·No text on this page.

·॥ श्रीजिनेन्द्राय नमः। । संस्मारितातीतयुगप्रधानर्मातार्थत्वादिगुणोपेतजगद्गुरुश्रीरद्धिविजयसद्गुरुभ्यो हामः । । आचार्यश्रीमजियनेमिसूरिविरचितम्॥ ॥ हेमप्रभो व्याकरणम् ॥ ARRIERSPECAUCLEANLINEKHALC यदीया मव्याना विहितसपर्येष्टततिदा स्तुतिश्योदोधार्थी सकृदपि कृता मुक्तिफलदा रिपचा मे पोषं विगततमसं स्तम्भनमणिः स सार्वः श्रीपापों मितिनयमिलचीर्थतरणिः । यस्य विश्ववित्त्वं पषितमनुपमैर्ग्रन्थरोचित्रजैयो लोकान् संव्याप्य नाम्नः मकटयति महीपालसेव्योऽयंवचाम् ॥ आचार्यायं जितान्तर्गतरिपुनिचयं पूननीयायियुग्म-मीड़े तं हेमचन्द्रं प्रविततकरुणामुक्तिदेवीं व भत्या ||२॥ यं निःसपत्नगृहमाप्य मुदा विलेसः सर्वे गुणाः स्मृतिपयं मुचिरं व्यतीताः ।। यदर्शनेन गमिताच युगप्रधानाः श्रीमान् स वृद्धिविजयो जयति प्रकामम् ॥ ३ ॥ कुर्वेऽल्पबुद्धिरपि नेमिरहे हरदुगुर्व युपास्तिबलतो मितशब्दभासाम् । हेमप्रभा शिशुहिताय विभक्तिनद्धा सम्भाव्यते किमिव नो महदाश्रयेण ॥ ४ ॥ महम् ॥ १।१।१॥ एतदुसरं परमेघरस्य परमेष्ठिनो वाचकं सिद्धचक्रस्यादिवीनं मला शाखादौ-म- CHECEREGALERY ·संज्ञ 43 RECAREEKRIESC णिदध्महे ॥ सिजि स्यावादात् ॥ १।११२॥ अधिकारोऽयम् । नित्यानित्याधनेकधर्माणामेकवस्तुनि स्वीकारः स्याद्वादः । तस्मात् शब्दानां निष्परिज्ञप्तिथ ज्ञेया । एकस्यैव हि इखदीर्घादिविधयो नानाकारकसंनिपातः सामानाधिकर- ण्यं विशेष्यविशेषणभावादयश्च स्याद्वादमन्तरेण नोपपद्यन्ते ॥ लोकात ॥१।१।३ ॥ इहानुक्तानां संज्ञानां न्यायानां च वैयाकरणादेः सिद्धिर्भवतीति वेदितव्यम् ॥ वर्णसमानायस्य च । तत्र ॥ औदन्ताः स्वराः ॥११ 1४॥ अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋल ल ए ऐ ओ औ॥ एकदित्रिमात्रा इस्वदीर्घप्लुताः॥ १।१।५॥ ‘दन्ताः । मात्रा कालविशेषः ॥ अ इ उ ऋल इखाः । आ ई ऊ ऋ ए ऐ ओ औ दीर्घाः ॥ आ ३ ई ३ इत्या- दयः प्लुताः ते चोदात्तानुदाचस्वरितभेदात् त्रिधा । सानुनासिकनिरनुनासिकभेदेन पुनधिा । उचैरुदात्तः । नीचानु- दात्तः । समाहार खरितः । मुखनासिकेनोचार्यः सानुनासिकः । मुखेनैव निरनुनासिकश्च । एवम् अइलवर्णानां प्रत्येकमष्टादश भेदाः । सन्ध्यवराणां तु द्वादश । कारस्य दीर्घादर्शनाव द्वादशेति पाणिनीयाः ॥ अनवर्णा नामी॥ १।१।६॥ औदन्ताः ॥ लूदन्ताः समानाः॥१।१।७॥ए ऐ ओ औ सन्ध्यक्षरम् ॥१।१।८॥ अ अनुस्वारविसौ ॥ १।१।९॥ अकारावुच्चारणाओं ॥ कादिय॑नम् ॥ १।१।१०॥ इपर्यन्तः । कखगघङ चछजझन टठडदण तथदधन पफवभम यरकब शपसह । क आदिः कादिरिति अनुस्वारविसर्गयोरपि व्यज- नसंज्ञा ॥ अपश्चमान्तस्थो धुट् ॥ १।१।११। कादिः॥पञ्चको वर्गः॥ १।१।१२॥ कादिषु मान्तेषु । ते च पश्च कचटतपसंज्ञकाः॥ आयक्तिीपशषसा अवोषाः ॥१।१।१३ ॥ अन्यो घोषवान् ॥ १।१। १४॥ अघोषेभ्यः कादिः॥ यरलवा अन्तस्थाः॥ ।१।१५ ॥ यलवाः सानुनासिका निरनुनारिकाचेति द्वि- था ॥ अं अः क प शषसाः शिट् ॥ १।१११६ ॥ अकारककारपकारा उच्चारणार्थाः । ४ क.८ पौ वजगजकुम्भाकृती ॥ तुल्यस्थानास्यप्रयनः स्वः ॥ १।१ । १७ ॥ यत्र प्रद्रलस्कन्धस्य वर्णभावापत्तिस्तत्स्थानम् RAL-COLORSCHECRECECRECERECE N ·। MECRECCCESCRELEAVERecr । अवर्णहविसर्गकवर्गाः कण्ठ्याः । इवणचवर्गयंशास्तालव्याः । सुवर्णपरोपध्मानीयां ओष्ठ्याः । ऋवर्णटवर्गरपा मूर्ध- न्याः । लुवर्णतवर्गलसा दन्त्याः । ए ऐ तालव्यौ । ओ औ ओष्ठ्यौ । वो दन्त्योष्ठयः । जिंडांमूलीयो जिहव्यंः । ना- सिक्योऽनुस्वारः । बणनमा स्वस्थाननासिकास्थाना। सपश्चमान्तस्थो हकार उरस्पः। आस्यप्रयत्न आन्तरः संरम्भः । स स्रसधा स्पृष्टेपत्स्पृष्टवितेपद्विवतविततरातिविनतरातिवितर्तमभेदात् । स्पृष्टं करणं बर्याणाम् , ईपत्स्सष्टमन्तस्था- नाम् , विकृतं स्वराणाम् , ईपद्विवतं शपसहानाम् , एदोकोविकृततरम् , ऐदौतोरतिविवृततरम्, अवर्णस्यातिविद्वततमम् । आस्यग्रहणं वावनिकृत्यर्थम् । ते च विवारसंवारपासनादघोपाघोपाल्पंप्राणमहामाणोदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् एकादश । तत्र महामाणस्य, 'आसनः ॥७।४ । १२० ॥' इत्यत्रोपयोगोऽन्येषां तु वेदे प्रयोजनमिति न्यासः । द्वितीयचतुर्थों शपसहाश्च महामाणाः ॥ अनन्तः पञ्चम्याः प्रत्ययः॥१।१॥ ३८॥ पञ्चम्यर्याद्विहितोऽन्तशब्दानिर्दिष्टः प्रसयः स्यात् ।। स्यौजसमौशस्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुपांत्रयी त्रयी प्रथमा- दिः॥ १।१ । १८॥ इजशटङपाश्चेतः ॥ स्त्यादिविभक्तिः॥१।१।१९॥ मुपस्यामहिपर्यन्तः स्यात् ॥ तद- न्तं पदम् ॥ १।१।२०॥ विभत्त्यन्तं पदं स्यात् ॥ सविशेषणमाख्यातं वाक्यम् ॥१।१। २६ ॥ भयु- ज्यमानैरप्रयुज्यमानैर्वा विशेषणैः सहितं प्रयुज्यमानमप्रयुज्यमानं वाख्यातं वाक्यं स्यात् ॥ धर्मो वो रक्षतु ॥ क्रियाओं धातुः ॥ ३ ॥ ३ ॥ ३ ॥ पूर्वापरीभूतावयवा साध्यमानलक्षणा क्रियाओं यस्य स शब्दो धातुः। न प्रादिरप्रत्ययः ॥३॥ ३ ॥ ४ ॥ मादिर्धातोरवयवो न, न चेत् ततः परः प्रत्ययः स्यात् । मादिश्राधन्तर्गणः ॥चायोऽसत्वे ॥१॥ ११३० । अव्ययानि स्युः ॥ धातोः पूजार्थस्वतिगतार्थाधिपर्यतिक्रमार्थातिवर्जःप्रादिरुपसर्गःप्राक् च ॥ ३ । १।१॥ सम्बन्धी तदर्थयोती । धातोरिति पश्चमी षष्ठी च । क्रियायोगे मादीनां गतिसंज्ञा च वक्ष्यते । म परां अप सम् अनु अव निस दुस् " एतौ रान्तावपि ".वि आङ् नि मति परि उप अधि अति सु उद् अति अभि ।। अ- RSSCCSECREEKSHAKTUALECRACK ·[भा प्रयोगीत् ॥ १।१।३७ ॥ रह पाने उपदिश्यमानो वर्गस्तत्समुदायो वा भयोगेऽदृश्यमान इत् स्यात् ॥ * मसक्त- स्यादर्शनं लुक्लुप्लोपसंशम् ॥ ४ वर्णग्रहणे स्वसंज्ञस्य ग्रहणम् ।।, x तपरो वर्णस्तन्मात्रस्य ग्राहक नवेति विभा- पा ॥ * स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा ।। शब्दस्य स्वं रूपं संनि शब्दशास्त्रीयसंज्ञां विमुच्य । खण्डशः शक्यनभ्युपंगन्तॄणां मतेनेदमित्यन्यत्र विस्तरः ॥x विरामः शन्दावसानम् ॥ ४ वर्णानामर्षमात्रातिरिक्तकालाव्यवायेन कयनं संहिता ॥ * स्वराज्यवहितव्यञ्जनसमुदायः संयोगः ॥ ४ हस्वं लघु ॥ ४ संयोगे गुरू, दी च ।। गुपोरेदात् ॥३।३।२॥ वृद्धिरारैदौत् ॥३।३।१॥शिर्षट् ॥ १।१ । २८ ॥ लोवे जक्शसादेश्वः॥ पुनियो स्पमौजस् ॥१।१ । २९ ॥ घुट् स्यात् ।। ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसरिविजयसिंहसरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेतद्धि- चन्द्रापरनामद्धिविनयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तवासिसंविमशाखीयतपोगच्या. चार्यश्रीविजयनेमिसरिविरचितायां हेममभायां संझाधिकारः॥ Reore RRECIRECORRECREK CAMERI-RICSSRECOM ॥ स्वरस्य इस्वदीर्घप्लुताः ॥ यत्र इस्वादिशब्दै ईस्वादयो विधीयन्ते तत्र स्वरस्येति पदमुपतिष्ठते । पश्चम्या निर्दिष्टे परस्य ।।७।४।१०४॥ यत्कार्यमुक्तं तदव्यवधेः स्यात् ॥ सप्तम्या पूर्वस्थ ॥ ७॥४ । १०५ ॥ निर्दिष्टे यत्कार्यमुच्यते तदन्यवधेः स्यात् ॥षाव्यान्तस्य ॥७।४।१०६ ॥ षष्ट्या निर्दिष्टे यदुक्तं तत् पष्ठभुक्तान्तस्य स्यात् ॥ अनेकवर्णः सर्वस्य ॥ ७ । ४ । १०७ ॥ षष्ठयुक्तोऽपि ॥ प्रत्ययस्यं ॥७।४।१०८ ॥ विधिः सर्वस्य स्यात् ॥ विशेषणमत्तः ॥ ७१.४।११३.॥ अभेदेनोक्तोऽवयवो विशेषणं विशेष्यसमुदायस्यान्तः स्थान का सप्तम्या आदिः ॥७।४ । ११४॥ सप्तम्यन्तस्य विशेष्यस्य यदिशेषणं तत्वस्य आदिः स्यात् । प्रत्ययः ·AR P-OCHACH प्रकृत्याः ॥७।४। ११६ ॥ समुदायस्य विशेण नोनाधिकस्य । यस्मात् यत्सत्ययविधिः सा तस्य प्रकृति ॥ गौ- णो ज्यादिः॥७१४ । ११६ ॥ प्रकृयादेविशेषणम् ॥ कृत्सगतिकारकस्यापि ॥ १।४।११७ ॥ प्रकृत्यादे- विशेषणम् ॥ परः ॥७।४ । ११८ ॥ मत्ययः प्रकृतेः पर एव ॥ स्पर्धे ॥ ७ । ४ । ११९ ॥ परो विधिः । आ. सन्नः ॥७। ४ । १२० ॥. आसन्नानासन्नप्रसङ्गे यथास्वं स्थानार्थममाणादिभिरासन्न एव विधिः ॥ ४ अपेक्षातोऽ. धिकारः । ४ परानित्यं नित्यादन्तरङ्गमन्तरङ्गाच्चानवकाश वलीयः ॥, अपवादात् कचिदुत्सर्गोऽपि ॥ असिद्धं बहिरङ्गमन्तरले । ४ नानिष्टार्थी शास्त्रप्रवृत्तिः । न्यायानां स्थविरयष्टिमायत्वम् ।। ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसूरिविजयसिंहमूरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेतद्धि- चन्द्रापरनामद्धिविजयवरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविमशाखीयतपोगच्छा- चार्यश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायां हेमप्रभायां परिभाषामकरणम् ॥ . NAC-ACE-GRAPARI-NCR ॥ अथ स्वरसन्ध्यधिकारः ॥ समानानां तेन दीर्घः ॥ १।२।१॥ परेण समानेन सह । द्वयोः स्थाने एको दीर्घ इति सहार्थः । आसन्न आकार:। लोकात् संहिता । वृषभनितौ इति स्थिते पभाजितौ । दधीदम् । भानुदयः । पितृषभः । क्लकारः । बहु- वचनं व्याप्त्यर्थम् , तेन होटलकार इत्यपि सिद्धम् ॥ फलति इस्वो वा ॥१॥२॥२॥ समानानाम् । वाल ऋश्यः । कुरु ऋपभः । होत लकारः । पक्षे वालश्य इत्यादि । इस्वविधाने कार्यान्वरं न स्यादिति इस्वस्यापि इस्वः ॥ लत ऋलुफलभ्यां वा ॥ १।२।३॥ स्वरसमुदायरूपी स्वरव्यञ्जनसमुदायरूपावेतो वर्णान्तरे वा । ऋता कृकारः, पक्षे पूर्वेण इस्व उत्तरेण ऋकारश्च । लुता क्लृकारः । पक्षे दीर्घत्वं इस्वत्वं च ॥ तो वा तौ च ॥ १।२।४ ॥ ऋत ·'प्रभा. ARRRRRER RISTRISANSARAN ऋलभ्यां सह यथासङ्ख्यं ऋल इत्येतो वा स्याताम् , तौ च ऋकारलकारी ऋलभ्यां सह वा स्याताम् । पितृपभः, पो पिट ऋषभः, पितृषभः । लता, होतकारः । पक्षे होटलकारः । होतृकारः । तौ च, पिवृषभः । होल्लकारः । प- क्षे पूर्ववत् ॥ अस्तयोः ॥ १।२।५॥ तयोः पूर्वस्यानिनोलकारऋकारयोर्यथासङ्ख्यमूलभ्यां सह ऋ इति दीर्घः स्यात् । कृषभः । होतृकारः ॥ अपर्णस्येवर्णादिनैदोदरल् ॥१।२।६ ॥ अवर्णस्य इउऋलवर्णैः सह ए ओ अर अल् एते स्युः।। ४ यथासङ्ख्यमनुदेशः समसङ्ख्याकानाम् । देवेन्द्रः । नवोदकम् । महा ऋछिः । महा। हदिर्हेत्यादिना द्वित्वे महर्द्विः॥ धुटो धुटि स्वे वा ॥ १।३। ४८॥ व्यञ्जनात् परस्य लुक् । इति लुकि द्वित्त्वाभावे वा एकदमेकधम् ! एकदेऽपि छकि केवलैकवम् । महर्षिः। वरकारः॥ अदीर्घाहिरामैकव्यञ्जने ॥ १ ॥ ३ ॥ ३२ ॥ स्वराद रहस्सरवनस्य वर्णस्यानु द्वे रूपे वा स्याताम् । तवल्लकारः ॥ अन्वर्गस्यान्तस्थातः ॥ १।३ । ३३ ।। अनु द्वे वा स्तः ॥ तवल्कारः, 'द्वित्वं लस्यैव कस्यैव नोभयोरुभयोरपि । बबल्कारादिषु माबोध्यं रूपचतुष्टयम् । अन्वित्य- धिकारात् स्वक्क् त्वम्ग इत्यादौ कत्वे गवे च कृते पश्चावित्वम् ॥ऋणे प्रदशार्णवसनकम्बलवत्सरवत्सतरस्यार् ॥ १।२।७॥ अवर्णस्य ऋता सह ॥ प्राणम् । ऋणार्णम् ॥ ऋते तृतीयासमासे ॥१।२।८॥ अवर्णस्य ऋता सहार स्यात् । शीताः। तृतीयेति किम् । परमर्चः। समासे इति किम् । दुःखेनतः ॥ ऋत्यारुपसर्गस्य ॥१। २।९॥ उपसर्गावर्णस्य ऋकारादौ पातौ परे ऋता सह आर स्यात् । माछति ॥ नाग्नि वा ॥ १।२।१०॥ उपसर्गावर्णस्य ऋकारादौ नामावयवे धातौ परे ऋता सह वा आर स्यात्।मार्पभीयति । प्रर्षभीयति ॥ लत्याल्वा ॥१॥ २१११॥ उपसर्गावर्णस्य लुकारादौ नामावयवे घातौ परे लना सहाल वा ॥ उपारकारीयति, उपल्कारीयति ॥ ऐदौत्स- ध्यक्षः ।।१।२।१२॥ अवर्णस्य परैः सह ॥ तवैपा । तवैन्द्री। तबौदनः । तत्रोपगवः ।। जय ॥ १॥२॥१३॥ अवर्णस्य परेणोटा सहौत् स्यात् ॥ धौतः । धौतवान् ॥प्रस्यभैष्योदोदपूद स्वरेण.॥ १।२।१४ ॥ अवर्णस्य परेण ऐ औ ·SURESISTA आसनौ स्याताम् ।। औषः । पैष्यो । प्रौदः । मौदिः पौहः ।। स्वैरस्वैर्यक्षौहिण्याम् ॥ १।३.१५ ॥ अवर्णस्य परेण स्वरेण सह ऐ जो स्याताम् । खैर। झरी । नामग्रहणें लिङ्गविशिष्ट स्थापि ग्रहणम् । स्वैरिणी । अक्षौहिणी, सेना ॥ अनियोगे लुगेवे ॥१॥२॥ १६ ॥ अवर्णस्य लुक् । इहेव तिष्ठ । नियोगे तु इहैव तिष्ठ । गनियोगोऽनवधारणम् ॥ वौष्ठौतौ समासे ॥१॥२॥ १७ ॥ अवर्णस्य लुक् । विम्बोष्ठी । विम्बौछी । स्यूलोतुः । स्थूलौतुः। समासे इति किम् । हे रागपुत्रौष्ठं पश्य ॥ ओमाङि ॥१२॥१८॥ अवर्णस्य ओमि आङादेशे च परे लुक् स्यात् । अयोम् , आ जढा आढा, अघोटा, इदमेवाग्रहणं धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरणमिति ज्ञापयति ॥ उपसर्गस्यानिणेधेदोति ॥ '१ । २। १९ ॥ अवर्णस्य धातौ परे लुक् । मेलयति । पोखति । अनिणेषेति किम् । उपैनि । औषते ॥वा नानि ॥११२।२० ॥ नामावयवे एदोगदी धातौ परे उपसर्गावर्णस्य वा लुक् । उमेडकीयति । 'उपैडकीयति । मोषधीय- ति । मौषधीयति । दषि अत्र इति स्थिते ॥इवर्णादेरस्वे स्वरे यवरलम् ॥ १।२ । २१॥ यथासङ्ख्यम् । दध्- य् अत्र इति जाते अदीर्घाद्विरामेति द्वित्वे प्राप्ते ॥ स्थानीवावर्णविधौ ॥७।४।१०९॥ आदेशः स्थानिवद स्यात् न चेत् स्थानिवर्णाश्रयं कार्यम् ॥ स्वरस्य परे, प्राग्विधौ ॥७।४।११० ॥ वर्णविध्यर्थमिदम् । स्वरस्या. देशी परनिमित्तका पूर्व विधौ विधेपे स्थानीव स्यात् ।। इति स्थानिवद्भाचे प्राप्ते ॥ न सन्विङीयकिदिदीर्घासदि- धावस्क्लुकि ॥ ७॥ ४ । १११ ॥ स्वरस्यादेशः स्थानीव स्यात् इति पूर्वेणातिमसक्तस्थानिवद्भानिषेधः । दध्ध्य् अति जाते ॥ तृतीयस्तृतीयचतुर्थे ॥ १ ॥ ३ ॥ ४९ ॥ घुट आसनः । इति पूर्वधस्य दः ॥ पदस्य ॥२।१। ८९॥ संयोगान्तस्य लुक् । स च परे स्यादिविधौ च पूर्वमिन्मसन् द्रष्टव्यः । इति-यलोपे प्राप्ते, वहिरणस्प यस्या- सिद्धत्वान भवति ॥ ततोऽस्याः॥१।३ । ३४ ॥.अन्वर्गादन्तस्थाया द्वे वा स्याताम् । इति यद्वित्त्वे चातूरूप्यम् । ध्यत्र । ट्यत्र । दद्ध्य्यत्र । दद्ध्यत्र । इवर्गादेरिति पञ्चमीव्याख्याने दधियत्र । मध्वनः । पित्र:। लाकृतिः॥ + AL ·FAIRS न स्वर न्धि समभा. ४ ॥ SRIHSANSAR SHRISTISRORERASHISTOR पुत्रस्यादिन्पुत्रादिन्याकोशे ॥ १ । ३ ॥ ३८ ॥ तस्य न द्वित्त्वम् । पुत्रादिनी त्वमसि पापे । पुत्रपुत्रादिनी भव । आक्रोशे किम् । पुत्रादिनी २ शिशुपारी । पुत्रपुत्रादिनी २ नागी॥ हादर्हस्वरस्यानु नवा ॥ १ ॥ ३ ॥३१॥ सराद पराद्वित्त्वम् । अर्फः २ । ब्रम्म २ । अन्विति किम् ? प्रोण्णुनाव । दर्शनमित्यत्र द्वित्त्वे प्राप्ते ॥ न रात् स्वरे ॥१।३ । ३७ ॥ शिटो द्वित्त्वम् । दर्शनम् ॥ इस्वोऽपदे वा ॥ १।२।२२ ॥ इवर्णादीनामस्वे स्वरे न चेत् तो निमित्त निमिचिनावकत्र, पदे स्याताम् ॥ नदि एपा । इसविधानादसन्धिः । अत एव इस्यस्यापि इस्त्रः। नयेपा अपदे किम् । नयौ । नयर्थः । एदैतोऽयाय् ॥ १।२ । २३ ॥ स्वरे यथासङ्ख्यम् । नयनर । नायक: ॥ ओदौतोऽवात् ॥ १।२ । २४ ॥ स्वरे यथासङ्ख्यम् । लवनम् । लावकः ॥ स्वरे वा ॥१॥ ३ ॥२४॥ अवर्णभोभगोऽयोभ्यः परयोः पदान्तस्थयोर्वययोः स्वरे परे लुग्वा स चासन्धिः । पट इह । पटविह । त इह । तयिह ॥ व्यक्ये ।।१।२।२५ ॥ ओदौतोः क्यवर्ने यादौ प्रसये परे यथासङ्ख्यमवावौ स्याताम् । गन्यम् । नान्यति । अक्य इति किम् । औयत । प्रत्यये किम् । गोयूतिः । क्रोशद्वये गव्यूतिरिति पृषोदरादित्वात् ॥क्षयजय्यौ शक्ती ॥४।३ । ९० ॥ अत्र येऽय् निपात्यते । क्षेतुं शक्यं क्षय्यम् । जेतुं शक्यं जय्यम् । शक्तौ किम् । क्षेयम् । जेयम् क्रव्यः क्रयाथै ॥ ४।३।९१॥क्रयाय प्रसारितोऽर्थः क्रय्यः । अन्यत्र क्रेयः ॥नो रस्तद्धिते ॥१।२। २६ ॥ यादौ । पितरि साधु पित्र्यम् । तदिते किम् । जागृयात् ।। एदोतः पदान्तेऽस्य लुक् ॥ १।२ । २७ ॥ तेऽत्र । पटोत्र । पदान्ते किम् । नयनम् ॥ इतावतो लुरु ॥७।२। १४६ ॥ अव्यक्तानुकरणस्यानेक- स्वरस्य । पटव् इति पदिति ॥ न बित्त्वे ॥७॥२॥ २४७ ॥ वीप्सायामनुकरणस्य द्वित्त्वे सत्यतो न लुक् । पटतूपटदिति ॥ तो वा ॥७१ २ । १४८ ॥ द्वित्त्वे केवलतो वा लुक ! पटत्पटेति ॥ धुटस्तृतीयः ॥२॥ १७६ ॥ पदान्ते । पटपटदिति ॥ गोर्नान्योः ॥ १ ॥ २॥२८॥ पदान्तस्थस्यौतः । गवाक्षा । RE ·SEX नानीति किम् | गोक्षाणि ॥ स्वरे वाऽनक्षे॥१।२।२९॥ गोरोतः पदान्तस्थस्यावः स्यात् । गवारम् । गोs- ग्रम् । अनक्षे किम् । गोऽक्षम् । ओतः किम् । चित्रग्वर्थः ॥ इन्द्रे ॥ १।२।३०॥ इन्द्रस्थे स्वरे परें गोरोतः पदान्त- स्थस्यावः स्यात् । गवेन्द्रः । गवेन्द्रयशः॥ वात्यसन्धिः ॥ १।२ । ३१ ॥ गोरोतः पदान्तस्थस्प स्यात् । गोअग्रम् । गोऽयम् । गवाग्रम् ॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसूरिविजयसिंहसरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपे- तद्धिचन्द्रापरनामसद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविनशाखीय- तपोगच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायां हेममभायां स्वरसन्धिः ॥ , ॥ अथाऽसन्धिप्रकरणम् ॥ न सन्धिः ॥ १ । ३ । ५२ ॥ उक्तो वक्ष्यमाणश्च सन्धिविरामे न स्यात् । दधि अत्र । तत् लुनाति ॥ प्लु- तोऽनितौ ॥१।२।३२॥ खरेऽसन्धिः । देवदत्त ३ अत्र न्वसि । अनिताविति किम् । सुश्लोक ३ इति सुश्लोके- ति ॥ सम्मत्यसूयाकोपकुत्सनेष्वाद्याऽऽमन्यमादौ स्वरेष्वन्त्यश्च प्लुतः ॥७।४ । ८९॥ एतदूत्तेा- क्यस्यादिभूतमामन्त्र्य दिः स्यात् द्वित्त्वे चादौ स्वराणां मध्येऽन्त्यः स्वरः प्लुतो वा स्यात् । सम्मतौ, माणवक ३ माण- वक २ शोभनः खल्वसि | असूयायाम् , अभिरूपक ३ अभिरूपक २ रिक्तन्ते आभिरूप्यम् । कोपे, अविनीतक ३ अ- विनीतक.२ इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म । कुत्सने, शक्तिके ३ शक्तिके २ रिक्ता ते शक्तिः ॥ भर्त्सने पर्यायेण ॥७।४। १०॥ कोपेन निन्दाविष्करणं भर्त्सनं, तट्टतेर्वोक्यस्य यदामन्त्र्यं तद्धिः स्यात् द्वित्त्वे च क्रमेण पूर्वोत्तरपदयोः स्वरे- k ·हेमप्रभा. भः प्वन्त्यः प्लुतो वा स्यात् ॥ चौर ३ चौर चौर चौर ३ चौर चौर घातयिष्यामि त्वाम् ॥ त्यादेः साकाङ्क्षस्याङ्कन ॥७।४।९१ ॥ भर्त्सनार्थे वाक्यस्य स्वरेष्वन्त्यः स्वरस्त्यावन्तस्य वाक्यान्तराकाङ्क्षस्य अङ्ग इति निपातेन युक्तस्य प्लुतो वा स्यात् । अङ्ग कूज ३ (२) इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म । त्यादेः किम् । अङ्ग देवदत्त मिथ्या वदसि । साका- ङ्क्षस्यं किम् । अङ्ग पच ॥ क्षियाशी प्रैषे ॥७।४। ९२ ॥ क्षिया आचारभ्रेषः। एतद्वृत्तेर्वाक्यस्य स्वरेष्वन्त्यः वरस्त्यायन्तस्य पदस्य वाक्यान्तराकाङ्क्षस्य प्लुतो वा भवति । क्षियायां, स्वयं ह रथेन याति ३ उपाध्यायं पदाति गमयति । आशिषि, सिद्धान्तमध्येषीष्ठा ३ व्याकरणं च तात । असत्कारपूर्वकव्यापारणायाम् , त्वं ह पूर्व ग्रामं गच्छ ३ चैत्रो दक्षिणम् २ ॥ चितीवार्थे ॥७।४ । ९३ ॥ सादृश्यार्थे चिति प्रयुक्ते वाक्यस्य स्वरेष्वन्त्यः स्वरः प्लुतो वा स्यात् । अनिश्चित् भाया ३ व अभिरिवेत्यर्थः ॥ प्रतिश्रवणनिगृह्याऽनुयोगे ॥७।४। ९४ ॥ एतद्वृत्तेर्वाक्यस्य स्वरेवन्त्यः स्वरः प्लुतो वा स्यात् । परोक्ताभ्युपगमे, गां मे देहि भो हन्त ते ददामि ३ (२) स्वयं प्रतिज्ञाने नित्यः शब्दो भवितुमर्हति ३ (२) श्रवणाभिमुख्ये, भो देवदत्त किं माप ३ (२) उपालम्भे, अद्य श्राद्धमित्यात्य ३ (२) ॥ वि- चारे पूर्वस्य ॥ ७ । ४।९५ ॥ विचारः संशयः । तद्विपये संशय्यमानस्य यत्पूर्व तस्य खरेवन्त्यः स्वरः प्लुतो वा स्यात् अहिर्नु ३ रज्जुर्नु २ ॥ ओम प्रारम्भे ॥७।४।९६ ॥ स्वरः प्लुतो वा स्यात् । ओ ३ म् २ ऋषभं प्रण मत । प्रारम्भे किम् । ओम् ददामि ॥ हे प्रश्नाख्याने ॥७।४ । ९७ ॥ स्वरः प्लुतो वा । अकार्षीः कटं मैत्र, अ- कार्ष हि ३ (२) उत्तरेण सिद्धे नियमार्थमिदम् ॥ प्रश्ने च प्रतिपदम् ॥७।४ । १८॥ प्रश्नमनाख्यानार्थस्य वाक्य- स्य यत्पदं तस्य खरेष्वन्त्यः स्वरः प्लुतो वा स्यात् । प्रश्ने, अगमः ३ पूर्वा ३ न् प्रामा ३ न देवदत्त ३ । (२) प्रश्ना- ख्याने, अगम ३ म् पूर्वा ३ न् ग्रामा ३ न जिनदत्त ३ (२) दूरादामन्यस्य गुरुर्वैकोऽनन्त्योप लमृत् ॥७। ४ । ९९॥ वाक्यस्य यः स्वरेष्वन्त्यः स्वरो दूरादामन्त्र्यार्थपदस्थो गुरुरनन्त्योऽपि ऋदर्जस्वरश्च लकारश्चैका प्लतो वा PRE ·56 स्यात् ।। आगच्छ भो देवदत्त ३ (२) सक्तून् पिव देवदत्त देवदत्त देवदत्त ३ वा । आगच्छ भोः क्ल-मशिख (२)। कृष्णमि ३त्र (२)॥ हेहेष्वेषामेव ।।७।४ । १०० ॥ दूरादामन्त्र्यस्य सम्बन्धिपु स्वरः प्लुतो वा स्यात् हैश्मैत्र आ- गच्छ (२) आगच्छ मैत्र हे ३ (१) । अस्त्रीशद्रे प्रत्यभिवादे भोगोत्रनाम्नो वा ॥७।४।.१०१ ॥ यदभिया- दितो गुरुः कुशलानुयोगादिमद्वाक्यं प्रयुङ्क्ते तत्रास्त्रीशूद्रविषयकस्य वाक्यस्य स्वरेप्वन्त्यः स्वरो भोसो गोत्रस्य नाम्नो वामन्त्र्यस्यांशः प्लुतो वा स्यात् ।। अभिवादयेऽहं मैत्रोऽहं भोः, आयुष्मानेऽधि भो। ३ (२) अभिवादयेऽहं गार्य, आयु- मानेऽधि गाय ३ (२) राजन्यविशोरपि गोत्रत्वम् नाम्नः, आयुष्मानेऽधि देवदत्त ३ (२) प्रश्ना_विचारे च सन्धेय- सन्ध्यक्षरस्यादिदुत्परः ॥७।४। १०२ ॥ एषु प्रत्यभिवादे च वर्तमानस्य वाक्यस्य स्वरप्वन्त्यस्वरस्य सन्धेय- सन्ध्यक्षरस्य प्लुतो भवन् आकार इदुत्परः प्लुतो भवति ॥ एदैतोरिकारपरः ओदौतोरुकारपरः । प्रश्ने, अगम ३:, पूर्वा ३न् , ग्रामा ३ न्, अग्निभूता ३ इ । पटा ३ उ । अर्चायां, शोभनः स्वल्लसि अभिभूता ३ इ । पटा ३ उ । विचारे, वस्त- व्यं किं निग्रन्थस्य सागारिका ३ इ । उतानगारिके । प्रसभिवादे, आयुष्मानेऽधि अमिभूता ३ इ । पटा३ । सन्धेयेति किम् । कचि ३ , कुशल३म्, भवत्यो ३: कन्ये ३॥ तयोवी स्वरे संहितायाम् ॥७।४।१०३ ॥ प्लुता- कारात् परयोरिदुतोः स्वरेपरे संहितायां स्वौ स्याताम् । अगमः ३, अग्निभूता ३ यत्रागच्छ । अगमः ३ । पटा ३ वत्रा- च्छ । संहितायां किम् । अन्ना ३ इन्द्रम् । स्वे दीर्घवस्यास्त्र स्वरे इस्वत्वस्य वाधनाथ वचनम् ॥ इ ३ वा ॥ १।२ । ३३ ॥ प्लुतः स्वरे परेऽसन्धिः । लुनीहि ३ इति लुनीहीति । उभयत्र विभाषेयम् ॥ ईदूदे द्विवचनम् ॥ १।२ । ३४ ॥ ई ऊ ए इत्येवमन्तं द्विवचनम् स्वरे परेऽसन्धिः । मुनी इह ।। साधू एतौ । माले इमे । पचेते इति ॥ अदोमु- भी॥१॥२॥ ३५ ॥ स्वरे असन्धी स्याताम् । अमुमुईचः । अमी अश्वाः ॥ चादिः स्वरोऽनाङ् ॥ १।२। ३६ ॥ स्वरेऽसन्धिः स्यात् । अ अपेहि । इ इन्द्रं पश्य । आ एवं किल मन्यसे । आ एवं नु तत् । अनाङिति किम् ।

·व्य ३॥ सनि आ उष्णमौष्णम् । “ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमात छिन्त विद्याद्वाक्यस्मरणयोरन्ति ॥ १॥ ओ: दन्तः॥१॥२३७॥ चादिः स्वरेऽसन्धिः । अहो अत्र | सौ नवेतौ ॥ १।२ । ३८ ॥ सिनिमित्त ओदन्त इतौ वासन्धिः । पटो इति पटविति ॥ ॐ चोञ् ॥ १।२ । ३९ ॥ उञ् चादिरितो वा सन्धिरसन्धौ चोञ् ऊँ वा स्यात् । उ इति । ऊँ इति । मिति ॥ अञ्वर्गात स्वरे वोऽसन् ॥ १।२॥ ४० ॥ पर उनो वा स्यात् । क्रुङ् वास्ते । उ आस्ते असत्त्वाद्वित्वम् ॥ अइउवर्णस्यान्तेऽनुनासिकोनीदादेः ॥ १।२। ४१ ॥ पदान्ते वा स्यात् । साम २ । कुमारी २ । मधु २ । ईदेदिसादिसूत्रसम्बन्धिनो निषेधः किम् । अग्नी । अमी । किम् ।। ।। इति श्रीतपागच्छाचार्यविजयदेवसरिविजयसिंहमूरिपट्टपरम्परापतिष्ठितगीतार्थसादिगुणोपेत- दिचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविमशाखीयतपो- गच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसरिविरचितायां हेमप्रभायां असन्ध्यधिकारः॥ SekRSASRRESS ॥ अथ व्यञ्जनसन्धिः॥ तृतीयस्य पञ्चमे ॥ १।३।१॥ पदान्तस्यानुनासिको वा स्यात् । ककुम्मण्डलम् । ककुमण्डलम् ।। प्रत्य- ये च ॥ १।३ । २॥ पदान्तस्थस्य तृतीयस्य पञ्चमे नित्यमनुनासिकः । वाङ्मयम् । च उत्तरत्र वानुवृत्यर्थः ॥ त- तो हश्चतुर्थः ॥ १।३।३॥ पदान्तस्थात् पूर्वसवर्गों वा । वाग्धीनः । वाग्हीनः तृतीयात् किम् । माङ् हसति ॥ अ- घोषे प्रथमोशिटः॥१।३।५॥धुटः स्यात् । भेत्ता. प्रथमादधुटिशच्छः ॥१।३ । ४.॥ पदान्तस्थाद्वा स्मात् । वाक्छुः । वाक्शूरः ॥ नोऽप्रशानोऽनुस्वारानुनासिकौ च पूर्वस्याधुट्परे ॥१॥३८॥ पदान्तस्थस्य- ·८ 35 SAR +R चटते सद्वितीये परे शपसाः स्युः । भवांश्चरः । भवॉश्चरः । भवाळ्यतिर । भवाष्टकः २ । भवष्ठिकारः २ । भयां- स्तनुः २ । भवांस्युडति २ । अपशान इति किम् ? । प्रशान् चरः। अधुट्यर इति किम् ! । भवान्त्सरुकः। पदान्त इत्येव । भवन्तः॥ पुमोऽशिव्यघोषेऽख्यागि रः॥ १।३।९॥ अधुट्परेऽनुखारानुनासिकौ च पूर्वस्य । पुमिति पुंसोः सलुक्यनुकरणं 'कोकिल इति जाते ॥ पुंसः॥२ । ३ । ३ ॥ रेफस्य कखपफेपु सः स्यात् । पुस्कोकिलः २ । पुं- स्पुत्रः २ । अशिटि किम् । पुंशिरः । अघोपे किम् । पुंदासः । अधुट्परे किम् । पुंक्षीरम् ।. अख्यागीति किम् । पुं- ख्यानम् ॥ नृनः पेषु वा ॥ १।३ । १० ॥ नस्य रः स्यात् अनुस्वारानुनासिकौ च पूर्वस्य । नुर् पाहि इति जाते ।। ॥: कखपफयोः कापौ ॥ १।३।५॥ पदान्तस्य यथासङ्ख्यं वा स्याताम् । → पाहि पाहि ॥ पदान्ते विसर्गस्तयोः ॥ १।३ । ५३ ॥ निरामाधोपयोः । नृपाहि । नृ:पाहि । नृन् पाहि ॥ शषसे शपसं वा ॥१।३।६॥ पदान्ते रस्य कश्शेते । कः शेते । कपण्डः। कः पण्डः । कस्साधुः । फा साधुः॥ चटते सदितीये ॥ १।३।७॥ पदान्ते रस्य । यथासङ्ख्यं शपसा नित्यं स्युः ॥ कश्वरः । कश्छन्नः। कप्टः । कष्ठः । कस्तः । कस्थः॥ दिः कानः कानि सः ॥ १।३।११॥ अनुस्वारानुनासिकौ च पूर्वस्य । कांस्कान् । काँस्कान् । द्विरुक्तस्येति किम् । कान् कान् पश्यति ॥ तौ मुमो व्याने स्वौ ॥ १।३ । १४ ॥ म्वागमस्य पदान्तस्थस्य च मस्य व्यञ्जने परे त- स्यैव स्वावनुस्वारानुनासिकौ क्रमेण स्याताम् । चंक्रम्यते । चक्रम्यते । त्वं करोपि । बङ्करोपि । कं वः । कम्यः॥ म- नयवलपरे हे ॥ १।३ । १५ ॥ पदान्तस्य मस्यानुस्वारानुनासिकौ स्वौ क्रमात् स्तः । किं मलयति । किम्मलयति । किं नुते । किन्नुते । किं ह्यः। किय॒ह्यः । किं हलयति । किव्हलयति । किं हादते किलँहादते ॥ सम्राट् ॥१॥ ३ ॥१६॥ समो मस्य राजतौ किवन्ते परे अनुस्वाराभावो निपात्यते । सम्राट् । सम्राजौ ॥ स्सटि समः॥१।३ । १२॥ सः स्या- दनुस्वारानुनासिकौ च पूर्वस्य क्रमेण । संस्स्का । सँस्स्कर्ता ॥ लुक् ॥ १।३ । १३ ॥ समो मस्य स्टॅटि स्यात् । स- ·हंगप्रभा. ॥ ७ ॥ स्कर्ता ॥ गोः कटावन्ती शिटि न वा ॥ १।३ । १७॥ पदान्तस्ययोः । माछते । माशेते । माड्शते । सुग- ण्छेते । मुगण्दशेते सुगणशेते ॥ शिव्यायस्य द्वितीयो वा ॥ १।३ । ५९ ॥ प्राशेते । अफ्सराः । अप्सरा ॥ इनः सा त्सोऽश्चः ॥ १।३ । १८ ॥ पदान्तस्थात् वा ।। पड्त्सीदन्ति । पद सीदन्ति । भवान्साधुः । भवान् सा- धुः । श्रावयववेत्सों न स्यादिति किम् । पद्च्योतन्ति ॥ नः शिक्च् ॥ १।३ । १९ ॥ पदान्तस्थस्य वा स्यात् । भवाञ्छूरः । भवाञ्च् शूरः । भवाञ् शूरः । धुटो धुटीति लुकि भवाञ्छूरः । अश्व इसेव । भवाञ्चोतति ॥ हस्वान नो वे ॥ १।३ । २७ ॥ पदान्तस्य स्वरे परे स्याताम् । ऋङिह । सुगणिह कुर्वभास्ते । स्वरेभ्यः ॥ ११:३ । ३० ॥ छस्य द्वित्त्वम् । इच्छति । वहुवचनात् पदान्त इति निवृत्तम् ॥ अनाङ्माङो दीर्घावाच्छः ॥ १।३ । २८ ॥ पदान्तस्थात् द्वे स्याताम् । कन्याच्छत्रम् । कन्याछन्नम् । अनाङ्माङ इति किस् । आच्छाया । माच्छिदत् ॥ प्लुता- बा ॥ १ ॥ ३ ॥ २९ ॥ पदान्तस्थादीर्घस्थानाच्छस्य द्वे रूपे स्याताम् ॥ आगच्छ भो इन्द्रभूते ३ च्छन्नमानय, छत्र- मानय ॥ शिटः प्रथमदितीयस्य ॥ १।३ । ३५ ॥ द्वित्त्वं वा स्यात् । त्वं करोपि । त्वं करोपि । वं क्खनसि । त्वं खनसि ॥ ततः शिटः॥ १।३ । ३६ ॥ वा द्वित्त्वम् । तच्श्शेते । तच शेते । प्रथमद्वितीयाभ्यां किम् । भवान् साधुः ॥नां धुड्वर्गेऽन्त्योऽपदान्ते ॥ १।३ । ३९॥ निमित्तस्यैवानु स्यात् । गन्ता । कम्पिता । बहुवचनं वर्णान्तरवा- धनार्थम् । तेन कुर्वन्तीति सिद्धम् । अन्वित्यधिकाराद् व्यक्ता ॥ शिड्ढेऽनुस्वारः ॥११३ । ४०॥ अपदान्त- स्थानां नामनु स्यात् । पुंसि । दंशः। बृंहणम् ॥ उदः स्थास्तम्भः सः॥ १।३ । ४४ ॥ लुक् स्यात् ।। उत्थाता । उत्तम्भिता ॥ तवर्गस्य श्चवर्गष्टवर्गाभ्यां योगे चटवंगौं ।। १।३।६० ॥ यथासङ्ख्यम् ॥ तच्शते । तचारु । पेष्टा । तट्टीका । ईट्टे ॥ सस्य शषौ ॥ १।३ । ६१॥ अवर्गष्टवर्गाभ्यां योगे यथासङ्ख्यं स्याताम् ॥श्योतति । दो- प्यु । घम्भपि ॥ न शात् ॥ १।३ । ६२॥ तवर्गस्य चवर्गः ॥ अश्नाति । प्रश्नः ॥ पदीन्ताहवर्गादनानगरी.

·RECE 35 नवतेः।।१।३१६३ ॥ तवर्गस्य सस्य वर्गपी न स्याताम् ॥ पण्नया: । पट्स । अनाम्नगरीनवतेरिति किम् । पण्णाम् । पण्णगरी । पण्णवतिः ।। षि-तवर्गस्य ॥ १।३.६४॥ पदान्तस्थस्य टवर्गों न स्यात् । तीर्थकर पोडशः शान्तिः॥लि लौ॥१।३ । ६५ ॥ पदान्तस्थस्य तवर्गस्य स्याताम् । तरलूनम् । भवालुनाति । "आसनः" इ. त्येव सिद्धे द्विवचनमन्यत्र अनुनासिकस्थानेऽप्यननुनासिकार्यम् । अष्टाभिः ॥ व्यञ्जनात् पश्चमान्तरस्थायाः सरू- पे वा ॥११३ । ४७ ॥ लुक् ॥ क्रुश्चोडौ । क्रुडौ । अड्डौ । आदित्यो देवतास्य । आदित्यः ।.आदित्ययः॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसूरिविजयसिंहसू रिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थखादिगुणोपेतद्धि- चन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसविग्नशाखीयतपोगच्छा- चार्यश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायां हेमप्रभायां व्यञ्जनसन्धिः । SERECEIGISTERE ॥ अथ रेफसन्धिः॥ ॥ ख्यागि ॥ १।३ १५४॥ पदान्तस्थस्य रस्य विसर्ग एव । का ख्यातः ॥ शिव्यघोषात ॥१॥३१५५ ॥ पदान्तस्थस्य रस्य विसर्ग एव स्यात् । वासः क्षौमम् । अद्भिः प्सातम् ॥ व्यत्यये लुग्या ॥१।३ । ५६ ॥ शिटः परोऽघोष इति व्यत्ययः, तत्र सति पदान्तस्थस्य रस्य लुग्वा स्यात् । चक्षुश्चोतति । चक्षु- 'श्चोतति । चक्षुः थोतति ॥ नमस्पुरसो गतेः कखपकि ः सः॥२।३।१॥ नमस्कृत्य । पुरस्कृत्य । गत किम् । नमः कला । साक्षादादिखानमसो वा गतिसंज्ञा । तिस्रः पुरः करोति । अनन्ययत्वात् पुरोऽस्तमव्ययमिति न गतिसंज्ञा ॥ तिरसो वा ॥२।३।२॥ गतेरस्य कखपफि सः स्यात् । तिरस्कृत्य । तिरस्कृत्य । गतेः किम । तिरस्कृत्वा का? गतः ॥ शिरोधसः पदे समासैक्ये ॥२॥३॥४॥२ सः स्यात् । शिरस्पदम् । अधस्पदम् SH ·रेफस- न्धिः समासे किम् । शिरः पदम् । ऐक्य इति किम् । परमशिरः पदम् ॥ अतः कूकमिकसकुम्भकुशाकर्णीपात्रेलव्य- यस्य ॥२।३।५॥ सा स्यात् तौ चेनिमित्तनिमित्तिनावकत्र समासे स्याताम् । अयस्कृत् । यशस्कामः । अ- यस्कंसः । पयस्कुम्भः । अयस्कुशा । अयस्कर्णी । अयपात्रम् । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया, पयस्कुम्भी । शुनस्कर्णः। भा- स्कर इति तु कस्कादिः । कमिग्रहणेनैव कसे लब्धे कंसग्रहणं ज्ञापयति उणादयोव्युत्पन्नानि नामानीति ॥ प्रत्यये ।।२ ।३।६॥ अनव्ययस्य रस्य पाशकल्पके सः स्यात् । पयस्पाशम् । पयस्कल्पम् । यशस्कम् ॥ रोः काम्ये ॥२।३१७ ॥ अनव्ययस्य रोरेव काम्यप्रत्यये सः स्यात् । पयस्काम्यति । नियमः किम् । अहः काम्यति ॥ नामिनस्तयोः षः ॥२॥२०॥ पूर्वसूत्रद्वयविषये नामिनः परस्य रस्य षः स्यात् । सर्पिपाशम् । सर्पिष्काम्यति । तयोरिति किम् । मुनिः करोति । गीः काम्यति ॥ निहिराविष्प्रादुश्चतुराम ॥२॥३९॥रस्य कखपफि षः स्यात् । निष्कृतम् । इत्यादि। बहुवचनानिस्दुसोरपि । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वान्नैष्कुल्यमित्यादि ॥ सुचो वा ॥२।३ । १० ॥ सुजन्तस्य रस्य कखपफि पो वा स्यात् । द्विष्करोति । द्विः करोति २ । चतुष्फलति ३ ॥ वेसुसोऽपेक्षायाम् ॥२ । ३ । ११ ॥ स्थानिनिमित्तयो. रस्य कखपफि पा स्यात् । सर्पिष्करोति ३ । धनुष्खादति ३ । अपेक्षायां किम् । परमसर्पिःकुण्डम्। इससोः प्रत्यययोर्ग्रहणादिह न भवति । मुहुः पठति ॥ नैकार्थेऽक्रिये ॥२॥ ३ ॥१२॥ न विद्यते क्रिया प्रनिनिमित्तं यस्य तस्मिन् समानाधिकरणे पदे यत्कखपर्फ तन परे इसुस्पत्ययान्तस्य रस्य पो न स्यात् । सर्पिः कालकम् । यजुः पीतकम् । एकार्थ इति किम् । सर्पिष्कुम्भे ३ । अक्रिय इति किम् । सर्पिष्क्रियते ३ ॥ समासेऽसमस्तस्य ॥२।३।१३ ॥पूर्वेण इसस्पत्ययान्तस्य र कखपफि पः स्यात् । सर्पिष्कुम्मः । धनुष्खण्डम् । समासे इति किम् । तिष्ठतु सर्पिः पिय त्वमुदकम् । असमस्तस्येति किम् । परमसर्पिःकुण्डम् ॥ भ्रातुपुत्रकस्कादयः ॥२ । ३ । १४॥ यथासङ्ख्यम् कृतपत्वसत्त्वाः साधवः । भ्रातुष्पुत्रः । परमयजुष्पात्रम् । कस्कः । कौतस्कृतः । बहुवचनमांकृतिगणार्थम् ॥ वाहर्प- 57 ·ॐॐ त्यादयः॥ १।३।५८॥ यथायोगमकृतविसर्गाः, कवोत्वाभावाचः स्युः । अहर्पति । अहः पतिः २ । प्रचेता. रान जन् । प्रचेतो राजन् ॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छार्यविजयदेवसरिविजयसिंहमूरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेत- द्विचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविमशाखीयतपो- गच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसरिविरचितायां हेमप्रभायां रेफसन्धिः॥ • ॥ अथ स्यादिसन्धिः॥ ॥ देवस् अर्घ्य इति स्थिते ॥ ॥ सो रुः ॥२ । १ । ७२ ॥ पदान्ते । उकार इत् । देवर् अर्घ्य इति जाते ॥ अतोऽति रोरुः ॥ १।३। २० ॥ अवर्णस्येत्योत्वे, एदोत इत्यकारलकि देवोर्च्यः ॥ घोषवति ॥ १।३ । २१॥ आत् परस्य पदान्तस्थस्य रोः रु: स्यात् ॥ धर्मो जेता । रोरित्यनुवन्धान्नेह । प्रातरत्र । धातगच्छ ॥ अवर्णभोभगोऽघोलुंगसन्धिः ॥ १।३। २२ ॥ पदान्तस्थस्य रो!षवति । देवा यान्ति । भो यासि । भगो हस । अघोवद । भोस् भगोस् अघोस् इति आम- न्त्रणार्थाः सकारान्ता अव्ययाः॥ व्योः॥१।३ । २३ ॥ अवर्णात् परयोः पदान्तस्थयोयॊोपवति लुक् स्यात् ।। वृक्ष याति । अव्य याति । वृक्षश्चमव्ययं चाचक्षाणो वृक्ष अव्यय ॥ रोर्यः॥ १।३।२६ ॥ अवर्णभोभगोऽयोभ्यः परस्य स्वरे परे ॥ कयॉस्ते । भोपॅत्र । भगोत्र । अघोपॅन । स्वरे वेति पक्षे यलोपे क आस्ते । भो अत्रेत्यादि । अस्प- ष्टाववर्णात्वनुनि वा ॥ १।३ । २५ ॥ अवर्णभोभगोऽयोभ्यः परयों पदान्तस्थयोर्वययोरीषत्स्पृष्टतरौ वयावेव FREE ·हेमप्रभा. Al खरे परे स्याताम् । अवर्णातु परयोयोरुनवर्षे स्वरे परेऽस्पष्टौ वा स्याताम् ॥ पटवू २ । असावु २ । कयु २ । भो- यत्र २ । इत्यादि । पटविह ३ । तयिह । ३॥ अहः ॥२।१।७४ ॥ पदान्ते रुः स्यात् ॥ स चासन् परे स्यादि- विधौ च पूर्वस्मिन् । दीर्घाहा निदाघः । अहोभ्याम् ॥रो लुप्यरि ॥२।१ । ७५ ॥ पदान्तेऽझोऽरेफे परे स्यादेर्लुपि सत्यां र: स्यात् ॥ रुखापवादः । अहरधीते अहर्दत्ते । लुपीति फिम् । हे दीर्घाहोऽत्र । अरीति किम् । अहोरूपम् ॥ ॥रो रे लुग्दीर्घश्वादिदुतः॥१।३ । ४१ ।। अनु । पुना रपते । अग्नी रथेन । पटू राजा । अन्विति किंम् । मनो- रथः ॥ ढस्तड्ढे ॥ १।३ । ४२ ॥ तनिमित्ते ढे ढस्यानु लुक् दीर्घश्चादिदुतः । माढिः । लीढम् । गूढम् । तड्ढे किम् । मधुलिड् ढौकते ॥ तदः सेः स्वरे पादार्था ॥१।३।४५ ॥ लुक् स्यात् । नियतपरिमाणमात्राक्षरपिण्डः पादः । सैप दाशरथी रामः । सा चेत् पादपूरणीति किम् । स एष भरतो राजा ॥ एतदश्च व्यञ्जनेऽनग्नसमासे ॥१॥ ३ । ४६ ॥ तदः सेलक् स्यात् । एष दत्ते । स लाति । अनग्नन्समासे किम् । एषकः कृती। सको याति । अनेषो याति । असो वाति ॥" संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥१॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवमूरिविजयसिंहमूरिपट्टपरम्पराप्रतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपे- तविचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविप्रशाखीय- तपोगच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसरिविरचितायां हेमप्रभायां स्यादिसन्धिः॥ ॥ अथ स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः॥ ॥ अधातुविभक्तिवाक्यमर्थवन्नाम ॥ १।१ । २७ ॥ शब्दरूपम् । इति नामत्वे ततः सौ रुत्वे विसगै घ ·देवः। समाजामर्थेनकः शेषः ॥३।१।११८॥ सहोक्तौ गम्यायामन्ये निवर्तन्ते ॥ स्यादावसङ्ख्येयः ॥ ३ ॥ १।११९॥ सर्वस्मिन् स्यादौ विभक्तौ तुल्यरूपाणां सहोक्तानेकः शिष्यते न तु-सङ्ख्येयवाची । इति वैकशेपे द्विवचने देवौ । बहुवचने देव जस् इति स्थिते ॥ अत आः स्यादौ जस्भाम्ये ॥१॥४१॥ लुगस्याऽदेत्यपदे ।.इत्यस्यापंवादः। देवाः ॥ समानादमोऽतः ॥ १।४ । ४६ ॥ स्यादेर्लक् स्यात् । देवम् । देवौ ॥ शसोऽता सश्च नः पुंसि ॥ १।४ । ४९ ॥ शसोऽता सह पूर्वसमानस्य दीर्घस्तत्सभियोगे च पुंसि सो नः ॥ देवान् ॥ टाङसोरिनस्यौ ॥१।४।५ ॥ आत्परयोः । देवेन । देवाभ्याम् । ३॥भिस ऐस् ॥ १।४।२॥ आत्परस्य स्यादेः ॥ देवैः । ऐस्करणं सन्नि- •पातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति परिभाषाया अनित्यले गमकम् । तेनातिजरसैः ॥ डेडस्योर्यातौ ॥१।४ । ६ ॥ आत्परयोः ॥ देवाय ॥ एबहुस्भोसि ॥ १।४।४ ॥ अतः स्यादौ । देवेभ्यः । २ । देवात् । देवस्य । देवयोः ॥२॥ ह्रस्वापश्च ॥ १। ४ । ३२ ॥ ह्रस्वान्तादावन्तात् सीदन्ताच्च परस्यामो नाम् स्यात् ॥ दीर्घा ना- म्यतिसूचतसृषः ॥ १।४। ४७॥ पूर्वसमानस्य । देवानाम् । अषू इति प्रतिषेधानकारव्यवधानेऽपि दीर्घः । प. श्वानाम् । देवे । देव सु इयत्रत्वे कृते । नाम्यन्तस्थाकवर्गात्पदान्तः कृतस्य सः शिड्नान्तरेअपि ॥२॥३ १५ ॥ कृतस्थस्य वा प: स्यात् । देवेषु । शिटा नकारेण चेति प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तेर्नेह । निस्से । शिग्रहणेनैव सिद्धे नकारोपादानं मस्थानानुस्वारव्यवाये निषेधार्थम् । पुंसु । मुहिन्मु । पदमध्ये किम् । दधिसेक् ॥ वृत्त्यन्तोऽसषे ॥१।१ । २५ ॥ परार्थाभिधायी समासादित्तिस्तस्या अन्तः पर्द न स्यात् । सस्य पत्वे तु पदमेव । इति सेक् शब्दे सस्य पदादित्वम् ।। अदेतः स्यमो क् ॥ १।४। ४४ ॥ आमन्त्र्यवृत्तेः । हे देव । स्यादेशत्वेनैवामोऽपि लुसिद्धौ पृथग्वचनं अम एवादेशस्य लुगिति नियमार्थम् । तेन कतर इत्यादि सिद्धम् । एवं जिनादयः । सर्व, विश्व, उभ, उभ- यद्, अन्य, अन्यतर, इतर, इतर, उतम, त्व, त्वत् , नेम, समसिमौ साथी, पूर्वपरावरदक्षिणोचरापराधराणि व्यव- ॐॐ ·०॥ पुल्लिा स्थायाम् , स्वमज्ञातिधनाख्यायाम, अन्तरं वहिर्योगोपसङ्ख्यानयोरपुरि, त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदसू, एक, द्वि, युष्मद्, भवतु, अस्मद्, किम्, इत्यसंज्ञायां सर्वादिः । सर्वः । सौं २ ॥ जस इ. ॥१॥४॥९॥ सर्वा- देरदन्तस्य । सर्वे । तृतीयैकवचने सर्वेन इति नाते ॥रवर्णान्नोण एकपदेऽनन्त्यस्यालचटतवर्गशसान्तरे ॥२ । ३ । ६३ ॥ सर्वेण । निमित्तानधिकरणनिमित्तिमत्पदाघटितत्वमेकपदत्वमित्यतो नेह । रामनाम । लादिवर्जनं किम् । विरलेन । मूर्छन । दृढेन । तीर्थेन । रशना । रसना । अनन्त्यस्येति सर्वान् ॥ सर्वादेः स्मैस्मातौ ॥ १।४।७॥ अदन्तस्य डेन्डस्योः । सर्वस्मै । सर्वस्मात् ॥ अवर्णस्यामः साम् ॥ १॥ ४॥ १५ ॥ सर्वादेः। एत्वे पत्वे च । सर्वेपाम् ॥ : स्मिन् ॥ १।४।८॥ सर्वांदेरदन्तस्य । सर्वस्मिन् । शेष देववत् । तत्संबन्धिविज्ञानात् सर्वादिकार्य गौणे न भवति अतिसर्वाः । अतिसायेसादि । एवं विश्वादयोप्यदन्ताः । सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहण- मिति न्यायाद्विश्वशब्द' सर्वार्थों गृशते न जगद्वाची।। उभशब्दस्य द्विवचनस्वार्थिकप्रत्ययविषयत्वात् स्मायादयो न सम्भवन्ति गणपाठस्तु हेत्वर्थपयोगे सर्वविभक्त्यर्थः । उभौ २ हेतू । उभाभ्याम् ३ हेतुभ्याम् । उभयोः २ हेत्वोः । उभयकारो- ड्यर्थः । उभयो मणिः । उभये देवमनुष्याः । नास्य द्विवचनम् । अन्यसै । अन्यतरस्मै । डतरेणैव सिद्धेऽस्योपादानं 'डतममत्ययान्तान्यतमशब्दस्य सर्वादित्वनिवृत्त्यर्थम् । अन्यतमाय । इतरमै । डतरडतमौ भत्ययौ । तयोः स्वार्थिकलात् प्रकृतिद्वारेणैव सिद्धे पृथगुपादानमत्र प्रकरणेऽन्यस्वार्थिकमत्ययान्तानामग्रहणार्थमन्यादिलक्षणदार्थ च। कतरस्मै । कतमस्मै । नेह । सर्वतमाय । त्वशब्दोऽन्यार्थः। त्वस्मै । त्वच्छब्दः समुच्चयपर्यायः। गणपाठे तस्य हेत्वर्थमयोगे सर्वविभक्त्यादयः प्रयो- जनम् । त्वतं हेतुमित्यादि अज्ञातात्वतः त्वकता नेमशब्दोऽर्धार्थः ॥ समसिमौ सर्वांयौ । ततो नेह 1 समाय दशाय धावति । स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था । तत्र पूर्वादयः सप्त सर्वादयः । नेह। दक्षिणाय गाथकाय देहि । दक्षिणायै द्विजाः स्पृहयन्ति । स्वशब्द आत्मात्मीययोर्यत्स्वस्मै रोचते तत्स्वस्मै ददाति । ज्ञातौ धने च नं । स्वाय दातुं स्वाय ॥१ ·R . RSSREPRESEARSSES स्पृहयंति । वहिर्भावेन बाटेनं वा योगे उपसंव्याने उपसंवीयमाने चार्थेऽन्तरशब्दो न चेद्वहियोगेऽपि पुरि वर्चते । अ- न्तरस्मै पटाय । अन्तरस्मै गृहाय । नेह । अन्तरायै पुरे क्रुद्धयति । अयमनयोः पर्वतयोरन्तरात् तापस आयातो मध्या- दित्यर्थः । एकमै । द्वियुप्मद्भवत्वस्मदां स्मायादयो न सम्भवन्तीति सर्वविभक्क्यादयः प्रयोजनं गणपाठस्य । सर्वेऽप्य- मी संज्ञायां न सर्वादयः । तेन सर्वो नाम कश्चित् तस्मै सर्वाय ॥ नवभ्यः पूर्वेभ्य इ स्मात् स्मिन् वा ॥१।४। १६ ॥ अदन्तेभ्यो जस्ङसिङीनाम् ॥ पूर्व । पूर्वाः । पूर्वस्मात् । पूर्वांत् । पूर्वस्मिन् । पूर्व । शेपं सर्ववत् । एवं परादयः ॥न सर्वादिः।। १ । ४ । १२॥ द्वन्द्वे सर्वादिः । पूर्वापरात् । पूर्वापरे । कतरकतमानाम् । कतरकतमकाः । अत्र सर्वादित्वनिषेधात् कमत्यये स्वार्थिकमत्ययान्ताग्रहणात् द्वन्द्वे वेति जस इन स्यात् ॥ दन्छे वा ॥१।४।११ ॥ द्वन्द्वसमासस्थस्यादन्तस्य सर्वादेः जस इर्वा स्यात् । पूर्वापरे । पूर्वापराः । शेपं देववत् ॥ तृतीयान्तात्पूर्वावरं योगे॥ ॥१।४।१३ ॥ परं सर्वादि न स्यात् । मासेन पूर्वाय । मासपूर्वाय । दिनेनावराय । दिनावराय । सम्बन्धे किम् । यास्यति चैत्रो मासेन पूर्वस्मै दीयतां कम्बलः । तीयं डिस्कार्ये वा ॥ १।४।१४ ॥ सर्वादिः। द्वितीयस्मै द्विती- यायेत्यादि । शेषं देववत् । अर्थवतः प्रदिपदोक्तस्य च ग्रहणानेह पटुजातीयाय । मुखतीयाय ॥ नेमार्धप्रथमचरम- तयायाल्पकतिपयस्य वा ॥ १।४।१०॥ अदन्तस्य जस इः । नेमे नेमाः। शेषं सर्ववत् । अर्धे अर्धाः । प्रथमे प्रथमाः। चरम चरमाः। तयायौ प्रत्ययौ । द्वितये द्वितयाः। द्वये द्वयाः । अल्पे अल्पाः । कतिपये कतिपया। शेषं देववत् । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् संज्ञायां न स्यात् । अर्धे नाम केचित् । निर्जरः ॥ जराया जरस्वा ॥२॥ १ । ३॥ स्वरादौ स्यादौ परे । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् । जरशब्दस्यापि जरस् । निर्जरसौ । निर्जरसः । २ । निर्ज- रसम् । इनादीन् बाधित्वा परत्वाज्जरस् । निर्जरसा । निर्जरसैः । निर्जरसः। २ । निर्जरसोः २ । निर्जरसाम् । निर्जरसि । शेषं पक्षे च देववत् ॥ मासनिशासनस्य शसादौ लुग्वा ॥२।१ । १००॥ स्यादौ । मासः । मासा । मास्भ्याम् RE ।

