राजादिपदे याहार्योऽर्थारोपो वक्तुमशक्यः तदर्थवाधाभावात् । किं घ राजपुरुष इत्यादावुत्तरपदार्थत्यागेन पालम् । किं चैषा महत्खार्थी र भाष्यसंमता। यदि महत्वार्थी पुरषमात्रस्यानयनं प्राप्नोतीति ' भाष्यासातेः। उभयोरप्यमर्थकत्वे कस्याप्यानयनं प्राप्नोतीति वालव्यं ·महामाव्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) (ब.२। पा.१। पा.१) यथा पुष्याणामभावेऽपि गन्धाधयमात्रेण पूर्वतनौं पुष्पमत्ता- मनुमाय मलिकापुट इत्यादिव्यवहारः। तथा वृत्तौ राजपद- स्यार्थाभावेऽपि वाक्यदृष्टमार्थकराजशब्दवर्णानुपूर्वोसत्त्वामाचेण वाक्ये यथा राजसंबन्धवतः पुरुषस्यैव प्रतौतिस्तथेशापि राजसंबन्धवतः पुरुषस्यैव पुरुषपदात् प्रतीतिरित्यर्थः। तत्मादृष्यमात्रेणेवार्थवत्त- प्रतीत्या ऽऽत्वाधपौति न दोषः । विशेषणम् (भा) विशेषकः ॥ इतरव्यावर्त्तक इत्यर्थस्तव्याचष्टे । राजशब्द इति । (क) वाक्यदृष्टखजन्योपस्थितिविषयार्थनिमित्तं विशेषं राजसंबन्धरूपं पुरुषपदजोपस्थितिविषये पुरुष प्राधाय पुरुषं तदैशिष्येन पुरुष- पदेनोपस्थितिविषयं कृत्वा खार्थं तस्य स्वार्थत्वं खजन्योपस्थिति- विषयत्वं जहाति तदाक्यनिष्पबत्तावित्यर्थः । अयं हि वाक्या- इत्तेनिष्पति मन्यते । न च तनिमित्तमिति । (कै) एवं प राजशब्दात्तदर्थप्रतीत्यभावेऽपि तच्छन्दान्वयमाचेण वाक्ये पाविशेषणविशिष्टः पुरुषः शब्दात्प्रतीतस्तादृशस्यैवात्रायुपस्थिति- रित्यनुमानात्पुरुषपदस्य तथा भनिग्रह इति भावः ॥ स्यात् । एवं च मृत्तावानुपूर्वन्तरघटकत्वाभावविशिष्ठामुपूर्वीशक्ततावच्छे- दिकेति न नियमः पूर्वपदेऽप्यनर्थकत्वमेकार्थोंभावोपपादनाय शास्त्रष्चात् कल्पितमेव प्रचत्वादेरर्थवत् । बहुव्रीहिरन्दयोत उभयोरपि उपसर्जन- खेगोकरीत्वैव महत्वार्थत्वं वाहुं गुलम् ।

·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। (प.पा.१। खा.१) (समर्थः पदविधिः । २।५।५।) विशेषः पुरुषगत इति । (क) राजपदकतो वाक्ये पुरुषगतो विशेषो भविश्यति न निवीन इत्यर्थः। एवं च राजो राजादिपदजोपस्थितिविषयवाभावेन मात्वार्थत्वमिति बोध्यम् ॥ भाव्ये अथवेति । (भा) समभिव्याहतपदार्थनिरूपितसमर्गतदतिरिक्रभेदैतदुभयवान् योऽर्थः स समासेन प्रत्याप्यते तादृशपुरुषाधुपस्थितावेव राजादिपदं तात्पर्यवाहकमन्वयादिति पक्षे पुरुषपदं राजसंबन्धवत्पुरुषलेनो- पस्थापकमिह तु पुरुषपदात्पुरुषत्वेनैव पुरुषविशेषोपस्थितिरिति भेदः ॥ सामर्थमेव न स्यादिति । (कै) अन्यथा राज्ञः पुरुषो ऽवस राज्ञः पुरुषो भावावेतिवद् राजपुरुषो ऽश्वश्च राजपुरुषो भायात्यपि स्यात् । अत एकार्थों- भावरूपं स्वाभाविकं मामर्थमात्रयतापौदमवश्यं वक्तव्यं भेदसंसर्ग- वानेवार्थो वृत्त्योपस्थाप्यत इति तदाह। तदात्मकत्वादिति । (के) "महत्वार्थविकल्पे च सर्वार्थत्यागमिच्छता। बमोहिपदार्थस्य त्यागः सर्वस्य दर्शितः" । इति पर्युक्ो । रतेन नात् खातेवैकार्थीभावोऽजहत् खाची च चपेोषेति भूषणोक्तमपालम् । भाष्ये संख्याविशेषभावं च योगाभाव. उपमेकार्थीभावश्चतविशेषमुक्ता बर्धेतस्मिन् एकाधौभावकवे बिऐये कि 10 ·७४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२ पा.१ ।बा.१) एवं च भेदसमर्गवदर्थप्रतिपादकत्वमेवैकार्थोभावसामर्थमित्यर्थ- सत्र युक्तिस्तव ॥ तच भेद इति। (के) खत्त्वममानाधिकरणो राजभिन्नखामिकभेदो राजसंसर्गव्यायः । एवं वृत्त्युपस्थाप्यराजसंबन्धवयक्रिगतराजसंबन्धो राजभित्रखामिक- भेदव्याप्य रति भावः । एवं च भेदवयकिबोधे मा राजसंमर्ग- वत्यपौति तदती व्यकिरपि बुद्धव । एवमितरत्रापौति तात्पर्यम् ॥ उभौ वा यौगपद्येनेति । (के) अयं भावः । उकरीत्योभयोः समनियतत्वेन विनिगमनाविरह इति । एवं च भेदवदर्थप्रत्यायकत्वं सामर्थम् । न च संसर्गवतोऽपि प्रत्ययेनासंभवो लक्षणम्येति वाच्यम् । तयाप्यत्वात्तदतोऽपि प्रत्ययेना- दोषामक्षणस्यावधारणगर्भवात् संसर्गवदर्थप्रत्यायकत्वं वा मामय भेदवतः प्रतीतिस्तव्याप्यत्वात् तेनोकरीत्या नामंभवः । एतत् क्रश- परिहारायापरेणोभयगर्भसामर्थलक्षणमुकं सर्ववाक्यं सावधारण- मितिन्याथवाधव नेति नद्भावः ॥ । खाभाविकं शब्दैः अर्थाभिधानमाहोखिदाचनिकमिति विकल्य खाभा- विकपक्षं व्यवस्थाप्य “अथ ये वृत्तिं वर्त्तयन्ति किन्त आहुः परार्थाभिधानं त्तिरिति” (अत्रैव भाष्ये) यन्थेन वाचनिकमिति पक्षमुक्का “अथ तेषामेव अवतां किं जहत् खात्तिः उत बगात् साथी" इत्युक्तं तदिरोधात् । बनेन हि एकार्थोभावमुपक्रम्योबेलव ..

·मयाभाष्यप्रदीपोद्योतः । क. पा.१ । बा. ९) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) सर्व स्खं प्रसक्तमिति । (भा) भाष्यस्य प्रसकं सर्वखं वाक्ये प्रयुज्यत इति शेषः ॥ पुरुषस्थ खामिनि नित्यमाकाशलाभवादाह यदेति । (क) तच भेदपक्षे इति । (के) भेदघटितसामर्थ्यलक्षणपक्षे इत्यर्थः । स्वाम्यन्तरेभ्यो निवत्यति । (के) राज्ञः पुरुषो भार्यायाश्चेत्यादाविव भार्यादिसंबन्धवयत्युपस्था- पकत्वाविवयत्यर्थः । एतावतैव परार्थाभिधायकत्वमितिभावः ॥ निवर्तयतौति । (के) राज्ञः पुरुषो ऽपश्चेत्यादावश्वादिरूपखान्तरनिरूपितस्वामित्व- वड्याल्युपस्थापकत्वं राजपदस्य निवर्तयतीत्यर्थः ॥ इदं दृष्टान्तार्थं यथा विशेषणत्वेनानन्धितोऽपि पुरुषो राजानं खान्तरेभ्यो निवर्तयति एवं राजा विशेषणवेनानवित एव पुरुषं खाम्यन्तरेभ्यो निवर्त- । यिष्यतीति भावः॥ भवतु राजार्थस्येति । (क) पक्षयमिति लभ्यते । वाप्यश्वे. "संज्ञायाम्" (२।१।४) इति समासे महत्वार्थी "सुपसुपा” इति समासे तु चाहत्वार्थी इत्याशयेग "ईदूतौ च सप्तम्यर्थे” (१ । १ । १८) इति सूत्र तत्र महत्वार्थी बनव- खाथ ऽपि भाष्यकृतोक्त इति न तहिरोधः । यहा पूर्वपदे जहत्वार्थ- समावेण तदुपपत्तिरित्यलम् । व्यपेक्षा वादिनल परस्पराकाहारूया ·। महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (च. पा.१ । बा.१) द्योतकतामात्रेण चारितार्थ्याद राजपदात्तदनुपस्थितिरेख निवृत्तिरित्यर्थः ॥ इत्तिरेव न स्यादिति । (के) अर्थवत्त्वाभावेन सुबन्तवाभावादिति भावः ।। एवं संसर्गेऽपौति । (क) संसर्गघटितलक्षणपक्षेऽपौत्यर्थः । भेदस्य ताप्यत्वात्खाम्यन्तरेभ्यो निवत्येत्यादिषोध्यम् भाष्ये ॥ 'अन्येभ्यः स्वामिभ्यो निवर्तयति (भा) रत्युत्या वखरूपखामिनो न निवर्तयतीत्यर्थलाभात्ममा बोधितः । एतेन कः पुनर्भेदः संसर्गो वा (भा) रति प्रश्ने भेदप्रतिपादनेऽपि संसर्गाप्रतिपादनाद् न्यूनतेत्यपास्तम् । किं चान्येभ्यः स्वामिभ्यो निवर्तयतीत्यनेनान्यखामिसंबन्धनिवृत्तं पुरुषं बोधविषयौकरोतीत्यर्थकेन भेदादेः मान्दबोधाविषयत्वं सूचयति १.उपनयभाष्यपुस्तके "निवर्तयति बन्येभ्यः स्वामिभ्यः" इति पाठोऽस्ति । बपेक्षवात्र सामर्थं न त्वेकार्थीभावः। तदुक्तं भाष्ये "परस्परथपेक्षा सामर्थमेके संप्रेक्षितार्थ समर्थमिति च" इति । राजपुरष इत्यादौ पर- स्परखाकायो राजपुरुषयोः सम्बन्धस्य राजादिपदोत्तरविभक्तिर्वाचिका । रामपुराण इत्यादावपि एचपस्थितयोस्तयोः परस्पराकाशयोः सम्बन्धो ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.१। बा.१) (समर्थः पदविधिः । २०१।५।) 'पुरुषो राजानमन्येभ्य इति । (भा) दृष्टान्नार्थमितोऽपि तयो धाविषयत्वं बोध्यं नहि राशि ताद- तसंसर्गभानं कस्यपि संमंतमिति दिक् ॥ स्वार्थ जहातीति। उपसर्जनपदमिनि शेषः ॥ यत्तु “भेदसंस! समासवाचाविति" तबभेदप्रकारकबोधाननुभवात् । किं च वृत्तिवर्तनवादे जहत्वार्थत्वं वृत्तयुत्पादयितुमेव ग्रन्थस्तत्र मंसर्गस्य समासवाच्यत्वे तत्र प्रति- योगित्वेन पूर्वपदार्थस्यान्वयावश्यकत्वे जहत्वार्थत्वभङ्ग एव थात् एकरीत्या भाव्याचरखारस्थविरोधाच्च । तस्मादेदान्तिमते तत्त्वम- स्थादिवाक्यादावखण्डार्थबोध व वृत्तौ बोधः । अयमेव चैकार्थी- भावस्तत्रये वाक्ये पदेषु तत्तत्कार्यप्रवृत्तिघटके प्रात्वादिप्रवृत्तिरिति सुधियो विभावयन्तु। दमौ भेदसम! इन्वेऽपि समूहविशेषस्येव प्रतीतेः। बडयौहावपि संबन्धित्वेन ब्यक्रिविशेषस्यैव भानमित्या- भाति। राजपुरुषयोरेव व्यवच्छिन्नत्वादुभयतो व्यवछिनमन्य- सास्तीत्यत पाए। उभयस्मिन्निति । (क) १ "पुरुषोऽपि राजानमन्येभ्यः" इति “अपि" घटितो पाठो दृश्यते भाष्ये। राजा सन्दर इत्यादौ विशेष्यविशेषण भाववत् समुदायशक्यो न त्वयं विभिटकोपस्थितिगियामकः। उपस्थितयोराकालान्तरमेव तत् प्रतोते. शक्षियायोपस्थितयोरवयवायोः संसर्गे इदं शामित्याकारः साम्यर्थ- सम्बन्धस्य विधियशावादेव वाप्या इत्यादौ वापो पदस्य सप्तम्य वित्त ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः! (समर्थः पदविधिः।२।१।१) (च.पा.१। बा.१) सार्वविभक्तिकत्वात्सप्तम्यर्थं तमिरित्यर्थः ॥ एवं च शब्दार्थस्य नियतत्वात्संचयो ऽनुपपत्र इत्यत आह एवमिति। (क) राजनिष्ठविशेष्यताया अत्यागेऽपि पुरुषनिष्ठविशेष्यतानिरूपित- विशेषणताया राजपदार्थताखौकार एवं मंचय इति भावः । एवं र स्वार्थमानोपस्थित्या न कृतार्थ किं वितराषितमेव खार्थमुप- स्थापयतीत्यच पचे जहदप्यमौ नात्यन्तायेति पक्षे च "परार्थाभि- धानमि"त्यस्य परार्यान्वितखार्थाभिधानमित्यर्थः । मध्यमयोस्त परार्थतात्पर्यग्राहकलमिति निकः ।। इतर प्राण्यानभितः शकते। भाग्थे ननु चेति ॥ (भा) कमा अपि भवतु वे अपि वा पर्यायेण भवेता किं प्रभेनेत्यत एकयेति । (क) गुणप्रधानभूतस्येति । (क) परस्परमित्यादि ॥ ननु प्रथमायां को इतरत पाह। प्ररह्यत्वम् । अत एव समुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञासिद्धिः। अयमपि पक्षो वृत्तिवर्तमवादिन एवेति भाष्ये स्पष्टतया वाक्यादेवयं त्तिनिष्यन्नेति मन्यमानस्य वृत्तावपि वाक्यतुल्याकाडाया एव सत्वेन मेदसम्बन्धबोधः पद- भेदेन व्युत्पत्तिमेदादाकासावशेनैव तत्तद्युत्पत्ति कल्पनात् । अत एव विभक्त- लुक तदर्धस्यान्यत एव प्रतीतेरत एवात्र न संख्याविशेषावगतिः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प.पा.१। था.१) (समर्थः पदविधिः।२।१।१।)
प्रधानेति ॥ (के)
संबन्ध्यन्तरापेक्षयति । (क)
न तु राजनि पुरुषापेश इति भावः ॥
'न कचिदन्तर्भावमिति । (क)
न राजसख इत्यादौ बडौह्यर्थ इव वाचकशब्दं विना नियमेन
प्रतीतिविषयो नापि तिङन्ते कर्तवत् प्रकृत्यर्थ गुणभूत इत्यर्थः ॥
गुणभावादन्तर्भूत इति । (क)
धात्वर्थत्वात्तत्रानभूत इत्यर्थः॥
अभिहितोऽन्तर्भूत इति । (के)
प्रथमा प्राप्नोतीत्युकावत्रापि प्रथमापत्तिभ्रमः स्यादतः प्राति-
पदिकार्थ इत्युक्तमिति भावः ॥
व्यतिरेकाभावादिति । (क)
षष्ठ्यभावे हेतुरुकः । पृथगुपस्थितिनिबन्धनमांसर्गिकविषयताया
अभानादित्यर्थः । एवं च राजपुरुष इत्यादिवृत्तौ वखामिभावादे-
घंट इत्यादौ घटघटत्वयोः समवायस्येव प्रकृत्युपस्थितत्वेन प्रकारतेव
१ उपलब्धकैयटपुस्तके "न कुत्रचिदन्त वम्” इति पाठोऽस्ति ।
वाक्यदृष्टविनइविभक्तिकत्वस्यात्राप्यनुसन्धानान्न नामार्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्ति-
विरोधः । अत एव दधि दया इत्यादौ भेदान्वयः । विलिलोपमहानतो-
ऽपि तज्ञागकृतोपदेशालोकव्युत्पत्या तथा बोधः । तदभाव तु तात्प से-
रप्यज्ञापन दोषः। विभायर्थस्य प प्रकृतियोध्यार्थेऽन्वयादागपुनवं पश्य
इत्यादौ विशिष् वमवधीः । यत्त राजपदस्य राजसम्बन्धिनि लक्षणा ।

·महाभाध्यप्रदौयोदद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२। पा. १ । बा. १) विभावार्थस्यैव र प्रायः संसर्गतथा भानमिति बोध्यम् । संघातस्यै- कार्थत्वेऽपि धवखदिरादिसंघातवद् द्विवचनं स्यादत पार इहेति ॥ (2) अवयवार्थोपकृत इति । (क) भास्वकृतमात्योपस्थितार्थत्यागे तबोधायातिरिकशक्तिकल्पने च मानाभावादिति भावः । तत्र यद्यप्यवयवार्थस्तत्तविशेष्यत्वावचित्र एव तथापि विशेषणत्वेन तस्याविशेष्यताया पाच्छादनासस्था अपि विशेषणत्वेनैव प्रतौतिन तु स्वरूपेणेति न विशेषणद्यन्वय इति तात्पर्यम् । वाक्ये तु प्रत्येकपदजबोधकाले राजादिगतविशेष्यतायाः खरूपेणैव भानमिति विशेषणाद्यन्वयो भवत्येवेति बोध्यम् ॥ विशिष्टोऽर्थ इति। (कै). विशिष्टस्यैवोपस्थितिविषयत्वादित्यर्थः । इयमहजहत्वार्था वृत्ति- वर्तनवादिमस्तदवर्तनवादिनश्च तख्या जहत्वार्थं तु वृत्तिवर्तन- वादिन एवावृत्त्यवर्तनवादिनस्वखण्डानि निरवयवानि पदानौति मते उभयोरपि कदाप्यर्थाभावेन त्यकस्वार्थत्यर्थकजात्वार्थापद- प्रयोगोऽप्यसंगतः। सावयवानौति मते कृप्तशकल्यागे मानाभावे- चत रव राशि न विशेषणान्वयः। भेदसम्बन्धनान्वये तु खोदनः पचती- न्यादावन्धयबोधवारणाय भेदसंसर्गकनामार्थप्रकारकशाब्दबोधे तदिक्षित. प्रत्ययगोपस्थितेतुत्वावश्यकत्वेन तदसम्भवः । प्रत्ययत्वं सरूतविशेषसम्बन्धेन प्रत्ययपदवावं जातिविशेषो वा । न चैवं कर्मधारयत्वापत्तिरिति वाच्यम् । समासघटकपदार्थस्य विप्रेष्यवे सति यदनौविके विग्रह पददयेऽपि एक- .

·१ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प. २ । पा. १ । बा.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।।) नाजहत्वार्थैव कृत्तिवर्तनवादिनस्तु यदर्थस्तदङ्गीकारस्तदुक्रमेव । अक्षौहिणीरथन्तरादिपदे तु जहत्वार्थेवेति बोध्यम् ॥ एकार्थों- भावस्थापि व्यपेक्षापूर्वकत्वात् कथमस्य पक्षान्तरत्वमत पाह व्यपेक्षेवेति । (के) एकार्थीभाववादिनोऽपि राजपुरुषपदयोः परस्परं विना बोधाजनकत्वमूलाकाङ्क्षामत्त्वे एव तबलात्मबन्धांश विशिष्टशक्तिकल्प- नम्। व्यपेक्षावादिनस्त्वाकाक्षावशादेव ननावं न तु विभिष्टोप- स्थापक शक्तिकल्पनेति भावः । ननु शब्दयोरचेतनत्वाखतो व्यपेक्षा- भाव एवमर्थस्थापि। अर्थ भारोपेण सेति चेत् शब्दोऽप्यारोपः स्थादत पाह स्वं रूपमिति । (क) ऐतदर्थः क इत्येव शब्दविषयाकासाप्रमातुर्न वन्वयिशब्दान्तर- विषया। अर्थ जाते तु कोऽम्यान्वय्यर्थ रत्याकासाप्रमातुरिति भावः ॥ न चान्वययोग्यार्थान्तरजिजामाकाङ्क्षा मा च प्रमागता नार्थगतेत्यत पाह प्रमागतामिति । (के) विभक्तिनिर्देशस्तत्रैवकर्मधारयत्वस्वीकागत् । सत्यन्तेन चित्रगुः पनपनी- बादेात्तिरिति तन्न । कगड़े कालः दाम्याः पुत्र इत्यादी लक्षगायां मानाभावेन तत्र विशेषणान्चयापत्तेः । न च तवापि दामोपदम्य तत्सम्ब- धिनि पक्षणा । दासोसम्बन्धि मम्बन्धोनि बोधामनुभवात् । विभक्त्यन्तस्य तु नक्षणा तम्य तवशक्यभावात् विभत्यर्थम्य संमर्गतयैव भानाच । भेद- संसर्गकनामार्थप्रकारको पंसर्गबोधकत्वेन एहोतपदज्ञानस्य कारख- 11 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः।२।१।१।) (ब. २ । पा. १ । बा.१) तस्याश्च तदुपस्थापितार्थ एवारोपो न त गुणभूते शब्द इति भावः ॥ अर्थबोधोत्तरमेवास्यान्वय्यर्थः क इति जिज्ञामोदयात् । तत्र षष्ठ्युपात्तार्थ तदिच्छारोपः। प्रथमर्थोऽर्थान्तरमाकाङ्क्षत इति व्यवहारात् । अपरखाकासाविषयत्वात्माकाका इति बोध्यम् ॥ दानादौति । (क) दानं वेतनादेः॥ स्वाम्यमित्यस्य । (क) पुरुष इति श्रेषः । भाये षष्ठौवाचिकेति । (भा) समासे त्वाकाङ्क्षावशादेव तद्दोधे वाक्यतख्याकाङ्क्षाया एवात्र सत्त्वाविरुद्धविभक्रिराहित्येऽपि भेदसंबन्धबोध इति भावः। विशे- षणविशेष्यभावां वाक्यन्यायेन समासस्यापि शक्रिन तु सा विशि- टोपस्थितिनियामिकेति वा बोध्यम्। श्राकाङ्क्षयापि रामार्थ- पुरुषार्थयोः संबन्धे इदं जकमिति गनिग्रहाद् न विशिष्टोपस्थिति- रच ‘पचे। अयमपि वृत्तिवर्तनवाद्येकदेशिन एव पक्षो न त नित्यमब्दवादिन इति बोध्यम् । वाक्ये त्वाकाशितस्यास्य विभकि- खेनादोषात् च । बोदनादिपदम्य लक्षणया संसर्गबोधकत्वमेव न घनमि- धागाइ रूढ़िप्रयोजनयोरभावाच। पराङ्गावद्भावानुरोधाचात्रापि व्यपेक्षव सामर्थमन्यथा पराङ्गवावे रसत् समासादावेकार्थीभाव इति वाक्यमेदः स्थात् तत्र परिभाषा प्रयत्वभावे तु "ऋतेग मित्रावरुणारताबधाहतस्पृशे" बादौ रोग इबादेः परापत्त्वे "बामलितस्य च" (६।१।१९८) ·महाभाष्यप्रदोषोपयोता। (ब.२ । पा.१। पा.१) (समर्थः पदविधिः।।१।१।) शब्दवाचत्वम् । न च संबन्धसंबन्धी वाक्येऽप्याकासासभ्यो ऽनव- स्थापत्तेरिति दिक् ॥ भाष्ये क्रियाकारकंयोरभिसंबन्धस्येति । (भा) शक्तिः संबन्धसोभयमपि विभक्रिशक्यं घटमित्येतन्मापादपि घटकर्मिकेति बोधात्मबन्धस्य वाक्यार्थत्वासंभवात् । अत एव घट- मित्युक्त क्रियाविशेषाकाक्षेति भावः ॥ शक्तिरेवाभिसंबन्ध इति । (क) इदं चियम् । षठ्यामिवाचापि संबन्धबोधकताया एव भाथा- भिप्रेतत्वस्य तदक्षरवारस्येन साभात् लक्षणयां मानाभावाच । भाष्यान्तरस्यैतदिनद्धस्थानुपसम्भाच ॥ अथवेती- (2) त्यपि न कारकशब्देन गरुको क्रियाकारकमायोरभिसंबन्धस्येत्यर्थ- साभेऽपि भाष्यतः सर्वाच्यत्वालाभात् । नापि प्रक्रिसंबन्धस्य दितीया वाचिकेति यत्किंचिदेतत् ॥ भाव्ये इत्याधुदासतापत्तिः । तत्परत्तौ तु "ऋतेन मित्रावरुणावित्यनयोरानशा" इत्यर्थकेगाशाथे इत्यनेनावयवेन परस्परमसामर्थ्यान्न दोषः । मित्रावरणा- वित्येतच सम्बोधनप्रथमान्तम् ! स्परं चेदं भाष्ये। कर्मधारयेऽपि विशेष्यविशेषणभावेनान्वयो व्यपेक्षासाध्यः। उपकुम्भमित्यादावथयोभावे मञ्तत्पुरुषे च निपाताना वाचकत्येन पूर्वोत्तरपदयोर्थ पेक्षा निपातानां वाचकापस्याप्योकाराद निष्कौशाम्पिरित्यादौ क्रान्ताद्यर्थस्थाकाडावशादेव पदैवदेशन्यायेग भानं न शाकासावशात् संसमस्यैव भानं मान्यस्य इत्यच ·8 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (च.२ । पा. १ । या. १) अथ यद्येवेति । (भा) ननु पूर्व परार्थाभिधानमपि सामर्थ्यमुक्तं भेदसंसर्गादि च तत्कथमधुनैकार्थोभावव्यपेक्षयोरेवोल्लेख इति चेन्न । तेषामेकार्थों- भावपदार्थत्वादिति तात्पर्यात् ॥ संचोपसर्ग इति । (भा) यद्यप्यनुपसर्गा अपि प्रादयः मन्ति तथापि प्रसिद्धत्वादेव- मुक्तम् ॥ क्रियाविशेषम् । (भा) क्रियागतं विशेषम् ॥ येन सम इति । (भा) यदर्थन समोऽर्थस्य मामर्थमित्यर्थस्तस्मात्तदर्थान्तर्भावो ऽत्रानु- मौयते इति भावः । इयमेव शाकपार्थिबादौ गतिः ॥ ननु प्रक्रान्तार्थदयागमकल्वे पृष्टे ऽर्थचतुष्टयकथनमनुपयोगौत्यत पाह १ समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनामुपमख्यानमुत्तरपदलोपश्च । वा । वर्णो वर्णेन ( २ । १ । ६८ ) इति सूत्रस्थवार्तिकमिदम् । मानमस्ति। वाक्यदृष्टाकासातुल्याया आकाङ्गाया वृत्तौ जायमानत्वेन तहशादाक्यै क देशन्यायेनान्यत्रेवात्रापि बोधः । दिदश इत्यादौ मुजर्थम्य सप्तपणे वीमयाविमेव बोधः । बहुव्रौहावपि ममुदायवाच्येनान्यपदार्थन चित्रगोपदार्थयोराकाडया परस्परान्वितयोरन्वयः । अन्यपदार्थम्य समु- दायवाच्यता च "अनकमन्यपदार्थे" (२।२।२४) इति शास्त्रवलात् रन्देऽपि "चार्थे इन्वा” (२।२।२६) इति शास्त्रबलात् साहित्यं समु- ·५ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (अ.२ । पा. १ । आ. १) (समर्थः पदविधिः । २।।१।) तुल्यार्थेति ॥ (क) ननु गमिसृज्यौरिव दक्षतिबध्नात्योस्तुख्यार्थत्वं न दृष्टमत पार 'पर्यायेति । (के) पूर्वत्र तुल्यार्थधात निर्देशद्वारा पर्यायत्त्वमिह तु धात्वोस्तुस्वार्थ- वाभावेऽपि समुदाययोः पर्यायत्वमित्यर्थः। पर्यायोपादानं च तदर्थदादाय परस्परसंसृष्टार्थीपस्थितिरेव न पृथगुपस्थितिरित्ये- कार्थोभावपदार्थः । स्पष्टमेवानेनोकः ॥ व्यतिषङ्गोऽत्र न कर्मव्यति- हार इत्याह रज्वादौति ॥ (क) भाष्य अहानाविति । (भा) अहानिः परस्परं विना शाब्दबोधाजनकमेवेति बोध्यम् । अन्तरङ्गाकासावणादिति तात्पर्यम् । यथा च वत्सयोस्तयोरन्या- मंबन्धस्तथा ऽनयोविशेषणमंबन्धी विशेषणमजातीयविशेषणमंबन्धश्च नेति सूचितम् ॥ ननु मंबद्धाविमावित्यत्रैकोपथितिविष्यत्वमेव दायणक्यमिति वदन्ति तन्न । उक्तानामे का भावातवियगानां विषयों संख्याविशेषानवगमविपोषणसम्बन्धाभाववादीनां वचनसाध्यत्वेन गौरवात् । दधोत्यादौ लुक्यपि संख्याविरोधावगमे तम्य तदनवगमप्रयोगकत्वाभावाद हावित्यादावन्यतो बोधेऽपि लुगभावाच्च । किं च समानार्थकवाक्यम्यानिस- सयेऽपूर्व वा वचनासम्म तवगौरवम् । किं च यत्र यगपदुभयमम्बन्धविवक्षा- परत्वादिना च कमेण वृत्तियं यथा यब्राह्मणत्वमित्यादौ नअर्थभावार्थयो- युगपहिवक्षायां परत्वात् त्वप्रत्यये ततः समासः तत्र विशेष्ये विशेषणं नत्र ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (प. २ । पा.१ । बा १) संबद्धत्वं न चैवं प्रक्षते । भिवोपस्थितिविषयत्वं हि व्यपेक्षा तब तु शनिरस्येवेत्यत आह अथ वा भवति चैवमिति ॥ (भा) तयाचष्टे। सत्यामपि हानाविति। (के) भित्रोपस्थितिविषयत्वे इत्यर्थः ॥ एवमुभयोः सूचारूढत्वं हत्या व्यपेचापचं दूषयति । भाथ्ये अर्थतस्मिन्निति ॥ (भा) संख्याविशेषेति । (भा) अमुचर इत्यादौ । वचनेनेति । (के) मविशेषणानां वृत्तिनेत्यादिना ॥ मनु विभाषाधिकारादा- चार्यस्यायमेव पक्षो ऽभिप्रेतो लक्ष्यते ऽत पाह १ चमुरः । गोषचाः । वर्षासुन इति । अत्रैव भाष्ये ॥ १ "सविशेषणानां तिन वृत्तम्य वा विशेषणं न प्रयुज्यत इति वक्तव्यम्" बत्रैव भाष्ये। - च विशेषणान्तरमिति विषयशाल्येव बोधः । तत्रैव यदा पूर्व नगर्थसन्दिग्ध- विवक्षा सतो भावार्थविवक्षा तदा विशिधस्य वैशिक्षमिति विषयताशाल्येव बोधः । यदा तु पूर्व भावार्थविवक्षा तदा विधिके वैशिधमिति विषयता माल्येव बोधः । इत्येतत्सर्वं तादृश तादृशविषयताशानियोधे विशिवशति- सोकारा एकार्थीभाववादेकोरेग निर्वहति न व्यपेक्षावादे। स्पर ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ. २। पा. १ । था. १) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) तदेवमिति । (के) कान्तादिलोपाविधाने नित्यतात्रयेण। विभाषाधिकारख कार्य- शब्दात्रयेण तत्यचे ऽर्थस्थापि शास्त्रै कगम्यत्वेनैकार्थोभावस्य वैकल्पि- कत्वं बोधयितुं सूत्रमावश्यकमिति भावः ॥ कार्यपक्षे तु बहवो वार्ता धर्मा इति । (कै) वाक्याहृत्तिनिष्पद्यते इति वादिना वाक्यश्रूयमाणक्रान्तादौना शास्त्रं विना लोपासंभवो वौमादिबोधासंभवति भावः ॥ नित्यदर्शने विति । (के) एकार्थीभाववादिना अर्थानां स्वाभाविकत्वपक्षस्यैव प्रागुपपाद- मानित्यदर्शनैकार्थोभावदर्शनमत्रोच्यते इत्याहुः। वस्तुतस्त निरादि- पूर्वपदानां कान्ताद्यवृत्तितयेषामर्थानां नैकार्थोभावतविशेषत्वमत एव तस्कृतविशेषेषु भाष्ये नैतेषामुक्तिः। “निरादयः क्रान्ताद्यर्थ" इत्यादौनां क्रान्ताद्यर्थ वर्तमाना निरादय इत्यर्थः । एवं चोका- नामिति न्यायेन तेषामन्यपदार्थबोधकपदवदप्रयोगः मिङ्कः । अत एव २"संख्ययाव्ययेति" सूचे समासेनाभिहितत्वात्सुअर्थस्य सचो- । १ कुगतिप्रादयः (२।२।१८) इति सूत्रस्थ वार्तिकानि ॥ २२। पा२। सू२५॥ "तस्य भावः” (५। १ । ११६) इति सूत्रे भाष्ये । किं चाकातिसम्म यस्य न समुदायशक्यत्वं मानाभावात् किन्तु "शिष्यमाणं लुप्यमानाभि- धायो"तिन्यायेग पूर्वपदणक्यात्वमेवोचितम् । एवं च वाप्यच इत्यादावपि प्रयत्वापत्तिः सोमो गौरी अधिधित इत्यनेन समत्वात् । किं चैवं समुदायस्यार्थववाभावात् प्रातिपदिकत्वानापत्तिः । न चार्थवश्वमर्थबोध- ·। । महाभाष्यपदोपोद्योतः। ( समर्थः परविधिः । २।१।१।) (ब.२ । पा. १ । था.१) भाव इति भाष्य उक्र सुजर्थश्च जन्मेति तत्रैव वक्ष्यते । किं चैकार्थों- भावो नामैकोपस्थितिम्तस्कृतत्वं न क्रान्तादिलोपस्य संख्याविशेष- प्रतीतौ हि पृथगुपस्थापकपदज्ञानं कारणमिति तत्प्रतीत्यभाव- स्तस्कृतो भवत्येव । अन्यथा घटः घटपटावित्यादौ घटत्वादेरपि मंख्यावत्त्वेनोपस्थित्यापत्तिः। एवं वन्दे चकाराप्रयोगोऽप्येतत्तत एव । न च ममामेन चार्थस्याभिहितत्वात्तदप्रयोगः समासेन सत्त्वभूतस्य विशेष्यतया ऽभिधानेऽप्यसत्त्वभूतम्य विशेषणतया बोधार्थ च प्रयो- गम्य दुर्वारत्वात् पृथगुपस्थितयोरेव समुच्चयस्य च द्योत्यत्वेन तद- प्रयोग इति तस्यापि तत्कृतत्वम् । लोकेऽपि पृथगजातयोरेवैक- देशत्वे समूहादिव्यवहारात् । “चार्थ बन्द" इति तु मादृश्याचार्थ- बारोपेण नेयमिति दिक् ॥ ननु व्यपेक्षावादे एकार्थोभावकृत- विशेषम्य वक्रव्यत्ववदेकार्थीभाववादे पि निघातयुष्मदस्मदाद्यादेशो- दाहरणविषय एकार्थोभावाभावेन ममर्थपरिभाषानुपस्थितौ तिष्ठति देवदत्तो गच्छ त्वमित्यादौ भित्रवाक्ये निघातादिप्रतिषेधो वक्तव्यः स्थाद्. यपेक्षावादे तु न दोषस्तक पि समर्थपरिभाषोपस्थितौ भित्रवाक्ये सामर्थ्याभावात् । एवं र जो गोश्चाश्वश्च पुरुषश्चेत्यर्थ १२। पा२। सू२६ ॥ कवमिव अवयवहत्यर्थबोधकत्वमपोति वागम् । “अशब्दार्थत्वात्" । यत्त समासे उत्तम्पदे सर्ववलक्षणा प्रातिपदिकत्वम् अपि तस्यैव इति तन्न । तन्मात्रस्य प्रातिपदिकत्वे पूर्वपदम्य सुपो लुगनापत्तेः । उत्तरपदमात्रस्य प्रत्ययान्तत्वेन सदसम्भवाच । परागवावे तु न समर्थपरिभाषोपस्थितिः । चामलितार्थस्य यनिमित्तं तदेव परावदित्यर्थकेन तनिमित्तग्रहणेन ·महाभाष्यपदीयोपयोतः। (प.पा.राधा. १) (समर्धः पदविधिः ।२।१।१।) राजो गवा गोचामपुरुषाधामेकार्थीभावय प्रक्यतया युग- पत्षठीतत्पुरुषौ प्राप्नुतस्तथा च वरदयं स्यादिति तत्प्रतिषेधो वाचः। व्यपेचावादे तुम राजस्विभिरेव व्यपेक्षा न गवेति वक्तं शक्यत्वादिति पूर्वपक्षे व्यपेक्षावादेऽपौदमवश्यं वाच्चमित्याह । भाथे तब नानाकारकादिति ॥ (भा) तब पदयेऽपि इदमेवाभिप्रेत्य व्यापष्टे । ये सर्वथादोषास्तानुदाहरतौति । (क) सर्वथा पक्षयेऽपौत्यर्थः ॥ भाष्ये "ता ति" पाठे कार्यों- भावे चाापेक्षायाम् ॥ तवैतस्मिन् व्यपेक्षायामिति । (भा) ऋतेनेत्यादेः पराणवावधारणात् । अत एव भाष्ये "क्षणामे खायुः संर- भख" इत्यादौ "क्षण" इत्यादेः परागावत्वं माभूदिति तनिमित्तग्रहणं कर्तव्यमित्युक्तम् । समर्थपरिभाषोपस्थाने हि असामदेिवासातौ भाष्या- सङ्गतिः स्पष। क्रियाहारकमलथपेक्षाणक्षयसामर्थमिति कैपटोकंतु म युक्तम् । परस्परव्यपेक्षाया एव भाष्ये सामर्थ्यपदार्थत्वेगोलत्वात् । कि चोखाये खायः संरभख मित्रेणाने मिषधेये यतस्य । स जाताना मध्यमस्या रधि राधाममे विडयो दौदिहीह। यजुर्वेदवाजनेयसंहिता २०-५॥ है पतंजल संरभ समारभख ण्यन्तो पोधः । चचेव समा- रम्भय यचमिति शेषः। क्षषियान् बझंकारय इत्यर्थः । कोदृशत्वं खायः भोभनमाथुः गोवयं यस्य सः। बडा । पायः उकारान्तो मनुष्यवाची । शोभन पायर्ममुग्यो यामागो मस्य सखायः । विहेपने मित्रेय सूर्वक 12 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) (अ.२ । पा. १ । बा.१) "त"कार्थोभावे । “एतस्मिन्” व्यपेक्षासामर्थ्य चेत्यर्थः । परतेर्मानाप्रकारानेककारकात्परत्वाभावादाह नानाशब्द इति ॥ (क) पृथग्भावेति । (कै) पृथक्रियावचन इत्यर्थः ॥ भावशब्दः क्रियापरस्तदाह भिन्नायाः क्रियाया इति । (कै) निघातमाप्तिविषयभिचाया इत्यर्थः । अयं दण्डः (भा) रत्या निघातविषया हरणक्रिया तद्भिवास्तिक्रिया तत्कारक दण्डः ॥ श्रच पक्षे "श्रोदनं पचे"त्यादेरनुदाहरणत्वमाशयार तथा नानेति ॥ (क) १ बघिदभाष्यपुस्तके "तत थपेक्षायाम्" इति पाठोऽस्ति । चैवं सति कृतः सर्वो मत्तिकया इत्यादौ समासापत्तिः तादृशसामर्थस्य तत्र याणे पलाभावश्च । वेदभाष्यं तु पणिभाष्पविरोधादनादेयमेवेति दिक । पत्त "श्मर्थः" इति सूत्रे इतरनरपेक्षमपि सामर्थ्य पदविधिशब्देन पदत्व- सम्पादको विधिः कर्त्तकरणयोः इत्यादिश्च । तेग पदविधिविधेय इतर- निरपेक्षत्वार्थबोधक इत्यप्यर्थ छावृत्त्यासूत्रस्य तेन "नौहिर्य" इत्यादी इतरनिरपेक्षेप्रोहिभिर्यजेत इत्याद्यर्थसिद्धिरितरच असजातीयमेव राह्यते सह वर्तमानः सम् मित्रधेये यतख । धातुं धारयितुं योग्यं धेयं मित्रस्य অগমাল এম জা আলম ন য হব। যুগল অন্য ব্যায়। किं च स जातानां समाजजन्ममा मध्यमेस्थाः मध्यमे तितौति कि मध्यमस्य एधिभव समाता बषि यज्यागो भवन्वित्यर्थः। किसने ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ११ (ब.२ । पा. १ बा.१) (समर्थः पदविधिः ।।१।१।) अन्यद् (के) युमदस्मद्भिवं कारकं यस्य पचेत्यादेरित्यर्थः । प्रतिषेधवचना- रम्भे तत्रादेशाभावमुपपादयति । अच पचेरिति ॥ (के) कचिविति। (कै) युभदस्तत्माध्यभवनक्रियाभित्रपयादिक्रियाकारकबादोदनादि- नानाकारकमिति भावः ॥ ननु हरतेः करणमात्रापेक्षत्वेन न दण्डेन व्यपेचेत्यचार अनेनेति ॥ (के) पदेनेति । (कै) अत एवास्ति मर्पिष्यिबानेन पय इत्यादौ षत्वम् ॥ “पचौदनम्" इत्यत्र संबन्धाभावात्कथं व्यपेक्षेत्यत पाह तेन दण्डेन चक्रेण घटं करोतीत्यादीनां नासाधुता इति तन्न । भाष्यानुक्तः । पश्य म्टगो धावति पचति भवतीत्यादौ त्वदुतसामर्थ्यप्रत्यायकाभावेऽपि विशेषणस्यान्ययोगव्यवच्छेद फलकत्वेन न्यायत एवेतरनिरपेक्षकर्मवादि- बोधस्येव बौहिभिरियादावपि तस्य सम्भवेन फलाभावाचेति दिक। मन्येवं देवदत्तम्य गुरुकुलमित्यादावेकदेशे गुर्वादो देवदत्ताद्यन्वयो न म्यादिति चेन्न । ससम्बन्धिकपदार्थस्थले चैत्रस्य नप्ता इत्यादाविवैकदेशान्वयस्या- इह यज्ञयह दौदिहि दीपख दीव्य तेर्थत्ययेन शपः सः “यौ" (६।। १.) इति हित्वम् "तुनादीनां दीर्घः" (६।१।.) इति अभ्यास दौर्घः । कोदृशनम् राक्षां विहयः कर्तरि घडी रामभिर्विविधं इयते वाजयते विहव्यः रामभिर्यपाहातव्यः ।

·६२
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२। पा. १० बा.१)
भाविन इति ॥ (क)
"श्रोदनं पचेति" पाठेऽप्योदनहारिका पचिनापि व्यपेरेति
बोध्यम् । अर्थयोराका व व्यपेक्षेति तात्पर्यम् ।
एकस्तूर्ध्व इति । (क)
तिष्ठतेयोधं देशसंयोगोऽप्यर्थ रति भावः ॥ भाष्य
प्रचये इति। (भा)
व्यपेक्षतावादेऽपि समुदायेन थपेक्षायामवयवातिरिकसमुदायस्या-
वयवानालिङ्गितस्य निरूपथितुमशक्यत्वेमावयवैरपि व्यपेचास्येवेति
ताते ऽप्ययं दोषस्तदवस्थ रति भावः ॥ ननु प्रचय शब्दस्य समा-
हारपर्यायत्वेन समाहारे समासनिषेधेऽपौतरेतरयोगे म दुर्वार
त्यत थाह
अनेकस्मिविति । (क)
प्रचय प्राधिक्यमिति भावः ॥ मनु युगपदेकस्यानेकसंबन्धानु-
पपत्तेः कथं युगपत्ममामदयप्रसङ्गो ऽत पार
तचेति (2)
प्यङ्गोकाराव ननुत्वं हि खजन्यजन्यपुत्वं तदेकदेशे जन्यत्वे चैत्रस्यान्वयात् ।
यहा तत्रापि खनन्यजन्यएल्वसम्बन्धेन ममर्यवान्वयः। एवं गुबहारकेन
खगुरुत्पाद्यत्वरूपेण सम्बन्धेन देवदत्तस्य कुले एवान्वयः। घटाइन्य इत्या-
दराबपि सप्रतियोगिकभेदसम्बन्धेनान्यमिन् एकान्षयोऽन्यत्र हुने प्रकार
स्यममभिधानाधत्र नेष्यते यत्र विषते तत्र शिवभागवतादौ भवत्येव ।
शिवो भगवन भतिरस्य इति दर्थः । एवं

·48 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.२ । पा. १ था. १) (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) गो राजापौति । (क) समुदायव्यपेचायामवयवव्यपेक्षायाः समुदायकार्थोभावे ऽवयवै- कार्थोभावस्य च दुर्निवारत्वादिति भावः ॥ अवादिभित्र साहित्य- मत्त्वादेव म इति बोध्यम् ॥ पूर्व वा तत्पुरुष इति । (के) प्रथमातिक्रमे कारणभावादिति भावः । मनु परखाद बन एव भविष्यतीति न दोषो ऽत पाह विप्रतिषेधेति । (कै) पाकड़ारौयत्वेऽप्यविरोधमुपापादयति । भिवसमुदायेति ॥ (2) टजिति। (के) तथा च स्त्रौत्वे डोप् स्यात्। किं च दन्दोत्तरतत्पुरुषे ऽवङो वैकल्पिकत्वेन राजगोऽश्वपुरुषा इत्यपौष्यते तत्र स्थादिति भावः ॥ समर्थतराणामिति । (क) भाथं नेकार्थोभावपरं तत्र तरतमायोगादत पार "सम्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते । खार्थवत् सा थपेक्षा हि सत्तावपि न होयते"। इतरसापेक्षखार्थस्यैव ते प्रतिपादनादित्यर्थः । "समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना । संस्पृश्यावयवाले तु युज्यन्ते तहता सह । इति कारिकायां "सम्बन्धिशब्दः” इत्युपणक्षणम् । तमाद गमकले .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः ।२।११।) (ब.२ । या. बा.१) शक्तति । (के) समर्थतरत्वेति । (क) प्राशतरत्वं हेतुस्तत्त्वमनिरङ्गत्वादिति व्युत्पादयति ॥ प्रथमे- (कै) त्यादिना ॥ आशुतरग्रन्थः (के) इति बनौहिः। एवं चाशतरं कार्यप्राप्तिमत्त्वमेव प्रतरत्वं बोध्यम् ॥ तुल्येति । (क) तुख्यजातीयः प्रथमं अटित्येकार्थोभावस्य व्यपेक्षाया वा कल्पना- त्पूर्वं इन्हे ततः षष्ठीतत्पुरुष इत्यर्थः ॥ भवति विशेषणसम्बन्धोऽगमकत्वे तु नेति तत्त्वं गमकत्वं तथा बोधजनक- त्वमित्यलम् । तत्र वृत्तिश्चतुर्धा। समासतड्डितकृत्सनाद्यन्ता- धातुभेदात् । तत्र समासत्वं सातविशेषसम्बन्धेन समासपदवत्त्वम् । यत्तु अर्थबोधायाननुसन्धीयमानविभक्तिकपूर्वपदकनामसमुदायत्वं तदिति बन्न। दधिमधुरम् इत्यादावतियास्तत्र लुप्त विभायनुसन्धानेन बोध इति चेत् राणपुरुषादावपि तुल्यम् । लोपमजानतो वोधम् इत्यप्युभयत्र समं "क्वत् तद्धितसमासैकशेषसमाद्यन्तधातुरूपाः पचहत्तयः । इति दौक्षितादयः। वस्तुतः रत्तिचतुर्धा । एकशेषे परार्यान्वितखार्थोप- स्थापकालाभावाद रत्तित्वे व मानम्। शिलपदेन खबत्त्यैव तत्तत् समूह- रूपापस्थामस्य भाष्ये स्पष्ठमुकत्वात् ।

·महाभाथप्रदीपोद्योतः। (अ.२ । पा.११। बा.१) (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) नावयवेनेति । (क) प्रत्येकमवयवैरनुमीयमानस्य मामर्थस्य सत्त्वेऽपि माचावेत्यर्थः । एवं च तस्य समुदायेन 'सामर्थ्यात् पूर्वं तत्समुदायप्रयुको द्वन्द इति भावः ॥ ननु इन्हे समुदायेनेव तदवयवगोशब्देनापि राजपदार्थस्य मामीमत्त्वात्ममुदायस्यापि षष्ठीतत्पुरुषसंज्ञा स्थादिति टचप्रमा इति चेत्र। नावयवेनेत्यस्याश्वपुरुषमापेक्षेणेति मेषेणादोषात् । तदेव स्फुटं व्याख्यान्नरव्याजेनाह अपर बाहेति । (भा) राज्ञः समुदायेनैव मामर्थ्यात्तरपा वैयर्थमाशयाह समुदायेति ॥ (क) इत्यस्यार्थस्येति । (क) विशेषणमापेक्षत्वे व विशेष्यान्तरमापेक्षत्वमप्यमामर्थ्यप्रयोजकम्। एवं चेदं पक्षेऽप्यनावश्यकमिति भावः ॥ भाष्ये प्रधानमति । (कै) श्रुतेरिवार्थमित्येतवृधट के इवार्थमिति समुदायेति थाप्नेश । पर्यभूषत् पचत भव्यतेतितिऽन्तघटितसमामेऽप्याप्नेश्च। समासो विधा। विशेषसंज्ञा विनिर्मुक्तः “सुपसुपेति” विहितः। तद्- युतश्च । अन्त्यश्चतुर्धा। अव्ययीभावतत्पुरुषबहुव्रीहि- इन्दभेदात्। तत्पुरमादिसत विशेषसम्बन्धेन तत्पुवषादिपद- वाचम् । तत्र वाद्योदाहरणम् “पूर्व भूतो भूतपूर्वः" "मुपसुपा" इति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योवः 1 (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (च.२पा.१। बा.१) अवयवसंख्या तत्र समूहस्य संख्याववाश्रयणत्तस्य प्राधान्यमिति भावः । वाक्यलक्षणकरणस्थासंगतिमाप्रवाह नानेति ॥ (के) कचिदिति। (के) नद्यास्तिष्ठति कूले इत्यादौ। अत्र असामर्थ्यान प्राप्नोति यथा कथं चित्मामर्थ्यग्रहणे ऽयं दण्डो हरानेनेत्यादावपि स्यादिति भावः ॥ लौकिकेति । (के) "सप्तिङनायो वाक्यमि"त्यादि । लक्षणविधानेति । (कै) निक्रियवाक्याभावस्थ लोकव्युत्पत्तिमिद्धत्वादिति अव्ययपहएवैयर्थ्यमागते यद्यप्यव्ययमिति । (के) खर्गच्छतोत्यादौ कारकम् । उचैः पठतीत्यत्र विशेषणं किया- विशेषणवादत्रापि कर्मत्वं वा। "मविशेषणमित्येव क्रियाविशेषणेऽपि सिध्यतीत्यत पार प्रत्यासत्त्येति । (के) यद्यपि कारकत्वादयस्य मिष्यति तथाप्यव्ययग्रहणवदिदमपि अपचार्थमिति तत्वमिति बोध्यम् । भावः॥ समासः। पूर्वमिस क्रियाविशेषणपूर्वकालरतिपरं भूधातोः सत्तोत्पत्ति- र्वार्थः । पूर्वकामत्तिसत्तात्रय इत्यादिोधः। विपद्धमिति न्यायेग पूर्व- शब्देनोकोऽपि पतीतत्वे कः। एवं विस्पदं पटुः विस्परपटुः विस्पर पटुत्ववान् इति बोधः । विस्परमिति पटुत्वविशेषणतया नपुंसकम् ।

·Vol. III. Fasc. II. महाभाष्यप्रदोपोड्योतः। (प. १। पा. १ । था. १) ( समर्थः पदविधिः।२।९।१।) क्रियाप्रधानत्वमिति । (क) सध्यतावच्छेदकप्रदर्भममिदं देवदत्तो गत इत्यादौ सतीत्य- ध्याहार्थमिति भावः । नन्वेकग्रहणात्पुनरप्यनुपपत्तिसदववेत्यत भार एकशब्द इति । (क) एकस्य पदस्य वाक्यसंज्ञायां प्रयोजनाभावादाह बहुव्रीहिरिति ॥ (क) एकं तिङनं यत्र समुदाये रत्यर्थः ॥ परेत *श्राख्यातं सविशेषणं वाकरम् (वा) याख्यातशब्दः सातो जातिः सातवर्तिनौ । एकोनवयवः शब्दः क्रमो बुझ्यनुसंहतिः ।। पदमाद्यं एथकसर्वपदं साकामित्यपि । वाक्यं प्रतिमतिभित्रा बहुधा न्यायवादिनाम् ।। रते ऽसौ वाक्यविकल्पा याचार्याणाम् । निघातादिव्यवस्थार्थ शास्त्रे यत् परिभाषितम् । साकाडावयवं तेन न सर्व तुल्यलक्षणम् । इह पदविधिः सामर्थ सति परिभाषितः। तत्र सत्यपि पदानां सामों निघातादयः सचिनेष्यन्ते । यथा । "अयं दन्तो हरानेन । बोदनं पच मम भविष्यत । चोदनं पच तव भविष्यतीति" (समर्थस्त्रे भाष्ये-२-१-१)। अधानेनेति सर्वनामा दन्तस्य परामीडरतिमा सा तस्य सामर्थम् । एवं च सति सामर्थ "विति" (1१।२८) इति निधातः प्रायोति । "ते मया वेकवचनस्य" (८।१ । २२) इति पादेयौ। न चेष्यन्ते । 13 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (प. २ । पा.१। था. १) इति लक्षणं "तिङतिङ” (८/१।१८) इति सूचे पतिङ्ग- हणं कुर्वतः सूचकारस्याभिमतं लौकिकमेव पचति भवतीत्येतत्मा- धारणम् । तत्र मविशेषणत्वेन विभागे माकाजवं लवं नचाख्या- तपदेन क्रियाप्रधानं लक्ष्यते तेन त्वया भयितव्यमित्यादेः मङ्करः । सविशेषणम् (भा) इत्यस्य साक्षात्परम्परया वा यद्विशेषणं तामहितमित्यर्थस्तेम नद्यास्तिष्ठति कूले इत्यादौ नद्या इत्यादेः समानवाक्यस्थत्वमिद्धिः । एतदेवाभिप्रेत्यामरकोशे कारकावितक्रियावाचकं सुबन्नचयनिङ- तचयसप्तिङन्नाचयान्यतमं वाक्यमित्युक्तम् । वाक्यमेदात् । सामाभावेऽपौष्यन्ते । यथा । “नद्यास्तिरति कूले" "शानीनां ते बोदनं दाम्यामि" (समर्थसूचभाष्ये ददामि-[२-१-१] इति पाठोऽस्ति) इति । अब “नद्यास्तिष्ठति" इत्यत्र च सम्बन्धानुपपर सामय नास्ति । इष्यते च निघातः । तथा शालीनां युध्दप्यसामर्थ्या- भावः । इष्यते च "ते मया वेकवचमस्य" ( ११ । २२) इति युष्मदादेश इत्यालोच्य वार्तिक कृतानिघातादिव्यवस्थार्थमारब्धम् "समानवाक्ये निघात- युष्मदस्मदादेशा वक्तव्या" (२।१।१) इति । एवं चायं दन्त इत्यत्र सत्यपि सामर्थ नास्ति निघातस्य प्रसङ्गो ऽवध्यवधिमतोर्मिन वाक्यतयावस्थानात् । अस्तीत्यध्याहारेण ह्ययं दन्त इत्येक वाक्यम् । इरानेन इति च द्वितीयं वाक्यम् । नद्यास्तिष्ठतीत्यादौ त्ववध्यवधिमतोः पदयोः सामर्थाभावेऽप्येकवाक्यव्यवस्थितौ प्रवर्तते एव निधातादय इति नास्त्येषा- मध्यवस्था। समानवाक्ये निधातादयो वक्तव्या इत्युक्तम् (२।१।१)। सत्र वाक्ये विधाते समानवाक्यत्वं शायत इति प्रसङ्गात्तत्र वार्तिक- कारेणादावेव वाक्यलक्षणमुक्तम्। बाख्यातं साध्ययकारकविशेषणं वायाम् ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२। पा.धा.१) (समर्थः पदविधिः।२।१।।) "सुप्तिङन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकावित" इत्यनेन तर वा शब्दवेदर्थ कारकं च तिङनवाच्यं तदति- रिकपदवाचं वेत्यन्यत् । एकस्य तत्त्ववारणाय सुबन्नचयेत्यादि एतासमानार्थकमेवाख्यातमित्यादौति स्पष्टमेव । एतदेवैकोद्देश्यक- कविधेयकत्वगर्भमेकवाक्यलक्षणं बोध्यम् ॥ तदु हरिण "माकाक्षावयवं भेदे परानाकाहशब्दकम् । क्रियाप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यमुचते" इति ॥ वाक्यम् (भा) इत्यस्य एकं वाक्यम् इत्यर्थः ॥ अर्थेक्यादेकं वाक्यं माकाई दिमागे स्याद् (मौमा-सू-२-१-४६) रति जैमिनिसूचात् । (वा) एकति (वा) (२।१।१) इति च । एवं च मौमांसकोकेनाम्य सर्वत्र समावेशोऽस्ति न चेति विचार्यते । शास्त्र वाक्यकारेण निघातादि- व्यवस्थार्थ या वाक्यलक्षणं परिभाषितं तेन मौमांसकोक्तं वाक्यलक्षणं सकलं न तुल्यलक्षणम्। “साकागवयवम्" (अत्रैव वक्ष्यते ) इत्यनेन मौमां- सकोक्तं वाक्यलक्षणं सूचितम् । तत्र कचिदेते समाविशतः । .यथा । "नद्यास्तिष्ठति कूले" "शालौनां ते बोदनं दाम्यामि" इति । अयं दन्तोहर बनेन चोदनं पच तव भविष्यति" इत्यादाय समावेशः। मौमांसकवाक्य- लक्षणसमाश्रयनेन पत्र प्राप्नुवन्ति निधातादय एकप्रयोजनत्वात् । न वैधान्ते । तस्माद वार्तिककारीयमेव वाक्यलक्षणां ज्यायः । साकाडावयवं भेदे परानाकाशब्दकम् । कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यमिष्यते ॥ मेटे विभागे विप्रेषणिघासायां यत्साकाडावयवम्। विभागे तु परानाकाः शब्दाः पदानि यस्मिन् सत्यरानाकापन्दकम् । कर्मप्रधानं ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.पा.१ था.१) अत एवोहेश्यानेकत्वे विधेयानेकवे च वाक्यभेद इति मौमांसको- होषः । यत्तु कैयटेनास्य पारिभाषिकत्वमुक्तं तत्प्रमादात् । पदपि "पाख्यातम्" इत्यकत्वविवनां कृत्वा पचति भवतीत्यत्र वाक्यत्ववारणं तेन कृतं तदपि न पाख्यातत्वपर्याप्यधिकरणमेकमे- वेति प्रागुनभाष्यरौत्येकलविवक्षायाः फलाभावात् । किं च व्यकि- पचे “न ब्राह्मणं हन्याद्" इत्यादौ “एकं ब्राह्मणमहत्वा कती स्थाद" रति भाथोकन्यायेनात्रैकत्वविवक्षयानेकस्यैवाख्यातस्य वाक्यवं बोधितं स्थानाख्यातान्तरस्थति दोषात् । किं चानयैकत्वविवक्षया १ "लौकिकवाक्यग्रहणनिषेधार्थ वाक्यं परिभाष्यते” इति अत्रैव केयटः ॥ क्रिया पदप्रधागमित्यर्थः। तस्यैव प्रधानाभिधेयप्रयुक्तत्वादित्यभिप्रायः गुणवविशेषणपदयुक्तम् । एकार्थम् एकप्रयोजनम् ॥ सम्बोधनपदं यच्च तक्रियाया विशेषकम् । अगानि देवदत्तति निघातोऽत्र तथामति । अनानि देवदत्तत्यूत्र देवदत्तेत्येतत्पदं नाव्ययं न च कारकं नापि तरिशेषणमिति वाक्यलक्षणोनासंकोतवादामिक "बामन्त्रितस्य च" (८।१।१६) इति निघातो न प्राप्नोतीति चोद्यम् । "याख्यातं साव्ययं सकारकं सविशेषणम्" (२।१।१) इति सामान्येनाभिधानात् सकिया विशेषणस्याप्याख्यातस्य वाक्य तेत्यदोषः। तथालि। यत्र सम्बोध्य- मानदेवदत्तविषया बतिक्रिया । बसम्बोध्यमानदेवदत्तविषयायाः सम्बोध्य- मानयज्ञदत्तविषयाया वा एथगेवेति विशिवात्र प्रतिक्रिया । क्रियायास विशेषणं कदाचित् सामानाधिकरण्येन भवति । यथा मुछु करोति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ । पा.१। था. १) ( समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) समकक्षाख्यातदित्वे पचति करोति चेत्यादौ तदारणेऽपि विशेष- णमादाय तददित्वे वारणमनक्यं मविशेषणे पाख्याते एकत्वस- त्वात् । अनेन च “बहिबही"त्यस्थासङ्गाः। विशेषणानुपादानेन मविशेषणलाभावात् । वाक्यवफलं तु "मया किञ्चिदकव्यमिति" प्रश्नोत्तरे पुत्र "अनन्यस्यापि प्रश्नाख्यानं" इत्यनेन वाक्यस्य टे: मुतमिहिरतः खशास्त्रपरिभाषितं लक्षणमाह एकतिङिति । (वा) यत्तु कैयटेन “ब्रूहिब्रूही"ति भाग्योदाहरणं देवदत्तेति भेष- पूरणेन व्याख्यातं तन्त्र । पूर्वलक्षणोनैव मिद्धेः । दिप्रयोगस्य भाष्ये शोभनं करोतीति अत्र करोत्यर्थस्य सष्टित्यादिविशेषणविशियस्यैव प्रतीतेः सुष्पित्यादौनां करोत्यादिक्रियया समानाधिकरणम्। एवं पासाचभूतायाः क्रियाया विशेषणमित्यासत्त्वप्रधानत्वालिणसर्वनामा नपुंसकेन योगः क्रियायाच निर्ववत्वात् कर्मत्वमिति न्यायसिद्धमेव कर्मत्वं नपुंसकताचेति "क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं नपुंसकलिङ्गताच" इति नारम्भनीयं वचनम् । वैयधिकरण्येनापि विशेषणं भवति यथा “नजानि देवदत्त" इति। अत्र हि देवदत्त अनानि इति देवदत्तस्य व्रजन कियायाख सामानाधिकरण्यं नास्ति । केवलमामय "देवदतं ब्रजन्यमो” इति देव- दलामव्ययविधेषिता केवलाया विक्षक्षणा ब्रजन क्रिया इत्याग्यातं स विशेषणम्" (२।१।१) एवेति वाक्यलक्षणासद्भावात् प्रवर्मते एव निधातः। देवदत्त ब्रजानीत्येवमुदाहम्णं न प्रदर्शितम्। "बामन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवद” (११।७२) इति न निधातः स्यादिति । "यद्यानेकमपि वान्तं तिएन्तस्य विशेषकम् । तथा सिएन्तं तत्रालिन्तस्य विशेषकम्"।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) (ध.२। पा. १ | था. १) यर्थत्वापत्तेश्च । एतेन पूर्वलक्षणे एकत्वाविवक्षाशावारणेनैकत्ववि- वशाबोधनार्थमिदं लक्षणन्तरमुक्तमित्यष्टमे कैघटोकमपास्तम् । यद्यपि “अग्रेऽग्रे” इत्यादौ पूर्वरूपान दिवे ऽवान्तरपदत्वमप्यस्ति एवं च "बूषिबही"त्यच कथमेकतिङत्वं तथाष्येकानुपूर्वोकतिङना- समुदायो वाक्यमित्यर्थः । बङमौरिसमामात् । तेन पचतौत्येत- मात्रस्य म वाक्यत्वम् । एतल्लक्षणनुसारेणैव "अतिङः” इति प्रत्याख्यातमित्यन्यत् । अत एव भगवता “एकतिङवाक्यम्" इत्यच पशब्दो वा शब्दो वा नोकः भित्रविषयत्वात् । एकविषयत्वे हि मो ऽवश्यं वक्तव्यः स्यात् । दृश्यते हि भगवतस्तथाशैली तस्मादाद्य- साक्षणं "वाक्यम्य टेः" इत्येतच्छास्त्रलोकमाधारणम् । अत एव पर |रापा २ । सू२॥ नाति ततः पचति ततो अति इत्यत्र तत इत्येत- दुत्तरस्य प्रतीत्यस्य निधातो न प्राप्नोति वाक्यभेदात्। इष्यते च । बच तिन्तादुतरस्य तु तिन्तस्य "यति" इति (८।१।२८) प्रतिषेधान्निधात निवृत्तिः सिद्धेति मात्र स्वातीत्यस्मादुत्तरम्य पचति शब्दस्य गिधातः प्राप्नोतीति 'चोद्यमुद्भावनौयम् । इटम्य निधातम्याप्राप्तिरेवा- त्रोद्भावनौया । बोच्यते । अस्त्यत्र वाक्यमेदः प्रतीत्येतत् प्राधान्येन । एवं क्रियापदम् अत्र स्थितम् अन्यानि क्रियान्तराणि तरिशेषणान्येव । यथा सानमोगनपानः वदन्तैर्विशिष्यते , अतिक्रिया तथात्र तिवन्तः কামিমংনিমিঃ এখান জনি জিব বিঘ্নিয়ন বিভাগ বৰিয়া अति किया। केवलायावस्याः एचगेवेत्येतत्मविशेषगमेकमेव वाक्यमिति वाक्यमेदाभावानाति निधातासिडिदोषः । एकवाक्यत्वे च तिङन्तादुत्तरस्य विस्तस्य "पति" इति प्रतिषेधानिधाताभावः। यथा वक्ष्यति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.२ । पा. १ । बा.१) ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) पश्य च देवदत्तेत्यादौ भुतो भवत्येव । “एकतिङि"त्येतस्माचीको तचापौदमेवेति भ्रमः स्यात्तदर्थमिदं “ममानवाक्ये" रत्येतदिषधं क्वचित् शुतविषयं च “एकतिङि"ति । अत एव “हिही"त्युदा- हरणमङ्गतिरत एव ॥ “निङतिङः” (८।१।२८) इति सूचे भाव्ये समानवाक्याधिकाराद् "प्रतिग्रहणानर्थक्यमिति” वार्तिक- याख्यावसरे "न च ममानवाक्ये हे तिने स्तः" इति उ तेनैव “एकतिङिति" बहुनौहिरिति च मूचितं स्पष्टवायमों इस भाष्येऽपौत्यनुपदमेव स्फुटोभविष्यतीत्याङः ॥ १ उपलब्धभाष्यपुस्तके "अति वचनमनर्थकं समानवाक्याधिकारात्" इत्यस्ति (१।२८)। २ तिरुतिः ( ८1१।२८) इति सूत्रव्याग्यावसरे। "बहुष्वपि तिउन्तेषु साकाऽक्षेवेकवाक्यता । विसं सिभ्यो निधातस्य पर्युदासस्तथार्थवान" एवं चातिष्यहणे स प्रयोजने स्थिते वार्तिककारेण यदुक्तमतिष्ग्रहणमनर्थकं समानवाक्याधिकारादिति तत्राभिप्रायो वाच्यः । एवं वादिनस्तस्य वाक्यमेदोऽत्राभिमत इत्यभिप्राय "याख्यातं साथय- कारकविशेषणम्" (२।१।१) इत्यत्रैकवचनस्य विवक्षितत्वादिति । तथा च टीकाकारः प्रदर्शयिष्यति । "एकतिए यम्य वाक्यं तु शास्त्रे नियतलक्षणाम् । तस्यातियो मार्क वाक्यभेदान्न विद्यत" इति। सूत्रकारस्य त्वति ग्रहणादिकमेवाग्वगडं वाक्यम् अर्थकत्वादाख्यात- भेदेऽप्यभिप्रेतमिति गम्यते । तदभिप्रायानुसारेगीव निरूपयिष्यति । "अनेकाख्यातयोगेऽपि वाक्यं न्यायपथानुगैः । एकमेवेष्यते वैचिनिरूपमिव स्थितम्" इति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२ । पा. १ । या. १) समानवाक्ये इति । (भा) समानशब्द एकपर्यायः । एवं विधलक्षणलचिते एकवाक्ये इत्यर्थः ॥ चादिभिर्योग इति। (भा) "न र वाहेति" (८।१।१४) सूचे “ममानवाक्ये" इत्यस्य सम्बन्धो नेत्यर्थ रति कश्चित्तन। यथान्यास एव चादिभिरित्युत्तर- भाव्यामतेः। किं च तव मते भिन्त्रवाक्येऽपि निषेधप्रवृत्तिरस्य फलं वाच्यं तत्रादेशप्राप्यभावेन निषेधस्यैव वैयर्थात् तस्माद्युमदा- धादेशप्रतिषेध इत्येवार्थः ॥ टीकाकारः चामुमेव पक्षं सूत्रकाराभिप्रायसमाश्रयणेन युक्तियुक्तं मन्यमानो बहोल्प बान्तगे वा निविभागः शब्दार्थमयो बोधखभावः शब्दः स्फोटलक्षणः एव वाक्यमिति क्रमेण व्यानिहोर्षु श्चित्रज्ञानचित्ररूपदृशान्त- प्रदर्शनं पूर्वमुपक्रमते । तत्र चित्रबुद्धिदृष्टान्तप्रदर्शनार्थमाह । "यर्थक एव सर्वार्थप्रत्ययः प्रविभव्यते । दृश्यभेदानुकारेण वाक्यार्थीनुगमस्तथा । चित्रज्ञानं सर्वाकारमेकमेव । प्रविभागस्वस्य दृश्यभेदसमाश्रयेग कियते । नौलपीताद्यनेकाकारमेव विज्ञानमुपजातमिति । वस्तुस्थित्या तप शाम चाकारभेदो नास्ति । तथा वाक्यवाक्यार्थयोः स्वरूपं बोडव्यम् । "वाक्याानुगमस्तथा" इत्यनेन हि वाक्यवाक्यार्थयोरखण्डत्वं पानकरसम- यूरान्तरसचित्ररूपनरसिंहमवयचित्रज्ञामवत् समानमेव इत्युच्यते यथा वाक्यं निविभागं मोटलक्षणं वाचकं तथा वाक्वार्थोऽपि तथाविध एवे. त्यनयोरेकयोगक्षेमत्वमुक्तम् ।।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ.२ । पा. १ था. १) (समर्थः पदविधिः ।९।१।१।) किमर्थमिदमिति। (भा) इदं प्रतिषेधवचनम् “श्राख्यातं माव्यये"त्यादिवाक्यलक्षणं च किमर्थमिति प्रश्नः। अत एवोत्तरग्रन्थे वाक्यमंञत्युक्किः मापते । वाक्यसंज्ञेति। (भा) एकतिङित्येषा॥ तद्देष्यमिति । (भा) इदमसमर्थ ऽप्राप्तावपूर्व विधायकमिव चादियोगेऽपि तदपवाद- तथाऽपूर्व विधायक म त्वधिकार इति धाम्येत्तभ्रमनिवारणायेदम- .. "चित्रस्यैकसरूपस्य यथा भेद निदर्शनः । नौलादिभिः समाख्यानं कियते भिन्नलक्षणैः" । चित्रं हि रूपमवयविगतमनंप्रमेकमेव । तस्यैवायवगतैर्यचा गौण दिभिः भेदेन निदर्शनं प्रदर्शनं येषां तैः एघापैरेव समाख्यानं क्रियते ॥ "तथैवैकस्य वाक्यस्य निराकास्य सर्वतः । शम्दान्तः समाख्यानं साकारनुगम्यते" । एकस्य निर्विभागस्य वाक्यस्य सर्वतः परिपूर्णस्य वाक्यान्तरगतः प्रदा- नरैरन्धास्थान तथैव क्रियते इति ॥ न वा पदस्पार्थे प्रयोगादियस्मिन् दर्शने यथाखण्डमेव पदं प्रकृतिप्रत्ययादिभिः कल्पिोरेव विभन्यते । तथा वाक्येऽप्यसत्यभूतानामेवाबुधबोधनाय पदानां विभागो दृश्य इति प्रदर्श- यितुमाह। "यथा पदे विभज्यन्ते प्रतिप्रथयादयः । अपोद्वारस्तथा वाको पानामुपवर्ख ते" । पदे हि यथा प्रकृतिप्रत्ययविभागोऽसय एव बालश्रुत्पादनाय क्रियते। तथा बाको वाक्याचप्रतिपादनापापोडारः पदानामुपपर्यत इति बोड- ·ट महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (समर्थः पदविधिः ।।१।।) (च.२ । पा. १। था.) पाख्यातमित्यर्थः । “न च वाहे"त्यारणसामर्थ्यावमित्यवाख्यान- तात्पर्यम् । एवमेकतिङिति वाक्यलणस्यैवोको शास्त्रे सर्वच वाक्यस टेरित्यादावपीदमेव वाक्यलक्षणमिति धान्येत्तं प्रतोदमपि वाक्या- क्षणं शास्त्र प्राीयत इत्यवाख्यानायाचं लक्षणं समानवाक्ये प्रत्यच "एकतिङि"त्येव उदाहरणेन चान्यत्राप्यस्याश्रयणं सूचितम् । चादिभिर्योगे इत्याचप्पलक्षणम् । एतच्च इदमद्यापूर्व क्रियते वाक्यसंज्ञा समानवाक्याधिका- रश्च तद्देष्यम् (भा) व्यम् । तत्र वाक्चादपोडतानां पदानां केवलमितरपदसारूप्यमानं दृश्यत इति प्रतिपादयितुमाह। "वर्णान्तरसरूपच्च वर्णभागेषु दृश्यते । पदान्तरसरूपाच पदभागा अवस्थिताः" । यथा सन्थक्षरेषु भागा वर्णान्तरसरूपा दृश्यन्ते परमार्थता बथव- एकत्यानिविभागा एव । एवं वाक्ये पदान्तरसरूपाः पदल्पाः भागा पद- भागाः। पदे वा निरंशे ये भागाः प्रकतिप्रत्ययस्पालेऽवस्थिता इति । "भागैरमर्थकैयुक्ता रमभोदकयावकाः । यन्वयतिरेको तु व्यवहारनिवन्धनम्"। महिषमे ऋषभस्योदकयावकयोदयावशम्दयोरधानुगमः कषि- दलि। अपि तु शास्त्रे पदस्य प्रकृतिप्रत्यययोरन्वयश्चतिरेकाभ्यो विना कथमको थुत्पाद्यते । एवं च निरंभमेव वाक्यं वाचकमित्येव युतम् । "शन्दस्य म विभागोलि कुवोऽर्थस्य भविष्यति । विभागैः प्रक्रियाभेदमविहान् प्रतिपद्यते” । शब्दस्य मोक्षयस्य विभायो नाति । तदायस्य प्रतिभारूपस्या- स्य कुतो भविष्यति । यथा. विदर्भपिचति ।

·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। १०७ ब.२ । पा.१। था.१) (समर्थः पदविधिः । २।९।९।) इत्यनेन सूचितम् । इदं थद् इषं कियते तद्देश्वमित्यर्षय खरमतः प्रतीतेरित्यलम् ॥ विकल्पते (भा) इत्यस्य थानोतीत्यर्थः । एवं व समानवाक्ये इत्यधिकारपरमे- तिङित्येव पाच वाक्यपदार्थः । प्राचलमनायं दण्डो हरानेने- व्यस्थापि वाक्यत्वात्तत्र निघातापत्तिः । अयं दण्डो ऽस्तीत्यस्थापि। अनेनेत्येतदर्थपरिच्छेददारा रतिक्रियाविशेषणत्वात् पचौदनं तव भविष्यतीत्यच हेतु हेतुमदावेनान्वयाद् भवन क्रिया प्रति तस्य "विच्छेदग्रहणेऽधानां प्रतिभान्यैव जायते । वाक्यार्थ इति तामाहुः" इति । तस्य पदानुरोधेन पदार्थस्थापि प्रतिप्रत्ययानुरोधेन भागकरना। मूव विभागेन प्रक्रियाभेदं प्रवियाभेदे पार्यभेदमसत्वपि प्रतिपचत ॥ "बाबायचा नाति कविणाभणकमले। देवदत्तादयो वाक्ये तथैव स्युरगर्थकाः" । यथा ग्रामसकम्बलदेब्रासमन्दस्य न कपिरों विद्यते । तथैव देवदत्तगामभ्यान इत्यादी वाक्ये देवदतादीनां एचगों नास्तीत्वनर्धकान्येव पदानि । चतच स्थितमेतत् । पदखण्डं निराकामेकं पदयतिरिकं वाचं पदाचतिरितो वाक्याच तपैति । यत्पुनर्मीमांसकैरच्यते । यथा पद- मात एवाकाङ्कायोग्यतासविधानवशात् परस्परसमन्वितो वा संसर्गस वाक्वार्थ इति तवयितुमाह। "सामान्याक्षिरोभूतो न विशेषेवतिहते । उपालस्य कुतोस्थागो निरता कावतिष्ठताम्"।

·१०७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) (अ.२ । पा. १ । बा.१) विशेषणवादापयत्वमिति भावः । म चावस्यमिति वाक्यमंशाफसमयं दण्डो हरानेनेत्युकम् ॥ समानवाक्याधिकारफछमाह भाष्ये समर्थ निघाले हौति । (भा) निघाते इत्युक्त्या पटवे ते इत्युदाहरणमनुपपन्नमत शाह उपलक्षणमिति ॥ (2) कार्य न स्यादिति । (के) "तिहति लम्बते” इत्यादौ निघातो न सात् “मासौना ते" इत्यादौ घुमदाद्यादेशश न स्थादित्यर्थः ॥ मनु "पाख्यातं सवि- हा देवदत्त गामभ्याज भुला दण्डेनेति देवदत्तादौन्येव पदानि वाक्यम् । तत्र देवदत्तपदं तावद् पदि सामान्यमा प्रथम वर्तते तत्तस्य गवादिपद- काले वाचः क्रमवर्तित्वातिरोधानादसत्त्वमेवेति कुतः पदान्तरश्रवणकाले तदर्थप्रतीतिरसत्त्वादेव च न पदान्तरसविधाने तस्य विशेषेऽवस्थानम् । बभ्यपगम्यापि मर्यमाणपदान्तरसबिधाने विद्यमानत्वं पदस्य न विशेषेऽव- या युज्यत इत्याह । उपात्तस्येति । सामान्यलक्षणस्य सकलपदार्थसाधा- रणार्थस्य पूर्वमुपात्तस्य वाच्यत्वेन परिपतीतस्येदानौं पदान्तरसन्निधानं त्यागः कुतो युज्यते इम्दार्थसम्बन्धस्यानिन्यताप्राप्तः । न च तथा मौमांस- कस्थाभ्युपगम इति । तदप्यभ्युपगम्योच्यते । निरत्त इति । सानिरत्तो- ऽसौ पदान्तरसन्निधाने शब्दः केदापोमवतियताम् । शब्दान्तरणोध्येऽर्थे तस्य वाचकभावविरहाव् स्थितिः कथं यज्यते । पथोचते पर्थप्रतिपत्ति- दृष्टा देवदत्तेत्यादिकात् समुदायात् सा कचमपन्यते तचार "पशब्दो यदि वाक्यार्थः पदार्थोऽपि तथा भवेत् । एवं च सति सम्बन्धः भन्दस्यान तोयते"। उतनीत्या शब्दा न युज्यन्ते वाचकाः । तदभावाचाशब्दो वाक्याओं

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(ब.२ पा.१। बा. ९) (समर्थः पदविधिः । २।१।९।)
शेषणमिति” वाक्यचक्षणं “नद्यास्तिहति कूले" इत्यादौ नास्तौति
कथमन निघात इत्यत पाह
नद्या इत्यादौति । (क)
तथा च मकारकविशेषणमाख्यातमिति लक्षणेन न दोष रति
भावः । वस्तुतः “एकतिङिति" सपणेनाच न दोष इति बोध्यम्।
एवं र तत्प्रकरणे समर्थपरिभाषोपस्थिते: फलाभावेनेकार्थोभावमा-
मध्यग्रहणे न कश्चिद्दोष इति तात्पर्यम् ॥ अर्थभेदेन समामदयस्ये-
तृत्वात्कथमापत्तिरत पाह
१ एकतिछु । वा । २ । १ । १ ॥
यद्यभ्युपगम्यते। तदयमपरस्ते दोषः। पदार्थोऽपि पदप्रतिपाद्यो न
कश्चिदनेकवर्णवर्तित्वाहाच उच्चरितप्रध्वंसिवाच वर्णनामिति पदमप्येक
नास्ति तदभावात् कः पदार्थः स्यात् । इत्यमशब्दोऽवाचको वाक्यार्थ इति
वाच्यवाचकभावशक्षणः सम्बन्धः शब्दार्थयोस्त्यक्तः स्यान्मीमांसकेनेवार
"एवं चेति",
"विशेषशब्दाः देषाश्चित् सामान्यप्रतिरूपकाः।
शब्दान्तराभिसम्बन्धाहाव्यन्ते प्रतिपत्तषु" ।
शह देवदत्त गामभ्याजेत्यत्र देवदत्तपदं गां वधान इत्यमाडिशियमेव
वक्ता समुदौरितं भ्रमात् तु सकलसाधारणप्रतिभाति । उत्तरका
गवादिपदसम्बन्धादिशिक्षा प्रतिपत्तिरभिव्यज्यते इति तदेव वाक्यम् ।
सकलविशेषणचितच प्रथमतरमेवोपकान्तः संबध एवायों वाक्याच ति।
यथा वक्ष्यति
"पूर्वर! रनुमतो यथार्यात्मा परः परः।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।।) (घ. २। पा. १ था. १) राजी येति । (के) अर्थविशेषे आपत्तिरिति भावः । इयमयापत्तिः सर्वपचेबिति बोध्यम् ॥ दौसमामावियर्थात्पन्नानुपपत्निरत पाह हयोरिति । (क) उमार्थ स्वीत्वापत्तेरयमेवार्थ रति भावः ॥ ननु मयाविवक्षा- यामपि समुदायस्यैकत्वादस्त्येव प्रसङ्गो ऽत पार समुदायस्येति । (क) प्रत्ययग्रहणपरिभाषयेत्यर्थः । संसर्ग एव प्रकान्तस्तथाद्येवर्थवक्षषु" । "तेषां तु कत्लो वाक्यार्थः प्रतिभेदं समाप्यते" उपक्रम एव विवक्षितार्थप्रत्यायनाय विशिष्पदोदोरणमारभत इत्याद्य एव पदे प्रत्येकं वा सकलस्य वाक्यार्थस्य समाप्तिरवगन्तव्या । यद्येकरमादेव पदात् सकलवाक्यार्थप्रतीतिः साई इतरपदवैयर्थम् इत्या- . "व्यक्तोपवञ्जना सिद्धिरर्थस्य प्रतिपत्त" प्रतिपत्तषु वाक्यार्थस्य सिद्धिरवगतिय॑क्तोपव्यञ्जना । व्यक्ता उदौरिता उपयञ्जना पभिष्यमकाः पदविशेषा यस्याः सा तथोक्ता । अभिष्यकाभि- वनका वाक्याधीवतिरिति पदातराणां वाक्ये नास्येव वैयर्थमिचन्विता- भिधानप्रदर्शनम् । दूषयमस्याने तत्र तत्राभिधास्थति । यथा “नियमार्था मुतिर्भवेत्" इत्यादि। तथापि यद्ये केन पदेन सकलवाक्यास्याशेष- विशेषखचितस्यावगतिस्तदोत्तरेषां पदाना नियमायानुवादाय वोचारवं स्यात् । न चैतद युक्तमिति वक्ष्यामः । एकस्मादेव पदात् समाविशेष- सचितस्य वाक्यार्थस्य प्रतीतिगतरेवामावर्ष स्थादेव । न तस्मादेव ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२ । पा. १ । बा.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) अमुमेवेति । (क) केपितु दिप्रकारः समासो द्विसमास इति भाकपार्थिवादि- बानाध्यमपदलोपिसमासे भाष्यतात्पर्यम् । एवं च पाचादित्वं न कल्यमित्याहुः ॥ अर्थानारे तस्थापौष्टवादित्यपि प्राप्नोतीत्यमा तमित्यत पार एकस्मिन्निति । (कै) गोः पूर्वमिति । (के) येन क्रमेण सम्बन्धस्तकमेणैव ममामशास्त्रप्रवृत्तिरिति भावः । युगपत्सम्बन्धमङ्गोकत्यापि भाष्येणैव वेति परिहारान्तरमित्याह । . वाक्यार्थप्रतीतिर्दृश्यते । व्यक्तीपव्यश्चना इत्यसमाधानमेव । यतः किमेक- मादाक्यावसायोऽन्येषामुपव्यञ्जकत्वम् । षध समस्लेभ्य एव तेभ्यः सर्व- घोत्तराणि पदानि वाक्वार्थप्रतीतये उपादौयन्त एव इत्यन्विताभिधान- मसमञ्जसमेव । एकस्य वा परपदोचारणकाले तिरोधानादभिहितान्वय. स्थाप्यसम्भव इत्यर्थभागे दूषणं शब्दभागसमाश्रयणेन इयोरपि पक्षयो- Vषणं पदामि वाकये तान्येव इत्यादि लोकदयेनाभिधास्यति । "वाको त्वान्तरगतेः सादृश्य परिकल्पने । केषाधिद रूढ़िशब्दत्वं शास्त्र एवानुगम्यते" । त्तिवाक्योः सादृष्यपरिकल्पने केषाविच्छब्दानां वाक्ये विग्रहस्पे- ऽर्थान्तरमतौतेः रूढिशब्दत्वमुच्यते यथा तैलपायिकेति । पत्र मं पिया तोति वाचवेलायामर्थप्रादुर्भावः । इत्तावस्थायां तैयायिकेति चात्यन्तर. युक्तार्थस्य कस्य चित् प्रतोतिः। न च तस्य तेलपानक्रिया लक्ष्यत इति रकि- स्पतास्य उच्यते । केषाषितु हत्तिवाक्ययोरर्धस्य खादृश्यात् यौगिकत्वम् । बघा रामपुरष इति । परिकल्पन इबने सर्वमेतदव्यबविमागादिक ·११२ महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२। पा. १ । था. १) सत्यपौति ॥ (क) मापेक्षमुपसर्जनमममर्थमित्यौहत्य परिहारश्चेत् पुनरुकमि- त्यत पाह एतदुक्तमिति ॥ (2) महत्कष्टं श्रित इत्यति । राजगवाश्चपुरुषा इत्यत्र चेत्यपि बोध्यम् ॥ न च "येन विधिः" इत्यत्र परमगार्यावण इत्यादौ परमगायति ममासैकदेशगार्य- १ घर । पा९ । सू७२। भाखसमय रव कल्पनामात्रम्। परमार्थतस्तु व्यवहारका निर्विभाग- मेवोपलभ्यत इति प्रतिपाद्यते। एतदेव "शास्त्र एवानुगम्यते” इत्यनेन व्यक्तीकतम्। "उपादायापि ये हेयास्तानुपायान् प्रचक्षते"। शास्त्रमुपायः शब्दपरिज्ञाने । ज्ञातेष प तेषु प्रयोजनसम्पत्तेरनु- पयोग इति तस्य परित्यागः । "उपायानां च नियमोनावखमवतिष्ठते । बर्थ कचित्पुरुषः कथित सम्पतिपद्यते" । कसिदाचार्यः पाणिनिविरचितेन लक्षणशास्त्रेण शब्दानधिगच्छति वचिदन्येनेति न नियमः। एतदेव स्पोकतमय "कश्चिद" इत्यादिना । तस्मात् संशयस्य विभक्तस्य वार्धविशेषस्य वाक्यमेकमनशमेव प्रतीतिनिय. भमिति पदपदार्थप्रविभागकपनमसमक्षसमे वेति प्रतिपादयितुमार "सोऽयमित्यभिसम्बन्धो बुह्या प्रक्रम्यते यदा । वाक्यास्य तदेकोऽपि वर्णः प्रत्यायकः कचित्” ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२ । पा. १ । था.१) (समर्थः पदविधिः।२।१।१।) शब्दात् प्रागुनि श्योका सङ्गना स्वाद गाय॑स्य परमसापेक्षवा- दिति वाच्यम् । तत्रैकोपस्थितिविषयत्वेनेतरमाकाजवरूपसापेक्षवा- भावात् । सविशेषणानां रत्तिन। (भा) इत्यत्र भविशेषणसमप्याकाङ्क्षालन्यविशेषणवत्वमेवेति न दोषः ॥ विनियोगः। (कै) शास्त्रानरे उपस्थितिः ॥ "सविशेषणानां रत्तिन वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यते इति वक्त- व्यम्" अत्रैव भाष्ये। सोऽयमित्यभिसम्बन्धोऽध्यासरूपो वाक्यार्थस्य वाकोग सह यदा कला प्रकम्यते । तदेकोऽपि वर्णो वाक्यार्थस्य वाचको भवत्येव । किं पुनरनेक- मोषविशेषाभिधानविवक्षयोदौरित पदमिति । एवमध्यासवशाद वाक्य- वाक्यार्थयोरभिन्नखरूपत्वादाक्यार्थाभिव्यक्ती वाक्यमपि सोटात्मकमभि- व्यक्तमेवेत्यक्तं वाक्यार्थस्य “तदैकोऽपि” इत्यादि । इदानीमभिहितान्वय- पक्षसमाश्रयणेन सातपक्षस्य प्रदर्शनायाह "कवलेन पदेनार्थो यावानेवाभिधीयते । वाक्यस्थं तावतोऽर्थस्य तदाहुरभिधायकम् । सम्बन्धे सति यत्त्वन्यदाधिक्यमुयमायते । वाक्वार्थमेव तं प्राहुरनेकपदसंश्रयम्" । केवलं परं यस्यैवार्थस्य वाधकम् । वाक्यस्थमपि तमेवाभिदधाति तवः समुदाये पदानां परस्परान्वये पदार्थवशायदाधिक संसर्गः स वाक्या। उक्तं च । यदत्राधिक वाक्यार्थः स इति । अनेकपदसंश्रयमित्यनेन सातो 15 ·महाभाश्यप्रदोषोदद्योतः। ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२। पा. बा.१) नित्यस्तुगिति। (के) प्रमति पदग्रहणे ऽजापि समर्थपरिभाषोपस्थितौ प्रकृते तुम स्थादिति भावः ॥ इत्याहुरिति । (के) प्रचारचिवो बेकार्थोभावस्यैवाच भामर्थस्य ग्रहणमिति पचे कुमारी कादयतीत्यत्राममासे म स्यादिति ॥ अन्ये विति। (के) तुम्विधावन्तग्रहणं माक्षात्पदोद्देश्यकविधावेव समर्थपरिभाषा- वाक्यमिति दर्शितम् ॥ वाक्यार्थस्य प्राजिवत् प्रत्येक परिसमाप्तिः केघाच्चि- मते संख्यावत् समुदायपरिसमाप्तिरिति पक्षद्दयं दर्शयितुमाह । "स त्वनेकपदस्थोऽपि प्रतिमेदं समाप्यते । जातिवत् समुदायेऽपि संख्थावत् कल्यते परेः" । बधात्र सङ्घातपक्ष एव प्रकारान्तरेणान्विताभिधानप्रदर्शनात् पदार्थ एव वाक्यार्घ इति प्रकमितुमा । "सर्वभेदानुगुण्यं तु सामान्यमपरे विदुः । तदर्थान्तरसंसर्गाद मत्रते भेदरूपताम्"। सर्वेषां भेदानामनुगणं यस्मिन् तत्तथाविधं सामान्यं संसर्गलक्षण- माकाङ्कायोग्यतासन्निधानवशेन पदान्तरसंसर्गानियतखरूपं वाक्यार्थः ॥ सातपक्षे संसर्गा वाक्यार्थ इत्युक्तं स च पूर्वत्र जातिवत् संख्यावद वा पदार्थष्यतिरेकेण वाक्यार्थत्वेन कल्पित इदानौं पदार्थयतिरेकेणासन्नेवै- कान्तानुमेयो न समुदायो वाच्यः किं तहि सर्वमेदानुगुणसामान्यरूपो- विशेषान्तरसंनिधानाविशेषविश्रान्तः पदार्थ एव वाक्यार्थः इति दर्शयितु- मार।

·महाभाष्यप्रदौमोदद्योतः। (ब.पा.१बा.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) प्रवृत्तिरित्यर्थबोधनद्वारा प्रकृते तत्पत्तिवाधनार्थमिति भावः । एवमन्यचापि पदान्तयहणेषूह्यम् ॥ कर्मसाधन इति । (के) भावसाधने तु समासाद्यसङ्गह: स्यात् तरिधिभिः पदकर्मक- विधानाभावादित्याडः ॥ नन्वसमर्थानां ममामनित्तिरेव तत्फल- मत पाह तति । (के) "कार्यानुमेयः सम्बन्धो रूपं तस्य न दृश्यते । असत्वभूतमन्यन्तमतस्तं प्रति जानते"। कार्यण पदार्थानां विशेषविश्रान्तिलक्षणोनानुमीयत इति कार्यानु- मेयः । इदं तदिति तु रूपं तस्य न दृश्यते । अत एवासत्त्वभूतं पदार्थयति- रेकेण सत्वं नास्ति यस्य तमेवं भूतमाचार्याः प्रतिजानते। "नियतं साधने साध्य किया नियतसाधना। स सन्निधानमात्रेण नियमः सन् प्रकापते" । साध्यं साधनं च परस्पर नियतमेव केवलसाकासावधादितरपदार्थ- संनिधाने सति नियमः सन्नेव प्रकाशत इत्याक्षिपदान्तराणि पदान्येव वाक्यम् । पदार्थाच वाक्यार्थ इत्यव्यतिरिकः संघातपक्षोऽयम् । "गुणभावेन साकार तत्र नाम प्रवर्त्तते । साध्यत्वेन निमित्तानि क्रियापदमपेक्षते"। नाम कारकपदं क्रियायां गुणगुतं सत्पदान्तरमाकासति । क्रियापदं तु प्रधागभावेनावस्थितं कारकपदान्यपेक्षते इति । क्रमो वाक्यमित्युदिई क्रमपदं व्याख्यातुमा "सन्त एव विशेषा ये पदार्थेष व्यवस्थिताः । .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः।२।१।१) (च.२ । पा. १ । बा.१) न हि समासनिष्ठसामर्थ्यबोधकेन म निवर्तयितुं शक्य रति भावः ॥ ननु तस्य माधुत्वनिवृत्तिरेव तत्फलमत पार लक्षणान्तरेणेति । (क) नर तलक्षणेः प्राप्तमाधुत्वस्य समामादे कमिद्धमामर्थाभाव- वतो ऽसाधुत्वमनेन बोध्यत इति न दोष इति वाच्यम् । प्रका- राम्ररेणैव मार्थक्यमम्भवेन जातस्यामाधुत्वसम्पादनापेक्षया समासा- चप्राप्युपपादनस्यैवोचितत्वादिति भावः ॥ उपचारादिति। (के ते क्रमादनुगम्यन्ते न वाक्यमभिधायकम् । पदार्थेषु देवदत्तादिपदवाक्येषु गोकर्मिकायामभ्याणक्रियायां देवदत्त- पदार्थस्य कर्तत्वं गोपदार्थस्य देवदत्तकर्तकायां कर्मत्त्वमित्यादयो विशेषाः सन्स एव पदेभ्यः कमेण प्रतितेभ्योऽवगम्यन्त इति कम एव वान वाक्य- मभिधायकमित्वनेग कमव्यतिरेकेण शब्दात्मकं न वाक्यमभिधायकमती- बुचते। "कमो हि धर्मकालस्य तेग वाक्यं न विद्यते" "ये च.सम्भविगो मेदाः पदार्थेष्वविभाविताः। ते समिधाने व्यष्यन्ते न तु वर्णेष्वयं क्रम"। पदाथषु ये मेदाः पूर्वोक्ताः सन्ति ते केवलेवविभाविताः सन्तः कामवत् पदार्थान्तरसंनिधानेऽभिश्चन्यन्त इति दर्शनात् कम एव वाक्य- मिति पदकमो वाक्यमुक्तम् । वर्णक्रमस्त ग तथा इत्युक्तम् न तु वर्णव्वयं नाम इति । "वर्णानां च पदानां च कममात्रनिवेशिनी। पदाखा वाक्ासंघाच"।

·मयाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (ब.२ । पा.१ । बा.१) (समर्थः पदविधिः । २।।।) लोके गौणनामपि माधुत्वदर्शनादिति भावः ॥ गुणेविति। ननु पदोद्देशेन विधीयमानस्य समर्थेषु नियमनार्थ इदं शास्त्र- मिति “ग्रहं समा:"तिवदुद्देश्यगततया मङ्ख्याथा अविवव स्थादिति चेन्न । यूपांछिनत्ति अग्नौनादधौतेति वदुहेश्यत्वेऽपि एकवचनेनैव प्रयोगोपपत्तौ बडवचनकरणेन बडत्वमझ्याविवक्षेति तात्पर्यम् । मूले तु मङ्याविवक्षामाचे दृष्टान्त उक इति ध्येयम् "एवमपि छकयोर्न प्रानोती” त्युत्तरं भाष्ये शब्दसंस्कारार्थमेव बहुत्वविवक्षया कृतं बहुवचनं तच्च कार्यानवयितयाऽविवचितमिति समाधानं त्रुटितम् । पन्यथा १ अत्रैव भाष्ये ॥ वर्णक्रमः पदमुच्यतां नाम । वाकासंज्ञापदक्रम एव युक्ता बथार्थ- प्रतोति दर्शनात् । क्रम एव शब्दो न वर्णपदे इत्युक्तमुपसंह माह "शब्दत्वं नेष्यते तयोः"। तयोवर्णपदयोः शब्दत्वं श्रोत्रेन्द्रियग्रावेपि वाचकावलक्षणं रेयते अपि तु कमस्यैव ॥ पदक्रमस्य शब्दावं वाक्यानार्थवत्तायाम्। वाक्वार्थ- भागैस्तु पदानामर्थवत्वम्। वं वर्णक्रमस्यापि शब्दत्वं पदार्थेनार्थवतः सदर्धवतां वर्णानां किंमाडोक्रियत इबार। "समानेऽपि तु शब्दत्वे दृश्यः संप्रत्ययः पदात्। प्रतिवर्ण वसौ नास्ति पदम्यार्थमतो विदुः" । इदानीं समासः क्रमस्तथैकोनवयवश्व शब्दः स्फोटामेति व्याख्यातानि पौणि वाक्यलक्षणागि लोकत्रयेणोपसंहरति । तत्र सातपक्षमुपसंद तावदाह।

·(ब.२। पा. १ बा.१) ११८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) "एकशेषनिर्देशादा" (वा) इति वा शब्दामङ्गतिः ॥ षट्प्रभृतौनामिति । (के) कपिञ्चलाधिकरणन्यायानाश्रयणात् ॥ आश्रितसंख्येति । (कै) अन्यथैकवचनान्नानामेव घलां पदानामेकोषः कृतः स्यादिति भावः । एवं चैकमेवेदमेकवदित्वबडत्वविशिष्टानानुपस्थापयतौति तात्पर्यम् ॥ ननु पदविधिरिति समासः । तत्र विशेषानवगमात्य- दात्पदे इति अमङ्गतमत शाह सर्वमिति। (के) १ पूर्वमीमांसा-यद । पा १ । सू ५१ ॥ “यथा सावयवा वर्ण विना वाच्येन केन चित् । अर्थवन्तः समुदिता वाक्यमप्येवमिष्यते। वर्णनां समुदायार्थवत्त्वे केवलानामनर्थकत्वं यथा तथा पदानां केवलानामर्थासम्भवात् तत् समुदाय एव वाक्यमिति ॥ व्याख्यातक्रम- पक्षमप्युपसंहर्तमाह। "अनर्थकान्युपायत्वात् पदार्थनार्थवन्ति वा । क्रमेणोच्चरितान्याहुर्वाक्यार्थं भिन्नलक्षणम्" । पदानि केवलान्यनर्थकानि केषां चिन्मते खार्थनार्थवन्ति क्रमेणो- चारितानि वाक्यम् । तथाविधादाक्यादाक्याथै भिनलक्षणं व्यतिरिक्तखरूपं संसर्गात्मकं विशियमेव वा सं सकलानिराकाविशेषावस्थितपदार्थखरूप- मेव व्यतिरिकमवगम्यत इति ।

·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। १९९ घ.२ । पा. १ बा.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) अन्यथा राजपुरुषादिवामयाविशेषखाप्यनवगतिः स्यादिति पूर्वोक्रमप्यनुपपत्रं स्यादिति पदविधिरिति त्यका पदानामित्यपि वाचनिकमिति भावः ॥ “तिङ्ङतिङ" इति निघातादिप्रकर- ऐपि समर्थपरिभाषोपतिष्ठत इति मतेनेदम । तद्धितविधी प्रातिपदिकादित्यस्योपखक्षणमेतत्सप्तमीसमासफल "तद्धितार्थोत्तर- पदेति” समर्थविधयश्चेति । सूचे जात्यभिप्रायेणेकवचनं सूचे समर्थ इत्यस्य भिन्नपदत्वात् शाकपार्थिवादिवदुत्तरपदलोपामसम्भ- वादाह १धपाए । सूर. २ बर। पार। सू५९॥ ३ वर्गोवर्णन (२।१।६६) एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ॥ "नित्यत्वे समुदायानां नातेर्वा परिकल्पने । एकस्यैवार्थतामाहुर्वाक्यस्याव्यभिचारिणीम्" । तदेवं सङ्घातादौनि पौशि वाक्यलक्षणानि व्याख्यातानि बाख्यातं वाक्यम् इति व्याख्यास्यति । एषां च मध्यादिति सूत्रकाराभिप्रायमनु- सृत्याखण्डपक्ष एव वाक्यवाक्यार्थयोरभ्युपगम्यत इति प्रदर्शितम् । इदानों भाष्यकाराभिप्रायेणापि स एवाभ्युपगन्तव्य इत्युपक्रम्यते । तथा च भाष्यं "न लक्षणेन पदकारा अनुवाः पदकारैर्नाम लक्षणमनुवर्त्यम्” । तथा । “यथा लक्षणमप्रयुक्त" इति । चत्र यदि पदानां सत्यता स्यात् तदा तेषां खत एव सिद्धत्वात् पदानि कुर्वन्तौति पदकारा इत्येतदसतं स्यात् । लक्षणेन च तदमनुवर्तनं वनसत्त्वातेषां पदकारैर्नाम लक्षणमनुवमित्य- प्यसङ्गतम् । तथाऽप्रयुक्तपदविषये पदानां सत्यत्वात् तत्पविभागोऽयं न सिद्ध इति । यथा लक्षणं लक्षणानुसारेण पदकरणमप्रयुक्तमित्येतदनुप- ·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। ( समयः पदविधिः ।२।१।१।) ब.२। पा.बा.१) गतार्थेति । (क) सम्बन्धेति। (के) विधिशब्दस्य कर्मसाधनबाद शेषषष्ठ्यन्तेन समास इति भावः । अन्तर्भवतीति । (क) सर्वस्यापि विभत्यर्थस्य सम्बन्धलानपायादित्यर्थः । नन्वेवमपि लक्षणामनौवत्य स्पष्टप्रतिपत्तये षष्ोवोचितेत्यतो भाष्ये उतम् । यादृच्छिकौति ॥ (भा) तदभिप्रायमा पन्नमेव । बाह चैवं भाष्यकारः। तस्मान्मन्यामहे पदान्यसत्यानि एक- मभिनखभावकं वाक्यम् । तदबुधबोधनाय पदविभागः कल्पित इति । "बभेदपूर्वका भेदाः कल्पिता वाक्यवादिभिः" । यत एवं सूचकारस्य भाष्यकारस्य चाखण्डपक्षोऽभिरचितः। तस्माद वाक्यवादिभिः स्फोटवादिभिः अभेदकल्पनमाश्रितम् । काल्पनिकः पदवादो बापगत इत्यर्थः। "भेदपूर्वानभेदांख मन्यन्ते पददर्शिनः" । भेदप्रतिभासपूर्वकानभेदान् खाभिमतान् पददर्शिनः पदमेव सत्यं ये मन्यन्ते तेोकमखहं वाक्यं नाम काल्पनिकमाहुः । "विज्ञातार्थपदं यच्च तदर्थ प्रतिपादिते । पिकादि यदविज्ञातं तत् किमित्यनुयुज्यते" । वमात् पिक पनीयतामित्युक्त वनादानीयतामिति पदहयं विज्ञानार्थ तदर्थे चावगते कः पिक इति कस्य चिनागरिकस्य प्रश्नो नोपपद्यते किल । वनादित्वाद्यखण्डमेव निरस्तपदविभागं वाक्यमनशमेव वाचकं वैया- करणस्य मतम् । अतः किम् पिकपदार्थः एथगविज्ञातः कश्चिदति। तद- ·। महाभाष्यप्रदोषोपयोता। प.पा.बा.१) (समर्थः पदविधिः। १) भेदेति । (के) लक्षणचा इभेदविवक्षा अन्यथा भेदविवरेत्यर्थः । सर्वविभोंनो योगपोन प्रयोगासम्भवादिति भावः ॥ प्रतिपन्नाः। (क) सर्वशब्दवाच्यत्वेन ग्रहीतवन्तः । अब द्रव्यशब्देन प्रवृत्तिनिमि- ताश्रय उच्यते । अत एव रूपादिशब्दसंग्रहः ॥ प्राकृतिमिति । (के) पारुतिशब्देन प्रतिनिमित्तमुच्यते ॥ मन्वं भाये कथमथ कि गुण इत्युकमत पाह गुणशब्देनेति ॥ (क) विज्ञानपिकपदार्थानुयोगो नोपपद्यते । पति च तदर्थे कस्य चित् सन्देश रवि एथगेवार्थवन्ति पदानि विज्ञातानि वाक्यम् इत्येव वर्ष युक्तम् इति । "वाक्यं तदपि मन्यन्ते यत्पदं परितक्रियम्"। सन्ति वाक्येषु वाक्यैकदेशाः प्रसियादिना वाक्यार्थप्रत्यायका इति सदप्येकपदं वाक्यमेव । यस्मात् सत् चरितक्रियमिति परिता गर्भीकता पायातक्रिया यस्य तद ववक्रियापदं नामपदं वाक्यं प्रयुचते परित- क्रियापदादस्मादविगतिनिराकासोपनायमाना दृश्यत इति पदमात्रस्यैवान वाक्यत्वम्। "पाखातपून्द मियतं साधनं यत्र गम्यते । सदप्यकं समासाचे वाक्यमित्यभिधीयते"। यथा वर्षतीत्युक्त देवो नामिति कतकर्माक्षेपात् परिपूर्णत्वे 16 ·१२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब. २। पा.१।था.) संसर्गिभेदक इति । (के) संसर्गिण इतरभेदानुमापकमित्यर्थः ॥ सव्यापारमिति। खविषयक्तिग्रहेण स्वायोपस्थापकत्वरूपव्यापारवदित्यर्थः । खावशिवत्वेन सकलव्यात्युपस्थापकत्वव्यापारवदित्यर्थों वा ॥ इत्येताभ्यामिति । (कै) पददयेन शुद्धद्रव्यविशेषस्योपस्थितिरित्यर्थः ॥ भेदाधिष्ठानस्येति । (क) अन्यथा घटोघट इत्यपि स्यादिति भावः ॥ पदार्थानां परस्पर विशेष्यविशेषणभावरूपसंसर्ग एव हि मामर्थमिति तात्पर्यम् ॥ वर्षति देवो जमिति यथा वाक्यम् एवं तदप्येकं पदं समासार्थ परिपूर्ण) वाक्यमेवाभिधीयते । इत्यलम् । एतत्सर्वं वाक्यपदीये विस्तरेण प्रश्चितम् । यावता कियाया उपकारः प्रकाश्यते तावत् वक्तव्यत्वात् वाक्यम् इत्यु- यते। तेनाभिधीयते "चकत्वात् एकं वाक्यम्" (२ । १ । ४६ । मौमां- स)। तस्माद एकार्थः पदसमूहो वाक्यम् ॥ "धन्यतोऽवगते हि लोके वा प्रवर्तते । तत्रैकार्थत्वविज्ञानात् सुखबोधेकवाक्यता" ॥ जौकिकानां हि वाक्यानां प्रमाणान्तरेणार्थलदेकत्वं चावधार्यते । तत्र प्रसिद्धन हेतुना शक्यमेकवाक्यत्वमवगन्तुम् । वैदिकानां पुनरणन्य- प्रमाण गम्यत्वात् प्रागवाक्यत्वात् तदेकत्याज्ञानादशातेऽर्थे तदेकत्वसिद्धि- स्तिोत्येतलक्षणामुपपत्तेर पत्या विपरीतं लक्षणं द्रव्यम्। वाक्येकत्वा- ·महामाध्यपदीपोपयोतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (प.५। पा.१। बा.१) एकव्यक्तिगतमिति । (क) तत्तविशेषणवैशिष्येन भेदात्नयोर्विशेष्यविशेषणभावलक्षणसंसर्गो- ऽस्तौति भावः । विशेषणवादिसम्बन्धनियतमेवेत्यच तु न मान- मिति तात्पर्यम् ॥ उपकारेति । (के) विशेष्यविशेषणभावेनान्वयरूपोपकारेत्यर्थः । अन्यथा देवदत्ता- श्वयोरपि कर्मधारयप्रयोजकं मामयं स्यादिति भावः ॥ भेदकार्यम् । (के) परस्परं विशेषणविशेष्यभावरूपम् ॥ द्रव्यस्येति । (क) . दर्थंकत्वमिति । यथैव हि धर्मिणा वाक्येन धर्म्यन्तरमर्थः प्रतिपाद्यते। तथैकवाक्यधर्मेणैकत्वेनार्थैकत्वम्। चाह च । "नित्यवाक्याधिगम्यत्वाद्यथा वाक प्रवर्तते । वेदार्थस्तदसिब्जेत न वाक्यस्यार्थवशता"। अत्राभिधीयते। वेदव्याख्याने प्रत्तस्य जैमिनेः कः प्रसङ्गो लौकिकवाक्यपक्षणाभिधाने। वैदिकवाक्यलक्षणस्यापि भेदनक्षये का प्रस्तावः । किमर्थं प्रमाणलक्षण एव नोक्तम् । एकशब्दच न वक्तव्योऽर्थे क- त्वादाक्यमित्येतावतेव सिहत्वात् ( "अर्थैकवादेकं वाक्यम्" इत्यत्र ) । कथं मन्त्राधिकार तदसम्ब होऽर्थोऽभिधीयते । भाष्यक्तच (प्रवरखामो) प्रतिरूपठितेषु यजुःषु इत्युपन्यासः प्रमाणावानपि विनाकारणेग पति- कान्तः। किं च ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) ब.२/मा.बा.) एवं च मर्यमाणगुणकृतभेदमादाय विशेषणविशेष्यभाव इत्य- भिमानः ॥ मन्यन्वन्तरत्वेभिधीयमानोऽपि स्थादत पार अनभिधीयेति । (क) पविधिमा सतिमाण ॥ शब्देनेति । (क) इत्यभावादभ्यन्तरखापि तस्य विशेष्यविशेषणभावेन प्रतीति- प्रयोजकता नेत्यर्थः । अयं भावः । द्रव्येण नित्यसम्बन्धिनो वायो गणः महि सर्वेषां सर्वदा सरणमनुभूयते इति शब्दजन्यो- पस्थितिं विना भेदकत्वं वनुमशक्यमिति भावः ॥ यद्यवाच्यस्येति । (क) "यजुर्भेदश्च मतदायकत्वस्य लक्षणम् । मन्नब्राह्मणलोकेषु वक्तव्य कोपयुज्यते" । करकसामयोलावत् परिमाणं प्रयोगसमर्थं प्रसिद्धमिति न कधि- बाक्यलक्षणादेकवाक्यतालक्षणादोपकारी भवति । तथा ब्रामणे अमि- होत्रादिवाक्यैः साध्यसाधनेति कर्तव्यतावत्या भावनायां नियुक्तषु पुरषेषु एकानेकवायचागं कोपयुज्यते ॥ नन्धयमुपयोग एकवाक्यतापक्षणको वाक्यभेदं परिहरिष्यति । नायमुपयोगः । कुतः । "वाक्यमेदो घसामय शब्दावृत्यादिदोषतः । एकनानात्वविधाननिरपेक्षोऽवधार्यते"। पदतदेकदेशतत्समूहात्तिप्रसङ्गात्मकतहिभागलक्षणो वा वाक्यक- बनानात्वचामनिरपेक्षरेव दोषत्वेगावधार्यते । विभागलक्षणे गम्यमान. सम्बन्धपरित्यागोऽनेकादृटकल्पना च दोषः इतरत्रारत्तेरवेदत्वादप्रामाण्यम् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२/पा.१। बा.१) (समर्थः पदविधिः।२।११।) गुणवादपि द्रव्यस्थावाच्यत्वेन तदारक सामर्थं वन शक्य- मिति भावः ॥ अथावाच्यस्येति । (कै) एवं रोत्या द्रव्यवादिनः प्रवृत्तिनिमित्तमपि उपकारकं भवि- व्यतीति भावः ॥ द्रव्यवादे गुणस्यावाच्यत्वं नाम प्रत्यविषयत्वम् । शक्यतावच्छेदके शवभावात् गुणवादे द्रव्यमप्येवमिति तात्पर्यम् । भाव्ये प्रतिजानौते इति (भा) समानाधिकरणयोः समासमिति शेषः । न प्रतिजानौत इति । (भा) इति नैकवाक्यलक्षणेमार्थः । पौरपेयवाक्ये तु लक्षणनिरपेक्षस्य लोकस्य व्यवहारसिद्धरत्यन्तागोपयिकत्वम् । यदि चार्थेकत्वेन वाक्येकात्वमवधार्यते वाक्यस्यार्थप्रत्यायनार्थत्वात् तत् वरूपैकत्वज्ञानोत्तर कालभाविना कि वाक्येकाव ज्ञानेन । वक्तां च परप्रत्यायगार्थो वाक्यप्रयोगा इति नात्मार्थ लक्षणज्ञानापेक्षा। श्रोतणां पुनरत्वन्तानवगतेऽर्थे प्रवर्तमानं पुरुषवाक्यमपि न वेदवाक्याद भिद्यते। अवगतार्थं त्वनुवादत्वादनादृत्यमेवेति नैकानेक- चाममपेक्ष्यते । किमर्थं च वैदिकाना लक्षयं मोक्तम् । यदि वर्षापयोता- मेवेति तन्न । श्रुत्यात लक्षणमभिधायार्थापत्या लौकिकवाक्यसिद्धिराश्रयि- वस्था। न धापत्तिः सम्भवति। न घेतलौकिकवाक्यणक्षणक्षानमोवृशेन वैदिकवाक्यलक्षणेन विना नोपपञ्चते । न चैतस्थापि वाक्यलक्षणतासिहा । वाक्येकत्ववशेगाथै कत्ववक्षणापत्युपन्यासात् । चपि च कदाचिद वैदिका. नामप्येतलक्षणम् । अत्यन्तविप्रकरं वा किषिर्वेदित्वाशतित्वान्न गियो- ·१२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) (ब.२। पा.बा.१) प्रतिजानौत एवेत्यर्थः ॥ इतर एवमाशयमजानामः प्रतिद्वन्दी- मानाबार्थमिद्धिरित्याह एवमनयोरिति ॥ (भा) असामर्थ्यात्ममामाभावनिश्चय एवेत्याशयेनाह क चेति ॥ (क) समानाधिकरणेनेति ॥ (भा) विशेषणं विशेष्येण समानाधिकरणेनेतीत्यर्थः । सर्वसाम्ये भेद- निबन्धनविशेषणविशेष्यभावः ॥ मामानाधिकरण्यं च सर्वथा दुरुप- पादमित्यत पाच अभिधेयं यस्येति । (के) वाच्चपर्यायोऽधिकरणशब्द इत्यर्थः ॥ । गतोऽर्थापत्तिः । न च परिसङ्ख्या । सामान्यविशेषमेदानुपादानात् । यदि कि सामान्येनेदं लक्षणं कचिदभिधाय पुनः केवलपौरुषेय सम्बन्धमुच्यते ततः परिमायावशेन वैदिकामामिदं तावन्न भवतीत्येतावन्माचं गम्येत । न तु लक्षणविशेषोऽनेकोपलवात् । एवमपि हि विपर्यायकल्पनं सम्भवति । अर्थानेकत्वाद एक वाक्यं निराकाहां चेहिभागे स्यादिति । अथवा बथैक- खानानावाक्यत्वम् इति । तस्मादकल्पने यम् । किं च । "कथं चाधान पेक्षवे वाक्येकत्वं प्रसिद्ध्यति । न हि वर्णखरूपेण हातेमैतनिरूप्यते" । वाककत्वाचार्थेकवेऽवधाय॑माणेऽवश्यमर्थनिरपेक्षं वाक्यैकत्वमवगन्त- व्यम्। न च तस्यावधित्वेन किषित् पश्यामः वर्णशतं वर्गासासं वा। तथा हि ·। महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (ब.२ । पा.बा.१) ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) वाच्यं चेति । (क) प्रतिनिमित्ताश्रयभूतमित्यर्थः । विशेषणत्वमिति । परिच्छेद- कवमित्यर्थः । “विशेषणं विशेष्येयो"ति सूत्रे परिच्छेद्यपरिच्छेद- कभाव एव विशेषणविशेष्यभाव इत्यभिमानः ॥ "एवं जातीयका- नामिति" भाष्यस्थ पर्यायाणमित्यर्थस्तदाह युगपदिति ॥ (क) सामर्थ्याभावाश्चेति । (क) भेदनिबन्धनविशेषणविशेष्यभावरूपस्य तन्मूझकार्थीभावरूपस्य च मामर्थ्यस्थाभावादित्यर्थः । विषयतारूपविशेषणवाद्येव तत्र मिविष्ट- मिति भावः ॥ भाव्ये प्रत्ययेन वोत्पत्तव्यमिति । (भा) पर्यायाणं सहयोगे श्राकासाविरहात् बोधेन न भवितव्यमि- त्यर्थः । प्रत्ययशब्दो ज्ञानपर इति बोध्यम् ॥ १२। पा १ । सू ५७ ॥ . A "पज्ञातार्थेषु वर्णेषु बहुवाक्येकवर्तिष । न कदाचिन्मतिर्दशा वाक्येयत्त्वावधारणे । तस्मात् पदेषु यावत्सु श्रयमाणेषु दृश्यते । विस्परमैक्यमर्थस्य तावतामेकवाक्यता" ॥ लोकमन्वब्राह्मणेष्वभ्यभिचार्यदेव वाक्यलक्षणमिति स्थितम् । यत्त नप्रागवाक्यादर्थत देकत्वावधारणमस्तीति । अत्र नमः "पदाथैः पदविज्ञार्वाक्यार्थः प्रतिपाद्यते । ভীষির নাকি ৰামৰলিমিনা”।

·१२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब. २। पा. १ बा.१) शिष्टेति । (कै) तथा चाविगीतं साधुलं भाष्यस्थतहिशब्देन सूचितम् ॥ उपाधौति । (क) कर्मरूपार्थसाम्येऽपि शक्यत्वाईत्वरूपोपाधिभेदादित्यर्थः । मृत्य- भरणीयवदेव वीरपुरुषादिरयुदाहरणमिति भावः ॥ यदि सति भेदे इति । (के) अयं पूर्वपक्षोऽधिकरणशब्दस्य पदार्थपरत्वमाश्रित्य तत्पऽपि- शब्दो मान्यपदार्थः । किं तबर्थ एव तथा प समानमधिकरणं पदार्थी यस्याश्रयत्वेनाधेयत्वेम वा ससमानाधिकरणस्ततस्तवाचके लक्षणेत्याचयेन अत एव न वक्ष्यमाणरतीयसमाधानासङ्गतिरि- ॥ यदि हि वाक्यं पदव वाचकं भवेत् । ततखदेकत्वानेकत्वानुवर्तिता वाक्वार्थस्याभ्युपगम्येत कदाचित् । यदा तु एथग्भूतैरेव पदैरितरेतरनिर- पेक्षैः खेषु पदार्थेषक्तेषु तत्मसर्गादेव पदव्यापारानपेक्षो वाक्यार्थप्रत्ययो भवति। तदशेन च तावन्तिपदानि एक वाक्यमित्यवधार्यते । न तदा वाक्यतदेवावयोपारं पश्यामः । तस्मादविरोधः ॥ "भावनैव च वाक्यार्थः खकारकविशेषिता । तस्याश्च जायते नित्यं भेदः शम्दान्तरादिभिः । यस्मिन् पदसमूहे शब्दान्तरादिभिन्ने भावनान्तरं प्रतिपद्यते तस्यै- कवाक्यत्वं भावनान्तरापेक्षया तु नानात्वम् । तचैतदुभयमप्यन्यत एव ज्ञायत इति बनिमित्तं वाक्येकत्वमर्थैः कत्वस्य । तमाद्यथा भाष्यमेव व्याख्यातव्यम् । भेदलक्षणे मलप्रसावे च तद्भेदस्तावद ऋग्यजुः सामात्मकोऽभिहितल. ।

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (ब.२ । या. १। बा.१) ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) अनभिधीयमानमपौति । (के) पालिप्तमित्यर्थः । प्रक्रियहा विषय इत्यर्थो वा ॥ समासः प्राप्नोतौति । (कै) कर्मधारय इत्यर्थः ॥ भाव्ये कश्चिञ्चविशेष इति । (भा) दर्शनीयत्वं मानत्वं चेतार्थः ॥ सत्तान्यत्वे इति । (कै) पदार्थवाचिभावशब्देन न कर्मधारयः किं लार्थवाचकेन भाव- शब्देन षष्ठीतत्पुरुष इति भावः ॥ भाष्ये न क्वचिदिति । (भा) तयोः केवलान्वयित्वादिति भावः ॥ व्यभिचाराभावादिति । (क) एवं समानाधिकरणपदव्यावालाभ इति भावः ॥ नासौ समानत्वेनेति । (कै) समानव्यवहारनिमित्तलेनेत्यर्थः ॥ दवान्तरमेदाकाङ्खायामकसामानामध्येटसिद्धे भेदे लक्षणं न कियते । यजुषां तु प्रतिष्पठितवान्न लक्षणादिना भेदज्ञानमित्यारभ्यते । ननु भिन्न- प्रतीकविनियोगात् तद्वेदः सेत्यतीति । न तावत् सर्वेषामेव ब्राह्मणे विनियोगोऽति। न चोत्तरादिः पूर्वान्तलक्षणमित्येतद्देदवचनम् । न्यायेन तु सूत्रकारीवात्मीयतामणविनियोगेध्वेतदुक्तमिति न्यायम्य लक्षण- 17

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
( समर्थः पदविधिः । २ । १।१।)
(ब.२। पा.१।था.१)
समानत्वमिति। (के)
समानव्यवहारनिमित्तत्वमभ्युपगम्येत्यर्थः ॥
अभिधेयवाचौति । (क)
अभिधेयत्ववद्वाच्याभिधेयशब्देन पदार्थमात्रमुच्यते ॥
द्रव्यवाचौति । (क)
समानशब्दचकत्ववदाची सूत्रे
अभिधेयस्य विति। (क)
वाच्यस्य वित्यर्थः । तच धर्ना वा द्रव्यं वेत्यन्यत् । तस्य च
मत्सया समानत्वमस्येव तत्पक्षेममानशब्दो कपर्याय इति भावः ॥
पुनः पूर्वपक्षयति प्रकारान्तरेण । भाष्ये
एवमपोदमिति ॥ (के)
कर्मादेर्धालभिहितत्वाभावादार
धातुसहचरित इति। (क)
"क्रमोरिति” सूचस्थभाष्यरीत्या तिङा कर्मादिद्योतकत्वे तु
यथाश्रुतमेव भायं सम्यक् एवं च “वीरः पचनि"त्यादौ वक्ष्यमा-
१ब/पा २ । सू३८ ।
मुच्यते । तत्रावयवद्युत्पत्तिवनार यावतेज्यते इति । सर्वमन्त्राणामनेग
यजेतेति हि प्रथमं प्रकरणाम्रानानुमितवाक्यविनियोगो भवति । ततः
साक्षाचामसम्बन्धासम्भवात् तदुपकारिप्रकाशनेन वैरिएं भवतीति
कच्यते । केनोचते।

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (ब. २ । पा. १ बा. १) (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) पदोषशव नेति बोध्यम् । मनु वीरपुरषादन्यच कथमित्यत वंचनेति । (क) समानाधिकरणसमामप्रकरणे एतद्वचनाप्रवृत्ति प्यत इत्यर्थः ॥ ननु “वीरः पचत्रि"त्यादौ धावविहिते पारितार्थाकथं ज्ञापक- वमत माह वौर इति । (कै) बडग्रहणस्थाप्यनभिधानमूलकत्वादनभिधानादित्येव मारम् ॥ वार्तिकपाठे एकस्यैव वाक्यस्य दर्शनेन कथमुपसंख्याने तविषेधे । तात्पर्यमत शाह भाष्यकारत्विति ॥ (क) वाक्यभेदेनेति । (के) घावृत्त्येत्यर्थः ॥ पाख्यातपदस्य तिङले प्रसिद्धराए पाख्यातेति । (के) कियाबोधकत्वमाम्येन गौया वृत्त्येत्यर्थः ॥ "यावता पदसान मर्यते यागसाधनम् । तावद्ययुक वाक्यच वतचत्वनिरूप्यते"। वचनाहि वाक्यम् । कार्ये समर्थं च तदहं भवति न न्यूनधिक वा तावतैव चेन्यते । तत्तु कोदृशम् इवि "एकाधं साकाडावयवंच" इति लक्षणम् । ईदृशं चेद रकं यजुर्गत् ततोऽधिकं तद वाक्यान्सरं यजु.

·१३२ महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः । ( समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२ पा. १। था.१) असामर्थ्य मन्यते इति । (के) माचादयाभावेनेत्यर्थः ॥ भाष्ये सुराजातिराजेति । (भा) दुष्कुलं प्राकडार इत्यादेरप्युपलक्षणम् एतेन “प्रादय" इति बहुवचनं ज्ञापकमित्यपास्तम् ॥ 'त्तिसूत्रेति । (भा) वार्तिकेष्वपि सूत्रलक्षणमत्वेनापत्वेन च सूचत्वमभ्युपगम्य पाणि- निसूत्राणां वृत्तिमदावादार्तिकानां तदभावाच तयोर्वैषम्यबोधना- येदम् । वृत्तियुकं सूत्रं वृत्तिसूत्रमित्यर्थः । कचित्तु वृत्तिः सूत्रेति पाठः । तदा सूत्रप्रामाण्याहृत्तिरिति न ब्रूमः किं तर्हि वार्तिक- प्रामाण्यादितीत्यर्थः । यथा “अनेकमन्यपदार्थ" इति शास्त्रब- साहजनौहावन्यपदार्थान्तर्भावस्तथा “प्रकृते कार्थ" इति वार्तिकब- लात्तदर्थान्तर्भाव इति भावः ॥ १ उपलब्धभाष्यपुस्तके "त्तिः सूच" इति पाठोऽस्ति । २ ब२। पा२। सू२०॥ रन्तरं च इत्युक्तं भवति। एवं सर्वत्र पुरस्तात् परलादा एकार्थत्वसमर्थ- पदपरिग्रहणादसमर्थविमोकन च भिन्नानि यजुंधि कथ्यो। तेनैकवाक्य- लक्षणोको चार्थाद यजुर्भदवाक्यभेदलक्षणयोः सिद्धिरित्येतस्मात् कार- णादित्याह किनुदाहरणमिति । अभिधेयवाधिनमर्थशब्दं यहोवा पक्षण- दयसमावेशासम्भावनाय एच्छति । तथा हि

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(अ.२ । पा.१ । बा.१)
( समर्थः पदविधिः । २।१।१।)
स्मृतिशास्त्रत्वादिति । (क)
अन्यशास्त्रीयवार्त्तिकवत् मास्मदीयवार्तिकं व्याख्यानमेवेति
भावः ॥ न च “वचने त्यस्थापि वार्त्तिकत्वादार्तिककृता खौयवचमः
कथं प्रमाणत्वेनाश्रयणमिति भाव्ये वानिकेत्याद्यनुपपत्रमिति
वाच्यम् । अन्योऽयं वार्तिककारो वार्तिककारान्तरोयतवचनं प्रमा-
णान्तरत्वेनाश्रयतौत्यदोषात् ॥ नन्वन्यशब्दस्यार्थोऽन्येन कथं वाव्यम्
इति निसोच्थत इत्यमङ्गतमत शाह
संप्रतीयते इति । (कै)
एवं च निसोच्यत इत्यस्य क्रियाविषयनिमर्थनाक्षिप्यत इत्यर्थ
इति भावः ॥ तदाह
निःशब्देनेति ॥ (के)
ननु अत्यभावे कथं प्रतीतिरत आह
पाक्षिप्तत्वादिति ॥ (क)
भार्थ
तस्यार्थ इति । (भा).
कान्नमब्दस्वार्थ इत्यर्थः ॥ तत्रान्यमन्दार्थस्थान्येन शक्त्या बोधना-
"एकार्थत्वं पदस्य म्यात् साकाङ्कावयवं न तत् ।
साकासावयवः सान्तस्यैकोऽयों न विद्यते"।
पदस्य याकतिर्नामैकोऽर्थो भवेन तु तदवयवानां वर्णानां प्रचति-
प्रत्यययोर्वा विभागे साकाङ्गत्वमर्थप्रत्ययेन शक्यभावात् समूहावयवाख
पदानि विभागे परस्परमाकाहन्ति । नन्वेषामेकार्थत्वं प्रतिपदमर्थमेदात्

·१३४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (ब.२ । पा.१। बा.१) संभवात् उच्यत इत्यस्याविष्यत इत्यर्थ इति भावः । श्राचिन्तस्यापि शाब्दे ऽन्वयबोधे भानं भवतीति भावः ॥ तदसहमान श्राप अथ वा सोऽर्थ इति । (क) निस एदेति ॥ (क) तत्र संशयविषयं दर्शयति योति ॥ (2) विवक्षितत्वादिति। (भा) सुबन्तत्वस्य प्रत्येकमेव समाप्तेरित्यपि योध्यम् ॥ अनेकस्योपस- जनत्वे पूर्वनिपातो न फलमित्यत शाह । चित्रगुरिति ॥ (के) सुसुपेत्यस्येति । (क) हतीयान्तनिवृत्तौ तात्पर्य प्रथमान्तं तु वर्तत एवेति बोध्यम् ॥ तेन बहनामिति । (के) भाये बनेकग्रहणभावं मत्वा कृत्वा चिन्तया प्रवृत्तमिति बोध्यम् ॥ भाव्ये समूहस्य च एथगर्थान्तराप्रसिद्धः। अतो लक्ष्याभावादबक्षणमेतदिति । प्रयोजनवाच्यभिप्रायेण "देवस्य वा” इत्युदाहतम् । नन्विति परः खाभि- प्रायं प्रकटयति । यदा पदार्थश्चतिरितः कश्चिदेको निर्भागो वाक्याथा नास्ति तदा तत्तत्पदार्थधर्मावेव सामीप्यवशात् तेषां गम्यमानौ मेदसंसर्गी स्याताम् । अत बाह । “तथाप्येकार्थता न स्यात्" कयम् ·महाभाव्यप्रदीपोद्योतः । (ब. २। पा.१ । था. १) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) इन्हे ऽनेकग्रहणमित्युपलक्षणं बहुबौहेरपि ॥ (भा) बहुषु हित्वाभावादिति । (भा) बहुषु बुद्धिस्येषु तदवथवयोदित्वाभावादित्यर्थः ॥ चिपुत्र दिपुत्रत्वव्यवहाराभावात् । एवं "इयोः समास" (भा) इति वदुतिरसङ्गतेति भावः ॥ नमु मास्तु तयोईिवमन्यास- विधाने यो वस्तुतो दित्ववन्तौ तयोः समास इति तदर्थः । एवमेव पते पञ्चामदित्युकिः । प्रन्यासविधाने ये पञ्चामत्ववन्तस्ते प्रते मन्तौति तदर्थ इति गते । नन्विति ॥ (क) समाधत्ते। यद्यपौति ॥ के 'एकैकस्य चत्वार इति । (के) अनेकस्य चार्थवृत्तिवे समासविधामात् एकैकस्य चतरवयवः १ "एकैकस्य शब्दस्य चत्वार" इति उपलब्धयटेऽस्ति । "मेदो नाम पदार्थानामवच्छेदः परस्परम् । सच प्रतिपदार्थत्वाकत्वं प्रतिपद्यते"। व्यक्तिपदार्थपक्षे सर्वयक्तीनां गवादियदनैवोपात्तवादिषयशब्दैः शुला- दिभिः कृष्णादिथवच्छेदमा वक्तव्यम्। तत् संसर्गपदाथान्तर्गतत्यान वाक्यार्थी भवति इति तदुपसर्जनलेषां मेदो एयते । स च यथा श्रमा ·॥ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (अ.२ । पा. १ । था. १) समूहोऽर्थः । तत्र इयोः मत्वेऽपि तयोरितरदयसापेक्षतया ऽसाम- •च तयोः समास इति भावः । बहुषु दिवाभावात्तदन्तर्गतदयो- स्तत्ममनियतसामर्थ्याभावादिति भाष्यार्थः इयोईयोः सहेति । (क) अन्येषामबुद्धिस्थत्वान्न तयोः सापेक्षतेति भावः ॥ सर्वान्त इति । (के) तत्समासौयसर्वान्त इत्यर्थः ॥ तत्र चोत्तरपद शब्दस्य रूढेरिति भावः ॥ नियमार्थत्वादिति (के) ग्रहणेनैव मिद्धे नपत्रादिग्रहणमुणदिव्युत्पन्नानां चेन्नपत्रा- दौनामेवेति नियमार्थमिति भावः । अयमनौणादिकटन्हजन्यत- रान्त इति भाय्याशयः । इदं वुल्टचौ(३।१।१ ३ ३)तृनिति (३।२।१२५) मूत्रस्थभाव्यविरुद्धम् ॥ भाष्ये इति प्राप्नोतीत्यस्य (भा) इत्येव प्रापोतीत्यर्थः ॥ समासान्तेन भाव्यमिति। तथा च तस्येष्टतया तत्प्रतिषेधारम्भोऽनर्थक इति भावः ॥ शब्देन गोशब्दस्य कृष्णादिभ्यो भिद्यमानत्वाद् भवति । एवं शुलशब्दस्यापि गोशब्देनाबादिभ्यो निवर्तितस्य भवति। व्यवच्छेद्यमानत्वाच नास्त्येकत्वे प्रमाणम् । भेदसामान्यग्रहणे वा सर्ववाक्यार्थकत्वप्रसङ्गः । यदा तु भेद- वन्तः पदाची एव वाक्यार्थस्तदा सिडमेव नानात्वम् । तथा।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। १३७ (अ.२ । पा.।१ । था. १) (समर्थः पदविधिः ।२।१।१।) सुषु सूक्षा इति। (क) भाष्यप्रामाण्यानटशब्दो ऽदन्तः पुंलिङ्गो धनपर्यायो जटाप- यो वा संज्ञाच्छन्दमोरभावेऽपि सूक्ष्मशब्दस्योत्तरपदपरत्वाभावे बहुलग्रहणादुभयत्रापि हख इति कश्चित् । तत्र। त्वेच (६॥३॥६४) दत्यस्य वैयपित्तेः । एतेन पत्नयो गर्भिण्य इत्यादावनुत्तरपदेऽपि बहुलग्रहणादनेन इख इति हरदत्तोक्रमपास्तम् । 'अम्बाथैति सूत्रे वश्यं छन्दसि इस्खत्वं वक्तव्यं पत्नयो गर्भिण्य इत्यर्थमिति भाष्य- मुपादाय व्यत्ययो बहुलमिति दौर्घस्य इस्व इति कैयटोकेश्च । यद्यपि पूर्वपूर्वकर्मधारयं कृत्वा बहुव्रीहिः क्रियते तथापि सुशब्द- खरो न मिध्यतीत्यर्थः । यद्यपि सूक्ष्मा जटाः सूक्ष्मजटाः तादृशाश्च ते केशाश्च सूक्ष्मजटकेशाः मुठुसूक्ष्मजटकेशा यस्येति बहुवौहौ दिप- दममासेऽपि सिध्यति खरच तथापि पत्र पक्षे मौष्ठवस्य शब्दम- र्यादया सूत्मविशेषणता न लभ्यतेति अनेकपद एव स एष्टव्यः नभ्यामित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वापत्त्या खरामिद्धेश्च । दृश्यते तु पूर्वपदप्रकृतिवरेण सुशब्दस्वर इति दिक् ॥ भाथे अस्तुतौति । (भा) ब। पा ३। सू१०७ ॥ "संसोऽपि पदाधानाभन्योऽन्येनानुरञ्जनम् । एकैकत्र तदप्यस्तीत्येकत्वंग प्रतीयते"। चाकतिपदार्थपक्षे मुलत्वगोत्वयोः खरूपेणाभिहितयोः सविधाना- 'दतरेतरानुरमनमर्थसिद्धभेदं वाक्यार्थः । स च गोत्वे शुकत्वसंसर्गः शुलत्वे ।। गोस्वसंसर्गः सामस्येनै कैकयक्युपसंहारादुपलभ्यते इति नाना । यद्यपि 1.

·१३०
महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः ।
(समर्थः पदविधिः । २।१।१।)
(अ.पा.१।बा.१)
बन्दादिविधायकयोरनेकयणसामर्थ्यात् । सबित्येव वर्तते
सपेति निवृत्तमिति भावः ।।
अनेकपदप्रसङ्ग इति'। (भा)
अनेकपदसमासवप्रयुक्तदोषप्रा इत्यर्थः ॥
समासान्त इति । (भा)
'गोरतद्धितेति टच् ॥
पञ्चगवमिति । (के)
टचः ममामभकत्वेनाकारान्तोत्तरपदवाभावात् स्वौत्वाभावः ॥
तदेतराशम्येति (2)
पूर्व कर्मधारयगर्भस्तु न कृतः इतरशब्दस्य पूर्वनिपातापत्तेः ।
एवं च भाष्ये पुंबहाव इति दोषोपलक्षणमितराभब्दस्य पूर्वनिपा-
नापत्तिरपि दोषो बोयः । शम्यापेक्षया दयो विशेषणत्वेऽपि प्रथमा.
निर्दिष्टत्वेऽपि इतरा इत्यस्य सर्वनामत्वादिति वदन्ति । कचित्
बडौहौ कते तत्पुरषः कचित्तत्पुरुषे बडबौहिरिति विषयविवेक
दर्शयति ।
कचिदिति ॥ (के)
१५। पा 8 । सू२॥
चकषिद् विपदे स एव उभयत्रापि. संसर्ग इत्येकत्वं गम्येत । तथापि
बहुपदे बेग येग प्रदेशेन पदवयं संसच्यते तेन तेन संसर्गरूपेणोपलब्ध
रमेकत्वम् । किच।
"खप्राधान्यात् पदार्थानां धर्मावतावुभावपि ।
धर्मिभेदेव भिधेवेबकत्वमुपाश्रितम्"।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा. १ था.१) (समर्थ पदविधिः । २।९।९।) पाकडारीयत्वात् बमोहितत्पुरुषयोः कथं समावेश इत्यत भिनेति । (के) एका समुदायस्था परावयवस्येति भित्रविषयवमिति भावः । भाष्य अन्तरङ्गविप्रतिषेधमिति । (भा) अन्तरजवलक्षणविरोधमित्यर्थः । मनु योरपि संभवे कथं विरोधोऽत पाह अनुदात्तं पदमिति ॥ (पा) नन्वन्तोदात्तं प्रति बहुनौहिसरस्थापवादलात् कथमन्तरङ्गवं तबाह कक्षान्तरेति । (के) बोधनन्तरभावित्वात्तत्पुरुषस्य तत्वरय समासान्तरमाप्तत्व- रूपं कक्षान्तरप्राप्तत्वम् । एवं च बडबौहिगतसमासत्वप्रयुकानोदा- तत्वस्यैवापवादोऽयम् । न तु पश्चात्प्राप्ततत्पुरुषप्रयुक्तस्येत्यर्थः । अपवादोऽपि यद्यन्यत्रेनिन्यायादिति भावः ॥ अन्तरजात्वमिति । (क) समासइये ते तदनन्तरं खरदयप्रवृत्तिरित्यभिमानः । वास्त- . यावद्धि प्रयोजकत्वं नागोयते तावत् स्वतन्त्राः पदार्थाः नेकता- मापादयितुं शक्यते इति एथगेव भेदसंसर्गावनुभवन्ति । तस्मादपि माना। यद्यपि चास्माकमावतिपदार्थकत्वानव भेदो वाक्वार्थत्वेनाभिप्रेतसयापि पूर्वपक्षवादिना विकल्पमात्रेणोपन्यतः। सिद्धान्ताभिप्रायविवरणं प्रयो- ·१४. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) (अ.२ । पा.१। था वसमाधानं तु मतिशिष्टखरबलौयस्वमेव तदेव शब्दान्तरेण पठिनं निमित्तखरेति ॥ अनेकान्तिकमिति । (क) पूर्वमेव बहुव्रीहिवरप्रवृत्या युगपत्प्राप्यभावेनान्तरङ्गपरिभाषा- विषयाभाव इत्यत्र तात्पर्यमस्य बोध्यम् ॥ खाङ्गशिटामिति । (क) इदमव्युत्पत्तिपचे बोध्यम् ॥ इयोस्तत्पुरुषे इति । (के) तद्धितात्तिरपदेत्यनेनेत्यर्थः ॥ प्राचार्येण पठिते कथं पाठा- भाव उक इत्यतस्तात्पर्यमाह सर्वथेति । (क) विग्रहदय पौत्यर्थः ॥ भाव्ये एवं किलनामेति । (भा) तत्पुरुषपूर्वपदकबहुनौहौ तिकारस्योदात्तत्वं प्राप्तं तद्धाधेनैका- रोदात्तत्वाय मशब्दः पश्यतेत्यर्थः । तञ्च न युक्तम् । विग्रहान्तरक- रणत्तत्पुरुषपूर्वपदकबहुप्रौहावपि तद्धितार्थेति तत्पुरुषसमास- ज्ञायां विरात्वमित्याशयेन भाष्ये पाह ॥ १२। पा९ । सू५१। जनवाचित्वादर्थशब्दस्योपपत्रम् । एवं सत्येक एव कश्चित् पदार्थः प्रधान- भूतसविशेषणत्वेमेतरोपादानमिति सर्वेषां च तद्भेदात् तत्संसर्गत्वाचेको भेदः संसर्गो वेत्वपि शक्यं वदितुम् । तस्मात् कर्मसमवायित्वेग दृष्टार्थत्वात् बशेषसवित्रादिपदार्षविभिपनिर्वापप्रकाशूनं समस्तस्य पदसमूहस्यैक ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । १४१ (ध. २ । पा. १ । बा.१) (समर्थः पदविधिः । २।१।१।) इगन्ते बिगाविति । (भा) पूर्वपदप्रकृतिखरविधायकमेतत् । अवयवस्य तत्पुरुषसंज्ञा वाच- निक्यनेन तेति मत्वा अस्य तौत्यादि ॥ (भा) भाष्ये नेदमिति । (भा) न चावयवतत्पुरुषत्वादिति एतत् ॥ बहुलवचनादिति । (भा) कचिदन्यदेवेत्यर्थकादित्यर्थः ॥ अनेन चैतत्प्रपञ्चभूतानां पूर्व- निपातनियमार्थानां च बहलग्रहणेन निवृत्तिरिति सूयते । अन्यथा तेषां तत्त्वं भज्येत एतेन महत्कष्टं श्रित इति प्रतीकस्थस्व- याणं तत्पुरुषे 'मन्महदिति इयोः समासपरः कैयटः परास्तः । न च त्रयाणामेकार्योभावेऽपि दयोर्निष्कृष्यैकार्थीभावाभावात्कथं विशेषणमित्यस्य प्राप्तिः । “तद्धिताति" तु मामर्थात् प्रवर्तन इति वाच्यम् । निष्कृयैकार्थोभाव एव शास्त्रप्रवृत्तिरित्यर्थे माना- भावादिति दिक १ व २ पासू॥ प्रयोजनमिति सिद्धमुदाहरणम् ! परन्तु निर्वापप्राधान्यमज्ञात्वा एच्छति । नन्वत्र देवस्येति । सिद्वान्तवाद्याह यदि निर्वपामौत्यनुपरस्तत एवं सच धनुषङ्गलशुधभावेन भवेत् । न चास्य गुणभावः प्रयोजनवायात् । सवित्रादीनां चाकर्मसमवायादित्येकार्थत्वम् । अथ किमर्थमुभयं सूषित- मिति। येषां संहनानामेकप्रयोगनत्यं तेषां तदशक्तीस्तानामेकान्तेनैव

·१०१
महाभाष्यप्रदोषोडद्योवः।
(समर्थः पदविधिः।२।१।१।) (ब.२ या.१। बा.१)
'विशेषलक्षणं विनेति । (के)
तच्च "तद्धितार्थ"त्यादि विशेषशक्षणभावोऽचापि तुस्थ इत्यत
प्राह।
अधिकग्रहणं चेति ॥ (2)
अधिकषष्टिवर्षे पौति । (के)
अधिकतवर्षऽपि उचः प्राण्या खरे विशेष इति भावः ॥
संख्येयपरेण बनौहौ दोषः स्यादेवेत्यत शाह ।
अधौति ॥ (के)
पष्टिशब्दस्याजहखिङ्गत्वमेकवचनान्तत्वं च मत्वाह
अधिकाष्टिवर्षाण्यस्येति ॥ (भा)
अधिकाष्टिवर्षाणामिति । (भा)
यद्यपि अधिकाष्टियेषां वर्षाणामिति वियहे स्थितेऽपि
संख्येयेति सूत्रे पूर्वेण बनौहिः प्रामोतीति बहुं शक्यते तथापि
संख्ये संख्याया प्रवृत्त्या डचोऽप्राण्या प्रयोजनाभाव इति वक्तुं
शक्यमित्याशयेन भाष्ये "यथा तहिम योगः प्रत्याख्यायते तथा
पूर्वेणेत्युकुम्” यदा तदेति क्वचित् पाठः । स योग: संख्याव्ययेति-
योगः ।
१ उपगब्बकैयटे "विशेषलक्षणेन विना" इति पाठोऽस्ति ।
२२। पा२। सू२५। ईब। पा १ । सू २६ ।
साकावं भवति । इत्यवायं तत् । अथवा विभज्यमानसाकाङ्गत्वं
संहकप्रयोजनस्वेन विना न भवति । प्रत्येककार्येषु निरपेक्षप्रवृत्तिसिद्धेः ।
अतः साकाङ्गविभागेनैव इतराक्षेपात् तन्मात्रमेवाभिधातव्यमिति प्रबुदा-

·महाभाष्यपदोपोद्योतः। (प. २। पा. १ बा.१) (समर्थः पदविधिः।२।१।११) उजपौति । (के) तत्प्रत्याख्याने संख्येये वर्तमानबहुनौहेरित्यर्थात्स्यादेव उजिति भावः ॥ तहि वर्षीत्तरपदत्वं कथं तबाह बहुव्रीहिगर्भ इति। (क) एवं चाधिकषष्ठवर्ष इति प्रयोगो दुर्वार एवाधिकषष्टिवर्षाय- स्थति विग्रहे वाक्याङ्गीकारेऽपौति भावः ॥ तत्खण्डयति भाव्ये प्रत्याख्याते तसिन्निति ॥ (भा) अधिका षष्टिवर्षाण्यस्येति । (भा ঘষামনগীতি म संख्येयरूपान्यपदार्थाभावादिति भावः ॥ नवधिकाषष्टिया वर्षाणामित्यस्थापि विद्यमानत्वात्कथं दोषपरिहार इत्यत पार अव्यविकेति ॥ (2) यथाश्रुतग्राहिणचोद्यमित्याह अव्यविकन्यायममत्वाहेति । (क) भाष्ये “अधिकषष्टवर्षान मुच्यामह” इति पाठः । ईदृशानि- शुरुमादित्यर्थः । कचित्तु “अधिकषष्टिवर्षाव मुच्यामहे” इति पाठः। तदाऽधिकषष्टिवर्षविषयादनिष्टरूपात्र मुद्यामा इति पर्थः॥ हरवं दर्शयति । उच्यते इति । पुरोडाविभागप्रशाशनमेकं प्रयोजन निरपेक्षायां दृशम् । निर्वापे दबोचरापि विभागनानात्वपरिचोदना संहत्य विप्रेषणानुपादानात् पुनः पुनः प्रयुक्तस्यानुषङ्गदोषाभावादुपन्यस्यते। तत्रो- ·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। ( समर्थः, पदविधिः । २।१।१।) (अ.२। पा. १ । बा.१) अधिका षष्टिवर्षाणामस्येति । (भा) अधिका षष्टियेषां वर्षा तानि अस्येत्यर्थः ॥ “पादशभ्यः संख्याः संख्येये” इति नियमातद्विषये सूचस्यावश्यकत्वात्कथं प्रत्याख्यानं तबाह वृत्ति विषय इति। (के) अधिका षष्टिवण्यस्येति विग्रहऽवान्तरान्यपदार्थाभावादनेक- मित्यस्याप्राप्तौ तद्योगप्रत्याख्याने ऽधिकपरिवर्षः सिद्धः । विग्रहान्तरे तु वाक्यमेव । एवं सूत्रारम्भे अधिका षष्टिवर्षाणामस्येति बडबी- हिगर्भ बौहौ संख्येये वर्तमानसंख्यान्नबनौहेरित्यर्थात्र उच् वियहानरे तु वाक्यमेवेत्यधिकषष्टिवर्षः सिद्ध इति भाष्या- प्रयः । एवं च छन्दबहुनौषिविषये ऽविशेषणेति पचः स्थितः ॥ इति शिवभट्टसुतसतौगर्भजनागेशभट्टविरचिते व्याक- रणमहाभाष्यप्रदीपोद्योते द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ सारंन तावनिरपेक्षसाधनभेदादपि क्रियानानात्वमिति वक्ष्यामः । साधन- प्राधान्यं तु प्रयुक्तमेव । एतत् तो विशेषः कर्मानङ्गत्वादनादरणीय इति सामान्य प्रकाशनादेकार्थत्वम् । तस्मिन् सौदेत्यस्य पूर्वापेक्षित्वे सत्यपि प्रयोजनभेदादाक्यान्तरत्वम् । तस्मात् संहतयोरेव लक्षणम् ॥ - ·महाभाष्यप्रदौपोद्योतः। पाणिनिकात्यायनपतचलिन्यो गुरुभ्यो नमः ॥ कृते ऽथ पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना । सर्वषो म्यायनीजानी महाभाष्ये निबन्धने । अलश्चगाधे गाम्भीर्यावृत्तान इव सौष्ठवात् ॥ सुबामन्तिते पराङ्गवत्स्वरे। २।१।२ व्यधिकरणस्येति। उपानामन्वितानन्वयिन इत्यर्थः । यथा हे पौधमान वं टणु अहं पौधे इत्यर्थकपौ पौद्यमानेत्यादाविति भावः ॥ सुवामन्त्रिते परामवत्खरे। सुवन्तमामलिते परे पराङ्गवत्स्यास्वरे कर्तव्ये । सनिमित्तग्रहणं कर्तव्यम् । तस्यामनियतार्थस्य यनिमित्तं तत्पति. पादकं यत्तदेव परावस्स्यान्नान्यदित्यर्थः । “यत्ते दिवो दुहितमतभोग- ॥ "सुवामन्त्रिते पराइवत्वरे", 'परस्थागवदिति'। तस्यैव पद- स्थामनिवतस्यानावदेकदेशवद्भवति सग्रहणेन रात इत्यर्थः । 'तादाण्या- तिदेशोऽयमिति'। पशब्दस्यावयववचनत्वात् तस्यामन्त्रितस्थात्मा सदा- तमा तस्य भावम्तादात्म्य तत्वभावत्वमिन्धर्थः, एतदेव स्पश्यति । 'सब- 19 ·१०६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (सवामलिते परामवत्खरे । २।९।२।) (प. २। पा. १। था. २) वाचनिकमिति। (क) समानाधिकरणमसमर्थवदिति ॥ युक्त्यन्तरमप्यार अतिव्याप्तौति । (क) "क्षत्रेणाने" (यजुः-वे-वाज-सं-२७-५) इत्यादाविति भावः ॥ भाव्यात्वाध एव प्रश्नाशय उपलभ्यते । सुबन्तसमुदायस्येति । (क) तस्थासवन्तत्वादिति भावः ॥ भाग्ये नैतदस्तौति (भा) मसिता "मेष दोवो ऽधात्वभिहितमिति" च सिद्धान्येकदै- शौति तत्त्वम् । एकार्थोभावसामर्थ्यस्यैव तत्र सूचे ग्रहणेन तस्यात्रा- नम्"। इह दिवः शब्दस्य परागवड्दावादारामिको निघातः । तनिमित्तय- पणानेह। एतेन "बने ब्रह्मणा वा वृधख" । "अयममे जरिता" । चमेन "मित्रावरणाश्ताधारतस्पशाक्रतुं सहन्तमाशाथे" इति । स्थादे- तत् । ऋतशब्दस्तावद् एतादित्वादन्तोदानः | तस्य तनिमित्तग्रहणा- त्परावद्भावो मा भूत् । किन्तु मित्रावरुणावित्यस्यापि न स्यात् । . न्तमिति' । अनुप्रविशति अन्तर्भवति सवन्तामनिवतसमुदाय एकस्मिना- मलिते संपनैः यः खरः शक्यवे क स कर्तव्य इत्यर्थः, कः पुनरसौ पायुदात्तत्वं समुदायस्य च पदात्परत्वे गिधातः। 'कुण्डेनाटमिति' । मन्यत्र सति तावत्परागवडावे समुदायस्यायुदात्तत्वं पोषनिघातच असत्यपि कुण्डशब्दो 'नबिषयस्यानिसन्तम्ये' त्याधुदात्तः पदात्परमामलितं निह. म्यते यदा तयटनित्येतत्यादादौ वर्तते तदा मास्ति निधात इति इयोराछदात्तत्वं स्यात् । किं च पुसिङ्गोऽपि कुण्डशब्दोलि ·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। १०७ (अ. २। पा. १ । था. २) (सवामखित पराजवत्सरे । २।१।२।) नुपस्थितेरित्याः । तिङन्तामलितयोः परस्परसम्बन्धाभावादमा- मर्थमित्यत पार त्वदीययेति । (क) पौद्यमानपदार्थविशेषणीभूतपीडाकरणत्वेन तद्वारा मामर्थ- मिति भावः ॥ माचादपि सामर्थं दर्शयितमा अथवेति ॥ (के) तथा च व्रजानौति। (क) वस्तुतः साक्षात्परस्पराषयाभावेऽपि मद्यास्तिष्ठति कूले इत्या- दाविव निघातमिद्धिरचारस्येवेति बोध्यम् ॥ । ऋतस्य बर्द्धयितारावित्यर्थे ऽन्न वितणाधीधेः किमि “अन्येषामपि दृश्यत" इति पूर्वपदस्य दौघे सति हि ऋताधाविति युत्पादितम् । न च तत्र मित्रावरणौ निमित्तम् । न च मा भूत्रागवद्भाव इति वाच्यम् । ऋतारधावियस्य निघातानापत्तेः। दितीययादादित्वेगापादा- दाविति निषेधात् । अत एव हि "इमं मे गह" इत्यत्र पूर्वामलित. पत्यौ जीवति कुण्डः स्यान्मृते भर्तरि गोलकः । इति, कुरीति च जानपदादिसूत्रेण छोपि भवति । 'परशुना बश्वबिति'। घाइपरयोः खनिष्टभ्यां डिति कुप्रत्ययान्तवादन्तोदात्तः परमपन्दा, महान्दो मदेतिरकप्रत्ययान्तः, कश्मीरशब्दो वृतादिवाद- न्तोदात्तः, 'सुबन्तस्य पराक्रवद्रावे तनिमित्तग्रहणं तस्यामन्वितवाच्यम्या- घस्य यनिमित्तं तदभिधाय्येव सुबन्तं परावदित्यर्थः, उदाहरणे तौयान्तस्य तावनिमित्तत्वमस्येव पद्यन्तस्याप्यस्ति, मृत्यनिमित्ता हि रात्रता देशनिमित्ता वा, एवं गोषु खामिनित्यत्रापि भवति, तविमित्तवा- ·१४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सवामलिते परामवत्खरे । २।१।।) (ब. २ । पा. १ । बा. २) एकार उदात्त इति । (क) पराङ्गवडावे तु पौझे इति पौकारेकार उदात्तः स्यादिति भावः॥ स्फुटा चेति। (क) क्रियाप्रतिनिमित्तकत्वे हि मा स्फुटा भवतीति बोध्यम् ॥ मन्यते इति । अग्रे वार्तिकस्य वक्ष्यमाणतयात्र पूर्वपक्षिमिद्धान्येकदेभिनोस्त- दधानाचेत्यपि बोध्यम् । एतेन वार्त्तिकानामपि वाक्यैकदेशन्या- येन सूचतात्पर्यविषयतायाः पखशायां भाष्ये ध्वनितखेनेदं चिय- मित्यपास्तम ॥ स्थाविश्चमानवद्भावात्मर्वेषां मेशव्दात्परतामुपजीव्य क्रियमाणोऽपि निघातो गा इत्यादित्रयस्यैव क्रियते न तु अतुद्रौत्यस्यापि। पत्रातुर्वेद- भाष्यकाराः । सग्निमित्तग्रहणं माल । सूत्रेणैव सकलेचसिद्धेरिति । युक्त चैतत् । तथापि । व्यपेक्षां सामर्थमेक इति समर्थसूत्रस्थभाष्यरीत्येह सामर्थमुपस्थितम्। एकार्थोंभावपक्षे तु सामर्थ्यस्येहानुत्तिः। शब्दा- भावे तु न भवति महत्त्वां इन्द्र कृषभो रणाय, माहिरिन्द्र सख्यं ते पद्ध, मायाभिरिन्द्रमायिनम, रतेनामे ब्रमणा वारधख, क्षनाने खायुसम्भरख, मित्रेणाने मित्रधेये यतख, 'सुबिति किमिति' । तन्निमित्त- यहणादेव तिउन्तस्य सिद्धो निरास इति प्रश्नः । पौधे पौद्यमानेति' । गति सूचकारो वार्तिककारवचनेनातियाप्तिनिवारणं मन्यत इति भावः । पौड अवगाहने घुरादिणिच् उभयत्र कर्मणि लट, एकत्रौत्तमैकवचनमिट, परत्र भागच, यकि गिलोपः, सास्यनुदात्तेदिति इटोऽनुदानस्वं, यका

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
१४८
(अ. २ । पा. १ । बा. २) (सुवामन्विते परागवत्सरे । २।१।२।)
बामन्त्रितस्येति । (भा)
षष्ट्यनुपपत्तेराह
आमन्त्रिते इति ॥ (के)
कुण्डशब्द इति। (क)
न च यदाऽटनिति पादादौ वर्तते यदा वा जीवति पत्यौ
जारजवाची कुण्डशब्दः पुंलिङ्गस्तदा खरभेदोऽस्त्येवेति वाच्यम् ।
पादादावेवं विधप्रयोगाभावात् वृषादित्वेन कुण्डशब्दमावस्याधुदा-
तत्वाञ्चेति भाव्याशयः ॥
तस्यामन्त्रितस्येति । (के)
बामन्त्रितार्थस्थेत्यर्थः । तत्प्रतिनिमितस्येति यावत् ॥
धिकारश्च बोध्यः । एतदर्थ एव चामिन्प्रदेशे एतत्सूत्रारम्भः । तथा च
ऋतेन मित्रावरुणावियेतयोरानशाधे इत्यर्थनाशाथे इत्याख्यातेगान्धया-
त्परस्परमसामर्थ्येन परागवद्भावान्न पाठ व्याधुतात्तः। किन्त्वाथमिको
निघातः । मित्रावरणावित्यम्य तु परागवद्भावाइतारधाविति न पादादि-
रतो निहन्यत एव । न च सर्पिःकालकादिसिइये "इससोः सामर्थ" इत्यत्र
।
-
प्रत्ययस्वरः, 'एकादेश उदात्तेनोदात्त' इत्येकार उदात्तः, पौद्यमानेत्यत्रा-
मन्त्रितनिघातः, ननु च समर्थग्रहणानुकृत्यैवात्र न भविष्यति, वस्त्यत्रापि
सामर्थ्य, कथं सम्बोधनपदं क्रियाया एव विशेषकं तथा च ब्रनानि
देवदत्तत्यत्रामन्वित निघातो भवति । उक्तं च ।
सम्बोधनपदं यद्यत्तत्कियाया विशेषकम् ।
अगानि देवदत्तति निघातोऽत्र तथा सति ।
इति । बधवा हेतुहेतुमद्भावलक्षणोऽत्र सम्बन्धः, है पौद्यमान

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( सवामन्विते परागवत्खरे । २।१।२।) (व. २ । पा. १ । आ. २) क्रियाबारकं त्विति । (के) व्यपेक्षावादे कृतः सर्वो मृत्तिकयेत्यादौ समासापत्तेरिदं चिन्यम् । भाष्यस्य तु समर्थपरिभाषानुपस्थितौ तदननुवृत्तौ । तात्पर्यम् । समर्थसूचे एकार्थोभावस्यैव सिद्धान्तितत्वेन तस्या चायोगात्। अत एव भो देवदत्त भगो देवदत्तेत्यादौ पराग- वत्त्वं मेति बोध्यम् ॥ षठ्यामन्त्रितकारकत्वस्य तनिमित्तस्य चाभा- वात् “कतेनमित्रावरुणातावृधावि" त्यच “सतेनेत्यस्थानमाथ इति क्रियान्वयेनामन्त्रित "तावृधावि"त्यर्थनिमित्तत्वाभावान पराग- वत्त्वम् । "मित्रावरुणावि"त्यस्य तु मृतस्य वर्द्धयितारावित्यर्थक "सताधावि"त्येतत्प्रवृत्तिनिमित्तभूतवर्धनं प्रति कर्तृतया मित्रा- वरुणयोनिमित्तत्वामिद्ध इष्टः पराङ्गवद्भावः छान्दसलादेति बोध्यम् । उपक्रमस्थभाव्यं तु पूर्वपक्षत्वामार्थसाधकम् । नन्वेकार्थोभावमामी- स्यैव समर्थसूचे सिद्धान्तितया कथमत्र पराङ्गवद्भावे तदुपस्थिति- रित्यत आह पठितं समानाधिकरणमसमर्थवद्भवतीत्येतदिह प्रवर्तते । सर्पिष्यीयत इत्यादिसिद्धये बधास्वभिहितमिति विशेषितत्वात् । इह च धात्वभिहित- त्वात् । नन्वेवं शुतुदिपदमपि निहन्येत पूर्वस्य सरखतिपदस्य परागवावे- नापादादित्वादिति चेन्न । सचते त्यनेन सर्वेषामन्वयेऽपि परस्परमसामर्थात् । त्वत्पौडयाहमपि पौध इति । 'गेहे गार्य इति'। गेहशब्द उम्छादित्वा- दन्तोदात्तः, एकस्यामासनादिकायां क्रियायां योरपि कारकत्वात्त- दारेणाति सामर्थम् । 'परग्रहणं किमिति'। सविधानादामन्त्रितस्यैव भविष्यतीति प्रश्नः, पूर्वस्य मा भूदिति' । निमित्तभाव एवामन्वितस्यो- पक्षीणतया पूर्वस्यापि स्यादिति भावः, एवं च पूर्वस्यामनिवतत्वमतलः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ । पा. १ । बा. २) (समामन्त्रिते परामवत्खरे । २॥ १।२।) इति । (क) एवं च सुप्यहणं व्यर्थमिति तत्वम् ॥ गुरुलाघवमिति। (के) गुरुपदेन गुरुत्वपरेण लाघवपदस्थ इम्हः सुप्ग्रहणे कृते दोष- वारणय यत्नः कार्य इति गौरवमित्येतत्परं वार्त्तिकमित्याह क्रियमाण इति ॥ (2) सुबन्तसमुदायस्यासुबन्तत्वादिति । (के) अनेन समुपेत्यादौ दर्शितैकत्वविवचाया अतिस्थूलमतिविषयत्वं दर्शयति भाव्ये स्वरे ऽवधारणाचेति ॥ (भा) वार्त्तिकखण्डमवतारयति ननु चेति ॥ (क) . उक्तं हि । सम्बोधनपदं यच्च तरिक्रयाया विशेषणमिति ॥च गरे इत्या- दीनामेकवचनान्तानां सचतेति बहुवचनान्तेन सामानाधिकरण्याभावात्कथ- मेकवाक्यता । तथा च कथं निघातोऽपि । तत्र वार्तिकता समानवाक्या- धिकारस्य कृतत्वादिति वाच्यम् । युभद्युपपद इति त्रिसूयां भाष्यवासिक- योरेव वचनभेदेऽपि सामानाधिकरण्यस्य समर्थितत्त्वात् । प्रत्येकपर्यवसने- गार्यः कुण्डेनाटमिन्यादावपि भवति संनिधानादामन्वितत्वमपि तन्वमिति चेत् यद्येवं परमेव संनिहितमिति न पूर्व प्रत्यारत्वप्रसङ्गः देवदत्तः कुनाट- नित्यत्र पूर्व प्रत्यङ्गत्वे सति समुदायस्यायुदात्तत्वं शेषनिधातः, अठनित्या- मन्त्रितनिधात इति खरः, परग्रहणे तु सति देवदत्तशब्दस्यामनिरतायु- दात्तत्वं तथा कुखेगाटमित्वस्यापि निधाता न भवति 'चामलित ·१५२ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (सुवामन्विते पराजवत्खरे । २। १।२।) (च.पा.१था.२) प्रसिद्ध इति। (क) सिद्ध इत्यर्थः । ग्रहणादिति। (के) अणुदिदितिग्रहणकशास्त्रीयाणग्रहणे ग्रहणकशास्त्राभाव इत्यर्थः। यथा तत्र वाक्यार्थबोधात् प्राक् तस्य लक्ष्यसंस्कारकताया वकुमश- क्यत्वेनापत्तिस्तथात्र खरे ग्रहणात्वात्मन्यप्रत्तिरिति भावः । विषयभेदादिति । (के) अत एव वप्रत्ययान्तत्वप्रत्ययमिद्धिः ॥ गौणाति । (क) एतेन परम्परया स्वरस्थकर्त्तव्यत्वमस्येवेत्यपास्तम्। साक्षात्वरे कर्तव्ये शास्त्रस्य परितार्थत्वात् ॥ आदेशविधावेवेति। (के) ११ । पा १ । सूद६ ॥ कात्यप्रकारकबोधविशेष्येष्वपि मिलितेषु संख्यान्तरान्वये बाधकानियक्तेश्च । "अहं च त्वं च सत्रान्त्संयुज्यावसनिभ्य व्या, समौ हि शिरानातौ वय॑न्तावामयः सच" इति वेदलोकयोः प्रचुरप्रयोगाच । एतेन "चन्द्र कम समने दरिकता" इत्यत्र यत्रो विधातुः कथयन्ति खण्डितम्" इत्य- पूर्वमविद्यमानवदिति देवदत्तशब्दस्याविद्यमानत्वात् । छन्दसि तु परमपि पूर्वस्याङ्गवदिष्यते । या ते पितर्मरतां सम्ममेतु, पितरित्यनेन सह माता- मित्वस्यापि निघासः। 'यथा मत्पिडीभूत इति । यथा लमेतत्यन्वयः। धम्मपिण्डो मत्पिण्डः संपन्नो मत्पिण्डीभूतः, तत्र सबन्तस्य मत्पिण्डात्मना परिणामासम्भवादेकोभावप्रतिपादनपरमेतत्, त्पिण्ड इवैकतामापन्न ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ । पा. १ । बा. २) (सबामन्विते पराजयत्सरे । २! १। २।) षष्ठीस्थाने इत्यस्य प्रवृत्तिरित्यभिमानः । एवं च तबिमित्तय- हणेन तिङन्तव्यावृत्तिमिद्धेः । सप्ग्रहणे समानाधिकरणे असिया च सुप्यहणं न कार्यमिति भाष्याशयः । उत्तरार्थं तु सुबित्यधि- कारसूचं कर्त्तव्यमिति बोध्यम् ॥ स्वरादिधिति । (कै) एवं चानेनैव खरेणानयोरवस्थितेराभ्यां परस्थाष्टमिकनिघात- वेति भावः । फिटखरेण प्रत्ययखरेण वान्तोदात्तत्वमिद्धेः स्वरा- दिष्वन्तोदात्तपाठः किमर्थ इति चिन्यम् ॥ पराङ्गवद्भावविषयत्वादिति । (क) अन्यथा सुबन्तकान्त इत्यनेनामन्वयापत्तिरिति भावः । परा- अवत् भावो यस्य स पूर्वशब्दस्तेनोयत इति कश्चित् ॥ १ अ१ । पा १ । सू४६ ॥ स्यान्वयाय एते इत्यध्याहरन्तः प्रत्यक्ताः । एवं च सत्यध्याहतेन एतच्छब्दे- नापि समं कलादेरन्चयापत्तेः । गा इत्यादौ निधातानापत्तेश्चेति दिक। नन्वेवमपि मित्रावरुणावित्यस्य कथं परागवावः । “बामन्वितं पूर्वमविद्य- मानवदि"त्यविद्यमानवद्भावादिति चेत्, मैवम् । परस्य हि कार्य कर्तव्ये- ऽसावतिदेशो न तु स्वस्य कार्येऽपि । पूर्वग्रहणवैयपित्तेः । न च पराग- इत्यर्थः । यहा पिण्डीशब्दोऽप्यस्ति प्रविण पिण्डौमिति तस्यायं प्रयोगा, भूतशब्द उपमार्थः पिटभूत इति यथा, किम पुनरेवभूतस्य स्वरप्राप्तये यान इत्यत आह । 'उभयोरपौति' । असत्याग्रहणे कार्यथपदेशशास्त्रा- णामन्यतमानिदेशः स्याद् यथा परस्य कार्यमामलितस्य स्वरः यामनिव- नव्यपदेशः खरशास्त्रं वा तथा सुबन्तस्यापि तद्भवतीति, एवं चोभयोरा- 20 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( सवामनिलते परामवत्सरे । २।९।२।) (प. २ । पा.१।था.२) अन्तरगत्त्वादिति । (क) सूत्रस्थपरशब्देन वायवृत्त्योपस्थानादित्यर्थः । प्रातिपदिकमेवेति । (क) एवोऽप्यर्थं परस्मिन् प्रातिपदिकत्वस्यापि सत्त्वेन तदवयवत्वस्या- प्यापत्तिरिति भावः ॥ प्रत्ययलक्षणेम सुबन्तत्वे खतः प्रातिपदिक- खेन तदवयवत्वमपि स्थादत शाह प्रत्ययो निमित्तमिति ॥ (के) तेन सुबन्तकान्तत्वमिति। (क) पत्र प्रातिपदिकत्वस्य वस्तुगत्यामत्त्वेऽपि सूत्रेऽनुद्देश्यत्वाब तद- तिदेशेन तदवयवत्वव्यवहार इति भावः ॥ बावः परस्य कार्य किन्तु खस्य । अत एव वायो याहि, यमे गय, इन्द्र देवधिरथमित्यादौ आमन्त्रितायुदात्तत्वं भवत्येव । तिजूऽतिए इति निघातः परं न भवति । बभ्युपेत्यापि ब्रूमः, प्रकृते मित्रावरणावित्यामन्वित सामान्यवचनं सहिषयतया विशेषवचनम्ताधाविति । अतो "मामन्विते समानाधिकरणे सामान्यवचनमि"ति विद्यमानवद्भावो निषिध्यत इति । नग्वेवमपि मित्रावरणपदस्य पराङ्गवद्भावात्पादादित्त्वेनापादादाविति पर्यु- धुदात्तत्वं स्यात् । ननु च पदात्परस्य निघातादुभयोरनुदात्तत्वं माभूदिति वाच्यं, सत्यम् । बामन्वितस्यापादादित्वे सति, पादादित्वे तदुक्ताम् । 'वत्वरणं किमिति'। परत्र परशब्दप्रयोगादेव वत्यर्थीलस्यत इति प्रश्नः । 'खाश्रयमपि यथा स्यादिति'। नामेन काचित्वात्वमस्योचते, वं हि विषयविभागो न ज्ञायते काङ्गवद्भवति क नेति, नापि कदाचित्कावं कदा चिदपावत्यादा चिनेति, एवं हि सर्वत्र विकल्पः स्यात् तस्मादयमचार्थः ·१॥ महाभाष्यप्रदीपोत्योतः। (प. ९ । पा. १ । बा. ९) (सवामन्विते पराङ्गवत्सरे । २।९।२।) विशेषणत्वेनापौति । (क) पराजायजावस्येत्यर्थः ॥ संबध्यते इति । (कै) वाच्यतया ग्टह्यात इत्यर्थः ॥ न च सुतियोरित्यादौ तथयो- विहितस्य सुटः प्रत्ययावयवत्ववत्माहतेऽपि प्रातिपदिकावयवत्वमिति वाच्यम् । अवषवावधवानुल्यादौ शरीरावयवत्वस्य लोकपिडूवा- दुपपत्तेः । प्रकृते तु प्रातिपदिकावयवकसुबन्तावयवो न तदवयवो भवति नहि इस्तावयवकशरीरावयवोऽधिहस्तावयव इति भावः ॥ भाष्यकारेति। (क) सुप इत्यस्य विभक्रिर्यदा विशेष्यः तदान्यायत एव स्त्रोवमिति दासः स्यादिति चेन्न । न ह्ययं कार्यस्यातिदेशः किन्तु वादात्म्यस्य तस्मि- स्वातिदिये विशिष्मामलितमिति बुडया यद्यत्कर्तुं शक्यं तस्कियते । किं च कार्यातिदेशेऽप्यशास्त्रीयस्य दोलभ्यं किमुत तादाम्यातिदेपो । समिति किम् । पौधेपोधमाना । नन्धिह एकार्थोभावविरहात् समर्थपरिभाषा- नुपस्थितावपि समर्थग्रहणानुवृत्त्या परागवावो न भविष्यति । एवं च व्यनुपदेशात्परत्वेगानुदात्तस्येटा उदात्तेनैकादेशे पौधे इत्यन्तोदात्तं सिद्धम् । असति वदग्रहणे थाम् कुण्डेबाट मिति स्थिते अटनित्यस्य निधाते प्राप्त कुणेने त्यस्यानुप्रवेशात्कुण्डेबाटन्नित्येकमामनितं संपन्न न च तदेकान्त- रमिति प्रतिबंधाभावानिधात एव स्यात्, वत्करणे तु सति पटमिन्यस्य तावदेकान्तरत्वान्निधातप्रतिषेधे घायुदानत्वं प्राप्तः तस्या दशायां कुशेने- त्यस्यानुप्रवेधात्ममुदायस्याद्यदात्तत्वं भवति, तदेवं समुदायस्थान कान्तरत्वेऽपि घटानियस्य यदेकान्तरत्वं वत्वरणेन लब्ध तेनेव समुदायस्य निघालनिति- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सुबामनिलते पराङ्गवत्खरे । २।१।२।) (ब.२ । पा.१ । बा.२) कथित् । तत्र "ौडः म्यामि"त्यादौ नित्यस्त्रौत्वेन नदौवाय खतः स्त्रीलिङ्गत्वस्यैव न्याय्यत्वात् ॥ समानपदत्वादिति १ (क) अतिदेशेन परावयततया विशिष्ट स्थाखण्डवे बोधिते खाश्रयस्थ सखण्डत्वस्यातिदिश्यमानधर्मविपद्धतया तत्प्रयुक्रणत्वप्रतिबन्धाभाव इति भावः ॥ नम्वस्य उकरीत्या विरोधोऽस्त्येवेत्यत पाह। यच्चेहेति । (क) पूर्वस्य पराङ्गवद्भावोनोस्तेन पूर्वस्मिन् परप्रयुक्तकार्यप्रवृत्या पूर्व- १६। पा । सू १४८॥ मैवम्। सामर्थ्यस्यापि सत्वात् । पौद्यमानसम्बोध्यका पौडेति हि वाक्यार्थः । थाह च । “सम्बोधनपदं यच्च तस्क्रियाया विशेषणम् । प्रजानि देवदत्तेति निघातोऽत्र तथा सती"ति ॥ समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदा- देशाः। “बाख्यातं सविपोषणं वाक्यम्" इति वार्त्तिककारवचनादिति भावः । बायहणं किम् । उभयोः पृथगायुदात्तता मा भूत् । वदग्रहणं किम् । खाश्रयमपि यथा स्यात् । वाम् कुरनाटन् । बाम एकान्तरमामन्त्रित- रायुदात्तत्वं च भवति । 'कूपे सिमिति' । अत्र परागवावे सति ऐकपद्यारषत्वप्रसङ्गः खाश्रयं पदादित्वं भविष्यति सर्वातिदेशेषु विरद्धं खाश्रयं भवति, किं च नावातिदेशिकं सकारस्य किश्चिच्छास्त्रीयं कार्यमस्ति यतोऽपि खाश्रयं भवत्येव, यथा नमते दण्डः खयमेवेत्यत्र यक- प्रतिषेधे शप, इदं त धर्म नमन अत्र परागदावे सति समान- परस्यत्वाण णत्वं स्यात् सत्यपि समानपदवे । 'पूर्वपदात्संज्ञायामग' इति ·: महाभाष्यप्रदौयोद्योतः । (थ.२। पा.१। था.२) (सुवामन्त्रि ते पराङ्गवत्सरे । २। १।२।) निष्ठस्खाश्रयनिवृत्तावपि परस्मिन् पूर्वनिष्ठ कार्यप्रवृत्तौ परनिष्ठ- स्वाश्रयनिवृत्तौ च मानाभावादिति भावः। किं चामन्विते परे पूर्वप्रत्यासत्या आमन्त्रितरूपपराङ्गवत् कार्यभागिति के अामन्त्रि- तत्वे वैकल्पप्रयुकाप्राप्तकार्यातिदेश एव लभ्यते न षत्वणत्वयोस्तद्धन- यवाह शब्देनेति । (के) धामन्त्रितशब्देनेत्यर्थः ॥ यथा नमत इति। (के) अन्तर्भावितण्यर्थोऽच नमिः । न दुहेति कर्मवत्त्वाश्रययकि प्रति- मिद्धे कर्ताश्रयः सप् तत्र निषेधादित्यतिदेशाश्रयाप्रवृत्तिः । इह न मनन्तिक इत्येकातरता भवति । स्वर इति किम् । कूपे सिञ्चन् वर्मनमन् धत्वगत्वे प्रति पराजबद्भावो न भवति । समानाधिकरणस्योपसंख्यानमन- न्तरत्वात् । तीक्ष्णया सूच्या सौव्यन् । न च परस्पराङ्गवटावे ते पूर्वम्यापि सूत्रेणैव सिद्धमिति वाच्यम् । खरे इत्यवधारणात् । पराक- वदावे कर्तव्ये तस्य दुर्लभत्वात् । वस्तुतस्तु खरे इति न कर्तश्यम् । कूपे सिञ्चन्नित्यत्र खामयपदादित्वसत्वात् “सात्पदाद्योरिति निषेधसम्भवात् । नियमादसंज्ञायां न भविष्यति, नायं नियमस्य विषयः पूर्वपदशब्दो हि समासावयवे रूठः, तेन समास एव नियमः, अथ तु पूर्व पदं पूर्नपदादित्यविशेषेण नियमो व्याख्यायेत ततः खरयाणशक्यमकर्तम अक्रियमाणे तस्मिन्ममानाधिकरणम्योपसंख्यानमित्येतदपि शक्यमकर्तुम्, कथं परस्यावहावे ते चिणे लुएन्यायेन विषयमेदाझक्षणस्याहत्तो पूर्वम्यापि परागवावो भविश्यति, मति तु खरग्रहणे खरादन्यत्र ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सबामन्विते परामवत्खरे । २।९।२।) (ब.२ । पा. १। बा.२) पतिदेशस्याप्रवृत्तिरेवेति यथा कथञ्चित् दृष्टान्ततेति बोध्यम् । यद्यप्यनेन एत्वमपि परिपतं तथापि प्रकारान्तरेणापि समाधातु- रेकदेण्याह भाव्ये चर्मनमनिति ॥ (भा) तध्वनयनाद सत्यपि निमित्तेत्यादि । (के) नियमादचेति । (क) यद्यपि विधर्थत्वमेवाष्टमे स्थापयिष्यति तथापि योगविभागे- मात्र नियमोपपत्तिरित्यभिमानः ।। 'समासावयव एवेति। (क) एवं च नियमेन वाक्यव्यावृत्तिः कर्तुमशक्येति भावः ॥ भाव्ये १ उपलब्धकैयटपुस्तके "समासाद्यवयव एव" इति पाठोऽस्ति । गावं तु “पूर्वपदात्मज्ञायामे"वेति नियमान भविष्यति । समासाभावेऽपि पूर्व पदमिति यौगिकार्थमात्रस्य लक्ष्यानुरोधेन ग्रहीतुं शक्यत्वादिति भाष्यम् । यहा। बामन्विते इत्यस्योपस्थितत्वादामन्वितत्वयुक्त कार्य प्रत्येव सविधानात् परागवावः । तथा च परागवावे सामानाधिकरणस्योप- पराणवावे परागवद्भावो न सियतीति कर्तव्यं, नवसति खरग्रहणे परसना इसनित्यत्र समिति प्रातिपदिक,न च प्रत्ययलक्षणेनाप्रत्यय इति प्रतिषेधः, "न सिंबुझ्योरिति निषेधालिकात्, तत्र परावदावेन प्रातिपदिकानुप्रवेशात् “सपो धातुप्रातिपदिकयोरि"ति सब्लुक् प्रसज्येत खरग्रहणे तु सति सबलुकि कर्तव्ये परागवावाभावः । तदस्ति। पारद.

·महाभाष्यपदीयोद्योतः। १५८ म.२ । पा.१ । था. २) (प्राकाड़ारासमासः ।२।१।३।) अविशेषेणेति एकदेश्युतिः। अष्टमे रूढ़योरेवानयोहणस्य मिहानायिव- माणत्वात् अखण्डपदस्यैव सत्र समानपदेन ग्रहणाच । उकयुधैव तु णत्ववारणं बोध्यम् । एवं च खरग्रहणमपि व्यर्थमिति बोध्यम् । प्राक्कड़ारात्समासः।।१।३॥ 'अवधित्वद्योतनेति॥ पत्र करणे युट् कर्तुः करणत्वविवक्षया बोध्यः । द्योतकाचेप इत्यर्थः ॥ १ उपलब्धकैपटे "अवधित्वद्योतन" इति ल्युडन्तपाठो नास्ति । "द्योतक" इत्यस्ति । संज्यानं, खरग्रहणं चेत्युभयमपि न कर्तव्यमिति स्थितम् । परमपि इन्दसि पूर्वस्याङ्गवद्भवतीति वक्तव्यम् । पाते पितर्मगता मुखमेतु। प्रतित्वा दुहितविः। रणौन दुहितर्दिवः । अव्ययप्रतिषेधच। उच्चैरधीयान । व्यव्ययीभावस्य तु मायं निषेध इत्युक्तम् । जवदित्यामलित संगिधागात्परशन्देन रहते तस्य रूपस्य सुबन्तकान्तत्वात्म- बन्तकार्य एव पराजवदावो न प्रातिपदिककार्य। 'उच्चैरधीयानेति। उच्चनौंः भदौ खरादिम्वन्तोदात्तो पठिती बधिकरणशक्तिप्राधान्याच तसिनिमित्तंच।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प्राकाड़ारात्समासः।२।१।३।) (च.२। पा. १। था.२) पर्यायः स्यादिति । (कै) अधिकारसम्धसमाससंज्ञाया अनवकाशवादित्यायः । अमेन अग्रिमग्रन्थ एकदेशिनोकिरिति सूचितम् ॥ भाष्ये सत्यां समाससंज्ञायामिति । (भा) प्राक्पदोपादाने ऽस्याधिकारताया एव तत्मामर्थ्येन वक्रव्यतया तत्माहित्येनामां विधानावचनात्ममावेशः ॥ नन्वेवमपि पर्यायः पामोति कथं समावेश इति चेत्तत्राह स्वरितत्वादेवेति । (क) प्रत्यय इत्यादिवत् । अन्यथा समामः "महसपे"त्येकमेव भवे- दिति भावः ॥ अधुनाधिकारत्वाभावेऽपि समावेशं शङ्कते । भाग्थे समाससंज्ञापौति। (भा) प्रागग्रहणाभावे समासः। “मह सुपे"त्येव सर्वत्र ममासमंजा- विधिः । महसुपेत्यंगस्य च स्वरितत्वप्रतिज्ञानादुत्तरत्र सम्बन्धोऽपि अव्ययीभावादिसंज्ञाविनिर्मुक्रसमासस्य चाभाव इत्यभिमानः । श्रत एव विस्पष्टादयो ऽवकाशा इत्यग्रिमभाव्यं सङ्गच्छते। समययो- भावादिसंज्ञाविनिर्मुको विषय इति भावः । मुख्य सामानाधिकरण्यं मास्तीति' "विशेषणं विशेष्येणे"त्यत्रोभयोपादानमामर्थ्यन शब्दजन्य- बोधविशेष्ययोर्यत्र विशेषणविशेष्यभावस्तत्रैव तत्प्रवृत्तेरिति भावः । कचिदेकदेशाचयोऽपि व्युत्पत्तिवैचिच्यादिति तात्पर्यम् ॥ - १२ । पा९ । सू५७॥

·महाभाष्यप्रदोषोपयोता ब.पा.१। था.२) (प्राकाडारासमासः ।।१।३।) अवयवकार्यमिति। घमासविशेषप्रयुक्तः स्वर इत्यर्थः ॥ अन्तरेणापौति । (क) समासाधिकारे खरविधानादिति भावः । भूतसमासेति ॥ (2) मिसमासेत्यर्थः । वार्थस्येति । (क) दूवद्योत्योपमानत्वनिरूपकोपमेयरूपार्थस्य ममामवायरत्यर्थः । तहक्ष्यति उपमानशब्दस्योपमेयत्तित्वादिति ॥ भाष्ये येनैवावयवकार्यमिति। (भा) कर्मधारयः॥ काकतालीयम् । (भा) इत्यावयवरूपकात्ययावं कार्यमित्यर्थः । तत्र काकतालेत्या- दिपञ्चमे याख्यास्यते॥ जबर्थ इति । (कै) पुनाराम रत्यचापि योगविभागस्थ भाव्यानुमावेनाप्रमाणतया टनेष्टय इति बोध्यम। पुनर्गवः पुनाराज रत्युपासोदाहरण- मादायैव भायप्रवृरिदं चिन्यम् ॥ 21 ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (प्राकाड़ारात्समासः।२।१।३।) (अ.२ । पा. १। था. २) एकार उदात्त इति । (क) छादुत्तरपदप्रकृतिवरेणेत्यर्थः ॥ निघातं परत्वाहाधिवेति । एवं च भाध्यस्य निर्दलतापत्तिः शेषनिघातेनैव तत्फलमिद्धे- रिति चिन्यम् । 'गतिर्गताविति निघातो यथा स्यादिति (भा) भाग्ये । यद्यप्युच्छब्दस्य प्रकृतिस्वरे 'प्रवृद्धवादित्वादन्तोदात्तत्वे वा शेषनिघातेनापि गतिश्चेति सूचस्थकैयटोकरीत्या अत्रत्य कैयट- रौत्या च पुनःशब्दे ऽनुदात्तवं सिद्धमिति तत्फलसिद्धयेऽवश्यं गति- मंज्ञा वक्रव्येति वामनुचितम्। “गतिश्चेति” (१।४।६०) सूचे पुन- रुस्यूतशब्दः प्रवृद्धवादित्वादन्तोदात्त इत्युक्रम् । इहोच्छब्दस्य प्रकृति- स्वर इत्युकम् । तथापि पुनरुस्यूतमित्यादौ असमासे पुनःशब्दस्य निघातरूपफलाय मावश्यं बाध्या । समस्तपुनरूत्यतशब्दस्त "सपे"ति सूण समामादन्तोदात्त एवेति भाष्याभिप्रायः । न च नित्य- समासत्वात्कथं वाक्यसम्भव इति वाच्यम्। एतद्भाष्यप्रामाण्येन छान्दमत्वादेव समासे गतित्वाभावेन गतिममासस्थाचाप्रवृत्तेः । श्रत एवोत्तरसूचे "सपे"त्यस्य लक्षणस्येदमुदाहरणं वक्ष्यति भगवान् । अत एव समामार्था गतौतिखरार्था वा गतिसंजेति भाव्ये नोकम् । छन्दसि पुनःशब्दस्य गतित्वेनैव सिद्धत्वेऽपि लोके पुनराधेयादौ १ अपा। सू७० ॥ २ प्रहद्धादौनां च । ६।२।१४७। ३ ११ । पा। सू .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ध. २। पा. १ । बा.२) (प्राकाड़ारात्ममासः ।।५।।) समाससंज्ञा सावकाशा तत्र गतिसंज्ञाभावेन गतिममामाप्राप्नरत भाषायां विति। (कै) चिन्यमेतत् । “पुनश्चनसौ छन्दसौति" गतिसंज्ञाविधायक- वार्तिकविरोधात् लोके समस्तपुनराधेयशब्दानभिधानेन समामा-- नोदात्तस्यैव तत्र स्वीकारेण वा भाष्योपपत्तेश्च । मति हि तस्मिं- स्तेनैव मिद्धमित्यत्रत्यभाष्यस्वरसोऽप्येवमेवेति दिक् ॥ एवं सहसुपे- त्यस्य निरवकाशवे पूर्वपक्षिणा प्रतिपादिते तावतापि पर्याय एव प्राप्नोति न समावेश इत्याह भाष्ये एवमप्येकासंज्ञेतीति। (भा) तस्मात्याग्वचनं कर्त्तव्यमिति (भा) सिद्धान्ताशयस्त उक एव । एवं च किमित्यवकाशनिराक्रियेति शङ्का तत्समाधानं च कैयटोकममङ्गतमेव पूर्वपक्षिणो ऽज्ञानम्याव- श्यकत्वात् । तेनावकाशनिराकरणेऽपि मिद्धान्तिनोचतेः । अवकाश- प्रदर्शनेन तत्खण्डनं तु समाधानान्तरसम्भवादनादरेण । किन ज्ञापकेन “विस्पष्टपटुः। काकतालौयमि"त्यादौ ममासे परेणोके तस्मादेव जापकादेतस्य मामान्येन विधायकतायामवकाश उपाय इति सुधियो विभावयन्तु ॥ एवं मन्यते संयुक्त विधानादिति । (क) विपूर्वकधानः करणे शक: "महसुपे"त्यनेन ममाम इत्यस्या- १ च । पा| सह ॥

·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः (सासपा ।।..) (प.पा.१ बा.२) संयुक्तकरणातसंचायाः सर्वार्थत्वं न तु “सहसपे"त्येतन्माचोदाहरण- विषयत्वमित्यर्थः। पवंच तत्तविनयसमाससंज्ञाया अनवकासखा- नाभिः समावेश इत्यभिमानः ॥ नन्वेवं विनिर्दलविचारकरणं भाष्ये अनुचितमत शाह नायेति ॥ (के) सहसुपा।।१।४॥ सहग्रहणेत्विति । (कै) तत्सामर्थ्यात्ममाम इत्येकत्वस्य विवक्षणाच महभूतस्यैका मंति भावः ॥ ननु यद्यपि प्रत्येकं समासत्वे प्रत्ययान्तत्वात्प्रत्येकं न प्राति- पदिकत्वं तथापि समासस्य समुदायानात्मकतया समासग्रहणस्य वाक्यनिवर्तकनियमार्थत्वं नोपपद्यते किन, विध्यर्थत्वमेव स्थादत सहसपा। सहेवि योगो विभन्नते। सुबन्तं समर्थन सह समस्यते। कतिपयतिउन्तमात्रविषयोऽयं योगः। सुप्मुपेति पुनरारम्भात् । चतोऽति- प्रसङ्गो गोदावनोया । यो नात एव पर्यभूषत् । यः शम्बरं बन्धविन्दत् । योगविभागसिद्धस्यासार्वत्रिकत्वानेछ। सम्प्रयच्छकृष्णा इन्द्राय भागम् । पत एव नित्यं कौरत्यधिकारे उदानवता गतिमता च तिला गतेः समास "सासया" । सहवचनं किमर्थं यावता तीयेव सहार्धमाक्षेप्यति पचा बडो बनेति, साभूतयोः समाससंचा यथा स्यार एकस्य मा भूक, ·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः । (प .। पा. १ । बा.२) (सहसपा ।।101) कृत्तद्धितेति । (क) एकशेषेविति। (क) समुदायस्यैकार्थोभावेनार्थवत्वात्प्राप्तौ नियमार्थं तदिति भावः ॥ "काकतालीमि"त्यादौ प्रत्येकं प्रत्ययोत्पत्तिरपि दोषो नेत्या समासाश्चेति ॥ (कै) ननु समुदाये समासत्वाभावोऽत बार प्रातिपदिकत्वादिति । (के) तत्मामात्ममामपदं तत्समूहपरमिति भावः ।। एकत्वन्न विवक्ष्यत इति । (क) १ "एकवचनंग विवक्ष्यते” इत्युपलब्धकैपटेऽस्ति । इति वार्तिकता यदुक तदिहैव योग विभन्य साधितं भाष्ये। एवमिवेन समास इत्यपि समुपेत्यनेन सिद्धमित्युक्तम् । युक्तं चैतत् । अन्यथा वार्तिक- रौत्या नित्यसमासतापत्तौ य चानयत् थायोनयत् सम्प्रयच्छयादेरसङ्गत- त्वापत्तेः । गौमूतस्येवेत्यादौ तैत्तिरीयाणां पदइयत्वेन पाठासङ्गतिप्रसङ्गाय । अत एवोदाहुरिवेत्यादौ व्यस्तव्यवहितप्रयोगोऽपि सङ्गच्छते। यथोत्तरमा गौनां प्रामाण्यात् । तिसमासस्नु छन्दस्येव । अत एव कर्मणा यमभिप्रेतो- त्यत्रैकपचं नेति हरदत्तः। एतदपि पसार्वत्रिकत्वादेव विडम् । एवं अन्यथा पुत्रेण सहायता पितेवच यथा स्योरप्यागमनेम सम्बन्ध एवं समाससंचापि प्रत्येकमेव स्यात्, सहयहणे तु सहभूतयोरेका संज्ञा भवति । किं स्याद पोकेकस्य संवा स्यात, कपाद इति समा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सहसपा ।२।१। 8) (ब.२ । पा. १ । बा.२) प्रातिपदिकादित्यनेनान्वयादिति भावः ॥ ननु तद्विरोधात् प्रातिपदिकादित्यस्यासम्बन्ध एव स्थादत शाह । अनभिधानादेति । (क) एवं च लक्ष्यानुरोधादेव समासपदं तत्समूहपरमिति भावः ॥ समुदायस्यैवेति । (के) अवयवेभ्यः समुदायोऽतिरिकोऽपौति भावः । इदं चिन्यम् । सुबन्तं समर्थ समर्थन सुबन्तेन सह समस्यत इत्यर्थन प्रत्येकं तस्य तस्य च संज्ञालाभात्समुदाये संस्कार्यत्वस्य दुर्शभत्वात् । किं च समुदायद्विवचनदृष्टान्तो ऽयुक्तः वैषम्यात् समुदायसंज्ञत्वावयवाना- मननुपहात्॥ अन्वर्थसंज्ञाविज्ञानाइतीति । (के) चेदम् । छान्दसत्वेनैव तत्र सुब्लुको वक्तव्यत्वात् । अन्यथा एकवचनमुत्म- र्गतः करिष्यते इति भाष्यात्ममासादुत्पत्रस्य सोः पर्यभूषदित्यादौ इलया- दिनोपसम्भवेऽपि यत्प्रकरोतीत्यादौ श्रवणापत्तेः । न च नपुंसकताभ्युपगमेन निर्वाहः । यत्प्रकुरते इत्यादौ इखापत्तेः । प्रकुर्वीरनित्यत्र नलोपापत्तेश्च । तस्मात्काव्यादौ प्रभवतीत्यादिप्रयोगेधूपसर्गः पृथक् पदमेव । वागर्थाविवे- यादाविवशब्दस्तु समस्तः पृथग्वा । उदाहुरिव वामनः कचाचितौ विश्व- गिवागनौ गजावित्यादौ एथगेवेति तत्त्वम् । यत्तु कश्चिदिवेन समासश्छा. सान्तः प्रसन्येत हौ च खरौ स्याता 'कृत्तद्धितसमासाचे त्यत्र तु समासच समासोतोकपोषो शाख्यास्यते तेन समाससमूहम्य संज्ञाविधिनियमार्थ इति वाक्यस्य न भविष्यति, धन्यथा कैकस्य समासस्य प्रथयान्तवादि- ·तस्माद् महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२ । पा. १ । आ. २) (सहसपा ।२।१।।) वस्तुतः सममनं संक्षेप इत्यन्वर्थः । नचामावनेकस्यैव । एकस्थापि विस्ततस्य संक्षेपदर्शनादतोऽन्वर्थत्वेन कथमेतदर्थस्लाम इति चिन्यम् । गर्गदण्डनन्यायसवात्कथमेकैकस्य प्राप्तिः । लक्ष्यानुसाराच्च तस्यैव न्यायस्याश्रयणमिति मिद्धान्तिन एव प्रश्नः । इतरो लक्ष्या- नुसारमज्ञात्वा न्यायमात्राश्रयणेन महग्रहणमित्याह प्रत्येकमिति ॥ (कै) लक्ष्यदर्शनादौति । (कै) श्रादिना "मालादीनां चेति" ज्ञापकसंग्रहः । अत्रापि गर्ग- दण्डनन्यायाश्रयणेन लक्ष्यदर्शनमेव हेतुरिति तत्त्वम् ॥ योगावयव इति । (के) १६ । पा२। सूखा न्दस इत्याह । तनिर्मूलम् । तैत्तिरीय एथकपाठविराईच। इसमासे समासगां श्रौतीमुपमामुदाहरतां बालङ्गारिकाणां प्रतिकूलं च । किछ । "हरीतकौं भुत्व राजन्मातेव हितकारिणीम्" "बईतमप्यनुभवामि करस्य विल्वतुल्यं शरीरमहिनिलयनीव वौक्ष" इत्यादयः समस्तप्रयोगा न ह्यस्ति प्रथमान्तेने वेबन्यपदार्थसूत्रस्थभाष्यसम्मताः । अत एव अमिरिख राजो वायुरिव पाश इत्यादि परिशिसोदाहरणमपि सरच्छते इत्याला तावत् । इदं ववशिष्यते । तिसमासे कृते परमपि तिष्प लिए इति " ध्ययं समासग्रहणं स्यात्, 'समासाच तविषयादि'त्यत्रापि प्रातिपदिका- दिखनुदलते समूहस्य च प्रातिपदिकत्वं न त्वेकैकस्य समासस्येति समासा- दित्येकत्वाविवक्षया समूहादेव सिवः प्रन्धयः, तंदवं समुदायम्य पया ·१४० महाभाष्यप्रदीपोद्योवन (सासपा । २।१।।) (च. पा.रा.पा.११ योगोऽपाष्टाध्यायौ। यद्यपि योगविभागाभावेऽपि वषवाव- चवस्य समुदायावयवत्वन्यायेनाष्टाध्याय्यवयवलमत्येव तथापि साधा. दवयवत्वमेवाच विवक्षितं तच योगविभागमारेण न सम्भवतौरि बोध्यम। संख्याया विवक्षितत्वादिति । (कै) सुबन्तवादेः प्रत्येकममानत्वात्यपि बोध्यम् ॥ "अनुष्यचलदि"- त्यत्र समाससंज्ञायाः फलं दर्शयति । शाकलेति । (क) अन्यथा पचे योऽश्रवणमपि स्यात् रत्यर्थः ॥ खरस्तु न फसमित्या समासान्तोदात्तत्वमिति । (के) केचिन्मतमिद्धखरं दर्शयति निघातं बाधित्वा सति शिवत्वात्समासान्तोदात्तता प्राप्नोति । बचेछापत्तिः । पर्यभूषत् सदेवानुप्राविदित्यादौ कापि अन्तोदात्तपाठदर्शनात् । पत्रे तत्वम् । तिछि चोदात्तवतीति गतेनिंधात विधानं ज्ञापकं तिसमासे बन्तोदात्ताभावस्येति । भाष्यमते तु गतिकारकोपपदावदिति सूचे छायणस्य प्रत्याख्यासत्वान्न कश्चिदोष इति । इदमवधेयम् । सहेति तिसमासे समुपेसि विहिते च वागर्थाविव पूर्व भूतो भूतपूर्व इत्यादौ पःथयो भावादिविशेषसंज्ञा संत्येव न । तत्तदधिकारेवस्यापाठात् । एवं विस्य. स्थादेवकस्य मा भूदिति सग्रहणं, नैतदस्ति प्रयोजनं, समास इति माती संचा क्रियते इन्वर्थसंचा यथा विद्यावेत यस्मिन्समुदावे पदार्थ परस्परं समस्यते स समासः इलस्त्यधिकरणे धन, तस्मादमर्थकं समय- ·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः । १६ ब.२। पा.९ । बा.२) (सहसया ।२।१।।) तचानोरिति ॥ (कै केचिमतदूषणमार एवं चेति ॥ (क) श्रवक्तव्यमिति । (क) समामासमामयोः खरे रूपे पाविशेषादित्यर्थः ॥ एकादेशस्य सर्वथोदात्तत्वादिति भावः ॥ “अनुव्यचलदि” त्यच यणश्रवणं विशेषः । प्रयञ्च नित्यममाम इति तात्पर्यम् ॥ सतिशिष्टत्वादिति । (क) वाक्येऽपि निघातप्रवृत्तेस्तदुत्तरकालिकतया ममासखरस्य सति शिष्टत्वमित्यर्थः ॥ तिकत्वस्येति । (के) ए.पटः काकताली य इत्यादापि तत्रापि मुपेत्यस्य प्रवृत्तेः । विस्पयादीनि गुणवचनेष समासाच्च तद्दिषयादित्यादयः वरच्छ प्रत्ययार्थमारभ्यमाणा व्यपि रडकुमारोवरन्यायेन समाससाधका इत्यस्मिन्नपि पक्षे विशेषसंज्ञाविरह- स्तुल्य एव । समासस्यतुति तु प्रायोवादमात्रम् । अत एव पठन्ति । "कः समास इति प्रश्ने विस्पटपटुगोचरे । समासमा ये श्रूयविस्परपटवो हि ते" । रह विस्परमिति पाटवस्य विशेषणम्। एकदेशान्वयम्याप्यत्र खोकार एवं पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभाव इत्यादि पूर्वाचार्यपरिभाषितम् । यद्यपोष . इयं तबाह । 'सहयहणं योगविभागार्थमिति' । महेन्येको योगः, सबि- येव, सप्ताह समस्यते केन पदविधित्वात्ममर्थन । 'अनुय चलदिति' । तत्र सबित्येकत्वस्य विवक्षितत्वाः पूर्व समासः पश्चादनोः, तत्र नित्यसमास- - ·महाभाष्यप्रदोषोक्योतः। (सहसपा । २।(1) (ब.२ । पा. १ । बा.२) सुपां यद्यपि स्वप्रमत्यर्थः विशेषगतसंस्थाभिधायित्वमुत्सर्गस्त- चापि "चापप्रातिपदिकादि"ति सूत्रस्थभाव्यप्रामाणेन तिकापि क्रियागतायाः क;दिसंबन्धाहारोऽपि तत्संख्याया एव भानमिति मिङ्कानो इदम् ॥ वचनग्रहणादिति । (के) प्रातिपदिकार्थसूचस्थासंख्यार्थकादित्यर्थः ॥ केवलायाञ्चेति । (क) प्रातिपदिकसंज्ञामत्वेनास्थापि प्रकृतित्वमिति भावः । हल्ङयादिलोप इति । (के) योगविभागस्येष्टमिध्यर्थतया छन्दसि तविषये एवैतत्ममामप्र- १ ब । पाए । सू१ ॥ तदीयमहासंज्ञाव्यवहारसामर्थ्यात्वीक्रियते । तथापि तत्सर्वमौत्सर्गिकमेव । पई पोप्पल्यादेतत्पुरुषम्य पूर्वपदार्थप्राधान्यात् । उन्मत्तगामित्यव्ययीभावे- ऽज्यपदार्थप्राधान्याचेति दिक । यद्यपि जहत्वायां वृत्तौ वर्तिपदयोरान- र्थक्यम् । पजहवाईयां तूभयोरपि विशिधार्थता तथापि एकार्थोमा- वात्यवस्थामवस्थायां यो एथकपदार्थो तयोर्दत्तौ प्राधान्याप्राधान्याभ्यां प्रवे- प्रमाश्रिन्योतानामौत्सर्गिकव्यवहाराणां निर्बाहो बोध्यः। बोठा चायं समासः। तथाहि । स्वारे प्राकलाभावः, समासान्तोदात्तत्वं तु न भवति 'तिपतिए' इति निघातात्, पनो 'तिर्गता' विति निघातः, वैर्यणादेश उदात्तखरितयो. रिबटा सरितत्वम् । अन्ये तु सति शिरा समासान्तोदात्तत्वं भवतीत्याहुः।

·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। २०१ (प.पा.पा.२) (सहसपा ।२।१।।) तिरिति भावः । एतेन प्रकुर्तरबित्यादौ समासे नलोपः थादि- त्यपास्तम् ॥ सुबुत्पत्तिखौकारे संमतिमाह अंत एवेति । (क) अन्ये वित्यरचिबोजंतु पचतिकल्पमित्यादावेवं मति बहुवचना- देरापतिः। तस्माद्वचनग्रहणेन संख्याप्रवृत्तिनिमित्तकानामेव यहणं नत्वेवं विधानां किंचैषामैकपद्ये प्रागुके निघातप्रतिषेधे च न मान- मिति ॥ अतिडित्यादाविति । (के) तत्राङित्यस्य अनवक्तृप्यमर्षयोरि”ति सूचस्वभाव्यप्रामायेन समामविशेषणतया समर्थनेत्यनेनैवोत्तरपदोपस्थित्या तब सुपेत्यस्था- १ पनवलायमर्षयोरकिं कृतेऽपि । ३ । ३ । १४५ ॥ "सुपां सपा तिला माना धातुमाथ तिखां तिया। सुबन्तेनेति च प्रोक्तः समासः षडविधो बुधैः” । सपा सुपा। राजपुरुषः । सिया । पर्यभूषत् । नामा । कुम्भकार। धातुना। कटप्रः। बजसम् । तियान्तिा। पिबतखादता । तिला समा। जहिजोडः । इह समासे पूर्वपदोत्तरपदपुरस्कारेणायं विभागः । तेग मध्यमानामध्यवस्थितत्वेऽपि पदोषः। रहिरे याहि रे इत्यस्य सवन्तपूर्वोत्तरपदत्वात् । सर्वेष्वसौषु पूर्वपदस्य पदत्वमयभिचारि । बत विभक्तिख सबपि समासत्वेन प्रातिपदिकत्वे न भवति तिकात्स्योतत्वात, यहा वचनयायमुक्तोवप्येकात्वादिषु यथा स्यादिति प्रथमैकवचनं शनसा- दिलोपः, वं चैकपद्यादामनुथचन वदत्तेत्या 'म एकान्तरमामनितमन- ·१"गतिरन- महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (सहसपा । २।१।।) (घ.२। पा.१। था.२) मन्वयेन च चिन्यमेतत् ॥ ननु पुनः शब्दस्य गतित्वात्कुगतीत्येव मिळू महावे तु अनेन समासेऽपि तत्पुरुषत्वाभावात् न्तर" इति उच्छब्दस्य खरानापत्तिरत आह । पुनः शब्दस्येति। (क) छन्दसि सर्वविधौना वैकल्पिकत्वादिति भावः ॥ मन्यत इति सूचितामरुचिमाह काठकेऽन्तोदात्त इति ॥ (के) अव्ययादिति लुगिति । (क) तदन्तस्थाप्यव्ययत्वादिति भावः ॥ १ बद। पार । सू४६ ॥ एव समासग्रहणं नियमार्थमित्ययं ग्रन्थो यत्र पूर्वी भागः पदं तविषयकः । तेग बहुपटव इत्यच टकाराकारस्योदात्तता सिध्यतीत्यर्थवत्सूत्रे व्युत्पादि- तम् । इवेन समासो विभागलोपः पूर्वपदप्रकृतिवरत्वं च । इह उक्त- योगाभ्यां सिद्ध समासमनद्य विभक्तिलोपाभावस्वरौ विधीयते । तिङन्ता- पेक्षया इवशब्दस्य परनिपातस्तु राजदत्तादेराकृतिगणत्वात् । वासयसीव बेधसः। जौमूतस्येव भवति । येषां विशिष्य लक्षणं नास्ति ते समासाः सासुपेत्याभ्यां सिध्यन्तौति स्थितम् । तिक' इति निघातप्रतिवेधो भवति । योगविभागसिद्धार्थ इबतिप्र- सनो गोदावनौयः।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.२ । पा. १ । बा.२) (अव्ययीभावः । २।१।५।) अव्ययीभावः । । ।११५॥ चिप्रत्ययेन क्वचिदेवकार्यव्ययत्वारोपबोधनान्यत्कार्यलाभ: नतदन्वर्थेति । (के) शब्दतो ऽलाभादिति भावः ॥ प्रापिकत्वमेव दर्शयति "सुपे"त्यादि । अव्ययीभावः ॥ अधिकारोऽयम् ॥ १ "अव्ययीभावः" ॥ इह लध्वयं संज्ञाकरगामित्येकाक्षरा सम्मा- कार्या किमर्थ महतो क्रियत इत्याह । 'अन्यर्थमडक्षा चेयमिति' । वनव्यय- मव्ययं भवतीत्यव्ययीभावः, भवतेर्ण उपसंख्यानमिति णप्रत्ययः, अन्वर्थत्वे किं मिध्यरीत्यत व्याह । 'तेनेति । पूर्वपदग्रहणमव्ययस्योपलक्षणार्धं सूपप्रति भाकपतोन्यादानुत्तरपदार्थप्राधान्यात्र स्यात्तस्मादययीभावेऽव्ययार्थः प्रधान- मिति सूच्यते, एवं ह्यस्थयानश्ययसमुदायो ऽव्ययधर्मलाभादव्ययं भवतीति, किं सिद्धं भवति, समुद्धा मद्राः समद्रा इत्यादावुत्तरपदार्थ प्राधान्येऽष्ययो- भावस्यातिप्रसङ्गः परिहतो भवति, पारेगई हिमुनि उन्मत्तगामिन्यादौ च वचनादव्ययीभावः, एवं चामव्ययमव्ययं भवतीत्यन्वर्थतयैवाध्ययकार्यस्यापि लाभादययीभावश्चेत्येतदपि न वातयं, लुमुखखरोपचागः प्रयोजनमिति परिगणनं वक्ष्यामौत्येवमर्थं तदिति चेन्न, अचैव परिगणय्यान्वर्थत्वेन वा विप्रियकार्यविषयमध्ययत्वमनुमौयताम् ॥

·१०० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अव्ययं विभक्तिसमीपसम्टविथड्याभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपञ्चाय- चानुपूर्थयोमपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । २ । १।६।) (अ.२। पा. १ । बा.२) अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्य- द्ध्यर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भाव- पश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसंप- त्तिसाकल्यान्तवचनेषु । २।१।६॥ समुदायस्येति । (के) गर्गदण्डनन्यायेन सुपामहितमव्ययं विभाज्यादिषु वर्तमानम- व्ययीभावसंज्ञकमिति वचनव्यायेत्यर्थः । हरौ इति अधिरि भक्तिः। हर्यधिकरणिका भक्तिरिति- षधिसप्तम्यर्थवाचकः। उपकृष्णमित्यादावुपः समीपवाचका बोधः। अश्चयं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्ययर्थाभावात्ययासम्मतिशब्दप्रादुर्भाव- पश्चाद्यथानुपूर्वयोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु ॥ अव्ययमिति योगो विभज्यते इति गम्भौरानः (३।३।५) अथयोभावाश्च (०।१५६) इति सूत्र न्यासकारः । तेन दिशोमध्यमपदिशमिति सिद्धम् । शर- दादित्वादृच । “लौवेऽश्चयं वपदिशं दिशोमध्ये विदिक स्त्रियामि"त्य- "पवयं विभलिसमोपसम्मदिव्य अर्थाभावाचयासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भाव- पश्चाद्यखानुपूर्धयोगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेष" ॥ श्रुतत्वादश्चयस्यैव ·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। १७५ (ब.२। पा.१। था. २) (अव्ययं विभक्तिसमीपसमडिव्यथा- भावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्वयोगमद्यसादृश्यसंपत्तिसाक- ल्यान्तवचनेषु । २।१।६।) अन्वर्थसंज्ञाविज्ञानादिति । (के) प्राचीनोकमहासंज्ञाकरणेन तत्समतोऽर्थोऽयस्य संमत इति भावः॥ जाणासमोपमित्यर्थः । अत्रास्थयानां वाचकत्वादेव पूर्वपदार्थप्रधाना- व्ययीभाव इत्युत्सर्गस्य निर्वाहः । द्योतकावे हि द्योत्यार्थस्य विशेषणवाया मरः॥ वस्तुतस्तु योगविभागं विनायौरसिद्धिरिति सूत्रशेधे वक्ष्यामः । विभक्तिरित कारकशक्तिः । कारकशक्तिः। विभन्यतेऽनया प्रातिपदिकार्थ इति व्यत्पत्तः । वचनशब्दः कर्मसाधमः । स च प्रत्येक विभक्त्यादिभिः सामानाधि- करण्येन संबध्यते । पूर्वनिपाताभावः सौत्रः। एवर्षेषु द्योतकतया वर्तमान सुबन्तमव्ययं सुबन्तेन सह एकार्थभूतं सत् समाससंशं प्राकस्यात्ततोऽययो- भावसंज्ञमित्यर्थः । यद्यपि सुपेत्येव समासः सिद्धस्तथापि तस्यासार्वत्रि- कता पुनः समासविधिभिर्याप्यते । अत एव महाविभाषातः प्राकपाठेऽपि अध्ययीभाववन्न तस्य नित्यसमासता। तथा च खपदविग्रह एव तत्र भवति । तथा च भूतपूर्वेचरडिति (५। ५ । ५३) सूत्रे वृत्तिः । पूर्व भूतो भूतपूर्वः। सुप्सपेति समास इति । तथा शाकलसूत्रे (इको सवर्णो शाकल्यस्य इवच विभक्यादयो विशेषणानि न समासस्येत्याह । 'विभक्यादिग्विति' । 'सम- म्यत इति । यद्यपि समांस इति सडझामात्र विधीयते तथाप्ययमबुध- बोधनाय भिन्नयोः शब्दयोः संमेषः प्रक्रियायां कियत इति समस्थत इत्युक्तम् । 'वचनग्रहणं प्रत्येकमभिसम्बध्यत इति'। तच्च कर्मसाधनं विभक्यादिभिः समानाधिकरणं, विभनयादिषु वाच्येषु यदव्ययं वर्तते विभ- क्यादौनधान्यदध्ययं वक्ति द्योतयतीत्यर्थः, विभक्तिशब्देन कारकशक्करभि- .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अव्ययं विभक्तिसमीपसम्रद्धिव्ययीभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्य- थानुपर्ययोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । २ । १ । ६ । ) (घ.२ । पा. १ । बा.२) अव्ययस्य श्रुतत्वादिति। (क) श्रुतत्वरूपान्तरङ्गादित्यर्थः ॥ सूचे श्रुतयोरेव प्रथमं संबन्धः पश्चात्प्रकरणलब्धेनेत्येव युक्रमिति भावः ॥ एव न्याय्यत्वात्तहाधः स्पष्ट एव। स्परं चेदमत्रैव भाष्ये। एतेन कुम्भादिपदानां तत्समोपे लक्षणेयादितात्पर्यग्राहकमित्यपास्तम् । [६ । १ । १२७] इति सूत्रे) "सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेधः" (वा) इति नित्यग्रहणेन मार्थः । "इदमपि सिई भवति । वाप्यामश्वो बाप्य श्वः गद्यामातिनद्यातिरिति” (६ । १ । १२७ सूत्रस्थभाष्यम् ) भाष्यं कैयटो व्याख्यत्। सुप्मुपेति समासः । संज्ञायामिति हि समासस्य नित्यत्वासिद्धः प्रतिषेध इति । तथा "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्” (६ । १ । १५८) इति सूत्रे असिद्धवदत्रेति (६ । ४ । २९) च सूत्रे कैयटेन खपदविग्रहो दर्शितः । गनूक्तरीत्या संज्ञायामितिवत्पनजादिष्वपि अविग्रहत्वं स्यादिति चेत् । सत्यम्। यौगिकार्थमात्रेण साम्यमाश्रित्य विग्रहकथनेऽपि पनत्वस्य समासैकगम्यतया वस्तुतस्तस्येयत्वात् । एतेन कृषासर्पलोहितशाल्यादयो व्याख्याताः। प्रकृतमनुसरामः विभक्ती, हरी इत्यधिहरि। येन सुबन्तेन . । धीयते विभज्यते ऽनया प्रातिपदिकार्थ इति कृत्वा । 'स्त्रीवधिकत्येति' । स्त्रीषु कथा प्रवर्त्यत इत्यन्वयः ॥ अधिकृत्येति, प्रस्तुत्ये त्यर्थः । संनिधानाच्च स्त्रिय एव प्रस्तुत्येति गम्यते स्त्रीविषया कथा प्रवत्यंत इत्यर्थः । प्रायेण तु प्रवर्तत इति पाठः। तत्र भिन्नकर्ट कत्वात्क्काप्रत्ययस्यानुपपत्तिः, पुरुषाः प्रवन्ति कथा प्रवर्तत इति । अत्राहुः । अधिकृत्य या कथा सा खौषु प्रवर्तत इत्यर्थः, तत्र प्रस्तावने कथने च कर्तुरेकत्वात्मिद्धः क्वाप्रत्यय इति । ..

