·No text on this page.

·पण्डितकुलपतिः
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, र,
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B, A.
Superintendent Free Sanskrit Coliege, Caloutta.

·No text on this page.

·dl abo... पातञ्जलदर्शनम्। समाधिपादः। त्रों नमो गणेशाय। अथ योगानुशासनम् ॥ १॥ यस्यका रूपमाद्यं प्रभवति जगतोऽनेकधाउनुग्रहाय प्रदीपले शराशिविषमविषधरोऽनेकवक्त्रः सुभोगी। मवज्ञानप्रसूतिर्भुजगपरिकरः प्रौतये यस्य नित्यम्, देवोऽहोशः म वोऽव्यात् सितविमलतनुर्योमदो योगयुक्तः ॥१॥ नमामि नगदुत्पत्ति हेतवे वृषकेतवे । को शकर्मविपाकादिरहिताय हिताय च। मत्वा पतनलिमर्षि वेदव्यासेन भाषिते । मञ्जिनस्पष्ट वह माये व्याख्या विधास्यते । सहि भगवान् पतञ्जलिः प्रारिप्सितस्य शाखस्य सपतः वापयार्थ प्रेचा. बत्महत्ता श्रीतुश्च सुखावलोमाधम पाविख्यासुरादाविदं सूब' रषयाकार। पथ योगानुशासनम् । तव प्रथमावयवम् अपशब्द च्यापट । पत्ययमधिकारार्थ इति । पौष ज्योतिरितिवत् नत्वा चाननार्थः । अनुशासनमिति जिशास्त्रमा। অমিথলতি অল্প, পায় बमदमाधमतरं प्रहत्तिः अपितु तत्व- जामविख्यापयिषामनरम् । , जिज्ञासामानयोस्तु स्यात् यथा पाचायते "तसात् भानो दान्न उपरतसितितः समाहिती भूत्वा पास्मन्येव पास्मानं पश्येत्" इत्यादि বিনযামীবালয় খ বন্ধবি লাৰিজাল। ব্রি- मनोतिप्राचीरनुपयोगात् मामाषिकत्वे योगानुमासनस्य तदभावेऽप्युपेवत्वात् पमामाषिक व तहावेऽपियवान् । एतेन तत्वचामचिस्यापविषयीरामनाया ·पातजलदर्शनम्। तस्य लक्षणाभिधित्मया पदं सूत्र' प्रवकृते- योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥२॥ सर्वशब्दाग्रहणात् सम्प्रजातोऽपि योग इति पाख्यायते । चित्तं हि प्रख्याप्रवृत्तिस्थितिशीलत्वात् त्रिगुणम् । प्रख्यारूपं हि चित्तसत्वम् रजस्तमोभ्यां संसृष्टम् ऐखयविषयप्रियं भवति तदेव तममा अनुविश्वमधर्माऽज्ञानाऽवैराग्याइनैश्वर्योपगं . यात् अवसादयति । वक्ष्यति हिमति मूले तहिपाक इति । किञ्च निगोधमभि- मुख करोति अभिमुखीकरोति । स च मम्प्रज्ञातयतुःप्रकार इत्याए । सचेति । घसम्प्रज्ञातमाह सर्वति इति। रनस्तमोमयौ किल प्रमाणादित्तिः सात्विों इत्तिमुपादाय सम्म जाते निरुद्धा, पमम्मजाते तु सर्वासामेव निरोध इत्यर्थः । तदिह भूमिहये समाप्ता या मधुमत्यादयो भूम यस्ताः सर्वासामु विदित: सार्व. भौम इति सिद्धम् ॥ १ ॥ हितीयं मूवमन तारयति । तस्य लक्षति। तस्य इति पूर्वस्वीपात हिविधं योगं परामशति । योगधित तिमिरीधः । २ । निरुध्यन्ते यस्मिन् प्रमा- णादिवत्तयोऽवस्थाविशेषे चित्तस्य सोवस्थाविशेषो योगः । ननु सम्प्रज्ञातस्य योगम्य भव्यापकत्वात अस्तवणमिटम, पनिरुडाहितच , चित्तनिरित्यत पाह। सबंशब्दारहणादिति ॥ यदि सर्वचित्तवृत्तिाधी योग इत्युच्येत भवेदव्यापकं सम्प्रजातस्य कशकमविपाकाश्यपरिपन्यो चित्तत्तिनि- रोध तमपि संग्टकाति, तवापि राजमतामसचिसत्तिनिरोधात, तस्य च तहावा- दित्यर्थः । कुतः पुनरे कस्व चित्तस्य शिक्षादिभूमिसम्बन्धः, किमयं चैव मयस्य स्य चित्तस्य बत्तयो निरोडव्या इत्याशङ्का प्रथमं ताबदषस्थासम्बन्धे हेतुमुपन्धस्यति । चित्तं हौति । प्रयाशील चात् मत्त्वगुणाम्, प्रवृत्तिशीलत्वात् रजोगुणम, स्थिति-' शौलत्वात् तमोगुणम, प्रयाग्रहणमुपलक्षणार्थ, तेमान्येऽपि सात्त्विका: प्रमाद. लाघवप्रीत्यादयः सूच्यन्त , प्रहत्या च परितापग्री कादयी राजसाः । महत्तिविरोधी तमोतिधर्म: स्थितिः । स्थितियणाद गौरवावरणादैन्यादयः उपलक्ष्यन्ते । एत- टुक्त' भवति । एकमपि चित्त विरणनिर्मिततया गुणानाच वैषम्यण परस्परविमर्द वैचित्रवादिमितपरिणाम सत् पानेका वस्थ सुपपद्यते इति । चिप्ताद्या एव चित्तस्य भूमीः यथासम्मवमवासगवस्थाभेद बतौः पादर्शयति प्रख्या हित । चितपय परिणतं सव चितमत्वम् । तदेवं प्रख्यारुपतय . .

·. समाधिपादः। rathiles stali भवति। तदेव प्रक्षीणमोहावरणं सर्वत: प्रद्योतमानमनु. विहं रजोमात्रया धर्मज्ञानवैराग्य खर्योपगं भवति। तदेव रजोलेशमलापेतं स्वरूपप्रतिष्ठं सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्र धर्म मेघध्यानोपगं भवति। तत्परं प्रसङ्ख्यानमित्याचक्षते আমিন। বিনিমজিৰসৰিযালিলি মনিজমা কমিন- विषया शहा चानन्ता च सत्त्वगुणात्मिका चेयम्, प्रतो . . सत्त्व प्राधान्य चित्तस्य दर्शितम् । तव चित्ते सत्त्वात् किञ्चिटूने रजस्तमसी यदा मिथ: समे च भवतः तदैश्वर्यच विषयाच शब्दादयः तान्येव प्रियापि यस्य तत्तथोक्त सत्व प्राधान्यात् खलु चित्तं तत्त्व प्रणिधित्सदपि तत्त्वस्य तमसा पिहितत्वादणिमा- दि कमैश्वयमेव तत्त्वमभिमन्यमानं ततप्रणिधित्म ति, प्रणिधत्ते च क्षणम् पथ रजसा चिप्यमाणम् तवापि पलधस्थिति तत् प्रियमानं भवति । शब्दादिषु पुनरस्य स्वर- सुबाही प्रेमा निरूढ़ एव, तदनेन विक्षिप्तं चित्तमुक्तम्। क्षिप्तं चित्तं दर्शयन् मूढ़मपि मूचयति । तदेव तमसेति । यदाहि तमी रजो विजित्य प्रस्तम् तदा चित्तसत्त्वा- बरकतमः समुत्सार से अशक्तत्वात रजस्तमःस्थगितं चित्तमधर्माद्युपगचति । अज्ञानच विपर्यय ज्ञानम् अभाव प्रत्ययालम्ब नच्च निद्राज्ञाममुक्तम् । ततश मूढ़ावस्थापि मूचि- तेति । पनवयं सर्वत्र इच्छाप्रतीघात: । अधर्मादिव्या चितं भवतीत्यर्थः । यदा तु तदेव चित्तसत्त्वमाविभूतसत्त्वमपगततमःपटलं सरजस्वं भवति तदा धर्मनानवैरा- भयैश्वाणि उपगच्छतीत्या प्रक्षोणे त्यादि। मोहः तमस्त देय चावरणं प्रकर्षेण क्षीणं यस्य सत्तथोक्तम् । अतएव सर्वती विशेषाविशेष लिङ्गमावाऽस्लिङ्गापुरुषेषु प्रद्योत- मानम् । तथापि न धर्माद्यैश्चर्याय च कल्पते प्रत्यभावादित्यत पाए। अनुविद्ध रनोमात्रया रति । रजसः प्रवर्तकत्वादस्ति धर्मादिरित्यर्थः । तदनेन सम्प्रज्ञात- समाधिसम्पवयोः मधुभूमिकप्रचाज्योतिषीमध्यमयी योगिनोचित्तसत्त्वं संग्रहीतम् । सम्पति पति कान्नभावनीयस्य ध्यायिनश्चतुर्थस्य चित्तावस्थामा। तदेव इति, चिसं रजोले शानावादपेतम् पतएव स्वरूपप्रतिष्ठम् । अभ्यास वैराग्यपुटपाकमबन्ध. विधूतरजस्त मोमवस्य हि बुद्धिसत्त्व तपनीयस्य स्वरूपप्रतिष्ठायां विषयेन्द्रिय प्रत्या- तस्य पनवसिताधिकारतया च कार्यकारिणी विवेकख्यातिः परं कार्यमवशिष्यत इत्याह । सत्त्व इति । सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमावं चित्तं धर्ममेघध्यानोपगं भवति, धर्ममेघव वक्ष्यते। पवेव योगिजनप्रसिद्धिमा वत् परमिति । स व पुरुषान्यताख्यातिमा विसं धर्ममेषपर्यन्तं परं प्रसंख्यान- ·पातजलदर्शनम्। satrie urith Mmaimmy. विपरीता विवेकख्यातिरिति । अतस्तस्यां विरक्तं चित्तं तामरि ख्यातिं निरुणद्धि, तदवस्थं चित्तं संस्कारोपगं भवति, . निर्वीजः समाधिः, न तब किञ्चित् सम्प्रज्ञायत इति असम्प्रज्ञात विविधः स योग: चित्तत्तिनिरोध इति ॥२॥ स्त मिति भाषचते ध्यायिनः । चित्तमामामाधिकरण्यं च धर्मधर्मिणीरभेदविवक्षया ट्रष्ट व्यम् । विवेकख्यातेहान हेतु चितिशक्त उपादान हेतु निरोधसमाधिमवतार. यितु चितिभक्त साधुतामसाधुतास विवेकख्यातेर्दर्शयति चितिशक्तिरित्यादिना, मुखदुःख मोहात्मकत्वमशुद्धिः, सुख मोहावपि हि विवेकिनं दुःखाकुरुतः, प्रती दु: खवयो । तथाच अति सुन्दरमण्यन्तवद दुनोति, तेन तदपि हेयमेव विवेकिनः, सेयमशुद्धिरन्तश चितिशको पुरुष न इत्यत उन शुद्धा धानन्ता चेति । ननु सुखदुःख मोहात्मक शब्दादीन् इयं चेतयमाना तदाकारापना कथं विशुद्धा तदाकारपरिग्रहपरिवर्जने च कुर्वती कथ मनन्ता इत्यत उत्तम् दा दर्शितविषयेति दर्शितो विषयः शब्दादिः यस्यै मा तधोका । भवेदेतदेवम् यदि बुद्धिवत् चिति शक्तिविषयाकारतामापोत, किन्तु बुद्धिरेव विषयाकारेण परिणता सती अदाकारायै चितिशय विषयमादर्शयति ततः पुरुष त यते इति उच्यते । ननु विषयाकारां बुद्धिमनारुढ़ाया: चितिशतोः कथं विषयवेदनं विषयारीह वा कथं न तदाकारापत्तिरिति पतः उक्तम् । अप्रति संक्रमा इति प्रतिसड सञ्चार: स चितेनम्तिीत्यर्थः। स एव कुतोऽसा नासीत्यत उक्तम् । परिणामिनोति । न चिते विविधोऽपि धर्मलदाणाऽवस्था लक्षण: परिणामोऽस्ति येन क्रियारूपए परिणता सती बुद्धिसंयोगेन परिणमेत चिति शक्तिः। प्रमंकान्ताया पपि विषय- संवेदनमुपपादयिष्यते। तसिई चितिशतिः शोभनेति विवेकख्यातिस्तु बुद्धि- सत्त्वात्मिका शोभनेत्य तम् । परितिशतविपरीतेति । यदा च विवेक ख्याति- रपि या तदा कैव कथा वृत्त्य तराणां दीषबहुलानामिति मावः । ततस तोनि- रोधसमाधेरवतारी युज्यते त्या। अतस्तस्यामिति । ज्ञान प्रसादमावण कि परेण वैराग्येण विवेकख्यातिमपि निराधीत्यर्थः । पथ पमिकडाऽषतिचिन कोशमित्यात पाह सदवस्थमित्यादि । स निरोधोऽवस्था यस्य तत्तथोक्तम् । निरोधस्य स्वरूप. 'माह। समियीन इति । केशसहित: कर्माशयो जात्यायुर्भागवीजम् तमा- मिर्गत इति निर्षोंजः । पस्यैव योगिजनप्रसिद्धामन्वया संज्ञामादर्शयति। न नति उपसंहरति । विविधः संयोगसित हत्तिनिरोध इति ॥२॥ .

·समाधिपादः। . KAroin तदवस्थे चेतसि विषयाभावात बद्धिबोधात्मा पुरुषः किं :स्वभावः, इति- तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ ३॥ खरूपप्रतिष्ठा सदानी चितिशक्तिर्यथा कैवल्ये, व्युत्थान- चित्ते तु सति तथापि भवन्तो न तथा । सम्प्रति उत्तरमूवमवतारयंचीदयति । तदवस्थे चैतसीति । किमाईपे तनदा- कारपरिणत बुद्धिबोधात्मा खलु अयं पुरुषः सदा अनुभूयते न बुद्धियोधरस्तिो- इतोऽस्य पुरुषस्य बुद्धिबोधस्वभावः सवितुरिव प्रकाश: न प संस्कारशेषे चेतसि सोऽस्ति, न च स्वभावमपहाय भावो वर्तितुमईति इति भावः । स्यादेतत् संस्कार. • शेषामपि बुद्धि कस्मात् पुरुषो न बुद्धाते इत्यत पाह। विषयाभावादिति । न बुद्धिमानं पुरुषस्य विषयोऽपि तु पुरुषार्थवती बुद्धिः विवेकल्यातिविषयभोगौ च पुरुषार्थों को च निगद्धावस्थायां म त इति सिद्धी विषयाभावः। सूत्रेण परि- हरति । तदा ट्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥३॥ स्वरूपे इत्यारोपितम्। भान्तघोरमूढ. स्वरूपं निवर्तयति । पुरुषस्य हि चैतन्वं स्वरूपमनीपाधिकम, न तु बुद्धिबोधः मान्तादिरूपः भोपाधिक: हि सः स्फटिकस्ये व स्वभावख छधवलस्य जपाकुसुम स पाधिः अणिमा, नचोपाधिनिहत्तावुपहिनिवत्तिः पतिप्रसङ्गादिति. स्वरूपस्य च प्रभेदऽपि भेदं विकल्पा अधिकरणभाव उक्त इति । मेवार्थों भाष्यकता द्योत्यते। स्वरूपप्रतिष्ठति। तदानों-निरोधावस्थायां न व्युत्थानावस्थायामिति भाव: । स्यादेतत् व्युत्थानावस्थायाम् अप्रतिष्ठिता स्वरूप चितिशक्ति: निरीधावस्थायां प्रतितिष्ठन्ती परिणामिनी स्याद व्युत्थाने वा वरूप- मतिष्ठामे सति व्युत्थाननिरोधयोः पविशेष इत्यत पाइ व्युस्थानचिरी निति । जातु कूटस्थ नित्या चितिशक्तिः स्वरूपात यवते । तेन यथा निरोध तथैव व्यत्यानेऽपि, न खलु शक्तिकाया: प्रमाणविपर्ययज्ञानगीचरत्वेऽपि वरूपोदय- व्ययौ भवतः प्रतिपत्तौतु तथाभूतमपि अतथात्वेन अभिमन्यते । निरोधसमाधि- मपेक्ष्य सम्प्रजातोऽपि व्यत्यानमेवेति ॥३॥ मूवान्तरमवतारयितु' पृषि कपना इति। यदि तथाऽपि भवन्ती म तथा केन सहि प्रकारेण प्रकाशत इस्यर्थः ॥ हेतुपद मध्यावस्य सूवं पठति । दर्शितविषयत्वात् इचिसाहयमिवरव ॥४॥ इतरब-युस्थान याचित्तत्तयः शान्त भावः। भय- .

·पातञ्चलदर्शनम्। कथं तर्हि। दर्शितविषयत्वात-c. वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥ ४ ॥ व्युत्थाने याः चित्तहत्तयः तदविशिष्टकृत्तिः पुरुषः । तथाच सूत्र ,एकमेव दर्शनं ख्यातिरेव दर्शनम्” इति। चित्तम् अयस्कान्तमणिकल्पं सविधिमात्रोपकारि दृश्यत्वेन खं भवति - एतच्च घोरमूढाः सा एक विशिष्ट अभिना उत्तयो यस्य पुरुषस्य स तथोक्तः । सारूप्य- मित्यव स शब्द: एक पर्यायः । एतदुक्तं भवति । जपाकुसुमस्फटिक योरिव बुद्धि- पुरुषधीः सविधानादभेदग्रड़े बुद्धिहत्तौ: पुरुष समारोप्य शान्तोऽमा दुःखितोऽस्मि मूढोऽस्मीति पध्य वसति । यथा मलिने दर्पयतले प्रतिविम्बितं मुखं मलिनमारोप्य शोचति प्रात्मानं मलिनोऽमौति । यद्यपि पुरुषसमारोपोऽपि शब्दादिविज्ञानवत, बुद्धिवत्ति: यद्यपि च प्राकृतत्वेन अचिद्रूपतया अनुभाव्यस्तथापि बुद्दे: पुरुषत्व मापादयन् पुरुषवतिरिवानुभव दूब पवभासते तथाच पयमविपर्य योऽप्यात्मा विपर्य यवानिव पभोकाऽपि भोक्तव विवेकख्यातिरहितोऽपि तत्सहित इव विवेक ख्यात्यां प्रकाशते । चितेरपतिसंक्रमायास्त दाकारापत्ती व बुद्धिसंवेदनमित्य व सत्त्व परुषयो: अत्यन्तासकीर्ण यो: प्रत्य याविशेषो भोग इत्य व ध उपपादयिष्यते । एतमतान्त- रेऽपि सिमित्याह । तथाचेति । पञ्चशिखाचार्यस्य सूत्रम् । कमव दर्शन ख्यातिरेव दर्शनम' इति । ननु कथ मेकं दर्शनं यावता बुद्धेः शब्दादिविषया विवेकविषया च हत्तिः प्राकृत- तया जडवेन धनुभाव्या दर्शनं ततोऽन्यत् पुरुषस्य चैतन्यम् अनुभवो दर्शनमित्य न पाह ख्यातिरेव दर्शन मिति । उदयव्य यर्मियों इति ख्याति लौकिकीम अभि- प्रत्य एतदुक्तम् एकमेवेति चैतन्यन्तु पुरुषस्य स्वभावो न ख्याति: । चैतन्यं न लीक- प्रत्यक्षगीचर: पपि तु भागमानुमानगोचर इत्यर्थः । तदमेन व्युत्थानावस्थायां मूल. कारणमविद्यां दर्शयता तहेतुकः संयोगी भीगहेतुः खस्वामिभावोऽपि सूचित इति । तमुपपादयना। चित्तम् इति । चित्तं खं भवति पुरुषस्य स्वामिन इति सम्बन्धः । मनु चितजनितमुपकारं भजमानो जित नवित्तस्ये पिता न चास्य सन्न. नितोपकारसम्भवः तदसम्बन्धादनुपकार्थत्वात् तत् संयोगतदुपकारभागित्वे च परि. पामित्व प्रसङ्गादिस्थत पाह। अयस्कान्तमणिकल्यं सबिधिमाबोपकारि दृश्यत्वेनेति । न पुरुषसंयुक्त चित्तमपि तु सासन्निहित सनिधिय पुरुषस्य न देशतः काखतो वा ·समाधिपादः। . gয় ভামিন। মা বিনম্রনিক্সীগ যুবলয় গলাটি सम्बन्धी हेतुः ॥ ४॥ सा: पुननिरोधव्या बहुत्वे सति चित्तस्य- वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः ॥५॥ - . केश हेतुकाः कर्माशयप्रचयक्षेत्रीभूताः क्लिष्टाः। ख्याति- MPA सदसंयोगात्, किन्तु योग्यतालक्षणोऽसि च पुरुषम्य भोक्तशनिश्चित्तस्य भाग्य- भक्तिः तटुक्तम् दृश्यत्वेनैति । शब्दाद्याकारपरिणतम्य भीग्यत्वेनेस्यर्थः । भोग यद्यपि शब्दाद्याकारा हत्तिचित्तस्य धर्मस्तथापि चित्तचैतन्य योरमेटसमा. रोपाइत्तिसारूप्यात् पुरुषस्येत्यु कम, तम्माभित्तेनासंयोगेऽपि तजनितोपकार. भागिता पुरुषस्य पपरिणामिता चेति सिद्धम् । ननु खस्वामिमम्बन्धो भोग है तर. विद्यानिमित्तोऽविद्या तु किनिमित्ता न खम्तु निनिमित्त कार्यमुत्पद्यते । यथाहु: । 'म्वपादियदविद्याया: प्रवृत्तिः तस्य किं कृता' इति प्रामुपसंहारण्याजेन उद्ध. रति । तस्मात् चित्त हत्तिवीधे पति । शान्तधोरमूढाकारचित्तवत्य पभोगे पनादा विद्यानिमित्तत्वादनादिसंयोगी हेतुः । पविद्यावासमयोश्च सन्तानी वीजापुर- सन्तानवदनादिरिति भावः ॥ ४ ॥ स्यादेतत् पुरुषो हि शक्ये उपदिश्यते । म च हत्तिनिरोधी इतौरविज्ञाय शक्यो न च सहस्त्रेणापि पुरुषायुषैः पलाममा: कथित् परिगणयितुम पसंख्याताच कथं निरोडव्या प्रत्याशा सासामियत्तास्वरूपप्रतिपादनपर सूत्रमवतारयति सा: पुनर्निरोडव्या बहुत्वे सति चित्तस्य रति । इत्तयः पञ्चतय्य: किष्टाकिष्टाः। शतिरूपोऽवयवी एकः तस्य प्रमाणादयोऽवयवा पञ्च सतस्तदवयवा पञ्चत यो पञ्चावयवा उत्तिर्भवति, ताश्च वृत्तपत्र मैवादिचित्तभेदात् पहा इति बहुवचनम् उपपन्नम् । एतदुक्त भवति चेवो वा मैत्री वा पन्यो वा कश्चित् सर्वेषामेव तेषा वृत्तयः पञ्चतय्यः एव नाधिका इति । चित्तस्येति चैकवचनात्यभिप्राय चितामा. मिति तु ट्रष्ट स्यम् । तासामवान्तर विशेषम् पनुष्ठानोपयोगिनं दर्शयति । किष्टा. ऽक्लिष्टा इति । पलिटा उपादय किष्टा निरोडन्यास्ता पपिपरेण वैराग्येणेति । पस्य व्याख्यानम् पाह। केश हतुका इति । कशा पखितादयो हेतवः प्रहत्ति कारणं यासां वृत्तीना तास्तथीताः। या पुरुषार्थ प्रधानस्य रजतमीमयौनां हिनौमां के शकारित्वेन के शायैव प्रकृतिः केमा किष्टम् । तदामामतौति ·पातञ्जलदर्शनम् । विषया गुणाधिकारविरोधिन्योऽक्लिष्टाः। क्लिष्टप्रवाहपतिता अपि प्रतिष्टाः, लिच्छिद्रेषु अपि प्रतिष्टा भवन्ति प्रक्लिच. च्छिद्रषु लिष्टा इति। तथा जातीयकाः संस्काराः वृत्ति भिरेव क्रियन्ते संस्कारैच वृत्तय इति एवं वृत्तिसंस्कारचक्रम् अनिशमावर्त्तते, तदेवम्भूतं चित्तम बसिताधिकारमात्मकल्पेन व्यवतिष्ठते, प्रलयं वा गच्छति इति। ता: किष्टाच अलिष्टाच पञ्चधावृत्तयः ॥ ५ ॥ प्रमाण विपर्यय विकल्प निद्रा स्मृतयः ॥६॥ किष्टा इति । यत एव के शोपार्जनार्थममूर्षा प्रवृत्ति: पत एवं कर्माशय प्रत्यक्षेत्री- भूताः प्रमाणादिना खलु अयं प्रतिपत्तार्थमवसाय तत्र सक्री बिष्टी वा कर्माशय- माचिनोतीति भवन्ति धर्माधर्मप्रसवभूमयो वृत्तयः किया. इति । अकिटा व्याघटे ख्यातिविषया इति। विधूतरजस्त मसो बुद्धिसत्त्वस्य प्रशान्तबाहिन:: प्रजाप्रसादः ख्याति: तया विषयिण्या सहिषयं सत्त्व'रुषविवेकमुपलक्ष्यति तेन सत्त्वपरुषविवेक विषया यतः प्रतएव गुणाधिकारविरोधिन्य: कार्यारम्भ णं हि गुणानामधिकारी विवेक ख्यातिपय वसानच तदिति चरिताधिकाराणां गुणाना. मधिकार निरुम्वन्ति इति अतस्ता प्रकिष्टा: प्रमाणप्रभृतयो वृत्तयः । स्यादेतत वीतरागजन्मादर्शनात किष्ट हत्तय एव सर्वे प्राणभृती न किष्ट. वृत्तिप्रवाहे भवितुमर्हन्ति प्रकिष्टा हत्तयो नचामूर्षा भावेऽपि कार्यकारिता, विरोधि- मध्यपातित्वात् । तस्मात् किष्टानामकिष्टाभिनिरोधमास! च वैराग्येण परेणेति मनोरशमात्रमित्यत पाह। किट प्रवाहेति । पागमानुभानाचार्योपदेशपरि- शौरल नलचजन्मनी अभ्यास वैराग्य किष्टविद्रम् अन्तरं सब पतिताः स्वयमकिष्टा एव यद्यपि किष्ट प्रवाहपतिताः, न खलु शालग्रामे किरातशत सखी प्रतिवसन्नपि बाबण: किराती भवति । पकिष्टछिट्रेष्विति निदर्शनम् किष्टान्त नितया किष्टाभिर नभिभूता पकिष्टाः स्वसंस्कारपरिपाकक्रमेण किष्टा एव तावदभि- भवन्तीत्याहा तथा जातीयका इति। पकिष्टाभि निभिरकिष्टा: संस्कारा इत्यर्थः । तदिदं इत्तिसंस्कारपकम् पनिशम् पावर्तते पानिरोधसमाधः सदेवभूतं चितं निरोधावस्थं संस्कारशेषं भूत्वा पात्मकल्पेन व्यवतिष्ठते इति पापाततः प्रलयं या गच्छतौति परमार्थतः पिण्डीकृत्य स्वार्थमा। ता इति । पञ्चधेत्यर्थ कथन- मावं न तु शब्दत्तिव्याख्यानं तपयःप्रकारे स्मरणात् ॥५॥ 4 ·समाधिपादः। तव । प्रत्यक्षाऽनुमानाऽऽगमाः प्रमाणानि ॥७॥ इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य वाद्यवस्तुपरागात् तविषया सामान्यविशेषा पात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारणप्रधाना. वृत्तिः प्रत्यक्षु प्रमाणम् । फलमविशिष्टः पौरुषेयश्चित्तवृत्तिबोधः, बुझे: प्रतिसंवेदी पुरुष इति उपरिष्ट्रात् उपपादयिष्यामः। अनुमेयस्य तुल्यजातीयेषु अनुत्तो भिवजातीयेभ्यो व्याहत्त: सम्बन्धो यः सहिषया सामान्याऽवधारणप्रधाना वृत्तिः अनुमानम्। यथा देशान्तरप्राप्तगतिमञ्चन्द्रतारकं चैत्रवत् विध्यथाप्राप्तिरगतिः । प्राप्तेन दृष्टोऽनुमितो वा अर्थः परत्र स्वबोधसंक्रान्तये शब्देन उपदिश्यने शब्दात् तदर्थविषया वृत्तिः श्रोतुरागमः, यस्यागमस्य अपडेयार्थो वक्ता न दृष्टानुमितार्थः स आगमः लवते। मूलवतरि तु दृष्टानुमितार्थे निविप्लवः स्यात् ॥ ७ ॥ fod विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥८॥ सा: स्व संन्नाभिरुद्दिशति । प्रमाणविपर्ययविकल्प निद्रामा तयः ॥ ६ ॥ निदेशे यथा वचनं मिनचार्थे इन्ह:समामः इसीतरयोगः । यथा 'अनित्याशुचि टुःखानात्मस मित्य शुधिसुखात्मख्यातिरविद्या' इत्यतेऽपि न दिङ्मोहालात- घकादिविभमा व्यदस्यन्ते । एवमिहापि प्रमाणाभिधानेऽपि वृत्त्यन्त रसडावशक्षा म व्युदस्यतेति तन्निरासाय वक्तव्य पञ्चतय्य इति । एतावत्य एय हत्तयो न अपरा: सन्तीवि दर्शितं भवति । तन्त्र प्रमाणति विभनन् समान्यलक्षणमाइ । प्रत्यवानुमानागमाः प्रमा- पानि ॥७॥ पनधिगततत्वबोधः पीरुषेयो व्यवहार हेतुः प्रमा, सत्करणं प्रमाणम् । विभागवचनं न्यूनाधिकसमाव्यवच्छेदार्थम् । तब सकलप्रमाणमूलत्वात् प्रष- मत: प्रत्यक्ष अक्षयति । इन्द्रियेति । पर्थस्येति समारोपितत्वं निषेधयति । तहि- क्येति । वाधगोचरतया ज्ञानाकारगीचरत्वं वारयति, चित्तवनिनो ज्ञानाकारस्थ वाह्यज्ञेयसम्बन्धं दर्शयति । वाधवस्तूपरागादिति । व्यवहितस्य तदुपरागे हेतुमाह। इन्द्रिय प्रणालिकयेति सामान्यमावमर्थ इत्ये के। विशेषा एव इत्यन्ये । सामान्य विशेषतहप्ता इत्यपर वादिनः प्रतिपन्नातनिहाया। सामान्यविषा- .

·१२ पातन्त्रलदर्शनम्। म कमान प्रमाणम्। यतः प्रमाणेन बाध्यते भूतार्थ- विषयत्वात प्रमाणस्य । तत्र प्रमाणेन बाधनमप्रमाणस्य दृष्टम्। तद यथा हिचन्द्रदर्शनं सहिषयेण एकचन्द्रदर्शनेन बाध्यते इति, भयं पक्षपर्वा भवति विद्या पविनगारशिवारागहषाभिनि- वेशा के शाः इति, पतएव वसंत्राभिस्तमोमोहो महामोहस्ता. मिस अन्धतामित्र इति, एते चित्तमलप्रसन्न अभिधास्यन्ते रति । सामा- स्मन इति । न तासा किन्तु साहात्मामर्थस्य एतच एकान्तानभ्युपगमात् इत्य व प्रतिपादयिष्यते । पनुमानागमविषयात् प्रस्य चविषयं व्यवछिनत्ति, विशेषावधा- राप्रधानेति । यद्यपि सामान्यमपि प्रत्यक्षे प्रतिभासते तथापि विशेष प्रत्यप- सजनीभूतम् इत्यर्थ: । एतच साक्षात्कारोपल व पपरम् तथाच विवेक ख्यातिपि लक्षिता भवति । फलविप्रतिपतिं निराकरोति । फलं पौरुषयश्चित्तवत्तिबीध मनु पुरुषवत्तौ बोध: कथं चितगताया वृत्तेः फलं न हि खदिरगोचर- व्यापारेण परशुना पलाशे छिदा क्रियते इत्यत पाह। विशिष्ट अति। न हि पुरुषगतो बोधी जन्य ते पपि तु चैतन्यमेव बुद्धिदर्पण प्रतिविम्वितं बद्धिवच्या पर्या- कारया सदाकारताम् पापद्यमान फलम् । तथाभूतं बुद्धरविशिष्ट बुद्यात्मकं बत्तिश्च बयात्मिके नाधिकरण्यात् युक्तः प्रमाण फलभाव इत्यर्थः । एतच उपपादयि बुई : प्रति संवेदोति। प्रत्यक्षानन्तरम् प्रवृत्यादिलिङ्गकोटबुडानुमामप्रभवसम्बन्ध- दर्श नसमुस्थतया पागमस्थानुमानजन्यस्वादानुमितस्य च भागमेन धन्वाख्यानादागमात् प्रागनुमान लचयति पनुमेयस्यति । विज्ञासितधर्मविशिष्टो धय॑नुमेयस्तस्य तुल्यनातीयाः साध्यधर्मसामान्येन समानाथा: सपथाः, तेषु पनुत्त इत्यनेन विरु. इत्वम् पसाधारणधमत्वञ्च साधनधर्मस्य निराकरोति । भिन्नजावीया पसपक्षास्ते- च सपवादन्य विरुवातदभाववन्तश्च तेभ्यो ब्यासतदनेन साधारपानेकान्ति कत्व मपाकरोति संवध्यत इति सम्बन्धी जिजम, बनेन पचधर्मतां दर्शयन् पसिद्धता निवारयति तषिया तनिबन्धमा पिबन्धने इत्यमाविषयपदव्युत्पते : सामान्या वधारणेति। प्रत्यचविषयात् व्यवछिनति सम्बश्वसंवेदनाधीनजन्मानुमान विशेषेषु सम्बन्धमाणामविन सामान्यमेव सकारसम्बन्धयाहणं गोचरयतीति । उदा. दूत्याह। यथेति। ची हत्वथें विन्ध्योऽगनिनक्षमात् वस्याऽमामिः, पती गतिनिवती ·समाधिपादः। . तव पासे : मिहत्ते देशान्तर प्राप्त गतिमञ्चन्द्र तारकं चैववदिति सिद्धम् । पागमस हात्तसंचमा। पति नेति । सत्वदर्शनकारुण्य करपाटवाभिसम्बन्धः पाप्तिः, तया वर्तत रति प्राप्त: तेन दृष्टः अनुमितो वा पर्थः । एतस्य पृथगनुपादानं, तस्य दृष्टानुमितमूखत्वेन ताभ्यामेव चरितार्थत्वात, पाप्तचित्तवर्तिज्ञानसमस्य शानख मोचित समुत्पादः स्वबोधसंकान्ति: तस्यै अयं उपदिश्यते बोहिताऽस्तिमाप्ति- परिहारोपायसया प्रज्ञाप्यते, शेषं सुगमम् । यस्थ पागमस्य पथडेयार्थों वक्ता यथा बान्धेव दश दाडिमामि तान्येव षडपूपा भविष्यन्ति इति, न दृष्टानुमितार्थों यथा चैत्य वन्देत् खर्गकाम इति सभामम: मयते । नन्वेवं मन्वादीनामपि पागमः लवेत । न हि तेऽपि दृष्टानुमितार्था इत्यस पाह। मूलवतरितु इति । मूलवक्ता हि तवेश्वरो दृष्टानुमितार्थः, यथाः, यः कश्चित् कस्यचिद्धर्मों मनुना परि. कीर्तितः । स सर्वोऽभिडितो वेद सर्वज्ञानमयो हिसः इति इत्यर्थः ॥ ७ ॥ विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपपसिष्ठम् ॥ ८॥ विपर्यय इति वक्ष्यनिर्देशो मिष्याज्ञानमित्यादि लक्षणं यत् ज्ञान प्रतिमामि रूपं सद्रूपाऽप्रतिष्ठ मेवातपप्रतिष्ठं यथा अथाहभोजीति । अत: संशयोऽपि संग्रहीतः। एतावांस्तु विशेषः । जाभारुदेव पप्रतिष्ठिता हिचन्द्रादेस्तु बाधज्ञानेन । नन्वेवं विकल्पोऽपि तद्रूपा- ऽप्रतिष्ठानादिचारतो विपर्यय: प्रसन्य तेत्य त पाह। मिय्याज्ञानमिति। पनेन हिनीनाऽनुधवमिडो बाध उक्तः स चास्ति विपर्य ये न तु विकल्प तेन तपडितरूपा गामेव तु विचारयतां तव वाधबुद्दे रिति । चोदयति कमात्न इति नामरण उपजातविरोधिना ज्ञानेन पूर्व वामनीयमपि तु पूर्वेखेव प्रथमपलाते नानुपजातविरोधिना परमिति भावः। परिहरति । यतः प्रमाणेनेति । हि पूर्वापेक्षा परीत्पत्तिः सव एलन तु खंख कारणादन्यो- ऽन्यानपचे ज्ञाने येते, तेनोत्तरस्य पूर्वमनुपम उदयमनासादयतस्तद पवाधात्म- वोदयो, न तु पूशीनरवाधान्मोदयः तस्य तदानीमप्रसक्तः तस्मादनुपजातविरो- धिता बाध्यत्वे हेतुः उपनातविरोधिता च वाधकले, तम्मा ताविषयत्वात् प्रमा- खेन पप्रमाणस्य वान' सिद्धम् । उदाहरणमाइ । तत्र प्रमाणेम इति । तस्य कुत्सितत्वं हानाय दर्शयति । सेयं पञ्चेति । विद्या- सामान्यमविद्याऽस्मितादि पञ्चसु पवंसु इत्यर्थः । पन्यक्रमहदहारपञ्चतन्मावेषु परमपनात्मखात्मबद्धिः विद्या तमः एवं योगिनामष्टम अणिमादिकेषु ऐश्वर्येषु प्रयास श्रेयीबुद्धिः अष्टविधी मोर: पूर्वस्खाज धन्य: स च पस्मिता उच्यते । तथा योगेनाष्टविधम् ऐश्वर्यमुपादाय सिद्धो भूत्वा दृष्टानुअविकान् शब्दादीन् दश विषयान् मोक्ष्ये इत्येवमास्मि का प्रतिपत्तिमहामोडी रागः, एवमते नै वाभिसन्धिना प्रवर्तमानस केनचित् प्रतिषहत्वादपिमादीनामनुत्पत्ती तबिन्ध नस्य इरानुअविकविषयोपभी- O - २ ·णतन्त्रलदर्शनम्। शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥६॥ सन प्रमाणोपारोही, न विपर्वयोपारोही च, वस्तुशून्यत्वे. ऽपि शब्दज्ञानमाहात्मानिबन्धनो व्यवहारो दृश्यते। तदयथा चैतन्यं पुरुषस्य खरूपमिति यदा चितिरेव पुरुषः तदा किमत्र केन व्यपदिश्यते भवति च व्यपदेशे वृत्तिः यथा चैत्रस्य गौरिति। यथा प्रतिषिद्धवस्तुधर्मो निष्क्रियः पुरुषः तिष्ठति वाणः स्थास्वति स्थित इति गतिनिवृत्ती धात्वर्थमावं गम्यते। तथा अनुत्पत्तिधर्मा पुरुष इति उत्यत्तिधर्मस्य अभावमात्रम् अवगम्यते न पुरुषान्वयो धर्मः तस्मादिकल्पितः स धर्मस्तेन च अस्ति व्यवहार इति ॥ ८ ॥ गस्य पसिद्ध: प्रतिबन्धकविषयः कोष: स तामिस्राख्यो देषः । एतमणिमादिगुप- सम्पत्तौ दृष्टानु अविकविषय प्रत्युपस्थाने च कलान समेतन्नयतीति यः बास! सोऽभिनिवेशोऽन्धतामिमः । सदुन्नम्। भेदस्त मसोऽष्टविधी मोहस्य च दविधी महामोदः । तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवति अन्धतामिस इति ॥८॥. शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ ६॥ ननु शब्दज्ञानानुनी दा. गमप्रमाणान्तर्गती विकल्प: प्रसन्त, निर्वस्तुकल्वे वा विपर्ययः स्वायत पाई। स नेति । स न प्रमाणान्तर्गतो, विपर्ययान्तर्गतो वा, कस्माद, यतः वस्तु इति, वस्तुशून्यत्वेऽपि इति प्रमाणान्तर्गतिं निषेधयति : शब्दज्ञानमाहात्मानिबन्धन इति । विपर्ययान्तर्गतिम् । एतदुक्तं भवति कपिदभेदे भेदमारीपयति । कचित पुनर्भिवानामभेदं, तती. भेदस्याभेदस्य च वस्तुतोऽभावात् तदाभासो विकली न प्रमाणे नापि विपर्ययो व्यवहाराऽविसंवादादिति । शास्त्र प्रसिद्धमदाहरणमा । तदयति । कि विशेष्य केन व्यपदिश्यते विशेष्यते नाभेदे विशेष्यविशेषण भावी न हि गवा गौर्विशेष्यते किन्तु मिनेन चैवेण तदिदमा भवति च व्यप. देश इतिः रति । व्यपदीयव्यपदेशक योर्भावी व्यपदेषी विशेषणविशेष्यमाव fi मावत् सबिन निर्वाक्यस्य यथा चैवस्य गौरिति । मास्त्रीयमेवीदाहरणान्तर समुचिनोति । तति । प्रतिषिद्धी वस्तुनः पृषिज्यादः धर्मः परिबन्दी यस्सर सयोलः, कोऽसौ निष्क्रियः पुरुषः । म खलु साधोये राद्धान्तऽभावो मार कश्चिदति वस्तुधर्मो येन पुरुषो विशेष्यतेत्यर्थः । कषिपाठः प्रतिषिद्धा वस्तधम । .

·समाधिपादः। अभावप्रत्ययालम्बनावृत्तिनिद्रा॥ १० ॥ सा च सम्प्रबोधे प्रत्यवमर्शाप्रत्ययविशेषः । कथं सुखमह- मखास प्रसन्नं मे मनः प्रज्ञां मे विशारदीकरोति। दुःख- महमखास स्त्यानं मे मनो भ्रमत्यनवस्थितम्। गाढ़ मूढ़ो- ऽहमस्वासं गुरूणि मे गात्राणि क्लान्तं मे चित्तमलसं सुषित- मिव तिष्ठतीति। स खलु अयं प्रबहस्त्र प्रत्यवमर्शो न स्याव इति । तस्थार्थ: । प्रतिषेधव्याप्ता: प्रतिषिताः न वस्तुधर्माणां ताप्यता भावा- भाषयो: असम्बन्धात् पथ च तथा प्रतीतिरिति । लौकिकमुदाहरणमा। तिष्ठति बाण इति । यथा हिपचति भिन्न- तीत्यत्र पूर्वापरीभूत: कर्मचय प्रचय एक फलाऽवकिनः प्रतीयत इत्येव' तितीत्यवाऽपि पूर्वावरीमा मेवाडा "स्थास्यति स्थित" इति। भवतु पाकवत् पूर्वापरीभूतया अवस्थानक्रियया पापानिया वापस्य व्यपदेश इत्यस पार। गतिनिहत्ती धात्वर्थ मावं गम्यते इति । নিৰিৱৰি নাৰ कल्पिता तस्थापि भावरूपत्वम् तवापि पूर्वापरीभाष इत्यही कल्पनापरम्परे- त्यर्थ: । पभाव: कल्पिती भाव इव चानुगत इव च सर्वपुरुषेषु गम्यते न पुनः पुरुषव्यतिरितो धर्मः कश्चित् इति उदाहरणान्तरमा । तथानुत्पत्तिधर्मति । प्रमाविपर्यमाभ्यामन्या न विकल्प वृत्तिरिति वादिनो बाव: प्रतिपेदिरे तत्प्रति. बोधनाय उदाहरणप्रयच इति मन्तव्यम् इति ॥ ९ ॥ पभावात्य बालम्बना इत्तिनिद्रा ॥१०॥ अधिकतं हि इतिपदमनुवादक प्रमाविपर्यय विकल्पस्मृतीनां इत्तित्वं प्रति परीक्षकाचामविमतिपत्तेः अतस्त- दनदाते विशेषविधानाय, निद्रायास्तु बत्तिवे परीक्षकाणामति विमतिपनिरिति सतित्वं विधवम् । न च प्रकतमनुवादकं विधानाय कल्पत इति पुनर्वृत्ति ग्रहणम् । नाचतवमहत्तौनाममावस्तस प्रत्ययः कारणं पुद्धिसत्त्वाकादकं तमः तदेवासम्बन विषयो यस्था: सा तोता बपिनिट्रा। बुद्धिसवे हि विगुणे यदा सबरजसो अभिस्य समस्त कारणावरकमाविरसि तमस्तदा बुद्धी विषयाकार- परिणामाभावादुदभूततमोमयौं बुद्धिमवबुध्यामान: पुरुषः सुषुप्तोऽन्तः संत्र इत्युच्यते। कमायु नः निरोधकै वस्खयोरिव इत्यभाव एष न निदेयत पाह। सां इति। सार सम्प्रबीचे प्रस्थ वमर्थात् सोपपतिकात् परमात् प्रत्ययविशेष: । वर्ष, यदा हि समतिम पाविरचि देतामः प्रव्यवमर्श: सुनीवि- , ·पातञ्चलदर्शनम्। असति प्रत्ययानुभवे तदाश्रिताः स्मृतयश तहिषया न स्युः । तस्मात् प्रत्ययविशेषो निद्रा। सा च समाधावितरप्रत्यय- वबिरोधव्येति ॥ १०॥ Autanti. The act- अनुभूतविषयाऽसंप्रमोषः स्मृतिः ॥ ११ ॥ किं प्रत्ययस्य चित्तं स्मरति। आहोखित् विषयस्येति । ग्राह्योपरतः प्रत्ययो ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भास: तथा जातीय संस्कारमारभते स संस्कारः स्वयञ्जकाञ्जनः तदा. कारामेव ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां स्मृतिं जनयति । तत्र ग्रहणा- आरपूर्वा बुद्धिः ग्राह्याकारपूर्वा स्मृतिः । सा च यो भावित- ..' म तस्य भवति। सुख महमन्वास प्रसन्न मे मनः प्रशां मे विशारदी करोति खलीकरोति इति, यदा तु रज: सचिवं तम पाविरति तददृश: प्रत्यवमश इत्याह । टुःख महमखासम् इति । स्यामम् अकर्मण्यं मे मनः कस्माद, यतो धमति पन वस्थितम् । नितान्ताभिभूतरजः सत्त्व तमःस मुल्लासे स्वाप प्रबद्धस्य प्रत्यवमा माह। गाढं मूदीऽहमम्वा गुरुणि मे गावाणि कान्स' मे चित्तमलम मुषितमिव सिष्ठ तौति । साध्य न्यतिर के हेतुयतिरेकमाह। खल्वयमिति। प्रबुद्धमावस्य प्रत्य यानुभवे नव्यभावकारानुभव, सदायिता: बोध काल सत्ययः । ननु प्रमाणादयो व्युत्थानचित्ताधिकरणा निरुध्यन्नां समाधिप्रतिपक्षत्वान्निद्रायास्तु 'एकाग्र हत्ति तुल्यायाः कथं समाधिप्रतिपक्षतेत्य त पाह। सा च समाधी इति । एकायतुल्यापि तामसत्वेन निद्रा सयोजनिझेन समाधि प्रतिपति सापि निरीहन्या इत्यर्थः ॥ १० ॥ अनुभूतविषयाऽसम्प्रमोषः पतिः ॥ ११॥ प्रमाणादिभिः अनुभूते विषये योऽसम्प- भोष: अस्तेयः सा स्मृतिः । संस्कारमावजन्यस्य हि ज्ञानस्य संस्कारकारणानुभवाव. भासिती विषय पात्मीयस्त दधिकविषयपरिग्रहस्तु सम्प्रमोषः स्नेयः कस्मात्मा- दृश्यात् । मुषलेय इत्ययात्मम्प्रमोषपदव्युत्पते । एतदुक्तं भवति सबै प्रमाणा- दयोऽनधिगतमर्थ सामान्यतः प्रकारतो वा अधिगमयनि मृतिः । पुनर्म पूर्वानुभवमयादामतिकामति सहिषयातहनविषया वा न तु वदधिक विषया सोऽयं उत्तान्तराहिशेष: स्मृते रिति । विशति । किं प्रत्ययस्येति ग्राह्यप्रवण त्वान अनुभवस्य स्वानुभवाभावात् ततः स संस्कारी यायामेव खारयतीति प्रतिभाति, ..

·समाधिपादः। । स्मर्तव्या चाभावितम्मतव्या च । स्वप्ने भावितस्पर्तव्या । जाग्रत्- समये तु प्रभावितमार्तव्येति । सर्वाः स्मृतयः प्रमाणविपर्याय विकल्पनिट्रास्मृतौनाम् अनुभवात् भवन्ति। सर्वाश्चैता वृत्तयः सुखदुःखमोहात्मिका: सुखदुःखमोहाच केशेषु व्याख्येया: सुखानुशयो रागः दुःखानुभयो इषः मोहः पुनः प्रविद्येति एता: सर्वा वृत्तयो निरोव्याः प्रासां निरोधे सम्प्रजातो वा समाधिर्भवति असम्प्रजातो वेति ॥ ११॥ अथासां निरोधे क उपाय इति- chooken by अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १२ ॥ the nchi अनुभवमाव जनितत्वाच्चानुभवमेवेति विमृग्य उपपत्तित उभयमरगा मेवावधारयति । ग्राह्यप्रवणतया गावीपरक्तः परमार्थतस्तु याह्यग्रहण एव उभयं तयोराकारं • स्वरूपं निभासयति प्रकाशयति । म्व व्यञ्जकं कारणमञ्चनमाकारी यस्य स लथोक्तः स्वकारणाकार इत्यर्थः । यहा व्यञ्ज कमुद्दोधकम् पञ्जनं फलाभिमुखीकरणं यस्य त्यत्यर्थः : । ननु यदि कारण विचारा बद्धिस्मरणयोसारूप्यं कस्तहि विशेष इत्यत पाहा तव याणेति । ग्रहणमुपादानं न च महोतस्य उपादान सम्भवति, तदनेन पनधिगतबोधनं बुद्धिरित्युक्तं ग्रहणाकारी ग्रहण रूपं पूर्व प्रधानं यस्या: सा नयोका । विकल्पितवाय मभेदेऽपि बुद्धियइपायो: गुपप्रधानभाव इति । यायाकार: पूर्वः प्रथमो यस्या: सा तथोक्का । इदमेव च याह्याकारस्य ग्राह्यस्य पूर्वत्व यदृत्ता- न्तरविषयौ कृत त्वमर्थ स्य, तदनेन वृत्त्यन्तरविषयौलतगोचरा स्मृतिरित्युतं भवति सोऽयमसंप्रमोष इति । मनु पस्ति स्मृतेरपि संप्रमोषो दर्शयति हि पिवाद- रतीतस्य देशकालान्तरानुभूतस्य अननुभूतचरदेशकालान्तरसम्बन्ध सा चहयोति । भावितः कल्पितः स्म व्यो यया मा तथोक्ता । पभा- वितोऽकल्पितः पारमार्थिक इति यावत् । नेयं मतिरपि तु विपर्यस्खलक्षणोप- पनत्वात् स्मृत्वाभासतया तु स्मृतिकता पमाषाभासमिव प्रमामिति भावः I.. कमात् पुनरन्से घृते रुपन्यास इत्यत पाइ। सर्वाः स्मृतय रति अनुभवः प्राप्तिः शाप्तिपूर्वा अत्ति: स्मृतिस्ततः स्मृतीनामुपजन प्रत्यर्थः । ननु ये पुरुषं क्रिश्यन्ति ने निरोगव्याः मे चावता के शाप तथा न वृत्तयः तत् किमर्थमासां निरोधः . इत्यव पाहा सर्वाता इति सुगमम् ॥ ११ ॥ खपू इत्यत भाना , .

·१८ पासनलदर्शनम् । चित्तनदी नामोभयतो बाहिनी वहति कल्याणाय, वहति पापाय च। या तु कैवस्वप्रारभाराविवेकविषयनिम्ना सा कल्याणवहा। संसारप्राग्भाराऽविवेकविषयनिमा पाप- वहा सत्र वैराग्येण विषयस्रोतःखिलौक्रियते विवेवदर्श नाभ्यासेन विवेकस्रोत उहाव्यते इत्यभयाधौनश्चित्तहत्ति- निरोधः ॥ १२॥ तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥ चित्तस्यात्तिकस्य प्रशान्तवाहितर स्थितिः । तदया। प्रयत्नो वीर्यमुत्साहः तत्सपिपादयिषया तत्साधनानुष्ठानit is construed मभ्यासः ॥ १३ ॥othama स तु दीर्घकालनैरन्तयसत्कारासेवितो दृढ़- भूमिः ॥ १४ ॥ smat दौर्घकालासवितः निरन्तरामेवितः तपसा ब्रह्मचर्यगा निरीधीपायं पृच्छति । अथेति मूत्रणोत्तरमाह। अभ्यास वैराग्याभ्यां सनि रोध: ।.१२॥ अभ्यास वैराग्य योनिरोधे न यितव्ये पवान्तर व्यापारभेदेन समुच्च तु विकल्प इत्याह । चित्त नदौति । प्राम्भार: प्रबन्ध: मिमता गम्भीरता गाध- तेति यावत् ॥ १२ ॥ अवाभ्यासस्य स्वरूपप्रयोजनाभ्यां लक्षण माह। तत्र स्थिती यनोऽभ्यासः ॥१३॥ तयाचट चित्तस्य इति, प्रवृत्तिकस्य राजसतामसतिरहितस्य प्रमानवाहिता विमल लता सात्विक वत्तिवाहितैकाग्रता स्थितिः तदर्थ इति स्थिताविति मिमिनसप्तमी व्याख्याता। यथा चर्मणि होपिन इन्तीति । प्रयवमेव पर्यायान्यां विपदयति वीर्यमुत्साति तच्छायोनितामा। तत् संपिपादयिषया इति, तदिति स्थिति नरामशति । प्रयनस्य विषयमाह। तत्साधनेति स्थितिसाधनानि अन्तरजवधि- रहापि यमनियमादौनि साधनगोचरः कश्यापारी न फलगीचर इत्यर्थः ॥ १२॥ ननु ग्य त्यामसंस्कारपान पदिपरिपन्थिना प्रतिवद्धोऽभ्यासः कप स्थित्य कल्पत ..

·समाधिपादः। १८ - विद्यया श्रया च सम्पादितः सत्कारवान् दृढ़भूमिभवति । व्युत्थानसंस्कारेण द्रागित्येवानभिभूतविषय इत्यर्थः ॥ १४ ॥ दृष्टानुअविकविषयुविष्मास्य वशीकारसंज्ञा imgarryTA" Vedantis वैराग्यम् ॥ १५ ॥ tominology . स्त्रियोऽनपानमैखयमिति दृष्टविषयविष्णस्य स्वर्गवैदेछ- प्रकृतिलयत्व प्राप्तावाऽऽनुअविकविषये विष्णस्य दिव्याऽदिव्य. विषयसंप्रयोगेऽपि चित्तस्य विषयदोषदर्शिनः प्रसंख्यानबलाद- नाभोगामिका हेयोपादयशून्या वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥१५॥ इत्यत पाहा 17 तत् स तु दीर्घकालनरन्तव्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥१४॥ सोऽय मभ्यामी विशेषणत्यसम्पन्न: सन् दृढ़ावस्थी न सहमा व्यत्यान संस्कार भिभूत- •स्थितिरुपविषयो भवति यदि पुनरेवंभूत नपि अभ्यामं कृत्वा उपरमेत् तस: काल परिवासेनाभिभवेत् नमानीपरन्तव्यमिति भावः ॥ १४ ॥ वैराग्यमा। दृष्टानवि कविषयवि शास्य वशी कारसंज्ञा वैराग्यम् ॥ १५ ॥ वेतनाचत नेषु दृष्टविषयेषु विततामाह। स्त्रिय इति ऐश्वर्य माधिपत्यम् । अनुभवी वेदस्ततोऽधिगता पानुअविकाः स्व गांदयः तवापि वैरणामाइ स्व गेति । देहरहिता विदेहा: करणेषु लोना: तेषां भावो वैदेयम् भन्ये तु प्रकृति मेवात्मानमभिमन्यमामा: प्रकृत्यु पास का: प्रकती साधिकारायामेव लीमास्तेषां भावः प्रकृति लपलम् । प्राप्तिविषये वितणस्य । पानुपविकविषये विष्णो हि स्वर्गादिप्राप्तिविषये विवरण ननु यदि वैषणामावं वैराग्यं हन्त विषयाप्राप्तावपि सदस्तीति वैराग्यं स्यादित्यत पाह। दिव्यादिव्येति । न वैरणामावं वैराग्यम् अपि तु दिव्या- दिव्यविषयसंप्रयोगेऽपि चिसस्यानाभोगात्मिका। तामेव स्पष्टयति । हेय इति इयोपादेयशून्या. सङ्गदोषरहिता योपेक्षा बुद्धिर्वीकारसंशा । कुत: पुनरिय- मित्यत पाए। प्रसयानबलादिति । तापवयपरीतता विषयाणां दोष. तत्परिभावनया तत् साचात्कारः प्रसामान तबलादित्यर्थः यसमामसंज्ञा व्यति- रेकसंचा एकेन्द्रियसंघा वशीकारसंज्ञा चेति चततः संज्ञा इत्यागनिमः । रागादयः खलु षायाचित्तवतिम रिन्ट्रियापि यथाखं विषयेषु प्रबच्य ने समा प्रवर्तिषलेन्द्रियापि तविषयेषु इति तस्परिपाचनावारमा प्रयन: उच्यते।

·शतजलदर्शनम्। तत्पर' पुरुषस्यातगुणदृष्याम् ॥ १६ ॥ दृष्टाऽऽनुत्रविकविषयदोषदर्शी विराम: पुरुषदर्शनाभ्या- साव तच्छुषिप्रविवेकाप्यायितबुडिर्गुणेमो ध्यताव्यक्तधर्मकेभ्यो विराति तद् इयं वैराम्बम् । तब यत्तरं तत् धान- प्रसादमात्रम्। यस्योदये प्रत्युदितख्यातिरेवं मन्यते प्राप्त प्रापणीयं, क्षोणाः क्षेतव्याः कशाः छिः विष्टपर्वा भव- . . सा यतमानसंश। तदार सति केचित्कषायाः पक्काः पच्यन्ते पद्यन्ते च केचित् तव पक्ष्यमापेभ्य: पकानां व्यतिरेकेणावधारणं व्यतिरेक संज्ञा । इन्द्रियः प्रवसनासमर्थसया पकानामौकामाविध मनसि व्य व स्थानमै केन्द्रिय संज्ञा । चौमक्यमावस्यापि निततिरुपस्थितेष्वपि दियादिन्यविषयेषु उपेक्षा बुद्धिः संज्ञा- वयात्परा वशीकारसंज्ञा । एतयैव च पूर्वासां चरितार्थत्वान्न ताः पृथगुक्ता इति सर्वमवदातम् ॥ १५॥ पपर वैराम्यमुक्का परमाह। सत्वरं पुरुषख्याते गुणवे हमाम् ॥१६. अपर वैरा ग्यस्य परवैराग्यं प्रति कारणवम् । तत्र च हारमादर्शयति "दृष्टान कविषय दोषदर्शी विरक्तः” इति । अनेनापरं वैराग्य दर्शितम् । पुरुषदा नाभ्यासादाग- मानुमानाचार्योपदेश समधिगतस्य पुरुषस्य यद्दन तस्याभ्यास: पीनःपुन्येन निषेवणं तस्मात् तस्य दर्शनस्य शुद्धिः नस्त मोहान्या सत्त्वै कतानता सया यो गुण पुरुषयो: प्रकर्षण विवेकः पुरुषः शुद्धोऽमन्त:, तहिपरीत गुणा इति तेनाप्यायिता बुद्धिर्य :- योगिनः स तथोक्तः तदनेन धर्ममेघाख्यः समाधिस्तः । म तथाभूती गुपेभ्यो व्यक्ताव्यक्त धर्मकेभ्यः सर्वधा विरत: सत्व पुरुषान्धताख्यातावपि गुपात्मि- कायां यावरित इति, तत्तस्मात् इयं वैराग्यम्। पूर्व हि वैराग्य' मत्त्व समुद्र क. विधूत तमसि रजःकण कलसंपृक्त चित्तसत्त्वे तच्च तौष्टिकानामपि समान ते हि तेनैव प्रकृतिखया बभूवुः । तथोक्तं "वैराग्यात् प्रकृतिलय" इति। तब सयोई यो मध्ये यदुत्तरं, तत् ज्ञानप्रसादमावं मावग्रहणेन निविषयसां सूचयति तदेव कि माशं चित्तसवं रनोलेशमलनापि चपरामष्टमस्याश्रयो पतएव "ज्ञानप्रसाद" इत्युच्यते । चित्तसत्वं हि प्रसादस्वभावमपि रजतमःसम्पमिलिमतामनुभवति, वैराम्याभ्यासविमखवारिधाराधीतसमस्तरमतमोमखं त्वतिप्रसन्न ज्ञानप्रसादमाव- परिशेषं भवति । तस्य गुणानुपादेयत्वाय दर्शयति । यस्योदये इति बस्योदये सति योगी मत्युदितख्याति; स्यातिविशेषे सहि वर्तमानख्यातिमानिन्धर्थः । प्रापपीय ·समाधिपादः। संक्रमो-यस्थ प्रविच्छेदात् जनित्वा मियते, मृत्वा च जायत इति ज्ञानस्यैव पराकाष्ठा वैराग्यम्, एतस्यैव हि नान्तरोयक कैवल्यमिति ॥ १॥ अथ उपाययेन निरुद्धचित्तवृत्तेः कथमुचते सम्प्रज्ञात: समाधिरिति । वितर्कविचारानन्दाऽस्मितारूपानुगमात् संप्र- ज्ञातः॥ १७॥ वितर्क:-चित्तस्य पालम्बने स्थूल प्राभोगः । सूक्ष्मो विचारः । आनन्दो हादः । एकात्मिका संविद अस्मिता। तत्र in the hurry rising out श "satric thankara कैवल्यं प्राप्नं, यथा वक्ष्यति, "जीवने व विहान मुनो भवति इति संस्कारमावस्य विनमूलस्य सत्वादिति भावः । कुत: प्राप्त ? यत: चौपा: क्षेसव्या:, कमा: पविद्यादयः सवासनाः । नन्वस्ति धर्माधर्मसमूही भवस्य जन्म मरण प्रबन्धस्य मंक्रम: मा पना, तत् कुतः कैवल्यम् ? इत्यत पाद छिन्न इति । श्लिष्टानि नि:सन्धीनि पर्वाणि यस्य म तधोक्तः। धर्माधर्मसमूहस्य समुहिनः पर्वाणि, तानि निष्टानि न हि जातुजन्तुमरण जन्म प्रबन्धन वियुज्यते । मोऽयं भवसंक्रमः कशक्षये छिन्नः । यथा वक्ष्यति "कशमूल: कर्माशयः" पा० २ ० १२" "सति सूले तहिपाक" इति । पा० २ सू. १३ ननु प्रसङ्गमानपरिपाकं धर्ममेघनिरोध च पन्तरा किं तदस्ति ? यत् ज्ञानप्रसादमावमित्यत पाह ज्ञानस्यैव पराकाष्ठा इति । धर्ममेधभेद एव परं दैराग्य नान्यत् । यथा वक्ष्यति "प्रसानेऽप्य- कुसीदस्य सर्वथा विवेक ख्यातेधर्ममेधः समाधि:" पा• ४ सू० २६ "सदा सर्वाव रणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्यात जेयमल्पमिति" च । पा. ४ सू० ३१ तमादेत स्य जिनान्तरीयकमविनामाथि कैवस्यमिति ॥ १६॥ उपायमभिधाय सप्रकारोपेयकथनाय पृच्छति पथोपायहये नेति। “वितर्क. विचारानन्दास्मिताकपासुगमात् संप्रज्ञात:" ॥ १७ । संग्रजातपूर्वकत्वादसंप्रज्ञातस्य प्रथमं सम्पज्ञातीपवर्णनम्, संप्रजातसामान्य वित विचारानन्दाखितानां रूपैः स्वरूपेरनुगमात् प्रतिपत्तव्यम् । वितके विपीति । चित्तस्येति । स्वरूप- साचात्कारबती प्रज्ञा पाभोगः, स च स्यूविषयत्वात् स्थलः । यषा दिमाघ- मिको पानुष्कः स्थूल मेव वक्ष्य विध्यसि पप सूकम् एवं प्राथमिको योगी स्यूस मेव ·. । 'पातालदर्शनम् standing alone in shelf प्रथमः चतुष्टयानुगत: समाधिः सवितर्कः। द्वितीयो वितर्क- विकल: सविचारः । वतीयो विचारविकल: सानन्दः । चतुर्थ- स्तहिकलो पस्मितामात्र इति । सर्वे एते सासम्बनाः समाधयः ॥ १७॥ to Asamprajnite samazi,soon Satris mitten or naar Punhan. अथ प्रसम्प्रज्ञातसमाधिः किमुपायः ? कि स्वभावो वैति,- विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥१८॥ in it are writte girant samskararas सर्वहत्तिप्रत्यस्तमये संस्कारशेषो निरोधश्चित्तस्य समा- धिरसम्प्रजातः । तस्य परं वैराग्यम् उपायः । सालम्बनो हि अभ्यासः तत्साधनाय न कल्पत इति । विरामप्रत्ययो निर्वस्तुक पाचभौतिकं चतुर्भजादि ध्येयं साचात् करोति पथ मूम मिति । एवं चित्तस्या- नम्ब ने सूने भाभीगः स्थूलकारणभूत सूमपञ्चतन्मावखिशालिगविषयी विचारः । तदेवं ग्राह्यविषयं दयित्वा याविषयं दयति । पानन्द ति। इन्द्रिये स्थल पास बने चित्तस्वाभोग पाहाद: भानन्दः । प्रकाममोलतया खलु सत्त्व प्रधानादाकारादिन्द्रियागयुत्पन्नानि मत्व सुखमिति तान्यपि मुखागि इति खड़ा भोग पाझाद इति, ग्रहो विषयं सम्पचासमा “एकात्मिका स पखिताप्रमवासि इन्द्रियाणि तेनैवामखिता सूचम रूपं, सा चाममा यौवा मा हिरकात्मिका संतिदिति, तस्यां च यही तुरन्त वाहवति यही विषयः सम्प्र- जात इति । चतुर्गमपरम वान्तरविशेषमा “तत प्रथम" इति, काय कार. पाऽनुमविष्ट न कारर्ष कार्योच, तदनं खूब पाभोगः स्थू समुन्द्रियाभिता. कारबचतुष्टयागतो भवति उत्तरे तु विधककारकायिकरूपा भवन्ति। घसम्प्रजाताहिमति। “सर्वएत" इति ॥ १७ ॥ क्रमप्राप्तमसम्प्रजातमवतारयितु एकति "प" इति, "बिराममन्यवाभ्यास- पूर्व: संस्कारशेषोऽन्यः" पूर्वपदेनीपायकथनम्। उत्तराभ्याच खरूपकपनम् । मध्यमं पदं पिरोति, “महति" इति, प्रषमं पदं बापटे । "तस्य परम्" इति, विरामी हत्तीनामभावनख प्रत्ययः बार तखान्यासः सहनुष्ठान पौन:पुनीम तदेव पूर्व बस तथा । पचापरं वैराग्यं निरोधकार मात्र भरतीप्यत पार मायब नो हि इति, कार्यसपं बार युज्यते न विक, .

·समाधिपादः। पालम्बनौक्रियते, सच पर्यशून्यः, तदभ्यासपूर्व चित्त निरालम्बनमभावप्राप्तमिव भवति वेष निर्वीज: समा- धिरसम्प्रजातः ॥१८॥ स खलु पयं द्विविध उपायप्रत्ययो भवप्रत्यया,तब उपाय- प्रत्ययो योगिनां भवति, one who attaing lamadhi through Aridya. भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १६ ॥ - विदेहानां देवानां भवप्रत्ययः, ते हि खसंस्कारमावो. पयोगेन चित्तेन कैवल्यपदमिव अनुभवन्तः खसंस्कारविपाक विरूपं चाऽपरं वैराग्य सालम्बनं निरालम्बनसमाधिमा कायें, तखाधिरा- लम्बनादेव ज्ञानप्रसादमानात् तस्योपत्तियुका, धर्ममेघसमाधिरेव हि नितान्त. विगवितरजस्त मीमखात्मत्वादुपजातस्तत्तविषयातिक्रमेण प्रवतमानोऽनम्तो विव- याऽवद्यदर्भो समस्त विषयपरित्यागाच्च स्वरूपप्रतिष्ठः सनिरालम्बन: संस्कारमाव. श्रेषस्य निरालम्बनस्य समाधे: कारणमुपपद्यते सारूप्यादित्यर्थः । पालम्बनो. करणम् पाश्रयणम, पभावमाप्तमिव हतिरूपकायाकरणात, निर्यांन: निरा- लम्ब नः, अथवा बोज केशकर्माशयास्ते निषकान्ता यमाम तथा ॥ १८ ॥ निरोधसमाधेरवान्तरभेदं भानीपादानाऽङ्गमादर्भयति “स खत्वमिति, सः निरोधसमाधि िविध उपायप्रत्ययो भवप्रन्ययम उपाय: वत्यमाष: अदादिः प्रत्य यः कारणं यस्य निरोधसमाधेः स तथोक्त:, भवन्ति मायन्तेऽस्खां नन्सव इनि/ भवोऽविद्या, भूतेन्द्रियेषु वा विकारेषु प्रकृतिषु वाऽव्यक्तमदाबारपक्षमावेषु पमात्मखामख्यातिस्तौष्टिकानां वैराग्यसम्पानाम स खलयं भव: प्रत्यय: कारणं यस्य निरोधसमाधः स भवप्रत्ययः, तब तयोर्मध्ये उपायप्रत्यबी योगिनां मीचमाणानां भवति, विशेषविधानेन शेषस समन्चसम्बन्धं निषे. वेषातहि भवस्यय इत्यव सूत्रेणीतरमा "भवप्रत्ययी विदेशति- बयानाम् ॥ १९॥ विदेहास प्रकतिलयाश तेषामित्यर्थः । तद व्याप। "विदेहानां देवानां मकान्थय" .ति, भूतेन्द्रियाचामन्यतमदात्मलेन पति- पन्नास दुपासमया तहासनावासितान्तःकरणाः पिणपानामतरनिन्द्रियेषु भूते वा कौनाः संस्कारमावाऽवशेषमनमः पाट्कोमिकमरोराहिना विदेशः, ते कि धति।

·মানবমন। तथा जातीयकमतिवाहयन्ति। तथा प्रकतिलयाः साधि- कार चेतसि प्रकृतिलौने कैवस्थपदमिव अनुभवन्ति यावन पुनरावर्तते अधिकारवशाञ्चित्तमिति ॥ १९ श्रद्धावीर्य्यस्मृतिसमाधिप्रतापूर्वक इतरेषाम् ॥ २० ॥ उपाय प्रत्ययो योगिनां भवति, अहा-चेतसः सम्प्र- सादः। सा हि जननौव कल्याणी योगिनं पाति, तस्य खम कारमावोपयोगेन चित्तेन कैवल्यपदमिवाउनुभवन्तः प्रान वन्तः विदेशाः, पहक्तिकत्वच कैवल्य न मारूप्यं माधिकार मम्कार शेषता च वैरू प्य म । संस्कार- मावीपभोगैमेति क्वचित्पाठ: तस्यार्थ: संस्कारमावमेव उपमीगो यस्य न तु चित.' ति: सत्य थः। प्राप्ताऽवधयः स्वसंस्कारविपाक तथाजातीयकम् पति बाह. यन्ति अतिक्रामम्ति पुनरपि संसारे विशन्ति, तथा च वायुप्रोतं “दशमन्वन्तरा- पोह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्न का: भौतिकास्तु शतं पूर्णम्" इति । तथा प्रति नयाश पन्य नामहदकारपञ्चतन्मावेषु पन्यतमदात्मत्वेन प्रतिपन्नाः तदुपाया सहासनावासितासःकरणाः पिण्ड पातानन्तरमव्यक्तादीनामन्यतमस्मिन् लीना:, साऽधिकार पचरितार्थे, एनहि चरितार्थ चेतः स्याद यदि विवेकख्यातिमपि बनयेदजनितमत्त्व पुरुषाऽन्यताख्यातेस्तु चैतसोऽचरितार्थ स्याति माऽधिकारि- तेति साऽधिकार चेतसि प्रकृती लौने कैवल्यपदमिवानुभवन्ति यावन्न पुनरा- वर्ततेऽधिकारवशाञ्चित्तमिति । प्रकृतिसाम्यमुपगतमपि भवधि प्राप्य पुनरपि प्रादुर्भवति तती विविच्यते, यथा वर्षाऽतिपाते सहावमुपगती मालकदेः पुन- रम्भीदवारिधाराऽवसे कानपण्डवदेहभाषमनुभवतीति, तथाच वायुप्रोक्तम् “सहन न्वाभिमानिका वौडा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वरा: पूर्ण शतसास तु तिष्ठन्त्य व्यक्तचिन्तकाः पुरुषं निर्गणं माप्य कालसाया न विद्यत" इति, नदस्य पुनर्भवतुतया इयत्वं सिद्धम् ॥ १८ ॥ योगिनां तु समाधेिरुपायक्रममा “श्रद्धावीर्यमतिसमाधिपनापूर्वक इत- पाम् ॥२०॥ ननु इन्द्रियादिचिन्तका पपि अद्धावन्त एवेत्यत पार। "श्रद्धा तमः सम्प्रसादः" इति, सपाजगमानुमानाचार्योपदेशसमधिगमतत्त्वाविषयी ·समाधिपादः। . बहधानस्य-विवेकार्थिनो वौर्यमुपजायते, समुपजातवी. यस्य स्मृतिरुपतिष्ठते, स्मृत्युपस्थाने च वित्तमनाकुलं समा- धौंयते, समाहितचित्तस्य प्रज्ञाविवेक उपावर्त्तते, येन यथा- वहस्तु जानाति, तदभ्यासात् तहिषयाच वैराग्यादसम्प्रचात: समाधिर्भवति ॥२०॥ ते खलु नव योगिनो मृदुमध्याऽधिमात्रोपाया भवन्ति । तद् यथा मृदूपायः, मध्योपायः, अधिमानोपाय-इति । तत्र मृदूपायोऽपि विविधो मृटुसंवेगः मध्यसंवेगः तीव्रसंवेग इति। तथा मध्योपायः तथा अधिमानोपाय इति। तत्र • अधिमात्रोपायानाम् । बीबसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥ .. . . भवति, सहि चेतसः सम्प्रसादोऽभिरुचिरती का श्रा, नेन्द्रियादिषु पात्मा. ऽभिमानिनामभिषिः, पसंप्रसादी जि स, व्यामोहमूलवादित्यर्थः। कुतो. ऽसावेव श्रद्धेत्यत पार"मा हिमननौव कल्याणी योगिनं पाति" विमार्गपात- जन्मनोऽनर्थात् । सोऽयमिछाविशेष रथमाणविषयं यत्वं प्रसूत इत्याह। “तस्य हि अडधानस्य” सस्य विवरणं विवेकार्थिनी वीर्यमुपजायते। स्मृतिः ध्यानम, पनाकुलम पविक्षिप्त, समाधीयते योगानसमाधियुक्तं भवति, यम- नियमादिनासरोयकसमाध्यपन्यासेन र यमनियमादयोऽपि चिताः। तदेव. मखिलयोगामा सम्पन्नस्य संमजातो जायत इत्या। समाहितचित्तस्य” इति, प्रज्ञाया विवेक: प्रकर्ष उपनायते । संप्रजातपूर्वमसंप्रजातोत्पादमा "तदभ्या- माद रवि, तवैव सदभूमिप्राप्ती तत्तविषयास वैराग्याद पसंमज्ञातः समाधिर्भवति, स हि कैवल्याहतुः, सत्वपुरुषाऽन्यतास्यातिपूर्वो हि निरोध- पित्तखिलवावरणेन चरितार्थमधिकारादवसादयति ॥ २० ॥ ननु बहादययेद योगीपाया: तर्षि सषामविषेष समाधितत्फले स्थानां दृश्यते तु कस्यचिसिदि: कचिदसिरिः बसविधि सिधिः अपिचिर- तीष सिद्धिः कचित् विप्रम इत्यत पार "ते खलु नब बोगिम" इति। उपायाः अद्यादयी मदुमयाधिमावा: प्राम्भवीयसंस्काराष्टवमा येषां ते ३

·पातप्रवदर्शनम्।
समाधिनामः समावि भवति इति ॥ २१ ॥
मृदुमध्याऽधिमावत्वात् ततोऽपि विशेषः
॥ २२॥
मदुतौवो मध्धतीवो प्रधिमावतोव इति, ततोऽपि
विशेषः । तहिशेषामृदुतोवसंवेगस्य पासवः, ततो मध्यतीव्र-
संवेगस्थ पासवतरः, तस्मात् प्रधिमावतीवसंवेगस्याऽधि-
मावोपायस्यापि पासवतमः समाधिलाभः समाधिफलञ्चेति
॥२२॥
किमेतस्मादेव पासवतमः समाधिर्भवति?
लाभ भवति बन्योऽपि कश्चिदुपायो न वा इति,-
ईश्वरप्रणिधानाहा ॥ २३ ॥
प्रणिधानाद् भक्तिविशेषाद प्रावर्जित ईखरस्तमनुग्रहाति
अभिध्यानमात्रेण, तदभिध्यानादपि योगिन पासवतम समा.
धिलाभः फलं च भवति इति ॥२३॥
अथ पस्य
-
मधोकाः । संवेग: वैराग्य सस्य पपि मदुमध्यतीव्रता मानवीयवासनाऽहष्ट-
वहादेवेति । तेषु याही पीयसी सिद्धिमान् दर्शयति सूवेष । "बौक्र.
संवेमानामासमः ॥२१॥ इति सूवम। शेष भाष्यम् । समाधेः संप्रशाख फल-
मस पचाससस्य पपि कैवल्यम् ॥ २१॥
"मृदुमध्याधिमावखात् वतोऽपि विशेषः" . ॥२२॥ निमदण्यासावन मावेष
व्याख्यातम् इति । २२॥
स्वान्तर पातयितु विसति । मिमितादेव" रबि, , वा पद
संशयनिकः । चराविधानासा" सू०॥२३॥ याचरे परिधावा" इति
प्रणिधानाद मतिविशेषाचानसावापिकामाविबाधा बागर्मितः अभिसर्व
জনবলগালি, অলিগ্রাম এলাকায় এখান অমিলললিলি
जन्मावण न व्यापारानरेष। शेषं सुगमम् ॥२९॥