·मममा. पुद्धि १२॥ इति स्थिते ।। नामसिदव्यञ्जने ॥१॥१॥ २१॥ पदं स्यात् । सो रुः । अवर्णभो-इति लकि । माभ्याम् । ३ । माभिः । माभ्यः । २ । मासः २ । मासोः । २ । मासाम् । मासि । मासु २ । पक्षे धुटि च देववत् । अयिति किम् । वाच्यति । अन्तर्वतिन्या विभक्त्या पदत्वे सिद्धे सिद्ग्रहणं नियमार्थम् । तेन प्रत्ययान्तरे न भवति । भागवतम् । दन्तः ॥ दन्तपादनासिकाहृदयासृग्यूषोदकदोर्यकृच्छकृतो दत्पन्नस्हृदसन्यूषन्नुदन्दोषन् यकन् शकन् वा ॥२ ! १ । २०१॥ शसादौ स्यादौ । दतः । दन्तान् । पाद: । पदः । पादान् । इसादि । यूपः ।। अनोऽस्य ॥२।१। १०८ ।। डीस्यायघुट्स्वरे लुक् । यूष्णः । यूष्णा ॥ नानो नोऽह्नः ॥२।१ । ९१ ॥ पदान्ते लुक् स चासन् स्यादि. विधौ । यूपभ्याम् । यूपभिः । यूपसु । असत्त्वाद् दीर्घत्वादि न भवति । अनहः किम् । अहरेति । अहोरूपम् । अत्र परविधौ रेफरुत्वयोरसत्त्वान लोप: स्यात् । सावकाशं च तदुभयं सम्बोधने ॥ ईडौ वा ॥२।१ । १०९॥ अनो ऽस्य लुक् । यूष्णि यूपणि ।। पक्षे देववत् ॥ यः ॥ सङ्ख्यासायवेरहस्याहन्डौ वा ॥ १।४। ५०॥ यति । बहनि । बहे । शेषं देववत् ॥ एवं सायमहः सायाह्नः । विगतमहो व्यहः । इत्यदन्ताः । विश्वपाः । शसि ॥ लु- गातोऽनापः ॥२।१ । १०७॥ डीस्याधघुदस्वरे ॥ विश्वपः । विश्वपा । विश्वपे । इसादि एवं हाहाः । अनाप इति किम् । शालाः । इत्यादन्ताः। मुनिः ॥ इदुतोऽस्त्रेरीदूत् ॥ १। ४ । २१॥ औता । मुनी । अखेरिति किम् । अतिस्त्रियौ । कथमतिशस्त्री । अनर्थकत्वात् ॥जस्येदोत् ॥ १।४।२२ ॥ इदुतः । मुनयः ॥ दः पुंसि ना ॥१॥ ४॥ २४ ॥ इदतः मुनिना । ङित्यदिति ॥ १।४।२३ ॥ स्यादाविदुतोरेदोतौ स्याताम् ।। मुनये । अदितीति किम् । बुद्धयै । स्यादौ किम् । शुची। एदोदयां असिङसो रः॥ १॥ ४॥ ३५ ॥ वचनभेदो यथासङ्ख्यनिवृत्त्यर्थः । मुनेः २ । ङिडौँ ॥१।४।२५ ॥ इदुतः । डकार इत्-॥ डित्यन्त्यस्वरादेः ॥२।१।११४ ॥ लुक् । व्यपदे- शिवदेकस्मिन् । सुनौ । अदिदित्येव । बुद्धयाम् ॥ हस्वस्य गुणः ॥ १।४। ४१ ॥ आमन्त्र्यार्थवृत्तेः । सिना सह । SANSAR ·RECE NCREATEGREER हे मुने । श्रुता मिवयोः श्रुतसम्बन्धो बलीयान् इति श्रुतत्वाद् इखस्यैव गुणः । त्रियमतिक्रान्तोऽतिखिः॥ स्त्रियाः॥ २।११५४ ॥ इवर्णस्य खरादौ प्रलये इयू स्यात् । पतिस्त्रियौ । अखेरिति ज्ञापकात्परेणापि इयादशेनेत्कार्य न वा- ध्यते । अतित्रयः॥ वामशसि ॥२॥१॥ ५५ ॥ त्रिया इवर्णस्य इय् स्यात् । अतिस्त्रियम् । अतिखिम् ।-अतित्रियः । अतिस्वीन् । अतित्रियोः । अतिखीणाम् ॥ ऋदुशनस्पुरुदंशोऽनेहसश्च सेर्डाः ॥१॥४॥८४॥ सख्युरितश्च प- रस्य शेषस्य स्यात् । सखा प्रियसखा ॥ सख्युरितोऽशावत् ॥ १।४ । ८३ ॥ शेषे घुटि । सखायौ । सखायः। सखायम् । प्रियसखायौ । अशाविति किम् । अतिसखीनि कुलानि । इतः किम् । सख्यौ । इदमेवेद्रहणं ज्ञापयति ।ना- मग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् , एकदेशविकृतमनन्यवदिति च ॥ न नाडिदेत् ॥ १।४।२७ ॥ केवलसखिपते- टाया ना डिति परे एचोक्तः स न स्यात् । सख्या.। सख्ये । केवलेति किम् । प्रियसखिना । प्रियसखये ॥ खिति- खीतीय उर् ॥ १।४ । ३६ ॥ परयोर्डसिङसोः । सख्युः २ । य इति किम् । प्रियसखेः । खियः। खितीत्यादि किम् । मुख्यः । अपत्यः॥ केवलसखिपतेरौ ॥१।४।२६ ॥ इदन्तात् ॥ सख्यो । केवलेति किम् । प्रियसखौ । सखीमतिक्रान्तोऽतिसखिः । मुनिवत् । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यवात् नाट् समासान्तः । ऐत्वं तु न सखिशब्दस्य लाक्षणिकत्वात् । पतिः। पत्या । पत्ये । पत्युः । पत्यौ । शेपं मुनिवत् । कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ॥ इत्यतु सङ्ख्यावत् ॥ १।१।३९ ॥ डतिष्णः सङ्ख्याया लुप् ॥ २४॥५४॥ जस्शसोः॥ कति २ । तत्सम्बन्धिनो- रित्येव । पियकतयः । पियकतीन् ॥ लुप्यल्लेनत् ॥७॥ ४ । ११२ ॥ परमत्ययस्य लुपि सत्यां लुब्भूतपरनिमित्तकं पूर्वकार्य न स्यात् वृत्लखमेनच्च मुक्त्वा । इति निषेधान्नैकारः । लुपीति किम् । गोमान् "नन्ता सङ्ख्या डतियुष्मद- मच स्युरलिङ्गकाः" । इति वचनात् डत्यन्तस्यालिङ्गत्वम् । एवं यतिततिशब्दौ । त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तेः ॥स्त्र' SAR ॥ ॥

·हेमप्रभा. ॥१२॥ SCREE . यः॥११४॥३४॥ आमः । त्रयाणाम् । परमत्रयाणाम् । आम्सम्बन्धिविज्ञानात् । भियत्रीणाम् । द्विशब्दो नित्यं द्विवचना: न्तः॥ आदेरः॥२॥४१॥ त्यदादेः स्यादौ तसादौ च ॥ द्वौ २॥ द्वाभ्याम् ३ । द्वयोः २ । अतिद्विसुनिवत् सम्ब- न्धिविज्ञानात् । उडुलोन्नोऽपत्यं पुमान् औडुलोमिः । औडुलोमी । एकत्वे द्विने च मुनिवत् । बहुत्वे लोन्नोऽपत्येष्विति अपत्यये उडुलोमशब्दो देववत् । उडुलोमाः । एवं रविकविप्रमुखा मुनिवत् । वातं अमिमीते वातममीः । वातमम्यौ । वातमम्यः । वातप्रमीम् । वातममीन् । वातममी । एवं ययीपपीप्रमुखाः । लिबन्ते तु अमि शसि डौ च विशेषः। कि- वृचैरिति यत्वम् । वातमम्यम् । वातमम्यः । वातपम्यि । बढ्यः श्रेयस्यो यस्य स बहुश्रेयसी । दीर्घड्याब्व्यञ्जनात् सेः॥१४॥४५॥ लुक् । इति सिलुक् ॥ दीर्घति किम् । निष्कौशाम्बिः । अतिखट्वः॥ स्त्रीदूतः ॥ १४॥२९॥ नित्य- स्त्रीलिङ्गादीदन्तात्परेषां स्यादेर्डिता यथासङ्ख्यं दैदासदासदामः स्युः । बहुश्रेयस्यै । बहुश्रेयस्याः २। बहुश्रेयस्याम् ॥ नित्यदिद्विस्वराम्बार्थस्य हस्वः॥१।१४३ ॥ आमन्त्र्यवृत्तेराबन्तस्य सिना सह । हे बहुश्रेयसि । नित्यदि- दिति किम् । हे ग्रामणी । हे सुश्रीः । कुमारीमिच्छति कुमारीवाचरति वा ब्राह्मणः कुमारी ॥ योऽनेकस्वरस्य ॥२१॥ ५६ ॥ धातोरिवर्णस्य खरादौ प्रत्यये । कुमायौं । कुमार्यः । कुमार्यम् । कुमार्य ब्राह्मणाय । कुमारीणाम् । अखिया इति निर्देशात्परेणापि इयुज्यत्वादिना स्त्रीदाश्रितं कार्य न बाध्यते ॥ खरकुटीव खरकुटी । तस्मै खरकुव्यै ब्राह्मणाय । अतिलक्ष्मीः। अड्यन्तत्वान लुक् । शेषं बहुश्रेयसीवत् । नयतीति नीः ॥ धातोरिवर्णावर्णस्येयुत् स्वरे प्रत्यये ॥ ३२१॥५०॥ नियौ । नियः॥निय आम ॥१॥४॥५१॥ डेसप्तम्येकवचनस्य । नियाम् ॥ संयोगात् ॥२।१। ५॥ धातोरिवर्णोवर्णयोः खरादौ प्रत्यये इयुवौ स्याताम् । वोरपवादः। सुप्रियौ । मुश्रियः । धातुसम्बन्धिनः संयो- गादिति किम् । उन्न्यौ ॥ वेयुवोत्रियाः॥१।४।३० ॥ इयुवोः स्थानिनौ यौ स्वीदूतौ तदन्तात् स्त्रीवर्जात् परेषां स्यादेर्डितां यथासङ्ख्यं दैदासदासदामो वा स्युः॥ मुश्रियै । सुश्रिये । मुश्रियाः । मुश्रियः ॥ आमो नाम्वा ॥१ RECOGEOGREATEG ·S १४ । ३१ । इयुस्थानिनौ यौ स्त्रीदूतौ तदन्ताच्छब्दात् परस्य तदतत्संबन्धिनः । सुश्रियाम् ! सुश्रीणाम् ।' मुश्रियाम् । मुश्रियि । प्रकर्षण ध्यायतीति प्रधीः ॥ किवृत्तेरसुधियस्तौ ॥२।१।५८॥ किवन्तेनैव या वृत्तिस्समासस्त- स्याः सुधीवर्जितायाः सम्बन्धिनो धातोरिवोवर्णयोः स्थाने स्वरादौ स्यादौ य्वौ स्याताम् । इयुवोरपवादः । मध्यौ । प्रध्यः । प्रध्यम् । प्रध्यः । प्रध्याम् । असुधियः किम् । सुष्टु ध्यायति सुधीः । मुधियौ । सुधियः। किवृत्तेरिति किम् । शुद्धा धीर्ययोस्तौ शुद्धधियो । गतिकारकङस्युक्तानां प्राक् प्रत्ययोत्पत्तेः कृदन्तेन समासः । एवं परमधियो । दु:स्थिता धीर्ययोस्ती दुधियौ । यत्क्रियायुक्ताः पादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्गसंज्ञा इति दुरित्यस्य धीशब्द प्रति गतित्वमेव नास्ति'। यवक्रीः । स्वरादी संयोगादितीयादेशे सुधीवद्रूपाणि । सह खेन वर्त्तते सखः तमिच्छति सखायमिच्छति वा स- खीयति ततः किए अल्लोपयल्लोपौ । अल्लोपस्य स्थानिवत्वात् योऽनेकखरस्येति यत्त्वे प्राप्ते को लप्तं न स्थानिवत् । स- खीः । सख्यौ । सुतमिच्छति सुतीः । खितिखींतीय उरित्यत्र दीर्घस्यापि ग्रहणात् । सख्युः २ । सुत्युः । २। लूनमि- च्छति लूनीः । क्षाममिच्छति क्षामीः, मस्तीममिति प्रस्तीमीः । एषां ङसिङसोर्यत्वे कृते ॥ कादेशोषि ॥२।१। ६१ ॥ परे कार्ये स्यादिविधौ च कर्तव्ये असन् ज्ञेयः । इति नत्वमत्वयोरसत्त्वादुर् । लून्युः २ । क्षाम्युः २ । प्रस्तीम्युः २ । शुष्कीपक्वीशब्दयोस्तु कत्ववत्त्वयोरसत्त्वात् तीत्वेऽपि यत्वाभावान उर् । शुष्कियः २। पकियः २ । उन्नीः । उ- न्यौ । उन्न्यः । उन्न्याम् । ग्रामण्याम् । सेनान्याम् । परमं नयति परमनीः । परमन्यौ । परमश्चासौ नीश्चेति विग्रहे परमनीः । परमनियौ । परमनियः । इतीदन्ताः । साधुर्मुनिवत् । इत्युदन्ताः । हूहूः। हूतौ । हहः । हूहू । हूहून् । अति- चमू। अतिचम्वौ । शेषं वहुश्रेयसीवत् । सुलभ मुल्यौ । खलपूः । खलप्वौ । अत्र स्यायुत्पत्तेः प्रागेव किवन्तेन समासः । उल्लूरुनीवत् । भूः सुधीवत् । इन्भवतीति हन्भूः ॥ इन्पुनर्वर्षाकारैर्भुवः॥ २॥१॥ ५९॥ हनादिभिः सह कित्ति- सम्वन्धिनो भुवो धातोरुवर्णस्य खरादौ स्यादौ वा स्यात् ॥ इन्भ्वौ । पुनवौं । वर्षाभ्वौ । कारभ्वौ । करभ्वौ । का- ·मा । रान्चौ इत्यादि केचित् । नियमसूत्रमिदं, तेन स्वयम्भुवौ । दृग्भुवौ । औणादिको दृग्भूहहूवत् । कटपूः । संयोगादित्युवा- देशः । कटगुवौ ॥ स्यादौ वः ॥२ । १।५७॥ अनेकस्वरस्य धातोरुवर्णस्य स्वरादौ स्यादौ वा स्यात् । उवापवा- दः । वसुमिच्छति वसुः । वस्त्रौ । वस्वः । वखि । स्यादौ किम् । लुवतुः । इत्यूदन्ताः । पितृशब्दे सेहः। पिता ॥ ॥ अौं च ॥१।४ । ३९ ॥ घुटि ऋतः। पितरौ ॥ ऋतो डर् ॥ १। ४ । ३७ ॥ ङसिङसोः। पितुः । पितरि ॥ ॥ हस्वस्य गुणः ॥ १। ४ । ४१ ॥ हे पितः । कर्ता ॥ तृस्वस्नप्तनेतृत्वष्टक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्त्रो घुट्यार् ॥ १।४।३८ ॥ ऋतः शेषे । त इति तृन्तचोर्ग्रहणम् । कर्तारौ । नप्तारौ । नेटारौ । त्वारौ । क्षत्तारौ । होतारौ । पोतारौ । प्रशास्तारौ । अतिकर्तारौ । तृशब्देन नजादीनामृकारस्यार सिद्धे पृथग्ग्रहणमर्थवद्रहणपरिभाषां गमयति । व्युत्पत्तिपक्षे नप्लादिग्रहणं नियमार्यम् । तेन पित्रादीनां न । केचित्तु प्रस्तोत-उन्नेत-उद्भात-प्रतिहत्-प्रतिस्थातृ-शब्दाना- मौणादिकानामारं मन्यन्ते । ना । नरौ । नरः । नरम् । नून् । नुः २ । ब्रोः २॥ नुर्वा ॥१।४।४८ ॥ नामि दीर्घः । नृणाम् । नृणाम् ॥ कृशस्तुनस्तृच् पुंसि ॥ १।४।९१ ॥ शेषे घुटि परे । क्रोष्टा । क्रोष्टारौ ।२। क्रो- टारः। क्रोष्टारम् । पियक्रोष्टा । बहिरङ्गपरिभापाया जागरूकत्वात् ऋनित्यदित इति न फच् । घुटि किम् । क्रो- ष्टून् । शेषे किम् । क्रोष्टो ॥ रादौ स्वरे वा ॥ १।४।९२ ॥ कृशस्नमृच्पुंसि । क्रोष्टा । क्रोष्टुना । आमि नि- त्यत्वात् पूर्व नामादेशे क्रोष्टूनामित्येव । कृताकृतप्रसङ्गि नित्यम् । इति ऋदन्ताः। कृ त गृ एपी धातूनामनुकरणे प्रकृति- वदनुकरणमिति विकल्पेनातिदेशात् ऋतां विडतीर् इतीरादेशे पदान्ते इति दीर्घ च । की किरौ किरः । तीः तिरौ तिरः । गीः गिरौ गिरः । इत्यादि । इरभावे । कृ. क्रौ क्रः । कृम् कृन् ,इत्यादि । इति । ऋदन्ताः। ऋकार्य लकारेऽपि । विदा - फिडादित्वात् लत्वे । विदलौ । उसिङसोविंदुल् । इति लक्न्ताः । क्लृकारैकदेशस्याऽनुकरणे । क्लू । क्लौ । क्लः । इत्यादि । इति कदन्ता। अतिहेः । हे अतिहे । इत्येदन्ताः ॥ आ रायो व्यञ्जने ॥२।१।५॥ तदंतत्सम्बन्धिनि स्यादौ ।

·राः। रायौ । राभ्याम् । रासु । हे राः। एवं सुराः । अतिराः । इत्यैदन्ताः ॥ ओत औः॥ १।४।७४ ॥ धुटि । गौः । गावौ । गावः । विहितविशेषणाद् ओकारविधानसामर्थ्याच चित्रगवः । धौः। धावौ । धावः । निगद्यौः । लुना- तेर्विचि गुणे, लौः । ओतः किम् । चित्रगुः, इत्यत्र नौत्वम् ॥ आ अम् शसोता ॥१।४।७५ ॥ ओतः । गाम् । सुगाम् । गाः। धाम् । स्यादावित्येव । अचिनवम् । इत्योदन्ताः । सुनौः । सुनावौ । सुनावः । इत्यादि । इत्यौदन्ताः॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसरिविजयसिंहमूरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपे- तद्धिचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तवासिसंविग्नशाखीय- तपोगच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसरिविरचितायां हेममभायां स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः ॥ SSSS RSS ॥ अथ स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गनः॥ ॥ दीर्घड्याविति से कि पना ॥ ॥ औता ॥ १। ४ । २० ॥ आवन्तस्य स्वसम्बन्धिना सह एकारः । पझे । स्वसम्बन्धिना किम् । बहुख- खौ ॥ टौस्येत् ॥ १।४।१९॥ आवन्तस्य स्वसम्बन्धिनि । पद्मया ॥ आपो डितां ये यास् यास् याम् ॥ १।४। १७॥ यथासङ्ख्यम् । पझायै । पद्मायाः २ । पद्मयोः २ । पझायाम् । एदापः ॥ १। ४ । ४२॥ आमन्न्यार्थे सिना सह । हे पझे। एवं मालाशालाबहुखट्वामभृतयः । नित्यदिदित्यादिना हवे । हे अम्ब । हे प्रियाम्ब । द्विस्वरग्रहणादिह न । हे अम्बाडे ॥ सर्वादेर्डस्पूर्वाः॥१।४। १८ ॥ आवन्तस्य डिग्तां ये यास् यास् यामः स्युः । सर्वस्यै । सर्वस्याः २ । सर्वस्याम् । द्वितीयस्यै । द्वितीयायै । तत्सम्बन्धिविज्ञानानेह । मियसर्वायै । कर्मधारये, दक्षिण- ·E ॥ पूर्वस्यै । वहुव्रीही 'तु । दक्षिणपूर्वाय । इत्यादि । जरा जरसौ जरे, इत्यादि । अतिजरे इत्यादौ विभक्तरापा व्यवधानान जरस् । शसादौ पृतनायाः पृदिति केचित् । पृतः पृतनाः, इसादि। नासिका । शसादौ । नसः। नसा । इत्यादि । पक्षे घुटि च पद्मावत् । निशा । शसि । मासनिशा इत्यन्तस्य लुकि । निशः। धुटस्तृतीयः । निज्भ्याम् । मुपि जस्य प्रथमे सस्य शत्वे तस्य छखे निच्छु । धुटस्तृतीय इत्यस्याप्यसिद्धत्वाचनः कगमिति न गत्वम् । कश्चित्तु निड्म्याम् । निमिः । निट्स । निट्स । इत्याह । तीर्थपा विश्वपावत् । मतिः॥ स्त्रियां डितां वा दै दास् दास् दाम् ॥ १॥ ४ ॥ २८ ॥ इदुद- न्ताद । मत्यै । मतये । मत्याः । मतेः २ । मत्याम् । मतौ । अन्यसम्बन्धिनोऽपि भवति । कन्यापत्यै कन्यापतये पुरुषाय स्त्रियै वा । अत्र समासार्थस्य पुरुषलेऽपि पतिशब्दस्य स्त्रीलमस्त्येव । केचित्तु कन्यापतये पुरुषायेत्येवाहुः । कश्चित्तु पुरु- पविशेषणमेवेच्छति । एवं बुद्धिश्रुतिस्मृत्यादयः । द्वेरले सत्याप् । द्वे २ । द्वाभ्याम् ३॥ त्रिचतुरस्तिसूचतम स्यादौ ॥२।१।१॥ खियाम् । इति तिस्रादेशे ॥ऋतो र स्वरेनि ॥२।१।२॥ तिसृचतसस्थस्य स्यादौ । सर्वा- पवादः । तिस्रः २ । तिसृभिः । तिसृभ्यः । तिमृणाम् । तिसषु । अन्यसम्बन्धिन्यपि । प्रियास्तिस्रोऽस्य प्रियतिसा । प्रियतिस्रो । प्रियाखयः पियाणि त्रीणि वा यस्याः सा प्रियत्रिमतिवत् । अत्र त्रिशब्दस्य स्त्रियामवर्तनात् । आमि प्रिय- त्रीणाम् । भियत्रयाणामित्यन्ये अनीति किम् । तिसृणाम् । मियतिमृणी कुले । अत्र रादेशस्य परत्वान्नोऽन्तः । पूर्व न स्यात् । देवी देव्यौ इत्यादि । एवं नद्यादयः । लक्ष्मीः । अड्यन्तत्वान्न सेलृक् । एवमवीतन्त्र्यांदयः। "अवीतन्त्रीतरी- लक्ष्मीधीश्रीहीणामुदाहृतः । स्त्रीलिङ्गानाममीषां तु सिलोपोन कदाचन ॥ १ ॥ ग्रामण्ये स्त्रियै । अत्र निसस्त्रीलाभावान दायादेशः । अतिकुमारये इसादौ स्त्रीदूत इति वर्णविधित्वेन स्थानिवद्भावान दिदादेशः। धीः । धियो । इत्यादि । एवं श्रीहीमभृतयः । स्त्री । त्रियौ । इत्यादि । अतिस्त्रिम् । अतिस्त्रियम् । स्त्रियमिच्छति स्त्रीवाचरतीति वा सी। त्रियम् । स्त्रियः । अत्र धातुत्वानित्यमियादेशः । स्त्रीणामित्यत्र अस्त्रिया इति निर्देशेन खीदाश्रितेन कार्येणेयुष्यत्वादिवाधकल्प- ·॥ 525 नानाम् । स्त्रीषु । श्री। श्रियौ । श्रियै । श्रिये । अतिश्रियै । अतिश्रिये । खियै नराय वा । प्रतिनिमित्तैक्ये सति लिङ्गान्तर- विशिष्टार्थानभिधायकत्वं नित्यत्रीत्वमिति मते प्रकृष्टा धीर्य धीर्यस्य यस्या वा प्रधीः । प्रकृष्टा धीरिति विग्रहे वा लक्ष्मीवत् । अमि शसि च मध्यम् । मध्यः । पदान्तरं विना स्त्रियां वर्तमानवं नित्यत्रीत्वमिति मते तु प्रकृष्टं ध्यायतीति विग्रहेऽपि लक्ष्मीवत् सुष्ठुधीर्यस्या यस्य वा, शोभना धीः सुधीरिति वा विग्रहे सुधीरुभयमतेऽपि श्रीवत् । सुष्टु ध्यायतीति विग्रहे परमते श्री- वत् । पूर्वमते तु नीवत् । ग्रामणीः पुंवत् । ग्रामनयनं पुंधर्म उत्सर्गतः ॥ स्त्रियाम् ॥ ३।२।६९॥ शस्तुनस्तृच् निनिमित्तत्वात् पश्चक्रोष्ट्र इत्यत्र न तृनिवृत्तिः ॥ स्त्रियां नतोऽ स्वस्रादेर्डीः ।।२। ४ । १॥ कोष्ट्री देवीवत् । इ- तीदन्ताः । रज्जुतनुधेन्वादयो मतिवत् । इत्युदन्ताः॥ भ्रूः श्रीवत् ॥ भ्रूश्नोः॥२।१।५३ ॥ उवर्णस्य संयोगात् पर- स्य खरादौ प्रत्यये उव् स्यात् । भ्रुवौ । भ्रवः । हे भूः। हे सुभु इसादौ स्वीपर्यायत्वादूद्धि कृते इखो भविष्यति । भुवाः । भ्रवः । भ्रूणाम् । भ्रुवाम् । खलपू. पुंवत् । पुनर्भूः । हे पुन । पुनर्वम् ॥ कवर्गकस्वरवति ॥ २।३। ७६ ॥ उत्तरपदे पूर्वपदस्थाद्रपुवर्णात् परस्य उत्तरपदान्तस्य नागमस्य स्यादेच नकारस्य णः स्यात् । न चेत् पक्कस- म्बन्धी । पुनर्भूणाम् । वर्षांभूः । भेक्यां पुनर्नवायां स्त्री । हे वर्षाभु । वर्षाभूर्द१रे पुमान् । भेकजातौ नित्यत्रीत्वाभावात् 1-हे वर्षांभूः । वर्षाभ्वौ । स्वयम्भूः पुंवत् । वधूजम्ब्वादयो देवीवत् । स्वसा । स्वसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा । याता मातेति सप्तैते स्वस्रादय उदाहृताः॥१॥ स्वसारौ । स्वसारः । मातापितृवत् । शसि मातृः । राः पुंवत् । घोर्गोवत् । नौग्लौंवत् ॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसरिविजयसिंहस्ररिपट्टपरम्परापतिष्ठितगीतार्थवादिगुणोपेत- दिचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविग्नशाखीयतपो- गच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायां हेमप्रभायां स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः॥ .

·भा. । ॥ अथ स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः॥ ॥ अतः स्यमोऽम् ॥ १।४। ५७ ॥ नपुंसकस्य । कुलम् २ । हे कुल । अत्रामादेशे सति अदेतः स्ययोरिति लुक् । तत्सम्वन्धिविज्ञानानेह । प्रियकुलः पुमान् । अमोऽकारोऽतिजरसमित्याअर्थः । अतः किम् । पयः अम्ग्रहणमुत्त रार्थम् ॥ औरीः॥ १।४ । ५६ ॥ नपुंसकस्य । कुले २॥ नपुंसकस्य शिः॥१।४।५५॥ जस्शसोः । शकार इत् ॥ स्वराच्छौ ॥ १।४।६५ ॥ नपुंसकात् नोऽन्तः स्यात् ॥ नि दीर्घः ॥ १। ४।८५ ॥ शेपघुट्परे ने परे स्वरस्य दीर्घः। कुलानि २ । शेपं देववत् । एवं धनवनादयः॥ पञ्चतोऽन्यादेरनेकतरस्य दः ॥१। ४ । ५८॥ नपुंसकस्य स्ममोः । अन्यत् । अन्यद् । अन्यतरत् । इतरत् । कतरत् । कतमत् । अनेकतरस्येति किम् । एकतरम् । स- म्वन्धिविज्ञानात् मियान्यम् । सर्वादेरित्येव । अन्यं नाम किञ्चित् । अतिजरम् । अतिजरसम् । सनिपातन्यायस्यानित्य- त्वाजरस् ॥ जरसो वा ॥ १। ४ । ६० ॥ नपुंसकस्य स्यमोलप् । अतिजरः २ । अतिजरसी । अतिजरे २ । शौ परत्वाज्जरस् ॥ धुटां प्राक् ॥१।४ । ६६ ॥ स्वरात् परा या धुड्जातिस्तदन्तस्य नपुंसकस्य शौ धुड्भ्य एव प्राग्- नोऽन्तः स्यात् । बहुवचनं जातिपरिग्रहार्थम् । तेन काप्ठतक्षि ॥ स्महतोः ॥ १।४।८६ ॥ सन्तस्य महतश्च स्वरस्य शेपे घुटि दीर्घः स्यात् । भतिजरांसि अतिजराणि २ शेपं पुंवत् । हृदयम् । हृदये ३ । हृदयानि । हृन्दि । हृद- यानि । उदानि । उदकानि । उद्रेत्यादि । आसनस्यान्तलकि । आसानि । आसनानि । आस्वा । आस्यशब्दस्यासनादेश इति केचित् ॥ क्लीवे ॥२।४ । ९७ ॥ स्वरान्तस्य इस्थः । विश्वपम् ॥ अनतो लुप् ॥ १ । ४ । ५९॥ नपुंसकस्य स्यमोः । लप्करणं स्थानिवद्भावनिषेधार्थम् । तेन यत् तदित्यादि । प्रियत्रि ॥ नामिनो लुग वा ॥१।४ । ६१॥ नपुंसकस्य स्यमोः। प्रियतिस ॥ अनाम स्वरे नोऽन्तः ॥ १।४।६४ ॥ नाम्यन्तस्य नपुंसकस्य स्यादौ । प्रिय- ·RS तिसपी । मियतिसृणि ।। वान्यतः पुमांडादौ स्वरे ॥१।४।६२ ॥ नाम्यन्तो नपुंसकः । प्रियतिस्रा । प्रियतिस- णा । प्रियतिमृणाम् । शब्दा द्विविधाः । दध्यादिवत् केचित्स्वतो लिङ्गभाजः परे गुणक्रियादिपटचिनिमिताः । पटुचिकी- दियस्तु विशेष्यानुरूपलिङ्गभाजः । वारि । हे वारे । हे वारि । ग्रामणि । ग्रामण्या । ग्रामणिना । ग्रामण्याम् । ग्रामणी- नाम् । एवं सुधिमध्यादयः । परि । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादात्वे । पराभ्याम् । परीणाम् । पराणाग् इति केचित् ।। ध्यस्थिसक्थ्यक्ष्णोऽन्तस्यान् ॥१।४।६३ ॥ नाम्यन्तस्य नपुंसकस्य टादौ स्वरे । दना । विशेपविधानात्प- रोऽपि नागमोऽनादेशेन वाध्यते । प्रियदना नरेण । नात्र कच् । समासान्तविधेरनिसत्वात् । अस्थि । सक्थि । अक्षि । मधु । त्रपु । पटु । पटवे । पटुने । शसादौ सानुशब्दस्य स्नूनि सानूनि इति केचित् । पियकोष्टु । प्रियक्रोप्दा । पियः क्रोष्टुना । अतिगु । अतिगवा । अतिगुना । एवं प्रद्युसुनुपभृतयः । कर्तृ । हे कर्तः । हे कर्ट । करी । कर्तृणा ॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसूरिविजयसिंहसरिपट्टपरम्पराप्रतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेत- द्विचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविग्नशाखीयतपो- गच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायां हेमप्रभायां स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः ।। SAR ॥ अथ व्यजनान्ताः पुल्लिङ्गः॥ ॥ चजा कगम् ॥२।१ । ८६ ॥ धुटि प्रत्यये पदान्ते च तच्चासत्सरे स्यादिविधौ च पूर्वस्मिन् । धुटस्तृतीय इति गत्वे विरामे वा इति कत्वे सुवाक् । सुवाग । सुवाचौ । सुवाच । कपयोः क्षः ॥ अञ्चोऽमर्चायाम् ॥४।२। ४६॥ एवोपान्त्यनकारस्य लुक् किति छिति च । अनर्णयामिति किम् । अश्चितोऽतिथिः ॥ अचः ॥ १.४। ६९ ॥

·व ५ धुडन्तस्याशतेर्षातोस्तदतत्सम्बन्धिघुटि परे घुटः भागनोऽन्तः स्यात् ॥ युजश क्रुश्चो नो ङः॥२।१।७१॥ पदान्ते भकरेंणाशतीति विग्रहे किपि प्राङ् । नामिति गत्वे पाचौ ॥ अच्च् प्राग्दीर्घय ।।२।१।१०४॥ णिक्यघुड्वर्जि- से यकारादौ स्वरादी च मत्यये । प्राचः । प्राचा । माग्भ्याम् । माक्षु । हे माङ् । एवं मत्यङ् । पूर्वोत्तरपदयोः पूर्व कार्ये कृते पश्चात् सन्धिकार्यम् । प्रतीचः । अन्वाचयशिष्टत्वाद् दीर्घत्वस्य तदभावेऽपि चादेशो भवति । हपचः । अच्-इति लु- सनंकारस्याश्तेपणात् पूजायां चादेशो न ॥ उदच उदीच ॥२।१।१०३ ॥ णिक्यपुड्वर्जे यकारादौ स्वरादौ च । उदीचः । उदग्भ्याम् ॥ सहसमा सधिसमि ॥ ३।२।१२३॥ फिवन्तेऽश्चतौ परे । सहानतीवि सध्यूछ । समश्चतीति सम्ग ! समीचः ॥ तिरसस्तियति ॥३।२ । १२४॥ किंवन्तेऽञ्चतौ परे । तिर्यङ् । तिर्यचौ । अकारादाविति किम् । तिरश्चः । तिरथा । तिर्यग्भ्याम् । अमुमश्चतीति विग्रहे अदस् अञ्च् इति स्थिते । सर्वादिविष्वग्देवाड्डद्रिः क्व्य- धौ ॥३।२।१२२ ॥ अन्तः । अदम्यङ् ॥ वाद्रौ ॥२।१।४३ ॥ अन्तेऽदसो दस्य मः । मादुवर्णोतु ॥२ ।१।४७ ॥ अदसो वर्णमात्रस्य आसनः । द्वापत्र दकारी तत्र मविकल्पे चातूरूप्यम् । अदमुयङ् । अमुमुयङ् । अमु- व्यङ् । अदमुयञ्चौ । शसि अदमुईचः । अदमुयग्भ्याम् । विश्वव्यङ् । देवघड । अर्चायां तु नलगभावे अच इति नोऽ न्तो न । शसादौ प्राञ्चः । पाश्चा । पाल्भ्याम् । माधु । माक्षु । इत्यादि । एवं प्रसञ्चादयः । क्रुश्चेः किपि कुश्च इति सौत्रनिर्देशान्नलगभावो निपात्यते । कुछ । कुञ्ची । कुश्चः ॥ संयोगस्यादौ स्कोर्लक् ॥२।१।८८ ॥ धुटि प्रत्यये पदान्ते च ॥ यजसृजमृजराजभ्राजभ्रस्जनश्चपरिव्राजः शः पः ॥२।१।८७॥ एषां चजोर्धातो: शस्य च धुटि प्रत्यये पदान्ते च पर स्यात् । मूलं वृशति मूलचट् २ । मूलथौ । मूलZइत्सु । मूलवसु । देवेट् २ । उप- यट् २ । विजन्तत्वान्न य्टत् । तीर्थसंट् २ । मृट् २ । सम्राट् २ । भ्राट् २ । भूट २ । भृजौ । परिखा २॥युज्रोऽसमासे ॥११४७१॥ धुडन्तस्य घुटि परे धुदा माग नोन्तः । युनक्तीति युङ् । युऔ । युजः । असमासे किम् । अश्वयुक् । दि- ॥

·निर्देशः किम् । युजिच् समाधावित्यस्य माभूत् । युज्यते इति युक् । युजौ । युजः । विभ्राक् । विभ्राग्भ्याम् । नात्र पः राजुसहिचरितस्यैव तत्र ग्रहणात् ॥ ऋत्विदिश्श्स्पृश्स्रज्दधृषुष्णिहो गः॥२।१ । ६९॥ पदान्ते । ऋतौ यजतीति ऋत्विम् । ऋत्विजौ ॥ वसुराटोः॥३।२।८१॥ उत्तरपदयोर्विश्वस्य दीर्घः । विश्वाराट् । विश्वराजौ ॥ रात्सः॥२।१।९० ॥ पदस्य संयोगान्तस्य रात्सस्यैव लुक् । इति नियमात् ऊर्छ । ऊर्ग । ऊौं । मरुत् । मरु- तौ ॥ ऋदुदितः॥१।४।७० ॥ धुडन्तस्य घुटि परे धुटः प्राक् स्वरात्परो नोऽन्तः स्यात् । इति नागमे न्स्मह- तोरिति दीघे महान् । अत्र पदस्येत्यस्यासिद्धसानलग् न । महान्तौ । हे महन् । महतः ॥ अभ्वादेरत्वसः सौ ॥ १। ४। ९० ॥ शेषे दीर्घः । भवान् । भवन्तौ । हे भवन् । एवं गोमान् । अभ्वादेः किम् । पिण्डग्रः । गोमन्तमिच्छति क्यनि किए गोमान् । अर्थवत्परिभाषया सिद्धेऽभ्वादेरित्युक्तिरनिनस्मिनग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधि प्र- योजयन्ति, इति ज्ञापनार्था । खरणाः । शतप्रत्ययान्तानां दीर्घाभावो विशेषः । पचन् । भवन् । महन् ॥ अन्तो लुक् ॥ ४।२।९४ ॥ व्युक्तजक्षपञ्चतः परस्य शितोऽवितः । इति नलुकि, ददत् । दधत् । जक्षत् । जाग्रत् । दरिद्रत । शासत् । चकासत् । 'दीध्यत् । वेव्यत्' इत्पपि केचित् । दधिमत् । दधिमद् । दधिमथौ । इत्यादि । त्यदादीनामा- द्वेर इत्यत्वे ॥ लुगस्यादेत्यपदे ।।२।१।११३ ॥ अपदादावकारे एकारे च परेऽस्य लुक् स्यात् । अपदे इति किम् । दण्डाग्रम् । इसकारलकि ॥ तः सौ सः॥२।१।४२ ॥ त्यदादीनां खसम्बन्धिनि । स्यः। त्यौ । त्ये । शेषं सर्व- वत् । सम्बन्धिविज्ञानान्नेह । मियत्यद् पुमान् । सः। तौ । ते । यः । यौ । ये । एषः । एतौ । एते ॥ त्यदामेनदेतदो द्वितीयाटौस्यवृत्त्यन्ते ॥२॥१॥ ३३ ॥ अन्वादेशे । कस्यचिद्वस्तुनः किश्चिक्रियादिकं विधातुं कथितस्य तेनान्येन वा शब्देन पुनरन्यद्विधातुं कथनमन्वादेशः । एतकं साधुमावश्यकमध्यापयायो एनमेव सूत्राणि । अत्र साकोऽप्यादेशः । उद्दिष्टमेतदध्ययनमयो एनदनुजानीत । एतेन रात्रिरपीताथो एनेनाइरप्यघीतम् । एतयोः शीलं शोभनमयो एनयोर्नहती ·ना HAR कीतिः । सर्वाणि शालाणि ज्ञातवन्तावेतौ अथो एनयोस्तिठतो न्यः पूनाहः । अत्यन्त इति किम् , अयो परमेत पश्यं । अन्तग्रहणं किम् । एनन्तिकः । अत्रार्थात् प्रकरणाद्वापेक्ष्ये निर्माते समासाऽन्वादेशच । द्वितीयाटौराीति किम् । एते मेधाविनो विनीता अथो एते शास्त्रस्य पात्रम् । एतस्मै सूत्रं देहि अथो एतले अनुयोगमपि देहि । अभ्युदयनिःश्रेयरापद- मतच्छासनमथो एतस्मै नमो भगवते । अन्वादेश इत्येव । जिनदत्तमध्गापय एतं च गुरुदत्तम् । “ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमातं ङितं विद्यात् " ॥ गडदबादेचतुर्थान्तस्यैकस्वरस्यादेशतुर्थः स्ध्वोच्च प्रत्यये । २।१।७७॥ धात्ववयवस्य पदान्ते । वोधतीति भुद्, भुत् । बुधौ । बुधः । भुद्भ्याम् । राजा । राजानौ ।। नाम- व्ये ॥२।१।९२ ॥ नानो नस्य लुक् पदान्ते । हे राजन् । अस्मादेव ज्ञापकात् स्यादिलकि स्थानिवद्भावेन विभं- ज्यन्तत्वादधातुविभक्तीत्यादिना नामसंज्ञाया न निषेधः । तेन राजपुरुष इति सिद्धम् । राज्ञः । राज्ञा । राजभ्याम् । राज्ञि । राजनि । यज्वा ॥न वमन्तसंयोगात ॥२।१।१११॥ परस्यानोऽकारस्य लुक् । यज्वनः। आत्मा । आत्मनः । प्रतिदिवा ॥ भ्वादेर्नामिनो दीर्घावोंर्व्यञ्जने ॥२।१।६३ ॥ असद्विधौ खरादेशस्य लोपस्य स्थानि- बद्भावप्रतिषेधात् । प्रतिदीन्नः । भ्वादेरिति किम् । चतुर्भिः । र्वोभ्वादिसम्बन्धि विशेषणं किम्, दिग्नः । दिन्ना । नामिनो भ्वादिसम्बन्धिविशेषणं किम् । दधिवज्या । प्रत्यासत्त्या तस्यैवेति विशेषणाद् ग्रामणिव्रज्या ॥ इन्- हनपूषार्यम्णः शिस्योः ॥ १। ४। ८७ ॥ इनन्तस्य हनादीनां च स्वरस्य शौ शेपे सावेव च परे दीर्घः । दण्डी । दण्डिनौ । तपस्वी । वाग्मी । वृत्रहा । वृत्रहणौ । हे वृत्रहन् ॥ हनो हो नः ॥२॥ १ ॥ ११२ ॥ हनो घि ॥२।३।९४ ॥ हन्ते! घि निमित्तकार्यिणोरन्तरे सति णो न स्यात् । वनः । त्र- हभ्याम् । बहिरङ्गपरिभाषया इखस्य तः पित्कृति इति न स्यात् । वृन्नि । दृत्रहणि । पूपा । पूपणौ । अर्यमा । अर्य- मणौ ॥ श्वनूयुवन्मघोनो डीस्थाद्यघुस्वरे व उः ॥२।१ । १०६ ॥ सखरः । श्वा । बानौ । शुनः। युवा । KHUSAGESRESS - ·यूनः । मघवा । मघोनः। नकारान्तनिर्देशाद् गोष्ठन्धेन । युवतीः । मघक्तः । पश्य । अर्थवद्ग्रहणादिह न भवति । तत्त्व- दृश्वना । अर्वा । अर्वाणौ । केचित्तु अर्वा अर्वन्तावित्यादि ॥ पथिन्मधिन्मुक्षा सौ ॥ १।४।७३ ॥ एषां ना- न्तानामन्तस्य सौ परे आः स्यात् ॥ एः ॥१। ४ । ७७ ॥ पथ्यादीनां नान्तानामिकारस्य घुटि परे भाः स्यात् ।। थो न्थ् ॥ १।४।७८ ॥ पथिमथोर्नान्तयोस्थस्य घुटि परे न्यू स्यात् । पन्थाः । हे पन्थाः । नात्र सिलुक् वर्णविधौ स्थानिवद्भावनिषेधात् । पन्थानौ । नकारान्तनिर्देशान्नेह । पन्थानमिच्छति पथीः । पथ्यौ ॥ इन्डीस्वरे लुक् ॥१। ४ । ७९ ॥ पथ्यादीनां ड्यामघुट्स्वरादौ च स्यादौ परे इन लुक् । पथः । पथा। अभेदनिर्देशः सर्वादेशार्थः । मन्थाः। मन्थानौ । मथः । मथा । ऋभुक्षाः । ऋभुक्षाणौ । ऋभुक्षः । डतिष्णेति जस्शसोलपि पञ्च २ । पञ्चभिः ॥ सङ्ख्या- नां र्णाम् ॥ १। ४ । ३३ ॥ आमो नाम् । पञ्चानाम् । पञ्चम् । एवं सप्तादयः । प्रियपश्चादयो राजवत् । प्रियप- उच्नः॥ वाष्टन आः स्यादौ ॥१।४ । ५२ ।। तदतत्सम्बन्धिनि ॥ अष्ट और्जस्शसोः ॥१।४ । ५३ ॥ खसम्बन्धिनोः अष्ट इति कृतात्वस्याष्टनो निर्देशः ।। अष्टौ २ । अष्ट २ । अष्टाभिः । अष्टभिः । अष्टभ्यः । अष्टाभ्यः २ । अष्टानाम् । अष्टम् । अष्टासु । । परमाष्टौ । परमाष्ट । मियाष्टाः । प्रियाप्टा । पियाष्टौ । प्रियाष्टानौ । इत्यादि । केचित्तु जस्शसोव्यंजनादौ चात्वमिच्छन्ति ॥ अपः ॥ १। ४ । ८८ ॥ स्वरस्य शेपे घुटि दीर्घः स्यात् । स्वाप । स्वापौ । हे स्वप् ॥ अपोऽभे ॥२।१।४॥ स्यादौ । स्वद्भ्याम् । तुण्डिभमाचष्टे तुण्डिप् । तुण्डिभौ । एवं । गए । गर्दभौ । गधब्भ्याम् ॥ अयमियं पुस्त्रियोः सौ ॥२।१ । ३८ ॥ त्यदामिदमः स्वसम्वन्धिनि । अयम् । परमायम् । साकोऽप्येवम् । त्यदामिति किम् । अतीदम् ना सी वा ॥ दो मः स्यादौ ॥२।१।३९॥ त्यदामिदमः । इमौ २। इमे । इमम् । इमकम् । त्यदामित्येव । प्रियेदमौ ॥ इदमः ॥२॥ १ ॥ ३४ ॥ त्यदादेरिदमो द्वितीयाटौसि परे अन्वा- देशे एनव स्यादवृत्त्यन्ते । एनम् । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः २॥ अदृव्यञ्जने ॥२।१।३५ ॥ त्यदादे- ·क py रिदमः स्यादावन्वादेशेऽवृत्त्यन्ते । आभ्याम् । एषु । अनक् इति वचनात् साकोऽपि विधिः॥ दौस्यनः ।।२।११ ३७ ॥ त्पदामनक इदमः । अनेन । अनक इति किम् । इमकेन ॥ अनक् ॥२।१। ३६ ॥ त्यदादेर्व्यञ्जनादौ स्यादौ परे अक्वर्न इदमन स्यात् । आभ्याम् ॥ इदमदसोऽक्येव ॥१।४।३॥ आत्परस्य भिस ऐस् । इमकैः । नियमः किम् । एभिः । परमैभिः । अस्मै । एभ्यः । अस्मात् । अस्य । अनयोः । एपाम् । अस्मिन् । एषु ॥ किमः कस्तसादौ च॥२॥१॥ ४० ॥ त्यदाम् स्यादौ । साकोऽपि । कः। कौ । के । शेषं सर्ववत् । त्यदामित्येव । मियकिम् । मो नो म्वोश्च ॥२ । १ । ६७ ॥ भ्वादेः पदान्ते स चासन परे । प्रशाम्यतीति प्रशान् । प्रशामौ । प्रशान्भ्याम् । एवं । मदान् । प्रतान् । परिक्लान् । नस्यासत्वादत्र नलोपोन ॥ वाः शेषे ॥१।४।८२॥ घुटि परेऽनडुचतुरोरुतः । चत्वार । प्रियचत्वाः । चतुरः । चतुर्णाम् ॥ अरोः सुपिः॥१।३ । ५७ ॥ एव रस्य । चतुर्षु ॥ उतोऽनडुच्चतुरो वः॥ १।४।८१ ॥ सम्बोधने सौ । हे मियचत्वः ॥ दिव औः सौ ॥२।१।११७ ॥ मुद्यौः । सुदिवौ । हे सुद्यौः॥ उपदान्तेऽनूत् ॥२।१।११८ ॥ दिवः । मुद्युभ्याम् । अनूत् किम् । शुभवति । धौकामिः । अनुनासिके च च्वः शूद इति वक्ष्यमाणेन च्छस्य शत्वे तस्य पत्वे डत्वे टत्वे च शब्दपाट् । शब्दमाइ । शब्दमाशौ । एवं विश् । ताहर । तादृशौ । एवं मुदिश्सदृशघृतस्पृशादयः ॥ नशो वा ॥२।१।७०॥ पदान्ते गः । जीवनक् २। जीवनट् २। जीवनशौ ॥ सजुषः ॥२।१।७३ ॥ रुः स्यात् पदान्ते ॥ पदान्ते ॥२।१।६४ । भ्वादेर्वोवादे मिनो दीर्घः । सह जुषते इति सजूः । सजुषौ ॥णषमसत्परे स्यादिविधौ च ॥२।१।६० ॥ इत: सूत्रादारभ्य यत्परं कार्य विधास्यते तस्मिन् स्याघधिकारविहिते च पूर्वस्मिन्नपि कर्तव्ये णत्वं पत्वं वा असिद्धं द्रष्टव्यम् । एतत्सूत्रनिर्दिष्टयो- श्रणषयोः परे पे णोऽसन् । णपशस्त्रं वा ॥ इति पत्नस्यासिद्धत्वात् पिपठीः । पिपठिषौ । पिपठीषु । पिपठीष्षु दधृग २ षौ । रत्नमुद २ । रत्नमपौ । एवं, प्रियषट् । षट् । पड्भिः । षण्णाम् । चिकीर्पतीति चिकी। चिकीर्षों RSS ·। चिकीर्षु । विवक्षतीति विवक । कत्वस्यासत्वात् संयोगान्तलोपः। तद २ । तक्षो । ण्यन्तात् किपि तु । तक् २ । एवं, गोरट् गोरक । दिधक् । पिपक् । सुपी । मुपिसौ । सुतः । सुतुसौ । विद्वान् । विद्वांसौ । हे विद्धन् ॥ क्वसुष्मता च ।। २।१ । १०५ ॥ अणिक्यघुटि यखरे प्रत्यये । विदुषः ॥ संस्ध्वंस्कस्सनड्डहो दः॥२।१।६८॥ पदान्ते स चासन परे स्यादिविधौ च । विद्वद्भ्याम् । कस्सिति द्विःसकारपाठः किम् । विद्वान् । इदं च दत्वं येन नामाप्तिन्यायेन रुत्त्वढत्त्वयोरेव बाधकं संयोगान्तलोपे पुनः प्राप्ते चामाप्ते चारभ्यते इति न तस्य पाधकम् । एवं सेदिवान् । सेदिवांसौ । निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याभाव इति इग्निदृत्तिः। सेदुपः। सेदिवद्भ्याम् । सुहिनस्तीति मुहिन् । नात्र दीर्घः न्स्महतो- रिसत्र साहचर्येण शुद्धकिबन्तधातोरग्रहणात् । मुहिंसौ । ध्वद् २ । ध्वसौ । सत् २ ॥ पुंसोः पुमन्स् ॥१। ४।। ७३ ॥ तदतत्सम्बन्धिनि घुटि । पुमान् । पुमांसौ । हे पुमन् । पुंसः। पुभ्याम् ३ । पुस । नात्र पत्त्वं । मस्थानिकानु- खारात् । श्रेयान् । श्रेयांसम् । हे श्रेयन् । उशना । उशनसा ॥ वोशनसो नश्वामध्ये सौ ॥१।४।८०॥ लुक् । हे उशनन् । हे उशन । हे उशनः । एवमनेहा । हे अनेहः । पुरुदंशा । हे पुरुदंशः । वेधाः । वेधसौ २। हे वेधः । सुवः । सुवसौ २ । पिण्डयः । पिण्डग्रसौ २॥ अंदसो दः सेस्तु डौः ॥२।१ ४३ ॥ त्यदा सौ. सः । असौ । असकौ । हे असौ । असकौ । हे असौ । हे असकौ । त्यदामिति किम् । अत्यदाः । असुको वाकि ॥ २ ।१। ४४ ॥ त्यदां सावदसः । असुकः । हे अमुक ॥ मोऽवर्णस्य ॥२।१ । ४५ ॥ त्यदादेरदसो दः । मादुव- र्णोऽनु । अमू २॥ बहुष्वेरीः॥२।१ । ४९॥ अदसो मः परस्य । अमी । अमुम् । अमून् ॥ प्रागिनात् ॥२॥ १ । ४८ ॥ अदसो मः परस्य वर्णस्योवर्णः । अमुना । अमूभ्याम् ३ । अमीभिः । अमुष्मै । अमीभ्यः २ । अमुष्मात् । अमुष्य । अमुयोः २ । अमीषाम् । अमुष्मिन् । अमीषु । असको २ । अमुकौ । अमुके । अमुकैः । इत्यादि ॥ अन- डुहः सौ ॥१।४।७२ ॥ तदतत्सम्बन्धिनि धुडन्तस्य धुरः पार नोऽन्तः । अनड्वान् । नागमविधानसमर्थ्यान दः ·। अनवाही २ । हे अनड्वन् । अनहद्भ्याम् ३ ।'अनडुत्सु ना हो'धुत्पदान्ते ॥११॥ ८२ ॥ ढः । लिट् । लिड् । लिड्भ्याम् । एवं पर्णधुनमुखा भ्वादेर्दादेषः ॥२॥१॥ ८३ ॥ हो धुटि प्रत्यये पदान्ते च । गोधुक् २ । गोदुहौं । गोधुक्षु । भ्वादे किम् । दामलिट् २॥'मुहद्गुहष्णुहष्णिहो वा ॥२।११८४॥हो घो धुटि' प्रत्यये पदान्त च । मुक् २'मुद्२ "मुहौ । धुक २ ॥ध्रुट २ । रतुक २ । स्नुट् २ ॥स्नुहौसिक २ । लिंद २ । उष्णिम् २। उष्णिहो । उष्णिग्भ्याम् ३॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसरिविजयसिंहसरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपे- तद्धिचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तवासिसंविमशाखीय- तपोगच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसरिविरचितायां हेमनभायां व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः ॥ - ॥अथ व्यजनान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ।। वाचचत्वचादयः प्राग्वत् । सत् । सर । स्रो। सजा आदर इत्यत्वें आदित्यापि, स्या ।त्येः । त्याः। सर्वा शब्दवत् । सा। या । एपा । एताम् । अन्वादेशे, एनाम् । समिद २ । समिधौ । सुपर्वा सुपर्वाणौ । ' मघा अप्- कृत्तिका वहौ'। आपः । अपः । अद्भिः । ककुम् । ककुभौ । इयम् । इमे । इमाः । इमाम् । एनाम् । अनया। आ- भ्याम् । आभिः । अस्य । अत्र परत्वात्पूर्वमदादेशे पश्चात् डस् । अस्याः। अनयोः। आसाम् । अस्याम् । आसु । का। के । काः । चतस २ । चतसृभिः । चतसृभ्यः २ । चतसृणाम् । चतरपु, । हे चतसः । पदान्तः इति दीर्घे, गी । गिरौ । गीभ्याम् ! गी । एवं पुर्घरादया। धौ। मुंवत् । दिक २ । दिशौ । हक् २ । दशौ । प्रचिन् । प्राइ ।। गावपौ ।

·आशीः । पलस्यासत्त्वाद्दुत्वम् । आशिषौ । असौ । अम् । अमू । अमूम् । अमुया । अभूभ्याम् । अमूभिः । अमुप्यै । अमुष्याः । अमुयोः । अमूषाम् । अमुष्याम् । अमूषु ॥ नहाहोर्धतौ ॥२॥१॥८६॥ हो धुटि प्रत्यये पदान्ते च । उपानत् । उपानहौ । उपानद्भ्याम् ॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसूरिविजयसिंहमरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थवादिगुणोपेत- द्विचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविग्नशाखीयतपो- गच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायां हेमप्रभायां व्यञ्जनान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ।। WRITॐ* ॥ अथ व्यञ्जनान्ता नपुंसकलिङ्गाः ॥ प्राक् । माची। पाश्चि । प्रत्यक् । प्रतींची। प्रत्यञ्चि । एवं सम्यगादयः। गवाक् ।'गोअक् । गोक् । पूजायां गवाङ् । गोअङ् । गोङ् । गकाश्ची । गोअचीं। गोची। गोची । सुवल् । मुवल्गी ॥ लो वा ॥ १।४।६७॥ रलाभ्यां पुरा या धुड्जातिस्तदन्तस्य नपुंसकस्य शौ परे धुड्भ्य एव प्राग नोऽन्तो वा स्यात् । सुवङ्गि । सुवल्गि । असृक् । असूजी । असृजि । असानि । अस्ला । असृजा । अ २ । ऊजी । ऊर्जि । ऊर्जि । बहूजि । बहूजि । अन्ये तु ऊर्जा- दौ नरजानां निसं संयोग बहूर्जशब्दै तु रनजानां वा संयोगमिच्छन्ति । जगत् । जगती । जगन्ति ॥ अवर्णादनोऽ- न्तो वातुरीयोः ॥२१११११५ ।। अकार उच्चारणार्थः । तुदद् । तुदन्ती । तुदती । तुदन्ति । भात् । भान्ती । भाती। भान्तिः । अन इति किम् । क्रीणन् ! क्रीणती॥ श्यशकः॥२।१।११६ ॥ इझ्योरतुरन्तो नित्यम् । दीव्य- न्ती। पचन्ती । भवत् । भवन्ती । महत् । महतीं । महान्ति । यन्ति । यकानि । शन्ति । शकानि । ददद् २ ।

·र ISRS RSS ददती ॥ शौ वा ॥४।२।९५ ॥ व्युक्तजक्षपञ्चतः परस्यान्तो नो लुक् । ददन्ति । ददति । जक्षन्ति । जाति । एवं जागदादि । त्यद् । अनतो लविति लविधानानासम् । तद् । यद् । एतद् । अन्वादेशे एनत् इत्यादि । वेभिद् । वेभिदी । शावल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेनाधुडन्तलाम नोऽन्तः । खराच्छावित्यपि न खविधौ स्थानिवत्त्वामाः । बेभिदि । एवं चेच्छित् । अहः । अही। अहनी । अहानि । अक्षा । अहोभ्याम् । अहि । अहनि । अहःसु । हे अहः। ब्रह्म । ब्रह्मणी । ब्रह्माणि ॥ क्लीवे वा ॥२।१।९३ ॥ आमन्व्ये नानो नो लुक् । हे ब्रमन् । हे ब्रह्म । दण्डि । दण्डिनी । दण्डीनि । बहुवहाणि । बहुपूषाणि । वहर्यमाणि । स्वप् । स्वपी ॥ नि वा ॥१।४।८९॥ अपः नागमे पूर्व- स्वरस्य घुटि वा दीर्घः । स्वाम्पि ! स्वम्पि । एवमत्यप । वहा । इदम् । इमे इमानि । इदम् । एनद् । इत्यादि । किम् के । कानि । वाः । वारी । वारि । वारा । वार्ष्याम् । चखारि । विमला । विमलदिवी । वृत्त्यन्तोऽसपे इति पदबनि- पेधादुत्वं न । धनुः । धनुपी । धनूंषि । धनुर्ध्याम् । चक्षुः । चक्षुपी । चक्षुपि । हविः । इविपी । हवींपि । पिपठीः । पिपछिपी । पिपलिपि । पयः। पयसी । पयांसि । एवं वचःममुखाः । मुपुम् । सुपुंसी । सुपुमांसि । अदः । अमू । अनि । शेपं पुंवत् । वनडु २ । स्वनडही । स्वनइवांहि । काष्ठतट २ । काष्ठतक्षी २ । काष्ठतक्षि २ । काष्ठतड्भ्याम् ३। ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसूरिविजयसिंहस्ररिपट्टपरम्परापतिष्ठितगीवार्थत्वादिगुणोपेतट- द्विचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविमशाखीयतपो- गच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायां हेममभायां व्यञ्जनान्ता नपुंसकलिङ्गाः॥ RSARSH GRESS ·. RSS ॥ अथ युष्मदस्मत्प्रक्रिया । ॥ तयोरलिङ्गत्वम् ॥ ॥ त्वमहं सिना प्राक् चाकः ॥२।१ । १२ ॥ युष्मदस्मदोर्यथासङ्ख्यं तदतत्सम्बन्धिना । त्वम् । अ- हम् । अतित्वम् । अत्यहम् । प्राक् चाक इति किम् । त्वकम् । अहकम् । अन्तरङ्गत्वादकि सति तन्मध्यपतितन्यायन सा. कोप्यादेशः स्यात् ॥ मन्तस्य युवाचौ बयोः ॥२।१ । १०॥ युष्मदस्मदोः स्यादौ ॥ अमौं मः॥२।१।१६ ॥ युष्मदस्मद्भ्याम् । अकार उच्चारणार्थः । युष्मदस्मदोः ॥२।१।६ ॥ व्यञ्जनादौ तदतत्सम्बन्धिनि स्यादौ आः स्यात् । युवाम् २ । आवाम् २ ॥ यूयं वयं जसा ॥२॥ १।१३ ॥ युष्मदस्मदोः माक् चाकः । यूयम् । वयम् प्राक् चाक इत्येव । यूयकम् । वयकम् ॥ त्वमौ प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्मिन् ॥२।१ । ११ ॥ स्यादौ युष्मदस्मदो- मन्तस्य । त्वाम् । माम् । अन्तरङ्गत्वात् स्यादिद्वारेणैव सिद्धे, प्रत्ययोत्तरपदग्रहणमन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गापि लु- ब्बाधते इति ज्ञापनार्थम् । तेन तत् इत्यादि सिद्धम् ॥ शसो नः ॥२।१।१७ ॥ युष्मदस्मद्भ्यां परस्य । युष्मान् । अस्मान् ॥ टाङ्योसि यः ॥२।१।७॥ युष्मदस्मदोः । त्वया । मया । युवाभ्याम् ३ । आवाभ्याम् ३ । यु- प्माभिः । अस्माभिः ॥ तुभ्यं मयं ड्या ॥२।१।१४ ॥ युष्मदस्मदोः । तुभ्यम् । मह्यम् । माक् चाक इत्येव । तु- भ्यकम् । माकम् ॥ अभ्यं भ्यसः ॥२।१।२८॥ युष्मदस्मद्भ्यां परस्य चतुर्थीबहुवचनस्य ॥ शेषे लुक् ॥ २।१।८॥ आत्वयत्वनिमित्तेतरस्यादौ युष्मदस्मदोरन्तस्य लुक् स्यात् । युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम् । शेषे किम् । त्वयि । मयि ॥ उसेश्चाद् ॥२।१ । १६ ॥ युष्मदस्मद्भ्यां परस्य पञ्चमीभ्यसः । त्वद् । मद् । युष्मद् । अस्मद् ॥ तव मम ङसा ॥२।१।१५॥ युष्मदस्मदोः । तव । मम । प्राक् चाक इत्येव । तवक । ममक । युवयोः २ । आ- ॐ15 ·SSS वयोः २॥ आम आफम् ॥२।१।२०॥ युष्मदस्मद्भ्यां परस्य । युष्माकम् । अस्माकम् । त्वयि । मयि । यु- मासु । अस्मामु । युष्मानस्मान् वाचष्टे युष्मयतेरस्मयतेश्च किपि युष्म् अस्व इति गान्तत्वे एकदेशविकृतन्यायेन सौ त्वम् । अहम् । युपाम् २ । असाम् २ । यूयम् । वयम् । युपाम् । असाम् । युपान् । असान् । युष्या। अस्या । युपा- भ्याम् ३ । असाभ्याम् ३ । युपाभिः । असाभिः । तुभ्यम् । मयम् ॥ मोर्वा ॥२।१।४॥ शेपे स्यादौ युष्मद- स्मदोर्ला । युपभ्यम् । असभ्यम् । युपत् । युष्मत् । तव । मम । युष्योः । अस्योः । युपाकम् । युष्माकम् । असाकम् । अस्माकम् । युष्यि । अस्यि । युपासु । असासु । त्वां मां वातिक्रान्तः अतित्वम् । अत्यहम् । अतित्वाम् ३ । अतिमाम् ३ । अतियूयम् । अतिवयम् । अतित्वान् । अतिमान् । अतित्वया । अतिमया । अतित्वाभ्याम् ३ । अतिमाभ्याम् ३ । अतित्वाभिः । अतिमाभिः । अतितुभ्यम् । अतिमयम् । अतित्वभ्यम् । अतिमभ्यम् । अतित्वत् २ । अतिमत् २ । अति- तव । अतिमग । अतित्वयोः २ । अतिमयोः २ । अतित्वाकम् । अतिमाकम् । अतित्वयि । अतिमयि । अतित्वासु अतिमासु । युवामायां वातिक्रान्तः अतित्वम् । असहम् । अतियुवाम् ३ । असावाम् ३ । अतियूयम् । अतिवयम् । अ- तियुवान् । अत्यावान् । अतियूयम् । अतिवयम् । अतियुवान् । अत्यावान् । अतियुवया । अत्यावया। अतियुवाभ्याम् ३ । अत्यावाभ्याम् ३ । अतियुवाभिः । अत्यावाभिः । अतितुभ्यम् । अतिमयम् । अतियुवभ्यम् । अत्यानभ्यम् । अतियुवत् २ । अत्यावत् २ । अतितव । अतिमम । अतियुवयोः २ । अत्यावयोः २ । अतियुमाकम् । अत्यावाकम् । अतियुवयि । अत्यावयि । अतियुवासु । अत्यावासु । युष्मानस्मान्नातिक्रान्तः । अतित्वम् । अत्यहम् । अतियुष्मान् ३ । अत्यस्मान् ३ । अतियूयम् । अतिवयम् । अतियुष्मान् । अत्यमान् । अतियुष्मया । अत्यमया । अतियुष्माभ्याम् ३ । अत्यस्माभ्याम् । अतियुष्माभिः । अत्यस्माभिः ॥ अतितुभ्यम् । अतिमयम् । अतियुष्मभ्यम् । अत्यस्मभ्यम् । अतियुष्मत् २ । अत्यस्मात् २। अतितव । अतिमम । अतियुष्मयोः २। असमयोः २ । अतियुष्माकम् । अत्यस्माकम् । अतियुष्मयि । अत्यस्मयि ।

·अतियुष्मासु । अत्वस्मासु ॥ पदाधुग्विभक्त्यैकवाक्ये वनसौ पहुत्वे ॥२।१।२१॥ युष्मदस्मदोः । अन्वादेशे नित्यं विधानादिह विकल्पः । धर्मो वो रक्षतु । धर्मो नो रक्षतु । युष्मानस्मान् वा । तपो वो दीयते । तपो नो दीयते । युष्मभ्यमरमभ्यं वा । शीलं वा स्वम् । शीलं ना खम् । युप्माकमस्माकं वा । पदादिति किम् । युष्मान् धर्मो रक्षतु । द्वितीया चतुर्थीषष्ठ्येति किम् । ज्ञाने यूयं तिष्ठत । एकवाक्ये इति किम् । एकस्मिन् पदे निमित्तानिमित्तिनो वे वाक्यान्तरे च मामूत् । अतियुष्मान् पश्यति । ओदनं पचत युष्माकं भविष्यति । एकवाक्यग्रहणात्सामर्थ्याभावेऽपि । इति स्म नः पिता कथयति । बहुत्वे इति वचनम् अपवादविपयेऽपि कचिदुत्रार्गः प्रवर्तते इति न्यायानुसारेण यथा क्यविपये घ्यण् । पूर्व हापवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः, प्रकल्प्य चापवादविपयं तत उत्सर्गोऽभिनिविशते इति न्यायेन यांनावादिविपये स्याप्रवृत्ती सिद्धायां बहुत्वे इति वचनं न्यायानुवादकम् । विभक्तिग्रहणं युक्त्यादिवचननिवृत्त्यर्थम् । तेन ज्ञाने युवां तिष्ठथ इत्यत्र वाम् न । युग्वमुत्ते इति सिद्धे विभक्तिग्रहणमुत्तरार्थ इति वा ॥ दिवे वानौ ॥२।१ । २२ ॥ पदात् परयो- युप्मदस्मदोर्युग्विभक्त्यैकवाक्ये । धर्मो वां धर्मो नौ आवां वा रक्षतु । एवं चतुर्थीपष्ठीभ्यामपि । युवा वा रक्षतु ॥ उसा ते मे ॥२।१ । २३ ॥ पदात्परयोयुष्मदष्मदस्मदोरेकवाक्ये । धर्मस्ते दीयते । तुभ्यं मह्यं वा । धर्मस्ते स्वम् । धर्मो मे स्वम् । सव मम वा ॥ अमा त्वा मा ॥२। १ । २४ ॥ वा पदात् परयोर्युप्मदस्मदोरेकवाक्ये । धर्मस्त्वा त्वां वा पातु | धर्मो मा मां वा पातु ॥ असदिवामन्त्र्य पूर्वम् ॥ २ । १ । २५ ॥ युष्मदस्मद्भ्यां पदम् । जनः, जनौ, जनाः, वा, साम्, युवाम् , शुष्मान्, वा पातु धर्मः । पूर्वमिति किम् । मयैतत् सर्वमाख्यातं युष्माकं मुनिपुंगवाः । व्यव- हितेऽप्यत्र पूर्वशब्दः । तेन चैन धर्मो वोऽथो रक्षतु इत्यत्र सपूर्वादिति विकल्पो न ॥ जविशेष्यं वामन्ये ॥२॥ १ । २६ ॥ युष्मदस्मद्भ्यां पूर्वमामन्त्र्यमसत् विशेषणे । जिनाः शरण्या युप्मान्यो वा शरणं प्रपद्ये । अन्वादेशेऽपि । सिदाः क्षीणाष्टकर्माणोऽथो सिद्धाः शरण्या युष्मान् वो वा शरणं प्रपद्ये । जसिति किम् । साधो सुविहित कोऽयो शर.