·महाभाथप्रदोपोड्द्योतः। (च.या.चा.२) (अध्ययं विभक्षिसमोपसम्मझ्यिथा- भावात्ययासंप्रविशन्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपर्थयोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाक- ल्यान्तवचनेषु । २।१।६।) प्रतिपिपादयिषिता इति । विशेष्यतयेति शेषः ॥ तदुक्रम द्योतकस्य प्रजयतीत्यादौ द्योत्यार्थविशेषणकबोधे प्रक्षते च तदिशेष्यक- बोधे कारणत्वेन कार्यकारणभावदयकल्पने गौरवात् । निद्रा सम्पति न युज्यते इत्यतिनिद्रम् । यजसमाधाविति दिवादेरकर्मकस्य युज्यत समासस्तघटकौभूतैव विभक्तिर्माते सन्निधानात् । तदर्थद्योतकर यधिशब्दः । न चैवमलौकिके सप्तम्येव दुर्लभा। निपातेनाधिकरणस्याभि- हितत्वात् । तिप्रकृतद्धितसमासैरिति परिगणनस्य प्रत्याख्यास्यमानत्वादिति वाच्यम् । बन चतुर्थोसमासस्थले यथा वचनसामादुक्तार्थस्यापि प्रयोगः तथेह वचनसामर्थ्यादभिहितेऽपि सप्तमोत्यभ्युपगमात् । अभक्षन्यायेन वचनग्रहणसामर्थन च विभक्त्यर्थमाचरतरत्ययस्य ग्रहणानेह। एहस्थोपरि ग्रामम्य पुरः। उपर्यादयो हि दिगदेशकालेष्वपि बर्तन्ते । न तु विभक्त्यर्थ- मात्र । अत एव "क्रमादमुं नारद इत्यबोधि" स इत्यादौ नातिप्रसङ्गः । इति शब्दस्य सर्वनामवत् प्रकृतपरामर्शकलेन कर्मत्वमात्रामभिधायक- त्वात् । एवञ्च विभक्तिशब्दः सप्तभ्यां पर्यवम्यति। अत एव परिशिष्टे अन्ये त्याहुः । वयस्य कथा कर्तव्यकथेत्यर्थः, सा स्त्रोष पधिप्रवर्तते स्त्रीध्वधोति च प्रक्रियावान खेतत्प्रयोगाई समासस्य नित्यत्वात् । 'वधिस्त्रीति' । 'धयोभावति अपुंसकरवावृध्रखो नपुंसक इति प्रसः। 'समभ्यर्थयमिति, । विभलिवधमतां दर्शयति । 'उपकुम्भमिति'। सम्म म्योपेति प्रवियावाको गन्तेन समासः । 'दुःशकं दुर्ययममिति' । मनुश्थ- जातिवचनो शकमयमादौ, विम पुगलियामाभाव इन्वेव सिहं. 23 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अव्ययं विभक्सिमीपसम्हडिव्यायाधीभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्य- धानुपूर्ययोगपडसादृश्यसंमत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । २।१।६।) (ब.२ । पा.१। था.२) उत्तरपदार्थावच्छिन्ना इति । (क) द्योतकत्वपक्षे तु द्योत्यार्थस्य समभिव्याहतार्थविशेषणवमेवेति भावः ॥ तदाह इति रूपम्। पत्र निद्राकर्तृकवर्तमानयुक्तत्वाभाव इति बोधः । यतः सम्पति न युज्यते इत्यर्थः । अतिनिद्रामासौदित्यादौ तथा "अधिकरणे” इत्येव सूचितम् । पाणिनिस्तु मात्रालाघवमभिप्रेत्य विभक्तिशब्दं प्रायुत। निपातेनाभिहितत्वात् प्रथमान्तेनैवायं स- मासः षचन्तन वेत्यपि मतदयं परिशिष्टे स्थितम् । तदपि विभलिग्रहणे अधिकरणग्रहणे चाविशियम्। समोपे, कृष्णस्य समीपमुपकृष्णाम् । अव्ययीभाव इत्यन्वर्थसंज्ञाश्रयणादसत्त्वरूपाध्ययार्थ. प्राधान्य एवायं समासः। समीपवर्तिप्राधान्ये तु बहुव्रीहिं वक्ष्यति "संख्याध्ययासति” (२१२।२५)। उपदशा इति यथा । मनु समय। ग्रामं निकषा लंकां बाराहमादित्यादावति प्रसङ्ग इति चेत् । अचार रक्षितः। अभितः पस्तिः समयानिकषान्धारादिति दितीयापक्षयोर्विधान- सामर्थ्यामाध्ययोभाव इति । यतूक्तं दुर्घटवृत्तौ। चित्रस्य ग्राम सम- म सियति, बेन समस्यते तदर्थस्याभावो भावः, न चात्र शकानामभावः किं सहि तदौयाया ऋडे, बीभाव इत्यर्थग्रहणं यत्र धर्मिखरूपस्यैवा- भावतत्र यथा स्यात् धर्ममात्रप्रतिषेधे मा भूत्, तद्यथा ब्राह्मणेन ब्राह्म- ण्यामुत्पादितत्वेग कस्य चितामणत्वं प्रसन्य प्रतिवेधति मायं ग्रामणो यतिभूषयति, इतरेतराभावे च मा भूत् गौरवो न भवतीति पत्रापि ·१७८ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २ । पा. १ । बा.२) (बश्चयं विभक्तिसमोपसम्मडिया- भावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यपानुपूर्थयोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाक- ल्यान्तवचनेषु । २।१।६।) समृध्यादीनां वाचकमिति । (क) निपातानां द्योतकलं वाचकत्वं च वयानुरोधाच व्यवस्थेति भावः। व्यवहारविषये लक्षणा। इति हरि । हरिशब्दः शब्दखरूपपरः । इतिः प्रकाशवाची। हरिशब्दप्रकाश इति बोधः। रूपम्य योग्यमनु- येत्यादौ सापेक्षवादसमासे चारितार्थादिभक्तिविधागम्य सामध्ये मातीति । तन्न । समासस्य नित्यतया वृत्तस्य विशेषणयोगो नेवस्यैव प्रवृत्यापत्ते । अन्यथा स्थलस्य कुम्भस्य कार इत्याद्यपि स्यात् । सरदौ तु मद्रा समदिः सुमद्रम् । उत्तरपदार्थप्राधान्ये तु कुमतौति सत्युषः। सम्मका महाः सुमहा इति यथा । वृद्धौ दुर्यवनम् । न चार्थाभावेनेह सिद्धिः । येन समस्यते तदीयार्थाभावे हि समासः। इह तु यवनानां नाभावः किं तु तदीयाया रद्धेः । अर्थाभावे, गिर्मक्षिकं अविनम् । संसर्गाभावेऽयं समासः न त्वन्योऽन्याभावेऽपि । अर्धग्रहणसामर्थन समस्यमानपदजन्या- तौतिविशेष्यविरोधिन एवाभावम्य ग्रहणात् । बन्योऽन्याभास्य प्रातियो. गिता वच्छेदकेनैव सह विरोधात् । तस्य च प्रकारत्वेऽप्यविशेष्यत्वात् । वस्वन्तरं प्रतिषिध्यते न धर्मिखरूपम्, अतिशौसमियाभावः कालान- वच्छिनोऽभाव पाश्रीयते इह तु संप्रत्यभाव इत्यध्ययम्य मेदेगोपादानम् । 'असितहकमिति' । तिहका नाम ग्रामः । तिहभावे संज्ञायां कन्युप- सह्यानं, तत्र भवं तैहकमाछादनं तच कालविशेष उपभोग्यम्, उणे शौते वा ऽतिपदो नेदानोमिन्यस्यार्थे वर्तते, उपभोगक्रिया करतो ·१. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः j (बश्चयं विभक्तिसमीपसम्टदियाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपशाद्य- चानुपूर्ययोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । २।१।। (प.२। पा.१ । पा.२) वाचक इति। (के) पुषसहित इति । महाविशेयकबोधादिति भावः । रूपम् । सामति । साहित्यं समभिचाहतक्रियाकारकत्तिसाकल्यं च सहार्थः। व्यसहितं सकलं भोन्यमत्तौति बोधः। साहित्य पधारोपितं प्रतीयते म वास्तवं शब्दशक्तिखभावात् । सकलं भोन्य- तु ये तु वदन्ति। घटः पटो नेत्यत्रापि पटत्वात्यन्ताभाव एवार्थः । यावत्यधिकरणन्यायेन जातेः पदार्थत्वादिति तेषामपि मते ऽर्धग्रहण- सामर्थादेवाक्षिप्तधर्म्यभावेऽयं समासो न तु धर्माभाव इति पलं तुल्यमेव । एष एवाचत्यहरदत्तग्रन्थस्याप्याशयः । एतेन भूतले घटो नेत्यत्र घटाभावं व्याचक्षाणाः परास्ताः । नित्यसमासप्रसनया साधुतापत्तेः। कारकवि- भक्तरयोगाच। पत एव सिद्धान्ते कियाध्याहारेण कारकविशियक्रिया- प्रतीतौ तस्या एव निषेधः शब्दः भूतलाधारकघटाद्यभाव एवार्थः । गौरवं च प्रामाणिकं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावश्चायम् । बत एव प्रशष्ट नालीत्यत्रापि शब्दसाधुतार्थमाधुता चेष्यत एव । अशष्टास्तित्वच शब्दवजाप्रतीतं निषिध्यते । अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे खभावादेवान्तर्भवति यथा दध्यपसिक योदगो दध्योदन इति तदहारेण पूर्वोत्तरपदयोः सामर्थ नेदानीमुपभोगाई तेहकमाछादनमित्यर्थः । बाच्छादनापेक्षस्यापि तैसकशब्दस्य गमकत्वात्समासः, नात्र सकस्य कानानचिनोभावो नापि संप्रति तस्याभावः किं सहि सदुपभोगस्येत्या- भावादत्ययावासंप्रति भिद्यते । 'तत्पाणिनीति' । तशब्दो विपातोप्यति ।

·महाभाष्यप्रदीपोड्द्योतः। १८१ (ब.२। पा.१। था.२) (बथयं विभक्तिसमौयसमाहिथयथा- भावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्थयोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाक- ल्यान्तवचनेषु । २।१।।) न तु साकल्यस्वेति । (क) "मत्तणमनो"त्यादौ तु तख्ययोगस्य बाधेन टिति प्रथममेव सकलमत्तौति बोधात् माकल्यबोधकता महशब्दस्येति भावः भोजनप्रतिपादने एव तात्पर्य्याच्च । सूत्रे साकल्येति प्रतिनिमित्त- निर्देशः। एवं सादृश्य पदेऽपि । सामि अधोते । अभियथर्माहत शब्दः करोति होत्यभ्युपगमात् । अयोग्यतामिवयस्त न प्रतिबन्धकः । अन्यथा बस्यम्पति शब्दो मूक एव स्यात्प्रतिवादिनः शब्दाहायाप्रतीती तत्खण्डनकथाप्यक्ति। याहार्यः शब्दो बोध इति वास्तु । रतेन "नैनं किन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः। न चैन क्लेदयन्यापोन शोषयति मारव" (भगवदी) इत्यादि व्याख्यातम् । अन्यथा चात्मकर्मकच्छेददार- सोदशोषापसियापार्थतापत्तरिति दिक। अत्ययो, हिमस्यात्ययः बति- हिमम् । अत्ययो ध्वंसः । वंसत्वं चाभावत्वव्याप्यमखण्ड मेवेत्वर्थाभावात्पथ- गुपादानम् । संप्रतीत्यव्ययं अधिकरणशक्तिप्रधानम् । तथा चोक्लममरे,ण, "एतहिसंप्रतोदानीमधना साम्पतं तथेति"। मातु अधिकरणकार. काक्षिप्ता युज्यत इत्येषा क्रिया निषिध्यते निदा इदानौं न युज्यते इत्यति- 'प्रत्यर्थमिति । पर्थमथे प्रतीति वाक्यमप्यत्र भवति भाष्यप्रयोगात्, यदि वा नावाव्ययं बौमात्ति किंवाई कर्मप्रवचनीयत्वात्सम्बन्धमवछिनति वीमा तु विचमोत्या, अनुपर्वस्य भाव अानुपूर्वी ब्राह्मणादित्वात्स्यन, श्वनः धित्वरणास्त्रियामपि भवति तस्य प्रयोगः, एवं ज्येष्ठानुपर्थेति । 'सबका- मिति' । सहभन्दसस्य समासः, 'अध्ययोभावे चाकाल' इति सभावः, एख- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अध्ययं विभक्लिसमीपसम्टडिन्यूझ्याभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपवाद्य- थानुपूर्वयोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । २ । १।६।। (च. २। पा. १ । बा.२) "अपदिशमि"त्यादौन्यखण्डान्येवाव्ययानि दिनोर्मध्यादिवाचकानी- त्यानयन भगवता योगविभागो नाकारि ॥ तदन्तग्रन्थकर्मकमध्ययनमितियोधः। यावत् प्रलोकमतप्रणामाः। परि- माणपरिच्छिन्नत्वं यावदर्थः लोकपरिमाणसंख्या परिच्छिन्नाःप्रणामा निद्रम् । वृत्तौ तु अतितै स्टकमाच्छादनमित्युदाहृतम् । सिटका नाम ग्रामः । “तिहभवि संज्ञायां कन्युपसंख्यानम्" (वा)। तत्र भव तैरक- माच्छादनम् । तच्च विशिएकाले उपभोग्यम् । उणे शौते वा। तथा च नेदानीमुपभोगार्थे तेहकमाच्छादनमित्यर्थः । इह वृत्तावुपभोगक्रिया अन्त- भूता दध्युपसिक्त बोदनो दध्योदन इत्यत्रोपसेको यथा । वाच्छादनापे- क्षग्यापि तैरकशब्दस्य गमकत्वात्ममास इति हरदत्तः । शब्दप्रादुर्भावे इति हरि । इति शब्दः खरूपपरः । तस्य प्रकाश इति पद्यन्तेन विग्रहः । पश्चादर्थ अनुरथम् । स्थानां पश्चादित्यर्थः । व्यदिशब्दस्याज्याचतरस्या- पूर्वनिपातेनास्यानित्यत्वज्ञापनादिह वाक्यस्य साधुतेत्याहुः । समीपादित्ति- भिरतहितान्तः साहचर्यात्तथाविधस्यैवह ग्रहणम् । ततः पश्चात्संस्यते मुत्तरेष्वप्युदाहरणेषु । 'गुणभूतेपोत्यादि' ।, यदि सादृश्य इति नोच्येत पर्व- पदार्थप्रधागोव्ययीभाव इति यदा सादृश्यं विशेष्यत्वात्प्रधानं तदैव स्यात् सादृश्यं किख्येति, गुणभूते न स्यात् । 'सदृशः किख्येति' सादृश्यवतः प्राधान्य- दर्शनेन सादृश्यस्य गुणभावं दर्शयति । 'सकिखौति' । पर्ववद्धखः, अपचित- परिमाणः गालः किखो, अप्रसिद्धोदाहरणं चिरन्तनप्रयोगात् । सम्पत्ति- .

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। १८३ (ब. २। पा. १ बा. २) (अश्चयं विभक्तिसमीपसरशृिाधी- भावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपर्ययोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाक- ल्यान्तवचनेषु । २ । १।।) इति बोधः । एकपरि । 'विपरीतकर्तनं परेरर्थः । एकहेतुकं विपरीत- कर्तनं पराजय इति यावत् । सप्तगङ्गामुन्मत्तगङ्गमित्यादौ सप्तगङ्गा समाहार उन्मत्तगङ्गासमानाधिकरणमित्यादिक्रमेण वा बोधः । एतेन पूर्वपदार्थ- धम्यतेचेति भाष्याच । अनेकमन्यपदार्थ (२।२।२३) इति सूत्रे सर्व- पश्चादितिभाष्यप्रयोगाचेति तु तत्त्वम्। योग्यतावौमापदार्थानतिति- सादृश्यानि यथार्थाः। अनुरूपम् । रूपस्य योग्यमित्यर्थः । वीप्सायां, प्रत्य- धम् । अर्थमर्थं प्रतीत्यर्थः । इह वाक्यमपि साधु। न ह्यत्राव्ययं वौमात्ति। किंतु कर्मप्रवचनीयत्वात्सम्बन्धमवच्छिनत्ति वीप्मा तु दिवचनेन प्रोक्ता । यहा। प्रतिशब्दस्य वौसाथै कर्मप्रवचनीयसंजाविधानसामर्थात्तद्योगे हितीयागर्भ वाक्यमपि भविष्यति । यथाशक्ति । शक्तिमनतिक्रम्येत्यर्थः। हरेः सादृश्य सहरि । अनुपूर्वस्याभाव आनुपूर्यम् । ब्राह्मणादित्वात् व्या । व्याः पित्करणात् स्त्रियामपि प्रयुज्यंते । अनुल्येष्ठं ज्येष्ठानुपूर्येणेत्यर्थः । योगपद्ये सचक्रम। सइशब्दस्य समासः। अययीभावे चाकाले (६।३। १) इति सभावः । एवपग्रेऽपि । सादृश्ये , सदृशः सख्या समखि । वृत्ती तु सकिखौत्युदाहृतम् । अपचितपरिमाणा टगालो किखौ। यथार्थत्वेनैव सिई पुनः सादृश्यग्रहणं गुणभूतेऽपि सादृश्ये यथा स्थादित्येवमर्थम् । . शब्दस्य सम्रद्धौ रूठत्वात्पुनरुपादानं व्यर्थमित्या शक्याह । 'सम्पत्तिरनुरूप यात्मभाव इति'। 'सब्रह्म बामवाणामिति'। तेषामनुरूपो ब्रह्मभाव इत्यर्थः। 'सरणमिति'। न चात्र टयाभक्षणं वास्तवमित्याह । 'म किंचि- दिति'। रणभक्षणमधिकोर्थलदचनेन किंचिदम्यवहाय न परित्यगती- स्वयमर्थः प्रतिपायते रणानि भक्षयन्कथमन्यत्परित्यमेदिति । 'परिग्रहा- ·१० महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। ( यथाऽसादृश्ये । २॥ १॥ ७) (ब.२ । पा. १ । था. २) यथाऽसादृश्य।२।१।७॥ यथाशब्दः सुबन्तन समस्यते भादव्ये द्योतो नेति सूत्रार्थः । यथाशकौत्याद्युदाहरणं यथार्थत्वेन तु'- सिद्धिः सूत्रग्टहौताव्ययेन तेन समासाभावात् । अतः पृच्छति प्रधानत्वाव्ययीभावलक्षणमित्यपास्तम् । उन्मत्तगङ्गमित्यादावव्याप्तेः । औत्- सर्गस्वङ्गीक्रियत एव । सदृशः सख्या ससखीत्यत्र हि सादृश्यवतः प्राधान्यम । तेनाव्ययार्थप्राधान्या- भावात्सम्हा महाः समद्रा इत्यत्रेवाव्ययीभावो न स्यात् । संपत्तिरनुरूप यात्मभावः। स ब्रह्मगाणां तेषामनुरूपो ब्रह्मभाव इत्यर्थः। साकल्ये, सटणमभ्यवहरति । म किञ्चित्परित्यजतीत्यर्थः । म त्वत्र टणभक्षणे तात्य- यम्। अन्तवचने, सामाधौते। अमादयः शब्दास्तदर्थे ग्रन्थे वर्तन्ते। तदानों परिहौतस्य प्रदेशस्यामगदिरन्तो न तु ततः परेणाध्ययनं गास्तीति। अतः साकल्यात्पथगन्तग्रहणम् । अमेरन्तत्वमिति षड्यन्तेना- खपदविग्रहः। इस वचन शब्दोतिरिच्यते । तेन इन्दसाकल्यात्पथगन्त- ग्रहणमाश्रित्य योगविभागफलीभूतमपदिमित्यादि सुसाधमिति तु निष्कर्षः। पेक्षवेति । इदानीमेतावान्प्रदेशोध्येतव्य . इति यावतः प्रदेशस्य परिग्रह- सदपेक्षया समाप्तिरन्तः स चासकले प्यध्ययने भवतीति भावः। 'सानोति। समादयः शब्दातदर्थे ग्रथा वर्तन्ते तदानौं परियडीतस्य प्रदेशस्या- प्रगदिरतो न तु ततः परेणाध्ययनं नास्ति ततश्च न साकल्यमित्याह । 'इमिति।

·महाभाव्यप्रदीपोद्योतः। १८५ प. २ । पा.।१। बा.२) (यथाऽसादृश्ये । २ । १ । ७।) असादृश्य इति किमर्थमिति । (भा) अत एव सूत्रं किमर्थमिति न प्रश्नः । पूर्वसूत्रे यथाग्रहणं तदर्थार्थकावादिभिः समानार्थम् ॥ सापेक्षत्वादिति । (क) उपमानत्वेन बुद्धस्योपमेये साकाङ्गत्वादिति भावः ॥ त्तिरिति । (के) प्रकिरित्यर्थः । एवं च उदाहरणाप्रसिद्धिरिति भावः ।। पूर्वप्राप्तौति । (क) अनन्तरत्वात् । एवं च पूर्वण तत्र समासो दुरि इति व्याव- याप्रमिद्धिरिति भावः ॥ समुदायस्य चेति । (क) यद्धर्मवान्देवदत्त इत्यर्थकस्य यथा देवदत्त इति समुदायम्ये- त्यर्थः । ये तु देवदत्तमादृश्यवान्यज्ञदत्त इति बोधं वदन्ति तेषां प्रधानस्य सदृशस्य मापेक्षवादित्यैवालं समुदायस्येत्या वैयथ्यं मम तु केवप्रधानार्थस्थामापेक्षत्वात्तथोकिः ॥ नित्यसापेक्षत्वादिति । (क) प्रधानस्योपमामस्य मापेचनावित्यमापेवत्वाचेत्यर्थः । नित्यमा- पेशं सर्व समस्यत इति भाष्ये कास्तौति चिन्यम् । देवदत्तम्य गुरुकुलमित्यादिषु गमकत्वात्तिः किमोदनः भालौनामित्यादौ- नामिवेत्येव समर्थसूचे भाष्ये उकं तत्र यथान्द उपमानत्वं- 21 ·एवं १६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (बथाऽसादृश्ये । २।१।७।) (ब.२ । पा.१ । बा.२) घोतयतीत्यभियुक्नोक्रेस्तस्य विशेषणत्वेन पूर्वपदार्थप्राधान्याभावेऽपि दिमुनीत्यादिवसमासप्राप्तिः तदभावे प्रसिद्धबादस्यैव यहणं स्थादिति तात्पर्यम् ॥ सादृश्यार्थकत्वादिति । (के) मादृश्यप्रयोजकभेदकधर्मार्थकत्वादिति भावः ॥ थाल्विधायके वृत्तायुक्त सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकार इति वचनपदखारस्थातु तइदाचकता । एवं च यथा देवदत्त इत्यादौ यद्धर्मवान्देवदत्तस्तद्धर्मवान्यजदत्त इति बोधे यत्तभ्यान्तस्य धर्म- स्यैक्येऽवगते उपमानोपमेयत्वस्यावगतिरिति मादृश्ये वर्तत इत्यस्य उपमानोपमेयत्वद्योतक इत्यर्थः । ईदृशमादृश्यद्योतकस्यापि ग्रहणे- ऽसादृश्ये इति प्रतिषेध एव मानमिति बोध्यम् । मादृश्यस्य थाप्रत्ययवाच्यत्वे तु यत्मदृशो देवदत्तम्तत्मदृशो यज्ञदत्त इत्येव बोधः स्यात् न तु देवदत्तयज्ञदत्तयोः मादृश्य बोध इति दिक् ॥ सादृश्ये वृत्तिरिति । (के) मादृश्ये एव वृत्तिरित्यर्थः । एवं च सूत्रं व्यर्थमिति भावः ॥ अर्थवत्सूचारम्भादिति । (क) बडपटव इत्याद्यर्थे बहुचपूर्व इत्येव कर्त्तव्यमिति भावः ॥ कदंश गतिकारकपूर्वस्य ग्रहणमिति तु ज्ञापकमिद्धस्यामार्वत्रिकत्वानेत्या- प्रायः ॥ भाये इदम् (भा) इत्यस्य एतत्सूत्रीयमिति वायोऽर्थः ॥ तद् ध्वनयन् व्याचष्टे ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। १७ प.२ । पा. १। था.१) (यथाऽसावृष्ये । २॥ १॥ ) सूचस्मिविति । (भा) ददमुपलक्षणं यथाशनौति प्रयोगे चेत्यप्यर्थः ॥ तच यथाश- कौति प्रयोगे सादृश्यवाचिन एव ग्रहणं कुतो नेति गरते । अथ य इति । (क) तस्य तदन्तस्य मादृश्यं तस्य वाच्यमेवास्तु शकिसादृश्यमित्या- दिरेवार्थोऽस्तु एतत्मूचं च मास्तु इति भावः । अव्युत्पन्नशब्दसत्वे मानमपश्यतोऽर्थघटितं साघुत्वमित्यजानतश्च प्रकथम् । प्रकृतसूत्रे प्रकारवचमथालं तस्य याणमिति न प्रहार्थः । श्रथादृष्य इत्यस्य सूचे श्रवणात् पूर्वण प्राप्नोति मामर्थ्यावेत्यस्थासङ्गतेच ॥ नववं समायो न स्वादत श्राह पूर्वेणेति ॥ (वा) स्यादृश्यसम्पत्तौति । (के) यथार्थत्वेन तु न प्राप्तिका सूचटहीतास्थयेन तेन समामा- भावात् । अत एव पथाच्छब्देन न तेन सूत्रेण समासः ॥ उत्तर- माह प्रतिषेधेति। (क) प्रतिषेधयुक्तसूत्रारम्भेत्यर्थः । एतदर्थमेव सूचमावसक यथार्थ यदव्ययमिति कैयटस्तु चिन्यः । तेनात्राप्राप्तेलकत्वात् । उपक्रमभा- व्यतस्तथैव लाभात् ॥

·१८
महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः।
(सपप्रतिमा मात्रार्थे । २ । १ ।।।)
(ब. २। पा. ५। बा.२)
(अक्षशलाकासंख्याः परिणा । २।१।१०।)
सप्प्रतिना मात्रार्थे । २।१।६॥
नग्धव्ययग्रहणं यावदवधारणे इत्यचैव निवृत्तमयोग्यत्वादिनि
चेत्याह
यावदिति । (कै)
यावदमत्र ब्राह्मणानामन्त्रयखेत्युदाहरणम् ॥ ननु प्रतिना
समासयोग्यमात्रावदाव्ययाभावादेव तवित्तिर्भविष्यतीत्यत पाह
खरादौनां चेति ॥ (कै)
माचावतीति । (के)
तथा च दिवादोषादिभिरव्ययेरेव प्रतिना समासः स्यादि-
त्यर्थः ॥
अक्षशलाकासंखयाः परिणा।।१।१०॥
विभक्त्यन्तरनिरासार्थमिति। (के)
विभक्त्यन्तरधमनिरामार्थमित्यर्थः ॥
कर्तृत्वादिति । (क)
वर्तनक्रिया च वृत्तावन्न ता गुडधाना इत्यादौ मिश्रणकि-
यावदिति भावः ॥

·महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः । १८४ (स. २। पा.११चा. २।) (अक्षशलाकासंख्या परिण । २।९।११) पूर्ववृत्तस्येत्यर्थ इति । (क) पूर्ववृत्तस्य जयस्य सम्बन्धि यथा वर्त्तनमभूत् सम्प्रति चेत्तवर्तनं तथा न भवति तदा समास इत्यर्थः । पूर्वोक्तस्य । यथेति भाष्यस्येति भावः । पचिरिहेति । (भा) एतद्भाव्यप्रयोगे इत्यर्थः ॥ तदेव । (भा) वर्तनमेव ॥ तस्यैव फलितार्थमाह भाव्ये अयथाद्योतनेति । (भा) प्रयथाशब्दो वैपरीत्ये विपरीतत्वद्योतने इत्यर्थः ॥ पराजय- द्योतने इति यावत् ॥ पराजय इति । (क) पञ्चानां मध्ये एकेन विपरीतवर्तने ऽयं प्रयोगः । तदा । पराजय एव भवतीत्याशयः ॥ तदेतद् ध्वनयन्वक्ष्यति । पश्चिकानामधूतमिति । (क) तद्विषय एव चायं प्रयोग दृष्यते । यद्यपि द्वयोस्त्रयाणामन्य- थापानेऽपि पराजय एव तथापि तत्र नेव्यतेऽत पाच भाव्ये 'एकवचनान्तयोरिति ॥ (भा) १ बक्षादयस्ततौयान्ताः पक्तिस्य यथा न तत् । किसवव्यवहारे च एकत्वेऽक्षशनाकयो। C-

·१६.
महाभाष्यप्रदोयोद्योतः।
(विभाषापपरिवहिरवः पञ्चम्या ।२।१।१२।)
(ब.२ । पा.१ । था.२)
न्यायप्राप्तमेतदिति । (कै)
वस्तुतस्तु भवहिरामवसरप्रदानाय वचांसि नः । वध्वोरगारं
वध्वगारमित्यादाविव प्रकरणादिनाक्षवेनैवानेकार्थावगमे समामवा-
रणाय अक्षवेनैकाक्षबोधे एव च माधुत्वाय वचनमावश्यकम् ।
अभेदैकत्वेति । (क)
अस्थार्थः प्रागुतः ॥
विभाषापपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या।
३।१।१२-१२॥
कर्मप्रवचनौययोरपि अपपर्योः सम्भवाल्लक्षणादौ कर्मप्रवचनौ-
ययोरपञ्चम्यन्तेनापि ममासप्रसङ्गाचार
वर्जनार्थाविति ॥ (के)
उपसंख्यानमिति । (क)
तच बहिर्यामादित्यादिमिद्धये तवाप्यावश्यकमिति भावः ।
विहितेति । (के)
कर्तव्येति शेषः । अन्यथास्योपसंख्यानस्य खपुष्यायमाणत्वादेवं
सिद्धवदुतिरसङ्गता स्यात् । अत एव भाष्यकारोऽपि

·महाभाष्यपदीयोद्योतः । (ब. २ । पा. १ । आ. २) (यामर्यादाभिविड्योः । २ । १ । १३। ) बहिः शब्देन पञ्चमी न विधीयते (क) इत्याह ॥ नवंचूत्तरपदाचदा प्रथमान्नादस्तातिं विधायाश्चे- टुंगिति लुक् तदा प्रथमान्तेनापि समानाधिकरणेन तस्य समासः प्राप्नोतीत्यत पाह प्रागग्राम इति ॥ (क) अपपर्योरेव कर्मप्रवचनौयत्वाद्दडवचनानुपपत्तेराह वक्ष्यमाणेति ॥ (के) भाव्ये "एतैश्च कर्मप्रवचनौवेरि"त्यत्र छत्रिणो यान्तौतिवलक्ष- या अधुरपि ग्टह्यते । अत एव बहुवचनोपपत्तिरित्येके ॥ बहिर्गतो ग्रामादिति । (के) यामाद्यो गतः म बहिर्वर्तत इत्यर्थः ॥ उपसंख्यानं न कर्तव्यमिति । (क) अपूर्वं न कर्तव्यमित्यर्थः ॥ आङ्मर्यादाभिविद्ध्योः ।२।१।१३ एतयोश्चैवार्थयोरिति । (के) "अपपरीति" सूचे एव चाङ पठनीय इति भावः ॥ १ बहिः पूम्देन योगे पचमी न विधीयते । भा। क ।

·१६२ महाभाष्यपदोपोडद्योतः । (यस्य चायामः । २।१।१६।) (च.२ पा.१।या..) यस्य चायामः||१६॥ भाव्य न पुनराणस्वेति (भा) "न पुनर्हास्ति न पुरेणेति" पाठान्तरम् । यत्सम्बन्ध्यायाम- बोधको ऽनुः स तेन सुबन्तेनोपस्थितत्वात् षष्यन्तेन समस्यत इत्यर्थे गङ्गाया पायाम इत्यर्थे ऽयं ममाम: स्यात् । वाराणमौश- ब्देन च तदायामो लक्ष्यः । मुख्यार्थेनान्वयबाधात् । एवं च गङ्गायाममदृशो वाराणस्यायाम इति बोध इति वाच्यम्। एवं च वाराणमौशब्देन मुख्यार्थनानुना समामोऽस्तु गङ्गाशब्द एव लक्षण- थायामे वर्ततां एवं च प्रागुक्त एवार्थे ऽनुवाराणमि गङ्गेति स्थादिति भावः ॥ भाश्ये तव प्रकर्षगतिरिति । (भा) शब्दशक्तिखाभायात् उपमानवाचकेवायं ममास इति भावः ॥

·Vol. III. Fasc. III. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। 'प.पा.बा.२) (तिकामभतीनि च ।।१।१७) तिष्ठद्गुप्रभृतौनि च ।२।१।१७॥ शब्दान्तरेणैकार्थीभावमिति। (के प्रकरणदेकार्थीभावविषयं समासमित्यर्थः ॥ तवनयबाह भाव्ये परमन्तिष्ठग्विति । (भा) ध्वनितं चेदं वृत्तौ । “प्रातिष्ठहुजपत्मन्ध्यामिति" तु भिन्नपद- मेव पञ्चम्याच “अव्ययाद" (९।४।८२) इति लुगिति बोध्यम् ॥ तिछंशुप्रतीनि च ॥ एतानि निपात्यन्ते । तिष्ठन्ति गावो यस्मिन् कालविशेषे स तिष्ठद्गु दोहनकालः । चकार एवकारार्थे । तेनैषां वृश्य- न्तरं न भवति । परमतिछा इत्यादि न भवतीत्यर्थः । कथं ताई “बाति- मुगुणपन् सन्यां पश्चिमामायतीगवमिति” भट्टिरिति चेत्, अव्ययीभाव- विलक्षणं समासान्तरं व्यावय॑ते । ‘आमर्यादाभिविध्योरि"तोहाव्ययो- भावस्तु भवत्येवेति जयमङ्गला। इदं चायतोगमित्येतदनुरोधेनावश्य वाच्यम् । अतिमुद्गु इत्यत्र तु पृथक्पदत्वं पञ्चम्याश्च लुगियपि मुवधम् । "तिष्ठदुप्रतीनि च" । 'समुदाया एव निपात्यन्त इति' । गणे तथा पाठ एव तेषां निपातनं, तेन पटशानजाद्यपि भवति "सपो धातु- प्रातिपदिकयोरि"ति च प्रक्रियाकार्य न कर्तव्यमिति भावः । 'अध्ययो- भावसंघानि भवन्तीति' । समाससंज्ञापि विधेया ऽन्तोदात्तत्वं च । 'प्राति- पदिकसंज्ञा च यथा स्यादिति' । 'तिष्ठदु कालविशेष इति' । कालविशेष इत्येतदुत्तरैरपि सम्बध्यते, अत एवान्ते वक्ष्यति रते कालशदा इति, एतावाकालविशेष इत्यस्याधिकार इत्यर्थः । 'विभयनारेमा म सम्बध्यन्त इति । अयतिरिक एव प्रातिपदिकार्थ प्रयोग एषां करथी मान्यवेत्यर्थः । . 25 ·२६० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तिहाप्रभतीनि च ।२।१।१०।) (ब.२। पा.१। था. २) तिष्ठद्गुकासविशेधे (वा) इत्युकावाबरहु इत्यमजतमत पाह अस्य कालविशेषे इति। (क) वार्तिकमुपलक्षमिति भावः । कालेऽन्यपदार्थ ममामः ॥ ननु व्यतिरिक्त प्रातिपदिकार्थ कथं प्रथमान्तान्येव प्रयोच्यामौत्यत पाह "नास्थयोभावादत" इति निषेधादमूत्वपञ्चम्या इत्युक्तचायतोगवादिति केचि- स्पेठुः । लेपवादीनि प्रथमानमानि । प्रातिपदिकार्थमात्र एषां प्रयोगो मान्यत्वधः। तिष्ठव वहदय । पत्रादेशो निपातनात् । “गोखियोरि"ति खः। चायतोगवम् । इह पत्रादेशः पुवठ्ठावाभावः समासारव निपा- त्यते । खलेयवं खलेबुसम् । सप्तम्या बलुक । खूनं यवम् ॥ लूयमानयवम् । सूबमानबुसम्। संझियमाणबुसम् । एते कालशब्दाः। समभूमि सम- पदाति । समत्वं भूमेरिति पर्वपदार्थ प्राधान्ये ऽव्ययीभावः । समम्भमि सम- म्पदातोति पाठान्तरम् । सत्र पर्वपदस्य मुमागमः । सम्भमि संपदाती- त्यपर। पाठः । तत्र समस्यान्तलोपः। संशब्देन वा समासः । सुषमं विषम 'पन्यपदार्थे च वर्तन्त इति' । तिष्ठद्गु बहदु धायतोगवमित्येतैरप्यस्य सम्बन्धः, अन्यथा कालशब्दत्यायोगात् । 'चकारोऽवधारणार्थ इति' । बने- कार्थत्वानिपातामाम् । 'बपरः समासो न भवतीति । अत्यन्तरं न भवती- त्यर्थ इति । पातिछगु जयन्सन्ध्यामिति तु पञ्चम्या "अव्ययादिति" लुन समासः । 'तिहहु बहग्विति' । कटः शचादेशो निपातनात् “मोत्रियो- रिति" खः, चायतोगवमित्वत्र तु एंवद्भावाभावः सूत्रादेशः समासान्तव, खोववं खलेबुसमिति सप्तम्या बलुक् सूयमानयवादिषु शागलादेशः । 'समभूमि समपदातीति' । समत्वं भूमेरिति पूर्वपदार्थप्राधान्येऽव्ययीभावः । कञ्चित्ममं भूमि समं पदातौति माठ तत्र पूर्वपदस्य मुमागमः । अन्ये तु ·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। १८५ (ब.२। पा. १ बा.२) (विकुशुप्रतीनि च ।२।१।१०।) अव्यतिरिक्त एवेति । (क) भेदान्वयायोग्य इत्यर्थः ॥ खलेऽपवादौन्यन्यपदार्थ समस्यन्ते तानि च समस्तानि प्रथमानतान्येव प्रयोकव्यामौत्यर्थो वार्तिकस्येति बोध्यम् ॥ ननु तिष्ठन्वादौनामपि कालरूपान्यपदार्थ एव वृत्तेः किं विशेषोत्यत पाह न काल एवापित्विति । (के) खाम्यादावपौत्यर्थः ॥ दुःसमं नियमम् । पपसमम् । इह समस्य शोभमत्वं विगतत्वं निर्गतत्व- मपगतत्वं चेति विग्रहः । बायतीसमा चायतीसमम् । प्रत्रादेशः पूर्ववत् । पुंवद्रावाभावच । समा संवत्सरः। एवं पापसमम् । पुण्यसतम्। प्राकम् । प्रमगम् । प्रस्थम् । प्रदक्षिणम् । एषु चतुर्यु प्रगतत्वमह इत्यादिविग्रहः । सक्तत्वं प्रवि मतस्य सम्पति विपरीतमसम्पति । इच् कर्मश्थतिहारे । दण्डादबि। अयमेव हिदहादिबपि विधीयत इति तत्राप्यचयोभावत्वं -- बोध्यम् । संभूमि सम्पदातोति पठन्ति तत्र समस्यान्तनोपः संधब्दस्य वा समासः । सुषमादौ शोभनत्वं समस्य विगतस्वं दुष्यत्वं निर्गतवमपगतस्वं समस्येति विग्रहः, पायतोसमा बायतोसमं, पत्रादेशः पूर्ववत् पुवावच, समा संवत्सरः । एवं पापसमं पुण्यसममिति, प्राहादिषु चतुर्यु प्रगतत्वमा इत्यादिवियाः, ततं प्रतिमतस्य सम्पति वियरौतमसम्पति । 'इच कर्म- व्यतिहार इति। अयमेव विदयादिबपि विधीयत इति तत्राप्ययपो- भावः । 'दहादसोति'। दणैश्च दोच्च प्रत्येदं यई प्रवृत्तं तच तेनेद- मिति सरूप' इति बहुव्रीहिः। 'अन्येषामपि दृष्यते' इति पूर्वपदस्य दीर्घः । इच् अथयोभावर नाव्ययत्वात्मपो लुक ।

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (पारे मध्ये पद्या वा ।२।१।१०।) (अ.पा.१। था.२) पारे मध्ये षष्ठया वा।।१।१८॥ स्ववाचेति । (कै) अस्पनापेक्षया करणे हतीचा सिद्धांतो उभयचापि स्वपदार्थः पुनर्यदि मां प्रेक्षति तदा खाशयं वक्ष्यामौत्याशयेनेति भावः ॥ विकल्येन बाधक इति । (के) वृत्तिवर्तनवा दिनां विधेयसंज्ञाविशेषणं विभाषाधिकारः । तत्र या संज्ञान्तरप्राप्तिस्तत्र साभ्यनुज्ञायते यत्र न तत्र वाक्यमेवेत्य- भिप्रायः ॥ एतस्मादिति । (के) एतस्माद् “वा वचनं किमर्थमि"ति पूर्वपक्षादुपरि तदुत्तर- काले तत्समाधानभूतं वार्तिकं पठतीत्यर्थः ॥ सूचकारेण वायणस्य कृतवादमाव्यमित्यसंगतमित्यत पाह पार मध्ये पद्या वा ॥ पारमध्यशब्दौ पद्यन्तेन सह वा समस्येते सोय- यौभावः । एदन्तत्वं चालयोनिपात्यते। पक्षे षष्ठीतत्पुरुषः। महाविभा- पया ह्येकाओंभावस्य पाक्षिकतामात्र लभ्यते सति वेकार्थोभावे ऽथयो- ॥ "पारे मध्ये पधा वा" । 'वावचनादिति' । ननु महाविभाषयैवापवादे. ऽव्ययीभावे विकल्पिते पक्षे घडीसमासोऽपि भविष्यति सोऽपि विकस्थित इति वाषामपि भविष्यति । उच्यते, हा वाक्येनाभिधाने प्राप्त वृत्तिरार.

·. (म. २। पा.१। बा.२) महाभाष्यप्रदीपोड्द्योतः। (पारे मध्ये षचा वा।२।१।१०।) आवश्यके कृत्य इति ॥ (कै समास उच्यते इति । (क) एकदेशिनः प्रधाने 'विधीयमाने एकदेमिघटितसमुदायस्थ विधीयमाने समास इत्यर्थ इति भावः ॥ भाष्ये वृत्तिविभाषेति । (भा) वृत्तिरेकार्थों भावः । अयं भावः । अपपरौत्यादौ समास इति अनुवृत्तं समर्थ रति च परिभाषयोपस्थितं तच लोकमिद्धकार्थों- भावः क्वास्ति क नेति ज्ञातमसमर्थानां बालानां स्फुटबोधनाय तत्र तत्र सूचे ममामादिसंज्ञादिवदेकार्थोभावरूपसामर्थमपि विधेषम्। विभाषाग्रहणं च सामर्थ्यमेव संबध्यते व्याख्यानात् । सामर्थ्य समामविकल्पानिष्टेच सुबन्तं श्रितादिभिः सहोचार्यमाणं वा समर्थं भवति ममथं च ममासमंजु भवतीत्यर्थः। निषेध- सूत्रैरपि ममासनिषेधे मस्त्रियोगभिष्टन्यायेन सामर्थ्यनिषेधोऽपि सामर्थ्यस्यैव वा निषेषः। दह पुनर्वावचनं तु सामर्थ्यादेकार्थोभाव एव संज्ञाया विकल्पबोधकमिति ध्वनयबाह भावस्तत्पुरुषं बाधेत ॥ चतः पाक्षिकं तत्पुरुषं लब्बुमिह पुनर्वाग्रहणम् । व्यपेक्षा सामीमेक इति पक्षे तु यत्रोत्सर्गापवादं महाविभाषया विक- ल्य्यते तत्रापवादेन मुक्त उत्स! ग. प्रवर्तत इति ज्ञापनावेदम् । एवं उद- भ्यमाणा वाक्यस्य बाधिका प्राप्नोतीति विकल्पेन वाक्यमेव पोऽभ्यनुज्ञा- यते तत्रापवादविकल्यो वाक्यस्यैव प्रापक इत्युत्सर्गम्य नित्यो बाधकः स्याद् वावचनात्मोपि पक्षे ऽभ्यनुज्ञायत इति रूप्यसिद्धिः, एतदेव वाव.

·१४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (पारे मध्ये पधा वा । २।१।११) (प.२। पा. १ । था. २. वृत्तिरारभ्यमाणेति ॥ (2) वाक्यस्य । (क) वाक्यविषयव्यपेचायाः ॥ वृत्तिषु । (क) एकार्थोभावविषयेषु । विभाषेति । (के) महाविभाषया विकस्पितावित्यर्थः ॥ न भवतीति । (क) महाविभाषाविशेषणीभूतमामर्थनव संबध्यत रति जाप्यत रति तात्पर्यम् ॥ सप्तम्यर्थाभावादिति । (के) गङ्गायाः पारादिति हितार्थः । श्वितोन्यतरस्यामित्वमि । तेन पर्व कायस्येत्येकदेशिसमासेन युक्त षष्ठीस- मासो न भवति । दक्षस्यापत्वं दाक्षिरितीमा युक्त ऽण न भवति किं तूभ- या वाक्यमेव । एकारातत्वनिपातनं तु यत्र सप्तम्यर्थी न सम्भवति तदर्थम् पारेगामध्येगङ्गादानवेति यथा। सप्तम्यर्थसम्भवे तु तत्पुरषे कृति बहुममिति बहुलग्रहणादलुक्यपि सिद्धम् ॥ चनं चापकं यत्रोत्सर्गापवादौ महाविभाषया विकल्पितो तचापवादे मुक्त उत्म न भवतीति, तेग पूर्व कायस्येत्यत्रैकदेशिसमासेन मुक्त घठी समासो न भवति, दक्षस्थापत्यं दाक्षिरित्यत्र इशा मुक्त न भवति रकारातत्वनिपातनं यत्र सप्तम्यर्थो न सम्भवति पारेगङ्गादागवेति तदर्थ सम्भवे तु तत्पु गधे कृति बहुल' मिति बजववचनादलका सिइम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। २६८ (ब.२ । पा.११।था.२) (मदोभित । २।१।२०।) नदौभिश्च ।२।१।२० भाथे अन्यपदार्थे इति । (भा) समाहारातिरिके इत्यर्थः । तद्धनयवाह दिगोरिवेति । (के) समाहारदिगोरिवेत्यर्थः। परस्थापि बनौहेरमवकासवादाच- मामान्यचिन्तापक्षे बाधकः स्यादिति भावः ॥ ननु पूर्वपदार्थ- प्राधान्ये एवाव्ययीभाव इत्यत्र न मानमत पार पूर्वाचार्येति ॥ (के) गुरुमंजया प्रकृतार्थलाभं दर्शयति नदीभिश्च । दौभिः संख्या प्राबत्। समाहारे चायमिष्यते । सप्तगङ्गम् । डियमुनम् । खरूपस्य संज्ञा । मद्याच नेह ग्रहणम् । बहुवचननिर्देशात् ॥ "नदीभिच" । 'नदीवचनैः शन्दैरिति' । नदीभिरिति बहुवचननिर्द- शाखरूपस्य संशा नद्यावाग्राणमिति भावः । 'समाहारे चायमियत इति' । अन्यथा पुरस्तादपवादन्यायेन पूर्वकालकत्वस्यायं बाधकः स्यात् समाहारे तु परत्वाद दिगुरेव स्थात् वतनदोवत्राध्ययोभावे सति तद्विवन्धनो दोपौर्णमास्याग्रहायशोभ्य' इति टच प्राप्नोति नपुंसकत्वं च, नक्षत्र विशेषवाचिनामेव ग्रहणमिति प्रमाणामति, यक्षु गोदावर्याच ·२.. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (मदौभिश्च । २।१।२०।) (ब.२। पा. १ । बा. २) यदुपाधौनामिति । (२) उपाधिचाप तत्तदर्थप्रधानत्वमेव । एवं च तत्कृतमहामंजया- चार्येण व्यवहारातदुक्कार्थोऽस्थानुमत इति ज्ञायत इति भावः । समाट्रियमाणार्थः ममाहार इति समाहारशब्दः कर्मव्युत्पन्न एवेत्यर्थः ॥ तदोत्तरपदार्थस्येति ॥ (कै) ननु परिच्छेदकत्वरूपं विशेषणत्वं परिच्छेद्यत्वरूपं विशेष्यत्वं यद्यपि तचायाति तथापि विषयताविशेषरूपं तत्पूर्वपदार्थस्य दुर्लभं गुणद्रव्ययोर्द्रव्यस्यैव विशेष्यत्वात् पूर्वपदार्थप्रधानमित्यादौ च प्राधान्यं विषयताविशेषरूपविशेष्यत्वमेव विवक्षितमन्यत्र सर्वत्र तस्यैव संभवादित्यरचेराह अथवेति । (के) इदमपि प्रौढिवादः। पंचनदीसमूहस्य पंचतौत्यंतभेदाभावा- त्पूर्वपदार्थप्रधानत्वमपि वकुं शक्यमच तु न तत्सम्भवोऽपौति भाथ्याशय इति तत्त्वम् ॥ नद्यावेत्यच समासान्तः स पश्चनदमित्वादावव्ययीभाव एव भवति, एक नदीत्यत्र तत्पुरुषे न भवति समाहारविवक्षायां च एकापूपौवदेकनदमि त्यपि भवति, तथान्यपदार्थप्यव्ययीभावः स्याद् द्वारावतीको देश इति, चात्र परत्वाटूबौहिः, बशेषत्वात्, मह्यसति समाहारग्रहणेयं शेषं भवति तस्मात्मुक्तं समाहारे चायमिष्यत इति, एतच्चाभिधानस्वाभाव्या लभ्यते ।

·महाभाष्यप्रदीपोश्चोतः। (ब.२ । पा. १। था. २) (गदौभिव।११।२०।) हाभ्यामप्यसाविति। (2) इयमपि रौतिर्दियमुनमित्यादौ वतुं युक्ता । भाये एतदेवेति । (भा) “यद्यतन्त्रोच्यते” इत्यादिन्यायेन यत्पूर्वपदार्थप्राधान्यमुकम् एत- देव न जानौमः। अब न पश्याम इत्यक्षरार्थः ॥ तदेवाह समासेनेति ॥ (के) दोषवानिति । (क) बद्रौत्या पिचम्बादावपि समस्थमानपदान्यामेवार्थप्रतौतेर्वास्तव- बहुमौहावयन्यपदार्थप्राधान्यं भव्यतेत्यर्थः । भाग्ये अन्यपदार्थोऽपि विति। (भा) विषहवाक्येऽन्यपदेन प्रतीयमानस्येह समासेन प्रतीयमानस्या- दित्यर्थः ॥ सिद्धांत्युक्तिसंभवात् । इहापि तहाँति (भा) भाष्ये तर्हिशब्द एवमर्थे । तद् ध्वनयवाह स एव परस्येति । (क) केचित्तु देशस्थान्यपदार्थत्वेऽपि तदेशखरूपे पौरावतौरुप- स्वपदार्थस्थाप्यनर्भावात् तत्र चिपदार्थानतिरेकेणान्यपदार्थघटक- तथा पूर्वपदार्थस्य समाहारे रव यथाकथंचित्प्रधानत्वमत्वात्तदुर्वारो- ऽव्ययीभाव रति भाष्यार्थमाडः ॥ शेषग्रहणं चेति । (क) 26 ·महाभाथप्रयोगोड्योतः। (नदीभित । २।१।२०।) (ब.पा.बा.२) पन्यथा तयोः पदयोगासमाससचाइौधिनस्यादिति भावः । भाथे भवेदेकसंचाधिकार इति । (भा) बाध्यविशेषचिन्ताथामिति मेषः ॥ परं कार्यत्वे तु न सिध्यतीति । (भा) तर हि पाठे पूर्वयानवकाशया बोधे प्राप्ते परविधानार्थमिदम एवं च समाहारेऽपि विगुः सामर्थ्याऽव्ययीभावयेत्येष्टव्यम् । एवं च पुरस्तादपवादन्यायाभावेन विम्वव्ययीभाववदन्यपदार्थविषये बहु- बौद्यव्ययीभावावपि स्यातामिति भावः ॥ भाथे सिद्धाग्याह नदीभिः संख्यायाः समाहारे इति । (भा) "परं कार्यमिति" पाठे दिगोः परपाव्ययीभावप्रकरणं कार्य- मित्यर्थः ॥ एवं च द्विगुविषये न दोषः। अन्यपदार्थ तु प्राप्तिरेव नेति भावः॥ स चावश्यमिति । (भा) एका संचति पाठेऽपि समाहार रत्यवम्यं वाचमित्यर्थः ॥ भाव्ये तत्फसमा सर्वमेकनदौतरे इति । (भा) नदभावे "पुरमादि"तिन्यायेन पूर्वकासकेति बाधित्वार- वाध्ययीभावः स्यात् । तथा च तत्प्रयुकं सर्व टर नपुंसकत्वं चाप छ । पासू४६॥

·महामायप्रदोषोपयोतः।
(ब.पा.बा.२)
(तत्पुरुषः । २ । २२।)
वादिति भावः ॥ "सर्वमेकनदौतरे" रति कस्य चित्पचय शेष
इति बहवः । वृधातोसर इति इयं तौर इति कचित्पाठः ॥
इत्य भवत्येवेति । (के)
"नदीपौर्णमानौति" टजिति शेषः ॥
एकापूपौवत् समाहारेति । (के)
प्रत्यवषवमपूपत्वारोपेणेत्यर्थः ॥
भवतीत्याहुरिति । (क)
अचारपिवौज तबदन समाहारविवचाया मानाभाव इति ।
इत्यव्ययीभावः ॥
तत्पुरुषः।२।१।२२॥
अधिकारोऽयम् । प्रागबहुनौः ॥
१ पापा । सू १९.॥
वत्पुरषः। षधिकारोऽयम् । प्रागडोह
"वत्पुरमः" । 'उत्तरपदार्थप्रधान इति'। पूर्वकाबोर्ड पिप्यचौबादौ
वधिमारवशाजापुरब इति संचा।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पिएच।२।१।।) (च.पा.१था.२) हिगुच।२।१॥२३॥ पाचादित्वादिति । (क) वस्तुत उत्तरपदावयवत्वपक्षो नास्येव । "प्रत" इति सूत्रस्थ- भाव्यविरोधादिति । समासांत इति शब्देन्दुशेखरे स्पष्टं निरूपित- मस्माभिः । द्विगुश्च ॥ द्विगुरपि तत्पुरुषसंज्ञः स्यात् । संख्यापूर्वी रिगुति धकारपाठमात्रेण संज्ञासमावेशसिद्धेरिदं सूत्र यर्थम्। दिगोस्तत्पुरुषत्वे टनचौ प्रयोजनम् । पञ्चराणम्। राजाहः सखिम्य इति टन् । उत्तरपद- स्थागकारान्तत्वात् स्त्रीवाभावः। समासार्थोत्तरपदान्ताः समासान्ता इति पक्षे तु पात्रादित्वं बोध्यम् । वृत्तौ तु पञ्चराजीति क्वाचित्कोऽप- पाठः । यहः । बरखोरेवेति टिलोपः। राबाहाहाः पुंसि । पञ्चगवम् । गोरडितलुकोसि टच। प्रागवत् स्त्रोत्वाभावः। छकुलम् । तत्पुरुष- स्याङ्गलेः संख्याष्थयादेरित्यच् । "बिगुब"। 'समासान्ता इति' । यद्यपि 'राजाहः सखिभ्यरच' सत्पुरुषस्यालेः संख्याव्ययादे'रिति टनची तत्पुरवनिवन्धनौ तथापि प्रकृतिमेदाढ़ेदविवक्षायां बहुवचनम् । 'पचराजमिति' । उत्तरपदस्यान- कारान्तत्वात्स्योत्वाभावः। समासार्थोत्तरपदस्यान्ताः समासान्ता इति तु पक्षे पात्रादित्वात्, क चित्पथरागोति स्खौनिास्य पाठः स भाष्यविरो- धादपपाठः । 'घर इति'। 'पखोरेवेति टिनोपः, 'राचाहाहाः पुंसि' । 'पषगवमिति' । 'गोरतडितलुको सि टच, पूर्ववत्स्नोखाभावः ।

·महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (अ.पा. १ बा.२) (द्वितीया मितावीतपतितमता- त्यसप्राप्तापनः ।।१।२४।) द्वितीया त्रितातौतपतितगतात्यस्त- प्राप्तापन्नः।२।१।२४॥ 'गमिशब्दो गमेरिनिरित्यौणादिकः ॥ गामीति वृद्धि हु- लकात् ॥ अन्येषां चेति । (के) मनाभंसेत्युप्रत्ययादौनामित्यर्थः ॥ श्रोदनं बुभुक्षुः । श्रोदन- बुभुचरित्युदाहरणम् ॥ ॥ १ श्रितादिषुगमिगाम्यादीनामुपसंख्यानम् । इति वार्तिकस्यो गमिशब्दः ॥ २ वार्तिकस्यो गामिशब्दः । ३। पा२। सू१६॥ दिसोयाश्रितातीतपतिलगताबस्तपानापः। द्वितीयान्त मितादि- प्रकृतिको सुबन्तैः सह समस्यते स तत्पुरुषः । कृष्णां श्रितः कृष्णश्रितः । दुःखमतीतो दुःखातीतः । कूपपतितः । अत एव निपातनादिट् । अन्यथा तनिषतोतिविकस्मितेटकत्वाद्यस्य विभायेति निषेधः स्यात् । यहा छतो. प्रभतीका सेसिधौवादिने विकल्पानिहायामनिट कत्वे सिझे इहित्करवं । "दितीया बितातीतपतितगतात्यस्तप्रामापनैः। श्रितादिष गन्धर्थ- वात्वारितः, पतिरपि सकर्मकः, नेणिभावन्तो नाक पतामेति यथा, ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (दितीया बितातीत पतितगता- (च.२। पा.१ । था.२) त्यक्षप्राप्तापनः । २।१।२४) उभयोरपि । (के) उणादिप्रत्ययातत्वेन कथमुभयोपादानेमान्येषां चेत्यर्थशाभ इति चित्यम् । तस्मादादिग्रहणस्य प्रकारार्थत्वेन व्याख्यानादेतदर्थलाभो बोध्यः । उभयोपादानं तु स्पष्टार्थमेवेति परे । पूर्वापरेति । (के) गत्यर्थकर्मणैति सूत्रस्यैतत्सूत्रयोरित्यर्थः । नास्तोत्यंतो गत्यर्थ- सूषस्थः। अकेनोरिति प्रतिषेध इत्यत्रत्यः प्राप्तिरेव नास्तीति वदन्तो येऽत्र सूचे तस्याः प्रतिषेधं वर्णयंति ते इत्यन्वयः ॥ सौच इति । (के) १२। पा ३। सू १२ । २ ब२ । पा ३ । सू ७०॥ यस्य विभाषेत्वस्यानित्यतां बापयति । अत एव धावितमिभराधिये- बादि सिध्यति । ग्रामगतः। तुहिनात्यस्तः । सुखप्राप्तः। सखापनः। बितादिषु गत्यर्थत्वात्वारि लः। अत्यासो व्यतिक्रमो गतिविशेष एव । प्राप्तिरपौह गतिरेव न तु पलम् । एवमापत्तिरपि। यहा। पत्यासो व्यतिकमो गतिविशेष एव प्राप्तिरप्यत्र गतिरेव न पलमेवमाप- तिरपि, हा मितपतितगतरयं समासो में विधेयः, कथं. यः कई श्रितः कई तेम मितं भवति तब पौहिणा सिहं नार्थभेदोन रूपभेदोन सरभेदः, नपुरषेप्यहोने हितोवेति बितपतितगतेभ्यः पूर्वपदप्रतिवर एव भवति, पतीतादिभिख खरसिद्ध विधेयः । तथापि । तैस्तत्पमधे ·महाभाष्यप्रदोषोक्द्योतः। (ब.२। पा.१ । था. २) (हितीया मितालीतपतितगता- वस्तप्राप्ताय ।।१।२४।) "अकेनोरि"ति सूपविहित इत्यर्थः। एवं च “गत्यर्यकर्म- "ति सूत्रस्थो ग्रन्थो वृत्तिातो भाग्यविरुद्धोऽपौति तात्पर्यम् ॥ भाष्ये 'अहोने द्वितीयेति । (भा) अहोनवाचकद्वितीयांतयेत्यर्थः ॥ विवक्षितार्थावगमादिति । (क) कष्टकर्मकश्रयणकढविशिष्टोऽर्थ उभाभ्यामपि प्रतिपायत इत्यर्थः। बहुतौहौ श्रितादौना पूर्वनिपातः स्यादिनि तुन म तत्प्रकरणानित्यवादिति बोध्यम् ॥ १ षहीने द्वितीयाखरवचमानर्थक च ॥ श्रित इत्यादावादिकर्मणि क्तः। स्यादेतत् । कर्मणि कान्तेन सह रतो- यार्थे बडुब्रोक्षिणापि कृष्णश्रितादिरूपसिडौ किमनेन सूत्रेण कृष्णकर्म- कश्रयणाकर्तेति बोधस्योभयत्राविशेषात् । ननु कर्मणि क्त इति पक्षे प्रत्य- यार्थः कर्म श्रयणं प्रति विशेष्यं स्यादिति चेन्न । विशेषणविशेष्यभावव्याया- सेनैव बनीक्षिस्थले एकार्थीभावोवस्याभ्य पेय इत्यकधितसूत्र एवोल- त्वात् । एतत्सूत्रे भाष्ये तथैवोक्तत्वाच । न च खरे भेदः । तत्पुरुषेपि हि घायादिवरेण भायं नाहीनखरेण अतीतात्यस्तयोरहीन इति निमेधात्, प्राप्तापनयोक्व होने द्वितीयानुपसर्ग इति वचनात्, बद्रोही तु पूर्वपद- प्रकतिखरेख भाय तमाग्रितादिभिरयं न समासो विधेयः, तत्रायम- प्यों होने दितीवेन्येतदपि न वयं भवति, जातिवरप्रसाख, यदा ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (তিনী স্বিনানীননিনানা- (भ.२ । पा. १ । बा. २) त्यसप्राप्तापनः । २ । १ । २७।) तेन नहौनमिति । (क) म त्यमित्यर्थः । यथा कानारमतौतेन कान्तारः। अतीतात्यस्तयोरिति । (के) यो हि कान्तारमतीतोऽत्यतो वा तेन कान्तारो नो भव- तौति द्वितीयां तस्य होनवाचित्वादित्यर्थ: ॥ यद्यप्यत्राप्यनुपसर्ग इति । (क) निषेधोऽप्यस्ति तथाप्ययमप्यस्तौति अयमेवोकः ॥ यदा विति । (क) 'वा जातादिविति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥ मनु समास- वचनपक्षकामर्थकत्वानुमानेन बडबौहिकतत्वहेतुळधिकरणोऽत पार १ वा जाते (६ । २ । १०१) इत्यत्र वा जातादिषु । । श्रितपतितगतेभ्यः पूर्वपदं प्रष्टतिखरं भवति । बहोने द्वितीयेति वचनात् । अतीतादिभिस्तु खरसिइये विधीयतां तत्पुरुषः । तथाहि । तैस्तत्पुरुषे थाथादिखरेण भाव्यम् । न वहीनखरेण । बतौतात्यस्तयोरहीन इति निषेधात् । प्राप्तापनयोल्वहोने दितीयानुपसर्ग इति वचनात् । बा. बोहौ तु पूर्वपदप्रकृतिसरेण भाथमिति । तस्माच्छ्रितपतितगतैः समासो जातिकालसखादिभ्यः परे मितादयो भवन्ति तदा पूर्वपदप्रक्षतिखरे बाधित्वा 'जातिकामसुखादिभ्योनाच्छादनादि'त्यन्तोदात्तत्वासरः। ननु च तत्पुरुषारम्भपि बड़ौचर्थविवक्षायां न दख्वारितो बहुमोहिरिति मातिस्वरः स्यादेव, एवमप्यति भेदसत्पुरोऽहोने हितोवेति पूर्वपद.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२। पा.चा. २) (द्वितीया मितानौतपतिवमवा- त्यस्तप्रासापत्नैः । २।१।२०।) बहुव्रीहिणेति । (भा) एवं च बडबौहिमिद्धखमाध्यरूपकत्वादिति हेतरिति भावः ॥ भाध्ये इत्येतत्खरवचनमिति। (भा) एतदर्थप्रतिपादकं खरस्य वचनम् १"अहोने द्वितीये"ति सूप- मित्यर्थः । अन्तोदात्तत्वमिति । (क) नदेवेत्यर्थः । इष्यते तु समासभेदेन स्वरदयमिति भावः । पूर्वपदाधुदात्तत्वमिति । (क) तदेवेत्यर्थः ॥ । १।पा २। सू४७॥ न विधेयः । एवं चाहौने द्वितीयेति सूचमपि माविति महदेव माघ- वम् । नन्वेवं नात्यादिभ्यः परेषु श्रितादिष खरे दोषः स्यादेव । जाति- कालसखादिभ्योनाच्छादनात्, लोकृतमितप्रतिपन्ना इत्यन्तोदात्तप्रसङ्गात् । तत्पुरुषारम्भपक्षे हि पौधेरन्तोदात्तता तत्पुरुषम्य पूर्वपदप्रकृतिस्वर- स्वेति देखय सियति । प्रत्याख्यानपक्षे त्वन्तोदात्त एवेति वैषम्यादिति মনিষী শভঙ্গীহী নিজাবতলীহাকালুমিনি ভী বহী মনী- ऽनारम्भे तु नासिखर एव स्यादिति, एवं तहि यदेतहा जात इति सदा नातश्रितपतितगतेष्विति वाव्यम्, एवमप्यहोने हितोये येतदपि न वाचमित्वस्येव लाघवम्, एतावांस्तु विशेषः, तत्पुरुषारम्भे तत्र पूर्वपद- ·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (द्वितीया बितातीतपतिसमता- (प.पा.बा.) यसपालापल्ले ।।१।२०।) अन्तोदात्तत्वमिति । (क) तदपौत्यर्थः ।। श्रव्यविकेति । (क) प्रवेमौसमिति विग्रह एक। अविकादेव च प्रत्ययोत्पति- राविकमिति तथा कष्टं श्रितमनेनेति वाक्यमेव । कष्टं श्रित इति । विगहे एव ममाम इत्यर्थः । ननु राजः सखेत्यस्य राजनिरूपित- मखित्ववानर्थः। बडौको राजाभित्रमखिसम्बन्धौति बोधे ऽन्यनिक- पितं मखित्वं राजनि प्रतीयते इति समानार्थकत्वाभावात् कथं पूर्वाजापकेनात्र समामाभाव इत्यत पार सख्यस्योभयेति ॥ (के) कचिदुत्सर्गापवादभावं मन्यमानो ज्ञापकं दूषयति । चेन्न । बीहावेव देखर्यस्य मुसाधत्वात् । तचाहि । वाजात इत्यत्र वाजातश्रितपतितगते विति वक्तव्यम् । न चैवं लाधवे विशेषो नेति वाच्यम्। बहीने द्वितीयेत्यस्यामारम्भेण लाघवस्य स्पष्टत्वात् । एतावाख विशेषः । सव समासइये देखयं मम तु बहुप्रौहिणव देखर्यमिति । चत्राङः । पर- बौक्षिणा कृष्णाश्रित इत्यादि न सिध्यति निशेति पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । प्रतिवरत्वं बौछौ तु जातिखर इति इयोः समासयोःख ये, बनारम्भ तु बोलावेव देखर्यमिति । बत्रोच्यते । जातिकालसखादिव्यतिरिसा बहुप्रौहौ श्रितादीनां निछेति पूर्वनिपातप्रसङ्गाहपभेदः, तथा सर्वत्र कपि प्राप्नोति। मन्दसौ शेषादिभाषेति विकल्पितः स च तत्पुरबारम्भपि ·महाभाब्यप्रदीपोद्योतः (प.पा.बा.२) (द्वितीया मितातीतपतितगता- त्यसप्राप्तापनः । २।१।२०।) मैतज्ञापकेति । (भा) उक वस्तु ज्ञापकसायं. न ज्ञापकत्वस्यैवासम्भवादित्यर्थः । एवं श्रितादिविषयतत्पुरुषेणानवकाशतया बहुबौहिवाधे कष्टश्रितादौ पूर्वपदाधुदात्तत्वमेव भवति । एवं च राजा मखास्येति विपहे बडबौषिः स्थादेव “षष्ठीति" मावस्य राजपुरुषादौ सावकाशवेन बौहिबाधकवाभावादिति भावः। किं च उभयोवरितार्थयोः परत्वाद् बहुबौहिरेव स्थात् षष्ठीतत्पुरुषो न स्यादेव। टविधानं तु सुन्दरमख इत्यादौ कर्मधारये चरितार्थमित्याशयः । एवं . शापकवाद्यपवादवादिनोरचाहोपुरुषिकैव तत्पुरुषारम्भे बहुमोहि- बाधलक्षणं तु फलं न भिद्यते इति कैयटायपश्चिन्यः ॥ स्वपदार्थे तत्पुरुषेति । (क) १ च या २। सू॥ जातिकाणमुखादिभ्यो हि निठायाः परमिपात उपसंख्यातो न तु जात्या- दिभ्योन्यत्रापि । किञ्च जात्यादावपि रूपं भिद्येत् । पूर्वदप्रकृतिस्वरपक्षेऽपि पाक्षिकशैषिककाप्रसङ्गात् । त्वया बहुौहावेव देखर्यस्य मूत्रितत्वात् । सिद्धान्ते तु तत्पुरुषे ऽहोने हितोयेति खरोस्ति न तु कम् । बहुंद्रोही भवत्येव बडगोहेरप्यभ्युपगमात्, एवमपि बडबोहापि देखयाभ्युपगमा- त्पर्वपदमतुिवरपक्षेपि बडयोहित्यानपायात्पक्षे कपः प्रसङ्गः तत्पुरुषा- रम्भे तु तत्रैवाहोने दितीयेसि पूर्वपदप्रतिवरः, पोहौ तु पाति- पर एव नियमित्यन्तोदात्तादेव कम्न पूर्वपदप्रतिस्वरादित्यस्येव विशेषः, ·महाभाष्यप्रदीपोषयोता। (चितौबा भिवातीतपवितगता- (प.पा.५। था..) यसपालापन। २ । १ । २४ ।) सपदार्थप्रधानवियह इत्यर्थः । बजनौहिस्तु नैवम्बिधे विग्रहे किन्तु कष्टं श्रितमनेनेति विग्रहे । एवं च विषयभेदात्र सामान्य- विहितवं बहुतौहेरिति भावः ॥ ननु, कटं श्रित रत्या बहु- बौद्धिविग्रहार्थाऽन्तर्भूत इत्यत पाह अन्तर्भूतश्चार्थ इति ॥ (के) अर्थभेदादिति । (के) एवं च सूत्रमार्थक्यात् बदौयज्ञापकत्वमप्यमङ्गतमिति भावः ॥ लोके विग्रहेति । (के) समामप्रयोगे कर्तव्ये खोके विग्रहवाक्यस्याप्रयोगाप्नत्पुरुषस्व- बड़नौहित्वानवगमादिति भावः ॥ अर्थव्यबोधेऽप्याह तात्पर्येत्यादि। (के) तु कवस्ति न तु पूर्वपदखरः। तथा चोक्तखरकयौ न क्यपि समाविशतः । तमाद्यथान्यासमेवास्तु । गौरव च प्रामाणिकमिति स्थितम् । गमिगा- म्यादीनामुपसंख्यानम् ।। ग्रामं गमी ग्रामगमौ गमेरिनिरित्यौणादिक इनिः सच भविष्यकालो भविष्यति गम्यादय इत्युक्तः । यस्तु याचिणिदितीनिः तथा अर्धभेदोपि गत्वाकर्म केति कर्तरि लो धात्वर्थस्य सर्वात्मनानिलि. सावेपि भवति बाल्डो वृक्षं देवदत्त इति, रक्षस्य एवोच्यते, कर्मणि तु भवन्सवात्मना निठितत्वे भवति बाल्टो वृक्षो देवदतेनेति, तशापि कार भित इति करमनुभवनेवमुथते कर श्रितमनेनेत्यनुभूतकारः श्रित-

·महाभाष्यप्रदीपोड्योतः।
(..पा.१।था.२)
(द्वितीया मिवातीतपतिवमता-
त्यस्तपातापनः ।।१।१०।)
एवं सापकलवादिनोऽपवादस्ववादिन खण्डनाय "अति
समपौ"त्यादिमिकान्तिनो ग्रन्थ इति भावः ॥ भाव्ये
बहुबौहौ सतीति । (भा)
तस्थिवेव सतीत्यर्थः ॥
तत्पुरुषे सतीति । (भा)
तमित्रपि मतीत्यर्थः ॥
न भवितव्यमिति । (भा)
१ पस्ति खस्त्वपि विशेषो बोहेस्तत्पुरुषस्य च । किं शब्दातोऽथा-
र्थकृतः। शब्दकृतवार्थकृतश्च । अत्रैव भाष्ये ।
२ शब्दशतलावत् । बहुब्रोडौ सति कपा भवितव्यम् । तत्पुरुषे सति
न भवितव्यम् । अत्रैव भाष्ये।
सोयि गम्यादिपाठाविष्यति । णित्याहृद्धिः। आगामी । बाहुलकात्के-
वजादपि । तेन गामोति माधवः । ग्रामं गामी। ग्रामगामी। बनेनो-
भविष्यदाधमा योरिति वद्योगलक्षणषष्ठीनिषेधात् कर्मणि दितीया ।
केचित्तु यावश्यके णिनिः । बभविष्यदर्थत्वेपि गत्यर्थकर्मणोत्यत्र हितो-
यायहणमपवादविषयेपि विधानार्थमिति कृत्प्रयोगेपि हितोयैवेत्याहुः ।
सदविवक्षितस्यार्थस्य साक्षादवगतिवति तत्पुरबे, बडीत त्वचा
तद्यथा राहः सखेयुक्त नूनं रागाप्यस्य सखेति स एष सूमपामेव
विषयः। 'ममिगाम्यादीनामिति । वहादीनामन्येषां च संग्रहार्थमुभयो-
सपादागम् । ग्रामं गमौति'। गमेरिमिरियौणादिक ति' इति प्रलय

·२१० महाभाष्यमदीपोद्योतः। (दितीया मितातीतपतिलगता- (च.पा.१बा.२) त्यसपालापनैः । २।१।२७ ।) पूर्वपदप्रकतिखरमवियोगेन न भवितव्यमित्यर्थः ॥ तत्पुरुषारको वा जातादिम्बित्यस्याभावाद पामगत इत्यादावन्तोदात्तत्वमेवेति बजनौराविति पूर्वपदप्रकृतिवरमनियोगेन , कदापि कप् । नदमारम्भे तु “वा जानादिग्वि"त्यारम्भात्पक्षे बडौहावपि पूर्वपदप्रतिखरमत्वात्तत्मवियोगेनापि कबापत्तिरिति भावः। कैय- टोकोदाहरणे ममामदयेऽपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरमत्त्वात् कपो वैकल्पि- कवाचन विशेष इति चिनयम ॥ भाव्ये अर्थवत इति । (भा) पर्थभेदे सत्येकेनापरस्थ न गतार्थ तेति भावः ॥ धात्वर्थस्यानपवर्ग इति । (के) मर्वधात्वर्थाममाप्तौ धात्वर्थाविष्ट एव कर्त्तरि एकदेशस्य भूत- खात्रयेण तो भवति तत्पुरुष। बजनौहौ तु सर्वधात्वर्थसमाप्तौ धावनाविष्ट कर्मण्येवक रति विशेष इत्यर्थः । १ वा जाते । ६।२।१०१ ॥ तत्तु भाष्यविवजम् । भाष्ये गत्यर्थसूत्रस्य प्रत्याख्याततया वद्योगे पद्या एव खोकारात् । एतेन तथाविदूरादिरदूरसागमा । यथा स गामौ तव केषि- शैलतामिति बोहर्षप्रयोगो व्याख्यातः । धन्न बुबुजुरबबुभुक्षुरियादि । 'भविष्यति गम्यादय' इति भविष्यतिकाले। 'ग्रामं ग्रामौति'। चावायके बिनिः। गवर्धकर्मणोत्वत्र द्वितीयायाणमपवादविषयेपि विधानार्थमिति हाबायोगे दितीयैव भवति । 'चोदनं बुभुक्षुरिति' । भुनेः सन् 'सगाव- भिक्ष जजोकाव्यवेति षडौनिषेधः।

·महाभाषपदीपोवयोवः।
२१५
(प.पा.बा.२)
(खड़ापे । २।१।२६)
'अन्यथाजातीय इति । (भा)
शाब्दत्वाकान्त इत्यर्थः ।
अन्यथाजातीयकः सम्बन्धादिति । (भा)
पानुमानिक इत्यर्थः ॥ नवं रामः सखा इति वियों
बडग्रीहिः स्वादत पाह
उभयं खल्वपौति ॥ (भा)
खट्वाक्षेपे। २ । १।२६॥
अधौत्यस्नात्वेति। (भा)
अधीत्यवावा वेत्यर्थः ।
१ उपलब्धभाष्यपुस्तके अन्यथा जातीयक इति पाठोऽस्ति ।
२ किमुदाहरणम् । खट्वाल्लो जामः । क्षेप इत्युच्यते कः क्षेपो नाम ।
अधौत्य सात्वा गुगभिरनुचातेन खट्दारोदया। य इदानीमतोऽन्यथा
करोति स उच्यते खट्वारूढ़ोऽयं जामः । नातिव्रतवान् इति ।
'खट्वाक्षेपे"। 'खबारोहणं चेत्यादि । विनिन्दितो मागों
विमार्गः। भूमिप्रयवाही ब्रह्मचारी वेदाध्ययनकाले तेनाधोध बाला
राबभिरनुचातेग खट्दा रोठल्या यावन्यथा खट्वारोहणं तबिमार्गप्रस्थान
तबोदाहरणमन्यस्याप्येवंविधस्योपणक्षणं, तेन खट्वामारोहतु मा वा-
ऽसदिमार्गप्रस्थितः खट्वाल्ट इत्युच्यत हन्यर्थः ।

·२९६ महाभाष्यप्रदीपोरथोता। (अवन्तसंयोगे च । १।१।२६।) (प.पा.बा.२) अत्यन्तसंयोगे च।।१॥२९॥ ननु "काला" इत्यस्याभावे व तलाभो न स्यादत पाह काला इति (२।१।२८)॥ (भा) ननु कानोन ममामा तत् प्रकान्तार्थ चेदमपौत्यत पाह सब चेति । (के) अमत्यन्तसंयोगे कान्तार्थ “काला" (२।१।२८) इति प्रत्या- संयोगे कानार्थमिदमित्युत्तरम् ॥ 'षण मुहर्ता इति। (भा) तावत्पर्यन हि दिनरात्रवृद्धि हामी देश विशेषे ॥ १ षण्मुडचिराचराः इति भाष्यप्रयोगात् घण्मुहूर्तपर्यन्तं रजिज्ञासो भवत इति प्रतीयेते ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २१० (च.५। पा.१ बा.२) (द्वतीया तत्वतार्थेन गुरुवचनेन । २।१।३०) तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन। २०१॥३०॥ केवलदधः पाटवजनकावं वैद्यकविरुद्धमत पाह विशिष्टद्रव्य इति । (के पण्डिखवणादिस्पेत्यर्थः ॥ सर्ववक्रियेति । (के) उत्तरसूचे सशनिपुणादिग्रहणेन माक्षात्परम्पराषये एतद- प्रवृत्तिरिति भावः ॥ क्रियाद्वारकसम्बन्ध इति । (के) भुजिक्रियाद्दारक इत्यर्थः ॥ यति । (के) प्रवेन व्यननमित्यादिविषये ॥ हतोया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । तत्कृते ति एथक लुमटतौयाकम् । टतीयान्तं तौयान्तार्थवत गुणवचनेन अर्थशब्देन च सा समस्यते स " हतीया तकतार्थेन -गुणवचनेन" । तौयायाश्चान्दसे नकि गुणवचनेनेत्यनेन सामानाधिकरणम्, बर्थनेति पृथक पदम्, पत एवं 'गुणवचनेनार्थशब्देन चेति' । ' कौन गुणवचनेन तत्कृतेनेति । तदिति 28 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (हतोया सस्तान गुणवचनेन । २।१।३.) (ब.२। पा.१ । बा.२) साक्षात्सामयति । (क) "खड़ि भेदने” इत्यस्मात् घनि निष्यन्नखडगब्दार्थक्रियायां करणत्वेनान्वयः । मदृशादिग्रहणं च प्रपञ्चार्थमित्यभिमानः ॥ गुणोपसर्जनद्रव्येति । (क) खण्डमब्दो हितच रूढः। न तु साध्यावस्थापत्रकारकान्वय- योग्यक्रियोपसर्जनद्रव्यवाची ताइप्रखण्डशब्देन तु कर्ट करणे हता (२।१।३२) इत्येव समासः सिद्ध इति भावः ॥ भाष्ये किरिकाण इति। (भा) किरिः शुकरो रोगविशेषो वा ॥ व्यतिरिक्तति । (क) पूर्वपदोत्तरपदार्थव्यतिरिक्तत्यर्थः ॥ सदपेक्षेति । (क) भुजिहार केत्यर्थः । कारकहतीयातिरिकहतीयानो तु नेदं प्रवर्तते । उत्तरसूचे निपुणदिग्रहणाशापकादिति भावः ॥ भाये । तत्परषः। तच्छब्देन हतीयान्तपरामर्शमा तदर्थो लक्ष्यते । तरर्थकतवं च गुणवचनस्यार्थद्वारकं विशेषणम् । तथा च द्वतीयान्तार्थवतो यो J सर्वनामा तस्य तौयान्तस्य प्रत्यवमर्शः, स च शब्दः, न च शब्देन गुणवचनस्य करणं सम्भवतीत्वतः सामर्थात्तदर्यकतेनेतिविज्ञायत इत्याह । 'तीयान्तार्यकतेनेति'। 'यावदिति'। यावच्छन्दो निपातस्तात्पर्य पर्यायतां

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
२१९
(ब.२। पा.पा.२) (तीया सत्यवाणे गुणवचनेन । २।१।।)
तत्कृतार्थग्रहणं कर्तव्यमिति । (भा)
साधावदारके भामर्थ्य एव यथा स्थान न भुज्यादिवारके
इत्येतदर्थमित्यर्थः ॥
स्वभावसिद्धमिति । (कै)
शब्दयतिखभावेन सित्वेनैव घटादिपदाद् द्रव्यभानमिति
तशतवाभाव इति भावः ॥
क्रियत इति (के)
पदान्तरसमभिव्याहारेण तु तत्र साध्यवप्रतौतिरित्यन्यत् । एवं
च दण्डेन घट इत्यादौ दण्डहेतुको घट इत्येव बोधो न तु
नत्यतत्वमतौतिरिति तात्पर्यम् ॥ भाथे
धान्येन धनवानिति । (भा)
धान्येन हेतुना धनवत्वात्तस्तत्वमत्रापौति भावः ।
शगुलाखण्डो देवदत्त इति । (भा)
भकुलाशतखण्डगुणको देवदत्त इत्यर्थः ।
गुगताइवचनेति पलितोऽर्थः शंकुलया खंडः शंकुलाखंडः । विरिया
काशः किरिकाणः । खडिमेदवे, कनिमौलने। पाभ्यां धनि व्यत्यादि.
दर्शयति, पर्थहारकं चेदं गुणवचनस्य विशेषयम, अर्थ एव हि हतीयार्चन
कियते न मुणचनः शब्दः। वचनग्रह किम्। यावतान समासा-
सम्भवाद्ववचनेनैव भविश्वति एवं यथा विज्ञावेत, गुरमुतवान्

·२२० महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (तीया तत्सतार्थेन गुणवचनेन । २।१।३.।) (अ.१। पा. १ । बा.२) भूतकाखेति । (क) बाइलकाते कर्तरि युडिति भावः ॥ "गुणमुक्रवते”ति याचष्टे । सम्प्रतीति । (क) तत्वं च केवलगुणवाचकत्वेनापि प्रसिद्धस्य यथा शुक्लादेः पार्थ- क्येन गुणवाचिनो विशिष्टद्रव्यवचनस्यापि यथा पट्टादेः ॥ भाष्ये 'गुणवचनेभ्यो मतुप इति । (भा) तत्रापि धर्ममाचं गुण इति भावः। यद्देदम "अर्श पाद्य च (५।२।१२०) उपलक्षणम् ॥ नम्वर्थभेदेन शब्दक्ये मतपो लोपो व्यथाऽत पाह अर्थभेदेनेति ॥ (कै) नषेवं "गुणमुक्तवते”त्युकं गुणवचनत्वमनुपपत्रमत बाह १ गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग इति (५ । २।१७)। २ पत्रैव भाष्ये। सावेतौ कियाल्मापने गुणे वर्णित्वा पञ्चामतुब्लोपादभेदोपचाराहा सहति प्रथे वर्तते इति गुणवचनौ भवतः । धान्येनार्थो धान्यार्थः । गुणवचनः, 'कृत्यल्युटो बलमि'ति भूते कर्तरि ल्यूट, मुखमुलावता संप्रति गुणो सर्जनद्रव्यवचनेनेत्यर्थः । तेन हतेन पाटवमिति गुखमात्रनिहने भवति । गुणवान "साचे विविधतेऽपैतो"ति बक्षितो सचते व तु यस्य ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। २२१ (ब. २ । पा.१॥षा. २) (द्वतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । २।१।३.) सादृश्येति ॥ (2) अनेकशनौति । (के) प्रकरणदितच तत्तछायबोध इति भावः ॥ भाष्ये यद्येवं नार्थस्तत्कृतार्थग्रहणेनेति । (भा) एवं गुणवचनेनेत्यस्य प्रकरणे । अयं भावः । स्तौयान्नं गुण- वचनेन समस्यत इत्युक्ने गुणस्य जन्यतानियमेन बतौयान्तार्थस्य तदुत्पत्तिप्रयोजनकत्वेन च प्रत्यासत्त्या हतीयांतार्थहतगुणवचनेनैव बतौयानस्य ममामो भविष्यतीति। दध्ना भुझे पटुः। अक्षणाकाण इत्यादौ न भविष्यतीति ॥ ननु बतौयाच सूत्रे न हेतौ उत्तरसूचे निपुणशक्षणग्रहणात् । एवं च बतौयान्तगुणवत्नयोः साक्षात्माम- सिम्भवेन क्रियाद्वारकं तद् ग्राह्यम् ॥ एवं च यतो दधा मुझे श्रतः पटुरित्यर्थके दधा पटुरित्यादावपि स्थादत पाह । अर्थत इत्यर्थः, प्रयोजनम् । अर्थनं वा अर्थः, प्रार्थना। अभिलाषः ।। सर्वष करणे तौयायाः समासः । तत्कृतेनेति किम् । वक्ष्णा काणः । गुणस्य हि भावाइ इथे शब्दनिवेश इति तच्छब्दप्रतिनिमितं, तोया- सार्थयते सर्वत्रैव सस्य भावात् । 'भालाखमा, किरिकाण इति' । खडि भेदने, कण निमोलने, इन्याभ्यां धषि व्यत्पादितावेतो क्रियारूपापने गुरे वनियामतुबोपादमेदोपचारादा तदति द्रव्ये वर्तते इति गुणवचनी भवतः । 'धान्येनार्थ इति'। अयंत इत्यर्थः प्रयोजनम् । पर्यनं वार्यः । प्रार्थना। पभिवाबः, सर्वत्र करणे हतीयायाः समासः। 'पणा काय इति।

·२२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योवः । (हतीया तासार्थेन गुणवचनेन । २।१।।) (१.२। पा.१ । पा. २) अव्यतिरिक्तकल्येति । (क) गुणवचनबतौयान्तयोः समभिष्याचारे उकरोत्या तत्प्रतीति- रिति भावः ॥ सारङ्गत्वेऽयमेव हेतुः । अत एव समामार्थान्तर्भूतलं राजमख इत्यादावन्तर्भूतस्याप्रतीयमानत्वात्प्रतीयमानेति उक्रन्याय- सिद्धमपि तछनार्थग्रहणं स्पष्टप्रतिपत्तये अभ्युपगम्य तत्रार्थग्रहणं व्यर्थमा वार्तिककारः। तृतीयासमास इति ॥ (वा) नायमर्थनिर्देश इति । (भा) उभयचाप्यर्थपरत्वस्य व्याख्यानेनैव सिद्धेरिति भावः ॥ १ हतीयासामासेऽर्थ ग्रहणमनर्थकमर्थगसियवचनात् । वा । विच यत्र शकुलाखण्डादौ पूर्वोत्तरपदार्थयोः क्रियाकारकभावः सम्ब- बलत्र परितार्थं वचनं यथा दधा भुषक्त पटुरित्यादौ न भवति । असामर्थ्यात्। तथेहापि न स्यात् । दधा पटुः कुरुकुमेन लोहित मुखमिति । इह हि गम्यमानया करोतिक्रियया करणस्य सम्बन्धः । मात्रारणा इतं काणत्वं किं तन्येनैव केनापि कियादिना, पणा तु केवलं काण पक्ष्यत इति तत्कृतत्वाभावः, किं च दधा पटुरित्यत्र मा भूदित्येवमर्थ- मपि तत्कृतग्रहणं कर्तव्यम् । ननु यदि दधि कृतं पाटवं विवक्षितं दधा खतः पटुरिति ततो भवितस्थमेव समासेन, थथ भोजनापेक्षो दाः कारणभवः । दधा भो पटुरिति ततो सामर्थ्यादेव न भविष्यति, हापि तहिं न स्यात् कुषमेव मोहितं कोपेग गोहितं मुखमिति, पत्रापि हि करोति नियया करणस्य सम्बन्ध सुधमेन कृतं लोहितमिति, कतई स्यात् ·महाभाष्यप्रदीपोरद्योतः। २२५ (अ.२ । पा.१ । बा. २) (टतोगा तस्कृतार्थेन राबवचनेन । २।१।३.) योगविभाग इति । (भा) योगविभागफलक इत्यर्थः ॥ तदा वाक्यभेदः संपद्यत इति ॥ (क) भाये धान्यार्थ इति । (भा) अत्रार्थत इत्यर्थः प्रयोजनम् । अर्थनमर्थः प्रार्थना । वा करण- बतौयथा समास रति हरदत्तादवः। तब। कर्डकरणे इत्येव मिद्धत्वात् । तस्माद्धनपर्यावार्थशब्देन सह प्रत्यादिवप्रयुक्रवती- यान्तस्य समासः । प्रथमार्थ च हतौया। यदा धान्येन तोऽर्थ इति विग्रह रति नव्याः ॥ १२।पा। सू३२॥ २ धान्यार्थः इत्यत्र प्रत्याहित्वात् प्रथमार्थे हतीया तेग समासोऽत्र खोकृतः नागेशेन । परं मञ्जूषायां धान्याः इत्यस्य धान्येनार्यः धान्यार्थ इति लौकिकविग्रहवाक्यप्रदर्शनानन्तरं “हतो हतीया। अर्थशब्दो धनवाची । धान्यहेतुकं धनमिति बोधः" इत्युक्तम् । तमाद्यत्रोत्तरपदे किया न गम्यते तत्रापि तत्कृतत्वे सति यथा स्यात् भोजनादिद्वारके सामर्थ्य मा भूदिति सत्कृतग्रहणम् । गुण- वचनेनेति किम् । गोभिर्वपावान् । गोसम्बन्धिदध्यादिभोजनाद्देवदत्तस्य शालया खण्ड इत्यादावेव तु स्यात्, यत्र पूर्वोत्तरपदयोः क्रियाकारवलक्षणः सम्बन्धस्तस्मात्तत्रोत्तरपदे किया न गम्यते तत्रापि तत्वतत्वे सति यथा म्यादोजनादिद्वारके सामर्थ्य मा भूदिति तत्कृतग्रहणम् । 'गुणवचनेनेति किमिति' । नातिवचनेष नातेनित्यत्वात्तत्तस्थासम्भवः, क्रियावचने विध्यन ट ·२२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तीया सत्कृतार्थेन गुणवचनेन । २।१।३०।) (अ.२ । पा. १ । पा. २) अर्थशब्देन समासार्थमिति । (के) कलान्तरार्थमर्थयाणमावश्यकमित्यग्रिमसूचे वक्ष्यति कैपटः ।। 'सावे इत्यादि। (के) इदं गुणवचनशब्दस्यैव लक्षणमिति गुणपदेन धर्ममा तदुप- मर्जनद्रव्यवाचिनायं समास रति बोध्यम् । खण्डस्य तलचितत्वा- भावाच॥ नोक्तमिति । (क) रूवार्थस्यैव ततः प्रतीतिरिति भावः । १ सत्त्वे निविशतेऽपैति एथगजातिषु दृश्यते । बाधेयश्चाक्रियाजश्व सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥ उपत्यन्यज्जहात्यन्यहष्ठो यान्तरेम्वपि । वाचकः सर्वलिङ्गानां द्रव्यादन्यो गुणः स्मृतः ॥ वपावत्वं पौवरत्वमित्यस्ति वत्कृतत्वं न त्वसौ गुणवचनः । वचनग्रहणं किम् । यावता अर्थेन समासासम्भवात्तहाचौ ग्रहीष्यते । बत्राः । गुणमुक्तवान् गुणवधनः । कयल्यूटो बहलमिति भूते कर्तरि ल्युट । गुणमुक्त- बता सम्पति गुणोपसर्जनद्रव्यवाचिनेत्यर्थः। तेन तेन पाटवमिति गुणमात्र निछेन न भवतीति । गणश्चात्र "सत्वे निवितेऽतो"ति वक्ष्यमाणे सद्यते। एख, 'कर्डकरणे कृता बहुलमिति द्रव्यवाचिबपि तत्कतस्यासम्भव एव, नयाकाशस्य तत्त्वं केन चित् क्रियते ऽतो गुणवचनेनैव भविष्यतीति प्रश्नः । 'गोभिर्वपावामिति' । गोसम्बन्धिदध्याधुपयोगादेव तस्य वपावत्त्वं पौवरत्व- मिति तत्व सत्वं न त्यसौ गुणवचनः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २२५ (ब. २। पा. १। था. २) ( पूर्वसदृशसमोनार्थकलह निपुण- मिश्रलक्षणः १२।१।३१।) पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमित्र- लक्ष्णैः । २।१।३१॥ अर्थग्रहणभूतेनेति । (क) श्रत एव जनार्थकलहमिति खरविधायकसूचेऽर्थग्रहणं चरि- नार्थम् । तत्र हि लक्षणप्रतिपदोकपरिभाषयतमूत्रविहितममासस्यैव ग्रहणम् । समसदृशयोः पृथगुपादानाचानेनैव सम्बन्ध इति बोध्यम् ॥ १ ऊनार्थकलाई तीवायाः । ६।२ । १५९॥ मासेग पूर्वो मासपूर्वः। अवध्युत्पत्तिकालावधिमदुत्पत्तिकालयो. मासस्य व्यवधायकत्वेऽयं प्रयोगः । पूर्वसदृशेति समासविधानादूगार्थकलह- मिश्रप्रयोग इव पूर्वयोगेऽपि हतीया । माधोनम् । ऊन शब्दार्थः पूर्णत्व- संपादकवस्वभाववान् । कलहः । क्रोधपूर्वको व्यापार । वाक्कलहः । वाग- रूपः स इति बोधः। पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रपक्षोः । एतेः सह हतीयान्स प्राग्वत् । यस्मादेव वधनात्पूर्वादियोगे तोया। हेतौ वा इराव्या । "पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रलक्षोः। पूर्वसत्रेऽर्थशब्देन ममासस्य साधितत्वादिहाराहमा म निदेशार्थ, तच्चानकरणोनशब्देनैव :20 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( पूर्वसदृशसमोनार्थकलह निपुण (स.२। पा. ११ वा. २) जिनपलक्ष्यौ।२।१।३१) अर्थप्रधानत्वानिर्देशस्येति । (के) जनशब्दोऽर्थपरः। अथैन समामासम्भवाय तदाचिनां ग्रहणं तञ्चाविशेषात्मषामिति भावः । केचित्तु माषेण कृतो विकल इत्यर्थे माषविकल इति पूर्वणैव सिद्धम् “ऊनार्थति" (६।२।१५३) सूत्रेऽर्थग्रहणणं तु धान्यार्थ इत्यादावन्तोदात्तवायेति स्पष्टमेव । वृत्त्यादौ तत्र समामोऽपि पूर्वसूचस्यार्थग्रहणात् सिद्धः । एवं च माषविकलादौ पूर्वपदप्रकृतिवरत्वमेवेत्येव भाष्याभयः । अत एव समर्थ सूत्रभाष्ये (२।१।१) हतौया तस्कृतेति (२॥१॥३२) सूचस्यो- पादानविकल इत्युदाहरणं दत्तमित्याहुः ॥ मासेग पूर्वः मासपूर्वः । मात्रा सदृशः । माटसदृशः । माटसमः । इह समसदृशाभ्यां योगे तुल्यार्थेरिति हतीया। स्यादेतत् । तुल्यायोगे पक्षे पहाप्यस्ति । ततः षष्ठोसमासेनैव सिद्धे किमिह सदृशग्रहणेन । न च तत्पुरुषे तुल्यार्थटतोयेतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरार्थं तत् । सदृशप्रति- रूपयोः सादृश्य इति तत्सिद्देः । न च तत्र सदृशग्रहणमेव मारिखति बाच्यम् । षष्ठीसमासपक्षे बनतोदात्तत्वं वारयितुं तस्वीकारावश्य- म्भावात् । न चानभिधानात्वष्ठीसमास एव मास्विति वाच्यम् । दास्याः सम्बध्यते न पूर्वादिभिः, समसदृशशम्दयोः पृथगुपादानात् । 'एतदेवे- त्यादि' । समसदृशशब्दाभ्यामन्यत्रेदं यद्योगे तुल्याथै रिति ढतीयान्ति, इहो सुल्यार्थयोगे पद्यपि पक्षे विधीयते ततस्तस्याः समासे मातुः सदृशः । माटसदृश इति सिई, किमर्थभिह सदृशग्रहणं, तत्पुरुषे तुल्यार्थटतोयेति पूर्वपदप्रकृतिसरो यथा स्यात्, सिद्धोऽत्र प्रकृतिसरः, 'सदृशप्रतिरूपयोः .

·महाभाष्यपदीयोद्योतः। २२७ (ब. २। पा. १ | था. २) (पूर्वसदृश समोनार्थकवानिपुण- मिश्रलक्ष्मीः।२।१।३१।) अवरस्येति । (भा) मच कैयटरौत्योनार्थत्वादेव सिद्धिरिति वाच्यम् । क्षेत्रादवरः फाल्गुन इत्यादौ पूर्वशब्दममानार्थताया अपि अवरभब्दस्य दर्श- नात् । “सदृशग्रहणे उफमिति" (पत्र सूत्रस्थवार्त्तिकम् ) भाष्य- कारवधनमित्यभिप्रेत्या हेतुकालसंमेक्षितत्वाति । (क) हेतुर्वार्तिककारोच्चारणं तस्य यः कालस्तस्य संप्रेषितत्वाम्मनमि स्थापितलादित्यर्थः। कारणकालः कार्ये उपचर्य प्रयोग इति तात्पर्यम् । वार्त्तिककारवचन इत्यभिप्रेत्य वाद्यम् । तदेव युक्त- मिति भावः॥ सदृश इति रूपासिद्धिप्रसङ्गात् । इह हि पद्या याकोश इत्यलुक- समासः खौलतो भाष्ये । मन्येवमपि हेतुटतौयान्तन समासार्थं प्रकते सदृशग्रहणमल । विद्यया हेतुना सदृशो विद्यासदृश इति नक्षत्र तुल्याथैरिति बहो लभ्यते । प्रतियोगिन्यत्र सविधानादिति चेत् । न तत्तत्वात्पर्वणैव सिद्धेः। यो हि विद्यया सदृशः तस्य विद्यावतं सादृश्य' इति, तच तत्र सदृशग्रहणमवश्यं कर्तव्यं यदा घठोसमाससदा- न्तोदात्तत्वं मा भूदिति, मनु चेदानीमनभिधानात् षष्ठीसमामो न भविष्यति, न शक्यम्, अलुक्समासे हि दोषः स्यात्, ‘पद्या याक्रोशे' दास्याः सदृशो वृषल्याः सदृश इनि, तस्मात्तत्वतयम्, इदं तु न कत्र्तव्यम् इदमपि कर्तव्यं, ·२०० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुण- (ब.२४ पा.१। था.२) मित्रानो ।२।१ । ३१) तदा पूर्वपदप्रकृतिस्वरार्थमिति । (के) अन्यथान्तोदात्वं स्थादित्यर्थः ॥ नवजानभिधानात् षष्ठीसमास एवं मास्वित्यत पाह तथा च दास्या इति ॥ (कै) सिद्धत्वादिति । (क) न च "मनसः संज्ञायामि"त्युलुकि मनमा सदृश इति सिध्यर्थमिदमप्यावश्यकमिति वाच्यम्। तस्कृतत्वेनैव मिद्धत्वात् । अनभिधानेन तब समासाभावाच। ईदृशमंज्ञायां मानाभावाचेति दिक् । १ब।पा। सू। सादृष्यमस्तौति । सत्यम् । प्रत्याख्यातमेवेदं षछे वार्तिकता। ऊनार्थ माषोनं कार्षापणम् । माषविकलम् । पूर्वसूचे वर्षशब्देन समासस्य साधितत्वादिह वर्धग्रहणमभिधेयनिर्देशार्थम् । तच्च तच जनशब्देनैव सम्बध्यते न तु पूर्वादिभिः। अत एव समसदृशौ पृथगुपात्तौ । हेतु तोयाधं विद्यया हेतुना सदृशो विद्यासदृश इति, मात्र तुल्याथै- रितिषष्ठी भवति प्रतियोगिन्येव हि सा विधीयते, एवमपि न कर्तव्यं तत्कृतत्वात्पूर्वेणेव सिई यो हि विद्यया सदृशः। विद्यावतं हि तत्मादृश्यं तत्र पर्वेणैव सिद्धं, 'मिश्रग्रहणे सोपसर्गस्यापि ग्रहणं' गुडसंमिश्रा धानाः ।

·२२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२। पा.११ या. २) ( पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुण- मिश्रलक्ष्णैः । २।१ । ३१।) सम्बन्धमाचविवक्षायामिति । (क) अनेनावण्यं बतौयासमासो वक्रव्यो यत्र षष्ठ्यर्थो नास्ति भोजन- मदृशः । इदमयवश्यं वक्रव्यं यत्र षष्ठौ श्रूयते दास्याः सदृश इत्या- द्यर्थ मिति “मदृशप्रतिरूपयोरिति” सूचशेषस्थं भायमेकदेग्युक्कि- रिति सूचयति। तचापि षष्ठ्यर्थस्य संभवात् । प्रतिपदोकपरि- भाषया तुल्यार्थैरिति हतौयान्तेनैव तत्समासप्रवृत्तेश्च ॥ पूर्वसूत्रेण वेति। उपादानविकल इति वदिति भावः ॥ १ सदृशप्रतिरूपयोः सादृश्ये । ६ । २ । ११ । वाकमाइः। बाचारनिपुणः। गुडमिश्रः । आचार लक्षणः । मिश्रग्रहयो सोपसर्गस्यापि ग्रहणम् । गडसंमिश्रा धानाः। मिश्रं चानुपसर्गमस- न्धावियत्र अनुपसर्गग्रहणा शापकादेतत् सिद्धम्। अवरस्योप- संख्यानम् ॥ मासेमावरी मासावरः । इत्येवमर्थ, ज्ञापकात्सिई यदयं मित्रं चानुपसर्गमसन्धाविन्यनुपसर्गग्रहणं करोति तज्ञापयति मिश्रग्रहणे सोपमर्गम्यापि ग्रहमिति । 'पूर्णदि. विति' । अवरशब्दोऽपि सो पठितव्य इत्यर्थः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (कर्ट करणे कृता बहुलम् । २ । १ । १२ ।) (. २ । पा. १ । था. २) कर्तृकरणे कृता बहुलम्।२। १। ३२ कृता लेनेति । (वा) भाष्ये कृतेति (भा) कढकरणे कृता बहुलम् । कर्तरि करणे च हतीया कृदन्तेन सह बहुलं प्राग्वत् । हरिणा वातो हरित्रातः । नखेमिनो नखभिन्नः । करणे गतिपूर्वस्यापि ग्रहणानखनिर्भिवः । ग्रहणानखनिर्भिन्नः। कर्टकरणे किम् । भिक्षाभिषितः। हतावियं हतीया। बहुलग्रहणाछटशानचक्तवतु- प्रतिभिन। हस्तेन कुर्वन् भुञ्जानः कृतवान्या । क्वचिडिभत्क्यन्तरमपि समस्य ते बहलयहणादेव । पादहारकः । हियत इति हारकः । बालकात्कर्मणि गवुल । पादाभ्यामित्यपादानपञ्चम्यन्तस्य समासः । गले चोपकः। चुप मन्दायां गतौ। हेतुमगिगाजन्ताकर्तरि वल । गले चोपकः । अमूर्धमस्तकादित्यलुक । कृतेति किम् । काठैः पचतितराम् ॥ "कर्ट करणे कृता बहुलम्" । कर्टकरणे इति प्रथमादिवचनं वृत्ती .वस्तुयाख्यानं कृतं कर्तरि करणे च या हतीयेति, तथा चोत्तरत्र वक्ष्यति कार्टकरणे कृत्यैः सहाधिकार्थवचने समस्येते इति, 'सर्वोपाधिव्यभिचारार्थ- मिति' । आयात्यतिव्याप्तिपरिहारार्थमित्यर्थः । 'पादहारक इति' । हियत इति हारक इति 'कृत्यल्युटो बलमिति कर्मणि एवल, पादाभ्यामित्यपा. दानपञ्चम्यन्तस्य समासः । 'गले चोपक इति'। चुपमन्दायां गतो, हेतु- मलिजन्ताकर्मणि एक्न, अमूईमस्तकादित्यलुक, अपग्रहणमनर्थकमन्य- स्याभावात्, इह कर्ट करणे क्रियाया एव भवतः, क्रिया च धातुवाच्या धातोष दये प्रत्ययाः कृतम्तिएच तत्र सपे त्यधिकारात्तिन्ते न प्रसङ्गः, तद्धितनिरत्यर्थं तु, इह का पचतितरां कालैः पचतिरूपं काछः पचति- देयं हस्तेन कृतपूर्वी दधा भक्तपूर्ती छतेनेटौति .

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ पा.१। बा.२) ( कृत्यैरधिकार्थवचने । २।१।१५।) कस्योपरचकं विशेषणमिति बोध्यम् । तेत्यस्य स्थाने केनेति वक्रव्यं तेति व्यर्थ मिति वार्थः ॥ ननु लाघवात् केनेति युक्तमत पाह श्रयं भाव इति ॥ (के) कृत्यैरधिकार्थवचने ।२।१।३३॥ عبد स्तुतिनिन्देति । (क) काकपेयेत्यादौ काककर्दकपामकर्म नदौति बोधे अल्पामस्व- पूर्णाभस्वादिना निन्दास्तुतिमा तात्पर्यात् क्रियाया निष्पयोजन- वेन गौणत्वात्कर्टकरणयोरपि गौणत्वमिति भावः ।। कृत्यैरधिकार्थवचने । स्तुतिमिन्दापालकमर्थवादवचनमधिकार्थ- वचनम् । तत्र कर्तरि करणे च हतीया कृत्यैः सह प्राग्वत् । "यरधिकार्थवचने", 'स्तुतिनिन्दाप्रयतमिति' । लत्या निन्दया च प्रवर्तितं स्तोतुं निन्दितुच कृमिन्यर्थः । 'अध्यारोपितार्थवचन मिति'। व्यसनेबारोपोपितोऽध्यारोपितः । 'काकपेयेति' । एवं नाम पूर्णतोया नदी यत्तटस्थैः कारपि शक्या पातुमिति स्तुतिः । एवं नामापतोय यत्कारपि ·महाभाध्यप्रदोषोद्योतः । (क्वैरधिकार्थवचने । २।१ । ३३ । ) (च.२। पा.बा.२) केचिदाहुरिति । (के) कर्तृत्वादेस्तृतीयाप्रयोजकत्ववत्समासप्रयोजकत्वस्यापि संभवादि- त्यरूचिस्तदाह। अन्येत्विति ॥ (के) ननु कृत्यैरेवाधिकार्थवचन इति नियमार्थं स्थादत पाह काकपोतेति ॥ (के) नेदं नियमार्थमिति। (के) "सत्यैरधिकार्थवचन" एवेत्येवं नियमार्थ नेदमित्यर्थः ॥ भाष्ये अन्यचापि । (भा) स्तुतिनिन्दाफलकवरूपाधिकार्थवचनत्वाभावेऽपि ॥ सूत्रसन्दर्भेति । (क) पूर्वसूत्रस्यैव प्रपञ्चोऽयम् । काकपेया नदौ । शक्यार्थे कृत्यः । पूर्णतोय- शक्या पातुमिति निन्दा, उभयत्र शक्याथै कृत्यः । 'श्वलेह्य इति'। एवं नामासन्नतोयः कूपस्तटस्थैरपि श्वभिः . शक्यो लेढुमिति खतिः, एवं नामाशुचिः कूपो यजल श्वान एव लेढुमहन्तौति निन्दा, अर्हार्ये कृत्यः । 'बाष्पच्छेद्यानोति'। एवं नाम कोमलानि हणानि यद्वाष्येणापि केतुं शक्यानोति स्तुतिः, एवं नाम कथितानि लुणानि यद्वाष्येणापि छत्तुं शक्यानौति निन्दा । 'कण्टकसंचय इति'। एवं नाम लिन बोदनो ·२५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२। पा. १ बा. २ (वयरधिकार्यवचने ।२।१।५।) कर्डकरणे लत्यैरित्येतत्सूत्रदयरूपेत्यर्थः । बालग्रहणमहिममिदं वा कर्तव्यं तत्महितसूत्रसन्दर्भो वेति तात्पर्य बडखयाणं वापि कर्तव्यमेव परशुना छिन्त्रवानियाद्यर्थम् ॥ पादाभ्यामित्यस्य कर्ट- करणवतीयान्तवे यथान्यामेऽपि सिध्यतीत्यत पाह अपादाने पञ्चमौति । (के) पादयोर्टियमाणमौराद्यपेचयावधित्वेनापादानत्वम् । गले चोपक इति हलदन्तादिति तत्पुरुषे कृतौति अमूर्धमस्तका- दिति वा लुक् गले मन्दं प्रायणीय इत्यर्थः ॥ १ बापा ३। सू। २ अ६ । पा३। सू१४॥ ३ च । पा३। सू१२॥ त्वात्तटस्थैरपि पातुं शक्येति स्तुतिः। काकैरप्येषा पातुं शक्या- ऽल्पतोयत्वादिति मिन्दा वा। यत्वाण्टको .. : शक्यः संचेतुमिति स्तुतिः, एवं नामाल्प अोदनो यत्कण्टकैः संघीयत इति निन्दा। 'पूर्वम्यैवायं प्रपञ्च इति' । यद्यपि खतिनिन्दा- परत्वास्कियोपादानस्य कर्ट करणयोर्गौणत्वं तथापि बहुलवचनात्पूर्वेणैव सिद्ध, तथा च वाकपोता नदौत्यत्राचन्यैरप्यधिकार्थवचनैः समायो दृश्यते- ऽतः प्रपञ्च एवायं मापातविधि पि नियम इत्यर्थः । 30 ·२५४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेन व्यसनम् । २।१।१४।) (ब.२ । पा. १ । या) अन्नेन व्यञ्जनम् । २।१॥३४॥ अनेनापि करणरतीययैव ममामः शब्दशक्तिखभावात् करणे- त्यनुवृत्तेर्वा इत्यभिप्रायेणसामर्थ्याशङ्का । द्रव्याणामिति । (क) कारकविभक्तपतवाच्यत्वे इति भावः ॥ फलकानौति । (क) पारोहणावरोहणोपयोगितिर्यकाष्ठानौत्यर्थः । भाव्ये निश्रयण्या इति । (भा) वातावेकवचमन्नति महयोगरतीयायामुकरीत्या करणरती- थाभावात् समासाप्राप्नराह पोष व्यञ्जनम्। संस्कारद्रव्यं संस्कार्येण सह प्राग्वत् । दधा उपसित बोदनो दध्योदनः । इह पृत्तावुपसेकक्रियान्तर्भवति खभावात् "बवेष व्यनगम्" । 'दथ्योदन इति" । ननु च नेह क्रियाश्रूयते । चान्तरेख क्रिया द्रष्याणां परस्परेण सम्बन्ध इत्यसामर्थादव समासो न ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। २९५ ब.२ पा. १ । पा. २) ( बन्नेन व्यञ्जनम् । २।१।३४ । ) जीवत्विति ॥ (भा) सिद्धन्विति । (के) वार्तिकारम्भेऽपि दासीभारादित्वात्पर्वपदप्रकतिखरो बोध्यः । एवं र सूचारम्भेण समफलता तच्च वार्निकं विशेषणमित्येव मिद्धे समासे पूर्वपदावयवोत्तरपदलोपार्थं कर्त्तव्यम् ॥ सम्बन्धविवक्षायामिति ।। कत्तः करणस्य वा सम्बन्धत्वेन विवक्षायामित्यर्थः । युक्ताद्यर्थानामाक्षेपादिति । (क) सम्बन्धवेन सम्बन्धस्यैवात्र भानादिति भावः। तदर्थघटितस्य सम्बन्धवे वनरङ्गत्वात् बतौयैव स्यादिति भावः ॥ भार्थ दधा युक्तार्थता सम्प्रतीयत इति । (भा) दनेति पदे वाच्येन युको योऽर्थ उपसेकक्रियादिरूपस्तदर्थता तस्य प्रतीयत इत्यर्थः । वाक्येऽपि वाक्यैकदेशन्यायेव दध्नेत्यस्यैव. मोऽर्थ इति बोध्यम् ॥ नन्वध्यवमानं संप्रत्यय इति पर्यायस्तथा । हेतुमाध्ययोरविशेष इत्यत पार बतो नासामर्थम् । न च कारकाणां परस्परमसम्बन्धेऽपि वचनसाम- प्रानोति, अथासपि सामर्थ्य वचनात्समासः, इहापि ताई म्यात् किं दधौदनो भुज्यतामिति, तबाह । 'वृनौ क्रियाया अन्तर्भावादिति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेन चलनम् । २।१।३।) (ब.२ । पा. १ । बा.२) सर्वलोकव्यवहारेति । (के) अर्थविशिष्टं ज्ञानं प्रतिज्ञातोऽर्थस्तदेकदेशो ज्ञानं इतरित्यर्थः ॥ निश्चयः (क) । इत्यस्यैव विवरणं संदेहरहित इति ॥ (के) दधौत्युक्ते संप्रत्यय इति । (क) अयं च प्रत्यय आनुमानिको वाक्यैकदेभन्यायेन वा प्रका- रान्तरेणेति चेष्टयेत्यर्थः ॥ चरितार्थत्वादिति । (क) शम्दप्रयोगकार्यस्य बोधस्य प्रकारान्तरेण संपनत्वादिति भावः ॥ दिसमर्थसमास एवात्राव इति वाच्यम्। किन्दधा बोदनो भुन्य- तामित्वादावतिप्रसङ्गात् । खभावादेव सत्तावन्तर्भूता क्रियेति तद्दारकस्य संबन्धस्य सद्भावात्मामर्थ- मित्यर्थः।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २३७ (बा.२। पा.१ था.२) (चतुर्थों तदर्थार्थवनिहितसुख- रक्षितैः।२।१ । ३६ ।) चतौँ तदर्थार्थवलिहितसुख- रक्षितैः । २।१।३६॥ समासादाशिषोऽनवगमादिति । (2) एवं चानभिधानात्समासो नेति भावः ॥ यत्तु श्राभिषि पाशौविषयस्य विधेयत्वं तदाश्रयस्योद्देश्यत्वं च प्रतीयते न प वृत्तावुद्देश्यविधेयभावेनान्वयो व्युत्पत्तिमिद्ध इति। तत्र । ममामतो- ऽपि अभ्यासलोप इत्यादावुद्देश्यत्वादिप्रतीतेर्वस्तुतस्तु श्राशौर्विषय- समास चतुर्थों तदर्थार्थवनिहितमुखरक्षितैः ॥ चतुर्थतार्थाय यत्तदाचिना अर्थशब्दादिभिश्च चतुर्थ्यन्तं समस्यते स तत्पुरुषः । तदर्थेन प्रकृति- विकृतिभाव एव इष्यते मिक्षितग्रहणाबापकात् ।. हितसुखग्रहणं तु न ज्ञापकं हितयोगे चतुर्थों, वक्तव्या। चतुर्थी- चाशियोति बतादोऽपि चतुर्थोसम्भवात् । यूपाय दारु यपदाग । कुण्डहिरण्यम्। नेह रन्धनाय स्थालो। कथं तईि अश्वघासः। "चतुर्थो तदर्थार्थबलिहितमुखरक्षितः" । 'पर्थः परामण्यत इति । यद्यपि चतुर्थीति चतुर्यन्तः शब्दः सन्निहितस्तथापि शब्दं प्रति तादा- सम्भावातदर्थ एव पराश्यत इत्यर्थः । इत्येतैः शब्दैः सहेति' । तत्र तदर्थेन सुबन्ते नेत्यर्थहारकं विशेष स्वरूपेण सुवनस्य तादUसम्भवात्, द्वितीय- ।

·२३ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चतुर्थों तदर्थार्थवलिहित- (च.२। पा. १ था. २) सुखरक्षितः । २ । १ । १६ ।) क्रियान्वय्यर्थकात्यातिपदिकात्तद् द्वारके आयुष्थादियोगे चतुर्थोति तदर्थात् उभयोरपि कियान्वयेन परस्परममामर्थात्ममासस्तेन न । एवं चैतज्यापकमिद्धव हितयोगे चतुर्थोति तात्पर्यम् । प्रति- व्याप्तिः । रन्धनाय स्थालौत्यादौ ॥ पुनरुकिः । वषिरक्षितग्रहणस्य ॥ अव्याप्तिः। अश्वघासे ॥ स्ववचनेनैवेति । (के) खशब्देनात्र पूर्वपक्षी। सर्वनावां बुद्धिस्थपरामर्थकत्वादिति भावः ॥ “तवचनेनैवेति" युक्तः पाठः ॥ .. इतिविधे जिविधा पत्र विपोशः । वत्र भावं अश्वघासादयः शूठी. समासा इति । स्यादेतत् । चतुर्थोसमास एव तहस्तु । म चैवं पूर्व- पदप्रकृतिखरप्रसङ्गः। प्रकृतिविकार भावे एतत्परत्तः। अन्यथा गोर- क्षितमित्यत्र चतुर्थोतदर्थ इत्येव सिई के चेति व्यर्थे स्यात् । न च होगार्थे तत् । गोहितमित्यत्र सादभावादिति वाच्यम् । हिते चेति वक्तव्ये के चेतिसामान्यवचनस्य शापकत्वात् । अत एव कुबेरवमिरित्यादौ प्रकृतिवितिभावाभावात् न पूर्वपदप्रचतिखरः किं तु समासान्तो- स्वर्थशब्दः एचगेव निमित्तम् । 'प्रकृतिविकारभावे समास इष्यत इति' । बापकात् । यदयं बलिरक्षितयाणं करोति तज्ञापयति विकृतिञ्चतु- यंता प्रवत्या समस्यत इति, अन्यथा कुबेरवधिः । गोरक्षितमित्यत्रापि तादर्थ्यसम्भवादनर्थकं तत् स्यात्, हितमुखग्रहणं तु हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या, चतुर्थों चाशियीत्यतादर्थेऽपि चतुर्थोसम्भवात्र झापकं, यदि विकृतिः प्रकृया समस्यते ऽयोभ्यो घासो ऽश्वेभ्यः सरा ऽश्वसरं विभाषा- - ·२३८ महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (अ. पा. ११ वा. २) (चतुर्थों सदधार्थवलिहितसुख- रक्षितः ।२।१ । ३६ ।) आनन्तमिति । (क) सर्वन्यासेषु वचनारम्भस्यावश्यकत्वरूपसामर्थ्य गति तन्त्र कारण- मित्यर्थः । “भामर्थ्याभावे” इति कचित्पाठः । तदा न्यासासरे- कर्तव्यतायोग्यत्वाभावे इत्यर्थो बोध्यः । 'परवल्लिङ्गमिति पुंस्त्वमिति । (के) परसोत्तरपदार्थस्य प्रधानत्वात्तदेवलिङ्ग समासेऽपि प्राप्नो- १ अ२। पा ४ । सू२६ ॥ दात्तत्वमेवेति सिद्धान्तः। रन्धनाय स्थानोत्यादौ तु यदि घडीसमास इवः तहिं चतुर्थोसमास एवेश्यतां यथा गोग्रासः लीलाम्बु कौडासरः वासभवनं नायशालेति । यदि तु इन्धनस्थाल्यादी षष्ठी- समासस्यागभिधानं तर्हि चतुर्थीसमासस्यापि तदस्तु । एवं च वलि- रक्षितग्रहणमपि थर्थ ज्ञाप्याभावात् । किं च यपदार्वादावपि षष्ठी- समाससम्भवात्स्त्रमेवेदं मास्तु । चतुर्थांतदर्थ इत्येतत्तु षष्ठीतदर्थ इति क्रियतां बापकाच खरस्य व्यवस्था भविष्यति । बत्राः। हितशब्देन सेनेति नपुंसका, इलिभ्यो विधा हस्तिविधा, विधा अन्धविशेषः, बत्र न प्राप्नोति, अश्वधासादयः षष्ठोसमासा भविष्यन्ति । मनु खरे विशेषो भवति चतुर्भोसमासे हि सति चतुर्थांतदर्थ इति पूर्वपदप्रतिवरेज भाव्यं षष्ठी- समासे तु समासान्तोदात्तखेन, नैघोऽस्ति विशेषः । चतुर्थोसमासेऽपि नैवपूर्वपदप्रचतिखरेण भाथं शापकात्, यदयं के चे' ति चतुर्थन्तं पूर्वपदं प्रक्षतिखरं भवतीबाह तजज्ञापयति प्रतिविकारभावाभाव एष खरो न ·२४. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चतुर्थों तदीर्थवलिहितमुख- (ब.२। पा.चा.२) रक्षितः । २।१ । ३६ ।) तौत्यर्थः । न त सूत्रस्थानविषय इति बोध्यम् । तस्य पूर्वपदार्थ- प्रधानकदेशिसमासविषयकत्वात् । तदक्ष्यति भगवान् अर्थशब्दोऽयं पुल्लिङ्ग (भा) इत्यादि ॥ अभिधेयवशेनेति । समुदायार्थनिरूपितविशेष्यतावदर्थवमेनेत्यर्थः ॥ भाये समासस्याभिधानमिति । (भा) ममामार्थस्थेत्यर्थः ॥ तावत् षष्ठीसमासो न सम्भवति । तद्योगे चतुर्था नित्यत्वादिति चतुर्थोसमास एव वक्तव्यः । ततश्च ते चेत्यत्रापि चतुर्थीग्रहणं कर्तव्यं गोहितमित्याद्यर्थ एवं च गोरक्षितमित्यत्र न स्यात् । चतुर्थ्या असम्भवात् छोतदर्थ इत्यस्य चाप्रसङ्गः । प्रकृतिविकृतिभावात् । यतो .रक्षितेनापि चतुर्योसमास एव विधेयः। अर्थशब्देनापि योगे तादर्थ- सम्बन्धस्य लिगमेन प्रतीयमानवाचतुर्थ्या अवितयमिति तेनापि भवतोति, अन्यथा गोरक्षितमित्यत्रापि चतुर्थों तदर्थ इत्येवसिद्धेरगर्थक तत्स्यात् । नैतदस्ति ज्ञापक, हितार्थमेतत्स्यात्, गोहितमित्यत्र हि तादथ्यं मास्ति, एवमपि हिते चेति वक्तव्ये ते चेति सामान्यवचनं ज्ञापकमेव, सर्वथा कुबेरपलिरित्यादौ माभूदित्येवमर्थ प्रकृतिविकारभावे पर एषितधः। अथ रन्धनाय स्थालौत्यत्र पछौसमासः कमान भवति । कचिदाह भवत्येव तद्यथा मोग्रासः, लोलाजं, क्रीडासरः, वासभवनं, ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २४१ (ब.२ । पा. १ बा. २) (चतुर्थों तदधार्थवलिहितमुख- रक्षितः । २।१।।) तन्मात्रेति । (क) संबन्धनमात्रेत्यर्थः ॥ इदमेव युक्रम्। गुरोरिदं गर्वर्थमित्यवास्येव प्रकारस्य संभवात् । भाव्ये गुरोरिदं गुर्वर्थमिति । (भा) षष्ठीसमामोऽप्येतविषये नित्य एव भाष्यप्रामाण्या दिति बोध्यम् ॥ अर्थे ते चेति । (भा) न च क्रग्रहणं हितार्थं तत्रातादर्थ्यऽपि हितयोगे चेति चतुर्थी- विधानादिति वाच्यम। ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येनाचापि तदर्थ इत्यस्य चतुर्थोसमास एव वक्तव्यः । तथा वलिसखग्रहणमपि कर्तव्यम् । सादीस्य समासानियतप्रतीतिर्यथा स्यादित्येवमर्धम् । तस्मादारब्ध- व्यमेवेदं सूत्रम् । प्रकृतिविकारभाव एवेत्वस्य प्रयोजनं तु चिन्यमिति । पत्रेदं वक्तव्यम् तादर्थस्य भानं विधा सम्बन्धचेन तदयाप्यतादर्थ- स्वास्थविशेषरूपेश चेति । तवायामां घासोऽभ्यो घास इति वाक्ये तावद्यवस्थितम् । तपाद्ये समासः। द्वितीये तु नेष्यत इति भाष्य- माद्यशालेति । अपर थाह रन्धनस्थाल्यादयो ऽभिधानात् घडोसमासा न भवन्तीति । उभावपि प्रतिब्रूमः । येषु षष्ठीसमास इष्यते तेषु चतुर्थों- समास एवाल येषु तु नेष्यते तेषु तु चतुर्थोसमास एवाभिधानादेष्यतां माकारि ज्ञापनार्थ बलिरक्षितग्रहां, खरख चतुर्थीसमासेऽपि पूतिन प्रकारेण प्रकृतिविकारभाव एवं व्यवस्थाम्यते, किं चैवं सति सूत्रमेवैतद- नर्थक, यपदार्वादावपि पछीसमास एवास्त, चतुर्थी तदर्थ इत्येतत्त बहो 31 ·२४३ महाभाष्यपदीपोवद्योतः। (चतुर्थी वधार्थवनिहितमख- (प.पा.बा.२) रहितः ।।१।२६।) संबन्धेनादोषात्। न च रक्षितार्थम् । तत्र तादर्थ चतुर्थ्या एव सत्वात् । वृत्युमासंप्रदानचतुर्थों तुन। तस्वस्थोपपादयितुमभक्य- खात् । भाष्यप्रामाणेनामभिधानात्मंप्रदानवाभावकल्पनाच । रन्धनस्थाल्यादयत्वनभिधानादिति । (क) अत एवोपक्रमस्थं भाव्यं माछते ॥ मनु धूपदार्वादावपि अवधासादिवत् संबन्धसामान्यविवक्षायां षष्ठीसमासेऽन्तोदात्तवमपि यादत पाह बार्तिकादिप्रामाण्येन निर्गीयते यथा न भाषाणामन्त्रीयादित्यादौ सम्बन्धसामान्ये पछौ। कर्मवरूपविशेषे तु द्वितीया यथा वा प्रदौ- घतान्दाशरथाय मैथिजीत्यत्र सम्बन्धिसामान्येऽण् । अपत्यरूपताहिशेषे तु इशेव। यथा वा बभूवपो विबुधसख इत्यादौ भूतसामान्यविवक्षायां लुए। चनद्यतनवविवक्षायां तु बडेवेति । षत एवातोनुपसर्गे क इति सूत्रे नौवरंध्यत्वरूपविशेषाविवक्षायां प्रोवाच भगवाग्कात्य इति प्रयुक्त भाष्ये। अत एत कृतलब्धकौतकुशला इत्यत्र जातब्धाभ्यां छतकौतयोर्न तदर्थ इति क्रियतां ज्ञापकाच स्वरस्य व्यवस्था क्रियतां, मन्वर्थ मेदो भवति, पडोसमासे संबन्धमा गम्यते चतुर्थीसमासे तु तादर्थं संबन्धविशेषः, मेषोऽति विशेषः । पारभ्यमाणेऽपि चतुर्थोसमासे न दडवारितः घडी- समासस्वार्थप्रकरबादिना विशेषोवसेयः, यद्येवं केवपि पठीसमासे तथा विशेषो ऽवगंस्यते, किंच सिद्धान्तेऽवधासादिषु तावदर्थप्रकरणादिना तादर्थ विलायः सर्वचैव तथा नार्यानेन । उच्यते । हितग्रम्देव तावद पडोसमासो न भवति सद्योगे चतुझं नित्यत्वादिति चतुर्थीसमास ·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (ब.पा.१४ बा.२) (चतुर्थी तदधावविहितसुख- रक्षितः।२।१।१६।) यूपदादिधिति ॥ (के) तादर्थ्यमेवेति । (२) तादर्थरूपः संबन्धविशेष एवेत्यर्थः । नन्वेवमवधामादौ चतुर्थों- समास एवास्तु बलिरचितग्रहणं तज्ज्ञापितं प्रतिक्षितिग्रहणं च मास्तु पूर्वपदप्रकतिखरवं तु भाथोकरीत्येव न भविष्यति रचनाय स्थालौत्यादौ षष्ठीसमामवदयमपि अनभिधानाच भविष्यतीति क्षेत्र । रन्धनाथ स्वामीत्यादौ षष्ठ्येव न तादर्थत्वेनैव तत्र संबन्धन गतार्थता प्रकारभेदादिति चतुर्थे वृत्तिकारः । त्वयापि तत्र सधैको- पपादयिष्यते । तत्र भव इत्येव सिद्धे प्रायभवः, सोऽस्यनिवास इति सूत्रयोरप्येधैव गतिः । यथा च प्रयोजने स्पछे कथचिन्यता अधे । ननु परघास इत्यादावपि प्रकरणारिशेषाध्यवसायो भवत्येवेति चेत् । सत्यम् । व तु तत्र विशेषप्रकारको बोधः। लुप्तं तं बोधकमिति मते पतषद्या सम्बन्धत्वप्रकारकबोधस्यैव जननात् । यः शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायौति सिद्धान्तरोत्यापि चतुर्थोलोपाभावेन विशेष- प्रकारकबोधे बसामर्थ्यात् । पत एवार्थप्रकरणाद्यभिज्ञस्यापि दाश- एव वलयः, ततव के चेत्यत्रापि चतुर्थोग्रहणं कर्तव्यं गोहितमित्याद्यर्थम, एवं च मोरक्षितमित्यत्र न स्यात् चतुर्था बसम्मवात् घडो तदर्थ इत्यस्य चाप्रसङ्गः प्रकृतिविकाराभावादिति रहितेनापि चतुर्थोसमास एवं विधेयः, अर्थशब्देनापि योगे तादर्थ संवन्धविशेषम्य नियमेन प्रतीयमाव- वाचतुर्या सम्भवितव्यमिति तेनापि चतुर्थीसमास एव कर्तवः, बबिसख- ग्राममपि कर्तवं, तादर्थस्य समासे नियमेन प्रतीतियथास्यादित्येवमर्थ ·२४४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चतुर्थों तदीर्थवनिहितसख- (का.पा.१। बा.२) रक्षितः । २।१।१६।) प्रतौतेरेव च तत्र चतुर्थोममामवारणार्थ तस्यावश्यकत्वादिति भाग्याभयात् । कैयटेऽनभिधानादित्यस्य षष्ट्यनभिधानादित्येवार्थः ॥ भाध्ये इत्संज्ञान प्राप्नोतीति । (क) प्राधसकारस्येत्यर्थः । भवति वै कश्चिदिति । (के) रथशब्दानापत्यत्वप्रकारिका धोः किं तु सम्बन्धित्वप्रकारिक वेत्यादि- शाब्दन्यायविदां स्पष्म्। अत एवाहुः। भेद्यभेदकसम्बन्धोपाधिभेद- नियंत्रितम, साधुत्वमिति । तस्मादवाखशब्दयोरिव खविषयादन्यत्रा- साधता कचित्साधतया न विरुध्यत इत्यवधेयम्। एवं स्थिते बलि- रक्षितादिग्रहणं ज्ञापकमित्यादि प्रागुतमेव सम्यक् । यत्तु तादर्थ्यस्य समासानियमेन प्रतीत्यर्थं बलिमुखग्रहणमित्युक्तम् । तथापि पाक्षिकषष्ठीसमासस्य दुर्वारतया नियतप्रतीततादान चतुर्थीविभक्तिराक्षिप्यते । तस्मैहितमित्यतो वानुसत्यसिद्धेः । पूर्वपक्षा- । - तस्मादारवयमेव सूचं, प्रकृतिविकारभाव एव समास इत्यस्य तु प्रयोजन चिक्यम् । 'अर्थेन नित्यसमासवचमिति' । अन्यथा महाविभाषाधिकारा- हामणायार्थ इति वाक्यमपि स्यात् । 'सर्वजिङ्गरता चेति' । परविताया अपवादः, अभिधेयवशेन च सर्वलिङ्गता न सर्वत्रेति दर्शयति । 'बामणा पय इत्यादि। सर्थबिति चेदिसंधाभाव इयषुवप्रसाच । स्यादेतत् । तदर्थ विकृतेः प्रकृतावित्यत्र सदर्ये सर्थविति सूत्रं कर्तव्यं, चतुर्थीति ·२४५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (च.पा.१ | था. २) ( चतुर्थी सदार्थवनिहितमुख- रक्षितः । २।१।३।।) एवं च वैकल्पिकऽपि बडनीही यथान्यचापि कचिदखपदत्व- मेवमचापि ब्राह्मणेऽर्थः प्रयोजममुपकार्यत्वेन परेति प्रयोजन- वाच्यर्थशब्देन विग्रहः । न तु चतुर्थन्तेन विग्रहः । ब्राहाणयार्थ- मुपकारोऽस्येतीति भावः ॥ तद् ध्वनयवाह अब चेति । (क) प्रयोजनवाचौति । (के) वसरे त्वयैव तथोक्तत्वाच्चेति दिक्। अर्थेन नित्यसमासो विशेष्य- लिङ्गता चेति वक्तव्यम् । हिलायायं हिनाः सूपः। हिजाधं पयः । तत्र नित्यत्वं न्यायसिद्धम् । चतुर्था तादर्थ्यम्योक्तत्वादर्थशब्देन वियही म भविष्यति परवनिता बाधितुं विशेष्यमितामा वाच्यम् । स्यादे- तत् । तदर्थे विकृतेः प्रतावियत्र तदर्थसमर्थमिति सूत्रं क्रियताम् । चतुर्थीविभक्तिराक्षिप्यते। तस्मैहितमित्यतो वानुवर्तते । चतुर्थीसमर्थात्तदर्थेऽभिधेये सर्थप् स्यात् । अादिर्जिटुडका घः प्रत्ययस्येति हिसकारकनिर्देशात्मकारस्येत्संधा। सितिचेति पदत्वम् । पिावादमुदात्तः । वर्त्तते चतुर्थीसमर्थात्तदर्थेऽभिधेवे सर्थप्प्रत्ययो भवति, सकारः पदसंज्ञार्थ: राजार्थः, गवार्थः पित्वादनुदात्तत्वम्, एवं चार्थ इति पूर्व पदप्रवदिखरोन विधेयः, प्रत्ययत्वाचन तेन विग्रहः, तद्धितत्वाचानिधेयवमिङ्गता सिझ- तौति । तन । सकारस्येसंज्ञाभावप्रसङ्गात् । 'पधादिर्भिटडवः' 'धःप्रत्यय. म्येति विषकारकनिर्देशाश्रयणे नेहंज्ञा म्यादेवमपि वरुणादिषु णादिभ्यः से प्रसङ्गः, स्ययं अर्थमित्यत्र चेयवौ स्याताम् । बहुप्रोहावावकयोः प्रसङ्गः । स्यादेतत् । यदाह्मणार्थ पयस्तम्य ब्राह्मणोऽर्थः प्रयोगक इति ·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। (चतुर्थी तदर्या धैवविहितसुख- (प.पा.१।था.२) रहितः।२।१।३६) उपकार्यवेन हि ब्राह्मणस्य प्रयोजनता । प्रयोगकवाचौति पाठे पावणार्थ पयस्तस्य ब्राधणः प्रयोजको भवतीति भावः ॥ भाव्ये यदयं हितेति । (२) "हितयोगे "ति. वार्षिकात्तयोगे चतुर्थीति भावः । न च मुखग्रहणस्य न ज्ञापकत्वं तद्योगे चतुर्थभावात् इति वाच्यम् । "तियोगे "ति मुस्खयोगेऽपि मेति भाव्यानयात् ॥ भाव्ये । राजार्थः। गवार्थः । एवं चार्थे इति पूर्वपदप्रकृतिखरो न विधेयः । प्रत्ययत्वाचन तेन विग्रहः। तद्धितत्वादभिधेयलिङ्गता च सिद्देति । मेवम् । षः प्रत्ययस्येत्यत्र सकारप्रसे मानाभावात् । वुञ्छणादिसूत्रेण हणादिभ्यः सप्रत्यये रस इत्यादावतियाप्तव। किंच। सर्थपः प्रत्ययत्वे व्यय अर्थमित्यत्रेयषुवडोः प्रसङ्गः । स्यादेतत् । ब्राह्मणोऽर्थः प्रयोजको- ऽस्य स ब्राह्मणार्थ इति बहुव्रीहिरतु । यो हि ब्राह्मणार्थः सूपस्तस्य बामणोऽर्थः प्रयोजक इति यावत् । एवं च चतुर्यन्तेन विग्रहाभावः । पूर्वपदप्रतिसरत्वं विशेष्यजिता चेति सर्व सिध्यति। नैतत् । शक्यते वक्तामतो ब्राह्मणेऽर्थोऽस्खेति विरघ बहुबौद्धिः करिष्यते, तेन चतुर्थतेन विग्रहाभावः पूर्वपदप्रतिवरत्वमभिधेयवल्लिङ्गता च सिझ- तीति। तब। मादर्थमित्यत्रात्वको प्रसङ्गात् । तदर्घस्यादिश उड़ाव प्रसा। स्यादेतत् । चतुर्गी तदर्थत्यनेन समासं विधायार्थ इत्यनेनांशेन सरवाचिन उत्तरपदस्थार्थशब्द बादेशो विधीयते विभाषाधिकाराष पार्थ दार यूपदावित्युभयं भविष्यति, ततो बनिरक्षितयोरपि विभावार्थ- अब पादेशो भवति कुमेरा पतिः कुबेरपचिरिबादि । किमर्थमिक, ·महाभाथप्रदीपोद्योतः। (ब.२ । पा.बा.) (चतुर्थों तदर्थवनिहितसल. रक्षितैः । २।१।१) उतार्थानामिति । (भा) न च तादर्यस्य चतुर्योकत्वेऽप्याश्रयबोधकार्यशब्दस्य कथनार्थ- कवमिति वाच्यम् । सम्बन्धन दितीयसम्बन्ध्या क्षेपेणैव तसाम- याप्युपपत्तेः ॥ वचनादिति । (क) "चतुर्थांतदर्थार्थ"ति वचनात् ॥ महदर्थमित्यत्रावकयोः प्रसङ्गात् । स्यादेतत् । चतुर्थीतदर्थेतियोगो विभज्यते । ततः अर्थ इत्यनेनांशेन तदर्धवाचिन उत्तरपदस्थाधादेशो विधीयते । स च वैकल्पिकः । महाविभाषाधिकारात् । तेग यूपाय दारु यूपदावित्युभयं भवति । न चा देशेनोक्तार्थत्वाद्दाराशब्दप्रयोगानु- पपत्तिः। अादेशस्य सकलशब्दसाधारणतया विशेषस्फुटौकरणार्धन्त- सम्भवात् । ततो वलिरक्षितयोरपि विभावार्थशब्द बादेशो भवति । कुवेरार्थो बनिः कुवेरपलिरित्यादि पूर्वेण सिद्धे चायनावेदं प्रक्षति- विकृतिभावादन्यत्र नियोऽादेश इति। तेन रन्धनाची स्थापीत्यादि , पूर्वेणैव सिहं, चापकार्थमेतज्ज्ञापयति प्रतिविकारभावादश्वन नियोऽर्थादेश इति तेन रन्धमार्था स्थापीत्यादि भवति तु रथमस्थानी- त्यादि, पवधासादयख पूर्ववत् पत्र समासे खते उत्तरपदस्य विधीय- मानेनार्धशब्देन विग्रहो न भविष्यति यस्यावस्थानेऽर्यादेशलशिता स्थानियमावेन भविष्यति, वर्ष इति पूर्वपदातिवरब विधेय एवेति । तन्न। उदकार्थो वौषध इति वौवधभन्दस्यार्यादेश आते स्थानिवदायेन ·२० महाभाष्यमदीपोद्योतः। (चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितसुख- (च.पा.१।था.३) रक्षितः।२।१।३६।) लक्षणस्याभावादिति । (क) . परस्थोत्तरपदस्य प्रधानत्वात्प्रधानवमिङ्ग समासस्येति लक्षण- स्थाभावादित्यर्थः ॥ 'यहा । एकदेशिसमामविषयकतया तथाषा- भावात्प्रत्याख्यास्यमानबादेत्यर्थः ॥ १ "यहा" इत्यारभ्य “वेत्यर्थः" इत्यन्तं नास्ति इंगलण्डौयपुस्तके । भवति । न तु रन्धनस्थालीत्यादि । अश्वघासादयस्तु पूर्ववत् । तथा चार्थशब्दस्यादेशत्वात्तेन विग्रहो न भविष्यति । स्थानिलिङ्गच भविष्यति । स्थान्याभिधानसमर्थम्यवादेशत्वात् । स्थानिवद्भावाच । अर्थ इति पूर्वपद- प्रशसिखरस्तु विधेय एवेति । तदपि । उदकार्थो वौवध इत्यत्र वीवध- शब्दस्यादेपो कृते स्थानिवदावेन मन्यौदनादिसूत्रेणोददेशप्रसङ्गात् । इयुवौ सर्थपि स्यातां बड़ौड़ो कवाच हि । अर्थादेशे तूदभावो यथान्यासं वरं ततः ॥ मन्यौदनादिसूत्रेणोदभवप्रसङ्गात्, अतश्चतुर्थोसमास एव विधेयः, तथा चार्येन नित्यसमासः सर्वलिङ्गता च वक्तया, न वक्तव्या, ब्राह्मणायेति चतुर्ध्या तादर्थस्योक्तस्वादर्थशब्देन विग्रहो न भविष्यति निगम शिष्य लोकाश्रयवालिइस्येति सर्वनिता च सिद्धा- तदेवबतिपद्यतां भाष्ये छतपरिश्रमाः । मान्ये सहसमप्यन्धाः सूर्य पश्यन्ति मालसा । - ·महामायादोगोपयोतः । (ब.२। पा. १ । था. २) ( सप्तमो शौ।२।१।।।) सप्तमी शौण्डैः । २।१।४०॥ अर्थग्रहणे सतौति । (के) अर्थग्रहणबारा पर्यायार्थः स्यादित्यर्थः ॥ भाव्ये बहुवचनेति। (भा) गणपाठसहकतादिति शेषः । साहचर्यादारोपितोडशब्दस- रूपाणं धूर्तादीनां शौण्डभब्दस्य च तेनाभिधानादित्यन्वयः ॥ । सप्तमी प्रौपदः । सप्तम्यन्नं शौमादिभिसह प्राग्वत् । पक्षशोखः। पहुवचननिर्देशादाचावगतिः। ननु पर्थनिर्देशार्थ बहुवचनम्, तेन समानार्थ वा बहुवचनं किन्न स्यादिति चेन। गणपाठवैयर्थापत्तः । स्यादेतत् । कारकाण क्रिययैव सम्बन्ध इति तावरिस्थतम् । तदिश अक्षोंड इत्यादी साम्यर्थः कान्वेतु क्रियाया बंश्रवणात् । सत्यम् । प्रसविरूपा किया उत्ताविहार्भवति तदारकमेव च सामध्ये यथा "सामी शोले" पत्र साहचर्याइनारिवलाई एक शौखादा प्रमुच्यते यात्रियो गमतीति, पत्र व प्रमाणं बड़वचन- गिधा, बतोरणाप्यारिसद तदर्थो गम्यत इबार। 'शौखादिभि- रिति । गबमातामात पडवचनानिमोऽनिर्देशाङ्ख बजपचनान्तस्य 32 ·२५. महाभाषपदीपोरयोता। (सानो शौ। २।१।।) (प. २. पा. १ बा.२) यथेति । (के) पचिषु इचित्वारोपेण तत्र प्रयोग पति भावः। एवं कान्यो दधीत्यादावपि दथुपधातकलमारण्येन सर्वेषु काकत्वारोपाप्रयोग इति बोध्यम् ॥ कारकस्य मौलादिभिः सामर्थ्यावोगादाह कृत्यन्तरिति । (क) पदि तु यहारकं यस्य कारकत्वं तदन्वयबारव तस्य क्रियान्च रत्यौकियते तदा साचादपि सामर्थ्यमस्येवेति बोध्यम् ॥ दध्योदगगुडधानादिषु पन्तःशब्दोऽध पच्यते । सद्योगे अवयविन चाधारत्व- विवक्षायां सप्तमी। यथा रक्षे शाखेति । वने इन्तर्वमानतः। अस्य वैकल्पिकत्वात्पक्षे ऽव्ययीभावः। बन्तर्वणम्। प्रनिरन्तरिति णत्वमिति परदत्तः। पत्रेदं वक्तव्यं, नायं विभात्यर्थे ऽव्ययीभावस्य विषयः विभाय- धमात्रहत्तेरव्ययस्य स इत्युतत्वात् । अत्र मध्यस्यापि प्रतीतेः। कथ- मन्यथा ऽवयवावयविभावमवोचः। किं चाऽव्ययीभावस्य नित्यत्वात्तदुपद- तो वने अन्तरिति विग्रहोऽपि न संगछेत । तस्मादधिकरणत्वमात्र- वृत्तिमा पन्तःशम्दान्तरेणाव्ययीभावो न तु मध्यवाचिनेत्यवधेयम् । पधि- वा समासार्थ इति न भवति । मनु चाक्षशौख इत्यादौ क्रियाया पनव- बादधिकरणत्वं गोपपद्यते, न चान्यत्मसम्या निमित्तमति, न चैतदेव चापकं शक्यमावयितुं शौखो देवदत्त इबादावपि प्रसाद, पत पाह। 'हताविति। पताम्दोष पच्यते तद्योगेऽवयर्यावन बाधारत्वविवछायां सप्तमी, यथा रक्षे शाखेति, वनेतर्ववान्तः, बस्य विकल्पितवादश्चयी- ·२९ महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। (प.पा.बा.२) (वामी शौ।।१।।) अन्तःशब्दोऽषेति। (क) मथरूपाधिकरणे इत्यर्थकः ॥ बनान्तरित्युदाहरणम् । वन- वर्तिमधे रत्यर्थस्तस्य । बसधिकरणपतिमाषवृत्तिनाव्यधौभाव एवान्तर्वणमिति यथा आधारविवक्षायामिति । (के) पाधारत्वविवक्षायामित्यर्थः ॥ शब्दोऽत्र पश्यते । तस्याधिकरणप्राधान्येऽव्ययीभावः। अधिखोति । बाधेय- प्राधान्ये त्यनेन सत्पुरुषः ब्रह्माणाधीन इति षध्यत्तरपदात् खः । ब्रामरोब- धोति विग्रहः। शौंड, धर्त, कितव, व्यार, प्रवीण, संवोत, चन्तर, पधिकरवप्रधान एवायमिह पयते । षधि, पढें, पणित, कुशल, चपर, निपुण । बदा . भावोऽपि भवति, बसर्वन, प्रविरत इति खत्वम् । अधिशब्दः पवते, तस्याधिकरमप्राधान्ये ऽव्ययीभावः । 'पधिरोति' । पाधेयपाधान्ये जयं तत्पुरुषः। 'प्रामवाधीनमिति' । अध्यत्तरपदात्य इति खः। प्राचवे. बधोति वाक्यम् ।

·२५९ महाभाष्यप्रदीपोपयोता। (ये ।।१।५।) (च.पा.पा.२) कृत्यैर्मणे । २ । १। ४३॥ भा नियोगे इति। (भा) चावण्यके इत्यर्थः॥ गौणस्याप्यर्थस्येति । (क) भणग्रहणमावण्यकोपलक्षणमित्यर्थः । यत्ग्रहणं घेति । (कै) यत्यहणं वित्यर्थः ॥ ये। सप्तम्यन्तं सत्यप्रन्ययातः सह प्राम्बदावासके। बस- यायमावश्यकोपलक्षणार्थम् । यत्प्रत्ययान्तेनैवेश्यते। अल्पश इत्यनुरोः । बत्यैरिति बहुवचनं तु प्रकृतिभेदाभिप्रायम् । मासे देयमाम् । पूर्वा गेयं साम । तत्पुरुष तौबलुक । "कृयणे" । 'यत्प्रत्ययान्तेन वेष्यत इति'। पल्पश इत्यनुहोरे- सालभ्यते, कत्येरिति बहुवचनं तु प्रकृतिमेदाभिप्रायम् । 'ऋणयहां च नियोगोपलक्षमा मिति'। नियोगो ऽवश्यं भाषः, समवश्यदेवमिति नियोगसाहपर्यानियोगमात्रमुपलक्षयति, तेन किं सिलु भवतीत्यार। 'हायोति' । 'पूर्वा मेषभिति' । 'तत्पुरो कति बहुभिधलुक क्या अणमवश्यं देयमेवमिदमपि पूर्वा के ऽवश्यं गेयमिति नियोगो ति।

·महामायणदोषोक्योतः। (क.पा.बा.२) (पूर्वबावैबसर्वनरत् पुराणमवरचा समानाधिकरणेन । II) पूर्वकालैकसर्वजरत् पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणन ।२।१।४६॥ भाये इह कस्मादिति । (भा) समाहारदिगोरिवास्थापि बाध्यसामान्यचिमायावाध: स्यादिति प्रत्रः॥ एते सर एकत्वविशेषणादिति । (क) एकत्वेन विशिष्टय विशेषणमादित्यर्थः । पूर्वकालै कसर्वजरत्पुराणनवकेवलासमानाधिकरणेग । सबन्ताः समानाधिकरणेग सपा सा समस्यन्ते स तत्पुरुषः । पूर्वकाल इत्यर्धनिमः। बन्येमां धयां खरूपयाणम्। पूर्वबाजोऽपरकायेन समस्यते । पूर्वस्वस्य ससम्बन्धित्वात् । विशेष विशेष्येणेति सिझे पूर्वकाला- दोनां पर्वनिपातनियमाघे वचनम् । एकशब्दस्य तु दिकसंखो संज्ञायामिति “पूर्वकालै कसर्वजरत्पुरायनवकेवलालमानाधिकरोग"। भिन्नपर- सिर्गिमतस्येवादि'। भिमया पर्यायनिरत्यर्थम्, एकग्रहणं गौरव स्वादिक्विार्थ, कधिमिनिमित्तायुक्तस्येति पाठः, भिनेग निमित्तेष प्रतिनिमित्तेन प्रवर्तितस्येवर्थः । विशेषणं विशेषशेति मिले पूर्वका- चारोगा पूर्वनिपातायं बधनम्, एकमब्दस्य तु 'दिकसंख्ये संधायामिति विमानापर्वमेव । 'पूर्णकार सग्रहसमिति'। पूर्वः काबो ऽस पूर्वका पूर्वमनुसित इस सप परमानुपितमपेक्ष्य भवतोबार समासो विज्ञायत इत्यार। 'परकाले नेति' । 'सातामुबिा इति'। पूर्व ·२० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पूर्वकाचैकसर्वनरव पुराणमवकेववाः (च.पा.पा.१) समानाधिकरणेन । २।१।।) नयति। (4) नदौत्वेन नदीप्रधानं नत्वेकवेनेत्यर्थः । विप्रतिषेधेनेति । (क) एकदातिरिक्रमवापदे ऽव्ययीभावस्य पारितार्थमिति भावः । समाहारे इति । (के) मच नाति भावः । इति शिवभट्टसुतसतौगर्भजनागेशभट्टविरचिते व्याकरणमहाभाष्यप्रदीपोद्योते द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे हितोयमाहिकम् । नियमावास्यर्थमेव । पूर्व खातः पवादनुलितः सातानुलिसः। पत्र बियाशब्दत्वात्याचकपाठकवत्पर्यायः प्राप्तः। एकथाटौ। शाटशब्दाना- तिनो सौष। सर्वयाधिकाः। जरतार्किकाः। पुराणमीमांसकाः । नवमाठकाः। केवलवैयाकरणाः । समानाधिकरणे किम्। एकस्याः शौक, षष्ठीसमासविह न भवति । गुणेन नेति निषेधात् । खातः पश्चादनुलिप्त इत्यर्थः। पत्र क्रियाशब्दत्वात्याचकपाठकादिवत्यू निपातः पर्यायास्यात्। 'एकशाटौति' । शाटशम्दान्जातिलक्षणो डोष, 'एकतड़िते .' तिखः। 'सर्वमनुष्य इति'। बत्र विशेषण- मित्यपि समासे न दोषः, तसाकियावाचिां गुडवाचिना, वा समासो दर्शनीयः, एवं वरदादिबपि । 'एकस्याः शाटोति'। पत्र भवितव्यमेव बडोसमासेन समादेकस्याः प्रौशामिति प्रबुदाहश्यम्, पत्र हि गुहेग नति प्रतिषेधः।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। पाणिनिकात्यायनपतचलिन्यो गुरुभ्यो नमः । से ज्य पतनुलिना गुरुणा सौदर्मिना । सवैचा न्यायबीजामा महामाये निखबरे॥ अवधगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव मोष्टवात् ॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च। २।१।५१॥ इत्येतच्च वक्तव्यमिति । (भा) समाट्रियमाणानां प्रधानानां बहत्वादिति भावः ॥ कुमार्यर्थस्य प्राधान्यादिति । (क) सहितार्थोत्तरपदसमाहारे । तहितार्थे विषये उत्तरपदे च परतः समाचारेच वाच्चे दिस्खे समानाधिकरबग सर समस्येते स तत्पुरुषः । पूर्वस्या शाजापां भवः पौर्वशाणः । समासे आते दिकपूर्व- "तजितात्तरपदसमाचारे"। विशेष विशेष्योति सिडस्य पूर्वगाविसमादप्राविधिरणम, परमाणविषयावादायमपि नियमः ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (नहितार्थोत्तरपदसमाहारे च । २ । १ ।।१।) (.२। पा.१ । पा. ३) एवं च प्रधानत्वेन नानाक्रियासम्बन्धयोग्यतया नानाविभा- त्परेकविभकौति गोपनवमिति भावः । पक्षे स्त्रीत्वमिति। (के) एवं च स्त्रौत्वेऽप्यनुपसर्जनवादहसत्वे ऽनदन्नत्वात् डीवभावे पञ्चखट्वा रति स्यादिति तात्पर्यम् । कचित्तु मूल एवेदं दृश्यते। परे तु नात्र नपुंसकहखप्राप्तिः । एतनाथप्रामाण्यमास्य 'अर्धर्चादि- त्वेन पुंस्वस्यापि स्वौकारात् । पञ्चकुमारिरित्यत्र विसर्गी लेखक- प्रमादाद धष्टः । अत पव सनपुंसकमिति शास्त्र विभाषा वृचेति १२ । पासू३९ ॥ २ यदि कर्मसाधनः पञ्चकुमार्यः समाहताः पञ्चकुमारि दशकुमारि । अत्रैव भाष्ये। ३२। पा 8 | सू१७॥ ४ ब२ | पा 8 । सू१२ । पदात्संज्ञायां नः। एवमापरशालः । उत्तरपदे, पूर्वशालाप्रियः । इह त्रिपदे गावोही ते प्रियशन्दे उत्तरपदे पूर्वगोलत्पुरष सति समा- सान्तोदात्तत्वं नकाराकारस्य भवति बसति स्ववान्तरतत्पुरुषे पूर्वपद- प्रतिवरेण पूर्वशब्दस्याचुदात्तत्वं स्यात् । दिक्षु समाहारो नास्ति । शकते वक्तुमयं वियमा पूर्वो विधिरिति । एकामि मनमो विषयमेदाति- चत इबार । 'तद्धिता विषयभूत इत्यादिगा' । तहिताऽभिधेय इत्येवं तु विधायमाने पाचनापिसिरित्यादौ वडिलो दुर्गमः स्थात्, तदस्य समातेनेवोलवारिति भावः। पमिपऽर्थयार नियोजन सबिते ·महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (स.२। पा.।१।बा.३) (तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । २।१।११।) सूचे लिङ्गमशिष्यमित्यादिना प्रत्याख्यातं व्यभिचारदर्शनात्तव कार्यमिति तदाशयः । अन्यथा संख्यादेरपि लोकाश्रयत्वात् किम- वैव तत्कथनेनेत्यलम् ॥ बुध्या (क) हस्तादिवत्करणभूतथा एकस्य क्रियायां क्रियारूपे वस्तुनि समीपीकरणम् । (क) मानमित्यर्थः । अर्जननिमित्तत्वादिति । (के) बडग्रीहिः। अर्जने हि एतावन्मयेदमर्जितमित्येक क्रियायां महट्टनं भवतीति भावः ॥ अर्जनं खखत्वाकान्तताकरणम् । भाव्ये विक्षिप्तेष्विति । (भा) १ इदं तर्हि प्रयोजनम् । लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य । न तौंदानोमिदं वक्तव्यम् । वक्तव्यं च । किं प्रयोजनम् । पूर्वत्र नित्या- र्थम् । पर्बत्र नित्यार्थमुत्तरत्र व्यभिचारार्थ विभाषा क्षम्टग इति ॥ अनभिधानात् । संख्यायास्तहितार्थे । घागमातुरः पाचनापितिः । अनपत्य इत्यक्तत्वान्न लुक् । पंचकपालः । संस्कृतम्भक्षा इत्यगा । दिगो- गनपत्ये इति लुक । पञ्चगवधनः । यचापि विपदे बहुब्रोहौ धन- शब्द उत्तरपदे पूर्वयोस्तत्पुरुषे गोरतहितलुकौति टच । ननु पाक्षिक पजचगोधन इति दुर्वारम् । महाविभाषाधिकारेण तत्परुषम्य वैक- विषय इत्येवास्तु तद्धिते परत इति तु विज्ञायमाने इतरेतराश्रयं प्राप्नोति समासासडितो विधेयस्तद्धिते । समास इति, किं च तद्वितार्थेऽभिधेय यस्मिन्पो न दोषः, 'दिगोलुंगनपत्य' इति लुग्वधनं ज्ञापकमुत्पद्यते दिगोसहित इति सर्वतद्वितसाधारयो हिगुप्तवावश्यं विशेषाभिधागाय 33 ·२५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तडितार्थोत्तरपदसमाहारे च । २।१।५५ ।) (अ. २। पा. १ । पा.३) विक्रयार्थं विषिष्य स्थापितेवित्यर्थः। तच नौत्तराधर्यमिति भावः ॥ समौपीकरणमित्यर्थ इति। (क) तच्चैकदेशे क्रियायां बुद्धौ वेत्यन्यत् ॥ एकवर्गीकरणेनेति । (के) फलरूपे हेतौ बतौया। अभिमुख्यार्थाडा वर्गीकरणं लब्धम् ॥ भाव्ये सादृश्येऽपि वर्तत इति (भा) एकक्रियाकारकबादिरूपं मादृश्यमेव समाहारशब्दार्थः । अनु- हरतिवत् ॥ नन्वनुपूर्वकस्यैव तत्र भफिरत थाह भाव्ये अथवेति ॥ (भा) नैवेदमिति । (भा) "पञ्चयामौ"त्यादिपदम् । इयमिति पाठे उकिरिति शेषः ॥ १ बत्रैव भाष्ये । ल्पिकत्वात् । अत एव नित्यत्वमुपसंख्यातं वार्तिकवता इन्दतत्पुरुष- योगत्तरपदे मित्यसमासव चमिति । अत एव वाक च दृषञ्च प्रिये अम्य वाग्दृषदप्रियः, छत्रोपानहप्रिय इति त्रिपदे बहुप्रौहो पूर्वयो- नित्यं इंदः । तेन समासान्तोऽपि नित्यमेव । स्यादेतत् । समुदायस्यै- कार्थोभावे सति अवयवयोरावश्यक इत्युपसंख्यानं व्यर्थमिति चेत् । तद्धित उत्पद्यत इत्यपि श विधातुम् । अथैवं कमान विज्ञायते तद्धि- तार्थे हिगुर्भवति तडितो यथा स्यादिति दिगर्भवतीति, यथा दारा घटामहे दाग यथा स्युरिति घटामह इति, नैवं प्रक्यं विज्ञातुम् । एवं

·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः।
२५६
(अ.५। पा. १ । बा.३) (तडितार्थोत्तरपदसमाचार छ । २।१।५१)
इयत्येव । (भा)
पञ्चग्रामादिमात्र एव ॥
असौ। (भा)
प्रायोका द्रष्टा वा॥
ततः। (भा)
ग्रामादितः । अतिरिकं इति शेषः
आकाङ्गति । (भा)
बोधयितुम् ॥
क्रियाम् । (भा)
नदौतौरथत्वादिरूपाम् ॥
गुणम् । (भा)
सम्मुखादिरूपम् ॥
तच च बुध्येति । (क)
"तत्र" क्रियादौ। “बुधा" करणभूतया। तेषां मामीणं
मानं क्रियत इत्यर्थः ॥
मैवम । प्रयाणां समासे कृते ऽन्यपदार्थोपसंक्रमेण परस्परसम्बन्धाभावात् .
सति तूपसंख्याने वचनसामर्थ्यावन्दतत्पुरुषयोः प्ररत्तेः। न चैवं त्रिपदे
बहुबोहौ चित्रागरदगुरित्यत्रापि तत्पुरुषे चित्राशब्दम्य पुंवट्यावापत्तिः ।
उपसंख्यानस्य तद्धितात्तिरपदेति सूत्रोकतत्पुरुषमात्रविषयत्वात्तस्यैवो-
हि विधायमाने तडितोत्पत्तये विधीयमाना समाससंशा विषयानसरेन
म्यात्, एवं तस्यैव समासस्य विधीयमाना डिगुसंज्ञापि, ततश्च पहारवि-
रिचत्र इगन्ते बिगाविति स्वरोव स्यात्, तस्य तु समाहाररिगुरवकाशा,

·२४. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तद्धितार्थासरपदसमाहारे च ।२।१ । ५१) (ध. २। पा. १॥ पा.३) असम्भवादिति। (भा) जातेरेवानयनान्वयः क्रिया तु तत्रासम्भवात्तत्सम्बद्धे द्रव्ये इति द्रव्यद्वारा तदानयनादिति भावः ॥ तद्धनयवाह अग्न्यानयने पाचस्येवेति। (क) अमिरानेय इति बोधिते शब्दाबुद्धपाचस्थापि यथा पानयनं केवलतदानयनासम्भवात्तथेहापौति भावः। मञ्जूषायां चेदमुप- पादितम् ॥ वास्तवमेदाभावादिति। तरपदे प्रतिपदोक्तत्वात् । अत एव "खादिरेतरशम्यम्” (२।१।। माष्ये) इत्यत्र पुवनावसिद्धये कर्मधारयोत्तरपदो बहुव्रीहिन तु त्रिपदे इति समर्थसूत्रशेधे कैयटः। यत्तु पूर्वतन्त्र बाधलक्षणे १“पृष्ठस्य युग- पदिधेरेकाहवद्दिमामत्वम्” (मौमां-द-१०-६-४) इत्यधिकरणे "पृश्यः घडहो वृहद्रथन्तरसामा" कार्य इत्युदाहृत्य इन्द्रं कृत्वा बहुव्रीहिः यथा खरे विधीयमानः पराङ्गवद्भावः धत्वणत्वयोन भवति तथात्रापि । 'पौर्वशाल इति'। पर्वस्यां शालायां भव इति तहितार्थे विवक्षिते समासस्ततस्तद्धितः। 'पूर्व शालाप्रिय इति' । पूर्वा शाला प्रिया ऽस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ प्रियाशब्द उत्तरपदे परतः पूर्वयोस्तत्पुरुषे सति समा- सान्तोदात्तत्वं शाजाशब्दम्य भवति, असति स्ववान्तरतत्पुरुषे पूर्वपद- १ इदमानायते । “एयः घडहो रहद्रथन्तरसामा" इति । तत्र बय- मर्थः सांशयिकः किमहरहईिसामकं कर्तव्यम् । उत केषु चिदहम रथन्तरम् । केषु चिद रहद् इति । कुतः संशयः। यद्यते समले सामनौ। यदि विभक्त। उभयथा "एछः षडहो रहयनारसामा" इति शब्दोऽवकल्पते । बत्रैष विचारः। किं इन्दगर्भो बौहिरयं रह- प्रथन्तरे सामनो यस्य इति । उत | बनेकपदो बडीहिः। रहस्य - ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा. १॥ या. ३) (बद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।२।१।११।) द्रव्यावत्योरिव समाहारसमाष्ट्रियमाणयोरपि वास्तवभेदाभाव इति भावः ॥ नन्वेवं घटानां समाहार इति न स्थादत पाह बुद्धिपरिकल्पितेति । (क) यतोऽयं बुद्धिकल्पितोऽतो वास्तवभेदस्यैवाभाव इति भावः ॥ अव्यतिरेकाद् (भा) इत्यस्याव्यतिरेकमावस्याभावादित्यर्थ इति भावः ॥ द्विगो- रित्येवमविधानात्कथं प्रत्ययो द्विगुनिमित्तोऽत पाह पञ्चस्विति । (के) द्विगुनिमित्तप्रातिपदिकत्वनिमित्तत्वात्तविमित्तत्वमिति भावः ।। नन्वेवमप्युत्तरपदेन म: दिगोरुत्तरपदनिमित्तेऽपि बहुबोहेस्त्रया- णामपि भावेन उत्तरपदत्वस्य द्विगुनिमित्तत्वाभावादत पाह कार्य इति कात्यायनवचनम्पयम्भकमाश्रित्य पूर्वपक्षितं यच्च कात्यायनवचनं समासान्तविशेषमात्रविषयमित्याश्रित्यानेकद्दन्द इति सिद्धान्तितं तदुभयं चिन्त्यम् । उत्तरपदे इत्युक्तेददं कृत्वे त्यस्यासङ्गतेः। खरे विशेषस्य स्पछतया समासान्तपर्यन्तमायहे बौजाभावाचेति दिक । समाहारे पञ्चमूली पञ्च- प्रकृतिखरेण पूर्वशब्दस्यादाद्युत्तत्वमवतिष्ठेत । 'समाहारे दिकशब्दो न सम्भवतीति' । स हि समूहरूपत्वा निबन्धनः, संख्यैव च भेदमाचशे दिकशब्दस्तु प्रत्यर्थनियतः, विभक्तिरपि समासे निवर्तते। ननु यथा काकसमूह इत्यत्र विभक्यभावेऽपि मेदावगतिस्तथात्रापि भविष्यति, रथन्तरमस्य इति । यदि इन्दगी बहुब्रीहिः । प्रत्यहं समस्ते सामनौ। बनेकपदे बद्रोही विभक्त इति । किं तावत् प्रामम् । समस्ते इति । तत एतद वर्खते बन्दगी बनौतिरिति । कुतः । सहयन्तरणब्दयो- रामन्तात् । इत्तिपक्षस्याश्रितत्वात् । विपक्षे च समासस्य नियत्वात् ·२४२ महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (तद्धितार्योत्तरपदसमाहारे च । २।१।५१) (अ. २। पा. १॥ या. २) पञ्चगाव इति । (क) तत्पुरुष कृत एव बड़ौहिर्न प्रागिति कुतोऽत पार सुसुपेति । (क) महाविवक्षितत्वमुपलक्षणं सुबन्तत्वं समुदाये न पर्याप्तमित्य- स्थार्थस्य अविशेषेण बहुमोहिरिति पचेऽप्याह अथवेति ॥ (के) मशिनत्वं हेतुः एकार्थीभावादिति ॥ (के) अर्थशब्दो न प्रयोजनवाचौत्याह तद्धिताभिधेय इति । (क) तत्र वाचे ममाम इत्यर्थः ।। .. कुमागै। इह पञ्चानां मूलानां कुमारीणां च समाहार इति विग्रहः । न तु पञ्चमूलाः समाहता इत्यादि । भावसाधनो हि समाहारशब्दो न तु कर्मसाधनः। तथा सति पञ्चकुमारीत्यत्र कुमार्यर्थस्य प्राधान्या- समासशास्त्रे च अप्रथमानिहिं छत्वादेकविभक्तित्वाभावाचोपसर्जनभावन तस्मात्प्रयोगाभावादित्येवात्र हेतुर्वक्तव्यः । 'पाञ्चनापितिरिति'। पञ्चानां नापितानामपत्यमिति समासे 'त इज' । 'पञ्चकपाल इति'। पञ्चस कपालेषु संस्कृत इति समासे 'संस्कृतं भक्षा' इत्यणो 'दिगोलृगनयत्व' इति लुक । 'पक्षगवधन इति' । पञ्च गावो धनमस्येति त्रिपदे बहुबोहोते (२॥१।५१ । इन्दसत्पुरुषयोगत्तरपदे नित्यसमासवचनम् इति वार्तिक- व्याख्यानावरे भगवता महाभाष्यकारेणोक्तं "तर्हि वक्तव्यम् । न वक- व्यम् । इह हौ पक्षौ प्रतिपक्षः अतिपक्षच । यदा वृत्तिपक्षः तदा सर्वेषामेव वृत्तिः । यदा तु बत्तिपक्षः सदा सर्वेषाम् अतिः” एत- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । २६३ (अ. पा. १। था. ३) (सहितार्थोत्तरपदसमाहारे च । २ । १ । ११) प्रकृत्यर्थव्यतिरिक्तप्रत्ययार्थाभावादिति । (क) वाचकप्रत्ययस्थले म आवश्यक इति भावः ॥ द्वितीयं दोष- मुद्दतमाह यविमित्त (2) इत्यादि ॥ यानि तु दिगोरिति । (कै) दिगोः परस्य तद्धितस्य लुगिति सूत्रार्थे तु समाहारद्विगो: परस्य तद्धितस्य लुगर्थमिदमपि मावकाशमेवार्थविशेषासंप्रत्यये "अतन्निमित्तादपौ"ति वार्त्तिकात् दिगोर्निमित्तं यस्तद्धित इत्यर्थ तु तत्र दोषस्यैवाभाव इति चिन्यम् ॥ गोस्त्रियोरिति इखो न स्यात्। अधात्र नपुंसकहखत्वं ब्रया, एवमपि पञ्चखट्वी न विध्येत् । वा टाबन्त इति स्त्रीलिङ्गत्वपक्षे हौदं रूपम् । तत्र च इखाभावात् द्विगोरत इति डोप न स्यात् सिद्धान्ते तु समा- सार्थे समाहारे नानाविभक्तिभिर्युज्यमानेऽपि कुमारीशब्दस्य नित्ययश्चैव धनशब्द उत्तरपदे परतः पूर्वयोस्तत्पुराधे गोरतद्धितलुको ति टच । पय- मुत्तरपदे तत्पुरुषो महाविभाषाधिकारारिकल्पेन प्राप्नोति नित्यो वक्तव्यः, अन्यथा पञ्चगोधन इत्यपि स्यात् । उक्तं च 'इन्दतत्पुरययोगत्तरपदे गिन्य- समासवचनमिति, वाकच दृषञ्च प्रिये व्यस्य वाग्दृघदप्रिय इति त्रिपदबहु- देवाश्रित्य शवरखामिनोच्यते "वृत्तिपक्षे चे"ति)। इन्हे च खार्थाभि- धागात् । श्रत्यनुग्रहोऽन्तरता च इतरथा च उभयमपि बाध्येत । यतो इन्दगो बहुप्रीहिः । मोमा-द-भा-१०-६-७ । इन्दगो बहुबौहिरयम् । अथवा बनेकपदविप्रिय इति । इन्दगर्ने प्रथमं तावत् रच रचन्तर चेति इन्दः । पचादन्यपदार्थसम्बन्धः । बनेकपदे विशिये इदम्य स्थ- ·२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तद्धिताथात्तरपदसमाहारे च । २ । १ । ५१।) (व. २। पा. १। था. ३) प्रत्ययसंज्ञासम्बन्धमिति। (क) प्रत्ययशब्देनोपादानादिति भावः ॥ लोके स्त इति। (के) नित्यत्वेऽपि संज्ञानां तदीयमकतग्रहस्य शास्त्रनिरपेक्ष लोके- ऽसत्त्वमिति भावः ॥ भाष्ये एते संज्ञे इति। (कै) उत्तरपदशब्दोऽपि समासमंज्ञानिमित्तकत्वात्मज्ञैवेति भावः ॥ दिगोर्वा लुग्वचनं ज्ञापकमिति । (भा) योग इत्येकविभक्तिकत्वात्मिद्धमुपसर्जनत्वम् । न च एकविभक्तावषध्य न्त- वचनमिति वार्तिकेन अर्धपिप्पल्यादाविव उपसर्जनस्वनिधेधः शक्यः । सम्यकदेशिसमासमात्रविषयकत्वात् । अत्र चैतत्स्त्रीय भाष्यमेव प्रमा- याम् । यहा। "विभाधाकन्टसो"तिसूत्रादिभाषाग्रहणानुवृत्त्या व्यवस्थितवि- पोहो पूर्वयोईन्दः स च नित्य इष्यते, नित्यं समासान्तो यथा स्यादिति । 'पञ्चपूलौति' । पञ्चानां यूलानां समाहार इति विग्रहः, न तु पञ्चयलाः समारता इति, भावसाधनो हि समाहारशब्दः समाहरणं समाहारः, विप्रकीर्णनामेकत्र राशीकरणं, पञ्चग्रामो घसगरी त्रिपुरीत्यत्रैकस्मिन् न्तरमस्येति सर्वान्येवास्य शब्देन सम्बध्यन्ते निरपेक्षाणि ॥ तत्र पूर्वपक्षः । रहच्छब्द उच्चरितः सम्बन्धिनमपेक्षते । रथन्तरशब्देऽपि तयोरानन्तर्यण उच्चरितत्वात् प्रथमं तावद् अानन्तर्येण सम्बन्धः पश्चादस्य शब्देनावृत्ति- पक्षम्याट्तत्वादिति । सतिशब्देन समासं ब्रवीति । स प्रागन्यपदार्थ- सम्बन्धाद इन्दसमासो भवति । पश्चादन्यपदार्थसम्बन्धः। मनु "विभाषा" (२ । १ । ११ । पा-सू) इत्यनेन वैकल्पिकः समासः स्यात् । न । तत्र यदा वाक्यं तदा अन्य पदार्थसम्बन्ध एव भवति । नावान्तरसम्बन्धः । यदा ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (म.रापा. ११ वा. ३) (तद्धितात्तिरपद समाहारे च ।।१।५।) एवं तद्भितार्थ विषयभूत इत्यर्थन च सिध्यति । न चात्र पक्षे अर्थग्रहणं व्यर्थं तद्धिते विषयभूत इत्येव वकुं युकत्वादिति वाच्यम्। खरे दोषप्रसङ्गात् । वस्तुतो ज्ञापकेनायमेवार्थी बोध्यत इति बोध्यम् । भिवार्थवे हेतुः स्वरूप (के) इत्यादिः । समाहार एव हितलुकौति । (के) नियमस्य सजातीयापेक्षत्वातेन पञ्चगवधन इत्यादौ टमिटि- रिति भावः ॥ भाष्ये हिंगोः समाहार इति । (भा) अनवयवभूतदिगोश्चत्ममाहार एवेत्यर्थः । तेन पञ्चगबधनमि- त्यस्य मिङ्किः भाषाश्रयणाच्चैकविभक्विचे त्युपसर्जनता एकदेशिसमासे न भवति । पञ्च- खटवादौ तु स्यादेव । स्पई नैतभ्यासग्रन्थे। तस्मादावसाधन वह समाहार इति स्थितम् । दिगुरेकवचमिति तु सनपुंसमिति वक्ष्या. मौत्वारभ्यते। स्यादेतत् । समाहारा समूह इति पर्यायो । समूहस क्षले क्रियायां समन्वयाशिनदेशानापि बुद्या राशीकरणं भवति, अथ कर्मसाधने को दोषः, इह पञ्चकुमागेति कुमार्यर्थप्राधान्यात्ममासशास्त्रे चाप्रघमानिर्दियत्वादेकविभक्त्विाभावाचोपसर्जनत्वाभावा'दोस्त्रियोगपसर्व- मस्येति खो न स्यात्, काममत्र नपुंसक स्वत्वं सिद्धम्, इह पञ्च खट्दाः समासलदाऽवान्तरसम्बन्धो लभ्यते। एतासन देते चोदकसामर्थ्यात् वाक्यमेवाश्रयामो न समासमित्वाशनां निराक दृतिपक्षे च समासस्य नित्यत्वाद इत्यनेन ग्रशेन नित्यं समासं प्रतिपादयतोदृशेषु । कथमेवमार ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।२।१ । ५५।) (ध. २। पा. १। पा. ३) समाहारेणेति । (भा) समाहारेण समाहारशब्दप्रतिपाछन अभिधानं (भा) विधानं यथा स्यादित्यर्थ: । एवं तद्धितार्थेन (भा) तद्धितार्थशब्दप्रतिपाद्यनेत्यर्थः ॥ तत्फलितमाह समाधाराभिधेय इति । (क) एवं च ममाहारशब्देनैव समासेनापि तस्य पुस्खेनैव बोधी नपुंसकत्वातिदेशातु तत्प्रयुक्त कार्यमाचमिति बोध्यम् ॥ तदा कार्येनैव भेदः स्यादिति । (क) तडितार्थः। तस्य समूह इति सूत्रात् । तथा च हितार्थ इत्येव सिई किं समाहारग्रहणेन । न चैवं तद्वितश्रवणं स्यादिति वाच्यम् । दिगोर्ख. गिति लुकसम्भवात् । नन्वेवं लुककृतानि स्युः । तद्यथा । पञ्चपूलोत्यचा. परिमाणवितेतिखोपप्रतिषेधः स्यात् । पञ्चगवम् । गोरतडितलुकोति समाइताः पचखट्वीति वा टावन्त इति स्त्रीलिजपक्षे खाभावाद दिगो- रत इति सौ न स्यात्, भावसाधने तु समासार्थे समाहारे नानाविभक्ति- भियुज्यमानेऽपि कुमारौशब्दस्य नित्यं यथैव योग इत्ये कविभक्तिकवासिड- मुपसर्जगत्वम्, तस्मादावसाधना, दिगुरेकवचनमित्येतत्तु ‘स नपुंसकमि'ति "बन्द सत्पुरुषयोगत्तरपदे नित्यसमाम वचनम्" (२।१ । ५१ । वा)। वाकवचप्रियः। पचगवधनः । दशगवधन इति । यदि पूर्वसमासो न कियेत तथा सत्यप्रयोगः प्राप्नोति । समाहन्दभाविको पूर्वपदयोरवान्तर- समासो नित्य इति ॥ दुपटी-१०-६-७ । ॥

·महाभाष्यपदीयोड्द्योतः। (व. २ । पा. १ । था. ३) (तद्धितार्थोत्तरपदसमारे च । १।१ । ११) खरे भेदस्य सत्वात्समर्थसूपभाष्ये उतत्वाच पिण्यमेतत् । कचित्तु रूपेणैव भेदः स्थादिति पाठः। कचित्तु कापैवेति पाठः । खररूपकार्येणैव भेदो न तु रूपेणेत्यर्थः । भाथे अवयवानामिति । (भा) इन्हतत्पुरुषविषयाणमित्यर्थः ॥ तदभावोऽवयवयोरिति । (क) न चैकार्थोभावेऽपि विभाषानुवृत्तिसामर्थ्यात्ममामविकल्पोऽस्तु तस्य सर्वत्र सामर्थ्येनैव सम्बन्धस्य कृप्ततया समासेनासम्बन्धात् । मधेवं इन्दयोग्यपदयोनिष्कष्य पार्थानतर्भावणेकार्थाभावे माना- भावः । एदषयस्यैव तथैकार्थोंभावकल्पनात् । एवं च दन्दो दुर्लभः । इदं वचनं तु प्रत्याख्यातम् । “चार्थ” इति सूचं तु “धवखदिरा- १ ब२ पा२ । सू१९ । रघ न स्यादिति चेत् । मैवम् । न तद्धितलुक्याइतलुकौत्येतत्याने समाहारशब्दपाठेन सर्वसामञ्जस्यात् । तथाहि । अपरिमाणविस्तादिभ्यः समाहारे नियमार्थमिदम् । एभ्यः समाहार एवेति । पक्षानामचाना वयामोत्यारभ्यते, कथं पञ्चपूजोमानवेत्युक्ते पूलानामानयनं, नागारेण व्यावयनम्, भावानयनम्, सम्भवति, यथा नान्तरेण पात्रानयनममेरामय सम्भवति, एवमपि समाहारग्रहणमगर्थक भावसाधनो हि समाहारभन्दा गवामयनिक एचपड हे प्रत्ययम् । रहदधकर चोत भवेत् किश्चित् कचिद्दिने । बन्दगर्भवबौहेराद्योऽन्येऽपि समो ह्यसौ । बन्योऽन्यनिरपेक्षस्य धोदकादन्तिमो भवेत् । अ-न्या-बि-१०-६-8॥

·२६ महाभाष्यप्रदौमोक्द्योतः। (तद्धितात्तिरपदसमाहारे च । २।१।११।) (अ. २। पा. १। आ. २) वि"त्यादौ चरितार्थ किं चैवं द्वौ मुनी वंशौ प्रियो पस्येति बहुनौही पूर्वथोरव्ययीभावापत्तिः। तथा च खरे दोषः । एवं दिस्विंशत्प्रिया अस्येति शैषिकबडौहौ “संख्ययाव्यये"त्यवानार- बहुनौह्यापत्तौ “बडौहौ संख्येय" इति डजापत्तिः सुषः श्रवणानापत्तिश्चेति चेत्र । निष्कृयैकार्थीभावस्यैव ममामादिनिमि- तवे मानाभावात् । ममामान्तरेत्वनभिधानाति। अधिकषष्ठिवर्ष- प्रमङ्गन समर्थसूचशेषे (२।१।१) भाष्ये ध्वनितम् । इन्होऽपि बहुप्रौद्यवयव एव में इन्हावयव इति “होटपोहनेष्टोगातार" रति भाष्येण ध्वनितम् । नव्यानां तत्र प्रमाद एवेति दिक् ॥ भाष्ये परिमाणिनेति । (भा) २ ब२ । पा २। सू २५ ॥ २ ५। पा ४ । ५ ७३ ॥ - समाहारः पञ्चाश्नी। नेह। पञ्चभिरश्वैः कौता पञ्चाश्वा । तथा, गोः । गोन्तात्तत्पुरघाट्टच स्यात्। पङ्गवः । ततः समाहारे। गोरित्यनुवर्तते सनाती यापेक्षो नियमः । गीन्ता हिगोममाहार एव ठच स्यात् । पञ्चमवम् । नेह । पञ्चभिर्गाभिः क्रोतः पञ्चगः । तदेतत्मकलमभिसन्धायोकं वार्तिक- .. समूहपर्यायः, समुहश्च तहितार्थस्तत्र हितार्थ इत्येव सिद्धम्, यद्येवं तद्धि- तोत्पत्तिः प्राणोति, उत्पद्यतां तद्वितः हिंगोरिति लुम्भविष्यति, लुकक- तानि प्रावन्ति पञ्चपली, अपरिमाणविसाचितेति डोपप्रतिषेधः प्राप्रोति, 'पञ्चगव गोरतडितलुवो'ति टच न 'प्राप्नोति', नैव दोषः' । अपरिमाणे- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. । मा. ११ था. ५) (तद्धितातिरपदसमाहारे च।।१।५५) परिमाणिवाचकोत्तरपदेनेत्यर्थः । समासपदं च सामर्थ्यात्तत्पु- रुषपरम् । एवं च तेन करणेन पूर्वयोKिगुसिये बवाणं तत्पुरुषो वक्रव्य इत्यर्थः ॥ ननु हिंगोरन्येन समामाभावाद् दिगोः समास इत्ययुगमन पाह डिगोरिति ॥ (भा) निष्यत्तये (के) इति पाठः । “निष्पत्तावि"ति पाठे निष्पादने कर्तव्य इत्यर्थः । तदुपपादयति दौ मासाविति ॥ (भा) भाष्य घहजातश्चेति ॥ (भा) कृता समाहारसमूहयोरविशेषात्ममाहारग्रहणानर्धक्यं सहितार्थन छत- स्वादिति । समाहारसमूहयोरिति शब्दपरो निर्देशाः । चतो मैक शेषः । अविशेषादिति। पर्थाविशेषादित्यर्थः। बत्र भाध्यकाराः। एवं सति पञ्चकुमारौ दशकुमारीत्यत्र लुक्लडितलुकीति स्त्रौप्रत्ययस्य लुक स्यात् त्यत्र न तिलुकौयपास्य समाहार इति वलयं तनियमार्थम, अविको- गरियोसव भवति अपरिमाणानारिम्साचितवम्बल्यान्लाम समाहार- एवेति, पचानामश्वानां समाहारः पक्षाची, मा भूत् पथभिःौता पचाया, 'गोरडितलको बचाप्यतडितलुकोबपास्य दिगो समाचार ..

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत। (तद्धितात्तिरपदसमाहारे च । २।१।५१) (ध. २। पा. १। था. ३) " मध्यादेः समाहार" इति तत्र समासान्तनिषेधादिति भावः ॥ एकार्थोभावे प्रागपि सत्येवेति। (के) बड़ौसिमामकतैकार्थोभावे मत्येव तत्पुरुषभाविपदमाचयोः पृथगेकार्थोभावाभावेऽपि समासः क्रियत इत्यर्थः । न च पृथगेकार्थों- भावाभावेऽपि वृत्तिवेदनोत्तरपदग्रहणं व्यर्थमतिप्रसास्वनभिधाना- देव त्वयेव. मयापि वारणीय इति वाच्यम्। द्विगुसंज्ञार्थत्वात् । नत्यावं तु दिमासप्रिय इत्यादौ कालान्तदिगुत्वप्रयुक्तः पूर्वपदप्रक- तिखर रति दिक् ॥ एतेनेति । (क) पिपदबजनौधिमत्त्वेनेत्यर्थः ॥ तदुकं भाव्ये १ ब५। पा ४ । सूर। तस्मातडितमित्यर्थ समाहारग्रहणम् । एथकसमाहारग्रहणाडि समा- सस्यैव समाहारो वायो न तु तडितम्येति व्याख्यानातडितो नोत्पद्यत- इति सिद्धमिटम्। बस एव च चापकातद्धितार्थे विषये इति व्याख्यातं इति वक्तव्यं तनियमार्थ गोशम्दान्तस्य तत्पुरुषस्याविशेषेण टन भवति दिगोख समाहार एवेति, पचानां गवां समाहारः पचगवंक माभूत् पचभिर्गोभिः क्रौतः मञ्चमः पठः, एवममि पञ्चकुमारीत्यत्र 'लक तडित- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २०१ (म.रा.पा. १। था. ३) (सद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे।।२।१।५१) उत्तरपदं प्रसिद्धमिति ॥ (भा) अशेषत्वादिति । (क) अनुक्रसमासः भेष इति भावः । चिकतः शेषे तु परत्वाइड- प्रौहिमिद्धिरिति बोध्यम् ॥ एवं तहाँति । (भा) केपितु तद्धितार्थे ऽभिधेय इत्यर्थः । तहितोत्पत्तिधा- पकं सजातीयापेक्षत्वात्याग्दोव्यतौयविषयमेव कितत्पशेकवाक्यतया स्थादर्थस्वेऽपि प्राप्तस्थानभिधानादनुत्पत्तिः स्थादिति सम्भावनाषा- मपि लिङि तमूलकमेव मितपसूचे मत्वर्थ द्विगावन्यतहितवा- १ ब३। पासू१५७॥ २थापा २।४। पतु वाथे इति। पत एव पाचनापितिरित्यादौ तडित उत्पद्यते । समासेनैव तदर्थस्योक्तौ तु तद्वितो मोत्यद्येत । अत एव बिगोलुंग्वचनमपि सहछत इति दिक। मनु पस गावोऽस्य सन्ति पञ्चयः पुरुष इत्यप मत्वर्थस्य हितार्थवादयं समासः प्रायोति न तु बोहिः । षशेषत्वात् । लको ति स्त्रीप्रत्ययस्य लक प्राप्नोति, तस्मादिमित्यर्थ, समाहार- यहणात समासस्यैव समाहारो वायो न तद्धितस्येति शास्थानातडितो गोत्पद्यत इति सिद्धमियम् । इह पच गावो ऽस्य सन्ति पचगः पुरव इति मत्वस्य सहितार्थत्वादयं समासः प्राप्नोति, न बहवोहिरोषत्वात, तस्य तु ·२७२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (नहितार्थोवरपदसमाहारे।।२।१।५१) (प.शया. १। था. ३) तरपि स्थादित्याशन दिनोर्मवर्षतद्धितस्थ प्रतिवेधो वायो यदि तत्रास्ति सर्वत्र मत्वर्थे प्रतिषेध इति पनि तस्मिंस्तेनैव सिद्धमित्यु- कम् । प्रत्ययप्रतिषेधारम्भेऽपि डोष्टचोर्याहत्तये इदमावश्यकमिति सदाशयः। नइचनामिनायेण पात्रतयोरापादनमिति भायाशय इत्याहुः ॥ तत्र तु औप प्राप्नोतीति। परिमाणात्वादिति भावः । ज तद्धितलुकौति निषेधस्तु अपरिमाणानादिविषय इति तात्प- र्थम् । “पञ्चकुमारिरि"त्यादौ डोपो लुमाप्तिरपि बोध्या ॥ १४। पा १ । सू२२ ॥ तस्य तु चित्रवादिरवकाशः। यत्र दिकसंख्ये न स्तः। सति चास्मिन्म- मासे मतुपः श्रवणं स्यात् । न च दिगोरिति न्नुक । अप्राग्दोव्यती- यत्वात् । अत्रोच्यते । परत्वाट्रीहिः। विकतः शेषस्य भाष्यसम्मत- स्वात् । वार्तिकलता तु वचनमेवारब्धम् । मत्वर्थे प्रतिषेधः । . चित्रवादिरवकाशो यत्र दिकसंख्य न स्तः, सति चास्मिम्ममासे मतुपः बवणं स्यात्. पप्राग्दोव्यतीयवाद हिंगोलगपि नास्ति तस्मान्मत्व प्रतिषेधो वायः॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २०५ (ब.२। पा.१ था.३) ( संख्यापूर्वी हिगुः । २।१ । ५२ ।) संख्यापूर्वी द्विगु: । २।१।५२ ततः संदेहादिति। व्याप्तिन्यायानन्तर्यन्याययोर्द्धयोरपि शास्त्रे आश्रयणादिति भावः ॥ इहापि स्वौत्वमिति । (क) "एकभिल इति" तु नेष्यत एवेति भावः । डनैपि कृत इति । (कै) संख्यापूर्वी दिगुः । तद्धितार्थत्यत्रोक्तः संख्यापूर्वः समासो द्विगुसंज्ञः स्यात् । पञ्चकपालः । संस्कृतम्भक्षा इत्यनेनोत्यनस्याणे दिगोलुंगनपत्य इति लुक । पञ्चनावप्रियः। नावोदिगोरिति घमासान्तश्च । पञ्चमूनो। दिगोरिति छोम् । अनन्तरस्येति न्यायात्पूर्वसूचविषय रवेयं संज्ञा । एत- दर्थमेव तत्र योगविभागः । अन्यथा दिकसंख्ये संज्ञा तद्धितार्थोत्तरपद- “संख्यापूर्वो हिगुः" । कचिदन्तरो ऽपेक्ष्यते यचैतदुच्यते 'चना- रस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति, कचित्ममुदायः यथा 'न घट्ख- सादिभ्य' इत्यत्र वक्ष्यते तस्मान्नोमाविति, तदिह समुदायोऽपेक्ष्यते ऽनन्तरो वेति संशये उन्तर इत्याह । 'वहितार्थे इत्यादि। अयं भावः। समु. दायापेक्षायां संख्यापूर्वपदसमानाधिकरणसमासमात्रपरिग्रहे दिमुविधा- करणस्येवष्ययीभावस्यापि स्यादितीगन्ते हिमाविति खरप्रसङ्गः, समानाधि- ·२७४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (संस्थापूर्वो दिगुः । २।१।१।) (प.मा.पा.३) एकशाट इति वियत एवेति भावः ॥ 'शाछोरिति सूचे परिगणितव्यवस्थितविभाषाखस्थानुलेखादरवराह यबापो इखत्वमिति । (के) सनपुंसकमिति" प्रकरणाममाहारद्विगुविषये एव तत्प्रवृत्ति- रिति भावः ॥ ननु भिक्षशब्देन समासे वक्ष्यमाणरीत्याममाहार- विवचार्या एकभिचौत्यपि स्वादत पार भिक्षशब्देन त्वनभिधानादिति । पत्र मानं चिनयम् । १५ ।पा। सू७१ ॥ २२।पा। सू १७॥ समहारेवित्येव अयात् । तेन सप्तर्षय इन्चत्र इगन्तकालेति पूर्वपदप्रकृति- खरो न भवति । समासान्तोदान एव हि मयते । समवयसपनेपे गिदुरिति यथा । कथाई एकापूपौति । पत्राः । नायं पूर्वकावे. केति समासः किं तु पूर्वसूत्रेण समाहारे। क्या हि। एकमप्यमूपं कश्चित्वपयो दददनेकं मन्यते । तथा दाने श्रद्धाविशयादपूपमहावा- करणतत्पुरुषापेक्षायामपि एकपाटोत्यत्रापि स्यात्, संख्याशब्दोपादान- विहिनतत्पुरुषपरिग्रहेऽपि "दिकसंख्ये संज्ञायामि त्यस्यापि ग्रहणात्समर्षय इत्यत्र दिगुखरप्रसाः, योगविभागबानर्थकः, दिवसंख्ये संधायां सहि तार्थोत्तरपदसमाहार इत्येवयोगः कर्तवः स्यादिति, कथमेकापूपौति, अत्र यकश्चासावमूपश्चेति पूर्वकाचेति समासे छते दिगुल्वे सत्व'कारातो- तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यत' इति दिगोरितीकारः सियति नान्यथा,

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
२७५
(प.पा.बा.३) (संस्थापूर्वो हिगुः ।२।१।५।)
दददनेकमिति । (क)
अवयवगतबजलस्थावयविन्यारोपात् गौणः समाहारोऽपापि
सुखभ रति भावः ॥
कर्तव्यो भवतीति। (के)
"एकापूपी क्रियत" इत्यादौ प्रतियहोरेति भावः ॥ पादयेऽपि
उपसंख्यामदयेन खरसिद्धेः माम्यहां वारवति
पूर्वचापरितोषेणेति ॥ (4)
अन्तोदात्त इष्यते इति।
अत्र बौज चिन्यम् । किं च प्रहादिगणपाठेन लोकेऽयन्ता-
दात्तत्वं समाधमिति बोध्यम् ।
हानेकसिबिव यः संभूमन्समेकस्मिनपि करोति । बनेन प्रतियहोता
कपो बाख्यातः । तत्रारोपितबहुत्वाश्रयः समाहारः । तत्र समासे कते
दिगुत्वे सति सकारातोत्तरपदो दिगुः खियामिति स्त्रीत्वे दिगोरिति
डोप सिध्यति ।
न चैकशाटौतिवजातिडौषन्तन समासः शक्यते कतुं केवलस्थापूपशब्दस्य
पुखित्वात् । उच्यते। पत्रानन्सरसूत्रे समाहार रख समासः। नन्वने-
कविषय समाहारो नैक्स्थ सम्भवति, कथम्, दहकमप्यपूर्ण कश्चित्वपगे
रददने मन्थले तथा दानश्रद्धातिशयाद घूममहत्वादा ऽनेकस्मिन्छः सा-
मत्तमेकमिमपि करोति, अनेक प्रतिग्रहीता कृषणो बाख्यातः, चारो-
पिववडवाश्रयः समाहार इति सिद्धम् ।

·२७६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कुत्मितागि कुत्समैः। २।१।५।।) (ब.२। पा. १ था. ३) प्रकृतिस्वरपूर्वपद इति (4) बहुप्रीहिः। केचित्तु पक्षयोः साम्येऽपि पूर्वमात्र इति पक्षस्य फलाभावाहहुप्रतिविधेयत्वाच नादर इत्याहुः ॥ कुत्सितानि कुत्सनैः।२।१।५३॥ इष्यत इति। (के) तथैव लक्ष्यदर्शनात्प्रत्यासत्तेश्चेति भावः ॥ चौर इति । (के) कुत्मितानि कुत्मनः । कुत्म अवक्षेपणे । मत्यादिसूत्रे चकारस्थानुक्ता- समुच्चयार्थत्वादर्तमाने क्तः । बहुवचननिर्देश उभयत्रापि सरूपग्रहणनिरा- सार्थः। कुत्ल्यमानवाचीनि कुत्मनः सह प्राग्वत् । शब्दप्रवृत्तिनिमित्त- कुत्सायामेवायमिष्यते । सन्निधानात् । विशेष्यस्य पूर्वनिपावार्थोऽयमारम्भः । "कुत्मितागि कुत्मनः" । 'कुत्मितागौति'। कुत्स अवक्षेपणे मत्यादि- सूत्रे चकारस्थानुक्तसमुपयार्थत्वादर्तमाने तः, बड़वचननिर्देशादुभयत्रार्थ- ग्रहणं न खरूपग्रहणमित्याह । 'कुत्सितवाचौनीति'। वैयाकरणखसूचि- रिति'। सूचयतेरितीकारः, यः एएः सन् प्रविमारयितुं खं सूच- यति खं गिरीक्षते अहो निर्मल गगनमिति स एवमुच्यते, पत्र व्याकरणस्य ·२७७ महाभाष्यप्रदीपोदयोतः। (ब.पा.१ बा.३) (कुत्सितानि कुत्मनः । २।१।१२।) यथा 'खसूचनेन व्याकरणाध्ययनस्य निष्पालवं प्रतीयते न तथा चौर्यणेति भावः । नापि तदधीयानस्वेति । (क) एवं च प्रवृत्तिनिमित्तकुत्माभावादिदं नोदाहरणमित्याशयेन भाधे १ "वैयाकरण खसूचिः" इति भाशेण ॥ वैधाकरणखमृधिः । सूत्रयतेरिश्चेतीकारः यः एकः सन् प्रश्नं विस्मारयितुं सूचयति निरीक्षते कथयति वा बहो निर्मलं गगनमिति स एवमुच्यते अत्र थाकरणस्य वेदाङ्गत्वात्तदध्ययनं खरूपेण यद्यपि प्रशस्त्र तथापि प्रति- भानाभावेन निष्पणत्वात्कुत्स्यते । याज्ञिककितवः। किन्तवास्तौति पृच्छन् धनमात्रोद्देशेन जात्यादिनिरपेक्षो छूते प्रवर्तमानः कितवः । तथा च श्रुतिः सभामेति कितवः एच्छमानो जेष्यामौत्यादि । इह तु कितव इव . वेदाङ्गस्याध्ययनं प्रशस्तमपि प्रतिभानाभावेन निष्फलस्वात्कृत्स्यसे । 'याधि- ककितव इति' । किं तवास्तौति धगमात्र प्रश्ग जात्यादिनिरपेक्षो छूते प्रवर्तमानः कितवः, इह तु कितव इव कितवः, यो याज्ञिको यान्यस्य धनसत्तामेवापेक्षते म यागाईतां स याज्ञिककितव इत्युच्यते तदाह । 'अयान्ययाजकस्तष्णापर इति' । 'मोमांसकदुर्दुस्ट इति । दुष उत्क्षेपे दुपूर्वः बाणादिकः कूटप्रत्ययः । 'बहुलमन्यत्रापौ'ति णिलक, लरयोरेक- विषयत्वसरणादुर्दुल्ट इति मवति । 'वैयाकरणशोर इति'। कथमेतत् ।

·महाभाष्यपदीयोद्योतः। (कुत्सितानि कुत्मनः । २।१।५३) (च.पा.बा.३) किं व्याकरणम् । (भा) इत्यादि प्रश्न इति भावः ॥ आश्रयदोषादिति । (भा) म चाप्रतिभवम् । अयं निष्पखत्वे हेतुः ॥ वित्या, यो याधिको दक्षिणामात्रतत्परः सनयाधमपि याजयति स एव- सुचने । मौमांसकदुर्दुल्लः । दुल उत्क्षेये। दुरपूर्वः । बौणादिका कूटः प्रत्ययः । बहुलमन्यत्रापति गिलक । रलयोरेकविषयत्वस्मरणाइ दुई- रूठः । प्रवृत्तिनिमित्त कुत्सायां किम् । वैयाकरणो दरिद्रः। प्रबुदाहरणं, यावता चोरवेग गर्दामासावाभवत्येव वैयाकरणकुत्मा तत्राह । ' पति'। प्रवासः शब्दप्रतिनिमित्तकुत्लागं समासेन भवितवन, पप - वैयाकरः कुखते गोरवेन न तु बगावरणत्वम् । 'अस्मितो ग्रामव इति'। पत्र विशेष विशेषणेति भवितव्यमेव समासेन, यदि नेखते बडला परवम् ।

·महामदोमोक्योः। २८ (ब.२ । पा.बा.३) (उपमानानि सामान।।१।१५) उपमानानि सामान्यवचनैः।।श५५॥ "उपमानत्वं" माधारणधर्महेतुकपरिक्षेदकरणलम् । तदति तस्य बढत्वात्। तचोपनेयमाकाशं नोपमानोपमेयपदार्थयोरभेदो भेदो वा। रावण व रावणः । चन्द्र इव मुखमित्युभयचापि वाद- दर्शनात् । तर यदि सर्वथा ऽभेदे, उपमानोपमेयभावस्तदा तर तगतभूयोधर्मपरिछेद्यत्वरूपोपमेयत्वासम्भवः । अत एव सर्वथा भेदेऽपि नेत्याशयेन पृच्छति । भाव्ये कानि पुनरिति । (भा) उपमेवात्सर्वथा भिमानि सर्वथा भिमानि वेत्यर्थः ॥ भाषा- रणधर्मरूपेणाभेदस्तत्तद्रूपेण भेद रनि बसौ न जानति तदेवाए मनु शरैसरिष इत्यादौ घोतकत्वेऽपि उससदृशैः शरैरियर्थः । उसपदोत्तरं रतीयानुपपत्तिस्तदवसोबाणां करणवाभावात् । अपमानोप- मेययोः समागविभक्तिकावमिति वचनाभावात् । यद्यपि उपसदृशरमः उपमामावि सामान्धवचः । उपमानोपमेयसाधारणधर्मवचनैः सही- पमानानि प्राग्वत् । घनश्यामः । वा पूर्वपदं तत्मवृशे लाक्षणिकम् । गत "उपमावानि सामाग्यवचन" । 'उपमीयतेऽनेनेत्युपमामिवि' । उपपूर्वाभाछः करणे त्यटि समास इति दर्शयति, भाष्ये तु मानस्य ·२८. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उपमानानि सामान्यवचनैः। २।१।५५।) (१.२ । पा.१ । था.३) किं यदेवेति । (के) एवकारेण तयोरत्यन्ताभेदः सूचितः ॥ एवम् अन्यदेव (भा) इत्यनेनात्यन्तभेदः सूचितः ॥ कर्मकरणरूपार्थभेदेऽपि दितीय- सदृशष्यवच्छेदफसकस्य गोरिव गौरिति प्रयोगस्य दर्शनात्सर्वच तथैव किमिति प्रश्नः। क इहोपमापदार्थ इति (भा) भाग्थे उपमानोपमेयभावबोधके चादिशब्दप्रयोगे किं फलं कर्मकरणवरूपोपमानोपमेयत्वबोधस्यैकत्रासम्भवादित्यर्थः ॥ द्विती- थोपानव्यवच्छेदार्थत्वे तु नोपमानत्वादिव्यवहारः ॥ किच गोस- दृशो गौरित्वादिनैव तावच्छेदबोधसम्भवेनावाचकैतत्प्रयोगोऽसङ्गतः। उसपदार्थस्य करणरूपशरभेदाम्वयात् सा सुलभा । तथापि सदृशस्यो- करीत्या विशेष्यत्वानापत्तिरिति चेदिकापत्तेः। तथा हि.इवादीनां खस- मभिण्याइते उपमानता द्योतकत्वमुपमानत्वेन प्रतौतेस्तादृशधर्मवदुपमेय- प्रतीति विनानुपपत्योभयत्रापि साधारणधर्मसम्बन्धबोधे तात्पर्य्यग्राहक- एव सामानाधिकरण्याग्मगौव चपला मगचपलेयादौ वधावः । सादृश्यं चोत्तरपदोपस्थिवश्यामत्वचा पणादिहारकमेव मृह्यते । वथैव शुत्पत्तेः । समीपमुपमानमित्यर्षकथनमात्रम्, अध्ययोभावे उपमानानौति रूपासिद्धि- प्रसादिति भावः । उपपूर्वकश्च माङ् सादृश्यहेतुके परिच्छेदे ल्ला, येन ·२८१ भाभाष्यप्रदीपोरथोतः। (अ.२ । पा. १ । पा. ३) (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।१।१५) साम्यस्थाभेदेऽप्यङ्गीकारेण नाथावाचकत्वमिति भावः ॥ उपमा- मोपमेयभावप्रतीतावुपमा। तदभावेनापय इति बोध्यम् । अब पचे- उत्सवोदाहरणवेन तत्र चोपमानवाचप्रतीत्या सर्वथेवादिघटित- प्रयोगस्य बोधकस्य मुख्यस्थासम्भव इति उपमोदाहरणसम्भवः प्रकृतसूत्रवैयर्थवेति तात्पर्यम् ॥ गौरिवाश्व इति । (भा) त्वम् । उपमानत्वं च साधारणधर्मवत्वेनेदितरपरिच्छेदकत्वम् । तद्धर्मवत् तया परिच्छेद्यत्वं चोपमेयखम् । इदं 'भाये स्पष्ठम् । उभयत्रापि साधा- श्रुतं विहायाश्रुतकल्पने गौरवापतेश्च । अत एव हि यस्तेऽपि “वागर्था- विवे" त्यादिस्यले सम्पर्क प्रतिसबिहिवदारकमेव सादृश्यं प्रतीयते । पूर्व- वस्वन्तरं सादृश्येन परिच्छिद्यते तदुपमागं तद्यथा गौरिव गवय इति, गौः करणम्, पुरुषः परिच्छेत्ता, स हि गोः सादृश्येन गवयं परिनित्ति न १ उपमानात्युच्यते कानि पुनरूपमानानि । किं यदेवोपमानं सवो- पमेयमाहोखिवन्यपमानमन्यदुपमेयम् । किं चातः। पदि यवेवोपमानं तदेवोपमेयं क इहोपमार्थो गोरिव गोरिति । अथान्यदेवोपमानमन्यदुपमेयं क इहोपपमाों गोरिवाच इति ॥ एवं तर्हि यत्र किज्जित् सामान्य कमिच विशेषसत्रोपमानोपमेये भवतः । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्य- मानं गंयते। मानं हि नामानितिज्ञानार्थमुपादीयते अनितिम शाखामोति । सत्समीपे पन्नात्यन्साय मिमौते सदुपमानम् । गोरिवगवय हति । गोनितो गवयोऽनिर्मात ॥ कामं सर्वमेध रेतुना यथ गवयः नितिः स्यात् गोरनिर्मातस्तेन वर्तव्यं स्याद गवय इव गोरिति । बाई कर्तव्यम् ॥ 36 ·२८२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उपमानावि सामान्यवचनैः । २ । १ । ५५ ।) (अ. २ । पा. १ । या ३) अयं भावः । मर्वथा भेदे तत्खौकारे इदमुदाहरणं वाचं तच्चायुक्त साधारणधर्ममूलकोपमानोपमेयभावाप्रतीतिरिति केचित् । एकलविषये सन्देहाभावादिति पाठे एकत्वरूपे विषये सन्देहविषय- वाभावादित्यर्थः । अयं भावः (क) इत्यादिग्रन्थेनोच्यमानो भावः कथं भाव्याचरखरमसिद्धः। किंच शस्त्रौ श्याम (भा) रणधर्मान्धय इति लिङ्गभेदाद्युपमादूषणनिरूपणावसरे दशमशेषे काव्य- प्रकाशादौ स्फुटम् ॥ एवं चन्द्र इव मुखम् बालादकम् इत्यादावाहाद- कोपमानभूतचन्द्राभिन्नमालादकं मुखमित्यादिरीत्याबोधः। एवं चोप- मानस्थोपमेयेन समानविभक्तित्वं तेनाभेदान्वयात् । साधारणधर्मसम्बन्धव निपात नियमा) चेदं सूत्रम् । विशेषणं विशेष्येणेति समासे हि पूर्वनिपातः पर्यायेणोभयोः स्यात्याचकपाठकादिवत् । “तत्पुरुषे" तुल्या!ति सूत्रे प्रति- गोसदृशो गवय इति । 'समान्यवचनैरिति'। समानशब्दः साधारण- पर्यायस्ततश्चातुर्वर्णादित्वात्वार्थे ध्यज, साधारणो धर्मः सामान्यम्, तच्चोप- १ लिङ्गवचनभेदोऽपि उपमानोपमेययोः साधारणं चेत् धर्ममन्यरूपं कुर्यात् । सदा एकतरीव तद्धर्मसमन्वयावगः सविशेषणव तस्योपमान- खमुपमेयत्वं क प्रतीयमानेन धर्मण प्रतीयते इति प्रक्रान्तस्थार्थस्य स्फुटमणि- वोहाइस्य भनप्रक्रमरूपत्वम् ।। भिन्नलिङ्गवभिनवचनले प्रप्युपमादोषो नोक्तदोषातिरेकिणो। तथा हिलिङ्गवचनयोभने यद्यप्युपमानोपमेययोः साधारणधर्मवाचकं पदमन्यसरघ- काव्यप्रका १०॥

·२८३ महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (१.५। पा. १ । पा. ३) (उपमानानि सामान्यवधः । २।१।५५।) इत्यादौ मस्त्रौशब्दवैयर्थस्थोपमानोपमेयभावासम्भवस्य च भाथे- ऽनुकोस्तस्य निर्दखतेति बहुश्रुता विचारयन्तु । वैयर्थप्रसङ्गादिति । (भा) तेन कस्य चिद्विशेषस्थानभिधानादिति भावः । ज्यामत्वमाच- प्रतौतेः श्यामापदेनैवोपपत्तेः । एवं चोपमाप्रयोजकौभूतमाधारण- धर्म प्राश्रयभेदेऽप्येक इति तयोरक्यशङ्का अनेक इति मते धर्म- भेदात्त दशङ्कति तात्पर्यम् ॥ विशेषणतया क्वचित् । यथोदाहते ॥ क्वचिद् विशेष्यतया । यथा चन्द्र इव मुखम् आजादयतीत्यादौ। अत्र हि उपमानचन्द्रकर्त्तक थाहादा- भिन्नो मुखकर्तक यालाद इति बोधः ॥ ये त्वत्र चन्द्रसादृश्यप्रयोगको मुखकर्त्तक घाटाद इति बोधं वदन्ति तेषां तयोः समानविभक्तिकत्वं पदोक्लस्थास्यैवोपमानग्रहणेन ग्रहणार्थमपौदं सूत्रम् । अत एव "मयूर- थंसकादि वात्समासे उपमानखरो न प्रवर्तत इति सिद्धान्तः। उपमौय- मानस्य श्रतस्वात्तस्य चोपमेयापेक्षत्वात्तयोरेव साधारण धी विचायत इत्याह । 'उपमानोपमेययोरित्यादि । तदिशियोपमेयवचनैरिति । तेन टिलिजकुर्यात् । तदेकतरचेव तद्धर्मसमन्वयावगतेः पथमुपमानिर्वाहः । अथ प्रतीयमानं साधर्नामाश्रित्येयं सात् । तथाप्युपात्तधर्मविशिष्टस्येवोपमान- स्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयते न तथाप्रस्तुतम् । प्रतः प्रक्रान्तथाभावाद् भग- प्रक्रमखमेव दोषः॥ चिन्तारमिव च्युतोऽसि करतो धिमन्दभाग्यस्य मे ॥ यथा- ·२४ ॥ महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (उप्रमानानि सामान्यवचनैः । २ । १ ।१५।) (अ.२ । पा. १ । आ. ३) स्ववाचेति । (के) करणम् । खशब्देन द्धिताप्रयोजकका तु प्रष्टा बोधः शब्देनासंस्पर्शादिति । (क) कैयटकृतप्रश्नव्याख्याने अस्योपयोगश्चिन्यः । साधारणधर्मस्य गोत्वस्यैक्येन गौरिवेत्यस्य वैयर्थमिति तयाख्यायां दोषोपपत्तेः। केविड्याख्यातपूर्वपक्षे त्वत्रैवं व्याख्योचिता ॥ दुर्लभम् । वचनं तु तादृशं न व्याकरणे उपलभ्यते । तत्र यद्यपि चन्द्र- मुख्योः तत्त्वेन भेदः सथापि विशेषमतया प्रतीतसाधारणधर्मनिमित्ता- भेदोपचारेणामेदः । अत एव मेदाभेदप्रधानोपमा इति बद्धाः । चन्द्र- मुखयोः सादृश्यप्रतोतिस्वार्थे वेति बोध्यम् । इदमेव युक्तम् । घनश्याम इत्यादौ विग्रह समासे व घनशब्दस्य तत्सदृशपरत्वे "उपमानागि सामान्य- नेऽनेनेत्युपमानम् । उपपूर्वकान्माउः करणे ल्युट् । प्रादिसमासः । उप- पूर्वकच माए सादृश्यहेतुके परिच्छेदे रूठा । येन वल्वन्तरं सादृश्येन साधारणेन धर्मेण विशिएं यदुपमेयं तदधनः, न तु साधारणधर्ममात्र- वचरित्यर्थः । वचमयणाचायमों लभ्यते, सामान्यमुक्तवन्तः सामान्य- - पत्र च्युत इत्युपमेयमात्रेणान्वीयते । पुंसिखात् ॥ वचनभेदे यथा- ना/ "सत्तयो भतिला पेव बडाः कुलवयूरिख" पत्र वडा इत्युपमेयमात्रेणान्यीयते । खिमेदोऽत्र विद्यमानोऽप्यप- धामम् । उपमानक बहुखे सिमेवेऽप्युभयान्वयसंभवात् । यत्र हु खि- वचनयोभवेपि सामान्याभिधायिपदमुपातरूपमे मापद्यते किन्तपासेनेव- ·२८१ महाभाष्यपदीपोपयोतः। (अ. २ । पा. १ । पा. ३) (उपमानानि सामान्धवचनैः ।२।१। ५५।) अत्यन्तेति । (क) प्रस्थाप्रय का एक। यदा विति। (क) इदमपि कैवटोशपूर्वपक्षव्याख्या चित्यं ज्यामववव्यावस्था- प्येकत्वेनानेकवेन वा तदाप्युपमानोपमेवभावासम्भवादिति ॥ भाथे एवं तहि यच किञ्चिदिति । (भा) वचनैः” (२।१ । ५५) इत्यनेन उपमानत्वेग बोधकागि सामान्यधर्म- विधिकोपमेयवधः सामानाधिकरणः समस्यन्त इत्यर्थवेग समाला- नापत्तिः। घनपदस्यापि उपमेयपरत्वेन उपमानवाचकवाभावात् । न भूतपूर्वगन्धा तायम् । तद विग्रहवाक्येऽप्युक्तरोत्या तथाभावात् । धन परिच्छिद्यते तदुपमानम् । तद्यथा गौरिव गवय इति । इह हि गौः करणं पुबमा परिश्ता । स हि गोगादृष्येन मवयं परिणिति । धन- वचनाः, ये सामान्यमुक्का तइति अव्ये पर्यवम्यन्ति ते तथोक्ताः, यथा गुण- मुखवान् गुणवचन इति, तर सामान्धवदुपमानशब्दस्य सम्बन्दिशब्दवा- रुपेणोभयत्रान्वेति सत्र दोषखमेव नास्ति । उभयत्राप्यथानुगमयोग्यखभाव. खात् ॥ तत्र विमेदे पचा- "मुनेनः प्रचितो गरिव महावा" पनिवेपि विषयान्वयसाविशेषाहोपखाभावः ॥काव्यमदीप ॥ "प्रतीयमानमिति"। सपासप सिरितपर्यवपमित्यर्थः॥ "प्रा. थाभावातू"। सम्मवात् । वादिना धर्मलेनापि उपात्तधर्म एव बोधते ·२८८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उपमानानि सामान्यवचनैः। २।१ । ५५ ।) (ब. २। पा. १ । था. ३) शब्दोपात्तप्रत्येकधर्मेण शस्खौलदेवदत्तवादिना भेदः। श्याम- स्वादिसाधारणधर्मेण वा भेद इत्यर्थः ॥ ननु गणनामाश्रयभेदा- देन कथं तेषां मामान्यत्वमित्यत पाह श्यामत्वस्याधारेति ॥ (क) भेदोऽप्याश्रीयते इति । (क) भेदो पद्ययात्रौषत इत्यर्थः । तथापौति शेषः ॥ सुल्य इत्यत्र तथात्वेऽपि तस्य विग्रहत्वाभावात् । प्रत्यासत्या तत्र वृत्तौ तद विग्रहवाक्ये च उपमानवाचकत्वस्य ग्रहणौचित्यात् । तस्य तद् विग्रहत्वे गचपला इत्यादौ पुंवत्वानापत्तिः । वृत्तौ विग्रह च सामानाधिकरण्ये एव तत्परत्तेः। एतेन पूर्वावस्थाश्रयेण शव्या उपमानवामित्वमिति कैयटः परास्तः । केवलशास्त्रीपदप्रयोगे तु सर्वथा उपमानवाचित्वं दुरापपादम् । स्यामादौ तु घनादयः शब्दा यद्यपि घनादिसदृशे उपमेये संक्रान्तास्तथापि भूतपूर्वगत्या उपमानवाचिता इयथा । इदमेव दर्शयितु लौकिके विग्रह- सदाक्षिप्तमपमेयमेव विधाय इति सशक्तं तदिशियोपमेयवचनैरिति । 'शस्त्रीश्यामेति' । अत्र श्यामगुणविशिष्टत्वेन प्रसिद्धत्वादुपमानं शस्त्री, तस्य निसतोभयनिषुल्ल उपमानिर्वाहो मान्यथेति भावः॥ अपरत्र लिङ्गपरि- णामेन यथाकथंचिदन्वयेऽपि स्कुटखाभावेन चमत्कारापकर्ष-इति तत्त्वम्॥ "मात्रेणेति"। पुंस्वान्वितच्युतखख्य नपुंसकवविशिष्ठोपमानधर्मवाभावा- दिति भावः । अत एव यत्रानुपात्तः साधारणधर्मस्तत्र न दोषः । कलप्यमा- न लिरहितस्येव कसनेन उभयसाधारणलात्। एवं यत्र लिङ्गरहिसा- ·२८७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. २ । पा. १ । आ. ३) (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।१ । ५५ ।) गुणजातेरिति । (क) गणवव्याप्यजातेरित्यर्थः । एवं च श्यामगुणस्य भेदेऽपि ज्याम- वेनेक्यात्मामान्यत्वं साधारणधर्मतेति ध्वनितम् । अत्र सिद्धान्तपने तु धन दुव म्यामो देवदत्त रत्यादेरिवघटितप्रयोगस्य मम्भवेन गौरिव गौरित्यादावुपमामवाद्यप्रतीत्यानम्वय इति बोध्यम् ॥ भाये मानं हौति । (भा) एवं मगादेः सादृश्यसम्बन्धेनान्वयेऽपि तदनुपपत्तिः । किं च श्यामशब्द- स्योपमेयपरतया घने तदन्वयाभावेन तस्य साधारणधर्मवैशिथ्येन इतरपरि- च्छेदकत्वल्योपमानत्वाभावः । तदुक्तं भाष्ये "यदि शस्त्रीव स्यामा देवदत्ता इति विग्रहस्तदा शव्यां ध्यामा इत्येतदपेक्षं स्यात् । यदि यथा प्रस्त्री श्यामा तद् वद् देवदत्ता इति विग्रहस्तदा देवदत्तायां श्यामा इत्येतदपेक्ष्य वाक्ये इव शब्दः प्रयुज्यते न त्वसौ प्रक्रियोपयोगौत्यवधेयम् । सामान्य- वचनत्वमपि तदिशियोपमेयपरत्वमेव बोध्यम् ॥ उपमेया देवदत्ता, सयोः साधारणो धर्मः श्यामत्वं, तदभिधाय तहिशिष्टायां श्यामाशब्दः पर्यवस्यतीति भवति सामान्यवचनः। ननु च समानाधि- पिस्थापकतिङस्तन साधारणधर्मोपस्थितिः तत्रापि न दोषः । यथा “खीच गच्छति घण्डोऽयम्" इत्यादी । एवं च चन्द्र इव मुखम् इत्यादो दोष एवेति बोयम् ॥ "अत्र शुद्धा इति" । बहुविशिष्ठपद्धत्वस्य साधारणधर्मस्य बहु- त्वावरुखसतुम्वेवान्वयो नवकत्वावमद्धे बधूरूपे उपमामे इति भावः ॥ "मम्भवादिति"। उभयत्रापि उपात्तरपाभेदात् । तदाह “यत्र विति" ॥

·महाभाष्यप्रदोषोपयोवः। (उपमानानि सामाचवचनैः।१।१।१५1) (प.५। पा. १ बा.२) पनिर्धातार्थच माकन शापकावं हि नवम् । यथा अखाद्य- जातस्य परिमाणरूपार्थस्य माकन चापकम् । नतोपमा गौ गवयं कतिभिबिमैरेव तहतैपियति न साकोनेवाभावेनाह साकस्येनेति । (क) एवं र नदत्यनाभेदेनैव परिछेधेनान्वेति । प्रस्थो मौरिरि- त्यादौ परिच्छेचे तद्रूपारोपान् । भेदनेव वा प्रस्थोऽस्य परिमाण- मित्यादौ । तदुकं भाथे अत्यन्तायेति । (भा) स्थादिति” (कपिहितभाष्यपुस्तके त्वेवं पाठोऽस्ति यथा “यदि तावदेवं विग्रहः वियते शस्त्रीव स्यामा देवदत्ता इति शस्त्यां श्यामेत्येतदपेक्ष्य स्थात् । पथाप्येवं विग्रहः क्रियते यथा शस्त्रौश्यामा तद पदियं देवदत्ता इत्येवमपि देवदत्तायां श्यामा इत्येतदपेक्ष्यं स्यात्") कैयटेऽपि “न च शब्दस्य बारतिरति नोभयगतश्यामवं प्रतिपादयेत् इति । एकोहि स्यामाशब्द एकगतगुणस्यैव प्रतिपादकः । न हि तस्य शाब्दान्वयं विनोक्त- करनेति वर्मते, ह च शस्त्रौशब्दः प्रख्यां वर्तते सामाशब्दच देव- दत्तायां, यदाह उपमानवाचौनि सुबन्तानि तदिशियोपमेयवचनै रिति, "आपमेवस्"। प्रानुपूर्वोमेदम् ॥ "उपासनेव उपेक्षेति"। उपस्तितोऽर्थ इति शेषः । प्रानुपूर्वीसाम्येनोभयत्राग्वयसम्मवादिति भावः ॥ "अनुगमः" अन्वयः ॥ “प्रत्र लिनेति । गुणरत्र गब्बयोलिजमेदेऽपि ॥ "अनरिति” । धर्मवाचकाल लिगायेऽपि तुपपलान्न दोष इति भावः ॥ काव्यप्रदीपोद- योस-10॥

·२८६ Vol. III. Fasc. IV. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. २। पा. १ । था.३) (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।५ । ५५।) इदमव्ययम् । प्रात्यन्तिकाभेदेनात्यकिभेदेन वा तत्परि- छिनत्ति। इदं तु भेदाभेदाभ्यामिति विशेषः। चंद्रेण तस्य- मित्यादावयार्थीपमाप्रतीतावस्येव भेदाभेदप्रतीतिरिति बोध्यम् ॥ परिच्छेदवशादिति । (क) तत्तारतम्यादिति भावः ॥ अव्ययीभाव बहुवचनामजतेराह निपातनादिति । (के) होनार्थकोपशब्देन कर्मधारयस्य सुलभवं भाष्ये समीपशब्देन होनत्वमेवोपलच्यते। 'उपोधिकेचेत्यादावुपस्य होनार्थत्वदर्शनादि- त्यन्ये ॥ अपेक्षानिमित्तक इति । (क) निरूपकापेक्षानिमित्तक इत्यर्थः ॥ १२ । पा8 । सू८७॥ मुपमानवमितितावः । श्यामा इत्यस्य उपमेयपरत्वाभावे तु साधारणधर्म- विशिलोपमेयपरत्वरूपसामान्यवचनत्वाभावात् समासो न स्यात् । अत एव भाष्ये "शस्त्रौशब्दः शख्यामेव । श्यामा शब्दो देवदत्तायाम् एव" इति पक्षे सामानाधिकरण्याभावात् समासवभावौ न प्राप्त इत्युक्ता "एवं तर्हि तस्यामेवोभयं वर्तते” इति “युक्तम्" इत्युक्तम् । तत्र "तस्थामेव" तथा विग्रहवाक्ये इव शम्दः प्रयुक्तः शस्लीव श्यामेति । सत्यम् । वचन- सामर्थ्यात्त वैयधिकरण्येऽपि समासः । यद्येवं मगोव चपला म्टगषयमा 37 ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (उपमानानि सामान्यवचनैः । २ । १ । १५ ।) (अ.२ । पा.१ । था. ३) पितापुचादौति । (क) ज्ञानप्रदवाद्यत्र पुराणामपि पिटत्वव्यवहारस्त विषयोऽयं दृष्टानमः। जातिस्मरत्वे जन्मान्तरविषयो वा ॥ किं पुनरिति । (भा) अत्यन्तभेदाभेदयोरुपमानत्वाभावात्मनः ॥ क पुनरिति (भा) प्रश्ने कैयटोको भाव उचित इति केचित् ॥ न प्राप्नोतीति । (के) उभयोरपि पदयोरेकार्थवृत्तित्वादिति भावः ॥ वैयधिकरण्यादिति। मादृग्यमम्बन्धेन जस्त्याः श्यामावाच्यदेवदत्तायामन्वयेन माम- थऽपि वैयधिकरण्यमित्यर्थः । अत्र हिममानाधिकरणेनेति वर्तते । इत्यस्य उपमेयायाम् एव इत्यर्थः ॥ उपमानशब्दोऽपि सादृश्यमूलामेदाध्य. वसायात् तत्रेति तदावः। तत्र सादृश्यनिर्वाहाय व्यस्यैव सन्मादिगा उपमानेऽपि सम्बन्धोऽवश्यं वाच्यः ॥ तदुक्तं कैयटेन । “यदा देवदत्तायां शस्त्रीत्वमारोप्यते सादृश्यात् । तदा के गुणमाश्रित्यतयोः सादृश्यम् इत्यामका यदा चन्द्रमुखीन्यादौ चन्द्रेऽनेकगुणसत्वेऽपि तात्पर्यवशात् प्रिय- दगत्वमनिर्दिशोऽपि गुणो वृद्धव्यवहारादुपमानिमित्तं तदोपमेये श्रुतः - हंसीव गददा हंसगद्दा, वत्कर्मधारयेति सामानाधिकरण्यलक्षणः वद्भावो न प्राप्नोति, नैष दोषः । जात्यन्तनिवृत्तिपरायां चोदनायां ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. २। पा. १। था. ३) (उपमानानि सामान्यवचनैः । ३।५। ५५।) ददमुपलक्षणं सामान्यवचनलाभावाच्चत्यपि बोध्यम् । समानविभक्ति- कावमुपमानोपमेययोर्न स्थादित्यपि बोध्यम् ॥ पुंवद्भाव इति । (क) मामानाधिकरण्यनिमित्तककर्मधारयत्वनिमित्तक इत्यर्थः । साधारणधर्मविशिष्टेति । (के) अनेन सामान्यवचनवं समर्थितमुपमेयदेवदत्ताभिधानं च ॥ तस्यामेवोभयं वर्तत इति । (भा) वक्ष्यमाणरीत्या च मामानाधिकरणम् ॥ इदं तात्पर्थमजामानः पृच्छति । भाथे क पुनरिति । (भा) एकदेभिन उत्तरम् ॥ सन्निधानात् कथमुपमान न सम्प्रक्ष्यतीति । अत एव एतदुत्तरं शस्त्री- शब्देनाभिसम्बध्यमानत्वात् स्यामाशब्दस्य सामान्यव चमत्वाभाव इत्याश- जितम्। शस्त्रौशब्देनाप्यभिसम्बध्यमानत्वादिति तदर्थः । बहूनां यः सामा- न्यमाह स एव सामान्यवचन इत्याशयेग प्रशा। तता सिद्धान्सिगोतं "श्यामत्वस्योभयत्र शल्या देवदत्तायां च भावात्” उभयगतगुणवाचकत्याच ग्यामाशब्दस्य सामान्यवचमत्वं "न चावश्यं स एव सामान्यवचनो थो पहनां सामान्यमा योरपि यः सामान्यमाह सोऽपि सामान्यवचन एवं" खोखमकिञ्चित्वरं तत्र कुक्कुटाएं ममखोरमित्यादिवदिदपि विडम् । मतु चान्यदेव चापलं खिया पन्धदेव पुंसः, सत्यम् । नातिमात्रोपादानेऽपि ·२६२ महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।१।१५।) (म. २। पा. १ । आ. ३) शस्त्यामिति । (भा) समुदायेन तदभिधानोपपत्तेः ॥ केनेति ॥ (भा) प्रश्रानुपपत्तिमाशाह पूर्वपदेति । (के) अवयवातिरिकममुदाये मानाभाव इत्यर्थः ॥ नम्वन्यपदार्थग्रह- णाभावात्कथं समामन्योपमेयवृत्तितेत्यत पाह स्वाभाविकत्वादिति । (के) वस्तुतोऽतिरिकत्वाभावेऽपि बुद्धिकल्पितः कश्चिमोऽस्येवेति भावः ॥ अश्वकर्णादिवजातिविशेषस्येति । (क) प्रश्वः कर्णदिर्यथा जातिविशेषस्येत्यर्थः। अश्वकर्णदिर्जाति- विशेषस्येवेति कचित्पाठः ॥ इति । अत्र उभयगतगुणवाचकत्वाद् इत्यनेन उभयोः साधारणधर्मसम्बन्ध शाब्द इति सूचितम् । अत एव सामान्यैरिति नोक्तम् । “सामान्यवचनैः” इति चोक्तम्। तचोभयान्वयित्वेग उभयगतधर्मवाचकत्वबोधनार्थम् । सामशब्दस्य विगतधर्मवाचकत्वेनैव सामान्धवाचकत्वं बोध्यम् । एवं च उपमानण्यामधनाभिन्नः श्यामो देवदत्त इति बोध इति भाष्यखरसः । प्रकरणादिवशात् स्त्रीत्वं प्रत्यायिष्यते, तच्च बहिरङ्गत्वान स्त्रीप्रत्ययस्य निमित्तम्, अन्यथा पुवनावेग निवृत्तौ स्त्रीप्रत्ययस्य तवापि कथं विशेषाव- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१ । पा. २। बा.१) (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।१।५५ ।) स्त्रीलिङ्गेनेति। (के) एतेन पुषिङ्गण्यामशब्देन समासे रूपमिद्धिरिति नाशय- मिति भावः ॥ कृचिममेवेति । (के) लौकिकसमानाधिकरणमिति बोध्यम् । सामान्यवचनैरित्य- प्रथमानिर्दिष्टलात् ज्यामाशब्दो न तथेति भावः ॥ काव्यप्रकाशाखारस्योऽप्येवमेव । तत्र हि एवमुक्तं ययेव वा शब्दा यत्परा- स्तस्यैवोपमानता प्रतीतिरिति । यद्यप्युपमानविशेषणानि ते तथापि शब्द- शक्तिमहिमा श्रुत्यैव षष्ठीवत् सम्बन्ध प्रति तत् सद्भावे श्रौतो उपमा । "तेन तुल्यम्” ( ५ । १ । १९५) इत्यादौ प्रतीततुल्यतोपपत्तये साधर्म्य- स्वार्थत्वादार्थीति । “यत्परा" इत्यस्य यदनन्तरमुपासा इत्यर्थः ॥ उप- मानताप्रतीति शाब्देश्व । तेषां शब्दानामुपमानविशेषणार्थप्रतिपादकत्ये स्या इतिना हेतुत्वेनोपादानात् । “उपमानविशेषणानी"ति बहुनौहिरिति गतिः, अस्त्वेवं यदि तु गौव चपलेति स्त्रीप्रत्ययान्तम्य समासः क्रियते तदा सुगौचपलेति प्राप्नोति, नहि तेन समासो दगड़वारितः, समानाधि- १ "माधर्म्यमुपमा दे" उपमानोपमेययोरेव साधयं भवतीति तयोरेव समानधर्मण सम्बन्ध उपमामेवग्रहणसमन्वयव्यवछदाय ॥ “पूर्णा खुमा " उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमामतिपादकानामुपादाने पूर्ण। एकस्य इयो- स्खयाणा वा लोपे लुमा ॥ "माग्रिमा"। "श्रोत्याओं च भवेवाको समा सद्विते तथा" ॥

·२६.४ महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः । (उपमानानि सामान्यवचनैः।२।१।५५१) (ब. २। पा. १ । व्या. ३) न तु लौकिकमपौति । (के) केवललौकिकमित्यर्थः ॥ दोषप्रसङ्गादिति । (के) प्राचारक्यजन्तप्रकृतिककुमारौशब्दादौ इखप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ पुंनपुंसकेति । (के) तित्तिरिः पुमान् । कुम्भकपालं क्लौवम ॥ स्वौप्रत्ययो नास्तौति । (के) । तु म युक्तम् । पुंस्वापत्तेः । “उपमानविशेषणा एते" ( काव्यप्रकाशे-१० ) इति पाठस्तु प्रदीपादि (काष्यप्रदीपः) विनद्ध इत्यन्यत्र विस्तरः । न चैवं पुरषो व्याघ्र इव शुर इत्यादौ भवदुक्तरीत्या बोधे विशेषणस्य व्याघ्र- स्यापि सविशेषणावेनासामर्थात् समासो न स्यादिति वाच्यम् । उपमानत्वेन बोधकस्य तस्य साधारणधर्माशे नित्यसापेक्षत्वेनादोषात् । साधारणधर्म- वत्वेन परिच्छेदकत्वं हि तत्त्वम् । तच्च तत्त्वेन ज्ञातस्यैव । यद्यप्युपमेयत्वं करणाधिकारच बाध्येत, एवं तईि समानाधिकरणसमास एवायं शस्त्री चासौ श्यामा चेति, कथं पुनर्देवदत्तायां शस्त्रौशब्दो, जातिवचनो ह्यसौ वादिशब्दा पत्लरामसेवोपमानताप्रतीसिरिति यद्यप्युपमानविशे- पणानि से ( एसे । क-पु)। तथापि अवशक्तिमतिमा प्रत्येव घडीवत् सम्बन्ध प्रतिपादयन्तीति तत् पनावे श्रोती रुपमा। सव "सत्र सव" (५। ।। ११६) इत्यनेन स्वार्थ विहितस्य वरुपादाने । तेन तुषम् मुखम् रत्यावावुपमेय एव । सत् सुल्पमय इत्यादौ चोपमान रख। इदं च तव तुल्पमित्युभयत्रापि तुपादिशबाना विधान्तिरिति साम्यपालोचनया ·२६५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ । पा. १ बा.३) (उपमानानि सामान्यवचनैः ।।१।१५।) तत्ममानाधिकरणकल्माषलोहितयोरप्यस्खौलादिति भावः ॥ डोष्डोपोः। (के) अन्यतो डोष वर्णदनुदात्तादिति विहितयोः ॥ सत्यपि वेति । (के) वर्णादनुदात्तादित्यादौ अनुपसर्जनत्वस्य तदन्तविशेषणत्वात्ममा- मोत्तरमिति भावः । अत एव वेण्या च शस्लल्येत्यादि सिद्धिः ॥ १४ । पा १ । सू४०॥ २४ । पा १ । सू३६ ॥ तहत्त्वेन परिच्छेद्यत्वमेव तस्य च तत्त्वम् विधेयमिति न तन्नित्यसापेक्षम् । तथापि प्रधानस्य सापेक्षत्वे भवत्येव समासः। प्रधाने अनेकविशेषण- सम्बन्धसम्भवात् । देवदत्तो धनौ सुन्दरश्चेतिवत् । अस एव "सामान्या- प्रयोगे” (२ । १ । ५६) इति चरितार्थम् । अस्त वोपमेयस्यापि नित्य- मापेक्षत्वम् । परेतु तत्त्वं न समासप्रयोकं किन्तु गमकत्वमेवेति ॥ तस्य तत्त्वं च बहुशो दृयमिति । पत्रापि समासः स्यादिति तदारणाय सादृश्यनिमित्तादभेदोपचाराद्यथा गौर्वाहीक इति, यद्येवं शस्त्रीशब्दो- ऽप्युपमेये सङ्कान्त इत्युपमानवाचित्वं नोपपद्यते, सत्यम् । पूर्वावस्थाश्रयेण सुस्पताप्रतीतिरिति साधर्म्ययार्थखातू सुल्पाविपदोपादाने प्रार्थो। तहत "सेन शुरूपम्" (५।१।१५) इत्यनेन विहित वः स्थितो । "इन नित्यसमालो विभागयलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च" इति नित्यममा वशब्दयोगे ममामगा | काव्यप्रकाशम्य दशमोखाने ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।१।५५।) (च. पा. १ । था.२) उपमानस्वरः। (कै) पूर्वपदप्रतिवरः ॥ डोष्वरः। (के) अन्तोदात्तः । एवं च "तित्तिरिकल्माषौ"त्यचैव दोष इति भावः। भाव्यस्य तु नाच स्वरमः । "चेष्ये"त्यादि वार्षम् ॥ ननु श्यामाशब्दस्य ज्यामत्वगुणेनैव देवदत्ताधभिधायकत्वात्कथं गुण- निर्देश दूत्यत पार "सामान्याप्रयोग" इति । इदमेव तव गमकत्वबोधकमिति बोध्यम् । एवं च वादियोगे साधारणधर्मसम्बन्धरूपोपमावाच्या । सादृश्यप्रतीतिरार्थो । सदृशादिपदयोगे सादृश्यप्रतीतिः। शाब्दी उपमा तु धार्थों । सादृश्यं तु साधारणधर्मसम्बन्धप्रयोज्यं सदृशापि पदशक्यतावच्छेदकतया सिई सट्टा- दर्शने संस्कारोबोधकत्वस्य सर्वसम्मतत्वेन तत्कारणतावच्छेदकतया च सिद्धमखण्डमतिरिक्त पदार्थः। न चातिरिक्तपदार्थत्वे गौतमकणादोक्त- तूपमानत्वं इशष्यम् इवशब्दप्रयोगस्तूपमानप्रदर्शनार्थो न प्रक्रियावाक्याङ्ग- मिति न कश्चिदोषः ।' मनु श्यामगुणत्वेन साधर्म्यण शस्त्रीशब्दो देवदत्तायां "साधर्म्यमपमाभेवे" ॥ ननु साधर्म्यस्य प्रतियोग्यमुषोगिनिरुप्यतया तदनभिधाने न्यूनत्वं लक्षण- वाकास्येति चेत् । म। प्राक्षेपादुपमानोपमेयरुपयोस्खयोाभात् । मतियोग्यनुयोगिमात्राक्षपेऽसिमसङ्गः। उपमानोपमेये विनानास्य कार्यका- रणादिमात्रय साधाभावात् । एवं चोपमानोपमेययोः समानेन धर्मण सम्बन्ध उपमेति लक्षणम् । अत्र चोपमानोपमेययोगलेपः साधर्म्यप्रतिपत्ति- ·महाभाषपदीपोड्योतः। (अ.२ । पा. १ । बा.३) (उपमालागि सामान्धवचनैः । २।१।।) शस्त्रौगतो गुण इति। इति। (2) मादृश्यमतिरिकः पदार्थ रति मतेनेदम । एवं सामा- शब्दस्य सामान्यवचमत्वाभाव इत्यपि बोध्यम् । अनियतगुणनिमित्तेति । (के) संसर्गविधया प्रतीयमानमादृशेत्यर्थः । उपमानिमित्तावेनेति पाठः । उपमाननिमित्तखेनेति पाठे उपमानवप्रतीतिनिमित्तवे- नेत्यर्थः ॥ पदार्थसंख्याविरोध इति वाच्यम् । प्रमेयपदार्थे गौतमोक्तन्तर्भावात् । किं च पदार्थसंख्याबन्धनमुपलक्षणमेव । तदुकम् गौतमेन "संख्यैका- तासिद्धिः कारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम्” ( न्यायदर्श नस्य प-आर-१०१) इति । पदार्थगतसंख्यानियमस्यासिद्धिः कारणस्य प्रमाणस्थानुपपत्तेः । प्रयुज्यत इति श्यामशब्दो न प्रयोगाईः। नन्न । बहवो हि शरव्यां गुणाः तीक्ष्णा सूक्ष्मा एथः स्यामेति, तवासति स्याम गुखेन शस्त्रौत्वमारोमित- मात्रफलको न तु व्यावर्तकः ॥ नन्वेव मेव इत्यनुणदेयम् । तस्याप्याक्षेपावेव लाभसम्भवात् । न ममेदे मादृयात्मकं साधर्म्यमिति चेत् । न । साधर्म्यपक्ष- खारोपिसाबारोपितलाधारणसमानधर्मसम्बश्वमात्रपरत्वनारोपिसक्षाधमिवन्ध- नस्थानन्ययालंकारय व्यवच्छेद्यखातू "अलंकारखे मति" इत्यपि पूरणीयम् । साधीमात्रयोपमानाभावात् । एना विभजते । १ यदि साध्यसाधनयो नात्वमेकान्तो न सिर्थात व्यतिरेका । प्रय माध्यमाधनयोरमेव एवमप्येकान्तो न सिथति साधनाभावात् । न तिमन्त- रण कय चित मिडिरिति ॥ न्यायभाष्य ४.१-४१ ॥ 38 ·२९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (उपमानानि सामान्यवचनैः । २ । १ । ५५ ।) (१.२। पा.१ । पा.३) कथं न स्म्रक्ष्यतीति। (क) उपस्थितत्वेन प्रत्यासत्या चेत्यर्थः। एवं च "भाव्याधिः काति- गम्भौर" इत्यत्र 'मयूरव्यंसकादिसमास एव । उकरीत्या सामान्य- प्रयोगमत्त्वेनोपमितसमासाप्राप्नेः “चन्द्रमुखौ"त्यत्र बहुबौहौ स्वाङ्गा- चोपसर्जनादिति डोष्॥ भाव्ये समानाधिकरणलक्षण इति । (भा) १२। या १ । सू ७२॥ 8 | पा १ । सू५४॥ उपपत्तौ न नियमः साधनस्य साध्यातिरेकादिति तदर्थं तदव्याख्या- तारम् धाः। किं च "अकर्तरि च कारके"(३।३।१६) इति सूत्रे भाष्ये “नलिव युक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः। नअ युक्तमिव युक्तं चान्यस्मिंस्तत् सदृशे काय्यं विज्ञायते तथाह्यर्थो गम्यते । तद्यथा । बब्राह्मणमानय इत्युक्त ब्राह्मणसदृशं पुरुषम् बानयति नासौ गोठमानीय मिति । ननु सदपि श्यामपदं देवत्तामुपस्थाप्य चरितार्थमिति नैव शस्त्री- गुणणे निर्दिश्यते, मैतदस्ति । नैवमत्र वचनं व्यन्यते या श्यामा सा शस्त्री- "पूर्णालुमा च" ॥ यत्रोपमानोपमेयसाधारणधर्माणामुपमाप्रतिपादकशब्दस्य चोपादानं मा पूर्णा । एतच्चतुष्कमये एकस्य इयोस्त्रयाणां वानुपादानं यत्र सा लुप्ता । तयोः पूर्ण विभजते "सानिमा"। "प्रोत्यार्थी च भवेहाको समासे सद्विवे सपा" ॥

·२६६ महाभाध्यप्रदीपोदद्योतः। (अ. २ । पा. १ । था. ३) (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।१।५।) पूर्वपदार्थस्य मादयसम्बन्धेनोत्तरपदार्थेऽषयेन व्यधिकरणवा- दिति भावः ॥ 'पुंवत्कर्मधारयेति । (के) एतेन चपलशब्दस्य प्रियादित्वात् मृगौशब्दस्य जातिशब्द- त्वाच्च कथमत्र पुंवत्त्वमित्यपास्तम् ॥ 'अस्त्रीपूर्वपदस्येति । (4) १ अपा३ । सू४२॥ २ स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंखादन्छु समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणी प्रियादिधु । ६ । ३ । ३४ ॥ ३ "न च स्त्रीपूर्वपदस्य” इति उपलब्धकैयटे पाठोऽस्ति । कृतीभवति । एवमिहाप्यकर्तरोति कर्तप्रतिषेधादन्यस्मिन् कर्तरि कर्तृ- सदृशे कार्य विज्ञायते । किं चान्यदकर्तृ कत्तुंसदृशं कारकमिति" उक्तम् । एवं च सूत्रे कारकग्रहणं प्रत्याख्यातम् । “कर्तृप्रतिषेधाद" । इत्यस्यारोपितकर्तृबोधादित्यर्थः। बनेन हि भाष्येण अमे देऽपि सादृश्य- वेति, कथं तहि शस्त्रीव स्यामा देवदत्तेति, अस्यां तु वचमण्यताविवशब्देन तावदुपमेयनिष्ठत्वेन प्रतीयते उपमेयनिछो गुण उपमानं स्पृशत्येव, अथवा अप्रिमा प्रथमोहिष्टा । पूर्णत्यर्थः । वाक्यं विग्रहः । तेनोपमानादि- पदानि चखार्यपि यत्रासमतानि भिन्न विभक्तिकानि मा वाक्यगा । यत्र छ सेष योरपि समासः सा मामगा। तद्धितेनोपमाप्रतिपादन पाप- मावाचिन्याः प्रकृतेन समायो नापि विग्राइति तृतीय उपमादः । त्रिविधा- ·महाभाष्यप्रदीपोषधोतः। (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।१।१५।) (प. २ । पा.१ । था. ३) जातिमाचविवक्षायां मृगशब्देन समास रति भावः ।। बहिरङ्गत्वादिति । (क) प्रकरणदिमापेचप्रतौतिकत्वेन तत्त्वम् । मृगौव चपलेति विग्रह वयविकन्यायादाक्यमेवेति भावः ॥ ननु शस्त्रौशब्दस्य कथं देव- दत्तायां वृत्तिरत पाह साहश्यादिति ॥ (2) तयाचष्टे। मिति सूच्यते । अन्यथा बन्यामिन इत्यस्य वैयापत्तिः । तथा इव योगेऽपि भेदसादृश्ये गम्ये न तु तहाचे द्योत्ये चेति प्रतीयते। इव युक्तो- दाहरणम् "इवे प्रतिकतो" (11३।१ ) इत्यधिकारे "शाखादिभ्यो यत्" (५।३।१०३) इति “ये” “सोम्य” इत्यादि । तत्र सोमसदृश- समिरमतीयते न तु सोम एव । एतेन भेदनियतं सादृश्यमित्यपालम् । चन्द्रमुखोत्यादावनिर्दिछोऽपि गुणः प्रियदर्शनत्वादिः प्रसिद्धिवशादुपमान- निमित्तत्वेन प्रतीयते तदोपमेयेऽपि तावच्छुतः कथमुपमानं न पश्यति । 'पणा व तदुला इति' । दीर्घत्वादिना धमण। . प्पेषा श्रोत्यार्थी भेदात् प्रत्येकं हिधेसि घविधा पूर्णत्यर्थः। श्रोतवं चोपमा- नोपमेययोः साधारणधर्मसम्बन्धपायाक्षसाः भावबोधविषयत्वम् । अर्था- पत्तिगपखं पार्थबम् ॥ "सत्र यववादिवानाम्" "सत्र सव" (।। ।११६) सत्यमेन वार्य विहिसथ वयोपादाने मोती॥ सुपादीनां शबाना "तेन तुम्" (५। १ । ११५) इत्यादिना तुलार्थ विहिसण वतेष प्रयोगे प्राी। नन्वयं विभागोऽनुपपनः । उभयत्र सायप्रत्यपाति- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ । पा.१ । था.२) (उपमानानि सामान्यवचनैः।२।१ । १५ ।) साहश्यनिमित्तादिति । (क) तत्प्रयोजकसाधारणधर्मरूपाविमित्तादित्यर्थः । परिच्छेदक- श्यामशस्यभिवापरिछेचा ध्यामा देवदत्तेति बोधः। एतच्च मधू- पायां विसरेण प्रपचितम् । पूर्वावस्थेति । (क) यद्यपि पुंवत्त्वानुरोधादाक्येऽपि अभेदान्वय आवश्यको वृत्ती वृत्तेः प्राक् च यत्र सामानाधिकरण्यं तचैव पुंवत्वप्रवृत्तेस्तथापि यदा केवमस्य प्रयोगस्तदा तदचनत्वमित्यभिमानः । पचे तु "उप- वस्या मुखसदृशम् अस्या मुखम् इत्यादावभेदेपि सादृश्यप्रतीतेश्च । न च बभेदे साधारणधर्माभावात् कथं तत् प्रयोज्यं सादृश्यमिति वाच्यम् । पनेकत्तिधर्मस्यैव साधारणधर्मत्वेन तवायच्या एकस्याप्यनेकत्वात् । चत एव "ब इ उण” (प्रत्याहारसूत्रम्-१) सूचे भाष्ये “एकां कपिणां सहसम् ऋषय एकैकशी दत्त्वा तया सर्वे ते सहसदक्षिणाः सम्पन्नाः" इति .. वात् । नच वाच्यम् । यादिमन्दः साधारणधर्मसम्बन्ध उभयत्र प्राधि- व बोधवे न पुनस्लल्लादिशब्दः । अयमेव विशेष इति । यतो यादिशब्दा यमन्तरमुपातसमेवोपमामलामतीतिरित्युपमानविशेषणानि से । प्रत उपमाने सत् सम्म बोधयन्तु न पुनरूपमेये। अन्यविशेषणथान्यत्र सम्बन्धबोधकल्ला- पर्शनादिति चेत् । न । शवयक्तिस्वाभाब्यादन्यविशेषत्वेऽप्यन्यत्र सम्बन्धबोध- बलात् । न चादृष्टचरखम् । पर सपावर्णनात् । षष्ठी हि यदनन्तरमुपाता तोपसर्वजखमसौतिरित्युपपनविशेषणोऽपि प्रधानेऽपि पम्ब बोध- यति । तणात् प्रतीत्यनुपपच्या प्रतीतानुपपत्त्या व सम्बनबोध विशेषायो- ·३०२ महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।१।१५।) (अ.२।पा.१ । या. ३) मानानौ"त्यस्य तत्त्वेन बोधकानौत्यर्थः । दुव शब्दममभिव्याहाराब वाक्ये तत्त्वेन बोधकता वृत्तौ तु समासशक्तिबलादित्युपमानवाचि- वाभावाशझैव निर्दला व शब्दश्च स्वसमभिव्याहते उपमानव- घोतकः शस्त्रौपदस्य तत्मदृशपरत्वमिव द्योतयतौति तु न युक्तं घोत्यार्थ समभिव्याहतपदार्थविशेषणताया एव खभावमिद्धत्वात् । अत एव णिज्तरबादीनां द्योतकतापक्षस्य प्रत्यर्थविशेषणतेति शब्देनोल्लेखो भाष्य इत्याहुः ॥ उपमानिमित्तमिति। (क) श्रौतेन मान वा व्यवहारेणैकस्यापि पावत्यानेकत्वं दशत्वमुक्तं चौत- सूत्रे ॥ यत एव एक एवाकार इति पक्षे घटिक इत्यादावारतिकृताच्- कत्वेन "नो इचछन्” ( ४ । । । ७ ) इति उन्नुक्को भाष्ये। एतेन वयं ध्यवहारो गौण इति परास्तम्। मुख्यद्यचि चारितार्थनावाप्रयच्यापत्तेः । उत्तरसंख्यया पूर्वसंख्यावाधात् । घटेन इत्यादौ “सावेकाचः" (६।१। १४) इति खरो न स्यादिति चोक्तम् । एवं चैकस्यैव ब्राह्मणस्य आवृत्त्या भोजनदाने दशादिब्राह्मणभोजमसंकल्यः सिध्यतीति बोध्यम् । एवं सार्थविभाग इति मन्तव्यम् । तपाहि "पप्रमिव मुखम्" इत्यादावुपासस्था- तिमस्य वा रमणीयत्वादेः सम्बश्वविषयीत्यापर्यवसानम् । यचादिशब्दाना धर्मविशेषणम्बन्ध एव शक्तत्वात् । सुल्गादिशब्दाख नेवम् । “पमेन तुल्य मुखम्" इत्यादावुपमेये । “पप्रतुल्यमुखमय" इत्यादावुपमाने । “मुखं पनं च तुम्" इत्यादावुभयवापि । “मामान्यतः सुल्लवं बोर्धायला विश्रान्तेषु सेषु धर्मावशेषं विना कथं तुलनेति प्रतीतानुपपत्या धर्मविशेष सम्बश्वाप्रसौतेरिति । केचित्तु "उपमानोपमेयभावरूपसम्बन्धस्य श्रोतार्थवाभ्यां विशेषः" इति व्याचकुलदयुक्तम् । साधर्म्ययार्थत्वात्तुरूपादिपदोपादाने प्रार्थों ·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। ब.२ । पा.१। था. ३) (उपमानानि सामान्यवचनैः। २।१।५।) उपभा सादृश्यं तबिमित्तं शस्खौगतं देवदत्तागतं वा स्यामवं प्रतिपादयितुं तत्तगतत्वेन बोधयितमित्यर्थः। उभयच यामत्व- प्रकारकबोधस्तव न स्यादिति भावः । इदं च दशमे लिङ्गभेदादि- रूपोपमादूषणप्रस्तावे काव्यप्रकाशतट्टीकादौ स्पष्टम् । उपमानता- वच्छेदकारोपेणाभेदान्वयादेवोपमानोपमेययोः समानविभक्रित्व- नियमः॥ तस्यामेवेति सिद्धान्तपऽपि शकते प्रकृतेऽपि मुखस्यानेकत्वेन एकस्यापि धर्मस्य साधारगाधर्मत्वम् । न चैकस्यै- वाढत्यानेकत्ववत्कालादिभेदेन भेदं प्रकल्प्य मुखमिव मुखम् इत्यादावुपमै- वास्विति वाच्यम् । तस्य मेदस्य शब्देनासंस्पर्शात् । अत एवात्र ( २ । १ । ५५) भाष्ये “यदेवोपमानं तदेवोपमेयं क इहोपमार्थः । गौरिति । गौरिव उपमानोपमेयभावद्योतके च शब्दप्रयोगे कि प्रयोजनं कर्मकरणरूपोपमा- नोपमेयभावस्यैकत्रासंभवात् । इवस्यार्थान्तराभावात् । न च हितोयसदृश- इति प्रकाशविरोधात् । यस्वधार्थतया उपमाषा प्रार्थत्वं तस्यैव श्रोततया श्रोतत्वोचित्यात् । किं च साधर्म्यमेवीपमेति तस्यैव श्रीतखार्थत्वाभ्यामुप- मामेदो युक्तः । अत एव “यादिना सादृश्यरूपः मम्बन्ध एव साताभिधो- यते षष्ठीवत् । तुल्यादिभिस्तु धर्मापि" इति व्याख्यानमनुपादेयम् । ननु तथाप्यनुपपद्रो विभागः। पूर्णायां द्योतकोपमानयोरेव हि समासः सम्भा- वितः। न च यथादिभिः सममसो दृष्यते येन समासे प्रांतीस्थादिति चेत् । न। "वेन नित्यसमासो विभक्तालोपः पूर्वपदप्रकृतिवरवं च" इत्यनेन बव शब्देन ममंचमाविभक्तालोपयोः सम्मवाद्विभक्तालोपदार्थनाच सत्रासमा- सव्यवहारो मूदानाम् ॥ काव्यप्रदौपे १० उल्लासे ।।

·३.४ महाभाष्यप्रदीपोक्द्योतः। (उपमालागि सामान्यवचनैः । २।१।५५।) (ब.२। पा.१ । था.३) एवमपौति (भा) भाथे । शल्यां श्यामगुणनिहादिति भावः । तदाह किं गुणमिति । (के) त्या तीक्ष्णत्वादिबडाणमचादिति भावः ॥ उत्तरयति । अनिर्दिश्यमानस्थापौति । (भा) यचानिर्देशेऽपि बहुगुणवति वस्तुनि तात्पर्यवशायः कचिदेव गुणः प्रतीयते तत्रोपमेये श्रुतस्त्रादिना कथमुपमानं न सम्भस्यत इति भावः ॥ तत् धनयवक्ष्यति श्यामाशब्दः शस्त्रौशब्देनाभिसंबध्यमानो विशेष्यवचन ( भा) इत्यादि ॥ व्यवच्छेदप्रतीतिः फलम् । गो सदृशो गौरित्यतोऽपि तत् सम्भवात् । अमे- देऽपि सादृश्याङ्गीकारेण तस्य बोधकत्वादबोधकैतत् प्रयोगो न स्यात् । एवं चोपमालङ्कारस्यास्य सूत्रस्य चोक्तिसम्भवाभाव इत्वाशयमुक्का तस्माद्यत्र किंचित् सामान्यं कश्चिच विशेष्यलत्रोपमानोपमेये भवत इति सिद्धान्ति- तम् । तत्र भिन्नगोव्यक्तयोसपोधनार्थ चारोपितभेदवतोसपोधनार्थो वा "प्रोतवं चोपमानेति"। एवं चावादिशब्दवासादृश्यप्रयोजकलाधा- रणधर्मसम्बन्योभयत्तितया शाब्दबोर्धावययले श्रोतीखमित्यर्थः । "प्रर्यापत्तीति" । दुल्यादीनां सादृष्यनतिशक्तः सादृश्यय सत्र साधारण धर्मसम्बन्ध विनाऽनुपपत्या सत् प्रतौसिरिति भावः ॥ "उभपत्र सादृष्येति” । सादृश्यप्रयोजकसाधारणधर्मत्यर्थः ॥ "उभयत्र प्रत्येवेति"। हवाई मार्ग नियमेन उपमानोपमेययोः प्रतियोगिखानुयोगिखान्या अम्वयादिति भावः ॥ ..