·Har : Preplentyear समाधिपादः। in line पथ प्रधानपतिरिः कोऽयमौखरी नाम इति। कोशकर्मविपाकाशवरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ २४ ॥ अविद्यादयः कथाः, कुशलाकुशलानि कर्माणि, तत्फलं विपाकः, तदनुगुणा वासना पाशयाः, तेच मनसि वर्तमानाः पुरुष व्यपदिश्यन्ते स हि तत्- फलस्थ भोक्तति, यथा जयः पराजयो वा योदृषु वर्तमान: खामिनि व्यपदिश्यते। यो हिअनेन भोगेन अपराष्टः स ' पुरुषविशेष ईश्वरः। मनु चेतनाऽचेतनाभ्यामेव व्यूढ नान्येन विश्वम, ईश्वरभेदचेतनः वाई प्रधा- : नम्, प्रधानविकाराणामपि प्रधानमध्यपातात, तथा च न खाऽऽवर्जनमवेतन- बाद पथ चैतमस्तधाऽपि चितिकरोदासौन्याइसंसारितया चाखितादिविर- डाक तः पावर्जनं कुत्ताभिध्यानमिन्याश्यवामा “पथ प्रधान" इति। पत्र सवेश उत्तरमा "केशकर्मविपाकापरपराष्टः पुरुषविशेषः ईश्वरः” पक्किादयः कशा: किमन्ति चल्लमो पुरुष सांसारिक विविधदुःखमहारणेति, कुशताऽकुशखानि रति धर्माधर्मास्लेषाच कर्मजवाद उपचाराकर्मत्वम् । विपाक; नास्थायुर्भागाः, सदगुणा: विधाकानगुणा बासनाः, तात्तिभूमावाशेरत स्याश्या:, न कि करमजातिनिवर्त वर्म माम्भवीय करभभीगमाविता भावना न यावदभिव्य मति तावत्करभीचिताय भोगाय कल्पते, तस्माद भवति कर मजाव्यनुभवनमा भावना करमविपाकाजुगुणेति । मन्वमी के मादयो बुद्धिधर्मा म कचिदपि पुरुष पराममन्ति तथात् पुरुषापादेव सदपरामर्थसिह कृतं कयामत्यादिनयत पार "ते" इति, से मनसि वर्तमानाः सांसारिक पुरुष व्यपदिशन्ने, कमान, स हि तत्पसम्म भोका घेतायोति, स्मात्पु रुषत्वाद ईश्वरस्थापि तत् सम्बन्धः प्राप्त इति तत्प्रतिषेध उपपद्यत इत्या "यः” इति, यो हिपमेन बुधिस्पेनापि पुरुषमापसाधारणेन भोगेनाऽपराष्टः स पुरुषविशेष ईबरः, विमिष्यत इति विशेषः पुरुषाम्रा व्यवलियते। विशेषपदण्यावश्य दर्भवितुकामः परिपोदनापूर्व परिसरवि "कै वच्चे प्राधास्त रति, पति- पयाचा माती पयः, वैचारिकी विदेशानाम, दविचामधी दिव्यादिविषय- - ·पात्तजलदर्शनम्। कैवल्य प्राप्तास्तईि सन्ति च बहवः केवलिनः। तेहि बौणि बन्धनानि छित्त्वा कैवल्य प्राप्ता ईश्वरस्य चतसम्बन्धी न भूतो न भावी, यथा मुक्तस्य पूर्वा बन्धकोटि: प्रज्ञायते नैव. मोखरस्य, यथा वा प्रकृतिलौनस्य उत्तरा बन्धकोटिःसंभाव्यते नैवमौखरस्य, स तु सदैव मुक्तः मदैवेश्वर इति । Homent occers . भामा, तान्धमूमि बोधि बन्धनानि, प्रतिभावमा संस्कृतमनसी शिपाता. नन्तरमेव प्रकृतिलयतामापना तोतरेषां पूर्ण बन्धकोटि: प्रजायते तेम उत्तरकोटि- विधानमात्रम् ॥ तु पूर्वापरकोटिनिषेध इति । सक्रिय विशेष दर्शयति, "स तु सदैवमुक्तः सदैवेश्वर" रति । जानक्रियाशक्तिमम्पदैमर्यः । पृक्तति । "योसो" इति। जानक्रिये हिन चिच्छरपरिणामिन्या: सम्भवत इति रस्त मीरहितविपद्धचित्तम खाये यशव्ये, न चैवरस्य सदामुनस्याऽविद्याप्रभव: चित्तस स्वस मुत्कर्षण सा खवामिभावसम्बन्धः सम्भवतीत्यस उतं "प्रष्टसत्त्वी. पादामाद" इति। नैश्वरस्य पृथगननस्येवाऽविद्यानिबन्धनचित्तस वन स्वखामि- भाव; किन्तु तापत्रयपरीतान् प्रत्यभावमहागवान् बन्नुहरिष्यामि ज्ञानधर्मोप- देशेन, न जानक्रियासामर्थ्यातिशयसम्पत्तिमन्तरेण तदुपदेशः, न च परत. रजस्तमोमलविशुद्धसत्वोपादानं बिना, पति पालोच्य सत्त प्रकर्षमुपाद भगवान् अपरामष्टोऽपि पविद्ययाऽविद्याभिमानीव विद्यायास्तवमविहान् भवति न पुनरविद्या विद्यावेन सेवमानः, न खलु शैलषो समत्वमारोप्य तास्ता- पेष्टा दर्शयन् भानो भवति, तदिदमाहायमस्य इमं न ताखिमिति । स्थादेतद, अहिधीर्षया भगवता सखमुपादेयं तदुपादानेन च तह सहिषीर्षा पस्या पपि मानतत्वातथाचाऽन्योऽन्य संथ त्यसका अतिक" इति । भवेदेवदेवं यदीयं प्रथमता सर्ग मवेदनादौ तु मसंहारम्बन्धे समरसमु. त्पन्नमनिहोर्षाऽवधिसमये पूणे मया सत्वाकर्ष उपादेय रति अभिधानं कृत्वा भगवान् जगत्सवहार, सदा भारचित्तसवं प्रणिधानवासित प्रधानसाम्यमुप- गतमपि परिपूर्ण महाप्रथयावधी प्रणिधानवासनावात्तथैवेश्वरचितं सलमान परिणमते, यथा वैच: मारवोत्यातव्यं मयेति प्रविधाय समसदेवोनियति प्रणिधामसंस्कारात्, तमादमादित्वादीमरमणिधानसत्त्वोपादामयोः बावतिकत्वेन नाऽन्योऽन्यत्रयः, नश्वरस्य चितमत्वं महाप्रलयपि प्रतिसाम्य' गोपतीति वाथम्। यस्य हिम कदाचिदपि प्रधानसाम्य न तत्माधानिक नापि पिति- " ·समाधिपादः। यो पसौ प्रतिष्ट सत्वोपादानात् ईश्वरस्य शाखतिक उत्कर्षः स किं सनिमित्तः, पाहोखित् निनिमित्त रति, । तस्य शास्त्रं निमित्तम्। शास्त्र पुनः किविमित्तं, प्रकृष्ट सत्त्वनिमित्तम् । एतयोः प्रास्त्रोत्कर्षयोः ईखरसत्वे वर्तमानयोः अनादिः सम्बन्धः। एतस्मादेतद् भवति सदैवेश्वरः सदैव मुला इति। तञ्च तस्यैश्वर्यं साम्यातिशयविनिर्मुक्त, न तावदैश्वर्यान्तरेण तदतिशय्यते, यदेवातिशय स्वात् तदेव तत् स्यात्, तस्माद यत्र काष्ठाप्राप्तिरैवयस्य स ईश्वरः । न च तत्समानमैश्वर्यमस्ति, भनिरज्ञत्वादिस्यर्यान्तरमप्रामाणिकमापयेत, तमायुक्त, प्रकति पुरुषव्यतिरेकेणार्था- तराऽभावात् । सोऽयमोश ईशरस्य शातिक उत्कर्षः किं सनिमित्तः सप्रा- माणिकः, पाहोखिन्निनिमित्त: निष्पमापक रति । उत्तरं “तस्य शास्त्र निमि- सम्" इति। अति नीतिहासापानि शास्त्रम। . चीदयति “शास्त्र पुन: किनिमित्व म्" इति । प्रत्यचाऽनुमानपूर्व कि भान', न चेम्वरम सत्वप्रक कस्यचित् प्रत्यक्षामनुमान वाऽसि, म चेश्वर प्रत्याचप्रभव शास्त्रमिति युक्त, कल्पयि- त्वाऽपि यं वयं ब्रूयादात्मैश्वर्य प्रकाशनायेति भावः । परिहरति । "प्रकष्ट. सवनिमित्तम्" इति । पयमभिसन्धिः । मन्वायुर्वेदेषु तावदीयरमपीतेषु प्रतिसामदिर्घाडव्यभिचारविनिमयात प्रामाण्यं सिद्धं, न चौषधिभेदानां तत्तत्- संयोगविशेषाखाच मन्त्राणां च सनदवावापोद्धारष सहसंपापि पुरुषायुर्खे लौकिकममापयवहारी शतः क मन्वयम्य तिरेको। न चागमादन्वयव्यति रेको ताभ्यासागमस्तत्मन्नानयोरनादित्वादिति प्रतिपादयितुं युक्तम् । महा- मलये तमन्नामयोर्विदात्। न च तहाचे प्रमाणाभावः, अभिव' प्रधान विकारी हि अगदिति प्रतिपादयिष्यते । सदृशपरिणामस्य विसशपरिणामता दृष्टा यथा चौरतरसादेर्दधिमुहादिक, पिसहपरिणामस्य पूर्व सहपरिणामता च दृष्टा, तदिह प्रधानेनापि महदहारादिरूपाविसहपरिणामम सता भाव्य कदाचिमणपरिणामेनापि, सहपरिणामयास्त्र साम्बावस्था, स च महा- प्रलयः । तमामवायुवेदप्रययनात् नावह भगवती विगलितरजस्लमोमलावरण सया परिस: प्रद्योतमान बुद्धिसम्बमाखेवम् । तपा चाभ्युदयनिश्रेयसोपदेश- परोऽपि वेदराशिरीपरमपीतमा बिसवाकर्षादेव भवितुमईति । न च सखी- वर्षे रजसमा मभवी विधमविप्रबन्धी सवववबिई मष्टसखनिमित्तं शास्त्र- ·२. पातालदर्शनम्। कस्माद, इयोः तस्ययोः एकस्मिन् युगपत्कामितेथे नवमिद. मस्तु पुरापमिदमस्तु इत्वे कस्व सिहौ तिरस्व प्राकाम्यविधाता. दूनत्वं प्रसन, इयोर तुल्ययोयुगपत्कामितार्थप्राप्ति: नास्ति पर्थव विरुदत्वात्, तम्माद यस्य साम्यातिशयविनिर्मुतामैश्वर्य स ईखरः स च पुरुषविशेष इति ॥ २४ ॥ किञ्च। तत्र निरतिशयं सर्वतबीजम् ॥ २५ ॥ यदिदमतीताऽनागतप्रत्युत्यनप्रत्येकसमुच्चयातीन्द्रियग्रहणा- मल्पं बहु इति सर्वन्नबीजम् । एतद्धि वईमानं यत्र , . मिति । स्यादेतत् । प्रकर्ष काय तया प्रकर्ष बोधयच्छास्त्र शेषवदनुमानं भवेन्द्र वागम इत्यत पाइ "एतयोः" इति । न काय त्वम बोधयति अपि तु पनादि. वाचवाचकभावसम्बन्धन बोधयतीत्यर्थः । ईश्वरस्य बितिमत्त्वं प्रकर्षो वर्तते शास्त्रमपि तहाचकत्वेन तव वर्तते इति । उपसंहरति । एतमाद इति । एतमाद ईश्वरबुद्धिमत्त्व प्रकर्षवाचकाका स्वाद एतद भवति भायते . जियेष विषयिषो लक्षणात् सदैवेश्वरः सदैव मुक्त इति । तदेवं पुरुषान्तरात कि. दोपरान्तरादपि व्यवछिनति। सच सस्य इति । अतिपयविनिमकिमाइन नावद इति। कुतः, यदेव रसि, कमात सर्वानिययविनिमकं तदेवयम् इत्यत भाइमाद यव इति । पतिशयनि छामप्राप्तानामौपचारिकमैमयमित्यर्थः । माम्यविनिर्मुतिमाह न च तत्समा मम् इति । प्राकाम्यम पतिइतेकता सहि घातानत्वम्, अनूनत्वे वा. इयोरपि प्राकाम्य विधात: कार्यानुत्पत्तेः, उत्पत्ती बा विरुद्धधर्मसमाखितिमेकदा शार्यमुपलभ्यते त्याशयेनार घोष इति । वि. कडाऽभिमायत्वे च प्रत्ये कमीश्वरत्वे कृतमन्धरे कैनैवेशनाया: अतत्वान, सम्भूय- कारित्वे वा न कश्विदीश्वरः परिषत्, निषेशनायोगिनां च पर्यायायोगान्, कल्पनागौरव प्रसङ्गमिति ट्रष्ट व्यं, तस्मात्मवमवदातम् ॥ २४ ॥ एवमस्य क्रियाज्ञानमको सास्त्र प्रमाणमभिधाय ज्ञानशतावनुमान प्रमाण यति किचरति । तव निरतिशयं सर्वक्षबीजम् सू० ॥ २५ ॥ व्यापटं यदिदम् इति। बजिसत्त्वावरकतमोऽपगमतारतम्ये न यदिदमतीतागागत प्रत्युत्पन्नामां प्रत्येक समुचयन वर्गमामानामतीन्द्रियाण या तस्य विशेषणमय पहिति ·समाधिपादः। ? निरतिशयं स सर्वनः। अस्ति काष्ठाप्राप्तिः सर्वनवौजस्य सातिशयत्वात् परिमाणवदिति। यव काष्ठाप्राप्तिः ज्ञानस्थ स सर्वज्ञः, स च पुरुषविशेष इति, सामान्यमानोपसंहारे कतोपक्षयम् अनुमानं न विशेषप्रतिपत्तौ समर्थम् इति तस्य संज्ञादिविशेषप्रतिपत्तिरागमतः पर्यन्वेथा। तस्य भात्माऽनु- - , मनु सन्ति सर्वज्ञवी कारणं, कश्चित् किश्चिदेशातीतादि राति कषिद्ध बहु कपिद बहुसरमिति ग्राह्याऽपेक्षया ग्रहण स्याल्पत्वं बहत्वं कसम, एतद्धि वईमान यव निधान्तमलिशयात्म सर्वज्ञ इति : सदनेन प्रमेयमाव' कथितम्, पत्र प्रमाण- यति । पस्ति रति, अस्ति काठाप्राप्तिः सर्वजनीजस्य इति साध्यमिदेशः, निरतिशयत्वं काष्ठा यतः परमतिशयवना नास्तीति, तेन नाऽवधिमावेण सिद्ध साधनम्। सातिशयत्वादिति हेतुः । यद यत् सातिशयं तत्तत्सर्व निरतिशयं यथा कुवस्लामल कवित्वं षु सातिशय महत्त्वमात्मनि निरतिशयमिति व्याप्ति दर्शयति परिमाण वद इति । न च गरिमादिभिर्गुणैर्व्यभिचार पति साम्प्रतम् । न खत्ववयव गरिमाऽतिशयी गरिमाऽवयविन:, किन्तु भापरिमाणुभ्यः पा पन्या - ऽवयविभ्यो यावन्त: केच न तेषां प्रत्ये कवतिनो गरिमण: समाहत्य गरिमवई. मामाभिमानः, ज्ञान तुम प्रति जयं समाप्यत इस्य कवि बहुविषयतया युक्त माति शयमिति में व्यभिचारः । उपसंहरति । यत्र काष्ठा इति। बहवस्तीर्थ करा बुद्धाहतकपिलर्षिप्रभृतयसत्कथाम एव सर्वज्ञान भवन्ति चना- स्तुमानादित्य व बासमायति। कुतस्तहि तविशेष प्रतिपत्तिरित्यत पार तस्य इति । बुद्धादिप्रणीत भागमाऽऽभासी मत्वाऽऽगमः, सर्वप्रमाणवाधित- चणि कनैरात्मादिमार्गोपदेशकत्वेन विप्रलम्भकत्वादिति भावः । मतौतिहास पुरावलक्षणाद पागमत; पागच्छन्ति बडिमारोहनि पखादभ्युदय- नियसीपाया रत्यागमनमान मंशादिविशेषप्रतिपत्ति: संज्ञाविशेष: भिवेश्व- रादिः शुत्यादिषु प्रसिद्ध दिशब्द न पड़ाता दशाऽग्थयते संग्रहीते तथोक वायुपुराणे सर्वज्ञता वृप्तिरमादियोधः स्वतन्त्रता निस्य मलुप्तप्रक्तिः । भतिश्च विभीर्विधिज्ञाः षडाहरणानि महेमरस । तथा ज्ञान वैराग्यमैचर्य सप: सत्य, चमा तिः । स्रष्टत्वमात्मसम्बोषी अधिष्ठात्वमेव च पश्ययानि दशैतानि नित्य तिष्ठन्ति शङ्कर इति । स्यादेत त्, नित्य सप्तस्य भगवती वैरा. ग्याऽनिमयसम्पन्नस्य स्वार्थे बचाइसम्भवात, वारपिकस्य च सुखैकवानसर्जनपरस्य तेन श्रुतिः ·१२. पातचनदर्शनम्। । प्रहाऽभावपि भूतानियहः प्रयोजनम, जानधर्मोपदेशेन कालयमहाप्रलयेषु संसारिष: पुरुषानुहरिथामौति । तथा चोक्तम् “प्रादिविहाधिर्मावचित्तमधिष्ठाय कारुण्याहगवान् परमपिरामरये जिज्ञासमामाय तम्ब प्रोवाच" इति ॥ २५ ॥ पूर्वेषामपि गुरुः कालेनाऽनवच्छेदात् ॥२६॥ पूर्वे हि गुरवः कालेनाऽवच्छेद्यन्ते, यत्राऽवच्छेदार्थेन - दुःखबहुलजीवलोकजनमाऽनुपपत्ते, पप्रयोजनस्य च प्रेक्षावतः प्रत्यनुपपत्तेः, क्रियाशक्तिशालिनोऽपि न नगक्रियेस्थत पाहतस्यात्माऽनुग्रहाऽभावेऽपि इति । भूतानां प्राणिनामनुग्रहः प्रयीम, शब्दाद्युपभोगविवेकख्याति रूपकार्यकरणात किल चरितार्थ चितं निवर्तते सतः पुरुषः कैवली भवति पतस्मतमयोजनाय काधिको विवेकख्याधुपायं कथयति, सेनाऽचरितार्थत्वामित्तस्य अन्न नौश्वरः पुण्याऽपुण्य सहायः सुखदुःखे भावयपि नाऽकारुणिकः । विवेकख्यात्यु पायकथने हारमाह ज्ञानधर्मोपदेशेन इति । जामं च धर्मय जानधर्मों तयोरुपदेशन, ज्ञान- धर्मसमुच्चयालमविवेक ख्यातिपरिपाकाद कल्पवये ब्रह्मणी दिवसावसाने यत्र सत्य जीवावज...अगदस्त मेति । महाप्रलये ससत्यलोकस्य बहाथोऽपि निधन संसारिण: कारणगामिनः पसस्तदाऽऽमरणदुःखमाजः, कल्पेत्युपलपपमन्बदापि खाऽर्जित कर्मवणेन मन्ममरवादिभाष. पुरुषानुहरिष्यामौ ति, कैवल्यं प्राप्य पुरुषा उद्धृता भवन्तीत्यर्थः । एतच करुणामयुक्तस्य नानधमोपदेशनं कापि नानामपि सिद्धमिल्यास तथा चोकम् इति, पश्चाभिखाऽऽचायेगा, पाहि विहान कपिल इति । पादिविधान् इति पञ्चशिखाचार्यवचनमादिमुन्नवसनानादि- गुरुविषयं न त्वनादिमनपरमगुरुविषयम, पादिमुनेषु कदाचिमुकेषु विडम कपिलोऽस्माकमादिविहान्मुक्तः स एव च गुरुरिति, कपिलस्याऽपि जायमानस्य महेश्वराऽनुयहादेव ज्ञानप्रामिः श्रूयत इति, कपिली नाम विचारतारविशेष: प्रसिद्धः । खयभूहिरण्यगर्भस्तस्याऽपि साहायोगमाप्तिदै श्रूयते स एवेवर पादिविहान् कपिचो विछः स्वयम्भूरिति भावः खायभुवानान्बौकर इति भावः ॥ २५॥ सम्प्रति भगवती प्रमादिभ्यी विशेषमार, स एष इति, पायनिका स एष पवि। सूत्रम् । पूर्वेषामपि एका वाचनानियवान् ॥१६॥ व्यापष्टे पूति .

·समाधिपादः।" कालो नोपावर्तते स एष पूर्वेषामपि गुरुः, यथा प्रय सर्गस्थ पादौ प्रकर्षगत्या सिहस्तथा प्रतिकातसर्गादिषु अपि प्रत्ये. तव्यः ॥ २६॥ The relation bee. narmy तस्य वाचकः प्रणवः ॥ २७॥mantritichr वाच्य ईखरः प्रणवस्य। किमस्य सततं वायवाच. कत्वम् पथ प्रदीपप्रकाशवदवस्थितमिति । खितोऽस्य वाच्यस्य वाचकेन सह सम्बन्धः, सङ्केतस्तु ईश्वरस्य स्थितमेवार्थम अभिनयति, यथावस्थितः पितापुत्त्रयोः सम्बन्धः सङ्क्तेना- वद्योत्यते पयमस्य पिता पयमस्य पुत्र इति। ..सर्गान्तरेषु अपि वाधवाचकशक्यपेक्षस्तथैव सङ्केतः क्रियते॥ २७॥ प्रगाव: .. इति। कालस्तु शत वर्षादिः, अवच्छदार्थेन अवच्छेदेन प्रयोजनेम, नीपासते न वर्तते, प्रकर्षस्य गति: माप्ति: प्रत्ये तव्य भागमादिति भावः.२६ ॥ सदनेम प्रबन्धन भमझानोभूरी दथित सम्पति तत्ममिधाम दर्शवितु तस्य वाचकमा तस्य वाचक: ॥२७॥ व्यापटे वाथ इति, तव परषो मतं विमर्शहारेणीपन्य स्यति । किमस्य इति। वाचकत्वम् प्रतिपादकत्वमित्यर्थः । पर हिपश्यन्ति यदि खाभाविक: शब्दार्थ यीः सम्बन्धः सतेनामाकन्दादयः मर्थः प्रत्यंतव्य इत्येवमात्मनाऽभियन्यत तती यव नाति स सम्बन्धस्तव सीत. भतेनापि न व्यज्य त, न कि प्रदीपव्ययो घटी यव नास्ति तर प्रदीपसहस्रणापि शक्यी व्या, कतम तस्तु करमशब्दो वारणे वारणप्रतिपादको दृष्टः तत: सततमेव वाचकत्वमिति । विमप्याभिमतमधारयति खितोऽस्य इति । षयमभिप्रायः, सर्व एव शब्दा: सर्वाऽऽकारार्धाभिधानसमा ति स्थित एवैषां सर्वाकारैर: स्वाभाविकः सम्बन्धः, ईशरस तस्त प्रकाशको नियामकस तस्य, ईश्वरसोवासईसकतथास्य वाचकाऽपन विभागः, तदिदमा सहत स्वीकारस्य इति। मिदनमा यथा इति। ननु शब्दस्य प्राधानिकस्य महाप्रलयसमय प्रधानभावमुपगतस्य अतिरपि मलीना, ततो महदादिक्रमेणोपनस्वाऽवाचकौर माहभरेष सतेन न बक्या वाचकतिरमिव्वलयितुं विनष्टतिलाह खत पाह। सर्गान्तरष्वपि पति, यद्यपि सा शत्या प्रधानसाम्यमुपगतः प्रद स्तथापि . पुनराविर्भवलच्छक्तियुक्त एवाऽविर्भवति वर्षातिपातसमधिगतमाम ·पातचनदर्शनम्। समतिपत्तिनित्यतया निवः शब्दार्थसम्बन्ध प्रवामिनः प्रतिजानते। विधातवाचवाचकावत योगिनः- तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ २८॥ प्रणवस जयः प्रणवाऽभिधेयस्य खरस्य भावना। सदस योगिनः प्रणव जपतः प्रणवा च भावयतचित्तमेका सम्प. बते तथाचोत्रम्। खाध्यामाद योगमामीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । खाध्याययोगसम्पत्त्था परमात्मा प्रकाशत इति ॥२८० विचास्य भवति । ततः प्रत्यकचेतनाऽधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥ २६॥ ये तावदन्तराया व्याधिप्रभृतयस्ते तावदीखरप्रणिधाव गेडिब्बो मेघविसष्टवारिधारामारावसेकात, तेन पूर्वसम्बधानुसारेण भरत: कियते भवति। सम्मान सम्प्रतिपक्ष: सहव्यवहारपरम्पराया निन्यतया नित्य:शब्दावीः सम्बन्धी न कूट स्थनिय स्यागमिकाः प्रतिमानते न पुनरागम. निरपेचा: सर्गान्तरेष्वपि साहस एव सहोत इति प्रसिपमीशत इति भावः ॥२७॥ वाचकमात्याय प्रबिधानमा नपस्तदर्थभावनम् सू० ॥२८॥ व्यापटे मण- वस्य इति । भावनम् पुन: पुनशेतसि बिवेशनम्। ततः किं सिहावीत्यत पास प्रवम् इति । एकार्य संपद्यते एकमिन् भगति पारमति चित्तम् । बवैर वैबासिको गापामुदाहरति । तथाच रवि । सवः ईसरः समाधि- साफसखामेन नमाम्यहाति २८॥ किचापरमखान बसप्रत्यवतमाऽधिगमोऽप्यन्तराबामावच ॥ प्रती विपरीतम, पनि विजानाति इति प्रत्यक, स चासो विमति प्रत्यक चेतनो- বিৰাবাৰ :, নীলশ্বৰ আশ্ববিয়ষীকাম্পাখিী লি- बहि। पविखावनः प्रवीषेववाधिवमः पान खापतोख भवति, पब ·भवन्ति, स्वरूपदर्शनमध्यस्य भवति, यथैवेश्वरः पुरुषः : प्रसनः केवलोऽमुपसर्गस्तथाऽयमपि बुझेः प्रतिसंवेदी यः पुरुष इति एवमधिगच्छति ॥ २८. पथ केऽन्तरायाः, ये चित्तस्य विक्षेपका:, के पुनस्से कियन्तो वेति। infrent unfiturn. alla व्याधिस्यानसंशयप्रमादालस्याऽविरतिभान्ति- दर्शनाऽलब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षे- पास्तेऽन्तरायाः ॥ ३०॥ नव अन्तरायाचित्तस्य विक्षेपाः, सहैते चित्तत्तिभिर्भवन्ति एतेषामभाव न भवन्ति पूर्वोत्ताश्चित्तवृत्तयः। व्याधिः धातु. रसकरणवैषम्यम् । स्त्यानम् अकर्मण्यता चित्तस्य । संशयः उभयकोटिमग विज्ञानं स्यादिदमेवं नैवं स्यादिति । प्रमादः . राया बक्ष्यमाणास्तदभावव। पख विवरणं ये तावद् इति। खम् पामा सस्य रूपं, रूपयायो नाविद्यासमारोपितान् धर्मान् निषेधति। मन्चोवरणवि. धानमोगरविषयं कमिव प्रत्यक चेतनं साक्षात्करोति पतिप्रसादिस्थत पार यवेवर इति। सः कूटनित्यतया सदयव्ययरहितः, प्रसन्नः केशभितः, केवल: धर्माऽधर्माऽपेतः, पत पवानुपसर्गः, उपसर्गा नात्यायुभायाः, सादृश्य किक्षिीदाधिष्ठानबादीशराव भिमत्ति। बुद्धः प्रतिसंवेदी इति। मागग्रहणं याख्यानम्। चपतविधर्मियोः पन्धसरानुचिन्तन तदितरस्य साक्षात्काराय करमते सहभाचिन्तनं तु समान्तरसाचारकारीफ्योगिवाम- সবমি ঘুঘামাৰ সুষ অমান্ধীৰিা, মান্বিন্ত खात्मनि साचात्कारहेतुर्न परामनोति सर्वममदायम् । पृच्छति के इति, सामान्धेनोचरं ये प्रति विशेषसका पति पुनः इति, उत्तरमा। बाधिव्याहिए। पतराबा मा एतावितात्तबी योगाऽचराया बोगविरोधिमः, पिस विधाः पिच पसनी यासारखी योबारिधिपति पपनयन्वीपि विधाः। योगाविपचलेमादि।

·पातन्त्रलदर्शनम्। । समाधिसाधनानामभावनम् । पालस्यम् कायम चित्तय च गुरुत्वादप्रत्तिः । पविरतिः चित्तस विषयसंप्रयोगात्मा गई। भ्रान्तिदर्शनम् विपर्याय नानम्। पलबभूमिकसम् समाधिभूमेरलामः । पनवखितत्वं यत्रबायां भूमौ चित्तख पप्रतिष्ठा, समाधिप्रतिलो हितदवस्थितं स्वाद, खेते चित्त- विषेपा नव योगमला-योगप्रतिपक्षा-योगाऽन्तराया इति भि. धौयन्ते ॥३०॥ दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षे- पसहभुवः ॥ ३१॥ दुःखम् पाध्यामिकम, पाधिभौतिकम्, पाधिदैविक, च । येनाभिहताः प्राणिनस्तदुपघाताय प्रयतन्ते तद् दुःखम् । दौर्मनस्सम इच्छाभिघाताचेतसः क्षोभः । यदङ्गानि एजयति कम्पति तद् अङ्गमेजयत्वम्। प्राणो यहाधं वायुम् प्राचा. संशधान्तिदने तावत्तिल या त्तिनिरोधमतिपचौ, येऽपि न इलयो यादि. प्रभृतयतेऽपि वृत्तिसाहपर्य्यात् सहमतिपचा इत्यर्थः । पदार्थान् व्यापी याधिः इति । चातको वातपिच पाण: शरीरधारणात्, अश्चितपीताभार- परिचामविशेषी रसः, बरपानि इन्द्रियापि, मेषां वैषम्य न्यूनाऽधिकमात्र इति। अकर्मण्यता कर्मामहंता, संशय समयपीटिसमिधाम सम्यम्बसद पप्रतिष्ठत्वेन संशयविपासथीरमंदै उभयचोटिबायपाऽपामार विशेष विवषयाऽव भेदेनोपन्यासः । धमापनम पवार तपाऽप्रयब पति यावत् । कायख गुरुत्वं बफादिना, चिनब गुहवं तमसा, गई: तपा, मधुमत्यादयः समाधिभूमयः, खबमयदि तावतेय सुस्थितअन्धमा समाधिर्भ षः वाचनसमा अपि भूमरपाय: सात, बमासमाधिपतिसर्थ तदवस्थितं स्यात् तबाचन प्रवतितमिति।३०॥ न केवल जब पाराबा, दुःखादयोऽप्यस्य तमामुवो भान्तीया सू. दुःख इत्यादि। प्रतिकूलवेदनीय डायम, पाध्यामिकम् मारी थाषियमाभानस कामादिषबाद। बाधिमीनिक, व्याधादिवनितम्। बाधिदेविका बा- ·मति स खासः, यकोष्ठय वायु नि:सारयति स प्रखासः । एते विक्षेपमहभुवो विक्षिप्तचित्तस्य एते भवन्ति समाहितचित्तर एतेन भवन्ति ॥३१॥ प्रष्टैते विक्षेपाः समाधिप्रतिपक्षाः ताभ्यामेवाभ्यासवेरा: याभ्यां निरोडव्याः, तवाऽभ्यासस्य विषयमुपसंहरविदमाछ। तत्यतिषेधार्थमेकतत्वाऽभ्यासः ॥ ३२ ॥ विक्षेपप्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाऽवलम्बन चित्तमभ्यसेत् । यस्थ तु प्रत्यर्थनियतं प्रत्ययमात्र क्षणिकञ्च चित्तं तस्य सर्वमेव चित्तमेकाग्रं नास्त्येव विक्षिप्तम्। यदि पुनरिदं सर्वतः प्रत्या- 'हत्य एकस्मिवर्थे समाधीयते तदा भवति एकाग्रमिति, प्रतो न प्रत्यर्थनियतं, योऽपि सदृशप्रत्ययप्रवाहेण चित्तमेकाग्रं पौड़ादिमितम। सदं दुःख प्राथिमावस्य प्रतिकुल वेट नौ यत या इयमित्या येनाभिहता इति । पनिछत: प्राणो यहाह्य वायुमाचामति पिर्वात प्रवे. शयतीति यावत् स शासः समाध्यबारेचकविरोधी। पनिछतोऽपि प्राणो यत् बोष्ठय वायु नि:सारयति निवारयति स प्रशास: समाध्या पूरकविरोधी ॥३१॥ उकाग्रुपसंहारसूवमवतारयति पथैत इति । पथ उक्तार्थानन्तरम, उप- संविदं सूबमाइति सम्बन्धः । निरोडव्ये ईतुरुन्त: समाधिप्रतिपया इति, यद्यपीवरप्रणिधानादित्यभ्यासमावमुक नचापि वैराग्यमित सत्सहकारित या यामित्या। साभ्याम् इति। ताभ्याम् उनलचणाभ्यामेवाभ्यास वैराग्याम्यां निरोडण्या:। तब तयोरभ्यास वैराग्ययोमध्ये, पन्यासस्य पनन्तरीकस्यति । सत्प्रतिषेधार्थमेशतत्वाऽभ्यासः ॥ १२॥ एकतत्वम् ईश्वर: , प्रसाद रवि । वैनाधिकानां वमर्वमेकायमेव चितं, मास्ति किधिहिचिमिति तदुपर्दशा तदधानां च महत्तौमां वैयमिन्या यस्य तु इति । यस्य मते प्रत्यय पर्य- माण एकचिनने मिन् वा, नियतं यावदर्थाभासमपनं सदैव समाप्तम् पनन्य. गामि । पर्यान्तरं तावत् प्रथम सहोत्याबरमपि पचाकमा मातीपत আঃ খবি নি। এলাচলল দুবখায়াখালা। पाये तु पपि पिस सविनय समिममिथिन् बामणि प्रतिपच- ४ ·पातचलदर्शनम्। मन्यते तस्य योकाग्रता प्रवाहचित्तस्य धर्मस्तदैकं नास्ति प्रवाहचित्तं क्षणिकत्वाद, अथ प्रवाहांशस्यैव प्रत्ययस्य धर्मः स सर्वः सदृशप्रत्ययप्रवाही वा विसदृश प्रत्ययप्रवाही वा प्रत्यर्थनियतत्वादेकाग्र एवेति विक्षिप्तचित्ताऽनुपपत्तिः । तस्मा- देकमनेकार्थमवस्थितं चित्तमिति, यदि च चित्तेनैकेना. नन्विताः स्वभावभिन्ना: प्रत्ययाः जायेरन् अथ कथमन्य प्रत्यय- दृष्टस्याऽन्यः स्मर्ता भवेत्, अन्यप्रत्ययोपचितस्य च कर्मा- शयस्याऽन्यः प्रत्यय उपभोक्ता भवेत् । कथञ्चित् समाधौयमानमप्येतद् गोमयपाय सौर्य न्याय- माक्षिपति। . . हिषयोपादानपरित्यागाभ्यां विषयाऽनियनं विचितम् अतो विक्षेपपरिणाममप नीय शक्यै काग्रताऽऽधातुमिति तदुपदेशप्रवत्यो नर्थ क्यमित्याह यदि पुनः इति । उपसंहरति तीन इति। वैनाशिक मुत्यापति योऽपि इति, मा भूदेकांमान् चणिके चित्त एकाग्रताऽऽधानमयवः चित्तसन्ताने त्वनादावणके विपमप नीय एकायताऽऽधास्यत इत्यर्थः । तदेतहि कल्पा दूषयति तस्य कि दर्शने एकाग्रता यदि प्रवाहचिनस्य चित्तसन्तानस्य वा धर्मः तक कमवट स्पा- देषु प्रत्ययेष्वनुगतं नास्ति प्रवाहचित्त, कुतः, यद यावदस्ति तस्य सर्वस्व चषि क्रत्वाद, पचपिकस्य चाऽसत्वाद् भवतां दर्शन इति भावः । हितीवं कल्प' रहाति प्रथइति। साहतस्य प्रवाहस्थांश: प्रत्यय: परमार्थ: सन्, तख प्रत्यय- स्यैकाग्रता प्रयवसाध्यो धर्मः। दूषयति स सर्व इति । साहतप्रवाहापचया महाप्रवाहो वा विसहवाही बा, पत: परमार्थसत्तारूपेण मन्यर्थ नियत. बाद् यदर्थाभास उत्पन्नाव समाप्तलादेकाय एवेति पिचिप्तपित्ताऽनुपपत्ति: यदपनयेने कायताऽऽधीयत इति । उपसंहरति तखाद् इति, इतोऽपि चिन. मेकमनेकार्थमवरियतं चेत्या यदि पनि । यथा हिमेवेषाऽधीतख पाखस्य नवः बर्ता यथा मैवेषोपचितस्य पुण्यस पापस्य बा कर्मामयम फलं तदसम्बन्धी चैवीन भीका एवं प्रबयाम्बरदृष्टस भव्य यानरं न बरत् प्रत्यया. तरोपचितम वा बर्मामयख फोन पबमातरमपक्षुषोतव्यर्थः। मनु नाऽति- ঘৰ, অঘ্যৰ অলীল বিমানে, আশ্বালা ·समाधिपादः। २६ किं च स्वाऽऽत्माऽनुभवाऽपव: चित्तस्वाऽन्यत्वे प्रानोति, कथं, यदहमद्राक्षं तत् स्मशामि यच्चाऽस्माक्षं तत्पश्यामौत्यह मिति प्रत्ययः सर्वस्त्र प्रत्ययस्य भेदे सति प्रत्ययिनि प्रभेटेनो- यस्थितः, एकप्रत्ययविषयोऽयममेदात्माऽहमिति प्रत्ययः कथ- मत्यन्तभित्रेषु चिश्तेषु वर्तमान: सामान्यमेकं प्रत्ययिनमाय- येत् खाऽनुभवग्राह्यश्चाऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः, न च न च प्रत्यक्षस्य माहात्मय प्रमाणान्तरणाऽभिभूयते, प्रमा. . - , मापिटवादिगामिपलदर्श नाद, मधुररसभाविताना वा पामबीनादीनां परम्प - 'रथा फलमाधुष्य नियमाद् इत्यत चार कश्चित् समाधौषमाममप्येतद् इति । अयमभिसन्धिः, क: खच क सन्तामतिमा प्रत्ययानां सन्तामातरवर्तिभ्यः प्रन्य- यभ्यी विशेषो यनै कसन्तान वत्तिंना प्रत्ययेनाऽनभूतस्योपचितस्य कर्मामयस्य वा तमन्ता नवये व प्रत्ययः मां भीता च स्यात् नाऽन्य सन्तानवौ, न हि सन्तानी नामाऽस्ति कवितस्तु सन् व एनं सन्तानि समानान्तरवर्तिभ्यो भिन्द्यात, न प काल्पनिको भेद: क्रियायामुपपाते, न खलु कल्पिताऽनिभायी माणवकः पति, न च काय कारण सम्बन्धोऽपि वासवः, सहभुवोः सव्येतरविषापयोरिवाऽभावाद, पस भुवीरपि प्रत्युत्पन्नाऽऽश्रयत्वाऽयोगात्, न हि पतीसाइनागतो म्यासन्य प्रत्युत्पन्न वर्तितमहत:, तस्मात्मन्सानेन वा कार्यकारणभावेन वा स्वाभाविकेना- ऽनुपहिताः परमार्थ सन्तः प्रत्ययाः परस्पराऽसंस्पर्शित्वेन वसन्तानबत्तिभ्यः परसम्मान- वत्तियो वा प्रत्ययान्तरेभ्यो न भिद्यन्ते, सोऽयं गोमयं पायसं चाऽधिकृत्य प्रहत्ती न्यायो गीमयं पायसं गम्य त्वादुमयसिद्धपायसपटू रति, समाधिपत्ति न्यायाऽऽभासवेन सतोप्पधिकत्वादिति। मचाऽव तमाशाताऽभ्यागमं चोयं, यतचित्तमेव कर्मचां कर्त तदेव तमिताभ्यां सुख दुःखाभ्यां युज्यते, सुखदुःयेच चितिछाया- पर चित्त' मुहले पति पुरुषे भोगाइभिमान: चितिचित्तयोरभेदन हादिति। व प्रत्ययं प्रतीत्य समुपवानां खभाव एवैषां नारधी यत्त एवं परन्ति फलं चोप भुनते नत्व न्ये, न च स्वभावा नियोगपर्यनुयोगाव ईन्ति एवं भवतु मैवं भूदिति वा कमाने वम् इति वा पति, य: पूर्वो न परितुष्यति तं प्रत्यार। विध बाम इति, सदयस्य यधर्माचामनुभवानामनुभवखतौना - नानात्वेऽपि तदा. असमभिन्न वित्तमहमिति प्रत्ययः प्रसिदधानः कपमत्यमभिवान् प्रत्ययामा.

·पातालदर्शनम्। बान्तरं च प्रत्यक्षबलेनैव व्यवहारं लभते, तमादेकमनेकार्थः मवस्थितं च चित्तम् ॥ ३२॥ यस्य चित्तस्य भवखितस्य पदं शास्त्रेण परिकार निर्दिश्यते तत्कथम् । मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां मुखदुःखपुण्या- ऽपुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥३३॥ तत्र सर्वप्राणिषु सुख मम्भोगाऽऽपत्रेषु मैवीं भावयेद, दुःखितेषु करुणाम, पुण्यात्मकेषु मुदिताम, अपुस्थात्मकेषु उपेक्षाम्, एवमस्य भावयतः शलो धर्म उपजायते, ततव चित्तं । प्रसीदति, प्रसबमेकाग्रं स्थितिपदं लभते ॥ ३३ ॥ 1 ऽशम्बेत। मनु यापपरपरूपकारणभेटापारीच्याऽपरोक्ष्यसपविनाधर्मम गांडा न प्रत्यभिज्ञानं नामकः प्रत्यय: यत: प्रत्यायनश्चितस्यैकता स्वादिस्थत पार खानुभव इति । मनु कारणभेदविकइधर्मसंसर्गावत्र माधकाबुताबिर पार न च प्रत्यक्षस्व इति । मन्थ वाइनमारत ए सामग्राभेदः, पारो परोक्ष्य. घर्मा विमडशीपपादिती न्यायषिकायाम । पषिकख चारचाका न्याय कषिकावनतस्वसमीक्षाभ्यामुपपादितति सर्वमरदासम । ३२ पपरिकर्मितमनसोऽभूयादिमत: ममाधित टुपायसम्पयनुत्पादाशितप्रसादमी. पायानसूयादिविरोधिनः प्रतिपादयितमपकमते पदम् इति। बस्व चित्तस्या- ऽवस्थितस्य दं परिकर्मत्यर्थः । मैवीकरणेत्यादि प्रसादमेव सूवम् ॥ ३३ ॥ मुखितेषु मैत्रों सौहार्द मावयत रोकालुष्यं भिवर्तते चित्तख, दुःखितेषु च करणाम पानीव परमिन् दुःखपहाणेच्छा भावयत: पराऽपकारचिकीर्षा- कालव्यं चेतसो निवर्तते, पुण्यशीलए प्राषिषु मुदिता र भावयतोऽस्या कानुष्यं निवर्तते चेतमः, अपनीले धु चोपैचो माध्यय भाव्यतोऽमर्ष कार निवन। सवाऽस्य राजमतामसंधर्म निहत्ती मालिक की धर्म अपनायते सत्योत्वसम्यवः सम्भति, चिमिरीधपचे तस प्रसादम्बामाबारित प्रसीदति, प्रसन्न वक्ष्यमाणेच उपायच एका खितिपदं धमते, पसवा पुनमैवाहि- भावनायां न उपायाः खिम्बलन रति मारः।५।

·समाधिपादः। प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्रायस्य ॥ ३४ ॥ कौष्ठास्य वायो सिकापुटाभ्यां प्रयत्नविशेषाद् वमनं प्रच्छदनं, विधारणं प्राणायामः, ताभ्यां वा मनसः स्थिति सम्पादयेत् ॥ ३४ ॥ विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्नामनसः स्थिति- निबन्धनी ॥ ३५ ॥ नासिकाग्रे धारयतोऽस्य या दिव्यगन्धसंवित्सा गन्ध- प्रवृत्तिः, जिह्वाग्रे रससंवित्, तालुनि रूपसंविद, जिह्वा- मध्ये स्पर्शसंविद, जिह्वामूले शब्द संविद, इत्येताः प्रहत्तय उत्पन्नाश्चित्तं स्थिती निबध्नन्ति, संशयं विधमन्ति, समाधि- प्रज्ञायाञ्च हारोभवन्ति इति । एतेन चन्द्रादित्य ग्रहमणि- प्रदीपरश्मयादिषु प्रवृत्तिरुत्पन्ना विषयवत्येव वेदितव्या। यद्यपि हि तत्तच्छास्त्रानुमानाचार्योपदेशैरवगतमर्थतत्त्वं सद्भूतमेव भवति एतेषां यथा भूतार्थप्रतिपादनसामर्थ्यात् तथापि याव- . . सानिदानी स्थित्युपायानाडा प्रकार्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ वा शब्दो रत्त्यमाषीपायाऽन्तराऽपेची विकल्यार्थः न मैवादिभाव नाऽपेचया, तया सा समुन यात्। सर्द में वितणीति । कौष्यस्य रति, प्रयविशेषाद योगशास्त्रीकान, येन कोट्यो वायुनासिका. पुटाभ्यां शनै: रयते। विधारणं विक्षणोति विधारणं प्राणायाम इति, रेषितस्य प्राणस्य कौश्यस्य वायोर्यदायामी बहिरेव स्थापमं न तु सहसा प्रवेशनम्। तदे- ताभ्यां पछदै नविधारणाभ्यां बायोलपकत शरीरस्य मन: स्थितिपदं लभते, पत्र चोत्तरस्वगतात् स्थितिनिबन्धमौसिपदान स्थितियाणमाक्ष्य सम्पादयेदिय- प्राप्लेन सम्बन्धनीयम् ॥१४॥ स्थित्युपायान्तरमा विषयवती वा प्रतिवपचा मनसः स्थितिमिमधनी ॥३५॥ व्यापर नापिकाये धारयत इति, पारसध्यानसमाषीन् कुर्वतलबगार या ·पातालदर्शनम् । देकदेशोऽपि करिव खकरणसंवेखो भवति तावमा परोक्ष- मिवापवर्गादिषु सूक्ष्मेषु पर्थेषु न दृढ़ा बुद्धिमुत्पादयति । तम्मा छ। म्वाइनुमानाचार्योपदेशोपोहलनार्थमेवाऽवश्यं कश्चिविशेषः प्रत्यक्षीकर्तव्यः, तत्र तदुपदिष्टार्थे कदेशप्रत्य- क्षत्वे सति सर्व सुसूक्ष्मविषयमप्यपवर्गात्सुश्रदीयते, एतदर्थ- मेवेदं चित्तपरिकम निर्दिश्यते, अनियतासु हत्तिषु तहि- पयायां वशीकारमंज्ञायामुपजातायां समर्थ स्यात्तस्य तस्य अर्थस्य प्रत्यक्षीकरणायेति तथा च सति श्रद्धावीर्य स्मृतिममा धयोऽस्याऽप्रतिबन्धेन भविष्यन्तौति ॥ ३५ ॥ विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ ३६ ॥ प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनमः थितिनिबन्धनौत्य नुवर्तते, हृदय- पुण्डरौके धारयतो या बुद्धिसंवित्,- बुद्धिसत्त्वं हि भास्वरमाकाशकल्पं, तत्र स्थिति नारद्यात् . हिव्यगन्ध सं वित्तमाचात्कारः, एवमन्याम्ब पि प्रवृत्ति योज्यम् । एमागमात् प्रत्य तव्य नोपपत्तित:। स्यादतत्। किमताग्मितिभिः कैवल्यं प्रत्यनुपयो. मिनोभिरित्यत पाद एसा इति । एता योऽल्प व काल नोपवाशितमोर. विषयायां वा विवेक ख्यातिविषयावां वा स्थिती निबननि । नन्वन्यविषया ति: कथमन्यव स्थितिं मिषनावौत्यत पाइ। मंत्रयं विषमलित विध मन्ति प्रपसार यन्ति, अत एव समाधिज्ञायामिति । वस्थन्तराषामप्यागम- सिद्धानां विषयवत्त्व मासिदिशति एतेन इति, मन्यागमादिभिरवशतेष्वषु कुतः संशय इत्यस पाहबद्यपि जति अवामूली हि योगः, उपदिष्टाक देशप्रत्यकीकरपे च श्रद्धाऽसियो जायते न न्यूखाय ध्यानादयोऽस्याऽप्रत्यू हं भवनो व्यर्थः ॥ ३५ ॥ दिशीका वा ज्योति मती ॥ १६ ॥ विगतमोका दु:खरहिता । न्योति. पनी ब्योतिरस्या पतीति ज्योतिपती प्रवाशरूपा। उदयपुहीक इति। इदरीरसीमध्ये यत्पमधीसख' विधति पदक पक्षप्राथायामेन तदूर सुर .

·समाधिपादः। प्रवृत्ति: सूर्येन्दुग्रहमणिप्रभारूपाकारण विकल्पते, तथा. ऽस्मितायां समापवं चित्तं निस्तरणमहोदधिकल्पं शान्त- मनन्तमस्मितामात्रं भवति, यत्रेदमुक्तं “तमणुमात्रमात्मान- मनुविद्याऽस्मीत्येवं तावत् संप्रजानौते" इति। एषा यो विशोका विषयवती अस्मितामात्रा च प्रवृत्तियो तिमतीति उच्यते, यया योगिनश्चितं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३६ ॥ बौतरागविषयं वा चित्तम् ॥ ३७॥ वीतरागाँचत्ताऽऽलम्बनोपरक्तं वा योगिनश्चित्तं स्थिति. पदं लभत इति । ३७॥ , के त्वा तव चित्तं धारयेत् । सन्मध्ये मूर्य महलमकारी नागरित स्थानं, तस्या परि चन्द्र मण्डल मुकार; स्व प्रस्थानं, तस्योपरि वह्निमण्डलं मकारः सुषुप्ति स्थानम् । तस्योपरि परं व्योमात्मकं ब्रह्मनादं तुरीयस्थानमईमावमदाहरन्ति ब्रह्मवादिनः, तत्र कर्णिकायामूईमुखी सूर्य । दिमण्डल मध्य गा प्रानाडो, ततोऽप्यूटं प्रवत्ता सुषुम्ना नाम नाड़ी, तया खलु वाधान्यपि सूर्यादीनि मजस्लानि प्रीतानि, साहि चित्तस्थानं, तस्यां धारयती योगिचित्तसं विदुपजायते । उपपत्तिपूर्वक बुद्धिसंविद पाकारमादर्शयति । बद्धिसत्व दि इति । भाकाशकल्पमिति. व्यापितामाह, सूयादीनां प्रभातासां रूपं तदाकारण विकल्पते नानारूपा भवति । मनशाऽव बुधभिमतं, न तु महत्तत्त्वं, तस्य च सुषुम्नास्थस्य का. रिकामडारजन्मनः सत्व बहुलत या ज्योतीरूपता विवचिता, तत्तहिषयगोचर तया च व्यापित्वमपि सिद्धम् । अस्मिताकार्ये मनसि सम्पत्ति दर्यायवासिता. समापते: स्वरूपमाह तथाऽमितायाम् इति । भान्तम् पपगतरजसरगम, অনন व्यापि, पस्मितामावं न पुनर्मानाप्रभारूपम् । पागमान्तरण खमतं समो. करोति यव इति, यवेदमुकम् पशि विन, तमणु दुरधिगमत्वाद, भामानम् पाहारास्पदं, पमुविद्य अनुचिन्त्य, पपीत्येवं नाबजामौत इति । स्यादेवन, मानाप्रभारूपा भवतु न्योतिष्मती कथमस्मि तामावरूपा ज्योतिष्मतीत्यत पार एषा इयो इति। विधूतरजस्लमोमलाऽस्मि तव सत्त्वमयी ज्योतिरिति भावः, विविधाया पपि ज्योति मत्याः फलमा यया इति ॥ २६ ॥ . .

·४४ पातन्त्रलदर्शनम्। खपनिद्राजानालम्बनं वा ॥ ३८॥ स्वप्नज्ञानालम्बनं निद्राज्ञानालम्बनं वा तदाकारं योगिन- चित्तं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३८॥ यथाऽभिमतध्यानाहा ॥ ३६ ॥ यदेवाभिमतं तदेव ध्यायेत्। तत्र लब्धस्थितिकमन्य- वापि स्थितिपदं लभत इति ॥ ३ ॥ परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥४०॥ सूक्ष्म निविशमानस्य परमाण्वन्तं स्थितिपदं लभत इति। स्थले निविशमानस्य परममहत्त्वान्तं स्थितिपदं चित्तस्य। एवं तामुभयों कोटिमनुधावतो योऽस्याऽप्रति- - वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥३७॥ कौतरागा: कशापायन तयस्तेषां चित्तं तदेवालम्बनं तेनीपरक्तमिति ॥ ३७॥ खप्रनिद्राजाना लम्बनं वा ॥ ३८ ॥ यदा खल्वयं स्वप्रे विवित वनस निवेश पतिनीम्, उत्कौणामिव चन्द्रमण्डलात, कोमलमणालशकलानु कारिभिरण. प्रत्य जैरुपेताम्, अभिजातचन्द्र कान्तमणिमयीम, असिसुरभिमालतीमतिकामाला- हारिणौं, मनोहरां, भगवती महेश्वरस्य प्रतिमामाराधयन्नेव प्रबुद्धः प्रसन्न मनास्तदा तामेव स्वप्रज्ञानावलम्बनीभूतामनुचिन्तयतस्तस्य यदेकाकारमनसत. बैव चित्त स्थितिपदं लभते । निद्रा चेह सात्त्विकी गीतव्या, यम्या: प्रबुद्ध स्य मुखमहमखासमिति प्रत्यवमर्मों भवति, एकाग्र हि तस्यां मनो भवति, ताव- माविण चोक्तम्, एतदेव अवविदो बनगो रूपमदाहरन्ति सप्तावस्थेसि, जान च भयरहितं नमक्य गोचरयितुमिति चयमपि गोचरीक्रियते । १८ । यथाभिमतध्यामाहा ॥२८॥ किं ाना बदेवाभिमतं तत्तद देवताप- . , मिति ॥ ३६॥ बर्ष पुन: बितिपदमामीभाषीऽवगन्तव्य रयत चार परमाणपरममावा. तोऽख वशीकारः ॥ ४० ॥ व्यापष्ट सूचति । उत्तम पिणीकय मोकार- ·समाधिदः । घातः स परो वशीकारः, तहशौकारात्परिपूर्ण योगिनश्चित्तं न पुनरभ्यासलतं परिकर्माऽपेक्षत ति॥४॥ पथ लब्धस्थितिकस्य चेतसः किं स्वरूपा किं विषया वा समापत्तिरिति। तदुच्यते। i araret Vrittig star than A क्षीण वृत्तरभिजातस्येव 'मणेहोटग्रहगा- ग्राह्येषु तत्स्थतदजनतासमापत्तिः ॥ ४१ ॥ क्षीणहत्तेरिति प्रत्यस्तमितप्रत्ययस्येत्यर्थः अभिजात- स्येव मणे: इति दृष्टान्तोपादानम् । यथा स्फटिक उपा. श्रयभेदात्तत्तद्रूपीपरत उपाश्रयरूपाकारण निर्भासते तथा ग्राद्यान्नम्बनोपरक्तं चित्तं ग्राहासमापवं ग्राह्यस्वरूपाकारण निर्भासते, भूतसूक्ष्मोपरक्तं भूतसूक्ष्म समापन्नं भूतसूक्ष्मस्वरूपा- भासं. भवति, तथा स्थूलालम्बनोपरक स्थूलरूपसमापन स्थूलरूपाभासं भवति, तथा विश्वभेदोपरतं विश्वभेद समा- maar पदार्थमा एवं तामुभयोम् इति । बमौकारस्थावान्तरफलमा तामीकाराष्ट्र इति॥४०॥ तदेवं चित्तस्थितेरुपाया दभिंसा सवस्थिति कस्य वशीकारोऽपि दर्शितः, सम्प्रति बस्थिति कस चेतसः किं विषयः किं रूपश सम्प्रघाती भवतीति पृष्ठति पथ पति। पवीत्तरसूबमवतारयति सदुयत इति । मूवं पठति चौपत्तरित्यादि. समापच्यन्तम् ॥ ४१. तपाषष्टे पौष इति । अभ्यास वैराग्याभ्यां पौषराज- पतामसममाणादिविनख, तस्य व्याख्यानं प्रव्यसमिस प्रत्ययस्य इति, तदनेन पित्तसत्त्वस स्वभावम्बकमा रजसमोभ्यामनभाव एकः, दृष्टान्तं स्पष्टयति रक्षा पति, उपाश्रय उपाधिः नपाकुसुमादिः, परत: तत्कायापन:, स्पायस बदामौर्य पंजीशिवमीषादि देवाकारतन बपिनो मिर्मासदे। दार्श ·पातचलदर्शनम्। पत्र विखरूपाभासं भवति, तथा ग्रहोष्वपि इन्द्रियेष्वपि द्रष्टव्यं, ग्रहणालम्वनोपरता ग्रहणसमापन ग्रहणखरूपा. कारेण निर्भासते, तथा ग्रहौरपुरुषालम्बनोपरक्त ग्रहोट- पुरुषसमापन ग्रहोटपुरुषखरूपाकारण निर्भासते, तथा मुक्त पुरुषालम्ब नोपरत मुक्त पुरुषसमापन मुक्त पुरुषवरूपा- कारण निर्भासते, तदेवमभिजातमणिकल्पस्य चेतसो ग्रहोट- ग्रहगाग्राह्येषु पुरुषेन्द्रियभूतेषु, या तत्स्थ तदचनता तेषु स्थितस्य तदाकारापत्तिः, सा समापत्तिरित्यच्यते ॥ ४१॥ तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पः सङ्कीर्णा सवि- तर्का समापत्तिः ॥ ४२ ॥ ७ -- न्ति के योजयति तथाग्राह्य इति ग्राह्यच नदालम्ब नच तेनोपरत सदमुविद्ध', तदनेन यहीयहणाभ्यां व्यवच्छिमति, कात्मीयमन्तःकरणरूपमपिधाय याद्य. समापन' याह्य तामित्र प्राप्तमिति यावत्, पती ग्राह्य स्वरूपाकार निर्भासते । ग्रायोपरागमेव सूचास्थूल ताभ्यां विभजते भूत सूक्ष्म ति, विभेदतमाचेतन स्वभावी गवादिघंटादि द्रष्टव्यः । सदनेन वितर्कविचारानुगती समाधी दमिती तथा ग्रहणषु पपौन्द्रियेषु इति, ग्रान्त एभिरा इति यहणानौन्द्रिय मग, एनदेव पश्यति यहणालम्बन इति, ग्रहणं चालम्बनं च तद इति ग्रहणा लम्बन तेनीपरकम पनुविद्धम, पामीयमन्तःकर रूपमपिधाय ग्रहमिव बहिःकरण- मित्रापत्रमिति । तदने नानन्दानुगतमुकाऽखिताऽनुगतमा। तथा ग्रीट. पुरुष इति । अमिताऽऽस्पदं हि होता पुरुष इति भावः । पुरुषत्वाविशेषा- दनेनैवमुको पि पुरुष: कपडादादिः समाधिविषयतया संगीतम्य इत्यार तथा मुक इति । उपमहरन् तत्स्थत दमनतापदं व्यावष्टं तदेवम् इति, तेषु ग्रहोरयामा यषु. स्थितस्य धारितस्य ध्यानपरिपाकवशादपहतरजनमोमवस्व चितमत्व स्य, या तटबनता सदाकारता, सा समापत्तिः सम्प्रज्ञासबापी बोग अद्यते। सत्र च यहोवाग्राहीविति सौवः पाठकमीऽर्थक्रमविरोधाबाद म्यः, एवम्भाष्येऽपि प्रथमं भूतसूमोपन्धासोऽप्यमादरणीय इति सर्व रमणीयम् ॥४१॥ सामान्यतः समापचिका, सेपमवान्तरभेदातुर्विधा मसि, दया, सवि.

·समाधिपादा तद् यथा गौरितिशब्दो गौरित्यर्थः गौरितिज्ञानं इत्य- विभागेन विभक्तानामपि ग्रहणं दृष्टम् । विभज्यमाना. शान्ये शब्दधर्मा अन्येऽर्थधर्मा अन्ये विज्ञानधर्मा इत्येतेषां विभक्तः पन्थाः। तत्र समापत्रस्य योगिनो यो गवाद्यर्थः समाधिप्रज्ञायां समारूढः स वेच्छब्दार्थ ज्ञानविकल्पानुविछ उपावर्त्तते सा सङ्को समापत्तिः सवितत्युच्यते ॥ ४२ ॥ यदा पुन: शब्दसञ्जतस्मृतिपरिशहौ श्रुतानुमानविकल्प- शून्यायां समाधिप्रज्ञायां खुरूपमात्रेणाऽवस्थितोऽर्थस्तत्- खरूपाकारमावतयैवाऽवच्छिद्यते सा च निवितर्का समा- पत्तिः :। तत्परं प्रत्यक्षम्, तच्च श्रुताऽनुमानयोर्वोज, तत: श्रुताऽनुमान प्रभवतः । न च श्रुताऽनुमानज्ञानसहभूतं समा- . . . तर्का, निर्षितर्का, सविचारा, निर्विचारा, चिति । सव सवितायाः, पत्तलक्षणमा तव इत्यादि समापत्यन्तं मूवम। सत्र तासु समापत्तिषु मध्ये सवितको समापत्ति: प्रत्ये तव्या, कीदृशी, शब्दार्थच ज्ञानं च तेषां विकल्पः, वस्तुती भिनानामपि शम्दादौनामितरेतराध्या माद, विकल्पोऽम्ये कखिम् भेदमा- दर्शयति भिषु चाभेदं, तेन शब्दार्थ ज्ञानविकल्पैः सौर्षा मिश्रेत्यर्थः । तद्यथा मौः इति शब्द पति गौगित्यु पाच योरर्थ ज्ञानयोः शब्दाभेदाय कल्पो दर्भितः, मौरि- स्यर्थः इति गौरि त्यु पानयोः यदज्ञानधारभिदविकल्पी दर्थितः गौरितिज्ञानम इति गौरित्युपात्तयोः शब्दार्थ यो नाभविकल्पो दर्शितः, तदेवमविभागेन विभक्तानामपि शब्दार्थज्ञानामा गाणं लोके द्रष्टव्यम् । यद्यविभामेन या कुतस्तईि विभाग इत्यत पाए। विभन्यमानाब इति । विभज्यमानाबान्वय- व्यतिरेकाभ्यां परोपकैः पन्ये शब्दधर्माः ध्वनिपरिणाममावस्य शब्दखोदानादयी धर्माः, चन्ऽर्थस्य जडस्लमूतवादयो, पन्चे प्रकाशमूर्तिविरहादयी धामस्य धर्मा इति तमादेतेषां विमतः पन्याः स्वरूपभेदोनयनमार्ग: सप विकल्पिते मवा- यथें समापनस्येति। तदनेन योगिनोऽपरं प्रत्य च मुक्त, शेषं सुगमम् ॥ ४२ ॥ सूत्रं योजयितु प्रथमतस्तावविर्वितकी व्याचष्टे यदा पुनः इति । परि. पछिः पपमयः, मन्दसतभरणपू बखागमानुमाने प्रवतेते, सरतवार्य मौरितिभब्दार्थ ज्ञानानामितरतराध्यासान्या, तपागमानुमानचामविकली भवतः, . - ·पातसमदर्शनम्। नहर्शनं, तस्मादसौर्य प्रमाणातरेण योगिनो निर्वितर्क समाधिनं दर्शन मिति, निर्वितर्कायाः समापत्तेरस्थाः सूबेण लक्षणं धोत्यते। खरूपशून्येवाऽर्थमावनि- र्भासा निर्वितर्का ॥ ४३ ॥ स्मृतिपरिशुद्धौ तेन सत्य वर्वा समाधिप्रज्ञा सवितर्का । यदा पुनरथमावप्रवणेन चेतसाऽयमावा. हतेन तदभ्यासावान्तरीयकतामुपगता मतमा तिख्यता, तत्यागे च युतानु. मानज्ञानविकल्यौ तन्मूली त्यको, तदा त छ न्यायां समाधिप्रज्ञायां मरूपमावणा. वस्थितोऽर्थतत् स्वरूपमावत थैव न तु विकल्पिते नाकारण परिच्छिद्यते सा निर्वि. तको समापत्तिरिति । तद योगिनां परं प्रत्यक्षमसदारोपगन्धस्याप्यभावात् । स्यादेतत् । परेण प्रत्यक्षेणार्थतत्त्व सौला योगिन उपपादयन्ति उपदिशान्ति ध, कथं वातविषयाभ्यामागमपरायांनुमानाभ्यां सोऽयं उपदिश्यते उपपायते च, तस्मादागमानुमाने तषिये, ते च विकल्पाविति परमपि प्रध्यक्ष विन्ध एवे. त्यत पाइ तच्च युत इति, यदि हि सवित कमिव शुताऽनुमानम भूत तदनुषतं स्थाद भवेत्सङ्गीणं, तयोस्तु बीजमवैतत्, ततो हि श्रुताऽनुमाने प्रभवतः, न . यद यस्य कारणं तत्तहिषयं भवति, न हि धमज्ञानं वनिशानकारीमति दि. विषयम्। तस्मादविकल्पेन प्रत्यक्षेण ग्रहीत्वा विकल्पगोपदिशन्ति चीपपाद उपसंहरति । तमाद रति । न्याययं मूवं योजयति निर्विता इति। . " कृतिपरिशुद्धाविल्यादि स्व भन्दसतच श्रुतं चाऽनुमानञ्च तेषां भानमेव विकल्पः तस्मात् स्मृति: तस्याः परिणद्धिः पपगमः तस्याम् । पत्र पसरत. अतिपरिणहितः, श्रुतादिनानातिपरिणविस तुमती, पनुमान भन्दा कम साधनोऽनुमेयवाचकः, खमिवेति विकारो भित्रक्रमा, त्यतिपदाऽनन्तरं द्रष्टव्यः । विषयविमतिपत्ति निराकरोति तस्या एक इति। एका बुद्धिमपकमते पारमत रस्ये कापक्रमः, तदमेन परमाणको नामाऽत्मानी न निर्वितकविषये न्युन भवति, बोग्यत्वेऽपि तेषां परमसूच्या नानाभूतानां मालेवासमवेतवस्खनि समय यविषयत्वाऽयोगात्। पन्त नहिं परमासस परमाणु मस्ति: पति- भासधर्मः यौमिन्धत पार पांर्मा रति । न खूबमानुभवसिनमावि पापी शापयमिति भावः। तब पनि कादिकानेपानीघटाव ·समाधिपादः। যা মুনসুনানুমানানষিক্মনিষিদ্বী আল্প- वरूपोपरमा प्रत्रा खमिव प्रज्ञारूपं ग्रहणात्मकं त्यता - दार्थमावखरूपा प्राधस्वरूपापनेव भवति सा निर्वितर्का समापत्तिः। तथा च व्याख्याता, तस्या एकबुद्धपक्रमो ह्यान्माण प्रचय विशेषात्म। गवादिघंटादि लोकः । स च संस्थान विशेषो भूतसूक्ष्माणां साधारणो धर्म प्रात्म- भूतः फलेन व्यक्तनाऽनुमितः स्वव्यञ्जकाञ्जनः प्रादुर्भवति, लीक: ॥ . उपजायते इति तान् प्रत्याह पणुप्रचय इति । भणूनां प्रचयः स्थूलरूपः परि शाम:, स च विशिष्यतेऽन्यस्मात् परिणामान्तरात्, स एषाऽत्मा खरूपं यस्य स तथोक्तः । गवादिभॊगायतन, घटादिविषयः, ततदुभयमपि लोक्यते इति अन्वेष सूत्ताभूतेभ्यो भिन्नोऽभिन्नो वा स्याद, भिन्नश्चेत् कथं तदाऽऽयय, कथञ्च तदाऽऽकार:, न कि घटः पटादन्यस्त दाऽऽकारस्तदाऽऽथयो वा, अभि- 'नश्चेत्तहदेव सूक्ष्मोऽसाधारणश्च स्यादत पाह सच इति । पयमभिप्रायः, नैका. नत: परमाणुभ्यो भिन्नो घटादिरभित्री वा, भिनत्वे गवावद धर्मधर्मभावान- पपत्तः, तम्मा वाञ्चिद भिन्नः काञ्चदभिन्न सास्थेयस्तथा च मवमुपपद्यते । भूत- मूभाणाम् इति षष्ठया कचिट् भेदं मूच यांत, पात्मभूत इति चाभेदम्। फलन व्यक्तंन तदनुभवलक्षणेन तव्यवहारलक्षणेन च व्यक्तन विप्रतिपनं प्रत्य नुमा- पितः। कारणाभदन च कारणाकारतापपन्नत्याह वन्य अकाअन इति । स किं सदात्मभूतो धर्मो नित्या, नेत्या धर्मान्तर इति, धर्मान्तरस्य कपालादे- रुदय इत्ययः । तस्यावयविन: परमाणुभ्यो व्या वृत्त' रूपमादर्शयति स इति। परमाणसाध्यायाः क्रियाया पन्या क्रिया मधूद कादिधारणलक्षणा तह- न केवखमनुमवादपि तु व्यवहारतोऽपि सनिबन्ध नत्वाल्लोकयावाया इत्याद तेन इति। स्यादेतद्, पसति बाधकेऽनुभवीऽवयविनं व्यवस्थापये, अस्ति च बाधकं यत्सत् तत्सर्वमनवयवं यथा विज्ञानं सच्च गोघटादि इति स्वभाव- हेतुः, सत्वं, सत्व हि विरुधर्मसंसर्गरस्तित्वेन व्याप्त, तबिरुद्धश्च विरुद्धधर्म- मंसर्ग: सावयवे उपलभ्यमानी व्यापकविरुडोपलब्धता सत्त्वमपि निवर्तयति, अस्ति चाऽवधिनि तहशत्वाऽतहेशत्वाऽऽतत्वाऽनाइतत्वरताऽरकत्व चलाऽचलत्व- लक्षणो विरुद्धधर्मसंसर्ग इत्यत पार, यस्य पुनः इति । अयमभिमायः, पनु. भवसिद्ध सत्वं हेतुः क्रियते यस्किल पाएलपादुको सालिकोऽपि प्रतिपद्यते, . मक इति । .

·पातालदर्शनम्। धर्मान्तरोदये च तिरोभवति, स एष धर्मोऽवयवोत्युच्यते । योऽसावेकच महावाणीयाँथ स्पर्शाच क्रियाधर्मकच अनि. त्यय, तेनाऽवयविना व्यवहाराः क्रियन्ते । यस पुनरवस्तुकः स प्रचयविशेषः सूक्ष्म च कारणमनुपलभ्यमविकल्पस्य तस्य अवयव्यभावात् अतद्रूपप्रतिष्ठ मिथ्या ज्ञानमिति प्रायेण सर्वमेव प्राप्तं मिथ्याज्ञानमिति, तदा च सम्यग्ज्ञानमपि किं स्याहि पयाऽभावाद, यद् यदुपलभ्यते तत्तदवयवित्वेनाऽऽघ्रा तं, तस्मा- दस्त्यवयवी यो महत्त्वादिव्यवहाराऽऽपत्रः समापत्तेनिवित. कीया विषयो भवति ॥ ४३ ॥ . पन्य डाउनुभवसिद्धात, तवाऽन्यदसिद्धत्वाद हेतुः, अनुभवसि इन्तु घटादीनां सत्व- मर्थक या कारित्वरूपं न स्नादन्यत, मोऽयं हेतु: म्यूनत्वमपाकुर्वनात्मानमे साहाल । ननु न स्थल त्वमेव सत्त्वम् अपि तु असती व्यावृत्तिः, सोन्याच्या प्रतिम स्थौल्य, व्यावत्वंभदाच व्याहत्तयो भिदान्त, अत: स्यौल्याऽभावेऽपि न सत्त्व व्या हतिरन्य त्वाद। भवन वा व्यातिभेदादवसायविषयभेदी यत्य व का स्व वसा. यान स्याऽनुभवस्याऽविका त्यस्य प्रमाण स्त्र का विषय हात निरूपयतु भवान् । रूपपरमाणवी हि निरन्तरोत्पादा घर होतपरमसूचात त्वा इति चेत् । इन गमरमस्पर्श परम गभिरन्तरिता न निरन्तराः, तस्माद् अन्तरालाऽयह ए । वन प्रत्य यवत्परमागतालम्ब नः सन् पयं विकल्पो मिति तत्प्रभवा विकल्पा न परम्पयेणापि वस्तुप्रति बड़ा इति कुतम्त दवमितस्य सत्त्वयाऽनबय रत्वसाधकलं, तमादविकल्पस्य प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमिच्छता तदनुभूयमानस्थौल्यस्यैव सत्त्वम- विकन्याऽवसे यमकामयताऽभ्युपेयं, तथा च सहाधमान सत्त्वमात्मानमेवाऽपराधत, परमसूक्ष्मा: परमाणवी विजातीयपरमाण्वन्तरिताः अनुभवविषया इति ब्याहत- मगौकरणं, सदिदमुक्तं यस्य पुनरवस्तुकः स प्रथयविशेषी निर्विकल्पस्य विषय इति । सन्तु सहि सूक्ष्माः परमाणवी निर्विकल्पविषया इत्यत पार सूक्ष्मं च कारणमनुपलभ्यमविकल्पस्य इति तस्याऽवयव्यभावाद हेतोः पतरूपप्रतिष्ठ मिण्याज्ञानम इति लक्षणेन सर्वमेव प्राप्त मिथ्याज्ञानं यत् स्थौल्याऽलबनं यश सदधिष्ठानसत्वाऽलम्बनमित्यर्थः । मन्वैतावताऽपि न जानमात्मनि मिच्या मति तस्याऽवयवित्वेनाऽप्रकाधादिव्यत पार प्रायेण वि। ननु किमतावता- 4 ·समाधिपादः। एतयैव सविचारा निर्विचारों च सूक्ष्म- विषया व्याख्याता ॥ ४४ ॥ तव भूतसूक्ष्मेष अभिव्यक्तधर्मकेषु देशकालनिमित्ताऽनु. भृवाऽवच्छिन्वेषु या समापत्तिः सा सविचारेत्य च्यते। तत्रा. ऽप्ये कब द्धिनिर्माद्यमेवोदितधर्मविशिष्टं भूतसूक्ष्ममालम्बनीभूतं समाधिप्रज्ञायामुपतिष्ठते। या पुनः सर्वथा सर्वतः शान्तो. दिताऽव्यपदेश्यधर्माऽनवच्छिन्नेषु सर्वधर्माऽनुपातिषु सर्व धर्मात्मकेषु ममापत्ति: सा निर्विचारेत्युच्यते, एवं स्वरूपं हि तद् भूतसूक्ष्म मेतेनैव खरूपेणाऽऽलम्बनीभूतमेव समाधिप्रज्ञा- - उपौत्यत पाह तदाच इति । मत्त्वादिज्ञानं चेन्मिथ्या सदा सत्त्वादिहेतुकमन- वश्वविवादिज्ञानमपि मिथ्य व, तस्वाऽपि हि निर्विक जागीच राजस्थूलमेवाऽबसेय तथा विषय: म च मातीति तात्पयार्थः । विषयाऽमान एव कुत इत्यत पाह पद यद इति। विरोधश्च परिणामवैचित्रण भेदाभेदेन च उक्नोपपत्यानुसारण उवर्तव्य इति सर्व रमणीयम् ॥ ४३ ॥ सू. एसयैव सविचारा निर्विचाराच मूविषया व्याख्याता ! अभिव्य की घटादिधर्मो ये से तथोक्ताः, घटादिधर्मोपग्रहीता इति यावत, देश: उपयधः पादिः, कालो वर्गमानः, निमित्तम् पार्थिवस्य परमाणीश्वतन्मान प्रधानेभ्यः पचतम्मा वेभ्य उत्पत्तिः, एवमाप्यस्य परमायोगन्ध तन्माववर्जितेभ्यो रसतन्मान. प्रधानेभ्य चतुर्थः, एवं तैजसस्य परमाणोर्गन्धरस तन्मावरहितेभ्यो रूपतन्माचप्रधा. नेभ्य स्त्रिभ्यः, एवं वायवीयस्य परमाणोर्गन्धादि तन्मावहीनाभ्यां स्पप्रधानाभ्यां व शब्दतमावाभ्याम्, एवं नाभसस्य शब्द तन्माबादेव कस्मात, तदिदं निमित्त भूतम्माचाम्, एतेषां देशकालनिमित्तानामनुभवः, सेनाऽवच्छिन्नेषु, गुभूतविशेषण बुद्धिर्विशेष्य उपजायते इत्यर्थः । ननु सवितर्कया सह कि सारूप्यं संविचाराया इस्थत पाहतवाऽपि इति । पार्थिवी हि परमाता: पश्च 'सम्भावमयाऽत्मा एकबुद्धिमिर्यायः, एवमाप्यादयोऽपि चतुस्त्रि धकतन्मानाs. माम एक हिनिर्याच्या वेदितव्या । उदिती वर्तमानी धर्मस्तेन विशिष्टम् । एवावया चाऽत्र सर तपस्याऽगमाऽनुमानविकल्पाऽनुवेधः सूचिसः, न हि प्रत्य- नान- .

·पातालदर्शनम्। खरूपमुपरनयति, प्रज्ञा च स्वरूपशून्य वाऽर्थमावा यदा भवति तदा निर्विचारेत्युच्यते, तत्र महास्तुविषया सवितर्का निर्वितर्का च, सूक्ष्मविषया सविचारा निर्विचारा च, एव. मुभयोरेतयैव निर्वितर्कया विकल्पहानिर्व्याख्याता इति ॥१४॥ सूक्ष्म विषयत्वं चाऽलिङ्गपर्यवसानम् ॥४५॥ पार्थिवस्य अगो: गन्धतन्मात्त्रं सूक्ष्मो विषयः, पाप्यस्य रसतन्मात्र, तेजसस्य रूपतन्मात्र, वायवीयस्य म्पर्शतन्मात्र, आकाशस्य शब्दतमात्रमिति, तेषामहङ्कारः, प्रस्याऽपि लिङ्गमावं सूक्ष्मो विषयः, लिङ्गमावस्याऽध्यलिङ्ग सूक्ष्मो इति। कस्मात्पमा क्षण स्थूले दृश्यमाने परमाणाव: प्रकाशन्ते अपि त्वाऽगमाऽनुमानाभ्यां, तस्मादप- पद्रमला: सोणत्वमिति। निर्विचागमा, या पुमरिति । सर्वधा सवें। नौलपीतादिप्रकारेण, सर्वत इति सार्वविभक्ति कस्त मिः, सर्वैः देशकालनिमित्ता- ऽनुभवैरित्यर्थः, तदनेन स्वरूपेण कालाऽनव कद: परमाण मामिति दर्शितं, नाऽपि तदारमधमंडारणस्याह शान्त इति । शान्ताः पतीता: उदिता: वन माना भव्य पदेण्या: भविष्यन्तः धर्मास्सेर नवचिनेषु । पनवनिा धमैं । पर. माषाव: किमसम्बडा एव तेरिल्यास प्राइमर्वधर्मानुपाति इति । कानमेन सम्बन्धन धर्माननु पतन्ति परमाणव इत्यत पार, नवधर्मात्म केषु कथविद मदः कश्चिदभेदी धर्माणां परमाणुभ्य इत्ययः । रियं समापत्तिरेसहिषयेत्यत पाह, एवं स्वरूपं हि रति। बस्तुत त्वयारिणी नाऽतवे प्रवर्तत इत्यर्थः । विषयमभिधायाऽस्या: स्वरूपमाह, प्रज्ञाच इति । सङ्कलव्य स्वरूपभेदोपयोगि विषयमाह तव इति । उपसंहरति एवम् इति । उभयोः पात्मनय निविचारायायेति ॥ ४४ ॥ किं भूत सूक्ष्म एव ग्राह्यविषया समापत्ति: ममाप्यते, म, किन्तु, मूत्मविषयत्वं चाऽलिङ्ग पर्यवसामम् ॥ ४५ ॥ पार्थिवम्य परमाणी: मन्बन्धिनी या गवतम्भावसा सा समापते: सूक्ष्मो विषयः, एयमुत्तरवाऽपि योग्यम् । खिममावं महत्तत्वं, तद्धिबयं गति प्रधान इति । अलि रक्षामं, सद्धिन कपिलयं गच्छति पजिसपर्यवसामत्वमा मालिगात्परम् इति । चोदयति मनु अति। पुरुषोऽपि मूभी नालिजमवेत्यर्थः । परिवनि सन्यम् इति। सपा- इत्यर्थः ।

·समाधियारा विषयः, न चालिङ्गात्परं सूक्ष्ममस्ति, नन्वस्ति पुरुषः सूक्ष्म इति, सत्यं, यथालिङ्गात् परमलिङ्गस्य सौमं न चैवं पुरुषस्य, किन्तु, लिङ्गस्य पन्वयिकारणं पुरुषो न भवति हेतुस्तु भवतीति पत: प्रधाने सौक्ष्मा निरतिशयं व्याख्या- तम् ॥ ४५ ॥ ता एव सीजः समाधिः ॥ ४६ ॥ ताश्चतस्रः समायत्तयो वहिर्वस्तु वीजा इति समाधिरपि सवौजः, तत्र स्यूलेऽर्थे सवितर्को निर्वितर्कः, सूक्ष्मेऽर्थे सवि- चारो निर्विचार, इति चतुर्दोपसङ्ख्यातः समाधिरिति ॥४६॥ निर्विचारवशारोऽध्यात्मप्रसादः ॥ ४७॥ अशुद्याऽऽवरणमलाऽपेतस्य प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य रजस्तमोभ्यामन भिभूतः खच्छ: स्थितिप्रवाहो वैशारदां, यदा . . . ततः धानतया सौमामलिङ्ग एव नाऽन्यवेत्यर्थः । तव पुरुषार्थनिमित्त वात् महदह- ङ्कारादेः पुरुषोऽपि कारणमलिङ्गायद इति कुत: एवं लवणमलिङ्गस्यैव सौमा- मित्यासमवान् पृच्छति किन्तु इति, उत्तरमा लिङ्गस्य इति, सत्यं कारणं, न तु उपादानं, यथा हि प्रधान महदादिभावेन परिषमते न तथा पुरुषस डे तुर- पौत्यर्थः, उपसंहरति पतः प्रधान एव सौक्षमा निरतिथयं व्याख्यातम् इति ॥४५॥ चतमुणामपि समापत्तीनां ग्राह्यविषयाणां सम्प्रज्ञातत्वमाझ सा एवं सदीज: समाधिः ॥ ४६ ॥ एवकारो भिन्न क्रमः सयौन इत्यस्याऽनन्तरं द्रष्टव्य:, चसस: समापत्तयो ग्राह्यविषयाः सीजसया नियम्यन्ते, सबीजता तु अनियता महौवग्रहणगोचरायामपि समापत्ती विकल्याऽविकल्यभेदेनाऽनिषिद्धा व्यवतिष्ठते, तेन ग्राह्य चत: समापत्तयो ग्रहीयहण्योष पत्र इत्यष्टौ ते भवन्तीति । मिगदव्याख्यातं भाष्यम् ॥ ४६ ॥ पतसृषु समापत्तिषु पाद्यविषयास निर्विचागया: शोभनत्वमा निर्विचार- शारोऽध्यात्मप्रसादः ॥४७॥ वैशारद्यपदार्थमा पद्धि इति । रजस्तम- वरुपयोऽशभिः सेवाइवरणलवणी मनस्तस्मादपेतस्थ, प्रवामामना प्रकार .