·युष्म णं प्रपद्ये । विशेष्यमिति किम् । शरण्याः साधवो युष्मान् शरणं प्रपद्ये । आमन्त्र्ये इति किम् । आचार्या युष्मान् शरण्या: शरणं प्रपद्ये । सामर्थ्यात् तद्विशेषणभूते इत्येव । आचार्या उपाध्याया युष्मान् शरणं प्रपद्ये । एकाधिकरणयोर्विशेष्यवि- शेपणभावः ॥ नान्यत् ।।२।१ । २७॥ युष्मदस्मद्भ्यां पूर्व जसन्तादन्यदामन्त्र्यं विशेष्यमामध्ये विशेषणे परेऽस- दिव न स्यात् । साधो सुविहित त्वा शरणं प्रपधे । साधू सुविहितौ वां शरणं प्रपद्ये ॥ पादायोः ॥२।१ । २८॥ पदात. परयो युष्मदस्मदोर्वनसादिर्न ॥ "वीरो विश्वेश्वरो देवो युष्माकं कुलदेवता । स एव नाथो भगवानस्माकं पापनाश- न॥१॥" द्विवचनं युष्मदस्मदोरभिसम्वन्धार्थम् । पादायोः किम् । “पान्तु वो देशनाकाले जैनेन्द्रा दशनांशवः भव- कूपपतज्जन्तुजातोद्धरणरज्जवः ॥१॥" चाहहवैवयोगे ॥२।१।२९ ॥ पदात् परयोयुष्मदस्मदोर्न वस्नसादिः । ज्ञानं युष्मांश्च रक्षतु । एवम् , अह-ह-वा-एवैरप्युदाहार्यम् । योगग्रहणं साक्षायोगमतिपत्त्यर्थम् । तेन ज्ञानं च शीलं च मे ख- मित्यादि सिद्धम् ॥ दृश्यर्थैश्चिन्तायाम् ॥२।१।३० ॥ धातुभिर्योगे युष्मदस्मदोर्वनसादिन । जनो युष्मान् संह- श्यागतः । जतो युवां समीक्ष्यागतः। जनो मामपेक्षते । भक्तस्तव रूपं निध्यायति । दृश्यर्थैरिति किम् । जनो वो मन्यते । चिन्तायामिति किम् । जनो वः पश्यति ॥ नित्यमन्वादेशे ॥२।१।३१ ॥ पदात् परयोयुष्मदस्मदोर्युग्विभक्क्या वनसादिः । यूयं विनीतास्तद्वो गुरवो मानयन्ति । इत्यादि ॥ सपूर्वात् प्रथमान्तादा ॥२।१ । ३२ ॥ पदात् पर- योयुप्मदस्मदोरन्वादेशे वस्त्रसादयः । यूयं विनीतास्तद्गुरवो वो युष्मान् वा मानयन्ति । इत्यादि । गम्येऽप्यन्वादेशे भव- ति । ग्रामे कम्बलो वो युप्माकं वा स्वमथो । विद्यमानपूर्वादिति किम् । पटो युष्माकं स्वम् अथो वा कम्बलः स्वम् ॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसरिविजयसिंहसरिपट्टपरम्पराप्रतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपे- तद्धिचन्द्रापरनामवृद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेनासिसंविग्नशाखीय- पोगच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसरिविरचितायां हेमप्रभायां युष्मदस्मत्प्रकरणम् ॥

·man ॥ अथाव्ययानि ।। . NOTES- RAYAre ॥ स्वरादयोऽव्ययम् ॥१।१।३०॥ खर् । अन्तर । सनुतर् । पुनर् । मातर् । सायम् । नक्तम् । अ- स्तम् । दिवा.। दोपा,। यस् । श्वस् । कम् । शम् । योस् । १५ । मयस् । विहायसा । रोदसी । ओम् । भूस् । २० । भुवस् । खस्ति । समया । निकपा । अन्तरा । २५ । पुरा । बहिस् । अवस् । अधस् । असाम्मतम् । ३०॥ अद्धा । ऋतम् । सत्यम् । इद्धा । सुधा । ३५ । मृषा । वृथा । मिथ्या । मिथो । मिथु । ४० । मिथस् । मियुस् । मिथुनम् । अनिशम् । मुहुस् । ४५ । अभीक्ष्णम् । मछु । अदिति । उच्चैस् । नीचैस् । ५० । शनैस् । अवश्यम् । सामि । साचि । विष्वक् । ५५ । अन्वक् । ताजक् । द्राक् । साक्, । ऋधक् । ६० । पृथक् । धिक् । हिरुक् । ज्योफ् । मनाक् । ६५ । ईपत् । ज्योपम् । जोपम् । तूष्णीम् । कामम् । ७० । निकामम् । मकामम् । अरम् । वरम् । परम् । ७५ । आरात् । तिरस् । मनस् । नमस् । भूयस् । ८० । प्रायस् । प्रबाहु । प्रवाहुक् । प्रवाहुकम् । आर्य । ८५ । हलम् । आर्यहलम् । स्वयम् । अलम् । कु ।९० । बलवत् । अतीव । सुष्टु । दुष्ठु । ऋडते । ९५ । सपदि । साक्षात् । सन् । प्रशान् । सनात् १९० । सनत् । सना । नाना । विना । क्षमा । १०५ । आशु । सहसा । युगपत् । उपांशु । पुरतस् । ११० । पुरम् । पुरस्तात् । शश्वत् । कुवित् । आविस् । पादुस् । ११६ । इति स्वरादयः । बहुवचनमाकृतिगणार्थम् । खरादयः स्वार्थस्य वाचका न तु चादिवद् द्योतकाः । अन्वर्थसंज्ञेयम् ॥ " सदृशं त्रिषु लङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिपु । वचनेषु च सर्वेषु यः बव्येति तदव्ययम् " ॥ अन्वर्थाश्रयणेन च तदन्तविज्ञानात् परमोचैरित्यादावायव्ययसंज्ञा ॥ चादयोऽसत्त्वे ॥१।१ ॥३१॥ अव्ययानि स्युः । निपाता इत्यपि पूर्वेषाम् ।, सत्त्वं लिङ्गसङ्ख्यावत् द्रव्यम् । इदं तदिखादिसर्वनामव्यपदे- श्यं विशेप्यमिति यावत् । असच्चे इति किम् । चा समुच्चये । च । अह । ह । वा । एव । एवम् । नूनम् । शश्वत् । सू-:

·पत् । कूपत् । कुवित् । नेत् । चेत् । नचेत् । चण । कचित् । यत्र । नह । नहि । हन्त । माकिस् । नकिम् । मा । माः । न । नञ् । वाव । खाव । न्याव । वायत् । त्वावत् । न्वावत् । त्वै । तुवै । न्वै । नुवै । । वै । श्रीपट् । वौषट् । वपद् । वट् । वाट् । वेट् । पाट् । प्याट् । फट् । हुंफट् । छंवट् । अध१ । आत् । स्वधा । स्वाहा । अलम् । चन । हि अथ । ओम् । अथो । नो । नोहि । भोस् । भगोस् । अघोस् । अघो । हंहो । हो । अहो । आहो । उताहो । हा । ही । हे । है । हये । अयि । अये । अहहे । अंग । रे । अरे । अवे । मनु । शुकम् । सुकम् । नुकम् । हिकम् । नहिकम् । ऊंभ् । हुम् । कुम् । उञ् । सुन् । कम् । हम् । किम् । हिम् । अद् । कद् । यद् । तद् । इद् । चिद् । किद् । खिद् । उत । बत । इव । तु । नु । यच । कञ्चन । किमुत । किल । किकिल । किंस्वित् । उदखित् । आहोखित् । अहह । नह- वै । नवै । नवा । अन्यत् । अन्यत्र । शप् । शत् । अथ । किम् । विषु । पद् । पशु । खलु । यदि नाम । यदुत । प्रत्युत । यदा । जातु । यदि । यथा कथा च । यथा । तथा । पुद् । ध । पुरा । यावत् । तावत् । दिष्ठया । मर्या । आम । नाम । स्म । इतिह । सह । अमा । समम् । सत्रा । साकम् । सार्धम् । ईम् । सीम् । कीम् । आम् । आस् । इति । अव । अड 1 अट । बाया । अनुपक् । खोस् । अ । आ ।इ।ई। उ । ऊ । ऋ । ऋ । ल । ल । ए। ऐ। ओ। औ । मादयः । इति चादयः । बहुवचनमाकृतिगणार्थम् ॥ अधण्तस्वाद्याशसः ॥ १।१ । ३२ ॥ एतदन्तं नामाव्ययम् । देवा अर्जुनतोऽभवन् । ततः । तत्र । इह । क । कदा । एतर्हि । अधुना । इदानीम् । सद्यः । अय । परेघवि । पूर्वेयुः । उभ- येयुः । परुत् । परारि । ऐपमः । कहि । यथा । कथम् । पञ्चधा । एकधा । ऐकध्यम् । द्वैधम् । द्वेधा । पञ्चकृतः । द्विः । सकृत् । बहुधा । प्राक् । दक्षिणतः । पश्चात् । पुरः । पुरस्तात् । उपरि । उपरिष्टात् । दक्षिणा । दक्षिणाहि । दक्षिणेन १ अघोऽर्थे ·न्तमव्ययम् । कल SSSS [द्वितीया करोति क्षेत्रम् । शुक्लीकरोति । अनिसात् सम्पद्यते । देवत्रा करोति । बहुशः । अधणिति किम् । पथि द्वैधानि । भाशस इति किम् । पचतिरूपम् ॥ विभक्तिथमन्ततसायाभाः ॥१।१।३३॥ अव्ययम् । अहंयुः। शुभयुः । अस्तिक्षीरा ब्रामणी । कुतः । यथा । तथा । कथम् । अहम् । शुभम् । कृतम् । पर्याप्तम् । २ । येन । तेन । चिरेण । अन्तरेण । ३ । ते । मे । चिराय । अक्षाय । ४ । चिरात् । अकस्मात् । ५। चिरस्य । अन्योन्यस्य । मम । ६ । एकपदे । अग्रे । मगे । पाहणे । हेतौ । रात्रौ । वेलायाम् । मात्रायाम् । ७ । अस्ति । नास्ति । असि । अस्मि । वियते । भवति । एहि । बूहि । मन्ये । शङ्के । अस्तु । भवतु । पूर्यते । स्यात् । आस । आह । वर्त्तते । न वर्त्तते । याति । न याति । प- श्य । पश्यत । आदह । आदङ्क । आतङ्क ॥ वत्तस्याम् ॥ १।१ । ३४ ॥ एतदन्तमव्ययम् । वत्तसिसाहचर्यात्तद्धि- तस्यामो ग्रहणम् । मुनिवत्तम् । पीलमूलतो विद्योतते विद्युत् । उस्तराम् ॥ त्वा तुमम् ॥ १।१ । ३५ ॥ एतद- स्वादुंकारं भुङ्क्ते ॥ गतिः॥१।१।३६ ॥ अव्ययम् । अदकृत्य । अत्राव्ययत्वात्सो न ॥ अव्ययस्य ॥३। २ ।७॥ स्यादेलप् । स्वसम्बन्धिविज्ञानानेह । अत्युपैसौ ॥ ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसूरिविजयसिंहसरिपट्टपरम्परापतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेत- द्विचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविग्नशाखीयतपो- गच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसरिविरचितायां हेमप्रभायामव्ययप्रकरणम् ॥

·प्रत्यर SASNA sxs.x.a.xx.caxaxoxoxomnamam ॥ अथ स्त्रीप्रत्ययाः॥ ॥स्त्रियां नृतोऽस्वस्रादेडी ॥२।४।१॥राज्ञी । की। स्वस्रादिपु तिसृचतस्रोः पाठः सनिपातन्या- यानित्यत्वज्ञापनार्थः । तेनातिद्धन्या या सा इत्यादि, सिद्धयति ।।,अधातूददितः ॥२।४। २॥ नान्ना स्त्रियां डीः । भवती । पचन्ती । अतिभवती । अधात्विति किम् । सुकन् ॥ अञ्चः ॥२।४।३॥ अञ्चन्तानान्नः खियां डीः । प्राची। प्रतीची ॥णस्वराघोषानो रश्च ।। २।४।४॥ नाम्नः स्त्रियां डीः । वन इति वन् कनिए वनि- पामविशेपेण ग्रहणम् । ण, अवावरी । अवावेति केचित् । धीवरी । मेरुदृश्वरी । विहितविशेषणात् शर्वरी । नान्तत्वादेव डीः सिद्धो नियमा) रविधानार्थं च वचनम् । णस्वराघोपादिति किम् । सहयुध्वा ॥वा बहुव्रीहेः ॥२ । ४ । ५॥णस्वराघोपाद् विहितो यो नन् तदन्तात् सियां की रश्चान्तादेशः । मियावावरी । पियावावा स्त्री ॥ वा पादः ॥ २।४।६॥ बहुव्रीहेस्तनिमित्तकपाच्छब्दात स्त्रियां कीर्वा । द्विपदी । द्विपाद् । पादमाचष्टे पाद् त्रयः पादोऽस्यात्रिपा- दिसत्र तनिमित्तकत्वाभावान ॥ऊनः॥२।४।७॥ वहुव्रीहे सियां डीः । कुण्डोनी। अनो वेति विकल्पे प्राप्ते वचनम् । समासान्तविधौ ऊन् इत्यादेशे डीः सिद्ध्यति किन्तु पञ्चभिः कुण्डोनीभिः क्रीत इत्यत्रेकणि तल्लुपि च, पञ्च- कुण्डोध्न् इति प्रकृतेः सौ पञ्चकुण्डोदिति स्यात् पञ्चकुण्डोधेति चेष्यते ॥ अशिशोः ॥२।४।८॥ वहुत्रीहेः स्त्रियां डीः । अशिश्वी ॥ संख्यादेहायनाद् वयसि ॥२॥ ४॥९॥ वहुव्रीहे. स्त्रियां डीः ॥ अस्य ङ्यां लुक् ॥२ । ४ । ८६ ॥ द्विहायनी ॥ चतुस्नेहायनस्य वयासि ॥२।३।७४ ॥ नो णा स्यात् । त्रिहायणी । चतुर्हायणी। वय- सोऽन्यत्र, निहायना, चतुर्हायना, शाला । कालकृता प्राणिनां शरीरावस्था वयः ॥ दाम्नः॥२।४ । १०॥ सङ्- ख्यादेवहुव्रीहेः स्त्रियां डीः ॥ द्विदानी । अनो वा इति विकल्पापवादः ॥ अनों वा ।। २।४ । ३१ ॥ बहुव्रीहे सियां SS ·9545 ङीः । उतरत्रोपान्त्यवतः प्रतिषेधादुपान्त्यलोपिन ऐवायं विधिः । बहुराज्यौ । बहुराजानौ । बहुराजे ॥ नानि ॥२ 1४ । १२॥ अनन्ताद् वहुव्रीहेः स्त्रियां नित्यं डीः । अधिराज्ञी नाम ग्रामः । अयमपि उपान्त्यलोपिन एव विधिः॥नो. पान्त्यवतः॥२।४ । १३ ॥ अनन्ताबहुव्रीहे. स्त्रियां डीः । सर्वांपवादः । सुपर्वा । बहुव्रीहेरित्येव । अतिपर्वणी । नात्र रः । अव्युत्पत्तिपक्षाश्रयणात् ॥ मनः ॥२॥ ४॥ १४॥ नाम्नः स्त्रियां डोर्न । सीमा । सीमानौ। अनिनस्सन्नि- ति न्यायेनातिमहिमेत्यादावपि डीपतिषेधः । वहुव्रीहेरिति निवृत्तं योगविभागात् ॥ ताभ्यां वा डित् ॥२ । ४। १५ ॥ मनन्तादन्नन्ताच वहुव्रीहः स्त्रियां वाप् स च डित् । सीमे । सीमानौ । सुपर्वे । सुपर्वाणौ ॥ अजादेः ॥ २।४ । १६ ॥ तस्यैव स्त्रियामाप् । वाधकवाधनार्थमनकारार्थं च वचनम् । अजा । वाला । ज्येष्ठा । पूर्वापहाणा । अपराप- हाणा । त्रिफला । ऋचा । तस्यैवेति किम् । पञ्चाजी । अत एव ज्ञापकात् स्त्रीमकरणे तदन्तादपि भवति । तेन परमाजा। अतिभवतीत्यादि भवति ॥ शचि पादः पात्पदे ॥२।४। १७॥ आवन्तस्य कृतपाद्भावपादस्य ऋच्यर्थे स्त्रियां पा- त्पदेति निपात्यते । त्रिपात् । त्रिपदा । ऋचि किम् । द्विपदी । द्विपाद् ॥ आत् ॥२। ४ । १८ ॥ नाम्नः खियामाप् । खट्वा । या । सा ॥ इचापुंसोनिक्याप्परे ॥२।४।१०७॥ विहितस्यापो इस्खो वा । खट्विका । खट्वका । खट्वाका । अपुंस इति किम् । सर्विका । निद्वर्जनं किम् । दुर्गका । आवेव परो यस्मादिति किम् । अतिप्रियखट्वाका । विहितस्येति किम् । अखद्विका । अत्र नित्यमिलम् । कचि तु रूपत्रयम् ॥ स्वज्ञाजभस्त्राधातुत्ययकात् ॥ २।४ । १०८ ॥ आपोऽनित्क्याप्परे इर्वा । स्विका खका ज्ञातिः । ज्ञातिधनाख्यायामसर्वादित्वादकोभावे कः । आत्मीयायां तु नित्यमित्वम् । नि:खिका । निःस्वका । शिका । ज्ञका । अजिका २ । भखग्रहणं स्त्रीपुंससाधारणार्थम् । अभस्त्रिका २। आर्यिका २ । चटकिका २ । धातुसवर्जनात् सुनयिका । सुपाकिका । इहत्यिका । वहपत्यिका । इत्यत्र न त्यमत्ययः । प्रत्ययामत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् । शुष्किकेत्यत्र कस्यासत्त्वान्न विकल्पः ॥ द्वेषसूतपुत्रवृन्दारकस्य ॥२॥४॥ " ·प्र १०९॥ अनित्क्याप्परे वा इ.। द्विके,२ । एपका । एपिका । कृतपखनिर्देशानेह । एतिके । एतिकाः । साहचर्यात् स- वादेरेव ग्रहणानेह । इच्छतीति एपिका । सूतिका । सूतका । पुत्रिका । पुत्रका । अत एव निर्देशात् अन्यभावः । वृन्दारिका । बन्दारका । आप्परे इति किम् । अनेपका । अदके ॥ वौ वर्तिका ॥२।४।११०॥ त्वं निपासते । वर्तिका । वेरन्यत्र वर्तिका ॥अस्यायत्ततक्षिपकादीनाम् ॥२।४।१११॥ अनित्क्याप्परे इ. । वेति निवृत्तम् पृथग्योगात् । कारिका । अनिदिति पर्युदासात् शका । यदादिवर्जनं किम् । यका । सका । क्षिपका । वहुवचनमाकृतिगणार्थम् ॥ नरिका मामिका ॥२।४ । ११२ ॥ इत्वं निपात्यते । कस्याप्रत्ययसम्बन्धित्वात् पूर्वेणाप्राप्ते वचनम् ॥ तारकावर्णकाष्ट- काज्योतिस्तान्तवपितृदेवत्ये ॥२।४।११३ ॥ निपात्यन्ते । अन्यत्र तारिका, वर्णिका, अष्टिका खारी ॥ गौ- रादिभ्यो मुख्यान्डीः ॥२।४ । १९ ॥ खियाम् । मुख्यादित्यधिकारोऽयम् । गौरी । शवली । अनड्वाही। अन- डही । वहुवचनमाकृतिगणार्थम् । मुख्यादिति किम् । वहुनदा भूमिः ॥ मत्यस्यस्य यः॥२।४।८७॥ उयां लक् । मत्सी । कथं मात्सी । डिनिमित्तादेशस्यापि डीग्रहणेन ग्रहणात् ॥ व्यञ्जनात्तद्धितस्य ॥२।४।८८ ॥ यो ङन्यां लुकू । मनुपी । तद्धितस्येति किम् । वैश्यी ॥ अगोयेकग्नजटिताम् ॥२॥ ४ । २०॥ अणादीनां योऽत् तद- न्तात्तेपामेव तियां डीः । औपगवी । गौत्सी । शिलेयी । सौपर्णेयी । आक्षिकी । स्त्रैणी । पौंस्त्री । जानुदनी । साहचर्येण प्रत्ययग्रहणादागमटितो न भवति । पठिता विया । स्तनंधयीत्यादौ तु धातोष्टित्वस्यानन्यार्थत्वाद् भवति । मुख्यादिति किम् । बहुक्कुरुचरा नगरी ॥ वयस्यगन्त्ये ॥२।४।२१ ॥ अदन्तानाम्नः स्रियां डीः । कुमारी । तरुणी । अन- न्त्य इति किम् । तदा । द्विवर्पत्यादौ खर्थाद वयो गम्यते ॥ विगो समाहारात् ॥२।४ । २२ ॥ अदन्तानाम्नः लियां डीः । पञ्चपूली । दशराजी । त्रिफलेत्यजादौ ॥ " पात्रादिवर्जितादन्तोत्तरपदः समाहारे । द्विगुरनावन्तान्तो वांन्यस्तु सर्वो नमुसका" ॥१॥ परिमाणात्तद्धितलुक्यविस्ताचितकम्बल्यात् ॥२।४।२३ ॥ द्विगारेद- 10 ·ELESS न्ताद स्त्रियां कीविकटवी । द्विपली । “ऊर्ध्वमानं किलोन्मान परिमाणं तु सर्वतः । आयामस्तु प्रमाणं स्यात् सङ्ख्या वाह्या तु सर्वतः" ॥१॥ परिमाणादिति किम् । पश्चाचा । तद्धितलुकीति किम् । दिपण्या। विस्तादिवर्जनात् दिविस्ता। याचिता । द्विकम्बल्या ॥ काण्डात्प्रमाणादक्षेत्रे ॥२॥ ४॥ २४ ॥ द्विगोस्तद्धितल्लकि स्त्रियां डीः । द्विकाण्डी र. ज्जुः । प्रमाणादिति किम् । द्विकाण्डा शाटी । द्विकाण्डीत्यपि केचित् । अक्षेत्रे इति किम् । विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । अक्षे- त्र इति द्विगुविशेषणं किम् । द्विकाण्डी वडवा ॥ पुरुषादा ।। २।४।२५ ॥ प्रमाणवाचिनो दिगोः स्त्रियां की । द्विपुरुषी द्विपुरुषा परिखा । तद्धितलुफीत्येव । पञ्चपुरुषी ॥ रेवतरोहिणाढ़े ॥२।४।२६ ॥ स्त्रियां डीः॥ रे- वती । रोहिणी । रेवतीरमण इत्यत्र रेवच्छब्दोऽस्ति । रोहिणी, कटुरोहिणीत्यत्र प्रकृसन्तरम् ॥ नीलात्प्राण्योषध्यो। ॥२।४ । २७ ॥ खियां डीः । नीली गौः। नीली ओपधिः । अन्यत्र नीला शाटी ॥क्ताच नानि वा ॥२॥ । ४ । २८ ॥ नीलात् स्त्रियां डीः । नीली । नीला । प्रद्धविलूनी । मद्धविलूना ॥ केवलमामकभागधेयपापा- परसमानार्यकृतसुमङ्गलभेषजात् ॥२॥ ४ । २९ ॥ स्त्रियां डी नि । केवली नाम ज्योतिः । मामकीत्यादि । मामकग्रहणस्य नियमार्थस्वात् । मामिका द्धिरिसत्र अलक्षणोऽपि डीन । नाम्नीति किम् । केवला ॥ भाजगोणना- गस्थलकुण्डकालकुशकामुककटकबरात्पकावपनस्थूलाकृत्रिमापत्रकृष्णायसीरिरंसुशोणिकेशपाशे ॥२ ।४।३०॥ त्रियां नान्नि डीः स्यात् । भाजी पका चेत् भाजान्या । गोणी आवपनम् । गोणान्या । नागी स्थूला । नागान्या । स्थली अकृत्रिमा । स्थलान्या । कुण्डी अमत्रम् । कुण्डान्या। काली कृष्णा । कालान्या। कुशी आयसी । कु- शान्या । कामुकी रिरंसुः । कामुकान्या । कटी श्रोणिः । कटान्या । कबरी केशपाशः । कवरान्या । जातौ तु नाग्येव तस्याः स्थौल्याभावात् । अमृते जारजः कुण्ड इति जातिवचनात् कुण्डशब्दात् जातिलक्षणो डीभवत्येव । जानपदश- ब्दादपि दृचाविच्छत्यन्यः । जानपदी वृत्तिः । अन्यत्र जानपदा मदिरा.नवा शोणादेः॥२।४।३१.॥ स्त्रियां MR ·RSA ली। शोणी । शोणा । वही । बहुः । गुणवचनात्तूत्तरेणैव भविष्यति । त्रयो । वृत्रहा । चन्द्रभागानयार ! चन्द्रभागी चन्द्रभागा । अन्यत्र चन्द्रभागा ॥ इतोऽत्यर्थात् ॥२।४ । ३२॥ नाम्नः सियां ङीर्वा । भूमी । भूमिः। अत्यर्थादिति किम् । कृतिः । अजननिः॥ पद्धते॥२॥ ४ । ३३ ॥ सियां डीना । पद्धती । पद्धतिः । त्यर्थ आरम्भः॥ शक्त. शस्ने ॥२।४ । ३४ ॥ तियां उगा ।। शक्ती । शक्तिः । शस्त्रे किम् । शक्तिः सामर्थ्यम् ॥ स्वरादुतो गुणादखरोः ॥२।४ । ३५ ॥ नाम्नः सियां कीर्वा । पट्वी । पटुः । गुणाद् द्रव्यत्तेः प्रत्ययः । स्वरात् किम् । पाण्डभूमिः । उत इति किम् । श्वेता । गुणादिति किम् । आखुः । अखरोरिति किम् । खः । “सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयथाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥ १॥ पूर्वार्धेन जातिर्गुणो न । आधेयश्चाक्रियाजश्चेत्यनेनोत्पाद्यसैकखभावस्य कर्मणो व्यवच्छेदः । अन्त्येन तु द्रव्यव्यवच्छेदः । केचित्तु द्रव्यावृत्तिनित्यानिसजातिमान गुण इत्याहुः ॥ श्यतैतहरित. भरतरोहितावर्णात्तो नश्च ॥२॥४॥ ३६॥ त्रियां डीर्वा ॥ श्येनी । श्येता । एवमेन्यादयः । लत्वे लोहिनी । लोहिता । वर्णादिति किम् । श्येता । चो नस्य डीसनियोगशिष्टतार्थः ॥का पलितासितात् ॥२।४ । ३७॥ सियां डीर्वा तत्सनियोगे तस्य क्रश्च । पलिकी । पलिता । असिक्री । असिता ॥ असहनविद्यमानपूर्वपदात् स्वाङ्गाद. कोडादिभ्यः ॥२।४ । ३८॥ अदन्तानाम्नः तियां ङीर्वा । अतिकेशी । अतिकेशा । सहादिवर्जनात् सकेशा । अ केशा । विद्यमानकेशा । स्वाङ्गात् किम् । बहुयवा । अक्रोडादिभ्य इति किम् । कल्याणक्रोडा । आदित्येव । परमशिखा ॥ " अविकारोऽद्रवं मूत माणिस्थं वाजमुच्यते । च्युतं च प्राणिनस्तत्तनिभं च प्रतिमादिषु ॥ १॥ बहुशोफा । बहुकफा । सुज्ञाता । दीर्घमुखा शाला इत्यत्र स्वागत्वाभावान डीः । च्युतं चेत्यादि किम् । बहुकेशी रथ्या। पृथुमुखी पृथुमुखा प्रतिमा । कल्याणपाणिपादेत्यत्र स्वागसमुदायत्वात् वक्ष्यमाणुनियमवलाद्वा न ड्रीः । द्विपदीसत्र तु द्विगुत्वानित्यं डीः । अस्वागपूर्वपदादेवेच्छन्त्यन्ये । पाणिपादा ॥ नासिकोदरौष्ठजवादन्तकर्णशृङ्गाङ्गमात्रकण्ठात् ॥२।४ । ३९ ·. ॥ ॥ सहादिवर्जघूर्वपदात् स्वाङ्गात् खियां कीर्वा ॥ तुनासिकी । तुम्नासिका । कृशोदरी। कृशोदरा। बिम्बोष्ठी । बिम्बोष्ठा ! दीर्घजसी । दीर्घजङ्घा । समदन्ती । समदन्ता । चारुकर्णी । चारुकर्णा । तीक्ष्णशृङ्गी । तीक्ष्णशृङ्गा । मृदङ्गी । मृदङ्गा । मुगात्री । सुगात्रा । मुकण्ठी । सुकण्ठा । नियमार्थमिदम् तेन बहुस्वरसंयोगोपान्त्येभ्योऽन्येभ्यो न । मुललाटा । सुपार्था । अङ्गगात्रकण्ठेभ्यो की नेच्छन्त्यन्ये ॥ नखमुखादनानि ॥२॥ ४ ॥ ४० ॥ सहादिवर्जपूर्वपदाव स्वाङ्गात् खियां कीर्वा । शूर्पनखी । शूर्पनखा । चन्द्रमुखी । चन्द्रमुखा । अनाम्नीति किम् । शूर्पणखा । पूर्वपदस्थादिति णत्वम् ॥ पुच्छात् ॥२ । ४ । ४१ ॥ सहादिवर्जपूर्वपदात् स्वाङ्गात् त्रियां कीर्वा । सुपुच्छी । सुपुच्छा ॥ कवरमणिविषशरादेः ॥२ । ४। ४२ ॥ पुच्छात स्त्रियां नित्यं डीः । कवरपुच्छी । मणिपुच्छी । विषपुच्छी । शरपुच्छी ॥ पक्षाचोपमादेः ॥२।४ । ४३ ।। पुच्छाच स्त्रियां डीः । उलूकपक्षी । उलूकपुच्छी ।। क्रीतात् करणादेः ॥२।४।४४ ॥ अदन्तात् खियां डीः । अश्वक्रीती । करणग्रहणं किम् । सुक्रीता । आदेरिति किम् । अश्वेन क्रीता । केचित्तु धनेन क्रीति आवन्तेनापि समासमिच्छन्ति । धनक्रीता ।। तादल्पे ॥२॥ ४॥ ४५ ॥ नाम्नः करणादेः स्त्रियां ङीः ॥ अभ्रविलिप्ती द्यौः । अल्पे किस् । चन्दनानुलिप्ता ॥ स्वाङ्गादेरकृतमितजातप्रतिपन्नाइहुव्रीहेः॥२॥ ४॥ ४६॥ कान्तात् स्त्रियां डीः । शतभिन्नी । कृतादिवर्जनात् दन्तकृतेत्यादि । बहुव्रीहे किम् । हस्तपतिता ॥ अनाच्छादजात्यादेवा ॥२१४१४७ । कृतादिवर्जितक्तान्ताद् बहुव्रीहे स्त्रियां डीः । शागरजग्धी । शागरजग्धा । आच्छादवर्जनात् वस्त्रच्छन्ना । जात्यादें किम् । मासयाता । अकृताअन्तादित्येव । कुण्डकृता । तादित्येव । शाङ्गरप्रिया ॥ पत्युनः॥२।४। ४८॥ बहुव्रीहे. पत्यन्तात् स्त्रियां डीवा तयोगेऽन्तस्य नश्च । दृढपत्नी । दृढपतिः। मुख्यादित्येव । बहुस्थूलपतिः पुरी ॥ सादेः॥२॥४॥ ४९॥ पत्युः खियां कीर्वा तयोगेऽन्तस्य नश्च । ग्रामपनी । ग्रामपतिः । सादेः किम् । पतिरियम् । मुख्यादित्येवं अतिपतिः । गौणादपीच्छन्त्यन्ये । सपन्त्यादौ ॥२॥४॥५०॥ पत्युः स्त्रियां छीनधान्तस्य । सपनी । समुदायनिपातनं स- ॥ SHRSS 545 ·। प्रभा २७॥ मानस्य सभावार्थ मुंवद्भावप्रतिषेधार्थ च । सपनीमार्यः । सापनः ॥ ऊढायाम् ॥२॥४॥५१॥ फ्ल्युडीः सियां नश्चान्तस्य । पनी ॥ पाणिगृहीतीति ।।२।४।२॥ ऊदायां निपात्यन्ते । इति शब्दः प्रकारार्थः। पाणिग्रहीती । करगृहीती । ऊढायां किम् । पाणिग्रहीता । बहुव्रीहेरेवेच्छन्त्यन्ये । पतिवल्यन्तर्वन्यौ भार्याभिण्योः ॥२। ४। ५३ ॥ निपात्यते । पतिवनी । अन्तर्वनी । भार्येति किम् । पतिमती पृथ्वी । गर्भिणीति किम् । अन्तरस्यां शा- लाग्रामस्ति ॥ जातेरयान्तनित्यस्त्रीशूद्रात् ॥२।४।५४ ॥ अदन्तात् स्त्रियां ङीः । जाति: काचित् संस्थानव्य- ग्या । तटी । सकृदुपदेशव्यङ्ग्यले सति अत्रिलिङ्गान्या । ब्राह्मणी । सत्यन्तं किम् । देवदत्ता । विशेष्यं किम् । शुक्ला। || गोत्रचरणलक्षणा च तृतीया । नाडायणी । वची । यदाहु: आकृतिग्रहणा जातिलिङ्गानां च न सर्वभाक् । सदा- ख्यातनिर्याणा गोत्रं च चरणैः सह "॥१॥ जातेः किम् । मुण्डा । यान्तादिवर्जनात् क्षत्रिया, खट्वा, शूद्रा । ध- वयोगे तु शूद्री । आदित्येव । आखुः । गवयी, द्रोणी, इत्यादि तु गौरादिलात् । अन्तग्रहणं साक्षात्मतिपत्त्यर्थम् । तेन वतण्डी । महाशूद्री । आभीरजातिः । मुख्यादित्येव । वहुस्करा भूमिः ॥ पाककर्णपर्णवालान्तात् ॥२।४। ५५ ॥ जातेः स्त्रियां की। ओदनपाकी । आखुकर्णी । मुद्गपर्णी । गोवाली । जातेः किम् । बहुपाका यवागूः। नित्यतीला- द्वचनम् । एवमुत्तरसूत्रत्रयेऽपि ॥ असत्काण्डप्रान्तशतकाचः पुष्पात् ॥२।४ । ५६ ॥ जातेः त्रियां डीः। श- इखपुष्पी । सदादिवर्जनात् सत्पुष्पेत्यादि । असंभस्त्राजिनैकशणपिण्डात्फलात् ॥२।४।५७॥ जाते. स्त्रियां जीः॥ दासीफली । समादिवर्जनात् सम्फलेत्यादि । एकानेच्छन्त्यन्ये । ओपध्य एताः ॥ अनमो मूलात् ॥२।४। ५८ ॥ जातेः स्त्रियां ङीः । दर्भमूली । अननः किम् । अमूला ॥धवाद्योगादपालकान्तात् ॥२।४१५९॥ त्रि. यामदन्तान्कीः । प्रष्ठी । धवादियोगादिति किम् । प्रसूता । योगादिति किम् । देवदचा । व्यतिरेकविवक्षायां पाष्ठी । पा- लकान्तवर्जनान गोपालिका | आदित्येव । सहिष्णुः ॥ पूतक्रतुवृषाकप्यग्निकुसितकुसिदादै च ॥२।४।६० . .

·*ERESTLERS ॥ योगात् खियामेभ्यो धनवाचिभ्यो कीस्तयोगे चैषामैरन्तस्य । पूतक्रतायी । एवं पाकपायी इत्यादयः। योगात् किम् । पूतक्रतुः॥ मनोरौ च वा ॥२।४।६१॥धवाद्योगांव स्त्रियां मनोडींवा तयोगे औरैश्चान्तस्य । मनावी । मनायी। मनुः॥ वरुणेन्द्ररुद्रभवशर्वमृडादीन् चान्तः॥२।४।६२॥ धवाद्योगात् स्त्रीवृत्तेडगः । वरुणानी । एवमिन्द्राणीत्या- दयः । दीर्घोचारणं मतान्तरसंग्रहार्थम् । इन्द्रमाचष्टे इन्द् तद्भार्या इन्द्राणी ॥ मातुलाचार्योपाध्यायादा ॥२।४। ६३ ॥ योगात् स्त्रीरत्तेङगस्तद्योगे.चानन्तः । मातुलानी मातुली । आचार्यानी । आचार्यो ।क्षुम्नादिखाण्णलाभावः । आचारुति नेच्छन्त्यन्ये । उपाध्यायानी । उपाध्यायी । अन्ये तु मातुला आचार्या उपाध्यायेत्यपीच्छन्ति तदर्थं डी- रिति विकल्पनीयः ॥ सूर्यादेवतायां वा ॥२।४।६४॥ धवाद्योगात् स्त्रियां ङीस्तयोगे चानन्तः । सूर्याणी। सू- यो । देवतायां किम् । मानुपी सूरी । सूर्याणीति नेच्छन्त्यन्ये ॥ सूर्यागस्त्ययोरीये च ॥२।४।९॥ यो ङयो लुक् । सूरी । आगस्ती । ईये चेति किम् । सौर्यः । आगस्त्त्यः ॥ यवयवनारण्यहिमादोषलिप्युरुमहत्वे ॥२ ४ । ६५ ॥ खियां डीस्तद्योगे चानन्तः । यवानी यवनानी लिपिः । अरण्यानी । हिमानी । लिपीति, किम् । यावनी वृचिः । भार्या यवनी ॥ आर्यक्षत्रियादा ॥२।४।६६ ॥ आर्याणी । आर्या । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया । घवयोगे तु आयौं । क्षत्रियी ॥ यत्रो डायन् च वा ॥२ । ४ । ६७ ॥ यजन्तात् त्रियां ङीस्तयोगे च डायनन्तो वा । गाा; यणी । गागी ॥ लोहितादिशकलान्तात् ॥२ । ४ । ६८ ॥ यजन्तात् स्त्रियां डीस्तद्योगे डायन् चान्तः । लौहित्या- यनी । शाकल्यायनी ॥षावटादा ॥२।४ । ६९॥ यजन्तात् स्त्रियां डीस्तयोगे डायनन्तः । पौतिमाष्यायणी । पौतिमाष्या । आवव्यायनी । आवट्या ॥ कौरव्यमाण्डूकासूरेः॥२।४ । ७० ॥ स्त्रियां ङीस्तयोगे डायन् चा- न्तः । कौरव्यायणी । माण्डूकायनी । आसुरायणी ॥ इन इतः॥२।४ । ७१॥ स्त्रियां डीः । सौतंगमी । इतः किम् कारीषगन्ध्या ॥ नुर्जातेः॥२।४।७२ ॥ इदन्तात् खियां की। कुन्ती । दाक्षी । इत इत्येव । विट् ! दरद् । नुः ॥

·किम् । तितिसि । जातेः किम् । निष्कौशाम्धिः । उतोत्राणिनधायुरज्ज्वादिभ्य ऊ॥२।४ १७३ ।। नुर्जा- तिवाचिनः खियाम् । कुरू । कर्कन्धः । ब्रह्मा पन्धुरस्या ब्रह्मवन्धरित्यत्र परोऽपि कच् न तत्र बदुलाधिकारात् । उतः किम् । वधूः । अनि हि सति अतिवरित्र इखा स्यात् । अमाणिनः किम् । आखुः जातेरित्येव पटुः । स्वा- दिवर्जनात् अध्वर्युः । रज्जुः । हनुः । बहुवचनमाकृतिगणार्थम् । कथं भीरु गतं निवर्तते । ताच्छीलिकानां संज्ञाभकारत्वेन मनुष्यजातिवचनत्वात् भविष्यति । अन्ये तु किमभीरुररायसे इति प्रयोगाजातिवचनत्वमनिच्छन्त ऊहं न मन्यन्ते ॥ बान्तकद्रुकमण्डलो नि ।।२।४।७४ ॥ त्रियामूङ । मद्रवाहू: । कन्दः । कमण्डलू । नान्नि किम् । प्रत्याहुः । उपमानसहितसंहितसहशफवामलक्ष्मणायूरो॥२॥४१७५ ॥ खियामूङ । करभो। एवं सहितोरुरि त्यादयः । उपमानादेरिति किम् । पीनोरु । कथं हस्तिस्वाम्यूरुः । नात्रोरुशब्द उपमानादिपूर्वः किन्तु खाम्पूरु: नारी- सखीपगृवश्रू ॥२।४ । ७६ ।। एते निपात्याः ॥ यूनस्तिः ॥२॥४१ ७७ ॥ खियाम् उन्धपवादो योगः युवतिः । युवतीत्यत्र तु इतोऽत्यादिति कीभविष्यति । मुख्यादित्येव । नियूँनी ।। अनार्षे वृद्धेणिजो बहुस्वरगुरू- पान्त्यस्यान्त्यस्य व्यः ॥२॥४।७८ ॥ कारीपगन्ध्या । वाराणा ! अनाऐं किम् । वासिष्ठी । छ किम् । वाराही । गणित इति फिम् । आर्गभागी । बहुखरेति किम् । दाक्षी ! गुरूपान्त्यस्येति किम् । औपगवी। अणिजन्तस्य सतो बहुखरस्येति किम् । दीवार्या । सियामित्येव । वाराहिः । मुख्यस्येत्येव । बहुकारीपगन्धा । सौधर्मीत्यादि तु गौरादि- पागत् गुरुग्रहणादनेकव्यसनव्यवधानेऽपि भवति ॥ व्या पुत्रपत्योः केवलयोरीच् तत्पुरुषे ॥ २ । ४ । ८३ ॥ कारीपगन्धीपुत्रः । कारीपगन्धीपतिः । येति किम् । इभ्यापुत्रः । केवलयोरिति किम् । कारीपगन्ध्यापुत्रकुलम् । तत्पु- रुप इति किम् । कारीपगन्ध्यापतिः । मुख्य इत्येव । अतिकारीपगन्ध्यापुत्रः ॥बन्धौ बहुव्रीहौ ॥२॥४॥ ४॥ मु. ख्यावन्तष्यः केवले ईन् । कारीपगन्धीबन्धुः । केवल इत्येवं । कारीपगन्ध्यावन्धुकुलम् । मुख्य इत्येव । अतिकारीपग- ·5 न्ध्यावन्धुः ।। मातमातृमातृके वा ॥२।४।८५॥ बहुव्रीहावीच । कारीपगन्धीमातः, कारीपगन्ध्यामातः । का- रीषगन्धीमाता, कारीपगन्ध्यामाता । कारीषगन्धीमातृका, कारीपगन्ध्यामातकः । मातेति निर्देशान्मातशब्दस्य पुत्रप्रर्श- सामन्त्र्यमन्तरेणापि पक्षे मातादेशः । अन्यथा मावशब्देनैव गतत्वान्मातशब्दोपादानमनर्थकं स्यात् । मातृमातृकशब्दयोश्च भेदेनोपादानाद् ऋदन्तलक्षणः कच्पत्ययोऽपि विकल्प्यते ॥ तिष्यपुष्ययोर्भाणि ॥२।४।९०॥ यो लुक् । तैपी रात्रिः । पौषमहः । तिष्यपुष्ययोरिति किम् । सैध्यमहः । भाणीति किम् । तैष्यश्चरुः । अन्ये तु तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्रे वर्च- मानयोः सामान्येऽणि नित्यं सिध्यशब्दस्य विकल्पेन यलोपमिच्छन्ति ॥ कुलाख्यानाम् ॥२ । ४ । ७९॥ अनाप- वृद्धाणिअन्तानामन्तस्य स्त्रियां ष्यः । पौणिक्या । गौप्त्या । इत्येव । पौणिकी । अनाप इत्येव । गौतमी । गौरा- दित्वात् तु भौरिकी । भौलिकी । अवहुवरागुरूपान्त्यार्थ-वचनम् ॥ कौड्यादीनाम् ॥२।४।८०॥ अणिवन्ता- नामन्तस्य स्त्रियां ष्यः॥ चौपयत्या । कौड्या । कौडेयः । अन्ये तु कौड्येयः । अनन्तरापत्यार्थोऽप्यारम्भः ॥ भो- जस्तयोः क्षत्रियायुपत्योः॥२।४।८१॥ अन्तस्य स्त्रियां ष्यः । भोज्या । सत्या । अन्या तु भोजा सूता । अन्ये तु सूतसम्बन्धिनी युवतिः सूत्या न सर्वेत्याहुः ॥ दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुनिकाण्ठेविडेर्वा ॥२॥४.। .८२॥ खियामन्तस्य ष्यः ॥ दैवयश्या । देवयज्ञी । शौचित्रक्ष्या । शौचिदक्षी । सात्यमुय्या । सात्यमुग्री। काण्ठेविया । काण्ठेविद्धी । इगन्तमात्रनिर्देशात् पौत्रादौ प्राप्त प्रथमापसे त्वमा विभाषा । ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसरिविजयसिंहमूरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेत- विचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंवित्रशाखीयनपो- गच्छाचार्यश्रीविजयनेनिसरिविरचितायां हेमप्रमायां सीप्रत्यया ॥