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (अ. २। पा. १॥ बा.३) (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।। १५ ।) एष परिहार इति । (के) इतरथा हि बलपेक्षं स्थादित्युक्तदोषस्येत्यर्थः । पुंवद्रावासियेति । (क) उभयस्य ध्यामलप्रकारकबोधामिहोत्यपि बोध्यम् ॥ अपेक्ष्यं स्यादिति (भा) भाष्यस्य तत्त्वेन बोधार्थमित्येवार्थः ॥ पदार्थदयगतम्यामबोका- वपि सामान्यवचनत्वशानिरिति ते भाव्ये सामान्यमुखेन व्यावसायादिति भाव इति। अत्र पक्षे घन व श्याम इत्यादेः सम्भवेनोपमालङ्कारस्य सूत्रस्य चोक्तिसम्भवः । गौरिव गौरित्यादौ तु उपमानत्वाद्यप्रतीत्यानन्वयानकार एवेति बोध्यम् । तस्मादभेदेऽपि साधारणधर्मसम्बन्धस्तत्प्रयोज्यं सादृश्यं चावश्यं स्वीकार्य काव्यप्रकाशकृतापि "भेद साधर्म्यमुपमा" (१०-उल्लासे) इति वदताऽभेदे साधारणधर्मसम्बन्ध- स्थानीकारात् । यत्र साधारणधर्म सामान्यरूपताप्रतीतिः प्रत्येकरूपेण तत्रेवशब्दप्रयोग इत्याशय कैयटेनोक्त 'तम्य भेदस्य पान्देन । संस्पर्शात्' । "यदनन्तरम"। यद्बोधकशब्दानन्तरम् ॥ "उपमानता" सादृश्यप्रतियोगि- त्वम् ॥ "उपमानविशेषणानीति"। उपमाने विशेषणोपमानखद्योतका- नीत्यर्थः॥ उपमानं विशिषन्ति उपमानले वैशिष्ठेन बोधयन्तीत्यर्यात् । नच तस्य तादृश्यप्रतियोगिलरूपोपमानवविशिनुमा स्वतिधर्मवत्त्वसम्बन्धनोप- मेधेनोपमेपेऽपि तल्लाभः । नामार्थभेदेनान्वयाव्युत्पत्तः ॥ एवं च शक्तयोभयत्र साधारगाधर्मसम्बवाप्रतीत्या नायं श्रोता? विभाग चित इति भावः ॥ "शब्दशक्तीति"। स्वसदृशे उपमानवाचकपालसणार्या इवन तात्पर्य- प्राहकवेन तथामेदेन नामाविषस्वीकारादित्याशयः। पचातपादयोगे 39 ·। ३.८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (उपमानानि सामान्यवचनैः । २ । १ । ५५ । ) (व. २। पा. १। था. ३) उपमानसमास इति । (भा) न च शस्त्रौस्थ इत्युपलक्षणम् । उपमानोपमेयस्य इत्यर्थः । भाव्य शस्त्रौशब्देन (भा) इत्यप्युपलक्षणमुपमेयेन चेत्यस्यापि ॥ भाव्ये शस्त्रीशब्दोपादानेति । (भा) शब्दतो विशेषरूपताप्रतीतिस्तत्रोपमानत्वादिप्रतीतिरिति सिद्धान्तार्थो भाष्ये ॥ एतेन "रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिव" इत्यादौ कल्पभेदेन भिन्नयोर्युञ्जयोरुपमैवेति परास्तम्। तस्य भेदस्य शब्देनासंस्पर्शाद मुखसदृशं मुखम् इत्यादावप्यार्थ्या गौरिख गौरित्यादौ शाब्दया उपमाया अप्रतीते- रार्थः शाब्दवानन्ययः । उपमासम्बन्धाभाव एवानन्वयः। तत्रेयतीम-- दाभेदे सदृशादिशब्दप्रयोगे सार्थों उपमागम्यस्योपमानोपमेयभावस्य प्रतोतेः । अमेदे तत् प्रयोगे तु अनन्वयः। सर्वथा तदप्रतीतेः । तु पचान्नापमानसादृष्य विषयकयोधमादायेदं बोयम् ॥ यद्धर्मवान् चन्द्रस्त- तुर्मवन् मुखमित्येव तत्र बोधात् । अवशेषणत्वमपोत्यस्यान्यसम्बन्ध- द्योतकत्वेऽपौत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तमाह "पगामिति" ॥ सदेवोपपादयति “षष्टी होति" | "पदनन्तरम्' इत्यनेन उपसर्जनसम्बन्धिखं बोधयति । "उपसर्जनत्वम्”। स्वार्थसम्बचे प्रतियोगित्व नान्वयित्वम् ॥ "उपसर्जन- विशेषयवपि" । सपसर्जननिठविशेषणतानिपिविष्यताश्रयत्वेऽपि ॥ यहा यथा प्राचीन मते प्रकारीभूतविभक्तार्थसम्बन्धन नामार्थयोदेनान्वयः ॥ चैत्रस्य धनमित्यादी प्रमि चैत्रीपं धमिति बोधात् । तथा प्रकारीभूतनिपा- सासम्बन्धेन नामार्पयोर्भदनान्वय इति चन्द्र बव मुखम् इत्यादी पदृश- ·भावः । महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. २ । पा. १ । था. ३) (उपमानानि सामान्यवचनैः । २ । १ । ५५ ।) उपमानाब्दोपादानेति कचित्पाठः । अयमेव युक्तः । अयं शत्यादौनामुपमानत्वेनोपादानात् । उपमेयसापेक्षवेन ज्यामशब्द उपमेयायां वर्तते तस्य च तन्त्रेणोपमानेऽप्यन्वयः । एवं चोभयवृत्तिगुणवाचकत्वेन तस्य सामान्यवचनत्वमिति मन्वेवमपि तयोर्गुणयोराश्रयभेदानेदेन सामान्यस्योभयवृत्येकधर्मस्थ न वाचकमेतदत पार भावः ॥ भेदसमानाधिकरणसादृश्यमुपमाव्यञ्जकमिति बोध्यम् । धनन्धयालधारे एकस्यैवोपमानोपमेयत्वमिति व्यवहारस्तु तत् सादृश्यात् । अत एव "ऊकाल" (१ । २ । २७) इति सूत्रे भाष्ये ऊ राज इत्येव सामाद ऊकारसदृशोऽजित्यर्थेनैव सिहे कालग्रहणं श्रूयमाणेनैवोकारेण कालं विशेषयितुमिति दिमात्रादीनां न खसंज्ञा इत्युक्तम् । “भेद एव सादृ. श्यम्" इति वदतां मते तुकारस्य खसंज्ञादुर्लभा स्यात् भेदाभावादित्य- लम् । सादृश्यस्यातिरिक्तवादेवानेनायं सदृश इत्युक्त के धर्मेणागयोः .. चन्द्रीयं मुखम् इति धौरिति प्राचीनमतेनायं ग्रन्थः ॥ श्रोतीत्वं सादृम्पप्रतियो- गिवरूपस्योपमानवस्यं वेन बोधनादिति बोध्यम् ॥ परन्वत्रपक्ष षष्ठा एव विशिष्टदृष्टान्तलेनोपादाने बीजं चिन्त्यम् ॥ नन्वेव तुम्बादिपदेरपि चन्द्रेण मुल्यमित्यादौ तृतीयार्यान्वयहाराश्रुत्तरवोपमानखोपमेयत्वयोर्वाधात् श्रोती- स्थादित्यत प्राह "तस्मादिति” । “प्रतीत्यनुपपत्त्य ति" । अयं भावः । सादृष्ण- प्रपोजकसाधारणधर्मसम्बन्धो छुपमामादृष्यं चातिरिक्त पदार्थः ॥ धर्मविणे. घच कचिदुपात्तः कचिदाचिस इत्यस्मात् यथावयम सत् प्रयोसकधर्मवि. थेषसम्बन्ध एव सक्ताः । “न तुलादयस्ले हि माघमात्रवाचका पति" ॥ "उपमेय हति"। समानविभक्तान्तपदोपण्याप्पलादिति भावः॥ "रुपमा इति" । सस्वादेरिति भावः ॥ एवं च सादृग्याविपदयोगेऽपि प्रार्थव ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (उपमानानि सामान्यवचनैः । २।११५५) (ब.२। पा. १। था.) यादृशमिति । (कै) मादृश्यमूलकाभेदाध्यवसायेन सामान्यवचनतेति भावः ॥ सादृश्यमिति। (के) सादृश्यमूलकाभेदमापन स्यामत्वमित्यर्थः ॥ गुणो वेति । (क) क्रियादेरप्युपलक्षणमेतत् ॥ सादृश्यमित्येव जिज्ञासा न तु को धर्मोऽनयोः सादृश्यमिति । अत एव क्षमया एथ्वी सदृशो धर्मतः सादृश्यमि याद्याञ्जम्येनैवोपपद्यते तच्च व्यञ्जक- धर्मभेदायभेदानिरूपकभेदाच भिन्नम् । अत एवोभयोरुभयं वर्तते सादृ. श्यमूलाभेदाध्यवसायेनोपमानस्योपमेयेऽभेदान्वय इति सिद्धान्तपक्षे एवमपि सादृश्यनिमित्तं गुणो न निर्दिय इति शबा संनिधानात् । स्यामत्वमेव गुण इति समाधानं च भाष्ये संगच्छते । साधारणधर्मसम्बन्धस्यैव सादृश्यरूप- वे सदसंगतिः स्परीव । मम तु प्रतीयमानं सादृश्यं किं धर्ममूलकमिति अपरे तु तत्र साधारणधर्मसम्बन्ध उपमाश्यमानत्वं साधारणधर्मवत्वेनेश्तिर- परिच्छेदकलम् । सद्धर्मवत्तया परिच्छेद्यलं चोपमेयत्वम् इति "उपमानानि" (३।१। ५१) इति सूत्र भाष्ये स्पष्टम् ॥ "उपमानविशेषणानि से" इति । उपमाननिष्टसाधारणधर्मबोधकानीत्यर्थः । एवम् उपमानखमपि वाद्यर्थः ।। "उपमा तत् सम्बमिति" । उपमानलस्वरूपस्य साधारणधर्मठिसत्वात् सत्र सत् सम्बन्धबोधोऽस्वित्यर्थः ॥ “षष्ठी हौति” । सा हि राज्ञः पुरुष इत्यादी खस्वामिभावसम्बश्वबोधिका प्रकृत्यर्थस्य विशेषणववोधिका च । विशेषणस्य पसरविशेषणत्वार्थ सम्बन्ध स्थाबालात् सनिष्ठविशेषणवस सविस्वामिलस्य बोधकलेऽपि यथा प्रधाने पुरुषे सम्बन्धस्य हितास्वभा- वखात् सम्बन्धघठक बलं बोधयति । तदार "यदनन्तरमुपातेति"। राध ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (का. २/पा. १ था.३) (उपमानानि सामान्यवचनैः। २।१ । ५५ ।) अभिन्नत्वेन विवक्षित इति। (कै) श्लेषमूलकाभेदाध्यवसानादित्यर्थः । अभेदेनेति कचित्पाठः ॥ भाध्येऽपि "उभयवाचक" इत्यनेन श्लेषमूलकमभेदाध्यवसानमुभय- चान्वयश्च दर्शितः । अन्यथा वाचकताया वस्तुतोऽनेकश्यामगुणनि- रूपितायाः सत्त्वेन "न चावश्यमि"त्यादिग्रन्यो ऽसङ्गत एव स्यात् । अथ बहुगतमामान्यवचनस्यैव ग्रहणेऽपि न चतिरित्याह अथवेति । (भा) शा। उपात्तधर्ममूलकमेव इत्युत्तरमिति न दोष इत्यनम् । “माते व हितकारिणीम" इत्यादौ तु इवस्य सादृश्य वाचकता इव शब्दार्थसादृश्ये च मातुरन्वय इति प्रातिपदिकार्थे प्रथमेव । न च घच्यापत्तिः। प्रति- योगिविशिक्षसादृश्यक्त इवार्थत्वेन तदेकदेशे प्रतियोगिमातुरभेदेनान्वयात् धष्ठापारिति कश्चित् । असाध्वेव इदम् क्रियान्वये एव प्रथमाया साधु- बादत एव किं समानाधिकरण प्रथमा । “अभिहिते प्रथमा" इति इत्यतश्च राजस्वामिकम् इति बोधः। पुरुषपदेन च सहिषसमर्पणमिति "धष्ठौधे" ( २ । ३ । ५०) इति भूत्र भाध्ये स्पलम् ॥ एवम् इवादिभिः खसमभिध्याहृतचन्द्रावावुपमानत्वं निर्वाहक प्राह्लादकत्वादिसाधारणधर्म- सम्बन्धन बाध्यते । तत्र साधारणधर्मवत्खेनेतरपरिच्छंदकत्वरूपोपमानखाती- तेसद्धर्मवत् परिच्छेद्यमतौति विनानुपपत्त्येति समपि बोधयतीति भावः॥ एवं च चन्द्र हवेत्यत ग्राह्लादकोपमानचन्द्राभिनमालादक मुखचन्द्रमिति बोघः । अत एव पवादिसमभिव्याहारे उपमानोपमेययोः ममानविभक्तिक- खनियमः साधारणधर्मसम्बन्वय कचिद्दिषणतया पचा चन्द्र इव मुखमा हाइकमित्यादी क्वचिहियेष्यतया यथा चन्द्र व मुखमाहादयतीत्यायो। प्रत्र हि रुपमानचन्द्रकत कालादाभिन्न उपमेयमुखकर्तक माहार पति ·३१० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उपमानानि सामान्यवचनैः। २।१।५५।) (च. २। पा. १। बा. ३) अत एवाद्यपक्षयोः ज्यामापदस्य सामान्यवचनवनिर्वाहः ॥ सामान्यवचनग्रहणेति (के) मामान्यवचनपदेत्यर्थः ॥ समासरूपादिति। (के) इदमुपलक्षणं वाक्यस्थापौति दिक ॥ वार्तिकं प्रथमायाः कारकविभक्तित्वपरं भाष्यच संगच्छते इत्यन्ये । तत्र गमकसत्त्वे द्योतकता । अन्यथा वाचकतैव रत्तिद्दयकल्पना गौरवात् । न च तस्य वाचकत्वे इवास्तोत्याद्यपि सादृश्यमस्तोत्यादिवत् स्यादिति वाच्यम् । तथा पछौप्रयोगाभावेन उपमानादिपदोपसंदानेनैव प्रयोगे तेषां साधु- स्वाङ्गीकारात् ॥ बोघं वदन्ति तेषां च तयोः समानविभक्तिकत्व नियमे मानं चिन्त्यम् । यत्तु वाचनिको समानविभक्तिक्षसेति । तत्र व्याकरचे तादृशवचनानुपलम्भात् । एवं गज इव गच्छति देवदत्त इत्यादो बोयम् । वनं गज इव शूरः समर- भूमि गच्छतीत्यादो सपमानगजककवनगमनाभित्रमुपमेयशूरकतकं समर- कर्मक गमममिति बोधः। साधारणधर्मरुपगमन विधेयतयोपमाविधेयि- कात्र धौः। व्याघ्र इव यः पुरुषः स गच्छतोत्यादी उपमानशूरव्याघ्राभिन्नपुस- पकतक गमन मिति धीः । शूरत्वादिसाधारणधर्मयोप्यतयोपमोयिकात्र धौः । स एव "मेदाभेदप्रधानोपमा" इति प्रायः। यद्यपि चन्द्रमुखयोक्ष- खेन मेदाचापि साधारणधर्मवेघेणाभेदान्वययोग्यता बोया ॥

·महामाध्यपदीपोद्योतः। (अ.पा. १। था.३) ( उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्या- ऽप्रयोगे । २ । १ । ५६ ।) उपमितं व्याघादिभिः सामान्या- उप्रयोगेश५६॥ उपमानप्रतिपादनेति । (क) उपत्वप्रतिपादनेत्यर्थः ॥ एतत् । (क) इवघटितं वाक्यम् ॥ वैयधिकरण्यादेवेति । (के) व्यावस्थेवार्थमादृश्ये संबन्धेमान्वय इत्यभिमानः ॥ यदा विति। (क) वाक्येऽपौति भावः ॥ दवशब्दस्तु तहतोपमानत्वद्योतक इति बोध्यम् । इदमेव युक्त पूर्वसूचोकभाष्यस्वरमात् ममानविभक्रित्व- नियमाच्च ॥ उपमित व्याघ्रादिभिः सामान्याऽप्रयोगे । उपमेयं व्याघ्रादिभिः सह प्राग्वत् साधारणधर्मप्रयोगे ऽसति । विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थोऽयमारम्भः । "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याऽप्रयोगे" ॥ उपमिमिन्यत्र भूत- कालो न विवक्ष्यत इत्याह । 'उपमेयमुपमितमिति'। 'सामादिति'। उपमेयमपमानापेक्षमित्येतत्मामध्यन चेसामान्यनाचौति । यदा प्रकरणादि- ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्या. (थ.२। पा.१। था.३) ऽप्रयोगे । २।१।५६।) साधारणगुणवचनेति । (क) "भाष्याधिः क्वातिगम्भौर"इत्यादौ तु मयूरव्यंमकादित्वात्समासः ॥ भाष्ये भवति वै प्रधानस्थापौति । (भा) न च पूर्वसूत्रस्यभाष्यरीत्या व्याघेणापि शूरपदार्थान्वयाविशेष- पामप्यत्र मापेक्षं यथा व्याघ्रः शूर एवं पुरुष इति प्रतौतेः । श्रत एवोपमानोपमेययोलिंगभेदादेषित्वम् अन्यतरलिङ्गस्य साधारण- धर्मस्योभाभ्यां भिन्नसिङ्गाभ्यामण्यायोग्यत्वं हि तबीजमिति वाच्यम् । उपमानत्वेन बोधकस्य तस्य साधारणधर्मामे नित्यमा- पेक्षत्वेनादोषात् । माधारणधर्मवत्त्वेनेतरपरिच्छेदकत्वं हि तत्त्वं तच्च तत्त्वेन ज्ञातस्यैव यद्यपि साधारणधर्मवत्त्वेन परिच्छेद्यत्वमेवोपमेयत्व- मित्युपमेयमपि नित्यमापेक्षम् । इदमपि तत्रैव सूत्रे भाव्ये ध्वनितं तथापि ज्ञापकपरं भाष्यमेकदेश्युक्तिः ॥ पुरुषो व्याघ्र इव पुरुषयाघ्रः। व्याघ्रादिराकृतिगणः । सामान्याप्रयोगे किम् । पुरुषोऽयं व्याघ्र इव शूरः । कथं तईि “भाष्याब्धिः कातिगम्भीर" वशानियतः साधारणगुणः प्रतीयते तदा समासः, यदा तु गुणान्तरव्यव- छेदाय विशियः साधारण गुणवचनः शब्दः प्रयुज्यते तदा न समास इत्यर्थः । 'पुरुषोऽयं व्याघ्र इवेति'। उपमानप्रदर्शनमेतत्, अत्र हि वैयधिकरण्यात्ममासस्याप्रसार, यदा तु व्याघ्रशब्दसाइात्पुरुषे वर्तते सदा सामानाधिकरस्ये सति समासः। अत एवोतं "विशेष विशेष्येणे"ति ·महाभाष्यप्रदीपोश्योतः। (य. पा. ९/ बा.३) (उपमितं थानादिभिः सामान्या- ऽप्रयोगे ।।१।५६।) प्रधानस्य। (भा) मापेक्षस्य वृत्तिस्त कैघटोकन्यायादेव ॥ सामादित्यस्योभ- योरपौतरमापेक्षत्वेनामामादित्यर्थः ॥ "मस्त्रीयामे"त्यादौ पूर्वो- तरपदयोः परस्परापेक्षत्वेनासामर्थ्यप्रयोजकमिति न दोषः । यद्यपि चिङ्गवचनभेदेऽप्यभेदान्वयो “वेदाः प्रमाणमि"त्यादौ दृष्टस्तथापि लिङ्गभेदादौनां दूषकताबीजं मादयोद्वेग एवेति स्पष्टमसंकारत- चविदाम् ॥ अनेकोपकारकोपकार्यम् । (के) अनेकविशेषणविशेश्चलम् ॥ इति कैपटः । पत्राहुः । ने गाम्भीर्य साधारणधर्मत्वेन विवक्षित किन्तु विततदुरवगाइत्यादि । तस्य चाप्रयोगोऽस्खेवेति निर्वाधः समास इति । प्रात इति । 'पुरुषोऽयं थान इव शूर इति' । ननु सामान्यशब्दप्रयोग सति सदपेक्षवादसामदेिव न भविष्यति, एवं सहोताज्ञापयति भवति प्रधानस्य सापेक्षस्य वृत्तिरिति, तेग राजपुरषोऽभिरूप पापगवः शोभन इत्यादि सिद्धं भवति, न्यायमिड रखाथै लिङ्गदर्शनमिदम् । प्राधान्यादेवा- नेकोपकार्यत्वसम्भवात्पुरुषव्याघ्रोऽभिरूप इति भवत्येव, शौर्य छात्र समान. धमी नाभिरूप्यम् । अत एव "सामान्याऽप्रयोग" इबक्तं न तु गुणा- प्रयोग इति ।

·महाभाष्यपदीयोदद्योतः। (विशेषणं विशेष्येण बऊनम् २।१ । ५७ ।) (ब.२ । पा. १ बा.३) विशेषणं विशेष्येण बहुलम्। २।१। ५७॥ भाथे उभयविशेषणत्वादिति । (भा) उभयोर्विशेषणवादित्यर्थः ॥ "कयोरुभयोः"। विशेषणविन- स्थयोः ॥ प्रचोभयमुद्दिश्यविशेषणत्वस्य विधेयताप्रतीते: समासेनो- समानाधिकरणपदस्तत्पुरुषः कर्मधारयः इत्युच्यते। *"प्रसन्नेन वृगब्जेम" इत्यादौ "मयूरव्यंसकादि" ( २ । १ । ७२ ) समासः । पूर्वप- दार्थप्रधानता परवल्लिकाता च तत एव । "राजान्तरम" इत्यादौ तहि- हितसमासस्यापि पूर्वपदार्थप्रधानत्वात् । न तु "उपमितं व्याघ्रादिभिः" विशेषणं विशेष्येख बहुलम् । भेदक समानाधिकरणेन मेद्येन बहुल प्राग्वत् । गोलमुत्पलम् । नीलोत्पलम् । बहुलग्रहणात् कचिनित्यसमासः । कृष्णसर्पः । मोहितशालिः। कचिन्न, रामो जामदग्न्यः । व्यासः पारा. पर्यः। विशेषणविशेष्ययोः ससम्बन्धिकतया इन्यतरोपादानमात्रेतरा- । विशेषणं विशेष्येण बहुलम्" । 'भेदकमिति' । पतिश्चिमत्तौतिवत् करणस्य कर्टवविवक्षायां गवुल् । 'विशेषणमिति' । शिषल शेषणे विपूर्वः, परिणामः क्रियाविषयी विषयात्मना । प्रसबेन दृगबनेन बौक्षते मदिरेक्षणा। कुवलयानन्द-परिणामालकारप्रकरणे।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २१५ (ब.२। पा. १ । था. 1) (विशेषणं विशेष्येण बहुजम् । २।१।१७।) हेयविधेयभावः ॥ ननु विशेषणविशेष्ययोरिति बही नोपसर्जना- प्रमिद्धिरित्यपेक्षया विशेषेण उपसर्जनत्वप्रसिद्धिमत्त्वात् नायुभया- पेक्षया मविशेषणतया समासानापत्तेरत पाह उभयापेक्षेयम् () इत्यादि ॥ ननु विशेषणविशेष्ययोरुभयं विशेषणं विशेष्यं । सदोभयोरयुपसर्जनामिद्धिरिति दूषणामङ्गतिरत पाह (२। १ । ५६) इति सामान्यधर्मप्रयोगात् । न चानुपातधर्मेणात्र सादृश्यम् । धर्मोपादाने उपात्तधर्मेणैव सादृश्यनित्यर्थस्य प्रकाशे दशमे स्फुटत्वात् । “परेन्दुः सकला कला" इत्यादावपातधर्मातिरिक्तधर्मण सादृश्यस्याभावाच । किं चेदं सूत्रं समानलिङ्गवचनत्व एव प्रवर्तते । बत एव "परवलिङ्गम्" (२।३।२६) इति सूत्र "वत् पुरुषश्चापि का प्रयोजयति यः पूर्वपदार्थप्रधान एकदेशिसमास" इति भायं "दन्दैक- देशिनोरि"ति न्यासेन तत्पुरुषग्रहणप्रत्याख्यानपर भाष्यं च समरते। अन्यथा “दृगब्जेन" इत्यादेः पूर्वपदार्थप्रधानस्य दृश्यमानपरवल्लिङ्गस्य सत्त्वेन तदसंगतिः स्पटव। दृगमस्य वीक्षणान्वयस्तु तस्य पूर्वपदार्थ- प्रधानत्वानिधिः । मुखचन्द्र इत्यादावपि "मयरव्यंसकादि" (२।१। ७२) समास एव तम्य पूर्वपवार्थप्रधानत्वात् चन्द्ररूपकव्यवहारः क्षेपसम्भवे उभयोपादानं स्पछा) कुत्सितानि कुत्मनै रित्यादाविवेति कैय. टमतम् । हरदत्तल्वाह । विशेष्यगोत्याच्या विशेष पन्धम् । तस्य पुनर्विो- षणत्वोक्तिर्विशेष्यते इति व्यत्यत्या विशेष्यत्वालाभार्थे, तथा च समस्यमाग. विशेष्यतेऽनेनेति विशेषणं करणे ल्युट, यत्माधारणाकारेण प्रतिपन्न बहु- प्रकार वस्तु प्रकारान्तरेभ्यो व्यवछिद्य एकस्मिन्प्रकारे व्यवस्थापयति तत्पदं विशेषणं मेदमिति पोचते, व्यवस्थाप्यमानं विशेष्यं मद्यमिति।

·महाभाषपदोषोड्योतः। (विशेष विशेष बहुलम् । २।११३८) (१.२ । पा. १ । बा.३) अनियत इति । (क) थावर्त्यव्यावर्तकभाव एव विशेषणविशेष्यभावः । स च परस्पर- मुभयोरित्यव्यवस्थेति भार्थ इति भावः । उपसर्जनाप्रसिद्धिरि- त्यस्योपसर्जननियमासिद्धिरित्यर्थो भाष्ये । द्रव्यमाचम् । (क) बष्णगणं सर्वे द्रव्यम् ॥ परवरितापि तत एव । एतेन उत्तरपदार्थप्रधानत्वं तत्पुरुषलक्षण- मित्यपातम्। “दृगजेन" इत्यादावप्याः । “सप्पति" इत्यादावस्थया- भावेऽतिव्याप्तेश्च । उत्सर्गत भाद्रीयत एव । नौलं च तद उत्पलं च गोलोत्पलम् । पत्र वाक्ये पकारप्रयोगेश प्रतिनिमित्तोत्पबत्वनोल- वयोर्वच्यमाणरोत्या नौलोत्पलयोर्वा साहित्यं भासते। चत एवात्र इन्दमाशवानपकाशेन कर्मधारवेश वाधानेति भाष्ये उत्तम् । एवं च गौणावोत्पणवतमूश्वनीलमुत्पणम् इति बोधः। गोणसमानाधि- करवं तदभिन्नमुत्पलम् इति वा तत्र वाको इव वृत्तौ च शब्दाप्रयो- गावार्थीभावः। एतेन कर्मधारवेऽवयवशायोपस्थितयोरर्थयोविशेष्य- विशेषयभावसम्मवान्न तत्रैकार्थीभाव इन्धपात्तम्। केचितु “पहितो पदयनन्यबोधप्रकारयोः परस्परयभिचारित्वे समासोऽयं यथा नौलो- त्वलादी। तक्षकः सर्प इत्यादौ तुम भवति । नहि तक्षक सर्पवयभि- कारोति । चत्रेदं वक्तव्यम् । शब्दशास्त्रसहकारपादपादिति प्रयुमानेग प्रकृतसूत्र एव शिंशयारक्ष इति समासो भवत्येवेति बदता त्वया ऽपि शिपारमादिभ्यस्त क्षकः सर्प इत्यादौ विशेषो वक्तव्यः । मनूक्त एवासी, मनु विशेष विशेष्यमिति सम्बन्धिमन्दावेतो, ततस विप्रेषयमिबुतो गन्धत एव विशेषेणेति, एवं विशेष्येणेत्युक्तो गम्यते विशेषणमिति, .

·महाभाचप्रदीपोद्योतः। ११. (ब.२ । पा. १ बा.३) (विशेषणं विशेष्येण बडलम् ।।१।५.) तिलशब्दो विशेषणमिति । (के) परिच्छेदकबोधक इत्यर्थः । परिछेधपरिवेदकभाव एव च विशेषविशेषणभाव इत्यभिमानः ॥ अन्यतरापरशब्दयोः सर्वप्रति- पादकत्वादनियमस्तदवस्थ इत्यत पार प्रायः" "दधिचिकारों" त्यादिवाक्ये इव पण्डितब्राह्मण इत्यादि. हत्तावुदेश्यविधेयभावेनान्वयवारणाय एकोपस्थित सः । पत एव "वषट "लुयोगाप्रख्यागादिति" सूत्रखरसेन शिंपादिशब्दागो पलेऽपि मुख्यतया प्रिंशपात्वस्य दक्षत्वयभिचारादित्युपपादितत्वादिति चेन्न । तक्षको नाग- मर्थमुभयमुपादोयते, यत्र पूर्वोत्तरपदयोईयोरपि प्रत्येक विशेषणविशेष्य- भावस्तत्रैव यथा स्याद यथा नौलोत्पणमिति, यत्र हि नौलार्थी भमरादि- साधारणरूपेण प्रतिपन्न उत्पलार्थनोत्पले अवस्थाप्यते, उत्पनार्थी हि . * वषट्काराच भक्षयेत् । मौमांसाद -ब।पा ५ । सू। अथ किं समाख्यैवैका भक्षणकारणम् । न इति प्रमः । “वषट कागच भक्षयेत्” वषटकारच भक्षणे निमित्तम्। कथम् । वचनात् । एवं हि अयते “वषट् कर्तुः प्रथमभक्षः" इसि भक्षणस्थाप्राप्तवात् । न प्राथम्यविधानार्थ एष शब्दः। प्राथम्यविशिएं भक्षणमेव विदधाति इति । प्रवरभाष्यम्। इदमपर वचनं वषटकर्तुः प्रथमभक्ष इति । तत्किं वषट्कारं निमित्तौडन्ध प्राथम्यविशिएं भक्षणं विधत्ते उत भक्षणमनूद्य प्राथम्यमा विधत्त इति विचारः। किं प्राप्तम् । न चेदन्येन शिक्षा इति कथं चिदनु- वादावे संभवति विशिवविधागानुपपत्तेः प्राथम्यस्य चापामत्वात्तदनुवादेग भक्षविधानासंभवात् एवं वचनं थन्यते यो वषट्कर्सः भक्षः स प्रथम इति । ननु चाप्राप्तत्वात् भक्षो ऽप्यनुवदितुं न शक्यते । समाख्या ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विशेषणं विशेष्येण बडलम् । २।१।५०) (१.२ । पा. १ बा.३) द्रव्यस्यैवेत्यर्थः । (के) इत्यादि । द्रव्यस्यैवानयनादिक्रियासंभवेन तस्यैव क्रियान्वयौ- चित्येन तस्यैव विषयताविशेषरूपं विशेष्यत्वमिति भावः ॥ एतदेव कर्तुः प्रथमभक्षः" इत्यत्र भक्षान्तरविधिरेव न तु छोटचमस इति प्राप्तत्वादनुवादो गम्यते । अस्ति हि तस्य समाख्यया चमसेषु भक्षः स धक्योरिति नानार्थकोशानुरोधेन तक्षकशब्दस्यापि वर्धको रूढतया तक्षकत्वस्य सर्पवयभिचार इत्यविशेषात् । तक्षकत्वं सर्पत्वव्याप्यं भिन्न- रतादिसाधारणरूपेण प्रतिपन्नो नौलार्थन नौले व्यवस्थाप्यत इति भवति प्रत्येकमुभयभावः, यत्र तु स नास्ति न तत्र समासो भवति यया प्रत्युदा- भक्षयेत् । तत्रैतल्यात् ग्रहेषु घमसान्तरेषु च प्रात्यभावादनुवादो गोप- पद्यत इति । नैष दोषो न वश्यं यदेव सर्वत्र प्राप्तं तदेवानुवदितव्यम् । सर्वानुवादानां यथासंभवं प्रायपेक्षत्वात् । न च यहचमसान्तराणां वषटकर्तभिरभक्ष्यमाणानां किं चिन्न सिध्यति । प्रतिपत्तिरिति चेत् । वेदविहितप्रतिपत्त्यभावे लौकिकप्रतिपत्तिसिद्धेर्वक्ष्यमाणनिमित्तहारेण वा भक्षणोपपत्तिः। अथोच्थेत समाख्यया विद्या प्रामिन शक्यते शौन- प्रवर्तिन्या श्रुत्या ऽनुवदितुमतः प्रात्यभाववेलायां श्रुतिः प्रवर्त्तमाना यत्र यत्र वषटकृतं तत्र तत्राविशेषेण विधास्यतीति । तदयुक्तम् । यत्र हि संगिकर्षविप्रकर्षावपेच्येते यत्र विरोधः कश्चित् इयं तु श्रुतिरनेकार्थ- विधिमोशभयाद्यथा कथं चिदपि प्राप्नुवन्तं भक्षं प्रतीक्षते। यदा के चिदपि प्रमाणेन नास्ति प्रापिरित्यवगम्यते तदा विशिधविधानमड़ी- करोति । तथा च प्रकरणादिप्राप्तानुवादेन श्रुतयो गुणानां विधाय इशाः। तस्मात्राथम्यमात्र निमित्तत्वान्न वषट्कारो भक्षकारयमिति प्राप्त उच्यते।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २१८ घ. २ । पा.१ । था. २) (विशेषणं विशेष्येण बलम् । २।१।५७) ध्वनयितुं प्रधानपदं भाव्ये उपात्तं तदेव पात्र विशेष्यविशेषणभाव- पन्देन रहते न तु परिच्छेद्यपरिच्छेदकभाव इति तत्त्वम् ॥ एतदेव ध्वनयवाह ते हौति। (के) यदातदाशब्दौ भाष्ये यतस्तत इत्यर्थकाविति भावः ॥ शक्यो ऽनुवदितुम् । तेषां च यो यदा वषट्करोति स तदा प्रथम- समाख्यावलात् प्राप्ता वषटक सम्बन्धिभक्षानुवादेन प्राथम्यविधिरिति मीमांसकाः। मेव । तच्च न व्यभिचारोति चेत् । तत्किं शिंप्रपात्वं वृक्षवपनत्वयोर्याप्यं नानेति न पर्यालोचये। किं च रामो जामदग्न्यः। अर्जुनः कार्तवीर्य हरणे तक्षकः सर्प इति । नहि तक्षकः सर्पत्वं व्यभिचरति, मनु व्यभिचरति क्रियानिमित्तकोऽपि तक्षकशब्दोऽस्ति तक्ष्णोतीति तक्षक समासा दिलकृष्य नैकांशो ऽनूद्यते यतः । व्यवत्तेन सर्वो ऽयमपूर्वो ऽर्थो विधीयते ॥ यथैव व्यः खियक्तं यजतीयत्र नाङ्गान्यनूद्य त्रित्वं विधीयते किं तहि पूर्वनिष्पन्नः समासार्थो विधेयो अति तहापि परिपूर्णस्य पदस्य पदान्तरयोगाद एकदेशनिष्कर्षे च सामर्थ्याभावादशक्यमेवानुवदितुं यो वषटकर्तुर्भक्ष इति । न हि प्राक्समासाक्षस्य वषट्करसंवन्धो मुक्ता- सापेक्षत्वे सति समासानुपपत्तः । ननु च भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्थापि समास इति सत्यपि वषटकर्तसंवन्धे समासो ऽवकल्पिथ्यते । भवेदेतदेवं यदि भक्ष एवैकः सापेक्षः स्यादिह तु प्राथम्यमपि वषट्कर्षसंवन्धि- त्वात्मापेक्षम् । न हि प्रायम्यस्य भक्षो निमित्तं किं ताई वषटकतत्वमवो वघटकः प्रथम इत्येवं संबन्ध बापोत ततय विस्पटमसामन्मयं स्याद्यो ·महाभाष्यपदीपोपयोतः। (विशेषणं विशेष्येण बहुधम् । २।१।५७) (१.२ । पा.१। था.२) प्राधान्येन । (के) इत्यस्य तेनैवेत्यर्थः । विवक्षामाचेति । (के) यदातदाशब्दौ विवक्षितातिशब्दच भाष्यस्थो ऽबोधे विपरीत- प्रतिपत्तौ च बोनम् ॥ ॥ “यहत्तयोमप्राथम्ये उल्लेखतानियामके । पश्चात्त्वतदृत्तयोगौ विधेयता नियामकौ" इति तु न युक्तम् । “प्रथमो भक्षः" "पण्डितो प्राणा" इत्यादौ इत्यादि प्रशतसूत्र एव रत्तो प्रत्यदाहतम् । तत्र यदि रामत्वम गत्वं च दाशरथिधनञ्जयादिष्यार भिन्नमेव तब व्याप्यमित्याशयत्तहि सम शिंश- इति, सत्यमस्ति न त्वसौनामधेयेन गाहसे तुल्यकक्षता, प्रागेव लौ प्रतिभ- कियाशब्दे विलम्बिता । इह तु शिंशपारक्ष इति शिंशपाशब्दस्य पोऽपि वषटकर्तुर्भक्ष इति चानूद्यमाने विशिष्टानुवारदोषो भक्षमात्रेण वघटक- रिगाक्षेपात् । वषटकार्डवस्य च कियान्तरेवण्यनै कान्यादन्यतरानुवादे तु सर्वभक्षाणां प्राथम्यं विधौवेत सर्ववषटकर्तृव्यापारायां च । तचाशकर्ष करीमतो वषटकार्ट प्राचम्यविभिनीपूर्वभक्षविधानमेतत् । तयोच परस्परा नियमादत्यन्तसमानविषयत्वमतो यावति विषये वषटकारस्तावत्येव प्रथम- भक्षः। कथं पुनर्वषटकारो निमित्तभूतः सनुपादौयते कथं चानुपादोय- मानस्य नियमो ऽवकल्पते । उच्यते। नियमः सर्वथा तावदेककर्मनिमित्तकः । उपादानानुपादानेन विशेषः प्रतीयते । मच वषटकसत्वमनुपादेयं न चष यदिशब्दसाम्यारिखतं निमित्त- बम किंतहि वषटकर्तरि क्रियाणवेनोपादोयमाने ग्र्यानिमित्त भवति . ..

·महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (ब. २। पा. १ बा.३) । (विशेषणं विशेष्येण पालम् । विशेषणविशेष्यभावस्येति। (क) परिच्छेदकपरिधभावस्येत्यर्थः । प्रतिपादितम् (क) इत्यस्य इति च बुधेति शेषः ॥ स्वातन्त्र्यादिति । (क) प्रयोकुरिति शेषः । द्रव्येण सहविवक्षाया इति। (क) माचाद् द्रव्यवत्रियायामनन्वयादिति भावः ॥ तथा बोधदर्शनेग तस्य व्यभिचारत् । “घरत एकाल प्रत्ययः" ( १ । २ । ११ ) इत्यादिसूत्रेषु व्यभिचाराच्च । अत एव बैरपि पात्ये । अथ शिंशपात्वं पलाक्षयोरेकं सहि नानार्थीच्छेदः तक्षकरामा- जुनादावतिप्रसङ्गय । उभयाधारणजातिसाधकं नालीत्यादि तु तुल्यमेव । दर्शनादर क्षयभिचारावत्येव समासः, न पात्र वृक्षप्रतीतिपूर्विका पजे प्रतीतियन बहिरा स्यात, यथैव हि पक्षाणादयः शब्दा जगदिनां तस्माददोषः। मनु च तस्मादेकं साम हमायते क्षोत्रीयमिति समास- स्थामप्यचमनूद्य त्रिवविधानं दृठं तथा प्राथम्यविधानमपि सेत्स्यति । म तत्रापि समासार्थस्यैव विधानाभ्युपगमात् सर्वतोत्रसाम्रा हिचा एवो- पादीयन्ते । तत्र यदि सकलः समासा न प्राप्तः स्यात्ततः सर्वविधि- भवेत् सर्वत्र चर्चः सामचोदनयैव पाठक्रमेण च प्राप्ता वृश्यन्ते तेन न चेरन्येन शिक्षा इत्येवं न विधीयन्ते । वषट्कर्मः प्रथममक्ष इत्यत्रापि यावषटकारं समासा? विधीयते तत्र यद्यम्वदेव सर्वत्र भक्षा प्राप्त 41 ·२२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विशेषणं विशेष्येण बलम् । २।१।५७।) (अ. २। पा. १ । बा.३) यदि विति ।(के) मन मोऽस्तौति न तथाप्रयोग इति भावः ॥ भाष्ये विपरीत- विशेषणविशेष्यभावविवक्षेव नेति मानेन समासे तथाप्रयोगः समा- मान्तरणपि नेत्युक्रम् ॥ भाव्ये तिलानां कृष्णा इति । (भा कृष्णावयवा इत्यर्थः ॥ "यवृत्तयोगप्राथम्यमित्याद्युहेश्यलक्षणम्" । इत्यत्रादिपदोपादानेनास्यानयत्यं सूचितम् । न च विशेष्यतयोप- स्थितिविधेयतयान्वये नियामिति वाच्यम् । पदाहिशेष्यतयैवोपस्थितेः । तस्मादिह कैयटमतमेव प्रामाणिकमित्यवधेयम् । अत एव कैलासाहिः, मन्दराषिः, भावपदार्थः, तर्क विद्या, व्याकरणशास्त्रमित्यादयः प्रयोगामा- छते । इदं त्ववधेयम् । विशेषणविशेष्यभावे कामधारात्याधकपाठका- जनपदस्य च साधारण्येनान्योऽन्ययोगमपेडन्ते तद्ददेतेऽपि, यथोवाच भगवान् 'लुयोगाप्रख्यानादिति । इह तहि कथम् "बथजयाय नु मेरमही- भत" इति, 4 मेगमहोम्टत्वं व्यभिचरति । निराशाः कवयः । यदि तद्धि यत्र प्रत्येक मुभयभावस्तत्र समासः, उभयोरपि विशेषणत्वमिति प्रथमा- स्यात्ततो विधिशल्या मुच्येत । स तु नवस चमसेषु ग्रहेषु चाप्राप्तो निमि- तत्वेन चोपनीतो न हातुमनुवदितुं वा शक्यते । यदि तु ऋचामपि क्व- चिदप्रामिवेत्ततः समासे विशेषाभावाद्ववेदेव विधिः सर्वस्तोत्रसामस तु ताः प्रामाः । अपि च विवरचा विधीयते ताख प्रधानत्वात्सापेक्षत्वे- ऽपि समस्यन्ते । । विह प्राथम्यं भक्षमात्रसंबन्धीत्युक्तम् । तस्मादपट- कारनिमित्तं भक्षं पूर्व कृत्वा भूयः समाख्याभक्षः कर्तव्यो न तस्यैव प्राथम्यमिति सिडम्।

·महाभाध्यप्रदोषोपयोतः। (अ.२ । पा. १ । बा.३) (विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २ । १ । ५७।) निषेधादिति । (क) एवं चैतदुत्तरं "तिलकृष्णा" इति भाग्थे कचिद् दृश्यमानो- पाठ इति बोध्यम् । एवं वन बन्दषष्ठीसमामार्थावितः प्रतीयते मापि तत्र साधुत्वं किं त्वभेदः प्रतीयते तथापि न माधुत्वमिति सर्वथा तद्रूपाभाव एवेति भाव्यार्थः ॥ पूर्वध्वनितं विपरीतविशेषण- विशेष्यभावासम्भवं स्फुटयति। किंतहि (भा) इत्यादिना ॥ द्रव्यस्यैव प्राधान्याङ्गीकाराप्रधानशब्दावित्यमा- तमित्याशयाह विशेष्यत्वासमानाधिकरण व विधेयता इत्यपि न युक्तम् । अज्ञातार्थस्यैव विधेयत्वेन तस्य विशेष्यत्ववविशेषणत्वस्यापि सम्भवेग नियमे मामाभावात् । न च तथा प्राब्दबोधं प्रति उद्देश्यविधेयवाचकघटित कसमस्तपदभिन्नपद- दाविव नौलोत्पलादावपि अव्यवस्थितः पूर्वनिपातः प्राप्तः। तत्रार्य सिद्धान्तः । उपसर्जन मिति तावदन्वर्थसंज्ञेयुक्तमप्रधानमुपसर्जनमिति । तदिह जातिगुणशब्दयोः सन्निपाते गुण एव विशेषणं तस्य दयावच्छेद- दारैव क्रियानिवर्तकत्वात् । श्रोतव्यवहारोऽप्येवम् । “श्वेतं छागमाणमेते"ति हि चोदनायां श्वेतच्छागालामे कमाछाग बालभ्यते न तु तमपि पश्च. निशित्वादुपसर्जनत्वे सति पूर्वनिपातानियमा स्थान नीलोत्पलम् उत्पणम् गोलमिति । नैष दोषः। उपसर्गनमित्यन्धर्थसंज्ञेयमप्रधानमुपसमिति, अर्थतचाप्राधान्यं, तदिहाव्यगुणोपनिपाते द्रव्यं प्रधानमप्रधानं गुणः, प्रय हि क्रियासिद्धौ साक्षादुपयुज्यते गुणस्तु दृष्यावच्छेदहारण, अतो गुणवचन- स्यैव पूर्वनिपातो न द्रव्यवचनस्य । ननूत्पनभन्दोऽपि जातिशब्दः न अव्यशब्दा, ·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। (विशेषणं विशेशेण बाणम् ।।१।५०) (प.पा. १ बा.३) प्रथमान्ताविति । (क) तक वाक्याथै यन्मुखविशेष्यन्तदभिन्नार्थकत्वाद् दितीयप्रथमा. नामपि प्रधानलेनोकमित्यर्थः । इदं प्रथमानसेन विग्रह रति पचे परिनिष्ठितविभक्त्या समास इति पचे समानविभत्यतावित्यर्थः । तर ध्वनयबाह। अनेनेति । (कै) एतच्चावयवार्थेति । (क) विग्रहवाक्याभिप्रायेणेत्यर्थः ॥ समासे तु इन्हेऽपि एकार्थों- भावसत्त्वादुभयोरेकार्थवृत्तित्वमस्येवेत्याह भन्योपस्थितितुरिति पूर्वक्ति “पोतवासाश्चतुर्भुनः" इत्यादौ च न दोष इति वाच्यम् । सकरत्तिभेदघटित गुरुतरकार्यकारणभावकल्पनापेक्षयैकार्थोभा. वखोकारस्य लघुवादित्याहुस्तान । तथान्वयाभिप्रायेण समासप्रयोगे प्राप्त त्वदिप-लोचनोत्तरं बोधस्येवत्वात् । अत एव बालंकारिकैरदेण्या- न्तरं, क्रियामात्योरप्युपगिपाते एवमेव । तेन गोलोत्पलं पाचकब्राह्मण इति व्यवस्थित रव प्रयोगः। यत तु गुणशब्दयोः क्रियाशब्दयोः गुणकिया- शब्दयोपिणियातस्तत्रानियमः एव । खमकुमः। कुनखाः। पाचक- यदि तु जातिविशिरो थे पर्यवसानाद द्रव्यशब्दत्वं, हन्तै नौलशब्दोऽपि गुणिविशिके इथे पर्यवस्थन् अव्यशब्दः स्यात् । अत्रोद्यते । उत्पतेः प्रभृत्या. विनाशाजातिथं न जहाति, शम्देन तु प्रध्यायतिरेकेण जातिः प्रत्याय्यते शावलेयो बाहुलेयो गौरिति, न तु भवति भावलेयस्य गौरिति, तस्माया- स्थात्मकमेव द्रव्यं प्रतीयत इति जातिशब्दो व्यत्वेन व्यवस्थाप्यते । गुखाः पुनः सत्येव प्रो कदा चिदुपयन्ति कदा चिदपयन्ति पटस्य मा इति,बवि- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ३२५ (स.२। पा.बा.३) (विशेषवं विशेष्येव पडलम् ।।१।५।) समुदायार्थापेक्षायामिति। भार्थ युगपदवरुध्येते ॥ (भा) प्रयुज्यते ॥ परस्परेति । (क) प्रथमान्तयोरिति भेष । भाष्ये मन्ताभावेऽपि विधेयाविमर्श उः "न्यकारो झयम्" इत्यादौ । तत्र विलम्बेन तथा प्रतीतिस्तादृशोत्सर्गपरित्यागात् स हृदयवैमुख्यं वा दुरि वीजम् । तथा प्रकृतेऽपि विलम्वेन प्रतीतिः । समासे तथा प्रतीति- रित्युत्सर्गपरित्यागेन सहृदयोबेगो वा दुरिवीजन्तहदेव चास्यापि नासाधुता । “अएक एकालप्रत्ययः" "अभ्यासलोपव" इति सौत्र- पाठकः। पाठकपाचकः । खञ्जपाचकः पाचकरखा इति। शिपारक्ष इत्यत्र तु शिंशपात्वस्य चाप्यत्वात् वृक्षावस्य च व्यापकत्वात् विशेषण- विध्यभावश्यवस्था स्पवेति दिक। . रिक्ता अमि इथात्खशब्दैः प्रत्याय्यन्त इति न गुणात्मकं प्रथं भवतीति न गुणशब्दो व्यशब्दत्वे व्यवस्थातुमर्हति, अत एव 'श्वेतं छागमाणभेतेति चोदनायां श्वेताभावे कृष्णायाम पालभ्यते न तु छागाभावे पिपिडी- मालभ्य वती भवती, कियाइचयोपनिपातेऽप्येवमेव जयश्यम् । याचक- बाह्मण इति' । यत्र तु गुणशब्दयोः क्रियाशब्दयोः गुणकियाशब्दयोचोप- नियातलवानियम एव भवति खमकुमः कुजखमः, पाचकपाठका पाटक- पाचका, खमपाचकः पाचकखन इति। 'शिंशपावृक्ष इति । प्रयशन्दयो- रेवोपनिपातेऽपि रक्षत्वस्य व्यापकत्वामाशाविषयत्वा दूरानथमत रोष ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ।।१।५.) (प.। पा. १/ चा.) चोभौ गुणशाब्दाविति । (के) क्रियाया अपि उपलक्षणमेतत् । अत एव "खञ्चकुमावि"त्यच खन्नेत्यस्य क्रियात्वेऽपि न चतिरित्याडः ॥ कुजवामन इति । (क) केवलगुणोदाहरणं तत्प्रधानविशेष्यताख्यविषयतावदित्यर्थः ॥ प्रयोगात् । अत एव ""सप्तदशान्तिर्वाजपेयस्य ययो भवति" "fलोहितो- व्योषा ऋत्वितः प्रचरन्ति” इत्यादौ वाजपेययूपारत्नौनुष्णोषां चानूपसप्त- लम्भाच प्राधान्यं, शिंशपात्वस्य तु विपर्ययादप्राधान्यमिति न तत्राप्य- नियमः। 'विशेषणमिति किमिति' । विशेष्यशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वादेव विशेषणमिति लस्यत इति प्रश्नः । 'तक्षकः सर्प इति । ननु तक्षकशब्दोऽपि विशेषणं भवत्येव, एवं मन्यते, विशेष्यशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वादेव पूर्वपदस्य विशेषणत्वे नब्बे पुनर्विशेषणग्रहणमुत्तरपदस्य विशेषणत्वप्रतिपत्त्य थे, विशेष्येण विशेषणं समस्यते तोधिशेष्यं विशेषणमिति, न चात्रोत्तरपद- * वाजपेये श्रूयते "सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपो भवति" इति । तत्र सन्देहः। किं सप्तदशारनिता वाजपेयस्य ऊईपात्रे निविशते। उत पशोपे निविशते इति । किं तावत् प्राप्तम् । ऊई पात्रे इति । कुतः । वाजपेयस्य यूपाभावात् । यद् वाजपेयस्य अस्ति पात्रं यूपसदृशं तत्र भवि- तुमहति । बस्ति च षोडशिपात्रं तच खादिरत्वाद् ऊई खाच पस- अथ यदुक्तं "समाख्यामाद चार्विनं तपः" इतिगुणत्वात् । समाख्यया सह्यते । यत्र पुरुषस्य गुणभावः तत्र समाख्यानियामिका । एवं वा प्येने श्रयते "लोहितोष्णीषा बोहितवसमा ऋत्विनः प्रच- रति" इति ॥ तथा वाजपेये श्रयन्ते "हिरण्यमालिन ऋविनः प्रच. रति" इति ॥ तत्र सन्देहः किं श्येने उद्गाभिलाषितोशोषता कर्तव्या । -- ·महाभाष्यपदीयोद्योतः। (ब २। पा. १ वा.) (विशेषणं विशेष्येण बमम् । २।५ । ५७ ।) न च शब्देनेति । (क) जातिप्रवृत्तिनिमित्तकेनेत्यर्थः। शब्देन जाते व्यव्यतिरेकाप- तोतो हेतुरुत्पत्तिप्रभूत्याविनाशमत्यागः । तथा गुणानां व्यतिरेक- प्रतीतौ हेतरूपायित्वापायित्वम् उपायापायावुत्पत्तिविनाशौ द्रव्ये मत्येव भाव्ये दशावलौहित्यादिविधिरिति मौमांसकाः । नचात्र यूपारल्यूष्णोषयोरति- देशप्राप्ते तयातिदेशादुपदेशस्य वलवत्त्वेन पूर्वमेतैरेव विशिष्टविधिरिति- वाच्यम् । यूपऋत्विजामप्यतिदेशप्राप्ततया तत् पालोचनोत्तरमेवास्यविधेः विशेषणं तक्षकस्य सर्पत्वाव्यभिचारादिति । 'लोहितस्तक्षक इति' । मात्र तक्षको विशेष्यत्तस्य लोहितत्वाव्यभिचारात् । यद्येवं लोहितो विशेषणं न स्थात् तस्यापि विशेष्यापेक्षत्वात्, एवं तर्हि पाठक्रमादर्थकमो बलीयानिति तक्षको लोहित इति पाठो एव्यः, छत्र हि तक्षको विशेषणं भवति दृशम् । तत्र निवेशे सति वाजपेयशब्द धाञ्जस्यग भवति । इतरथा वाजपेयारुपयागे लक्षणया वाजपेयशब्दो रत्तः इति गम्येत । ननु तत् पक्षेऽपि यूपशब्दो लक्षणयोद्धपात्र उच्यते । सर्वथा वयं लक्षणाशब्दा- नमुच्यामहे । मत्पक्षेतु वाजपेयप्रकरणम् अनुग्रह्यते । तस्मादूपात्रे निवेश इति । एवं प्राप्त ब्रूमः । “आनर्थक्यात्तदोष वाजपेयशब्दाः तावत् सोमयागविशेषवचनः । तस्य साक्षादयूपेन न प्रयोजनम् । बसि तु तस्याहं पश्यागः । तस्य तु पशून् बन्धुं यूपेन कार्यम् । साक्षाद वाजपेय- वाजपेये घ अध्वर्युभिहिरण्यमालित्वम् । उत उभयमपि सविनाम् इति । किं तावत् प्राप्तम् । समाख्यानात् श्येने उदाटभिः। वाजपेये अध्वर्युभिः इति । एवं प्राप्ते नमः "गुणत्वाच वेदेन न व्यवस्था स्थात् (३.८.१२) गुणो लोहितोष्णोषता हिरण्यमालित्व च । पुरुषः प्रधानम् ।

·(च. २। पा. ११ वा.) ३२ महाभाष्यपदीयोपयोतः। (विशेष विशेष्येण बहुपम् । २।१।१७।) अवश्यं सगुणद्रव्यमाकाइतीति (भा) मविहितपदोपात्तं शगादौति शेषः । तहुणकं व्यविशेषमव- ग्यमपेच्यते तदभावे गणमाषण शास्त्रार्थसिद्धिं न मन्यते इति द्रव्यं प्रधानमित्यर्थः ॥ भाययवाक्यमपि छागपदघटितमेवेत्याशये- नाह प्रवत्तेः प्रथमतोऽत्रविशिरविधिरेव । प्राप्ताप्राप्तविवेके तु विशेषणे पर्याव- सानमित्यस्याप्ययमेवार्थः। भायाततः प्रतीतावपि प्राप्तत्वादिपालोचने जोहितत्वस्य तक्षकत्वष्यभिचारात । यद्येवं लोहितत्वस्य विशेष्यत्वमपि स्यात्, अस्त्येव तस्य विशेष्यत्वं पूर्वपदस्य तु विशेष्यत्वाभावात्प्रत्युदाहरणत्वम् एवं च कृत्वा तक्षकः सर्प इत्येतदेवामिमपि प्रश्ने प्रत्युदाहरणं भवति विस्यवार्थ तूभयोरपादानम् । यूपस्य यदि सादगारनिता विधीयते। तस्याभावात् । अनर्थकमेव वचनं प्राप्नोति । तत् अनर्थकं मा भूत् । इति योऽस्य पश्यागे यूपः तत्र निवेशम इति । ऊईपात्रे च यूपशब्दो लक्षणया स्यात् । नन्धितरतस्मि- अपि पक्षे वाजपेयशब्दो पक्षणया इति । न इति ब्रमः। वाजपेये एवं वाजपेयशब्दो भविष्यति । प्रत्यति च स पश्यमं विशेष्टुम् । सोऽस्था- स्योपकारकः। यस यस्योपकारिण उपकरोति भवति स तस्य सम्बद्धो मुख्येनैव सम्बन्धेन । न च एकान्तरितः इति कृत्वाऽसम्बन्धो भवति । यथादेवदत्तस्य नाता इति । पुत्रेण च असावन्तरितः। अथ च देवदत्तन । चलो गोहितमुष्णोषं हिरण्यमाला व पुरुष विशेषणत्वेन श्रयते न कर्तव्यतया। तस्मात् पुरुषप्राधान्यम् । किमतः। यद्येवं पुरषाणां प्रधानभावे समाख्या न नियामिका इत्येतदुतम्। अपि च. गुणवश्रवणात् ·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (अ.रा पा. १। था. ३) (विशेष विशेष्येव पडपम् । २।१०।) वेतच्छागमिति । (के) एवं चामुकदौचितः देवदत्तसोमयाजोत्यादयो लोके. अधुन्ध- मामा प्रथमाधव रति बोध्यम् । एवं च कृष्णोपक्रमेऽपि वाक्ये तथातात्पर्य्यग्रहाच्छाब्दबोध इति । उच्चारितशब्दस्य तात्पर्यन्तात्प- याद वाक्येऽपि प्राप्तवादिपर्याणोचनमेव तथान्वये तात्पर्य्ययारकम् । चत एव "पण्डितो ब्राह्मणः" इत्यादौ यस्यैवाप्राप्तत्वं तत्रैव विधेयता पर्यायेण दृश्यते । यदृत्तयोगादिकमपि प्राप्तत्वादेरेव गमकमेव च मुख्येनैव सम्बन्धेन सम्बध्यः । ताम्माद एष एव पक्ष धाश्रयणीयः । न हि एतस्मिन् पक्षे कचिदपि लक्षणाशब्दो भवति इति ॥ यदि सप्तदशानिर्वाजपेयस्येति विधीयते यपशब्दो यथा कथं चित्तदनुवादः ततः षोडशिपात्रे निवेशः। अथापि यो वाजपेयस्य संवन्धी स सप्तदारनिरिति विधीयते तथाप्येवम् । अथ यो यूपः स सप्तदशार. निरिति वचनव्यक्तिः वाजपेयशब्दो यथा कथं चिहिशेषणं प्रकरण- प्राप्तानुवादो वा ततस्तदङ्गापश्यूपस्येदं परिमाणमिति । किं प्राप्तम् । आनन्तर्यात् प्रधानत्वातथा प्रकरणाच्छुतेः । वाजपेयेन संबन्धः साक्षान पमुना सह। साक्षात्कर्मणाः सप्तदशातिवं न संभवतीति तदरुद्राथं एधते । सर्वपुरुषाणामेतद्विधानम् इति गम्यते । प्रधानसन्निधो हि गुणः शिष्य. माणः प्रति प्रधानम उपदियो भवति । तत्र वचनेन प्राप्तं कथं समाख्यया विद्यमानयापि नियन्तुं शक्यत । तस्माद उभयत्र सर्वविभिः एवं जातीयको धर्ममः विवेत इति । "गणत्वे तस्य निर्देशः" (१-6-1) इत्यनेन गतार्थम् इत्यन्यथा थापरे ये संस्काराः सन्तो वचनाविना जाताते किं समाख्यया नियम्यन्ते मेति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विशेषणं विपोष्येण बलम् ।।१।५७1) (अ.२। पा. १ बा.३) विशेष्यभूता एव तिलाः कृष्णगुणमाश्रयान्तरेभ्यो निवर्तयन्नौति म तितानां परिच्छेदकत्व हामिः । एतेन विशेषणताख्यविषयताव- देव परिच्छेदकं भेदकं चेत्यपास्तम्। राजपुरुष इत्यादौ । ॥ समासे तथान्वये एकप्रसरतामनासामर्थ्यात् समासानापत्तिरितिमौमां- सकनयोक्तमपास्तम् । प्रथमभक्ष इत्यत्र तु समाख्यापेक्षया वाक्यश्रुत्यो- बलवत्वेन प्रथमतोऽनेनैव भक्षान्तरविधिरिति न दोषः ॥ मन्येवं कटोऽपि कर्म भीमादयोऽपीति भाष्योक्त पक्षे परमेण कारकेण कृतं परमकारकेण कृतमित्यादौ "सत्पुरुषे तुल्यार्थ” (६ । २ । २) इति सूत्रभाष्योक्तम्य परिनिहितविभत्या समासस्यानुपपत्तिः । विशेषणविशेष्ययोईयोरपि तत्र पक्षे करणत्वेन कियायामन्वयेन सामर्थ्याभावात् । न च यत् यत् यत्र यदेव साक्षात्संवन्धि तदेव ग्रहौतव्यम् । यद्यपि पशुरपि वाजपेय- प्रकरणान्तर्गत इति तत्संबन्धे ऽपि प्रकरणादनतिरेको भवत्येव वाजपेयस्य तद्धि भवति तथाप्यङ्गप्रधानानां भिनकथंभावयोगित्वाबाजपेयकथंभा वेगाग्रहमात्प्रकरणबाधोऽभिधीयते । वाजपेयस्येति च षष्ठौश्रुत्या संबन्धो भवति। भवतख यूपसामानाधिकरण्यादाक्येन स्यान्न च वाजपेयशब्द- वेलायां कचिदिरोधो येन लक्षणाीयते । गुणे स्वन्याय्यकल्पनेति तर यपशब्द एव लक्षणा। तस्मादूर्ध्वपात्र एव निवेश इति प्राप्नेऽभिधीयते । । कोहितोष्णौषादयो हि बौदात्रादिषु पद्यमानाः सत्यपि संस्कारत्वे वचना- दृषिजां क्रियामायाः समाख्याविषयतां प्रतिपद्यन्त इति प्राप्त ब्रमः । संस्कारवादतिकान्त समारख्या गोचरे स हि । बचनेविंगां येन तेनैवान्येबपि स्थिताः । ऋत्विाइशेग घेते विधीयमानाः प्रतिप्रधानात्तिन्यायात् सर्वेधां भवन्तो प्रक्याः समाख्यया वाधितुम् । तस्मादिह नयवस्थास्यादिति ।

·(प. २१पा.१/था.३) महाभाष्यपदीपोद्द्योतः। (विशेष विशेष्येण बलम् । २।१।५७) विशेष्यस्थापि पुरुषस्य राशि भेदकत्वदर्शनादिति दिक् ॥ शिशपावृक्षयोरपि सामान्यविशेषवाचित्लेन विशेष्यविशेषणभाव- माप्रवाह क्रियायाप्नुमिहतमं तत् सर्व कर्म । यत् यत् क्रियां साधकतमं सत् तत् करणं इथं गुणश्च । न ह्यसौ कटमात्रेण सन्तुष्यति । एवं च सर्वेषां क्रियायां प्रत्येक कारकत्वात् सर्वेभ्यः कर्मादावेव तत्तहिभक्तिरिति हि तत् पक्षबीनं तदयुक्तमासनशयनादिमियोपयोगितमा व्यस्येमिततम- वेऽपि गुणादेस्तत्वाभावादितिवाध्यम् । कारकान्तरापेक्षयैव प्रकर्षस्य विवक्षणात् । न तु खकक्षायामपि । अन्यथा अश्वेन बचा दौपिकया वाति इत्यादौ सर्वेषां करणवानापत्तेः । न च पार्णिकपरस्परान्धवेग सामर्थमिति वाच्यम् । तस्य दुर्वचत्वात् । तथा हि स न शाब्दः प्राब्दबुद्धि- अगत्या लक्षणात्तिः समभिधाहतेर्भवेत् । न चोर्ध्वपावसंबन्धी वयशम्दः प्रतीयते ॥ यो हि प्रकरणमयहितसंबन्धं चानुभिक्षति तस्य यूपशब्दो- ऽनर्थका स्यात् । ऊर्ध्वपात्रं लक्षयिष्यतीति चेन्न। असति सामानाधि- करण्ये बन्यथा संभवे वा लक्षणाभावात् । अस्मत्यक्षे पुमर्न किं चिप्लक्ष- गायत्तम् । घश्याः संवन्धमात्रवाचिचेनानोऽप्युपकारकमावापेक्षयोपप- नत्वात् । न घसावङ्गाङ्गिसंबन्धमेवैकं ब्रवीति । धनगमपि स यपन्तद- इपवर्थत्वादुपकारको वाजपेयस्य । यत्त्वानन्तर्येगा पठौतिर्विनियो- निकेति तपशब्देनापि सहाविशिषम् । अतश्च सप्तदशारनिविधिपरे नद्यमानत्याद्यादृशं वयं वाजपेयस्य यपं पश्यामस्त दृशम्य ग्रहणमिति पश्यपाश्रयणम् ॥ अस्ति त्वेषापि जिज्ञासा यदि वाजपेयस्य साक्षायुपः स्यादिति । यदा तु स नोपलब्धस्तदा पक्षान्तरमवलम्बितम् । किंच ·३३२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २।१५७।) (अ. १। पा.२। व्या. १) द्वयोरिति । (के) मास्त्यन्यतरस्येति । (क) वृक्षस्येत्यर्थः ॥ भाव्ये श्रावश्यकः (भा) इत्यस्य नियत इत्यर्थः । कादाचित्कस्तु अस्येवेति भावः ॥ तदेवोपपादयति कर्मणां विरम्यश्यापाराभावात् । न च गुणादेः परिच्छेद्याकाजासत्त्वेन प्रथस्य च परिछेदकाकाजासत्वेन प्रथमन्द्रव्यगुणयोः श्रौतक्रियासम्बन्धेऽपि पश्चादुक्ताकाडावशात् परस्परं विशेषणविशेष्यभावेग विशिष्ठस्य क्रिया- सम्बन्धविषयो बोधः । श्राकालावशादेव पुनरनुसन्धान शब्दस्य । सामध्यं कारकस्य क्रियान्वय इति च श्रौतप्रथमबोधेगोपपन्नम्। द्वितीयमादाय च सामर्थ्यम् इति वाच्यम् । एवं हि श्रौतसम्बन्धस्य बलवत्त्वात् सत्र च प्रत्येकं साधुत्वबोधात् “श्वेतं छागमालमेत" इत्यादिविषये श्वेतछागा. भावे वष्ाछागेनैव येन केनचित् श्वेतेनापि यागस्य साहात्वापत्तेः । किं वाजपेयेन संबन्धस्त्रेधापि न निरूप्यते । साक्षात्संवन्धिमात्रेण तपेनाथ वा स्फुटः ॥ साक्षात्तावन्न सप्तदशारनित्वं यज्यत इत्युक्तम्। संबन्धिमात्रमप्य- निर्दियं वाजपेयस्येत्येतावन्मात्रेन न ज्ञायेत । यूपशब्दार्थ स्वतत्संबन्धित्वाद दूरभवः । तस्माद्यथोक्तमेवास्य विशेषणत्वम् अधिकारप्रकरणप्राप्तमनु- बदिष्यति । वक्ष्यति ह्येतत् बारादपौति चेन्न । नहाक्ये हि तदर्थत्वा- दित्यत्र यथा प्रकरणवशेन तदुपकारिमात्रे धर्मा विधीयन्ते न साक्षाद- वेव केवले विति । तस्मान केन चित्प्रमाणेन विरोध इति ।

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। ( अ. २ । पा. १। पा. ३) (विशेषणं विशेष्येव बडणम् । २।५।५७) यदा प्रथमत एवेति ॥ (क) यदा तु प्रथममिति । (क) अनेन च न केवलं गुणद्रव्यममभिव्यारे द्रव्यस्य प्राधान्यमि- त्येव नियमः । किंतु व्याप्यव्यापकजातिसमभिव्याहारे व्यापकस्य विशेष्यत्वमित्यपौति बोध्यते ॥ वृक्षप्राधान्ये हेतुइयं च तत्तविभक्त्यन्तस्यानुसन्धाने कारकत्वेन प्रयान्वयायोगात् । न च विभक्ति- रहितस्यानुसन्धानं तस्याबोधकत्वात् । “न केवला प्रकृतिः" इति निघे. धाच ॥ मन्वसमस्तपदानुसन्धानम् । यत्र खमासात् प्राक परस्परान्वय- स्तत्रैव समासाभ्युपगमे न तदनुसन्धानासम्भवात् । किं च समस्तपदानु- सन्धानेन सामर्थवर्णनं सामर्थ ज्ञानाधौगश्च समास इत्यन्योऽन्यायापत्तिः । किं चैवं सति वाक्ये परस्परमुद्देश्यविधेयभावेग परस्परान्वयस्य दौल- भ्यापत्तिः समस्तपदे परैस्तथान्धयाखोकारात् । न च "यत्तयोगः प्राथम्यमित्याद्युद्देश्यलक्षणम्" इत्यभियुक्तवाक्ये प्रथम क्रियान्वयरूपमेव प्राथम्यमन्यादृशस्यातिप्रमात त्वात् । एवं च तयोर श्यविधेयत्वाभ्यां क्रियान्वय यावश्यकः । न हि समासपदैकदेशस्याख्यातेनान्वयसम्भवः । पादौ समासघटकपदार्यान्वये भवेत् सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपकः । उन्मानं द्रव्यगं वाजपेयस्याई यशोवत । धानन्तर्यात् प्रकरणात् करिबोड़शियदः । ऊईपाने खादिरेऽये संयुल्यान्वेति कर्मणा यपहारा पशोर पहारा च कर्मणः । सौमिकावादानपेये यपो नाति पविना ।

·३३३ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २।१५७१) (ब.२। पा. १ था.३) प्रथमत उपलम्भादिति (के) महाविषयत्वादिति (क) च महाविषयत्वमेवोपपादयति व्यापकत्वादिति ॥ (कै) विशेष्यत्वमेवेति । (क) विषयता विशेषरूपमित्यर्थः ॥ फलव्यवच्छेदाय वृक्षशब्द इत्यपि नेत्याह एव तस्य साधुत्वाङ्गीकारादय मेव समासादावेकार्थोभावो नामातो न समस्तपदे तथान्चया । प्रवते तु बादावुपातासमस्तपदयोः क्रियान्वयसम्भवेन पश्चादनुसंहितसमस्तपदेऽपि तयान्वयसम्भवे इति वाच्यम् । पूर्वमनु- संहितासमस्तपदेतथान्वय सम्भवेनोपात्तसमस्तपदेऽपि तथान्चयापत्तेः । किं च उद्देश्यत्वविधेयत्वाभ्यां तयोः क्रियान्वय इत्युक्तिमात्रं रमणीयम् । तयोः परस्परनिरूपितत्वेनोद्देश्यविधेययोरेव तद्रूपेणान्वयात् । किं च गोलमुत्पलमस्तोत्यादौ सत्तायामुत्पनस्योद्देश्यत्वेनान्वये तस्या विधेयत्वं वाच्यं नौलस्य विधेयसेनान्वये च तम्या उद्देश्यत्वं वाच्यम् । न चेदमात्ति विना सम्भवति वैल्प्यात् । वाक्यभेदश्च नैवं विधे विषयेऽनुभवसिइः किं चाभियुक्तित उद्देश्यस्य प्राथम्यजामेऽपि विधेयस्य न तल्लाभः । "तत्तयोगः पश्चात्त्वं स्थाविधेयस्य लक्षणम्" इति तच्छेशात् । किं च "इको यण" इत्यादौ इक इति पश्चन्तस्य श्रादौ क्रियान्वयासम्भवः । स्थान्यादेशभावसम्बन्धम्य पद्यर्थत्वेन तस्य क्रियायामभावात् । एवं राज्ञ पुरुष इत्यादौ खखामिभावसम्बन्धाद्यर्थकषद्यामपि तथान्वयासम्भवः । किं च भवदुक्तं प्राथम्यमप्यसंगतम् । अभियुक्तोतवाक्य शेषविरोधात् । "न्यकारो ह्ययम्" इत्यादावुद्देश्यप्राथम्याभावेनाविस्पष्टविधेयांशतेति प्रकाशोक्तरसातेश्च । बपि "द्विरादैच्" सूत्रभाष्ये "पूर्वाचारिताः संज्ञी ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २३५ (अ. २ । पा. १ । बा. ९) (विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २।५।५७) तथा चेति । (क) वृक्षविशेषस्य खदिरादेः प्रतिनिधिको भवति । न तु तक्षाभावे तदीयफलाधुपादानमित्यन्षयः । वृक्षविशेषः खदि- रादेरिति पारः पाठः । वृक्षाभावे फलेत्यादिश्च । एवं च फलं न वृक्षममतया तदर्थ इति तात्पर्यम् ॥ तदाह भाष्ये परोचारिता संज्ञा" इत्यादिग्रन्थेन पूर्वोच्चारितत्वरूपप्राथम्यस्यैवोक्तत्वात् । उक्त एकार्थोभावोऽपि निर्मूलः । तत्तत्प्रत्ययविधायकशास्त्रीयप्रत्यासत्तिन्या- यमूलिकया प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै ब्रूत" इति भाष्यसंमतथुत्पत्त्यैव प्रकृति- प्रत्यययोस्तल्लामेन तद्धितविधौ समर्थपरिभाषयोपस्थितेर्भाष्योक्तायावैय- यो पत्तेः। अस्मदुक्लकार्थीभावस्यैव समर्थपदार्थपदार्थताया भाष्ये उक्तश्च । न च मानसः पार्णिकबोध इति वाच्यम् । शब्दयोरर्थदारकपरस्परान्वया- भावेनासामर्थस्य तदवस्थत्वात् । किं च गोलमुत्पलं पश्य इत्यादौ दर्शन- कर्मत्वस्य साक्षादेव गुणे सत्त्वेनाकाङ्गाभावेन पार्णिकबोधे मानाभावात् तत्र समासानापत्तिः । यत्र गुणवाचकानां स्वपरिच्छेद्यदव्यद्वारा क्रिया- कारकलं तत्र परिच्छेद्यं द्रव्यं किमित्याकाणायामुपात्तमेवेति बनणाधि- करणवार्तिकोक्त। किं च नौलादिपदार्थानां परिच्छ द्याकालायां द्रव्य- मुपात्तगुणवदेव गुण उपात्तव्यतिरेवेति भेदसंसर्गविषयकस्यापि पाणि कस्य लाभेन नियमतोऽभेदविषयक पार्णिकवोधाचाभेन सामानाधिक- रण्यानिमित्तसमासानापत्तिस्तनिमित्तएंवत्त्वानापत्तिम। दर्शनीया माता इत्यादौ तदारणाय वृत्तौ वृत्तेः प्राक् च यत्र सामानाधिकरणय सवैव पंव व प्रवृत्तेः । एतच्च बौहिप्रकरणे म्फटीभविष्यति । एतेन समास- घटकीभूतं गुणिपरमित्यपास्तमिति चेदवाहुः । भीषं कटं कुरु इत्यादौ भीमादिगुणविशिएकटम्य करोति क्रिययेमितत्वात् कर्मत्वं तत्र ·२३ महाभाष्यप्रदीपोडद्योतः। (विशेषणं विशेष्येण बलम् । २।१।५०।) (ब. २। पा.१। था. ३) नयक्ष इति। (भा) तथा च भिंगपोपक्रमे वृक्षपदप्रयोगो नेति भावः । अमिं- प्रपा वृक्षोऽख्येवेति वृक्षोपक्रमे भवत्येवाशिंगपाप्रयोग इति बोध्यम् ॥ कटमदोत्तरदितीययाविशियस्य प्रधानानतिरिकतया प्रधानगतस्य तस्योक्तौ विशिगततदभिहितमेवेति भौमादिभ्यो द्वितीया न म्यादित्याशयभाष्ये विशिष्टगतकर्मत्वस्य समानविभक्तिकविशेषणं विना प्रत्यापयितुमशक्यत्वेन भीमादीनामपि कर्मत्वशक्तिमत्वादुक्तत्वेऽपि द्वितीयेत्येकं समाधानं कृतं तस्यायं भावः। विशिवस्य कर्मत्वे विशेषणस्यापि तत्वमन्यथापि विशिएं कर्म इत्युक्तियाघातः । कुण्डलोपण्डित इत्यादौ कुण्डलादेः पण्डितत्वप्रमातु শ। ত্রিী হাবী বিচ্ছি শীধ বিষযমন নামীয মনীনি- वत् अत्र विशेषणवाघे विशेष्यगतस्यारोपेणोपपत्तेः। एवं च सदंपो चमत्व शामस्य यत्र त्ववाधस्तत्र गांशेऽपि तत्त्वम्। विशिष्टगत्यैककर्मत्वप्रतिपादनं च गोभयत्र द्वितीयां विनेति विषयादपि सा। प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वयि- स्वमिव विशेषणविशियखप्रकृत्यर्यान्वयित्वमपि । अत्र विशेषणपदात् कर्म- खाद्यमालिङ्गितैव तदुपस्थितिर्विशेष्यस्य तु तदिशिछे प्रतीतेर्विशिवस्यैक- कर्मत्ववोधः । तथा बोधे विशेषणोत्तरहितीयापि सहकारिणीत्यत्र सामर्थ्य मानुपपन्नम्। ततोऽथवा कटोऽपि कर्म भीमादयोऽपौत्युक्तम् । तस्यायं भावः। उभयोरपि कर्मत्वात् कटपदोत्तरहितीयया कटगतकर्म- वोक्तावपि विशेषणगतकर्मस्वप्रतिपादानायविशेषणादपि द्वितीया तत्रोत्- पत्तिरपि गुणस्य प्रव्यहारैव वाच्या दानादिकर्मता च प्रथद्वारेवेति साक्षात् पलाश्रयादेरिख प्रथहारा पलायादेरपि कर्मत्वादिकमेवं च विशेषणं पृथककर्मादिशक्तिवैशियेनैव बोधकम् । इत्येणाभेदात्तु तस्या ।

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः । (अ. २। पा. १ । ग्रा. ३) विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २।१५७।) वृक्षप्रतीतिव्यवधानेनेति । (के) एतेन “लुब्योगाप्रख्यानादिति” सूचखरसेन शिंशपादिश- ब्दानामपि फले मुख्यतया शिंशपात्वं वृक्षत्वव्यभिचारीति “ना- वृक्ष" इति भाष्यमसङ्गतमिन्यपास्तम् । लुपः प्रत्याख्यानेऽपि वृक्षस- १ ब १। पा२। सू५४ ॥ शक्तर्वाक्यार्थबोधे विशेष्याग्रहः । चत्रापि पक्षे विशेषगाविशेश्ययोः पर- स्परान्वयपूर्वकमेव क्रियान्वयः । न च कारकाणां भावान्चयनियमहानिः । माक्षात् क्रियाजनकानां साक्षादेव तदन्वयः । इतरद्वारा कारकाणां तु तदन्वयद्वारक एव क्रियान्वय इति नियमेन तदहानेः । एतेन "गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्याद" ( पूर्व मीमां-१०-पा-सू१६) इति न्यायविरोधः परस्परान्वय इत्यपास्तम् । उक्तरीत्या समत्वाभावात् । एवमेव यक्तं ज्ञानदयकल्पने गौरवात् । अननुभवाच। किं च कारकविभक्ति- साधुत्वाय प्रथम क्रियान्वयः समासस्य पार्धािकान्वयमादाय साधुत्वमुत- समासस्यैव प्राथमिकपरस्परान्वयेन साधत्वं विभक्तस्तु पार्णिक नेत्यत्र विनिगमनाविरहात् । द्वितीयोपपत्त्यार्थमेवैषा कल्पना । भाष्यकृतः सूत्र- कृतः प्रकृत्यादिविभागकल्पनावन्नत्वत्र बाधे विशेषः। कैयटस्यापत्रैव तात्पर्यम् । एवं चात्रापि सामर्थ्याविघातः स्पष्ठ एव । न च तवापि श्वेतं छागम् इत्यादौ श्वेतछागाभावे येन केनचिच्छेतेनापि यागसाङ्गता कुतो नेति वाच्यम् । जातेः शब्देन कथमपि भेदास्पर्णेन द्रव्यात्मकत्वान्न तयागः । न हि भवति शावलेयस्य गौरिति । गुणस्य तु घटस्य शुम इति भेदेन प्रतीत्या द्रव्य सत्येव गणापगमेन च विप्रकरत्वेन तम्य त्यागात। जातेस्त्यागे सर्वथैव साधनमेदाक्रियानारमेव स्यात् । मन्मते तु सादृश्यात खदिर वृद्धेरणपगम इत्यदोषात । अत एव "न पिसम्बयोः" (८।२।८।) इति सूत्रे भाष्ये सम्बद्यन्तानां राजवृन्दार के त्यादौ न समामः। इह तावत् ·३१७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विशेषणं विशेष्येस बहुलम् । २।१।५७) (अ.२। पा. १। था. ३) म्बन्धित्वेनैव तहोधात् । श्रादौ हि भिंगपामब्दाद् वृक्षस्यैव प्रतौतिः । पचात्तत्सम्बन्धित्वेन फलस्येत्याशयात् ॥ नन्वन्तरङ्गत्वेऽपि फलार्थकत्ववारणाय वृक्षपदप्रयोगो भविष्यति तत्र च द्रव्यवाचित्वेन विशेष्यवानियमाप्रयोगानियमो भविष्यत्येवेति चेन्न। नक्षः कैयटः। समानार्थेन वाक्येन भवितव्य समासेन च यहार्थो वाक्येन गम्यते नासौ जातु चित् समासेन गम्यते व्यवयवसम्बोधनं वाक्येन गम्यते समुदाय- सम्बोधनं समासे नेत्यतम् । एथगवयवार्थयोरभिमुखीकरणे परस्परस्यै- कार्योभावलक्षमसामर्थायोगादिति सम्बोधनविभक्त्यर्थ- स्यानुवाद्यतयान्वयित्वे नोभयोरपि क्रियान्वयित्वेन परस्परान्वयाभावाका. थीभाव इति तद्भावः । तव तु नौलमुत्पमित्यादौ पार्णिकान्वयेन सामर्थ- वदत्रापि वा शक्यत्वेग भाष्याद्यसंगतिः स्पशेव। तस्मान् मदुक्तरीत्या नौलोत्यसमित्यादौ प्रत्येक कर्मत्वेऽपि विशिरस्यैवेतरान्वयादस्ति सामर्थ्य सम्बोधनस्थले. प्रत्येकमभिमुखीभावे एवोभयत्र सम्बोधनविभक्तिरिति न तस्या विशेषाविभक्तितुल्यत्वमिति न तश्रान्त्यप्रकारत्रयसम्भवः प्रत्येक सम्बो. धनविभक्तो कदापि विशिकसम्बोधगाप्रतीतेर्योहार्थ इत्यादिना भाशेण स्पधमेवास्य वाक्यस्य विशिहाबोधकत्वमुक्तमिहेत्यनेन च अन्यत्र वाक्यस्य समाससमानार्थबोधनसामध्यं च दर्शितमिति भाष्यविदो विभावयन्तु । कट एव कर्म सत्मामानाधिकरण्याद भोमादिभ्यो द्वितीयेति हतीयपक्षे तु तस्य कर्मवाभावेऽपि खविशेष्यगतकर्मत्वेग तत्र दितीया। यथेवर सहदः स्वयं निर्धना अपि तद् धनेनैव धनपलभाजला हत्तदेकयोगक्षेम- त्वादिति कैयटः। अयं भावः। सामानाधिकरण नामैकार्थबोधकत्वं यदि भिमशक्तित्वं स्थासदा शक्तित्वं स्यात्तदा शत्तिभेदेनार्थभेदादेकार्थत्व. भरतस्माद्विशेषसमानशक्तिकत्वं तदभिन्न विशेषणानामिति तत् समान- বিলিষ অকামলাহিৰ নৱ সমানাধিকাহলসি নন্দী ·३९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.२ । पा. १ । था. ३) (विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २।९।५७) शिंशपाप्रसिद्धोऽस्तौति भाष्यार्थात् । एवं च फखरूपार्थस्थाप्रसिद्ध- वादिना प्रकरणादिकं तदुपस्थित्यनुदयेन तड्यावर्तकविशेषणोपा- दानाभाव इति तात्पर्यात् । एवं च सामान्य विशेषवाचकपदसमभि- याहारे मामान्यवाचकस्यैव विशेष्यत्वं यत्र भयोरपि परस्परापे- आया सामान्यत्वं विशेषत्वं च तवानियम एवं यथा प्राह्मणदेवदत्तो नियामकमिति। एवं च पूर्वोत्तरपकवाक्यतया मध्यमपक्षेऽप्यक्त- रोयैव बोध उचितः। बणाधिकरणसिद्वान्तोऽप्येवमेव । “बकत्वे द्रव्यगुणयोरैककानियमः स्याद" (३-१-१२) इति जैमिनिः सिद्धान्त- सूत्रात् । द्रव्यगुणवाचकयोः शब्दयोरर्थेकत्वे परस्परमभेदान्वयनैकार्थबोध- कत्वे सति ऐककादिशिरीवास्यैकक्रियासम्बन्धानियमः परस्परावच्छेदरूप इति तदर्थात् लोकसिद्धाया मागण्यविशिक हायण्याः क्रियानुवादेन विधानान वाक्यभेदः । गुणवचनानां सन्निहितविशेषपरत्वं तद्गतलिङ्गादि- ग्राहित्वं चेत्येष ह्येतदधिकरणसिदान्त इत्यनम् । मन्येवंरोया नौज- घटमानय इत्यादौ समासे कृते नौलादिषदोत्तरं द्वितीयाद्यापत्तिमरीत्या कर्मत्वसत्त्वाइ इति चेन्न । जातविभक्त "सपोधातुः” (२।४।१।) इति लुकाऽक्षतेः समासादिशिष्टस्यैव उपस्थित्या विशिष्टोत्तरविभायैव तमतस्य तस्योक्लत्वाच इत्याहः। अभेदान्वये च समानविभलिकनामो- रेव साधुत्वमिति सच दिसूत्रे भाष्ये स्पटम् । नामपदेन व विमजयन्त- मिति निरूपितं तदधिपश्य इत्यादावपि लुप्तविभक्त्या तत्वम् । विभक्ति- लोपमजानतस्तव्युत्पत्यज्ञता च । उपदेशत उभय ज्ञानमपि सुलभं राज- पराषइत्यादौ लुप्त विभत्यैव विरुद्ध विभक्तित्वम् । विशेषणविभक्तिरभेदाति तु न युक्तं मानाभावालक्षणया विभक्तावभावाच। विशेषणविभक्तिः साधुत्वार्थे त्यपि चिन्त्यमेव सथानुशासनाभावात् । समानविभक्तिकाल समानार्थकविभल्लिमत्त्वं तेन राज्ञः सुतम्य धनम् इत्यादौ न दोषः । एकत्र ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २ । १ । ५७।) (अ.२ । पा १ । आ ३) देवदत्तबाह्मण इति ॥ ननु विशेषणविशेष्ययोः ससम्बन्धिकत्वा- दन्यतरोपादानेनैव मिद्धे उभयोपादानं वयोरपि परस्परव्यभिचा- रित्व एव यथा स्यादित्येतदर्थम् । अत एव तक्षकः सर्प इत्यादौ न तचकत्वस्य मर्पत्वव्यभिचाराभावात् । ध्वनितं चेदं वृत्तौ। तत्कथं शिंशपाचे समास इत्यत पाह पधाजन्यत्वार्थत्वेनापरत्र खत्वार्थत्वेन तत्वाभावात । समानवचनत्वसमान- लिङ्गत्वे च नाभेदान्वये तन्त्र वेदाः प्रमाणं गोदौ ग्रामाः तेनतुल्यं क्रिया चेत् । “शैत्यं हि यत् सा प्रकृतिलस्य” इत्यादौ व्यभिचाराद् मुख्यं सामानाधिकरण्यं तु वचगलिङ्गको एवेन्याहुः ॥ कर्मधारयके "विशेषगां विशेष्येण बहुलम्" इति सूत्र विशेषणविष्यत्वे विषयताविशेषरूपे निविटेन तु परिच्छेद्यत्वपरिच्छेदकत्वे । तथा सति नौलमिति सामान्योप- क्रमे उत्पलम्य परिच्छेदकत्वेन विशेषणत्वादुत्पलनौलमित्याद्यापत्तेः । अत एव इतरम्य प्रधानत्वादितरम्य विशेषत्वादिति प्रधान पूब्देन विशेष भाष्ये व्यवहतं तत्र विशेष्यभूतेनाप्युत्पलेन नौलस्याश्रयान्तरव्यवच्छेदः क्रियते । यथा राजपुरुष इत्यत्र विशेष्यभूतोऽपि पुरुषो राजानं खान्त- रेग्यो व्यवविच्छत्ति एतेन परिच्छेदकत्वरूपं भेदकत्वं विघयताविशेषरूप. विशेषणतासमनियत मित्यमास्तम्। पत्र सामानाधिकरण्यं विशेषण- विशेष्यत्वं चार्थयोरेव सूत्रे तु तत् प्रतिपादकशब्दे लक्षणाविशेषणादि. शब्दानां चोभाभ्यामेकद्रव्यस्यैवाभिधानां भेदाश्रय विशेषणविशेष्यभावानुप- पत्तिरिति वाच्यम् । धर्मभेदेन द्रव्यभेदात् निरूपाधिकं द्रश्य वाधिष्ठानं चैतन्यरूपन्तयोराश्रय इति सामानाधिकरण्यमप्यपगमं विशिवशक्ति- ग्रहकाले तदुपलक्षिते शुद्धेऽपि शक्तियहः । अत एव कर्मधारयविषये भाष्योक्तं इन्दापादानं सनाच्छते नौलसमानाधिकरणं नौलमुललम् इति बोधः। उक्तं च हरिणा ·महाभाध्यप्रदौयोद्योतः। (अ. २ । पा. १ । आ. ३) (विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २।१।५७।) दयोरुपादानमिति । (कै) भाष्यप्रामाण्यात् स्पष्टार्थमेव तदित्यर्थः । “तक्षको नागवर्धक्यो- रि"ति कोशात् तवकवस्थापि सर्पत्वव्यभिचाराच । बहुमग्रहणाच तक्षकः सर्प इति । अत्र समामाभावे प्रमाणं विचार्य भाव्यारुढं बहुश्रुतैः ॥ "द्रव्यात्मगास्त्रयस्तरमादौ नाना व्यवस्थिता । आश्रयायिभावेनेत्ययं पूर्वभ्य भागमः" इति । यत्त प्रवृत्तिनिमित्तयोरेकद्रव्यत्तित्वं सामानाधिकरण्यम् । विपोष्य- विशेषणभावस्तु प्राग्वदेवेति तत्र विशेषगणेन समानाधिकरणेनेति सूत्र. विरोधात् । अन्ये तु शब्दयोरेवैकविशेष्यभूतार्थप्रतिपादकत्वरूपं सामाना- धिकरण विशेषणविपो ष्यत्वमपि तद्रयार्थप्रतिपादकरूपं तयोरेवेत्याहुः । तत्र जातिशब्दसंज्ञाशब्दार्थस्य गुणक्रियासमभिव्याहारे विशेष्यतैव खभा- वान् । यहा जातिसंज्ञाब्दघटिते वाकये कृष्णादयो व्यवचना बपि समासे गणादिमात्र बोधकाः तादात्मेन गुणादिविशिष्ट्यप्रतीतेश्व गुणादयो विशेषणं स्पएं चेदं हरिग्रन्थे। गणयोः क्रिययोर्गुणक्रिययोश्च नियम ग्वातो नौलोत्पलमिति व्यवस्थित एव प्रयोगः । खचकुलखन इत्या- दावव्यवस्थित एव व्याप्यव्यापकभावानापन्न जान्योरनियम एव । यथा भूत- मृतयोः थाप्ययापकभावापन्नयोऽस्तु व्यापकस्य विशेष्यतेव तेन शिंशपारक्ष इत्येव । तयोरावश्यकः समावेश इति भाष्यादेतत्प्रयोगाभाव एव इश्यन्ये। एवं च डिस्य सोमराजीत्याद्यसाध्वेव कचिदन्यदेवत्वर्थका- इहानग्रहणाहा साध सब्बं चेदम्भाष्ये स्पमित्वम् ।

·२४२ 'महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पूर्वापरप्रथमचरम घन्यसमानमध्य (ब.२। पा. १ बा.३) मध्यमवीराश्च । २।१।५८) पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्य मध्यमवीराश्च ।२।१।५८॥ भाथे उत्तरच। (भा) 'विशेषणं विशेष्येणेत्युत्तरम् ॥ एवमादि (भा) पूर्वापरेत्यादि ॥ तदाह एतत्सूचाद्युत्तर (के) इत्यादि ॥ "उत्तरत्रे"त्यस्य फलमाह पूर्वकालेत्ययं त्विति ॥ (क) जयमिति । (क) "दिक्संख्ये" इंति नियमात् “तद्धितार्थ"त्यावश्यक वार्थघ- १ २।१ । सू ५७॥ २ अ२। पा९ । सू५०॥ पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमागमध्यमध्यमवीराच॥ एते सवन्ताः "पूनपरप्रथमचरमजघन्यसमागमध्यमध्यमवीराख" । 'पूर्वस्यैवार्य ·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः । (अ.पा.१। था.३) (पूर्वापरप्रथमचरमणधन्यसमानमध्य. मध्यमवीराख । २।१।५।) रितेऽर्थ समासस्य शकये "उपमानानौति"। "सामान्यवचनैरे" वेति नियमार्थमिदमित्यन्ये ॥ "उपमितमिति”। विशेष्यस्य पूर्व- निपातार्थमिति बोध्यम् ॥ यच तु प्रयोजनाभाव इति । (क) वोरेकादिव्याकृतये बहुलग्रहणानुवृत्तेरचाप्यावश्यकत्वेन तेनैव गुणादिसमभिव्याहारे पूर्वनिपातनियममिद्धिरिति भावः ॥ भाव्ये एवमादि (भा) इत्यादिशब्दः प्रकारे दूति बोध्यम् ॥ उत्तरचानुक्रमणसामर्थ्यमिति । (के) उत्तरचैवमाद्यनुक्रमणकरणसामर्थ्यमित्यर्थः । सूचकता दर्शित- मिति शेषः ॥ अव्यापकत्वमिति । (क) कृत्स्नपदं कृत्स्नविषयपरमिति भावः ॥ भाष्य १२।पा। सू५५ ॥ २ च। पा १। सू५८ । समानाधिकरणेन सुपा सह प्राग्वत् । पूर्वेनैव सिद्धे पूर्वनिपात नियमार्थ- मिदम् । गुणक्रियाशब्दैः सह समासे पूर्गदौनामेव पूर्वनिपातो यथा स्यात् । प्रपञ्च इति' । गुणक्रियाशब्देन सह समासे पूर्वादीनां पूर्वनिपातनियमा तु न भवति बहुलग्रहणेनैव सिद्धत्वादिति मन्यते ।

·१४४ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । (पूर्वापरप्रथम प्रथमचरमजघन्यसमानमध्य- (अ. २। पा. १ । बा.३) मध्यमवीराश्च । २।१।५।) यदनेन कृतमिति । (भा) प्रवृत्त्यप्रवृत्त्यादिकं तत्सर्वं विषयाव्यापकत्वान्निष्पयोजनमित्यर्थः ॥ सामर्थ्याविघातेति । (कै) बलग्रहणघटितवचनस्य प्रशंमार्थमित्यर्थः ॥ तत्प्रयोजन शशितमन्तोषः । तेन तदा ग्रहशान्तौ व्यर्थकालक्षेपाभावात्तत्र.. दृष्टान्तमाह यथेति ॥ (कै) व्याख्यान्तरमाह चतुर्भिरिति । (क) चत्वारः । “कचित्पत्तिः” “कचिदप्रवृत्तिः” “कचिदिभाषा" "कचिदन्यदेवे"त्येवं रूपाः । अत्र पचे कृत्स्ना दिशब्दैः शब्दमर्याद- यैतदर्थालाभादरुचेराह अन्ये विति ॥ (कै) कारकमितीति। (के) प्रवृत्त्यादिकारकत्वेन व्यापकमित्यर्थः । साधकमितौति । (क) यथायोग्यकारकमित्यर्थः ॥ पूर्ववैयाकरणः। अपराध्यापक इत्यादि । अपरश्वासावईश्च पवाः । "पश्चादि ति" मूत्र पठिष्यमाणे"नाईचे"ति वार्तिकेनापरस्य पश्वभावः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ३१५ (प.शपा. १ बा.३) (पूर्वापरप्रथमचरमणधन्धसमानमध्य- मध्यमवीराव ।२।१।५।) निवर्तकम् । (भा) सर्व विषयात्यागेन माशापयोगसाधकमित्यर्थः ॥ विभाषा गुणेति । (कै) प्रयोजनस्थापि प्रयोजकत्वेन हेतुत्वादिति भावः ॥ भाव्ये 'ते खल्वपौति । (के) यविधिविषये लक्षणं मामान्यशास्त्रं प्रपञ्चस्तस्यैव विशेषशास्त्रेण उदाहरणप्रदर्शनं ते विधयो मन्दामन्दबुद्धिभिः सर्वैरपि सम्यक् ज्ञातुं शक्यत्वात्सुपरिग्टहीता भवन्तीत्यर्थः । एवं च प्रपञ्चार्थमिदं शास्वमिति भावः ॥ केवलेनेति । (के) उदाहरणप्रपञ्चपरविशेषसूत्ररहितेन बहुसपदघटितमामान्य- सूत्रणेत्यर्थः । प्रपञ्चेनेति । (क) मामान्यलक्षणरहितप्रपञ्चपरविशषसूत्रणेत्यर्थः ॥ भाष्य १ "एते खल्वपि" इतिपाठोऽप्यस्ति भाष्ये । "पश्चाईन प्रविधः भरपतनभयायसा पूर्वकायम्" इति कालिदासः। अथ कथं "दृप्सराजन्यकमेकवीरः" इति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पूर्वापरप्रथमचरमणधन्यसमाममध्य- (च.पा.राथा..) मध्यमवीराश्च ।२।१ । पू) अवश्यं खल्वपौति । (भा) अवश्यं विकल्पार्थक शब्दप्रयोगे कर्त्तव्ये पर्यायेषु खाघवगौरववि- चाराभावात् । वेदे नानाशब्देर्व्यवहारदर्शनाच्च वेदाङ्गत्वमस्यैवेति ध्वनयितुं वेदव्यवहते नाशब्दैर्व्यवहार इत्यर्थः ॥ युक्त्यन्तरमप्याह । सर्ववेदपारिषदं होति । (भा) हिवार्थ ॥ तव नैका पन्या इति। (भा) क्वचिदन्यदेवेत्यर्थस्य बहुलग्रहणमिद्धस्यान्यैर्विभाषादिशब्दैः प्रति- पादयितुमशक्यत्वादित्यर्थः । तदुदाहरणनि च वेदेषु बहनौति ध्वनयितमेव लोकवेदसाधारणेऽपि सर्ववेदपारिषदलोक्तिरिति परे । इह हि पूर्वकालैंकेति बाधित्वा परत्वादनेन समासे वीरक इति स्यात् । सत्यम्। पूर्वविप्रतिषेधोऽत्र वक्तव्य इति दुर्घटवृत्तिकारादयः। म त्वतोपरम्भकं मुनित्रयवचः पश्यामः । बहुलग्रहणं वा शरणौकर्तव्यम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२। पा.१। था.३) (श्रेखादयः कृतादिभिः।२।१ । ५८ ।) . श्रेण्यादयः कृतादिभिः॥२॥१॥५६॥ यद्यपि वृत्त्यादौ श्रेण्यादयः तादयश्च पद्यन्ने तथापि कृता- दिभिः कृतादिरातिगण एवंति बोधयितुं भाये श्रेण्यादय इति ॥ (भा) एकशिल्येति । (कै) एकशिल्याश्रये एकपण्यायेण वेत्यर्थः ॥ तत्र यदेति । (के) एकशिन्याघजीविसंघस्य तदत्करणमित्यर्थः । श्रेण्यादयः कृतादिभिः । अर्थः प्रागवत् । श्रेणादिषु ध्यर्थवचनम् । पश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रेणिकताः । एकेन शिल्पेन पण्येन वा ये जीवन्ति तेषां समूहः श्रेणिः । श्रेण्यादयः पद्यन्ते । कृतादिराकृतिगणः । श्यमानां तु "कुगतीति" नित्यं समासः परत्वात् । श्रेणि, एक, यूग, मुकुन्द, गशि, "श्रेण्यादयः कृतादिभिः", एकैग शिल्पेन पख्न वा ये जीव- नि तेषां समहः श्रेणिः, तत्र पृथस्थितानां श्रेणिकरणे यथा म्यात् श्रेणिस्थानामेव तु दण्डादिरूपेण करणे मा भूदित्याह। 'श्रेण्यादिषु त्वर्थवचन मिति । श्रेण्यादयः पश्चन्त इति । तेन तत्रादिशब्दो चक्क

·३१
महाभाष्यप्रदौयोद्योतः।
(श्रेखादयः कृतादिभिः । २।१।५६ ।) (ब. २। पा. १। बा.३)
दण्डनादिरूपकरणम् । (कै)
तद्योग्यरूपकरणमवरोधादिति यावत् ॥ तदुकं भाव्ये
किंक्रियन्ते इति । (भा)
किंचिदर्थविशिष्टाः क्रियन्त इत्यर्थः ॥
परत्वानित्य इति । (क)
ऊर्यादिचौतिचव्यन्तस्य गतित्वादिति भावः ॥
विषय, निचय, निधन, इन्द्र, देव, मुख्छ, भूत, श्रवण, वदान्य, अध्यापक,
बभिरूपक, ब्राह्मण, क्षत्रिय, पटु, पडित, कुशल, चपल, निपुण, कृपण,
इति श्रेयादि।
-
स्थावाची। 'कृतादिराकतिगण इति'। प्रयोगदर्शनेनाकृतिग्राह्यो गण
चालतिगमः, पत्रादिशब्दः प्रकारे। 'चन्तानामित्यादि'। परत्वादिति
भावः। पाछतिगोऽप्यदाहरणरूपेण कतिपयाग्पटति । 'कृत मतेत्यादि।

·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। ३४६ (अ.पा. १ था. ३) (क्केन मविशिरनाव। २।१।६०।) तेन नविशिष्टेनानञ्॥२।१।६०॥ अवधारणेति । (के) नत्रैव विशिष्टेन नान्येनेत्येवमित्यर्थः ॥ आधिक्यवाचौति । (क) नधिकेनेत्यर्थः ॥ अर्थरूपाभ्यामिति । (कै) एति गच्छति जहातिजिहौतयोावृत्तये उभयोपादानम् ॥ भाणे क्कन नविशिवनानज । नजमात्राधिकेन क्लान्तेनाना क्लान्तं सम- म्यते स तत्परुषः। कृतं च तदकृतं च कृताकृतम् । एकमेव वस्तु एकदेश- करणात्कृतमेकदेशान्तरस्याकरणाचाकृतमित्युच्यते । पौतापौतम् । उदिता- क्वेन नअविशिनान" ॥ विशिशशब्दोऽयमधिक वर्तते, तक्षा- धिक्यं क्वचित्मावधारणं, तद्यथा, देवदत्तो यज्ञदत्तात्स्वाध्यायेन विशिष्ठः, खाध्यायेनैव विशियो ऽन्ते गणाः समा इति गम्यते, क्वचिन्निरवधारणम्, तद्यथा, देवदत्तो यज्ञदत्तात्वाध्यायेन विशिष्ठः, स्वाध्यायेन तावदिशि- योऽन्ये गुणाः : समा भूयांसो वा नैतनिरूप्यते, वाक्यस्यैकरूपत्वेऽर्थप्रकर- यादिना विशेषनिर्णयस्तत्र निरवधारणपक्षे सिहं च तदभुक्तं चेत्य- चापि स्यात्, कान्तयोः प्रतिभेदेऽपि नज तावदधिक इति विशि- ग्रहणं चानर्धकं स्यात्, केन खनमा गमित्येव वायं स्यात्, पतः सावधारण- ·(ब. २। पा. १। बा.३) महाभाष्यपदीयोद्योतः। (क्के नविशिष्ठनागम। २।१।६.) प्रतिषेधो वक्तव्य इति । (भा) प्रतिषेधघटितबडबौहिरूपं कान्तविशेषणमित्यर्थः । कान्तला- भार्थं तत कर्त्तव्यं अन्यपदार्थश्च उपस्थितकान एवेति तमाम इति भावः ॥ तदयमर्थ इति । (के) "अननितिप्रतिषेधो वक्रव्य इति" भाष्यस्थायमर्थ इत्यर्थः ॥ ततश्चानमिति । (कै) अवधारणसहिताधिक्यपरत्वे तु तन्त्र कर्तव्यं भवतीति भावः ॥ अर्थभेदमिति । (कै) तत्कारो विकारः । “कति" चिन्यम् ॥ । मुदितम्। नुडिडाधिक्येऽपौष्यते । पशितानशितम् । लिष्टालिशितम्। नुडिडग्रहणमर्थाभेदकस्य विकारस्याप्यपलक्षणम् । शाच्छोरन्यतरस्याम् । छाताच्छितम् । पूर्वनिपातनियमाथं सूत्रारम्भः। कृतापकृतादीनामुप- पक्षमाश्रित्याह । 'नजैव विशेषो यस्येति' । प्रकृत्यादिकमित्यादिशब्देन प्रत्ययोपसर्गयोहणं तत्र सिहं च तदभुक्कं चेति प्रकृतिरतुल्या, कर्तव्य- महतमिति प्रत्ययः, प्रकृतं चानपकृतं चेत्युपसर्गः, एवं ध पूर्वपदमपि क्लान्तमेव लभ्यत इत्याह । 'थना क्लान्तमिति' । व्यनअिति शक्यमक- “म्, नहि पूर्वपदे सनषि उत्तरपदेनअधिको भवति । 'कृतं च तदकृतं चेति' । अवयवधर्मेणारं समुदायस्य व्यपदेशः, एकमेव च वस्त्वेकदेशकरणा- त्कृतं च भवत्येकदेशाकरणादकृतं चेति नात्र कश्चिविरोधः, यदि तर्हि सावधारणपक्ष यात्रीयत एवं सति यस्य नुडपरोधिक इडागमो वा तेन ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २ पा.१॥था. ३) (कन मविशिगाव । २।१।६।) समसम्प्रधारणेति । (के) समयोर्मध्येऽन्यतरस्थ संप्रधारणा गुणधिक्यं प्रतिपिपादयिषित- मित्यर्थः । अवधारणे तदर्भ प्राधिक्ये इत्यर्थः । भाये नाप्यनभितौति । (भा) नत्रैव विशिष्टेन क्रान्तेन सुबन्तं समस्यत इत्युक्त कान्तप्रकृतिक- मेव तलभ्यत इति भावः ॥ समासो न प्राप्नोतीति । (भा) तस्मात्तत्कर्त्तव्यमिति भावः ॥ इदानीमव्याप्त्यतिव्याप्तौति । (के) संख्यानम् । कृतापकृतम्। भुक्तविभुक्तम् । पौतविपौतम् । गतप्रथा- गतम् । भावे क्तः । तत्क्षणभुवा प्रत्यागमनेन सहचरितं गमनं गतप्रत्या- गतम् । यातं च तदनुयातं च तदानौमेव पुनर्गमनाद यातानुयातम् । सह समासो न स्यादित्यत आह । 'नुडिटाविति' । मुडियारण- मागमोपलक्षणं, न्यायस्य तुल्यत्वात्तेवच्छनाच्छन्नमिति तुगधिकस्यापि ग्रहणम् । 'अशितानशितेनेति'। अश भोजने, 'तम्माचि 'लिडालिशितेनेति' | 'लिशः क्वानिष्ठयो'रिति पक्षे इट, तत्र नुट प्रत्ययान्तभक्तः, इट् प्रत्ययभक्कस्तुक नजभक्त इति सर्वेषामुत्तरपदेऽन्त- भावः, इह तु छाताछिमिति 'शाच्छोरन्यतरस्यामि' तीत्वे कते तेना- धिक्यात्ममासो न प्राप्नोति । अत्र केचिदाहुः । नुडिग्रहणमामेद- कस्य विकारमात्रस्योपलक्षम, तेनेहापि समासो भवतीति, वाताचाय- ·३५२ (व. २।पा. १।चा.३) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (केन विशिनानम । २।१।६.।) अव्याप्तिः कृतापकतादौ । अतिव्याप्तिः। सिद्धमभुक्तं कर्त- व्यमहतमित्यादौ प्रागका । कैयटे हावयपिशब्दौ प्रचितौ फला- भावात्। विरूपं कृतमिति । (के) असमायैव विरूपत्वं मध्ये तक्रियात्यागाच तस्याविरूपत्वमिति भावः ॥ अभुक्तमिति वार्थ इति । (के) एवमपलतमित्यस्यारतमिति वार्थ इत्यपि बोध्यम् ॥ सिद्धमभुक्तमिति । (के) प्रचारब्धस्यासमाप्तिर्न गम्यत इति न दोष इति भावः ॥ कयाकयिका । अल्प इति कप्रत्ययः । तदन्तश्च स्वभावास्त्रियाम् । “अन्येषा- मपि दृश्यत" इति दीर्घः । महान् क्रयः क्रयशब्देनोच्यते । गोबलौवई- न्यायात् । एवं पुटापुटिका पलापलिका मानोन्मानिकेति । “समानाधि- मित्यत्र तु निष्ठानत्वस्यासिद्धत्वाट्नेदकत्वाभावः, गौणत्वात्मामाना- धिकरण्यस्य पूर्वेण न प्राप्तोतीत्यारम्भः, पूर्वनिपात नियमार्थश्व, कृताच- तमित्येव यथा स्थादकृतकृतमिति माभूत् । 'कृतापकृतमिति'। एक- देशस्येशस्य करणादेकदेशस्य चानियस्य करणादेकमेव वस्तु कृतं च भवत्यपकतं च मुक्त च तदत्यवहुतत्या, विभुक्त चाशभनत्वामृक्तविभुक्तं विशब्दोऽत्राशोभनत्वं द्योतयति विरूपवत, एवं पौतविपीतं, गमनं गतं प्रत्यागमनं प्रत्यागतं तत् क्षमभुवा प्रत्यागमनेन सह चरितं गमनं गतप्रत्यागतं, यातं च तदनुयातं च तदानीमेव पुनर्गमनात् यातानुया- ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (छ.२। पा.राधा.३) (क्न नविधिनानन्। २।५। ६० ।। यत्सर्वथेति । (क) अयं भावः । सूचखनविशिष्टपदं लक्षणया विसमाप्तिवचने- त्यर्थपरं व्याख्येयमिति सूत्रेणैव सिध्यतौति नुडिडधिकेनेत्यपि न कर्त्तव्यन्तत आधिक्येऽपि विसमाप्तिवचनवाचतेरिति ॥ भाव्ये गतप्रत्यागतमिति । (भा) गतं गमनं तदात्मकमेव प्रत्यागमनं तथोच्यते यस्तु ग्रामान्तरं प्रतिनिगत्य तमप्राप्य मध्यत एव निवृत्तस्तदौयगमनप्रत्यागमने एक- त्वेन तथा व्यवष्टियेते यातमनुयातं तदानौमेव पुनर्गमनाद्यातानु- यातम् ॥ करणाधिकारे शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम्" । शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिवः । एथिव्या ईश्वरः "तस्येश्वर" इत्या लक्षणया सिद्धे उत्तरपदलोपो नोपसंख्येय इत्याहुः । तम् । 'क्रयायिकेति'। अल्प' इति क प्रत्ययः, तदन्तश्च खभावा- स्त्रियां वर्तते, 'क्रयाक्रयिकेति 'अन्येषामपि दृश्यत' इति दौर्घः । महान् क्रयः क्रयशब्देशोच्यते गोबलौवर्दन्यायेन, एवं पुटापुटिका पलाप- निका मनोन्मानिति । 'शाकपार्थवादौनामिति'। सिइय इति शेषः। एथोरपत्यं पार्थवः, के चित्पार्थिवेति पटन्ति, पथिव्या ईयर पार्थिवः' 'तम्येश्वर' इत्यज, तम्याम्यवहार्यष शाकं प्रियत्वावधानं तत्र साहचर्या देव तापदेशत्वलाभादुत्तरपदलोपो न वक्तव्यः, समासस्तुः वक्तव्यो गौणत्वात्सामानाधिकरण्यम्य ॥ 15 ·३५४ महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (युवा खलतिपलितवजिनगर- तौभिः।२।१।७।) अ.२। पा.१। आ.३) युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः॥ २।१।६७॥ भाव्य यथाजातीयकमिति । (भा) स्त्रीलिंगशब्दरूपमित्यर्थः ॥ किमेतस्येति । (भा) युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः ॥ जरट्रिरिति पाठान्तरम् । तत्रा- द्यपाठे यवशब्देन परत्याः सामानाधिकरण्यासम्भवात्तदन्यथानुपपत्त्या "प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिवस्यापी"ति परिभाषा ज्ञाप्यते। तथा च युवयवतिशब्दयोईयोरपि खलत्यादिभिश्चतुर्भिग्भयलिङ्गः समानाधिकरणः सह समासे पौ उदाहरणानि पर्यवस्यन्ति । तथाहि । युवाखजतिः युवखलतिः । युवतिः खलती युवखखती । “कृतिकारादक्तिनः" "सर्वतोक्ति- युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः । संचायनो ग्रहण मार्यायणः खलतिरित्वादावेव तु स्यान्न च तस्य जरतौशब्देन सामा- माधिकरण्यं न च गाायणी यवतिरस्ति स्त्रियां युवसंज्ञाप्रतिषेधादतो युवेति खरूपयहणमित्याह । यवशब्द इति' । खलत्यादिभिः समा- नाधिकरणैरिति'। कथं पुनर्युवशब्दस्य जरतीब्देन सामानाधिकरण्यं ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ब.२। पा.१ । बा.३) (युवा खलतिपलितवलिनजर. तौभिः।२।१।६७।) लिङ्गविशिष्टपरिभाषयैव मिद्धमिति प्रश्नः । मा एतज्ज्ञापक- मिद्वैवेत्युत्तरं । यद्यपि मुखं चन्द्र इत्यादौ भित्रलिङ्गयोरपि मामानाधिकरण्यं दृश्यते तथापि न सर्वत्र किंतु संग्रतिपत्रस्थले एव तदप्येकस्य नियतलिङ्गव एवेति भाव्याभिप्रायः ॥ तद्रूपारोपादिति । (क) नन्वेवं पुंस्वस्याप्यारोपस्तु किं ज्ञापन प्रसङ्गतं च तदिति चेन। उभयारोपे गौरवात् लक्ष्यानुरोधेन भाष्यप्रामाण्यम कृप्त- परिभाषाज्ञापनस्यैवौचित्याचेत्यलम् ॥ । नर्धादित्येके” इति छौष । युवपलितः। युवपलिता। युववलिनः । युव- वलिना । वलिशब्दः पामादिः । बुवगरन् यवभरतीति । जीर्यतेरटन् । उगितश्चेति डीम् । युवत्यामेव जरतीधर्मोपलम्मेन तद्रूपारोपात्मामानाधि- करण्यम् । यत्त एवं सति पुंस्येव स्त्रीत्वारोपेण जस्तौसामानाधिकरण्यं सम्भवतीति परिभाषाज्ञापनं कमिति हरदत्तगोक्तं तत्रेदमुत्तरम् । पुल्लिङ्गस्य स्त्रीलिङ्गनेति, तत्राए । स्त्रीलिङ्गानिर्देश इति'। व्यस्यां हि परिभाषायां सत्यां युवशब्दस्य ग्रहणे युवतिशब्दस्यापि ग्रहणादुपपद्यते यवतिजरतौशब्दयोः सामानाधिकरण्यमसत्यां तु गोपपद्यत इत्यापया परिभाषा ज्ञायते । 'युवखलतीति' । 'कृदिकारादक्तिनः' 'सर्वतो- क्लिन्नादित्येक ' इति डोष , वलिशब्दः पामादिः । 'युवजनिति' । जबरित्यपि पाठः केन चिदाचार्यण बोधित इति पुल्लिङ्गेनापि समासो ·३५६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( यवा खलतिपखितवलिनजर- (अ.२। पा. १ । बा. ३) तौभिः ।२।१।६७।) जरद्भिरित्यपौति । (के) अत्र मानश्चिन्यम् ॥ युवजरनिति । (क) बहुलक्षणेनापि सुसाधम् ॥ --- बारोपं विनोपपत्तौ किं तेन । न हि एकमगत्या थारोपितमिति सर्व- मेवारोपणीयम् । लक्ष्यानुरोधेन परिभाषाज्ञापनस्यैवौचित्यात् । कुमारः श्रमणादिभिरिति वा ज्ञापकमस्तु । श्रमणादिषु स्त्रीलिङ्गानामेव बहूनां पाठात् । अश्वादिभ्यः पविधौ पुंसिगात इति गया सूत्रे पुंसोत्यक्तिीपि- केति तु तत्त्वम् । यबशब्दम्य पूर्वनिपातनियमाथं वचनम् । अनियमो हि प्रसक्तः । गुणशब्दत्वात् ॥ .. भवतीति भावः । 'युवतिर्जरतीति'। कथं विण्डवाधिनः सामाना- धिकरण्यम्, बन्योन्यधर्मोपलम्भात्तपत्वारोपाद्भविष्यति, यद्येवं विभिन्न- लिङ्गयोरप्येवमेव सामानाधिकरण्यसम्भवात्कथं परिभाषाज्ञाप्यत इति चिन्यं, पवशब्दम्य पुर्वनिपात नियमार्थ वचनमनियमो हि गुणशब्दत्वा- स्यात् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। १५७ (ब. २। पा. १ । बा.३) (वर्णों वर्णन । २ । १ । ६६ ।) वर्णी वर्णेन॥२।१।६६॥ बुद्ध्या परामुष्टमिति । (क) वक्ष्यमाणममनिहितमपि विचारविषयमित्यर्थः । बुद्धिविषय- बेनैव च प्रत्यक्षता ॥ नन्विदंशब्देन सूत्रमेव ग्रह्यतां तबाह न तावदिति। (कै) सूत्रकर्त्तव्यत्वाकर्त्तव्यत्वविचारो मात्रेति न तस्येदमा परामर्श दति भावः ॥ अस्मिन् प्रदेश इति पाठः । कस्मिन् प्रकरणे सूत्रं कार्यमित्येवात्रत्यविचारतात्पर्यमित्याशयः । पश्चाद्भाविप्रत्याख्यान- प्रकारं मन्दबुद्धिव्युत्पत्तये सौकर्याय च दर्शयति । इह कृष्णसारङ्ग इतौति ॥ विशेषणं विशेष्येणेति सिद्ध इति (के) प्रत्याख्यानं तु पश्चाद्भविष्यतीत्यन्वयः ॥ षष्ठीममामस्खौदृशे विषये न सम्भवत्येव । भाष्यप्रामाण्येनानभिधानाच्च ॥ वर्णा वर्गान । समानाधिकरणेन सह प्राग्वत् । कृयासारखः । सार- इश्चित्रः। स चाकृष्णोऽपि सम्भवति । अतः कृष्णो विशेषणम् । न चास- "वर्णा वर्णन" । विशेषणं विशेष्येणेति वर्तते, नत्र दयो। खरूपग्रहणेन विशेषणता भवेत् । 'वर्णश्वासौ वर्ण इति' । किं व्यावतं .

·२५७ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । (वर्णा वर्णम | २ । १ । ६६ ।) (अ.२ । पा. १ । बा.३) गौणेऽपौति। बहुलग्रहणात् गौणमुख्यन्यायोऽत्र न प्रवर्तत इति भावः । विशिष्टरूपोपादानाभावात् । लाचणिकतामात्रेण गौणत्वाभावाच चिन्यमिदम् ॥ भाष्ये वर्णेन तृतीयासमासो वा स्यादिति । (भा) "वर्णो वर्णनेति" सूत्रं “तौयातत्कृते" (२।१।३ ० )। इत्यनन्तरं कार्यम् उताचैवेति विचार्यत इत्यर्थः ॥ ननु हतीयाम- मासस्य तत्कृतत्वेनैव सिद्धेस्तत्प्रकरणे इदं व्यर्थमत प्रार हेतुतौयेति। (के) हेतुतीयान्ने हि तस्य न प्राप्तिरिति भावः ॥ प्रकृतिस्वरे सिद्ध इति । (के) अतिप्रमङ्गनिवारणार्थमिति शेषः ॥ अनेते वर्ण इति सूचं कर्त्तव्यम् । (के) म्भवः । नानारूपसमाहारचित्रमित्यभ्युपगमात् । चित्रत्वं रूपत्वयाप्यं नौलत्वादिविगई जात्यन्तरमेवेति पक्षे तु कृष्णावयवके कृष्णशब्दस्य लक्षणा किमन्वितम् अर्थकत्र विशेषाणां रूपस्यान्यत्र च ग्रहः, मुखाचासौ वर्ण इति न स्यादों विशेषणं अमस्य वर्णस्वायभिचारात् तस्मादुभयत्र विशेष- ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ । पा. १ । बा. ३) ( वर्णों वान । २।१।६८) तेन कृष्णेत इति । (क) "एतः शबलः' शवलेताश्च कर्बुर इति कोशात् । इत उत्तरं कृष्णेनेति (कै) सहयोगे इत्थंभूतलक्षणे वा तृतीया अनेनैव समास इति (के) ग्रन्थः कैयटे दृश्यते मोऽग्रन्थः । एतशब्दस्य कृष्णघटितवर्णस- मुदायवदर्थकत्वेन साहित्यस्य ज्ञापकत्वस्य चात्यन्तभेदनियतत्वेन महयोगे तौयाया इत्थं भूतहतीयायाचाप्राप्नेः कृष्णमारङ्गोक- रौत्या मिद्धे उपयोगाभावाच्चेति केचित् ॥ पूर्वपदप्रकृतिखरो 'भवतीति । (के) पूर्वपदस्य हिमशब्दस्य वर्णवाचित्वाभावाविषेधाप्राप्तरित्यर्थः ॥ अनेते वर्ण इति प्रथमान्तम् ॥ नम्वर "वर्णा वर्णनेति" न प्राप्नोति हिमस्य वर्णवाभावादत पाह १ 'एव' इत्यधिकमस्ति काशीस्थकैयट पुस्तके । बोध्या। स्यादेतत् । “तीयातरक्कते"तोह सिद्धम् । सारणवस्य कृष्णादि- कृतत्वात् । एवं च वर्णी वर्णेविति पूर्वपदप्रकृतिस्वरोऽपि न विधेयः । तत्पु- । ग्रहणमित्याह । 'वर्णविशेषवाचीत्यादि' । कृष्णासारण इत्यादिना'। नाना- वर्णसमाहारः सारणः, तथा शबलस्तस्य वर्णान्तरसमाहारेऽपि भावा- ·२६. महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । ( वाँ वर्णन । २।१।६८) (च. २ । पा. १ । था. हेतौ वृतौयेति । (के) जनकत्वमाम्या तुपदं कर्चुपलक्षणं कृतद्वारकं च सामर्थमिति भावः॥ तदाह ॥ यत्कृतार्थेनेति समास इति ॥ (कै) अकारकत्वाद्देति। (कै) कृतदारकसामर्थ्य एव समासत्वेनेतपदार्थ प्रत्यकारकवादित्यर्थः ॥ भाव्य द्वितीयेनेति । (भा) सप्तम्यन्तेनेत्यर्थः । नेते “वणे वर्ण” इति सूत्रं पायमिति भावः ॥ "श्रनेत" इत्यस्यासमर्थसमामत्वेन वा न चतिरिति भाष्ये यद्यन्तर्भावेन सूचितं तदभावमाह । प्रयोजके नास्तीति। (क) "तौयाकर्मणौ"त्यादिप्रवृत्तरिति भावः ॥ नन्वनेत इति "हतौयाकर्मणै”त्यस्यापि निषेधः स्यादत श्राह आनन्तर्यादित्यादि ॥ (के) मधे तुल्यार्थटतीयेत्येव गतार्थत्वात् । मैवम् | कृष्णा शुक्लो हरितशुक्ला इत्या- द्यर्थ समासस्यावश्यं विधेयत्वात् । न होह तत्कृतत्वमस्ति । तथा स्वरसूत्र- कान्षियो नियतो न स्यादिति कृष्णो विशेषणम्, एवं लोहितशब्देऽपि इपृश्य, ननु च कृष्याशब्दोत्रावयवे वर्तते न समुदाये तस्य सारस्वात् ·महामाष्यप्रदीपोद्योतः । (च. पा. १। बा.३) (वों वर्षेन । २।१।।) • "अनेत" इत्यय पूर्वपदप्रातिखरनिषेधत्वातचरखरखर पूर्व- पदप्रकृतिसरापवादत्वात् परत्वादित्यमङ्गतं तबाह अमेत इति प्रतिषेध इति। (के) पूर्वपदप्रकृतिखरस्य बाधकः किप्रतिषेधोऽथ कत्खर इत्यचयः ॥ विशेषाभावाविति । (के) एतशब्दस्यान्तोदात्तत्वादिति भावः ॥ निषेधाच बलीयांस इति न्यायमभिप्रेत्याह अथवेति। (के) कल्यान्तरप्राप्तत्वादिति। (क) पूर्वपदप्रकृतिखरापवादकत्खरापवादखादित्यर्थः ॥ भाष्ये दिवर्णग्रहणमिति । (भा) अनेत इति प्रतिषेध (2) इत्यनुषज्यते । · प्राचार्यदेशीयः । प्रकृतसूचमत्ताश्रयणेन मप्युभाभ्यां वक्तव्यम् । इह मा भुत्, कृष्णौतो लोहितैत इति । तथा चानेत इति निषेधार्थ विध्यधं वेति पर संशयः । तत्र कृष्णशुक्लादौ विध्यर्थमेवेति तत्कथमवयववृत्तः क्वष्णशब्दस्य समुदायवृत्तिना सारङ्गशब्देन सामानाधि- करण्यमत चाह। 'अवयवदारेणे त्यादि'। नपणावयवसम्बन्धात्समुदाय 46

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
( वर्णों वर्णेन । २।१।।)
(ब.२। पा. १ । बा.३)
प्रतिपदोकपरिभाषया मिद्धिमाश्रित्येकवर्णयहणकरणेन पक्षयोः
माम्यं दर्शयति । भाये
एक वर्णग्रहणमिति ॥ (भा)
अन्यतरच कस्मादिति । (भा)
अवर्णस्य वणे वर्णस्य वा अवणे कस्मात्र भवतीत्यर्थः । क्वचितु
तथैव पाठः ॥ अथ बतौयासमामवादी खमते लाघवमाह
सामान्येन ममेति ॥ (भा)
इतर प्राह।
अवश्यं वर्णेति ॥ (भा)
यद्यपि हेतु बतौयान्तेन समासाथ कृष्णसारङ्ग इत्याद्यर्थमा-
वश्यकं तथापि स्पष्टवाय यत्र कतहारकसामर्थ्यस्यासम्भवस्तदर्थमि-
शुकबभ्रुरिति । (भा)
महयोगे हतौयेत्येव न्याय्यम् ॥ स एव पुनः पृच्छति
स्थितम् । प्रतिपदोक्तस्य समासस्य ग्रहणसंभवाखरसूचे वर्णानेत इत्येवास्तु
वर्गम्विति न कर्तव्यमिति तु तत्वम् । बखतस्तु वर्णी वर्णेविति यथान्या-
एव कृष्ण उच्यत इत्यर्थः । अत एवात्र गौणं सामानाधिकरण्यमिति
सूत्रारम्भः । ननु हतीयां तत्कृतेनेत्येवात्र सिद्धः समासः कथं सारा

·(अ.१। पा. २ बा.३) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( वणे वर्णन । २।१।६।) अथेदानौमिति ॥ (भा) सिद्धान्याच बाढमिति ॥ (भा) एवमपौति । (भा) एवं चेत्यर्थः । इदं सूचमत्र पचे उदाहरणमाचपरमिति बोध्यम् ॥ कचिद्विशेषणविशेष्यभावे कामचारात्प्रधानोपसर्जनले व्यवस्थिते तत्राह प्रधानग्रहणं वेति । तदयमर्थः । पूर्वपरसूत्रोपात्तप्रधानयोः मह समाससंज्ञाप्रमों परसूत्रोपात्तं प्रधानं भवति पूर्वसूत्रोपात्तं प्रधानमुपसर्जनं तादृशो- पसर्जनयोः समासप्रसङ्गे परशास्त्रोपात्तमुपसर्जनमुपसर्जनं पूर्वमा- स्वोपात्तमुपसर्जनं प्रधानमिति ॥ भाष्ये इभ्ययुवतिराब्धयुवतिः (भा) इति पाठः स चिन्यः । तयोरजातित्वात् । इभयुवतिरश्वयु- वतिरिति पाठस्तु उचित इति केचित् । भाष्यप्रामाण्यात्तयोरपि समस्तु । प्रकृतसूचमेव तु न कर्तव्यं “विशेषणं विशेष्येणे"त्येव समासस्य मिइत्यादिति ध्येयम् । “मत्वर्थोयचिकीर्घायां न कर्मधारय इति वक्तव्यम् । शब्दो गुणवचनः सारणत्वं कृष्णावयवकृतमित्वत्स्येव सिद्धिः, तत्रायम- प्यर्थः । 'वणे वर्णम्बनत' इति पूर्वपदप्रकृतिखरो न वक्लयो भवति, .

·(अ.२। पा.१। बा.३) ३८० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (वों वर्णेन । २।।६) जातिवाचिवम् । अत एव "जातेरस्त्री"ति सूचे "अयोपधादि" त्यस्य "भ्या चचियेति" प्रत्युदाहरणं भाष्ये दत्तं हस्तिपकजाति- खेभ्यपदेनोच्यते अति पाठः । अर्थो बाह्यण इत्यन्ये ॥ इन्दारकयुवतिरिति । (भा) वृन्दारकशब्दो देवजातिवाचौत्याउः ॥ भाव्ये "कायतुल्ये"- त्य स्थावकाशप्रदर्शनावसरे "तुख्यमहानि"त्यपपाठः । “तुल्यश्वेतः" "तुख्यरुष्ण" इत्येव पाङ्गः पाठः ॥ न्यायव्युत्पादनायेति । (क) प्रत्यासत्यादिन्यायेनेत्यर्थः ॥ विप्रतिषेधप्रकरणादिष्टिरूपत्वं कथं सभ्यमित्यत शाह प्रत्यासत्तरिति ॥ (कै) ज्ञाप्यते इति । (कै) शेषत्वाभावादिति भावः ॥ १ चापा। सू वीरपुरुषवान् याम इति मा भूत् । तथा च प्रथमत एव मत्वर्थविवक्षया बहुव्रीहिरेव भवति । न्यायसिई चेदमिति भाष्यम् । बहुनौहिमात्रेण तत्पुरुषे तुल्यार्थडतीयेत्येव सिद्धावात्, तदवश्यं वक्तव्यमेतत्प्रतिषेधार्थ- मिह मा भून कृष्ोतो खोहित इसि, इदं तु न वक्तव्यं इदमपि ·M महाभाष्यप्रदोपोद्योतः। (अ.२। पा.१। था.) ( वर्णी वणन ।२।१।६६) शेषग्रहणे प्रत्याख्याते इति । तथामत्येव कण्ठेकाल इति तदवकागो युज्यते इति भावः । नहि ज्ञापकमिद्धे मावकाशत्वं ग्टहीत्वा सूत्रेण विप्रतिषेधो युको विचारयितमित्यभिमानः। अयं ग्रन्थः प्रौदया । नहि कितः शेषे एकमज्ञाधिकारे च तत्प्रत्याख्यानमस्ति व्यधिकरणममामस्थात्यल्प- विषयता सूचनार्थं तस्यावश्यकत्वाच्चेति केचित् ॥ कदाचिदित्यनेन समासदयस्यैकविषयत्वमाशवाह विषयविशेषेति ॥ (के) नास्ति वस्तुभेद इति (के) कचिदित्यतो नार्थभेद इत्यर्थः ॥ भाव्ये सर्वधनाद्यर्थ इति । (भा) सर्वधनादिप्रकृतिकमत्वर्थोयार्थमित्यर्थः ॥ प्रयोजनस्योकत्वात् किम्प्रयोजनमिति प्रमानुपपत्तिमागवाह सर्वधनेति ॥ (के) प्रयोगादर्शनाखेति (कै.) चरहितः पाठः । वाक्यासकारे वा चः। लभ्येाथै मतुवादेरिवपराहतत्वात् । कृष्णसर्पवान्वरमौकः । लोहित शाति- मान् ग्राम इत्यादि तु भवत्येव । कर्मधारयं विना जातिविशेषम्याप्रतीते। वक्तव्यमिहापि यथा स्यात् अलबभः कृष्णशको हरितशमाः बचक- पिलः, यस्य कश्चिदवयवः शुनः कश्चिद्वषुः स समुदायो ऽवयव.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( वर्णों वर्णन । २ । १ । ६) (ब.२। पा. १ । आ.३) कर्मधारयस्यानुक्तसिद्धत्वादिति ॥ (कै) कदाचित्कर्मधारय इति । (भा) पूर्वविप्रतिषेधानुक्कावपि मिद्धलादित्यर्थः ॥ मत्वॉयप्रकृतिरिति । (क) षष्ठीतत्पुरुषः ॥ भाथे मत्वर्थोयरभिधानमिति । (भा), तः प्रत्ययैस्तदर्थाभिधानं यथा स्यादित्यर्थः ॥ तस्यास्वाभाविकत्वादिति । (के) बडबौहिविषये पूर्वविप्रतिषेधेन कर्मधारयविधानात्तदर्थस्तेनोक एवेति भावः ॥ मत्वर्थीयोऽर्थान्तर इति । (क) अन्यपदार्थरूपे मत्वर्थ इत्यर्थः ॥ न वक्तव्यमिति। (कै) वनुमनईमित्यर्थः ॥ क्वचित्तु “न कर्त्तव्यमि"ति पाठस्तचाप्य- यमेवार्थः । तदर्थस्य विषयविशेषनिष्ठत्वस्याभावादिति भावः ॥ सर्वशब्दस्य त्वकारान्तैः कर्मधारय इष्यते । तस्माच ठनं बाधित्वा निरेवेति वक्तव्यम् । सर्वधनी सर्वबौणी सर्वकेशो। ब्दाभ्यां तयोच्यत इति नात्र तकृतत्वसंभवः, अत्र कृष्णसारण इत्यादी यत्रकोऽवयवशब्दो समुदायशब्दतत्रावयवस्थाप्रधानत्वादुपसर्ज़- ऽपरः ·महाभाष्यप्रदीपोश्योतः। (अ.२। पा.बा.३) (वों वर्णन । २ ICE) अन्यथा (2) प्रकारान्तरेण ॥ मत्वर्थोयोत्पत्तिम् (के) तषियमम् ॥ वस्वित्यर्थ इति। (क) "भवति वै किचिदि"ति भाव्यस्य । एवं जातीयक किधि- द्वचनं भवति खल्चित्यर्थः ॥ किं जातीयमित्याशङ्कायाँ "कार्याः शब्दा इति" यज्बातीयं तनातीयमित्युत्तरम् ॥ “कार्याः शब्दा इति" वचनमेव केनाभिप्रायेण पठितमित्यत पाह आचार्याः कार्यवड्डुडिं कृत्वा पठन्तौति । (भा) घटादिरूपकार्यवच्छन्दा अपि कार्या इति बुध्या पठन्तीत्यर्थः ॥ पवमानवचनाकारमाह कार्याः शब्दा इति ॥ (भा) अथवा पठिक्रियेति । (के) प्राचार्यककर्तृकिञ्चित्कर्मककार्यत्वबुद्धिकरणोत्तरकालिकपठन- क्रियाकर्टकं भवनमित्यर्थः ॥ दृष्टान्तमुपपाच प्रशतोपयुक्तमाह तहदिति । (क) "कार्याः शब्दा” इति वत्कार्यवद्दुध्येदं पठितमित्यर्थः ॥ तदा- जयमाह मत्वात्पर्व निपातः, इयोस्ववयवशब्दयोः पर्याय इति द्रव्यम, हर यस्मिन्प्रयोगे वौरः पुरस्तवान् ग्रामः प्रतिपादयितुमिएसत्र प्रथममे- ·॥ महामाचप्रदीपोद्योतः। (वों वर्णन । २।५) (ब.२। पा. १ बा.३) कार्याः शब्दा इति ॥ (क) दर्शने इति ॥ (के) तत्प्रत्यायनम् । (क) तत्प्रत्यायनसामर्थ्यम् ॥ नन्वेवं वीरपुरुष इत्यादौ अन्तरङ्गत्वात् कर्मधारय एव स्याद् नतु बहिरङ्गो वीरपुरुषक इति बौहि- रित्यत आह भाये अस्तु विभाषेति ॥ (भा) तदानयमाच नाच इत्यादिना ॥ (कै) बहुव्रीहिः सिध्यतौति । (क) अपवादत्वादिति भावः ॥ भाष्ये इष्टिरियम् (भा) इत्यनेन यदुक तदर्शयति । प्रथममेवेति । (के) वीरपुरुषादौ यद्यन्यपदार्थविवक्षा तर्हि प्रथममेव न तु कर्म- धारयोत्तरमित्यर्थः ॥ इदमेवार्थतः पद्यते "न कर्मधारयान्मत्व- ोय" इति ॥ भाव्य वान्यपदार्थविवक्षा कार्या बौराः पुरया अस्मिन्मन्तौति वीरपुरुषको ग्राम इति, बहुबोधिरेव नित्यं यथा स्याद अन्यथा पूर्वमनपेक्षिते ऽन्यपदाथ ·महाभाचप्रोपोस्योषः। (च.पा.बा.३) (वर्ग वर्गग।२।१।१८) अख्येनेति। (भा) द्रव्येषत्वर्थः ॥ चपेन योनेति कचित्पाठः । माषेण । (भा) तत्परिमितखणेन ॥ शतसहसमिति । (भा) वस्त्राणि गा वेत्यर्थः ॥ कुद्दालपदेनेति। (भा) पर्वतीयाः कुहालैरेव भकर्षणं कला एवं सम्पादयन्तीति तयवहारानुसारेणेदम् ॥ प्रतिपत्तिगौरवेति । (क) एकस्य विरुद्धयोः प्राधान्यगुणत्वयोराश्रयणमेव प्रतिपत्तिगौर- वमित्याहः॥ अन्ये तु शब्दलाघवमिति । (के) इदमेव भाष्यस्वरसमिळू मतम् एकस्यैवार्थस्य प्रदिपादनाथ वृत्तिवयापेचायां गरौयान् शब्दो बोधको बौहौ त्वरुप रति भावः। वीराः पुरुषा वोरपुरवा इति कर्मचारवे ते पचादचपदार्थविवक्षा मत्वोंये सति वीरपुरुषवान् ग्राम इत्याद्यनिहमपि कदाचिदनुपञ्चेत, 47

·३००
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
(वर्णो वर्गोन । २।१1८1)
(च. २। पा. १ था. ३)
न प्रसञ्जनीयमिति । (क)
प्रत दृष्टिरित्येव सम्यक् । एवं च "यदौष्टिः पश्यते नाथों-
ऽनेने"त्यादिरित्येव "तदा भवती"त्यन्तग्रन्थ प्राचार्यदेशीयस्येति
भावः । किञ्च वक्ष्यमाणयुक्तिभिः “मर्वधनौ"त्यादिप्रयोगसाधने-
ऽप्यसुम्यत इति “प्रत्ययस्थात्कादि"ति सूत्रस्थभाव्यप्रयोगासङ्गतिः ।
मम तु सर्वधनाद्यर्थ इत्यादिशदस्य प्रकारार्थत्वान्न दोषः । कर्मधा-
रथपदं च नममासस्याप्युपलक्षणं ध्वनितं चेदं २"रसत" इति
सूत्र भाष्ये ॥
।
ततश्चाच वचनादिति । (के)
"मर्वादेरि"ति वचनमामर्थ्यात् ॥ भाव्ये
कृष्णसो नाम जातिरिति । (भा।
जातिव्यत्योरभेदाश्रयेण ॥ तदकम् भाव्ये
पूर्वपदातिशय इति । (भा)
१७। पा ३। सू४४ ॥
२ अ६ । पा ३। सू १६९ ॥
सर्वशब्दस्य त्वकारान्तः कर्मधारयोऽपौष्यते तस्माच्च मत्वर्थविवक्षाया.
'मत इनिठना' विति ठनं बाधित्वा इनिरेव भवतीति वक्तव्यं, सर्व धनं

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. २। या. १/ बा. ३) (यों वर्णन । २ ।।। ६६ ।) तदर्थातिशये इत्यर्थः । समासार्थस्य लिङ्गमङ्ख्याधाकाहारहि- तस्य समर्थादिति समर्थः पदविधिरित्युक्तरिति भावः ॥ सुबन्तेन पदेनेति । (कै) तेन हेतुना लिङ्गमङ्यादिभिः परिममानार्थस्य प्रकर्षादि- मम्बन्धसामर्थमिति भाव: ॥ नान्यथेति । (कै) केवलप्रातिपदिकोपस्थाप्येनेत्यर्थः ॥ प्रतियोगिवस्त्वन्तरापेक्षयेति । (क) हेतौ येयम् ॥ तहतोऽपेक्षणादिति । वस्त्राणि सौक्ष्मविषयस्पर्दायां तदन्तमपेक्षन्त इति भाव्याच- गर्थ: । बहुव्रीह्यातिशायिकयोयुगपत्प्राप्तिविषये तदन्तमपेक्ष्य वस्त्राणां मौम्यगुणविषया म्पर्धेदेति प्रस्थापि सूक्ष्माणि वस्त्राण्य- स्थापि सूक्ष्माणि अस्यास्मादतिशयेन सूहाणीति विवक्षायां किलातिशायिकबहुनौह्योरेकत्र प्रमनिर्वाच्या तत्र वस्त्रद्वारा सूक्ष्मशब्दस्य तदस्वापेक्षत्वादातिशायिकाप्रमक्तिरित्ययुको विप्रतिषेध सर्वधनं तदस्यास्तीति सर्वधनी सर्वबौनी मर्वकेशी, यत्र कर्भधारयो जातिविशेषवचनस्तत्र कर्मधारयन्मत्वर्थोयो भवति कपासर्पवान्वल्लौका, ·महाभायप्रदीपोच्योतः। (वर्ग वर्णेन । २।१।६८) (प.पा.१था.) इति भावः । एवं च परम्परया सौष्वाणविषयप्रकर्षय विशेषण- स्यैव मापेक्षत्वमित्युक्त भवति । वचनप्रामाण्यादातिनायिकस्तत्र भविष्यत्येवेति मन्दमानः प्रदते । भाव्ये ननु चेति ॥ (भा) याहि तदन्तमिति । (भा) न मा नियतेति भावः । एकखामिकयोरपि स्पर्धादर्शनादिति बोध्यम् ॥ अतिशयनानौति । (के) अन्याभिभवकर्तृणि प्रकर्षयुक्तानीत्यर्थः ॥ अतिशय्यमानानि । (क) अभिभूयमानानौत्यर्थः । अतितिरभिभवे । भाष्ये तहताच सम्बन्ध इति । (भा) बनेन हि प्रक्षते विशेषणय मापेजवरूपं तरपोऽप्राप्तिबीज मारितम् ॥ १ तहता चाभिसम्बन्धः। क लोहितशालिमान् यामः गौरखरवदरखं, गौरम्गवदिति, गहि बहुओं- हिमा तनाबा सदावं एका प्रतिपादयितुम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(च.२। पा.बा.३)
(वणे वर्णेन । २।१।६८)
अर्थान्तरत्वम् (कै)
दृष्टिरूपत्वम् । कचित्त्वर्थत्वमिति पाठस्तत्राप्ययमेवार्थः ॥ भाव्ये
किं तहाँति। (भा)
एवं च तमामात्मापेक्षत्वेऽपि बहुबौहितद्धिताविति भावः ॥
कथमिति । (भा)
वस्वानराणं वस्वानारथुगपतस्पर्धा तदता चाभिसम्बन्ध रति
येषां बडबौहितद्धितयोरप्राप्युपपादिका युकिसका तयायुक्त्या
इयोरप्यप्राप्तः कथमानर्थक्यमिति प्रश्नः । समाधत्ते
यदाहीतीत्यन्ये। (भा)
'यदाह्यन्तरेण वस्त्राणां वस्त्रयुगपतस्पर्धाम् इति (भा)
पाठः ततोऽभिसम्बन्ध इति च ॥
इष्टौ तु सत्यामिति । (क)
तस्मादिष्टिर्दष्टेति भाव्याभिप्राय इति भावः ॥
तहीदानौमिति । (के)
नदेदानौमित्यर्थः ॥ रब्धारो इति यावत् ॥
इदं न भवति । (भा)
॥
१ "यदाह्यन्तरेण वस्त्राला वस्त्रान्तरयुगपत्स्पा" इति क एसके ।

·२७४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( वर्णो वर्णन । २ । १।६६) (अ.२। पा. १! या. ३) इदं न सिध्यति ॥ भवति । (भा) सिध्यति ॥ कुतस्तचाह यदेति । (भा) इति भाष्याक्षरार्थः ॥ कथमन्यपदार्थस्य प्रकर्ष इति । (कै) यतः प्रत्ययम्तदर्थप्रकर्षस्तत्प्रत्ययनिमित्तम् । एवं च सौम्य- प्रकर्ष प्रत्यये क्रियमाणेऽप्यन्यपदार्थप्रकर्षाभावात्कथं तत्प्रतिपादकम- मुदायात् प्रत्ययः । प्रकर्षद्वयप्रतिपादने तु नैकस्य मामर्थम् । न च मौम्यप्रकर्ष एवान्यपदार्थप्रकर्षः। अन्यदौयस्यान्यदीयत्वायोगा- दिति भावः ॥ एक एवासाविति । (कै) गणप्रकर्ष एव द्रव्यप्रकर्ष इत्यर्थः । स च क्वचित्प्रवृत्तिनिमित्त गुणप्रकर्षः । यथा एकतर इत्यादी क्वचित्तत्महचरितगुणप्रकर्षः । गोतर इत्यादौ क्वचित्तविशेषणघटकगुणप्रकर्षो यथा प्रकृतेनेवान्यस्येति भाष्येणापि पृथग् द्रव्यप्रकर्षाभाव एव प्रतिपाद्यते इति बोध्यम् ॥ भाव्ये वस्त्राणि मे स्युरिति । (भा) वस्त्रस्य द्रव्यत्वात्तच प्रकर्षाभावेन तर कृतः ॥ यथा ·(ब. २। पा. १ बा. ३) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ३९५ (वों वर्णन । २ । १।६।) सूक्ष्मतराणौति । (भा) सूत्मत्वस्य गणत्वात्तत्र प्रकर्षसम्भवेन बहुवौहेरुत्पन्नेमाप्यातिशा- यिकेन परम्परासम्बन्धस्य तस्यैव प्रकर्ष उच्यते इति भावः ॥ तथापि यत्रेति । (के) मावावगतगुणप्रकर्षः स्वसम्बन्धिपदार्थगतगुणप्रकर्षो वा उभय- मपि द्रव्यप्रकर्षरूपं भवत्येवेति भावः ॥ भाष्ये गुणवचनादिति । (भा) गुणोपमर्जनगणिबोधकात्प्रवृत्तिनिमित्तगुपाप्रकर्षे तत्महचरित- गुणप्रकर्ष वा प्रत्यय उच्यत इत्यर्थः । गुणग्रहणं धर्ममात्रपरम् ॥ समासोऽपि गुणवचन इति । (भा) सूक्ष्मत्वविशिष्टवस्वविशिष्टपुरुषवचगत्वादिति भावः ॥ अन्यप- दार्थ रूढतया गुणवचनत्वं नेत्याशयेन पृच्छति । कथमिति ॥ (भा) उत्तरयति । अजहत्स्वार्थेति । (भा) एवं चावयवार्थोपस्कृतान्यपदार्थस्य समुदायेनोपम्यापनाद् गुण- वचनत्वम् । प्रवृत्तिनिमित्तमहचरितगुणप्रकर्ष व प्रवृत्तिनिमि- तविशेषणप्रकर्षाऽपि तदुत्पत्तिनिमित्तं स च गोतर इत्यादाववाच्य- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.१ । था. ३) (वर्गों वर्णन । २।९।१६।) गतोऽपि यदि निमितं किं वयं विशेषणं विशेषणतया वाच्य- स्येति भावः ॥ अथेति । (भा) तत्र हि उपसर्जनपदानामर्थाभावेऽपि प्रधानपदेन समुदायेन वस्तुतस्तादृशगुणोपलक्षितव्यतरेव बोधो न तु गुणानां वाच्यत्व- मिति भावः॥ जहत्वार्थायां च न दोष इति । (भा) अवयवानामर्थाभावेऽपि तद्गुणविशिष्टाया व्यक्तरानयनादि यथा वाच्यत्वेऽपि तथा तहतप्रकर्षे प्रत्ययः । गोतर इत्यादाववा- च्यवाह दोहादिप्रकर्ष इवेति भावः ॥ सन्देहः स्यादिति । (के) प्रकरणादिना निश्चयसम्भवादिदं चिन्यम् । नार्थ उत्तरपद- लोपेनेत्याहुरिति । अत्रारथिबीजं तु "भाकभोलिपार्थिव" इत्या-, दिप्रयोगव्यावृत्तये वार्त्तिकमावश्यकमिति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( चतुष्पादो गर्भिण्या । २ । १ । ११ ।) (ब. २। पा. १। बा. ३) चतुष्पादो गर्भिण्या । २।१ ७१॥ भाष्य वक्तव्यम् (भा) इत्यस्य व्याख्येयमित्यर्थः ॥ व्याख्यानप्रकार दर्शयति । चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । कालाक्षी गर्भिणी । स्वस्तिमती गर्भिणी॥ चतुष्पादो गर्भिण्या ॥ जातिरिति मगडकपनुत्यानुवर्तते चतुष्पान्जाति- बाचिनः सुबन्ता गर्भिणीशब्देन सह प्राग्वत् । गोगर्भिणी पनगर्भिणी । भातिः किम् । कालाक्षी गर्भिणौ । चतुष्पातिकम् । ब्राह्मणी गर्भिणी । "चतुष्पादो गर्भिण्या"। 'चतुष्पाजातिगिति' । केचिदाहुः । पोटादि सूत्राज्जातिग्रहणमनुवमिति । अन्ये त्याहुः । ये शब्दान्तरनिर- पे नाचतुष्पादानस्त एवान्तरङ्गत्वाद ह्यन्ते ग तु कानाच्यादयो यौगिकाः .. 18 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चतुष्पादो गर्भिण्या । २।१ । ०१) (च.२ । पा. १ । बा.२) केचिद् (क) इत्यादिना शब्दान्तरेति । (क) चतुष्पादचनाचतुष्पाविषया इत्येव पाठः। जातिरित्यय विच्छिनत्वादनारङ्गबहिरङ्गभावस्य च मर्दुज्ञेयत्वादचनमेवावश्यक- मिति तत्त्वम् । केचिजातिग्रहणमनुवयमित्याहुः । बन्येत्वाहुः । शब्दान्तरसन्निधि- निरपेक्षा ये चतुष्पान्जातिवचनात एवान्तरणत्वाद एयन्ते न तु काला- यादयो यौगिकाः शब्दान्तरसन्निधानाचतुष्पाबातिविषयाः । गर्भिगोशब्दस्य परनिपातार्थ वचनम् । प्रत्युदाहरणे तु विशेषणमिति समासे पूर्वनिपातो बोध्यः । शब्दान्तरसंनिधानाचतुष्पादिषया इति, गर्भिणौशब्दस्य परमिपातार्थ बचमम्.

·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (अ.२। पा. बा.३) (मयूरथंसकादमचा। १ । ५६ ।) मयूरव्यंसकादयश्च।२।१।७२ मयूर इव व्यंसक इति (के) किमर्थश्वकारः । एवकारार्थः। मयूरवंसकादय एव क माभूत् । परमो मयूरव्यंसक इति । ।। मयूरव्यंसकादयश्च ॥ एते समुदाया निपात्यन्ते। चकारोऽवधारणार्थः ममासान्तरं व्यावर्तयति । व्यसको धूर्तः । मयूरचासो व्यसकश्चेति विग्रहः। यसकशब्दस्य गुणवचनत्वात्पूर्वनिपाते प्राप्ने वचनम् । एवं छात्रव्यंसकादौना यवनमुण्डपर्यन्तानाम् । अन्ये त्वाः । मयूर इव व्यंसकः । छात्र इव थंसकः । कम्बोन इव मुण्डः । यवन इव मुबहः । उपमानसमासोऽयम् । तत्र "उप- भानानिसामान्धवचनैरि"त्येव सिहे पुनर्विधान "सत्पुरुषतुल्यार्थद्वतीये"ति "मयूरध्वंसकादयच" । 'मयरयंसक इति'। व्यंसको धूर्तः, मय- रस्वासो व्यंसकश्चेति व्यंसकशब्दस्य गुणवचमत्वातर्वनिपाते प्राप्ते वचनम् । एवं छात्रव्यंसकादीनां कम्बोजमुण्डपर्यन्नामाम् । बन्येवाहुः । मगर इव ·३८. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मयरव्यंसकादयश्च । २।१।७२) (२.२ । पा. १। बा.३) केचित्तु विशेषणसमासे गुणवचनवाड्यंसकस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते मयर इव व्यंशको धूर्तः । छात्र इव व्यंसकः । काम्बोज इव मुगडः । इत्युपमानसमासापवादोऽयं समासः । प्रतिपदविहितोपमानसमासविषय- पूर्वपदप्रकृतिखरवाधनार्थ इत्याहुः ॥ . पूर्वपदप्रकृतिखरो मा भूदिति । स ह्युपमानसंशब्दनेन विहिते समासे विधीयते। मयरव्यंसकः। छात्रव्यंसकः । कम्बोजमुण्डः । यवनमुण्डः । पादमा, हस्तरा, लाङ्गलरह्य, पुनर्दा य, एते चत्वारश्च छन्दसि । यत्याक्षिणाः पितरं पादग्राह्य । अमिहोता हस्ताएह्या निनाय । पुनय ब्रह्मनायाम् । “पुनश्चनसौ छन्दसौति” गतिसंज्ञा तु वार्तिक- कारोक्का न तु सूत्रारूढ़ेति गणकारेणेदं पठितम् । एहौडादयोऽन्यपदार्थ ॥ एहोडेति तस्मिन्कर्मणि तदेहीडम्। एवमेहि यवम् । एहि वाणिजेति यस्यां क्रियायां सा रहिवाणिमा । एवमपेहिवाणिजा। प्रेहिवाणिजा। एहि - व्यंसकछात्र इव यसका कम्बोज इव मुण्डः, यवन इव मुण्डः, उपमान- समासोऽयम्, 'उपमानानि सामान्यवचनै रित्येव सिद्धे पुनर्विधानं "तत्पुरुधे तुल्यार्थटतोयेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो मा भदिति, स ह्युपमानसंशब्दनेन विहिते समासे विधीयत इति । 'पुनहीयेति' 'पुनश्चनसौ छन्दसौति गति- संज्ञा । 'वार्तिककारीयेति' । गणकारेणेदं पठितम्, रहि इडे ति यस्मिन् ·महाभाष्यप्रदोयोद्योतः। (अ.२ । पा. १ । खा. २) (मयूरयंसकादयश्च । २।१।७२ ।) इदमित्याहुः ॥ तत्र । "उपमानानौति" सूत्रस्थभाष्यकैयटरौत्या तस्य येननाप्राप्तिन्यायेन विशेषणममामबाधकत्वात् ॥ १२।पा। सू५५ ॥ २ येन भाषाले यो विधिरारभ्यते स तस्य वाधको भवति । परिभाषदु ॥ ५॥ खागतमिति यस्यां क्रियायां सा रहिवागता । अह वितर्के, लोण्मध्यमै- कवचनम् । प्रोह करटमिति यस्यां सा प्रोहकरटा। निपातनात्यरी- पदम् । प्रोहकटा। प्रोहकर्दमा, उदरचूडा। बाहरवसना । आहर- वनिता । कन्तविचक्षणा । कृती छेदने । लोट् । मेईिः मुचादित्वान्नम् । कृन्त विचक्षण इति यस्यां क्रियायां सेत्यर्थः । गणरत्ने तु कन्धि विचक्षणेति पाठः । तत्र ती वेधन इति धादिबोध्यः । उद्धर कोठात् उत्सृज देहोति यस्यां क्रियायां सा उद्धरोत्सृजा । घाख्यातमाख्यातेनेति सिडे असातत्यार्थं वचनम् । एवमुद्धमविधमा । उत्पचनिपचा । उत्पतनिपता । इहैयां समासानामन्यपदार्थे स्त्रीलिङ्गस्वाट्टाप । एवमग्रेऽपि । उदक घ कर्मणि तदेहीडम्, एवमेहियवम्, एहि वाणिजेति यस्यां कियायां सा रहिवाणिजा एवमपेहिवाणिमा प्रेहिवाणिजा, एहिखागमिति यस्यां क्रियायां सा एहिखागता, इहवितर्का, लोगमध्यमैकवचनं, प्रोह करटमिति यस्यां सा प्रोहकरटा, एवं प्रोहकईमादय आहरवसनान्ताः । कृती छेदने, तदेव वचनं, मुचादित्वानुम् , कृन्त विचक्षणेति यस्यां क्रियायां सा .

·३८२ महाभाष्यप्रदीपोश्योतः। (मयरव्यंसकादयश्च । २ । १ । ०२।) (अ.२। पा. १ बा.३) अवाक व उच्चावचम् । उच्चैश्च नौचैश्वोच्चगौचम् । थाचितं चापेचित च घाचोपचम्, याचपचम्, निश्चितं च प्रचितं च निवप्रथम् । एते सर्वे निपात्यन्ते । न विद्यते किं चन यस्यासावकिञ्चमः । सकिञ्चनः । खात्वा- कालकः । इह समासान्तोदात्तत्वं ल्यवभावश्च निपात्यते समानकर्ट कत्वं तु अन्तर्भूतकियापेक्षं बोध्यम् । स्नात्वाकालकः संपन्न इत्यावगमात् । पौत्वा- स्थिरकः भक्कासहितः । प्रोष्य पायान् उत्पत्य या कला उत्पतनं कृत्वा या पाण्डर्भवति सोच्यते इतिज्वरः पाकलः । तहिशेषस्तु कूटपाकलः "कलभं कठोर इव कूटपाकल" इति भवभूतिप्रयोगात् हस्तिशास्त्रे तथादर्शमा- चित्यन्ये । निमत्यरोहिणी निषद्यध्यामा अपेहिप्रणमा। जहिकर्मणा बडलमाभौदण्ये कार चाभिदधाति ॥ जाहीति लोणमध्यमैकवचनान्तम् । तत्पर्मणा बहुलं समस्यते भौचये गम्यमाने समासेन चत्वाभि- धीयते । हिजोडमियाभीक्षणेन य वापस जहिलोडः। नहितम्बः । उन्नहिस्तम्बः। घाख्यातमाख्यातेन कियासातत्ये। अनौतपिवतेत्येवं यच्च सततमभिधीयते सा ऽनौतमिवता । एवं पचतज्जता। खादतमोदता । छन्तविचक्षणा, उदर उत्सृजेति यस्यां सोद्धरोत्सृजा, आख्यातमाख्यातेनेति सिद्धे ऽसातत्यार्थ वचनम्, एवमुद्धमविधमा उत्पविपचा, उत्पतनि- पाता, उदक च अवाक च उच्चावचम्, उच्चैश्च नौवेश्च उच्चनीचम्, चाचित चोपचितं च पाचोपचं, निश्चितं च प्रचितं च निश्चप्रचं, सर्वएते निपा- त्यन्ते, न किचन विद्यते यस्य सो ऽकिचनः, साखाकालकादिषु समा- सान्तोदात्तत्वं ल्ययभावश्च निपातनात् । प्रतीयमान कियापेक्षं च समानक- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मघरव्यंसकादयश्च । २।१।७२) (ब.२ । पा.१। बा..)) खादतवसता। बाहरनिचया। बाहरनिकाया । उत्पचनिपचा। भिन्धि- लवणा। भिन्धि लवणमिति यस्यामभिधीयते सा किया तथा । एवं पचलववणा। बावतिगणोऽयम् । तेनान्येऽपि ज्ञेयाः । तत्र केचिद्गण- रत्नवता संग्रहीताः । तद्यथा नास्ति कुतोऽपि भयं यस्य सः अकुतोभयः । कान्दिशं गच्छामीति य बाद स कान्दिशीकः । गणपाठसामर्थ्यादीकया द्वितीयाया अलुक् । कान्दिशीको भयत इत्यमरः । बहोपुरषोऽहमिति यो मन्यते तस्य भाव चाहोपुरधिका । “मनोज्ञादित्वाइज । अहं भक्तोऽहं शक्त इति यस्यां साहमहमिका । या इच्छा अभिप्राय इति यदृच्छा। रहिरेपाहिरा । रहि रे पाहि रे इति यस्यां सा तथेत्यर्थः । गणपाठा- दात्वम् । एहि पाहिर नीता येन निश्वप्रचा व्यपि । तत्कर्म दग्धुं सेवेथा गोविन्दमकुतोभयम् । उग्मडटि अवम्मडठोति यस्यां सा उग्मजावम्टना । छत एवं निपातनादनयोरि हैव साधुत्वम् । अन्य द्रव्यं स्यान्तरम् । अन्तरशब्दो टंकत्वं सात्वाकालकः संपन्नइति । 'जहि कर्मणेति'। नहीति जोगमध्य- मैकवचनं, तदेतत्कर्मणा वडुलं समस्यते भाभीक्षण्ये गम्यमाने समासेन चत्वार्ता विधीयते, नहि गोडमित्याभौक्षण्य न य आह स हिमोड, अत्रौत मियतेत्येवं यत्र सततमभिधीयते सा नीतपिक्ता, एवं पचत- भृष्णता, भज पाके। भिन्धि लवणमिति यस्यामभिधीयते सा भिन्धिा- क्या, एवं पचलवणा । 'अविहितलक्षणास्तत्पुरुषहति' । यस्य सत्पुरुषम्य ·३८१ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मयरयंसकादयश्च । २ । १ । ७२।) (अ.२ । पा. १ । बा.३) . इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्ट- कृते भाष्यप्रदीपोद्योते द्वितीयाध्या- यस्य प्रथमे पादे तृतीयमाह्निकम् ॥ पादश्च समाप्तः॥१॥ भिन्नवाचौ । भिन्नचाभेदेन संबद्धेग पूर्वपदार्थे विशेषणम् । पूर्वपदजन्यबोध- प्रकाराश्रयप्रतियोगित्वं भेदे व्युत्पत्तिसिद्धम् । अवश्य कार्यम् । तदेव सम्मात्रम् । मात्र कालऽवधारणे इत्यादि। लक्षणं न कृतं प्राप्तप्रयोगच भवति स मयरयंसकादेराकृतिगणत्वादत्रैव अशष्य इत्यर्थः॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
पाणिनिकात्यायनपतचलिभ्यो गुरुभ्यो नमः ॥
कृसे ऽथ पतञ्जलिना गुसखा तीर्थदर्शिना ।
सर्वां न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धने ॥
अलब्धगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव मोठवात् ।।
अर्धे नपुंसकम् । २।२।२॥
सूत्रे “नपुंमकम्" इत्युकेरिहकस्मादिति प्रश्नोऽनुपपन्न रत्या-
बार
नपुंसकस्येति ॥ (क)
सधैं नपुंसकम् । नियक्तीवो शब्द एकद्रव्ये विद्यमानेनावयवि-
वाचिना सह प्राग्वत् । भित्तं शकलाखण्ड वा घुम्याऽध समेऽशक इत्यमरः ॥
ह काकाक्षिन्यायेन वा पुंसौति पूर्वोत्तमभ्यां सम्बध्यते । तत्र शकनखण्डे
इति नपुंसकत्वस्य रूपभेदाहिये ऍम्यविकन्यादस्त्रियामिति फलितम् ।
.
'चई नपुंसकम्"। 'बाविधलिङ्ग इति' । नियतलिङ्ग इत्यर्थः ।
तम्येदं ग्रहणमिति' । तत्रैवार्थे नपुंसकत्वम्यायभिचागद अवयवाची
हाभिधेयवशेन विलिङ्गः, अप्पाई मया भक्षित दन्नाईमाम्या पतितं
यामाडो नगराई, सर्पिघाईया व्यक्तीति 'तम्याः शरवाहः परिशिय
49
Mahibliiswrradhpoddyota, Vol III, Fal. V , No. 1162.

·१४
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(बध नपुंसकम् । २।२।२।)
(अ.२ । पा. २ । बा. १)
सूचे नपुंसकग्रहणं किमर्धशब्दस्यार्थविशेषप्रतिपक्तये उत समा-
मगतरूपविशेषप्रतिपत्तये। नाद्य इत्याह
अव्यवस्थितत्वादिति । (क)
नपुंसकत्वस्थापूपार्धमित्यादावन्यार्थऽपि दर्शनादिति भावः ॥
नान्य दूत्याह
कृते चेति । (के)
तस्य नपुंमकत्वलक्षणविशेषानवसायेन तातरूपविशेषाभावा-
दिति भावः ॥ अधिकरणम्याकाशस्य नितित्वात्प्रश्नानुपपत्तेराह
नपुंसकत्वेति । (क)
कस्मिन्नर्थ पुंस्त्ववाचक इति भाव्याक्षरार्थः ॥ पुलिङ्ग एवेति
धमं वारयति ।
नियमेनेति ॥ (के)
नपुंसकग्रहणं ज्ञापकमिति । (के)
-
न च स्त्रीलिङ्गरूपमेव किन्न स्यादिति वाच्यम्। भिललिङ्गानां न इन्द इति
तेन परिभाषितत्वात् । शकलश्चास्त्रीति निर्देशनैव निर्णयात् । अर्ध इत्यत्र
तु रूपभेदात्युत्वावगतो सत्यां वा पुंसौति तहिकल्पेनाविशेषात्स्त्रोनपुंसवे
लभ्यते । तथा चार्धब्दस्त्रिविति फलितोऽर्थः । समेंऽशके तु अधं नित्य
।
मध्ये निविदं दधातीति । भाष्ये त्ववयववाची पुल्लिङ्ग इत्युपलक्षणं, क्वचिन
समप्रविभागे स्त्रीलिङ्गता दृश्यते 'एकान्तचेर्दा युग्माखिति, यम्मास ऋर
बाः शख्वा निविदं दध्यादित्यर्थः, तस्यापलेन निर्वाहः । अईमिति नपुं
निर्देशः शब्दहपापेक्षयापि सम्भाव्येत, यथा 'खमज्ञातिधनाख्याय म

·३८७ महाभाष्यप्रदीयोदद्योतः। (ब. २ । पा. २ । बा. १) (अर्ध नपुंसकम् । २ । २ । २ ।) निर्देशन नपुंसकत्वमाचे सधेऽपि नित्यनपुंसकत्वलाभाय तस्या- वश्यकत्वम् अन्यथा अपूपार्धन्दन्तार्धमित्यादावसमांशवाचिन्यपि एकदेशिममासः स्यादिति चिन्यमेतत् । परे तु ममप्रविभागे नपुंसकलिङ्ग इत्यस्य नपुंसकलिङ्गोऽपौत्यर्थः। अत एव “ए श्रोङ' २“एच” इति अनयोः सूत्रयोर्भाव्ये एचो इखविधाने उर्धकारा- धौंकारी प्राप्नुत इति शङ्कायार नैव श्लोके नापि वेदेऽध एकारोऽर्ध AR १ ए योछ। ३ । ऐ औच । । २ एच हग खादेशे । १ । १ । 81 ३ ननु चैषुः सस्थानतरावर्ध रकारार्ध योकारश्च । न तो स्तः । यदि हि तौ म्यातां तावेवायमुपदिशेत् । ननु च भो कृन्दोगानां सात्यमुनिरा- गायनीया अर्धमेकारमर्धमोकारं चाधीयते। मुजाते ए अश्व सूटते । अध्वर्यो यो अदिभिः सुतम् । शुक्र ते र अन्यद यजतम् ते ए अन्य इति । पार्षद कृतिरेषा तब भवतां नैव हि । लोके नान्यमिन् वेदे बर्ध एकारोऽर्ध योकारो वास्ति ॥ ३ | ४ । १ । १। नपुंसमित्यर्थः । अधं पिप्पल्याः अर्धपिप्पली । एकविभक्तावान्तवचन- मिति । वा । पिप्पलौशब्दम्यानुपसर्जनत्वान्न इस्खः । एकाधिकरगणे किम् । अधं पिप्पलोनाम् । कथं तद्यपिण्यन इति । अर्धानि पिप्पनौनामिति विग्रहे मा भूत् । खण्डसमुच्चये तु भविष्यति । वर्धपिप्पली च अर्धपिप्पली 'बन्धनि बहुव्रीहाविति तस्मानपुंसकमिन्यतम् । 'घईपियनीति'। पिप्पलौशब्दम्यक विभक्ति चेत्युपसर्जनसंज्ञा न भवति एकविभक्तावपश्यन्त- मिति वचनात् । 'बई पिप्पलोनामिति' । न तहदामामिदं भवति धानि पिप्पलीनामईपिप्पल्य इति, नेतदस्मिविग्र हे भवति खण्डममुदाये ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (बधै नपुंसकम् । २ । २ । २।) (न्य. २ । पा. २ । या. १) बोकारो वास्तौत्युत्तरपरभाष्ये ममविभागविषयेऽपि पुलिः प्रयुकः । अवयववाचौ तु पुलिङ्ग एव ॥ अपूपामिति । (के) समप्रविभाग एव अन्यत्रापूपार्थ इत्येव "परवलिङ्गमिति” सूत्र भाव्येऽप्येतत्स्पष्टमित्युत्तरसूचे स्फुटौकरिष्यते । अन्यतरस्यां ग्रह- गणपकर्षण योगविभागेन वा एकदेशिममामविषये षष्ठीसमासः सूचकृतोऽपोष्ट एव । एवं चारम्भप्रत्याख्यानयोः समफलता। नपुंम- कग्रहणे तु सूचेषु निर्देशो लिङ्गाविवक्षायां ज्ञापकमित्याः । भाव्ये अर्धपिप्पलौनामिति। (भा) दशानां पिप्पलौनामर्धमित्यर्थः। न च समासे एकत्वमङ्यायाम त्रौत्सर्गिकत्वात्कथमत्र समासापादनम् एकत्वस्यापि तचाभानाछुद्ध- १ ब२। पा8 | सू २६ । चेत्यादि विग्रहात्। एकदेशिनेति किम् । अधैं पशोदेवदत्तस्य । देव- दत्तोऽत्र स्वामी नववयवौति न तेन समासः । पशुना तु स्यादेव । अर्ध- पशुर्देवदत्तम्येति । देवदत्तखामिकं पशोरमित्यर्थः। नपुंसक किम् । ग्रामाधी नगराधः । अर्धमिति निर्देशादेव सिद्दे नपुंसकग्रहणं सूत्रे । भवति बबईपिप्पली चाईपिप्पली चाईपिपल्य इति । 'देवदत्तशब्देन समासो न भवतीति'। देशदत्तोऽत्र खामौ न त्वेकदेशो यत्वेकदेशी पशु- सेन भवत्येव समासः। अईपभुर्देवदत्तम्येति, देवदत्तस्वामिकं पशोगई. मित्यर्थः, तत्र समुदायेन सम्बन्धानास्ति सापेक्षत्वम् । अयं योगः प्रक्यो- ·महाभाध्यप्रदीपोद्योता। (ब.२ । पा. २ । बा. १) (अर्धे नपुंसकम् । २१२।२।) पिपलौत्वेनानेकपिप्पलौवोधसम्भव इति ग्रामयः । इतरोऽर्ध- पदार्थस्य तत्र पञ्चपिप्पलौरूपत्वेन समासे बहुवचनं मत्वा पृच्छति न वा भवतीति ॥ (भा) अर्थान्तरे भवति न वेतदर्थ इत्याह भवति यदा (भा) इत्यादिना ॥ अर्थश्चात्रेति । (के) दशानां पिप्पलीनाम् अर्धे पञ्च इत्यचार्थः । पिप्पलीमा प्रत्येकम् अर्धानि बहनौति तत्रार्थः ॥ भाये तदा न भवितव्यम् (भा) इत्यर्थमभिप्रेत्याह निहानिदशो न विवक्षित इति ज्ञापयितुं तेन तम्येदमिति लिङ्गत्रयेऽपि भवति । एतत्सूत्रं परवल्लिङ्गमित्यत्र भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तथा हि । अर्धपिप्पलौति कर्मधारयेण सिद्धम् । समुदाये दृष्टाः शब्दा अवयवेऽपि वर्तन्ते इति न्यायात् । समप्रविभागादन्यत्र हि तवाप्ये धैव गतिः । वर्धा- नहुँ, कथमईपिप्पलो, सामानाधिकरण्यो भविष्यति । अयं चासो पिप्पली चेति । ननु च यद्यई न पिण्यलो बथ पियनी नाईम् बई पिप्पली चेति विप्रतिषिद्ध, नास्ति विप्रतिषेधः, समदाये हि दृशाः शब्दा अवयवेवपि वर्तन्ते। किस समप्रविभागादन्यत्राईचन्द्रादावयमेव गतिप्रकारः समप्र- ·३९. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बधं नपुंसकम् । २ । २।२।) (ब. २। पा. २ । आ. १) अर्धपिप्पलीत्येव स्यादिति । (के) यद्यप्यर्धपदार्थो बहवः तथाप्यर्धशब्देनैकत्वावरुद्धममुदायस्यैव भानादिति भावः ॥ तदा कस्मान्नेति । (भा) समामः कुतो न इत्यर्थः । तिरोहित भेदस्येति । (के) तिरोहितावयवभेदस्येत्यर्थः । समूहः समूहिन्यो भित्रोऽपौति भावः । । हारः। अर्धहारः। अर्धजरतीयम् । अर्धवैधासम् । अक्तिम् । अर्ध- विलोकितमित्यादिदर्शनात् । न च समप्रविभागे घछौसमास बाधितुमिदं सूत्रमिति वाच्यम् । षष्ठीसमासम्यापौरुत्वादिति । तथा च कालिदासः प्रायज । प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्येति । विभागेऽपि तथास्तु, इदं तईि प्रयोजनं समप्रविभागे पछौसमासो माभूदिति, इष्यते घडीसमासेऽपि, तथा च भगवान्पिङ्गालनागः प्रयुझे, खराई चार्याईमिति । एवं तर्हि गौणत्वात्मामानाधिकरण्यस्य विशेषण- समासोन किल स्यादित्ययमारम्भः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ | पा. २ । बा.१) (द्वितीयढतीय चतुर्थतुर्यायन्यतर- स्याम् २।२।३।) हितीयतृतीयचतुर्थताण्यन्यतर- स्याम् ।।३।३॥ नान्तरोयकतयेति । (क) तमिहानुगुणतया ज्ञापकत्वमम्येति भावः । स्मरणाय पुनर्जाप्यत इति । (क) वारद्वयज्ञापितं दृढ़संस्कारजननद्वारा शौघं स्मरणाय इत्यर्थः । विनिगमनाविरहादिदमपि जापकमिति भावः ॥ सामान्येऽवयवा- भावादाह सामान्याश्रयसमूहेति । (क) १“षष्ठी” न्यादिना मामान्यशान्त्येण विहितेत्यर्थः ॥ १ अ२। पा २ | सू ८॥ हितोयटतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरम्याम् ॥ एतानि एकदेशिना सह प्राग्वत्स्यरेक चेद् द्रव्यम् । द्वितीयं भिक्षायाः द्वितीयभिक्षा । भिक्षा- हितीयम् । तीयभिक्षा। भिक्षाटतोयमित्यादि । एकदेशिना किम् । द्वितीयं भिक्षाया भिक्षकम्य । एकाधिकरणे किम् । दितीयं भिक्षा- "द्वितीयस्ती यचतुर्थतुर्याण्यन्यतरम्याम्" ॥ 'अन्यनरम्यां ग्रहणा- मोऽपि भवतीति' । ननु च पुरणप्रत्ययान्ता रवैते द्वितीयादयन्तत्र पूरण- मणमुहितेत्यादिना प्रतिषेधेन भवितव्यं, दापि ' पुरणादागे तौयादनिति ·३९२ महाभाध्यपदीपोद्योतः। (हितोयस्तोयचतुर्थतुर्याख्यन्यतर- (च.२। पा. २ । बा.) स्याम् । २।२।।) प्रतिनियत इति । (के) "अर्धम्" इत्यादि शास्त्रेण विहितः ॥ भाये अवयवविधाविति । (भा) तद्विषये नोत्मर्गप्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ न्यायादिति । (के) येन नाप्राप्तिन्यायादित्यर्थः ॥ विरोधाद् (के) इत्यादि । तदुभयमत्त्वे हि बाध्यबाधकभावः । प्रकृते चोभय- रप्यभावात् तदभाव इति वार्त्तिकमतेनेदं प्रयोजनमुक्रमित्यन्वयः ॥ भाष्यकारस्त्विति । (के) "मत्यपि सम्भवे बाधनं भवति" इति तदुक्केरिति भावः ॥ नवौदृशं दधिदामं तक्रदानस्य निवर्तकं दृष्टं तत्र अकफलतास्ति न च मा प्रकृते इत्यत पाह णाम् । स्यादेतत् । पूर्वस्त्रवदिदमपि प्रत्याख्यायताम् । तथा हि । समु- दायशब्दम्यावयवे वृत्तौ कर्मधारयेण द्वितीयाभिक्षयादि सिद्धम्। भिक्षा- द्वितीयमित्यादि तु षष्ठीसमासेग सिइम्। मैवम् । पूरणेति धशौसमास- निषेधात् । सिद्धान्ते त्वमिन् सूत्रेऽन्यतरस्यां यहणसामर्थ्यात्पक्षे घठी. . खार्थिकोऽन्प्रत्ययः क्रियते तदापि पूरयागुणहितार्थ त्यर्थशब्दस्य प्रत्येक मभिसम्बन्धात्पाणार्थयारणं न तु तदधिकारविहितप्रत्ययग्रहणमिति भवि- तथ्यमेव प्रतिषेधेन तत्कथं सोऽपि भवतीत्याह । 'पूरणगुणत्यादि।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २॥ या. बा.१) (द्वितीयस्तोयचतुर्थतुाण्यन्यतर- स्थाम् । २।२।३।) अर्थाभिधाने इति । (के) प्रतिपत्तिः। (के) प्राप्तिः। वस्तुतो भाष्यनये विरोधाभाव एवैकफलत्याभावेऽपि बाध इति निरूपितम् श्राकडारसूत्रे भाथ्थे । शबादेशाः श्यन्नादय इति । (भा) तच प्रमादेशत्वाच्यं निवर्त्तयति मित्वादन्यादचः परो रमा- गमवदिति भावः ॥ भाये यत्रोत्सर्गापवादमिति । (भा) यत्रोत्सर्गापवादं महाविभाषाविकल्पितं तत्रति पाठातरम् । "अस्वाङ्ग पूर्वपदादा” इत्यतो डोप ङौविधौ वा इत्यनुवृत्ति- रिति पाठः। उत्सर्गापवादयोरुभयोरपि वैकल्पिकत्वं दर्शयित औष डौब विधौ इत्युक्रम् ॥ वार्तिककारस्येति । (क) यदि त्वसंयोगोपधाद् इत्याद्यनुवृत्तौ प्रतिपत्तिगौरवमिति वार्त्तिकाशय इति भावः ॥ समासो लभ्यते । वाक्यम्य महाविभावयैव सिद्धेः। नन्चेतत्मत्रं विनापि पूरणादाग इति खार्थन्प्रत्ययं कृत्वा तदन्तेन पछौसमामं करिष्याम इति चेन्न । तत्रापि प्रतिषेधसाम्यात् । पूरणे यत्र हि व्यर्थग्रहणं ग तु पुरणा- धिकारविहितप्रत्ययग्रहणम् । व्यर्थशब्दम्य प्रत्येकमभिसम्बन्धात् । स्वार्थि- - वाक्यस्य महाविभाषयैव सिद्धत्वात् घडीसमासप्राप्त्यर्थमेवान्यतरम्यां ग्रहण- मिति भावः । पूर्वं तु घठोसमासापवादो योग इत्याद्यप्राप्यभिप्रायेणोक्तं, 50 ·(भ.२। पा. २ । बा.) ३९४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (द्वितीयटतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतर. स्याम् । २।२।३।) डौष एव त्वनुदात्वविधाने इति । (के) ङोबादेशाद्वारेत्यर्थः ॥ नित्ये स्वरमाचविधाने (क) इत्यस्यापि खरमात्र फलके डोबादेशविधाने इत्यर्थः । नित्यत्वं वाग्रहणाननुवृत्तेः। तदनुवृत्तौ हि पक्षे ङीष् श्रवणं स्यादेवेति भावः ॥ भाव्य इदं तर्हि प्रयोजनम् अर्धपिप्पली (भा) इत्यादि "परवलिङ्गम्" इति सूत्रस्थभाव्येणेदं विरुध्यते । तत्र हि एकदेशिममामो नारश्यते कथमपिप्पलौति समानाधि- करणो भविष्यति। अधै चासौ पिप्पली चेति । न चैकदेशिसमा- मारम्भे षष्ठी समासस्य तेन वाधो भवति। अन्यथा षष्ठीसमामो- ऽपि प्राप्नोति । दृप्यते षष्ठोसमामोऽपि । अपूपाधं मया भक्षितं लब्ध मया पामार्धम् इति । एवं पिप्पल्यर्धम् इत्यपि भवितव्य- मित्युक्तं तस्माद् यथाश्रुतसूचमते एकदेश्युकिरियम् ॥ काश्च प्रकृत्यर्थनार्थवन्त इति अनन्तस्यापि पूग्णार्थताम्त्येवेति भाष्ये स्थितम् । अत एव "तान्युउच्छषष्ठाजितसकतानी" त्यत्र (रघुवंशपञ्चम- सर्गस्थ - पूलोकः) समासः प्रामादिक इत्याहुः। वस्तुतस्तु परवल्लिका- मिति सूत्रे सत्पुरुषग्रहणं दिगुप्रात्यादिवार्तिक पूर्वापरेत्यादित्रिसूत्री ध भाष्ये प्रत्याख्याता। तथा च भिक्षाद्वितीयादिसिद्धये संज्ञाप्रमाण- । यहा सत्यस्मिन्योगे पछीसमासप्रतिषेधस्यास्य च पछीसमासबोधकत्वम- विशिमिति मत्वा तथोक्तम् । अयमपि योगः शक्यो ऽवक्तुं, कथं, समु- दायावयवयोरौपचारिके सामानाधिकरण्ये सति द्वितीयभिक्षादिसिई .