·पातचलदर्शनम्। ८ निर्विचारस्य समाधिशारयमिदं जायते तदा योगिनी भवति अध्यात्मप्रसादः भूतार्थविषयः क्रमाऽननुरोधी म्फः लोक, तथाचोक, “प्रजाप्रसादमारधाऽशोथः शोचता जनान् भूमिष्ठानिव शैलस्थः सर्वान् प्राज्ञोऽनुपश्यति ॥ ४७ ॥ -- भटतम्भरा तव प्रता॥४८॥ तस्मिन् समाहितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते तस्या ऋतम्भ. रेति संज्ञा भवति, अन्वर्या च सा, सत्यमेव विभर्ति न तत्र विपर्यासगन्धोऽपि अस्तीति, तथाचोक्तम् “आगमेनाऽनुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च। त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योग- मुत्तमम्" इति ॥४८॥ सा पुनः,- श्रुताऽनुमानप्रजाभ्यामन्यविषया विशेषार्थ- त्वाद् ॥४६॥ . स्वभावस्य, बुद्धिसत्वस्य पत एवाभिमूस:, स्यादेसर, याविषया चेत् समा पत्तिः कथमात्मविषयः प्रसाद सूत्यत पाइ, भूतार्थविषय इति । मात्मविषयः किन्तु तदाधार इत्यर्थः । क्रमाऽननुरोधी युगपदित्यर्थः। पवैव पारमर्षों गाथामुदाहरति, तथाच इति, मानाडलीका कपामानं सर्वेषामुपरि पश्यन् दुःखवयपरीतान् भोचतो अमान् आनातीत्यर्थ: । ४७ ॥ अवैव योगिजन प्रसिद्धाऽन्वर्थसं जाकथनेन योगिममतिमाह। तम्बरा तव प्रज्ञा ॥ ४८ ॥ मुगम भाप्यम्, पागमेन इति वेदविहितं श्रवणमुक्तम्, पनु- मानेन इति मननं, ध्यान चिन्ता, तस्वाऽभ्यासः पोन:पुन्येनाऽनुष्ठानं, सचिन रस पादरः, तदनेन निदिध्यान नमुनाम् ॥ १८ ॥ स्थादेतद, पागमाऽनुमानमहौसार्थविषयभावनाप्रकर्ष जन्मजन्मा निर्विचारा भागमाऽनुमानविषयमेव गीररयत्, म खखन्थविषयाऽनुभवजन्मा संस्कारः शक्ती- Sলন গান লযিনা, অমিমধাব, নাগিৰিাৰা এ বসলাত मानयोरपि तत्प्रसङ्ग इत्यत पा चुनावमानमत्रायानन्यविषया पिमषार्थ ·समाधिपादः। श्रुतम् प्रागमविज्ञान, तसामान्यविषय, नवागमन की विशेषोऽभिधातु, कस्मात् न हि विशेषेण कृतमतः पन्द इति । तथाऽनुमान सामान्य विषयमेव, यत्र प्राप्तिस्तव गति. यंत्राप्राप्तिस्तत्र न भवति गतिरित्युत्ताम, अनुमानेन च सामा• न्येन उपसंहारः, तस्माच्छ ताऽनुमानविषयो न विशेषः कश्चि- दस्तीति, न चाऽस्य सूक्ष्म व्यवहितविप्रकष्टस्य वस्तुनः लोक. प्रत्यक्षेण ग्रहणं, न चाऽस्य विशेषस्याऽप्रामाणिकस्याऽभावो. ऽस्तीति समाधिप्रज्ञानिधि एव स विशेषो भवति भूत.. सूक्ष्मगतो वा पुरुषगतो वा। तस्माताऽनुमानग्रनाभ्या- मन्यविषया सा प्रज्ञा विशेषार्थवाद इति ॥ ४ ॥ समाधिप्रजापतिलम्भे योगिनः प्रज्ञाकत: संस्कारो नवो नवो जायते। तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥ ५० ॥ ॥ यथा- , खाद इति ॥ ४६॥ बुद्धिसत्त्वं हि प्रकाशस्वभावं सर्वार्थदर्शनसमर्थमपि तमसा. तं यवैव रजसोडाव्यते तवैव सहाति, यदा तु अभ्यास वैराग्याभ्यामपातरज- समीमलमम वद्य वैशारामुशीतते तदाऽस्याऽतिपसित समस्तमानमेयसीमा प्रकाशा- ऽनन्त्ये सति किवाम य गोचर इति भावः, ध्याचष्ट श्रुतमागमविज्ञान तसा. मान्यविषयम् इति । कबाद नयागमेन शक्यो विशेषोऽभिधातु कुतः, दानन्यायभिचाराचन विशेषेण गत सङ्कतः अब्दः, यसादस्य विशेषे सह म वाच्यवाचकसम्बन्धः प्रतीयते, न च वाक्यार्थोऽपोहशी विशेषः समभवति । पनुमानेऽपि झिलिङ्गिसम्बन्धग्रहणाधीनजन्मनि गतिरेवेत्याह तथाऽनुमानम् इति। यवाऽप्राप्तिरिय व यवतन शब्दयोः स्थानपरिवर्तनेन व्याप्यन्यापकमावी गयितव्यः, पतोऽवाऽनुमानेन सामान्येनीपसंहारः । उपसंहरति तबाद इति। बस्तु नहि सम्बन्धमहाऽनपेचं लोकप्रत्यवं, न तसामान्यविषयमित्यत पाह, मचाऽस्य इति। मा भूत् सम्बधयाऽधीमं लोकप्रत्यचमिन्द्रियाऽधीनं तु सांद मधेन्द्रियाणामस्मिन्नति योग्यतेत्यर्थः ॥ ४ ॥ भा ययाममाइनमानमन्पचागोचरी विशेषता माति प्रमाणविकादिषय .

·tu. पातलदर्शनम्। समाधिप्रचाप्रभवः संस्कारो व्युस्थानसंस्काराऽऽयं बाधते, व्युत्थानसंस्काराऽभिभवात् सबभवा प्रत्यया न भवन्ति, प्रत्यय- निरोधे समाधिरुपतिहते, ततः समाधिजा मन्त्रा, सतः प्रचालताः संस्कारा, इति नवो नवः संस्काराडाशयो जायते, ततः प्रज्ञा ततम संस्कारा इति । कथमसौ संस्काराऽऽतिशयश्चित्तं साधि. 4 कारं न करिष्यति इति, न ते प्रधानता: संस्काराः क शक्षय. भार मच इति । म हि प्रमाणं व्यापकं कारणं वा प्रमेयस्य, येन तनिहत्तौ निबत्तेत, नो खलु कलायतमन्द्रस्य परभागवत्तिहरिण सायम्प्रति न सन्दिहते प्रामाणिका इत्यर्थः । इति तस्मात्समाधिप्रजानिर्याध एवेति, पबच विवादा- ऽध्यासिता: परमाणव पारमानव प्रातिखि विशेषशालिनः द्रव्यत्व सति परस्परं व्यावर्तमानत्वाद ये ट्रव्यती सति परस्परं व्यावर्तन्ते ते प्रातिखि कविशेषशालिना यथा खण्डमुण्डादय इत्यनुमानेन, पागमेन, च ऋतम्भराजोपर्दशपरण. यद्यपि विशेषो निरूप्यते, तदनिरूपणे संशयः स्यात्, न्याय प्राप्तत्वात, तथाऽप्य दूरविप्र- वर्षेण र सत्त्व कविहोचरयतः श्रुताऽनुमाने न तु साक्षामार्थमिव समुच यादि. पदानि लिङ्गमायोमितया, तस्मात् सिहं श्रुताऽनुमानप्रज्ञाभ्यामन्धविषयेति । सादेतद। भवतु परमार्थविषयः सम्प्रज्ञाती यथोकीपायाऽभ्यासाद, अनादिना न व्युत्थान संस्कारण निरूढ़निविडतमा प्रतिबन्ध नीया समाधिप्रज्ञा मा, वार वर्तमध्यवत्ति प्रदीपपरमाणरिव, इति वामपनेतु सूत्रमवतारयति, समाप्रिज्ञा इति, मूवं पठति तज्ज:संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी । ५. ॥ तद इति निर्विचारां समापत्ति' परामपति, पन्च इति व्यत्वाममार, भूनार्थ पचपाती हि धियां म्वभाव:, तावदेवेयमनबस्थिता भ्राम्यति न यावत् तवं प्रति लभते, ततमतिसम्म सवास्थितपदा सती संस्कारबुद्धिः संस्कारचक्र क्रमेणाऽवमानमनादिमप्यतत्त्व - संस्कारबुद्धिकम बाधत एवेति, तथा च वाघा पयाहु: निरुपद्रवभूतार्थ स्वभावस्थ विपर्ययैः न वाधीऽनादिमत्त्वपि बुद्धसत्यचपाततः इति, स्यादेत, समाधिप्रज्ञा. तोऽस्म व्युत्थानमस्य संस्कारस्य निरोध:, समाधिजन्तु संस्काराऽनिमयः समाधि- प्रज्ञाप्रसवहितुरस्य विकल, इति तदवस्यैव चित्तस्य साऽधिकारतेति चोदयति कथमसी इति, परिहरति नते इति । चित्तस्य हि कार्यहयं शब्दाापभीगी विवेक ख्यातिपति, तच कसकर्माशयसहितं शब्दाद्यपभोगे प्रवत्त'ते, प्रज्ञाप्रम- संस्कारोभूषितनिखिलको भकामयस २ चेतसोऽवसिनमायाधिकारमावस्य ·समाधिपादः। हेतुत्वाश्चित्तमाधिकारविषिष्ट कुर्वन्ति, चित्तं हिते स्वकार्या दुवसादयन्ति, ख्यातिपर्यवसान डि.विमोधितमिति ॥५०॥ किसाऽस्य भवति। तस्याऽपि निरोधे सर्व निरोधानिरूजः समाधिः । ५१॥ स न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकताना संस्कारा. णामपि प्रतिबन्धौ भवति, कस्माद, निरोधजः संस्कारः समाधिजान् संस्कारान् बाधत इति। निरोधस्थितिकाल- क्रमाऽनुभवेन निरोधचित्तकतसंस्काराऽस्तित्वमनुमेयम्। - . विवेकठ्यातिमावमवशिष्यते काय, तमाममाधिसंस्काराचित्तस्य न भोगाधिकार- हेतवः, प्रत्युत तत्परिपन्थिन इति । खकार्याद भीगलक्षणाद, पवसादयन्ति पसमय कुर्वन्ति इत्यर्थः, कमात, ख्यातिपयं न सानं हि चित्तचेष्टितं तावद्धि भोगाय चित चेष्टते न यायविकस्यातिमनुभवति सनातविवेकख्यातिमस्तु मं शनिवत्ती न भोगाऽधिकार इत्यर्थः, सदा भोगाऽधिकारप्रशान्ति: प्रयोजन प्रजासंस्काराणामित्यु कम् ॥ ५० ॥ पृच्छति, किञ्च इति, किसाऽस्य भवति प्रजासंस्कारवक्षिप्त प्रज्ञाप्रवाहजनक- सया तथैव साधिकारभित्यधिकाराऽपनुनयेऽन्यदपि किञ्चिदपेचणीयम स्तोत्ययः, मूवेणोत्तरमा तस्याऽपि निरोध मर्वनिरीधाविौंज समाधिः ॥ ५१० परेण वैराग्येण ज्ञानप्रसादमावलक्षणेन संस्कारोपणनहारा तस्याऽपि प्रज्ञावतस्य संस्कारस्य निरोधी न केवलं प्रज्ञाया इत्यपि शब्दार्थः, सर्वस्योत्पद्यमानस्य संस्कार पवारस्य निरोधात्कारणाऽभावेन कार्याऽनुत्पादनात, सोऽयं निवौजः समाधिः । व्याचष्टे स इति स: निर्वाज: समाधिः, समाधिशाविरोधिमः परस्मा हैरान ग्या- नायमानः ख कारणहारण न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकतामा मध्यसो संस्काराणां परिपन्यो भवति, ननु वैराग्य विज्ञान सहि ज्ञान प्रज्ञामाव बाधतां संस्कारम्वविज्ञामरूप क बाधते, दृष्टा हि आयतोऽपि खादृष्टार्थे अतिरित्याशयवान प्रकृति कबाद इति, उत्तरमा। निरोधज रति, निरू ध्यते प्रचाऽनेनेति निरोधः परं वैराग्य, तती जाती निरोधनः संस्कार, संस्कारा. . , ·पातालदर्शनम्। व्युत्थाननिरोधसमाधिमभके सह केवलमामीयैः संस्कार वित्तं खस्याम्पकताववस्थितायां प्रविलीयते, तस्माते संस्काराः चित्तस्याऽधिकारविरोधिनोन स्थिति हतवोभवन्तीति, यमाद. वसिताऽधिकारं सह कैवल्यभागीयैः संस्कारैचित्त विनिवर्तते - तस्मिनिवृत्ते पुरुषः स्वरूपप्रतिष्ठोऽतः शुइमुक्त इत्युचते ॥ ५१ ॥ इति पातलले साङ्घाप्रवचने योगशास्त्र समाधिपाद: प्रथमः। . . , . देव दीर्घकाल नैरन्तर्य मत्काराऽसै वित परवैराग्य जन्मनः प्रनामस्कारबाधी - तु विज्ञानादित्यर्थः । स्यादेतत, निरोधजसंस्कारसनावे किं प्रमायं. म कि प्रत्य- नेण वाऽनुभूयेत. स्मत्या वा कार्येाऽनुमौ येत, न च सत्तिनिरोधे प्रत्यक्षमस्ति योगिनः, नाऽपि स्मृतिः, तस्य वत्तिमात्र निरोधत या स्मृतिजनकत्वाऽसम्भवादित्यत पाह, निरोध दति, निरोधस्थिति: चित्तस्य निगडाऽवस्था, तम्बा: कालक्रमी मुहाईमयामाहारावादिः, तदनुभवन, एतदुक्तं भवति, वैराग्याभ्यास प्रक षांनुराधी गिरोधप्रकर्षों मुहतांडयामादि व्यापितयाऽनुभूयते योगिना, न.च पर वैराग्य क्षणा: क्रनियत तया परस्परमसम्भवन्त स्त सत्कालव्यापितया सातिशयं मिरीधं कमीशत, रति तत्त हैराग्य चणचयजन्य: स्वामी संस्कार प्रचय एपिस इति भावः । नन विद्यतां प्रसासंस्कारा निरोधसंस्कारन्तु कुतः समुचि यत. ऽनुच्छदै वा साधिकारत्वमेवेल्थत पार, व्युत्थान इति, व्यस्थान च तस्य निरीष समाधिष सम्य शासः, तत्प्रभवा: संस्काराः, कैवल्यभागीया: निरोधना: संस्कारा इत्ययः । व्युत्यानप्रज्ञासंस्काराषिते प्रलोना इति भवति चित्त' व्युत्थानप्रजा- संस्कारवत्, निरोधसंस्कारस्तु प्रत्युदित एवाऽस्से चिले, निरोधसंस्कारे सत्यषि चित्तमनधि कारवत्, पुरुषार्थ जनक शिति साऽधिकार, शब्दायुपभोगविवेक- ख्याती च तथा पुरुषार्थों, संस्कार शेषतायान्तु न बडेः प्रतिसंवेदी पुरुष इति नाऽसौ पुरुषार्थ:, विकृतिलयानां म निरोधभागितमा साधिकारं पित्तम पि तु भवासितस्ये स्थापयवानाऽऽयमादिति। शेषं मुगमम् । बोगसी. निर्देशौ तदर्थ इत्तिलम् । योगोपायाः प्रभेदाच पादेखिन पवर्णिताः ॥५१॥ इति श्रीवाचस्पतिमिविरचितायां पातमखभाष्यम्यार ( तत्ववैमारयां ) प्रथमः समाधिपाद: समाप्तः । ख्यायां ·andran साधनपादः। उद्दिष्टः समाहितचित्तस्य योगः, कथं व्यस्थितचित्तोऽपि योगयुक्तः स्याद् इति एतदारभ्यते । तपः खाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रिया- योगः ॥ १॥ नाऽतपखिनो योगः सिध्यति, अनादिकर्मल शवासना. चित्रा प्रत्युपस्थितविषयजाला चाऽशुद्धिर्नाऽन्तरेण तप; सम्भेद- मापद्यते इति तपम उपादानं, तच चित्तप्रसादनमबाध- मानमनेनाऽऽसेव्यमिति मन्यते । खाध्यायः प्रणवादिपवि. ननु प्रथमपादेनैव सोपायः सावान्तरप्रभेद: सफलो योग उक्तस्त किमपरम- वशिष्यते यदर्थ हितोयपाद: प्रारभ्यतेत्यत पाइ उद्दिष्ट इति । अभ्यास वैरागी हि योगोपायौ प्रथमे पादै उक्तौ, म च सौ व्युस्थितस्य द्रागित्येव सम्भवत इति द्वितीयपादोपदेश्यानपायामपेक्षते सत्व गड्वार्थ, ततो हि विशुद्धमत्त्वः तरक्षा संविधानोऽभ्यास वैराग्य प्रत्यहं भावति । समाहितत्वम पविषिप्तत्वं, कथं युत्थितचित्तोऽप्यपदैत्यमा रुपाय कः सम् योगी स्यादित्यर्थः । सव वक्ष्य. मागेषु नियमेष्वासष्य प्राथमिकं प्रत्यु पयुक्ततरतया प्रथमतः क्रियायोगमुपदिति सूचकारः । तपःखाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ १॥ क्रियैव योगः क्रिया- योग: योगसाधनवाद, पत एव विष्णुपुराणे स्वासिक्य केभिध्वजसंवादे योगयुक प्रथमं योगी युजमानोऽभिधीयत इत्युपक्रम्य तपःखाध्यायादयो दर्शिताः। व्यति- रेकमुखेन सपस उपायत्वमा नाऽतपखिन प्रति । तपसोऽवान्सरव्यापारसपा- यतीपयोगिनं दर्शयति पनादि इति, पनादिभ्यां कर्म शवासनाभ्यां पिया, अत एव प्रत्युपस्थितम उपनतं विषयनालं यस्यां सा तथोक्ता, पद्धिः रजतम:- समुद्रेकः, नाऽन्तरेण तपः सभेदमापद्यते सान्द्रस्य नितानविरखता सदः । जनपादीयमानमपि सपो धातुवैषम्य हेतुतया योगप्रतिपच इति कथं तदुपाय ·पातञ्जलदशनम्। वाणां जपः, मोक्षशास्त्राऽध्ययनं वा। ईखरप्रणिधानं सर्व- क्रियाणां परमगुरावर्पणं, सत्फलसंन्यासो वा ॥ १ ॥ स हि क्रियायोगः। समाधिभावनार्थः के शतनकरणार्थच by thing town the stars स हि पासव्यमानः समाधि भावयति, ल शांव प्रतन- करीति, प्रतनकतान् लो शान् प्रसयामाऽग्निना दग्धवीज. कल्पानप्रसवधर्मिण: करिष्यतीति, तेषां तनकरणात् पुनः के शेरपरासष्टा सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिः सूक्ष्मा प्रज्ञा समा- प्लाऽधिकारा प्रतिप्रसवाय कल्पिष्यते इति ॥२॥ रयत पातरति तापमानमेव तपश्चरवीर्य न धावता धातुवैषम्यमाप- होतेत्यर्थः। प्रथवादय: पुरुषसूक्ताकद्रमण्डलामवादयी वैदिकाः, पौराविकास बधपारायणादयः । परमगुरुः भगवानीचर: तमिन, यवेदमुन कामतो वाऽपि यत्करोमि शुभाऽशुभं । सत्मवं त्वयि संन्यस्तं त्वत्प्रयुक्त: करोम्यहम् । इति, सत्- फखम न्यासो वा फच्चाऽनभिसन्धानेन कार्य करणं, यवेदसतं कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा वर्मफलहेतुमा सकोस्ल कमपि इति ॥ १ ॥ तस्य प्रयोजनाऽभिधानाय सूत्रमवतारयति स हि ति, मू. समाधिमाव- भार्थ: के शत न करणार्थश्च ॥ २ ॥ ननु क्रियायोग एव चत् कमान् प्रतन करोति कृतं तर्हि असमानेनेत्यत पार प्रसमकतान् इति, क्रियायोगस्य प्रतमबरणमावि व्यापारी न तु बध्यत्वे घाना, प्रसयानस्य तु तरस्यत्वे, दग्धयोगकल्पान् पति पश्यत्वेन दग्धकल्पमवीवसायमकाम् । स्थादेतत्, प्रसधानमेव चेत् कमान प्रसवधर्मिणः करिष्यति कृतमेषां प्रतिम करणेनेत्यत पार वाम् पति, साना- मतानवे कि बसवहिरीषियसा सवपुरुषाऽन्यताण्यातिवदतुमेव नीमहते प्रागेव वाध्यमावं कर्तुम, प्रविरलोकतेषु तु को गेषु दुर्वचषु तहिरोधियपि वैराग्या- भ्यासाभ्यामपजायने, उपमासा चैतेरपरामष्टा पनभिभूता नेव यावत्परामभ्यते, सत्व पुरुषाऽन्यतामावख्याति: सूचा प्रजा पतीदियतया सूचोखा विषय इति समा प्रशा, प्रतिप्रसवाय प्रवियाय बल्पियते, कुतः, यत: समाप्ताधिकारा समामोऽधिकारः कार्यारम्भ गाना यया इतुभूतया मानबीननि। १ ॥

·साधनपादः। Iranscendental प्रथ के तेल या कियन्तो वेति । अविद्याऽस्मितारागद्देषाऽभिनिवेशाः पञ्च लशाः ॥३॥ लोशा पति पञ्च विपर्यया इत्यर्थः। ते स्यन्दमाना गुणाधिकारं द्रढयन्ति, परिणाम मवम्यापयन्ति, कार्यकारण- स्रोत उवमयन्ति, परस्परानुग्रहतन्त्री भूत्वा कर्मविपाक चाऽभिनिहरन्ति इति । अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नो- दाराणाम् ॥ ४ ॥ Miomet पन्न प्रविद्या क्षेत्रम प्रसवभूमिः, उत्तरेषाम् अस्मितादीनां चतुर्विधकल्पिताना. प्रसुप्ततनुविच्छिनोदाराणाम् । प्रसुप्तिः। चेतसि शक्तिमानप्रतिष्ठानां वीजभावोपगमः, तस्य तव का पृहति अथ इति। अविद्या इति मूग परिहरति विद्याऽखिताराग. हषाऽभिनिवेशाः कशा: ॥ ३ ॥ कमाइति व्याचष्ट पश्च विपर्थ या इति । विद्या तावहिपवेय एव पनि सादयोऽप्यविद्योपादानास्तविवाभावर्मित इति विप. IA ययाः, ततथाविद्यासमुईदै तेषामपि समुच्छेदो युक्त इति भाषः। तेषामुच्छेत. व्यताहेतु संसारकारणत्वमा ते इति । स्यन्दमानाः समुदापरन्तो गुणाना- मधिकारं द्रढ़यन्ति बलवन्तं कुर्वन्ति, पत एव परिणाममवस्थापयन्ति, पच्यन- महदाजारपरम्परया हि कार्यकारणखीत उनमयन्ति उडायन्ति, यदर्थं सर्व- मतत्कुर्वन्ति तद दर्शयति परस्पर इति। कर्मणां विपाक: मात्यायु गलक्षण: पुरुषार्थः, मममी तथा अभिनिहरन्ति निष्पादयन्ति । किंप्रत्येकं निपादयन्ति, नेत्या परस्परानुग्रह इति । कर्मभिः कशाः केमेष कर्माणोति ॥ ३ ॥ हेवानां शानामविद्यामूखत्वं दर्थ पति अविद्या क्षेत्रमुत्तरषां प्रसुप्ततनु- विकिनीदाराचाम् ॥ ४ ॥ तत्र का प्रसुप्तिः इति । स्वीचितामक्रियाम अकुर्वता कमाना समावेन प्रमाणमस्तीत्यभिप्रायः । पृच्छतः पतरमाह चेतास इति ।

·40- पातालदर्शनम्। -- प्रबोध पालम्बने सम्म खोभाव: प्रसयानवतो दग्धकोश वौजस्य सम्मुखीभूतेऽप्यालम्बने नासौ पुनरस्ति, दग्धवीजस्य कुतः प्ररोह इति, पर क्षीणक शः कुशलबरमदेह इत्यु- चते, तत्रैव सा दग्धवीजभावा परसौ के शावस्था नायबेति, मतां घानां तदा वौजसामर्थ्य' दग्धमिति विषयस्य सम्मुखीभावेऽपि सति न भवल्वेषां प्रबोध, इत्याला प्रसुप्ति- दग्धवोजानामप्ररोहव। praction of fregar तनुत्वमुच्यते, प्रतिपक्षभावनोप- हता: लशास्तनवो भवन्ति । तथा विच्छिद्य विच्छिद्य तेन तेन पात्मना पुन: समुदा चरन्ति इति विच्छिनाः, कथं, रागकाले क्रोधस्य पदर्शनात, न हि रागकाले क्रोधः समुदा- चरति, रागच कचिद् दृश्यमानो न विषयान्तरे नास्ति, नैकस्यां स्त्रियां चैत्रो रक्त इति पन्यासु स्त्रीषु विरक्त इति किन्तु तव रागो लब्धपत्ति: अन्यत्र भविष्यदृत्तिरिति, स हि तदा ." " . ल मा नामाऽर्थ क्रिया कार्युः कथा:, विदेमकतिलयामां वीजभाव प्राप्तास्तु ते शक्तिमावण सन्ति चौर व दधि, न हि विवेकख्यातेरन्यदति कारखं तबला. याम, पतो विपकविलया विवेकख्यातिविडियः प्रसुप्त के भा न घरवधि- काखं प्राप्नुवन्ति, सत्प्राप्तौ तु पुनरावृत्ता: सन्बः के मास्तेषु तेषु विषयेषु संसुखी. अवन्ति, शक्तिमावेश प्रतिष्ठा येषां ते तथोक्षाः, वदनेन उत्पत्तिमतिरता, वीन. प्रावीण्यम इति च कार्यतिरिति । ननु विवेकल्यातिमतोऽपि कशा: सम्मान प्रसप्ता इत्यत पासवानवत इति। परमदे: न तस्य देशान्तर मुत्पश्यते यदपेच्याऽस्य देशपूर्व इयर्थः । बाइसव विदेशादिषु इत्यर्थः । मन सती नाऽत्यन्तविनाश रति किमिति तदीययोगविक्षन विषयसंमुखौमावे म के शाः प्रयुध्यन्त स्थित पार, सताम् इति । सामाः, दग्धस्तेषां प्रसध्या. नामिमा बोलभाव व्यर्थः। कंशतिपयः त्रियायोगः तम भावनम् अनुष्ठान लेनोपहतासनमः, पथवा सम्यग् शानम् पविद्यायाः प्रविपक्षः, ददानम पबितायाः, भायख्य' रागरेपचीः, अनुबन्धकुरिनितिमिनिवेति । विचितिमा, तथा रति। भानामन्यतमन समुदापरताऽभिमवासाऽयन्त विषयसेवया या विविध विषय वन विनाममा सदाचरन्ति प्राधिर्मपनि ·साधनपादः। प्रसुप्ततनुविचित्रो भवति । विषये यो लब्बत्तिः स उदार। सर्व एवं कविषयत्वं मासिकामन्ति। कस्तहि विहिनः प्रसुप्तस्तनुरुदारो वा लोग इति, उच्यते, सत्यमेवैतत्, किन्तु विशिष्टानामिवैतेषां विच्छिवादित्वं यथैव प्रतिपक्षभावनातो निवृत्तस्तथैव खव्यनकाञ्जनेन अभिव्य इति, सर्व एव प्रसी कशा पविद्याभेदाः, कमात्, सर्वेषु पविदीवाऽभिप्नवते, यद- विद्यया वस्तु पाकायते तदेषानुशेरते कयाः, विपासप्रत्यय- काले उपलभ्यन्ते क्षौयमाणां चाविद्याम् अनुचौयन्त इति॥४॥ तत्र विद्याखरूपमुच्यते । पनित्याऽशुचिंटुःखाऽनात्मसु नित्यशुधि- सुखात्मख्यातिरविद्या ॥ ५ ॥ Aridya intellectual era . बानी करवायुपयोगेन बाऽभिभावकदौल्येन वेति, बौधया विच्छेदसमदाचारयोः पौन:पुर्व दर्भयता वषीकात मसप्ताद भेद उक्त: । राने या समुदापरता विजातीय: कोचोऽभिभूयते, सजातीवन वा विषयानरवतिमा रामेश्चैव विष- यान्तरवर्ती रागोऽभिभूयत इत्या राग रति, भविष्यातस्त्रावी नतिर्यवायोगं वेदितव्येलाइ सहि इति । भविष्यत्तिक शमाबपरामर्भि सर्वनाम, न चैत्र- रागपरामर्श, तस्य विछिन्नत्वादेवेति । उदारमाह विषय इति । ननु उदार एव पुरुषान् किवातीति भवतुषः, पचे तु पकिन्तः कथं कशा इत्यत पाई। स एवैते रति, कमविषयत्वं कषपदवाचत्वं, नातिकामन्ति उदारतामापद्य- माना, पत एक तेऽपि वा इति भावः । त्वेनैवतां मन्यमानसीदति कसरित। कीमत्वेन समानत्वेऽपि बोलावस्थामेदारिशेष रति परिसरति उच्यते सत्यम् इति । स्वादतर, परियातो भवतु वासबाप्पषिद्यानित्राची कलाविवर्तन, न खलु पट: कुपिन्दनिती नियति इत्यत पा सर्व एव इति, मेधा व भेदासदायिनि नवनि ति बापत् । एकति याद रति, उत्तरमा सनि। तरफ टयति यह नि। पाकार्यते समारोप्यते मेषं सुगमम् । प्रसप्तास स्वीनामा तन्ववस्वास घोमिना। विकियोहार कपास का विषयमनाम् इति संचाः । ४॥

·१४ पातञ्जलदर्शनम्। अनित्ये कार्ये नित्यख्यातिः, तद्यथा, ध्रुवा पृथिवी, ध्रुवा सचन्द्रतारका द्यौः, अमृता दिवौकस इति। तथा अशुचौ परमबीभत्से काये उतच "स्थानाहीजादुप- एम्भाविस्पन्दाविधनादपि । कायमाधेियशौचत्वात्पण्डिता शचिं विदुः” इत्यशुचौ शचिख्यातिर्दश्यते, नवेव शशाङ्कलेखा कमनीयेयं कन्या मध्वमृतावयवनिर्मिलेव चन्द्र भित्त्वा निःस- तेव ज्ञायते नीलोत्पलपत्रायताक्षौ हावगर्भाभ्यां लोचनाभ्यां जीवलोकमावासयन्तीवेति, कस्य केनाऽभिसम्बन्धी, भवति चैवमशुचौ शुचिविपर्यासप्रत्यय इति। एतेनापुण्ये पुण्य प्रत्ययस्तथैवाऽनर्थे चाऽर्थप्रत्ययो व्याख्यातः । तथा दुःखे सुखख्यातिं वक्ष्यति “परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणहत्तिविरो- धाञ्च दुःखमेव सर्व विवेकिनः" इति, तत्र सुखख्यातिरविद्या। तथा अनात्मनि आत्मख्याति: वाघोपकरणेषु चेतनाऽचेतनेषु, पनित्याऽशुचिदुःखामात्मसु नित्य शधि मुखामख्यातिरविद्या । ५ ॥ पनि- न्यत्वोपयोगि विशेषणं कार्यम् इति । केचित् किस भूतानि नित्यत्वेनाभिम मानास्त दरूपमभी सवस्तान्यवोपासते, एवं भूमादिमार्गानुपासते चन्द्र मूर्यतारकायु लोकानियानभिमन्यमानास्तन प्राप्तय, एवं दिवौकसः देवानमनानभिमन्यमामा. स्तदभावाय सोमं पिवन्ति, पामायते हि पाम सोममममा पभूम इति, सेयम. नित्येषु नित्यख्यातिरविद्या। तथाऽशुचौ परमदीभत्से काये पोंक एव काय. बीभत्सतायो वैयासिकी गाथां पठति स्थानाद इति । मारुदरं मूत्राशुपतं स्थानम, पिवी.हितरेतसी बोनम, शितपीताऽहाररमादिभाव उपष्टमः, तेन हिशरीरं संधार्यते, निस्सन्दः प्रवदः, निधन बीवियारीरमध्यपनिव- । यति यति तस्यशे खामविधानाद, ननु यदि शरीरमगधिकतं तर्षि मनलादिशा- लनेनेस्थत पार पाधेय शौचत्वाद् इति । स्वभावेनापि शरीरम्य शौचमा. धेयं, मुगन्धितेव कामिनीमामनरागादिति । पहा पूरर्यात, इत्याची इति, इत्युकोभ्यो हेतुभ्योऽशची शरीर रत्यर्थः। अधिख्यातिमा नवा इति । एङ्गारमा लोला, कस्य स्त्री कायस्य परमवीभत्स्य, केन मन्दतमहा होम पवार- .

·साधनपादः। R भोमाधिष्ठाने वा शरीरे, पुरुषोपकरणे वा मनसि, अनात्मनि प्रात्मख्यातिरिति, तथैतदत्रोक्तं “व्यक्तमव्यक्तं वा सत्त्वमात्मत्वेन अभिप्रतीत्य तस्य सम्पदमनु नन्दति यात्मसम्पदं मन्वानस्तस्य व्यापदमनुशोचति आत्मव्यापदं मन्यमानः स सर्वोऽप्रतिबुद्ध”. इति, एषा चतुष्पदा भवति अविद्या मूलमस्य ल शसन्तानस्य कर्माशयस्य च सविपाकस्य इति। तस्याशाऽमित्राऽगोष्पद- पद वस्तु सतत्त्व विज्ञेयम्, यथा नाऽमित्री मित्राऽभावो न मित्रमानं किन्तु तबिरुद्धः सपत्नः, यथावाऽगोष्पदं न गोष्पदा- भावो न मोष्पदमावं किन्तु देश एव ताभ्यामन्यद् वस्त्वन्त अपुगये ति। नन्य- लेखादिना सम्बन्धः । एसेन पशुचिस्त्रीकाये शुचिख्यातिप्रदर्शनेन, हिंसादी, संसारमोचकादौनां पुण्य प्रत्य यः, एवमर्जनरक्षणादिदुःखपहुखतयाऽनर्थ धनादौ पर्थ प्रत्ययो ब्याख्यातः, सर्वेषा लुगुमितत्व नाऽशुचित्वाद् । तथा दुःख सुगमम् । तथाऽमात्मनि इति, सुममम् । साथै दवातं पञ्चाशन, व्यक्तम् चेतनं पुत्रदारपश्वादि, पव्यक्तम् अचेतनं शय्यास नाशनादि, स सर्वो- प्रतिबद्धः मूढः । चत्वारि पदानि स्थानान्यस्या इति चतुष्पदा । नन्वन्या अपि दियोहालात चक्रादिविषयाऽनन्तपदाऽविद्या किमुच्यते चतुष्यदत्य त पाह मूलमस्य इति । सन्तु नामाऽन्या अप्य विद्या: संसार वीजं चतुष्पदैवेति । विधति नसमास: पूर्वपदार्थ प्रधानी वा स्याद् यथाऽमक्षिकमिति, उत्तरपदार्थ- प्रधानी वा यथाऽराजपुरुष इति, पन्य पदार्थ प्रधानी वा यथाऽमक्षिको देश इति, रात्र पूर्वपदार्थ प्रधानत्वं विद्यायाः प्रसज्य प्रतिषेधोगम्येत, मचाऽस्य क मादिकारण- त्वम् उत्तरपदार्थ प्रधानत्वे वा विद्यैब कस्य चिदभावेन विशिष्टा गम्येत, सा च क शादिपरिपन्थिनी न तु तद्बीजं, न हि प्रधामीपघाती प्रधानगुणो युक्तस्तद- नुपघाताय गुगोस्व न्याय्य कल्पमा, तम्माविद्यास्वरूपाऽनुपघाताय नोऽन्यथाकरणम् मध्याहारो वा निषेधस्येति, पन्यपदार्थ प्राधान्य त्वविद्यमानविद्या बुद्धिर्षतव्या, मचाऽसौ विद्याया अभावमावेण कशादियो, विवेक ख्यातिपूर्वकनिरोधसम्प- नाया अपि तथावग्रसजात, तस्मात्सर्वथैवाऽविद्याया न क मादिमूलतेत्यत पार। वस्याब इति । वस्तुनो भावो वस्तुसतत्वं वस्तुत्वमित्यर्थः, तदनेन म प्रसज्य- মনিপী লাৰি মিৰিা লাৰি নকৰাৰমিয়া সুন্ধিৰি । বিবি ·पातकालनन् । रम, एक्मविधानमा ARIHITE विद विधा. विपरीत जाताताविति ५० हग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवाऽस्मिता ॥ ६ ॥ पुरुषो दृक्शतिर्बहिर्दर्शनशक्तिरित्वेतयोः एकस्वरूपापत्ति- रिवाऽस्मिताश उच्यते। भोक्तभोम्यशक्त्योः अत्यन्तविभक्तयो- रत्यन्ताऽसङ्कीर्णयोरविभागप्राप्ताविव सत्यां भोगः कल्पते, खरूपप्रतिलम्भे तु तयोः कैवल्यमेव भवति कुतो भोग इति । तथाचोक्तं “बुद्धितः परं पुरुषमाकारशौलविद्यादिभिर्विभना- मपश्यन् कुर्यात्तवात्मबुद्धिं मोहेन" इति ॥ ६ ॥ ३ विपथ्यं यशा नमविद्येत्युत, बोकाधीमाऽवधारतो कि भब्दार्श सम्बन्धः, लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्याऽपि नमः उत्तरपदाऽभिधेयोपमदंकस्य तम्लक्षिततहरुडपर. तया तव सतोपलव्धे रिहाऽपि तबिरुद्ध इतिरिति भावः । हटान्त विभजते यथा नाऽमित्र इति। न मिचाऽभावः माऽपि मित्रमावमित्य स्थानन्तरं वस्वर किन्तु तबिरुद्धः सपत्र इति वक्तव्यम् । तथाऽगोपदमिति न गोषदाम: ५ न गोष्पदभाव किन्तु देश एव विपुली गोष्पदविरुद्धः ताभ्याम घमावगीषदाभ्या- मन्य इति, पर्थात्वन्तरम। दाष्टांन्ति के योजयति एवम् लि । ५ ॥ अविद्यामुक्का तस्याः कार्यमखितां रागादिवरिष्ठामाह। हद मशक्यो- रेकात्मतेबाऽपिता इति ॥६दृक् च दशमं च ते एकमती तयोरात्मा. मात्मनी:, अनात्मनि पात्मघामलक्षपाऽविद्यापादिता या एकात्मतेव एकार्थ ते व न तु परमार्थत एकात्मता साऽखिता। दृग्दर्शनयोरिति वक्तव्ये तयोर्मोलभोग्य- योग्यतालच सम्बन्ध दर्शयितु शनियाम। सूत्रं विहणोति पुरुष इति । ननु पनयोरभेदप्रतीतरभेद एव कखान भवति इतर काल किनाति पुरुषमियत पार भोकभोग्यपत्योः इति । भोलन्ति पुरुषः, भीग्यशक्ति: बुद्धिः, तयी. रत्याविमनायोः, तोऽयमविभकास्वमिन्धत पार पवनाऽसीधीः इति । परिणामित्वादिधर्मशः पुरुषः, परिचामित्वादिषर्मिका बुद्धिरियससीता, तदनेन प्रतीयमानोऽप्यभेदी न पारमार्षिक राम, पविभागेति कमल- सतम्। अन्वयं दर्भयित्वा व्यतिरेकमा खरूप पनि प्रतिबन्धः विवेकच्यातिः, ·साधमपादः। सुखानुशयी रागः ॥ ७ ॥ सुखाभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वः मुखे तसाधने वा यो गईस्तृष्णा लोभः स राग इति ॥ ७॥.. दुःखानुशयो वेषः ॥८॥ दुःखाभिज्ञस्य दुःखानुस्मृतिपूर्वो दुःखे तसाधने वा यः प्रतिघो मन्यु जिघांसा क्रोधः स हेष इति ॥ ८॥ खरसवाही विदुषोऽपि तथारुढोऽभिनि- वेशः ॥ ६॥ of death. nonnon alingi सर्वस्य प्राणिन इयमामाशीनित्या भवति मा न भूर्व परस्याप्येतत्मम्मसमित्याह तथाचोक्त पञ्चशिखेन बुद्धित इवि, चाकारः म्वरूप, सदा विशुद्धिः, मौलम पौदासीन्य, विद्या चैतन्य, बुद्धिरविशुद्धा अनुदासीना मडा ति, तवात्मदिरविद्या, मोह: पूर्वा विद्याजमित: संस्कारः, तमो वा, विद्यायास्तामसत्वादिति ॥ ६ ॥ विवेक दर्शने रागादीनां विनिहत्तरविद्यापादिताभिता रागादीनां निदा ममित्य स्मिताऽनन्तरं रागादौन् लचयति सुखानुभयो राग: ॥ ७ ॥ सुखाऽभि- जस्य स तेरभावात्मुखामि जस्यत्युकम्। अर्यमाणे सुपी रागः सुखानुमतिपूर्वकः, अनुभूयमाने तु सुख मानुष्मृतिमपेचते, तसाधने तु स्मयंमाणे दृश्यमाने वा सुखानुस्मृतिपूर्व एव रागः, हण्यमाममपि हि सुखसाधनं सब्बातीयस्य सुख. हेतुतो मत्वा तनातीयतया चास्य सुख हेतुमनुमायेचति । पगुमायोतिपदार्थ- मारयति ॥७॥ दुःखानुशयो वः ॥ ८॥ दुःखामिति पूर्ववद व्याख्येयम् । पनुषि- पदार्थमाह यः प्रतिष इति । मति तोति प्रतिषः, एतदेव पयायैर्विषोति मन्युः रति ॥ ८॥ खरसवासी विदुषोऽपि तपादोऽमिनिश: ॥८॥ अभिनिवेध पदार्थ व्यापटे सर्वच पापिन नियमामानी बामनि पार्षमा ।

·१७' एतया च पातालदर्धनम्। vehine.? भूयासमिति, नचाऽननुभूतमरणधर्मकस्यैषा भवति भामाशी, पूर्वजन्मानुभवः प्रतीयते, स चाऽयमभि. निवेशः नमः खरसवाही कमेरपि जातमावस प्रत्यचाऽनु- मानागमैरसम्भावितो मरणवाम उच्छेदध्यात्मकः पूर्व- जन्मानुभूतं मरणदुःखमनुमापयति । मूढेषु दृश्यते सशस्तथा विदुषोऽपि विज्ञातपूर्वापरान्तस्य रूढः, कस्मात्, समाना हि तयोः कुशलाऽकुशलयोः मरण- दुःखानुभवादियं वासनति ॥ ८ ॥ यथा चाबमत्यन्त. भना. भूवं मा प्रभावी भूवं, भूयास जी व्यासमिति, मचाननुभूतमरणधर्मकाय पनन- भूतो मरण धर्मो येन जन्तु ना तस्यैवं भवत्यात्मा गी: अभिनिवेशी मरयमयं, प्रस. तो अन्मान्तरं प्रत्याचक्षाणं नास्तिकं निराकरोति एतया इति। प्रत्युदितस्य शरस्य धिय माया त्वात् पूर्वजम्मानुभव: प्रतीयते निकायविभिटाभिरपूर्वाभ- देहेन्द्रिय वेदनाभिरभिसम्बन्धी जन्म तस्याऽनुभव: प्राप्ति: सा प्रतीयते, कमित्यत बाद सचायमभिनिवेश इति । पोतावेवास्य क शत्वमाह के श इति । सहित कर्मादिना नन्तून् किनाति दुःखा करोति इति कशः । बनुमा त परिसमापयति स्वरसवाही इति । स्वभावेन वासनारूपेण वनपाला, न पुनरागन्तुकः । कमेपि जातमा वस्य दुःख बहुलस्य निकृष्टतमचैतन्यस्य, गन्तु कत्वे हेतुमा प्रत्यय इति, प्रत्य चाऽनुमानागमः प्रत्युदित जन्ममि पसभावित असम्पादित: पूर्वजन्माऽनुभूतं मरपदुःखमनुमापयति । अयमभिसन्धिः । मास- मात्र एव हि बालकी मारकवस्तुदर्शनाद वेपमानः कम्पविशेषादमितमरण. प्रत्ययासत्तिस्तनी विभ्य दुपलभ्यते, दुःखाद दुःख तीस मयं दृष्टं, न चाखिन अन्मनि बनेन मरण मनुभूतमनुमितं श्रुतं वा मागेवास्थ दुःखवं वाऽवगम्यते, तथात्तस्य तथाभूतस्य स्मृतिः परिशिष्यते, नवं संस्काराहते, न चायं संस्कारोऽनुभवं विमा, मचाधिन् जन्मन्ध सुभष, इति मानवीयः परिशिष्षत, रत्यासीत्य जन्मसम्बन्ध इवि, तथा पदं यथा-पदमाकाशात इत्यर्थमाप्तं यथा-पई सति याहशी बाक्यार्थो भवति तादृशं दर्शयति यथा चायम् इति। अत्यन्तमूढेषु मन्दतम- चैतन्येषु, विहता दर्शयति विज्ञातपूर्वापरामस्य इति । पन्तः कोटिः, पुरुषस्य हिपूर्वा कोटि: संसारः, उत्तरा कैवल्यं, सैव विचाना श्रुताऽनुमानाभ्यां येन स .

·साधनपादः। ते प्रतिप्रसवहयाः सूत्माः ॥ १० ॥ ते पक्ष केशा दग्धवीजकल्या योगिनवरिताधिकार चेतसि प्रलीने महसेनेव अम्त गच्छन्ति ॥१०॥ स्थितानान्तु वीजभावोपगताना- ध्यानहेयास्तदृत्तयः ॥ ११ ॥ को गानां या वृत्तयः स्थलास्ताः क्रियायोगेन तनुकता: सत्यः प्रसङ्ख्यानेन ध्यानेन हातव्या, यावलक्ष्मीकता यावद दग्धवीजकल्पा इति । यथा च वस्त्राणां स्थूलो मल: पूर्व निर्धयते पश्चात्सूक्ष्मो N तथोकः, मोऽयं मरण वाम पा कमेरा च विदुषो रुट: प्रसिद्ध इति । नन अविदुषो भवतु मरणवामो विदुषन्तु न सम्भवति विद्ययोन्मलितत्वाद, पनुन्मूलने वाऽम्य मरणवासस्य स्यादत्य न्तसत्त्वमित्याशयवान् पृच्छति कस्माद् इति, उत्तरं समानाधि इति, न सम्म ज्ञातवान् विद्यामपि तु श्रुताऽनुमानविवे को दांत भावः ॥ ६ ॥ तदेवं कशा लक्षिताम्तेषां च हेयानां प्रसप्त तनुविछिनोदाररूपतया चतस्री- ऽवस्था दर्शिता: कस्मात्य नः पञ्चमी के शाऽवस्था दग्धवीजभावत्या सूक्ष्मा न मूत्र कारण कथितेत्यत पार ते प्रतिप्रसव हया: सूक्ष्माः ॥ १०॥ यत्किल पुरुष- प्रयगोचरस्त दुपदिश्यते, न च सूक्षमाऽवस्था हान प्रयगोचरः, किन्तु प्रति प्रसवेन कार्यस्य चित्तस्याऽस्मितालक्षणकारणभावापत्या हातव्येति। ध्याचष्ट ते इति। मुगमम् ॥ १०॥ पथ क्रियायोगसमूकसानां कमानां किं विषयात पुरुषप्रयबाद छानमित्यत पार स्थितामान्तु बौनभावोपगतानाम् इति, पनेन बध्येभ्यो व्यवछिनत्ति । मूत्र पठति ध्यानयालदहात्तयः इति ॥ ११ ॥ व्याचष्टे के शानाम इति । क्रिया- योगमकता अपि हि प्रतिमसपाहतुभावन कार्यत: स्वरूपसस्त्र प्रक्या उच्छतुमिति स्थूला उकाः, पुरुषप्रयनस्य प्रसानगीचरस्थावधिमार यावद् इति, सूमोक्ता इति विडयोति दग्ध पति, पत्रैव दृष्टान्नमा यथा च वस्त्राणाम् इति, यर्जन ८ ·नीयः ॥ १२॥ पातमबदनम्। यो नोपायेन च अपनीयते, तथा सलपतिपक्षाः खुला हत्तयः शाना, सुशास्तु महाप्रतिपक्षेति । ११॥ केशमूलः कर्माशयो दृष्टाऽदृष्टवन्मवेदhaving corris ac in root wa matatine of crow, and the तव पुखापुखकर्माशयः कामलोभमोहकोषप्रमवः। स हसबवेदनीयबाहरजन्मवेदनौयव, तब तौवसवैगेन मन्त्र सपः ममाधिभिनिर्मित ईश्वरदेवतामहर्षि महानुभावामा- माराधनाला यः परिनिष्यनः स सद्यः परिपच्यते पुण्यकर्मा- शय इति। तथा तीव्र शेन भीतव्याधितकपणेषु विश्वा. मोपगतेषु वा महानुभावेषु वा तपखिषु कत: पुन: पुनरप- कार: स चाऽपि पापकर्माशयः सद्य एव परिपथ : नन्दोखरः कुमारो मनुषपरिणामं हित्वा देवत्वेन परिणतः, यथा तत् चालनादिना, सपायेन चारसयोगादिमा, स्थूलस्यतामावतमा दृष्टात. दार्शनिकयोः साम्वं न पुनः प्रयबाप ने बताया, प्रतिप्रमवईयेषु तदमाहा । खल्पः प्रतिपक्ष: उच्छेदई तुर्यासा तास्तथोकाः, महान् प्रतिपच सरसों तातोता, प्रतिप्रसवस्ख चाऽवस्तात शोछदसाधकं स्थान प्रसमानमित्य वर- तवा खल्पत्वमुक्तम्॥११॥ स्थादेवद, नात्यायु गहतवः किन कमाः, कर्मावयव तथा, नतु पविद्या. दयः, तत्कथमविद्यादयः कमा, इत्यत पार बसूखः कर्मामयी दृष्टानन्य घेदनोवः ॥ १२ ॥धी मूलं यस्योत्पादच कार्यकारणे.. तबीतः। दुक्कं भवति, पविषादिमख: वर्मायो जाबायुभौगोरिव्यविधादयोऽपिती- तवोत:कमा वि। व्यापटे नव इति । चाचरते सांसारिकाः पुरुषा विनियाम:, कर्मापामाजवी धर्माधमी, कामाकाम्बकमती वर्गादि. तुधों भवति, एवं चोभायरद्रयापहाराहावधर्मः, एवं मोजावध विादी धमंबुढेः प्रयतनामस्वाधर्म एव, न तुपति मोरनी धर्मः, पति कीपको धर्मः, वस्यथा भुवस्य ननकाऽवमानणयनः कोषात् तजिगीषवा पाश्विन कर्मायन एस.

·साधनपाद:। तथा नहुषोऽपि देवानामिन्द्रः खक परिणाम हित्वा तिर्थक्- खेन परिणत इति। तव मारकाणां नास्ति दृष्टजसषेद- नौयः कर्माशयः, चौणक शानामपि नास्ति पदृष्टजमवेदन नौयः कर्माशय इति ॥ १२ ॥ सति मूले तहिपाको जात्यायु गाः ॥१३॥ सत्सु केशेषु कर्माशयो विपाकारम्भौ भवति, नोच्छिन्न- केशमूलः। यथा तुषावनाहा: शालितण्डुला पदग्धवीज- भावा प्ररोहसमर्था भवन्ति नापनौततुषा दग्धवीजभावा वा, तथा कशाऽवनहः कर्माशयो विपाकप्ररोही भवति नापनौतक शो न प्रसङ्घयानदग्धक शवीजभावो वेति । मुखेमामरिक्षखीकवासिनामुपरि स्थानं, पधर्मम्स कोधनी बनवधादिजन्या प्रसिद्ध एव भूतानाम । तस्य विध्यमार स दृष्ट जन्मवेदनौयश इति । दृष्ट. जन्मवेदनीयमा तीव्रसंवेगेन रति । यथासङ्कान दृष्टान्तावा यथा नन्दी- पर इति। नव मारकाणामिति येन कर्माचयेन कुम्भीपाकादयो नरकभेदाः प्राप्यन्त सल्कारिणी नारकाः, तेषां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माश्रयः, न कि मनुष्यशरोरा तत्परिणाम देन वा सा ताशी वत्सरसामादिनिरन्तरोपभोग्या वेदमा सम्भवति, इति, मेषं सुगमम् ॥ १२ ॥ खादेवह। पमिधामूखले कर्मामयम विद्योत्पाद सत्यविद्याविनासाया नाम कर्माधयानरं चैषीत, प्राक्तनकाशयानामनादिभवपरम्परासचितानाम- सातामामनियमविपाककाखाना भीगेन चपयितुमानाबादमयोपदः संसार: सादिस्थत पाए सति मूल तदिपाको मान्यायुर्भागाः इति ॥ ११ ॥ एतदुक्तं भवति । सुखदुःखफलो कि कर्मामयसादयन तमानयतवा जन्माऽयुषी पपि प्रसूते, मुखदुःविच रानपाऽषत तदविनिर्मागवर्तिनी नद. भागमवतः, न चाखि सम्भवीन सय यस्तुष्यति वा उधिनते वा तातख सखा दु:ख बेति, पदियमात्मभूमिः सलिलापसिना कर्मफलप्रसव- मित्यति मानो फलोपजनमेऽपि बर्माणयसकारितति, बोनसमुद - बारिवेशयात् सनष्यनन्तोऽप्यनियतविपाककाखीऽपि प्रसंस्थामदग्धवीजमापी , ·पातालदर्शनम् । चविषाकसिविधो जातिरायुर्भाग पनि। सवेदं विचार्यते, किमेकं कर्म एकस्य जन्मनः कारणम, पथेक कर्म भनेक जन्म पाक्षिपतीति, हितौया विचारणा किमनेक कर्म पनेक जन्म निर्वतयति, पथ पनेक कमकं जन्म निर्वयत्तौति। न ताव. देकं कमैकस्य जन्मन: कारणं, कस्माद, पनादिकालप्रचितस्य पसध्ययस्वाऽवशिष्टकर्मण: साम्प्रतिकस्य च फलक्रमाऽनियः । मादुनावासो लोकस्य प्रसक्ताः स चाऽनिष्ट इति। न चैक कर्मानेकस्य जन्मन: कारणं, कस्माद, पनेकेषु कर्मसु एकैकमेव कर्मानेकस्य जन्मन: कारणमित्यवशिष्टस्य विपाककालाभाव: प्रसक्तः, स चाप्यनिष्ट इति। न चाने कौनिकस्य जन्मनः कारणं, कस्मात्, तदनेक जन्म युगपत्र सम्भवतीति क्रमेण वाच्यं, तथा च पूर्वदोषानुषङ्गः, तस्माजन्मप्रायणान्तरे कृतः पुण्याऽपुण्यकर्माशयप्रथयो विचित्रः प्रधानोपसर्जनभावेना. फलाय कल्पत इति । उक्तमर्थ भाष्यमेव द्योतयति सत्य इति । टा. न्तमा यधातुष रति । सतुषा पपि दग्ध वीमभावा: खंदादिभिः। शान्तिके योजयति तथा रति, ननु न माशक्या पपनेतुन दिसनामपनय इत्यत पाहन प्रसाधानदग्धौनभावो वा इति । विपाकस्य वैविध्यमाच इति । विपच्यते साध्यते कर्मभिरिवि विपाकः । कर्मेकत्वं ध्रुवं कत्ला नौकरवाने. कनगोचरा प्रथमा विचारणा, द्वितीया तु कर्माऽनेक त्वं ध्रुवं कृत्वा मन्मैकत्वा- ऽनेकत्वगोधरा, तदेवं चत्वारी विकल्पाः, नव प्रथम विकल्पमपाकरोति न ताव. देकं कर्मे कस्य जन्मनः कारणम् इति। प्रकति कमाह इति । उत्तरमा पमादि इति। अनादिकारी एकै कमन्न चितव, पत एकासी यस्य, एकैक. जबपितादेकमाकर्मयोऽवशिष्टस्य कर्मषः, साम्प्रतिकस्य च फलकमामिय. मादनाबासी बीकास्य प्रसक्तः सचाऽनिष्ट इति । एतदुक्तं भवति, कर्मचपख विरखत्वात् तदुत्पत्तिबाल्याचाऽन्योन्यसंपौडि वास कर्माशया निरन्तरोत्पत्तथी बिरुवामाः स्खविपाकं प्रतीति म फलकमः भक्षोऽवधारथित प्रधावतेय नावासः पुण्यामधानं प्रति प्रसका पति। दितीयं विकल्पमपाकरीत। न ·साधनपादः। बस्थितः प्रायणाऽभिव्यक्त एकप्रघट्टकेन मिलित्वा मरणं प्रसाध्य समूच्छित एकमेव जन्म करोति, तच जन्म तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं भवति, तस्मिवायुषि तेनैव कर्मणा भोगः सम्पद्यत इति, असौ कर्माशयो जन्मायुर्भोगहेतुत्वात् विविपाको. ऽभिधीयत इति, प्रत एकभविकः कर्माशय उत इति । दृष्टजमवेदनीयस्वे कविपाकारम्धी भोगहेतुत्वाद, हिवि- पाकारम्भी वाऽऽयुर्भोगहेतुत्वाद, नन्दौखरवबहुषवहा इति । केशकर्मविपाकानुभवनिमित्ताभिस्तु वासनाभिरनादिकाल- समूच्छितमिदं चित्तं चित्रोकतमिव सर्वतो मत्स्यजालं अन्यि- तव चैक कर्माने कस्य जन्मन: कारणम् इति । पृकति कमात् इति । उत्तरमा पनेकेषु इति । पने कामान् जन्मनि पाहित मे कमेव कर्मानेकस्य जन्मलक्षणस्य विपाकस्य निमित्नमित्य विशिष्ट म्य विपाक काखाभाव: प्रसनः, स धाऽप्यनिष्ट दति कमबैकल्येन तदननुहान प्रमाद यदै का जन्म म मुच्छेद्य कर्मणि एकखिन् फल- क्रमानियमाद नाश्वा मस्तदा कै व कथा बहु जन्मस मुच्छेद्य कर्मणि एकस्मिन, यव मराऽभावाद विपाक कालाभाव एत्र साम्प्रति कस्येति भावः । हतीयं विकल्प- मपाकरोति न चाऽने के कमाने कम्य जन्मन: कारणम इति । सव हेतुमाह तत् इति सदने के जन्म युगपन्न सम्भवांत प्रयोगिन इति क्रमेण वाच्यं, यदि हि कर्ममहवं युगपज्जन्म महसं प्रमुवीत तत एव कर्मम हस प्रक्ष यादवशिष्टस्य विपाक- कालः फलक्रम नियमश्च स्यातां, न तु पस्ति जन्मनां योगपद्यम, एवमेव प्रथमपक्ष एवीनं दूषयमित्यर्थः । तदेवं परवये निराकते पारिशेष्यादने कमैं कस्य जन्मनः कारणमिति पनी न्य वसिष्ठत इत्यार तस्माजन्म इति । जन्म च प्रायणं च जन्मप्राय, तयोरन्तरं मध्यं, सचिन, विचित्र सुखदुःखफलीपहारण विधियः, यदत्यन्त मुद्भूतम मन्तरमेव फलं दास्यति तत् प्रधान, यन विलम्वेन तदुपसर्जनम् । प्रायचं मरणं, तेनाऽभिव्यक्तः बकाय्यारम्भणाऽभिमुख्य मुपनीतः, एकाघरकन युमपन्, ममूर्छित: जन्मादिलक्षणे काय कत्तव्ये एकलोलीभाषमापनः, एकमेव नम्म करोति नाऽनेक, तच्च जन्म मनुष्यादिभावः, तेनैव कर्ममा लब्धायुष कालभेडावियतनीवमं च भवतीति, मस्मिन्नायुषि तेनैव कर्मणा भोग: सुखदुःख- साचाकारः वसम्बन्धितया सम्पद्यत इति, तबादसौ कर्माषयी जायायुभोग- - ·पातन्त्रलदर्शनम्। मिरिवाततमित्येता पनेकभवपूर्विका वासनाः। यस्वयं कर्माशय एष एवैकभविक उता इति। ये संस्काराः स्मृति- हेतवस्ता वासनास्ताचाऽनादिकालौना इति। यस्वसाधक- भविकः कर्माशयः स नियतविपाकवानियतविपाकस। तव x दृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्यैवाऽयं नियमो नत्वदृष्ट- जन्मवेदनीयस्यानियतविपाकस्य, कस्माद, यो घदृष्टजन्म- वेदनौयोऽनियतविपाकस्तस्य त्रयो गतौः, तस्याऽविपक्कस्य नाश:, प्रधानकर्मणि पावापगमनं वा, नियतविपाकप्रधान. कर्मणाऽभिभूतस्य वा चिरमवस्थानम् इति । तत्र कतस्या- हेतुत्वात् विविपाकोऽभिधीयते। पौत्मर्गिकमुपसंहरति पत एकमविक: कर्मा- शय उक्त इति। एको भव एकभवः । पूर्वकालैक इत्यादिना समासः। एक. भवोऽस्यास्तौति मत्वाँयष्ठन् । कचित्पाठ ऐकविक इति तवैकमवशब्दाद् भवाई ठक् प्रत्ययः, एकनमाऽवच्छिन्नमस्य भवनमित्यर्थः । तदेवमौत्मनिकैब- *विक स्य विविपाकत्वमका दृष्टजनमवेदनौयतिकस्य कर्मपस्त्रिविपाकवं व्यव. किनति। दृष्ट इति । नन्दौसरस्य खलष्ट वर्षाऽवच्छिन्नायुषी मनुष्यभमान- तौबसंवेमाधिमावोपायजन्मा पुण्यभेद पायुर्भोगरतुत्वाद् विविपाकी नापस तु पाणिप्रहारविरोधिमाऽगल्यस्य न्द्रपदप्राप्तिहेतु नैव कर्मचा पायुषी विहितवाद- पण्यभेदी भोगमात्रकेतुः । मनु यो कविक: वर्माशयनचा किं भवामना, भोगानुकूला कमविपाकाऽनुभववासनाः, तथा च मनुष्यसियंग्योनिमापनो न नजातीयोचितं भुचौतव्यब पारशकर्म रति। संमूर्विसम् एकखोखोभाव. मापनम् । धर्माधर्माभ्यां व्यवच्छेत्तु वामनाया: स्वरूपमा ये संस्कारा इति । जौलनिकमैकविवव कचिदपवदितु भूमिकामारचयति यस्वसौ रति। तु भब्दन वासनाती व्यवछिनत्ति। दृष्टमन्मवेदनीयस्थ नियतविपाकस्यैवायम् एक- भविवत्वनियमः, नतु पहष्ट जन्मवेदनोयस, किम्भूतस्य पनियतविपाकति, पृहति । कबाद् ति। तुमा यो हिति। एका वायद गतिमा बनस्य ति। रितीयामा प्रधान इति। वतीयामा नियत रति। तब प्रथमा विभजते तब तस्य इति संन्यासिकर्मभ्योपकाकोभ्योऽन्यानि बीयप कर्माधि कपएकानि, वदिश नपाखाध्यावादिसाध्यः पवमामयः ·साधनपादः। '५ विपक्षस्य नाशो यथा शकुकर्मोदयादिहेव नाथः कणस्य, यवेदमुत्तम्। “हे हेहवै कर्मणी वेदितव्ये पापकस्यैको राशि: पुखकतोऽपहन्ति । दिस्य कर्माणि सुकतानि कर्तुमिहेव ते कर्म कवयो वेदयन्ति । प्रधानकर्मवावाप- गमनम् यत्रेदमुक्त "स्यात् स्वल्पः सङ्कारः सपरिहारः सप्रत्यव- मर्षः, कुशलस्य नाऽपकर्षायाऽलं, कमात्, कुशलं हि मे बदन्यदस्ति यत्राऽयमावापं गतः खर्गेऽपि अपकर्षमल्यं करि- वति" इति । नियतविपाकप्रधानकर्मणाभिभूतस्य वा चिरमवस्था- नम्, कथमिति, अष्टजन्मवेदनीयस्यैव नियतविपाकख 4 उदित एव पदतफलस्य अपस्य नामकः, पविशेषाच वलस्थाऽपि कणभागयोगा- दिति मन्तव्यम् । सवैव भगवानायायमुदाारति यवेदम् इति, हे कर्मपी कप चायक पपहनौति सम्वन्धः, पौसया भूयिष्ठता सूचिता, कस्ये. त्यत पार.पापकस्य इति, पापकस्य पुस इत्यर्थः । कोऽमावपहन्तीत्यत पार एको राशिः पुण्यवत: इति, समूहस्थ समूहिसाध्यत्वान, सदनेन शकः कर्मा- भयतृतीय उक्तः, एतदुक्तं भवति, ईशो नामाऽयं परपोडादिरहितसाधन- साध्यः प्रल: कमांशयः यदेकोऽपि सन् कणान् काशकांचास्वन्तविरोधिनः कर्मा- प्रयान् भूयमोऽपि सन्ति । तत् तबाद, इचखेति हान्दसत्वादात्मनेपदम् । शेवं सुगमम् । पत्र च शककर्मोदयस्यैव स कोऽपि महिमा यत इतरेषामभावी, नतु खाध्यायादिनन्बनी दुःखात, न हि दुःखमावविरोध्यधर्मोऽपि तु खकाय. दुःखबिरोधी, नच खाध्या यदिजयं दुःख तत्काय', तत्काय वे स्वाध्यायादि. विधामामर्षककात्, तरसादेव तदुत्य तेः, अनुत्पत्तौ वा कुम्भीपाकायपि विधीयेत, पविधाने तदनुत्पत्तेरिति सर्व पतुरखम् । रितीयां गति विभजते । प्रधान इति । प्रधाने कमपि न्योतिष्टोमादिके तदास्य पाहिंसादेरावापगमनम, बलु हिंसादः कार्य, प्रधानावेन विधानात् तदुपकारः,, न हिंसात्सर्वा भूतानि इति हिंसाया: निषिहत्वादनच, तर प्रधानाङ्गत्वेनाऽनुष्ठानादप्रधान- नैवेधती न दागिन्येव प्रधामनिरपेचा सती खफवमन प्रसीतुमर्हति, पारबविपाद प्रधाने साहायकमापरतो थवतिष्ठते, प्रधानसाहायकमारित्याग ·पासचखदर्शनम्। कर्मणः समानं मरणमभिव्यक्तिकारण मुक्त, नत्वदृष्टजन्मवेद- नीयस्य पनियतविपाकस्य, यत्तु पदृष्टजन्मवेदनौयं कर्माऽनि. यतविपाकं तवश्येद, पावापं वा गच्छेद, अभिभूतं वा चिर. मप्युपासौत यावत्समानं कर्माऽभिव्यख निमित्तस्य न विपा- काऽभिमुखं. करोति इति, तहिपाकस्यैव देशकालनिमित्ता- ऽनवधारणादियं कर्मगतिविचित्रा दुर्विज्ञाना चेति, नचो. मर्गस्याऽपवादावित्तिरिति एकविक: कर्माशयोऽनुज्ञायत इति ॥ १३ ॥ ते सादपरितापफलाः पुण्या) पुण्याऽपुण्य- हेतुत्वाद् ॥ १४ ॥ म्व काय्ये वीजमावतया अवस्था प्रधान कमणि पावागमनम् । यद मुकं पञ्च. शिवेन, स्वल्प: सङ्गरः न्योतिष्टोमादिजन्मनः प्रधानाऽपूर्वस्य पशुहिमादिजम्मना ऽनर्थ हेतु नाऽपूर्वण, सपरिहारः प्रकी कि कि यता प्रायश्चित्तेन परिहरीम, पक्ष प्रमादत: प्रायश्चित्तमपि नाऽचरितं प्रधान कमविपाकममये विपन्यते; तथापि या यन्तम सावन प्रसूते तावान् स प्रत्य वमर्षः, मृष्यन्त जि पुगय सम्मानीय सख- सुधामहादाऽवगाजिनः कुशला : पापमा वीपपादितां दुःख वकिपिपाम, पत: कुशलस्य महत: पुण्य स्य, नापकांय मक्षयाय, पलं पर्याप्तः, पृच्छति कस्माद इति, उत्तरं कुशल रति, कुशलं हि मे पुराना ती बहन्यदस्ति प्रधानकर्म- विपाकत या व्यवस्थितं दीक्षषीयादि दक्षिणात, यवाऽयं सरस्वल्पः, खगे ईप पस्य फल, सडी पुगालचजन्मनः स्वर्गात् सबंधा दुखेनापरामृष्टाद पप. कम पल्प पल्पदुःखमम्भेदं करिष्य तौति । हतीयां गतिं विभनते। नियत इति । बलीयस्त्वमेह प्राधान्य मभिमतं न तु पदतिया, बलीयस्व नियत विपा. कल्वे नान्यदा पमव कामवाद, अमियतविपाकस्य तु दौर्बल्य मन्यदा सावकाशत्वात, चिरमवस्थानं बीजभावमावण न पुनः प्रधानोपकारितया, तस्य स्वतन्त्रवाद । नद्ध प्रायणे नेकदेव कांगयोऽमियज्यत इत्यु कामिदानों च चिराऽवस्थानमुच्यते तत्कय पर पूर्वेण न विरुध्यत प्रत्याशयवान् पति कथम् इति । उत्तरम पष्ट इति, जात्यभिप्रायमेकवचनम्। तदितरम गतिमनामधारयति यत्व हट इति। शचं मुगमम् ॥ १३ ॥ .

·साधनपादः। से जन्मायु गाः, पुण्य हेतुकाः सुखफला, पपुण्य हेतुका दुःखफला इति। इति। यथा यथा चेदं दुःखं प्रतिकूलात्मकमेवं विषय- सुखकालेऽपि दुःखमस्येव प्रतिकूलात्मकं योगिनः ॥ १४ ॥ कथं तदुपपद्यते। परिणामतापसंस्कारटुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः ॥१५॥ सर्वस्याऽयं रागानुविद्धचेतनाऽचेतनसाधनाधीनः सुखा. ऽनुभव, इति तत्राऽस्ति रागजः कर्माशयः, तथा च हेष्टि दुःखसाधनानि मुह्यति चेति द्वेषमोहकृतोऽप्यस्ति कर्मा- तथा चोक्तम्। नाऽनुपहत्य भूतान्युपभोगः सम्भव- शयः । उक्तं के शमूलत्व कर्मणः, कर्ममूलत्वच विपाका नाम, पथ विपाका: कस्य मूलं येना मी त्यतया इत्यत पार ते बाद परितापफलाः पुण्याऽपुण्य हेतुत्वाद इति ॥ १४ ॥ सूबव्याचष्टे ते जन्मायुर्भोगा इति। यद्यपि जम्माऽयुषौरव जाद- परितापपूर्वभावितया तत् फलवं, न तु भोगस्य द्वादपरितापोदयाऽनन्तरमावि. नस्तदनुभवात्मनः, तथाप्य नुभाव्यतया भीगतया भोगकमहामावेण भोगफलत्व- मिति मन्तव्यम्। नन्वपुण्य हे तुका जात्यायु गाः परितापफला भवन्तु हेया: प्रतिकूख वेदनीयत्वात, कमात्य न: पुण्य हेतवस्य ज्यन्ते सुख फला अनुकूल वेदनीय बात, नचैषां पति पामवेदनीयाऽनुकूलता शक्या सही पाप्यनुमानागमै पाक, न च वादपरितापौ परस्पराऽविनामूतौ यती साद उपादोयमानेऽवजनीयतया परितापोऽप्यापतेत, तयोबिहेतु कत्वाद, मिनरूपत्वाचेत्यत पार यथा वेदम इति । यद्यपि न पृथगन नै: प्रतिकूलामत या विषयसुखकाले संवेद्यते दुःख तथाऽपि योगिभिस्वसंवेद्यत इति । १४ ॥ प्रश्नपूर्वक तदुपपादनाय सूवमवतारयति कर्ष तदुपपद्यत इति परिणामे- स्यादि विवेकिन इत्यन्तं सूत्रम् ॥ १५ ॥ परिणामच तापक्ष । संस्कारच एतान्येव दुःखानि तैरिति । परिणामदुःखतया विषयसुखस्य दु:ख तामाह। सर्वस्या- न खलु सुख' रागाऽनवेधमतरण सम्भवति, मस्ति सम्भवी न वन तुष्यति तच तस सुखमिति, रामस्य च प्रतिहेतुत्वात् पाप पुण्याऽपुण्यो. ऽयम् इति।

·७९. पातालजनम्। तौति हिंसाकतोऽप्यस्ति पारौरः कर्माशय इति, विषय सुखं चाऽविद्येत्युक्तम्। या भोगेष्विन्द्रियाणां वरुपशान्तिस्त- मुखं, या लौल्यवादनुपशान्तिस्तद् दुःखम्। नचेन्द्रियाणां भोगाऽभ्यासेन वैष्णं कत्तुं शक्यं, कस्माद, यतो भोगाऽभ्यास. मनु विवर्धन्ते रागा:, कोशलानि चेन्द्रियाणामिति, तस्मा. दनुपायः सुखस्य भोगाऽभ्यास इति, स खल्वयं हश्विकविष. भौत इवाऽऽशौविषण दष्टी य: सुखार्थी विषयानुवासितो महति दुःखपङ्के निमग्न इति। एषा परिणामदुःखता नाम प्रतिकूला सुरवाऽवस्थायामपि योगिनमत्र किनाति। अथ इति । पच्य कारित्वात् तवाऽस्ति रागनः कशियः, पसतो नुपजननात, तदा च मुख. म्भुनानस्त व सकी विधि नावस्थन इंपष्टि टु:खमाध मानि, तानि परिहरी मशती सद्यप्ति च, पति इंषमीकतोऽप्यास्त कमात्रयः, ईषमा म्याऽपि विपयायापरनाम: कमांशयह तुत्वमा बम हम । ननु कथ रतोष्टि मुञ्चति वा राग कारी देषमोहयारदर्शमादित्य त पाह तथा चोकम् इति । विचिन्नाऽवस्थान के शान रूपपादयहि रस्माभिः, तदनेन वा का मम: प्रतिजनामी पुण्या पुण्यं से इति, रागादिजन्मनः कर्तव्यमिदमिति मानसस्य सङ्कल्पस्य साऽभिलाषत्वे निकत्वस्थाऽप्यविशेषाद। यथाह: माऽभिलाषष सजल्यो वाधानतिरियत भारीरमपि कर्माशयं दर्शयति नाउनुपहत्य इति । अत एव धर्मशास्त्र काराः पञ्च सूना रहस्य ख इत्याहु: । स्यादेतत् । न प्रत्यात्मवेदनीयस्य विषय. मुखस्य प्रत्याख्यानमुचितं योगिना, अनुभवविरोधादित्यत पाहा विषयसुख चाऽविद्योत्यकम् इति । चतुर्विधविपय्यास लघणाम विद्यां दर्शातः इति । नाऽऽपात मावमाद्रियन्त बहा, चम्ति खलु धापास तो मधुविषसम्यताऽनोपभोगोऽपि सुखा- नुभव: प्रत्यात्मवेदनीयः, किन्वा यत्याम् पसुखम् । व्य' च दर्शितं भगवते व विषये- न्द्रिय संयोगाद यत्तदाऽमतीपमम् । परिणाम विषमिव तमुख राणसं स्मृतम् इति। चीदति या भीगेषु इति । म क्यं विषयालादं सुखमातिष्ठामी, किन्तु पप्यतां सां सत्तविषयमार्थ नया परिकिष्ट चेतसा व माद दुःख, मधमपभोगमन्तरेण शाम्यति, न चाऽस्याः प्रममी रागाधनुवित, इति नाम परिणामदःख तेति भावः। इसे हमाचयाद नोः, इन्द्रियाणामपमान्तिः पम- , ·साधनपादः। 2 का तापदुःखता। सर्वस्य हेषानुविधेतनाचेतनसाधनाधीन स्तापाउनुभव, इति तनाऽस्ति हेषज: कर्माशयः, सुखसाध. नानि च प्रार्थयमान: कायेन वावा मनसा च परिस्पन्दते ततः परमनुग्रहात्युपहन्ति च, इति पराऽनुग्रहपीडाभ्यां धर्माधर्मों उपचिनोति, स कर्माशयो लोभान्मोहाच्च भवति, इत्येषा तापदुःख तोच्यते। का पुनः संस्कारदुःख ता । सुखाऽनुभवात् सुखसंस्काराऽऽशयो, दुःखाऽनुभवादपि दुःखसंस्काराशय इति, एवं कर्मभ्यो विपाकेऽनुभूयमाने सुखे दुःखे वा पुनः कर्मा- शयप्रचय इति। एवमिदम नादि दुःखस्रोतो विग्रस्त योगिनमेव प्रतिकूलात्मकत्वादुई नयति, कस्माद्, अक्षिपात्र- कल्पो हि विहानिति, यथोतिन्तु रचिपात्रे न्यस्तः स्पर्शन . वनं विषयेषु इत्यर्थः, एतदेव व्यतिरकभुखन स्पष्ट यति या लोल्याद इति । परिहरति न चेन्द्रियाणाम् इति । हतावनी: प्रयोगः, सत्यं तपासवः सुख मन. वा, तस्य तु न भीगाभ्यासी हेतुर्राप तु टाया एव सहिरोधिन्चा:, यथार: न नातु कामः कामानामुपभागेन भाम्यति । हविषा कणवत्व भूय एवाभि वई त इति । शेषमतिरीहितम् । तापदुःखतां पृच्छति पथ का इति । उत्तर- माज-सर्वस्य इति । सर्वमन प्रसिद्धत्वेन तत् खपमपक्षमकत्वा तापदुःखता- ऽपि परिणामदुःख तासमत या प्रपञ्चिति । संस्कार दुःखतां पति का इति, सतरं सुखाऽनुभव इति, सुखाऽनुभवो हि संस्कारमाधत्ते, स च सुखमरणं, सभ रागं, स च मनः कायवचनचेष्टां, सा च पुस्याऽपुण्य , ततो विपाकाऽनुभव: तनी वासनेत्येवमनादिता इति । पत्र च सुखदुःखसंस्काराऽशयाक्तत् मारणं, रागई षौ, साभ्यां कर्माणि, कर्मभ्यो विपाक, इति योजना । तदेवं दु:खम्रोतः प्रमृतं योगिनर्मव किनाति नेतरं पृथगज नमित्याह एवमिदममादि इति । इतरं तु विपर्वाण स्तापा भनुमवन्त इति सम्बन्धः । पाधिदैविकाऽधिभौतिकयोसा. पयोधित्वनैकत्व' विवचितं, चित्ते बत्तिरस्था इत्य विद्या चित्तत्तिः, तया हातव्ये एव बुद्धौन्द्रियशरीरादौ दाराऽपत्यादौ चाहाकारममकाराऽनुपातिममिति । सदवे न सम्यग्दर्शनादन्यत्परिवाणमनीत्या देवम् इति । सदेवमौवाधिक विषयसबस्य परिणामतः संसारततापसंयोगाच दुःखत्वमभिधाय स्वाभाविक तथा .