·२॥ ॥ अथ कारकाणि॥ ।। क्रियाहेतु कारकम् ॥ २ ॥२॥१॥ कादि । तच्च द्रव्याणां संपराश्रयसमवेतक्रियानिवर्तकं सामर्थ्य शक्तिरित्याचक्षते । एतेन शक्तिमत्कारकमित्यपास्तम् । मणिसमवधाने अग्नेर्दाहकत्वाभावात् । शक्तिचे सहभूर्यावद्रव्य- भाविनी क्रियाकाल एवाभिव्यज्यते । अन्वर्थाश्रयणाच निमित्तत्वमात्रेण हेत्वादेर्न कारकसंज्ञा । तेनान्नेन वास इत्यत्र न 'समासः॥ स्वतन्त्रः कर्ता।२।२।२॥ क्रियाहेतुः क्रियासिद्धौ खमधानो यः स का । देवदत्तः पचति । देवः दत्तेन पोचयति चैत्रः । स्थाली पचति । मैत्रेण कृतः॥ कर्त्ताप्यं कर्म ॥२॥ २॥३॥ कर्ता क्रियया यद्विशेषेणा- तुमिष्यते तत्कारकं व्याप्यं कर्म च स्यात् । प्रसिद्धस्यानुवादेनापसिद्धस्य विधानं लक्षणार्थः । तत्रेधा निवर्त्य विकार्य माप्यं च । तत्र यदसज्जायते जन्मना वा प्रकाश्यते तनिर्वय॑म् । क्टं करोति । पुत्रं प्रसूते । प्रकृत्युच्छेदेन गुणान्तराधा- नेन वा यद्विकारमापाद्यते तद्विकार्यम् । काष्ठं दहति । काण्डं लुनाति । यत्र तु क्रियांकृतो. विशेषो नास्ति तत्माप्यम् । आदिवं पश्यति । अस्य तु त्रिविधस्यापि अवान्तरन्यापारा निवृत्तिविकृत्याभासोपगमनानि । त्रिविधमप्येतत् त्रिविधम् । इष्टमनिष्टमनुभयं च । शिष्यं करोति । अहि लक्ष्यति । वृक्षच्छायों लायति । पुनस्तस्कूर्म द्विविधं मधानेतरभेदाव तच द्विकर्मकेषु दुदिभितिरुधिपच्छिचिग्गास्वर्येषु याचिजयतिमभृतिषु नीदष्वदेषु च भवति । योचिरनुनयाथस्तेन भि- क्ष्यर्थाद्भेदः । गोदोग्धि पयः। यदर्थ क्रियारभ्यते तत्मधानं तसिद्धयै यत्क्रियया व्याप्यते गवादि तदर्भधानम् । मघा- नाविवक्षायां गवादेरेव माधान्यम् । आवर्यो गा दोहोऽगोपेन । तत्र दुहादीनाममधाने कर्मणि कर्मजः प्रत्ययो भवति । गौ गते पयो मैत्रेण । न्यादीनां तु मंधाने कर्मणि । नीयते नीता वा ग्राममजा । गत्प●नामकर्मकाणां तु णिगन्तानाम- भयत्र । बोध्येत शिष्यो धर्मम् । बोध्यते शिष्यं धर्म इति वा । भोज्यतेऽतिविमोदनः । भोज्यतेऽतिथिरोदनम् । पाठ्यते ·. SRUSHES शिष्यो ग्रन्थम् । पाठ्यते शिष्यं ग्रन्थ इति वा । सर्वत्र चोक्त कारके प्रथमा अभिधानं च मायणेत्यादि कत्तद्धितसमासैः। कर्तुः किम् । माषेष्वश्व वनाति । वीति किम् । पयसा ओदनं भुङ्क्ते ॥वा कर्मणामणिकर्ता णौ ॥२॥२॥ ४ ॥ कर्म । पाचयति चैत्रं चैत्रेण वा । अत्राविवक्षितकर्माणो प्राशा उत्तरत्र नित्यग्रहणात् । व्यापारमाविवक्षायामविवक्षित- कर्मांणो भवन्ति । गत्यर्थादीनां परवामित्य एव विधिः ॥ गतियोधाहारार्थशब्दकर्मनित्याकर्मणामनीखायदि- हाशब्दायक्रन्दाम् ॥२।२।५॥ अणिगवथीयां कौ णौ फर्म स्यात् । गमयति मैत्रं ग्रामम् । देशान्तरमाप्तरे- न्यत्र न भवति । खियं गमयति मैत्रेण चैत्रः । बोधशब्देन सामान्यविशेषयोग्रहणम् । बोधयति गुरुः शिष्यं धर्मम् । दर्शयति रूपतक कार्षापणम् । अन्ये तुं बोधविशेषार्थस्य दृशेरेवेच्छन्ति । घांपयत्युत्पलं चैत्रेण मैत्रः । भोजयति वटुमोद- नम् । शब्दः कर्म क्रिया व्याप्यं वा येषां ते शब्दकर्माणः । जल्पयति मैं द्रव्यम् । अध्यापयति वटुं वेदम् । आँसयति मैत्रं चैत्रः॥ कालाध्वभावदेशैश्च सर्वेऽपि धोतव संकर्मका एवेत्यन्यकर्मापेक्षया नित्याकर्मका वेदितव्याः । गैत्योंदी- नामिति किम् । पाचयसोदनं चैत्रेण मैत्रः । अणिक्कचेत्येव । गमयति चैत्रो मैत्रम् , तमपरं प्रयुक्ते, गमयति चैत्रेणं मैत्र जिनदत्तः । नयतेः पापणोपंसर्जनप्राप्त्यर्थखेन गत्यर्थबाद खायदोराहार्थत्वात् हाशब्दायक्रन्दा चै शब्दकमकलात् कर्मवे माप्ते प्रतिषेधार्थ वचनम् । नाययति भारं चैत्रेणेत्यादि कर्मसंज्ञा प्रतिषेधीत् स्वव्यापाराश्रयं कर्तृत्वमेवे । प्रेपणाध्यषणां- दिमयोजकव्यापारेण णिगन्तवाच्येनाणिक याप्यत्वात् कर्मसंज्ञा सिद्धैव नियमार्थं तु वचनम् । तेनान्योर्तुसम्बन्धिनः कर्तृत्वमेव ॥ भक्षौहिंसायोम् ॥ २॥२॥६॥ वार्थिकण्यन्तस्याणिक्कों णौ कर्म स्यात् । भक्षयति सस्य वलीवर्दीन् मैत्रः । वनस्पतीनां प्रसवपरोयादिमत्त्वेन चेतनत्वात् तद्विशेषस्य संस्यस्य प्राणवियोगस्तद्भक्षणाद् खोम्युपघातो वात्र हिंसा । हिंसायां किम् । भक्षयति पिण्डी शिशुना । आहारथित्वात् प्राप्ति नियमाथै वचनम् । तेन भक्षयति राज- द्रव्यं नियुक्तेनेत्यादौ न । वहे प्रवेयः ॥२।३।७॥ अणिकर्ता णौ कर्म स्यात् । वहियेति भारं बलीवोन् मैत्री SROR ·ARA । प्रवेय इति किम् । बाहयति भार मैप्रेण । माप्त्यर्यस्य मापणार्थस्य च वहेर्गत्यर्यत्वादकर्मकस्य च नित्याकर्मकत्वात् वेण मासे नियमाथै वचनम् । अविवक्षितकर्मकस्य तु पक्षे विध्यर्थ चेदम् ॥ हक्रोर्नवा ॥२२॥८॥ अणिक्का फर्म स्यात् । प्राप्तेभाप्ते चायं विकल्पः । मासे विहारयति देशमाचार्यमाचार्येण वा । अत्र गत्यर्थत्वेन प्राप्तिः। वि- कारयति सैन्धवान् सैन्धवैर्वा । अप्राप्ते, हारयति द्रव्यं मैत्रं मैत्रेण वा । कारयति कटं चैत्रं चैत्रेण वा ॥ दृश्यभिवदो- रात्मने ॥२।२।९॥ अणिक्कर्ता णौ वा कर्म । दर्शयते राजा भृत्यान् भृत्यैर्वा । अभिवादयते गुरु शिष्यं शिष्ये- •ण वा । आत्मने इति किम् । दर्शयति रूपतकै कार्षापणम् । अभिवादयति गुरु शिष्येण । प्राप्ते चामासेऽयं विकल्पः ॥ नाथः ॥२।२।१० ॥ आत्मनेपदविषयस्य व्याप्यं वा कर्म । सर्पिषः सर्वाि नाथते । पक्षे पष्ठी । आत्मने इत्येव । पुत्रमुपनाथति पागय ॥ स्मृत्यर्थदयेशः॥२॥३॥११॥ व्याप्यं कर्म वा । मातरं मातुर्वा स्मरति । माता मातुर्वा स्मर्यते । सर्पिषः सर्वीि दयते । लोकानां लोकान्वेष्टे । यनजषष्ठ्या मातुः स्मृतमित्यादौ समासाभावार्थ नियमाथै च वचनम् । तेनैषां कर्मैव शेषत्वेन विवक्ष्यते । अतो मात्रा स्मृतम् ॥ कृगः प्रतियत्ने ॥२॥२॥ १२ ॥ व्याप्यं कर्म वा । एघोदकस्योपस्कुरुते एघोदकं वा जुद्धया । सतो गुणाधानायापायपरिहाराय वा । समीहायामिति किं । कटं करोति ॥ रुजार्थस्याज्वरिसन्तापेर्भावे कर्तरि ॥२।२।१३ ॥ व्याप्यं वा कर्म । चौरस्य चौरं वा रुजवि रोगः। पीडा- थस्य किस् । एति जीन्तमानन्दः । अज्वरिसन्तापेरिति किम् । आयुनं ज्वरयति सन्तापयति वा रोगः । भावे कर्तरीति किम् । मैत्रं रुजति श्लेष्मा । चैत्र रुजसत्यशने वातः । रोगो व्याधिरामयः । शिरोतिरित्यादयो भावाः ॥जा- सनाटकाथपिषो हिंसायाम् ॥२।२ । १४ ॥ व्याप्यं कर्म वा । चौरस्य चौरं वोज्जासयति । नटणू अवस्यन्दने साहचर्यात् । उन्नाटयति चौरस्य चौरं वा । चौरस्योत्नाथयति । चौरमुत्कथयति । चौरस्य चौरं वा पिनष्टि । आका- रोपान्त्यनिर्देशादाकारश्रुतौ स्यात् तेन दस्युमुदजीजसत् । अत एव काय कर्माभावे इस्तत्वाभावः । हिंसायामिति किम् ·। चौरं बन्धनाज्जासयति । अभावकर्तृका] वचनम् ॥ निप्रेभ्यो नः ॥२।२ । १५ ॥ व्याप्यं कर्म वा । बहुवचनं समस्तव्यस्तविपर्यस्तपरिग्रहार्थम् । चौरस्य चौरं वा निहन्ति । निहन्ति, प्रहन्ति, मणिहन्ति । हिंसायामित्येव । रागादी- निहन्ति ॥ विनिमेयद्यूतपणं पणव्यवहोः ॥२।२।१६ ॥ व्याप्यं कर्म वा । शतस्य शतं वा पणॉयति । दशानां दश वा व्यवहरति । विनिमेयद्यूतपणमिति किम् । साधून पणायति । शलाका व्यवहरति । वचनभेदो यथासङ्ख्यनि- त्यर्थः ।। उपसर्गादिवः ॥२ । २ । १७॥ व्याप्यौ विनिमेयधूतपणौ कर्म वा । शतस्य शतं वा प्रदीव्यति ॥न ॥२ ।२।१८ ॥ अनुपसर्गस्य दिवो विनिमेयद्यूतपणौ व्याप्यो कर्म न ॥ शतस्य दीव्यति । अकर्मकत्वादीन्यते द्यूतं देवित- व्यं सुदेवमित्यादौ भावे आत्मनेपदक्तकृत्यखलः कर्तरि च क्ता सिद्धाः॥ भूमि दीव्यतीत्यत्र तु सन्धिपणः। द्यूतं दी- व्यति, अक्षान् दीव्यतीत्यत्र न पणो व्याप्यं किन्तु क्रिया तत्साधनञ्च ॥ करणञ्च ॥३।२।१९॥ दिवः करणं कम- करणञ्च युगपत् । अक्षाना दीव्यति अक्षैर्देवयते मैत्रश्चैत्रेणेत्यत्र करणत्वात्तृतीया, कर्मत्वाचाणिक्क ः कर्मत्वं परस्मैपदं च न भवति । अक्षान् दीव्यतीत्यत्र करणत्वनिमित्ता तृतीयैव परत्वात् स्यादिति न शक्यं स्पर्धाभावात् । प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते इति न्यायाद्वा ॥ अधेः शीस्थास आधारः ॥२।२ । २०॥ कर्म । ग्राममधिशेते। अधितिष्ठति, अध्यास्ते । अकर्मका अपि धातवः सोपसर्गाः सकर्मका इति सिद्धं सकर्मकत्वं आधारवाधनार्थं तु वचनम् ॥ उपान्व- ध्यावसः ॥२ । २ । २१॥ आधारः कर्म स्यात् । ग्राममुपवसति । अनुवसति, अधिवसति, आवसति, साहचर्या- दुपस्य स्थानार्थस्यैव ग्रहणम् । तेनेह न । ग्रामे उपवसति । अदाधनदायोरनदादेरेव ग्रहणमितिवस्ते नै ॥ वाभिनिवि- शः॥२।२।२२ ॥ आधारः कर्म । व्यवस्थितविभाषेयम् । तेन ग्राममभिनिवित्रते,. कल्याणेमिनिविशते ॥ का- लाध्वभावदेशं वा कर्म चाकर्मणाम् ॥२ । २ । २३ ॥ आधारः कर्म. युगपत् । मासमास्ते । मासे आस्यते । क्रोशं स्वपित्ति । गोदोहमास्ते । कुरूनास्ते । अविवक्षितकर्माणोऽप्यकर्मकाः । मासं पचति । कालादि किम् । मांसादे I ·आस्ते । अकर्म चेति किम् । मासमास्यते । गोदोहमासितः । अकर्मणामिति किम् । रात्राघुदेशोऽधीतः । पचत्योदनं मा- समित्यादि तु द्विकर्मकत्वाद् भविष्यति । अन्ये तु सकर्मकाणामकर्मकाणां च प्रयोगे कालाध्वभावानामत्यन्तसंयोगे सति नित्यं कर्मत्वमिच्छन्ति । दिवसं पचत्योदनमित्यादि । अनेन कर्मसंज्ञायां कर्मणि त्याद्यादयोऽपि । मास आस्यते । काला ध्वनोाप्ताविति च गुणद्रव्ययोगे एवेच्छन्ति न तु क्रियायोगे । अत्यन्तसंयोगादन्यत्र तु रात्रौ शेते इत्यादावाधारत्व- मेव ॥ साधकतमं करणम् ॥ २ ॥ २ ॥ २४ ॥ क्रियायां कारकम् । दानेन भोगानामोति । तमग्रहणमपादानादिसंज्ञा- या तरतमयोगो नास्तीति ज्ञापनार्थम् । तेन कुसूलात्पचति । गङ्गायां घोपः । अस्य च कारकान्तरापेक्षया प्रकर्षों न ख- कक्षायाम् । तेनैकस्यां क्रियायामनेकमपि करणं भवति । नावा नदीस्रोतसा व्रजति । यद्व्यापारानन्तरं क्रियासिद्धिर्वि वक्ष्यते तत्साधकतमम् ॥ कर्माभिप्रेयः सम्प्रदानम् ॥२।२ । २५ ॥ व्याप्येन क्रियया वा यं श्रद्धानुग्रहादिकाम्य- याभिसम्बनाति स कर्माभिप्रेयः । देवाय वलिं ददाति । शिष्याय ज्ञानमुपदिशति । राज्ञे कार्यमाचष्टे । पत्ये शेते । दे- वेभ्यो नमति । अभिग्रहणादिह न । प्रतः पृष्ठं ददाति । इह च स्यात् छान्नाय चपेटां प्रयच्छति ॥ स्पृहेाप्यं वा ॥ २।२ । २३ ॥ सम्पदानं । वने पुष्पेभ्यः पुष्पाणि वा स्पृहयति । सम्पदानत्वपक्षेऽकर्मकत्वम् । तेन पुष्पेभ्यः स्पृह्यते मैत्रेणेत्यादौ भावे आत्मने पदादयः ॥ क्रुदुहेासूयार्थैर्य प्रति कोपः॥ ३ । २ । २७ ॥ तत्सम्पदानम् । मैत्राय क्रुध्यति, द्रुह्यति, ईर्ण्यति, असूयति, रुष्यति, इत्यादि, यं मतीति किम् । मनसा जुध्यति । मैत्रेण क्रुध्यते । कोपः इति किम् । शिष्यस्य कुप्यति विनयार्थम् । सम्पदानसंज्ञया कर्मसंज्ञाया वाधनाद्भावे आत्मनेपदादयः । मैत्रायेष्यते । इत्या- दि ॥ नोपसर्गात् गुहा ॥२।२।२८॥ यं मति कोपस्तत्सम्मदानम् । मैत्रमभिन्नुध्यति, अभिगुपति । लुधि- दुही सोपसर्गौ सकर्मकौ ॥ अपायेऽवधिरपादानम् ॥ २ । २ । २९॥ अपायेनानधिष्ठितः । तदेतन्निविधम् । नि- र्दिष्टविषयम् । उपात्तविषयम् २ । अपेक्षितक्रियम् ३ च । ग्रामादागच्छति ।। कुमुलकात्पचति २ । साकाश्यकेभ्यः पा- SSSS ॐSASRIRLSCREE ·RESURE टलिपुत्रका अभिरूपतराः ३ । अपायश्च कायसंसर्गपूर्वको बुद्धिसंसर्गपूर्वकश्च विभाग उच्यते । तेनाधर्माज्जुगुप्सते, विर- मति धर्मात्ममाघति, शृङ्गाच्छरो जायते । हिमवतो गङ्गा प्रभवति । मेपान्मेपोऽपसर्पति । विवक्षान्तरे खपादानत्वाभावे यथायोगं विभक्तयो भवन्ति । शृङ्गे शरो जायते इत्यादि ॥ क्रियाश्रयस्याधारोऽधिकरणम् ॥२.२ । ३०॥ कर्तुः कर्मणो वा । आधारसंज्ञापि । तत्पोढा वैषयिकमौपश्लेषिकमभिव्यापकं सामीप्यकं नैमित्तिकमौपचारिक चेति । दिवि देवाः । कटे आस्ते । तिलेपु तैलम् । गङ्गायां घोपः । युद्धे सनह्यते । अङ्गुल्यग्रे करिशतम् ॥ नानः प्रथमैक- दिवहौ ॥२ । २ । ३१ ॥ वर्तमानात् स्वार्थे । स्वार्थद्रव्यलिङ्गसङ्ख्योक्तशक्तिलक्षणः समग्रोऽसमग्रो वा पञ्चको ना- मार्थोऽर्थमात्रम् । तेषु शब्दस्यार्थे प्रवृत्तिनिमित्तं स्वरूपजातिगुणक्रियाद्रव्यसम्बन्धादिरूपं त्वतलादिमखयाभिधेयं स्वार्थः । स च भावो विशेषणं गुण इति चाख्यायतो डित्थः । गौः । शुक्ल: । कारकः । दण्डी । राजपुरुपः । गर्गाः । यत्पुन- रिदंतदित्यादिना व्यपदिश्यते स्वार्थस्य व्यवच्छेयं लिङ्गसङ्ख्याशक्त्याद्याश्रयः सत्त्वभूतं द्रव्यं विशेष्यमिति । इयं जातिः । अयं गुणः । इदं कर्मेति । यदर्थे सदसद्वा शब्दत एवावसीयते तद्यावादिसंस्कारहेतुः स्त्री पुंमान् नपुंसकमिति लि- गम् । तच्च शब्दधर्म इत्येके । अर्थधर्म इत्यन्ये । उभयथापि न दोषः । स्त्री पुमान् । नपुंसकम् । यस्यामेकद्विबहुवचनानि भवन्ति सा भेदमतिपत्तिहेतुः सङ्ख्या । एकः द्वौ । वहवः । “ निमित्तमेक इत्यत्र विभक्त्या नाभिधीयते । तद्वतस्तु यदेवत्वं विभक्तिस्तत्र वर्चते "॥१॥ यस्यामनभिहितायां द्वितीयाद्या व्यतिरेकविभक्तयः पष्ठी च भवति । सा कारक- रूपा तत्पूर्वकसम्बन्धरूपा च शक्तिः । क्रियते कटः । अर्थमात्रं चोपचरितमपि । उपचारश्च साहचर्यस्थानतादर्थ्य- तमानधरणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्यैः । कुन्ताः प्रविशन्ति इत्यादि । अलिङ्गसङ्ख्यमपि । उच्चैः। शक्तिमवानमपि यतः । द्योत्यमपि । अपचति । स्वरूपमात्रमपि । अध्यागच्छति । त्यायन्तपदसामानाधिकरण्ये प्रथमेति तत्वम् । यत्रा- न्यत् क्रियापदं न श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्तीपरः प्रयुज्यते । नाम्न इति किम् । निरर्थकाद्वर्णाद्धातवाक्याभ्यां च माभूत् ।। SREGREE ·ॐॐ15 एकद्विवहाविति च सङ्करनिवृत्त्यर्थम् । अव्ययेभ्यस्तु एकत्वाद्यभावेऽपि अव्ययस्येति लविधानात् विभक्तिविधिः । न- स्फलमथो स्वस्ते गृहम् ॥ आमन्ये ॥ ३ ॥ २ ॥ ३२ ।। नाम्नः प्रथमा । हे देव । आमन्त्र्ये इति किम् । राजा भव । पष्ठीमाप्तौ वचनम् ॥ गौणात् समयानिकषाहाधिगन्तरान्तरेणातियेनतेनैर्दितीया ॥३।३ । ३३ ।। समया ग्रामस् । निकपा गिरिम् । हा मैत्रं व्याधिः । धिक् जाल्मम् । अन्तरान्तरेण च निपधं नीलं च विदेहाः । अन्तरेण धर्म न सुखम् । साहचर्यानिपातावेतौ । अतिबद्धं कुरून्महद्धलम् । येन पश्चिमां गतः । तेन पश्चिमां नीतः । हा कृतं चैत्रस्ये- त्यादौ न साक्षात् हादियुक्तत्वेन विवक्षा । बहुवचनादन्येनापि योगे द्वितीया बुभुक्षितं न प्रतिभाति किश्चित् । गौणा- दिति किम् । अन्तरा गार्हपत्यमाहवनीयं च वेदिः ॥ नित्त्वेऽधोऽध्युपरिभिः ॥२।२ । ३४ ॥ योगे गौणान्नान्नों द्वितीया । षष्ठ्यपवादः । बहुवचनमेकद्विवहाविति यथासङ्ख्यनिवृत्यर्थम् । अघोऽधः, अध्यधि, उपर्युपरि, ग्रामम् । एपां द्वित्त्वे इति किम् । अधः प्रासादस्य । असामीप्याद्वित्त्वं न ॥ सर्वोभयाभिपारणा तसा ॥ ३।२।३५॥ युक्ताद् गौणानाम्नो द्वितीया । सर्वत उभयतोऽभितः पेरिता वा ग्रामं क्षेत्राणि ॥ लक्षणवीप्स्यत्यंभूतेष्वभिना ॥२ ।२।३६ ।। युक्ताद्वर्तमानाद् गौणानाम्नो द्वितीया । वृक्षमभि विद्योतते विद्युत् । वृक्षं वृक्षमभिसेकः । साधुर्मैत्रो मातर- मभि । लक्षणादिपु किम् । यदत्र ममाभि स्यात् तदीयताम् ॥ भागिनि च प्रतिपर्यनुभिः॥२१२ । ३७ ॥ लभ- णादिषु वर्तमानाद् गौणान्नान्नो द्वितीया । यदत्र मां प्रति, परि, अनु, वा स्यात् तद्दीयताम् । वृक्ष प्रति, परि, अनु वा विद्युत् । वृक्षं वृक्ष प्रति, परि, अनु, वा सिञ्चति । साधुदत्तो मातरं प्रतिपर्यनु वा । एतेषु किम् । अनु वनस्याशनि- गता ॥ हेतुसहार्थेऽनुना ॥ २ ॥ २ ॥ ३८॥ हेतुर्जनकः । सहार्थस्तुल्ययोगो विद्यमानता च तद्विषयोऽमि उपचारात् । तयोर्वर्तमानादनुना युक्तात् द्वितीया । जिनजन्मोत्सवमन्वागच्छन् मुराः । गिरिमन्ववसिता सेना । तृतीयापवादो यो- गः ॥ उत्कृष्टेऽनूपेन ॥३।२।३९॥ युक्ताद् द्वितीया । अनु सिद्धसेनं कवयः । अनु मल्लवादिनं तार्किकाः । अनु- ·३ मैति पृथक हेमचन्द्रं वैयाकरणाः । उपोमास्वाति सङ्ग्रहीतारः। उपजिनभद्रगणिक्षमाश्रमगं व्याख्यातारः। उपयशोविजयोपाध्याय नव्यतार्किकाः । तस्मादन्ये हीना इत्यर्थः ॥ कर्मणि ॥२॥२॥४०॥ नाम्नो द्वितीया । कटं करोति । इत्यादि । क्रि यते कटः । कृतः कटः । शत्यः पटः। आरूढवानरो वृक्ष इत्यादिषु त्यादिकृतद्धितसमासैरभिहितत्वात् लोकशास्त्रयोश्चा- भिहितेऽर्थे शब्दप्रयोगायोगान भवति । कटं करोति । भीष्ममुदारं दर्शनीयमित्यादिपु तु भीष्मत्वादियुक्तस्य कटस्य कर्मत्वं प्रतिपाधं । न च जातिशब्दाः सम्भविनोऽपि गुणान् प्रतिपादयितुं समर्था इति तत्मतिपादनाय यथा भीष्मादिशब्दप्रयो- गस्तथा तेभ्यो द्वितीयापि । नहि सामान्यवाचिनः कटशब्दादुत्पन्ना द्वितीया भीष्मादीनामनियताधाराणां गुणानां कर्म- त्वमभिधातुं शक्नोति । यदि वा कटोऽपि कर्म भीष्मादयोऽपि । तत्र ययत् करोनि ना व्याप्तुमिष्टं तत्सर्व द्रव्यं गुणश्च क- कर्मत्वे प्रत्येक द्वितीया पश्चात्त्वेकवाक्यतया विशेषणविशेष्यभाव इति । अथवा द्रव्यस्य क्रियासु साक्षादु- पयोगात् अस्तु कटस्यैव कर्मत्वं, भीष्मादीनां तु न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्येति नियमादविभक्तिकानामप्रयोगाईत्वात् एकविभक्तिमन्तरेण च सामानाधिकरण्यविशेषणत्वायोगाद , यथेश्वरसुहृदा स्वयं निर्धनत्वेऽपि तदेकयोगक्षेमत्वात् तद्धने- नैव फलभाक्त्वं भवत्येवमकर्मणामपि कटकर्मत्वेनैव कर्मत्वात् द्वितीया । कृतः कटो भीष्म उदारो दर्शनीय इत्यत्र तु करो- तेरूपधमानः क्तो यस्य यस्य तया क्रियया सम्बन्धस्तस्य तस्य साकल्येन कर्मत्वमभिदधातीति कचिदपि द्वितीया न । कृतं पश्येत्यादौ तु कर्मादिसामान्यं कृद्भिरभिहितं तत्रापि अभिहितः सोर्थोऽन्तर्भूतो नामार्थः सम्पन्न इति कर्मादिश- क्तियुक्तं द्रव्यं क्तायन्तैरभिधीयते । यथेदं कर्मेति । तत्र यासौ स्वरूपकालभिन्नायां क्रियायां सव्यापारतया कर्मादिरूपता तदभिधानाय यथायथं द्वितीयादयो भवन्ति । यत्र पुनरेकद्रव्याधारा प्रधानाप्रधानक्रियाविषयानेका शक्तिस्तत्र प्रधान- विषयायां शक्तौ प्रत्ययैरभिहितायाममधानक्रियाविपया शक्तिः प्रधानशक्त्यनुरोधात् अभिहितवत्मकाशमाना विभक्त्यु- पपत्ती निमित्तं न भवति, यथौदना पक्त्वा भुज्यते देवदत्तेन । ग्रामो गन्तुमिष्यते देवदत्तनेत्यत्र तु द्वितीयाचतुथ्यौँ न ·- मा. ॥ भवतः । इह च गौणत्वं क्रियापेक्षं । तेनाजां नयति ग्रामम् । कृतपूर्वी कटं, व्याकरणं सूत्रपतीत्यादौ यः कृतादिभिः. कटादेरभिसम्बन्धः स प्रत्ययेऽर्थान्तराभिधायिन्युत्पने कृतादीनामुपसर्जनत्वानिवर्तते क्रियया तु सह सम्बन्धोऽस्तीति व्याप्यत्वाद् द्वितीया ॥ क्रियाविशेषणात् ॥२।२। ४१ ॥ द्वितीया । स्तोकं पचति । द्वितीयार्थ वचनं न कर्मसंज्ञा- थम्, तेन कृयोगे कर्मनिमित्ता न पष्ठी । ओदनस्य शोभनं पक्ता । मन्दं गन्ता ग्रामायेत्यादौ चतुर्थी न ॥ काला- ध्वनोाप्तौ ॥२।२।४२ । घोत्यायां वर्तमानानाम्नो द्वितीया । द्रव्यगुणक्रियारूपेणात्यन्तसम्बन्धो व्याप्तिः । मासं गुडधानाः, कल्याणी, अधीते वा । क्रोशं गिरिः, कुटिला नदी, अधीते वा । व्याप्तौ किम् । मासस्य मासे वा यह गुडधानाः । क्रोशस्य क्रोशे वा एकदेशे कुटिला नदी । भावादपीच्छन्त्यन्ये । गोदोहं वक्रः ॥ सिद्धौ तृतीया ॥२॥ २। ४३ ॥ कालाध्वयाचिभ्याम् । मासेन मासाभ्याम् मासैर्वावश्यकमधीतम् । क्रोशेन क्रोशाभ्याम् क्रोशैर्वा माभृतम- धीतम् । सिद्धौ किम् । मासमधीत आचारो नानेन गृहीतः। भावादपीच्छन्त्यन्ये । गोदोहेन कृतः कटः ॥ हेतुकर्तृक- रणेत्थंभूतलक्षणे ॥२।२।४४ ॥ नाम्नस्तृतीया । धनेन कुलम् । चैत्रेण कृतम् । दात्रेण लुनाति । अपि त्वं क- मण्डलुना छात्रमद्राक्षीः । अपि भवान् कमण्डलुपाणिं छात्रमद्राक्षीदित्यत्र तु लक्ष्यप्रधानो निर्देश इति न स्यात् । धान्ये- नार्थो मासेन पूर्व इत्यादौ तु हेत्तौ कृत्तभवत्यादिगम्यमानक्रियापेक्षया कर्तृकरणे वा तृतीया ॥ सहार्थे ॥२।२।४६ ॥ गम्यमाने नाम्नस्तृतीया । पुत्रेण सहागतः।" एकेनापि सुपुत्रेण सिंही स्वपिति निर्भरम् । सहैव दशभिः पुत्रै रं वहति गर्दभी ॥१॥ गौणादित्येव । सहोभौ चरतो धर्मम् ॥ यद्भेदैस्तददाख्या ॥२ । २ । ४६ ॥ यस्य भैदिनो भेदैस्तद्ध- तोऽर्थस्य निर्देशः स्यात् तद्वाचिनस्तृतीया स्यात् । अक्ष्णा काणः । पादेन खन्जः । प्रकृत्या दर्शनीयः । तद्वद्हणं किम् । अक्षि काणं पश्य । आख्येति प्रसिद्धिमरिग्रहार्थम् । तेन अक्ष्णा दीर्घ इति न स्यात् । भेदग्रहणात् यष्टीः प्रवेशय । प- ष्ट्रीनिट्टत्त्य तु चन्चनम् ॥ कृतायैः॥२।२।४७ ॥ निषेधाययुक्तात् तृतीया । कृतं तेन । किं गतेन । कृतम् भवतु SAR ·13 अलं किम् एवं प्रकाराः कृतादयः ॥ काले भानवाधारे ॥२।२। ४८ ॥ तृतीया । पुष्येण पुण्ये वा पायसमश्नी- यात् । काले किम् । पुष्येऽर्कः । भादिति किम् । तिलपुष्पेषु यत्क्षीरम् । आधारे किम् । अय पुष्पं विधि । पष्ठी माभू- दिति वचनम् ॥ प्रसितोत्सुकाववद्वैः ॥२।२। ४९ ॥ युक्तादाधारहत्तेस्तृतीया वा । केशेषु केशर्मा सिता, उत्सु- का, अववद्धः। बहुवचनमेकद्विवहाविति ययासपनिवृत्यर्थम् । पूनिद्वचनम् । साहचर्यात् प्रसित उत्सुकार्थः ।। व्या- प्ये द्विद्रोणादिभ्यो वीप्सायाम् ॥२।२।५०॥ वा तृतीया । द्विद्रोणेन, विद्रोणं वा धान्यं क्रीणाति । पञ्चकेन पञ्चकं पञ्चकं वा पशून् क्रीणाति ॥ समो ज्ञोऽस्तौ वा ॥२ । २ । ५१ ॥ व्याप्यात्तुनीया । मात्रा मातरं वा सं- जानीते । अस्मृताविति किम् । मातरं संजानाति । वा ग्रहगादुचरन वा निवृत्तिः ॥ दामः सम्प्रदाऽधयं आत्म- ने च ॥२।२।५२॥ संपूर्वस्य वर्तमानात्तृतीया । दास्या सम्पयच्छते कामुकः । अधर्म्य इति किम् । पल्यै सम्पय- च्छति ॥ चतुर्थी ॥२।२।५३ ॥ सम्पदाने वर्तमानात् । शिष्याय धर्ममुपदिशति ॥ तायें ॥२।२।५४ ॥ सम्बन्धविशेपे धोत्ये गौणानाम्नष्पव्यपवादचतुर्थी । यूपाय दारु । रन्धनाय स्थाली ॥ रुचिक्लप्त्यर्थधारिभिः प्रेयविकारोत्तमर्णेषु ॥२।२ । ६५ ॥ वर्तमानाचतुर्गी । मैत्राय रोचते धर्मः। मूत्राय कल्पते यवागूः । मैत्राय शतं धारयति । गौणादित्येव । मूत्रमिदं सम्पद्यते यवागू। मूत्रं सम्पयते यवाग्वा इति अपायविवक्षायां पञ्चपी ॥ प्रत्याङ: श्रुवार्थनि ॥२ । २ । ५६ ॥ युक्तात् वर्तमानाचतुर्थी । द्विजाय गां प्रतिगृणाति, अनुगृणाति वा ॥ यदीक्ष्ये रा- धीक्षी ॥२।२ । ५८ ॥ वर्तेते ततेश्चतुर्थी । मैत्राय राध्यति ईक्षते वा । ईक्षितव्यं परतीभ्यः स्वधर्मो रक्षसामयम् । दैव एवेत्य इच्छन्त्येके । राधीक्ष्यर्थधातुयोगेऽपीच्छन्त्यन्ये । वीक्ष्य इति किम् । मैत्रमीक्षते ॥ उत्पातेन ज्ञाप्ये ॥२ ।२।५९॥ वर्तमानाचतुर्थी । “वाताय कपिला विद्युदातपायाति लोहिनी । पीता वर्षांय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ॥ १॥ उत्पातेन किम् । राज्ञ इदं छत्रम् आयान्तं विद्धि राजानम् ॥ श्लाघलुस्थाशपा प्रयोज्ये ॥ २ ॥ २॥ SAGAR ·SORG ६० ॥ युक्ताज्ज्ञाप्ये वर्तमानाचतुर्थी । मैत्राय श्लाघते इनुते तिष्ठते शपते वा ॥ प्रयोज्ये इति किम् । मैत्रायात्मानं श्लाघते । केचित्तु अप्रयोज्यो यो ज्ञाप्यो य आख्यायते तत्रैवेच्छन्ति । तुमोऽर्थे भाववचनात् ॥२।२ । ६१ ॥ स्वार्थे षष्ठीहेतुत्तीयापवादश्चतुर्थी । पाकाय इज्यायै वा व्रजति । तुमोऽर्थे इति किम् । पाकस्य । भाववाचिघनाद्यन्तादिति किम् । पक्ष्यतीति पाचकस्य प्रज्या । तुम इति व्यस्तनिर्देश उत्तरार्थः ॥ गम्यस्याप्ये ॥२।२।६२ ॥ तुमो वर्तमा- नाचतुर्थी । द्वितीयापवादः । एधेभ्यः फलेभ्यो वा ब्रजति । गम्यस्येति किम् एधानाहर्तुं याति ॥ गनेर्नवाना ॥२॥ । ६३ ॥ आप्ये वर्तमानाचतुर्थी । ग्रामं ग्रामाय वा याति । विभनष्टः पन्थानं पथे वा याति । गतेः किम् । त्रियं ग- च्छति । मनसा मेरुं गच्छति । अनाप्त इति किम् । सम्माप्ते माभूत् । पन्यानं याति । कृयोगे तु परसात् षष्ठ्येव । ग्राम- स्य गन्ता । द्वितीयैवेत्यन्ये । ग्रामं गन्ता । चतुर्थी चेत्यपरे । ग्रामं ग्रामाय वा गन्ता ॥मन्यस्यानावादिभ्योऽतिकु- त्मने ॥२।२।६४ ॥ व्याप्ये वर्तमानाच्चतुर्थी वा । न खां तृणाय वणं मन्ये । मन्यस्येति किम् । न वा तृणं मन्वे । नावादिवर्जनात् न त्वा नावमन्नं शुकं शृगालं काकं वा मन्ये । कुत्सन इति किम् । न त्वा रनं मन्ये । करणाश्रयणं किम् । युष्मदो माभूत् । अतीति किम् । त्वां तृणं मन्ये । कुत्सामात्रेऽपीच्छन्त्येके॥हितमुखाभ्याम् ॥२।२।६५ ॥ युक्ताचतुर्थी वा ॥ आतुराय आतुरस्य ना हितं सुखं वा ॥ तद्द्रायुष्यक्षेमार्थाऽर्थनाशिषि ॥२।२ । ६६ ॥ ग- म्यायां युक्ताच्चतुर्थी वा । तदिति हितमुखयोः परामर्शः । हितं पथ्यं सुखं भद्रमायुष्यं क्षेममयः कार्य वा जीवेभ्यो जीवा- नां वा भूयात् । तद्हणं तदर्थानामाशिषि नियमार्थम् ॥ परिक्रयणे ॥२।२।६७ ॥ वर्तमानाचतुर्थी वा । शताय शतेन वा परिक्रीतः । परीति किम् । शतेन क्रोणाति । करणाश्रयगं किम् । शताय परिक्रीतो मासम् । मासान्माभूत् ॥ शक्तार्थवषड्नमास्वस्तिस्वाहास्वधाभिः ॥२॥ २१.६८ ॥ युक्तानित्यं चतुर्थी । शक्तः प्रभुर्वा मल्लो मल्लाय । वषडग्नये । नमोईद्भ्यः । स्वस्ति प्रजाभ्यः । इन्द्राय स्वाहा । खधा पिवभ्यः । आशिपि परखानित्यमेव । स्वस्ति संघाय ARMERSR ·IANS भूयात् । योगाभिधानादिह न । नमो जिनानामायतनभ्यः । नमस्पति निनानित्यत्रापि नमस्यधातुना योगो न नमसा । यद्येवं कथं स्वयंभुवे नमस्कत्येति । नानेपात्र चतुर्थी । किन्तु चतुर्थीत्यनेन । स्यंभु नमस्कृत्येत्यत्र तु सम्बदानवारि- वक्षायां द्वितीयैव ॥ पञ्चम्यपादाने ॥२।२ । ६९ ॥ ग्रामादागच्छति ॥ आङावधौ ॥ २ । २ । ७० ॥ युक्तात् व- र्तमानात् पञ्चमी । आपाटलिपुत्रादृष्टो मेघः । आ कुमारेभ्यो यशो गतं गौतमस्य ॥ पर्यपाभ्यां वयं ॥ २।२। ७१॥ वर्तमानायुक्तात्पश्चमी । परि अप वा पाटलिपुत्रावटो देवः । वज्य इति किम् । अपशब्दो मैत्रस्य ।। यताप्र- तिनिधिप्रतिदाने प्रतिना ॥२।२।७२ ॥ तद्वाचिनः पञ्चमी । अभयकुमारः श्रेणिकतः प्रति । तिलेभ्यः प्रतिमा- पानमै प्रयच्छति । यद्हणान्मापान्माभूत् ॥ आख्यातर्युपयोगे ॥२।२ । ७३ ॥ वर्तमानात्पञ्चमी । उपयोगो नि- यमपूर्वकवियाग्रहणम् । उपाध्यायादधीते शासम्, आगमयति वा । आख्याग्रहणाच्छाखान्माभूत् । उपयोगे किम् । नट- स्य शृणोति । अपादानत्वेन सिद्धे उपयोगे एव यथा स्यादित्येवमयं वचनम् ॥ गम्बयपः कर्माधारे ॥२।२ । ७४ ॥ वर्तमानात् पञ्चमी । द्वितीयासप्तम्योरपवादः । प्रासादात, आसनाद् वा प्रेक्षते । गम्येति किम् । मासादमाख्यासने उप- विश्य भुङ्क्ते । ननु यथा कुसूलात्पचतीत्यत्रादानाने पाके पर्वतमानात् अपादाने पञ्चमी एवमिहापि अपक्रमणाने दर्शने ईर्वनात् अपादानवे भविष्यति । सत्यम् । अमयुज्यमानेऽपि यवन्ते तदर्थपतीतेद्वितीयासप्तम्यौ प्रसज्येतामिति सून- मारभ्यते ॥ प्रभृत्यन्यार्थदिक्शब्दवाहिरारादितरैः॥३।२।७५ ॥ युक्तात् पञ्चमी। ततः प्रभृति । ग्रीष्मादा- रभ्य ! अन्यो मिनो वा मैत्रात् । ग्रामात् पूर्वः । वहिरारादितरो वा ग्रामात् । गम्यमानेनापि दिक्शब्देन भवति । को- शालक्ष्यं विध्यति । आरागृहणं आरादथैरिति विकल्पबाधनार्थम् । इतरशब्दो द्वयोरुपलक्षितयोरन्यतरवचनस्तेनान्यार्थात् भिद्यते । प्रत्यासत्तेर्यस्यैवान्यत्वादिधर्मनिमित्तोऽन्यशब्दादिना योगस्तत एव पश्चमी । तेन 'जिनदत्तादन्योऽयं मैत्रस्ये- त्यादौ मैत्रादेर्न ।। ऋणाद्धेतोः ॥२।२।७३.॥ पञ्चमी । शतागदः । तोरिति किम् । शतेन वाद्धः॥ गुणादस्त्रि- RESS ·यां नया ॥ २ । २ । ७७ ॥ हेतोः पञ्चमी । जाड्यात् जाड्येन वा बद्ध । हेतोः किम् । जाज्यस्यैतद्पर । अस्त्रियां किम् । बुद्धया युक्तः । गुणादितिं किम् । धनेन कुलम् । अस्त्यत्रीमिधूमाव, नास्तीह पोजुपलब्धः, सर्वमनेकान्तात्मक सत्त्वान्यथानुपपरित्यादौ गम्ययपः कर्माधारे इति पञ्चमी । ज्ञानहेतुलविवक्षायां हेतुलसगा नींपा ॥ आरादथैः ।। २।२ । ७८॥ युक्तात्पश्चमी वा । आरात् दूरान्तिकयोः तन्त्रेगोभयग्रहणम् । दूरमन्तिकं वा प्रामस्य ग्रागाद्वा। दूरं हित ग्रामस्य ग्रामाद्वा भूयादित्यादौ हितादिना योगाभावान चतुर्थी । यदा तु विशेष्यतया योगस्तंदा भवेदेव । अन्ये तु असत्त्ववचनैरेवाराद!रिच्छन्ति ॥ स्तोकाल्पकृच्छूकंतिपयादसत्त्वे करणे ॥२।२ । ७९ ॥ पश्चमी वा। यतो द्रव्ये शब्दप्रतिः स पर्यायो गुणोऽसत्त्वम् । तेनैव ॥ रिरिष्ठात्स्तादस्तादसतसाता ॥२।२ । ८२ ॥ एतदन्तैर्यु- तात्पष्ठी । उपरि, उपरिष्टाव, परस्तात्, पुरस्ताद, पुरः, दक्षिणतः, अधरान, या ग्रामस्य । पञ्चम्यपवादो योगः ॥ कर्मणि कृतः॥२।२।८३ ॥ पंष्ठी । अपां सटा । गवां दोहः । कर्मणीति किम् । शतेण भेत्ता । स्तोऊ पक्ता | कृत इति किम् । भुक्तपूर्वी ओदनम् । द्वितीयापवादः ॥ वैकत्र दयोः ॥२।२।८५ ॥ द्विकर्मकेषु कृत्मत्ययान्तेषु धातुयु कर्मणि पष्ठी । अजाया नेता सुन्नं सुत्रस्य वा । अजामजाया वा नेता सुनस्यं । अन्ये तु नीववादीनां द्विकर्मकाणां गौणे कर्मणि दुह्यादीनां प्रधाने विकल्पमिच्छन्ति । उभयत्रापि नित्यमेवेत्यपरे । कर्तरि ॥२॥ ३॥ ८६ ॥ कृदन्तस्य पष्ठी । भवत आसिका । करि किम् । गृहे शायिका । तृतीयापवादः॥विहेतोरस्यणकस्य वा ॥२।२।८७॥ कृतः कर्त्तरि पष्ठी । विचित्रा सूत्रस्य कृतिराचार्यस्याचार्येण वा ॥ द्विहेतोरित्येकवचननिर्देशः किम् । आचर्यमोदनस्य नाम पाकोऽतिथी- नां च प्रादुर्भावः । अस्त्र्यणकस्येति किम् । चिकीर्षा मैत्रस्य काव्यानाम् । भैदिका चैत्रस्य काष्ठानां । अन्ये तु धनलोदिहे- वोः कर्मण्येव पष्ठीमिच्छन्ति न कर्तरि आश्चर्यमिन्द्रियाणां जयो यूना । नित्यं प्रासे विभापेयम् ॥ कृत्यस्य वा ॥२ २।८८॥ कर्तरि पष्ठी । त्वया तव वा कार्यः कटः । ध्यण्तव्यानीययक्यप कृत्याः । कर्तरीत्येव । प्रवचनीयो गुरु- ·'दिशाङ्गस्य ॥ नोभयोर्हेतोः ॥ ३१२।८९॥ कर्तृकर्मणोः पष्ठीहेतोः कृत्यस्योभयोरेवं न पष्ठी। नेतव्या ग्राममजा मैत्रेण । उभयोईतोरिति किम् । उपस्थानीयः पुत्रः पितुः । उपस्थानीयः पिता पुत्रस्य ॥ तृन्नुदन्ताव्ययकस्वानात- शशतृङिणकच्खलर्थस्य ॥२।२।९०॥ कर्मकोंने षष्ठी । उन्, वदिता जनापवादान् । उदन्त, कम्यामलंकरि- एणु, श्रद्धालुस्तत्त्वम् । अव्यय, कटं कृत्वा ओदनं भोक्तुं बजति । कसु, तत्त्वं विद्वान् । आन इति उत्स्वानुवन्धनिर्दे- शात् कानशानानशां ग्रहणम् । कटं चक्राणः । मलयं पवमानः । ओदनं पचमानः। अवश्, अधीयस्तत्त्वार्थम् । शव, कटं कुर्वन् । डि, परीपहान् सासहिः। णकच, कटं कारको ब्रजति । चिनिर्देशागकस्य न भवति पुत्रपौत्रस्य दर्शकः। खलर्थः । ईपत्करः कटो भवता । सुज्ञानं तत्त्वं भवति । क्तयोरसदाधारे ॥३।२।९१ ॥ कर्मकोंर्न पष्ठी । क्त इति तक्तवतोहणम् । कृतः कटो मैत्रेग । ग्रामं गतवान् । असदाधार इति किम् । राज्ञां पूजितः । इदं सक्तूनां पीतम् । शी- लितो मैत्रेण रक्षितश्चैत्रेणेत्यंत्र तु भूते क्तः । वर्तमानताप्रेतीतिस्तु प्रकरणादिना । अन्ये तु ज्ञानेच्छा थनींच्छील्यादि- भ्योऽतीते तं नेच्छन्ति तन्मतेऽपशब्दावती ॥ वा क्लीवे ।।२।२।९२ ॥ विहितस्य तस्य कर्तरि पष्ठी। मयूरस्य । मयूरेण वा नृत्तम् । क्लीवे किम् । चैत्रेण कृतम् । पूर्वेण प्रतिषेधे प्राप्ते विकल्पोऽयम् ॥ अकमेरुकस्य ॥ २१२।९३॥ कर्मणि न षष्ठी । भोगानभिलाषुकः । अकमेरिति किम् । दास्याः कामुकः । ग्रामं गमी आगामी वा । शतं दायी। ए- प्यदृण इति किम् । साधु दायी वित्तस्य ।। सप्तम्यधिकरणे ॥२१२ । ९५ ॥ कटे आस्ते । दिवि देवाः । तिलेपु तै- लम् ॥ नवा सुंज!ः काले ॥२।२।९६ ॥ युक्ताद्वर्तमानात् सप्तमी । द्विरति अहो वा भुङ्क्ते । पश्चकृत्वो मांसे मासस्य वा भुङ्क्ते । मुजरिति किम् । अहि मुक्ते । बहुव्रीयाश्रयणं किम् । मुजयंमत्ययस्यामयोगे गम्यमाने तदर्थे माभूत् । काल इति किम् । द्विः कांस्यपात्र्यां भुङ्क्ते । आधारत्वाविवक्षायां शैपिकी षष्ठी सिदैव नियमाथै तु वचनम् ॥ कुशलायुक्तेनासेवायाम् ॥२।२।९७ ॥ तात्पर्य युक्तादाधारवाचिनो वा सप्तमी । कुशलो वियायां विद्याया वा पस ·, . न । आयुक्तस्तपसि तपसो वा । आसेवायामिति किम् । कुशलश्चित्रे न करोति । आयुक्तो गौः शकटे । आकृष्य युक्त ३ त्यर्थः। आधारस्याविवक्षायां विकल्पे सिद्धनासेवायामाधाराविवक्षानिवृत्त्यर्थ वचनम् ॥ स्वामीश्वराधिपतिदाया- दसाक्षिप्रतिभूप्रसूतैः ॥२।२।९८॥ एभियुक्ताद्वा सप्तमी । गोषु गवां वा स्वामी, ईश्वरः, अधिपतिः, दायादः, साक्षी, प्रतिभूः, प्रसूतो वा, सप्तम्यर्थं वचनम् ॥ व्याप्ये तनः ॥२ । ३ । ९९ ॥ नित्यं सप्तमी । अधीतमनेनेति अधीति व्याकरणे । इष्टी यज्ञे । तेन इति किम् । कृतपूर्वी कटम् । इन इति किम् । उपश्लिष्टो गुरुन् मैत्रः । व्याप्य इति किम् । मासमधीती व्याकरणे । मासान् माभूत् ॥ तयुक्त हेतो ॥२।२ । १०० ॥ वर्तमानात् सप्तमी । " चर्मणि दीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीन्नि पुष्कलको हतः" ॥१॥ व्याप्येन युक्त इति किम् । धनेन वसति । हेताविति किम् । देवस्य पादौ स्पृशति । हेतुतृतीयापवादः ॥ अप्रत्यादावसाधुना ॥३।३ । १०१ ॥ युक्तात्सप्तमी । असाधुर्मंत्रो मातरि । प्रत्यादिपयोगाभाव इति किम् । असाधुमत्रो मातरं पति परि अनु अभि वा ॥ साधुना ॥२।२ । १०२ ॥ अपत्यादौ युक्तात् सप्तमी । साधुर्मंत्रो मातरि । अमत्यादावित्येव । साधुर्मातरं प्रति परि अनु अभि वा ॥ निपुणेन चार्चायाम् ॥२।२ । १०३ ॥ साधुना युक्तादप्रत्यादौ सप्तमी । षष्ठ्यपवादः । मात- रि निपुणः साधुर्वा । अायामिति किम् । निपुणो मैत्रो मातुः । माता एवैनं निपुणं मन्यते । अमत्यादावित्येव । निपुणो मैत्रो मातरं प्रति पर्यनु वा ॥ स्वेशेऽधिना ॥२।३ । १०४ ॥ वर्तमानायुक्तात्सप्तमी । अधि मगधेषु श्रेणिकः । अधि श्रेणिके मगधाः । षष्ठीराधनार्थो योगः ॥ उपेनाधिकिनि ॥२।२ । १०५ ।। युक्तात् सप्तमी । उप खायों द्रोणः । अधिकिनीति किम् । अधिक माभूत् । तेन उप द्रोणे खारीति न स्यात् ॥ यद्भावो भावलक्षणम् ॥२।२। १०६ ॥ यस्य भावेनान्यो भावो लक्ष्यते तद्वाचिनः सप्तमी । देवार्चनायां क्रियमाणानां गतः, कृतायामागतः। अत्र कालतः असिद्धेन देवार्चनेनाप्रसिद्धं गमनं लक्ष्यवे । गम्यमानेनापि भावेन भावलक्षणे भवति । आनेषु कलायमात्रेषु गतः, पक्के AMAR ·क ध्वागतः । गम्यमानमपि विभक्तिनिमित्तं भवति । यथा, वृक्षे शाखा । यद्रहणं प्रकृत्यर्थम् । भाव इति किम् । यो जटा- भिस्तस्य भोजनम् । भावलक्षणमिति किम् । यस्य भोजनं स मैत्रः । तृतीयापवादो योगः॥ गते गम्येऽध्वनोऽन्तेनै- कार्य वा ॥२।२।१०७ ॥ कुतचिदवधेर्विवक्षितस्याध्वनोऽवसानमन्तो यद्भावो भावलक्षणं तस्याध्ववाधिशब्दस्य अध्वन एव अन्तेन सह ऐकायें सामानाधिकरण्यं वा स्यात् । तद्विभक्तिस्तस्मात् स्यादित्यर्थः गते गम्ये । लोकमध्या- ल्लोकान्तमुपर्यधश्च सप्तरज्जूनामनन्ति । सप्तसु रज्जुपु वा । गते किम् । दग्धेषु लुप्तेष्विति वा प्रतीतो माभूत् । गम्य इति किम् । गवीधुमतः साङ्काश्यं चतुर्पु योजनेषु गतेषु । अध्वन इति किम् । कार्तिक्या आग्रहायणी मासे । अन्तेनेति किम् । अद्य नश्चतुर्पु गव्यूतेषु भोजनम् । नन्वनेन सहाध्वनोऽभेदोपचारात् सिद्धमेवैकार्थ्यं किमनेन । सत्यम् । कालेऽप्येवं मा- भूदिति वचनम् ॥ षष्ठीवानादरे ॥२ । २ । १०८॥ यद्भावो भावलक्षणं तद्वत्तेः । रुदतो लोकस्य, रुदति लोके वा पाबाजीत् ॥ सप्तमी चाविभागे निर्धारणे ॥२।२।१०९॥ गम्ये गौणानाम्नः षष्ठी। जातिगुणक्रियासंज्ञादि- भिः समुदायादेकदेशस्य बुद्धया पृथकरणं निर्धारणम् । क्षत्रियो नृणां नृपु वा शूरः । कृष्णा गवां गोपु वा बहुक्षीरा । धावन्तो यातां यात्सु वा शीघ्रतमाः । युधिष्ठिरः शूरतमः कुरूणां कुरुषु वा । अविभाग इति किम् । मैत्राश्चैत्रात्पटुः पञ्चमीवाधनार्थं वचनम् । केचित् पञ्चमीमपीच्छन्ति । गोभ्यः कृष्णा सम्पन्नक्षीरतमा ॥ क्रियामध्येऽध्वकाले पञ्चमी च ॥२।२।११०॥ वर्तमानानान्नः सप्तमी । इहस्थोऽयमिष्वासः क्रोशात् क्रोशे वा लक्ष्यं विध्यति । अद्य भुक्त्वा मुनिदर्थहे यहाद्वा भोक्ता । स्थितनि मृत्यादिपदाध्याहारे सप्तमीपञ्चम्यौ सिद्ध एव सत्यम् , यदा तु अस्यैव क्रियाकार- कसम्बन्धस्य फलभूता शेषसम्बन्धलक्षणोत्तरावस्था विवक्ष्यते यथा द्विरहो भुङ्क्ते तदापि क्रियामध्ये पष्ठी माभूदिति वचनम् ॥ अधिकेन भूयसस्ते ॥२।२। १११ ॥ योगे सप्तमीपञ्चम्यौ । अधिको द्रोणः खायों खार्या वा ॥ तृ- तीयाल्पीयसः ॥२।२।११२ ॥ अधिकेन भूयोवाचिना योगे । अधिका खारी द्रोणेन । पृथग्नाना पञ्चमी च ·T. EAS । ॥२।२।११३ ॥ युक्तात्तृतीया । पृथग्मैत्रात् मैत्रेण वा । नाना क्षेत्रात् चैत्रेण वा । अन्यार्थत्वे पूर्वेण पञ्चमी सिद्धेव' तृतीयार्थ वचनम् । असहायार्थत्वे तु पञ्चम्यर्थमपि । अन्ये तु द्वितीयामपीच्छन्ति ॥ ऋते वितीया च ॥ २।२। ११४ ॥ युक्तात्पञ्चमी । ऋते धर्मात् धर्म वा कुतः सुखम् । द्वितीयां नेच्छन्त्येके ॥ विना ते तृतीया च ॥२।२। ११५ ।। युक्ताद् द्वितीयापञ्चम्यौ । विना वातात् वातेन वातं वा । द्वितीयां नेच्छन्त्यन्ये ॥ तुल्यार्थस्तृतीयाषष्ठ्यौ ॥२॥२ । ११६ ॥ युक्ताद् । मात्रा मातुर्वा तुल्या समो वा । उपमा नास्ति कृष्णस्येत्यादौ उपमादयो न तुल्यार्थाः । गौणाधिकारात् गौरिव गवय इसादौ न । तृतीयामविकल्प्य षष्ठीविधानं सप्तमीवाधनार्थम् । तेन गवां गोभिस्तुल्य: स्वामीत्यत्र न सप्तमी ॥ द्वितीयाषष्ठयावेनेनानञ्चेः ॥२।२।११७ ॥ युक्तात् । पूर्वेण ग्रामं ग्रामस्य वा । अनञ्चे- रिति किम् । माग्ग्रामात् ॥ हेत्वथै स्तृतीयाद्याः ॥२।२ । ११८ ॥ युक्तात् प्रत्यासत्तेस्तैरेव समानाधिकरणात् धनेन हेतुनेत्यादि । एवं निमित्तादियोगेऽपि । समानाधिकरणादिति किम् । अनस्य हेतुः । अन्ये तु हेत्वर्थशब्दयोगे तु पष्ठीमेवेच्छन्ति । असर्वार्थमिदम् ॥ सर्वादेः सर्वाः॥२ । २ । ११९ ॥ हेत्वथैर्युक्तात् । को हेतुः, कं हेतुमित्यादि । तत्समानाधिकरणादित्येव । कस्य हेतुः । प्रथमां नेच्छन्सके । द्वितीयामपरे ॥ असत्त्वारादर्थाइटासियम्॥२।२ ।१२० ॥ गौणादिति निवृत्तम् । दूरेण दूरात् दूरे दूरं वा । अन्तिकेन अन्तिकात् अन्तिके अन्तिकं वा ग्रामस्य ग्रामाद्वा वसति । एवं विमकृष्टेन अभ्यासेनेत्यादि । केचिदारादर्थैः पञ्चम्यन्तैर्युक्तात् पञ्चमी नेच्छनि । पञ्चम्या अपि दर्शनान तत्सर्वसम्मतम् । दूरादावसयान्मूत्रम् । असत्त्व इति किम् । दूरः पन्थाः॥ जात्याख्यायां नवैकोऽसङ्ख्यो बहु- वत् ॥२।२।१२१॥ सम्पन्ना यवाः, सम्पनो यवः । जातेरेकलादेकवचन एव प्राप्ते वहुवचनार्थ बहुक्माव उ- च्यते । जातीति किम् । चैत्रः । आख्यायामिति किम् । काश्यप्रतिकृतिः काश्यपः । भवत्ययं जातिशब्दो न त्वनेन ज्यतिराख्यायते किन्तर्हि प्रतिकृतिः । एक इति किम् । सम्पनी बीहियौ । " मगधेष स्तनौ पीनौ कलिङ्गष्यक्षिणी शुभे SHRESS RESSSSORSCRICK ·356195455555 इत्यादावपि सव्येतरत्वावान्तरजातिद्वयोपाधियोगात् एकत्वं नास्तीति बहुवझावो न । जातिमात्रविवक्षायां तु स्यादेव । असङ्ख्य इति किम् । एको व्रीहिः सम्पनः मुभिक्षं करोति । अत्र विशेषणभूतसङ्ख्यामयोगोऽस्तीति एके व्रीहयः स- म्पनाः मुभिक्षं कुर्वन्तीवि न स्यात् ॥ अविशेषणे द्वौ चास्मदः ॥२।२। १२२ ॥ एकोऽर्थों वा वहुवत् । आवा श्रूवः । वयं ब्रूमः । अहं ब्रवीमि । वयं ब्रूमः । अविशेषणे किम् । आवां गाग्यौ ब्रूवः । अहं चैत्रो ब्रवीमि । कथं नाट्ये च दक्षा वयम् इत्यादि, दक्षत्वादीनां विधेयत्वेनाविशेषणत्वाद् भविष्यति । यदन्धमानमवच्छेदकं तद्विशेषणमिति । ए- कानेकखभावस्यात्मनोऽनेकखभावविवक्षायां बहुवचनं सिद्धमेव, सविशेषणप्रतिषेधार्थन्तु वचनम् ॥ फल्गुनी प्रोष्ठपद- स्यं भे ॥२।२।१३३ ॥ वर्तमानस्य द्वावौँ वहुवद्वा । कदा पूर्वे फल्गुन्यौ, कदा पूर्वाः फल्गुन्यः । कदा पूर्व प्रोष्ठ- पदे, कदा पूर्वाः मोष्ठपदाः। म इति किम् । फल्गुनीषु जाते फल्गुन्यौ माणविके । द्वाविसेव । तेन एकस्मिन् ज्योतिपि न स्यात् । दृश्यते फल्गुनी । एकवचनान्तः प्रयोग एव नास्तीसन्ये, शब्दपरनिर्देशात् पर्यायस्य माभूत् । अब पूर्वे भद्रपदे ॥ गुरावेकश्च ॥२।२।१२४ ॥ गौरवाहेऽर्थे वर्तमानस्य शब्दस्य द्वावेकश्चार्यों बहुवद्वा । त्वं गुरुः, यूयं गुरवः । युवां गुरू, यूयं गुरवः । एष मे पिता, एते मे पितरः। आपा, दाराः गृहाः, वर्षाः, पञ्चालाः, जनपदः, गोदौ ग्रामः, खलतिकं वनानि, पश्चालमथुरे, पञ्चाभिरूपो मनुष्य इति सर्वलिङ्गसङ्ख्ये वस्तुनि स्याद्वादमनुपतति मुख्योपचरितार्थानु- पातिनि शब्दात्मनि रूढितस्तल्लिङ्गसङ्ख्योपादानव्यवस्थानुसर्चच्या ॥ ॥ इति श्रीवपोगच्छाचार्यविजयदेवसरिविजयसिंहसरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेत- विचन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दापमानान्तेवासिसंविमशाखीयतपो- गच्छाचार्यश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायां हेमप्रभायां कारकाणि ॥

·॥ अथ समासप्रकरणम्॥ ॥ समर्थः पदविधिः॥७।४ । ११२ ॥ सर्वः । सामर्थ्य व्यपेक्षा एकार्थीभावश्च परस्परं साकाङ्क्षत्वं व्यपेक्षा, भिन्नप्रतिनिमित्तानां शब्दानामेकार्थोपस्थापकत्वमेकार्थीभावः । व्यपेक्षायां सम्बद्धार्थः सम्प्रेक्षितार्थो वा पद- विधिः साधुः । एकार्थीभावे तु विग्रहवाक्यार्थाभिधाने यः शक्तः सङ्गतार्थः संसष्टार्थो वा पदविधिः स साधुः । अत्र प- दान्धुपसर्जनीभूतस्वार्थानि निवृत्तस्वार्थानि वा प्रधानार्थोपादानात् व्यर्थानि अर्थान्तराभिधायीनि वा । पदविधिश्च स. मासनामधातुकृत्तद्धितोपपदविभक्तियुष्मदस्मदादेशप्लुतरूपः । धर्मश्रितः । पुत्रीयति । कुम्भकारः । औपगवः । नमो दे- वेभ्यः । धर्मस्ते मे स्वम् । अङ्गकृत ३ इदानी ज्ञास्यसि जाल्म । सविशेषणानां वृत्तिन वृत्तस्य च विशेषणयोगो न । क- चित्तु विशेषणयोगेऽपि गमकत्वात् समासः । देवदत्तस्य गुरुकुलम् । समर्थ इति किम् । पश्य धर्म श्रितो मैत्रो गुरुकुल- मित्यादि । पदोक्तेर्वर्णविधिरसामर्थेऽपि स्यात् । तिष्ठतु दध्याशान त्वं शाकेन । एवं समास-नामधातु-कृत्-तद्धिते, वाक्ये व्यपेक्षा, वृत्तावेकार्थीभावः, शेषेषु पुनयंपेक्षयैव सामर्थ्यम् ॥ नाम नाग्नकार्य समासो बहुलम् ॥३।१। १८॥ लक्षणमिदमधिकारश्च । तेन विशेषसंज्ञाभावेऽप्यनेन समासः। विस्पष्टं पटुः । विस्पष्ट पटुः । दारुणाध्यापकः । स- चर्मीणो रथः। कन्ये इव । श्रुतपूर्वः । नामेति किम् । चरन्ति गावो धनमस्य । नान्नेति किम् । चैत्रः पचति । बहुलग्रह- णात् कचिदनामानाम्ना च । भात्यकै नमः । अनुव्यचलत् ॥ ऐकायें ॥३।२।८॥ स्यादेखें । चित्रगुः ।। सुज्वार्थे सङ्ख्या सङ्ख्येये सङ्ख्यया बहुव्रीहिः ॥ ३ ॥१॥१९॥ ऐकायें समासः । सुजों वारो वार्यः संशयो विकल्पो वा । द्वित्राः। द्विदशाः । सङ्ख्येति किम् । गावो वा दश वा । सङ्ख्ययेवि किन् । दश वा गावो वा । सङ्ख्येयेति किम् । द्विर्विशतिर्गपाम् । मुज्वार्थ इति किम् । द्वावेव न त्रयः ॥ आसन्नादूराधिकाध्यक्षुर्धादिपूरणं द्वितीयायन्यार्थे ।