·(ब. २। पा. २ बा.१) महामाध्यमदीपोद्योतः। (द्वितीयटतीयचतुर्थतु-ण्यन्यतर- स्याम् । २।२।३।) उन्मत्तगङ्गम् अव्ययीभावेनेति । (भा) यद्यपि वाक्येन संज्ञानवगमात् मोऽव्ययीभावो नित्यसमाम- मदृशः । तदत् समासान्यनार्थकवाक्याभावात् तथापि वापदं तत्र सम्बध्यत एव । अत एव वाक्यं भवत्येव । अत एव "संज्ञायामि"ति समामविषयेऽपि वाप्यामश्वो वाग्यश्व इति वाक्यं भाष्याधुकं संगच्छत इति भावः ॥ पूरणाधिकारेति । (क) पूरणशब्दस्य स्खरितवादित्यभिमानः ॥ पर्यवमत्रशब्दं व्याचशे अनाव्यवहितमिति । (के) खरभेदप्राप्तमिति यावत् ॥ न तु तदधिकारेति। (क) एवं सूत्रे विनिगमनाविरहाद् भाष्यप्रमाण्याचान् प्रत्ययान्तानां केवलानां च द्वितीयादौना ग्रहणं भिक्षासम्बन्धिद्वित्वसंख्यापूरण- मित्यर्थः ॥ भाव्ये एवं तौति । (भा) अन्यतरस्यामित्येतत् मामर्थात् पूरणेति प्रतिषेधो नेति भावः ॥ त्वादिनिर्देशानां सामान्यापेक्षशापकताश्रयणीया पूरणेत्यादिनिषेधो ऽनित्य इति । एवञ्चोधछे यपि साध्विति दिक । तुरीयस्यापौष्यत इति रत्ति- कागः। एतच्च माध्यादौ नान्ति । मुन्धार्थचत्तौ षष्ठीसमासे तु भिक्षाहितीयमित्यादि मविष्यतीति, नैतत्स- पचते, अनेनैव खल्बन्यतरम्यां ग्रहणेन षष्ठीसमासः प्राप्यते कथमस्मि- योगेऽसति भविष्यति।

·३८६ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। ( प्राप्तापने च द्वितीयया । २।२।।) (अ.२ । पा. २। पा) प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ।२।२।४ अयमप्युच्यते (भा) इत्यादि। उभयोरपि प्राप्तापन्नग्रहणेन विशेषविहितला- दित्यर्थः ॥ "द्वितीयया" इत्यत्र प्रश्ने उद्देश्यासविधानं चकारेण यवधानं चेति भावनाह प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ॥ एतौ द्वितीयान्तेन सह प्राग्वत् । पक्षे द्वितीयाश्रितेतिसमासः। प्रातो जीविकां प्राप्तजीविकः । जोविकाप्राप्त इति वा । धापनजीविकः। जोविकापन्नः। यद्यपि प्राप्ता जीविका येनेति कृत्वा कर्मणि क्लान्तेन बहुव्रीही प्राप्तजीविक इत्यादि सिध्यति । तथापि समासान्तोदात्तार्थं वचनं प्राममुख इत्याद्यर्थश्च । इह हि बहुव्रीहौ जाति- कालमुखादिभ्य इति निष्ठायाः परनिपातः स्यात् । लिङ्गविशिष्ठपरिभाषया . 'प्राप्तापने च हितोयया" ॥ ‘प्राप्तजीविक इति' । एकविभक्ती- त्युपसर्जनत्वाइखत्वम् । प्राप्ता जीविका येनेति कर्मणि क्लान्तेन बहुव्रीहा वप्येतसिड, समासान्तोदात्तत्वार्थं तु वचनम् । इह प्राप्तसुखः प्राप्तदुःख इत्यादिषु जातिकालसुखादिम्य इति प्राप्तापमयोः परनिपातप्रसङ्गम । इह सिङ्गविशिएपरिभाषया प्राप्ताशब्दस्याप्ययं समासो भवति, प्राप्ता जीविका ·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः । (अ.२ । पा. २ । था. १) (प्राप्तापने च द्वितीयया । २१२।8।) सौचत्वाच्चेति ॥ (के) सूत्रारम्भ इति ॥ (कै) "दितौयाश्रित" इत्येव मिद्धे एतत् मामर्थ्यादिति भावः ॥ लिङ्गविशिष्टेति । (के) एकादेशस्य पूर्वान्तवादित्यपि बोध्यम् ॥ प्राप्तशब्दम्याप्ययं समामः । प्राप्ता जीविका प्राप्तजीविकेति । नन्वेक- विभक्तीत्युपसर्जनतया जीविकाशब्दम्य इखोऽस्तु नाम । प्राप्ताशब्दम्य तु कुतः स । अत्र भाष्यम् । अचेति पूर्वपदम्याकारोऽपि सूत्रेऽस्मिन् विधीयते । चकारेण समुच्चयार्थनाकारप्रश्लेषम्यानुमानादिति प्राप्तापने समस्येते। यच व्यत्वं च भवति प्रासापत्नयोः। सौत्रत्वाच प्रकृतिभावो नेति भाव इति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु द्वितीयेत्यम्यानन्तरमकारप्रयेवो बोध्यः । एवं हि प्रकृतिभावप्रसङ्ग एव नास्तीति बोध्यम् । प्राप्त नौविका इति, पुंवद्रावो वक्तव्यः । भाष्ये त्वकारः पूर्वपदम्य विधीयत इत्युक्त, चकारेण समुच्चयार्थेनाकारप्रमेषोऽनुमीयते सौत्रत्वाच्च निशम्य प्रकृतिभावाभावः, प्राप्तापने द्वितीयान्तेन स समस्ये ते अ च अत्वं च भवति प्रामापनयोरित्यर्थः।

·२१ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कालाः परिमाणिना । २।२।५।) (अ.२। पा. २ था.१) कालाः परिमाणिना।२।२।५॥ तत्पुरुषे प्राय उत्तरपदार्थप्राधान्यात् प्रश्नानुपपत्तिमाशयाह इहेति ॥ (के) प्राधान्यमिति। (के) एवं च समानार्थत्वमङ्ग इति भावः ॥ ननु चित्रगुरित्यादिवत् समासे उत्तरपदार्थप्राधान्यम् एकार्थोभावकृतं स्यात् तचाह अन्योत्तरेति । (के) तधम्य च भाष्योकं किं च वाक्यविपरीतविशेषणविशेष्यभावो मैकार्थीभावः माध्यः । अत एव तस्य एकार्थीभावातविशेषेषु भाष्ये गानाभावः॥ किं प्रधानोऽयं समास इति । (भा) कालाः परिमाणिना ॥ परिमौयते परिच्छिद्यते येन तत्परिमाण- न्तदाम्परिमाणौ। परिच्छेद्यवाचिना सुबन्तेन सह कालाः समस्यन्ते स तत्पुरुषः । मासो जातस्य यस्य स मासभातः । ननु जातो देवदत्तः तस्य च दिध्यादिपरिच्छेदकं न तु कालः । तस्य क्रियामात्रपरिच्छेदकत्वादिति काखाः परिमाणिमा" 'सामर्थात्परिमाणवचना इति'। परि- माणमपेक्ष्य परिमाणौ भवति नान्यथेत्येतत्मामा, तत्र च यद्यपि कालः प्रस्थादिवत्सर्वतो मानं न भवति तथापि परिच्छेदहेतुत्वात्परिमाणमित्यु ·३६६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२। पा. २। बा. १) (कालाः परिमाणिमा । २।२।५।) समासपदं विग्रहपरमपि उत्तरपदार्थप्रधान रत्युत्तरमयुभय- माधारणम । न च वियहेऽपि जातस्य प्राधान्ये जातस्य मास रति षष्ट्यनुपपत्तिः। विशेषणदेव षष्ठीविधानादिति वाच्यम् । वृत्ति- विग्रहयोः समानार्थत्वानुरोधेन तस्य वाक्यस्य वृत्त्यर्थबोधकत्वविव- चायां विशेष्यविशेषणभाववैपरीत्येऽपि पूर्वजातसंस्कारानिवृत्तेः। अन्यथा ममासे जातप्राधान्येन विशेषणविभक्तिषष्ट्यापादनस्य भाव्येऽसंगत्यापत्तेः। मम तु न दोषः । वियहेऽपि तस्यैव प्राधा- न्येन तत् स्थितिवत् समासे विशेषोत्तर षष्ठ्या तत्सम्भव इत्याशयात् सम्बन्धम्या शेषत्वान्न षष्ठौत्युत्तरम् ॥ भाष्ये यैवासावन्ततिनौति। (भा) उत्तरपद इति शेषः॥ योऽसाविति । (भा) परिच्छेद्यपरिच्छेदकत्वरूपः ॥ चेत् । सत्यम् । साक्षाकियां परिच्छिन्दवापि कालस्तट्वारा देवदत्तं परि- च्छिनत्ति यम्य हि जननादूचं मासो गतः स मासजात इति व्यवलियते तत्र व्यवहारकालजननक्षणयोरन्तरालभावी मासो जननहाग मातमपि परिच्छिनत्त्येव । विग्रहे षष्ठीनिर्दियम्यापि वृत्ती प्राधान्यमिह बोध्यम । दगडी चित्रगुरियादाविव विशेषणविष्यभावव्यत्यामेनैव एकार्थाभावा- - यते । 'मासो जातस्येति'। कस्य पुनरयं मासः परिच्छेदको न तावज्जा- तस्य, तस्य हि दिध्यादि परिमाणं न तु मासः, नापि जननक्रिया, तम्या एकक्षणभावित्वान्भासेन सम्बन्धाभावात् । उच्यते । जननक्रियावधिर्मासेन परिच्छिद्यते, मासो जातस्येति, कोऽर्थः, जननक्रियाया ऊईमस्य मासो

·1. २ बा.
१)
महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः।
(ब. २। पा. २
(कालाः परिमाणिना।२।२।५।)
स समासे इति। (भा)
षष्ठीप्रयोजको न भवतीत्यर्थः । तदाह
अभिहित इति । (भा)
षष्ट्यप्रवृत्ती निमित्तमिदम् । समा सेनाभिहितो यतः प्रत
एवान्तर्भूतः ॥ प्रथमोत्पत्तिनिमित्तमाह
प्रातिपदिकार्थे इति। (भा)
हि यतोऽभिहितस्तत एव प्रातिपदिकार्थः सम्पन्न इत्यर्थः ।
अन्यथा पचतोत्यादौ कर्ताभिधीयमानो गुणभूतत्वादन्न तोऽपौति
तनापि प्रथमा स्थादत इदमुक्तम् । अनभिहितसम्बन्ध एव षष्ठीति
तात्पर्य्यम॥
अन्तर्भावादिति । (क)
सम्बन्धिविषयकोपस्थितिविषयत्वादित्यर्थः ॥
अनुद्भव एवेति । (क)
पृथगुपस्थित्यविषयत्वसम्बन्धित्वमनुद्भवः ।।
भ्युपगमात् । तथा च हरिणा । क चिद् गुणप्रधानत्वमर्थानामविवक्षित.
मित्युपक्रम्य,
व्याख्यातं तद्धितार्थस्य यत्किञ्चिदुपदर्शकम् ।
गुणप्रधानभावस्य तत्र दृयो विपर्ययः
इति, वदता आक्षिकवैयाकरणाद्युदाहरणानि स्पछोकतानि । तथा
॥
जातः, बतौते मासेऽस्य जमनमिति यावत्, बनेन प्रकारेण मासो जातम्य
परिमाणं, यथा मासे देयम्रणमिति ऋणदानम्यावधिर्मासेन परिच्छिद्यते ।

·महाभाष्यपदीयोयोवः। (ब. २ । पा. २) बा.१) (कालाः परिमाणिवा ।।२।५।) 'प्रथमोत्पत्तिनिमित्तमिति । (क) षटौप्रतिबन्धद्वारा इत्यर्थः । ननु पक्क इत्यादी तत्वेनाभि- धौयमानं कर्मादिकर्षभिहितमित्युच्यते नैष तथासम्बन्धत्वेनाभावा- दत शाह गुणभावेनेति । (क) मानन्धाभिधानमेव भवतीत्यर्थः । सम्बन्धिविषयकोपस्थिति- विषयत्वमेव गुणभाव इत्याडः ॥ ननु क्वचिदन्तर्भावमिति । (के) न सम्बन्धिविषयकोपस्थिती विषयो भवतीत्यर्थः । उभयोः पृथगुपस्थितयोरेव सम्बन्धमम्भवादिति भावः ॥ विवक्षितोऽर्थ इति । (कै) कियान् कालोऽथ जातस्य इति प्रश्ने जातस्य माम इत्युत्तरे- शैवाकाङ्क्षा शान्तिः । न तु मामस्य मात इति उत्तरेणेति म एव विवचितोऽर्थः म च न ततः प्रतीयत इति भावः ॥ १ उपलब्धकैयटे तु “प्रथमोत्पत्तिनिमित्तकथनम्" इति पाठोऽस्ति । चमासनात इत्यस्य मासप्राम्भाविजननाश्रय इत्यर्थः। अत एव मास- जातो दृश्यतामित्यादिक्रियायोगो जातस्यैव भवति । तु पिण्य- ल्यादाविव पूर्वपदार्थस्य । इहमातः । इयोरकोः समाहारः । राजारः नसंख्यादेः समाहार इत्यादेशप्रतिषेधः । कयन्त 'मासमात इति'। यया गावोऽस्य सन्तोसि गोमानिति बाक्ये पठौनिर्दिछ- स्यापि बरतो हलो प्राधान्यं, तत्वस्य हेतोः, अभिहितः पर्याऽन्ततः प्रातिपदिकार्थः संपन इति, यथा चित्रा गावोऽस्य चित्रगुः पुरष दति सखिभ्यश्च । 51 ·४०२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कालाः परिमाणिना । २।२।५।) (ब.२ । पा. २ । था.१) 'मास जात इति । (के) समासस्य त्वार्थमुत्तरत्वं बोध्यम् ॥ नन्वेवं विग्रहे षष्ठीसमासेनैव सिद्धौ सूत्रं व्यर्थम् उत्तरं तु तवेव ममाप्यर्थमेवेति चेत्र। एतद्भाथ- प्रामाण्येन परिछेद्यपरिच्छेदकसमभिव्याहारे परिच्छेद्यबोधकादेव षष्ठीति खौकारात् । अवयवावयविनोः समभिव्याहारे यथावयवि- वाचकादेव तत्रार्थ जातमाम इत्यनिष्टनिवृत्त्यर्थं सूचम् ॥ शब्दशक्तिस्वाभाव्यादिति । (के) यद्यपि एतद्भाव्यात् “२तदहति" इति सूत्रभाष्याच वृत्वर्थोप- दर्शके विग्रहवाक्येऽपि तत्समानेव विषयतेति लभ्यते । तथाप्यत्र वाक्यपदमर्थबोधाय प्रयुकस्वतन्त्रवाक्यपरमिति बोध्यम्। भाष्ये- ऽप्येवमेव ॥ सत्ताया नित्यत्वादिति । (कै) मित्यत्वमच परिच्छेदककालाधिककालस्थायित्वं बोध्यम् ॥ १ "मासस्य जातः" इति पाठोऽस्ति । छ । पा । सू०६॥ घशात इति । उच्यते । मायं समाहारे द्विगुः किन्तूत्तर पदे हे बहनो जातस्य यस्यति त्रिपदतत्पुरावाम्युपगमात् । ननु सुपसुपेत्येकत्वस्य विवक्षि तत्वात्वाथमेतदिति चेत् । वचनादित्यवेहि। उक्तं हि वार्तिककृता। उत्तर- पदेन परिमाणिमा दिगोः समासवचनमिति । अस्याः। परिमाणिवच- तो बोहाविति तहदवापि वाक्ये षष्ठीनिर्दियस्यापि तहतो जातस्य प्राधान्यं इराव्यं, तथा च मासातो दृश्यतामिति क्रियायोगो जातेऽस्यैव भवति न पुनरईपिप्पल्यादिवत्पूर्वपदार्थस्य । 'यहणात इति'। इयो- ·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (प.२ । पा. बा. १) (कालाः परिमागिना । २।२।५।) इत्यभिप्रायेणेति । (क) जातसम्बन्धीकालो मास इत्यभिप्रायः ॥ भाव्ये वदराणमिति । (भा) देवदत्तसम्बन्धिवदराणामित्यर्थः ॥ कालशब्देनेति । (क) कालपरिमाणमिति षष्ठीतत्पुरुषः ॥ अत्र व्याख्यानि वार्तिकस्य- कालपदार्थयोः स्वरमत ऐक्यं प्रतीयमानं भव्यते इत्यत श्राह अथवेति । (क) पत्र पक्षे कामपरिमाणमिति बहुप्रीहिः । तद्यस्येति । (कै) तत् कालसमानं जातमपि प्रतौतिजननक्रियापरिछेदद्वारा रत्यर्थः ॥ तरुतणेति । (के) पदार्थानामनन्यथासिद्धवृध्यपेक्षयानुमेयः काख इति भाव्या- प्रय इति भावः ॥ नेनोत्तरपदेन दिगोः सिइये समासो वक्तव्यः । अर्थाद योर्युगपदिति गम्यते । तथा च वचनाहनामप्ययं तत्पुरुषो भवति एवं दो मासौ जातस्य पूर्वयोन्तत्पुरुषे सति कालान्ते बिगाविति पूर्व पदप्रकृतिखरो भवति इयो- रहोः समाहारः 'राजाहः सखिभ्यपचन संख्यादेः समाहार' इत्यका- देशम्य प्रतिषेधः । कथं तहि द्यानात इति, हे बहनो अस्य मातस्येति त्रयाणां पदागां यगपदनेग समासे आते नाताब्दउत्तरपदे परतः पूर्वयो- ·महाभाष्यप्रदीपोषधोतः। (कालापरिमाणिना । श) (आ. पा.२ था.१) 'प्रत्ययान्तरम् । (क) कारणान्तरम। तस्यैकत्वादिति । (क) अखण्डकालाभिप्रायमिदम् । वस्तुतस्तु एकवे तस कार्य वैचियनियामकत्वानुपपत्तिरिति भाष्योगलक्षणानुपपत्त्या क्षण- धारारूपः कालः इति युक्त चणानां चाशविनाभित्वात् । कथम- हरादिविभाग इति चावतरणं युक्तं कैयटेऽपि नित्यः नित्यतया एकः ममूहरूपेण विभुः चणस्य विभुत्वात् । तस्य समूह- स्येकवाद इत्यर्थ इत्यन्ये । इत्याहेति । (के) इति हेतोराह इत्यर्थः ॥ भाष्ये प्रवाह- तस्यैवेति । (भा) बुद्धिविषयक्षणममूहस्येत्यर्थः । क्रिययेति । (क) क्रियासमूहेनेत्यर्थः ॥ नचौपाधिकवेऽपारमार्थता स्यादत पार १ "प्रत्ययान्तराविशेषेऽपि" इत्यति । मसियोः समाहारो दिमासम् । पात्रादिः, दिमासं जातम्येति तु विरघ समासे क्रियमाणे सतिशिरवात्समासान्तोदात्तवं स्यात् । स्यादेतत् यावदचनं वाचनिकमिति परिमाणिमात्रेण त्रिपदतत्पुरुषः। पन्यत्र त दिशुभविष्यति । ननु च 'समुपे ' वेकत्वसंख्याया विवक्षितावाद डयोई यो समासो ग बहूनां यमपत् । उच्चते । वक्तयमेवैतद उत्तरपदेन परि ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २ । पा. २ । बा. १) (कालाः परिमाथिगा ।२।।।) परोपाधिक वेति । (के) व्यवहारमावस्यैवाधिकत्वाद्यावदा, प्रामाण्यमङ्गोकार्यमिति भावः ॥ प्रचार्थ वृद्धसम्मतिमाह तथाचेति ॥ (क) तस्य (हरिः) क्षणसमुहरूपकालस्य। प्रात्मा। (हरिः) खरूपम् ॥ धर्मान्तराश्रयैः। (हरिः) १ तथाचो हरिणा- तस्यात्मा बहुधाभिन्नो मेदैर्धर्मान्तराश्रयैः । म हि भिदम भिन्नं वा वस्तु किश्चन विद्यते ।। नैको न चाप्यनेकोऽस्ति न सुलो नापि चासितः । प्रख्यात्मा स तु संसर्गादेवं रूपः प्रकाशते ॥२॥ संसर्गिणान्तु वे मेदा विशेषास्तस्य ते मताः । संभिन्नतर्थवस्थानां कालो भेदाय कल्पते । । दिपद एवेति स्थितम् । तथा च कथं "त्रिलोकनाथेन सतां मखरिष" इति कालिदासः। "नवरसचिरमिति" च काव्यप्रकाशकारः। इस हि त्रिलो- कगवरसशब्दयोन तावविशेषणं विशेष्येणेति समासः । दिकसख्ये संता- माबिना इयोः समासवचनमिति परिमाणिवचनेनोत्तरपदेव हिमोः सिइये समासो वलयः, पथ योगपदिति मन्यते, तस्मादचनाहनामप्यवं ·। महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (काला परिमाणिना । २।२।५।) (ब. २। पा. २ । बा.१) धर्मों। सूर्यः। तहत्यन्तरं धर्मान्तरं धर्मविशेषः क्रियारूपः म पाश्रयो येषां तैः क्रियाश्रितः। भेदैः। विशेषैः। बहुधा पहरादि- भेदेन न केवलं कालस्यैव भेद औपाधिकः किं तु सर्वस्यापौत्याह न हौति ॥ (हरिः) भेदाभेदौ । एकत्वानेकवे । शक्तत्वकृष्णत्वे । इत्यादिसर्वमपि न कस्य चित् खाभाविकमित्यर्थः। तदुकं न हि गौः खरूपेण गौः नायगौः गोत्वाभिसम्बन्धात्तु गौरिति । किन्यौपाधिकमेव इत्याह द्रव्यात्मेति । (हरिः) द्रव्यपदार्थस्तत् तत्संसर्गादेकत्वानेकत्वादिना व्यवहारविषय इत्यर्थः । एवं च ब्रह्मैव कल्पित तत्तत्पदार्थसंसर्गादभेदैकत्वानैकत्व- शक्लवकृष्णत्वादिना भासते इति भावः । वस्तुतस्तत्तु सर्वधर्मविनि- मुंक्रमिति बोध्यम् ॥ प्राते पार संसर्गिणां त्विति । (हरिः) श्रादित्यक्रियादौनां ये भेदा विशेषास्ते एव तस्य कायस्य विशेषा बहरादिविशेषव्यवहारहेतव इत्यर्थः। तैर्भित्र स्वरूपः । यामिति नियमात् । नापि समाहारे द्विगुः । दिगोरितियोपप्रसङ्गात् । न च पात्रादित्वं कम्प्यम् । त्रिलोकौति प्रयोगस्यासाधुतापत्तेः। तथा च परि- शेषात्रिपदत्वपक्ष एवावशिष्यते दिमासनातः । त्रिपदे तत्पुरुषे जातशब्द समसो भवति । एवं हौ मासौ जातस्य दिमासत्रातः त्रिपदे तत्पुरुषे जात- शम्दउत्तरपदे परतः पूर्वयोस्तत्पुरुषे सति कालान्ते हिमावपि पूर्वपद- प्रति खरो भवति । इयोर्मासयोः समाहारो दिमासं, पात्रादिः, दिमासं ।

·४.७
महाभाष्यप्रदीयोद्योतः।
(ब.२ । पा. २ । बा. १)
(कालाः परिमागिना । २।२।५।)
कालो व्यवस्थानाम् अहरादिव्यवहाराणं भेदाय विशेषाय कल्पित
इत्यर्थः ।
क्रियाया एकत्वादिति । (क)
गच्छतौत्यादितस्तथाप्रतौतेरिति भावः ॥
श्राख्यातेन विति । (क)
खतो निवृत्तभेदैवेत्यर्थः । अन्ये तु दिनपर्यन्तस्थायिक्रियानु-
पलभात् प्रश्नः
कयेति । (भा)
धादित्यगत्येति उत्तरम् । तकियाममूहस्य तावत्कालं धारा-
रूपेणानुस्तत्वादित्यर्थ इत्याः ॥ ननु क्रियापरिच्छेदकत्वमेव
कालस्य न तु द्रव्यपरिच्छेदकत्वं द्रव्यस्य हि वितस्त्यायेव परि-
छेदकमत शाह
जातस्य जननक्रियावधिरिति । (क)
मामो जातस्य इत्यस्य जननक्रियाया अर्ध्वमस्य मामो आत
रत्यर्थ इत्यभिप्रायः । एवं च जननक्रियापरिच्छेदवारा जातपरि-
छेदकत्वमिति तात्पर्यम् ॥ मासस्य परिच्छेद्यान्तरमुक्तं निरा
करोति
उत्तरपदे परतः स चोक्तरीत्यादुध एवेति । अत्रोच्यते लोकशब्दोऽत्र समु-
दायपरः । तथा च व्यवयवो जोक इति मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः । इदन
जातस्येति विश्राहा समासे क्रियमाणे सति थियस्वात्समासान्तोदात्तत्वं
स्थात्, दह मासौ जातस्य मासा जातस्येति विवचनबहुवचनान्तानामयं

·महाभाषपदीयोश्रोतः। (कालाः परिमागिना । २/२।।) (पा. २ । पा. २ । बा.१) न च मासेति ॥ (क) विंशद्राव () इति बहुप्रीहिः। यद्यनाभवत् पृषोदरादित्वेनाकारान्तता- समूहोऽन्यपदार्थः । ममाहारविगौ "संख्यापूर्व.रात्र कौवम्” इति नपुंसकतापत्तेः ॥ न च कालसामान्यमिति । (क) तस्य नित्यत्वादिभुत्वाचेति भावः। क्षणपने नदाराऽविच्छेदेन तस्थानन्तवादपरिच्छेद्यत्वमिति भावः ॥ युक्त्यन्तरमप्याह न वस्त्वन्तरस्येति । (क) एवं च क्रियाधारैव कालपरिच्छेदकत्वं वाध्यमिति नवारा जातपरिछेदकत्वमेवेति भावः ॥ मनु संख्याविशेषेकवावगतिरिति न इत्यत पाह एकत्वं विति ॥ (कै) तथाभूतत्वात् । (क) नियतपरिच्छेदकपरिमाणवाचित्वात् । अन्यथा जातस्य प्रस्य कियान् काल इति प्रोऽस्योत्तरत्वं न स्थादित्यर्थः ॥ नन्वेवं मति तात्पर्य द्विवाद्यवगतिरपि स्थादत पार "दिगो गनपत्य'' इत्यत्र भाष्य एव स्पटम् । त्रयाणं लोकनाथ इति वा । नवरसा चासोचिरति बहवोहिमः कर्मधारयोऽपि सुवचः। प्रकृतममुस- समासो भवति, यत्तौ विभक्तौ निस्तायां वित्वबहुवावगतौ प्रमाणाभावाद घभेदैकत्वसंख्याप्यत्र न भवति शुद्धमेव त्वेकत्वं गम्यते, यत्र दयोडम ·8०६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२ पा.२। बा.१) (कालाः परिमाणिना । २।२।५।) बहिरङ्गेति । दिवादिप्रतौतेरनुभवविरुद्धत्वाचेत्यपि बोध्यम् ॥ शौपिक इति । परिमाणमापरिमाणत्वम् । उपाधिमाश्रित्य संख्या। एकत्व- रूपा। भेदेन । तद्रूपेण । भासते इत्यर्थः ॥ अक परिमाणवाचक- स्थले तथैव व्युत्पत्तिरिति तात्पर्य्यम् । वस्तुतः समासे एकत्वमपि नैव भासते किन्तु मासत्वेनेकमामस्यैव भानं न त्वनेकस्यानभिधाना- दिति भाथ्याशयः। एवं शौर्पिकतावको नादावपौत्थं बोध्यम् इदमनभिधानम् “ममर्थ" सूचे (२।१। १) उक्रम् । एकार्थोभाव- कृतविशेषनिरूपणावमरे। तुल्यन्यायाद् “अक्षणलाका" (२। १। १० • ) इति सूत्रस्थमेकवचनान्तयोरित्यपि प्रत्याख्यातं बोध्यम् ॥ १ शौर्पिक मासजाते घ परिमाणां स्वभावतः । उपाधिभूतमाश्रित्य सङ्ख्याभेदेन वर्तत इति ॥ रामः । राजपुरुषः इत्यादौ यद्यप्यभेदकत्वसंख्या भासते तथापि मासमाते न तथा किन्तु शूर्पण कौतः शौर्पिक इत्यत्र शूर्पस्येव मासस्य मुख्यमेवैक- त्वम् । अक्तपरिमाणस्य वाचके तथैव व्युत्पत्तेरिति ध्येयम् । वानुम्यत एकः शब्दार्थस्तत्रैवाभेदकत्वसंख्या मासशब्दत्वक्तपरिमाणमर्थ- माचर इति द्वित्व बहत्वावगतौ विभक्तिमपेक्षते खतस्वेकत्वस्यैवा. साधारणः॥ 52 ·११० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (नम् । २।२।६।) (ब. २. पा. २ । डा. १) नञ्।२।२।६॥ शब्दार्थावगतेद्धव्यवहाराधीनत्वेऽपि न्यायव्यत्पादनाय विचार इत्याह इहेति ॥ (के) प्रक्रियागतेति । (कै) लिङ्गसङ्ख्यादिमिद्धितदभावरूपगुणदोषेत्यर्थः ॥ असत् सामान्यम् । (क) प्रभावो भेदः तम्यामत्त्वं निरूपयितुमशक्यत्वात्। तथाहि । भिवाभ्यां हि धर्मि प्रतियोगिभ्यां म निरूप्यः तवायमेव म चेत् पात्माश्रयः । अन्यश्चेदन्योऽन्याश्रयः । हतौयादेरन्यस्य स्वीकारे चक्रकमनवस्था चेति । तत्रान्तरे स्फुटं सामान्यत्वं च केवलान्वयि- त्वात् ॥ नानम् सुपा सह प्राग्वत् । ब्राह्मणः । अवघलः । उत्तरपदार्य- प्रधागोऽयम् । तथाहि। आरोपितत्वं ना द्योत्यते । तच्चोत्तरपदप्रत्ति- . "न" ॥ विभक्तिनकारयोविशेषाभावाद नकारोच्चारणां, मपा नशब्दस्य विशेषणात्यामादिलक्षणस्य नस्यासबन्तत्वादेवाग्रहणं सिद्धम् । इहाब्राह्मणादिशब्दैः क्षत्रियाभिधानमिष्यते तत्र जातिमात्रपरे ब्राह्मण- शब्देन विद्यते ब्राह्मण्यं यस्य सोऽब्राह्मणः क्षत्रियादिरित्यन्यपदार्थप्रधानः ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ११९ (ब.२। पा.२ | था.१) (नम् । २।२।६।) 'तद् वृत्तिः। (क) तबद् वृत्तिः । एवं च ब्राह्मणभित्र इत्यर्थः फलितः ॥ दुरुपदेशः (के) अमुभिन्नवकाशे ब्राह्मणमित्यादिः ॥ मिथ्याज्ञानम् (क) प्रकारान्तरेण भ्रमः । ब्राह्मणपदार्थो ब्राह्मण्यन्तम्य खाभाविको निवृत्तिर्मुख्यब्राह्मण्याभावो द्योत्यते इति वक्रोल्या पारोपिततदत्ता- द्योतको नञ् इत्युकं भवति ॥ यद्यपौहेति । (क) दह सूत्रे ऽत्रार्थ तत्पुरुषसंज्ञेति न निर्दिष्टमित्यर्थः ॥ यदि च नोति । (के) यदि नत्रा ब्राह्मणार्थ: प्रतिषिध्यते स्वार्थप्रतिषेधे रूपाभाव- विशिटो बोध्यते तदाभावप्रतियोगी ब्राह्मण इत्यर्थे सर्वात्मना ब्राह्मणेतरव्यावृत्तम्य नञर्थस्याभावात् किं निरूपितं परिछेद्यत्व- १ उपलब्धकयट पुस्तके "तत्तिः" इति पाठो नास्ति । निठम्। तथा चारोधितं यद् ब्राह्मणत्वं तदिगिरे समासः शक्को विशेषण- विज्ञोग्ययोः संसर्गस्वागेप एव तेन ब्राझगाभिनन्दबोध आर्थः। चत समासो भवति तत्र नाप्राप्त बहनोहावारम्भादनेन तम्य बाधनादब्राह्मणको देश इत्यपि न सियति, न हि प्रतिनिमित्तमात्रनिष ब्राह्मणादिशब्दे- स्वयं समासो न तदविरब्बिति नियामकमस्ति, इइ चावर्षा हेमन्त इति हेमन्तस्य यहचने तत्ममासस्य प्राप्नोति, लितु परचल्लिमिति वचना- ·०१२ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (नम्। २।२।६।) (स.२। पा.२ । बा.१) रूपप्राधान्यं स्यात् । अभावप्रवियोगित्वादेः केवलान्यथित्वात् । तदेवाह तहतविशेषावचनानअनर्थक एवेत्यादि । (के) मन्चमर्थकत्वे साधुत्वं न स्थादत शाह अन्वाख्यानाडौति ॥ (2) इन्दैकदेशिसमासयोरिति । (के) उपमितसमासः समानलिङ्गयोरेवेति भावः ॥ अब्राह्मणको देश इत्यादि न सिध्यतौति । (क) नहि प्रवृत्तिनिमित्तमात्रनिष्ठेषु ब्राह्मण दिशब्दवेवायं ममामो न तदविष्ठेवित्यच मियामकमस्तौति भावः ॥ नमोऽस्त्यर्थानामिति (वा) तत्सूत्रस्यवार्त्तिकादिषयविभागो लस्यते। एतत्तदोरिति सूत्रे ऽनन्- समामग्रहणलिङ्गावनिति सूचविहितसमासे उपसर्जनत्वप्रयुक- १ अनेकमन्यपदार्थे ( २ । २ । २8 ) इति सूत्रस्थवार्तिकम् । २ अ६ । पा १ । मू १३२ ॥ एवानुपमर्जगत्वादतमि नित्यादिसर्वमामकार्यनिर्वाहः। स्यादेतत् । विना- नामभावो ऽवित्रमित्यत्रापि परत्वात्तत्पुरुषः स्यात् । अव्ययीभावस्तु निर्म- दोषाभावः । इह च बसोऽसर्वस्मै इत्युत्तरपदार्थस्योपसर्जनत्वात्त्यदादिका सर्वादिकायं च न स्यात्, यदा स्वसत्मामान्यवर्तमानो नब ब्राह्मणादिभिर्विशे- ध्यते ब्राह्मणत्वेमामल्कियान्तरेण तु सन् क्षत्रियादिकोऽब्राह्मण इति तदा पूर्वपदार्थप्रधानं सत्र नमर्यस्य प्राधान्यात्संख्यायोगः समासस्य न स्यात्, वाच- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । १३ (अ.२ । पा. २ । बा.१) (गम् ।२।२।।) कार्याभाव रति भाष्याशय इत्यन्ये ॥ ननु नञः पाठेऽपि तदन्तला- भावादव्ययत्वाप्राप्तिरित्याह भाये पाठेनापौति । (भा) एवं च मञः पाठेनाव्ययतया तदर्थस्य लिङ्गमयानन्वयित्वेन समासेऽपि तदर्थस्य प्राधान्ये स न स्यादिति भावः ॥ भाव्ये नेदं वाचनिकम् । (भा) नेदं वचनाप्रयोज्यमित्यर्थः । कैयटेऽपि “प्रयोजनमि"ति करणे युट् ब्राह्मणाभावस्येति । (के) ब्राह्मणभेदस्थेत्यर्थः ॥ गुणत्वादिति । (क) आश्रितत्वमत्र गुणवम् ॥ तद्युक्तेति। (के) ताकद्रव्ये ऽभेदेनान्वयित्वादित्यर्थस्तदक्ष्यति ॥ क्षिमित्यादौ सावकाशः । मैवम् । उत्तरपदार्थप्राधान्य ग्वाम्य प्रवृत्तः । उक्तं हि प्राक् । व्यययीभावादिमहासंज्ञाव्यवहारेण पूर्वाचार्योक्तार्थनिय- निको तु परवनिता भवतु । म्यादेतत्, शब्दशक्तिस्वाभाव्यादसत्त्वरूपमर्थं वाक्ये माचरे समासे तु सत्त्वरूपं, तेन मिदः संख्यायोगः, एवमप्यपवादे. जानेवाश्ययीभावस्य बाधादक्षिकमिति न सियति सम्य तु निर्मक्षिक- मित्यादिस्वकाशः, असो ऽसर्वमा इति च पूर्ववत्मायासिद्धिः, पक्ष .

·इत्यु- ४१४ महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (नम् ।२।१।६।) (अ.२ | पा. ९ । आ. १) यदसौ द्रव्याश्रित इति । (भा) भाष्ये अयं भावः । भेद एव नर्थः तस्य चाश्रयेण गुणम्टेव तादात्म्यं मम्बन्धः । ब्राह्मण: क्षत्रियः ब्राह्मणभेदः चत्रिये भयविधव्यवहारदर्शनात् ॥ गुणवचनानाम् (भा) गुणोपमर्जनद्रव्यवाचिनाम् ॥ आश्रयतः। (भा) पाश्रयविशेषतो लिङ्गवचनानौत्यर्य: । जात्याश्रयबोधकानां तु नियतलिङ्गतैवेति भावः ॥ इह त्वाश्रयेति । (क) साक्षाम्बिङ्गमङ्ख्यानाश्रयत्वमेवामत्त्वमिति भावः ॥ भाय्ये यदसौ द्रव्यं श्रित इति । (भा) यट्रव्याम्बयौत्यर्थः । उत्तरपदार्थप्राधान्यपरिग्रहमतुल्य विकल्पा- भिप्रायेण न भवतीत्याह अचापौति ॥ (भा) मोऽणुसर्गतः स्वीक्रियत इति। नन्वेवमनुपलब्धिरित्यादौ का गतिः । फ्टणु। रक्षोहागमलध्वसन्देहा इति भाष्यप्रयोगात्यक्षे तत्पुरुषोऽपोष्यते । सीत्रोत्तरपदार्थप्रधानः, यद्येवमब्राह्मगामात्रम्यान यनं प्राप्नोति, यहात्तर- पदार्थप्रधानता तत्र हेतुरिहापि तईि राजपुरुषमान ये त्यक पुरुषमात्रया- मयनं प्राप्नोति, वस्त्यत्र विशेषः, राजा विशेषकः प्रयुज्यते, इहापि ताई मम विशेषकः प्रयुज्यते, कथं नज नाम विशेषकः स्थात्, अनियतगुणस्य .

·૧૫ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (ब. २ : पा. २ । घा. १) (नञ् । २ । २।६।) अव्ययीभावस्येति । (कै) परेतु नञा म नेष्ट एव। प्रसंहितमित्यत्रारोपितं संधानम्। परः मंनिकर्षस्तदभावादद्रुतायां वृत्तौ संहितासंज्ञाप्रयुक्त कार्य न प्राप्नोतीत्यर्थ इति न दोषः । अत्यन्ताभावार्थकनञः क्रियागुणमाचा- वयित्वेनामक्षिकमित्यादावसंहितमित्यादावुत्तरपदार्थाभावाप्रतीत्या- ऽव्ययीभावाप्राप्तेश्च । अनममासग्रहणात् स्यायादिमिद्धिरयुक्रेति तुन्यविकल्पाभिप्रायेणैव भाष्यम् ॥ अवर्षा हेमन्तः (क) इत्यपि प्रतियोगिरूपाश्रयगतलिङ्गादिग्रहणामिद्धमभावेन प्रति- योगिनोऽपि खज्ञानाश्रयणेन तस्याप्याश्रयत्वात् । स्वघटितसमास- घटकत्वेनोपस्थितत्वाचास्यैवाश्रयस्य ग्रहणमन्यथा तद्दोषदूषितपक्षो- ऽर्धमाश्रितेऽपि तदोषानुवृत्तौ भाष्यम्य निर्दलतापत्तिः । अथवा पुनरम्बत्तरपदार्थप्रधान इति ममकक्षतया पक्षान्तरकथनस्यामङ्गति- श्चेति वदन्ति ॥ अनेकमित्यादौ वचनदोषं तु भाष्यचदेवाग्रे वक्ष्यति । भाष्ये १ परः संनिकर्षः सहिता चेद् अद्रतायाममंहितम् (१।४।१०२) "परः संनिकर्षः संहिता" एतत् त्रस्थवारिकम् ॥ अत एव भूवादिसूत्रे (१।३ । १) "यथामाहतया” इति विगमोऽव- मानमिति” (१ । । ११०) सूत्र तु “बतायाममंहितमिनि” (वस्तुतः राणविशेषप्रतिपादनाय हि विशेषणं प्रवर्तत म तदपघाताय ना च बामणाः प्रतिषिध्यमानः सर्वात्मना प्रतिषिध्यत इति कथमसतः प्राधान्य म्यात्, तस्मादुत्तरपदार्थप्राधान्यमिच्छतास्मिन्विषये नबनर्थकोऽन्याख्यान- ·॥ ४१६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (नम् ।।२।६।) (ब. २। पा. २ । बा.१) ब्राह्मणमावस्येति । (भा) प्रभावो नार्थ: । मविशेषणं चेद् प्रभावप्रतियोगी भेदप्रति- योगी वा ब्राह्मण इति बोधस्तथासति यत्किञ्चिविष्ठाभावप्रति- योगिनस्तादृशभेदप्रतियोगिनौ वा ब्राह्मणस्यैवानयनं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ "मात्र"अब्देन न शौचाचारादिहोनब्राह्मणस्य नापि क्षत्रियादे- रित्यर्थबोधनम् ॥ राजा विशेषक इति । (भा) यद्यपि पुरुषमात्रस्यैवानयनं दृश्यते न राजविशिष्टस्य तथापि राजसंबन्धिन एवानयनं न यत्किश्चित्संबन्धिन इति राजा पुरुषस्य विशेषक इति भावः ॥ नविशिष्टस्येति । (भा) नयोत्यारोपितबाहाण्यविशिष्टस्येत्यर्थः ॥ कः पुनरिति । (भा) अमावस्यैव मत्रर्थत्वेन प्रसिद्धत्वात्प्रमितोत्तरपदार्थव्यतिरिक: कोऽमौ नविशिष्ट उत्तरपदार्थ इत्याशयः ॥ ननु ननर्थस्य परःसनिकर्षः संहिता।१।४।१०६ । इति सूचे उक्तपाठोस्ति) विधापि भाष्यवार्तिकयोः प्रयुक्तम् । यहा। अनुपलब्ध्यसन्देहादापि लाक्षणिक पार्था वा तदभावबोधः। स्यादेतत् । अन्यपदार्थप्राधान्येऽयं समासः । सामर्थ्यात्तु साधुत्वमेवभूतस्यार्थवदगर्थकावयवस्य समासस्येति वायं . ततश्च ब्राह्मणमात्रस्यानयनं प्राणोति । नैष दोषः। निवृत्तपदार्थकोऽत्र ब्राह्मण- शब्दः, सा च निवृत्तिः खाभाविको नमा धोत्य ते, कोऽर्थः, कवनो बाझण- शब्दः प्रयोज्यमानः प्रसिद्धिवशान्मुख्यमेव ब्राह्मणमाचरे नप्रयोगेण तु ·। महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४१० (ब. २ । पा. २ । बा. १) (नम् । २।२।६।) विशेषणत्वे किं भेदप्रतियोगी ब्राह्मण इत्यर्थः । उतभेदानुयोगी ब्राह्मण इति भेदे प्रतियोगी चोपस्थितब्राह्मण एवेति । नाघः । ब्राह्मणमात्रस्थानयनापत्तेः । नाक्य इत्याह भावाभावयोरिति । (भा) ब्राह्मणत्वब्राह्मणप्रतियोगिकभेदयोरित्यर्थः ।। कप्रत्ययप्रयोग- सूचितबहुव्रीहिमूचितमर्थमाह निवृत्त इति ॥ (कै) सर्वथा निवृत्तपदार्थत्वे विशेषणमेव न युज्यतेत्यत पार सादृश्यादिनेति । (के) श्रादिना साहचर्यादिनिवृत्तमुख्यबाहाण्यादिरारोपिततवान् इति भाव्याक्षरार्थः ॥ तदाह नयोतिततदवस्थ इति । एवञ्चारोपितस्वप्रवृत्तिनिमित्तवानुत्तरपदार्थ इत्यत्र तापर्य- 'पाइको नत्रिति तात्पर्यम् । उत्तरपदार्थस्थ प्राधान्यमप्येतदेवेति बोध्यम् ॥ भावप्रधानो ह्यत्र निर्देशः । न ब्राह्माणत्वं यस्मिनित्यर्थादुम्मत्तगङ्गादावव्ययो- भाव हवेह तत्पुरुषो बहुव्री हेबाधक इति । फानन्तु अकर्ता ऽभोक्त. क्षत्रियादौ सादृश्यादिना निमित्तेनाध्यागेपितं ब्राह्मणां न तात्त्विमिति द्योन्य ते, तदेवं मुख्यो ब्राह्मणशब्दस्यार्थी निवृत्त नातसामग्यः क्षत्रियादि- मिति प्रामणमात्रानयनं नापि न कम्य चिदानयनमिति सिहम, 53 ·४१ महाभाध्यप्रदीपोदद्योतः। (नम् । २ . २।६।) (स.२। पा. २ बा.१) यदा पुनरिति । (भा) या ऽस्योत्तरपदस्य मुख्यार्थप्रत्ययत्यागपूर्वकमारोपितप्रवृत्ति- निमित्तकार्थबोधकता सा स्वभावमिद्धेति नवचनेन शाक्या- रोपितत्वस्य वाचकः मन्मुख्यपदार्थप्रत्ययं निवर्तयतीति प्रश्नस्तद् ध्वनयवाह इदानौमिति ॥ (क) किं स्वयमिति । (क) निवृत्तस्य मुख्यबाह्मणपदार्थस्य ब्राह्मणत्वस्य निवृत्तिस्तत्पूर्वक- मारोपिततद्वबोधकत्वं द्योत्यते । अथ स्थितस्यैव मुख्यब्राह्माष्टम्य बोधनिवृत्तिस्तत्पूर्वकं तदृत्त्यारोपितत्वं नत्रा शक्त्योच्यत इत्यर्थः ॥ ननु नत्र पारोपितत्वे शकावपि ब्राह्मणादिपदध्यिस्य मुख्यब्राह्म- एयादेः कथं बोधोऽत पाह मन्त्रेणेवेति । (कै) नमामादेव तबित्तिरित्यर्थः ॥ नास्ति न इति । (कै) प्रकरणादिकं च तात्पर्यग्राहक भविष्यतीति भावः ॥ त्यादौ मघृतश्चेति कबभावः स्यात् । मैवम् । व्यतस्मिन्नित्यादौ सर्वनाम- कार्यगणकार्ययोरसिद्धिप्रसङ्गात् । अवर्षा हेमन्त इत्यत्र हेमन्तम्येव तदि- 'प्राक समासात्पदार्थानां नित्तिात्य ते नआ। खभावतो मित्तानो रूपभेदादलक्षिता'। इति । स्यादेतत्, अर्थप्रत्यायनाय शब्दः प्रयुज्यते ब्राह्मणार्थश्चे. वित्तः किं सुधा ब्राह्मणपदं प्रयुज्यते, तन्न, बसति ब्राह्मण पदे ने येताव- .

·२९ महामाथप्रदीपोद्योतः। (च.२पा. २ । बा.१) (नम् । २।२।।) पदार्थनिहत्ताविति । (क) पदार्थप्रत्ययनिहत्तावित्यर्थः । स्व शयारोपितत्वबोधेऽपि वाघ- पादिपदानां खात्यार्थबोधकत्व निवृत्तिर्वचनं विना न शक्या कि च वचनेनापि तक मशक्यमित्युपहासः ॥ भाष्ये पदार्थान्निवर्तयतीत्यस्य (भा) पदार्थप्रत्ययानित्यर्थः ॥ अमुमेवार्थशङ्कापूर्वकं दर्शयति नन्वित्यादिना ॥ (के) ननु शब्दस्य पदार्थनित्तिकरत्ववत्तत्प्रत्ययनिवृत्तिकरत्वमप्यनुप- पश्चम् । किं चैवमुत्तरपदार्थ प्रत्यय एव न स्थादित्यत पाह अयमचार्थ इति ॥ (के) निवृत्तपदार्थकतेति । (कै) मित्तमुख्यप्रवृत्तिनिमित्तप्रत्यायकत्वम्यारोपितप्रवृत्तिनिमि- तकप्रत्यायकतेत्यर्थः ॥ पुनर्दा योकमेव स्मारयति पदार्थशब्देनेति ॥ (के) ब्राह्मणप्रत्ययस्य । (क) मुख्यवाह्मणप्रत्ययस्येत्यर्थः ॥ अनेन द्योतकानां प्रमिद्धार्थमय- शेषणम्याप्येकवचनापत्तेश्च । अधनो ब्राह्मण हत्यादावपि न्यायसाम्यात्तत्- पुरुषपरवल्लितापत्तेशेति दिक् । मतान्तरन्तु अन्यमाने कम्यार्थी ऽत्र निवर्तयितुमिय इति न ज्ञायते ब्राह्मगापदे तु मति नार्थम्य क्षत्रियादौ मुग्यः सत्ताविरहः प्रतीयते । अन्यदर्शनं, सर्व रते पदा गुणसमुदाये वर्तन्ते । मर्यन्ते च ।

·४२० महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (नम् । २।२।६।) (ब.२ । पा. २ । था.१) मुद्दोधपूर्वकमर्थान्तर शल्योिधकत्वं स्वभाव इति बोधितं तच्छत्य- मुद्दोधेनैव तत्पदार्थप्रत्ययनिवृत्तिरिति बोध्यम् ॥ अभिप्रायमप्रतिपद्येति। (के) केचित्तु यदि नञः शब्दस्य बोधकतामामर्थनिवृत्तिद्योतकर स्यात्तदा तदर्थगतयोद्धृत्वादिसामर्थनिवृत्तिद्योतकत्वमपि स्यादिति भाष्याशयमाडः ॥ ब्राह्मण्यनिवृत्तेर्नत्रा ऽनभिधानात्। ननिमित्ते- त्यनुपपत्रमित्यत पाह क्षत्रियादाविति। (के) तादृशाह्मण्यप्रवृत्तिनिमित्तकोऽस्माद् बोध इति भावः । अय- माशयः। तत्तदर्थकाः शब्दा भिन्नाश्च तत्समभिव्याहारे तु तदर्थकोऽयमिति ज्ञायते । इदमेव नत्रो द्योतकत्वम् ॥ ननिमित्तात्नुपलब्धिरिति (भा) भाष्यस्य तत्समभिन्याहारे मुख्यब्राह्मणार्थको नायं किं तु पारोपित- तदर्थकोऽयमित्युपलब्धिनिर्णय इत्यर्थः । तदर्थगतबोद्धत्वादिसामर्थ- निवृत्तिद्योतकानां तु नास्य स्वभावादेवेति तात्पर्यम् । पारोपित- । "तपः श्रुतच्च योनिश्चेत्येतद्ब्राह्मणकारणम् । तपाताभ्यां यो होमो जातिब्राह्मण एव स । (अत्रैव भाष्ये) इत्यादिवचनप्रामाण्यात्मव समुदायशब्दाः तत्तद्यक्ति- 'तपः श्रुतं च योनिश्चेत्येतद्राह्मणकारणम् । तपाताभ्यां यो होनो जातिब्राह्मण एव सः'। (यत्रैव महाभा) इति, तथा च अतिः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४९९ (अ.२ । पा. २ । था. १) (नम।२।२।।) त्वस्य नवाच्यत्वे तु मुख्यबाणत्ववति रहौतक्रिकमायणपदार्थ तदन्वयो दुरुपपाद इति तदर्थप्रत्ययत्यागो वाच्यः म चाशक्यः शब्दार्थसंबन्धस्य नित्यताहानिश्चेति दिक् ॥ अमुमेवार्थं पुनः प्रश्न- प्रतिवचनाभ्यां स्पष्टीकरोति यदि पुनर इत्यादिना ॥ (भा) स चेन्नित्त इति । (के) ब्राह्मणपदशक्यं यत् मुख्यं ब्राह्मण्यं तस्य निवृत्तौ स्वशक्यस्य बोध्यस्याभावात् तत्प्रयोगो व्यर्थः । अशक्यबोधने तु नमाचेणापि तदर्थबोधसम्भव इति भावः ॥ प्रतिषेधविषयेति । (कै) नत्रो द्योतकतया समभिव्याहतपद शतयुद्धोधकत्वं वाच्यं तच्च पदान्तरप्रयोग विना न सम्भवतीति नत्पदोपादानमिति तात्पर्यार्थः । अन्य पदम्य मुख्योऽर्थः प्रवृत्तिनिमित्तरूपो निवृत्तः। गौणचोपजात इति विज्ञायतेति तु भाथ्याचरार्थः ॥ भाव्ये नेत्युक्ते सन्देहः स्यादिति । (भा) समभिव्याहतपदस्य बोधकत्वाभावात् निवृत्तिकपार्थस्य प्रति- भिपि तदौयगुणसमुदायेनाप्युपहितायाः सत्ताया जातित्वात् तथा घ अपूर्णा ब्राह्मणोऽब्राह्मणा इति सर्वथाप्युत्तरपदार्थप्राधान्यं निर्वाधम् । अत्र घट व्याधयो यं पुरुषं तपन्ति जो हाई बाटगेतिपात्र । बतच धर्मः शिरश्च शीतः वाहणतं माग गगत्मनिति' गौरः अशाचारः पिङ्गाकेश इत्यादयश्च धम्तिदेषां समुदाये ब्राह्मणाम्दः, एवं क्षत्रियादिशब्दवपि दराव्यम् । ग्वं स्थिते समुदायेष ·१) १२२ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (नन । २।२।६।) (ब.२। पा. २ । आ. योग्याकाङ्क्षाया अनिरत्तेरबोधकत्वेन च तदप्रयोग एव स्यात् । मन्वस्तु वाचकत्वमेवेति चेदेवमपि सन्देहः स्यादिति भावः ॥ तदा- कारं दर्शयति कस्य पदार्थ इति । (भा) कस्य पदम्य पदार्थ इत्यर्थः । अभिधेयपरः पदार्थशब्द इति तात्पर्यम् । मन्देहपदेन निर्णयाभावो विवक्षित इति तत्त्वम् ॥ एवं चैतदिति। (भा) एवमेवैतदित्यर्थः । लक्षणाप्यस्मन्नये । इयमेव यत आरोपित- प्रवृत्तिनिमित्तकस्य बोधः । तत्र नममभिव्याहारे निवृत्तमुख्य- बाहाण्यको ब्राह्मणशब्दार्थ इति बुद्धेरारोपिततत्कार्यकत्वं फलतीति बोध्यम् ॥ इदानौं प्रकारान्तरेणापि नत्रो द्योतकत्वं व्युत्पादयति भाव्ये अथवा सर्व एते इति ॥ (भा) अवशिष्टानामिति । (के) तथा च तहणप्रतिपादनाय ब्राह्मणशब्दप्रयोगः। निवृत्तगुणानां निवृत्तिप्रतिपादनाय च न योग इत्यर्थः । “अयमेव" एवमयं च लिङ्गम् । एतत्तदोरिति सूत्रे ऽनसमासग्रहणाम् । एवञ्च बने कमन्य- पदार्थ इत्यादावेकवचनं सिद्धम् । माघश्च । सेव्यतेनेकया सन्नतापागायेति । वृत्ताः शब्दा अवयवेव पि वर्तन्त इति न्यायाज्जातिभिन्न गण भन्ने वा यदा बामणशब्दो वर्तते तदा स्वाभाविको जातिगुणनित्तिनमा द्योत्यते ऽव- शिशसद्भावप्रतिपादनाय ब्राह्मण शब्दप्रयोगः । यद्येवं योरपि भिन्न- विषयत्वप्रसङ्गः, कथं, यस्यांशम्य सझावं ब्राह्मणशब्द बाह न तस्यामा १ ·२५ महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (ब.२ । पा. २ । बा. १) (५।२।२।(1) समुदाये इत्यादिभाष्यार्थः । एवञ्च गुणसमुदायवति मकस्य ब्राह्मणशब्दस्याथै कतिपयगुणभावप्रतिपादको नत्रिति भावः ॥ 'तपः श्रुतादिसङ्ग्रहायाह गुणशब्देनेति ॥ (क) याजनादिमवहायाह निदर्शनायेति ॥ (के) "कर्तरि चे"ति समामनिषेधमाझ्याह शेषषष्ठीसमास इति ॥ (कै) एषां ब्राह्मणोत्पादकत्वाभावादाह व्यपदेशस्येति ॥ (क) गुणसमुदायाभाव इति । (के) तत्र गौणः प्रयोग इत्यत्र आतिपदवननपि क्वचित्तात्पर्यग्राहक इति भावः॥ १ तपः श्रतञ्च योनिश्चेत्येतद् ब्राह्मणकारकम् । तपः श्रुताभ्यां यो होनो जातिब्राह्मण एव सः । कथन्तई पतन्यनेके जलधेरिखोर्मय इति । छत्राः। अध्यारोपितक- स्वानां प्रकृयर्थतया तत्र वास्तववकृत्वाभिप्राय बहुवचनं न विरुध्यत इति । अनेकानेकश्चेत्येक शेषो वा । यत्त । । बबाह यस्याभावं नबाह न तस्य सदावं ब्राह्मण शब्द बाह । नैष दोषः । हावयेतो समुदायावलम्बिनौ कृतवत्, सद्यथैकदेशकरणाकग्णाभ्यामेकमेव वस्तु चतं चाकृतं च भवति तयेहाप्येक देश विभागात् समुदाय एव निहत ·-- ४२४ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (मम् । २।२।६।) (प.२ । पा. २. वा. १) बाहुल्येनेति । (के) तथा चैते गुणा व्यभिचारिण इति भावः ॥ पिङ्गलकपिलकेशः (भा) इति भाथ्ये । एक पदं पिङ्गलाः कपिशाः केशा यस्येत्यर्थः । यदा पिन इति वर्ण: । गौर इत्यस्य तु "अष्टवर्षा तु या दत्ता श्रुतौलममन्विते । मा गौरी तमुतो यस्तु स गौरः परिकीर्तित" रत्यर्थः । ब्राह्मण्ये (भा) बाह्मणशब्दार्थ गुणसमुदाये ॥ कुर्वन्ति (भा) केचिलौकिका इत्यर्थः ॥ "पूर्व पञ्चाला" इत्यादि ग्रन्थः पस्पशायां व्याख्यातः ॥ भाये जातिहौने (भा) इत्यादि सामान्येनैकवचनं तेनावयवेष्विति प्रागुन मामानाधि- करण्यमुपपनम् ॥ . तत्मादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । बप्राशस्त्यं विरोधश्च नअर्थाः घट प्रकीर्तिता उच्यते एकदेशसट्टावाच स एव सन्मभिधीयत इति सर्वमनवद्यम् । इहानेको जन यागत इति हादिवेकत्वमारोपितं प्रतीयते मुख्यं तु प्रतिषिध्यते क्षति यादाविव ब्राह्मणमित्य कवचनमेव भवति धादिसंख्या प्रतीयते तदेवमुता. पदार्थप्रधान इति स्थितम् । बत्र च लिङ्गम् । एतत्तदोः सजोपोकोर- ·मशानाथपदीयोद्योतः। (ब.२ । पा.बा.९) (मम् ।।१।। न च भिन्नविषयत्वमिति। (के) मत्रा यत्किञ्चिविषयनिवृत्तेबाह्मणपदम पत्किचिहुणसत्यस्य प्रतिपादनेन पूर्वोत्तरपदयोरसामर्थ्यासमासो न स्यादिति भावः ।। इयोरपौति । (३) एकदेशनिवृत्यादिवारासमुदायस्यैव निकृत्यादिप्रतिपादनाद- स्त्येव भामर्थ्यमिति भावः ॥ नन् समभिव्याहारे श्रुतादिराण- निवृत्तियोतनदारा जन्ममिमित्तो पाह्मणान इति फसतीत्येक- विषयत्वमित्यत्र तात्पर्यम ॥ नात्यारोपस निमित्तफले पाह तब स्तुत्येति ॥ (२) भाव्ये दृष्ट्वाध्यवस्यतौति । (भा) अध्यवसायाकारो ब्राह्मणोऽयमिति ॥ भा) तत उपलभते नायं ब्राह्मण इति प्रत्यक्षमुकं तस्य चारोप- मूलकता दर्शिता ब्राह्मवाध्यवमायोत्सरवोत्या अब्राह्मणोऽयमितौति । (भा) . , यथा चबामणः, चपापं, घनश्वः, धनुदरा कन्या, थपर्धाम, धधर्म, इति । तत यथायथमार्थिकार्थमभिप्रेत्येति बोधम् । निरूढ़ लक्षणायाः नत्रिवत्र नजसमासग्रहणम्। अन्यथैतत्तदोरर्थदारेण सम्बन्धिमा मोनोपों विधीयमानो नैको ददात्यमो ददातोत्र कथं प्राप्नुयात् । न ग्राम ·१२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (नम् ।।२।६।) (अ.२। पा. २ । बा. १) अस्य तत इत्यादिः प्रयुक्त इति मेषः ॥ अर्थेकदेशस्येति काव्येऽर्थस्येत्ययुकमत ग्राह अयमचार्थ इति ॥ (2) एकदेशविगमादिति । (के) एवं चोभयप्रतिपादनायोभयप्रयोग रति भावः ॥ भाष्ये दुरुपदेशादिति । (भा) असम्यगुपदेशादिति तदर्थः । एतकाव्ये "अब्राह्मणोऽयमित्युत्तरं निर्जातं तस्य भवती"त्यपाठोऽनुपयोगात् ॥ नान्यथेति । (क) पूर्वपदार्थप्राधान्ये भिन्ने एकत्वानवगतेरेकवचनं न मिध्यतीत्यर्थः। एवमन्यपदार्थप्राधान्येऽपि तदसिद्धिः ॥ 'एकप्रतिषेधमाचमिति। (कै) एको न भोजनीय एको जनो नागत इत्येवं रूप इत्यर्थः ॥ १ उपन्नब्धबहुषु कैयट पुस्तकेषु "एकत्व प्रतिषेधमात्रम्" इति पाठो दृश्यते ॥ शक्तिसमकक्ष्यतया सिद्धान्ते त्वतिरिक्त शक्तगततया वृत्तिविशेष तदर्थान्त- र्भाव इति वा कथं चिन्नेयम् । इह न ब्राझणस्य भाव इति युगपदेव शम्य भाव इति भावेन ना च युगपत्सम्बन्धे विवक्षिते त्वतलौ च प्राप्तः समासच, तत्र यदि परत्वात्त्वत लौ कृत्वा पश्चात्पुनः प्रसङ्गविधानाम- समासः क्रियते ततसत्पुरुषे तुल्यार्थेति कृत्वा पूर्वपदप्रकृतिखरेणाद्युदात्तं ·४२७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ.२। पा. २ । बा.१) (गम् । २ । २।() बहूनां संप्रत्यय इति । (भा) एको नागत इत्येव प्रतीतेरिति भावः । ज्ञापकात् प्रमज्य- प्रतिषेधेऽपि तत्समासो जायत इत्यभिप्रायः ॥ एकत्वप्रतिषेधमात्रमिति (भा पाठोऽपाठः ॥ भाये क्रियागुणाविति (2) गुणोदाहरणं अनेकस्मिन् रूपं रस इत्यादि ॥ एकं न भोजयेत्येक- निषेधाय प्रसन्चनस्य चारितार्थ्यात् कथं बड़वावगतिस्तवाह निराश्रययोरिति । (क) गुणक्रिययोरित्यर्थः ॥ एतच्च प्रसज्येति । (क) एवं च तदाश्रयेणैकदेशिनः मकाथान्तमभ्युपेत्यैव प्रमज्यप्रति- धपदार्थनिर्णतमुत्तरमुकमिति भावः ॥ तथानेकशब्देनेति । (क) पारोपितकत्ववानित्यर्थः ॥ एवं च पर्युदामपचे बहूनां प्रतीतिः सुस्वभवेति भावः । तच विश्वादिनिर्णधस्तु तात्पर्यवशादिति ॥ भावनारोपितत्वेन च सम्बन्धे विवक्षिते समास एव प्रथमम् । न तु पग- वपि स्वतनो प्रकृत्यर्थस्य सापेक्षत्वेनासामर्थान् । नमसमासस्नु प्रधागस्य पदं स्यात् प्रत्ययखरो नमस्वरश्चेष्यत इति समामे कृते त्वतलो कार्य थाह च, स्वत लभ्यां नमसमासः पूर्व विप्रतिषिई स्वतनोः स्वरसिद्यमिति ·महाभाष्यपदीपोरद्योतः। (मम् । २।।4) (५.२ । पा. ११ वा. १) बोध्यम् ॥ पारोपितकालस्वेनैव बोधाकापनामिद्धिः। एवं . "अनेके" इति बहुवचनमसाध्येवेनि बोध्यमिति मञ्जूषायां विस्तरः ॥ यच तु पूर्वमेवेति । (२) तत्र पूर्व क्रियोपचित्यभावाद् निवतसचद्रव्याक्षेपाभावेनैको न तिष्ठतीत्येव बोधपर्यवसनादिति भावः ॥ मनु एकमित्यच इयोनमोः प्रतार्थगमकत्वात् प्रियस्यैकवमेव प्रतौयेत न बहुत्वमत पाह भावाधे इति ॥ (के) षष्ठौति । (क) जावाधाया अप्रतौतेस्तत्तौतेरनुपयोगाचेति भावः । नोमा- कमेकं प्रियं न कि बनेकमिति तदर्थः । एवमेको मनिष्ठतो- ज्यादावेकस्थितिनिषेधेऽपि अनेकस्थितिबोधो द्रष्टव्यः ॥ भाष्ये त्वतलभ्यामिति । (भा) पूर्वपदार्थप्राधान्याश्रयेण वार्तिकारमः । उपचारपदार्थप्राधान्ये तु असामर्थ्यात् पूर्व भावप्रत्ययानुत्पत्तिरेवेति तत्सूत्रे भाथे सष्टन्तदाह तच भावेति ॥ (के) सापेक्षवानिधिः । तता सतिशयः प्रत्ययसरी लिवरच भवति न तु तत्पुरये तुण्यात्वयम् । तत्र भावप्रत्ययस्तावत्यकन्यर्थस्य सापेक्षत्वेनासामान भवति बसमासस्थ प्रधागस्य सापेक्षवाद्भवति ।

·महाभाष्यपदोपोद्योतः। (च.२ । पा.बा.१) (ईषदकता । २ ४२९ 101) ईषदकृता। २ । २ । ७॥ मनु जाताषदर्थान्वयासम्भवादेवाममासः सिद्धोऽत शाह यथैकेति। "गोचं चे"ति गायत्वस्य जातित्वम्॥ १ "सकृदाख्यातनिर्याचा गोवं च परणैः सह" "आतेरस्त्रीविषया- दयोपधात्" ("।। ६३) एतत् सूत्रस्थ वार्तिकम् । ईषदकता। स्पोऽर्थः । ईपत्पिडलः । नन्धीषतामोषदुतमित्या- दावयाप्तिः । ईषदाव्दावतियाप्तिय। सत्यम् । अत एव वार्तिक- कृतोक्ल, ईषदगुणवचनेनेति । अकृतेत्यपनीय तत्स्याने गुणवचनेनेति पूर. . "ईषदकता"। ईवगुणवचनेनेति वलयमिति'। चवतेत्यपनीय सूत्रे राबवचनग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः । बचतेति चोधमान ईवट्राय॑ हवा- दावतिव्यापिरोषदुमत इत्यादावव्याप्तिः स्यादिति भावः । 'ईषदार्य इति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ईषदकृता । २।२।।) (ब. २ | पा. २ । या. १) गडेरिति । (के) "कड मदे" इति भ्वादौ पठितादारन्यपि मिध्यति ॥ यद्यपौति । "उणादयो बहुलमि"ति शास्त्रारम्भात्सर्वमौणदिकमव्युत्पन्न- मिति नियम इति भावः । १३ । पा ३ । सू१॥ गीयमित्यर्थः । अतो माव्यायतिव्याप्ती। यद्यपि गर्गापत्यत्वे उत्कर्षापका न तस्तथापि तदेकार्थसमवायिनां क्रियागुणानान्तौ बोध्यौ। तथा च प्रयुज्यते गार्ग्यतरो गार्ग्यकल्प इत्यादि । मनु च गा- भवति वा न वा न पुनरौषद्गार्यः कश्चित्, उच्यते, गार्ग्यत्वेन सह य एकार्थसमवेताः क्रियागुणास्तदपेक्षया जातेः प्रकर्षादियोगः, गार्य- तरी गार्यकल्प ईषदाया गार्यपाश इति, यथा गोतरो गोकल्पो गोयाण इति ।

·महाभाष्यप्रदोपोद्योतः। (अ.२ । पा. २ । बा.१) (षष्ठी । २।२।।) षष्ठी।।१८॥ भाष्ये वक्ष्यतीति । (भा) “म निर्धारणे" इत्यत्रेति शेषः ॥ उत्कर्षप्रतिद्वन्यर्थकापकर्ष- शब्दस्यानन्वयादाह अपवाद इतौति । (क) अपक्ष्यतेऽनेनोत्सर्ग इत्यपकर्षाऽपवाद इत्यर्थः ।। १ य२ | पा २ । सू १०॥ पछी । पश्यन्तं समर्थेन सबन्तेन सह प्राग्वत् । रामपुरुषः । कृद्योगा च षष्ठी समस्यत इति वाच्यम् । इश्वनः। प्रतिपदविधाना चेति निषेधम्यायमपवादः । वस्तुतस्तु स निषेधोऽयं तदपवादयेत्यभयमपि न वक्तव्यमिति वक्ष्यते। "घछो"। 'वद्योगा चेत्यादि'। 'कट कर्मयोः कृतीति वच्छब्दोपा- दानेन वा विहिता सा कृद्योगा। इध्मप्रवचन इति' । योवस्तूच्छेदने, करणे ल्युट । 'पलाशशातन इति'। पलाशानि शात्यन्ते पात्यन्ते येन दगडादिना स पलाशशातनः । किमर्थमिदमुच्यत इति'। सूत्रंगा सिद्धिं मन्वानस्य प्रश्नः । 'प्रतिपदविधाना चेत्यादि । यदा तस्य वक्तव्यम्यारम्भ, तदेदमपि वक्तव्यं, तस्य वनारभ्यतां तत्रैव वक्ष्यामः। अपकर्ष इति' अपवाद इत्यर्थः । .

·४१२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (षष्ठी।।।) (प. पा. २ । बा. ९) प्रतिषेधविषये। (के) मर्पिषो ज्ञानमित्यादौ । कारकविशेषेति । (क) कलकर्मणोरित्येवमित्यर्थः । इत्यादिप्रकरणमिति । (क) तब शेष इत्यनुवृत्तेरिति भावः ॥ शेषलक्षणा (भा) इत्यस्य शेषमानलक्षणामित्यर्थ इति तात्पर्यम् ॥ समासनिवृत्त्यर्थमेवेति । (के) तत्तद्धातयोगे आपातकारकातिरिक्रकारकाणं शेषत्वविवक्षा- भावज्ञापनेऽपि चारितार्थसंभवादिदं चिन्यम् । किञ्च सुगभाव एव कस्येत । यदि बेतहार्त्तिकबलात्ममामाभावकल्पनं तदा तदाव- प्यकमेव । सूचाण्यपि तषानुवादायावष्यकानौति न काव्यं "प्रति- पदविधाने"तौति चिन्यम्। किश्च तस्य वचनस्य सत्त्वे "दिव- स्वदर्थ म्य" "कत्वोऽर्थप्रयोग" इत्यादिविषये ऽक्षाणां देवितेत्यादौ बनने "नलोकेति" निषेधेन "कर्डकर्मणोरि"ति पछ्यभावेन पच्या समासनिषेधमिद्धिः । त्वद्रौत्या तु प्रेषयाणस्य तच निवृत्या १२। पा२। सू१. (वा) । २२। पा३ । सू५०। २ब। पा३। सू ब।पा। सू(५॥ ५ ब२। पाए। सू4६

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(१.२ । पा. २ । बा. ९)
(बडो। शरा)
समाष: स्थादित्यपि चिन्यम् । तच्छन्देन द्रव्यपरामर्श काकस्य
कार्यमित्यादावतिप्रसङ्गमाशाह
सच्छब्देनेति । (क)
स्वात्मनौति । (क)
खात्मन्येवाभेदे मावस्थिता न तु द्रव्ये इत्यर्थः । नवभेदस्याधा-
राधेयभावनियामकत्वाभावात्तत्स्थैरित्यनुपपत्रमिति मरते
न चेति ॥ (क)
यद्यपि व्यपदेभिवद्भावेन तत्स्थैरिति वकं शक्यम्। तथापि
सन मुख्य इत्याह
मुख्यस्येति ॥ (के)
उत्तरपति
तस्मादविधानेति । (क)
गणमावशकशब्दमात्रप्रतिपाघराणवाचकैः प्रदरित्यर्थः ॥ पत
एवार्थस्य तत्त्वमित्यये वक्ष्यति । तदवोपपादयति
इइ केचिदिति । (2)
द्रव्यानिष्कृष्टाः । (क)
भेदेनैव द्रव्याचयिनः। तदा हि गुणगतजानिः प्रवृत्ति-
निमित्तम् ।
उपरञ्जकत्वम् । (क)
साभेदेन द्रव्यप्रत्यायकत्वम् ।
द्रव्येकत्वमिति। (क)
53

·॥
महाभाषपदोपोद्योवः।
(बडो।२।२।।)
(ब.९ । पा. २ बा.१)
जातिविशिष्टमुषप्रतिनिमित्तम् । अत एव नतो भावप्रत्ययेव
गुणबोधः॥
अर्थस्य च तत्स्थत्वमिति । (के)
एवं च गुणिपरत्ववाचकशब्दाभाववत्वं नारस्यमिति फलितम् ॥
एवं तौति । (क)
तविशेषरित्यस्य तद्विशेषप्रतिपादकैरित्यर्थ इति भावः ॥
तोत्रादिशब्दैः समासप्रसङ्गमुपपादयति
यश्च गन्धेति ॥ (क)
एवं तहाँति । (कै)
नविशेषणैरित्यस्य नविशेषप्रतिपादकैरित्यात्तौबादयः एक्ला-
दयव निवेधसूचस्य विषया इत्यनेन सूयते इति भावः ॥ भाष्ये
किमर्थमिदमिति। (भा)
इदमा व्यवहितमपि तत्स्वैरिति परामयते । तदाह
गुणेनेति ॥ (भा)
केवलगुणेति । (क)
घृतस्य तौत्र इत्याद्यपि केवलगुणवाच्येवेति भावः ॥ भाष्ये
एतदेवेति । (भा)
काकस्य कार्यमित्याव।
यहौदमिति । (भा)
पचिदमित्यर्थः ।

·महाभाष्यप्रदीपोरथोता। n (प.५। पा. बा.१) ( पूरणगुणसहितार्थसदस्यत्यसमा- माधिकरणने । २।२।१५।) सापेक्षमसमर्थमिति । (भा) रतरमापेसलेम शक्का रत्यनेनानववादसामर्थमित्याशयः। तर धनवनार शुक्लार्थेन संवन्धाभावादिति । (क) म तु तविशेषणेरिति वाव्यमिनिभाये प्रतिषेधविषयप्रदर्श- नार्थमित्यादिः ॥ पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमा- नाधिकरणन।।२।११॥ 'सत्वे निविशते (भा) इत्यादि । वस्तुत इदं चित्यम्। तस्य "धाकडार"सूचोकगण- वरनपदार्थममत्वात् । तत्र "वाचकः सर्वशिङ्गानामि"त्युक्त्वाकाकस्य १ सत्त्वे निविशतेऽपैति एथग जातिधु दृश्यते। बाधेयश्चाक्रियाणच सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥ ( 1१।४४)। १। या । सू॥ पूरणगुणमुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन । पूरणाद्यस्विभिः सदादिभिश्च बही न समम्यते । पूरणे, सनां षष्ठः । अत्र पूरणार्थाः "पूरणगुणहितार्थसदव्ययतश्चसमानाधिकरणम” । 'प्रत्येकमिति'। पाणादिभिरित्यर्थः। 'सरूपविधिरिति'। पूरणादौनामर्थपर्यन्तामा ·महाभाष्यप्रदीपोक्द्योतः। (पूरबगुणसहितार्थसदस्यतयसमा. (च.पा.बा.१) नाधिकरण । २।२।११।) कार्यमित्यादेरनुदाहरणत्वप्रसङ्गात् । तस्मादव्याख्यानात् केवा- गुणवाचौ सन् यो गुणियोधकः तमतिकभावप्रत्ययान्तप्रतिपाद्यानां गुणपदेन ग्रहणम् अर्थपदावयाच्च तद्दोधकशब्दमात्रग्रहणम् । एवं च प्राधान्यगौरवादौ प्रमफिरव म । अवसितत्तिरिति । (क) । प्रत्यया एव एद्यन्ते न तु पूरणोम्भ नादिशब्दा अपि । तेन कुम्भपूरणभव पीररित्यादि सिद्धम् । पत्र च सापकं लोपेचेत्पादपूरणमिति सूत्र प्रयोगः । पूरणाधिकारस्तु न सह्यते । भागेन्प्रत्यये सति तदन्तेनापि निषेधस्य द्वितीयहतीयेति सूत्रे भाष्य एव स्पछत्वात् । अत एव भिक्षा- द्वितीयमित्यादावन्यतरस्यां ग्रहणसामर्थ्यात्ममास इत्युक्तम् । अत एव च "तान्युम्हषष्ठाशितसकतानी" ति कालिदासस्य प्रमाद इत्याहुः । घछ इत्याख्यातः षष्ठः। घाख्यातयन्तादेरणिति वा समाधेयम् । गुण "सत्त्वे निविशतेपैतो" ति लक्षितोएयते । केवलगुणस्य गणोपसर्जनद्रव्यम्य च प्रतिपादकः व्यापिन्यायात् । काकस्य कार्ण्यम्। ब्राह्मणस्य शुक्लाः । यदा ऽर्थात्प्रकरणाडा दन्तादि विशेष्यं निर्जातं तदेदमुदाहरणम् । कथं चतुर्णमित्यर्थः, यत एव गुणशब्देन नादेषां ग्रहणं किं सहि सत्त्वे निविशतेऽपैतीत्यादिलक्षणलक्षितस्य गुणम्य ग्रहणं, नापि नबोगुणप्रतिषेधे यस्य गुणस्य हि भावादिवत्प्रतिनिमित्तमात्रस्य ग्रहणं सामान्यादेशपि प्रसङ्गात्, नापि लोकप्रसिद्धस्य शुक्ला देरेव ग्रहणं कण्टकस्य तेक्षण्यमि- त्यादेरपौत्वात्, गुणाशब्देन न केवलगुणवाचिनो गुणोपसर्जनद्रव्यवाधिनश्च व्याप्तिन्यायाश्रयेण प्रान्ते तत्र गुणस्य गुण्ययेक्षत्वात्केवलगुणवधन गुंगोन समासनिषेधः कण्टकस्य तेक्षण्यमिति गुणवचनैख तत्सम्बन्धिको निषेधो ·महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.शथा.१) (पूरणामसहितार्थसदव्ययतव्यसमा- माधिकरण । २।२।११।) सामान्यभन्दस्थापि प्रकरणविशेषमानोपस्थापकत्वमित्यर्थः । अनेनेतत्सूचयति वाक्यैकदेशन्यायेन का इत्यस्य दम्माः पक्का इत्यर्थः । “षष्ठी"त्यस्य र पछ्यन्नं समर्थप्रकृतिकसुबन्तेन समस्यते इत्यर्थः । तादृशं च न शक्का इति। पदमित्यसामर्थादवयमेव । एतदभिप्रायेणैव पूर्वसूचे एतदेवोदाहरणमित्युकम्। पचत्यं भावं बेकदेश्युतिः। पनेन समासणावारणायाबुधानां यः कियत इति तारगोसासमिति । बचाडः। संख्यया नायं निषेधः प्रतसहसान्ताच- निष्कात् कोशशतजनशतयोगपसंख्यानम्। खारोशतमपि न ददातीत्यादि- मुनित्रयप्रयोगात् । अनित्यचायं गुणने निषेधः। संज्ञाप्रमाणत्वात्, उत्तरपदार्थप्राधान्यमित्यादिनिर्देशात् । तेन करणपाटवम् । अर्थगौरवम् । बुद्धिमाग्द्यमित्यादि सिद्धम्। चन्दनगन्ध इत्यादौ तु मायं निषेधः । तत्स्यैष गुणैरिति समासस्य प्रतिप्रसवात् । गन्धत्वेन प्रतीयमागो हि गन्धो न कदापि गुणिसमानाधिकरणः । किन्तु खप्रधानः । यख वहति गलमयं पिनष्टि गन्धानिति प्रयुज्यते स चन्दनस्वादिशातिनिमित्तको न तु एखादः। मालतोकुसमादिष्वदर्शनादिति । एवं घटरूपमित्यादि । पराभवमादिशब्दातुन तत्स्य गुणप्रतिपादकाः । तेन रूपेण प्रतीयमानस्य [णिसामानाधिकरण्यदर्शनात् । एवं शौकल्पमित्यापावपि बोध्यम् । पोकल्यसौरभादिशब्दैहि अलवसरभित्वादिप्रकारक एव गुणवोधः । जाधणस्य अनादन्ता इति, न पात्र दसापेक्षया ब्राह्मणम्यति बठो ततच पुकनासंबन्धादप्रसर एव समासम्य, यदा सहायकरणाडा दन्नाद्यर्थ एव प्रनादिशब्दस्य वृत्तिविज्ञाता भवति तदा तत्सम्बन्ध एव पौत्यति समास- सा, 'शतबहसान्ताव विव्यात्' 'कोशशतयोगशतयोरपसंख्यान' पारोशतमपि न ददातीत्यादि मुनित्रयप्रयोगाद गोविंशतिरित्यादौ संख्यया .

·महाभाष्यप्रदीपोपयोता। (पूरबगुखसहितार्थसदश्चयतव्यसमा- (ब.रावा.रावा.) माधिकरखेन । २।२।११।) "कर्मणि "ति सूत्र वदता कैवटेन श्वमितमेतत्। अन्यथा ब्राह्मणस्य ग्रामं गत इत्यर्थ ग्राममित्यस्य प्रकरणादिजाने गत इत्यस्यैव वाक्यैकदेशन्यायेन तावदर्थत्वे ममर्थ्यात्ममासापत्तिरिति स्पष्ट २"कर्मणि चे"ति सूचे भाष्ये ॥ मनु ब्राह्मणस्य पक्ष्यबित्यस्य प्राणस्यौदनं पक्ष्यनित्यर्थावगमाद् ब्राह्मणस्य पाकापेक्षया कर्मत्व- कर्टवाभावात् कर्तृत्वस्योकत्वाच षठ्या अप्राप्तौ प्रतिषेधोक्किरण- कृतेत्यत आह १ छ२ पा२। सू९४ ॥ २ ब२ पा२।२१४॥ तपापवम्य च द्रव्यसामानाधिकरण्यमस्त्येव शुलः सरभिरित्यादाविति दिक । सुहितार्थास्तायाः । फलानां सुहितः । करणस्यैव शेषत्वविवक्षया बहो। म च न लोकेतिनिषेधः शंक्यः । तम्य कृद्योगलक्षणषष्ठीविषय- कत्वात् । इह सहितार्थयोगे करणस्य शेषविवःव नियतेत्यारिति हरदत्तः । सचारित्यपरितोषोदावनम् । तद्वौजन्तु नियमे प्रमाणाभावः । "मानिन्तप्यति काठागां नापगानां महोदधिः । मान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वाममोचना" । इत्यादिप्रयोगाणां पाक्षिक्यापि विशेषत्वविवक्षया सिद्धत्वात् । अत एव करणत्वविवक्षया दृतीयां भट्टिः प्रायुक्त । समासोग निषिध्यते, संघाप्रमाणत्यादुत्तरपदार्थप्राधान्यमित्यादिप्रयोगदर्श- भादमियो राखन निषेध इति करणपाटवं बुद्धिमान्द्य यनगौरवमित्यादि. सिडिः। 'पलानां मुहित इति'। करणस्यैव शेषत्वविवक्षया पछी, प्रेषत्वविवदैव च नियता मुहिवायोगे करणस्येत्या द्योगलक्षणाया एवं बचा निहायोगे निषेधः । 'बामणय कुर्वनिति' । नेयं घटायपे- ·महाभाध्यमदीपोइयोवः। (ब.पा. २ वा.) ( पूरणगुणसुहितार्थसदश्ययतयसमा. नाधिकरण । २।२।१५।) आवर्जनवाचौति । (के) पावर्जनमङ्गीकारस्थागो वा इत्याहुः ॥ कर्मणि न भवतीति । (क) षषष्यन्तस्य नामार्थान्वये संभवति क्रियान्वयो नेति भावः । एतेन कर्मणः शेषत्वविवक्षायां पछी सुलभेत्यपास्तम् । म "सोके"- त्येतनिषेधविषयेनाभिधानाशेषत्वविवचैव म भाष्यप्रामाखादित्यन्ये । १ छ। पा३। सू. पलैर्नानाविधैश्चित्रैः खादुशौतेश वारिभिः । हप्तास्तां भाजथुमतौं पप्रच्छुः कस्य पूरियम्" इति । गन्येवं षष्ठीसमासे निषिद्धेऽपि हतीयातत्पुरषेण पाहत इति स्यादेवेति चेत् । इवापः। न चैवं निषेधयर्थम् । खरे विशेषात् । तथाहि। षष्ठीसमासेऽन्तोदात्तत्वं स्यात् टतीयासमासे तु चाथादिखरापवादस्तृतीयाकर्मणोति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । पिच सकर्म- कोऽप्यस्ति। पितनताप्ात्मममस्त बन्धुनीति भट्टिप्रयोगात्, तेनामाकर्मणि को मान्नौति न शनीयम् । फलतर्पणमित्यादौ तु स्पय एव बरे मेदः । बारकात्परत्वेन जदुत्तरपदप्रकृति खरात् । सत् । दिगम्य कुर्वन् कुर्वाण क्षया पडी ब्राह्मणस्य घटं कुर्वनिति एवं सामर्थ्यादेव समासम्याप्रसङ्गः, किं कुर्वनिति किार उच्यते स हि कुर्वन् भवति ततो यथा बामणस्य पाचक इति साक्षादेव पाचकेन सम्बन्धो न पुनगेदबहारेण तदिहापोति रश्चं, धोरस्य रिपब्रिति च सब उदाहरणम्, बत्र रिषः प्रवचन- मिति पक्षे बड़ी भवति । 'बामणम्य अत्यति' । बाह्यमा कम्बर्थः, ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमा- ब. २।पा. २ बा.१) माधिकरणेन । २।२।११।) ननु "दिषोऽमिने" इति विहितस्य न मसंज्ञकत्वं "खट" रति सूचविहितयोरेव तमंजाविधानादित्याशयार तौसदिति ॥ (के) अस्य शतु देशत्वाभावादाह निति ॥ (क) अस्योदाहरणत्वं स्थापयति भाव्ये १३। पा२। सू१३१॥ २३। पा२। सू१२४॥ ३ध। पा२। सू. १२७॥ वा। किंकर इत्यर्थः। शेषे पछौ। चोरस्य द्विषन् । इह द्विषः शतुर्वा- वचनमिति पाक्षिको कर्मणि षष्ठी। अव्ययम् । ब्राह्मणस्य चत्वा । तादर्य- रूपसम्बन्धस्य सामान्यरूपेण विवक्षायां षष्ठी। ग्रामयसम्बन्धिनौ क्रिये. त्यर्थः । पुरा सूर्यस्योदेतोरित्ययव्ययोदाहरणम् । इह कर्तरि पछौ । पव्ययप्रतिषेधे तोसुकसुनोरप्रतिषेध इति वचनात् । अत्र सत्तष्याभ्यां साहचर्यात्कदश्ययेनैव समासो निषिध्यते । येन तदुपरीत्यादि सिमिति रक्षितः । तथा च भट्टिप्रमतयः प्रयुज्यते । यत्कृतेरोनिएकोमः । चादेयाः किंकते भोगाः कुम्भकर्ण स्वया विगा, भवत्कृतेखञ्जनमंजुलाक्षोति, तत्पाणिमात्मोपरि पातुकन्तु, किमुतदन्तम्भौ भिषनौ दिव इत्यादि च । सम्बन्धसामान्यरूपेण विवक्षितत्वात् बछो पुरा सूर्यस्योदेतोरिति चोदा- हरणम्, बत्र यथयप्रतिषेधे तोसनारप्रतिषेध इति कर्तर्य बस्ति एवं बक्षम्योपरोयादिकमप्युदाहरणम् । 'तव्यता सानुबन्धकेनेति'। निरनु. बन्धकमासेन सानुबन्धकस्य ग्रहसमिति भावः । 'ब्रामणकर्तव्यमिति' । करि बधाः समासः कदुत्तरपदप्रकतिखरेणातखरितमेतत् । निरनुबन्ध- ·। महामासप्रदीपोदोका (अ.पा.रावा.१) (पूरबमुखसहितार्थसदश्ववतव्यसमा- नाधिकरखन। २।२।११।) वक्षत्येतदिति । (भा) इत्यादिन्यपौति । (क) माहरात, सदययमेव यते। अन्यायवैः पति सामर्थ समास इष्ट एकेति भाव्याशयमाजः॥ पूर्वनिपातानियमः स्यादिति । (क) तथा “बनेकमन्यपदार्थ" इति सूत्रे सर्वपचादिति भाष्यप्रयोगोऽपौहानु- कूलः । कैयटहरदत्तौ तु व्यव्ययप्रतिषेधे वृक्षस्योपरोन्युदाहरन्तौ कृदथये- नापि निषेधं मन्ये ते तत्तु भट्टिश्रीहर्षादिप्रयोगाणां प्रतिकूलम् । यहा । पमिपक्षे लच्छब्दः सम्पदादिक्विबन्तः कार्यपरः । ततस्तुर्थों । पात्मन उपरि पातुक इति विग्रहः। तस्यां यन्मध्यन्तवेत्यर्थे "सप्तमौ शौण्डैरि" ति सूत्रोक्तरीत्या सप्तमौतत्पुरुषोऽव्ययीभावो वेति दिक । तव्य । ब्राह्मणस्य- कर्तव्यम् । निरनुबन्धकस्य सूचे ग्रहणात्तव्यता समामो भवत्येव । खकर्त- थम् । खरे भेदः । गतिकारकोपयदादिति सदुत्तरपदप्रकृतिखरः। तत्र तव्य- तस्तित्वेनान्तखरितता। तव्यस्य त्वायुदात्तत्वामध्योदात्तं पदमिति । समा- माधिकरणेन । तक्षकस्य सर्पस्य । विशेषणसमाससिवह बालग्रहणाने- त्युक्तम् । स्यादेतत् । इह घडीसमासः प्राप्नोत्येव न । बाह्यसम्बन्यपेक्षा हायं पछौ। तथा च कटोऽपि कर्म भीष्मादयोऽयोति न्यायेन इयोरपि पश्चन्तयोविषप्रतिमान्वये सति पश्चात्प्रातिपदिकार्थमात्रयोः पार्थािका मम्बन्धो वाच्यः । तथा च तक्षकम्येति सर्पस्येति च परस्परममम) कथं केन तु समास उत्तरपदं मश्योदात्तं स्यात् सोयं खरार्थस्तव्येन निषेधः । 'मुकल माराविकम्येति' मा रावौत्वाहेति माराविकः, 'सदाहति मा मन्दादिश्य उपसंस्थानमिति' ठक्शन्देन क्रियायाः प्रतिषेधको माराविकार, सोपा शुकविशेषस्य, बचित्त माराविदस्येति पाठः, तत्र माराविशब्दं 56 ·४९ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (पूरणगुणसुहितार्थसदथयतयसमा- (ब.२।पा. शथा) माधिकरणेन । २।२।११।) उमर्जनत्वस्वान्वर्थतामाश्रित्य षष्ठीसमासेऽपि तषियममंभवा- दुपसर्जनसंज्ञासूत्रे स्वयमपि तथैवोकेश्च चिन्त्यमेतत् । तस्माद्विशेषण- समासोऽप्यत्र बाहुलकावेत्येव तत्त्वमिति कचित् तन्त्र । अर्धपिप्पली- त्याद्यनुरोधेन तस्या अन्वर्थत्वाश्रयणमशक्यमित्याशयात् ॥ विशेषणसमासे च वचनसामादिति । (के) समम्यताम् । अत एव नौलोत्पलश्य मेरमहौभत इत्यादावपि प्रथमान्तयो- विशेषणसमासे ततः पठौतिन्याय्यं न तु पश्चन्तयोविशेषगासमासः । उक्तरोत्या ऽसामात् । किं च यथा चित्रगुरित्यादौ सम्बन्धस्याभिहित- त्वात्पथमा तयेहापि पद्यन्तयोः समासे ततः प्रथमैः स्यान्न तु घछौ। उच्यते । कट एव कर्म भीमादयस्तु तत्मामानाधिकरण्यमात्रात्तविभक्ति लभन्त इति पक्षे इदं बोध्यम् । समानाधिकरणेन निषेध एव चैतत्यक्ष- ज्ञापकः । अत एव विशेषण विभक्तिः साधुत्वार्थे त्युद्घोषोऽपि सकते । चैवमपि समासात्पछी न स्यादिति वाच्यम् । पञ्चक पक्षे द्वितीयादेरि- वोपपत्तः। सकलविभक्तिसाधारणेन कर्मधारयेणान्यतरस्य स्फुटमनभि- धानात् एधैव च वैयधिकरण्यस्थले सर्वेषां गतिः । तथाहि । राज्ञः कुमार्या राजकुमार्या इति पश्यन्तस्य समासे पूर्वनिपातानियममाण- एक्योपनिनसंज्ञाया अन्वर्थतामाश्रित्य समाहितमाकरे । त्वदुक्तम्यासामर्थ्यम्योक्तिसम्भवोऽपि, येन प्रथमान्तमेव समस्येत । तथा च न च तत्र . ददातौति माराविदः, स एवार्थः । 'किं च स्यादिति'। भवितव्यमेवात्र विशेषणसमासेन तत् षष्ठी समास एवास्तु को दोष इतिप्रश्नः, 'पूर्वनि- पातानियमः स्यादिति। दयोरपि प्रथमानिर्दिशत्येनोपसर्जनत्वादिति भावः । मनु विशेषणसमासेऽपि त्योरपि यत्र विशेषणविशेश्यभावस्तब- ·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। ११२ (१.२ पा. २ । बा.१) ( पूरणगुणहितार्थसदस्यतथ्यसमा- माधिकरणेन । २।२ । ११ ।) "पूर्वापरप्रथमचरमेति" सूचे समानेत्यादिवचनमामर्थ्यादि- त्यर्थः । एवं च षष्ठीममासे तदप्रवृत्तौ मानाभावः । न चैवं बहु- बौहिछियेत। मेषग्रहणमामर्थन तचाप्यस्याप्रवृत्तेः । न च सन्दर- पाचक इत्यादौ तस्य मावकाशता । एवं तर्हि समानेत्यादिमामा- न्यापेवं यत्र समानाधिकरणानां विशेषविहितः ममामः तचैतद- प्रवृत्तिः ममानादेश कृदन्तेन न समासोऽनभिधानादित्याशयः । बेचित्तु “प्रथमानिर्दिष्टमिति" सूचभाष्योकरीत्या “षष्ठी"तिसूचे- १२। पी। सू५८ ॥ २ बर। पा । सू४२ । ३ अ२ । पा२। सू॥ राज्ञः कुमारी कुमार्य इत्यादय एव विग्रहा इति उपसर्जनसंज्ञाविधाय- कयोः सूत्रयोः काशिकादौ स्परम् । “बने कमन्यपदार्थ' इति सूत्रे "तत्य- रुधे तुल्या” इति सूत्रे च भाष्यकैयटयोरपि स्पटमेवेदम् । तथा च प्रथ- मान्तेन विग्रह इति नियमाभावात्सर्वत्र तत्पुरुषोपरि हितोयादिविभक्तयः पञ्चकपक्षवदेवोपपादनौया इति तत्त्वम् । राजपुरुषादौ सयाया इवो- तरपदार्थप्रविधसम्बन्धस्थापि वृत्तावप्रवेशाच । प्रयोगाई विग्रह पर समासोत्तरविभक्तिसजातीयायाः प्रयोगात् । पचन्तोति पाचका इतिवत् । वाक्यसंस्कारपक्षे ऽलौकिकेऽपि बहुवचनात्यादिकल्पनाया एव न्याय्यत्वा- दिति दिक् । यत्तु वृत्तावुदाहतं शुकस्य माराविकस्य राज्ञः पाट- लिपुचकस्येति । तत्र मावोत्याहेति माविकः । “सदाहेतिमा- मतस्तेनापि समासे विशेषणमिति प्रथमानिर्देशो योरपि तुल्या, अथ तत्राप्रधानमुपसर्जनमा चाप्राधान्यमिति द्रव्यगणादिषु तेन प्रकारेण व्यव- स्था यही समासेऽपि तथैव व्यवस्था भविष्यति तस्माद्यतत्र प्रत्य दाह ·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (मूरसगुणसहितार्थसदायवश्वसमा- (भ.२ । पा. २ । बा.१) माधिकरण । २।२।११।) धेन सुबन्तेन समासतदर्थनिरूपितसंवन्धार्थकषकोव रखने तादृश- मेव च मामयं षडौममामप्रवृत्तौ निमित्तम्। म चेदं सामर्थ प्रकृतेऽस्ति तत्र रत्याशयेनाह असामर्थ्याद् न भविष्यतीति । (भा) एवं च प्रत्याख्यातं समानाधिकरणयाणम् । अग्रिममाव्यं वेत- दाप्रधानभिजपूर्वपश्चिमितानिनोरेकदेशिनोलकिपरमिव्याः । शब्दादिभ्य उपसंख्यानाम्” इति ठक । शब्दनक्रियायाः प्रतिषेधको मारा- विकः। माराविदस्येति पाठे मारादिशब्दं ददातौति स एवार्थः । एवं पाटलिपुत्रे भवः पाटलिपुत्रकः। इत्यंस्थिते यदोह समासोनियः स्यातदेदं समानाधिकरण इत्यस्योदाहरणं सनाच्छेत । समास इछ इति तु वदवा तेनैव नेदमुदाहतुं यलम् । यत्तु तत्रैव समर्थितम् । षष्ठीसमासे रवि पूर्वनियातानियमः स्यात् । विशेषणसमासे तु विशेषणस्यैव पूर्वनिपातः सिध्यतीति । तत्रेदं वक्तव्यम् । विशेषणविशेष्यभावस्यायवस्थितत्वेनाविप्रसाई प्राप्ने ऽप्रधानमुपसर्जनम् बाथै चाप्राधान्यमित्यादिक्रमेण द्रव्य गुणादिशब्देषु यवस्थेष्यते । तच घडीसमासेऽपि सवचमिति किन्तविषधेनेति । वखवख गोधेनोः भोज्योष्णस्य कुमारश्रममाया गोगर्भिण्या इत्यादौनीहोदाहा- र्गशि। पोटायुवतीत्यादौनां विभक्तयन्तरे विशेषणसमासं बाधित्वा चरि- तार्थानां परेण षष्ठीसमासेन बाधापतः। तथा च विशेषणस्यैवोपसर्जन- तया पूर्वनिपातेऽप्यनिएं स्परमेवेन्यवधेयम् । तक्षकः सर्प इति तयोः पश्चन्तयोः समासप्रसङ्ग एव दोषः, नबित्तये प्रतिषेध इति वार्ष, तदिह किं च स्यादित्यादिकमेवानुपपमम् उदाहर तूपवनं यदि माराविकशब्द संज्ञा, पथ सोऽपि योगतिः, तिरप्यनु- अपवम्, एवं पाटलिएषकेऽपि प्रथम् ।

·महामायाप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.२ । खा.१) (कमणि च।२।२।१०१) कर्मणि च । २।२।१४ ॥ दोषदर्शनादिति । (क) पदयेऽपि दोषदर्शनादित्यर्थः । क्वचित्तु बजकाभ्यामिति । (क) १ हजकाभ्यामि"त्यस्य कर्थवजकाभ्यामित्यर्थे इदम् ॥ "कर्तरि त्यस्यैवायमर्थ इति वृत्तिमने पार कतरि चेति । (क) अन्यस्त्वनुपपदकदकोः शेषपछ्या प्रमाणे भवत्येव । गङ्गाधर- भूधरादौ खरेऽपि न विशेषः। उभवथापनोदात्तत्वात्। नर "गस्थकनि" गाथकशब्देन मावां गायक इत्यर्ष ममामानापतिः। षषच्या समासेऽपि खरे विशेषादिति वाघम् । अकौत्यय "जकान्या कर्तरौनि" सूपनिर्दिष्टभिन्ने नेत्यर्थात् कर्मणौत्यस्य षष्ठीविशेषणले केमेत्यस्थाचामनुतिरेवेति बोध्यम् ॥ भाये १२। पा२ । सू१५॥ २२। पा२। स॥ पए।पा १।१४।। कर्मणि च ॥ चकार इलिशब्दार्थः। कर्मगौसियन्दमुचार्य विहिता परिशोधिता वा या घछौ सान समम्यते । चित्रणवान्दोहो ऽगोपेन । यद्यनेन कर्मषठीमात्रं न समस्यते इत्यभिप्रेतं स्यात्तत्रिकाम्यां गिधं "कर्ममि" 'उभयप्राप्ती कर्मयोति'। बनेकार्थत्वाविपाता. गामितीत्यर्थे चशब्दोयं तेन कर्मगौत्वचार्य या बडो विधीयते सा न समस्यतइयर्थः। यदि या कायम कर्मशिनही रहात ' कपति' विषेधं न कुर्याद अनेनैव सिद्धत्वात् साधु पयसः पानमिति, कमखिन ·महाभाध्यप्रदीपोश्चोतः। (कर्मणि च । २।२।१३।) (च.२। पा. २ । बा.१) वृजकाभ्यां चेति । (भा) अस्यैव कर्थहजकाभ्यामित्यर्थ इति भावः । पारंपर्येणेति । (क) भुजेरोदनेनौदनस्य ब्राह्मणेनेतीत्यर्थः ॥ भवति वै इति । (क) ब्राहाणस्य भएका इत्यत्रोको न्यायः ॥ समासशानिवारणायेति। (के) अनेन तन्यायाश्रयणेऽपि पूरणेतिसूचोकमद्रौत्या वस्तुतः मामध्यं नास्त्येवेति सूचयति । तदाह अबुधानामिति ॥ (के) अतिप्रसङ्ग इति । (कै) अन्यवाप्येवं न्यायः समासापादनसंभवात् तचापि प्रतिषेधो वतव्य इत्यर्थः । भार्थ ब्राह्मणस्य गत (भा) इत्यादेाह्मणस्य ग्रामं गत इत्यादिक्रमेणर्थः ॥ इत्याधुदाहरणमिति । (क) "ब्राह्मणस्य भुको ब्राह्मणस्य गत" इति पूर्वोक तु माम- देिव समासो न भवतीति पदयम् ॥ मारभेत । यत्र हि कर्तरि रजको तत्र कर्मणियद्याभाष्यम् । शब्दानुशास ममित्यादो यचा न समासनिषेधस्तथोक्तं पस्पशायाम् । येन संस्पर्शादिति नियतमासार्थवचन मिति वक्ष्यति, तब पयः पानं सुख- मित्युदाहरिष्यते, इदं तु शरीरसुखस्याविवक्षायां रोगाभिभूतो ऽशक: वन्नेव यदा साधु पिबति तदा हस्थम् ।

·889 महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (अ.५। पा. २ । था. १) (नित्यं कौडाजोविकयोः । २।२।१७।) नित्यं कौड़ाजीविकयोः।२।२।१७॥ प्रतिषेधे सिद्ध इति । (के) जीविकाविषये हजकाभ्यामित्यनेन कर्तरि त्यनेन वेति भावः ॥ नित्यप्रतिषेध इति। १ प२। पा२। सू१६ ॥ नित्यं कौडागौविकयोः ॥ एतयोरर्थयोर केन नित्यं पछी समस्यते । उद्दालकपुष्पनिका । कौडाविशेषस्येयं संज्ञा। संज्ञायामिति भावे गवान पुष्पाणामिति कर्मणि षष्ठी। जीविकायाम् । दन्तलेखकः। तत्र कोडायां विकल्पे प्राप्त नौविकायां कतरिचेति निषेधे प्रामे वचनम् । जयादित्यस्तु जकाभ्यामिति सूत्रे कर्तरीयतदनुत्तायाः पद्या विशेषणं । जुत्तरार्थ इत्युक्ता कर्तरिचेति सूत्रे कर्ट ग्रहणं टकयो विशेषणतया व्याग्याय नित्यंक्रोडेति सूत्र अप्रत्ययमेवोदामहार । तत्रेदं वक्तव्यम् । प्रथमसूत्रेकर्ड ग्रहणं हजकयोरेव विशेषगां युक्तम् । तयोः श्रुतत्वात् । म तु पद्याः । एवं च जुत्तरार्थ इत्यपि न कमप्यम् । अकम्यैव चोत्तपत्रानु- "नित्यं कोडाजीविकयो"। 'नेति निहसमिति'। मित्यग्रहणाद- महाविभाषाधिकारादिकल्पेनैव पाक्षिकस्य प्रतिवेधम्य सिद्धत्वानिवः प्रतिषेधो भविश्थति किं नित्यग्रहणेन । दृच कोडागौविक योनिोति। वामनस्वके गौविकाइयात्राकति किं रमयायकति जीविकायां हवं प्रत्यदाहरिष्यति स मन्यते मा भुत्कोडायां च क्षणाभावात्, गोवि.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योबः। (मिव्यं कोडाजीविक्रयो। २।२।१७।) (च. २ | पा.२.१) प्रतिषेधवाक्यैस्तद्विषये व्यपेक्षाया एव बोधनादिति भावः । विधिले शु जीविकायर्या “कर्तरि ति निषेधे प्राऽस्यारभात- विषये नित्यमित्येतत्मार्थक क्रौड़ायां तु विकल्ये प्राप्ते ऽस्यारम्भा- मामर्थ्यादेव नित्यत्वं सिद्धमिति बोध्यम् ॥ तिर्न तुटचः, असम्भवात् । तथा च सूत्रद्दयम्य व्यथासेनार्थ उचित इति । वामणस बके जोविकाध इति सूत्रे अकाति किम् । रमणीयक- सति । गोविकायां दृचं प्रत्यदानहाए । तस्यायमाशयः । मा मूल्कोडायां रच। खक्षणाभावात् । जीविकायान्तु गवुनचाविति गनुचि जपि सुलभ एवेति । एतन्मते नित्यक्रोडे यत्र जग्रहणासम्बन्धेशकावारणायें जुत्तरार्थ इत्यादि कुरुध्यादरणमित्याः । कायां तु गजटचाविति सजिव र कमान स्थादिति, धन्धे तु तदनु- सारेदमप्येवं याचक्षते कौडामविकयोलोति योनास्ति किनबन्ध- बरवववः। 'षक एवोदात्रियते इति'। उभयवेत्यर्थः। उहालक- पुश्चमिकेबादौ संज्ञायामिति सडल, निवग्रहणमुत्तरार्थं गति काकोर कोडामोविकमोरवमतिरति, वियाकारकसम्बन्धमात्रावममात् ।

·महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। BE (प.पा.बा.१) (कुगतिप्रादयः । २ । २।१८।) कगतिप्रादयः ।२।२।१८॥ मनु गतिपक्षणेन प्रादौना विशेषणात्कर्मप्रवचनीयेषु प्राप्य- भावादमर्थकः प्रतिषेधोऽत पाह प्रादिग्रहणस्येति ॥ (कै) प्रत्यादिविषय एवेति । (के) याख्यानादिति भावः ॥ सामर्थ्यसद्भावादिति । (कै) वृक्षगतलक्षणवद्योतकवादिति भावः ॥ द्वितीयापि न स्यादिति । (के) कुगतिप्रादयः ॥ कुशब्दा गतिसंज्ञाः प्रादयश्च समर्थग नित्यं सम- पापार्थे । कुपुरुषः नित्यसमासविषयम्याप्यस्य पूर्वपदप्रकृति- खरामव्ययत्वमिष्यते। तथा च वार्तिकम् । अव्यये नकुनिपाताना- मिति। तस्मादयं खरादिषु गोव्यः । स एव चेह एह्यते न तु एथिवी- वृत्तिः । गत्यादिसाहचर्यात् । गतिः । उरीकृत्य । प्रादिग्रहणमगत्यर्थम् । तदिषयविभागाानि तु बहूनि वातिकानि । तथाहि । दुनिन्दायाम् । दुप्पुरुषः । खती पूजायाम् । सुपुरुषः । अति पुरुषः। अापौषदर्थे । श्रा- "कुतिप्रादयः" । 'कुशब्दोऽव्ययं रात इति' । बरादिवठितो. ऽप्ययं पठितव्य इति भावः । नित्यसमाविषयम्याम्य पूर्वपद प्रकृतिम्ब गर्थ- मव्ययत्वं, बघा वक्ष्यति बथये मनिपातानामिनि वळव्यमिति । 'म 57 ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (कुगतिप्रादयः । २।२।१८१) (अ.२। पा. २ । बा.१) "कर्मप्रवचनौषयुक्” इति युक्रग्रहणादिति भावः ॥ व्यवहितानामिति । (क) खावयबोग्यार्थवाचकपदापेक्षया पदान्तरेण व्यवहितानामि- त्यर्थः । समास इति। (के अव्यवहितपदरित्यर्थः ॥ सामर्थ्याभावमाशङ्याह याहौति ॥ (के) ऐकस्वर्यमिति । (के) पव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरे मति मन्द्रस्य पृथुगुदात्तत्वं न स्यादि- त्यर्थः । यद्यपि वेदे आपाचं रूपं नास्ति तथापि एवं जातीयके लौकिकप्रयोगे दोष इत्यर्थः । वेदेऽपि तस्यासाधुत्वशङ्कानिवृत्तिः फलमित्यन्ये ॥ १ ब२।पा। सू॥ पिङ्गलः । प्रायिकं चैतदुपाधिवचनम् । अन्यथा ईषदर्थे चेति कोः कादेश- विधानमनुपपन्नं स्यात् । कोष्णं दुष्कृतं । दुग्त्र कृच्छ्रार्थे । धनभिधानात्तु भूते खन् न भवति। सरुतम् । सशब्दोऽतिशये न तु पूजायाम् । यत एवोप- सर्गनिबन्धनं घत्वम्। अतिस्तुतम् । बतिरतिक्रमणे चेति कर्मप्रवचनीयत्वा- अव्यवचन इति । एथिव्यादिद्रव्ये यो वर्तते स न ग्राह्यत इत्यर्थः । 'दुनि- दायामिति' प्रशस्ते रेषानिन्दा भवति पापं तु वस्तुस्थित्या गहिमिति । दयोरप्युपादानम् । 'प्रापिकमिति'। अन्यथेषद चेति कोः कादेश- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। B५९ (व. २ । पा. २ । बा.१) (कुगतिप्रादयः । २।२।१६) सामर्थमेव नास्तौति । (के) एकक्रिया चयित्वरूपसामर्थ्यग्रहणे कृतः मो मृत्तिकयेत्यादी समामापत्तिरिति भावः ॥ दयोदनादौ तु क्रियान्तर्भावेण माम- र्थमेवं च वचनद्वयमपि प्रत्याख्यातमिति बोध्यम् ॥ वृत्तौ गत- भन्दाप्रयोगे हेतुमाह वृत्तिविषय इति । (क) पदैकदेशन्यायेनेति भावः । प्रगतः शिष्ये प्राप्तः गुरुं प्राप्तः पितामहम्य पिटत्वं प्राप्त इति चार्थः ॥ पूजामित्युपलक्षणमित्याह उपाधौनामिति ॥ (क) अतिसितमेवेति । (के) तथा प्रयोगदर्शनादिति भावः । कर्मप्रवचनीयत्वादच षत्वा- भावः॥ भावः । प्रादयो गताद्यर्थ प्रथनया ॥ त्तिविधये गताद्यर्थयतयः प्रादयो गतित्वाभावेऽपि प्रादिग्रहणेन समम्यन्त इत्यर्थः प्रगत याचार्यः प्राचार्यः । प्रान्तवासी। व्यत्यादयः काकाद्यर्थ द्वितीयया ॥ यतिकान्तो मालामति- मालः । अवादयः क्रुष्टाद्य टतौयया । अवाटः कोकिन्तया व कोकिम्नः । . विधानमनुपपन्नं म्यात् । 'दएकामिति'। दर्मिन्दायामिति विषयनिर्दशो गतित्वेन प्राप्तम्यापि समासम्य नियामकः म्यादिति मन्यते, यदा तु प्रादि- ग्रहणप्राप्तम्यैव नियामकस्तदा गतिवादेवात्र मिहः माम, दत्र छा. थोऽनभिधानात्कृतेः खल न भवति, दुष्का इत्यादावपपदममामः, श्राम- दैरिन्द्रहरिभिरित्यापोन्द्र प्रत्यगतिवाद नीषदर्थत्याच मनामाभाव अन्य क- .

·ઉ૫૨ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कुगतिप्रादयः । २।२।१०।) (ब. २। पा. २ । बा.१) अर्थान्तरेऽपि (क) इत्यस्य समामो भवतीत्यनेनान्वयः ॥ तत्र हेतुः गतित्वादिति ॥ (कै) दुष्कृतमिति । (के) दुःछार्थ । अनभिधानात्तु भूते खा न भवति ॥ सत्यपौति । (क) अपिना वस्तुतः मामर्थमेव नास्तौति ध्वनितम् ॥ अगतित्वादिति। (के) मन्द्रस्य क्रियावाभावादिति भावः । ईषद पौति । (क) श्रत एवोत्तरपदाधिकारे। पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्था । परिग्लानोध्ययनाय पर्यध्ययनः। अलं कुमार्य अलंकुमारि । नित्यसमासत्वेऽपि चतुर्थोविधानसामर्थात्पक्षे वाक्यमिति रक्षितः । एतेनैकविभक्तिधापूर्वनिपात इति सूत्रे अलंकुमारिरिति भाष्यं पर्यादयोग्लानाद्यर्थ इति समास इति कैयटवचनं च व्याख्यातम् । तदेव भाष्यमनित्यतायां सापकमिति वास्तु। वस्तुतस्तु नेहानेन समासः | अलमो ऽप्रादित्वात् । प्रादिसमासस्य स्वयं प्रपञ्च इत्याकरः। किन्तु रिगु. खयं न भवति । 'सातमिति' । सशम्दोऽतिशये न पूजायाम, पत एवोप- सर्गनिबन्ध घत्वम् । 'पतिस्तुतमिति'। 'बतिरतिक्रमणे चेति कर्मप्रवच. नौयत्वाम्बवाभावः । 'प्रादयो गताद्यर्थ इति। मृत्तिविषये गताद्यर्धत्तयः प्रादयो गतित्वाभावेऽपि प्रादियान समस्यन्त इति । 'पर्यध्ययन इति'। परिश्रान्तोऽध्ययनार्थमित्यर्थः। 'वाससौ इवेति । वसोर्णियमन्प्रत्ययान्तो ·महाभाष्यप्रदोषोदद्योता। (प.पा. था.१) (कुगतिप्रादयः । २।२।११) ईषदर्थ इति । (क) कोः कादेशबिधानं चरितार्थ पृथ्वौवाचकस्य थालये वेत- इचनम् । माहचर्य तु न सर्वच व्यवस्थापकमिति भावः ॥ महसुपेति योगविभागेन मिद्धे ददं व्यर्थमित्यत पाह सहसुपेत्यवेति । (के) एतेन नित्यार्थमिदमित्यपास्तम् । नहायप्रामाण्येनेह वार्तिकेषु मित्यपदासंबन्धादिति भावः ॥ वस्तुतस्तत्पुरुषसंज्ञार्थमच वचनानां पाठः । अत एव पुनर्गव इत्यत्र टम् । तत्र करणदतावमपि सच्यानुरोधेन व्यवस्थेत्याडः। अत्र पूर्वमिति । (क) अनुना समासात्पूर्वमित्यर्थः ॥ चयाणां पदानामिति । (कै) गतिविभिष्टतिङन्तनाव्ययस्य ममामविधानादित्यर्थः ॥ प्रासापनालम्र्वेत्यनेन शाप्यमानो ऽनपूर्वतत्युरुषः एथगतिग्रहणात्पर्या- स्यर्थनापि भवभिधानानुरोधाच्चतुर्थ्यन्तेनैव भवति । तम्य चानित्यसमासत्वं निर्वाधमेवेत्यवधेयम् । निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । निष्कान्ता कौशा- म्या निकौशाम्विः । प्रादिग्रहणम्य अगत्यर्थत्वादतिप्रसझे प्राप्त कर्मप्रवच. वामःशब्दः, वस्त्रशब्दः इन्प्रत्ययान्तः, बावपि नित्याद्युदात्तौ। 'पादि- प्रसङ्ग इति'। सूचे प्रादिग्रहणमगत्यर्थमिति कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेध उच्यते प्रत्यादिविषयसायं निषेधः खयोस्तु समासो भवन्येव । 'वृत्तं प्रलोति' । कर्मप्रवचनौवेन योगाद रितीयावत्समासस्यापि प्रसङ्गः, उदा- ·848 महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (कुगतिप्रादयः । २।२।१७।) (स.२। पा. २ । या. १) 'उदात्तवता (भा) इत्यनेन तु न विना समासः । निघाते तु तस्योदात्तवत्त्वा- भावादिति भावः ॥ 'तत्पुरुषे तुल्यार्थेति । (क) समपाद इत्यादौ पूर्वपदप्रकृतिवरेण पूर्वपदानुदात्तत्ववारणाय उदात्तखरितग्रहणानुवृत्त्या तद्योगिपूर्वपदस्यैव ४"बडबौहौ प्रकृत्ये"- त्यत्र ग्रहणादिति भावः ॥ पूर्वपदत्वाभावादिति । (क) "विनाऽचलदित्यस्य न ममासः । किं तु विशिष्टेनाचतदित्यने- मानोरित्याशयः। अन्यथा वेरुदात्तत्वे (उदात्तयण: परत्वादकारस्य खरितत्वं स्थादिति भावः ॥ १ उदात्तवता निता गतिमता च तिडाव्ययम् (बवेव वार्तिकम् ) । २ "विमा" इति टतीयान्तं पदम् ॥ ३ ब६ । पा२। सू२ ॥ 8 अ६ । पा २ । सू१॥ ५ अत्रापि “विना" इति तौयान्तं पदम् ॥ ६ बापा १ । सू १७४ ॥ नौयानां प्रतिधेधो वक्तव्यः । वृक्षम्पति विद्योत ते विद्यत् । कथाई अधीत्येति । इह हि अधिपरी अनर्थकाविति कर्मप्रवचनीयत्वम् । उच्यते । व्यध्यापकगतिनिशादनित्यः प्रतिषेधः । अत एव मुस्तुतमतिम्तुतमिति चत्वाभावेऽपि समास उदाहृतः । दतो पृजायामिति वचनादा तसिद्धिः । सवता तिडा गतेः समासवचनं, यो जात एव पर्यभूषत् यः शम्बरमन्व- विन्दत्, योऽन्तरिक्षं विममे यो वै प्रजवं यातामपथेन प्रतिपद्यते ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
(अ. २ । पा. २ । बा.१)
(उपपदमतिए । २।२।१६।)
उपपदमतिङ् । २।२।१६॥
यदि तिङन्तस्येति । (क)
उपपदस्येत्यर्थः ॥
तिङन्त एवेति । (कै)
'कृदभिहितस्य द्रव्यवनाबादिति भावः । न च मा भवान्भू-
दित्येतयातये ऽतिङन्तः समास इत्यर्थक तत् । “माडौ”त्यस्य
सतीत्यर्थात् । तत्रोपपदत्वमेव नेत्यदोषात् । प्रथमार्थ मौत्री सप्तमी
हि उपपदमंजालिङ्गमत एव पशावित्यादौ नोपपदत्वम् । तुमुम्-
एखलावित्यत्र तु क्रियार्थीपपदस्थति कार्यार्थमुपपदत्वमावश्यकमिति
भाष्याशयः॥
१ छ। पा २ । सू१६ ॥
२ अ३। पा३ । सू. १७५॥ ३ अ२ | पा३। सू१४॥
उपपदमतिए । उपपदं सुबन्तं समर्थन नित्यं सतम्य ते । शतिएन्तम
समासः । कुम्भं करोतौति कुम्भकारः । इह कुम्भ अम कार इत्यलौकिक
प्रक्रियावाक्यम् । लडद्याधिक्येऽप्यदूरविप्रकर्षण तृक्तं लोकिकं वाक्य
"उपपदमति। 'एधानाहारको बजनीति'। 'तुमुन्गवुनो
क्रियावां क्रियाथीया'मिति गवन्न । 'यनिपिति किमिति' । येनाभिप्रायेण
एवं तमाविस्करोति । 'ननु चेनि'। 'एनज्ञापयनीति' । म्यादेतत् ।
मुख्यस्य तिन्तस्य प्रतिषेधोऽनर्थक इति यम्तेन ममानार्थः सुबन्तस्तम्य

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योता।
( उपपदमतिछ । २।२।१६।)
(ब.२ । पा. २ । बा.१)
अर्थशब्दसन्निधाने इति । (क)
तिङन्त शब्दरूपार्थकस्योपपदस्थाभावादिति भावः ॥
तिङर्थ उच्यत इति। (क)
कस्य तिर्थ स्वेति भाष्येऽपि तिपदेन तदर्थी ग्राह्य इति भावः।
कस्येति (भा)
प्रश्रोऽपि तदर्थशब्दार्थप्रश्नद्वारा तब्दार्थप्रश्न एवेति बोध्यम् ॥
पुरुषः॥ (क)
प्रत्यवादिः ॥
उपग्रहः। (क)
कर्षभिप्रायत्वादिः। यद्यपि कर्त्तभिप्रायत्वं न तिङर्थस्तथापि
यथाकथंचित घोत्यं भवत्येवेति बोध्यम् ॥
बोध्यम् । पति किम् । मा भवान् भूत् । मालुिधिति सप्तमौनिर्देशा-
माएपपदम् । मनु सपेत्यधिकारात्तिन्तेन न भविष्यति । सत्यम् । तदि-
वृत्तिरनेन ज्ञाप्यते । तत्फलं त्वनुपदमेव स्फटीकरिष्यामः। प्रथमाकन्तु
सप्यहणमिहानुवर्तत एव । अत एव राजद त्यादौ पूर्वपदे नलोपादि-
प्रतिषेधो विज्ञायते, तत्र यद्यपि कालकारकसंख्योपग्रहयुक्तः पूर्वापरीभूतः
कियारूपतितार्थप्रधानोऽर्थो न सवन्तम्य सम्भवति तथापि कियावाचि-
त्वमात्रेण तदर्थत्वमाीयते, क्रियावाच्युपपदं न समम्यत इत्यर्थः,
तेन
कारको गतः कारकस्य ज्येति गतबज्याशब्दयोः कारकपटेन समासोन
भवति, पन्यथा हि कियाथायामिति सप्तमौनिर्देशेनोपपदत्वादनयोपि
समासः स्यादिति । तन, अनुपपदत्वात्, क्रियायां कियार्थायामिति
.

·महाभाष्यप्रदीपोइयोस। १५७ (प.पा.बा.१) (उपपदमतिए । २।२।१६।) तिर्थ (1) इत्यस्य तितार्थ इत्यर्थः । अनेकार्थेति । (के) कासमाधनादिरूपेत्यर्थः । साध्यत्वादिति। () माधनमाध्यत्वेन प्राब्दप्राधान्यादित्यर्थः ॥ तिग्रहणमपनौष क्रियापदग्रहणे खाघवं दर्शयति यदौति ॥ (के) अतिग्रहणादिति । (के) प्रक्रियाग्रहणादेत्यपि बोध्यम् । नम्वच गतशब्दस्य मत्वप्रधान- नया कथं क्रियावाचित्वमित्याशंक्याह अब चेति। (क) द्रव्यवाचित्वे प्रत्ययानुपपत्तिः । क्रियावाचित्वे तु उपपदसमासो । पदकार्य सिध्यति । समुपेतोह नानुवर्तत इति भाष्यवृत्यादिग्रस्थास्त मिलितं नानुवर्तत इत्येवं पराः । अतिपिति गोपपदस्य विशेषणं किन्तु समासस्येति । यधपोह भाष्ये न स्प; तथापि अनव-नात्यमर्धयोरिति सूत्रे भाष्य एव स्पष्ठम् । तत्र हि किंवत्तम्याधिकारादकिंवत्तग्रहगामर्थक्यमि. सामोनिर्देशन क्रियावाचिन उपपदत्वं धातुरेवान कियावचनम्तदाश्रय दुलप्रत्ययो गतशब्दस्त क्रियोपसर्जनं कारमाह बयाशब्दोऽपि यन्तम्य सिता नाम धर्मतत्र घमादयो भवन्तौति धात्वर्धम्य सिहतायां वर्तन्ते, चतो यक्रियावाचित्वादुपपदं ग तत्मवन्तं यत्सवन्तं न तत्कियावाचि नाणप- पदमिति नाथ एवमर्थेनातियाणेन । 'एतयोर्यागयोरिति' । बनु पानि 58 ·५८ महाभाष्यप्रदीपोवद्योता। (उपपदमतिए । २ । २ । १८।) (अ.पा.बा.) दुार इति तद्यावृत्त्यर्थमक्रियायहणमिति भावः । इदानीमेव क्रियावामित्वोपपादनादाह सुबन्तेति । (क) उपपदविशेषणमित्यर्थः । नैव क्रियावाचौति । (भा) भाग्यस्य मैतत्प्राधान्येन क्रियावाचौत्यर्थः । मधेवमन समासो दुर्वारोऽत पार अत एवेति ॥ (क) प्रत्ययोत्पत्तिनिमित्तमुपपदवं गतमब्दस्य किंतु धातोरेवेत्या धातोश्चेति । (क) अन्यथा भावेऽपि सामर्थ्यादुपपदत्वमित्यभिमानः । प्रत्ययोत्पत्तिवत्समासोऽपि स्यादत पार धात्वर्थस्येति । (क) बुक्का उपपदसंज्ञार्थं ताँत्याशंक्यातिहिति समासप्रतिषेधासंघानर्थ क्य- मिति सिद्धान्तितम् । एवं पूर्वसूत्रेऽपि गतिग्रहणं एथकछत्व तेगाप्यतिए. यहणं सम्बन्धनीयम् । गतिः समस्यते पतिएकाच समासं स्यादिति । अव योगे तदनभिसम्बन्धो युक्तो यत्रातिष्यणमलिन पूर्वत्र, एवं मन्यते, योगविभागेनातिष्यहणं पूर्वसत्रेणापि सम्बन्धगीयमिति । यद्येवं कुशब्दे प्रादिषु चातिप्रसङ्गा, तत्रापि प्राक् सबुत्पत्तेः समासः स्यात्, एवं तर्हि पूर्वसूत्रे गतिग्रहणं एथकलत्य तेनैवातिव्यहणं संबन्धनौयं, गतिकार- पोपपदानामस्यायमर्थः, गतौनां कारवाणामुपपदानां च कङ्किः सा यः मनु ·818 महाभाष्यप्रदीपोपद्योतः। ब २। पा. २ था.१) (उपपदमसिए । २।९।१६।) एवं च तमाचस्यान्यनैकार्थीभावासम्भव इति भावः । वस्तुतस्तु नैतत् क्रियावाचौत्यनेनाच समुन्खुलाविति खुलेव नेति बोयते ॥ क्रियार्थायामिति । (पा) स्खौलिङ्गनिर्देभेन क्रियायाः क्रियायाः एव लाभे पुनः कियाग्रहणेन प्राधान्येन माध्यमाचावस्यक्रियाप्रतिपादकस्यैव यह- हात्किं कियाशब्देन क्रियावाचकशब्दयाणे क्रियाप्रधानभूता मायावस्थेवा र साते रति गतिकारकोपपदादिति सूऽपि भाष्ये पटम्। पर्थग्रहणे तु गोभूताया अपि ग्रहणमिति पाकादि- योगे कारकविभक्तिमत्वमजादौना माधुलं भवत्येवेत्याशयः। अन्यथा मिद्धान्ते कारको गत इत्यत्र समामो दुर्वारः स्यात्। किं च क्रियावाचिवाभावादचाप्रत्युदाहरणत्वं तुमुनन्तं भवतीत्यस्यान्याय्य- त्वात्। कैयटोकरौतिस्तु “अनुपसर्जनाद” (४।१।१४) “येनविधिः" (१।१।७२) "ममर्थः पद" (१॥२॥१) इत्यादि सूचभाथविरुद्धा। तत्र हि निष्कृयैकार्थीभावं विनापि ममासतद्धितादिप्रवृत्तेरजी- सेन प्रयवतीत्यादौ तिउन्तेन समासोन। पतिषग्रहणाच सपेति हतीयान्तं निवर्तते । तथा च गतिकारकोपपदानां वद्भिः सहसमासवचनं प्राक- सबुत्पतेरिति प्राचां परिभाषा एकदेशानुमतिद्वारा सामान्यापेक्षशापक- समासस्तेन तेन लक्षणेग स उत्तरपदात्सुबुत्पत्तः प्रागेव कार्यः पूर्वपदन्तु सुबन्तमेव समस्यत इति, गतीनां तावत्, याजिघ्रतीति व्याघ्रो, 'पाघाभा- धेटदृशः' इति प्राप्तस्य जितेः संज्ञायां प्रतिषेधो वक्तव्य इति निवेधा 'दातसोपसर्ग' इति कः, व्याडोभ्रंशन्देश गतिसमासः स यद्युत्तरपदे सुबन्ते नाते पञ्चास्यात्ततः सुबुत्पत्तये संख्याकर्मादियोगो विवक्षितव्यः, ·महाभाषपदीयोपयोता। (उपपदमतिछ । २।२।१६।) (ब.२। पा. २ । पा.१) कारात्। न चैवमपि कारको प्रतितरामित्यत्र ममामाभावा प्रतिषेध अावश्यकः। अनभिधानेन तच तादृमप्रयोगाभावादिति भाव्याशयः॥ उपसंहृतकमरूपाम् । (कै) उपसंचतकमत्वममानाधिकरणवैजात्यविशेषरूपाम् । प्रधानमिति । (कै) प्रत्यधार्थवैजात्येन विनाद्यनन्षयरूपप्रकृत्यर्थवेजात्यकाभिभ- वात्तस्य प्राधान्यमिति भावः। एवं पात्रापि न चिति तात्पर्य भाव्यस्येति बोध्यम् ॥ भाव्ये एवं तह सिद्धे इति । (भा) तादृशप्रयोगाभावादतिप्रसङ्गनिरासे सिद्ध इत्यर्थः ॥ एवं तहि योगविभाग इति । (के) अचातिङिति पूर्वसूचे गतिरिति चेत्यर्थः ॥ अतिचाहणेन चेति । (कै) भूतेग पतिड्यहणेग लभ्यते । गतीनां कारकाणामुपपदानां च द्भिः सा यः समासः स उत्तरपदात्मबुत्पत्तेः प्रागेव कार्य इत्यर्थः । पूर्वपदन्तु सुबन्त- मेवेत्युतम् । गतोगा तावत्। व्याभिघ्रतीति व्याघ्री। बातोपसर्ग इति सद्योगाच प्रागेव नियोगः खार्थमभिधाय शब्द इति न्यायात्, सतक लिनिमित्त प्रत्ययो भवन् प्रशब्दमावस्यागातिवाचित्वादाप स्यात्, ततश्च যভামায়ন মাধনী ব্যায়ামুহু নিয়মানাজানি- लक्षणो डौष न स्यात्, पाक सबुत्पत्तेः समासो भवन् जियोममपि मापेक्षत इत्वरजवाम एव तावडूवति पचास्त्रीप्रन्ययो भवग्डोव ·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (ब.२ । पा. २ । था.१) (उपपदमति।२।२।१९।) अतिडित्यस्य प्रथमान्ततया समास एव विशेष्यते । प्रतिकिति बमोहिः॥ गतिकारकेति। (भा) प्रपचतितरामित्यादौ नित्यसमास दृष्ट एव । “तिङिचोदात्त- वती" त्यनेन गते निघातेऽन्तोदातत्वमेव । तच एतस्मिध्यर्थमेव तिड- यहणं प्रत्याख्यायते भाग्थे । स्वरस्य तु नाच प्रवृत्तिः यहणात् । कग्रहणप्रत्याख्यानं तु न भाष्यारूढमिति तव वक्ष्यामः । एतेन तर नित्यसमामवारणायातिङिति तहटितप्रतिषेधायावण्यकमिति कथं तच तबित्तिज्ञापकं प्रपचतितरामित्यादौ च “गतिकारकोप- पदादि"ति "तिङिचोदात्तवती"ति सूचभाव्यप्रामाण्येन "उदा- नवते" त्यादिवार्तिकोको वैकल्पिकसमास एवेष्यते इति परास्तम् ॥ सुप्ग्रहणं विति । (क) उपपदमित्यन्वर्थसंजया सुबन्तस्यैव पदत्वेनोपपदत्वात् गतेः सुबन्तत्वाद्राजयुध्वेत्यादौ पूर्वपदेन सोपादिपदकार्यमिद्धेः ॥ तिङ्- । कः । पाघ्राध्येति शप्रत्ययस्त न भवति । जिघ्रतेः संजायां प्रतिषेधो वक्तव्य इन्युक्तः । व्याओघंशब्देन गतिसमासः । स च यदि घ्रशब्दस्य सुबन्तलाम- पेक्षेत ताई सबुत्पत्तये संख्याकर्मादियोगो विवक्षणीयः । तद्योगाश्च प्रागेव भवति, पूर्वपदस्य तु सुबन्तत्वात्पदकार्याणि भवन्ति, निर्गत इति वत्वं, संयन्तेति परसवर्णविकल्प इत्यादीनि । कारकाणाम, अमेलिमाऽभलिप्ती, 'कर्ट करने कता बलमिति समासः, यद्युत्तर पदम्य सुबन्तस्वं स्यात्पर्व- बट्टाप् स्थानतः 'गोतावरणपूर्वान्' 'सादख्यास्थायामिति घोष न स्याद ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (उपपदमविए । २।२।१८।) (ब.२। पा. बा.१) घटित रति ममामविशेषणेन कारको प्रतीत्यादिव्यावृत्तिमिद्धेः प्रथमान्तसुषनुवृत्तेरपि फलाभावेन चिन्यमेतत् ॥ कृदन्तावस्थायामेवेति । (क) काठः पतितरामित्यादिवारणाय ग्रहणस्थावश्यकत्वेन नियमिदमिति कश्चित्तम बलग्रहणेन शानजन्तादिभिरिव तेनापि समासस्य वारयितुं शक्यत्वात् परिभाषायाः प्रयोजनवत्त्वे अतिवाहणं प्रयोजनवल्यादत पाह अस्याश्चेति ॥ (क) तन्निबन्धनः स्वर इति। (कै) "गतिकारकोपपदान दिनि" विहित इत्यर्थः ॥ खरामिद्य- रचेराह यति॥ (के) सुपेत्यस्य निवृत्ताविति । (के) सपैवेति नियमाभावाचयेष्ठं समासमिद्धिरितिभावः ॥ लक्ष्या- लिङ्गयोगः खार्थमभिधायेत्यादिन्यायात् । ततश्च लिङ्गानिमित्तः प्रत्ययो भवन् टायेव स्यात् न तु पोष् । प्रशम्दमात्रस्य बजातिवाचित्वात् । ततश्च व्याखो शब्देन समासः । ततो व्याघ्राशब्दस्य जातिवाचित्वेऽप्यनकारान्त. चत इत्यधिकारात् वचनसामर्थ्याडा पूर्व शब्दं व्यवस्थावचनमाश्रित्य वाक्या- वस्थायामेव स्यात्, यत इत्यधिकारो वा व्यवच्छिद्येत, प्राक् सबुत्पत्तेः समासे पूर्ववमिडमिछम् । चत्रापि पूर्वपदस्य सुबन्तत्वाधर्मकोतीत्यादौ मलोपादिकार्याणि भवन्ति । उपपदानां कच्छम पिवतीति 'सपि स्थ' इत्या सपोति योगविभागावाः, कपो, व्याघ्रौतुल्यं, माधावपति 'सप्य- ·.(३ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.९ पा. २। बा.१) (उपपदमतिङ्। २।२।१६।) नुसारेण च व्यवस्थेति बोध्यम्। तत्र सुबुत्पत्तेःप्रागित्युपलक्षणं लिङ्ग- बोधकप्रत्ययोत्पत्तः प्रागपौति बोध्यम् ॥ सुबुत्पत्तेरिति । (क) सुबुत्पत्तेरनन्तरमित्यर्थः ॥ धनकौतेति । (क) सुप्टाबुत्पत्तेः पूर्वं समासे “क्रौतात्करणे"तिङोप् स्यात् । सुबन्तेन तु समामेऽन्तरङ्गवाट्टाप् सिध्यतौति भावः ॥ यत्र सबुत्पत्तः पूर्व समासस्तच स्वराप्राप्तराह उत्तरपदशब्द इति ॥ (क) सुबित्यस्येति। (के) तदनुवृत्तावपि प्रागुकरीत्या पदविधित्वं बोध्यम् ॥ सुपेत्यस्या- मनुसृत्तावतिप्रमामा भाष्ये यद्येवमिति । (के) त्वाव्जातिमक्षयो डौषम स्यात् । सबुत्पतेः प्रागेव जायमानस्त समासो लिड्योगागपेक्षत्वेग अन्तरङ्गत्वाद्भवति । ततो डीप्यूर्वपदस्य तु सुबन्तत्वा- त्पदकार्याणि स्युरेव । निर्गत इति यत्वं सय्यन्तति परसवर्ण विकल्प इत्यादि । जातो णिनिताछोल्ये' माषवापिणी, छोपः प्राक समासे प्रातिपदिक- स्यान्तो नकार इति णत्वं भवति, सुबन्तस्य तु समासे डीसमासस्यान्तो न तु नकार इति न स्यात्, पत्रापि पूर्वपदस्य सुवन्तत्वाचर्मकारादौ गलो- पादिपदकार्य भवत्येव । पत्रोपपदग्रहण गतिकारकश्यतिरिक्तोपपदपरि- ग्रहार्थ मषावापिणी, ईषदर्शाया अपत्यं ऐषयः, पत्र दर्शशम्देन समासे सति समुदायात्स्त्रीभ्यो ठकं बाधित्वा दर्शाशम्दात् स्लोप्रत्यय- ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( उपपदमतिस्। २।२।१६।) (च. २ । पा. २ । चा.01 "कुगती"त्यनेनेति भावः । “अतिडि"त्यनेन तिस्तस्येव प्रतिषेध इति तात्पर्यम्॥ ऐकवर्यादौति । (कै) पादिनैकपद्यं किं च तयोः समासे प्रातिपदिकतया परत्वा- सुबुत्पत्तिरेव स्थान तिङित्यपि बोध्यम् ॥ पूर्व धातुरुपसर्गेणेति । (भा) नमंजकशब्देनेत्यर्थः । पूर्व माधनेन योगेऽपि उपसर्गस्य क्रिया- विशेषकत्वाविशेषात्मामर्थ्यस्य दुरित्वमित्यत पार ततश्च पूर्वमिति । (के) माधनसंसृष्ट एवोपमर्गण युज्यत इति केवलेन सामर्थ्याभाव इति भावः ॥ न च निष्कृश्यैकार्थोभावो न समामादिप्रयोजक इत्युकम् । एवं च विशिष्टनैकार्थोभावे ऽवयवानामपि तमत्त्वात्म दुर्वार इति वाच्यम्। तिङन्तेनैकार्थोभावाभावात् । प्रतिडिति निषेधात् तद- वयवेन तु प्रत्ययार्थासंसृष्टेन नैकार्थीभावः माधनसंसृष्टार्थस्यैवोप- सर्गण योगादित्यदोषात् ॥ भाष्ये कारकाणाम् । स चैः क्रोता। व्यन्यैरर्लिना। करीकरणे कृताबहुलमिति समासः । स यद्युत्तरपदस्य सुबन्तस्य स्यातहि पूर्ववट्टाम् स्यात् । ततश्च कौतात्करणपूर्वात् क्लादल्याख्यायामिति डीम् न स्यात् । पत इत्यधिका- पक्षणो ठक् स्यात्, स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमाभावेऽपि दाशब्दादपि कदा चिस्यादित्येषा दिक, जातान्यस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । कधं पुनरतिष्यहणे नायमर्थः साधयितुं शक्यः, यावता प्रथमान्तमतिया प्रथमान्तस्यैव सुव्यहणस्य निवृत्तिं सूचयेदिति पूर्वपदे पदकार्याणि न म्या, .

·मावभावाममोक्यो (कपा था..) (उपपदमविए । २६.१११६) साधनं हि कियां निवर्तयतीति । (भा) क्रियां बत्तौति माध्यत्वेन प्रतीतः। तसंबवाधीनत्वात् साथ- लेबलौतार्थकयोगे च तेषामुपसर्गवादिति भावः । अभिनित्तस्य । (भा) अभिनित्तज्ञानविषयस्येत्यर्थः । अनिष्यवस्येति । (के) पसातवेत्यर्थः । नन्वेवमुपसर्गसम्बन्धात् प्राक् देवखवासादेः सकर्मकनाभावेद कर्मणि सादयो न स्युरत पार अनुभूयते सुखमिति ॥ (3) धातुरेवेति । (२) केवचधातुरेवेत्यर्थः । उपसर्गस्तु घोतक इति । (क) सच श्रोतबोधाय पश्चादेव समयने रति भावः ॥ एतेनोप- रामद । बासामार्थासादिति चेत्तहि बाल्यावस्थायां स्यात् । पूर्वपदस्य अवश्यावधमत्वसम्भवात् । अन इवधिकारो वा व्यवषिोत । तथा च मा हि तम्य धनकोता असभ्योऽपि गरीयसीति भट्टिप्रयोगे व सिध्येत् । उपरपरे कोतमिहंग सिध्यति तदेतत्कियमासमविषयायं विषयममेव माधपति तदपि गानुपपदयोरेव कारलेषु तु 'बटका ये कृता बहुमा- मि"बादावया कराया बसा एव, उच्यते । योगविभागेबातिएग्रह मतिनापि संपत इबुकम, एवं स्थिते योगहयविहितसमासमतिया- देन विशेषविधामः, गतिः समस्यते बतिष समासो भवति उपपदं सम- माते पविक समागे भवतीति, तदेवं 'माधि लुई' माका दित्यादी 59 ·४६८ महाभाष्यप्रदीपोदयोवः। (उपपदमति । २।२।१६।) (ब. २। पा. २ बा.१) मर्गाणां द्योतकत्वेऽपि तद्योत्यार्थस्य साधनसम्बन्धात् पूर्वमेव धातुना बोधनावश्यकत्वेन धावपसर्गयोः सामर्थसत्त्वेन समासो दुर्वार इत्य- पास्तम्। एतच्च "सुवादि"त्यच विस्तरेणोपपादयिष्यते । “विप- राभ्यां जेरि"त्यादौ व्यादिद्योत्यार्थप्रतिपादकस्येत्यर्थः । विपराभ्यां परत्वयोग्यवेत्यर्थी वा ॥ विरोधसद्भाव इति । (कै) इत्यभिमान इति शेषः। पभिमानत्वं वा स्थानुपदमेव स्फुटौक- रिष्यते ॥ ननु कर्मयुपपदे ऽण् कर्मत्वं च विभक्त्या गम्यं तत्राणुत्पत्तेः पूर्व कदमत्वाभावात्षष्ठ्या अप्राप्तौ दितौययैव भाव्यमिति जातेऽपि अणि तबिवृत्तौ मानाभाव इति कुतः षष्ठीसमासप्राप्तिरत पाह पञ्चके इति । (क) प्रातिपदिकस्य पदत्वाभावादुपपदवं कथमिति चिक्यमेतत् । सुबन्तमेवोपपदमिति । (क) सिद्धान्ते तु कर्तकरणे कृतेत्यत्र बहुलग्रहणात्य चित्सुबन्तेन समासः, पतो ग डौष । उपपदानाम् । कच्छन पिबतौति कच्छपी । व्याघ्रीवत् । सपौति योगविभागाक इत्यादि। याचतिष्ग्रहणमुपपदविशेषणमिति । तन्न । तिएन्तन समासो मा भूदित्येवमय क्रियमाणमतिग्रहणं सपेति तौ- यातस्य नितिं साधयतौति गत्युपपदयोस्तावत्मिइमिछ, जुत्तावपि सप् सपेति न संबध्यत इति समुदायस्य नित्तिर्विवक्षिता न केवलस्य सब- मरणस्य प्रत्युदाहरणमपि दिएमात्र प्रदर्शितं न हि तत्र तिएन्तेन समासः किंतईि तितस्य सबन्तेन, 'कर्ट करणे कृता बहल'मित्यचापि कृतेति न वक्तव्यं, कथं, करकरणयोः कियापेक्षवालियावचनेव तावत्समायः ·... महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २ । पा. २ । था. १) (उपपदमति । २।२।१६।) "तबोपपदमि"तिसूचे भगवान्वक्ष्यति स्वयं च। किं पञ्चकपणेऽपि मकलकारकशक्तिमानर्थः संमुग्धाकारेणैव प्रातिपदिकेनोच्यते न तु विशिष्य इतिकर्मोपपदवप्रयुक्ताणोऽप्राप्तिः। अन्यथा करणाद्युपपदे- ऽपि कमीपपदप्रसंगः। तस्मादस्तुतः कृत्प्रकृत्यर्थकर्मत्वसत्त्वेन सदनुत्प- तावपि भावितत्त्वं ग्टहीत्वा षष्ठौप्रवृत्तिरित्येव भाष्याशय उचितः । अतरङ्गत्वादिति । (क) षष्ठौति सूत्रे सुपेति बतौयान्तस्य संबन्धादिति भावः। अत एव मातुः स्मरतीत्यादौ न षष्ठीसमासः । अत एव च षड्यन्तस्थानेक सुबन्तेन न समास इति बोध्यम् ॥ एतदार्तिकदयमपि प्रत्याचष्टे । अथवेति। (भा) भाव्ये "विप्रतिषेधे परमि"त्यस्य तु न प्रवृत्तिः। युगपदुमय- विहिततत्पुरुषसमाससंज्ञयोः प्रवृत्तिसंभवेनासंभवरूपविप्रतिषेधाभा- वात् । उपपदसमामो भविष्यतीत्यस्य "उपपदमि"ति मूत्रविहितम. माममंशा तत्पुरुषसंज्ञा च स्थास्यतीत्यर्थः । अन्यादृशविरोधस्य तत्प्रह- तथा सति प्रथामान्तसवग्रहणस्य निकृपयापत्त्या बहुविशवापत्तेः। एतेगा- ति किम् एधानाहारको व्रजतौति प्रत्युदाहरगामपि प्रत्युक्तम् । यदपि कौमुद्यां कुगतौति सूत्रे उक्तं, अब मुमपेत्यनुत्तेम्ति हापि समासः ऊर्ग- धातुश्च क्रियावचनो, धातोस दये प्रत्ययाः कृतम्तिएव तत्र मवधिकारात् तिऽन्तेनाप्रसङ्गः, तदेतत्कगुहणं कृदन्तावस्थायामेव यथा म्यादि येवमर्थ- मिनि केचित्, नेति वयं, कायैः पचतितरा दधा भुक्तपूर्वन्यिादौ डि. तान्तेग समासो माभूदित्येवमयं छद्रहणं कर्तव्यं कश्रितादिषु प्राक सुबुत्पतेः समासो न साधित इति कश्रितेत्यादि न सियति एवं ताई ·महाभाध्यप्रदोषावधीतः (उमेरदतिए । २।२।१६ ।) ब.पा.२। था.) तिनिमित्त मानमिति तात्पर्यम्। म पनित्यत्वानित्यत्वज्ञानयो- विरोधः। बोधे वाधज्ञानस्याप्रतिबन्धकात्वात् । एवं प षष्ठीसमासोऽपि नित्य एवैतद्विषये फलितः । तहोधिताभावशिचतविरोधेननदियो त्यागात् । “नित्यं कौड़े" त्यादिविषये तस्य कृतवाधावाद् “गनि- कारकोपपदादि त्यत्र प्रातपरिभाषायां च सक्षमप्रमिपदोक- परिभाषा न प्रवर्तते इति षष्ठीममामोऽपि सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव खरखा सचापि ममासे इत्यारङ्गत्वमेव नास्तीति भावः। परि- माषायां सामान्यतः कारकपदोपादानेन कारकविभत्यन्तम्मा- समापय सबुत्पत्तोः प्राक्कर्थािभाद् इति बोध्यम्। कैपटे "मिथित्यममामयोरि"त्यादिर्ययाधादित्यस्तो ग्रंथो बहुषु पुस्तके- बतपसम्भात्तनित्यपहणप्रत्याख्यानाच। उत्तरपदेति । (के) एवं चामिवितेत्यदौ विभन्दात्तलमपि स्यादिति भावः ॥ करोतीत्यादि । तदप्यसत् । तत्र शेषोछतेनातिऽग्रहणेनैव विरोधात् । तिसमासखु सहेति योगविभागबललभ्यो वार्मिकोक्तविशेषविषयच्छान्द- सश्चेति प्रागेव प्रयश्चितम् । गतिकारकोपपदानमिति परिभाषा पूर्वाधायैः पठिता सूत्रकारेणाप्यति- ग्रहणेन तहेश बाबिता, तब सामान्यापेक्षापमिति क्वल्पमेव परि- भावार्थ ज्ञापपतौति सिइमिरम् । तदेतत्प्रतिपद्यतां भाथे कतपरिश्रमाः। मान्ये सहसमण्यन्धाः सूर्य पायमि मान्नसा ।

·महामाध्यमदीपोद्योतन (क.पा.२ बा.१) (चमेवाव्यथेन । २१२१२) अमेवाव्ययेन। २।२।२०॥ नवं वचनवेधीमतस्तत्मामात्सुबुत्पत्त्यनन्तरमपि समासो ज्ञाप्यते इत्यत पाह नियमान्तरे इति । (के) वक्ष्यमाणे इत्यर्थः ॥ ॥ अमेवाव्ययेन ॥ धमैव तुल्यविधानं यदुपपदन्तदेवाव्ययेन सह सम- स्यते । खादुशारं भक्त । संपन्नंकारं लवणंकारम् । खादुमि णमुल् खादु. मौत्यत एव निपातनात्यर्वपदस्य मान्तत्वम् । खादुमीत्यर्थग्रहणं सम्पन्नलव- शब्दावपि खादुपर्यायौ येन वाक्येनामेव केवलो विधीयते न तु प्रत्यया- तरसहितः। तमिन् वाक्ये सप्तमीनिशबलेन यस्योपपदसंज्ञा तदमेव तुल्यविधानमित्यच्यते । सूत्रे च तुल्यविधानमित्यध्याङ्गियते । नियमाड़- . "बमैवायथेन" । 'खाकारमिति' । 'खादुमि समुन', सादुमो- व्यत एव विपातामात्पर्वपदस्य मान्तत्वम् । स्वादुमौत्यर्थयहणं तेग संप- बंकारमियत्रापि भवति । ननु सिद्धे विधिरारभ्यमाणो नियमाय भवति एव कार। किमर्थः, इयतोऽवधारणार्थः, एवं यथा विनायेत अमेवाश्यये- नेति, मैवं विज्ञायि धमाष्ययेनैवेति, धनव्ययस्यासम्भवादेवायं नियमो न भविष्यति, ननु चायमलि खशयं ब्राह्मणकुमिति, 'पधिकरणे शेते'- रित्यच, 'पतोमिसि' सोरम्भावः । अनेनामव्ययेन समासो माभूदियेवमों नियमः स्यात् न, पत्र साकारणत्वादनुत्पन्न एव मावुपपदसमासेन भाष्य पखात्सपेति विधानवेलायामनव्ययस्यामोऽसम्मवानियमान्तरेण वचनस्य ·महाभाष्यप्रदीपोपद्योतः। (पमैवाव्ययेन । २ । २ । २० ।) (ब. २ । पा.२। था. १) अमेत्यस्यात्तिरिति । (के) चिन्यमेतत्। श्रावृत्तौ मानाभावात्। श्रमेव तुल्यविधान यद्पपदं तदमाव्ययेन समस्यते इत्यर्थे श्रयेभुक्ता इत्यत्र समामा- पत्तिरव्ययग्रहणावैयर्थ्यापत्तिश्च। किं च कालो भोमित्यत्र समा- मापत्तिस्तस्मादमैव तुल्यविधानं यदुपपदं तदमाव्ययेनेति नियमेन सर्वेष्टमिद्धिः। अत एव भाव्ये ऽग्रेभुक्वेत्यप्युदाहतम्। "अयादिषु १ अग्रादिवप्राप्त विधेः समासप्रतिषेधं चोदयिष्यति स न वक्तव्यो भवति (अत्रैवभाध्ये), अधाप्राप्ने ग्रादिष्वप्राप्तविधेः समासप्रतिषेधः (वा) ॥३।४।२४॥ भूतस्येवकारो नियमस्वभावादेव लभ्यते न तु सूचारूढः । चमेव च यत्तुल्य- विधानं तम्य प्रत्ययान्तरप्रति उपयदत्वमेव नास्तीति अध्ययान्तरेण सह समासो नाशकनीयः। सूत्रम्य प्रयोजनन्तु कालसमयवेलासु तुमुन्, कानः समयो वेला वा भोक्नुमित्यत्र समासनिवृत्तिः । अमेवेति किम् । अग्रेभोज अग्रेभुक्का, विभाषायेप्रथमपूर्वेविति क्वाणमुली। अमाचान्येग च तुल्य- चरितार्थत्वाविपरीत नियमो न भविष्यतीत्यत बाह। 'एक्कारकरण- मिति' । अमेव यदुमपदं तत्समस्यते तदेव समम्यत इत्यक्षरार्थो न पुन- रमैव समस्यत इति, तत्रामैव यदुपपदमित्यत्र तुल्यविधानमिति वाक्य शेषः, किंचामैव तुल्यविधानं येन वाक्येमामैव केवलो विधीयते न प्रत्ययान्तर- सहितलेग वाक्येन यदुपपदं विधीयत तत्र सममौनिर्देशानदमेव तुल्य- विधानं, नियमाजभूत स्वेवकारो नियमस्वभावादेव लभ्यते बमैव यत्सल्य विधानं न तु प्रत्ययान्तरोत्पत्ती निमित्तमिति तदपेक्षया ऽनुपपदत्वाद ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२ । पा. २ । था. १)' (चमैवाव्ययेन २ । २।२०।) अप्राप्"ति वार्त्तिकप्रत्याख्यानं च मङ्गच्छते इत्याहुः ॥ अप्राप्त- विधेरि"ति विशेषणव्यावर्त्यमुपपादयति प्राप्तविभाषायां विति। (क) भाभीक्षण इत्यनुवृत्या हि मा तस्मिंच सत्येव प्रत्यय इत्याद्युतः प्रत्ययोत्पत्तिमबियोगेनैवोपपदसंज्ञाखौकारादिति भावः॥ विधानपेतम् । अव्ययेनेति किम कुम्भकारः। असति व्ययग्रहणे बमैव यत्तल्यविधानन्तदेव समस्येत । न च पूर्वसूत्रस्यानवकाशत्वादव्ययविषय एव नियम इति वाच्यम् । तथासत्यमैव नियमायत्तः । अमन्तेनोपपदस्य यम- मासः सोमैव तुल्यविधानस्येति । तथा चायभोजमित्यत्र मा भूत । अये- मुक्का कालो भोक्तमित्यत्र तु स्यादेव । अययान्तरेण समासो नाशननीयः। 'अग्रभोजमिति' । 'विभाषाये- प्रथमपूर्वेष्विति क्वाणमुलौ, अव्ययग्रहण किम् । असत्यव्ययग्रहणे धमैव तुल्यविधानं तदेवोपपदं समस्यत इत्युच्यमाने कुम्भकारादावपि न स्यात्, पथ पूर्वसूत्रस्थानवकाशत्त्वादमैव तुल्यविधानस्योपपदम्याव्यविषयत्वात्त- हिषय एव नियमो विज्ञास्यत इत्युच्यते एवं त्वमेव नियमः स्याद् अमको गोपपदस्य यः समासः सोमैव तुल्यविधानस्येति, तत्र को दोषः, अग्रेभोन- मित्यत्रैव न स्यात्, बग्रे भुक्ता कालो भोक्तमित्यत्र तु स्यादेव, अव्यय- ग्रहणेतु सति अव्ययेनोयपदस्य यः समासः सोऽमैव तुल्यविधानस्यति विज्ञानान कचिदोषः।

·महावीषयो। •(क. । फा.पा.) (ऐषो बमोहि ।) शेषो बहुव्रीहिः ।। २।२ उपयुनादन्यः षः। मामा "मह रुपे"बादिः । विशेषो "द्वितीयाश्रिते"त्यादिः॥ पूर्वोत्तरेति । (क) यद्यप्यन्यपदार्थवत् पूर्वोत्तरपदार्थयोस्तद्विधानं नामशास्त्रे तचाप्यययीभावादिमहामंज्ञाबबेन पूर्वाचार्थपरिसहौतार्थस्य निमि- सावमवेत्यभिप्रायः ॥ "विशेष विशेष्येणे"व्यादौ प्रथमाया अयुपातत्वमित्यत पाह १२।पा।१। सू५७॥ भेषो बहुप्रीहिः। अधिकारोऽयम्। शेषः किम । उन्मत्तरारम् । प्राकडारात्परणार्यमिति पाठे परत्वादबीहिसंहा मा भूत। उपयुवादन्यः शेषः। शिष असर्वोपयोगे । कर्मणि घम् । येषां पदानां ममिवऽध्ययो- "शेषो बहुव्रीहिः । 'उपयुक्तादन्यः शेष इनि'। शिष असर्वोप- योग इत्यस्मात्यामणि घम् । 'कश्च शेष इति' । ननु चोपयुक्खादन्यः ष इत्युक्त, सत्वं, सर्वेषामेव पदानां सामान्यविशेषरूपेणोपयोगात्सर्वेषु । पूर्वोत्तरान्यपदार्थेषु यथायोगं तत्पुरुषाव्ययीभावयोर्विधाबादुपयुक्तादको । सम्भवतीति पुनः प्रश्नः, उक्कं च शेषग्रहं पदतवेवाभावादर्थतवेदविधि- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.२ । पा. १ बा. १) (शेषो बहुप्रीहिः।२।२।२।) हितीयादौनामिति । (के) "गतार्थप्रथमये"त्यादि तु व्याख्यानभूतं न खतम्वविधायक- मिति भावः ॥ षदा “शेष” इत्यस्य प्रथमानत्वात्प्रथमानगृहीत- चिकस्य प्रतिपदमुच्चरितस्यैव ग्रहणमिति सर्वेष्टमिद्धिः । इति शिवभट्टसुतसतीगर्मजनागोजीभट्टकते महा- भाष्यप्रदीपोद्धोते द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे प्रथमाहिकम् ॥ भावादिसंज्ञा नोक्ता स बाहिरित्यर्थः । एकसंज्ञाधिकारे तु त्रिकतः शेषो ग्राह्यः। तथाहि । सास सपां विकेषु यस्य त्रिकस्य पटङ्गिग्राहिकया समासो नोक्तः स शेषः । प्रथमेति यावत् । ततश्च प्रथमान्तानां बड़बोषि- रित्वर्थात्समानाधिकरणानां भवति । कण्ठेकाल इत्यादौ तु सप्तमीविषय इति चापकासिद्ध इति । मिति । 'यत्रान्यः समासो नो इति' । येषां पदानां यस्मिनर्थे ऽव्ययो- भावादिका समासो व विदितः ख शेष इत्यर्थः । बधैवं कमात्र विज्ञायते समस सपा त्रिकेषु यस्य पिकास्य पाहिकया समासो नोक्तो यथा प्रथमायाः स शेष पति, कण्ठे काम इत्यादावप्रथमान्तानामपि समास म्येष्ठत्वात्, शेषयागं प्राकडारात्परं कार्यमिस्मिन्पक्षे कर्तव्यम, एखा. संचाधिकारपक्षेन वर्तव्यमित्याकडारसूत्र एवं प्रतिपादितम् । 60 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो गुरुभ्यो नमः । कृते ऽथ पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना । सर्वधो पायबोज़ानां महाभाष्ये निबन्धने । अलब्धगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव मोठवात् ॥ अनेकमन्यपदार्थे । २।२।२४॥ भाव्ये क्रमोखनेऽभिप्रायमाह अनेकेति ॥ (के) चित्रगुः। चित्रा गावो यम्येति विग्रहः। चित्र गोसम्बन्धीति समासार्थः। यत्सम्बन्धिनाचित्रा गाव इति विग्रहे बोधः । वृत्तौ विशेष्य- विशेषणभावव्यत्यासः । यत बहुतौहौ अन्य पदार्थ उत्तर पदम्य लक्षणानि च गोपदेनैव गोस्वामिलक्षणायां तत्र चित्रपदार्थानन्वय एक देशत्वादिति वाच्यम्। चित्रपदस्य तात्पर्ययाहकतया गोपदेनैव चित्रगोस्वामि- बनेकमन्यपदार्थे । अनेक सुबन्तमन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानं वा सम- स्यते स बडोहिः । पदेन प्रकृत्योपसर्जनः प्रत्ययायभिधीयत इति स्थिते विकतः शेषस्योक्ततया अप्रथमाविभक्यर्थ बहुव्रीहिरिति फलितं त्रिकतः "अनेकमन्यपदार्थे । 'अनेक सुबन्तं सह समस्यत इति' । परस्प- रमित्यर्थः । वदनेन मुबित्येतदत्रानुवनवे न सुपेत्येवद, उत्तरपदस्थाप्यनेक- ·महामायप्रदीपोद्योतः । (प. २। पा. २ बा. २) ( अनेकमन्धपदार्थे । २ । २।२७।) अन्यपदार्थों लभ्यते इति। (क) "अन्यार्थ" इत्यस्य भिजेऽर्थ इत्यर्थः। भेदप्रतियोगी चौपस्थितः खपदार्थ एव पर्युदामविधया च म पदार्थ एवेति भावः ॥ वाक्य- व्यावर्तकं युक्त्यन्तरमाह वत्तीति। (कै) तेषां सुबन्तत्वादित्यभिमानः । एतानि पदानौति । (क) ममानाधिकरणानामित्यमपेक्ष्येदम् । वस्तुतोऽर्थपरमेतत्। यथा मदौया मातेत्यत्र समासप्रमङ्ग इति बोध्यम् ॥ सुखातं भो इति पाठेघाह ट्र लक्षणात दोषः। एवं प्राप्तोदकग्राम इत्यादौ उदककर्तकप्राप्तिकर्मोभूतो लच्यते प्राप्तपदं तात्पर्यग्राहकम् । प्राप्तिकर्वभिममदकम् इति बोधोत्तरं स्वकर्तकप्राप्तिकर्मत्वसम्बन्धेन तत्सम्बन्धिग्रामे लक्षणे ति तु म युक्तम् । उदककर्तकप्राप्तिकर्मग्राम इति विवक्षिता निर्वाहात् । प्राRऽसि क्लस्य कर्थकम्य कर्मणिलक्षणा प्राप्तौ चोदकम्य कर्तनासम्बन्धेनान्वय इत्यपि द शेयो हि प्रथमा तदन्यपदार्थश्च कर्मादिरिति । प्राप्तमुदकं यं प्राप्तोदको यामः । उदककर्तकप्राप्तिकर्मीभूत इत्यर्थः । यद्यपि क्तप्रत्ययार्थस्य कर्तुर्धा- त्वयं प्रति विशेष्यतोचिता तथापि व्यपेक्षावादिभिरगत्या समामे भिन्नैव मित्यनेनैव प्रतिपादितत्वादिति दर्शयति । 'सर्वध विभक्त्यध्विति' । पदेन प्रकृत्योपसर्जनः प्रत्ययायभिधीयतहति विभक्त्यर्थम्य प्राधान्यातम्यवान्य- पदार्ययहयन ग्रहणमिति भावः । अत एव प्राप्नोदकोऽयं ग्राम इति ग्राम- भन्दानुप्रयोगः, अन्यथा यावानेवा ग्रामपदस्य तावतो ऽभिधाने गतार्थ- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत (बनेकमन्यपरार्थे । २।२।२७।) (ब. २। पा. २. पा.२) अथवेति । (क) पर सर्वचान्योऽर्थो व्यङग्य इति बोध्यम् ॥ अभिजनशुद्धिरपि (2) इत्यपिरेवार्थ ॥ भाष्ये वाक्यशब्देन पदसमूहमात्रम् ॥ व्याप्तिसमाश्रयणेति । (क) पदार्थग्रहणमामर्थ्याद् व्याप्तिन्यायस्यैवानुसरणे नान्तरजन्याय- स्येत्यर्थः । राजानं पुरुषमित्यत्र सावकाशस्तत्पुरुषः । बौधिरपि बहुपदे मावकाश इति प्रथमान्तपदइयेन विग्रहे परत्वात्खपेदार्थेऽपि युक्तम् । उदकरूपक रनुतत्वेन ततस्तृतीयायां वैयधिकरण्याद बहु- प्रोझनापत्तः। उदककत्तकप्राप्तिरिति बोधोत्तरं तत्कर्मनानो लक्ष्यत इत्यपि न युक्तम् । प्रत्ययार्थप्राधान्यस्य नामः सत्त्वप्राधान्यस्य च भड़ा- पत्तेः। विशेषणे कर्तरि एकदेशत्व मोदकान्षयासम्भवाञ्च इति नव्यन्याय- विदः तन । उत्तरे पदे एव लक्षणायां विनिगमकाभावात् । न च प्रत्य- यानां समिति पूर्वपरागतखार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिगत्तरपदे तत्वरणे विविध व्युत्पत्तिः स्वीकारणोगा। सिद्धान्ते तु एकार्थीभावामगमात्सर्वं सम्पमि- त्युक्तम् । ऊठरपोनड्वान् । उपहतपशू रूद्रः। उद्धृतोदना स्थालो । चित्रगुः । वीरपुरुषको यामः प्रथमार्थे तु ग भवलि । बछे देवे गतः । वास स्याद्यथा दन्द चशब्दस्य, यदा तु समासेन विभत्त्यर्थ एव सम्बन्धा- दिरभीप्यते तदा विभक्तिर्मानुप्रयोजि, व्यस्यानभिहितत्वातहापिनोऽनु- प्रयोगः कमान स्थात् यदि विभक्तयर्थोऽभिधीयते कथं ग्रामादिभिः सामा- माधिकरण्यं तल्लिगसंख्यायोगे वा बौहिर्भवति प्राप्नोदको ग्राम उड- सौदना स्थानोति । उच्यते । विभत्यर्थस्य सम्बन्धादेराश्रितत्व गुणवाद- ·80७ महाभाष्यप्रदीपोक्द्योतः। (ब.२ । पा.२ । बा.२) (अनेकमन्यपदार्थे । २।२।२४ । बडबीहिः प्राप्नोतौति तयाहत्यर्थमन्यग्रहणं विकतसाच शेष इति भावः । भाव्ये एकदेण्याह नैतदस्तीत्यादि ॥ (भा) तत्पुरुषः। (भा) समानाधिकरणतत्पुरुषः। राजपुरुष इत्यादिरपि कर्मधारय एव ॥ इतर एकदेश्याह भवेदित्यादि ॥ (भा) स्वरसमासान्तेति । (क) पर्यायेणेत्यर्थः । यद्दा कस्य चित्खरः कस्य चित्तमामात इत्यर्थः ॥ भाव्ये गमिका राज्ञः पुरुष इत्यादौ पद्यर्थस्य पुगधे ऽन्वयवारणाय पूर्वपदार्थेन वाच्यम् । सर्वक इत्यादौ व्यभिचारात् । दधीयद्ददाति इत्यादौ दधि- बचार्यान्वयापश्च। दधिवपटुर्ददाति इत्यादौ दधि बहुजन्धिया- पत्तिः। पटावनन्धयापत्तिश्च। किं चैवमन्यपदार्थ वर्तमानानेकसबन्ता- भावेन बॉबौहरेवानापत्तिः। अपि चैवं घटादियदेवपि चरमवर्णस्याच- प्रत्ययरूपम्य लक्षणयेवोपपत्तौ विशिएशक्तिकथोच्छेदापत्तिः । बनेकोक्त बनामपि, चित्रामरतोगुः। तम्बौदीर्घानः। प्रथमो न पुंवत् । उत्तरपदत्वाभावात् । द्वितीयोऽपि न । अपूर्व पदत्वात् । उत्तर- पदे नित्यसमासस्य तु नायं विषय इत्युक्तम् । एतच्च केषां चिन्मतम् । भेदोपचारात्मानानाधिकरण्यमाश्रयत लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति अादि- बत्, तथा शुभ वस्त्रं अल्ला पटो शुनः कम्बलः अक अशा इति । गन्धवं यथा शुक्लाशब्देन कदा चिदण उच्यते कदा चिो तथा बौहावपि प्राप्नोति । नैषोऽस्ति नियमो गुणशब्देन कदा चिद्गणमात्रमभिधीयत इति .. अवयव.

·महाभाष्यपदीयोदद्योतः। (अनेकमन्यपदार्थ । २।२।२४।) (अ.२ । पा.२। बा. २) अशेषत्वान्न भविष्यतीति । (भा) पदतोऽर्थतो वा शेष इत्यभिमानः ॥ एतदर्थक शेषयहणं प्रत्या- ख्यातमित्याह प्रत्याख्यानमिति । (के “ाकडार"सूचोक्कमित्यर्थः । पदतोऽर्थतश्च शेषे दौरावतीके दोषः। पदत एव शेषे वीरपुरुषकादौ दोषः ॥ समासविधाविति । (के) २“संख्यावश्येन" ३"नदौभिव” "अन्यपदार्थ व संज्ञायां" १ ब १ पा ४ । सू१॥ ३ अ२ । पा १ । सू२०॥ २ ब २। पा १ । सू १६॥ 8 य२ । पा १ । सू२१ ॥ तम्बक्षणाद्यजानतामपि बोधात् तत्र सा चेत् प्रकृतेऽपि तुल्यम्। कस्यचि- दवयवलक्षणाज्ञानाद् बोधेऽपि न तत् तत् साधुत्वं सूत्रविरोधात् । सूत्रे लाक्षणिकान्वाख्यानम्सादृश्त्वात् । व्याकरणस्य शक्तिग्राहकत्वभङ्गा- पत्तेश्च । किं वं प्रातिपदिकात् कर्मत्वादौ खादय इति शास्त्रतः प्रत्या- सत्या लब्धायाः प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितखार्थबोधकत्वव्युत्पत्तेस्तालब्धम्य परस्पर प्रकृतिप्रत्ययान्वये एव तयोः साधत्वस्य च भङ्गः । उत्तरपद- परमार्थस्तु पाठभायादिपर्या नोचनया नेह पूर्वपदमाक्षिप्यते। यान ऋत इयत्र यथा । इसियनुरोधेन पूर्वपदं क्वचिदाक्षिप्यते न तु सर्वत्रेति योगासहोम्भ इति सूत्रे रदत्तेनोक्तवाच । तेनोपान्त्यस्य पुत्रदेव । पादिम्वदर्शनात्, नहि भवति देवदत्तस्य पटुरिति तदिहापि नित्यमेव गुणिनिष्ठता भविष्यति, एवमपि बडुबौक्षिणा यथा विभक्त्यर्थम्याभिधानात् अषयादयो न भवन्ति तथा लिइसंख्ययोरप्यभिधानासयोर्वाचकाः प्रत्यया ·४७९ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (ब. २। पा. २। बा. २) (अनेकमन्यपदार्थ ।२।२।२४।) "मध्यमध्यमबोराम" "नत्रि"त्यति भावः ॥ पदतोऽर्थतश्च भेषार्थ- कम्य तस्य प्रत्याख्याने परंकार्यमिति पाठे ऽन्यग्रहणमावश्यकमित्या तत इति ॥ (क) नौलोत्पलं सर इति । (के) इदमुपलक्षणं बहुपदकबडबौहिः । खपदार्थ पि स्थादित्यपि बोध्यम् । परिनिष्ठितविभतया समाममज्ञानतो भाष्ये ऽक्रियमाणे इत्याधुकिरिति बोध्यम् ॥ १२। पा२। सू. ६ ॥ मात्रस्य प्रकृतत्वात्। प्रकृतित्वं च प्रत्ययविधानावधित्वम् । तज्जन्य- ज्ञानविशेष्यत्वं च प्रकृत्यर्थत्वे । एतेन प्राप्तोद को ग्राम इत्यादौ यदुकन्तदप्य- पास्तम् । किं च स्ववाच्यार्थघटितलक्षणायां तात्पर्ययाहकत्वस्य चित्र- गुरित्यादौ कृप्तम्य भङ्गापतिः। व्युत्पत्त्यन्तरखौकारे विशिषशक्तिरेवी- चिता । एवम् ऊहरथादावपि विशियशक्तिवादिनास्तु न कश्चिद् व्युत्पत्ति- विरोधः सर्वव्यत्पत्तीनां भिन्नोपस्थितिजनकशब्दविषयत्वात् । तत्र विशेश- विशेषणभाववै परीत्यान्तर्भावनैव संसर्गे ऽन्य पदार्थ च शक्तिकल्पना । चित्रामररित्यादि । अत एव चित्रागरत्यो गावो यस्येति विग्र हे यव- मेव । अदृष्यसदृशप्रमिति तु कर्मधारयोत्तरपदो योग्व बद्रोहिः । यपि च परमस्वधर्मः। खशब्दम्य निरपेक्षपूर्वपदत्वाभावात्ततो धर्मपाब्दपगे न तु केवलादिति नानिच । कर्मधाग्यपूर्वपदे तु भवत्ये वेति वक्ष्यते। किच न प्राप्नुवन्ति, नैष दोषः । स्वार्थिकारावादयः स्त्रियां यदर्तते तसावा- थिकाहाबादयो भवन्तीति तेन बहुमोहिणाऽभिहितेऽपि स्त्रीत्वे भविष्यन्ति एवं च कृत्वा 'नो बडबोहे' रित्ययुपपन्नं भवति, समासेन च बाह्य किया- पेक्षा या कर्मादिशक्तिसहितसमासप्रातिपदिकार्थमात्र वैकत्वादेशत- ·४. महामाष्यप्रदीपोद्योतः। (अनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २8 ।) (ब.२। पा. २। था. २) कंठेकाख इत्यादिश्चेति । (के) बडपदके बहुबौद्धिविधानं सावकामिति व युक्रम् ॥ ततश्चेति । (के) न चैकमज्ञाधिकारात बमोहिसंजया कर्मप्रवचनौयत्वबोधे चत्वं स्यात् । किं कर्मप्रवचनौयत्वस्य निरवकाशवेन तथा बाधा- इमोहिमंजैव न भविष्यतीति वाच्यम् । उपसर्गसंज्ञाया अपि तद्रौत्या बाधात् परं कार्यत्वपचे समावेशसंभवाञ्चत्यभिमानः ॥ चित्ररित्यादौ खामिभावादिसम्बन्धन चित्रगोविशिष्ठः समासार्थस्तत्रा- न्वयः खखामिभावादिः सम्बन्धश्चेत्युभयं समासार्थः। यहा संसर्गल्यो- विभक्त्यर्थ एव बड़ौहिणक्यः । न च विभक्त्यर्थस्यासत्वरूपतया लिङ्गसंख्या. कार्यानुपपत्तिरिति वाच्यम् । गुणवचनवत् यत् द्रष्याश्रितो ऽसौ सम्बन्धः सङ्गिसंख्याभ्यां तस्य योगाङ्गीकारात्। एवं समासेनाभिधीयमानः सम्बन्ध सम्बन्धितादात्मेनैवाभिधीयते। तत्र दियत्वेऽपि सम्बन्धस्य सम्बन्धन्तरस्य विशेषणतया शब्देनैवोपात्तत्वात् प्राधान्याञ्च खामिन एवाश्रयत्वं व्यवस्था- प्यत इति तदूत निसंख्या भवतः । सुसूटकेशन सुनतागिनवाससा । समन्तशितिरम्प्रेण योनौ नसिध्यति । स्वयं लोकः समर्थसूत्रे भाष्ये पठितः । मुटु सूक्ष्मा जटाः केशा स्वादिति कर्मादिगतेकावादिप्रतिपादनाय वचनागिन भविष्यन्ति चित्रगुं पश्य चित्रगुणा कृतमिति, एवमपि प्रथमा न प्राप्नोति समासेन संख्यामा अभिधानात्, बचनग्रहणादेको दो हव इतिवद्भविष्यति, अथवा लिङ्ग मात्र संख्यामा बहुमोहिहाभिहितं न विशेषसत्रावश्यं विशेषार्थिना ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ९९ (आ.२ । पा.२ । था. २) (बनेकमन्यपदार्थे । २।२।२०।) केचिदिति । (क) पचापित स्थादित्यनेन थपेक्षासत्त्वेऽप्येकार्थोभावाभावः स्यादिति॥ पदमिति । (के) प्रकतिप्रत्ययार्थयोरकार्रभावः स्थादित्यभिमानः । व्याख्याने एकसंज्ञाधिकारोऽयुक्तदोषो न संशयोर्भिवाश्रयत्वात् ॥ विच्छिन्नत्वादिति । (के) प्रतिग्रहणं तु नानुवर्तते थाख्यानादिति भावः ॥ योगदये एवेति । (क) तचेवातिपदसंबन्धादिति भावः । सम्बन्धसम्बन्धिनोः सरूपातिरिकासम्बन्धाभावेन सम्बन्धितादात्ये रख पर्यवसानं बोध्यम् । शब्दशक्तिखभावाच । पटस्य गुमा इत्यत्रेव न भेदेनात्र विवक्षा । वाक्ये तु भेदेनैव विवक्षत्यन्यत् । पक्षडयमपोदं भाष्ये स्पछ- मितिबहवः । परे तु एवं सति प्राप्तादि पदेऽपि विशेषविशेषभाव- यस्येति चतुर्णा बडबोहौ "पापोः संज्ञाछन्दसोलमिति बलवचना- छम्वत्वम्। यहा जटावन्तो अटाः। पर्श आद्यच् जटाः कता जटा इति तहाची शब्दः प्रयोक्तव्यः। एवं च कृत्वा सह प्रत्यर्थेन विभत्यर्थे बहुमो- हिणाऽभिधीयमाने ऽपि न कश्चिद्दोषः। कथं सामान्यमभिषितं विशेष. म्यानुप्रयोगः सामान्यस्य तन प्राप्नोति देवदत्तः कचिदिति । सामान्य- मपि विशेषो यथा विशेषेण विशेषान्तरं थावर्त्य ते तात्मामान्येन विशेषो यावर्यते। अन्यथा सन्देशः स्यात्सामान्यमा विवक्षित विशेषो वेति । प्रामोदको ग्राम इत्यादौनि द्वितीयाद्यर्थेषु यथाक्रममुदाहरणागि । अठो 61 Mahabhasya-pradipoudyota, rol. III , Fasc. VISAR Series, No 1157 - ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। ( बनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २४ ।) (अ.२ । पा.२। था.२) गुणे संस्थाया इति। (के) सुवावस प्रत्येकसमाप्तत्वादिति तु कहुं युक्रम् । ममामविधानं चेति पाठे चवथें ॥ घहजातादाविति । (क) "कालाः परिमाणिनेति" सूत्रस्थेन "उत्तरपदेन परिमा- शिमा दिगोः सिद्धय” इति वार्तिकेन मिद्धे बहनां तत्पुरुषे इत्यर्थः । तदपि वचनमेतज्ज्ञापकमिद्धमेव नापूर्वमित्याशयेन भाले दिग्रहणम् । तत्पुरुषोऽपौत्यस्य “कालाः परिमाणिने"त्येतद्भिस्रो- ऽपि इत्यर्थ इत्यन्ये ॥ तत्पुरुष १२। पा२। सू५॥ स्थत्वासकल्पने गौरवं बहुप्रौद्युपगोव्यम्यकर्मिबोधकत्वरूपसामानाधि- करण्याभावात् पुंवत्त्वानापत्ति । किं चालौकिकविग्रहे एकार्थीभावरूप- सामर्थकम्पनया सत्र तन्मलके विशेषणात्वव्यत्यासे पदयोः सामानाधि- करण्याभावेग समासशास्त्राप्राप्तिः । स्वशक्यार्थ घटितैकार्थोभावस्य चित्र- वा तत्करोतीति ण्यन्तादेरच् । एवं सछु नतम् अजिनं वास बाच्छादनं पस्य तेन समन्तानि शितौगि रन्धाणि यस्येति विग्रहः। द्वयोर्दत्तौ हि रथो येन । उपहूतः पर्यौ । उडत बोदनो यस्याः। चित्रा गावो यस्य । वोराः पुरषा यस्मिन्निति विग्रहाः। 'प्रथमार्थे तु न भवन्तीति' । धनभि- धानात् । एवमनन्तरादिषु न भवति चित्रा गावो यस्यानन्तरा इति । 'पनेकमिति किमिति' । सपसुपेत्यधिकारादेव तत्पुरुषवदौहिरप्येकम्य म भविष्यतीति प्रश्नः। 'पहनामपि यथा स्यादिति'। 'अन्यथा ससपेति संस्थाया विवक्षितत्वाद्यया तत्पुरुषो बहनां न भवति महत्वार श्रित इति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.। पा. २ बा.२) (बनेकमन्ध पदार्थे । १।२।२७।) ज्ञापकफलस्येति । (के) संख्याऽविवक्षारूपस्येत्यर्थः। यदा यथाकथंचित्सुवमत्वादिग्रहण- अपस्येत्यर्थः । सर्वस्थापि समासस्य ग्रहणेन विधानादाह विशिष्टेति ॥ (कै) संख्याविवक्षेति । (के) मुख्यसवन्तत्वपर्याप्यधिकरणग्रहणविवक्षेत्यपि बोध्यम् । संख्याया अविवक्षेति । (के) यथाकथंचिद् द्वितीयानायहणविवरेत्यपि बोध्यम् ॥ न्वादौ कृप्तस्य भङ्गय। तस्मात् प्राप्तिकर्त-उदककर्म इत्यादि प्रकारेण बोधः । उदके तनिरूपकत्ववाधेन तु विशेषण भूतप्राप्तौ सत्पर्यवसानम् । खर्गे ध्वन्त इतिवत् । अत एव विशेष्यविशेषणभावव्यत्यासस्थैकार्थोभाव- कृतविशेषेऽनुक्तिर्भाध्ये विभक्त्यर्थम्य प्राधान्येऽपि धर्मिबोधकत्व मुक्तरीत्येव । केशवासो रन्धेभ्यः पूर्व उदात्तः स्यात् । इष्यते तु सुसमन्तयोः प्रकृतिसर इति भावः। एवं नौलोज्वलवपुः । इहापि मौलशब्दम्य प्रकृतिखमः।। तथा बौहिरपि न स्यादिति भावः। ज्ञापकात्मिइम् । यदयं तडिताथ- व्युत्तरपदे दिशास्ति तज्ञापयति बहूनामपि समास इति । यद्येवं सत्य- बषेऽपि प्रसङ्गः। अथ चित्रगुरित्यत्रोत्तरपदम्याप्युपसर्जनसंज्ञा प्रयोजन कमान भवति सत्यनेकग्रहणे सुपेत्यस्य निवर्तितत्वादुत्तरपदमपि तेव प्रत्याय्यते तदपि समासशास्त्रे प्रथमानिर्दियं भवति नान्यथा । एवं मन्यते चित्रगुस्तिष्ठति चित्रगुपश्येति प्रधानम्यान्य पदार्थम्य नानाविभक्तियोगे ऽपि वर्तिपदयोनित्यप्रथमान्तत्वादेकविभक्तीत्येव सिइम्पसनत्वमिति । 'समय- घटकेशनेति' । मुख समा जटा केशा बस्येति चतुणां बडयोसौ शपोः ·88 महाभाष्यपदीयोदद्योतः। (बनेकमन्यपराधैं । २।२।२७।) (प.पा.शबा.२) अवाध इति । (क) पन्यत्र मुख्यदितीयाद्यन्नग्रहणं "सुप्सपे"त्या तु ज्ञापन पथाकथंचित्सुबमायणमिति तत्वमा तदापि बन्दबजनौहि- विधायक एवेष्टामुरोधात् । परिमायुत्तरपदकसमाविधौ ऐति बोध्यम ॥ “यहणेन तत्पुरुष" इत्यत्र तत्पुरुषपदमव्ययीभावस्याप्यु- ॥ । *यत्तु मौमांसकाः। बडोको "चिचाणं गवाम् अयम्" इति वियह उचितो न तु "चित्रा गावोऽस्य" इति । त्तिविग्रहयोनिार्थत्व- स्यागौचित्यात् । प्राप्तोदक इत्यादेरपि प्राप्तस्योदकस्यायम् इति विग्रहः। प्राप्तोदकसम्बन्धौतिबोधः। सम्बन्धश्च स्वकर्तृकप्राप्तिकर्मत्यादिरिति तन्न । एवं पचित्रगुरित्यत्र उत्तरपदस्थाप्युपसर्जनसंज्ञार्थमनेकग्रहणमिति वाथम् । प्रथमानिर्दियत्वं विनापि एकविभकोयनेम तमिः । प्रधानस्यान्यपदा- संघाछन्दसोर्षहुलमिति गमवचनागसत्तम। यहा मछु सूक्ष्मा अटा येषु ते सचानटालादृशाः केशा पस्येति पुवर्षौहिः । एवं मछु गणाजिन वास पाचादनं यस्य तेन सुगजाणिनवासमा हतीयान्तोदाहरणं शोके तथा पठितत्वात् । • गणान्दो गुणवचनः पिङ्गाक्ष्येकहायगौशब्दो दापि सामा माधिकरण्यादेकरथवचनौ। तत्र गुणे संदेहः। किमेकवाक्यगतेनैव दयेण सह संबध्यते । उत प्रवतेन प्रथमायेति । मनु पिडाध्येकाहायनी. भन्दयोरपि गुणवधनत्यानैवात्र वाक्ये प्रथमाल कथं गुणवचनत्वमिति चेत् । उच्यते बमोहिसमासोऽयं मतुवर्थे विधीयते । सोऽस्यालोति व संबन्धे मत्वर्थीयः प्रवर्तते ।

·gy महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (क. २। पा. २। बा. २) (अनेकमन्यपदार्थे । २ । २।२।।) तविहत्त्यर्थत्वादिति । (क) इदं विषयम् । तदनुवृत्तावपि दयोः समामाभावार्थतदित्य- स्थापि वर्ष शक्यत्वात् तत्रिवृत्तिं विना सर्वेषामुपसर्जनत्वासंभवो योः ममामाखाभति व्याख्यानात्तवित्तिरिति तत्त्वम् । वर्तिपदानामेकविभक्तित्वादिति । (के) समामापेक्षयेति शेषः ॥ विधविग्रहस्य मत्वर्थे बौहिः कसकर्मवचनेनाप्रथमायाः पप्रथमावि- भक्त्यर्थ बग्रीहिः शेषो बौहिः विकतः शेष इति मुनिवचनविराड- त्वात् । नचालौकिके प्रथमान्तामामेव प्रवेोग न तहिरोध इति वाच्यम् । यस्य नानाविभक्तियोगेऽपि वर्तिपदयोनित्यं प्रथमान्तत्वात् । न चैवं राण- कुमारों पश्येत्यादावण्यतिप्रसङ्गः। तत्र द्वितीयाद्यन्तेनापि कुमारौशब्देन ससूमनट केशेन सुगनाजिमवासमा । समन्तशितिरन्धेण इयोईत्तौ न सिझति । इति भाष्ये 'लोकः पठितः । तत्र तु लोकपूरणार्थे रतीयानिर्देशः । बन्यग्रहणं बमोहितत्पुरुषयोर्विषयविभागार्थमसति तस्मिन् कगठेकाण .. गोमानित्येवामादिषु हि गोषु प्रातिपदिकेनाभिहितास सरत्यय मतुपाभिधातव्ये अवश्यं तावत्संबन्धः पूर्वतरमभिधातयः । कुतः न हि गोभिरसंबद्धो गोमानित्यभिधीयते। तम्माविशेषणं तत्र संबन्धः पूर्वमिष्यते । विशेषणं तावत्सर्वत्र पूर्वतरमभिधीयत इति स्थितम्। बाप संबन्धो विशेषणमिष्यते न गोमात्रम् । असंबईष प्रत्ययानुत्पादात् । यदि गोमा विशेषणं भवेत् ततन्तास प्रातिपदिकेनाभिहितास विशेष्यं प्रत्ययोऽभिदध्यात् ॥ संबन्धे पुनर्विशेषये नियोगतः सोऽभिधातव्यः केन ·१८६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेकमन्यपदार्थ । २।२।२४।) (अ.२। पा. २। था.२) यदपेक्षयेति । (कै) विग्रहे यदेकविभक्तिकमित्युको प्रत्यासत्त्या विग्रहीयपदान्तरा- पेक्षया यत्तादृनमिति सभ्यते । नहि चित्रा गाव इत्येतत्तथेति भावः ॥ अथेति । (भा) यथाकथं चित्पर्यायेण । अन्यस्य ममासस्य ममामपदाद्यत्किञ्चि- देकविभक्तिकमित्यर्थ इति भावः ॥ भाष्ये अलौकिके प्रविधानामेव पक्षान्तरे समासाभावे परिनिष्ठितानां तदर्थ- बोधनाय प्रयोगसम्भवे उपस्थितपरित्यागेनानुपस्थितपदघटितलौकिक- विग्रहवाक्यकन्यगाया अनौचित्यात्। किञ्च न केवलमर्थबोधनायैव तद्दाक्य- विग्रहाभ्युपगमात् । अन्यग्रहणं किम् । बहुव्रीहितत्पुरुषयोर्विषयविभागो यथा विज्ञायेत । खपदार्थे हि सावकाशं तत्पुरुषं परत्वादन्यपदार्थे बहुव्री. इत्यादौ व्यधिकरणयदे सावकाशं बहोहिं खपदार्थ इव नीलोत्पलं सर इत्यादौ समानाधिकरणे तत्पुरुषो बाधेत । अन्यग्रहणे तु सति स्वपदार्थ चित् । न चास्य प्रातिपदिकमभिधायकमाकृतिमात्राभिधायित्वात् । न च प्रातिपदिकार्थो गमकः । विनापि संबन्धनोपपद्यमावत्वात् । केवलगोशब्दो- धारणेऽपि चाप्रतीतेः। गोमत्पदोधारणेऽपि प्रत्ययवेलायामेव संबन्धबुद्धिः । पतस तदागमे हि तद् दृश्यत इत्यपि प्रत्ययार्थत्वम् । यच्च विशेष्ये वर्तते तेन सत्प्रयासानं विशेषणमुपादातव्यम् । न च प्रातिपदिकं विशेष्ये वर्तते यतस्तविशेषणभूतं संबन्धमुपाददौत । प्रत्ययस्तु तत्र वर्तत इत्युपादत्ते । स चेदुपातस्तेनैव संबन्धिप्रत्ययसिद्धेभिभावभक्तिप्रतिबन्धाद विशेष्यानभि- धानम्। न च विशेष्यप्राययात्संबन्धप्रत्ययो भवति । प्राक् संबन्धादि- प्रेष्यत्वाभावात्मिद्वे च विशेष्यत्वेन संबन्धन पवाकिंचित्प्रयोजनमतीत्य- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २ । पा. २ । था. २) (चनेकमन्यपदार्थ । २।२।२७।) कुतश्चिदेव । (भा) समामार्थविग्रहे इयुक्तिरूपहेतोः किंचित्पदं समासरूपमध्या- इत्येत्यस्य ज्ञानविषयौकत्येत्यर्थः। तदपेक्ष रति च शेषः ॥ अने- मोक्रेऽप्यर्थे प्रत्यासत्तिमूलकत्वं दर्शितम्। अत एव सभार्य इत्यादा- वुपसर्जनत्वेन इखसिद्धिः । अन्यथा विग्रहीयमापदे विभकरेवा- भावेन तदपेक्षया नियतविभक्रित्वाभावात्तदप्राप्तिः। मम तु पनियतविभक्तिकसमासान्तत्वं सूपपादं झुका विभक्त्यनुत्पत्तेरेवा- ॥ वाख्यानाच॥ प्रयोगः । किन्तु समासादैवैकल्पिकत्व प्रदर्शनायापि तद्दर्शकं घोक्तरीत्या चित्रा गावो यम्य इत्याद्येव न त्वदीयम् अत एवाविग्रहो नित्यसमास हिर्बाधते । असति त्वन्यग्रहणे कगठेकाल इत्यादौ व्यधिकरणपदे बहूनां समुदाये च सावकाशं बहुव्रीहिं खपदार्थ इवान्यपदार्थेऽपि मोलोत्पलं सर । सावकाशं तत्पुरुषं परत्वाद्वहुव्रीहिर्वाधत इति न कश्चिद्दोषः। पदग्रहणं किं पदार्थ यथा स्याहाक्यार्थ माभूत् कश्चित्कंचिन्नद्यां सिषणासमाह नद्या प्रतीतिरिवास्य प्राप्नोति । तस्मात्पथमतरप्रत्याय्यत्वात्प्रत्ययार्थः संबन्धः । इतस प्रत्ययार्थः संबन्धः॥ शब्दवृत्तिनिमित हि भावप्रत्यय इयते। देवदत्तम्य गोमत्त्वं संबन्धश्च प्रतीयते । यथैव शाबलेयम्य गोत्वं विशेषां यथा च विशेषगभूता जातिभाव- प्रत्ययेन निस्कृष्ठाभिधीयत इति गोपदम्य सैव वाच्यत्वनेशा । तथा देव- दत्तस्य गोमत्त्वमित्युक्ते गवि प्रतिपत्त्यभावात्संबन्धनिष्कर्षप्रतो तेश्च स एव भावप्रत्ययार्थोऽध्यवसीयते । यच भावप्रन्ययार्थः म प्रातिपदिकम्य विपीध्ये वसमागम्य निमित्तम् । यच्च निमित्तं तविशेषणत्वान्मन्यमभिधेयं लाक्षणिक ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (भनेकमन्यपदार्थे । ३।२।२७।) (ब.२ । पा. २ । बा.२) राज्ञो या कुमारौति । (भा) प्रथमान्तेनैव समास इति दूषणम् ॥ किं तौति । (क) वाक्यसंस्कारे परिनिष्ठितविभाज्यापि समाम इति समाधानम् ॥ ततश्चेति । (कै) तस्य चेत्यर्थः । इति श्रद्धा। अन्यथा कुम्भकार इत्येतत्समानार्थकस्य कुम्भस्य कर्ता इत्यस्य सम्भवेन तस्य नित्यसमासत्वं भज्येत । कर्तृपदस्य न समासघटकतेति चेद- इत्यादौ समानाधिकरणे तत्पुरुषो बाधेत । पदग्रहणं किम् । ग्राइवती दी। दाहित्रमा स्वासौदिति वाक्यार्थी गम्यते। अर्थग्रहणं किम याहाः सन्तौति। एतानि पदानि तस्मात्तत्र मावासोरिति वाक्वार्थ गमयन्तीति तेषां बमोहिसंज्ञा प्राप्नोति । अर्थग्रहणं किं यावता पदे विशेष्यम् । यदि च मतुपा संबन्धोऽभिहितः ततः प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह व्रत इति गोमयातिपदिकादुत्पन्नो भावप्रत्ययः संबन्धमभिधातुमईति नान्यथा । तस्मादपि संबन्धोऽर्थः। एतेन सर्वे यौगिकाः छत्तइितसमासेष व्याख्याताः । सर्वत्र हि भावप्रत्ययः संबन्धमभिधत्ते । रामपुरुषत्वमौपगवत्वं पाचकत्वमित्यत एवैते यौगिकाः यतस्तेन निमित्तेन वर्तन्ते । तस्मान्मत्वर्ध- विषयवाहुबोहेरेकहायन्यादिशब्दैः संबन्धोऽभिधीयते । किंच यमिवन्यपदार्थ च बहुव्रीहिर्विधीयते । तत्रापि प्रत्ययार्थत्वात्संबन्धस्य प्रधानता । एकं हायगमस्या इति पद्यन्तेनान्यपदार्थः प्रदीते। घधर्थस्य च प्रत्यवाचत्वादिह प्राधान्यम। तइपदर्शनार्थमेव सर्वनामप्रयोगः केवलाया विभतरप्रयोगात्सर्वनामार्थप्रतीत्यभावाच । पद्याश्च स्वस्खामिसंबन्धसमूह ·R महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.२ था. २) (बनेकमन्धपदार्थे । २ । २ । २७।) पर्यायेणेति। (के) प्रयोगभेदेनापि यत्रकविभक्रित्वमेव तप यथास्थादित्यर्थमिति भावः ॥ तदेवं प्रत्यासत्यनाश्रयणेन समामापेक्षया विग्रह यषियत- विभक्षिकमित्यर्थमाभित्यानेकग्रहणं भगवता प्रत्याख्यातं ज्ञापकलेन- परिह मनेकपहणं सूचकता कतमिति दिक् ॥ वाक्यमुपद्य समासप्रवृत्तेस्तस्थापि बुध्यारढ़त्वमस्तीत्यत पाह लौकिकसमासहत्या चित्राणामित्यादेशपि तदघटत्वं तुल्यम । न च चित्रा गावो यस्य इत्यपि विग्रहोऽस्तु तदैकल्पिकत्ववोधकः । अर्थनिर्णयार्थ यावता पदे पदान्तरस्य सत्यसम्भवादेव पदार्थ भविष्यति । सत्यम्। कृत्स्ने पदार्थ यथा स्यात् । अन्यथा वित्रारिति बध र्थसम्बन्धमात्रपरं स्यात् । पदान्तरस्य मृत्त्यसम्भवादेव पदार्थे भविश्यति । कत्ले पदार्थ यथा स्यात् । अन्यथा प्राधान्यादिभक्त्यर्थ एव म्याद न प्रवन्ध द्रव्ये तत्र यदुक्तमभेदोप- विकारावयवादिसंबन्धो वाच्य इदत सिद्धम् । यतोऽपि संबन्धाभिधाम बहुनौहिणा। मचाप्यन्यपदार्थ त्वं जातेरध्यवमीयते। न हि पिङ्गाक्षिसंबन्धस्तस्या नाप्येकवर्षता । व्यक्तिधर्मा ह्येते पिङ्के अक्षिणो धम्याः । एकंहायनमस्याः चित्रा गावोऽस्येत्येवमादयः । तासां च व्यक्तीनामगावेग संबन्धानुपणब्धः । व्यभि- चाराचावाचक शब्द इत्युक्तम् । न वद्य नातायां पिङ्गाल्यां प्रथमः प्रयोगो भवेत्। बतोऽवश्यं सामान्य किंचिहाच्यमाश्रयितव्यम् । न च सदिश संबन्धादन्यदुपपद्यते । किंच. बयोऽवस्थाभिधा बेत यद्यपि त्वेकरायगी। तथापि गुम एवामौ न मिति गम्यते ॥ 62 ·88. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेकमन्यपदार्थ । २।२।२७।) (अ.२ । पा. २ । था.२) लौकिके प्रयोगे इति । (के) लोके सर्वेषां चित्रगुपदशक्यत्वेन तस्य सामान्यशब्दत्वमिति मामान्येनैव विग्रहः कार्य इति विशेषवाक्यं न बुद्धिस्थमिति । यदा समामः मामान्येन तदा वृत्तिरिति भाष्यार्थ इति भावः । स तविशेष एवेति । (के) रतरभेदकखमेव विशेषत्वमिति भावः । अविश्वमित्यस्थासर्व- मित्यर्थः ॥ चिचा गावो देवदत्तस्येति वियहेऽपि न देवदतः समामशक्यः किं तर्हि विभत्यर्थ एवेति भाथे पक्षान्तरमाह अथवा विभक्तयर्थ इति ॥ (भा) मदुतोऽपि समासघटकपदघटितवाक्यासम्भव एव नित्यसमासत्वमिति न बोहेनत्वमितिवाच्यम् । पलइयार्थ युगपदाक्यदयप्रयोगापत्तेः । किञ्च तथा च देवदत्तादिभिः सामानाधिकरण्यं न स्यात् । समानाधिकरणामा- मेव बौहिः। विकतः शेषस्योक्तत्वात् । तेनेह न । पञ्चभि तमस्य . चाराइर्मियोऽभिधाने सिद्धेऽपि शुक्लादिवधर्ममात्रस्यापि कदाचिदभिधानं प्राप्नोति तदनेनापाक्रियते पट्वादिशब्दवन्नित्यं धर्मिनिछो बहुवौहिरिति न चान्य. तमाम द्रव्यशब्दः कश्चिदत्र विद्यत इत्यनुदाहरणत्वम् । दुदाहरणं संभवति साक्षात् दृश्यवचनशब्दाभावात् । सर्वत्र हि रूढि- शब्दानां जातिवचनत्वं यौगिकानां च संबन्धाभिधायित्वम् । यत्वेकान्तेन व्यवचनः स्यानित्थडवित्यादिशब्दः स नैव वेदे प्रयुज्यते । तसानाति- गुणयोर्गुणयोरेव वा नियमः स्यादिति सिद्धान्तोक्तावपि योजयितव्यम् । बधवाधिकरणमेव निर्विषयवानारब्धव्यमिति ॥ उच्यते । सर्वत्र यौगिक शम्दैव्यमेवाभिधीयते दिसंबन्धवाच्यत्वं संभवत्यतिगौरवात् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। BER (ब.पा. २ बा.२) (बनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २।।) नह्याचष्टे कृत्स्नेति ॥ (के) गृह्यत इति । (क) खतन्त्रः सन् समासशक्य इत्यर्थः । प्रकृत्यर्थोपसर्जनः प्रत्ययार्थ इति। (के) म च संबन्धरूपः सांसर्गिकविषयतानिरूपिता च तत्मचे प्रकारतेति भावः ॥ अव्ययेनापौति । (क) अन्यथा 'पूरणगुणेति निषेधः स्थादित्यर्थः। अव्ययशब्देन कृदययमेव ग्रह्यत इति युक्त्यन्तरमप्युकं तत्रैव मयेति दिक् ॥ १घ २ । पा२। सू१९ ॥ समसनम् एकीभाव इत्यर्थकसमासे पदप्रतिद्वन्दिविग्रहपदस्य समास- घटकपदानां विभिन्नत्वेन ग्रह इत्यर्थ कम्य त्वदुक्त प्रयोगासम्भवात् । बनेन पञ्च भुक्तवन्तोऽस्येत्यादौ तु न भवत्यभिधानात् । अव्ययानां वाच्यः ॥ उचैर्मुखः। उच्चैःशब्दम्याधिकरणप्रधानत्यायधिकरण्याचमित्याः । प्रतिपादनेन बहुव्रीहिः समानाधिकरणानामि धादिभिधानसिद्धम्यार्थस्य प्रपञ्चः। 'उच्चैर्मुख इति'। उसोऽधिकरणाप्रधानत्वादयधिकरणार- योकहायन्यादिभिः शब्दः संबन्धोऽभिधी येत ततो नोदाहियेग्न् । न त्वतैः संबन्धोऽभिधीयते । कथम् व्यतिगौरवात् । इह हि संबन्धमा वाभिधेयं कल्प्येत तद्विषो वा । यदि तावतांबन्धमा ततः सर्वयोगिका- नामेकविषयोपनिपातात्पर्यायत्वासरः ॥ अथ मंबन्धविशेषः ततस्तस्य खतो विशेषाभावादवयं संबधिकृत एन भेदोऽभ्यपगन्तव्यः। संबन्यपि चामभिः ·४६२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २४ ।) (ब.२ । पा. २ । पा) लिङ्गसंख्याभ्यामिति । (भा) इदमुपलक्षणं चित्रगुर्देवदत्त इति समानाधिकरण्येन व्यवहारो न स्थादित्यपि बोध्यम् । न्यायसिद्धानौति । (क) पर चेदमेव भाष्यं मानमन्यथा "गुणवचनेम्ब"स्य वाचनिक- तथा ममामस्य चाकडारसूचोकरीत्या गुपवचनवाभावेन वचना- प्रवृत्तावसंगतिः। गुणवचनत्वे तु यथातथाशब्दासंगतिः स्पष्टैव ॥ १ सिडं तु यथा गुरुवचनेषु । २ ब१। पा। सू१॥ हि वृत्तिघटकपदामां भेदेन खरूपमापकस्य विग्रहत्वं लभ्यते । न च स्वदुक्त तदस्तीत्यलम् । मृत्त्यर्थप्रदर्शनार्थे कल्पिते चित्रागावो यस्य इत्या- विकतः शेष इत्युक्तरीत्या प्रथमान्तस्यापेक्षितत्वात्तस्य चेहापि सत्त्वाच्छक्य- मकर्तुमिदं वचनम् । अत एव वाक च दृषच प्रिया यस्येति त्रिपदबहु- चनम्। 'सप्तम्युपमानेति'। सप्तम्यन्तमुपमानवाचि च पूर्वपदं यस्य तस्य शब्दान्तरेण समासस्त त्रस्थम्योत्तरपदम्य लोप इत्यर्थः । 'कण्ठस्थ इति' । .. धौयमानो न शक्रोत्यभिधीयमानं संबन्धं व्यवच्छेत्तुमित्यवश्यं सोऽप्यभि- धातव्यः । न चैकमिन्संवन्धिनि संबन्धोऽवस्थितः । न च तन्मात्रेणान्य- माधवच्छिनः प्रतीयत इत्यभावप्यभिधातव्यो। तत्र गोमानित्येकः संबन्धो गोशब्देनाभिधीयते। द्वितीयम्य कश्चिदभिधाता दृश्यते । तेन मतुपा विशिएं संबन्धमभिदधता तहन्तं सन्तं संबन्धिनमेकमनुकाभिधातुमशक्क वता नियोगतः सोऽप्यभिधातव्यः । ततस तमभिधाय संबन्धाभिधाया. मतिगौरवं स्यात् । अपि च । संबन्धिनव संबन्धः प्रत्येतुं यदि शक्यते । पुनस्तस्याभिधाति का श्रुतेः परिकल्पयेत् ।

·२६३ महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (अ.पा.२। था.२) (बनेकमन्यपदार्थे । २ । २ . २०) अभेदोपचारादिति । (कै) पायाभेदमापत्रविभक्तर्थ एव चिचम्यादिपदैरुच्यत इति भावः ॥ वित्यर्थः ॥ ननु संबन्थ्यभिधीयत इति । (के) विशेष्यतयाऽऽश्रीयते चित्रादेवदत्त इत्याद। गवामपि संबन्धित्वात्तगतलिङ्गसंख्ये किं न स्यातां तबाह तब विष्ठत्वेऽपौति । (क) गवादिरूपखनिरूपितसंबन्धस्यैव बोधनेन स्वामिन एवाश्रय- वात्तगतलिङ्गसंख्ये एव भवत इत्यर्थः। एवं च बहवौहे सामान्य- दावपि विशेष्यविशेषणभावयत्यासात् चित्रगोसम्बन्धी व्येव बोधः। व्य यास- बोधनायव चित्रा गावो यस्य स चित्रगुः इति प्रदार्यते । सर्वनामसंज्ञा- बोसो कृते अवान्तरबंदोऽभपगतः । प्रादिभ्यो धातुणस्य बहुव्रीहिर्वक्तव्यः । वा चोत्तरपदलोपः ॥ प्रपतितपर्णः प्रपर्णः । नमोऽस्त्यर्थानां बौहिर्वा 'सपिस्थ' इति कः। अमईमस्तकादित्यलुक । कण्ठस्थित इति पाठे तु सप्तमोति योगविभागात्समासः। समानाधिकरणत्वात्ममासे सिई वचन- यदा च पूर्वतराभिहितसंबन्धि तोत्यैव संबन्धोऽप्याक्षिप्तः तदा नैव प्रत्ययेनापि सोऽभिधीयत इति शक्यं वक्तुम । तस्मादक्षिप्तेनैव संबन्धन भवितव्यम् । यत्त्वप्रतीते संबन्धे विशेष्यं न प्रतीयत इति । तत्र ब्रमः । विशेषणादिना नेयो विशेव्यप्रत्ययोद्भवः । विपोषणं च गावोऽत्र संबन्धः कथं चन ॥ देवदत्तो हि गोभिरवच्छिनो विवक्षितः। तास प्रातिपदिकमोपात्ताः मन्येव । यत्त न संबढाभिरवछिद्यत इति । सत्यं नावच्छिद्यत तनव नाभिः ·888 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेकमन्यपदार्थ । २।२।२।।) (प.२। पा. २ । बा.२) शब्दत्वमेवेति विशेषज्ञानायानुप्रयोग पावश्यक इति भावः ॥ ननु बडबौदः संबन्धिपरत्वस्योकत्वेन “यदि तर्कोति" भाग्थानत्थान- माशाह यथेति । (के) एवं च "कथमभिहित" इति भाष्यस्य सर्वदेत्यादिधिः ॥ द्रव्यशब्देनेति । (क) तदेव दर्शितं भाथे "मलिङ्ग” इत्यादिना ॥ अर्थस्यैव लाभादिति । (क) स चार्थः प्राधान्यादिभत्यर्थ एव ग्रहीष्यत इति भावः। अर्थ- ग्रहणसामर्थ्याच्च संवन्धादिभित्त्यर्थ पाश्रया भिन्न एव बुध्यत इति तत्त्वम्॥ एवं च पट्दादिमब्दवबियमेन गुणिपर एवायं न कदा सूत्र (१।१।२७) भाष्येऽपि सर्व धादियघां तानि इति विग्रहो दर्शितः। "सर्वनामामुत्सर्गतः प्रधानपरामर्शित्वात् स चित्रगः इत्यनेन खामिप्राधान्यं धोतरपदलोपः । अविद्यमानपुत्रः अपुत्रः। अस्तिक्षौरादीनामुपसंख्यान- मसवन्तत्वात् । बययत्वात्मिहम् । तथाहि । विभक्तिप्रतिरूपकवान्नि- मुत्तरपदलोपार्थम् । तेन वैयधिकरणेऽप्यत्र गमकत्वमस्तौति प्रदर्यते । 'उहुमुखमिवेति' । अवयवधर्मेण समुदायव्यपदेशादुम्योपमानतेत्युपमान- संबन्धाक्षयोऽर्थालभ्यते सर्वथा तावद्गोमच्छब्देन गोविशिष्ठोऽयमित्येतद- भिहिते कथमवस्थितास्ता गावस्तं विशिंषन्तौति तासामेवैध व्यापारी न शब्दस्य। तथा हि। न विशिंषन्ति गावोऽथं एथिव्यामनवस्थिताः। तत्र किं शक्यते वक्तं एथिव्यप्यभिधीयते ।

·१६५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२। पा. २ बा.२) (बनेकमन्यपदार्थ । २।२।२४।) चिदपि गुणपर रति भावः ॥ “यदितों"त्यादिभाव्यमेकदेशिनो घटादिशब्देविव तदुपपत्तेः। पंचकस्य सर्वत्र प्रातिपदिकार्थत्वात् । न प्राप्नुवन्तीति। (क) उकार्थानामप्रयोगादिति भावः ॥ कर्मादिगतैकत्वेति । (के) दृश्यादिनिरूपितकर्मादिकिविशिष्टप्रातिपदिकार्थगतेकत्व इत्यर्थः॥ प्रदर्यते” इति कैयटः । अत एव मासनात इत्यादेर्मासातस्य यस्य स इति विग्र प्रदर्शयन्ति । चित्रा गावो यम्य स चित्रगुः इति वाक्ये चित्रगुपदं पातसंज्ञा निपातो ऽव्ययमित्यव्ययसंज्ञा। इह दौडोणी बईकोणबई- हतीया द्रोणा इति व्यवक्रियते तत्र अईटतीयो येषामिति बहुव्रीहिः। पूर्वपदमुमुखशब्दः । अत्रोपमानोपमेययोर्वैयधिकरण्यवहाचणमुत्तरपदलो- पार्धं च । 'उध्रमुख इति' । उट्रो मुखमस्येति विग्रहः । न च प्राणी नहियेन विनार्थात्मनाभो नास्ति तत्तदभिधातव्यं किंतहि यावता विना विधियबुद्धिनात्पद्यते । गोभिवाप्रतीताभिः तहति बु!ित्पद्यते न सबन्धेनापि । किंचा वक्तृव्यापारमा च संवन्धपत्यवेक्षणम् । स हि गोभिरसंबईनगोमन्तं विवक्षति। सर्वत्र हि वक्त क्रमविपर्य येण श्रोतुः क्रमो भवति । स हि प्रथम तात्विं चिडिशेष्यं विवक्षति ततसस्य केन चिदिशेषणेन विनाभिधातुम- भक्तः विशेषणविवक्षां करोति ततः शब्दोचारणम् । श्रोता पुनः प्रथम तावच्छन्दं रणोति ततो विशेषणं ततो विशेष्यं ततस्तदुपपत्यर्थानि वन्वन्त- राणि प्रपद्यते। तेन यद्यपि वका पूर्व संबन्ध यालोचितः तथापि श्रोता ·8९६ प्रथमा महाभाष्यपदीयोद्योतः। (अनेकाम्यपदार्थ । २।२।२७।) (ब. २। पा.२। बा.२) समासेनेति । (कै) हि प्रातिपदिकार्थगतसंख्यामात्राभिधायिनौति तासूचानुवृत्तमनभिहित इति तस्या एव विशेषणमिति भावः । नियोग इत्यस्यार्थी नियमेनेति॥ (2) नियमाभावमुपपादयति प्रतिनियतैवेति। (के) ममयो कि सामान्यतो विभनि बोधयति न प्रतिनियतां कोचिदिति भावः ॥ सत्पदयोध्यपरम । चित्रगोसम्बन्धी यो भवति स चित्रगुपदो बोध इति बोधः। पचतीति पाचक इत्यादेः पाचक्रपदं पचतीत्येतत्मपानार्थमितिबोधः । उस्तावयवमेदः समुदायः समासार्थ इति बहुवचनं प्रोणशब्दश्च द्रोणयोर- इंद्रोणे च लक्षण्या वर्सत इति सामानाधिकरणम् । प्राण्यन्तरस्य मुखमुपपद्यत इति सामर्थ्यात् सादृश्यावगतिः । मुखेन च मुखस्य सादृश्यं प्रसिमित्युष्ट्र मुखमिव मुखमस्येत्ययमों भवति तम्मा- पश्चादेवैनं ग्रहीष्यति । न त्वत्र वनाप्यसौ पूर्वतरमबधारितः ॥ संबन्धेनोद- एहौतयोमहीतुमशक्यत्वादतस्तदीयेगापि क्रमेणोत्तरकालमेव प्रतीयमानः संबन्धो मार्याक्षिप्तत्वं परित्यजति । वस्तुधर्मश्चैषः यदसंबड्दा गावोग विशिंष- न्ति स तासां व्यापारोन शब्दस्य । तेन यं यथावस्थितं शकुवन्ति विशेई स तथावस्थास्यते। संबन्धश्चासौ विशेष्यत्वं प्रतिपद्यत इत्यर्थात्संबध्यते । विशेष्यत्वेन संपन्नं सदिशेषणसंगतम् । गोविशियोऽयमित्येवं गोमच्छन्दोऽभिधास्यति ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ब.२ । पा. २ । बा. २) (बनेकमन्यपदार्थे । २ । ३।२।।) यदौति । (क) चत इत्यर्थः । यतः प्रतिनियतेव समयाब भवति तहरित- समयाभावादित्यर्थः ॥ द्वितीयादयोऽपौति । (क) अर्थाभावेऽपि नियमपरिपालनाय विभक्रिश्चेत्प्रथमैवेति निय- माभावादिति भावः ॥ प्रातिपदिकेति । (कै) कर्मादिप्रातिपदिकार्थव्यतिरिको हि शेष रत्यर्थः ॥ द पति पाकं करोति इत्यतोऽपि पचतिपदमेककर्तकपाककियाबोधकमिति बोधः। एवमन्यत्रापि । एवं च वृत्तिविग्रहयोः समानार्थता स्पटव । विग्रहश्च वृत्यर्थदत्तिवैकल्पिक वृत्तिघटकपदस्वरूपबोधनोद्देशेन प्रहरी दुत्तरपदलोयो न वक्तव्यः । 'समुदायविकारषद्या इति'। समुदायावयव- संबन्धे प्रकृतिविकारसंबन्धे च या पठी तदन्तात्परं यदुत्तरपदं तदन्तस्य समासस्य शब्दान्तरेण सह बहुवी हिरित्यर्थः । 'केशचूड़ इति' । इदमपि तमादप्यनभिधेयः संबन्धः ॥ किंच विभक्तिवाच्यरूपेण संबन्धो नावगम्यते । रूपान्तरेण वक्तव्य इति नास्ति च नक्षगाम् ॥ धष्ठीसप्तमोभ्यां हि यादृक संबन्धः स्वप्रधानोऽसत्त्वभूतश्च प्रत्याय्य ते न तादृक् मत्वोंयेन । न च कृदभिहितो भावो इत्यवत् भवतोन्यामत पान्तरोपादानं कचिदभिदधति । तत्र किममविभूतसंबन्धाभिधान- मात्रीयताम् उत संबन्ध्येवार्थम्तभ्य तदिशियोऽभिधीयतामिति तच्चताम् । प्राप्रतीत कमबन्धिविशिऽभिहित परे । संबन्धित संबन प्रतीत इति नोगते ।

·REE महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेसमन्धपदार्थे । । । २ । २७ ।) (ब.२ । पा. २ बा.२) व्यतिकरो (क) व्यत्यासः ॥ अर्थाभावेऽपि समयानविष्यतीत्युका ऽर्थतो व्यवस्थे- त्युभिरसंगते त्यत पार यथान्यति । (के) विराइविभाज्यपेक्षयानुवादकविभकाय्यवमिति भावः ॥ भाग्थे अथवा सख्या नामेयमिति। (भा) इयं यद्वैशिष्येन प्रातिपदिकार्थः प्रतिपिपादयिषितः मापर- प्रधाना इतरपरिछेदिकैव । तदेवाह संख्येयमनया विशेष्यमिति । (के) संख्येयं द्रव्यं प्रातिपदिकार्थो ऽनया संख्यया विशेश्थं परिच्छे- पतया बोधनीयमेवं यावत्संख्य संख्येयं तावत्संख्याप्रतिपादिका विभनिरचिता विभमिमन्तरा तस्या अप्रतिपत्तरिति भावः॥ वाक्यम् । तेन बोके खातव्येणार्थबोधार्थं प्रयुक्त यथास्थित एव विशेष्य. विशेषणभावः ॥ तदुक्तं परिणा- "कचिगुणप्रधानत्वमर्थानामविवक्षितम्" । केशसमाहारे केवब्दस्य रत्तेः सिहम् । एवं स्वर्णविकारे खशब्दस्य वृत्तः खलार इति सिद्धम् । वचनं तु केशसमाहारचूड़ः खर्गविकारालङ्कार पत्त सिद्धे विशेष्ये न पश्चात्संबन्धप्रत्ययेन कार्यमिति । सत्यं नास्ति । विनापि तु तेन नान्तरोयकत्वात्प्रतीयत इति किं क्रियताम् । यच भाव- प्रत्ययेनाभिधानादम्य मत्वर्थत्वमित्यत्रापि नमः । यदा खसमवेतोऽत्र वाच्यो मास्ति गुणोऽपरः । तदा मत्यन्तराभावात्संबन्धो वाच्य बाधितः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.बा.२) (बनेकमन्यपदार्थ । २ । २।२७।) यदि चाच प्रथमा न स्यादिति । (भा) प्रकरणेत्यर्थः ॥ तदाह यदा चिचगुरिति । () दावित्यादौ यथानुवादकं वचनं नियमेन तथाचापौति भावः। भाव्ये अथवा वक्ष्यतीति । (भा) एवं पोकेषु तेष्वसंकरेणैव मेति भावः ॥ पद्यर्थस्येति । (के) अयं भावः। प्रथमायाः समभियाहतप्रातिपदिकस्य पिषगो- प्रवृत्तिनिमित्ततदात्रयरूपस्वार्थबोधनसामर्थ्य प्यतथाभत- संबन्धबोधे मामध्ये नेति तबोधाय सम्बन्धस्योकत्वेऽप्यनुवादिका पोव स्थान प्रथमा प्रातिपदिकार्थमाषाभावादिति ॥ इत्युपक्रम्य "घाख्यातं तद्धितार्थस्य यत्किञ्चिदुपदर्शकम् । गुणप्रधानभावस्य तत्र दयो विपर्ययः" । उत्युत्तरपदस्य श्रवणं मा भूदिति । 'प्रादिभ्यो धातुगम्येति' । इदंग वयमेव प्रादयो हि ससाधनां क्रियां प्राइथा निम्कौशाम्बिनि राणसः गोमतो भावो गोमावमिति हि पनिमित्तमपेच्यायं गोमच्छन्दः प्रवर्तते । स एव गोमतो भाव उच्यते त्वतलादिभिः । तत्र यस्तावत्यातिपदिका विशेषणं गावस्तासांतरता पुरषादया. भेदानावप्रत्ययेगाग्रहणम् । समवेनगुणग्राही हि भावप्रत्ययः । न चान्यो.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अनेकमन्यपदार्थ । २।२।२४।) (अ.२। पा. २। आ. २) लिङ्गान्तरेति । (के) एवं च षष्ट्यर्थस्य चित्रगुरिदेवं रूपे बनौशवव्यभिचरितत्वेम नियमेन षच्यत्र प्राप्नोतीत्यर्थ इति भावः ॥ प्रातिपदिकार्थरूपत्वादिति । (क) तत्र पाभिहितत्वं हेतुः । एवं च प्रातिपदिकार्थत्वात्तहोधिका प्रथमेति भावः ॥ एतद् ध्वनयितमेव अभिहितः सेोऽर्थ (भा) इल कम् । तेन च षष्ठ्यप्राप्तिबीजमयुक्रम् । अनभिहिते शेष एव षष्ठीविधानात् । अत एव घटशब्दात्र षष्ठी। अन्यथा तचापि घटत्वसंबन्धस्य नियमेन भानाषष्ठौ स्यात् । इति दोव्यतीत्याद्यर्थविहिततद्धितानां साधन प्रधानत्वेन । सूत्रस्थ. दोव्यतीत्यादौ विग्रहवाक्यस्थे च गुणपधानभावो विपरीतो दृष्टोऽन्यथा प्राचार्य इति, एवं नओऽस्त्यर्थानामित्येतदपि । 'सबधिकार इति' । बस्तीति तितमिति माया वचनं निपातत्वात्मिहम् उपसर्गविभक्तिप्रति- रूपका निपाताः खरादिषु चास्तिशब्दः पयते । इह किं सब्रह्मचारीति । ऽभिधीयमानस्तत्र राणः संभवति यो निमित्तभावाभाव इत्युच्येत । न घ पुरुष एव तस्य भाव इत्येवं व्यपदेशभेदं लभते। तेन भावप्रत्यय यानर्थक्या- सदरेवियर्थप्राप्त संबन्धमवलम्बते । निमित्तत्वमपि च तस्य वस्तुलक्षण- मस्तोत्यभिधेयनिमित्तासंभवे तदपि तावड मह्यतामित्येवमाश्रीयते। तस्मादकारसमेतत् । यौगिकानां सबन्धाभिधानशक्तिकल्पनायाम बतच दबिशब्देन संबन्ध्यवोचते तथा। सधैव यौगिक शब्दैः पिङ्गाक्ष्यादिपदैरपि ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२। पा. २ । बा.२) ( अनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २४ ।) अन्तर्भूत (भा) इत्यस्य प्रतिनिमित्तत्वं तदाश्रयत्वं वा प्रतिपन इत्यर्थः । ननु षष्ट्या एवापत्तिः । कथम् प्राप्तोदक इत्यादौ द्वितीयादौ- नामप्यापत्तेरिति चेन्न। तेषु प्राप्तोदककमत्येव बोधस्तत्र विशेष्ये तन्त्रिरूपकत्वबोधेन विशेषणमादाय पर्यवमानमिति दितौयादि- प्रयोजककर्मत्वादेरबोधेन तदप्राप्तः। षष्ठ्यर्थस्य तु षष्ठौप्रयोजक- रूपेणैव भानमित्याशयात् ॥ वचनेनेति । (कै) 'ममानाधिकरणानाम् अप्रथमार्थ इति वचनाभ्यां त्रिकतः शेषपक्षीयोऽर्थः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः। शोषग्रहणं तु पदतोऽर्थतो वा शेषबोधकं स्यात्तत्र फलाभावो दोषश्चेति वार्तिकतात्पर्यम् ॥ १ बझवीहिः समानाधिकरणानाम् ॥ २ कर्मप्रवचनेनाप्रथमायाः ॥ त्तिविग्रहयोः समानार्थत्वं भज्ये ते तितदर्थः। यत्त तत्र तड़िते विपर्यायो दृए इत्यर्थ वर्णनं भावप्रधानम् । व्यतिऽन्तार्थ विहितम्यापि सत्वप्रधानते- बौहिरयं के सब्रह्मचारिणम्तव । किं मब्रह्मचारीत्वमिति पूर्वपद- प्रकृतिखरो हात्रेष्यते तत्र कठसब्रह्मचार्य हमिति सम्भावितम्पतिवचनम् । संबन्धस्य च भावत्वं व्याख्येयं तेषु पूर्ववत् । बहुव्रीहेरतो द्रव्यमभिधेयं न तद्गुणः । यदप्येक हायनमस्या इत्यन्यपदार्थ घार्थप्राधान्यासंबन्धे बौद्धि- मिति । तत्राभिधीयते अभिधेयो बहुवी हेर्थद्यप्यम्येति कथ्यते । तथापि प्रथमान्तन तुल्योऽसौ संप्रतीयते ।

·५०२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( बनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २७ ।) (ब.२पा. २ । बा. २) अमूर्धति । (क) "स्थे च भाषायामि"ति तु "अनारथेति" न्यायेन "तत्पुरुषे कृती"त्यस्यैव बाधकमिति भावः ॥ उत्तरपदलोपार्थमिति ॥ (के) कण्ठस्थकाचनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः ॥ मुखस्यैवोपमानवेनोमुखशब्द- स्थोपमानपूर्ववं कथमत शाह अवयवधर्मेणेति । (क) मुखगतोपमानत्वेनोप्रस्थापि व्यवहारादिति भावः ॥ वैयधिकरण्यमिति । (के) वाक्ये ममासे व मादृश्यसंबन्धनान्वयः ॥ दवाब्दस्तथा संबन्थे- मान्वयस्यैव द्योतक इत्यभिमानः ॥ उपमानामौति सूचभाष्योक- रौत्या मामानधिकरणमयेवेत्यत पार १थ। पाए। सू१०॥ २। पा३ । स १४॥ ३ब। पा२। सू५५। न्याशय इति तन्न । बक्षरखारस्यानुगुणं यत्पदपरामराम्य प्रधानस्यैव सच्छब्देन परामर्शात् । एकत्राधिकरणे पूर्वदृष्गुणत्याग पूवकं गुणान्तरा- यत्त कठोऽहमिति न सत्माक्षात्यतिवचनं किं सर्वाधिकम् अहं तावत्कठ इत्युक्त गम्यत एतन्ननुतेऽपि कठा इति । कठस्य हि कठा एव सब्रह्म- यदि त्वन्यपदार्थः पद्यन्त एव संबन्धी स्यात् ततो यथैव राज्ञः पुरुष इत्यत्र पद्यतत्वाहाना पुरुषविशेषणं भवति । प्रथमान्तत्वाच पुरुषः प्रधानरपेण समासार्थो भवति । एवमेव चित्रवादिशब्दैवदत्तादि. विशिवा गाव एव प्रतीबेरन् न चित्रगोविधिको देवदत्तादिः । तस्मात् ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.२ पा. २ बा.२) ( अनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २४ । ) उत्तरपदेति ॥ (भा) समुदायविकारवाचकपदस्य षष्ठ्यन्तस्योत्तरपदेन समास इत्यर्थ- भ्रमं वारयति समुदायावयवसंबन्ध इति ॥ (के) भाये यथा पञ्च भुक्तवंतोऽस्येति । (भा) अनेन चिकतः शेष रत्यर्थेऽपि शेषग्रहणं प्रत्याख्यातं तुज्यन्या- यादिति बोध्यम्॥ इदानीमनभिधाने सत्यपि “समानाधिकरणा- मामि"त्यादिवचनारम्भे ऽन्यस्यापि कर्त्तव्यत्वमापादयति । भाष्ये अथैतस्मिन् (भा) रत्यादिना ॥ जोकारस्यैव विपर्ययपदार्थवाच। अत एव एतद्याख्या- "तेन दीव्यति" (७ । । २) इत्यादौ निर्देशे गणप्रधानभावो न विवक्षित इत्याह चारिणो भवन्ति मान्ये समाने ब्रह्मणि व्रतचार्य समचारी भवति । के समचारिणत वेति वाक्येन तु प्रश्ने कठा इति प्रतिवचनं समासेन तु प्रवे कठा इति प्रतिवचनं कदाचिदपि न भवति वर्तिपदार्थानामुपसर्जनत्वात् "चिचाणां गवामयमिति" ईदृशेऽर्थे बमोहिवर्तते । यद्यप्यन्यथा विग्रहः तथाप्युत्तरकालमोदृमर्थदर्शनादेवमेव विग्रहोऽपि कर्तव्यः । ततश्च संबन्धविशिक्षाभिभिर्देवदत्तादिविशिष्ठ इति समासार्थो विज्ञायते । यथैव च राज्ञः पुरुष इत्यत्र घयां प्रयुज्यमानायां संबन्धः प्रधागभूतो- ऽभिधीयते ते च समासे विसत्तायां विभक्तौ पूर्वोत्तरपदयोः प्रत्येक- प्रयोगदृष्टार्थापरित्यागात्संबन्धाधिक्यम्य च सामीप्यावगतविपियार्थ- प्रत्ययादेव सिद्धन संबन्धपरः समासो भवति । एवमेत घट्यप्रयोगादेव ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( अनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २७ । ) (अ.२। पा. २ | आ.२) त्तिपरिगणनम् । (भा) वृत्त्याप्रयाणां परिगणनम् ॥ कष्टं श्रितमनेनेति । (भा) गत्यर्थति वा आदिकर्मणोति वा भावे कः। यदि कर्तरि कर्मणि वा क्र: स्यात् तदोत्तरवचनाभ्यामत्रममामः स्यादेव। ऊढ़रथादाविवेति बोध्यम् । मत्वर्थे वर्तमानमनेकमित्युक्रे मामाना- धिकरण्यमपि लब्धमेवेति बोध्यम || तथा चोत्तरस्येति । (के) वाक्यं केन चित्संख्ययेति सूत्राभिप्रायतया व्याख्यातम् ॥ तवि- बनाति भाव्ये ११। पा ३ । स ११ ॥ २ च ३। पा ४ । सू७१ । ३२ । पा२। सू२५ ॥ पुञ्जराजः। अनेन तुल्य न्यायात् सर्वत्र वृत्त्यर्थप्रदर्शनाय प्रवृत्ते वाक त्तिवाक्ययोः समानार्थत्वाय विशेषणात्वादिव्यन्याम इति सूचितम् । तथा किं मब्रह्मचागैति समासेन मब्रह्मचारिणामभिधानात् । इह हौ होणा- वईदोणवाईटतीया द्रोणा इति'। अईस्मृतीयो येषामिति बहुव्रौहान- तावयवभेदः समुदायः समासार्थ इति बडुवचनं द्रोणशब्दश्च होणयो- द्रोणेऽपि लक्षणया वर्तत इति सामानाधिकरण्य च भवति । बहुमहावपि न संबन्धप्राधान्यम् ॥ तच्च म पूर्वोत्तरपदार्थयोना प्यन्यता स्यत्ययपदार्थभूतद्रव्यप्राधान्याध्यवसानम् । स चान्यपदार्थः संबन्धौ योग्यता- वोन जातिव्य गणकियाणामन्यतमः परिरह्यते । तद्यथा चित्रव्यक्तिरिय जातिय नाना रागां त्विदम् । गुगाोनि काश्रयः कनिदियं त्वकाश्रया किया ।

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (ब.२/पा.२ । बा.२) (बनेकमन्यपदार्थे २ । १ ।२०।) केचिदिति । (भा) पत्र प्रथमानसंख्यापदं समानाधिकरणानामित्युकावपि व्यर्थ स्थात् । दो वा चयो वेत्यादावेकचैव समुदाये बिवचित्वविकल्प- प्रतीतेर्यथाकथं चिमत्वात् । एवं विदशा इत्यवायूचम् । अब पणे उत्तरस्य योगस्य ववचनं करणं तस्वार्थः फलमुपपत्रमित्यक्षरार्थः । अस्य कबभावार्थमावश्यकत्वमभिप्रेत्य खयमाह च"तहति" (80 | ७६ ) इति सूत्र भाष्ये "वहत्यर्थे रथादिभ्यः प्रत्वयविधिमर्थकः "तस्येदम्" (७।३।१२० ) इति विहितत्वात्" इत्युक्ता "वहती"त्यम्य क्रियाप्रधानत्वेन "वो"त्यस्य सत्वप्रधागवेन शब्दभेदान प्राप्नोति "धन्यः शब्दो रथं वहति बन्यो रथस्य वोढ़ा" त्याशय सिई य एवार्थी रथं वहति स एवार्थी रथस्य वोति" इति तयर्थं दृई कृत्वा “दिग्थ्य" इत्यादौ “यसोलुग- भावार्थं तद" इति सिद्धान्तितम् । “य एवार्थः" इत्यादेः रथ इत्यम्य विग्रहभूते रथं वहति इत्यत्र योऽर्थः स एव तदिग्रहभूते "रथस्य वोढ़ा" इन्धवेत्यर्थः । एवं च तहात्यासस्तत्रैव स्पटमुक्तः । एवं च सुतिविग्रह- "अर्थसामान्यात् सर्वत्र च योग्यत्वात्समानाधिकरणापदान्तरोपनीतो ऽन्यपदार्थविशेषो गम्यते । तदिहकायममम्या इति जातेरनादित्वात विशेष संभव तांति व्यक्तिराीयते । मनु यतीनामानन्त्यभिचाराभ्यामभिधागमुक्त घ दोषः बानन्येऽपि हि भावानामेकं कृत्वोपलक्षणाम् । शब्द: मकरसंबन्धो न च व्यभिचारयति । यत्र तारजायैवान्यपदार्थ उपलक्ष्यते तत्र लयवेक या महरोतयो- सम्मानमा व्यसयो देशादिभिः। अभिधान नि मसान 4-7 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २७ ।) (अ.२ । पा. २ । बा.२) यहार्तिके इति ॥ (के) तदेव दर्शयति। कर्मवचनेनेति । (भा) कर्मवचनेनेत्यस्थायमर्थः। प्रथमाभिवविभकरर्थे कर्मबोधन शब्देन प्रत्यासत्त्या कर्मवाचकस्य समास इति तेन व्यधिकरणे न दोषः । अन्यथा मत्वर्थ इत्यस्याभावे । योर्विघयतापि समाना। अत एव समर्थसूत्रे भाष्ये "महत् कई श्रितः" इति विग्रहे कश्रितयोः समासः कुतो न इत्याशय "इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यं यश्चैहार्थो वाक्येन गम्यते महत् कम् श्रित इति न जानु चित् समासेनासौ गम्यते" इत्युक्तम् । तत्र पदार्थानां वाक्ये समासे च प्रतौतिस्नुल्यैव । तथापि महत् कई श्रित इति वाक्ये कछपदार्थो विशेषणत्वानाक्रान्त खनिछ विशेष्यतया बुध्यते । समासे तु श्रितनिरू पितविशेषणात्याकान्त तयैवेति म महत्पदार्थस्य तत्र विशेषणत्वम् । एवं च विषयता विशेषस्य वाको भासमानस्य समासेन कथमपि भानमिति तदर्थः एतदेवाभिप्रेत्य कैयटः । यः कई श्रितः स महत्कर्मकरोती त्यात च तदुपलक्षिताभ्योऽन्यत्र प्रयोग इत्यव्यभिचारः। यत्र तु व्यक्तिभिरे व्यक्तयन्तराणि विशेष्यन्ते तत्रापि मूलोपलक्षणं जातिरेवाभ्युपगम्यते । सर्वच दूरमपि विशेषणमालायामनुवर्तमानायां प्रथमोपलक्षणस्याभेदात्संबर दर्शनमुपपत्स्यते । सर्वप्रथमसर्वान्त्ययोश्च शब्दार्थत्वम्। चान्तरालिका तु लक्षणासिद्धज्ञानवादनभिधेयत्वम् । अतश्च पिङ्गत्वाक्षित्वाभ्यां खव्यक्तर गुणावयवात्मिका लक्ष्यन्ते ताभिरवयवि दृश्यमुपलक्ष्यते । तच्च समासा भवति । स पुनः किमभिधेयो लाक्षणिक इति । प्राधान्येन प्रतीतेः सामान धिकरण्णाद “बनेकमन्यपदार्थ" इति च सारणावतातडितमत्वर्थीया ·महाभाष्यपदोपोद्योतः। २ । पा. २ बा. २) (बनेकमन्यपदार्थे । २।२।२।।) प्रवक्तव्यमिति । (के) सूत्रेणैव सिद्धेरिति भावः। “श्राद्यमेव वि"त्यादि "उपन्यस्थती" त्याः कैयटग्रन्थस्तु विजयः। अस्यान्यवार्तिककारौयत्वात् “लुप्ता- ख्यातेषु च” “वचनप्रामाण्यादि"ति समर्थसूत्रस्य वार्तिकस्य वार्तिकवचनप्रामाण्यादि"ति भाथे व्याख्यानाच्च । एवं च सर्वथा १ समर्थः पदविधिः (२।१।१) इति सूत्रस्थवार्तिकम् । २ किंतहिं वार्तिकवचनप्रामाण्यादिति । २।१।१॥ प्रती येत न तु महतः कराविशेषणत्वमिति । एवं चालौकिक इस इत्तिवियाभूते लौकिके एकार्थीभावाय एतद् भाष्येण बोधित इत्यपि केचित् । युक्तं चैतत् । अन्यथा कई श्रित इत्यस्यापि विग्रहत्व र म्यात् तरदेव विषयता भेदात् । विशेषणसमभिव्याहारे तु तत् सम्बन्धानुपपत्त्या म श्रितादिपप्रधाननिरूपित विशेषणातयोपस्थितिः तदसमभिव्याहारे तु तथैवोपस्थितिरेवं सर्वत्र इथ्व्यम् । समासतहटकपदमात्रघटितविग्र- योः समानार्थत्वे एतद्भाध्यतात्पर्यम् अत एव “कालाः परिमाणिना" ( २ । २ । ५) इतिसूत्रे "किंप्रधानोऽयं समास उत्तरपदार्थप्रधानम्" भिरिवाभिधीयत इति केचित् । अपरेत्वारः ॥ युक्त देवताड़ितादावमन्य- प्रयोजनवाग्छब्दाधिक्यस्यान्यपदार्थाभिधानम् ॥ न च तत्र प्रातिपदिकार्थेन सोऽर्थः शक्यो लक्षयितुं व्यभिचागत् केवग्नाच्च प्रातिपदिकादप्रतोतेः। बहु- जोहो तु पूर्वोत्तरयोः पदयो विद्यमानस्वार्थत्वादन्यम्य चाभ्यधिकम्य शम्दा. वयवस्थाभावात् पिङ्गत्वाक्षित्वाभ्यामेव च अव्यप्रत्ययमिईनं शक्यमभिधेयत्वं कल्पयितुमिति । न त्वेतद्यापित्वेन शक्य नायितुम् । कर्मधारये होतयापि- त्वेन स्यात्मर्वया लक्षणानिमित्तोपपत्तेः । स तु चित्रगुरिन्येवमादिषु चित्र- गोशब्दयोरत्यन्तव्यतिरिक्ताभिधायिन्चात् देवदत्तादिशग्टैच न था लक्ष.