·पातालदर्शनम्। दुःखयति नाऽन्येषु गावाऽवयवेषु, एवमेतानि दुःखानि पक्षि- पानकल्यं योगिनमेव किनन्ति नेतर प्रतिपत्तारम् । इतरं तु वकर्मोपहतं दुःखमुपात उपात्तम् त्यज्यन्तम् त्या त्यामु- पाददानमनादिवासनाविचित्रया चित्तवृत्त्या समन्ततोऽनुविक्ष- मिवाऽविद्यया हातव्य एवाऽहकारममकाराऽनुपातिनं नातं जातं बायाऽध्यात्मिकोभयनिमित्तास्त्रिपर्वाणस्तापा पनु- प्रवन्ते । तदेवमनादिदुःखस्रोतसा व्यधमानमात्मानं भूतग्राम च दृष्ट्वा योगौ सर्वदुःखक्षयकारिणं सम्यग्दर्शनं शरणं प्रपद्यत इति । “गुणवृत्तिविरोधाञ्च दुःखमेव सर्व विवेकिन:” प्रख्या- प्रतिस्थितिरूपा बुद्धिगुणाः परस्पराऽनुग्रहतन्त्रौ भूत्वा शान्तं घोरं मूढं वा प्रत्ययं त्रिगुणमेवाऽऽरमन्ते, चलञ्च गुणवृत्तमिति क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तम् । रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाथ तं . राम: मादर्शयसि गुणनिविरोधाच इति । व्याचष्टे प्रख्या इति, प्रख्यात्तिस्थिति रूपा बुद्धिरूपेण परिणता गुणा: मवरजस्तमांसि परस्पराऽनुग्रहतन्त्रा: सुखात्म कं, घोरं दुःखात्म कं, धीरं दुःखात्म कं, मूढ़ विषादात्मकमेव प्रत्या पभोगरूपमपि विगुण मारमन्त, न च सोऽपि ताहशमत्य यरूपोऽस्य स्थिर इत्याह चलच गुण मिति क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तम् इति। नन्वक: प्रत्यय: कथ परस्परविरुडधान्तधोरमूढत्वान्येकदा प्रतिपदात इत्यत्र पाए। रूपा. ऽतिशया इतिशयाच परस्परस विहान्त इति । रूपाणि पटौ भावा धर्मा. दयः, हत्तयः सुखाद्या:, तदिह धर्मप विपच्यमाने नाऽधर्मस्तादृशो विरुद्धाते, एवं जानवैराग्यैश्वर्थे : सुखादिभि ताहशान्येव सहिपरीतानि विहान्ने, सामान्यानि तु चसमुदाचरदरूपाणि पतिपयैः समुदाचरहिः सहाविरीधान प्रवर्गस इति । ननु रहीम एतन, तथाऽपि विषयसखस्य कुत: स्वाभाविकी दुःख तेत्या एवमेत इति। उपादानाऽभंदादुपादानात्मकत्वाचीपादेय स्याप्य भेद इत्यर्थः । तरिक- मिदानीमाव्यन्तिकमेव तादात्मा, तथा च बुद्धिव्यपदेशभेदी न कल्पेते इव्यत पार गुणप्रधान इति । सामान्यात्मना गुणभावोऽतिश्यात्मना च प्राधान्यं, तबा. दुपाधित: खमावतच दु:खमेव सर्व विवेकिन रति दुःख हेयं प्रजावता, न पनिदानहानमन्तरेष सईयं भवितुमति, मचाऽपरिधान निदानं स तु.

·साधनपादः। दर परस्परेण विरुधन्ते, सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवर्तन्ते, एवमेते गुणा इतरेतरात्रयेणोपार्जितसुख दुःखमोहप्रत्यया इति सर्वे सर्वरूपा भवन्ति, गुगप्रधानभावकतस्वषां विशेष इति, तस्माद दुःखमेव सर्व विवेकिन इति। तदस्य महतो दुःखसमुदायस्य प्रभववीजमविद्या, तस्याय सम्यग्दर्शनमभाव- हेतुः, यथा चिकित्साशास्त्रं चतुर्यह, रोगः, रोगहे तुः, प्रारोग्यम्, भैषज्यम्, इति, एवमिदमपि शास्त्र चतुर्व्य हमेव, तयथा, संसारः, संसारई तुः, मोक्षः, मोक्षोपायः, इति । तत्र दुःखबहुल: संसारो हेयः, प्रधान पुरुषयोः संयोगो हेय. हेतुः, संयोगस्य पात्यन्तिको नित्तिहानं, हानोपायः सम्यग्द- र्शनं, तत्र हातुः स्वरूपमुपादेय हयं वा न भवितुमर्हति इति, तस्यास दति। इति। मिति मूलनिदान मस्य दयति तदस्य इति । दुःख ममुदायस्य प्रभवः उत्पत्ति र्य तस्त होमित्यर्थः । तटुच्छेद हेतु दर्शयति, इदानीमस्य भास्त्रस्य सर्वाऽमुबहाय प्रहत्तस्य तधिनैव शास्त्रण मा दृश्यं दर्शयति वथा इति । चत्वारी व्यूहाः संक्षिप्ता अवयवरचना यस्य तत्तथीतम् । ना दु:ख हे यमुना सं सारं ईयम भदधतः कुतो न विरोध इत्यत पाइ तव दुग्नु बहुल इति । बत् कृत्वाऽविद्या संसारं करीति तदस्या पत्रान्त र व्यापार संसार है तुमाह प्रधान- पुरुषयोः इति । मोहम्वरूपमा संयोगस्य रति, मोचीप यमाह बानोपाय कैचित्पश्यन्ति हातुः म्वरूपोच्छद एव मोक्षः, सघाऽ: प्रदीपस्येव निर्वा विमोच स्तस्य चेतसः इति । पन्ये तु सवास नक शसमु दाहिशुइ विज्ञानीपाद एस मोक्ष इत्याचक्षते, तान् प्रत्याह तव इति । तनहानं तावद दृषति हाने तस्य इति । न हि कश्चित्प्रेक्षावानात्मीकंदाय यतते । ननु दृश्यन्त तीव- गदोन्मूलि त स क ख सुखा दुःखमयौमिव मूर्तिमुहहन्त: स्वीच्छेदाय यतमानाः, सत्यं, कचिदेव ते, नत्व व संसारिणी विविविधिवद वाद्यानन्दभोगभागिनः, तेऽपि मोक्षमाणा दृश्यन्त, तखाद पुरुषायप्रस के पातुः स्वरूपी दो मी पीऽभ्युपेयः । वस्तु - तईि हातुः स्वरूपमुपादेयमित्यत पार-उपादाने व इंतुषाद रति । पादाने हि काय वे माऽनित्यत्वे सति मोचत्वादेव थवेत, पम्तव हि मोष:, नाऽपि विण्डो विज्ञानसन्तानो भवति पमतः, सन्तानियो व्यतिरिक्त सन्तानस .

·पातकालदर्शनम्। हाने तखोच्छेदवादप्रसाद उपादाने चहेतवादः, उमयप्रत्या- ख्याने च शाखतवाद त्वेतत् सम्यग्दर्शनम् । १५ ॥ तदेतच्छास्त्रं चतुर्थ हमित्यभिधीयते । हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ दुःखमतीसमुपसम्भोगेनातिवाहितं न हेयपक्षे वर्तते, वर्त- मानं च स्वक्षणे भोगाऽऽरूढमिति न तत् क्षणान्तरे हेयता. - मापद्यते, तस्माद् यदेवाऽनागतं दु:खं तदेवाऽक्षिपात्र कल्प योगिनं लिवाति नेता प्रतिपत्तारं, तदेव हेयतामापद्यते ॥१६॥ तस्माद यदेव हेयमित्युचते तस्यैव कारणं प्रतिनिर्दिश्यते। ट्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥ दृष्टा बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुषः, दृश्या: बुद्धिसत्त्वोपारूढाः सर्वे धर्माः, तदेतद् दृश्य मयस्कान्तमणिकल्प सविधिमावोप- कारि दृश्यत्वेन भवति पुरुषस्य स्खं शिरूपस्य खामिन' पनुः 4 वस्तुमतीऽभावात, समानिना चाऽनित्यत्वान, सखात् तथा यतिवन्य' यथा मातवादो भगति, नयाच पुरुषार्थत्व मपवर्गस्येत्या उमय प्रत्यास्याने इति । समान रूपाऽवस्थानमंगाऽममी मोच इत्येतदेव सम्यग् दर्शनम् ॥ १५ ॥ तदेत छान चतु म्यूहमित्यभिधीते हेयं दुःख मनागतम् ॥१॥ पनागत. मिति पतीत वर्तमाने व्यकि, तबीयपत्तिमा दु:खमतीतम् इति। मनु वर्तमानमुपभुज्यमानं न भागेनाऽतिवास्तिमिति कमायमित्यात पार वन'. मानं इति । सगमम् ॥ १६॥ यमुक तस्य निदाममुच्यते इटहण्ययीः संयोगी बीतः ॥१७॥ द्रष्टुसम्प- मा द्रष्टा पर प्रतिबेदी इति । चितिकायाऽपत्तिरेव पुः पुजिपतिसंवेदिव. सदासौमस्याऽपि पुंसः । ननु एतावताऽपि बुद्धिमानेन दृश्येस, न इयर पदा- दयोऽत्य सम्यवाहिता त्यात पार हा डिसख इति । इन्द्रियासिया बुद्धौ प्रदायाकारण परिषताया दृश्यायां भगवि शब्दादयोऽपि धर्मा हम्मा .

·साधनपादः। २ भकर्मविषयतामापत्रमन्यखरूपेण प्रतिसवात्मक स्वतन्त्रमपि परार्थत्वात्परतन्त्रम, तयो दर्शनशक्तयोरनादिरर्थकत: संयोगो हेयहेतः दुःखस्य कारणमित्यर्थः । तथाचो तत् संयोग- हेतुविवर्जनात् स्यादयमात्यन्तिको दुःखप्रतीकारः कस्माद, दुःखहेतोः परिहार्यस्य प्रतीकारदर्शनात, तद्यथा, पाद सलस्य भेद्यता, कण्टकस्य भेत्तृत्वम्, परिहारः कण्टकस्य पादानधिष्ठानम, पादत्राणव्यवहितेन वाऽधिष्ठानम्, एतत् व्यर्थः । मनु तदाकाराऽपल्या बहिः शब्दाद्याकारा भवतु, पुसस्तु बुद्धिसम्ब. धेऽभ्युपगम्यमाने परिणामित्वम, असम्बन्थे वा कप' तेषां बुद्धिसत्वापादानामपि शब्दादीनां दृश्यत्वं, न हि दृधिनाऽसंस्पृष्ट दृश्य दृष्टमित्यत पात। तदेह दृश्यम् इति । प्रपञ्चितमिदमस्माभिः प्रथमपाद एव यथा चियाऽसम्पृतमपि बुद्धिसत्वमान्य न्त स्वच्छतया चितिबिम्बीदवाहितया समापन चैतन्यमिव अन्दाधनु भवतीति, अत एव च शब्दाद्या कारपरिणत बुद्धिमत्त्वोपनीतान सखादीन् भुनान: खामी भवति ट्रष्टा, तादृशं चास्य बुद्धिमत्त्वं खं भवति, तदेतद बुद्धिसत्त्वं शब्दा- वाकारवद दृश्य मयस्कान्तमणि कल्पं पुरुषस्य ख भवति दृशिरूपस्य स्वामिनः, बमाद • पनुभव इति । अनुभवकर्मविषयतामापन यतः, अनुभवी भोगः पुरुषस्य, कर्म किया, तरिषयताम मुन्धमानताम, पापन्न यस्मादतः स्व भवति इत्यर्थः, ननु स्वयंप्रकाशं बुद्धिसत्त्व' कथमनुभव विषय इत्यत पार पन्य खरपेष यदि हि चैतन्यरूपं वस्तु तो बुद्धिसत्त्वं स्याद् भवेत् स्वयंप्रकाशं, किन्तु खं चैतन्या. दन्यबडपं तेन प्रतिलभात्मक, सातदनुभवविषयः । ननु यस्य हि यत्र किषिदायतते तत् तदधीम, न बुद्धिसत्वस्य पुरुषमुदासीनं प्रति किश्चिदाय. सत इति कथं च. सत्तन्वं, तथा पन तस्य कन्यत पाल। स्वतन्वमपि इति । परार्थत्वात् पुरुषार्थत्वात्, परतवं पुरुषतन्नम्। मन्वयं दृग्दर्शन मक्त्योः सम्बन्ध: खामाविको वा स्यानैमित्तिकी वा, खाभाविकत्वे सम्बन्धिनोनित्यादप्रयोकद: सम्बन्धः, तथा संसारनित्यत्वं, नैमित्तिकवे तु केशकर्मतहासमानामनःकरण- तितया सत्यन्तःकरणे भावादन्तःकरणस्य चिमितत्वे परस्पराअयप्रसादमा. दिखस्य च सर्गादासम्भवादनुत्पाद एव संसारस्य स्वाद, यथोक्त पुमानवता वेषान्तु तेषामपि गुणैः क्रिया कथमादौ भवेतन कम तावन्न विद्यते मियाचा मतवाति समषादयोऽपि वा। मनोतिर्षि सर्वेषां नवोत्पत्र मनसदा । इति मसरामपनयति । तयीहन्दनयत्यारनादिरशातः संयोगी बीतः रति । . . .

·८४. पातालदर्शनम् । वयं यो वेद लोके स तत्र प्रतीकारमारभमाणो भेदजं दुःखं नाप्रोति, कस्मात्, त्रित्वोपलब्धिसामर्थ्यादिति, पत्राऽपि तापकस्य रजस: मत्त्वमेव तप्य', कस्मात्, तपिक्रियायाः कर्म- स्थत्वात्, सत्त्वे कर्मणि तपिक्रिया नाऽपरिणामिनि निष्किये क्षेत्रने, दर्शितविषयत्वात् सत्त्वे तु तप्यमाने तदाकाराऽनु- रोधी पुरुषोऽनुतप्यत इति दृश्यते ॥ १७ ॥ दृश्य स्वरूपमुच्यते। प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूर्तन्द्रियात्मक भोगापवर्गार्थ दृश्यम् ॥ १८॥ ज सत्यं न स्वाभाविक; सब-वः, नैमित्तिक स्तु, न चैवमादिमान, अनादिनिमित्त प्रभवतया तस्याऽप्य मादित्वान, केशकमत हाममा सम्मान शाऽयममादिः, प्रतिसर्गा- वस्थायां च सदान्तः करणेन प्रधानसाम्य मुपगतोऽपि सादौ पुनस्ताहगेव भवति, वर्षापाय इवोनि नभेदी मृवावमुपगतोऽपि पुनर्वासु पूर्वरूप इत्य स कदावेदित प्राग । मावित तया संयोगस्याऽविद्या कारणं, स्थिति हेतु तथा पुरुषार्थ: कारणे, तहशेन तस्य स्थितेः, तदिदमुक्तम् पर्थ कृत इति । तथा चोक्कम इनि शिखेन तत्संयोग: बुद्धिसंयोगः, स एव हेतु:खस्य तस्य विवजनात् स्यादयमात्य- चिको दुःस्वमतीकारः, प्रधान सदव ने दुःखमित्य कं भवति । सवैवाऽन्य स- प्रसिद्ध निदर्शनमा तयथा इति । पादवाणम् उपानत् । स्यादेत, गुण- संबोगस्तापरतरित्य च्यमाने गुणामा तापकत्वमभ्युपेयं, न च तपिक्रियाया पस्याद- रिव कटं स्थो भावी, येन तप्यमन्यन्नाऽपेक्षेत, न चास्यास्तप्यतया पुरुषः कर्म, तस्याऽपरिचामित या क्रियानित फलशालिवाऽयोगान, तमात् तपेस्त प्य व्याप्तस्य वबिस्ती नितिम वगच्छाम: ज्वलनविरहेणेव धूमाभावमित्यत पार। पवापि तापकस्य इति । गुणानामेव तप्यतापकभावः, तव मदुत्वात्पादन लयात्मत्त्वं तप्यं, रजस्तु तीव्रतया तापकमिति भावः । पृच्छति कमाद इति । कयामस्वमेव नम्यं न तु पुरुष इत्यर्थः । उस पिक्रियाया इति । तस्किमिदानी पुरुषी न तप्यते, तथा पार्थतनस्थास्तु सवस्य ताप: किनकिवमित्यत पार-दति- विषयत्वात्मत्वे तु तप्यमाने तदाकाराऽनुरोधी पुरुषोऽप्यनुतप्यत इति। दर्शित- विषयत्व मनुतापहेतु:, बच्च भाग व्याख्यानम् । १७॥ .

·साधनपाद:। . प्रकाशशीलं सत्त्वं, क्रियाशील रजः, स्थितिशीलं तम इति, एते गुणाः परस्परोपरत प्रविभागाः परिणामिनः संयोगविभाग- धर्माण इतरेतरोपाश्रयेण उपार्जितमूर्तयः परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽप्य- संभिन्न शक्तिपविभागा: तुल्यजातीयाऽतुल्यजातीयशक्तिभेदा- ऽनुपातिन: प्रधानवेलायामुपदर्शितसन्निधाना गुणत्वेऽपि च व्यापारमावेगा प्रधानान्तर्णीताऽनुमितास्तिता: पुरुषार्थकर्तव्य तया प्रयुक्तमामा: मविधिमात्रोपकारिणः अयस्कान्तमणि- कल्पा: प्रत्ययमन्तरण कतमस्य हत्तिमन वर्तमाना: प्रधानशब्द.. वाच्या भवन्ति, एतद् दृश्यमित्यच्यते। तदेतद् दृश्यं भूतेन्द्रिया- मरूपाः। -- , दृश्य ज्याचष्टे प्रकाशेत्यादि दृश्यमित्यन्ते न मवेण ॥ १८ ॥ सत्तस्य हि भाग: प्रकाश ताम से न भागेन दैन्य न वा राजसेन वा दुःख नाऽनुरज्य ते, एवं राजसा दि. वपि ट्रष्ट व्यं, तदिट मुक्तं परस्परोपर का पविभागा इति । पुरुषेण सह संयोग- विभागधर्माप: यथाऽनायते "पजामे को होहित शुक कणां बढो: प्रजा: मृजमानां पजीयको जुषमा गणाऽनगते जहात्य नां भुक्तभोगामजोऽन्य” इति । इतरेतरीपाश्रयेणोपा जिंता मूतः पृथि शादिरूपा येस्तै तथोक्ताः, स्यादेत त्, सत्वेन शान्त प्रत्यये जनयितव्ये रजस्त मसोरपि सत्त्वाङ्गत्वेन तव हेतुभावादति सामय मिति यदाऽपि च रजस्त ममोरहित्वं तदाऽपि शान्त एव प्रत्यय उदीयेत न धोरी नाऽपि मूढी वा सत्त्व प्राधान्य रवे त्यत पाह, परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽप्यसं भिन्न- शनिविभागा इति। भवतु शान्त प्रत्यये जनयितव्ये रजस्त मसोरङ्गभावस्तथाऽपि नैषां शत यः सडीयन्ते, कार्यासहरी यो कि भनी नामसङ्करः, पसद्धौणेन च समुदाचरता रूपेष शान्त घोरमूढ़रूपाणि कार्याणि दृश्यन्त इति सिह शकीनाम- संभेद इति । स्यादेत द्, पसंभेद श्वेत् शक्नौनां न संभूय कारित्वं गुणानां, न जातु भिन्नशक्तीनां सम्भूय कार्यकारित्वं दृष्ट', न हि तन्तुमत्पिण्डवीरपादौनि घटादौन् सम्भूश कुर्वत इत्यत चार तुल्यजातीयाऽतुल्य जातीयशनिभेदाऽनुपातिन इति । यद्यपि तुल्य जातीय उपादानशकिर्नान्यव, सहकारि शक्तिस्व तुल्य जातीये, घटे तु जनयितव्ये न बौरपानामति सहकारिमनिरपोति न तैतन्तूनां सम्भूय कारितेति भावः। तुल्य जातीयाऽतुज्य जातीयेषु भयेषु ये प्रतिभेदातामनुपतितु' बोल येषां ते तोताः प्रधानवेलायाम प्रति दिव्यशरीरे मनयितव्ये सख' गुणः प्रषा- . - .

·पर पातजलदशनम्। त्मकं भूतभावेन पृथिव्यादिना सूक्ष्मस्थलेन परिणमते, तथे- न्द्रियभावेन श्रोत्रादिना सूक्ष्मस्थूलेन परिणमत इति। तत्तु नाऽप्रयोजनम् अपि तु प्रयोजनमुररीकृत्य प्रवर्तत इति भोगा. ऽपवर्गा) हि तद दृश्यं पुरुषस्यति। तत्ष्टानिष्टगुणस्वरूपा- ऽवधारणम् पविभागाऽऽपन भोगः, भोक्तः स्वरूपाऽवधारण- मपवर्ग इति, दयारतिरिक्त मन्यद दर्शनं नास्ति, तथाचोक्तं- “अयन्तु खलु त्रिषु गुणेषु कर्तृषु अकर्तरि च पुरुष तुल्या- ऽतुल्यजातोये चतुर्थे तत् क्रियामाक्षिण्य पनौयमानान् सव- भावानुपपन्नाननुपश्यनदर्शनमन्वच्छत इति। तावेतो भोगा- ऽपवौं बुद्धिकतो बुद्दावेव वर्तमानी कथं पुरुषे व्यपदिश्यते " . . नम्, पङ्गे रजस्तममी, एवं मनुष्यशरीरे ननयितव्ये रमः प्रधानम, पड़ मत्त्व सरसी, एबन्तिय्य क शरीरे जयितव्ये तमः प्रधानम, पड़ सत्त्वरजसी, सेनेते राशा : प्रधानत्वला यामुपदशितमबिधाना: कार्योपजननं प्रत्यु दभूत हत्तय इत्यथः । प्रधान शब्दश भाव प्रधानः, यथा हाकयोविच ने कवचन इत्यत्र हित्वैकत्त्वगरिति । अन्यथा प्रविति स्यात् । ननु तदा प्रधानमुतत या शक्यमस्त । बहुम, अनु तानां तु तदङ्गानां सहावे किम्प्रमाणमित्यत पार गुणत्वा च इति । यद्यपि नीतास्तथापि गुणानामविकिवात्मभूध कारिवाञ्च व्यापारमात्रेण सह. कारितया प्रधानेऽन्ती सद अनुमितमस्तित्वं येषां ते तथोक्ता:। ननु सन्तु गुन्या: सम्भ यकारिणः समाः, कस्मात्तत्पु नः कुर्वन्ति, न हि समर्थमित्येव कार्य अनर्यात, मा भूदस्य कार्योपजननं प्रति विराम इत्यत पार पुरुषार्थ कर्तव्यतया इति। सती निवर्तितनिखिखपुरुषार्थानां गुणामामुपरमः कायानारम्भण- मित्यु तं भवति । मनु पुरुषस्थानुपकुर्वत: कप पुरुषार्थेन प्रयुज्यत इत्यत पार सनिधिमाबीपकारेण इति । मनु धर्माऽधर्मलक्षणमेव निमित्त प्रयोगकं गुणानां किमुच्यते पुरुषार्थप्रयुला इत्यत पात प्रत्ययमन्तरण इति । एकसमस सवय रजसतमसो वा प्रधानस्य खकायें प्रवृत्तस्य, बत्तिम् इतर प्रत्ययं निमिन' धर्मा दिकं विनवाऽवतमाना:, यथा च वक्ष्यति निमित्तमप्रयोजक मातीनां वरण भेदस्तु ततः चेविकवद इति। एसे गुणा: प्रधानशब्दवाया भवन्नोति सम्बन्ध भधीयते विधीयते विश्व कार्य मेभिरिति व्युत्पन्या, एतद दृष्यमथते । नर्द , ,

·.
साधनपादः।
इति, यथा विजयः पराजयो वा योद्दषु वर्तमानः स्वामिनि
व्यपदिश्यते, स हि तस्य फलस्य भोक्तति, एवं बन्धमोचौ
बुद्धा-
वेव वर्तमानौ पुरुष व्यपदिश्यते स हि तत्फलस्य भोक्तोति,
बुद्धरेव पुरुषार्थाऽपरिममाप्तिर्वन्धः, तदाऽवसायो मोक्ष
इति। एतेन ग्रहणधारणोहापोहतत्त्वज्ञानाऽभिनिवेशा बुद्दी
वर्तमानाः पुरुषेऽध्यारोपितसझावाः स हि तत्फलस्य भोक्तति
दृश्यानां तु गुणानां स्वरूपभेदाऽवधारणार्थमिदमार-
भ्यते-
विशेषाऽविशेषलिङ्गमावालिङ्गानि गुण-
पर्वाणि ॥ १६ ॥
इति ।
गुणानां शीलमभिधाय तस्य कार्यमाइ तदेतद् इति । सत्कार्यवादासही बद
यदात्मकं तत् तेन रूपेण परिणामत इति । भूतेन्द्रियात्मकत्वं दीपयति, भूत.
भावेन इत्यादिना, भोगापवर्गीयम् इति सूवाऽवयवमवतारयति तत्तु नामयोजनम्
एति । भोगं वितणीति तवति । मुखदुःखे हि विगुषाया बुद्धेः स्वरूपे
तस्यासथात्वन परिणामात् तथाऽपि गुण गलत बाऽवधारणेन भोग इत्यत पार
विभागाऽपन्नम् इति । एतचाऽसलदावेदितम् । पपवर्ग विडयोति भोक्त:
अपमन्यते ने नेत्यपवर्गः, प्रयोजनान्तरस्याभावमाह इवोः इति। तथा
चोक्तं पञ्चशिखेन पयन्तु खलु रति, ननु वत्ती भोगाऽपवर्गों बुद्धिकती बुद्धि-
बर्तिमौ च क तरकारसे सदमधिकरणे च पुरुषे व्यपदिश्यते इत्यत पार
सावेतो रति । भोक्तृत्वं च पुरुषम्योपपादितम् पये च वक्ष्यते । परमार्थसस्तु
बढेरेव पुरुषार्धाऽपरिसमाप्तिर्यन्ध इति । एतेन भोगापवर्ग यो: पुरुषसम्बन्धित्व-
कथनमार्गेष, यहणादयोऽपि पुरुषसम्बन्धिनो वेदितव्याः । सब खापमावेषार्थ-
ज्ञानं या, तब खति: धारणं, नहतानां विभीषायामून, समारोपितानां
- युक्त्याऽपमयोऽपोका, ताभ्यामेपोशापोहाभ्यां तदवधारणं नवज्ञानं, तमा
ऽवधारणपूर्व हानीपादानम् अभिनिवेशः ॥१८॥

·पातचलदर्शनम् । परिणामः षड़. तवाऽऽकाशवायग्न्य दकभूमयो भूतानि शब्दस्पर्शरूपरस- गन्वतन्मात्राणामविशेषाणां विशेषाः । तथा श्रोतत्वक्चक्षु- जिहाघ्राणानि बुधौन्द्रियाणि, वाकपाणिपादपायपस्थानि कर्मेन्द्रियाणि, एकादशं मनः सर्वार्थम्, इत्येतान्यस्मितालक्ष- णस्याऽविशेषस्य विशेषाः। गुणानामेष षोड़शको विशेष- प्रविशेषाः, तदयथा शब्दतन्मात्र, स्पर्शतमात्र, रूपतन्मात्र, रसतन्मात्र, गन्ध तन्मात्रञ्च, इत्ये कहिविचतुष्यञ्च- लक्षणा: शब्दादयः पञ्चाऽविशेषाः, षष्ठवाऽविशेषोऽस्मितामात्र इति, एते सत्तामावस्यात्मनो महत: षड़विशेषपरिणामाः, यत् तत्परमविशेषेभ्यो लिङ्गमानं महत्तत्त्व तस्मि बेते सत्ता. मात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय विडिकाष्ठामनुभवन्ति, प्रतिममृज्य. मानाश तस्मिन्नेव सत्तामात्रे महति प्रात्मनि अवस्थाय यत्त- - दृश्यानां गुणानां स्वरूपभेदावधारणार्थमिदमारभ्यते- विशेषे यादि पर्वाणोत्यन्तं ॥ १६ ॥ सूत्रम् । येषाम पविशेषाणा पवार मूढयक्षपरहितानां ये विशेषा विकारा एव न तु तत्त्वान्तर सत्यता ताना- ऽह-तवाऽकाश इति । उत्पादक्रमानुरूप एवोपन्यामक्रमः, मितालवण- स्वाऽविशेषम्य मुखप्रधानस्य बद्धीन्द्रियाणि विशेषा: रजःप्रधानस्य तु कमेंन्द्रियाणि, म अनुभ यात्मकमुभयमधानस्येति मन्तव्यम् । घव च पच सम्मावाणि बुद्धि कारण कान्यविशेषत्वाद पस्मितावद् इति, विकार हेतुत्वं चाऽनिषत्वं सन्याविषु चालिस तायां चाविशिष्टम् । सइलय विशेषान् परिगण्यति-गुमानामेष पति अविशेषानपि गण यति षड् इति । सवय्योदाहरति तद्यथा ति । विशिष्ट ह्यपरं परति गन्ध बामना पक्षलक्षणः. रम पामना चतुलंचयः, कपमात्मना विलक्षणं, बर्श पात्मना हिलक्षणः, शब्द: शब्दखचष एवेति । बस्य पुनरमी षड़विशेषाः कार्यमित्यत पार एते सत्तामावस्यात्मन इति। पुरुषार्थ क्रियाचम मत, तस्य भावः सना, तन्मावं महत्तत्वं, यावती काचिप कषार्थक्रिया शब्दादि. भोगलचमा सत्ता पुरुषाऽन्यताख्यातिलचचा वाऽस्ति सा सर्वा महति बुद्धौ समा. অন খু:, আল বনি কৰীমনল মুচ্ছ শিগনি, সঞ্জনা ·साधनपादः। CE विःसत्ताऽमत्तं निःमदसद् निरमद् भव्यतामलिङ्ग' प्रधान तत्प्रतियन्तीति, एष तेषां लिङ्गमात्रः परिणामः, नि:सत्ता. सत्तञ्चालिङ्गपरिणाम इति, अलिङ्गाऽवस्थायां न पुरुषार्थो हेतुः, नालिङ्गावस्थायामादौ पुरुषार्थता कारणं भवतीति न तस्याः पुरुषार्थता कारणं भवतीति, नाऽसौ पुरुषार्थकतेति नित्याऽऽख्यायते, वयाणान्त्ववस्थाविशेषाणामादौ पुरुषार्थता कारणं भवति म चाऽर्थो हे तुर्निमित्तं कारणं भवतीत्यनित्या- ऽऽख्यायते, गुणास्तु सर्वधर्मानुपातिनो न प्रत्यस्तमयन्ते नोप- जायन्ते व्यक्तिभिरेवातीताऽनागतव्ययागमवतीभिर्गुणान्वयि. नोभिरुपजनाऽपापधर्मका इव प्रत्यवभासन्ते, यथा देवदत्तो . परिणामः वाम्म वो न त तहितः इति यावत् । यत्तत्पर विप्रष्ट कालम अवि. शेषेभ्यस्त दपेक्षया मन्त्रि कष्ट कालेभ्य: लिङ्गमावं महत्त्व, सस्मिन् एते षडविशेषाः मत्तामा महत्वात्मन्यव स्थाय सत्कार्यसिद्धेवि डि काठाम अनुभवन्ति प्राप्त वन्ति ये पुनरविशोषाणां विशेषपरिणामास्तेषां च धर्म लक्षणाऽवस्था : परिणामा इति से यमेषां विडिकाष्ठा परिणामकाष्ठति । तदेवमुत्पत्तिकममभिधाय प्रलय क्रम- माह प्रतिसंसृज्यमाना इति । प्रतिसंसृज्यमानाः प्रलीयमाना:, खात्मनि लीन. विशेषा पविशेषास्तथि व सत्तामा महत्यात्मन्यव स्थाय निलीय सहैव महता तेऽविशेषा भव्यताम अन्यत्र लयं न गवतीयलिङ्ग प्रतियन्ति, तस्यैव विशेषणं नि:स- मत्ताऽमत्तम् इति सत्त्वं पुरुषार्थ किया तमत्वं, पसत्ता तुच्छता, निष्कान्त' सत्ताया चमत्तायात्र यमधोक्तम् । एतदुक्तं भवति, सत्वरजम्तममा साम्याऽवस्था न कचित् पुरुषार्थ उपयुन्य त इति न सती, नाऽपि गगनकमलिनीवत् तुच्छखभाषा तेन नासत्यपौति । स्यादेतद्, पश्य काऽवस्थायामप्यस्ति महदादि तदाऽस्मना, न हि सती विनामो, विना वा न पुनरुत्पादः, नद्यसत उत्पाद, इति मह. दादिसंझावात्पुरुषार्थक्रिया प्रपत, तत्कथ नि:स त्वमव्य तमियत पाल नि:सद. सद इति। निष्कान्त' कारणं सत: कार्यात्, यद्यपि कारणाऽव स्थायां सदेव अत्यात्मन? काय तथाऽपि स्वीचितामक्रियामकुर्वदस दिल्युतम्। नचैत कारणं भविषाणायमान कार्यमित्याह निरसद इति । निष्कान्तम् पसतस्तुरूपात् कायात्, तथा कि सति व्योमारविन्दमिवामान कार्य मुत्पबने कि भावः। प्रति- ·पातालदर्शनम् । दरिद्राति, कस्माद, यतोऽस्य नियन्ते गाव इति, गवामेव मरणात्तस्य दरिद्राणं न खरूपहानादिति समः समाधिः । लिङ्गमात्रम् अलिङ्गस्य प्रत्यामनं तव तत्संसृष्ट विवियते क्रमाऽनतिवृत्तेः, तथा षड़विशेषा लिङ्गमात्रे संसृष्टा विवि- च्यन्ते, परिणामक्रमनियमात् तथा तेष्वविशेषेषु भूतन्द्रियाणि संस्पृष्टानि विवियन्ले, तथा चोक्त पुरस्तात, न विशेषेभ्यः परं तत्त्वान्तरमस्ति इति विशेषाणां नास्ति तत्त्वान्तरपरिणामः, तेषान्तु धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामा व्याख्यायिष्यन्त ॥ १८ ॥ -- - बाद। मग मुक्तमुपसंहरति एष तेषाम् प्रति । एष इत्य नन्तरीकात् पूर्वम्य परामर्श: । निङ्गमात्रा द्यवस्था पुरुषार्थ क़त त्वादभित्या, पलिङ्गाट स्या तु पुरुषाय ना कतत्वा- नित्ये त्य व हेतुमाह अम्लिङावस्थायाम् इति । कास्मान्य ननं पुरुषार्थो इतरित्य त अाह नालिजावस्थायाम इति । भवतिना विषयेगा वियि ज्ञानमुपलवति । एतदुक्त भवति। एवं हि पुरुषार्थ त। कार या मलिङ्गावस्थायां जायेत यद्यस्नुि झावस्था शब्दाह्य पभोग वा सत्त्वपुरुष ऽन्छ त? पति या पुरुषार्थ' वियल, तद्रिव ने हि न सम्यः ऽवस्था स्थान, सम्म पुरुषार्थ कारण त्वमस्या न मायति नास्या: पुरुषार्थता हेतुः । उपसंहति नासौ इति । अनित्यावस्थामाहवया गाम इति । या लिङ्गमावाऽविध विशेषाणाम त्यर्थः । पर्वख रूपं दर्शयित्वा गुण स्त्र रूपमा गुणास्तु इति । निदर्शनमा यथा देवदत्त इति। दवाऽत्यन्तमिवानां गवा सुपचयापचयौ देवदत्तोपचयापचय- हेतुस्त व कैव कथा गुपोभ्यो भिन्नाभिनानां यकीनामपननाऽपाययोरित्यर्थः । मनु सर्गक्रम: किमनियती, नेत्याच सिमा वम् इति। न तु न्यग्रोधधामा पण चैव न्यग्रोधशाखिनं मान्दै भाइलदलजटिलं भाखाकागनिपौतमा च गहातपमहल मारमन्ते, किन्तु चिसिसलिल तेजः सम्पकात् परम्परोपजायमाना- कुन पत्रकाण्ड तासादिक मेण, एयमिहापि युत्यागमसिद्धः क्रमशाऽस्थेय इति । काय भूतेन्द्रियाविशेषसंमृष्टामोत्थत पाह तथा चीन' पुरस्ताद इति । द. मेव मूवं प्रथमं व्यापधाः पथ विशेषाणां कमात्र खतरपरिणाम उ इत्यत्व पारन विशेषेभ्य रवि। तस्किमिदानीमपरिणामिन एव विभेषास्तथा च नित्याः प्रसज्येरनित्यत पास तेषान्तु इति ॥ १८ ॥ . .

·साधनपादः। ११ व्याख्यातं दृश्यम्, अथ द्रष्टः स्वरूपाऽवधारणार्थमिद- मारभ्यते-- द्रष्टा हशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययाऽनुपश्यः ॥ २० ॥ दृशिमात्र इति दृक्शक्तिरेव विशेषणाऽपरामृष्टेत्यर्थः, म पुरुषो बुड़ेः प्रतिसंवेदो, म बुद्धेनं मरूपो नाऽत्यन्त विरूप इति, न तावत्मरूपः, कम्माद, जाताऽजातविषयत्वात्परिणा- मिनो हि बुद्धिः, तस्याश्च विषयो गवादिघंटादिर्वा ज्ञातवा- ऽज्ञातश्चेति परिणामित्वं दर्शति, मदा जातविषय त्वन्तु पुरुषस्याऽपरिणामित्वं परिदीपयति, कम्पाद, न हि बुद्धिश्व नाम पुरुषविषयश्च स्याद्ग्रहोताऽग्रहोता च, इति सिह . . व्याख्य। तं दृश्य द्रष्टुः स्वरूपाऽवधारणा मिद मारभ्य ते द्रष्टा हशिमाव: शुद्धी. ऽपि प्रत्याऽनु परयः इति ॥ २० ॥ व्यापष्ट शिमात्र इति । विशेषणानि धमा- तैरपरामृष्टा, तदने न मावग्रह गस्य तात्पर्य दर्शितम् । स्या दतन, यदि सर्व. विशेषणरहिता एक शक्ति न तहि शब्दाढयो दृश्यरन, न हि हशिनासंस्पृष्टं दृश्यं भवतीत्य त पाहम पुरुष इति । बुद्धि दर्पणे पुरुषप्रतिविम्ब संक्रान्तिरेव बुद्धि प्रति संवेदित्वं पुसः, तथा च पिच्छायाऽपत्या बुद्धया संसृष्टाः शब्दाद यो भवन्ति दृश्या इत्यर्थः । स्यादेतत्, पारमाथि कर्मव बद्धि चैतन्य योरक्य कम्मानो पेय ते किमनया तच्छायाऽपत्यत्थत पार स बुद्धन सरूप इति । तथाऽसरूपास तच्छा याऽपत्तिरपि दुघंटेत्यत पार नाऽत्यन्त विरूप इति । तप सारूप्यं निषेधति न तावदति | हेतु पृच्छति कस्माद इति । सहेतुक' वैकये हेतुमाइ ज्ञाता. जात इति। परिणामिनी बद्धिर्यस्मात्तस्माद विरूपा, यदा खल्वियं शब्दाद्या- कारा भवति तदा ज्ञातोऽस्या: शब्दादिलक्षणे भवति विषयः, तदनाकारत्वे तु पज्ञातः, तथा च कदाचिदेव तदाकारतां दधती परिणामिनौति । प्रयोग भवति बुद्धिः परिणामिनी ज्ञाताऽज्ञानविषयत्वा छोवादिवदिति । तपय पुरुषस्य तविपरीतत्वाद तोः सिध्यतीत्या सदाचात इति । स्यादेतत्, सदा ·२२. पातालदर्शनम्। पुरुषस्व सदा ज्ञातविषयत्वं ततवाऽपरिणामित्वमिति, किन, परार्था बुद्धिः संहत्यकारित्वात, खार्थः पुरुष इति, तथा सर्वार्थाऽध्यवमायकत्वात विगुणा बुद्धिः, त्रिगुणत्वाद् पचेत. नेति, गुणानां तूपद्रष्टा पुरुष इति, प्रतो न सरूपः। भस्तु तहि विरूप इति। नात्यन्त विरूपः, कस्मात्, शुद्धोऽप्यसौ प्रत्ययाऽनुपश्यो यतः, प्रत्ययं बौद्धमनुपश्यति, तमनुपश्यन- तदात्माऽपि तदात्मक इव प्रत्यवभासते। तथाचोक्तम् अपरि- गामिनौ हि भोक्तशक्तिरप्रतिमङ्गमा च परिणामिन्यर्थे प्रति- सङ्गान्तेव तत्तिमनुपतति तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहरूपाया जातविषयश्चेत्य रुषो न तहिं के वस्लो म्यादित्याशयवान पृक्त नि कम्माद इति । उत्तरं न हि बुद्धिश्च नाम इति । बडायण योरम्ति सह सम्भवी निरोधाऽव. स्थायामत बनविरोध मूचनाय परुषविषय इति । तेनाद्यसकारी बुद्धि विषय वन समुचिनोति परिशिष्टौ तु विरोध द्योतको चकाराविति । प्रयोगस्त, पुरुषोऽपरिणामी मदा मम्प्रशासव्युत्थानाऽवस्थ योजीतविषयत्वाद् यः परिणा नाऽमी सदा जातविषयो भवति यथा श्रीवादिरति व्यतिरंकी हेतुः । मपि वैधयं मा किञ्च परार्था इति। बुद्धिः खल केसकर्मवामनादिविषये- न्द्रियादिभिश संहत्य पुरुषार्थमभिनिवयन्तो परार्था । प्रयोगश पराथा बुधिः मंइत्य कारित्वात भयनाऽसनाऽभ्य शादिति । पुरुषस्तु न सयेत्याह स्वार्थ: पुरुष इति, सर्व पुरुषाय कल्पते पुरुषस्तु न कम्मैचिदित्यर्थः। वैधयन्तिरमा तथा सर्वार्थ रति । सर्वान् पर्धान् मान्न धीरमूढांसदाकारपरिषता बुजिरध्यवस्थति, मस्वरनतमसा चैते परिणामा, रति सिद्धा विगुणा बद्धिरिति । स्था गुणानां तूपद्रष्टा पुरुष इति । तत्प्रतिविम्बित: पश्यति न तु तदाकार. परिणत इत्यर्थः । उपसंहरतिपत इति । पस्तु सहि विरूप इति, नात्या विरूपः, कमाद्, यत: शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः यथा चैतत्तथोक्त वृत्तिसाम्प्य- मितरत इत्यव। नयाची पञ्चभिलेन पपरिणमिनो हि भोक्तमति: पामा, पत एव बुद्धायमनिसंकमा , परिणामिनि बुद्धिरूपेऽथे संक्रान्ते व तवृत्ति बुद्धि- त्तिम् चनुपतति । नवसंक्रान्ना कथं संक्रान्तेव कप' वा उनि विनाऽपत- तीवत पार तस्साच इति। प्राप्तथैतन्वीपया उपरागी येन पेय वनषा, नवं पुरुष .

·साधनपादः। दुहित्तेरनुकारमावतया बुडित्यविशिष्टा हिज्ञानहत्ति- रित्याख्यायते ॥२०॥ तदर्थ एव दृश्यस्थात्मा ॥ २१ ॥ दृशिरूपस्य पुरुषस्य कमरूपतामापन्न दृश्य मिति तदर्थ एव दृश्यस्यास्मा स्वरूप भवतीत्यर्थः। ततस्वरूपं तु पररूपेण प्रतिलब्धात्मक भोगाऽपवार्थतायां कृतायां पुरुषेण न दृश्यत इति, खरूपहानादस्य नाश: प्राप्तो, न तु विनश्यति ॥ २१ ॥ प्राप्तचैतन्योपग्रहं रूपं यस्याः मा त थोका। एतदनं भवति, यथा निमले मले- ऽसंकान्तोऽपि चन्द्रमा: संक्रान्त प्रतिविम्ब तय। संक्रान्त न बमवाऽप्य संकान्ताऽपि संक्रान्त प्रतिविम्बा चिति शक्ति: मकान्ते व. तेन बुद्दात्मत्व मापना बुद्धि हत्तिमनुपत- तीति, तदनेनानुपश्य इति व्याख्यातं, तामनु कारण पश्य तौत्य नुपश्य इति ॥२०॥ ट्रष्ट्रटमा यो: म्वरूप का वस्वामिल क्षण मम्बन्धङ्गं दृश्य न्य ट्रष्ट्रथ त्व माह तदर्थ एव दृश्य स्यामा इति ॥ २१ ॥ व्या चष्ट दृशिरूपस्य इति । शिरूपय पुरुषम्य भोक्त: कमरूपतां भग्य ताम मापन' दृश्यम इति तस्मात् तदर्थ एक ट्रष्टयं एव दृश्य स्यात्मा भवति न त दृश्यार्थः । ननु नाऽत्मात्मा इत्यात पाहवरूपं भवति इति । एतदुक्तं भवति । सुखदुःखात्मकं दृश्य भोग्य, सखदुःखे चाउन कूल भापति कूलयित गौ तत्वेन तदर्थे एव व्यवतिष्ठेते, विषया अपि हि शब्दादयस्ता. दात्मादिव चाऽनुकूल यतारः प्रतिकूवयितारच, भषामायानुकूलनीयः प्रति कूलनीय श्व, स्वात्मनि निविरोधाट, अत: पारिशेष्याचितिशक्तिरवाऽनुक्लनीया च प्रतिकूलनीया च, तमालदर्थ मेव दृश्यं न तु दृश्याथम् । पतस तदर्थ एक दृश्य म्यात्मा न दृश्यार्थों यत् म्वरूपमस्य या वस्य रूषार्थ मनुवर्तते निर्वस्तेि च पुरु पाथ निवर्तत न्यारा तत स्वरूपं तु इति । स्वरूपं तु दृश्यस्य मां पररूपेण पात्मरूपेण चैतन्येन प्रति लब्धात्मकम् पनुभूतस्वरूपं भीगाऽपवधतायां कतायो पुरुषेण न दृश्यते भीग: मुखाद्या कारशब्दानुभव:, पपवर्ग: सत्व पुरुषान्य ताऽनु भतः, ततभयमप्य जामती जडाबा बुद्धिः पुरुषकायाऽपत्येति पुरुषव, तथा च पुरुषभोगापवर्गयोः तयोः दृश्यस्य भीगापवर्गायता समाप्यत इति भोगापा- गंतार्थतार्या कृतायामित्युतम् । पवान्तरे चोदयात खरूपहाना पति । परि परति न तु विनयति इति । २१॥ . .

·पातचलदर्शनम्। करसाद, कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारण- त्वाद् ॥ २२॥ कतार्थमेकं पुरुषं प्रति दृश्य नष्टमपि नाशं प्राप्तमपि अनष्टं तद, अन्य पुरुष साधारणत्वात् । कुशलं पुरुषं प्रति नाशं - प्राप्तमप्यकुशलान् पुरुषान् प्रत्यक्रतार्थमिति तेषां दृशः कर्म- विषयतामापत्र लभत एवं पररूपेणाऽऽत्मरूपमिति, प्रतक्ष दृग्दशनशक्त्यो नित्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यात इति, तथा- नन्वयन्ताऽनुपलभ्यं कयं न विनग्य तौत्याशयवान् प्रति कस्माद् इति । मूत्रेणीतरमाह कतार्थमित्यादिना तदन्य माधारणलादित्यन्तेन ॥ २२ ॥ तोऽर्थो यस्य पुरुषम्य म सथा. तं प्रति नष्ट मप्य नष्ट तद् दृश्यं, कुत:, सर्वान् पुरुषान कमलान् पक्रशलान् प्रति माधारणत्वाद । व्यापष्ट कतार्थमे कम इति। नाशः पदर्शनं, अनट तु दृश्य मन्य पुरुषमाधारणत्वात्. सम्माद हण्यापरस्या मनः चैतन्यं रूपं तेन, तदिह अतिस्मृतीतिहासपुराणप्रमिह मन्यन मनमा मेकमनाययं ब्यापि गित्यं विश्व कार्यशनि मद् यद्यपि कुशलेम तं प्रति कत कायं न दृश्यते तथा प्य कुशलेम दृश्यमान न मास्ति, न कि रूपमन्धन न दृखत इति चक्षुष्मताऽपि दृश्य मानमभावप्राप्त भवति, न प्रधामबदेक एव पुरुषः, त नानात्वम्य जन्ममरण मुख दु:खोपभोगमुक्ति संसारयवस्थया सिद्धः, एकत्व युतीनां च प्रमाणान्तरविरोधात्कषिद् देशकालविभागाऽभावेन भन्या. ऽप्युपपत्तेः, प्रत्येक व पुरुष नानात्व योग शुन्यत्र साचात् प्रतिपादनाद बनामका लोहित शकणां बही: प्रमा: मनमानां मरूपा: । पनीचोकी लुषमापोऽनु- ते नहाय ना भुक्तभीगाम जोऽन्य पति युतिः । पस्या एव युतेबानेन सूवेणा. र्थोऽभूदित इति । यतो दृश्य नष्टमप्यमष्ट पुरुषानतरं प्रयस्ति चतो हुग्दर्शन- शक्यानित्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यातः ।... अवैवाऽममिनामनुमतिमा:-तथा चोकम् इति । धर्मिण गुणानाम् पात्मभिरमादिसंयोगाद् धर्ममानायां मर. दादीनामप्यमादिः संयोग रति। एकैकस्य मादादः संघीगोनादिरप्यनित्य एक यद्यपि तथाऽपि सर्वेषां महदादीनां नित्यः, पुरुषासराणा साधारणवादन ·• १५ साधनपादः। चोल धर्मिणामनादिसंयोगाद धर्ममावाणामप्यनादिः संयोग इति। २२॥ संयोगखरूपाऽभिधिसयेदं सूत्रप्रवकृते । खम्वामिशक्त्योः खरूपोपलब्धिहेतुसंयोगः ॥२३॥ पुरुषः स्वामो दृश्येन खेन दर्शनार्थं संयुक्ताः, तस्मात् संयोगाद दृश्यस्योपलब्धिर्या स भोगः, यातु द्रष्टुः स्वरूपोपलब्धि: सोऽपवर्ग: । दर्शनकार्यावसान: मंयोग इति दर्शनं वियोगस्य कारणमुक्त, दर्शनमदर्शनस्य प्रतिहन्दीति अदर्शनं संयोग- निमित्तमुक्त, नाऽत्र दर्शनं मोक्षकारणम्, अदर्शनाऽभावादेव बन्धाभावः स मोक्ष इति, दर्शनस्य भावे बन्धकारण स्याऽदा दश- उन धर्ममा वाणाम्, इति भावग्रहणेन व्याप्ति गमति, पत एतद् भवति, यद्यप्य कस्य महत: संयोगोऽतीत तामापनस्तथाऽपि महदन्तरस्य पुरुषाणां संयोमा नातीत इति नित्य उक्त: ॥ २२ ॥ तदेवं तादध्ये संयोग कारण उक्त, प्रासनिके प्रधामनित्यत्वे संगेगसामान्य. नित्यत्वे हेती धोक्ने, संयोगस्य यत् स्वरूपम् पसाधारणो विशेष इति यावत् तदभि. पित्सयेदं सूवं प्रवते स्वस्वामिभन्यो: खरूपीपलब्धिहेतुः संयोगः ॥ २३ ॥ इति । यतो दृश्य तदधमवस्तजनितोपकारं भनमानः युरुषस्तस्य खामी भवति, भवति च दृश्यमस्य खं, स चाऽनयोः संयोगः शक्तिमावेण व्यवस्थितस्ततस्वरूपोपलब्धि- तदेतझाष्यमवद्योतयति। पुरुष इति । पुरुषः खामी योग्यतामावेष हीन खेन योग्यतयैव दर्शनार्य संयुक्तः। शेषं सुगममा स्यादेतद। ट्रष्टुः खपीपषधिरपन्यतेऽनेमेत्यपवर्ग उक्तः, न च मोष: साधनवान्, तथा सत्य यं मीचत्वादेव यवतेत्यत पार दर्थनकाऱ्यावसान इति। दर्शनकार्यावसानो बुद्धिविशेषेण सह पुरुषविशेषस्य संयोग रति दर्शनं वियोगकारणमुन्नम्। कर्ष पुनर्दधमकाविसानत्व संयोगस्येत्यत पार दर्शनम् इति। ततः किमित्यत पार पदर्शनम् पति, पदनम् पविद्या, संयोगनिमित्तसत्तम् । एतमर्थ हेतुः।

·पातालानम्। नाम, नस्य नाश इत्यतो दर्शनज्ञानं कैवख्य कारण मुक्त, किश्वेदमदर्शन किं गुणानामधिकारः पाहोखिद् हकिपस्य स्वामिनो दर्शितविषयस्य प्रधानचित्तस्याऽनुत्पा, स्वस्मिन् दृश्ये विद्यमाने दर्शनाऽभावः । किमर्थवत्ता गुणानाम् । प्रथा- विद्या स्वचित्तेन सह निरुद्धा स्वचित्तस्योत्पत्तिबीजम्। किं स्थितिसंस्कारक्षये गतिमंस्कागऽभिव्यक्ति, यवेदमुक्तं प्रधान स्थित्येव वर्तमान विकाराऽकरणादप्रधानं स्थात्, तथा स्पष्टयति मावति । मनु दर्जनमदर्शनं विरोधिनं विनिवयितु बन्धस्य कुती निहत्तिरित्यत पार वनस्य इति । बुडादिविविक्तसात्मन: स्वरूपाऽवस्थान मोष उक्ती, न तस्य साधनं दर्थ नपित्वदर्शनिवत्तिरित्यर्थः । पसाधारणं सं योगे ईतुमदर्शमविशषं यौतमदर्शनमा विकल्प यति किञ्चदम् इति । पर्युदास महोत्वा किं गुणानामधिकार ति। अधिकारः कार्यारमण सामर्थ्य, सती हि संयोग: संसारहेतुरुपजायते । प्रसज्य प्रतिषेधं यहोवा हितौयं विकन्य- माह पाहोस्विर इति। दर्शितो विषयः शब्दादिः सत्त्व पुरुषाऽन्यता च येन चित्तेन तस्य तहिषयस्यान पाद: । एतदेव स्फोरयति। म्वस्मिन् इति दृश्ये शब्दादी सत्त्व पुरुषाऽन्य तायां चेति, ताबदव प्रधानं विच ते न यावद् द्विविध- दर्शनमभिनिवरिति, निष्पादित भयदर्शने तु विनियत ते ति। पर्युदास एव वतीयं विकल्पमा किमर्थवता गुणानाम् इति, सत्कार्य वादसिद्धी हि भाविनापि भोगाऽपवर्गवन्यपर्दश्यतयात इत्यर्थः । पर्युदास एवं चतुर्थ विकल्पमा पथाऽविद्या रति । प्रतिसगशाले खधितन सा मिरहा प्रधान- साम्यमागता वासनारूपच स्खचित्तोपनियोजं, तेन दर्शनादन्याऽविद्यावास नेवा- दर्शनमुना। पर्युदास एव पञ्चमं विकल्पमा किं स्थिति इति । स्थिति- संस्कारस्य प्रधामचिन: साम्यपरिणामपरम्परावाहिना, ये गति: महदादि विकारारम्भः, तदेतुः संस्कारः प्रधानस्य गति संस्कारतस्याऽभिव्यक्नि: कार्यो- मुखत्वम्। तदुभयसंस्कारसावे मतान्तराऽनुमतिमा यवेदमकम् इति । ऐशान्तिवत्व' व्यासपतिः। प्रधीयते अन्यते विकारजातमनेनेति प्रधान, तश्चेतस्थित्यैव वत्तेत न कदाचिद् गत्या ततो विकाराऽकरपात्र प्रधीयते तैम विधिदित्यप्रधान साद, पप गत्ये व वतन कदाचिदपि स्थिव्या तबाट ·साधनपादः। गत्यैव वर्तमान विकारनित्यत्वादप्रधानं स्यात्, उभयथा चाऽस्य प्रवृत्तिः प्रधानव्यवहारं लभते नाऽन्यथा, कारणान्तरे- ष्वपि कल्पितेष्वेव समानञ्चः। दर्शनशक्तिरेवाऽदर्शनमित्ये के प्रधानस्यात्मख्यापनार्था प्रवृत्तिः इति श्रुतेः, सर्वबोध्यबोध- समय : प्राक् प्रवृत्तेः पुरुषो न पश्यति, सर्व कार्यकरणसमर्थ दृश्य तदा न दृश्यत इति। उभयस्याऽप्यदर्शनं धर्म इत्ये के, तवेदं दृश्यस्य स्वात्मभूतमपि पुरुषप्रत्ययाऽपेक्षं दर्शनं दृश्य- धमत्वेन भवति, तथा पुरुषस्यानात्मभूतमपि दृश्यप्रत्ययापेचं . तथा गत्यैव इति। क्वचित्पाठः स्थित्यै गत्यै इति, तादथ्य चतुर्थी एबकारण द्रष्टयः, स्थित्यै चेन्न वत्तेत न क्वचिहिकारी विनश्येत, तथा च भावस्य सती- विनाशिनी नोत्पत्तिरपौति विकारत्वादेव थवेत, एवच न प्रधीयते पद किश्चिदित्य प्रधानं स्यात्, तदुभ यथा स्थित्या गत्या चाऽस्य प्रवृत्ति: प्रधानव्यवहार लभते, नान्यथा एकान्ताऽभ्युपगमे । न केवलं प्रधाने, कारणान्तरेषु पपि परब्रह्मा- तन्यायापरमागवादिषु कल्पितेषु समान: चर्को विचारः, तान्यपि हि स्थित्यैव वन- मानानि विकारा करणादकारणानि स्यः, गत्यैव वर्तमानानि विकारनित्यत्वादकार- यानि स्युरिति च । पर्यु दास एव च षष्ठं कल्पमा दर्शनशक्तिरेव इति । यथा प्रजापतिव्रते नेक्षेतीद्यसमादित्यम् इति पनौक्षणप्रत्यासवः सङ्कल्पी ग्धत एक मिहापि दर्शन निषेध तत् प्रत्यासत्रा तन्मूला शक्तिरुच्यते, सा च दर्शनं भोगादि- लक्षणं प्रसोतु ट्रष्टारं दृश्य न योजयतीति । अवैव श्रुतिमाह प्रधानस्य इति । स्यादेतत् प्रधानमात्मत्या पनार्थं प्रवति इति श्रुतिरा, न त्वात्मदर्शनशक्तिः प्रव. त इत्य त पाए सर्वबोध्य वोधसमर्थ इति। प्राक प्रवृत्त: प्रधानस्य नाऽत्मख्या- पनमात्र प्रहत्ती प्रयोजकमसामध्ये तदयोगात, तस्मात्मामय प्रात: प्रयोजक- मिति श्रुत्याऽादुक्तमित्यर्थः । दर्शनशक्ति: प्रधानाधयेत्य शौकत्य षष्ठः कल्पः, इमामेवोभयाययामास्याय सप्तमं कल्पमा उभयस्याप्यदर्थनम् इति । पुरुषस्य च दृश्यस्य चादर्शन दर्शन भक्तिधर्म इत्ये के। स्यादेतद्, मृष्यामहे दृश्य स्पेलि, तस्य सर्वशत्याऽत्रयत्वात्, न ट्रष्टुरिति पुनर्मष्यामः, न हि तदाधारा ज्ञान- भक्तिः, तब ज्ञान स्याऽसमवाया, अन्यथा परिणामापत्चिरित्यत पार वेदम् इति, भवतु दृश्यात्म के, तथाऽपि तस्य जड़त्वेन तद्गतमतिकार्य दर्शनमपि बड़- मिति न शक्यं तदर्मत्वेम विज्ञातु, नस्य खयमप्रकामवाद, पती दृशेरात्मनः उभयख .

·- पातजलदर्शनम्। पुरुषधर्मत्वेनेव दर्शनमवभासते। दर्शनज्ञानमेवाऽदर्शन मिति केचिदभिदधति, इत्येते शास्त्रगता विकल्पाः, तत्र विकल्प- बहुत्वमेतत्सर्वपुरुषाणां गुणसंयोगे साधारणविषयम् ॥ २३ ॥ यस्तु प्रत्यक्चेतनस्य खबुद्धिसंयोग:- तस्य हेतुरविद्या ॥ २४॥ विपर्यय ज्ञानवासनेत्यर्थः विपर्ययज्ञानवासनावासिता म कार्यनिष्ठां पुरुषख्यातिं बुद्धिः प्राप्नोति साऽधिकारा पुन रावर्त्तते, सा तु पुरुषख्यातिपर्यवसाना कार्यनिष्ठां प्राप्नोति चरिताऽधिकारा निहत्ताऽदर्शना बन्धकारणाऽभावान पुन, - प्रत्ययं चैतन्यछायापत्तिकपेक्ष्य दर्शनं दृश्यधर्मत्वेन भवति विज्ञायते, विषयेण विष. थिण: उपलक्षणात्, नन्वं तावताऽपि दृश्यधर्मत्वमस्य ज्ञानस्य भवति न तु पुरुष. धर्मलमपीत्यत पाह तथा पुरुषस्य इति । सत्यं पुरुषस्थानात्मभूतमेव, तथाऽपि दृश्यबुद्धिसत्त्वस्य यः प्रत्ययः चैतन्य छायापत्ति स्तमपेक्ष्य पुरुषधर्मत्वेने व न तु पुरुष धर्मत्वन। एतदुक्तं भवति चैतन्य विम्बाद्ग्राहितया बुद्धि चैतन्य योरभदाद बुद्धिा. सन्धधर्मा इव चकासतौति इति । षष्टम कल्पमा दर्शन ज्ञानम् इति "झाममेव शब्दादीनामदर्शनं न तु सत्व पुरुाऽन्यता या इति केचिद, यथा पक्षाप्रमावपि रसादाबामायमुच्यते । एतदतो भवति सुखाद्याकारसदादिनामानि खसि- बानुगपतया द्रष्ट दृश्य संयोगमाधिपतीति । तदेवं विकल्प चतुर्थविकल्पं स्वीकत मितरेषां विकल्पाना साधाशास्त्रगतानां सर्व पुरुषसाधारण्यं न भोगवैषिवामाव. पसान दूषयति इत्येते शास्त्रगता इति ॥ २२ ॥ पतु विकल्पं निर्धारयितु सूचमवतारयति बस्तु प्रत्यक्तमय बबुद्धि संयोग इति। प्रति प्रतीपम, पञ्चति प्राप्रीति इति प्रत्यक, पसाधारणस्तु संयोग एकै कस्य पुरुषस्य क यै कया मुद्धमा वैचिवातुः, सूब पठति तस्य तुर. विद्या इति ॥ २४ ॥ नन्वविद्या विपर्ययज्ञानम् । तस्य भोगाऽपवर्गयोरिव खबद्धिसंयोगी हेतुः, पसंयुक्तायां बुद्धौ तदनुत्पत्तः, वत्कथमविद्या संयोगभेदन हेतुरित्यत चार विपर्ययचामवासना ति। सर्गान्तरौयाया पविद्याया: खचितेन सह निरुजावा पपि प्रचामेऽस्ति वासना, तहासनावासितं च प्रधान जसत्य रुषसंयोगिनी तादृशीमेक बुद्धि मुमति, एवं पूर्वपुस्सगेधित्वनादित्वार- ·साधनपादा। रावर्तते। पच कश्चित् षण्डकोपाख्यानेनीहाटयति मुग्धया भार्ययाऽभिधीयते षण्डक आर्यपुत्र अपत्यवती मे भगिनी किमर्थ नाहमिति, स तामाह मृतस्तेऽहमपत्यसुन्यादयिष्या- मौति, तथेदं विद्यमानं ज्ञानं चित्तनिवृत्तिं न करोति विनष्ट करिष्यतीति का प्रत्याशा, तत्राचार्यदेशीयो वक्ति ननु बुद्धिनित्तिरेव मोक्षः, प्रदर्शनकारणाऽभावाद् बुद्धिनित्तिः, तचाऽदर्शनं बन्धकारणं दर्शनाविवर्तते । तत्र चित्तनिहत्ति- रव मोक्ष:, किमर्थमस्थान एवाऽस्य मतिविभ्रमः ॥ २४ ॥ . टोष: । पत एव प्रतिमर्गाव स्थायां न पुरुषो मुच्यत इत्या विपर्यय ज्ञान इति । यदा पुरुषख्याति कार्य निष्ठां प्राप्ता तदा विपर्याय ज्ञानवासनाया: बन्धकारणस्था- भावान पुनरावत इत्याह सा तु रति । पत्र कश्चित् नास्तिकः कैवल्यं षण्ड- कोपाख्यानेनोपहसति । षण्ड कोपाख्यानमार मुग्धया इति । किमर्थमित्यर्थ शब्दो निमित्त लचयति, प्रयोजनस्याऽपि निमित्तत्वात् । षण्ड कोपाख्यानसाम्य . मा पादयति तदम इति । इदं विद्यमान गुण पुरुषान्यताख्यातिज्ञान चिप्स- नितिन करोति पर वैराग्येण ज्ञानप्रसादमा विष ससंस्कार मिरुद्ध विनष्ट करिष्यतीति का प्रन्याशा, यखिन सत्येव यद भवति तत्तख कार्य न तु यमित्र- सतौति भाव: । पव एकदेशिमोन परिहारमा तवाचार्य देशीय इति । इषद- परिसमाप्त पाचार्य चाचार्य देशीयः। पाचार्यस्तु वायुप्रीति कृतलक्षण: पाधि- नोति चपास्त्राथमाचार स्थापयपि । खयमाचरते यस्मादाचार्य स्तेन चोचते भीमविवेकख्यातिरूपपरिणत बुद्धिमित्तिरेव मीषः, न च बुद्धिखरूप. निहत्तिः, सा च धर्ममेघान्तविवेकख्यातिप्रतिष्ठाया पनन्तरमेव भवति सत्यपि बुद्धिस्वरूपमावाऽव स्थान इत्यर्थः । एतदेव स्कोरयति पदर्शन इति, पदर्शनस्य बन्धकारपस्याऽभावाद बुद्धिनिहत्तिः, तचाऽदर्शनं बन्धकारणं दर्षनानिवर्तते, दर्शननितिम्त पर वैराग्यसाध्या, सत्यपि बुद्धिस्वरूपाऽवस्थान मीच इति भावः । एकदेशिमतमुपन्धस्य स्वमतमाह तव चित्तमित्तिरेव मोक्ष इति । नमूक्त दर्शने निचिराच्चित्तम्वरूपमित्तिभवतीति कथ दर्शनकायेंत्यत पार कथमस्थान एवाऽस्य मतिविभम इति, अयमभिसन्धि: यदि दर्शना साचाचितमिहत्तो बारपसावमको कुहि तत एवम् उपाखभ्य महि किन्तु विवेकदर्शन' प्रकर्षकाष्ठां इति ।

·पातालदर्शनम्। हेयं दुःखं हेयकारणं च संयोगाख्यं स निमित्तमुक्तामतःपरं हानं वसाव्यम्। तदभावात् संयोगाऽभावो हान तद् दृश: कैवल्यम् ॥ २५ ॥ तस्थाऽदर्शनस्याऽभावाद बुद्धि पुरुषसंयोगाऽभाव: प्रात्य न्तिको बन्धनोपरम इत्यर्थः, एतद हानं, तद् दृशः कैवल्यं पुरुषस्थाऽमिश्रीभावः, पुनरमंयोगो गुणैरित्यर्थः। टुःख- कारणनिहत्तौ दुःखो परमो हानं, तदा खरूपप्रतिष्ठः पुरुष, इत्युक्तम् ॥ २५॥ अथ हानस्य कः प्राप्त्य पाय इति । विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥ सत्त्वपुरुषाऽन्यताप्रत्ययो विवेकख्यातिः, सा तु र हत्त- मिथ्यानाना प्रवते, यदा मियाजानं दग्धवीनभावं बन्ध्य- प्रम सम्पद्यते तदा विधतल शरजस: सत्त्वस्य पर वैशाग्दो इति । म निरोधसमाधिभावनाप्रकमेव चित्तनिश्चिमन्यु रुषस्वरूपाऽवस्थामीपपी. गीत्यातिष्ठामहे तस्कथमुपाखभ्यमीति ॥ २४ ॥ तदेवं व्यहडयमजा ढतीय गुहाऽभिधानाय मूवमवतारयति, हेयं दु:खम सू. तदभावात्मंयोगाऽभावी हान सद दृश: कैवल्यम् ॥ २५ ॥ इति । सूत्र व्याचष्ट तस्य इति । पति हिमहामन येऽपि संयोगाऽभावोऽत हकमान्य- निक इति। दुःखोपरमो सममिति पुरुषार्थता दर्शिता। शेषतिरोहि तम् ॥ २५॥ कानोपायबच चतुर्थ व्यूहमाख्यातुं सूचमवतारयति पचति । सू० विवेकख्यातिरविमा कानोपाय पति ॥ २६॥ पागमाऽनुमानाभ्यामपि विवेक- ख्यातिरसि न पासो व्युत्थान वसंस्कार वा निर्यात, ततोऽपि तदनुत्तेः, ·साधनपादः। परस्यां वशीकारसंज्ञायां वर्तमानस्य विवेकप्रत्ययप्रवाहो निर्मलो भवति, सा विवेकख्यातिरविनवा हानस्थोपायः, ततो मिथ्याज्ञानस्य दग्धवीजभावोधगमः पुनचाऽप्रसव, इत्येष मोक्षस्य मार्गो हानस्थोपाय इति ॥ २६ ॥ तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ तस्येति प्रत्यदितख्याते: प्रत्याम्नायः, मप्तधेति अशया- वरणमलापगमाञ्चित्तस्य प्रत्ययान्तराऽनुत्पादे सति सप्तप्रकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति, तद्यथा परज्ञिातं हेयं नाऽस्य पुनः परिजयमस्ति । क्षौणा हेय हेतवो न पुनरेतेषां क्षेतव्यमस्ति। साक्षात्कृतं निरोधममाधिना हानम्। भावितो विवेक- ख्यातिरूपो हानोपायः। इत्येषा चतुष्टयो कार्या विमुक्तिः प्रज्ञायाः। चित्तविमुक्तिस्तु त्रयो, चरिताऽधिकारा बुद्धिः । - इति तनिहत्त्यर्थ म पविलवा इति, विप्लवी मिथ्याज्ञानं तहिता। एतदुक्तं भवति, श्रुतमयेन ज्ञानेन विवेक ग्रहीत्वा युक्तिमयेन च व्यवस्थाप्य दीर्घकाल. नैरन्तय सल्कारासेविताया: भावनायाः प्रकर्षपर्यन्तं समाधिगता साक्षात्कारवती विवेक ख्यातिनिवर्तितस वासनमिथ्याज्ञाना निलिया जानोपाय इति । शेषं भाष्यं सुगमम् ॥ २६ ॥ विवेकख्याति निष्ठाया: स्वरूपमा मूवेण तम्य सप्तधा प्रान्तभूमिः इत्यनेन ॥ २७ ॥ व्याचष्टे तस्य इति । प्रत्युदित ख्याते: वर्तमानख्याते योगिनः, प्रत्याम्नायः परामर्श:, पशुद्धिरेवावरणं चित्तसत्त्वस्य सदेव मलं तस्याऽपगमात, चित्तस्य प्रत्ययान्तराऽनुत्पाद तामसराजस व्युत्थान प्रत्य यानुत्पाद, निर्विनवविवेक- ख्यातिनिष्ठामापनस्य सप्तप्रकारेव प्रज्ञा विवेकिनी भवति । विषयभेदात् प्रज्ञाभेद:, प्रकष्टोऽन्ती यासां भूमीनाम् पवस्थामा तास्तथोक्ता, यतः परं नास्ति सम्प्रकर्षः, प्रान्ता भूमयो यस्याः प्रजाया विवेकख्यातेः सा तथोक्ता । ता एव सप्तप्रकाराः प्रज्ञाभूमौरुदाहरति तद्यथा इति । तव पुरुषप्रयवनिष्पादाम चतसृषु भूमिषु मघमामुदाहरति परिजातं हेयम् इति । यावकिल माधानिक सत्सव परि. , ·ग्रावाणी पातञ्चलदर्शनम्। गुणा गिरिशिखरकूटच्युता इव खकारणे प्रलयाऽभिमुखाः सह तेनाऽस्त गच्छन्ति, न चैषां विप्रलीनानां पुनरस्त्युत्पादः प्रयोजनाऽभावादिति। एत. स्यामवस्थायां गुण सम्बन्धातीत: खरूपमात्रज्योतिरमल: केवली पुरुषः। इति । एतां सप्तविधां प्रान्तभूमिप्रज्ञा- मनुपश्यन् पुरुषः कुशल इत्याख्यायते, प्रतिप्रसवेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति गुणातीतत्वादिति ॥ २७ ॥ सिहा भवति विवेकच्यातिानोपायः, न च मिहिरन्त- रेण साधनमित्येतदारभ्यते । योगाङ्गाऽनुष्ठानादशुदिक्षये ज्ञानदीप्तिरा- विवेकख्यातेः ॥ २८॥ 0 . बामतापसंस्कारैः पत्तिविरोधाद दुःखमेवेति यंसरिजातम् । प्रान्तमा दर्शयति नाथ पुन: किञ्चिदपरिजेयमस्ति इति । हितीयामा चौपा ति। प्रान्तमामा पुनः इति । द्वतीयामा सामान कसम इति । प्रत्यक्षेश निषितं मया संग्रजाताऽवस्थायामेव निरोधसमाधिसाध्याम, न पुनरस्मात्य नितव्य मस्तौति शेषः । चतुर्थीमा भावित इति । भाविती निष्पादिती विवेकख्यातिरूपी हानीपायो, नास्याः परं भावनीयमतीति भेष: । एषा चतु टयो कायाविमुक्तिः समामिः, कार्यतया प्रयवच्याप्यता दर्शिता, क्वचिपाठः कार्यविमुकिरिति, कार्यान्सर विमुकि: प्रज्ञावा रत्यर्थः । प्रयवनिष्पाद्यानु नियादनीयाममयबसाध्या चितवितिमा चिनविमुकिस्तु वयो रसि । प्रथमामा चरिताधिकारा बुद्धिः इति । कराभोगाऽपवर्ग काय त्यय: । द्वितीया- भारगुणा इति। प्रान्त तामा न चैषाम् इति। बतीयामा एतस्यामव- स्थायाम् इति। एतस्यामवस्थायां जोवई व पुरुष: कुमखो सकः इत्युच्यते घरमदेहत्वादिस्याएताम् पति, भौपचारिक सक्तमा प्रतिप्रसवे इति । प्रधानखयेऽपि पित्तस्य मुक्त: कुबल इत्येव भवति गुणाऽतीतत्वादिति ॥ २७॥ तदेवं चतुरो व्यूहानुका तन्मध्यपतितस्य कामोपायमा विवेकख्याते!दोहमादि- बत् मागसिद्ध पसिदस्य पीपायत्वाऽभावात् सिपायान् बमारमत त्या ·साधनपादः। योगाङ्गानि अष्टावभिधायिष्यमाणानि, तेषामनुष्ठानात् पञ्चपर्वणो विपर्ययस्याऽधिरूपस्य क्षयः नाशः, तत् क्षये सम्यगज्ञानस्याऽभिव्यक्तिः, यथा यथा च साधनान्यनुष्ठीयन्ते तथा तथा तनुत्वमशुडिरापद्यत, यथा यथा च क्षौयते तथा तथा क्षयक्रमानुरोधिनी ज्ञानस्याऽपि दौप्तिर्विवईते, सा खल्वेषा विद्धिः प्रकर्षमनुभवति आ विवेकख्याते: पा गुण- पुरुषस्वरूपविज्ञानादित्यर्थः। योगाङ्गाऽनुष्ठानमशुद्देवियोग- कारणं यथा परशुश्छ द्यस्य, विवेकख्यातेस्तु प्राप्तिकारणं यथा यथा .. सिद्धा इति । तवाऽभिधास्य मानानां साधनानां येन प्रकारण विवेक ख्यात्युपा. यत्व तद दर्शयति मूत्रण योगेत्यादिना ख्यातेरित्यन्तेन ॥ २८॥ योगाङ्गानि छि यथा योगं दृष्टाऽदृष्ट हारेणाऽद्धिं चिन्ति, पक्षपर्वषो विपर्ययस्थत्य पहचणं पुण्याऽपुण्य योरपि जास्थायु गई तुनाउमाविरूपत्वादिति षं सुगमम् । नाना- विधस्य कारणभावस्य दर्शनाद योगाङ्गानुष्ठानस्य कीदृशं कारणमित्यत पार, योगाङ्गाऽनुष्ठानम् इति । पण्डया वियोजयति बुद्धिमत्त्वमिति प. बियोगकारणम्। दृष्टान्तमा यथा परशु इति । परशः वेद्य चं मूलेन वियोजयति, पशुद्धया वियोजयद बुद्धिमत्व विवेक ख्याति प्रापयति । धर्म: सुखस्य तथा योगाङ्गानुष्ठानं विवेकख्याते: प्राप्तिकार नान्यम प्रकार. पोल्या विवेक ख्यातस्तु इति। माइन्य धेसि प्रतिपक्षपात प्रकृति कति चैतानि इति । उत्तरं नवैव इति, तानि दर्शयति कारिकवा सदा थोपनि इति । पनीदाहरणान्यात तबीयत्तिकारणम् इति। मनो विजाममव्यय- देण्यावस्थातीऽपनीय वर्तमानावस्थामापादयदुत्पत्तिकारणं विज्ञानस्य । स्थिति- कारणं मनम: पुरुषार्थता अमिताया उत्पन्न मनस्ताव दवतिष्ठते न यावर हिविधं पुरुषार्थमभिनिवर्तयति, पय निर्वसितपुरुषार्थहयं स्थितेरपैति, समाल खकारणादुत्पनस्य मनसोऽनागलपुरुषार्थता स्थितिकारपम्। दृष्टान्तमा शरीरस्येवाहार इति । प्रत्यवसानिमित्तम् इन्द्रियहारा खतो वा विषयस संस्क्रिया अभिव्यक्तिः, तस्याः कारणं यथा पस्याऽखोकः । विकारकार मनसी विषयान्तरं, यथा हि मकण्डोः समाहितमनसो बमकौविपचामान. पक्षमखरप्रवणसमनन्तरमन्मौखिताचस्य खरूपलावण्ययौवमसम्पन्नामसरसमुनो. चामोधमापस्य समाधिमपहाय तस्यां सतो मनी बभूवति । पवैव निदर्शक- ·१.४ पातालजर्शनम्। धर्मः मुखस्य, नान्यथा कारणम् ।। कति चैतानि कारणानि शास्त्रे भवन्ति । नवैवेत्याह, तद्यथा उत्पत्तिस्थित्य भिव्यक्ति विकारप्रत्ययाऽऽप्तयः वियोगाऽन्यत्वकृतयः कारणं नवधा स्मृतम् इति। तत्रोत्पत्तिकारणं मनो भवति विज्ञानस्य, स्थितिकारणं मनस: पुरुषार्थता, शगैरस्येवाऽऽहार इति । अभिव्यक्तिकारणं यथा रूपस्याऽऽलोकस्तथा रूपज्ञानम् । विकारकारj मनसी विषयान्तरं, यथाऽग्निः पाक्यस्य । प्रत्यय कारणं धूमज्ञानमग्निज्ञानस्य। प्राप्तिकारणं योगाङ्गा- उनुष्ठानं विवेक ख्यातः । वियोगकारणं तदेवाऽशुद्धः । अन्यत्वकारणं यथा सुवर्णस्य सुवर्ण कारः। एवमकस्य स्त्री. प्रत्ययस्य अविद्या मूढत्वे हेषो दुःखत्वे, रागः सुखत्व, तत्त्व- मत पव माह यथाऽनि: इति यथाऽग्रि: पाक्य स्य तण्डलादः कठिनाऽवयव मनिवेश स्य प्रशिथिलावयव संयोगलचा म्य विकारस्थ कारणम्। विषयमा प्रत्व यकारणं धमज्ञानमांगनानस्य इति । ज्ञायत इति जानम पांगमा ज्ञानं चेति पांग्रज्ञानं तस्येति, एतदुक्तं भवति वर्तमानस्यैवाः जयस्य कारण त या कारणमिति। प्राप्ति कारणम् श्रौत्सर्गिको निरपेक्षाणां कारणानां कार्य क्रिया प्राप्तिः, तस्या: कुतशिदपवादी प्राप्ति: यथा निनोपसण स्वभावा. नामपां प्रतिबन्धः सेतु ना, तहाऽपि बुद्धिसत्त्वस्य मुख प्रकाशशीखस्य वामा. विकी सुखविवेक ख्यातिजमकता प्राप्तिः, सा कुतविदधर्मातमसो वा प्रति. धन्धान भवति, धर्माद योगाङ्गाऽनुष्ठामाहा सदपनये तद प्रतिबद्ध निस्वभावत एव तजनकतया सदाऽप्रीति, यथा वक्ष्यति निमितमप्रयोजक प्रकृतीनां बरणभेदस्तु ततः विकवद इति। तदेवं विवेक ख्यातिलक्षण कार्याऽपेक्षया प्राप्ति कारणमुक्कम, भवान्तर कार्यापेक्षया देव वियोगकारणमित्या वियोग- अन्यत्व कारणमा यथा सुवर्णस्य सुवर्णकार इति कटक- कुण्ड ख केयूरादिभ्यो भिनाऽभिवस्य भेदविवक्षया कटकादिभिवस्याऽभेदविवक्षया कटकादमिवस्य सुवर्षस्य कुलखादन्यत्वं, तथा च कटककारी सुवर्णकार: কুমিল্লা মৃন্ম কুলাঘ। অস্থিৰবি আংল- कारणं यद्यपि, तथाऽपि धर्मिणी धर्मयोः पखाकवतण्डुलत्वयोमेंदाऽविवचया कारणम् इति ।