·है SOLO SEGHOSTIOS*! ३।१।२०।। सङ्ख्या नाम्नैकार्थे समासः सङ्ख्येये वाच्य स च बहुव्रीहिः । आसनदशाः। अदूरदशाः। अ- धिकदशाः । अध्यर्धविंशाः । अर्धपश्चविंशाः॥प्रमाणीसङ्ख्याहुः ॥७१३ । १२८ ॥ बहुपीहे. समासान्तः । स्त्रीप्रमाणाः। द्विनाः॥विंशतेस्तेडिति लुक् ॥७।४।६७ ॥ अध्यर्धर्विशाः ॥ बहुगणं भेदे ॥ १।१।४०॥ सङ्ख्यावत् ॥ अव्ययम् ॥३।१ । २.१ ॥ सङ्ख्यया ऐकायें समस्यते द्वितीयायन्यार्थे सख्येये वाच्ये स च व- हुव्रीहिः। उपदशाः। उपवहवः । उपगणाः। योगविभाग उत्तरार्थः ॥ एकार्थ चानकं च ॥३।१।२२ ॥ एकम- व्ययं च नाम्ता द्वितीयायन्तान्यपदार्थे समस्यते स च बहुव्रीहिः । आरूढवानरो वक्षः । सुसूक्ष्मजटकेशः । उचैर्मुखः । व्यधिकरणत्वादव्ययस्य न स्यादित्यव्ययानुकर्पणार्थश्चकारः । एकार्थे किम् । पञ्चभिर्भुक्तमस्य । द्वितीयायन्यार्थ इत्येव । वृष्टे मेघे गतः । वृष्टे मेघे रातं पश्येत्यत्र तु बहिरङ्गा द्वितीयान्तता । शब्दे कार्यासम्भवादर्थे लब्धे यदर्थग्रहणं तदन्यप- दार्थस्य या लिङ्गसङ्ख्याविभक्तयस्ता यथा स्युरित्येवमर्थम् । राजन्वती भूरनेनेत्यादौ तु बहुलग्रहणान स्यात् ॥ परतः स्त्री पुंवत् ख्येकार्थेऽनूङ् ॥३।२ । ४९ ॥ उत्तरपदे । दर्शनीयभार्यः। उत्तरपदशब्दो हि समासस्य चरमावयवे रूढः । पद्वी च मृद्वी च पवीमृयौ ते भार्य यस्य स पट्वीमृदुभार्यः। अत्र द्वन्द्वपदानां परस्परार्थसक्रमात् यर्थेन भार्याशब्देन सामानाधिकरण्यमिति पुंवद्भावः । पूर्वस्य तु व्यवधानान्न । विशेष्यवशादिति किम् । द्रुणीभार्यः। सीति किम् । ख- लपुदृष्टिः । स्येकार्थ इति किम् । कल्याणीवस्वम् । कल्याणीनेत्राः । कल्याणीमाता । अनूडिति किम् । करभोरुभायः । प्रसज्यातिषेधादैडविडभार्यः ॥ गोश्चान्ते हस्वोऽनशिसमासेयो बहुबाहो ॥२।४ । ९६ ॥ गौणस्याकिपो ङन्यायन्तस्य च । चित्रगुः । चित्राजरगुः । कर्मधारयपूर्वपदे तु चित्रजरगवीकः । निष्कौशाम्विः । अतिखट्वः । अतिब- झवन्धुः । गौणस्येत्येव । गौः । अकिप इसेव । पियकुमारी चैत्रः । गोभेति किम् । अतितन्त्रीः । अन्ते इति किम् । गो- कुलम् । कुमारीमियः । कन्यापुरम् । अत्र गोशब्दो न्यायन्तं च समासाथै न्यग्भूतबागौणम् । सुगोपिय इत्यादौ ·I. THAKRE यदपेक्षयान्तस न तदपेक्षया गौणत्वमिति न स्यात् । अतिराजकुमारिरित्यादौ तु गोणो ब्यादिः इति मुख्य स्त्रीमत्ययें प्रत्ययः प्रकृत्यादेरिति न्यायो नोपतिष्ठते । राजकुमारीशब्दस्य तु मुख्यखमेव, तेन ज्यादिमत्ययान्तमात्रमिह विधानान- पेक्षमेव गृह्यसे । वहुकुमारीक इत्यत्र तु प्रथममेव कचि कृते अन्त्यत्वाभावान । अनंशीत्यादि किम् । अर्धपिप्पली । बहु- श्रेयसी ना ॥ नाप्रियादौ ॥३।२।५३ ॥ अप्प्रत्ययान्ते स्न्येकार्ये उत्तरपदे मियादौ च परे परतः स्त्री पुंवन ॥ कल्याणीपञ्चमारायः। पूरण्यबन्तस्य ग्रहणाद् बचश्वरणः । कल्याणीमियः । अस्मियादाविति किम् । कल्याणप- श्रमीकः । प्रिया, मनोज्ञा, कल्याणी, मुभगा, दुर्भगा, स्या, क्षान्ता, कान्ता, वामना, समा, सचिवा, चपला, बाला, तनया, दुहित, भक्ति, इति प्रियादिः । वामेत्यप्यन्ये ॥ तद्धिताककोपान्त्यपूरण्याख्याः॥ ३ ॥ २ ॥ ५४॥ परतः स्त्रियः पुंवन । मद्रिकाभार्यः । कारिकामार्यः । पञ्चमीभार्यः । दचाभार्यः । तद्धिताककेति किम् । पाकभार्यः॥ तद्धितः स्वरखिहेतुररक्तविकारे ॥३।२।५५॥ परतः स्त्री पुंवन । माथुरीभार्यः । तद्धित इति किम् । कुम्भकारभार्यः । खर इति किम् । वैयाकरणभार्यः। वृद्धिहेतुरिति किम् । अर्थमस्थभार्यः । अन्ये तु दृद्धिमानहेतोर्णितस्तद्धितस्य प्र- तिषेधमिच्छन्ति । तन्मते वैयाकरणी भार्यः । अरक्तविकार इति किम् । कापायबृहतिकः । लौहेषः ॥ स्वाङ्गान्डीर्जा- तिश्थामानिनि ॥ ३।२।५६ ॥ परतः स्त्री पुंवन्न । दीर्घकेशीभार्यः । कठीभार्यः । शूद्राभायः। आकृतिग्रहणा जाति- रत्रिलिङ्गा च यान्विता । आजन्मनाशमर्थानां सामान्यमपरे विदुः ॥१॥ अथ प्रथमजातिलक्षणानुसारेण, कुमारीभार्यः कि- शोरीभार्य इति स्यात् । नहि कुमारत्वाधुत्पत्तेः प्रभृत्याविनाशमनुवर्त्तते । स्वाहात् किम् । पटुभार्यः। अमानिनीति किम् । दीर्घकेशमानिनी ॥ बहुव्रीहे काष्ठे टः॥७।३ । १२६ ॥ अङ्गुल्यन्तात् समासान्तः । बङ्गुलं काष्ठम् । काष्ठे किम् । पञ्चायलिहस्तः अङ्गुलेरिति निर्देशादङ्गुलीशब्दान्तात् न । बङ्गुलीकम् । टो ज्यर्थः । दीर्घाशुली ॥ स- क्थ्यक्ष्णः स्वाङ्गः ॥७।३ । १२६ ॥ एवदन्ताबहुबीहेष्टः । दीर्घसक्यः । खसी । खाग इति किम् । दीर्घसक्थ्यनः PRESEARSA ·SSESSMEERess वित्रेच्नो वा ॥७।३ । १२७ ॥ बहुव्रीहेष्टः । द्विमूर्षः । द्विमूर्षा । त्रिमूर्धः । त्रिमूर्धा ॥ सुप्रातसुश्वसुदिशा- रिकुक्षचतुरस्रणीपदाजपदप्रोष्ठपभद्रपदम् ॥७।३ । १२९ ॥ एते बहुव्रीहयो डान्ता निपात्यन्ते ॥ पूरणी- भ्यस्तत्प्राधान्येऽप् ॥७।३ । १३० ॥ पूरणमत्ययान्ता मा सी तदन्ताद् बहुव्रीहेरप् स्यात् पूरण्याः माधान्ये स- मासार्थत्वे सति । कल्याणीपश्चमा रात्रयः । कल्याणीतुरीया पूरणीभ्य इति किम् । द्वितीयाकल्याणीकाः । स्त्रीत्वनि- देशः किम् । कल्याणपञ्चमका दिवसाः । बहुवचनं व्याप्त्यर्थम् । तेन कल्याणीपञ्चमा इत्यत्र परोऽपि ऋनित्यदित इति कंच न । तत्माधान्य इति किम् । कल्याणपञ्चमीका पक्षः ॥ नसुव्युपत्रेश्चतुरः ॥७।३ । १३१ ॥ बहुव्रीहरप् स- मासान्तः । अचतुरः । सुचतुरः । विचतुरः। उपचतुराः। त्रिचतुराः । समासान्तविधेरनियत्वात् इह न । त्रिचत्वारो मुग्धाः । उपचत्वाः ॥ अन्तर्बहिया लोनः॥७।३ । १३२ ॥ वहुव्रीहेरप् । अन्तर्लोमः। बहिर्लोमः ॥ भान्नेतुः॥ ७।३ । १३३ ॥ बहुव्रीहेरप् । मृगनेत्रा निशा । भादिति किम् । देवदत्तनेतृका । नेत्रशब्देनैव सिद्ध नेतशब्दात् कच् माभूदिति वचनम् ॥ नाभेर्नानि ॥७।३ । १३४ ॥ बहुव्रीहेरप् । पद्मनाभः । नाम्नीति किम् । विकसितवारिजना- भि । अघोनाभम् महतवानित्यव्ययीभावेऽपि तिष्ठद्ग्वादिषु तथा पागत् सिद्धम् ॥ नबहोमचो माणवचरणे॥७॥ ३।२३५ ॥ बहुव्रीहरप् यथासङ्ख्यम् । अवैचो माणवः । बचथरणः । माणवचरणे इति किम् । अनृकं साम । व- ढकं सूक्तम् । ऋक्पूरित्येव सिद्ध नियमाथै वचनम् ॥ नासुदुभ्यः सक्तिसक्थिहलेवा ॥७।३। १३६ ॥ बहु- व्रीहरप् । असक्तः । असक्तिः । मुसक्तः । सुसक्तिः । दुःसक्तः । दुःसक्तिः। एवं सक्थिहलिभ्याम् । नासुदुर्घ्य इति किम् । गौरसक्यी खी । इलसक्तशब्दाभ्यां सिद्धे कजभावार्थं वचनम् । तेनाइलिक इत्यादि न । सक्तिशब्दानेच्छन्त्यन्ये ॥ प्रजागा अस् ॥७।३।१३७॥ ननादिभ्यो बहुव्रीहः । अप्रजाः । सुमजाः । दुष्पजाः ॥ मन्दाल्पाच मेधा- याः॥७।३।१३८ ॥ ननादिभ्यश्च बहुवीरेरस । मन्दमेधाः । अल्पमेधाः । अमेधाः सुमेधाः। दुर्मेधा ना ॥ PASSURESHTRA WHEREGISSEEG ·प्रव जातेरीया सामान्यवति ॥ ७।३ । १३९ ।। बहुवीहेः । ब्रामणजातीयः। सामान्याश्रयेऽन्यपदार्थे इति किम् । वहुजातिमः । अजातीय इत्यत्र सामान्यवानन्यपदार्थः । प्रतिपेधस्तु नबर्थः । सामान्यग्रहणं किम् । दुईतेः सूतपुत्र- स्य । अत्र जातिशब्दो जन्मपर्यायः । पितृस्थानीयः । गृहस्थानीय इति तु अधिकरणप्रधानेन स्थानीयशब्देन भविष्यति ॥भृतिप्रत्ययान्मासादिकः॥७।३ । १४० ॥ बहुत्रीहेः । पञ्चकमासिकः । भृतिमत्ययादिति किम् । सुमास: भृतिग्रहणं किम् । वार्पिकमासकः । प्रत्ययग्रहणं किम् । भृतिमासकः । मासात् किम् । पञ्चकदिवसकः॥ द्विपदादु धमा- दन ॥७।३ । १४१ ॥ बहुव्रीहेः । साधुधर्मा । विकल्पमिच्छन्त्येके । तद्धर्मा । तद्धर्मकः । द्विपदादिति किम् । परम- स्वधर्मः । परमः स्वधर्मो यस्य स परमस्वधर्म इत्यत्र तु प्रत्यासत्तेपिदस्य बहुव्रीहेर्यदि धर्म एवोत्तरपदं तदान स्यादिति नियमान्न ।। सुहरिततृणसोमाजम्भात् ॥७।३ । १४२ ॥ बहुत्रीहेरन् । सुजम्भा, हरितजम्मा, तृणजम्भा, सोमजम्भा, ना । जम्भो भक्ष्ये दन्ते च । स्वादिभ्यः किम् । चारुजम्भः। पतितजम्भः ॥ दक्षिणेर्मा व्याधयोगे॥७ ।३ । १४३ ॥ बहुव्रीहर्निपात्यः । ईमैं बहु वणं वा । दक्षिणेर्मा मृगः । व्याधयोग इति किम् । दक्षिणेमः पशुः ॥ सुपू- त्युत्सुरभेर्गन्धादिद्गुणे ॥७।३ । १४४ ॥ वहुव्रीहे। मुगन्धि, पूतिगन्धि, उद्गन्धि, सुरभिगन्धि, द्रव्यम् । उत्तरत्रा- गन्तोर्वा वचनादिह स्वाभाविकाद्भवति । स्वादिभ्यः किम् । तीवगन्धं हिङ्गु । गन्धादिति किम् । सुरसः । गुण इति किम् । द्रव्ये सुगन्ध आपणिकः ॥ वागन्तौ ॥७।३ । १४६ ॥ स्वादिभ्यः परो यो गन्धस्तदन्ताबहुव्रीहेरित् । सुग- न्धिः । सुगन्धो वा कायः । एवं पूतिगन्धिः पूतिगन्धः इत्यादि । वाल्पे ॥७।३। १४३ ॥ यो गन्धस्तदन्ताद् बहुव्रीहेरिन् । सूपगन्धि सूपगन्धं वा भोजनम् । असामानाधिकरण्येऽपि उष्ट्रमुखादिखाद् बहुव्रीहिः ॥ वोपमानात् ॥ ७।३.१ १४७॥ परो यो गन्धस्तदन्ताबहुव्रीहेरिन् । उत्पलगन्धि उत्पलगन्धं वा मुखम् ॥ पात्पादस्याहस्त्यादेः ॥ ७।३।१३८॥ उपमानात् परस्य वहुव्रीहौ । कचोऽपवादः । व्याघ्रपात् । अहस्त्यादेरिति किम् । इस्तिपादः । अश्वपादः ·SS THSGRESS ॥ ॥कुम्भपद्यादिः॥७।३ । १४९ ॥ कृतपादन्तो ड्यन्त एव पहुव्रीहिनिपात्यः । कुम्भपदी। जानपदी। इत्यादि। उप- मानपूर्णत्वे पूर्वेण संख्यादित्वे चोत्तरेण सिंद्धे यदिह वचनं तेन वा पाद इति डीविकल्पो न । कथमेकपादिति । केचिदिहैक- पदीशब्दं न पठन्ति ॥ सुसंख्यात् ॥७।३ । १५० ॥ परस्य पादस्य वहुव्रीहौ पात् स्यात् । सुपात् । द्विपाद् । स्त्रियां तु वा पाद इवि पक्षे डीः ॥ वयासि दन्तस्य दतः ॥७।३ । १५१ ॥ सुसंख्या बहुत्रीहौ । सुदन् । द्विदन् । त्रि- यां मुदती । षोडन् । वयसि किम् । सुदन्तः ॥ स्त्रियां नानि ॥७।३ । १५२॥ बहुव्रीहौ दन्तस्य दतः । अयोदती । खियां किम् । वज्रदन्तः । नाम्नीति किम् । समदन्ती । असमस्तनिर्देश उत्तरत्र नाम्नीत्यस्यैवानुवृत्त्यर्थः ॥ श्यावारो- कांदा ॥७।३ । १५३ ॥ परस्य दन्तस्य बहुव्रीही दर्नाम्नि । श्यावदन् श्यावदन्तः । अरोकदन्, अरोकदन्तः। नाम्नीत्येव । श्यावदन्तः ॥ वाग्रान्तशुद्धशुभ्रवृषवरांहाहिमूषिकशिखरात् ॥७।३ । १५४ ॥ परस्य दन्तस्य बहुव्रीहौ दत् । कुड्मलाग्रदन्, कुड्मलाग्रदन्तः । एवं शुद्धदन शुद्धदन्त इत्यादि । योगविभागानाम्नीति निवृत्तम् ॥ स- म्प्राजानोर्जुज्ञौ ॥७ । ३ । १५५ ॥ परस्य वहुव्रीहौ । संजुः । संज्ञः । प्रजुः । प्रज्ञः । सम्मात् किम् । विजानुः ॥ वो र्वात् ॥७।३ । १५६ ॥ परस्य जानोर्वहुव्रीहौ जुझौ । ऊर्ध्वक्षुः । ऊर्ध्वज्ञः, ऊर्ध्वजानुः ॥ सुहृदुर्हन्मित्रामित्रे ॥७॥ ३ । १५७॥ निपासम् । मित्रामित्र इति किम् । सुहृदयो मुनिः । दुहृदयो व्याधः ॥ धनुषो धन्वन् ॥७।३ । १५८ ॥ वहुव्रीहौ । शार्ङ्गधन्वा ॥ वा नानि ॥७।३ । १५९ ॥ धनुषो वहुनीहौ धन्वन् । पुष्पधन्वा, पुष्पधनुः, गाण्डीवधन्वा । गाण्डीवधनुरिति संज्ञाविवक्षायाम् ।। खरखुरान्नासिकाया नस्॥७।३ । १६० ॥ वहुव्रीहौ नान्नि खरणाः। खुरणाः॥ पूर्वपदस्थानाम्न्यगः ॥२॥३॥३४॥ रघुवर्णात् परस्योत्तरपदस्थस्य नो णः स्यात् । खरणाः । खुरणाः । नानीति किम् । मेषनासिकः । अग इति किम् । ऋगयनम् । देवदारुवनमित्यादौ तु कोटरादिसूत्रे वणे इति णख- निपातनस्य नियमार्थत्वेन व्याख्यास्यमानलान गत्वम् ।। अस्थूलाच नसः॥७।३ । १६१ ॥ खरखुराभ्यां च परस्या MES ·AS नासिकाया बहुव्रीहौ नान्नि । गुणसः । खरणसः खुरणसः । अस्थूलादिति किम् । स्थूलनासिकः । गोनास इति तु ना- साशब्देन भविष्यति । चकारः पूर्वेणास्य वाधानिवृत्त्यर्थः ॥ उपसर्गात् ॥ ७.३ । १६२॥ नासिकाया नसो बहुव्रीहौं । असंज्ञार्थं वचनम् ॥ नसस्य ॥२।३ । ६५ ॥ पूर्वपदस्थाद्रपुवर्णात् परस्य नो णः। प्रणसं मुखम् ॥ः खुखग्रम् ॥७।३।१६३ ॥ परस्या नासिकाया बहुव्रीहौ । विखुः । विस्खः । विग्रः॥ उपसर्गादित्येव । वे पक्षिण इव ना- सिका यस्य स विनासिकः ॥जायाया जानिः॥७।३ । १६४ ॥ बहुव्रीहौ । युवजानिः ॥ व्युदः काकुदस्य लक् ।। ७।३ । १६५ ॥ बहुव्रीहौ । विकाकुन् । उत्काकुत् ॥ पूर्णादा ॥७।३ । १६६ ॥ वहुव्रीही काकुदस्य लुक् पूर्णकाकुन् । पूर्णकाकुदः । पूर्णादिति किम् । रक्तकाकुदः ॥ ककुदस्यावस्थायाम् ॥७१३ । १६७॥ बहुव्रीहौ लुक् । पूर्णककुद्, युवा । अककुद् बाला । अवस्थायां किम् । श्वेतककुदः । ककुच्छब्देनैव सिद्धे ककुदशब्दस्यास्मिन् विषये प्रयोगनिवृत्त्यर्थ वचनम् ॥ त्रिककुनिरौ ॥७।३ । १६८ ॥ गिरावर्थे : परस्य ककुद्शब्दस्य ककुनिपासः। त्रिक- कुगिरिः गिराविति सिद्धे निपातनं गिरिविशेषपतिपत्त्यर्थ, तेन अन्यस्मिन् त्रिककुद इत्येव स्यात् ।। स्त्रियामूधसो न ॥७।३।१६९ ॥.बहुव्रीहौ । कुण्डोधी गौः। स्त्रियामिति किम् । महोधाः पर्जन्यः । बहुव्रीहेरित्येव । प्राप्तोधा गौः ॥ इन कच् ॥७।३ । १७० ॥ बहुव्रीहेः स्यात् । बहुदण्डिका सेना । अनर्थकत्वेऽपि बहुखामिका । स्त्रियामि- त्येव । बहुदण्डी, बहुदण्डिको राजा ॥ ऋशित्यदितः ॥७।३ । १७१ ॥ बहुव्रीहे. कच् । बहुकतकः । वहुनदीको देशः । नित्येति किम् । पृथुश्री: २ । योगविभागादस्त्रियामपि । केचिनित्यदितां क्यूडन्तानामेव कचमिच्छन्ति । तन्मते बहुतन्त्री, बहुतन्त्रीक इति शेषाद्वेति विकल्पः ॥ ध्युरसर्पिर्मधूपानच्छाले॥७।३ । १७२ ।। बहुव्रीहः कच् । प्रियदधिकः । मियोरस्कः । बहुसर्पिष्कः । अमधुक बहूपानकः । अशालिक ॥ पुमनडुन्नौपयोलक्षम्या एकत्वे ५।३ । १७३ ॥ बहुव्रीहः कन् । अस्कः । पियानडुकः । अनौकः । अपयस्कः । मुलक्ष्मीका । एकत्वे किम् । द्विषु- ·मान २ । लक्ष्मीपदाद् द्वित्वबहुत्वयोरपि निसं कचमिच्छन्ति । अपरे तुल्ययोगेऽपि, सलक्ष्मीको विनाशितः ॥ नमोऽ- र्थात् ॥७१३ । १७४ ॥ बहुव्रीहे: कर । अनर्थक वचः । नन इति किम् । अपार्थम् ॥ शेषाहा ॥७।३।१७५॥ बहुव्रीहे कच् । बहुखट्वकः । बहुखट्वः । शेषात् किम् । मियपथः । असति शेषग्रहणे पक्षे परत्वात् कच ॥ बहो ॥७ । ३ । १७७ ॥ डस्य प्राप्तिर्यतस्ततः समासान्तो डः कच न स्यात् ॥ उपवहवो घटाः । ड इति किम् पियवहुकः ॥ न नाम्नि ॥७॥३॥ १७६ ॥कच । बहुदेवदत्तो ग्रामः ॥ ईयसोः॥७।३ । १७७॥ वहुव्रीहेः कच् न । बहुश्रेयान् । लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणात् बहुश्रेयसी ॥ यादीदूत के ॥२।४।१०४ ॥ इखः। पविका । सोमपका। लक्ष्मिका । वंधुका । डीग्रहणं पुंवद्भावबाधनार्थम् । काक इत्यादौ तु प्रत्ययापत्ययन्यायान । इति प्राप्ते ॥ न कचि ॥२ । ४ । १०५ ॥ यादीदूतो इस्खः । बहुकुमारीकः । बहुकीलालपाकः । इत्यादि । अयं निषेधो निरनुवन्धग्रहणे न सानुबन्ध- स्येति न्यायस्याभावज्ञापनार्थः । तेन नैषादकर्षकः ॥ नवापः ॥२।४।१०६ ॥ कचि हवः । पियखट्वकः । प्रि- यखट्वाकः ॥ उष्ट्रमुखादयः॥३।१।२३ ॥ बहुलं बहुव्रीहिसमासा निपासन्ते । उष्ट्रस्य मुखमिव मुखमस्य उष्ट्र- मुखः । वृषस्कन्धः ॥ सहस्तेन ॥३।१।२४ ॥ अन्यपदार्थ समस्यते स च बहुव्रीहिः । सकर्मकः । सहेति किम् । साकं पुत्रेण । बहुलाधिकाराद्विधमानार्थे कचिन्न । सहैव धनेन भिक्षां भ्रमति । प्रथमान्तान्यपदार्थार्थ आरम्भः । एवमु- तरत्रापि ॥ सहात्तुल्ययोगे॥७।३ । १७८ ॥ बहुवीहे कच् न । तुल्ययोगो वर्तिपदार्थस्य पुत्रादेत्त्यर्थेन पित्रा- दिना सह क्रियागुणजातिद्रव्यैः साधारण सम्बन्धः । सपुत्रो याति । तुल्ययोग इति किम् । सलोमकः ॥ भ्रातुः स्तु- तौ ॥७।३।१७९ ।। बहुव्रीहे. कच् न । सुभ्राता । स्तुतौ किम् । मूर्खन्नातकः ॥ नाडीतन्त्रीभ्यां स्वाङ्गे ॥७॥ ३ । १८० ॥ बहुव्रीहे कच् न । बहुनाडिः कायः । बहुतन्त्रीग्रीवा । अड्यन्तत्वान इस्खः । स्वाङ्ग इति किम् । बहुना- टीकः स्तम्भः । बहुतन्त्रीका वीणा । अन्ये त्वाहुन पारिभाषिकं खामिह गृखते किन्तु स्वमात्मीयमङ्गं स्वाङ्गम् । तेषां.

·3 S ना । - बहुनाडिः स्तम्भः, वहुतन्त्रीवर्वीणा, प्रत्युदाहरणं तु बहुनाडीका कुविन्दः । बहुतन्त्रीको नटः॥ निष्पवाणिः॥७।३।। १८१॥ कजभावो निपास। निष्पवाणिः पटः । तत्पुरुषेणैवसिझे बहुव्रीहौ कर माभूदिति वचनम् ॥ सुभ्वादिभ्यः॥ ७१३ । १८२ ॥ कच् न । मभूः । वरोरु ॥ दिशो रूट्यान्तराले ॥३।११२५ ॥ नाम रूढ्यैव दिशो वा- चिना नाम्नाऽन्यपदार्थे वाच्ये समस्यते स बहुव्रीहिः । दक्षिणपूर्वी दिक् । कथं पश्चिमदक्षिणा, कर्मधारयोऽयम् । बहुव्रीहौ हि सर्वनाम्नः पूर्वनिपातः स्यात् । रूढिग्रहणं यौगिकनिवृत्त्यर्थम् । तेन ऐन्याश्च कौवाश्च यदन्तरालमिति वाक्यमेव ॥ विशेषणसदिसङ्ख्यं बहुव्रीहौ ॥ ३ । १ । १५० । प्राक् स्यात् । चित्रगुः । सर्वक्ल: । द्विकृष्णः । पडुनतः । सप्तरक्तः । उन्नतरक्तौ न कान्तौ अपि तु गुणशब्दौ । तेन स्पर्धे क्तलक्षणः पूर्वनिपातो न । शब्दस्पर्धे परत्वात् सर्वादि- सङ्ख्ययोः सङ्ख्यायाः पूर्वनिपातः । व्यन्यः । उभयोस्तु सर्वादित्वे स्पर्धे परस्य पूर्वनिपातः । व्यन्यः । बहुव्रीहाविति किम् । उपसर्वम् । प्रथमोक्तमित्यनियमे प्राप्ते नियमार्थं वचनम् । सर्वादिसङ्ख्ययोः पृथग्वचनं शब्दपरस्पर्धार्थम् ॥क्ताः ॥३।१ । १५१ ॥ तान्तं सर्व बहुव्रीहौ माक् स्यात् । कृतकटः । विशेषाथै वचनम् स्पर्धे परत्वाय च । कृतभव्यकटः । केचित्तु सर्वादिभ्यः क्तान्तस्य पूर्वनिपातं नेच्छन्ति । बहुवचनं व्याप्त्यर्थम् , तेन कृतमिय इत्यत्र परेणापि स्पर्दै तान्त- स्यैव पूर्वनिपातः॥ जातिकालसुखादेर्नवा ॥३।१ । १५२ ॥ बहुव्रीहौ क्तान्तं प्राक् स्यात् । कृतकटः। कटकृतः व्यक्ति विवक्षायां कृतकदः । अन्ये खाकृतिव्यङ्गयजातिवाचिन एव तान्तस्य पूर्वनिपातमिच्छन्ति । तेनेह न आहूतब्राह्म- णः । मासजाता । जातमासा । मुखजाता । जातमुखा । सुखादयो दश ॥ आहितारन्यादिषु ॥ ३।१ । १५३ ॥ कान्तं वा माक् बहुव्रीहिषु । आहिताग्निः । अग्न्याहितः । जातदन्तः । दन्तजातः॥प्रहरणात् ॥३।१ । १५४ ॥ तान्तं बहुव्रीहौ वा माक् । उद्यतासिः । अस्युंधतः॥न सप्तमीन्द्रादिभ्यः ॥३।१ । १५५ ॥ पहरणाच प्राक् बहु- बीहौ । इन्दुमौलिः । पद्मनाभः । असिपाणिः । बहुलाधिकारान् पाणिवजः । बहुवचनं प्रयोगानुसरणार्थम् । एवमुत्तर- 5 SASRASHARE 62825

·त्रापि ।। गड्वादिभ्यः ।।३।१११५६ ॥ बहुवीहाँ सप्तम्यन्तं वा प्राक् स्यात् । मड्डकण्ठः । कण्ठेगड्डः । मध्येगुरुः
। गुरुमध्यः । व्यवस्थितविभाषया वहेगडरिसेव ॥ प्रियः ॥३।१ । १५७ ॥ वहुत्रीहौ माग्वा स्यात् । भियगड्डः ।
गड्डुपियः॥
॥ इति बहुव्रीहिः॥
तत्रादाय मिथस्तेन प्रहत्येति सरूपेण युद्धेऽव्ययीभावः ॥३।१।२६ ॥ नाम नाम्ना अन्यपदार्थे
समासः स्यात् ॥ इज् युद्धे ॥७।३ । ७४ ॥ यः समासस्तस्मात् समासान्तः स्यात् ॥ इच्यस्वरे दीर्घ आच ॥
३ । २।७२ ॥ उत्तरपदे पूर्वपदस्य । केशाकेशि । दण्डादण्डि । मुष्टीमुष्टि । मुष्टामुष्टी । तति तेनेति किम् । केशांश्च २
गृहीत्वा कृतं युद्धं । मुखं च प्रहत्य कृतं युद्धं । आदायेति महत्येति किम् । केशेषु २ च स्थित्वा, दण्डैश्च
२ आगत्य कृतं युद्धं गृहकोकिलाभ्याम् । सरूपेणेति किम् । हस्ते च पादे च गृहीत्वा कृतं युद्धम् । युद्ध
इति किम् । हस्ते च २ गृहीत्वा कृतं सख्यम् । युद्धविषयनिर्देशाधुद्धोपाधिकायामन्यस्यामपि क्रियायां भवति । बाहू-
वाहवि व्यासजेतामिति ॥ विदण्ड्यादि ॥७।३।७५ ॥ इजन्तः साधुः । द्विदण्डि हन्ति । उभादन्ति । क्रियावि-
शेषणान्येतानि ॥ नदीभिर्नाम्नि ॥ ३ । १ । २७ ॥ अन्यपदार्थे नाम समस्यते सोऽव्ययीभावः । वहुवचनात् विशे-
पाणां स्वरूपस्य च ग्रहणम् । नाम्नि किम् । शीघ्रगङ्गो देशः । अन्यपदार्थ इत्येव । कृष्णवेण्णा ॥ अमव्ययीभावस्या-
तोऽपञ्चम्याः॥३॥२॥२॥ स्यादेः । उन्मत्तगङ्गं देशः। अत इति किम् । अधिनि । अपञ्चम्या इति किम् । उपक
म्भात् ॥ वा तृतीयायाः॥ ३ । २ । ३ ॥ अतोऽमयीभावस्याम् । किं न उपकुम्भेन, उपकुम्भम् । तत्सम्बन्धिन्या-
स्तृतीयाया इति किम् । किं नः पियोपकुम्भेन । सप्तम्या वा ॥ ३ । २।४॥ अतोऽव्ययीभावस्याम् । उपकुम्भम्
उपकुम्भे वा निधेहि । सम्वन्धिग्रहः किम् । प्रियोपकुम्भे । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ पहनदीवंशस्य ॥३॥९॥५॥

·भा सहपूर्वाहणम् ॥ योग्यतावीप्सार्थानतिवृत्तिसादृश्ये ॥३।१।४० ।। अव्ययं नाम्ना सह पूर्वपदार्थे समस्यते सोऽव्ययीभावः । अनुरूपं चेष्टते । प्रत्यर्थम् । वीप्सायां द्वितीयाविधामाद्वाक्यमपि । अर्थमर्थ प्रति । यथाशक्ति । सशील- मनयोः । सगित्येव सिद्धे सादृश्यग्रहणं मुख्यसादृश्यपरिग्रहार्थम् ॥ यथाऽथा ॥ ३ ॥१॥४१॥ नाम नाम्ना पू. पदार्थे समस्यते सोऽव्ययीभावः । यथारूपं चेष्टते । यथावृद्धमर्चय । यथासूत्रमधीष्व । अथा इति किम् । यथा चैत्रस्त- था मैत्रः । पूर्षेणैव सिद्धे सादृश्ये प्रतिषेधार्थ वचनम् ॥ प्रतिपरोऽनोरव्ययीभावात् ॥७ । ३ । ८७ ॥ अक्ष्णः समासान्तोऽत् स्यात् । प्रत्यक्षम् । परशब्दसमानार्थः । परस् शब्दोऽव्ययम् । परोक्षम् । अन्वक्षम् । कथं प्रत्यक्षोऽर्थः । परोक्षः काल इति अभ्रादेराकृतिगणत्वेनामत्यये भविष्यति । प्रत्यादिभ्यः परस्याक्षिशब्दस्य मयोगो माभूदिति वच- नम् ॥ अनः ॥७।३।८८॥ अव्ययीभावादत् ॥ नोऽपदस्य तद्धिते ॥७।४।६१॥ अन्त्यखरादेर्लुक् । उ- पतक्षम् ॥ नपुंसकता ॥७।३ । ८९॥ अनोऽव्ययीभावादत् । उपचर्मम् । उपचर्म । पूर्वेण नित्यं प्राप्त विकल्पः॥ गिरिनदीपौर्णमास्याग्रहायण्यपश्चमवावा ॥७।३ । ९० ॥ अव्ययीभावादत् । अन्तर्गिरम् । अन्तर्गिरि । उपनदम् । उपनदि । उपपौर्णमासम् । उपपौर्णमासि । उपाग्रहायणम् । उपाग्रहायणि । उपसुचम् । उपचुक् ॥ सङ्ख्या- पा नदीगोदावरीभ्याम् ॥ ७ । ३ । ९१ ॥ सङ्ख्यादेनंदीगोदावर्यन्तादव्ययीभावादत् । पञ्चनदम् । द्विगोदावरम् । सङ्ख्याया इति किम् । उपनदि । अव्ययीभावादित्येव । एकनदी । इह नदीग्रहणं नित्यार्थम् ॥ शरदादेः ॥७।३। ९२ ॥ अव्ययीभावादत् । उपशरदम् । प्रतित्यदम् । अपञ्चमवान्तपागे नित्यार्थः । अव्ययीभावादित्येव । परमशरत् ॥ जराया जरस् च ॥ ७।३ । ९३ ॥ अव्ययीभावादत् । उपजरसम् ॥ सरजसोपशुनानुगवम् ॥७।३। ९८॥ एतेऽव्ययीभावा अदन्ता निपात्याः। सरजसं भुङ्क्ते, उपशुनमास्ते, अनुगवमनः । दैर्येऽनुरित्यव्ययीभावः। दै- दिन्यत्र न, अनुगु यानम् । ॥ इत्यव्ययीभावः॥ .

·ऊर्यायनुकरणविडाचश्च गतिः॥३।१।२॥मादयः। ते च माग्धातोः। एवमुत्तरेषु । ऊरीकृत्य । उररीकृत्य । खाद्कृत्य । शुक्लीकृत्य । पटपट्टाछत्य । प्रकृत्य । ऊर्यादीनां विडाचसाहचर्यात् कुम्वस्तिभिरेव योगे गति- संज्ञा । श्रवश्व दधातिकरोतिभ्याम् । मादुराविश्शब्दौ कृग्योगे विकल्पार्थं साक्षादादावपि पठ्येते ॥ कारिका स्थि- त्यादौ ॥३॥ १३॥ गतिः । स्थितिर्मयादा वृत्तिा । आदिना यत्नधात्वर्थनिर्देशौं गृह्यते । कारिकाकृत्य । स्थि- त्यादौ किम् । कारिकां कृत्वा ॥ भूषादरक्षेपेऽलंसदसत् ॥ ३ । १।४॥ गतिसंज्ञम् । अलं कृत्य, सत्कृत्य, भूपा- दिष्विति किम् । अलं कृत्वा ॥ अग्रहानुपदेशेऽन्तरदः॥३।१।५॥ यथासङ्ख्यं गती । अन्तर्हत्य । अदाकृत्य । अग्रहत्यादि किम् । अन्तर्हखा भूपिका श्येनो गतः। अदाकृत्वा गत इति परस्य कथयति । अदस्शब्दोऽव्ययमिति के- चित् ॥ कणे मनस्तृप्तौ ॥ ३ ॥ १ ॥ ६॥ गम्यायां गती । कणे हत्य, मनोहत्य पयः पिवति । तृप्ताविति किम् । तन्दु- लावयवे कणे हत्वा मनोहत्वा गतः ॥ पुरोऽस्तमव्ययम् ॥ ३ । १ । ७॥ गती । पुरस्कृत्य । अस्संगत्य । अव्ययं किम् । पुरःकृत्वा, नगरीरित्यर्थः। अस्तं कृत्वा, क्षिप्तमित्यर्थः ॥ गत्यर्थवदोऽच्छः ॥३।१।८॥ गतिः। अच्छगत्य । अच्छोछ । गत्यर्थवद इति किम् । अच्छकृत्वा अव्ययमित्येव । उदकमच्छं गत्वा ॥ तिरोऽन्तौ ॥ ३ ॥ १।९॥ गतिः तिरोभूय । अन्तर्धाविति किम् । तिरोभूला स्थितः॥ कृगो नवा ॥ ३ ॥ १।१०॥ तिरोऽन्तौँ गतिः । तिरस्कृत्य । तिरस्कृत्य । पक्षे तिरस्कृत्वा । अन्तर्धावित्येव । तिर कृत्वा काष्ठं गतः । मध्ये पदे निवचने मनस्युरस्यनत्याधा- ने ॥३।१ । ११॥ कृगा योगे गतयो वा स्युः । मध्यकृत्य, मध्येकृत्वा, पदेकृस, पदेकृत्वा, निवचनेकृत्य, निवचने कृत्वा, मनसि कृत्य, मनसिकृत्वा, उरसिकृत्य, उरसिकृत्वा, अनुपश्लेपे आश्चर्य वेति किम् । मध्येकृत्वा धान्यराशि स्थिता हस्तिनः। पदेकृत्वा शिरः शेते ॥ अव्ययमित्येव । मध्येकृत्वा वाचं तिष्ठति ॥ उपाजेन्वाजे ॥३।१ । १२ ॥ एतौ दुर्वलस्य भनस्य वा बलाधानार्थों कगो योगे गती वा स्याताम् । उपाजे कृत्य । उपाजे कृत्वा । अन्वाजे ·B ॥ জেনে कृत्य । अन्वाजे कृत्वा ॥ स्वाम्येऽधिः॥३।१।१३ ॥ कृग्योगे वा गतिः । चत्र ग्राम आपकृत्य, १४. गतः । स्वाम्ये इति किम् । ग्राममधि कृत्वा, उद्दिश्येत्यर्थः । सार्थकत्वे उपसर्गत्वात् नित्यं माप्ते पक्षे निषेधार्थ वचनम् । अनर्थकत्वे तु विधानार्थम् । प्रादिरुपसर्ग इति वर्तते । तेनोपसर्गसंज्ञाऽपि विकल्प्यते इति कृत्वा धातोः प्रात्वेऽप्यनियमः ॥ साक्षादादिश्चव्यर्थे ॥३।१।१४ ॥ कृग्योगे गतिर्वा । साक्षात्कृत्य, साक्षात्कृत्वा । मिथ्याकृत्य, मिथ्याकृत्वा । च्यर्थ इति किम् । यदा साक्षाद्भूतमेव किञ्चित्करोति तदा साक्षात्कृत्वेत्येव भवति । च्च्यन्तानां तु ऊर्यादिसूत्रेण नित्यमेव गतिसंज्ञा । लवणीकृत्य । अर्थेमभृतयः सप्तम्येकवचनान्तप्रतिरूपका स्वभावात निपातनाद्वा । लवणादीनामेतत्सूत्रविहितग- तिसंज्ञासन्नियोगेनैव मान्तत्वं निपात्यते । लवणंकृत्य ॥ नित्यं हस्तेपाणावुद्धाहे ॥३।१।१५॥ कृग्योगे गती। हस्तेकृत्य । पाणौकृत्य । उद्वाह इति किम् । हस्ते कृता कार्षापणं गतः। नित्यग्रहणाद्वा निवृत्तिः॥ प्राध्वं बन्धे ॥३।१ । १६ ॥ कृग्योगे गतिः । माध्वं कृत्य । बन्धे किम् । प्राध्वं कृत्वा शकटं गतः॥ जीवकोपनिषदौपम्ये ॥३।१।१७ ॥ कृग्योगे गती स्याताम् । जीविकाकृत्य । उपनिषत्कृत्य । औपम्ये किम् । जीविकां कृत्वा, उपनिषदं कृत्वा गतः ॥ ग- तिकन्यस्तत्पुरुषः ॥३।१ । ४२ ॥ नाम्ना सह नित्यं समासः । ऊरीकृत्य । कुब्राह्मणः । बहुव्रीत्यादिलक्षणरहित इति किम् । कुपुरुषः । एवमुत्तरन ॥ दुनिन्दाकृच्छ्रे ॥ ३ ॥१॥ ४३ ॥ नाम्ना सह नित्यं समासस्तत्पुरुषः । दुष्पुरु- पः । दुष्कृतम् । अन्य इति किम् । दुष्पुरुषकः ॥सुः पूजायाम ॥३।१।४४॥ नाम्ना नित्यं समासस्तत्पुरुषः । सुराजा । अन्य इति किम् । सुमद्रम् ॥ अतिरतिक्रमे च ॥३।१ । ४५ ॥ पूजायां नाम्ना नित्यं समासस्तत्पुरुषः । अतिस्तुत्यः । अतिराजा । बहुलाधिकारादतिक्रमे कचिन । अति श्रुत्वा । अतिस्तुत्वा ॥ आउल्पे ॥३।१।४६ ॥ नाम्ना सह समासस्तत्पुरुषः । आकडारः ? आवद्धमित्यादौ क्रियायोगे गतिलक्षण एव समासः ॥ प्रात्यवपरिनिरा- दयो गतकान्तकुष्टग्लानफ्रान्तार्थाः प्रथमाधन्तैः ॥ ३ ॥ १। ४७ ॥ प्राचार्यः। समर्थः । अतिखट्वः । उद्वेल: PHERS ·। अषकोकिला । परिवीरुत् । पर्यध्ययनः । उत्सनामः । निष्कोसाम्बिः । अपशाखः । बाहुलकात् षष्ठीसतम्पन्तेनापि । अन्तर्गाग्यः । प्रत्युरसम् । गतापर्था इति किम् । वृक्ष परि विद्युत् । अन्य इत्येर । प्राचार्यको देशः । बहुवचनमाक- तिगणार्थम् । एवमुत्तरत्र । अव्ययं प्रवृद्धादिभिः॥३।१।४८ ॥ नित्यं समासस्तत्पुरुषः । पुनः मद्धम् । अ- न्तर्भूतः ॥ डस्युक्तं कृता ॥३।१ । ४९ ॥ कृत्मत्ययविधायके सूत्रे नाना नित्यं समासस्तत्पुरुषः । कुम्भकारः । इह च गतिकारकडस्युक्तानां विभयन्तानामेव कृदन्तैविभक्त्युत्पतेः मागेव समास इष्यते । तेन मष्ठीत्यादिसिद्धिः। यदि पुनर्विभक्त्यन्तैः कृदन्तैः समासस्तदा विभक्तेः प्रागेवापः प्राप्तावकारान्तत्वागावात तीन । तथा च (माषान् वापिन्) मापवापिणी इत्यादिसिविः । विभक्त्यन्तेन तु समासेऽन्तरङ्गताद्विभक्तेः भागेर 'कीमाप्ती नकारस्यानन्यत्वात् णलं न स्यात् । पूर्वपदस्य च विभक्त्यन्तत्वनियमात् चर्मक्रीतीत्यादिषु पदकार्य नलोपादि सिद्धम् ॥ दस्युक्तमिति किम् । अलं कृत्वा ॥ तृतीयोक्तं वा ॥ ३ ॥१॥ ५० ॥ दशेस्तृतीयया इत्यारभ्य यत्तत्कृता समासस्तत्पुरुषः। मूलकोपदंशम् मूलकेनोपदंशम् भुङ्क्ते । वा शब्दो नित्यसमासनित्त्यर्थस्तेनोत्तरत्र वाक्यमपि ॥ नन् ॥ ३ । १ । ५१ ॥ नान्ना स- मासस्तत्पुरुषः । असः । निवर्त्यमानतद्भावनोत्तरपदार्यः पर्युदासे नसमासार्थः । नअर्थचतुर्धा । तत्सदृशः, अब्राह्मणः, तद्विरुतः, अधर्मः, तदन्यः, अनमिः, तदभावः, अवचनम् , अनेके इत्यादिरसाधुग्व । प्रसताप्रतिषेधे तु नञ् पदार्थान्त- रेण सम्बध्यते इति उत्तरपदं वाक्यवत् खार्थे एव वर्त्तते तनासामर्थेऽपि यथाऽभिधानं वाहुलकात् समासः । असूर्यप- श्या राजदाराः । अन्य इत्येव । अगक्षिकाकः । अमक्षिकम् । पूर्वापराधरोत्तरमभिन्नांशिना ॥३।१।१२॥ अंशवाचि समस्यते स तत्पुरुषः । पूर्वकायः । अपरकायः । अधरकायः । उत्तरकायः । पूर्वादिग्रहणं किम् । दक्षिणं कायस्य । अभिनेनेति किम् । पूर्व छात्राणामामन्त्रयख । प्रसज्यप्रतिषेधः किम् । पूर्व पाणिपादस्य । पूर्व- ग्राम इत्यादौ तु न ग्रामशब्दात् मासादादिभेदमतीतिः । अंशनेति किम् । पूर्व नाभेः कायस्य ॥ साया- 551344 ·SHARE ॥ हादयः ॥ ३ । १। ५३ ॥ अंशितत्पुरुषाः साधवः । साया: । मध्यदिनम् । बहुवचनमाकतिगणार्थम् पूर्व पञ्चाला, उत्तरे पञ्चाला इतिवत्समुदायवाचिनामपि भर्तिदर्शनात् सामानाधिकरण्ये सति कर्मधारयेणैव सिद्धं पूर्वकायः सायाह इति तत्पुरुषविधानमिह पूर्वत्र च षष्ठीसमासवाषनार्थम् ॥ समेंशेऽर्ध नवा ॥ ३ । १ । ६४ ॥ अंशिनाभिमेन समासस्तत्पुरुषः। अपिप्पली। पिप्पल्यर्धम् । समेंऽश इति किम् । ग्रामाः । कर्मधारये- णैव सिद्धे भेदविवक्षायां पक्षे षष्ठीसमासवाधनार्थमसमांशे च कर्मधारयनिषेधार्थ च वचनम् । अंशिनेत्येव । पिप्पल्या अर्धे चैत्रस्य । अभिनेनेत्येव । अर्धे पिप्पलीनाम् । अर्धपिप्पल्य इत्यादयस्तु अंशिसमासे एकशेपात् । अत्र स- मेंऽशेऽर्षशब्द आविष्टलिङ्गी नपुंसकः । असमांशे पुल्लिङ्गः । अन्ये लसमांशे वाच्यलिजमेनमाहुः। असमांशे एव च षष्ठीस- मासं समांशे एव च नित्यमंशिसमासमिच्छन्ति ।। जरत्यादिभिः ।। ३ । १ । ५५ ॥ अंशिभिरभिन्नैरों वा समास- स्तत्पुरुषः । असमांशार्थ आरम्भः । अर्धजरती । जरत्यर्थः । अर्थोक्तम् । उक्तार्थः । इदमपि षष्ठीसमासबाधनार्थम् ॥ दित्रिचतुष्पूरणाग्रादयः॥३।१।५६ ॥ अंशवाचिनोऽभिन्नेनांशिवा वा समासस्तत्पुरुषः । वा ग्रहणात् पक्षे ष- ठीतत्पुरुषः पूरणेन निषिद्धोऽपि । द्वितीयं भिक्षाया, द्वितीयभिक्षा, मिक्षाद्वितीयम् । एवं तृतीयभिक्षा, तुर्य भिक्षा, तुरीय- भिक्षा, चतुर्थभिक्षेत्यादि । अग्रहस्तः, हस्ताग्रम् । तलपादः, पादतलम् । धादिग्रहणं किम् । पञ्चमं भिक्षायाः । पूरणेति किम् । द्वौ भिक्षायाः॥ कालो दिगौ च मेयैः ॥ ३ । १।५७॥ समस्यते स तत्पुरुषः । मासजातः । व्यहसप्तः । कयं यहजातः । समाहारद्विगौ काल इत्यंशेन भविष्यति । इह च यद्यपि विग्रहे जातादि कालस्य विशेषणं तथापि शब्दश- क्तिखाभाव्यात् समासो जातादिप्रधानस्तेन समासे लिङ्ग सङ्ख्या च तदीयतदीयमेव भवति । मासजाता । काल इति किम् । द्रोणो धान्यस्य । कालइत्येकवचनं.द्विगोरन्यत्र प्रयोजकम् तेन मासौ मासा वा जातस्येत्यत्र न भवति । द्विगुण- हणं त्रिपदसमासार्थम् । अन्यथा नाम नाम्नेत्यनुत्नेयोरेव स्यात् । चो द्विगुरहितकालपरिग्रहार्थः । मेयैरिति किम ·UCHANNESS मासक्षेत्रस्य । जातादेरेव हि मेयसम् जन्मादेः प्रभृति जातादिसम्बन्धिखेनैवादित्यगतः परिच्छेदात् न द्रव्यमात्रस्य । ता- न्तेनैव च मेयेन प्रायेणायं समासः । तेज मासो गच्छता इत्यादौ न । अयमपि षष्ठीसमासापवादो योगः ॥स्वयं स्वा- मी तेन ॥३॥ १ ॥ ५८ ॥ समासस्तत्पुरुषः । वयं धौतम्।। स्वामिकृत्तम् । तेनेति किम् । स्वयं कला॥ द्वितीया खट्वा क्षेपे ॥ ३ ॥ १ ॥ ५९॥ तान्तेन सह समासस्तत्पुरुषः। खट्वारुढो जाल्मः । नित्यसमासोऽयम् वाक्येन क्षे- पानवगमात् । क्षेपे किम् । खद्वामारूढ उपाध्यायोऽध्यापयति ॥ कालः॥३॥ १।६० ॥ द्वितीयान्तं तान्तेन समा- सस्तत्पुरुषः । राज्यारूढाः। अहरतिसृताः । अव्याप्त्यर्थ आरम्भः ॥ व्याप्तौ ॥ ३ । १ । ६१ ॥ द्वितीयान्तं कालवा- चि व्यापकेन. समासस्तत्पुरुषः । मुहूर्तमुखम् । क्षणपाठः । दिनगुडः ! व्यासाविति किम् । मासं को याति ॥ श्रिता- दिभिः ॥ ३ ॥ १।३२ ॥ द्वितीयान्तं समासस्तत्पुरुषः। धर्मश्रिाः । शिवगतः ॥ प्राप्तापन्नौ तयाच ॥३। १।६३ प्रथमान्तावेतौ द्वितीयान्तेन समासस्तत्पुरुषस्तयोगे चानयोरत । प्राप्तजीविका । आपन्नजीविका । श्रितादित्वाज्जीविका । प्राप्ता जीविकापना इत्यपि भवति ॥ ईषद्गुणवचनैः ॥ ३ ॥ १ ॥ ६४ ॥ समासस्तत्पुरुषः । ये गुणेः वर्तित्वा तद्यो- गागुणिनि वर्तन्ते गुणमुक्तवन्तो गुणवचनाः । ईषपिङ्गलः । ईपद्रतः । गुणवचनैरिति किम् । ईपद्गार्यः । समासे त- द्वितादयः प्रयोजनम् । ऐषपिङ्गलम् ॥ तृतीया तत्कृतैः॥३।१।६५ ॥ गुणवचनैः समासस्तत्पुरुषः । शकु- लाखण्डः । मद्रपटुः । कृतार्थों वृत्तावन्तर्भूत इति कृतशब्दो वृत्तौ न. प्रयुज्यते । तृतीयार्थकृतैरिति किम् । अक्ष्णा काणः । काणत्वादि. छत्र काण्डादिना कृतं नाक्ष्यादिना अक्ष्यादिना परं सम्बन्धमात्रम् । यदा तु तत्कृतत्वविवक्षायां कर्तरि क- रणे वा तृतीया तदा भवत्येव समासा, अक्षिकाण इत्यादि । गुणवचनैरित्येव । गोभिर्वपावान् । दना पटुः । पाटवमित्यर्थः न ह्येतौ पूर्व गुणमुक्त्वा साम्मतं द्रव्ये पते इति गुणवचनौ न स्तः । अत एव शुद्धगुणवाचिनापि न समासः । घृतेन पाटवम् । अत्रापि समासो भवतीति कश्चित् । अन्ये तु गुणमात्रचिभिरपि समासमिच्छन्ति । शङ्कुलाखण्डश्चैत्रस्य ॥

·प्रभा. ARRASSES घप्तस्रार्धम् ॥ ३ ॥ १।६६ ॥ तृतीयान्तस्तकृतार्थेन समासस्तत्पुरुषः अर्धवतसो मात्राः । चतस्रति किम् । अर्धन चत्वारो द्रोणाः ॥ ऊनार्थपूर्वायैः ॥३।१।६७ ॥ तृतीयान्तं समासस्तत्पुरुषः । मापोनम् । मासविकलम् । मा- सपूर्वः । मासावरः । आकृतिगणत्वाद् धान्यायं इत्यादीनां सिद्धिः । पूर्वादियोगे यथायथं हेत्वादौ तृतीया ॥ कारक कृता ॥३।१।६८॥ तृतीयान्तं समासस्तत्पुरुषः । आत्मकृतम् । कृत्सगतिकारकस्यापि । नखनिर्मिनः । वहुला- धिकारात् स्तुतिनिन्दार्थतायां प्रायः कृत्यैः सह समासः । काकपेया नदी । वाष्पच्छेद्यानि तृणानि । कारकं किम् । गो- भिर्वपावान् । बहुलाधिकारादेव कवतुना त्वयो तव्यानीयाभ्यां च न भवति । दात्रेण लूनवान् इत्यादि ॥ न विंश- त्यादिनैकोच्चान्तः ॥३।१ । ६९ ॥ तृतीयान्तस्पमासस्तत्पुरुपस्तत्सनियोगे एकस्य । एकान विंशतिः । एकाद् न विंशतिः । एवं एकान त्रिंशद , एकाद् न त्रिंशत् । अत एव निर्देशात् नवत् इति न स्यात् ॥ चतुर्थी प्रकृत्या ॥३॥ १॥ ७० ॥ विकारवाचि समासस्तत्पुरुषः । यूपदारु । परिप्रमिकारणेनेति किम् । रन्धनाय स्थाली ॥हितादिभिः ॥३।१।७१॥ चतुर्थ्यन्तं समासस्तत्पुरुषः। गोहितम् । गोमुखम् । हित, सुख, रक्षित, बलि, आकृति- गणाव, अश्वघासः । परस्मैपदम् । आत्मनेपदमित्यादि । कृत्यप्रत्ययान्तं चेह पश्यते । देवदेयम् । इह न स्यात् । ब्राह्म- गाय दातव्यम् ॥ तदर्थार्थेन ॥३।१।७२ ॥ चतुर्थ्यन्तं समासस्तदारुपः । पित्रर्थ पयः । आतुरार्थी यवागू। जे- ऽर्थो वाच्यवदिति वाच्यलिङ्गता । नित्यसमासश्चायं चतुर्थो तदर्थस्योक्तत्वान । समासस्तु वचनाद् भवति । चतुर्थ्य- न्तार्थार्थेनेति किम् । पित्रेऽर्थः ॥ पञ्चमी भयाः ॥ ३ ॥ १।७३ ॥ समासत्तत्पुरुषः । एकभयम् । एकभीतः । आ- कृतिगणत्वात् , स्थानभ्रष्ट इत्यादीनां सिद्धिः । बहुलाधिकारादिह न । प्रासादात् पतितः ॥ तेनालत्त्वे ॥३।१।७४ ॥ वर्तमाना या पञ्चमी तदन्तं समासस्नत्पुरुषः । स्तोकान्मुक्तः । अल्पान्तुक्त। असले सेरित्यलम् । केनेति किम् । स्तोकान्मोक्षः । असत्त्वे इति किम् । स्तोकानद्धः। समासे तद्धितायुत्पचिः फलम् ॥ पर शतादिः ॥२।१। ७५ ·ISHNA ॥ पञ्चमीतत्पुरुषः साधुः । परः शताः । परः सहस्राः ॥ षष्ठ्ययनाच्छेथे ॥३।१।७६ ॥ नाम्ना समास- स्तत्पुरुषः । राजपुरुषः । जिनभद्रगणे:-क्षमाश्रमणस्य भाष्यमित्यादौ सापेक्षत्यसन । देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादी सापे- क्षत्वेऽपि गमकत्वात् स्यात् । न चेत्सशेपो 'नाथा, इत्यादेर्यलादिति किम् । सर्पिपो नाथितम् । शेष इति किम् । रु- दतः प्रयजितः । मनुष्याणां क्षत्रियः शूरतमः । कथं सर्पिर्शानमित्यादि । कृयोगेज पष्ठी इत्युत्तरेण सम्बन्ध बनेनैव गो- खामीयादिषु तु अयत्लजा शेपे एव पष्ठी। खामीश्वरादिसूत्रस्य पाक्षिकसमगीविधानार्थत्वात् । सक्स्य भद्रं भूया- दित्यादावसामदिनभिधानात् न समासः ॥ कृति ॥ ३ । १ । ७७ ॥ कर्मणि कृतः कर्तरि इति च या निमित्ता पष्ठी तदन्तं नाम्ना समासस्तत्पुरुषः । सर्पिर्ज्ञानम् । सिद्धसेनकृतिः । गणधरोक्तिः॥ याजकादिभिः ॥ ३ । १। ७८ ॥ षष्ठ्यन्तं समासस्तत्पुरुषः । बाप्पणयाजकः । गुरुपूजकः । आकृतिगणलाव तुल्यार्थैरपि । गुरुसदृशः । तत्प- योजको हेतुश्च । जनिक ः प्रकृतिः। कर्मजा तृचाचेति प्रतिपेधाप वादो योगस्तुल्यार्थविध्यर्थश्च ।। पत्तिरथौ । गणकेन ॥३।१।७॥ पष्ठ्यन्तौ समासस्तत्पुरुषः । पत्तिगणकः। रथगणकः । पत्तिरथाविति किम् । धनस्य गणकः।ज्यो- तिर्गणक इति तु अकेन क्रीडाजीवे इति भविष्यति । कर्मना तूचा चेत्यस्यापवादोऽयम् ॥ सर्वपश्यादाद्यः॥ ३ । १ । ८०॥ षष्ठीतत्पुरुषाः साधवः । सर्वपथात् । सर्वचिरम् । अव्ययेन वक्ष्यमाणप्रतिषेधापवादोऽयम् । बहुवचनं शिष्टमयोगा- नुसरणार्यम् ॥ अकेन क्रीडाजीवे ॥३।१।८१ ॥ पष्ठ्यन्तं गम्ये समासस्तत्पुरुषः । उहालकपुष्पभजिका । नख- लेखकः । क्रीडाजीवे इति किम् । पयसः पायकः । अत्र नित्यसमासः ॥ न कर्त्तरि ॥ ३ । १।८२॥ या पष्ठी तद- न्तमकान्तेन समस्यते । तव शायिका । कर्तरीति किम् । इक्षुभतिका ॥ कर्मजा तृचा च ॥ ३ ॥ १।८३ ॥ पष्ठी कर्वविहिताकान्तेन न समस्यते । भक्तस्य भोजकः । अपां स्रष्टा । फर्मजेति किम् । गुणो गुणिविशेषकः । सम्बन्धेत्र षष्ठी । कर्तरीत्येव । पयः पायिका । भूभर्ना इत्यादौ पविपर्यायो मर्तृशन्द इति सम्बन्धपष्ट्या याजकादिपागत् कर्मप- " k ·64SE I ष्ठ्या वायं समासः । क्रियाशब्दस्य तु तत्राग्रहणात् अनेन प्रतिषेधः । भुवो भर्चा ॥ तृतीयायाम् ॥३॥ १।८४ ॥ कर्तरि सत्यां कर्मजा षष्ठी न समस्यते । साध्विदं शब्दानामनुशासनमाचार्येण । तृतीयायामिति किम् । साध्विदं शब्दा- नुशासनमाचार्यस्य । कषष्ठ्यामपि न समास इति कश्चित् । गोदोहोऽगोपालफेन इति तु सम्बन्धषष्ठ्या भविष्यति ॥ तृप्तार्थपूरणाव्ययातृश्शत्रानशा ॥३।१।८५॥ षष्ट्यन्तं न समस्यते । फलाना तृप्तः । तीर्थकृतां षोडशः। राज्ञः साक्षात् । रामस्य द्विषन् । चैत्रस्य पचन् । मैत्रस्य पचमानः । एतैरिति किम् । ब्राह्मणस्य कर्तव्यम् । राशः पाटलिपुत्रकस्य धनमित्यादौ धनादिपदापेक्षया षष्ठीत्यसामर्थ्यान समासः। विशेषणसमासस्तु निरपेक्षवेन सामर्थ्याद् भवत्येव । पाटलिपुत्रराजस्येति । षष्ठीसमासे त्यनियमेन पूर्वनिपातः ॥ ज्ञानेच्छा!र्थाधारक्तेन ॥३ ।१।८६ ॥ ज्ञानेच्छा र्थेभ्यो यो वर्तमाने तो यश्चाद्यांचाधारे इति आधारे क्तस्तदन्तेन षष्ठ्यन्तं न समस्यते राज्ञां ज्ञातः । इष्टा, पूजितः । इदमेषां यातम् । इदमेषां भुक्तम् । राजपूजित इत्यादिस्तु बहुला- धिकारात् । इष्टेन भूतकालक्तेन तृतीयासमास इति केचित् । अन्ये तु कृयोगजाया एव पण्ड्या इह समासप्रतिषेधे सम्बन्धे षष्ठीसमासा एव इत्याहुः ॥ अस्वस्थगुणैः ॥३।१।८७॥ ये गुणाः स्वात्मन्येवावतिष्ठन्ते न द्रव्ये ते स्व- स्थाः। वत्मतिषेधेनाखस्थगुणवाचिभिः षष्ट्यन्तं न समस्यते । पटस्य शुक्लः । गुडस्य मधुरः । अत्रार्थात् प्रकरणाद्वापे- क्ष्यस्य वर्णादेनिज्ञाते य इमे शुक्लादयस्ते पटादेरिति सामोपपतेः समासः प्राप्त प्रतिषिध्यते । पटस्य शौक्ल्यमित्यादौ पूर्वेषु च शुक्लादेर्गुणस्य द्रव्येऽपि वृत्चिदर्शनादस्वास्थ्यमस्त्येव । गुणशब्देन चेह लोकमसिद्धा रूपादयोऽभिप्रेताः । तेन यनगौखमित्यादौ न प्रतिषेधः । अस्वस्थगुणैरितिं किम् । घंटवर्णः । चन्दनगन्धः । वहुलाधिकारात् कण्टकस्य तै- क्ष्ण्यमित्यादौ समासो न स्यात् । कुमुम्सौरभ्यमित्यादौ तु स्यात् ॥ सप्तमी शौण्डायैः ॥ ३।१।८८॥ समास- स्तत्पुरुषः। पानशौण्डः । असधूः । वहुवचनात् शिरःशेखरादयः ॥ सिंहाथैः पूजायाम् ॥३।१।८९॥ सप्त- +SS ·SUCCESSESAJASREKAR म्यन्तं समातस्तत्पुरुषः । समरसिंहः । भूमिवासवः । उपपया पूजावगमः॥ काकाः क्षेपे ॥३।१।९० ॥ सप्त- म्यन्तं समासस्तत्पुरुषः । तीर्थकाकः । तीर्थधा । क्षेपे किम् । तीर्थे काकस्तिष्ठति ।। पात्रे समितेत्यादयः॥३।१। ९१॥ एते सप्तमीतत्पुरुषाः क्षेपे निपात्याः । पाने समितः । गेहे शूरः । इति शब्दः समासान्तरनिवृत्त्यर्थः । तेन पर- माः पात्रे, समिताः पात्रे, समितानां पुत्र, इत्यादी समासान्तरं न । बहुवचनाद् वनकम्यादयः॥क्तेन ॥३।१ । ९२ ॥ सप्तम्यन्तं समासस्तत्पुरुषः क्षेपे । भस्मनि हुतम् । अवतप्से नकुलस्थितम् । सर्वत्रोपमानेन क्षेपो गम्यते । नित्यसमासा- चैते । पात्रे समितादयश्च ॥ तत्राहोरात्रांशम् ॥३।१ । ९३ ॥ तत्रेति सप्तम्यन्तमहरवयवा राज्यवयवाथ सप्तम्य- न्ता तान्तेन समासस्तत्पुरुषः । तत्र कृतम् । पूर्वाहकृतम् । पूर्वरात्रकृतम् । तत्राहोरात्रशमिति किम् । घटे कृतम् । अन्यजन्मकृतं कर्मेत्यत्र तु कारकं कृतेति समासः । अहोरात्रग्रहणं किम् । शुक्लपक्षे कृतम् । अंशग्रहणं किम् । अनि भुक्तम् । बहुलाधिकाराद्रात्रिवृत्तमित्यादि । त्तेनेत्येव । तत्र भोक्ता ॥ नानि ॥३।१।९४ ॥ सप्तम्यन्तं नाम्ना स- मासस्तत्पुरुषः । अरण्ये तिलकाः । नित्यसमासोऽयम् ॥ कृयेनावश्यके ॥ ३ । १ । ९५ ॥ सप्तम्यन्तं समासस्तत्पु- रुषः। मासदेयम् । कदिति किम् । मासे पित्र्यम् । य इति किम् । मासे स्तुत्यः । आवश्यक इति किम् । मासे देया भिक्षा ॥ विशेषणं विशेष्येणैकार्थ कर्मधारयश्च ॥ ३ । १ । ९६ ॥ समासस्तत्पुरुषः। नीलोत्पलम् । विशेषण- विशेष्ययोः सम्बन्धिशन्दलादेकतरोपादानेनैव द्वये कन्धे द्वयोरुपादानमुभयोयंवच्छेचव्यवच्छेदकले समासो यया स्या- दित्येवमर्थम् । तेनेह न । तक्षकः सर्पः । लोहितस्तक्षकः । आम्रवृक्षः । शिशपावृक्षोऽस्तपर्वत इत्यादौ आम्रादयो वृक्षवत् फलतत्सहचरितमाधुर्यस्थैर्यादिगुणविशेषवाचका इति भवति समासः । एवं तक्षकाहिः शेषादिरित्यादयोऽपि यदि च षष्ठी समासः प्रधानानुयाय्यमघानमिति न्यायात् अभधानस्य प्रधानेन समासः । प्राधान्यं च द्रव्यशब्दानां द्रव्यस्यैव सा- क्षात् क्रियासम्बन्धात् । उत्पादिचन्दाब जातिभन्दा अपि उत्पत्तेः प्रभृयाविनाशात् द्रव्येण जातेः सम्बन्धात्. द्रव्य- SALECHESHARMACHAR ·RECECRECICROS शब्दा उच्पन्ते । गुणक्रिययोस्तु तथात्वाभाषाभ तनिमित्ता शब्दा द्रव्यशब्दा इति नीलोत्पलमित्येव भवति न तूत्पलनी. लमिति गुणादिशन्दानामेव समासे तु कामचारेण पूर्वीपरनिपात इति; खञ्जकण्टः कुण्टखन इत्यादि । कृष्णसारज इत्यादी तु सारजादीनां समुदायवाचित्वात् प्राधान्यं, कृष्णादीनां त्ववयववाचित्वेनाप्राधान्यमिति, कृष्णादीनामेव पूर्वनिपातः । एकार्थमिति किम् । वृद्धोक्षा । बहुलाधिकारात् कचिन समासः, रामो जामादग्न्यः । कचिनित्यः । कृष्णसर्पः । जाति- शब्दानामवयवद्वारेण समुदायेऽपि वृत्तेः सामानाधिकरण्यम् । भूयोऽवयववाचिनच माधाम्पात् विशेष्यत्वमितरस्य तु विशेषणत्वम् । चकारस्तत्पुरुषकर्मधारयसंज्ञासमावेशार्थः ॥ पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलम् ॥ ३ ॥ १ ॥ ९७ ॥ परेण नाम्ना समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । पूर्वकालोऽपरकालेन । सातानुलिप्तः । एकशाटी । सर्वाभम् । जरद्वः लिनः । पुराणवैयाकरणः । नवोक्तिः । केवलज्ञानम् । एकार्थमित्येव । स्नात्वानुलिप्तः । पूर्वेणैव सिद्धे पृथग्वचनं पूर्व- निपातस्य विषयप्रदर्शनार्थ पूर्वापरकालवाचिनोरद्रव्यशब्दत्वादनियमे प्राप्ते पूर्वकालवाचिन एव पूर्वनिपातनियमार्यश्च ॥ दिगधिकं संज्ञातडितोत्तरपदे ॥३।१।९८ ॥ नान्ना समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । दक्षिणकौशलाः। पूर्वेषु- कामशमी । दक्षिणशालः । अधिकपाष्टिकः । उत्तरगवधनः । अधिकगवप्रियः । तत्पुरुषलक्षणः समासान्तः । उत्तरपदे- ऽपि नित्यसमासः त्रयाणामेकार्थाभाव एवोत्तरपदसम्भवात् तत्र च द्वयोर्कापेक्षाभावात् । संज्ञादिग्रहणं किम् । उत्तरा - क्षाः । नियमार्थमिदम् । दक्षिणा गावोऽस्य सन्ति स दक्षिणयरित्यत्र सन्तीत्येतदनपेक्षयान्तरङ्गत्वेन बहुव्रीहिभावात् उ- तार्थत्वेन मत्वर्थीयतद्धितविपयाभाव एव नास्तीत्यनेन न समासः॥ सङ्ख्या समाहारे च दिगुश्चानाम्न्ययम् ॥ ३।१।९९ ॥ परेण नाना समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च संज्ञातद्धितयोविषये उत्तरपदं च परे । पञ्चाम्रा सप्तर्षयः । द्वैमातुरः । अयंर्घकंसः । पञ्चगवधनः । पश्चनावमियः । पश्चरानी। समाहारे चेति किम् । अष्टौ प्रवचनमातरः । अस्य नियपार्थत्वा विशेषणं विशेष्येणेत्यादिनापि न । एकस्याप्यनेकपायोपनिपातिनोऽनेकत्वसम्भवे समाहारोपप- ·SCREE तेरेकापूपीत्यपि । द्विगुश्चेति चकार तत्पुरुषकर्मधारयसंशासमावेशार्यः । अनाम्नीति किम् । पाश्चर्षम् । अयं ग्रहणमत्त- रत्र द्विगुश्चेत्यस्याननुवृत्त्यर्थम् ॥ निन्धं कुत्सनैरपापायैः ॥ ३ ॥ १।१०० ।। समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । वैया- करणखसूचिः । मीमांसकदुर्दुरूढः । निन्धमिति किम् । वैयाकरणचौरः । कुत्सनैः किम् । कुत्सितो ब्राह्मणः । बहुला- धिकाराद्विशेषणसमासोऽपि न । भवतीत्यन्ये । अपापाधैरिति किम् । पापवैयाकरणः । हतविधिः । प्रवृत्तिनिमित्तमत्र कुत्स्यते । विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थं वचनम् । बहुवचनं प्रयोगानुसरणार्थम् ॥ उपमान सामान्यैः ॥३।१ । १०१ ॥ एकार्थे समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च स्यात् । शस्त्रीश्यामा । मृगचपला । उपमानमिति किम् । देवदत्ता श्यामा उप- मानोपमेयसाधारणधर्मवाचिभिरिति किम् । अग्निर्माणवकः । उपमान सामान्यैरेवेति नियमार्थ वचनम् । तेनानिर्माणवक इसादौ विशेषणसमासोऽपि न ॥ उपमेयं व्याघ्राद्यैः साम्यानुक्तौ ॥३।१।१०२ ॥ एकार्यमुपमानवाचिभिः स- मासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च स्यात् । पुरुषव्याघ्रः । श्वसिंही । साम्यानुक्ताविति किम् । पुरुषव्याघ्रः शूर इति माभूदु । इदमेव प्रतिषेधवचनं ज्ञापकं प्रधानस्य सापेक्षत्वेऽपि समासस्तेन राजपुरुषो दर्शनीय इसादि सिद्धम् । बहुवचनमाक- तिगणार्थम् । तेन वाग्वन इत्यादयोऽपि भवन्ति । पूर्वेण विशेषणसमासे प्रतिषिद्धे विध्यर्थमिदम् ॥ पूर्वापरप्रथमचर- मजघन्यसमानमध्यमध्यमवीरम् ॥३।१।२०३ ॥ एकार्य नाम्ना समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । पूर्वपुरुषः । अपरपुरुष इत्यादि । विशेषणं विशेष्येणेसादिनैव सिद्ध स्पर्दै परमिति पूर्वनिपातनस्य विषयप्रदर्शनार्थम् । अद्रव्यवा- चिनोरनियमेन पूर्वापरभावमसक्तो पूर्वनिपातनियमार्थं वचनम् । तेन पूर्वजरन् , वीरपूर्वः, पूर्वपटुः, एकवीर, इत्यादौ तु वीरादेः परस्य स्पर्धे पूर्वनिपातो न बहुलाधिकारात् ॥ श्रेण्यादिकृत्यायैश्व्यर्थे । ३ । १ । १०४ ॥ एकार्य ग- म्ये समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च स्यात् । श्रेणिकृता । व्यर्ये इति किम् । भेणयः कृताः । च्यन्तानां व्यर्थस्य चिनै- वोतसाद नानेन समास: गत्यादिश्त्रेण तु नित्यसमासः । श्रेणीकृताः । बहुवचनमाकृतिगणार्थम् । यत्र सामध्ये PLEASURE ·. 10 नास्ति तत्रेति शन्दाध्याहारो द्रष्टव्यः । अनिर्घना निर्धना इत्युपकृताः । श्रेणिकता इत्यादी क्रियाकारकसम्बन्धमात्र न विशेषणविशेष्यभाव इति वचनम् ॥ ननादिभिः॥३।१।१०५॥एकाथै समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च स्यात् । कताकतम् । अशितानशितम् । इटः क्तावयवत्वाद्विकारस्य त्वेकदेशविकृतानन्यत्वान्न भेदकत्वम् । तेन लिष्टाक्लिशितम् । आदिग्रहणात् पीतावपीतम् । क्तमिति किम् । कर्त्तव्यमकर्तव्यं च । नयादिभिन्नैरिति किम् । कृतंभकृतम् । कृताकृता- दिपु ईपदसमाप्तियोतकस्य नवः प्रयोगात् तदादयोऽपीपदसमाप्तियोतका एवापादयो ग्राह्याः । नमादिभिरेव भिरित्य- वधारणात् कृतं चाविहितं चेत्यादौ न समासः । अवयवधर्मेण समुदायव्यपदेशात् कृताकृतादिष्वैकार्थ्यम् । क्रियाशब्द- त्वादनियमेन पूर्वापरनिपाते प्राप्ते पूर्वनिपातनियमार्थ वचनं तेनाकृतकृतमित्यादि न ॥ सेद् नानिटा ॥३ । १ । १०६ ॥ तान्तं नवादिभिन्न न समस्यते । पूर्वांपवादः । लिशितमलिष्टम् । इदग्रहणमर्थभेदाहेतोर्विकारस्योपलक्षणम् । तेन शितमशातम् । विनावित्तमिति तु क्तादेशोऽपि इति परे समासे नत्वस्यासत्त्वाद् भविष्यति । सेडिति किम् । कृताकृतम्। अनिटेति किम् । अशितानशितम् ॥ सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टं पूजायाम् ॥३।१।१०७॥ पूज्यवचनैः समास- स्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । सत्पुरुषः । महापुरुषः । जातीयैकार्थेऽच्वेरिति डाः। परमपुरुषः। उत्तमपुरुषः। उत्कृष्टपुरु- प. पूजायामिति किम् । सन्घटोऽस्तीत्यर्थः । महाजन इसादौ तु न पूजा समासस्तु बहुलवचनाद् भविष्यति । पूजाया- मेवेति नियमार्थ पूर्वनिपातव्यवस्थार्थश्च । तेन सच्छुक्ल इत्यादावनियमेन न पूर्वनिपातः । परमजरनित्यादौ च स्पर्धे परमिति यथापरं पूर्वनिपातश्च सिद्धः॥ वृन्दारकनागकुञ्जरैः॥३।१ । १०८ ॥ पूजायां पूज्यवाच्येकार्थ समास- स्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । गोन्दारकः । गोनागः । गोकुञ्जरः । वृन्दारकादीनां जातिशब्दत्वेऽप्युपमानात् पूनावगतिः । पूजायामिति किम् । मुसीमो नागः । पूजायामेवेति नियमार्थं साम्योक्तावपि क्थ्यिथै च वचनम् । तेन गोनागो बल- वानिति सिद्धम् ॥ कतरकतमौ जातिप्रश्शे ॥ ३ । १ । १०९॥ जासर्थेन समासस्सत्पुरुषः कर्मधारयश्च । कतरफठः ॐRER 455 ·KEEG । कतमगायः । जातिप्रश्न एवेति नियमाथै वचनम् । कतर शुक्ल: । कतमो गन्ता ॥ किं क्षेपे ॥३।१ । ११० ॥ कुत्स्यवाचिना समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । किं राजा । किं गौः । न किमः क्षेपे इति समासान्तमतिषेधः । क्षेपे ए- वेति नियमार्थ वचनम् । तेन को राजा मथुरायामित्यत्र न ॥ पोटायुवतिस्तोककतिपयष्टिधेनुवशावेहष्क- यणीप्रवक्तृश्रोत्रियाध्यायकधूर्तप्रशंसारूढैर्जातिः ॥३।१ । १११ ॥ समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । इभ्य- पोटा । नागयुवतिः । अग्निस्तोकम् । दधिकतिपयम् । गोगृष्टिः । गोधेनुः । गोकशा । गोवेहत् । गोबष्कयगी। कठपव- ता । कठश्रोत्रियः । कठाध्यापकः । मृगधूर्तः। धूर्तग्रहणं प्रवृत्तिनिमित्ताश्रयकुत्सायां समासार्थम् । गोमतल्लिका । गोत्र- काण्डम् । रूढग्रहणादिह न । गौ रमणीया । जातिरिति किम् । देवदत्ता पोटा । विशेष्यस्य जातेः पूर्वनिपातार्थं वचनम् ॥ चतुष्पादू गर्भिण्या ॥३ । १ । ११२॥ समासस्तत्पुरुषः । कर्मधारयश्च गोगर्भिणी। जातिरित्येव । कालाक्षी गर्भिणी । चतुष्पादिति किम् । ब्राह्मणी गर्भिणी । पूर्वनिपातार्थ वचनम् ।। युवा खलतिपलितजरबलिनैः॥ ३ ॥ १। १११ ॥ समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । युवखलतिः । युवतिश्चासौ पलितो युवपलितः । युवजरन् । युववलिनः । पूर्व- निपातनियमार्थ वचनम् ॥ कृत्यतुल्याख्यमजात्या ॥३।१।११४ ॥ समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । भोज्योष्णम् । स्तुत्यपटुः । तुल्यसन् । सदृशमहान् । अजायेति किम् । भोज्य ओदनः । जात्या समासस्याणातेः पूर्ववस्य च प्रतिषेधार्थ वचनम् ॥ कुमारः श्रमणादिना ॥३।१।११५ ॥ समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च । कुमारश्रमणा । कुमारमंत्रजिता । श्रमणा प्रबजिता कुलटा गर्भिणी तापसी वन्धकी दासी एतैः सीलिङ्गैः स्त्रीलिङ्गः कुमारशब्दः समस्यते शेषैस्तूभयलि- गा। अत एव पागन्नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति न्यायो ज्ञाप्यते । पुंल्लिङ्गैस्तु पूर्वनिपाते कामचारः । अभि- रूपकपटुमदुपण्डितकुशलचपलनिपुणकुमारशब्दस्य पूर्वनिपातनियमार्थ सूत्रम् ॥ मयूरसकेत्यादयः ॥ ३ । १ । ११६ ।। एते तत्पुरुषसमासा निपात्यन्ते । मयूरव्यंसकः । कम्बोजमुण्ड: । एहीडादयोऽन्यपदार्थे । एहीडं कर्म । आ- ॥