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (बनेकमन्यपदार्थे । २।२।२०।) (.२। पा. २ । था.२) "पश्च भुकवतोऽस्य"त्या समासवारणायामभिधानस्यावश्यकतया "पञ्चभि क्रमस्य" "कृष्टे देवे गतः" "तन गतं पश्ये"त्यादावयन- भिधानमाश्रित्य वार्तिकानां मेषग्रहणस्य च प्रत्याख्यानमेव युकमिति भाथाशयः ॥ अव्ययानां च (क) इत्युक्तं नायं प्रत्रः समासमाविषय उचितः। तत्पुरुषस्योत्तर पदार्थ- प्रधानताया "यव्ययं विभक्ति" (२।१ । ६ ) इत्यादिषु सूत्रेषु भाष्ये उक्तत्वेन मासजातो दृश्यतामित्यादौ अ.तस्यैव कार्यसम्बन्धदर्शवात् प्राधान्यनिखये न च तन्मात्रविषयमानुपपत्तेः। तस्मात् रत्तिवियायोः समानार्थत्व निर्वाचमपश्यतो वियहसमायोभयविषयः प्रश्न उत्तरं चेति विभाति । समासपदं च समासविग्रहोभयपरम् । न च वियोऽपि जातस्य प्राधान्येऽजातस्य मास इतिषानुपपत्तिविशेषणादेव षष्ठीविधाना- दिति वाच्यम् । वृत्तिविग्रहयोः समानार्थत्वानुरोधेन तस्य वाक्यस्य इत्यर्थ- ण या वासामानाधिकरण्यमवकल्पते । प्रागपि च देवदत्तादिशब्दादन्यपदार्थ- प्रतीतेः न वाक्यार्थत्वकल्पना । न च केवलं समासवेलायां यो पदार्थावक- धारितौ तौ देवताधर्थसंबन्धिनौ यतो वाक्यार्थो देवदत्तः स्यात् । तस्मादवायं प्रतीतेः मरणाचान्यपदार्थोऽस्य बाच्च इत्ययुपगन्तव्यम् । एवं च प्राधान्यम- विराई भविश्यति । अतश्चैवमादिषु बडबी हेरन्यपदार्थाभिधानतिर्दृश्शेति यत्रापि कथं विलक्षणा संभवति तत्रापि पूर्वकप्ताशयनपायादभिधेयत्वमेवा- वसीयते । तस्मादुपपन पिङ्गाक्ष्यादीनां व्यवचनत्वम् । यत्वेकहायनीति वयोवचन इति तदनुपपनम् । वयसो लक्षणयावगतेः। उक्षादिशब्दाना हि वयोवगत्वम् । एकहायन्यादिशब्दाः पुनः कालविशेषयुकद्रव्यवचनाः सन्तोक्यो लक्षयन्तः प्रवर्तन्ते । न होकंहायनमस्या इत्येव वयो निहियते ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (बनेकमन्यपदार्थ । २ । २।२४।) प.पा. १ बा. २) इत्यपि न कार्यम्। रादीनां वृत्तिविषये प्रक्रिमप्रधान- লাজীকাযৈ সুৰ ৰি। অন্যান্যথলিয়ালমিলিশিয় प्रत्याख्यानौति दिक् ॥ अस्तौति (के) तिङन्तमेवेति मत्वा भाष्ये बोधकवरूपविग्रहत्व विवक्षायां विशेषणविशेष्यभाववैपरीत्येऽपि पूर्वात- संस्कारानिहत्तः। एवं च विद्महे तदुत्तरपद्येव मासविशेषगाकसम्बन्धप्रतीति- वत् समासेऽपि विशिशोत्तरषद्या तत्प्रतीतिसम्भव इत्याशयेन यथैव- मन्येषत्तरपदार्थप्रधानेषु यैवासावुत्तरपदे प्रधानेऽन्तर्वतिनीविभक्तितस्याः समासे श्रवणं भवति यथा राज्ञः पुरुषः राजपुरुष इति र पुनर्वाक्ये पद्यौसमासे प्रथमा के एतदेवं भवति इत्याशय योऽसौ मासनातयो- रभिसम्बन्धः समासे निवर्तते । अभिहितः सोऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदि- वार्थः सम्पन्न इति प्रातिपदिकार्थे प्रथमा इति अन्यथा विशेषणविभक्त पद्याः प्रधानबोधकसमासादापत्यसंगतः। कैयटोऽपि वृत्तिविग्रहयोः किं तहिं द्रव्यम् । तस्य होकं हायनं जातस्य न वयसः । तस्मादुभाभ्यामप्ये- ताभ्यामात्मैकदेशोपात्तगुणविशिद्रव्यप्रत्यायनादुपपन्नोऽयं संशयः । किम- गणिमा छत्तप्रकरणगतक्रयाजद्रव्यशेषत्वेन निविशते । अथवा समानवामध- स्थाख्यातपदप्रत्यायितकय एवैकहायन्यामिति । अत्राप्यइनमादिवदाक्षेपः संयुक्तमवणादसार्वत्रिकावे प्राप्तं परिहरति । एघ गुणः क्रयेो कहायन्या वा समानवायोपादानासंबध्येत । तत्र तावत्कारकविभक्तिनिशाद नामावादी- यतरे सति व्यसंबन्धे कयसंबन्धः श्रुतिबलीयस्वाद्भवेत् । न चासावमूतस्या- निष्क्यिस्य गुणम्योपपद्यते । यदि गत्या पनईथे संबन्ध यात्रीयते तना. प्येक सायन्यामेकशब्दे परादित्येवं कयाणिमानो प्रति वैरुप्यं स्यात् ।

·महाभाष्यपदीयोद्योवः (बनेकमन्यपदार्थ । २।२।२।।) (थ.२ । पा. २ । बा.२) सुबधिकारे इति ॥ (भा) अनपेट्येति । (कै) मोऽ प्रामाणिक इति तत्त्वम्। एवं च तस्यातिङन्तत्वात् प्राति- पदिकत्वेन सुबन्तलमिति सूत्रेणेव मिद्धमिति भावः ॥ समानार्थत्वं न्याय्यमत्र तु वाक्ये जातो विशेषणं समासे तु मासनातो दृश्यतामित्यादौ जातस्यैव कार्यसम्बन्धावगमात् प्राधान्यमन्योत्तरपदार्थ- प्रधानवैधयं च लक्ष्यते इति मत्वा एच्छतौति प्रश्नहयाशयं वदन्नत्तरेण तयोः समानार्थत्वमभिप्रेति । तत्र सम्बन्धस्य समासे नित्तिः पद्य- निमित्तत्वेन तत्र हेतुः अभिहितः समासेन । अत एवान्तर्भूतः सम्बन्धि- विषयकोपस्थितिविषयत्वमन्तर्भावः। यत एव प्रातिपदिकार्थः सम्पन्न इति प्रथमोत्पत्ति निमित्तकथनं पधभावनिमित्तकथनं ५ कारकप्राति- पदिकार्थव्यतिरिक्तम्य शेषत्वात् । न च मासस्य जात इत्येव विग्रहोऽस्तु । एवं च दत्तिवाक्ययोः समानार्थतापि भवति पछीप्रसतियन । “घको" भिनविभक्त्यर्थयोगश्चासन्नभ्युपगन्तव्यः । क्रियासंबन्धम्य कारकविभक्तिसाध्य- त्वाइ गुणसंबन्धस्य च पश्यधीनत्वात् । अतश्च वाक्यगतेन संबन्धिना योग्य- त्वाभावादसंबध्यमानः प्रकरगिना राहीतः सर्वार्थ स्यादित्याशाते । तेन सहयमेवार्थो निश्चीयत इति कयसंबन्धो नाशवितव्यः। तदर्थमाए । न चाशनीयन प्रमाणभूतः शब्दोऽभिधास्थतीति । यदेतत्समानवाक्योपा- दामकरणविभक्ति निर्देशचैतेनापि कयैकहायनौविशेषणचबुद्धिदृढा जायते । तेन शब्दप्रामाण्याखविसंवादाच्च किं समञ्जसं किमसमञ्जसमिति जायते तत्र प्राथम्याच्छब्दानुरोधेन तावत्कियासंबन्धमुपन्यस्यति । वैदिकशब्दस्यातिभाराभावात् । तत्र विनियोगवलेगास्य वस्तु सामर्थ्य- सद्भावान्वेषणे यतिष्यामहे । तद्यदि केन चित्प्रकारेणोपपत्य ते ततः क्रय सन्देहः।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प. २। पा. २ । बा. २) (बनेकमन्यपदाथ । २ । २ । २७ । ) अन्यपदार्थविशेषणेनेति । (क) अन्यपदार्थो विशेष्यते विशेषेऽवस्थाप्यतेऽनेन तादृशेन कट इति- गन्दनोत्तरं नोपपद्यते इत्यर्थः । (२।२।८) इति सूत्रेण सिद्धे “कालाः परिमाणिना" इत्येत कानाः परिमाणिना समस्यन्ते म तु परिमाणकालेन इत्यर्थन जातमास इत्येतन्नित्यमिति वाच्यम । एतद् भाध्यप्रामाण्येन परिच्छेद्यपरिच्छे. दकसमभिचाहारे परिच्छेद्यादेव घठी खोकारेण तथा विग्रहासम्भ- वात् । एवमवयवावयवि समभिन्याहारेऽवयवत्वादिसम्बन्धेऽवयविवाचकादेव पछोति बोध्यम् । तन्तूनां पट इत्यादौ तु जन्यजनकभावसम्बन्धे षष्ठो- विशेषणत्वादिव्यत्यासे च शब्दखभाव एव वौगम् । यत्त्वेकार्थोंभाववलाद वृत्तौ विशेषणत्वादि यत्यास इति तन्न । एकार्थोभावफलेषु भाष्येऽस्या- गणनाद त्तिविग्रहयोः समानार्थत्वभङ्गापश्च । एवमेव बौहिवाकोऽपि महौस्थितिबडवोहो प्रथमादीयपि योध्यमित्यन्यत्र विस्तर इत्याहुः ॥ एवं निवेशमीकरिष्यामः। अथ तु न कथं च नोपपत्य ते ततो वाक्य- भेदमभ्युपगम्यप्रकरणधर्भमेनमध्यवस्यामः। न चात्र वाक्यभेदः प्रत्यया- धन्यतमारत्तिलक्षणः। कस्तहि विभागरूपः । पायवाक्यम्याभेदं विभाग- लक्षणमभ्युपगम्येत्यर्थः॥ यहा भिद्यत इत्येवं घअयं कर्मकर्तरि। धरणाशब्द एवं च भेदो वाक्यस्य गम्यते । एथक भवडाक्यं मेदयतीति वाक्यभेदः । तादृशं चाम्यपगम्य प्रकरणा- धर्माध्यवसायम् । एतदुक्तं भवति यावच्छतिवाक्ये व्याप्रिये ते तावप्रकरण- धर्मत्वं नास्ति । यदा तु वस्खविसंवादाहिनशक्तिनी ते गिर्यापारे भवि- प्यतः तदा प्रकरणविनियोग इति ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (बनेकपन्यपदार्थ । २ । २।२४।) (अ.२। पा. २ । बा.२) दिगन्तराणि । (क) प्रकारान्तराणि ॥ विशेषणविशेष्यभावाभावाविति। (के) परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावा विशेष्यविशेषणभाव इत्यभिमानः । वस्तुतो विषयताविशेषवत्त्वरूपमेव तत्र तत्रिविष्टमिति तेनापि समास इति चिन्यम् । व्यधिकरणप्राप्नोतौति । (के) प्रभाविषयेणेति मेषः ॥ तत्र हेतमाल बहुव्रीहिः विधा। तद्गुणसंविज्ञानः (१) अतद्गुणसंविज्ञानश्च (२) । लम्बकर्णमानय इत्यादौ याद्यः । तस्यान्यपदार्थम्य गुणानां विशेष- गाना कार्यान्वयितया संविज्ञानं यत्र इत्यात् ॥ चित्रगुमागय इत्यादी बक्यः । विधेयानन्वयिखघटकावयवार्थकावं च तत्त्वम् । जम्बकर्ण भोजय इत्यादावप्ययमेव । यदि विधेयान्वयित्वमेव विधेयक्रियाकाले संनिहितत्व- मपि तद्गुणसंविधानत्यमित्युष्यते तदा लम्बकर्ण भोजय इत्यादावप्याद्यमेव । संयोगसमवायाम्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धी यत्रान्यपदार्थतत्र तद्गुणत्वं प्रायो- ऽन्यत्रान्य इत्यलम् । बहुप्रोडौ विशिवशलिखौकारादेवारणाधिकरणमुप- पद्यते । तत्र हि "धरणया पिङ्गाक्ष्यकहायन्या सोमं कोणाति" इति- वाको ज्योतियोमप्रकरणपठिते किमणिमावाच्या भिवा प्रकरणे सर्वव्येषु निविशते उतक्रोणातिमा सम्बध्यतदछमेकहायन्या निविशत इति संशयः। सत्र गुणस्यामूर्नत्वात् कयरूपकियासाधनाखासंभवेन gথ সুনীর্থিমন্ মাঝাযিমাৰ লিনি। অবিঘা गणवचना एव । मनु तदाक्षिप्तव्यम्य कयसाधनत्वसम्भोऽन्यथाप्रकरणोऽपि निवेशो न स्यात् ।

·। ॥ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ पा. २ । प्रा. २) (घनेकमन्य पदार्थे । २ । २ । २४ ।) अहं कठ इति । (क) यतोऽहमित्यनेन सामानाधिकरण्यमतस्तेन व्यधिकरणमित्यर्थः ॥ विशेषाभावमिति । (क) प्रतिवचनानुपपत्तिपरिहाररूपस्य विषम्याभावमित्यर्थः ॥ अनुकरणमिति । (के) एवं च तद्विषयो न्याय इति मध्यमपदलोपौ ममामः । - अमूर्तत्वात् क्रियाभिः कास्क वाच्च द्रव्यैः सम्बन्धामम्भवादिति चेन्न । श्रौतेकहायान्यवरोधेन क्रये तदन्वयासम्भवात् । न च सत्यपि वला ले दव्यस्य वस्तुन एकत्वेन विरोधाभावादयतमेतत् । अन्तरङ्गवहिरड़भावन क्रमेणान्वये द्रश्यक्यम्यवाभावात् एवं चाविशेषादगणापदम्लक्षितन्तदधीक्षिप्त वा इयं प्राकरणिक सर्वमेवेतिपूर्वपक्षः सोऽयताः स्यात् । एक हाय- नौतिसमस्तम्यापि लाक्षणिकत्वेनश्रौतत्वाभावात् । निरपेक्षा हिरवः श्रुतिः। इतरपदार्थान्वयानुपपत्तिज्ञानसापेक्षपातिक ना नाशिकम् । अन्यथारणोपनक्षितं दव्यमपि श्रौतमेव म्यात् । न च लक्षणादिकं विनव प्रकरणाकन्धितश्रतानुमितैकदेशनिष्यनेमागगाया व्योतियोमापूर्वमाधौभूत- दव्यपरिच्छेदं भावयेदित्याकारग वाकोन प्राकर्मयाकदिव्यामिति वाच्यम् । द्रश्यपरिच्छेदं भावयेद् इत्यताम्य प्रकम्गतोऽप्यन्नाभान् । तस्माक्ष गाया प्रकरणे निवेश इति वृद्धोक्वमेव ज्यायस्तत्र चानुपपत्तिव बना येति टाव निर्देशखछान्दस इति पूर्वपक्षीमन्यते । थाश्रयनिग्राहित्वादि च गगावचनानां पूर्वपक्षीन् जानौत। चात्रयानिाथाच्च । न च स्त्रीद्रव्य- नक्षणायां टाप । अषणापदन्नक्षितादामत्यम्य घमंगतः। प्राककि- दृश्यमा निवेश इत्यसंगतेस। यत्त टापमाधुत्वार्थ इति । तन्न। एक- चनामवन्तम्बार्षिक प्रययातिरिक्तप्रत्ययानां साधत्वमानार्थताया भाका- 5 ·५१० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेकमन्यपदार्थे । २ । ९ । २३ ।) (अ.२ । पा. २ । बा. २) यवनुकरणस्य गतिवात्समास रति तत्र सम्बस्तियोग एव तत्वहत्तः। भाये अग्नौ करवाणि । (भा) इत्यस्यानो हविः करवाणीत्यर्थः ॥ कतर्यनुज्ञात इति। (भा) “कुरु" इत्यत्र कर्तरि खोट् । एवं च तात्पर्यतः प्रधानस्य कर्तुरेवानुज्ञा भवति इति भावः ॥ रिभिरनभ्युपगमात् किंच समासशक्त्यनङ्गीकारे एकहायनौ पिङ्गाक्षौ पदयोरप्यरुणा पदतुल्यतया तच पूर्वपक्षा- धकरणे वौजानापत्तिः॥ मौमांसावार्तिककृतोऽप्येवमेव- "सर्वत्र यौगिकैः शब्दैव्य मेवाभिधीयते । न हि सम्बन्ध वाध्यत्वं सम्भवत्यतिगौरवात् ॥” इति तदुक्तः। तन्मात्रवाच्यत्वमित्यर्थः । सम्बन्धस्य सांसर्गिकविषयतयैव बाच्यत्वे तस्य सम्बन्ध्यन्तरभानं विना भानायोगात् । विशेषणं च गावोऽत्र न सम्बन्धः कथं च नेति तदुक्के। पत्र चित्रगुरित्यादौ सम्बन्धस्य सखण्डत्वेग तत्र वाच्यत्वकल्य्यं सम्बन्धिनचाक्षेपात् भानं खोकार्यमित्यर्थोऽतिगौरवा. दित्यस्य शालिमदवयवकत्वे सति संसर्गबोधकशब्दत्वं यौगिकशब्दत्वम् । शक्तिमदवयवत्वं च राजपुरुषादौ लोकसिद्धम् । पाचकादौ शास्त्रसिद्धम् । जातेख व्यक्त्यमेदेन गोपदादिभ्यो भानमिति । पत्रा इत्यादौ टाप सिद्धिः । बत एव शावतेयस्य गौरिति कदापि न । सिद्धान्तस्तु अस्य गुणितादात्म्येन गुणयोधकात्वम् । गुणिरत्यं च वाक्ये श्रुवत्वेग सनिहितत्वादेकहायन्येवेतिवि- भिरविधिपरम् । अत एव टाप न्यायेन तस्मिन् सम्भववि छान्दसत्वकल्प- ·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। ૫૨૫ (स.२पा. २ था.२) (बनेसमन्यपदार्थे । २।२।२।। कर्मापौति । (भा) कर्मकारकमित्यर्थः ॥ तदाह सकर्मकत्वादिति । (क) दृष्टान्तान्तरमयाह भाव्ये यथैव खल्वपौति ॥ (भा) दान्तिकमाह एवमिति ॥ (भा) - गाया अयुक्तत्वात् । अत एव "गुणे शुक्लादयःपुंसि गुणिलिङ्गास्त महतो" इति कोशःसंगच्छते । मेदेव भानेऽप्याश्रयलिङ्गयाहिता वा "गुणवचनाना- माश्रयतो लिङ्गवचनानो" त्यक्तः। एक हायनो च गौरव क्रमप्राप्तत्वात् गवा ते कौनातीतिमन्तलिङ्गात् । एतदभिप्रायेणैव वार्तिके उक्त "गुणस्यैवास्थ द्रव्यपरिच्छेदहारा क्रयसाधनत्यमित्यरणादीनां योग्यत्वाद्रव्यपरिच्छेद एव व्यापारस्तत्रैषां कर्तृत्वादितरत्रकरणत्वं भविष्यति तत्रागणापदादेतदव- गतम् । किंचिद्रव्यं परिच्छिन्दतारणगुणेन क्रयः सार्धायतव्य इति एकहा- यन्यपि केचिद्गोन मे परिच्छेदः कार्य इत्येतावदपेक्षते । उभयापेक्षा- लक्षण सम्बन्धः शीघ्रतरं निवर्तते । तेन नहाश्वदग्धरयवत्तयोरेव विवापि षष्ठीसम्बन्ध इति संनिहितातिकमे काग्णाभावाश्चैवमेव ज्ञायते इति । परिच्छेदख खतादात्म्येन ग्रहणं खाश्रयत्वेन ग्रहणं वा एतदधिकरण- सिद्धान्तसूत्रमपि कटं भौधं कुर इत्येतात्पादनावसरे तत्पुरुषप्रकरणे उक्तंथ्याख्यातं च तिदिक । पतएव इन्द्र पौताधिकरणं संगछत। तचाहि। प्रातःसवनस्य गायत्रच्छन्दस इन्द्रपौतम्योपहतम्योपहतभक्षयामोतिमा इन्द्रदेवस्य सोमभक्षण एव नान्यदेवत्व सोमभक्षणे। इन पौतम्यति निङ्गात् । मच "ऐन्द्रामे तु लिङ्गाभावात् म्याद” ( मौमांसाद-ब-पार-सू २६ ) ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( बनेकमन्यपदार्थ ।२।२।२४।) (अ.२। पा. २ । बा. २) नहि तेषामिति । (क) "कठ" इत्यस्य कठशाखाध्येतेत्यर्थादिति भावः ॥ चरणं शाखा। तथा च तम्य प्रश्नस्थार्थमिदमुत्तरमिति बोध्यम्। नन्वसमामेन प्रश्न दूव ममामेन प्रश्ऽपि बहुवचनान्तमुत्तरं कुतो नेत्यत आह भाट्ये न खल्वपौति। (भा) "मब्रह्मचारिणः” समासेन प्रतिनिर्देषु प्राधान्येन बोधयितुममत्या अतः ममासेन प्रश्ने कठा इत्युत्तरम् इत्यर्थः ॥ प्रश्नवाक्ये यत्प्रधान नविषयं यथाकथञ्चिजिज्ञासा निवर्तकमुत्तरमिति तात्पर्य तदाह इति सूत्रादडित्य कपित्ययोमातरि डिस्यमाटत्ववद् इन्द्रामिपोते इन्द्रपौ- तत्वरूपलिङ्गम्यसत्त्वेन इन्द्रामिदेवत्यसोमभक्षण मन्त्रापत्तिरितिवाच्यम् । अमौभस्मोकृतम्य पानासम्भवेन इन्द्रपौत पान्दम्य टतौयातत् पुरुषेण सोम- परत्वस्यायुक्तत्वेन दामलक्षणया साधनं कृतेति चतुर्थीतत्पुरुषेण सोमपर- स्येन्द्रोद्देशेन दत्तस्येत्यर्थकतया इन्द्राग्न्यद्देश्यकम्येन्द्रोद्देश्यकत्वाभावेनादोषात् । यत्तु इन्द्रामिविषये इन्द्रस्यामिसापक्षत्वेनासामर्यादिन्द्रप्रीत इति समासो न स्यादिति शवरवःमिनोकं तत्सोया। उपात्तपदनप्रतीति विषयसापेक्ष एव "सापेक्षमसमर्थवत्" इत्यम्यरत पतञ्जलिनोक्तत्वात् । विशेषणस्या- योगायोगव्यवच्छेदकलकत्वेन बौहिभिर्यजेत इत्यादाविवेन्द्रायैव दत्त इत्यर्थनेन्द्रामिदेवत्ये मन्त्राप्रवृत्तेश्च । तथा च सूत्रम् “एकस्मिन् वा देवतान्तरादिभागवत्" ( मौमांसाद-३-२.8.) इति । एकेन्द्रदेवाय एवायं मन्त्रः। यथादेवतान्तरसोमादस्य विभागोऽसम्बन्धम्सहदित्यर्थ इति पूर्वपक्षे सोमपरत्वे हुतशिष्टम्य भक्षणार्थमुड़तम्येन्द्रपौतत्वाभावेग तत्सम्बन्धिलक्षणा सोमपरोपहताब्देन व्यधिकरणान्वयो वा स्यात् । एतचाबन्तस्यैव देवताय दानेन सर्वम्येति भाष्यमते स्पष्मेव। इन्द्राय ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २७ ।) (अ.२ । पा.२ । बा. २) वर्तिपदेति ॥ (कै) कः समासार्थ इति । (भा, वाक्यं न कोऽपौत्यर्थाभिप्रायेण भगवाविवृणोति समासार्थी नोपपद्यत इति । (भा) वर्तिपदार्थम्याप्यन्तर्भावादिति बहत्वाच्यानुपपत्या क्रियायां वर्तिपदार्थस्याप्यन्वयादियर्थः ॥ वसुमते ग्रामोति मन्त्रलिङ्गादिन्द्रग्य समुदाय सम्बन्धबोधनात् सर्वम्यैव दानं प्रक्षेपम्त्वं गाम्यशान्तरम्येत्यन्यो विनियोगो वचनवनादिति वार्तिक- मतऽप्येतदावश्यकम् । अवशिष्ठमात्रस्य तद्दत्तत्वाभावात् । न च समुदाय- दानावयवम्यापि दानानलक्षणादि । अन्यथा समुदायदाने ततः पुनातु- रंकदेश दौकारे प्रत्यवायो न म्यादिति वाच्यम् । इन्द्राग्न्यादौ दागो- हेप्यत्वम्य समुदाये पर्याप्तिवत् तत् कर्मत्वम्यापि समुदाये एव सत्त्वात् । खम्वत्त्वध्वंसपरस्खत्वोत्पत्याश्रयत्वेन क्रियोदे श्यतायाः समुदाये एव सत्त्वात् । गान्तरोयके पुनः खत्वानिवृत्तिववोत्पत्ती व्यवय वेवपीत्येक देश- खाकारे प्रत्यवायोपपत्तिः। नान्तरीयकमादाय श्रौतस्यवहारस्तु नान्तरीय- कदामोद्देश्यन्वम्यापि प्रत्येक सत्वेनेन्द्रानिदेवत्ये मोमभक्षगतव मन्वापत्त। यत्त खौकारे पाधानोलक्षणा स च लाघवादन्द्राग्न्यादिविषये उभयनिमपित एक एव न प्रत्ये कनिमपित इति । तन्न । इदं मम याद्याकारकवनि- विषयत्वरूपम्य तम्य वुद्दे प्रत्ये कत्तितयोभयनिमप्यत्वाभावान् निवापप्रति प्रतिपत्तिपर्यन्तममुकदेवतासम्बन्धीवमिति याक्षिकव्यवहारस्तु देवतोहे- नोपकल्पितत्वमात्रेया। उपकम्पन मिपितोह प्रयता च प्रतिपसिनाति तदुत्तरं तथा व्यवहारः। तस्माद बहुव्रीहिः इन्द्रे गा पोतो यस्मिन्निति प्रात सवनम्येत्यधिकृतं प्रातःमवनमन्य पदार्थः । न च धर्मममुदायाधायकान- ..

·५१० महाभाष्यप्रदोयोद्योतः। ( अनेकमन्यपदायें । २१२ । २8 ।) (प. २। पा. बा.२) अन्यपदार्थशब्दस्य । (भा) अन्यपदस्यैव योऽर्थः। न तु स्वपदस्थापीत्यर्थ इति भावः । अत्र पर्धरतीया इत्यत्र दिवचनं स्यादिति कुतो नोकमत पाह समासस्येति ॥ (के) अवयवेन विग्रह इति। (के) अवयवार्थन वाक्यमित्यर्थः। वर्तिपदार्थोऽवयव इति यावत् । नवर्धस्य दयोश्चेत्यनुपपन्न समुदायस्यावयवानतिरिकतया अखं वयं च समुदाय इत्येवोचितम गयस्य तस्य भक्षणासम्भव इति वाच्यम् । तेग तत् सम्बन्धि हवियो लक्षणया उपहतस्येत्याद्यन्वयाय तवाप्यावश्यकत्वात् । सवनौयं हविरन्यपदार्थ इति तु न युक्तम् । तस्मिन् हुतशिश इन्द्रपौतस्याभावेन तस्य तदधिकरणत्वाभावात्। व्यतीतासु गोषु चित्रगुरितिव्यवहाराभाववत् इन्द्रेण पौतस्य नयत्वेन तमा. दाय हविष इन्द्रपौत इति बहुव्रीहिणाऽव्यवहाराच न च पूर्वपदप्रकृति- खरेणैव बहुव्रीहित्वनिर्णय इति तदर्थमधिकरणारम्भो तथेति वाच्यम् इन्द्रेण पौत इति हतौया तत्परऽपि "तीयाकर्मणि" (६।२। 8८) इत्यनेन पूर्वपदप्रतिवरस्यैव सत्त्वात् । देवानाममिमुखत्वेन इन्द्राय स्वाहा इत्यादिमन्लेणारौ दाहस्यैवेन्द्रककपानवान्न तदनुपपत्तिः। यतः पाधा- बोर्दानेन लक्षणे त्याशयात् । पूर्वपक्षे दागजक्षणायामपि चतुर्थथै बहुलं छन्दसौति तौयान्तेनैव समासाच प्रकारान्तरेणापि पूर्वपक्षोप- पादानस्य कृतत्वाच । किंच दागलक्षणायामपि इन्द्राय पौत इति चतुर्थी समासो दुर्लभः । “चतुर्थी तदर्थार्थ" इति समासस्य प्रतिपदोलतादी- चतुर्थव प्रविविकृतिभाव एव च प्रवृत्तेर्भाष्यसम्मतत्वात् । साधनं कतेत्यपि न । चतुर्थांतदर्थेति सूत्रे रक्षितग्रहोंने चतुर्थन्तस्य तेज ·(ब. २ । पा. २ बा.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( बने कमन्यपदार्थे । २।२।२४) 'अवयवेन विग्रहः समुदायः समासार्थ इति (भा) चायुक्तमत पाह समुदायावयवानां चेति । (क) समुदायश्चान्यपदस्यैवार्थो नतु समस्यमानपदस्य स चावयवेभ्यो- ऽभित्रो ऽवान्यपदार्थः । अवयवगतबाहुल्यस्य च तचारोपाइहुवचन- मिति भावः ॥ १ बसिद्वितीयोऽनुससार पागड़वम् संकर्षणहितौयस्य बलं कृष्णोऽस्य वर्धताम् ॥ समासाभाव बोधनात् । तादीचतुर्थ्या कारकविभक्तित्वाभावंग तत्र तेग समासस्य दुर्लभत्वाच्च । किंच तेग समासपूर्वपदप्रकृतिवरेगौव बहु- बोहित्यनिर्णयेऽधिकरणोच्छेदः । न च चतुर्थीतदर्थ इत्यनेन तत्रापि पूर्वपदप्रकृतिखर इति वाच्यम् । तस्य स्वरस्यापि प्रकृतिवितिभाव एव प्रहत्तेर्भाध्यसम्मतत्वात् । प्रतिपदोक्लतादी चतुर्थन्तसमास एव तत्प्रकृतेश्च । प्रकृते तु म तादर्थेचतुर्थों उपपदविभक्तरिनिन्यायात् । "केच" इत्यत्रापि तदर्थ इत्यनुवर्तते गोरक्षितमित्येव तदुदाहरणं न तु गोहितम् इत्यन्यत्र निरूपितम् । पत एव चतुर्थों तदर्थे इत्यम्य प्रकृतिविकृतिभाव एव प्रस्तौकेच" इति ज्ञापकं भाष्योक्तं संगच्छते । समामे शक्तिमनङ्गोकुर्वतां बहुबोहावष्यस्य पदार्थ लक्षणाव्यधिकरणत्वात् । त्वद्गीत्या पूर्वपदम्य विभयान्तर्भावेण लक्षणेति तत्पुरुषादविशेषः । न च दानार्थकपाधातो. र्भावलान्ताद्वर्ण खाद्यचि पौत इन्द्रो यम्येति बौहिदानसम्बन्धोन्द्र सम्बन्धिन इवि बोधः। “चारितामादि"स्वात् । पौतशम्दम्य परषिपात इति न बहुनौसौ वक्षमाइयमिति वाच्यम्। धातोः |सकर्मतया भावे सन्यासम्भवात् । नुपपत्तिप्रतिसन्धानमूनकत येवं विधे वृत्तियकल्प- ·५२० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( अनेकमन्यपदार्थ । २ । २ । २8 ।) (अ.२ । पा. २ । प्रा. २) दिवचनप्रसङ्ग इति । (क) उद्भतावयवभेदस्य समुदायस्य ममामार्थत्वात् । तत्र बहुवचन- मिवात्रापि द्विवचनं स्यादिति भावः ॥ स्वस्खामोति। (के) माक्षात्संवन्धोपलक्षणं क्वचिदर्ति शब्दस्य युकपर्यायत्वदर्शनादाह असारेति। (क) अनेकार्थोऽयमिति भावः । - माया पक्षणातोऽपि दुरात्वाच्च। तदुक्तं जेमिनिना "सर्वधां वैकमन्त्रा मैतिशायनम्य भक्तिपानन्वात् सानाधिकारी हि" (३ अ। २ पा। मू 8३ । मौमांसादर्श-) इति "भक्तिपानत्वादि"त्यनेन तत्पुरुषनिराकरयां दान- लक्षणा निराकरयां च । “सवनाधिकारी हि" इत्यन्यपदार्थप्रदर्शनमतस्तत् सनसम्बन्धिनां सर्वधामैन्द्रागाम् धनेन्द्रणां च हविषां समन्त्रक भना यथा बनानामेक एव च मन्त्रः सर्वत्र इति तदर्थ इति त५ भायादो स्परभि यलम् । निङ्गविशेषगिर्देशात् समान विधानेम्वनैन्द्राणाम मन्नत्वम् । यथा देव वा त् प्रतित्वं हि दर्शयति ॥ मौमांसादर्श-३ इन्द्र गौतम्यति भक्षान्त्राशः किमिकेन्द्र के। कवलेऽन्यत्र वोहाच सर्वत्रोत यथाश्रतम् ॥ गेन्द्र एव समर्थत्वात्तगौमेवाम्य भक्षयम् । उ.हो वाऽन्येष कमक ऽपस्तूहो भक्षभेदतः ॥ इन्द्र गण यस्मिन् सबने मोमः पौत इतौरसात् । मानस्थेष सघ मन्यो नहेन पय माम् ।

·महाभायप्रदीपोद्योतः। (.२। पा. २ बा. २) (भनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २४ । ) अवस्थानादिनिमित्त इति। (कै) मर्वच संबन्धस्य क्रियाकारकभावपूर्वकत्वमिति उभयचापि काल्पनिकोऽवयवावयविभावो व्यवहारनियामक इति भावः । यदा सम्बन्धत्वेन सम्बन्धोऽसबपि विकल्पात्मकज्ञानविषयः। पुरुषस्य चैत- न्यमितिवषष्ठीप्रयोगनिमित्तमिति भावः ॥ नार्धस्येति । (क) एवं च द्विवचनप्रसङ्गोऽपि नोदित इति बोध्यम् ॥ भाव्ये उपदशाः दशानां समोपे ये सन्ति इति विग्रहः। पत्रायं समोप- संख्यावत्परो दशपदार्थस्य स्वत्तिदशत्वसमीपसंख्यासम्बन्धकान्वयः। पश- समीपसंख्यावन्त इतिबोधः। ईदृशसम्बन्ध एवास्य साधुत्वं शब्दशति- खभावात् । “संख्ययाव्यया" इत्यादिसूबवलाच । अत एव नवैकादशवानेन प्रत्याय्यन्ते ग तु दशानां वृक्षादीनां समोसे नवादयः ते प्रत्याय्यते । एतेन "पासनविंशा" "बदूरविंशा” इति व्याख्यातम् । दो वा त्रयो वा स्त्रिाः। पत्र वा शब्दो विकल्यार्थकः । पत्र कार्य विकल्यो न तु शब्दाद बोधेऽतः शब्दानियमेन बहनामुपस्थितेनित्य बहुवचनान्तता। यत्रापि रककालं समभिधाहतान्यायपदार्थासम्बन्धत्वरूपो विरोधो भासते प्रायो- ऽयमेव सर्वत्र विरोधो वार्थः । कचिदेकाधिकरणावृतित्वरूपः। यथा शब्दो नियो न वेति विप्रतिपत्तिवाको। तस्य शब्दो नित्यत्वविरहानियत्ववान् इत्यर्थः। कचिदेवकालावृतित्वरूपो विरोधो यचा "नीतिभिनेत" "यवैर्यवेत" इत्यादौ वा शम्दं विनापि तात्पर्यवशाद देवदत्तो बामेनारणा पश्यतोतिवदेकविशेषविधेविशेषान्तनिषेधपलकत्वात् निरपेक्षत्वबाभेग समुचवासम्भवाद विकल्यो वध्यते स च समभियाइतकारकविशिक्रिया भिनकालिकत्वरूपः । पत्र ब्रोहिभिर्यवैर्वा यवमिति प्रश्नवाचं 66 ·५२२ - महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २४ । ) (ब.२ । पा. २ । बा २) अस्ति सहायेति। (भा) एवं चैकस्यैवान्यपदार्थलं न तु यवयवसमुदायस्येति भावः ॥ संयोगसमवायेति । (क) एवं च प्रकृते तद्गुणसंविज्ञानस्य वामशक्यत्वालोहितोष्णोष- मानय इत्यादौ उपलक्षणार्थसाहित्यप्रयुक्रवचनादर्शनेन दिवचन- प्रसङ्गाच्च दुष्टोऽयं पक्ष इति भावः ॥ यागत्वावच्छेदेन यवनिरपेक्षत्रीहिकरणकत्वसंशयपरमुत्तरमपि तथैव परन्तु तद्यागत्यसामानाधिकरयेग तत्परमियाहुः॥ धन्ये तूत्तरे वा शब्दोऽन्यत- रार्थः। एवं च दयोरपि यागसाधनत्वादिच्छयैकतरग्रहणादैछिको विकल्पः । इदमेवाभिप्रेत्य प्रश्ने वाशब्दः सर्वात्मना पक्षान्तरप्रतिक्षेपार्थः । उत्तरे तु स्वप्राप्तिपक्षे तत्प्रतिवोधार्थ इति प्रवादः । दित्रा इत्यत्रापि दिव्यन्यतर इत्यर्थः । अन्यतस्त्वमुपात्तेतरव्यारत्तैकत्वरूपं तच्च क्वचिव्यक्तिगत क्वचिद्धर्मगतं तात्पर्य्यवशात् । यत्तु खभिन्नभेद एवान्यतस्त्वमिति तन्न । घटपटान्यवरमानय इत्यादितः कदाचिदुभयस्याप्यानयनापत्तेः । तस्मिन्न- भेदस्य प्रत्येक घटपटयोरिख समुदितयोरपि सावाद इत्याहुः ॥ तत्र धर्म- गतमेकत्वमिति पदार्थः पदार्थन इति न्यायविरुद्वमिति दिन्यन्यतरेत्यर्थकथ- नमसङ्गतम्। किं च हित्रा इत्यादौ नित्य बहुवचनान्ततानापत्तिः। अन्यतरत्वे - मामेकयोधे तु घटपटान्यतरमामयेत्यादौ द्विवचमाद्यापत्चिरित्यन्ये । क्वचित्तू- हेश्यतावच्छेदकावच्छेदेन पाक्षिकः समभिव्याहृतार्थप्रतियोपिकाभावोऽपि वार्थः। यथा “दोघीत्" "पदान्ताद् वा" (६ । २ । ७५-७६) इत्यादौ। शास्त्रीयव्यवस्थितविकल्ये तु उद्देश्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येव भावाभावबोधो वक्ष्यानुसाराच व्यवस्था । स्थाणुन वा इत्यादौ संशयात्मक ज्ञानजनके एकाधिकरणात्तित्वरूपो विरोधो वार्थः । बन्यतरकोटे:

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५२३ (ब.२ । पा.२ खा. २) (अनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २४ ।) अयमर्थ इति । (कै) प्रागव्याख्यात एतद्भाधाचरार्थः। एवं च विग्रह उद्भूतावयव- भेदस्य समुदायस्यान्यपदार्थत्वात्तादृश एव समासशक्य इति तत्म- त्यायनाय बहुवचनमेवेति तात्पर्यम् ॥ भाष्ये कर्तव्यमर्धतृतीया इति । (भा) प्रयोकव्यमित्यर्थः ॥ सर्वथा वाध्यत्वात् । चनेककोयपस्थितिरपि वा शब्दसमभिव्याहारादेव । स्थाणुन इत्युक्त स्थाणभिन्न इत्येव प्रतीतेः। क्वचित एकाधेयाधिकरणत्वरूपी विरोधो वार्थः। यथा घटे पटे वा सौन्दर्यमित्यत्र । केचित्त दिवा इत्यादी संशयविषयत्वं वार्थः। सन्देहविषयहित्यवित्ववन्त इतिबोधः। वित्वेनापि सन्देहविषयत्वाद् बहुवचनं शब्दो नित्यो न वा इत्यम्यापि गित्यत्वादि- सन्देहविषय इत्यर्थः। संशयज्ञापनाय च तयोक्तिरित्याहुः। अपरे तु वाशब्दसमभिव्याहारे परस्परप्रतिक्षेपकानेकधर्मवत्त्वं धर्मिणि रयते । तदेव विषयनिई संशयत्वं तदेव वाशब्दवाच्यमिदमेव विकल्पितरूपतदिध- यकत्वाञ्च ज्ञानं संशयः। एवं च स्थागार्न वा इत्यादौ स्थागातदभावरूपः संशय इतियोध्यम् ॥ वित्रा इत्यादी वित्रिरूपसंशयसानिका क्रिया इत्यादिरीत्या बोधः । यत एव भवेद् यदा बहनामानयनं तदा बछव- चनमुपपन्नम्। यदा दावानीये ते तदा न सियतीत्याशय होवेधक्त वयो वा इति गम्यते । त्रयो वा इत्युक्त होवेति गम्यते । "पापचा- धिष्ठाना वाग" इति भाष्ये उक्तम् । अन्येतरार्धा वा शब्द इत्याखा- प्रयः। कैयटोऽपि विकल्पो वार्थ इति दिवशब्दः कदाचिदयोर्वाधिक इति शहाशयमुक्कासंशयोऽत्र वार्थः। न तु विकल्पः । विगहानेकवि- वयवादिमर्यस्य पर्यायस्थितदित्वत्रित्वाधारवथसंकलनया पवाधिष्ठा- ·५२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २४।) (च.२। पा. २ बा.२) योऽवयवस्तं समुदायं न व्यभिचरतौति । (भा) बदवयवबुद्धिस्तद् बुद्धिं न व्यभिचरतीत्यर्थः । अन्यथा द्रोणा- भाववहृत्तिवरूपो व्यभिचारोऽर्धद्रोणेऽप्यस्येवेति तदसंगतिः स्पष्टव। अर्धाढकं पुनर्व्यभिचरति (भा) इत्यस्य द्रोणमिति शेषः॥ निस्वमुच्यते इति थाह। बनेकविषयत्वाद बनेकविषयरूपत्वात् । विमर्शस्य संशयस्य इत्यर्थः । तत्र क्वचिडलवत् प्रमाणे नै काकोटिर्वाध्यैव । यत्र तु न तथा बाधकं तत्रैच्छिकं पाक्षिकानुशानं कचित् । यथा पौषियविषये। कचिद् व्यवस्थया इत्यूचं संशयत्वस्य विषयनिष्ठत्वा- देव संशयभक्षणपरे गौतमोये सूत्रे तदार्तिक कृता संशयपदे विरुद्ध त्वात् संशय्यते विषयोऽनेन इति करणव्युत्पत्तिदर्शिता । विषयोऽत्र विशे- व्यभूतः । अत एव "प्रमाणप्रमेय" इति सूत्रे विषयभूतपदार्थेषु संश- यस्य पाठः। षत एव प्रमादयो बामभेदा न सत्रोक्ताः । "मात्मय॑मुत्मार्थ विचार्यकार्यम् । बार्याः समादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणाम् । किम्बा स्मरस्मेर विलासिनीनाम् ।" इति पये च संशयो वायो निश्चयो व्या इति प्रकाश उत्तम् । त सन्देहामधारादिकल्पालधारच न तेन एथगुक्तः। निश्चयान्तसन्देहा- मारे गतार्थत्वादिबाजः। हिरासत्तादशा दिदशाः। पत्र सुजन्तर्भावेशासत्तिवियान्तर्भाव विशब्दस्य अतिविधयेत्तिः। बात्तिजन्मगानेच दिएब्दो रित्वसंख्या- विशिलोत्पत्तिकात्तिविषया दति बोधः । बन्यचादित्वान्बयोग स्यात् ।

·५२॥ महाभाष्यप्रदीपोड्द्योतः। (२.२।पा.पा.२) (अनेकमन्यपदाथ। २।२।२०।) अर्धाढकं कर्तुद्रोणेन विनेति (के) द्रोणबुध्या विनेत्यर्थः ॥ द्रोणेन । (क) द्रोणबुध्या ॥ एकाढकसदावे । (के) तदुद्धिसद्भावे ॥ दशवसंख्यायाः संख्येयं प्रत्युपसनत्वादेकावाच न तस्यां तदन्वयः संखें स्वपि न । विरोधात् न हि दशौ भवन्ति । तदुक्तं हरिणा- न संख्यायां न संख्येये दो दशेत्यस्ति सम्भवः । भेदाभावान्न संस्थायां न विरोधातदाश्रये ॥ के शेष केशेषु महोत्वेदं युइं प्रवृत्तं केशाकेशि। पत्र काप्रत्ययो- ऽध्याहतस्थित्वादिक्रियामादाय बोध्यः । ग्रहणकर्मत्वं च प्रत्यासत्याकेशा- दिविशिष्टपुषयोरेव। परस्परग्रहणादिरूपः। कर्मयतिहारः । समुदाय- शक्यो बुझ्यादिरूपक्रिया च । एवं च परस्पर केशाधिकरणकत रत् । पुरुष- कर्मकं ग्रहणोत्तरकालिकस्थितिकर्तपुरुषकर्तकाक्रियेति बोधः। किया युद्धादिरूपेति कचित् प्रकरणात् कचिद् युद्धादिवाचकपदसमभिचाहा- राविणेयम् । यथा- "मधं किमत्रकदण्डताण्डवम् । भुजाभुत्रिक्षोणिस्ता दिदृक्षसः"। इत्यादौ। एतेन "कर्याकार्य प्रचितमपशः" इति वाख्यातम् । कर्वाभ्यां पर्यायामाका प्रचितमित्यर्थः। एते. मायं समासो युद्धकियायामेव इन्धपातम् । । ट ट

·१२६
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(संख्ययाव्ययासनादूराधिकासंख्याः (ब.२ । पा. २ । बा.२)
संख्यये । २।२।२५)
संखायाव्ययासन्नादूराधिकसंखयाः
संखाये। २।२।२५॥
पात्वाभावाञ्चेति। (कै)
घटन इत्यात्वस्य बडबौहौ निषेधात्मोऽपि बहुनौहित्वनि-
वायक इति भावः ।।
कोऽयमिति (भा)
भाष्यस्थ किंविग्रहकोऽयमित्यर्थ इति तात्पर्यम् ॥
कदाचिद् दयोर्वाचक इति । (के)
बोधविषयत्वस्यैव विकल्पं वाशब्दो द्योतयतीत्यभिमानः ।।
-
संख्ययाव्ययासनादूगधिकसंख्याः संख्येये ॥ संख्येयार्थया संख्यया
अव्ययादयः समस्यन्ते स बहुव्रीहिः । दशानां समीपे ये वर्तन्ते त उपदशाः ।
नव एकादश वेत्यर्थः । सामौप्यप्राधान्ये त्वव्ययीभाव इत्युक्तम् । उपविशाः ।
बहुबौहरी संख्येय इति डच । तिविंशतेर्डिति । व्यासनदशाः। अदूरदशाः ।
"संख्ययाव्ययासनादूराधिकसंख्याः संख्येये" । 'उपदशा इति' ।
'बहुव्रीहौ संख्येये डमबहुगणादिति डचि टिलोपः, दशानां समीपे वे
भवन्ति त उच्यन्ते ते पुनर्नवैकादश वा, पूर्वपदार्थप्रधागोऽयं समासः,
उपशब्दोऽयमाराछब्देनैकार्थत्वात्समौपे समौपिनि च वर्तते तत्र समौयि-
प्राधान्येऽयं बनौति सामीप्यप्राधान्येऽव्ययं विशिसमोपेत्यश्चयीभावः ।
'उपदशं दन्तोटा इति'। पत्र धर्मधर्मिणोरभेदोपचारात्मामानाधिकर.
.
-

·यदा हावानौयेते महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। १२७ (ब.२। पा.बा.२) (संख्ययावयासनादूराधिकसंख्याः संख्येये । २।२।२३।) बहूनामानयनम् । (भा) इत्यस्य बहनामानयनान्वय इत्यर्थ इति तात्पर्यम् ॥ भाये इति । (भा) दावेवानयनान्वयित्वेन बुध्येते इति भावः ॥ अनि ते इति । (भा) परस्परं प्रतिक्षेपक दिवचित्ववन्त इति बोधे ऽनिर्णीतसंख्यात्वाद- हुवचनं भवतीति भावः । तदाह केचिदिति। (क) परस्परप्रतिक्षेपकलं हि वार्थः । कदा चिद् द्वयोधिः कदा चित्त्रयाणामिति। अनिर्णीतसंख्यार्थकत्वादचनेन बहुवचन माध्य- मिति तदाशयः । अधिकदशाः । दौ वा त्रयो वा वित्राः। वार्थेऽयं समासः । सतव वैकम्पिको हो त्रयस्वेति पञ्च अस्माच्छब्दादुपतिष्ठन्ते । अत एव बहुवचनम् । उक्तं च "सैषा पञ्चाधिष्ठाना वागिति"। कार्यान्वये हि विकल्पोमवेतच्छन्दजन्य- बोधविषयत्त्वेऽयौति भावः। त्रिचतुराः । चतुगेऽवप्रकरणे व्यायामुप- ण्यम् । 'उपविंशा इति'। 'ति विशतेर्डितोति लोपः, बासना दशा- नामासन्नद शास्तेऽपि नवैकादश वा, यधिकदशान्येकादश, द्वौ वा त्रयो वा स्त्रिाः, वार्थेऽयं समासः, वार्थश्च यदि विकल्पः म्यात् ततो यदि दो भवतस्तदा बहुवचनं न स्यात् तस्मात्संभयोऽत्र वार्थः, स चानियतसंग्या- विमर्शः, तत्र तु त्रयोऽपि सर्वदा परिस्फरन्तोति तदपेक्षं बहुवचनम, अथ वा पचैवात्र सर्वदा भवन्ति कथं विमर्श ज्ञाममुभयपक्षामम्मि एक ·५२८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (संख्थवाश्थयासनादूराधिकसंख्याः (ब.२। पा. २ । था.२) संख्येवे ।२।२।२५।) अन्येविति। (क) संशयोऽति। (के) अनि त इत्यस्य निश्चयेनाविज्ञाते इत्यर्थ इति भावः । तथा च संशयविषये रति फक्षितम् ॥ अर्थशब्देनाति । (कै) प्रकरणादिति भावः॥ अन्तर्भावितेति । (क) संख्यातो बड़नौहिः। अत एवैको दावित्ययुत्तरम् । अन्यथा बड़विषयप्रो तदुसरासंगतिरिति भावः ॥ विरुखानेकेति। (कै) विकल्पार्थ एव वाशब्दः । कियाविषयत्वस्यैव च विकयो न तु बोधविषयत्वस्यापि स इति भावः ॥ संख्यागमि" यच । हिराहत्ता दश दिदशाः । अत्र वृत्तौ दिशब्देन दशत्वा- त्तिगता दिवसंख्योच्यते। मनु दिषा इत्यत्र वार्थः। द्विदशा इत्यत्र मुजवान्यपदार्थ इति पूर्वेणैव सिद्धम् । न च मत्वर्थे पूर्वयोगः पमत्वार्थ चेदमिति वाच्यम् । प्राप्नोदकादिषु मत्वर्थ विनापि तस्वीकारात् । सत्यम् । बन्यपदार्थप्राधान्ये पूर्वयोगः । इह तु वार्थसमर्थो न प्रधानम् । च तत्र यथा दो वा त्रयो वा पुगधा थानोयन्तामित्वत्र पुरुषशब्दे तिन्ते च बड़वधनमेव भवति, कस्य हेतोः मिश्रितेषु तयोर्ड तेः, एवं दित्रिपद- मपि मिश्रितेषु वर्तत इति सैघा पचाधिष्ठाना वाक, पतो बहुवचनमेव भवति, थानयनादिकार्य तु इयोस्त्रयाणं वा यथापि भवति, वाक्यवदेव ·५२९ विमर्शस्य । महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.२पा.२। बा.२) ( संख्ययावयासनादूराधिकसंख्याः संख्येये । २।२।२५।) विमर्शः । (के) परस्परप्रतिक्षेपः ॥ विकल्ये। (के) इयत्तानिर्धारणसंशये त्वनिर्धारणमिति भेदः। यदा संशय एव वार्थः ॥ अनेकविषयत्वात् । (क) अनेकविषयरूपत्वात् ॥ (कै) संशयस्येत्यर्थः । संशयत्वं च विषयनिष्ठमित्यन्यत्र निरूपितम् ॥ पञ्चाधिष्ठानत्वमुच्यते इति । (के) वाच इति श्रेषः। विचशब्दजन्यो बोधो नियमेन पञ्चविषय इति भावः ॥ भाव्य विदशा इति । (भा) अत्रापि उजावाभावाभ्यां बनौहित्वस्य निश्चयः । डो दम एषामुन्मुग्धानामिति विग्रहे अनुपपत्तिः। संख्येये ममामावर्जनात् । तस्मादिग्रहविषय एवाचापि प्रश्नः । तत्र स्वपदविग्रहपरित्यागेमा- खपदवियहः करमादित्यत पाह समासम्य चैषा हि यापदतस्तेषु मिश्रितेषु वृत्तिः, तंग हो वा पगधा न्यानोयन्तामिति वाक्ये हिशब्दाद द्विवचनमेव भवति । विचरा इति' । चतुगेऽचप्रकरणे व्यपाभ्यामुपसंग्यानमिन्यच । 'दिदशा इति'। अत्र हिशब्देन दशत्वावृत्तिगता हित्वमंग्या प्रतिपाद्यते न दात्य मंग्या, एक- वात्. नापिण्यायकाः, बहत्यान, वाक्यं मुचामनगा यात्रा नत्र

·५३०
महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः।
( संख्ययाव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः (अ.२। पा. २ । या. २)
संख्येये । २।२।२५।)
अयं भाव इति ॥ (क)
नापि संख्येयानामिति। (के)
तेषां बहत्वात् ॥
दशत्वावृत्तीति । (के)
यद्यपि "क्रियाभ्यावृत्तिगणने छत्वसुच्" एवं च दनत्वावृत्ती-
त्यसंगतं तथाप्यावृत्तिक्रियाजन्मगणनमेवाचेति बोध्यम् । दमत्वा-
वृत्तीत्यस्य दशवात्तिजन्मगतेत्यर्थः । यद्यपि सुजन्तोऽप्यावृत्ति-
गतसंख्याबोधकस्तथापि संख्या संख्येयस्य वा प्राधान्येन बोधकः
संख्याशब्द उच्यते नायं तथा द्वित्वसंख्यावृत्तिकदशलवन्त इति
प्रतीरित्याह
सुजन्तस्येति ॥ (के)
शब्दान्तरत्वात् । (कै)
संख्या संख्येयातिरिक्रबोधकत्वात् ॥
वर्गाविति । (क)
“पञ्चदशती वर्ग वेति” निपातनात् वर्गगतदिलप्रतिपादकतया
विशदः सख्यावाचीत्यर्थः ॥
१ संख्यायाः क्रियाभ्यारत्तिगणने वत्वसूच। ५। ४।१७ ॥
२ ब५।१। सू६०॥
रनवगमात्सुच भवति, ततस्वास्खपदविग्रहः क्रियते हिर्दश विदशा इति,
मृत्तौ तु खभावादेव सुमन्तरेणाभ्यावृत्तिसंख्यां दिशब्द एवाहेनि
संख्यावाचित्वात्समस्यते । मन्यत्र वार्थः मुअर्थश्चान्यपदार्थ इति पूर्वेणैव
सिहं तन्न, सुचः खार्थिकत्वात्तदर्थो ऽपि पदार्थ एव । मत्वर्थे पूर्वयोगो.

·महाभाष्यप्रदौपोद्योतः। (च.२। पा. २ । बा.२) ( संख्ययाव्ययासनादूराधिकसंख्या संख्यथे।२।२।२५।) अभ्यात्तिसंख्याभिधायौति । (क) पात्तिर्जन्मगतसंख्याभिधायौत्यर्थः । प्रारत्तिश्च समासशक्येति । (के) दिशब्दस्तगतसंख्यायामेव वर्तत इति भावः ॥ भाष्ये 'सुजन्तत्वादित्युच्यते इति । (क) त्वया सुजन्नत्वात्संख्येत्यप्रसिद्धिरित्युच्यते। न च तत्तौ सुजन्न- मस्ति तस्मात्केवलेनैव समामः ॥ सुजन्त इति । (क) संख्येति । (के) प्रमिद्धिरित्यर्थः ॥ सुजर्थमिति । (क) यदुत्पत्तिगणने दिशब्दस्तामुत्पत्तिविशिष्ट कियामित्यर्थः ॥ नहि शब्दैरिति । (क) तत्रतवार्थविशेषोपादानमबुधबोधनायावाख्याननिमित्तत्वेना- श्रीयते नतु प्रत्याधानाय म होतावता सर्वत्र तदपादानमावश्यक- मिति भावः ॥ भाष्ये ममासेन तत्पनौती बौजमाह १ उपलब्धभाष्यपुस्तके "असुगन्तत्वात् । सुजन्तेत्यच्यते” इत्येवं पाठोऽस्ति । ऽमत्वार्थोऽयमारम्भः । ननु प्राप्तोदकादिप्रथमार्थ वयित्वा सर्वविभक्तय- र्थेषु यथाभिधानं भवतीत्युक्तम् एवं तर्हि प्रथमार्थेऽपि यथा म्यादि- व्ययमारम्भः, पथ प्रथमार्थ वर्जयित्वे येतदनादृत्य यथाभिधानं भवतीत्यच्यत, एवं नई तस्यैव प्रपञ्चः संख्यायाः समासः, अव्ययानां तु चतुर्दशादिभिः ·वा। १३२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (संस्थयाश्चयासनादूराधिकसंख्याः च. पा. २ बा.३) संख्येये।२।२।२५।) यावता संख्येयो यः संस्थयेति । (भा) संख्येयत्वयोग्यो यः संख्यया संख्यायते गण्यते। संख्येयश्च पूर्व- पदार्थसंख्यायाः प्रकृतेनोत्तरपदार्थः स च संख्यारूपः संक्येयरूपो उभयथापि न यादिसंख्येयः। श्राद्यस्यैकत्वाद्वितीयस्य दशववत्त्वात् । अतः सामर्थ्यात् क्रियाजन्मरूपः सोऽर्थी वाच्य इति मामर्थ्यादेव म समासेनोक इति भावः ॥ तद् ध्वनयन् व्याचष्टे कियाभ्यारत्तौति ॥ (क) भाव्ये सच क्रियाभ्यारत्त्यर्थः (भा) इति कर्मधारयः। संख्येयश्च क्रियाजन्मरूपोऽर्थः ॥ स चोक्त इति । (भा क्रियातजन्मरूपोऽर्थश्च ममासेनोक इत्यर्थः। बनेन पञ्चकत्व: परतीत्यादौ क्रियोत्पत्तिः सुजाद्यर्थमिति बोधितम् ॥ अत्रोक्तत्वादिति । (के) वदतास्यैकार्थीभावकतत्वं नेति सूचयति। अपृथगुपस्थितिहि मः न तत्कृतत्वमस्य । एवमन्यपदार्थादयोऽपि न तत्कता इति बोध्यम् ॥ वाक्येऽपि सुप्रयोगो न स्थादत पार संख्येयवाचिभिः समासो विधेय एव। केचित्तु ये विंशत्यादयः संख्याने वर्तन्ते तैः पूर्वेयैव सिद्धम् बधिका विंशतिर्येषां त इमे ऽधिकविंशाः, विंशतिसंख्या आसन्ना येषां ते वासनविंशा इति, तत्र सर्वनामसंख्ययो- रिति विधतिशब्दस्य पूर्वनिपातः प्राप्नोति, तम्माविंशत्याद्यर्थमप्यव्ययादौनां ग्रहणं कर्तव्यमेव मन्वनया युक्त्या ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.२। बा.२) ( संख्याध्ययासनादूराथिकसंख्याः संख्यये । २।२।२५।) वाक्येत्विति । (के) शब्दशक्रिस्वाभाव्यादिति भावः ॥ अनेनैवेति । (भा) वृत्तौ दशशब्दो दशदर्थकः सामर्थ्यात् । उद्भूतावयवभेदो वर्ग एव समासार्थ इति नित्यबहुवचनान्तवमिति भावः। अधिका विंशतिर्यामामिति किंचिदधिका विंशतिः संख्या यामामित्यर्थः । भाष्ये वार्थश्चेति। (भा) सुजर्थस्तु विशेष्य इति म नोकः ॥ संख्यानेति। (भा) दौ दमतौविंशतिरिति दशती परिमाणमस्य विंशतिरित्यु- भयथा तड्युत्पत्तेरिति भावः ॥ संख्येयाभिधायित्वादिति । (क) "द्विदशा" इत्यादावपि द्विरात्तदशवमंख्यावना इत्यर्थात्संख्येय- मेवान्यपदार्थ इति भावः ॥ "दित्रा" इत्यत्रापि विचान्यतरा इति बोधादार्थस्य प्राधान्यम् । अधिकविंश। (भा) इत्यादौ सर्वनामसंख्ययोरिति विंशतिशब्दम्य पूर्वनिपातः म्यादिति न पडक्यं तत्प्रकरणस्यानित्यत्वात्तत्र दि चा इत्यत्र वार्थान्यपदार्थः। अधिकविंशा इत्यादौ च मस्येयमिति मचान्य- पदार्थ इत्येवं मिळू डनापि संख्येये वर्तमानबहुनौहेरित्यर्थन मिद्धः .

·५२४ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। ( संख्ययाव्ययासनादूराधिकसंख्याः (ब. २। पा. २ था.. संख्यये । २।२।२५।) अतिप्रसंगस्वनभिधानानेत्याशयेन पूर्वपक्षे विंगत्यादीनां संख्यामंद योभयपरतया सिद्धावपि दशादौना संख्येयमाचपरतया अधिव दशा इत्यादिपूर्वेण न सिध्यतीत्याह भाव्ये भवेत्सिद्धम् (भा) इत्यादि। यद्यपि “बहुषु बडवचनमि”ति सुत्रे एकदिबा शब्दानां संख्यासंख्ययोभयपरता भाष्ये उका तथापि मौत्रप्रयोग- विषयमेव तदिति बोध्यम् ॥ सप्तम्येति। (के) तया च सन्तौति । (क) कियाक्षेपाचे समोपे सन्ति ते सभ्यन्ते अन्यथा प्रथमान्तमेव पठेदित्यर्थः। एवं च पूर्वपदार्थप्रधानोऽयमिति पूर्वण न मिद्धि- रितिभावः ॥ समासस्य समौपिप्रधानताया उकवेन कस्य मामी- प्यमर्थ इति प्रयुक्तमित्यत पाह धर्मेणेति । (क) समौपिशब्दाद् "ब्राह्मण" दित्वात् व्यञ् इत्याशयः ॥ पाराच्छन्दवदिति । (क) अनेकार्थत्वमाचे दृष्टान्तः । अत्र निपातस्याप्युपमावाचकत्वं द्रष्टव्यम् । अत एव तदर्थस्य विशेषतया न भानम् ॥ ११ । पा 8 | सू १२ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२। पा. २ था. २) (संख्ययाव्ययासनादूराधिकसंख्या, संख्येये । २।२।२५।) वार्थस्येति । (के) संख्येयस्योपलक्षणमेतत्। अधिकदमा इत्याद्यर्थं तदितिभाष्य- कतोक्रम् ॥ इदानौमिकेकार पाह मत्वर्थे इति । (भा) एवं च पदानामसामानाधिकरण्यादिचा दिदशा इत्याध- मिद्धिरितिभावः। विचान् पश्य इत्यादौ परिनिष्ठितविभाज्या समासे श्रेषग्रहणबोधितप्रथमान्तत्वाभाव इत्यपि बोध्यम् ॥ कबभावार्थ वेति । (के) अनन्तरबडौयधिकारापेक्षानुक्कसमासान्त्वरूपशेषत्वस्यैव वक्ष्य- माणत्वादितिभावः । अनेन समासे तु शेषाधिकारस्त समासा- भावावेति तात्पर्यम्। शेषाधिकारेति । (क) न च समानाधिकरणानाम् इत्यादिवार्तिकप्रत्याख्यानरीत्या शेषग्रहणमपि प्रत्याख्यातमेव स्पष्टं च "आकडार" (१।४।१) सूचादावुकम् । तत् कथमेतदर्थलाभ इति वाच्यम् अनभिधानस्य दुर्जेयतथा तदर्थमेतदर्थं च शेषग्रक्षणमावण्यकमित्याशयात्. प्रत्या- ख्यानं च प्रौव्या। अनभिधानम् अगतिकगतिरिति “मन्" (३।२।१२०) सूत्रे उकत्वात् ॥ ।

·महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (दिगामान्यन्तराले । २।२।२६ ।) स.२। पा. २ था.२) (तेन सहेति बुल्ययोगे । २ । २ । २८१) दिङ्नामान्यन्तराले।२।२।२६॥ तेन सहेति तुल्ययोगे।२।२।२८॥ "तत्र तेने"ति (२।२।२७) मध्यपतितसूत्रमतिक्रम्य योग- इयस्य माविचारे कारणमाह तुल्यन्यायत्वादिति ॥ (के) भाथे सहयोगयोरिति । (भा) महेन योगोऽस्येतिविग्रहेण म पुत्र इति ममाम उच्यते। तत्रा- पदार्थ इत्येवेति महशब्दस्य साहित्यमेवार्थस्तद्वान् पित्रादिस्तु दिनामान्यन्तराले । दिशो नामान्यन्तराचे वाच्ये समस्यन्ते स बहुबहिः। दक्षियस्याः पूर्वस्याश्च दिशोरन्तरालं दक्षिणपूर्वा । सर्वनाम्रो तेग सहेति तुल्ययोगे । सहेत्येतत्तुल्ययोगे वर्तमानं टतोयान्तेन सह वा समस्यते स बहुव्रीहिः। सपुत्र धागतः । सह पुत्रः । वोपसनस्यति "दिनामान्यन्तराले" । 'दक्षिणपूर्वति' । अन्तरालस्यान्यपदार्थत्वा- त्पुर्वेणैव सिद्धे वचनमिदं त्वमत्वर्थेपि यथा स्यात्प्रथमापि यथा स्थायधि- "तेन सहेति तुल्ययोगे"। तुल्ययोगइति'। 'तुल्ययोगः समान- सम्बन्धः' 'सपुत्र इति'। 'वोपसनस्ये' ति सभावः । नन्वत्र पिता प्रधानम.

·- महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। (ब.२। पा.२। बा.२) (दिएनामान्यन्तराले । २।२।२८) (सेब सहेति तुल्ययोगे । २ । २ . २० ।) ममामार्थ इतिभावः ॥ “ममानाधिकरणानाम्" इत्यस्य "मेष" इत्यस्य वापरामर्शनेदम्। अत एव वक्ष्यति मत्वर्थे “वा पूर्वस्येति मारधव्यम् इति कर्मधारयेणैव पुंवत्त्वमपि सिध्यति इतिभावः ॥ बहुबौदिसंवेति । (क) बन्दकरणथै बड़ौहो इत्यावश्यकं तत्र एतदभावप्रतिपदोकस्या- भावात्। प्रतिपदोकत्वार्थमेव वा इदं कार्यमित्याशयः ॥ प्रतिनिमित्तलक्षण इति । (के) भाषितः पुमान् यस्मिन् अर्थ इति व्युत्पत्तेरिति भावः ॥ न शब्द इति। (क) तत्र बन्यपदार्थ यत्किंचिदर्थमादाय स्थादेव भाषितपुंस्कत्व- मिति भावः॥ वृत्तिमात्रे पुंबद्भावो वक्तव्य इति भाष्यम् । अत एव उक्छसाति वार्तिकस्योक्तिसम्भवः, यद्यपि तत्र पूसा साहचरांदवतर्गव एवात इति "नकोपधाया" इति सूत्रे कैयटहरदताभ्यामुक्तम् । यतं चैतत्। गल्या घरति धावनया चरतोति प्राम्बहतीये कि गानिसको धावनितक इति सभावा । मन्त्र पिताप्रधानमन्यपदार्थः । सत्यम् । व्यधिकरणयोः प्रथमा च यथा स्यात् । कपध मा भूदित्येवमयं वचनम् । तुल्ययांगेति किम् । स करण्येपि यथा स्यात्, किं च विभाषा दिकसमासे पाहा' वियत्र दिशा प्रतिपदोक्तस्य बहुजौहेर्यहणं यथा स्यात् या पूर्वा मोतराम्योन्मुग्धम्य तो न्यपदार्थोभिधेयः, सत्वं, यधिकरणयोः प्रथमार्थ पि यथा म्यादित्ययमारम्भः, अबभावाचे प. चात्र कबभावः, । 'बभि पुत्रमिति' । इत्यम्मतन्यर्थः । 63 ·५५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दिएनामान्यन्तराहे । २।२।२६ ।) (घ.२पा. २ । बा.२) (तेन सहेति तुल्ययोगे । २ । २।२८।) विना प्रतिनिमित्तेनेति । (के) शब्दातिरिकप्रतिनिमित्तेनेत्यर्थः । यदा व्यतिमात्रबोधस्ततो रूव्येति। दक्षिण दिशब्द एव तत्र प्रवृत्तिनिमित्तं तदभाव एव वा। न तु व्यवस्थाविषयं प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः ।। व्यवस्थाशब्दौ । (भा) इति भाव्य स्थापि व्यवस्थाविषयप्रवृत्तिनिमित्तकावित्यर्थः महि खाभिधेयापेक्षावधिनियमरूपव्यवस्था कम्यापि प्रवृत्ति- निमित्तं भवति। दिक्शब्दानां सर्वनामत्वमवश्यमेष्टव्यमिति तात्प- र्यकस्य "यदि पुनर्दिक् शब्दा अपि व्यवस्था शब्दाः स्युरि"तिभाव्यस्थ तहि तद्भावितं पुंस्कत्वमिति शेषः। दिग्वाचकपूर्वादौनां पृथ्वी- मध्यभागावधिकोदयाचलादिपर्यन्न देशरूपोपाधिविशिष्टदिभि प्र- त्तिरितिभावः ॥ यथा स्याद्वान्तको धावत्को मा भूदिति । तथापि भाष्यं दृष्ट्वा वार्तिककृतोऽ प्रहत्तेः । चत एव हि "एकतद्भितेचे"ति सूत्रस्याप्युक्तिसम्भवो लभ्यत इति दिक् । भवन्मयः । सर्वकाम्यति । सर्वकभार्यः । सर्वप्रिय इत्यादिवृत्तौ पूर्व- देव दभिः पुत्र रं वहति गर्दभौ। विद्यमानतावाची सहशब्दः द पास पुत्रेषु विद्यमानेष्वित्यर्थः । तुल्ययोगवचनं प्रायिकम् । चापकात् । यदयं उत्सर पूर्वाय देशोत्यत्र मा भूदित्येवमर्थम्, अतस्तदर्थोप्ययमारम्भः, कच- भावार्थं च 'शेषादिभाषे' त्यत्र शेषाधिकारविहितम्य बहुव्रौहेर्ग्रहणम् 'प्रायिकमिति'। ज्ञापकात्, यदयं 'विभाषा साका' 'छन्दस्य ने कपि साका', 'पूर्वादिविः, 'सपूर्वाच्च' 'सपूर्वायाः प्रथमाया निषा विभाषा ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । ५३९ ' (प. २ । पा. २ । बा. ९) (दिएनामान्यन्तराले । २ । २ । २(1) ( तेन सहेति तुल्ययोगे । २।२।। २८ ।) व्यवस्थाकृताविति । (क) व्यवस्थाविषयप्रवृत्तिनिमित्त समाने इत्यर्थः । न तु रूव्येति । (क) शब्दातिरिक्तप्रवृत्तिनिमित्तनिरपेचरूयेत्यर्थः। प्रवृत्तिनिमित्र- विशेषानपेक्षदिगरूढ़ शब्दत्वं हि तत्त्वमितिभावः || विषयवशादिति । (क) दिगादिरूपविषयवमादित्यर्थः। अस्य दिक् शब्दत्वमित्यनेना चयः ॥ भाव्ये यदादिश इति । (भा) यदादिम्वत्तिव्यवस्थाविषयप्रवृत्तिमिमित्तं वक्ष्यन्तीत्यर्थः । पाका- शवदेकस्यैव दिक्पदार्थस्यौपाधिकाभेदः । उपाधिश्च पृथिवीमध्यं ट भागतया प्रविष्टस्यैवायं पुंवदावः । नत्वन्यम्या "भस्त्रैषाद्दे"ति लिङ्गात् । तेनाकचि एकशेषरत्तौ च न । सर्विका सर्वाः । न चान्तरालस्यान्यपदार्थ- त्वात्पूर्वेणैव सिद्धमिति चेन्न। अप्रथमार्थे तदित्युक्तत्वात् । वैयधिकरणाच "विभाघासाकांक्षे” “विभाघासपूर्वस्ये" यादिनिर्देशात् । तेन सकर्मकः सलोमक इत्यादि सिद्धम् । 'अनेकमन्य पदार्थ' इत्यत्रैव शेषग्रहणमनुवर्तते तेनात्र कब न भवति, सर्व- नाम्रो वृत्तिमात्र इति मात्रग्रहणादिभाषा दिकसमाम” इति यदा सर्व- नामसंचा नान्ति तदापि भवति ॥ सपूर्वम्येति, विद्यमानापि समामो निर्दिशति तचापयति प्रायिक विशेषणमिसि.

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (दिएमामान्यन्तराले । २ । २ । २६ ।) (च.२ । पा.२ । बा.२) (तेन सहेति तुल्ययोगे । २।२।२८।) तत्यान्नस्थाच चत्वारः पर्वताः। एवं तवायुदयाचलमंनिहित- त्वादिकमेव प्रवृत्तिनिमित्तम्। अवधिस्तु परं पृथ्वीमधमेकमेव। एवं चावधित्वं मिडूं दिक् अब्दवं विशेष्यतया दिक् बोधक असलवेति अभिमामः॥ दिशि इष्ट इति । (भा) दिशि या इष्ट इत्यर्थः । यो दिशमिति । (भा) दिगतिरिकमर्थं प्रवृत्तिनिमित्ततयापि यो नायत इत्यर्थः। एवं च तत्र शब्दस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन व्यक्रिमाचशातथाचा- समानायामाकतौ भाषितपुंस्त्वाभाव रतिभावः। सर्वनामत्वं तु भवत्येव पृथिवीमध्यात्तत्तत् पर्यन्तदेशरूपोपाधिविशिष्टदेश एव पूर्वादिशब्दवाच्यत्वेन व्यवस्थाविषयत्वाचतेतिदिक् ॥ भाष्ये कबभावार्थो वेति । (भा) मेषाधिकारस्थबजनौहावेव तविधेरितिभावः । - "विभाषादिकसमास" इत्यत्र प्रतिपदोलस्यास्यैव ग्रहणार्थमपोदम् । तेब या पूर्वा सोत्तरा यस्य मुग्धस्य तमे उत्तरपूर्वावेत्वत्र न विकल्पः । का- भावार्थं च । तथा हि "शेषारिभाषे"वत्र तबाहयाद्यानयोग एक शेष उपयुवादन्यः अपरः शेषाधिकारः । तेनोत्तरपूर्वादौ न कप् । । शेषयायामनुसत्तेः । दितीयशेषग्रहणातु प्रियपथः प्रियधुर इत्यादौ । कम् । यत तत्र तेनेदमिति सूत्रे केयटेगोतं शेषाधिकार एव सह्यते व तूपयुक्तादन्य इति । तत् तत्रत्यभाष्यस्योतिसम्भवमात्रपरम् । नामया सार्थम् । स मा भूत् । ऐनाच कौर्याचातराणमिति।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ०१ (प. २। पा. २। चा. २) (तच तेनेदमिति सरूपे । १।२।२०।) तत्रतेनेदमिति सरूपे।।२।२७॥ युद्धक्रियायामेवेति । (क) दंप खोखोदाहरणविशेषाभिप्रायम् । पात एव “कर्णकर्षि- प्रथितमवा" इत्यादिप्रयोगाः संगचको । पन एव भाचे क्रियाभिधानाद् (भा) इत्येवोकम् ॥ सिद्धः समास इति । (क) पूर्वसूत्रेण कचित्तु पूर्वणेति पाठोऽपि । “मरूपत्वादिति" विरूपाण बनभिधानात् ममामो नेति भावः । सत्र नेदमिति सरूपे साम्यन्ते ग्रहणविषये सहपे पदेतीमाते च पारविषय इदं युद्धमित्यर्थे समस्येते कर्मव्यतिहारे स बहुबोधिः। इतिकरणलौविविवक्षातात्पर्यकात् ग्राणप्रारणकर्मयतिहारगुहागि नभ्यन्ते। सद्यतेऽस्मिन्निति ग्रहण केशादि प्रहरणं ददादिवर्मश्चतिहारः । "वत्र नेदमिति सरूपे" । 'इतिकरण इत्यादि'। ततः समासा- चौकिकास्य यदि विवक्षा भवति एवम समासो भवति मायामित्वमर्थ संचयितुमितिशब्द वः, तेन किं मिभवतीचार। विव- मिति'। बरसो मौषिको इत्याह । 'ततत्वादि' । एतदेव विरोति .

·५४२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तत्र तेनेदमिति सरूपे । २।२।२७।) (व.२। पा. २ । बा.२)। समूहान्यथानुपपत्त्येति । (क) "सुसुपा" इत्यधिकारात् तस्मात्पदसमूहत्तित्वादिति भावः ॥ अन्यपदार्थापेक्षत्वादिति। (क) सुबुत्पत्त्यपेक्षत्वादित्यपि बोध्यम् ॥ पूर्वदौर्घार्थ चेति । (क) भाष्ये दतिशब्दादिदमपि लभ्यमित्येके ॥ पक्षान्तरेविति । (कै) प्रत्याख्यानपचेलित्यर्थः ॥ परस्परग्रहणं परस्परपहरणं च । केशेषु ग्रहोत्या युद्धं प्रवृत्तं केशाकशि । मुष्टोमुधि । दण्डैश्व दण्डैश्च प्रहत्य युद्धं प्रवत्तं दण्डादण्डि। "इच्कर्मव्यति. हार"इतौचसमासान्तः । तदन्तमव्ययं तिछाप्रमतिविप्रत्ययस्य पाठेन अव्ययीभावत्वात् । “अन्येषामपि दृश्यत" इति पूर्वपदस्य दीर्घः । अत एव मुछामुठौति प्रामादिकम् । न च सूत्र इदंशब्दात् प्राक चाकारः प्रश्लिष्य. तामिति वाच्यम् । भाष्यकैपटाद्यसम्मतत्वात् । अस्यसौत्यादावतिप्रसङ्गाच्च । परिशिशे तु याच गुणिम इति सूत्रितम् । गुणोऽस्त्यस्येति गुणौ नामोति व्याख्याय मुछामुखौत्युदाहृतं तदपाणिनीयम् । सरूपग्रहणं किम् । हलेश्व 'यसवेत्यादि'। एह्यतेस्मिन्निति ग्रहणं केशादि, प्रहरणं दण्डादि, कर्म व्यतिहारः परस्परग्रहणं परस्परपहरणं च । 'स चाव्ययमिति' । तिहद् प्रतिषु पाठेनाव्ययत्वात् । नन्वत्र युद्धस्यान्यपदार्थत्वात्पर्वगौव सिद्रं न वैयधिकरण्यादेकशेषप्रसाच। तथाहि। ग्रहणप्रहरणे च केशादीनां सहविवक्षितत्वादेकविभक्तिवाचकशेषः प्राप्तोऽनेन वचनेन वाध्यते कान ·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। ब. २। पा. २। खा. २) (सत्र तेनेदमिति सरूपे । २।२ । २७१) न तूपयुक्तादिति । (के) इत्यभिमान इति शेषः ॥ उपयुकादन्यः शेष रत्यर्थस्य "शेषा"- दिति सूत्रे भाष्यकतेव स्थापयिष्यमाणत्वात्। श्रावृत्त्या शेषाधि- कारस्थादित्यप्यर्थ इति पूर्वसूत्रस्थ "कबभावार्थं वेति" वार्त्तिकाद् ज्ञायते तस्मात् “कबभावार्थं वेति" प्रत्रैकदेश्युनिः । वैयधिकर- ण्यात् पूर्वेण न मिध्यतौति प्रस्य सूचस्यावश्यकत्वेऽनेनापि कवभावः सिध्यतीत्याशयेन ॥ मुखलेश युद्धम् । इदमपि सूत्रे वैयधिकरण्यार्थ प्रथमाविभक्त्यर्थं एकशेष- बाधनाथं च । कबभावार्थ चेति तु भाष्येभ्यच्चयमात्रम् । शेषग्रहणम्य प्राग- नुक्कपरतायाः पञ्चमे स्पछत्वात् ॥ . समूहविवक्षायां बहुव्रीहिसंज्ञा समुहश्चैक शेधे नोपपद्यते, नमु चासत्यस्मि- पूर्वयोगेनैव परत्वादेकशेषो बाधिष्यते, न शक्य ते बाधितुम् अन्तरक एकशेषो बहुप्रोहियान्यपदार्थापेक्षत्वाहिरणः ।

·(चा पन्ना महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। । २६ ।) (च.पा.बा.२) चार्थे इन्हः।२१।२६॥ भाव्य चार्थ इत्युच्यते। (भा) उभयत्रापि साहित्यसमूहो विशेषः स प समाहारेऽनुजूतावयव- भेदः। अन्यत्र तु विपरीत इत्याशयेनेदम् । यद्यपि पार्थोऽसत्त्वभूतो विशेषणं च तथापि चार्थ इत्यस्य तमाशे इत्यर्थ इति बोध्यम् ॥ पूर्वपच्याच पार्थे इन्दः । धवखदिरौ इत्यादी इतरेतरबन्दे उद्भूतावयवमेदः समूहः समासार्थः। अत एव "चार्थ इन्द्रः" इति सूचे भाष्ये चार्थे विधीयमानस्य बन्दम्य तर देवालिङ्गसंखातामाशय शब्दशलिखभावेग गुणवचनानामिवाश्रवतो लिङ्गवचनागीन्यनेग वा परिहतम्। बहुव्रीको बन्यपदार्थस्येव सत्रापि चार्थस्यैव प्रधान्यौषियात् पत एव "गोस्त्रियोः" पार्थे इन्दः । प्रागनसमासमनेकं सुबन्तं चार्थे वर्तमान वा समस्यते स इन्दः । समुच्चयावाच येत रेतरयोगसमाहाराचार्यः। पर- स्परनिरपेक्षस्थानेकस्यैकस्मिन्प्रति सम्पश्चिन्यन्वयः समुचयः । " भायमानो गामश्वं पुर पहुं वैवखतो मप्यति मुराया इव यथा "धार्थ बन्दः" । 'समुचयेत्यादि। यदा परस्परनिरपेक्षाः पदार्थ एकमिप्रतिसम्बन्धिनि समुचीयन्ते तदा समुचयः, यथा “बहरहनयमानो माम पुरुषं पशु वैवखतो ग स्प्यति सराया इव दुर्मदी"ति, दुर्मदी बचा सराया हप्यति तथा यमो गवादौनयमान इत्यर्थः। यत्र ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (स.२। पा. २ । बा. २) (चार्थे इन्दः । २।२।२६।) पाठेनापौति । (भा) अपिना पाठेन तस्याः कर्नु मशक्यत्वसूचितम् । स्वरादिचाद्यो- राकृतिगणत्वात् । अभिधेयवद् विशेष्यवलिङ्गादिकं वक्रव्यं विशेष्यस्य चार्थस्य लिङ्गादिराहित्यात् तदनमशक्यमिति भावः ॥ नेदं भाष्यं ममाहारविषयं तत्र नपुंमकतैकवचनयोर्नियतत्वात् । तस्मादितरे- तरयोगविषयं तच्च तत्र चार्थस्य विशेष्यत्वे मंगच्छते नान्यम्यति बोध्यम् ॥ समुचितद्रव्याश्रये इति। (के) समाहारे तु लिङ्गं वाचनिकम् । वचनमपि द्वन्द इत्यादौ एकवचनशब्देन योगतः ममाहारस्य निर्देगा जापकमिद्धमिति । इतरेतरयोगविषये एवं पूर्वपक्षसिद्धान्ताविति भावः । एवं तेरे- तरयोगे ममारारे द्रव्येणाभेद एवोच्यते इत्याहुः ॥ इति सूत्रे भाष्ये "कुक्कुटमयूर्यो" इत्यत्र स्खमाशक्य "बन्दे प्रतिषेधो वक्तव्यः" इत्युक्तम् । समासार्थे अवयवार्थम्याप्राधान्यात् प्रथमानिर्दिछ- त्वाच्चोपसर्जनत्वम् इति कैयटेनोक्तम् । "प्रमागप्रमेय” इत्याद्यसूत्रे न्याय- भाष्यकारोपि "चार्थ इन्दः समास" इति । अतः “सर्व एते प्रमाणादयो विज्ञेया इति सिद्धम्” इति वार्तिकं च ॥ तेन हि समामम्य चार्थे रतिः दुर्मद इति, अत्र नयतिक्रियायामेकम्यां गवादीनां ममञ्चयः । गम्यमा- नत्वा तु चशब्दस्याप्रयोगः। यदा तु एकम्य प्राधान्यमितरम्यानुपिकता बतिक्रियायामेकस्यां सवादीनां समुच्चयः, गम्यमानत्याच शब्दम्याप्रयोगः, एवं राजा मौचाश्वश्चेति इशयोः, गत शुक्रति इव्ये गगयोः, गतः पटः ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (चार्य रब्दः । २।२।२६।) (ब.२ । पा. २ । बा १) पार्थसहावादिति । (के) अत एव तद्विग्रहे वस्य प्रयोगः । याशिकत्वसमानाधिकरण- वैयाकरणत्ववान् याधिक इति बोधः इति भाव । स च वाक्ये च- शब्दवसात् समासे ममासवलादिति बोध्यम् ॥ वैयाकरणशब्दस्यैवेति । (क) अभ्यहितत्वात् समायां तु अल्पात् चाद् याज्ञिकशब्दस्यैव म स्थादिति बोध्यम् ॥ विशेषेति । (क) पार्थ इति व्यधिकरणधर्मवाचके सावकाशम् ॥ भाष्ये अशेषत्वादिति । (भा) उका । तेन च समूहस्य ज्ञेयत्व लाभः । अन्यथा समासान्तरे इव चकाग- घटितवाक्ये इव चात्रापि समासे कथं सर्वेषां ज्ञेयत्वलाभः स्यात् । एवं च पदाबोध्ये अर्थ समासस्य भक्तिरित्यक्तमिति दिक् । पाणिपादम् इत्यादिसमाहारे त्वनुभृतावयवभेदः समूहो विशेष्य इति बोध्यम् । उद्भूतावयवभेदत्वं चावयवगतसंख्याद्यारोपवत्तं तदिपरीतमनुभृतावयव- भेदत्वम् उभयत्रापि बन्दे समूहोनावयवयतिरिक्तः । धवखदिर धवखदिरी इति खन्दैरेवाभिधानात् । अवयवातिरिक्तस्तु यूथं वगम् इति शब्दा. - तदाबाचयः । यथा भिक्षामट गां चानयेति । अत्र हि दर्शनादा- मानयनपि भिक्षामट इत्येव । अनटं भिक्षां न। गामानयति तथा कुण्डलं चेति गुगणे इव्ययोः समुच्य इत्यादि द्रव्यं, यदानेकस्य प्राधान्या- तदनुरोधेन विसरदन्याचीयते तदान्याचयः, यथा भिक्षामट.साचान येति.

·५४७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१। पा. २ । बा. २) (चार्य इन्दः । २।२।२६।) समासघटकपदबोध्यप्रधानार्थस्यैव चार्थसम्बन्धित्वे दन्नः। प्रधा- नाप्रधामयोरिति न्यायादित्यागयोऽत्र गढ़ः ॥ सुकृतदुष्कृते इति । (क) 'शताकृत शब्दयोस्तयोरूढ़िरिति भावः ॥ नम्वत्र वैयधिकर- यात् कथं केन ननित्यस्य प्राप्तिरत पाह कर्मसामान्यं चेति । (क) कर्ममामान्यस्य विशेषाश्रयत्वादिति भावः ॥ भिन्ने । (क) धर्माधर्मलक्षणे ॥ १ उपस्नातं स्थलसितं तूष्णीं गई महाङ्गदम् । होणं चेदशको गन्तुं मात्वा ताप्तां ताकते ॥ न्तरेणैवोच्यते । एतेनेतरेतरयोगे तदनतिरेकेण इति मेद इत्यपान्तम् । पत्त इतरेतरयोगे साहित्यं विशेषणं तच्च समुदायणक्यम् । उत्तर- पदणक्षम् इति तु बहुबोयुक्तरीत्या निरसगोयम्। समुदायलक्ष्यम् इति तु न युखम् । उपपत्तिप्रतिसन्धानं विनापि प्रनौतेः। समाहारे तु तविशेष्यं साहित्यस्य इतरेतरयोगहन्देऽभाने तु हित्वाद्यन्वययोग्यतावच्छेद- कसाहित्यमन्तरा तदन्थयो दुर्लभः स्यात् । मनूपस्थि ते योग्य एव तदन्चय- अटलपि नाविध्य गामानयति । मिलितानामन्वय इतरेतम्योगः । समूहः समाहारः। तत्र समुच्चयावाचययोर्न समामः । असामर्थात् । बत्र हाल्पांनादनामयापि गामटेन्येव भिक्षाम, घण्टल भिक्षा मयामा- यति, घटनपि नाग्विष्य गामानयति, इतरेतरयोगख परस्पगपेक्षाणा-

·५४०
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
( धार्थ इन्दः । २ । २।२६।) (अ.२ । पा. २ । बा. २)
समुच्चिते इति । (क)
क्रियायां समुच्चिते । केचित्तु कृताते इत्यस्य पापपुण्ये
क्रमेण कृताकत इत्यर्थमाः ॥
अतिप्रसङ्ग इति । (क)
बन्दसंज्ञातिप्रमङ्गः इत्यर्थः ।
'गामश्वं पुरुषं पशुम् । (भा)
इति वाक्येऽपि परस्परमाहित्यरूपेतरेतरयोगे पदानां वृत्ते-
ईन्दसंज्ञास्यादिति भावः ॥
१ "समुच्चिते प्राप्तिमिति" लण्डीयविवरणे पाठोऽस्ति ।
बारहनयमानो गामश्वं पुरुषं पशुम् ।
वैवस्वतो न प्यति मुराया इव दुर्मदौ ॥
नियमो ग तु योग्यतावच्छेदकोपस्थि व पेक्षा। अत एव घटेन जलमाहर
इत्यादौ छिद्रेतरस्यैव योग्यत यान्वयो न तु छिद्रेतरत्वप्रकारको बोधः ।
न च घटाकाशदित्वादेः। प्रत्येकारत्तः समुदायात्तित्वेनाकाशेऽपि
सत्त्वेन चाकापदाद द्विवचनाद्यापत्तिवारणाय संख्याया पन्चयितावच्छ.
कव्याप्यत्वविशिवसमवायसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थऽन्वये तेषां
साधुत्वमवश्यं
बोध्यम् ॥
एकार्थोभावे हि सति पुष्यवन्तौ पश्यत्यादाविव एकपदोपात्तौ मिलि.
तावेव अग्वियातां न तु प्रत्येकम् । धवखदिरौ । वागवृषदम्। शेषः
।
मवयवभेदानुपगमेन समुदायस्पतामापमानामेकस्मिमर्थन्वये अति भवति,
यथा देवदत्तयज्ञदत्ताभ्यामिदं कार्यमिति, तथैकापायेऽपि तद्भवति, तद्भूता-

·५०६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २ । पा. २ । खा. २) (चार्थे इन्दः । २।२।२६।) दुःखेनेति ॥ (2) कोनेत्यर्थः। अत्यपाने न मदोत्पत्तिर्यस्येति फलितम् ॥ 'सुराया इति। (भा) शेष षष्ठी। सुरया इत्यर्थः ॥ इन्द्रादीनामिति ॥ (के) भाथे लोकानां पासका दूत्यध्याहार्यमितिभावः ॥ धवखदिर- योरिव प्रचापि विवक्षा स्थादत प्राप अर्था इति । (क) १ "मुरया" इत्यपि भाष्ये दृश्यते । बत एव एकोन हावि याद्युपपद्यते। दिवान्वययोग्यतावच्छेदकोभय- वृत्तिधर्मव्याप्यसमवायस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वात् । अन्यथा केवण- समवायस्यैकस्मिन्नपि सत्त्वेन तदनुपपत्तिः । समवाय नाना। तस्यैकत्वे तु तदव्याप्यत्वविशियापयाप्तिः सम्बन्धोऽस्तु । एवं च धवखदिरावित्यादौ साहित्यभानमावश्यकम् । अन्यथान्वयितावच्छेदकधवखदिग्त्वादियाप्यहि- त्वयादिप्रतीत्यापत्तिः । तथाचैकैकखदिरादित्वात् पर्यायेण तथाप्रयोगा- नुपपत्तिरितिवाच्यम् । घटडयत्तिहित्त्वस्य घटत्वव्याप्यसम्बन्धेनाम्बवे एक- किम् । नौलोत्पलम् । इह हि एकस्मिन्धर्मिणि अनेकधर्मसमुच्यात् बम्हः स्यात् । न चेष्ठापत्तिः। पटश्चासौ खञ्जयेत्यादावपि बन्दे सति वयवभेदत्वाच दिवचनबहुवचने भवतः, तादृशामामेवावपतिरोधानसं- तिरूपेयान्वये तत्समाहारो यथातोपानहमिति, मंहतिप्रधानत्वावे.

·५५० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (चार्थ इन्दः । २ । २ । २६ ।) (अ.२ । पा. २ । था.२) युगपदनुभवाभावादिति । (के) परस्य स्वज्ञानमदृशज्ञानसमर्पणय शब्दप्रयोग इति भावः ॥ विप्रतिषिद्धत्वादेव युगपदेव युगपदभिधानानुपपत्तौ प्रश्नानुप-. पतिरत शाह पारादिति ॥ (कै) तच दूरसमोपयोर्वर्त्तते ॥ पुरेति ॥ (कै) चिरातीतभविष्यदासत्रयोर्वर्तते सुखप्रतिघातेन (भा) ॥ घटाभिप्रायेणापि घटौ इत्यायत्तः । तस्माद हित्वं दयोरेव पर्याप्तमेकोन- पावित्यादिप्रतौतिवलात् पर्याः । प्रत्येकावृत्तरपि समुदायत्तित्वं खोकायं प्रत्येकावृत्तरपि वनत्वादेः समुदाये कृत्तिववत् । अतःकरण- विशिष्टब्रह्मरूपणौवकृत्तिजीवत्वस्य प्रत्येकाहत्तेरेव विशिक्षवृत्तित्ववच । यहा हिस्वादिसमवायस्यैव सादृशत्वमेको न हावितिप्रतीतेः समवाय- विषयताया एवानुभवाइ हित्वादिसमवायस्यैव च पातिरिति नामा- बन्यथा साहित्यभामाडोकारोऽपि तत्र प्रत्येकधर्मयोरेव অলন্তিনাষজন साहित्यदयबोधापत्तिरिति चैन्न । मतरम् । घट- हन्दे धौत्यादिनियमापत्तः। विशेषणमित्यादिना तत्पुरुषे तु काणखाव- दगियमः सिद्ध्यति । परं कार्यमिति पाठे चेदम् । एकसंज्ञाधिकारे तु कवचनम् । 'तत्रेत्यादि । स्यादेतत् । समुच्ये परस्परानपेक्षवेऽपि गवा.. दोगामेकक्रियाहारकं सामयं दध्योदनादिवदस्येवेति, तत्रहा दध्योद- ·महाभाष्यप्रदोयोद्योतः। (ब.२ । पा. २ । बा. २) (धार्थे इन्दः । २।२ । २६ ।) इत्यादिना सुखप्रतिवर्धिकायास्तबाशिकायाच सामय्या। दुःख- जनकत्वं दुःखप्रतिवर्धिकार्यास्तत्राशिकायाच सुखजनकत्वं सूचि- तम् । एवं दुःखसुखजनकसामय्योनियमेन सुखदुःखप्रतिबन्धक- बादि च सूचितम्। एतेन भारोत्तोणे गौणः मुखव्यवहार इत्य- पास्तम् ॥ षष्ठीसमासे कबर्थमामानाधिकरण्यमत पाह वृत्ताविति ॥ (कै) प्रयं भावः । सामानाधिकरण्यं नामविष्यतयेकद्रव्योपस्थापकत्वं तचापि पृथक् पूर्वपदेन स्वार्थानुपस्थितेरिति ॥ न दोष इति । (कै) अनयैव रीत्या विरूपाणामपौत्येक शेषोऽपि करणीयः। दम्दा- रम्भमामर्थन वाक्यौयम्य ममामार्थम्यवाश्रयणादिति बोध्यम् ॥ ननु इत्यादौ विभक्त्यु पस्थाप्य संख्यायाः प्रकृयवच्छेदकत्याप्यत्वदर्शना- सदुपस्थाप्य संख्यात्वावच्छेदेनेव तत्वकन्यनेन इन्वे तद्यायकम्य पदार्थताव- छेदकम्य साहित्यम्यावश्याभ्यपेयत्वात् । कि चाग्य ययोग्यतावच्छेदक. धर्मवत्त्वेनोपस्थिते एव हित्वादेः साकामयात्वात्तनागमावश्यकम् किं च दत्तचैलौ पचत इत्यादौ पाख्यातोपात्तदित्यान्वयेऽन्वयितावच्छेदक लाभाय तट्टानमावश्यकम् । सबुपातहित्य मेव तथेति तु न यक्तं चैत्रो मैत्रच विशेषविहितत्वात्तत्पुरुषसंज्ञैव भवति । मामानाधिकरण्याभावे न बन्द गव । यथा प्रमाणप्रमेयेत्यादौ साधर्मावैधाभ्यामित्यत्र च न वाम- नादावेकत्वात्वियायाः, इह तु कर्मभेदाकिया भिद्यते, तथा च 'समुच्चये- अन्यतरम्या' मित्यत्र भाष्ट्रमट मठमटेयादिकं कर्मभनिनन्ध कियाभद- ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (चार्थ इन्दः । २ । २ । २६ ।) (ब.२। पा. २ | बा. २) अच पचे इत्येव वाक्यममामार्थमिति तत्रापि सामानाधिकरण्य- मस्त्येव दत्यत पाह लौकिकं चेति ॥ (के) खतन्त्रेणार्थबोधाय प्रयुक्तमित्यर्थः । इदं त्वलौकिकवृत्ति- समानार्थकमेवेति भावः ॥ मन्दानां स्वरूपतो विपतिषिद्धत्वाभावा- दाह विप्रतिषिद्धार्था इति ॥ (के) तदप्युपपादयति परस्परेति ॥ (के) भाव्ये निवत्तयतौति । (भा) गच्छत इत्यादावनन्धयापत्तेः। चाब्दस्तु न द्वित्वबोधकः कोशभाष्यादा- वनुक्तेः । चार्थे इन्दविधानेन इन्द्वात् च शब्दम्येव दिवचनस्याप्यनापत्तश्चेति प्रकृत्यर्थतावच्छेदकानेकधर्मावच्छिन्नान्वयेऽपि हित्वादेशकाडा- योग्यतयोः सत्त्वेवाक्षतेः। क्वचित् संख्यायाःप्रकृत्यर्थतावच्छेदकव्याप्यत्वेऽपि सर्वत्र तत्त्वकल्प ने मानाभावाच । मम तु न दोषः । द्वित्यादिसम्बन्धस्य प्रत्येकारत्तरेव समुदायत्तिताखौकारात् । समूहस्य विशेष्यत यामा- दान्वयो विवक्षितः । यद्यपि सामान्य विशेषयोर्वाचनिको इन्दनिषेध- स्तथाप्यनित्यः स इति त्यदायेक शेषसूत्रएवोपपादितम् । अनेक किम् । माश्रित्योदाहरिष्यते, धन्वाचये त्वप्रधानमेव धार्थ वर्तते न प्रधानमित्य ने कस्य पदम्य चार्थे कृत्यभावादपि समासाभावः, इह पश्चासौ खरे.

·महाभाष्यपदोमोदयोनः। ५५३ (ब.२ । पा. २। पा. २) (चा बन्दः । १।२।२६।) बुद्धित इति श्रेषः ॥ ननु निहत्तौ तात्पर्य्यभेदात् तदितर- भेदस्तदान वा न पेवित्तिदुर्घभोऽत पार एकस्मिबिति ॥ (2) विरूवानामिति । (के) न हि महानुभवासम्भवः शब्दात् महबोधे प्रतिबन्धक रति भावः। एकासंक्षेति । (क) नाङ्गीकारेण हिवादः समूह एव भागात् । पटावियादावेकशेषेऽपि इन्दवत् समूहे एव विशेष्ये तदन्धयः । किंच साहित्यस्य विशेषणवे प्रमा- याप्रमेय इत्यादौ सर्वस्य शेयवाधिडिरेव सहित हिन्बादिज्ञानेऽपि शाखार्थ- सिद्धे। परस्परसहितानां सर्वेषां शेयत्वमित्यम्य समूहस्य विशेष्यत एव सिद्धेः । एकस्याप्य ज्ञाने समूहाजानात् । समूहम्य विशेषलवेऽपि एषमेव । न अनेकघटपटराशौ बस्य राशेर्घटं पटम् पामय इत्यत इम राशिमामय इत्यत इव सकाघटाद्यालयमं नियमेन प्रतीयते। अत एवं समासस्याणिहासंख्यत्वादिशधापरमुक्तभाष्यं संगच्छते । तत्र मेतदभाष्य- समाहारविषयं तम्य वाचनिकलि कवचनयोः साचात् । तम्याश्रयगत- होटपोटनेसोटातारः । न मात्र योई योई न्दं कृत्वा पुनईन्दः कतुं शक्या । होटपोधोरप्यानडापत्तेः । वाक्कका सादृषदमित्यादौ त्वगादेपि टमापतेच नघोचरपदे मित्वसमासोपसंख्यामात्तथापि तदापत्तिः। सकत्समदाये धेकस्मिन्धर्मिण्यमेवधर्मसमुचयाचार्थसट्टावात्समानाधिकरणयोगपि बन्द संशाप्रसाः, ततश्च बन्द घौति नियमः म्यात्, विशेषणमिद्यादिना तु तत्पषवारये सनपटुरित्वपि सियति, मेधः दोषः । एकसंज्ञाधिकारा- 70 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चार्थे इन्धः । २ । २ । २६ ) (च. २ । पा. २ । बा. २) एको वाचकः शब्द इत्यर्थः ॥ ननु वाचः क्रमोन वाच्यमतौति- योगपद्यविरोधीत्यत पाह अभिधानक्रमेति ॥ (के) अभिधेयकमः। (के) अभिधेयज्ञामक्रमः ॥ क्रमवदर्थावगमादिति ॥ (क) कमवतोऽर्थावगमस्य सत्त्वादित्यर्थः ॥ भाव्ये लक्षशब्दः सार्थको निवृत्त इति। (भा) लिङ्गसंख्यायाधित्वाभावाच । इतरेतरयोगपदेन च समूह एव तस्याश्रय- गतलिङ्गसंख्याग्राहियोक्त्याऽवयवतादात्म्येन भानं स्पष्टमेवोक्तम् । एताव- तेवोभयपदार्थप्रधानो इन्ह इति व्यवहारः। समूहस्यावयवेभ्यो भेदेना- प्रतीतेः । किंच दशसाध्योल्यापनकभावोत्यापनक्रिया तत्कतत्वं च प्रत्येक सम्बन्धमपि इतरसाहित्येनैव बुध्यते । तत्र चैकनोत्थापयति समूह उत्यापयतीति च प्रयोगः । तत्राये एकशब्दोऽसहायपरः । एवं दिवा. दिकमपि प्रत्येकसम्बन्धमेव । इतरसाहित्यरूपसमूहबुद्धिच तयाचिका प्रबत्तस्य बन्दस्य एकाहिर्वचनन्यायेनावयवे पुनरप्रवृत्तः। उपसंख्यान- स्थान्यत्रोपक्षयात् । चैवं वालचसग्दृषद होतापोतानेछोहातार इत्यादि न स्यादेवेति वाच्यम् । इयोईयोरेव सहविवक्षयां इन्हे समुदाययोः न . विशेषविहितत्वात्तत्पुरुषसंज्ञैव भविष्यति, अन्यथा नौलं च तदुत्पलं चेत्या- दावपि इन्दः स्यात् यहा शेष इति वर्ततेऽतो विशेषणमित्यत्रोपयुक्तत्वान भविष्यति, सामानाधिकरण्याभावे तु इन्द्र एव पटुखमावागताविति ।

·५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२ । पा. २ बा. २) (चाथ इन्हः । २।२।२९।) अर्थन सहनिवृत्त इत्यर्थः। स्वार्थ कः ॥ ननु तस्य निवृत्तावपि एकेन भब्देन ममामरूपप्रातिपदिकेन द्वौ बोधितौ रति विवरनं भविष्यति इति क्षेत्र । ममासस्य समूहे शकावपि महादौनाम- वयवत एव बोधेन एकप्रातिपदिकजन्यबोधविषयत्वाभाव इत्यभि- मानात् “तस्माद्" इति विनिगमनाविरहादुभयोरप्यनेकार्थत्व- मित्याशयः। श्रागमेन अनाममौयप्रमादवेदवाकोन। एतेन धावा इत्यादावपि द्विवचमानुपपत्तेस्तुल्यत्वात् पूर्वस्मात् को विशेषः इत्य- पास्तम् ॥ भाये इतरसाहित्यबुद्धिरेवापेक्षाबुद्धिः। अपेक्ष्यते सापेक्षासमूहस्तविषया. बुद्धिरित्यर्थः। लोके हावित्यादिप्रयोगे चैकशेषं विनापि ह्यादिशब्दानां समूहबोधकत्वम् । अत एव इन्दैक शेषयोश्वार्थसमूहभागाङ्गोकारसद- ज्ञाने तदबोधात् स्परं चेदं “सरूप" सूत्रे भाष्ये ॥ “तम्य पूरणे" इति सूत्रे भाष्येऽप्युक्तमन्योऽन्यं वाच्यमाश्रित्य सर्वस्मिन् द्यादयः प्रवर्तन्ते इति । पन्योऽन्यम् । अन्योन्यसापेक्षम् । वाच्यं संख्येयमाश्रित्यपूरणप्रव्ययान्त- पञ्चमादिप्रकृतयः पश्चादयः सर्वस्मिन् प्रत्ययवाच्यसहिते वर्तको। तत्र तत् संख्याश्रयसमूहस्य प्रकृतिवाचकात् तदन्तर्गतस्यैकदेशस्य प्रत्ययो पुनः सहविवक्षायां तदुपपत्तेः। पूर्वत्राप्यनेकग्रहणफलं दत्तमेव । तम्मा- बघायचं समासान्तवावराराम प्रतिरप्रतिश्चानेकयायपलं स्थितम् । बनेकस्य धार्थे रत्तिस्तु जहन्वार्थायां वृत्ती मिलितस्यैव । 'नक्षन्यग्रोधाविति'। चशब्दस्याश्ययत्वेऽपि तदर्थे विधीयमागस्य इन्दस्य खभावादेव लिङ्गसंख्यायोगः, कथं पुनरत्र दिवचनं, यावता शम्दपौर्वा- पर्यादर्घाभिधानेऽपि पौर्वापर्यन्ततश्च प्रक्षशब्दः सहान निहत्तः न्यग्रोध- ·महाभाचपदीपोपयोतः। (पार्षे दनः ।।२।२६।) (ब.२ । पा. २ । था. २) द्यावाह इति । (मा) 'धावा इचामा प्रथमे धतेन" रति मन्त्रसमिदम। शब्दो- ऽसमायोतकः । इतरेतरापेक्षयोभवनापि दिवचनम् । दितीचे चिदस्मै (भा) शब्देन व्यवधानात् ममामाभावः। प्रधाने द्यावापृथिव्यावि- त्याचमन्त्रार्थः॥ यथोक मूचितं कैमुतिकन्याय १ धावा हक्षामा प्रथमे ऋतेनाभि श्रावे भवतः सत्यवाचा ॥ म१.. सू१२. १. वाचको यथा वानौ शाखा वृक्षस्यावयव इत्यर्थः । बनेन सितत् तत् संख्यावास्येन परस्परसापेक्षसमूहप्रतीतिः स्पडमेवोक्ता सर्व एव गद- योऽन्योन्यमयेचन्ते इति च वषोतम् । तत्र समूह उतावयवमेद एव बाधः । चत एव पवादयोनित्यं बडवचनान्ता एव । ननु दित्वादियोनिरेवत्वं मेदास्तत्पूर्वकायतः । विना तेवन संख्यानामन्यासामस्तिसम्भवः । एकात्वेन विना हित्वादीनामुत्पत्यसम्भवाद् हित्वादीनामेकत्वम् । योनि कारणं तेन विगा न्यासासम्भवं दर्शयितुः भेदा इति । तत् पूर्वकाः पक्षान्तरे तु प्रत्येकम् । तदेतदुचते । धुमपदधिकारबचने बन्द इति । पधिकरण पतिपदाधः। तस्य युगपरचा इत्यर्थः । षत रख चाय बन्द उपस्थिता, एक स्वार्थलकाबादेववचनमेव प्राप्नोति, तथा चा- 'ती किता'विति अमेज प्रतीतिमोजत्व बचासंखमिन्यस्य प्रति बामेय पोरयो प्रतीतो विपनं भवति यथा वा वा पक्ष ·(ब. २ । पा. २ बा. २) महामाबपदीपोद्योत।। (चाच हपः।२।२।२९) उत्कृष्टेति । (के) एवं र युपपदधिकरणवचमताषाः सत्वस्येदममुमानमनुमा- पकमित्यर्थः । साहचर्यादौति । (क) "द्यावा हवामा” इति वाक्ये परस्परसाहचर्यात् “चावा चिदरी पृथिवी" इत्या मार्य द्विवचनानुपपाया च तथा कल्पना- श्रीयते चेत् किं समासे वक्तव्यमित्यर्थः ॥ इन्वेनेति । (के) अभेदमूलकै कावपूर्वका इत्यर्थः । तस्मादेकत्वमाद्यं हित्वादयस्तु पदार्था- न्तर संनिधौ तत् पूर्वका जायत्वे । तदेवार एकत्वे वुद्धिसहिते निमित्तं हित्वजन्मनि । एकत्वाभ्यां समुत्पनमेवं वा तत्प्रतीयते । एकत्वइयविषयावुद्धिहि त्वादेः कारणं सत्र अश्वस्यैव समवायिकारण- त्वात् प्रत्यासत्यभावाच । समवाधिकारणत्वासम्भवेन तस्यानिमित्तयारसत्व- मेव । समवाय्यसमवायिकारणभिन्नसामान्यसमाख्यया निमित्समियते । बहा एकत्वान्यामेव हित्वमुत्पन्नमेकत्वदयबुद्या तु सचानम् एतदेव मौमांसकमतम् । बित्वादिस्वरूपे मतभेदमाह वाचकाविरुवा साविवज्ञायां तेनैव बडविति लुकि बनवाकविता इति विध्यतीवि खुकप्रकरणे भाष्य ए स्पष्ठम् । यत्त्विा स सेयं चयोपति, पत्र वयोधार्थप्रवीतिदमायां प्रक्षार्थस्याप्रतीतिरेव बार- बम, पद तर्षि मपदधिकरणवचने दनः। विमिदं यमपदधिकरब- पचन इति, बधिकरवं पतिपदार्थ, पधिकरणे पगमरवर्ग मधि- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चार्थे इन्दः । २।२।२६।) (ब.२ । पा. २ । बा.२) इन्हरूपसमुदायेनोद्भूतावयवभेदः समूहरूपोऽर्थः । लक्षादि- शब्दक्रमोच्चारणेन यद्यपि क्रमेण बुध्यते तथापि इन्हरूपैकप्राति- पदिकजन्यबोधविषयताया इयोः सत्त्वेन द्विवचनाद्युपपत्तौ युगपदचने- भाव इति भावः। एवं च खण्डनवादी स्वमते दिवचनादिकमुप- पाद्ययुगपदधिकरणवचनतावादं दूषयितुं तन्मतमनुवदति सक्षोऽपि द्यर्थः न्यग्रोधोऽपि द्यर्थः इति । (भा) इति तव मतमिति शेषः ॥ एकत्वसमुदायो वा सापेक्षे वा पृथक् पृथक् । हेकयोरिति निर्देश प्राप्त रामस्तथा सहि । एकत्वाभ्यां नापूर्वहित्यमुत्पाद्यते। किन्तु तयोः समुदाय एव हित्यम् । तत्रावयवाश्रयो भिन्नकारावभासः । संघाश्रयश्चैकाकारावभासः । यथा वृक्षसमुदायो वनशब्देनोच्यते । तथैकत्वसमुदायो दिवशब्देन नोच्यते यथा परस्परापेक्ष एकत्वे एव द्वित्वम्। अन्यं दूषयति एकवदित्वं परे "देकयोः" इति निर्देशे एकत्वत्रयस्य इन्दविषयत्वात् बहुवचनापत्तिस्तथा- होकारे इत्यर्थः । यस्मादेकत्वाभ्यां जनितमन्यदेव समुदायरूपे हित्यम एवं विवादयोऽपि इत्येवन्याय्यम् । ननु हित्वादेरेकवाद "इयोर्दिवचनम्" इत्याचमुपपनम् । तत्रोक्तम् । युगपदधिकरणवचनता दुःखा च दुरपयादा चेति भाष्य उक्तम् । तस्यायमाशयः। बस्तु नास्वार्थता तथापि धवौ च स्खदिरौ चेत्यादिवि- करणवचनं, तत्र इन्दो भवति, केन पुनयुगपद दयोर्वचनम्, एककेन पदेन, एतदुक्तं भवति, यावतां पदानां इन्हो यदि तावतामन्योन्यार्थाभिधानं युगपद्भवत्येवं बन्दो भवतीति, यत्र हि द्विवचनबहुवचनान्यथानुपपत्तिरेष ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ब.२। पा. २ । बा. २) (ब. (चार्थे इन्दः । २।२।२६।) यदि तौति । (भा) यद्येवं खौकुरुषे इत्यर्थः। यत्तु लघुविवरणे लक्षः सचान्द- घटितो इहरूपः समुदाय इत्यर्थः। “यर्थ" यवयवसमुदायार्थः । एवं न्यग्रोधोऽपि इत्यपि व्याख्येयमिति तब। न्यग्रोधोऽपत्यंगस्य वैयपित्तेः। “यदि तर्हि" इत्यादेरनुत्थानापत्तेच। म च प्रागुका. शयमविदुषो युगपदचनतावादिनोऽयं पूर्वपच रति वाचं तत् ममाधानकावं पूर्वोक्रवाशयप्रकटेनैव समाधानस्योचितत्वेन या- भ्यामेवाकोड्यर्थस्ताभ्यामेवापरोऽपौत्यादितत्समाधानपरग्रन्थामंगतेः। एकोऽपि गुणमेदेन संघो मेदं प्रकल्पयेत् । गुणासमूहावयवास्तेषां मेदेन खात्मनः । एकस्यापि हिस्वादभेद इति तदुपपत्तिरिति हरिणोलम् । ननु "पंक्ति विंशति" इति सूत्रे भाष्ये विंशत्यादिषु प्रतिप्रत्यययोस्तदर्थ- योश्चाज्ञानमितिप्रश्ने दिशब्दादय दशदर्थदभिधायिनः शतिप्रत्ययो डोदशती विंशतिः। विंशत्यादयोदशदर्थे चेत् सामानाधिकरण्याभावेग विंशति- गवमिति समासानापत्तिः। विशतिर्गाव इत्यस्य चासिद्धिः । दशतोदिवा- द्विवचनं च प्राप्नोतीत्युक्ते सिद्धान्तिमोक्तम्। समूदाये एते विंशत्यादयो भविष्यन्ति कथं सहरति वर्तते । न च पाणिसमूह सहः इति रक्षाणां यहो सङ्गतः प्रक्रियादशायामपि प्रथमप्रवृत्तस्यैवाव चगम्य त्यागायोगात् । अन्यथा पष्ठीतत्पुरषादेरपि प्रथमयैव गमा चासौ पुरुषश्चेत्यादिविग्रहा. प्रमाणं, विग्रहे चापि दर्शनात्, विग्रहे खपि यगपहचमता वृष्यते प्रमित्रयोर्वरणयोः, द्यावाचिदमै एथियो नमे ते इति, किं पुनः समासे यत्र चान्या चान्या च शक्ति प्रादुर्भवति, कथं पुनः प्रक्षपास्टेग न्यग्रोधाभिधानं ·महाभाष्यप्रदीपोरद्योतः । (चा बन्दः । ३।२।२५।) (प.५। पा. २ । था. तत् पन्चस्वारस्पेन युगपदधिकरणवचनतावादिन एवैतत् पूर्वपचे मिद्वामित्वमतौतेः॥ मनु शचन्ययोधयोस्भधार्थसमिति बदतोऽन्य- वाचकत्वमहिमत पाह लौकिकादिति ॥ (2) नन्यस्थान्यारूपवाभावेन अक्षय न्यग्रोधवादित्यमुपपनमत चार सक्षशब्दस्येति ॥ (क) भाष्ये शहाब्दस्य न्यग्रोधार्थः ॥ विंशतिरिति न सियेत् । सा समूह समूदाय इत्यमर्थान्तरं योर्दशतोः सहो विशतिरिति । न च विंशको गोसाइति न स्यात् । विंशतिशब्देनैव गोबास्योक्तावात् । तत्र परिमाणिना नोनापतेरिति वाच्यम्। व्याणां मध्यसास्य दशा दशत्सवस्य दशतो गवां च पारमार्थिको भेदो नान्ति केवणं घुद्या परिकल्प्यते । बुद्धिव्यवस्थापितार्थनिबन्धमास शब्दावुहिमेषा- यांचारामूपजनयन्तोऽसत्यपि वास्तवे मेदे मैदमुपगमयन्तीत्यदोषात् । दशती रक्षाविंशतिशब्दाव्यसंघे परिमाणिनिमसिद्धेः वास्तवममेद- मादाय सामानाधिकरण्यं च सिई विंशतिर्गाव इति गवां दातश्च ताविकमेवाभावाद गवामपि दाशतसवगुणित्वेन गुणिमा गुणविशेषणे मां विंशतिरिति बहो। समुदायाभिधाने समुदायस्यैकत्वादेकवचनं पत्तिः। तत्पुरुषे तुल्यार्थे यादौना निर्विषयतामत्तिश्च । स्यादेतत् । भूत- पूर्वमत्या तनिर्वाह उत्तरपदार्थप्राधान्यादिवत् । अलुक्समासे तु घश्या तेष वा तस्य, साहचर्यादिति, पहा तहा निमित्तं भवतु, यद्यपि च नोक- बचारे केवलस्य पक्षशब्दस्य बयोधाभिधायित्वं ग वृष्ठं न्यग्रोधशम्दस्य ' वाशक्षाभिधायित्वम्, बन्दावयवानांस्वनेकार्थाभिधायित्वं केवणावामित्व- ·महाभाष्यप्रदोषोक्द्योतः। । (प.२ । मा. २ बा.२) (चार्थे इन्दः।९।२।२६ ।) लक्षेऽपि न्यग्रोधशब्दो दृश्यते । (भा) इत्युक्तम् ॥ तत्र दर्शनमुपपादयति लोकव्यवहारे स्वक्षेति । (के) पूर्वकिन शब्दप्रयोगक्रमेणार्थज्ञानक्रमाष्टुभयः क्रियान्वयः दिवचनं चन स्यादित्य भिमानः॥ भाव्ये तुल्यं हि कारणम् इति । (भा) दर्शनरूप कारणमपि तुल्यमित्यर्थः । तदाह . सिद्धम् । सामानाधिकरण्येऽपि विंशतिर्गव यादौ विंशतिसंख्या- समुदित व्यसमवायिनी न तु प्रत्येकं समातेति गावोधनमित्यादिवत् নৱনৰূল্য বিচ্ছ আহৰীঘলৰিৱিন বৰ সমলিঙ্গা- अनुरत्तिः । प्राकशतादेषां स्त्रीलिङ्गात्वमेकवचनान्तत्वं च । प्रतम्यनपुंसकलम्। विंशती विंशतय इत्यादित्वेकशेषे साध्ये येति कैयटः । तदुवं भाष्ये रते विंशत्यादयः समुदाये सन्तो भाववचना भवन्ति । भाववचनाः सन्तो गुरुवचना भवन्ति । गणवचनाः सन्तोऽवशिया भवन्ति । यन्यैर्गुणवचनेषु कदाचित गुणो गुणिविशेषको भवति यथा पटः शुक्ल इति कदाचिद गुणिवा गुणणे विशेष्यते पटस्य मुल इतौति भाववचनत्वं संहनन कियावधनत्वात् । । माकोश इत्याद्यनुवादसामर्थादेव निमित्तापायन्यायो नायिष्यते । मैवम् । चापकस्य सामान्यविषयतायां लाघवेग इन्हावयवेवपि हिवचनाद्यनाभात् दोषः, वियतविषयासापि शब्दार्था भवन्ति यथा माशम्दस्यैवशेष ग्व बसरि वृत्तिः पुत्लशब्दस्य दुहितरि, रतेनैवदपि निरन्तम्, एकेगोल- त्वात्तस्यार्थम्य परस्य प्रयोगो नोपपद्यत इति, करन्दावयवादामेव पर- ·પૂર महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चार्थे हन्दः । २ । २ । २६ ।) (अ.२ । पा. २ । आ.२) तुल्यो नोकेति ॥ (क) पुनर्भाव्ये शङ्कते नवै लोके इति ॥ (भा) किं युक्तमेतदिति । (के) "युक्त पुनरि"त्यत्र काका प्रश्नो व्यङ्ग इति भावः ॥ भिन्नरूपत्वादिति । (क) सक्षो दृश्यतामित्यादौ सविभक्रिसमासे निर्विभक्रिकमित्यर्थः । गुणवघना इत्यस्य तत् सादृश्यात् तच्छब्दव्यवहा- इत्यर्थः । गुणवधनाः सन्त इत्यादिना तत् सादृश्योपयादनात् । अत एव गोविंशत्यादिषु षष्ठीसमास सिद्धिः । गणशचित्वे हि “पूरणगणेति” निषेधः स्यात् । मुख्यगणत्वेन कैयटादिकृतो व्यवहारस्वसंगत एव । भाष्यविरोधात् । एवं च विंशतिद्रव्यसमुदाय एव विंशतित्वमिति भयान्तरेण प्रकृतिप्रत्ययवि- भागबोधनायोक्तम्। तथाच द्यादयोऽपि तत्तद् द्रव्यसमुहवचना इत्युक्तमेव । असमूह एव चैकत्वम् । “बत्"ि सूत्रे भाष्येऽपि भेदमात्र संख्या याद इत्युक्तम् । भेदो वैलक्षणमिति कैयटः। एकत्वस्याभेदवोधकत्वात् तथा व्याख्यातम् । तदुक्तं हरिगा। निमित्तामायन्यायस्यानित्यत्वाच्च । न चैवं तहाजलुगसिद्धिः। तेनैवेति सौत्रमंशं बडवचने पर इति व्याख्यां च प्रत्याख्याय बहुषु वर्तमानस्येत्यर्थम्य खलु वहिविगतो स्परसविधानादेषा प्रतिसिमिधाविव ते द्रवता, नो भवति, यदि तईि क्षोऽपि ार्थो न्यग्रोधोऽपि द्यर्थी बहुत्याद्ववचनं प्राप्नोति, मात्र चत्वारोर्याः किं तहि याभ्यामेवाकोार्थस्ताभ्यामेवाप- ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। ५८३ (ब.२। पा. २ । व्या. २) ( चार्थे इन्दः । २।२।२६।) भिन्नशक्तित्वादिति । (कै) तत्र भिबोपस्थितिजनिका गतिः। समासे एकोपस्थितिजनिका मा इत्यर्थः ॥ लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोग इति । (भा) लक्षशब्देन न्यग्रोधार्थरूपस्योकत्वाच्यग्रोधशब्दप्रयोगो मोपपद्यत इत्यर्थः ॥ युगपदभिधानमनुक्तिश्च विरुद्धेत्यत पाह न्यग्रोधशब्देति ॥ (के) भारोद्यचिति । (के) "भेदाभेदविभागोऽपि लोके संख्यानिवन्धनः" इति दिवादिभेदयवहारकदेकत्वमभेदव्यवहारकृदिति हेलाराजः । विणक्षणं विवक्षणसमूहरूपत्वं च द्यादय बाहुः । यसमूहरूपत्वं चैकशब्द बाह। एवं च हरिणा कथमेकत्वं समुदायरूपत्वमुक्तमिति चेत् सत्यम् । परमतेन तथाभिधानात् । यत एवोपक्रमे । "संख्यावान्सत्त्वभूतोऽर्थः सर्व एवाभिधीयते । सधर्मो व्यतिरिक्तो वा तेषामात्मैव वा तथा" । इत्युक्तम् । सधर्मः संख्याल्पो धर्मः व्यतिरिक्त इति वैशेषिकमते, तेषां इत्याश्रिता गुणरूपा संख्या । खमतमाह तेषामाद्यैवेति तेषां सत्त्वभूता- स्थापयिष्यमाणत्वात् । अत एव जहत्वार्थायामपि लुक सिध्यति । सम्पति प्रतीयमानं यहहुत्वं तदाश्रयम्य तदाजेनप्रागभिधानात् भूतपूर्वमतेच रोऽपि । स्यादेतत् । उभयोरत्र पर्यायत्वे यथा प्रक्षन्यग्रोधी पक्षन्ययोधा- विति चिने प्रतीतिरेख प्रक्षन्यग्रोधावियत्रापि प्राप्नोति, तन्न, यगप- दुत्पादात्, वद्यथा इयोरक्ष्णोर्युगपहिस्कारितयोः पुरोवर्सिन्यर्थद ये यगप- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। चार्थे इन्वः । २।२।२६।) (ब. २ । पा. २ । था. २) इतरमंनिधाने एक प्रत्याविर्भावो न तु केवलस्थापौति भावः । किमिमौ लक्षावेवेति (भा) भाष्यस्य मुख्यौ लनावित्यर्थः ॥ तत् कुत इति । (क) तस्मान्ययोधप्रतीतिरेव न स्थादतो न्यग्रोधशब्दप्रयोग आवश्यक इति बोध्यम् ॥ गौणस्थाप्यस्य लक्षन्यग्रोधावित्यादौ लोकव्यवहारे परस्य प्रसिद्धत्वात् मुख्यसमकक्षतया भाथे संदेह उक्त इत्यन्ये ॥ नां समूहस्य समूहिभिरत्यन्तभेदाभावादात्मवेत्युक्त तथा संख्यात्ववान् । पसमूहरूपमेकत्वं समूहरूपं दिवादि । तत्रैव संख्यात्वस्याप्यङ्गीकारेण समूहप्रत्ययापेक्षया विलक्षणः प्रत्यय उपपन्नः। एतेन पदार्थमात्रादनुपा- धेर्विलक्षणप्रत्ययानापत्तिरित्ययास्तम्। संख्यात्वम्य समूहरूपत्वस्य चोपा- धित्वाद् इति पुञ्जराजादयः । तत्र हादावनुश्रूतावयवभेदः संख्या सहिप- रौतञ्च तदाश्रयः। यहा समूहत्वेन वाधारतादित्वत्वेन चाधेयता संख्या- गतैकत्वस्य तु विशेष्येनारोपः शब्दशक्तिखभावात् । दशचब्दश्च दशसम्बन्धि समूहबोधकः । अनुभूतावयवमेदः सविशेष्यः समूहलेग घ विशेष्यता संख्या च सर्वपदार्थ भेदिका । स्वस्यापि भेदिका गुणक्रियादिभेदिका च । स्वयापि वाच्यत्वात्। न हि तद्धितत्तौ एकशेषरत्तौ च नद्राजोऽर्थवान् । तदानातदाजबन्दे तु वैकल्पिको लुगिति वक्ष्यते । एवं स्थिते हन्दैकशेष- . देवा प्रतीतिर्जन्यते दोहापि एष्यं, मनु यदा लक्षशब्दो न तदा न्यग्रोध- शब्दो यदा न्यग्रोधशब्दो न वदा प्रक्षशब्द इति कथमत्र युगपद्यापार, समविस्यवोर्युगपद्यापाराददोषा, पदापि हि अतमात्राणि खसमर्थं स्मार- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २। पा./२ । या. २) (चार्य इन्दः । २ । २ । २६ ।) प्रतौताविति । (क) समुदायिन योरुपस्थितिरित्येवानुभवो न तु प्रत्येक व्यर्थता- नुभव इत्यर्थः। समासस्य चानेकार्थेति । (क) अनेकार्थबोधकलादित्यर्थः ॥ उद्भूतावयवभेदममुदायाभिधान- प्रतिरूपयो: पर्याप्ताश्रयप्रयोगवद्भिरपि पदैः क्रमेणकैव बुद्धिः समूहालम्बनवदिति भावः ॥ "क्रिया भेदाय काजस्तु संख्या सर्वस्य मेदिका" इत्युक्तः । एकविंशत्यादयोऽपि संख्यान्तराख्येव ग संख्यासमूहः संख्या कार्यानापत्तेः। खासमुदायादौ खाङ्गादिका-भावाद इत्यलम् । एवं चेतरेतरयोगे साहित्यं विशेषणमिति सूचभाष्याद्यसम्मतम् । एतेनोपस्थित- धवखदिरयोरेव हित्वान्धयः। एकक्रियान्वयित्वस्यैकबड्ावच्छिन्नत्वरूपस्य वा साहित्यस्य पश्चादेव भानेन तत्र कृत्तिकल्पनाया बनौचित्यात् । अन्य- तरस्यान्यतरत्वान्धयविवक्षायां पश्य धवखदिरौ हिन्धीति तु न असामर्थन समासाप्राप्तः। एकरूपेणेकविशेष्यान्वयित्वरूपसामर्थस्यैव दम्हनिमि- तत्वात्। द्वित्वरूपैकधर्मावच्छियोरेकवान्धयम्यवौचित्याच । कृतः सर्वो योरलौकिकवाक्येऽपि दिवचनादिदुर्लभम् । लौकिक विग्रहे तु दूगपाल तदिति दुःखेत्यनेमोक्तम् । एतेन राजा चासौ पुरुषवेत्येव वियहन्तो यन्ति पवादाकाङ्कासन्निधियोग्यत्वेष परामशेष स्मृतिस्थान्धभिदधति, तस्यामेव सातौ युगपदारोहात्मम्भवत्येव युगपद्यापारः, या च सा पदा- नां सविः सा क्रमभाविनौवि तस्कमेणैव यथासंख्यादिव्यवस्था यगप- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चाथै इन्दः । २ । २ । २६ ।) (अ.२ । पा. २ । बा.२) दिवचनमित्यर्थ इति । (के) श्रत एव पृथिवौत्यस्य प्रग्टह्यत्वोपपत्तिरिति भावः ॥ द्वितीयबोधस्तु एकत्र क्षामापदेन। अपरत्र द्यावापदेन। अत एव “मत्रमेत" इति दिवचनोपपत्तिः । देवदत्तश्च यजदत्तश्च तिष्ठत इति वत् ॥ परस्परनिरपेक्षा इति । (के) न्ययोधम्छिद्यतां लक्षश्च इत्युक्त न्यग्रोधस्य छेदनान्वये लक्षा- पेचाया प्रभावमाचेण परस्परनिरपेक्षत्वमित्यर्थः ॥ नन्वतावतोके "अहरहर्नयमान" इत्यादौ कथं समासप्रसङ्गो वारितोऽत पाह मत्तिकयेत्यादावेवं रीत्या समासो नानभिधामात् । किं च नात्र इन्दः । एकरूपेण तथान्धयाभावात् । नापि तत्पुरुषस्तत्र तथा सामर्थग्रहणे मानाभावात् । "चार्थ बन्द" इत्यस्य वार्थ सति यथा विशेष्यान्वयस्तथा विशेष्यान्वये मति बन्द इत्यर्थः। "समर्थ" सूत्रे तन्त्रेण उभयविधसामर्थ- ग्रहणं परन्तु व्यवस्थितसमुच्चयान्वाचययोख न समासोऽनभिधानात् । "क्षौमे वासानावमिमादधीयाताम्" इत्यादौ सहितयोरधिकारलाभस्तु यत् कर्त्तव्यं तदनया सह इति वाक्याद् इत्यपास्तम् । तदुक्तसूत्रस्या- शब्दत्वाच। धवखदिरावित्यादौ प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वयित्वेन विभक्त्यर्थान- न्चयापत्तेश्च । संनिहितार्थबोधकत्वमिति तु बहुव्रीहिप्रकरणे दूषितम् । मौमांसकाः परास्ता इति दिक । इह एकविंशतिर्दाविंशतिरित्यादौ राजन्यबहुवचनहन्देऽन्धकसृष्णिषु संख्येति पूर्वपदप्रकृतिखर इस्तम्माद दभिधानेप्युपपद्यते, तदेवं युगपदधिकरणवचने इन्द्र इति स्थितम् । इकविंशतिविंशतिरिति, यद्ययं इन्दस्स्याद् एकं च विंशतिवेतीत- रेतरयोगे दिवचनबहुवचनप्रसङ्गः, समाहारे च 'स नपुंसक'मिति बपुं- ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (स.२पा. २ बा. २) (चार्थे इन्दः । २।२।२६।) तब चेनेति ॥ (के) चेनाप्यचेनापौति । (क) चं विनापौत्यर्थः ॥ कचित्तु “विनापि चेन" इत्येव पाठः ॥ ननु समुच्चयेऽसामर्थात् कथं समासप्राप्तिरत पाह सामर्थ्य हौति । (कै) कृतः सर्वो मृत्तिकया इत्यादौ समामापत्तेः। किं च क्रिया- द्वारके मामर्थ्य दध्योदनादाविव मामर्थ्यस्य द्वारं भूतक्रियायाः धवे हित्वानन्वयापत्तेश्च । न चानुशासनिकसन्निधानग्रहणेन यदुत्तरं यः प्रत्ययोऽनुशियः स तद् घटकार्थतदर्थेतदन्यतम्गतस्वार्थबोधक इति धवेऽप्यन्वयो योग्यतादेर्नियामकत्वाच्च । अर्धपिप्पलों राजपुरुषं पाय इत्यादौ म दोष इति वाच्यम् । व्युत्पत्त्यन्तर कल्पने गौरवाद एकरूपेणैक- कियान्वयित्वसमनियतसमस्यमानपदार्थसमूहभानानुमेधेन उत्तेरावश्यक- त्वाच्च । अत एवात्र विग्रहवाक्ये इव चादिप्रयोगो न इत्युक्तम् । “चार्थे इन्द” इति तु "बनेकमन्यपदार्थे” इति वत् शक्तिग्राहकमेव । एते चार्य इत्यस्यैकक्रियान्वयित्वरूपसाहित्ये सति इन्द इत्यर्थ इत्यपास्तम् । एकक्रियान्वयित्वे च शब्दशक्तरभावाच्च । “यमियोमावि त्यादौ समु. दितम्य देवतात्वाचत एव संगच्छते । न च चैत्रो मैत्रश्च गच्छत स्यादावा- बन्द एवायम् । स च समाहारे । नेतरेतरयोगे । व्यभिधानात् । पुंस्यन्तु लोकात् । यदा त्वेकाधिका विशतिरिति शाकपार्थिवादिसमासः क्रियते सकप्रसङ्गः, अत एव एकाधिका विशतिरेचविंशतिरिति शाकपार्थिवादि- खासमासः क्रियते, नैवं शक्यं 'राजन्य बहुवचन इन्देन्धकणिष संख्यति ·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। (चाथ इन्दः । २।२।२९1) (अ.२ । पा. २ | आ. २) पृथक् प्रयोगनिष्पत्तिः। किं चैवं पति सूचस्थचार्थपदविग्रहमुक्त्वा पुनस्तदर्थप्रश्नसमुच्चयोलेखासंगतिरेव। गर्भार्थन मौत्रेण तदप्रतीतेः। किं च "गामश्वं पुरुषं पशुम्" इत्यत्र सर्वत्र नैरपेक्षे समुच्चयोऽपि कथं समुच्चये एकत्र सापेक्षत्वात् ॥ भाये सक्षश्च इत्युक्ते इति । (के) न्ययोधो दृश्यतामित्युपक्रमोनौ तु न शक्षश्व इति गम्यते इति भावः॥ ख्यातोपाक्तसंख्यान्वयाय चार्थसमूहस्य विशेष्यत्वाय च चस्य तद्दाचकत्वं वाच्यम् । एवं च चैत्रस्य मैत्रस्य च समूह इत्यत्रेव घया प्रप्तिरितिवाच्यम् । तदात्मकत्वेन समूहप्रतीत्याभेदनिवन्धनषधप्रामः । सच समूहः क्वचिद् बालवः कचिद् बौद्ध इत्यन्यत् । पुष्पदन्तादिपदेऽपि समूहः शक्योऽत एव दित्यान्वयः पुष्पदन्तावित्यस्य प्रकृतिस्तान्ताऽदन्ता वा। एकयोक्या पुष्यवन्तौ दिवाकरनिशाकरौ इत्यमरे इन्देन पर्यायप्रदर्शनात् पुष्पवन्ता- वित्वत्र दिवचनोच्चारणाचेकयोक्त्या इत्युक्तेश्च। समूहस्य शक्यतायाः स्पष्टमेव लाभात् । पुष्यवन्तपदं चन्द्रसूर्यसमूहे शक्तमित्याकारः भक्ति यहोऽतो न सत् एकतरमाचबोधो नापि शक्त्यानन्यम् । यत्तु भेदश्चाई इति तन्न । तदोधागनुभवात् । चेन क्वापि तदर्थाप्रतीतेश्च । चार्थः साहित्य तदा समासान्तोदात्तत्वमपौष्यत इति पाश्चमिकभाष्ये बहनौहौसंख्येये इजित्यत्र स्थितम् । पूर्वपदप्रकृतिखरो र स्यात्, समाइ इन्द एवायं स च समाहारे मेत. रेतरयोगे, अभिधानात्, नपुंसकत्वन्तु निमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिा- स्पेति न भवति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प.२ । पा.२या.२) (चाथ हन्दः । २।२।२९) न्यग्रोधश्च इत्युक्ते इति । (क) शक्षो दृश्यतामित्युपक्रम्य न्यग्रोधश्च इत्युक्रे इत्यर्थः ॥ अन्धाचये मलोपश्च इत्युके इति पाठः॥ सापेक्षोऽयमिति (भा) प्रधानीभूतक्रिययेत्यर्थः ॥ तदाह यदात्विति ॥ (क) इतरस्य इत्यस्य तदा इत्यादिभित्रकक्षतयाभिक्रियान्वयितया तत्रैव मामाभावे युक्त्यन्तरमाह अनेकस्य पदस्येति । (क) -- परं भिन्नानामित्यन्यत् । शिवरामयोरभेद इत्यादो तत्तद्पाधिकृतभेद- वतोरेवोपाधिनिकितभेदप्रतिपादनान विरोधः । समूहच महिन्यो भिन्नाभिन्न इति निरूपितम्। सहिताभ्यां कृतमित्यादैः समृहबुद्धि- विषयाभ्यां कृतमित्यादिक्रमेणार्थः । धवखदिगे किन्धि इत्यादी क्रियान्वय एव समूहस्य । क्रियोत्पत्तिख समूहेडमम्भवात् प्रत्येकमेव । एवं पित्रोः बाई कुर्यादित्यादावपि। इदमेवाभिप्रेत्यतुल्यवदेक क्रियान्वयित्वं साहि- यमिति प्राचः। यथा तुल्यथोरेककालमेकधर्मसम्बन्धानिमित्त तुल्यत्वं तदिना तुल्यत्वासंभवात् । तथैककालमेकक्रियान्वयित्वनिमितं माहित्य समूह इत्यक्षरार्थः । समुच्चयान्याचययोस्तु न समासः । ईश्वरं गुरं च भगख एकम्यान्यसहितस्यान्वयित्वनिमित्तमाहियेऽप्येकस्य केवलस्यैवैकधर्मावछिन्नेऽन्वयेन चार्थेऽनेकसुबन्तम्य सत्यभावात् । धर्मावच्छिने इत्यतर्वलतो भजनस्य भिन्नत्त्वेऽपि न दोषः। चौकम्य इत्यादौ समुच्चये।

·महाभाध्यप्रदीपोद्द्योतः। (चार्थे बन्दः । २।२।२६।) (ब.२। पा. २ । घा. २) इदं समुच्चयेऽपि बोध्यम् ॥ एवं च समुच्चयेऽप्यनेकस्य चार्थ वृत्तित्वाभावात् समासपरिहार इति प्राराक्रमसंगतमेवेति बोध्यम् । एवं - समुच्चयेऽपि॥ परस्परापेक्षाणामिति । (के) एतेन व्यपेक्षा मामर्थवादे इन्हेऽनुपपत्तिरित्यपास्तम्। पर- स्परावयित्ववत् इतरान्वये परस्परापेक्षत्वस्यापि व्यपेक्षात्वात् । साच प्रक्षतेऽस्येवेति भावः ॥ एतद्विपर्यायव समुच्चयादौ दर्भित एव। "परस्परापेक्षाणाम्" इत्यनेन समुच्चयाद् वैलक्षण्यमुक्तम् । अत एव भाव्ये "लक्षच इत्युक गम्यते एतत्र्ययोधश्च” इति समुच्चयस्थाकारः प्रदर्शितस्तेनोकः परमाहित्यमपेचतेऽपर इतरमाहित्यमित्युक्रम् । केवलस्य क्रियान्वयोत्तरमपरस्यान्यसहितस्यारत्या तदन्ययः । स च विशेष्य- तया विशेषणतया वा । आये - देवः पचति हसति चेत्यादौ । अन्त्यस्लूक्ते समुच्चये। चैत्रो मैत्रश्च पचतीत्यादौ नित्यमेकवचनान्याख्यातप्रयोग एव । चाहितस्य केवलस्यैवान्षयात् । च सहितेनाप्यनुसृतावयवभेदसमूहम्यैव प्रतोतेः। किं चात्र समासे एकपदोपस्थाप्य समूहस्यैवाकालमेवेतरान्वयस्य पुष्यवन्तादौ समत्वेन समूञ्चयत्वस्यैव भङ्गापत्तिः । मत एव भिक्षा- मट गांचानय इत्यन्याचवेऽपि म समासः । अत्र चकारसमभिव्याहृते खानुपतिकवमितरसाहित्यं च भासते। चानुषङ्गिकत्वं चान्यनिष्यादकय- अनिष्पाद्यत्वम् एवं च तद्याप्यत्वं फलति । एवं चानुषणिक भिक्षाटनसहित गवानयनमिति बोधः। प्रायेणान्याचयः चस्य क्रियान्वये भवति । यत्र तु क्रियान्वय्यपि इयं इसन्ति च पचन्ति च इत्यादौ तत्र परस्परसाहित्याव- गमानानुषणिकवप्रतीतिः। एवं समुच्चये च समभिव्याहतस्य किंचिद- ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । ५७१ (स.२। पा. २ । बा. २) (चार्थ इन्दः । २ । २ । २६ ।) अपि चानेन समुच्चये साहित्यविशेषणमित्युकम्। न्यग्रोधमक्तिः लक्ष इति तदर्थः। अतोऽपि तत्र न समासः। चार्थप्राधान्ये एवैतत् ममामप्रवृत्तेः। इतरेतरयोगस्य लक्षश्च न्यग्रोधश्च इत्युक्त गम्यत एतत्। प्लचोऽपि न्यग्रोधसहायो न्यग्रोधोऽपि सक्षमहायः इति श्राकारः। अनेनोजूतावयवभेदसाहित्यस्य विशेषता इति दर्भितम्। एवं समुच्चयावयाचयश्चकारो द्योतकः। अन्तयोस्त वाचकः । तत्र तदर्थस्य विशेषत्वादिति बोध्यम्। तस्मात् “गामश्चम्" इत्यादौ न समुच्चयः। विनिगमनाविरहेण सर्वेषां परस्परमाहित्यावगतेः । प्रहरहः शब्देन तथैव प्रतीतः। चार्थमाहित्यावगतिमद्भावेन समाम प्राप्तिशंका। उत्तरं तु चमब्देन माहित्यं वाक्ये या प्राधान्येन । प्रधान्यं प्रतीयते। त एव समकक्षयोरेकस्य समुच्चयत्वे दुःखं दृश्य ते । इतरेतरयोगेन मिलितस्यैकधर्मावछिनेतगन्वयः। धवखदिरी हिन्धि इत्यादौ तथैवानुभवात् । मेलनं च समूहरूपता । अत एव तरिग्रहवाको चहयप्रयोगः तेन ह्यन्योऽन्यस्मिन् अन्योऽन्यसाहित्यं गम्यते । तेन समूह- रूपता सिद्धिः। अत एव चैत्रय मैत्रच पचत इत्यादी नित्यं द्विवचमाय- ताख्यातप्रयोग एव। एकैकत्वेग हित्वादेविगेधेऽपि समूह वृद्धिविषय- गतनानेकत्वैरविरोधात् । एकधर्मावच्छिन्त्यक्तेः। अशां ग्रामं गयति इत्यादौ न समासः । क्वचिदेकचकार प्रयोगेऽपि प्रकारान्तरमहोतसात्- पर्यवशात् परस्परसारित्यावगतिर्भवत्येव । यथा सांकाशकानां पाणि- पुत्रकानां च पाटलिपुत्रका अभिपतमा इत्यादौ। स्वयं चे "दिवचन- विभन्योपपद” इत्यत्र भाष्यकयटयोः। एवं कचिच्चकाराभावेऽपि तत प्रतोतिर्यथा "अहरहन यमानो गामश्व पुरुषं पशुम्" इत्यादौ प्रहरह- ·५०२ महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (चार्थे इन्दः । २ । २ । २६1) (ब.२। पा. २ । बा. ९) भामते वृत्तौ चाभावे च ममासे तत्र ममामशास्त्रप्रवृति यतार्थ वर्तमानानेकसुवनसत्त्वात्। “गामश्वम्" इत्यादौ तु बहरह:- शब्देन मारित्यं गम्यते न तु नेति भाव्यार्थः। समुच्चयेऽपि शाब्द- बोधे एकचैव माहित्यं बुध्यते। एकोत्तरं च प्रयोगात्। इत्यनेक- सुबन्तस्य प्रधानभूतचाथै वृत्त्यभावात् ममामाभाव इत्ययमर्थश्च भगवता ममुच्चयान्वयाचयस्वरूपनिरूपणेनैव तस्य प्रधानभूतचार्य वृत्या दर्शितम् । अत एव मन्त्रियोगशिष्टपरिभाषापि न्यायमिद्धेति भाव्यतात्पर्यम् ॥ “इन्द्रस्वष्टा वरुणम्" इत्यादावपि परस्परमाहित्ये- नेव लोकपालकत्वं बुध्यते इति बोध्यम् ॥ तचापौति । (कै) परन्वनुभूतावयवभेदमिनि भावः ॥ भाष्ये इत्यादौ पदसमभिथाहारात् तत् प्रतीतिः । क्वचित्तु चद्दयसत्वेऽपि न तत् प्रतीतिः । वाक्यालकारमानार्थत्वात् तयोः यथा “यदप्रये च प्रजापतये च" इत्यादौ । मललिड्न तत्र प्रत्येक देवतात्वस्यैव प्रतीतेः । समाहारेऽनु- तावयवभेदः समूहो विशेषोऽत एव तत्रैकं वचनं सिद्धम् । इन्दच प्राणी- व्यादिप्रकरणं तु नियमाथै इति भाष्ये स्परम् । पाणिमादं वादय बादनकर्मत्वन्तु वस्तुतस्तस्य पाणिपादाभिन्नत्वाद बोध्यम्। यत्तु पत्र समाहारो न भासते हिवचमादित्यनुशासनेनासाधुत्ववोधनान्नेति तन्न । सर्वच तद्बोधकानुशासनाभावात् । एकवचन विधायकाभावात् । समा- चारजन्दगर्भतरेतरयोगे जिवचनानापक्स इत्यलम् । स्यादेत - "बह- रहनयमानो गामश्वं पुरवं पञ्चम्" इत्यादौ "इन्द्रो वरणत्ववादित्य एते लोकपाला" इत्यादौ च पार्थसंप्रबयात् इन्दः प्राप्नोति । चार्थे चशब्दम्य ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.२। पा. २ बा.२) (चार्थे इन्दः । २ । २ । २६।) समाहारेति । (भा) पृथवाक्यम् । अत्र सक्षोऽपि न्यग्रोधमहाय इत्याचमुरुष्यते । अनुद्भूतावयवभेदमाहित्यावगतिरितिविशेषोऽनुभूनावयवभेदमेव माहित्यं समाहारशब्देनोच्यते ॥ तदाह क्रियते इति । (भा) द्वन्द इति शेषः ॥ सूत्रारम्भे प्रयोजनान्तरमा तचायमपौति ॥ (भा) इन्दैकवद्भावः । (भा) इति ग्रन्थेन पक्षान्तरगौरवं प्रदीत इत्याच | । इन्दम्य च इत्यभयोरेव साधुतायाः शास्त्रेण बोधनात् । बाये "यहरहः" इत्यनेन बन्ये "लोकपाला" इत्यनेनेतरेतरयोगप्रतोतेः। नमुयगपद- धिकरणवचने बन्द इति न्यासेन न दोषः। अधिकरणं वर्तिपादा। तयोर्युगपत् पदइयेनाभिधाने बन्द इति तदर्थः । एवं च रामकृष्णावित्यादौ रामपदेग राममायोः कृष्णपदेन च तयोरभिधानाद् भवति बन्दः । गामश्वमित्यादौ तु गवादगे भिन्नः शब्दरेकैकरूपा एव एथक प्रत्याय्यन्ते इति न दोषः। विरूपाणामित्ये कोषस्तु मात्र इन्दविधिसामयंग समा- नार्थानामिसि सामर्थेन च युगपदधिकरणतां विनापि समानार्थताया- मेवैवशेषात् । पट्टो महाविन्यत्र पुवक्त्वमपि न हत्तेः प्रागपि यत्र सामानाधिकरण्यं तथैव तत् प्ररत्तेः सहभूतयोरेव युगपदर्थदयबोध- सामर्थमिति नान्यतस्वैयर्थ बन्दविषयं चेतद् अतः केवलरामपदाइ ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। चार्थे बन्दः । २ । २ । २८1) (च.२ । पा. २। आ..) युगपदिति ॥ (क) न च विषयेति । (क) नियमार्थमित्यर्थः ॥ वस्तुतो “इन्छेकवद्" इत्यस्य सौदन्हो विषयकवदितिवचनं न कार्यमित्येवार्थ इति न दोषः ॥ न कश्चिद्दोष इति । (क) एकादौनां नित्यबहुवचनान्तत्वादिति भावः ॥ न केवशाप्रकृति- रिति समयावचनमिष्यत एव अत पाए दिवचनमिति । (क) अभयोः संख्यापरत्वे द्विवचनं संख्येयपरत्वे बहुवचनप्राप्नोति दव्यतत्वेकवचनमिति भावः ॥ रामं कृष्णं च इति वाक्यघटकात् चेनोभयबोधः। वेदेतु क्वचिद वाक्येऽपि सा "द्यावा ह क्षामा" इत्यादौ। एकैकेनार्थयाभिधानेऽपि “तिथ्यपु- नर्वस्वोः" इति सूत्रस्य बहुवचनस्य इत्यनेन “सा इन्दो विभाषैकवद भवति" इति ज्ञापनात् । पक्षे धवखदिरमित्यादौ सिद्धिरिति चेन्न । "सेयं पुगपदधिकरणवचनता दुःखा दुरुपपादा च” इत्यादिना भाशे एव तस्या दूषितत्वात् । तत्र दुःखत्वं प्रतीतावनुपारोहात् । तथाहि हडव्यवहारात् हि शब्दार्थनिर्णयः । न च तक्षशब्दस्य न्यग्रोधाभिधायित्वं जोके दृश्यते । न च लक्षशब्दस्य लक्षणा न्यग्रोधशब्देनैव तलामात् । दिवचनाद्यन्तप्रयोगस्यान्यथासिद्धेश समूहस्यावयवापेक्षहित्यादिमतः समु- दायात् प्रतीतेः। “दुरुपपादा" इत्यस्य “दुई निःसारम् उपपादनं ·१७५ महाभाष्यपदोपोद्योतः। (ब.२ । पा. २ । था. २) (चार्थे इन्दः । २।२।२६) षष्ठीसमास इति । (के) सहस्त्राणां शतमिति विग्रहः। “संख्याया अन्यौयम" रति शतस्य पूर्वनिपातः। “तदस्मिन् अधिकम्" इति सूचे ध्वनित- मेतत् ॥ भाष्ये अस्तु तर्हि इन्द (भा) इत्यस्य मोऽपौत्यर्थः ॥ “पूर्वमिद्धं विति" वार्तिकोनेस्तनायकश्पने मामाभावात् ॥ तिष्यपुनर्वस्वोरिति । (क) एकविंशत्यादावितरेतरयोगस्तु न। अनभिधानादिति बोध्यम्॥ द्वन्दतत्पुरुषाभ्यां स्वरभेद स्विव्यत एवेति केचित् । परे तु तत्पुरुषत्वे खरो न सिध्यति इत्यापाय .. यम्याः सा निष्पमाणा" इत्यर्थः । न च “द्यावा ह क्षामा" इत्यादौ यासे दर्शनात् समासेऽपि सेति वाच्यम् । तम्य छान्दसत्वेन सत्र "सपा सप" इत्येव सिद्धिः। न च समासात् द्विवचनबहुवचगोन्पत्यर्थे तदावश्यकता पूर्वमुपपादितत्वात् । समुच्चयान्वाचययोः समासाभावार्थमपि न सा। उक्तरीत्याऽसामर्थनैव तत्र समासवारणात् । पाच वाजप कानिक- स्वेति बावनकलिङ्गा इत्यादौ "तदानस्य बहुष तनवास्त्रियाम्" इति नुकतु तबामप्रत्ययार्थसमूहगतबद्धत्वविवक्षायां तहान प्रत्ययस्य नुग इत्य- थात् तं विनापि सिध्यतीति चेत् सत्यम् । चेन कृतम्यार्थम्याभावात् समासाप्राप्तरिति भाष्ये एव समाधानात् । यत्र विग्रहे चेग बोध्यं साहित्य ·પૂન महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (चार्थे इन्दः । २।२।२६ । ) (अ.२ । पा. २ । या. २) अस्तु तईि इन्ह इति (भा) वाक्योः । स्वरभेदो नेष्टः। उपक्रमे “कोऽयं ममाम इन्द" इति सिद्धान्युत्तरच इन्द एवेत्येवार्थः ।। सिद्धन्विति । (भा) मिद्धान्येकदेश्युक्रिरित्याहुः ॥ तत्रैव इन्दो न चात्र तथा बहरहरादि पदसमभिन्यवहारेण तस्य तत्र बोधेऽपि चकाराबोध्यत्वात् उक्तार्थत्वाच तत्र चकाराप्रयोग इति दिक । "उपदशं दन्तोयम्" दशसमीपोदन्तोर समाचार इति बोधः । समाहारे दशसमोपत्वं च खवृत्तिदशावसंख्या समीपसंख्यावदवयवकत्वेन । पत्र बोहेन नुप्रयोगलस्य नित्यवधानसत्वेन दन्तोष्यमित्यनेन अन्व- यायोग्यत्वात् ॥

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (प. २। पा. २ बा.२) ( उपसर्जनम्पूर्वम् । २ । २।।) उपसर्जनम्पूर्वम् । २ । २ । ३० ॥ विपर्ययप्रयोग इति। (कै) पदयोविपर्ययेण प्रयोग इत्यर्थः ॥ सूचप्रत्याख्याने उत्तर- पन्यानुत्यानमाशाह इदानौमिति ॥ (क) न भिद्यते इति । (क) वाक्यापेक्षयाप्रधानत्वरूपधेदवान भवतीत्यर्थः ॥ तदाह राजापेक्षया न व्यतिरिष्यते इति । (क) यतिरेकोऽत्र भेदमूलकसम्बन्धः । एवं प राणनिरूपितभेद- निबन्धवान भवतीत्यर्थः । विशेषणनिष्ठ एव मम्बन्ध इति भावः । परे तु षष्ठौ सुबन्नेन समस्यते इत्युके प्रत्यामच्या येन सुबन्नेन समासस्तविरपितसम्बन्धार्थकषध्येव ग्राह्यते इति तदेव पछ्य "उपसर्जनं पूर्वम्" । 'पनियमो हि स्यादिति' । यद्यपि विपरीत- प्रयोगो बोके न दुरः परपुरुषापराधात्त वाक्यवसम्भाश्ये ते त्वर्थः इस गशः 73 ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (उपसर्जनमा वम् । २।२।।) (प. २ । पा. २ । था. ) प्रथमानिर्दिष्टं न प्रधानमिति । एवं चार्थात् “पूरणगणेति" सूरस्थसमानाधिकरणेनेत्यपि प्रत्याख्यातप्रायमेव समानाधिकरणेन षष्ठीसमासप्राप्तले “षष्ठी” (१।२।८) सूत्रे प्रत्यासत्याश्रयणाद् अर्थाभेदाद् (भा) रति भाष्यस्यायमर्थः । पर्थस्य पुरुषस्य राजाभेदाभावात् राज- निरूपितभेदनिबन्धनसम्बन्धववाभावात् किन्तु धनादिनिरूपित- सम्बन्धत्वादिति सम्बन्धस्य विशेषनिष्ठत्वादित्याहुः ॥ यत्तु भेदाद्" इति अप्रधानपदोपसर्जनपदयोरिति शेष इत्याङस्तन्न । "प्रथमानिर्दिष्टम" (१।२।४३) इति सूचस्वभाव्यविरोधात् । वाचसम्बन्धिनिरूपिताप्राधान्यस्याचापि सत्त्वाच । पूर्वकार्यासिध्या नयोः पर्यायताया अशक्यखौकारत्वाच । "अर्था- पुरुषस्य पुत्रो राजपुरुषपुत्र इति षष्ठीसमासशास्त्रे इयोरपि प्रथमा. निर्दिसत्येप्युपसर्जनसंज्ञा वर्धत्वादप्रधानस्यैव भवति, पुरुषश्चात्र राजा- पेक्षया प्रधानमिति पूर्वनिपातनियमः ।

·महाभाष्यपदीयोक्द्योतः। ५७६" (प.पा.था.२) (अत्याच तरम् । २।२।२।।) : अल्पाच तरम् ।। २ । ३४॥ सरपः श्रवणविचारानुपपत्तिमानधार किमिति ॥ (कै) तम्लेतरनिर्देश प्लवन्यग्रोधावित्यादिसिध्यर्थं यत् किं चिदपेक्ष- यास्पाच्त्वमतिशयस्तुपात्तापेक्षया । अतन्त्रत्वत्पत्वमेवोपात्तापेक्षयेति बोध्यम् । अत एव राजदुन्दुभिवौणनामित्यम्य मिद्धिमतत्पने तन्त्रात् “इयोः" इत्यस्याविवक्षावद् पतिपयस्थाप्यविवचौचित्या- वित्याः । भाष्ये अल्पाचतरम् । अत एव निपातनात्वार्थे तरप कुत्व चुत्वयोग्भावस । इन्हे अन्याच् पूर्व स्यात् । धवदिरौ। कथं तर्हि प्रासादे धनपतिराम- केशवानामिति । धनपतेश्च रामकेशवयोश्चेति विग्रहः । पूर्वाभ्यामपा- । “ অন”। অন এর নিনাথ [ হৃলামায়, यदि तु प्रकर्षे तरप चेत्तदा धवदिरपलाशा इत्यादी बहुष मनिहित दिवचनोपपदत्वाभावादस्याप्रसत्तावनियमः स्यात्, इयोरेव तु म्यात् भक्ष- न्ययोधाविति । 'दुभिवीणा इति' तृर्या गानामित्येकवद्भावो । भवति, तूशियोपजीविनामेव तत्र ग्रहणात्, नियतव्यविवक्षा नातिपरत्वाभावा-नातिरप्राणिनामि"येतदपि न भवति, शवोवाभ्यां ·५० महाभाध्यपदोमोबयोवा। (बल्याच तरम् । २।२।३०।) (च.२।पा. २ बार) दुन्दुभिशब्दस्यापोति। (भा) न चैतत् प्रवृत्त्यभावेऽपि इन्देऽपौत्यस्य प्रवृत्त्या दुन्दुभिशब्दस्यैव पूर्वनिपातः प्रामोतीत्यपिरमात इति वाच्यम् । पूर्वद्वन्डे ततो- वौणशब्देन इन्डे तबदेतस्थ पूर्वनिपातप्राण्या तदुक्केः । तद्धन- कदाचिदिति ॥ (2) "अचातन्त्रम्" इति भाष्याशयमाह प्रतन्त्रे इति ॥ (2) अल्पावत्वेति । (क) परत्वादम्यैव प्रवृत्तेरिति भावः ॥ चतरं विप्रतिषेधेन । वागमो वागिन्द्रौ। एवमग्रेऽपि। कथं तर्षि अधौतिबोधाचरणप्रचारणैरिति । बधीत्या च बोधादिभिवेति विग्रह भविष्यति । यहा। बनियमिदं प्रकरणम् । लक्षण हेत्वोः कियायाः, घ दुईन्दे दुभिश हवीणा इत्यपि भवति, एवं मदनास प्राइपणवी सदपणएपणवाः, धनपतिस रामके भयौ च प्रासादो धनपतिरामकेशवा- नामित्यादि भवति, तथा होता च पोता च नेहा चोदाता चेति बहूनां युगपद इन्हें बतौयस्योत्तरपदमनन्तरमिति तस्यैवानए भवति नेतरयोः होटपोहनेशदातारः, इयोईयोईन्द चयाणामप्यान भवति होतागोता- নীকানাৰ বুলি, হাঙ্গালি জিম্বানুমুবিনুমবিহী ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५०१ (अ.२। पा.२।था.२) (बल्याच तरम् । २।२।२०।) मृदङ्गशहतूणवा इति। (भा) पक्षयेऽपि भाव्योतरीत्यैव माध्यम् । प्रतन्त्रपक्षेत्वारोपितत्वा- दयैव प्रवृत्तरिति भावः ॥ मृदङ्गशङ्खवणवा इत्यतिशये तर परापरो दृष्टार्थः । “खरिताद्" इति सूत्रे 'उदात्तानाम' रति बहुवचननिर्देशवत् ॥ तन्नेतरनिर्देश बहुषु नियमाय भाष्ये धक्रम अल्पाजिति वक्ष्यामौति । (भा) यतः कुतचित् सर्वस्याप्यत्त्याच्त्वात् मामर्थ्यादतिशयप्रतीतिरेवं च दयोरित्यंभाभावात् गजन्दुन्दुभीत्यादिसिद्धिः। एवं च योरित्य- प्रत्यागपूर्वकमतिमयो विवक्षित इति तात्पर्य्यम् । मृदङ्गत्यादौ पयाणं समासे तु शङ्खस्यैव पूर्वनिपात रति बोध्यमिति पाठः ॥ नियतद्रव्येति । (क) जातिप्राधान्ये हि तदाश्रयणं व्यकौनां विनिगमनविरहेण नान्तरोयकत्वाबोध रति भावः ॥ तदाह ॥ समुद्राभाव इत्यादिनिर्देशात् । तेन ससौष्ठवौदार्यविशेषशालिनीम् । लोचनाधरकृतातरागेत्यादि सिद्धम् । ऋतुनक्षत्राणां समानाक्षग. यामानुपूर्येण निपातो वक्तव्यः । हेमन्तशिशिर वसन्ताः। कृत्तिकागे- वेदितव्यः। पूर्वाभ्यामल्याच्तमित्येतत्पूर्वानुमारेण गम्यमानत्वाइसौ न पठितं, इन्हे धौ' त्यस्यावकाशः पटगुप्तो, 'अल्पाचतर मि"त्यम्यावकाशः प्रक्षन्यग्रोधौ, वागमो हत्यत्रोभयप्राप्ती अल्पाचतमित्येतद्भवति । बजाद्य. दन्तमिन्यस्यावकाश उखरम्, बल्याचतरमिन्यस्य स एव, वागिन्द्रा- विक्षत्रोभयप्राप्तावल्पाचतरमित्येतद्भवति । 'ऋतुनक्षत्राणमिति'। ऋतु- ·५२. महाभाष्यप्रदीपोद्योता (धल्याच तरम् । २।२।३।) (ब.२। पा. २॥बा.२) लक्षणेति । (कै) एतदुदाहरणावच्छिनधित्वजात्यवच्छिन्ने कचित् प्रवृत्त्याचरि- तार्थत्वात् । एकस्य युगपदबध्यबध्यमझावासम्भवाच्च । अन्तस्यावधि- वेऽपि एवास्य व्यवधानाच पुनस्तचैवाप्रवृत्तरिति भावः ॥ व्यक्तिपक्ष इति । (के) एतदुदाहरणावच्छिन तत् तद् व्यक्तिविषयलक्षणभेदेन तेषाम- पारितार्थात् पुनः पुनः प्रवृत्तिरस्यैवेति भावः । वस्ततो वाचनिक- मेवेदम् । जातिपक्षेऽप्यतिं विनैव तम्बात्यायसर्वविषयकत्वमम्भ- वात् ॥ “उदगयनस्थौ” इत्यस्यानुपयोगादाच हिण्यौ। समाक्षराणां किम् । ग्रीष्मवसन्तौ । लध्वक्षरं पूर्वम् । कुश- काशम् । बभ्यतिञ्च । मातापितरौ। वासुदेवार्जुनाभ्यां वुद्धिति निर्देश- नेदं ज्ञाप्यत इति चतुर्थे भाष्यम् | वर्णानामानुपूर्येण । ब्राह्मणक्षत्रिय- मामानुपूर्वी प्रादुर्भाव कृतम्, नक्षत्राणामुदयवतम् । मातापितराविति । थाचार्यः श्रेष्ठो गुरूणां, मातेत्येक इति मतिः। पितुई शगुणं माता गौरवेणातिरिच्यत इति च । ' अहामेधे इति'। सत्यां श्रदायामर्थक्रिया- कारिणी मेधेत्यभ्यईितत्वं श्रद्धायाः। 'दीक्षातपसी इति'। दीक्षार्थं तप इत्यभ्यक्तित्वं दीक्षायाः, लध्वक्षरादपि तपसो विप्रतिषेधादयति. मित्येतदेव भवति । समानाक्षरायामित्यत्र नास्तीति'। तेग ऋतु. नक्षत्राणमित्यचैव वर्णयहणं न कवमिति भावः । वर्णनामुत्पत्तिात- ·५ महाभाष्यप्रदीपोश्योतः। (प.पा. २ बा.२) (घल्पाच तरम् । २।२।२५।) लौकिकेति ॥ (के) प्रदर्शनेति । (क) "ब्राह्मणोऽस्य मुखमासौद" (स-म१०. सू... १२.) इत्यादिवेदेदर्शनात् ॥ अल्पौयस रत्युचितमत पाए अर्थस्येति ॥ (क) एतच्चेति । (के) अत एव तत्पुरुषेऽप्येकादश इत्येव। बडोषौ विषा रत्यादि- मिद्धिव इत्याहुः॥ । विटशूद्राः। भातुश्च ज्यायसः॥ युधिष्ठिरार्जुनो। संख्याया बस्यो- यस्याः । एवष बन्दाबन्दविषयकम्। विवाः। दाविंशतिः। छकयो- रिति तु सौत्रो निर्देश मानुपा श्रुयत एव मुखतो ब्राह्मणमस्जदाहुयां गजन्यमूरभ्यां वैश्य पभ्या भूमिति । 'संख्याया पल्पीयस्या इति' । दन्द चादरे चेबाहः । पल्पोयस इति पाठ बल्पीयसोर्थस्य वाचिकाया इत्यर्थः। 'नवतिशत- मिति'। रन्दा कयोरिति तु सौत्रो निर्देशः ।

·पून महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सप्तमौविशेषणे बङद्रोहौ। २।२।३५ । ) च.२। पा.चा.२) सप्तमौविशेषणे बहुवौहो।२।२।३५॥ यदा विश्वस्येति। (क) देव इत्युपक्रमे तस्य तत्वसम्भवः। विश्वं देवो यस्येति विग्रहः । "न संज्ञायाम" ( ।। ११५) इति का निषेधः ॥ सप्तमौविशेषणे बडौहो। साम्यन्तं विशेषणं च बहवौको प्रयोक्तव्यम् । कण्ठेकालः । यदा कण्ठे किश्चिदस्तीति निर्माते काल इति विशेषणं तदेदं बोध्यम् । अन्यदा तु सप्तमौग्रहणं विनापि विशेषणत्वादेव सिद्धम्। सर्वनामसंख्ययोग्पसंख्यानम् । सर्वश्वेतः। दिसतः। कथं सई तः परो यस्मात्म तपर इति, कथं च महत्वार्थेति । इह हि महत् खं पदं यं स महत्वः सोऽर्थो यत्रेति कोहिगर्भो बौहिः। तथा च खपरशब्दयोः सर्वनामत्वात्पूर्वनिपातः स्यात् । सत्यम् । सूत्र- भाष्यादिप्रयोगादाजदन्तत्वं बोध्यम। मिथोनयोः समासे तु संख्यापव शब्दपरविप्रतिषेधात् । एतदर्थमेव हि संख्यासर्वनाम्रोरिति नोक्तम् । धन्यः । व्यन्यः । वा प्रियस्य पूर्वत्वम् । गुडप्रियः प्रियगुडः । गङ्गादेः परा सप्तमीठा । गडकण्ठः । कचिन्न । वहेगडुः । थाशतिगणोयम् । "सप्तमौविशेषणे बोहो"। 'कण्ठकाल इति'। यदा कण्ठे किचिदस्तौति निर्शाते काल इति विशेषणं प्रयुज्यते तदा सप्तमौयहणे- न प्रयोजनम्, बन्यदा तु विशेषणत्वादेव सिद्धम् । 'सम्मधारणायामिति । इदमय इदमेवेति निरूपणा सम्प्रधारणा 'परवादिति' । शब्दपरविप्रति- धारित्व, एवमर्थमेव च संख्यासर्वनामोरिति नोक्तम्। 'गादिभ्य इति । गहादयः प्रयोगतो प्रवृथाः ।

·महाभाषपदीयोपयोगः । (अ.पा. था. २) (विन।२।२।।) हिशुक्ल इति। (के) दौ एकराणको यस्य इत्यर्थः । पत्र हि दयोर्गुणकाचिवाद- नियमो विशेषणत्वस्य। पुत्रभार्या शब्दावपि गुणचनाविति भाथा- प्रयः । जन्यपुंस्वधर्मभोग्य स्त्रीत्वयोर्गुणत्वादित्यन्ये ॥ निष्ठा । २।२।३६॥ यदयमिति । (भा) भाष्ये बडौहौ बाच्छादनभिन्नजात्यादिभ्यः परमुक्तरपदं कान्तमन्तोदात्तं कृतादौन् वर्षयित्वा इति सूत्रार्थः ॥ निष्ठा । निठान्तं बहुबौद्धौ पर्व स्यात् । कृतवन्धः । जातिकाश- सखादिभ्यः परा निछा बोध्या । जातिकाजमुखादिभ्योऽनाच्छादनादिति ज्ञापकात् । सारङ्गो जग्धोऽनया सारगनग्धो । कादल्याख्यायामिवनु. वर्तमाने अखाड्यूर्वपदाति पौष । मासत्राला । मुखमाता। कथं ताई हतकटः। पौतोदकः । गमादेरितिवत्प्राप्तबाधमाचे तात्पर्यमिति वृत्ति कारः । कथं चास्मितमिति । नपुंसके भावे क इत्यम्य न पूर्वनिपातः । निष्ठाशब्दोपादानेन विहितम्य वेह ग्राणादिन्याहुः । "निष्ठा"। 'अवमुक्तोपानव इति'। उम्प्रनित्वात्वाप। 'ननु चेत्यादि। यथा चित्रगुरिति'। गुणाव्यशम्दयोगपनिपाते गणपदस्य विशेषणत्वं क्रियान्व्यशब्दयोरपि कियाया एव विशेषणत्वं, ततब पूर्वडग सिमिति भावः। 'विवक्षानिबन्धनत्वादिति'। यदा कृतं किचिदनेनेति निर्धाते कट इति प्रयुज्यते तदा कटो विशेषणमिति मन्यो । 'बटे 74 ·पूर महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( कड़ाराः कर्मधारये । २।२ । ३८१) (ब.२ । पा. २ । बा.२) कड़ाराः कर्मधारये। २।२।३८॥ कड़ारशब्दस्येति । (क) बडवचनमामादजहशक्षणाच्छचिण इतिवदाश्रयणौया इत्यर्थः । इति शिवभट्टसुतसतौगर्भजनागेशभट्टविरचिते महाभाष्यप्रदीपोद्योते द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे द्वितीयमाहिकम् । पादश्च समाप्तः॥ .. कटेन कृतमिति वा विग्रहौतव्यमिति । एवं विग्रहे कृतस्य विशेषणत्वा- शव नास्तौति भावः । क्वचित्त वाशब्दो न पश्यते तत्र विवक्षानिबन्धन- वादित्यक्त तामेव विवक्षां दर्शयतीति व्याख्येयम् । 'जातिकालमुखादिभ्यः परवचन मिति'। चापकात्सिई, जातिकालमुखादिभ्यो नाच्छादनादियाइ, तज्ञापयति जात्यादिभ्यः परा मिठा नियततीति । 'शाजिम्घीति' । शाजग्घमनयेति बहुव्रीहिः। 'क्लादल्याख्यायाम्' 'बखानपूर्वपदाइ' ति छौष । बत्राः । निछाशब्देन या विहिता निष्ठा तम्या ग्रहणं तेन सस्थितं चारहसितमित्यादौ नपुंसके भावेल इत्यस्य परनिपात इति । कडाराः कर्मधारये ॥ कडागदयः शब्दाः कर्मधार ये पूर्व प्रयोज्याः । कडारो नैमिनि । जैमिनिकडारः। कडार, गडुल, काण, खञ्ज, कुण्ड, खोड, खजति, गौर, रक्ष, भिक्षुक, पिङ्ग, पिङ्गलतनु, जठर, बधिर, मठर, कुञ्ज, बर्बर, कर्मधारये किम्। कडारपुरुषको ग्रामः ॥ "कडाराः कर्मधारये"। बहुवचन निर्देशादाद्यर्थोऽवगम्यत इत्याह । कंडारादय इति। ।

·महाभास्यप्रदीपोद्योतः। पाणिनिकात्यायनपतचलिभ्यो गुरुभ्यो नमः । कृतेऽच पतञ्जलिना गुमणा तीर्थदर्शिना । सर्वां न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धने। अलब्धगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव मोटवात् ॥ अनभिहिते। २।३।१॥ स्ववाचेति । (क) प्रयोजककत्रत्यर्थः । करणभृतयेत्यर्थो वा स्वशब्देतरे भवाक्ष- स्वरूपार्थयोः प्रमिद्धत्वेऽपि तस्यानेकार्थत्वात् मिद्धामभिमतम) तन्मुखेन वाचयित्वा सूत्रप्रत्याख्यातं प्रश्न इति भावः ॥ अर्थचतुष्टयासम्भवादिति । (कै) तद्विषयत्वासम्भवादित्यर्थः ॥ भाष्ये अनभिहिते। अधिकारोयम्। तिएकतद्वितममामिति बक्त- यम् । तेन तिखाद्याने कर्मणि द्वितीया न लिए, मेव्यते हरिः । "अनभिहिते" ॥ अनभिहितशब्दोयमनेकार्थः, तथाहि । अभिपूर्वम्य दधातेहिनोतेश्चैतापं सम्भवति, अभिपूर्वश्च दधातिवन्धने ऽपि दृशः, पया. भिधानीमादत्त इति, उच्चारणोऽपि, अभिहितः प्रलोक इति, प्रतिपादनेऽपि ·vec महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (धनभिहिते । २।३।१।) (च. पा.३। था.१) विहितस्याभावादभिहिते इति । (भा) किके प्रयोगशाधवानादरेण भवत्येव तथाप्रयोगः ॥ विहि- तस्य तु नेत्याशयेन तदुकं न सम्भवतीति । (क) नाभ्यामितिशेषः । कस्यापि तद्धितस्थान्यावनोत्पत्यसम्भवाद् व्यर्थ विशेषणं तथा उत्सर्ग इति ॥ (के) विरोधकाभावादिति । (क) परदेशरोधकाभावादित्यर्थः ॥ अण इति। (क) इदमुपलक्षणम् इ रति बोध्थे सप्तपर्णशब्दे समासे दित्वा- भावात् कथं वौसावगतिस्तबाह समासेन विति ॥ (क) मनु सर्वयोमार्थानामप्रयोग रति न्याये सति सूचारम्भानुप- पादनात् किं पन्तावदिति पन्धनात पार नव, इतः कटः। सडितं, शतेन कौतः शत्यः शतिकः । शता. पठन्यतावशते। समासः, प्राप्तमुदकं यं प्राप्तोदको ग्रामः। परिम- अभिहितोऽर्थ इति । हिमोतिरपि गतौ वृद्धौ च वर्तते, इह तु वक्ष्यमा- णानां कर्मादी बन्धनाथर्थचतुझ्यासम्भवात्प्रतिपादनवचनोऽभिहितशब्द प्रत्याश। 'बभिहिते निर्दिनुका इति' । चिरत्र प्रतिपादनवचनः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । पूर (ब.२ । पा. बा.१) (अनभिषिते । २।३।१।) भारम्भवादौति। तथा च तन्याचे फलाभावेन तन्यायमत्त्वे न मानमित्यभि- मानः ॥ भाव्ये न चाचास्ति नेति । (भा) वर्तिपदार्थानामन्यपदार्थन संस्पृष्टत्वात् पृथक्वाभावेन वधि - तास्तिमामानाधिकरण्याभाव इति भावः ॥ यत्तु कैयटेनास्यर्थस्य तत्रैवान्यपदार्थ एवान्तर्भूतत्वादित्युक्तं तदनुपयुकबहुनौहावल्या- नन्तर्भावस्य “मतप्" सूचे भाष्ये उक्रत्वात् । तच हि तद्धितार्था- दावपेक्षया पञ्चगरित्यादौ बडौहेरन्तत्वमुक्त विशिष्टस्य षष्ठ्यर्थस्य तद्धितार्थत्वादस्योऽवण्या पेक्ष्यो द्विगुना षष्ठ्यर्थमात्रापे- क्षस्य बनौहिरिति कैयटः ॥ स्वार्थस्य संसृष्टत्वादिति । (के) अन्यपदार्थ नेति शेषः । स्वार्थ वर्तिपदार्थः । प्रचोपमंकामतत्वं हेतुः । तच नियमेन विशेषणत्वम् । भाष्ये द्वितीयमर्थमुपसंक्रान्तम् (भा) इत्यस्य "तस्थापत्यम्" इति सूत्रस्थ द्वितीयपदवाच्यमर्थ- मित्यर्थ इत्याश्येनाह पानं किम् । कटं करोति भीममुदारम् । इह विशेष्याकटादुत्पनया द्वितीयया गतार्थत्वाहिशेषणात् द्वितीया न स्यात् । परिगणनसाम- 'उतार्थानामप्रयोग इति'। यथा सामान्यनामभिहित इत्येतावन्युच्यमाने कटं करोति भीनमुदारं दर्शनीयमित्यच कटशम्दारिशेष्यवाचिन उत्प- ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बनभिहिते । २ । ३।१।) (ब.२ । पा. ३। बा. १) समर्थानामिति ॥ (क) न चात्रेति । (क) सप्तपर्णशब्दस्त तादृशे वृक्ष विशेष रूढ़ इति भावः ॥ पत्यौ पत्याविति । (भा) अष्टापदं शादि फलमित्यमरः ॥ पूर्वाचायेति । (क) खमते तु विकरण द्योतका इत्यभिमानः । वस्तुतो बहक- चोरपि द्योतकविषयेऽप्ययं न्यायः । द्योतकविषयेऽपि एकेन घोतिते उकार्थानामिति न्यायेनापरद्योतकाभाव इति बोध्यम् ॥ भाष्य- कारस्तु "येन नाप्राप्ने योविधिरारभ्यते सतस्यापवाद" इति लक्षणानु- सारेण तक्रकौण्डिल्यन्यायमूलकेन सत्यपि सम्भवे बाधनमिति तद्भावः। तन्मतेऽप्ययं न्याय प्रावश्यकः । यथोकं "समासेना- भिहितः सजर्थ" इति दिदशा इत्यादौ सुजेति ॥ इदानौमिति। (के) दृष्टानामन्यथामिद्धिपरिहाराय जात इत्यर्थः ॥ अन्यस्य विति। (क) भास्त्रविहितस्येत्यर्थः। लौकिके प्रयोगलाघवानादरादिति भावः । त्ति भवति । स्थादेखत् । स्थादेवत्। कटोपि कर्म भीमादयोपोति पक्षे सर्वेभ्यो द्वितीया उचितैव । बाणैकहायनीन्यायेन हि पार्णिक द्यमानया हितौययाऽनवय वेन कटगतस्य कर्मत्वस्याभिहितत्वाङ्कीमादिभ्यो रितोया न स्यादिति मन्यमानः एइति । 'केनानभिहित इति'।

·५८१ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा. था.१) (अनभिषिते । २।।१।) एवमेव व्यतिखनौत इत्यत्रापि समावेशः। ततो हि पूर्वमात्मने- पदं ततः स्पष्टं तत्प्रतीतये व्यतिप्रयोगोऽपि ॥ अपूपौ (क) इत्यत्र द्विवचनं तु विरुद्धविभात्यपेक्षया विभने अन्योपसिद्ध- वात्कृतं विहितो न स्यात् । न भवितुमईतीत्यर्थः । “भई कत्यतपय इति पादई लिङ् ॥ एकत्वादौनामिति। (के) संख्यावाक्यविभक्रिविधानयोरेकबाक्यत्वपचे एकत्लादीनां विणे- व्यत्वमवसंवेत्यर्थः ॥ श्रादिना द्वित्वादि । तदाह कर्मणौति ॥ (के) एकस्य यदिति । (कै) एकत्वस्थाश्रयो यत् कर्म इत्यर्थः । देकयोरिति षष्ठीति भावः । इदं चियम् । बजित्यत्र सप्तमौदर्शनेन देकयोरि- त्यस्यापि सप्तमौत्वौचित्यात् । तस्मान्यातिपदिकार्थस्यैकत्वे मति तहतकर्मत्वशको द्वितीयकवचनमित्यर्थ उचितः । अयं च चतुष्कं संख्यान्तं प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे । चिकपक्षे तु कर्मणि दितीया भवतीत्येवार्थोऽस्य सूचस्य ततः कर्मण एकत्वे तदेकवचनमित्यर्थः परस्परावच्छेदः । अत एव हि समस्या वित्यादौ कारकपूर्ववप्रयु- को यण सिध्यति । परणगुणे त्यत्र समानाधिकरणग्रहणाशापकात् । इतरोऽपि विदिताभिप्राय पाह। 'तिपडितसमारिति'। बाबु प्रयुक्तषु केषां चिदर्जनेन केषां चित्वार्यान्वयप्रतिपादन परिसंस्थान, ।

·५४९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अनभिहिते।२।१।१।) (ब.२ । पा. २ । था.१) संख्याबोधकस्य । इदमेवाभिप्रेत्याग्रे एतन्मते कर्मण एकत्वे इत्या- दिक्रमेणार्थ दर्शयिष्यति भगवानित्याहुः ॥ नार्थ इति । (क) प्रधानार्थस्योकलेन विशेषणीभूतार्थानुकावपि तेन न्यायेमाति- प्रसङ्गाविरहात् तन्मायोधनस्य प्रथमया मिहत्वाचेति भावः ॥ तदभिधानायेति । (क) उतार्थानामिति न्यायस्तु प्रधानार्थविषय इति भावः ॥ तेषामेवेति । (के) तथा च संख्याया विभत्त्यर्थत्वमसम्भावितमिति भावः ॥ सप्तमौनिर्देश इति । (क) ननु द्वितीयायाः सूचे श्रुतत्वात्तदपेक्षयैव सप्तमौ उचिता न वेकत्वापेक्षया किं च संख्यायाः प्रायेण विशेषणत्वस्यैव दृष्टवादे- कत्वविशिष्टे कर्मणीत्येवार्थ उचित इति चेत्र । कारकस्य प्राति- पदिकार्थत्वेन तच विधामानुपयोगाच्छुद्धनियमार्थत्वापेक्षया एक- बविशेषणतया विधित्वद्वारा प्रार्थनियमस्थापि सिद्धिरिति विधित्वाय तथैवाषय उचित रत्याभयात् । तत्र पक्षे यथा प्रातिपदिकेमोके द्वितीयादयो भवन्ति तथा तिळाचभिहितेऽपि भेदान्वयस्थले विशेष्यविभक्तिविशेषणादपि भवतीति पोऽप्येवम् । सकलस्वाविति तु कारकेणाभेदेनान्वयतो विशेषणस्यापि कारकत्वानपा- प्रत्युदाहरणेषु सर्वत्र हितोया न भवति । 'कटं करोतिभोममित्यादि' । कटः कृतो भौम उदारो दर्शनीय इति, करोतेरपद्यमानः क्तप्रत्ययो ऽवयवेन ·. ५८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा.चा.१ (बनभिषिते । २।।१।) स्थुरित्येतदर्थं स आवश्यकः ॥ एकत्वादय इत्यस्य ते एवेत्यर्थः । एवं च संख्यारहितं चतुष्कं प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे सूत्रमाव- ग्यकमित्युकं भवति । तदितरपक्षेषु च न कर्त्तव्यमिति । पञ्चक- पञ्ऽपि सूत्रमावश्यकमिति “बहुविति" सूत्रे भाष्यकैयटयोः स्पटम। पञ्चकपचे सुपा द्योतकत्वादाचकयोोतकयोश्च समुच्चयस्य दृष्टत्वा- दन्याभिहितेऽपि स्थादतः स प्रावश्यकः । वस्तुतस्त एकत्वादयो विभत्तवर्था इत्यस्य सूत्रे प्राधान्येन विभक्रिद्योत्यत्वेन बोधिता इत्यर्थः । एवं कर्मादयो विभत्त्यर्था इत्यस्यापि । यद्यपि घोतक- विषये क्वचिद् दिर्बद्धं सबद्धमितिन्यायेन समावेशो दृष्टस्तथापि प्रहते लक्ष्यानुसारादुकार्थानामित्येवाश्रीयते । परंतु अयं न्यायः सूत्रोकप्रधानविषय इति भावः । सकार्थानामिति द्योतकविषयेऽपि सञ्चारो दृश्यतेऽधिपरी प्रति सूचे भाष्ये । अपूपौ दावित्यादौ व्यभिचारच तचैवोकः ॥ तु प्राधान्यादेकत्वा- दौनामेव निमित्तलं न कर्मादौनामत पाए कर्माद्याश्रितानामिति ॥ (के) माभूवहितीति। (के) वाक्यममाताविति शब्दः ॥ भाग्ये न्यायस्य यात्ममाधेयम् । णापि नार्थः। तस्मानार्थः परिगणनेम। किचानाभिहिताधिकारे- नहि कटः कृत इयादावतिष्यामिः । लप्रत्ययेनैव सर्वकर्माभिधत्ते तहद दितीयापोति यो मन्दधौर्मन्यते तं प्रतोदं परि- गयनं, सूक्ष्मदृशत प्रति न वक्तव्य मेव । तचाहि। प्रातिपदिकादुत्पद्यमाना 75

·महाभाष्यप्रदोमोद्योताम
(अनभिषिते । २।३।।)
(का. पा. १ बा.१)
तेवभिहितेषु सामर्थ्यादिति । (भा)
मामीमचोकार्थानामप्रयोगरूपम् । स्वपक्षनाथं दोष
रत्याह
एकत्वादीनां विति ॥ (क)
द्वितीयादिषु वैषम्यं दर्शयति ।
द्वितीयादयस्त्विति ॥ (2)
अनभिहितैकत्वाद्यभिधानायेति । (क)
"प्रातिपदिकार्थ" सूचे उपस्थितानभिषित इत्यस्य प्रातिपदि-
कार्थविशेषणत्वासम्भवेनैकत्वादिति विशेषणत्वमिति भावः ॥
कत्तुरेकत्वमिति । (के)
चेऽपि क्रियायामेव तिवाचकारकगतसंख्यामारोप्य तत्रैव
मिङर्थसंख्याञ्चय इति वदन्ति । तेषामपि पारोपमूलतया
मोक्रमायैवेति बोध्यम् । अन्यथा तिर्थाश्रयगताया उत्वेऽपि
चैत्रत्वविशिष्टरूपमामार्थगताया अनुकत्वेन तदसंगतिरेव स्यात् । न
च क्रियायाः खत एकत्वेन तदारोपानपेक्षत्वेन कर्तृगतैकत्वस्य
कथमुकत्वम् । तस्यापि
माधने द्वित्वाद्यभावबुद्धिनिमित्तके
तदनारोपे मत्त्वात् ।
अन्य था पचत इत्यादौ दिवचनाद्यनापत्तिः।
कर्मत्वस्योक्तत्वात् । उक्तार्थानामप्रयोगात् ।. तद्यथा बड़परित्यादौ
बहुचोक्तार्थत्वान्न कल्पबादयः। किं च कटं करोतीत्यादौ सावकाशा
हितीया यदाकारविधियोऽर्थः प्रातिपदिकेनाभिधीयते तदाकारविशिवस्यैव
कर्मभावमाटे, कटएब्देन कटावनातिविशिमोऽर्थी ऽभिधीयते म भोगा-

·५६५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.। पा. बा.१) (बनभिषिते ।।३।।) मम तु पारोपितयायुत्तरया संख्यया बाधाष दोषः । बार- तिगतसंख्यारोपेण सहसदक्षिणत्वादिवत् । एवं च दिलाधभाव- बुद्धौ द्रव्यस्य निःसंख्यत्वाभावेन साधने एकत्वमवगतमेवेति भाथा- यात् ॥ ननु तिङ्स्पोयुगपत्प्रवृत्तेर्वकुं शक्यत्वेन विडोका इत्यसंगतमत पाए । भाग्थे परिगणनं चेति। (के) तथा च तिकदित्यादिपरिगणनबोधितापवादविषयपर्याखो- चनया तिजुत्पत्तिपर्यन्तं सुप् प्रतौलत इत्यर्थः ॥ अस्तिर्भवतिपर इत्यस्य न्यायमिद्धृत्वमाह। सर्वच चेति ॥ (के) घकयोरिति सूचस्यान्यच मावकाशत्वात्मामा मिद्धिमाजाङ्- क्याह। प्रातिपदिकार्थसूबेणेति ॥ (क) अभिहिते प्रथमाभाव इति (भा) भाष्यस्याभिहिते प्रथमाया भावम्य प्रकृतेस्खयाङ्गीकारादि- त्यर्थः ॥ भौमादौनामपि कर्मत्वात्कथं प्रथमाप्राप्तिरत पाह । हितोया कृतः कट इत्यादिष प्रथमया बाधिध्यंत । नवकाश- त्वात् । न च वृक्षः लक्ष इत्यादिरवकागः। तत्रापि प्रतीयमाना- धाकारविशिष्ट इति तत्पतिपादनाय यथा भौमादिशब्दप्रयोगो भवति तथा तदाकारविशिवस्य कर्मत्याभिधानाय रितीया भविष्यति, सप- बच प्रवर्यस्य न कर्मवामाचये किं तु प्राय प्रति यस्य ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । (धनभिहिते । २।३।१।) (ब.२१ पा.३ । था.) विशेषणविशिष्टस्य कटस्येति । (के) प्रधानगतकर्मत्वोको विशिष्टगतमपि तदुक्रमेव विशिष्टस्य तदपेक्षयातिरिकावाभावादिति शकिस्तुरभिमानः ॥ আয় दोषाभावमाह । प्रारम्भवादिनस्त्विति ॥ (के) भाव्य सामर्थ्यादिति । (भा) भौमादिपदानामपि द्वितीयोत्पादकमामर्थसत्त्वादित्यर्थः । विशिष्टस्य कर्मल्वे विशेषणस्यापि द्वितीयोत्पादककर्मत्वशतिरूप- सामर्थ्यवत्त्वम् । अन्यथा विशिष्टं कर्मत्युक्रिव्याघातः । कटपदोत्तर द्वितीययाभिहितमिति भावः ॥ तदाह । तत्र च यथेत्यादिना । (क) विशिष्टगतककर्मत्वप्रतिपादने छायामयं प्रयोगस्तत्प्रतिपादनं च नोभयत्र द्वितीयां विनेति भावः ॥ अत्र पक्षे भौमपदात् कर्मवाद्यनालिङ्गिन्तद्धगुणस्यैवोपस्थितिरितरस्य तशिध्यप्रतीतो पश्चादिशिष्टस्यैककर्मत्वशक्रिमत्तयोपस्थितौ च भौमाद्युत्तरदिनी- यापि सहकारिणौनि तात्पर्य तदाह तश्चम तिक्रियां प्रति कर्टत्वेग टतौयाप्रसङ्गात्। अथ नौलमिदं न तु रक्तमित्यादौ विशेषणान्तरनित्तितात्पर्यकेप्यस्तिक्रियाया बनावश्यकत्वात् कर्मभावस्तमिति युक्तं यदनवयवेन सर्वकर्माभिधत्ते। ननु च कर्मादयो विभायास्तेषां च तिडादिभिरभिहितवचनमनर्थकम् अन्यत्रापि विहि- तस्याभावादभिहिते, याप्यन भिहिताधिकरो न क्रियते तत्रापि ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (१.५। पा. बा. १) (अनभिहिते।९।।१।) नन्यत्वदिति । (के) तविशिष्टत्वं कटस्येत्यनन्तरं विशिष्टस्य कर्मत्वं चेति शेषः ॥ यथा कटे करोतीत्या विशिष्टकर्मत्वं न प्रतीयते । एवं भौमः कटं करोतीत्यत्रापि विभिन्न विभक्रित्वादिशिष्टाप्रतीत्या सत्रा प्रतीयत इति भावः ॥ पश्चादिति । (क) तथा च न विशिष्टस्य कर्मत्वं किं तु क्रियायां कर्मवेनाचि- तयोर्मनमा विशेषणविशेष्यभावबोध इति भाव इत्येके। परे तु माक्षात्कलाश्रयादेरपि द्रव्यद्वारा फलाश्रयादेरपि कर्मत्वादिकमेव र भौमस्थापि पृथक्कर्मगक्रिविशिष्टस्यैव बोधनं भीमपदात् । द्रव्येणाभेदान्वयात्तु तस्याः प्रकर्वाक्यार्थबोधे विशिष्याग्रहो भौम- कटयोधव विशेषणविशेष्यभावेनैव । कारकाणां भावनान्वय इत्यस्य च साक्षात् स्वमकिनियामकाश्रयदारा वेत्यर्थात्ततिरोधः । तदेव ध्वनयन् कैयट पाह। प्रथमाया अवकाशं अंधे। तईि विप्रतिषेधान् प्रथमास्तु । च ततोऽपि परत्वात् षष्ठीप्रसङ्गः । बशेषत्वात् । उच्यते। परिगणनं तावत्प्रत्याख्यातमेव भाष्ये। सूत्रं तु कर्तव्यं कट इत्यादिसिद्धये । शब्दान्तरप्रतिपादितेऽर्थे नैव विहितं भवति तद् यथा बड़पटुरिति बडचोलत्वादीषदसमाप्तेः सत्यपि सम्भवे कल्पवादयो न भवन्ति, दिर्दश विदशाः समासेनोक्तत्वात्मनर्थस्य सुन्न न भवति, पटगलौ इन्दगोक्तत्वाचार्थस्य चशब्दो र प्रयच्यते, तइदत्रापि तिपादिभिरभि- हितत्वादेव द्वितीयादयो न भविष्यन्ति । नवनिहितार्थम्यापि प्रयोगो

·-
महाभाष्यप्रदोषोपयोता।
(अनभिहिते । २।१।१।)
(च. २ । पा.सथा. १)
क्रियायां पृथक् सर्वेषां कर्मत्वे प्रत्येकं द्वितीयोत्पत्तिः
पश्चात्त्वेकवाक्यतया विशेषणविशेष्यभाव इति । (क)
पश्चादित्यस्य द्वितीयोत्पत्त्यनन्तरमित्यर्थः । अक्षरसारस्थात्
पथक सर्वेषां कर्मत्वे इत्यस्य र माक्षात्परंपरया बेति शेषः ।
द्रव्यगुणयोः करोतिना संबन्ध इत्यत्रापि स एव शेषः पूरणैयः ।
संबन्धय तदर्थफलाश्रयत्वरूपः । एतेनापने प्रथम सर्वेषां भावना-
वयः पचात्पार्णिकः परस्परं मनमा विशेषणविशेष्यभावबोध
रति परास्तम् ॥
जामदयकल्पनागौरवाच्चानुभवाञ्चकवाक्यतयेति (के)
कैयटेन प्राब्दस्यैव विशेष्यविशेषणभावम्य खौकाराचेत्याहुः ॥
क्रियान्तरे। (के)
तविशेषेत्रामनयनादिरूपे ॥
ईमिततमत्वादिति । (के)
साक्षात् क्रियान्वय्येव हौमिततमम् । एवं करणमंजापि
भाधकतमत्वाद् द्रव्यस्येवेति बोध्यम् ॥ परेविदं चिन्यम् । अश्वेन
MP प्रथमां बाधित्वा कर्ट कर्मणोः कतीति पठी स्यात् । न
चलत्यगोलार्थत्याग्रह पीति वाच्यम्। संख्याविभत्यर्थ इति पक्षे
खत्रारम्भात् । कर्मगि यदेकत्वं तत्र द्योगे बधेकवचन मिति हि
वृक्षो ऽपपौ डाविति, सत्यम्। अयं तु न्यायः यदुताभिहिते
विहित न स्यात् नहि यसमितया शब्दः प्रयुज्यते ऽपि स्वाभि-
धानाम, स चेदर्थः प्रदान्तरेणाभिहितः किमिति प्रदानरं प्रयुच्यते,
..

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ब.२ । पा. ३ बा.१) (अभिहते । २।३।१।) यथा दौपिकया ब्रजतीत्यादौ सर्वेषां करणवानापत्त्या कारकान्त- रापेक्षयैवप्रकर्षो नतु खकक्षायामपौति स्वयमेवोकत्वात् । गां पयो दोग्धोत्याकडारसूपभाव्यासंगतेथेति दिक् ॥ अथवेति । (के) मामानाधिकरण्यं नाम अनेकस्य पदस्य विशेष्यतयैकार्थबोध- कत्वं यदि भित्रशक्तित्वं स्यात्तदा प्रक्रिभेदेनार्थस्थापि भेदादे- कार्थत्वं भज्येत तस्माविशेष्यममानशक्रिकत्वं तदभिवविशेषणना- मिति नियमात्तत्ममानविभकिकत्वमेव फलाश्रयत्वादिवत्तत्ममा- नाधिकरणत्वमपि विभक्त्युत्पत्तौ नियामकमिति ॥ तदुपपाद- ततो यथेति । (के) यथा मैचौमाभिया सधनो निर्धनस्य खधनेन खममानवा- मोऽलङ्कारादीन् करोति । एवं मामानाधिकरण्यभङ्गाभिया खमकि तबारोप्य स्खममानविभकिकत्वं संपादयतौति भावः ॥ मत्येवमेव कृतः कट इत्यादावपि भौमादिभ्यो द्वितीया स्यादत पाए। भाव्ये वाक्यार्थः । तथा च षष्ठीवाच्यम्य कर्मे कत्वादः कृत्येनानुलवाए दुर्वास घठो । कारकं विभक्त्यर्थ इति पक्षे तु मास्तु मुत्रमिति स्थितम् । यक्षिनिकोचादिभिरप्यवगतेऽर्थे शब्दो नैव प्रयच्यते किं पुनः शन्दे- नवाभिहिते, अपौ हाविद्यादौ तु हावालय को शैताविनि मामान्योपकमे कचिदुपयादमी, लमाना एतेनेवाशाक्य संस्थापि विभत्यर्थ इति दयनाए । 'बहप उपचम्म- वाक्यमिति यथा ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अनभिहिते । २।३।१।) (प. २ | पा. ३ । था.१) अस्ति खस्वपौति (भा) प्रभौमादिगणगत इत्यस्य तद्गुणविशिष्टगतमित्यर्थः ॥ गुणगतं कर्मत्वमिति । (भा) भाव्ये कर्मभन्दः शक्तिपर इति भावः । अयं भावः । धातोरुत्पत्त्यार्थप्रकृतिगतधर्माभावादन्यगते तत्राभिधातव्ये यद्यत्म- कतिवाच्यक्रियानिरूपितकर्मत्वशक्तिमत् तत्सर्वगता माभिधीयत इति युक्रम् । द्वितीयायाः प्रातिपदिकादुत्पत्त्या खप्रकृतिभूतप्रा- तिपदिकार्थकर्मत्वसाभात्तदेव बोध्यनान्यदिति। भौमं कटमि- त्यादौ ॥ प्रारम्भवादे पूर्वोक्रपथमाप्राप्तिरूपदोषाभावादेष इत्यनु- पपनमत प्राह । पक्ष्यमाण इति। (के) तिङभिहिते वचनसामर्थ्याहोषपरिहारेऽपि प्रत्यभिहिते दोषः । नया अनभिहितैकत्वादिके वृक्ष इत्यादौ तस्यावारिता- •दित्याह अनभिहितैकत्वादौति । (के) एकं पश्येत्यादौ द्वितीया तु कर्मणो अनभिहितत्वादेकले अकेऽपि भविष्यतीति मत्वा प्रथमाभावापत्तिरेव ता ॥ ननु पारधे तु सूत्रे पदासोऽयं न तु प्रसज्यप्रतिषेधः । असमर्थसमा- सापत्तः। वाक्य मेदापत्तेश्च । प्रासाद बास्त इत्यत्र सदिकियाया त्येवमादिनेति'। चयमर्थः। त्रिकाप्रातिपदिकार्थ इत्यमिन्दर्शने कर्मादिवदेकत्वादिसंख्याविभत्त्यर्थः, तत्र कर्मादौनां युगपरिभक्तिभिर- भिधीयमानानां परस्पर विशेष विशेषभावममापनामां केवलप्राति ·महाभायप्रदीपोद्योतः। (घ.२ । पा.३ । बा.१) (पनभिषिते। ११) कर्मादीनां विभत्वर्थवे एकबादौना निमित्तलं कपमतस्सदुप- पादयति । यस्यापौति । (क) प्रातिपदिकार्थगतैकत्वादिविशिष्टे कर्मणौति सामानाधिकर- यसम्बन्धनकत्वविशिष्टकर्मकावित्यर्थः ॥ वाचिकेति । (के) बोधिनत्यर्थः । द्योतकत्वपक्षस्यैवोचितत्वादेकवादीनां विशेषण- नयेव भानात् । एवं चैकत्वविशिष्टे प्रातिपदिकार्थ प्रथमेत्यर्थ तदपेक्षयातिरिकं यकत्वं वृक्ष इत्यादौ तव स्थान् न त्येक इत्यादौ । इत्याह ततश्चेति । (भा) कार्यानामित्यस्य प्रधानार्थविषयत्वादेकत्वे उऽपि प्रधान- कर्माभिधानाय दितौयादौनामेतबतेऽपि पिरिरिति नदनाप- त्ति कारि। एतद् भाष्यं हरिणाप्येवमेव व्याख्यातमित्याए। तदुक्तमिति । (0) निमित्तप्रवृत्तिनिमित्तम् ॥ पातिक्रियायाकमधिकरणं प्रासादाख्यं तब सदः परेण घमा पभिः तिमिति सप्तमौनिषेधापत्तेच। पर्युदासे तु पासिकियानिरूपितम पदिकार्थगतानामभिधानं रक्ष एको रक्षः कम परेकः पशु करयमिति वाभिधाम, पचाकक्रियान्वयबलेन परस्परसम्बन्ध हति पाभाकरा मन्यन्ते। भाट्टाप परस्परासम्बदस्य बातम्यानेका 16 ·(०२ महाभाष्यप्रदीपोंश्योतः। (अनभिहिते।२।३।।) (ब.२। पा.शथा.१) दएकत्व इति । (के) दयोरपि तयोर्बाधाणो दावित्यादाविवकरूपेणैव भानाव बोधावृत्त्यनुभवविरोधौ । इयं च कल्पना सन्दशत्याश्रयेत्याह एवं शब्दति ॥ (2) अत्रापि पचे प्रातिपदिकेनेकत्वविशिष्टद्रव्याभिधानादोषस्तदव- खोऽत चार गुणोपसर्जनमिति ॥ (के) द्रव्योपसर्जन इति । (के) गुणगुणिनोरभेदाचैकः पट इति मामानाधिकरण्यम् ॥ मनु प्रातिपदिकस्यैकत्वादिविशिष्टे ग्रन्या तेनैव द्रव्यं विशेषयितुं शक्यं किं तत्र विभाषित्यत पाह केवलस्येति । (के) अयं भावः। वृद्धव्यवहाराकक्रिग्रहः वृद्धव्यवहारस विभयन्ते- नैवेति विभक्रिसमभिन्यारते ग्रहीतायाः मतदभावे अनुदोधात् पदार्थानुपस्थित्या संख्येयमविशेषितम् । एवं च पदार्थोपस्थित्यन्य- चानुपपश्या ऽभिषितेऽपि विभावत्पनिरिति धोकव्यवहारे प्रयुष्य- धिकरणशक्तिमनभिहितामाश्रित्य सप्तमौविधिः प्रवर्तते । बासने पाते शयने ते इत्यादौ तु लटः प्रतिभ्यां कियोपस्थितौ तद्यो- स्याक्षाः पादा मामा इत्यादावभिधामदर्शनेऽप्येकशेषमन्तरेणादनाचते- बादौ च कृतिकार्ययोयुगल्लिाभिधीयमानयोरपि विप्रेषणविशेश्य- भावस्य प्राभावरिप्यभ्युपगमातहदेव विशिवाभिधानं मन्यन्ते। पमा ·महाभाष्यमदीयोनोवः । (अ.२। पा. ३। था. १) (पनभिहिते । २ । ३।५।) मानामामेव साधूनां माधुवावास्यायकमिदं गास्वमिति सबब- हारे एव किं मूखमिति न यम् । भाष्ये न नियोगत इति । (भा) + नियमत इत्यर्थः ॥ प्रातिपदिकार्थस्यामेषवास्कथं तर षष्ठीत्यत पाए। कर्मादौति । (के) तावन्याचमेव शेष इत्यभिमानः ॥ अव्यतिरिक्तस्येति । (कै) अतिरिकेन विशिष्टो व्यतिरिकस्तदभित्रस्येत्यचरार्थः। एवं च कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिकः भेष रति नाच षष्ठौ तदतिरिकस्य कस्याप्यप्रतौते रिति भावः ॥ अर्थाभावेऽपि ममयपरिपालनाय विभको कथमर्थतो यवस्थेत्यत पाह सामर्थ्यादिति ॥ (2) तदेवोपपादयति । एक इत्यति। (क) विरुद्ध विभक्त्यपेक्षयानुवादकविभिन्याय्येति भावः ॥ पायेऽपि ग्यम् धनुद्भूतशक्तिकं वस्तुमा कता उच्यते । तम्य च वर्तमान ककर्टक- निष्प्रत्युपस्याप्यक्रियानिरूपिताजयुद्धवप्रतिपादनाय सामाति दिक। कमप्ययमेव पक्षः। वत्र कर्मादयो विषयमेकत्वादयो विशेष्याः कर्मणि यदेकत्वं तत्र द्वितीयकवचन मिति, विपर्ययो वा एकत्वादि. विधिलं पवर्म तत्र रिसीवेति, तत्र यद्यपि कर्मादिप्राधानापने ·महाभाष्यप्रदीपोदयोतः। (अनभिहिते । २।३।१।) (ब.२ । पा.३। पा. १ ) दोषाभावप्रतिपादनात्मया सुवर्य इति दर्शने सूत्रम् । कार्यदर्शनान्तरे नेति स्थितम् । तत्रारम्भपने परिगणनादिप्रवृत्तिं बोधयितुमाह तदेवमिति । (कै) मझा विभाज्य रति सूचे प्राधान्यात्तस्था विभक्रिद्योत्यता कारकं तु विप्रेषणत्वेन तथेति दर्शनमित्यर्थः ॥ भाव्ये तिङ क्रियते कट इति ॥ (भा) गचाच सह्याकारकयोरभयोरप्युको मङ्क्षा विभक्त्यर्थ इति परेऽपि नेदमनभिहिताधिकारप्रयोजनमिति तिङ्ग्रहणं व्यर्थमिति वायम् । संख्यायाः क्रियायामेवान्वयेन कारकगतमङ्यायाः गन्दे- नानभिधानादित्यामयः। एवं च पचत्योदनं देवदत्त इत्यादौ तिकोना एकत्वादय इति प्रथमा न प्राप्नोतौति पूर्वोकभाष्यमे- कदेयुकिरिति यथा कथं चिद् व्याख्येयमिति सूचितम् । तिङनोरिव तद्धितममामयोः कसिंचिदिभात्यर्थे विधामादार अपत्यापत्यवदिति ॥ (2) तहितोक्तत्वादिति । (क) तडितातोकवादित्यर्थः ॥ नन्तयोः संबन्धस्य प्रातिपदिकार्थ- स्यादेतत् । यद्ययं पर्युदासस्तईि पक्कौदगो भुज्यत इति न सिद्ध्येत् । भुजिप्रत्ययेनाभिहितेऽप्योदने का प्रत्ययेगानभिधानमाश्रित्य द्वितीयापतेः। तिखादिभिः प्रधानभूतानां कर्मादीनामभिहितवादप्रसङ्गो दितीयादीनां संस्खाप्राधान्यपक्षे कर्मादिवभिहितेवपि प्रधानभूतसंस्थाभिधानाय रितीयादयः स्युरेव । प्रामाकरे तु पक्षे कर्माद्यंशाभिधानेऽपि संख्या- ·महाभाष्यप्रदीपोक्द्योतः। (क. पा.पा.१) (अनभिहिते। २।३।१।) बेनामेषत्वाच षष्ठीप्राप्तिः । कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिको कि तब श्रेषः । न र कर्मादियतिरिक एव शेष इत्याशयेनेते उदा- हरणे । यहा। संबन्धो न प्रातिपदिकार्थः । प्रवृत्तिनिमित्सतदा- यभित्रवादिति वाच्यम् । घटपदाद् घटघटत्वयोः संबन्धस्य भानेन तत्र पठ्या दुरितापत्तेः । तर हि नैतदन्यतमेनाभिधान- मिति चत्मत्यम् । वाक्ये ऽस्य संबन्धस्य षष्ठ्यर्थत्वं दृष्ट्वा ऽत्राप्यमाति- पदिकार्थत्वमित्यभिमानात् । किन का तर्षि स्थात् जेषलक्षण षष्ठौ पशेषत्वान समयाच द्वितीयवेत्ययिमग्रन्थेन कटं भौममित्यादौ अभिहितवादप्राप्तद्वितीयामाधमार्थं परिगणनमित्येतत् खण्डनपरेण परिगणनप्रत्याख्यानवदेतयोरुदाहरणवाभावस्थापि कथनेन तद्धित- समासोदाहरणमधिकमित्यर्थस्थापि कथनात् । “अनेकमन्यपदार्थ" इति सूचे भाष्येऽप्यनयोरनुदाहरणत्वं सूचितम् । न च शतेन कौतः प्रत्यः प्राप्तमुदकं यं प्राप्तोदक इत्यादि तद्धितममासोदाहरणमिति वायम् । प्राप्तोदक इत्यादौ प्राप्तोदककमयादिप्रकारेणेव बोधस्तच विशेष्ये नविपकत्वबोधेन विशेषणामादाय तात्पर्यावमानमिति द्वितीयादिप्रयोजककर्मवादः गन्दादयोधेन द्वितीयाद्यप्राप्तः । एवं विशेषणवयत्यासोऽपि न । उपजीयस्यैकर्मियोधकत्वरूपमामा- भावे हि केति वक्ष्यते । प्रसज्यप्रतिषेधे तु भुजिप्रत्ययेनाभिधानमा- श्रित्य प्रसन्यप्रतिषेधः सुवचः । किन्तु प्रागुप्तदोषानिस्तारः । पत्रो प्रस्थानभिहितस्याभिधानाय बितौयादयः म्युरिति । 'धनभिषितकर्मा- अभिहितानि कर्मादौन्धाश्रयो वां बित्यर्थः एतेन कर्मयौवादिसप्तमीनिश एकरवादौनामाधारतया न पुनरभि. श्रयेविति' ।

·. महाभाषप्रदीपोद्योतः । (अनभिहिते । २।३।१।) (ब. २ | पा. ३। था. १) माधिकरणस्य च न बाधः । चित्ररित्यादौ चित्राणां गवामय- मित्यादौ यथा तस्य षष्ठौप्रयोजकता तथाचापि स्यात्तेनैव रूपेण भानादिति बोध्यम् । एवं यथा क्रौतमब्द धातुमा क्रियोपस्थाप्यते न तेन रूपेण प्रत्याशब्देनेति न तदर्थं इतरकारकाषयः । इदं च . कर्तृकर्मयोरित्यत्र भाष्ये ध्वनितम्। अतो न तदर्थकर्मणे विभकि- प्राप्नियोग्यता । एवं च सांप्रतमित्यादिनिपातैरपि न तेन रूपेण क्रियायाः कारकस्य चोकिरिति न तदन्वयिनि विभक्रिप्रसक्रिः । अतो निपातेनाभिहितवादिभवनुत्पत्तिरित्यपि चिन्यमेव । “नारद इत्यबोधिम" इत्यचापि नारद इतौत्यनेन श्रीकृष्णयज्ञानाकारानु- वादात्तत्र म दितीयादिप्रमझिरित्यलम् ॥ परिगणनफलमा भाये उत्सर्गे हौति ॥ (भा) नह्याचष्टे । सामान्येनेति ॥ (भा) एकयोगक्षेमत्वादिति । (क) एकार्थबोधकस्यैव मामानाधिकरण्यपदार्थत्वादिति भावः ॥ भाष्ये कर्मादौनामभावादिति । (भा) अनभितिकर्मादौनामभावादित्यर्थः । चते । प्रधाननिरूपितशयभिधाने प्रथमेव । भिहिते नेति प्रस- মনিষান। আমন অন্ধ মুখ ঘন হয় ন মান- धेषतबेवि दतिम्। 'बमभिरित इति'। यदि प्रसवप्रतिषेधः स्याततो यो क्रिययोः कारकेन्यवरेणाभिहितेऽपि विभाजयभावप्रसा, प्रासाद बास्ते इयत्र सदिकिचाया वाकियायाकमधिकरवं प्रासादास्य ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (ब. २। पा.बा.) (बनभिषिते । २।३।।) अन्येति । (के) प्रथमेत्यर्थः । एतमभिसंबन्ध मामानाधिकरयरूपमितरसंबन्धा- मवछिनविशेष्यविशेषणभावः मामानाधिकरणम् ॥ द्वितीया भविष्यतीति । (के) प्रत्याशय उतः ॥ तस्मानार्थ इति । (कै) भौभादिन्यो द्वितीयादेः प्रकारान्तरेण वारणवद्यावान्तर- स्थाभावाचेति भावः ॥ यत्तु एतहलेन निपातेनाप्यभिधानमिति वदन्ति । तदाक्रम् । उकरीत्या मिष्कलं च विभाज्यर्थ पदव्ययं तेन समामविधायकासंगतियति दिक् ॥ तन्निराकरणयेति । (के) मनु परिगणनप्रत्याख्यानमूलकोऽयं दोषः । घनः कवेन परिगणनेऽपि दोषतादवस्थादिति भावः ॥ नास्तीति। (क) अभिहितत्वावछिनप्रतियोगिताको भेदी नास्तीत्यर्थ: ॥ ननु क्रियाभेदे शर्भिवत्वात्मदिनिरूपितस्याभिहितावेऽपि व्याप्तिनिक- पितस्थाभिहितवापिद्धिरित्यत चार। भिधानं येन प्रथमा स्यात् । एतक खादुमि यमुलिति सूत्र कैयटादौ स्परम् । शरिरप्यार। तथान्यतरेखा सदिप्रत्ययेन धमाभिहितं प्रसीदन्यसिन्प्रासाद इति तत्राभिरते न भवतीत्युच्यमाने सतमो न स्यात् पयुदासे त्वाति- प्रत्ययेन बदनिधानं तदानमा सामी सिहति । मुच प्रासादा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अनभिहिते । २।३।१।) (प. २। पा.३। था. १) द्रव्यं चेति ॥ (2) तद्यतिरेकेणेति। (क) गुणसमूहो द्रव्यमिति भावः ॥ नतावत्प्रत्यक्षमिति । (के) भरतौन्द्रियवादित्यर्थः ॥ स्वरूपेति । (क) शक्तिस्वरूपेत्यर्थः ॥ अत एव संबन्धस्य दुर्यहत्वात् तत्पूर्वक- मनुमानमपि नेत्याह। तत्पूर्वकस्येति । (क) मनु यथा दााके मत्यपि दाहादिकार्यस्य कादाचित्कवानु- पपत्त्या शकिरवगम्य ते तददिहायस्तु प्रत पार कार्य चेति । (क) द्रव्यस्वरूपेति । (क) मत तयतिरिक्रमल्यायत्तमित्यर्थः । शक्तिसाधनपक्षं चेति । (के) एकम्यैव परस्परविरुद्भूककर्मादिव्यपदेशः किं गमयति। एवं प्रधानेतरयोर्यत्र व्यस्य क्रिययोः पृथक् । शक्तिगुणाश्रया तत्र प्रधानमनुरुध्यते । ख्वस्य द्रश्यस्य कारकत्वादभिहितत्वादन्यत्वं नास्ति। नैष दोषः, अतिः कारकं तत्र सदिक्रियाशक्य भिधानेप्यासिक्रियाशक्तरेनभिधानं, गन्वे वं प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि या सिरभिहिता तत्र मा भूदिविर्या लाभ- ·महाभाथपदोयोक्योतः। (ब.२ । पा. ३। था. १) (बनभितिते ।२।।१।) कनिरूपितशतरभिधाने तच्छत्यन्तरस्या नुकत्वमेवेत्येतदाशयः ॥ पर्युदासपचे कुत इति प्रश्नामुपपत्तिरत पाप प्रसज्येति । (कै) द्रव्यं कारकमित्यपि बोध्यम् ॥ एकैवासनक्रियेति । नया तनिरूपिता किरप्येकैवेति भावः ॥ प्रत्यभिजायक- त्वावगतेः कथमन्यत्वमत पाए भित्रपदेति । (कै) प्रत्यभिज्ञा तु माजात्यनिवन्धनेति भावः ॥ नम्वेवमनभिहित इति सूचं व्यर्थमत पाह एकपदेति। (क) अत एव गोनाथ इन्ति कृतं कटमानय भौमादिभेतीत्यादौ चतुर्योदय इति भावः । तथा च पदभेदमर्थ भारोप्य तबिपित- गतिभेदोपौत्यमिप्रायः ॥ एकस्येत्यस्यार्थमाह प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यदा गुणे तदा तददनुक्तापि प्रतीयत इति । हिता तत्र भविष्यति। उच्यते, अभिहिते कर्मणौधेकत्वादीनामा- धारनिशः संख्या च द्रव्यधर्मो ऽतो उनभिषिते कर्मबीत्यादिभिरपि शहिदारण यमेवोचते, बनभिहिता या कर्मादिशक्षितदाधारभूवं बायं तस्यैकत्वादिषु विभक्तम इति । एवं ग यदि प्रसवप्रतिमेधा 77 ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (अनभिषिते । २।३।१।) (प.२। पा. ३ । बा १) आसनमित्यति ॥ (कै) श्रासनत्वमिद्यनुपपत्तिलक्षणमामर्थ्यनाप्तिसाधनत्वमाह श्रास्यत इति । (कै) प्रास्ते इति खोक्रस्य व्याख्यानम् ॥ संनिधौयत इति । (के) अस्मिबितिप्रत्ययार्थत्वेन निर्दिष्टवस्तुन पामिक्रियामबिधान- मन्तरेणासनत्वायोगादामिक्रियामाधनत्वं कृत्प्रकृत्यर्थस्यामः स्वाधि- करणद्रव्यद्वारेष्टव्यं तदाह । एवं सामर्थ्यादिति । (के) कर्ता भवतीत्यस्य कारक माधनं भवति स्वप्रकृतिकल्युडन्तार्थ- द्वारेत्यर्थः ॥ यत इति । पर्युदासेप्यनभिहितां प्रधान शक्तिमाश्रित्यैव विधिः प्रवर्तते । एतेन पक्कं भुषक्त दत्त रहातीत्यादिपक्षहयेऽपि समर्थितं भवति । वस्तुतस्तु पक्का भुज्यत इत्यादौ ओदनस्य पचिभुनिभ्यां न युगपच्छाब्दोऽन्वयबोधः । स्यात्ततोऽभिहित शक्तिबारेण व्यस्याभिहितत्वात्प्रतिषेधः स्यात्, पर्युदामे त्वनभिहितशक्तिहारेणाविधिरिति स्पष्ट एव फलमेदः, यत्र तर्हि शक्लिभेदो गालि तत्र कथम् यासने आसे शयने शेत इति. पत्राप्यासनप्रयगादिशब्देशसमादिक्रियायोग्यं वस्तुमात्रमनुतशक्तिक- मभिहितमिति तस्य शायुद्भवप्रतिपादनाय विभक्तिर्भविष्यति, यदि सर्व पर्युदामो ऽयमिति निर्योयते इह पक्का भुज्यते बोदन इति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। प.पा.बा.१) अनभिहिते । २।३।१।) एकस्याचासेरिति । (भा) भाव्ये पासि गेतेरप्युपलक्षणम् ॥ नम्वेवं ल्युटप्रकृतिभूतासि- कियायास्तिङन्तोपात्ता आमिकिया साधनमिति भाव्योकं न मिद्धमित्याशङ्कते। नन्विति। (कै) केचित्तु श्राममक्रियायास्तस्मिन्नित्यायनमिति गुत्पत्तिः । प्रकृतिभूत पास्तिरस्त्यर्थः । तदर्थम्यापि लोके प्रयोगदर्शनात् । एवं तेरपि तिष्ठत्यर्थो जलाशय इत्यादौ उभयचाप्यामिग्रहणमुप- लक्षणमेवं च भाष्यं समन्नममेवेत्याहुः ॥ वस्तुमात्रमिति। (क) नामादिक्रियाधिकरणत्वेन तद्बोधः ॥ किं वामनत्वेनेत्यर्थः । नदेवाह अनुद्भूतशक्तिकमिति ॥ (के) ॥ किन्त्वन्यतरेण शाब्दः, अपरेणार्थः । तत्र च प्रथमाहितीययोर्यवस्थैव पक्का भुज्यते अोदनः। अर्थादोदन मेव पति। न होयकाः पाक- यादि सम्भवति । न चोपस्थित परित्यागोनुपस्थितकन्न्पना च न्याय्या । भुजिप्रत्ययेनाप्यभिहित चोदने काप्रत्ययेनाभिधानमागिन्य रितीया प्राप्नोति भावे हि काप्रत्ययः, प्रसज्यप्रतिषेधे तु भुजिप्रत्ययेनाभिधा- नमाश्रित्य प्रतिषेधः सियति, उच्यते, नात्रौदनम्य युगपदभाभ्यां शाब्द एवाञ्चयः किं ताई भुभिनव मग्निधानात्त पचिनान्धयः, केवल शब्द- थापानिरूपणे तु किमिएकाः पक्कौदगो भुज्यत उनीदरमेवेति न

·महाभाष्यपदीपोरद्योतः।
(बनभिहिते ॥२।११।)
(ब.२ । पा. ३ । बा.१)
शब्दव्युत्पत्तये इति । (क)
अनुलोमादिवढा एवेत्यर्थः । अत एव पक्क इत्यादौ केनेति
कर्चाकासावदासनमित्युक्रेन तदाकाङ्क्षा । अत एवामिः साधन
मित्यस्य माधनान्तरनिरासे तात्पर्यमुक्तम् ॥ प्रयोजनं वदन विचारण्य
प्रकृते संगतिमाह
यदि द्रव्यमिति । (क)
अत्र द्रव्यमित्यस्य शक्त्यमाविष्टं द्रव्यमित्यर्थः ॥ ननु वृक्षयब्दो-
पातम्याधिकरणत्वेऽपि यच्छन्दोपात्तस्य कर्तत्वं भविष्यति शब्दभे-
देन भेदाद् श्रत पाह
अयं भाव इति । (क)
शब्दभेदमात्रेणार्थभेदामिद्धिरिति भावः ॥ वृक्षे देवदत्तस्ति-
छति वृक्षं पश्येत्यादौ दोषाच्च ।
द्रव्यमिति । (कै)
शकिरहितं शुद्धद्रव्यमित्यर्थः ॥
बोदनं पति प्रयोगे तु भुज्यत इत्यत्रार्थे चोदनस्य कर्मता। बत
एव घटं कर्तुं शक्यत इत्यपि भवत्य वेति पस्पशायां कैयटः। तम्मा-
चायते, अतः शम्दव्यापारापेक्षयाभिधानमेवेति रिसीया न भविष्यति,
बभिहितवचनममर्थकं प्रथमाविधानन्यानवकाशत्वात्,
हाता कट
इत्यादिषु रितीयादयो मा भूवनिति सूत्रारम्भः, यदि चात्रापि
म्य केदानौं प्रथमा स्यात् । नवनवकाशत्वात्प्रथमा भवको हतः कट

·महाभाश्यप्रदीपोद्योतः। प.२ । पा.पा.१) (घनभिहिते । २ । ३ । १।) तन्त्रिबन्धनेति । (के) एकरूपत्वनिबन्धमत्यर्थः । नानार्थक्रियेति । (के) पार्थक्रियानिरूपितभित्रकारणबनिबन्धन रत्यर्थः ॥ नानाशक्तीति। (के) एवं च प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि न दोष रति ध्वनितः । अब घि पक्षे अभिहितायां को नेत्यर्थः । तत्र या शकिरभिहिता तम्या मा भूत्प्रत्ययः । या बनभिहिता तबोधनाय सादेव प्रत्यय रति बोध्यम् । सूचं प्रत्याख्यातमिति । (के) एकवादयो विभत्यर्था रति पक्षेऽपौत्यर्थः ॥ भाष्ये अनवकाशत्वादिति । (भा) नम्वेवं कृतः कट इत्यादावेव न कटं करोतीयादावित्वर किं त्यदासे एकवाक्यत्वं समामसौष्ठवं चेत्येव । गणरूपन्तु पक्षहवेऽपि तुल्यमिति स्थितम्। एतेन विषडक्षोऽपि संवर्य खयं छत्तममाम्पत- . इत्यादावेव भवतीति न पुनः कटं कगेतीवादावपोति, कुतोऽयं नियमः, उच्यते, कृतः कट इत्यादौ यद्यपि कृतशब्दसबिधाने कटस्य कर्मता प्रतीयते तचापि तत्र वाक्यार्थवादष्यतिरिक्त एवं प्रातिपा- दिकार्थ इति प्रथमा भविष्यति यथा वीरः पुरष इति, कर्ट करोतोयत्र तु कटशब्देमैव कर्मशक्तिमानर्थोऽभिधौषत इति यति- ·९९७ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (घनभिहिते । २ । ३ । १ ।) (प.२ । पा. ३ । था. १) विनिगमकमिति चेत्र। न मात्रग्रहणेनानभिहितविभत्त्यर्थाधिको प्रथमाया प्रप्रवृत्तेः छत इत्यादौ तहटकप्रत्ययेनाभिधानेनाधिक्या- भाव इति भावः ॥ अस्तिभवन्तीपर इति । (के) प्रथमाया अपि कर्मणि द्वितीयेत्यादिसाहचर्यण क्रियायोग एव प्रवृत्तेरिति भावः ॥ ज्ञानं च सत इति । (के) बुद्धिमत इत्यर्थः ॥ पनवकाशत्वमुक्का विप्रतिषेधोपन्यामोऽसं- गत दूत्यत प्राप सावकाशत्वमभ्युपगम्येति । (क) नौलमिदं न तु रक्रमित्यादौ रकत्वादिनिवृत्तिपरे वाकये मत्त्वाया अनावश्यकत्वादस्तिर्भवन्तीपर इत्यस्याभावात्माहचर्य च सर्वत्र न व्यवस्थापकमित्यभिमानः। वैतण्डिको किरियमिति तात्पर्यम् । मिति व्याख्यातम् । साम्प्रतमिति निपातेनाभिहितत्वात् । यतमिति हि तदर्थः । परिगणनं तु प्रत्याख्यातमेव । इह हरदत्तेन भाट्टमते रिकत्वात्प्रातिपदिकार्थस्य प्रथमा न भविष्यति । नन्वकारकेषु साव- काशा प्रथमा यथा रक्ष इति, तन्न । यत्राप्यस्तौति प्रतीते, कार्ट त्यात्तृतीयाप्रसङ्गः, यत्र ह्यन्यत्कियापदं न श्रूयते तवान्तरङ्गत्वादस्तीति मम्यते लब्धसत्ताकस्य हि विशेषणान्तरयोगो भविष्यति, बथापि यत्र विशेषणान्तरनिवृत्तौ तात्पयं न क्रियासम्बन्धे यथा नौलमुत्पलं न .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( स. २। पा.३। था. १) (अनभिहिते । २।३।१।) अनेन वस्तुतो निरवकाशत्वमेवेति सूचितम् । उकरीत्या तचापि सत्ताक्षेपात् । चत एव तिङ्समानाधिकरणे प्रथमेति न्यासः संगछत इति बोध्यम् । स्पष्टं चेदं प्रातिपदिकार्थसूचे भाष्ये ॥ अशेषत्वादिति । (के) अभिहितः मोऽर्थोऽन्तर्भतः प्रातिपदिकार्थ: ममन्त्र इत्यनेकमिति सूत्रोकरीत्या प्रातिपदिकार्थत्वेन प्रातिपदिकार्थकारकव्यतिरिकत्व- रूपशेषत्वाभावादिति भावः ॥ षष्ठी प्राप्नोतौति । (क) न च कृत्यानामिति विभक्कन पठौनिषेधात्कथं तत्प्राप्तिः । न च नात्रोभय प्राप्तिः। तदधिकाराभावेनोभयप्राप्तेरपि मत्त्वादिति वाच्यम् । एकसूत्रपचे दोषात् । योगविभागस्तु भाष्य कता वक्ष्यते न वार्तिककारेण ॥ कारकविशिष्या संख्या विभक्त्यर्थ इत्युक्तं तत्त कर्वधिकरणास्थयथाश्रुत. भाष्यस्वरसमनुसृत्य कथञ्चिन्नेयम् । वस्तुतस्तु भाट्टमते प्रकृत्यर्थेन संख्य- . गतं राज्ञोयं पुरुषो न देवदत्तम्यति, नत्र मौलमुत्पलमम्ति राज्ञः ঘৰমীলীনি মনীনিনৗব্দৰহ্মামনায় যুন নদি বিম- तिषेधात्प्रथमा भविष्यति, द्वितीयादीनामवकाशो यत्र प्रातिपदिका- र्थम्य व्यतिरेकः, कटं करोतीति प्रथमायास्वकार कमवकाशो मौज- मुत्पल मिति, कृतः कट इत्यत्रोभयप्रसङ्गे परत्वात्पथमेव भविष्यति । ननु तामपि बाधित्वा परत्वात् षष्ठी प्राप्नोति, शेषन क्षणा पछौ .