·साधनपादः। जान माध्यस्थ्य । धृतिकारणं शरीरमिन्द्रियाणां तानि च तस्य, महाभूतानि शरीराणां तानि च परस्परं सर्वेषां तैयैग- यौनमानुषदैवतानि च परस्पराऽर्थवाद, इत्येवं नव कार. णानि। तानि च यथासम्भवं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यानि, योगाङ्गानुष्ठानं तु विधैव कारणत्वं लभत इति । २८॥ तत्र योगाङ्गान्यवधायन्ते- धर्म योरुपजनाऽपायेऽपि धयंनुवर्तत इति म तस्याऽन्यत्वं शक्य वकुम, इति विकार कारणत्व मुक्तम, इति न सङ्कर', न च संस्था नभेदो धर्मिणोऽन्यत्व कारण मिति न्याये यम् । सुवर्णकार इत्यस्याऽसजातेः । वाह्यमन्यत्वकारणमुपन्यस्या- ऽध्यात्मिक मुदाहरति एवमेकस्य इति । पविद्या कमनीयेयं कन्धे यादिज्ञान, सम्मोहयोगात स एव स्त्री प्रत्यया मूढो विषमो भवति चैत्र स्य, मैवस्य पुण्यवती वत कलवरवमेतत् न तु मम भाग्य होनस्य इति । एवं सपवीजनस्य तस्यां हषः स्त्री प्रत्य यस्य दु:ख त्वे, एवं मैवस्य तम्या भर्त: रागस्तस्यैव स्त्रीप्रत्ययस्य सुखत्वे, तत्त्वज्ञानं त्वनासमैदोऽस्थि मजाममूहः स्वीकाय: स्थानवौजादिभिरशुचिरिति. विवकिनां माध्यस्थ्य वैराग्य कारणमिति । तिकारणं शरीरमिन्द्रियाणां विधारकम् इन्द्रियाणि च शरीरस्य, सामान्य करण वत्तिहिं प्राणाद्या वायवः पच. तदभावे भरौरपाताद । एवं मांसादिकायाजानामपि परस्परविधार्थ विधारकतम। एवं महाभूतानि पृथिव्यादीनि मनुष्य वरुण सूर्य गन्धवशि- लोकनिवासिनां शरीराणां, तानि च परस्परं पृथिन्यो हि गन्धरनरूपस्पर्श शब्द. गुणायां पञ्च महाभूतानि परस्परं विधार्य विधारकभावनाऽस्थितानि, पस चत्वारि, तेजसि पौगि, ईच मातरिश्चनौति। सैर्य ग यौनमानुषदैवादीनि च विधायविधारकमावेनाऽवस्थितानि । नन्वाधाराऽधेयभावरहितानां कुतस्तत्व. मिटात पार परस्परार्थवाद इति। मनुष्य शरीरं हि पशुपतिमगसरोसप. स्थावरोपयोगेम ध्रियते, एवं व्याघ्रादिवरोरमपि मनुष्यपरामवादिशौरोपयोगेन, एवं पशुपक्षिगादिशरीरमपि स्थावरायपयोगेन, एवं देवशरीरमपि मनुष्योप- इतकाममगकपिञ्जलमांसान्य पुरोडाशमाहारशाखाप्रतरादिभिरिन्यमानं तदुप- योगेन, एवं देवताऽपि वरदामहध्यादिभिर्मनुष्यादौनि हारयतीति परस्परा- बमित्यर्थः। शेषं सुगमम् । २८॥ , ·पातालदर्शनम्। यमनियमासनग्राणायामप्रत्याहारधारणा- ध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि ॥ २६ ॥ यथाक्रम मेतेषामनुष्ठानं खरूपं च वश्यामः ॥ २९॥ तत्र- - अहिंसासत्यमस्तेयब्रह्मचर्याऽपरिग्रहा यमाः तवाऽहिंसा सर्वथा सर्वदा सर्वभूतानामनभिद्रोहः, उत्तरे च यमनियमास्तम्भूलास्तमिडिपरतया तत्प्रतिपादनाय प्रति पाद्यम्त, तदवदातरूपकरणायैवोपादौयन्ते। तथा चोक्त स एल्वयं ब्राह्मणो यथा यथा व्रतानि बहूनि समादिसले सम्प्रति न्यूनाधिक संख्या व्यवहार्य योगावाचवधारयति तव योगाङ्गा. न्य वधार्यन्त इति। यमत्यादि बनानौत्यन्त मूवम् ॥ २६ ॥ अभ्यामवे. अडावीर्यादयोऽपि यथायोगमतेचे व स्वरूपती नान्तरोयकतया बाम यि. तव्याः ॥ २६॥ यमनियमाद्यान्युद्दिश्य यमनिहेशक सूवमवतारयांत तब इति। पहिसे. त्यादि यमा इत्यन्त सूबम ॥ ३० ॥ योगाङ्गमाहिंसामा। सर्वधा रति । इंटशीमहिसां स्तौति उत्तरे ति, तन्मूखा इति अहिंसामपरिपाल्य कता पन्य कत कल्पा: निष्पखवादित्यर्थः, समिति परतयै वाऽनुष्ठानम, अहिंसा पेन्मूल- मुपरेषां कई सेहिमासिडिपरा इथत पार तत्प्रतिपादनाय रति, सिद्धिः ज्ञानोत्पत्तिरित्यर्थः । स्यादेसद, पहिसाज्ञामार्था बधुत्तरे तं तैरन्धत एवं तदवगमादित्यत पार तदवदात इति । यद्युत्तरेचाऽनुष्ठीयेरन् पहिंसा मखिना स्थादसत्यादिभिरित्यर्थः। पवैवाऽममिकानां सम्मतिमा तथा चीतम् इति, सुगमम् । सत्यखचणमा यथार्थ बासनसे रति । यथा शब्दं सामा पूरयति यथादृष्टम् इति । प्रतिसम्बधिमं बचा शब्द प्रति चिपति तपा वाचनस इति, विवचायां बनवायाम इति । अन्यथा तुन सत्यम् । तत् सीपपत्तिकमा परब इति। परव पुरुष खगोषकान्तये खगोषसहचपोष- ·तथा तथा प्रमादवतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्तमानता. मेवावदातरूपामहिंसां करोति सत्यं यथार्थे वाचनसे, यथा दृष्टं यथाऽनुमितं यथा श्रुतं तथा वानमनखेति, परनखबोध- संक्रान्तये बाराका सा यदि न वञ्चिता भ्रान्ता वा प्रतिपत्ति. बध्या वा भवेदिति, एषा सर्वभूतोपकाराथं प्रवृत्ता न भूतोप. घाताय, यदि चैवमप्यभिधीयमाना भूतोपधानपरैव स्थाव सत्यं भवेत्, पापमेव भवेत, तेन पुण्याभासेन पुण्यप्रतिरूपकेण कष्टतमं प्राप्नुयात्, तस्मात् परोक्ष्य सर्वभूतहितं सत्यं ब्रूयात् । स्तेयम् अशास्त्रपूर्वक द्रव्याणां परत: स्वौकरणं, तत्प्रतिषेधः पुनरस्मृहारूपमस्त यमिति। ब्रह्मचर्य गुप्तेन्द्रियस्योपस्थ स्य भान्ता . नमनाय वाग उक्ता उच्चारिता, पतः सा यदि न वशिता वञ्चिका, यथा द्रोणाचार्येण खतनयाऽवत्याममरणम् पायुम्मन् सत्यधनाऽश्वत्थामा त इति पृष्टस्य युधिष्ठिरस्य प्रतिवपनं इस्सिनमभिसन्धाय सत्यं इतोऽवत्यामेति, तदिद- मुक्तस्यीचर न युधिष्ठिरस्य स्ववीध संकामयति, खसीधीह्यस्य इति इन नविषय इन्द्र जन्मा, म चासौ स कान्तः, किन्त्वन्य एव तस्य तनयवधबोधी बात इति । वा भान्तिजा, भान्तिय विवधासमये वा शेयार्थाऽवधारणसमये वा, प्रतिपच्या बन्या प्रतिपत्तिमध्या, यथाऽर्थ्यान प्रति वे भाषा प्रतिपत्तिषभ्या, निष्प्रयोजना वा स्यादिति यथाऽनपेक्षिताऽभिधाना वाक, तब हि परव स्वबोधस्य संकान्ति- रप्य संक्रान्तिरेव निष्प्रयोमनत्वादिति । एवं लवणमपि सत्य पराऽपकारफलं सत्याऽभासं न तु सत्यमित्या एषा इति । सदयथा सत्यतपसमस्करैः सार्थ गमनं पृष्टस्य सार्थगमनाऽमिधाममिति, पभिधीयमाना उचार्य माणा, शेषं सुगमम् । पभावस्य मावाऽधौननिरूपणतया स्ले यसक्षपमा सेयमशास्त्रपूर्वकम् पति, विशेषेश सामान्य लक्ष्यत रवर्षः। मानसम्वापारपूर्वकत्वापानिककायिक- यापारयोः प्राधान्यान्मनोव्यापार इत: पसहारूपम् इति । अपर्यखरूपमा गुप्त इति संयतीपस्थोऽपि हि स्नौपचवतहासापकन्दयतनतदास्पयनसती न ब्रमचर्यवानिति तमिरासायोक्तं गुप्तेन्द्रियस्व इति । इन्द्रियान्नराण्यपि तब खीलुपानि षीयानोति । पपरियाखरूपमा विषयाणाम् रति, तब सदोष उक्त: भोगाऽभ्यासमविवईन्ने रागाः कौरवानि चेन्द्रियाषाम, पति, ·पातालदर्शनम् । संयमः। विषयाणामर्जनरक्षणक्षयसाहिंसादोषदर्शनादखी. करणमपरिग्रह, इत्येते यमाः ॥ ३० ॥ से तु- जातिदेशकालसमयाऽनवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥ ३१ ॥ तत्राहिमा जात्यवच्छिद्रा मत्स्यबन्धकस्य मत्स्य ष्वेव नाऽन्यव हिंसा, सैव देशाऽवच्छिद्रान तीर्थ हनिष्यामौति, मैव कालावच्छिन्द्रा न चतुर्दश्यां न पुण्येऽहनि हनिष्यामौति, सैव विभिरुपतरस्य समयाऽवच्छिन्ना देवब्राह्मणार्थे नाऽन्यथा हनियामौति, यथा च क्षत्रियाणां युद्ध एव हिंसा नाऽन्य- एभिर्जातिदेशकालसमयैरनवच्छिवा अहिंसादयः सर्वथैव परिपालनौया, सर्वभूमिषु सर्वविषयेषु, सर्वथैवा- ऽविदितव्यभिचाराः सार्वभौमा महाव्रतमित्युच्यते ॥ ३१॥ शौचमन्तोषतप:म्वाध्यायेश्वरप्रणिधानःनि नियमाः ॥ ३२॥ तव शौचं मुज्जलादिजनितं मध्याऽभ्यवहरणादि च वेति। - हिंसालकपन दोष: नाऽनुपहत्य भूतान्युपभोगः सम्भवति इति । पशास्त्रीया. पामयवोपनतानामपि विषयाणां निन्दितप्रतिग्रहादिरूपाननदोषदर्शनात, प्रास्त्रीयाणामप्युपाणितानां च रचणादिदोषदर्शनादम्नीकरणामपरिपरः ॥३०॥ सामान्यत उक्ता यादृशा: पुनर्योगिनामुपदेयास्तादृशान् वक्तुं सूवमवतारयति तेतु इति, जातीत्यादिमहाव्रतान्त सूवम् ॥ ३१ ॥ सर्वासु जात्यादिनपचास भूमिषु विदिताः सार्वभौमाः परिसादय इति, पबनाऽप्यपद कानीयः । सुगम भाष्यम् । २१॥ शौचादिनियममाचष्ट भौचित्यादिमियमा इत्यन्त स्वम् ॥३२॥ व्याचष्टे शौचम् इति। पादिशब्देन गोमयादयो राम्ते, गोमूवयाववादि मेध्य, ·साधनपादः। १.४ बाह्यम्। प्राभ्यन्तरं चित्तमलानामाक्षालनम्। सन्तोषः मविहितसाधनादधिकस्याऽनुपादिमा। तपः इन्दसहनं, हन्दव जिघत्सापिपासे, शीतोष्णे, स्थानाऽऽसने, काष्ठमौना- कारमोने च, व्रतानि चैव यथायोगं कच्चान्द्रायणसान्त- पनादौनि। खाध्याय: मोक्षशास्त्राणामध्ययनं, प्रणवजपो वा। ईश्वरप्रणिधानं तस्मिन् परमगुरौ सर्वकर्मार्पणं, "शय्या- सनस्थोऽथ पथिवजन वा स्वस्थः परिक्षौगावितर्कजालः । संसार- वीजक्षयमोक्षमाय: स्यानित्य मुक्तोऽमृतभोगभागो'। यवेद- मुक्तं “तत: प्रत्यक्चेतनाऽधिगमोऽप्यन्तरायाऽभावश्च" इति एतेषां यमनियमानां वितकबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ यदाऽस्य ब्राह्मणस्य हिमादयो वितर्का जायेरन् हनि- थाम्यहमपकारिणम्, अनृतमपि वक्ष्यामि, द्रव्यमप्यस्य खो- वस्याऽभ्य व हरपादि, धादिशब्दाद पासपरिमाणसंख्या नियमादयो ग्राह्याः, मयाऽभ्य व हरणादिनितमिति वक्तव्ये मेध्याऽभ्य व हरणादि चत्यु तं काये कारणोपचारात्। चिनमला: मदमानाऽसूयादयः, तदपनयो मन: शौधन् । पाण्यावामाव ईतोरधिकस्याऽनुपादिमा सन्तोषः प्रागेव खोकरपपरित्यागा. दिति विशेषः । काठमौनम् इशि सेनाऽपि खाऽभिप्रायाऽप्रकाशनम, पवचममावम् पाकारमौनम्, परिचीपावित कंजाब इति । वितर्क: बक्ष्यमाणः, संशयविपर्ययो चेति, एतावता शुद्धोऽभिसन्धिरुतः । एते च यमनियमा विणपुराणे उक्ता ब्रह्मचर्य महिंसा च सत्याऽस्तेयाऽपरिग्रहान् सेवेत योगी निकामी योग्यतां मनसी नयन् । खाध्यायशौचसन्तोषतपांसि मियताऽत्मवान् । कुर्हत बनषि तथा परस्मिन् प्रवयं मनः। एते यमाः सनियमाः पच पच प्रकीर्तिताः । विधि फलहाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदा रति ॥२२॥ श्रेयांसि वविधानि इत्येषामपवादसम्भव तत्पतीकारीपदेशपर सूबमरतार.

·पातालदर्शनम्। । करिष्यामि, दारेषु चाऽस्य व्यवायौ भविष्यामि, परिग्रहेषु चाऽस्य स्वामी भविष्यामीति। एवमुभार्गप्रवणवितर्कज्वर- णातिदीप्तेन बाध्यमानस्त प्रतिपक्षान् भावयेत् घोरेषु संसारा. गारेषु पच्यमानेन मया शरणमुपागत: सर्वभूताऽभयप्रदानेन योगधर्म:, स खल्वहं त्यक्षा वितर्कान् पुनस्तानाऽऽददान- स्तुल्यः खवृत्तेन इति भावयेत, यथा खा वान्ताऽवलेही तथा त्यतस्य पुनराददान इति। एवमादि सूत्रान्तरेष्वपि योज्यम् ॥ ३३ ॥ वितकी हिंसादयः कृतकारिताऽनुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याऽधिमावा दुःखा- ऽज्ञानाऽनन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥३४॥ तत्र हिंसा तावत् कता कारिताऽनुमोदितेति विधा, एकैका पुनस्त्रिधा लोभेन मांसचर्मार्थन, क्रोधेन अपकतनने नेति, मोहेन धर्मो मे भविष्यतीति, लोभक्रोधमोहाः पुन स्विविधाः मृदुमध्याधिमात्रा इति, एवं सप्तविंशति भेदा भवन्ति हिंसायाः, मृदुमध्याधिमावा: पुनस्त्रेधा, मृदुमदुः, मध्यमृदुः, तीव्रमदुरिति, तथा मृदुमध्यः मध्यमध्यः, तीव्र- मध्य इति, तथा मृदुतोत्रः, मध्यतीवः, अधिमावतीव्रः, इति, कम . यति एतेषां यमनियमानाम इति । स्वं वितधाधने प्रतिपचभावनम् ॥२३॥ पिताणां भाष्यं नास्ति तिरोहितमिव किचन ॥२५॥ वन वितर्काणां स्वरूपप्रकारकारपधर्मफलभेदान् प्रतिपक्षमावनाविषयान् মনিলালা মিধিৰু সুৰখাত বিন্ধা এলাহিলা বিষখাল रव्यन्तेन ॥ ३४ ॥ ब्यापष्ट तव हिंसा इति। मापदभेदस्याऽपरिसीयत्वा- नियमविकल्पसमुच्चयाः सविनः हिंसादिषु । तवाऽधर्मतः वमःसमुद्रक सवि ·साधनपादः। १११ (वमेकाशौतिभेदा हिंसा भवति, सा पुनर्नियमविकल्पसमु. इयभेदादसंख्येया, प्राणभृद्भेदस्थाऽपरिसंख्येयत्वादिति। एव. मनृतादिष्वपि योज्यम् । ते खल्वमौ वितर्का दुःखाऽज्ञाना- निन्तफला इति प्रतिपक्षभावनं, दुःखमज्ञानचाऽनन्तफलं येषामिति प्रतिपक्षभावनं, तथा च हिंसकः प्रथमं तावद मध्यस्य वीर्यमाक्षिपति, ततः शस्त्रादिनिपातेन दु:खयति, ततो जीवितादपि मोचयति, ततो वौर्याक्षेपादस्य चेतना- चेतनमुपकरणं क्षीणवौय्यं भवति, दुःखोत्पादाबरकतिर्थक्- प्रेतादिषु दुःखमनुभवति, जीवितव्यपरोपणात् प्रतिक्षणं च जीविताऽत्यये वर्तमानो मरणमिच्छन्नपि दुःखविपाकस्य नियतविपाकवेदनीयत्वात्कथञ्चिदेवोच्छमिति, यदि च कथ- चित् पुण्याटपगता हिंसा भवेत्तत सुखप्राप्तौ भवेदपायुरिति, एवमनृतादिष्वपि योज्य यथा सम्भवम् । एवं वितर्काणां चाममेवानुगतं विपाकमनिष्टं भावयव वितर्केषु मन: प्रणि- दधौत। प्रतिपक्षभावनाद हेतोहया विताः ॥ ३४॥ यदाऽस्य स्युरप्रसवधर्माणस्तदा तत्कृतमैश्वर्यं योगिन: सिद्धिसूचकं भवति, तद्यथा,- अहिंसाप्रतिष्ठाया तत्सनिधी - वैरत्यागः ॥३५॥ चतुर्विधविपर्य यह क्षणस्याऽज्ञानस्वानुदय इत्यज्ञामफलत्वमप्येतेषामिति, दु:खा. चामाऽनन्सफलत्वमेव हि प्रतिपचभाव, ताशादेभ्यो नितिरिति । तदेव प्रतिपक्षमावनं स्फोरयति । वध्यस्य इति । वयस्य पश्चादेः: बोर्थ प्रयब काम- व्यापार हेतु प्रथममाधिपति यूपनियोबनेन, तेन हि पीरपागभ्य भवति, शेषमतिम टम ॥ ३४॥ उता यमनियमाखदपवादकानां च वितर्माण प्रतिपक्षमावमाती हानि- पन्ना, सम्प्रत्य प्रन्यू ई यमनियमाऽभ्यासानामिविपरिधानसूचकानि चिहान्युपन्य- मति, यत्परिजानाद योगी तब तब तकन्यः कर्तव्येषु प्रवर्तते इत्या यदाऽस .

·१२ पातचलदर्शनम्। सर्वप्राणिनां भवति ॥ ३५ ॥ सत्यप्रतिष्ठाया क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥ ३६ ॥ धार्मिको भूया इति भवति धार्मिकः, खगें प्राप्नुहोति स्वर्ग प्रापोति, प्रमोघाऽस्य वाग्भवति ॥ ३६ ॥ अस्तेयप्रतिष्ठाया सर्वरत्नोपस्थानम् ॥ ३७॥ सर्वदिकस्थान्यस्योपतिष्ठन्ते रत्नानि ॥ ३७॥ ब्रह्मचर्य प्रतिष्ठाया वीर्यलाभः ॥ ३८ ॥ यस्य लाभादप्रतिघान् गुणानुकर्षयति, सिहव विनयेषु जानमाधातुसमर्थो भवतीति ॥ ३८॥ अपरिग्रहस्थैवें जन्मकथन्तासंबोधः ॥ ३८ ॥ अस्य भवति, कोऽहमास, कथमहमास, किं विदिदं, ॥ इति। सू. पहिंसाप्रतिष्ठायां तत्मनिधी वैरत्याग: ॥ ३५ ॥ शावनिकविरोधा अपि पश्महिषमूषकमा ओरास्निकुलादयोऽपि भगवतः प्रतिष्ठिताऽस्मिस्य सनि- धानाकञ्चित्तानुकारिणो वैरं परित्यजनीति ॥ ३५ ॥ सू० सत्य प्रतिष्ठायां कियाफला प्रयत्वम् ॥ २६ ॥ क्रियामाध्यौ धर्माऽधर्मों क्रिया, तत्फलं च स्वर्ग नरकादि, ते एमावतीत्याययस्त स्व भावना त्वं, सदस्य भगवती वाचो भवतीति । क्रियाऽश्रयत्वमा धार्मिक इति । फखापयत्व- माइ म्वर्गम् इति । अमीषा पतिता ॥ ३६ मू० पस्तं य प्रतिष्ठायां सर्वरवोपस्थानम्। सबोधम् । ३७ ॥ म्. ब्रमचय प्रतिष्ठायां वोध्यंखामः ॥ ३८ ॥ वीर्य सामध्यं, यस्य लाभाद अप्रति धान् प्रतीचातान् गुणान् पणिमादौन, उत्कर्ष यति सपचिनोति, सिरप | बारादिभिरष्टाभिः सिद्धिभिकहाद्यपरनामभिरुपेतो, विनेयेषु मिर्थ षु, जान योग- सदङ्गविषयमाधातु समर्थों भवतीति । ३८॥ पपरियस्यैथ्य मन्मक यन्तासबोधः ॥ २६॥ निकायविशिष्टदेडन्द्रियादि- भिरभिधम्यन्धी जन्म, तस्य कयन्ता किम्पकारता, तस्याः सवीधः साचात्कार:, .

·साधनपादः। ११२ ॥ कधं खिदिदं के वा भविष्यामः, कथं वा भविष्यामः, इति, एवमस्य पूर्वान्तरपरान्तमध्येष्वात्मभावजिज्ञासा स्वरूपेणो- पावर्तते। एता यमस्थैर्य सिद्धयः ॥३८॥ नियमेषु वक्ष्यामः- शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥ ४० ॥ खाने जुगुप्सायां शौचमारभमाण: कायाऽवद्यदर्शी कायाऽनभिष्वङ्गी यतिभवति । किञ्च परैरमंसर्ग: काय- स्वभावावलोको स्वमपि कायं जिहासुमजलादिभिराक्षा- लयबपि कायशुधिमपश्यन् कथं परकायैरत्यन्तमेवाप्रयतैः संमृज्येत ॥ ४०॥ किञ्च- सत्त्वशदिसौमनस्यैकाग्रन्द्रियजयात्मदर्शन योग्यत्वानि च ॥ ४१॥ भवन्तीति वाक्यशेषः। शुचेः सत्त्वशुद्धिः, ततः सौमनस्यं, - सप्रकारातीन्द्रियगानोदिताव्यपदेश्यजन्मपरिज्ञानमिति यावत् । पतीतं जिन्ना- सते कोऽहमासम इति, तस्यैव प्रकारभेदमुत्पत्ती स्थितौ च जिज्ञासते कथमा- मासम् इति, पत्तमानस्य मन्मनः स्वरूपं विज्ञासते किंस्विद ति। शरीरं भौतिक, किं भूतानां समूहमावम्, पासोस्वितेभ्योऽन्यदिति। पवाऽपि कार्य स्विदित्यनुषचनीयम् । क्वचिन पश्यत एव । पनागतं विज्ञासते के वा भवि. ष्याम इति । पवाऽपि कथ खिदित्यनुषाः । एवमस्य इति। पूर्वान्तः पतीत: कालः, परान्तः भविष्यन, मध्यः वत्त मामः, तेष्वामनी भाष: पौरादिसम्बन्धः, तस्मिन् जिज्ञासा ततश्च ज्ञानं, यो हि यदिच्छति स तकरोतीति न्यायात् ॥३६॥ शौचात् खाबजुगमा परेर संसर्ग: । पनेन वाघमीवसिद्धि सूचकं कथितम् ॥४०॥ पान्तरसिद्धिसूचकमा किच इति। सनपसिौमनस्यै कायान्दियजयात्म- -- ·११४ पातालदर्शनम्। तत ऐकाय, तत इन्द्रियजयः, ततश्चात्मदर्शनयोग्यत्वं बुद्धि- सत्त्वस्य भवति, इत्येतच्छौचस्थैर्यादधिगम्यत इति ॥ ४१ ॥ सन्तोषादनुत्तममुखलाभः ॥ ४२ ॥ तथाचोक्तं यच्च कामसुखं लोके यच दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाऽहतः षोड़शी कलाम् इति १ ४२ ॥ कायेन्द्रियसिद्धिरशुक्षियात्तपसः ॥ ४३ ॥ निर्वत्य मानमेव तपो हिनस्त्य शुद्धद्यावरगा मलं, तदावरण. मलाऽपगमात् कायसिद्धिः अणिमाद्या, तथेन्द्रियसिद्धिः दूरा. लवणदर्शनाद्येति ॥ १३ ॥ स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥ ४४ ।। देवा ऋषयः सिहाश्च स्वाध्यायशीलस्य दर्शनं गच्छन्ति, कार्ये चाऽस्य वर्तन्त इति ॥ ४४ ॥ समाधिसिद्धिरौश्वरप्रणिधानाद् ॥ ४५ ॥ दर्शनयोग्यत्वानि च । चित्तमलानामाक्षालने चित्तसत्त्वममलं प्रादुर्भवति, म. ल्याच सत्सौमनस्य स्वच्छता, खको त काय, तती मनस्तन्वाणामिन्द्रियाणां सब्जयाज्जयः, तत: पात्मदर्शनयोग्य त्वं बुद्धिसत्त्वस्य भवतीति ॥ ४१ ।। सन्नीषादनुत्तममुख लामः ॥ ४२ ॥ न विद्यतेऽस्मादुत्तम इन्ध मुनमः । यचाची ययातिना पुरी यौवन मर्पयता या टुस्त्य मा दुर्मतिभिर्या न जीयति जीर्य ताम्। तां तणां सन्त्यजन् प्रान: सुखेने वाऽभिपूर्यते तदेतद दर्शयति यच्च काममुखम इत्यादिना । ४२॥ तप:सिद्धिसूचकमाह कायेन्द्रियसिद्धिरशिक्ष यातपसः ॥४३॥ पडिलचय मावरण तामसमधर्मादि, पचिमाद्या महिमा, लघिमा प्राप्तिव, सुगमम् ॥४३॥ स्वाध्यायसिद्धि सूचकमा खाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोग: सुगमम् । ४४ ॥ समाधिसहिरोवरमणिधानात् ॥ ४५ ॥ न च वाच्यमीवरप्रणिधानादर चेम- , ·साधनपादः। ईखरातिसर्वभावस्य समाधिसिद्धिः, यया सर्वमौसित- मवितथं जानाति देशान्तरे कालान्तर च, ततोऽस्य प्रज्ञा यथाभूतं प्रजानातीति ॥ ४५ ॥ उक्ताः सहसिद्धिभिर्यमनियमा, पासनादीनि वक्ष्यामः । स्थिरमुखमासनम् ॥ ४६ ॥ . तद्यथा-पद्मासनं, वीरासनं, भद्रासनं, स्वस्तिक, दण्डा- सनं, सोपाश्रयं, पर्यवं, क्रौञ्चनिषदनं, हस्तिनिषदनम्, उष्ट्र निषदनं, समसंस्थानं, स्थिरमुख, यथासुखं च, इत्येवमादौति इति। म्प्रज्ञातस्य समाधेरङ्गिन: सिद्धिः कृतं सप्त भिर रिति, ईश्वरप्रणिधान सिद्धौ दृष्टा. ऽदृष्टाऽवान्तरव्यापारण तेषामुपयोगान, संज्ञात सिद्धी च, संयोग पृथक्त्वेन दान व क्रत्वर्थता पुरुषार्थता च । नचे व मनन्तरङ्गता धारणाध्याम समाधीमाम। सम्प्रज्ञा तसिडी सम्प्रज्ञातसमानगोचरस याऽशान्तरेभ्योऽसदगोचरेभ्योऽस्याऽकरत्व प्रतीते: । ई भरप्रणिधानमपि हौश्वरगोचरं न सम्प्रसे यगोचरमिति बहिरङ्ग- मिति मवमवदातम्। प्रजानातौति प्रज्ञा पदव्यत्पत्ति: दर्शिता ॥ ४५ ॥ उसरमूवमवतारयति उत्ता: सह सिद्धिभिर्यमनियमा पासनादीनि वक्ष्या म तत्र स्थिरसुख मासनम् ॥ ४६॥ स्थिरं निश्चलं, यत् सुख' मुखावर, तदास नमिति सूत्रार्थः। पास्यतेऽव, पास्ते वाऽनेनेत्यासनम् । तस्य प्रभेदा- मा सद्य था इति। पद्मासनं प्रसिद्धम्। स्थितस्यै करतर: पादी भून्यस्त एक. तरथा कुञ्चित जानीरुपरिछस्त इत्येतत् वीरासनम् । पादतले वृषण समीपे सम्प टी कृत्य तस्योपरि पाणिककपिकां कुर्यातद भद्रासनम् । सव्यमा कुचितं घरएं दक्षिणजबीर्यन्तरे दक्षिण चाकुक्षितं वामन होवन्तरे निक्षिपदैतत् स्वस्तिकम् । उपविश्य लिष्टाङ्गालि को मिष्टगुलफी भूमिनिष्ट महोकपादी प्रसार्य दण्डास नमभ्य- सेत्। योगपट्टक योगात्सोपाश्रयम् । जानुप्रसारितमाहोः शयनं पर्यः । क्रोधनिषदनादीनि कौसादीनां निषसानो संस्थामदर्शनात् प्रत्येसच्यामि। पाणिपादागाभ्यां श्योराकुक्षितयारन्योन्ध संपीड़न समसंस्थान, येन संस्थाने ·११॥ पातचलदर्शनम्। प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥४७॥ भवतीति, वाक्य शेषः । प्रयत्नोपरमात् सिहत्यासनं येन नाङ्गमेजयो भवति, अनन्त वा समापवं चित्तमासनं निर्व- यतीति ॥ ४७० ततो इन्द्वाऽनभिघातः ॥ ४८॥ शीतोष्णादिभिईन्दै रासनजयाबाऽभिभूयते ॥ ४८ ॥ तम्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः ॥४६॥ सत्यासनजये ब्रायस्य वायोराचमनं खासः, कोष्यस्य . नाऽवस्थि तस्य स्थैर्य मुख सिद्धाति सदामन स्थिरसखम् । तत् तवभगवतः सूत्र कारख सम्मतं, तस्य विवरणं यथा मुखच इति ॥ ४६ ॥ पासमखरूपमुका तत्साधनमा प्रयत्नथिस्याऽनन्तसमापत्तिभ्याम सांसिद्धिकी हि प्रयन: शरीरधारको न योगाङ्गस्योपदेष्ट व्यास नस्य कारणं, तस्य सत्कारणत्व उपदेशवयात्, स्वरसत एव तत्मिद्दे:, तस्मादुपदै व्यस्य पासनस्य पयममाधको विरोधी च स्वाभाविकः प्रयनः, तस्य च यादृच्छिकासन हेतुतयाऽम म. नियमीपहलत्वात, तसादुपदिष्ट नियमाऽसनमभ्य स्यता स्वाभाविक प्रयवधि- स्थात्मा प्रबव पास्थेयो, नान्यथोपदिष्टमासनं सिहाति, इति खाभाविकप्रयन- शैथिल्यमासमसिद्धि हेतुः । पनन्ते वा मागनायक स्थिरतरफणासासविधत- विश्वम्भरामण्डले समापन चित्तमासन निर्वसंयतीति । ४७॥ पासनविनयसूचकमाह तती इन्हाऽनभिघातः । निगदव्याख्यातं भाष्यम् । चासनमप्युक्तं विपुराणे एवं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणैर्युतम् इति ॥४८॥ पासनाऽनन्तरं तत्पकता प्राणायामस्य दर्शयन् तलक्षणमा समिनित्यादि प्राणायाम रन्यन्तं मूबम् ॥४८॥ रेचकपूरक कुम्भवति भासप्रश्वासयोर्गति- विद इति प्राणायामसामान्यलक्षपमेतदिति । तपा हि यत्र वायो वायु- राषम्याऽनयते पूरके तबादि कासमचासयोगविविदः, यवाऽपि कोध्यो ·साधनपादः। वायोनिसारणं प्रवासः, तयोगतिविच्छेदः उभयाऽभाव:, प्राणायामः॥४८॥ वाद्याऽभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५० ॥ यत्र प्रश्वासपूर्वको गत्यभावः स वाद्यः, यत्र श्वासपूर्वको गत्यभावः स प्राभ्यन्तरः, तौयः स्तम्भत्तियत्रोभयाऽभाव: सतत् प्रयत्नाद् भवति, यथा तप्ते न्यस्तमुपले जल सर्वतः सङ्कोचमापद्यते तथा इयोर्यगपद् भवत्यभाव इति। वयो. ऽप्येते देशेन परिदृष्टाः ध्यानस्य विषयो देश इति, कालेन परिदृष्टाः क्षणानामियत्ताऽवधारणेनाऽवच्छिवा इत्यर्थः । संख्याभिः परिदृष्टाः एतावह्निः श्वासप्रखासै: प्रथम उहातः, वायविरिष्य वर्धािप्यते रेचके तपाऽस्ति श्वासप्रश्वासयोति विश्वेदः, एवं कुम्भ केपि इति तदेतद भार्थ पोयते सत्यास नजय पनि ४६ प्राणायामविशेषयलक्षण सूवमवतारयति स तु इति। वाहोत्यादि सूक्ष्म इत्यन्त सूत्रं । पू० ॥ वृत्ति भब्द: प्रत्ये क संघ यते। रेचकमाइ यव प्रवास इति, पूरकमा यत्र वास इति । कुम्भकमा हतोय ति, तदेव स्फटयति यत्रो. भयो: इति । यवीमयोः श्वासप्रश्वास यो: सकदेव विधारकात् प्रयवादभावो भवति, न पुनः पूर्व वदापूरचयबोधविधारकाप्रयजी नाऽपि रेचक प्रयवीधविधा- र प्रयबोऽपेक्ष्यते, किन्तु यथा सप्त उपले मिहितं नलं परिशष्यत्मवत सोचमा पद्यते एवमयमपि मारुती वहनमौली बसहिधारकप्रयवनिरक्रियः शरीर एव सूचीभूतोऽवतिष्ठते, न तु पूरयति येन पूरकः, न तु रचर्यात येन रेचक ध्यानस्य देशी विषयः प्रादेशवितसिस्तादिपरिमिती, निवाते प्रदेशे इषौकातूलादिकियाऽनुमिती वाघ:, एबमातरोऽप्यापादसलमामसक पिपी. बिकास्पर्शसीमाऽनुमित: स्पर्शन । লিজিযাতন্নি জাৰৰ অনুখী भागः चपः, तेषामियनाऽवधारणेनाऽवच्छिन: खजानुमण्डलं पापिना विः परा. मन छोटिकाऽवछिनः काखी मावा, ताभिः षट्विंयमावाभिः परिमित: प्रथम इति। ,

·११० पातन्त्रलदर्शनम्।
तविग्रहौतस्यैतावद्भिहितीय उहातः, इवं हतीयः, एवं मृदुः,
एवं मध्यः, एवं तीवः, इति संख्यापरिदृष्टः, स खल्वयमेव.
मभ्यस्तो दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५० ॥
वाह्याभ्यन्तरविषयाऽऽचे पी चतुर्थः ॥ ५१ ॥
देशकालसंख्याभिर्वाद्यविषयः परिदृष्ट प्राक्षिप्तः तथा.
ऽभ्यन्तरविषयः परिदृष्ट प्राक्षिप्तः उभयथा दीर्घसूक्ष्मः तत्
पूर्वको भूमिजयात् क्रमेणोभयोगत्यभावश्चतुर्थः प्राणायामः ।
तृतीयस्तु विषयाऽनालोचितो गत्यभावः सक्कदारब्ध एव देश-
कालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः, चतुर्थस्तु खासप्रश्वासयो-
विषयाऽवधारणात् क्रमेण भूमिजयादुभयाक्षेपपूर्वको गत्य-
भावश्चतुर्थः प्राणायाम इत्ययं विशेषः ॥ ५१ ॥
.
उसातो मन्दः, म एव हिंगणीकृती मध्यः, स एव विगणी क तस्वतीय तीव्र ,
समिमं सायापरिदृष्टं प्राणायाममा समाभिः इति । स्वस्थस्य हि पुसः -
प्रशासक्रियाऽवच्छिन्न न कालेन यथोक्रकोटिकाकाल: समानः प्रथमोदधानकमत
नोत: राहातो विनिती बमी कृती निग्रहीतः, सामामियत्ताकाली विचित:
शासप्रशासबत्तासमति, कश्चिद भेदः, स खवयं प्रत्यहमभ्यतो दिवस पच.
मासादिक्रमेव देशकासपचयच्यापितया दीर्घ:, परमने पुण्यसमधिगमनीयतया
च सूमो न तु मन्दसया ॥ ५...
एवं वयो विशेषा सचिताचतुर्थ खपति वाचाऽभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थ:
॥५१॥ व्यापटे देशकाखमाभिः इति । पाणितः चभ्यासबभौ कृताद् रूपा-
दवरोपितः, सोऽपि दीर्घसूम एवं तत्प को बायाऽभ्यन्तरविषय प्राणायामी देश-
कालसहयादर्शनपूर्वकः । न चाऽमी चतुर्थ तृतीय व सक्तमयबादम्हाय जायते
किन्वभ्यस्खमानता तामवस्था समापनः तनवस्थाविमयाऽनुक्रमेण भवतीत्या
भूमिजयाद् इति। नभयोगस्वभाव: सत्तावस्यति इति कोऽभाद् विशेष
इत्यत पार हतौय रति । पमाखीचनपूर्वः सात् प्रयवनिर्वनितस्तृतीयः,
चतुर्थवालोचनपूर्गा पहुप्रयवनिर्वगीय इवि विशेषः, तयोः पूरपरचक्याविषयी
बाबोषितोऽयन्तु देशकाखसयामिरापोषित स्पर्षः ॥११॥

·साधनपादः।
.११८
ततः बीयते प्रकाशाऽऽवरणम् ॥ ५२ ॥
प्राणायामानभ्यस्यतोऽस्य योगिनः क्षोयते विवेकज्ञाना-
वरणीयं कर्म, यत्तदाचक्षते-महामोहमयेन इन्द्रजालेन
प्रकाशशौलं सत्त्वमावृत्य तदेवाऽकायें नियुक्त इति। तदस्य
प्रकाशावरणं कर्म संसारनिबन्धनं प्राणायामाऽभ्यासाद दुर्वलं
भवति, प्रतिक्षणं च नीयते। तथा चोक्तं तपो न परं प्राणा-
यामात्ततो विशुद्धिमलानां दीप्तिश्च जानस्य इति ॥ ५२ ॥
किञ्च,
धारणासु च योग्यता मनसः ॥ ५३ ॥
प्राणायामाभ्यासादेव । प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य
इति वचनात् ॥ ५३॥
.
पाणायामस्यायान्तरप्रयोजनमा सत: चीयते प्रकाशावरणम् ॥ ५२ । पाबि.
यतेऽनेन बुद्धिसत्व प्रकाश स्यावरणं कशा, पामा । व्याचष्टे प्राणायामान्
इति। ज्ञायतेऽनेनेति शानं बुद्धिसत्वप्रकाशः, विवेकस्य ज्ञान विवेकज्ञानम् ।
स हि विवेकचानमाहीतीति विवेकज्ञानाऽवरणीयं, भव्य जयप्रवचनीयादीनां
वर्तरि निपातस्त्र प्रदर्शनार्थत्वात् कीपनीयरधनीयवदवाऽपि करि कृत्य प्रत्ययः ।
कर्म शब्देन सज्जन्यमपुण्यं तत्कारणं कशं च समयति । अवैवामिनामनु-
मतिमाह यत्तदायते इति । महामोड: रागः, तदविनिर्भागवधिविधाऽपि
सद्ग्रहणेन यद्यते। पकार्यम् पधर्मः। ननु प्राणायाम एव चेत् पामान
क्षिणोति कृतं तरि तपसत्यत पार दुबल भवति इति । न तु सर्वषा धीयते.
इतस्तत्मच्याय तपोऽपेक्ष्यत इति । भवाम्यागमिनामनुमतिमा:-तथा चोकम
इति। मनुरम्या प्राणायामेदं हद दोषान् इति । माषायामस्य योगारवा
विणपुराणे उत्ता प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासाकरते तु यः। प्राचायामः स
विशेयः सयौजीऽवीन एव । परस्परेषाऽभिभवं प्राणाऽपानी यहाऽमिली।
कुरुतसहिधानेन वतीय संघमानयोः रवि । ५९।
विच धारणा योग्यता मनसः ॥५३॥ मापादामी हिमनः स्थिरी.
कुर्वन् धारणास योग्यं करोति ॥ ५५॥

·१२.. पातञ्जलदर्शनम्। अथ कः प्रत्याहारः, स्वविषयाऽसम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपाऽनुकार इन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ ५४ ॥ खविषयसम्प्रयोगाऽभावे चित्तखरूपाऽनुकार वेति चित्त- निरोध चित्तवनिरुद्धानोनिन्द्रियाणि नेतरन्द्रियजयवदुपाया. न्तरमपेक्षन्ते, यथा मधुकरराजं मक्षिका उत्पतन्तमनुत्पतन्ति, निविशमानमनु निविशन्ते, तथेन्द्रियाणि चित्तनिरोधे निरु- हानि, इत्येष प्रत्याहारः: । ५४ ॥ तत: परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ शब्दादिष्वव्यसनमिन्द्रियजय इति केचित, सन्तिर्व्यसनं व्यस्थत्येनं श्रेयस इति । अविरुडा प्रतिपत्तिाय्या। . सदेवं यमादिभिः संस्कत: संबमाय प्रत्याहारमारंभते, तस्य बसणसूबमक- नारयितु पृच्छति पथ पति, खेत्यादि प्रत्याहार इत्यन्तं सूवम् । ५४ ॥ चित्तमपि मोहनीयरखनीयकोपनीयैः शब्दादिमिविषय संप्रयुज्यते सदसंयोगाचचरा- दीन्यपि न संप्रयुज्यन्त इति सोऽयमिन्द्रियाणां चित्तस्वरूपाऽनु कारः । स्तत्त्व चित्तममिमिवियते म तदिन्ट्यिाणां वाहविषयविषयाषामनुपाऽपि पत उक्तमनुकार वेति । स्वविषयाऽसम्प्रयोगस्य साधारणस्य धर्मस्य चित्तानु- কালিৰিণত ৰমা মুনি ৰ নি। অাৰ বিৱৰীনি নিশিৰীৰ इति। योनिरीधरतुव प्रयवस्तुल्य प्रति सादृश्यम् । अवैव दृष्टान्तमा यथा मधुकररामम् इति। दार्शन्तिके योजयति तथा रति, पवाऽपि विष्णु पुराण. बामा शब्दादिष्वनुष्वक्तानि निराधाचाणि योगवित्। कुयाचित्चानुकारोथि प्रत्याहारपरायणः। तस्य प्रयोजनं तवैव दर्शितं पश्यता परमा तेन जायते निवखा- इबनाम। इन्द्रियाणामवश्यैसन योगी योगसाधकः रति ॥ ५४ ॥ पस्वाऽनुवादक मूवम, ततः परमा पश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ ननु सन्ति विमन्या पपरमा इन्द्रियाणे वग्यता या पपेक्ष्य परमेयमुच्यते, पड़ा, ता दर्भ- यति पदादिषु इति। एतदेव विपोति, सक्ति: इति, सनि: रागः, यसम' ·साधनपादः। १२१ शब्दादिसम्प्रयोग: स्वेच्छयेत्यन्ये। रागहेषाऽभावे सुखदुःख- शून्यं शब्दादिवानमिन्द्रियजय इति केचित् । चित्तैकाग्रमाद- प्रतिपत्तिरैवेति जैगोषव्यः, ततश्च परमा त्वियं वश्यता यश्चित्त- निरोधे निरुहानौन्द्रियाणि नेतरेन्द्रियजयवप्रयत्नकतमुपा. यान्तरमपेक्षन्ते योगिन इति । ५५ . इति पातलले साधन निर्देशो नाम दितीयः पादः । . क्या व्युत्पत्या व्यस्थति चिपति मिरस्य त्येनं थेयस इति, सदभावोऽव्यसनं वश्यता। पपरामपि वश्यतामाह पविरुद्धा ति। श्रुत्याविरुद्ध शब्दादिसेवन सहिरु षु पतिः, सैव न्याय्या न्यायादनपेता यतः । पपरामपि वश्यतामा शब्दादि. सम्प्रयोग इति। शब्दादिषु इन्द्रियाणां सम्प्रयोग: खेछया, भीग्येषु स खलु पर्य खतन्यो म भोग्यतन्त्र इत्यर्थः । अपरामपि वश्यतामा रागद्वेषाभाव इति । मुखदुःखशून्यं माध्यस्थेन भन्दादिज्ञानमित्येक। सूवकाराभिमां वश्यतां पर- मर्षिसम्मतामा चिन कायद्यात् इति । चित्तस्यै काग्रात्महन्द्रियैरमत्तिरव शब्दादिष्विति जैगीषव्यः । पस्या: परमतामा परमा तु इति । तुपन्दो वश्यताऽन्तरेभ्यो विशिष्टि, श्यतान्तरापि हि विषयाऽभौविषसंप्रयोगशालितया केशविषसम्पर्क बड़ा नाऽपकामन्ति, न दिविषविद्यावित् प्रकष्टोऽपि वशीकृत. भुनामी भुजङ्गममई निधाय स्वपिति विसधः, यन्तु वश्यता विदूरीहत- निखिलविषयव्यतिषडा निराशतया परमेत्युच्यते । नेतरीन्द्रियजयवदिति यथा यतमानसंज्ञायामकेन्द्रियनयेऽपि इन्द्रियान्तरमयाय प्रयबान्तरमपेचन्ते नचैवं चित्त. निरोधे बाहीन्द्रियनिरीधाय प्रयबान्तरापेक्षेत्यर्थः । क्रियायोग नगौ कमान् विपावान् कर्मचामिछ। तदुःखल तथा व्यूहान् पाद योगस्य पञ्चकम् इति ॥ ५५ ॥ इति श्रीवासतिमिविरचितायो पातलमायन्याख्यायां तखशारा साधमनिदेशी नाम वितीयः पादः । .

·Tittta
हिमतिमा
उतानि पञ्च वहिरङ्गानि साधनानि धारणा वक्तव्या,
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥ १ ॥
नाभिचक्र, हृदयपुण्डरीके, मूर्ध्नि ज्योतिषि, नामिकाउने,
जिह्वाग्र, इत्येवमादिषु देशेषु, वाद्ये वा विषये, चित्तस्य
वृत्तिमात्रेण बन्ध इति धारणा ॥ १ ॥
तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥ २ ॥
दयो ग्राधाः,
सम्बन्धः ।
प्रथमहितीयपादाभ्यां समाधिस्त साधनं चीक्तं, ती यपादे तत्व त्यानुगुणा:
श्रद्धोत्पादहेतवी विभूतयो वक्त न्या:, ताश म यमसाध्याः, संयमश धारणाध्यान.
समाधिसमुदाय, इति विभूतिमाधनतया, पञ्चभ्यश्च योगाभ्यो वरिभ्योऽस्या-
वयस्थाऽन्तरगतया विशेषज्ञापनाथमत्र वयस्योपन्यासः । तवाऽपि च धार-
शाध्यानसमाधीनां कार्य कारणमा वन नियतपौवाऽपर्व त्वात् तदनुरोधन उपन्याम-
क्रम, इति प्रथमं धारणा लक्षणीयेत्याह, उक्तानि इति । देशबन्धश्चित्तस्य
धारणा ॥ १ ॥ पाध्यामिक देशमा नाभिच के इति, पादिशब्दन ताल्ला.
वायदेशमा वाद्ये वा इति, वाद्य
च न स्वरूपेण चित्तस्य सम्बन्धः सम्भवतीत्यु तं वत्तिमात्रेण ज्ञानमावणेत्यर्थः ।
पवाऽपि पुराणम् “प्राणायामेन पवनं प्रत्याहारेण चेन्द्रियम् ।
वधी कतिः
कुयाचित्तस्थान शुभाये” शुभाश्रया: वाया हिरण्यगर्भवासवप्रजापतिप्रभूतयः,
इदं च तत्रीकम् मूतं भगवती रूपं सर्वोपाश्रयनिस्पृहम् । एषा वै धारणा या
यचिन तव धार्यते। तच “मूने हरे रूपं यहिचिन्त्यं नराधिप। तत् श्रूयता-
मनाधारा धारणा भोपपद्यते। प्रसन्नवदनं चार पद्मपवनिभेक्षणम् । सक.
पोलं सुविस्तीर्ण ललाटफलकोवलम्। समकान्तविन्यस्त चारकुलभूषणम् ।
कुम्बुगौवं मुविसौर्य श्रीवत्साऽतिवचनम् । वौविभनिना मानाभिमा कोदरेण
च। प्रखबाऽष्टभुन विष्णुमथवाऽपि चतुर्भुवम्। समस्थितीरमहं - बस्ति-
कालिकराम्बुजम् । चिन्तयेद अभूतं तं पौतनिर्मलवाससं। शिरीटचार-
केयूरकटकादिविसूषितम् । शानचक्रगदाखममाऽचवलयाऽन्वितम्। चिन्तये-
तन्मयो योगी समाषायाऽत्ममानसम् । तावत् यावद दोभूता सदैव रूप
धारणा। एतदानिष्ठतोऽन्यहा खेच्या कर्म कुर्वतो। माऽपयाति यदा चिन
सितां मन्येत तां तदा ति॥१॥

·विभूतिपादः। तस्मिन् देशे ध्येयाऽलम्बमस्या प्रत्ययस्यकतानतासदृशः प्रवाहः प्रत्ययान्तरेणाऽपरामृष्टो ध्यानम् । २. तदेवाऽर्थमावनिर्भासं खरूपशून्यमिव समाधिः ध्यानमेव ध्येयाकारनिर्भा प्रत्ययाऽत्मकेन स्वरूपेण शून्यमिव यदा भवति ध्येयस्वभावाऽवेशात्तदा समाधिरित्यु- यते ॥ ३ ॥ तदेतद् धारणाध्यानसमाधिवयमेकत्र संयमः । वयमेकन संयमः॥ ४॥ एकविषयाणि त्रीणि माधनानि संयम इत्युचते, तदस्य वयस्य तान्त्रिकी परिभाषा संयम इति ॥४॥ धारणासाध्यं ध्यानं खचयति तव प्रत्य ये कप्तानता ध्यामम् ॥ २ ॥ एकतानता एकाग्रता, सुगम भाष्यम, पवाऽपि पुरापम् । “तदरूपप्रत्ययै कायासम्मतिवाद- निस्पृहा । तद ध्यान पभिरौः प्रथमेनिया दाते नृप” इति ॥ २ ॥ ध्यानसाध्यं समाधि लपति तदेव इत्यादि समाधिः ॥३। व्यापटे ध्यानमेव इति । ध्येयाकारनिर्भासम इति। ध्येयाऽकारस्य मिर्भासी न ध्यानाऽकारस्य इति । पत एवाडा शून्यम् इति । मनु शून्यं चेकप ध्येयं प्रकाशे तेत्यत पाहवेति, बवेव हेतुमा ध्येयस्वभावावेशाद इति । पवाऽपि पुराणं, "तखैव कानाहीनं स्वरूप यह जियत्। मनसा ध्याननिपाचं समाधिः सोऽभिधीयते" इति । ध्येयान ध्यानस्य भेदः कल्पना, तीनमित्यर्थः। पटानयोगमुका खारिखक्याय केधि- थम उपसनहार । “विज्ञः करसो जानं करणं तदचेतमम् । निपाद्य मुक्ति- कार्य बैंकतन्य निवने" ति ॥३॥ धारणाध्यानसमाधिरित्वेतपयस्य तब तप नियुज्यमानस्य प्रातिखिक. संधीचारणे नौरवं स्यादिति चावार्थ परिभाषासूबमवतारयति तदेतद् इति । बयमेव संयमः ॥ ४॥ बापट एकविषयापिइदि। बापबमधामपनपति ·पातकालदर्शनम्। तब्जयायनाऽऽयोकः॥५॥ तस्य संयमख नयासमाधिपाया भवत्यालोकः, यथा यथा संयमः स्थिरपदो भवति तथा तथा समाधिप्रना विशा: रदो भवति । ५. तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ ६ ॥ तस्य संयमस्य जितभूमेर्याऽनन्तरा भूमिस्ता विनियोगः, न धजिताऽधरभूमिरनन्तरभूमि विलकर प्रान्तभूभिषु संयम लभते, तदभावाञ्च कुतस्तस्य प्रज्ञालोकः, ईश्वरप्रसादाजि तोत्तरभूमिकस्य च नाऽधरभूमिषु परचित्तनानादिषु संयमो युक्तः, कस्मात, तदर्थस्याऽन्यत एवाऽवगतत्वाद, भूमेरस्या इय- मनन्तरा भूमिरित्यत्र योग एवोपाध्याय: कयम, एवमुक्त वरस्य इति। नाते व्युत्पाद्यते योगी येन मास्त्रेण तत् तन्त्र, तब भवा वानिकी, संयमप्रदेशाः परिणामधयसंयमाद् इत्येवमादयः ॥ ४ ॥ संयमविजयस्याऽभ्याससाधनस्य फलमा तज्जयात् प्रजालीक: ॥ प्रत्य यासराऽनभिभूतख निर्मल प्रवाईऽवस्थानमालीक: प्रजाया:, सुममं .. क पुनर्विनियुक्तस्य संयमस्य फलमेतदिस्यत पार। तम्य भूमि तिमियोम: ॥६॥ भूमि विशेषयति भाष्यकार: तस्य इति, जिताया भूमोऽनमा भूमिः अवस्था अनिता तव विनियोगः, स्थूलविषये सबित समाधी पत्रीकृते संयमेन संयम स्थाऽविमिते निर्वितके विनियोगः, तबिपि बीते सविचार विनियोग रत्यर्थः, एवं निविंचार विनियोग इत्यर्थः । पत एव स्थलाविषयसमापनिसिही सत्या पुराणे तनदायुधभूषणाऽपनयेन मूविषय: समाधिरवतारित: ततः मदापक्रमादिरहितं बुधः । चिन्तयेद् भगवद्रूपं प्रयाम् साथम्बकम् । यदा धारणा बनवतानवती ततः । किरीटकर मुखैमूपये रहित बरेत् । तदैवाऽवयव देवं सोऽहं पति पुनबंधः। कुर्यात् ततोऽयमिति भविधानपरी भवेद ति। कमात्युमरधरी भूमि पिजियोत्तरी विषय विप. यः समाज भवतीत्या चार नजिताऽधरभूमिः इति । नजि विवादाद मना प्रति प्रतिवीप्राप्य मंचयन गाां प्राप्रीति। ईरसादावितीरभूमि- ·विभूतिपादः। १२५ "योगेन योगो जातव्यो योगी योगाअवर्तते। योऽप्रमत्तस्तु योगेन स योगे रमते चिरम्" इति । बयमन्तरङ्ग पूर्वेभ्यः ॥ ७॥ तदेतद् धारणाध्यानसमाधिवयम् अन्तरङ्ग सम्प्रज्ञातस्त्र समाधेः पूर्वो यमादिसाधनेभ्य इति ॥ ७ ॥ तदपि वहिरङ्ग निर्वीजस्य ॥८॥ तदपि अन्तरङ्ग साधनत्रयं, निर्वीजस्य योगस्य वहिरङ्ग', कस्मात्, तदभावेऽभावादिति ॥ ८ ॥ पथ निरोधचित्तक्षणेषु चलं गुणवृत्तमिति कीदृशस्तदा चित्तपरिणामः। कस्य च पति, कमात, तदर्थस्य उत्तरभूमिविजय प्रत्यासनस्य, पन्यत एव ईश्वर- प्रविधानादेवाऽवगतत्वात्। निष्पादित क्रिये कर्मणि विशेषाऽनाधायिम: साध- नस्य साधनन्यायाऽतिपाताद् इति । स्यादेतद्, पागमत: सामान्यतोऽवगता. नामप्यवान्तरभूमिभेदानां कुत: पौर्वापाऽवगतिरिस्थत पार भूमेरस्सा इति, जितः पूर्वो योन उत्तरस्य योगस्य ज्ञान प्रहत्त्यधिगम हेतुः, अवस्यैवाऽवस्थावानित्य- भिप्रेत्यैतद् द्रष्टव्यम् ॥ ६॥ कथात्प नयाँगाऽजवाऽविशेषेऽपि संयमस्य तत्र तव विनियोगी भेतरेषां पञ्चा. नामियत पाह, वयमन्तरङ्ग पूर्वेभ्यः ॥ ७ ॥ तदिदं साधनवयं साध्यस मान. विषयत्वेनाऽन्तरग, न त्वेवं यमादयः, तखाने बहिरङ्गा इत्यर्थः । साधनवयस्य सम्प्रज्ञात एवाऽन्तरत्वं न त्वसम्प्रज्ञाते, तस्य नियजितया तैः सा समानविषय- वाभावात्, तेषु चिरनिरुद्धेषु सम्प्रजातपरमकाहाऽपरनामजानमसादरूपपरबैरा- स्थाऽमन्तरमुत्पादात्यात तदेतद् इति ॥ ७॥ तदपि तस्य समानविषयत्वमन्तरवमयीनकमिड, न तु तदनन्तरमावसस पहिरोमणिधानवर्तितया सन्यभिचारत्वादिति स्थिते सव्यभिचारमप्यत- रणवच बदनन्तरमावित्वमस्य नास्ति नखाद् दूरापेताऽनसता संगमस्याऽसम्प्र. चावे रवि दयित' वदमावेमावादियुतम् ।।

·१२॥ पातजसदर्शनम्। ब्युस्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावी निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥ ६ ॥ . व्युत्थानसंस्काराश्चित्तधर्मा न ते प्रत्ययाऽत्मका इति प्रत्ययनिरोधे न निरुहा, निरोधसंस्कारा अपि चित्तधर्माः, तयोरभिभवप्रादुर्भावी व्यस्थानसंस्कारा हौयन्ते, निरोध. संस्कारा आधीयन्ते, निरोधक्षणं चित्तम ति, तदेकस्य चिंत्तस्य प्रतिक्षणामिदं संस्काराऽन्यथात्वं निरोधपरिगामः । तदा संस्कारशेचं चित्तमिति निरोधसमाधी व्याख्यातम् ॥८॥ तस्य प्रशान्तवाहिता संस्काराद् ॥ १० ॥ . -- - परिणामत य मंयमादित्य तोपयोक्ष्यमाण परिणामवयं प्रतिपिपादयधुनियाज प्रसन्न पृच्छति अथ इति। व्युत्थानसम्म ज्ञात याशितस्य स्फट तपरिणामभेद. प्रयाऽनुभयान प्रभावतारी, निरोधे तु नाऽनुभूयते परिणामी, न जाननुभूम- मानो नास्ति, चित्तस्य विगुणा तया चलत्वेन गुणानां क्षणमपि परिणामस्य । ऽसम्भवादित्यर्थः। प्रशोत्तरं सूत्रं व्युत्थान निरीधपार पा) मः भसम्मसात समाधिमपेक्ष्य सम्प्रज्ञातो व्युत्यानं, निरुध्यतेऽनेनेति गिरीध: ज्ञान प्रमा, परं वैराग्य, त्यो व्युत्थाननिरोध संस्कारयोरभिभव प्रादुर्भावी व्युत्थान संस्कः - भाभि भवी, निरोधसंस्कारस्याऽविर्भाव:, चित्तस्य धमिलो निरोधक्षस्य निरोधावस. रस्य इयोरवस्थ थोरन्वयः, न हि चिन धर्मि सम्प्रज्ञाताऽवयायामसम्प्रज्ञाता- ऽव स्थायां च संस्काराऽभिभवप्रादुर्भावयो: स्वरूपेण भिद्यत इति । मतु वधीतर कंश विद्यामूला पविद्यानिवतो निवर्तन्त इति तांबवतो न पृथक प्रययान्तर मास्थीयते एवं व्युत्थान प्रत्यं यमूला: संस्काग व्यस्थानमिव मावे व निवन्त इति तबिनती न निरोधसंस्कारोऽपेदितव्य इत्यत पार व्युत्थानसस्काग ति। न कारणमावमितिकार्यनिति हेतुः, माभूल्क विन्दनिहत्तापि पटस्य निधि:, अपि तु यत्कारणात्मकं यत्कार्य तत्कारण निहत्तौ तत्काथमितिः, अतरच कमा विद्यामान इत्युकम पतलनिवतो तेषां निवृत्तिरुपपन्ना, न येवं प्रत्यया. ऽत्मानः संस्काराः, चिनिबद्धे मध्य ये सम्पति मरणदर्शनात्, तमात् प्रव्यवनिकत्ता. बपि तन्निाची निरोधसंसारपचय एवोपासनीय इत्यर्थः । समममम्बद ॥ सर्वपा त्यागसंस्काराऽभिमवे तु बलवा निरोप संस्कार बोटमः परि- न .

·विभूतिपादः। निरोधसंस्कारात् निरोधसंस्काराऽभ्यासपाटवाऽपेचा प्रथान्तवाहिता चित्तस्य भवति, तत्संस्कारमान्द्ये व्युत्थान- धर्मिणा संस्कारेण निरोधधर्मसंस्कारोऽभिभूयत इति ॥१०॥ सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समा- धिपरिणामः ॥ ११ ॥ सर्वार्थता चित्तधर्मः, एकाग्रता चित्तधर्मः, सर्वार्थताया क्षयः तिरोभाव इत्यर्थः, एकाग्रताया उदय आविर्भाव इत्यर्थः, तयोर्धर्मित्वेनाऽनुगतं चित्तं, तदिदं चित्तमपायोपजननयोः खात्मभूतयोधर्मयोरनुगतं समाधीयते स चित्तस्य समाधि- परिणामः ॥ ११॥ ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययो चित्त- स्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ समाहितचित्तस्य पूर्वप्रत्ययः शान्त, उत्तरस्तसदृश उदितः, . . णाम इत्यत पार, तस्य प्रशान्त वाहिता संस्काराद ॥ १० । व्युत्थामसंस्कारमल. रहित निरोधपरम्परामाववाहिता प्रमान्तवाहिता, कस्मात्य न:संस्कारपाटयम- पेक्षते न तु संस्कारमावमित्यत पा सत्संस्कारमान्य', इति । तद अति निरोधं परामशति येतु। नाऽभिभूयते इति पठन्ति ते तदा व्युत्थानं परामशन्ति ॥१०॥ संप्रजातसमाधिपरिणामाऽवस्था चित्तस्य दर्शयति सू० सर्वार्थ समाधिपरि- पाम: ॥ ११ ॥ विक्षिप्तता सथिता, सन्न विनश्यतीति चयतिरोभाव:, नाइस- दुपयत रत्युदय पाविर्भावः। पात्मभूतयोः सर्वायतकायताधर्म योर्यावपायोप- ममौ सर्वार्थताया पपाय, एकाग्रताया उपजनस्तयोरनुगतं चि समाधीयते, पूर्वाऽपरीभूतमाध्यमानसमाधिविशेषणं भवतीति ॥ ११ ॥ ततः परिणामः ॥ १२ ॥ ततः पुनः समाधेः पूर्वापरीभूताया अवस्थाका निपची सत्या, मानोदिती पनीनवर्तमानी, तुल्यौ च वी प्रत्ययौ ति तुच्या ·१२६ पातचलदर्शनम्। समाधिचित्तमुभयोरनुगतं पुनस्तक, पा समाधिभेषादिति, सखवयं धर्मिणचित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥१२॥ एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणाऽवस्थापरि-- यामा व्याख्याताः॥ १३ ॥ - एतेन पूर्वोक्तेन चित्तपरिणामेन धर्मलक्षणाऽवस्थारूपेण, भूतेन्द्रियेषु धर्मपरिणामो लक्षणपरिणामोऽवस्थापरिणाम- खोक्लो वेदितव्यः । तत्र व्युस्थाननिरोधयोधर्मयोरभिभवप्रादु- र्भावौ धर्मिणि धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणाम निरोधास्त्र. लक्षणस्त्रिभिरध्वभिर्युक्तः, स खल्वनागतलक्षणामध्वानं प्रथम हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तो वर्तमानं लक्षणं प्रतिपनो यत्राऽस्य खरूपेणाऽभिव्यक्तिः, एषोऽस्य हितीयोऽध्वा। न चाऽतौता- नागताभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्ताः । तथा व्युत्थानं विलक्षणं प्रत्ययो, एकाग्रतायान्तु इयो: सादृश्य, समाहितचित्तस्य इति समाधिमिपत्ति- दंशिता, तथैव एकाग्रमेव, पवधिमार पासमाधि षाद भमाद रति : .२ ॥ प्रासङ्गिकं च वक्ष्यमापौपायक' च भूतेन्द्रियपरिणाम विमा सू० एतेन व्याख्याताः ॥ १३ ॥ व्याचट एतेन इति। मनु वित्तपरिणतिमावमुक्तं न तु तत्प्रकारा धर्मखमपाऽवस्थापरिणामाः, तत्कथं तेषामनिदेश इत्यत पार व्युत्या- ननिरोधयो: इति । धर्मक्षाऽवस्थाशब्दाः परं नोच्चारिता न तु धर्मखणा- ऽवस्थापरिणामा नोका इति स पार्थः, तथा हि व्युत्थान निरोधसंस्कारयोरिस्य. वैव सूत्रे धर्मपरिणाम उन:, इमं च धर्मपरिणामं दर्शयता तेनैव धर्माधिकरणी बचपरिणामोऽपि मूचित एवे त्याक्षणपरिणाम इति । खत्यतेऽनेन हचणं काभेदः, तेन हिचितं वस्तु वस्वन्तरेभ्य: कालान्तरयुक्तभ्यो व्यक्कियते इति । निरोधस्त्रिवचषः पस्यैव व्याख्यानं विभिरध्वभिर्युक्तः पध्व शब्दः कालवचमः, सखलनामतसमधान प्रथमं हित्वा तल्किमध्य बद धर्मत्वमप्यत्तिपतति, नेत्या धर्मत्वमनतिक्रान्ती बर्तमान खचणं प्रतिपन्न इति, य एवं निरीषोऽनागत पासीत् स एव संप्रति वर्गमामी, नव निरोधोऽनिरोध इत्यर्थः । वर्तमानता- खपव्यायान बवाऽथ सस्पेष खोषिवार्षक्रियापरपखरूपेष, अभिव्यक्तिः ·विभूतिपादा १२८ विभिरष्वभियुक्त वर्तमान सवर्ण हित्वा धर्मखममनिवास मतीतलचर्ण प्रतिपचम, एषोऽवतीयोऽध्या, नचाऽनामत- वर्तमानाभ्यां सक्षणाम्यां विबुखम् । एवं पुनर्बुवानमुप- 'सम्पबमानमनागत लक्षणं हित्वा धर्मखमनतिकान्त व मानं लक्षणं प्रतिपयम, यवाऽख स्वरूपाऽभिव्यको सत्या व्यापार, एवोऽस्य द्वितीयोऽध्वा, न चाऽतीताऽनागताभ्यां विमुक्तमिति। एवं पुननिरोध एवं पुनर्व्यत्यानमिति । तथा. ऽवस्थापरिणाम: तत्र निरोधक्षणेषु निरोधसंस्कारा बलवन्तो भवन्ति दुर्बला व्यस्थानमंस्काग इति, एष धर्माणामवस्था. • परिणामः। तत्र धर्मिणो धर्मः परिगामी, धर्माणां लक्षणे: परिणाम:, लक्षणानामप्यवस्थाभिः परिणाम इति । एवं धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामैः शून्य भक्षणमपि गुणहत्त मव- तिष्ठते, चलच गुणहतं, गुण स्वाभाष्यन्तु प्रतिकारणमुक्त वादेतद. समुदाचारः, एषोऽस्य प्रथमममागतमध्वानमपेत्य हितीयोऽध्वा । चनागतमध्वानं हित्वा चहतमानतामापनमा - हित्वाऽतीततामापल्यते न भीरध्वनामुत्पत्तिविनाशौ स्याता न येते, मामात उत्पादो. नापि सती विनाश अस्थत पार न परति, नचाऽतीताऽमागताभ्यां सामान्यात्मनाऽवस्थिता वियुना इत्यर्थः । पमागतस्य निरोधस्य वर्तमानतालक्षणं दयित्वा वर्तमान. व्यत्यामस्याऽतीतता हतीयमध्वानमार तथा व्युत्थामम इति । सत् किं मिरीध एवाऽनागती न व्युत्थान, नेवार एवं पुमय स्थानम् इति, व्य स्थानमात्यपेच्या पुनर्माव: न व्यत्यपेशया, नह्यतीतं पुनर्भवतीति। म्वरूपाऽभिव्य क्रि: पर्थ- क्रियापमस्याऽविर्भावः। स चैवं लवणपरिणाम उकसनातीयेषु पौन:पुन्येन बत्तंत त्या एवं पुनः इति । धर्मपरिणाममूचितमेवाऽवस्थापरिणाममा तथाऽवस्था रति। धर्माणां वर्तमानाधना पलवस्वाऽपलववेऽवस्था, तम्बा: অবিশ্ব বাংলা অস্বিাম:। उपसंघरति एष इति। परिणामभेदाना सम्बधिभदानिारयति तम्बाऽनुभवाऽनुसाराद तब शर्मिष इति । परिणामी गुणानां कादाचित्को, नेत्या एवम् रति, कमात्य नरयं परिणाम उदातमत्यत पार पक्ष रति । पो वय, इन प्रचारः, एतदेव कप ·इति। এনামল। गुणानामिति। एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मधर्मिभेदात् विविधः परिणामो वेदितव्यः, परमार्थतस्त्वेक एव परिणामः, धर्मि- खरूपमातोहि धर्मो धर्मिविक्रियैवैषा धर्महारा प्रपञ्चरते तन धर्मस्य धर्मिणि वर्तमानस्यैवाऽध्वस्वतौताऽना. गतवर्तमानेषु भावाऽन्यथात्वं भवति न द्रव्याऽन्यथात्वं, यथा सुवर्णभाजनस्य भित्त्वाऽन्यथा क्रियमाणस्य भावाऽन्यथात्वं भवति न · सुवर्णाऽन्यथात्वमिति। अपर पाह धर्माऽनभ्य. धिको धर्मो पूर्वतत्त्वाऽनतिक्रमात, पूर्वाऽपरावस्थाभेदमनु- पतितः कौटस्थ्य न विपरिवर्तेत यदान्वयौ स्याद् इति । अयम- दोषः, कस्माद, एकान्ताऽनभ्युपगमात्, तदेतत् त्रैलोक्य व्यक्त रपैति, कस्माद, नित्यत्वप्रतिषेधाद। प्रपेतमप्यस्ति विनाश- प्रतिषेधात्। संसर्गाचाऽस्य सौक्षमा, सौक्ष्माचाऽनुपलब्धि- लक्षण परिणामी धर्मोऽध्वसु वर्तमानोऽतीतोऽतीत- रिति । इत्यत पाल गुणस्खाभाव्यम् इति । एक्कम पवैव पुरसाद । सोऽयं विविधोऽपि चितपरिणामो भूतेन्द्रियेषु सूबकारण निर्दिष्ट स्याह एतेन इति, एष विविधः परिणामी धर्ममिभदाद मंमिषाभेदमासत्य, तब भूतानां प्रमिणदौनां धर्मिषां गवादिघंटादि धर्मपरिणामः । धर्माणां चाऽतीताऽनागताबमान. रूपता बचपपरिणाम:, वर्तमानलवणाऽपन्नस्य गवादास्य कौमारयौवनवार्धक्य. मवस्थापरिणामः, घटादीनामपि नगपुरातनताऽवस्थापरिणाम:, एवमिन्द्रियाचा. मपि धर्मिणां दत्तनौखाद्यालोचन' धर्मपरिणामी, धर्मस्य वर्तमानतादिलंचप- परिणामः, खरपस्य रबाद्याखोचनस स्फुरत्वाऽस्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः । सीयमेवंविधो भूतेन्द्रिय परिणामी धर्मिणो धर्मखचवाऽवस्थानां भेदमाश्रित्य वेदि. वव्यः। पभेदमारित्या परमार्थतस्तु रति, तु शब्दोभेदपचादिमिनष्टि, पर- मार्थिकत्वमस्य चायवे न तु पन्यस्य परिणामस्य निषिध्यते, कपाद, पर्मिस्वरूप. मावोहि इति, ननु यदि धर्मिविक्रियेव धर्मः कप ताई पसरप्रत्ययो सीके परिणामधित्वव पार पहारा इति, धर्म नदेन धर्मखणाऽवस्थाः परि- गन्त, सहारष धर्मिष एवं विक्रियेत्ये का चाऽसौर्ण हारापामभेदेऽषि पर्मिकः परस्परामराव। ना पर्मिणी धर्माणामभिनवे धर्मियोऽचना ·विभूतिपादः । लक्षणयुक्तोऽनागतवर्तमानाभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः, तथा. ऽनागतोऽनागतलक्षणयुक्तो वर्तमानाऽतीताभ्यां लक्षणाभ्या. मधियुक्तः, तथा वर्तमानो वर्तमानलक्षणयुक्तोऽतीताऽनाग- ताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्त इति। यथा पुरुष एकस्यां स्त्रियां रतो न शेषासु विरतो भवतीति । पत्र लक्षणपरिणाम सर्वस्य सर्वलक्षणायोगादध्वसङ्कारः प्राप्नोतीति परैर्दोषचोद्यत. इति, तस्य परिहार: धर्माणां धर्मत्वमप्रसाध्यं, सति च धर्मत्वे लक्षणभेदोऽपि वाच्यो न वर्तमानसमय एवाऽस्य धर्मत्वम्, एवं हि न चित्त रागधर्मकं स्यात् क्रोधकाले रागस्याऽसमु. । दाचारादिति। किच, त्रयाणां लक्षणानां युगपदेकस्यां इति । भेदे धर्मियोऽनन्यत्वेन धर्मणापोह धर्मिवद् भवितव्यमित्यत पाइ तत्र धर्मस्य इति, भावः संस्था नभेदः, सुवर्णदेयथा भाअनस्य रुचक स्वामिल कव्यपदेशभेदो भवति तन्मावमन्यथा भवति न तु द्रव्य सुवर्गम मुवर्णतामुपैति अत्यन्तभेदाऽभावा- दिति वक्ष्यमाणोऽभिसन्धिः । एकान्त वादिन बौद्धमुत्थापयति पपर पार धर्मा एवं हि रुचकादयस्त थोपन्ना परमार्थ मन्तो न पुनः मुवयं नाम किञ्चिदेकमने केष्वनुगतं ट्रयमिति, यदि पुनर्निवत मानेष्वपि धर्मेषु ट्रय मनुगतं भवेत् ततो न चितिशक्ति वत्परिण मेताऽपि तु कौटस्थ्य नैव विपरिवत्त, परि- पामात्मकरूपं परिहाय रूपान्तरण कौटस्य न परिवर्तन परिवतिः, यथा चिति. शक्तिरन्यथाऽन्यथाभावं भजमानेस्वपि गुणेषु वरूपादप्रच्युता कूटस्थ निस्यैवं सुवर्णा- द्यपि स्वाद, नचेष्यते सम्मान द्रव्यमतिरिक्त धर्मभ्य इति । परिहरति पयम- दोष इति। कम्मादेकान्ताऽनभ्युपगमाद् यदि चितिशक्तिरिव द्रव्यस्यै कान्तिकौं निस्यतामभ्युपगम तत एवमुपालभ्येमति, नत्वैकान्तिकौं नित्य तामातिष्ठामहे, किन्तु तदेतत् वैलोक्यं न तु ट्रष्यमावं व्यक्तः पक्रियाकारिणी पादपैति । कमाद्, नित्यत्वप्रतिषेधात् प्रमाणेन, यदि हि घटी व्यक्तीनाऽपेयात् कपाख. शर्कराचूर्णादिषु अवस्थास्वपि व्यक्तो घट रति पूर्ववदुपलधार्थकिये कुर्य्यात, तमा- दमिव्यं बैलोक्यम्। पस्तुतच नित्यमेवीपखवाकियारक्षितवन गमनाsरविन्द- वदतितुच्छत्वादित्यत पार पपेतमप्यस्ति इति, माऽत्यन्त तुच्छता अनेकान्तती. नियं स्यादित्यर्थः । कमाद्, विमामप्रतिषेधात् प्रमाणेन, तथापि यत् तुच' न बत्कदाचिदयपसन्धार्थक्रिये करोति यथा गगनाइरविन्द, परीति चैतन ·१३२ पासच्चलदर्शनम्। व्यती नास्ति सम्भवः क्रमेण तु खव्यनकाशनस्य भावो भवे- दिति। उक्तं च रूपातिशया वृत्त्यतिशयाय परस्परेण विक्ष- ध्यन्ते सामान्यानि तु अतिशयैः सह प्रवर्तन्ते तबादसहरा। यथा रागस्यैव कचिसमुदाचार इति न तदानीमन्यवाऽभाव:, किन्तु केवलं सामान्येन समन्वागत इस्ति तदा तत्र तस्य भावः, तथा लक्षणस्येति । न धर्मों वाध्वा धर्मास्तु पाध्वान: ते लक्षिता अलक्षिताच तां तामवस्थाम्प्राप्नुवन्तोऽन्यत्वे न प्रति निर्दिश्यन्त प्रवस्थान्सरतो न द्रव्यान्तरतः, यथैका रेखा शत. स्थाने शतं दशस्थाने दर्शकं चैकस्थाने, यथा चैकत्वेऽपि स्त्री . . वैखोक्यं कदादिप्युपखवार्थक्रिये इति । तपोत्पत्तिमव्यस्वधर्मलपणाऽवस्थायो- गिलादयोऽप्यत्यनतुच्छगगन नलिननरविषाणादिव्यावता: सत्व हेतव दाहाया:, सथा च नाऽत्यन्त नित्यो वेग चितिशनिवत् कूटस्थनित्य : स्यात्, किन्तु कश्चि- बित्यो तथा च परिणामीति सिद्धम् । एतेन मृपिण्डाद्यवस्थास कार्याणां घटा- दीनामनागतानां सत्त्वं वेदितव्यम् । स्यादितद्, पपेतमप्यस्ति कार्य कमात् पूर्ववीपलभ्यत इत्यत पाच संसर्गाद् इति । संसर्गात् ख कारणषयात, सौ दर्शनाऽन हैं, ततशाऽनुपलमिरिति, तदेवं धर्मपरिणामं समय लक्षएपरिणाम. मपि लक्षणानां परस्पराऽनुगमनेन समर्थ यते सचणपरिणाम इति, एकैकं सच लक्षपान्तराभ्यां समनुगतमित्यर्थः । नवं कलक्षपयोगे लक्षणान्तर न भूयते तत्कथं तद्योग इत्यत पार यथा पुरुष रति, नबनुभवाऽमाव: प्रमापसिंहमपल- पति, तदुप्पाद एव तब तत्सनाव प्रमाणमसत उत्पादाऽसभवावरविषाणवदिति । परीनं दोषमुस्थापयति, पव सचणपरिणाम इति, यदापों वर्तमानसदैव. यबतीतोऽनागत तदा बयोऽप्यध्यान: सौर्यरन, पाकमेस पाऽधनां भावे. ऽसदुत्पादमस इति भावः । परि हरति तस्य परिहार इति, वर्तमानव हि धर्माणामनुमवसिद्धा ततः प्राक्पाकासम्बन्धमवगमयति, न खखसदुपयते, नपसधिनश्यति, तदिहमाल एवं हि न पित्तम् इति। क्रोधीतरबा कि चिरागधर्मकममुभूयते यदा च रामः क्रोधसमयेऽमागतत्वेन नासीतत्कषमसा- बुपयेवाऽनुत्पनय कथमनुभूयतेति । भवत्येवं तथाऽपि कुतोऽधनामसहर रति पषि विष पनि। कि कारपमसर, . पुनरथे, सरमायाचन इति, वा बानो युनयनाति सम्भवः, कचिन् एका पिताजी, अमेष समानामशतमा सन्यवाचनमा भागी भए सच, पखाधौननिक- ·विभूतिपादः । माता चोचते दुहिता च खसाचेति । प्रवस्थापरिणाम कौटस्थ्यप्रसङ्गदोषः केचिदुक्तः, कथम्, अध्वनो व्यापारेण यवहितत्वाद् यदा धर्म: स्वव्यापारं न करोति तदाऽनागतो, यंदा करोति तदा वर्तमानो, यदा कृत्वा निवृत्तस्तदाऽतीत, इत्येवं धर्मधर्मिणोलक्षणानामवस्थानां च कौटस्थ्य प्राप्नोतीति परैर्दोष उच्यते, नासौ दोषः, कस्माद, गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानां विमर्दवैचित्रवाद । यथा संस्थानमादिमद धर्ममात्र शब्दादीनां विनाश्यविनाशिनाम्, एवं लिङ्गमादिमद् धर्म- मात्र सत्त्वादीनां गुणानां विनाश्यविनाशिनां, तस्मिन् तव एषतया वचनां लक्ष्याऽकारण तहत्ता। पवेव पशिखाऽचायं सम्मतिमाह उतष वि। एतन प्रागेव व्याख्यातम् । उपसंहरति तस्माद इति। पावि- भावतिरोभावरूपविरुद्धधर्मसंसगांदसरोऽध्वनामिति । दृष्टान्तमाह यथा रागस्य इति । पूर्व क्रोधस्य रागसम्बन्धाऽवगमी दर्शित इति, इदानीन्तु विषयान्तर- वर्तिनो रागस्य विषयान्तरवतिना रागान्तरेण सम्बन्धावगम इति । दार्शन्तिक. मार तथा लक्षणस्य रति । मनु सन्यपि पने कान्ताऽभ्युपगमे भेदोऽस्तीति धर्म: खपणाऽवस्थाऽन्यत्वे तदभिवस्य धर्मिणोऽप्यन्यत्व प्रसङ्गः, स एव च नेष्यते, तदनु- गमाऽनुमवविरोधादित्यस पार न धौवाध्या इति, यतस्तहिना धमांस्त्यध्वान:, धर्माणामध्व व ययोगमेव स्कोरयति ते इति, लचिता: अभिव्यक्ता वर्तमाना इति यावत्। पलचिताः पनभिव्य का पनागता पतीता इति यावत् । पचिता तां सामवम्यां बलवत्त्व दुर्बलत्यादिवा प्राप्त वन्तोऽमन्यत्वेन निर्दिश्यन्ते. ऽवस्थान्तरती ट्रव्यान्तरतः। पवस्थाशब्द न धर्मलचणाऽवस्था उच्यन्त, एतदुक्तं भवति अनुभव एव हि धर्मिषो धर्मादीनां भेदाभेदी व्यवस्थापयति, नोकान्ति के भेद धर्मादीनां धर्मिषी धर्मियवद धर्मादित्वं, नाप्यैकान्तिके भेदे गवाऽभवद धर्मादित्वं, सघाऽनुभवोऽनकालिकत्वमवस्थापयनपि धर्मादिषु पजना- ऽपायधमकेष्वपि धर्मिघमेकमनुगमयम् धमांश्च परस्परती व्यावत यन् पत्यात्म- मनुभूयत इति, तदनुसारिणो वयं न तमतिवर्य खेच्छया धर्माऽनुभवान् व्यवस्थापयितुमौसा इति । पवैव लौकिक दृष्टान्तमा यथैका रेखा इति, यथा सदेव रेखाखापं तत्तत् स्थानाऽपेचधा शतादित्वेन व्यपदिश्यते एवं तदेव धमिस सतहमखचणावस्यामिदनाऽन्यत्वेन प्रतिनिर्दिश्यते पत्थर्षः। हालांन्ति- १२ ·पातञ्चलदर्शनम्। १३४ विकारसंज्ञेति। तवेदमुदाहरणं मृद् धर्मी पिण्डाऽकाराद् धर्माद धर्मान्तरमुपसम्पद्यमानो धर्मतः परिणमते घटाऽकार इति, घटाऽकारोऽनागतं लक्षणं हित्वा वर्तमानलक्षणं प्रति- पद्यत इति लक्षणत: परिणमते, घटो नवपुराण तां प्रतिक्षण' मनुभवववस्थापरिणामं प्रतिपद्यत इति। धर्मियोऽपि धर्मा. न्तरमवस्था धर्मस्याऽपि लक्षणान्तरमवस्थेति एक एव द्रव्यपरि- णामो भेदेनोपदर्शित इति। ए पदार्थान्तरेषु अपि योज्य- मिति। एते धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामा धर्मिखरूपमनति- कान्ता इत्येक एव परिणामः सर्वानमून् विशेषानभिनवते । . काधे दृष्टान्तान्तरमाइ यथा चैक त्वेऽपि इति । पत्राऽन्तरे परोक्तं दोषमुत्थापयति अवस्था सि, अवस्था परिणाम धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणाम, कौटम्थ्य दोष प्रसा उक्तो धर्मिधर्मलक्षणाऽवस्थानाम् । पृकति कथम इति, उत्तरमाइ पध्वनी- व्यापारीण इति, दन: किल योऽनागतोऽध्वा तस्य व्यापारः चौरम्य वर्तमानत्वं तेन व्यवहितवाद हंती: यदा धर्मः दधिलक्षणः, स्वव्यापारं दाधिकाद्यारम्भ, क्षीर सन्नपि न करोति तदाऽनागतः, यदा करीति तदा वर्तमानः, यदा कृत्वा निहत्तः सन्नेव म्व व्यापाराद दाधिकाद्यारम्भा सदाऽतीत, इति एवं वैकाऽपि सत्याद धर्मधाम बोलक्षणानामव स्थानां च कोट स्थ्यं प्राप्रीति, सर्वदा रमा कि नित्यत्वं, चतुर्मामांप च सर्वदा सच सत्त्व वा नोत्पादः, तावन्माद च लक्षणं कूटस्थनित्य ताया, न हिचितिमपि कूटस्थनित्याया: कचिदन्यो विशेष इति परिहरति नासौ दोषः इति, नामौ दोषः कस्याद् गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानां विमः भन्योऽन्याऽभिभाव्याभिभावकत्व, तस्य वैचित्रवाद्। एतदुक्क भवति यद्यपि सर्वदा सत्व चतुर्णापि गुणिगुणानां तथापि गुणविमदं वैचिवाण सदात्मभूत तहकाराऽविर्भावतिरोभावभेदेन, परिणाममालितया न कोटख्य, चितिशक्तस्तु न खात्मभूतविकाराऽविर्भावतिरोभाव इति कोटख्य', यथाः नित्यं समाहुर्विहांसो यत् स्वभावो न नश्यति इति । विमर्द वैचिवामेव विकार. वैचिवा हेतु प्रकृती विकतौ च दर्शयति यथा इति । यथा संस्थानं पृथिम्यादि. परिणामबक्षणम्, पादिमद् धर्ममात्र विनाशि तिरोभावि, शब्दादौना भब्द. स्पर्शरूपरसगवतनमावा खकार्यमपेच्याऽविनाशिनाम् अतिरीभाविनाम् । भकती दर्शयति एवं विषम पति, तमिन् विकारसंशा नवेवं विकारपती पिति. भाषः ।