·회의 ख्यातमाख्यातेन सातसे । अनीतपिचता । शन्तं स्वकर्मगा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्तरि समासाभिधेये । अरकटो. वक्ता। गतमत्यागतादयः । गतमत्यागतम् । क्रयकयिका । शाकपार्थिवादयः । शाकपार्थिवः । त्रिभागः । सर्वश्वेतः । अविहित- लक्षणस्तत्पुरुषोऽत्र ज्ञेयः । यच्चेह लक्षणे नानुपपन्ने तत्सर्व निपातनात् सिद्धम् । इतिशब्दः खरूपावधारणार्थः तेन प- रममयूरव्यंसक इति न समासः । उत्तरपदेन भवत्येवेत्यन्ये । मयूरव्यंसकभिय इयादि । बहुवचनाद्विस्पष्टपद्धरित्यादयः ॥राजदन्तादिषु ॥ ३ । १ । १४९ ॥ अमाप्तमामिपातं प्राक् स्यात् । राजदन्तः । लिप्तवासितम् ॥ कडारादयः क- मधास्ये ।।३।१।१५८ ॥ माग्वा स्युः॥ कडारजैमिनिः । जैमिनिकडारः। काणद्रोणः । द्रोणकाणः ॥ जातम- हादुक्ष्णः कर्मधारयात् ॥७।३ । ९५ ॥ अत् समासान्तः । जातोक्षः । महोतः । वृद्धोक्षः । कर्मधारयादि- ति किम् । जातस्योक्षा जातोक्षा ॥ स्त्रियाः पुंसो बन्दाच ॥७॥ ३ ॥ ९६ ॥ कर्मधारयाचात् समासान्तः। सीपुंसौ स्त्रीपुंसः । शिखण्डी । द्वन्द्वाचेति किम् । स्त्रियाः पुमान् स्त्रीपुमान् ॥ द्विगोरनहोऽट् ॥७।३ । ९९ ॥ समाहारा- यात् । पञ्चतक्षी । पञ्चतक्षम् । बहः। द्विगोरिति किम् । समंहः । समाहार इत्येव । व्युक्षा । अझ इदमविधानं समा- हारे परस्यापि सर्वांशेत्यटो बाधनाथ वस्मिन् हि सत्यहादेशोऽपि स्यात् ।। दिनरायुषः ॥७।३ । १०० ॥ समा- हारार्थात् दिगोरट् । बायुषम् । व्यायुपं । समाहारइसेव । व्यायुभियः ॥ वोञ्जलेरलुकः॥७।३ । १०१॥ द्वित्रिभ्यां परात् अञ्जलेगिोरट् न चेत् स तद्धितलगन्तः । यजलम् । बञ्जलि । व्यञ्जलमयम् । व्यञ्जलिमयम् । अलुक इति किम् ञ्जिलिर्घटः । नित्योऽयं विधिरित्येके ॥ खार्या वा ॥७।३।१०२ ॥ द्विगोरलुकोट् । द्विखारम् । द्विखारि । के- चित् पुस्तमपीच्छन्ति । द्विखारिः । खीत्वमप्यन्ये । द्विखारी । पञ्चखारधनः । पञ्चखारी धनः । द्विगोरित्येव । उपखारि ! अलुक इत्यस्य प्रत्युदाहरणं नास्ति विशेषाभावात् ॥ वार्धाच ॥७।३।१०३ ॥ खार्याः समासादलकोट् । अ- खारम् । अर्घखारी । मतिपदोक्तग्रहणाचेह । अर्घखारी। विधानसामर्थ्याडन्तस्य न खियाँ वृत्तिः चकारो द्विगोरनु- ·FIRLSACRASEARCLICKRE कपणार्यस्तैनोत्तरत्र द्वयमनुवर्तते ॥ नावः ॥ ७।३ । १०४ ॥ अर्धात् पराठे समासाद् दिगोधालुकोऽद । अर्धनावम् । अर्धनावी । पञ्चनावम् । अलुक इत्येव । द्विनौः ॥ गोस्तत्पुरुषात् ॥७॥ ३॥ २०६॥ अलुकोऽ । राजगवी । त- त्पुरुषात् इति किम् । चित्रगुः । अलुक इत्येव । पञ्चगुः पटः ॥राजन्सखेः॥७।३ । १०६॥ तत्पुरुषाद । देवराजः । राजसखः । नान्तनिर्देशादिह नै । मद्रराशी । पृथग्योगादलुक इति नितम् । पश्वराजः ॥ रामाख्याद् ब्रमणः॥७ ३। १०७ ॥ तत्पुरुषादट् । सुराष्ट्रबह्मः । राष्ट्राख्यादिति किस् । देवब्रह्मा नारदः। आख्याग्रहणं राष्ट्रवाच्यर्थम् ॥ कु- महद्भ्यां वा ॥७।३ । १०८ ॥ ब्रह्मान्तात् तत्पुरुपादद् । कुब्रह्मः । कुब्रह्मा । महाब्रमः । महाब्रमा ॥ ग्रामको- टात् तक्ष्णः॥७।३।१०९ ॥ तत्पुरुषादट् । ग्रामतक्षः । कौटतक्षः ॥ गोष्ठातेः शुनः ॥७।३ । ११० ॥ त- त्पुरुपादट् । गोष्ठन्धः । अतिश्वो वराहः ॥ प्राणिन उपमानात् ॥७।३ । १२१॥ .शुनस्तत्पुरुषादद । व्याघ्रश्वः । अत एव वचनात् श्वनशब्दस्य परनिपातः । प्राणिन उपमानादिति पूर्वपदविज्ञानादिह न । वानरः वेव वानरवा । पाणिन इति किम् । फलकवा । उपमानभूतश्चान्तात् तत्पुरुषादिच्छन्त्येके । तन्मते वानरश्वेत्यत्र सगासान्तविधेरनित्य- त्वान्न ॥ अप्राणिनि ॥७।३ । ११२॥ य उपमानभूतः श्वा तदन्तात् तत्पुरुषादद् । आकर्षन्धः । अमाणिनीति किम् । वानरया ॥ पूर्वोत्तरमृगाच सक्थनः॥७।३ । ११३ ॥ उपमानार्थाचं तत्पुरुषादट् । पूर्वसन्थम् । उत्त- रसक्थम् । मृगसक्थम् । फलकसक्थम् ॥ उरसोऽग्रे॥७।३ । ११४ ॥ तत्पुरुषादद् । अश्वोरसम् । सेनायाः मु- खमित्यर्थः । अश्वोरसम् प्रधानमिसर्थः ॥ सरोऽनोश्मायसो जातिनानोः ॥७।३ । ११५ ॥ तत्पुरुपादट् यथा- सम्भवम् । जालसरसम् । उपानसम् । स्थूलाश्मः । कालायसम् । जातिनान्नोरिति किम् । परमसरः ॥ अहः॥७॥२ । ११६ ॥ तत्पुरुषादद् । परमाह: । रानाहाहः पुंसि ॥ सङ्ख्यातादलश्च वा ॥७।३ । ११७॥ अहस्तत्पुरुषा. दद् । सयाताः । सम्यानाहः । चकार उत्तरत्राकादेशस्याद्सभियोगार्यः। अन्यथा हि अटोऽपवादोऽज्ञादेनो वि- 968996155 ·ज्ञायेत । तया च त्रियां डीन स्यात् ।। सशसङ्ख्याव्ययात् ॥७।३ । ११८॥ अहनन्तात् तत्पुरुषादट् अह- था ! सर्वाह्नः । पूर्वानः । बहः । अत्यही कथा ॥ सङ्ख्यातैकपुण्यवर्षादीर्घाच रात्ररत् ॥७।३ । ११९ ॥ सर्वादेश तत्पुरुषात् । सङ्ख्यातरात्रः । एकरात्रः । पुण्यरात्रः। वर्षांरात्रः। दीर्घरात्रः । सर्वरात्रः । पूर्वरात्रः । द्विरा- । त्रिरात्रः । अतिरात्रः । एकग्रहणं सङ्ख्याग्रहणेनानेनैकस्याग्रहगार्थम् । तेन पूर्वसूने एकस्याग्रहणम् । एकमहः ए- काहम् ॥ अद्विधानं डन्धभावार्थम् ॥ पुरुषायुषाद्रिस्तावत्रिस्तावम् ॥७।३ । १२० ॥ एते तत्पुरुषा अदन्ता नि- पात्याः । पुरुषायुपम् । द्विस्तावा । त्रिस्तावा वेदिः॥श्वसोवसीयसः॥७।३ । १२१ ॥ तत्पुरुषादत् । श्वोवसीय- सम् ॥ निसश्च श्रेयसः॥७।३।१२२॥ श्वसश्च तत्पुरुषादव । निःश्रेयसम् । श्वाश्रेयसम् ॥ नभव्ययात् सङ्ख्या- या डः॥७।३ । १२३ ॥ तत्पुरुषात् । अदशाः। निखिंशः खड्गः । नवव्ययादिति प्रतिषेधे मासे मतिप्रसवार्थम् । स- ख्याया इति किम् । निःशकृत् । तत्पुरुषादित्येव । अधिः । डित्वमन्त्यखरादिलोपार्थम् ॥ सङ्ख्याव्ययादगुले॥ ७।३।१२४ ॥ तत्पुरुषात् डा। बङ्गुलम् । निरङ्गुलम् । तत्पुरुषादित्येव । अपाङ्गुलि । आत्माङ्गुलम्, प्रमाणागु- लमुत्सेधाङ्गुलम् , इत्यत्र तु अङ्गुलशब्दः प्रमाणवाची प्रकृत्यन्तरम् ।। नञ्तत्पुरुषात् ॥ ७।३।७१ ।। समासान्तो न । अनृक् । अराजा । तत्पुरुषादिति किम् । अधुरं शकटम् ॥ पुंवत्कर्मधारये ॥३१ २।५७॥ परतः स्त्री अनूङ् स्त्र्येका- थै उत्तरपदे । प्रतिपेपनिवृत्त्यर्थ आरम्भः । कल्याणप्रिया । भद्रकभार्या । माथुरन्दारिका । चन्द्रमुखधन्दारिका । वा- तण्ड्यन्दारिका । परतः स्त्रीत्येव । खट्वान्दारिका । अनूङित्येव । ब्रह्मवन्धून्दारिका ॥ च्चो कचित् ॥३।२ । ६० ॥ परतः स्यनूङ पुंवत् । महद्भूताकन्या । कचिदिति किम् । गोमती भूता ॥ सर्वादयोऽस्यादौ ॥३ । २। ६१ ॥ परनः स्त्रियः पुंवत् । सर्वत्रियः । भवत्पुत्रः । अस्यादाविति किम् । सर्वस्मै । बहुवचनाद् भूतपूर्वसर्वादेरपि । द- क्षिणोत्तरपूर्वाणाम् । मृगक्षीरादिषु वा ॥ ३ ॥२ । ६२ ॥ परत: खी उत्तरपदे घुबत् । मृगक्षीरम् । मुगीक्षीरम् RESS RESORIES ·SSSSSSSSSAX करकशावः । काकीशावः । मुगक्षीरादयः मपोगतोऽनुसन्याः। पुंस्त्रीलिङ्गपूर्वपदभेदेन समासविवक्षायां सूत्रानारम्भे मु- गक्षीरादयो न सिध्यन्ति ॥ महत करघासविशिष्टे डाः॥३।२।६८॥धोत्तरपदे । वैयधिकरण्यार्थमिदम् । महाकरः। महत्करः । महाघासः । महदास । महाविशिष्ठः । महद्विशिष्टः ॥ स्त्रियाम् ॥३।२।६९॥ महतः करा- दावुत्तरपदे नित्यं डाः । महाकरः । महाघासः । महाविशिष्टः॥ जातीयैकार्थेऽच्वेः॥३॥२॥ ७० ॥ महत उत्तरपदे डाः । महाजातीयः । महावीरः । जातीयैकार्थे इति किम् । महत्तरः । अच्चरिति किम् । महद्भूता कन्या ॥न पुंवन्निषे- घे॥३।२।७१॥ महत: उत्तरपदे डाः। महतीप्रियः॥ ॥ इति तत्पुरुषः॥ -SCASSETUResok ॥ अथ बन्छः॥ ॥चाथै बन्छ: सहोक्तौ ॥३।१।११७ ॥ नाम नान्नर । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चत्वारश्चा- यो । तत्रैकमर्यं मति बादीनां क्रियाकारकद्रव्यगुणानां तुल्यबलानामविरोधिनामनियतक्रमयोगपथानामात्मरूपभेदेन चीयमानता समुच्चयः । चैत्रः पचति पठति च । गुणप्रधानभावमात्रविशिष्टः समुच्चय एवान्वाचयः । यथा घटो भिक्षा- मट गां चानय । द्रव्याणामेव परस्परसव्यपेक्षाणामुद्भूतावयवभेद समूह इतरेतरयोगः। यथा चैत्रश्च मैत्रश्न घटं कु- वाते । स एव तिरोहितावयवभेदः संहतिमधानः समाहारः । षवश्व खदिरश्च पलाशश्च तिष्ठति तत्राययोर्न समासः स- होक्यभावात् । प्लक्षन्यग्रोधौ । वावचम् । नाम नाम्नेत्युक्तावपि लध्वक्षरादि सूत्रे (३-१-१६०) एकग्रहणाद् बहूना- मपि । धवखदिरपलाशाः । होटपोतनेष्टोद्गातारः । योयोर्द्वन्द्वे हि होतापोतानेष्टोद्गातारः । चार्थ इति किम् । वीप्सा- सहोक्तौ माभूत् । प्रामो प्रामो रमणीयः । सहोक्ताविवि किम् । प्लक्षच न्यग्रोधश्च वीक्ष्येताम् । चर्चिपदैः प्रत्येकं पदा- ASRASAILSCREGARGASCING ·भा. ३॥ र्थानां युगपदभिधानं सहोक्तिः । उत्तरपदेन समुदायेन वा यद्वर्तिपदार्थानिधानं सा सहोक्तिरित्यन्ये । वर्तिपदार्थानामेव सह क्रियादिसम्बन्धस्य यद्वाक्येनाभिधानं सा सहोक्तिरित्यपरे । एकविंशत्यादयः सङ्ख्याद्वन्द्वा एकवचनान्ताः समुः दायसङ्ख्यैकत्वानुरोधात् । समाहारेऽपि चाशता द्वन्द्व इति वचनात् स्त्रीलिङ्गाः ॥ धर्मार्थादिषु बन्दे ॥३। १ । १५९ ॥ अमाप्तमात्वं वा प्राक् । धर्मार्थो । अर्थधौं । शब्दार्थो । अर्थशब्दौ ॥ लध्वक्षरासखीदुत्स्वराद्यदल्पस्व- राय॑मेकम् ॥ ३ । १ । १६० ॥ द्वन्द्वे पाक् । शरशीयम् । अग्नीपोमौ । वायुतोयम् । असखीति किम् । सुतसखायौ । अस्त्रास्त्रम् । प्लक्षन्यग्रोधौ । श्रद्धामेधे । लम्बादीति किम् । कुक्कुटमयूरौ । मयूरकुक्कुटौ । एकमिति किम् । शङ्क- दुन्दुभिवीणाः । द्वन्द्व इत्येव । विस्पष्टपटुः ॥ भासवर्णनात्रनुपूर्वम् ॥ ३ । १ । १६१ ॥ द्वन्द्वे प्राक् । फाल्गुनचैत्रौ । ब्राह्मणक्षत्रियौ । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः । वलदेववासुदेवौ ॥ भर्तुतुल्यस्वरम् ॥३ । १ । १६२ ॥ द्वन्देऽनुपूर्व प्राक् । अश्विनीभरणीकृत्तिकाः । हेमन्तशिशिरवसन्ताः । तुल्यस्वरमिति किम् । आर्द्रामृगशिरसी । ग्रीष्मवसन्तौ ॥ सङ्ख्या समासे ॥ ३ । १ । १६३ ॥ अनुपूर्व माक् । विवाः । द्विशती । एकादश । समानामर्थनैका शेपः ॥ ३ । १ । ११८॥ स्यादावसङ्ख्येयः ॥३ । १ । ११९ ॥ त्यदादिः॥३।१।१२०॥ एवैकः शिष्यते त्यदादिनान्येन च सहोक्तौ । स च चैत्रश्च तौ । त्यदादीनां मियः सहोक्तौ स्पर्धे परमिति परमेव शिष्यते । स च यश्च यौ । अहं च स च त्वं च वयम् । बहुलाधिकारात् कचित्पूर्वमपि । स च यश्च तौ । स्त्रीपुनर्मुसकानां सह वचने स्यात्परं लिङ्गमिति यथा प- रमेव लिङ्गं भवति । सा च चैत्रश्च तौ । सा च कुण्डे च तानि । स च कुण्डं च ते । परलिङ्गो द्वन्द्वोंऽशीति समासार्थस्व लिङ्गातिदेशात् तद्विशेषणस्य त्यदादेरपि तलिङ्गतैव न्याय्येति ते कुक्कुटमयू? ॥ पुष्यार्थाढे पुनर्वसुः ॥ ३ । १ । १२९ ॥ सहोतो व्यर्थः सन्नेकार्थः स्यात् । उदितौ पुष्यपुनर्वसू । अर्थग्रहणाद् तिष्यपुनर्वसू । समाहारे तु पुष्यपुनर्वसु । पुष्यार्थादिति किम् । आ पुनर्वसवः । पुनर्वसरिति किम् । पुप्यमघाः । भ इति किम् । पुप्यपुनर्वसवो वालाः स संजर ·न . SA सहोक्तावित्येव । पुष्यपुनर्वसपो मुग्धाः ॥ विरोधिनामद्रव्याणा नवा अन्यः वः ॥ ३॥ १ ॥ १३० ॥ एकार्य: स्यात् । मुखदुःखम् । मुखदुःखे । लाभालाभ लामालाभौ । विरोपिनामिति किम् । कागतो। जद्रयाणामिति किम् शीतोष्णे जले । स्वैरिति किम् । बुद्धिमुखदुःखानि । रानगिदं किन्पानुक्रमणं नियमाण । शिशोधिनामेाद्रयाणामेर खैरेवेति च । तथा प्रत्युदाहरणे इतरेतरयोग एन । अन्वव उवपूर्वापराघरोत्तराः ॥ ३ । १ । १३१ ।। त्रयो द्वन्द्वा एकार्था वा स्युः । खैशेत् । अपाडवम् । भगवडयौ । निर्देशोदव इम्यः । पूर्वापरन् । पूर्यापरे । भरगेत्तरम् । अघ- रोत्तरे। पशुत्वादेव सिद्धेऽववडनग्रहणं तत्पर्यायनिवृत्त्यर्थम् । उयाहो । सैरित्तो । अनाव भामाः । न्यायादेव गि- कल्पे सिद्धे पूर्वापरादिग्रहणं पदान्तरनिटत्त्यर्थम् । तेन पूर्वपशिमापित्यादौ न विकल्पः ॥ पशुख्यानानाम् ॥ ३ । १ । १३२ ॥ स्वैर्द्वन्द्व एकार्गो वा । गोमहिणं । गोगहिपो । दपिनम् । दधिवते । अयमहिमगित्या तु परत्वात् " नित्य- वैरस्य ॥ (३-१-१४१) इति नित्यमेतत्वविधिः । रित्येव । गोनरौ ॥ तस्तृगवान्यमृगपक्षिणां बहुत्वे ॥३ १ । १३३ ॥ प्रत्येकं स्पैर्द्वन्द एकार्थो वा स्यात् । प्लान्यग्रोधम् । प्लक्षन्यग्रोधाः । कुगकाशन् । कुगकाशाः । तिल- मापम् । तिलमापाः । ऋश्यैणम् । ऋश्यैणाः । हंसचक्रवाकम् । हंसचक्रवाकाः। एकस्यापि पदस्य बहुवे भवति । ब- हुत्वे किम्, प्लक्षन्यग्रोधी । रित्येय । प्लक्षयवाः । मृगाणामिहोपादानममृगैरबहुले चैकत्वाभावार्थम् ॥ सेनाङ्गा- द्रजन्तूनाम् ॥ ३ । १ । १३४ ॥ वानां स्पैर्द्वन्द्व एकार्थों नित्यं पृथग्योगात् । अपरयम् । केचित्तु सेनागपशूनां प- शुलक्षणं विकल्पमिच्छन्ति । इस्त्यश्वम् । हस्त्याधः । इह आनकुलं क्षुद्रगन्तवः । यूकालिक्षम् ॥ फलस्य जाती ॥ ३ । १ । १३५ ॥ वहथस्य खैर्द्वन्द्व एकार्थो नित्यम् । वदरामलकम् । जातौ किम् । एतानि वदरामलकानि सन्ति । बहुत्ते किम् । बदरामलके २ । लैरित्येव । वदरशृगालाः ॥ अप्राणिपश्चादेः॥३।१। १३६ ॥ द्रव्यवाचिनो जात्यर्थस्य खैर्द्वन्द्व एकार्थः । आराशस्ति । जातावित्येव । सझविन्ध्यौ । माण्यादिवर्मनं किम् । ब्राह्मणसत्रियविशूद्राः २ । गो- SSC ·॥ महिनौ २ । प्लान्यग्रोधौ । २॥ अपरयौ २ । बदरामलके १ । अमाणीति पर्युदासेन द्रन्यस्यैव ग्रहणादिह न । रूप- रसगन्धस्पर्शाः। पूर्वयोगारम्भाद् बहुत्व इति निवृत्तम् ॥ प्राणितूर्याङ्गाणाम् ॥३।१।१३७ ॥ स्वैर्द्वन्द्व एकार्थः । कर्णनासिकम् । मार्दशिकपाणविकम् । स्वैरित्येव । पाणिनधी । व्यक्तिविषक्षायां पाण्यामाण्यङ्गादिसम्भेदे एकत्व- निराकरणार्थ वचनम् । एतज्ज्ञापनार्थमेव बहुवचनम् ॥ चरणस्य स्थणोऽवतन्यामनुवादे ॥३।१ । १३८ ॥ कर्तृत्वेन सम्बन्धिनः स्वैर्द्वन्द्र एकार्यः । मत्यष्ठात् । कठकालापम् । उदगात्कठकौथुमम् । अनुवाद इति किम् । उदगुः क- कालापाः । अप्रसिद्धं कथयति । अन्ये तु स्थेणोऽद्यतनीप्रयोगादनुपश्चाद्वादश्चरणद्वन्द्वस्येत्यनुवादस्तत्रेच्छन्नि तन्मते इह न । कउकालापाः । प्रत्यष्टुः ॥ अक्लीवेऽध्वर्युक्रतोः ॥३।१ । १३९ ॥ स्वैद्वन्द्व एकार्थः । अर्काश्वमेधम् । अक्लीव इति किम् । गवामयनादित्यानामयने । मसज्यमतिषेधाद्राजसूयवाजपेये । अध्वर्युग्रहणं किम् । इषुवजी । क्रतोः किम् । दशपौर्णमासौ ॥ निकटपाठस्य ॥३।१ । १४०॥ स्वर्द्वन्द्व एकार्थः । पदकक्रमकम् । निकटेति किम् । याशि- कवैयाकरणौ । पाठस्येति किम् । पितापुत्रौ । पुत्रे इत्यात्वम् ॥ नित्यवैरस्य ॥३।१ । १४१ ॥ स्त्रैर्द्वन्द्व एकार्थः । अ- हिनकुलम् । देवासुरम् । श्वावराहम् । शुनः (३-२-९०) इति दीर्घत्वम् । श्ववण्डालम् । पशुविकल्पः पक्षिविकल्पश्च । परत्वाद् अनेन वाध्यते । नित्यवैरस्येति किम् । देवासुराः । देवसुरम् । अन्ये तु वैर एवाभिधेये इच्छन्ति वाराहं वै- रम् । वैरिषु तु यथामाप्तम् । दक्षिणाद्वामगमनं मशस्तं श्वशृगालयोः॥नदीदेशपुरां विलिङ्गानाम् ॥३।१ । १४२॥ स्वैर्द्वन्द्व एकार्थः । गङ्गाशोणम् । कुरु कुरु क्षेत्रम् । मथुरापाटलिपुत्रम् देशत्वादेव सिद्धे पुरग्रहणं ग्रामनिषेधार्थम् । जा- नवशालकिन्यौ पूर्देशसम्भेदेऽपीत्यपरे । श्रावस्तीमध्यदेशम् । मगधश्रावस्ति । पृथमदीपुग्रहणादेशशब्देन जनपदग्रहणम् । तेनेह न । गौरीकैलासौ । विलिङ्गानां किम् । गङ्गायमुने ॥ पाव्यशूद्रस्य ॥३॥ १।१४३ ।। स्वैर्द्वन्द्व एकार्थः । तक्ष्ायस्कारम् । पायेति किम् । जनगमबुकसाः शूद्रस्येति किम् । ब्राह्मणक्षत्रियविंशः ॥-गवाश्वादिः ॥३।१।