·महाभाष्यप्रदोयोक्द्योतः। (धनभिहिते। २।३।१।) (ब.२ । पा. ३ । था. १) यद्येकत्वादय इति। प्राधान्येनविभमियोत्या संख्येव कारकं तद्विप्रेषणवेन नदेदं सूचं कार्यमित्यर्थः । एवमग्रेऽपि व्याख्येयम् । कार्थानामिति न्यायः शास्त्रोपात्तप्रधानार्थविषय एव । कारकस्य प्राधान्येन तत्त्वे तु व्यर्थम् ॥ ननु तदापि द्योतकममावेशस्य दृष्टत्वात् कतः कट इत्यादी क्रियते कट इत्यादौ च तवारणाय स पावश्यक इति चेत्र । पाचे विशेष्यत्वेन भानेन तस्य धोत्यत्वासंभवादन्ये किया प्रति यस्य विशेषणत्वेऽपि कटपदार्थ तत्त्वाभावेन तदुत्तरद्वितीयाद्योत्यताया असंभवाच्चेति दिक् ॥ मा च करणत्वादिशकयो विशेष्याः। चत एवैकशक्तिकोडोलतानेक- विधिस्तत्रतत्र खीचत इति दिक। प्रातिपदिकार्थमात्रस्य प्रथमाविधावपयोमाद शेषत्वान भविष्यति । इस सहि कर्तयः बट इति वायोगे प्रथमां पाधिया 'कर्वकर्मणोः कतो ति पछो स्यात् ततिषेधधिमाभिहिताधिकारः कर्तवः, नदेवं संस्थाविभय इत्यपिछे कथं समिति सितम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोड्योता। (ब.२। पा.३। बा.१) ( कवि द्वितीया ।।।२।) कर्मणि द्वितीया।।३।२॥ सामौप्यसंबन्धे इति। (क) समयाशब्दशक्यस्यापि मामौप्यस्य सत्प्रधानार्थनिरूपितसंबन्धव- मपि । पचा रातः समित्या स्ववति भावः । सामौयाम- मार्यादौना म षठ्यर्थस्वमिति तु समभिन्याहतपदार्थभिवसामी- प्यादिपरम ॥ कर्मणि हिलीया । हितोयादयः शब्दाः सपा विकेषु वर्तन्ते । समं स्थादश्रुतत्वादिति न्यायात् । पूर्वाचार्यव्यवहाराष। इह खादि- सूत्रेणैकवाक्यतया विधिः भिन्नवाक्यतया नियमो वा। सोऽपि प्रकताम- निपेक्ष्य प्रत्ययनियमो वार्थनियमो वेति सर्व पक्षाः साधवः। उक्तंच। सपा कर्मादयोप्यर्थाः संख्या चैव तथा तिहा। प्रसिद्धो नियममात्र नियमः प्रकृतेषु चेति । ध्याख्यातं चेदं प्रथमे। हा च तिपामिति खरसात्ममपि कर्माधव वाच्यं न तु कर्मत्वम्। न च तिवयि कर्मत्वमेवार्थ इति वाच्यम् । तयोरेवेत्युत्तरसूत्रेऽपि तथात्वापतो घटः छत इत्यादावमेदा- वयानुपपत्तिप्रसङ्गात् । तथा च लाकर्मणि, कर्मणि रितीयेति सूत्र- खरसोपि सङ्गच्छते। घटमित्र - घटः कमन्यादान्वये पानयनादौ "कर्मणि द्वितीया" रितीयादयः प्रदा इति'। खनिकायप्रसि- हिरेषेबर्थः। 'उभसर्वतसोरिति'। उभयसर्वशब्दयोलसिलन्तयोः प्रयोग इत्यर्थः । उभयभन्दैकदेश उभशब्दोनुकतः । उभशब्दम्य तसिनन्तस्याभा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (कर्मणि द्वितीया । २ । ३ । २।) (अ.२ । पा. ३ । बा. १) उपर्यर्थे वर्तते इति । (के) उपरि मामौप्ये वर्तत इत्यर्थः ॥ संबोधनेति । (कै) संबोधनविभक्तः पदान्तरानपेक्षवादित्यर्थः ॥ उभसर्व इत्येताभ्यामिति (भा) भाष्यस्य एतत्प्रकृतिकाभ्यामित्यर्थः ॥ उभशब्दात्तसोनुत्पत्त्यास्था- युक्रत्वं परिहरनुकस्यार्थस्य वार्त्तिकाद्यथा लाभस्तथा दर्शयति कर्मत्वेन संसर्गेण विशेषणत्वम् । तथा च प्रकारतया संसर्गविधया वेति विधाकर्मत्वादिभानमित्येकः पक्षः। शक्तिः कारकमिति भाष्यखरसात्मैव वाच्चत्यपरः। अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थतया अाधार पाधेयं वा द्वितीयार्थः । खोदनं पचतीत्यत्र हि बोदनरूपो य अाधारतविशिष्ठा विल्लित्तिर्भासते वैशिघ्यं साधेयता बोदनाधेया वा विस्लित्तिरर्थः। थाधेयरूपप्रत्ययार्थस्य प्रत्यर्थं प्रति विशेष्यत्वात् । बाधेयत्वमेव च संसर्ग इति पक्षान्तरम् । यावत्यधिकरणन्यायेनाधारत्वाधेयत्वे एवार्थ इति चापरम् । संसर्गा एवैते। तात्पर्यग्राहिका एव परं विभक्तय इति मतान्तरम् । सर्वेऽप्यमी पक्षा हेलाराजीयादौ तत्रतत्र स्थिता भाष्यादिसम्मन्ताश्चेति दिक् । बोदनं पचतीत्यादौ, उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु । द्वितीयामेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते । वात् तस्य दिवचनटाविषयत्वात्, धिगित्यविभक्तिको निर्देशः । 'याम्मे- डितान्तेविति'। कृतदिर्वचनेवियर्थः । 'उभयतः सर्वत इति' । पञ्चम्या- सासिल । 'धिगिति' । निन्दार्थोयम् । 'उपर्युपरोति' । 'उपर्यध्यधः ससा- ·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। (ब.२ । पा.३ । बा. १) ( कर्मणि द्वितीया । २।३।२।) उभसर्वयोरिति ॥ (के) मनु वृत्तिविषये पूर्वमेवायचः प्रवृत्तेरुभप्रकृतिकत्वं न तस इत्यत पाह उभयेति ॥ उभेति । (क) तहटितोभयशब्दलाक्षणिकमिति भावः ॥ यस्यार्थः। उभयशब्दसर्वशब्दयोस्तसिलन्तयोः प्रयोगे द्वितीया कार्या। उभशब्देन [भयशब्दो लक्ष्यते अन्यथा तसिलसम्भवात् । उभशब्दो हि दिवचनटाविषय इत्युक्तम् । धिगित्यत्र सप्तम्या लक । प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशात्। न त्वविभक्तिकः। गवित्ययमाहेत्यत्र यथा पदान्तत्वाभावाल्लोपः शाकल्यम्येत्यस्याप्रतिस्तथेच अश्त्वाप्रति- प्रसङ्गात् । न चायं गान्त एवेति वाच्यम् । कस्य च दइत्यस्याप्रवृत्ती धकिदित्यस्यासिद्धिप्रसङ्गात् । चामेडितान्तेविति । कृतदिवचनेवि. त्यर्थः। उभयतः कृष्ण गोपाः । सर्वतः कृषाम् । धिक कृष्णाभलम् । उपर्युपरि लोकं हरिः। अध्यधिलोकम् । अधोधो लोकम् । कथं तह, उपर्युपरि बुद्धीनां चान्नीश्वरबुद्धयः । उच्यते। उपरिबुद्दौना उत्तानबुद्दौ- नामुपरि चरन्तीत्यर्थः। एवं चामेडितान्तत्वाभावान्न द्वितीया । यहा । प्रतिपदोलम्योपर्यध्यधसः सामोप्य इति कृतदित्वम्यात्र ग्रहगाम् । तेन वीप्लादिवचने सति नाम्य प्रवृत्तिः। ततोन्यत्रापी युक्तम्, तान्पम्गिगायति मोप्य' इति दिर्वचनं, ततोन्यत्रापौत्युक्तं, तानवान्यान्परिगणा यति । 'यभित इत्यादि'। 'बभितो ग्राममिति' । उभयत इत्यर्थः। 'परित इति । सर्वत इत्यर्थः, 'पर्यभिभ्यां चेति तसिल, व्याभिमुख्यत्तिपि विलिप्रति- ·महाभाध्यप्रदीपोद्योत। (कमवि द्वितीया । २।५।२।) (ब.२ । पा.३। बा १) ननु कर्मप्रेति । (क) अन्यथा कर्मप्रवचनीययुके इत्येव सिद्धं स्थादित्यर्थः । इत्तिकारः, अभितःपरितःसमयानिकषाहातियोगेपौति । अभितः छायणम् । उभयत इत्यर्थः। परिता कृष्णाम् । सर्वत इत्यर्थः । पर्यभिभ्या- घेति तसिल | वाभिमुख्यत्तिरपि विभक्तिप्रतिरूपको निपातो ऽभि- तःशब्दोसि सोपोह सद्यते। समयानिकषान्दो समीपपर्यायौ। ग्राम समया निकषा वा। हाशब्दः शोकत्तिः। हा कृष्णाभाम् । तस्य मोच्यत इत्यर्थः । यद्यपवादो द्वितीया । सम्बोधने त्वन्तरणत्वात्प्रथमेव । हा तातेति यथा। एतेन धिमूर्खेति प्रयोगो व्याख्यातः। बुमुक्षितं न प्रतिभाति किंचित् । एष प्रतिशब्दः क्रियाविशेषकत्वादुपसर्गो न तु कर्म- प्रवचनीयः । एवमन्येऽपि दृशिग्रहणात्माधनीयाः । तद्यथा, यावशी- समिति । परमपुरधाराधनसते इति च । तथा च चान्द्रसूत्रम्, ऋते रितोया चेति, चकारात्पञ्चमी । सा चामछाने बन्यारादित्य नेन विधास्यते। रूपको निपतोभितःशब्दोस्ति सोपि सह्यते, समयानिकषाशब्दो समोप- वगौ सोते, हाशब्दः शोकादितिः, हा कन्ये इत्यादौ कारकविभक्ति- वादातरमवात्सम्बोधनविधिर्भवति । 'बुभुक्षितं न प्रतिभातोति'। प्रतिरच कियाविशेषकायादुपसर्गो व कर्मप्रवचनीय इतिपयदे।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ.२। पा.पा. १) (तीया चहोछन्दसि । २।३।३।) तृतीया च होच्छन्दसि। २।३।३॥ अस्योदाहरणेऽमिहोत्रशब्दो हविःपरस्तच द्वितीया । तत्ममा- माधिकरणयवागूशब्दादनेन हतौयापि । विरुद्धविभन्यनवरुद्धवाञ्च सामानाधिकरण्यामिति सूत्रमतम् भाष्यमतं च। “एवं ताई हतीयापि सिद्धे" त्यादेर्भाव्यश्योकिप्रत्युक्रिक्रमेण पूर्वपक्ष्युक्रित्वात् ॥ मनु जुहोतेः प्रौणत्यर्थ त्वेऽग्निहोच शब्दस्याग्यर्थत्वे करणत्वात् बतौथा ভিনিয়াহু हतीया चन्दसि । जुहोतेः कर्मणि हतीया स्यादहितीया 'च छन्दसि । यवाग्वामिहोत्रं जुहोति । अमिहोनशब्दोऽत्र विधि वर्तते । यस्यामिहोत्रमधिश्रितममेध्यमापद्यते इत्यादिप्रयोगदर्शगात् । अपये इयत इति व्युत्पत्तेश्च । जुहोतिः प्रक्षेपे । असिमेव च प्रयोगे यवागूशब्दा- सतौया। अमिहोत्रशब्दाच द्वितीया। विरहार्थकविभायनवमहत्वा- बामार्थयोरभेदान्धयः । यवाग्वाख्यं हविरमौ देवतोदेशेन का प्रक्षिप- तोत्यर्थः। एतत्सत्र भाष्ये प्रत्याख्यातम् । अग्निहोत्रशब्दो हि ज्योतिष्यपि "तीया च होछन्दसि" 'यवावामिहोत्रमिति'। क पुनरनि- होत्रशब्दो वर्तते इविधि, तेवमिहोत्रमधिश्रयेत्, अमिहोत्रं शरणग- यन्, तदाऽयम्यामिहोत्रमधिश्रितम मेध्यमापोते यादिषु दर्शनान् जुहो- तिरपि प्रक्षेपे एकस्मिन्नेव प्रयोगे यवाम शब्दात् टतीया अमिहोत्रशब्दार द्वितीया यवाग्वाहविर्देवतोदेशन प्रक्षिपतीत्यर्थः। वयं योगः शक्यो. ऽवतं, कथम, अमिहोत्रशम्दो ज्योतिष्यपि वर्तते पमिहोत्रं प्रज्वलित ·(२२ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (तीया च होछन्दसि । २।९।३।) (ब.२ । पा. ३ । था. देवतेति । (क) अग्निहोत्रशब्दो हविःपरः । तद्विशेषणं यवागरिति भावः ॥ पद्यपि अग्नौ हविरिति चिक्यं पदे जुहोति अग्रौ जुहोतीत्यादिश्रु- तिविरोधात् । तस्माद्वैधत्राधारे प्रक्षेप इत्येव यु तथापि प्रह- ताभिप्रायमेतत् । तत्र यबाम्वाः कर्मत्वाद् द्वितीया प्राप्तेत्यर्थः ॥ चकारेण द्वितीयाविधानात् प्रश्वानुपपत्तिमाशयाह किमप्राप्तेति ॥ (कै) प्रयोजनान्तरसिद्धमतस्यावश्यकत्वाद् मत्येतस्मित्रित्ययुकमत पार नहौति । (के) एवं च बुद्धावमति तस्मिनुपायान्तरपरमिति भावः ॥ “एवं नहिं हतीयापौ"त्यादिभाष्यं पूर्वपक्ष्युतिः । अर्थभेदात्मा न युक्रेनि स्फुटत्वाद् भाष्ये नोकम् ॥ वर्तते । अग्रिहोत्रं प्रज्वलितमिति दर्शनात् । इयतेमिहिति व्युत्पत्तेश्च । शुहोतिश्च । प्रोणने । तद्यदा यवागूशब्दात्ततीया तदा यवाग्वाभिं प्रौण- यतीत्यर्थः । यदा तु द्वितीया तदा यवाग्वाख्यममिहोत्रं हवियं प्रक्षिप- सौत्यर्थ इति । मौमांसकास्वाहुः । मिहोत्रशब्दः कर्मनामधेयं तत्यख्यं धान्य शस्त्रमिति न्यायात् । दृश्यते च स एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्रिहोत्रं । मिति जुहोतिरपि प्रोणने तद्यदा यवागूशब्दात् हतीया तदा यवाग्वानि- होत्रं प्रौण्यतीत्यर्थः, यदा तु दितीया सदा यवाग्वाख्यं प्रथममिहोत्रं विरमौ प्रक्षिपतीत्यर्थः। मौमांसकारवाहः। बग्रिहोत्र शम्दा कर्म- नामधेयमिति दृश्यते च स एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्रिहोत्रं दर्श पूर्ण मासा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ६२१ (ब.२पा.३ था.१) (तीया च होश्छन्दसि । २।५।३।) अग्निधिति । (क) बहुवचनेन सामानाधिकरणावगतेरर्थान्तरासम्भवात्प्रोणात्यर्थ- बमित्यर्थः । यत्तु मीमांसका अग्निहोत्रशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं तत्प्रख्यन्यायात् म एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्रिहोत्रं दर्शपूर्णमासाविति दर्शनाच । एवं च करणभृते होमे समानाधिकरणस्यामिहोचस्य करणत्वात् बतौयायां प्राप्तायां पचे द्वितीयार्थमिदं यवाग्वा अपि करणत्वादेव हतीया मिद्धेति । तत्र सूचानुगुणं नापि भाग्यानु- गुणं कर्मणौत्यनुवृत्तेः । पाणिनीयस्मृतेर्वचनरूपत्वेन जैमिनीयन्या- यरूपत्वेन तदाधकताया प्रस्था उचितत्वाच। एवंच यवावाग्रिहो जुहोतीत्यादिवाक्ये नामधेयत्वाभावोऽत एव यवागूमग्निहोत्रं जुहो- तोत्यादिमिद्धिरिति दिक् ॥ दर्श पूर्णमासावित्यादि । एवं स्थिते भावार्थाधिकरणन्यायेन करणकोटि- निक्षिप्ले होमे सामानाधिकरणापन्नम्याग्रिहोत्रम्य करणत्वात्ततीयायां प्राप्तायां पक्षे द्वितीयार्थमिदं वचनमिति तत्तु सूत्रसन्दर्भविगइम्। कर्म- गोति झनुवर्तते । विवादि तम्य वा एतस्यामिहोत्रम्य सप्त च भूतानि च एतहा महोत्र- मन्येाईयते अजरामयं वा एतद ग्रिहोत्रमिति च त इत्याहुः । करण- त्वात् तौयायां प्राप्तायां पके दितीया) वचनम्, इदं च सूत्रानुगुणं न भवति कर्मणौति हि वर्तते ।

·(२० महाभाष्यपदोपोद्योतः। (अन्तरान्तरेण मुक्त। २।३।४।) (अ.२ । पा.चा.१) अन्तरान्तरेण युक्त। २ । ३।४॥ अन्तरेणेति । (के) बतौयान्ताभिप्रायेण प्रश्न इत्याए अन्तरेति । (क) मतशब्दोऽज्ञातार्थक इति भावः ।। बहिरङ्गत्वादिति । (के) अर्थशतबहिरङ्गत्वस्य शास्त्रेनाश्रयणाचियमिदम् ॥ वाचणिक- त्वन परिहारे तेनैवान्नरेणेत्यस्य यारत्तौ भाव्यानुपपत्तिस्तदवस्था पूर्वस्मादविशेषश्चेत्यत पाह अथवेति । (क) माहचर्यमत्र मादृश्यम् ॥ अन्तरान्तरेण युक्त ॥ चाभ्यां योगे दियौया स्यात् । अकराशब्दः सप्तम्यन्तस्य मध्य इत्येतस्यार्थे वर्तते । अन्तरेणशब्दस्त तच च विनार्थ च । बत्तरा त्वां मां चदरिः। मणामसूत्रामलमन्तरेण स्थित लचामरयो- ईयं सः । अन्तरेण परं न सुखम् । ननु मध्यस्यावध्यपेक्षतया यथा- - "अन्तरान्तरेण युक्त" । 'अन्तरान्तरेणशब्दावित्यादि । मनु यथा गौ वि बड़ा नेतरेतरत्राणाय भवति तादृगेतत् हयोरपि निपातत्व- व्यभिचारात् सत्यं, साहचर्यात्मजात्यं लक्ष्यते सजातीयविजातीयभावे सजातीयप्रत्ययो भवति तद्यथा गुरुभार्गवावित्युक्त ग्रहयोरेव प्रतीतिर्भवति न त्वाचार्यपरसरामयोः, यहान्तराशब्देनाहतीयान्तेन साहचर्यादातरेसे- व्यस्थाप्यतीमान्तम्य ग्रहणं स च निपात एव, तथान्तरेण शब्देवाटावन्सेन ·। महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ६२५ (बा.९। पा. ३ । बा. १) (अन्तरान्तरेण युक्त । २।३।।।) कोऽन्यः सहाय इति (भा) भाव्यप्रयोगे इति शेषः । यथा कार्य सदृशष्यव महापर्व तथा प्रयोगे पौति भावः ॥ परस्परेति । (क) अन्तरामाहचर्यादन्तरेणेत्यवतीयासं तत्साहचर्यादटावसमेवेति निपातयोरेव ग्रहणमिद्धिरिति भावः । न च परस्परमाहचर्या- दनव्यययोरेव ग्रहणं कुतो नेति वाच्यम् । व्याख्यानात् । यत्त्व- व्यययोः स्वरादौ चादौ वा पाठेन परस्परसाहचर्यसंभवेऽप्यनव्यययोः पाठाभावात्माहचर्यस्य वकुमशक्यत्वादिति । तन। उभायण मादृश्येन मादृष्यस्य सहप्रयोगे निघामकताथा उकत्वात् । वस्ततम्नु युक्रपहणत् संबन्धिनि नित्यमाकाश्योरेवैतयोहणम् । न च टाबन्तान्तराशब्दस्तथा । अनावृतदेशवेन परिधानौयत्वेनैव च तेन बोधादिति भाष्याशयः ॥ अस्य गोदितौयेनेति । (क) द्वितीयशब्दोऽघ सायवाची मध्ये इत्यर्थवेनान्तरेपोत्यादिमा कमण्डलोरपि योगात प्रामुपपत्तिरत पाह वधिभूताभ्यां युपादस्मदाम्यां चामरहयेन च योगस्त था प्राधेयेनापि सह । तस्मादाधेयादपि द्वितीया स्यात् । मैवम्। तत्रान्तरणतया प्रथमाया एवोत्पत्तेः। तस्माविशेषणादियं पचपवादभूता द्वितीया न तु विशेथा- साहचर्यादन्तराशब्दस्याप्यटावन्तम्यैव ग्रहणं स च निपात एव । 'घधप- वादो योग इति'। असत्यस्मिन्योगे शेषत्वात् घडी प्राप्नोति सति तस्मि- मपयुतत्वात् घडी न भवतीत्यपवादत्वमेतत्, 'मध्यमाधेयेति'। चाय- ·। ॥ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (अन्तरान्तरेण युक्त । २।३।।) (ब.२। पा.३ । था.१) अन्तरेति । (क) अन्तरेत्यादेमध्यवर्तीत्यर्थः ॥ ननु कमण्डलोरिति । (क) अभेदस्य सत्त्वेऽपि तस्य षष्ठीप्रयोजकत्वाभावेन तदपवादविभ- क्रिप्रयोजकत्वमपि नेति भावः ॥ आधारार्थत्वादिति । (क) आधारस्य तन्त्रवादित्यर्थः । तस्य तत्परतन्त्रत्वे समानन्याये- माधेयपरतन्त्र आधार रति कमण्डलोरपि तद्योग इति भावः ॥ नत्वाधाररूपेति । (के) अाधारशक्रिप्रधानेत्यर्थः तत्स्थानमिति । (कै) अन्यथा तब स्थानमिति वक्तव्यं स्यादिति भावः ॥ कमण्डलुयोगेति । (कै) अत्यन्तभेदप्रतिपादनद्वारेत्यर्थः ॥ दपौति स्थितम् । अथ टावन्तेनान्तराशब्देन तौयान्तेनान्तरेयोत्यनेन च योगे कुतो नेति चेत् । प्रतिपदोलतया तयोरेवेह ग्रहणात् परस्पर- साहचर्याच । तद्यथा, गुराभार्गवावियुक्त ग्रहयोरेव प्रतीतिनत्वाचार्यपरशु- परतवमित्यर्थः, सप्तम्यन्तस्य मध्यशब्दस्यार्थे वर्तत इति यावत् । 'अन्तरा त्वां च मां च कमगडलुरि ति'। तव च मम च मध्ये कमण्डलुरित्यर्थः । अत्र यथा मध्यस्यावध्यपेक्षायामवधिभूताभ्यां युष्मदस्मद्भ्यां योगस्तथाऽधारस्थाधेय परतन्त्रत्वादाधेयेन कमण्डलुनापि योगात्ततोऽपि द्वितीया प्राप्नोति, नैष दोषः कमण्डलुरित्यत्र विष्ठत्यस्तौति वा क्रियापदानुषात्कमण्डलुः कर्ता स च तिखाभिहित इति प्रथमैव भविष्यति कारकविभक्तित्वात्, तदेतत्मा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब. २ । पा. ३ । था. १) ( अन्तरान्तरेण युक्त । २ । ३।४।) उद्भूताधारेति । (क) तस्य चाधेये श्राधाराधेयभावेनैवान्वये माधुत्वं न तु केन चिदभेदान्वये इति भावः । उपपदविभकेरिति न्यायमूलकं न वाचनिकमित्याह सा चेति ॥ (क) क्रियाहारक इति । (कै) सर्वत्र सम्बन्धम्य किञ्चित् क्रियाकारकभावमूलत्वाद् यथा खत्वं क्रयादिनिबन्धनमिति भावः । युकिरच शिथिला मर्वत्र प्रथमाया एवापत्तेयुभदाद्यर्थेऽपि मत्ताकर्तत्वस्याव्यभिचारात् । न चैवं सूचा वैयर्थं न्यायानुगतेऽर्थ किं कुर्मस्तस्मादचनमेवेदम् । अत एव नमस्यति देवानित्यत्रानेन न्यायेन द्वितीयां वक्ष्यति भाष्यकृत् । तब हि क्रियाकारकभावेनेवाग्वयादित्यन्ये । न च विशेषणे मम्ब- श्वस्योगततया प्रतौतेम्तचैव षष्ट्यपवादवेन सम्बन्धार्थिकैव द्वितीयेति वाच्यम् । प्रथमापवादत्वस्यापि सम्भव इत्याशयात् । उपपदविभ- केरिति वचनात्तु षष्ठ्यपवादत्वमेव न प्रथमापवादत्वमित्युत्तराशयः । प्रथमाया अपि कारकविभक्रित्वं क्रियाजनकेऽर्थ तस्या अपि विधा- नादिति बोध्यम् । तदुकं “कमण्डलोः कर्तुत्वं तिडाभिहितमिति" ॥ । गमयोः। तेन किमनयोग्न्तरेण गरेनेति मिहम्। किमनयोशिया ज्ञातेनेत्यर्थः । युक्तग्रहणान्नेह । अन्तग त्या मां च कृष्णस्य मूर्तिः । ३ कृष्णान्न द्वितीया । अन्तरेयनेनानन्वयात् ॥ यक्त प्रधान' इत्यत्रोपपादयिष्यामः। निपातयोर्यहणादिह न भाति किं तेन तयोरन्तरेण ज्ञातेन, विशेषवधनोयम अन्तगयां पुरि वसतीति प्राकार इति नात्र समस्यान्तराशब्दार्थेन योगः किं तहिं प्राकारेण ।

·महाभाष्यप्रदोयोक्द्योतः। कालावनोरन्बन्ससंयोगे । २।३।५।) (ब.२ । पा. ३ । था. १) कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे। श५॥ खाद्यर्थमित्युत्तरं खादिभिरभिधानं यथा स्यादिति भाष्ये पाठमभिप्रेत्याच ननु कर्मणौति । (भा) भकर्मकधातुभिर्योग रति तु न विधायकमिति प्रागेव निरू- पितम् । खाद्यर्थमित्युत्तरं भाव्ये पाठान्तरं लादिभिरभिहिते द्वितीया मा भूदिति खयुकं प्रकारान्तरेण स्वप्राप्तेरभावात् ॥ मग्विदं वार्तिकं मककाकर्मकविषयमकर्मकविषयं वा । नाचः । कालावनोरत्यन्तसंयोगे ॥ इह द्वितीया स्यात् । मासमास्ते । यद्यपीह कर्मवादेव सिद्धम् । कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा कमणा- मित्युक्त तथापि सकर्मकार्थं गुणद्रव्याभ्यां योगार्थ चेदम् । मासमधीते । मासं कल्याणौ। मासं गुडधानाः । कोशमधीते । कोशं कुटिला नदी। कोश पर्वतः। अत्यन्तसंयोगे किम् । मासस्य दिरधौते। कृत्योर्थप्रयोगे कालेऽधिकरण इति षष्ठी। "कालावनोरत्यन्तसंयोगे"। मासमधीत इति'। ननु कर्मवादे- वात्र रितीया सिद्धा, कथं, कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा हाकर्मणाम्, अवश्यं कर्मसंज्ञाश्रयणीया बास्य ते मास चासितव्य बासित मास इति कर्मणि लः कृत्यक्तखलर्धा यथा स्युरिति, सत्यम् , इदमप्यवश्यं वक्तव्यं द्रव्य- गुणाभ्यामत्यन्तसंयोगे द्वितीया यथा स्यादिति सत्र कियात्यन्तसंयोगेऽपि परत्वादनेनैव यता हितीया मासस्येति 'कृत्योर्थप्रयोगे कालेऽधिकरण' इति षष्ठी।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। {RE (अ.२ । पा. ३ । बा.१) (कालाधनोरचन्तसंयोगे । २।३।५।) मासं पठति वेदं देवदत्त इत्यादौ मासादिकर्मण्यपि खाद्यापत्ती मामः पयते वेदं देवदत्तेनेत्यादिप्रयोगापत्तेः । भाग्यः । सो मानाभावात्। मकर्मकार्थं कालाधनोरित्यस्थावश्यकत्वेन न त - दानौमिदं सूत्रं कर्त्तव्यमिति भाथविरोधापत्तेथेति चेदुयते । सर्वविषयं वार्तिकं सूत्रं च न कार्यमित्येव तात्पर्यम् । म प मासं पयते वेदं देवदत्तेनेत्यस्याप्यापत्तिः। उभयमविधौ अन्तरङ्गे मुख्य च द्रव्यकर्मण्येव लप्रवृत्तिरिति न. दोषः। द्रव्यकर्मणोऽन्तरङ्गत्वं च धात्वन्तरार्थानङ्गवार्थकर्मत्वेन वार्तिकप्रामाण्येन "गौणे कर्मणि दुह्मादेरि" त्यादिवद् भाष्यप्रामाण्येनाचाप्येवं विकल्पनाश्रयण । एवं च प्राकृतमेवेति पोऽपि न दोषः । अत्र पचे प्रास्यते माम इति कर्मणि ले यत्राक्रिययेति वक्ष्यमाणरीत्या ऽवश्यकेनाप्यनेम द्वितीया तु नात्यन्तमयोगस्य व्याप्तिरूपस्य धातुनोकत्वात् ॥ यद्येवमिति । (कै) प्रकर्मणि कर्मशब्दप्रयोगेण वत्यर्थावगतौ अतिदेशस्वाभाव्यादेव खाश्रयमिद्धेरिति भावः ॥ तद्रूपासङ्ग इति । (क) कर्मशब्दरूपस्थासङ्गः सम्बन्धः संजात्वमित्यर्थः । धात्वर्थाने इति । (कै) आमनपूर्वके व्यापने धातोतिरित्यर्थः ॥ मन्वनया रीत्या कटमास्ते इत्यपि स्थादत पाह नियतत्वाञ्चेति ॥ (क) भाव्ये एकदेशौ वार्त्तिकाशयमार ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कालाधनोरत्यन्तसंयोगे । २।३।५।) (ब.२ । पा. ३ । या. १) एवं मन्यते (भा) इत्यादिना ॥ तदूषयति । नैवं शक्यमिति ॥ (के) पुनर्वार्त्तिकारम्भ श्रावश्यक एवमपोत्याशङ्कते यदि तीत्यादिना। (भा) सहि तदक्रव्यं कर्मवदिति यदुक्तं तदित्यर्थः ॥ उत्तरयति सिद्धान्तौ। न वक्तव्यमिति ॥ (भा) अकर्मकाणामित्युच्यते इति । (कै) गत्यादिसूचे रति शेषः। तत्र योगविभागेन मजातौयापेक्ष- नियमेन मिद्धे तत्सूत्रे ऽकर्मकग्रहणात्कालादिभिन्नकर्मरपितार्थ- बोधकानामेव शास्त्रे ऽकर्मकग्रहणेन ग्रहणमिति बोध्यत इति भावः ॥ प्रकर्मकग्रहणं भामर्थ्यादत्यनाविद्यमानकर्मकग्रहणार्थमेव स्थादत पाह न चेति । (क) एवं च तदर्थासम्भव रति भावः ॥ तस्मात्तत्मामाविषेधप्रति- योगिसमर्पककर्मशब्देन मामादौनामग्रहणं तदाह त एवमित्यादि । (कै) क्वचिदिति । (के) कालादौना कर्मत्वप्रयोजकयाप्यादिरहितेऽर्थ इत्यर्थः । रदं गतिसूचे निरूपितम् ॥

·महाभाथप्रदीपोद्योतः। (ब.२ । पा.शथा.१) (कालावनोरखसंगोगे । २।३।५) यद्यपौति । (के) अकर्मकाणमित्यस्य कर्मानन्वय्यर्थप्रतिपादकानामित्यर्थ इत्य- भिप्रायः॥ तथापि धावूनामिति । (कै) धावनामन्यपदार्थत्वात् क्वचित्कर्मस्पर्शऽप्यकर्मकत्व हानेः । साम- विविद्यते द्रव्यकर्म येषामिति वियह इति भावः । अर्थाना- मन्यपदार्थत्वेऽपि भाष्योपपत्तिरवेति चिक्यम् ॥ तदर्थानामेवेति । (क) अधिकार्थ वृत्तावपि तदर्थस्यात्यागादिदमुक्रम् । द्रव्ये इति । (के) विषयसप्तमौयम् । सामर्थ्याद् द्रव्यरूपकर्मरहिता इत्यर्थ इति भावः ॥ शिष्टं भाग्यं कैथटय गत्यादिसूचे व्याख्यातौ। एतना- व्यस्य वास्तवार्थोऽपि तत्रैवोक्तः ॥ ननु तुल्यन्यायेन कासकर्मणा मक- मकव्यवहारस्थाप्यभावे तर कर्मणि खो न स्यादत पाए यच विति। (क) तत्संनिधौ तु न तेन व्यवहार इति मामःपयते वेदमिति न प्रयोगः । तनयैव कल्पनया सर्वच द्वितीयादिमिवौ सूत्र न कार्यमिति पृच्छति भाव्ये । न तोति ॥ (भा) उत्तरवति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अपवर्गटतीया । २ । ३।६।) (अ.२ । पा. ३ । बा.१) यवाक्रिययेति । (मा) मच माममास्ते इत्यादौ प्राकृतकर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्टी- बाधनाथें तत्राप्यावश्यकत्वेनाक्रिययेति असंगतम् । क्रियाकारक- भावेन यचान्वायाभावस्तदर्थमित्यर्थात् ॥ अपवर्गे तृतीया । २।३।६॥ निष्ठा। (कै) समाप्तिः ॥ साधनापवर्ग इति । (के) माधनोपरमझतक्रियात्यागेऽपौत्यर्थः ॥ क्रियाया एवेति । (के) स्वत एवेत्यर्थः । स च फलत्वप्राप्तावेव भवतीत्यर्थः । साधने पालस्थादिरहिते सत्यपि प्रयोजनलाभेन क्रियायाः समाप्तिः स क्रियापवर्गः प्रयोजनासाभेन क्रियाया श्रावृत्त्यावश्यकत्वेऽपि पाल- स्थादिना क्रियातो निवृत्तिः माधनापवर्ग इति भेद इति भावः ॥ अपवर्ग हतीया । अपवर्गः फल प्राप्तिस्तस्यां द्योत्यायां कालावनो. रन्यन्तसंयोगे हतीया स्यात् । बहा क्रोशेन वानुवाकोऽधीतः। अपवर्गे किम् । मासमधीतो नायातः ॥ "अपवर्ग हसीया" । 'अपवर्गः पलप्राप्तौ सत्यां कियापरिसमाप्ति- रिति । तत्रैवापवर्गशब्दो लोके प्रसिद्ध इति भावः । 'कार्टव्यावृत्ताविति'। पत्यादिना कर्तुगपरमादित्यर्थः, तत्र मध्ये क्रियाविच्छिन्नति प्रत्त्यमायो न त्वपरति ।

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। ब. २ । पा.पा. १) (सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये । २।३।७।) सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये प्रदेशादिति । (क) इहेति सप्तम्या निर्दिष्ट इति । (क) यद्यपि तस्य स्थितिक्रियायामधिकरणत्वं न तथापि बोध- क्रियायामपादानलमित्यभिप्रेत्य भाष्ये “यत इति" पञ्चमौति बोध्यम् ॥ क्रोशलक्षम् (के) इत्यस्येतः क्रोमादूर्ध्व विद्यमानं वचमित्यर्थः ॥ तवनयवाह सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये । शक्तिदयमध्ये यो कालाध्वनौ ताभ्यां सप्तमीपञ्चम्यौ स्तः । अद्य भुक्वायं यह यहाद्दा भोला। कर्ट शक्योर्मध्येयं कालः । इहस्थोयं कोशे कोशादा लक्ष्यं विध्येत् । कर्ट कर्मणोर्मध्येयं देशः। कालाध्वभ्यां विभक्योर्यथासंख्यं न भवति । अखस्तित्वात् । "सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये"। 'कारकमध्य इति' । मध्यम्याव- धियापेक्षत्वाद् द्विवचनान्तेन समासः कालावनोश्चत विशेषणमित्याह । 'कारकयोमध्ये यो कालाध्वाना विति' । अद्य भुवोन्यादि'। ननु चात्र देव- दत्त एकः कर्ता तत्कथं कारकयोमध्ये कान इत्याह । 'कर्ट शक्गेमिति' । म्यादेवं यदि द्रव्यं कारक म्यात् शक्लिख कारक मेह भिद्यते एका अद्य भुजेः साधनमपग यहभुजेः तेनानयोर्मध्ये काल इत्यर्थः । 'कर्ट कर्मणे- गिति'। घनस्यतीतीवामः पुरुषः स का बसने व्यधने स्थान वा कर्म 80 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया । २ । ३ । ।) (ब. २ । पा. ३ । था. १) कर्मापादानयोरिति । (क) भाष्ये साधनशब्देन तद्गता गतिरुच्यते इत्याह शक्तिरिति ॥ (के) पक्रतीन्द्रियत्वादाह क्रियानुमितशक्तीति ॥ (के) कर्मप्रवचनौययुक्त द्वितीया । २॥३॥८॥ पुनहितीयेति । (क) wwwwmoomm. वार्त्तिकेनेति शेषः ॥ भाव्ये तावदयुक्तमप्रतेरिति । (मा) तवत्यः प्रतिलक्षणेत्यमिति सूत्रस्थप्रतिपर्यनूनामुपलक्षणमि- त्यर्थः ॥ भाव्ये वजनार्थ एवेति । (भा) तवार्च तस्य कर्मप्रवचनौयत्वादिति भावः ॥ लक्ष्यम् । 'कर्मापादानयोरिति' । कर्म तदेव सामर्थ्याट्म्यमानं धनुरप- दानं यतः परा अपयन्ति । कर्माधिकरणयोति'। कर्म तदेवाधिकरण- मिहेति निर्दिछः प्रदेशः, इहकालाध्वानौ दो सप्तमीपञ्चम्यावपि दे ततश्च संख्यातानुदेशः प्राप्नोति कालात्सप्तमी अध्वनः पञ्चमौति अत पार । 'संख्यातानुदेश इत्यादि'। 'अखरितत्वादिति' । खरितेन लिङ्गेन यथा संख्यमित्येतत्तत्रैव प्रतिपादितम् । कर्मप्रवचनीय युक्त दितीया ॥ स्पोऽर्थः । हरि प्रति पर्यनु वा ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ६२५ (अ.पा. बा.१) (यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनम् । २।३।९।) यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनम्। २।३।६॥ अन्यतरस्य वेति । (भा) अधिरीश्वरे इति ईश्वरसंबन्धे ऽधे: कर्मप्रवचनीयत्वविधानेन संबन्धस्य च स्वस्वामिनिष्ठत्वेनोभयोः कर्मप्रवचनौययुक्तत्वेऽपि यस्य चेश्वरवचनमित्यस्थावृत्तौ मानाभावेनान्यतरस्यैव प्राप्नोतौति भावः ॥ तात्पर्यपाहकाभावात् । भावप्रधानत्वे ऽपरितुष्यवाह अथवेति । (भा) प्रवृत्तिनिमित्तेनैवैश्वर्यण हि ईश्वर उच्यते इति ईश्वरवचन- शब्देनैश्वर्यमुच्यत इत्यर्थः । यद्गतमैश्वर्यं नवाचकात्सप्तमौ ॥ तति । (के) सदेतिपाठ उचितः ॥ यस्मादधिकं यम्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमौ ॥ कर्मप्रवचनीययक्त इत्यनुवर्तते । यस्मादधिकं तदस्मिनधिकमिति च निशादधिकशब्दयोगे पर्यायेण पञ्चमीसप्तम्यौ स्तः । प्रकृत सूत्रार्थस्तु यस्मादधिकं यम्य चेयर- "यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमो" ॥ यस्मादधिकं तद. मिनधिकमिति च निर्देशाधिकपाब्दयोगे पर्यायेण सामीपञ्चम्यौ भवतः । 'उपखायी द्रोण इति'। 'उपोधिक चेति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा। 'यम्य ·महाभाच्यप्रदीपोद्योतः । (यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनम् । २। ३।६।) (का. २। पा. ३। बा.१) एतत्सूत्रेति () तदेकदेशं यस्य चेश्वरवचनमित्येतदित्यर्थः ।। ब्रह्मदत्ताधीना इति । (क) अषडक्षेत्यादिनाध्युत्तरपदत्वात्खः । अत एव परिग्रौत्रधौन- मिति वक्ष्यमाणभाव्यप्रयोगोपपत्तिः ॥ नन्वेवमधिनाव्ययीभावोन स्यादत शाह विभक्तत्यति ॥ (क) संमन्यत इति । (के) हतीय उनोर्थ उपपत्तियुक इत्यनुमोदत इत्यर्थः ॥ अनु- मोदनाकारमाह। भाष्ये नित्यमित्यादि। (भा) परिग्रहौधौभम् परिग्रहौत्राधारकमित्यर्थः ॥ प्रथमा चेति । (क) भाष्ये तु शब्दश्चाथै इति भावः । सूत्रारम्भे तस्य वैयर्थप्रथ- वचनं कर्मप्रवचनीययुक्त यत्र सप्तमी म्यात् । उपपगई हरेर्गुणाः । परा- दिधिका डत्यर्थः । ऐश्वर्य तु वखामिनोः पर्यायेण सप्तमी। तथाधि । ईश्वर इत्युच्यते येन तदीश्वरवचन ऐश्वर्यम् । अथ वेश्वरशब्दो भावप्रधानः । चेश्वरवचनमित्यादि'। इयमनेनोयते इयोरवि भवति तत्रापि पर्यायेणेति तत्र इयोरपि सावद्भवति कथम् ईश्वर उच्यते येन तदीश्वरवचनमैत्रयम्, अथ वा ईश्वरशब्दो भावप्रधानः ईश्वरत्वस्योतिरीश्वरवचनं यस्य खामिन ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२. पा. । बा. १) (यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनम् । २।।६।) मानुपपत्तिोति दोषव्यमिति बतौयो वदतीति तात्पर्यम् । एतत्सूत्रसत्त्वे हि अधिरौश्वरे रति कर्मप्रवचनौयसंज्ञाविधायक कार्यम् । तथा चाधेः कर्मप्रवचनौयत्वात्तद्योगस्योकरीत्या स्ववा- चकेऽपि सत्त्वाद् द्वितीया प्राप्नोतौति दोषः । एतत्सूचाभावे तु ऐश्वर्य विषयोऽधेः क्रियायोगाभावेन गत्यादिमंज्ञाबाधरूपफलाभावात् कर्मप्रवचनीयसंज्ञाया अप्यभावेन कर्मप्रवचनौययोगाभावाद् द्विती- याप्राप्तौ प्रथमा मिध्यतीति भावः ॥ भाव्ये का तहि स्यात्षष्ठीसप्तम्यौ (भा) इत्यादिरेकदेश्युक्रिः ॥ अधिपतिदायाद इति । (कै) यस्य यो दायादः स तदानादिखामित्वाखामोति लोके व्यव- ट्रियत इति ईश्वरपर्यायाविमाविति भावः ॥ व्यतिरेकाभावादिति । (क) भेदसंबन्धेनेतराम्वयित्वाभावादित्यर्थः ॥ मनु ईश्वरत्वद्योतकस्ये- वरापेक्षया कर्मप्रवचनीयस्याः कथं पञ्चासमबन्धद्योतकत्वे येन ततो द्वितीया स्थादत पाह यम्य खामिन ईश्वरत्वमुच्यते इत्यर्थः। अथ वा यम्येति वं निर्दिश्यते यम्य खम्य ईश्वर उच्यते ततः स्वादित्यर्थः। पर्यायेण चेयं विभक्तिः प्रेषविषये कर्मप्रवचनीयविभक्यारम्भात् विशेषणादेवोत्यतया साम्या दिठस्यापि सम्ब- ईश्वरत्वमुच्यते ततः सप्तमीत्यर्थः । अथ वा यम्येति खं निर्दियते यम्य खम्येवर उच्यते ततः वात्सप्तमौत्यर्थः। पर्याय वा भवति प्रेषविषय ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनम् । III) (प. २। पा. बा. १) अधिरीश्वर इत्यधेरिति । (के) ऐश्वर्य विषयार्थद्योतकस्याधेरिति तदर्थ इति भावः । एव च परस्परप्रतियोगिकसंबन्धस्य परस्परमिष्ठस्य तेन द्योतनादस्खेव तत्मा- प्तिरिति भावः । उभयगतस्य संबन्धस्येति । विशेषणदुत्पत्रया पछयैवेति भावः ॥ भाव्ये अधेब्रह्मदत्तस्य चेति । (भा) अधिद्योत्यो ब्रह्मदत्तनिष्ठः संबन्ध इत्यर्थः । एवमयेऽपि । चस्तमयचापि वाक्यालंकारे ॥ ईशितव्यस्येति । (क) ऐश्वर्यविषयाः कर्मप्रवचनौयत्वमिति तदर्थः । षष्ठी तु विशेषणदुत्पत्राप्युभयगतं सबन्ध सामर्थ्याबोधयति । परच तद्दो- धकविभन्यविधानादत्र तु परत्रापि तद्बोधकविभकिप्राण्या विशेष्य- निष्ठसंबन्धबोधकत्वं न विशेषणविभक्तरिति तात्पर्यम् । द्वितीया प्रथमापवादिकापौत्यभिमानः ॥ सूचे स्वपदानुपादाने कथं स्ववच- नात्याप्तिरत पाह न्धस्याभिधानात् । प्रत्ययार्थस्य प्रवत्यर्थं प्रति विशेष्यतया विशेषणादेव प्रत्ययौचित्याच्च । विशेष्यात प्रथमैव । अधिगमे भूः। सप्तमीशौण्डे- रिति समासपक्षे तु रामाधौनेति भवति । यषडक्षेत्यादिना खः। विभ- कर्मप्रवचनीयविभक्यारम्भादेकत उत्पनया विभक्त्यादिष्ठस्यापि संबन्धम्या. भिधानात् । 'अधिब्रह्मदत्त इति' । 'सप्तमौ शौ? मिति समातपक्षे ब्रह्म ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। १२९ (१.२। पा. ३॥ या.१) (यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनम् । २।।६।) यस्येति । (क) तत्र द्वितीया प्राप्नोतीत्यन्तं भाव्यं पूर्ववदेव व्याख्येयम् । पत्र पक्षे दितीयावारणयाह भाव्ये एवं तौति ॥ (भा) स्ववचनादिति । (क) वार्त्तिकमेवैतद्दोषवारकमपौति व्याचष्ट इत्याह । अन्यथा व्याख्यातमिति ॥ (के) भाष्ये एवमपौति । (भा) अधेः खंति कर्मप्रवचनीयवादिति भावः । ननु संज्ञा- विधानसामर्थ्याद् द्वितीया प्रथमा बाधते इत्यत पाह कर्मप्रवचनौयसंज्ञा विति । (के) तद्योगे ऽपवादविधेस्तस्याः संज्ञाया द्वितीयाविधावनुपस्थान- मित्यर्थः ॥ उपपदविभक्तरिति न्यायेनेव षष्ठीमेष रति सूचे वक्ष्य- नयर्थवृत्तित्वे त्वव्ययीभावः । अधिरामम् । स्वादिभक्तो व्यधिभुवि गमः । इह सूत्रे यस्य चेश्वरवचनमित्यंशः प्रत्याख्यातो भाष्ये । तथाहि। स्वामि- न्याधारे भूः स्थिता सम्यां च स्वामी सत्रा यदा यदधिकरणवेन विवक्ष्यते दत्ताधौना इति भवति विभक्त्यर्थयत्तित्वेऽधिमदत्तमित्यव्ययीभावः। वयं योगः शक्योऽवक्त खामिन्याधारे पञ्चालः स्थिताः खेय्वाधारेषु ब्रह्मदत्तः स्थितः तर यदा यदधिकरणं तत्र सप्तमी भविष्यात एवं च कृत्वा 'धिरोधर' ·१. महाभाष्यपदोपोरद्योतः। (यसादधिकं यस्य चेश्वरवचनम् । २।२६।) (च. २। पा. ३॥ या. १) माणया पुरुषा दिप्रधानपदात् षष्ठीवारकयुत्याप्यत्र द्वितीया वार- यितुं शक्यति बोध्यम् । यथाधिकरणत्वमिति । (क) केचित्तु अधिकरणसप्तम्यां संज्ञासूत्राभावेन द्वितीयायाः प्राप्य- भावेन सूचप्रत्याख्याने तात्पर्य मति स्वंप्रति कर्मप्रवचनौयत्वं मोपन्यस्येत् तस्मात् स्वखामिभावविवक्षायामाधारत्वाविवक्षायां सप्तम्यर्थ “यस्य पेश्वरवचनम्" "अधिरौश्वर" इति च सूचद्वयं कार्य विनिगमनाविरहेण च सूत्रदयस्योभयत्रार्थे तात्पर्यमित्येव भाव्यतात्पर्य सभ्यते न तु प्रत्याख्याने । “अधिरीश्वरे" इत्येतदौ- श्वरत्वे द्योत्ये ईश्वरे द्योत्य इति वा व्याख्येयमन्ये खं प्रतिकर्मप्रव- चनीयलं लभ्यते किं चाधिकरणमप्तम्यां पञ्चालेषु दितीयावारक- युक्त्येव पञ्चालेषु सप्तम्यां ब्रह्मदत्तादपि वारयितुं शक्यत्वेन स्ववच- मात्तु मिद्धमित्यस्यायुतत्वे एवं भाव्यतात्पर्यमित्याहुः ॥ सदा तत्र सप्तमी भविष्यति । एवं चाधिरीश्वर इति संज्ञासूत्रपिन कर्तव्यम् । न चा गत्युपसर्गत्वबाधाथै तत् । ऐश्वर्थविषयस्य अधेः क्रिया- योगाभावगैव सदप्राप्तः । उत्तरार्थमिति चेत्तहिं योगविभागो न कार्यः । इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा मावतण्या ऐश्वर्यविधयश्चाधिः क्रियया नैव युज्यते अतो गधुपसर्गत्ववाधार्थापि न युज्यते ।

·महाभाष्यप्रदोषोपयोता। (ब.पा.पा.१) (नवर्धकर्मणि रिसौषाचतुर्थोपडापा- मनध्वनि ।। 1) गत्यर्थकर्मणि हितौयाचतुर्थी चेष्टा- यामनध्वनि। २।३।१२॥ तध्वादिभ्यो द्वितीबापि न स्वादत पाए । द्वितीयेति । (के) भाव्ये वौवमिति (भा) "पर्याहारव मार्गश्च विवधौ वौवधौ च तौ” इत्यमरः । "पर्याहाराष्धमार्गेषु समौ विवधवौवधौ” रति नानार्थकोमः । भाष्ये गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थो शायामनध्वनि ॥ बधभिन्ने गव- र्थानां कर्मणि एते स्तश्शायां सत्याम। ग्रामं ग्रामाय वा गवति । गत्यति किम्। बोदनं पचति । कर्मणीति किम्। पवेग ब्रमति । चेटायां किम् । मनसा हरि प्रति। बनध्वनौति किम्। पन्यानं । "गत्यर्थकम्मणि द्वितीयाचतुर्थो पेशायामनध्वनि"। 'शानियावा- मिति'। वक्षयाख्यानमेतत्, सूत्रे तु सप्तमी पैठायामिति । 'परिस्पन्दन- क्रियायामिति'। परिस्पन्दन एव पेशा शब्दः प्रसिद्ध इति भावः। खं रूपमिति वचनावल्पग्राणाशायामाह । 'बध्वन्यग्रहणमिति'। सप्तमौनिर्देशादिति भावः, सप्तमोनिर्देशे धनवनि कर्मयोबन्धयः, नाग. 81 ·तथा महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (गत्यर्धकर्मणि द्वितीयाचतुर्थो चेछाया (अ.२ । पा.३। बा.१) मनध्वनि ।२।३।१२।) पथे गच्छतीत्येव तब भवितव्यमिति । (भा) एवकारो मित्रक्रमः । इति तत्र भवितव्यमेवेत्यर्थः ॥ प्रत्याख्यातमिति । (के) चैतन्मात्रफलमाधकतवचनारमेणैतद्वचनप्रत्याख्यानं न चमत्कारकारोति भावः ॥ न्यायस्येति । (के) तत्फलस्यान्यथा साधनेन नदचनप्रत्याख्यानानापूर्वं तत्कर्त्तव्यं भवतीति भावः ॥ तदेव ध्वनयन्याख्यान्तरमाह अथवेति ॥ (कै) न्यायमेवं दर्शयति । गच्छति । बास्थितप्रतिषेधो वक्तव्यः॥ यास्थितः। सम्माप्तः । गन्त्रा अधिष्ठित इत्यर्थः। तेन यदा उत्पथात्पन्था एवाक्रमितुमिष्यते तदा भव- त्येव चतुर्थी । उत्पथेन पधे गच्छति । बजान्नयति ग्राममित्यत्र तु न चतुर्थों । अगत्यर्थत्वात् । प्रतीयते यत्र गतिः। न त्वसौ नयतेरर्थः । ध्वनः प्रकतेरिति अर्थ एव कर्म नाध्धशब्दः, तेनाध्वपर्यायेभ्योऽपि चतुर्थी न भवति दितीया तु कर्मणि हितोयेति भवति । 'यास्थितः संप्राप्त इति । गन्याधिष्ठित इत्यर्थः। 'यत्र विति' यदोत्पथेन पथैवाक्रमितुमिष्यते तदा भवत्येव चतुर्थोत्यर्थः । इह करमान भवति बना नयति ग्राममिति पग- त्यर्थत्वात् प्रतौता छत्र गतिन खसौ नयतेरर्थः प्रापणवाचित्वात्, इह ताई स्त्रियं गच्छतीति चतुर्थों प्राप्नोति, सिहं त्वसंप्राप्तवचनाव, असंप्राप्त ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (३ (अ.पा.३। बा.१) (गत्यर्थकर्मणि द्वितीया चतुर्थी पोश्या: मनध्वनि । २।३।१२।) तच पदेति ॥ (के) भेदे इति । (के) संयोगानुकुलथापाराद् यदा भेदो विवक्ष्यत इत्यर्थः । एतच "कर्तरि कर्म"ति सूत्रे "मंप्रदानसंज्ञा" सूत्रे च निरूपितं तत एवावधार्यम् । संयोगश्च कनिष्ठ एव फलत्वेन विवक्ष्यते इत्यपि बोध्यम् । अन्यथा परत्वात्कर्मत्वमेव स्यादित्याहुः ॥ यदात्वभेदेति । (कै) ग्रामनिष्ठसंयोगामुकुलत्वेनैव यदा विवक्षेत्यर्थः ॥ अत एवेति । (क) प्रापणवाचित्वात् । एवं स्त्रियं गच्छतोन्यत्रापि न चतुर्थों । असम्प्राप्त- प्रेमाभावात् । अनध्वनीति ह्यपनीय अमम्माम इति पूर्यते। द्वितीया- ग्रहणमपवाद विषयेऽपि यथा म्यात् : तेन द्योगलक्षणा पछी न भवति अन्यथा चतुर्थो त्येव ब्रूयादिति वदन् त्तिकागे ग्रामं गन्तेति अन्तयोगे उदाहार। इदन्तु भाष्यविरुद्धम् । तथाहि । मन्दर्शनादिभिगप्य- . यहस्तु गमनेन संप्रेपम्यते तस्मिकर्मणौति वक्तव्यं स्त्री तु संप्राप्त वेति चतुर्थभावः, बध्वनथान पवादः, संप्राप्तो ह्यध्वा यदा त्वसंप्रातः संप्रेक्ष्यते तदा भवितव्यमेव चतुर्थ यक्तं पुरस्तात् । 'न चतुर्युवति' । नमः काका प्रयोगादिकल्प्येतेत्य नेनान्धयः, कर्मणि चतुर्थ्यां विकल्पितायां तथा युक्त कर्मणि हितोये येव द्वितीया भविष्यतीति भावः । 'यामाय गन्तति' । दिलोया तावत्वद्योगे घों बाधते तया च तुल्यकक्षा चतुर्थो इन्टेग ·महाभाष्यपरीपोपयोतः। (मत्यर्थकर्मणि दिलोषाचतुर्थो चेताया ब.२। पा.बा.१) मनभनि । २।।५।) चतुर्थी वेति वाव्ये द्वितीयाग्रहणमपवादकर्तृकर्मणोरिति षष्ठी- विषये सद्योगेऽपि द्वितीयार्थमिति न व्याख्यानीयं प्रत्याख्यानेन भिषफवादित्यन्वयः । अप्रत्याख्यानीयमिति पाठामारे तु चतुर्थों बेति वाव्ये द्वितीयायहणमपवादविषयेऽपि द्वितीयाविधा- नार्थमिति न भवति । तस्य तथाले हि प्रत्याख्यानेन मा भिव- फलत्वादिदं सूत्रमप्रत्याख्यानौयं स्वादिति योजना । एवं . भाव्यमते ग्रामस्थ गतेत्यादौ पोवेति भावः ॥ अथवा नयतिरिति । (क) एतरगतीत्यत्र निरूपितम् ॥ मानवाकियापि कृत्रिम कति क्रिययाभिप्रेयमाणम्य सम्प्रदानत्वं सिई सन्दर्शनादीनां गमनस्य च भेदाविवक्षायां तु द्वितीयापि सिद्धेवि सूचमिदं प्रत्याख्यातं भाष्ये। एवं हि वदता योगे पर वेष्यते। अत एवाकेगी. रिति सूत्रे ग्राम गामौत्युदाहतं भाष्ये । प्रतिपाद्यत इति चतुर्थपि वद्योगे भवतीति भावः । अयं योगः शक्यो बक, कथं, संदर्शनप्रार्थनाध्यवसायैराप्यमानत्वाकियापि जधिर्म कर्म तप बदा गमनस्य संदर्शनादौनां च खरूपभेदो विवच्यते तदा संदर्शनादि- कर्मणा गमनेमाभिप्रेयमाणस्य ग्रामस्य संप्रदागावाचतुर्थों, अभेदविवक्षायां तु गमनस्य कर्मत्वाभावाश्यामः कमैव भवतीति हितीया सिडानार्थ एते- देति भाष्यकारस्य पक्षः तत्र प्रयोगे पधेव भवति ।

·महाभाष्यप्रदीपोषयोतः। (प.पा.पा.१) (चतुर्थों सम्पदाने । २।३।१३।) चतुर्थों सम्पदाने । २ । ३ । १३ तदर्थशब्दार्थमाह। तच्छब्देति ॥ (क) कार्य प्रयोजनमिति । (क) बमोहिः । कार्यप्रयोजकमित्यर्थः ॥ ब्राह्मणाय दधीत्यादौ दो प्राणकारणत्वाभावादकम् ॥ विशिष्यकार्येति । (क) भोजनविशिष्ठो बाह्याणस्तचापि कार्यमिति भावः ॥ सो ऽर्थो पस्येति बौदिस्त नोकः । तत्पुरुषस्थानमा रङ्गवात् । यथा षष्ठौति। (क) विशेषणनिष्ठतयेव सम्बन्धस्योद्भूततया प्रतौतेरिति भावः ॥ विभत्याभिधानेऽपि तिङादिभिरमभिधामाद्धेतौ बतौया स्यादेवे- त्यत पाह। चतुर्थों सम्पदाने । स्पष्ठम्। विप्राय गां ददाति । तादय उप- संख्यानम् । यूपायदान । हा दारशम्दाइताविति हतीया तु न भवति । "चतुर्षी संप्रदाने"। 'तादर्थ इति' । तपन्देन कार्य प्रति निर्षि- प्यते तमा इदं तरमिति समासेन विशिवकार्यप्रयोजनं कारबमभिः धीयते तदर्धस्य भावस्तादमिति व्यमा कार्यकारणसमन्धोऽभिधीयते

·६
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(चतुर्थों सम्प्रदाने।.२ । ३ । १३ ।) (ब.२ । पा.३। था. १)
प्रातिपदिकार्थव्यतिरेके चेति।
षष्ठीविषये हेतुहतीयाविधानादिति भावः ॥
प्रातिपदिकार्थेति । (के)
हेतुत्वेनेतरान्वये च बतौया भवत्येतदर्थस्य च कचिदर्थे तेना-
वयाभावादिति भावः ॥ उकामथे लोकाभ्यां संग्टहाति ।
तस्यापौति ॥ (कै)
उपकार्य हौति । (के)
विद्यमानमेव यत्किंचिदुपकारविशिष्टं कार्यमित्यर्थः । तेन
घटाय दण्ड इत्यादि नेत्याडः। मोजाय हरिं भजतीत्यादौ
किययायमिति संप्रदाने चतुर्थों बोध्या ।
गम्यमानविभक्तित्वादिति । (कै)
"चतुर्थोतदर्थ"ति सूत्रेण ज्ञाप्यमानविभक्रित्वादित्यर्थः । तद्धि
ज्ञापकं कार्यवाचकाचतुर्यो सत्यामेव मङ्गच्छते इति भावः ।
तदनुवादेनेति । (के)
षष्ठीविषये हिसा। प्रातिपदिकार्थमात्र प्रथमैव । गनूपसंख्यानस्यावश्यकत्वे
सूत्र व्यर्थमेवेति चेन्न। हरये रोचत इत्याद्यर्थं तस्याप्यावस्यकत्वात् ।
समासछत्तद्धितेषु सम्बन्धाभिधानं भावप्रत्ययेनेति वचनात्, सत्र हिछत्वेऽपि
सम्बन्धस्य पछीवदिशेषणादेव चतुर्थो भवति
यूपाय
दार्विति हेतुटतोयामि
विशेष्यान भवति हेतुहेतुमद्रावस्यापि चतुर्थंब प्रत्यायित्त्यात् षष्ठीविषये

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ । पा.३। था.१) (चतुर्थों सम्पदाने । २।३।१३।) तदर्थानुवादेनेत्यर्थः । नित्यान्दत्वेनान्यवोकनाचापौतरेतराश्र- यपरिहारः सुकरस्तथापि कार्यवादेऽपि परिहर्तुमाह । तत्तहाँति । (कै) चतुर्थोंविधायकमन्यद् वचनमित्यर्थः । वस्तुत इतरेतराअयत्व- मेव नेत्याह। न खल्वपौति । (क) यदि चतुर्थों समास विमान्यः समासो न स्थात् स्थादेवेतरे- तराया। अस्ति चात्र षष्ठीसमास इत्याशयः ॥ नम्वच षष्ठी कथमित्यत आह । सम्बन्धसामान्येति । (क) तादर्थन बोधे चतुर्थों सम्बन्धत्वेन बोधे षष्ठीति भावः ॥ षष्ठीसमासोऽप्येतविषये अन्दाकिस्खभावाबित्यसमाम रत्याभये- नाह। भाव्ये गुरोरिदमिति ॥ (भा) भाये मपिसम्पद्यमाने ॥ विकारवाचकाचतुर्योन्यर्थः। स हि मम्पद्यते प्रादु- भवति । भक्तिीनाय कल्पते । प्रकृतिविकाग्योभदविवक्षायां चतुर्थों ट । च हेतुतौया, इह तु प्रातिपदिकार्थम्याव्यतिरेकात्प्रथमैव भवति, यदि तहि तादर्थ उपसंख्यानं क्रियते नार्थः संप्रदान चतुर्था योऽपि छुपा- ध्यावाय मौर्दीयते उपाध्यायार्थः स भवति, अवश्यं संदानग्रहणं कर्तव्य

·480
महाभाष्यप्रदोषोपयोतः।
(चतुर्थों सम्पदाने । २।५।१५।) (च. पा. २। था.१)
यान्येनेति । (भा)
रचनामित्यादिना । कर्मणायमभिप्रेतीति संचाविधानं तु
"दाभगोनौ संप्रदान" रत्यर्थः । तसंप्रदागकं दानमिति बोधार्थ
। दानकर्मणो गवादेः संप्रदामार्थत्वेऽपि दानक्रियायास्तदर्थत्वा-
भावे चतुर्थनार्थस्य दामक्रियान्षयानापत्तिरिति तदषयाथें चेति
दिक् ॥ भाथे
यदयमिति ॥ (भा)
यद्यपि समामः प्रकृतिविकतिभाव एव तथापि तवाया
चतुर्थों सर्वत्रेति भावः ॥
कृषि सम्पद्यमाणे च ॥ (वा)
सम्पत्तिशब्देन अभूतप्रादुर्भावरूपा उत्पत्तिायत इत्याह ।
सम्पत्तिरिति । (के)
मन्वेवं प्रकृतिविकृत्योर्मेंदमत्वेनाभेदान्चयोनुभवसिद्धो भव्यते-
त्यत पाह
बभेदविवक्षायान्तु प्रथमैव। भक्तिर्धानं कल्पत इति केचित् । बन्ये
वभेदविवक्षायामपि चतुर्थोत्याडः। निकरित्यपादामत्वविवक्षायान्तु
'रख्यधीनां प्रौयमाण' इत्याद्यर्थम् । 'मिसंपद्यमान इति'। संपत्ति-
रभूतप्रादुर्भावरूपोत्पत्तिरिय मुद्यते तत्र यडूपमुपजायते ततो विकारा-
चतुर्यो । 'मूचाय कल्पते यवागूरिति' । प्रतिविकारगोई विवक्षायां

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ६०९ (ब.२ । पा. ३ । बा. १) (चतुर्थों सम्पदाने । २ । ३ । १९।) विकारस्य चेति । (कै) तथा च प्रकृतिवाचकसमानाधिकरणत्वात्याप्तप्रथमाविभकरप- वादोऽयमिति भावः ॥ विरुद्धार्थकविभक्तिराहित्याच सामानाधि- करण्येनान्वय इति बोध्यम् ॥ ननु मामानाधिकरण्यमातेरपि चतुर्थो स्थादत पाह। यच्च रूपमिति ॥ (क) अपादानविवक्षेति। (के) अपादानपदे न प्रक्रिः कल्पेरुत्पत्त्यर्थत्वे इदम् । पत्र वदन्ति कल्पत इत्यादेः परिणमत इत्यर्थः। परिणामस्तु रूपान्तरप्राप्तिः । तदेकदेशे रूपान्तरे मूत्रादर्विकारस्थाभेदेनान्वयेन ततो दिती- यायां प्राप्तायां तद्बाधेन चरितार्था चतुर्थों । अभेदविवक्षायां परत्वात् प्रथमया बाध्यते । यवागचं कल्पत इत्येव हि तदा । ध्वनितं चेदं हरदत्तेन । कल्पेहत्पत्त्यर्थत्वे अनिकर्तुरिति प्रकृतेः पञ्चमी। भक्तनि कल्पते इति । केचित्तु तत्रापि चतुर्थीमिछन्ति । उत्पातेन ज्ञापिते च । प्राणिनां शुभाशुभयोः सूचको भूतविकार उत्पातः । . चतुर्थों, अभेदविवक्षायां तु मूत्रं संपद्यते, यवागरिति प्रथमैव भवतीति केचिदाहुः । बन्येत्वभेदविवक्षायामेव चतुर्थोमिच्छन्ति, यदा तु 'जनिकः प्रकृति रित्यपादानत्वं विवक्षते तदा विकागचतुर्थो न भवतीति, केचिदाहुः मूत्रं संपद्यते यवागवा इति । कान्ये तत्रापि चतुर्थीमिच्छन्ति 82 ·महाभाष्यप्रदीपोश्रोतः। (चतुर्ती सम्पदाने । २।३।११।) (प.२। पा.शषा) पञ्चम्यामपि विहतिवाचकात्परत्वादुपपदविभरिति न्यायाञ्च प्रथमैवेति दिक् । अन्येत्त्वित्यनेयमेवारूचिः । “प्रकृत्यादिन्य” इति ढतौयावत् प्रथमापवादोऽप्येषेत्यपरे। यद्यपि दारुधूपयोरिव यवा- गुमूत्रयोः प्रचतिविकारभावोऽस्ति तथापि यवाग्वा मूत्रार्थत्वाभावात्र नादर्थ्यचतुर्थ्यास्य गतार्थता । "एवमुत्पातेन ज्ञापिते" इति वचनस्य मार्थक्यमूह्यम् ॥ हितयोगे चेति। (वा) इदं "तस्मैहितमि"ति निर्देशाज्ञापकामिद्धमित्याः ॥ अरो. पके रोगाख्यायामिति एल् चोकतो नपुंसकत्वं ततो मत्वर्थ इति । मर्वत्रामयस्योपसंख्यानमित्यामयभन्दादिनिः । पौति दौर्षः । अन्यचा- १ बाताय कपिलाविद्यदातपायातिलोहिनी। कृष्णा सर्वविनाशाय (पौता वर्षाय विज्ञेया) दुर्भिक्षाय सिताभवेत् । वाताय कपिला विद्युत् । हितयोगे च ॥ चतुर्थोसमासविधानम्नाप्यते । मानणाय हितम् । मूत्राय संपद्यते यवाग्वा इति । 'उत्पातेनेति'। प्राणिनां शुभाशुभ- सूचको भूतविकार उत्पातः। 'घरोचकिन इति'। बधिररोधक' रोमाख्यायामिति गवल, बलवचनादस्खौलिहता।

·महाभाष्यप्रदीपोषयोतः। (प.पा.चा.१) (नमःखसिखाहाखधावघड योगाच । २।३।१६।) नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषङ्- योगाच्च । २।३।१६॥ पूर्ववौति । (क) पुनर्विधानार्थेन चेनेदं मिद्धमिति कश्चित् ॥ नमःखस्तिखाहाखधालंवषड्योगाच्च । एभिर्योगे चतुर्थों स्यात् । हरये नमः। उपपद विभक्तः कारकविभक्तिवलीयसी। प्रधानभूतक्रिया- सम्बन्धस्यान्तरकत्वात् । नमकरोति देवान् । कथन्तईि नमश्चकार देवेभ्य इति, रावणाय नमस्कुर्यात् इति च भट्टिः । अत्र माधवः । साक्षात्प्रतिषु पाठाईकल्पिकं नमःशब्दस्य गतित्वम् । तत्र गतिसंज्ञापक्षे उपसर्गवड द्योतकतया वम एव प्रणतिरर्थः । तत्कर्मणि द्वितीया नमस्यति देवा- नितिवत् । अगतित्वे तु करोति क्रियाकर्मभावापन्नं विशेष्यभूतं प्रणाम- माचछ, इति देवादावकर्मणि नमः स्वस्तीति चतुर्थं वेति । अत्रेदं वक्तव्यम् । उक्तरीत्या चतुर्थीसमर्थनेऽपि नममी गतिसंज्ञाभावान्नमस्परसोर्गत्योरिति सत्वं न स्यात् । तथा च प्रयोगानिर्वाहस्तदवस्थः । तस्मारिकथार्थोपपदम्य चेति चतुर्थों बोध्या । देवान् प्रसादयितुमित्यर्थात् । बर्धमानस्तु, श्राद्धाय निगमन इति वल्कियाग्रहणं कर्तव्यमिति चतुर्थोन्याह । प्रजाभ्यः स्वस्ति । । "नमःखस्तिवहाखधालंवघडयोगाच"। 'बलमिति पर्याप्यर्थग्राम- मिति'। चलमित्यर्थग्रहणं तत्रापि पर्याप्तिग्रहणमित्यर्थः । तत्र तावदर्थ- यातमै प्रभवतीति निर्देशात्, इस चाग्नं कुरुते कन्यामिन्युपपदविभक्तो कारकविभलिबलीयसौति द्वितीया भविष्यात, एवमलमोदनेने त्यत्रापि करणे हतीया, चोदनेन न किं चित्माध्यमित्यर्यावगमात्, तेन भूषणप्रति- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (नमःखस्तिखाहाखधालंवषड- (अ.२ । पा. ३ | था. १) योगाच्च । २।३।१६ ।) अलं रोदनेनेति । (के) रोदनं मा कुर्वित्यर्थः । एवं चात्र तौया कथम् । तस्मा- द्रोदनेन माध्यं नास्ति । अतस्तन्मा कुर्वित्यर्थः ॥ भाष्ये पर्याप्त्यर्थग्रहणमिति (भा) वार्तिकस्य देधा व्याख्याऽनेन प्रभवादियोगे षठ्यपौति ध्वनितम् ॥ ट अपये वाहा। पिटभ्यः स्वधा । अन्नं मम्मो मलाय । अलमिति पर्या- स्यर्थग्रहणं तेन दैत्येभ्यो हरिल प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि । कथाई प्रभुर्बुभूधु वन त्रयस्येति माघः । उच्यते । पर्याप्यर्थस्यैवालमी ग्रहणं न तु बलं रोदनेनेत्यादौ वारणार्थस्यापोति व्याख्यानान्तरं भाष्ये स्थितम् । एवञ्च व्याख्याभेदात्यवादियोगे पद्यपि साधुः । व्यत एव सूत्रकारो देधा निरदिक्षत् । तस्मै प्रभवति सन्तापादिभ्यः, स एषां ग्रामगोरिति च । तथाच भट्टिः। नापोथीदम्य कश्च न पुपोथामै न कश्चनेति । प्रोथ पर्याप्तावित्यम्य रूपम् । अलं रोदनेने त्यत्र तु करणे टतीया। रोदनेन न किं चित्माध्यमित्यर्थावगमात् । वघडिन्द्राय । चकारः पुनर्विधानार्थ । तेनाशिविवक्षायामपि घठौं बाधित्वा चतुर्युव भवति । खस्ति गोभ्यो भूयात् । अन्यथा स्वस्तियोगे चतुर्था अवकाशः । स्वस्तिजाल्मायास्तीति । तत्त्वकथने कुशलाधराशिधोत्यस्यावकाशः। खम्तिभिन्नाः कुशलार्थाः । उभयप्रसङ्गे परत्वात् पक्षे षष्ठौ म्यात् । घेधयोरग्रहणात्पर्याप्तरेव ग्रहणम् । 'चकारः पुनरित्यादि'। कन्यथा स्वस्तियोगे चतुर्था अवकाशः स्वस्ति जालपाय, जालमत्वादापौरभावामृत- রূঘলন, স্কুলাইঘুিমি অনুর্থী ইয়াবামী এন্ম জামুল।ঘা, कुशलं देवदत्तस्य कुशलं देवदत्ताय, खस्ति गोभ्यो भूयादुभयप्रस परत्वा- पक्षे षडौ स्यात् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ६५३ (ब.२। पा.३ । था.१) (मन्यकर्मण्यनादरे विभाषा- ऽप्राणिषु । २।३।१७।) मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिषु। २।३।१७॥ भाव्ये इहापौति । (भा) यद्यपि प्राण्यप्राणिषु उभयत्राप्याद्येनैव मिद्धे उत्तरयोगेनाद्य- स्थानित्यताज्ञापनात् कचिदेव प्रवृत्तिरिति। न वो काकमि- मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिषु । प्राणिवतं मन्यतेः कर्मणि चतुर्थो वा स्यात्तिरकारे। न त्वां टणं मन्ये टणाय वा । मन्यतिग्रहणं किम् । न त्वां टणं चिन्तयामि । श्यना निर्देशान्नेह । न त्वां वृणं मन्ये । मनु अवबोधने । तनादेशः । न च मन्येति यका निर्देशः किं न म्यादिति वाच्यम्। अभिहित इत्यधिकारात् । न हि यका योगे अनभिहित कर्म सम्भवति । प्रयन्नपि देवादिकधातूपल क्षणमात्रं न तु स्वयं विवक्षितः । "मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिषु" । 'मन्यतेः कर्म मन्यकर्मेति' । मन शाम इत्यस्य देवादिकम्य धातोः श्यना उपलक्षणां न तु प्रयोगस्थम्य হলদামি। বন ময়লীমাঝ দি মনি যায় মা দু- नन्दनोऽपि बाणेन रक्षः प्रधनानिगदिति । प्रयना तु तानादिकम्य मनु अवबोधन इत्यस्यैव निरामः । 'चनादम्तिर स्वार इति' । न त्वादराभाव- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मन्धकर्मण्यनादरे विभाषा- (ब.२ । पा.३। था.१) प्राणिषु । २ । ३।१७।) त्यादौ नातिप्रसङ्गस्तथापि योगविभागं विनापि सर्वसमाधान कमयमुपक्रमः ॥ पच भाव्ये येषु प्राणिषु नेष्यते (भा) इत्यच बहुवचनेन शुककाकातिरिक्रपाणिन्यपि निषेधो ध्वनितस्तदभिप्रत्येव वृत्तौ टगाल उदाहतः ॥ भाष्ये नत्वां नावं मन्ये यावत्तीर्ण म नाव्यमिति । (भा) यावद् यतो नाव्यं मावा खल्पनौकया तार्यमपि त्वया मह- त्यापि न तोर्णमतस्यां नावमुडुपमपि न मन्ये इत्यर्थः ॥ नौशब्दे- तेन हणाय मत्वा रघुनन्दनोऽपि बाणेन रक्षः प्रधानाविरास्थदिति भट्टि- प्रयोगः संगच्छते। बमादरखात्र नादराभावमात्रमपि तु तिरकारः, कुत्मेति यावत् । अधर्मान्तादिवनमः प्रतिपक्षवाचित्वात् । स च देधा । उनकायस्थापकरेनोपमामात् । यथा बाय मत्वेति । रणमिव मत्येत्यर्थः । कचित्त निषेधयोगेनोपमागायोग्यत्वप्रतीतेः। यथा न त्वां टणं मन्ये इति । हणतुल्यमपि त्वां न मन्य इत्यर्थः । इयांस्तु विशेषः । अचात्यन्तमनादर -- मात्र, कथम्, पन्न्तादिवचनः प्रतिपक्षवाचित्वादिति भावः। मन्यकर्मणि प्रकत्सितग्रहमिति वार्तिकं, यदाचिनचतुर्थो विधीयते ततः प्रकर्षेच यदि कुत्मा प्रतिपादयितुमिष्यते तदा चतुर्गा भवति न तु सामान्यविव- ज्ञायां, तेग प्रतिषेधयुक्तायां कुत्सायां चतुर्थी विधानं संपद्यत इति मवार'न त्वाखायेति'। मन्यकर्मण्यवादर उपमाने विभाषाप्राषि- ·महाभाष्यप्रदोषोपयोवः। (ब.२। पा.वा.) (मम्पकमलादरे विभागा- प्राणियु । २।५।१०।) नोडुपं स्वल्पनौकोयते त्वां शब्दार्थस्तु महती नौरेवं अनादरो भवतीत्याजः। एवं नत्वावं मन्ये पावडर नाइमित्यस्य यतः श्राद्धं श्राद्धीवि भुनामतखामपूपरूपमत्रमोदनमपि न मन्ये इत्यर्थः । प्रवष्य कुत्सितेति। (क) परावरयोगे चेति वा । अतिशयविमिष्टकुस्मितत्वे प्रतिपाचे इत्यर्थः ॥ तदाह पूर्वत्र स्वनादरमात्रम् । उभयत्रापि सूत्रेण सिद्धम् । वार्तिककारख्वाह । प्रवष्य कुत्सितग्रहणं कर्तव्यमिति । यहाचिगवतुर्थों ततोऽपि यदि कुत्मा न तु साम्यमा तदा चतुर्थोत्यर्थः । एवच प्रतिषेधयुक्तायामेव कुत्मायां चतुर्थोविधानात् प्रागुक्तभट्टिप्रयोगो विरुध्यते सूत्ररीत्या तु सः। तथा चापि शलिरपि मन्यकर्मण्यनादर उपमाने विभाषा, प्राणिविध सूत्रयत् । अप्राणिचित्यपनीय अनावादिष्विति पायमिति भाष्यम्। नौकाकाब- मुकष्टगालाः नावादयः । तेन न त्वां नावमन्नं वा मन्य इत्यत्राप्राणिवेऽपि वित्यापि पलिरधौते म, म तत्र प्रतिषेधापेक्षा, तथा च भट्टिप्रयोगो निदर्शनीयः । 'यमानं दृषदमित्यादि' । सवाख्यानमेतत् । 'यस्य माता न पश्यतीति'। दर्शनयोग्यम् । 'यवस्थितविभाषा चेति'। ननु बेषु प्राणिषु नेष्यते ते नावादयो भविष्यन्तौति किं व्यवस्थितविभाषणा, रति- कार एवाच साक्षाप्रयोजनं वक्ष्यति। 'मला नावमिति'। मावा वाय- मुदकं नाथं तद्यदैव तौणं तदेव गावमपि सन्तों वां मानावं मन्ये पो-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(मन्यकर्मण्यनादरे विभाषा-
(च.२। पा.३। था.१)
ऽप्राणिषु । २ । ३ । १७।)
यदाचिन इति । (के)
वो बणमिव मन्य इत्यादावण्यनादरस्थ मत्त्वाद् वार्तिकारम्भ
इति भावः । प्रापिलिवाक्येनोपमानवाचकात्ततोऽपि तिरस्कारे
चतुर्थोत्युच्यते ॥
इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते महा-
भाष्यप्रदीपोयोते द्वितीयाध्यायस्य
तृतीयपादे प्रथमाह्निकम् ॥
चतुर्थो न । न त्वां शुने मन्य इत्यत्र तु प्राणित्वेऽपि चतुर्थी भवत्येवेति
दिक। धनादरेति कर्मणो विशेषणम् । अगादरद्योतकं यत्कर्मेति । तेन
हणादेरेव चतुर्थौ न तु युष्मदः, व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाहा ।
जनस्य निष्यनत्वादिति भावः, एवं यावन्न भुक्तं श्राइमित्यत्रापि प्रथम् ।
'प्राणिषु तूभयमिति' । विषयविभागेन । 'एतदपीति'। एतदेव साक्षा-
प्रयोजनमन्यत्र नावादित्वादेव सिद्धरित्यवोचाम ।

·महाभाष्यमदीपोद्योतः। 10- पाणिनिकात्यायनपतचलिभ्यो गुरुभ्यो नमः । कृतेऽथ पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थयार्थिना । सर्वषो न्यायबीजानां महाभाध्ये निबन्धमे ॥ अलब्धगाधे गाम्भीर्यावुत्ताम इव पोष्टवात् ॥ कर्तकरणयोस्तृतौया । २।३।१८॥ क्रियापदेति । (के) क्रियामध्याहारे विभक्त्यन्तरवाधमाय वाकिमिति भावः । अभिरूपादिकं तु गुणो न कियेति तात्पर्यम् ॥ कर्ट करणयोस्तृतौया । रामेण बाणेन हतो बालो। प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम् । प्रकृयाभिरूपः। क्रियाया अचवणात् कर्ट करणयोरभा- वात् षष्ठीह प्राप्ता । मनु गम्यमानकरोति क्रियाकरणत्वात् सिद्धम् । "कर्ट करणपोलतीया"। 'प्रत्याभिरूप इति' । क्रियाया था. गावाट करणयोरभावात्पडी प्रानोति । 'प्रायेण याज्ञिका इति' । प्राय- शब्दो बार्थः, बहवो याक्षिका इत्यर्थः । 'गा-मोति'। प्रथमा पछी वा पाप्रोति'। 'समेनेति'। अत्र हितोया प्राप्नोति। 'हिमोणेने वि। 83 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कर्तृकरणयोतृतीया । २ । ३ । १८ ।) (अ.पा.बा.२) षधति । (कै) प्रकृतिसम्बन्धोऽभिरूप इति बोधादिति भावः ॥ प्रथमा षष्ठी वेति। (क) गोत्राभिवगर्गापत्यमिति बोधे श्राद्या। सामान्यविशेषभावमम्ब- धौमं गोत्रसम्बन्धिगार्यत्ववानिति बोधेऽन्येति भावः । गोत्र- अब्देनागस्यष्टममतळपत्यम्। परिच्छेद्यपरिच्छेदकयोरभेदोपचारेण । विद्रोणाभित्रमिति । अर्थात् पञ्चके संख्याया अतिदशन्ताया रति कम् ॥ करणान्तरव्युदासाय हि प्रकृतेरेव करणत्वं विवक्षितम् । स्वभावेनाय- सभिरूपः कृतो न त्वलकारादिनेत्यर्थात् । इदन्तहि प्रायेण याज्ञिकाः । प्रायशब्दो बर्थः। बहवो याज्ञिका इत्यर्थः । मनु याज्ञिकशब्दाभिधेय- मध्ययनं प्रति बाहुल्यं करणम्। सङ्घीभूय यज्ञमधीयत इत्यर्थात् । यत्रापि विशिश्वेवं कश्चिदृष्ट्वा प्रायेणायं याक्षिक इत्यध्यवस्यति । तत्रापि गन्यमानज्ञानक्रियां प्रति करणत्वात् सिद्धम् । याचारादिबाहुल्येन । . इयोहणयोः समाहारो विद्रोणं पात्रादिः, दो द्रोणौ कृत्वेत्यर्थः, यत्रापि द्वितीया प्राप्नोति । 'पञ्चके नेति' । पञ्चपरिमाणमस्य पञ्चकः सङ्घः, तत्र सासगिनोरभेदविवक्षायां पयूनित्यनेनैतत्ममानाधिकरणमित्यत्रापि द्विती- यैव प्राप्नोति । 'साहसेणेति'। सहसपरिमाणः सः साहसः, सर्व- मन्यत्पर्ववत्, इत्युपसंख्यानमारभमाणस्याभिप्रायः, प्रत्याख्यानं तु इस ताववत्याभिरूप इति गम्यमानापि कियाकरणादियपदेशस्य निमित्तम् । सच करोतिक्रिया गम्यते, करणान्तरयुदासाय च प्रकृतेः करणत्वं .

·महाभाष्यप्रदीयोद्योतः। ६५ (प.२।पा.बा.२) (कर्तृकरणयोस्तृतीया । २।३।१८।) एष तच प्राय इति । (भा) तत्रोदाहरणे एष प्रायपदार्थो येन हेतुना तेऽधौयत रत्यर्थः । तञ्चाध्ययनस्येति । (क) अधीयत इति क्रियाध्याहार इति भावः । बहुभिरध्धयने ग्रहणधारणयोः मौकार्य भवतीति बाहुल्यं तत्त्वेन विवक्षितमिति बोध्यम् ॥ एतेनाहं संज्ञाये इति। (भा) अहं "माठर इति" गोचेण परैः संज्ञाये इत्यर्थः । अप्रयोगे हेतुमाह याज्ञिकोऽयमिति जनैप्यित इत्यर्थात् । केचित्तु प्रायेणशब्दो विभक्ति- प्रतिरूपको निपातो नूनमित्यर्थे वर्तत इत्याहुः। दृश्यते च प्रायेण सामग्राविधौ गुणानामिति । प्रायेण निष्कामति चक्रपाणाविति च । इदं तहि गोत्रण गार्यः, प्रथमा पठी वा प्राप्नोति । नन्विहापि बनेनाई ज्ञाये इत्यात्मिहम् । इहाई समेन विषमेणैति, अत्र समविषमाभ्यां दितीया प्राता । ननु पथोऽपि गमने करणत्वात् समेन पधे यस्ति । विवक्षितं स्वभावेनयमभिरूपः कृतो न वस्त्रालधारादिने यर्थः। प्राये- योत्ययमों ऽस्मिन् यामे ये विप्राः सन्ति ते बाहुल्येन यज्ञमधीयत इति तत्र याचिकशब्दामिधेयमध्ययन प्रति बाहुल्यम्य करणत्वं सोभूय यज- मधौयत इत्यर्थः, इह तहिं कथं विशिय वेधं कं चित् दृष्ट्वाध्यवम्यति प्रायेणायं याज्ञिक इति । पचाप्ययमर्था मिंन्तावद्याज्ञिकानामाचारादि- बाहुल्यमुपलभ्यते ऽतोनेगाचारादि बाहुल्येन याज्ञिकोऽयं जनैयित इति, ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( कर्तृकरण्योस्तृतीया । २ । ३।११) (ब.२ । पा. ३ बा २) प्रतौयेति । (क) पत्र केचित् । एवं रोत्या कारकत्वादिव्युत्पादने “हेतावि" ति सूत्रस्ये “त्यम्भूतलक्षण" इत्यस्य च वैयर्थ्यापत्तिर्यदि तत्र द्रव्या- चन्वयविवक्षायां मार्थक्यं तमंचापौति प्रत्याख्यानमत्रासिद्धाक्येक- देग्युतिरेव सम्बन्धसामान्यविवक्षायां षष्ठौबाधनार्थमावश्यकलारे- त्याः। अनभिधानेन भगवता प्रत्याख्यातमित्यन्ये । इदन्त ोिणेन धान्यं कौणाति । पञ्चकेन पशून् एजाति । इयो. घोणयोः समाहार इति विद्रो पात्रादिः। दौ दोगे कृत्येत्यर्थः । इस द्वितीया षछौ वा प्राप्ता। पर परिमाणमस्य पञ्चकः सङ्घः । तत्र सङ्घ- सतिगोरभेदविवक्षायां पशूनित्यनेन सामानाधिकरण्यात् हितीया प्राप्ता | एतदपि प्रत्याख्यातं भाष्ये। विद्रोणाद्यर्थे मूल्ये विद्रोणादिशब्दः तस्य च कर्य प्रति करणत्वं विद्रोणादौनां च यन्मूल्यं तेन विद्रोणाद्येव कियत हत्यर्थ- भेदोऽपि नास्तीति . . तत्र प्रतीयमानचामं प्रति करणत्वं, केचित्प्रायेणशब्दो विभक्तिप्रतिरूपको निपातो ज्ञातमित्वस्यार्थे वर्तत इत्याः, दृश्यते च प्रायेण सामग्राविधौ गुणानामिति, प्रायेण निष्कामति चक्रपाणाविति च । 'गोत्रेणेति'। बने- नाहंचाये इतिहामकियायामसौति भवनक्रियायां वा गोत्रस्य करणा- स्वम् । 'समेनेति' । पयो गमने करणत्वं समेन पयेत्यर्थः । 'विद्रोणेनेति'। हिमोगाद्यच मूल्ये दिडोणादिशब्दस्तस्य च मयं प्रति करणत्वं हिलोमादीनां च मूल्यं तेग दिहोगायेव क्रौयत इत्यर्थभेदोऽपि नास्ति।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ((१ (अ.२४ पा.रावा. २) ( सहयुप्रधाने । २।३।१६।) सहयुक्त प्रधाने। २।३॥१६॥ मनु माषाणामिव तिलानामपि वापक्रिययेमितत्वादप्राधान्य- ममिद्धमत प्रार तथायुक्ततयेति । (क) वस्तुतः महार्थविशेषणत्वमप्राधान्यमिति न दोषः ॥ ननु वाक्या- पेक्षया कर्मत्वेन मिश्रीकरणस्य च तदर्थवेनाप्राधान्यान्यायविरुद्धा इतौयेत्याशवाह अन्तरङ्गत्वादिति। अन्तरङ्गालोपपादनमेव पूर्वमित्यादि। पूर्व मिश्रणक्रिया- सम्बन्धे तदर्थत्वमपि न स्यादिति भावः ॥ सहयुक्त प्रधाने । सहार्तेन युक्ते ऽप्रधाने टतीया स्यात् । पुत्रेण सहायतः पिता। पितुरत्र कियासम्बन्धः शब्दः, पुत्रस्य तु यार्थ इति "सहयुक्ते ऽप्रधाने"। कियागुणाद्रव्यैईयोः सम्बन्धे सति सहशम्दम्य प्रयोगो भवति, पतः पुत्रेण सहागतः पितत्यादोनि कियादिसम्बन्ध यथाक्रममुदाहरणान्युपन्यस्तानि। गम्वत्र सर्वत्र सहार्थवभावादेव पितुः पुत्रस्य वा गमनादिमा सम्बन्धः प्रतीयते सत्कृतः पितुः प्राधान्यं, केचिदाडः। यम्य कियादिसम्बन्धी विशियकालः प्रज्ञातः स यदान्यस्या- प्रज्ञात विशियकाल क्रियासम्बन्धस्य सत्यतिपादनार्थमुपादोयते यथायं पुरुषः कदागत इत्यपेक्षायां राज्ञा सहामत इति पुरुषाममनं विशिक्षकालमुप-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(सहयुक्तोऽप्रधाने । २।९।१६।) (ध.२। पा. ३ । बा.२)
न तु पुषस्येतौति । (के)
तस्य महार्थबलादनुमीयमानं कवमिति बतौयाया प्रमा-
तिरिति भावः ॥
एकेन शब्देन । (क)
केन ।
गुणप्रधानयोरिति । (२)
प्रतीयमानोपात्तक्रियापेक्षवेग ताशयोः कर्कोरित्यर्थः ॥
भाव्ये
अप्रधाने। (के)
इत्यस्य प्रतीयमानक्रियाकर्तरीत्यर्थः ।
प्रधानकर्तरि (भा)
रत्यत्रोच्चारितमब्दबोधकियाकर्तरीत्यर्थः ॥ तदेवाह ।
सस्याप्राधान्यम् । सहे ऽप्रधान इत्येव वाच्चे युक्तग्रहणादर्थग्रहणम् ।
पुत्रेण सार्धम् । विनापि सहशब्देन तदर्थागतौ स्यादेव, तथा च सौत्र
पादयितुं वाक्यं प्रवर्तत इति पुरुषस्य प्राधान्यं गज्ञलूपलक्षणत्वेनोपात्तत्वा-
दप्राधान्यमिति, एवं तु त्यैः सह राजागत इत्यत्र न स्याद महि त्वा-
गमनं प्रसिद्धकालं येन तत्कालत्वं राजाममनस्य प्रतिपाद्येत, यत्र चोभयो-
रप्यज्ञातः मितादिसम्बन्धस्तत्रापि न स्यात् पुत्रेण सहायता पितेति,
तस्माइक्तव्यमप्राधान्यमत थाह। 'पितुरत्रेत्यादि'। पूर्व प्रज्ञातोपतातो
वा यस्य क्रियादिसम्बन्धः शन्देनोच्यते तस्य प्राधान्यं यस्य तु सहार्थान्यया-
नुपपत्त्या प्रतीयते तस्याप्रधान्यं, कस्य पुनः शब्देनोचते कस्य वा प्रतीयते,

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (ब.२। पा.३। था. २) (सहयुतोऽप्रधाने । २ । ३।१६।) प्रतीयमानगमौति । (क) माहित्यानुपपत्यर्थः ॥ प्रविश पिण्डौमित्यादौ प्रतीयमान कि- यापेनविभकर्दृष्टत्वादिति भावः । मादयस्तु न तथा धातोविधा- नादिति स्पष्टमेवेति ध्येयम् । एकावयित्वाद्धि समानाधिकरण- साहित्यं हि पुत्रस्याध्यापतागमनसम्बन्धज्ञान एव बोडु शक्येन बन्यथेति तात्पर्यम् ॥ षष्ठ्यच बाधिकेत्युत्तरदर्शनाद्देवदत्ते हतीयार्थ सूचमिति भाति तदनिष्ट मित्यत पाह ल्युटेति ॥ (क) भाव्ये षधवेति । (भा) एवं चोभयोस्ततौयाप्रसत्यभावेन नियमार्थत्वानुपपत्तिरिति भावः ॥ ननु षष्ठोबाधमार्थमेव तोंदमावश्यकमत पार प्रयोगः। वृद्धोयनेति । प्रधानग्रहणं शक्यमकर्तुम् । न चैवं पितुर पि हतीयापित्तिः । तत्र प्रातिपदिकमात्रापेक्षवादन्तरङ्गत्वेन प्रथमोपपत्तः । . यस्य विवक्ष्यते, एतदुक्तं भवति । इयोस्तावत्कियासम्बन्धे सति सहशब्दस्य प्रयोगः, तत्र यदा योरपि कियादिसम्बन्धः शब्देनोच्यते सहागतो पिता- पुत्राविति तदा इयोरपि प्राधान्यान्न भवति, तदा त्वेकम्य कियादिसम्बन्ध शब्देन प्रतिपिपादयिमत्यपरस्य सहाव्यथाएपपया सदा तम्याप्राधान्या- तहाधिनस्मृतीयेति, एवं च कृत्वा सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतौति तद्यपि प्रस्तरस्य प्रहरणसम्बन्धः प्रातः सूतवाक्येन प्रस्तरं प्रहरतौति पाखाया- स्वज्ञातः तथाप्युक्तन न्यायेन शाखाशब्दातृतीया सिझतीति विकि- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सहयुक्तोऽप्रधाने। २।३।१६।) (ब.२ । पा.बा.१) सा च प्रधानेति । (क) प्रधाने चारितार्यसम्भवादिति भावः । भवत्येवेति । (क) अब वदन्ति । बतौयापछ्योः को विशेषो यत् हतौथा- ऽपधानेऽपि षष्ठी नेति । एवं पुत्रेण महागमनमित्यादौ षष्ठौ बाधनेन बतौयार्थ सूत्रमावश्यकमिति । अन्ये तु सद्योगे षष्ठौडद्योगय तत्प्रत्यर्थान्वयमात्रेण । एवं च प्राब्दकत्महत्यर्थान्व- यिनोः कर्तृकर्मणोरेव षष्ठी नप्रतीयमानात् । सम्बन्धयोरिति भाष्योपपत्तिमाः ॥ क्रियाया अभावादिति । (के) अस्ति कियासत्त्वेऽपि मारित्यबचात् स्थौखमेव पुचे प्रती- पते न तु तक्रियाकर्तत्वमिति भावः ॥ । व्यत्यासो न वाच्यः । ननु पुर्ण सहागत इत्यादौ पितुरेव कर्तुः क्लादिभि- रभिधानं न स्वप्रधानस्य पुत्रादेत्तस्यापि तु सहार्थसामर्थात्कट त्वं प्रतीयत इत्यवभिहिते कर्तरि कर्तृकरणयोरिति ढतीया सिद्धा, इस तर्हि पुत्रेण सहागमणं पितुरिति 'कर्तृकर्मणोः शती'ति षष्ठी प्रानोति, ह च तिसैः सह माषान्वपति तिलान्माषान्वपतीत्यर्थतौ तेर्दितीया प्राप्नोति, सच पुत्रेण सह स्थूलः पुत्रेण सह गोमानिति द्रव्यगुणसम्बन्धप्रतिपादन एव तात्पर्यमिति क्रियागन्धस्यैवाभावात्वा गन्धोऽपि नास्तोत्यारभ्वमेवावश्यं सूत्रम्। 'सहार्थेन योगे विधानादिति'। युक्तग्रहणादर्थग्रहणं लभ्यते ऽन्यथा सहे प्रधान इत्येव वाचं स्यात्, विनापि सहशब्देन रद्धो यनेति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.बा.) ( सहयोऽप्रधाने । २।३।१६।) कारकविभक्तिरिति । (क) तिष्ठत्यादिक्रियानुषजात् स्थूल इत्यादेरपि कर्तृत्वमसीति भावः ॥ संयोगव विशेष्यतया विशेषणतया वेति तात्पर्यम् ॥ अन्तरगत्वादिति । (क) तदपवादत्ववारणायेदं वचममेवेति चिन्यम् ॥ गवा सम्बन्धोऽन्तरङ्ग इति । (क) एकान्वयित्वादिसमानाधिकरणखण्डोपाधिरूपसाहित्यस्य सह- शब्दार्थतया पूर्वमन्वयिज्ञानावश्यकवादिति भावः ॥ बाधित्वेति । (के) स्वामित्वमपि गोनिरूपितमेवेति खामिशब्दयोगोऽपि गवा- मिति भावः ॥ निपातनादिति क चित्पश्यते, दहाप्रधानवचनं प्रधानतिकृत्यर्थं कियते पितुस्तृतीया मा भूदिति तत्र प्रातिदिकमात्रापेक्षवादन्तरङ्गत्वात्पथमा भविष्यति नाप्रधानवचनेनेति मन्यमानः एच्छति । 'पप्रधान इति किमिति'। 'शिष्येन महोपाध्यायस्य गौरिति' । यथात्राप्रधाने बही- विषये हतीया एवं प्रधानेऽपि स्यादिति मन्यते। बाहुः । यथा ग्राम न गच्छतोत्यादौ ग्रामगमनयोः पूर्वमभिसम्बन्धः पञ्चानमा प्रतिषिध्यते रवमुपाध्यायस्य पूर्व गवा सम्बन्धः पश्चात्तसम्बन्धविशियस्य गोः सहान योगः, अन्यथा कस्य सहत्वं प्रतिपाद्येत, अतो गवा सम्बन्धस्यान्तरसत्या दुपाध्यायात् बछौ भविष्यतीति नार्थ एतेन । 84 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( येनाविकारः ।२।३।२०। (ब. २। पा.३। था. २) येनाङ्गविकारः। २।३।२० बङ्गाब्दस्या श्राद्यजन्नत्वे शहानुपपत्तेराह अङ्गशब्द इति । (क) अप्रसिद्धत्वात् स न रात इति भावः ॥ अचि घभि वेति । (के) उभावपि भाव इति भावः । एरजित्यच् ॥ नम्वेवं काणशब्दे - शिमामानाधिकरण्यमनुपपवमत पाए येनानाविकारः। येन शरीरविकारो लक्ष्यते ततस्ततीया स्यात् । बर्थ पाद्यजन्तः सूत्रे बङ्गशब्दः । तदिकारलक्षकच प्रकृत्यर्थभूतोऽवयव एव गृह्यते सविधानात् । स चार्थादित एव न छविकृतेनावय वेग "येनाविकार"। बहाशब्दोऽवयववाची प्रसिद्धस्ततचायं सूत्रार्थः स्याद् येन गुणेनापस्याच्यादेविकारस्ततस्तृतीयेति ततश्चाक्षिकाणमस्येत्या- दावेव तु स्यात् काणादेर्गुणवचनादेव च स्याद् अक्षणा काण इत्यादावच्या- देन स्थादित्यालोचान्यथा व्याचछे । 'घाशब्दोऽत्यादि'। वर्ष बाद्यच प्रत्ययान्तः शरीरवचनोऽङ्गशब्दः सत्र उपात्त इत्यर्थः । येनेति च यदपेक्ष- मणिनोऽङ्गित्वं स हेतुत्वेन निर्दिश्यते, हेतुत्वेनेतिवदन्येनेति हेतो तोयेति दर्शयति । 'विकतेनेति'। सामर्थ्यादेवैतभ्यते नद्यविकृतमझमहिनो विकारं प्रति हेतुः। 'बक्षणा काय इति। कचं पुनः पुरुषः कायो याव- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. पा.पा.२) (येनाविकारः।२।३।२.) काणगुणेति ॥ (2) खुग्विधानाद्देति । (३) इदं चिन्यम् । गुणगुथुभयाभिधानसमर्थ एव तत्प्रवृत्तः । नवक्ष्णः काणमिति कदाचिद्भवति । कर्मघनन्तः काणत्वगुणवि- शिष्टाचवाचौति परे॥ न प्राप्नोतीति। (क) शब्दतोऽङ्गविकारापतौतेरिति भावः ॥ अच्प्रत्ययान्त इति । (के) अप्रसिद्धस्थापि व्याख्यानाद ग्रहणमिति भावः । शरीरस्य विकारः सम्भवति । तदेतदभिसन्धाय हत्तायुक्तम् । येनाङ्गेन विकृतेनेत्यादि । पक्ष्णा काणः । पादेन खनः । पाणिना कुणिः । सामा- न्योपक्रमे वाक्ये बदणे त्युक्ते भवत्याकाङ्गा, निरूपयति वा काणो वेति । तत्र साक्षिधर्मः काणता तेनाश्येव काणं भवति न पुरुष इत्याह । 'व्यवयव- धर्मेणेति' । तदेवं यदङ्गगतो विकारोऽवयवधर्मः समुदाय बारोपादङ्गिना प्रतिपाद्यते तत्र यदङ्गगतो विकारस्ततस्तृतीया भवति । कथं पुनरक्षिशब्दः प्रयुज्यते यावता काणशब्दोऽक्षिगतमेव विकारमाचरे, तत्र काणो देवदत्त इन्युक्त नैव संदेहो भवति किं स्वयमेव काणः किं वाक्षा कापतयेति, नाप्येवं संदेहः किन्वक्षणः काणतयासौ काणः किं वा पादम्येति, तदनको- क्षिशब्दस्य प्रयोगः, एवं पादेन खनः, पाणिना कुणिरित्यादौ पादादी- नाम्। उच्यते। बच्या धुपक्रमे वाक्ये ऽक्षणेन्युक्त न ज्ञायते किं निरूपयति ·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। ( येनाविकारः । २।३।२०।) (प. २ । पा.३ । बा. २) विकृतमऋमिति । (के मामादिति भावः ॥ तदेवोपपादयति । न हौति । (क) समुदायोऽङ्गो द्योत्यते इति (भा) भाष्ये । विक्षत इत्यादिः ॥ तस्यैव । (के) अवयवस्यैव ॥ विकारप्रतिपत्तिरिति । (के) मान्दौति भावः । भार्थों तत्पनौतिस्त म हतीयानिमित्त- मिति ध्येयम् ॥ काण इत्यादिप्रयोगो न विरुध्यते। यद्यप्यच्येव काणं तथापि सद्योगा- रोरेऽपि व्यवहारो निरूढः । यद्यपवादो योगः। बक्षिसम्बन्धिकाण- त्ववामित्यर्थात् । किं वा काण इति, तत्र निरूपयत्यादिनित्तये काणशब्दप्रयोगः, यथा बावानय को तोडावित्युक्त ब्राह्मणाविति । 'बाविकार इति किमिति' । 'बायहणं प्रति प्रत्रः, कचित्त तथैव पाठः । 'पक्षि काणमस्येति । मन्यत्र परत्वावथमा भविष्यति । म । सत्याग्रह हणेऽत्रैव स्याद मुख्यो मात्र विकारः, उदाहरणे तु गौणो ऽवयवधर्मस्थावयविन्यारोपात् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (4e क.२। पा.बा.२) (इत्यंभूतलक्षणे । २ । ३ । २९।) इत्थंभूतलक्षणे ।।३।२२ ॥ भाव्ये इत्यंभूतलक्षणे इति । (भा) इत्यंभूतस्य लक्षणबोधके शब्द तत्स्ये लक्ष्यवाचिपदघटित- पदस्थे मति लक्षणवाचकात्तृतीयाप्रतिषेधो वक्रव्य इत्यर्थः ॥ तदार यदा लक्षणवाचौति । (क) लक्ष्यवापिनःशब्दस्य सक्षणवादिनः ममासं विमा लक्षावा- चिनस्तत्म्यत्वं न सम्भवतीत्यत पार लक्ष्यवाचिसमासेति । (क) सक्ष्यवाचिघटकसमासेत्यर्थः ॥ कमण्डलुपाणिशब्दो बड़बौक्षिणा लक्ष्यच्छात्रवाची तत्र पाणिशब्दस्य लक्षणवायोगात्पारिगण्यादाह कमण्डलुशब्दादिति । (क) इत्थंभूत छात्रत्वप्राप्त छात्तस्तस्य लक्षणं कमण्डलुरिति भावः ॥ बडयौहौसमुदायस्य संबन्धित्वेन संबन्धो बोधः ॥ इत्यम्मतलक्षणे ॥ कचित् प्रकारं प्राप्त इत्यम्भतन्तलक्षणे दृतीया स्यात् । जटाभिस्तापमः। जटाज्ञाप्यतापसत्यवान् । "इत्यंभूतलक्षणे" ॥ इदं शब्दात्मन्निहितवाचिनः प्रकारवचने थाम्न, 'इदमस्थमुरिति थमुप्रत्यये कृते इत्यमिति भवति, न चाव किश्चित्मनि हितमोतीत्यंशब्दः सनिहितपरित्यागेन प्रकार विशेषमाचरे, भुप्राप्ता- वात्मनेपदी च, वा धादेति गिजभावपक्षे गत्यर्थत्वात्वतरिक्तप्रत्ययालदाह- 'कचिदिति'। तम्येति कर्मणि पक्षी, लक्ष्यते येनेति लक्षणं, येत. चादिना राजवादिप्रकारविशेषापतयान्यो लक्ष्यते तदित्यंभूतलक्षणम् । 'तति'। वर्तमानादित्यर्थः । 'कमण्डलुना छात्रमहाक्षोदिति'। छात्रो- ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इत्यंभूतलक्षणे । २ । ३ । २२ ।) (ब.२ । पा. ३ | था.२) तच चेतरपदार्थान्वय इति । (क) थपेक्षावादे पायं तच हिबतौयायामपि कमण्डलोप्यित्वे- मान्वयः सुवचः पाण्यधिकरणकमण्डनुज्ञाप्य छात्र इत्यर्थः स्यादिति भावः॥ जापकादिति । (क) एतेन खोपविषयमेव तज्ञापकमित्यपास्तम् ॥ तत्स्थे इत्थं भूतलक्षण इति (वा) वार्त्तिकखारस्येनावयवात् बतौयापत्तः प्रतीयमानत्वात् । एतेम ममुदायात्वतीयापत्तौ तात्पर्यमिति मन्दोक्रमपास्तम् ॥ प्रातिपदिकानवयवत्वादिति । (कै) तन्मध्यपनिनन्यायादकज्वग्रहणेन ग्रहणेऽपि कमुमादिवच्छा- स्त्रेणावयवत्वाबोधमादवयवत्वे मानाभावादिति भावः । पूर्व लक्षण- वाविवक्षया प्रथमान्तत्वेन ममासे जाते पश्चाबक्षणत्वविवक्षायामत्र बतौयापादनं सतपूर्वोकटमिति वदिति बोध्यम् । केचित्तु कमण्डलुपाणिशब्दादत्र इतौयापत्तिः । कमण्डलुपा िवस्यैव सक्ष- पात्वात्मकदसौ कमानुपाणितो इष्टस्तस्य तदेव लक्षणं भव- तौति "अनुलक्षण" इति सूचे भाष्यात् तदेवेत्यस्य कमण्डलुपा- पाध्याययोर्गच्छतोछात्रस्य से कमण्डलुर्भवति, कमगड लुना छात्रोऽय. मिति ज्ञातवानित्यर्थः । यद्येवमोदृशे ज्ञाने कमण्डलोः करणत्वादेव हतीया सियति, एवं स यदायं प्रमाता मितिदशायामेवात्मनः प्रमितिविशेष प्रतिपादयितु वाक्यं प्रयुक्त कमण्डलुनायं छात्र इति तदा जानक्रियाया बतिभासादप्रतिपाद्यत्वाच करणत्वासम्भवः, उदाहरणं खेवं व्याख्येयं, कमण्डलुमा छात्र हन्येवं रूपं ज्ञानमभूदिति, कोऽर्थो, साक्षोदिति निर्दि- एस्य अनिविशेषोऽत्र कष्यते न प्रयोक्लुरिया, इस कमण्डलुपाणि- ·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः । (ध. २। पा. खा. २) (इत्यंभूतलक्षणे । २।३। २२ ।) णित्वमेवेत्यर्थो अन्यथा म एवेति वदेत् । कमण्डलुयुक्रपाणिज्ञाप्य- सादवयवौति बोधः स्यात्कमण्डनुयुक्तार्थकमण्डलुपदेन समानाधि- करणे बडबौहिः। अन्यथा तन्मध्यपतितन्यायेन तद्ग्रहणेऽपि- तदवयवत्वं नेत्यस्थापातरमणीयत्त्वेन सुग् दुर्वार एव । अत एवेच एकाचोमिति सूचे भाथे नरमन्य इत्यादौ (भा) समामप्रातिपदिकसंशोत्तर जातस्यायमः “सुपोधात्वि"ति गुग विधिसामर्थवेन्युकमित्याहुः ॥ भाये पृथग्भावादिति । (भा) एकार्थोभावे रतरविशेषणस्यैव कमण्डलोपस्थित्या तस्य वक्षणवेन छात्वेऽन्वयासंभव इति भावः ॥ तदेतदक्ष्यति कैयटः । नास्तिलक्षणस्य प्राधान्यमिति। (के) विशेषणत्वानाकान्तौपस्थितिरित्यर्थः ॥ प्रागकाशयानभिजः महते। किं वक्तव्यमिति । (के) पचार्थे सूत्रारूढामभ्युच्चयथुक्रिमप्याहैकदेशी भाथे प्राधान्येनेति । (भा) छात्र इति बहुबौही कृते कमण्डन्नुशब्दात्ततीया प्राप्नोति, न च प्रत्यय- लक्षणेनाप्रत्यय इति प्रातिपदिकसंज्ञाप्रतिषेधः, 'न सिंबुद्योरिति लिङ्गात्, न च 'सुपो धातुप्रातिपदिकयों रिति संप्रत्युत्पबायान्तृतीयाया लुग्लभ्यते, तस्याः समासप्रातिपदिकं प्रत्यमवयवत्वादित्यत आह । इन भवतीति'। 'समासेन्नभूतत्वादिति' । समासाथै प्रति गुणभूतत्वादित्यर्थः । इत्यंभूतस्य लक्षणं यत्प्रधानं तत्र तोया बडौहोतु वसिंपदाना खाप- सर्जनान्यपदार्थाभिधायिहानाति प्राधान्यम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (संशोऽन्यतरस्याम् । २ । ३ । २३।) (थ. पा.पा.२) संज्ञोऽन्यतरस्याम्। २।३।२३॥ अन्यपदार्थन योगे खामिनः पञ्चमौ स्थादत पाह भूतपूर्वेति ॥ (क) अन्ययुक्त इति । (क) अन्यत्वप्रतियोगीत्यर्थः ॥ पूर्वखाम्यपेक्षयेदानीमन्यो गर्वा स्वामी- त्युदाहरणार्थ: । उभयप्राप्तये गवा तुल्येन च स्वामिनं संबन्धमुप- पादयति । गवां य इति ॥ (के) संशोऽन्यतरस्यां कर्मणि ॥ सम्पूर्वस्य जानातेः कर्मणि हतीया वा स्यात् । पित्रा पितरं वा सञ्जानौते । सम्पतिभ्यामनाध्यान इति त । नद्योगे तु परत्वात्षष्ठी। पितुः संज्ञाता। यत्तु हरदत्तेनोक्तम्, बाध्याने परत्वादधिगर्थेति षष्ठी मातुःसञ्जनातोति । तब। तत्र शेषाधिकारात् । कर्मत्वविवक्षायां टतोयादितीययोरवश्याभ्युपेयत्वात् । भिन्नविषयता बद्या विप्रतिषेधस्यान्याय्यवाञ्चेति दिक। "संघोऽन्यतरस्यां कर्मणि", 'संभानौत इति । 'संप्रतिभ्यामना. ध्यान' इत्यात्मनेपदं, 'ज्ञानोति' जादेशः । बाध्याने तु अधोगर्थ- दयेशामिति नही भवति मातः संजानातोति, वायोगे त्वनाध्यानेऽपि परत्वात्वाकर्मणः कृतीति घष्ठी भवति मातः संज्ञातेति ।

·महाभावदोषोपयोतः । (०५ (च.पा.बा. २) (हेतौ ।।१।२१।) हेतो। २।३।२६॥ यापारामाविष्टवे द्रव्यगणकियाविषयवे च हेतः । योग्यतामाधयुक्त इति । (क) व्यापाराविष्ठं क्रियामानविषयं करणं व्यापारावे. क्रियाविषयवमेव फलोपधानमेवेति ततो भेद रति भावः ॥ न विति। (क) वृश्तिकारवदिति भावः । अन्येविति (2) मतेऽनुपाहकाभावोऽरविनम् ॥ हेतौ। वर्षे हतीया स्यात् । धनेन कुलम् । विद्यया यशः । इतु- रिश नौकिका पनसाधनोभूतः न तु तत्प्रयोगको हेतुति धिमः। तस्य चबारेण करसंचाविधानात्वर्ट करण्योरियेव सतोषायाः सिइत्वात् ।। च लौविकातोरपि करणत्वातल्यो रोष इति वाच्यम् । बौविषस्य प्रथा- दिखाधारण्यात् निर्थावारसाधारखाच । करवस्य तु वियामानविषय- त्वात् । थापारनियतत्वाच। थाह । “स्यादिविषयो हेतुः बार नियतविमिति । पनाभिते तु बापारे निमितं तुरथत इति"। सचा पचमपौष शब्देन रक्षते। अध्ययनेन वसति । एष प्रसव इति वैपटे स्पडम् । 85 Habibhâsyapradipoddyota, Vol III, Fasc. VIII, New Serios, No. 1186.

·महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (अपादाने पञ्चमी । २।३।२८।) (ब.२। पा.३। था.२) अपादाने पञ्चमी।।३।२८॥ ननु स्वबोपविधायकत्याच शास्त्रे दर्शनार स्यबोप रत्य- संगतमत शाह यति । (के) वाक्यैकदेशन्यायेनेति भावः ॥ स्यग्रहणं व उपलक्षणम् । बासनाचत इत्यस्यासने स्थित्वेत्यर्थः । तति । (के) बताभावेऽपि गम्यमामक्रियापेक्षकर्मत्वादिति भावः ॥ गम्य- मानक्रियापेक्षया ऽपादामत्वं भविष्यतीत्यत पार क्रियाया इति ॥ (क) यदाश्रित्येति । (के) पदवधित्वेनाश्रित्येत्यर्थः ॥ अपादाने पञ्चमी । स्पटम् । ग्रामादागच्छति । ल्यग्लोपे कर्मणधि- करणे चोपसंख्यानम् । प्रासादापेक्षते वासनात्प्रेक्षते । प्रासादमार खासने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः। गम्यमानापि क्रिया कारकविभकिनिमित्त "अपदाने पञ्चमी" । 'प्रासादादिति। पत्र ल्यबन्तस्याप्रयोगे ऽप्यों गम्यत इति द्वितीया प्राप्नोति । 'बासनादिति'। साम्यत्र प्राप्नोति । प्रत्याख्यानं तु प्रेक्षणं चक्षुषा पदार्थागां चानं, तैजसं चक्षुर्बहिनिःहत्व विषयान् महाति निःसरणाके च प्रेक्षणे धातुर्वर्तते तत्राभूतमिः सरणं प्रति प्रासाद उपात्तविषयमपादानं भवति । प्रासादापेक्षत इति कोधः, प्रासादप्रदेशाचाक्षुषं तेजो निःसार्यपदार्थान् महातोति । 'प्रत्राख्यानयो.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.२। पा.बा.२) (अपादाने पवमौ । २।३।२८।) तति । (क) तर वर्तमानाच्छन्दादित्यर्थः ॥ तद्युकात्काखादित्युचितमत काले विषये इति ॥ (2) युक्तो मासादिरिति। (कै) मासकार्तिक्योसावध्यवधिमद्भावः संबन्धः । श्रायहायणात न ताशावमिति भावः ॥ अथवा पञ्चमौति । (क) तशब्देन पञ्चमी परामृश्यते ॥ “तयुक्तछ” तत्प्रत्यर्थः ॥ "तस्मात्"परे परावयवके कालेऽभिधेये कालवाचिनः सप्तमौत्यर्थः । पायहायण्याथार्थ परत्वं न शादं तत्तुमासणैवेति भावः ॥ दर्शनं चक्षुरिति। (के) करणे युडिति भावः ॥ प्रविशपिण्डौतिवत् । तेन कुतो भवान्, पाटलिपुत्रादित्यादि सिद्धम् । इस हि प्रत्यक्षादिसिद्धमागमनमुपजीव्यावधावेव प्रश्नोत्तरे प्रवर्तते । एतेन प्रश्नाख्यानयोश्चेति वार्तिकं प्रत्याख्यातम् । अपेक्षितकियाया दानवेनैव सिद्धत्वात् । अन्यथा कश्चन्द्र इत्यादावतियाप्तेश्च । यतवावकावनिर्माण बेति'। विशिये प्रश्नाख्याने एह्यते यत्र लोके परमो प्रयुज्यते इह न भवति कस्यायमों राजोर्थ इति कुतो भवानिति क्रियाया भावा- दनपादानत्वात् पलवइचनप्रत्यक्षादिप्रमाणसिहामागमनादिक्रियामपेक्ष्वेद प्रयुज्यते तत्र प्रयोक्तराख्यातुश्च मगसि विपरिवर्तमागमागमनं प्रत्यपेक्षित- नियमपादानं पाटलिपुत्रारोति । 'यतश्चेति' । यदवधित्वेनाभिधाधका- यो परिवेदसत इत्यर्थः। मवोधमनाम मगर, साकामं तपोवन, शति- ·महाभाषप्रदोषोक्द्योतः। (अपादाने पथमौस) (च. २ । पा. राधा. २) तेजो रूपमिति। (के) अपक्रमणमामयेमनेन दर्शितम्। विषयग्राहिणो नबनरममयः सूर्यरमिवत् प्रासाददेशस्थपुरुषमयनादपक्रम्य यावदिषयदे गचन्तीत्यर्थः । एवं प्रासादात् प्रेचते चक्षुः प्रासादादपकन्य विषयं जानौते इत्यर्थः । प्रासादस्यपुरुषाविर्गमनं प्रासादादिति व्यवद्रियते रति बोध्यम् । प्रासादमारा मुख इत्याच प्रासादाद, मुझे इत्यादौनामनभिधानमिति बोध्यम् । प्रासादथपापाविर्ग- नमचं भरे इति भाव्यरीत्यार्थ रत्यन्ये । प्रात्यविषयग्राहित्वादिति । (क) परावरयोगे चेति का। गौडो थथा कथं पिविभागो बोध्यः ॥ भाये अन्या चान्या चेति। (भा) दर्शनक्रियेत्यर्थः । तष पक्षमो तयशादध्वनः प्रघमासामन्यौ कालात्सप्तमी च वाचा । वगाहामो योग योजने वा। कार्तिक्या बाग्रहायणी मासे । कत्तिकाभिशा पौर्यमासौ कार्तिको। पौर्णमास्या लुपविशेष इति लुङ् न भवति । सामिपौर्णमासोत्यधिकारे विभाषापाल्गुनौत्रवणाकानिकोलोव इति कायुक्ता पौर्णमासी कार्मिको, पौर्णमास्यां 'लुमविशेष' इति लुवन भवति 'सामिपौर्णमासो' त्यधिकारे विभाषा पामुनीभवनाकार्तिकोषोध, इविगिपात, पये हायनमसा इत्यायहाययो, प्रचादराबतिमाता- यार्थिकोऽय, पायहायण्याव्यादिति निपातनामतम् । तद्युलादिति' । बेन पषमतामाबदारे युवालाले वर्तमावामातादिशब्दादिया।

·महाभाषपदोषोपयोता। कपा.चा.२) (अपादाने पचमौ । ।।) अपकामति सत्तस्मादर्शन मिति । (क) दर्भनपदेन वृत्तिरेवाभिमता । कैवटोकव्याख्याने तु पर्थति- रिति विशेष बोध्यम् । वृत्तिपरत्वेन व्याख्याने चिरं ज्ञानानुभ- वानापत्तिरिति पूर्वपक्षः । तावकाशं खिरवेनाधमुत्तर बितीचं तु परमेवेति धेयम् ॥ सत्यपि हिले विभावाव दिखापतेः कर्मथतिहाराभावेन समामबहावाप्राप्तेरेकोषेण बाधाच दनापा- प्तिकथमन्यान्येतीत्यत पार भाष्यकारेति । (के) तत्प्रामाण्याकर्मव्यतिहाराभावेऽपि बडखयहणात् कचित्ममार- बहाव इत्यर्थः। सतवीसादिनस्यान्यस्येत्यस्य प्रादुर्भावशब्देन पडौस- मास रति परे । प्रभृतिपदप्रयोगेऽपि तदर्थयोगेऽपि वा कथं पञ्चमोत्यत पाह निर्देशात् । पये शायनमस्या इति पायहायो। प्रशादेराकतिमणत्वात् पार्थिकोऽण, पायहायस्यश्वत्यादिनिपातनामत्वम् । तयुक्तादिति । तेन पञ्चम्यन्तेन पर्थहारेण युक्तावाले वर्तमानाभासादिशब्दादित्यर्थः । पत्र पहा तथा पञ्चम्या युक्तो योर्थः कार्तिक्यादिसतः परो यः कालो मासादि- सत्र वर्तमानादिवर्षः। पतस परवं न शम्दत इति व्यवषितेऽपि भवति, कार्तिक्यायहाययोर्मध्यवर्ती मासः कार्तिक्या परो भवति । 'बधन इति' तयुधारिबपेक्षते, प्रवासानं तु वाक्येकदेशस्थान प्रयोगः, नदयमयः । मबोधुमवः निहब बदा चत्वारियोजनानि मतानि भवन्ति ततः खांबावं, चतुर्यु योजनेषु मतेज सत्स सांकासमिति, गतागोति परि निका ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अपादाने पञ्चमी । २।३।२१) (ब.२। पा.बा.२) भाष्यकारवचनादिति। (क) इदमत्र प्रयोगव्यं सब प्रयुज्यते इत्येवं रूपात्प्रतियोगे पचमौति वचनमनुमोचते इति भावः । न प्रयुज्यते इत्युक्का प्रमत्यर्थयोगे पञ्चमौति सूचितं तदप्यबधिमादायेत्येवं रूपप्रम- त्यर्थवोगे एव प्रवर्तते । प्रतिशब्दस्य पारयेत्यस्य च तमादाये- त्यर्थः । अधिकरणवाभावात्कथं सप्तमौत्यत पाह सतश्चेति। (के) कार्तिकौमादाय मासे गते प्रायहायणौ भवतीति वाक्यार्थ रति भावः ॥ तप प्रातौति (के) एतदर्थमेव ततः मौकाम्यमिति वाक्यभेद इति भावः ॥ भाष्ये कार्तिक्याः प्रभृतौति प्रयोगात्पतियोगे पचमौति कैयटः प्रतीत्यर्थग्रहणम्। तत बारभ्येत्यर्थ इति कैयटात् । "स्कन्धात्यत्येवं सपल्लवानीति" कुमारः। यदा जननानि गतानि भवन्ति ततस्तैः सांकाश्यं प्राप्यत इत्यर्थः । यहा- अभयसिना निसरणं गमन वाध्वन्यारोप्य निःहत्य गतानोति स्यपः करि तस्य च प्रयोगः, तस्य प्रतीयमाननिःसरणकियापेक्षयापादानत्वं, गतानोति च प्रातिपदिकार्थस्याश्थतिरेकात्पथमा, गतेषु सखिति 'यस्य च भावेन भावलक्ष' मिति सप्तमी, पायहायणी मासइति कार्तिक्याः परत्र मासे गते सति पायहायणी भवतीत्यर्थः, तत्र दिग्योगलक्षणा पथमी, सप्तमी पर्ववत् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.पा.२) (पद्यतसर्थप्रसबेन । २।३।।) षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन ।।३।३०॥ तदर्थोपलक्षणमिति । (के) मध्यमपदखोपिसमामादिति भावः ॥ अतस्शब्दस्यार्थस्येति । (क) व्यधिकरणषट्या पाश्रयणाशक्यत्वे हेतुं दर्शयन् पतस्यदे प्रत्ययत्वष्यभिचारं दर्शयति तस्यतेरिति। (क) न च प्रत्ययाप्रत्यययोरिति परिभाषया येति सूपभाष्य- पठितथा प्रतिपदोकपरिभाषया च प्रत्ययस्यैव चामे मिरे प्रत्ययग्रहणेन मामात्तदर्थलाभे रति वाच्यम् । तदनित्यत्वचाप- नेनापि चारितार्थ्यात् ॥ पद्यतसर्थप्रत्ययेन । एतद्योगे बडो स्यात् । दक्षिणतो ग्रामस्थ । उत्तरतः । दक्षिणेत्तराभ्यामतसच । एवं पुरापुरलादुपपरियात् । "पद्यतसर्थप्रत्ययेन"। पत्र तस्यते पूर्वस्य विप्यतवितिस्पतम्भ- वेपि प्रत्यक्षश्रुतत्वात्वत्वयाप्रत्ययपरिभाषया च प्रत्ययस्यैव यामिति सिई नार्थः प्रत्यययाग । 'पुरस्लादिति'। पूर्वाधरावराणामविपरध-

·(.
महाभाष्यप्रदीपोपयोतः।
(पचवसर्थप्रवयेन । ३।३।।) (च.२ । पा.पा. २)
संभवाचेति । (क)
जो इतौ । भाये
अन्यतेन समानार्थः। (भा)
इत्यस्य तेनापि पोमे विमिति मेषः ।
अथ प्रत्ययेति । (भा)
परिभाषचैव सिद्धे इत्यर्थः । चुनेऽपि प्रत्ययक्षपणेन प्रत्ययाना-
बमसमेत्यत चार
प्रत्ययग्रहणमिति। (के)
मधेसुगौति मुक् ।
॥
बचैमा' 'मसावि चेतिपर्वशब्दस्य एरादेशः । उपर्युपरिहारिवि' । कार्य
भबत्योपपद पायो रिरिकातिनी प्रवौ भवता, बना पचाबजोति
भाषकारप्रयोगात्मचमी।

·२। पा. महाभाषप्रदोषोक्यो। । बा.२) (एथग्विनावावाभिस्तृतोषा- न्यतरस्याम् ।२।३।१२।) पृथग्विनानानाभिस्तृतौयान्यतर- स्याम्।।३।३२॥ नत्रः प्रतिषेधार्थत्वेऽसंगतिरत पाह काकेति ॥ (क) অলহ্মিালম্মিানিন মাছ योगात्परेषिति । (क) भाधे हितौयाषष्ठीविषये इति । (भा) एनपा द्वितीया । (२।३।३१) “षष्ठ्यतमर्थ"त्याच चेत्यर्थः । सौचक्रमत्यागे न्याय मिद्धपूर्वनिपातत्यागे च बीजं चित्यम् । अपितु "एनपा द्वितीया" "पछ्यतमर्थने"त्येवाटाध्यायौपाठः । एवं 'पृथम्बिने'त्यनेन द्वितीयाविधानमपौति । एनपेति योगविभागात षष्ठ्यपौति वृत्युकं चिंत्यमित्याः ॥ पृथग्विनानानाभिस्वतीयान्यसरम्याम् । अन्यतम्यां ग्रहणं समुच्च- यार्थम् । निपातानामनेकार्थत्वात् । मण्डूकान या पञ्चम्यनुवर्तते । एभियोगे "पृथग्विनानानाभिस्तृतौयान्यतरम्याम्" । अन्यतम्म्यांग्रहणेन पक्षे यथाप्राप्तस्याभ्यनुज्ञानात् हतीयया मुक्के शेषत्वात्यक्षेपछी प्राप्नोति, पथ स्यादनेकार्थत्वानिपातामामन्यतरम्यांया समुच्चयाय व विवास्यामिति, एवमप्यनन्तरा रितीया समचावेत, पचापि योगविभागेनाम्या बपि 86 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (एथग्विनामानाभिस्तृतीया- (प.२। पा. बा.२) न्यतरस्याम् । २।३ । ३२।) अन्यतरस्यां ग्रहणमिति । (क) प्रथयानामनेकार्थत्वात्ममुच्चयबोधमहारेत्यर्थः ॥ पाण्यानभिज्ञः माइते भाष्ये अस्त्यन्यदिति । (भा) यद्यपि संबंधानुवृत्तौ मण्डकानुवृत्तौ वा अनुवृत्तिमामर्थ्यादेव पञ्चम्यामपि मिद्धायाम् अन्यतरस्थां ग्रहणं चिंत्यप्रयोजनं षष्ठी तु नेव्यते भाष्यक्षता तथापि तदिना तयोर्दुयत्वात्तबोधनायैव तद् ग्रहणमिति बोध्यम् ॥ तद्धनयवाथवान्येत्यादिपक्षद्वयमाह बाध्यते इति । (क) रतु बतौयया म बाध्यते चस्थानीयान्यतरस्या ग्रहादिति भावः ॥ भाव्ये यत्नादिति । (भा) अब चान्यतरस्यां ग्रहणं यत्रोऽस्तौति भावः ॥ तौयापञ्चम्यौ स्तः । इतिकारवाह । एथग्विनानानाभिरिति योगविभा- गाइ दितीयापौष्यत इति । एथयामेण रामाहामं वा । एवं विना नाना । सिए नाना च वर्जन इत्यमरः । नामानारोमिष्फला लोकयात्रेति प्रयोगः । सिद्धिः, एवमपि तदनन्तरा षछो समुच्चीयेत न कथं चन पक्षमौसा चेष्यते तत्वाथमित्याह । 'पञ्चमीयाणमिति'। 'इहेति' । न पूर्वयोर्योगयोः मय: कमतयोऽधिकारा भवन्ति, यद्यनुवृत्तिसामर्थ्यात्परमी, बन्यतरस्यांयाणं सा किमर्थं समुच्चयाय तत्र किं समुचीयत इयपेक्षायां पचमीयाब- मिहानुवर्ततइत्युच्यते । 'योगविभागः कर्तव्य पति' । असत्यपि मुनिषय- बपने प्रयोगवाहत्यारेवं व्याख्यातम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.श पा. ३॥ था. २) (दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च । २।२।२५।) दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च। २।३।३५॥ भाग्य पञ्चमौविधाने तद्युक्तादिति । (भा) पञ्चम्यन्तदूरांतिकार्थैर्यकादित्यर्थः । मामान्यतो दूरान्तिकार्थ- युतात्प्रतिषेधे पूर्वसूत्रस्थान्यतरस्यां ग्रहणस्य वैयर्थापत्तिरत एवाप वार्त्तिके पञ्चमौविधानमिति सार्थकं दूरान्तिकारिति पूर्वसूण षष्ठीपञ्चम्योः प्राप्तिः पूर्वसूत्रेण दूरान्तिकाथैः षष्ठीत्यनेन बध्येवेति दूरान्तिकार्थेभ्यो दितीया च ॥ एभ्यो द्वितीया स्याञ्चकारात्पञ्चमौ. हतीये। प्रातिपदिकार्थे विधिरयम् । ग्रामम्य दूरं दूराद्दरेण वा । पनिकमन्तिकादन्तिकेन वा । उत्तरत्राप्येतदनुसत्या तत्तविषयेऽपि हितो- यादयः स्युः। तथा चाधिकरणेऽपि प्रयज्यते। दूगादावसथा मूत्रमिति । बावसघस्य दूर इत्यर्थः । असत्त्ववच नग्रहणमनुवर्तते । ते नेह न। दूर। पश्याः । दूराय पथे देहि । दुरम्य पथः खमिति । "दृरान्तिकाभ्यो द्वितीया च" ॥ 'प्रातिपदिकार्थे विधानमिति' । पर्थान्तरम्यानि शादिति भावः । नन्धनिईशष्यर्थान्तरम्य शेषविषये पूर्व- विभक्तिविषये च विधानमेतद्युक्तं प्रथमा विषये तु परत्वात्मैव प्राप्नोति । नैष दोधा। उत्तरत्राप्येतदनुवर्तते तनोतरविभक्तिविषयेऽपि सर्वत्र यथा- भिधानं भवति, तथा च दुरादावसथा मूत्रमित्यधिकरणोऽपि भवति, पावन घस्य दूर इत्यर्थः । प्रातिपदिकार्थ विधानमित्येत तदाहत विषयं , तथा च सत्यवचनेभ्यो यचायधं विभक्तमा भवतासि वक्ष्यति, प्रातिपदि. कार्य एव तु विधाने यथायमित्यनुपपन्नं प्रथमैव भवतीति वाच्यं स्यात् । । ॥

·(8 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सप्तम्यधिकरणे च । १।५।२६) (प.२ । पा. बा. २) न तु पञ्चमी । अनेन निषेधादिति भावः ॥ “दूरादावसथादि"- त्यनयोः मामानाधिकरण्यभ्रमं निराकरोति श्रावसथस्येति । (क) दूरात् पामस्येत्यादौ वनभिधानात्पञ्चमौ नेति भावः । सप्तम्यधिकरणे च।२।३।३६ ।। इन्विषयस्य (क) इत्यस्य दूनो विषयम्यति ममामः ॥ प्रकृतित्वेन च सदनो विषयस्तदाह १ दूरादावसथान्मूत्रं दूसत्पादावसेच म् । दूराञ्च भायं दम्युभ्यो दूराच कुपिताद्गुरोः । सप्तम्यधिकरणे च। चकाराद् दूरान्तिकाथभ्यः । कटे धास्ते । दूरान्तिकाथभ्यः प्राविभक्ति त्रयमुक्तम् । बनेन च सप्तमीति तेभ्यश्चतसो विमलयः फलिताः । क्तम्येविषयस्य कर्मण्युपसङ्ख्यानम् । इनिति इसन्तः शम्दः । विषयो वृत्तिभूमिर्यस्य तान्तस्य तम्येत्यर्थः। अधौती व्याकरणे। बधौतमनेनेति विग्रहः। श्राद्धमनेन भुक्तमित्यतो ऽनेनेति वर्तमाने इशा- दिभ्योति सूत्रशा करौनिप्रत्ययः। ततस्तद्धितार्थेन सहकार्थीभूतस्याधी- "साम्यधिकम्यो । 'तम्य विषयस्येति'। इनन्तः शब्दो विषयो त्तिभूमिर्यस्य क्लान्तस्य तम्येत्यर्थः। 'बधीती व्याकरण इति'। बधौसम- मेनेति विटा आडमनेन भतमित्यतोऽनेनेति वर्तमाने 'शादिभ्वचे सोनिप्रत्यये कृते सबितार्थन क; सहकीभूतस्याधौतस्य निष्कष्य थाकर मादिना सम्बन्धाभावात् प्रत्ययेनानभिहिते व्याकरणादौ गणभूतयापि ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । (५ (ब.२ । पा.३बा.२) ( साम्यधिकरणे च ।२।३।२९) इनन्तस्येति । (कै) कान्तप्रतिकेवन्तयेत्यर्थः । अच व्याकरणस्येति। (क) पूर्वमविवक्षितकर्मतथा भावे के पश्चात्कर्मसंबन्धेन कर्मणाऽन- भिहितत्वाद् द्वितीया प्राप्त्या शयः। कर्मणि कात्ययान्तात्तु वा इति रव्यविकन्यायात् । एतेन कर्मणि प्रत्यये व्याकरणशब्दात् प्रथमै- वेति निरस्तम् ॥ तम्य निस्कृष्य व्याकरणादिना सम्बन्धाभावात् । प्रत्य येनानभिहितं व्याकरणम् । तत्र कृतपृनौकटमितिबद् द्वितीया प्रामा । गुणभूतयापि हि अध्ययनक्रियया कर्मग मम्बन्धो न विरुद्धः । महाधीतवान् व्याकरणा- मिन्यादौ यथा । आह च, "अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः । किया सम्बध्यते तहत् कृत पृादिषु स्थितेति” । न विविध ग्रहो यस्याः सा अविग्रहा। गणीभूतेत्यर्थः । ननु कालकर्मणोऽपि सप्तमौ प्राप्नोति मासमधीती व्याकरण इत्यादौ। मैवम् । तस्य बहिरङ्गत्वात् । न चैवं तत्र द्वितीयापि न स्यादिति वाच्यम् । तबिधाने लक्ष्यानुगोधेम थक्तिपक्ष- प्रजातिवाच्ययाध्ययन क्रिययाऽधीतवान् व्याकरणमितिवत् कर्मतया सम्बध्य- माने छतपूर्वोकटमिविद् द्वितीयायां प्राप्तायं सप्तमी विधीयते। इस भासमधौती ष्याकरण इति कालकर्मणो बहिरहत्वात्सप्तम्यभावः । 'साध- देवदत्तो मातरौति' । व्यत्र साधनासाधत्वयोर्मातापिळविघयत्वे पि क्रियाया बभावादधिकरणवाभावाह चनं, साधुनिपुणाभ्यामित्येव मिनर्थमत्र माधुग्रहणं, तेन तत्वकथनेऽपि भवति, अर्धाग्रहां तक गिएणार्थ, कथं तईि तत्र प्रत्यदाहरिष्यते अर्चायामिति किं माझयो राज इति । उच्यते। राज्ञो मन्येन सह शाब्दोऽग्थयो , माधना राजो मुत्यस साधरिति, तत्र राजनि वान्यत्र वेति नैतच्छब्देन स्पायते प्रत्यासत्या तु .

·(7 महाभाथप्रदीपोद्योतः। (सप्तम्यधिकरणे च । २।३ । ३६ ।) (ध.२। पा.बा.२) 'अधिकरणत्वविवक्षायामिति । (क) अस्तीत्यध्याहारेण कलद्वारा व्यापाराश्रयत्वविवक्षायामित्यर्थः वहिरङ्गत्वादिति । (क) सच्चोपपादितं “कालाध्वनोरि"त्यच॥ उभयचानेनैव सप्तम्या मिझायाम_ग्रहणं तत्र व्यर्थमत पाह अर्वाग्रहणं त्विति । (के) तर माधुग्रहणां तु साधुप्रयोगेऽप्यर्चायां प्रत्यादियोगे निषेधार्थ न चानेन दुर्वारा तत्मामर्थेनास्याप्यप्रवृत्तेरिति केचित् । क्रियाया एव कारकाईत्वादमङ्गतिमाशंक्याह १ "अधिकरणविवक्षया' इत्यपि दृश्यते । स्याश्रयणात् । माध्वसाधुप्रयोगे च । साधुः कृष्णो मातरि पसाधुर्मातुले । पत्र साधुत्वासाधुत्व योर्मात्रादिविषयत्वेऽपि क्रियाया अभावेनाधिकरण- वाभावाचनम्। साधुनिपुणाभ्यामित्येव सिद्धे अनर्थमत्र साधुग्रहणम् । तेन तत्त्वकथनेऽपि भवति । सूत्रे पर्चाग्रहणन्तु निपुणार्थम् । साधुग्रहणन्तु तत्र वार्मिक दृष्ट्वा सूत्रम्याप्रवृत्तरिति ध्येयम् । बर्हाणां कर्टत्वे घमणा- मकर्ट त्वे तईपरौत्ये च । सत्सु सरत्सु असन्त बासत इत्यादि । यद्यपौदं “यस्थ च भावने" येव सिद्धम् । तथापि लक्ष्यलक्षणभावाविवक्षायामपि यथा स्यादिति वचनमित्याहुः । निमित्ताकर्मयोगे । निमित्तमिह पालम् । वडा- चिनः सप्तमी स्यात् । यदि तम्य कर्मणा सह योगो योगविशेषः संयोगसम- राजविषयमेव साधुत्वं गम्यत इत्येतावता तत्प्रत्युदाहरणं द्रव्यम् । 'कार• काणिमिति'। कारकशन्दो भावसाधमः, कारकत्वाणिमित्यर्थः । 'डम्बित'। ऋद्धा भोजनक्रियामन्किोति कारका, लक्ष्यलक्षयभावा- विवक्षायामपि यथा स्यादिति वचनम् । 'दरिष्वासोनेबिति' । दरिद्रा. भोक्तं मातीत्यकारकाः। 'तहिपर्यासे चेति'। कारकाणामकार- ।

·महाभाथप्रदीपोरद्योतः। (0 प.पा.बा.२) (सप्तम्यधिकरणे च। ।) कारकशब्द इति । (के) भक्तिपरः म इति परे। उत्तरसूण “यस्य च भावेन" इत्यनेन क्रियाफसमिति व्याख्यानादिति भावः ॥ भाग्ये "सद्धा" इत्यस्य विद्यादिगणमम्मृद्धवा इत्यर्थः । “संयोग" इत्यस्य व्याख्यानं "संवन्ध रति" समवायस्यापि संग्रहाय ॥ . । वायात्मकः । “धर्मणि दीपिनं हन्ति दन्तयोईन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरौं हन्ति सौम्रिपुष्कलको त"। चर्मपलकं दीपिकर्मकं नममित्यर्थः । पत्र हेतुटतीया प्राप्ता । तत्र हि फलमपि हेतुशब्देन रयते । अध्ययनेन वसतीत्यादिसिद्धय इति प्रत्यय इति सूत्रे कैयटे स्थितम् । पत्र दीपि- चर्मणोः समवायः संबन्धः। चमरशम्दान्जासिलक्षणो औष। पुष्कलकः शनः । ससौनि सौमज्ञानार्थं हतो निहतः निखत इत्यर्थः । निहन्यमानेन शाना सह सौम्नः संयोगः संबन्ध इति हरदत्तादयः । दुर्गवाक्यप्रबोधे तु कुलचन्द्रस्याह । सीमा अण्डकोशः पुष्कूलको गन्धमगा। उक्तंच मेदिनीकोशे, सौमा घाट स्थितिक्षेत्रेचण्डकोशेषु च स्त्रियामिति । अथ पुष्कलको गन्धमगे क्षपणकौलयोरिति च । कर्मयोगे किम् । वेतनेन धान्यं लुनाति । कत्वेऽकारकाणां च कारकत्व इत्यर्थः । 'निमित्ताकर्मयोग इति यत् कियाप्रयोजनं यदर्थः कियारम्भस्तत्फल मिह निमित्तं, तहाधिनः सप्तमी भवति यदि तस्य निमित्तस्य कर्मणा करौमिततमेन सा समवायादि- लक्षण सम्बन्धो भवतीत्यर्थस्तत्र हेतुस्तीयायां प्राप्तायां वचनं, तत्रान्ति- कर्मचा दीप्यादिना वर्मादेनिमित्तस्य समवायः सम्बन्धः । 'चमरोमिति'। चमरशम्दानातिलक्षणे छौष, पुष्कलका प्रहः स सौघि सोमाधान तो निखात इत्यर्थः, तेन च गिन्यमानेव माना सोनः संयोगः सम्बन्धः। कर्मसम्बन्ध इति कि, वेतनेन धान्यं नुनाति । .

·(e महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( यस्य च भावेन भावलक्षणम् । (प. २ । पा. बा.२) २।३।३७) यस्य च भावेन भावलक्षणम्। २।३।३७॥ भूय इति। (कै) अनुमायकत्वं पक्षणत्वं तत्प्रकारको बोध इति पूर्वपक्ष इति भावः ॥ यथाग्नौति । तथा च उदयति सवितरि तमो नटं धूमे मति वहिर्भवती- त्यादावेव स्थात् इति भावः ॥ भाष्ये द्वितीयो भाव भारभ्यते (भा) इत्यस्योच्यत इत्यर्थः ॥ यस्य च भावेन भावलक्षणाम् ॥ यस्य कियया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततः सप्तमौ स्यात् । नितिकाला क्रिया अनितिकालायाः क्रियायाः “यस्य च भावेम भावलक्षणम्"। ह भूयो दर्शनाश्रयो लक्ष्य- लक्षणभावो यथामिधमयोः, सतयोदित धादित्ये तमो नवम् उदिते चन्द्रमसि समुद्रः प्रशुद्ध इत्यादावेव स्थान पर त्वमिष यमानेषु गव इसपिावनं यदा गमनेन सह पुनःपुनर्म दृष्टचर तराम सत्तस्य नक्षब- मिसीह न स्यादित्याशयार। 'प्रसिद्धा च क्रियेति'। प्रसिडिरेव

·महाभाष्यप्रदीपोरद्योतः।
क. पा.३था.२)
(यस्य च भावेन भावलक्षयम् ।
२।३।१०।)
लक्षणशब्द इति (के)
मायं शब्दोऽनुमापकत्वेनाभिमत लिङ्गपर्यायः । किन्तु वृष
प्रतिविद्योतत इत्यादाविवानि तज्ञापनवृत्तिरिति भावः ॥ भाथे
सदपि यविमित्तत्वायेति । (भा)
तत्कालादिपरिच्छेदनिमित्तत्वायेत्यर्थः ॥
तदेव । (भा)
कमण्डपाणित्वमेव ।
अनिर्घातकालस्येति (2)
अनेन मानान्तरेण यस्य स्वरूपं जातं तस्य कालविशेषज्ञापनार्थ
शब्दप्रयोगे एकस्य प्रवृत्ति सूचयति । "राइपरागे सायादि"-
त्यादौ कालवाचकादधिकरणे एव ॥
कालपरिच्छेदकत्वात् लक्षणमित्युच्यते। गोषु दुधमानास गतः । एवं
देशपरिच्छेदिकापि सति गुणे द्रव्यत्वमस्ति ।
क्रियायाः जियां प्रति लक्षणत्वे उपयस्यते न पुनदर्शनम्, एतदुकं भवति
वितिकाला कियाऽनिर्वाताषाः वियागाः सचदपि कालपरिदहेतुले.
गोपाता भवत्येव सक्षमिति ।
87

·महाभाष्यप्रदोषोड्योतः । (पथमो विभो । २।३।१२।) (ब.२। पा.राचार) पञ्चमी विभक्त।।३।४२ ॥ विभागो भेदः । गोभ्यो गौरव कथं विभावमत शाह गोमण्डलादिति (के) पृथक् क्रियते भेदेन बोयते ॥ अबधारणमात्रौयत इति । (क) माथुराः पाटचिपुत्रकेश्व इत्यादौ माथुराणं पाटलिपुत्रकेषु प्राणिवेनान्तर्भावेऽपि शब्दोपात्ताकारापेक्षयानन्तर्भावाविभाग एवेति भावः ॥ पचमी विभो । विभागो विभक्त निवार्यमागस्य यत्र मेद एव न तु शम्दोपात्तसामान्यरूपाक्रान्तता तत्र निरिणाश्रयात् पञ्चमौ स्यात् । माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य बाधतराः। न ह्यत्र गवां कृषोत्यादिष्विव सामान्य- विशेषभावः किन्तु शब्दोपालधर्मयोर्विरोध एव । इदश्च सूधं बुद्धिकल्पित- मपायमाश्रित्यापादानप्रकरणे प्रत्याख्यातम् । बाह च। “बुद्या समोहितक- त्वात् पच्चालान् कुभिर्यदा | पुनर्विभजते वहा तदापायः प्रतीयत" इति । "पञ्चमी विभक्त"। 'विभकामम्यास्तीति'। निर्झर्यमाणात्, एतदुक्तं भवति, निर्झर्यमागास्य निर्वारणाश्रयस्य च विभागे सति निरिणं भवति तसच सर्वव निरिणाश्रये विभलमस्तीति सामर्यादवधारणमाीयते यस्मिनिरिणामये विभाग एव न केन चिदात्मभाव इति, तेन गवां को त्यादौ यद्यपि गोमबलात्कृष्णा मौः एचक क्रियते तथापि गवात्मनान्तर्भावो- सोति न भवति, उदाहरणे तु माथुराणां पाटलिपुत्रेषु प्राणित्वेनान्तर्भाव- ऽपि शब्दोपालाकारापेक्षयानम्तर्भावाहिभाग एव भवति, प्रत्याखातं चैत. सत्रमपादानप्रकरणे "बुझ्या समोहितकखात्पश्चालान् कुभिः एयग बदा विभवते वा तदा ऽपायः प्रतीयत" इति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प
.। पा.बा.२ (साधुनिपुणाभ्यामचीयां सप्तम्यपतेः ।
२।३।४३)
साधुनिपुणाभ्यामीयां सप्तम्यपतेः।
२।३।४३॥
प्रतिपरौति (के)
कर्मप्रवचनीयसंजासूचस्थाः प्रत्यादय इति भावः ॥
साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः ॥ चाभ्यां योगे सप्तमो स्थादर्चा-
पां गम्यमानायां न तु प्रतेः प्रयोगे। मातरि साधुनिपुण वा। पुण
कर्मणि शुभे। यस्मानिपूर्वादिगुपधलक्षणः कः। वर्ष पूजायामस्मादौ-
वादिकाद गुरोचाल इत्यप्रत्ययः । चौरादिकात्तु ण्यासअन्येति युच स्यात् ।
बर्षायां किम् । निपुणो राज्ञो मत्यः । इह तत्वकथने तात्पर्यम् । साधु-
एब्दप्रयोगे वर्षायामपि सप्तमौ भवत्येव । सानसाधुप्रयोगे घेति धाति-
कादिति प्रागेवोलम् । अप्रत्यादिभिरिति बक्तव्यम् । नेह। साधुनिएको
वा मातरम्मति पर्यबुवा।
"साधुनिपुणाभ्यामर्धायां साम्यप्रतेः" ।
साधशब्दः
जवापाणिमो.
बुखाः, पुख कर्मणि अभावमाबिपूर्वादिगपधेति के निपुण इति भवति,
बर्च पूजायामिन्यस्मादौवादिका 'दुरोश्च इल' इत्यकारः, चौरादिकात
युचा भाषम्। पप्रतेरिवत्र प्रयोगइवधाहायं तदाह 'न घेधतिः प्रयु-
बत इति' । 'साधुबो राज्ञ इति'। पूर्वमेवेत दुषितमुपपादितं ,
निपुणः पुत्रो मातुरिति तु तत्वकथने न्यायं प्रबुदाहरणम् ।
-

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः।
(प्रतितोसुकाभ्यां स्वीया च । २।३।१७।) (ब. २। पा. पा..)
प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च।
२।३।४४॥
स्यतेरिति (क)
"पतिस्थती"वे ते
अस्य सितमिति । (क)
कारकं कर्मकारकश्यतिषङ्गो रवादिभिः सम्बन्धेन गौणार्थन
त्परत्वरूपः । अत एव पूर्वमुत्सुकसाहचर्यादित्युतम् । तत्परे
प्रमितासका रत्यमरः ॥
प्रसितोत्मकाभ्यां तोया च ॥ याभ्यां योगे व्योया स्याश्चात्सप्तमी।
प्रसित उत्सुको वा परिणा रौ वा। तत्परे प्रसितासक्तावित्यमरः ।
उत्सुकसाहपर्यावसितोपि तत्पर एवेह रखते तेन प्रकर्षण सितः श्रम
হয় । মনি
.
।
"प्रतितोत्स्काभ्यां तोया च"। पिच बन्धने प्रकल बड़ा प्रसि.
बलदाह । 'यस निबमवबह इति' । नियमिबनेन प्रशम्दस्यामाचरे,
पवबा वावबडः, यो हि यत्र प्रसक्तः स तत्रावगड व भवतीति
भावः। तेन प्रकट सितः अझतर इत्यस्य यायं न भवतीति प्रदर्शित
भवति । 'केशेष प्रति इति। तत्पर प्रत्यर्थः ।

·महाभाचप्रदीपोद्योतः। प.मा.बा.२) (नक्षत्रे च लुपि। ।।) नक्षत्रे च लुपि। २।३। ४५। एतत्सूत्रप्राप्तये प्रक्रियामा पुष्येण युक्त इति सर्वेति । (क) ततस पुष्यं प्रतीक्षते पुष्याय स्पृहयति पुष्यस्य समीप इत्यादि प्रयोगा नामिध्येरविति भाव रति म निर्मलम् ॥ नक्षत्रे च लुपि । नक्षत्रे प्रकृत्यर्थे सति यो लुमचया लुप्यमानस्य प्रत्ययस्यास्तत्र वर्तमानातृतीया साम्यौ तोधिकरणेर्थे । मूलेनावास्येवों श्रवणेन विसर्जयेत् । मूले अवणे इति वा। नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यो नुबविशेषाति जुम् । अधिकरणे किम् । पुष्यः। पुष्पं प्रतीक्षते । पुष्पाय स्पृश्यति । पत्र केचित् सूत्रे पञ्चम्यर्थे साम्यौ। जबन्तानक्षत्रवाचिन "नक्षत्रे च नुपि"। नक्षत्रे प्रकृत्यर्थे सति यो लुमंशया लुप्यमा- नस्य प्रत्ययस्यार्थसत्र वर्तमानादिति सूचाक्षरान्वयः, यवोचते। नक्षत्र लुपौति परम्यर्थे सप्तमी लुबन्तानक्षत्रवाचिन इत्यर्थ इति, सत्रोत्तराभ्यां परगुनीभ्यां नोत्तरा मच्छेदिति विशेषणाम स्यात्तस्थालुवन्तत्वात्, कथं तर्षि लुबन्तानक्षत्राभिधायिनः शम्दादिति वृत्तिः, प्रायोरत्येतदुख कुबन्तार्या- भिभायो प्रायेण लवन्तो भवति, लषर्धाभिधापिनः प्रब्दमानादित्यर्थः ।

·(ED महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (नक्षत्रे च लुपि । २ । ३। 8५।) (अ.२ । पा.३ ) इति शिवभसुतसतीगर्भजनागेशभदृविरचिते महाभाष्यप्रदीपोद्योते द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ इति व्याचख्युः तेषां लुबन्तविशेषणान स्थात्, उत्तराम्या पाल्गुनीभ्यां नोन- राभ्यां गोदिति यति हरदतः । 'लबन्तादिति' । लुबन्ते समानावस्येति बमोहित, स्थानिकारकं च लुपोड. भयावयवस्वं प्रश्ष्यम् । षधिकरण इति वर्ततइति। एवं पुष्यं प्रतीचते पुण्याय स्पश्यति पुष्पस्य समोपइत्यादावपि न भवति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। पाणिनिकात्यायनपतञ्चसियो गुरुभ्यो नमः । । कृतेऽध पतञ्जलिना गुसखा तीर्थदर्शिना । सर्वा न्यायबोजानां महाभाष्ये निबन्धने । अलब्धगाधे गाम्मौर्य्यादुत्तान इव मोठवात् ॥ प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचन- मात्रे प्रथमा।।३।४६। तहणमन्तरा तदर्थे प्रथमा नियमालाभात् प्रत्रानुपपत्तिरत ड्याविति ॥ (के) अन्तरेणापौति । (क) पर्थे इत्युक्वापि कस्याथै रत्याकालायां यतः सादिविधिमा- प्रातिपदिकार्थलिएपरिमाणवचनमात्र प्रथमा । प्रातिपदिकामाचे विमात्रादिषु च प्रथमा स्यात्। हम्दान्ते श्रुतत्वात्प्रत्येक मात्रशब्दः सम्ब. "प्रातिपदिकार्थलिएपरिमाणवाचनमा प्रथमा"। 'प्रातिपदिकार्थः सत्तेवि'। पत्र जिक्षितस्येदं लक्षणं न प्रातिपदिकार्थमात्रस्य, गौः श्रतः पाचको डित्य इत्यादावसम्भवात् । योर्धः समेव केवलं न जाबादिरूपोन ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प्रातिपदिकार्थखिएपरिमाणवचन (ब.२ । पा.पा.३) मात्रे प्रथमा । २।३।१६।) दर्थ रति साभादिति भावः ॥ तत्मत्वेऽपि विविशिष्टपरिभाष- याचताद्यर्थ तमामः ॥ नवव्यवानामप्यर्थवत्त्वात्तेनैव सिद्धमत पाह असतीति । (के) यत्वादिति । (क) प्रातिपदिकग्रहणमामादस्य संस्थावाक्यरेकवाक्यतायामपि प्रहतार्थापेक्षनियमाश्रयणादर्थनियमाश्रयणादाऽसंस्थादव्ययावचन- मिद्धिरिति भावः । अथवेति। (क) लिले वर्तमानात्प्रातिपदिकादिति सूत्रार्थः । सर्वत्र लिकं प्रत्यर्थ रति भावः । इदं चिन्य प्रातिपदिकार्थग्रहणाभावे लिज़माणे इत्यर्थापत्तौ स्त्रीपुमानिस्थादावेव स्यात् न वृष इत्यादौ जात्यादेरयधिकस्य भानात् । तस्मादाद्यव्याख्येव ज्यायमौ ॥ जात्यादिरिति । (के) पादिनाश्रयः जातिपदं र प्रवृत्तिनिमित्तोपक्षणम् । ध्यते । स चावधारणे। मात्र काळेवधारणहत्यमरः । प्रातिपदिकार्या- दोन्येव तन्मात्रमित्यस्खपदविग्रहः । मयूरयंसकादयश्चेति समासः। प्राति- पदिकार्थः सत्ता। उ हि। तस्यां सर्वे शन्दा व्यवस्थिता इति । तां लिङ्गसख्याकारकशक्तियोगी स बह प्रातिपदिकार्थत्वेन विवक्षितो पचा- व्यया इत्यर्थः, षषयार्थो हि केवलमनोति शक्यते वॉन पुरोदृशतादृश इत्यादी सत्त्वल्पेर्थे लियामादेव सिझतीति भावः । इति गौः ·'महाभाध्यप्रदोषोपयोतः। (प.पा.बा.३) (प्रातिपदिकार्यजिपरिमायन- माने प्रथमा । २।(I) यस्मिनः इति । (क) प्रादिपदिकार्थे प्रचमाविधानाभावातहतिरिक: मेष रति न सम्वत रति भावः ॥ नन्यसंख्येति । (कै) बौविधायकवापि शेकयोरित्यादिभिरेकवाक्यलादिति भावः । वस्तुतो द्वितीयादौनां विषयाभावशेषः प्रातिपदिकार्थरूपः प्रथमाया विषयः ॥ सर्वचेति । (कै) मतदपेष: मेष इत्यामयेनेकदेण्यात षधषेति । (भा) एवं चाचण्याख्याने विनास्य भाव्यथामतिः ॥ पर एकदेण्यात इदं तोति (भा) रदं सर्वमेकदेथुक्तिरित्यये स्पष्टं भविथति। उच्चै रित्यये- कदेयुतिः । “अव्ययादामुप" रति ज्ञापकासिरिति बोध्यम् । प्रातिपदिकार्य च धात्वयं च प्रचक्षते इति च । उः। नोचैः। पति परिमाणविशेषोपहितं सत्तामा प्रतीयते इत्याः। पन्ये तु नियतोप- स्थितिका प्रातिपदिका वाडः । अस्मिन्पक्षे रक्षापं भित्तिरित्वादी- पन्चे बाहुः पवषयतिरेकाभ्यां यस्य योधी प्रतीतो यमय प्रातिपरिवंग यभिचरति न विना प्रातिपदिकस्याप्रयोग सर्वः प्रातिपदिकार्थः, सत्ता. यार तूपमक्ष वेन सत्ता गोवं प्रौवयं जो गुणः पाचको रियो मौर इत्यादिकमप्युदाहरणमिति । नपच सर्वच गियाबादेव fei 88 ·महाभासदोषोडशोता। (प्रातिपदिकार्थपिरिमारपचन (प.९।५.प्रा.) मात्रे प्रथमा । २।१।१९) मतु प्रादिपतिकस्वेऽस्यव्ययानां नियोधकालेन थभिचाराब समातिपदिकार्थः इत्यत पार सत्वभूतेति। (के) प्रातिपदिकार्थ इत्यस्य नियातिपदिकार्थे रत्यर्थो नह मानिपदिकत्वावशिवार्च रनि पर्यभवादिति भावः । अधिकविशेषेति। (1) द्रव्यजातिभ्यामधिोत्यर्थः । स्त्रीत्वाधधिकमिति । (के) खोलादिकमधिकं यत्यर्थः । यमर्थमिति । (क) पपयव्यतिरेकाभ्यां पस प्रातिपदिकम पोऽर्थोऽवधारितः प्रतिनिमित्ततदाश्रयरूपसदधिकश्यावृत्यर्थमाषयहणमिति भावः । द्रयमाचापेक्षयाधिकष्यावतौ घट इत्यादावपि , खादिति नात्पर्षम् । ना नियतलिङ्गानां प्रातिपदिकार्थमात्र प्रथमेत्येव सिडम् । लिङ्गमाचति तु नटखटौटमित्याद्यर्थम्, । म छात्र एखादि नियतोपनितिकम् । भवः लिङ्गमाषाधिकोपि विधीयते। परिमाणमात्र बोसो मोहिः। बत न, मात्रय बियते तवावधारणार्थ पयोगमा प्रतोपनोविवत्, ववव खोपमानसिकमियादादेव तु स्याद या निझमेवार्थ सत्तेबादौतु माला- धिकार्यसद्धावान स्यात् । पथ कन्यामा बरयतोतिवसापास बात- बचमत्वाक्षिामाचे पपमा जिमहोत्व प्रथमा भववोनि पाखाबाकि ·महाभाचप्रदोषोपयोतः। (प.बी.पा.१) (प्रातिपरिकालिजपरिमावधन- मात्र प्रथमा ।।३।०६) म प्रातिपदिकार्थ इति । (२) सुमारत्वस्येव नियमेन भामात्तदर्थता नलियेति भावः । पपीत्वं में प्रतिनिमित्तमिति भाव रति सचम । तटतटमिति । (क) प्रस्थ पिलिवन प्रातिपदिकात्कस्यापि विजय नियमेनानु- पखित्वा तस प्रातिपदिकार्थत्वाभाव इति भावः ॥ जातिरेवाति (2) पत्र प्रातसूचे जातिग्रहणं प्रतिनिमित्तपरप्रातिपदिकार्ष: प्रातिपदिकार्थनन्देन विवक्षितः । वातिपदमाश्रयस्यायुपक्षक्षणम् । एवं च भाव्योतान्ययुदाहरणानौति नहावः ॥ अन्तरगत्वाच तयो- रेव प्रातिपदिकार्थनन्देन पाणं विजादौनां तु प्रायेण पोतक- सापेचप्रतौतिकतया वहिरकत्वमिति तदानवः । एतदेवाभिप्रेत्य प्रातिपदिकार्थः सत्तेति शुत्तायुक्रम अायावाद पियमेव । अनेकवित्वेऽपि समोनपुंमकादिति शास्ववलेन जि प्रातिपदि- कवाच्यत्वस्यैव सर्वसम्मतत्वेन तटादिप्रदेऽपि प्रातिपदिकायहणेन दोसनक्षसंवत्परिमाणतत्परिणिोप्रोहिरिवः। प्रवर्धन्य प्रोबस प्रत्यबाथै परिमाये पमेदेग संसर्ग विशेषजता प्रत्ययार्थच प्रोपियु परि• द्यपरिकभावेग संसर्मेस विशेषामिति बोध्यम् । पचनमात्रे, एका वातावपि प्रथमा भवतीत्युचते हवं दक्षं पक्षेबादौ कर्मादिन्दा पेपि लिगमतीवेव प्रथमा स्थाव, कर्मव रिलीयेवभिप्रबनवियमा- पेश वर्मारोमा दितीयारिवानियतत्वात् । 'वचनमेवावादीसि' पूर्वाधार्य- ·महाभाष्यपदीपोषधोतः। (प्रातिपदिकार्थनिएपरिमारवचन (प.पा.वा.) मात्र प्रथमा ।।३।।) सिद्धिरत एव द्वितीयानो सियोधः । नहि समाने प्राति- पदिकवाचले वृधादिशब्दवाचप्रातिपदिकार्थशब्देन रचते न नटादिवाचमित्यत्र जातिरेवाचेत्युकातिरिकं निमित्तमति । एवं वाशिंगाव्ययानि लिप्रतिनिमित्तकाः शम्दाः प्रातिपदिकार्थ इत्यस्योदाहरणनि । अन्ये तु लिङ्गाचाधिक्यस्येति बोध्यम् । घेऽपि गौर्वाक इत्यादी गोमो लक्षणं वदन्ति तेषां मते तदेव प्रवृत्तिनिमित्तं तदुत्तरवप्रत्ययेनाभिधीयमानत्वस्यैव प्रवृत्तिनिमित्त- वस्य विवचितत्वात् । अस्माकं तु शक्यतावच्छेदकारोपेणैव तत- होधकपदे एव लक्षणेति वादिना नाव न । भाथे अथ परिमाणेति। (भा) द्रोणादयो यदि परिमाणवचनास्तदा प्रातिपदिकार्थवासि- शिरिति प्रश्नाशयः ॥ उत्तरन्नु लक्षणया परिमेयवृत्तिता पदा नदर्थमितीत्या दौ बहवः । वचनं सख्या । सधैव प्राचां व्यवहारात् । तत्र प्रत्या उत्तायामपि सख्यायो यथा स्यादित्येतदर्थमिदं वचनम्। इह सूखे बर्थ- नियो प्रथमेत्येतावदेवावायकम् । इतरन्तु यर्थम् । तथाहि प्रातिपदिक- या तावद्यर्थम् । ज्याप् प्रातिपादिकाडि खादयो विधीयते। वार्षे प्रसिडेरिति भावः। 'उरिति। पत्र प्रथमायां सत्यां ग्राम उत्सव समित्यादौ 'सपूर्वायाः प्रथमाया विभाति तेमयादिविकल्यो भवति, पदवं तु पधापि सिहं, यस्मिन् वर्षे हितोपादयो न विहिताः स शेषः । गम्बसलवादश्चयार्थस्य कथं घडो स्थाव, एकत्वाद्यर्धनियमे पपाः सह- ख्खायामनियतत्वात्, प्रत्यनियमेऽपि तुज्यनातीयापेक्षत्वानियमस्येकाला- ·॥ महाभाष्यप्रदोषोपयोता। (प.पा.बा.३) (प्रातिपदिकालिएपरिमारवचन. मात्र प्रथमा ।१।३।०६।) यदा माममेयेति ॥ (क) व्यभिचारादिति। (क) मेयस्थापि द्रोणत्वारोपेण द्रोणादिपदेभ्यो बोधे तहोऽपि परिमाणय भानाम नियतः परिमाणे वृत्तौ मेयार्थलाभावेन व्यभिचारी स रति भावः । प्रातिपदिकेन नियतोपस्थितिविषयो शिप्रातिपदिकार्थः । परिमाणशब्दे कर्मणि गुट परिमेये रत्यर्थ इति तात्पर्यार्थः ॥ एवं हि सिंहो माणवक इत्यादौ संज्ञा न स्यात् । सिंहसदृशार्थस्य व्यभिचारेणप्रातिपदिकार्थत्वात् । तस्मात् द्रोणः खारौ आढकमित्यचापि यथा स्यादिति (भा) भाषस्य विभत्वर्थस्य परिमाणस्य परिछेधपरिच्छेदकभावेन बौनादौ भेदान्वये यथा स्यादित्यर्थः ॥ प्रातिपदिकार्थे प्रचमा तु नामार्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्तिविरोधेन तथाषयो न स्यात् कैयरादिमतेऽपि रत्यत्र मेयवृत्तिवेऽपि यथा स्यादिति लक्षणया भाग्यव्याख्याया श्रावस्यकत्वाच ॥ सूचभाष्यातोः सिंहो माणवक इत्यपेक्षायां यमास्वादिविधिस्तदर्थ इति सभ्यते एव । परिमाणमप्यमधर्क, गौर्वाहीक इत्यादाविव मूख्यार्थमात्र प्रथमायां सत्यां पदान्तरसमभि- व्याहारेण गौणार्थप्रतीत्युपपत्तेः । याहोके गोत्वस्येव प्रौद्यादौ द्रोणत्या- दिभिः परस्परमेव व्यावर्तनाव, विधिवाक्यपक्षे तु खादिसप्रेश भिन्नवाक्यस्य पाषु बहुवचन मियादेः सख्यासम्भवे विध्यर्थत्वात् । ननु पापप्रातिप- दिवाखादो विधास्यन्ते तत्रार्थे प्रथमेयुके कस्याइत्यपेक्षायां यमा- खादिविधिलाई इति विज्ञास्यते मार्थः प्रातिपदिकयामेन, तपाय- .

·মাধবীমাৰখান। (पातिपदिवालिट्रपरिमायवचन (ब.सपा.बा.) माचे प्रथमा ।।।।) इत्यादेरशामकल्पना पाधिका पदा थी नियतोपचितिकः स तदा प्रातिपदिकार्थ इति खौहत्य सदकरणस्यैव न्याय्यत्वं । मह्याख्यायां प्राब्दबोधवेशवाय सूचे तहहणम् । न च परिमाण प्रातिपदिकार्थ इति तत एव तलाभात्ता प्रथमाविधानं व्यर्थ द्रोणवादिना नस तदर्थत्वेऽपि परिमाणत्वेन तदर्थवाभावात् । न च तव मते द्रोणो मौहिमानयेत्यपि स्थात् प्रातिपदिकार्थ- माश्चर्याचापोः सम्बन्धे समानविभक्तिकनामान्तरार्थवये एवं परि- माणे प्रथमायाः माधुलबोधनात्। अत एवाभिहिते प्रथमेत्यादि- सारणे: ममफलता । मन्मते पि सिंहो माणवक रति वत् द्रोणे नौहिरित्यपि पक्षणया माधुशब्दबोधकतवैवक्षयानादरे- शापि तप तप वार्मिकप्रदर्शनादिति नव्याः । प्रवृत्तिनिमित्त मुख्य तदायखेति दावेव प्रातिपदिकार्थशब्देनाच विवक्षिताव- त्वमारवादतः परिमाणयहणं सध्यार्थोषलक्षणमिति कैवटाशयं मन्थे । पपरे तु प्रातिपदिकयहणं किमर्थमित्यस्य चापकारिद्धि- रित्याशयः । तदजानान एकदेण्यात दरारोपसंभवात् । एवं वचनयायमपि व्यर्थम् । न केवला प्रतिः प्रयो- काव्येति प्रत्ययः परचेति सूत्रे वक्ष्यमावतया प्रत्ययस्यावश्यकत्वात् । धन- चितवचनप्रयोगापेक्षया अनुवादकप्रयोगस्यैव न्याय्यत्वात्। मात्रयान- मय। जियान का भवति कुमारी सोमबारावप्यत एव लिई प्रातिपदिकमायेतु शिवमाणे सोमादिशबाना खोक्षायभिचारेऽपि प्रवन्तत्वेनाप्रातिपरिवायत्तदर्षे प्रथमातिवर्ष विजयार कर साव ।

·। महाभाषपदीपोपयोतः। (प.पा.पा.३) (प्रादिपदिकाविपरिमाणपन- मात्र प्रथमा । २।३।।) ज्वैरिव्यादि। (क) एकदेशित्वादेव “तिममानाधिकरणे प्रथमे"ति वालियन महाव्येणेतस्पोनायवादाविति सूत्रन जापकादश्ययेषः पर्वा विभक्रय रत्यादि भाष्येण न विरोधस्तस्मात्प्रातिपदिकपणस्य पलान्तरं न कल्यमित्येव भाव्यतात्पर्यम् । एवं प्रत्यायातमा प्रातिपदिकग्रहणं ज्ञापकात्सर्वविभावुत्पत्तौ प्रथमाषा पपि सकेन । नत्प्रयुक्तकार्यसिद्धिः तिममानाधिकरणे प्रथमैवेति । नियमान वार्तिकमतेऽपि दोषः। अथ शिशत्यादेषः कृणमितीत्यनाथ इत्यन्ये गुवत रति मतेन कैवटोक एवार्षः। एतद्रीत्येव । द्रोणदिशब्देन सिध्यति। ते हि द्रोपवादिप्रतिनिमित्तका पपि द्रव्यनिष्ठलिङ्गमिव परिमाणत्वमपि बोधयन्तीत्यधिकार्मा पतः परिमाणयहणम। न तेषां सविपरिभाष बोधक प्रमाणभावः। सूपभाष्यप्रामाणेन। अनुभवादिना - दो- कारात् । तच्चोमानादौनामयुपलक्षणं तडनयनुदाहरति । मपि व्यर्थम् । सम्बोधने चेति चापकेन कर्माचाधिक्ये प्रथमाया पपरत। गनु वोरा पुरष बादौ पदसंसर्गस्याधिकस्य भागात प्रथमा न स्यादिति चेन्न। संसर्गस वाचार्यत्वेन बहिरणवात् प्रथमपरसबारमाधानु- उच्यते। प्रातिपदिकया तावदर्षपदेवासम्बइमियत्रैव वक्ष्यवे, नि- याबमनेकणिका, नटखटं तटो कुमार। कुमारो कुरखा पुखिका, पन्यथा येनार्येन विना प्रचतेरपयोगसवर्षमात्रे विधोषमाना प्रथमा गावाविन्यसत्तविशेषमन्तरेर प्रयुज्यमानेभ्यो न स्यात् पच माषयार- महत्वा बातिवचनं वालवाधिकावायपि पावरस्यान्वय इति ·महाभाष्यदीपोषधीतः। (प्रातिपदिकालिजपरिमायवचन (च.२ । पा. बी.) मात्र प्रथमा । २।३।१६ | द्रोणः सारी बाढकमिति । का कैयटयाख्याने नव्यव्याख्याने र भाथे ऽपवि बौधादि- पदानुपादानेन न्यूमता । मथव्याख्याने द्रोणो नौषिमानवेति प्रयो- गापत्तिय । पानुमानिकसाधुत्ववोधकवचनकल्पने गौरक्छ । प्राति- पदिकार्थलिजमाहपर्यत परिमाणस्यापि प्रातिपदिकार्थवौचित्यं चात एव बन्दोपपत्तिः। कैयटव्याख्याने यदा यो नियतोपखितिक रत्याश्रित्य तदकरणापत्तिय। जातितदाअषयोरेव प्रातिपदिकार्थ- पदेन पक्षणेन मेयपरत्वेऽपि सिद्धिय । किं च वर्षतानि समुदि- तानि भवन्ति तव स्थादित्यनुपदवच्यमाणभायविरोधः । तस्य किया खादिवियुरेश्ये एतानि समुदितानि वाच्यत्वेन भवनि तव स्थादित्यर्थो ऽरवारस्पेन सभ्यते। पदस्यैव पक्षणेति मिहानो द्रोणो मौधिरित्यय कैयटरीत्यानुदाहरणत्वाच्च । न च द्रोणादि- सम्दानामियत्ताविशेषावचिनयत्रादिपरिमितमौधादिपरिवेदक- द्रोणववदादिबोधजनकत्वात्परिदकत्व स्थापि प्रातिपदिकत एव पपत्त। वार्तिककारखाह। पभिहिते प्रथमेति । रक्षतिडति बता कटः प्रत्यः प्राप्तोदको ग्राम इत्यादौ तिखादिभिरभिहिते कर्नादौ प्रथमा भवतीत्यर्थः। एवच वौरः पुरुष इत्यादौ सत्यप्याधिवपभिस्तित्वात स्थाव, पद्येवं दक्षं पायादौ कर्माचाधिक्यपि स्यात्रत्वमनियमप, तदित वृत्तौ कुमारी कुहमिबुदाहरणं दक्षशब्दलदुदाइतः। ननु माभूभाग- ग्रा मा भूलिया माचवारि 'संबोधनेति सचं सर्वधार्थ इत्येव प्रधभा भविथति, म चै कर्मादिषि प्रसार कवि दितीय- ·महाभाषपदोपोपयोतः । (प.पा.पा.३) (पातिपदिकार्यविपरिमारवचन- मात्र प्रथमा।।।) नाभात प्रथमाविधानवेषयमिति वाचम् । वाधवेन तम्समा- नाधिकरदोणवादरडोपाधिक्षपच जातिरूपयेव वा प्रति- निमित्तवान् । तनु भासमानमपि जिपरिवारयेव । द्रोष परिमाणमिति तु द्रोणदिशब्दानामनेकार्थवाषिर्षवाव हो बाधणविति बढेति वदनि । मनु सम्रे कार्यविवर्षे वन- पापमत माह अर्थे इति । (भा) पातिपदिकादिवचनादिति सूचे तु प्रहातेरधिकरपलविष- भाषा सप्तमौति भावः । गर्गाः प्रतमित्या प्रतक्ष प्राधान्यानदा- वृत्तेरनुषितवेनास्त समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः प्रखते कपमत पार प्रथमेति । (क) प्रथमा पिवेति । तथा पाविधीषमानवान्प्राधान्या पिया पूर्वन्याचानवतार रति भावः । मधमा खिडेति । न च वृक्षारक्ष इबादावस्थाप्तिः । पल्लोत्वस्याहारान् । पत्र भाष्यम् । षभिहितेवाभिषितेतिप्रसाइति तचाहि। प्रासादचा- स्यात् । पच मनियमस्याश्रयदात्, एवमपि राज्ञः पुरुष इति पद्यपि स्यात्, शेष. नक्षता हि बढी उपप्रयुखादन्यच शेषता यदि प्रहबर्षस्थाधिपपि प्रथमा स्वात् ततस्तस्यापि प्रथमा विधावुपयतत्वाव पडोम बचनसामखिखामिभावादौ पडो भवति जिहाधिकापि स्याद बतो मात्रया बापाचं सिंच किमाणे प्रिया संबोधने पेवि स" वर्ष वदाधिोपि यथा स्यादिति । 'परिमायग्रा चिमिति'। 89 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प्रातिपदिकालिकमरिमारवचन (ब.२ । पा. ३। बा.२) माचे प्रथमा ।।३। 861) नियमायेति । (क) कर्मण्येव द्वितीयेत्यादिनियमे ऽनियतकर्मादिषु प्राप्तपथमा- वारणाय प्रातिपदिकार्थमाषणातसंबन्धनमित्यर्थः ॥ मनु प्राधान्या- प्राधान्ये निर्णतमशक्ये विधीयमानस्योहेश्यार्थतयोहेश्वेऽपि प्राधा- ग्यस्य व शक्यत्वात् । अत एव थागोद्देशेन विधीयमाना पि बौधादयो गुणवेन व्यवष्ट्रियन्तेऽत शाह अथवेति । (के) नवनभिहिताधिकारेऽपि संख्याविधेस्तन्मध्यपतितत्वाभावोऽत पार बहुधिति। (क) रहाधिकृतेनामभिहित इत्यनेन प्रातिपदिकार्थादेः सर्वस्य प्रातिपदिकेनाभिषिततया संख्येव विशेष्यत इति भावः ॥ ननु परिगणनाप दोष इत्यत चार लाइत्यत्र सदिक्रियायाचासिक्रियायासकमधिकरणं प्रासादास्यं तप तदेव.. स्पोन वनामिहितम् । पासेटा बनभिहितम् । तत्र सप्तमौं बाधिावा . अर्थ इति वा निराइति वा सिहं मन्यते। 'दोषः खारोति'। अयं भावः । नार्थेन विना प्रकृतेरप्रयोगस्तस्मिन्नर्थे प्रथमा, द्रोणादयस्व नौ दारमर्ष परिमाणमेवार्थं न व्यभिचरन्ति, बदा तु द्रोणादिपरिमिते बौद्यादौ वर्षको तरा तस्य व्यभिचारित्वान्न स्यात् । नच लिजयहादपि सिविः, तदाधिका मात्र हितेन बादिति, परिमाणयहणं चोभानादीनामुपलक्षणं, तेग एतं पनमिन्यादापि भवति । पच लवयोग संघको नवमः सूपो जवळ शाकमिन्यत्र कषं प्रथमा, गवणशब्दो हिलवानातीयमेव प्रखंब व्यभि- ·महाभाष्यप्रदीपोस्योता। (प.बा.३। था. ३) (प्रातिपदिकालिजपरिमाणवचन- मात्र प्रथमा ।।३।७८) परिगणनस्य चेति ॥ () वचनग्रहणादिति । (क) एवं पाप सूत्रेऽनभिहित इत्यस्यासंबन्ध एवेति भावः ॥ माषग्रहणादिति। (क) मात्रग्रहणं कुर्वन्तः सूचहतः प्रत्ययनियम एवाभिप्रेतः । म प्रत्ययनियमेऽपि प्रातिपदिकार्थ एवेति नियमेन कर्मादिषु तद्वारण- मंभवात्तदैवर्थमिति वाच्यम् । यथा कर्मण्येव द्वितीयेति नियमेन कर्मत्वाभावममामाधिकरणार्थान्तरस्यैव व्यात्तिनं तु सममानाधि- करणार्थान्तरः स्यात् । एव गां दोग्धि पय इत्यादावपादामत्वादि- शाकिबोधोऽपि द्वितीया भवति । एवं कर्मणि मत्येव द्वितीया म तु तदसत्त्वे इत्येवं नियमाकारः । तथा प्रातिपदिकासत्त्वे एवं प्रथमा न तु तदसत्त्वे इति नियमेन निरर्थकस्यैव व्यावृत्ति तु परत्वात्प्रथमा स्यात् । अखिएसमानाधिकरणे प्रथमेत्युच्येत । तदपि न । देवदत्तः पचतीत्यादिषु तिठां दौर्लभ्यापत्तेः । तथाहि । देवदत्तः पच् बाट चरति व्यभिचरति तु संरक्षम् । उच्यते । साधारण शब्दोऽयं लवमाजाती- बस्य संघठम्य चाक्षादिशब्दवत्, एवं घ 'सवमालगिति वचनारिजायते सत्र पथा दधिदाधिकशम्दयोः प्रथमा भवत्येवमत्रापि भविष्यति, पर तहिं कथं शुमः पट इति, शुकशब्दो गुणमेव म व्यभिधाति व्यभिचाति तु तान्तं पटम्य गुल इति दर्शनात्, चत्रापि 'गगावचनेभ्यो मतपो लग वाच' इति वचनात्माधारणशब्दतंव, ह तहिं कथं गौर्वाहीक इति, गोशब्दो साखादिमन्तमेव न अभिवाति भिवति तुवाती- ·मात्र प्रथमा। महाभाध्यमदीपोषोतः। (प्रातिपदिकार्यविपरिमारवचन (प.पा.पा.३) ।३।१८) प्रातिपदिकार्थमने एवं कर्मवादेरिति माषग्रहणस्यावश्यकत्वात् । न वैवं संख्याधिषोऽपि प्रथमा न स्यात् । कयोरित्यादिमिरस्यैक- वाक्यतया नदाधिषो प्रहनियम रति । पत्र परे तु तुख- न्याया"सम्बोधने "ति सू गिादिग्रहणमनभिहित इति सूर्य समचाति परेण वचनया प्रत्याख्यातमेवेति दिक् । सामानाधिकरण्यादिति । (के) नयोः पदबोरेकार्थवृत्तिवानप्रतिनिमित्तयोरेकवृत्तिलाथे- त्यर्षः। विशेषणविशेष्यभावस्य । (के) विशेषणविशेषत्वरूपस्य ॥ भाथे इति बिते पावत्तियो न तालावत्तिसामानाधिकरण्याभावात् प्रथम- वेति नियमोन प्रवतेत । तथा च देवदत्तपदावविशेषोत्पनाः सर्वे खादयः कम्, पचापि वाहोके साखादिमबूपारोपादोशब्दः प्रयुज्यते तत्र गया साचादिमहत्तभवत्येवं बाहोपरपि भविष्यति । यो द्रोणः खारोत्या- दाबप्येवमेव भविश्चति लबणादिशब्दवमाधारणशब्दाः स्युौर्वाहीक इत्या. दिवौमा वा गहाणां घोष इति वहाक्षणिका वा गाया गतिरति सर्वथा सिहा प्रघमा। किंपरिमेयरतिभ्यो हितीवादयो पचा भवन्ति तथा प्रथमापि भवति। पथ प्रस्न परिमिता बोहय इत्व प्रातिपदिकार्थ- व्यतिरेऽपि यथा स्यादिति परिमारायाणं, यद्येवं प्रस्थेनेति रतीया म स्थाव, बविवक्षायां - बहीन स्थाव, प्राथिक इति तस्विरम स्यात्, सदेवत्परिमाण्यासं चित्यायोजनम् । 'उनेबपोति'। बा ·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। (प.पा.बा.३) (प्रातिपदिकार्थविपरिमारवचन- मात्र प्रथमा । २।३।०६।) व्यतिरिक्त प्रातिपदिकार्थ इति । (भा) अतिरिकार्चन विशिष्ट इत्यर्थः ॥ “मयूरव्यंसकादिवा"स- मासः । भावे वीरत्वमिति । (भा) वीरगन्दादर्श प्राधजन्तः। वीरवत्त्वं दौरसम्बन्धस्तविरपित- व्यतेति थावत् । यतो वौरत्वं वौरनिरुपितविशेष्यत्वं पुरुषे- ऽधिकं भासते ऽतः पुरुषार्थोऽधिकार्थविशिष्ट इत्यर्थः । एवं वरे पुरुषनिरुपिते विशेषणत्वमधिकमिति बोध्यम् । तथा वौरवं पुरुषे रत्युत्वा खवृत्तिवीरत्वपुरुषत्वयोः साहित्यल्पो वौरपुरषयो- विशेषणले विशेष्यत्वनियामकः संबन्ध अतः सोऽपि वाक्यार्थ एव नदेवाभिमेत्य कर्मधारयविषये बन्दापादनं “चार्थे दर" रति सूचे भाये छतम् । एवं च वीरत्वपुरषसमूहवान् वीरपुरुष रति बोधः । मन्येवेति शशाचौ स्याताम् । सनिमित्तभूतस्याप्रथमान्न सामानाधि- करणस्य सायात् । तिविधेच निसादिबवकाशः । स एव प्रथमैवेति गभिहिताधिकारा 'डषु बहुवच' मित्यादिगास्यैकवाक्यत्वात्तिस्वात्त- डितसमावेरिति परिगणनस्य प्रत्याख्यातत्वादेकादिशब्दोकत्वादोनाम- भिहितत्वादुखार्थत्वार वा न स्यादिति भावः। ‘एको हो बाब इति । पथ पथमेकं पकेग तमित्यादौ तिौयादयो भवन्ति नहि नत्र पचिनोति। उच्यते। तत्रार्थडयमति कर्मादय एकत्वादया, वादीनामभिधानेऽपि कर्मादिप्रतिपादनाय दितीयादयो भविष्यन्ति, दश वनभिषितान्तराभावान्न स्यात् । मन्त्राप्येकादिभिः शब्दरेवावादि ·महाभाष्यपदोपोड्योतः । (प्रातिपदिकार्थनिरपरिमाणवचन (ब.२ । पा.३था. ३) मात्र प्रथमा। २।३ । १६ ।) अनपेक्षितः शब्दान्तरेति । (के) अनपेचितशब्दानारार्थसंसर्गणोपहितः प्रापितो विशेषणभावः स्वार्थ चेन तस्मादित्यर्थः । पुरुषसंसर्गेण हि वौरार्थच तविरूपित- विशेषणतेति भावः ॥ एवमिति । (कै) पुरुषशब्दार्थय तदर्थसंसर्गण तविरूपितविशेष्यतेत्यर्थः । मात्रपदेनानारतार्थतमेवाधिक्यं गावय॑ते न तु परिकन- मिति भावः ॥ भाष्ये आधिक्यमिति । (भा) ख्याथै व्यञ् ॥ ॥ वाक्यार्थः। (भा) वाक्य शक्यः । विषयतानामपि शक्यत्वं मधूषायामुपपादितम् ॥ मनु विभयन्तराषिते ऽपि सन्दरं कटमित्यादौ प्रथमा स्यादत पाह नियमस्यापि विदो लटो वेन्यादेश विदिमात्रप्रयोगे चरितार्थता। यथा । वेत्य वेदेवादि । स्थानियपि मध्यमोत्तमयोविधानादर्यात्वकरणारा विशिएं द्रव्यमभिधीयते तत्रैकवादिगुणस्य निष्कष्याभिधानाय प्रथमा भविष्यति यथा गुणोपसर्जनद्रव्यवचनाच्छलादिशब्दाप्रतिनिमित्तभूतस्य गुणस्य निष्कृष्याभिधाने भावप्रत्ययः पटस्य शौकमिति, तदेवं वचनग्रहण- मपि शक्यमकर्तुम् । प्रातिपदिकग्रहणं किमिति' । उत्तोत्र प्रारभिप्रायः । निपातम्यानर्थकस्येति'। बन्यथायीभावान स्यादिति भावः । 'प्रसम्बत इति'। किं पुनरत्र प्रथमया प्रार्थते, पदलं, पद्यामप्येतत्मिह, तथाहि । वार्मादिष द्वितीयादयो विहिताः प्रकृत्यर्थमात्र प्रथमा तत्र प्रबन्ध भावे ·महाभाष्यप्रदोषोड्योतः। (प.पा.बा.) (प्रातिपदिवाणिजपरिमाणवचन- मात्र प्रथमा । २।३।६) तिदिति । (4) अभिहिते इत्यत्र पार्थनियम एवामीयत इति परित्यादौ म दोषः । प्रथमा प्राप्नोतीति (भा) परत्वादिति भावः ॥ न किर्गुणप्रथा तब प्रधानमनु- थत इति न्यायेनापं दोषो धारयितं प्रक्य इति वाचम । क्रिययोरच गणप्रधानभावाभावादित्याड माये तिड्समानाधिकरणे इति । (भा) न पोचरित्यादौ प्रथमानापतिः तिनमानाधिकरणे प्रथम- वेत्यर्थः । नियममाषामयणेमादोषात् ॥ उक्तं पूर्वेणेति । (वा) पूर्वयन्थेनेत्यर्थः ॥ पूर्वणाचार्यणेति कचित् । अनेनानभिषित- सूचोक "विप्रतिषेधारे"ति वार्तिकं प्रौदोति मूचितम। ति- निर्यातस्य प्रयोगानावश्यकावाच । पाक्षिकचायं दोषः । शचादिविधोहि अप्रथमेत्यादिः पर्युदासः प्रसन्यप्रतिषेधो वेति दैतम् । तत्र हिलीये उल- खखामिभावादिसंबन्धमदावे घोपयवादन्यत्वात्मिका बठो। न प तस्या एकत्वादिषु नियमः, उल्होत्तरत्वात्, तदेवमर्थ लिङ्गमात्रे प्रथमेत्येतावदेवा- वयं वयं, मात्रग्रहणमपि न कर्तव्यं, कर्माचाधिक्ये कमान भवति, शापकात्, यदयं 'संबोधने चेन्याह, यदि झाधिक्येऽपि स्यात्तदमर्थक स्यात्, उत्तरार्थे हि संगीधने सामन्विमित्येव वलयं किं योगविभागेन, सावधारणामात्रग्रहया संबोधने चेति सापकाहाधिक्ये प्रथमया ·महाभाव्यप्रदोषोपयोवा (प्रातिपदिकालिट्रपरिमाणवचन (प.पा.चा) मात्र प्रथमा ।२।३। 8(1) समानाधिकरणे प्रथमाचा अप्रथमासमानाधिकरणे समानचो- विधानस वाखारे एव प्रवृत्तिरित्याह देवदत्तेति । (क) मनु एकवाक्यतया विधानमिति परे तिरुममानाधिकरणा- भावात् प्रथमाया रख कर्माधभावाद् द्वितीयादीनामयभावेन दितीपादिसामानाधिकरणे विधीयमानाचादरप्राप्ती बातेषु प्रथमा भविश्थतीत्यत पार यावत्ति इति। (क) भिषवाक्यतया विशेषणोत्यवानामर्थनियम रति भावः । सर्वे स्वादयः स्थिता इति । (३) विनिगमनाविरहेण यऽपि समूहासम्बनबुद्धिविषयतया स्थिता ति रत्यर्थः । दोषस्थासङ्गतेः प्रथमाया बपि सत्वेन शत्रादिनिषेधसम्भवात् । यत्तु भाथे पर्युदासपने विभक्तिनियमे दोषो नेत्युदन्तचित्यम् । तत्र हि द्वितीया - भवितव्यं ततस दौरः पुरष इत्यादौ पदसामानाधिकार विशेषय- विशेष्यभावस्थाधिकार्घस्य प्रतीतेः प्रथमा म प्राप्नोति, न वाकायवाद, पदचाधिक्यं स वाक्यार्थः पूर्वं खार्थमात्रनिष्ठाभ्यामुभाया प्रथमा विधीयते पचापाकाहायशेवान्योन्यान्वये विशेषावगतिरपणायमाना पहिरवा- बथमपरत संखारंन बाधत इत्यर्थः। पपर पापभिहिते प्रथमेवि पक्षणं कर्तव्यं तियादिभिरभिरते कर्मो रक्षमिति सवा बटः प्रबः प्रामोदको ग्राम इत्यादौ प्रघमा भवतीत्यर्थः, तत्र वोरः पुरुष ·महाभाबारोषोपयोता (क.पा.बा.) (प्रातिपरिकाविपरिमापन मात्रे प्रथमा। सपा) द्वितीयान्तेति () पप्रथमेति पर्युदान प्रथमाभिवविमानासमानाधिकरणे रत्यर्थवेन प्रादेविधावमिति भावः । नवमपि कर्मशेव रिती चत्वादिनिधमाकथं दितीयादौना शितिरत पार कर्मणोति । (क) वार्तिककारखार्थनियम एक्स्चत रति भावः । मनपवाद- मोसमस्त बाधाविशेषात्पपलबोपन्यासः किमर्थोऽत पार इति । (क) असर्मप्रासात्तिवाधप्रकारविषयमिति भावः । समिति पवणकरचुकदर्शक बच्चका बदनियेत्यर्थः । तदेवार सर्वविषयस्वीकारेणेति । (क) मत्येवं मन्यते भालेण सर्वष प्राशय विषयविशेषे ऽपवादन कर्मण्येवेबादि वचनबखानयवाद देवदत्ते हितोया मा भूत् । बडो तु स्थादेव । बाहिशेष रपेति नियम्यते । यत्र विभवबारस्व नियमो इबादावाधियोप्याभिहितवासिडा प्रथमेति, पत्र को दोबा, गप किया मासि सत्र न स्यात् रक्षाशय, तत्रापि बियालिक रक्षः शया, पोति मन्यते, हा प्रासदवास इति यदि विवाया पावि विधासमधिकार प्रासादासं तर सदिप्रबग बनाभिहित प्रचोद. बसिन्धावाद इति पाविप्रवन तिखानभिषित तब विप्रावन पदभिधान बदाममा प्रथमा प्रायोति, पब व विषयासंबन्धे तात्पनीष. मुत्पर्य न मिति तचापि पखाद बिवावा बभावात् । समसार, 90 ·महाभाषपदोषोपयोतः। (प्रातिपदिवापिपरिमाववचन (प.पा.शचा..) मात्र प्रथमा ।३।३।४1) निवृत्तिरिति कतिपयति सध्यैकाथुम्को हि सध्यदर्शनात्यागेयो- सर्गसापवादविषयातिरिक विषयं निर्णयति विषयविभागायेति । (क) किं विषये निखिता प्रवृत्तिः किं विषये बाधकबाधेति विषयविभागायेत्यर्थः । पूर्व अपवादा इति । (२) अपवादमाखाणीत्यर्थः । अभिनिविधा इत्यस्य बुद्धिविषय भवन्तीत्यर्थः । ततमारिषयवाभावेन निर्णते विषये उत्सर्गा बुरिविषयः मन् परं संस्करोतीति भावः। द्वितीचे वपवा- रशासविषयं सयमेव त्यकोत्सर्ग शास्त्रेण तविषयमिवं व संकरोति । शाखपक्रियाज्ञानपूर्वक प्रयोगे एव धर्म इत्यमादेव जायते रति बोध्यम् । भाये म प्रहत्तः स शेषः । नतच तिसः सामानाधिकरण्यात् प्राक् ऐषणाचार बर्षा सत्वां दुर्वारी प्रशावचाविति । विसमानाधिकरणे प्रथमेति नक्षयं विपन्न यसमानाभिधेयं देवदत्तः पचतोति तत्र प्रथमा प्रासादयान इत्वत्र तु वैयधिकरण्यातदभावः, वीरः पुरष इत्यादौ चाधिकोऽपि तिसामानाधिकरण्यं प्रति योम्बवायोति पत्र को दोषः, इस देवदत्तः परतोति देवदत्तः पच नट इति स्थिवे बात्तिसामुत्पत्तिालि तावत्तिसामानाधिकरण्याभावावधमैवेति पिय- मस्थामदनौ रेवदत्तशम्दावविशेषेण विहिताः खादयः पिता इति शाखा: नोनिमित्तस्यापथमाखामानाधिकरस्यस्य विश्वमानवाताव स्यातां तिमा ·- महाभावपरोपोक्यातः। ७१५ (पा.बा.) (प्रातिपदिकानिकपरिमावधन- मात्र प्रथमा । २।३।।) प्रतीक्षत इति। (भा) अपवादविषयलं चाला तप तिब्युरिनिवर्तत इत्यर्थः । पाक्षिक इति। (क) पर भव इत्यऽध्यात्मादिलात् छन् । कतरस्सिं पक्षे इति (2) भावः । मदोष इति श्रेषः ॥ विभक्तिविषये चापौति। (क) पर्थनियमोऽपि सामान्यरूपेण विभक्रिविषयो नियमो भवत्येव नियमस्थानेकाश्रितत्वादिति भावः ॥ विभकरकरसम्बन्ध- निवर्तको विभनिनियमः । पर्थस्य विभावनारसम्बन्धनिवर्गको- ऽर्थनियम इति भेदः । तर पक्षचतुष्टयं पथुदामार्थनियमौ पर्यु- दाखविभकिनियमौ । प्रभव्यप्रतिषेधार्थनियमौ । प्रसव्यतिषेध- विभत्रिनियमौ ति। तचाचे एव दोषोडावनमिति भावः ॥ पावेऽपि। पर्युदामप्रसव्यप्रतिषेधरुपपदइयेऽपि ॥ । वभावः स्यात्, न च सिविधेरामर्थक्वं, विटादिषु सावकाशत्वात्, प्रथमे- वेति निबमस्यापि स एव विषयः स्यादिति दोषः । पञ्चायं दोषा, कत- रमिन् पक्षे, लटः शूटशागचाविन्यत्र छौ पक्षौ धप्रथमेति पयुदासः प्रस- व्यप्रतिषेधो वेति, तथा 'कर्मणि हितोये' ज्यादावपि प्रकरो रेत भवति विशिनियमः स्थादवियमो वेति तद्यदार्थनियमः पदावबा- बोरवे बदा ऽयं दोषः, कथं, कर्मणि दितीयवेत्वमिन् नियमे रिवोया- दोवामनियतत्वात् प्राविपदिकार्थमावेपि भावात्तदाबयो प्रभावी ·महामावदोषोनयोतः (प्रातिपदिवाविपरिमाबवचन (स.पा.बा.१) माचे प्रथमा । २।।.() प्रसन्यप्रतिषेधे विति। चदि प्रथमासमानाधिकरणभिषे इति पहुंदाच बाबीवते नदाऽपि न दोषः । अन्यसामानाधिकरणे प्रथमावामानाधिकरण- स्थापि सत्वेन तत्वावचिनप्रतियोगिताकभेदाभावादित्यपि बोचम् । नवनियमे मनशानचोरभावेऽपि सर्वच विभभिनवणापत्रित शवशानचोरिति । () अनियतायाश्चेति ॥ (2) बदा हि विभनौत्यस्य भाषच पथास्थितसूपन्यासे रत्यर्थः । प्रत्यपनियमस्यैव सूपसातलात् नप च प्रथमाया विशेषपुरखारे- पानिवतायाः प्रातिपदिकार्थमाचप्रतिबद्धायाः पविधानमोवेति भावः ॥ ननु वार्मिकन्यामेऽयं पन्धः । तम्यासे एतषियमतीकारे मातः : प्रसन्यप्रतिषेधे तु प्रथमाया पपि बत्र भावात्तदामयः प्रतिषेधः प्रवत इति गरोष प्रभावचोरभावात्तिस्छु सत्सु तत्मामानाधिकरणा- बधमेवेति नियमेन द्वितीयादीनां थावर्तितत्वात्, यदा तु शिवीगादीवा बर्मादिषु निवमः कर्मण्येव हितोबेति तदा वदभावे तासामभावादविषता- बार यमायाः सविधानात्पर्युदासे प्रसन्यप्रतिवेधे नालियो प्रता, सरमाये - तिश्छु सामु ताहामानाधिकरणातव प्रचना भवतीति नियमेन कर्मादिषु प्रघमाचारत्तिरिति । दोषः। गहु . सिधिनियमे कर्मापमान बषि बितोषादीनां बचावावधाषि शेषपको पासोति, समाधि। बद्रि तिवामानाधिकरयस मनमेवाला- ·महाभावदोषोक्योः। (प.पा.रावा.३) (प्रातिपरिकार्यविपरिमावा. मात्र प्रथमा । २।३।। प्रथमावाकोऽप्येवमेव निवमापत्तौ देवदत्तबुक् इत्यवसायी विभ भिषामान्याभावेन पर्बुदासपचे प्रथमाभिवविभावकावागावेग प्रचादरप्राप्तावपि प्रबन्धप्रतिषेधे प्रथमानामामानाधिकरणाभावेन निवेधामवृत्तौ तौ सानामिति चेत्र। वार्तिकमते प्रचादिविधी प्रबतिषेध एव प्रचमाविधावर्थ निषमा एवेति न दोषः । सप- मते भयपापि न तिरिति तात्पर्यात् । विषमात्रागेव हितोमादिवत् पद्यपि नियता स्यात्स्यालयाप्रमालसा वा तुषाचवा पविभावकारस्य नियमोनासः सतब विल्वामानाधिकरखाबावशेषत्वात् बडी प्रामोतीति तमामानाधिकर. शासनाचावेष स्थावा पर्युरासे प्रसयपति तुम रोषः प्रचमाना बपि भागात् । स गोरपि पक्षो पहुंगसे भगवे रोषा, भाषेतु विगतिषिमने पर्युशसपि , शेष इबनायाबाद। पाक्षिक व रोग बरवाल, चना विचिदुक्यमाभिधानमिवपरमते ।

·.१० (बडो शेये। महाभाष्यप्रदोमोक्योः । 1) (क.पा.पा.) षष्ठी शेषे । २।३।५॥ किमप्रधानमिति । (क) "भिवा विशेषण" रत्यतो पनि "षि पर्वोपयोग" रत्यती वा पनि निष्पच रत्यर्थः॥ सपापि षष्ठीप्रसङ्ग इति । (क) नचेतस्थ कर्मवाचविवक्षायां चारितार्थन कियाकारकमावेना- वये तत्तविधिभिर्वाधाक पच्यापत्तिः। पभिहितविषये ऽपि प्रथ- मषा बाधादिति वायम् । “चो विदर्थय करणे" (२।३। ५५) इत्यादिषु शेष इत्यनुतविषये क्रियाकारकभावेनान्वयेऽपि पर- लात्वीपमा रति तदर्थाष दोषः। शेषशदो ऽन्यवा। तब प्रतियोग्याकाक्षायामुपस्थितकर्मादय एव प्रकरणात् बन्न इत्यार कर्माद्यनन्तरमिति ॥ (2) मनु कर्मादिश्यतिरिकासंभव रत्यत पार पडी थे। वारकप्रातिपदिकाश्यतिरिकः खखामिभावादिः शेषता षष्ठी स्यात् । राज्ञः पुरवः । ननु प्रत्ययनियमपक्षे शेष एवेत्सव- धारणार्थमल नाम शेषग्रहणम् । अर्थनियमपक्षे तु पधाश्चान्यस्य "घडो घे"। उपयुवादन्यः शेषा, कर्मादयश्च प्रातिपदिका पर्यन्ता उपयुवा इत्याह । कर्मादिभ्योन्ध इति'। तुम कर्मादिभ्योन्यः प्रातिपदिक्षार्थस्य व्यतिरेकः संभवति तथं क्रियामन्तरेण संपन्यानुषपणे,

·.१५
महामावदोषोपयोतः।
(..पा.पा.३)
(पडो ये।।४.)
स्वस्खामोति ।)
क्रियावारकेति । (२)
खत्वहेतुदानादिक्रियाकारकावपूर्वक रत्यर्थः । पत एवं विधोऽनः
कारकेन्यो ऽन्य रत्यर्थः ॥
विशेषणभाव एव स्मरणं प्रति माहुरिति। (१)
क्रियाकर्मवमूलकविणेथविशेषणभाव इत्यर्थः । एतेन विचा-
कारकभाव एव संबन्धवेन विवक्षित रत्यन्यावं षषन गारनिकोष
विषयता । वक्ष्यति भाथकारः ।
राषः पुरुष इति । (भा)
पत्र राजा विशेषणं पुरषो विशेष रति ।
संबन्धाभावादिति । (के)
दानादिना खौकरणतिरिकसंबन्धाभावादित्यर्थः। सर्वच तस
मंनिमित्तय कर्मादे रवयं भावादित्यन्वयः। ननु 'रामः पुरुष'
रत्या राजा पुरुषय किं चिदातीति रावा कर्ता पुरुषः प्रदान
भवातु नाम राजो वस्खम्। विप्रय गौः। विप्रथ तिला इत्यादौ
तु तदसंभवाशेषवं भविष्यतीत्यत चार भाये
प्राप्तो पवेति नियमसम्भवालिमोनेति च । उत्तरार्धमवायवर्तवमा
प्रेषयावस्य पहामिदेव यामम् । न चाप्रधानार्थं शेषयाम् । तेन
सर्वच तस्यासानिमित्तानां कर्मादोगा चावाभावाद, तथाहि । राज पुरव
इति रामा पा राणा द्रव्यं पुदवाय रहातोवर्षांबवात् । 'मला
भावति'। लोकपसिया रशोधिवरवं, तार्षिकप्रविणवा तु पासा,

·महानाबदोषोपयोवः। (बडी 1.1) (प.पा.बा.) एतत्वं मामेति । (भा) नव पाचमागदो म पूर्णतः प्रतियारी भरते । अपहरणादिति । (३) पमा बुद्धे पविषादीनाम । प्रविनिमययोमदमाह परिवर्तनादिति । (4) न विवक्षत इति । (क) महि बरखित्यासि तत्तदभिषात घदेव विवषितं तदेव कार्यदिति भावः । वृषस्य भावत्यादावयाचाराधेषभावमूवको- विषवावपविभाव रति पोयम् । असतो विवशाषा: प्रखते संगतिरत चार हरानोति । (के) भाये तष षष्ठी प्रामोतीति । (भा) पर्यायेणेति भावः। परखेति नियमेन चौगपचासंभवात् । मनु खादिवाक्येन पख्यामपि पर्यायेण प्राप्तायां पुनः पौविधान- मप्राप्तांश विद्यर्थ बह नियमार्थमित्यत पार दयो। पर्यावख वा न स्यादिति वाच्यम् । प्रत्यायस्य प्राधान्येवाप्रथाबादेव वथा न्याय्यत्वात् । प्रसव पुरण प्रति तु राव इति पयस्य विशेषय- समुचितमेवेति दिक। देवदत्तस्य रिबादौ तु प्रतियरयादी व प्रतीपते देवदत्त प्रति- 'यहोवा नेता विनिमाता पाती ति, उचते, गटस्य मोतीवर तावलियावारकसंवबरूप एवषा, पचम, चाखातोपयोमर- ·महाभाषप्रदोषोपयोतः। ०२९ (प.५। पा.बा. ) (घको ऐये।२।।.) समे इति । (क) एवं च मीमांसकमतसिद्धो ऽयं नियम रति भावः । याकरणे तु परिसंख्यापि नियमपदेनोचते । पर्थमियमे ऽपि उत्तरा शेषयमावण्यकमिति बोध्यम् ॥ शक्यमकर्तुम् (भा) इत्यस्मात्राकत्तुं शक्यमित्यर्थः ॥ मनु शेषग्रहणाभावे ऽपि दोषसत्त्वेन न्यासान्तरस्य चादर्भनेनेति दित्यनुपपनमत पार व्याकरणान्तरे त्विति ॥ (क) भाये व्यतिरिक्तः (भा) इत्यस्य प्रातिपदिकार्थातिरिक्रया राजनिरूपित विशेष्यतया सहित इत्यर्थः । यत्तु षष्ठ्यर्थ संबन्धयां नोभयनिष्ठतथा प्रतीतेरेन प्रातिपदिकार्थातिरिक्रेन महित इत्यर्थ इति तन्न । पुरुष खामिहतं खत्वमपि षष्ठ्याभिहितमिति पुरुषशब्दात् षष्ठी नेत्यग्रिमभाष्येणा तस्य षष्ठ्यर्थत्वोक्या वाक्यार्थत्वकथनानुपपत्तेः ॥ भाष्ये षष्ठौ स्यादिति । (भा) कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिकत्वात् पछ्येवं म्यादित्यर्थः ॥ . योगग्रहणानटम्यापादारसंघा नाति दयादिपरिगहनाचाक चतोऽपि वर्मसंज्ञा मास्ति, तदयं गटः कारकमेव शेषः, तीक्त क्रियायातरिमिता च सर्वत्र भावामान्य प्रातिपदिकार्थम्य तिरंक इति । तम, प्रतिया बयादिजन्यम्य सर्वलोकप्रमिडस्य खखामिभावादिसंबन्धम्यापि दुरपनाप- 91 ·७२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बको शेषे ।। ५०) (ब.२।पा.३ था.३) संबन्धस्य (क) विशेष्यविशेषणभावस्य ॥ भाव्ये यदवाधिक्यमिति । (क) उतरूपम् पांतरसंनिधाने प्रतीयमानत्वाञ्च वाख्यार्थत्वं संब- धित्वम् । उक्तम्। (भा) संबन्धमतं राजनिरूपितं विशेष्यत्वम् । राज्ञः संबन्धित्वावगमः। (क) संबन्धकतो विशेषणत्वावगमः। एवञ्च विशेषणवस्य वाक्यार्थत्वे तषियामकसंबन्धोऽपि वाक्यार्थ एवास्विति ततोऽपि प्रथमाप्रमङ्ग इत्यर्थः ॥ संबन्धित्वम् । (के) विशेषणत्वम् ॥ अनियतप्रतियोगीति। अनियतविशेष्यनिरूपितमित्यर्थः ॥ तदा त्वात् । यदि च परस्पर मुंपकार्योपकारकभावाभावे संबन्धानुपपतेः क्रिया- कारकसंबन्धोपि सर्वत्र वस्तुस्थित्यास्तीत्युच्येत, यख तथा न कश्चिदोषः, महि यद्यवस्तुस्थित्वास्ति तत्तदभिधातथं यदेव तु विवक्षितं तदेव खनिमित्तां विभक्ति प्रसूते तत्र खखामिभावादिसंबन्धविवक्षायां सबपि कियाकारकसंबन्धोग विवच्यत इति हितोयाखभावे पछौ भविष्यति एवं च मातुः मरति न माषाणामन्त्रीवादनुकरोति भगवतो नारायणस्येत्याटो

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
७२३
(प. २। पा. ३ था. ३)
(पठो शेये । २।३।५।)
राजा परोपकारित्वेनेति। (के)
विशेषणवेनेत्यर्थः ॥
न स्वनिष्ठत्वेन (क)
न खार्थनिरूपित विशेष्यतया ॥ भाष्ये
पुरुषे सोऽर्थ इति । (भा)
किंचिदन्यपदार्थनिरूपितं विशेष्यत्वम् ॥ शब्दार्थयोनित्यत्वात्
सन्दकृतमर्थकृतमित्यनुपपत्रमत पाह
किंतर्थस्येति । (के)
अर्थस्य शब्दोच्चारणप्रयोजकत्वाच्छन्दे ऽर्थशतत्वमिवार्थ शब्दकतत्वं
नेति भावः ॥
प्रतिपिपादयिषया (के)
इत्यस्य विषयौकरणाकरणभ्यामित्यनेनान्वयः ॥
राजनि सोऽर्थ इति । (भा)
विशेषणत्वं संबधश्वेत्यर्थः ॥ तदाह
तषेति ॥ (क)
परोपकारित्वेन । (के)
विशेषणत्वेन ॥
श्रयमाणेऽपि कियाशब्दे माटसंबई मग्णमिति संबन्धमात्र विवक्षित
कर्मत्वं तु सदयविवक्षितमिति षष्ठी भवति । उक्कं च ।
संबन्ध कारकेभ्यो ऽन्यः क्रियाकारकपूर्वकः ।
श्रुतायामबुतायां च क्रियायां सोऽभिधीयते ।

·महाभाष्यप्रदीपोड्योतः। (पछी श्रेषे।२।३।।) (ब.२ । पा.३। बा.३) षष्ठी भवतौति ॥ (2) तस्य विशेषणतानियामकसंबन्धबोधिका। तहतविशेषणताबो- धिका च षष्ठी भवतीत्यर्थः । पुरुषस्य तूपकार्यतयेति । (क) अविवक्षितत्वेनेति शेषः । राजादिपदामविधानेन तस्योप- कार्यतयान्यनिरूपितविप्रेष्यतया ऽविवक्षितत्वेन खनिष्ठतया स्वार्थमा- पनिष्ठविशेष्यतया विवक्षितत्वादनारङ्गत्वात्प्रथमेत्यर्थः । 'दिष्ठ इति। (हरिः) अषौ संबन्धः । परार्थत्वात् (हरि) परं विशेषणत्वम् अर्थः प्रयोजनं यस्य तत्त्वाविशेषणतानियाम- कवादित्यर्थः । भेदे मति विशेषणतया विवचितस्थ मंबन्ध विना विशेषणत्वासंभवेन तदाकाशितत्वात् ॥ १ हिलोऽप्यसौ परार्थत्वात् गुयोष व्यतिरिच्यते । तत्राभिधीयमानश्च प्रधानेऽप्युपयज्यते । इति । 'धछी शेष इति चेद्विशेष्यस्य प्रतिषेधः खखामिभावासबन्धः पद्यर्थः स च दिछस्तत्र यद्यप्येकस्मादप्युत्पन्नयापि षया दिवस्यापि संबन्ध- स्थावगमातुभाभ्यां पछी न भवति तचापि कदा चिहिशेष्यादपि प्राप्नोति प्रथमा च न प्राप्नोति संबन्धस्याधिकस्य भावात् न वा वाक्वार्थत्वात्, बदा पुरुषम्याधिक्यं स वाक्यार्थः रात्र इत्येतत्पदसनिधानात्पुरपस्य संबन्धः प्रतीयते पुरुषप्रातिपदिकं तु सार्धमात्रे वर्मत इति तत्र प्रथमा च भविष्यति

·२५
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(ब.पा.धा.३)
(षष्ठी शेषे ।।३।।)
तच संबन्धो व्यतिरिच्यते । (हरिः)
अद्भूततया प्रतीयत इति । तत्र षष्ठीत्यर्थः । विशेष्यस्य तु
खनिष्ठत्वादेव न विशेष्यतानियामकसंबन्धाकाङ्क्षति भावः । तत्र
विशेषणम्देन षष्ठ्यादिना प्रतीयमानः ॥
प्रधाने ऽप्युपयुज्यते । (हरिः)
तस्य विष्ठत्वस्वभावत्वाद्राजादिनिरूपितविशेष्यताया रागादि-
पदमनिधाने प्रतीयमानाया उपकारको भवतीत्यर्थः ।
किं पुनस्तदिति (भा)
भाथे
सोऽर्थ (भा)
इत्यत्र नच्छदार्थः कः किं विशेषणत्वमेवातोऽन्योऽपौनि प्रश्नः ।
उत्तरम् ।
स्वामित्वमिति । (भा)
खामित्वं तत्कृतं विशेषणात्वं चेत्यर्थः ॥
स्वस्वामिसंबन्ध इति । (क)
तमूलकं विशेषणत्वं चेत्यपि बोध्यम् । स्वखामिनोः संबन्धः
खत्ववामित्वोभयरूपः म चैकदेशेन खनिष्ठः स्वामिमिति
बोध्यम् ।
घडी च नाभविष्यतीति, एतदुक्तं भवति, गज्ञ इति केवलपद उचाईमा
संबन्धित्वमनियतप्रतियोगिकमवगम्यते पुरषपदमविधौ तु सविशेषस्य
प्रतीतिरित्यतावत्, तलवानियतं खमपेक्ष्य प्रथममेव संबन्धाश्रया घडी