·विभूतिपादः। पथ कोऽयं परिणामः। अवस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिहत्ती धर्मान्तरोत्पत्ति: परिणामः ॥ १३ ॥ शान्तोदिताऽव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मों ॥१४॥ योग्यताऽवच्छिवा धर्मिणः शतिरेव धर्मः, स च फल. प्रसवभेदाऽनुमितसद्भाव: एकस्वाऽन्योऽन्यच परिदृष्टः । वर्तमान: स्वव्यापारमनुभवन् धर्मो धर्मान्तरेभ्यः शान्तेभ्य- थाऽव्यपदेश्येभ्यश्च भिद्यते, यदा तु सामान्येन समन्वाऽगतो तत्र - शक्तिरिति भावः । सदे परीक्षक सिद्धां विकृतिं च प्रकृतिं च उदाहत्य विकता. वेव लोकमिडायां गुणविमर्द वैचिवा धर्मखणाऽवस्थापरिणामवैचिवाई तुमुदा- हरति । तव इदम उदाहरणम् इति । मचाऽयं नियमो लक्षणानामेवाऽवस्था. परिणाम इति सर्वेषामेव धर्मलक्षणावस्थाभेदानामवस्थाशब्दवाच्यत्वादेक एवा- ऽवस्थापरिणाम: सर्वसाधारण त्या धर्मिणोऽपि रति । व्यापकं परिणामलक्षण- माह पवस्थितस्य इति । धर्मशब्द पाश्रितत्वेन धर्मलक्षणावस्था वाचकः ॥ १३ ॥ यस्खैषस्त्रिविध: परिणामस्तं धर्मिणं सूवेष लचति तव शान्तीदिताऽन्य पदेख धर्माऽनुपाती धर्मों ॥ १४ ॥ धर्मोऽस्थाऽस्तीति धर्मों। नाऽविज्ञाते धमें स शको ज्ञातुमिति धर्म दर्शयति योग्यता रति, धर्मिणी द्रव्यस्य मृदादः, शक्तिरेष चूर्णपिण्ड घटायुत्पत्तिपकिरेव धर्माः, तेषां तबाऽव्यलत्वेन भाव इति यावत् । नन्ये वमन्य जात या सन्त से ततः प्रादुर्भयन्तु उद काऽहरणादयस्तु तैः स्वकारणादमा- सादिताः कुत: प्राप्ता इत्यात उत योग्य ताइवछिना इति, बासो घटादीमा- मुत्पत्तिशक्ति: सोद कारवादियोग्यताऽवच्छिन्ना, मोदकाहरणादयोऽपि घटा- दिभिः खबारादेव प्रामा ति माऽकथिका इति भावः । पथ वाके धर्मिष इत्यव उत्तरं योग्यताऽवच्छिवा धर्मिय इति, को धर्म रत्यव उत्तरं शक्तिरेव धर्मः, तेषां योग्यतैव धर्म इत्यवः, पतसहान् पर्मोति सिह भवति । तत्सनावे प्रमाणमा सा फलप्रसवभेदाऽनुमित इति । एकस्य धर्मिय:, पन्यथाऽन्यत्र चूपिनघटादिरूप इत्यर्थः, काभेददर्शनाच भिन्न प्रति यायत्, परिदृष्टः उपबमः । सवाऽनुभवाऽरोहिणी वर्तमानख मपिएस शाखाऽव्यपदेयाभ्यां मन पमघटाभ्यां भेदमा तव वर्तमान इति। दिन भिनव पिण्डवत् - ·- पातचलदर्शनम्। भवति तदा धर्मिस्वरूपमावत्वात कोऽसौ केन भिटोत। तत्र वयः खलु धर्मिणो धर्माः शान्ता उदिता प्रव्यपदेश्यावेति, तत्र शान्ता ये कृत्वा व्यापारानुपरताः, सव्यापारा उदिताः, ते चाऽनागतस्य लक्षणस्य समनन्तरा, वर्तमानस्याऽनन्तरा अतीताः, किमर्थमतीतस्याऽनन्तरा न भवन्ति वर्तमाना:, पूर्वपश्चिमताया प्रभावाद, यथाऽनागतवत मानयोः पूर्व- पश्चिमता नैवमतीतस्य, तस्माबातीतस्वाऽस्ति समनन्तरः; तदनागत एव समनन्तगे भवति वर्तमानस्थति व्यपदेश्याः के। सर्वे सर्वात्मकमिति यत्रोक्तं जलभूम्यो: पारिणामिकं रसादिवैखरूम्यं स्थावरेषु दृष्टं तथा स्थावराणां जङ्गमेषु जङ्गमानां स्थावरषु इति, एवं जात्यनुच्छेदेन सर्वे सर्वात्मकमिति । देशकालाकारनिमितापबन्धात्र खलु ताई चूर्ण घटयोरपि तहदेव स्वव्यापारव्याग्निप्रसङ्ग इति भावः । अञ्चतास्य तु पिण्ड स्य नीतं भेदसाधनं सम्भवतीयार यदा तु इति, कोऽसौ केन भेदसाधनेन भिद्यत इति। तदेवं धमाण भेदसाधनमभिधाय तं भेदं विभमते वयः खलु इति, उदिता इति वर्तमाना इत्यर्थः । पध्वनां पौर्वापयं निगम्यति तेच इति । चोदयति किमर्थम् इति, किं निमित्तमतीतस्याऽनन्तरा - भवन्ति वर्तमाना इत्यर्थः । हेतुमाह पूर्वपश्चिमताया पभावाद अति विषण विषयिपीमनु पसमि' सूचर्यात । चनुपरमवीपसम्भवैधव्यंग दर्शयति यथा- इनागरावर्तमानयोः इति । उपसंहरति तद इति । तत् तबाद, पनागत एवं सममन्तरः पूर्व त्वेन भवति वर्तमानस्य नाऽतीत:, पतीतस्य वर्तमानः पूर्ववेम समनन्तरी नाऽव्यपदेश्यः, तमादध्वनां यविष्ठोऽतीत पति सिहम् । स्यादेतह, अनुभूयमानाऽनुभूततया सदिताऽतीती क्या तुमय पदेण्यास्तु पुमधर्मा पव्यपदेश्यतयैव भक्या नो, तुमित्यासमवान् पृच्छति पय इति, पयपदेण्या: के केषु समीक्ष्यामई। पवीत्तरमा सबै सवात्मकम् ति बबीकम इति । नदेव सपपादयति बलभूबी: पति, जसम्म कि रसरूपस्पशब्दयत:, भूमेश्व गन्धरसम्पपशब्द वन्या: पारिवामिकं बनस्पतिजनागमादिषु मूलफलप्रसव- पालवादिमतरसादिकम्यं दृष्टं, सोऽयमने व मामिकाया भूमरमोहशस्य वा अवस्य म परिणामी भवितुमईति, उपपादितं हि नाऽसदुपयन नि, नपा स्वाय.

·विभूतिपादः।
समानकालमात्मनामभिव्यक्तिरिति । य एतेष्वभिव्यकाउनभि-
व्यक्तषु धर्मेषु अनुपाती सामान्य विशेषात्मा सोऽन्वयौ धर्मी।
यस्य तु धर्ममाचमेवेदं निरन्वयं तस्य भोगाऽभावः, कस्माद,
अन्येन विज्ञानेन कृतस्य कर्मणोऽन्यत्कथं भोक्तृत्वेनाऽधि.
क्रियेत, तत् स्मृत्यभावश्च नाऽन्यदृष्टस्य स्मरणमन्यस्याऽस्तीति,
वस्तुप्रत्यभिज्ञानाच स्थितोऽन्वयौ धर्मी यो धर्माऽन्यथात्वम-
भ्युपगत: प्रत्यभिज्ञायते।
तस्माबेदं धर्ममा निरन्वयम्
इति॥१४॥
क्रमाऽन्यत्वं परिणामाऽन्यत्वे
हेतुः ॥ १५ ॥
राण पारिवामिक नगमेषु मनुष्यपशुमृगादिषु रसादिवैचिवंा दृष्टम, उपभुनाना
हिते फलादीनि रूपादिभेद सम्पदमासादयन्ति, एवं जगमानां पारिणामिक
स्थावरेषु दृष्टं, कधिराऽवसे कास्किल दाडिमोफलानि साल फल मात्राणि भवन्ति ।
उपसंहरति एवम् इति । एवं सर्व जलभूम्यादिकं सर्वरसाद्यात्मकम् ।
ऐतुमा नात्य नुच्छेदेन रति । बलत्वभूमिवादिनाते: सर्वव प्रत्यभिज्ञायमान-
वेनाऽनुच्छेदात् । मनु सर्व चेत्सर्वात्मकं हन्त भोः सर्वस्य सर्वदा सर्वत्र सर्वथा
सविधानात्ममामकालीना भावान व्यक्तिः प्रसज्येत, न खलु सनिहिताविकल-
कारणं कायं विलम्बि तुमहंतीत्यत पार देशकाल इति । यद्यपि कार सवै
सर्वात्मकं तथाऽपि यो यस्य कार्यस्य देशः यथा कुकुमस्य काश्मीरः, तेषां
सत्त्वेपि पाञ्चालादिषु न समुदाचार इति न कुजुमस्य पाञ्चालादिषु पभिव्यक्तिः ।
एवं निदाघे म प्राहष: समुदाचार इति न तदा भालौनाम् । एवं न मृगी
मनुष्यं प्रसूते न तस्यां मनुष्याकारसमुदाचार पति। एवं नाऽपुण्यवान् सुखरूपं
भुङकन तमिन् पुण्यनिमित्तस्य समुदाचार इति । तयाद देशकालाऽकार-
निमित्तामाम् पपबन्धाद पपगमान समानकालम् पात्मनां भावानाम् पभि-
अतिरिति । तदेवं धर्मान् विभन्ध तेषु धर्मियोऽनुगमं दर्शयति य एतेषु इति ।
सामान्य धर्मिरूपं, विशेष: धर्मः, तदात्मा उभयात्मक इत्यर्थः । तदेवमनुभव-
सिडमनुगतं धर्मिणं दर्शयित्वा तमनिकतो वैनाशिकस्स चणिक विज्ञानमावं
चित्तमिहतोऽनिष्टमसनमुक्त भारयति, यख तु इति । वस्तु प्रत्यभिज्ञामास इति
बलिदेवदसेन दृष्ट बजदयः प्रत्यभिजानाति तखाद यथाऽनुभविता स एव
अवभिचातेति ॥ १४॥

·पातालदर्शनम् । एकस्य धर्मिण एक एव परिणाम इति प्रसतो मान्यत्व परिणामाऽन्यत्वे हेतुर्भवतीति, तद् यथा चूर्णमृत्, पिण्ड मृद, घटमृत्, कपालमूत्, कणमृद, इति च क्रमः। यो यस्य धर्मस्य समनन्तरो धर्मः स तस्य क्रमः, पिण्डः प्रच्यवते घठ उपजायत इति धर्मपरिणामक्रमः, लक्षणपरिणामक्रमो घटस्याऽनागतभावाहतमानभावक्रमः, तथा पिण्ड स्य वर्त्त- मानभावादतीतभावक्रमः, नाऽतीतस्याऽस्ति क्रमः, कस्मात्, पूर्वपरतायां सत्यां समनन्तरत्व सा तु नास्त्यतीतस्य, तस्मात् इयोरेव लक्षणयोः क्रमः । तथाऽवस्था परिणामक्रमोऽपि घटस्याऽभिनवस्य प्रान्त पुराणता दृश्यते सा च क्षणपरम्परा- उनुपातिना क्रमेणाऽभिव्यज्यमाना परां व्यक्तिमापद्यत इति धमलक्षणाभ्यां च विशिष्टोऽयं तीय: परिणाम इति । . क्रमाऽन्यत्वं परिणामाऽन्यत्वे हेतुः । १५ किमेकस्य धर्मिण एक एव धर्म- लक्षणाऽवस्थालक्षण: परिणाम:, उत बहवो धर्मलक्षणाऽवस्था लक्षणा: परि- गामा:, तब किं प्राप्तम् एकत्वाद धर्मिरस एक एव परिणामः, न कि एक रूपात्कारणात्कार्यभेदी भवितुमर्हति, तस्याऽकस्मि कत्व प्रसङ्गाद इति "प्राप्त उच्यते, क्रमाऽन्यत्वात्परिणामाऽन्यत्वम् एकस्या मृदशूपिण्ड घट कपाल कणाऽकार. परिणति परम्परा क्रमवती लौकिकपरीच रध्यदं समीक्ष्य ते, पन्यछेदं चर्ण- पिण्डवीरानन्तर्यम, पन्यच्च पिण्ड घटयो:, अन्यच्च घटक पालयोः, अन्यच्च कपाल. करण्योः, एकव परस्याऽन्यत्र पूर्वत्वात, सोऽयं क्रमभेदः परिणाम एकस्मिन्न नव. कल्पमानः परिणामभेदमापादयति, एकोऽपि च मृद धर्मों क्रमोपनिपतित- तत्तसहकारिसमवधानक्रमेण कमवती परिणाम परम्परामुहहन् नैनामा कस्थि कय- तीति भावः । धर्मपरिणामाऽन्यत्ववलक्षण परिणामाऽन्यत्वेऽवस्थापरिणामाऽन्यले च समानं क्रमाऽन्यत्वं हेतुरिति । सदेतझाष्य पाऽवद्योन्यते एकस्य धर्मिण इति, क्रमकमवतीरभेदमास्थाय स तस्य क्रम इत्युकं तथाऽय स्थापरिणामक्रम पति तथा हि कौनाशेन कोष्ठाऽगारे प्रयत्नसंरचिता पपि हिब्रोहयो हायनैरतिबहुभिः पाणिस्पर्धमावविभोर्यमाणाऽवयवसंस्थाना: परमाणुभावमनुभवन्तो दृश्यन्ते, चाऽयमभिनवानामधादेव प्रादुर्भवितुमईति, तस्मात् चपपरम्पराक्रमण

·विभूतिपादः।
एते क्रमाः, धर्मधर्मिभेदे सति प्रतिलस्वरूपा, धर्मोऽपि धर्मी
भवत्यन्यधर्मस्वरूपाऽपेक्षयेति, यदा तु परमार्थतो धर्मिणि
अभेदोपचारस्तदधारेण स एवाऽभिधीयते धर्मस्तदाऽयमकत्वे.
, नैव क्रमः प्रत्यवभासते। चित्तस्य हये धर्माः परिदृष्टाय
अपरिदृष्टाथ, तत्र प्रत्ययात्मका: परिदृष्टा, वस्तुमात्राऽत्मका
पपरिदृष्टाः, ते च सप्तव भवन्ति अनुमानेन प्रापितवस्तुमात्र.
सद्भावा, निरोधधर्मसंस्कारा: परिणामोऽथ जौवनम्। चेष्टा
शनिश्च चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिता इति ॥१५॥
यदा
मूक्षमतमसूक्ष्मतरसूम बदवहत्तरबहत्तमादिक्रमेण प्राप्तषु विशिष्टोऽयं लक्ष्यत इति ।
तदिदं क्रमाऽन्यत्वं धर्म धर्मिभेदमपेक्षत एवेत्याह त एत इति, पा विकारेभ्य पा
च लिङ्गाद पिक्षिको धर्मधर्मभावी, मृदादरपि तम्माचाऽपेच या धर्मवादित्या
धर्मोऽपि इति । परमा धमिलिमीऽभदोपचार प्रयोगः, सदहारण
सामानाधिकरण्य हारेण धम्य व धर्म इति यावत्, तदैक एव परिणामी धर्मि-
परिणाम एवेत्यर्थः, धर्मलक्षणाऽवस्थानां धर्मिस्वरुपाऽभिनिवेशात, तदनेम धर्मियो
दूरोत्सारितं कूटस्थ नित्यत्वमित्युक्त प्रायम् । धर्मपरिणाम प्रतिपादयन् प्रसङ्गेन
चित्तधर्माणां प्रकारभेदमाह चित्तस्य इति । परिदृष्टा: प्रत्यक्षा:, पपरिदृष्टा
पपरोक्षा:। तत्र प्रत्ययात्मकाः प्रमाणादयो रागादयब, वस्तु मावा वृत्य प्रकाश-
रूपतामा। स्यादेतद्, पपरिदृष्टान्न सन्त्येवेत्यत पार अनुमानेन इति ।
पनुमानेन प्रापितो वस्तुमावण सहावी येषां ते तथोक्ताः । पश्चान्मानसाधा.
दागमोऽप्यनुमानं, सप्ताऽपरिदृष्टान् कारिक या संग्टह्णाति निरोध इति, निरोधी
वृत्तीनाम् पसम्म जाताऽवस्था चित्तस्याऽगमतः, संस्कारशेषभावोऽनुमानता सम.
धिगम्यते । धर्मग्रहणेन पुण्याऽपुण्ये उपलक्षयति, क्वचित्क मेंतिपाठस्त वाऽपि
सजनिते पुण्याऽपुण्ये एवं गृह्यते, ते चाडगमत: सुखदुःखोपभोगदर्शनाहाऽनु-
मानती गम्यते । संस्कारस्तु मृतेरनुमीयते । एवं विगुणत्वाचितस्य चलं च
गुण हत्तमिति प्रतिक्षणपरिणामोऽनुमीयते । एवं जीवमं प्राण धारण प्रयबभेदोऽ.
संविदितचित्तस्य धर्म: श्वासप्रश्वासाभ्यामनुमीयते । एवं चेतस चेष्टा क्रिया यथा
यथा हस्तैरिन्द्रियैः शरीरप्रदेशैर्वा सम्प्रयुज्यते साऽपि तम योगादेवाऽनुमौयते ।
एवं शक्तिरप्युह ताना कार्याणां सूमाऽवस्था चेतसो धर्मः स्थूल कार्यानुभवादेवा-
जमीयत इति ॥ १५॥

·पासासदर्शनम्। पतो योगिन उपात्तसर्वसाधनस्य बुभुसितार्थप्रतिपत्तये संयमस्य विषय उपक्षिप्यते- परिणामवयसयमादतीताऽनागतज्ञानम् - उक्तः, धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामेषु संयमाद् योगिनां भवत्यती. ताऽनागतनानम्। धारणाध्यानसमाधिनयमेकत्र संयम तेन परिणामवयं साचात् क्रियमाणमतीताऽनागत- जानं तेषु सम्यादयति । १६॥ शब्दार्थप्रत्ययानामितरतराऽध्यासात्मकर- स्तत्पविभागसंयमात्सर्वभूतमतज्ञानम् ॥ १७ ॥ तत्र वाग् वर्णेष्वेवाऽर्थवती, श्रोत्रं च ध्वनिपरिणाममाघ- विषयम्, पदं पुनर्नादाऽनुसंहारबुद्धिनिर्ग्राह्यम् इति। वर्णा एकसमयाऽसम्भवित्वात्परस्परनिरनुग्रहात्मानस्त पदमसंस्थ. पतः परम् पापादपरिसमाप्त: संयमविषयः तशी कारसूचनी दिनतिर धनग्या, तवीतप्रकारं परिणामवयमेव तावत्प्रथममुपात्तसकल योगाङ्गण योगिनः संयमविषयत योपचिपति । सू० परिणामवयसंयमादसौताऽनागत ज्ञानम् ॥ १६ ॥ नमु यन संयमतवैव साचास्करणं तत्कथं परिणामवयसंयमोऽतीताऽनागत साक्षात्कारयेदित्यत पाहतेन इति, तेन परिणामवयं साक्षात् क्रियमाणं तेषु परिणामेष्वनुगते येऽतीताऽनामते तहिषयं ज्ञानं सम्पादयति, परिणामवय साचात् करणमेव तदन्त साऽसौताऽनागतमाचात्करणाम कमिति न विषयभेदः संयम- साचात्कारयोरित्यर्थः ॥ १७॥षयमपरः संयमस्य विषय पक्षिप्यते सू. श नं। पत्र वाचकं शब्दमाचिस्यामः प्रथमं तावद वागण्यापारविषयमाइ तब इति, वाग् वामिन्द्रियं वर्षयसमष्ट स्थानं, यथार अष्टौ स्थानानि वर्णनासुर कलः शिरसथा। बिहामूखं च दन्ताय नासिकौष्ठौ च तालु परति । वष्वेव यथा खोकमतीतिसि पवतो न च वाचक प्रत्यर्थः श्रीवव्यापार- विषयं निरूपयति श्रीवम् रति, श्रीवं पुनध्वं नेकदामस्थ वागिन्द्रियाभिधातिनी . सा वा ..

·विभूतिपादः। श्याऽनुपस्थाप्याऽविभूतास्तिरोभूताश्चेति प्रत्येकमपदस्वरूपा ज्यन्ते। वर्ण: पुनरे कैक: पदामा सर्वाऽभिधानशक्तिप्रचितः सहकारिवर्णान्तरप्रतियोगित्वाइखरूप्यमिवाऽपत्र: पूर्वयोत्त- • रेणोत्तरच पूर्वेण विशेषेऽवस्थापित इत्येवं बहवो वर्णा: क्रमा- ऽनुरोधिनोऽर्थसञ्जतेनाऽवच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाऽभिधान- यः परिणतिभेदो वर्षात्मा तेनाऽकारण परिणतं सन्मावविषयं न तु वाचका- विषयमित्यर्थः । यथा लोकप्रसौतिसिडेभ्यो वर्णेभ्यो वाचकं भिनत्ति पदम् इति, पदं पुनर्वाचकं नादाऽनुसंहारबुद्धिनिगाह्य यथा प्रतीसिसिद्धान् नादान वर्णान् प्रत्येक ग्रहीत्वाऽनु पवाद या मंहरति एकत्वमापादयति गौरित्येक पदमिति, तया पदं ग्राह्यते, यद्यपि प्राच्योऽपि बुडयो वणाकारं पदमेव प्रत्येक गोचर यन्ति तथाऽपि न विशदं प्रथते, घरमे तु विजाने सदति विशदम, इति मादाऽनुसंहार. बुद्धिनिर्माह्य मुक्तम् । यस्तु वैनात्यादक पदाऽनुभवविज्ञाय वानव वाचकामा- ऽतिष्ठते तं प्रत्याजवर्णा इति । ते खलु धमौ वर्णा: प्रत्ये क वायविषयां धिय- मादधौरन नागदन्त का व शिक्याऽवलम्बन, संहता वा गावाचा इव पिठर. धारणं, न तावत् प्रथम: कल्पः, एकस्मादर्थ प्रतीतेरनुत्पत्तेः, उत्पत्ती वा हितोया- दोनामनुचारप्रसा:, निष्पादित किये कमणि विशेषाऽनाधायिन: साधनस्य साधमन्यायाऽतिपातात, तस्माद् हितीयः परिशिष्यते, सम्भवति हियावाणा संहतानां पिठरधारण मेक समयभावित्वाद. वर्णानां तु योगपद्याऽसम्भवोऽत: पर- खरमनुयायाऽनुग्रारकत्वाऽयोगात्मभूयाऽपि नाधियमादधते। ते पदरूपमेकमा संस्पृशवस्तादात्मानाऽत एवाऽनुपस्थापयन्त भाविभूतास्तिरोभूता चयःशलाका. कल्पाः प्रत्येकमपदम्वरूपा उच्यन्ते । यदि पुम, पदमेकं सादात्मान संस्पृशे युवा- सती मोकदोषप्रसङ्ग इत्या वर्ष: पुनरकै क: पदात्मा इति । सर्वाऽभिधान शक्ति- प्रचित्तः सर्वाभिरभिधानप्रतिनिधितो, गौः, गणः, गौरं, मग, इत्यादिषु हि गकारी गोत्वादार्थाऽभिधायिषु दृष्ट इति तत्तदभिधानशक्ति:, एवं सोमः शोधिरित्यादिष्वीश्वरावर्याऽभिधायिषु पदेषु भोवर्णो दृष्ट: सोऽपि तत्तदभिधान- प्रतिः, एवं सर्वबीनीयम् । स चैकैको वर्गो गकारादि: सहकारि यहा- तरमोशारादि तदेव प्रतियोगि प्रतिसंवन्धि यस्य तत्तचीतसस्थभावस्तव समानाप्य नामावमिमाऽपनी न तु नानात्व मापन: तस्य तत्वादेव, पूर्वो वर्ग: गहार उत्तरपीकारण गणादिपर्दभ्यो न्यावयं उत्तरमौकारी गकारण घोषित रादिपर्दभ्यो मावत्य' विशेष गोववाचके गोपदस्फोटेऽवस्थापितोऽनुसंहारी। अयमभिसन्धिः पर्षप्रत्ययो हिवर्षेनि यसक्रमतया परस्परमहरिमायः कर्नु, . .

·१४१ पातप्रवदनम्। 1 . -- शक्षिपरिहत्ता गकारोकारविसर्जनौयाः सानादिमन्तमर्थ योतयन्तीति। तदेतेषामर्थसकतेनाऽवच्छिनानामुपसंहत- ध्वनिक्रमाणां य एको बुहिनि सस्तत्पदं वाचकं वाचस्व सत्यते। तदेके पदमेकबुद्धिविषय एकप्रयवाक्षिप्तम् प्रभा.' गमक्रममवर्ण बौहमन्त्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्थापितं परत्र प्रति. न च संस्कारद्वाराऽग्नेयादीनाभित्र परमा.पूर्व वा खगें या जनयितव्येऽनियत- प्रमाणामपि साहित्यमर्थ बहुापजनने वर्शनामिति साम्प्रतम् । विकल्पाऽ- महत्वात, स खल्वयं वर्गाऽनुभवजन्यः संस्कार: स्मृतिप्रसव हेतुः, पन्धीवाऽप्रेयादि. जन्य दवाऽपूर्वाऽभिधानी, न तावदनन्तरः, कल्पनागौरवाऽपत्ते:, स एव तावद. दृष्टपूर्व: कल्पनी यस्तस्य च क्रमवहिवाऽनुभवैरेकस्य जन्यत्वं न सम्भवतीति सजातीयाऽने काऽवान्तर संस्कार कल्पनेति गौरव म, मचैष ज्ञापक हेत्वजमज्ञात- स्त दङ्गतामनुभवतीति, खलु सम्बन्धोऽर्थप्रत्यायनाऽङ्गमज्ञातोऽङ्गतामुपैति । स्मृतिफल प्रसवाऽनुमितस्तु संस्कार: स्व कारणाऽनुभवविषयनियतो न विषयान्तर प्रत्यममाघातमुत्सहते, पन्धषा यत्किञ्चिदेवैकमनुभूव सर्व: सर्व नानी बादति । नच प्रत्य कवाऽनुभवनित संस्कारपिण्ड स्लम जन्मस्मृतिदर्पणसमारीरिणी वर्धा: समधिगतसहभावा वाचका इति साम्प्रतं, क्रमाऽक्रमविपरीतकमाऽनुभूतानां तवाऽविशेषेणार्थ धौ जनन पसाद, नचैतत्परपज्ञानं पूर्वाऽनुभववर्तिनौं परम्परता गोचरयितुमर्हति, तस्माद् नभ्योऽसम्भव नध प्रत्यय एकपदाऽनुभवमेव स्वनिमत- सपकल्पयर्यात, नचेष पदेऽपि प्रसङ्गः, तडि प्रत्येकमेव प्रयवभेदभिन्नः बनयो व्य अयन्त: परस्परविसहशत सत्पदन्यत्र कध्वनिभिस्तुल्यस्थान करणनिष्पना. सहशा: सन्तोऽन्योऽन्यविसहयः पदैः पदमेकं सहामापादयन्त: प्रतियोगिभेदेम तत्मा- दृश्याना भेदामदुपधामादेकमपि पनवयवमपि सावयवमिवाऽनेकात्मकमिवाऽव. भासयन्ति, बथा मियत व परिमाण संस्थान मुखमैकमपि मचिपापदणादयो विभिन्न वर्गापरिमाण संस्थानमनेकमादर्शयन्ति, न परमार्थतः सादृश्योपधाम- कल्पिता भागा एव निभांगस्य पदस्य वी:, तेन सहुडिरमना पदभेदे फोटमभेदमेव निर्भागमेव सभेदमिव सभागमिवाऽहम्बते, पती गोपदकोटभेदले. कस्य गवारी भागो गौरादिपद स्फोटमादृश्येन न निर्धारयति स्वभागिमिन्बी. कारेष विशिष्टो निर्धारयति, एवमीकारोऽपि भागः घोचिरादिपदहशतमा न तो मिरयितु स्वभागिनं गोपदस्फोरमिति मकारण विषिष्टी निर्धारयति, पसमाविनामपि च संस्कारहारणाऽखि सहभाब इति विशेष्यविशेषयमावी. पपचिः। मच मिविषयत्वं संस्कारयोः, भागदयविषयवीरनुभवयोसबभनीय ·प्रत्यया भव्यता . - - पिपादयिषया वगैरेवाऽभिधीयमानैः श्रूयमाणेश्च श्रोभिर- नादिवाग्व्यवहारवासनाऽनुविधया लोकबुद्या सिहवसंप्रति- पत्या प्रतीयते, तस्य सतबुद्धितः प्रविभाग एतावतामेवं 'जातीयकोऽनुसंहार एकस्याऽर्थस्य वाचक इति । सङ्केतस्तु पद- पदार्थयोरितरेतराऽध्यामरूप: स्मृत्याऽत्मको, योऽयं शब्दः संस्कारयोरकपदविषयत्वात्, केवलभागाऽनुभवेन पदमयन मनुभूयतेऽनुसंहारधिया तु भागाऽनुभव योनिसंस्कारलधजन्मना व्यनमिति विशेषः । भयकाऽनुभवाच प्राच: संस्काराधान क्रमेण व्यक्त मनुभवमादधाना दृष्टा. यथा दुराह नस्पती इस्ति- व्यक्त वनस्पति प्रत्यय हेतवः । नचेयं विधा वर्णानामर्थ प्रत्यायने सम्भविनी, नो खलु वर्ण प्रत्ये कम व्यक्त मर्थ प्रत्ययमादधत्यन्ते व्यन मिति शक्य वक्त, प्रत्यनजान एव नियमाद् व्य काऽव्यक्तत्व म्य, ताऽधेय स्वयंपन्य यो न प्रत्यक्ष:, तदेष वणेभ्यो नायमानः स्फुट एप जायेत, न वा जायेत, न तु प्रस्फुटः, स्फोटस्य तु ध्वनि व्ययम्य प्रत्यक्षस्य सत: स्फ टाऽस्फ टत्वे कल्पाते इत्यसमानम् । एवं प्रत्येक वाऽनुभव जनित संस्कारसहित श्रीवलब्धजन्मन्य नुसंहारबुद्धौ सहता वर्णा: एकपदस्फोटभावमापना: प्रयविशेषव्यास या प्रयत्न विशेषस्य च नियतकमाऽ. पेक्षतया क्रमाऽन्यत्वे तदभिव्य न क प्रयविशेषाऽभावेन तदभिव्य त्यभावप्रसङ्गात् क्रमाऽनुरोधिनोऽर्थ मई तेनाऽवचिन्ना: सङ्केताऽवच्छेद मे व लौकिक सभागपद. विषयं दर्शयन्ति । इयन्ती डिवाः, विचतुराः, पक्षषा, एते मर्वाऽभिधान क्रि. परिहत्ता गकारौकारविसजनीयाः सानादिमन्तमर्थ मव द्योतयन्ति । सत्किमि. दानों सङ्केताऽनुसारेण वर्णानामेव वाचकत्वं, तथा च न पदं नाम किञ्चिटेक- मित्यत पार तदेतेषाम् इति, ध्वनिनिमित; क्रम: ध्वनि कमः, उपमहतो ध्वनिकमो येषु ते सथोका: । बुद्धया निर्भास्यते प्रकाश्यते इति बुद्धिनिर्भासः, सजेताऽवच्छिना। स्थलथिलीकाऽशयाऽनुरोधेन কাৰীকাৰবিলীয়া इत्युक्तं गकारादीनामपि तागतया नादात्मान वाचकत्वात, प्रतीत्यनुसारस्वेकमेव पदं वाचकमित्यर्थः । एतदेव स्पष्टर्यात सदेकम् इति, तदेकं पदं लोकबुद्धया प्रतीयत इति सबन्धः । कम्पादकमियत पाए एकबुहिविषय इति, गोरित्यक पदमित्य का काराया बुद्धेविषयो यतस्तस्मादेकम् । तस्य व्यञ्जकमाइ एकप्रयबा. चितम इति । रस इति पदव्यञ्जकात्प्रयवाडिलक्षण: सर इति पदव्यचक: प्रयवः, सोपक्रमत: सर इति पदाऽभिव्यक्तिलक्षणफलाऽवच्छिनः पूर्वापरीभूत एकस्तदाचितम् । भामागां साहायोपधानभेदकल्पितानां परमार्थसतामभावाद् पभागम, पत एव पूर्वाऽपरीभूतभागाऽभावादक्रमम् । ना वाः पूर्वाऽपरी.

·पातालदर्शनम्। मोऽयमर्थः योऽर्थः स शब्द इत्येवमितरेतराऽध्यासरूपः सङ्केतो भवति, इत्येवमेते शब्दार्थप्रत्यया इतरेतराऽध्यासात्मकीर्णा, मौरिति शब्दो, गौरित्यर्थो गौरितिज्ञानम्। य एषाम्प्रवि. भागनः स सर्ववित्। सर्वपदेषु चाऽस्ति वाक्यशक्ति:, वृक्ष इत्यतऽस्तौति गम्यते न सत्तां पदार्थो व्यभिचरतीति । तथा . भूतास्ते चाऽस्य भागा रति कथमक्रमममागं चेत्यत पार पवर्णम् इति, वर्या मागा: किन्तु सादृश्योपधानभेदास्पदमेव तेन तेनाऽकारणाऽपरमार्थसता प्रयत, मरिमणिकपागदपणादिवमि मुखानि मुख स्य परमार्थसतोऽवयवा रति । बौखम अनुमहारबुद्धिविदितम्, पन्त्यवर्ण प्रत्य यस्य व्यापार: सस्कार: पूर्व वाऽनुभव जनितमस्कारसहितः, सेनीपस्थापितं विषयी कृतम्। वाऽनु- भव तत्मस्काराणां च पविषयत्वमुपपादितमधस्ताद। स्यादेतद्, समागम क्रममवर्ग चेत्पद तत्त्व कस्मादेवं विधं कदाचित्र प्रथते, महिलाचारसाऽवसे. कोपधानाऽपादिताऽरुणभाव: स्फटिकमणिस्तदपगमे खच्छो पतली नाऽनुभूयते, समापारमार्थिका एव वा इत्यत पाह परत इति । प्रतिपिपादयिषया वगेरेवाऽभिधीयमानः उच्चार्य माणे: यूयमाणेन प्रोभिरमादियोऽयं वागव्यव- हारी विभक्त वर्णपदनिबन्ध:, तजनिता वासना सापि पनादिरेव सदविड़ या तहासितया खोकबुद्धद्या विभक्त वर्ण रचितपदाऽवगाजिन्या सिद्धवत् परमार्थ वन सम्प्रतिपत्त्या सवादन वृद्धानां पदं प्रतीयते । एतदुक्तं भवति पस्ति कषि धिर्य उपधेयेन सयुज्यते च यथा लाक्षादिः, तब तहियोगे स्फटिक: :मावि. केम म्वच्छधवलेन रूपेण प्रकाशत इति युज्यते, पदप्रत्य यस्य तु प्रयवभेदीपनीत ध्वनिभेदादन्यतोऽनुत्पादात्तस्य च सदा सादृश्यदोषकषित तया यात्म व प्रत्य य. जनकत्वमिति कुतो मिरुपाधिनः पदस्य प्रथा । यघाट: ध्वमयः सदृधाऽत्माको विपर्यासस्य हेतवः। उपलम्भक मतेषां विपर्यासस्य कारणम् । नियत: पददर्शितदर्शिनां, ज्ञानस्यैव च बाधेयं चोके ध्रुवमुपमव इति । पदाऽत्मा बिमका वर्णकषित: प्रकाशते पत: स्थूखदर्थों लोको वानेव पदममि- मन्यमानस्तानेक प्रकारभेदभानोऽर्थभेद सङ्केत यतीत्या तस्य ति, तस्य पदस्था. ऽस्लामत एकस्याऽपि सतयुहितः स्थूलादर्शि लोकहिताय वर्षाऽमना विभागः । विमागमा एतावताम पति, एतावतां न न्यूनानामधिकानां वा, एवं नाती. यकी नरन्तर्यक्रमविशेषः, पनुस हार एकबुडापया, एकस्याऽर्थस्य गोत्वादेवाचक मनु योवस्थार्थवाऽयं शब्दो वाचक इति सडेतो त भोः शब्दार्थ- योतीवरायासस्तयित पाल, सोतस्तु इति । मृतावामा खरुपं यस्य स उपायत्वास यतः ·विभूतिपादः । मद्यसाधना क्रियाऽस्तौति, तथा च पचतीत्युक्तो सर्वकारका- णामापो नियमार्थोऽनुवादः कर्तकर्म करणानां चैत्राऽग्नि- तण्डुलानामिति, दृष्टं च वाक्या पदरचनं श्रोत्रियश्छन्दो- उधौते जौवति प्राणान् धारयति। तत्र वाक्ये पदार्थाभि- व्यक्तिः ततः पदं प्रविभज्य व्याकरणीयं क्रियावाचकं कारक- वाचकं वा, अन्यथा भवति प्रख: प्रजापय इत्येवमादिषु नामाऽख्यातसारूप्यादनितिं कथं क्रियायां कारके वा व्याक्रियेतेति। तेषां शब्दार्थ प्रत्ययानां प्रविभागः, तद्यथा खेतते प्रासाद इति क्रियार्थः, खेत: प्रासाद इति कारकार्थ: लथाकः। न हि त इत्यव मङ्गतोऽर्थमवधारयत्यपि तु समयमाणः । एत. टुक्तं भवति पभिन्नाकार एव सङ्क ते कश्चिद् भदं विकल्पा षष्ठी प्रयुक्तीति । एषां प्रविभागन; स तत सयमे भवति सर्ववित् सर्वभूतकतज्ञ इति। तदेवं विकाल्पत वर्णभागमेकमान वयवं पदं व्युत्पाद्य कल्पितपदविभागं वाक्य मेकमनवयवं व्युत्पादयितुमाइ, सर्वपदेषु चाऽस्ति वा काति: इति, पयमभिसन्धि: परमस्यायनाय शब्दः प्रयुज्यते, तदैव च परं प्रति प्रतिपादयित व्यं यत्तेः प्रतिपिसितं, तदेव च सै: प्रतिपित्सित यदुपादानादि गोचरी, न पदार्थमावं सही घरः किन्तु वाक्यार्थ, इति वाक्यार्थ परा एव सवें शब्दाः, तेन स एव तेषामयः, पती यवाऽपि केवखस्य पदस्य प्रयोग वापि पदान्तरेण स है कीकस्य सतोऽर्थो गम्यते न तु केवखात्, कस्मात्, समावस्याऽसामान, तथा च वाक्यमब तव तव वाचकं न तु पदानि, तद्वागतया तु तेषामप्यस्ति वाक्यार्थ वाचक शक्ति: पदार्थ एव पदभामत या वर्णानां, तेन यथा वर्ष एकैक; सर्वपदार्थाऽभिधान शक्तिप्रचित एवं पदमकैकं सर्व- वाक्यार्थाऽभिधानशक्तिप्रचितं, तदिदमुक्तं सर्वपदेषु चासि वाक्य शक्तिईच इत्युक्ते पनौति गम्यते अध्याहताऽस्ति पदसहितं हम इति पदं वाक्याथें वत्त इति तहाग- त्वावचपदं तव वर्तत इत्यर्थः । कस्मात् पुनरस्तौति गम्यत इत्यत पाटन सत्ता पदार्थो व्यभिचरति इति, लोक एव हि पदामाऽमर्थाऽवधारणीपायः, सच केवलं पदार्थमस्यर्थेनाभिसमस्य सर्वत्र वासार्थों करोति, सोऽयमव्यभिचार: सतया पदार्था, पत एष भन्दसत्तिविदा व्यवहार: यवान्यत् क्रियापदं नासि तवाऽसिर्भवतीपरः प्रयोक्तव्य इति । क्रियाभेदाऽव्यभिचारि प्रातिपदिकमुका क्रियाभिदं बारवाऽम्यभिचारिणं दर्शयति समाप पचतीत्युक्ते इति, पचतीत्युत " ·१४६ पातजलदर्शनम्। शब्दः, क्रियाकारकात्मा तदर्थः प्रत्ययश्च, कस्मात्, सोऽयमित्य- भिसम्बन्धादेकाकार एव प्रत्ययः सङ्गेते इति, यस्तु खेतोऽर्थः स शब्दप्रत्यययोरालम्बनीभूतः, स हि स्वाभिरवस्थाभिविक्रिय- माणो न शब्दसहगतो न बुद्धिसहगतः। एवं शब्दः एवं प्रत्ययो नेतरेतरसहगत इति । अन्यथा शब्दोऽन्यथाऽर्थोऽन्यथा प्रत्यय । ८ . . हि कारकमावस्य तदम्बय योग्य म्याऽवगमा अन्य व्या वृत्तिपरस्तकें दानामनुवादः, सदैवं भेद एव वाक्याथ इति । तथाऽनपेक्षमाप पदं वाक्याथें वर्तमान दृश्यत इति सुतरामम्ति वाक्य शक्ति: पदानामित्या दृष्टच इति, नचैतावताऽपि श्रीवि. यादिपदस्य स्वतन्त्र स्यैवंविधाऽथ प्रत्यायन न याबदल्यादिभिरमिसमासोऽस्य भवति, तथाचाऽस्याऽपि वाक्य। ऽवयवत्वात्कान्य तत्वमवेति भावः । स्यादतत, पदानामव चेहाका शक्तिः कृतं ताई वाक्य न तभ्य एव सदाऽवसायादित्यत पाहतव वाक्य इति, उता मतन्न केवल पदापदार्थ: प्रतिपत्सितः प्रतीयते न यावदेतत्पदान्त. रंगाऽभिसमस्यत इति । तथा च वाक्यात्य दान्यपोद्धृत्य कल्पितानि वाक्यार्थाचा. ऽपादृत्य तदेकदेशं कारक वा क्रिया वा तत्पदं प्रत्यादिविभागकन्य नया व्याकर. णोर व्याख्ययम्। किमर्थ पुनरंतावता कं शं नाऽन्वाऽख्यायत इत्यत पाइपन्यथा दति, घटा भवति, भवति भिक्षा दहि, भवति तिष्ठति, इति नामाऽल्यातयोश्च माम्याद, एवम् पश्व स्वम्, पश्वीयातीति, एवमजा पयः पिब, पजापयः भवन पति नामाऽख्या तसारूप्यादान त नामत्व नाऽव्यात त्वन वा, पन्चाऽख्याना निस्कन प्याऽजातं कथ क्रियायां वा कारके वा व्याक्रियेत, तसा हाक्या पदान्धपोद्धृत्य व्याख्यातन्यानि न तु पवाऽख्यानादेव पारमार्थिको विभाग: पदानामिति । सदेव शब्दरूपं न्युत्पाद्य शब्दार्थ प्रत्य यानां सङ्घताऽपादितसाराणामसङ्करमाख्यातु- मुपक्रमते तेषां शब्दार्थ प्रत्ययानां प्रविभाग इति । सयथा वेतने प्रासाद अति कियार्थ: : शनः स्फय टतरोधव पूर्वाऽपरीभूताया: कियाया: साध्यरूपाया: सिद्ध- रूपः क्रियार्थः वेतति भिन्नः शब्दः, यवाऽपि शब्दार्थ योः सिद्धरूपत्व तवाऽप्य. र्थादस्ति शब्दस्य भेद इत्या वेतः प्रासाद ति कारकार्थः शब्द इति, पभि. स्तित्वाच कारकविमनरभाव: । पर्थ विभमसे क्रियाकारकामा तदर्थ इति, तयो:शब्दयोरर्थ: कियाथा कारकामा चेत्यर्थः । प्रत्ययं विमनले प्रत्ययम इति । - शब्देन तदर्थ इत्येतपदमवाऽनुवष्यते, तदवाऽन्यपदार्थप्रधान सम्बध्यते स एव कियाकारकामाऽयों यस स तथोक्तः । मन्वभेदेन प्रतीतेः शब्दार्थ प्रत्ययानां सारास्कतः प्रविभाग इत्यामयवान् पृच्छति कस्माद इति । उत्तरमा सोऽय. + .

·विभूतिपादः। १४. इति विभागः । एवं तबविभागसंयमाद योगिनः सर्वभूतात- जानं सम्पद्यते इति ॥ १७॥ संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥१८॥ इये खल्वमी संस्कारा:, स्मृतिल शहेतवो वासनारूपा, विपाकहेतवोधर्माऽधर्मरूपाः, ते पूर्वभवाऽभिसंस्कृताः परिणाम चेष्टानिरोधशक्तिजीवनधर्मवदपरिदृष्टाश्चित्तधर्माः, तेषु संयमः संस्कारसाक्षात् क्रियायै समर्थः, न च देशकालनिमित्ताऽनु. भवैर्विना तेषामस्ति साक्षात्करणं, तदिस्य संस्कारसाक्षात्कर- 'णात्य वजातिज्ञानमुत्पद्यते योगिनः । परनाऽप्येवमेव संस्कार- साक्षात्करणात्परजातिसंवेदनम् । अत्रेदमाख्यानं श्रूयते भगः वतो जैगोषयस्य संस्कारमाक्षात्करणाद् दशसु महासर्गेषु . मित्यभिसम्बबाद इति । सकतीपाधिरेका कारप्रत्ययो न तु तात्विक इत्यर्थः । सतस्य निमित्तता दर्शिता सङ्कत इति सप्तम्या । परमार्थमाइ यस्तु वेतोऽर्थ इति, अवस्था नवपुराणत्वादयः, महगत: सङ्कीर्णः एवं पविभागसंयमाद योगिनः मर्वेषाम्म तानां पशु मृगसरीसृपवयःमतौनां यानि कतानि, तथाऽप्यव्यतं पदं तदर्थः तत् प्रत्ययश्च इति, तदिह मनुष्यवचनवाच्य प्रत्ययेषु कृत: संयमः समानजातीयतया तेष्वपि छत एवेति तेषां कसं तदर्थ भेदं तत् प्रत्ययं च योगी मानातौति सिद्धम् ॥ १७ ॥ संस्कारसाचाकरणात्य जाति ज्ञानम् ॥ १८॥ ज्ञानना हि संस्काराः मते. हेतवः, पविद्यादिसंस्कारा पविद्यादीनां के शानां हेतवः, विपाक हेतवः विपाकी जात्यायु गरूपः, तस हेतवी धर्माऽधर्मरूपाः, पूर्वेषु भवेषु पभिसंस्कता: मिया- दिता: स्वकारः, यथा संस्कृत व्यनन कतमिति गम्यते, परिणामचेष्टानिरोध- पक्रिनीवनान्येव धर्मासिस्व तहदपरिदृष्टाशितधर्माः, तेषु तेष्वनुमितेषु सपरि- करेषु संबम: संस्कारा येषां साचात् क्रिया समर्थः । पस्तु तव संघमात. साचाकारः पूर्वजातिसाचात्कारस्तु कुत इत्यत पाहन च देश इति | निमि.. चम् पूर्वशरीरम इन्द्रियादि , माऽनुबन्न संस्कारसाचात्कार एव नागरीयक वया बात्यादिसाचात्कारमाधिपतीत्यर्थः । खसंस्कारसंयम परकीयेषति. - ..

·पातपाखदर्शनम् ।
बबपरितमात्राममनुपातो विवेकज जान प्रादुरभवद्, प्रथ
भगवानाऽववसनुधरतमुवाच दशसु महासर्गेषु भव्यत्वा-
दनभिभूतबुधिसत्त्वेन त्वया नरकतिर्यगर्भसम्भवं दुःख सम्प-
स्यता देवमनुथेषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन सुखदुःखयोः किम
धिकमुपलब्धमिति, भमवन्तमावव्य जैगोषव्य उवाच दशसु
महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतधिसत्त्वेन मया नरकतिर्यग्भवं
दुःख' संपश्यता देवमनुष्थेषु पुन: युनरुत्पद्यमानेन यत्किञ्चि-
दनुभूतं तत्सर्वं दुःखमेव प्रत्यवैमि, भगवानाऽवय उवाच ।
यदिदमायुमतः प्रधानवशित्वमनुत्तमं च सन्तोषसुख किमि
दमपि दुःखपक्षे निक्षिप्तमिति, भगवान् जैगोषव्य उवाच
विषयसुखाऽपेक्षयवेदमनुत्तमं सन्तोषसुख मुक्तं कैवल्याऽपेक्षया
दुःखमेव, बुद्धिसत्त्वस्यायं धर्मस्त्रिगुणः, त्रिगुणश्च प्रत्ययो हेय.
पचे न्यस्त इति, दुःखस्वरूप षणादःखसन्तापाऽपगमात्तु
प्रसबमबाधं सर्वाऽनुकूल सुखमिदमुक्तमिति ॥ १८ ॥
प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १८ ॥
प्रत्यये संयमाप्रत्ययस्य साक्षाकरणासतः परचिनजानम
दिति परवाऽप्येवम इति । पव महोत्पादे हेतुमनुभवत पावट्यस्य जैगीष.
व्येष संवादसपन्यस्थति पर्व दमाख्यान श्रूयत
ति महाकल्पः महामन:।
सनुधर इति निर्माण कायमम्पदुक्का । भन्य: बोमनी, विमलितरजस्तमोमल
स्वधः ।
प्रधानवमित्वम् ऐश्वर्य, सेन हि प्रधान विलोभ्य यो याहयौं काये-
न्द्रिय सम्पदं दिमति तक साही दत्ते. म्बको यानि - कान्दियापि समाधि
निर्मायान्तरिये दिवि मुधिच यथेच्छ विपरतीति। सनीष दिपायी
बुद्धिमत्त्वस्य प्रशान्तता धर्मः ॥ १८ ॥
मत्वयस परचिनजानम् । १८॥ प्रत्ययस्थ पवितमावस्य साचारकरणा-
दिति ॥ १६॥

·विभूतिपादः। १४८ न च तत्मालम्बनं तस्याऽविषयीभूतत्वाद ॥ २० ॥ रक्तं प्रत्ययं जानाति अमुभिवालवने रक्तमिति न जानाति, परप्रत्ययस्य यदाऽलम्बनं तद्योगिचित्तेन नाऽलम्बनी. कृतं परप्रत्ययमावन्तु योगिचित्तस्थाऽलम्बनीभूतमिति ॥२०॥ कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुः- प्रकाशाऽसम्प्रयोगेऽन्तहानम् ॥ २१ ॥ कायरूपे संयमाद् रूपस्य या ग्राद्या शक्तिस्तां प्रति- बध्नाति, ग्राह्य शक्तिस्तम्भे सति चक्षुःप्रकाशाऽमम्प्रयोगेऽन्तर्दान- मुत्पद्यते योगिनः। एतेन शब्दाद्यन्तर्धानमुक्त वेदितव्यम् सोपक्रमं निरूपक्रमं च कर्म तत्संयमाद- परान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥ २२ ॥ साचात्का . यथा संस्कारसाचात्कारसद नुबन्धपूर्व जन्मसाक्षात्कारमाक्षिपत्येवं परचित्त- कारोऽपि तदालम्बनसाक्षात्कारमातिपेदिति प्राप्त पाइ न च सत्मालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वाद ॥ २० ॥ सानुबन्धसंस्कारविषयोऽसौ सयमः, षयन्तु परचित्त. मावविषय इत्यभिप्रायः ॥ २० ॥ काय अन्तानम् ॥ २१ ॥ पञ्चात्मकः कायः, स च रूपवत्तया चाक्षुषो भवति, रूपेण हि काय तदरूपं च चक्षुर्गहण कर्मशक्तिमनुभवति, तव यदा रूपे सयम- विशेषी योगिना क्रियते तदा रूपस्य ग्राह्यशक्ति: रूपवत्कायप्रत्यचताहेतुः स्तभ्यते, तस्माद ग्राह्य शक्तिसम्भं सति अन्तद्धनि योमिनः, ततः परकीय चचुनितेन प्रका- शेन चानेनाऽसम्प्रयोगः, पतु शोनाऽविषयत्वं योगिन: कायस्येति यावत्, तस्मिन् कर्तव्येऽन्तर्धान कारणमित्यर्थः एतेन रति, कार्य शब्दस्यहरस गन्धसयमात् तद् यावशक्तिमतमी श्री चत्वगरसनानायकामाऽसम्प्रयोगे सदमानम् इति सूत्र- सूजनीयम् ॥ २१ ॥ सोऽपक्रम वा ॥ २२॥ पायुर्विपाक कर्म दिविधं सोपक्रम निरपक्रम ·पातालदर्शनम्। पायुर्विपाक कर्म हिविध सोपक्रम निरुपक्रमं च, तब यथा पाईवस्त्रं वितानितं लघोयसा कालेन शुष्थेत् तथा मोप- क्रम, यथा च तदेव सम्पिण्डितं चिरेण शुष्य द एवं निरूप. क्रमम्। यथा वाग्निः शुष्के कक्षे मुक्तो वातेन समन्ततो" युक्ताः क्षेपौयसा कालेन दहेत्तथा सोपक्रम, यथा वा स एवा. ऽग्निस्तृणराशौ क्रमशोऽवयवेषु न्यस्तश्चिरेण दहेत्तथा निरुप- क्रमम् । तदैकमविकमायुष्करं कर्म हिविधं सोपक्रम निरुप- क्रमं च, तसंयमाद् अपरान्तस्य प्रायणस्य ज्ञानम्। अरि- टेभ्यो वेति विविधनरिटमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदै- विकं चेति, तत्राऽध्यात्मिकं घोषं स्वदेहे पिहितको न शृणोति, ज्योतिर्वा नेवेऽवष्टब्ध न पश्यति, तथाऽधिभौतिक यमपुरुषान् पश्यति, पितॄनतोतान कस्मात्पश्यति, प्राधि- दैविकं स्वर्गमकस्मात्मिहान् वा पश्यति, विपरीतं वा समिति, अनेन वा जानाति अपरान्तमुपस्थितमिति ॥ २२ ॥ मैत्रादिषु बलानि ॥ २३ ॥ ॥ च यत् खल्वे कविक कर्म जात्यायु ग हे तु तदाऽथुप्रिपाक, तज्ञ किसकाला- इनपेचमेव भीगदानाय प्रस्थित दत्तबहुमोगमन्याऽवशिष्ट फलं प्रहत्तव्यापारं केवलं ततफलस्य सहसा भीकमकेन शरीरेणाऽशक्यत्वादिलबते, तदिदं सोपक्रमम, उपक्रमः व्यापारस्तमांडतमित्यर्थः । सदैव तु दत्ततीक फलं तत्कालमपेक्ष्य फलदानाय व्याप्रियमाणं काहाचित्कमन्द व्यापारं निरूपकमम। एतदेव निदर्श- नाभ्यां विशद यति तव यथा इति । अवैवाविवेशद्याय निदर्शनान्तरं दर्शयति यथा वाऽपिः इति। परान्तम् महाप्रल यमपेक्ष्याऽपरान्तो मरणम्। तस्मिन् कमणि धर्माऽधर्मयोः सयमादपरान्त ज्ञान, ततश्च योगी सीपक्रममात्मनः कर्म विज्ञाय बहन कायान निमांय सहसा फलं भुवा खंछया मियते । शिकमा परिटेभ्यो वा इति । परिवत वामयन्तीत्यरिटानि विविधानि मरवाचनानि । विपरीत वा सर्व माहेन्द्र जाखादिव्यतिरेकेा याममगरादि खममभिमन्यते मनुष्यलोकमेव देवली कमिति ॥ २२ ॥ मेवादिषु पखानि ॥ २३ ॥ मैवादिषु संयमान्मेवादिपलान्यस्य भवन्ति । प्रास-

·विभूतिपादः।
मैत्री करुणा मुदितेति तिम्रो भावना:, तव भूतेषु
सुखितेषु मैत्रों भावयित्वा मैत्रीबलं लभते, दुःखितेषु करुणां
भावयित्वा करुणाबलं लभते, पुण्यशीलेषु मुदितां भावयित्वा
मुदिताबलं लभते, भावनातः समाधिर्यः स संयमस्ततो
बलान्यबध्यवी-णि जायन्ते, पापशीलेषपेक्षा न तु भावना,
ततश्च तस्यां नास्ति समाधिरिति, अतो न बलमुपेक्षातस्तव
संयमाऽभावाद इति ॥ २३ ॥
बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ २४ ॥
हस्तिबले संयमाट् हस्तिबलो भवति, वैनतेयबले संय-
माद
वैनतेयबलो भवति, वायुबले संयमाद् वायुबल इत्येव-
मादि ॥ २४ ॥
प्रवृत्त्याऽलोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितवि-
प्रकृष्टज्ञानम् ॥ २५ ॥
ज्योतिष्मती प्रवृत्तिरुक्ता मनसस्तस्या य पालोकस्त
तब मैवोभावनाती वलं येन जीव लोक सखा करोति, तत: सर्वहितो भवति ।
एवं करुणापखात्माधिनी दुःखाद् दुःख है तोर्या ममुरति । एवं मुदितावला
नौवलोकस्य माध्यस्थ्यमाधत्ते। वक्ष्यमाणोपयिक भावनाकारणत्वं समाधिरा
भावनातः समाधिर्यः स सयमः इति । यद्यपि धारण ध्यानसमाधिषयमेव
सयमो न समाधिमा तथाऽपि समाध्यनन्तरं कार्योत्पादात्ममाधैः प्राधान्यात
तव संयम उपचरितः। क्वचिहावना समाधिरिति पाठः, तव भावनासमाधी
समूहस्य संयमस्याऽवयवौ हेतू भवतः । वीयं प्रयनः, तेन मैवादिषलवतः
पुस: मुखिलादिषु परेषां कर्तव्येषु प्रयवोऽपन्यो भवतीति । उपेषा पौदा.
सोन्यं, न तव भावना नाऽपि सखितादिवद भाव्यं किश्चिदस्तौति ॥ २१ ॥
बखेषु हस्तिबहादौमि ॥ २४ ॥ यस्य बले संयमतस्य बलं बात इति ॥ २४ ॥

·२५२ पातचलदर्शनम्। योगी सूक्ष्म वा व्यवहिते वा विप्रकष्ट वाऽर्थे विन्यस्य तमर्थमधिगच्छति ॥ २५ ॥ भुवनज्ञान सूर्ये संयमाट् ॥ २६ ॥ तत्प्रस्तारः सप्तलोकाः, तत्राऽवीचे: प्रभृति मेरुपृष्ठ यादित्येष भूर्लोकः, मेरुपृष्ठादारभ्याऽध्रुवाट् ग्रहनक्षत्रतारा- विचित्रोऽन्तरिक्षलोकः, तत्परः खर्लोक: पञ्चविधो, माहेन्द्र- स्तृ तौया लोकः, चतुर्थः प्राजापत्यो महर्लोकः, विविधो ब्राह्मः, तद्यथा-जनलोकम्त पोनोक: सत्यलोक इति। ब्राह्मा- स्त्रिभूमिको लोकः प्राजापत्यस्ततो महान्। माहेन्द्रश्च खरित्यक्तो दिवि तारा भुवि प्रजा इति संग्रहश्लोकः । तत्राऽवीचेरुपर्दापरिनिविष्टा: षण महानरकभूमयो घन सलिलाऽनलानिलाऽकाशतमः प्रतिष्ठाः महाकालाऽम्बरीष रौरवमहारौरवकालसूत्राऽन्धतामिस्राः, यत्र खकर्मोपार्जित. दुःखवेदना: प्राणिन: कष्टमाबुर्दीर्घमाक्षिप्य जायन्ते, रती महातलरमातलाऽतल सुतलवितलतलाऽतलपाताला नि सप्त पातालानि, भूमिरियमष्टमी सप्तद्वौपा वसुमती, यस्याः प्रवृत्त्या ज्ञानम् ॥ २५ ॥ सूक्ष्मे व्यवहित विप्रष्टे वायें संयमेन विन्यस्य तमर्थ मधिगच्छतौति ॥ २५ ॥ भुवनज्ञानं सूये संघमाद । पा ध्रुवाद तो मेरुपृष्ठात् । तदेवमनेन संग्रहनीकाऽन्त न संक्षेपत: सतलोकानुपन्ध स्य विसरणार तबाऽवीचेः इति । घम शब्देन पृथिव्युच्यते। भूमि: स्थानमित्यर्थः । एते महामरका बनेकीप- नरकपरिवारा बोद्धव्या: । एसानेव मामाऽन्तरणोपसंहरति महाकाख इति । तस्थ सूर्य प्रचाराद राविन्दिवं लग्नमिव विवर्तते यमेवाऽस्य भागं सूर्यस्य मति तब राविः, यमेवभागमलङ्करोति तब दिनमित्यर्थः । सकलजम्बूदीपपरिमाणमा सदेतद्योजनमतसहस्रम् इति । किम्भूतं योजनानां शतसहसमिव्याक मुमरो- दिभि दिशि तदहेंन ब्यूदम् इति। तदवेन पञ्चाशता योजनसहोण, यूद ·विभूतिपादः। १५१ सुमेरुमध्ये पर्वतराजः काञ्चनः, तस्य राजतवैदूर्य स्फटिक हेम मणिमयानि शृङ्गागिा, तत्र वैदूर्यप्रभाऽनुरागावीलोत्पल- पनश्यामो नभसो दक्षिणः भागः, खेतः पूर्वः, स्वच्छ: पश्चिम, कुरुण्ड काम उत्तरः, दक्षिणपाखें चाऽस्य जम्बः यतोऽयं जम्ब होपः, तस्य सूर्यप्रचाराट् राषिन्दिवं लग्नमिव विवर्तते, तस्य नीलखेतशृङ्गवन्त उदीचौनास्त्रयः पर्वता हिमहम्रा ऽयामा:, तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नव नव योजनसाहस्राणि- रमण कं हिरण्मयमुत्तराः कुरव इति। निषधहे मकूटहिम- शैला दक्षिणतो हिमहमाऽयामाः, तदन्तरेषु बौणि वर्षाणि नव नव योजनसाहस्रागिहरिव किम्परुषं भारतमिति । सुमेरो: प्राचीना भद्राश्वा माल्य वत्सोमानः, प्रतीचौना केतु. माला गन्धमादनमौमानः, मध्ये वर्षमिलावृतं, तदेतद योजनशतसहस्र सुमेरोदिशि दिशि तटईन व्यर्ट, म खल्वयं शतसहस्राऽयामो जम्ब दीपस्ततो हिगुणेन लवणोदधिना बलयाऽततिना वेष्टितः, ततश्च हिगुणा द्विगुणा: शाककुश- क्रौञ्चशाल्मलमगध पुष्करहोपा सप्तसमुद्राश्च सर्षपराशिकल्पा: मंचितं, यतोऽस्य मध्यस्थः सुमेकः । समममुद्राश मपंपराशिकल्या हिंगणा हिगुणा: इति संबन्धः । यथा सर्षपराशिन ब्रीहिराशिरिबोधिती माऽपि भूमिसमस्त था समुद्रा पमी इत्यर्थः । विधिवैः शैलैरवतंसैरिव सर बन्न पति सविचिव शैलाश्वतमा होपा: । तदेतत्मवै सहीपविपिननगमगरनौरधि- मालाबलयं स्वीकाऽलोकपरिहतं विश्वम्भरामण्डलं ब्रह्माण्डमध्ये ब्य, सङ्गितं, सुप्रतिष्ठित संस्थान सनिवेशो यस्य सत्तथोक्तम्। ये यव प्रतिवसन्ति तच सान् दर्शयति तब पाताल इति । समेरो: सनिवेशमार सुमेरुः इति । तदेवं भूखोंकं सपकारमका साकारमेवाऽन्तरिक्षलोकमार मा इति । विक्षेप: व्यापारः। खोकमादर्शयति माहेन्द्रनिवासिन इति । देवनिकाया: देव. मातयः । असामपि देवमिकायानां रूपोत्कर्षमा सवै साल्पसिद्धा इति । सङ्कल्पमावा देवेषां विषया उपनमन्ति, छन्दारकाः पूज्याः, कामभोगिनी मैथुन- प्रिया, पीपपादिकादकाः पित्री: संयोगमन्तरेणाऽकवादेव दिव्यमरीरमवा धर्म- ·१५४ पातबाखदर्शनम्। सविधिवशेलाऽवतंसा परससुरासर्पिर्दधिमण्डीरस्वादू दकाः। सप्तसमुद्रवेष्टिता बलयाऽकतयो लोकालोकपर्वत- परिवाराः पञ्चाशद्योजनकोटिपरिसयाताः। तदेता सुप्रतिष्ठितसंस्थानमण्डमध्ये व्यूढ़म. भण्डं च प्रधानस्याऽणुर- वयवो यथाऽकाशे खद्योतः, तत्र पाताले जलधौ पर्वतेष्व देवनिकाया असुरगन्धर्वकिवरकिंपुरुषयक्षराक्षसभूतप्रेत- पिशाचाऽपस्मारकाऽसरोब्रह्मराक्षसकूष्माण्ड विनायका: प्रतिव- सन्ति, सर्वेष होपेष पुण्यात्मानो देवमनुष्याः, सुमेरुस्त्रिद- शानामुद्यानभूमिः, तत्र मिश्रवनं नन्दन चैत्ररथं समानस- मित्युद्यानानि, मधर्मा देवसभा, सुदर्शनं पुरं, वैजयन्तः प्रामाटः। ग्रहनक्षत्रतारकाम्तु ध्रवे निबडा वायुविक्षेपनिय. मेनोपलक्षितप्रचाराः सुमेरोरुपयुपरि मविविष्टा विपरि- माहेन्द्र निवामिनः षड देवनिकाया:, विदशा अग्निष्वात्ता याम्या: तुषिता अपरिनिर्मितवशवर्तिनः परि- निर्मितवशवर्तिनश्चेति, मर्व सङ्कल्पविद्या अणिमाद्यैश्वर्योग. वतन्ते। विशेषाऽतिसंस्कतेभ्यो पणुभ्यो भूतेभ्यो भवतीति । महर्लोकमार महासति । महाभूत वशिन: यह यदेतेभ्यो रोचते तत्तदेव महाभूतानि प्रयच्छन्ति, तदिहातम महाभूतानि तेन तेन सस्थामेनाऽवतिष्ठन्त । ध्यानाडारा: ध्यानमावतप्ता: पुटा भवन्ति । जनलोकमाइ प्रथम इति । उतक्रमेण भूतेन्द्रियवपिन इति । भूतानि पृथि ज्यादौमि इन्द्रियापि श्रीवादीनि यथा नियोतुमिच्छन्ति तथैव नियुज्यन्ते । रक्त क्रमाऽपेक्षया हितीयं ब्रह्मणस्तपीलीकमा हितीय इति । भूतेन्द्रिय प्रकृतिवधिन इति । प्रकृति: पश्चतम्मावाणि सचिन:, तदिहाती हि तन्मापाण्यव कायाऽकारेण परिणमन्त रस्यामिकाः। हिगुण इति । पामावरची डिमुवायुषी महाभाम्बरा:, तेभ्योऽपि हिगुणायुषः सत्यमहाभाखरा इत्यर्थः। नईम रति । मई सत्यलोकेऽप्रतिसचानाः। पौस्तु प्रति चा तपोखी सूचयरितादि सर्व विजामन्तीत्यर्थः । तृतीयं अषजोकमार हतीय रति। पकती भवनस्य रहस्य न्यासी यैसे सघोका, पाधाराऽभावादेव साविष्ठाः, खेषु शरीरेषु प्रतिष्ठा येषां ते तपोवाः । प्रधानवधिन: तदिहात:

·विभूतिपादः। १५५ पवा: कल्यायुषो बन्दारका कामभोगिन पीपपादिकदेहा उत्तमाऽनुकूलाभिरसरोभिः कतपरिवाराः । महति लोके प्राजापत्ये पञ्चविधो देवनिकायः कुसुदाः ऋभवः प्रतर्दना प्रचनामा प्रचितामा इति, एते महाभूतशिनो ध्याना- ऽहारा कल्पसहस्रायुषः । प्रथमे ब्रह्मणो जनलोके चतुर्विधो देवनिकायो ब्रह्मपुरोहिता ब्रह्म कायिका ब्रह्ममहाकायिका अमरा इति, एते भूतेन्द्रियवशिनः । हितोये तपसि लोके विविधो देवनिकाय: अभाखरा महाभाखरा सत्यमहा- भाखरा इति। एते भूतेन्द्रिय प्रकृतिवशिनो विगुणहिगुणो. त्तरायुषः सर्वे ध्यानाऽहारा ऊईरेतम ऊर्द्धमप्रतिहतजाना अधरभूमिषु अनावृतज्ञानविषयाः। तीये ब्रह्मणः सत्यलोके चत्वारो देवनिकाया: अयुता: शुद्धनिवासा सत्याभाः संज्ञा- संजिनचेति। अकृतभवनन्यासाः स्वप्रतिष्ठा उपर्यपरिस्थिताः प्रधानवशिनी यावत्मर्गायुषः । तत्राऽच्युताः सवितर्कध्यान- सुखा:, शहनिवासाः सविचारध्यानमुखाः, सत्याभा आनन्द- मात्रध्यानसुखाः, संन्नासंजिनचाऽस्मितामाबध्यान सुखाः, तेऽपि . सत्त्वरजस्तमांसि प्रवर्तन्ते । यावत्मर्गायुषः तथा च श्रूयते ब्रह्मापा सह ते सवें संप्राप्त प्रतिसञ्चरे। परस्याऽन्त कताऽत्मानः प्रविशन्ति परम्पदम् इति । तदेवं चतुणां देवनिकायानां साधारणधर्मान् उका नामविशेषग्रहणेन धर्मविशेषानार तव इति । अच्युता नाम देवाः स्थूलविषयध्यानसुखाः, तेन ते कृप्यन्ति । शुद्धमिवामा नाम देवाः सूक्ष्मविषयध्यानमुखाः, तेन ते तप्यन्ति । सत्याभा नाम देवा इन्द्रियविषयध्यानसुखाः, तेन ते कृप्यन्ति। सजासाज्ञिमी नाम देव पमितामावध्यानमुखाः, तेन ते सप्यन्ति । त एते सर्वे सम्प्रज्ञातसमाधिमुपा. सते। पथाऽसम्प्रज्ञातसमाधिनिष्ठा विदेहप्रकृतिलया: कमात्र लोकमध्ये न्यस्यस इत्यत पार विदेहप्रकसिलयास्त इति । बुद्धित्तिमन्तो हिदर्शित विषया बोकयावां बहलो लोकेषु वर्तन्ते, न चैवं विदेहप्रकृतिलयाः सत्यपि साऽधिकारत्व रस्यर्थः । तदेतद पासत्यलोकम पा चाऽवीचोगिना साचाकरणीयं, सूर्यहार सुषुबायां नाचाम् । न चैतावताऽपि तत्साचाल्कारो भवतीत्या पार तत इति ।

·पातालदर्शनम्। बैलोक्यमध्ये प्रतितिष्ठन्ति, त एते सप्तलोका सर्व एव ब्रह्म सोकाः। विदेहप्रकतिलयास्तु मोचपदे वर्तन्ते न लोकमध्ये बता ति। एतद योगिना साचारकर्तव्य सूर्यहार संयम बाखा, ततोऽन्यवाऽपि, एवं तावदभ्यसेद यावदिदं सर्व दृष्ट.. मिति २. चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥ २७ ॥ चन्द्र संयम कत्वा ताराव्यूह विजानीयाद् ॥ २७ ॥ ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ २८ ॥ ततो ध्रुवे संयम तत्वा ताराणां गति जानौयाद, जी. विमानेषु कृतसंयमस्तानि विजानीयाद ॥ २८ ॥ नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥ २६ ॥ नाभिचक्र संयम क्त्वा कायव्यूहं विजानीयाद् । वात- पित्तम्लेमाण स्त्रयो दोषाः सन्ति, धातवः सप्त त्वग्लोहितमांस. सायस्थिमज्जाशक्राणि, पूर्व पूर्वमेषां वाद्यमित्येष विन्यासः कण्ठकूप क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३० ॥ जिवाया अधस्तात् तन्तुः, ततोऽधस्तात्कण्ठः, ततोऽध. स्ताकपः, तत्र संयमात् क्षुत्पिपासे न बाधते ॥ ३० ॥ कूर्मनाडयां स्थैर्यम् ॥ ३१ ॥ ततोऽन्यत्रापि सुघुबाया पन्यवापि योगोपाध्यायीपदिष्टेषु । यावदिदं सर्व मगद्दष्टम् इति। बुद्धिसत्व स्विभावत एव विश्वप्रशाशनसमर्थ तमोमलाऽ. हतं यदैव रमसीहायते तदेव प्रकाशयति, सूर्य हारसंयमीक्षाटितं भुवनं प्रकाश- यति, न चैवमन्यवाऽपि प्रसा: तत्संयमस्य तावन्मावीचाटनसामादिति सर्व- मरदातम २६॥ तब तब जिज्ञासायां योगिनसब तब संयमः, एवं पिपासानिनिकेत: .