·SEE १४४ ॥द्वन्द्व एकार्थः । गवाश्चम् । गवाविकम् । नित्यवैराभावपक्षे श्वचण्डालम् । कुडीकुडम् । दासीदासम् । भागवती भागवतम् । त्रिष्वतेषु पुरुषः स्त्रियाः (३-१-१२६) ॥ इत्येकशेषो न निपातनात् । गवावादिषु ययोचारितरूपाहणा- दन्यत्र नायं विधिः । गौश्वौ २ । गो आधै २॥न दधिपय आदिः॥३।१ । १४५ ॥ इन्द्व एकार्थः। दधिपय- सी। समिधुनी । सङ्ख्याने ॥३।१।१४६ ॥-वर्तिपदार्थानां द्वन्द्व एकार्थो न । दशगोमहिषाः । बहवः पाणिपा- दाः॥ वान्तिके ॥ ३ । १ । १४७ ॥ वर्तिपदार्थानां सङ्ख्यानस्य गम्ये द्वन्द्व एकार्थः । उपदशम् । गोमहिपम् । उ- पदशाः । गोमहिपाः । स्त्रियाः पुंसो द्वन्द्वाच्च । स्त्रीपुंसम् । स्त्रीपुंसौ ॥ अक्सामय॑जुषधेन्वनडहवाङ्मनसाहोरा- रात्रिंदिवं नक्तंदिवाहर्दिवोर्वष्ठीवपदष्ठीवोक्षिभ्रुवदारगवम् ॥७।३ । ९७ ॥ एते द्वन्द्वा अदन्ता निपा- त्याः । ऋक्साम । ऋग्यजुषम् । धेन्वनडुहम् । वाङ्मनसे । अहोरात्रः । रात्रिंदिवम् । नक्तंदिवम् । अहर्दिवम् । ऊर्व- ष्ठीवम् । पदष्ठीवम् । अक्षिभुवम् । दारगवम् ॥ चवर्गदषहः समाहारे ॥ ७।३ । ९८॥ द्वन्द्वादत्समासान्तः । वा- -त्वचम् । सम्पद्विपदम् । वाविषम् । छनोपानहम् । समाहार इति किम् । माट्शरद्भ्याम् । चवर्गादिति किम् । दृष- समित् । द्वन्द्वादित्येव । पञ्चवाक् ॥ ॥ इति इन्द्रः॥ RORSCRERDERSTARSA ॥ अथैकशेषः॥ भ्रातृपुत्राः स्वसूदुहितृभिः ॥ ३ । १ । १२१ ॥ सहोक्तौ शिष्यन्ते । वहुवचनं पर्यायार्थम् । भ्राता च स्व- सा च भ्रातरौ । पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ ॥ पिता मात्रा वा ॥३।१ । १२२ ॥ सहोक्तावक शिष्यते । श्वशुरौः। श्वश्रूचारौं । द्विवचनं जातौ धवयोगे च वर्तमानयोः श्वश्रोः परिग्रहार्थम् । तेन जातो तन्मात्रभेदे पुरुषः स्त्रियेति नित्य- ·। विधिन ॥ वृद्धो यूना तन्मात्रभेदे ।। ३।१ । १२४ ॥ सहोक्तौ शिष्यते । गार्ग्यच गाायणच गाग्यौँ । वृद्ध किम् । गर्गगाायणौ । यूनेति किम् । गार्यगौँ । न चेत् प्रकृतिभेदोऽर्थभेदो वान्य इति किम् । गार्गवात्स्यायनौ । भागवित्तिभागवित्तिकौ ॥ स्त्री पुंवच ॥३।१ । १२५ ॥ वृद्धो यूना सहोक्तौ शिष्यते तन्मात्रभेदे । गार्गी च गा. ायणच गाग्यौँ । गार्गी च गाायणौ गर्गाः तान् गर्गान् ॥ पुरुषः स्त्रियाः ॥३।१ । १२६ ॥ सहोक्तावेका शिष्यते तन्मात्रभेदे । पुरुषशब्दः पाणिनि पुंसि रूढः । ब्राह्मणी च ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी । पुरुषः किम् । तीरं नदनदीपतेः । तन्मात्रभेद इत्येव । स्त्रीपुंसौ ॥ ग्राम्याशिशुद्विशफसद्धे स्त्री प्रायः ॥ ३ ॥ १ । १२७ ॥ स्त्रीपुरुपसहोक्तौ शिष्यते तन्मात्रभेदे । गावश्च स्त्रियो गावश्च नरा इमा गावः । ग्राम्येति किम् । रुरवश्चमे रुरवश्वेमा इमे रुरवः । अशिश्चिति किम् । वर्कर्यश्च वर्कराच वर्कराः। द्विशफेति किम् । गर्दभाश्च गर्दभ्यश्च गर्दभाः । सङ्घ किम् । गौश्चायं गौश्रेयमिमौ गावौ । प्रायः किम् । छाग्यच छागाश्च छागाः । तन्मात्रभेदे इत्येव । अजाविकम् । स्त्रीशेपार्थ वचनम् ।। क्लीवमन्यनैकं च वा ॥३।१ । १२८ ॥ सहोक्तावेकं शिष्यते तन्मात्रभेदे शिप्यमाणम् । गुलश्च शुलं च शूलं शुले वा शुक्रुश्च शुक्लश्च शुला च,शुक्लं शुक्लानि वा । अन्येनेति किम् । शुलं च शुलं च शुरले । तन्मात्रभेदे इत्येव । हिमहिमान्यौ । अत्र प्रतिनिमि- पलक्षमार्यभेदोप्यस्तीति नैकशेषः ॥ ॥ इत्येकशेपः॥ RASANSAR ॥ अथ समासान्ताः॥ ॥ समासान्तः ॥७।३।६९॥ विधास्यमानः प्रत्ययः तद्हणेन गृगते । अधिकारोऽयम् ॥ न किमः क्षेपे ॥७॥३॥ ७० ॥ परं यहगादि तदन्तात् समासात् समासान्तः । किन्धूः। किंसखा । क्षेपे इति किम् । केपो राजा ·LES MEREST किं राजः॥ पूजास्वते. प्राक्टात् ॥५।३ । ७२ ॥ परं येदृगादि तदन्तात् समासान्तो न । सुधू । अतिधूः । पूजेति किम् । अतिराजोरिः। माक्टादिति किम् । खड्गुलं काष्ठम् ॥ ऋक्पू: पथ्यपोत् ॥७।३ । ७६ ॥ समासादत्स- मासान्तः । अर्घर्चः । त्रिपुरम् । जलपथः । बहपम् । पुरपथाभ्यां सिद्धे पुरूपयोरुपादानमेतद्विपयमगनिवृत्त्यर्थम् ॥ धुरोऽनक्षस्य ॥७।३ । ७७ ॥ समासादत्समासान्तः । राजधुरा । अनक्षस्येति किम् । अक्षधूः । दृढधूरक्षः ॥ स- ङ्ख्यापाण्डूदक्कृष्णाद्भूमेः॥७।३।७८॥ समासादत्समासान्तः। द्विभूमम् । पाण्डुभूमम् । उदग्भूमम् । कृ. ष्णभूमम् । सङ्ख्यादेः किम् । सर्वभूमिः॥ उपसर्गाध्वनः ॥७।३ । ७९॥ अत्समासान्तः । प्राध्यो रथः ॥ स- मवान्धात्तसमः॥७।३। ८० ॥ समासान्तोऽत् । तप्तरहसम् । अनुरहसम् । अवरहसम् ॥ प्रत्यन्ववात्साम- लोग्नः॥७।३ । ८२॥ प्रतिसामम् । अनुसामम् । अवसामम् । प्रतिलोमः । अनुलोमः । अवलोमः ॥ ब्रह्महस्ति- राजपल्यादर्चसः॥७।३ । ८३ ॥ समासान्तोऽन् । ब्रह्मवर्चसम् । इस्तिवर्चसम् । राजवर्चसम् । पल्यवर्चसम् । कथं विपिमान राजवर्चस्वीति । समासान्तविधेरनित्यत्वात् एतच्च ऋक्पू: पथ्यपोत् इति निर्देशात् सिद्धम् ॥ प्रतेरुरसः सप्तम्याः॥७।३ । ८४ ॥ समासान्तोऽन् । प्रत्युरसम् । सप्तम्या इति किम् । मत्युरः ॥ अक्षणोऽप्राण्यङ्गे ॥७॥ ३। ८५॥ समासान्तोऽन् । लवणाक्षम् । अप्राण्यङ्गे इति किम् । अनाक्षी ॥ सङ्कटाभ्याम् ॥७।३ । ८६ ॥ अ- क्ष्णः समासान्तोऽन् । समक्षम् । कटाक्षः । पाण्यङ्गार्थ वचनम् ॥ ॥ इति समासान्ताः॥ न नाम्येकस्वरात् खित्युत्तरपदे मः ॥ ३ । २।९॥ लुप् । स्त्रियं मन्यः । नावं मन्यः । श्रियं मन्यं कु- लमित्यत्रात्मसमानाधिकरणश्रीशब्दस्य नपुंसके वृत्त्यभावादाविष्टलिङ्गत्वाच नामो लोपः। अन्ये तु प्रष्ठादिवत्खलिङ्गवी- ·प्रभा. स45 करणेन इखत्वममो लुप् च भवतीति मन्यन्ते । तन्मते श्रिमन्यं कुलम् । उत्तरपदग्रहणादेकार्थ्यलक्षणस्यापवादः ॥ नामी- ति किम् । क्ष्मं मन्यः । एकखरादिति किम् । वधुं मन्यः । खितीति किम् । स्त्रीमानी ॥ असत्त्वे इसेः ॥३।२।. १० ॥ उत्तरपदे न लुप् । स्तोकान्मुक्तः । असत्त्वे इति किम् । स्तोकभयम् । उत्तरपद इत्येव । निःस्तोकः ॥ ब्राह्म- णाच्छंसी ।। ३ । २ । ११ ॥ अत्र ङसेलंगभावो निपात्यते । बामणाच्छंसिनौ । निपातनाविग्विशेषादन्यत्र लवेव । ब्राह्मणशंसिनी स्त्री,॥ ओजोक्षः सहोम्भस्तमस्तपसष्ठः ॥३।२।१२ ॥ उत्तरपदे परे न लुप् । ओजसा कृतम् । अञ्जसा कृतम् , सहसा कृतम् , अम्भसा कृतम् । तमसा कृतम् । तपसा कृतम्, कथं सततनैशतमो वृतमन्यत इति । उत्तरपदस्य सम्बन्धिशब्दत्वात् यत्र पूर्वपदोभूतस्तमः शब्दस्तत्रैवायं निषेधः यत्र तु पदान्तरेण समस्तस्तत्र नायं निषेधः । ट इति किम् । ओजो भावः । तमसो नेच्छन्त्यन्ये । तपसोऽन्ये ॥ पुञ्जनुषोऽनुजान्धे ॥ ३ । २ । १३ ॥ टो न लुप् । पुंसानुजः । जनुपान्धः । इत्येव । पुमनुजा । आत्मनः पूरणे ॥३।२।१४ ॥ उत्तरपदे टो न लुप् । आत्मना द्वितीयः । आत्मना पष्ठः । आत्मचतुर्थ इति तु बहुव्रीहिः॥ मनसश्चाज्ञायिनि ।। ३ । २.। १५॥ उत्तर- पदे आत्मनष्टो न लए । मनसा ज्ञायी। आत्मनो नेच्छन्त्यके । नानि ॥१।२।१३ ॥ उत्तरपदे मनसष्टो न लुप.। मनसा देवी । नान्नि किम् । मनोदत्ता कन्या ॥ परात्मभ्यां ॥३।२।१७॥ उत्तरपदे नान्नि न लुप् । पर- स्मैपदम् । आत्मनेपदम् । नान्नि किम् । परहितम् । अव्यञ्जनात् सप्तम्या बहुलम् ।। ३ । २ । १८॥ उत्तरपदे नान्नि न लुप् । अरण्ये तिलकाः । युधिष्ठिरः। बहुलवचनात् फचिद्विकल्पः । त्वचि सारः । त्वक्सारः। कचिद्भवति । जलकुक्कुटः । अयञ्जनादिति किम् । भूमिपाशः । नान्नीत्येव । तीर्थकाका । गविष्ठिर इति तु विदादिपागए गवि युधैः स्थिरस्य (२-३-२५) इति निर्देशाद्वा । अन्तरगत्वादवादेशे सति व्यञ्जनान्तत्वादेव न सेत्स्यति अन्तरङ्गानपि वि- धीन् बहिरगोपि लुत् वाधते इति न्यायात् । तदभावे नदीकुक्कुट्यादिनप्यन्तरगत्वायत्वे अलुप् प्रसज्यते ॥ प्राकार- RER ·Seae स्य व्यञ्जने ॥३।२।१९॥ नाम्नि अधञ्जनात् सप्तम्या उत्तरपदे न लुप् । मुकुटेकापण'। समिधिमापकः । वृत्तौ वीप्साया दानस्य चान्तर्भावः॥ मागिति-किम् ? यूथपशुः । कार इति किम् ? अभ्यर्हितपशुः । म्यजने किम् ! अविकटोरणः । अब्धजनादित्येव । नधीदोहः । नियमार्थोऽयं योगः। विविधश्चात्र नियमः । माचामेष । कारस्यैव ना- नि । व्यञ्जनादावेवेति ॥ त्तत्पुरुष कृति ॥३।२।२०॥ अब्यञ्जनात् सप्तम्या उत्तरपदे न'लए । स्तम्बरमः । भस्मनिहुतम् । बहुलाधिकारात् कचिदन्यतोऽपि । गोपुचरः । कचिन निषेधः । मद्रचरः। कचिदिकल्पः । दिविपत् । घुसत् । कचिदन्यदेव । हृदिस्पृक् । तत्पुरुपे किम् । धन्वकारकः । कृतीति किम् । अक्षशौण्डः । अयजनादित्येव । कुरुचरः। ननु परमकारके तिष्ठतीत्यादौ कयं सप्तम्या लुप्, उच्यते, अन्तरङ्गखात् प्रथमान्तस्य परमादिशब्दस्य कार- कशब्देन समास इति सप्तम्येव नास्ति । यद्वा कृतीति कृनिमित्ताया एव' सप्तम्या लुप्प्रतिषेधः । इह तु तिष्ठसादिक्रि- यापेक्षा इनि लुप् स्यादेव ।। मध्यान्ताद् गुरौ' ॥३।२।२१।। सप्तम्या न लुए । मध्येगुरुः । अन्तेगुरुः । लु- पमपीच्छन्त्यन्ये ॥ अमूर्धमस्तकात स्वाङ्गादकामे ॥३।२ । २२॥ अध्यञ्जनात् सप्तम्या उत्तरपदे न लुप् । के- ण्ठेकालः । अमूमस्तकादिति किम् । मूर्धशिखः । मस्तकशिखः । स्वाङ्गात् किम् ? अक्षशौण्डः । अकाम इति किम् । मुखकामः । अव्यञ्जनादित्येव । अङ्गुलिव्रणः । करकमलमित्यादि तु बहुलाधिकारात् सिद्धम् ॥ बन्धे घभि नवा ॥३॥ २ ॥ २३ ॥ अब्बञ्जनात् सप्तम्या न लुप् । हस्तेबन्धः । हस्तवन्धः । चक्रेवन्धः । चक्रवन्धः । घनीति किम् ? अजन्ते, हस्तबन्धः॥ कालात्तनतरतमकाले ॥३।२ । २४ ॥ अब्धजनान्तात्. सप्तम्या वा न लुप् । पूर्वाह्नेतनः २ । पूर्वाहेतराम् । पूर्वाह्नतरे । पूर्वाद्धेतमाम् । पूर्वाह्नतमे । पूर्वाह्नकाले २ । कालादिति किम् ? शुक्लतरे । शुक्लतमे । अध्य- अनादित्येव । रात्रितरायाम् । नवा खित्कृदन्त इत्यत्रान्तग्रहणादुत्तरपदाधिकारे मत्ययग्रहणे प्रत्ययमात्रस्य ग्रहणम् । तेनात्र तनतरतममत्ययानां स्वरूपेणैव ग्रहणम् ॥ शयवासिवासेष्वकालात् ॥ ३ ॥२।२५ ॥ अव्यञ्जनात् सप्त FAISAAR-अना ACCORESAR CRECEEG RECE ·RECORRECREEKRICAL म्या लुप् नवा । विलेशयः । विलशयः । वनेवासी । वनवासी । ग्रामेवासः। ग्रामवासः।वहुलाधिकारात् मनसिशय इति लुवभावः। हृच्छय इत्यादौ तु नित्यं लुप् । अकालादिति किम् । पूर्वाह्नशयः । अयञ्जनादित्येव । भूमिशयः ॥ वर्षक्ष- रवराप्सर शरोरोमनसो जे ॥३।२।२६ ॥ . सप्तम्या उत्तरपदे वा लुप् । वर्षेजः । वर्षजः । क्षरेजः । क्षरजः । वरेजः । वरजः । अप्मुजम् । अब्जम् । सरसिजम् । सरोजम् । शरेजम् । शरजम् । उरसिजः । उरोजः । मनसि- ज़ः । मनोजः ॥ युप्राड्वर्षाशरत्कालात् ॥३।२।२७॥ सप्तम्या जे उत्तरपदे न लुए । दिविजः । प्रा- दृषिजः । वर्षांसुजः । शरदिजः । कालेजः॥ अपो ययोनिमतिचरे ॥३।२।२८ ॥ सप्तम्या न लुप् । अप्सव्यः । अप्मुयोनिः । अप्मुमतिः । अप्मुचरः ॥ नेसिद्धस्थे ॥३।२।२९ ॥ सप्तम्या अलुप् । स्थण्डिलवर्ती । सां- काश्यसिद्धः । समस्थः । शयवासीत्यादियोगद्वयविकल्पः, युमादृट् इत्यादियोगद्वयविधिः, अनेन प्रतिषेधश्च तत्पुरुषे कृतीत्यस्यैव प्रपश्चः । ते वै विधयः सुसंगृहीता भवन्ति येषां लक्षणं प्रपञ्चश्चेति ॥ षष्ठ्याः क्षेपे ॥३।२।३०॥ गम्ये उत्तरपदे न लुप् । चौरस्यकुलम् । चौरकुलमिति तु तत्त्वाख्याने ॥ पुत्रे वा ॥ ३ । २ । ३१ ॥ उत्तरपदे क्षेपे षष्ट्या न लुप् । दास्या पुत्रः । दासीपुत्रः ॥ पश्यदाग्दिशो हरयुक्तिदण्डे ॥ ३ । २ । ३२ ॥ परस्याः षष्ठ्या यथासंख्य लुन्न । पश्यतोहरः । वाचोयुक्तिः । दिशोदण्डः ॥ अदसोऽकनायनणोः ॥३।२। ३३ ॥ अदसः परस्याः पष्ठ्या अकब्विषये उत्तरपदे आयनणि च परे न लुप् । आमुष्यपुत्रिका । आमुष्यायणः । नडादित्वात् आ- यनण् ॥ देवानांप्रियः ॥ ३ । २।३४ ॥ पष्ट्या लुवभावो निपात्यते । देवानांपियः । ऋजुर्मूखों वा ॥ शेपपुच्छ- लाशूलेषु नाग्नि शुनः ॥ ३।२।३५॥ परस्याः षष्ट्याः उत्तरपदेषु न लुप् । शुन शेपः । शुनःपुच्छः । शुनो लाङ्गुलः । नान्नि किम् । श्वशेपम् । सिंहस्यशेपम् इत्यादिमतान्तरसंग्रहार्थं बहुवचनम् अनाम्न्यपि विध्यर्थम् ॥ वाचस्पतिवास्तोष्पतिदिवस्पतिदिवोदासम् ॥ ३ ॥२ । ३६ ॥ षष्ठ्यलपि निपात्यते नान्नि । वाचस्पतिः । वा- NERALER RSEER-HEREOS -- REE ·RECASSROOGLEGEETER स्तोष्पतिः । दिवस्पतिः । दिवोदासः ॥ नानि किम् । वाक्पतिरित्यादि ॥ प्रातां विद्यायोनिसम्बन्धे ॥३।३। ३७ ॥ दन्तानां विद्याकृते योनिकृते च सम्बन्धे हेतौ सति प्रवृत्तानां सम्बन्धिन्याः पठ्यास्तत्रैव हेतौ सति प्रकृते उत्तरपदे न लुप् ॥ होतुःपुत्रः । होतुरन्तेवासी। पितापुत्रः । पितुरन्तेवासी । तामिति किम् ? आचार्यपुत्रः । बहु- वचनं यथासंख्यनिवृत्त्यर्थम् । षष्ठीनिर्देश उत्तरार्थः । वियायोनिसम्बन्धे इति किम् । भगृहम् । पूर्वपदविशेषणं किम् । भर्तृशिष्यः । उत्तरपदविशेषणं किम् । होवधनम्।। स्वसपत्योर्वा ॥३।२।३८ ॥ विद्यायोनिराम्यन्धनिमित्तानामृद- न्तानां पठ्या योनिसम्बन्धनिमित्तयोरुत्तरपदयोलब् न ॥ होतुःखसा । होतृवसा । स्वयम्पतिः । स्वस्पतिः । विधा- योनिसम्बन्ध इत्येव । भर्तृखसा । होतृपतिः। पूर्वेण नित्यं प्रतिषेधे प्राप्ते विकल्पोऽयम् ।। मातृपितुः स्वसुः ॥२॥ ३ ॥ १८ ॥ सस्य समासे पः॥ मातृष्वसा । पितृष्वसा । समास इत्येव । मातुः स्वसा॥अलुपि वा ॥२।३। १९ मातृपितुः स्वसुः सस्य समासे पः ॥ मातुःष्वसा । मातुःखसा । पितु वसा । पितुःखसा ॥ इत्यलुरुममासः॥ RE ॥ अथ समासाश्रय विधयः॥ ॥ आन्द्वे ॥३।३ । ३९ ॥ विद्यायोनिसम्बन्धे निमित्ते सति भवर्तमानानामृतामुत्तरपदे पूर्वपदस्य । हो- तापोतारौ । मातापितरौ । ऋतामित्येव । गुरुशिष्यो । होतपोतनेष्टोद्गातार इत्यादौ प्रथमयोस्तु न । अन्त्यस्यैवोत्तरपद- त्वात् । द्वयोयोर्द्वन्द्वे तु होतापोतानेष्टोद्गातार इत्यपि ॥ होता च पोता च नेष्टोदातारौ चेति होतपोतनेष्टोदातारः। ऋता द्वन्द्व इति किम् । पितृपितामहौ । विद्यायोनिसम्बन्ध इति किस् । कर्टकारयितारौ । प्रत्यासत्या समस्यमानाना- मेवेह परस्परं विद्यायोनिसम्बन्धो द्रष्टव्यस्तेन चैत्रस्य खेमृदुहितरावित्यत्र नात् । पितृभ्रातरावित्यत्रापि न परस्परस - ·म्बन्धः, भ्रातुरनपेक्ष्यखात् । मातापितरावित्यादौ तु स्वकर्मणि संहिता एवं ते प्रवर्तन्ते इत्यदोषः। केचित्तु स्वसादु- हितरावित्यत्रापोच्छन्ति ॥ पुत्रे ॥३१२ । ४० ॥ उत्तरपदे विद्यायोनिसम्वन्धे निमित्ते सति ऋतामाः । मातापुत्रौ । होतापुत्रौ ॥ वेदसहश्रुताववायुदेवतानाम् ॥ ३ । २।४१॥ द्वन्द्वे उत्तरपदे पूर्वपदस्यात् ॥ इन्द्रासोमौ । सूर्या- चन्द्रमसौं । वेदेति किम् ? शिववैश्रवणौ । सहेति किम् ? विष्णुशक्रौ । श्रुताविति किम् । चन्द्रसूर्यो । वायुवर्जनं किम् । अग्निवायू ।.वाय्वनी । देवतानामिति किम् । यूपचपालौ ॥ई: षोमवरुणेऽग्नेः॥ ३ ॥ ३ ॥ ४२ ॥ वेदसहश्रुताववा- युदेवतानां द्वन्द्वे उत्तरपदे ॥ पोमेनिनिर्देशात् ईसनियोगे पलं च निपात्यते । अग्नीपोमौ । अग्नीवरुणौ ॥ इद्धिमत्य- विष्णौ ॥३।२ । ४३ ॥ उत्तरपदे देवताद्वन्देऽने । ईकाराकारयोरपवादः । आनिवारुणीमनड्वाहीमालभेत । वृद्धि- मतीत्येव । अग्निवरुणौ ॥ दिवो यावा ॥३।२।४४॥ देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे ! यावाभूमी ॥ दिवस्दिवः पृथिव्यां वा ॥३।२ । ४५ ॥ दिवो देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे । दिवस्पृथिव्यौ । दिवापृथिव्यौ । धावापृथिव्यौ । अत्र विसर्गान्तनिर्देशान सस्य रुवम् ॥ उषासोषसः॥३।२।४६ ॥ देवताद्वन्द्वे उच्चदपदे । उपासासूर्यम् । सूर्यशब्दस्यापीति केचित् । उपासासोमौ ॥ मातरपितरं वा ॥ ३।२।४७ ॥ द्वन्द्वे मातृपितृशब्दयोः पूर्वोत्तरपदयाकारस्यार इति निपात्यते । मातरपितराभ्याम् । मातापितभ्याम् । एकशेषे तु पितरौ । उत्तरपदस्यारं नेच्छन्त्यन्ये ॥ वर्चस्कादिप्ववस्करादयः ॥३।२। ४८॥ कृतशपसाधुत्तरपदाः साधवः । अवस्करोऽनमलम् । अवकरोऽन्यः । गोष्पदम् । गोपदम् । हरिश्च- न्द्र ऋषिः । इरिचन्द्रोन्यः । बहुवचनमाकृतिगणवपतिपत्त्यर्थम् ॥ ऋडदित्तरतमरूपकल्पब्रुवचेलगोत्रमतहते वा इस्वश्च ॥३।२।६३ ॥ परंतः स्त्री स्व्येकार्थेषुत्तरपदेषु चकारात् पुंबच । पचन्तितरा । पचचरा । पचन्तीतरा । एवं तमादिषु । ब्रुवादयः कुत्साशब्दाः । ऋदुदिति किम् ? कुमारितरा ॥ एकार्थ इत्येव । पचन्तिहता ॥ उमः॥३१२ 1६४ ॥ परतः खियास्तरादिपु ब्रुवादिषु चोत्तरपदेषु एकार्येषु इस्वः । परसात् यमाप्तं पुंवद्भाव वाधते । गौरितरा। FAS ॐ56-5 13 ·REANSENSANSKRISRA-STRORISSNRNEk एवं तमादिषु । भोगवद्गौरिमतो नि ॥ ३।२।६५ ॥ छीप्रसयस्य तरादिषु प्रसयेषु ब्रुवादिषु चोत्तरपदेष्वेका- थेषु इस्वः । भोगवतितरा । गौरिमतितमा । भोगवतिरूपा । गौरिमसिकल्पा । भोगवतिबुवा ।' गौरिम- तिचेली । भोगवतिगोत्रा । गौरिमतिमता । भोगवतिहता । नाम्नीति किम् ? भोगवतितरा। भोगवत्तरा। भोगवतीतरा ॥ नवैकस्वराणाम् ॥ ३ । २ । ६६ ॥ ङयन्तानां तरादिषु बुंवादिपूत्तरपदेषु च स्येकार्थेषु इस्वः । त्रितरा । स्रोतरा । एकस्वराणामिति किम् ? कुटीतरा । डन्य इसेव । श्रीतरा । नित्यदितामनेकस्वराणामपीच्छन्सेके । तन्मते आमलकितरे- साधपि ॥ ऊङ॥३।२।६७॥ तरादिषु ब्रुवादिषुत्तरपदेषु च स्न्येकार्थेषु वा हस्वः । ब्रह्मबन्धुतरा । ब्रह्मवन्धू- तरा ॥ हविष्यष्टनः कपाले ॥३।२ । ७३ ॥ उत्तरपदे दीर्घः । अष्टाकपालं हविः । हविपीति किम् । अष्टकपालम् । कपाल इति किम् । अष्टपात्रं हविः । गवि युक्त ॥३।२ । ७४ ॥ अटन उत्तरपदे दीर्घः ॥ अष्टागवं शकटम् । अष्टौ गावो युक्ता अस्मिन्निति त्रिपदे वहुव्रीही उत्तरपदे द्वयोदिः । तत्र दीर्घत्वेनैव युक्तार्थप्रतीतेर्गतार्थलायुक्तशब्दनित्र- तिः॥ अथवा समाहारद्विगुः । तद्युक्तं शकटमष्टागवं साहचर्यादुपचारात् । युक्त इति किम् ? अष्टगवम् ॥नानि ॥ ३ ।२ । ७५ ॥ अष्टन उत्तरपदे दीर्घः । अष्टापदः कैलासः । नाम्नीति किम् ? अष्टदण्डः ॥ कोटरामश्रकासधकपुर- गसारिकस्य बणे ॥ ३ ।२ । ७६ ॥ उत्तरपदे दी| नान्नि ॥ कोटरावणम् । एवं मिश्रकादीनां पूर्व- पदस्थादियेव गले सिद्धे कृतणत्वस्य वनशब्दस्य निर्देशो णत्वमात्वसनियोगे एवेति नियमार्थः । तेनः कुवे- रवनम् ॥ अञ्जनादीनां गिरौ ॥३।२।७७ ॥ उत्तरपदे दी? नान्नि । अञ्जनागिरिः। नान्नीत्येव । अञ्जनस्य गिरिः अञ्जनगिरिः । वहुवचनमाकृतिगणार्थम् ॥ ऋषौ विश्वस्य मित्रे ॥ ३ । २ । ७९.॥ उत्तरपदे नाम्नि दीर्घः॥ विश्वामित्रो नाम ऋपिः ॥ नरे ॥ ३।२।८० ॥ विश्वशब्दस्य उत्तरपदे नाम्नि दीर्घः ॥ विश्वानरो नाम कश्चित् । नाम्नीत्येव । विश्वनरो राजा ॥ चितेः कचि ॥३।२।८३ ॥ दीर्घः । एकचितीकः ॥ स्वामिचिह्नस्याविष्टाष्ट- SAR ·९॥ FESSIRECE पञ्चभिमच्छिमच्छिद्रसुवस्वास्तिकस्य कर्णे ॥३२॥ ८४ ॥ उत्तरपदे दीर्घः॥ दाबाकणः पशुः । स्वामिचिस्येति किम् । लम्बकर्णः । विष्टादिवर्जनं किम् । विष्टकर्णः ॥गतिकारकस्य नहितिवृषिव्याधिरुचिसहितनौ कौ ॥३ ।२ । ८५ ॥ उत्तरपदे दीर्घः ॥ जपानत् ।' नींवत् । पावन । श्वावित् । नीरुक् । ऋजीषद् । परीतत् । जलासद् । गति- कारकस्येति किम् । पटुरुक् । केचित्तु रूजाषिच्छन्ति न रुचौ । तेन रुजिरुच्योर्मतभेदेन विकल्पः । अकिग्रहणादन्यत्र धातु- अहणे तदादिविधिस्तेनायस्कृतम् ॥ घञ्युपसर्गस्य बहुलम् ॥३।२।८६ ॥ उत्तरपदे दीर्घः । नील्लेदः । कचिन्न । निषादः । कचिद्विकल्पः। प्रतीवेशः । प्रतिवेशः । प्रतीपादः २ । कचिद्विषयभेदेन । प्रासादो गृहम् । प्रसादोऽन्यः । उपस: गैस्येति किम् ? चन्दनसारः । घनीति किम् । अवसायः । बहुलवचनादनुपसर्गस्यापि अपव्यपि च । दक्षिणापथः । क- चिदनुत्तरपदेऽपि विकल्पः । पूरुषः । पुरुषः। काशशब्दे च घमन्ते विकल्पः । नीकाशः। निकाशः ॥ नामिनः काशे ॥३।२।८७ ॥ उपसर्गस्याजन्ते उत्तरपदे दीर्घः । नीकाशः । वीकाशः । बहुलाधिकारानिकाश इसपि । नामिन इति किम् । प्रकाशः॥ दस्ति ॥३।२।८८॥ नाम्यन्तस्योपसर्गस्य दीर्घः ॥ नीत्तम् । सूत्तम् । द इति किम । वि- तीर्णम् । तीति किम् । मुदत्तम् । नामिन इत्येव । प्रत्तम् ॥ अपील्वादेर्वहे ॥ ३।२।८९ ॥ नाम्यन्तस्य उत्तरपदे दीर्घः । ऋपीवहम् । घान्ते तु ऋषीवहः । अपील्वादेरिति किम् । पीलुवहम् ॥ शुनः ॥ ३।२।९० ॥ उत्तरपदे दी. पः । वादन्तः । बाहुलकात् कचिदिकल्पः । श्वापुच्छम् । अपुच्छम् । कचिद्विषयान्तरे । श्वापदम् व्याघ्रादिः । शुनःपदं चपदम् । कचिन । वकल्पः । श्वमुखः ॥ एकादश षोडश षोडन् षोढा षडा ॥३।२ । ९१॥ विन्यष्टानां दात्रयोऽष्टाः प्राक्शतादनशीतिबहुव्रीहौ ॥३।२।९२ ॥ सङ्ख्यायामुत्तरपदे । द्वादश । त्रयोविंशतिः । अ- ष्टात्रिंशत् । द्विव्यनशीवीत्यादि किम् । यशीतिः। द्विवाः । माक्शतादिति किम् । द्विशतम् ॥ चत्वारिंशदादौ वा ॥ ३।२।९३ ॥ दियष्टानां पाक्शतादुत्तरपदे द्वारपोष्टा इत्येते आदेशा वाऽनशीतिबडबीहौ । वाचत्वारिंशत् । द्विचत्वा- ECTORRECORG RECRUICIRECORREEKRIS ·CHES २ रिंशत् । अयमत्वारिंशत् । निचत्वारिंशत् । अष्टाचत्वारिंशत् । अष्टचत्वारिंशत् । अनशीतिबाबीहावित्येव । मशीतिः । पूर्वेण नित्यं मासे विकल्पार्थम् ॥ हृदयस्य हलासलेखाण्ये ॥ ३।२।९४ ॥ हल्लासः । इल्लेखः । असभिधाना- शेखशन्दोऽणन्तो गृह्यते । तेन घअन्ते हृदयलेखः । हार्दम् । हयः । अणीत्येव सिद्ध लेखग्रहणं ज्ञापकम् । उत्तरपदा- धिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं न । तेन हृदयपरमलेखः। खित्यनव्ययस्पेत्यादौ तु असम्भवात् तदन्तविधिः। हृदय- शन्दपर्यायेण हच्छन्देनैव सिद्ध हृदादेशविधानं लासादिषु हृदयशब्दप्रयोगनिवृत्यर्थम् । अन्यत्र तूभयम् । सौहार्यम् । सौहदप्यम् ॥ पदः पादस्याज्यातिगोपहते ॥३।२।९५॥ पदाजिः । पदातिः । अत एव निर्देशादजेवीं न । पदगः । पदोपहतः । कथं दिग्धपादोपहत इति । उत्तरपदसभिधापितेन पूर्वपदेन पादशब्दस्य विशेषणात् ॥ हिमहति- काषिये पदू ॥३।२ । ९६ ॥ हिमादिषुत्तरपदेषु पादसम्बन्धिनि ये च पादस्य । पद्धिमम् । पद्धतिः । पत्कापी । पयाः शर्कराः । कथं पाथम् । पाचार्य इति निपातनात् । पादसम्बन्धिनि य इति किम् । द्विगुसमाससम्बन्धिनि मा भूव । द्विधम् । यद्वा पाण्यङ्गवचनस्य पादशब्दस्यानुवर्जनानः। अन्ये तु गोपहतयोरपीच्छन्ति । पद्गः।पदुपहतः । हा- स्तिपद इति तु कौपिञ्जलहास्तिपदादणिति निर्देशात् ॥ ऋचः शसि ॥३।२।९७॥ पादस्य पत् । गायत्री पच्छः शंसति । ऋच इति किम् । पादशः श्लोकं वक्ति । द्विशकारपागत् ऋचः पादान् पश्येत्या न ॥शब्दनिष्क- घोषमित्रे वा ॥ ३ ॥२॥९८ ॥ पादस्य पत् । पच्छन्दः । पादशब्दः । पनिष्कः । पादनिष्कः । पद्धोषः। पादघोषः ॥ नस् नासिकायास्ताक्षुद्रे ॥३।२।९९ ॥ नस्त: । नाक्षुद्रः॥ उदकस्योदः पेषंधिवासवाहने ॥३।२ । १०४ ॥ उदपेषं पिनष्टि । उदधिर्घटः । उदवासः । उदवाहनः । अनामाथै वचनम् । नाम्न्युत्तरेणैव सिद्धम् ॥ वैक- व्याने पूर्थे ॥ ३।२।१०५ ॥ उचरपदे उदकस्योदः । उदकुम्भः । उदककुम्भः । व्यञ्चन इति किम् । उदकाम- पम् । एकेति किम् । उदकस्थालम् । पूर्य इति किम् ? उदकदेशः । मन्धौदनसक्तुपिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहे LOCALC-SC-LCIPSC-CLCBLOLLOLLIOLO A-SA ·भा अब वा ॥३।२।१०६ ॥ उदमन्थः । उदकमन्थः । इत्यादि । अपूव्र्यो यनः ॥ नाम्न्युत्तरपदस्य च ॥३१२। १०७ ॥ उदकस्य पूर्वपदस्योदः । उदमेघः । उदधिः । लवणोदः । कालोदः॥ ते लुग्वा ॥३।२।१०८॥ पूर्वो- तरपदे नानि । सत्यभामा । सत्या । भामा । शब्दसाम्येऽपि प्रकरणादेरर्थविशेपनिश्चयः ॥ दुव्यन्तरनवणापैस- र्गादप ईए ॥ ३ । २ । १०८॥ द्वीपम् । अन्तरीपम् । नीपम् । समीपम् । उपसर्गादिति किम् । खापः । अनवणति किम् ? पापम् ॥ अनोर्देश ऊप् ॥ ३।२ । ११० ॥ अपः । अनूपो देशः । देश इति किम् । अन्वीपं वनम् । कथं कूपः सूपः यूपः । पृषोदरादित्वात् ॥ खित्यनव्ययारुषो मोऽन्तो इस्वश्च ।। ३।२।१११ ॥ खरस्योंत्तरपदे । शंमन्यः । पुंवद्भावो इखत्वेन परत्वाद् बाध्यते । कालिंमन्या । अरुंतुदः । खितीति किम् । ज्ञमानी । अनव्ययेति किम् । दोपामन्यमहः । अव्ययमतिषेधात् खिति तदन्तग्रहणम् । अरुग्रहणादनव्ययस्य व्यञ्जनान्तस्य न गीर्मन्यः । कृद्र- हणे गतिकारकस्यापि ग्रहणात् कूलमुद्रुजः ॥ सत्यागदास्तो कारे ॥३।२।११२॥ मोन्तः । सत्यकार: । अगदकारः । अस्तुकारः ॥ लोकम्पृणमध्यन्दिनानभ्याशमित्यम् ॥३।२ । ११३ ।। एते. कृतपूर्वपदमान्ता नि: पात्यन्ते । अन्ये तु मीणातेर्णिगन्तस्याचि इस्वत्वं निपात्य लोकंपिण इत्युदाहरन्ति । कश्चित्त्वकृतहस्वमेव मन्यते लोकंमीण इति ॥ भ्राष्ट्राग्नेरिन्धे ॥ ३ । २ । ११४ ॥ मोऽन्तः॥ भ्राष्ट्रमिन्धः । अनिमिन्धः ॥ अगिलाद्गिलगिल- गिलयोः ३।२।११५ ॥ मोन्तः । तिमिङ्गिलः । तिमिलिगिल:-। अगिलादिति पर्युदासाद् व्यञ्जनान्तान्न। धूर्गिलः । अगिलादिति किम् । तिमिशिलगिलः । अगिलादिति तु निषेधो गिलान्तस्यापि निवृत्यर्थः ॥ भद्रोष्णात् करणे ॥ ३ । २ । ११६ ॥ मोन्तः । भद्रकरणम् । उष्णकरणम् ॥ नवाऽखित्कृदन्ते रात्रेः ॥३।२।११७ ॥ मोऽन्तः । रात्रिचरः । रात्रिचरः। रात्रिकरणम् । रात्रिकरणम् । खिद्वननं किम् । रात्रिम्मन्यमहः । कृदन्तेति किम् । रात्रिमुखम् अन्तेति किम् । रात्रयिता । इदमेवान्तग्रहणं ज्ञापकम् । इहोचरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययस्यैव ग्रहणं न तदन्तस्य ·RECE * MERECCCCESSFECE । तेन कालाच त्यत्र नं तदन्तग्रहणम् । योगविभागातु तीर्थंकरः तीर्थकर इत्यपि सिध्यति ।। धेनो व्यायाम् ॥३ । २। ११८ ।। मोऽन्तो वा । घेर्नुभन्या । धेनुभव्या । केचित्तु नित्यमिच्छन्ति । अषष्ठीतृतीयादम्याहोऽर्थे ॥३॥ २ । ११९ ॥ वा । अन्यदर्थः । अन्यार्थः । षष्ट्यादिवर्जन किम् ? । अन्यस्य अन्येन वा अर्थः अन्यार्थः ॥ आशीरा- शास्थितास्थोत्सुकोतिरागे ।। ३ । २ । १२० ॥ वेति निवृत्तं पृथग्योगात् । अषष्य्यतृतीयादन्यादः । अन्यदाशीः। अन्यदाशा । अन्यदास्थितः। अन्यदास्था । अन्यदुत्सुकः अन्यदूतिः । अन्यद्रागः । अषष्ठीतृतीयादित्येव । अन्यस्याः न्येन वाऽऽशीरन्याशीः ॥ ईयकारके ॥३।२ । १२१ ॥ पृथंग्योगादपष्ठीतृतीयादिति निवृत्तम् । अन्याद् दोन्तः । अन्यदीयः । अन्यत्कारकः ॥ नात् ॥३॥ २ ॥३२५॥ उत्तरपदे । अचौरः । अकारः किम् ? । पामनपुत्रः । उत्तरपदे किम् । न भुङ्क्ते ॥ त्यादौ क्षेपे ॥३।२।१२६ ॥ पदे नमत् । अपचसि त्वं जाल्म । सादौ किम् ? । न पाचको जाल्मः । क्षेपे किम् ?। न पचति चैत्रः । क्षेपे नमः श्रवणनित्यर्थमनुत्तरपदार्थं च वचनम् ॥ नगोमाणिनि वा ॥३ ।२।१२७ ॥ नगः । अगः । गिरिः । अपाणिनि किम् । अगोऽयं शीतेन ॥ नखादयः॥३।२ । १२८ ॥ नखः । नभ्राट् । नवेदाः । नासत्यौ । न न भ्राजते इति नभ्राद् इति तु पृषोदरादित्वात् । एवं नपामपुंसकं नाचिकेत इसादयः । अत एव निपातनात् स्त्रीपुंसयोः पुंसकादेश, किन ज्ञापनार्थो जुहोत्यादौ, इत्यादि । बहुवचनादाक- तिगणोऽयम् । तेन नास्तिकः । नभ इत्यादि ॥ अन् स्वरे ॥३।२ । १२९ ॥ ना उत्तरपदे । अनन्तो जिनः । अ- नादिः । अन् इति खरूपनिर्देशाद् द्वित्त्वनलोपौ न ॥ कोः कत्तत्पुरुषे ॥ ३ । २ । १३० ॥ खरे । कदवः । तत्पु. रुपे किम् । कूष्ट्रो देशः । खर इत्येव । कुब्राह्मणः ॥ रथवदें ॥ ३।२।१३१॥ कोः कन् । कद्रयः । कद्वदः । तत्पुरुष एवेच्छन्त्येके । अन्यत्र कुरथो राजा ॥ तृणे जातौ ॥३।२।१३२ ॥ कोः कत् । कत्तॄणा रोहिपाख्या तृणजातिः जाताविति किम् । कत्तृणानि । कत्रिः ॥.३।२।१३३ ॥ को: किमो वा । कत्रयः । किमो नेच्छन्त्यन्ये ॥ किंत्रयः । MISARSH ·पा. RECECREECRESOLASS- त्रावित्येव सिद्ध कत्रीति करणं किमोऽपि परिग्रहार्यमिति न्यासः ॥ काक्षपयोः ॥३।२।१३४ ॥ काक्षः। काप- थम् । अनीपदार्थ पचनम् ॥ साकोऽपि भवति । पथीति निर्देशादव्युत्पन्नपथशब्दे न कुपथः॥ पुरुषे वा ॥३१२ । १३५ ॥ को का । कापुरुषः । कुपुरुषः । अनीषदर्थे इदम् । ईपदर्थे तु परत्वानित्यमेव । तत्रापि विकल्प एवेति क- श्चित् ।। अल्पे ॥३॥२॥ १३६ ॥ कोरुत्तरपदे का । कामधुरम् । खरादावपि परत्वादीषदर्थे कादेश एव । काम्लम् ॥ काकवी वोष्णे ॥३।२।१३७॥ कोः । कोष्णम् । कवोष्णम् । पक्षे । यथाप्राप्तम् । कदुष्णम् । बहुव्रीही तु कूष्णो देशः। अन्यस्त्वनावपीच्छति । कामिः । कवामिः । कदमिः ॥ कृत्येऽवश्यमो लुक् ॥३।२।१३८ । अव- श्यकार्यम् । कृत्य इति किम् । अवश्यं लावकः ॥ समस्ततहिते या ॥ ३ ॥२।१३९ ॥ लुक् । सततम् । सन्ततम् । सहितम् । संहितम् ॥ तुमश्च मनकामे ॥३।२।१४०॥ समश्च लुझ । भोक्तुमनाः । गन्तुकामः । समनाः । सकाम: । सहशब्देनापि सिद्धौ समः श्रुतिनिहत्त्यर्थं वचनम् ॥मांसस्यानधनि पचि नवा ॥३।२। १४१ ॥ लुक् । मांस्पचनम् । मांसपचनम् । मांस्पाकः । मांसपाकः । अनड्यनीति किम् । मांसपक्तिः॥ दिक्शन्दात् तीरस्य तार: ॥३।२।१४२॥ वा ॥ दक्षिणतारम् । दक्षिणतीरम् ॥ सहस्य सोऽन्याथें ।।३ । २ । १४३।। उत्तरपदे वा ॥ पुत्रेण सह सपुत्रः । सहपुत्रः । अन्यार्थे किम् । सहजः । सहकृत्वमियः । प्रियसहकृत्वा इत्यत्र बहुव्रीहौ यदुत्तरपदं तस्मिन् परे विधानात् सादेशो न ॥ नाम्नि ॥३।२।१४४ ॥ योगारम्भादेति निवृत्तम् ॥ अन्या उत्तरपदे सहस्य सः । सा- श्वत्थं वनम् । अन्यार्थ इत्येव । सहदेवः ॥ अदृश्याधिके ॥३१२ । १४५ ।। उत्तरपदेऽन्यार्थे सहस्य सः। सामिः कपोतः। सद्रोणा खारी । नित्यार्थमिदम् ॥ ग्रन्थान्ते ॥३॥२॥ १४७॥ उत्तरपदेऽव्ययीभावे सहस्य सः । सकलं ज्योतिपमधीते । कलादिशब्दाः सहचाराद्रन्थवाचिनः । कालार्थमिदम् ॥ नाशिष्यगोवत्सहले ॥ ३.२ । १४८॥ उत्तरपदे सहस्य सः । स्वस्ति गुरवे सहशिष्याय । भद्रं सहसवायाचाऱ्यांय । आशिपि किम् । सपुत्रः । गवादिवजन RECAREERS ·HBACCAREERASARECORGERes किम् । स्वस्ति तुभ्यं सगवे २ । सवत्साय २ । सहलाय २ ॥ समानस्य धर्मादिषु ॥३।२।१४९ ।। उत्तरपदेषु सः॥'सधर्मा । सनामा । बहुवचनादाकृतिगणोऽयम् । अन्ये तु धर्मादिषु वचनान्तेषु नवम् विकल्पमिच्छन्ति । अपरेतु नामादिपु द्वादशस्खेव नित्यमिच्छन्ति । अन्ये तु नैवेच्छन्ति । सधर्मादिशब्दांस्तु सहशब्दन समानपर्यायेण साधयन्ति । समानशब्दप्रयोगे तु समानधर्मेत्यायेवेति मन्यन्ते । सोदर्यसतीथ्यौँ तु वक्ष्यमाणनिपातनात् ॥ सब्रह्मचारी ॥३।२ । १५० ॥ निपात्यते । समानो ब्रह्मचारी समाने ब्रह्मणि व्रतं चरति वा सब्रह्मचारी । निपातनाद् व्रतशब्दस्यापि लो- ॥ दग्दृशदृक्षे ॥॥३।२ । १५१ ॥ उत्तरपदे समानस्य सः ।। सदृक् । सदृशः । सदृक्षः। दृशक्षसाहचर्यात् टक्सक्सहचरितकिवन्तस्यैव दृशो ग्रहणादिह न । समाना हक् समानहक् ॥ अन्यत्यदादेराः ॥३।२। १५२ ।। दृग्दृशक्षेपूत्तरपदेषु । अन्यादृग् । अन्यादृशः । अन्यादृक्षः । त्यादृक् । त्यादृशः। त्याहक्षः॥ " यत्तदेतदो डावादिः" इति डावतो यावान् तावान् एतावान् भविष्यति ॥ इदंकिमीकी ॥३॥२॥१५३॥ दृगादावुत्तरपदे । ईदृक् । की। " इदं किमोऽतुरिय किय् चास्य " इति इयान्, कियान् , इति भविष्यति ॥ पृषोदरादयः ॥३।२।१५५ ॥ नि- पात्यन्ते । पृषोदरम् । बलाहकः । शकन्धुः । कर्कन्धुः । कुलटा इत्यादि । बहुवचनमाकृतिगणार्थम् । “वर्णागमो वर्णवि- पर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ । धातास्तदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविषं निरुक्तम्॥१॥"॥वावाप्यास्तनि- क्रीधाग्नहोर्चपी ॥३।२ । १५६॥ यथासङ्ख्यम् । वर्तसः । अवतंसः। वक्रयः । अवक्रयः । पिधानम् । अपिधानम् । पिनद्धम् । अपिनद्धम् । धातुनियमं नेच्छन्त्येके । पृपोदरादिममञ्च एषः । तेन शिष्टप्रयोगोऽनुसरणीयः ॥ समासे- मेः स्तुतः ॥२।३ । १६ ।। सस्य पः । अमिष्टुत् ॥ ज्योतिरायुया च स्तोमस्य ॥२।३ । १७॥ अग्नेश्च परस्य सस्य षः समासे । ज्योतिष्टोमः । आयु:ष्टोमः । अनिष्टोमः ॥ निनद्याः स्नातेः कौशले ॥२।३ । २०॥ समासे सस्य पः। निष्णः । निष्णातः । नदीष्णः । नदीष्णातः । नद्याः स्वातस्य नेच्छन्त्येके । कौशले किम् । नि- PRORISTRISANERISTRIERSPIRHRISS RECESSA ·भा KE ॥ SANSANSALI-SHIRSANSAR स्नातः । नदीनः ॥ प्रतेः स्नातस्य सूत्रे ॥२॥३॥ २१ ॥ सस्य षः समासे । प्रतिष्णातं सूत्रम् ॥ स्नानस्य ना. म्नि ॥२ । ३ । २२ ॥ मतेः सस्य प..समासे सूत्रे । प्रतिष्णानं सूत्रम् । नाम्नि किम् । प्रतिस्नानमन्यत् ॥ वे स्त्रः॥ २ । ३ ॥ २३ ॥ सस्य षः समासे नानि । विष्टरो वृक्षः । नानीत्येव । विस्तरो वचसाम् ॥ आभनिष्टान: ॥२॥ ३ । २४ ॥ निपात्यते नानि । अभिनिष्टानो वर्णः । विसर्गस्यैषा संज्ञा । वर्णमात्रस्यत्यन्ये । नान्नीत्येव । अभिनि- स्तानो मृदङ्गः ॥ गवियुधेः स्थिरस्य ॥२॥३॥ २५ ॥ सस्य पः समासे नान्नि । गविष्ठिरः । युधिष्ठिरः ॥ एत्यकः ॥ २ । ३ ॥ २६ ॥ नाम्यन्तस्थाकवर्गात्सस्य पा समासे नानि ॥ हरिषेणः । एति किम् । हरिसिंहः । नाम्नीसेव । पृथुसेनः । अकः किम् । विष्वक्सेनः ॥ भादितो वा ॥२ । ३ । २७ ॥ सस्य पः समासे नाम्नि एकारे ॥रोहिणिपणः । रोहिणिसेनः । इतः किम् । पुनर्वसुपेणः ॥ विकुशमिपरेः स्थलस्य ॥२।३।२८ ॥ सस्य पः समासे । नाम्नीति निवृत्तम् । विष्ठलम् । कुष्ठलम् । शमिष्ठलम् । इखशमीशब्दनिर्देशादी- पन्तिान । शमीस्थलम् । दीर्घादप्येके । परिष्ठलम् । एभ्य इति किम् । भूमिस्थलम् ॥ कपेर्गोत्रे ॥२।३॥ २९ ॥ स्थलस्य सस्य समासे प॥ कपिष्ठलो नाम गोत्रस्य प्रवर्तयिता । गोत्रमिह लौकिकं गृह्यते । लोके चाचपुरुषा येऽपत्य- सन्ततः भवयितारो यन्नान्नाऽपत्यसन्ततिय॑पदिश्यते तेऽभिधीयन्ते । गोत्रे किम् । कपीनां स्थलं कपिस्थलम् ॥ ऽम्याम्पसव्यापदित्रिभूम्यग्निशेकुशकुकामञ्जिपुनिवर्हिःपरमेदिवेः स्थस्य ॥२।३। ३०॥ सस्य पः समासे । गोष्ठम् । अम्बाष्ठः । ड्यापो बहुलं नान्नीति इस्खत्वे, अम्बष्ठा, श्लिष्टनिर्देशादुभाभ्यामपि । आम्वष्ठः । सव्यष्ठः इत्यादि । परमेष्ठः दिविष्ठः इत्यत्र अत एव निपातनात् सप्तम्या अल्लुप् ॥ तत्पुरुषे कृतीति तु नेनसिखस्येति प्रतिषेधानोपतिष्ठते ॥ निर्दुस्सो सेधसन्धिसानाम् ॥२।३ । ३१ ।। सस्य प. समासे । निषेधः । दुःषेधः । मु पेधः । इत्यादि । प्रष्टोऽयगे ॥ २।३ । ३२ ॥ निपासते । प्रष्ठः । प्रस्थोऽन्यः । भीरुष्ठानादयः ।।२।३।३३ RRORISTSHRIST ·RECECREENERANSCORRECIPE ॥ भीष्टानम् । अङ्गुलिपङ्गः । अङ्गुलिपा यवागू। समास इत्येव । भीरो स्थानमित्यादि. [ बहुवचनमाकृति- गणार्थम् ॥ निष्प्राग्रेऽन्तः खदिरकार्यानशरेक्षुप्लक्षपीयूक्षाम्यो वनस्य ॥२ । ३ । ६६ ॥ नस्य णः ॥ नि- णम् । प्रवणम् । इत्यादि । कार्यवणमिसत्र वचनसामर्थ्याच्छकारव्यवधानेऽपि णवम् । बहुवचनं व्याप्ययम् । तेन संज्ञायामसंज्ञायां च भवति । अन्यथा कोटरमित्रकसिध्रकेसादिनियमवलेन संज्ञायां न स्यात् ॥ वित्रिस्वरौषधि- क्षेभ्यो नवानिरिकादिभ्यः ॥२ । ३ । ६७ ॥ वनस्य नस्य णः । दूर्नावणम् । दूर्वावनम् । नीवारवणम् । नीवार- वनम् । शिवणम् । शिगुवनम् । शिरीपवणम् । शिरीपवनम्। ओपयः फलकान्ता लता गुल्माश्च वीरुधः॥ फली वनस्पति- यो क्षाः पुष्पफलोपगामा॥" इति यद्यपि भेदोऽस्ति तथाऽप्यतिबहुलार्थबहुवचनवलाद् वृक्षग्रहणे वनस्पतीनामपि ग्रहणम् अत एव यथासंख्यमपि न । तथा संज्ञायामसंज्ञायां च भवति । द्वित्रिखरेति किम् । देवदारुवनन् । ओपधिशेभ्य इति किम् । विदारीवनम् । अनिरिकादिभ्य इति किम् । इरिकावनम् । मिरिकावनम् । इत्यादि ।इरिकादिराकृतिगणः । इरि- कादिवर्जनाद्विशेषाणामेव विधिः, तेनेह न । द्रुमवनम् ॥ गिरिनद्यादीनाम् ॥ ३ । ३ । ६८ ॥ नस्य णो वा ॥ गिरि- णदी। गिरिनदी । गिरिणखः । गिरिनखः । इसादि, बहुवचनाद्ययादर्शनमन्यत्रापि ॥ पानस्य भाक्करणे ॥ २।३ ।६९ ॥ पूर्वपदस्थेभ्यो रघुवर्णेभ्यः परस्य नस्य णो वा ॥ क्षीरपाणम् । क्षीरपानं भाजनम् । भावकरण' इति किम् । शोरपानो घोपः ॥ देशे ॥२।३।७० ॥ पूर्वपदस्थाद्रपुवर्णात् पानस्य नस्य नित्यं णः । क्षीरपाणा उशीनरा तात्स्थ्यान्मनुष्याभिधानेऽपि देशो गम्यते । देश इति किम् । क्षीरपाना गोपालकाः ॥ योगविभागानवेति 'निवृत्तम् ॥ ग्रामामानियः ॥२।३।७१ ॥ नस्य णः। ग्रामणीः । अग्रणीः ॥ वाधावाहनस्य ॥२।३ । ७२ ।। वोढव्यं वायम् । तदाचिनो रेफादिमतः पूर्वपदाद्वाइनस्य नस्य णः । इक्षुवाहणम् । उद्यतेऽनेनेति. कहनम् । तस्मात् स्वार्थिक प्र- शायण, अबो का निपातनादुपान्त्यदीर्घत्वम् । वाह्यादिति किम् । सुरवाहनम् । नरवाहनम् । अतोऽहस्य ॥ २।३ । - -- -- ·प्रभा. SHRESC ॥ ३॥ RECORROREACRORE ७३ ॥रेफादिमतः पूर्वपदानस्य णः। पूर्वाहन अत इति.किम् । निरकः । अह इत्यकारान्तनिर्देशादिद न । दीर्घाडी शरत् ॥ वोत्तरपदान्तनस्यादेरयुवपकाहा ॥२.१.३ । ७५ ॥ पूर्वपदस्थादधृवर्णानस्य णः । ब्रीहिवापिणौ । बी- हिवापिनौ । व्रीहिवापाणि । व्रीहिवापानि कुलानि । प्राहिण्वन् । पाहिन्नन् । बहुलवचनादनाम्नापि समासः। समासे हि पूर्वोत्तरपदव्यवहारः । पुरुषवारिणी इत्यत्र तु परमपि विकल्पं वाधित्वाऽन्तरङ्गत्वानित्यं णत्वम् । व्रीहिवापेण । व्रीहीवा- पेन । अनन्त्यस्येत्यधिकारान्न, माषवापान् । उत्तरपदेति किम् । गर्गभगिणी । अन्तेति किम् । गर्गभगिनी । नेह न- कारीऽन्तः किन्तु डीमत्ययः । न चैव माषवापिणीत्यत्र विकल्पो न पामोति नस्योत्तरपदत्वाभावादिति वाच्यम् । गति- कारकोपपदानामिति न्यायेन डीमत्ययात्मागेव समासात् । विभक्त्यन्तत्वाभावेऽपि रूढत्वादुत्तरपदत्वम् । अयुवपकार इति किम् । आर्ययूना । प्रपकेन । दीर्घाही शरद । अलचटतवर्गशसान्तर इसेव । गर्दभवाहिनौ ॥ वेदूतोऽनव्ययदी- चूडीयुवः पदे॥२।४।९८ ॥ इख उत्तरपदे । लक्ष्मिपुत्रः । लक्ष्मीपुत्रः । ब्रह्मबन्धुपुत्रः २ । ईदूत इति किम् । खट्वापादः । अव्ययादिवर्जनं किम् । काण्डीभूतम् । शकहूपुत्रः । कारीपगन्धीपुत्रः । गार्गीपुत्रः । श्रीकुलम् । भूकुलम् ॥ ज्यापो बहुलं नानि ॥२।४।९९ ॥ उत्तरपदे इस्वः ॥ भरणिगुप्तः । शिलवहम् । कचिद्विकल्पः । रेवतिमित्र: 1 रेवतीमित्रा..कचिन्न, नान्दीमुखम् । फल्गुनीमित्रः ॥ त्वे ॥२।४ । १०० ॥ यावन्तस्य बहुलं इस्वः । रोहिणि- त्वम् । रोहिणीत्वम् । अजत्वम् । अजात्वम् ।। भ्रुवोञ्च कुंसकुट्योः॥२।४।१०१॥ इस्व उत्तरपदयोः। भ्रुकुंसः । भ्रकुंसः । भृकुटिः । भ्रकुटिः । भूकुंसभ्रूकुटिशब्दावपीच्छन्त्यन्ये ॥मालेषीकेष्टकस्यान्तेऽपि भारितूलचिते ॥२॥ ४.१.१०२ ॥ उत्तरपदे इस्वः । मालभारी । उत्पलमालभारी । मालभारिणी । इपीकतूलम् । मुझेषीकतूलम् । इष्टकचितम् । पकेष्टकचितम् । इदमेवान्तग्रहणं ज्ञापकम् । ग्रहणवता नाम्ना न तदन्तविषिरिति । तेन दिग्धपादोपहत:- सौत्रनाडिरित्यादि सिद्धम् ॥ गोण्या मेये॥२ । ४...१०३ । इस्वः । गोण्या मिता गोणिः । अस्य मानवाचित्वेऽ.. INSISTRIBAIRECRPRISROPIERS ·BREGES PHISHEKISIS RECESSI-RIGINEERecc पि.उपचारान्मेये वृत्तिः । मेय इति किम् । गोणी । इति समासाश्रयविधयः ॥ कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपा::पञ्च वृत्तयः परार्थाभिधायिनी वृत्तिः । विग्रही वृत्त्यर्थपतिपादक वाक्यम् । स च लौकिकोऽलौकिकश्चेति द्विधा । लौकिको यथा, राज्ञः पुरुष इति । अयं साधुः परिनिष्ठितत्वात् । अ- लौकिका, राजन् अस् पुरुष स् इति । अयञ्च प्रयोगानहत्वादसाधुः । समासः कचिनित्यः कचिद्वैकल्पिकश्च । अवि- ग्रहः खघटकयावत्पदाघटितविग्रहो वा.नित्यसमासः । यथा उन्मत्तगङ्गम् । हरौ इति अधिहरि । इत्यादि । तदितरो वै- कल्पिकः । यथा राज्ञः पुरुषः, राजपुरुष इसादि । समासश्चतुर्कैति तु प्रायोवादः । वहुव्रीयव्ययीभावतत्पुरुषद्वन्द्वाधि- कारवहिर्भूतानामपि विस्पष्टपटुरित्यादीनां समासानां विधानात् । पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः । उत्तरपदार्थप्रधानस्त- पुरुषः । अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः । उभयपदार्थप्रधानो-इन्द्रः। इसपि प्रवादः मायोऽभिमाय एव । शाकमति उ- न्मत्तगङ्गमित्यायव्ययीभावे निष्कौशाम्बिरित्यादौ तत्पुरुषे त्रिचतुरा इत्यादिबहुव्रीही पाणिपादमित्यादिद्वन्द्वे च तत्त्वा- भावात् । किन्तु वक्ष्यमाणरीत्या षड्विधाः समासाः। स्याधन्तस्य स्याद्यन्तेन, राजपुरुपः । त्याधन्तेन, अनुव्यचलत् । नाम्ना, कुम्भकारः । धातुना, अजस्रम् । त्यायन्तस्य त्याधन्तेन अश्नीतपिवता । स्यायन्तेन, कुरुकटः । तत्पुरुषविशेष: कर्मधारयः । तद्विशेषो द्विगुः । अनेकपदर द्वन्द्ववहुव्रीह्योरेव । तत्पुरुषस्य कचिदेव । वहुव्रीहिदिविधः । तद्गुणसंविज्ञानो- ऽतगुणसंविज्ञानश्च । अवयवार्यः क्रियान्वयी यस्य स आधः । यथा, लम्बकर्ण आगच्छतीति । तदितरो द्वितीयः, यथा, दृष्टसागरः । नात्रावयवार्थस्य क्रियान्वयितम् ॥ इति सर्वसमासशेषः ।। ॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसरिविजयसिंहस्रिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेतद्धि: चन्द्रापरनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तवासिसविनशाखीयतपोगच्छा- चार्यश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायां हेममभायां समासप्रकरणम् ।। FिSARN ·॥ अथ तद्धिताः॥ CASH तचितोऽणादिः॥६।१।१॥ वक्ष्यमाणाः । औपगवः ॥ वाऽऽद्यात् ॥६॥ १।११॥ पदद्वयमधि- धिकृतं स्यात् । तेन पक्षे वाक्यं समासश्च । सूत्रादौ च निर्दिष्टात्मय॑यः ॥ प्राग्जितादण् ॥ ६ । १ । १३ ॥ पादत्रयं यापत् येऽर्थास्तेपु वा । औपगवः । माजिष्ठम् ॥ वृद्धिः स्वरेष्वादेफ्रिति तद्धिते ॥ ७।४।१॥ प्रकृतेः । दो- क्षिः । भार्गवः ॥ धनादेः पत्युः ॥ ६॥ १ ॥ १४ ॥ मानिनीयेऽर्थेऽण् ॥ अवर्णवर्णस्य ॥ ७॥ ४॥ ६८ ॥ अप- दस्य तद्धिते लुक् ॥ धानपतः । आश्वपतः ॥ अनिदम्यणपादे च दित्यदित्यादित्ययमपत्युत्तरपदाच्या ॥ ६ । १॥ १५ ॥ माग्जितीयेर्थेऽपत्याद्यर्थे । दैत्य । आदित्यः । आदित्य्यः । याम्यः। प्राजापत्यः। अपवादे च, आदित्यः । अत्र परत्वात् इन् स्यात् । ज्योहि माग्जितीयमणं वाधित्वा सावकाश इत्यणपवादग्रहणम् । अण्ग्रहणं किम् । वास्तोष्पत्यभार्यः । असत्याग्रहणे खापवादविषयेऽप्यस्य समावेशे वास्तोष्पत्याभार्य इति स्यात् । अनिदमीति किम् .. आदितीयम् ।। बहिषष्टीकण् च ॥ ६।१।१६ ।। व्या प्राग्जितीयेऽर्थे । प्रायोऽव्ययस्य ॥७।४। ६६ ॥ तद्धितेऽपदस्यान्त्यखरादेलुक् । वाडीकः । वाणः ॥ कल्यग्नेरेयण् ॥६।१।१७॥ माग्जितीयेऽर्थेऽनिदम्यणपवादे च । कालेयम् । आग्नेयम् । अणपवादे च कालेयम् । आग्नेयम्, अत्र रूप्यमयटौ स्याताम् ॥ पृथिव्या नाञ् ॥ ६१ । १८॥ पार्थिवः । पार्थिवा । पार्थिवी । अणपवादे च पार्थिवः । अत्रण स्यात् ॥ उत्सांदरम् ॥६।१ । १९ ॥ औत्सम् । औदपानम् । अणपवादे च उत्सस्पापत्यम् औत्सः इत्यादौ इनेयणकञ् च स्युः ॥ वष्कयादसमासे ॥६ ।१।२०॥ अञ् । वाष्कयः । असमास इति किम् । सौवष्कयिः अत्र ॥ देवायञ् च ॥६॥३॥ २१॥ अञ् दैव्यम् । दैवम् ॥ अस्थानः।।६।१।२२ ।। अश्वत्थामः ॥ इत्यपत्यादिनाग्जितीयार्थसाधारणाः प्रत्ययाः॥ द्वि- FASARATI - ·******** वृद्धे । नाडायन: । घारायणः । आमुण्यायणः । दण्डिहस्तिनोरायने ॥ ७॥ ४ ॥ ४५ ॥ अन्त्यस्वरादेर्लग्न ॥ दा- ण्डिनायनः ॥ हास्तिनायन। वृद्ध इत्येव । नाडि। यभिमः ॥६।१। ५४ ॥ वृद्धे यून्यायनण् । माायणः। दाक्षा- यणः ॥ हरितादेरलः॥६।१। ५५॥ विदाधन्तर्गणो हरितादिः ॥ वृद्धे योऽञ् तदन्तायुम्यायनण् । हारितायनः । कैन्दासायनः।। कोष्टुशलढोलक च ॥६।१।५६ ॥ वृद्धे आयनण् । क्रौष्टायनः। शालङ्कायनः। दर्भकृष्णाग्निशर्मरण- शरद्वच्छुनकादाग्रायणब्राह्मणवार्षगण्ययाशिष्ठभागववात्स्ये॥६॥ १॥ ५७॥ वृद्धे यथासंख्यमायनण। दार्भायण आग्रायणः । काष्र्णायनो ब्राह्मणः । आनिशर्मायणो वागण्यः । राणायनो वाशिष्ठः । शारद्वतायनो भार्गवः । शौनकायनो वात्स्यः। अन्यत्र दार्भिरित्यादि ॥ जीवन्तपर्वतादा ॥ ६॥ १।५४॥ वृद्धे आयनण् । जैवन्तायनः। जैवन्तिः। पार्व- तायनः । पार्वतिः वृद्ध इत्येव । जैवन्तिः॥ द्रोणांद्वा॥ ६ ॥ १॥ ५९॥ अपत्यमाने आयनण् । द्रौणायनः । द्रौणिः॥ * * शिवादेरण॥ ६॥ १।६० ॥ अपत्ये । इआदेरपवादः । शैवः । पौष्ठः॥ ऋषिवृष्ण्यन्धककुरुभ्यः॥६।१।६१॥ अपत्येऽण् । वाशिष्ठः। वैश्वामित्रः । गौतमः । वासुदेवः । श्वाफल्कः । नाकुलः । दौर्योधनिस्तु क्रियाशब्दत्वात् । वाहा- दिखायौधिष्ठिरिः आर्जुनिः ॥ कन्यात्रिवेण्याः कनीनत्रिवणं च ॥ ६।१।६२ ॥ अपत्येण । कानीनः। त्रैवणः॥ शुङ्गाभ्याम्भारद्वाजे ॥६।१।६३॥ अपत्येऽणं । शौङ्गो भारद्वाजः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया सिद्धे एयण्वाधनार्थ- द्विवचनेन स्त्रीलिङ्गः शुङ्गाशब्द उपादीयते ॥ विकर्णच्छगलाद्वात्स्याये॥६।१।६४॥ अपत्येऽण् । वैकर्णः। छागलः॥ णश्च विश्रवसो विश्लुक् च वा ॥६।१ । ६५ ॥ अपत्येऽण् । वैश्रवणः। रावणः। आदेशार्थं वचनम् । एवमुत्तरत्र ॥ संख्यासंभद्रान्मातुर्मातुर् च ॥ ६।१। ६६ ॥ अपऽत्येण् । द्वैमातुरः। सामातुरः। भाद्रमातुरः ॥ संबन्धिनां सम्बन्धे ॥ ७ । ४ । १२१ ॥ संवन्धिशब्दानां यत्कार्यमुक्तं तत्संवन्ध एव । इतिवचनाद्धान्यमातुन । तेन द्वैमात्रः । शुभ्रादिपागद्वैमात्रेयः ॥ अदोनदीमानुषीनानः ॥६।१।६७ ॥ अपत्येऽण् । यामुनः प्रणेतः । देवदत्तः। अदोरिति * ·भर * * * ** ARREAT** . * * * * * * * * किम् 1 चान्द्रभागेयः ॥ पीलासाल्वामएकाद्वा ॥६।१।६८॥ अपत्येऽणू-। पैल पिलेप लालसाललेयः माण्डूकः । माण्डूकिः ॥ दितश्चैयण वा ।।६।१। ६९॥ मकादपत्येऽण् । दैतेयः दैत्यः मापनयमापकि ज्याप्त्यूङः ॥६।१।७० ॥ अपत्ये एयण । सौपर्णयः ।। एयेऽनायी ॥ ३ ॥ २॥ ५२ ॥ तखिन परत खी: पुवत् । आमेयः जातिय णितद्धितयस्वरेइति सिद्धे नियमार्थमिदम्। तेन यौवतेय इत्यादौ न पुंवत्।। वैनतेयः। यौववेयाअकबूपापड्वो- रुवर्णस्यैये ॥७॥ ४ ॥ ६९॥ तद्धिते लुन्। कामण्डलेयः । कद्रूपाण्ड्वोस्तु । कावेयः। पाण्डवेय ॥ द्विस्वरादनयाः॥ * ६।१।७१ ॥ डन्याप्त्यूडन्न्तादपत्ये एयण् । दात्तेयः । अनघा इति किम् । सैमः ॥ इतोऽनिशा ...७२ ॥ द्विस्वरादपत्ये एयण् । नाभेयः । नैधेयः । अनिव इति किम् । दाक्षायणः। द्विस्वरादित्येक । सारीचा शुभाविभ्यः॥ ६।१।७३ ॥ अपस्येऽण। शौभ्रेयः । वैष्टपुरेयः।गाशयः ॥माद्वाहणस्यैये।।४।२१॥विणति तद्धिते स्वरेष्वादेवद्धिः अस्यतु वा। मावाहणेयः। प्रवाहणेयः। उत्तरपदबद्धेः भवाहणेयीभार्य इत्यत्र गुंबद्भावपतिपेध प्रयोजनम् ॥ एपस्य ॥७॥ ४॥२२॥ एयान्तांशात्मात्परस्य वाहनस्य णिति तद्धिते स्वरेवादेद्धिः प्रस्यतु वा । मावाहणोयिः । प्रवाहणेयिः ॥ एये जिस्माशिनः ॥७। ४ । ४७॥ अन्त्यस्वरादेलग्न । जैमाशिनेयः ॥ श्यामलक्षणाद्वाशिष्ठे ॥६।१।७४॥ अपत्ये एयम्। श्यामेयो लाक्षणेयो वाशिष्ठः । अन्यत्र श्यामायनः लाक्षणिः । अदृद्धे तु श्यामिः। विकर्णकुषीतकात्काश्यपे॥६।१। ७५।। अपत्ये एयण । वैकर्णेयः कौपीतकेयः काश्यपः । वैकणिः कौषीतकिरन्यः।। ध्रुवो भ्रुवच ॥ ६ ॥ १७६ ॥ अपत्ये एयण् । भ्रौवेय।। कल्याण्यादेरिन् वान्तस्य॥६।१ । ७७॥ अपत्ये एयण । काल्याणिनेयः॥ हृमगसिन्धोः॥७। ४।२५ ॥ हृदायन्तानां पूर्वपदस्योत्तरपदस्य च वरेण्वादेईद्धिणिति तद्धिते । सौहार्दम् । सौभांगिनेयः । साक्तुसैन्धवः । * बहुलाधिकारात् सौहदं दोर्हदमित्यपि अनुशतिकादीनाम् ॥७।४।२७॥,णिति तद्धिते पूर्वोत्तरपदयोः स्वरेष्वादेः * * खरस्य वृद्धिः। पारलैणेयः ॥ कलटाया वा ॥६।१ । ७८॥ अपत्ये एयण इन्वान्तस्य । आदेशार्थ बचनम् । * ·* T कोलटिनेयः। कोलटेयः। षटकापणैरः स्त्रियों तुलए॥६॥ १॥७९॥ अपत्ये । चाटकरः । लिंगविभिष्ट्रपरिभाषया चंटकाया भपिं घाटकैरः । स्त्रियां तु घटका। अस्त्रियामित्येव सिद्धे, प्रत्ययान्तरवाधनार्थ गैरविधानम् ॥ क्षुद्राभ्य एरण वा ॥६।१।८०॥ अपत्ये । अङ्गहीना अनियतपुंस्का वा सियः क्षुद्राः । काणेरः। काणेयः। दासेरः । दासेयः । नाटेरः । नाटेयः । बहुवचनं क्षुद्रार्थपरिग्रहार्थम् ॥ गोधाया दुष्टे णारश्च ॥ ६ ॥ १।८१॥ अपत्ये एरण । गौधार। गौधेरः। योऽहिना गोधायां जन्यते। गौधेयोऽन्यः । शुभ्रादित्वादेयण ॥ जण्टपण्टात् ॥६।१।८२॥ अपत्ये शार। जाण्टारः । पाण्टारः । केचितु पाण्डार इत्यायपीच्छन्ति ॥ चतुष्पाद्य एयञ्॥६।१।८३॥ अपत्ये। कामपालेयः। सौरभेयः । गृष्टयादेः। ६।१। ८४ ॥ अपत्ये एयश् । 'गार्टेयः । हार्टेयः। मित्रयोरपत्यमिति विग्रहे बाप्पणि प्राप्ते एयञ् ॥ केकयमित्रयुमलयस्य यादेरिय् थ ॥७।४।२॥ विणति तद्धिते खरेष्वादेः स्वरस्य दृद्धि। इतीयादेशे प्राप्ते सारवैश्वाकमैत्रेयभ्रौणहत्यधैवत्यहिरण्मयम् ॥ ७॥ ४ । ३०॥ एते निपात्यन्ते । इति युलोपः । मैत्रेयः ॥ यस्कादेोत्रे ॥ ६ ॥ १. १२५ ॥ यः प्रत्ययस्तदन्तस्य बहुगोत्रार्थस्य यस्कादेयः प्रत्ययस्तस्यास्त्रियां ,ल' । यस्का लह्याः । मित्रयवः । गोत्र इति किम्। यास्काश्छात्राः। वाडवेयो दृषे ॥६।११६५।। एगणेय वा निपात्यते वृषो यो गर्भे वीजं निपिञ्चति । वडवाया पो वाडवेयः । अपत्येऽणेव । वाडवः । एयनेयगोरुभयोरपि व्यवस्थापना निपातनम् । अन्यथाऽन्यतरोऽपत्ये प्रसज्येत ॥ रेवत्यादेरिकण ॥ ६ ॥ १ ॥८६॥ अपत्ये । रैवतिकः । आश्वपालिका ॥ राद्धस्त्रिया क्षेपणश्च ॥ ६ ॥१॥ ८७॥ अपत्ये इकण । पितरसविज्ञाने मात्रा व्यपदेशोऽपत्यस्य क्षेपः । तद्धितय- स्वरेऽनाति॥ २४ ९२ ॥ व्यञ्जनापत्ययस्य तीते लुक | गागों गार्गिको वा जाल्मः। वृद्धति किम् । कारिफयो जालमेः । खिया इति किम् । औपुगंविजालमः ।, क्षेप इति किस गयो माणवकः । मातुः संविज्ञानार्थसिक्युच्यते ॥ धातुत्य: RATHIअपाटो भातुको माफि झुपचाराभावल्पः ॥ इयः खसुश्च ॥ ६ ॥ १.१६८९ * * * * * * * * * -- । JAN ·* * * * . * प्रभा. भ्रातुरंपत्ये । भ्रात्रीयः । स्वसीयः ॥ मातृपित्रादेयणीयणौ ॥ ६।१ । ९०॥ स्वसुरपत्ये । वचनभेदान यथा- संख्यम् । मातृष्वसेयः । मातृष्वतीयः । पैतृष्वसयः । पैतृष्वस्रीयः॥ श्वशुरायः ॥ ६ । १ । ९१ ॥ अपत्ये । श्वशुर्यः। ६८॥* सम्बन्धिनां सम्बन्धे । स्वशुरो नाम कश्चित् तस्यापत्यं श्वारिः ॥ जातौ राज्ञः ॥६।१ । ९२ ॥ अपत्ये यः॥ अनोऽये ये ॥७॥ ४ । ५१ ॥ अन्त्यस्वरादेलुंग न । राजन्यः क्षत्रियजातिथे । राजनोऽन्यः । अद्य इति किम् । *|| राज्यम् ।। क्षत्रादियः।।६।१।९३॥ अपत्ये जातौ । क्षत्रियो जातिश्चेत् । क्षात्रिरन्यः।। मनोर्याणौ पश्चान्तः।।१९४॥ * *|| अपत्ये जातौ । मनुष्याः । मानुपाः । मानुपी । जातावित्येव । मानवाः ॥ माणवः कुत्सायाम् ॥ ६ । १ । ९५॥ * *// मनुशव्दादौत्सर्गिकेऽण्प्रत्यये णत्वं निपात्यते । मनोरपत्यं कुत्सितं मूढं माणवः ॥ कुलादीनः ॥ ६ । १ । ९६ ॥ अपत्ये । कुलीनः । उत्तरसूत्रे समासे प्रतिषेधादिह कुलान्तः केवलश्च गृह्यते । वहुकुलीनः ।। यैयकवावसमासे वा ।। ६ । १।९७ ॥ कुलान्तात् कुलाचापत्ये । कुल्यः । कौलेयकः । कुलीनः । बहुकुल्यः । बाहुकुलेयकः । वहुकुलीनः । असमास इति किम् । आयकुलीनः ॥ दुष्कुलादेयण वा ॥ ६ । १ । ९८ ॥ अपत्ये । दौष्कुलेयः। दुष्कुलीनः ॥ * *|| महाकुलाद्वामीनो ॥६।१ । ९९॥ अपत्ये । माहाकुलः । माहाकुलीनः । महाकुलीनः॥ कुर्वायः॥६।१।।* *|| १०० ॥ अपत्ये । कौरव्यः । शाङ्कव्यः । अक्षत्रियवचनस्येह कुरोर्ग्रहणम् । क्षत्रियवचनात्तु वक्ष्यमाणो द्रिसंज्ञको व्यः॥ सम्राजः क्षत्रिये ।।६।१।१०१॥ अपत्ये व्यः । साम्राज्य क्षत्रियश्चेत् । अन्यत्र साम्राजः । अन्ये साम्राजिरित्याहु। तत्र सम्राट् वाहादिषु द्रष्टव्यः। सेनान्तकारुलक्ष्मणादिश् च ॥६।१।१०२॥ व्योऽपत्ये । हारिपेणिः । हारिषेण्यः । तान्तुवायिः । तान्तुवाय्यः । लाक्ष्माणिः । लाक्ष्मण्यः ॥ सुयांनः सौवीरेष्वायनि ।।६।१।१०३ ॥ अपत्ये । * सौयामायनिः । सौवीरेभ्योऽन्यत्र सौयामः ॥ पाण्टाहृतिमिमताण्णश्च ॥ ६.१।१०४॥ सौवीरेषु जनपदे योऽर्थ- म्तढत्तेरपत्ये आयनिम्। पाण्टाहतः पाण्टाहतायनिर्वा सौवीरगोनः।। मैमतः। मैमतायनिः। सौवीरेष्वित्येव । पाण्टाहतायनः। * ·HSMS RSS व ISISSI154ॐ भतायनः । अनन्तरो मैमतिः॥ भागवित्तितार्णविन्दवाऽऽकशापेयान्निन्दायामिकण वा॥ ६.१।१०५ । सौ- वीरेषु यो वृद्धस्तत्र वर्तमानायूनि ॥ भागवित्तिकः ।भागावित्तायनो वा जाल्मः । तार्णविन्दविकः । तार्णविन्दविः। आ- कशापेयिकः । आकशापेयिः ॥ निन्दायामिति किम् ? । अन्यत्र भागवित्तायनः ।। सौयामायनियामुन्दायनिवा- प्योयणेरीयश्च वा ॥६।१।१०६॥ सौवीरवृद्धवृत्तयूनीकणं निन्दायाम् । सौयामायनीयः। सौयामायनिकः। सौया- मायनिर्वा निन्द्यो युवा । यासुन्दायनीयः। यामुन्दायनिकः। यामुन्दायनिः । वार्ष्यायणीयः। वार्ष्यायणिकः । वाया- यणिः ॥ निन्दायामित्येव । सौयामायनिः॥ तिकादेरायनिन् । ६।१। १०७ ॥ अपत्ये । इनादेरपवादः । तैकायनिः । कैतवायनिः॥दगुकोशलकारच्छागवृषाद्यादिः॥६।१।१०८॥ अपत्ये आयनिज् ॥ दागव्याय- निः । कौशल्यायनिः। कार्य्याियणिः। छाग्यायनिः । वार्ष्यायणिः ॥ द्विस्वरादणः॥ ६॥ १।१०९ ॥ अपत्ये आयनिञ् ॥ कायणिः । द्विस्वरादिति किम् ? । औपगविः । अण इति किम् ? दाक्षायणः । वृद्धादेवाय विधिः, अन्डातूत्तरेण विकल्पः । अङ्गानां राजा आङ्गः तस्याङ्गिः । आङ्गायनिर्वा ॥ वृद्धिर्यस्थ स्वरेवादिः ॥६।१।८॥ स दुसंज्ञः ॥ अवृद्धाहोनवा ॥६।१। ११० ॥ अपत्ये आयनिञ् ॥ आम्रगुप्तायनिः। आम्रगुप्तिः ॥ अष्लादिति किम् ? ।दाक्षायणः । दोरिति किम् ?। आकम्पनिः ॥ वाशिन आयनौ ॥ ७।४।४६ ॥ अन्त्यस्वरादेलंग न वाशिनायनिः॥पुत्रान्तात् ॥६।१।१११॥दोरपत्ये आयनिञ् वा॥ गार्गीपुत्रायणिः । गार्गीपुत्रिः। उत्तरसूत्रपा- सकागमाभावार्थ वचनम् । पक्षे उत्तरेण कागमोऽपि । गार्गीपुत्रकायणिः ॥ चमिवर्मिगारेटकार्कश्यकाकलङ्कावा- किनाच कश्चान्तोऽन्त्यस्वरात् ॥ ६ ॥ १।११२॥ पुत्रान्ताद्दोरायनिन् वा ॥ चार्मिकायणिः। चार्मिणः । वार्मिकायणिः । वार्मिणः । गारेटकायनिः । गारेदिः। कार्कटयकायनिः । कार्कट्यायनः । यदा तु अव्युत्पन्नः का कटयशब्दस्तदा पक्षे इनेव । काककायनिः । काकिः । लाङ्काकायनिः । लाङ्केयः । वाकिनकायनिः । वाकिनिः ।

·तनि प्रव स स्यादित्यर्थः । पाण्ठाहृतस्यापत्य पाण्याहृतिस्तस्यापत्यं युवा पाण्टाहृतः, तस्यच्छात्रा इति माग्जितीयेऽथै स्वरादौ प्रत्यये चिकीर्पिते णस्य लुप् , तनो वृद्धेन इत्यञ् पाण्टाहृताः ॥ वाऽऽयनणाऽऽयनिनोः ।।६।१।१३८॥ युवार्थयोः प्राग्जितीये स्वरादौ विपये लुप् || गार्गीयाः । गायिणीयाः । हौत्रीयाः। हौत्रायणीयाः ॥ द्रीलो या ॥ ६ । १ । १३९ ।। युवार्थस्य लुप् ॥ औदुम्बरिः । औदुम्बरायणः । अब्राह्मणात् ।। ६।१।१४१ ॥ वृद्धपत्ययान्तावार्थस्य लुप् ॥ आङ्गः पिता । आङ्गः पुत्रः । अब्राह्मणादिति किम् ।। गायः पिता । गाायणः पुत्रः पैलादेः ॥ ६।१ । १४२ ॥ यूनि प्रत्ययस्य लुप् ॥ पैलः पिता पुत्रश्च । शालङ्किः पिता पुत्रश्च ।। च्येमोऽतौल्वल्यादेः ।।६।१।१४३ ॥ यूनि प्रत्ययस्य लुप् ।। पानागारिः पिता पुत्रश्च । मान्थरषेणिः पिता पु- वश्व । प्राच्येति किम् ? । दाक्षिः पिता । दाक्षायणः पुत्रः । तौल्वल्यादिवर्जन किम् ? । तौल्वलिः पिता। तौल्वलायन: पुत्रः ॥ इत्यपत्याधिकारः ॥ ॥ अथ रक्ताद्यर्थकाः ॥ रागाटो रक्ते ॥ ६ । २ । १ ॥र. ज्यते येन कुसुम्भादिना तदर्थात्तृतीयान्ताद्रक्तमित्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययः । कुसुम्भेन रक्तं कौसुम्भ वासः । एवं काषायम् रागादिति किम् ? । चैत्रेण रक्तम् । अत्र कुसुम्भादयो रागा ग्राह्यास्तेनेह न । कृपणेन रक्तमि- त्यादि । एते हि वर्णा द्रव्यत्तयो न तु रागाख्याः। कापायौ गर्दभस्य कौँ हारिद्रौ कुक्कुटस्य पादाविति तूपमानोपमे- यभावेन तद्गुणारोपाद्भविष्यति ॥लाक्षारोचनादिकश ॥ ६।२।२॥टान्ताद्रक्ते । लाक्षिकम् ।रौचनिकम् ॥ शक- लकदमाद् वा ॥ ६।२। ३ ॥ टान्ताद्रक्त इकण । शाकलिकम् । शाकलम् । कार्दमिकम् । कार्दमम् ॥ नीलपी- तादकम् ॥ ६।२।४ ॥ टान्ताद्रक्त यथासंख्यम् । नीलेन लिङ्गविशिष्टपरिभापया नील्या वा रक्त नीलम् । पीत- उदितगुरोर्भायुक्तेऽब्दे ॥ ६ । २।५ । टान्तायथाविहितं प्रत्ययः । पौ५ वर्षम् । भादिति किम् ? । उदितगुरुणा पूर्वरात्रेण युक्त वर्पम् ॥ चन्द्रयुक्तात्काले लुप्त्वप्रयुक्त ॥ ६।२।६ ॥ टान्ताद्भायुक्त यथावि- कम् ॥

·इत्तिन॥ हितं प्रत्ययः । पौपमहः । पौपी रात्रिः। अथ पुण्यः ॥ बन्यादीयः ॥६।२।७॥ दान्ताचन्द्रयुक्तभायुक्त काले । राधानुराधीयमहः ॥ श्रवणाश्वत्थानान्यः ॥६।२। ८ ।। टान्ताचन्द्रयुक्तार्थायुक्ते काले । श्रवणा रात्रिः । अश्वत्था पौर्णमासी । नाम्नीति किम् ? । श्रावणमहः । आश्वस्थमहः ॥ षष्ठया समूहे ॥ ६ ॥ २ ॥ ९ ॥ यथाविहितं प्रत्ययाः। चापम् । खैणम् ॥ पञ्चकुमारीत्यत्र तु न तद्धितः । समासेन समूहार्थस्योक्तत्वात् । तेन डीनि- भिक्षादेः ॥६।२।१०॥ पष्ठचन्तात्समूहे यथाविहितं प्रत्ययाः । भैक्षम् ॥ अनपत्ये ॥७॥ ४ । ६६ ॥ इनन्तस्याण्यन्त्यस्वरादेलंग न । गाभिणम् । यौवतम् । क्षेत्रम् । पुंचशववाधनार्थोऽस्य पाठः । अन्ये तु युव- तिशब्दं न पठन्ति । तन्मते यौवनम् ॥ क्षुद्रकमालवात्सेनानाम्नि ॥६॥२॥ ११ ॥ षष्ठयन्तात्समूहेऽण् ।। क्षौद्रकमालवी सेना। गोत्राकबाधनार्थ वचनम् । समूहाधिकारे हि धेनोरनज इति प्रतिषेधात्तदन्तग्रहणम् ॥ गो- त्रोक्षवत्सोष्ट्रवृद्धाजोरभ्रमनुष्यराजराजन्यराजपुत्रादका ॥६॥२॥ १२॥ समूहे । गार्गकम् । औक्षकम् । वात्सकम् । औष्ट्रकम् । वाचकम् । आजकम् । औरभ्रकम् ॥ न राजन्यमनुष्ययोरके ॥ १।४। ८४॥ यो लुक् । मानुष्यकम् । राजकम् । राजन्यकम् । राजपुत्रकम् ॥ केदारापण्यश्च ॥ ६।२।१३ ॥ समूहेऽकञ् । कै- दार्यम् । केदारफम् ॥ कवचिहस्त्यचिन्ताच्चेकण् ॥६।२।१४ ॥ केदारात्समूहे । कारचिकम् । हास्ति कम् । आपूपिकम् । शाकुलिकम् । फैदारिफम् । ण्याकञ्भ्यां वाधा मा भूदितीकविधानम् ॥ धेनोरनमः ॥६॥ .२ । १५ ॥ समूहे इकण । ऋवर्णोवर्णदोसिसुसशश्वद्कस्मात्त इकस्येतो लुक् ॥७॥४॥७॥ धेनुकम् । अनम इति किम् ? । आधेनवम् ॥ ब्राह्मणमाणववाउवायः॥ ६ ॥ २ ॥ १६ ॥ समूहे । ब्रामण्यम् । माणव्यम् । वाडव्यम् । गणिकाया ण्यः ॥ ६ ॥२॥ १७ ॥ समूहे । गाणिक्यम् । ब्राह्मणादीनां यविधान पुंवद्भावार्थम् । तेन ब्राह्मण्ययात्रः । ये हि बझावो न स्यात् ॥ केशादा ॥ ६॥२॥ १८॥ समूहे ण्यः । कैश्यम् । कैशिकम् ॥