·७२८ महाभाष्यप्रदीपोरद्योतः । (पछी शेष । २।३।५।) (ब. २ । पा. ३ था. ३) समासेति। (के) खशब्दादैश्वर्य श्रामिनचि स्वामिनशब्द इति भावः ॥ भाव्ये किं कृतमिति। (भा) खत्ववद्वाचकपदानुपादानादिति भावः ॥ उत्तरयति । स्वकृतमिति । (भा) सामान्यतः स्वमात्रनिरूपितमित्यर्थः ॥ नन्वेवं पुरुषशब्दो- पादानं व्यर्थमत शाह पुरुषेति ॥ (क) मनु खामित्वप्रतिपिपादयिषायां राजा स्वामौति प्रयुज्यता किमिति षष्ठौप्रयोगः । प्रयोगयोर्विषयविभागय कः सामान्यनिरू- पितं खामित्वं च कथमित्याशय दृष्टान्तेनोपपादयति । भाष्ये तद्यथेति ॥ (भा) क्रियाकृताः॥ (भा) क्रियामामान्यनिरूपिताः ॥ उपजायन्ते ॥ (भा) विवचन्ते ॥ तदेवार भवति । ननु च पाचारणानुधारणकृतो यो विशेषो ऽभवान् पुरुषपदापि षष्ठीमुच्चारयतुं गंस्यते स विशेषः । नैतत्सुरुच्यते । गहि शब्दस्य भावाभावा- भ्यामर्थस्य भावाभावी क्रियेते किन्तईि विद्यमान एवार्थः प्रतिपिपादयि- धितश्च वाचकपदप्रयोगे हेतुर्भवति तत्र गुणस्य परोपकारकत्वेन विवक्षित- त्वात्तदन्ते घडी भवति पुरुषस्य तूपकार्यत्वात्वनिहत्येन विवक्षितत्वात्ययमा

·७२७
महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः ।
(प.५। पा. ३ | बा.३)
(षष्ठी शेधे । २।३।५.)
पाश्रीयन्त इति ॥ (के)
यदेत्यादि। (क)
उभयचापि भवतीत्यस्य तदेति शेषः ॥
शक्तिलक्षणार्थातिरेक इति । (क)
अयं भावः । सर्वे पदार्थाः सर्वशक्तिमन्तः शझिभिन्न धर्मिणा
भेदाभेदौ तत्र भेदविवक्षायां विभायः । पभेदविवचायां तु
करणादिशब्दरभिधानं भेदविवक्षा च क्रियामामान्ये क्रिया-
विशेषे वा विशेषणत्वे चान्वयविवक्षामेव भवतीति । इयमेव च
कियां प्रति व्यापारावेशविवक्षया। (के)
तस्यां विशेषणत्वविवचया ॥
प्रातिपदिकार्थता। (के)
विभक्रिसमभिव्याहारं विनापि तदर्थता ॥
अपरोपकारित्वेनेति । (के)
दूतराविशेषणत्वेनेत्यर्थः ॥
स्वनिष्ठतया ॥ (2)
खार्थनिरूपितविशेष्यतया ॥ दृष्टान्तमुपपाद्य दान्तिके योजयति
भवति, तत्र च संबन्धो गुणे पदं निधाय प्रधानमपि स्पति गणाध
प्रधागोपधाराय प्रवृत्तोन्यथानुपपत्तः रूपान्तरमाश्रयति प्रधानं तु खनियु-
त्वन न रूपान्तरं भजते, उक्त च ।
दिछोप्यसो पमर्थत्वादणेष व्यतिरिच्यते ।
तत्राभिधीयमानः सन् प्रधानप्यप यच्यते ॥

·०२ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (बडो शेषे ।।३।५।) (प.पा.३। था.१) तदेवमिति । (क) एवं च स्वप्रमत्यर्थस्य विशेषणभावेऽपि विभत्यर्थ रति बोध्यम् । संज्ञामेवेति । (क) संज्ञाव्यवहारः करणत्वादिव्यवहारस्तमेवेत्यर्थः । विभत्त्यभावेन भास्त्रीयसंज्ञाया अनुपयोगात् ॥ 'स धर्मः। (हरि) शक्तिरूपः। नाभिधीयते । (हरिः) मामान्यतो विशेषतो वा पृथक् भाभिधीयते । फलाश्रय- बादिनैव ततो बोधादिति भावः ॥ उपकारः। (हरिः) खप्रत्यर्थस्येतरविशेषणतानियामककर्मादिपदेन संबन्धपदेन चोकस्य न प्रतिरूपता नापि संबन्धरूपता। अत्र कर्मादिशब्द- १ खशब्दोभिधाने तु स धर्मो नाभिधीयते । विभत्यादिभिरेवासावपकार प्रतीयते ॥ हसि। इति । यदा तु पुरुषम्याप्राधान्यं राज्ञश्च प्राधान्यं विवक्ष्यते तदा पुरुषस्य राजेवपि भवत्येव, गदा च राधः पुरुषम्य एहमिति तत्पुरुषस्य महादिसंबन्धो विवक्ष्यते सदैकस्यापि वस्तुनो भिन्नविषयो गुणप्रधानभावो म विनात इति द्वाभ्यामपि बछौ भवति, राज इति हिषया राणपुरुषयो। रेव संबन्धोभिहितो न पुरुषस्य रहस्य च, दह पपके प्रातिपदिकार्थ 'कर्मणि द्वितीये' त्यादौ चार्थनियमपक्षे शेषग्रहणं शक्यमकः कथं ·महाभाचप्रदीपोश्योतः। ब.२ । पा. बा. १) (पछी शेषे ।।१।।) नाभिधीयते इत्युक्त्वा कदन्ते सर्व तदनभिधानमिति सभ्यते । । हि कनकर्मभन्दयोः कचिदिशेष उभयचापि कर्मणि प्रत्ययात् ॥ विभक्त्यादिभिः (हरि) रत्यचापि शब्द पायवाचीति बोध्यम् । जसमाशयमजानानो "चस्मादधिकमि"ति (२३६) सूपोकरीत्या "अधिनमदत्ते सञ्चाला" इत्यत्रापि पञ्चापदाद् द्वितीयेव । प्रकृते पुरुषपदा- षष्ठी भरते। भाथे 'यद्येवं तहाँति ॥ (भा) मनु षष्ट्या उभयत्रापत्तिवद्वितीयादीनामप्युभवपापत्तिः कुतो 'कतेत्यत पार शक्तिस्त्विति । (के) संबन्धस्य तु स्वत्वस्वामित्वोभयरूपतयोभयस्मिमिति भावः । यद्ययेवं क्रियाकारकभावं संबन्धोदिष्ठ एव तथापि “कर्मणै"त्यादि- शास्त्रबलादिह स्वामित्वस्यैव तत्र प्रकरपि तदर्थवान दोषः । क्रियावाचकस्थाप्रातिपदिकवादपि न तदापत्तिरिति बोध्यम् । १ उपलब्धभाष्यपुस्तकेषु “यथैव ताई" इति पाठो वृष्यते । . कर्मादयो नियता शेषोनियतः, सतच स्वादिसण रितीयारिष बऱ्याच शेषे प्राप्तेषु षष्ठोत्येतावदप्यच्चमान नियमासम्पद्यते यद्येव भवतीति, यम च घडी च प्रथयान्तरं च प्राप्रोति तत्रैवविधो नियम वा व भविष्यतीति उत्तरार्धमेव तदवश्यं शेषग्रामं करणं, त्रिकपक्षे साथै 92 ·महाभाष्यप्रदोपोड्द्योतः। (पको शेषे । २।३।५।) (प .। पा.पा. ३)' पद्याभिहित इति (भा) भाथे ऽयं भावः । कथं भौम इत्यादौ प्रकारान्तरेण द्वितीया- साधमात्परिगणनमनावश्यकं राजपदोत्तरषठ्या खामित्वस्योकावपि पुरुषे खलं विना पुरुषनिरूपितखामित्वाप्रत्ययेन ता तत्वमप्य- चावातमिति । नन्वर्थशन्धेऽपि स्वामित्वे राज्ञः स्वामित्यादौ षष्ठी दृश्यते किं च वार्तिकमते इदं परिगणनेन विमित्यतः पूर्व- मुनमभिप्रायं स्मारयति। गुणप्रधानभावेनेति । (के) रूपान्तरं विशेषणतानियामकसंबन्धवत्त्वं पदान्तराममभिष्याहारे- उपौति भावः ॥ प्रधानं विति । (कै) पदारासमभिव्यारे रति शेषः । रूपान्तरम् । (कै) अन्यनिरूपितविशेष्यतानियामकसंबन्धं तस्या एवाप्रतीत्येति , भावः । नया रौत्या पञ्चालशम्दाद्वितीयावारणमपि कत्तुं शक्यं तदा पुरुषस्य राजेति पुरुषसंवन्धी राजेति तदा बोध रति भावः । पडी मा भूदिति रितीयादौनामिव कर्मादिः शेषो वाच्यत्वेन विधातव्या, तथा प्रत्ययमियमपक्षे कर्मादोबामनियतत्वावपि पद्यां प्राप्तायां शेष एव बहीन कर्मादिम्बिति षको नियमार्थ श्रेषयहां कथम् ।

·महाभाष्यप्रसीपोद्योतः। ब.। पा.बा.२) (बधीमद येषां कर्महि । २।३।१२।) अधौगर्थदयेषां कर्मणि।२।३॥५२॥ एषां कर्मणि मेषत्वेन विवक्षिते षष्ठौति सिद्धान्ते सूपार्थः । कर्मादौनामविवक्षा प शेष इति बोध्यम् ॥ नमु मातुः कर्मवा- वववायां किं निमित्तेन संबन्धेन माचादेः स्मरणे स्वय इत्यत मातुरिति । (भा) अवस्थाने विषयत्वमावेन माता कौँ मारणमधिकरणं तषि- मित्तक विषयत्वं संबन्ध इत्यर्थः ।। अन्येविति । (के) खकर्मवतो विषयविषयोभाव एव संबन्ध इति भावः ।। कर्मव्यतिरिक्तस्याभावादादिशब्दवैफल्यमत पार - अधोगदयेशां कर्मणि । एषां कणि शेष बठो स्यात् । इक स्मरणे, ककारीव विशेषणार्थः। अधिशम्दोचारणन्तु सामान्यापेक्ष- "अधौगर्थदयेशां कर्मणि" ॥ इक स्मरण ककागेव विशेषणार्थः, अधिपूर्वस्यैवोचारणमेवमेवायं प्रयोक्तव्य इति ज्ञापनार्थम्, 'शेषत्वेन विव- क्षित इति' । मनु शेषत्वेन विवक्षिते पूर्वमेव सिद्धा धको यथा न माषा- बामनौवादनुकरोति भगवतो नाराणस्येति, सत्यं, प्रकरणं तु नियमार्थम्, बसिविषये घडी भवत्येव प्रयत एव न लुप्यत इति, किंसतं भवति ·महाभाष्यप्रदीपोपयोता। (अधोगर्थदयेषां कर्मणि । २।३।५९।) (प. २। पा. ३। था. २) आदिशब्द इति ॥ (2) द्वितीयाविधिनिमित्तभावेनेति । (क) द्वितीयापवादषष्ठौविधिनिमित्तभावेनेत्यर्थः । दिवविषये "वि- भाषोपसर्ग" "द्वितीया बाहाण" इति सूपदयारम्भसामर्थनाच प्रक- रणे अषयाणानुवृत्तिनति वार्तिकारम्भः । पदाभावे बस्दैवानभि- हितत्वात् षष्ठी। यदा कर्मणि तदा ऽभिषितलाप्रथमेव नदार कर्मणि त्विति ॥ (कै) विनापौति । (के) अवदत्ते प्रादत्तशम्दप्रयोग एवेत्यर्थः ॥ वत्यभावे मिशि- सुपपादयति । नाप्राप्त इति । (के) बस्ततस्तु अयं चचियो बाण इत्यादौ शोके वतिं विना- प्यनिदेशविषये खायानिवृत्तिदर्शनादिदं चिन्यम् । किंतु वत्य- चापक इटिकावध्युपसर्ग , थभिचरत इति । अत एव स्मत्यर्थदयेषा- मिति गोलम् । सूत्रमापक्षेपि हि किवं कर्तवमेव इण्वदिक इत्यत्र समासो निवर्तितो भवति मातुः मरणमिति, एवं पूर्वसूत्रे परत्र च प्रकरणे सर्वच प्रवष्यं, समासे सति 'सपो धातुप्रातिपदिकयोरिति पछी नुप्येत, तेन प्रतिपदविधानषष्ठी न समस्यत इति सिहं भवति, कतई विशेषमतेः संशय इति समासः, उयते, शेषवद्या एव समासविधा, घा तु 'काईकर्मणोः पतति' कर्मरूपविवक्षायामेव पछी समालो - ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ब.२ । पा.१। बा.१) (अधौगर्थदयेषां कर्मणि । २।३।१९।) भावे ऽकर्मसंज्ञेयं स्यात् । तथा च स्वायं न स्यादिति भाग्य- तात्पर्य्यम् ॥ भाव्ये 'कर्मवहावस्य' फलान्तरमाए कर्माभिधाने होति । (भा) पिसाई । इत्येके इति । (क) तष्ठापत्तिरित्यारुचिः ॥ भाष्ये अविवधिते कर्मणौति। (भा) एवं चाविवक्षितकर्मकत्वेमाकर्मकावागावे सादयः सिहा इति भावः ॥ नवं षषष्ठ्येव मिद्धे प्रकरणमिदं व्यर्थमत पार प्रकरणञ्चेति । (क) मण्डूकानुवृत्तेरयुक्त्वात् पूर्वसूत्रेऽपि शेष इत्यस्य संबन्धो बोध्यः ॥ 'साधनैरिति । (हरित) करणकर्मकारकैः ॥ १ साधनद्यपदिशे च श्रूयमाणकिये पुनः। पोका प्रतिपदं षष्ठी समासस्य निहत्तये।हरिः। विशेषणार्थम्। एरित्युत कटौनतावियत्र प्रतिस्थायताणापते। मातुः सरबम् । सर्पियोदयममीशनं वेत्यादिवत्यादिग्रन्थेविर प्रकरणे भविपति, कः पुनरण विशेषः शेषपया समासः स्थाबारकपणा वा, अयमति विशेषः कारणषधाः समासेलरो भवति शेषधासमासे ·महाभाष्यमदीपोड्योतः। (बधीमदवेषां कर्मणि । २।। ५२।) (प.१। पा.३। था. ) व्यपदिष्टे इति (हरिः) विगतोपदे विगतष्यवहारशेषत्वेन विवक्षित इति यावत् ॥ श्रूयमाणक्रिये इति । (हरिः) खरूपकथनम्। तच श्रेषत्वाविवक्षायां द्योगषच्या समासस्य दुरित्वेनेदं व्यर्थमादिकर्मणि कर्तरि प्रत्ययान्तस्य कादिभिः समामवारणार्थत्वात् न हि त हद्योगलक्षणा षष्ठौ "न बोकेति" निषेधादिति बोध्यम् ॥ उदाहरणं प्रत्युदाहरणच यद्यपि तिउन्तं दृश्यते तथापि तत्सर्वमुपलक्षण- तया ऽभियुक्ताख्यातमेव । तु समासान्तोरातत्वं स्यात्, पन्तोदातसमासनिहत्तये प्रकरणं यत्र च कारकबडो प्रतिविध्यते यथा मातुः स्तमिति तत्र समासोपि मा भूत्, एवं चात्र प्रकरके ये ऽनुपाताः यानि चात्र प्रत्युदाहरणावि तेवभवम्बधि मिहायोगे ऐवषयाः समासो ऽन्यत्र कारकवद्या पपीति वेदितव्यम् । 'गुओरिति' । गुणेषु शेवत्वेन विवक्षितेषु वस्य नियमस्याभावात्ममासो भवो वेब थैः । इयमेवामिन्प्रकरणे प्रत्युदाहरणगतिरिति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (१.२ । पा. ३ । घा. २) (बजाधीनां भानपचनानामनरे। २।३।५०1) रुजार्थानां भाववचनानामज्वरः। २।३।५४॥ कर्मणि षष्ठीविधानेन भावकर्डकादित्यनुपपन्नमत पार ल्यब्लोप इति ॥ (2) तत्प्रत्याख्यानपचे ऽप्यार अथवेति ॥ (2) कर्तृत्वासंभवादिति । (क) श्रमत्त्वभूतस्य भवत्यतिरिके कहत्वासम्भवादिति भावः ॥ बमार्थानां भाववचनानामज्वरः। भावकार्टकाणां वरिवर्जितानां रजानां कर्मणि शेषे षठो स्यात् । चौरस्य रोगस्य रजा । गणो भरे। भिदादिपाठात्यवतमूत्र एव नियातनाहास। राजाशब्दो व्याधौ रूढः । सूत्रे भाववचनानामिति कर्तरि ल्युट । प्रत्यर्थव , विवक्षितः । "वार्थानां भावचनामामन्चरेः" । जोमभिदादिपाठावमादेव निपातनामा ए भाववचनानामिति' । नायमों भाववाधिनामिति धातून भाववाचिवाव्यभिचारात् किं ताई भावशब्देन धादिवाचा सिद्धरूपो भाव उच्यते । वचन इति कर्तरि ल्युट, तत्र प्रवत्वर्थो न विवक्ष्यते न हि राजार्यानां भावो वता प्रतिपादयितीचारयिता वोपपद्यते तस्मात्प्रत्ययार्थ एव कर्ता विवक्षिता, भावो वचनः कर्ता येषामित्वर्थः, तदा। भावकाई- काणामिति' । 'गैरस्थामयतोति। बम गंगे चुरादि नान्ये मितो ऽहता. विति' चुरादौ वचना 'जनौजष क्रसर लोऽमन्ताश्चेति मिर्च न भवति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (रजार्थानां भाववचनानामन्बरः। (ब.२। पा.३ २।३।५४ ।) कर्तरीति । (क) बडलवचमादित्यर्थः ॥ अन्येविति। (क) पाडलकााधिकरणबहुवौधाश्रयणं वरमित्यभिमानः । रुजाशब्द इति। (क) अन्यथा बजानामिति निर्देशो ऽनुपपन्न रति भावः ।। धातुमात्रेति । (कै) धावर्थमाचे इत्यर्थः । प्रकार उच्चारणर्थ इति निर्देशोपपत्ति- रिति भावः ॥ निङन्तं प्रत्युदाहरणं वार्त्तिकमते शेषग्रहणानु- वृत्तेस्तन्मते ऽभावात् ॥ सहि वा सम्भवति । तस्मात् प्रत्ययस्य साधुत्वनिहाय वर्वोिध्यः । बच्चरिसन्ताप्योरिति वाच्यम् ॥ रोगस्य चौरज्वरः। चौरसन्तापो वा। रोगकर्टकचौरसम्बधि ज्वरादिकमित्यर्थः । तपेतुमसान्तादेरच । । समासो भवत्येव । 'ज्ञपमित्यारभ्य मान्येमितोहता' वितः प्राग्ये पठितान्तरवचुरादिषु मितो भवन्ति नान्य इत्यर्थः । 'घामय इति' बापूर्वस्य मौनातेरच, मोगाति- मिगोतीत्यात्वस्य निमिमौलियां खलचोरिति प्रतिषेधा। 'नदीकूलं बग- तौति'। बत्र नदी की म भावः । ननु बनाशब्दा व्याधौ रूढ इति नात्र प्रसङ्गः एवं तर्हि प्रत्युदाहरणदिगियं दर्शिता इदं तु प्रत्युदाहरण सभा पुरुष बनतोति बाधिमा कासादिना याश्यतीत्यर्थः । 'ज्वरयतौति' । ज्वर गेगे घटादिः, 'सन्तापयतीति'। 'हेतुमति चेति णिच, सन्तापोत्र भावः कर्माचा ·महाभाषप्रदोषोद्योतः। (प.१। पा. २ बा.३.) (बितीया बाप । ।) द्वितीया ब्राह्मणे।।३।६॥ भाव्ये पूर्वेणापौति (भा) "विभाषोपमर्ग" (२।३।५८) इत्यनेनेत्यर्थः ॥ “दिव" इति सूत्रे शेषग्रहणानुवृत्या षषष्ठी नवा विक्षायां दितीयेतोदमपि मिद्धमतमाह। अच ष शेष इति । (क) "दिवस्तदर्थस्थति" (२।३।५८) सूचे इत्यर्थः । अत्र शेष इत्यस्य संबन्धे "विभाषोपसर्ग" इति सूचं ममामविकल्पफलकं वाच्यं तथा च नोपमर्ग इति पूर्वसूचनिषेधे शेषषष्ठ्यां ममामविकम्पेन रूपदयस्य मिद्धतया विभाषायहणं व्यर्थं स्यात् । “विभाषोपसर्ग" इत्यत्र शेष इत्यस्यामंबन्धे तु वेदेऽपि तेनैव कर्मणि द्वितीयायाः मोपसर्ग मिद्ध- वेन पापाद्यरूपाभावेन निरुपमर्गेऽपि कर्मत्वविवक्षायां दिव इत्यस्या- प्रवृत्या कर्मणि द्वितीयेत्येव मिद्धतया “द्वितीया पाह्यणे" रत्यम्य द्वितीया ब्राह्मणे । ब्राह्मणविषये प्रयोगे दिवस्तदर्थस्य कर्मणि हितीया वा स्यात् । षधपवादः। गामम्य तदहः सभायां दौथ्येयः । सोप- मगस्य इन्दसि व्यवस्थितविभाषयापि सिई निरुपसर्गार्थ बारम्भः । "दितीया प्रामणे"। मन्नयतिरितो वेदभागो ब्राझयम् । 'गामस्थ तदहः सभायामिति' । ग्रामम्य मभायामिन्यन्वयः, तदहरियेतदुद्दाहरणं, ·. महाभाष्यपदीयोश्योतः। (द्वितीया ब्रामणे । २।३।।) (ब.२।पा. सपा) वैयर्थ्यापत्तिः। कृति विदं न प्रवर्तत रति पुनर्विधानं ममामाभावा- येत्यपि न वाचमिति भावः ॥ परे तु दिव इति सूचे शेष इत्यस्य निवृत्तिाख्यानादेव नोपसर्ग इत्यत्र “विभाषोपसर्ग" इत्यतः पद- बाघवाभावात्तिन्ते रूपदयार्थ विभाषाग्रहणस्थावश्यकत्वाच्च । कृति "प्रतिपदविधानेति" निषेधात् षष्ठीसमामाभाव एव । अत एव तद्भाव्यता न प्रत्याख्यातमित्याः। परे तु दिव इति सूत्र शेष इति संबन्धाद् एव “कर्मादिष्वकर्मकवद्वचन मिति” वार्तिकरीत्या शतस्य दीयत इति भावे इष्टः प्रयोगः सिध्यति। अत एव सकर्मका अधोगर्यादयः प्रेष्यपर्यन्ताः कर्मादिशब्देनोयन्ने इति कैयटः । शेष रत्यनुवृत्या वार्तिकप्रत्याख्याने तु एतत्सूत्रदयप्रत्याख्याने एव भाव्यतात्पर्यम् ॥ भच चेति । (के) कैयटस्थापि। पत्र प्रकरणे इत्यर्थः । एवं चावत्यं भाव्यं वार्ति करीत्या । एवं च "जो विदर्थस्य" "हत्वोर्थ"ति सूत्रे च न शेष- पदसंबन्धो मानाभावात् । अत्र च मण्डूकानुत्तिरत एव यदा कर्मविवक्षितमित्येवोतमन्यथा कर्मादिविवक्षितमिति वदेदित्याः । 'खमोनपुंसकादिति लुक, 'बहमिति गत्वम् । 'चनुपसर्गस्य नित्यं पधा प्राप्तामामिति'। दिवस्तदर्थस्येन्धनेन, अथ सोपसर्गस्यापि पूर्वेस बद्यामपि प्राप्तायां नियरितीया कमान भवतीत्याए। 'सोपसर्गस्येत्यादि।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २१ पा. ३। था. ३) (प्रेष्यब्रुवोई विषो देवतासम्पदाने २।३।९।) प्रेष्यब्रुवोईविषो देवतासम्प्र- दाने। २।३।६१॥ इविषः प्रस्थानासम्भवादाह यदेति ॥ (2) ॥ प्रेष्यब्रवोई विषो देवतासम्प्रदाने ॥ इष्यतेवादिकस्य गत्यर्धस्य लोगम- ध्यमपुरषैकवचनं प्रेष्येति तत्साहचर्या अविरपि तथाभूतो रह्यते । देवतासम्प्रदानं यस्यार्थस्य तत्र वर्तमानयोः प्रेष्यबहोत्येतयोः कर्मणोई वि- विशेषस्य वाचकाच्छब्दात् षष्ठी स्यात् । बमये छागस्य इविषो वपाया मेदसः प्रेष्यानुब्रूहि वा । प्रेष्यबुवोः किम् । अपये छागं हविर्वपामेदो जुधि । हविषः किम् । अमये गोमयानि प्रेष्य । देवतासम्पदाने किम् । माणवकाय पुरोडाशाम्प्रेष्य । इविषः प्रस्थितत्वेन विशेषणे प्रतिषेधो वक्तव्यः । इन्द्रामिभ्यां छागं हविर्वपाम्मेदः प्रस्थितं प्रेष्य । इह सूत्रे शेषग्रहणं न सम्बध्यते । तिएन्तेन समासस्याप्रसक्तत्वात् । इदच भाषाया- मपि "वर्तते । उत्तरत्र छन्दोरहणात् । "प्रेष्यब्रुवोई विषो देवतासंप्रदाने"। 'इष्यतेवादिकस्येति'। इधु गताविन्यस्य प्रयना निर्देश इछतोष्णात्योरिच्छाभीक्षण्यायोनिरत्त्यर्थ । तरिषय एवेति । लोण्मध्यमैकवचनान्तः। 'देवतासंप्रदान इति'। देवता संप्रदानं यस्यार्थस्य तत्र वर्तमानयोः कर्मणि कारक इत्यन्वयः, 'विषो' रविविशेषवाचिन इत्यर्थः । 'प्रेश्ष्येति' । अहिप्रेष्येत्यादिना प्रतः। 'पये गोमयानि प्रेष्येति'। गोमयं हविष्टेन कापि न चोदितं, 'हविषा प्रस्थित- स्येति'। प्रस्थितप्राब्देन यहिशेष्यते तस्येत्यर्थः, इदं च भाषायामपि भवति उत्तात्र छन्दोग्रामात् ॥ ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चतुर्थ्यर्थ बहुल इन्दसि । २ । ३। ६२ ।) (म. २ । पा. १। बा.३) चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि। २।३।६२ ॥ खर्वेण । (भा) अनिदग्धशरावेण । प्रचलिरपकारावो वा विहित इति बोध्यम् । खो वामनः । रजस्खलाप्रस्तावे तिरोयश्रुतौ न महा- मौत मास्यः अनमद्यावयाहत्यायै शेषा वर्ण प्रति मुयास्तेथो खच्चाहरभ्यननं वा वस्त्रिया अनमभ्यश्चममेव न प्रतिग्टह्यं काम- मन्यदित्युपक्रम्य यां मलवडाससमित्यादि । (भा) "मलवदास" रजखमाम् ॥ संभवति (भा) गर्भाधानार्थमुपगच्छति ॥ ततो जायते सोभिशस्तः। (भा) - मिण्यारोपितपातकः । चतुर्थ्यर्थ बहुलं छन्दसि । पछी स्यात् । पुरुषम् गचन्द्रमसे गोधा- कालकादाघाटले वनस्पतीनाम्। वनस्पतिभ्य इत्यर्थः । बालग्रहणाचा. "चतुर्थ वडक छन्दसि"। 'या खर्वणेति' । रजखलायाः खर्वपाना- दिप्रतिषेधार्थीयमर्थवादः । तताई वसाव्यं पद्यर्थे चतुर्थीति, न वलयं,

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
ब. २ । पा.३। था. ५) (चतुर्यर्थ बहुल इन्दुसि । २ ।।१९।)
अरण्ये इति । (भा)
मंभवतीत्यनुवर्तते ।
स्तनः । (भा)
चौरः ॥
पराचोम् । (भा)
लज्जादिना पराग वलितवदनामन्यचित्ता वा ॥
तस्यै हौतमुखौ। (भा)
लज्जावमतवदनस्तस्यैव व्याख्या ॥
अपगलाः। (भा)
अप्रगला इत्यर्थः ।
मारुकः (भा)
मरणशौलः ॥
अभ्यते (भा)
तैलादिनेति श्रेषः ॥
दुश्चर्मा । (भा)
कुछी ॥
प्रलिखते। (भा)
पिचादि विसति ॥
मसचतुर्थी। पद्यर्थे चतुर्थी स्वपि वक्तव्यम् । या खर्वेण पिबति तम्यै सर्वः ।
व्यत्ययवचनासिइम् ।
योगविभागामिडं, चतुर्थ्यर्थ इति नायं समातः किस चतुर्थों पर्थ इति
योगो विभतच्या, बछौन्यनुवर्तते, अर्थे घडो भवति चतुर्थी ति, तत्र

·७४२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चतुर्थ) बहुलं छन्दसि । २।३। (२) (ब.२। पा. ३ । बा.३) खलतिः। (भा) अकेशशिराः ॥ अपमारी। (भा) अपमृत्युथुक्रः ॥ अञ्जनम् । (भा) नेत्रयोः कन्जलदान । श्यावदन् । (भा) मलिमदन्तः ॥ या कत्ति । (भा) औषध्यादौन छिनत्ति ॥ उहन्धुकः। (भा) गो र बध्वा मरणशीलः ॥ उन्मादुकः । (भा) उन्मत्तगौलः ॥ एतदये श्रुतौ । था खर्वेण पिबति तस्यै खर्व- स्तितो रात्रौर्बत चरेत् । पञ्चलिमा वा पिवेदखर्वण वा पाण गोपोथायाहत्यायै जार मनाय्यै तन्तुरिति । तस्मात्तिस्रो प्रजाथै राचौर्बतं चरेत् । अहल्याया जारेत्यर्थे जयायै जारेत्यादि । ॥ खार्थ एव पठोचतुर्थोर्विधानमनर्थकमित्यन्योन्यसानिधानादन्योन्याथै विभ- ति विज्ञायते।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ७४३ (ब.२। पा.१। था.३) (कर्ट कर्मणः कृति । २।३।६५।) कर्तकर्मणोः कृति । २ । ३ । ६५॥ यथोक्तति । (कै) "तस्य कर्मकर्षर्थम्" (भा) इत्यस्यार्थान्तरं व° पूर्वानार्थकत्वं निरस्थतौति भावः ॥ ननु कर्तृकर्मत्वे क्रियापेक्षे न धावपेक्षे इति धातोरित्ययुक्तमत पाह हेति ॥ (कै) वाचकं धातुमिति । (के) न च खवाचकाक्षेपे ऽपि धात्वाक्षेपे मानाभावः । खनतीत्याद्यर्थ जायमानानां तद्धितानामपि क्रियोपसर्जनद्रव्यवाचकत्वेन कियावा- कर्टकर्मणोः कृति ॥ शेष इति निवृत्तम् । कृद्योगे कर्तरि कर्मणि च षष्ठौ स्यात् । भवतः शायिका । अपां सथा। कर्ट कर्मणोः किम् । शस्त्रेण भेत्ता। स्यादेतत् । इह कर्ट कर्मभ्यां क्रिया याक्षिप्यते । तहाचौह धातुरेव । धातोश्च दये प्रत्ययाः । तस्तिएव । तत्र लिएः प्रयोगे नलोकेति प्रतिषेधेन भाव्यम् । ततश्च परिशेषात् द्योग एव पछी भविष्यति तत् किं "कर्डकर्मणो कृति" । 'दह कियायाः साधनं भवतीति'। कर्ट- कर्मभ्यां किया समिधाप्यते, धातुरेव कियावाची, धातोच इये प्रत्ययाः जतस्तिएव, तत्र तिडप्रयोगे नलोकाव्य येति लप्रतिषेधेन भाव्यं स चावयं लप्रतिषेधः कर्तव्यः, ये तो लादेशान्तद थैम, बोदनं पचन् योदनं पच- मानः, पपिः सोम, ददिर्गा इति, इह तु नार्थः कदग्रहणेनेति मत्वा एति।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (कर्डकर्मो कृति । २।(५) (प.२ । पा.३ । था. ३) चकत्वात् । तदर्थाश्रयादिवपि कर्तृत्वादिप्रयककार्यदर्शनाच्च । अयमेष "तस्य कर्मकर्षर्थम्" इति वकुराशय इति वाच्यम् । एत- हाव्यप्रामाण्येन कारकत्लोपयोग्यक्रिया धातवाच्यैव न तु तद्धितादि- वाचेति निर्णयेनादोषात् । एवञ्च देवदत्तेन प्रत्योऽश्व अधिको भूमित्यादयो ऽपप्रयोगा एव । अत एव हिरुगादियोगे म द्विती- यादयः । न चाधिका खारौ द्रोणेनेत्यनापत्तिः । तत्र प्रकृत्यादि- त्वाद्धेतौ वा एतौयायाः सत्त्वेनादोषादिति पञ्चमे निरूपयिष्यामः ॥ भाव्य घकृतो ऽव्ययस्य ये इति। (भा) अकृतोऽव्ययस्य प्रयोगे यत्किंचिलियानिरूपिते ये कर्तृकर्मणोः रत्यर्थः सूत्रस्थापि अव्ययप्रयोगे नेत्येवार्थः । वादग्रहणेन । मैवम् । तडितान्तस्य वारणीयत्वात् । यथा कृतपूर्वोकट- मिति । ननु कतः कटः पूर्वमनेनेत्यस्मिन्धिग्रहे क्लस्य कर्मणि विधानात्तेनैव कर्मणो ऽभिषितत्वात् हितोयया न भाथम्। एवं तदपवादभूतया पद्यापि । सहाप्याभिहिताधिकारात् । किश्च कृत शब्दस्य कटसापेक्षतया समासो दुर्लभः । एवं तद्धितोपोति चेत् । बत्रोक्तं हरिण। विशेषकर्मसम्बन्धे निर्मुक्तेऽपि कतादिभिः। विशेषनिरपेक्षोन्यः कृतशब्दः प्रवर्तते । बकर्मकावे 'कृतौति किमिति' । 'कतपूर्वो कटमिति' । ननु कृतः कटः पर्वमनेनेत्य सिविग्रह तस्य कर्मणि विधानासमेव कर्मबोभिहितत्वानिव हितोपया भाथम, एवं च तदपवादः बद्यपि न प्राप्नोति, दहाप्यनभिहिताधिकारात्, कृतशब्दस्य च कटापेक्षस्य समासो दुर्लभः, एतेन तद्वितो व्याख्यातः, सम्मादयमसाभव प्रयोगः। सत्यम्, विशेषवितक्षायां नैव समामहितो ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । 08५ (ब.२ । पा.३। था. ३) (कर्डकर्मणोः क्वति । २।३।६५।) तदन्तकर्मकर्तृत्वादिति । (भा) कदनकर्तृत्वकर्मत्वमेवैतयोर्न वव्ययकर्तत्वकर्मत्वमेतयोरित्यर्थः ॥ तदुपपादयति । न लोकेति। (क) सन्देहे तत्पुरुषस्यैव न्याय्यत्वं कृत्पदोपादाने तु अन्यपदार्थस्थ स्पष्टत्वाइनीहिरेवेति भावः ॥ भाष्ये प्रतिषेध- (भा) अब्दो नियमशास्त्राणां निषेधे पर्यवमानमभिप्रेत्येत्याडः ॥ एकत्वस्याविवक्षामिति । (क) उद्देश्यनिमित्तगतत्वादिति भावः ॥ भाष्ये सत्यवं लान्ते भावाभिधायिनि । ततः क्रियावता की योगो भवति कर्मणाम् ॥ चविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः । किया सम्बध्यते तहत् कृत पूर्यादिषु स्थितेति । अम्यार्थः । कृतादिभिः ताब्दैः कटादिममभि- व्याहारात् विशिष्कर्मसम्बन्धे निष्कथ्य भुक्तेऽपि अनुभूतेऽपि कृतः पूर्व कटोनेनेत्यवस्थायामिति भावः । तस्यामवस्थायां वृत्तिविरहात्। कर्भसामान्य- वचनोन्य एव कृताब्दः प्रवर्तते वृत्तिं लभते। अविवक्षितकर्मतायां नेह भवतो, यदा तु कृतं पूर्वमनेनेति कर्मसामान्य भावे वा क्त उत्पद्यते तदा सापेक्षत्वाभावात्ममासः, केन 'ससपेति, ततः 'पूर्वादिनिःसपर्वाचे'- तौनिःप्रत्ययः, न च कटस्य माभिधानं करोतेहत्यद्यमानः प्रत्ययः कर्म- सामान्य मेवाह विशेषकर्मसबन्धात्तु तस्याभिधानं न पात्र हितगेकार्थी- भूतस्य निष्कृष्य कटेग संबन्धः सम्भवति, क्रियया तु गुणभूतयापि कारका ·महाभाष्यप्रदीपोद्योबः। (कर्ड कर्मयोः कृति | २|३।५।) (अ.पा. था..) कृतो ये इति । (भा) बदन्त प्रकिग्रहसहकारेणोपस्थितायाः क्रियाया ये रत्यर्थः । तद्धितेनेति । (के) तद्धितासमानियहसहकारेणेवोपस्थितक्रियाया ये इत्यर्थः । एतदायभवनाभावे हेतुमाह तत्र द्वितीयेति ॥ (भा) कटापेक्षत्वादिति । (के) कत रत्वस्य विशेष्यतया कटमापेक्षवादित्यर्थः । कियायाः कारकां नित्यमापेक्षतया ऽसंगतिः स्पष्टेवेति बोध्यम् । नित्यमापेक्षस्थले ऽपि कचिदेव समायो न सर्वश्रेत्याशयमन्ये ॥ भाधे अन्यथा पच्चत इत्यादावपि कर्मसामान्ये प्रत्ययाभ्युपगमादिति भावः। अविवक्षित- कर्मणा भावे प्रत्यय इति मतान्तरमाच, बकर्मकत्व इति । ननु कर्मसामान्ये भावे वा तप्रत्यये कृते सापेक्षत्वाभावात्सु सुपेति समासे कृते पूर्वादिनिः' सपूर्वाचचेति कर्तरि इनिप्रत्ययोत नाम । कटस्य तु प्रथमपक्षे नाभि- धान दुर्वारम् । यथा प्रक्ष क्षुदुपहन्तुमित्यत्र क्षुधा सत्यप्रत्ययेन । मैवम् । . सबन्धो भवति यथा कटं कृतवामिति, छतपूर्वोशब्दश्चायं पूर्वकृतमनेने- त्यसिमर्षे युत्पादितः पूर्वं कृतवानित्यनेन समानार्थः संपद्यते, तब करोति- नियापेक्षमलि कटस्य कर्मस्वम्, अभिहितं च तदिति यहणे घडी स्थाक, पत्र मिष्ठान्तेन शब्देन कर्मकर्मणो संबन्धलव निहाश्रयः प्रति- धो बचा पटतवान् इतः कटो देवदत्तेनेति, हा तु तस्य कटेन ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (प.२। पा. बा.३) (कई कर्मणो वति।। २।३।५।) यो सौ कृतकटयोरिति । (भा) य: शतकटयोः सामानाधिकरण्यरूपसम्बन्धी वाक्ये रष्टः उत्पत्रे प्रत्यये इनिः निवर्त्तते निवृत्त इति बुद्धिविषयो भवति भावविषयवतमब्देन वृत्तिमत्त्वात्तवान्यार्थदर्शनातद्धितार्थनेकार्थों- भूतस्य तस्य कटेन सम्बन्धाभावादिति भावः ॥ मनु विशेषा- तिरिक्रमामान्यसनावे मानाभावावधात्वर्थफलाश्रयः केनाभिहित इति ज्ञानकाले तदर्थफछे ऽन्वितस्य कटस्थानभिषितताया वकुम- शक्यत्वाच "कर्ममामान्ये" इत्यमङ्गतमत पाह भावे वेति । (कै) अविवक्षितकर्मतया अकर्मक फलांश प्रागाश्रयविशेषावया- विववाच कर्माविवोत्याहुः ॥ सद्धितार्थेने कार्थीभूतस्य कृतब्दार्थस्य निष्कृष्य कटेन सम्बन्धाभावात् । सदेतदाह, ततः क्रियावतेति । नन्वेवं क्रिययापि योगाभारे कथं रिसोये- बाए क्याह । चविग्रहेति । विशिष्य ग्रहो ग्रहणं तारिताप्राधान्येना- रामाणापौत्यर्थः । अयं भावः । राणभूतमापि क्रियया कारका सम्बन्धी दृश्यते । यथा कटं कृतवामिति । कृतपूर्वीशब्दचार्य पर्व कृतमनेने बस्मिवर्षे संबन्धो न भवतीत्युक्तमेव, अथ तु यस्तो निठान्ते पदे धातुवाच्यक्रियापेक्षे वे कर्टकर्मणो तयोः प्रतिषेधस्तथा सति नेदं वदग्रहणम्य प्रयोजनं तेनैत- दपि निरत्तम, बसति कृदयहणे कटं कारयति पाचय योदनं देवदत्तो यज्ञ. दतेनेति णिचप्रक्षतेः पचेर) प्रति कर्टकर्मणोः षष्ठीप्रसङ्गः सति तु सह- याणे चिोखाधान्न भवतीति कथमिव निरन्तं, न लोके यत्र नैवं वायते ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कट कर्मणो कृति । २।३। ६५ ।) (ब.२। पा. ३। था.१) कृतं पूर्वमनेनेति । (क) अर्थप्रदर्शनमात्रमेतत् । नत्वयं प्रयोगः माधुः। प्रत्ययोत्पत्त्यमारं भाथे सामानाधिकरयनिवृत्युकर्वाक्ये इतकटयोः घामानाधिक- रण्येन प्रयोगस्येव साधुत्वात् कर्मत्वमिति । (कै) अत्यनभिहितं कटस्य कर्मत्वमित्यर्थः । 'विशेषकर्मेति । (हरिः) ॥ १ विशेषकर्मसम्बन्धे निर्मुक्तेऽपि कृतादिभिः । विपोषनिरपेक्षोऽन्यः कृताब्दः प्रवर्तते । अकर्मकत्ये सत्येव कान्त भावाभिधायिनि । ततः क्रियावता का योगो भवति कर्मणा । पवियहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः। क्रिया सम्बध्यते तहत् कृतपूर्यादिषु स्थिता ॥ हरिः ॥ व्युत्पादितः। पूर्व कृतवानित्यनेन समानार्थः सम्पद्यते। तत्र करोतिक्रियापेक्ष- मस्ति कटस्य कर्मत्वम् । अनभिहितच तत् । बतो ऽसति कल्याणे षष्ठी स्थादेवेति स्थितम् । म्यादेतत् । बोदनः पच्यतेतमां, गुरुर्धरित्रीक्रियतेत- रान्वयेत्वादावपि बोदने .धरियादेः कर्मणः किययैव योगाद हितोयैव लप्रतिभूतस्य धातोर्य कर्ड कर्मणी इति किं तर्षि लान्ते पदे या कियोच्यते प्राधान्येन गुणभावेन वा तत्र ये कर्ट कर्मणो सयोः षष्ठी न भवतीति तेनेद- मप्यप्रयोजनम्, पथ स्थान लोकाश्य येत्यत्राध्ययविशेषणार्थ जदया तेनोः कटानां सरत्यधाकतोप्यव्ययस्य प्रयोगे निषेधाभाव इति तदपि ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ब. २ । पा.पा. ३) (कर्ट कर्मणो कति । २।३।५।) छतः कटो ऽनेनेत्यस्यामवस्थायां कनशब्देन विशेषकर्मकटादि- "सम्बन्धे" ॥ निर्मुक्ते ऽपि । (हरिः) अनुभूते ऽपि तस्यामवस्थायामसामर्थन वृत्तिविरहाद् । विशेषनिरपेक्षः। (हरिः) भाववचनः ॥ "अन्यः" एव । कृतशब्दः प्रवर्तते । (हरिः) वृत्तिं लभत इत्यर्थः ॥ तदेवोपपादयविवचितकर्मतया भावे क इत्याह । अकर्मकत्वे इति । (हरिः) एवं विशेष्यनिरपेक्षत्वे विशेष्यरहितमामान्यस्याभावादित्यर्थः ॥ स्यात् । क्रियाविशेषणीभूतेन लकारार्थेन कर्मान्वयश्चेत् क्लागाप्यस्त । कियायाः कारकेविव शक्तरपि शक्तिमत्युत्थिताकापक्षकत्वाविशेषात् । किश्वास्तु नाम कश्चित् कार्थपरित्यागेन मृत्तिः। राजपुरषादौ संख्या- विशेषस्य मासजातादौ गुणप्रधानभावादेख बहुमत्या गदर्शनात् । तथापि पदग्रहणं व्यर्थमेव । नमोकेति निष्ठायोगे निषेधासिद्धे। मिष्ठानधातूपात- .. न, अञ्चयेन कर्ट कर्मणौ विशेषयिष्यामो ऽव्ययम्य थे कई कर्मणो तयोः पछी नेति, न चाकृत उसः कर्ट कर्मखौ सम्भवतः, मत करोतोति कदिति कृच्छब्देन कायते तत्र कर्टकर्मणोरिन्येव पद्यामपि सिद्धायां पुनर्विधान गुणभूते पि कर्तरि यथा स्याद्वेदिका देवदत्तम्य यज्ञदत्तस्य काहानामिति, भिदेयन्तात्पर्यायादिना गयुच, पत्र पार्थस्य प्राधान्यानयोगकका प्रधान प्रयोज्यकर्ता तु प्रत्यर्थस्य गणभावादणभूत इति प्रधानेतरसन्निधौ प्रधा.

·७५. (ध.२पा. २ बा.३) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कई कर्मणोः कृति । २।५। ६५ । पत्र कान्तं भावाभिधायि तदिति क्वचित्पाठः सुयुकतरः । सप्त- म्यन्तपाठे भावाभिधायिनि सति समासे तद्धितोत्पत्तिरिति शेषः एवं मति तद्धितोत्पत्तौ यथा सामर्थं न भवति तथा दर्शयति । ततः क्रियावतेति । (हरिः) कर्मणां कटादौनां कियावत्कर्थके इतिमा तदन्तोपस्थाय- क्रियया योगो भवतीत्यर्थः ॥ तचोपपत्तिमा । अविग्रहेति । (हरिः) विभिव्य प्राधान्येन यहो ग्रहणं तद्रहिताप्राधान्येन रयमाणा- पौत्यर्थः । राणभूतक्रियया वा कारकाणं सम्बन्धदर्शनादिति भावः ॥ तदनं भाष्ये । १हरिकारिकायाम् । - क्रियायोगे न भवतीति हि तदर्थः । ग्रामं गतवानियादावपि कारकाणां क्रियौवान्षयात् । न च पाचयति यज्ञदत्तो देवद लेनेत्यत्र णिचप्रकृत्य प्रति कर्तुः प्रयोग्यात्वष्ठौं वारयितुं सदग्रहणम्। णिच् तु न दिति बाथम् । लयोगे नेत्येव निषेधसिद्धेः। प्रकृया लान्सपदेन वा या कियो- पाता तद्योगे नेत्यर्थात् । सा च किया गुणभूता प्रधानभूता अत्यत्र गादेव स्यात् हयाणादप्रधानादपि भवति, एतदपि नास्ति प्रयोजनं, हतीयावत् सिहं, तद्यथा पाचित बोदनो देवदत्तेन यज्ञदत्तेनेत्यादौ प्रधा. नाप्रधानयोईगोरपि कस्तृतीया भवति तत्कस्य हेतोः एकशब्दवाचवा- भावेन विरोधाभावात् तथा पद्यपि भविष्यति, यह तर्षि प्रयोजनम, 'भपप्रामौ कर्मयोति बहुप्रोहियथा स्याद अन्यथान्यपदार्थस्थानुपात- वात्तत्परुषः स्यात्तत्र चानिएं वक्ष्यते, यद्येवमुत्तरव करणं कर्तवम्, पथ .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (प. २ । पा.३। बा.१) (कर्डकर्मणोः कति ।।३।५।) अस्ति च करोतेः कटेन सामर्थ्य मिति । (भा) सामान्धेन तदात्तिरिति । (भा) अविवक्षितकर्मतया धात्वर्थमात्रवृत्तिमा भावकान्तेनेत्यर्थः । विशेषार्थिनेति । (भा) कर्मविशेष जिज्ञासानिवर्तकयनवतेत्यर्थः । एषा विवक्षा प्रयोगानुसाराक्कषिदेव तेन घटं क्रियते घटं तमित्यादि नापा- दनीयम । रुद्हणे ते तु न दोषः । कर्मणः कृदन्तमाचोपस्था- प्यक्रियान्वयाभावात् । स चास्योकरीत्या म वापि पृथक् प्रयोग इति तन्मात्रस्य भक्रिग्रहाभावात् । अत एव तण्डुकानां पाचक- पुत्रः पाचकतर इत्यादौ म दोषः । निषेधसूत्रे ऽपि सादिमाह- नाग्रहः । गौणमुख्यन्यायस्तु नाश्रीयते । लक्ष्यानुरोधात् । खरितेनाधिका कार इति व्याख्यानाच । अत एव तत्र हतीया लभ्यते । भेदिका देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य काष्ठानामित्यत्रोभाभ्याबर्टभ्यां पश्यप्यत एव । तस्माइथं लद- ग्रहणमिति । चत्राः । कृत्येव यथा म्यात्तद्धिताधिक्ये मा भूदिति हद- यहणम्। व्याकरणं प्राज्ञः। प्रज्ञादिभ्यश्चेति खार्थेण एवञ्च वदतां मते चोदनम्य पाचकतम इत्यत्रापि षष्ठी नेति लभ्यते । कृतपूर्वोतिवत्यार्तव्यपूर्वो- वानुपातेप्यन्यपशर्थे व्याख्यानाहीहिभविष्यात यथैकाचो दे प्रथम- स्येति तदेतत्वाण चिन्यप्रयोजनम् । केचिदाङः । इहैव तइितनिवृत्त्यर्थं वाणमिति, प्रजानातौति प्रशः प्रच एव प्राज्ञः 'प्रशादिभ्यश्चेति साधिकेणि कृते व्याकरणं प्राच इत्यत्र पछी न भवति, ननु क्रियमाणेऽपि अत्याये कस्मादेवात्र न भवति यावता भवत्येव छतोत्र प्रयोगो मात्रै तच्छक्यं वाई प्रत्ययानेकार्थीभूतस्य कदम्तस्य निष्कष्य व्याकरखेग संबन्धो ·७५२ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (काकर्मणोः कृति । २।३। ६५ ।) (स.२। पा. था.३) पर्याविष्ठांशेऽपि तथार्थ इति न निषेधप्रवृत्तिः । कटं कृतं पाचक- पुष इत्यादौ च निषेधप्रवृत्तिरत एव भाव्ये “करोतेः कटेन मामर्थ्यमित्युक्तं" न तु छतभब्दस्य कटेनेत्युक्तम् । एवं च सकर्मक- धातावौविवक्षाया भावे कप्रत्यय ईशममामविषय एव मान्य- ति भाष्यस्वरमालन्यते "धान्तं देशमि"त्यादौ तु “गत्यकर्म- के"तिभावेको बोध्यः ॥ एतच्च विशेषापेक्षायामिति । (क) अत्रैव प्रधानन्यायो म हतीयादिविधाविति विशेषापेक्षायामि- त्यर्थः । विरोधाभावे हेतरेकमब्दवाच्यत्वाभावः। तदुपपादक भिन्नशब्दवाच्चयोरित्यादौति बोध्यम् ॥ त्थादेरभ्युपगमे तु तव्यादाद्यन्तेन समासादिगो कृते कृग्रहणण्यावर्यतापि सम्भवति भाष्यं पिहोदासोनमेवेत्यभियुक्त प्रयोगा अन्वेषणीयाः। यत्तर्हि धयै रामोदमुत्तममिति भट्टिः । उच्यते । अनित्येयं षष्ठी। तदईमिति निर्देशात् । दिकर्मकेभ्यस्त कर्तरि कति कृते "प्रधाने नियताषष्ठी गुणे तूभयथा भवेदि"त्यकथितसूत्र एवोक्तम् ॥ न संभवतीति प्रत्ययस्य खार्थिकत्वेनान्तिराभावात् । नैष दोषः। वाद- ग्रहणसामर्थात्वदन्तेनैव योगे पछी विज्ञास्य ते इह तु कता तद्धितेन चैकल्पः संबन्ध इति न भविष्यतीत्यलमतिक्षोदेन । 'शेष इति निवृत्त- मिति'। सेनाप्रामा पछी विधीयत इत्यस्याः समासो भवतीति वद्योगाच पछी समस्यत इति न वक्तव्यं भवति ।

·महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (प.पा.राचा. (उभयप्राप्ती कर्मणि ।२ (1) उभयप्राप्ती कर्मणि ।।३।६६ ॥ नियमेनानेनेति । (क) नियमशास्त्राणां निषेधे तात्पर्यादन्यथानुवादवैयर्थापत्तिरिति भावः ॥ स्त्रीप्रत्यय एवेति । (के) भाव्ये उभयप्राप्ती कर्मणि ॥ उभयोः प्राप्तिमिति तत्र कर्मण्येव बही स्यात् । पासों गवां दोहोऽगोपेन । यकाकारयोः प्रयोगे प्रतिषेधो नेति वक्तव्यम् । भेदिका बिभित्मा वा गहम्य जगतः । कथातहिलिमा बाधा म भवतीति स्यागापापचोभाव इति सूत्रे वृत्तिः । तथा सटा सौयुटो बाधा न "उभयप्राप्ती कर्मणि" । उभय शब्देन प्रकृतत्वात्कट कर्मणो संबोते 'उभयप्राप्ताविति बहुप्रौहिरिप्ति'। न तत्पुरुषः । 'उभयोः कर्टकर्मणो। बछौ प्राप्तौ सत्यामिवि'। अत्र प्रयोजनं वक्ष्यति । 'कर्मणो वेति' । विपरी- तस्तु नियमो न भवति उभयप्राप्तावेव कर्मणोति ग्वं हि पूर्वसूत्रे कर्म- ग्रहणममर्थकं स्याद धननैव विशिविधानमाश्रयणीयं स्यादिति भावः । 'याश्चर्य इति'। सकर्मकभ्यो भावे कृति विहिते कर्मणि करि चषको प्राप्ता नियमेन कर्तरपनीयते, प्राप्तियाणाच प्राप्तिमाचे नियम इति कटकर्मणोः प्रयोगेऽपि कर्तरि हतीया भवति, 'पन्त येनादमिर- सोति पत्र छात्मन इति गम्यमानत्वादस्त्यभयोः प्राप्तिः, पत्र चामन्तरस्थ विधिर्वा प्रतिषेधो वेति कर्ट कर्मयोगिति प्रातिनियम्य ते शेषण्डो ·७५४ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। ( उभयप्राप्ती कर्मणि । २ । ३।६।) (ब.२। पा.३। बा.३) अकाकारयोर्भेदिका चिकौर्षेति कृतिरिति च (भा) स्त्रीप्रत्यये एवोदाहरणदानादिति तदाशयः ॥ अपरे विति। (2) मोदाहरणमादरणीयमिति तद्भावः ॥ भवतीति मतियोरित्यत्र वृत्तिः । पत्र रक्षितः। अप्रत्ययादित्यकारप्रत्य. यस्येच ग्रहणं प्राथम्यात् । बाधाशब्दे तु गुरोचहल इत्यकार इत्याच करणत्वविवक्षायां बतौयेति वा बोध्यम्। शेषे विभाषा । स्त्रीप्रत्ययविषय- मेवेदमित्ये के। विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः पाणिनिना वा। केचिद- विशेषेण विभाषामिच्छन्ति । शब्दानामनुशासनमाचार्यणाचार्यस्य वा । कर्तयपि भवत्येव नियमस्य प्रयोजन पक्ष रतीयाश्रवणं कर्मापि यदा शेषत्वेग विवक्ष्यते सदा तत्रापि शेष पछी भवत्येव तस्याश्च 'कर्मणि घेति निषेधाभावात्समासोऽपि भवति, निषेधस्य तु प्रयोजनं कृत्सरो मा भूदिति एतदपि सूचितं 'पूर्वण षष्ठी प्राप्तौ नियम्यत इति' पाश्चर्यमिद मित्वेतावदेकं वाक्यं किंसदित्याच । 'योदनस्येति'। पत्र पाके बोदनस्य कर्मत्वं प्रादुर्भावे च ब्राह्मणानां कर्डत्वमित्यनेकत्वात्कृदुभयप्राप्तिर्भवति । 'भेदिका चेति'। पर्यायादिषु ण्वुच । 'चिकीर्षेति'। 'अप्रत्ययात्' । पनोभयत्रापि करि हतौया न भवति षष्ठी तु शेषविवक्षयापि सियति समासोऽप्यत्र भवति धर्मजिज्ञासा देवदत्तस्य शिष्यस्थाचार्यश्रूषेति पोधे विभाषेति तब बदा नियमेन कसरि हतीया तदा 'कर्मणिचे ति निषेधात्याणिनिना सूत्रातिः पाचार्येण शब्दानुशासनमित्यसाधुः समासः, पाबिने सुचतिराचार्यस्य शब्दाहशासनमिति तु साधुः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः ।
(ब.पा.बा. ३) (तस्य च वर्तमाने | २।३।।)
तस्य च वर्तमाने।।।६७॥
नपुंसके भाव इति । (क)
इदं वार्तिकं लक्षणप्रतिपदोकपरिभाषया कासोदासीन
"मपुंसके भावे " इति सूत्रविहितकयोग एव । तेन भूते भावे
केन योगे हतीयेवेति वार्तिकमतम् । यद्यपि शेषत्वविवषयापि
सिद्धं तथा ऽपि कर्तृत्वप्रकारके बोधे षष्ठ्यर्थमिदमिति वार्शिका-
प्रयः । भाष्यकारस्त तादृश एवार्थ साधुत्वमङ्गौलत्य प्रत्यारख्यौ ।
भाव्ये
योवमिति । (भा)
एवं श्रेषत्वविवक्षया षष्ठ्यङ्गीकारे ॥
अधिकरणवाचिनश्चेत्यचेति । (क)
एतत्सूत्रोदाहरणविषयीभूतगत्यर्थे रत्यर्थः ॥ तत्र हि कोऽधि-
करणे च प्रौव्यगति रति विशेषविधाना"नपुंमके भावे क"
तस्य च वर्तमाने । वर्तमानार्थक्लस्य योने पछी स्यात् । मलोकेति
निषेधस्थापवादः। राज्ञां मतो बुद्धः पूजितो वा । मतिबुद्धि पूजार्थेभ्यश्चेति
"क्तस्य च वर्तमाने"। 'राज्ञ मत इति' । 'मतिबुद्धि पूजाभ्योति
वर्तमाने तः, शेषविज्ञानादित्युपसंख्यानं प्रत्याचशे, सदप्यत्र छात्रस्य
कर्ट वम विवक्षया तिरोधीयते संबन्धित्वमाधमेव तु विवक्षिष्यते ततवन

·महाभाष्यपदीपोद्योतः । (कस्य च वर्तमाने ।२।३। (01) (प.५। पा. ३। पा.३) इत्यस्याप्रवृत्तिरेवेति वार्तिकमते वार्तिकेन षष्ठी न प्राप्नोति भेषत्वविवक्षयाच भावविषये भाव एवेति वार्तिकमते शब्दा- प्रत्याख्यानमते च मेषे षष्ठौ स्यादिति "चातःशब्दामि"त्यर्थः । नदाइ। तत्र शेषेति। (क) कर्मा विवक्षया ऽकर्मकले इत्यादीनि चत्वारि रूपाणि । सकर्म- कले तु अहिना सप्तो ग्राम इति पञ्चमीमपि बोध्यमिति केचित् ॥ सप्तमौप्रयोगेणेति । (के) "रहे"ति सप्तमोप्रयोगणेवेदं दर्भितम् । रापदार्थस्यैव चेदं विवरणं भाष्ये रति बोध्यम् ॥ किंतईि भाव इति । (क) इदमिहाषिः सृप्त इत्युदाहरणे, करौत्यस्योपलक्षणम् ॥ वर्तमाने कथन्तहिमपुंसके भावे तस्य योगे षष्ठी। छात्रस्य सित. मिति शेषविज्ञानात्मिहम् । कर्टत्वविक्षायां हतीयेव । छारेख हसित- मिति। माबाबामश्रीवादितिवत्मिदा घडीव थैः। 'तथा पेति'। उपसंख्याने खेता सियतौसि भावः ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.बा.) (न लोकाययनिहाखल थेवनाम् । २।३) न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम्। २।३।६॥ अपनौयेति । (क) मलिट् पहणे तस्य फलाभावादित्यर्थः ॥ अहोनेव सत्काल कसूना मिद्धत्वात्किं मलिट्यहणेनेत्यत पाह किकिनौ चेति । (क) लेत्यस्य लादेशयोग इत्येवार्थः । लयोग इति तु न धम् । पादेशे लवस्थाविधित्वेन स्थाभिवत्वायोगात् ॥ न लोकाययनिष्ठाखार्थटनाम् । जिक्षितरूपविनाशप्रसङ्गात् हमा- मिति णत्वं न कृतम्। एषां प्रयोगे षष्ठी न स्यात् । कर्ट कर्मणो जतीति प्रामा प्रतिषिध्यते । लादेशाः, बोदनं पचन् पचमानः पेचानः पेचिवान् । कघन्ताई भिर्वध्वं पपिः सोमं ददिर्गा इति। मति किकिनौ ककारी नापि तदादेयौ। नैष दोषः। किकिनौ निट चेन्यनेन स्लिट कार्यातिदेशः क्रियते . "न खोकाव्यनिष्ठाखन थेटमाम्" ॥ निक्षितरुपविनाशप्रसङ्गात् हनामित्यत्र यात्वाभावः। 'उ उति'। धनेनोकारप्रषं दर्शयति वन लवेति पूर्वबन्दे उकारस्य पूर्वनिपातः म्यात् परनिपातेऽपि लवुकेति स्यात् तस्मात्परयोईन्दं कृत्वा पश्चालशब्दम्य इन्दः कार्यः, उकारेण चतो विशेषणात्तदाविधिः, व्यपदे शिवदावारकेतलस्यापि ग्रहणम् । 'मशान- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (न लोकाययनिष्ठाखलर्थटनाम् । (ब.२ । पा. ३ बा.२) २।३।६।) लिट्कार्यातिदेशादिति । (क) दिवविधानेनैव सिद्धी तबदतिदेशालिडादेशवल्यावित्यर्थ इति भावः ॥ व्याख्यास्यामौति । (के) मंजा न व्याख्यास्यामि किं त्वतिदेशं व्याख्यास्यामौत्यर्थः ॥ मनु सिवदतिदेशे ऽपि कथं समानाथषष्ठीनिषेधो ऽत पाए । विशेषेति । (क) संज्ञाप्रकरणभावादिति मत्वेत्युतम् ॥ भाव्ये न तु लिट्संज्ञा । विशेषातिदेशे च सामान्यमप्यतिदिश्यत इति । उ, कटं चिकीर्षुः । कन्यामलंकरिषणः । उक, वाराणसौमागामुकः । कमेर्भाषायाम- निषेधः । लक्ष्म्याः कामुकः । अव्यय, कटं कृत्वा । तोसुकसुनोरप्रतिषेधः । पुरा सूर्यस्योदेतोराधेया। पुरा क्रम्य विस्पोविरपशिन् । निठा, चोदनं भक्तवान् । देवदत्तेन छतम् । खल र्थ, त्वया सुकरम् । ईषत्पानः सोमो भवता । समिति प्रत्याहारः पटशागचावित्यारभ्य टनो नकारात् । तेन चाविति'। तेन शानर्थ टन्निति प्रत्याहारो नाश्रयणीय इति 'किकिनौ चेति'। मनु लयहणेन लकारास्तदादेशाच ग्रहीतुं युक्ताः कटं कारयांचकार बोदनं पाचति किकिमोल्व युक्तं ग्रहणम् अलवादलादेश- वाच । नैष दोषः, किकिनौ लिट् चेत्यनेन लिटवातिदेशः क्रियते न लिट्संशा तत्र कारयां पचान इत्यादौ लिटि तदादे परे च दृष्टः प्रतिषेधः किकिमोरपि भविष्यति । उदाहरणेष सर्वत्र कारकषयाः प्रतिषेधः शेष- ·.. ७५९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.५। पा.३। था.३) ( न लोकाययनिष्ठाखलर्थटनाम् । '२।३।६) 'उकारेति (भा) कारप्रयोगेण वर्णपहणमिति ध्वनितम् । तत्फतमाह उकारान्तेति । (कै) शब्दरूपं विशेष्यमादाय तदन्तविधिः । स च प्रत्यय एव माहचर्यादिति भावः । तेन कन्यामलङ्करिष्णुरित्यादि सिद्धम् । प्रत्ययाप्रत्यययोरिति तु वर्णग्रहणे न प्रवर्तत इति बोध्यम् । शानन्प्रभतोनामपि ग्रहणम्। सोमं पवमानः । पूष्यजोः शानन् । नटमा- घानः। ताच्छील्यादिषु चाना। अधियन् पारायणम् । इएधार्योरिति शता । तन्, पाता सतमिन्द्रो वस्तु सोमम् । द्विषः पातुर्वा । मुरस्य मुरं वा दिषन् । सर्वत्र कारकषधाः प्रतिषेधः। शेषे पछौ तु स्यादेव । ब्राह्मणस्य कुर्वन् । सत्यानुरक्ता नरकस्य निघावः । छात्रस्य हसितम् । मनिकरित्यादि । इत्वाकूणणं दुरापेर्थे स्वदधौना हि सिद्धयः । पपि वागधिपस्य दुर्वचं वचनं तदिदधीत विस्मयमिति च । यहा । इक्ष्वाकूर्णा षष्ठी तु भवत्येव ब्राह्मणम्य कुर्वन् योदनस्य पचन् अपां पेहरसि नरकस्य भिक्षावो गुणैः तानि विधवीर्य निराकरिष्ण रिति । 'पागामुकमिति' । लषपतपदेत्यादिनोका, रक्षांसि वाराणसी प्रत्यागमनशोमानि भवन्ति, शापादिमोक्षार्थमित्यर्थः । 'दास्याः कामुक इति' । द्वितीयानिवृत्त्यर्थ वचनं षष्ठी तु शेषविज्ञानादेव सिद्धा। 'पुरा सूर्यस्येति । भावक्षक्षण इत्यादिना तोसन्। 'विरूप इति'। 'पिटदोः कमन्' 'पुगो शामन्' ताशी- ल्यायोवचनशक्षिषु चान' 'इधार्योः प्राणिो' येतेषु न इति नानु- बताति स्थापयिष्यते तेग लग्रहणादसिद्धिति मत्याह । हनिति'।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (न लोकाधयनिष्ठाखलर्घटनाम् । (ब.पा.पा.३) २।३।६६) एतेषां चेति । (क) "पूञ्चजोः प्रामनि"त्यादौनामित्यर्थः ॥ भाव्ये प्रतिषेधार्थमिति (भा) षष्ठ्याः सिद्धत्वेन प्रतिषेधमाचफलकवार्त्तिकमिति भावः ॥ तदेव विध्वर्थमिति । (भा) नित्यं प्रतिषेधे प्राप्ते पचे षष्ठविद्यर्थमित्यर्थ ॥ सिद्धय इत्यन्धयो न तु इवाकूगां दुराप इति । तथा वागधिपस्य विस्मय- मित्वन्धयो न तु वाधिपस्य दुर्वचमिति दिक। इह उस उकच ऊकाविति उको चेति विग्रहीतव्यम् । ऊकारेण च तो विशेषणात्तदन्तविधिः । व्यपदेशिवावाकवलेनापि निषेधः । व्युत्पाद्य लव 'प्रत्याहारयणमिति' । 'हिषः शतुर्वा वचनमिति'। 'हियोमित्र' इति पोयं प्रहप्रत्ययस्तायोगे विकल्पेग प्रतिषेधो वाय इत्यर्थः। प्रत्याखानं तु शेषविवक्षायां पद्यन्यत्र हितोयेति सता च समासप्रतिषेधात्समासे वन- राय कारकषकी विधेयेयपि मास्ति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२। पा. १। था. ३) (बकेनोभविष्यदाधमर्ययोः । २।। । 1) अकेनोर्भविष्यदाधमर्ययोः। २।३।७०॥ स्वरितत्वेति । (के) "यथासंख्य"सूचे खरितेनेत्यनुवृत्तरिति भावः ॥ भविष्यदधिकारेति। (कै) बदन तुमुन् खुलावित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ॥ भविष्यदर्थकस्यापि ग्रहणमिति पक्षान्तरमपिता स्पष्टम् ॥ पनोभविष्यदाधमयोः । भविष्य यकस्य भविष्यदाधमार्थ नय योगे षष्ठी न स्यात् । एधानाहारको व्रजति । बजामौ । द्वितीयासमास- प्रसङ्गे व्युत्पादितमेतत् । व्याधमये, पातं दायो। भविष्यदिति सर्यते । तेन भविष्यदधिकारविहितत्य ग्रहणान्नेह वर्षशतस्य परकः। पुत्रपौत्राणां दर्शकः । अयं हि गलतचाविन्यविशेषण विचितो न तु तुमुन् गवलाविति- बद्भविष्यदधिकारस्थः । इह यथामख्यं वारयितुं भाष्ये योगो विभक्तः । यकस्य भविष्यति, इत अाधमण्ये चेति । "बकेनोभविष्यदाधमर्ययोः" । कम्य. भविष्यात काहे हमक्ष बाधमण्र्य चेति संख्यातानुदेशस्त व्याख्यानान भक्तोति भावः। 'ग्राम गमोति'। 'भविष्यति गम्यादयः । ननु च नात्र पधाः प्रसंगः कथं गत्वर्थ कर्मणोत्यत्रो हितोयाग्रहणं किं न चतुर्थव विकाप्येत अपवाद विषयेपि यथा स्याद ग्रामस्य गन्तेति, सत्यं, श्रोते तावत् प्रतिषेधे लभ्यमाने किं | द्वितीयाग्रहमसामश्रियो नेति मन्यते ।

·०६२ महाभाष्यप्रद पोद्योतः । (वन्यानां कर्तरि वा । २।३।०१।) (च.२पा. बा.३) कृत्यानां कर्त्तरि वा।।३।७१॥ भाथे भावकर्मणोरिति । (भा) तब भावे ऽकर्मकाविधानेन कर्मणो ऽभाव एव । कर्मणि तु मकर्मकाविधाने ऽपि तस्याभिधानमेवेति भावः । न च कर्त्तव्य- पूर्वोकटमित्यादौ अविवचितकर्मतया भावे तव्ये पश्चात्कर्मसन्नि- धाने भावेऽपि संभव इति वाच्यम् । भाष्यप्रामाण्येन कृत्यविषये तथा विवनाचा प्रभावादित्याहुः ॥ भव्यादीनामिति । (भा) तप हि कर्तरि हत्यः । गेयो माणवकः माना मित्यत्र कर्मणि विकप्पाभावायेत्यर्थः । तन्नित्त्यर्थमपौति । (के) त्याना प्रयोगे कर्तर्यवं षष्ठी न कर्मणि मा च वेति कमात्र व्याख्यायत रत्यर्थः । यद्यप्येवं व्याख्याने गेयो माणवकः मावामिति म सिध्यति तथापि उभयप्राप्तावित्यनुवर्त्य तत्र . कृत्यानां कर्तरि वा। षठो वा स्यात् । कर्टकर्मणः कृतीति नित्यं प्राप्त विभाषेयम। कर्तव्यमिदं कृष्ोन कपास्य वा। कर्तौति किम् । "छत्यानां कर्तरि वा" | 'कर्तरीति किमिति' । 'तयोरेव कृत्यक्त- खलर्चा' इति वचनादकर्मभ्यो भावे सकर्मकेभ्यश्च कर्मणि क्यानां विधानात्वा रेव सैरगभिधानं सम्भवतीति कर्ट कर्मणोई योरधिकारपि ·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः । ७६१ (बा.२ । पा. ३ | खा. ३) (कृत्यानां कर्तरि वा । २।३।०१।) दोषाभाव इति भावः । अत्र पक्षे विधिसम्भवे नियमानुपपत्तिरनु- भयप्राप्तिविषये भवतः कटः कर्त्तव्यो भवता कटः कर्त्तव्य इत्यादाव- सिद्धिं च मनसि निधाय भाष्ये उकम् । एवं तौति । (भा) कर्तृकर्मणोईयोरपौति विकल्पस्त्वनुभयप्राप्तिविषयः । चक्रष्टव्या ग्राम शाखा देवदत्तेने त्यम्यैवेष्टेरित्याशयः। वृत्तिखरसोऽप्येवमेव ॥ भाव्ये ग्राममाक्रष्टव्य (भा) इत्यस्य देवदत्तेनेति शेषः । उभयप्राप्तावित्यस्य सम्बन्धाऽजानेम वा तत्रेदमुदाहतं देवदत्तस्य देवदत्तेन वा कर्त्तव्यमिति कर्तरि वेत्यम्योदाहरणम् ॥ इहापि तहिं प्राप्नोतौति (भा) निषेध इति शेषः ॥ ननु च उभयप्राप्तिरिति । (के) उभयप्राप्ताविति तत्पुरुष इति भावः । बहुमौरिरित्युत्तरम् । पयांयेणेति कर्तरि भव्यादौनां विकन्पेम विधानादित्यर्थः ॥ गेयो मागावकः साम्राम् । भव्य गेवेति कर्तरि यदिधानादनभिषितं कर्म । इहापि भाष्ये योगविभागः कृतः। तद्यथा, कृत्यानाम् । उभयप्राप्ती, कर्तव पछी भविष्यतीति प्रश्नः । 'गेय इति'। भव्य गेयेयादिना करि यत्प्रत्ययः। 'मानामिनि कर्मणि नित्यमेव पठो भवति । 'उभयप्राप्ती कृय इति'। उभयोः कर्ट कर्मणोः प्राप्तिस्मिन् कृत्य तत्र योपि कार्टकर्मणोः षष्ठी न भवतीत्यर्थः । 'कराव्यति'। कृढिकर्मकत्वावधाने .

·७(४
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(यानां कर्तरि वा । २ । ३ । ४६ ।)
(अ.२ । पा. ३ । पा३)
बहुव्रीहौति । (के)
कदाचित्कर्मणि सत्यमत्वेन कृत्यप्रत्ययभेदादेककृत्ये युगपदु-
भयप्राप्ति स्तौति भावः । अनेन भाष्येण यत्रोभयोः प्रयोगस्तत्रैवो-
भयत्राप्तिरिति सूचितम् ॥
इति शिवभट्टसुतसतौगर्भजनागोजीभट्टकृते
महाभाष्यप्रदीपोद्योते द्वितीयाध्यायस्य
तृतीये पादे तृतीयमाह्निकम् ॥
पादश्च समाप्तः।
त्यसुवर्तते । मेतण्या वगावः कृष्णोन । इस प्रधाने कर्मणि गवाख्ये कृत्यः ।
पप्रधानकर्मणः कर्तुश्च । मन्यनामभिधानात्पष्ठो प्राप्ता निषिध्यते । ततः
कर्तरि वा ॥ षष्ठौ स्यात् । अन्यत्मवं निवृत्तम् ।
कर्मणि सत्यप्रत्ययो न ववधान इति तस्मिन् कर्मणि कर्तरि च प्राप्ता षष्ठी
न भवति, एतच योगविभागालभ्यते, कथं, कृत्यानामित्येको योगः, अत्री-
भयप्राप्ती नेति, च वर्तते, युगपदुभयप्राप्तीनां कृत्यानी प्रयोगे पछी न
भवतीत्यर्थः। ततः कर्तरि वा, अत्र षष्ठीत्येवानुवर्तते ऽन्यत्म नित्तम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। पाणिनिकात्यायनपतचलिभ्यो गुरुभ्यो नमः । कृतेऽथ पतञ्चलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना । सर्वधो न्यायबीजानां महाभाष्य निबन्ध । अलब्धगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव सौष्ठवात् ॥ दिगुरेकवचनम् । २।४।१॥ नहितार्थत्यत्र विचितस्य सर्वस्य द्विगुत्वात्ममाहारदिगोरेव पाणे मानाभावः । तन्मात्रग्रहणे ऽपि ममाहारशब्दस्य कर्ममाघनत्वे बहवरमप्राप्तेर्वक्ष्यमाणरीत्या भावमाधनत्वे ऽपि तत्याप्तः प्रमानुप- पत्तिरत पाह इहेति। (क) कर्मसाधनस्य ग्रहणं तु तत्रैव भाष्ये निराकृतम् ॥ दिगुरेकवचनम् । वक्तीति वचनम्। बाहुलकारकर्तरि ज्यट । सामान्ये नपुंसकम् । समाहारदिगुरेकार्थप्रतिपादकः स्यात् । तद्धिताति । "दिगुरेकवचनम्" । अत्र यदि पारिभाषिकमेकवचनं एयतानु- प्रयोगत एकवचनं न स्यात् पञ्चपली यं शोभनेति, सस्यादिगुत्वाद दिगो'- ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (दिगुरेकवचनम् । २ । ।।१।) म.२। पा. 8 | बा.१) द्रव्यमिति । (क). गुणदौनामाधारत्वादित्यर्थः ॥ एकद्रव्यवाचकवरूपमामानाधि- करण्यस्य शब्दधर्मवादाह संख्याशब्देनेति ॥ (कै) उच्यते इति । (के) अत एव द्विगुपदेन मामानाधिकरण्यं पारिभाषिकग्रहणे हि दिगोरिति पञ्चमी स्यादिति भावः । वचन मिति च सामान्ये नपुंसकं बोध्यम् ॥ दिग्वर्थस्येति । (क) एवं चानुप्रयोगे ऽपि मिद्धिरिति भावः ॥ षष्ठीसमासेऽर्थानु- पपत्तिमाया एकशेपविषय इति ॥ (क) एक शेषे च (भा) इति तु भाष्ये विषयसप्तमौ भाष्यस्वारस्यात्तु विषयमप्तम्यन्तेन "सुप्मुपे"ति समास इति सभ्यते ॥ भाष्ये सूत्रे हि भावसाधन एव समाहार इति स्थितम् । तथा च न्यायसिद्ध- मेतत् । कर्मसाधनताभ्रमं वारयितुमारभ्यते स नपुंसकमित्यस्य प्रत्यर्थं च । रिति पञ्चम्या च निर्देशः स्यात् घतोन्वर्थस्यैकवचनम्येदं ग्रहणमिति मत्वाच, 'एकस्य वचनमेकवचनमिति' । वक्तीति वचनं, 'कृत्यल्युटो बहुल'मिति कर्तरि ल्यट, एकम्यार्थस्य वचन मेकवचन मिति कर्मणि घश्याः समासः, ·महाभाय्यपदोपोद्द्योतः। ७८० (ब.२। पा. | था. १) (दिगुरेकवचनम् । २।४।१।) नैतत् दिगोरिति । (भा) दिम्वर्थस्येत्यर्थः ॥ समुदायस्येति । (क) उद्भूतावयवभेदस्येत्यर्थः ॥ यद्यपि “शिष्यमाणं सुष्यमानार्थाभि- धायौति" अयमपि दिन्वर्थ एव तथापि न दोष इत्याह बहिरङ्गत्वाचेति । (के) बहुवचनममभिव्यवहारेणैवास्य प्रतीत्या जातसंस्कारानिवृत्ति- रित्याशयमन्ये ॥ पञ्चकपालशब्दस्य प्रत्येक समुदाय वा परिसमाप्तौ तद्धितार्थ द्विगुत्वानपायात्किं विचारेणेत्यत आह । यदि तावदिति ॥ (के) समानमिति । (क) अयमेव पुरस्तादेव चोदितं परिहतं चेति भाय्यम्यार्थः ॥ दृश्यते च भ्रमनिवृत्तयेपि सूचकृतो यत्नः । यथा उपकादिभ्योऽन्यतम्म्याम- बन्द इति । तत्र हि घबन्द इत्यम्य इन्दग्रहणं नानुवतित इत्या भाग्ये स्थितः। तत्र चैकम्यार्थस्य वाचकं भवतीति सामान्य नोपक्रमः पचारिक तदिन्य- पंक्षायां हिगुरित्यस्य पुल्लिङ्गस्य संबन्ध इटेकवचनमिति नएमकोपपतिः, एतदेव व्यक्ति । 'एकस्यार्थम्येति' । एवं च हिगरेकार्थम्य वाचको भवति यदि दिग्वर्थ एको भवति, न च वस्तुतोने कार्यस्य वचनशमेनाप्यकार्थत्व- मापादयितुं शक्यमिति सामर्थ्यादविदेशो विज्ञायते तदाह । 'तदनेन ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (हिगुरेकवचनम् । २।४।१।) (अ. २ । पा. ४ । था. १) समाहियमाणत्वादिति । (क) समुदायरूपत्वादित्यर्थः । समुदायसमाहारौ च पर्यायाविति भावः ॥ निवृत्तिन सिध्यतीति । (के) समाहारानुवादेनैकत्वविधानादप्येतत्र सिध्यतौति भाथ्याक्षरार्थः ॥ प्रत्येकमेव समाप्तिरित्यत्र विनिगमकमाह नहौति । (क) एवं च न वा ममाहारकत्वादिति निष्फलम्। किं च समासे संख्याविशेषानवगतेः समुदायमादाय बहुवचनोपपत्तिरपि नेति भाव्याशयः ॥ तिरोहितेति । (क) सध्यानुरोधादिति भावः । अत्र पक्षे द्रव्यानयनं तु नान्त- रोयकत्वाद् द्रव्याकृत्योरभेदन्यायेन वा अवश्यं च भावसाधन एव समाहारमन्दस्तवाश्रयणीयः । अन्यथा पञ्चखदौत्यादावनुपमर्जनवाद एखो न स्यात् । एवं च न्यायसिद्धार्थानुवादकमेवेदं सूचमिति प्रकारेणेति' । तदिति वाक्योपन्यासे किमुक्तं भवतीत्याह । 'हिरवर्ष एक- बद्भवताति' । 'समाहार दिगोश्चेदं ग्रहणमिति' । तहितार्थे यो रिगुस्त- स्यैकवद्भावो माभूदित्येवमर्थं पञ्चभिर्गोभिः कौताः पञ्चगवः पटा इति, बय क्रियमाणेऽपि समाहारग्रहणे इह करमान्न भवति पञ्चपनी च पञ्चपली च पञ्चपूल्य इति, शिष्यमाणस्य हिगुवात्तदर्थस्यैकवद्भावः प्राप्नोति, न वा पहिरवाद, बंभिरगोयं विमर्थः सत्येव दिगावेकशेषाप्रागभावादेकशेधे ·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (ब.२ । पा. 8 । था. १) (दिगुरेकवचनम् । २ ।।१।) बोध्यम् ॥ समुदाये शब्दसमाप्तौ पञ्चगवः पटा इत्यादौ तद्धितार्थे- ऽपि समाहारसम्भवात्कथं तेनापि तात्तिरत पाह समाहारेण व्यपदिष्टस्येति । (क) प्रतिपदोकपरिभाषया तद्धितार्थद्विगोश्च तत्त्वाभावादिति भावः ॥ पञ्च पूच्य इत्यनेन नेदं तुल्यमित्याह यदा बहनामिति ॥ (के) असमाश्वसतेति । (क) वस्तुतः समासेऽन्तर्वर्तिविभत्तयर्थसंख्यानवगमेन सर्वत्र ममामादेक- शेषेणैव बहुवचनादौति भाय्याशयः । अत एव "एवं ती"त्यादि- सति पश्चादुपजायमानत्वादन्तरले प्राथमकल्पिके दिग्वर्थ चरितार्थ एकवद्भावो ऽत्र न भविष्यति, यद्येवं पञ्चगवः पटा इत्यत्राप्येवमेव भवि- व्यति, सत्यं यदा पटाः प्रत्येकं पञ्चभिर्गाभिः क्रीताः, यदा तु बहवः पटा- संहताः पञ्चभिर्गोभिः क्रीयन्ते तदाऽयमेक शेषम्याविषयः, यदि तईि ममाहारदिगोहां नार्थोऽनेन, कथं, ममाहरगां समाहारः समुहम्तम्यैक- त्वाद्यथं वनमित्यादिवदेकवचनं भविष्यति, यदि ताई ममाहियत इति समाहार इति कर्मसाधनः समाहाशब्दस्तदा पक्षितपरस्पगः पञ्चपुत्लाः समासार्थ इति बहुवचन प्रमले तिर्दा भारभ्यते, तदाह, प्रत्यधिकरणं वचनोत्पतः संख्यासामानाधिकरण्याच्च हिंगोरेकवचन विधानमिति, धि- करणं द्रव्यम् । संख्यावाची पञ्चादिशब्दः, यत्संख्या विशियं द्रयमभिधीयते तदभिधानयोग्यं वचनमुत्पद्यते पञ्चपली शब्देन पञ्चपृताः ममाझियमागा उच्यन्तेऽतः समासार्थस्य पञ्चादिभिः सामानाधिकर गयाद द्विवचन बहुवचhaibhirt" t. 11 ) .. । [11, I..

·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (बिगरेकवचनम् । २।७।१।) (ब.२। पा. ४ | था. १) परिहतं “वे"त्यन्नं भाष्यं संगछते । अन्यथा तदसंगतिरित्यन्ये ॥ उत्तरपददिगुस्स न समाचारग्रहणस्य थावर्त्य इत्याच उत्तरपदत्वे विति ॥ (के) सत्यपि प्रातिपदिकत्वे इति । (क) ताले सत्यपि खगतसंख्याधभावाब ततः प्रत्यय इति भावः । पञ्चगवप्रिय इत्यादौ प्रत्ययान्तवाभावाच न प्रातिपदिकत्वमित्य- पिना सूचितम् ॥ मप्रस एकवचन विधीयत इत्यर्थः, संख्यासामानाधिकरण्यादित्यनेन कर्म- साधनत्वं समाहारशब्दस्य दर्शयति, भावसाधने तु वैयधिकरण्यं पश्चानां घूलानाम् । म वा समाहारकत्वादिति, अयमर्थः, तिरोहितावयवभेदः समूहरूपः समाहारो डिग्वस्तस्यैकत्वादनादिवदेकवचनसिहेर्नात्र सूत्रेण प्रयोजनम् अवश्यं च त भावसाधनः समाहार पाश्रयणीयः । अन्यथा पञ्चानां खडानां समाहारः पञ्चखदौत्यत्र वा टावन्त इति स्त्रीत्वपक्ष खट्टाशब्दस्यानुपसर्जनस्वाद खो न स्यात्, अनुपसर्जनत्वं धापथमानिदि- वृत्वादनेकविभक्तित्वाध, भावसाधने तु पचानां खट्वानां समाहारः, समाहारं समाचारेणेति समासार्धस्य नानाविभक्तियोगेऽमि खट्दाशब्दस्य नित्यं षड्यन्तवादेकविभक्ति चेत्युपसर्वगत्वाद खत्वं सिध्यति, एकवचन- मित्येतसूतरार्थं कर्त्तव्यमेव । ‘पञ्चपूलोति' 'अकारान्तोत्तरपदो शिशु खिर्या भाष्यत' ति खौलिकत्वाद 'हिगो रिति डीम्।

·महाभाष्यप्रदीपोपयोता। (१.९ । पा. । बा.१) (हन्दच प्राणितूपसेनाकामाम् ।।४।२।) इन्दश्च प्रांणितूर्यसेनाङ्गानाम्। २।४।२॥ पूर्वपचेऽपि प्रत्येकमा शब्दसम्बन्धे युक्तिमार नहौति ॥ (कै) एवं च पूर्वपक्षासिद्धान्ते को विशेष इत्यत पार हन्दश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । प्राणानां इन्ह एकार्थः स्यात् । एवं तृर्याङ्गानां सेनाङ्गानाछ । पाणिपादम्। मार्दगिक पाणविकम् । रधिकाश्वारोहम् । इह प्राणिसेनयोरकं नामावयवः। तूर्यस्य तु पा नामोपकारकं बोध्यम् । माईनिकेत्यादौ सदङ्गवादनं शिम्पमित्यर्थे पाल्पमिति ठक् । पाणिपादमित्यादौ जातिरप्राणिमामित्येव सिद्ध व्यति- । "इन्दश्च प्राणितूर्यसेनाहानाम्" ॥ इह यस्य इन्दस्य कश्चिदवयवः प्राण्यावाचौ कश्चित्तूर्याभवाची कश्चित्सेनावाची यथा पाणिमार्दगिका. श्रारोहा इति स व्यतिकीर्णवयवोऽपि प्राण्यादीनां बन्दो भवत्येवेत्येक- बनावः प्राप्नोति तत्राह 'बङ्गशब्दम्येत्यादि'। ननु पूर्वपक्षेऽपि प्रत्येकमेव परिसमाप्तिरकशब्दम्य नहि प्राणितृयंसेनामामेकम सम्भवति, एवं तानामेव रूपम्य बहुवचनान्तस्य सतोऽशब्दम्य प्रत्येक सम्बन्धोगत प्रत्येकपरिसमाप्तस्य पश्चाटुहुवचनसंबन्धः । 'चौणि वाक्यानि संपद्यन्त इति' । सूचं तु तेषामेव ग्रहणकवाक्यमिति भावः । सच प्रथमेन वाक्येन प्राण्यानां प्राण्यङ्गयोरेव इन्दः कृतस्तम्येकवद्भावो विधीयते दितीबेन तृर्याङ्गानां तुरेव तोयेन सेनाङ्गानां सेनाकैरेवेति ग संकरप्रसाद, ·७७२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (इन्दश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । २।४।२।) (अ.२ । पा. ४ । था. १) तस्मादन्यथेति । (कै) अङ्गानामित्येवंरूपबहुवचनान्तस्य मतः प्रत्येकं समाप्तिरित्यर्थः । पूर्वपचे प्राण्यङ्गस्य बर्याङ्गस्थेत्यादिवचनव्यत्या व्यतिकरः शतिः । सिद्धान्ते तु प्राण्यङ्गानामित्यादिबहुवचनान्तलक्ष्यसंस्कारकवाक्यात् फलाभावात् प्राण्यङ्गानां प्राण्यङ्गेरेव समास एकवद्भाव इति विशेष । करनिरासार्धं वचनम् । हस्त्यश्वं इस्त्यश्वायत्यत्र तु सेनाङ्गत्वेऽपि परत्वात्य- शुलक्षणो विकल्प इति विभाघारक्षेत्यत्र भाष्यकैयटयोः स्थितम् । अथ कथं रथवाजिपत्तिकरिणौसमाकुलमिति । नपुंसकहखत्वेन हि भाव्यम् । उच्यते । रथादिसहिताः करिण्य इति मध्यमपदलोपी समासो बोध्यः यहा। रथच वाजी चेत्यादि विग्रहः । जातावेकवचनम् । फलसेनादीनां बहुप्रकृतिरिति वक्ष्यमाणत्वान्नेकवद्भावः । एतेन पातितेस्थमागाश्वैरिति तथा तूर्याङ्गानामिति इन्द एकवद्भवतीत्य पेक्षते, अत्राङ्गशब्द उपकारक- वचनः पूर्वोत्तरत्र चावयववचनः सेनाङ्गानां चेति पूर्ववदपेक्षा। 'पाणि पादमिति'। अत्र जातिरपाणिना'मित्येव सिद्ध व्यतिकरनिरासायं वचनम् । 'माईङ्गिकपाणविकमिति' । 'शिल्प'मिति ठक,। 'वीणा- वादकेति'। 'नित्यं कोडाजीविकयोरिति समासः, विपश्चौ परिवादिनी तज्जीविका परिवादकः। पणवम्मदङ्गमित्यादौ तु 'जातिरप्राणिना'मित्येव सिद्धम्। 'रथिकाश्वारोहमिति' । कथं रथवाजिपत्तिकरिणीसमाकुल- मिति, यावतेकवद्भावे सति नपुंसकत्रखत्वेन भाव्यम्, निरज्जुशाः कवयः रथवाणिपतिसहिताः करिण्यो रथवा जिपत्तिकरिण्यस्ताभिः समाकुल- मिति वा समर्थनीयम्। इन्दसे धारभ्य 'विभाषा समीप' इत्यन्तम्य प्रकरणम्यानारम्भगौयतां शहाते । 'इतरेतरयोग इत्यादि' । 'सिद्धमेवैक- बचन मिति' । ततश्चानारम्भणीयं प्रकरणमिति भावः। परिहरति ।

·७०३ महाभाष्यप्रदीयोद्योतः। (अ. २ । पा. ४ । आ.१) (इन्दश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । २।७।२।) इति भावः । केवलप्रातिपदिकस्य पदान्तरेणावयायोगादिभाव- तस्यैवावियो वाच्यस्तथा च श्रूयमाणविभक्ति त्यक्ता विभक्त्यन्तर- कल्पने गौरवाइडवचनान्तस्यैवाङ्गशब्दस्यान्वय इति तात्पर्यम् ॥ वाक्यचर्यामति । (के) बहुवचनान्ताङ्गशब्दघटितमित्यर्थः । अत्र वूर्याङ्गशब्देन वादका इत्यं रथाश्वेभनिधादिनां प्रगे इति माघश्व व्याख्यातः । इहापि मध्यम- पदलोपादेकवचनान्तेन विग्रहाहा। यहा कृतवन्द्वानामेकपोषः । तथा च तिस्त्रीणि त्रीणीति सूत्र लुटःप्रथमस्येति सूत्रे च भाष्यम् । उभयं हीष्यते बहूनि प्राक्लिकिटकानोति । माघटिप्पणे रचतुरङ्गाश्वेमे निषौदन्तीति शिान्यन्तेनोपपदसमाम इति समाधानान्तरं साम्म् । यद्यपि चार्थे इन्द 'इदं विति' । कः पुनर सो विषयविभाग इत्याह । 'प्राण्यादीनामिति' । कथं पुनः प्राण्यादीनां वन्द एकवचनो भवतीत्यम्य वचनस्य प्राण्यादीनां समाहार एवेत्यर्थी भवतीति, वचनव्यक्तिभेदात्, एवं छात्र वचनं व्यन्यते य एकवचनो बन्दः स एषां भवतीति न पुनः प्राण्यादीनां यो इन्दः इत्यनूद्य तस्यैकवचनता विधीयते, एकवचनान्तस्य इन्दः समाहारहन्दः स प्राण्यादीनामपि 'चार्थे इन्द' इत्येव सिद्ध इति स एवैषामिति नियमः संपद्यते, दधिपय यादिवपि येषां ब्रह्मप्रजापत्यादीनामनेन प्रकरगोन नियमम्याप्राप्तिस्तेषां तावचाथ इन्ह' इत्यनेन प्रामो हन्दः प्रतिषिध्यते य एकवचनो इन्। स एषां न भवतीति वचनव्यत्याश्रयेण येषामपि दधिपयसी इत्यादीनां 'जातिप्राणिनामिति नियमम्य प्राप्तिस्तेषामन- न्तरम्य विधिर्वा भववि प्रतिषेधो वेति यद्यपि नियमम्य प्रतिषेधो युक्तम्तथापि ब्रह्मप्रजापत्यादिभिः साहचर्या देकवचनो दन्द इत्येतावमात्र- म्यापेक्षणात्समाहारदन्द एव प्रतिषिध्यते न नियमः, रक्षादिविभाषा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इन्दश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् ।।४।२।) (अ.पा. था.१) एव सद्यन्ते । मृदङ्गशङ्खपणवा इति “अल्पान्तरम" (२।। ३४) इति सूचे भाव्यप्रयोगात् तत्साहचर्याच "सेमाङ्ग"शब्देन रथाचारूढानामेव ग्रहणं संग्रामं इस्त्यश्वरथपदातिभिरिति “येन विधिरि"ति (१।१।७२) सूचस्थभाव्यखरसाच “फलसेना" (वा-।।४।१२) इत्यन तु सेनाशब्देन स्तिरथादय एवेत्याः ॥ १ इत्येवेतरेतरयोगे समाहारे च हन्दी विहितः। समाहारस्यैकत्वाच्च सिद्धमेकवचनं तथापि नियमार्थमिदं प्रकरणम्, प्राण्य गादौनामेकवचन- इन्द एव । समाहारबन्द एवेत्यर्थः । न च समाहारे एषामेवेति विपरीत यायम् । तिष्यपुनर्वखोरिति सूत्रे बहुवचनग्रहणात् । तद्धि समाहारैक- वचनव्याहत्तये क्रियते तिघ्यपुनर्वखिदमिति ॥ प्रयोजनं तु तत्रैव वक्ष्यामः। यथैवं कमान विज्ञायते इतरेतरयोगपक्षे- ऽप्राप्त एकवद्भावो विधीयत इति । उच्यते । यदौतरेतरयोग विहित हन्द- स्यैकवद्भावो विधीयेत इन्हाचुदवहान्तेत्यादिना समाहारनिबन्धनं कार्य ग स्याद् दधिपय धादिध तु यस्य इन्दस्यैकवचनप्राप्तिस्तस्य प्रतिषिध्ये तेति समाहारइन्हस्यैकवचनतायां प्रतिषिदायामपि द्वित्व बहुत्वाभावाद दिव- चनबहुवचने न स्यातामतो नियम एवाङ्गीकर्तव्यः, अत्र च व्याख्यानमेव शरणम्, पथ नियमोऽपि भवन्नेवमेव कमावति प्राण्यादीनां समाहार एवेति न पुनः प्राण्यादीनामेव समाहार इति, उच्यते। एवं हि विज्ञायमाने दधिपय बादिषु येषामनेन प्रकरणेन नियमो न प्राप्नोति तेषु प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात्, तिष्यपुनर्वखोरिति बहुवचनग्रहणमनर्थकं स्यात् तडितसमाहारहन्दपक्ष तिष्यपुनर्वखिदमित्यत्रैकवचनस्य प्रसझे दिवचन माभूदिवेवमर्थम् । यदि च त्वदुक्तो नियमः स्यातिष्य पुनर्वस्वोरत्र प्रकरणे ऽसीर्शितयोः समाहारहन्दाभावादनर्थक तत्स्यात्, बतो सत्तिकारोल. मेव नियमस्वरूपमिति निरवद्यम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः । (ब.२ । पा. बा.१) (अनुवादे चरणानाम् । २।४।२१) अनुवादे चरणानाम्। २।४।३॥ प्रतिपत्ता। (कै) अनुवादे चरणानाम् ॥ धरणानां इन्द एकवस्यात् । चरणशम्दः कठकालापादिषु प्राखाभेदेषु मुख्यः। तदध्यायिषु पुरुषेषु गौणः । उभयेषां चैषां गोत्रच चरौः सहेति जातिसंज्ञा। तत्र शाखाभेदवाचिना जातिरमाणिनामित्येकवद्भावस्य सिद्धत्यागौणोऽपि पुगपत्तिरेवेह रहाते। उदगात्कठकालापम् । प्रत्यष्ठात्कठकौथुमम् । इह यदा कठकाणापेषूदितेष प्रतिष्ठितेषु चावाभ्यां तत्र गन्तव्यमिति संवादं कात्वा तच विस्मृत्य कधि- दास्ते तत्र प्रतोदमुच्यते । ननूदगात्कटकाला पन्तत्किमास्यत इति । चतो भवन्य मुवादः । कठेन प्रोक्तमधीयते कठाः। वैशम्पायनान्तेवासिवासिनिः । "धनुवादे परणानाम्" । घरणशब्दः कठकालापादिषु शाखाभेदेषु मुग्यस्तदध्यायिषु पुरुषेषु गौग्य उभयेषां चैषां 'गोत्रच पाणैः सहेति जातिसंघा तत्र शाखाभेदवाचिनो 'जातिरप्रायिना'मित्येकवद्भावम्य सिद्धत्वाद्गौणोपि पुरुषहत्तिरेव रहात इत्याह । 'घरणशब्दः शाखानिमि- तक इति' । शाखाध्ययननिमित्तक इत्यर्थः । गौण इति चित्पयते क- चिन्न । 'प्रमाणान्तरावगतस्येति'। शब्दादन्यत्रमाणं प्रमाणान्तरं प्रत्यक्षादि। 'सौतनमात्रमिति'। मात्रशब्दो ऽवगतियुदासाय, गन्धर्थप्रतिपादनाय प्रयोगः स चेदर्थः प्रमाणान्तरेणावगतः किमिति शब्दः प्रयुज्यते, कार्या- न्तरविधानार्थं यदा हि कठकाला पेवदितेषु भावाभ्यां तत्र गाथमिति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अनुवाद चरणानाम् । २।।३।) (ब. २ । पा. ४ | था. १) श्रोता अद्यतन्याम् इति । (भा) अद्यतनौति जुङः संज्ञा ॥ कठचरकाल्लुक । तदधीते तद्देदेत्यण । प्रोक्ताल्लुक ! कलापिशब्दात्कनापि- नोऽगा | नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारीत्यादिना टिलोपः । अध्येत्रणो न्तुक । एतेन कौथुमो व्याख्यातः। यदा तु उदयप्रतिछे नानूयेते, किन्तु व्यचा ते ज्ञाप्येते तदा प्रत्युदाहरणम् । उदगुः । कठकालापाः ॥ स्थणोरद्यतन्यामेवेनि वाच्यम् । स्थणोः किम् । अनन्दिष कठकालापाः। अद्यतन्यां किम् । उद्यन्ति कठकालापाः॥ संवादः कृतो भवति स च विस्मृत्योदास्ते सदा तं प्रतोदमुच्यते ननूदस्था- कठकालापं किमाम्यत इति । कठेन प्रोक्तमधीयते कठाः, वैशम्पायानान्ते- वासित्वासिनिः, 'कठचरकाल्लुक, कलापिशब्दा कलापिनोऽग' नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारीत्यादिना टिलोपः, उभयत्राध्येत्रणो लुक, एतेन कौथुमो व्याख्यातः 'यदा तु प्रथमत एव शब्दोपदेश इति'। प्रमाणान्तरे- शामवगतस्य शब्देनाद्यं प्रत्यायनमित्यर्थः। 'उदगुरिति' । 'यात' इति झर्जुस 'उस्यपदाम्ता दिति पररूपत्वम्, अद्यतनीति लुएः पूर्वाचार्यसंचा। 'बन्दिपुरिति । टुनदि समहौ, सिजभ्यतेति जुस ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.चा.१) (विशिवलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः ।२18101) विशिष्टलिङ्गो नदौ देशोऽग्रामाः। २।४।७॥ जनपदे विशेष इति । (क) जनपद स्थानविशेष इत्यर्थः ॥ ग्रामप्रतिषेध इति (भा) ग्रामग्रहणोन नगराणां ग्रहणं नेत्यर्थः ॥ भाये विशियलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः ॥ अग्रामा इत्येकवचनम्य स्थाने मौत्र बहुवचनम्। विशिलिङ्गानां भिन्नलिङ्गानां नदीवाचिनान्देशवाचिनाच ग्रामवर्जितानां वन्द एकवत्स्यात् । सूत्र चत्वारोऽपि शब्दा व्यवयवधर्मगावय- विनि इन्हे बोध्याः। नदीदेश इत्यसमासनिर्देशः । उध्यश्च इरावती च "विशिएलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः" ॥ विशिय निङ्गानामिन्यम्य विवरगां भिन्नलिङ्गानामिति, विपूर्वः शिषिभिदिना समानार्थः, तथा च भेदक विरोधणां मेद्यं विशेष्यमित्युच्यने क्तन नअविशियेनेन्यत्रापि मंदहारे गवाधि- काम व्याख्यातः, यम्य हि न भेदकः म नआधिको भवति । 'नदीवा- चिनामित्यादि। कथं ताई सूचे विपियलिङ्गादिप्राब्दानां दन्न सामाना. धिकामियाह , 'नद्यवयन न्यादिना'। अयामावयवोध्याम न्यपि .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विशिवलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः।३।101) (च.पा. 8। था.! उभयतश्चेति । (भा) यो ग्रामाण प्रतिषेधः । उभयतोर्यामसर्वावयवकस्य पामा- न्यतरावयवस्य वेत्यर्थः । नगरसर्वावयववेच । उध्येरावति । कुरवश्च कुरक्षेत्रं च कुरकुरुक्षेत्रम् । भिन्नलिङ्गाः किम् गङ्गायमुने । महकेकयाः। नदीदेश इति किम् । कुक्कटमयूर्यो । पयामा किम्। आम्बवं नगर शालुकिनी ग्रामः। जाम्बवशालू किन्यो। अत्र पूर्वपदार्थस्य अग्रामत्वेऽपि उत्तरपदार्थस्य ग्रामत्वात्तदाश्रयः प्रतिषेधः , इराव्यम्, व्यग्राम इति चैकवचनस्थाने बहुवचनम् । 'असमासनिर्देश एवायमिति' । समासे हि व्यतिकीर्णावयवो बन्द एकवस्यात्, 'गङ्गाकुरु- क्षेत्र इति'। समासो हि भवनितरेतरयोगे चेद् द्विवचनप्रसङ्गः, समाहारे चेन्नपुंसकत्वप्रसङ्ग इति भावः । 'उध्यैरावतीति' । उज्म उत्सर्गे, 'भिद्योध्यौ नर्दे। 'देशः खल्वपौति' । उदाङ्गियत इति शेषः । 'जाम्बवशालूकिन्या. विति'। जाम्बवं नगरं शालू किनौ ग्रामः, तत्रोभयतश्च ग्रामाणामिति प्रतिषेध एव भवति ग्रामोभयावयवस्तु इन्दो नोदाहृतः । 'जनपदो हि देश इति' । जना यत्र सञ्चरन्ति स देश इत्यर्थः । अवश्यं जनपदो देश इत्यङ्गीकर्तव्यमित्याह । 'तथा चेति'। ग्रामे माध्येयम् । अभक्ष्या ग्रामकुक्कुटा इत्यादी ग्रामग्रहणेन नगरमपि गृह्यते तददिहापि नगराव. यवस्थापि इन्दस्यात्र प्रतिषेधः स्यात्, ज्ञापकात्मिइं, यदयं 'प्राचा ग्रामनगराणा'मिति ग्रामयहणे नगरग्रहणं करोति तजधापयति । शास्त्रे ग्रामग्रहणे नगरं गृह्यत इति, नैतत्मुच्यते वक्ष्यति हि तत्र ग्रामत्वा- देव सिद्धे नगरग्रहणं प्रवृत्तिभेदज्ञापनार्थं ग्रामग्राणमाविशेषणं पूर्वेषका- ·महाभाष्यप्रदीयोद्योतः। ७७९ (१.२ । पा. ४। था.१) (विशिलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः।२।४01) "अनगराणामिति” प्रतिषेध इति भावः ॥ तदाह ग्रामनगरेत्यादि ॥ (क) तदुक्तं, उभयतश्च यामाणां प्रतिधेधो वक्तव्य इति ! नदीग्रहणाम देशत्वात् । जनपदो हि देवाः। अत एव पर्वतानां ।। कैलास गन्धमादनंच कैलासगन्धमादने। मशमी, नगरग्रहणं तृत्तरपदविशेषणं पूर्वपाटलिपुत्रक इति, वाहोकयामे- भ्यस उदौयग्रामाचेत्यादौ ग्रामग्रहणेन नगरग्रहणं न स्यात्तमादार ग्राम इत्यत्र नगरप्रतिषेध इति'। ग्रामाश्रयम्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेधः इत्यर्थः। 'उभयतति' ग्रामनगरात्मके उभयस्मिन्पति ग्रामाश्रयः प्रतिषेध एव वक्तव्यो न पुनर्नगरामयः प्रतिषेध इत्यर्थः ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (क्षुद्रगन्तवः । २ | 8 |) (अ.२। पा. ४ | बा.) क्षुद्रजन्तवः ।२।४।८॥ अर्हार्थे इति । (क) अनेन चुद्र शब्देनोरगोऽप्यर्थिः । तेन जन्तुशब्दस्य कर्मधारय रति ध्वनितम् ॥ भाष्ये स्वं शोणितं नास्तीति। (भा) यथा जलौकप्रमतौनाम् ॥ क्षद्रजन्तवः ॥ एषां इन्द एकवत्स्यात्। यूकालिक्षम्। यानकुल्लात् क्षहजन्तवः। "क्षदजन्तवः" । क्षद्राब्दोयमस्त्येव कृपणे क्षुहोयं पुरुष इति, व्यस्त्य होने शोलहोने च 'क्षदाभ्यो वे'ति, व्यस्ति परिमाणापचये क्षद्रा- स्तन्दला इति, इह तु जन्तुशब्दसम भिव्याहागदन्तिमस्य ग्रहणमित्याह 'अपचितपरिमाणः क्षद्र इति' । व्यन्पशीर इत्यर्थः, अपचयस्यापेक्षिः- कत्दादनवस्था माभूदिति स्मतिमुपन्यम्यति । 'क्षदजन्तुग्नस्थिः स्यादिति' । यम्यास्थानि न विद्यन्ते सोनस्थिः, स्मृत्यन्तरमा । 'यथ वेति' । क्षोत्तव्यः क्षदः, व्यर्हार्थेऽपि स्फायितचीत्यादिना रक् प्रत्ययः, यः क्षुद्यमानोऽपि न मियते यथा जलूका स क्षन्तुः यस्तु मियते स पापनिमित्तत्वान्न क्षोदाईः, क्षुद्र एव य इति व्यत्पत्तिवशादेवायं प्रसिद्ध इत्यर्थः । स्मृत्यन्तर- माह 'पूतं वेति' । प्रतिरज्जलेरई येषां शतं प्रस्मृतौ भवति यतेना - चलिः पूर्यत इत्यर्थः। रमत्यन्तरमाह । 'कचिदानकुलादपोति' । नकुल- पर्यन्ताः क्षदजन्तव इत्यर्थः । 'इतरासान्तविरोधादिति' । अनस्थादिभिः स्मृतिभिर्भ प्रयोगा उपदर्शिता न ते सर्व ताभिः संग्रह्यन्त इत्ययमत्र विरोधः ।

·महाभाष्याप्रदीपोद्द्योतः। ७८१ च.२ । पा. 8 | था. १) (येषां च विरोधः प्रावतिकः।२।818) येषां च विरोधः शाश्वतिकः ।।४।६॥ यत्नेनेति । (क) पुनर्विधानार्थनेत्यर्थः ॥ येषाच विरोधः शाश्वतिकः ॥ येषां नित्यं वै तेषां इन्ह एकात्स्यात् । गोव्याघ्रम् । गजसिंहमित्यादि। विगोधो वैरं न तु महानवस्थानादिः । छायातयाविन्यादावतिव्याप्तः। शश्वदिति वैकल्यामाह। तत्रभवाइत्यर्थ काला- दृत्र । तान्तात्परत्वेपि निपातनादिकादेशः। अव्ययानां भमात्र इति प्राप्तम्य टिलोपम्याभावश्च सामान्यापेक्षामकस्य कनावाधे ज्ञापकमिदम् । तेन कान्दविकादि सिद्धमिति कश्चित् । वस्तुतस्तु कन्दम्वेदनौ तत्र संस्कृतं भक्षा इत्यगा। कान्दवम् तदम्यपण्यमिति ठक् । शाश्वतिकः किम् । चैत्रमैत्री कलहायेते । एतेन देवासुरैरटनमम्बनिधिर्म मायेति भारविप्र- योगो व्याख्यातः । तेषां हि अतादिप्रयुक्तः कादाचित्कोविरोधो न तु नित्यः । मन्थनप्रवृत्तिकाले तदिहात् । इह पशुशकुनिहन्दावकाशो महाजोर, महानोरमाः। इंसचक्रवाकं हमचक्रवाकाः । येषांचे त्यस्याव- काशः श्रमगा ब्राह्मणाम् । माम्मूिषकम् । यश्वमहिषं काकोलूकमित्यत्री- भयप्रमङ्गे परत्वात्पशकुनि विभाषा प्राप्ता चकारेण पुनर्विधानाद्येषां चेति नित्यमेव भवति ॥ "येषां च विरोधः शाश्वतिकः" ॥ विरोधो वैमिति' । न महानव- स्थानादिः, छायातपाविद्यादावपि प्रमात्, पूर्वसूत्राञ्चानुवृत्तेन गन्तु- ग्रहणेन विरोधम्य विशेषणात् जन्तना हि विरोधो वैग्मेव भवति ।

·७८९ महाभाष्यप्रदीपोयतः। (शूद्राणामनिरवसितानाम् । २।।१०।) (ब. २। पा. ७ | था.१) शूद्राणामनिरवसितानाम्। २।४।१०॥ प्रत्यय इति । (के) दिगान्देभ्य इत्यादिना ऽस्तातिः तस्य च लुगिति भावः ॥ डोम्बा इति । (के) समाननिकटे ये च मन्ति मृतवस्वचितिकाष्ठादिसंग्राहका- वडासमदृशास्ते डोम्बा इत्युच्यन्ते । “तस्माच्छुद्रो यज्ञेऽनवकृप्त" इति श्रुतेः शूद्राणां यज्ञकर्मणि बहिष्कृतत्वं विरुद्धमित्यत पाह . 'शाश्वतिको नित्य इति'। शश्वदिति त्रैकाल्यमाह, 'तत्र भव' इति कालादृषि सान्तादपि नियातनादिकादेशः, अव्ययानां भमात्र टिलोपा- भावश्च, गोपालस्थापत्यानि गौपालयः, अत्र कादाचित्को विरोधः । 'चकारः पुनरित्यादि' । पशुशकुनिबन्दावकाशो महाजोरम महाजोरधाः सचक्रवाकं इंसचक्रवाकाः, विरोधिनामेकवदावस्यावकाशः श्रमणब्राह्मण मारिमूषिकम् । अश्वमहिषं काकोलूकमित्यत्रोभयप्रसङ्गे परत्वात्यशु- शकुनिविभाषा स्यात्, चकागदयमेव भवति । मुद्राणामनिरवसितानाम् ॥ अबहिष्कृतानां शूद्राणां इन्द एकव- स्यात् । तक्षायसारम् । रजकतन्तुवायम्। शूद्रशब्दोऽत्र त्रैवर्णिकेतरपरान "शूद्राणामनिरवसितानाम्"। शूद्रशब्दोत्र वर्णिकयतिरिक्त- जातिमात्रवचनो न पलपर्यायः, निस्वसितप्रतिषेधात् । 'निरवसित-

·७८३
महाभाष्यप्रदोषोद्योतः।
(ब. २। पा. । पा.१) (शूदाबामनिस्वसितानाम् ।।४।१०।)
शूद्राणामिति। (कै)
पूर्वोकश्रुतिस्खाग्रिहोत्रादिविषयेति भावः ॥
तक्षादौनामिति । (के)
तेषां प्रतियोमत्वादिति भावः । शूद्रशब्दो ऽत्र सूचे त्रैवर्णिको-
तरपर इति बोध्यम् ॥
स्मृतिकारैरिति । (क)
"भमाना शुध्यते कास्यमि"त्यादि ।
तु शुदत्वजातिपरः । पनिरवसितानामिति प्रतिषेधात् । निरवपूर्वात्स्यते
कर्मणि क्तः । निरवसानं बहिष्करणां तच्छेह पात्रादिक्षितम् येभुक्त पात्र
म अध्यति भसना शुध्यते कांस्यमित्यादिस्मतिकारोक्तसंस्कारेणापि । ते
पात्र बहिष्कताः। अनिस्वसितानां किम् । चण्डालमतपाः ।
इति'। निरवपूर्वात्स्यतेः कर्मणि क्तः, तत्र प्रकृत्यर्थमाइ । 'निरवसानं
बहिष्करणमिति'। बनेकार्थत्वादातुनामुपसर्गवशाहेति भावः। पाधा-
हिष्करणमित विवक्षितमित्याह । 'वैरिति' 'सखारेणापीति'। भसना
शुध्यते कांस्यमित्यादिना स्मृतिकारवन न अध्यति तेन. तत्र भोक्तुं न
लभन्न इति ततो बहिस्कृता भवन्ति ।
-

·७०४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (गवाश्वप्रतीनि च । २। ४ । ११।) (प. २। पा. | था. १) गवाश्वप्रभृतौनि च।२।४।११ ॥ भाव्ये यथोच्चारितं इन्दत्तमिति । (भा) द्वन्दप्रयुकमिदं कार्य गणे यथोच्चारितशब्दविषयमित्यर्थः ॥ तत्फलितमाह । गवाश्वप्रभतीनि च ॥ एतानि इन्दरूपाणि कृत कवठ्ठावानि मानि म्यः। गवाश्वम्। गवाविकम् । गवैडकम् । अनाविकम् । अजेडकम् । एषां पशुहन्दविभाषायां प्राप्तायां वचनम् । कुजवामनम् । कुनकैगतम् । पुत्रपौत्रम् । श्वचाण्डालम् । स्त्रीकुमारम् । दासौमाणावकम् उष्ट्रखरम् । भाटीप्रच्छदम्। दहाप्राणिजातिवाचिनामबहुप्रकृत्यर्थः पाठः । उष्ट्रशशम् । मूत्रशकृत् । मूत्रपुरीषम् । यकृन्मेदः । मांसशोणितम् । दर्भपूतोकम् । "गवाश्वप्रमतौगि च" ॥ इन्दरूपाणौत्यन्वयात्प्रतीनौति नपुंसकोप- पत्तिः, गवाश्वप्रतीनि उतैकवद्भावान्येव पश्यन्ते तेषामनेन साधुत्वमा विधीयते न त्वेकवद्भाव इत्याह । 'गवाश्वप्रतीनीति' । गवावादीनां चतुर्णाम्पसुहन्द्वे विभाषायां प्राप्तायां वचनम्, एवमुठवरम् उष्ट्रशमिति दर्भपरादीनां गोलपपर्य्यन्तानां यादन्हे विभाषायां प्राप्तायां दासौदासा- दोनां 'पुमान्स्त्रिये त्येकशेषाभावोऽपि गिपातनात्, शाटोपटीकमित्यादी- नामप्राणिजातिवचनानामबहुप्रवत्यर्थः पाठः, अन्येषां कुशवामनादीनाम-

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः।
૭૫
(स.२ । पा. ४ | बा. १)
(गवाश्वप्रतीनि च ।२।।१९)
गणे इति ॥ (कै)
यथोचारितमित्यस्य फलमाह
यदा विति ॥ (क)
अर्जुनपरयम् । रगोलपम् । दामोदासम् । अत्र पुमान्स्त्रियेत्ये क शेषो न ।
कुटीकुटम्। मांसशोणितम् । भागवतीभागवतम् । गवासप्रतिषु यथो-
चारितं इन्दरत्तमिति वार्तिकम् । गणपाठे रूपमेषां विवक्षितं न तु
पूर्वोत्तरपदनिर्देशमात्रे तात्पर्यमित्यर्थः । तेन अवकादेशाभावपक्षे न
भवति । अपशवो वा अन्ये गो अश्वेभ्यः पशवो गोषवाः ।
।
प्राप्ते वचनम् । 'यथोच्चारितं इन्दरत्तमिति' । गणे यादृशाः कृतावादेशाः
पठितास्तादृशानामेव इन्हवत्तं इन्द्र कार्य मेकवद्भावनक्षगां भवति । 'कपा-
न्तरेविति'। 'अवएस्सोटायनम्ये ति विकल्पितत्वाद्यदा नास्ति तदेत्यर्थः ।
रतेन गणपाठे रूपमेषां विवक्षितं न पूर्वोत्तर पदनिर्देशमात्रे तात्पर्यमित्वक्तं
भवति॥
२७

·७८६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विभाषा वृक्षम्टमटणधान्यव्यश्चनपशकुन्य (अ.२। पा. बा.१) वडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् । २।४।१२।) विभाषा वृक्षमगतणधान्यव्यञ्जन- पशुशकुन्यश्ववडवपूर्वीपराधरो- तराणाम् ।२।४।१२॥ बन्दप्रकतिर्वर्तिपदानि तेषां बडवे त्रिप्रतिवेव स्थादत पाह बहव इति ॥ (क) पदार्थाः। (कै) तादृशपदार्थप्रतिपादकाः शब्दाः तदर्थानां बहुत्वगमकश्चैक- वद्भाव एव । यदा बदरत्वेनैवानेकेषां भाममेकवद्भावबस्लादिति विभाषा वृक्षम्गत णधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तरा- णाम् ॥ १।४।१२॥ वृक्षादीनां सप्तानां इन्दः । व्यश्ववडवेत्यादि इन्वयं च विभाषा एकवस्यात् । रक्षादौ विशेषाणां ग्रहणम् । तथाहि । रक्षादि- शब्दः प्रत्येक इन्दो विशेष्यते । न चैको रक्षशब्दो बन्दः । मच इयोः सह- "विभाषा सक्षमगरणधान्यथञ्जनपश्चभकुन्य अवडवपूर्वापराधरोत- राणाम्"। २।४।१२॥ पत्र रक्षादिभिः प्रत्येकं हन्दो विशेष्यते न चैको सक्षशब्दो इन्छा, न इयोः सहप्रयोगः, एकशेषात्, न च पर्यायाणामपि सहप्रयोगः, 'विरूपाणामपि समानाधीना' मेकशेषवचनात्, नापि विशेषण ·७८७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.२। पा.बा.१) (विभाषा रक्षम्यधान्यव्यञ्जनपश्वशकुन्य- अवडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् । २।४।१२।) नैकार्थाभावविरोधः । एतत्सूत्रानुपात्तं फलं दम्दस्यहोपादानं बड़- प्रकृतित्वनियमायेत्याह जातिरिति । (कै) नव जातिप्राधान्य एव जातिरित्यस्य प्राप्तिस्तत्र च न बहुवचन तस्या एकत्वात् । अत एव चौरोदकं संयुक्त इति ". संयुक्त इति “अन्नादिवशे"ति ( ६ । १ । ८५) सूत्रस्थभाव्यप्रयोगः संगच्छते । “जात्याख्यायाम्" (१।१।५८) इति सूचं च भगवता प्रत्याख्यातमिति वाथम् । जातिप्राधान्ये एव जातौ व्यकिद्वारकपरम्परया संख्यान्वये तत्सम्भवात् तदेवं जातिप्राधान्ये व्यकिदारकपरम्परया मझ्यान्वये बदरामलक- .. प्रयोगः। एकशेषात् । एवं पर्याययोरपि । विरूपाणामपि समानार्थाना- मेक शेषारम्भात् । नापि रक्षश्च धवस्वेत्यादिसामान्यविशेषयोर्वाचनिकहन्द- निबंधस्योगबात् । न च प्राच्यभरतेविति निर्देशाद नित्यः स इति वायम् : तथापि वृक्षधवमित्यादिप्रयोगादर्शनेन निषेधम्यैव प्रकृते प्ररत्तेः । तम्मा- विशेषाणामेवेह ग्रहणं स्थितम् । प्रक्षन्ययोधम् पक्षम्ययोधाः । एष- सहप्रयोगोरक्षच धवति, वृक्षशब्देनैवाशेषविशेषाक्षेपाइवादिशब्द. प्रयोगस्य निस्फलत्वात्, कथं तर्हि गोबलीव वित्यादी सामान्यविशेषयो सहप्रयोगः, बलीवईशब्दसंनिधौ गोशब्दस्य स्नौगवीम्वेव वृत्तेईयोरपि विशेषवचनत्वादिति चेद् इहापि तर्षि धवपदसंनिधौ वृक्षशब्दम्य ता- तिरिक्तविषयतया इन्दप्रसंगः, किं च वाक्येऽपि कथं सहप्रयोगः ब्रामणा भागता वसिष्ठोप्यागत इति, प्राधान्यख्यापनार्थ मुक्तार्थस्यापि प्रयोग इति घेद इन्हेऽपि तहि प्राप्नोति, तस्मादभिधानमेवाश्रयणीयम्। नहि वक्षधव- ·९८ महाभाष्यपदीयोद्योतः (विभाषा वृक्षम्टगढणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्य- (अ.२ । पा. 8 | पा. १) श्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् । २।४।१२।) मित्येव । पाठान्तरे। पाद्यव्याख्यायां बदरामलकामौत्यपि। व्यकि- प्राधान्ये तु बदरामलकानीत्यपि । जातौ साक्षात्मङ्ख्यान्वये बदरा- मलके इत्येव व्यक्रिप्राधान्ये व्यक्तरेकलविवक्षायां बदरामलके बदरामलकमित्युभयमिति लभ्यते इति बोध्यम् ॥ व्याचक्षत इति। (के) अन्यचेत्ययेह पाठसामर्थ्यादिकल्पो बडप्रकृतिवं चानेन विधे-1 यमिति लभ्यत इति बोध्यम् । अत एव वार्तिकव्याख्यानभाये विभाषेत्युतम् । तम् । एसएषताः । कुशकाशम् । कुशकाशाः । ब्रीहियवम् । ब्रोहियवाः । दधिरतम् । दधियते । गोमहिषम् । गोमहिषाः । तित्तिरिकपिञ्जलम् । तित्तिरिकपिञ्जलाः। अश्ववडवम्। अश्ववडयौ । पूर्वापरम् । पूर्वापरे । धरोत्तरम् । अधरोत्तरे । अत्र वार्तिकम् । बहुप्रकृतिः फलमेनावनस्प- तिम्गशकुनिक्षुद्रजन्तुधान्यटणानामिति ॥ एषां बहुप्रकृतिरेव इन्द एकव- मिति लोकेऽभिधाममन्ति, यतो वृक्षविशेषवाचिनां ग्रहणम्, एवं म्गा- दिष्वपि इष्टव्यम् । इत्येतेषां इन्द इति । एतेषामित्ये कापि षष्ठी विषय- मेदाद्भिद्यते, रक्षादीकुनिपर्यन्तान्प्रत्यवयवषष्ठी अश्ववडवादीन् प्रति निर्धारणषष्ठी, वेत्राप्राणिनस्तेषां 'जातिरप्राणिना' मिति नित्यं समा. हारदन्दे प्रामे उभयत्र विधीयते यो विभाषाप्राप्नैकवचनो बन्दः स एषां भवतीति वचनव्यक्त्याश्रयणेन तेषामेव रक्षादीनामन्यैः सह इन्हे यथाप्राप्त- मित्यो विकल्पितो वा एकवद्भावो भवति बोहिकुशलक्षमिति, जातिर- प्राबिनामिति मिन्धः, क्षमन्दस्पर्श इत्यत्राद्रव्यवाचित्वा 'नातिर- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ । पा. ४ । बा.१) (विभाषा रक्षम्टगणधान्यव्यञ्जनयशकुन्य- अवडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् । २ । । । १२ । ) अन्यत्विति । (कै) वार्तिकव्याख्यानभाष्ये विकल्पो न वाचनिकः किन्तु "विभा- पाह"ति सूत्रप्राप्तिविषयानुवादकः । तस्मादेषां य एकवद्भवति यश्च विभाषा एकवद्भवति स सर्वोऽपि बहुप्रकृतिरेवेति वाच्यम इति वार्तिकव्याख्यानभाष्यार्थः। एवमेव "यूकालिक्षा" इत्यपि भाष्यव्याख्येयः । अत एवाग्रे "बहुप्रकृतिरेव यथास्थाद्" इत्येव प्रयोजनमुकं न तु फलक्षु जन्त्वं विकल्पोऽपि प्रयोजनत्वेनोक इति तदाशयः । अत्राद्यव्याख्यैव युका । भाष्यकारेण फलक्षुद्रजश्वोर्वि- भाषाप्रकरणे पाठः कर्तव्य इत्युच्यतेऽतो न वार्तिकप्रयोजनकथन- भाव्यविरोधो “यथोत्तर मुनौनांप्रामाण्याच्चै"वमेव युक्रमित्याहुः ॥ । दित्यर्थः । नेह । बदगमलको । रथिकाश्वारोहौ । प्रक्षन्यग्रोधावियादि । इदं वार्तिकं विध्यन्तम्पोषभूतं न तु स्वातन्त्रण विधायकम्। विधित्वे हि म नित्यश्चेतहि वनस्पत्यादीनामेतत्सत्रोपात्तानामपि बहुप्रकृतित्वे विकल्प वाधित्वा नित्यं म्यात् । अबहुप्रकृतिकत्वे च सौत्रो विकन्यः स्यात् । प्राणिना' मित्यस्याप्रवृत्तौ 'चार्थे इन्ह' इत्युभयंत्र प्राप्तो भवति, पशुग्रहां इम्यश्वादिषु परत्वात् मेनाङ्गलक्षणम्य नित्यविधेर्वाधनार्थम् । गशकुनि- ग्रहणं किमर्थम् । न तेषामनेन प्रकरगोन नित्य एकवद्भावः प्राप्तो यहाध- नाय विकल्पोऽभ्यनुचायते, अन्यत्र प्राप्त्यभावादेषामुभयत्रैव बन्द इति नियमो न सम्भवति, बथै घामेवोभयत्र दन्द इति नियमः स्यात्, क ताषां स्यात्, न क्वचिदिति चेत्, यद्येवं 'चार्थे इन्ह' इति सामान्यनक्षयमनकानं म्यात् ·७६. महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (विभाषा इक्षमगरणधान्यव्यञ्जनपशकुन्ध (अ.२।पा. 8। बा.१) श्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् । २।४।१२।) सेनाङ्गत्वेऽपौति। (के) इदं चिन्यम् । तत्र सेनाङ्गशब्देन इत्यारोहादौनामेव ग्रह- णात् । अत्र तु सेनाशब्देन हस्त्यश्वादीनां ग्रहणं भाव्यप्रामाण्यात् । अत एव संग्रामं हत्यश्वरथपदातिभिरिति भाष्यप्रयोगः संगच्छते । बहुप्रकृतित्वाभावात्रैकवदिति तु न युक्तबहुभिरेष तैः संग्रामण्य निष्पाद्यत्वात् । वनस्पतिशब्देन वार्तिके वृक्षग्रहणमेतत् सूचानुपा- त्तानामपि पाठात् । प्रकरणविषयत्वनिश्चयेन सन्देहानुपपत्तिरत वैकल्पिकत्वे तु फलादीनामपि जातिरप्राणिनामित्यादिलक्षणान्तरप्राप्तनि- त्यमेकवनावं बाधित्वा बऊप्रकृतिकत्वे विकल्पः स्यात् । न च बदरामलकं बदरामलकानौति भाष्यदर्शनादिशापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र बदरामन- कानोति काचित्कः पाठः । सोपि बदरामलकानीत्येवं प्राप्ने बातिलक्षणो नित्य एकाद्भाव इति व्याख्येय इति कैयटेनोक्तत्वात् । यत्तु नित्य एकवद्भावे , . विशिविधानमेव तदानीमाश्रयणीयं स्यात् प्राण्यङ्गादौनां समाहारे दधि- पय धादीनामितरेतरयोगे वक्षादौनामुभयोति, अथैघामेवोभयत्रेत्यने- नान्येषामुभयत्रापि इन्दो वार्यते, अन्यतरत्र तु भवत्येव, एवमपि क्वायत्रेति मचायते 'सर्वो इन्दो विभाषयकवटूवती'ति चानुपपनं स्यात् । उच्यते । यत्तुल्यजातीयानामेवायं विकल्प स्तत्रैव नियमः प्रवर्तते म्टगविशेषवाचिनां मगविपोषवाचिभिरेवोभयत्र इन्दः, चन्यैस्तु सहान्यतरत्रेति, नान्यमपि न ज्ञायते कान्यतरत्रेति, स्यादेतदेवं याभयत्रैषां इन्द इतिश्रुतं स्थान पर तु विभाषैकवचनो बन्द इति श्रयते ततश्च यो विभाषाप्राप्त एकवचनो .

·७८९ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (थ. २ । पा. 8। बा.१) (विभाषा वृक्षगणधान्यव्यञ्जनपशकुन्य - भवडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् । २ ।।१२।) येषामिति। (के) एतत् सूचोपात्तविषय एव सन्देह रति भावः ॥ भाष्ये नित्यो इन्दैकवद्भावः प्राप्नोतौति । (भा) अस्य नियमेन वारणेऽपि नित्यप्रामोतीत्यर्थः ॥ अविशेषेणेति । (भा) एचेकवचनं इन्दविषयं यद्यच्छास्त्रं प्राप्नोति तबकतरेवेत्यर्थ इति भावः । एतेन वदरामलके इत्यत्र जातिरित्यस्याप्रवृत्तावपि "चार्थ" इति विभाषास्थादित्यपास्तम् ॥ पशुत्वेनैव सिद्धेश्वग्रहणं न कार्यमित्याशयेन वार्तिकमित्या प्राप्ते विलल्योऽनेन क्रियत इति मतान्तरं कैयटेनोक्तम् । तदापाततः। बद- गमलके तिहत इति तदुत्तरभाविरोधात् । उक्तगत्या प्रकृतवार्तिकस्य बहुप्रकृतिके विकल्पविधिपरत्वे हि अन्यत्र मित्य एकवद्भावो दुर्वारः म्यादिति दिक। तथापि यदि विभाषारक्षेत्यत्र पठितवादम्यत पोषः स्यात्तदा बनस्पत्यादिवबहुप्रकृतित्वे विकल्पाभावेऽपि जातिरप्राणिनामिति इन्दः स मगविशेषवाचिनां मगविशेषवाचिभिरच नान्यरिति वचनव्यक्ती व्यक्तमेव ज्ञायते ऽन्यैः सहेतरतस्योगन्द्र इति, अचाम्यां वचनव्यक्ती विभाषाग्रहणं किमर्थं यावता विभाषेवैकवचनान्तो इन्दः प्राप्तस्तताव- देवास्तु य एकवचनो इन्दः स एषामेभिरेवेति। उच्यते। अति विभाषा- ग्रहणे वचनव्यक्त्यन्तरमपि सम्भाव्येत एघामेभिः मईकवचन एव इन्द्र उति यथा प्राण्यादिषु सति तु तम्य नियमम्यासम्भवादभिमतो नियमः ·DER महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (विभाषा वृक्षम्गणधान्यव्यञ्जनपशकुन्य- (७.२। पा. ४ । आ. २) श्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् । २ । । १२.) पशुत्वादिति ॥ (4) नाति । (क) पूर्वविप्रतिषेधादश्ववडवग्रहणमेव न्याप्यमित्याशयः ॥ नपुंसक- त्वस्य प्रतिपदविधित्वं ममीयते तच्छब्देनेति ॥ (के) भाव्य ज्ञास्यामौति । (भा) अन्तर्भावितण्यर्थज्ञापयिय्यामौत्यर्थः ॥ । नित्यो विधिः स्यात् । तस्मात्सर्वप्रकरणशेषोऽयम्। एषां पलादौनां इन्होऽनेन लक्षणान्तरेण वा एकवटवन् बहुप्रकृतिरेवेति । तेन प्रक्षन्ययोधावियत्र अयं विकम्पो जातिस्प्राणिनामिति नित्यच न भवति । एवं ब्रीहियो कुशकाशावित्यादि । प्रकृतसूत्रोपात्तानान्तु इत्यं विषयविभागः । येऽत्राप्रा- णिनस्तेषां जातिरप्राणिनामिति नित्यं प्राप्ने विकल्पो विधीयते। स च संपद्यते, एवं पूर्वापरमधोत्तरमित्यत्रापि नियमखरूपं विज्ञेयम्, पशुद्धन्द इत्येव सिडेऽश्ववडवग्रहणं प्रतिपदविधानार्थं तत्र प्रतिपदविधानादश्ववडव- मित्येकवद्भावपक्षे 'पूर्ववदश्ववडवा' वित्येतद्बाधित्वा 'स नपुंसक' मित्येतदेव भवति, तच्छन्देन ह्येकवद्भावभानं परामश्य विधीयमानं नपुंसकत्वमेक- वनायवदेव प्रतिपदविहितं भवति पूर्ववदश्ववढवावित्येतत्तु एकवद्भावाभाव- पक्षे प्रवर्तते बचवडवो अचवडवान इति, एतदेवाभिप्रेत्य रतिकारस्तत्र वक्ष्यति बश्ववडयोविभाधैकवद्भाव उक्त इत्यादि। बहुप्रकृतिरिति ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा. | बा.१) (विभाषा रक्षमडबधाययनपशकुन्ध- श्ववडवपूर्वापराधरोत्तराखाम्।।।।।१९।) इह नित्य इति । (भा) विनिगमनविरहानायगादौनामेव समाहारः । तेषां समा- पार एव इत्येवं द्विविधोऽपि नियम इति भावः । अन्यथतप्रयो- जनवडनपरभाष्येषामेव समाचार इति नियमस्यैव लाभात् । एतद् विषये इतरेतरयोगाव्यावृत्त्या द्वन्दश्चेत्यारभ्यैतत्पर्यन्तमित्यो विधिरित्यादिकैयटासंगतिः स्यात् । भाष्यमपि विशिष्टप्रयोजनख- एडनपरम् ॥ भाव्ये यदयमिति । (भा) तेषां तेरेव । तथा च वृक्षादौनामन्यैः सह इन्वे यथा प्राप्त नित्यं विकल्पो वा तद्यथा ब्रीहिकुधमक्षमित्यत्र नातिरप्राणिनामिति नित्यः । तक्षशब्द- स्पर्श तक्षशब्दस्पर्श इत्यत्र तु चार्थ इन्द इत्यभयत्र । न त जातिरप्राणि- नामिन्यस्य प्रकृत्तिः। अहव्यजातित्वात् । चप्राणिनामिति हि पर्युदास इत्युतम् । पश्यहणन्तु इस्त्यश्वादिषु सेनाङ्गलक्षणम्य नित्यविधांधमा- . बहवो बहत्यसंख्यायुक्ता वर्तिपदार्थाः प्रकृतिः कारणं यस्य रन्दार्थस्य स बहुप्रकृतिः, तदर्थाभिधायित्वाद् इन्दोपि बहुप्रकृतिः, नेदं स्वतन्त्र लक्षणं खाता नित्यं चेहगस्पत्यादीनामपि । एतत्सूत्रविहितं विकल्प बाधित्वा बहुप्रतित्वे नित्य एकवद्भावः म्या विकल्ये पचादीनामपि जातिराणिनामित्यादिलक्षणान्तरेण प्रानं नित्यमेकवट्टावं बाधित्वा बहुप्रतित्वे विकल्पः स्यात्, पनो लक्षणान्तरस्य शेषोऽयन्तत्रापि यदि रिभाषा क्षेत्र पटिसवादस्यैव शेषत्वं स्यात्ततो बनस्पत्यादिम्बाडा 100 ·988 महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । (विभाषा वृक्षम्मगाटणधान्यव्यञ्जनपशुधकुन्य (ब.पा. ७ । था.१) श्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् । २ । । ।१९।), एवं चैकवद्भावप्रकरणं व्यर्थमिति भावः । सर्वशब्देसवहृत्ति- रित्यभिमानः ॥ एवञ्चान्यतरनियमस्य ज्ञापका बिरामेऽन्यतर एव स्थित इत्याशयेनाह प्राण्यङ्गादौनामिति । (क) "मो इन्द" (भा) इत्यत्र सर्वशब्द एतत्प्रकरणथसूचानुपा- तविषय इति भावः । लिङ्गमशिष्यमिति । (मा) शास्त्रोतलिङ्गानुशासनस्य व्यभिचारदर्शनादिति भावः ॥ भाष्ये उत्तरच व्यभिचारार्थमिति । (भा) धम् । मगशकुनिग्रहणं वशिष्यते । तत्रत्यं वचनं व्यज्यते । यो विभाषा- प्राप्ता एकवचनो बन्दः स गाविशेषाणां तैरेव नान्यैरिति । तेषामन्यैः सह इतरेतरयोग एवेति पलितम् । एवं पूर्वापरमधरोत्तरमित्यत्रापि पवद्धन्दत्वादेव सिद्धे श्ववडवग्रहण प्रतिपदविधानार्थम् । तेने कवनावपक्ष प्रतित्वे एतहिकल्पाभावेऽपि जातिरप्राणिनामिति नित्यो विधिः स्यात्, फलादिषु तु न दोषः, एतदिकल्पप्रात्यभावाल्लक्षणान्तरपारेव नियमनात्तस्मात्सर्वस्यैव प्रकरणस्यार्थशेषस्तदेतदाह । एषां बहुप्रवाति- रेवेति' 'एषां फलादीनां इन्होनेन लक्षणान्तरेण वा एकवद्भवन् बहुप्रतिरवैकवद्भवतीत्यर्थः। 'बदरामलके इति'। पत्र 'जातिर- प्राणिना'मिति म भवति। 'थिकाचारोवाविति। पत्र सेनाप- लक्षणः । 'शक्षन्यग्रोधाविति'। बत्रायं विकल्पो 'जातिरप्राणिमानित्यस - ·महाभाष्यपदीयोद्योतः । (थ, १ । पा. । था.१) (विभाषा क्षम्टगटणधान्यष्यमनपशकुन्ध- श्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम्।।। ।१२।) नित्येकवद्भावस्थ व्यभिचारार्थमित्यर्थः । स च कपिदेकवद्भावा- भावेन कचित्रित्यत्वाभावेन । एवं चमगादीनां व्यतिकरे इतरे- तरयोग एवोत्तरसूत्रविषयेऽधिकरणवाचिमामितरतरयोग एवेति ध्वनितम् । तदुपपत्तिस्तयोर्विभाषा एकवचनो बन्दः स मुगाणं मृगैरेव इन्हेऽन्यत्र नेति वचनव्यक्त्याऽन्यत्र विशेष्यभूतेकवचनम्नस्यैव निषेधे इतरेतरयोग एवेति फलितत्वात् । एवं "विप्रतिषिद्धं च" (२।४।१३) इत्यत्रापि य एकवचनो विभाषा इन्दः म यदि विरुद्धार्थानां चेट्रव्यवाचिनामेवेति वचनव्यज्या द्रव्यवाचिनामि- तरेतरयोग एव फलति ॥ पूर्ववश्ववडवावित्येतद्बाधित्वा सनपुंसकमिति प्रवर्तते । तच्छन्दो हि एक- वहावभाजं परामशति । तेन एकवद्भावनपुंसकत्वमपि प्रतिपदविहितः सम्पद्यते । पूर्ववदश्ववडवावितित्वेकवद्भावविपचे प्रवर्तते । अश्ववडयौ पश्ववस्वान् । न भवति, अवनस्पतीनां तु वृक्षविशेषाणामबहुप्रतित्वेऽप्ययं विकल्पो भवत्येव । चाम्रपलाशम् वामपक्षाशी, अन्ये तु वनस्पतिग्रहणं रक्षमात्रोप- लक्षणं मन्यन्ते । 'वरूपषतौ इंसचक्रवाकाविति'। अचाप्यम्य विकल्पम्या- भावः । 'यकालिने इति' । 'क्षयजन्तव' इत्यस्याभावः, प्रोहियवौ कुश- कागाविद्यत्र तुभयो।

·७६६
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(विभाषा समीपे । २।७।१६।)
(ब.२। पा. ४ | पा."
विभाषा समोपे।।४।१६॥
ममाहारविषये "उपद पाणिपादम्" इत्येव । इतरेतरेतु
"उपदशाः पाणिपादाः" इत्येवेष्यते । विपरीतमपि प्राप्नोतीत्या-
प्रयेन प्रश्न इत्याह
अनुप्रयोगे इति ॥ (के)
भाव्ये
नैतदस्तौति। (भा)
सूत्रेण इन्दस्यैकवद्भावविधानेऽपि अनुप्रयोगानियमस्तदवम्य
एवेति नेदं सूचप्रयोजनमित्यर्थः । प्रश्ने "उदारण" शब्दोऽपि
प्रयोजनपर एवेति भावः ।।
विभाषा समोपे। अधिकागोतावावस्य सामीप्येन परिछित्तो
समाहार रवेत्येवंल्यो नियमो वा स्यात् । उपदशं दन्तोष्ठम् । उपदशा
दन्तोष्ठाः। अव्ययंविभक्तीत्यादिना सुबन्तसामान्येन विधीयमानोऽव्ययीभावः
सङ्ख्ययापि भवति । बहुमोहिस्तु सख्ययाव्ययासनेत्यादिना विशिष्य
विहितः । तत्रैकवद्भावपक्षे अव्ययीभावो ऽनुप्रयुज्यते । एकार्थस्य वेकार्थ
"विभाषा समोपे"। अधिकरगौतावाव इत्यधिकारात्समीपरूप
एतस्मिन्निति गम्यते, हत्तौ त्वर्थमा दर्शितम्। 'बधिकरणेतावत्वम्य
समीप इति' बत्र च भावप्रधानः समोपशब्दः, अधिकरणेतावाचस्य
सामीप्येन परिचित्तावित्यर्थः । बत्र विस्पर एव नियमस्य प्रतिषेधः,
नहि विभाषा समाचार प्रतिषेध्यः। 'अव्ययीभावो विहित इति ।
अध्ययं विभक्तीत्यादिना। यद्यप्यत्र सधयेति नाति, समापि तु

·। महाभाष्यप्रदीयोद्योतः । (अ.२ । पा. 8 | पा. १) (विभाषा समोपे । २।।१६) नन्वर्थस्येति। (क) एवं च ममाहरबन्दपक्षेऽव्ययीभावस्य बनौहेर्वानुप्रयोगेऽपि दन्दार्थस्यैकवत्त्वादुपदामित्येव भविष्यतीति भावः । अव्ययत्वादिति । (कै) अध्ययत्वेनासंख्यवादित्यर्थः ॥ सत्यपि वेति। (कै) नाव्ययीभावात्" (२।४।८३) “वतीयासप्तम्योः" (२।४।८४) इत्याद्यारम्भादसंख्यत्वमव्ययीभावातिरिकाव्ययविषयमिति भावः ॥ अथेति । (के) अर्थस्यैकवत्त्वान्नित्यबहुवचनान्तस्याप्युपदशाम्दम्यैकवचनानात्व- मंपत्तावपि पाणिपादम्येतिषष्ठ्यन्तममभिव्याहारे उपदेशस्येति षट्याश्रयेतेति भावः । वस्तुतो नियमे मानाभावेनोभयत्रापि उभ- यानुप्रयोग: स्यात् । तथाच इतरेतरयोगे "उपदमपाणिपादा" इत्यपि स्यादिति भाष्यार्थः ॥ एवान्तरङ्गः । ऐकार्यच सामीप्यप्रधानत्वात् । यद्यप्यत्ययोभावो निःसंख्य- म्तथापि मेदाभावरूपमैकार्थ बोध्यम् । सामानाधिकरण्यन्तु सामीप्यता- तोरभेदविवक्षया। अधिकरणैतावत्वन्तु समाहारममाहारिणोरभेदविव- क्षया । पक्षान्तरे तु बार्थस्य बजा बहुव्रीहिरेवानुप्रयुज्यते पार्थत्वच भवत्येव । 'बहुप्रीहिरिति' । समयाव्ययामने त्यादिना । तत्रैकवद्भावपचे- ऽव्ययीभावोऽनुप्रयुज्यत इति । एकार्थस्य कार्थ इति भावः, ऐकार्थच तस्य सामीप्यप्रधानत्वात्, यद्यव्ययीभावोव्ययत्वानिःसयतचापि मेदाभावरू- पमैकार्थमस्त्येव । सामानाधिकरण्यं च सामीप्यततोगभेदात्रयेण प्रति- ·(ब.२ । पा. ४ | था. १६) . DES महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विभाषा समीपे । २।।१६) एकवचनस्य विति। तावतेव नाव्ययीभावादित्याधुपपनसंख्यासंबन्धज्ञापकमिनि भावः । पञ्चमौल्तीयासप्तमौयहणं तु स्पष्टार्थमेव पूर्वाचार्यानुरो- धादा । तदनुरोधफलं च तेषां प्रमादबोधनं क्वचित् वातप्रामा- एयबोधनं कचिदिति बोध्यम् ॥ मन्वव्ययार्थ संख्याया प्रभावादे- कार्य इत्यनुपपत्रमत पाह अभेदैकत्वेति । (क) तथाच भेदसहचरितद्धित्वाद्यभावरूपमैकार्थसमीपप्रधानाव्ययी- भावस्थेत्यर्थः । एतेन समासेऽपि अन्तर्वर्तिसंख्याया प्रभानं बहुवचनादि तु एकशेषेणेति बोध्यम् ॥ तस्य समीपे प्राधान्यात् । यदि तूभयत्राव्ययीभाव एवानुप्रयुज्येत । तदा तस्याययत्वाद्बहुत्वाभावाद्वहुवचनं न स्यात् । सत्यपि वा तस्मिनमभावे कृते उपदशा इति न स्यात् । बहुप्रौहेरेवानुप्रयोगे तु उपद शस्य पाणिपा- दस्येति षष्ठी स्यात् । उपदशं पाणिपादस्येति चेष्यते । तस्माद्यथोक्तमेव- मनोरमम् । पाद्यम्, बधिकरणैतावत्वमपि समाहारसमाहारिणोभदाविवक्षयैवोपपा- थम्। 'इतरत्र बहुव्रीहिरिति । बर्थस्य बबर्थ इति भावः । बर्थत्वं च तस्य समौपिप्रधानत्वात् । ननु इन्दर्थस्यैकवद्भावादनुप्रयोगस्याप्येकवचमता सिद्धा किमेतया किटकल्यनया। उच्यते। अध्ययीभावस्यैवानुप्रयोगे तस्याव्ययवाहत्वाभावाहुवचनं न स्यात्, सत्यपि वा तस्मिनमभावे कृते उपदशा इति न स्यात्, बहनौहेरेव चानुप्रयोगे उपदशस्य पाणिपादस्थति पछी स्थाद, उपदशम्पाणिपादस्येति चेष्यते ऽतो यथोकमेव साधीयः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ७ (ब. २।या. था.१) (तत्पुरषोऽनभकर्मधारयः । २। 8 । १६ ।) तत्पुरुषोऽनकर्मधारयः । २।४।१६ इदानीन्तनसंज्ञायामतत्पुरुषादेरपि सम्भवादाह अनादिरिति ॥ (क) अति। (कै) तत्पुरषो ऽनश्कर्मधारयः ॥ अधिकारोयम् । कर्मधारयशब्दो भाव- प्रधानः। बन्दगर्भो नआ बहुव्रीहिः । न विद्यते न च कर्मधारय- चेयभे यत्र स तत्पुरुष इत्यर्थः । वक्ष्यति विभाषासे नामरेत्यादि । तत्पुरुषः .. "तत्पुरुषो ऽनअकर्मधारयः" । असन्देहाथै नकर्मधारयस्तत्पुरुष इति न्यासादनकर्मधारय इति पदच्छेदः । अत्र कर्मधारयशन्दो भाव- प्रधानः। मञ्च कर्मधारयच नकर्मधारयौ तौ न विद्यते यस्मिन्तत्युगधे सो. ऽनकर्मधारय इति बहुव्रीहिः। तत्पुरुषे त्वमिन्ननमात्रस्य तत्पुरुषस्या- भावात्तद्युक्ततत्पुरुषो नमशब्देन लक्षणीयः स्यात्, लिङ्गव धनयोसान्यतरस्य व्यत्ययो वाच्यः स्यात्, यतो बहुव्रीहिरेव न्याय्यः, बतौ वस्तुमात्रं दर्शितं 'नमसमासं कर्मधारयं च वर्जयित्वे ति' । 'विभाषासे नेति' । धनन्तरेष सूत्रेवस्य नातीवोपयोगः, संज्ञायां कश्येन्यत्र तावदनादिः संज्ञा एह्यते न वा तत्परषो नमसमासः कर्मधारयो वा उमौनषु संज्ञास्ति, उपशोपक्रम- मित्रापिषष्ठीतत्परावाहिना तदादित्वासम्प्रत्ययः । 'छाया बाऊत्य' इत्य- ·(व. २ । पा. ।। था. महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (तत्पुरषोऽनजकर्मधारयः । २ । ७।१८।) शास्त्रस्थानादित्वादिति भावः ॥ न च समूहिभिरिति । (क) तदं नित्यमाकाङ्गत्वादिति भावः ॥ । किम् । दृढसेनो राजा । नमरहीतः किम् । असेना । कर्मधारयवरहितः किम् । परमसे ना | मध्यमसूत्रेचयमधिकारो नातीवोपयुज्यत इति तत्रैव वक्ष्यामः॥ चापि पूर्वपदार्थधर्मो बाहुल्यं षष्ठीतताराषमन्तरेण न गम्यते । सभार अत्यच तु राजामनुष्यपूर्वेति वचनामसमासस्य कर्मधारयस्य च सभान्त- स्थाप्रसः । बन्दस्य तु प्राप्नोति । ईश्वरच सभा च ईशरसमे इति, अतम्त- चापि तत्पुरुष इत्यस्यांशस्योपयोगीस्त्येव, 'यशाला चे'त्यत्र समूहवचनः सभाशब्दा समूहस्य च समूह्यपेक्षा झुटतरेति षष्ठीतत्पुरुषस्यैव भविष्यति मान्यस्य, प्रामण सभा च ब्रामणसमे बसभा परमसमेति, चतो विभाषा से नेत्य त्रैवास्य साक्षादुपयोग इति भावः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । ०१ (अ.२ । पा. 8 | वा. १) (परमिक इन्दतत्पुरुषयोः । २0१२६) परवल्लिङ इन्हतत्पुरुषयोः। २।४।२६॥ तत्पुरुषे विधित्वेन चारितार्थसम्भवादाह इन्वेति ॥ (कै) विध्यर्थ मिति । (क) अवयवार्थातिरिक: समुदायोऽस्लिङ्ग इति पक्षे इदम् ॥ नियमार्थमिति। (के) उद्भूतावयवभेदः समूहः ममामार्थः । लिङ्गेनैव शिगवान् इति पक्षे इदम ॥ इदं पक्षद्वयं षष्ठ्यन्तत्वपक्षे। सप्तम्यम्तत्वे तु विध्य- परवल्लिर इन्हतत्पुरुषयोः ॥ एतयोः परपदम्येव लि स्यात् । कुकटमयर्या विमे। मयूरीकुक्कटाविमौ। व्यधं पिप्पल्या व्यर्धपिप्पली स्या देतत् । यदि समासार्थम्य परवल्लिङ्गवमनेनातिदिप्यते तहि पूर्ववद- म "परवल्लि उन्हतत्पुरुषयोः" । किमर्थमिदम्, इह इन्हे त्रीणि दर्शनानि । व्यवयवार्या एवापेक्षितपरस्परा इन्द्दार्था ग तु तहतिरिक्त समुदायो नामेत्येकम् । अवयवार्थव्यतिरिक्त एव समुदायो इन्वार्थः, चावयवलिन लिङ्गवानिति द्वितीयम्, स एव वयं मिङ्गशून्य इति तो- यम् । तत्र पूर्वके दर्शनइये विभिन्न लिङ्गावयवदन्हे युगपदभयमिङ्गानुपपत्त: पर्यायेण लिङ्गायप्रसङ्गे परम्यैव निरभवतीति नियमाथं भवति । तीये 101 ·८०२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (परवलिरहन्दसत्पुरुषयोः ।।8।२६।) (च.२ । पा. 8 । था.) थत्वमेवेति बोध्यम् ॥ इदं इन्हांन समाहरविषये । तस्य विधि- व्यनपुंसकत्वाविधानात् किन्तु इतरेतरयोगविषयषष्ठीति इन्हतत्पु- रुषयोरित्यत्रायं सन्देशः । तच षष्ठौपचे अद्भूतावयवभेदसमुदायस्य समासार्थत्वात् । अवयववचनवत्तविमित्तानेकसिङ्गाप्राप्तौ नियमाया- यमित्याह नियमश्चेतीति । (क) समुदायार्थो नास्ति इति । (के) उद्भूतावयवभेदस्य तस्य इन्दार्थतवा नावयवार्था इत्यन्ततिरिक्र: म इत्यर्थः॥ अपेक्षितपरस्परौ (2) इत्यनेन समूहरूपताममामार्थस्योकाविरुद्धलिङ्गावयवार्था वा श्ववडवाविति सूत्रेणापि न्यायसाम्यात्ममासस्यैवातिदेश्यम् । ततस टाप श्रयेत समासार्थस्य पुंस्वेपि उत्तरपदार्थस्य स्त्रीत्वानपगमात् । यत्त गोस्त्रि- योरिति ख इति वन्न । चार्थ बन्द इत्यत्रानेकमित्यधिकारात्मर्वेषां प्रथमानिर्दियत्वेऽपि प्राधान्यादुपसर्गनसंक्षाविरहात् । बन्वर्थसंज्ञा हिसा। तु समासार्थस्थालिङ्गस्य परवलिङ्गता भवतीति विध्यर्थः । तत्पुरुषोऽपि दिविधः, पूर्वपदार्थप्रधानो. अर्धपिष्यव्यादिः, उत्तरपदार्थप्रधागो राज- कुमार्यादिः, तत्रोत्तरपदार्थप्रधाने प्राधान्यादेव परवक्षिरस्य सिद्धत्वात्पूर्व- पदार्थप्रधाने विध्यर्थं भवति, तत्र सिकारेण विधिपक्ष बानितस्तदाह । 'परस्य यल्लिक तद्भवतीति'। एवं हि सूत्रस्यैकरूपा वचनव्यक्तिर्भवति, इतरचा सत्पुरुषे विधिल्पा बन्दे नियमरूपेति वचनक्लिभेदः स्यादिति भाषः । 'बन्दस्य सत्पुरुषस्य वेति' । एतेन इन्दतत्त्वषयोरिति षष्ठीयमिति ·८०३ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। अ.२ । पा..। बा.१) (परवक्षि इन्दतत्पुरषयोः ।२।२६) इत्यनेमोडूतावयवभेदता तस्य सूचिता । मचावयवसंख्यावदवयव- लिङ्गयाहौति मते नियमार्थत्वमुकम् ॥ पर्यायेणेति । (कै) विरुद्धलिङ्गावयवदहस्थले इत्यर्थः । यद्यवमिति । (कै) परस्यैव लिङ्गं न पूर्वस्य इत्यादतिनापपद्यत रति भावः ॥ केवलाकेवलेति। (के) ममस्तासमस्त इत्यर्थः । भाव्य दैवकृतमिति । (भा) उपमितममासः समानलिङ्ग पदयोरेवेति । प्रचापि न दोष इति भावः ॥ व्यत एव राधा कुमार्याः राजकुमार्या इत्यत्र न स इत्युक्तम् । अत एव घ कुकुटमपूर्या वित्यत्र न इस्खः । ननु माम्वन्वर्थता । तथा घाश्ववडवाविति सिद्ध्यति । राजकुमार्याः कुक्कुटमयूर्या वित्यत्र तु खे ते पुनः स्त्रीप्रत्ययात् दर्शयति । सप्तम्यां त्वयमों भवति बन्द तत्पुरुषे च यत्परं तर झिक भवतीति । तत्र कार्यिणोनुपादानात्परशब्दस्य च सम्बन्धिशब्दत्वात्सदाक्षि. तस्य पूर्व पदस्य लिङ्काविधिर्भवति यद्दा इन्हे सत्पमधे च विषये परम्यैव लिहं भवतीत्यक्षरार्थः। तत्रापि पूर्वपदस्यैव लिङ्गविधिः । पत्र पक्षे मयूरो- कुकटावित्यत्रोत्तरपदार्थ लिझे पूर्वपदार्थम्यातिदिये स्त्री प्रत्ययम्य नितिः प्राप्नोति । कुक्कटमयों राजकुमारी बईपिप्पलीत्यादौ न्यूर्वपदं स्त्रीप्रत्य- ·८.४ महाभाष्यप्रदीपोद्योता। ( परवक्षि इन्दतत्पुरुषयो। २।४।२६ ।) (१.२ । पा. 8। था.१) सप्तमौति । (के), अवयवषष्ठ्यभिप्रायपोत्यन्ये ॥ स्त्रौप्रत्ययनिहत्तौति । (के) अतिदेशविरुद्धत्वात् खाश्रयस्थापि निवृत्तिरित्यर्थः ॥ प्रतिदि- ग्यमानधर्मप्रयुककार्यविशेषमप्यार कुक्कुटेति ॥ (के) मन्वेवं सूत्रवैयर्थमत पाह पूर्वपदप्रतिषेधे चेति ॥ (क) व्यतिरिक्तसमुदायेति । (कै) तथा च परपदार्थलिङ्गमदृशलिङ्गसमुदायरूपार्थस्येत्यदत्त्युप- पत्तिरिति भावः । ममामात्वत एव लिङ्गस्यान्यत्वायाय विशेषणं ममामस्थातिदिश्यत इति च वहुँ युक्रमत श्राह ॥ सिद्धम् । तदुक्तम्, परवलिमिति शब्द शब्दार्थाविति । तथाहि। लिहाशब्देन लिङ्गाभिधायी प्रत्ययार्थश्व रह्यते । तन्वाद्याश्रयगात् । एवञ्च बन्दार्थस्य तत्पुरुषार्थस्य च परस्येव लि म्यात् । तदभिधायी प्रत्ययश्च . यप्रसङ्गः । किं पुनरस्मिन्पक्षे किंचिदिए सिध्यति याहो खिदोषान्तरमेव, सिध्यतीत्याह । 'इह पूर्वकायः, अर्धदोगा इति' । यत्र पूर्वपदं नपुंसकमुत्तर- पदं च पुंलिक तत्र परम्य लिई पूर्वम्यातिदिछ समासम्यापि तदेव भवति, न च पूर्ववदिह किं चिनियमापद्यते । इन्वेऽपि पूर्वके दर्शनदये गुण- कर्मणो द्रव्यगुणा वित्यादौ यत्र पुनपुंसकाभ्यां भिन्नलिङ्गे पूर्वोत्तरपदे यत्र वाऽवन्तं स्त्रीप्रत्ययान्तं वा पदं न भवति गतिस्थाने योपित्यायौ तिति- ·८०५ महामाथप्रदीपोद्योतः ।। अ. २। पा. ४ बा.१) (परवल्लिर इन्दतत्पुरुषयोः।२।४।२६।) समासार्थेति ॥ (क) स्वलिङ्गबाधनायेति। (के) स्खलिङ्गच नपुंमकमित्यभिमानः । यदि तु वनं सेनामा इति बत्तस्थानेकलिङ्गत्वं तदात्रापि पचे नियमार्थत्वमेवेति बोध्यम् । वचनान्तरे इति। (क) द्विवचनविषयमेव निपातनस्य तत्माहचर्याविनातिदेशेऽपि तत्रैव स्यादित्य भिमानः ॥ समुदायार्थे इति । (कै) इतरेतरयोगेऽप्युद्धतावयवभेदः ममुदाय एव समामार्थ इति भावः ॥ परम्यैवेति सूत्रार्थः । तथा च यत्र द्रव्य गुणौ गुणकर्मणी इत्यादौ लिङ्गाभि- धायो प्रत्ययो न सम्भवति तत्रार्थ एवातिदिश्यते । उभयमम्भवे तृभयम् । यथा कुकुटमर्यावित्यादौ। ततश्च योपदेशिकम्य स्वत्वेप्यातिदेशिकम्य अव भविष्यति । न च पुन ईम्सः प्रायः । अनुपम नत्वात्तदन्तम्याप्राति. मिबन्नाके इति तत्रोत्तर पदार्थति के पूर्व पदार्थम्यातिदिए इन्दम्य पर्यायेगा इयोरपि लिङ्गे प्रवृत्तेऽपि सर्वमिदं सिध्यति, पूर्ववदेव न किंचिदनिए- मापद्यते । व्यतिरिक्तो इन्वार्थः स्वयं नियन्य इयत्र तु पक्षे इन्वार्थम्या- लिङ्गत्वं तदवस्थमेवेति दोषान्तरमेव । 'इन्दम्य तत्पमषम्य चेति' । इन्वार्थस्य तत्पुरुषार्थस्य चेत्यर्थः । तेनानुप्रयोगेऽपि तदेव निभवति । यदि ताई घशाश्रयणेन समामार्थस्य परवलियमतिदिध्य ते 'पूर्ववदश्ववडवा' विश्व- चापि पूर्व पदार्थलिङ्गं समासार्थ निदिध्येत ततश्चोत्तरपदार्थम्य स्त्रोत्वं ·८०८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( परवल्लिङ्ग बन्दतत्पुरुषयोः । २।७।२६।) (प. २ । पा. 8 | आ. १) कुकुटमयरौ इति । अन्तरङ्गत्वात्पूर्वं हखत्वे रुते “दीर्घादि”तिनिषेधानवतारा- त्पूर्वसवर्णदीर्घापत्तिरिति भावः । “इन्हेनेति” निषेधे तु अश्ववड- वेत्यत्रापि तदनापत्तिरिति तात्पर्यम् ॥ तस्यानुपसर्जनत्वादिति । (क) समुदायात्तस्थातिदेशादित्यर्थः । अत एव तदन्तस्थाप्रातिपदि कत्वमपि बोध्यम् ॥ अयं हेतर्लिङ्गविशिष्टभावामत्त्वानित्यः ॥ यकारचयश्रवणेति । (के) न च पुनर्दित्वप्रवृत्त्या तदपि इयमेव लक्ष्ये लक्षणस्य महत्प्र- वृत्त्या पुनर्दित्वाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ पदिकत्वाच । न चैवमपि दत्तागाायण्यौ दत्ताकारीषगन्ध्ये इत्यत्र खत्वे कते समासात्पुनः फक्थ्यौ स्यातामिति वाच्यम् । भस्याठे तहित इति पूर्वोत्पन्नयोनिवृत्तिसम्भवादिष्टापत्तेरिति । मैवम्। दत्ता च युवतिश्च दत्तायुवती इत्यत्र तिप्रत्ययदयश्रवणापत्तेः तत्राभत्वेन पुंवटावायोगात् । स्थितमेवेति टापः श्रवणप्रसङ्गः । सप्तमीपक्षे तु 'पूर्ववदश्ववडवा' वित्यत्रापि पूर्वपदार्थ लिङ्गमुत्तरपदार्थस्यातिदिश्यत इति वडवाशब्दस्य पुंस्वातिदेशात् स्त्रीत्वाभावे टापो निवृत्तिः सिध्यति । निपातनासिद्धम् । किं निपातनम्, न तावत्पूर्ववदश्ववडवा'विति निपासनमाश्रयितुमुचितम, वचनान्तरे ऽन. सिदेशप्रसाद अश्ववडवान् अश्ववडवैरिति । एवं तश्ववडवपूर्वापराध- रोत्तराणामित्यत्र टापोनुश्चारणानिपातनादश्ववडवयोईन्दे ठानिवर्तिष्यते । अपर थाह। 'पार्थे बन्द' इत्यत्रानेकमित्यधिकारात्सर्वेषामेव वर्तिपदा- ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २। पा.पा.१) (परवल्लिर इन्दतत्पुरुषयोः ।२।४ । २६ ।) भस्याढ इति। (कै) व्यम्फयोतद्धितत्वादिति भावः ।। अन्वर्थेति । (क) प्रधामस्यैव प्रथमानिर्दिष्टम्योपसर्जनमंजाविधानादित्यर्थः । अवयवानां कार्यसम्बन्धादिति । (के) व्यायालयोरिव ममाहारसमाहारिणोरभेदेनेति भावः ॥ अन्ध- र्थत्वामीकारे तु इस्वविधायके इन्वेनेति वचनकरणान दोष इति भावः ॥ *ननु तद्यतिरिक्त इति । (क) अत्यन्नं व्यतिरिक एवेत्यर्थः । अत एवापेक्षितपरस्पराविति मनछते ऽनेन समूहरूपतावयवयोः सूच्यते । अत एव पक्षत्रये उपलब्धकैपटपुस्तके 'न तु व्यतिरिक्त' इति पाठो दृश्यते । तस्मादुपसर्गगत्वं इन्हे नास्त्येव अन्धर्थत्वादिति स्थितम् । वश्ववडवावित्यत्र स्त्रीप्रत्ययनिहत्ती उपायान्सरं वक्तव्यमिति । यत्रोच्यते । विभाषाहक्षम- गेतिसूत्रे ऽअवहवेत्यत्र टापो नित्तिनिपात्यते । तदुक्तम, समासादन्य- । . नां प्रथमानिर्दियत्वेनोपसर्जनवा 'दोस्त्रियोरपसर्जनस्य'ति खत्वं भवि- व्यति, इहापि तईि प्राप्नोति कुक्कटमयर्याविति, वस्तु, का रूपसिद्धिः, परवलिङ्गमिति शब्दशब्दार्थो, कोऽर्थः, लिङ्गशब्देन लिङ्गाभिधायो प्रत्य- योर्थश्च तन्गक शेषेण वोचते तदयमों भवति इन्दार्थस्य सत्पुरुषार्थम्य परम्येव जित' भवति तदभिधायी प्रत्ययश्च धम्म्येव भवति ताभ्यामिति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (परवलिङ्ग बन्द तत्पुरुषयो। ३।४।२६।) (म. २ । पा. ४ । आ. ।। बोधा विशेषः । अन्यथा फलभेदः स्यादेतेनासं कैयटः माहित्यमि- तरेतरयोगे विशेषणमित्येवंपर इति वदन्तः परास्ताः ॥ नियमार्थमिति । (के) पर्यायेण लिङ्गदयप्राप्ताविति भावः ॥ अवयवार्थव्यतिरिक्तो वेति । (के) व्यतिरिक एवेत्यर्थः ॥ स चावयवलिङ्गेनेति । (क) अवयवसंख्यया संख्यावानित्यपि बोध्यम् ॥ स चालिङ्ग इति । (कै) अद्भूतावयवभेदत्वे ऽपि तलिङ्गत्वे मानाभाव इति भावः । नपुं- सकलिङ्ग इति वकुमुचितम् ॥ लिमिति चेदश्ववडवयोहाबलुग्वचनं निपातनात् सिद्धमिति । हिगुप्रा- नापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पच्चकपालः पुरोडाशः। प्राप्तो जीविका प्राप्तजीविकः। धापन्नजीविकः । तत्र च यत्र द्रव्यगुणौ गुणाकर्मणो घईद्रोण इत्यादौ लिङ्गाभिधायौ प्रत्ययो म संभवति तत्रार्थ एवातिदिश्यते उभयसम्भवे तूभयं यथा कुकुटमयूर्या- विति, ततश्चौपदेशिकस्य खत्वेप्यातिदेशिकस्य श्रवणं भविष्यति, तस्य चानुपसर्जनत्वात्तदन्तस्य चाप्रातिपदिकत्वात्पुनईखत्वाभावा, इह ताई दत्तागाच्यण्यौ दत्ताकारीषगध्ये इति खत्वे कृते समासात्पुनः ঘড়ী प्रनुतः, स्तां, 'भस्थाढे तद्धित' इति पूर्वोत्पन्नयोनिवृत्तिर्भविष्यति । यत्र ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। प. १ । पा. ४ | था. १) (परवलिइन्दतत्पुरुषयोः ।२।।२९) अथवेत्यादि (भा) भाष्यच “यदि पुनर्यथाजातीयमि"त्यादिमोकार्थस्यैवानुवाद- परमिति बोध्यम् ॥ यदिपुनरि- (भा) त्यादिपन्धस्थापि विधिपरत्वात् स्खलिङ्गबाधनायेति व्याचक्षाणे- नोपाध्यायेम विधित्वमुकप्रायमेव ॥ अन्ये त यदि पुनरिति (भा) भाष्यस्य ममामस्येति पदकर्तव्यता परता इन्दतत्पुरुषयोरिति पदात्तिपरता वा ॥ अथवेत्यादेश्च (भा) तत्प्रत्याख्यानपरतेति वदन्ति । चलंकुमारिः । निष्कौशाम्बिः । भाष्ये वेतत्प्रत्याख्यातम् । तथाहि । तत्पुरुष- ग्रहणं न करिष्यते । परवल्लि बन्दस्येत्येव । कथं पूर्वकायोईपिप्यलोति । एकदेशिसमासोऽपि मारभ्यते । कर्मधारय एवायं पूर्वश्चासौ कायश्च बई- चामौ पिप्पली चेति । ततश्च प्राधान्यादेवोत्तरपदार्थस्य लिङ्ग भवति । म . तहि पुंवद्रावो नास्ति अभत्वाद यथा दचा च युवतिश्च दत्तायुवती इति तत्र दयोः स्त्रीप्रत्यययोः श्रवणप्रसङ्गः, तस्मादुपसर्जनसत्वं इन्हें न भवति । अन्वर्या छपसर्जनसंधा ऽप्रधानस्य विधीयते, इन्वे चावयवार्थाना- मेव कार्यान्वयादप्राधान्याभावः । परवसिमिति चार्थ एवातिदिश्यते- ऽश्ववडवाविति च निपातनादित्येतदेव सम्मति । 'विगुप्राप्तापनेत्यादि । स नहिं प्रतिषेधो वक्तव्यो न वक्तव्यतत्पुरुषग्रहणं न करिष्यते परति 102 ·१० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (परवलिङ्ग दम्दतत्पुरुषयो।२।४।२६।) ब. २। पा.बा.१) अतः पूर्वपदस्येति । (क) अप्राप्तरित्यर्थः । आश्रयभेदादिति । (के) समुदायरूपस्य केवलस्य चाश्रयस्य भेदादित्यर्थः ॥ मध्ये पचे भाव्यानुपहचिक्यः । एकदेभिसमासानारम्भे ऽपौह तत्पुरुष- पहणे प्राप्तादिषु दोषस्तदवस्यो ऽत पार इन्दस्येत्येतावदिति ॥ (कै) भेदविवक्षायां षष्ठीत्यस्थाभेदे समानाधिकरणसमासस्येति विषयभेदात्परत्वादित्यनुपपत्रमत शाह प्रयमर्थ इति । (के) एवञ्च परत्वादित्यस्योस्कृष्टत्वादित्यर्थ इति भावः । च घडीसमासबाधनार्थमेकदेशिसमासो ऽवश्यारब्धय इति वाच्यम् । इयत्वादम भिधानाच। तथाहि । द्वितीयटतीयेत्यत्रान्यतरस्यांग्रहणात्सूत्र- कारस्थापि षष्ठीसमास योर्धशब्देनापि षष्ठीसमासो भाष्यकाराणामिय बन्दस्येत्येव, कथं पूर्वकायः वर्धपिप्पलीति, एकदेशिसमासो नारयते, कर्मधारय एवात्र भविष्यति पूर्वश्चासौ कायश्च पधै चासौ पिप्पली चेति । पूर्वादयः शब्दा एकदेशे वर्तन्ते कायादयख समुदाय कथमेघां सामानाधिकरण्यम, अवयवेन समुदायोपचारात् । तदेवं कर्मधारये कृते प्राधान्यादेवोत्तरपदार्थस्य नि भविष्यति नार्थतत्पुरुषग्रहणेन नाप्येक- देशिसमासेन, घडीसमासप्रसर इति चेन्नेहवादनभिधानाच। तत्रै- तस्यात् । यद्यपि पूर्वकाय इत्यादीनि रूपाणि कर्मधारयेणापि सिध्यन्ति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ११ (अ.२ । पा. 8बा. १) (परवलिइन्दतापुरषयोः । २।।।२६) एवमादौति । (कै) भेदाश्रयणस्य मुख्यत्वेऽपौदृशप्रयोगमिध्यर्थमेवोपचारायणमिति भावः॥ मुनिहयाचेति । (भा) एवञ्च सूचयविषयेऽपि षष्ठीसमासस्य साधुत्वे कर्मधारयस्य चति भावः ॥ पिप्पल्यमित्यपौ- (भा) त्यपिना सूचचयोदाहरणसंग्रहो बोध्यः ॥ इति प्रागेवोत्तम्। पूर्वापरेत्यत्र स्वनभिधानात्षष्ठीसमासो न भविष्य- तौति । इदच प्रत्याख्यानं दुर्बलम् । छानभिधानाश्रयणमगतिकगतिरिति सम्प्रत्ययविधौ भाष्य एवोकत्वात् । तथापि मुख्यात्तिष कायादिशब्देषु यथा पूर्व कायस्ये येवमादि वाक्यं भवति तथा कायपूर्व इत्यादि षष्ठीसमासोऽपि स्याद् अतस्तविस्तये एकदेशिसमास पारब्ध इति तच्च नैवम्, इयत्वादनभिधानाच। तत्र तावद् द्वितीयटतीयेत्यत्रान्यतरस्यांग्रहयात्मत्र कारम्य षष्ठोसमाम इको भिक्षाद्वितीयमिति, 'बधं नपुंसक'मित्यत्रापि भाष्यकार चाह इष्यतेत्र घठो समासोऽपि तद्यथा ऽपृपाध मया भक्षितमिति, पस्ति च पैङ्गले सूत्रे प्रयोगः बराई चामिति । पूर्वापरेत्यत्र त्वनभिधानात् षष्ठी समासो न भविष्यति । .

·१२ महाभाष्यप्रदीपोश्चीतः। (राबादशहाः पुंसि । २।४।२९ ।) (ब. २ । पा.बा.१) रात्रान्हाहाः पुंसि। २।४।२६॥ ॥ अनुवाकादय इति । (भा) । । रात्राहाहाः पुंसि ॥ एतदन्तौ इन्हतवपुरधौ पुंस्येव । रात्रैः पूर्वो भागः पूर्वरात्रः। एकदेशिसमासः। अहः सर्वैकदेशेत्यच समासान्तः । पूर्वा । राजाहसखिभ्य इति टच । बन्दोन्ह रतेभ्य इत्यहादेशः । बहो- दन्तादिति यात्वम् । महः । न संख्यादेःसमाहार इत्यहादेशाभावः । अन्ह- रखोरेवेति टिलोपः। परवलिंगापवादोयं योगः। वृत्तौ तु एते पुंसौत्य- कम्। तत्राप्येतदन्ता इत्यर्थो बोध्यः । यत्तु रात्रादौनामेवानेन पुंरुवे कृते तदन्तस्य परवलिंगमि येव सिद्धिमिति । तन्न । समाहारे नपुंसकत्वायत्तः । परवलिङ्गत्वापवादो हि स नपुंसकमिति योगः। न च नपुंसकत्वे इशा- पत्तिः। हिरास्त्रिरात्र इति वृत्तिकारीयोदाहरणविरोधात् । तद्धि समाहारे दिगुरिति सर्वाख्यातम् । अमरोपि प्रायुक्त । ते तु त्रिंशद- "रात्राहाहाः पुंसि" । इत्येते पुंसि भाष्यन्त इति । केचिदाहुः । रात्रादीनामेवानेन पुंस्त्वं विधीयते तदन्तस्य तु परवलिमित्येव सिद्ध. मिति, एवं तु समाहारे 'स नपुंसक'मिन्येतदेव स्यात् परवलिकापवाद- त्वात्तस्य, सम्मादावाद्यन्तस्य समासस्यैवेदं लिङ्गाविधानं युक्तम्, एवं हि समाहारपि परत्वादिदमेव प्रवर्तते । इत्येते पुसि भाष्यन्त इत्यत्र त्वेतदन्ता इत्या प्रश्ष्यः। 'त्रिरात्र इति'। समाहारे दिगुः, बहः सर्वैकदेपोत्याच् ·महाभाष्यपदीपोद्योतः। ८५१ (ब.२। पा. । बा.१) (राधान्दाहाः पुसि।२।२९) अनुवाको वाक्यमिति प्रयोगसिद्धये इदमित्याह तच विशिष्टमिति ॥ (के) होरात्र इति, मासे न स्यादहोरात्र इति घ। तस्मात्तदन्तस्यैवायं पुल्स- विधिः। यद्यपि संनिधानात्परवलिंगताया एवायमपवादतथापि परवान- पुंसकतां बाधते । अत्रेदं चिन्त्यम् । उरोत्याहोरात्र इत्यत्र पुंस्वमस्तु । दिराबादौ हि त्तिकारहरदत्तायुक्त पुंस्त्वमसङ्गतम् । तत्र विशिष्टमीव- ताविधेः। तथा च लिङ्गानुशासनसूत्रम् । थपथपुण्याही नपुंसकौ । संख्या- पूर्वा राधिरिति । अमरोप्याह। राः प्राक संख्यायान्तिमिति, गयरात्रं निशबय इति च ॥ पनुवाकादयः पुंसौति वक्तव्यम् । बनुवाकः । युवाकः। सूतवाकः । वाक्यविशेषस्यैताः संशाः । कर्मणि धमन्सा इति नपुंसकत्वे प्राप्त वचनम् । । समासान्तः । पूर्वाक इति' । अङ्गः पूर्वा भागः एकदेशिसमासः । 'गजा- हसखिभ्यरा'। 'बहोड एतेभ्य' इत्यादेशः 'बहोऽदन्तादिति यत्वम् । 'यह इति' । 'न संख्याऽदेः समाहार' इत्यहादेशाभावः, 'बर- खोरेवेति टिलोपः। 'अनुवाकादयः पुंसोति'। वाक्यविशेषस्य ताः संचाः कर्मणि घमन्ता इति नपुंसकत्वे प्राप्त वचनम् ।

·18
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(अपथं नपुंसकम् । २ । ७।३०।)
(ब.२ । पा. | था. १)
अपथं नपुंसकम् । २।४। ३०
उत्तरपदार्थप्राधान्यात्परवमिङ्गत्वाच्च सूत्रेणैव सिद्धमत पार
राचाहाहा इति। (क)
"पथः संख्येति" वार्तिके छतसमासान्तपथिन् शब्दस्यैव ग्रहणं
साहचर्यादिति बोध्यम् । तेनातिपन्था इत्यादौ न दोषः। सत्पथ
इत्यादौ तु "खतिभ्यामेवेति" नियमात्ममामान्तो ऽस्येवं तदेव
"संख्याव्ययादेरि त्यस्य व्यावर्त्यमित्याहुः ॥
पूर्वकालत्वादिति। (क)
सूचप्रत्याख्यानपरमेव वार्तिकमिति भावः ।
दिगोरप्राप्तमिति।
वस्तुतो व्यवहितद्विगुयहणस्य तत्र सम्बन्धबोधकमिदं सम्बोधन
प्रथमेवेति न प्रथमामाचमित्यर्थः ।
समाहारदिगोश्चेति । (के)
समूहसमूहिनोरत्यन्तभेदाभावात्स्वपदार्थप्रधानत्वेनान्तरङ्गत्वाड्या-
ख्यानाच तस्यैव यहणमिति भावः ॥
अपथं नपुंसकम् । इदं नपुंसकं स्यात्तत्पुरुषे। समासान्तरे तु
बपथो देशः । अपथा नगरौ। कृतसमासान्तनिर्देशान्नेह। थपथाः ।
"अपचं नपुंसकम्" । 'पथः संख्याव्ययादेरियस्थापरकालभावि.
त्वादयमारम्भः । 'अपमिति' । 'पथो विभाति यदा समासान्त प्रति-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ध.२ । पा. ४ | था. १) (अपथं नपुंसकम् । २।। ३.।) यदा पञ्चगाव इति । (क) अयं परस्त तव भाष्ये दूषितः । चार्थबोधकसमाहारपदे- ऽपि कर्मसाधनतापत्तौ बाइपद्रव इति चिन्यमेतत् ॥ कृते इति। (भा) पन्यथादम्तत्वाभावात्तस्यादिति भावः ॥ न तु समाहियमाण इति । (क) एवञ्च कर्मसाधनव्युत्पत्तिरसङ्गतेति तामवष्टभ्य स्त्रियां पञ्च- खट्वेत्यपि रूपमिति न वाध्यमिति बोध्यम् ॥ परत्वादिति । (क) योगपद्यामम्भवरूपविरोधाभावाचियमिदम ॥ मषियोगशिष्टये पञ्चतचमित्युदाहरणानुपपत्तिरत पाह च शब्देनेति ॥ (के) "नसोपः प्रातिपदिकेति" मसोपमिद्धिमागधार उत्तरेति ॥ (2) तादर्थ्य इति (के) पाचान्तादिप्रयोगमिध्यर्थमित्यर्थः ॥ अत एव वृद्धिसूत्र (१।१। १) सूचशब्दस्यापाचादित्वे कैयटसमते . ऽपि न चिसूपौत्यादि- प्रयोगविरोध रति बोध्यम् ॥ घेधो न भवति तदर्क पूरथरित्वकारः समासान्तः । समामामनिर्देशाच सदभावपक्षे पुत्वमेव भवत्यपन्या इति । 'तत्पुरुष इति वसंत इति' । एतदर्थमेव 'स नपुंसकमित्यस्यानन्तरं न कृतम् ।

·१६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इदमोऽन्वादेशेऽभनुदात्तस्तृतीयादौ । २।४ । ३२।) (ब.२ । पा. बा.१) . इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृती- यादी।।४।३२॥ कषितानुकथनस्थाबादेशवे वार्त्तिकानुत्थानादाह पश्चादिति ॥ (के) बतौयादौ विहितादेशस्य द्वितीयादावप्रसनेराह एनादेश इति । (के) सूचत्रयस्थाप्यवादेशविषयत्वादित्यर्थः । एवञ्च समानाधिकरण- ग्रहणेन कथितानुकथममेवान्यादेश इति बोध्यते ॥ एवञ्चोत्तरवा- र्तिकं व्यर्थमत पाह इदमोऽन्वादेशेऽशानुदात्तस्ततीयादौ । बन्वादेश विषयस्येदमोनुदात्तो- शादेशः स्यात्तृतीयादौ। प्रतेर्बभूविचक्षणं शंसामि, माभ्याङ्गा धनु, बभूशब्देनोक्तयोरिदमा परामर्शप्यन्वादेशो भवत्येव । चन्वादेशश्च कधि- तामुकथनमात्र नत्विदमा कथितस्येदमैवानुकथनमिति भाष्योक्तः । चैवमौषदथ ईति लोके यच्छब्देनोक्तास्य पुनः कथनादेतमातमित्यनादेशः न "इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ”। 'बन्धादेशोऽनुकथममिति'। शब्दार्थकथनमेतत्, यादृशत्वत्राभिप्रेतस्तादृशं पश्चादच्यति । 'याभ्यां क्वात्राभ्यामिति'। बादेश एषः। 'थयो वाभ्यामिति । एषोन्वादेशः। अयोशब्देन यात्राम्बादेशोऽभिव्यज्यते । ननु रतीयादावयमादेशस्तत्र च ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २ । पा. ४ | था. १) ( इदमोऽग्वादेशेऽनुदात्तस्तृतीयादौ । २।४।३२) प्रत्यासत्त्येति ॥ (2) तदेवाह भाथे तद्देष्यमिति। (भा) तथा च स्वतात्पर्य वार्तिकहता वार्तिकान्तरेण व्याख्यात- मिति भावः ॥ कथितमि- (क) त्यस्याज्ञाते सत्कथितमित्यर्थः। तेन "तमातमि"त्यादौ नादेश रति बोध्यम् ॥ नापि चेति । (के) अभ्युपेत्यवादेनेदम् ॥ भाष्ये म्यादिति वाच्यम् । किञ्चिविधायान्यदिधातुमनुकथनम्यैवान्या देशात्वात् । घदर्यादिवत्तेस्वनुवादेप्यविधानात् । अशादेशवचनं साकचकार्थम् । अन्यथान्यादेशे ऽज्ञातार्थविवक्षायामिमकाभ्यामिपि प्रसज्येत । ननु त्वदाद्यत्वेन सिद्धौ विधामसामर्थ्यात्सर्वा देशोऽस्तु किं शित्वेन । मैवम् । आभ्यामेभिरित्यादौ विकाराभावार्थतापत्तेः, मोरानौतियत् । नन्वाभ्या- मिन्द्रपक्वमित्यादावन्वादेशत्वविवक्षाविरहे यथा डिदमिति विभक्तरदा- टायामोसि चैनादेशो वक्ष्यते ऽन्याः सर्वा हलादयस्तत्र इलि लोपेमेवा- भ्यामित्यादिरूपं सिद्ध नार्थ चादेशवचनेन, तत्राह। 'यादेशवचन मिति'। बचाताधर्धविवक्षायामकचि कृते 'हलि लोप' इत्यत्रा 'नायक' इत्यतोक इत्यधिकारादिद्रुपलोपो न स्यात्, सत्यपि च तस्मिनाभ्यामित्यादि रूपं न सिग्त्,ि सम्मामाकचकार्थमा देशवचनं, साकच कार्थे चामिन् शिकाय 103 ·८१८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ । (अ.२ । पा. ४ । या. १ २।। ३२।) राविरधौतेति । (भा) द्रव्यकर्मणाऽविवक्षितत्वात्कालकर्मणि कः । सम्बन्धस्थाविवक्षणा- दत्यन्तसंयोगाविवक्षणाबा षष्ठ्यपवादः “कालावनोरिति” (२।३।५) द्वितीया मता ॥ मकारस्थादेशे विकारवचमानर्थक्यानुपपत्ति- रित्याह त्यदादित्वादिति । (क) परत्वायदाद्यत्वं मन्यते ॥ भाव्ये ये ऽन्ये इति। (भा) दौर्घत्वादयः पररूपञ्चेत्यर्थः ॥ भाव्ये तता तथा माभ्यां गा इत्यत्रापि कुतो नेति चेन्न । तत्र प्रकृतेरनुदात्त- विधानात् । ऊडिदमिति सूत्रे चान्तोदात्तादुत्तरपदादिति सूत्रादन्तो. दात्तादित्यस्यानुवर्तनात् । तथा चान्वादेशे वाभ्यामित्यादेः सर्वानुदात्तता इतरत्र त्वन्तोदात्ततेति विवेकः। स्यादेतत् । सवेकाच इत्युदात्ते नेह भाष्यम् । सः सप्तमीबहुवचनमिति भाष्ये वृत्तौ घोक्तत्वात् यत्तूडिदमिति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम् । इहान्तोदात्तादित्यनुरत्तिसामर्थ्यात्मवेकाच इत्यपि न प्रवर्तते। न च यदीमेना उशत इति शसो व्यारत्तो सामर्थ्यापक्षयः । सर्वादेशार्थम् । म वान्त्यस्य विकारवचनानर्थक्यात् । यदि ह्ययमन्त्यस्य विकारः स्याहचमिदनर्धकं स्यात् त्यदाद्यत्वेनैव सिद्दे। व्यर्थवहादेशप्रति- षेधार्थम् । अन्यस्यापि विकारवचनमर्थव देव, येन्य बादेशा बाभ्यामित्यादौ दौर्धादयस्ते माभूषनित्यकारस्याप्यकारवचनं स्याद्यथा 'मो राजि समः क्का' विति मकारस्य मकारवचनमनुखारनिरत्त्यर्थम् । ननु च कृते ऽप्यकचि ·९९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ब.२ । पा. ४ । बा. १) (इदमोऽन्वादेशेऽनुदात्तस्ततीयादौ। २।।१२।) अनुस्वारादय इति । (भा) प्रशामयालयतीत्यादौ “मो मो धातोरिति” ( ८।९।१४) नत्वाभाव श्रादिशब्दार्थः ॥ " इति" (८।४।६८ ) निर्देश विपरीत गौरवमत पाह समुदायादिति । (भा) तस्याः “मपां सुलुगिति” ( ०। १ । ३८ ) लुक् । वस्तुतः मौत्रत्वादिभक्त्यनुत्पत्तिरेव वकुमुचिता । कतैकादेशस्यादेशत्वे विव- तितामिद्धिरत पाह एकाग्रहणे नैव तयारत्तेः। एकाच इत्यस्य चावश्यानुवर्णत्वात् । अन्यथा ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष व्यासनि । मत्स्यं नदीन उदनि क्षिपन्तमित्यवाति- प्रसङ्गात् । चासनियादयो ह्यन्तोदात्ता एवादेशाः सूत्रे पठिता इति । अत्रेदं वक्तव्यम्। आभ्यामित्यत्र सावेकाच इत्यस्य प्राप्तिरेव नास्तिः सप्तमीबहुवचनेचे विति रूपं न तादृगिहास्ति । तथा चात्रैवान्तोदाप्त. यहणस्य चरितार्थत्वात्सामर्थ्य विरहः । तथा च माभ्याङ्गाः, तदम्य प्रियम्, तदम नव्यमित्यादेः सिद्भावपि भिसादौ दोघम्तदवस्थ एव । एभिरये, सुन्वन्ति सोमात्वचसित्वमेषाम्, प्रेणातदेषां निहितं, एष धावीरवदित्यादौ हि ए इत्येव रूपमम्त्येव । तथा च तत्र विभक्तमदासप्रसरः । न च - अनेनादेशे सत्याभ्यामित्यादिरूपस्य साधारण्यादज्ञाताद्यर्थगतिः प्रकरणा- धोना, यद्येवमनुत्पत्तिरेवाकचोस्तु प्रकरणादिनवाजाताद्यर्थः प्रतिपत्स्यते- ऽतो ऽनुदात्तत्वमेव विधेयं नादेशः, उच्यते। असल्यादेशे प्रकरणादिक- मन्तरेणाकचैव कश्चिदज्ञातादिकं प्रतिपादयेत्, मैवं प्रतिपीपददित्यादेश- वचनम्। उत्तरार्थं च। अनुदात्तवचनं किमर्थ, यावतोडिदम्पदादौति ·२० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतौयादौ । (च.२। पा. बा.१) २।।१२।) तति । (क) कतैकादेशनिर्देशमामर्थ्यादिति भावः ॥ अच न कर्त्तव्य (भा) इत्यादिरेकदेयुक्तिः। व्याख्यानमापेक्षत्वात्प्रक्रियागौरवाच शका- रस्यैव लघुत्वात् ॥ व्यवस्थितेति । (कै) अयमेव भाष्ये वैपियशब्दार्थ इति भावः ॥ वस्तुतो ऽभिधान- लक्षणाः “हत्तद्धितममामा” (१।२।४६) इति "प्रकर्त्तरि "(३।३। १९)ति सूत्रभायोकेरनभिधानादकजित्येव भाष्यार्थः ॥ सावेकाच इत्येतत्सूत्रस्यकैयटपर्यालोचनयेशापत्तिरिति वाच्यम् । अन्येविति वदता कैयटेन तन्मते ऽखरसाविष्करणात् । तद्वौजन्तु बहुतरवैदिक- प्रयोगविरोध एव । अयोच्यते सावेकाच इति सूचेहरदत्तोकरीत्या मः प्रथमैकवचनमेव । न च त्वयेत्यत्रातिप्रसङ्गः। साववर्ण ति निषेधात् । शेष जोपशिलोप इति पक्षे तु सावेकाचवाभावात्प्राप्तिरेव नास्ति । रूपविवक्षापि विपला। एवञ्च एभिरित्यादौ प्राप्तिरेव नास्तीति । तदपि न । रूपविवक्षाभावे दोषभ्यामित्यत्रातिप्रसङ्गात् । तैत्तिरीये हि विभक्तरदात्तत्वं शेषनिघातेनैव सिद्धम्, अनुदात्तवनं विभक्त्यन्तस्यानुदा- नार्थम्, शेषनिधातेन हि प्रकृतेरेवानुदात्तत्वं सियति । कथं पुनरिदम- स्तृतीयादावशादेशो भवति स चानुदात्त इत्यनेन विभक्त्यन्तस्यानुदात्तत्वं विधातुं शकाम् । नानेन विभात्यन्तस्यानुदात्तत्वं विधीयते किं बनेन प्रकतेनुदासत्वे ते उडिद मित्यत्रान्तोदात्तादित्यधिकारादसति विभक्त- ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। ८२९ (च.॥ घ. १। पा. पा. १) ( इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ। २।।। ३२) किञ्चेति । (कै) निष्फलमप्यन्वादेशेऽकविधानमिति भावः । "कि"त्यापि चिन्यम् । तदर्थ कुत्सितपदघटितस्थाकघटितस्य वा साधुत्वेन तदुत्पत्तिपूर्वकमादेशस्यैवावष्यकत्वात् । अनभिधाने तु न दोषः । कुत्मिताभ्यामाभ्यामित्यर्थस्य वाक्यैकदेशन्यायेन बोधादित्याडः ॥ अंसाभ्यां खाहा दोषभ्यां वाहेति मध्योदात्तं पश्यते । एवं स्थिते मा मप्तमौबहुवचनमेव ग्राहाम्। अन्यथा इन्द्रोयातो वसितस्य गत्यत्र या इत्यन्तोदात्तं न स्यात् । नहि प्रथमैकवचनं यद्रपं यानिति तदिहास्ति । अत एव गोमुनोः प्रतिषेधः सार्थकः । तदेवमन्तोदात्तानुत्तिसामर्थ प्रथमैकवचनग्रहणं या शरणमित्येवंरूपम्य पाठहरदत्तग्रन्थबनलब्धस्य समाधान इयस्यापि दुरुत्वादेभिरित्यादि कनिर्वाह्यमिति फलितः पूर्वपक्षः। सावकाच इत्यत्राप्यन्तोदात्तादित्यम्यापकर्षानोक्तदोषः । वृत्त्यादावननुवर्तितस्याप्यनुवृत्तिख बहुधा दृव । अत एव तुमस्तसूत्रे स्तुवौते थादिसिइये पितीत्यम्य निकृत्यै सार्वधातुकग्रहणमिति स्थिते माम्यतीति स्यनम् इटं वारयितं तित्यस्यानुत्तिर्वक्ष्यते । त्यत्रोचते। रदात्तत्वेऽ'नुदात्ती सपपिता' वित्यनुदात्तत्वादाभ्यामित्यादि पदं कस्नमेवानु- दानं भवति । यद्यन्वादेशोनुकथनम् इहापि प्रानोति देवरतं भोजय इमं च यवदत्तमिति, पस्ति पत्रान्वादेशः, तत्र द्वितीया टोस्खेन' इत्येनादेश प्राप्रोत्यत आह । 'नेहेति' । 'एकस्यैवाभिधेयस्येत्यादि । तत्रैवाग्वादेश- मन्दः प्रसिद्धतर इति भावः ॥

·८२२ महाभाष्यपदीयोद्योतः। (एतदस्बतसोबतसौ चानुदात्तौ। २ । ७ । ३५ ।) (अ.२ । पा. ४ । आ. १) एतदस्त्रतसोस्त्रतसौ चानुदात्तौ। २।४।३३॥ तदिनापि सर्वानुदात्तत्वमिद्धिं दर्शयति अत्रेति ॥ (कै) अनेम भाष्य लिखरे (भा) इत्यस्य प्रकृतेः प्रत्ययनिमित्तके इत्यादिः ॥ निघाते (भा) इत्यस्य प्रत्ययस्येत्यादि। एतदोऽनुदात्तत्वेनेत्यत्रैतदित्यस्याश इति शेष इति दर्शयति । अन्यार्थ तदादेशेनापहारात्तस्थानुदात्तत्वा- सम्भव इति बोध्यम् । एतदो ऽनुदात्तत्वेनेति क्वचित्पाठः । एतदस्त्रतसोस्त्रतसौ चानुदात्तौ ॥ अन्वादेशविषये एतदोश् स्यात्म चानुदात्तस्त्रतसोः परतः तौ चानुदात्तौ स्तः । एतस्मिन् ग्रामे सुखं वसामः अथो त्राधीमहे यतो न गन्तास्मः। बत्रात इति पदे सर्वानुदात्ते। मनु पश्चमे एतदोनिति भाष्यसम्मतः पाठः । न्यासरीत्या वृत्तिपाठोप्येवमेव । पदमारीरीत्या तु एतदोशिति वृत्तिपाठः । उभयत्रापि सकारे सिई किमनेनेति चेत् । पाश्चमिकस्योदात्ततया ऽनुदात्तार्थमिह पुनर्वचन मिति "एतदस्त्रतसोस्वतसो चानुदात्ती" ॥ 'पुनर्वचनमनुदात्तार्थमिति' । पाश्चमिको ऽशादेश उदात्तः स्याद धनुदात्तनेष्यते इत्यनुदात्तार्थं पुनर्वचनं, प्रतसोरिति वचनं निमित्तभावार्थम् अन्यथा तसौ चानुदात्तावित्यन्याचयो विज्ञायेत, यत्र वृतसौ पश्यसि तत्र तावनुदात्ताविति । किमर्थं पुनस्बत- सोरनुदात्तत्वमिष्यते यावता ऽत्रात इत्यादौ तसोः कृतयोः प्रकृते लिखरे ·२१ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (१.२ । पा. 8। पा. १) (एतदस्त्रतसोस्वतसौ चानुदात्तो। २।४।३३।) तदाऽशनुदात्तत्वेनेत्यर्थः । “येन नाप्राप्तिन्यायेना" अनुदात्तत्वे ऽस्थ लिखरापवादत्त्वानित्यत्वोक्रिरमङ्गते त्यत पाह एतच्चेति ॥ () भाचे उदात्तभावो नास्तीति। (भा) अनुदान विधानसामर्थ्यादिति भावः ॥ अपवादविषयपरिहा: रेणोत्सर्गप्रवृत्तेः कथं प्रत्ययस्वरोऽत शाह अपवादाप्रवृत्ताविति ॥ (के) णमुलूलोपाविति । (क) परीरिति शेषः ॥ यहाण। त्रतसोरिति वचनं निमित्तभावार्थम् । अन्यथा त्रतसौचानुदा- ताविन्यन्याचयो विज्ञायेत । म्यादेतत् । वतसोः कृतयोः प्रकृतयोलित्वरः । ततः घनिघातेन तमोरनुदात्तत्वं सिहम् । अशमात्रस्य त्वनुदासत्वं विधीयताम् । मैवम् । तसोहि कृतयोयननाप्राप्तिन्यायेनापवादत्वाग्नि- न्यत्वाच्चानुदात्तोशादेशः स्यात् । ततस्तबिधानसामा शिखरस्याप्रता. वुमर्गः प्रत्ययखर एव त्रतसोः स्यात् । यथा गोव्यदमित्यत्र यमुल्लूलोपेन सह विधानालिस्वराप्ररत्तो प्रत्यायाादात्तत्वे सति कृदुत्तरपदप्रकृतिखरे- गान्तोदात्तं पदं भवति । तस्मात्रतसो चानुदात्ताविति कर्तव्यमेव ॥ कृते शेषनिघातेन प्रत्ययानुदात्तत्वे सत्यानुदात्तः करिष्यते । यद्येवं लभ्येत कृतं स्यात् तत्तु न लभ्यम्, इह हि त्रतमोः कृत योनिम्बरश्च प्राप्रीति अनेन चानुदात्तोऽशादेशस्तत्र येन नाप्राप्तिन्यायेनापवादत्वान्निधत्वाचानु- दात्तेऽशादेशे कृते तद्दिधानसामर्थ्यादपवादम्य लिम्बम्स्याप्रसत्तावुत्मर्गः प्रत्ययखर एव पतसोः स्यात्, यथा गोः पदमित्यत्र णमुल ऊलोपेन सह विधानालिस्वराप्रवृत्ती प्रत्ययायदात्तत्वे सति कृदुत्तरपदकृतिसरेणान्तो- दात्तं पदं भवति, तस्मात्त्रतसौ चानुदानाविति वक्तव्यम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (द्वितीयाटौखेनः । २ । ४ । ३४ । ) (ब.२ । पा. ४ । था. १) द्वितीयाटौस्स्वेनः।२।४।३४॥ ननु इदमो ऽपि विष्यत इत्यनेन तदुपायः क इति प्रश्नस्य प्रतीयमानत्वात्तदुत्तरं वाच्यं न विदमो ग्रहणं कर्त्तव्यं न कर्त्तव्य- मिति विप्रतिपत्तिरुचिता । अग्रे विधिनिषेधयोरभावादत पाह न कर्त्तव्यमित्युत्तरमिति । (क) एवञ्च नेयं विप्रतिपत्तिरपि तु सामान्याकारेण प्रतीयमानं प्रनं तदिदमो ग्रहणं कर्तव्यमिति विशेषाकारेण कृत्वा तस्योत्तर- माहेत्यर्थः ॥ इदम् शब्दादिति । (क) एतेनेदमस्वलो ऽभावादेतदित्यत्र तत्सम्बन्धाभाव इत्यपास्तम् ॥ द्वितीयाटौरखेनः ॥ द्वितीयायाण्टौसोच परत इदमेतदोरेनादेशः स्यात्म धानुदात्तः अन्वादेशे। इदमोत्र मण्डूकानुत्या ऽनुत्तिः । अथै नमः । एनेन । एनयोः। कथन्तईि पहउणित्यत्रोदाहते हे रोहिणीति लोके एनादेश इति चेत् । अयं श्रोणीतटं स्पृशति एनं निवारयेति व्यत्यासेन योग्यम् । व्याशीविषेण रदनच्छददंशदानमेतेन ते पुनरनर्थतया न घब- "हितीयाटोस्खेनः" । अनन्तरत्वादेतद रवैनादेशः प्राप्नोति, इदमो. पौष्यते तदिदमो यहणं कर्तव्यं, न कर्त्तव्यम्, इदमोन्वादेश इत्यत इदम इत्यनुवर्तिष्यते, एतदस्वतसोरित्यत्रापि संबन्धात्तस्यापि त्रतसोरादेशप्रसङ्ग- खबार । 'इदमो मण्डूक तिन्यायेनानुत्तिरिति' । इदमप्यत्र वक्तव्यम् , इदमो प्रत्ययेन बाधितत्वावलो, ऽसम्भवात्रतसोरित्यत्रासम्बन्ध इति ।

·२२॥ महाभाष्यप्रदीपोरद्योतः। (ब.पा.बा.१) (हितोपाटौखेनः । २।७।१०।) इप्रत्ययेन। (कै) दमो । रति विहितेन। तथा तमिविषये ऽपि दम एवं बाधित्वा ऽयमेव स्यात् । एकग्रहणकेति । (क) इदमस्तृतौयादौ एतदस्वतसोयानुदात्तो भवतीत्येवं रूप- मित्यर्थः ॥ एनबक्तव्य इति । (भा) भाष्ये तथा च सूत्र एवनहकव्यः । तकारोबारणमामाच नपुंसके लुम्विषये ऽपि भविष्यति तकारोचारणमामर्थ्यात्यदायत्व- बाधापेक्षया सुक्प्रवाधस्य “न सुमतेति" ( १।१।११) निषेधस्य बाध एवोचित इति भावः । ननदस्यदायत्वापवाद- मित्यादौ त्वन्धादेशत्वस्याविवक्षा बोध्या । व्यभूनृप इत्यादावनद्यतमत्वस्य यथा । अथ कथं प्रक्षालयैतत्परिवर्तयनदिति । नपुंसकैकवचने एनदिति वक्तव्यात् । वखत सूचरवैनहलष्यः । एनं एनौ हत्यादि तु त्वदाद्यत्वेन सिद्धम्। एनंश्रित इति वितीयासमामे वेतछित इत्येव भवति । मवेत । यदि परमनुत्तिसायातस्याप्यादेशेन भाव्यं, न चासति अलि सविधान. मुपपद्यत इति चला सत्ता परिकरुप्यते, तदपि न । उत्तरार्धमप्यनुति- सम्भवादिति । 'एनदिति नपुंककैकवचने वक्तव्यमिति'। एनादेशे ते 'तोमियभावे सत्येनमिति प्राप्नोन्यत एमदादेशो वक्तव्या। यद्येवमयमेव सर्वत्राख नार्थ एनादेशेन, कथम् एनं एगो एनान एनेन एनयेरिति, यदाद्यत्वे कृते भविष्यति, नपुंसकैकवचने तु नित्यत्वा'तवमोनपुंसकादिति कि को एमदिति म्यादिति मिडम्, एवमं श्रित इति बिसीया.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दितीयाटौस्खेनः । । । । २७ ।) (ब. २। पा. ४ | था. बात ते त्यदायलं दुखभं द्वितीयेत्यादि. सप्तम्या "चार्धधातक" (१।४।१५) इति मायण विषयसप्तमौवेगापवादवी- नाभावात् । वस्तुतो योनदित्यादिः पूर्वपच्युतिरिति विषयमनन्यां मानाभावेनैमादेशः कार्य एवेति बोयम् ॥ इत्याहुरिति । (क) पचारषिौजन्तु नपुंसकछुकौवाचापि कि सामर्थ्यादेनदादेव- प्रवृत्तिराधिकारानिर्देशे ऽपि भविष्यतीति भाव्यामयः । बहि- रजलनु न चुम्विषये दुर्वलतानियामकमिति दिइ । वस्तुतो- ऽप्रयुशवासषणस्यायमविषय इति भाष्यार्थ इति बोध्यम् ॥ एमहा। सपोधाविति लुका बहिररेणाप्यन्तरमा वाधनात् । न चैवं प्रक्षालयनदित्यपि न स्यादिति वाघम् । धमो लुका लुप्तत्वेऽपि सकारो- चारणसामर्थादेनदादेशप्रमत्तः। न चैवमेततेपि एनदापत्तिः। एक- पदाश्रयत्वेनान्तरले खमोलुंकि चरितार्थत्वेन बहिरा समासलुकि चहत्तः। सभासे यमप्येनादेशोऽधायेगदादेश उभाभ्यामपि न भावं, कथम, अन्तर- जानपि विधौन् पहिरको लुम्बाधते तस्मादेतश्रित इति भवति । 'एकमेव विधानमिति'। वयं दण्ड इत्यनेन दण्डस्य सत्तामात्रमुपलक्ष्यते न तु विधिविधीयते, एवमौषद इत्यादिना पाकारस्य खरूपमा निर्दिष्यते न तु किंधिविधीयते।

·महाभाथप्रदोषोपयोतः। (4.२। पा.. | पा.१) (पाधधातुके ।२।।१५) आर्धधातुके ।२।४।३५॥ व्यताविति (के) परमातम्यामुचिततया तत्पवयवाश्रयणमुचितमिति भावः ॥ तथापि भूवौति । (के) अत एव जग्ध्यादिग्वित्युका ऽपि “भथमि"त्याचेव भाष उदाहतं वोरप्युपक्षणमैतत् ॥ यतो यदुत्सर्गत्वाभावादार उत्सर्गशब्देनेति ॥ (2) भाव्ये ग्यतः श्रवणमिति । (भा) प्यत्कार्यस्य वृद्यादेरित्यर्थः ॥ सार्धधातुके । अधिकारोयं क्षषियेति यावत् । विषयसप्तमी चेयम्। तेनार्धधातुकोत्पत्तेः प्रागेवादेशेषु प्ररतेषु यथायथं प्रत्ययाः । तथाहि । बभष्यम् । परसाम्यान्तु स्थति कते भाथमिति स्यात् । बजेः प्रवेमम् । यति तु प्रवैषमिवियात् । पक्षिय पाख्येयम् । यति "चार्धधातुके"। 'वध्यादिति'। पाशिषिनिस्, 'निसाशियो'बाई- धातुकसंचा। 'न्यादिति'। विध्यादिलिए। विषयसमो मिति। सामान्धनिर्देशोऽयं तथापित्यानित्यवाचन सा देशकालतं पौर्वापर्य सम्भवति तस्मादिषयसप्तमी। यदि तु व्यक्ति निर्देशेन परसप्तमौ स्थाचमि- ·(प.पा.या." २ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। पार्धधातुके ।२।७।३५।) आकृतीति । (के) एवञ्चार्धधातुकत्वनातिविषये पादेशा मत प्रत्यये परे इति बाधादेशेषु कतेषु पयाघदेव भविष्यतीति भावः ॥ जातिपक्षस्येति। (क) सर्वेषानिमित्तवाचकशब्दामां जातिपरत्वं स्थादित्यभिप्रायेण दोषदानमिति भावः। दिल्यधिस्थयोति “यतो नाव" (.।। २२३) इत्यायुदात्तत्वं यति "तिखरितमि”ति खरितत्वमिति भेदः ॥ ज्ञापकत्वादिति । (कै) सर्वदेवस्थाश्रयाश्रितत्वादिति भावः ॥ तत्र व्यापारकत्वाद्देशकृतं नित्यत्वात्कालतमिति विभागः ॥ सप्तम्या चेहेति । (क) "तमिनिति” (१।१।६६) शास्त्रबखादत्र शास्त्र विषयमप्तम्य- भावं मन्यते ॥ युकि थाख्याय्यमिति स्यात् । बुवस्तु बजन्तत्वाचति वच्चमिति स्यात् । वाचमिति चेष्यते । स्यादेतत् । बाङ्गाधिकारस्थे बार्धधातुकाधिकार एव जग्ध्यादयो विधीयन्ताम्, मैवम् । नक्षतुरधिजगे बध्यगौर बभूव विय- तुरित्यच घलाधादेशानामसिद्धतया उपधालोपालोपेत्वबुग्यणामभावापत्तेः। बादि न स्यात् । तथाहि । हलन्तवादस्त्यादौना 'हलोर्यदिति ण्यति लते तत्र परत पादेशैर्भायं तत्र इयोडौ बतायां टतीयस्य च पुकि भाग्यं प्रवैयं चाखाप्यमिति प्रसन्येत । इह च 'ब्रुवो वचि' बुवोऽजन्त- वापति कृते वयादेशे च वचमिति प्राप्नोति विषयसप्तम्यां तु ने ·महाभाष्यप्रदीपोश्योतः। (प.पा.बा.१) पार्धधातुके । २।७।१५) भूतपूर्वस्येति । (के) अगत्व विधामप्रतिबहूतथानाधिकारे सामान्यानयत्वस्य वकुमशक्यतया “प्यलोपावियचणगणे" (वा-।।४।।८) त्यादि पूर्वविप्रतिषेधवार्तिकभाष्येण अनोखोपा (६३४।१८) दौना स्थानि- वत्त्वपरभाथविरोधेन चास्य भाष्यस्य प्रौढिवादपरत्वमिति केचित् । वस्तुतो विषयसप्तम्यामपि परनिमित्तत्वं वकुं शक्यमिति न दोषः । अङ्गसंज्ञासूत्रेऽपि (१।४।१३) यस्माद् यस्य प्रत्ययस्य विधानं तस्मिन्विवचित एवाङ्गत्व विधानेऽपि न दोष इति भायामयः । भाष्ये सति पौर्वापर्य इति । (भा) न च व्यक्तिद्वारकं पौर्वापर्यमन एव "सनाचे ति" (१।। १०) सूत्र व्यक्रिडारकं मामौयं कैयटेनोकमतः कथमिदंभाव्यमिति वाच्यम् । तस्य कैयटय तचैव सूत्रे ऽप्रयोजकत्वस्य मया बोधि- तत्वात् । परम्परामम्बन्धस्यासम्बन्धताया "अनेकमन्यपदार्थ" (२। २।१४) इति सूत्र भाष्ये उकः ॥ नचातोलोपादयोप्यत्रैव विधीयतामिति वाच्यम्। गतो गतवानियत्रानु- नासिकलोपस्यासिद्धत्वाभावादतोलोपापत्तः । यदि स्वार्धधातुकोपदेशकाले यदकारान्तमिति व्याख्यायते ऽसिइवत्सूत्रञ्च प्रत्याख्यायते तदा ऽन्यतर आर्धधातुकाधिकारः शक्योऽकर्तुम् । नन्वकोदार्धधातुकाधिकारमा दोष इत्यार। 'तेनेति'। यथा प्राप्तमिति'। यो यतः प्राप्नोति स ततो भवतीत्यर्थः । 'बसिडवदत्रामा'दित्यस्य भावाभावव्यवस्थार्थम् । पत्र पाङ्गाधिकारे च हिरार्धधातुकाधिकारः क्रियते । यदि होतेप्यादेशास्तत्रैव विधौवेरन् नक्षतुरधिनगे ऽध्यगोठ बभूव विव्यतुरिति घसाद्यादेशा- ।

·(प. २। मा. बा. ९) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मार्धधातुके । २।७।१५।) पार्धधातुकावयवा इति । (क) श्रत एवैषां यङलुगन्ने प्रयोगा नेत्याङः । लुक्यार्धधातु- कावयववाभावात् ॥ मतौतिधिति । (भा) प्रयुज्यमानावित्यर्थः । न केवलेति (भा) मोतात् प्रतिप्रत्ययसमुदाय एवं प्रयुज्यते । एवच तस्य घ्यावहारिकबादनित्यनसम्पबामित्याह । व्यवहारेति ॥ (2) विषयसामौत्वपरसामौत्वे कथं व्यवतियातामिति चेन । वषरयारम्भ- पक्षेप्यास्सैकस्यैव भापकरले नोभयरूपताश्रयणात् । पचा चैतत्तथा नपदाकसूत्रे उपपादितम् । नामसिद्धत्वादुपधालोपालोपेवग्यणो न स्युर्यदि त्वतोलोपादयोप्यत्रैव विधीबेरन् गतो गतवानित्यमुनासिकलोपस्यासिजवाभावादतो बोपः स्यादित्येषा दिक।

·महाभावाप्रदीपोयोतः।
५९
(प.पा.पा.१) (पदो पग्धिस्यतिविति |
RRC)
अदो जग्धिय॑प्ति किति।
२।४। ३६॥
सकारादिप्रत्ययमावेति । (के)
सूचे विषयमन्तमौति युक्त वाम ॥ भाथे
उपदेशिवबचनमिति। (भा)
उपदेशो का तदयपो वन कार्षमित्यर्थः। भाविन्येव
ममासे को व्यबादेश इति भावः ॥
अनादिष्टार्थम् । (भा)
हित्वाचादेशाभावार्थमित्यर्थः ।
पदो अग्धिय॑प्ति किति । स्यविति लुप्तवातमोकं एथक् पदम् ।
पत्तेजधिरादेशः स्याल्याप सादौ किति । इकार उचारबाग
विनुबन्धः। तुमप्रसङ्गात्। एवं अवोवचिरिबादौ। प्रजमध्य भाग्यम् ।
नग्धौ सिडन्तरजावानिकितीति व्यबुचते। शापयत्वन्तरमा स्थपा
"पदो अपिल्यति किति" । व्यविति
एय पदं लुप्तसामोषम् ।
हा पदायापेचं समासमपेक्षमायो स्यबहिरकाप्रवयमाचापेकर
पग्चादेशोन्तरता, बच लावस्यायामेव लग्यौ कते मनग्येति विनाओं
स्थव्यायेग। एवं स व्यबिषेप्यकारजवाति वितीय बिपी
ज्यविति यदुच्यते तन् शापयत्वन्तरमाणामपि विधीनां हिमतीनां

·८३९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बदो जग्विळप्ति किति । २। । । ३६ ।) (ब. २ । पा. ७ | था.१) प्रधायेत्यादि (कै) हित्वे त्वादिष्टानादिष्टेवकतेषु यथा स्थादित्येषो ऽनादि- टार्थमित्यथार्थ इति भावः ॥ हित्वादिधिति । (भा) श्रादिना हित्वदत्वेवदीर्घत्वानि धन्ते । वार्तिके यदिति मामान्ये नपुंसकं जग्धिरिति यः स इत्यर्थः ॥ अकस्मात् । (भा) न कस्माञ्चित्प्रयोजनादित्यर्थः । अनर्थक इति भावः ॥ कुत- सिडमिति ॥ (क) भवति बाधनम् । तथाहि। पदयसापेक्षं समासं प्रतीक्षमाणो ल्यम्ब- हिरणः ततः प्राक्तिकितीति सिद्धौ जग्धिः । ल्यग्रहणन्तु हित्वदत्वात्वे- त्वदीर्घत्वडिटामन्तरमाणामपि बाधं ज्ञापयति । दधातेहिः, जहातेच कि, हित्वा । नेह। विधाय । दोहोः, दया। नेह प्रदाय । जनसन- खनांसन्मलो, खात्वा । नेह । प्रखन्य । प्रखाय । इह हि ये विभाति १ ल्यया भवति बाधनमिति। विधाय विहाय प्रदाय प्रखाय प्रखन्य प्रस्थाय प्रक्रम्य पाएछय प्रदौथ प्रपश्येत्येतेषु विधिषु 'दधातेहि' 'नहातेच कि 'दो दद घो। 'जमसनखना सन्झलो 'यतिस्थतिमास्थामिति किति' 'अमुनासिकस्य बिझालोः किति' 'कोः श्रूडनुनासिके च' 'बार्धधातुकस्येष- लादेरियेते विधयः बावस्थायामेव प्रामा बाहिर ल्यपा बाध्यन्ते । एष

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
८३६
(प.पा. बा.१)
(बदोपग्धिय॑ति किति ।२।।३(1)
'अद इति । (क)
मामान्ये नपुंमकं यतो ऽत इति च शेषः ॥
एप एवार्थ इति । (भा)
अन्येन निबद्ध इति शेषः । मया निबध्यत इति वा ॥
विकल्पः। तिम्यतिमास्थामित्ति किति । स्थित्वा। नेह । प्रस्थाय ।
व्यनुनासिकम्य विझलोरिति दोघः । कात्वा । नेह । प्रकम्य । क्वोः श्रठ।
पृष्ट्वा । गुत्वा । नेह । याहय । प्रदौष्य। इट । देविवा। नह। प्रदीव्य ।
वखुतस्तु ल्यवग्रहणं वान्तरङ्गबाधं ज्ञापयितुं किन्तु विध्यर्थ व्ययमेव वति
निरूपितमचः परस्मिन्निति सूत्रे।
।
ग्वार्थः पूलोकान्तरंग भाष्ये कथितः । जग्धिविधियपि यसदकरगाम्' ।
यकरणं निष्ययोजनमित्यर्थः । 'सिहमदम्ति कितीति विधानान्' । यदो
जग्धिविधानमित्यर्थः । ज्ञापकाध ल्याप नग्धिविधानमिन्याह। 'हिप्र.
भनोस्त सदा बहिरङ्गो ल्यबभरतीति कृतं तद विईि' । ल्यबभाताति,
न्यवादेशो हरति व्यपनयति बाधत इयर्थः । उनि निमाविधागा ,
पसंदेवाम्य प्रयोजनमित्यर्थ ।

·८३४ महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (हनो वध लिपि । २।४।४२।) (अ.२। पा. पा.१) हनो वध लिङि।२।४।४२॥ . हलन्तलक्षणेति । (के) हलन्तलक्षणया प्रतिप्रसवभूतेत्यर्थः । औपसंख्यानिके इति। (के) बडलं तणोत्यनेनेति भावः ॥ स्थानिवद्भावादिति । (के) स्थानिवदादेश (१।१५६) इत्यनेन ॥ अल्लोपस्येति। (के) "अचः परिस्मिबि” (१।१।५७) त्यनेन । एवञ्च “अनि बध्योथे" (७।१।३५) ति सूत्र वधिग्रहणं न कार्यमिति भावः । स्वतन्लो वधधातस्तु नास्येव । अत एव व्यञ्चनान्तेऽवधौदित्यदौ "वृद्धिप्रतिषेधो वक्तव्य" इति मङ्गछते ऽन्यथा तस्य वृद्धेर्दार- खेन तदसङ्गतिः ॥ हनो वध लिपि । इन्तेर्वध इत्यादेशः स्यादाईधातुके लिडि। वध्यात् । "हनो वध लिडि"। 'षकारान्तचायमादेश इति'। कुत एतत् । शैलीयमाचार्यस्य यत्र व्यष्जनान्त पादेशस्तत्रेकारमुच्चारयति यथा जग्ध्यादौ समादिकाराकरणादकारान्तोयमादेशः 'हजन्तलक्षणा डिर्न भव- तोति'। उत्तरसूत्रेण वधादेशे छत इति भावः ।

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः । (अ.२। पा./ पा. १) (गाड लिटि । २। 81 861) लुप्तत्वात् स्थानौ न भवतीति । (क) अतिदेओनाहार्य बुद्धिसत्त्वेऽपि षष्ठ्यर्थस्योचारणरूपप्रसङ्गस्य वा- ममक्यलात् ॥ उपदेश इति । (क) वध्युपदेशे रत्यर्थः ॥ उपदेशत्वावच्छेदेनकाच्त्वस्य विवक्षणा- दिति भावः ॥ गाङ् लिटि । २।४।४६॥ । ङित्वादौत्वेति । (क) "धुमास्थे” ( ।।४।११) त्यनेनेति भावः ॥ दणः परी- पदित्वेन लुकि “गातिस्थे" ( २ । ४ । ०७) ति मिचो लोपा- दातिदेभिकलित्वभाजो भावात्कर्मणि चिवदिडभावपचे उदाहतं म तु गाङ्गताविति । तस्यापि यहणे तु मामान्यग्रहणार्थमिति वदेत् । न तु विशेषणार्थमितौति भावः ॥ गाङ् लिटि । इडो गाइ स्यालिटि । अधिजगे। वार्तिकमत लिटौति परसप्तमी। रिर्वचनेचौति स्थानिवद्वावस्तु न भवति । भिटौति हिलकार- "गा लिटि"। दिलकारको निर्देशः, लिटि लकारादाविति । तेन प्रागेवादेपोम्यो लावस्थायामेवादेशो भवति । किसिंह भवति बधि- ·८३८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (गाऽ लिटि । २।४186 ) (अ.२ । पा. ४ । बा.१) तुल्यताभावादिति । (क) वस्तुतो भाष्यप्रामाण्येन व्याख्यानादेवास्थाग्रहणम् । अत एव "घटायोन्मौलितमिति" न्यायविरोधो न मानुबन्धादिति। “गाङ- कुटादिभ्य" (५। २ । १) इत्यत्र व्याख्यानादिङादेशचैव यहणं भविष्यतीत्याशयेन ज्ञापकोपन्यामः ॥ कृतायाञ्चेति । (के) "अनल्विधावि” (१।१।५६) ति प्रतिषेधस्तु स्थान्यलवा- श्रये कार्य अनुबन्धश्च स्लुप्तत्वात् स्थानिनि न सविधीयत इत्यर्थः ॥ भाष्ये "नन्दनेति” स्युः कर्तरि । पुंसौत्यमरस्य प्रमादः इति वा ॥ कनिर्देशेन लावस्थायामेव गाडः प्रत्तेः । भाष्यमते तु आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्तीत्यभ्युपगमात्यरनिमित्तता नास्तीति प्रागेवोक्तम् । यद्यपि स्थानिवद्भावेन ठित्वात्त सिद्धस्तथापि गाउकुटादिसूत्रे ऽस्यैव ग्रहणार्थ उित्करणम् । न हि स्थानिवद्भावेन गाडिति रूपं लभ्यते । गएकुटादिभ्य इति तूच्यमाने के गैरे शब्दे, रोगालुपौत्येतयोरपि ग्रहणं स्यात् । ततश्चागासौनटः, बगासातां ग्रामो देवदत्तेनेत्यत्र घुमास्थेतीत्वं स्यात् । जगे 'दिवचनेऽचौ ति स्थानिपटावो न भवति । पित्करणमनर्थकं स्थानि- वदावादेव सिइमात्मनेपदमित्याशङ्ख्याह। 'गाड्यनुबन्धकरणमिति'। 'गाडिति यहणं यथा स्यादिति' । ननु चैतदपि स्थानिवदावादेव सिहं, नेत्याह । 'महौति'। गांकुटादिभ्य इति तुच्यमाने के गैरे शब्दे इणे गा लुपौत्येतयोरपि ग्रहणं प्राप्नोति ततश्चागासौन्नटः, व्यगासातां ग्रामौ देव- दत्ते नेत्यत्रापि घुमास्थादिति सूत्रे गोत्वं प्रसज्येत । अपर पाह। यत्र ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा. । बा.१) (गाड लिटि ।२।।81) अनुदात्तत्वमिति । (क) पित्वादित्यर्थः। अनिषेधाय मा लुङर्थस्य निघातप्रतिषे- धाय हिः ॥ चिन्त्यमेतदिति । (कै) वस्तुतस्तु परस्मैपदानां पालतु"विदो घटो वे" (३।।३) त्यादौ यथामख्य निर्वाहाय परस्मैपदानां क्रमेणोपस्थितये “तिप्तमि" १ "मा हिम चिनवम्" इत्यत्र । गा गतावित्यनेन सह सामान्यग्रहणायं प्रकार इति तुम भ्रमितव्यम् । गाते इत्यादौ तई प्रवर्य तदीयष्कारम्य निवृत्ताकांक्षतया उम्मिखित- प्रज्ञाप्यशरीरन्तु यत्र सानुबन्धकात्वछौ उच्चार्य ते तत्राकृतायामे वेत्संज्ञाया- मादेश इति । सत्यापि वा तम्यां तत्र स्थानिवद्भावेनानुबन्धकार्य नेति । प्रयोजनन्तु नन्दना कारिकत्यत्रोगिलक्षणीवभावः । तथा हि युवोग्ना- काविति सूत्रे ऽनुनासिकोकारी युत् निदियो । अन्यथा भुज्या शंयुरि- त्यत्रातिव्याः। तथा च स्थानिवदावेनोगित्वावन्दना कारिकेत्यत्रोगि- लक्षणो पीप म्यात् । नन्दः कारक इत्यत्र चोगिम्न क्षणो नुम् म्यात् । ननु मानुबन्धकात्यशुच्चार्यते तत्राकृतायामेवेत्मज्ञायामादेशः प्रवर्तते सत्या- मपि वा तस्यामनुबन्धकार्यमादेशे न भवतीयम्यार्थम्य ज्ञापनार्थ गाए- यनुबन्धकरणमिति, किं प्रयोजनं, 'चक्षिः ख्या' पित इत्यात्मनेपदं न भवति । त्रिदादेशकरणसामावरितत्रित इत्येतदेव भविष्यति । इह ताई लटः प्रशानचौ, लट इति सानुबन्धकात्यलो, पचमानः, टित इत्येवं न भवतीति : प्रकृतानामात्मनेपदानामत्व विधानादिह न भवति । .

·। महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (गा लिटि । २। 91 861) (च. २ । पा. ४ । था.१) (३।४।८) त्यादिसूचस्खक्रमणोपस्थितौ सानुबन्धकयोरेवोप- स्थितिरिति भाव्याशयः॥ निन्दामाहेति । (क) अन्यथा दोषाणामाधिक्याभावात्प्रकर्षप्रयोगोऽनुपपन्न इति भावः ॥ "खरित जित” (१ । ०२) इत्यत्र विकल्पवाचिनो. ऽनुपादानादाह कर्वभौति । (क) मुम् स्यादिति सत्यं डीप तु कारिकायामापाद्यताम् । नन्दनायान्तु कथं ल्यः कर्तरीमनिञ् भावे कः कि?ः प्रादितोन्यत इत्यमरेण पुंस्वस्योक्त स्वादिति चेन्न । एतत्सूत्रे युवोरिति सूत्रे च नन्दनेति भाष्योदाहरणबलेन ल्युः कर्तरीत्यमरस्य प्रायिकत्वात् । तथा च श्रीहर्षः प्रायुक्त । विशिष्य सा भीमनरेन्द्रनन्दनेति । तस्मान्डौपनुमोरभावो ज्ञापनफलमिति । अत्रो. यते । यवोरित्यत्रानुनासिकयणावेव युवू न त्वनुनासिकोकारौ। अतो पौवनुमौ न । तथा यजमान इत्यत्र टेरेत्वाभावोऽपि न ज्ञापनफलम् । टित आत्मनेपदानामित्यत्र प्रवतानामेवात्मनेपदानां ग्रहणात् । तामित्येव इह ताई 'युवोरनाका वित्यत्र भुज्यः शंयरित्यत्र मा भूदिति, अनुमासिको. कारानुबन्धौ युव सूत्रे निर्दिछौ ततश्च नन्दना कारकः नन्दना कारिका स्थानिवद्भावादुगिलक्षणो सौनुमौ प्राप्नुसः, यस्मानज्ञापकान्न भवतः । अनुनासिकयणोखत्र ग्रहणं न स्वनुनासिकोकारानुबन्धयोरिति नारोगि- त्वार्यप्रसा, हा हि 'सेपिच्च, सिपो हिरिति वक्तव्यम् । पपिञ्चेति न वक्तव्यम्, इह च तुयोत्तातडिवि तिप्सियोस्तादाशिषौति सानुबन्ध- कामठोमुचार्यादेशो विधेयो उित्करणं न कर्तव्यम् । इश च तस्यस्यमि-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प.२ । पा. बा.१)
(गाए लिटि । २।।१।)
अनुनासिकयोरिति । (2)
युवोरिति विशेष्यम् ॥
उगित्वं नास्तीति। (क)
उकारविशिष्टस्य स्थानित्वादिति भावः ॥
वातु। अन्यान्यपि सम्भावितानि ज्ञापकफलागि प्रत्याख्यातागि भाये।
प्रत्युत शापनाभ्युपगमे बाधकान्यपि मन्ति । तथाहि । अचिवमित्यत्र
अमादेशस्य पित्यासियर्थं तस्थस्थमोनामिति वक्तव्यम् । पणिोरनार्षयोः
कोल्यवित्यादौ स्थानिनि अनुबन्धम्त्यक्तव्यः। वाराद्या प्रकृत्येत्यादौ द्धि-
गुणप्रतिषेधश्च यथा स्यात् तदेवं बडसूत्रमलापत्तनेदं चापकं सूत्रकृतोभि-
प्रेतं किन्तु पूक्तिमेवायित्वस्य पलं बोध्यम् ।
.
पामिति पकारो नोचार्य सेनाचिनवमित्यादौ गुणसिद्धिः, अणिमोरनायोः
को ल्यवित्यादौ यत्र स्थान्यनुबन्धकार्यमिष्यते तत्राननुबन्धकः स्थान्यपादेयः।
बाराया प्रकृत्ये त्यादौ सृद्धिगुणप्रतिषेधश्च भवति तदेवमम्य पक्षस्य
मन्दस्वादनुपन्यासः.

·68. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चक्षितः ख्यान ।२।४।५।) (च.पा.चा.१) । चक्षिङः ख्याञ्। २।४।५४॥ रूपदयेति । (कै) पक्शौ चख्यावितीत्यर्थः ॥ भाष्ये ख्यादिरिति । (भा) ॥ खकारयकारादिरित्यर्थः । एवं कशादिः खशादिरित्यपि ककारशकारादिखकारशकारादिरित्यर्थकम् ॥ चक्षिषः ख्या। वार्धधातुके विवक्षिते । हजादौ चक्षितेत्यादि निवृत्तवे सूत्रम् । कत्रभिप्राये फले यात्मनेपदार्थश्च । मुनिर्वेदं व्याग्या- स्यते। बाख्यातेत्यादि तु ख्या प्रकथन इत्यनेमापि सिद्धम् । छत्र वार्तिकानि । चक्षिषुः ख्याअकशाऔ । आकशाता खशादिर्वा । असिई शम्य यवचनं विभाषा बस्यार्थः। खकारणकारादिरादेशोनेन विधेयः । घसिद्धकाण्डे तु गावप्रकरणानन्तरं खशामः शस्य यो वेति वचनं कर्तव्यम् । तपा च चत्वं यत्वं सिद्धमिति खपरत्वाभावेन खरिचत्यम्याप्रवृत्तेयत्वपक्षे पाख्यातेति सिद्धम् । यत्वाभावपक्षे तु चर्वन कशातेति रूपम् । प्रयोजन सौप्रख्ये वुअविधिः ॥ सुप्रचछे सुप्रख्यः । यातचोपसर्ग इति कः। तम्य " चक्षिषः ख्याब" । कर्षभिप्राये क्रियापले बाख्यास्य वे चाचख्ये इत्यात्मनेपदं यथा स्यात् हजादौ पक्षितेत्यादि मा भूदिति च योगारम्भः । याख्यातेत्यादि ख्या प्रकथन इत्यस्यैव सिद्धम् । व्यत्र यथान्यासे पाकास त्यो भागःखकार सकारात्मेति स्यादाग्यातेति, ककारशकागत्मावि ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। 8 (प.२ । पा. ७. बा.१) (चक्षिपः ख्याम ।।।५।) प्रकारप्रश्लेषादिति । (के) वस्तुतस्तु तं विनापि मशका धूमप्रयोजनमित्यादेरिव बुन- विधिनिवर्त्यत्वेन प्रयोजनमिति वार्तिकार्थः। अग्रिमवार्मिकाणा- मेवमेव व्याख्येयत्वात् । अस्य वार्तिकस्य भाष्ये अनुक्रमप्यर्थयोग्य- तया सभाब्याह ष्यञ् भवतीति । (भा) “योपधाहुरूपोत्तमादुनि" ( ५। १ । १३२) नि प्राप्तकुञो भावे "ब्राह्मणादित्वात्" व्यनिति भावः ॥ भावः सौप्रख्यम् । व्यम् । योपधादगुरूपोत्तमादिति वुअ तु न भवति । यत्वम्यासिद्धत्वादित्यर्थः । तथा सुप्रख्येन निहत्तो देशः सौप्रख्यः । तत्र भाव: सोप्रख्यौयः। द्वाछः न तु धन्वयोपधादिति वुअ प्रयोजनान्तरमाह, निष्ठानत्वमाख्याते । चाख्यात इत्यत्र संयोगादेशतोधातोर्यगवन इति न भवति । यत्वम्या सिया यगवत्ताविरहात्। एवञ्च नध्याग्येति सूत्रे ख्याग्रहणं न कर्तव्यं भवति । विधिः पुरख्यानम् ॥ यत्वम्या सिद्धतया ऽम्परत्वा- भावात्पुमः खयोति सत्वं नेत्यर्थः । यात्वं पर्यायानम् । यत्वम्यासिद्वतया प्रकारे वानटा व्यवायात्कृयच इति गात्वं नेत्यर्थः । संस्थानत्यं नम यात्रे । अपरेविसर्जनौय इति विसर्गः सिध्यतीत्यर्थः । सस्थान इति निजामूको- यस्य प्राचां संज्ञा । सस्थानत्वं विह नेति योग्यम् । णत्यादीनामप्यभावम्यैव . विष्यते थाक्शातेति, तदेतदाह । 'कशामिप्यमिति' । ककारेऽकार उच्चारणार्थः। अपर ग्राह खशादिरेवायमादेश इति, पत्राशकार उच्चार- गार्थः। तत्र चत्वं कते कशाते न्यादि भवति । कथमाख्यातेति खकारयका- रयोः प्रवणम् । यसिहका णत्वविधानानन्तरं खपात्र शम्य यो वति प्रस्य यत्वं विभाषा वक्तव्यम् । तत्र पर्व यत्वं सिमित्याख्या तेत्यादि पत्वपो पम्, अन्यदा कशातेति रूपम् । अवायं च शम्य यत्व मन्याश्रयणीयम । 110 ·(ब.२। पा. ४ । खा. २) ८४२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चक्षितः ख्याम । २8 । ५81) लाक्षणिकत्वादिति । (के) अस्य तनायहणे भास्थानमित्यपि स्यादिति नयावृत्यर्थः खशादित्वमिति भावः । वस्तुतः स्वतन्त्रख्याधातोरार्धधातुके प्रयो- गाभाव एवेष्टव्यः । अन्यथा तमादाय सौप्रख्यादौ बुञादि दुर्वा- रमेव स्थादित्यस्य खग्रादित्ववैयर्थापत्तेः । न च पालिकष्यादि. मिद्धिरेव फलं “मम्थानत्वं नमः ख्या" रति भाष्यस्य सर्वथा- ऽसङ्गतेः। जिलामूगैथस्य वैकल्पिकत्वेन विसर्गमिद्धेखिहामूलीयस्थ दुर्वारत्वाच । एवञ्च नध्याख्येत्या तद्ग्रहणे फखाभावात्तदपि न प्रक्रान्तत्वात् तस्माइनवरत्वणवानि सस्थानश्चेति पञ्चकं प्राप्त वारयितुं शस्य यत्वं कृतमिति स्थितम् । स्यादेतत् । ख्या प्रकथन इति धातुमादाय बुभादिपञ्चकं दुर्वारम् । सत्यम् । सोऽपि खशादिः। यत्वविधिरप्युभय- साधारणे बोध्य इति हरदत्तमाधवादयः। कैयटस्तु नैतन्मने । भाष्ये ख्याधातोः खशादित्वानुक्तेश्वक्षिः ख्याभादेश मेवोपक्रम्य यत्वविधानात् मध्याख्येति सूत्रे ख्याग्रहणन्तु कर्तम्यमेव व्याख्यात इत्यत्र मत्वाभावाय । ख्यामादेशस्त लाक्षणिकत्वात्तत्र न एह्यात इति यत्वस्यासिइत्यापामिरेत नास्तीति च बोधयितुं प्राएनत्वग्राणम् । यत्वं तु लुब्योगाप्रख्यानादिति निपातनान्न भवति । वुन गत्वसस्थागत्वानि तु ख्याती स्युरेव । ख्याआदेशे तु नेति तत्र रूपयं बोध्यम् । अस्मिन्मते आदेशे प्रख्यानादिति प्रयोगो. हा सुपचये सुप्रख्यः पातशोपसर्ग इति कः, ततो यत्वस्यासिद्धत्वा. सुप्रख्यस्य भाव इति योपधाद्रूपोत्तमादिति बुम न भवति अयोपधत्वात्, समिनसति ष्यन भवति सौपख्य भिति । तथा सुप्रख्येन निहत्ते देशे भवः सौप्रत्यीयः, धन्वयोपधादिति बुभ न भवति, 'वृहाच्छ' एव भवति । पाख्यातः, यत्वस्यासिइत्वाद्यवयाभावात्संयोगादेरिति मत्वं न भवति, ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । (अ. २ । या. ४ | था. १) (पक्षिषुः ख्याम । ५।। ५७) कर्तव्यमेवेति भाथामयः । ख्याधातरपि समादिरिति मिश्रोतु म युक्तं भायस्वारस्येनादेशस्यैव ववमिति चाभान् ॥ निपातनादिति । (क) मौषप्रयोगस्थादेनोपपत्तेवियमेतत् ॥ णत्वेति । (क) हत्य : ( ८।४।२९) इति प्राप्तिः ॥ इयम् (क) जिहामूलौयत्वमित्येषा ॥ "नृचक्षा" इति प्रयोगे रखो विशेषणवे नपुंसकत्वेन दौर्षानुपपकिरत पाह पपत्तो कथं निपातनमुपन्यन्तमिति चिन्यम् । वुभादाविव सत्त्वांशेऽपि रूपये इशापत्तिः, बनिश्त्वे वा नभिधानात्कृत्यल्यटोबहुम्नग्रहणाच तत्र ल्युडेव नेति न्याय्यः पन्थाः। परमार्थस्तु ख्याधातुः सार्वधातुकमात्रविषयः । सस्थानत्वं नमः ख्यात्र इति वार्तिकं तदाध्यं चेह प्रमाणम् । पार्धधातुकेऽपि तत्प्रयोगे उक्त प्रयोजनासहतेः। एवं णत्वं पर्याख्यानमित्यपि । तथा च नध्यायेति सूत्रे ख्याग्रहणं न कर्तव्यमेव । हरदत्ताद्यत्वेक्षा तु गौरव. यस्ता उपक्रमादिविरडा। सार्वधातुकेऽपि कशाप्रयोगे प्राप्ने उनभिधान- मात्रालम्बना चेत्यवधेयम् । वर्जने प्रतिषेधः । दुर्गनाः सवच्याः । वर्णनीया 'न ध्याख्याएमूर्थािमदामित्यत्र ख्याग्रहणं न कर्त्तव्यं भवति । पुंसः ख्यानं पुंस्थानमित्यत्र यत्वस्यासिइत्या'त्पमः खय्यम्पर' इति विधिन भवति, पर्याखानम, यत्वस्यासिद्धत्वाचकारेशानटा व्यवाया 'त्वत्यच' इति यत्वाभावः । · नटः स्यातेश्चत्र यत्वस्यासिहत्वात् खरः प्रर्पगत्वा परे विसनीय' इत्येष विधिर्भवति । नन्वसिडे प्रस्य यवचनेवि ख्या प्रकथन इत्यस्यौत्यत्तिक एव यकार इति तत्र वादिप्रसङ्गः, एवं तहिंसोऽपि ·688 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पक्षियः ख्याम । २ । ७ । ५४।) (अ.२ । पा. ४ | था. १) छान्दस इति ॥ (के) मन्वत्र विचक्षणब्दादन्येषामुपयोगं न पश्याम इत्यत आह सर्वप्रकारेणेति ॥ (के) अनपेक्ष्येति। (कै) तेषां सूत्राणामाधुनिकत्वादनपेक्षेति भावः ॥ इत्यर्थः । असनयोच । मृचक्षा रक्षः । छान्दसो वर्गविकारः। भाषायान्तु नृचक्षो रक्ष इति भवतीति कैयटहरदत्तौ। माधवक्ष है बमे ऋचक्षाः मनुष्याणां या स्वं रक्षः परिपश्येति वेदभाष्ये व्याख्यत् । विचक्षणः । अनुदात्तेतबहलादेरिति युच । यत एवान्तोदात्तः पश्यते, विचक्षणः प्रथयनिति । पत्रामतम्य चक्षणमित्यादौ तु ल्यट । अत एव लित्वरेणा- शुदात्तता। कथं तर्हि पुख्यानं पर्याख्यानमिति प्रागुदाहतमिति चेत् । वक्ष्यमाणबाडलकादित्यवेहि। बहलन्तण्यन्नवधकगाविवक्षणाजिराद्यर्थ, सर्वप्रकरणापेक्षमेतत् । तणिति संज्ञाछन्दसोर्यहणं तत्र बन्नशब्दे नग्ध्य- भावः। पनाम इति निपातनादा सिद्धम् । वधक इति एखलि वधादेशः । घल्लोपस्य स्थानिवस्वाध्यभावः । कुन्शिल्पिसंज्ञयोरित्यधिकारे हनोवध- चेत्युणादिसूत्रेण गतार्थमेतत् । गात्रमिति, इण प्राणादिके नि गादेशः । गाउधातुमा वा सिद्धम् । बजिरमिति वीभावो न । बजिरशिशिरेति गियातनात् सिडम् ॥ । खशादिः शस्य ववचममपि साधारणं दृश्यम् । 'कृषक्षा रक्ष इति'। छान्दसः प्रयोगः। भाषायां तु मृचक्षो रक्ष इति । 'विषक्षण इति । अनुदात्तेतच लादे'रिति युच । 'वधक इति'। बतो जोपस्य स्थानियवाड्यभावः 'गात्रमिति' । नि गादेशः। 'अगिरमिति'। बजिशिशिरेति निपातम्मनाद त्योक्तम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ८५ २। पा. ४ । था. १) (बजेयधापोः । २।। ५८1) अजेयंघजपोः ।।।४। ५६ ॥ क्यप उपसंख्यानमिति (भा) भाष्येऽधिकरणस्य शेषत्वविवक्षायां षष्ठी ।। वलादाविति । (के) यद्यपि भाये हच्येव विकन्यो सभ्यते तथापि “पादस्य पदा- जाती" (६।३।१२) ति निर्देशनेह न भविष्यति । समाज इत्यपि भाष्यस्योपलक्षणताया आवश्यकत्वेनेदमपि तथैव कृत्यादिपा- माण्यादिति भावः ॥ बनेयंघनपोः ॥ बजेर्धातोर्वी इत्यादेशः स्यादाईधातुके घनमपत्र वयित्वा । प्रवपणीयः। प्रवापकः। अघयोः किम् । समाजः । उदाजः। ममनः । उदजः। समुदोरजः पशुवित्यम्। दीर्घाख्यानं किमर्थम् । संवौतिः। घषयोः प्रतिषेधे क्यप उपसल्यानम् । समन्या । संज्ञायां समजेति क्यम् । इह पूर्वसूत्राइत्यनुवर्तते । सा च व्यवस्थित विभाषा । तेन धश् चप्क्यप्स न । समाजः समगः । समति वलादावार्धधातुके ल्युटि च वा। प्रजिता प्रवेता। प्राज प्रवयणम् । एवञ्च नार्थी घनपो "बजेयघापोः" । प्रत्यीयः पवायक इत्यादौ गुणजिविषये खदीर्घयोरविशेष मन्धानः एछति। 'दीर्घाचारणं किमिति। दोपचा- ख्यानमित्यर्थः। 'अपोः प्रतिषेधे क्वप उपसवानमिति' । क्यपि यः प्रतिषेधतस्य क्यापसम्बन्धी भवतीति क्यप इत्युक्तम् । यस्वाह चपोत्येव क्यपि सिइः प्रतिषेधः, कथम्, अविति प्रत्याहारः अपोऽकारादारभ्या ·४६ महाभाष्यप्रदीपोद्योवः। (अर्थघनपो।।२।।५६) (ब.२ । पा. ४ था..) वर्तमानोक्त इति । (कै) तेन रथं सूत इति न भवति । न तझैदानों वक्तव्यं वायाविति वक्तव्यमिति (भा) यवस्थितविभाषयैव यो वौभावविकल्पस्य सिद्धत्वादिति भावः ॥ वायुरिति । (क) यदि वातेरुणि वायुः प्रकाराकारेण सिध्यति तर्हि पत्रपक्या पहणवदिदमपि यर्थमिति कश्चित् । प्रतिषेधेन नापि क्या उपसायानेन नापि वायाविति सूत्रेण। तमा दौं वेति घनपोः क्यपि चायं न सम्मतः । वलादौ यो च वान्यत्र नित्यमित्येष निर्णयः ॥ सार्धधातुक इत्यस्य विषयसप्तमोत्यात् प्रागेव इत्ययो. त्योभावे हलादित्वाद्य । वेवीयते । नात्र यलुगस्ति यतो लुका यस पार्धधातुकस्य विषयत्वापहाराबाईधातुकव्यत्यभिष्यक्तिरिति वीभावस्य नैव प्रसङ्ग। उसच, मस्लुमताजस्थति सूत्रे यटेन । लुका यसो विषयत्वा- पहाराविषयसाम्याश्रवणेप्यसिद्धिरिति । क्यपः पकारा इति, तस्य संवौतिरिति किन्यपि प्रतिषेधः प्राप्नोति, सम्मासंचाग्रहणात्ममधेत्यत्र वीभावाभावः । मध्यादेशेन संचा गम्यते । 'वलादावार्धधातुके वेष्यत इति । नार्थोऽनयेच्या नापि घषयोः प्रतिषेधेव नापि क्यप उपमधानेन नापि वायावितिसूत्रेण, एतावदल वा लिटि, बनेत्य, व्यवस्थित विभाषेयं, तेन घनपोः क्यपि नैव भवति, वलादौ यौ च विकल्पः, अन्यत्र नित्यम् ।

·689 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.२ । पा. 8 | बा.१) (क्षत्रियार्षभितो यूनि लुगलियोः । २।४ | 161) ण्यक्षत्तियार्षजितो यूनि लुगणिजोः। २।४। ५८॥ अनत्यवार्तिकानि अनमिनर्थानौत्याहुः । पैक्षादिदर्शनादि- मानि मिद्धानौति वृत्तिः ॥ एणक्षत्रियालितो यनि लुगणिोः । क्षत्रियताब्दः क्षत्रियगोत्र- परः। ऋषरपत्यमार्षम् । इतथानिम इति ढकि प्राप्त शिवादिपाठादण । ठगपोष्यते । बार्य रणौत इति दर्शनातस्माच्छादिव प पठगीयः । ण्यप्रत्ययान्तात् क्षत्रियगोत्रायत्यप्रत्ययान्तादृष्यभिधायिनो गोत्रप्रत्ययानात् मितश्च परयो युवाभिधायिनोरणिमोर्चेक् स्यात् । कुर्वादिभ्यो ण्यः । तस्माद्यगि इम्। तस्य लुक् । कौरव्यः पिता। कौरव्यः पुत्रः। ननु कौरवशब्दस्तिकादिषु पश्यते । ततः कौरव्याणिरिति हि पिना भाव्यमिति चेन्न । तत्र हि कुरागादिभ्यो य इत्यनेन विशिवस्य चषिय- "ण्य क्षत्रियार्षभितो यनि लुगणियोः" । 'प्यादयो गोपप्रत्यया इति' । 'गोत्राचून्यस्त्रियामिति गोत्रप्रत्ययान्तादेव यूनि प्रत्ययविधानात् । क्षत्रियगोत्रस्थ क्षत्रियाभेदोपचारात् क्षत्रियशदेगाभिधानम् । धेरप- त्यमार्षम, 'रतचानिज' इसि उकि प्राप्त शिवादिपाठादम्। आयो- व्यते चायं रखोत इति । तस्माच्छभादिष्वपि पठनीयः । एवं गोत्रक- पाभ्यां त्रियाभ्यां प्रत्ययस्योपनक्षणाद यादयो गोत्रप्रत्यया इत्यतम् । 'पत्तियादिति'। चचियमोत्रप्रत्ययान्तादित्यर्थः । 'चार्यादिति। वृष्य- भिधायिनो गोत्रप्रत्ययान्तादित्यर्थः । प्रथम निर्दियावान्तादोऽसम्भवा- ·ga महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( यक्षत्रियार्षभितो यूनि लुगणियोः । (अ.२ : पा. । चा १) २||1) . . गोत्रस्य ग्रहणम् । इदन्तु ब्राह्मणगोत्रम् । ऋष्यन्दकष्णिकुरुम्यश्चेत्यण । तम्मानि इष । तस्य लुक वापल्कः पिता । वाफल्कः पुत्रः । क्षत्रिय, वसिष्ठादृष्यण तत हम । तस्य लुक । वासिष्ठः पिता । वासिष्ठः पुत्रः। पार्षः, विदाशन तस्माद्यूनोज । तस्य लुक् । वैदः पिता। वैदः पुत्रः । तैकायनिः पिता। तैकायनिः पुत्रः। कुत्मातः सौवीरगोत्राद्वान्यत्रेदम् । धन्यथा पेश्छति छप्रसङ्गात् । यमुन्दश्चेत्यादिपरिगणनस्य भाष्यविशा- त्वात् । एभ्यः किम् । शिवादिभ्योण । ततो यूनि इन्। कौडिः पिता कौहडिः पुत्रः। यूनि किम् । वामरथ्यस्य छात्राः वामरथाः । कुर्वादिभ्यो ण्यः । तस्मात् करावादिभ्यो गोत्रे इति शैषिकोण । वामरथस्य करावादि- । चरमनिईि छोपोआव प्रथममुदाहतः । 'क्षत्रियगोत्रस्य तत्र ग्रहणमिति' । चौरसशब्देन साहचर्यात्, स हि 'जनपदशब्दात् क्षत्रियादमि' त्यअन्त- स्वाक्षत्रियशब्दः । उरसशब्दः सकारोपधो जनपदवाची, तस्माद्यनि प्राग्दौथतीयोणिति । 'फेछचेति च अच्छौ तु न भवतः, यमुन्दश्च सुयामा चेति परिगणनात् । कण्वादिभ्यो गोत्र इति शैषिकोणिति' । वामरथस्य करवादिवास्वरवर्गमिति कुर्वादिषु पाठादिति भावः । 'अब्राह्मणगोत्रमा. वादिति'। पत्र भाष्ये त्रीणि वाक्यान्युपन्यस्तानि, अणिो कि ताजा- धुबप्रत्ययस्योपसंख्थानमिति प्रथमम् । अस्योदाहरणं बौधिः पिता बौधिः पुत्रः, पादुम्बरिः पिता प्रौटुबरिः पुत्रः, बुधोदुम्बराभ्यां साल्वावयव- लक्षण इल, 'यसिमोश्चेति पक, तस्य लुक,। धन णिमर्थमेतदचनम् । सामवावयवेत्यत्रोदुम्बरालिलखिला इत्यादि संभवोदाहरणं न परिगमण- मिति बुधशब्दादपोम भवति । क्षत्रियगोत्रमात्राघवप्रत्ययस्योपसंख्यान- मिति दितीयम् । मात्रशब्दो व्याप्त्यर्थः, तहाजादिति नियमो नास्ति । सत्रियगोत्रमात्रादिसि । तेन जाबाला दादत होऽतहाजादपि परम्य- ·१९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.२ । पा. 8 | बा. १) (क्षत्रियार्षभितो यूनि लुगणियोः । २।।५) इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागेशभक्कते महाभाष्यप्रदीपोद्योते द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ वत्स्वरवमिति कुर्वादिषु पाठात् । पत्र भेषिकस्थाणो न लुक् । पणिोः किम् । दाक्षेरपत्यं युवा दाक्षायणः । अब्राह्मणगोत्रमात्राघुवप्रत्ययस्योप- मङ्ख्यानम् । मात्रशब्दः कालन्यै क्षत्रियादिजाति विनापि अब्राह्मणत्वमा- प्रेण ततः परस्य चणिअभ्यां भिन्नस्यापि लुगित्यर्थः । भण्डिनकर्ण खरको वैश्यौ ताभ्यामतइल तदन्तत्फको लुक् । मागिहनङ्गिः पिता पुषच । एवं कार्यखरकिः। पको लुक भवति, जाबालिः पिता जाबानिः पुत्रा, इत्तिकारणोपन्य रतीयम् । यत्रापि मात्र प्रदो व्याप्त्यर्थः । क्षत्तियादित्यपि नियमो नाति चब्राझणगोत्रमात्रादिति। तेन वैश्यगोत्रादपि भवति । भाडिणा- कर्ण खरको वैश्यौ, ताभ्यामल इम, तदन्तात्कको लुक, व्यापकत्वाचेदमुपन्धक रतिकारेण । 107

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो गुरुभ्यो नमः ।
कृतेऽच पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना ।
सर्वां न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धमे ॥
अलब्धगाधे गाम्भीर्य्यादुत्तान इव मोष्ठवात् ॥
तद्राजस्य बहुषु
तेनैवास्त्रियाम्।
२।४।६१॥
मनु बहुत्ववदर्थप्रतिपादकतद्राजस्यानेन लुम्विधानात् प्रियवाङ्गा
इत्यादावस्त्र प्राप्तिरेव नेत्यत आह
ताजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् ॥ बऊवर्थेषु विद्यमानस्य तद्राजम्य
लुक् स्यात्तेनैव लुग्भाग्जातीयेनैव शतं चेटूहुत्वं न तु स्त्रियाम् । अङ्गाः
वहा । सभाः। पुण्डाः । मगधाः। ते तद्रामा इत्यादौनामिह संज्ञा
1
"ताजस्य बङ तेनैवास्त्रियाम्" । इह बहुम्वित्यनेन जसादिबहु-
वगं वा महोत बों वा, वाद्ये पक्षेऽयमों भवति जसादिषु बहुवचने
परततानस्यास्त्रीलिङ्गस्य लुगिति । द्वितीये बडवर्थेषु वर्तमानस्येति
बडवचनमब्दे हि जसादिषु विनियुक्त तदेकदेशेन बडशब्देनापि जसार
शक लक्षयितुम् । संज्ञानामेकदेशस्यापि प्रयोगदर्शनाद भोमो भीमसेन

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.२ पा. । पा. २)(तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २।४।६९) इहेति ॥ (2) बहुवचनमब्दस्य प्रत्ययविशेषे सङ्केतिततया बडयन्दम तमतौतिः . कथमत शाह संज्ञानां चेति। (के) "विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोप" इति वचनादिति भावः ।। प्रत्ययग्रहणपक्षे ते तद्राजार्थनैव तं यहडत्वं तत्प्रतिपादके बा- वचने परत इत्यर्थः । तत्पदेन तद्राजपरामहिमा मातदर्थो बाध्यत इति बोध्यम् ॥ अर्थग्रहणपक्षे बहुषु वर्तमानस्य तद्राजस्येत्यर्थः । प्रत्यथग्रहणपक्षस्य तेनैवेति लिङ्गमुक्काऽर्थग्रहणपक्षस्य निमार अस्त्रियामिति । (क) तत्र पूर्वमिति निषेध्यत्वादिति भावः ॥ प्रियवाङ्ग इति समा- सम्यकत्वादाह समासार्थेति ॥ (के) तेनैव चेत्कृतं बहुत्वमिति (भा) भाष्ये । तन्मात्रार्थगतबहत्वार्थ के वचने परत इत्यर्थः । लोषध्वजाः। बौहिमताः । इह तु श्यादयतदाजा इति । तदानस्थति किम्। औपगवाः । राघवाः । यादवाः । कथमाई घृणामस्वयं वक्ष्य इति । निरुध्यमाना यदुभिः कथं चिदिति च । उच्यते । रध्वपत्ये रघुशब्दो सत्या सत्यभामेति । जसादौनां च महत्वादबिति बहुवचनोपपत्तिः । नन्वेवमपि मुख्यत्वादर्थयहणमेव युक्तम्। सत्यम्। तेनैव याणादस्य पक्षस्य सम्भवः । तद्धि प्रियवाड़ा इत्यादौ बहुवचनं परमिति मुका प्रसक्तस्य निहत्तये कृतम् । अर्घयाणे चांत्र तदानस्य पडत्वे रत्यभावादेव ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तद्वाजस्य बघु तेनैवास्त्रियाम् ।२।४ । ६९) (ध. २ । पा. ४ | था.३) अन्येति। (के). अन्यपदार्थश्च न तद्राजान्तमावार्थ: किन्तु समुदायार्थ इनि भावः ॥ एकवाक्यत्वासम्भवादाह एतावदिति । (क) प्रारूपार्थानुपपत्तेशुदेः क्रियामाचे लक्षणेत्याशयेनाह कुर्वन्तौत्यर्थ इति ॥ (के) सर्वथा वचनेनैवेति । (के) पत्र पक्षे तेनैवेत्यवयं कार्यमिति वार्तिकतात्पर्यमित्यर्थः । अबहुत्वे (के) इत्यस्य बहुवचनपरत्वाभावे इत्याह समासेति ॥ (कै) सोडवचमत्वाभावादमङ्गतिमाशक्याह शसमेवेति ॥ (कै) भाव्ये लक्षणया वर्तते । एतच बच इन इति सूत्रे पदमञ्जयां स्परम् । नन्वेवं परमेत सूत्रे बमुमण्डलमक इत्यादौनामपशब्दत्वपरं भाष्यं विरुध्येतेति चेन्न । भाष्यस्य शक्तिधमप्रयुक्तपरत्वात् । इष्यते हि गोणोशब्दस्य गोणी- लुकोऽप्रसङ्गः। यद्येवमस्मादेव लिङ्गाटूहुवचनस्यैव निश्चयादर्थग्रहणस्या- सम्भवः । उच्यते। पस्वियामिति प्रतिषेधादस्य पक्षस्य सम्भवः । तयाचः स्त्रिय इत्यादौ तहात्रस्य बहुषु वर्तमानस्य लुङ् माभूदिति छतम् । बड बयाणे पात्र ब्रौप्रत्यवेन व्यवधानादेव लुकोऽप्रसा। चाम्पस्थाप- ·५३ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब. २ । पा. ४। था. २) (तदानस्य बहुषु तेशैवास्त्रियाम् । २ । ७।६९) न चाचेति । (भा) खुका सुप्तत्वादिति भावः ॥ अन्तरङ्गानपौति । (के) न्यायादिति तात्पर्यम् ॥ नम्वन्तरङ्गानिति न्यायेनास्थापि लुको यहणेनेदमनुपपन्नमत पार अस्यैवात्रेति । (के) ज्ञापकस्य विशेषापेक्षत्वादिति भावः । वस्तुतखियमेतत् । "एङहवात्संबुद्धेरि" (६।१।६५)। त्यादिसूत्रस्थभाव्यविरोधादिति स्पष्टं शब्देन्दुशेखरे । अनेनापि न्यायेन कार्यान्तरनिमित्तविनाश- कमुक एतदपेचया प्राबल्यं बोध्यते । तत एव ज्ञापकादिति। (के) मायं लुक्सबलुगपेक्षया बच्चवानिति तु भाग्थामयः ॥ सादृश्यशक्तिममाभ्यां गवि प्रयुक्तस्य साधुत्वे । एतेन सोमियभिसम्बन्धा- नहितेन विना यदि बभ्रादयः प्रयुज्येरनपत्यनियमो भवेदिति हरियोकोपि व्याख्यातः बहुपकिम् । थाङ्गः । वाङ्गः । तेनैव किम् । थाङ्गदेवदत्तयज्ञ- । यानि बयाः स्त्रियः 'वृहत्कोसमाजादाभञ्य' "यश्चाप' थाम्बद्या इत्यत्रैकादेशस्यान्तवदावादव्यवधानालकप्रसङ्गः, एकादेशस्य पूर्वविधौ स्थानिवदावादत्रापि चापा व्यवधानात् । तदेवं लिङ्गदयदर्शनात्पक्षडय. सम्भवः । एवमुत्तरेवपि योगेषु द्रष्टव्यम् । तत्राद्ये पक्षे ऽतिकान्तोऽङ्गाग- त्या, अतिगर्गः, अभ्य यागतोगरूप्यः, गर्गरूप्य इत्यादौ बहवचनपर- लाभावाल्लुङ् न स्यात् । न च दृश्यर्थवाक्ये यच्छसादि बहुवचनं तत्रैव ·८५४ महाभाष्यप्रदीपोद्योवः। (तद्वाजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २ । । । ६९ ।) (अ.२ । पा. । आ. २) यथास्थितमेवेति । (त) एवञ्चानाधिकारविहितकार्य प्रतिषेधाय वार्तिकता न्यामा- न्तरमारचं तस्थार्थस्य सूत्रेणैव लाभे वार्तिकं न कार्य सूत्रस्य च न प्राप्तिरङ्गोद्देश्यककार्याभावादिति भावः ॥ न समस्तस्येति । (क) न म पूर्यास्येत्यर्थः ॥ इति चेष्यत इति । (के) तस्मादङ्गस्य तदवयवस्य वा कार्य निषेध इत्यर्थः । अस्त्रियामिति चाचेति । (के) एतदर्थमेवास्त्रियामिति करणे तु गौरवमिति भावः । न च डी लुकः स्थानिवत्वाइवचनपरत्वाभावः । लुकि ननिषेधात् ॥ गायश्चेति। (के) युगपदधिकरणवचनताया दूषितत्वादेकवचनान्तेन विग्रहः ॥ दत्ताः । यद्यपौह बजत्वमाक्षेप्यन्वेति तथापि नेदं लुग्भागोर्थ एव विश्रा- तम् । देवदत्तादिगतत्वात् । नन्वेवं भार्गवस वात्स्यश्च धाग्रायणश्च भगु- वत्माग्रायणा इत्यत्र लुङ् न स्यात् । उत्तरसूत्रेष्वपि तेनैवेत्यधिकारात् । परतस्तस्यामेवावस्थायां लुग्लभ्यते ऽन्तरङ्गत्वादिति वाचम, अन्तरजापि विधीन् बहिरको लुग्वाधत इति वचनात् । न च लुसेऽपि तस्मिन्प्रत्यय- लक्षणेन लुम्लभ्यः, 'न लुमताङ्गस्येति निषेधात् । ननु च न लुमताजस्य कार्य किं ताई तदेकदेशस्य प्रत्ययमाघस्य, बहरूप्य इत्यादौ च समर्थात- डितोत्पत्तेः बत्यर्थ वाक्ये यदवचनम भ्य इत्यादि तत्रैव लुग भविष्यति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (व. २ । पा. ४ । बा. २) ( तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २।४ । ६९।) अबहुधिति । (भा) भाष्यस्य न विद्यते बहुवचनं परं येभ्यस्तेषु वर्तिपदेबित्यर्थः ॥ सुबन्तात्तद्धिते बड़वचनपरत्वसत्वादाह प्रातिपदिकादेवेति। (के) "न सुमतेति" (१।२।६३)। निषेधात्प्रत्ययलक्षणभावेन बुकि न मिध्येदित्येव भाष्याशय इत्यपि कश्चित् । तत्त मामीच सुबन्तेनेत्युत्तरभाष्यविरुद्धम् ॥ जसि परत इति। (क) उदात्तलोपशब्देन चोदात्तघटितलोप उच्यते इति भावः ॥ अपूर्ववचनत्वाकां वारयति व्याख्यानादिति ॥ (के) अम्बष्ठस्येति । (क) चनियनामेदमातो वा मामेधेयस्येति वृद्धत्वम्। बाम्बष्ठस्थति पाठे तु सम्यगेव ॥ खारायणे च मडादिपको लुगभावात् । सत्यम् । तेन वेत्यम्य तज्जाती येनेति व्याख्यातत्वाददोषः । अपत्यतये साजात्यात् । यद्येवं गाय॑श्च काश्यपश्च गालवस्त्वत्र गालवे ऋष्यणो लुगभावेपि अपत्यतया साजात्याद्यश्चमोलक- इदं नई बपत्यानि बनि 'इतचा निम' इति ठक, तम्य 'किस' इत्यन्तोदात्तत्वं, तस्य जसि परतो ऽत्रिग्विति लुकि ते उदात्तनिति- खरः प्राप्नोति, तमाद दितीयं पक्षमाश्रिया । बहुषु वर्तमानस्येति । मन्वधायि पक्षे बाइप वाव सोझश्च व्यायामाः, गार्यच वात्स्याय वाच्यच गर्गवत्मवाजा इत्यादौ इन्हे लुफ़ न स्यात्, अत्र छोककस्मिन्नेवार्थ ·५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तद्राजस्य बङ तेनैवास्त्रियाम् । २।७।६९।) (अ. २ । पा. 8 | बा. २) अचः परस्मिन्नितौति । (क) यद्यप्यन्तवद्भावेन चाबन्तस्यायं विधिरिति न पूर्वविधित्वं तथापि पूर्वविधावित्यस्य पूर्वोद्देश्यकविधावित्यर्थादख्येव । यद्यपि यशब्दोऽपि स्थान्येव स कथं ततः पूर्वस्तथापि यत्किञ्चित्स्थानि भूतपूर्ववमत्येव स्थानिभूतादचः पूर्वोऽस्थानिभूत एव रयत रत्यय न मानं स्थानिनि पृथग्भूते सत्यभवतो लुक एकादेने- ऽप्यभावातिदेशो बोध्यः । एतेन चावन्तस्य कथं चापा व्यवधान- मित्यपास्तम् ॥ तदेवमिति । (के) अस्वियामित्येवार्थनिर्देशपक्षस्य ज्ञापकमिति भावः ॥ नन्वयं दोषो बडवचनग्रहणे ऽपौति कथं परं प्रत्ययस्योपन्यासो ऽत शाह अन्त्यस्य तावदिति। (के) एवञ्चार्थपक्षे त्रयाणामपि लुम्बाच्थः । प्रत्ययपक्षे वनक्योरे- वेति भावः ॥ .. प्रसङ्गः । बचाडः। जोप्यलोपिभिरपत्यप्रत्ययः कृते बडवे विकल्पः । भगवत्साग्रायणेषु, अगायेकाश्यपगालवानामित्युभयथापि सूत्रनिर्देशात् । पस्त्रियां किम् । बायः स्त्रियः। स्यादेतत् । बारस्यापत्यागि बहूनि, प्रय उत्पनः, पूर्वत्र तु पक्षेऽन्तिमस्यापि तावत्मियति बहुवचनपरत्वात् । नैष दोषः । युगपदधिकरणतायां इन्दः, तत्रैकैकस्य वर्तिपदस्य बार्थक- त्वामुग्भविष्यति । नन्वेवमपि तद्धित उत्पत्तिदशायामेकै कस्मिन्नेवार्थे उत्पन्न इति तद्राको यो बिषयम् यो बहुषु पञ् यो बस्वित्युच्यमानो लुछ्न स्थादेव । नन्वत्र बहुवित्यनेन च प्रत्ययमात्र विशेष्यते किं तर्हि प्रत्यय- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (श. २ । पा. ४ । था. २) (तदानस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २ । । ६९) बहुधर्थेषत्पन्न इति । (क) यदा विशेष्यांचे ऽपि न संख्याभानं तदैकशेषेण बहुम्वर्थेषु स्थित इत्यर्थो बोध्यः ॥ तस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुवचनपरत्वाभावादिति। (के) प्रत्ययलक्षणन्तु (१।९।६ २) मालुमतेति (१।१।१२) निषिद्ध- मिति भावः ॥ ननु अस्त्रियामित्यस्य यथा अर्थान्तरामुपसंक्रान्त स्त्री- विषयता तथा बहुवित्यस्यार्थान्तरानुपमंकान्तबहत्व विषयकत्वाबाब दोषः । होकयोस्तस्योपसक्रान्तत्वादिति चेन्न । बहुष्धिति (वा) बहुवचनेनैव सर्वस्यापि बहत्वस्य ग्रहादित्याशयः। अत एवात्या रत्या दिसिद्धिः । इदमेव ध्वनयितुं सूत्रकृता "अस्त्रियामिति" विभिन्न विभकिनिर्देशः कृतः। प्रकृतसूत्रे वार्तिककरणादेतदुदाहरणं विषयौभतमाङ्गानामपत्यं माणवक श्राङ्ग इत्यप्युदाहरणं बोध्यम् । "गोत्रेऽस्तुगचौति" (४।१।८८) समाधानमपि माधारणमेव । अणोघच इति फित्र । तस्य तद्राजाचाण इति गणसूत्रेणाप्राह्मणगोत्र- मात्रादिति वार्तिकेन लुक । व्यङ्गाः। बैदस्यापयानि बनि, बत इस शक्षत्रियेति लुक बिदाः । व्यत्र यूनि बहुत्यान्वयेपि गोत्रम्य तहान- ग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणे सति तदन्तं विशेष्यते तदानान्तं यदडप यअन्तं यहुष बअन्तं यद विति, यद्येवं कश्य पम्यापत्यं काश्यपः विदा- धन, तस्य प्रतिकृतय इति 'इवे प्रतिकृताविति कन्, तम्य 'नोविकार्ये पापण्य इति देन पधादिष अर्चाम पूत्रमार्थास्थिति. पाठाहा लुपिकते 10 ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (ताजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २।४।६९।) (व. २ । पा. ४ । बा.२) एतत्सूत्रविहितस्थापि तेनालुम्विधानात् । पत्तु तत्र लक्षणप्रति- पदोकपरिभाषया “यस्कादिभ्यो गोचे" (२१४।६३) इत्येतत्प्र- करणस्यत्वात् । इत एव तत्र बहुवित्यादौनामनुवृत्तेः श्रोहवाल- बुद्धिस्थताया एव प्रकरणत्वात्। अत एव “गोचेऽनुगचौति" (४।१।८९) सूत्रे भूचिप्राप्तस्य लुका लुगिति भगवता वक्ष्यते । उत्तरसूचोद्मएरणन्तु उत्तरसूचविषये ऽप्ययं विचारस्तुख्य इति बोधयितुमत एवोपक्रमे नद्राजादौनामित्युक्तम् ॥ भाष्ये नचाचाजादिमिति । (भा) "यस्मिविधिरिति" परिभाषालयमेतत् ॥ वर्णाश्रये इति । (भा) अजादिपाग्दोव्यतीयविषये इत्यर्थे ऽपि लुका विषयस्याप हाराहोष एवेति बोध्यम् । भायुच्चारणमेव हि विषयः । अति व्याप्तिमुक्का तचैव पक्षे व्याप्तिमाह भाष्ये १ यस्मिन् विधिमदादावलग्रहणे । वाच्यस्यैक्याल्लु न स्यात् । किश्च विदानामपत्यं माणवकः वैदः वैदौ । पत्र युवबहत्कभावेपि गोत्रबहुत्वादविव्याप्तिः । सत्यम् । गोत्रस्य बहुप लोपिनो बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ ोकयोरलुक । एकवचनदिवचनान्तस्य । काश्यया इत्यबन्तस्य प्रतिकृतिबद्धत्वे लुक प्राप्नोति । नैष दोषः । 'यत्र- बोधच 'यस्खादिभ्यो गोत्र' इत्यतो गोत्र इत्यनुवर्तते, तेन गोत्रवडत्वे लुक प्रतिकृतिबहावे न भविष्यति । नन्वेवमप्यास्यैकस्य प्रतिकृतयो बहव्य इति तदानान्तस्य बहुषु होलुंकप्रसङ्गः। नछत्रेदमस्ति तहानान्तं यदपयं ।

·५९ ॥ महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (प. २। या. । था. २) (सहाजस्य बहुषु सेनैवाखियाम् । २।।६९।) एकेति । (भा) बहुषु खोपौ यस्तद्धितस्तदन्तप्रकृतिकैकवचनाचाम्य युवबद्धत्व- विषयकप्रत्ययविषये प्रकृतित्वेन प्रवृत्तौ सत्यां तदवयवस्य तद्धितस्य सम्बक्तव्य इत्यर्थः इति पाठाहेति । (कै) अयं वाऽभियुकानां पाठो न तावतेदमार्षमिति बोध्यम् । अब तं यहडवित्यर्थ न्यायविरोधमप्याह प्रत्ययादर्शनस्यैवेति ॥ (क) ततोऽयमाहेति। (कै) प्रत्ययार्थबहुवे मुगिति यस्य मतं सोऽयं स्वपक्षादोषकथनो- तरमाइत्यन्वयः ॥ किमाह। (भा) बरे बहुषु लुम्बचनमित्यस्य परिहारो ऽयमित्याहेत्यर्थः ।। पदानां बर्थत्वे ऽपि प्रत्ययस्य बहर्थत्वाभावादाह प्रत्ययान्तमिति ॥ (क) प्रवृत्ती बहुषु लोपो यूनौति वार्तिकहयेन सिद्धम् । यहा । अव्याप्युद्धारः सूत्रेणापि सकरः। तथाहि । सहामान्तं महविति व्याख्यास्यामः । न चैवं प्रतिक्षतिबद्धत्वेतिप्रसङ्गः । तेनैवेत्यस्य लोपिप्रत्ययार्थजाती येनेत्यर्षात् । बहुत्वे वर्तत इति । एवं तर्हि तेनैव ग्रहणमस्मिन् पक्षे न कर्तव्यमित्युक्त तदनोपयोध्यामहे, यस्मिन्नर्थ लुगभावी प्रत्यय उत्पन्नस्तेनैव चेत्कृतं बहत्य- मिति । इह चापत्ये प्रत्यय उत्पन्नः प्रतिकृति कृतं च पड़त्वम्, यद्येवम् चाम्यापयानि 'यो ' इति पिन्, तम्याब्राझणगोत्रमात्रादिति वा .

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (तदानस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २ । । ६९) (ब. २। पा. ७ । पा. २) स उत्तरबेति। (कै.) नमु गोचग्रहणानुवृत्या तत्र दोषं परिहरिष्यति । एवमप्याङ्गस्य प्रतिकतिर्य प्राङ्ग इत्यत्र तदन्तग्रहणपक्षे तद्राजस्येति लुक प्राप्नोति । नपत्रापि गोत्र इति वर्तत इति चेत्र । प्रचापि सूचे गोत्र इत्यपकर्षणेनादोषात् । तद्राजस्थापत्यत्वादारोपितगो- चत्वमस्येव । यत्तु हरदत्तेनैतदर्थं तेनैवेत्यवश्यं कर्तव्यमर्थग्रहणपक्षे- ऽपौत्युकं तदेतेन परास्तं भाष्यविरुद्धं च ॥ वस्तुतः सर्वाणि इन्दे बह्वानौति (भा) भाष्यस्यायमर्थः । श्राश्रयतया बहुत्ववदर्थप्रतिपादकानौति बन्द हि अन्यसंख्याबोधकविभाल्यभावेन समुदायोत्तरविभत्त्या ते ते ऽर्थी वस्तुनो बहुववन्त एवोपस्थाप्यन्ते पर्याश्या बहुत्ववदर्थप्रतिपादकत्व- निवेशे न किञ्चिन्मानम् । युगपदधिकरणविवक्षायामित्यस्यापि युगपट्रव्याणामेकचान्वयविवक्षायां बन्द इत्येवार्थः । युगपदधिकर- पावचनतापक्षस्तु बन्दसूचे दूषित एवेति न तमादायास्य ग्रन्थस्य गोत्रयूनादेरपत्यतया सजातीयत्वेपि प्रतिकृते विजातीयत्वात् । नापि बैदो बैदावित्यत्रातिव्याप्तिः । गोत्रे लुगचौति सूत्रेण इमि विवक्षित एवालुक- प्ररत्ते च यन्युपसङ्कमानान्तरं पुनर्युवबहुत्वे इव सद्वित्वैकत्वस्यले लुकः 'तदानाचाण' इति वा लुक, बङ्गाः । बैदम्यापन्यानि 'पत इम, यक्षत्रि. येति लुक्, विदाः । अत्र गोत्रे प्रत्यय उत्पन्नो युवकृतं चात्र बहुत्वमिति लुएन स्यात् । मेष दोषः, तेनैवेत्यस्य तन्नातीयेनैवेत्यर्थः, युवा चापत्यतया सज्जातीयोग प्रतिकतिः। एवं च कृत्वा इन्हो यदा लोपिनामलोपिनां च भवति तदा न भवृति बाङ्गादेवनयज्ञदत्ता गाग्यं देवदत्तयज्ञदत्ताः । इस .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ८९ (अ. २ । पा. । या. २) ( ताजस्य बहुषु तेनैवाखियाम् । २।।।६९।) व्याख्योचिता । अपरस्त युगपदधिकरणवचनतापचे विनावलम्बित पति मत्वा स्वपऽपि दोषाभाव इत्याह भाष्ये सतो ऽयमाह यस्य बहुवचने इति । (भा) अर्थवादिछताव्याप्तिपरिहारानन्तरमित्यर्थः ॥ चोदिः पृच्छत्यर्थत्वादिति । (कै व्यापारदयार्थत्वेन कर्त्तरित्येव द्विकर्मकत्वं सिद्धमित्ययं प्रयासो वृथति वस्तुतत्वम्॥ न लुमताङ्गस्येति । (पा) तथा चालोद्देश्यककार्य एव निषेध इति नाच निषेधप्रवृत्ति- रिति भावः । “न लुमता तस्मिन्निति" वार्तिकन्यामे ऽपि प्रत्य- याक्षिप्तप्रकृत्युद्देश्यककार्य एव निषेधो न तु तदवयवोद्देशक इति तात्पर्यम् । विषयमतमोपदेऽपि प्रत्ययलक्षणप्रवृत्तौ बाधकाभाव इति न दोषः । एवञ्चात्यङ्ग इत्यपि मिद्धम् । अचेदं बोध्यम् । युगपदधिकरणवचनताया दूषितत्वात् । प्रत्ययपक्षे ऽयं दोषः स्थित एवेति ॥ भाव्ये प्राप्तिरस्ति युवबहुत्वे तु पुनर्नुक न च पुनरलुक यः। समर्थानां प्रथमादित्यधिकारात् । विभक्तिविपरिणामेन हि गीत्रप्रत्ययम्य प्रथमस्य तु भार्गवस वात्स्यवाग्रायणश्च भगुवत्मामायणा इति, यद्यपि नलोपिभिरेव कृतं बहुत्वम्। पारयणे नहादिपको नुगभावात्तथाप्यपत्यतया तन्नाती- यत्वमन्तीति लुभवन्येव । यद्येवं गाय व काश्यपश्चगालवश्व गायकाश्यप- गावानमित्यत्र गालवे ऋष्यणो लुगभावे प्यपन्यतया तनातीयत्वाचनमो- ·दर महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (सहाजस्य बहुध तेनैवास्त्रियाम् ।२।।६९।) (अ.२ । पा. ४ | था. २) पञ्चगर्ग इति । (भा) निषेधस्वर्थानतरामुपसंक्रान्तस्त्रीविषय रत्युतम् ॥ सुंबन्तेनेति । (के) तस्य लुक्ययुकन्यायेन प्रत्ययलक्षणमत्त्वाद्दवचनपरत्वेन लुक- मिद्या न दोष रति भावः ॥ लुक्छास्त्रवदलुक्छास्त्रस्यापोति । (क) तस्थाप्यपत्याधिकारबहिर्भूतत्वेन लौकिकगोत्रस्यैव ग्रहणादिति भावः ॥ ननु “लक्ष्ये लक्षणस्येति" न्यायेन पुनरप्रवृत्तिः । किश्च “यूनि चुगि"(४।१।६ ० )त्युत्तरचोके “गोचेऽनुगिति" (४।१।८८) सूचे युवातिरिका येत्यस्यैव गोत्रग्रहणात् । युवबहुतात्रयनुकः कथमलुक् । अपि च यत्र गोचे वर्तमानस्य मुक् प्राप्तस्तयतिरिक- प्राग्दीव्यतौये ऽर्थे यो ऽजादिस्तचेत्यर्थस्य शब्दमर्यादया साभात् । न वास्थामवस्थायां प्रत्युपसंक्रान्तात् कश्चिदिवक्षितो ऽस्तौति चेत्र अर्थभेदेन साक्ष्यभेदात् । गोचे विहितस्य प्रत्ययस्येत्यर्थाश्रयणेनासो युवातिरिक्त गोत्रे एव विहितत्वेन द्वितीयस्थाप्यभावः । अत एव न हतीयोऽपि ॥ बलुगित्यर्थः। प्राथम्य धार्थान्तरेनुपसंक्रान्तत्वम् । अत एवात्रिभरबाजि- केति सिद्ध्यति । बरपायानि इतश्चानिस इति ठक् । भरद्वाजस्यापत्यानि लुंकप्रसाः। एवं तर्हि गुवत्मायाययोवगार्यकाश्यपगालवानामिति निर्देशक्यालोप्यलोपिभिरपत्यप्रत्ययैः कृते बहुत्वे विकल्पः । तदेवं तद्रा- जान्तस्य बडवे वर्तमानस्येति स्थितम् । सत्तौ तु तहानसम्मकस्य प्रत्ययस्य ·महाभाष्यपदीयोदद्योतः। (प. २ । पा. ४ । पा. २) (ताजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्। २।४।६९।) समर्थानां प्रथमस्येति । (क) पत्र समर्थग्रहणानुवृत्तिप्रदर्शनस्योत्तरच तस्यानुवृत्तिसूचनमेव फलं प्रातोपयोगि तु प्रथमादित्येव तस्य वाऽनुवृत्तस्यार्थवमादि- भनिविपरिणाम इति भावः ॥ अवश्यं चैतदित्यस्यार्थमाह यथा न्यासे पौति ॥ (के) सतो ऽणोरिति । (कै) अचिभृगुकुत्मवसिष्ठगौतमाङ्गिरोभ्यश्चे( २।४।५ () त्यनेनाणा: "यासो"(२।४।१४)त्यत इत्यर्थः ॥ ज्ञापनायेति । (के) प्रथमादित्येतत्संबन्ध ज्ञापनाये यर्थः ॥ भाष्ये नियमार्थमित्यस्य (भा) तत्सम्बन्धयोधमपूर्वक नियमार्थमित्यर्थः ॥ पूर्वव्याख्यामात् नाम- म्बन्ध रदानौं तु तत्रैवार्थ ज्ञापकमुकमिति भेदः ॥ भाष्ये अजन्तं यद् बहुविति । (भा) बहुम्वित्यथाव्याप्यतिव्याप्तिवारकतया मारवत्त्वलाभेन तदन- विशेषणमिति भावः ॥ विदाद्यम । तत उभयत्र युवबहुत्वे अत इञ् तस्य ण्यक्षत्रियेसि लुक, ठको- त्रिग्विति, अमो योश्चेति । ततो पत्रिभरदानानां मैथुनिकेति बहुषु वर्तमानस्येति व्यधिकरणे पधौ बष वर्तमानम्यास्त्रीलिङ्गम्य तदानान्तस्य यो ऽवयवः प्रत्ययस्तम्येत्यर्थः । 'तेनैव चेसहाजनेति'। बत्रापि नहानान्तो नेत्यर्थः । तदाजे यपि लोपि प्रत्ययोधनक्षगाम् । बङ्गगर्गलोरध्वना .

·८० महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (ताजस्य बहुष तेनैवास्त्रियाम् । २।४।६।) (ब.२ । पा. | था. २) तस्यायमधिको दोष इति । (भा) युगपदधिकरणवचनताया दूषितत्वाद् इन्डे ऽबहुषु लुम्वचन- मिति दोषो ऽस्येवेति तस्याप्युपस्वक्षणमिदमर्थपरत्वे तु युगपदधि- करणतां विना ऽपि तद्दोषोद्धार उक्रः ॥ एकैकमिति । (के) दन्दरूपसमुदायस्य स्वौ घुमात्मकसमुदाये शको समुदायम्य प्रत्येकामतिरेकेणैकैकस्य तदभिधायकत्वमिति भावः । यदा समु- दायाभिधायौत्यस्य समुदायगतबद्धत्वाश्रयाभिधायीत्यर्थः ॥ भाष्य अर्थस्य तत्त्वमिति । (भा) तत्त्वमतत्त्वशब्दौ पर्यायौ ॥ पण्डितज्ञेय प्रकारं दर्शयति तति। (कै) अन्यतमतं तु न युकं न हि गा! शब्देन स्त्रौत्वयुका गार्य उच्यन्ते । गार्गों चेत्येकवचनान्तेन भाष्ये विग्रहकरणात् ममासे संख्याविशेषानवगमाच्च युगपदधिकरणवचनतापक्षेऽपि वास्यादयः स्त्रौत्वयुका नोच्यन्ते ऽनुभवविरोधादित्याहुः । पर्युदामप्रतिषेध- इन्दाहुन् नस्याकादेशः । तत्रसाधुरिति यत् कार्यः । एतेन तस्यामेव रघोः पाण्ड्या इति व्याख्यातम् । हत्कोसलेत्यत्र पाण्डमोद्य इत्य पसयानात् इत्यादावपि भवतीत्याहुः । इहाङ्गस्यापन्यानि बहून्यङ्गास्तेषामपत्यं युवा यवानौ वा धाङ्गः याङ्गाविति युवसङ्गान्तेः प्राग्गोत्रे ऽलुगचौति प्रतिषेधा- मुगभावः, पश्चात्त.बजथाभावा । बचौति च विषयसप्तमौ तेन यव प्रन्यये पश्चानुमता तुम्नेऽपि विषयभूत एव तस्मिन्प्रागे वस्तु का प्रतिषेधः, स्नु मेऽपि वा ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ८ (छ. २ । या. 1 । था. २) (तद्राशस्य बहुषु तेनैवास्त्रिधाम् ।२।४।६) योरुभयोरपि गार्गो शब्दे लुगभावौ। अन्ययो गित्यर्थतत्त्वं ददार्थ उद्भूतावयवभेदे समूहे गार्या उपसंक्रान्नत्वेनार्थान्तरानुपसंक्रान- स्त्रियो ऽभावादिति परे ॥ बह्वर्थ इति। (के) बड़वायार्थ इत्यर्थः ॥ अथ तेनैवेतिवचनादिति । (कै) प्रत्ययग्रहणपक्षे तेनैवेति वचनात्तामाकारोनिनुक्। अर्थ- ग्रहणपचे तदभावात् प्राप्नोति। तथा च द्वितीयपचे एतदर्थमेव तेनैवेति किं कर्तव्यमिति प्रश्राशय इति भावः ॥ जापकदयेति । (क) एवञ्च तेनैवेति न कार्यमिति भावः । तेनैवेति कुर्वता ऽपि भृगुवत्साग्रायणेष्विति प्रयोगनिहाय जापकस्यावश्याश्रयणीयत्वात् । एवञ्च गार्ग्यश्च चैत्रश्चेत्यादौ यथाप्रयोगं लुगलुकोर्व्यवस्था बोध्या ।। १ "प्रत्यय" इत्यारभ्य "प्राप्नोति" इत्यन्तं नास्ति गलगडीयविवरणपुस्तके ॥ १ यणस्तद्वाजत्वेऽपि पाण्डेय साधवः पाण्या इति यत्प्रत्ययान्तत्वेन साधुत्व. निर्वाहात् । प्रत्ययलक्षणेन । नन्वचौति वचनावर्णाश्रयोऽयं, नयाह, बचौति प्रापोव्य- नौयस्य प्रत्ययस्य विशेषणं प्रत्यय एवं लुकि निमित्तम् । 'चायः स्त्रिय নি। বই দু আঙ্গী ৰা দীষ্মম্ভনি ৱ ৰান্ধীনিত্মহল - यक्तानामभिधानात्तदो लुग भवति बाडौवासा इति भवतीयाः । 100 Mahabhäsyapradipredesota lib. III, Fabi X. des, sering, No 1216.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (यममोश्च । २ ।। ६81) (ध.२ । पा. 8 । बा. २) यजजोश्च।।४।६४॥ इतः प्रतीति (के) अतः पूर्वविषये प्राङ्गं कुलमित्येवेति भावः ॥ ॥ योश्च ॥ गोत्रे यो यो तदन्तं यहुषु तदवयवयोर्यअओ- ल्क स्यान्न तु स्त्रियाम् । गर्गाः वत्मः विदाः उर्वाः । स्त्रियां तु गार्ग्यः स्त्रियः। गोत्रे किम् । दौपादनुसमुद्रं यज, दैप्याः । उत्मादिभ्योग, चौमाः। अथ कथं पौत्रा दौहित्राः बिदाद्यजन्तत्वात् । उच्यते । अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रन्तचेह प्रवराध्यायप्रसिद्धम् । न च पौत्रादितथा । इदं च स्त्रीपुंसाभ्यामिति सूत्रे कैयटेन स्फुटीकृतम् । यजादौनामेकायोर्वा तत्पुरुषे घया उपसङ्ख्यानम्। एकदयोरिति भाव- प्रधागो निर्देशः । गाय॑स्य गार्ययोर्वा कुलं गर्ग कुल गार्यकुलं वा। या- दोगां किम् । बाङ्गाकुलम् । एकइयोः किम् । गर्गाणां कुलं गर्ग कुलम् । सत्पुरुषे किम् । गाय॑म्य समीपमुपगाय॑म् । घद्याः किम् । परमगार्ग्यः । “यत्रकोष" ॥ 'गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु वर्तमानस्येति'। अत्रापि व्यधिकरणे पद्यौ बहुषु वर्तमानस्य समुदायम्य सम्बन्धी यो गोत्रप्रत्ययो यज वा च तस्येत्यर्थः । तेन इन्वेपि भवति गर्गवत्मवाजा बिदौर्वभरवाजा इति। 'गार्ग्य स्त्रिय इति'। 'यमचेति प्रौप हिलस्तद्वितस्य। 'वैद्य इति' । 'शार्रवाधा डोन्' । 'एकहयोरिति । एकत्वदित्वयोरित्यर्थः । 'संख्याया पल्पीयस्था' इत्येक शब्दस्य पूर्वनिपातः । येकयोरिति निर्देशाद रिशब्दस्यापि भवति । 'गार्ययोः कुलं गार्यकुलमिति' । प्रकरणादिवशाद डिवावगतो दिवचनान्तस्यापि विशद्धः समासः ।

·७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. २ । पा. ७ । पा. २) (बाच हजः प्राचभरतेषु । २।।।६ बड्वच इञ: प्राच्यभरतेषु।२।४।६६॥ मामान्यविशेषयोर्दन्दासंभवादाह गोबलौति । (के) इदमेव तयोरपि ममासज्ञापकमिति भावः । वस्ततो गोवली-. वर्दमित्यादी सामान्यविशेषभाव एव नेत्येकशेषप्रकरणन्ते भाथे उक्रत्वेनात्र सौत्रत्वाद् द्वन्दः । सामान्यविशेषवाचिमोनॆव दमः । "मामान्यविशेषवाचिनोईन्हो मेति" वक्तव्यमिति तत्रैव भाष्यो- रिति बोध्यम ॥ बड़च इनः प्राच्यभरतेषु । बचः परो य इस प्राच्यगोत्रे भरत- गोत्रे च वर्तमानस्तस्य लुक् स्यात् । पन्नागाराः । मध्यरेषगाः। भरतापत्ये तु युधिष्ठिराः। अर्जुनाः। यधिष्ठिरार्जुनशब्दाभ्यां कुर्वादिण्यापवादो बाहादिलक्षण इअ । भरतापत्ये अभेदोपचारादरत शब्दः । ते च भरताः प्राच्या एव । बन्दस्तु गोबलौवईन्यायेन । सामन्य विशेषवाचिनोर्वाधनिक- इन्दनिषेधो यद्यप्युक्तम्तथापि तम्यानित्यता बनेनैव शाप्यते । तत्फलं तृतमेव । प्रागग्रहगो नैव सिद्दे भरतानां एथगुपादानमन्यत्र प्रागग्रहणे एषां ग्रहणं नेति ज्ञापनार्थम् । तेन इनः प्राचामिति लुक भरतश्वप्राथ- यस्य न भवति । अर्जुनिः पिता आर्जुनायनः पुत्रः । । । "बरच इनः प्राचभरतेष" । भरतापत्येषु भरतपदाऽमेदोपचारा- इर्तते, यथा रघणामन्वयं वक्ष्य इति। युधिष्ठिरार्जुन शब्दाभ्यां कुर्वाणोपवादो पाशादिलक्षण इम। बसाकाशब्दोधि वाहादिः । 'भरताः प्राथा रवेति'। प्राच्यभरतेविति इन्द्वस्तु सामान्यविशेषवाचिनोर्गावनीवर्दन्यायेनेति भावः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामहन्वे । २।।1) (ब.२। पा. 01 था.३) उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामइन्हे। २।४।६॥ पाठो नाप इति । (क) वृत्तिकारोक्त इत्यर्थः ॥ ॥ - उपकादिभ्योन्यतरस्यामहन्दे । एभ्यो गोत्र प्रत्ययस्य बहुत्वे लुक् वा स्यात् । द्वन्द्वे चाहन्वे च । सूत्रशेषस्य अहन्दे इत्यस्य तु इन्द्रग्रहणमिह नानुवर्तत इत्यर्थः । एषां मध्ये त्रयो इन्दास्तिककितवादिषु पश्यन्ते। औप- कायनाच लामकायनाच महादिभ्यः फक । तस्य लुक् । उपकलमकाः। भ्राष्ट्रककपिष्ठम्नाः । कृष्णाजिनयः । कृष्णासन्दराः । एषां पूर्वण नित्यमेव लुक् । अबन्दे खनेन विकल्पः । उपकाः। औपकायनाः । लमकाः। लामकायनाः । धाएकाः । भ्राष्ट्रका । कापिटनाः। कापिष्ठलयः । कृष्णा- जिनाः। कार्णाजिनयः। कृष्णसुन्दराः। कार्यासुन्दरयः। शेषाणान्तु इन्वेपि विकल्प इति मृत्तिः । भाष्ये तु भाष्ट्रकिकापिष्ठलय इत्युदाहरणा- तिककितवादिध्वस्य पाठो ऽमार्घ इति कयटः "उपक्कादिभ्यो ऽन्यतरस्यामहन्दे', 'इन्हे चाहन्वेचेति' । कथम- इन्चात्युच्यमाने इन्हे चाहन्दे च भवति, तदा । 'बहन्यहणं हम्हाधि- कारनियर्थमिति' । नात्र शास्त्रीयो ऽधिकारःखरितत्वनिबन्धनो विव- क्षितः, नहि पूर्वसूत्रे इन्दशब्द शासक्तखरितः, तस्मालौकिकोधिकारी व्यपेक्षालक्षणः, तदिह इन्हशब्देन सहिषया व्यपेक्षाभिधीयते तस्या ना निषेधो ऽहन्दे इति । किमुक्तं भवति, दन्द इति नापेक्ष्यत इति, तदन- पेक्षायां इन्वे चाहन्दे च भवति । अहन्द इत्यस्मिन्नमति लौकिको. ऽधिकारो इन्दस्य शङ्कोत, इन्दश्चैषामेव परस्परं मह्य ते, तेषां पूर्वेण नित्यं लुग्भवतीति । भाष्ये तु भ्रारकिकापिष्ठलय इत्युदाहरणात्तिककितवादि. वस्य पाठोनार्थ इति निश्चयः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः।
CE
(प. पा. 8। बा.२)
(बागस्यकौण्डिन्ययोरगतिकुण्डिनच् ।
२।।७.1)
प्रासक्तस्वरित इति । (कै)
फलाभावादिति भावः । खरितवामनभावस्यैवान्यास्थानं
वार्तिकमित्यन्ये ॥
आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डि-
नच।२।४। ७०॥
प्रतिनिपातनशब्दस्य विवचितमर्थमाह
प्रकृतेरेवेति । (के)
अर्थादेव प्रत्ययस्य लुगिति बोध्यमिति भावः ॥ भाष्ये
वृध्यभावः स्यादिति । (भा)
एवञ्च छो न स्यादिति भावः । पूर्व फलाभावाहसंज्ञाभावेन
स्थानिवद्भावेन न तलाभ इति बोध्यम् ॥
पागम्त्यकौण्डिन्ययोरगतिकुगिडनच ॥ एतयोग्वयवस्य गोत्रप्रत्ययस्य
पणो यत्रश्च बहुषु लुक म्यात् अवशिएस्य प्रकृतिभागम्य पथासंख्यम्
अगस्ति कुण्डिनच एतावादेशौ क्तः । अगस्तयः । हुण्डिनाः । कुण्डिनी-
शब्दस्य यमि भस्याट इति वदावे मम्तद्धित इति टिलोपे कौण्डा इति
“
আমিৗলিকুণি”। স্কুবিলী যদি
'भस्याउ तद्वित' इति वदावे 'नाइत' इति लोपे कौडा इति
प्राप्नोति, अमादेव निपातनात्युवावाभावः । असति च तस्मिन्नौकारस्य

·महाभाष्यप्रदीपोड्द्योतः। (भागस्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिन च । (ब.२। पा.। था.३) २।४।७.1) अस्य विशेषेति। (क) यद्यपि कौण्डिना इति सिध्यति। तथाप्यागस्तीया इति न मिध्यतीति व्याख्येयमिति भावः ॥ ननु प्रत्ययवाचकपदाभावेन बहुबित्यस्य प्रत्ययान्तसमुदाये एवान्वये च तस्यैव लुक् स्थादत पाह बहुष्धिति ॥ (कै) यः प्रत्यय इति। (के) लुगाचिप्लो ऽयं प्रत्ययादर्शनस्यैव लुक्कादिति बोध्यम् ॥ प्राप्तम् । अस्मादेव तु निपातनान पुंवत् । ईकारस्य यस्तेति लोपः। तम्य स्थानिवत्वादाभौयत्वेनामिहत्वादा टिनोपो न । चकारः खरार्थः । मध्यो- दातो हि कुगिडनीशब्दः। कुण्डमम्त्यम्या इति मत्वर्थीयस्य इनेबदात्तत्वात् । सदादेशोपि पान्तरतम्यात्तथा स्यात् । कथं तर्हि, वासिष्ठकुण्डिनौ तहद्- पमन्युपराशराः। चतुर्गामेकगोत्रत्वान्न विवाहः परस्परमिति ॥ उच्यते । मायं कुगिडगनादेशः किन्तु कुडि दाहे इत्यस्मादौणादिके इगचप्रत्यये उज्ज्वलदत्तादिभिर्युत्पादितः खतन्त्र एवायं शब्दः । अत एव वासिष्ठमैत्रा- वरुणकौन्येिति, होताकुगिड़नवन्मित्रावरुणवसिष्ठवदित्यध्वर्युरिति यस्येति लोपः, तम्य स्थानिवत्वादाभीयत्वेनासिहत्वारा टिलोपाभावः । ब्यागम्त्यकाण्डिन्धे येट्योगात्रप्रत्यययोरिति व्यधिकरणे घयौ, एतयोर्याव- वयवावित्यर्थः, तावेव वरूपेण दर्शयति । 'बणस याति' । मध्यो. दात्तो हि कुण्डिनीशब्द इति' । कुण्डमस्यास्तौति 'घत इनिठनौ' प्रत्यय- सरः, यौवनुदात्तः । ननु मानुसतम्लगग्रहणं, प्रत्ययान्तयोरेवादेशौ स्तामत बार। 'तयोरित्यादि'। यदि हि प्रत्ययान्तयोरेवादेशो स्यातां 'गोत्र- ऽलुगी' ति प्रतिषेधो न स्याद नको हसौ निषेधो नादेशस्य, ततचा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ७१ (ब.२ पा.. | बा.२) (भागस्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच् । २।४।७०1) षष्ठीनिर्दिष्टस्येति । (के) स्थानषष्ठीसामर्थ्यस्य प्रतिबन्धिकेति भावः ॥ तवेति । (क) एतदर्थमेव तत्र प्रत्ययग्रहणं कृतम् । यदा गोत्रे इत्यनुवर्य गोचे कृतस्य लुगित्यर्थाव दोषः ॥ पर्यायाभाव इति । (क) विकल्पस्याष्टदोषदुष्टत्वादित्यपि बोध्यम् ॥ बौधायनसूत्र सङ्गछते । आपस्तम्ब सूत्रमप्येवम् । एतेन वमिष्ठमित्रावरुणो कुण्डिनस महातपा इति मत्स्यपुगमा प्रवराध्यायप्रयोगोपि व्याख्यात इति दिक । इह यदि लुकं निवर्त्य विशिययोरेवादशौ किये ते तदा कौबिना इत्यस्य सिहावपि च्यागस्तीया इति न सियति । तथाहि। अगम्य- शब्दादृष्यणि पागम्त्यः । ततो बहुवचनान्ताह हाच्छ विवक्षिते गोत्रेऽनुग- चौति लुकप्रतिषेधः । प्रत्ययविशिरस्यागम्त्या देशपक्षे तु तनिषेधाभावा- दृइत्वापगमे शैषिकोणेव स्यात् । उपपादितं चेदं प्रत्ययम्य न्नु कानमः ॥ देशे सत्यद्भवादणेव स्यात्, नुकि तु सति तस्य प्रतिषेधे समनियोग- शिवस्यादेशम्याप्यभावाइइलक्षणश्छो भवति । तत्र विशेषो नास्तीति किमयं तहौंदमुक्तम् घणव यमय बहुषु न भवतीति । एवं मन्यते, यदि कुहिमजादेशः समुदायस्य म्याद अगस्त्यादेशोऽपि तथा म्याद सतो सायं नुगनुवर्थ, पनुत्तस्य च कौडिन्येनापि मंबन्धी विरोधाभावादिति ।

·०२ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। यो चि च ।२।01081) (च.२पा. ४ | था.२) यङो चि च।।४।७४॥ यडा साहचर्यादच् प्रत्यय एवाच ग्राह्यते ॥ जतोऽचि । (के) अत: परस्य यडो ऽचि लुगित्यर्थः ॥ योऽचि च ॥ यो ऽचप्रायवे परे लुक् स्यात् । चकाराद्वहुलमन्य- पापि । लोलुवः । पोपुवः । पचाद्यच । इदमेव अचि लुम्विधानं ज्ञापक सर्वधातुभ्यः पचाणिति । वाइलकात् बेभिदौति चेच्छिदौतीत्यादि । इह पजिति प्रत्याहारो गएयते । तथाहि सति प्रणीत्येवावक्ष्यत् । यऽन्ता- . “योऽचि" च ॥ 'अचि प्रत्यये परत इति । पचाद्यचौत्यर्थः । एतदेव ज्ञापकं सर्वधातुभ्यः पचाश्च भवतीति, प्रत्याहारग्रहणं तु न भवति, तथा हि सत्यतीत्येव वक्तव्यमन्यानादेः प्रत्ययस्यासंभवात् । 'न तु छन्द- सौति' । अश्वोः सार्वधातुक' इत्यत्र वार्तिकं, हुश्श्रग्रहणमनर्थकमन्यस्या- भावात् । यति वातीत्यत्र विपतीत्यधिकारान्न भविष्यति, यातः वातः, बचौत्यनुवर्तते । गन्ति वान्ति, थोरिति । युवन्ति रवन्ति, अनेकाच इति वर्तते । अयुवन, अण्वन्, बडागमोऽसिद्धः । प्रोणुवन्ति, असंयोग- पूर्वस्येति वर्तते । यालुनि मृत्यर्थं तईि ग्रहणं, योयुवति, रोगवति यालुगर्थमिति चेदार्धधातुकत्वात्मिइं, छान्दसो यड्लुक वत्र 'छन्दस्युभ- य' स्वार्धधातुकत्वादेव न भविष्यति । तदेवं यड्लुकछान्दसत्वमभ्युपगम्य नयहणं प्रत्याख्यातं वार्तिककारेण, स मन्यते, चकारेशात्र ‘बहुलं छन्दयो ति सर्वमनुवर्मिष्यते, तेनाधि प्रत्यये परतः छन्दसि भाषायां ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । (अ.पा.बा.२) (यो चि।२001001) यद्यति । (क) "न धाविति" (१।१।४) सूत्रस्थप्रत्याख्यानप्रकारस्त शक्ष्य- विशेषविषय एवेति निरूपितं तत्रैव ॥ भाष्ये इत्येव भवितव्यमिति । (भा) योयूपो रोरुप इत्यत्र बाङलकाद्य मुगभाव एवेत्यपरे ॥ दन्यस्याचो ऽसम्भवादिति हरदत्तः । न च पायथे पापये इत्यत्र सम्भवः । शपा व्यवधानात् । एकादेशस्य स्थानिवद्भावात् लिटम्तझयोरित्येशः सम्भवोस्तीति चेन्न । व्यम्पसङ्गात् । यदि तु यमन्त्र इति निषेधान् मन्ये कचित्तत्संभवस्तहि या साहचर्यादिति यत्यन्तरमन्वेषणीयम् । यो लुग भवतीत्येक वाक्यं, छन्दसि बहुलममितिको लुगिति द्वितीयं, प्रसिइस तथा छान्दसो यान्नु गिति, प्रयोगश्च घिरन्तनः पद्ये गद्येच काण्याख्यायिकादौ विकटपदोपन्यासप्रधानरपि कविभिन कृतो दृश्यते । भाष्यकारस्तु अनुवोरिति वक्ष्यन्ति, एवं तहति महापयति भापायामपि यालु गिति, तेन चेचिदौति चेच्छिदौति योयवीत न्यादि सिहं भवति । वृत्तिकारस्तु मन्यते यदि ज्ञापकेनापि तावदाषायामपि यलुकः प्रयोगो भवति तिवमात्रै छन्दो ग्रहणं मानु स्तन् प्रयोग सापकायेगांव यथाभिधानं व्यवस्थाम्यत इति । अतो न भाष्यवार्तिकविगेधो वृत्तः भागीयः । . 11) ·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (गाविस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु । (ब. २। पा. ४ । बा. २) २।४।७७1) गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मै- पदेषु । २।४। ७७॥ इणो यो गाशब्द इति। (भा) भाव्ये इकोऽपोखडावात्तदादेशस्थापि सिद्धिरिति भावः ॥ गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिधः परस्मैपदेषु । एभ्यः सिचो लुक स्यात्पर. मैपदेषु । इह मगडकलुत्या लुगनुवर्तते न स्वनन्तरोपि प्रलुः व्याख्यानात् । यद्यपि गामादायहगोम्बविपस्तथापि गातीति निर्देशादिहेणोगास्लुडोत्यस्य ग्रहणं गादेशम्यैव ह्ययं लिपि शब्स्लुका निर्देशः । ननु नायं गादेशः । लुष्येव तद्दिधानात् । सत्यम् । तथापि प्रकृतिवदनुकरणमिति स्थानिव- झावातिदेशाच्छबलुक् । भवतेर इत्यादौ तु अस्त्यादेशानुकरणे अतिदे. शातिदेशेन प्राप्तोपि शबलुक प्रतिवदित्यस्यानित्यवानेत्यवधेयम् । हरद- तख स्थानिवद्भावाप्रतिवदनुकरणमिति वा गातीत्यत्र ब्लु गित्याए । तत्र शब्दस्थासङ्गतिः स्पठेव। वस्तुतस्तु गापोहणे इपिबत्योरिति वार्तिकमेवात्र शरणम्। निर्देशादेव व्यक्तम् । लुम्विकरणग्रहणमिति तु भाष्ये प्रौठिवादमात्रम् । निर्देशस्य सन्दिग्धत्वात् । गायतेरपि हि सिचि तात्वस्यानुकरणं गातीति सम्भवत्येवे यवधेयम् । अगात् अस्थात् धदात् "मासिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु” । 'चभूदिति'। 'भूमवो- लियो' सि गुणप्रतिषेधः । 'लुगनुवर्तते न झुरिति' । व्याख्यानात् । 'इण. पिबत्योहणमिति' । इणादेशो मा इडित्युक्त तत्र गातीव्यादाविकस्येणो पपादेशलदमुकरणो गा तिपि शल्लका निर्दियः, स्थानिवद्भावावलतिवद. मुकणं भवतीति च । तेन गामादाग्रहणेष्वविशेष इति लाक्षणिकस्यापि गारूपस्य यद्यपि ग्रहणं प्रामं तचापि गातीति निर्देशादेव तस्य नितिः ।

·। महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ७ (ब.२पा. बा.२) (गाविस्थाधुपाभूभ्यः खिचः परस्मैपदेष । २।।७७) यः स्थानौति । (के) स्थान्यादेशसम्बन्धे षष्ठीति भावः ॥ मनु पातेरपि पिवादेशः कि नेत्यत पार शिति चेति । (क) पदादिक्षुकेति स्तिपः कर्षर्थकत्वाभावाहिकरणे न न्यायप्राप्त इति वादिना मतेऽपि तस्य गैतिरिति स्थादित्याशयः। न च शैशम्ने इत्यस्य कृतात्वस्थानुकरणात् स्तिपापि एवमेव रूपेण निर्देशः अधात् । पिबतेरेवेह ग्रहणं न तु पातेः । लुम्विकरणालुग्विकरणयोर. लुविकरणस्यैवेति परिभाषया । अपात् । अभूत् । भूधातोः खतन्त्रस्या- स्त्यादेशस्य चेदं रूपं तुल्यम् । न चादेशस्य लुग्विकरणत्वात्पातिवदयाः शाक्यः । यार्धधातुकैक विषयतया हेतोः स्वरूपासिद्ध गायोग्रहोग इणादेशपिबत्योरेव ग्रहणमित्यतम् । नेह । कैगैरे शब्दे। अगासीत् । परक्षणे। अपासीत् । यमरमेतीट्सको। पै शोषण इत्यस्यापि लाक्षणि- कत्वादग्रहणं बोध्यम् । परम्मैपदेष किम् । अगासाता ग्रामो देवदत्तेन । अत्र कश्चित् सूत्रे भौधातोईसौ निर्देशः । एरनेकाच इति यण। सेन मा भैः शशाङ्का मम शोधुनि नास्ति राहुरिति प्रयोगः सङ्गच्छत इत्याए । एवं तु मा म भैधौल्वयाद्यैव कृतार्थो इक्ष्यते यतिरिति भट्टिविरुध्येत । माभैरिति तु प्रामादिकम् । यहा। बागम शासनानित्यतयास्तिसिच इतोटो विरहे सिपो हलमादिलो सिचो विसर्गः। तथा लुखिकरणालुखिकरणयोग्लुग्विकरणम्यैव ग्रहणमिति पिपतेरेव ग्रहणम् । 'बगासौदपासौदिति' कै गैरै शब्दे। पा रक्षणे । 'यमरमन- मातां सकचे ति सगागमः सिचश्चेट पन्ति सिपो ऽएक्त' इतोट्, 'इट हैटि'। पै चोवै शोषणे इत्यस्य लाक्षणिक पारूपमिति ग्रहवाभावः । 'पागासातामिति'। कर्मण्यात्मनेपदमाताम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। (जमादिभ्यस्तथासो।२।। 001) (प. २। पा. पा..) मन्दिग्ध रति वाच्यम् । लाक्षणिकत्वेन तस्याननुकरणतयास्याप्येवमेव रूपं तस्यैव यहणाश्च । अन्यथा गास्थाघु इत्येवमेव वदेदिति भावः । गाङस्तु नानुकरणं परस्मैपदपरत्वाभावात्। “गामादायहणेम्वविशेष" रति तिमहितगानिमविषयमिति बोध्यम् ॥ भाष्ये अलुग्विकरणस्येति । (भा) "नुम्बिकरणलुम्विकरथोरलुम्विकरणस्ये"(परिभा)त्यनयेत्यर्थः । तनादिभ्यस्तथासोः । २।४। ७६ ॥ अतनिष्टेति (भा) मध्यमपुरुषबडवचनम् ॥ तनादिभ्यन्तथासोः ॥ एभ्यः सिचो वा लुक स्यात्तथासोः परतः । बतत । अतथाः। पतमिए । घनिष्ठाः । असात । बसायाः । जनस- नेयात्वम् । पक्षे बसनिष्ठाः। बसनिछः । यूयमतनियत्यत्र तु न लुक् । चात्मनेपदेनैकवचनेन च थासा साहचर्या तथाभूतस्यैव तशब्दस्य ग्रहणात् । "कादिभ्यस्तथासो" . उदाहरणोषु खरितेत्त्वादात्मनेपदम् । 'घासा साहचर्यादिति' । यद्यपि तावदयं तब्दो दृशापचारो ऽस्त्यात्मने- पदमति च परस्मैपदम्, अम्ति चैकवचनमस्ति च बहुवचनम् । पयंतु खनु थाम्दो ऽदृष्ठापचार यात्मनेपदमेकवचनं च, तस्यास्य कोन्यः सहायो भवितुमईयन्यदत चात्मनेपदादेकवचनाति भावः। 'चात्मने- पदस्पेति' । उपनक्षणमेतत् । एकवचनस्येत्यपि प्रष्यम् ।

·SU. महाभाष्यप्रदीपोद्योवः। (ब.२। पा. | बा.२) (बामः ।२।४।२) आमः।२।४।८१॥ यद्यपि पूर्वसूत्रे लेरिति नेर्यहणं तथाप्यत्र योग्यतावशालिट एव ग्रहणमिति ॥ निपातनादिति (के) "विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्थामिनि” (पा-३।१। ४ १) “अन्य- त्मादयामि" (पा-३।१।४२) त्यादिमिपातनादित्यर्थः । तत्त्विति । (कै) आरित्यननुवृत्या सर्वेष्टसिद्धौ तदनुवृत्तिमभ्युपगम्य फुलोटो- निपातमाश्रयणमयुकभित्यर्थः ॥ तरबादेरिति । (2) नावस्थायामेव लुकः प्राप्या कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वेन तरबु- त्यस्यत इत्याशयः । श्रादिना तमबनादुत्पत्र प्रामच ग्राह्यः । चामः । आमः परस्य लुक् स्यात्, शांचके। लक्षणप्रतिपदोक्त- परिभाषया नेह । बमगत्यादिष, धाम। घामतुः । तिबाद्यपवादवालाव "यामः" । 'बाम उत्तरस्य लेर्नुम्भवतीति'। यद्यपि मिचा निर्विरो- धितस्तचापोह क्षरित्येवानुवर्ततइति भावः। विदामकश्चिदाइविन्यत्र लुएलोटोनिपातनालग्भवति । तरबादीनां चामन्तादनुत्पत्तिरेव, तम्यान- भिव्यक्तपदार्थत्वात् । अयं च नुनाप्राप्तेषु निवादिषु विधीयमानत्वालादे- घानाम पवादः । तेनामातम्यातिमन्तवाचक्षःकामं यानांचकारवत्र विस्- ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (यामः ।२।।।) (ब.२। पा. । खा.२) व्यवहितेति । (क) तरबादौ मति व्यवहितत्वं स्थादिति भावः ॥ नवमभिव्यक- पदार्थकत्वेनातिमयाद्ययोगात्तरवाद्यनुत्पत्तौ कथं लगित्यत पार श्रामन्तस्येति । (कै) प्रत्ययमाचस्य मुक्फलमदर्शनमिष्यत एवानुत्पत्तेरिति भाष्याक्ष- रार्थ इति भावः ॥ नन्वर्थवानामसम्भवौत्यतः अाम्प्रत्यय इति ॥ (क) भाव्ये सन्निपातेति । (भा) साक्षणप्रतिपदोकपरिभाषया प्रत्ययाप्रत्यययोरिति परिभाषया सुमाध्यमेतत् ॥ तदा कृतेविति। (क) विरोधाभावादेवान्तरङ्गत्वात्पूर्व लुगित्यपि म वाथमिति भावः । "विहितानां नियम" इति पक्षाश्रयणादोभयोस्तुल्यत्वम् ॥ स्थायामेवायं लुक । तेनामन्तस्यातिअन्तत्त्वादनिघातस्ततः परस्य निघातस सिध्यतीति नलुमतेति सूत्रे प्रतिपादितम् । न चैवमामन्तस्य पदत्वं न पुति' इति तस्य चानिघातस्तस्माच्च निघातः सिद्धो भवति । कथमाम- न्तस्य पदत्वं, सवन्तत्वात् । नकारस्य कृत्वात्प्रातिपदिकत्वं, तिप्रभाविनो हि लकारस्यातिधिति प्रतिषेधो न चायन्तिभावी। सपः श्रवणं कमान भवति, चामः खरादिषु पाठादश्ययत्वात्, तडितेनामा साहचर्यपि तडित एव न मयते ऽपि तु व्याप्रवद्वितोपि । नमा तु समासप्रसङ्गः, न कारयां ·Get महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (अ.पा. बा.२) यामः।२।।) सत्यपौति । (क) म चामुत्पत्तिकाले परत्वात्ततः प्रागेव वादेशाः किं न भवन्तीति वाच्यम् । अपवादविषये उत्सर्गाप्रवृत्तः । “प्रकल्य सापवादविषयमि"(परिभा)ति न्यायात् ॥ ननु अतिडित्यनेन नित्यानित्वयोग्यस्य सस्य कृत्मज्ञा प्रतिषियेत इति कथं लिटः कृत्वमत माह तिभाविन इति ॥ (क) पद्ययाम इत्यनेन सुपोऽपि लुक् मिध्यति खेरिति निवृत्ते- स्तथापि तदनुवृत्तिमतेऽपि लुकं साधयितमाह भाष्ये अव्ययादिति लुगिति ॥ (भा) दिवचनेति । (कै) तदुत्पत्तिप्रकारश्च उत्तरसूचे भाष्ये स्पष्टः । नतु कृत इति । (क) तविशेषणत्वे हि तो मान्तत्वाभावात्र सिध्यतीत्यर्थः । कादि- शेषणत्वपचे तु लेरिति निवर्त्य धाम इत्यनेमैवेति बोध्यम् ॥ । म्यादिति वाघम सुबन्ततया तसिद्धेः । यथा च सुपो न श्रवणं तथा कृन्मेन्त इति सूत्रे प्रतिपादितम् । हारगं 'नम' सबन्न समस्यतइति समासः प्राप्नोति, नैष दोषः । अभिव्यक्तपदान कियाजयाचकारेति नमः सामथ्र्य नवनभिव्यक्तपदार्थ- नामन्तमात्रेड। धामन्तेभ्यो गालः प्रतिषेधः । शशाम तताम। सौ कृतायां स्थानिवद्भावेन जलो लिग्रहगोन ग्रहणे 'लुक प्राप्नोति

·Sco
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(बामः।२।७।२१)
(अ.पा. ४। बा.२)
तद्वितप्रकरणादिति । (क)
"तद्धितथासर्व विभकिरि"(१। १।३८)ति पठित्वा हितच ते
पठिता अतस्तेषु तद्धितपदमनुवर्तत इति भावः ॥ अननुवृत्तावपि
न दोष इत्याह
तद्धितसाहचर्यादेति ॥ (कै)
समासे कृते इति । (के)
।
गतिममाम इत्यर्थः । म च नित्य इति ममामाभावे स्वरो न
मिध्येदिति न वाच्यम् । उपसर्गाणं क्रियामात्रेण मामदिनभि-
व्यापदार्थकेन कारयामित्यनेम नास्य सामर्थ्यमिति न शनीयं
तिवृत्पदे त्वसमासो न स्यादित्यनिष्टम् । “तथा चे"त्यनेन सूचितम्।
हेतुं दर्शयति
आमन्तस्येति ॥ (कै)
नलोपादौति । (कै)
पादिना पूर्वपदप्रतिवरत्वम् ॥ भाष्ये
न चकार हारयामिति । (भा)
कचित्तु न जहारशारयामिति पाठः । तत्र चकारेत्येतदर्थतो
निबध्वजारेति । तत्र सामान्यविषयोरभेदान्वयादित्याडः ॥
अर्थवद्रष्णात्मिहम्। अर्थवत धामकस्य ग्रहणं न चैषोर्थवान् ।
एवमप्यम गत्यादिषु, तिपो पल, बाम पत्र प्राप्नोति, अर्थवचात् ।
लक्षणप्रतिपदोक्तः प्रतिपद तस्यैव ग्रहभित्यत्र न भविष्यति ।
.
..

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ब. २ । पा. बा. २) (अव्ययादाप्नुयः । २।।।।) अव्ययादापसुपः। २।४।८२॥ ननु माभूलिङ्ग तच गालायामित्यादौ स्वौसामानाधिकरण्या- देव टा एतस्य च न जुगत श्राह न चेति ॥ (कै) भूतमिति । (कै) सामान्ये नपुंसकम् ॥ ननूच्चै स्तराभ्यां ब्राह्मणेभ्यां तमित्या- दावव्ययात्परा यः सम्भव इति चेत्र। "अव्ययादि"ति विहित- विशेषणात्। यदापसब्भ्यामतिप्रमजस्थाव्ययरूपस्यैव प्रत्यामत्त्या ग्रहणान दोषः । एवञ्च छन्मेजन्तसूत्रस्थभाष्यमपि स्वरमतः मङ्ग- छते इति दिक् ॥ मनु सुपो ऽनुत्पत्तौ कथं सक् कथं वा प्रत्ययलक्षणमत प्राह अव्ययादापसुपः । अययादिहितस्यापः सपस लुक स्यात् । तत्र भालायाम् । अथ। अत्र वार्तिकम् । अव्ययादापो लुग्वचनानर्थक्यं निहा- "अव्ययादाप्लपः" । 'तत्र शालायामिति'। शालाशब्दसन्निधौ स्त्रोत्वयुक्त व्यगतकारकशक्यभिधानात्तस्यामितिवत्तत्रत्यत्रापि यदि स्त्रीप- त्ययः स्यात्पदादेव स्त्रीत्वं प्रतीयतेति व्यामोहनिवृत्यर्थं टापो नुवाक्लयो यथा घटसकेभ्यः प्रतिषेध इति भावः। वार्तिककारवाह। 'यश्यया. दापो नुवचनानर्थक्यं लिङ्गाभावादि' ति । 'कृत्वा हत्येति' । यदा 'बहुप बहुवचन' मियादेः खादिविधिवाक्येनेकवाक्यता तदा निःसएख्येभ्यो निष्कारकेभ्यश्चाप्ययेभ्योरमादेव नुविधानालिङ्गात्स्वादयों भवन्ति, भिन्नवा. 111 ·२ (च.पा. ४ | या. २) महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (अव्ययादाप्नुपः । २ । ४ । २।) स्वाभाविक्येवेति । (कै) अव्ययात्परसुबदर्शनमेव मुक् सन्जभिति भावः ॥ ननु पूर्वोक्र- रौत्या सिद्धौ कि सुबुत्पनेत्यानदयाह प्रसक्तति ॥ (क) स्खादिवाक्ये एकत्वादीनामनुपादानादाह वाक्यकेति ॥ (क) वाक्यान्तरनिरपेक्षत्वादिति। (के) उत्पवानां नियम इति भाष्यस्थार्थनियम एवेत्याशयः ॥ एकवाक्यतापक्षे ऽपौति । (क) मामान्यापेक्षप्रत्ययनियमेऽपौत्यपि बोध्यम् । अत्र पचत्रये ऽपि मप्तानामपि विभक्तीनामुत्पत्तिरिति बोध्यम् ॥ -- भावादिति। न च स्त्रियामिति सूत्रे स्त्रीसमानाधिकरणदिति पक्षः स्थितः । भूतमियं ब्राह्मणोत्यादावतिव्याप्तः । विहितविशेषणान्नेह । अत्युच्चसौ । क्यतायामपि नियमपक्षे तुल्यनातीयम्य नियमेन व्यावृत्तिः बहुवेव बहुव- धनं न इकोनै कस्मिन्द योरेव द्विवचनं नैकस्मिन्न बहुधु, एकसिमेवैक- वचनं न इयोन बहुष इत्यव्ययेभ्यः खादीनां सम्भवः । त्रिकपक्षे तु यत्र सङ्ख्या सम्भवति तत्रैव सा वाच्यचेग विधीयते, अव्ययेभ्यस्तु निःसख्येभ्यः सामान्य विहिताः खादयो विद्यन्त एवेति सर्वथाययेभ्यः सुपुत्पत्तिरेषितव्या प्रत्ययलक्षणेन पदसाझा यथा स्यादिति । सुबिति च सप्तमीबहुवचनस्य पकारण प्रत्याहारी न कपः, चापः पृथगुपासनात् ॥ . .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. २ । पा. 8। धा. २) (हतीवासप्तम्योडलम् । २।।।) तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्।२।४।८४॥ तच वर्तिपदानामिति। (के) एकविंशतिर्भरद्वाजा इत्यनयोः वापिसजनवंच्या इत्यर्थाभि- धायित्वादित्यर्थः । एवं हि अङ्गानतिकान्तो ऽत्यङ्ग इति न मिध्ये तस्माद्भाव्यकारप्रयोगादत्र लुगभाव इति परदत्तः । युतिरक्षेतत् । अन्यथा विदानामपत्यं वैद इत्यादि सिध्यर्थं तद्राजसूचे उकवार्तिक- टतीयासप्तम्योर्षहुलम् ॥ बनयोबहुलं स्यात् । पूर्वण नित्ये प्राप्ते प्यारम्भः । उपकुम्भमुपकुम्भेन वा कृतम् । उपकुम्भमुपकुम्भे स्थितः । यत्र वार्तिकम् । सप्तम्या ऋदिनदीसमाससंख्या वयवेभ्यो नित्यम् । ऋद्धिः, सुमद्रम् । नदीसमास उन्मत्तगङ्गम् । संख्यावयव, एकविंशतिभारद्वाजम् । त्रिपञ्चाशगौतमम्। एकविंशतिभरद्वाजा वंश्यास्त्रिपञ्चाशगौतमा वंश्या इति विग्रहः । संख्यावश्येनेति समासः । ननु भरद्वाजाद्विदाद्यत्रो यअमोश्चेति भुक प्राप्नोति। एवं गोतमादृयणः। अत्रिभग्वित्यारम्भात्। न च वर्ति- पदानां स्वार्थीपमर्जनकत्वविशिष्टान्तिपमंक्रमानुगभाव इति कैयटोक्त युक्तम् । वृत्तिप्रवेशापागेव प्राप्नवतोन्तरङ्गम्य न्नुको दुर्वागत्वात् । अन्यथा गर्गाणां कुन गर्गकुन मिपि न स्यात् । यत्राहुः । भाष्यकारप्रयोगादेव नगभावोत्र बोध्य इति । इदं च वार्तिकं बहुम्नग्रह यसिद्धार्थ कथनपरम् । "तीयासप्तम्यो बहुलम्" ॥ 'मुममिति' । महाणां महिरियव्य- यीभावः, ततः सप्तमी, तम्या नियमम्भावः । 'एकविंशतिभारद्वाजमिति'। एकविंशतिर्भग्दाना वंध्या इति 'मख्या वंध्यन' ति समामः । तत्र वर्ति- पदार्थानां खार्थापमर्जनार्थान्तगभिधायित्वाद्भार दानशब्द एकत्वविशि- शर्थान्तरे समान्त न्तुगभावः । नति वयम् । गर्मागां कुन्नं गर्ग- कुनमियाद पि प्रमात् : तस्माद्वाप्यकार प्रयोगादत्र लगभावः । इत्यमो - ·EG8 महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (लुटः प्रथमस्य डासैरसः । २।४ । ८५।) (च.२। पा.४ | बा.२) भाष्यासङ्गत्यापत्तिः। एतद्भाव्यप्रामाण्यादिमावुपकादिषु बोध्या विति बोध्यम् ॥ लुटः प्रथमस्य डारौरसः।२।४।८५॥ प्रथमतः परत्वादेत्वे त्याकाऊनिन्यायेन गरौरसौ न प्राप्नुवन्तौ- त्याशयेन वार्तिकम् । भाव्ये टितामिति । (भा) जादयस्तु परस्मैपदे चरितार्था इति भावः । पूर्वविप्रतिषेधेन गदौ महङ्गतिन्यायाश्रयणादेवाभाव इति तात्पर्यम् ॥ तद्धनयवाह तिप्तस्मोनामिति ॥ (के) आत्मनेपदानाञ्चेति । (कै) न परस्मैपदम् ॥ भाव्ये ॥ लुटः प्रथमस्य डारौरसः ॥ लुडादेशस्य प्रथमपुरुषस्य डासैरसः कामात्स्यः । चत्ता। शयिता। ननु पदहये हौ त्रिको प्रथम पुरषौ। तथा च षट स्थानिमः पय बादेशाः तत्कथं वैषम्ये संख्यातानुदेशाः । पत्राहुः । गरौरसच डारौरसश्चेति कृतदन्हानामेक शेषात् घडेवादेशाः । . "लुटः प्रथमस्य डागैरसः" । 'परस्मैपदस्थात्मनेपदस्य चेति'। यद्येवं परमपदे त्रयः, प्रथमपुरुषसंज्ञकास्तिवादयः, आत्मने पदेवपि त्रय- सादय इति षट् स्थानिनस्त्रय यादेशा इति वैषम्यात्संख्यातानुदेशो न पाप्रोति । मा भूसंख्यातानुदेशः, बान्तर्यतो व्यवस्था भविष्यति, अर्थत- ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। ८५ (अ.२। पा. 8। आ.२) (लुटः प्रथमस्य डासैरसः।२।।५।) पुनः प्रसङ्गेति । (भा) पुनरेवं सब लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायादिति भावः ॥ प्रकृतक- शेषद्वन्दपक्षस्य दुष्टत्वात्मभानुपपत्तिरत बाह सामान्येन प्रश्न इति । (कै) अचेति (भा) भाव्यस्यैवं विधे विषय इत्यर्थः । उदाहरणारविषयः प्रश्न इति भावः ॥ बहुशक्तिकिटकानिति । (भा) "जातिरप्राणिनामि"(२।४।६)त्येकवत्त्वं बडशब्दोपात्तबहुत्वा- वयानुपपत्त्या कृतकशेषाणामत्र बन्दः । बतिकिटकानौत्यप बहुवचनान्यथानुपपत्त्या कृतद्वन्दानामेकमेष रति बोध्यम् । तस्मा- दुभयमपि न्याय्यम् । प्रकृते तु तदन्दामामेकोषो न्याय्य रति बोध्यम ॥ डापा विकारे इत्यर्थे ऽनुपपत्तिरत पाह यहा। अर्थत बान्ताद्यवस्था । एकार्थस्यैकार्थो द्यर्थम्य द्यर्थ इत्यादि, एकार्थत्वादिनि यस्तु व्यवहारात् । यद्यपि नानुबन्धकतमनेकालत्वं तथापि डा इत्यस्य सर्वादेशत्वमानुपूर्या बोध्यम् । प्रतिपादितं चेदमनेकाशि- दिति सूत्रे । न चात्मनेपदे अध्येता ऽध्येतारावित्यादौ डागैरम कतेषु टेरेत्वं स्यादिति चेन्न । अस्मिन्नेव प्रयोगे संकृत्प्ररनतया चरितार्थत्वात् । श्वान्तयम्, एकार्थस्यैकार्थो यर्थम्य द्यों बर्थस्य बार्थः । कथं पुनर्बादी- मामैकार्याध्यवसायः। यावता यस्तिपः स्थाने स एकार्थी यस्तसस्थाने स द्यर्थी यो मेः स्याने स वनों, नेत्याह, प्रयोगदर्शनादप्यैकार्थादिकम- ध्यवसातुं शक्यम्। अच वादेचा अपि पडेव निर्दियन्न । कथम्, एकशे-

·(अ.२ । पा. या.२)
८८८
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
( लुटः प्रथमस्य डारौरसः । २।। ८५1)
डादेश इति । (क).
कर्मधारय इति भावः ॥
नानुबन्धकृतमिति । (क)
अनुबन्धत्वायोग्य कृतमित्यर्थः । ध्वनितञ्चेदमनेकाल्भिदि(१।-
१।५२)ति सूत्रे भाये ॥ भाये
निघातप्रसङ्गस्त्विति । (भा)
शिवे शिवे च सर्वथा ऽयं दोष इति सूचयितुं तु शब्दः ॥
ननु श्वःपदयोगे तिङन्तनिघात एव भविष्यतीति किमनेन
स्वमार्वधातुकानुदात्तत्वविचारेणोत्यत पाह
यस्त्विति ॥ (के)
भाव्ये
तथाहि । एवं डादयश्चेत्यभयमपि शब्दान्तरप्राप्त्या ऽमित्यम् । तत्र परत्वा-
देत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविशानाड्दादयः । यहा। ति यादेपोष टेरेत्वं न
भवति । एभिरेचोस्थासः मेथ एकारोचारणाज्ञापकात् । स्यादेतत् ।
तियोईयोरपि डादेशेन्तोदात्तम्पदमिष्यते । तत्र तिबादेशस्यान्तरतम्या-
दनुदात्तत्वे सत्युदात्तनि तिवरेणोदात्तत्वं सियन्तु तादे शम्य तु न
।
।
घनिर्देशात् । डासैरसश्च डासैरसश्चेति कृतद्धन्हानामेकशेषः । यदि तु
डा च डा च डा। रौ च गै च रौ। रस च रम् च रस्। डा च रौ च
रस् च डारौरस इति कृत कशेषाणां इन्हः स्यादनिष्ठः संख्यातानुदेशः
प्राप्नोति । तिप्तसोर्डा। झितयो रौ। घातांझयोरसिति। 'कति'।
लुट, तिप, तस्य टा इत्ययं सर्वादेशः । नानुबन्ध कृतमनेकालत्वम् । अस्तु
..

·-- ce महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.२ । पा. ४ | बा. २) (लुटः प्रथमस्य डारौरस । २ । । ८५1) अनित्यत्वादेति। (भा) रयमेकदेण्यक्रिः। अनुबन्धत्वयोग्यत्वेन नाचतानेकालत्वाभावाबुट इत्यादौ प्रत्ययशब्द उपदिश्यमानप्रत्ययावयवपरो ऽपौत्यन्यादेश- ऽपि उस्येवमिद्धिः । सर्वादेशे च तस्मिन् कते एकादेश इति कृतकादेशनिर्देभसामर्थ्यादादेशकाले एकादेशस्य नैव प्रवृत्ति- रित्यर्थः ॥ मनु तिङवयवमादायैव मा किं न स्थादत छह . अक्तपरिमाणस्येति ॥ (के) भाध्ये अनन्यवदिति । (भा) अर्धाधिकविकाराच्यायेनामिद्धेः म्यागिवदित्यतिदेशप्रवृत्तेरुप- लक्षणमिदमिति बोध्यम् ॥ भाष्ये तवान्तरङ्गत्वादिति। (भा) तासेः परं लमार्वधातुकमित्यनुदात्तत्वस्य बरपेक्षत्वादित्यर्थः ॥ सिध्यति । तथाहि । स प्रत्ययस्य डादेपो कृते लसार्वधातुकम्वगत्या त्या- ट्टिलोपः । न चेदानीमुदात्तनिहत्तखरो लभ्यः । अनुदात्तत्वात्यागेव लोपात् । ननु स्वरभिन्नस्य प्राप्न वन्ननित्यो डादेशः । शब्दान्तरस्य प्राप्तमनुदात्तोप्य- नित्यः । उभयोरनित्ययोः परत्वादनुदात्तत्वे ते पुनः प्रसङ्गविज्ञानाडदा. दंगे कुत्ते उदात्तमित्तिखरः मुलभ इति चेन्न । अन्तरडवाइडादेश- । स ईन्स्य स्यैव, तिपन्तकारेण सह टिलोपो भवति । ननु तकागन्तमझं न भवति । डिस्करणसामदिनङ्गस्यापि भविष्यति, यथा मिद्वान्तेऽभम्यापि । बघ वानु पूात्मिहम् । कथम् । अन्त्यम्याप्ययं स्थाने भवनप्रत्ययः म्याद यस च्या प्रत्ययम उज्ञायां हकारग्यमा मास्ति, अमन्या चेत्मज्ञायाम- ·(१.२। पा. बा. ) महाभाष्यप्रदोयोद्योतः। (लुटः प्रथमस्य हारौरसः । २।४।५।) परत्वादिलोपेनेति । (भा) डित्वमामयंनाङ्गत्वभत्ववैकल्पे ऽपि टेरिति (१।४।१४३) शास्त्रस्यैव प्रवृत्त्या तस्य परत्वादिति भावः । एवञ्चानुदात्ते उदात्त- भोपाभावादुदात्तनिवृत्तिखरामाप्तौ प्रत्ययस्वरप्राप्तायुदात्तस्वरमेव श्रूयतेति तात्पर्यम् ॥ किमपेक्षया न्याय्यत्वमित्याशयार पूर्वप्रदर्शित इति । (क) "न्याय्य एवे"ति भाष्यस्य न्याय्यस्त्वयमित्यर्थः ॥ प्रवेति । (कै) व्याख्याचिन्तापूर्वमपि परविप्रतिषेधस्यैवोकेरिति बोध्यम् । टिलोपात्पूर्वमेतत्सम्यधारणाया असम्भवादार डारौरसिति ॥ (के) टिखोपे चेति। (कै) परत्वादिति भावः ॥ भाष्ये प्रमत्तः। बाहुः। वस्तूक्तरीत्या परवाडिलोपः । तथाप्यसावनुदात्ते अविद्यमानोदाते पर इत्यर्थः । अनुदात्तस्य चेति सूत्रे ह्यनुदात्तयहणं प्रत्याख्यास्यते, तस्वीकारेपि शास्त्रीयोनुदात्तो न गृह्यते, किन्तदात्त- भिन्नः। न ज प्रत्ययाधुदात्तप्रहत्तेरिदमपि दुर्लभमिति वाच्यम् । परिहत्य चापवादविषमिति न्यायेन लसार्वधातुकानुदान विधये प्रत्ययखराप्रवृत्तेः । नेकाल, यदानेकाल तदा सर्वादेशः, यदा सर्वादेशस्तदा प्रत्ययः, यदा प्रत्ययल देमजा, यदेमंशा तदा लोपस्तदैकाल, न चेदानौं प्रत्यावृत्त्यान्ता- देशो भवितुमईति, तदेतदानुपूर्यात्मिजम्। 'कर्तारौ कर्तार इति । 'रि चेति तासयोलापः । 'अध्येतेति' । इए अध्ययने । पधात्र गरौ- ·CEE महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (थ.२। पा. पा. २) (लुटः प्रथमस्य डारोरसः ।२।।५।) पुनःप्रसङ्गविज्ञानादित्यपि (भा) पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्त्या लसार्वधातुकानुदात्तत्वे कृते इत्यर्थः । नन्वकृते इति । (क) अपिद्विषय इत्यर्थः ॥ ननूदात्तनिवृत्तिवराभावे ऽपि परेण टिलोपेन प्रत्ययस्वरापवादस्य लसार्वधातुकानुदात्तत्वस्य सहगति- न्यायेन बाधितत्वात्पुनरप्रवृत्तौ प्रत्ययस्वरप्रवृत्त्येष्टसिद्धिरत आह पुनः प्रसङ्गेति । (क) तत्रानुदात्तस्य च यत्रत्यत्र । ततश्च उदात्तनिवृत्तिखरानु- दात्तत्वयोः सम्प्रधारणा युकवेत्यर्थः ॥ ननु तामेरपि प्रत्ययस्वरा- प्रागेव परत्वाहिलोपे उदात्तनिवृत्तेरेवाभावात्कथमुदात्तनिवृत्ति- स्वरोऽत आह भाष्ये । । न च तासेः प्रत्ययखरात्यागेव परत्वाटिलोपः शंक्यः । प्रत्ययस्वरस्य प्रत्यय- मंनियोगशियत्वेनान्तर छात्वात् । तथा च भाष्ये संग्रहयौको । प्रत्ययस्वरा- पवादो लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । तेन तत्र न प्रसक्तः प्रत्ययस्वरः कदा चित् ॥ प्रत्ययखरश्च तामेईत्तिसंनियोगशियः। तेन चाप्यसावदात्तो लोभ्यते तथा न दोषः ॥ वृत्तिः प्रवृत्तिः, यदैव तासिः प्रवर्तत तदेवापवा- दाभाववदुदात्तत्वयुक्त इत्यर्थः । रस्म कतेषु टेरेत्वं करमान्न भवति, पूर्वमेवास्मिन्योगे स्थानिष प्रयत्तत्वात् । रह हि तशब्दस्य टेरेत्वं च प्राप्नोति डादेशच । इयोरपि शब्दान्तम्प्राप्त नित्यत्वात्पर त्वाट्टेरेत्वे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानाडादेशः, एवं गैरसोरपि इष्टव्यम् । अथवा पूर्वमेव डासैरमो भवन्तु, थासः मेवचनं ज्ञापकं ये तिपादेशास्तेषां टेरेत्वं न भवतीति । चरथा घासः स इत्येव वाच्यं म्यात् । 'कर्तासौति' । तासम्त्योरिति मलोपः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (लुटः प्रथमस्य डारीरसः ।२।४।८५) (अ.२ । पा. ४ | था.२) तासेत्तौति । (भा) एवञ्च प्रत्ययसन्नियोगशिष्टतयान्तरङ्गत्वादपवादप्रसक्त भावाच्चो- दात्तत्वयुक्त एवोत्पद्यत इति भावः ॥ इति श्रीशिवभट्टसुतसतौगर्भजनागेशभट्टविरचिते महाभाष्यप्रदीपोद्योते द्वितीयोऽध्यायः ॥०॥ समाप्तं चाह्निकम् ॥ शुभमस्तु ॥ यपेक्ष्यं संस्कार वहितमनसा मुद्रगाविधौ मयानी तो यत्नादिनुधानमन्तोषजननः । प्रमन्ने गम्भौरे सकलपद लाभकसम्गौ प्रदीपोद्योतोऽयं विलसतु महाभाध्यम ह ने ॥ इति वदेशीयकाश्यपगोत्रोत्पन्नचट्टोपाध्यायपासमुदव- बहुवल्लभशर्मविरचिते महाभाष्यप्रदोपोद्योतविषम पदव्याख्याने द्वितीयोऽध्यायः ॥ शिवम् । 3 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतस्थहितीयाध्यायस्य सूच- वार्तिकमहाभाष्यादीनां वर्णानुक्रम- सूचौपचकम् । भा ८ के अभिप्रायम् प्रति प्रभेदात् अर्थभेदात् ग्रीन २ ... ... ... ... ... ... ... प्रनाथा अधिकारपरिभाषयोः 9 ... प्रथ चति ... ... के १११, ४१ ४, ५२ १०, ८३ ११ ... ... ... अनेकार्थस्य अजहरखापयोः अर्थान्तरेति ... ... ... भा १७ १, २८ ६ ... अविनाभाविखातू ... E ... १८ ... ... ... ... २१ ... ... ... अन्यत्र युक्तग्रहणम् प्रसत्यपि प्रति प्रस्त्ववाति ग्रहोंने हितोया प्रवासारतत्पुरुषः प्रर्माचबीजंतु ... ४ ... ... पा २ ... ... ... १० ... H ...

·( १. ) ... ... ३२ ३ ३ के ... ... ... R 8 ... ... my ० . भा ... ... ३ १० ... भा ... ... ... ३ ... ... ... ... ... ...१० ...१४ पा 80 ... ... १ ... ४० ... ... ३ 89 ... १ अविवतितेव अवयवमपोति प्रवयवानां सत्सम्बन्वालामः अनेकखादिति अवयवद्दारकसम्बन्धस्यवान भानम् प्रधानस्यापि सापेत्तखे अन्यत्र खल्वपीति प्रगमकलात् अगमकललादेव, प्रसूर्य त्यादीनाम् अभेदमिति असामर्थऽपि प्रसूर्यललाटयोः प्रबुधेति अवयवार्थान्वित इति अवयवार्यान्वितः अभिधीयते अन्तर्भावात प्रपौति प्रर्यस्यति अनियोति ... अर्थभेदेशति प्रबुधम् प्रत्यन्तम् प्रभवेत अन्तस तवे इति अन्तति प्रदकत्वंति प्रयोषधौति अनुगम्यते इति अभिधानम् प्रचापि ... ४१ ... ... ... ... ४४ ... ४ .. น ... ... ... ... ४७ १, 9 ... ... ४० ... ... ३ ... ... १ ... ... ... ५० ४ ... ... ... १२ .. को हरिः हरित क के ... ..१३ ... । ५ ... ... ... ५२ ... ... ... ५२ १०, ५५ ... ... १४ ... ... ५ ५ . ... ... ... ५४ ३ ·( ११ ) ... ... ... .. ४ ... स ... ... ... ... . ... ... ... भा ... प्रपि शब्द इति प्रतिपन्नः प्रार्यान्तरम् अयोग्यत्वादिति प्रयं भाव इति प्रन्वाख्यानम् प्रवच्यं धनेन अनुज्यते असामादिति अन्याख्याने अथ ये वृत्ति वर्तयन्तीति अथ तेषाम् ... अर्थान्तरोपादानम् ... ... ... ११ ... ... ... ... . . ... ... ... १२ भा . ... ... ... ... ॥ ... ... अथवा भा ... ... ... ... ... भा ... ૧ ... भा ... ७६ ... ... ... CO ४ ... ... ... ... अन्वयाविशेषणम् अन्यभ्यः अभिहितोऽन्तर्भूत इति अवपापकृत इति अथ यद्यवेति प्रहानाविति अथवा भवति चैवमिति प्रयतम्मिबिति भा ... ८४ ... ૧ ... ... भा ८५ मा ८६ भा ८६ प्रयं दण्डः भा १० ... .. ૧ ... ... ... १ ... ... ... ... १२ प्रन्यतू अव पचेरिति प्रनेनेति अनेकस्मिन्निति अपर प्राह प्रदेष्यमिति अनुवेति प्रनोबिति अन्तर्भवतीति ८५ भा १०५ ... ६ ... १११ ११४ १ ... १२० ... ...

·( १२ ) १३४ ... ... १२५ ... ... ... ... १२ ... ... ... अनभिधीयेति अथावाच्यति अभिधेयं यस्येति अनभिधीयमानमपौति अभिधेय वाचौति अभिधेयस्य खिति असामच्यं मम्पस पति अपवा सोऽर्थ इति ... ... ... १३० १३० ... ... ... १३४ ... my 'प्रस्तु.सति भा ... ... . भा १३८ भा ... ६ ... ... ... 880 ३ ... भा १४१ . ... ... ... १४२ ... ४ ... .. १४२ ५ ... १४२ ८ ... ... ... ... ... भा १४२ १०, १४४ १,१४३ ... ... भा १४२ ૧૧ अनेक पदमम इति अन्तरङ्ग विप्रतिषेधमिसि अनुदात्तं पदमिति अम्सरहखमिति प्रमेकान्तिकमिति प्रच होत्यादि प्रधिकग्रहणं चेति अधिकधष्ठिवर्षपीति प्रधौति अधिकषष्टिवर्धाख्यास्यति अधिकपष्टिवर्धाणामिति प्रयविकोति प्रद्यविकन्यायममखासि प्रतिव्याप्तीति ... अन्तरङ्गखादिति प्रविशेषेस अवधिवद्योतनेति अवयवकार्यमिति अन्तरेणापति अभिधानाति अन्वर्षसंचाविज्ञानाइतीति प्रवतव्यमिति पत एवेति ... १४३ १२, २१० १४३ १४ ... ... ३ ... ... १५४ ... ... ... ... १ ... ... ... ... . ... १99 ...

·( १५) ... ... ... ... १७२ ... १०५ - ... ૧૬ ... ... भा १८५ ... १९६ ... ... ... १८५ १८९ १० के .. .१९.. १६४ .. ... ... ... ... ... १ ... भा १ ... भा ९०१ १० ... ... ... २०५ ... भा ... २०७ ... ... अतिळियादाविति अव्ययादितिलुगिति अन्यसंचाविज्ञानादिति अवयवच श्रुतत्वादिति प्रसादृश्य इति किमर्थ मिति अर्थवत् सूत्रारम्भादिति प्रथ यति अयथा द्योतनेति अमेदेववति प्रख कालविशेष पद्यतिरिक्त एवेति अन्यपदार्थ इति ... अन्यपदार्थाऽपि विति अनीषा चेति श्रो हितोषेति ... प्रतीतात्यन्तयोरिति अन्तोदात्तत्वमिति ... अन्तर्भतार्थ इति ... अर्धमेदादिति अर्थ कृत इति अन्यथा जातीय इति ... अन्यथा जातीयकः सम्बन्वादिति प्रधौत्यवाखति प्रर्षभदेनेति अनेकचत्तौति प्रव्यतिरिक्तकति अर्थशब्देन ममामार्थमिति प्रर्यग्रहणमूसेनेति अर्थप्रधानखात् प्रवरसि प्रयेविति अन्यत्रापि . ... २०८ २०९ १, २१० २१२ ... ... ... ૨૧૨ ... भा २१४ ... भा ३१५ ... भा २१५ ... भा २१५ U ... .१० ... ... ... २२२ १ ... ... ... ... ... ... ... .... भा . ... .. ... भा ... ...

·( १४ ) ५ ... २४० ... भा ... २४० ... w २४९ ... २५१ ... ... ... ... .. भा ... ... अपादाने पजामीति अर्थशब्दोऽयं पुल्लिङ्गः अर्थ के चेति अर्थग्रहणे मतीति अन्तः शब्दोऽति अर्जननिमित्तवादिति प्रसो असम्भवादिति अगलपने पात्रस्यं वेति प्रव्यतिरेकात् ... अभिधानम् अवयवानामिति प्रथेषत्वादिति अन्तोदात्त इष्यते भा ... २६० ... ... 8 ... : .. ... भा ... भा ४ ... ... ... ... ... ... ... २१५ ... .. यं भावः ... ... २८२ ... ... ... ३८५ ... ... भा २८८ .. २८९ ... १० १० ... २८७ ४ ... ... २६६ भा ३०४ ५ ... ... भा ३०५ ५ ... ... ... अत्यन्तेति प्रत्यन्तायेति अपेक्षानिमित्तक इति प्रश्वकर्णादिवजातिविशेषस्त अनियतगुणनिमितति अस्वीपूर्वपदस्योति अनिर्दियमानस्थापौति प्रपेक्ष्यमादिति अर्यापत्तीति अभिन्नखेन विक्षित इति अमेकोपकारकोपकार्यम अनियत रति प्रति अवश्यं तद्गुणद्रव्यमाकाङ्कुतीति अव्यापकमिति पनीस्थिति अवश्यं खल्वपोति २०४ ૧e ... १ ... C ... ... १ ... m ३२४ ... भा ३२८ १ १२ ३४४ ... ... ३४१ ..

·( १५ ) ३४९ ... ... ३४९ ६ ... ३५० ... ३५२ ... प्रवधारणेसि अर्थरुणाभ्यामिति अर्थभेदमिति प्रभुक्तमिति प्रनेते वर्ण इति प्रकारकत्वाईति अनंत इति प्रतिषेध इति प्रन्यतरत्र करमादिति अवश्यं वर्णति प्रदानौमिति ३ ... ... ... भा भा भा ... ... अनाथा ... ... ... अथवा पठिक्रियेति अस्तु विभापति भा ... ३६० ... भा ... ... १३ ... .... ६ ६ ... ...१० ... ... ... भा AG ... ... .. भा ... ... ३८६ ... ३० ... प्रल्पनेति नीत शब्दलाघमति अतिशयनानीति अतिशयमानानि अर्थान्तरत्वम् प्रजहतू स्वार्थति प्रति अव्यवस्थितत्वादिति अपूपामिति अधपिप्पलीनामिति अर्थश्चाति अर्धपिप्पलीत्येव प्यादिति अर्थाभिधाने इति प्रनायडिमिति अयमप्युच्यते प्रन्योत्तरति अभिहितति अन्तर्भावादिति ... भा ३८८ ... ३८ ३.० १ .. ... ... ... ... ... ... के ... ... ४०० ... ... . ११ ४०० ... अनुमव एवेति ·( १६ ) ... ११० ... .. . ४१३ AC ... ४१२ ... भा ४१४ ... ... ..१५ ૧૫ ... ४१५ ... ... ... ... प्रसत्सामान्यम् प्रवाख्यानाद्वौति अब्रामणको देश प्रत्रापति अव्ययीभावति प्रवर्षा मन्तः प्रयमत्रार्थ इति अभिप्रायमप्रतिपद्यति प्रथवा सर्व एते अधिष्ठानामिति अब्राह्मणोऽयम् प्रयमत्रार्थ इति अपवाद इति ... ... ४१९ ...१० ... ... ४३० ३ ... .. .. भा ४२२ .१३ ... ... ४३२ १४ ... ... भा ... ४२५ ... ४२६ ... ४३१ ... ६ ... .. अर्थश च तथखम् ४३४ ... ... ५ ... ... भा ४४४ ... ४ ... ... ४१६ ... ... ... ४४६ ... .. ... ४५१ ... .. अवसितत्तिरिति असामातु न भविष्यति प्रधानामिति अतिप्रसङ्ग इति प्रतिमित्तमेवेति अर्थान्तरेऽपि प्रगतिवादिति प्रत्र पूर्वम् अर्धशब्दनिधाने अनेकार्थति असिङ्ग्रहयोदिति ... ४५२ ... .. ४०२ ... ... ... ४५३ ... ... ... .. ... ... ४५७ ... ४५७ . ... ... ४६० ... १४ ... ४६२ ... ... .. प्रतिस्प्रहयेन चेति प्रशाति अभिनित्तम अनुभूयते मुखम अनिष्पनस्य अन्तरङ्गत्वात् ४६५ ... ... ... ...

·१७. ४७४ U ... ... १०५ ... ... ४१६ प्रमेत्ययावृत्तिरिति अनेकेति अन्यपदार्थों लभ्यते अभिजनबुद्धिरपि अशेषत्वान भविष्यतीति प्रवाध इति अथवा विभक्तार्थ इति अव्ययेनापति प्रभेदोपचागत 895 ... ... १८४ ... ... ... -- पर्यस्य व लाभात् ... ... ... ... भा 8. ६ ... भा ५०० . ५०१ ... १ ... ५०२ ... ५०२ ... भा ... ५०३ १० ... ... ... ५०१ ... ".. ... 8 ... ५१० ... अ ... 87 पचवा मख्यानामेषम प्रथवा वक्ष्यतीति अभिहितः सोऽर्थः अन्ततः अमूर्धति अवयवधर्मति ... प्रधेतस्मिन् प्रवक्तव्यम् प्रवायानांच ... प्रतीति ... अनपेति ঘনঘাঘষিয়ান अहं कठति अनुकरणमिति अनो करवाणि अन्यपहायलय प्रवयवेन विग्रह इति असारेति अवस्यानादिनिमित्त ति प्रति महापति प्रयमर्थ इति अर्धाटकं पुनभिधति 3 ... १ ... ५१३ .... ... ... ५१३ भा ५४ ... ... ५१८ ५१८ ... ... ५२१ भा ... . भा ... ४ ·( १८ ) ... १ . भा ... ६ ... ... ५२८ ... ... ५ . .. 9 ... ... ... ५२९ ... ... ... ... ... ... ५३१ ... ... ५३२ १४ भा ... ५३३ ... भा ... ११ ५४२ ३ भा ५४६ ... ५४८ ... ... ५४९ C ... प्रोढक कर्तृ द्रोणेन विनेति प्रनिर्माते इति अन्येखिति ... অমানি अन्तर्भावितेति अनेकविषयत्वात् ... प्रयं भाव इति अभ्यावृत्तिसंख्या 'अत्रोवादिति अनेनेवेति प्रधिविंशा अनापदार्थपेक्षवादिति अशेषत्वादिति ... अतिप्रमङ्ग इति ... इति ... ... अभिधानक्रमेति ... अभिधेयक्रमः अनेकस्य पदयति अस्तु तर्हि इन्द्रः ... .... अर्यामेदात् प्रतन्त्र हति अल्याचखेति ... प्रख्याजिति वक्ष्यामोति अर्थस्थति प्रनाथ त्विात अपूणे अनभिहितेकत्वाद्यविधानाति अभिहिते प्रथमाभाव इति प्रति खल्वपीति अनभिहितकात्वादति प्रव्यतिरिक्तति अपत्यापत्यदिति ३ ५५४ .... भा ५७५ ५ ... भा ५०८ ४ ... ... C ५८० ... ... ... ५८० ... .. भा ૫૬૧ ... ... .. A ... ५८३ .... ५६० .... १६ ... ... ... को ५९४ . ... भा ... ४९५ १४ ... १ .. १५ ... ॥ ... ... ... ६.४ ·( १८) ... अ .. ... ६११ .१३ के ... ६१४ ... ... ... ... ... ... ६१५ 8 ... ... ६२३ १ ... ... ६२४ ... ६२५ १४ ... ... ... भा ... ३ प्रति अनुभूतशक्तिमिति अनवकाशयादिति अस्तिर्भवन्तीपर इति प्रथेपलादिति अनिध्धिति মুননি प्रस्थ गाहितीयेने ति अकर्मकाणामित्युच्यते अन्यतरस्य वेति अथवेति अधिपतिदायाद इति अधिरीवर इत्यधरिति प्रधनमदत्तस्य चेति अनाथा व्याख्यामिति श्रत एवंति अथवा नयतिर्शित अपादानविसति प्रलं राइनेति अन्तरङ्गत्वादिति प्राधान भा ... ... ६२८ ... .... भा ... ... ... ... ... ... ६४४ . ... ... ... ... ६६१ ... अङ्गशब्द इति ... .. अचि जिवति ... ... ... ... ५ . ... ६६६ क ६१२ के ६१३८, १८९१, १३१ के ... ६५५ ... ४ ... ... ... प्रचप्रत्ययान्त इति अनायुक्त इति अन्य विति अथवा पञ्चमीति अन्या चान्याचेति अपक्राति तत् तस्मादर्शन मिति प्रतम शब्दस्याचति अन्यतन समानार्थः प्रथ प्रत्ययेनि भा १० ... ... ... ... १ ... ६५९ ... भा ३ ... ६८० ६८० ... भा ·... ... ... १ ... ... ... ३ ६८२ ६८२ ६८५ ६८६ ६८६ 12 ... ... ... ... ... ... ... ४ ... ... ... ११ ... अन्यतरस्यां ग्रहणमिति प्रसान्यदिति अत्र व्याकरणति प्रधिकरणखविवक्षायामिति प्र ग्रहणं विति अनिर्मातकालय ति अवधारणमाश्रीयत इति ... अस्य सितमिति সুনজখীনি असतौति अधिकविशेषति ... ... अथ परिमायेति अर्थ इति ... अनपेक्षितशब्दान्तरेति ... अनियतायाति अपहरणादिति अनियतप्रतियोगीति अपरोपकारिखनेति अविवक्षिते कर्मणीति ... प्रत्र च शेष इति ... ... ३ ... ... ६८ ... 900 ... १० ... भा ७०५ ... ... ... ... ... ७१६ . ... ... ... ७२० ३ ... ৩২২ ...१४ ७२१ ... १३ ... भा ७३३ . ... .. प्रत्र चेति ७३८ २ ... भा अरण्य इति अपमारी ... .... ७४१ ... .. ... भा १४२ ३ ... : ... ... १४२ ... .. 9४४ १ ... ... ... ७४९ ... ... 9 ... प्रब्जानम् ... भा प्रकृतोऽव्ययस्य ये इति अकर्मकत्व प्रति हरिः प्रविग्रहेति हरिः अस्ति च करोतेः कटेन सामर्थमिति भा अकाकारयोर्भदिका. भा अपरेविति प्रधिकरणवाचिनम अपनौति : ... १० ... ०५४ ... ०५४ ... ३ ९५५ ... 37 ... १५० AN ·... 9 ... ... ૧ ... ... ... भा ... 969 ... ... ... ... .. ... ... 969 ... ... ... ७९ ... ... ... 966 ... ... . ब:: :: ८०३ १० ... ... ... ... 209 ... SS C09 ... ... COC ... भा ... ... COS ... ... ... १० ... ... १ ... ... प्रसमासव मोति অনাবিনি प्रर्हा थे इति प्रविशेषेणेति अनुप्रयोगे इति अध्ययत्वादिति प्रति प्रभेदकत्वति अनादिरिति प्रवेति ... प्रपेतित परस्परो अन्वति अवयवाना कार्यसम्बन्धादिति अवयवाव्यतिरिक्तो वेति अथवेत्यादि प्रतः पूर्वपदस्थति यमति अनुवाकादय इति प्रनुखारादय इति... प्रवनकर्तवः अपवादाप्रवृत्तादिति अनादिष्ठाम प्रकस्मात् प्रति प्रमोपस्थति अनुदात्तत्वमिति ... अनुनामिकयोरिति प्रकारमादिति अनपेत्यति अस्थियामिति अन्यति प्रबहुत्वे . ... ८१० ... १० ... ... ... १२ .. ... भा ... ८१८ ... ... ८२० भा क .... ३ ८२३ भा ८३१ ... ... भा . .... ... ८३२ ८३३ ... ... ... ... ... ८३७ ०३. ८४१ ... ... श्रर : 94797 ... ४४ ... ८५१ ... . ८५३ १ ८५२ ...

·(२२) ८५३ ३ ... ... ... . ८५३ ... ८५४ ... ... ... भा ८५५ १ ... ... ८५५ १२ ... १ ... ... ७३ ... ... ... ८५६ ८२६ ८६३ ८६४ १४ ... ... भा ... ... हरिः ... १५ ५ ३ 9 ... ... ... & ... ... अन्तरङ्गानौति अस्वाति अस्थियामिति प्रबहुविति अम्बष्टमंति अचः परस्मिनितीति अन्तस्य तावदिति अजन्तं यद् बहुध्विति अर्थस्य मिति प्रत्यन्तम् अवयवान् अस्य सेनेव वचनादिति अस्य विति अलुग् विकरणस्य ति प्रतनिति अव्ययादिति लुर्गाित अनित्यत्वाति प्रक्त परिमाण स्योति ननार्वादति ... प्रति प्रर्श प्राद्यजन्तम् प्रस्त्वकाति अवयवमपोति अभिदे ... ... 690 १ ... ... ... ... ५ ... भा ... भा ८५६ ... भा ८५९ ... १० CC9 १ भा ... ... CCO १ भा CCO ... . क ... . २४ .. ... ३४ ६ ... ... श्रा। - प्राह .. ... 9 १ ३ ० 9 1947" २ प्राद्य प्राधारगताया इति प्राकृताविति प्राकृतिम्त्विति प्रापनौपानाम् ... .. ६ ... ... १ ...

·( २ ) भा . ... ४० १२ ... ... ४४ ... ...१७ ... ... ... १६ ... वा १३ ... ११८ ... ... प्रागमकखादित्यादिना प्राचष्ट ... प्राहिताग्रेस मौमाम् अामन्तितस्य च पाईकम् प्राख्यातं विशेषणं वाक्यम् श्राम्रितसंख्यति ... ... प्राख्याति प्रातिमत्वादिति प्रान्तितस्थति आमन्तिते इति प्रादेश विधावति श्रावश्यक कृत्य इति श्रानन्तर्यामति प्राधावसायामिति १३१ १४ ... w. १३३३ ... १४. ... ... ... १४६ ... ३ #75878747 १५२ ... .. १९७ १३ ... २५१ ... ५ भा ४ प्रावश्यकः प्रानन्तर्यादित्यादि ... .१५ प्रात्मा हरिः ५ ४०५ ... ... ... भा ४१४ ... ... ... ४२८ . ४३० ५३१ MY SSSS १६ ५५० ५६५ १ ... प्राययतः श्रावाध इति স্মান ঘানি प्रावृत्ति ममामशति স্বালানি ঘান্তিনি प्रारम्भवादीति प्रारम्भवादिन स्त्विति प्राममित्यवति ... प्रास्यत इति प्राधारावादिति प्रावमयस्यति प्राधिकमिति पानीपन्त इति ... ... ६१० ... ६१० ... ... ६८४ ३ ... भा ७१० ... ... " ...

·( २४ ) ... .. ... १ . १० प्रादिशब्द इति प्रायमेदादिति प्राकृतौति प्रार्धधातुकावयवा इति १ १ ... ... ... इतरत्रति इतर इति १ ४ C ... ४ ... ... ... ६ हह करमादति भा २५ ... ... ८०३, १५१ ... क .. ... १५ .११ ... ... ... ११४४,२६ ५ ... हत्यशार्थस्थति इसमद्यापूर्व क्रियसे वाका संज्ञा इत्याहुरिति प्रत्येसाभ्यामिति इति प्राप्नोतीत्यस्य गन्ते द्विगाविति स्वार्थस्य ति १२२ ६ ... ... भा ... १३६ ...१४ ... भा १४१ के ... ... ... 9 ... १६१ ... भा १८६ .. ... भा ... २०१ ... ... ३ ... २०३ ... ... ४ २०९ ... के २४४ ... ४ भा २५३ 8 ... भा . ... .... महापितहीति इत्यत्र भवत्येवेति इत्येतत्स्वरवचन मिति परसंज्ञान प्राप्नोतौति कस्मादिति इत्येतच वक्तव्यमिति इयत्व जहापि स्खौमिति इष्यत इति इदानीमधात्यतिव्यामोति र कृष्णसारङ्ग इतौति इभ्ययुवतिराठायुवतिः इष्टिरियम ... २५६ ... १ २०३ ... ... ३५१ ... ... १ ... WT ... .. ... ...

·( २ ) ... ... भा भा के ४०३ .... ... ४०४ १० ... ... ... ૪૧૩ , 90 ५ ... ४३२ ... .४४१. ... ... ... ४६ ५४९ ... ... पष्टोतु सत्यामिति इन भवति वंत प्रयोजनम् अर्धपिप्पली इत्यभिप्रायेयेति पत्यारेति पदानोमिति ... ... होचिदिति इत्यादिप्रकरमिति इत्यादिनापोति इत्याद्युदाहरणमिति इन्द्रादौनामिति महापौति ... ... इत्यं भूतललये इति हन्विषयस्य ... अनन्तस्य ति बतहोति ... उधक इति पापि ताई प्राप्नोतीति इह नित्य इति ... पदंशब्दादिति इति चेष्यत इति ... इति पाठाहंति इतः प्रभतीति प्रत्येव वितव्यमिति पणो यो गाशब्द प्रति भा ... ... ... ६८४ ६८५ ... ... ૧૨ ... ५ ... ... ... ... भा ०३३ २ ... भा ७९३ ... ... ... ८२४ ... ८५४ ... ... ... ८५ ... .. ... ८६६ ... ... ... ... ४ भा ... ८१३ ८७४ भा ई ५४ ... रमिततमत्वादिति चितवयति क ६३ ... में ... ३ उपसर्जनीभूतस्त्रार्यानौति उभयविधति १० ...

·( २६ ) उत्पने हौसि ... ... . ... ... ४. ... १० ... ०४ . D9 ... ૧૧ ... १२३ ... ५ ... १२८ ... ... ... ... ... २ ... उपादानविकालत हलत्तिस्थित्यभिव्यत्ति योगा उभो वा योगपोमेति समयस्मिन्निति उपचाराविति सपकारेति सपाधौसि उत्तरगर्यावच्छिना इति सपसंख्यानिमिति सपसंख्यानं न कर्तव्यमिति सक्तार्थानामिति सत्तरपदं प्रसिद्धमिति सपमानोपमेययोः सपनौयते ऽनेन रुपमानानौत्युच्यते उपमानखरः ... रुपमानिमित्तमिति सपमानसमास इति उपमानप्रतिपादनेति ... उभय विशेषणवादिति उभयापेक्षयम २४७ ... ... भा ... २०१ २७९ ... ... ... .१२ ... ... २०९ २८१ ... ... ... २९६ ... ... ... भा ३ ... ४१४ ... ४ ... ३१५ ... ... भा ३४२ ... ... भा ... ... ... ... उत्तरत्रानुक्रमण उन्मत गणम् उपरञ्जकत्वम् सपाधौनामिति ... ... ४३१ १२ २ ... ४५१ ... ... ... उदात्तवता १ ... ४५8 ... ४५४ ... ४६० ... उपग्रह ... उपमंइतक्रमरूपक उत्तरपदशबइति उपसर्गव द्योतकः... ... ... ४६५ ...१२ ·के ४६० ... ४ १०२ ... ... भा १०३ ... ... ... ... ५८० . ... ... भा ... ... ... ६१८ ... उत्तरपति उत्तरपदलोपार्थम् उत्तरपति ... उत्कृष्ठति उत्सगति अरमहौति उपर्य वर्तते उभसर्प इत्यताध्यामिति सभसर्ययोरिति उभयति उभति असाधारेति सपकार्यहोति उच्चरित्यादि उक्तं पूर्वणेति उक्तम रुपजायन्ते ११९ ६१९ ... ... ... ... ... ... ... ००३ ... वा ७११ ... ... भा ০২২ ६ ... भा १५ ... .. ७२८ भा १४२ ... १४२ १३ भा ... ७५४ ... ... 9.75 ०५९ ३ ... ... ... ... १४ ... ०६६ 00 .. उपकारः ... उन्धुका उन्मादकः सकारोति सकारान्त उभयप्राप्तिरिति उद्यते इति उत्तरपदव विति ... उभयतश्चति उत्तरत्राभिचारार्थमिति उत्तरोत उत्सर्गशब्दमेति उपदेशिवचन मिति उपदेशति गिलं नास्तीति 9. भा ..४ भा ... ८१५ १४ ... ... C.. ... भा ... ८३५ ... ८३ ...

·( २८ ) ... १ - उत्तरति उभयत्र पूर्वबहुले उपकादिभ्यः ८६० ८६ ८६८ ... ... ... पा ... ... ऊ। को ३४२ ... १२ ... ... कधमिति ऊतोऽचि ... G७२ ... ... ... ३ ए। ३ ... ... ... ... ... ... ५ भा ६ ... ... ... ... ... ४० ... एतमावेति एवं होति एकदेशस्थिता एकापोभाव प्रति एवमपि क्वचिदिति एप्तस्माद्धेतोब्रूमः एतमिद्धमेति एकार्थता एकार्थीभावाभावेति एवकारादिति एवमपत्यति एकापीभावेति एक संसर्गापति पवमिति एक्योति . ... ... ... 80 १० ... ... 8 ... सार १४ ... ... ... ... ५ ... ... ... 9. ... 9. ... १४ ... ... एकस्तूर्ध्वमिति एकशब्द इति .. ... ... ... ... १०० २ ... १०१ ... एकार्थम् एकप्रयोजनम् एकतिकति एतस्मिद्रिवि एकशेषनिगाहा एकार्थः पदसमूहोवाकाम् एमव्यक्तिगतमिति ...१११,६५५३ ... ३ र ... ११८ ... . १२२ ... १५ ૧૨૨ ...

·... ... ... . ... ... 19 ... ... ... ... ... ... १४० १४८, १६२ १ भा ... ... ... ... १६५ ३ ... ... भा १८ 2 ૧૧ ... ... ... ... ... ... 15 २०१ ... २०३ ... ... ২২ ... ... श्वमनयोरिति एखमपौमिति एकबाद चखार इति एवं शिल नामेति एकार उदात्त हति... एवमीकासंततीति एवं मन्यते संयुक्त विधानादिति एकपेखिति ... एकावन विवक्ष्यत इति एकवचनान्तयोरिति .. एसयोश्चेवायोरिति एतस्मादिति रतश्वेत एकापूपीवत् समाशरेति एकवविशेषणादिति एसवर्गीकरणनेति... एकार्थी भावादिति एसे संत रति एकार्पोभावे प्रागपि मायवेति एतेनेति ... एवं तहाँसि एवं तर्हि पत्र किंचिदिति एवमपीति एष परिहार ति ... एतत् ... एतच्चावयवाति ... एवमादि एतत् सूचाहत्तर ... एकविस ... एक वासाविति एकत्वं खिति एकदेशविरामादिति ... २५८ ... ... ... ... ... २६४ ६ ... २५० ... ... ३ भा ... २०१,५३६५ ... भा ১ ... ... ... ... भा ३०४,१३६६ ३०५ ... १ ... ... ... .. .. ३३२,६३४३ श्री. ... ... ५ ... ... ... ... ४०४ ૧૨ . ... ४ ·... ...१३ भा ४२७ ... ४२७ ... ... ... भाभ ... ... ... m ... ... ५८३ ... ... ५९१ 9 ... ... ५६१ ... ૧૬ १४ ... ... .. ... ... ५ ... ६१० ए भा હ૧૧ ... ... भा रकप्रतिषेधमात्रमिति एकत्वमतिषेधमात्रमिसि रतच्च प्रसज्येति एवं तर्हि योगविभाग इति यतानि पानीति ... एकादकसमावे ... एतच्चति एकखादीनामिति ... एकस्य-यदिति एक इत्यति एकयोगक्षमत्वारिति एकवासनक्रिपेति एकपदेति ... एवं सामादिति .... एकस्यात्रामरिति ... एघ तत्र प्राय हति... एतेनाहं मंसायं इति एकेन शब्देन ... एतत् म् नामेति एतच्च विशेषापेक्षायागिति एतेषां चेति ... एकशेषविषय इति एकशेषेच एकवचनस्य विति ... एवमादीति रनादेश रति ... ... रसच्चेति ... सकग्राणसि ... एमद्दतब इति ... एष एवार्य रति ... एतावदिति रपति ... ... भा ... ... ६५९ ६६२ 8 ... भा ... ७२० ... १५२ 9 .... ... ... ७६० १ भा ... ... ... ... १६८ १ ... म ८११ ... ८१६ ... ... ... २३ ... ... ... ८२५ ... भा ८२५ भा ८३३ ... ... my પુર ... ४ ... ... भा ५९ ...

·( १ ) एककमिति एकवाकालापीपौति CER ऐ। ४५० ... ... ... ऐकस्वर्णमिति एकखर्यादौति औ। प्रोणादिकनेति ... ... ... का कोऽयम् ... २ किं भावेति कथमेकार्थीभावति केषां शालीनामिति ३ ... ५ ... १० कलमाः ३४ ... ... ... भा .. ... ६ ... ४ २ ३ ... भा m ... ... १२ ... ... ... ... ... ... ... किमोदनः क्रियाविशेषणं वेति किंचिदकुर्वाण मिति किंचित् कुर्वायम् क्रियायानुभयोरिति कर्मणौति कूपो लक्षणव नेति कस्य चिदेवति किं तेन कृतं स्यादिति किमन्यदिति कि सेति कार्य षिका अति किं वृत्तरिति केवलममत्यति करपुनर्भवः संसों वा क्रियाकारक्योरभिमम्बन्धस्यति भा भा भा . ... ... भा सार ... ५ .. ६ ... ... ... ६१ भा भा ८३ ३ ·( ३२ ) 68 ... ... ... .९६, १३० ... ... ... .१६ ... . १०५ ... क्रिया विशेषम् क्वचिस्विति क्वचिदिति क्रिया प्रधानखमिति किमर्थमिदमिति कार्यं न स्यादिति कार्मसाधन इति कचेति कमिश्च विशेष इति জধাননি १०७ ... ... ... ... ... mk55 im($(5(mm(55 (65m(555 १२ ... ५ १२ ... ... १४ ४ कुण्डशब्द इति ... १५० १ ... १५१ ... १४ ... ... ... .. ... १५० 9 ... ૧૭૨ 9 १८ १४ ... ... २१६ ... ११ पा ... २१६ ... ... के २१७ ... भा २१८ ... ... ... क्रियास्वारकंखिति क्रियमाण इति काकतालीयम् कोवलायाचति काठकोऽन्तोदात्त इति कर्तृखादिति क्षेत्र इत्युच्यते काला इति क्रियाकारकसम्बन्ध इति किरिकाण इति क्रियत इति कृतातंति कृति कोचिदाहुरिति काकपीतेति कुमार्यर्थस्य प्राधान्यादिति क्रियाम् कर्तयो भवतीति किं व्याकरणम् कानि पुनरिति किं यदेवेति २१९ 9 ... ... वा २३० ... भा २३० ४ ... क क क SC ... ... १५५ १० ... ... भा २५९ ... के २७५ ४ ... २७८ १ ... ... .. ... भा ... ... २८१ ·( ३ ) २८० 9 ... भी २६० ... ... ... ... भा ... ... २९२ ... .. २६८ १ ३०४ ... भा - ... ... ... ... ... . ... ... ३४४ ...१४ ३४५ .. ... भा ३४७ ... ... भा ४५४ .. ... ... mm ... ... ... ... कहोपमा इति किं पुनरिति क पुनरिति कनेति कृत्रिममेवेति ... ... कथं न मप्रक्ष्यतीति किं गुणमिति ... कि तह कुजवामन इति कारामतीति ... कवमिति कि क्रियन्त इति ... किमतस्यति ... कृषाने ति कच्यान्तरप्राप्तवादिति ... कर्मधारयस्यानुसिद्धत्वादिति कदाचित कर्मधारय इति कार्याः शब्दा इति कुशलपादनति ... कृषामो नाम जातिर्शित कर्याति कपमस्य पदार्यस्य ... कोचिद् कृते चेति कि प्रधानोऽयं समामः कचिदन्तावमिति कालशब्दात क्रियत क्रियाया एकत्वादिति कति का पुनरिति कि स्वर्यामति ... भा ... भा .. १३ ... ... भा . ... ... HT ... भा १३ .३०३,५ ३५० ... ... ... ३७४ ६ ... ... : ३५० १ ३८६ ... ६ ... ४०१ C ... ४०३ ... ... ४०४ :..१४ ... ४०० ... 9 भा ४०० ... . भा ४१६ ४१७ 9 ·( ३४ ) ४२० ... - भा ४२४ ... १० ... ४२७ ६ ... को ४३२ ... ... ३ ... . भा ... ४३४ २ ... ... ... ... ... ४३४ ... १५ ४३९ ... ... ४४५ ४ भर ४४५ ... १ ... भा ४५६ ५ ... ... ... पा ... ... ... ... ... ४६२ के ४८० ... १ ... ... ४८१ ... १ भा ४ce १ ... क 869 ... ... सत्रियादाविति कुर्वन्ति क्रियागुणाविति कारविशति किमर्थमिदमिति कोवलगुणेति कर्मणि न भवतीति कचित्तु तृजकाभ्यामिति कतरि चेति कति ... क्रियाापार्माित कृदन्तावस्थायामिति कण्ठं काल इत्यादिति कचिदिति कुतश्चिदेव कृतस्रति कर्मादिगतकार्वात कप्रितननेति कर्मवचनेनेति कर्तर्यनुनात इति ... कर्मापोति कः समामा इति कर्तव्यमर्धतृतीया इति कोऽयमिति कदाचिद् दयोर्वाचक इति क्रियाभ्यावृत्तीति कबभावार्थ वेति क्रियाभिधानाद कर्मसामानां चेति क्रमपदार्थावगमादिति किंयुक्तमतदिति किमिमौनतावेवेति ४९५ ... ... ... भा ... ५८४ ... ३ ... भा ... ५०६ ३ ... भा ५१४ ... भा ५१५ ... १ .. ... भा ५१७ ३ ... भा ... ५२३ ... भा ५२६ ६ ... ... ... . ... ... ... ॥ क ... ... भा ५४१ ... ५ 9 ... ... ... ४ भा ...

·( ३५ ) भा ५ ... ... ... ... ५८० ... ... ५९६ २ सभर - अग ... ५९१ ... १५ ... ... ५६४ १० ... ૧ ... ११ ... .. ६०२ १२ ... ... ... भा ६०६ ...१६ .. ... ६०८ १२ ... १ ... ... ... ... ... ... १ भा ... क ६०६ .... क्रियते इति किमिति कदाचिदिति कडारशब्दस्यति कर्मणौति कर्मस्थापितानामिति कतरेकवमिति क्रियायां पृथक्सर्वधाम् क्रियान्तरे कंवलस्थति कर्मादौति कर्मादौनामभावादिति कायचति किमप्राप्रति कोनाः महाय इति कमण्डलोनिति कमण्डलुयोगात क्रियाहारक इति क्रियाया वंति क्रोशाललनम् कर्मापादनयोः क्रियामितगतीति हिं स्यात् कर्मप्रवचनौयमनाविति काय प्रयोजनमिति कृपि सम्पद्यमाने च क्रियापति क्रियाया प्रभावाति कालगणेति कमण्डलूशब्दाति कि वक्तवर्मात क्रियाया रति ६०६ १३ ... ... ... ६ ... ... १० ... ... ५ C भा .. १२ ... .. .. ६५ ४ ... ६४८ 10 वा ७ ६५६ .. '...१० ... ... ६६९ १० ... ... १५ ६१४ ...

·... હ૧ ... ... ४ १ ६८० ... ... ०१३ ... ... .. . ०१५ १ ७१८ २ ७१८ ૧૧ ०१६ २ ... ... ०२३ ... ... ... ... ... भा ०२५ ॥ ... ... भा .. ... भा १२६ १३ ... ... ... ... काले विषय इति कार्कति कारकशब्द इति कर्मणौति कातरसिंपक्ष इति किमप्रधानमिति कर्माद्यनन्तरमिति क्रियाकारकेति 'किं सद्यस्य ति. किं पुनस्तदिति किं कृतमिति क्रियाकृताः क्रियां प्रति कर्मणिविति ... कर्माभिधामे हौति कर्तृत्वासम्भवादिति कतरोति कृतो ये इति कटापेत्तत्वादिति कृतं पूर्वमनेनेति कर्मत्वमिति कृत शब्दः प्रवर्तते... किं तर्हि भाव इति किकिनो चेति कोवलाकवलेस के ७२७ ... ... ... 9 ... भा ०३३ ... ... १३५ 9 ... १ ... ... भा ०४६ ... ... ७४६ 9 ... १४८ १ ... ... .. के 985 ... हरिः 988 9 ... ...११ १५७ ६ ... ... 9 ... ८०३ सभा ८०४ ... ... अक्टेति कुकुठमपूर्ण इति कृते इति ८०६ १ ... . १५ ... ... ८१8 ... ... ... कषितम् किति ८२१ कृतार्या चेति ... ... ... पार्वभौति ८३ 9 ... ...

·(३.) ઉપર ... ... ... ... कुर्वन्तीत्यर्थ इति किमाह भा ८५९ ... २१५ ... ... भा २१५ ૧૧ ... ... हातपे बट्वारूढ़ो जालमा खट्वारोहणम् खलतिः ख्याहिरिति भा ... २१५ १६ ... ... भा 98२ ... . ८४० ... ग। के ४ ... ... ... ... FF IC ०९ ... ... ... ना." १११ . ... ... ૧૧૦ ... १३. ... ... १३१ १० गुरुकुखादिनेति गमकत्वाभिमत गुणप्रधानभूतस्य ति गुणभावाइन्नभंत इति गो रानापोति गोः पूर्वमिति गुध्विति गतात गुणशब्दनेति गुमलाघवमिति ग्रहणादिति गोणार्यात गतिर्गतावितिनिधातो यथा गणोपमर्जन व्यति गुणवचनेभ्यो माप इति गोरिदं गुर्वर्थम् गोणस्याप्यस्यति ... गुणम् १५१ 4154:555 .. ३ ... १५२ ... ... ११२ ... ... S भा १६२ ... ... ... ... ... ४ ... भा २२० ... भा ४ ... ... . ०५२ ६ ... ... . भा ... ११ गोरिकस्य अति मा २८१ ... ...

·( ३८ ) के ... २८७ ... ... ... भा ... ... ... ३५० १ ४०१ ... ... ... ४१३ .११ भा ४१४ ... ... के ४२३ ... ५ ... ४२३ .. ११ के ... ४२९ ... ४ ... ... ... १४ गुणजातेरिति गुणोवेति गतप्रत्यागतमिति गोणेऽपौति गुणभावेनेति गुणवादिति गुणवचनानाम् गुणशब्देनेति गुणसमुदायाभाव इति गोत्रं चेति ... गमेरिति गतिवादिति गतिकारकति ... गुणे संख्याया इति गृघत इति गामश्वं पुमचं पान्तम् गुणगतं कर्मत्वमिति गुणोपसर्जनमिति गम्यमानविक्तित्वादिति गुरोरिदमिति गुणप्रधानयोरिति गवा सम्बन्धोऽन्तरङ्ग इति गवां य इति गोमण्डालादिति ... ४५२ ... ३ ३ भा ४६१ ... ... ४८२ १ ... क के ४९१ ... भा C .... ५४८ ... भा ६०० ... ६०२ .... ... क ... ११ भा ... ... ६४१ ... .. ६ ... ... ६६५ ६ ... ... ६१२ C ... ... ... ३ ... गुणप्रधानभावनेति के C ... ७३० ... ... ... भा ... ... ... भा 989 ... ५ . .. के ... 996 ३ ... ग्राममाक्रष्टव्यः ग्रामप्रतिषेध इति ग्रामनगरेत्यादि गणे इति गार्यति गोत्रप्रत्ययस्य गोबलौति 9८५ १ ... ... १२ ... ... .. ८५४ ... 8 ८५७ ... ... ... ... ....

·'( ३८ ) ... ... . . २६५ ... डोष .. डोवर्थ इति कोपि कृत हति डोपोः डोप स्वरः हौष एवत्वनुदाविधाने डयाबिति डित्वादौत्वति १ ... ... १० ... ... ... ... ८३५ ... ... ... . 쭊 있 ... १२ ... भा ... भा १०४ . क ... १ २०६ .. ... ह ३४४ ... चिकीर्य्यत्वम् चन्द्रममचति चादिभिर्याग इति ... चरितार्थत्वादिति चोर इति चतुर्भिर्गित चार्य इत्युच्यते चार्य महावादिति ... चिदम्म चनायचेनापोति च शन्नति चिन्तामर्शित नादिः पृच्छत्यर्थत्वादिति भा ५४४ ... ... के ५४६ . १ ... भा ५५६ .. 8 ... ५६७ ... ... ... ८१५ ... क क को क 8 ... ... ... ८६१ ८४४ छान्दम इति क ... भा ... ... के खर्भगति जहातीति जोर्वात्वर्वात जर्गग्न्यिपीति . १ भा ... ३५६ १ ... ...

·(..) ... ... १ 809 .१३ . ४३४ ... ... ૧૩ ... को ... ... . 899 ... ३ महत् खार्यायां च जातस्य जननक्रियावधिरिति खातिहीने खातिरेकति जनपदे विशेष इति जातिरिति घाखामोति जातिपतति ... 'सापकवादिति जसि परत इति सापकहति ...' 969 ... भा ७९२ 9 ... C२८ ... ४ .. २८ ... ... ... . ८५५ १० ... टा १३ ११ ... ... ... १०३, १८१०४ १० टजिति टीकाकारः टितामिति ठिलोपेचेति भा CG8 ... ६ CCC ... ... ... ड १४३ ... १ ... ७८२ ... ४ ... उसपीति डोम्बा डादश जागरमिति C ... १ ... ... ... CCC ૧૧ ... के ८२३ ... : णमुलूलोपाविति ख्यतः प्रवणमिति भा C89 ... ... . त भा ३४, १७९, 8 ६ R ... ... तति तत्र विभक्ताविति सकार्योभावयति तित्वमिति . ७ ३ . ...

·( १ ) भा .. ... २४ ... ... ... ... भा ... ... ... ... ... ५ । E ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... 20 ... ... म ... ... ... ... ... ... ०५ ८५ ... ... १ ... तृतीयान्तोति सदा मह काष्ठति सदा न भविसथमिति सथा सुबन्त महायस्येति तदवयवानां वेति ... तोरणेनेति মলি কাবীনি तस्य च तावत्केन कृत इति सद्यति समादिति त्यागमात्रमिति सदात्मकत्वादिति तत्र मेवाति तत्र भेदपते इति सुवाति तदेवमिति तत्र नानाकारकादिति तत्रतस्मिन् व्यपेक्षापामिति तपानानेनेति सुल्य ति साध्यमिति ... सध्याच इति सेन बहूनामिति तदेतया शाम्यति खोयसि तथा च ब्रजानौति तखामस्तृितस्यति सेत सुबन्तकान्तलमिति सम्मात् प्राग्वचनं कर्तमिति तथानोरिति तिकालयति सत्र प्रकर्षसिरिति ... ... ए ... ... ... १० (O ११ ... .. २४ ११ १०५ ... ... ... भा १३४ ... ... ... ... १४७ 9 ... १४७ ... १४ ... १५४ C .. ... .. ... ... .... •भा . १२ ·(२) १९४ ... के के के २०८ ... ... ... ३१२ .११ ... . भा २१३ ५ ... ... को २१६ ५ ... २१८ ... भा २१९ .. २२८ ... है २२८ ... तिष्ठद्गुकाल विशेधे तदोत्तरपदार्थस्यति सेन नहीनमिति तात्पर्यत्यादि तत्पुरुषे सतीति तत्र चेति तदपेक्षति तत् कृतार्थग्रहणं कर्त्तव्यमिति ... तदा पूर्वपदप्रकृतिस्वरार्थमिति तथा च दास्या इति... तादर्थमेवेति ततः सत्र च बुध्यति तद्धिताभिधय प्रति तद्धितार्थन तदा कार्यशव भेदः स्यादिति तदभावोऽवयवयोरिति ततः संदेहादिति ... तस्थामवोभयं कर्तव्यम् इति ... तस्यामवेति तिलशब्दो विशेषणमिति २४३ ew ... ... ... भा २५६ ५ .. ... ... .. ... १३ ... के ... ५ WI ... ... ... ... १० ... ... ... २ ... ... भा २६१ १ ... .. .. ... ... ... १ ... ... ... ... भा ... १ क ... ... ... १ ... ... क ३४५ ... भा ... तिलानां कृषा इति रोमो गुणशब्दरिति तथाचेति से खल्वपीति सत्र नेकः पाप्मा इति तत्र यति समयमर्थ रति सतमानजिति सदूपारोपाक्षिति सेन कृष्णास इति ... ... ... ५ ... ३५९ ... ... ... ... ३ ·11 १३ ) ... ... १९ ... ... म ... ... ३०२ ...१२ १४ ... ... ४ ... ... भा १० . ३८९ ३९० भा ४ ... ... ... ... ४०३ ... ... ... ... ... ४०३ ... ... ... ४०४ ... .... ... भा ४०४ ... तस्याः स्वाभाविकत्वादिति तहदिति तत् प्रत्यायनम् ततश्चात्र वचनार्षदति तहतोऽपेतणादिति ... तद्दता च सम्बन्ध इति तौदानीमिति सद्यापिपत्रति तदा न भवितव्यम् ... सदा कमानति तिरोहित भेदस्य ति सद्यस्यति तम्तृति तस्यकत्वादिति तस्यंति तथा चेति ... तस्य तथाभूतत्वात तत्तिः तगत विशेषवचनान् ताति सत्र नन्य ति तथानकशब्दात खतलम्यामिति ... तत्र भावति सम्माभिधानति सच्छब्दनति तोदिति तृनिति तृजकाभ्यां चेति प्रयाणां पक्षानामिति ४०५ ४ ... हरि ४०५ ५ ... ... ... ... ४०८ ... .. ... १४ ... ४११ ... ... ४१३ ... ३ ४१३ ... ... ... . ... क ४२१ १४ ... ... भा .... २ ... . ४३३ ... . ४४० ... ... .... ... ... भा ४४६ .... ४५३ ... ... ४५४ ४ नन् पुमधे सुल्पाति ...

·(४४) ... ४५५ ... 8 ... 819 ... ... ... ४६४ ... ... ... ... मा ... ... ४७९ ... ३ ... ४८० ... ... ... ४८६ ४९३ 9 ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ५६४ ४ ... .. .... ... १ ... ... ... तिजन्सत्रवेति तिर्यऊच्यत इति तिकर्षः तनिबन्धनखर इति तसमपूर्वमिति तत्पुरुषः सत इति सतप्रति ... निवत्तावादिति सत्र हिष्टखऽपौर्ति सया च संन्तीति सुख्यन्यायवादिति मुल्लो लोकोति तत्कुत इति सत्रचेनेति सत्रापति सत्रायमपीति तिथ्यपुनर्वस्मोरिति सदभिधानायेति सेषामेवेति तेष्वभिहितेषु तत्र च यर्थत्यादिना सतो यति सदुतामिति सदेवमिति तिङ क्रियते कट इति । सहितोक्तखादिति समानापति सद्विराकरणापेति सातिरेकोति सत्पूर्वकार्य ति तविबन्धनेसि ... ५७२ ... ... ५७३ 9 . ... ... ... ५९२ ... ५९२ c ... ५९४ ... १ ... ... . ૧૧ ... ... ... ... .१५ ... ... ... भा ... ६०४ ६०४ १४ 09 ... ... ... ... ... ... ... .. ६०० ... ६०० ... ... ... ... ... ...

·( ५ ) तत्यानमिति ... ... तपासना इति ... . ... ... ... ... भा ... ... ६४३ ... ... ... ... ... . ६५९ ... ... ... .. ... ... ... ... ४ ६०४ ३ ... ... ... श्रश्रा "" ... ... ... ... ... तवमित्यादि तथापि धातूनामिति तदर्थानामेवेति तावदयुक्तमप्रसेरिति तत्र पति सस्वापोति सदनुवादेनेति ... तचाधयनीति ... तथायुक्ततयेति तस्व तत्र चेतरपदार्थान्वयति ततस्ये इत्यंभूतलक्षण इति... तति जोसपमिति ततश्चति तदोपलसणमिति सस्थत रिति तदेव तस्मात् द्रोणः खारी तिदिति तिहममानाधिकरणे इति तत्रापि पष्ठ प्रसङ्ग इति सत्रषष्ठीप्रामोतीति सत्रसम्बन्धोतिरिच्यते सतो जायसे मोऽभिशतः सस्य होत मुखी तदन्तकर्मकर्तृवादिति सद्धिसेनेति ... सप्तक्रियावति सत्रपति ... ... ६०९ भा ६८९ ... . ... WT ... ५०१ १११ ... ... ... १११ ... के ११८ ... ... भा ... ... १३ ... १२७ ०२६ WI ... भा 980 ... भा ७४१ .." ... ... ७४६ ... ... ... ४ ... ६ .. ...

·( ४६ ) भा AS ... .. ०६२ ०६८ ૧૧ ... ४७२ ... . ... ३ ७९२ ... ... .. ८०६ ... ... .. ८१३ २ ... ... ८१६ ... ... भा ૩૧ ... १८ ... ... ... ... ... ८२१ .. ४ ... ८३१ .. ३ ... ... ... ૧ ... ... ... भा तदेवविध मिति तिविवत्तार्थमपौति तिरोहितेति सम्मादनार्थति तपादीनामिति तच्छब्दनेति सस्थानुपसर्जनत्वादिति तविशिष्टमिति तदर्थ इति तईमिति यदादित्वादिति तथापि भूवौति सकारादिप्रत्ययमात्रति सुल्ताभावादिति तेनेव चेत् कृतं बहुखमिति तसवमापकादिति तस्य गोत्रप्रत्ययस्य ततोऽयमाईति ततोऽयमाह यस्य ततोऽणजोरिति तस्यायधिको दोष इति सविति सरबादेरिति सदाकृतयिति तिहभाविन इति तहितप्रकरणादिति तद्धितसाहचहिति तत्रर्तिपदानामिति तिपतमझौनामिति सत्रान्सरजवादिति - ૧ ... ..१४ ... ८५३ ... .. ... ८५७ .. ४ ८५९ ... ... ... ... भा, ... c૧ ३ ... ... .. ... ... 299 ७ ... ... ... .. 299 ... ... 55 COC १२ ... ... ... के ... CCO ... ... .... CCO ... ८८३ . ... ८८४ ... ... ... CCO ... ... ११ थ। प्राणादिस्वर इति ... २६ 9 . ... ... ...

·-- (४७) द। श-को ... ... ... के १० w ... भा ...११ . ... ई पाठलिपुत्र इयोर्भावो दिखेति ... इयोश्चेति इंपौति धोत्यार्थोऽभावादिति ... ... १० 9 ... दोष बाहुति ... ૧૧ ... ... ५ ... ११०४, ३३२ ... ... AS ... ... ... ... १३५ ... १४० ... ... १६ ... ... ... ६ १ २०१ ... ... २०१ ... ... ... द्रव्यमात्रमिति दानादौति इयोरपौति दृव्यवाचीति इन्दऽनेकग्रहणमित्युपलतणं बहुव्रौहेरपि भा इयोः ममास इति ... हयोस्तत्पुरुषे इति दिगोरवेति हाभ्यामप्यसाविति दोघवानिति द्रव्याणामिति दधायुक्तार्यता सम्प्रतीयत इति दौत्युक्त संप्रत्यय इति दिगोः ममाहार इति दिगोर्वा लुग्वच मिति द्विगारिति हो मामाविति इरह जातति ददइनकमिति दोषप्रमङ्गादिति २३४ ४ ... ... भा ..११ " ६ ... ... भा भा ५ भा ... ... ... A भा ... ... भा ...११ १ .. ... ... ... १ ... . ३१८ १ ... ... दयस्य वेत्यर्थः ... ... ... ... ... ३४१ १ द्रव्येण सहविवत्ताया इति हयोमपादानमिति दण्डनादिपकरणम् ... ... ३४८ ...

·( 8 ) . भा ... ..११ ... हरिः ... . ... ૪૧૧ ३ ... ... ૪૧૨ ... ५ ... 8२५ ... ... ४२५ ... ... ... भा ४२६ मा ६ ... ... ... ४३३ ... क को ४४५ ... ... ... ... ४८२ ... ४ ४६४ ... ... ... .. ४९७ ... ११२ १ ... द्वितीयेनेति विवर्णग्रहमति द्रव्यात्मेति दुरुपदेशः इन्देकदेशिसमासयोः इयोरपौति दृष्टाध्यऽवस्थतीति दुरुपदेशादिति ट्रव्यानिष्कृष्टा द्रव्यनकमिति :... दोषदर्शनादिति द्वितीयापि न थादिति हरजातादाविति द्रव्यशब्देनेति हितीयादयोऽपौति दिगन्तराणि हिवचनप्रसङ्ग इति द्रोणेन हिदशा इति विशखावृत्ति दिशिदृष्टनेति द्विवचनमित्यर्थः दुःखेनिति इन्हनेति इन्इंकवझायः, विवचनमिति दुन्दुभिशब्दस्यापीति दिशक इति हितीपमर्थमुपसंक्रान्तम् द्वितीयादयस्विति हे एकत्व इति द्रव्योपसर्जन इति ... १ ... ... ५२५ ... .. भा १३ ... ... ... क ... ४ भा ... .... ५४० १ ... ... ... ५४९ १ ... ... ... ... ... ... भा ५७३ ... ... ५०४ ... ... ... ५८० ... भा ८५ ... १ ... ५८९ ૧૫ ... ... ... ... ६ ६०२ ... ... . ... ...

·J) ... ६०० १०० ६०८ ... हितोपाभविष्यतीति द्रव्यं चेति ... द्रव्यम्नरपेति देवसेति हितीयेति ... ... १३ १ ... ... ६४१ भा .. ... भा ... . ६८१ भा ... ... 908 ... ... ... ... ૧૨ ... ०१३ ... ... ... ... ७२० ... ... हरिः को ७२४ ... ... द्वितीयाषष्ठीविषये इति हितोपो भाव प्रारभ्यते द्रोणः खारी प्राढकमिति देवदति हितीयाद्यतति इष्टान्तति दिश प्रति ... द्वितीयाविधिनिमित्तभावेनेति सुष्कर्मा द्रव्यमिति हिगर्थस्यति इन्हति देवकृतमिति इन्द्रस्य त्यतादिति हिगोरमाप्तमिति द्विवचनेति ७३२ ... ... भा ७४१ ... १ ... ... ... ... ८०१ ... ... ८०३ ... १० ... ८१० ... ८१४ ... १० ... ... C0 ... ... धा ... २१४ ... १० ... ... ... . भा ... ... ... धातुसहचरित इति धावस्यानपवर्ग इति धान्येन धनवानिति घान्या इति धर्मान्तरास्वः धातोति घावति धनक्रीतीति 7. हरिः ४०५ ए ... ४॥ ... SS. १४ ... . ६ ...

·(५०) ... ... oc धातुरेवेति धर्मति धावर्याङ्ग इति धातुमात्रति ५३४ ६२९ ...१० ... . ... 9 ... क ... R ... ... ... ए ... .. भा के ३ ६ के ... ... भा ... ... ३ ... ८ ... ... भा ... ४६ ट ... ... ... निवृत्तस्त्रार्यानि नेषा समुदायापेक्षैति म कष्टविशेषणम् नियमार्थम् न मूर्येभ्यया नियमाम नापिब्रूमः न प्रतौयेत महौति मास्ति स्वरभेद हति निपातनाति म चेतदिति निर्दिश्यतार्थः मच मंजाय रति मत्यशब्दिकास्त्विति नित्यः मचायमर्थः ... ५४ C ५ ११ को ... ... ... ... ... भा ... : के .... ... ६ . ... ... ... ... ... ... 90 ... ... मनु चेति भा ११ ... ... म म कचिदन्तर्भावम् नित्यदर्शने नानाशब्द इति ...' CO . २. मामेति ... ... .. ... १०१ ... ... S नद्या यादीति निःशब्दो नेति निस एवेति मैतदस्तीति ... ... ११ C १३४ . ... १४६ ८ ·(५) 9 ३ ... ... ... ... ... ... ... १७३ ... ३ ... ... ૧૧ ... १९० ... भा ... १६२ १० . ... भा २०२ .. ... ... . ... ... २२२- २२४ ... ... ... ... ॥ ... ... ३ ... भा २५२ ... ३ ... ... ... नियमावलि निघातम् माथेति मतान्वति. न तु सामाति मपायप्राप्तमेतदिति म पुनरिणीति न काल वापि नदीभिः नायमनिश इति नोक्तमिति दम् निश्रेयग्याति निमय नियोगे इति नयंति मेवेदमिति नापि तमधीयानस्यति निपातनादिति न प्रामोतीति निघधादिति न च शब्दनेति नास्त्यन्पतरस्यति नघत इति पायव्युत्पादनाति नास्ति वस्तुमेन इति न वक्तव्यमिति नात्र इत्यादिना न प्रमञ्चनीमिति मानधति ૧ ... ... भा २५८ ... ... २८९ ६ ... ३२३ ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... १३ ... ३६८ ... 1180 ... ... ... ननुचेति .... श्री ३८५ नपुंसकास्यति ... ...

·... ... ... ... SS. ३८६ ३८६ ... ... ... १३ भा ३०९ 4 ... ૧૧ ... ... ... हरिः 8 ... ... 808 ... ... ... 800 ... ... ... ४०८ ... ... . ४१२ ૧૧ मपुंसकखेति नियमेनेति नपुंसकग्रहणम् न वा भवतीति • नान्तरीयकतावेति मतु सदाधिकारेति महौति न च मासेति मच कालसामान्यति मवरखन्तरर्य ति ... मोऽस्तार्थानामिति मविशिष्टस्यति निवृत्त इति मजद्योतिसतदवस्तु इति नास्ति नजति मन्वित्यादिन्य निवृत्तपदार्यकतेति मानिमित्तात् मत्युक्तःसन्देहासादिति निदर्शनायेति न च भिन्नविषयखमिति मान्यति निराश्रयपोरिति ૪૧૧ १ ४१० . ... ... ... ४१. ... ... ૧૨ 895 ૧૧ ... ४११ ... ... ४१२ ... ... ११ भा ... ... ...१२ ४२१ ... ... ४२३ ... ... ... १२१ ... ... ४२. ... ४२७ पति ... ... ... ... ४४७ ... ... ... ... ४५८ ... . ... ... भा ... ... 899 . नित्यप्रतिषेधति मैक्रियावाचीति मियमान्तरे इति मंतवस्तीत्यादि नौलोत्पलं संरति मासिद्धानौति म प्रामुवन्तीति मियमेमेति ३ ... ... ४७९ ... ४९२ ... ... ४९५ ३ ... ४९६ ·( ५५ ) ૫૧૨ ... . ... ... ... भा के . ... ... ... 2 ... ... ... ... ... ... ५४३ .१ ५५१ भा. ५५२ ११ ... ५५३ ... ... निरपेतो हिरव श्रुतिः नहितेषामिति म खल्वपीति नार्धति नापिसोयानामिति न हि शब्दरिति न शब्द इति न तु रक्ष्यति मपयुक्तादिति नदोष इति निवत्तयतीति मवलोके अति न्यग्रोधशब्दति न्यग्रोध इत्युक्ते नच विषयति न कश्चिद्वोध इति न भिद्यते नियतति ... न सम्भवतीति नपात्रासि मेति न चाति नाति न नियोगस इति नासीति म तावत्प्रत्यतामिति मानार्थक्रिपेति मानाशक्तीति ... ५७४ ... ... ... ५७४ ... ५०० ६ ... ... ... ... પુરી ... ११ ५८८ ... ५८२ भा ... ... ... ... ... ... भा १०३ ... ... ... ... ४ ... ... ... ... ... ... ... ... ननु कर्मप्रेति . ... ... न खाधारस्पति ... भा मनु कर्मणीति ... ... नियतखाति मेवं शामिति ·५४ ) भा . ॥ ... भा .. ... को ... ... ... भा को ... . ... क ... ... भा ६५४ ... ... ... ... ... क ... ... ... ... भा ६०१ ... ... ६०३ ४ ... ... ... नवक्तव्यमिति न सोति निष्ठा नित्यमित्यादि पायी ति न खल्वपीति नखां नावं मन्ये म तु पुत्रस्येतौति न प्रामोतीति नहीति नरमन्य इलादौ नाति लक्षणय प्राधान्यमिति ... न विति नन्वसंख्यति न प्रातिपदिकार्थ अति नियमायेति न विवक्षत न स्वनिष्ठखेन ... नाभिधीयसे नाप्राप्त इति म लोकति निर्मुक्तऽपि ... नियमेनानेनेति नपुंसके भाव इति मैतद् दिगोरिति निवृत्तिन सिद्धरतीति ... नित्यो इन्द्वकवनावः नाति नैतदस्तीति नन्वर्थस्थति म च समूहिभिरिति नियमार्थमिति .. ... ... ... ७२० .. ७२३ हरिः ... 9२७ ... ... ... ... 9४५ ... ... हरिः ७४ ... ... ०५३ १५५ ... ... ... HT ... ... ०६८ ११ ... ... ... ... अ.भ. ... ... . ... ... १० ... C.. . ... ... ... ८०१ ०,000 . ... ...

·(५) ०२ ... 809 ... . ... १५ ": क ८१७ . ... ... ... भा ८२२ ... .. ... ८२४ ५ ... ... ... ... नियमशेतीति मनु तहरतिरिक्ता हदि न तु सयाट्रियमाण इति मापि चेति निघाले मकर्तव्यम् न कोवलेति निन्दामाति मिपासनादिति म चाति म समस्तयति न च राजादिमिति ... मलुमताङ्गायति नियमार्थमित्यस्य में ८३८ ... ... ... ८४३३, C99 . ८५४ ... ... ... ... ८५७ . ... ... ... ... ८६१ ... ... ... EmEmEmFmFE ... ... 298 ... ... नतु कृत इति ... CCO ... ... १३ CCO ... ... ८८१ ... नलोपादिति न चकारहारयाम् न चेति नानुबन्धकृतमिति निघातप्रसङ्गस्त्विति ... ... ... ... ८८१ ८६ प। ... १ ...१० . ... ... . . ... १३ ... ... ३ प्रयोगदर्शन पदार्थः पदार्थनार्वति परितः प्रदेशान्तरेषु प्रधानापदानादिति पदानि परस्परति पाञ्चति ... पश्य देवदत्तकष्टम परस्परसम्बन्धाभावातू १५ . ... ... भा २१ .. २. ॥ ... . ...

·. ... ... ...१० 1. . ... ... १ ... ... पूष्यमानखम् पदयात्मकाति प्रत्ययाभिधानेति प्रधानार्थाभिधायिनेति प्राधान्यम् प्राधान्यारेवेति प्रयुज्यत हति पांसूदकवत पंचगर्या इति ... ... . ३ ... ... ... .. ... ... ४२ १ ... ... ... ...१० पञ्चकोति.. ५१ ... ... .. ५३ २०, ५४ ४ ... ... ५७ १० ... ३ 90 ८ ... ... ... ४ ... m5 6 = ( Em (F5mm (E ११ ... ... ...१० १२ ६ ... परार्याभिधानं वृत्तिः पदाम्सरार्थम प्रपतति मक्षति परोपकारयति पृथग्भावेसि पदेनेति प्रचये इति ... पूर्व वा । प्रतिपदा प्रतिजानौसे प्रत्ययेन पज्जगवमिति ... प्रत्याख्याते पराजयत् प्रातिपदिकम् प्रत्ययोनिमित्तम् प्रातिपदिकवादिति ... ...' ... ... ૧૨૨ ॥ ... ... ... ... १२० ... 9 ... १३८ १४३ भा १५३ ... १५४ ... ... ... ... ... . ... १७२ पुनःशब्दस्येति ... १८७ ... ... ... प्रतिषेधेति पूर्ववृत्तय पचिरिति १८६ ...

·१ ... ... . भा ... ... ... ૧ee ... . २०४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... २४५ ... ... ... ... ... ... . ... ... ... .... ... . ... २६०..... १ ... ... ... ... १० ... ... 9 ... ... ... ... २८९ ४ ... ... ... ... ... पञ्जिकानाम् परमतिष्ठदग्विति पूर्वाचार्यति पात्रादित्वात् परवलिडामिति प्रयोजनवाचौति पक्ष स्वौत्वमिति पञ्चम्निति पज्जगाव इति प्रकृत्यर्पयतिरिक्तः प्रत्ययमंतासम्बन्धमिति परिमाणिनेति पूर्वत्रापरितोघेणेति प्रकृतिम्बपूर्वपद इति परिच्छेदवशादिति पितापूत्रादौति पुंवद्याव इति पूर्वपति पुनपुंसकति पुंवत्कर्मधारयेति पूर्वावात पुंवशावामिद्धति प्रधानस्य प्राधान्यन प्रतिपादितम् प्रथमान्साविति परम्परति पूर्वकालेय विति प्रपञ्चति परत्वाविन्य इति प्रतिषेधो वक्तव्य इति प्रकृतिखरे सिद्ध इति 4 ... ... २१२ ... ... ... ... २९४' 47 श्री .... ... ... भा ... ३०५ ... ... ... ३२० ३२१ . ... ... ... ... . ... •97581, ... . ३४५ ... ५ ३५० ... ३५४ ... ...

·( ५० ) ... .१० . २ C ... ... १० भा ... ... ... ... ... ... ४०१ .. ... ... ... ... ४०६ ... ૧ ... ... ... ४१० भा 8१३ ३ ... ... ... ... ... ४१९ के ... ... ४२१ ... ... ४२४ ... .. my w ४४१ पूर्वपदप्रकृतिस्वरो भवति प्रयोजनास्तीति प्रधानप्रहवं वेति प्रतिपत्तिगौरवमिति पूर्वपदातिशय इति प्रतियोगिवस्वन्तरापेक्षयति पूरणाधिकारेति प्रथमोत्पत्तिनिमित्तमिति प्रत्ययान्तरम् परोपाधिप खेति प्रक्रियागतति पाठेनापति पदार्थशब्देनेति प्रतिषेधविषयेति पिलपिलकोशः पूर्वनिपासानियमः स्यादिति पारंपति प्रतिषेधे सिद्धति... प्रादिग्राणीति प्रत्यादिविषय एवेति पूर्वपदस्खाभावादिति पुमषः प्रधानमिति पूर्वधातुरुपसर्गति पज्जो प्रासविभाषायां खिति पूर्वोत्तरेति प्रत्याख्यानमिति पदमिति पर्यावति प्रतिनियतवेसि प्रातिपदिकति ... ... ... 88६ ... ... ३ २ ... 889 ... क 888 ४४९ ... ... श्री ४५४ ... ... ... ४५६ ४६० ... ... ... ... ... ... ૧૧ ... ४०१ ३ ८४०२ 8 ... ... ... 895 ... ... 8 ... ... SUE OFF. ... ... ... ४८३ ४८ ... ... ... O ... ... ४९७ ... ...

·(५९) प्रातिपदिकार्यपत्वादिति ... ... ५०४ ૧૨ : ... ... ... ५३० १४१ ... ... 9 ५४२ ... ५४५ १ ... ... ... ... . ५५२३, ६२५ ... ... . भा ... ५६... પહ૧ १ भा ... ... ... ... ५६५ पवाधिष्ठानखमुच्यते प्रवृत्तिनिमित्तलक्षण इति पूर्वदौर्धा चेति पत्तासरे खिति पाठेनापीति पुरेति परस्परेति मक्षोऽपि हरः प्रताबसि प्रतऽपि न्यग्रोधब्दो दृष्यते प्रतण न्यग्रोधस्य प्रसौताविति परस्परनिरपेक्षा इति परधरापेसाणामिति प्रसव इत्युक्त इति ... प्रदर्शनेति पक्तयो पक्तयाविति पूर्वाचार्यति परिगवनं चेति प्रातिपदिकार्यसूत्रथेति पमादिति प्रसव्यति पुनहितीयेति ... ... ४ ... ... ५ ... ५८३ ... भा ... ५८० ६ ... ... ५२५ १३ ... ... ... ... ... ... ६०९ ३ ... ... ... 4. S. . १३ प्रथमा चेति भा ६४२ ... ... ... . . पर्य गच्छतीत्येव प्रत्याख्यामिति प्रातिपरिकार्यतिरिक प्रातिपदिकाति पूर्ववौति पर्यायग्रामिति ... ... ... ... भा . ...

·... ... ६५० ... ... ... ... भा ... ... ... .. . ... ... १ ... १० भा ... . C ... ६०१ ... . ... ... ... ६८० ६३ भा ... ... ... ... my क ... ... ... प्रथमाषष्ठी वेति प्रतीति प्रधानकर्तरि प्रतीयमानगमोति प्रातिपदिकानवयवखादिति पृथग्भावादिति प्राधान्यनिति माप्स्यविषयमाहिखादिति त्ययग्रहणमिति पटजमौविधाने मतिपरीति पुष्पेण युक्त इति प्रधति परिगणनय चेति पूर्व अपवादा इति प्रतीशत इति पातिक इति प्रमज्यप्रतिषेधे विति परिवर्तनादिति पुमघे मोऽर्थ इति प्रतिपिपादयिषया परोपकारित्वेन पुरुषस्य तूपकार्यतति परार्थनात् प्रधानेऽप्युपयुज्यते ७०५ ... ... 909 ... ०१४ ... ... ... भा ७१५ ... ... ... ૦૧૫ ... ३ ... ... ૭૧૬ १ ... के ... ७२० ... भा ... ७२३ ५ ... ... ... ७२३ ... ०२३ ... ... ... ०२४ ... क हरिः ... ... 9२४ . १२५ ... ६ पुरुषेति . ... ७२६ .... ... ७२१ . ०३१ ... ... ... ... ... प्रातिपदिकाति प्रधानं खिति प्रकरणं चेति पूर्वणापोति प्रलिखते पराचीम ... भा के ३ ... भा १४. १9 ... १४१ ...

·A ... ... ... . भR 1 8८२ . ... ६ ... ७९४ ... ८०३ ... ... ... ८०४ ... ... ૨૧૧ ६ ... ... .८१४ ... भर. श्रम १५. .... ... ... ८५६ प्रतिषेधार्थमिति प्रतिपत्ता प्रत्यय इति पदार्थाः प्राण्यङ्गादौनामिति ... पर्यायणेति पूर्वपदप्रतिषेधे चेति पिप्पस्यमित्यपी पूर्वकालखादिति परखादिति पखादिति प्रत्यासत्ताति प्रातिपदिकाइवेति प्रत्ययादर्शनस्थति प्रत्ययान्तमिति पज्जगर्ग इति पाटोऽन्तार्थति प्रकृतेरेवेति ... पायाभाव इति पुनःप्रसङ्गति ... परत्वादिलोपेनेति पूर्व पर्थित इति .... १७ ... ८५५ ... ... ८५६ ८५९ ... ... ८६२ ... ... ८६८ ... ... ... ... ... . ८०१ ... ... CCI ... ... ... CCC ... ... + CCO ... ... फ। १ फलाख्यानम् फलकानीति ... २३४ ... छ. भा १४१ ... ब्रह्माणसमुदायस्थति बहुलवचनादिति बहुव्रोहिगर्भ बहुब्रोशियति १४४ ४ ... .. १ ·भा २१३ ... २४९ ... ... ... ... ३६१ ... ... ... २ ... ... ... . ... १७ ... ४१३ ... ... . " ४१६ ... ... बद्रोही मतीति बहुवचनेति ... हमा सुद्धिपरिकसितेति घडवापराष्टमिति ... बाधमिति बहुद्रौषिसिद्धातौति ब्राणाभावयति ब्रामणमात्रोति बाख्ाययस बाहुब्धेनेति ब्राशय ब्रामोऽयमिति बहूनां सम्प्रत्यय इति बागख गस बरनामानयनम् बहुव्रीहिसंवेति अभदत्ताधौना इति बहुग्विति ४१ ... ... ... क ४२४ १ ... ... भा १२४ ... ... भा ४२५ ... ... भा ৪২৪ ... ... १४ ... ... ... भा ५२७ ... ... ... ... ... ... ... ८७० ... ५ ... ८०५ १ ... १ ... ... ७८६ ... ५ बहुव्रीहौसि बाव इति बहुवर्यपुत्पन्न इति बपूर्ण इति ८५७ १ ... ८६५ ... ... बहुप्रतिकिटकामिसि. ८८५ ... भा १७ G ... भेदः भेदनिवत्ताविति भार्या राति भिखादिति भेदनिवबमलमुचयेति """"" ४९ . ... . ... ... ... १० ...

·भा ... ... . ... ... .१२ ... ... १० ... ૧૨૧ ... ... ... १२२ .. ... ... ... ... ... ... ... . १३१ भवति होति भवतु राखावत भिवायाःक्रियाया अति भाविन ति भिनसमुदायेति मेदेति मेदाधिष्ठानोति भेदकार्यम् ... भाष्यकाररिखति भाष्यकार इति भूतसमासेति भाषायां खिति भवेदेशसंशाधिकार इति भूसमाति भवसि वे कधिदिति भितशब्देन बनभिधानादिति भेदोऽप्याप्रीयते इति भवति वे प्रधानथापौति भवति ... ... ... ... ... २०२ ... ... २२० ... २४४ ... ... ... ५ ... भा ३१२ ४ भा ... ... ... भवति यदा भा ... ... ... ३०९ ... ... ... भा ... ४१७ ... ... ... ... ... ... ... भाष्यकारिखति भावाभावयोरिति भवेत् सिद्धम् ... भिवयक्तित्वादिति भिवपदस्वादिति भित्रपति मेवाति भवत्यवति मूतपूर्वति भाध्यकारेति भाध्यकारवचनादिति ... ... . ... ... ... १०२ ... ... RU ... ... ... ... सूय इति. tee ... ... ३ ·( ४ ) ... ... .89 ... ... ... ... ... ... भावे चेति भविष्यदाधिकारेति भावकर्मणोरिति भव्यादीनामिति भास्थाढ़ इति भूमपूर्वयंति भूतमिति ... ८09 ... ... २९ ... ... १ मा ... २१ महत्याःसंज्ञाया इति महाकष्ट प्रित इति . ... ... भा ... २ ५ ... ૧૧૨ ... ... ૧૧૨ ५ ... ... ... १८ ... भा २९७ ... ... ... ... ... 9 ३ ... m ... ३ महतूकष्टं श्रित इत्यत्र मात्रावतीति मानं हौति महाविषयवादिप्ति ... मखयोत्पत्तिम् .. मापेण मयूर व यंसक इति मासजात इति मिथ्यानानम् मन्तवति मखर्च इति मामूर्वानतौति নাম্বয়কাহিনি मातुरिनि 9.5 २ ४७२ ... १ . ... ... ... ... ४११ .. ५ ... ... ४१७ ४ ... ... ... ... ... ... 909 ४ ... भा ६ ... ... मामकः भा ... ૦૨૧ .४१ १११ ...११ मुनिहसाच्चै ति ... ४ ... ... य। १० ... यावन्तीति यत्र पक्षानीति यदीति 15 18.5 ... १ ५ ... ...

·(५.) २० ... . :: ... २६ ९, ४१ २२ . ... ... श्री. . ... ... ... ... ... ४२ ... १४ ... ... ८४ ... ... ... ८९ . ... १२ ... ... १२० ... १२४ ... ... ... ... ... ... ... १२८ ... भा ... ... ... पचासमासादय इति पद्यति पति यथापनेसि यथाब्राह्मण इति यत्र गमका यद्यपौति यघोषधौति येन समति ये सर्वथा दोषाः यद्यप्यध्यमिति यादृच्छौति यद्यवावस्यति युगपदिति यदि सति भेदेति पनवावयवकार्यमिति योगावयव ति यावदिति यदुपाधौनामिति यद्यप्यत्राप्पनुपसर्ग इति पदावं नार्थः योगविभाग इति युक्ताद्यर्यानामातपादिति यूपदार्यादिर्शित यग्रहणं चेति ििमनम् यानि तुहिगारिति यत्रापो हम्बमिति यामिति युगपदवमधेसे पहाप्रथमत एवेति यदा तु प्रचमिति १६७ ... १८८ ... ... ... २०० ... भा २२१ ... ... ... भा २२३ ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ३०७ ... ... .. .. .. ... ... २ ... . ...

·(६८) को ... 8 ... है ... भा ३५४ ... . ... . . ... ... भा ... ३७२ . भा ॥ ... ... भा ... ... १२ ... ४११ ... ४१४ .. १२ .... भा ४१४ ... ४२१ ... ... ४२९ ... ३ ४३४ ... ... यत्र तु प्रयोजनाधाव इति ... यत्सर्वमेति ... यथाजातीयमिति युवजनिति यत्कृतार्थनेति समास इति या हि तदन्तमिति... योमर्गापवादमिति येवासावन्तर्वर्तनौति ... 'योऽसाविति यदि च नर्जति यदस्य द्रव्यं प्रित इति यदामो द्रव्याश्रित इति यदि पुरत्यादिना ... पर्थ कति यस गधति यद्धौदमिति र्याद तिङन्तस्यति योगह ये एवेति यदपेतयोनि यथानाति ... यदि चात्र प्रथमा न स्यादिति ... यदा चित्रगुरिति यदा हावानौयेसे ... यावता संख्येयो यः... यदादिश इति यो दिमिति ... युद्धक्रियाषामेवेति युगपर्दिति यदा विषयति यत्यमिति यस्थापौति यदि मिति ... भा ४३४ ... १९ ४५५ ... ... ४८१ ... ४८६ ... १ ४९ ... १६ ... ... ४९ ... ... भा ५२७ ३ ... ... ... भा ... ... ... भा ५४३ ... ... ... ... ... ... ५०१ ५७४ ... के ५८४ ... ... ... भा ५८५ ... ... ... ... ६१२. .

·( ६७.) ... ... ३ ... ... पदोकत्वादय इति पावमिति यदि तावादिना यद्यपीति भा .... ... ... ... ... ६३१ ૧ यत्र विति ... ... भा ... ... ... ... ... ६४० ६४३ ६४५ ६४० ... भा भा ... ... 288 ... भा ... .... ... ... पत्राक्रिययेति यति याधिकरणत्वमिति यदालभेदति यथा षष्ठीति पायनेति यमिति यच्च स्पमिति पेषु माणिषु नेष्यते यहाचिन इति पदा लक्षावाचौति... योग्यतामात्रयुक्त इति यति पदाधियति युक्तो मासादिरिति ... योगात् पावित यत्रादिति यद्यानोति यस्मिन यमर्थमिति यदामानमति यात्तिक इति. यमचाधिकामिति यदित्यादि यावं तहीति यां मलबहासमित्यादि या कृत्ति C ६००. ... ६५५ ५ ... ६८१ ... ... ... ... १२ ६८२ ६८ ६ ... ... . १ ... १० U ... ... १०१ ... .. ૦૧૨ ८ ... ... १०३ ... ... ... 839 भा ... भा १४० ... भा १४३ ...

·(() क 98३ ... २ ... भा 989 ... .. 4. ... १० ૭૧ ... ... ७८४ ३ ... 9.१ ... ... भा ... ... c ... ... ... ८०६ ८ ... ... यथोक्तोति योऽसोकृतकटयोरिति यदि तावदिति यदाबहूनामिति यत्वेनेति यथोच्चारितं इन्द्ववृत्तमिति पेषामिति यदयमिति यकारत्रय श्रवणेति यदि पुनरिति यदा पञ्चगाव इति घेऽन्ये इति यथास्थितमेवेति यथान्यामेऽपौति यःप्रत्यय इति यद्यसि याख्यानौति यस्विति भा ८०९ ૧૫ ... ... भा ... ८३८ ८५४ ... ... ... ... ०६३ ५ ... ८७. .. ८७३ ... ८०५ १ ८६ ... १. ... र। ... ... ... ... रुपहमिति राजशब्दोऽपि को ४१ ... ... राजति .. ... 2 .. ७३ ८५ ... ... ... ... ૧૧૦ राजपदभेवति राजशब्द इति रवादीति रासीति ... रधनधान्याइयरवभिधानादिति राजा विशेषक इति ... रातो या कुमारीति इति राषः सम्बन्धित्वावगमः के २४२ भा ... भा Xce ... राजः पुरुष भा .१ ... ... ०२२.

·(द) •०२३ ... भा १२३ ... १३ ... ... राजा परोपकारिखनेति पनि सो इति... रूपान्तरम् गजाशब्द इति गवाहाहा इति राविरधीति अपहति .. ... ... ८१४ ... ... ८१८ ... ४० ... ल। .... ... १९ ... ५४ ... ... ... 第 ९६,०, ५२ ... . ... ... ... ... ... ... २४८ ... ... ... ४० ... ... लिङ्गोपादानेनेति लिडादिति लुति लिविशेषयापति सोकिसि लसणान्तरेणेति लक्ष्यदर्शनादिति लत्तयथाभावादिति लोकेसति सिविशिष्ठति लोकिके प्रयोगे इति लिमियाभ्यामिति लिङ्गान्तरेति लोषिचति लोषिकादिति लोकव्यवहारे प्रति लसणेति छुटेति खुग्विधानाति लच्यवाचिममामेति लक्षणशब्द इति लाबलोप इति लिटकार्यातिदशादिति ... ४२ ... ... ... ... ... ५५२ ... ... ... ... ઉ૧ ... ५२ ... ... ... ... ... ... ... ६८९ ... ... ...

·भा ७९४ ७ ... ... ८२२ ... ... I. ६ ... ... लिङ्गमशिष्यमिति लितूवरे लाक्षणिकवादिति खुक्छास्थवदलुकछावस्थापि ८४२ १ ... ... ॥ . ६२ ... .. व। ... २ 9 . ... ५ ... १४ ... १८ ... ... ... २२ ... ४ ॥ ... ... २४ ... ... २9 ... १२ ... ... ना m ... .१३ ... ... ... ४४ १ ... ४५ ५ ... ... . ... विधिरिति कोऽयमिति विधीयमानत्वादिति विभक्तीति वर्षानीति घपेक्षाविनाभावियादिति वचनादिति वाचसम्बन्धिनमिति वृकम्यः विशेषणं विशेष्यत्वम् वार्थानके हौति विशेषणभावम् वृत्ती मंदस्य वाच वा चेति विभक्ताति विकल्यन विषम इति विसायत एवेति वा वचनानर्थक चेति वृत्तिम् वर्तयन्ति वर्णवदिति विशेषणं मामेति वाकपीति विशेषः पुमधगत इति रतिरेव न स्यादिति ५१ ... १४ ... ... ... १२ ५ ... ... ५८ S"..." .... ... ६२ ३ ... ... ... भा भा ... ... ... का ... भा ७१ ... ... ७१ .... ... ७३ ... ...

·( १ .) ૧૨ ... ... ૧૧ ... ८१ ... ... ... U ... ३ ... ॥ भा ... . भा १०५ ... भा १09 ... ... ३ . ११३ ६ ... ... १२०. ... १२९ ૧૨ ... .. ... १३१ 9 ... ... १३१ ... ૧૨ भा १३२ ... ६ १४२ ... १४४ ५ ... व्यतिरेकामावादिति विशिष्टोऽर्थ इति अपेतवति विप्रतिषेधेति वृत्तिचतुर्धा वाक्यम् वाक्यमनति विकल्पाते विनियोगः वाच्यं चेति व्यभिचाराभावादिति वौर इति वाका देनेति वृत्तिमूत्रति विशंपलत विनेति वृत्तिविषय इति यधिकरणति वाचनिकाति विषयमेदादिति विशेषणत्वनापौति वचनग्रहणादिति वाचक इति विभक्तान्तनिरामार्थम वहिः शब्दक हिर्गतो प्रामादिति वक्ष्यमाणति जति वृत्तिविभापति वृत्तिरारभ्यमाणति निपु विभापति विर्वात्ततार्थावगमादिति १४५ ... १४६ ... ... ... १५२. ... ... १५५ ... १७० ... ... १८० १ .. १८८ १२ १०१ १ ... ... ... ... ... विकल्पन बाधक .... . ... ... १.८ ... S, SH. SS ૧૨૦ ... १९८ ६ ..

·(. ७२ ) २१७ ४ ... २१८ १० ... भा ২২২ ... ... ५ ... ... ... 4 क २५४ e ... ... ... भा २५७ .. ११ . ... ... ... .. भा २९३ ३ ... ... २९० १० ... ... ... ... . ... १ ... ... S ... ४ ... ... ... ५ ... ... ... SSS" ૧ ... ३५२ ४ .. ... ... विशिष्टद्रव्य इति यतिरिक्तति वाकाभेदः सम्यद्यत इति वृत्त्यन्तरिति विप्रतिषेधेति विसितविति वास्तवमेवाभावादिति धेयर्थप्रसङ्गादिति बेयधिकरण्यादिति वहिरबखादिति वेयधिकरयादेवति विवसामाति व्यापकत्वादिति विशेष्यखमेवेति मृत्तपतौति व्यवधानेनेति विपं कृतमिति विशेषणं विशेष्योति वर्णन तृतीयासमासो वा খ্রিথমথ্যা सन्दारकयुवतिः वरिखत्यर्थ इति वस्वाणि मे स्युरिति विरोधात् विवतितोऽर्थ इति वक्ष्यतीति विशेषणसमासे च वृत्तिविषये इति विरोधमकाव इति वर्तीति व्याप्तिसमायोति विच्छिन्नत्यादिति विधिष्ठति ... २५७ ११ ... ३५७ ५ ... के ... ५ भा 8 ... ... भा १ ... ... १७ ... ... ३९२ 9 8०१ ... ११ भा ४३१ ३ ... ... ... क ४४२ ... ... ... ४५१ ... ६ ... ... ... 8०५ ... ४७६ ५ ... ... २८१ 9 ... ४८३ ·( ०३.) . क १८॥ . ... ... ४. .. ... ५०२ ... ... , ५०४ ... ... ... ... ... ५१७ ... ... ५२९ ... ... . . ... १४ भा ८ ... ... ... ... ५३८ ... ... ... ... ... वर्तिपदामामेकाविभक्तिखादिति सिकरः वेषधिकरस्यमिति वृत्तिपरिगणल्म ... विशेषणविशेष्यभावाभावाविति यधिकरणप्राप्नोतीति বিমাহলিমি वर्तिपदेति विम्डामेकोति विमर्शः वर्गाविति वार्षति विना प्रतिनिमिर्तमेसि व्यवस्थाशब्दो व्यवस्थाकृताविति विषयकल्यादिति ... धेयाकरणदस्य वेति विप्रतिषिद्धार्थ इति विरुद्धानामिति विपर्याय प्रयोग इति शक्ति पत्तप्रति विदितथाभावात् विरोधाभावात् विशेषणविशिष्टय वक्ष्यमाण इति वाचित वर्जनार्थ एवेति অনিজাম वीवमिति विशिष्य कार्यत... विवारयति वाघिखंति to ... ... ... . ... ... ५५३ ... ५७. ... ... ... ५८२ ५८८ ... ... ... ... ५८५ ... ... ... ५९६ १ ... ... ... ... i miff f mim($($(E ... १२ ... ... ... ... १४१ ... ... .. ... ... ... ... ... ...

·( . ७8 ) ... ... ... ... ... ६८२ ... ... ... ... ... ... .०१ ... PSSS 909 ... ... ७०७ भा १ ... भा ००९ ... ... भा ૭ ૧૦ ... ... ७१४ ... ... ... ३ ७१५ 9 ... ... ... ૭૧૨ ५ ... ... ... 9२१ ... ... हरिः ১২ ... ... ... ... ... विकृतमङ्गामिति विकारप्रतिपसिरिति वायते इति वहिरणखादिति व्यभिचाराति वचनग्रहणादिति विशेषणविशेष्यभावातू व्यतिरिक्तः ... तौरवमिति वाक्यार्थः विषयविभागायेति विभक्तिविषये विशेषणभाव एव ध्याकरणान्तरे विभक्तवादिभिः विनापोति ध्यपदिष्ट इति वाचकं धातुमिति विषेषकर्मति विशेर्धानरपेक्षः विशेषार्थिनेति व्याख्यास्यामौति विशेषति वधिसत्वाचति वाक्यत्रयमिति व्यायत्तत इति विधमिति व्यतिरिक्त समुदायति वचनान्तरे रति व्यवस्थिति धत्ताविति वलादाविति हरिः ... ... ७३४ ७४३ 9 ... हरिः ७४७ 9 ... ७४९ ... ... ... भा ૩૧ ... ४ ... ... .५० oys ... 9 ... ७६७ ... .. ... ... १८८ ८०१ ५ ... ८.४ ... ८०५ ... ५ ८२० "" ... ... ... ८२७ ... ... ८४५ ४ ...

·( ७५ ) ... ... ... •८४६ ८४६ ५ वर्तमानोक्त इति वायुर्शित ... वर्णाश्रयेति व्यवहिसेति वायोति 15. ५८. १० ... C७८ ... .. ८८२ ... श.. भा ... ... ... क ४ ... ૧૫ ... ... १ ... १२४ ५ ... ... ... शङ्कलपेति क्तिनियमेखिति शृङ्गावरम् शक्त ति शब्दति शिष्ठति शाकालेति शब्दान्तरेण शेषनाचेति शङ्कलाखण्डो देवदत्त इति ... ... १२८ १, १५७ ૧૦ ... ... ... ३ २ १९३ ... ... भा २१९ ३ प्रास्तो ज्याम २८२ ... ... . २८ ... ... ... ... भा २९२ ... २८१ भा ३०४ ... ... ... भा ... ... भा. ... शब्दन संम्पर्शादिति यामत्वस्याधारेति शस्वामिति शखौगतो गुण इति पामाशब्द: शाखौशब्देन शाखौशब्दोपादामेति चंतकामिति शुकवभूरिति क्षेषग्रहणे तसहसमिति शब्दान्तरेति प्रबादेवाः यद्वादय इति शब्दर्याक्तखाभावारिति ... . १ ... ... ... ... भा ... ... ४०२ . ...

·४०९ ३ ... भा ... ४३२ 9 ... ... ... ૧૨ ... ५३५ ૧૨ ... ६०८ ૧૨ भोषिकति . शेषलक्षणा शुक्लार्धन शब्दान्तरखात शेषाधिकारति शक्तिसाधनपतं चेति शब्दव्युत्पत्तये इति शक्तिरिति तृशानचोरिति शाम कर्तुर शक्तिलसणार्यातिरिक्त इति प्रतिस्विति ... ... .. ... ... ३ 9 ૭૧૯ ... ... WT 9२१ ... ७२१ ... ७२ ... ११ ... ... धूयमाणक्रिये हरिः ७३४ ... ... ... भा ७४२ ... भा यावदन् श्रोता प्रदातन्याम् शूद्राणामिति असमेवेति शिति धेति ७७६ ७८३ ... १ ... ... ५२ १३ ... ... ... ८७५ .. ४ ... C प। भा २ ... ૧૧૦ ... ... ... ... . m0 भा २१६ ... षष्ठीवाचिोति घट्मभतीनामिति पण मुहूर्ता इति षष्ठीति घरपति षष्ठीसमास घनुपति ... ४२८ ... ... ४६६ ८ ... ... ... ५५५ ... ... - ६५८ ... भा ... ७२१ ... ... ... ७२४ ... ૧ घण्टौखादिति षष्ठीभवतीति पठाभिषित इति यजभवसौति महौनिर्दिष्टति भा ७३० भा ७४१ ... ... 299 ... ...

·"७७.) स। खरे पेति ... ... श्र ... ... ... समुदायो वेति. . ... ... ... ... खरूपम् खरितगुणयुक्तमिति सर्वम् स एकार्थीभावति भा. १० ... ... ૧૫ ૧e ... सुब्धातुप्रभसय इति ... ... ... २८ २८ ... ... ... २८ " ... ... म । ... ... ३ . भा ३ ... .. ... SIY ... ३ १३ ... .. .. ३ ... ... .. ... . ४१ ... समासस्य त्यनेन समासो न पारित खरम प्रसध्यवेति सामान्यति संख्यामा इति सर्व गुरुकुमिति सामश्वियवमपोति सामीप्यादरपोति सम्बन्धिदखाचति सार्थवदिति सापेक्षमसमर्थम् समुदायाः माइण्यारिति समर्थमित्युच्यते इति स्वनिधुः सम्बन्धमातर्भावात् पामर्थभेदोऽपौति ... सम्बन्धयोपरमादिति खरमेव इति स्वार्थम् खेनाचन वशीकृतस्यति खविशेषोति सामर्थमंव नबादिति ... ... ४२ ... ... ... भा ... ... ... ... १० ५ ... .. ... FFE" १ ... . ११ ·भा ७५ ... को ७ - ... ... ... ... . १ ... 9 ... 8 ... ८६ ... ५ ... ... ... के १४ ... ... ... १६ ... भा ... ... ५ ... भा १०४ १ ... भा १०८ ... ... ... ११७ मवं स्वं प्रसक्तमिति खाम्यन्तरेभ्यो निवर्तरति स्वार्थ जहातीति ". सम्बधान्तरापेक्षति स्वरूपमिति खाम्यमित्यस्य मंचोपसर्ग इति भत्यामपि हानाविति '.संथाविशेषेति समर्थतराणामिति ममामो विधा सविशेषणम् समानवाक्ये इति समर्थनिघाले हौति समुदायति सत्यपौति मविशेषणानां वृत्तिन सम्वति संसर्गिमेरक इति' समानाधिकरखेनेति, सामर्थाभावाचति समासः प्रामोतीति सत्तान्यत्वे इति समासमिति सुगजातिगजेति स्मृतिशास्ववादित संप्रतीयसेसि सुपसुपेत्यति समासान्तेन भाव्यमिति सर्वान्त इति सुष्टु सूक्ष्माम् इति.. समासान्त इति ... ૧૧૨ १ ... ૧૧૨ ... १२० १३३ ... ... ... ... १२६ ६ ... १२१ 9 ... ... १२९ ३ ... 9 ... ... १३० ... ... १३२ ... ... ... . ... १३४ ... ... ... ... ... भा १ ... WI ५ ... ...

·( 4 ) १४० ... भा ... ४ ... ... WI १० . ... .. १११ ... ૧૫ ५ ... ... .. ... १५६ mur १५८ ... १५८. १० ... ... १६० भा १६० ... . ... ... ... .. ... .. .. १६५ .. ५ माभिटामिति सुबन्तसमुदापति स्कुटा वेति खरे अवधारणाचति सुबन्तसमुदायस्थ खरादिबिति सम्बयते इति समानपदवादिति सत्यपि निमितत्यादि समासावयव एवेति सत्यां समास संसायामिति चरितवादिति समास मंशापति साहणे विति समासार्चति समुदायस्य वेति ... संख्यायावितिसत्वादिति समामास्तोदासत्वमिति मतिशिष्टत्वादिति समुदायस्यं ति समध्यादौना वाचकमिति सादृण्मार्थकत्वादिति मादृश्य वृत्तिरिति सूत्रामिबिति .... यायसम्पत्तीति खरादौनां चेति खया पति समास उच्यते इति मसम्पर्धामावाहित समासेनेति पव परति बचावाति ... ... ... १६८ १६८ .. ... ११ १०४ ... ... .. ... ११९ ... ... ४ .. ... १८६ १८६ १४ ... ... ... १८७ ... । १८७ ... ७ १८८ ... ... ... ... १९१ ... ... ११ . ... ... ... २०१ ... ... ५ .. ... भा २०२ १४ ... ...

·CO • ), ... ... 19 ... ... ... ... ... ... २१० ० ... ... ११ ... ... १ ... २२४ ... ... भी २३८ ... ... २२९ ... ... ... ... ... ११ ... ... ३ ... ... wr ... ૧ ... ... ( सर्वमेकनदीसरे सोत्र इति सख्यसोभति स पदार्थ सत्युमधेति साक्षात् सामति सम्प्रतीति सवे इत्यादि पिद्धवादिति सम्बन्धमात्रविवक्षायामिति स्तुतिनिन्दति ... सूत्रसन्दर्भति सिद्धन्विति सम्बन्धविवसायामिति सर्वलोकव्यवहारेति सन्दहरहिस इति समासादाशिवोऽनवगमादिति खवचनेनेवेति समामाभिधानमिति समाहारे इति समीपीकरणम् सादृश्येऽपि सुपसुपेति समाहार एव सद्वितलुकोति समाहाराभिधेय इति ख वाचेति साकल्पनेति साधारणधर्मविशिषुति साभाविकत्वादिति खौलिजन्मेति स्वीप्रत्ययो शप्तौति सत्यापित समानाधिकरबलतमति .... ५ ... ३ ... ... भा २४० ... २५४ ... ... ... भा २५७ ... ... ... ... ... ... ... २८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... २९४ ... ... ...1 ... .. ... ...

·( ५.) ... ३१० ... ... ... ... ... ... ३४४ ... ... ३५१ ... ३५१ ... ... ... भा ... मादृश्यनिमित्तादिति सामानावचन ग्रहणेति माधारणगुणवक्षनेति समुदायार्थापेतायामिति साधकामतोति समसम्प्रधारणेति समासो न प्राप्नोतीति मिद्धमभूमिति महयोग मामानांन समेति मर्वधनाद्यर्थ इति मधनति सुबन्तन परति समामापि गुणवचन इति सन्देहास्यादिति मरणाय पुनर्वाप्यत इति मामानगा ययममृति मोत्रत्वाति 9 ... भा भा .. ...१४ ... ... ... के ... ३ ... ... ... ... ... ... ... अर ... ३५ ... ... के ... .." मूत्रारम्भ इति भा ४०० ... ... ... ... क ৪০২ ... १३ ... हरिः ४०६ ३ . क ४१५ ... ४२१ ... ... ... ... ४ म ममाम इति मत्तायानित्यत्वादिति ममणि विनि मादृग्यादिनति म निवृत्त हति ममानिवृत्नामेयांत ল্লালননি सापेतमममर्थमिति পলিথিন निवारणापेति सामर्थ मनावादिति समास ति मामयमेव नास्तानि भा ४३५ १ ... ... भा ४३५ ... ... ४४६ १ ... .. ममामशङ्का ६४४९ " ... ... ४५० ... ५१ १ ...

·( २ ) ... ४५३ ... के ... ४५३ ... क ५ ५ ... ... °४५१ अभी ४५८ ... .. ... ... ... ... ३ ... ... ४६३ ... ... ... ह ... ... ४६५ ... १ ... ४६६ ... श्री ... ४५७ ॥ ... ... ... ४८३ ... ... ... ४८३ ... ... सत्यपीति महसुपेत्यर्वति माधत्वादिति सुबन्तति “यप-ग्रहणं विधि सुपेत्यस्य निवृत्ताविति सुबुत्पतरिति 'मुबिधयति साधनं हि क्रियाम् सुबन्तमेवोपपदम् स्वरसमासान्तति समाविधाविति संख्याविवति संख्याया अधिवक्षति स तहिशेष एवेति ... संबन्धभिधीयत इति समासेनति संख्ययमनया समुदायावयवसम्बन्ध इति सुबधिकारे इति समासशक्तपनङ्गीकारे सकर्मकत्वादिति समासार्थनोपपद्यत इति समासस्थति ममुदायावयवानां चेति खम्वामीति संयोगसमवाति सुजन्तस्य ति सुजन्तत्वादित्यच्यते 9 .. ... ४९० ... ४९३ ४ ... ... ४९६ .. ... ... ४९ ... ... ५०३ ... WT ५१० ... ५१8 ... ... ५१५ ३ भा ५१७ ... ... ... ५१८ ४ ... ... ... ५१६ ... ... ... ... ५२० ... ... ৪২২ ... ... ... ५३१ ५ ... सुजन्त इति ... ... ... संख्यति मुजार्यमिति ... ... ૫ ૩૧ ११ ...

·( ९३.) ... WT ... ... भा ... ... १३ ५३३ १४३४ ... ... भा .. म व क्रियाम्पावत्यर्थः मचोक्तति संवानेति संख्यं याभिधायित्वादिति सप्तम्यति मायोगयोरिति ... मिद्धः समास इति समुहानाचानुपपत रिति समुच्चितद्रव्याश्रये इति सुकृतदुष्कृते इति ममुच्चिले इति सुराया इति माहचर्यादौति ५४१ ... ... ५४२ ५४५ . ५४. ... . के ५४८ ... 86 ५५१ ... भी ५६५ .... ... ... ५ भा ५०३ ... ५८१ ... ... ... ... ५८ ... ... ... ... १२ ५८ ... ... ... . १ ... ... ... ५०५ समासस ... मामध्ये होति ... समाहारेति ... स्वचाति समासेन विति ... स्वार्थस्य महत्वादिति समर्थानामिति सप्तमानिर्देश इति ... सर्वत्र चेति ... सामादिति मामर्थनति ... मनिधीयत इति ... मूत्रं प्रत्याख्यामिति मामीप्यमयश्व इति माधनापवर्ग इनि म्ववननाहित ਖਬਜ਼ਜਿ ... १० क ३ ६०६ ... १३ ... ६१० ५ ३ ६११ ... ... ... ... ... ... ... क ८० ... भा १३ ५ सकप मत्वभ्रने नि २ क ...

·( ८४ ) . ... . ... ६ ... ... ૧ ૨ १५ ... . ... ०१३ ... ... १९ ૧૧ ... ... भा 9२५ ... १२ ... भा ... ২২২ ५ ... ... ... . 980 ... ... भा ... ... 9४१ ... भा ... ७५१ ... 9 ... ... ४ 9५३ ०५६ ... 9 ... ... ... स्त्रीवाद्यधिकमिति सामानाधिकरण्यादिति सर्व स्वादयःस्थिता इति सर्वविघयस्त्रीकारणेति -स्वस्खामौति ।... संबन्धाभावादिति स्वामिमिति “मोऽणः खनिष्ठतया सम्भवति स्तुनः सामानोन स्वीप्रत्यय एवेति सप्तमौ प्रयोगेनेति म्वरितवंति संख्याशब्देनेति समुदायस्यति समासमिति ममाहियमाणत्वादिति समाचारेण व्यपदिश्यति सत्यपि प्रातिपदिकत्व खं शोणितं नास्तीति मृतिकारैरिति ममुदाघार्थी नाम्तौति सप्तमौति खोप्रत्ययनिवृत्तीति समामार्थति समुदायार्थ स चावयव लिने नि म चालिनी समाहाहगोश्चत साम्या चेति ... ... ... ... १६१ ... ११ ... ... ... ... ... ... ... 890 ... ... १८० ... ... १८१ .. ८०३ ... १ ८०४ १ ८०४ ... ३ ... C04 ... १ ... ... ... ... ८०५ ... अ. अ.भी ... COC ... ... ... COC ... ... ८१४ ... १२ २८ ...

·( ५ ) ८२९ ... भा के ८४४ ३ ... ५१ ... के ८५२ ... ... ८ . ८६० ... ... ... सतिपौर्वापर्य इति... सर्वप्रकारेणेति संज्ञानां चेति सर्वथा सर्वाणि इन्द्र बह्वर्थानौति .. समर्थानाम् प्रथमस्य सन्निपाते ति सत्यपाति समासे कृते स्वाभाविक्योति सामान्यन प्रश्न इति ... cot . ... ८०९ १ ... CCO ६ ... ... ... c८२ ... ចខ្ញុំ ह। २२१ ... ३५८ २० 4. . ... हेनुकाल मंतितत्वाति हेतृतीयेति. हतोतृतीयेति हिनयोगचंति प्रत्ययेन हित्वादिग्विति 9 पा ८२५ ४ भा ...

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.