·विभूतिपादः। कूपादध उरमि कूर्माऽकारा नाडौ, तनां तसंयमः खिरपदं लभते, यथा सो गोधा वैति ॥ २१॥ मूढज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२ ॥ शिरः कपालेऽन्तश्चिद प्रभाखरं ज्योतिः, तत संयमात् सिहानां द्यावापृथिव्योरन्तरालचारिणां दर्शनम् ॥ ३२ ॥ प्रातिभाहा सर्वम् ॥ ३३ ॥ प्रातिभ नाम तारक, तधिवेकजस्व प्रामस्य पूर्वरूपं, यथोदये प्रभा भास्करस्य तेन वा सर्वमेव जानाति योगी प्रातिभस्य ज्ञानस्योत्पत्ताविति ॥ ३३ ॥ हृदये चित्तसंविद् ॥ ३४ ॥ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरै दहरं पुण्डरीकं वेश्म तत्र विज्ञानं तस्मिन् संयमाञ्चित्तसंविद ॥ ३४ ॥ सत्त्वपुरुषयोरत्यन्ताऽसङ्कीर्ण योः प्रत्यया- मंयम: स्थैर्य हेतु संयम: मूवपदैनपदिष्टो भाष्येण च निगदव्याख्यातेन व्याख्यात इति न व्याख्यात: ॥ २७- मूईज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ २२ ॥ मूईशब्देन सुषुम्ना नाम नाड़ी खक्ष्यते, तव संयम इति ॥ ३२ ॥ प्रातिभाहा सर्व ॥ २३ ॥ प्रतिभा जाः, तदभवं प्रातिभं, प्रसध्यामहेतु- संयमवती हि तत्मक प्रसधानोदयपूर्वलिङ्ग यह जानं तेन सर्व विजा. नाति योगों, तच प्रसयानसविधापनेम संसारातारयतौति तारकम् ॥ १३ ॥ दृदये चित्तसंविद ॥ १४ ॥ इदयपदं ब्यावष्टं यदिदमखिन् ब्रह्मपुरे इति, नवादात्मा बन्न तस्य पुरं निलयः, तद्धि तब विजानाति स्खमिति, दारं गतं तदेव पुण्डरीकमधोमुख' वेश्म ममस: । चित्तसंवेदमत्वे हेतुमा व विज्ञा. नम् ति, तव संयमाञ्चित्त विजानाति खत्तिविषिष्टम् ॥ ३४ ॥ सव-ज्ञानम् ॥ ३५ ॥ यव प्रकामरूपस्य प्रतिस्वस्य पितानाऽभिमूतरज- १४ ·भोगः पातपसदनम्। विशेषी परार्थत्वात् खार्थसंयमात्य रुष- जानम् ॥ ३५॥ बुरिसत्त्व प्रख्या गोलं समानसत्त्वोपनिबन्धने रजस्तमसौ वशीकृत्य सत्त्वपुरुषाऽन्यताप्रत्ययेन परिणतं तस्माञ्च सत्त्वात् परिणामिनोऽत्यन्तविधर्मा शुद्धोऽन्यचितिमावरूपः पुरुषः, तयोरत्यन्ताऽसङ्कीर्णयोः प्रत्ययाऽविशेषो भोगः पुरुषस्य, दर्शितविषयत्वात्, स भोगप्रत्यय: सत्त्वस्य परार्थत्वाद् दृश्यः, यस्तु तस्मादिशिष्टश्चितिमावरूपोऽन्यः पौरुषेयः प्रत्ययस्तत्र संयमात्यु रुषविषया प्रज्ञा जायते, न च पुरुषप्रत्ययेन बुद्धि . । तमस्त या विवेक ख्यातिरूपेण परिण तस्य बुद्धिमत्वन्यात्यन्ति कौत न्यादसङ्करस्त व केस कथा रजत मसीजडम्वभावया: इति पाशयवान् सूत्र कारः सत्त्व पुरुषारित्य- वाच, इममेवाभिप्रायं ग्रहीत्वा भाष्य कागेऽप्यार डिस व प्रख्याशीलम् इति । न प्रख्याशील मावपि तु विवे कठ्यातिरूपेण परिणतम्. पती नितान्त शृद्ध प्रकाश सया भव्यन्त सारूप्यं चैतन्यनेमि सडार इति पत पाह समान इति, सत्व म पनि यन्धनम् अविनाभाष: सम्बन्धः, ममानं सत्त्वोपनि बन्धन ययो रजस्त मसोश अधोक्तं, वशीकारः अभिभवः । पसरमा सम्माच इति । चकारीऽप्य र्थक, न केवल रजस्त मोभ्यामित्यर्थः । परिणामिन सि वैधम्मपरिणामम: पुरुषादुनम् । प्रत्य याविशेष: शान्त घारमूटरूपाया बुद्ध चैतन्यविम्बीदया है। चैतन्यस्य भान्ताद्या. ऽकाराऽध्यारीप:, चन्द्रमस इव स्वच्छ सलिलप्रतिविम्बितस्थ तत्कम्प नायकम्प मा. ऽरोपः । भीग हेतुमा दर्शित विषयवाद इति । पसायाख्यातम। मन थकिस वमन्तु पुरुषभिन्नं भीगस्तु पुसः कुती भिद्यते इत्यत पाहस पति, भोगप्रत्ययः भीगरूप:प्रत्ययः सत्व स्य, पतः परार्थवाह दृश्यः भोगः, सवलि परार्थ संहतत्वात् तइमंच भीग इति सोऽपि परार्थः, यसौ च परख्या पसौ तस्य भोर्मोग, पथवाऽनुकूलप्रतिकूख वेदनीयो हि सुखदुःखानुभवो भोगः, मचा. যান্সালমাল অলি গলিজুলি , জ্ঞাঝলি নিবিৰীধা, অলীক कुलनीयप्रतिकूल मौयार्थो भीग: स भोक्ता मामा तस्य दृश्यो भीग इति । यस्त. तस्मात्परार्थादिभिष्ट इति परार्थादिति पञ्चम्यन्त पदाध्यारिष व्याख्याता। शादतत, पुरुषविषया चेत् मनात भीः पुरुषः प्रमाया: प्रचय रति प्रज्ञासा स ·विभूतिपादः। १५ सत्वाऽत्मना पुरुषो दृश्यते पुरुष एव प्रत्ययं स्वात्मावलम्बन पश्यति, तथाधुक्तं, "विनातारमरे केन विजानीयाद् इति ततः प्रातिभश्रावणवेदनादाखादवाती जायन्ते ॥ ३६॥ प्रातिभात्सुक्ष्मव्यवहितविप्रकष्टाऽतीताऽनागतज्ञान, श्राव- पाट् दिव्यशब्दश्रवणं, वेदनाद् दिव्यस्पर्धाऽधिगमः, पाद- हद दिव्यरूपसंविद, प्रास्वादाद् दिव्यरसमविद्, वार्तातो दिव्यगन्धविज्ञानम्, इत्येतानि नित्य' जायन्ते ॥ ३६ ॥ ते समाधापसगी व्युत्थाने सिद्धयः ॥३७॥ हे प्रातिभादयः समाहितचित्तस्योत्पद्यमाना उपसर्माः - मेव तव तवेति पनवस्थापात इत्यत पात मच पुरुषप्रत्ययेन इति। पययभि- नन्धिः, चित्या जड: प्रकाश्यते न नडेन चितिः, पुरुषप्रत्ययस्तु पचिदात्मा कथ- चिदात्मान प्रकाशयेत, चिदात्मातु पपराधीनप्रकाशो मड़ प्रकाशयतीति युक्तम, बुद्धिमत्त्वात्मना इति पचिद रूपतादात्मेशन मड़त्वमार, बुद्धिसत्वगतपुरुषप्रवि- विश्वाऽसम्बनायु रुषासम्बन दर्पणव मुखासम्बन न तु पुरुषप्रकाशनात्पुरुषा. खम्बन', बुद्धिस त्वमेव तु तेग प्रत्यबेन सहान्स पुरुषप्रतिविम्व पुरुषलायापत्र' चैतन्यमाखम्बत इति पुरुपार्थः । अवैव श्रुतिमदाहरनि तथाधुनम् इति, ईश्व- रेप विज्ञातारम् इति। न कैनचिदिस्यर्थः । ३५० स च खार्थसंयमी न यावत् प्रधान खकार्य पुरुष ज्ञानमभिनिवर्तयवि सावन, तस्य पुरस्ताद या विभूतीराधते ता: सर्वा दर्शयति सू. तत: जायन्ते ॥ ३६॥ तदने योगजधर्मानुग्रहीतानां मनः श्रीवत्वकच चुनिहावापानी यथासका प्रातिभनानदिप्यशब्दाद्यपरोषहेतुभाष यत:, श्रीबादौना पचानां दिव्यशब्दाधु- पलभकामा माचिक्यः संचाः प्राणाया:, सुगम भाष्यम् ॥ ३९॥ कदाचिदात्मविषयसंयमहत्तः तत्प्रभावादमरन्तरसिसी: पधिगम्य कृतार्थ- मान्यः संयमाहिरमेदत पावै समाचावुपसर्मा त्याने सिद्धयः ॥१७॥ युत्थित- ·पतिवदर्शनम्। तदर्शनप्रवनोकवाद, थुवितचित्तचीत्वधमाना: सिायः बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच चित्तस्य परशरीरावेशः ॥ ३८॥ लोलीभूतस्य मनसोऽप्रतिष्ठस्य शरौरे कर्माशयवशाहन्धः प्रतिष्ठेत्वर्थः, तस्य कर्मणो बन्धकारणस्य शैथिल्यं समाधि- बलाद् भवति, प्रचारसंवेटनं च चित्तस्य समाधिजमेव, कर्म- बन्धक्षयात् स्वचित्तस्य प्रचारसंवेदनाच योगो चित्त बशरो. राविष्कष्य शरीरान्तरेषु निक्षिपति, निक्षिप्त चित्त चेन्द्रियाण्यनु पतन्ति, यथा मधुकरराजानं मक्षिका उत्पतन्त- मनत्यतन्ति निविशमानमनु निविशन्ते तधेन्द्रियाणि पर- शरीरावेशे चित्तमनुविधीयत इति ॥ १८ ॥ उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्- क्रान्तिश्च ॥ ३६॥ चित्तो हिता: मिट्टी: पभिमन्यते जन्मदगंत व विमणिकामपि द्रविषसम्भारं योगिना तु समाहितचिनेन उपमताभ्योऽपि ताभ्यो विरामयम् । पभिमंति तापत्रयात्यन्ति कीपन मरूपपरमपुरुषार्थ: स खवयं क ततप्रत्यनो काम सिहि' रञ्च तेति मूवभाष्य योरर्थः ॥ ३७॥ तदेवं ज्ञानरूपमैश्वर्य पुरुषटमान्तं संबमफलामका क्रियापमैमध्य संयम फलमाह। बन्धकारण पावेश: । सू०२८। समाधिवलाद इति । नवकारण- विषयसंयमबलात, प्राधान्यात समाधिग्रहणम्। प्रचरति पनेमाऽमिनिति प्रचार: चित्तस्य गमाऽगमाऽध्वामी नााः, तस्मिन् प्रचार संयमात दम, खास । बन्धकारणधिनयान सेन प्रतिबहाते प्रतिबद्यमप्युन्यागेश गच्छच वारी रादप्रत्यूई निक्रामति न च परशरीरमाविति, तन्मात्ततवारीऽपि ज्ञातव्यः । इन्द्रियाणि च चित्तानुसारोणि परशरीर यथापिठाम मिविशन्त ति ॥ ३८॥ उदान इत्यादि मू० ॥३६समलेन्द्रियानि वन प्रासादिक्षा मापारको .

·विभूतिपादः। समस्तेन्द्रियत्तिः प्राणादिलक्षचा जीवन, तस्य क्रिया पतयो प्राणो मुखमासिकागसिराहदयत्तिः, समं नयनान् समानथानाभित्तिः, पपनयनादपान पापादतलहत्तिः, उन्नयनादुदान पाशिरोत्तिः, व्यापी ध्यान इति, तेषां प्रधानः प्राणः। उदानजयाज्जलपकरटकादिष्वसन, उत्- कान्तिश्च प्रयाणकाले भवति, तां वधित्वेन प्रतिपद्यते ॥३८ समानजयाउज्वलनम् ॥ ४० ॥ जितसमानस्त जस उपधामं कृत्वा ज्वलति॥४॥ श्रोत्राकाशयोः संबन्धसंयमाद् दिव्यं श्रोत्रम् - लक्षणं यस्याः सा तपोका । यो इन्द्रियाण हतिर्वाधाऽभ्यन्तरीच वाद्या रूपाद्या. खोधनलक्षणा, पाभ्यन्तरी तु जीवन, स हि प्रयबभेदः शरीरोपग्रहीतमारुतक्रिया भेदहेतुः सर्वकरपसाधारण:, यमाहु: सामान्यकरण ति: प्राणाद्या वायवः पञ्च पति, तैरम लवणीयत्वात् । सस्व प्रयबस्स, क्रिया कार्य पञ्च तयौ, प्राण पाना- सिकायास पाच दयादवस्थितः । पशितपोताहारपरिणतिभेदं रस तव सब स्थाने समम् अनुरूप नयन समान, पाइदयात् पाच नाभेरस्य स्थानम् । स्वपुरीषगर्भादीनामपनयन हेतुरपान, पानाभेरा पादवलादस्य हतिः । अवयनाद नई नयनादरसादौनामुदान, पा नासिकाऽग्रात् पा च शिरसी इक्ति- रस्य। व्यापी व्यानः। एषामताना प्रधान पाणः, तदुत्क्रमे सर्वोत्कमश्रुतेः पापमुकामन्त मनु सर्वे पाणा उत्कामन्ति इति। तदेवं प्राणादीना किया. स्थानभेदेन भेदं प्रतिपाद्य स्वार्थमवतारयति उदामन याद इति । उहाने क्ल तसंयमतनयाजखादिभिर्न प्रतिबन्यते, सहकान्तियाऽचिरादिमागेंष भवति मयाएकाले, तमाचाम् उत्क्रान्तिं वशित्वेन प्रतिपद्यते, प्राणादिस यमालजिये विभूतय एता: क्रियास्थानविनयादिभेदाद मतिपत्नव्याः ॥ २६ ॥ समानम् ॥ ४० ॥ वेजसः शारीरस्योपमानम् उत्तेजनम ॥ ४०॥ खार्थमयमादन्वा चयमिष्टं श्रावणायुको सम्मति यावणायादव सयमाचार- , ·१११ पातालदर्शनम्। सर्वयोवाणामावा प्रतिष्ठा, सर्वशब्दानां च। यथोर "तुल्यदेशवणानामकदेशतित्व सर्वेषां भवति" इति। तचै- तदाकाशस्य लिङ्गम्, अनावरण चीताम् । तथाऽमूर्तस्याऽना- वरणदर्शनादिभुत्वमपि प्रख्यातमाकाशस्य, शब्दग्रहणाऽनु- मितं श्रोत्रं, बधिराबधिरयोरेक: शब्द राति अपरो न गृहातीति तस्माच्छ्रोवमेव शब्दविषयम्। श्रोताकाशयोः संबन्धे कतसंयमस्य योगिनीदिव्यं श्रोत्र प्रवर्तते ॥ ४१ ॥ . ८ वादि भवतीत्या पोव इत्यादि सू० ॥४१॥ संयमविषयं श्रीवाऽकाशयो: सम्बन्ध माधाराधेियभावमाह सर्व इति । सर्वश्रीवापामाहारिकापामयाका कर्ण शक लौविवरं प्रतिष्ठा, तदायतनं श्रीवं, तदुपकाराभ्यां श्रीवस्योपकाराऽपकार दर्शनात् । शब्दानां च श्रोत्सहकारिणाम, पार्थिवादिशब्दयपणे कर्तव्ये कर्ण शकुलौ सुषिरबत्तिं श्रावं स्वाऽश्रयणाभोगता साधारण शब्दमपेचते, गन्दादिगुण- सहकारिभिघ्राणादिभिर्वाह्य पृथिव्यादिगिन्धाद्यालीचने काय दृष्टम, पार सारिकमपि प्रागरसनत्व चचु:श्रीवं भूताधिष्ठानमेव भूतोपकारापकाराभ्यां घ्राणादीनामुपकाराऽपकारद नादित्यकम् । सच्चेदं श्रीवमाडारिकमयः प्रतिममयस्कान्तमपिकल्पेन वक्तवसमुत्पन्ने न ववस्थेन शब्दमा कष्ट स्वाति प. रया वक्रवकमागतं शब्दमालोच यति, तथाच दिग्द शत्तिशब्दात , प्राण. भृमावस्य नाऽसति बाधकेऽप्रमाणीकता भविष्यतीति । तथा च पञ्चधिखस्य बाक्यं तुल्यदेश अवशानामबदेशश्रुतित्वं सर्वेषां भवति इति । गुल्यदेशानि अव पानि श्रीवाणि येषां चैत्रादीनां ते तथोक्ताः, सर्वेषां श्रवणान्याकाशवनीत्यर्थः । तच श्रीवाऽधिष्ठानमाकाशं शब्दगुणतन्मावादुत्पन्न शब्दगुण कं, येन शब्दैन सा कारिणा पार्थिवादीन् शब्दान् ग्यमाति, तस्मात्म वेषामेवजातीया श्रुतिः भई इत्यर्थः। तदनेन श्रीवाऽधिष्ठानत्वमाकाशस्य शब्दगुणत्वं च दर्शितम प्रति । तञ्च एकदेशतित्वमा वामस्य लिङ्ग, साहि एकजातीया शब्द व्यनिका तिर्यदा. श्रया वदेवाऽकाशशब्दवाच्य, नही हौं श्रुतिमन्तरेण शब्द व्यक्तिः, न चेहमी श्रुति: पृथिव्यादिगुणसस्य स्वाऽत्मनि व्यय व्यञ्जकात्वाऽनुपपत्तेइति। अनावरणं चाs. काजिम यद्याकाशं नाऽभविष्यदन्योऽन्य सम्पौड़ितानि मूर्तानि न सूचीभि. रप्यभेस्यन्त, ततब सौरव समाहतं स्वाद, न च मूर्तद्रस्थाऽभावमावादेवाऽनापर- पन, बस्याऽमावस्य भावाऽधितत्वेन तदभावेऽभावाद, न चितिशक्तिसस्थाऽत्रया भवितुमर्हति, पपरिषामियामशेदकत्वाऽभावाद, न च विकासादयः पृषिभ्या . , ·विभूतिपादः। कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमालघुतूलसमा- पत्तेचाकाशगमनम् ॥ ४२ ॥ यत्र कायस्ता प्राकाशं तस्य अवकाशदानात् कायस्य, तेन सम्बन्धः प्राप्तिः, तत्र सतसंयमो जित्वा तत्सम्बन्धं लघुषु तूला. दिषु श्रापरिमाणुभ्यः समापत्तिं लबध्वा जितसम्बन्धो लघुः, लघुत्वाच्च जले पादाभ्यां विहरति, ततस्तूर्णनाभितन्तुमात्रे विकृत्य रश्मिषु विहरति, ततो यथेष्टमाकाशगतिः अस्य भव. तौति ॥ ४२ ॥ वहिरकल्पिता वृत्तिमहाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥ ४३॥ शरीरात् वहिर्मनसो वृत्तिलाभो विदेहा नाम धारणा, सा यदि शरीरप्रतिष्ठस्य मनमो वहित्तिमात्रेण भवति सा . दिद्रव्य व्यतिरिका: सन्ति, तस्माताहश: परिणविभेदी नभस एधेति सर्वमवदा- तम्। पनावरणे चाऽकालिने सि यच यवाऽमावरणं तव सर्ववाऽकाम- मिति सर्वगतत्वमप्यम्य सिहमित्याइ तथाऽभूतस्य इति, श्रीव सहावे प्रमाणमा शब्दग्रहण इति । किया कि करण साध्या दृष्टा यथा छिदादिस्यिादिसाध्या, तदिह शब्दग्रहण क्रिययाऽपि करणसाध्य या भवितव्यं, यच्च करणं तय श्रोत्रमिति । पथाऽस्याः चक्षुरादय एव कस्मात्कारणं न भवतीत्यत पाइ बधिराऽवधिरयो: इति अन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधारणम् । उपलक्षणं चैतत् त्वग्वात योरस्ते. लासी रसनोदको सिकाथिव्योः सम्बन्धस यमाद दिव्यत्व गाद्य प्यूजनीयम् ॥४१॥ काय इत्यादि सू० ॥ ४२ ॥ कायाऽकाशसम्बन्धसंयमाहा बघुनि वा तूलादौ कृतसंयमात् समापत्ति चेतसत त्स्थतदानतां लति। सिद्धि क्रममा जले इति ॥४९॥ पपरमपि परभरीराविशतु संयम केशकर्मयिपाकचय हेतुमाह मू. पहिः चयः ॥ ४ ॥ विदेहामाह भरीराद इति, पकल्पिताया महाविदेशाया य उपा. बत्तत् प्रदर्शनाय कल्पिता विदेशामा मा यदि इति, सिमानं पलनाचाम:

·पासनलदर्शनम्। कल्पिता इति उच्यते, यात शरीरनिरपेक्षा वहिभूतस्यैव मनसो बहित्तिः सा खलु प्रकल्पिता, तब कल्पितया साधयति अकल्पिता महाविदेहामिति, यया परशरीराणि पाविशन्ति योगिनः, सतव धारणात: प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्वस्य यदा- धरणं केशकर्मविपाकवयं रजस्तमोमूल तस्य च आयो भवति स्थूलखरूपसूक्ष्माऽन्वयाऽर्थवत्त्वसंयमाद् भूत- जयः॥४४॥ - तव पार्थिवाद्याः शब्दादयो विशेषाः सहाकारादि- भिर्धर्मः स्थूल शब्देन परिभाषिताः, एतद् भूतानां प्रथम रूपम्। दितीयं रूपं स्वसामान्यम्, मूर्तिभूमिः, नेहो जलं, . मावं तेन । महाविदेहामार या तु पति, उपायोपेयते कपि साइकल्पितयो. राज तव इति, कि परभरौरावेशमावमितो, नेत्याह सतश्च ति, तसो पार. पाती महाविदेहाया मन:महत्तेः सिद्ध:, कंशश कर्म च तान्या वयं जात्यायु गाः तदेतद्रजत मी मूर्ख, विगलितरजस्त मसः सत्त्व मावाद विवेकख्याति- मावसमुत्पादान, देहिपाकवयं रजस्लमोमूखतया तदात्म के सदबुद्धिसत्त्व मा. हपोति, ततच्याश निरापरणं योमिचित यथेच्छ विहरति विजानाति चेति स्थूल इत्यादि सू• ॥४४॥ स्थूलं च स्वरूप र सूक्ष्म चाऽन्वयथाऽर्थव त्वं चेति खरूपसूमाऽन्वयाऽर्थवत्त्वानि, तेषु संयमातयः । स्थूलमाइ तव इति, पार्थिवाः पायसीयासममा पायवीया पायाशीयाः शब्दस्वरूपरसगन्धा यथा सम्म विशेषाः पड़नगाम्बारादयः मौतोचादयः नौलपीतादयः कषायमधुरादयः सुरभ्यादयः, एते हि नामरूपायोजनैः परसरती भियन्त इति विशेषाः, एतेषां पच पृथियो, गन्धव चत्वारी, गन्धरसवर्ण जयस्तै बसि, गन्धरसरूपवजे की नमस्खति, भद एवाकाथे, त एत ईहमा विशेषाः सहाकारादिभिर्धर्मे स्थूल मदन परिभाषिता: शास्त्र, तवाsपि पार्थिवास्ताबद धर्माः पाकारी गौरव रोक्ष्य वरणं स्थैर्य मेव च । अचिभेद: चमा साम्य काठिन्य सभोग्यता। पां धर्माः सौख्य प्रमा .

·विभूतिपादः। वहिष्णता, वायुः प्रणामी, सर्वती गतिराकाश इति, एतत्वरूपशब्द न उच्यते, प्रस्य सामान्यस्य शब्दांदयों विशेषाः। तथा चौताम् “एकजातिसमन्वितानामेषां धर्मः मात्र व्यावृत्तिः" इति। सामान्यविशेषसमुदायोऽत्र' द्रव्य, हिष्ठो हि समूहः प्रत्यस्तमितभेटाऽवयवाऽनुगतः गरौरं क्षों युथं वनमिति। शब्द नोपात्तभेदावयवानुगतः समूहः उभये देवमनुष्या:, समूहस्य देवा एको भागो मनुष्या हितोयो भागः, ताभ्यामेव अभिधीयते ममूहः। स च भेटा. भेदविवक्षितः, पाम्राणां वनं ब्राह्मणानां सङ्कः, प्रामवन . पाकाशीयां पाकारण चौका माई गौरवं च यत् । पौत्य रक्षा पवित्रत्वं सन्धान चोटका गुणा: । जमा धर्मा ऊर्डभाक पावकं टग्ध पाचक लघु भाम्बरम । प्रध्वंयोजखि वै तेज पूर्वाभ्यां भिनलक्षणाम । बायत्रीया धर्माः नियंग्यानं पवित्रत्वमाक्षेपो नीदम बलम् । चलमज्ञायता रोक्ष्य बायोधर्माः पृग्विधाः । धर्माः सर्वतो गतिरशूली विष्टम्भ थेति च वयः । पाकाशधर्मा व्याख्याता: पूर्व- धर्मविलक्षणा इति । त एत चाकारप्रभृत यो धर्मास्तैः सहति । सामान्यविशेषी गोत्वाटिः। द्वितीयं रूपमाह हितोयं रूपं स्वसामान्यम इति । भूति: मासिद्धि के काठिन्यं, से ही जल मज्जा पुष्टिबलाऽधान हेतुः, महिलाता पोदय मौर्य भौमे च मवैव तेजमि ममवेतोचतेति। म चैतद धर्मधर्मिणी. रमेहविवक्षयाऽभिधानं, वायुः प्रणामी वहनशीलः. तदार चलनेन तृणादीना शरीरस्याऽटनेन च सर्वगं वायुमामान्य मामित्वमनुमीयते । मर्वती गतिरा- काशः, मच शब्दोपलविदर्शनात, श्रीवाऽश्रयाऽकाशगुणेन हि शब्देन पार्थिवादि शब्दीपलब्धिरित्युपपादितमवतात, एतत् स्वरूपशब्देनोक्तम् । पस्यैव मूदि. सामान्यस्य. शब्दादयः षड़ नाटय उणवादयः शुक्रत्वादयः कषायत्वादय: मुर- मिस्वादयी मूर्यादीनां सामान्यानां भेदाः । सामान्यान्यपि मूर्यादीनि जम्बौर- पनसाऽमसकफलाटोनि रसादिभेदापरस्परं यावत ते तेषामेते रसायो विषाः। तथा चौशाम एकनातिममन्विताना प्रत्येक पृथिव्यादौनामैवया जात्या मूर्ति हादिमा समन्वितानामा पहनादिधर्ममावव्यातिरिति । तदेव सामान्य मूर्यायुक्त विशेषाच शब्दादय प्रता: ये पाहु: सामान्य विशेषाप्रयो द्रष्यमिति तान् प्रत्याह सामान्य रति, सामान्य विशेषसमुदायोऽव ·पातमाखदर्शनम्। माया ति, स पुनर्षि विधो युतसिहाऽवयवोऽयुतसिचा. क्यवर, बुतसिहावयवः समूहो वनं सा इति, प्रयुतसिहा- वयवः महात: शरीरं वृक्षः परमाणुरिति। प्रयुतसिहा. वयवभेदानुगतः समूहो व्यमिति पतञ्जलि:, एततस्वरूप- मित्युतम्। अथ किमेषां सूक्ष्मरूपं, तभावं भूतकारणं, तस्यैकोऽवयवः परमाणु: सामान्य विशेषात्मायुतसिद्धावयव- भेदानुगत: समुदाय इति, एवं सर्वतभावाणि, एतत्तृतीयम् । पथ भूतानां चतुर्थ रूपं ख्यातिक्रियास्थितिथीला गुणाः कार्यखभावानुपातिनोऽन्वयशब्द न उक्ताः। अथैषां पश्चम रूपमर्थवावं, भोगापवर्गार्थता गुणेषु अन्वयिनी गुणास्तन्माव. भूतभौतिकेषु इति सर्वमर्थवत्। तेषु इदानीं भूतेषु पञ्चसु । - दर्शने द्रश्यम्। येऽपि तदाश्रयो ट्रयमास्थिषत तेरपि तत्ममुदायोऽनुमूयमानी माऽपकोतव्यः, न . सरपहवे तयोराधारी समिति मनति, तस्मादेवाऽस्त ट्रशं न तु ताभ्यां तत्समुदायाच सदाधारमपरं द्रव्यमुपस्नमामहे गावभ्यी याव- समुदायादिवत् च सदाधारमपरं पृथग्विधं शिखरं समूहो द्रव्य मित्यु नाम । तव समूहमा ट्रमिति ममाऽपनुनये मई विशेषो द्रमिति निर्धारति समूह पखारामारठिी हिरति, यस्मादेवं तमान समूहमात्रं ट्रयमित्यर्थः । हाभ्यो पकारान्यानिहतीति निष्ठः, एक प्रकारमा प्रत्यक्ष मिस इति, प्रस्य स्तमिती भेदी घेवामवयमानाने तथोका:. प्रत्यस्तमितभेदा पवयमा यस्य स तथोक्त: । एत. दुक' भवति, शरीराच्यवनशदभ्यः समूह: प्रतीयमामोऽस्तोताऽवयव दस्स- हामदाऽपयोगात् समूछ एकोऽवगम्यत इति । युताऽयुससिद्धाऽवयवत्वेन चेतनाचेतमलेन चोदारपचतुष्टयं, युतायतसिखाऽवयव व पाय पक्ष्यते । रितोयं प्रकारमा मन्द मोपातमेदाऽवयवाऽनुगतः समूह सभये देवमनुष्या रति, देवमनुथा पति हिमदनीमयभन्दवाच्या ममूहस भागी भिद्रावपाती। मनु उमममदात्तपयमेदो प्रतीयते तत्कथमुपासभेदाऽवयवाऽनुगत इत्यत पार वाभ्याम् नि, तान्या भागाभ्यामिव । समूऽभिधीयते, समयमदम मागहय. वापिसदसहित सम्को बाथवाक्यस्य वाक्यार्थिवाचकालादिति भावः । पुन विष्यमा पति, मेदन भेदेन च विचितः, भेदविचितमार बाबायां वनं प्रावधान ति, भेद एव षष्ठी श्रुतेर्यथा गर्गाषा गौरिवि । .

·विभूतिपादः। पवरूपेषु संयमात्तस्य तस्य रूपस्य खरूपदर्शन जयब प्रादु. भवति, तत्र पञ्च भूतस्वरूपाणि जित्वा भूतजयी भवति, तज्जयाद वत्सानुमारिण्य इव गावोऽस्य सहल्यानुविधायिन्यो 'भूतप्रकृतयो भवन्ति । ४४ ॥ ततोऽणिमादिप्राटुभावः कायसम्पत्तदमी- नभिघातश्च ॥ ४५ ॥ तत्र अणिमा भवति अणुः, लघिमा लघुर्भवति, महिमा महान् भवति, प्राप्तिः अस्य प्रेणाऽपि सपति चन्द्रमसम्, .. उत्तर- पभेदविवक्षितमाह मामननं ब्राहाण मह इति । पामापते व चंति, सा. समूहिनीरभदं विवक्षित्वा मामानाधिकरगयमित्यर्थः । विधान्तरमा म पुन. हि विश्व इति, युत सिद्धाऽवयथ: समूह युतसिद्धाः पृथक् सिहा: सान्तराखा पव. यवा यस्य स त योक्तः, यूथ' व नमिति सान्तराला हि तदषयमा इचाच गावस । भयुतसिद्धाऽवय वश्च समूहो ही गौः परमाणुरिति, निरन्तरा हि तदवयषा: सामान्य विशेषा: वा सानादयो वति। तदेतेषु समूहेषु ट्रष्यभूतं समूहं निर्धा- रयति पतसिद्ध इति। तदेवं प्रामाजिक द्रव्य व्यापाद्य महसमुपसंहरति एतत् स्वरूपमित्यतम् इति । वतीयं रूपं वियतः पृति पथ ति, माह सन्मानम् इशि, तस्यै कोऽववरपरिणामभेद: परमाणः, सामान्य मूति: शब्दादयो विशेषा: तदात्मा, पयुससि हा निरन्तरा येऽवयवा: सामान्य विशेषात- देवन गतः समुदायः, यथा च परमाण: सूक्ष्म रूपमेवं सर्वतमावाणि सूक्ष्म कप. उपसंहरति एतदूरति । पथ भूतानां चतुर्थ रूपं ख्यातिक्रिया. स्थितिशीला गुणाः कार्य स्वभावाऽनुपातिनः कार्यखभावमनुपतिनुमगन्तु मौलं येषां ते तथोक्ता:, पत एवाऽन्वयशब्द नोक्ताः। पथैषां पक्ष रूपमर्थवत्वं पयं घत्वं विक्षपोति भोग इति । नव वमपि सन्तु गुणा पर्थवन्तः, नत्कार्याणान्तु कुतोऽर्थ व त्वमित्यत पाइ गुणा इति । भौतिका गोघटादयः । तदेवं संयम. विषयमका संयम तत्फलं चाऽह तेषु इति । भूतमकतय भूतखमावा: ॥४४॥ समस्याऽनुविधाने भूतानां किं योगिनः सिद्धातीयत पा सू० ततोऽपि. मादिश्च ॥ ४५ ॥ स्थूमा संयमनयाच्चसस: सिद्धयो भवतीत्याह सब रति, पषिमा महानपि भवत्यशः, लघिमा महानपि खर्भूत्त्वेषीकालूख हवाऽवा विकरवि, मिथि। . . .

·पातखदर्शनम्। भूमामजति यबोदके प्राकाम्यम् छानभिघातो, निमन्नति वशित्वम् भूतभौतिकेषु वशीभवति, अवश्यथा. ऽन्येषां, शिवत्व तेषां प्रभवाऽप्ययव्यूहानामौटे, यव का. मावसायित्वं सत्वसाव्यता, यथा साबस्तथा भूतप्रकृती- नामवस्त्रानं, न च शतोऽपि पदार्थ विपर्यासं करोति कमाद, पन्यख यत्र कामावसायिनः पूर्वतिरस्य तथा भूतेषु मायादिति, एतानि पष्टौ ऐचयाणि । कायसम्पद वश्यमाणा। तहर्मानभिघातच पृथौ मूर्धा न निरुणहि योगिनः शरीरादिक्रियां, शिलामप्यनुप्रविशतीति, सिन्धाः दयन्ति, नाऽग्निरूष्णो दहति, न वायुः प्रणामो वहति, अनावरणात्मकेऽपि पाकाशे भवति प्रातकायः, सिहानामपि पदृश्यो भवति ॥ ४५ ॥ नाऽपः महिमा पल्पोऽपि नामनगममरपरिमायो भवति, प्राप्तिः सवें भावा: सनिहिता भवन्ति योगिनः, तदाथा भूमिष्ठ एवाऽख्यग्रेण स्मृमति चन्द्रमसम् । संयमधिनयामिहिमा प्राकाम्यमिछानभिघात इति, नाऽस्य हवं । सवै. म्यादिभिरमियते भूभामजति निमवति . यथोदके । विषय. संयमनयामिद्धिमार वशित्वम् पति, भूतानि पृथिव्यादौनि, भौतिकानि गोघटा- दौनि, तेषु वयो खतची भवति तेषान्ववध्यः, तत्कारपतमान धिम्यादिपरमाण. বীজাৰখাৰী, নল যদি যাবি মানি যথাবিল रब्यर्थः । पन्धविषय संबमणयात्मिहिमा ईशित्वम् इति, तेषां भूतभौति. वानां विनितमूल प्रतिः सन् यः प्रभव उत्पादो यथाऽप्ययी विनामो यय व्यूह बचावहवस्थापनं वैषामोष्टे। पवसंयमासिद्धिमाज यव कामाऽवसायित्व सम्बसहपता इति, विनितगुषावधी हि योगी वह यदर्थतया सहपति बत्न प्रयोजनाब बलते, विषमययतकाव्ये उरल्या भीजयन् जीवतीति । सादिवर, या क्षिविषयासं करीत्येवं पदार्थविपासमपि बचाव करीति, या चन्द्रमामाहिन्य कुवाकई सिनीवासीमियत पास नतोऽपि इति, बस यवनामाऽपशाबिनसब भगवतः परमेश्वरस्थाशासनकमित समानी, मयस्तु पदार्थाना नानिदेशवाखाऽपस्यामंदनाऽमियतखमावा रति युब्यो बास वहिकाविधानमिनि, एतानि पटी ऐमप्याषिवर्माऽनमिधात ·विभूतिपादः। रूपलावण्यबलवच्चसंहननत्वानि काय- सम्पद ॥ ४६ ॥ दर्शनीयः कान्तिमान् पतिपयवलो वचसंहननबेति . ग्रहणखरूपाऽस्मिताऽन्वयाऽर्थवत्वसंयमा- दिन्द्रियजयः ॥ ४७॥ सामान्यविशेषात्मा शब्दादिधः, तेषु इन्द्रियाणां कृत्ति ग्रहणं, न च तमामान्यमावग्रहणाकार, कथमनालोचितः स विषय विशेष इन्द्रियेण मनसाऽनुश्यवसीयेतेति। खरूप पुन: प्रकाशा मनो बुद्धिसत्वस्य सामान्य विशेषयोरयुतसिहा- ऽवयव दाऽनुगतः समूहां ट्रामन्ट्रियम् । तेषां बतौयं रूप- मस्मितालक्षणोऽहमार:, तर सामान्यस्येन्द्रियाणि विशेषाः। चतुर्थं रूपं व्यवसायामकाः प्रकाशक्रियास्थितिमौला गुणाः, एषाः, रति, परिमादिप्रादुर्भाव रस्थानमेव तदर्माऽभिधात सिडी । पुनरुपाहावाब- सिनिषद् एतमलोपाइसकलविषय यमफसवाल चापनाव । सुगममन्यद् ॥४५॥ कायसम्पदमा स्० रूप इत्यादि ॥ ४८ ववव संहननम पवमयी हदी निविड़ो यस्य स तथा तस्स भावसमिति ॥४६॥ जितभूतस्य बोगिन इन्द्रियजयोपारमा सू० या इत्यादि । ४७॥ पर पखरूपं पाऽखितापावयाऽर्थवावं . तेषु संयमतमादित्यर्थः। ग्रीति. बता पायाधीमनिरूपणमिति पान' दर्शयति सामान्पविषामा इति । यायमुनापामार तेषु इति, इतिः पालोचन, विषयाबारा परितिरिति घावद। ये स्वा: सामान्यमावगीपरीन्द्रियतिरिति तान प्रस्थानति, रखत इति ग्रा, सामाबमावगीष पार्ष, वान्छियत मिनी वाचे प्रवतिऽन्यषाऽभवपिरायभावप्रसान्, नसियदिन विशेषविषयमिन्द्रिय तेना- ऽसावनाबोषितो विशेष प्रति वर्ष मनसायपासीवित, तमासामान्यविभिष.

·१७. पातालदर्शनम्। येषामिन्द्रियाणि साहाराणि परिणामः । पचम रूपं गुणेषु यदनुगतं पुरुषार्थवत्वमिति। पचम एतेषु इन्द्रियरूपेषु यथा. क्रम संयमः तत्र तव अयं छत्वा पक्षरूपजयादिन्द्रियजयः प्रादुर्भवति योगिनः ॥ ४७. ततो मनोजवित्वं विकरणभाव: प्रधान- जयश्च ॥४८॥ कायस्यानुत्तमो गतिलाभो मनोजवित्वं, विदेहाना, मिन्द्रियाणामभिप्रेतदेशकालविषयापेक्षो वृत्तिलाभो विक- रणभावः, सर्वप्रकतिविकारवशित्व प्रधानजय पति, एता. स्तिस्र: सिहयो मधुप्रतौका उच्चन्त, एताच करणपञ्चकरूप जयादधिगम्यन्ते । ४८॥ | विषयमिन्द्रियाऽखीचनमिति, सदसद यामिन्द्रियाणां प्रथमं रूपम् । रूपमा खरूपं पुनः इति, पारो fr सखभाननाऽमोयनेन्द्रिय कानमद पती यसव बरषत्व सामान्य यस नियतम्पादिविषयत्वं विदिए: तदुभयमपि प्रकाशात्मबमित्यर्थः । तेषां वतीयं पम् इति पाडारी हिन्द्रियाणां कारण. मिति यवेंन्द्रियापि तत्र न भवितव्यमिति सदयसाधारग्यान सामान्यमिन्द्रि- याषामित्यर्थः । चतुर्थ रुपम् रति, गुणानां हिरडप्यं व्यवसायामकत्वं व्यय. सेयामकत्वं । तब व्यय सेवाऽभवां वाचतामास्वाय परतावाणि भूतमोति- बानि - निर्मिमते, व्यवसायाम पापमाखाय सासारापि इन्द्रियापौत्यर्थः, मेषं सममम । ४०. पवरूपेन्द्रियनयात् सिौरा. लत धादि 18 विज्ञानामिदि या करावी विवरणभावः । देशः चाखोरादिः, वारपोवादिः, विषयः समादिः। सावयेन्दियनयासर्वप्रातिविचारधिन प्रधानमयः । वा एता: सिद्धयो मधुमतीका रत्युची योगमाचनिपातः। बादसह, दिय- नयादिन्द्रियापि सविषयापि वस्यानि भवमा प्रधानादीमा बारपामा विमा- बातमिन्यव पाए एवापति, बरसामान इन्द्रियापी पचपाति पापानि ·विभूतिपादः। सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमाघस्य सर्वभावा- ऽधिष्ठात्वं सर्वज्ञात्वं च ॥ ४६॥ निईतरजस्तमोमला बुधिसत्वख पर वेशारदो परस्यां घमौकारसंज्ञायां वर्तमानख सत्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमाव- रूपप्रतिष्ठस्य सर्वभाषाधिष्ठावं, सर्वामानी गुणा व्यव- मायव्यवसेयात्मका: स्वामिन घेवन' प्रत्यशेषदृश्यात्मत्वेनोप- तिष्ठन्त इत्यर्थः। सर्वनाहत्व सर्वात्मनां गुणानां शान्तो- दिताव्यपदेश्यधर्मलेन व्यवस्थितामामक्रमोपाद विवेकर्ज ज्ञानमित्यर्थः इत्येषा विशोका नाम सिधि: यां प्राप्य योगी सर्वतः चौगकेशबन्धनो वशी विहरति । ४e. तहैराग्यादपि दोषवीजक्षये कैवल्यम् ॥५०॥ यदा पस्खेवं भवति कसकर्मचये सस्वस्ख पयं विवेकप्रत्खयो वैषाचयाद, एतदुर मवति नेन्द्रियमावमयसैता: सिहयोऽपि त पचपस्य, तद. वर्ग मधाबाहोति।८॥ त एते ज्ञानकियारपैचर्य हेतवः संबमा: सामापारम्पयर खसिडाप- संहारसम्पादितमहापारेष बदर्यातसा: सखपुरुषाऽन्यताख्यातेरवान्तरविभूती. यत्ति स्. सत्त्व इत्यादि stu निहतरजाल मोमबतवा वेशार, तत: परा वीकारसंचा। रखसमोवामुफ्तं हि पितसवमवस्यमासीत्तदुपममे तु तारखं योगिनी बधिमः, वचन बो बोगिनः सवपुरषाऽन्यतास्याविमावरूपप्रतिष्ठस सर्वमानाधिष्ठारत्वम्। एतद विपीति, समामा रवि व्यवसायव्यवसया- बाम: नमामपा वर्षः, तदनेन किये गर्वमन', जानेयमार सर्वज्ञाह. बम रवि मा पपि सिविधामा: सिडेराम्यार योगिजनसिहां संज्ञामार एषा विधीवादि। माय बन्धनाविकमापि वानि चौपानि बख अयमान्तराषा पुरषामासफलत्वार विस्थातिसंयम पुरुषार्षता दयितुं विवेकख्याते: पराग्योपजननवारण कैवल्य पसमा सू. वारा.

·पासनलदर्शनम्। नित्यं यत्रोपचर्य: प्रमादो लब्धविवर: लशानुत्तयिष्यति, ततः पुनरनिष्टप्रसङ्गः, एवमस्य सङ्गमयावकुर्वतो भावितो. ऽर्थो दृढीभविष्यति, भावनौयश्चाऽर्थोऽभिमुखीभविष्यतीति क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं जानम् ॥ ५२॥ यथाऽपकर्षपर्यन्तं द्रव्यं परमाणुरेवं परमापकर्षपर्यन्तः कालः क्षणः, यावता वा ममयेन चलित: परमाणुः पूर्वदेश जयादुत्तरदेशमुपसम्पद्येत स कालः क्षणः, तत्प्रवाहाविच्छे. दस्तु क्रमः, क्षणतत् क्रमयोर्नास्ति वस्तुममाहार इति बुद्धि समाहारी मुहर्ताऽहोरात्रादयः, स खल्वयं कालो वस्तुशून्यो बुद्धिनिर्माण: शब्दज्ञानाऽनुपातो लौकिकानां व्युत्थितदर्श. हतीयोऽपि तैर्नोपनिमन्त्रणीयः भूतेन्द्रियवशित्वेनैव तत्प्राप्त:, चतुर्थेऽपि पर. वैराग्य सम्य तेरासङ्गाऽशका दुरीमा रितेव, इति पारिशच्याद दिलीय ए पत- भरमजल टुपनिमन्न गाविषय इति । वैहाय मम पाकाशगामि, मध्यम पवि. नाशि, पजरं सदाऽभिनयम् । प्रयकरणे दोषमाह स्मयादयम पति, अयात् सुस्थितम्भन्यो मानित्यतां भावयिष्यति न तसा प्रषिधास्य तौस्यर्थः, सुगममन्यत् . . उका कचित् कश्चित्मंघमात्सर्वज्ञता सा च न मिःशेषज्ञता, अपि तु प्रकार. मात्र विवक्षया यथा सर्व्यञ्जन शामिति, पत्र हि बावन्ती व्यञ्जन प्रकारात भूक- मिति गम्यते न तु निःशै बैरिति, पस्ति च नि:शेषवचन: स शब्दः यथोपनौत- मन्न सर्वमभितं प्राशके नेति, तव हि नि:शेषमिति, गम्यते, तदिह नि:शेष जता- लक्षणम्य विवेक मनानस्य साधनं संयममाह सू० क्षण इत्यादि । ५२ ॥ शा. पदार्थ निदर्शनपूर्वकमाइ यथा इति, लोष्ठस्य हि प्रविभज्यमानस्य यस्मिनवधवे. ऽस्पत्व तारतम्यं व्यवतिष्ठते सोऽप वर्षपर्यन्तः परमाणुचा तवाऽपकर्षपर्यन्त: काल: क्षणः, पूर्वाऽपरभागनिकल काल कलेति यावत् । तमेव पर प्रकारान्तरेण दर्श- यति यावता का इति, परमाणुमा देशमविवामिदित्यर्थः । क्रमपदार्थमा ·विभूतिपादः। २०५ नानां वस्तुस्वरूप इव प्रवभासते, क्षणस्तु वस्तुपतित: क्रमा. इवलम्बी, क्रमस क्षणाऽनन्तर्यात्मा, तं कालविदः काल इत्या- चक्षते योगिनः । न च हौ क्षगौ सह भवतः, क्रमश्च न इयोः सहभुवोरसम्भवात्, पूर्वस्मादुत्तरभाविनो यदाऽनन्तयं क्षणस्य स क्रमः, तस्माद् वर्तमान एवैकः क्षणो न पूर्वोत्तरक्षणा: सन्तीति, तस्मानास्ति तत्समाहारः । ये तु भूतभाविनः क्षणास्ते परिणामाऽन्विता व्याख्येयाः, तेनैकेन क्षगोन कृत्स्रो लोकः परिणाममनुभवति, तत्क्षणोपारुढाः खलु अमो धर्माः. तयो: क्षणतत्क्रसयोः संयमात् तयोः साक्षात्करणं, ततश्च विवेकजं ज्ञानं प्रादुर्भवति ॥ ५२ ॥ तस्य विषयविशेष उपक्षिप्यते- जातिलक्षणदेशैरन्यताऽनवच्छेदात्तुल्ययो- स्ततः प्रतिपत्तिः॥ ५३ ॥ . तत्प्रयास ति, तत् पदेन क्षणः परामश्यते । न चेदृशः क्रमो वास्तव: किन्तु काल्पनिकः, तस्य समाहाररूपस्याऽयुगपदुपस्थितेषु वास्तवत्वेन विचाराऽसहत्वाद इत्याह क्षण तत्कमयो: इति, प्रयुगपनाविक्षणधर्मत्वात् क्रमस्य क्षण ममाहारस्य पवास्तवत्वात आपतत्कमयोरप्य वास्तव त्वं समाहारस्य । नैसर्गिक वैतागड् क- बुडातिशयरहिता लौकिकाः । प्रतिक्षणमेव व्यस्थित दर्शना धान्ता ये कालमो दृशं वास्तवमभिमन्यन्त इति । तल्कि क्षणोऽपि वास्तवः, नेत्याइ क्षणम्तु पति, वस्तुपतितः वास्तव इत्यर्थः, क्रमस्याऽवलम्ब नमवलम्ब: सोऽस्याऽस्तीति, क्रमेण अवल बाते वैकल्पिक नेत्यर्थः । कमस्य क्षणाऽवलम्बनले ईतुमाह क्रमश इति, कम. स्याऽवास्तवत्वे हेतुमाह न च इति, ची हेत्वथें । यस्तु वैजात्यात्म भावमुपेया प्रत्याइ क्रमस न इयो: पति, कमादसम्भव इत्यत पाह पूर्वस्माद इति, उप- सहरति तस्माद इति । तस्किमिदानौं शशविषाणायमाना एक पूर्वोत्तरक्षणाः, नेत्याहये तु इति, पन्विताः सामान्य न समन्वागता इत्यर्थः । उपसंहरति तेम इति, वर्तमानस्यै वाऽक्रियास स्वीचितास सामर्थ्यादिति ॥ १२ ॥ घद्य प्येत दिवेकजं ज्ञानं नि:शेषभावविषयमित्यये वक्ष्यते तपाइन्यतिसूभत्वात ·पातसदर्शनम्। सुख्खयोदेशलक्षणसारूप्ये जातिभेदोऽबताया हेतः, मौरियं वड़वेयमिति। तुल्बदेशजातीयत्वे लक्षणमन्यत्वकर, कालाक्षी गौः स्वस्तिमती गौरिति। हयोरामलकयोर्जाति- लक्षणसारूप्याद् देशभेदोऽन्यत्व कर इदं पूर्वमिदमुत्तरमिति। यदा तु पूर्वमामलकमन्यव्यग्रस्य ज्ञातुरुत्तरदेश उपावत्य ते तदा तुल्यदेशत्वे पूर्वमेतदुत्तरमेतदिति प्रविभागाऽनुपपत्तिः, पसन्दिग्धेन च तत्त्वज्ञ नेन भवितव्यम्, इत्यत इदमुक्तं ततः प्रतिपत्तिः, विवेकजज्ञानाद् इति। कथम, पूर्वाऽमलकसह. क्षणो देश उत्तरामलकसहक्षणदेशाद्भिवः ते चाऽमलके स्वदेश क्षणाऽनुभवभिन्ने, अन्य देशक्षणाऽनुभवस्तु तयोरन्यत्व हेतु. रिति । एतन दृष्टान्तेन परमाणोस्तुल्य जातिलक्षण देशस्य - प्रथमं तस्य विषयविशेष उपक्षिप्यते मु० जाति इत्यादि । ५३ ॥ लौकिकाना जातिभेदोऽन्यताया ज्ञापक हं तुः, तुल्या जाति! त्वं तुल्य श देश: पूर्वत्वादिः कालाही स्वस्तिमत्योर्लक्ष गाभेद: परमिति । हयोरामलकयोस्तुल्या पामलकत्व- जाति:, वक्लादि लक्षणं तुल्य, देशभेद: परनिति । यदा तु योगिज्ञान जि. मुना केनचित् पूर्वाऽमल कमन्य व्ययस्य योगिनो ज्ञातुरुत्तरदेश उपावर्त्य से सर. देशमामलक ततोऽपमाय पिधाय वा तदा तुल्यदेशत्वं पूर्वमेतदुत्तरमतदिति- भविभामाऽनुपपत्तिः प्राज्ञस्य बौकिकस विममा योनिपुषस्य, सन्दिग्धेन च व त्व- शानेन भवितव्यं, विवेकन ज्ञानवती योगिनः सन्दिग्धत्वानुपपत्तेः, पत उक्त सूत्र- कता तत: प्रतिपत्तिः इति, तत इति व्याचष्टे विवेकमज्ञानाद् इति । तत्क्रमसंयमाजातं ज्ञामं कधमामलकं तुल्य जातिलक्षणदेशादामल कान्सराहि- वेचयतीति पृच्छति कथम् इति, उत्तरमा पूर्वामलकसाक्षणी देश: पूर्वामल के. मैकक्षणी देशः, तेन मह निरन्तरपरिणाम इति यावद्, उत्तरामलकसाचणाद् देशाद् उत्तरामल कनिरन्तरपरिणामाद् भिन्नः । भवतु देशयो दः किमायात- मामल कभेदस्व त्यात पार ते चामल के खदे शक्षणाऽनुभवभिन्ने इति, स्वदेश- सहिती य: क्षणः तस्याऽमलकस्य काल कला खदेशेन महोत्तराधर्यरूपपरि. णामलचिता सा स्वदेशवणः, तस्याऽनुभव: प्राप्तिर्वा ज्ञानं वा, तेन भिन्ने पाम लके। ययोरामख कयी: पूर्वोत्तराभ्यां देशाभ्यामौत्तराऽधय॑परिणामक्षण पासी- नयोदेशान्तरोतराऽधर्य परिणामयपविशिष्ट वमनुभवन् संयमी ते भिन्न एव .

·विभूतिपारः। १७७ परमाणुदेशसहक्षणसाचाकरवादुत्तरस परमारोहमा नुपपत्तावुत्तरस्य तहे शाऽनुभवो भिव: सालभेदात्तयो- रोखरस्य योगिनोऽन्यत्वप्रत्ययो भवतीति। पपरे तु न्ति येऽस्या विशेषास्तऽन्यताप्रत्ययं कुर्वन्तौति, तवाऽपि देशलक्षणभेदो मूर्तिव्यवधिजातिभेदर अन्यत्वहेतुः, सण- भेदस्तु योगिबुद्धिगम्य एवेति, प्रत उक्त मूर्तिव्यवधिजाति. भेदाभावाबास्ति मूलपृथक्त्वम्" इति वार्षगण्यः ॥ १३ ॥ तारकं सर्व विषयं सर्वथा विषयमक्रम चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५४ ॥ प्रत्येति, सम्प्रति तद्देशपरिणामेऽपि पूर्व भिनदेशपरिणामाडिशिष्टस्य चैतद्- देशपरिणामक्षणस्य संयमत: माचात्करणात, तटिनमुक्तं पन्यदेशक्षणाऽनुभवस्तु तयोरन्यत्वे हेतुः इति । बनेने व निदर्शनेन सौकिकपरीक्षकसंवादादिमा पर. माणोरपौडशम्य भेदी योगौचरबुद्धिगम्यः अडेय न्यार एतेन इति। पपरे तु वर्णयन्ति वर्णनमुटाहरति ये इति । वैशेषिका हि नित्य ट्रस्य हात्तयोन्या विशेषा इत्याहुः, तथापि योगिनी मुस्कान नल्य जातिदेशकालान व्यवधिक्षितान् पर. स्परती भेदेन प्रत्येक सखेन प्रतिपद्यन्ते तस्मादस्ति कपिट न्यो विशेष इति, तथा च स एष नित्यानां परमाखादीनां द्रश्यापो भेटक इति। तदेतद् दूषयति सवाऽपि इति, जातिदेश लक्षणानि उदाहतानि मूर्ति: संस्थान. यथैकं विहा- ऽवयव संस्थानोपपनमपसाय तस्मिन व देशान्य व्ययस्य द्रष्टुः कुत्सिताऽवयवम निवेश उपावते तदा तस्य संस्थानभेदेन भेटप्रत्ययः । शरीरं वा मूर्तिः, तत्तमंन्द- धेनाऽत्मनो संसारिणां मुकात्मनांग भूत घरेण यादृशतादृशेन भेद, पति सर्वच भेदप्रत्ययस्याऽन्यथासिद्धिर्मान्य विशेष कल्पना, व्यवधिभेंट कारणं यथा कुशपकार- होपयोशखरूपयोरिति, यती नातिदेवादिभेदा लोकडिगम्या पत उक्र - भेदस्तु योगिबुद्धिगम्य एव इति । एक्कारः पराभेदमबधारयति न योगिबुद्धि- गम्यत्वं, तेन भूतपरेप देसम्बन्धन मनामनामपि भेटी योगिबुद्धिगम्य सय इति, यस्य तुका भेदतमी म मन्ति तस्य प्रधानस्य प्रभेदी नास्तीत्याचार्यों मेमे, यजादूर्व जतार्थ प्रतिमाष्टमप्यनष्ट तहन्यसाधारणत्वाद् ति, तदा मूर्ति बधि रति। उतभेदोतपलक्षमतद, जगन्मूलस्य प्रधानस्य पृषक्त्वं भेदी भामौत्यर्थः ॥ ५५॥ .

·१७८ पाताखदर्शनम्। तारकमिति स्वप्रतिभोत्यमनौपदेशिकमित्यर्थः, सर्व विषय म पस्य किश्चिदविषयौभूतमित्यर्थः, सर्वया विषयम् पतौता. नामतप्रत्युत्पर्य सर्व पायैः सर्वथा जानातीत्यर्थः, पक्रम- मिति एकक्षणोपाट सवै सबंधा एखातीत्यर्थः, एतदिवेकजं. ज्ञानं परिपूर्णम, प्रस्मेवांऽयो योगप्रदीपः, मधुमती भूमि- मुपादाय यावदस परिसमाप्तिरिति । ५४॥ प्राप्तविवेकजधानस्य प्राप्तविवेकजजामय वा- सत्वपुरुषयो: शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति ॥५५॥ यदा निई तरजस्तमोमलं बुद्धिमत्त्वं पुरुषस्याऽन्यताप्रत्यय मात्राधिकारं दधलेशवाजं भवति तदा पुरुषस्व शूहिसा. रूप्यमिवापवं भवति, तदा पुरुषस्योपचरितभोगाभावः - इति । तदेवं विषयैकदेवं विवेकजज्ञानस्य दायित्वा विवेक ज्ञान लषयति ० वारकम् इत्यादि । ५४ ॥ विवेकज ज्ञानमितिषस्यनिर्देशः, श्रेष साम, संसारसागरातारयतीति तारक, पूर्वमात् प्रातिमाहियेषयति सपा विषयम पर्याया: पवान्तरविशंषाः, पतएव विवेकन जान परिपूण नाऽस कपिविचित्कषकदाचिदगीपर इत्यर्थः । पानां तावत् चानान्तरं सम्प्र. जातोऽपि ताबदस्यांऽमः, तमादतः परं किम्परिपूर्णमित्या पस्यैवांशी योग- प्रदीप इति, बोमप्रदीपः सम्प्रज्ञातः । बिपकम: किमवसानवासाविण्यात मधमतीम् इति, ऋतम्भरा, प्रजैव मधु, मोदकारवत्वाद्, यो प्रजाप्रसाद- भारु ति, तातो मधुमतो तामुपादाय, याबदस परिसमाप्तिः सप्तधा प्रान्त- भूमिः प्रचा, पत एव विवेक पानं तारक भवति तदंशस्य योगदोपत्र तारकबादिति५४॥ तदेवम्परम्परया कैवस्वस्थ तून सविभूतीन् संयमानुशा पखपुरुषाऽयक्षा. जान' साचाकवल्यसाधमित्यव सूवमवतारयति प्राप्त इति, विवेकज जाम भवतु मा पा भूत् सत्वपुरषाऽन्यताख्याति देवख्यमयोनिकेत्यर्थः । च्यादि । ति: सूबसमाप्ती। ईरख पू: संयमै नकि यातिमतः, লীস্বল্প বা বলল বল গিমালানি, নয় আর .

·विभूतिपादः। १०८ पहिः, एतस्यामवखायां कैवख्यं भवतीशरस्थानीखरस्य वा विषेकजधानमागिन पतरस्य वा, न हि दग्धत शबीजस जाने पुनरपेचा का चिदस्ति, सत्त्वविहारणैतसमाधिज मै. खयं च ज्ञानवोपक्रान्तम्, परमार्थतस्तु जानाददर्शनं निव. तते तस्मिविद्वत्ते न सम्पुत्तरे के शाः, कशाऽभावात्कर्मविपा. कामाव:, चरिताऽधिकाराचैतस्यामवस्थायां गुणा न पुरुषस्य पुन श्यले नोपतिष्ठन्ते, तत्यु रुषस्य कैवल्यं, तदा पुरुषः खरूपमाबज्योतिरमल: केवलौ भवति ॥ १५॥ इति पातालभाष्यप्रवचने विभूतिपादस्तृतीयः । कैवल्यपादः। बन्नौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः ॥१॥ पवज्ञानस्य, म विभूतिषु का चिदपेचाऽतीत्याशन मिति, मनु यद्यनपेक्षिता विभूतयः कैवल्य व्यर्थस्तहिं तासामुपदेश रयत पार सलविहारण इति, सत्यम्भूतखचणे बतीया, नाऽत्यन्तमईतव: कैवल्ये विभूतयः किन्तु न साचा- दिव्यर्थः जान विवेकनमुपकान्त यच्च पारम्पये कारणं तदौपचारिकम मुख्य परमार्थतस्तु स्थातिरेव मुख्य व्यर्थ: चानादिति प्रसयामादित्यर्थः । पवाऽन्सरखान्यानि परिणामा प्रपक्षिताः । संयमाद् भूतिसंयोगसास शान विवेकनम् । इति पदार्थसंबरा श्रीकः । ५५० इति श्रीमहापविमित्रविरचितायां पावभवमाययायामां नवधारयां विभूतिपादसतीयः समाप्तः । वर्दवं प्रथमाहितीयवतीयपादः समाधिसभापतरिमूतयः प्राधान्धेन व्युत्पा- दिवाः, स्वर प्रासनिकमोपोचातिक चौला, दागी सकेतु औपल्यं व्युत्पाद- नीयं, बचेतस्कवण्यभागीय पिच परखी पारपौषि विमानाऽतिरित ·१८. पातचलदर्शनम्। देहान्तरिता जमना सिक्षिः, पौषधिभिः परभवनेषु रसायनेनेत्येवमादि, मन्त्रैः पाकाशगमनाऽणिमादिलाम:, तपसा सङ्कल्पसिधिः, कामरूपी यत्र तत्र कामग इत्येवमादि, समाधिजाः सियो व्याख्याताः।१॥ तत्र कायेन्द्रियाणामन्यजातीयपरिणतानाम्- जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्याऽपूराद ॥२॥ पूर्वपरिणामापाय उत्तरपरिणामोपजनस्तषामपूर्वाऽवय. - चित्त करषकसम्खायामकबन्दाशुपमीनारमात्मानं च पसायामपरमकाष्ठां. विना गुल्पाचा धक्य बनुम् इति तदेतासर्व मवपादे व्युत्पादनीयम, इतरम प्रस. जादुपोहातारा, तब प्रथम सिडचित्तषु कैवल्यभागीयं चि निर्धारयितुकामः पञ्चसयौं सिडिमाज मन्नौषधिमन्नतप:समाधिना: सिइयः ॥ १ ॥ व्याचष्टे देहान्त. रिता इति, वर्गोपभोगभागोयाल्कम पो मनुष्य जातीवाऽचरितारक तचिनिमिना- अश्वपरिपाकाकचिद् देवनिकाये जातमावस्यैव दिव्यदेहासरिता सिविरषिमाद्या मवतीति । पोषधिसिनिमा पसुरमयनेषु इति । मनुष्यी कि कुतविधि- मित्ताह सुरभवन मुपसम्प्राप्त: कमनीयामिरमरकन्धामिरुपनौत रसायनमपन्या. ऽजराऽमरपत्त मन्यास सिहोरासादयति, ईव वा रसायनोपयोरेन, यथा भाव्यी मुनि: रसोपयोगापियवासौ इति । मन्बसिद्धिमा मोः इति, तपः सिनिमा तपसा ति, सहलसिहिमा कामरूपी रति, यदेव कामयातेऽपि. मादि देवपदस्य भवतीति, यत्र बामयते श्रोतु वा मन्तु वा तव नदेव एषोति मनुते पति, पादिशब्दाह दनादयः संगीता ति, समाधिना: सिजयी व्याख्याता: पीसने पाद।१॥ षष पतस सिहि पौषषादिसाधनास तेषामेव कायेन्द्रिया नात्यातर परिषतिरिषते, मा पुन तावदुपादाममाचार, नमितावभाषमुपादान न्यूना- ऽधिपदियाऽदिव्यमायेऽख मपति, मी सखरिखपणं कार कार्यवेक्षपण्याय बचम, माऽमाखिम दियाश्य पूर्सयवा सूर्व पठवि नवजान्द्रियाचा- मन्चमातीवपरिषतामा नायगरपरिणामः प्रसन्यापूराद् ॥१मनुष्यजाति- परिपताना बायडिया बी विविबगलातिपरिणामः स वस्तु सत्याऽपूरात, कावस हि प्रतिः प्रविबादीनि भूनानि, अद्रियाचा प्रतिरविता, नदयय- ·कवस्थपादः। १८१ मनिमित्तमप्रयोजकं वाऽनुप्रवेशाद् भवति, कायेन्द्रियप्रकृतयश खं खं विकारमनु- एहन्ति प्रापूरेण धर्मादिनिमित्तमपेक्षमाणा रति।। प्रकृतीनां बरबभेदस्तु ततः क्षेविकवद् ॥ ३ ॥ न हि धर्मादिनिमित्तं प्रयोजक प्रकृतीनां भवति, न कार्येण कारणं प्रववत इति, कथन्तर्हि, वरणमेदस्तु ततः क्षेत्रिकवद् यथा क्षेत्रिकः केदारादपां पूरणात् केदारान्तरं पिप्लावयिषुः समं निम्न निम्नतरं वा नाऽप: पाणिना अपकर्षति प्रावरणं तु पासां भिनत्ति, तस्मिन् भिवे खमेव पापः केदा: रान्तरमालावयन्ति तथा धर्म: प्रकृतीनामावरणमधर्म भिनत्ति तस्मिन् भिन्ने खयमेव प्रकृतयः खं खं विकारमानावयन्ति, यथा वा स एव क्षेविकः तसिवेव केदारे न प्रभवति औदकान् भीमान् वा रसान् धान्धमूलानि अनुप्रवेशयितं किन्तर्हि मुद्गवेधुकश्यामाकादौन् ततोऽपकर्षति, अपकष्टेषु तेषु वय- . वाऽनुप्रवेश पापूरः, तबाद् भवति, तदिदमा पूर्वपरिणाम इति, मनु यदि पापूरेकाऽनुयाह कस्मात्पु नरसी न सदातन इत्यत पार धर्मादि इति, तदनन तस्यैव शरीरस्य पाल्थ कौमारयौवनबाईकादीनि च, न्यग्रीधधानाया न्ययोधत- रुमावय, वह्निकणिकायास्त पराभिनिवेशिताया: प्रोदभवज्वाखासहस्रसमापिति- गगनमण्डलत्वं च व्याख्यातम् ॥२॥ पक्रस्थाऽपूरादित्युत, सदं सन्दिधते, विमापूरः प्रकतीनो खाभाविकः, धर्मादिनिमित्तो वेति, किं प्राप्त, सतौबपि प्रतीषु कदाचिदाऽपूराद धर्मादि- निमित्त श्रवणाच तनिमित्त एवेति प्राप्तम, एवम्प्राप्त पाए सू० मिमित्तमप्रयोग प्रकृतीनां वरणभेदस्तु तत: चेविककवर ॥३॥ अस्यं धर्मादयी बिमितरतु भयोजकाः, तेषामपि प्रतिकार्यवाह, न.. बार्य कारणं योजयति, नख बदधौनीपतितया कारणपरबाड, खास का प्रयोगबामाद, न खलु कबाबमबरण महदानि पिलितपन घटेन प्रमुखको १५ ·१९२ पातन्त्रलदर्शनम्। मेव रसा धान्यमूलानि अनुपविशन्ति, तथा धर्मो निहत्तिमावे कारणमधर्मस्य, शुद्यशुयोरत्यन्तविरोधात्, न तु प्रकृति- प्रवृत्ती धर्मो हेतुर्भवतीति। पच नन्दौखरादय उदाहाया:, विपर्ययेणाऽप्यधर्मो धर्म वाधत तलमाहिपरिणाम इति, तत्राऽपि नहुषाऽजगरादय उदाहाया: ॥ ३ ॥ यंदा तु योगी बहून् कायान् निर्मिमौते तदा किमेक. मनस्कास्ते भवन्ति पथ प्रमेकममस्का इति,- निर्माणचित्तान्यस्मितामाबाद ॥ ४ ॥ अस्मितामात्र चित्तकारणमुपादाय निर्माचाचित्तानि करोति, सत: सचित्तानि भवन्ति ॥ ४ ॥ प्रवृत्तिभेदे प्रयोजक चित्तमेकमनेकेषाम् ॥५॥ बइनां चित्तामां कथमेकचित्ताऽभिप्रायपुरः सरा प्रहसि. " किन्तु खसी कुलालन, म प पुरवार्थोऽपि प्रवर्तकः, किन्तु तदुई बर:, उद्देशतामावेष पुरुषार्थः प्रवर्तक रस्य च्यते, उत्पित्मीस्वस्य पुरषा पन्यक्रस्य स्थितिकारावं युक्रन तावता धर्मादीनामनिमित्तता. प्रतिबन्धापनयन. मावेण विकवदुपपत्तः, ईश्वरस्याऽपि धर्माऽधिष्ठानार्थ प्रतिबन्धापनय एवं व्यापारी वेदितव्यः, नदेनिगदव्याख्यातेन भाष्येण उत्तम । ३ ॥ पन्यापूरैष सिडौः समर्व सिद्धिविनिर्मितनानासायतिचित्तकत्वमानावे विचारयति यदातु इति, तब मानामनले बायानां प्रतिचिनमभिप्रायमेदार एकाभिमायागुरीधर परखरं प्रतिसम्बानं न खावां पुरुषान्सरवत, तथा देवमेव पित्त प्रदीपहिसारितया पहनपि निर्माणकायान् म्यापोतीति प्राप्त पाल निर्माणचित्तान्यबिनामाचार ॥४॥ यद वापबीवहरोरं तत्सर्वमशा साधारपषितावित हष्ट', तथा चैतमैनादिरीरं, तथा निर्मापकायाः, इति सि देषामपि प्राविखि मन, व्यभिप्रायपासबितामावन रति ॥४॥ অকালশাবিল হালিমাৰাঘৰ অবিনাশ । ন বানিলি, बखौचरं सूवम् प्राचिद प्रवीण पितमेवमवषाम् ॥५॥ परिषदेष ·कैवल्यपादः। १८३ रेति सर्वचित्तानां प्रयोजक चित्तमेकं निर्मिमौत, ततः पत्तिमेदः ॥ तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ६ ॥ पवविध निर्माणचित्तं जौषधिमन्बतप:समाधिजाः मिहय इति, तत्र यदेव ध्यान चित्तं तदेव पनाशयं तस्यैव नास्ति प्राशयो रागादित्तिर्मातः पुखपापाभिसम्बन्धः, चौलक शत्वाद योगिन इति, इतरेषान्तु विदा कर्माशयः ॥६॥ . यतः- कर्माऽशकाऽकृष्ण योगिनस्विविधमितरे- षाम् ॥ ७॥ चतुष्यात् खलु इयं कर्मजातिः, कणा, शकणा, शक्का, दोषो यदि चित्तमक नानाकावति मनीनाव मिरमाखत, तनिर्माणे सुपटीपः । नचैव महोत्या कृतं प्रातिखिक मनोभिः, अतं वा नायकनिर्माणे म, मिजस्व मनसो भाववादितिमाचमा प्रमाभिरख गियीगपयनुयोगाऽनुप. पतिरिसि। चन पुरा भवति “एकस्तु प्रमिला दे पा भवतीवरः । भूत्वा यखातु पहुधा भवत्येकः पुनखतः । तमाश मासी भेदा मायनी चैत एवति। एकपास रिक्षा चैव विधा च बहुधा पुनः । योनीमर प्ररीराषिकरीति विकरोति । पापुवादियवान् वैचिको विदुर तपपीत्। संरच पुनसानि सूर्यो रमिगणानिवति। तदेतेम पभिप्रायेण पाइपमा चिचानाम इति ॥५॥ तदेवमुदितेषु पञ्चम मिचिनी पपर्यभागीयं पित्त निर्धारपति व ध्यान- सपनाश्यम् ६॥ चाभेरव रति चामया: बर्मवासना: कमवासनासत एसे न विद्यन्ते यखिन् तदमाशयं चित्तमपपर्यभागीयं भवति वर्षः । यती रामादिनिबन्धमा प्राधिर्मास्ति पती मावि पुण्यपापामिसम्बन्धः । कमात्युनः रामादिमिता प्रत्तिासीयत चाडपीपकत्वाद प्रति । ध्यागमस्थानाम- অল্প লীলংঘী নিমখ কর্মবিরলিয়ায়ালা বন্তে গুলি । तवैवरपर सूक्षमवतारयति यस प्रति, सू० बर्मामा योगिन- चिनियमितरेषाम् । ७ ॥ पद स्थान, तुर्ष समता पतुपदा, यह यावर ·. १८४ पातालदर्शनम्। पशकाविणा चेति, तन कणा दुरात्मनां, रामायणा बहि साधनसाध्या, तत्र परपीडानुग्रहहारेण कर्माशय प्रचयः, शुक्ला तपःस्वाध्यायध्यानवतां, सा हि केवले मनसि पायतत्वाद- वहिः साधनाधीनानपरान् पौडयित्वा भवति, अशक्का- ऽवष्णा संन्यासिनां क्षीणलेथानां चरमदेहानामिति । तवा- ऽशक योगिन एव फलसंधासाद अवष्णं चाऽनुपादानाद, इतरेषां तु भूतानां पूर्वमेव विविधमिति ॥ ७ ॥ ततस्तदिपाकानुगुणानामेवाऽभिव्यक्तिर्वासना-. नाम् ॥८॥ तत इति विविधात् कर्मणः, तधिपाकानुगुणानामेवेति यजातीयस्य कर्मणो यो विपाकस्तस्यानुगुणा या वासनाः कर्मविपाकमनुशेरते सासामवाभिव्यक्तिः, न हि दैवं कर्म विपच्यमानं नारकतिर्यचनुष्यवासनाभिव्यक्निनिमित्तं भवति, रिति . बहि:साधनसाध्यं तव मर्ववाऽस्ति कम्यचित्योडा. नप्रिौद्याटिसाधनेऽपि कर्मणि परपीडा नाशि, पवघाताटिममये पिपीलिकादिवसम्भवाद, पन्नती बौनादिवधेम सम्बादिमेटोत्पत्तिप्रतिबन्धाद. पनुयाम दक्षिणादिमा ब्रामणाद- मला तप: स्वाध्यायध्यानय तामसंन्यासिनी, मुकत्यसपपादयति सा हि इति, पपकाऽकला संन्यासिमा संन्यासिनो दर्शयति चौरति, कर्मसंन्यामिनी जिन कचिद् बहि: साधनमाध्ये कषि प्राता पति न चैषामति कण: कर्मा प्रयः, योगानुष्ठानसाध्य स्त्र कर्माशयफलस्पेभर ममपंपाव एक: कर्माशयः, निर. स्थयफली दिपक उच्यते यस फलमेव मासि कुतमास निमत्वयफलमित्यर्थः । तदेवं चतुष्टयों कर्मजातिसका कतमा कस्खेत्यवधारयति तवाऽशनम ति । কালাম বিবি খায়নি, মহিবায়ালাবাসি बासनामाम् । ८ । बजातीयस पुण्यजातीयस्थ पपुण्यवातीमा वा, कर्मी थी विणक: दिव्यी वा नारकी बा नात्यायुभीमः, तस्य विषाक स्थानुगुणाः । एषा या वासना कर्मविपाकमशेरते रति, पनुशरते पनु कुर्वन्ति, दिममीय.

·कैवरूपादा १८५ किन्तु देवानुगुणा एव पस्स बासना व्यज्यन्ते, नारकतिर्य- अनुष्षेषु चैवं समानवः ॥८॥ आतिदेशकालव्यवहितानामपि पानन्तर्य्य स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वाद् ॥ ६ ॥ हषदेशविपाकोदयः खव्यञ्जकाअनाभिव्यक्तः स यदि जातिशतेन वा दूरदेशतया वा कल्पशतेन वा व्यवहितः पुनश्च खव्यञ्जकाञ्चन एव उदियाद दागित्येव पूर्वानुभूतवृषदंश- विपाकाभिसंस्कृता वासना उपादाय व्यज्येत, कस्माद, यतो व्यवहितानामपि प्रासां सदृशं कर्माभिव्यञ्जक' निमित्तीभूत- मिति प्रानन्तर्यमेव, कुतश्च, स्मृतिसंस्कारयोः एकरूपत्वाद्, यथानुभवास्तथा संस्काराः, ते च कर्मवासनानुरूपाः, यथा च अमिता हि दिव्य कर्मविपाकामुगुणा बासनाः, न हि मनुष्यभीगवासनाभि- व्यको दिव्यकर्मफखोपभोगसम्भवः, तस्मात् विपाकानुगुणा एव वासना: कर्मा- भिवानीया इति भाष्याथः ॥८॥ स्थादेतद्, मनुष्यस्य प्रायणाऽनन्तरमधिगतमा रमावस्याऽनन्तरत या मनुष्य वासमाया एवाऽभिव्य क्या भवितव्यं, न खलु पस्ति सम्भवो यद नन्तरदिवसाऽनुभूतं म भयंते व्यवहितदिवसाऽनुभूतं च मयंत इत्यत पार नातिदेशकालव्यवहिता बामप्यानन्तर्य' स्मृति संस्कारयोरेकरूपत्वाद् ॥ ८ ॥ भवतु वषदंशवासनाया बास्यादिव्यवधिस्तथाऽपि तस्याः फलत पानन्तर्य, इषदंशविपाकेम कर्मणा तस्या एव स्वविपाकाऽनुगुणाया अभिव्यक्ती तस्मरणसमुत्पादाद् इत्या उपदंशविपाकी- दय रति, उदेस्यमादित्युदयः कर्माशयः, पुनष स्वव्यञ्जकाञ्जन एवोदियाद् अभि. व्यन्येत विपाकारम्भाभिमुख: क्रियेतेत्यर्थः । पभिसंस्कार: क्रिया, उपादाय यहोवा, व्यन्येत, यदि व्यन्येत खविपाकाऽनुगुणा एव बासना ग्टहीत्वा व्यज्यते- व्यर्थः, पानन्तर्यमेव फलतः कारणहारकमपपाय कार्यहारकमुपपादयति कृतश्च । बृति रति, एकरूपतया सादृश्य, तदेवाडा यथा इति, मनु अनुभव स्वरुपाचेत्सं- स्कारासथा सत्यराभवा विधरारव इत्येतेऽपि विशरारब: कथ चिरभाविनेऽनु- भवाय स्परमिन्यत पास ते कर्मपासनायामा इति। यथा पपू स्थावि .

·पानम्। वासनाः तथा मृतिः, इति जातिदेशकालव्यवहितम्यः संस्का- रेभ्यः स्मृतिः, स्मृतेश्च पुनः संस्कारा, इत्येते मातिसंस्कारा. कर्माशयत्तिलाभवशात् व्यज्यन्ते, प्रतश्च व्यवहितानामपि निमित्तनैमित्तिकभावानुच्छेदादानन्तर्यमव मिहमिति तासामनादित्वं च आशिषो नित्यत्वाद् ॥१०॥ तासां वासनानामाशिषो नित्यत्वादनादित्वं, येयमात्मा ऽशौर्मा न भूवं भूयासमिति सर्वस्य दृश्यते सा न स्वाभाविको, कस्माद, जातमात्रस्य जन्तोरननुभूतमरणधर्मवास्य हेषदुःग्ला ऽनुस्मृतिनिमि तो मरण त्रासः कथं भवेद, न च स्वाभाविक . ܕܢ चणिककर्मनिमित्तमपि एवं क्षणिकाऽनुभवनिमित्तोऽपि संम्कारः स्थायो, किश्चिद दाऽधिष्ठानं च सारूप्यम् अन्यथा पमेदै तत्वन मारमाऽनुपम रिलाय: । मगर मन्यद् ॥६॥ स्यादेतद, व्यर्थ रन् पूर्वपूर्वतरजमामिसंस्कता वासना यदि पूर्व तर अन्मसद्भावे प्रमाणं स्वास, तदैव तु माति, म च जासमा त्रस्य जन्नो हासन मा प्रमाणं भवितुमहति, पद्मादिसहोचदिकामवत् स्वाभाविक , तदुपपने रित्यत पार तासामनादित्व चाऽशियो नित्यत्वात् । १० ॥ तामा वासनाना मनादित्वं च न केयलमान तय मिति चाऽर्थः, पाथिषी निगलाद् भामाशिषो वासनानामनादिवेन नित्यत्वाऽयभिचारादिति । ननु स्वाभाविकत्ये नाऽप्यप पर्त रसिद्धमाथिषी नित्य त्वमित्य त पार धेयम् इति, मास्तिकः पृच्छति कस्माद पति, उत्तरं नातमावस्व जन्ती: पति, पत एवैतस्मिन् जन्मनि पमनुभूत मरणधर्म कब मरणमेव धर्म: सोऽननुभूती येन स तथोक्त: तस्व, मातुरमात् प्रस्खलत: कम्पमानस्य मानल्धपक्रादिलामिछतं तदुरः मूवमतिगाद पापियामवलम्ब- मानस्य बालकख कम्पमैदाऽनुमिता देषाऽनुषन दुःखे या कृतितनिमितो मरप- बासः कथं भवेदिति। मक्त स्वभावादित्यत पार न पति न च स्वाभा- विक वस्तु निमित्तमुपादत्त पटकात्ति खोत्पत्ती, एतदुकं भवति वालकहनी दृश्यमानो कपी मयनियमान: ईदृशकम्पवाद पसदादिकम्पबदु, चालकस्य मयं पदुःखमति निमित्तं भवत्वादमदादिभयवद पागामित्यवायोप्रचालवणं मयं न दुःखवृतिमावादमपति अपि तु यतो विभेवि वंश मन्यवाहतुमावममाष . - ·एक वस्तु निमित्तमुपादते, तबादनादिवासमानुविधमिदं पित निमित्तवशात्काचिदेव वामना प्रतिलभ्य पुरुषच मोमाय उपावसंत रति । घटप्रामादप्रदीपका सहोचविकाशि चित्तं शरीरपरिमाणाकारमात्रमित्वपर प्रतिपवा:, तथाचान्तरा- भावः, संसारख युक्ता इति। हत्तिरेवास्य हत्तिरवाव विभुनः सहोच- विकाशिनीत्याचार्यः तश धर्मादिनिमित्तापक्ष, निमित्तं च विविधं वोझमाध्यात्मिक च, शरीगदिमाधनाऽपेच वा स्तुतिदानाऽभिवादनादि, चित्तमाचाधीन सहापाध्या. . 4 ८ सम्पत्य पि प्रत्यवायभयं विदध्यादिति मङ्गते, तस्माद यश्चातीयादमुराचा- नुषक्त दुःखसुपपादितं तस्य स्मरणातजातीयस्य पयमानस्य तःबरतन. मनुमाय ततो विभेति न च वाल केन पाखिन् जन्ममि खसमस्याऽग्यत दु:पहेब. मवगतं, न च तादृशं दुःखसुपस्नुन', सयात प्राम्भवीयोऽनुभवः परिशियते, तईत देवं प्रयोगमारोहति मातमावस्य पालकम ति: पूर्वानुभवनिबन्धमा अति- त्वादमदादिस्पतिवदिति, न च पासजीविकामावि स्वामाधिको, न कि स्वामाविक कारणान्तरमपेचते, बरोणा प्रन्यपि कारणासराऽपचापमझात. तस्मादागन्तुकमरूणकरसम्पर्कमावमेव कमलिनो विकासकारणं, सोचकार- संस्कारः स्थितिस्थापक इति । एवं मितानुमितर्षादयोऽपि प्राचि भवे इसवी वेदितष्याः, तदास्तां तावत, प्रकृतमुपसंहरति तस्माद इति, निमित्तम खविपाक- काले कर्म, प्रतिसम्मः अभिव्यक्ति: प्रसङ्गसमितपरिमाणविप्रतिपत्ति निरा. चिकीर्षु विप्रतिपत्तिमा घटप्रासाद इति । देहप्रदेशवर्ति कार्यदर्शनाद देहा. हहिःसनावे चित्तस्य न प्रमाणमस्ति न चैतदग्णपरिमाणं, दीर्घशक लोमणादाय. पर्यायेण ज्ञानपञ्च काऽनुत्पादप्रसाद, मचाइननुभूयमानक्रमकल्पमायां प्रमाण- मंस्ति, मचैकमणु मनी नामादेशैरिन्द्रियैरपर्य्यायेण सम्बन्धमहति, तत्पारिशष्यात् कायपरिमाणं चित्त', घटप्रासाद वनिप्रदीपवत् सोचविकाशी पुतिकारसि- देच्योरस्थोत्पत्य ते, शरीरपरिमाणमेवाकारः परिमाणं यस्ये त्यपरे प्रतिपत्राः । नव वं कथमस्य ववीजसंयोगः, न खलु एतदनाश्रयं मृतशरीरामापिटदे. वर्तिनी लोहितरेतसो प्राप्रीति, परतन्त्रवाद, न हि स्थाखादिषु पगच्छत्म तच्छाया य गच्छति, नचाऽगच्छति पटे सदाश्रयं चित्रं गच्छति, तथा च न संसार: स्यादि स्थत पार तथा चान्तराभावः संसारख युक्ता पति, तथाच शरीरपरिमापत्वे, देशान्तरमाप्तये पूर्वदेहत्यागच देशानरमानियाऽन्तराऽस्याऽनिवाधिकारसंयो

·पातसदनम्।
लिक, तथा चोक "ये चैते मैववादयो धायिनां विहारास्ते
बाधमाधम निरनुग्रहात्मानः प्रकट धर्ममभिनिर्वतयन्ति
सयोर्माम वलीयः, कवं, जामवैराग्ये केनातिशय्येते, दण्ड.
कारण्यं चित्तबलव्यतिरेकेण का पारौरेण कर्मणा शून्य कर्तु
मुत्सहेत, समुद्रमगत्यवहा पिबेद ॥ १०॥
,
.
.
.
"
न
माद भवतः, सेन खलु पयं देहान्तरे सवरेत, तथा पुराणम बङ्गठमावं पुरुष
निश्कर्ष बमी बखाद इति, सोऽयमन्तराभाव:, चत एष संमार युक्त इति ।
तदेतदमृष्यमाण: स्वमतमा इति: इति, वृत्तिरवाऽस्य विभुनश्चित्तस्य सङ्कोच-
विकाशिनौत्याचार्य: स्वयम्भ :
प्रतिपेदे।
इदमव पाकूतं, यद्यनाश्रयं चित्त न
देहान्तरमशारि कथमेसदासिपातिकमाश्रयते, तवाऽपि देहान्तरकल्पनायामन-
वस्था, न चाऽस्य देहानिष्कर्ष पातिवाहिक स्य सम्भवति, निष्कृष्टस्य चेतसस्तमम्ब-
बाद. पस्तु तर्हि सूमशरीग्मेव पासर्गाद् पा च महाप्रलयानियतं चित्तानामधि.
पानं पाटकौशिकीरमध्यवत्ति, तेन हि चित्तमा सत्य लोकादाऽचाऽवीचे स्तव
तव शरीर समरति, निष्कर्ष धास्थोपपत्रः पाट्कोशिककाया, तब हि सदसरा-
भावस्तस्य नियतत्वाद, मचाऽस्याऽपि सहावे प्रमाणमस्ति न खलु एतदध्यक्षगीचर:,
नव संसारोऽखाऽनुमानम. पाचार्य मतेनाऽप्युपपत्तेः, पागमस्तु पुरुषस्य निष्कर्ष
माह, न च चितं वा स्मशरीरं वा पुरुषः, किन्तु चितिशक्तिरप्रतिसंकम,
चास्या निष्कर्षः सम्भवति, स्यौपचारिको व्याख्य यः, तथाच चितेशिन तब
तब हत्यभाव एव निष्कर्षार्थः, यच्च स्मृतीतिहासपुराणेषु मरणानन्तरं प्रेतशरीर.
प्राप्तिः हिमोकर मपिण्डीकरणादिभिः इत्युक्त तदनुमानीमः, पातिवारिकत्व
तस्य न मष्वामहे, मचाऽवाऽसि कविदागमः पधशरीर एव च यमपुरुपैरपि
पाशबडी गौवेतन तु पातिवाधिकशरीरः, तमादाारिकत्वाञ्चेतसोडाारस्य
गगनमहसवत् वैलोक्यब्यापित्वाडिमुवं मनसः एवं वेदस्य वृत्तिरपि विवौति.
सर्वसापतिरित्यत इनिरवाऽस्य इति, स्वादेतत्, चितमात्राऽधीमाया हत्त:
ससोचविशात्री कुत: कादाचित्कावियत पाल ति, तञ्च चित्त वर्माद्य.
पेचाती निमित्त विभनते निमित्त पति, पादिशब्देनेन्द्रियधनादबी
रखान्ने, प्रसादीव्यवाऽपि वीर्यपत्यादयौ रमन्ते, बान्तरले सम्मतिमाचार्याणा-
मार तथा पीताम् इति, विधारी व्यापार:, प्रकट , तयोः बाधाऽन्य तरयी.
मध्ये, जानवैराग्य तजमिती धर्मा, कैन पावसानधन पतिमध्ये ते अभि-
भूयते, जानवैराग्यमावेष वर्मा तमभिमवत: पोजमावादपनयन इत्यर्थः । अवैव
सुपसिबमदाहरमा डकारखम् इति ॥ १॥

·वसापादः। हेतुफलाश्रयालम्बनैः सदृशीतत्वादिषाम- भावे तदभावः ॥ ११॥ हेतुः धर्मात् सुखमधर्माद् दुःखं, सुखाद् रागो दुःखाद देषः, ततव प्रयवः, तेन मनमा वाचा कायन वा परिस्पन्दमानः परमनुहाति उपहन्ति वा तत: पुनर्धर्माधमौ सुखदुःखे गग- ६षौ इति प्रहत्तमिदं षडरं मंसारचक्रम, पस्य च प्रतिषण- मावर्त्तमानस्य पविद्या नेत्री मूल सर्वक्के शानाम्, इत्येष हेतुः । फलन्तु यमाश्रित्य यस्य प्रत्यत्यवता धर्माटे, महिपूर्वोपजन:, मनस्तु साधिकारमाश्रयो वासनानां, न हि प्रसिताधिकार मनसि निराश्रया वासना: स्थातुमुमहन्ते। यदभिमुखीभूतं वस्तु यां वामनां व्यक्ति तस्यास्सदालम्बनम्, एवं हेतुफला- श्रयालम्ब नैरतैः सङ्ग होताः सर्वा वासनाः, एषामभाव तत् संश्रयाणामपि वामनानामभावः ॥ ११ ॥ नास्त्यमतः सम्भवो, न पाऽस्ति सतो विनाश, पति द्रव्य- वेन सम्भवम्यः कथं नितिष्यन्ते वामना इति। अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वमेदाद धर्मा- णाम् ॥१२॥ तावितहलयो बासनाशामादयत्कथमामामुटी, म खलु चिति- शक्तिरमादिवियत रयत पातुफलाऽप्रयाऽलम्ब: संगीतवादेषाममावे सदभाव: इति ॥११. पनादपि ममुदी दृष्टः, तद् यथाऽनामतख स्खेति, सध्यभिषारिवाद साधम, चितिपक्तिस्तु बिमामकारवाभावान विनश्यति नत्व. मादित्वाद्, सच वामनानामनादीनामपि समुदै कारणं सूबेति, प. यहीपचालावपि धर्माधर्मादिनिमितमपलषयतः, तेम सुरापामादयोऽपि संग जीता भवन्ति । नेवी नायिका, चवैव हेतुमा मूलम् इति । प्रत्युत्पनता वर्तमानता, तु धर्मखरूपीपादः, अत्रैव हेतुः नदिति, यदभिमुखीभूत पन्त कामिनीसम्पादि, व्यापकामा व्याप्यस्थामा पनि सूवाऽर्थः । ११॥ .

·पातालदर्शनम्। भविषातिकमनागतम, पनुभूतष्यतिकमतौतम, स्वव्या- पारोपारूढ वर्तमान, वयं चेतरस्तु ज्ञान प्रय, यदि चेतन 'खरूपतो नाभविषदं निर्विषयं ज्ञानमुदपत्यत, तस्माद. सौतानागतं खरूपतोऽस्तीति । किप भोगभागीय वा अप. वर्गभागीयस्थ वा कर्मषः फलमुस्लिम यदि निरुपाख्यमिति तदुहे शेन सेन निमित्तेन कुमलानुष्ठान न युज्येत । सतव फलस्य निमित्तं वर्तमानीकरणे समर्थे नापूर्वोपजनने, सिहं निमित्तं नैमित्तिकस्य विषेषानुपाणं कुरुते, नापूर्वमुत्पा- त्यति। धर्मी च अनेकधर्मखभावः, तस्य चावभेदेन धर्माः प्रत्यवस्थिताः, न च यथा वर्तमान व्यक्तिविषेषापर्व द्रव्यतो- ऽस्त्येवमतौतमनागतं वा, कयन्तर्षि, खैनेव व्ययन खरूपेण पनामतमस्ति, खेन चानुभूतष्यक्किन खरूपेण प्रतीतमिति, वर्तमानस्यैव प्रध्वनः खरूपव्यक्तिरिति न मा भवति पतीता. . उत्तरसूबमवतारवितु भात नाति इति, पसरति सम्पातायात, ह. माय वा। सू. बतीत प्रत्यादि । मासनामयादी सखा विमान:, किन्तु सतामेव बर्माबामणदपरिणाम एगीदरम्य याविति सूवार्यः । अनुभूता प्राप्ता येन व्यकिसनषा, सम्प्रति व्यक्ति तोति यावद । रतपशा- ल्यापि धर्म: सनिवार यदि च रति, नबसन् जानविषयः सम्भवति निक पाण्यत्वाद्, विषयाऽवभासं कि विज्ञान भासति विषये भवति, वैकाल्पविषय विज्ञानं योगिनां, पबदादीनां व विज्ञानमसति विषये नोयन स्याद् उप. परते, तबादतीतामागते सामान्यरूपेण समनुमते स इति। एपमनुमवती जाब विषयसत्ती माम, रखवादप्यमामतख विषयलेम सत्वमेववार बिच भीगमामीयस्य इति, कुशख: निपुषः, पनुष्ठियेऽपि यद् यानिमित्त तन्म मैमित्तिर सीव विशेषमाधी, समा बाखवायदाध्यायादयः, न पसी बादबावादशोऽसबसन्यादान, बस एक तामिविवारी कुर्वनि, एवं कुक्षा- सादयोऽपि मत एक पटख वर्तमानमारसय रम्या सतब रति, यदि तुवत मामलामावादतीतानागतयोरसत्व जम भी तमामस्याऽबभागोऽतीनानाम- बामावाद, पध्य पर्व विशिष्टतया उस बयावामध्यविधिसमित्यभिप्रायबाट .

·कैवल्यपादः। १८१ नागतयोरध्वनोः, एकस्य चाध्वनः समये हावध्वानी धर्मि- समन्वागतौ भवत एवेति नाऽभूत्वा भावस्त्रयाणामध्वना. मिति । १२॥ ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥ मी बाध्वानो धर्मा वर्तमाना व्यतात्मानो पती- तानागताः सूक्ष्मात्मानः षडविशेषरूपाः, सर्वमिदं गुणानां सनिवेशविशेषमावमिति परमार्थतो गुणात्मानः, तथा च शाखाऽनुशासनं “गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथं प्राप्त तन्मायेव सुतुच्छकम्" इति ॥ १३ ॥ यदा तु सर्वे गुणाः कथमेक: शब्द एकमिन्द्रियमिति,- परिणामैकत्वाद वस्तुतत्त्वम् ॥ १४ ॥ धर्मी रति, प्रत्ये कमवस्थान प्रत्यवस्थितिरिति । द्रष्यत इति ट्रव्ये धर्मिणि, सार्वविमतिकससिः, यदि पतीतामागतायतीतामागम त्वेन ताहि वनमानसमये तत्वामावान स्यातासियत पार एकस्य पति। प्रातमुपसंहरनि नाऽभूत्वा मावति । १२० यादेतद्, पयन्तु मानापकारी धर्मिधर्मावस्थापरिचामरूपी विभेदपकी म प्रधानादेवमाद् भवितुमईति, न अविवषात्कारपात्कार्यभेदसम्भव बत पास ते व्यक्तसूझा गुणात्मानः ॥ १५॥ते वायानी धर्मा व्यसाय सुभाष गुणा- मानी, न वैगुण्याऽतिरिक्तमेषामसि बारणे, वैचिवान्तु तदाहितानादिोष. बासनाचगतावैचिवमाद। यथोक वायुपुराचे वैवष्प्यात् प्रधान परिणामी- बमात रति, यकामा पपिण्यादौनामेबादीन्द्रिया व मानानामतीता- इनागतलं षडविशेषा यथायोगं भवन्ति । सम्पति विवस्त्र नित्याऽनियरूपे विभ. बम निम्यरूपमा सर्वमिदम् इति, इदं तम्यमान', सनिवेशः संसानभेदवान् परिणाम स्वधः। सबैब पष्टितनमानसाऽभिष्टिः मायेव तु न माया, सतु- विनापि, यषा हिमायाहार्यवान्यथा भवति एवं विचारापि पाकि वितिरीमापापः प्रतिषपमन्यथा, मानिनिस्यतया माषाविषमें परमाची ·१८२ पातालदर्शनम्। प्रख्याक्रियास्थितिथौलानां गुणानांग्रहणात्मकानां करण- भावेन एकः परिणामः ग्रोवमिन्द्रियं, ग्राह्यामकानां शब्दभा. वेन एकः परिणामः शब्दो विषय इति, शब्दादौनां मूर्तिसमा- नजातोयानामेकः परिणामः पृथिवीपरिमाणुस्तमानावयवः, तेषां चैकः परिणामः पृथिवी गौवृक्षः पर्वत इत्येवमादिः, भूतान्तरेषु अपि नेहोष्णप्रणामित्वावकाशदानानि उपादाय . - . भवतु वैगुण्यस्य रस्य परिणामवैचिवामे कस्तु परिणाम: पृथिवीयमिति वा सीय- मिति वा कुतः, यात्मन एकत्वविरोधादित्याशय सूवमवतारयति यदा तु सवें गुणा इति सू० परिणामैकवाट वस्तु त स्वम् ॥ १४ ॥ बहनामप्येक: परिणामो दृष्टः, तद्यथा गमात्रमहिषमातङ्गानां रुमानिक्षिप्तानामेको लवणत्वमातीय. खचय: परिणाम:, पतित खामखानां च प्रदीप रति, एवं बहुत्वेऽपि गुणानां परिषामैकत्वं, लतमा न्यानभूमभौतिकानां प्रत्येक तत्मकत्वम् । यहणामकानां सख प्रधानतवा प्रकाशात्मनामधारावान्तर कार्याणां करणभावक: परिणाम: ओबामन्द्रियम, तेवामेव गुणानां तमः प्रधानतया जड़त्वेन याघात्मकाना शब्द. सम्मानमानैकः परिणाम: शब्दो विषयः, शब्द इति शब्दसन्माव, विषय पनि मड़त्वमार, न तु तन्मात्स्य बीवविषयत्वसम्भव पति, शेष सुगमम् । विज्ञानवादिन वैनाशिक मुत्यापति नास्त्यर्थो विज्ञानविमइचर लि. हिर मतभौतिहामि विज्ञानमावाद मिवानि भी युसतत दुत्पत्तिकारण मौरवं प्रधान बायेत, न तु तागि विज्ञानातिरिकानि सन्ति परमार्थतः, तस्कथ प्रधामकल्पनं, कयामानामिन्द्रियाणामहारविहारामां बपना रवि, तथा हिवड़, खास खबमकामवावास्यों विज्ञानविसइधरः, सायं सम्बन्धः, तदभावी विसापरः, विरमावाय:, विज्ञानासम्बन्धी नासोतिम्यवहारयोग्य इत्यर्थः । पतितु विज्ञानमविसापर, तय सयंमवासवेन खगीचराऽक्षिताव्यवहार बनथे भामर्ष प्रत्यपेचामायाव, तदमेव वैद्यबसहोपनियनी सूचिती विज्ञामवाहिना, ती चे प्रयोगमाशेषत: यह बने येन वेदनेन बनयो म भिखाते बमा जाममाया देखने मूसमोतियामीति विस्वाशीपसधिः, निबध्यभेद विवान था वचन हयमान खयापकमभेदमुपस्थापवतरित भेदं प्रति पिपतीला नम बोन नियमोषक वा सो म मिलते बकाया- बनाइ पिसरवचन, मिधासोपाचा चानति व्यापाविलीपब्दिः निवहिण्यापमा नियमविषयी नियमोऽनिधर्म निवखधाम भेदं कि. .

·कैवस्थपादः। १८ . भामान्यमेकविकारारमः समाधयः। मास्वों विज्ञान- विसहचरोऽस्ति तु जानमर्थविसहचर खपादौ कलितमित्य. नया दिशा ये वस्तुस्वरूपमपहवते ज्ञानपरिकल्पनामावं वस्तु स्वप्नविषयोपमं न परमार्थ तोऽस्तौति ये पाहुः ते तथेति प्रत्यु- पस्थितमिदं खमाहात्मन वस्तु कथमप्रमाणात्मकेन विकल्प जानवलेन वस्तुस्वरूपमुत्सृज्य तदेवाऽपलपन्तः श्रद्धेय वचना: स्युः॥ १४ ॥ . पिपतीति । स्यादेतद्, अर्थ वेब भिन्नो ज्ञानात्क भिन्नवत् प्रतिभासत इत्यत पाह कल्पितम् इति, यथा नाशिका: सहोपसम्भनियमादभेदी नौलतद्धियोः भेदश भान्तिविज्ञान श्ये तेन्दाविवाइये इति, कल्पितत्वं विशढयति ज्ञानपरिकल्पना इति, निराकरोति ते रति, ते कथ अ य व चनाः स्युरिति सम्बन्धः, प्रतिज्ञान. मुपस्थितं, प्रत्युपस्थितं, कथ तथा दति, यथा यथाऽवभासत इदभारास्पदत्वेन तथा तथा म्वधमुपस्थितं, न तु कल्पनीपकल्पितं विज्ञानविषयतापनम् । खमा- हात्मानेति कारणत्वं विज्ञान प्रति पर्थम्य दर्शयति, यमादृर्थेन स्वको यया ग्राह्य. पन्या विज्ञानममि तमादर्थस्य यार, तदेवं भूतं वस्तु कथमप्रमाणात्मकन विकल्प जानवलेन विकल्पस्याऽप्रमाणात्मकत्वात् तहलस्याऽपि तदात्मनोऽप्रमाणाम- कात्वं, तेन वस्तुम्वरूपमुन्मृन्य उपास तं कृत्वा, उपदा ति काचित्कः पाठः, तवाऽपि म एवाऽर्थः, तदेवाऽपन पन्त: अडास व्यवचना: स्थरिति, इदमवाकूतं सती. पलभनियमच वैद्यत्व च हेतू सन्टिग्धव्यतिरकतयाऽनै कान्ति की, तथा डि, जामा- कारस्थ भूतभौति कादेयं देतद् वायत्व स्थूलत्वं च भासते न ते जाने सम्भवतः, तमा हिनानादेशव्यापिता स्थौल्य, विकिन देवता च वाह्यत्वं, नचै कविजानव नानादेशव्यापिता विलिनदेशता चोपपद्यते, तद्देशत्वातद्देशत्वलनविश्वधर्म- संसर्गस्य कवाऽसम्भवाद, सम्भवे वा वैलोक्यस्यै कत्वप्रसङ्गपद, पस एवाऽस्तु विज्ञानभेद रति चेत्, इन्त भोः परमसूअगोचरा प्रत्ययानां परस्परवाऽनभिज्ञाना बगीचरमावजागरूकाणां कुतस्योऽयं स्थूलाऽवभासः, न च विकल्पगीपराऽमि. सापः, संसगांऽभावाद, विपदप्रतिभासत्वाच, मच स्थूलमालोचितं यतस्तदुपाधि- कस्य विशता भवेत् तत् पृष्ठभाविनः, न चाविकल्पवद विकल्पोऽपि खाऽकार- माननोचरः, तस्य चाऽस्थूलत्वादन स्थूलगीपरी भवितुमईति, तमाद वाई- प्रत्यये त्यसस बास्थ चाऽसम्भबादलोकमेव सदाऽस्थासथ्य, बालीक विधा. मादमिन', विज्ञानस्य तत् तत्वासाद, पचा वेधत्ववादण्याचवा. .

·१८४ पातन्त्रलदर्शनम्। कुतचैतदन्याय्यम, वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोविभक्तः पन्थाः ॥१५॥ बहुचित्तावलम्बनीभूतमेकं वस्तु साधारणं, तत् खलु. नैकचित्तपरिकल्पित, नाप्यनेकचित्तपरिकल्पित, किन्तु स्वप्र- तिष्ठं, कथं, वस्तुमाम्ये चित्तभेदाद धर्मापेक्षं चित्तस्य वस्तु. साम्येऽपि सुखज्ञान भवति, अधर्मायेचं तत एव दुःख ज्ञानम्, अविद्यापेक्षं तत एव मूढज्ञानं, सम्यग्दर्शनाऽपेक्षं तत एव माध्यस्थ्यज्ञानमिति, कस्य तञ्चित्त न परिकल्पितं, न चान्य-, चित्तपरिकल्पितेनार्थनाऽन्यस्य चित्तोपरागो युक्तः, तस्माद भावात्कुती भेदमतिपक्षलं, सहीपखनियमय मदसतीरिव विज्ञान स्थौल्य यो: सतोरपि स्वभावाडा कुतचित् प्रतिबन्धादीपपद्य ते, तस्मादनकान्तिकत्वादेतो इवाभासौ विकल्पमात्रमेव वाह्याभावे प्रसुवाते, न च प्रत्यक्षमाछात्मा विकल्प- मावणापोद्यते तस्मात्साधूनं कथमप्रमाणााकेन विकल्प चानवलेन ति, एतेन प्रत्ययत्वमपि स्वप्रादिप्रत्ययदृष्टा ग्लेन मिरालम्ब नवसाधनमपातम, प्रमेय कास्या- स्ववयविभ्यबस्थापनेन प्रत्युक्ताः, विस्तारस्तु न्यायपिकायामनुसरणीय, तदित कृतं विस्तरेणेति ॥ १४ ॥ सदेवमुत्स्वं भाष्यकविज्ञानातिरिकस्थापने युनिसका मौनी युक्तिमवतार. यति कुत तद इति, सू० वस्तु-पन्थाः ॥ १५ ॥ यत्रामात्वे यस्यैकत्वं तत्ततोऽस्यन्तं भिद्यते, यथा चैवस्य ज्ञानमेकं मिनभ्यो देवदत्तविमिव मैव प्रत्ययेभ्यो भिद्यते, ज्ञाननानात्वेऽपि चाऽर्षों न भियत पति भवति विज्ञानेभ्योऽन्यः, पभेदवाऽर्थस्य ज्ञामभेदेऽपि प्रमाणां परमरमतिसन्धानादबसौपते, बस्ति हि रविष्टविमूढ- मध्य स्थानामेकस्यां योषित प्रतीयमानायां प्रतिसवान या त्वया हम्यते सैय मयाऽपोति, तमाद वस्तु साम्ये चित्तभेदान, ज्ञानभेदात, तयोः पर्थ ज्ञानयोः, विमानः पन्थाः खरूपभेदोपायः, सुखज्ञान कानायां कालस्य, सपना दु:ख जानं, चैत्रस्य तु सामविन्दती मूढधान, विषादः। स्यादतद, य एकसय चितिन परिकल्पितः कामिनीखचणीऽर्थः तेनैवाऽन्येषामपि चित्तमपरन्धत इति साधा. रणमुपपद्यत इस्थत पार नचाऽन्य रति, तथा सत्येकभित्रीवसामवति सर्व एक गौवधानवन्तः स्युरिवि। नवर्षमादिनामप्मेकोऽयः वर्ष मुखादिमेदामिन ·कैवल्यपादः। वस्तुमानयोर्यायग्रहणभेदभित्रयोविभक्तः पन्या नाऽनयोः सङ्करगन्धोऽप्यस्तीति। साइपचे पुनर्वस्तु विगुणं चलं च गुणवृत्तमिति धर्मादिनिमित्तापेक्ष चित्त रभिसम्बध्यते, . निमित्तानुरूपस्य च प्रत्ययस्योत्पद्यमानस्य तेन तेन पात्मना हेतुर्भवति ॥ १५॥ केचिदाहुः ज्ञानसहभूरेषार्थो भोग्यत्वाद् सुखादिवद् इति, त एतया हारा साधारणत्वं बाधमाना: पूर्वोत्तरेषु क्षणेषु वस्तुरूपमेव अपडवते। न चैकचित्ततन्वं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥ १६ ॥ एकचित्ततन्त्र चेद वस्तु स्यात् तदा चित्ते व्यय निरुद्ध विज्ञान हेतुः, महिपविषवाकारणाकार्यभेदो बुता इत्यात पा साजापचे इति, एकस्यैव बाध्वस्य वस्तु नस्वैगुण्यपरिणामस्य वैरुप्यमुपपन्नम्। एवमपि सवे. पामविल सुखदु:सामोहम्मक विज्ञान स्थादित्यत पार धर्मादिनिमिनाप- चम् इति, रख: सहित सख धर्मापेच सुखज्ञान मनवति, सत्त्वमेव तु विग. लितरवस्व विद्यापेक्ष माध्यस्थ्य ज्ञानमिति, वे च धर्मादयो न सवें सवव पुरुषे सन्ति, किन्तु शिवचिदिस्यभ्युपपना व्यवस्थेति । पव केषिदाप्रधादुका: ज्ञानसहभूरेवाभोग्यत्वात् सुखादिवर ति, एतदुक्तं भवति भवत्वर्थी ज्ञानाद व्यतिरितः वधाऽप्यसो महत्वाद न चानमन्तरेण शक्यः प्रतिपत्त, ज्ञानेन तु भासनीयः, तथा च ज्ञानसमय एवासि नाऽन्यदा. प्रमाणाऽभावाद् इति, तदे. सदुम वं तावद् दूषयति भाष्यकारः त एतया हारा इति। वस्तु खलु सर्व- चिनसाधारणमनेकधपरम्परोधमानं परिणामाऽत्मकमलभूबते सौकिकपरो. चकः, तरिचानेन सा भवेत्र नमवंविधम् एवं दिदमंशस्योपरि कोऽयम. गुरोधी येन सोऽपि नाऽपहुयेतेभ्यर्थ: मा पा भूदिदमंशस्थाऽपडवी ज्ञानसम्म रेवाऽस्वार्थ: तबाऽप्यासू. नचैक पिच इत्यादि ॥ १५॥ यहि घटवारिधि तयदा पटट्रय व्ययतमाम घटेसन ले बा विक. विषयमासीत् वदेव - निरोध समापदवे वदा घटधानख पा विवेवधाममा ·१२ पासबलदर्शनम्। वा स्वरूपमेव तेन पपरामष्टमन्यस्याविषयीभूतमप्रमाएक- मगहीतखभावर्क केनचित् तदानीं किन्तत्याद, मम्बध्य- मानं च पुनविन कुत उत्पद्येत, ये च प्रस्यानुपस्थिता भागास्ते चाऽस्य न स्यः, एवं नास्ति पृष्टमित्यदरस पि न गृह्येत, तस्मात् स्वतन्त्रोऽर्थः मर्वपरुषमाधारणः, स्वतन्त्राणि च चित्तानि प्रतिपरुषं प्रवतो, तयोः मम्बन्धादपलब्धि: पुरुषस्य भोग इति । . वस्तु ज्ञाता- तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य जातम् ॥ १७॥ प्रयम्कान्तमणिकल्या विषया प्रय:मधर्मकं चितमभि- सम्बध्योपरनयन्ति, येन च विषयेणोपरतं चित्त स विषयो मिति युक्ताम्। वाऽभावाट विवेकी वा घटी वा ज्ञानमेटमावजीवनस्तनामावष्ट एवं न्यादि- त्याह एकचित्तसन्न म पति, किन्त तस्यान न म्यादित्यर्थः । सम्बामालेम तास्तुविवेकी वा घटी वा कत उत्पटीत. नियतकापसाऽन्वयव्यतिरीका विधायि- भावानि हिकार्याणि न खकारणमनिवार्य कारणान्तराट् भवितुमोचते. मा भूदकारणत्वे तेषां कादाचित्कत्व त्याघात:, न च सदसामकारबत्वमेव तत्कारण- पाशामोट कस्य मोदकस्य चोपयज्यमामम्य रसवीर्य विपाकादि- साम्य प्रमझात, तमामाघमां--'संवयमान वा पुनविन कत उत्पोत ति। पपिच यो योऽग्भिागः स मर्यो मध्य परमागस्यामः, जामापीने सहावेवस्था- मनुभूयमानत्वामध्यपरमागौ नसति ज्यापकामाबाद मागोऽपि न स्यादि. स्पर्धाऽभावात्कृती ज्ञानसाभूरर्थ इत्याद ये चास्य पति, अनुपस्थिता पजामा:, उपसंहति तथा पति, श्रेषं सुगमम् ॥१६॥ स्थादेतद्, पर्थच नम्बतन्न: स च जड़ समाव इति न कदाचित प्रकात, प्रकाशने वा महत्वमप्य स्थापगत मिति भावोऽप्यपगत, न जातु स्वभावमपहाय भावी बतिमहति, भन्द्रियायाधयी भइम्बमातम्यापस्य धर्मः प्रबाश इति माम्प्रतं, अर्थधर्मत्वे नौषत्वादिवामपुरुषमाधारण प्रत्येक शाखा ति सवें विस: इस कोरन् म नायः कषिपति, मातीतामागतयोमः पापडी .

·कैवल्यपादः।
१८०
-
जातस्ततोऽन्यः पुनरजातः, वस्तुनो ज्ञाताचातखरूपत्वात्
परिणामि चित्तम् ॥ १७॥
यख तु तदेव चित्तं विषयस्तस्य-
सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्या-
ऽपरिणामित्वाद् ॥ १८॥
यदि चित्तवत्प्रभुरपि पुरुषः परिणमेत ततस्तविषया.
सित्तवृत्तयः शब्दादिविषयवद ज्ञाताऽजाताः स्यः, सदा
ज्ञातत्वं तु मनसस्तप्रभोः पुरुषस्याऽपरिणामित्वमनुमाप-
यति । १८॥
.
युक्तः, तस्मात् वसन्योऽर्थ उपलम्भविषय इति मनोरथमाघमेतदिस्यत पार मू.
सदुपराग इत्यादि, जड़ स्वभावीऽप्यर्थ इन्द्रियप्रनाड़िकया चितमपरत यति, तदेव-
भूतं चित्तदर्पणमुपसद्धान्त प्रतिविम्वा चितिशक्तिचित्तमर्थोपरक्तं चेतयमानाऽर्थ-
मनुभवति नवयं किञ्चित्माकयाटिकमाधत्ते, नाऽप्य संबद्धा चितेन, तत्प्रति-
विम्ब मजालकतावाद इति, यद्यपि च सर्वगतत्वाशितस्य चेन्द्रियस्य चाकारि-
कस्य विषयेणाऽसि सम्बन्धः तथाऽपि यव शरीरे तिमसिन तेन ससम्बन्धी
विषयाणामित्य यस्कान्तमणि कल्पा इत्यु तं, पय: सधर्मकं चितमिति इन्द्रिय-
प्रमाड़िकयाऽभिसम्बन्ध्योपरनयन्ति । पत एव चित्तं परिणामीत्या वस्तुनः
तदेवं चित्तव्यतिरीकिसामर्थमवस्थाप्य तेभ्यः परिणतिधर्मकेभ्यो व्यतिरिक.
मामानमादयितु तवैधाऽपरिवामित्वमस्य वन' पूरयित्वा मूत्र पठति, यस्य
तु तदेव चित्त' विषयक्ष स्व सदा ज्ञाताश्चित्तहत्तयस्ततममीः पुरुषस्याऽपरिणामि.
त्वाद् ॥ ८॥ चिप्त मूढविधि नै कायताऽवस्थितं चित्तमानिरोधात्सर्वदा पुरुषेणा-
उनुभूयते तिमत्, तत्कस्य हेती:, बत: पुरुषोऽपरिणामी, परिणामित्व चित्त-
वत्पुरुषोऽपि ज्ञाताऽज्ञातविषयी भवेद् ज्ञातविषय एव त्वयं, तमादपरिणामी,
तसय परिणामिभ्योऽतिरिच्यत इति । तदेवदार यदि चित्तवद् इति, सदा
जातत्वं तु मनसः सात्तिकस्य तस्य बः प्रभुः स्वामी, भोकोरियावत, सस्य प्रभीः
पुरुषस्याऽपरिणामित्वमनुमापयति तथा चाऽपरिणामिनस्तस्य परिणामिनवितात्
पुरुषस भेद इति भावः॥१८॥

·२८८ पातसदर्शनम् । स्वादाशहा चित्तमेव स्वाभासं विषयाभासच भविथति अम्निवद, न तत् खाऽभासं दृश्यत्वाद् ॥ १६ ॥ यथेतगणौन्द्रियाणि शब्दादयश्च दृश्यत्वाब स्वाभा- मानि तथा मनोऽपि प्रत्येतव्यं, न चाग्निरत दृष्टान्त:, न हि अग्निरात्मस्वरूपमप्रकाशं प्रकाशयति, प्रकाशवायं प्रकाश्यप्रकाशकसंयोग दृष्टः, न च खरूपमावेऽस्ति संयोगः । किञ्च स्वाभासं चित्तमित्य ग्राह्यमेव कस्थचिदिति शब्दार्थः तद्यथा स्वात्मप्रतिष्ठमाकाशं न परप्रतिष्ठम् इत्यर्थः, खबुद्धि- प्रचारप्रतिसंवेदनात् सत्वानां प्रवृत्तिदृश्यते कहोऽहं भौतो. .. प वैनाशिकमुत्यापयति स्वादाशङ्का इति, पयमर्थः स्यादेवं यदि चित. मात्मनो विषयः स्यात् नवसदस्ति, अपि तु म्बकायमेतहिण्याऽमा पूर्वचित प्रतीत्य समुत्पन्न, तत्कुत: पुरुषस्य मदा जातविषयत्वं, कुततरां च परि- मिनविताद ति, सू. न तद् इत्यादि ॥ १८ ॥ भवेदेतदेवं यदि खससे स्थानखेतदति तरि परिवामितया मौलादिबटनुमव व्याय, यशाऽनुमवस्यायन सतम्वाभासं भवितुमईति, स्वात्मनि उत्तिविरोधाद्, नतदेव क्रिया वर्म च कारकं , न हि पाक: पच्यते विदा वा विदाते, पुरुषस्वपरिणामी नाम- भवकर्म इति नाऽस्मिन् स्वयम्प्रकारता न युज्यते, पपराधीनप्रकाशतोस स्वयम्प्रकाशता, नानुभव कामत:, तमाद् दृश्यत्वाद् दर्शनकम चितन स्वाभा- सम, पात्मप्रकाशमतिविम्बित खैव पित्तस्य तात्तिविषवा: प्रकाशन प्रतिमाः । ननु हग्योऽपि स्वयम्प्रकाशन लियथा घटादयोऽमिना बबनी एवमबिरग्न्य- দশ আৰু সাক্ষি বি, দফা লরি নি, কালিন प्रकाशिष्ट विज्ञामा प्रकाशन तिन स्वयम्प्रकाश इति न व्यभिचार । प्रकाशवायम् इति समिति पुरुषस्वभावात् प्रकाशाद् व्यथिति, शिवाय प्रकाश इति गावद। एतटुक भवति या या क्रिया सा सा सई ककरणकर्म- सम्पन्न दृष्टा, यचा पाको इष्टबानित मुलासम्बन्धम, तथा प्रकाशोऽपि क्रिया पति, नवाऽपि तथा भवितवम, सम्बन्ष भेदायो नाभेद सभापतीत्यर्थः। far ani fonमियामेव बख चिदिति अब्दाः, पादन मा भूद ·१५८ हिममुव मे रागोऽमुख मे क्रोध इति, एतत् बबुरेरणारे न युतमिति । १८॥ एकसमये चोभयाऽनवधारणम् ॥ २० ॥ न चैकस्मिन् क्षणे खपररूपावधारणं युक्त, क्षणिक- वादिनो यद् भवनं सैव क्रिया तदेव च कारकमित्यभ्युप. गमः॥ २० ॥ स्थामति: खरनिरुई चित्तं चित्तान्तरेण रघत इति । चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृति- सङ्करश्च॥ २१ ॥ ग्रा चित्त न हि ग्रहणस्याकारण स्थाऽव्यापकस्य च निती चिनिहात्ति:, इत्यत पार व बुद्धिति, पुद्धिः चित्तम, प्रचारा: व्यापारा:, मत्वा: प्राचिन:, चित्तस्य हतिभदा: कोषलीभादय: स्वाश्रयेष चिनेन खविषयेणारसा प्रत्या. ममनुभूयमानाश्चित्तस्याऽयायती विघटयन्तीत्यर्थः। खबुद्धिप्रचारप्रति संवेदन- मेव विशदयति कुद्धोऽहम इति ॥ १९॥ सू. एकसमये चीभयाऽनवधारपम । २.॥खाभासं विषयामासं वित्तमिति ब्रुवापो न तावदोनैव व्यापारेषामा नमवधारयति तेनैव विषयमपौति वनुमति, मद्यविलक्षणो व्यापारः कार्यभेदाय पर्याप्तः, तबाट व्यापारभेदीजीकर्तव्यः, मच वैमाशिकानामुत्पतिभेदातिरितोऽति व्यापारः, नवस्या एवोपतेरविखच. राया: कार्यवैलवण्यस भवः, तस्याकनिकत्व प्रसाद, नचैकस्योत्पत्तिहसम्भवः, तसादर्थस्य च ज्ञानरूपस्य चाऽवधारणं नै कमिन् समय इति । तदेतद् भाष्येतो. चते न कसिन् चणे ति, तथा चीक वैमाजिकैः भूतिया क्रिया सैव कारक मेव चोच्यते इति, तमाद् दृश्यत्वमेतचित्तस्य सदात खाभासत्वमममयद् द्रष्टा द्रष्टुरपरिणामित्वं च दर्शयतौति सिद्धम् ॥ १०॥ पुन: वैमाधि कसत्यापयति स्वान्बतिः पति, मा मूद इयत्वेन खसंवेदन- লজ্জায়া শ বিলি, লালখিলা অখিল বলিল कपित्ताचादित्यर्षः, समय सम्मानलेन, पगार चाबस्तित्वन, सक मार, वैन । सूविचार इत्यादि । ११ बुद्धिः पनि विचमिव्यर्षः । नाs- , ·पातञ्चलदर्शनम्। प्रथ चित्तं चेचित्तान्तरेण गृह्येत, बुद्धिबुधिः केन रहते साऽप्यन्यया साऽप्यन्ययेत्यतिप्रसङ्गः, स्मृतिसङ्करच यावन्तो 'बुद्धिबुद्दौनामनुभवास्तावन्यः स्मृतयः प्राप्नुवन्ति, तसकरा. चैकस्मृत्यनवधारणं च स्याद, इत्येवं बुद्धिप्रतिसंवेदिनं पुरुष- मपलपद्भिर्वैनाशिक: सर्वमेव प्राकुलोकतं, ते तु भोक्लस्वरूपं यत्र कचन कल्पयन्तो न न्यायेन सङ्गच्छन्ते, केचित्मत्त्व- मात्रमपि परिकल्पनाऽस्ति स सत्त्वो य एतान् पञ्च स्कन्धान् नि:क्षिप्याऽन्यांच प्रतिसन्दधातीत्यु वा तत एव पुनस्त्रस्यन्ति, तथा स्कन्धानां महानिर्वेदाय विरागायानुत्पादाय प्रशा. न्तये गुरोरन्तिके ब्रह्मचर्य चरिथामौत्यु का सत्त्वस्य पुनः मत्त्वमेवाऽपल वर्त। सालप्रयोगादयस्तु प्रवादाः स्वशब्देन पुरुषमेव स्वामिनं चित्तस्य भोजारमुपयन्ति, इति ॥ २१ ॥ कथम,- चितेरप्रतिसङ्घमायास्तदाकारापत्ती मबुद्धि- संवेदनम् ॥ २२ ॥ अपरिणामिनो हि भोक्तृशक्तिरपतिसङ्कमा च परिणा- होता चरमा बुद्धिः पूर्वबुद्धिरणसमर्था, कि बुद्धयाऽसम्बद्धा पूर्वा बुद्धि बुद्धा भवितुमर्हति, न ह्यग्रहीतदही दण्डिनमवगन्तुमईति, तमादनवस्यति । विज्ञानवेदनासंज्ञारूपसंस्कारा: स्कन्धा: ।' साहायोगादयस्तु प्रवादा: साध्याप योगात एवादयो बेषां वैशेषिकादिपवादानां ते साहावीगादयः प्रवादाः । मुमममन्या ॥२१॥ यादेतह, यदि चि नखामासनापि चित्तान्तरवेष' चात्मनाऽपिकर्ष भोयते पित, म खखात्मनः खयम्बकाप्रस्थाऽप्यति काचित क्रिया, न च ताम. १ कर्ता, न चाऽसम्बचित्तेन कर्मपा तसा भीका, पतिप्रसाद प्रत्याशयवान पुरवि वयम् रति, सूबेशोत्तरमा मू. चिवे इत्यादि ॥१९॥ यत् तदपीपद ·कैवस्थपादः। मिन्यथै प्रतिसवातेव तहत्तिमनुपतति, तस्यास प्राप्तचैत- न्योपमहस्वरूपाया बुद्धिहत्तेरनुकारिमात्र तया बुद्दियवि. शिष्टा हि जानवृत्तिराख्यायते। तथाचोक्तं न पातालं न, च विवर गिरीणां नैवाऽन्धकार कुक्षयो नोटधीनाम्। गुहा यस्यां निहितं ब्रह्म शाश्वतं बुद्धित्तिमविशिष्टां कवयो वेद. यन्त इति ॥ २२॥ प्रतचैतदभ्युपगम्यते- द्रष्टदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ -- मनो हि मन्तव्येनार्थनोपरतं ततस्वयं च विषयत्वा- हिषयिणा परुषेण पात्मोयया वृत्त्याऽभिमबद्ध तदेतच्चित्त. मेव द्रष्ट्रदृश्योपरतं विषयविषयिनिर्भामं चेतनाऽचेतनस्वरू- बत्तिमारुप्यमितरव इति, तदित: ममत्यतं. चिते: म्वब हिमवेदन बड़े सटा. कारापत्तो चितिपतिविम्बाधारतया तदरूपतापत्ती सच्याम. यथा हि चन्द्र. मस: क्रियामन्तरेणापि मंकान्त चन्द प्रतिनिम्बममलं जलमचलं चलमिव चन्द्रम. समवभासयति एवं विनाऽपि चितिव्यापारमुपसंक्राचिति प्रतिविम्ब चित्त वगतया कि यया क्रियाव तोमसङ्गतामपि सङ्गतां चितिक्रिमवभासयद भोम्य. भावमासादयद भीकमावमापादयति तम्या इति स्वार्थ: । भाष्यमप्येतदर्थम. सकतवतव व्याख्यातमिति न व्याख्यातमव । बुजिहत्य विशिष्टत्वे जान हत्तेराग. ममुदाहरति तथापीतं न पातालम रति । शास्वतस्य शिवस्य ब्रह्मणो विशुद्ध- खभावस्य चितिकायामापनो मनोत्तिमेव चितिछायापनत्वाचितेरप्यविशिष्टा गहां वेट यन्ते, तम्यामेव गछायां तद गळ ब्रह्मा, तरपनये तु स्वयम्प्रकाशमनाव. रणमनुपसर्ग प्रद्योतते चरमदेहस्य भगवत इति ॥ २२ ॥ तदेवं दृश्यत्वेन चित्तस्य परिणामिनस्तदतिरिक्तः पुमामपरिणतिधर्मापपा. दितः, सम्प्रति लोकपत्य चमप्यव प्रमाण यति पतसद पति, अवश्यं चैतडि. व्यर्थः, सू० ट्रदृदृश्योपरतं चित्त सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ यथा लि नौलाद्या मुरतं पित मौलापर्थ प्रत्य देणेवाऽवस्थापयति एवं ट्रष्ट कायापत्या तदनुरक चित्त द्रष्टार. मपि प्रत्यक्षेपाऽवस्थापयति, पस्ति निघाऽकारं ज्ञान नोखमई समस्येमि पति, .

·२.२ पातालदर्शनम्। . पापवं विषयात्मकमप्यविषयात्मकमिवाऽचेतनं चेतनमिव स्फटिकमणिकल्प' सर्वार्थमिति उच्यते, तदनेन चित्तसा. रूप्येण भान्ताः केचित्तदेव चेतनमित्याहुः, अपर चित्तमात. मेवेदं सर्व नास्ति खवयं गवादिर्घटादिश्च सकारणो लोक इति, अनुकम्पनौयास्त, कस्माद, अस्ति हि तेषां भ्रान्ति- वोज मर्वरूपाकारनिर्भासं चित्तमिति, समाधिप्रज्ञायां प्रज्ञेयोऽर्थः प्रतिविम्वीभूतस्तस्यालम्बनीभूतत्वाटन्यः, म चेदर्थ- चित्तमान स्यात्कष्यं प्रजयैव प्रज्ञारूपमवधायेत, तस्मात् प्रतिविम्बीभूतोऽर्थः प्रज्ञायां वेनाऽवधार्यते स पुरुष इति । एवं ग्रहोरग्रहणमाद्यस्वरूपचित्तभेदात् अयमप्येतद् जातितः प्रविभजन्ते ते सम्यग्दर्शिनः, तैरधिगत: पुरुष इति ॥२३॥ तबाद जयवद ज्ञाताऽपि मत्य चमिडोऽपि न विविधाऽवस्थापितो, यथा जले चन्द्रमसो विम्ब, नत्व सावता सद प्रत्यच, न चाऽस्य बल गतत्वं सदममामिति चन्द्र रूपेऽप्यममा मचितुमईति, तथानिसप्रतिविम्विततया चैतन्य कराऽपि चित्त हत्तिन चैतन्यगोचरीति, तदिदं सवार्थत्व चित्तस्यै ति, तदेतदार मनी कि इति, न केवलं तदाकारापत्या मन्तव्ये नाऽनो पर मनोऽपि न स्वयं चेति, चकारी भित्रकमः, पुरुषेपत्य स्थाऽनन्तरं द्रष्टव्यः, तछायाति: पुरुषस्य बत्ति: । इयं च चैतन्य छायापत्तिचित्तस्य वैनाभिरभ्युपेत व्या कथमन्यथा चिन चैतन्य मत पारोपयाम्बभूवुरित्यार तदनेन पति, केचिद वैनाधिका वाधार्थवादिनः, चपर विज्ञानमाववादिनः। ननु यदि चित्तमिव ट्रष्टाऽकारं दृश्याकार पाऽनु. भूयते इन्त चित्तादभिन्नाव वाला दृश्यो, यथार: घभित्रोऽपि हि बुद्धामा विपर्यासितदर्भः। याजगारकसंवित्तिभदवामिव सत्यते इति, तत्कष मते- ऽगुकम्प नौया रयत पार समाधिपायाम् इति, ते खखूकाभिकपपतिमिचि. नाऽतिरिक पुरुषमभ्युपममय्याऽप्यष्टामयोगीपदेन समाधि प्रज्ञायामात्मगीच. राबा मयतार्थ पोषयितयाः, तथा समाधिप्रज्ञायां प्रयोऽयं पामा प्रति. विम्बीभूतोऽन्यः पक्षात तयाऽमन पासम्बनीभूतत्वाद् । पप पित्तादमिनमेव खानापनन भवतीति यदि युतिरोधितोऽपि वैनात्यारटेत तब हेतुमा म पेद् रवि, सदामापोऽपिनमा मात्र ती व्यतिरिक्ष नाबाई ·- कुतचैतद,- तदसद्ध्येयवासनाभिश्चित्रमपि पराचे संहत्व- कारित्वाद् ॥ २४ ॥ तदेतश्चित्तममययाभिर्वा मनाभिरेव चित्रीतमपि परार्थ परस्य भोगाऽपवर्गाथै न स्वार्थ मैहत्यकारित्वाद् गृह पत्, महतकारिणा चित्तेन न स्वार्थेन भवितव्यं, न सुख. चिसं सुखार्थ न ज्ञानं जानार्थम, उभयमप्येतत्परार्थ, भोगेनाऽपवर्गेण चाऽर्थेनाऽर्थवान पुरुषः स एव परो न पर: सामान्यमान, यत्तु किञ्चित्परं सामान्यमानं स्वरूपेणोदा. हरे नाशिकस्तत्सर्व संहत्यकारित्वात् परार्थमेव स्याद, यस्वसौ परो विशेषः स न संहत्यकारी पुरुष इति ॥ २४ ॥ यह प्रजयव प्रज्ञापमवधायेत, स्वात्ममि अत्तिविरोधाद। सपसंहरति तस्माद् इति, समीचीनोपदेशेनाऽनुकम्पिता भवन्तीत्या एवम् पति, सातितः खमावत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ चिताऽतिरिकाममजावे हेत्वन्तरमवतारयति कुततद् इति, सद त्वाद् । २४ ॥ यद्यप्यसाया: कर्मवासना: कमवासनाव चित्तमेवाधिशेरते व तु पुरुषं तथा च वासमाधीमा विपाकाशित्तापयतया चित्तम्य मोतृता- भावन्ति, भोरचे च भोग्यमिति सर्व चित्तार्थ प्राप्त तथाऽपि तचित्तमसहाय- वासनाधिचिवमपि परार्थ' कम्पात संरत्यकारित्वादिति सूवार्थः । व्यापट तदेतद् इति, स्यादेतत्, चित्त' संहत्याऽपि करिष्यति खार्थ च भविष्यति कः खलु विरोध इति यदि कषिद् ब्रूया प्रत्यार संहत्यकारिणा इति । सुख- चित्तमिति भोगमुपलचयति, सेन दुःखचित्तमपि द्रष्टव्यं, जानमित्यपवर्ग उक्तः । एतदुक्तं भवति सुखदुःखे चित्त प्रतिक्सानुकूलात्मके नामनि सम्भवतः, खाम्मनि अत्तिविरोधाद्, न चाऽन्योऽपि संहत्यकारी साचात्परम्परया वा सुखदुःखे विद- पामस्ताभ्यामनुकूलनीय: प्रतिकूखनीयो वा, समाद् यः साचात्परम्परया वा सुखदुःखयोग व्याप्रियेत स एव पाभ्यामनुकूलनीयः प्रतिक्वनौयो बा, स. नियोदासीनः पुरुषः, एवमपन्यने येन धानेन तस्माऽपि प्रयतमत्वात् सामनि .

·पातञ्जलदर्शनम्। विशेषदर्शिन पात्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥ २५ ॥ यथा प्राकृषि णाडुरस्योने देन तहौजसत्ताऽनुमीयते, तथा मोक्षमार्गशवणेन यस्य रोमहर्षा श्रुपातौ दृश्यते तता. ऽप्यस्ति विशेषदर्शनवौजमपवर्गभागीयं कर्माऽभिनिर्वर्तित. मित्यनुमोयते, तस्यात्मभाषभावना स्वाभाविको प्रवर्तते, यस्थाऽभावादिदमुक्तं स्वभावं सुखा दोषाद् येषां पूर्वपक्षे रुचिर्भवति अरुचिर निर्णये भवति तत्र प्रात्मभावभावना कोऽहमासं कथमहमासं किंखिद् इदं कथं खिदिदं के भवि- थाम: कथं वा भविष्याम इति, मा तु विशेषदर्शिनो निव- तते, कुतः, चित्तस्यैष विचित्रः परिणामः, पुरुषस्त्व सत्याम- विद्यायां शकश्चित्तधर्मरपरामृष्ट इति, ततोऽस्य पात्मभाव- भावना कुशलस्य निवत त इति ॥ २५ ॥ च वृत्तिविरोधान ज्ञानार्यत्व', न चान्य विषयादमादपवर्गसम्भवी, विदेहप्रति. जमानामपवर्गाऽसम्भवात, तखाद जाममपि पुरुषार्थमेव न ततखाई बाऽपि परमाचार्य, संहतपरार्थत्वे वानवस्थाप्रसादसंगतपरार्थसिद्धिरिति . २४॥ तदेवं कैवल्यमूलबोन युक्तिमयमान्मदर्श नमुक्का सदुपदेशाधिनतं पुरुषमनधि- कृतपुरषान्तराट् व्याहत्तमाः सू. विशेष बत्ति: ॥ २५ ॥ यस्य पात्ममावे भावना पति तस्याऽायीगोपदेमादतिष्ठतो युधानस्य. तत्परिपाकाधिर नसत्वपुर- पयोर्विशेषदर्शनाद् पावभावभावमा निवत्त से, यस्य पात्मभावभावनैव नाति नासिकस्य तस्योपदेशानधिकृतस्यापरिनिवितात्मतत्परलोकभावस्य नोपदेशो म विशेषदर्शनं न पात्मभावभावनानिनिरिति सूचार्यः । मम्बात्मभावभावनाया- सितवर्जिन्या कुतोऽवगम इत्यत भार यथा प्राषि पति । प्राम्भवी खदर्शन- बोनमपवर्गभागीयं यत्कर्माटानयोगानुष्ठानं सहकदेशाऽनुष्ठान वा सदभिः मितिमस्तीत्यनुमोयते, तथ चात्ममावभावना वयमेव स्वाभाविको वसभ्याचं बिनाऽपि प्रपती। बधिकारिषमागमिना वपमेन दर्शयति बस चमावादिदम्पति, पूर्वपः नाति कर्मफवं परोकिनीमावात् परखीयाs- ·कैवल्य पादः । तदा विवेकनिम्न' कैवल्य प्राग्भारं चित्तम् ॥ २६॥ तदानीं यदस्य चित्त' विषयप्राग्भारमज्ञाननिम्नमासी त्तदस्य अन्यथा भवति, कैवल्यप्राग्भारं विवेकजज्ञाननिम्न- मिति ॥ २६॥ तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥२७॥ प्रत्ययविवेकनिम्नस्य सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमानप्रवाहि. णचित्तस्य तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि अस्मोति वा, ममेति वा, जानामौति वा, न जानामीति वा। माणवौजेभ्यः पूर्वसंस्कारभ्य इति ॥ २७ ॥ हानमेषां क्लेशवदतम् ॥ २८ ॥ यथा लशा दग्धवीजभावा न प्ररोहसमर्था भवन्ति तथा कुतः, क्षीय भावात, तव चिः, परुचिश निपये पञ्चविंशतितत्वविषये, पात्मभावभावना प्राग व्याख्याता, विशेषदर्शिन: परामर्शमा चित्तस्यैव पति, तस्य विशेषदर्शन- कुशलस्य पात्म भावभावना विनिवर्तत इति ॥ २५ ॥ पथ विशेषदर्शिनः कीदृशं चित्तमित्य त पार सू० तदा चित्त ॥ २६ ॥ निगदव्याख्यातम् ॥ २६ ॥ स्वादेतद्, विशेषदर्शनं चेहिवे कनिष्ठं न जातु चित्त ब्युत्थितं स्थान, दृश्यते चाऽस्य भिचामटतो ध्युत्थित मित्यत पाइ सू० तच्छिद्रेषु इत्यादि ॥ २७ ॥ प्रतीयते बेन स प्रत्ययः, चिनसत्व', तस्मादिवेकश्चिते:, तेन निम्नस्य। जामामीति सामान्मीची विविध दर्शितः, न जानामीतिमीरः, सम्म खायहकारममकारावर मनोति वा मर्मति वा दर्शितौ। चौयमाणानि च तानि वोजानि चेति समासः । पूर्वसंस्कारभ्यः व्यस्थानसंस्कारभ्यः ॥ २७ ॥ स्थादेवन, सत्यपि विवेकशाने व्युत्थानसंस्कारा यदि प्रत्ययान्तराणि प्रसवते कई काम हे तुरतेषां, यत: प्रत्ययान्तराणि न पुनः प्रसुवौरमियत माह . हानमेषां केशव दाम।८। अपरिपकविवेकज्ञानस्याचीयमा या सान- ·न पातञ्जलदर्शनम् । ज्ञानाग्निना दग्धवौजभावः पूर्वसंस्कारो न प्रत्ययप्रसूर्भवति, जानसंस्कारास्तु चित्ताधिकारसमाप्तिमनुशेरत इति चिन्त्यन्ते । २८ ॥ प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसौदस्य सर्वथा विवेक- . ख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः ॥ २६ ॥ यदाऽयं ब्राह्मण: प्रसङ्ख्यानेऽप्य कुसौदः ततोऽपि न किञ्चि. प्रार्थयते, तत्राऽपि विरक्तस्य सर्वथा विवेकख्यातिरेव भव. तौति, संस्कारवीजक्षयानास्य प्रत्ययान्तराणि उत्पद्यन्ते, तदा अस्य धर्ममेघो नाम समाधिर्भवति ॥ २८॥ ततः न शकर्मनित्तिः ॥ ३० ॥ समाभादविद्यादयः ल शाः समूलकाषं कषिता भवन्ति, * संस्कारा: प्रत्ययान्तरं प्रसुवते न तु परिपक्वविवेक जामस्य वीणा: प्रत्ययान्तराणि प्रसीतुमर्हन्ति, यथा विवेकच्छिद्रस मुत्पन्ना अपि कशा न संस्कारान्तरं प्रमुखते, तत्कस्य हेतोः, तदैते कशा विवेकज्ञाननिहदग्धवीजभावा इति, एवं व्युत्थान- संस्कारा पपीति। पथ ब्युल्यानसंम्कारा विवेकज्ञानसंस्कारेनिरोडचा विवेक संस्काराश निरोधम्कारे:, निरोधसंस्कारासान्ववाहविषयत्व दर्शितं नरोधी- पायः प्रायचिन्तनीय रयत पार जानसस्कारास्तु पति, पर पराग्यसंस्कारा इत्यर्थः ॥ २५॥ तदेवं मूवकारी व्युत्थाननिरीधीपायं प्रसयाममुका प्रधाननिरीधीपाय- मा. म. प्रस समाधिः ॥ २८ ॥ ततोऽपि प्रसयानादपि, न किञ्चित् सर्व. भावाधिष्ठात्वादि, प्रार्थयते, प्रत्युत तवाऽपि तिनाति, परिषामित्य दोषदर्शनेन विरक्तः, सर्वथा विवेकख्यातिरेव भवति । एतदेव विषीति तबापि रति, यदा ब्युस्थान प्रत्यया भवेयुस्त दा नायं ब्राह्मणः सर्वधा विवेकख्यातिः, यतस्तस्य व प्रत्ययान्तरापि भवन्ति ततः सर्वधा विवेक ख्यातिरिति, तदास्य धर्म मेघ: समाधि- भवति एतदुत' भवति प्रसाने विरजस्त निरोधमान् धर्ममध समाधिमुपा- सौत, तदुपासमे . सर्वदा विवेक ख्यातिर्भवति, तथा च तबिरीडु पारय- तौति ॥ २६॥ तस्य च प्रयोजनमा.. तवा के प्रकर्मनिवतिः ॥... मात्पुनर्जीवन . ।

·कैवल्य पादः । कुशलाऽकुशलाच कर्माशयाः समूलघातं हता भवन्ति, केशकर्मनिहत्तौ जीवन्नेव विहान् विमुक्तो भवति, कस्माद, यसाविपर्ययो भवस्य कारणं, न हि क्षीणविपर्ययः कश्चित् / केनचित् कचिजातो दृश्यत इति ॥ ३० ॥ तदा सर्वावरणमलापतस्य ज्ञानस्य भान- न्याज्ञयमल्पम् ॥ ३१ ॥ सर्वेः क्लेशकर्मावरणैर्विमुक्तस्य ज्ञानस्य प्रानन्त्यं भवति, पावरकेण तममा अभिभूतमावतज्ञानसत्त्व कचिदेव रजसा प्रवर्तितमुडाटितं ग्रहणसमर्थं भवति, तत्र यदा सर्वैरावरण- मलेरपगतमलं भवति तदा भवति तस्य प्रानन्त्य, ज्ञानस्थ पानन्यात् नेयमल्पं सम्पद्यते, यथा आकाशे खद्योतः, यत्रेद. मुक्तं अन्धो मणिमविध्यत्तमनङ्गलिरावयत्। अग्रोवस्त प्रत्य- मुञ्चत्तमजितोऽभ्य पूजयदु प्रति ॥ ३१ ॥ . . . मुनो भवति । उत्तरं यस्माद इति, केशकमवाम नेद्धः किल कर्माशयो जान्या दि. मिदानं, न चाऽसति निदाने निदानी भवितुमर्हति, यथा पर पत्र भगवानक्ष- पादः बौतरागजन्मादर्शनाद रति ॥ ३० ॥ पधैवं धर्ममधे सति कौटश चित्तमित्यत पार मू० तदा पल्पम् ॥ ३१ ॥ पाप्रियते चित्तमत्त्वमेभिरित्यावरणानि, मला: केश कर्माणि, स च ते पावरण- मलायति सर्वावरणमला:, तेभ्योऽपेतस्य चित्तसत्त्वस्य , ज्ञानस्य ज्ञायते अनेन इत्य- नया व्युत्पत्या, पामत्याद पपरिमेयत्वास, जयमल्पं, यथा हि शरदि घनपटलमुक्त. चन्द्राषिः परित: प्रद्योतमानस्य प्रकाशाऽन न्यात् प्रकाश्या घटादयोऽल्पा: प्रका- घन्त एवमपगतरनतमसयित्तसत्त्वस्य प्रकाशानन्त्याद ल्पं प्रकाश्य मिति, तदेतदार स: रति, एतदेव व्यतिरेकमुखेन स्कोरयति पावरके व तमसाऽभिभूतम् इति, किमामीलेन रमसा प्रवर्तितमतएनीहाटितं प्रदेशाद पनौततम इत्यर्थः पत एवं सर्वान धर्मान जयान मेहति वर्षति प्रकाशनेनेति धर्ममेघ इत्युच्यते । नन्वयमस्तु धर्ममेष: समाधिः सवासमककर्माशवप्रथम हेतुः, षष सत्यप्यथिन् कमात्र मायते घुमन्तुरित्यत पार यवेदमुक्तम् इति, कारपसमुच्दादपि चस्कावं हिरवे इस भो मषिवेधादयोऽन्धादिभ्यो भवेयु: मत्यचाः, तथा चाऽनुपचाई.

·पातलदर्शनम्। ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिगुथा- नाम् ॥ ३२॥ तस्य धर्ममेघस्योदयात्कृतार्थानां गुणानां परिणामक्रमः परिसमाप्यते, न तभोगापवर्गाः परिसमाप्तकमा क्षणमप्य. वस्थातुमुसहन्ते ॥ ३२ ॥ अथ कोऽयं क्रमो नामेति, क्षणप्रतियोगी परिगामाऽपरान्तनिर्णायः क्रमः॥३३॥ क्षणानन्तर्यात्मा परिणामस्य अपरान्तेन अवमानेन रायते क्रमः नाननुभूतक्रमक्षगा नवस्य पुराणता वस्त्रस्थाऽन्ते भवति, नित्येषु च क्रमो दृष्टः, हयौ चेयं नित्यता कूटस्थ- नित्यता परिणामिनित्यता च, तत्र कूटस्थनित्यता पुरुषस्य, पारेणामिनित्यता गुणानां, यस्मिन् परिणम्यमाने तत्त्व न . मायामाभाषको लौकिक: उपपनार्थः स्याट, पविध्य दन्धी मणिमिति, यद् ग्रथितवान्, प्रत्य मुञ्चत् पिन इवान्. पभ्यपूजयत् स्तुतवानिति ॥३१॥ ननु धर्ममघस्य परा काटा ज्ञान प्रमादमाव परं वैराग्य समसघातमप. हन्तु ब्युस्थानसमाधिमस्कारान् केशकाशयान्, गुणास्तु स्वत एक विकार करपशीलाः कमानादृशमपि पुरुषं प्रति देहेन्द्रियादि माऽरमन्त इस्थत पार मू० ततः नाम् ॥ ३२ ॥ भीखमिद गुणामां यदमौयं प्रति हतार्थास्त प्रतिन प्रवर्तन्त रति माव: ॥ १२ ॥ पवाऽन्तरे परिणामकर्म पृच्छति पथ कोऽयम् इति, सू. पण क्रमः ॥ ३ ॥ परिणामक्रमः चपप्रतियोगी पण: प्रतिसम्बन्धी यस्य स तबोता, पपया. भय इत्यर्थः, न नातु क्रम:कमवम्तमन्तरेस सक्यो निरूपवितुं, न कसैव परख क्रमः, तस्मात् षषपचयाश्रयः परिशिष्यते, नदिदमा पचामलबामा वि। परिणामक्रमे प्रमाचमा परिणामस्य रति, नवस्व हि नव प्रयास पित. स्याऽपि चिरेण पुरापता दृश्यते सोऽयं परिणाममाऽपरामः पर्यवसान, हि परिणामस्य कमः तत: प्रागपि पुरायतायाः सूतमसूचतरसूमस्यूलर .

·विश्वपादा १०८ विहन्धत तबित्वं, उभयच च तत्वाऽनभिघातावित्वत्वम्, तक गुणधर्मेषु बुधादिषु परिणामापरान्तनिधिः क्रमो लध्वपर्यवसानो, नित्वेषु धर्मिषु गुणेषु पलधपर्यवसानः, कूटसनित्येषु खरूपमात्रप्रतिष्ठेषु मुक्तापुरुषेषु स्वरूपाऽस्तिता क्रमेणैवाऽनुभूयत इति तत्राप्यलब्धपर्यवमानः शब्दपृष्ठेना- ऽस्तिक्रियामुपादाय कल्पित इति। पथाऽस्य संमारस्य र स्थित्या गत्या च गुणेषु वर्तमानस्याऽस्ति कमसमाप्तिन वेति। प्रवचनीयमेतत्, कथम, अस्ति प्रश्न एकान्सवचनीयः सर्वो जातो मरिष्यति, ओं भी इति। अथ सर्वो मृत्वा जनिष्थत इति विभज्य वचनौयमेतत् प्रत्यदितण्यातिः क्षोणष्णः कुशलो इति । भन्न ष क्रमः प्रधा- पथ कि . तरत्वा जादीना पौर्वापर्य मनुमोयते । एतदेव व्यतिरेक मुखेन दर्शयति न कि अननुभूतः प्राप्तः कमवणी यया मा तथोका। नस्य न सम्भवति तस्य नित्यवादित्य त पाह नित्येषु च दति, बहुवचनेन सर्व. निवन्यापितां क्रमस्य प्रति जामोते, तव नित्यानां प्रकारभेद दयित्वा नित्य. व्यापितां क्रमस्योपपादयति हयी इति, ननु कूटस्थ म्वभावाद प्रच्यु तमस्तु नित्यं, परिणामि मदेव स्वरूपात साबमान कथ नित्यमित्यत पार यमान इति, धर्म- लचणाऽवस्थामामुदयव्य यधर्मत्व धर्मिणम्तु तवादविघात एवति । परिणामापराननिर्याधता सर्वक्र मस्य, नेस्यार तब गुणधर्मषु बादिषु इति, बती खमपर्यवसानः धर्माणां विनाशात्, प्रधामस्य तु परिणामक्रमो न लव- पर्यवसानः । ननु प्रधामस्य धर्मरूपेण परिणामादस्तु परिणामक्रमः पुरुषस्य त्वपरिणामिन: कुत: परिणामक्रम इत्य त पाइ कूट स्थनित्येषु इति, सत्र वडामा पित्ताऽम्यतिरेकाऽभिमामातपरिणामाध्यासः, मुक्कामा चास्तिक्रियामुपादाया. पासवोऽपि परिणामी मोकल्पित:, शब्दस्य पुरःसरतया तत् पृष्टो विकल्पोऽस्ति क्रियामुपादत्त इति । गुणेष्वलब्धपर्यवसान: परिणामक्रम इत्युक्तं तदसहमान: प्रकृति पथ ति, स्थित्ये तिमहाप्रलयावस्थायां, गत्येतिहष्टौ । एतदुक्त भवति यद्यानन्त्या परिणामसमाप्तिः स सारस्य इन्त भीः कथं महाप्रलयसमये सर्वेषा. मात्मनां सहसा समुश्किोव, कर्ष च दृश्यादौ सरसोत्पर्यत ससारः, तमान एवैवस्यामनी मुतिकर्मण सर्वेषां विमीचादुच्छेदः सर्वेषां ससारक्रमेयेतिप्रधान- परिणामपरिसमाप्तिः, एवं च प्रधानस्याऽप्यनित्यत्व प्रसङ्गः, न चाऽपूर्व स ख मादुभाव ·२१. पातजलदर्शनम्। . न जनिष्यत इतरस्त जमिष्यते । तथा मनुष्यजाति: श्रेयसी म वा यसौत्येवं परिपृष्ट विभज्यवचनीयः प्रश्नः, पशूनुद्दिश्य श्रेयसी देवानृषींचाऽधिनत्य मेति। अयं त प्रवचनीयः प्रश्नः । संसारोऽयमन्तवानथाऽनन्त इति, कुशलस्थाऽस्ति संसार क्रमसमाप्तिर्नेतरस्येति, अन्यतराऽवधारणे दोषः,, तमा बाकरणीय एवाऽयं प्रश्न इति ॥ ३३ ॥ गुणाधिकारक्रमसमाप्तौ कैवल्य मुक्तं तत् स्वरूपमवधार्यते,- पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं खरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥ ३४ ॥ भावः। मेकातः । इष्यते येनानन्य स्यात, तथा सति पनादित्व व्याहते: सकलशास्त्रभङ्गाप्रसङ्ग इति उत्तरमा पचनीयम् इति, अनुत्तराईभेत । एकान्तत एव तस्या- ऽपचनीयतां दर्शयितुमे कान्तवचनीयं प्रदर्शयति पस्ति पत्र इति, सर्वो माती मरिष्यतीति प्रत्रः, उत्तरं घों भी इति, सत्यं भो इत्यर्थः । पविभन्य वच- मोर मुक्ता प्रविभन्य वचनौयं प्रत्रमा पथ सर्व इति, विभज्य वचनीयतामा विभन्य इति । विभज्य वचनीयमेव प्रत्रान्तरं विस्पष्टाधमाज तथा मनुष्य- माति: इति, पयन्तु पयं तु प्रवचनीय एकान्ततः न हि सामान्येम कुमक्षा कम पुरुषस सारस्याऽवलमनन्त यत्त्वं वा शक्यमेकान्ततो वक्त, यथा मापनमा. वख श्रेयस्वमवेयस्व वा कान्ततः शक्योऽवधारयितु यथा नासमावस भरण- विभज्य पुन: अक्यावधारणमित्याह कुबलस्य इति, चयमभि- सन्धिः क्रमेण मी सर्वेषां मोचासमारीच्छद इत्यनुभानं, तशागमसिह मोचायं, तथा चाऽभ्युपगतमीचतिपादकागमप्रमाणभावः कथं तमेव चागर्म प्रधानविकारनित्यताया प्रमाणीकुर्यात् तस्मादागमवाचितविषयमेतदामानं न प्रमाणं, चूयते हि अति स्मृतीतिहास पुराणेषु सर्ग प्रतिसर्गपरम्पराबा पनादिल. ममन्तवं चेति । अपि च सर्वेषामेवात्मनां संसारस्य न तावद युगपदुच्छेदः संभयो, न कि पखितपाणामप्य नेकजन्मपरम्पराभ्यासपरिश्रमसाध्या विवेक. ख्यातिप्रतिष्ठा किं पुन: प्रापभन्मावस्य स्थावरजङ्गामार्दीकदाऽकवाद भपितु- मईति; कारणाऽयोगपी कार्ययोगपद्य यन्यते, कमेच त विशाख्याताय- सहा यांना क्रमेव मुन्नी म संसारोछेदः, चमतत्वात् बन्न नामर्शवत्वादिवि अमनदातम् । १५० .

·कैवल्यपादः। तभोगापवर्गाणां पुरुार्थशून्यानां यः प्रतिप्रसवः कार्य- कारणात्मनां गुणानां तत्कैवल्यं, स्वरूपप्रतिष्ठा पुनर्बुद्धिसत्त्वा- उनभिसम्बन्धात्प रुषस्य चितिशक्तिरेव केवला, तस्याः सदा -तथैवाऽवस्थानं कैवल्यमिति ॥ ३४ ॥ इति श्रीपातलले योगशास्त्र सायप्रवचने कैवल्य- पादयतुर्थः ॥ मोक्ष:। कैवल्यरूपाऽवधारणपरस्य सूवस्याऽवान्तरसङ्गतिमा गुणाऽधिकार इति, मू० पुरुषार्थ शन्यानां गुणानां प्रांत प्रसवः कैवल्य स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिकि- रिति ॥ ३४ ॥ कृत करणी यतया पुरुषार्थ शून्यानां गुणानां यः सव: ख कारणे प्रधाने लयः, तेषां कार्य कारणात्मकानां गुणानां व्यस्था नसमाधिनिरोधमस्कारा मनसि लीयन्त, मनोऽस्मिता याम, पस्मिता खिङ्ग, लिङ्गमलिग इति, योऽयं गुणानां कार्य कारणात्मनां प्रतिसर्ग: तत्कैवल्य यं के चित्पुरुषं प्रति प्रधानस्य खदपप्रतिष्ठा पुरुषस्य वा मोक्ष इत्याह खरूपप्रतिष्ठा इति । हिमहाप्रलयपि स्वरूप प्रतिष्ठा चितिशक्ति चासो मोक्ष इत्यत आह पुनः इति । सौत्र इति शब्दः शास्त्र परिसमाप्ती ॥ ३४ ॥ मुक्य चित्तं परलो कमै यमि यो धर्मघन: समाधिः । इयौ च मुक्तिः प्रतिपादिताऽस्मिन् पादे प्रसङ्गादपि चान्य दुक्तम् ॥१॥ निदानं तापानामुदितमथ तापाच कथिताः । सहारष्टाभिर्विहितमिह योगव्यमपि । कतो मुक्त रध्वा गुण पुरुषभेदः स्फटतरः । विविक्तं कैवल्य परिगलिततापा चितिरसौ ॥ २ ॥ इति श्रीवाचस्पतिमिविरचितायां पातञ्जलभाष्य- व्याख्यायां तत्त्ववैशारद्यां कैवल्य- पादश्चतुर्थः समाप्तः ॥ NAGRAM UFEE 1902 Or

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.