·हेम- धम् ॥ मा भा ७१ चाऽश्वादीयः ॥ ६ ॥ २ ॥ १९ ॥ समूहे । अश्वीयम् । आश्चम् ॥ पश्वी इयण ॥ ६॥२ । २० ॥ समूहे । पा- इनोऽतर कसौ ॥ ६।२ । २१ ॥ समूहे । अहीनः ऋतुः । क्रताविति किम् ? । भाहम् ॥ अनी- नाटयलोऽतः ॥७।४।६६ ॥ अपदस्य तद्धिते लुक् । इत्यतो लुक् ॥ पृष्ठाद्यः ॥ ६ ॥ २ ॥२२॥ समूहे ऋतौ । पृष्ठयः । सावित्येव । पाठिकम् ॥ घरणाधर्मवत् ।। ६।२। २३ ॥ समूहे प्रत्ययाः। फगनां धर्मः काठकम् । तथा समूहेऽपि ॥ गोरथयातात्मलकट यल्लम् ॥ ३॥ २ ॥ २४ ॥ समूहे यथासंख्यम् । गोत्रा। रथकरचा । वातूलः ।। पाशादेव ल्या ॥६॥२॥ २५॥ गवादेः समूहे । पाश्या । तण्या । गन्या। रथ्याग वात्या ॥ श्वादिभ्योऽम् ॥ ६।२।२६ ॥ समूहे । शौवम् । आक्षम ॥ खलादिभ्यो लिन् ॥ ६।२ । २७ ॥ समूहे । खलिनी । पाशादित्वाल्ल्योऽपि । खल्यः । ऊकिनी ॥ ग्रामजनबन्धुगजसहायात्तल ॥ ६ ॥ २ । २८ ॥ समूहे। ग्रामता । जनता । बन्धुना। गजता । सहायता ॥ पुरुषात्कृतहितवधषिकारे चैयम् ॥ ६।२। २९ ॥ समूहे । पौरपेयो ग्रन्थः । पौरुषेयमाईत शासनम् । पौरुषेयो वधो विकारो वा । पौरुमेयम् ।। विकारे ॥६।२।३० ॥ पष्ठयन्ताद् यथाविहितं प्रत्ययाः॥ वाऽश्मनो विकारे ॥७।४ । ६३ ॥ अपद- स्य तद्धितेऽन्त्यस्वरादेलक । आश्मः । आश्मनः ॥ चर्मशुनः कोशसोचे ॥७।४।६४ ॥ अपदस्य यथास- ख्यं तन्हितेऽन्त्यस्वरादे क् ॥ चाम: कोशः। कोशादन्यत्र चार्मणः। शुनोऽयं शौवः संकोचः । अन्यत्र शौव- नः । शौवं मांसमित्यादि तु हेमादित्वादमि नोऽपदस्येति भविष्यति ॥ पदस्यानिति वा ॥७।४। १२ ।। वादेणिति तन्छिते वकारात्मागौंकारः । श्वापदम् । शौचापदम् । अनितीति किम् ? । वापदिकः ।। प्राण्यो- पधिवृक्षेभ्योऽवयवे च ॥६॥२॥ ३१ ॥ पष्ठयन्तेभ्यो विकारे यथाविहितं प्रत्ययाः कापोतं सक्थि मांसं वा। दोवम् । वैल्वं काण्ड भस्म या । इतः परं विकारे पाण्योपधिवक्षेभ्योऽवयवे चेति द्वयमप्यधिक्रियते । तेनोत्तरे प्रत्य- कन्छ ·A याः प्राण्योपधिक्षेभ्योऽवयवविकारयोरन्येभ्यस्तु विकारमात्रे भवन्तीति वेदितव्यम् । पाणिग्रहणेनेह वसा एवं गृहान्ते ॥ तालानुषि ॥ ६॥ २ ॥ ३२ ॥ विकारेऽण् । तालं धनुः । धर्नुपीति किम् । तालमयं काण्डम् ॥ अपुजतोः षोन्तश्च ॥ ६ ॥ २ ॥ ३३ ॥ विकारेऽण् । त्रापुपम् । जानुपम् ॥ शभ्याश्च लः ॥६।२ । ३४॥ विकारेऽव- यवे चाण । शामील भस्म । शामीली शाखा ॥ पयोद्रोर्यः ॥६।२ । ३५॥ विकारे । पयस्यम् । द्रव्यम् ॥ उष्ट्रादकम् ॥६। २ । ३६ ॥ विकारेऽवयवे च । औष्ट्रकं मासमङ्गं वा॥ उमोर्णाद्वा॥६॥२॥३७॥ विकारेऽवयवे चाकन् । औमफम् । औमम् । और्णकम् । और्णः कम्वलः ॥ एण्या एयञ् ॥ ६।२।३८ ॥ विकारेऽवयवे च। ऐणेयं मांसमङ्गं वा। स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्पुंलिङ्गादणेव । ऐण मांसम् ॥ कौशेयम् ॥ ६।२। ३२ ॥ कौशेयं वस्त्रं सूत्रं वा । मिपातनं रूढयर्थम् । तेन वस्त्रसूत्राभ्यामन्यत्र न । परशव्यायलुक् च ॥६।२। ४०॥ विकारेऽण । पारशवम् । यग्रहणं यस्य समुदायस्य लोपार्थम् । तेन कांस्यमित्यत्रावर्णवर्णस्येतीकारलोपः॥ कंसीयाम् भ्यः ॥ ६ ॥२॥ ४१॥ विकारे तयोगे यलुक् च । कांस्यम् ॥ हेमार्थान्माने ॥६॥२॥ ४२ ॥ विकारेऽण् । हाटको निष्कः । मान इति किम् ? । हाटकमयी यष्टिः ॥ द्रोर्वयः ॥ ६।२।४३ ॥ माने विकारे । दुवयं मानम् ॥ मानाक्रीतवत् ॥ ६ ॥२॥ ४४ ॥ विकारे । मानं संख्यादि । शतेनं क्रीतं शत्यम् । शतिकम् । एवं विकारेऽपि । घग्रहणाल्लबादिकस्याप्यतिदेशः । तेत विशत इत्यादि ॥ हेमादिभ्योऽत् ।। ६।२। ४५॥ विकारेऽवयवे च यथायोगम् । हैमम् । राजतः॥ अभक्ष्याच्छादने वा मय ६।२।४६ ॥ विकारेऽवयवे च यथायोगम् । भस्ममयम् । भास्मनम् । अभक्ष्याच्छादन इति किम् !। मौद्गः सूपः। कार्पासः परः । भक्ष्या- च्छादनयोर्मयडभावपक्षे च तालानुपि इत्यादिको विधिः सावकाशः। अयं च भस्ममयमित्यादौ । तमोमयमाप्तौ परत्वादनेन मयट । तालमयं धनुः । एके तु तालाडनुपि द्रोः पाणिवाचिभ्यश्च मयटं नेच्छन्ति ॥ शरदर्भकूदी- ALS लाल ·रब हेम- प्रभा ७२ तृणसोमबल्बजात् ॥ ६।२।४७ । अभक्ष्याच्छादने विकारेऽवयवे च नित्यं मयत् । शरमयम् । दर्भमयम् । कूदी- मयम् । तृणमयम् । सोममयम् । वल्वजमयम् ॥ एकस्वरात् ॥६।२।४८॥ नाम्नोऽभक्ष्याच्छादने-विकारेऽवयंवे च नित्यं मयत् । वाङ्मयम् ॥ दोरमाणिनः ॥ ६ ! २ । ४९ ॥ अभक्ष्याच्छादने विकारेऽवयवे च मयट् ।-आम्र- मयम् । अमाणिन इति किम् ? । शौवाविधम् । श्वाविन्मयम् ॥ गोः पुरीपे ॥ ६ . २।' ॥ नित्यं मयट् । गोमयम् । पयस्तु गव्यम् । पुरीपे नियमार्थ वचनम् ॥ ब्रोहेः पुरोडाशे ६ । ।५१॥ विकारे नित्यं मयट् । व्री- हिमयः पुगेडाशः। पुरोडाश इति किम् ? । त्रैह ओहनः । त्रैहं भस्म ॥ तिलयवादनाम्नि ॥ ६॥२॥ १२ ॥ विकारेऽवयवे च मयट् । तिलमयम् । यवमयम् । अनाम्नीति किम् ? । तैलम् । यावः ॥ पिष्टात् ६ । २ । ५३ ॥ विकारेऽनाम्नि मयट् । पिष्टमयम् ॥ नाम्नि का ६ । २०५४ ॥ पिष्टाद्विकारे । पिष्टिका ॥ योगोहादीनञ् हियगुश्चास्य ॥६।२ । ५५॥ विकारे नाम्नि । हैयङ्गवीनं नवनीतं घृतं वा । नाम्नोत्येव । यौगोदोहं नक्रम अपो यञ् वा ॥ ६ । २ । ५६ ॥ विकारे । आप्यम् । अम्मयम् ॥ लचहुलं पुष्पमूले ॥ ६।२। ५७ ॥ विकारावयवार्थस्य प्रत्ययस्य ॥ जयदेगौंणस्याक्विपस्तद्धितलुक्यगोणीसूच्योः २।४। ८५ सप्तकुमारः । पञ्चेन्द्रः । पञ्चयुवा । दिपङ्गुः । गौणस्येति किम् ? । अवन्ती । अक्विप इनि किम् ! । पञ्चकुमारी। अगोणासूच्योरिति किम् ?। पञ्चगोणिः । दशसूचिः ॥ अनेन स्त्रीप्रत्ययनितो " हरीतक्यादिमकतिर्न लिङ्गमति- वर्त्तते' इति लुबन्तस्य स्त्रीत्वात् पुनः स्त्रीप्रत्ययः । मल्लिका पुष्पम् । विदारो मूलम् । क्वचिन्न । वारणानि पुष्पा- णि । ऐरण्डानि मूलानि । क्वचिद्विकल्पः । शिरीपाणि शैरीपाणि पुष्पाणि । हीराणि हैवेराणि मूलानि । क्वचि- दन्यत्रापि । आम की क्षः ॥ फले ॥६।२। ५८ ॥ विकारेऽवयवे चार्थे प्रत्ययस्य लुप् । आमलकम् ॥ प्लक्षादेरण् ॥ ६।२।५९ ॥ विकारेऽवयचे वा फले । विधानसामर्थ्याच्चास्य न लुप् । प्लाक्षम् । आश्वत्यम् ॥ ॥ लक। RESSEXMOMEDY ·कर ~ न्यग्रोधस्य केवलस्य ॥७।४।७॥ यो यस्तत्सम्बन्धिनः स्वरेवादेः स्वरस्य बुद्धिमाप्तौ तस्मादेव यः प्रागैत् ञ्णिति तद्धिते । नैयग्रोधम् । केवलस्येति किम् ? न्यायोधमूलाः शालयः ।। जम्वा वर॥६।२।६० ॥ विकारेऽवयवयोः वा फलेऽ । जाम्बवम् । जम्बु । जम्बूः । लुपि स्त्रीनपुंसकते ॥ न बिरदुवयगोमयफलात् ॥ ६॥ २। ६१ । विकाराऽवयवोः प्रत्ययः । कापोतस्य विकाराऽवयवो वेति न मयट् । अगुवयेत्यादि किम् !। द्रौवयं ख- ण्डम् । गौमयं भस्म . कापित्योरसः ॥ पितृमातुयडलं भ्रातरि ॥६।२।६२ ॥ यथासंख्यम् । पितृव्यः । मातुलः ॥ पित्रोर्डामहरु ।। ६।२। ६ ॥ पितृमातुः । पितापहः । पितामही । मातामहः । मातामही ॥ अवेटुग्धे सोढदूसमरीमम् ॥६।२ । ६४ ॥ अविसोढम् । अविदूसम् । अविमरीसम् ॥ राष्ट्रेऽनकादिभ्यः ॥ ६।२।६५॥ षष्ठयन्तेभ्योऽण् । शैवम् । अङ्गादिवर्जनं किम् ? । अङ्गानां बनानां वा राष्ट्रमिति वाक्यमेव । केचित् अङ्गादिपतिषेधं नेच्छन्ति ॥ राजन्यादिभ्योऽकञ् ॥६।२।६६॥ राष्ट्रे । राजन्यकम् । दैवयातवकम् ॥ वसातेवा ॥६।२।६७॥ राष्ट्रेऽकञ् । वासातकम् । वासातम् ॥ भौरिक्यैषुकार्यादेविधभक्तम् ॥ ६।२।६८॥ राष्ट्रे यथासङ्ख्यम् । भौरिकिविधम् । भौलिकिविधम् । एपुकारिभक्तम् । सारसायनभक्तम् ॥ निवासादूरभवे इति देशे नाम्नि ॥ ६।२ । ६९ ॥ षष्ठयन्तायथाविहितं प्रत्ययः । इतिकरणो विवक्षार्थः । तेलानुवृत्ते व्यवहारमनुपतिते नाम्नि विज्ञेयं न सङ्गीते । आर्जुनावः । शैवम् । वैदिशं पुरम् ॥ तदनास्ति ॥ ६ ॥ २। ७०॥ तदिति प्रथमान्तादत्रेति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययः। प्रथमान्तं चेदस्तीति प्रत्ययान्तश्चेदेशनाम् । अत्रापीति करणोऽनुवर्तते । तेन प्रसिद्ध नाम्नि भूभादौ चार्थे भवति । अत एव चोभयमाप्तौ परोऽपि मत्वर्थीयोऽनेन वाध्यते । औदुम्बरं नगरम् ॥ तेन नित्ते च ॥ ६।२।७१ ॥ तेनेति तृतीयान्तानित्तेऽथै देशे नाम्नि यथाविहितं प्रत्ययः कौशाम्बी नगरी । चकारश्चतुर्णी योगानामुत्तरत्रानुवृत्यर्थः ॥ नयां मतुः ॥ ६ । २ । ७२ ॥ AGRICK 9713HRI HERE ·S509 는 भा मा RRESORTERSITE URESSAGALORESIGGRLS निवासाधर्थचतुफे यथागोगं देशनाम्नि ॥ नाम्नि ॥ २ । १ । ८५ ॥ मतोमा॑वः ॥ अनजिरादिवतुस्वरश- रादीनां मतौ ॥ २॥ २ । ७८ ॥ नाम्नि दीर्घः । उदम्बरावती। शरावती । अहीवती । मुनीवती। अनजिरादी- ति किम ! | अजिरवती । हिरण्यवती ॥ मध्वादेः ॥ ६ ॥ २ ॥ ७३ ॥ चातुरथिको मतुर्देशनाम्नि ॥ मधुमान् । विसवान् ॥ नडकुमुवेतसमहिषाडित् ॥ ६ । २।७४ ॥ मतुधातुरथिको देशे नाम्नि । नड्वान् । कुमुवान् नस्तं मत्वर्थ ॥ १।१ । २३ ॥॥ नाम यदम् चेतवान् । महिष्मान् ॥ नडशादादलः ॥६२॥ ७ ॥ चातुरथिको देशनाम्नि डित् । नड्वलम् । शादलम् ॥ शिखायाः ॥ ६ । २ । ७६ ।। चातुरथिको वल: देशे ना. नि । शिखावलं नगरम् ॥ शिरीषादिककणौ ६।२ । ७७ चातुरर्थिकौ देशे नाम्नि । शिरीपिकः । शैरी- पिकः॥ शकराया इकणीयाण च ॥ ६ ॥ २ । ७८ ॥ चातुरर्थिक इककण देशे नाम्नि । शारिकः । शरीयः। शार्करः । शरिकः । शारकः ॥ रोऽमादेः ॥ ६ । २ । ७१ ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि । अश्मरः । यूपरः ॥ प्रेक्षादेरिन् ॥ ६ ॥२८० ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि ॥ प्रेक्षी । फलकी ॥ तृणादेः सल् ॥ ६ । २ । ८१॥ चातुरथिको , देशे नाम्नि । तृणसा नदसा ॥ काशादेरिलः ॥ ६।२। ८२ ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि । का. .शिलम् । वाशिलम् ॥ अरीहणादेरकण् ॥ ६ । २। ८३ ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि । आरीहणकम् । खाण्डवक- म् ॥ सुपन्थ्यादेयः ॥ ६॥२ । ८४ ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि सौपन्थ्यम् । सौवन्ध्यम् । अत एव निपातना. सुपयिनशब्दस्य नागमः पस्य च वा वकारः ॥ सुतंगमादेरिम् ।। ६ । २। ८५ ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि । सौतंगमिः । मौनियित्तिः ॥ पलादेयः ॥ ६।२।८६॥ चातुरथिको देशे नाम्नि । बल्यम् । पुल्यम् ॥ अह- रादिभ्योऽञ् ॥ ६ । २। ८७ ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि । आह्वम् । लौमम् कालेकणोऽपवादः ॥ सख्यादे- रेयण ॥६।२८८॥ चातुरधिको देशे नाम्नि । सोखेयः । साखिदनेयः ॥पन्थ्यादेरायनण॥ ६॥ २०६९। चातुरथिको SESASURRESIRE ·. देशे नाम्नि । पान्यायनः । निपातनानागमः । पासायगः ॥ कईदेरायनिम् ॥ ६ ॥ २ ॥ ९ ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि । कार्णायनिः । वासिष्ठायनिः ॥ उत्करादेरीयः ॥ ६ ॥ २ ॥ ९१ ॥ चातुरथिको शे नाम्नि ॥ उ- कीयः । सरोयः ॥ नडादेः कोयः ॥६।२ । ९२ ॥ चातुरधिकों देव नाम्नि नडकीयः । प्लसकीयः । विल्सकीया नाम नदी ॥ बिल्वकीयादेरोयाय ।। २ ! ४ । ९३ ॥ तद्धितयसरे लुक वैखकाः । एवं वैणुकाः विस्यकोयादेरिति किम् ? । नाडकोयः ॥ कुशाश्वादेरोयम् ।। ६ । २ । ९३ । चातुरथिको देशे नाम्नि । काश्विी- यः । आरिष्टीयः ॥ श्यादेः कः ॥ ६।२ । १४ ।। चातुरथिको देशे नाम्नि । ऋश्यकः । न्यग्रोधकः ॥ वरा- हादेः कण् ॥ ६ ॥ २ ॥ ९५ ॥ चातुरधिको देशे नाम्नि । वाराहकः । पालाशका || कुमुदादेरिकः ॥ ६ । २ । ९६ ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि । कुमुदिकर । इसकटिकर ॥ अवस्थादेरिकण् ॥ ६ । २ । ९७ ॥ चातुरथिको देशे नाम्नि । आश्वस्विकम् । कौमुदिकम् । सास्य पौर्णमासी ॥६।२।९८॥ सेति प्रथमान्तादस्येति पयर्थे य- थाविहितं नाम्नि प्रत्ययः प्रथमान्तं चेत्यौर्णमासी । पौपो मासोऽर्धमासो वा ।माघः । नाम्नीति किम् ? । पोपी पौ- णमासी अस्य पञ्चरात्रस्येति वाक्यमेव ॥ आग्रहायण्यश्वत्थादिकण ॥ ६।२। ९९ ॥ प्रथमान्तात् पठयर्थे त- चेत् पौर्गमाप्ती नाम्नि । आग्रहायगिको मासोऽईपासा वा । आश्वस्थिकः । अन्ये तु .अश्वत्थशब्दमप्रत्ययान्तं पौर्ण- मास्यामपि पुलिङ्गमिच्छन्ति ॥ चैत्रीकार्तिकीफाल्गुनीश्रवणादा ॥६।२। १०० ॥ सास्य पौर्णमासीत्य- स्मिन् विपये नाम्निकम् ॥ चैत्रीकः चैत्रो मासोऽर्धमासो वा । एवं कार्तिकिकः । कार्तिकः । फाल्गुनिकः । फाल्गुनः श्रावणिकः श्रावणः ॥ देवता ६।२ । १०१ ॥ देवतार्थालथमान्नात् पष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययः । जैनः । आग्ने- यः । आदित्यः ॥ देवनानामात्वादौ ॥७॥४॥ २८॥ पूर्वोत्तरपदयोः स्वरेवादेखिनिति तद्धिते । आग्ना- वैष्णव सूक्तम् । आवादाविति किम ! । ब्राह्मानापयर ॥ आतो नेन्दवरुगस्य ॥७।४ ! ३९ ॥ पूर्वपदात्प- GSRECHIAROSEHORROSIORCE RECRUAGE RESS ·HAMAREE SECRETRESS ता म ररयोत्तरपदस्य स्वरेषादेखिः । आग्नेन्द्र सूक्तम् । ऐन्द्रावरुणम् । आत इति किम् ? । आग्निपारुणम ॥ पैङ्गा- क्षीपुत्रादेरीयः ॥ ६।२।१०२ ॥ सास्य देवतेति विपये । पैङ्गाक्षीपुत्रीयम् । तार्णविन्दवीयं हविः ॥ शुक्रादियः ॥ ६ ॥२॥ १०३ ॥ सास्य देवतेति विपये । शुक्रियं हविः ॥ शतरुद्रात्तौ ॥ ६ । २ । १०४ ॥ सास्य देवतेति विपये । शतरुद्रीयम् । शतरुद्रियम् ॥ अपोनपादपानपातस्तृचातः ॥६।२। १०५ ॥ सास्य देवतेति विपये । ईय इयथ । अपोनप्नीयम् । अपोनत्रियम् । अपानवीयम् अपाननियम् ॥ महेन्द्रामा ॥६।२।१०६ ॥ सास्यदेवतेति विषये तो । महेन्द्रीयम् । महेन्द्रियम् । माहेन्द्रं हविः ॥ कसोमायण ॥ ६ ।२।१०७ ॥ सास्य देवतेति विपये । कार्य हविः । पित्वयांदालोपो न । सौम्यं हविः ॥ यावापृथिवीशुनासीराग्नीपोममरु- त्वदास्तोष्पतिगृहमेधादीवयो । ६।२।१०८ ॥ सास्य देवतेति विपये । द्यावापृथिवीयम् । धावापृथिव्यम् । शुनासोरोयम् । शुनासीर्यम् । अग्नीपोमोयम् । अग्नीपोम्यम् । मरुत्वतीयम् मरुत्वत्यम् । वास्तोष्पतीयम् । वास्तोष्प- त्यम् । गृहमेधीयम् । गृहमेध्यम् ॥ वायवृतुपित्रुषसो यः ॥ ६ । । १०९ ॥ सास्य देवतेति विषये । वायव्यम् । ऋतव्यम् । पित्र्यम् । उपस्यम् ॥ महाराजप्रोष्ठपदादिकण् ॥ ६ । २ । ११०॥ सास्य देवतेति विपये । महा- राजिकः । पौष्टपदिकः ॥ कालाद्भववत्।। ६ । • । १११ ॥ कालविरोपवाचिभ्यो यथा भवे - प्रत्ययास्तथा सास्य देवतेति विपयेऽपि स्युः । यथा मासे भवं मासिकम् प्रापि पाटषेण्यम् । तथा मासपारड्देवताकमपि ॥ आदेश्छ- न्दसः प्रगाथे ॥ ६ । २। ११२ ॥ प्रथमान्तादस्येति पष्ठ्यर्थे यथाविहितं मत्ययः । प्राङ्मतः मगाथः । आदेरिति किम् ? । अनुष्टुव मध्यमस्य प्रगाथस्य ।। योध्धृप्रयोजनाशुद्ध ॥ ६॥ २॥ ११ ॥ प्रथमान्तात्पष्ठयर्थे युद्धे य. थाविहितं प्रत्ययः । वैद्याधरं युद्धम् । सौभद्रं युद्धम् ॥ भावधनोऽस्यां.पाः ॥ ६ । २।११४ ॥ प्रथमान्तात् । पापाता तिथिः । भावेति किम् ? । माकारोऽस्याम् ॥ श्यैनंपाता तैलंपाता ॥ ६ । २ । ११५ ॥ श्येनतिलयोः LEGO Ses Testifiestos ७ ·ॐ भावधजन्ते पातशब्द मोन्तो निपात्यते । श्यैनंपाता । तैलंपाता । तिथिः क्रिया भूमिः क्रीडा दा ॥ हरणात् क्री- डायां णः॥६।२। ११६ ॥ प्रथमान्तात्सप्तम्यर्थे । दाण्डा फीडा । फ्रीडायामिति किम् ? । खाः प्रहरणमस्यां सेनायाम् ॥ तदेत्यधीते ॥ ६।२।११७ द्वितीयान्ताद् यथाविहितं प्रत्ययः । मौहूर्तः नैमित्तः । केचित्त मुहूर्तनि- मित्तशब्दौ न्यायादौ पठन्ति । तन्मते मौहर्तिकः । नैमित्तिकः । छान्दसः । वैयाकरणः । नैरुक्तः । घटं वेत्तीत्यादॉवन- भिधानान । केचित्त घेदनाध्ययनयोरेकविषयतायामेवेच्छन्ति । तन्मते अग्निष्टोमं यज्ञं वेशीत्यादावपि प्रत्ययो न ॥ न्यायादेरिकण ॥ ६।२ । ११८ ॥ घेश्यधोते वेत्यर्थे । नैयायिफः । नैयासिकः । ऐतिहासिकः ॥ इकण्यथ- वणः ॥७।४ । ४९ ॥ अन्त्यस्वरादेलुग्न । आथर्वणिकः ॥ पदकल्पलक्षणान्तमत्वाख्यानाख्यायिकात् ॥ ६।२ । ११९ ॥ वेश्यधीते वेत्यर्थे इकण् । पौर्वपदिकः । मातृकल्पिकः । गौलक्षणिकः ।आग्निष्टोमिकः । यावक्री- तिकः । वासवदत्तिकः ॥ अकल्पात् सूत्रात् ॥ ६।२ १२० ॥ घेत्त्यधीते वेत्यर्थे इकण् । वार्तिसूत्रिकः । अक- ल्पादिति किम् ? । सौत्रः । काल्पसौत्रः ॥ अधर्मक्षत्रिसंसर्गाङ्गाद्विद्यायाः ॥ ६।२।१२१॥ वेत्यधीतेवेत्यर्थे इकण । पायसविधिकः । भधर्मादेरिति किम् ! । वैद्यः । धार्मविद्यः। क्षात्रविधः।विद्यः । सांसर्गविधः । आङ्गविधः ॥ याज्ञिकौक्थिकलौकायितिकम् ॥ ६॥२॥ १२२ ॥ एते वेत्यधीते येत्यर्थे इकणन्ता निपात्यन्ते । याज्ञिकेति यज्ञशब्दायाज्ञिकाशब्दाचेकणि निपात्यते । याज्ञिकः । औस्थिकः । लौकायितिकः । लौकायतिका इति तु न्यायादि- पागत् ॥ अनुब्राह्मणादिन् ॥ ६ । २ १२३ ॥ धेश्यधीते वेत्यर्थं अनुब्राह्मणी । मत्वर्थीयेनैवेना सिद्धेऽनभिधाना- चेकस्यापठत्तावण्वाधनार्थमिदम् ॥ शतषष्टः पथ इकट् ॥ ६ ॥२ । १२४ ॥ वेत्यधीते येत्यर्थे । शतपथिकः । श- तपथिकी । षष्टिपथिकः । षष्टिपथिकी ॥ पदोत्तरपदेभ्य इकः ॥६।२।१२५ ॥ वेत्त्यधीते वेत्यर्थे । पूर्वपदिकः । पदिकः । पदोत्तरपदिकः ॥ पदक्रमशिक्षामीमांसासाम्नोऽकः ॥ ६ । २ । १२६ ॥ त्यधीते घेत्यर्थे । पदकः 4:

·हेम- मभा ७५ । क्रमकः । शिक्षकः । मीमांसकः । सामः ॥ ससर्वपूर्वाल्लुप् ॥ ६।२। १२७ ॥ वेत्यधीते वेत्यर्थे प्रत्यय- स्य । सवात्तिकः । सर्ववेदः ॥ संख्याकात् सूत्रे ॥६।२ । १२८ ॥ वेस्यधीते वेत्यर्थे प्रत्ययस्य लुप् । अष्टकाः पाणिनीयाः । दशका उमास्वातीयाः । द्वादशका आर्हताः । संख्याग्रहणं किम् ! । माहावार्तिकाः । कादिति किम् ?। चातुष्टयाः ॥ प्रोक्तात् ॥ ६ ॥ २ । १२९ ॥ प्रोक्तार्थप्रत्ययान्ताद् वेत्त्यधीते वेत्यर्थे प्रत्ययस्य लुए। गोरामेन प्रोक्त गौतमम् । तद्वेत्यधीते वा गौतमः । सुधर्मेण सुधर्मणा वा प्रोक्तं सौधर्म सौधर्मणं वा । तद्वेश्यधीते वा । सौधर्मः । सौधर्मणः । एव भाद्रवाहवः । स्त्रियां विशेषः । गौतमा स्त्रीत्यादि ॥ वेदेन्बामणमत्रव ॥६।२।१३०॥ प्रोक्तप्रत्ययान्तं प्रयुज्यते । कठेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते वा कठाः । ताण्डयेन प्रोक्त ब्राह्मण विदन्त्यधीयते वा ता- ण्डिनः । ब्राह्मणेऽमिन्नन्तस्य नियमनित्यर्थमिन्द्राह्मणग्रहणम् । उभयविधारणार्थमेवकारः । प्रोक्तमत्ययान्तस्यात्रैव वृत्तिर्नान्यत्र तथात्र वृत्तिरेव न केवलस्यावस्थानम् । अन्यत्रत्वनियमात् क्वचित् स्वातन्त्र्यम् । अर्हता मोक्तमाहतं शा. स्त्रम् | क्वचिदुपाध्यन्तरयोगः । आईनं महत्सुविहितम् । क्वचिद्वाक्यम् । आईतमधीते । क्वचिवृत्तिः । आईत इति । इह पुनर्नियमायुगपदेव विग्रहः । कठेन प्रोक्तमधीयते का इति ॥ तेनच्छन्ने रथे ॥ ६॥२ । १३१ ॥ तृतीयान्ताद्य- विहितं प्रत्ययः । वास्त्रो स्थः । काम्बलः । द्वैपः । वैयाघ्रः कौमारः पतिरिति तु भवार्थकेऽणि बोध्यम् । धवयोगे तु कौमारी भार्येत्यपि ॥ पाण्डकम्बलादिन् ६।२।१३२ ॥ टान्नाच्छन्ने रथे । पाण्डुकम्बली रथः ॥ दृष्टे सा- म्नि नाम्नि ॥ ६।२ । १३३ ।। टान्ताचथाविहितं प्रत्ययः । क्रौञ्च साम । वाशिष्टम् । कालेयम् ॥ गोत्रादड्सवत्॥ ६ । २ । १३४ ॥ सान्ताद् दृष्टे साग्नि प्रत्ययः । औपगवकं साम ॥ वामदेवायः ॥६।२। १३५ ॥ यान्ताद् दृष्टे साम्नि । वामदेव्यं साम ॥ डिद्वाऽण् ॥ ६ ॥ २ । १३६ ॥ दृष्टे साम्नि । औशनम् । औशनसम् ॥ तत्रो- • धृते पात्रेभ्यः ।।६।२।१३८ ॥ तत्रेति साम्यन्ताव पात्रार्थीदुद्धृते यथाविहितं प्रत्ययः । शासव ओदनः । RRESTLSCRESEAREE ·R RSS बहुवचनं पात्र विशेषपरिग्रहार्थम् ॥ स्थण्डिलाच्छेते प्रती ॥६।२। १३९ ॥ सप्तम्यन्ताद् ययानिहितं प्रत्ययः । स्थाण्डिलो भिक्षुः ॥ संस्कृते भक्ष्ये ॥ ६ । २ । १४० ॥ सप्तम्यन्ताद् यथाविहितं प्रत्ययः। भ्राष्ट्रा अपूपाः ॥ शूलोखायः ॥ ६॥२ । १४१ ॥ सप्तम्यन्ताद् संस्कृते भक्ष्ये । शूल्यम् । उख्यं मांसम् ॥ क्षीरादेयण ॥ ॥ ६।२। १४२ ॥ सप्तम्यन्तात्संस्कृते भक्ष्ये । औरेयी यवांगूः ॥ दन इकण् ॥ ६।२।१४३ ॥ सप्तम्यन्ताद संस्कृते भक्ष्ये । दाधिकम् ॥ वोदश्चितः ॥ ६ ॥२ । १४४ ॥ सप्तम्यन्तात्संस्कृते भक्ष्ये इकण । उदकेन वयति उ- थन्धित् तक्रम् । तत्र संस्कृतं भक्ष्यमौदश्वित्कम् औदश्चितम् ॥ क्वचित् ॥ ६।२।१४५ ॥ अपत्यादिभ्योऽन्यत्रा- प्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययः । चाक्षुष रूपम् । आश्वोरथः । साम्मतम् । साम्पतः ॥ इतिरक्ताधर्थकाः॥ ॥ शेषे ॥ ६ । ३ । १॥ अधिकारोऽयम् । अपत्यादिभ्योऽन्यस्मिन् प्राग्जितीयेऽर्थे इतोऽनुक्रम्यमाणं वेदित व्यम् । इदंविशेषेष्वपत्यसमूहादिष्वेयणाद्यभावार्थ माग्जितात् कृतादिषु सर्वेष्वर्थेषु प्रत्यया यथा स्युरित्येवमर्थं च शेपव- चनम् ॥ नद्यादेरेयण ॥ ६ । ३ । २ । प्राग्जितीये शेषेऽर्थे । नादेयः । वानेयः । शेष इति किम् !। समूहे नादिकम् ॥ राष्ट्रादियः ॥ ६ ॥ ३ ॥ ३ ॥ प्राग्जितीये शेषेऽर्थे । राष्ट्रियः ॥ दूरादित्यः॥ ६॥३॥ ४ ॥ शेषेऽर्थे । दरेत्यः ॥.उत्तरादाहञ् ॥ ६ ॥ ३ ॥ ५॥ शेषे ॥ औत्तराहः॥ पारावारादीनः ॥६।३।६॥ शेषे ॥ पारावारीणः ॥ •व्यस्तथ्यत्यस्तात् ॥ ६।३ । ७ ॥ पारावाराच्छेषे ईनः ॥ पारीणः । अवारीणः । अवारपारीणः ॥ शुभाग- पागुदप्रतीचो यः ॥ ६॥३॥ ८॥ अव्ययानव्ययाच्छेषेऽर्थे । दिव्यम् । प्राच्यम् । अपाच्यम् । उदीच्यम् । प्रती. च्यम् । कालवृत्तेस्तु माचिकं प्राक्तनम् ॥ ग्रामादीनञ् च ॥ ६।३।८॥ शेष यः । ग्रामीणः । ग्राम्यः । अका- र: पुंषनावप्रतिषेधार्थः । ग्रामीणाभार्यः॥ कन्यादेवयकम् ॥ ६ ॥ ३ ॥ १०॥ ग्रामाच्छेपे । कात्रेयकः । पौष्क- रेयकः । ग्रामेयकः ॥ कुण्ड्यादिभ्यो यलुक् च ॥ ६।३।११॥ शेषे एयकन् । कौण्डेयकः । कोणेयकः । ॥ 13 *SALULES ·भ RSSREER RECE वहुवचन प्रयोगानुसरणार्थम् ॥ फुलकुक्षिग्रीवारवाऽस्थलबारे ॥६।३। २२ ॥ शेपे यथासंख्यमेयकम् । अणोऽपवादः । कौलेयकः श्या । कौक्षयकोऽसिः । गोयकोऽलकारः ॥ दक्षिणापश्चापुरसम्त्यण ॥ ६ । ३ । १३ ॥ शेष । दाक्षिणात्यः । पाशात्यः । पौरस्त्यः । साहचर्यानक्षिणा इति दिक्शन्दोऽध्ययं वा गृहाते । तेनेह न दा- क्षिणानि जुहोति । अव्ययादेच्छन्गके ॥ वादिपदिकापिझ्याष्टायनः ॥ ६॥ ३ ॥ १४ ॥ .पे । वाल्हाय- न। औयनः । पार्शयनः । कापिशायनी द्राक्षा ॥ रक्षोः प्राणिनि पा ॥६।३।१५ ॥ शेगे। शयनण राशवायणः । रामवो गौः । कम्पलस्तु राक्षवः । मनुष्ये तु फच्छादिपाठादकम् रावको मनुष्यः ॥ घवेहामात्र- तसस्यन् ॥ ६ । ३ । १६ ॥ शेपे । ववत्यः । इहत्यः अमात्यः । तत्रत्यः । कुतरत्यः । चकारस्त्यणत्यचोः सामान्य- ग्रहणाभिघातार्थः ॥ नेधुंचे ॥ ६ । ३ । १७ ॥ त्यच् । नित्यं धुवम् ॥ निसो गते ॥ ६।३ । १८ ॥ शेगे त्यच ॥ हस्यानाम्नस्ति ॥ २ । ३ । ३४ ॥ विहिते प्रत्यये नामिनः परस्य सः । निष्यवाण्हालः । बहिरगत्येन 'लुतस्यासिद्धसादिहापि स्यात् । सपि ३ छ । नोगिन इत्येव । तेजस्ता । ना- म्न इति किम् ? । भिन्युस्तराम् । विहित विशेषणं किम् ? । सस्तित्र ॥ ऐषमोशःश्वसोया ॥६।३ । १९ ॥ शेने त्यच । ऐपमस्त्यम् । ऐनमस्तनम् । प्रस्त्यम् स्तनम् । यस्त्यम् । वस्तनम् । वनसस्तादिरितीकणपि । शौवस्तिकम् ॥ काथाया इकण ॥ ६।३।२० ॥ शेपे । कोन्थिकः ॥वणायकम् ॥ ६ । ३ । २१॥ कन्यायाः शेपे । का- न्थकः ॥ रूप्योत्तरपदारण्याण्णः ॥ ६।३ । २२ ॥.शेगे । वार्य रूप्यः । आरण्याः सुमनसः । माणिरूप्यक- त्यत्र तु परत्वाकदशेव ॥ दिक्पूर्वपदादनाम्नः ॥ ६ । ३ । २३ ॥ शेगे णः॥ पौर्वशालः । अनाम्न इति किम् ?। पूर्वेपुकामशगः ॥ मद्रादम् ।। ६ । ३ । २४ ॥ दिकपूर्वपदान्छेगे । पौर्यगद्री । बहुविषयेभ्य इत्यकमातस्तद- पवादे जिमदादितिके प्राप्ते भरवचनम् । केवलादेव मद्रादफजकनिधिरिति चेत् तर्हि इदमेव सापकोससर्वार्धदिकश- GURSUSANG REGGAE ·ब्देभ्यो जनपदस्येति तदन्त विधेः । तेन सुपाञ्चालक इत्यादि सिद्धम् ॥ उदग्ग्रामाद्यकृल्लोम्नः ।।६।३।२५ शेपेऽश् । याकरलोमः । उदग्ग्रागादिति किम् ? । अन्यस्मादण् । याकुल्लोमनः ॥ गोष्ठीतकीनकेतीगोमती- शूरसेनवाहीव.रोमापटचरात् ॥ ६।२ । २६ ॥ शेपेऽज् । गौष्ठः । तैकः । नकेतः। गौमतः। शौरसेनः । वाहीकः । रौमकः । पाटच्चरः ॥ शकलादेयंजः ॥ ६.। ३ । २७ ॥ शेपेऽ । शाकलाः । काप्ठाः । यज इति किम् ? । शाकलीयम् ॥ वृद्धेनः ॥ ६ । ३ । २८ ॥ शेषेऽ । दाक्षाः । वृद्धेति किम् ? । सौतगमीयः ॥ न द्वि- स्वरात्प्राग्भरतात् ॥ ६ ॥ ३ ॥ २९ ॥ वृद्धजन्ताद । चैकीयाः । काशीयाः। विस्वरादिति किम् ? । पानागा- पितः। प्राग्ग्रहणे भरतानामग्रहणात्स्वशब्देन ग्रहणम् ॥ भरतोरिकणीयसौ ॥६।३ । ३० ॥ शेषे । भावकम् । भवदीयम् । उकारान्तग्रहणाच्छन्तान । भावतम् ॥ परजनराज्ञोऽकीयः ॥ ६ ॥ ३ ॥ ३१ ॥ शेगे । परकीयः। जनकीयः । राजकीयः । अकारः पुंवद्भावार्थः । ये तु स्वदेवशब्दाभ्यामकीयमिच्छन्ति तेषां सौवं दैवमायुरित्यादि न सिध्यति । स्वकीयं देवकीयमिति तु स्वकदेवकयोर्गहादित्वात् सिद्धम् ॥ संज्ञा दुर्वा ॥६।१! ६॥ या संज्ञा सव्यवहाराय हान्नियुज्यते सा दुसंज्ञा वा ॥ त्यदादिः ॥६।१।३॥ दुः॥प्राग्देशे ॥६।१।१०॥ माग्दे- शार्थस्य यस्य स्वराणामादिरेदोदा स इयादौ विधेये दुः। देश एवेतिनियमनिवृत्यर्थं वचनम् ॥ दोरीयः॥६।३। ३२ ॥ शेषे । देवदत्तीयः । तदीयः । शालीयः । मालीयः । एणीपचनीयः । गोनर्दीयः । दोरिति किम् ! । साभा- सन्नयनः ॥ उष्णादिभ्यः कालात् ॥ ६।३ । ३३ ॥ शेषे ईयः । उष्णकालीयः । बहुवचनं प्रयोगानुसरणार्थम् ॥ व्यादिभ्यो णिकेकणौ ॥ ६॥ ३ ॥ ३४ ॥ कालाच्छेधे । उभयोः स्त्रियां विशेषः । वैकालिका । वैकालिकी । आ- नुकालिका । आनुकालिकी ॥ काश्यादेः ॥ ६॥३॥ ३५॥ दोः शेषे णिकेकणी । काशिको । काशिकी । चैदि- का । चैदिकी ॥ दोरित्येव देवदचं नामवाहीकग्रामस्तत्र जातो देवदत्तः । माग्ग्रामेषु तु दुसंज्ञकत्वेन काश्यादित्वाद्भव- SRESSES SHESARK ·REL गेन । दैवित्तिका । देवदत्तिकी ॥ वाहीनेषु प्रामात् ॥ ६ । ३। ३६ ॥ दोः शेने णिकेकणौ ॥ फारस पिका। फारन्त पिकी ॥ पदोदेश पवेयादौ ॥ ६ । १ ॥ ८॥ देशार्थरशैव यस्य स्वराणामादिरेदोच्च स ईयादौ विधात- प्ये दुः। पुरितः । स्कौनगरिका । स्कौनगरिकी॥ बोशीनरेपु ॥ ६ । ३ । ३७ ॥ ग्रामार्थासोः शेगे णिके- कणौ । आलमालिका । आहनालिझी । आरजालीयः ॥ वृजिमद्रामेशात्कः ॥ ६ । ३ । ३८ ॥ शेपे । राष्ट्रा- कशोऽपवादः । जिकः । मदतः । सुमद्रकः । इत्यादि ॥ उवर्णादिकण ॥ ६।३ । ३९ ॥ देशवाचिनः शेषे । अणोऽपवादः । परत्वादीयणिोकणोऽपि यापते । शायरजम्बुकः ॥ दोरेव प्राचः ॥६।३ । ४० ॥ उवर्णान्ता. विकण । आषाढ जम्मुकः । गैर सिद्धे नियमाथै वचनम् । तेनेह न । माल्लवास्तवः । एवकार इष्टावधारणा- थः । दोः प्राच पोति नियमो मा भूत् ॥ मोऽक ॥ ६ । ३ । ४१ ॥ माग्देश पाचिनो दोः शेपे । काफन्दकः ॥ रोगास्यात् ॥ ६ ॥ ३ ॥ ४२ ॥ माचो दोः शेगेऽकम् । पाटलिपुनकः ॥ प्रस्थपुरवहान्तयोपान्त्यधन्वार्थात् ॥ ६ । ३ ॥४३॥ देशर तेर्दोः शेगेऽकम् । धन्वन् शब्दो मरुदेशवानी । मालामस्थकः । नान्दीपुरका । पैलुबहफः । सांका- स्वरः । पारेधनमः । अपारधन्वकः ॥ राष्ट्रेभ्यः ॥ ६ । ३ । ४४ ॥ दुभ्यः शेपेऽकञ् । आभिसारफः । भाद. शकः । बहुवचनमकमः प्रकृतिबहुत्व बोनयदपवादविषयेऽपि मापणार्थम् । तेनेहापि भाति । अभिसारगर्तकः ॥ वहविपयेभ्य ॥ ६ । ३ । ४५ ॥ राष्भ्यः शेपेऽकल । आजकः। विषयग्रहणमनन्या भावार्थम् । तेन य एकत्व- विषयोरपि वर्तते ततो माभूत् । वार्तनः ॥ ससर्वार्धाद्रालस्य ॥ ७ । ४ । १५ ॥ उत्तरपदस्य णिति तचिते स्व- रेष्वादेः स्वरस्य पृद्धिः । सुपाचालकः । सर्वपाशालकः । अर्धपानालकः ॥ अमद्रस्य दिशः॥७।४।१६ ॥ राष्ट्ररय णिति तन्हिते रवरेप्वादेः स्वरस्य सन्निः । पूर्नपाश्चालकः । अपरपाञ्चालकः ॥ धूमादेः॥ ६ । ३ । ४६ ॥ देशटने शेगेऽक ॥ धौमकः । पाउण्डमा सीवीरेपु फूलात् ॥ ६।३ । ४७ ॥ शेपेऽकञ् । कोलकः सौ- RECORit ·। सामुद्रमन्यत् ॥ नगरात्कुत्सादाक्ष्ये ॥६।३ । ४ ९ ॥ देशार्थाच्छेघे का । चौरा हि नागरकाः । दक्षा // LSCREER 'वीरेषु । कोलोऽन्यत्र ॥ समुद्राग्नृनायोः॥६।३। ४८ ॥ देशार्थाच्छेपेऽका । सामुद्रको ना। सामुद्रिका नौः। नागरकाः । नागरोऽन्यः । संज्ञाशब्दात्तु कन्यादिपाठादेयकज । नागरेयकः । कच्छाग्निवक्त्रवत्तोत्तरपदात् ॥ ६ । ३।५० ॥ देशार्थान्छेषेऽकन । भारुकच्छकः । काण्डाग्नकः । एन्दुवक्नकः । वाहुवर्तकः । उत्तरपदग्रहणमबहु- प्रत्ययपूर्वार्थम् ॥ अरण्यात्पथिन्यायाध्यायेमनरविहारे ॥६।३ । ५१ ॥ देशार्थाच्छेपेऽकज्ञ | आरण्यकः । प- न्यायोऽध्याय इभोविहारो वा ॥ गोमये या ॥ ६ । ३ । ५२॥ अरण्यादेशार्थाच्छेषेऽकन् । आरण्यका गोम- याः । आरण्या वा । केचित्तु हरितन्यामपि विकल्पमिच्छन्ति । एके तु नरवज पूर्वसूत्रेऽपि विकल्पमाहुः ॥ कुरुयुग- धराडा॥६३ ॥५३॥ देशार्थान्छेषेऽकम् । कौरवकः।कौरवः । यौगन्धरकः । यौगन्धरः ॥ साल्वाङ्गोयवाग्वपत्तौ॥ ६ । ३ । ५४ ॥ देशार्थान्मनुष्ये शेषेऽकन् । साल्वको गौः । साल्विका यवागूः । साल्वको ना । गोयवानग्रहणं प्रति- प्रसवार्थम् । नरि नियमार्थमपत्तिग्रहणम् ॥ कच्छादेनस्थे ॥ ६।३ । ५५॥ देशार्थाच्छेपेऽकञ् । काच्छको ना कान्छकमरय स्मितम् । सेन्धवकः ॥ कोपान्त्याचाण ॥६ । ३ । ५६॥ कच्छादेर्देशार्थाच्छेषे । आर्षिकः । ।ाच्छः । सैन्धवः ॥ गौत्तरपदादीयः ॥ ६ । ३ । ५७॥ देशार्थांच्छेपे । श्वाविद्गीयः ॥ कटपूर्वात्प्राचः ॥६।३ । ५८ ॥ देशार्थांच्छेपे ईयः । कटग्रामीयः ॥ कखोपान्त्यकन्थापलदनगरग्रामहृदोत्तरपदाहोः॥ ६। ३ । ५९ ॥ देशार्थाच्छेपे इयः । आरोहणकीयः । कौटशिखीयः । दाक्षिकन्थीयः । दाक्षिालदीयः । दाक्षिनगरी- यः । माहकिग्रामीयः । दाक्षिदीयः । दोरिति किम् ? । आर्षिक: । माडनगरः ॥ पर्वतात् ॥६।३।६० ॥ देशार्थाच्छेपे ईयः । पर्वतीयोराजा ॥ अनरे वा ॥६॥ ३ ॥६१॥ पर्वताद्देशार्थांदीयः । पर्वतीयानि पार्वतानि फलानि ॥ पर्णकृकणागारदाजात् ॥६ । ३।६२॥ शेपे ईयः । पर्णीयः । कृकणीयः । भारद्वाजादिति किम् ?। पाणः कार्कणः। SSIRLik CARROTECARNATISHRAGE- ·R तद्धि मका STRESSCIENCILS गहादिभ्यः ।६।३।६३॥ यथासम्भवं देशवाचिभ्यः शेषे ईयः । गहीयः। अन्तःस्थीयः। बहुवचनमाकृतिगणार्थम् ॥ पृथि- बीमध्यान्मध्यमश्वास्य ॥ ६।३। ६४ ॥ देशार्थाच्छेषे ईयः । मध्यमीयः ॥ निवासाचरणेऽण ॥६।३।६५ ॥ पृथितीमध्यादेशार्थानिवस्तरि शेषे मध्यमादेशश्चास्य । माध्यमाश्चरणाः । चरण इति किम् ? । मध्यमीयः शूद्रः ॥ येणुकादिभ्यः ईयण ॥ ६ । ३ । ६६ ॥ यथायोग देशार्थेभ्यः शेषे । वैणुकीयः। वैत्रकीयः ॥ वा युष्मदस्मदो- ऽलीनौ युष्माकास्माको चास्यकत्वे तु तवकममकम् ॥६। ३।६७ ॥ शेषे यौमाकः । यौष्माकीणः । आस्माकः। आरमाकीनः । पक्षे युष्मदीयः । अस्मदीयः । तावकः । तावकीनः । मामकः । मामकीनः । त्वदीयः। मदीयः ॥ दीपादनुसमुद्रं पयः ॥ ६।३। ६८ ॥ शेपे द्वैष्यो ना तद्वासो वा अनुसमुद्रमिति किम् ? । द्वैपको व्यासः ॥ अर्धायः ॥ ६ । ३ । ६९॥ शेपे । अयम् ॥ सपूर्वादिकम् ॥६।३ । ७० ॥ अर्धाच्छेपे । पौ- प्करार्डिकः ॥ दिक्पूर्वपदात्ती ॥ ६ । ३ । ७१ ॥ अझैच्छेपे । पूर्वायम् । पौर्वाधिकम् ॥ ग्रामराष्ट्रांशा- दणिकणौ ॥ ६ । । ७२ ॥ दिक्पूर्वाद(च्छेपे । ग्रामस्य राष्ट्रस्य वा पूर्वाध भवः पौर्षिः पौर्वाधिकः ॥ परा- वराधमोत्तमादेयः ॥६।३ । ७३ ॥ अर्धाच्छेपे । परायम् । अवराय॑म् । अधमार्यम् । उत्तमाध्यम् ॥ अमो- न्तावोऽधसः ॥ ६ ॥ ३ । ७४ ॥ शेषे । अन्तमः । अवमः । अधमः । पश्चादाद्यन्ताग्रादिमः ॥६।३।७ ॥ शेषे । पश्चिमः । आदिमः । अन्तिमः । अग्रिमः । आद्यन्ताभ्यां भवादन्यत्रायं विधिः । भवे तु परत्वाद्य एव ॥ म- ध्यानमः।६।३ । ७६ ॥ शेपे । मध्यमः ॥ मध्य उत्कर्षापकर्पयोरः ॥६।३ । ७७ मध्याच्छेपे । नात्यु- स्कृष्टो नात्यपकृष्टो मध्यपरिमाणो मध्यो वैयाकरणः । यद्यपि मध्यशब्दो मध्यपरिमाणवाच्यपि वर्तते तथाप्यवस्थाव- स्थावतोः स्याद्वादादिविवक्षायोमवस्थायाचिप्रकृतेरवस्थावति प्रत्ययार्थे मो मा भूदिति वचनम् ॥ अध्यात्मादिभ्य ..इकण । ६ ।३ १७८ ॥ शेषे ॥ आध्यात्मिकम् । आधिदैविकम् । आधिभौतिकर्म । औदमिकः । और्वदमिकः । औ. SANGRECOGLEEG ७ ·देहिकः । औध्यदेहिकः । अत एव पाठा_शब्दस्य टमदेहयोर्वा मोऽन्तः । केचिच्चेनावनुशतिकादिषु पठन्ति । ऊ- धमौहूर्तिकः । सप्तमी चोर्ध्वमौहूर्तिके इनि ज्ञापकादत्तरपदस्यैव वृद्धिः । आकस्मिकम् । आमुष्मिकम् । आमुत्रिकम् । पारत्रिकम् । ऐहिकम् । शैपिकम् । पाठसामर्थ्यात्सप्तम्या अलुप् ॥ समानपूर्वलोकोत्तरपदात् ॥ ६ । ३ । ७९ ॥ शेषे इकण् । सामानग्रामिकः । सामानदेशिकः । ऐहलौकिक: पारलौकिकः । योगद्वयेऽपि भवार्थ एव प्रत्यय इ- त्यन्ये । वर्षाकालेभ्यः ॥६।३। ८० ॥ शेष इकश् । वार्पिकः । कालशब्दः कालविशेषवाची । मासिकः। बहुवचनं यथाकथंचित्कालवृत्तिमत्ययपापणार्थम् । नैशिकः । मादोपिकः । कादम्वपुप्पिकम् । हिपलालिकम् । ऋतो. णित्मत्ययस्नदावादे नस्त्वन्तादपि भवत्यभिधानात् ॥ अंशाहतोः ॥.७।४।१४ ॥ उत्तरपदस्य स्वरेष्वादेः स्वरस्य णिति तद्धिते वृद्धिः । पूर्ववार्षिक: । अपरवार्पिकः । अंशादिति किम् ? । सौवर्पिकः॥ शरदः श्राद्ध कर्मणि ॥६।३। ८१ ॥ शेषे इकण् । शारदिकं श्राद्धम् ॥ नवा रोगातपे ॥ ६ । ३ । ८२ ॥ शरदः शेषे इकण् । शारदिकः शारदो रोग आतमो वा ॥ निशाप्रदोषात् ॥ ६ । ३ । ८३ ॥ शेषे इकण वा । नैशिकः । नैशः । प्रादोषिकः । मादोषः ॥ श्वसस्तादिः ॥ ६ । ३ । ८४ ॥ कालार्थाच्छेपे इकण वा । शौवस्तिकः । श्वस्त्यः । श्वस्तनः ॥ चिरपरुत्परारेस्त्नः ॥६।३ । ८५ ॥ शेषे वा। चिरत्नम् । परुत्नम् । परारित्नम् । पक्षे सायमि- त्यादिना तनट् । चिरन्तनमित्यादि । पल्परारिभ्यां विकल्पं नेच्छन्त्यन्ये । केचित्तु परुत्परायॊस्तिनट्यन्त्यस्वराव पर वागममिच्छन्ति ॥ पुरोनः ॥ ६।३ । ८६ ॥ कालार्थाच्छेपे वा। पुराणम् । पुरातनम् ॥ पूर्वाहापरा- हात्तनट् ॥ ६ । ३ । ८७॥ शेषे वा । पूर्वाह्नतनः २ । अपराह्नेतनः २ । जयिनि वाच्पे, व्यवस्थितविभाषाविज्ञाना- नित्यं सतम्या लुर । पौर्वाह्निकः । आपरालिकः ॥ सायंचिरंप्रापगेऽव्ययात् ॥६।३ । ८८ ॥ काला- र्थान्छेपे नित्यं तनट् । सायन्तनम् । चिरन्तनम् मालेतनम् । प्रगेतनम् । दिवातनम् । दोणतनम् । कालेभ्य इत्येव । OR ॐॐ ·! ७९ सौवम् । कालेकण्वाधनाथ रायमादिग्रहणम् ॥ भतुसंध्यादेरण ॥ ६।३।८९॥ कालार्थांच्छेथे । पौषः । ग्रेप्मः । सान्ध्यः । आमावास्यः । एकदेशविकृतबादमावस्याशब्दादपि । आमावस्यः । शाश्वतम् । ऋवर्णोवर्णादिति- सूत्रेऽशवदिति प्रतिरोधादिकणपि शावनिकम् । अण्वणं सात्वादिभ्य ईष बाधनार्थम् । कालेभ्य इत्येव । स्वातीयम्॥ संवत्सराइफलपर्वणोः ॥ ६।३ । ९० ॥ शेषेऽण । सांवत्सरं फलं पर्व वा । फलपर्वणोरिति किम् ? । सांवत्स- रिक श्राद्धम् ॥ हेमन्ताद्वा तलक् च ॥६।३।९१ ॥ शेपेऽण् । हैमनम् । हैमन्तम् । हैमन्तिकम् । पूर्वहेम- नम् ॥ प्रावृष एण्यः ॥६।३।९२ ॥ शेपे पाटषेण्यः । एण्ये गकारो निनिमिनकः । पाषेण्ययतीति ण्यन्तात् क्विपि पाटपेण इति मूर्धन्यार्थः ॥ स्थामाजिनान्ताल्लुप् ॥ ६ । ३ । ९३ ॥ शैपिकस्य । अश्वत्थामा । सिंहाजिना । भवाथस्यैव लुपमिच्छन्त्यन्ये ॥ तत्र कृतलब्धक्रीतसंभूते ॥ ६ । ३ । ९४ ॥ यथायोगमणादय एयणादयश्च स्युः । सौनः । माथुरः । औत्सः । वाह्यः । वाहीकः । नादेयः । राष्ट्रियः ॥ कुशले ॥६।३ । ९५ ॥ सप्त- म्यन्ताथथाविहितमणेयणादयः । सौनः । नादेयः योगविभाग उत्तरार्थः ॥ पथोऽकः ॥६ । ३ । ९६ ॥ सप्तम्यन्तात कुशले । पथकः ॥ कोऽश्मादेः ॥६।३ । ९७ ॥ सप्तम्यन्तात् कुशले । अश्मकः । अशनिकः ॥ जाते ॥६॥ २१ ९८ ॥ सप्तम्यन्ताद्यथाविहितमणेणयणादयः । माथुरः । औत्सः । बाह्यः । नादेयः । राष्ट्रियः॥ पोष्ठभद्रा- जातेः ॥ ७।४ । १३ ॥ पदोत्तरपदस्य स्वरेष्वादेः स्वरस्य णिति तद्धिते वृद्धिः। प्रोष्ठपादः । भद्रपादो बटुः ॥ प्रावृष इकः ॥ ६ ॥३॥ ९९ ॥ सप्सम्यन्ताज्जाते । प्रारपिकः ॥ नाम्नि शरदोऽकम् ॥ ६।३।१०० ॥ सप्त- म्यन्ताजाते । शारदका दर्भाः। नाम्नीति किम् ? । शारदं सस्यम् ॥ सिन्ध्वपकरारकाणौ ॥ ६।३।१०१.. सप्तम्यन्ताज्जाते नाम्नि । सिन्धुकः । सैन्धवः । अपकरकः । आपकरः ॥ पूर्वाह्नाऽपरालाामूलप्रदोषावस्करा- दकः॥ ६।३ । १०२ ॥ सप्तम्यन्नाजाते नाम्नि । पूर्वालकः । अपरालकः । आर्द्रकः । मूलकः । प्रदोपकः । REASONSORRIAGERESTLSENSENSECREEN द Ske ·अवरकरकः । केनैव सिद्धेऽकविधानमाम्रिकेत्येवमर्थम् ॥ पथः पन्थ च ॥ ६.३।१०३ ॥ सप्तम्यन्ताज्जातेऽको ना. स्नि । पन्थकः॥ अश्व वामावास्यायाः ॥६।३ । १०४ ॥ अस्मात्सप्तम्यन्ताजाते अः अकश्च नाम्नि । अमावास्यः । अमावास्यकः । आमावास्यः। अमावस्यः ॥श्रविष्टाषाठादोयण च ॥१०५॥ सप्तम्यन्ताज्जाते अः नाम्नि । श्राविष्ठीयः । श्रविष्ठः । आषाढीयः । आषाढः । अणमपीच्छन्त्यके ॥ फल्गुन्याष्टः ॥ ६।३।१०६ सप्तम्यन्ताया जाते नाम्नि । फल्गुनः । फल्गुनी । स्त्री । अणमपीच्छन्त्यके ॥ बहुलानुराधापुण्यार्थपुनर्वसुहस्त- 'विशाखास्वातेलुप् ॥ ६ । ३ । १०७ ॥ सप्तम्यन्ताद्भाणो जाते नाम्नि । बहुलः । अनुराधः । पुष्यः । तिष्यः । पुनर्वसुः । हस्तः । विशाखः । स्वातिः ॥ चित्रारेवतीरोहिण्याः स्त्रियाम् ॥ ६।३ । १०८॥ एभ्यः सप्त- म्यन्तेभ्यो जाते नाम्नि स्त्रियां लु । चित्रा । रेवती। रोहिणी । पुंस्येषां विकल्प इत्येके । बहुलमन्येभ्यः ॥६।३।१०९ ॥ सप्तम्यन्तेभ्यो भाणो जाते लुप नाम्नि । अभिजित् । आभिजितः । अश्वयुक् । आश्वयुजः । क्वचिन्नित्यम् । अश्विनः । क्वचिन्न । माघः ॥ वा जाते दिः॥६।२।१३७ ॥ योऽण् सडिद्वा । शातभिषः । शातभिपजः । द्विरिति किम् ।। हैमवतः ॥ स्थानान्तगोशालखरशालात् ॥६।३ । ११० ॥ सप्तम्यन्ता- ज्जाते प्रत्ययस्य नाम्नि लुप् । गोस्थानः । गोशालः । खरशालः शिशुः ॥ वत्सशालाद्वा ॥ ६ । ३ । १११ ॥ सप्तम्यन्ताज्जाते प्रत्ययस्य नाम्नि लुप् । वत्सशालः । वात्सशालः ॥ सोदर्यसमानोदयौं ॥६।३ । ११२ ॥ जाते निपात्येते । सोदयः । समानोदर्यों भ्राता ॥ कालाइये ऋणे ॥ ६।३।११३ ॥ सप्तम्यन्ताद्यथाविहितं प्रत्ययः । मासिकमृणम् । आर्धमासिकम् । ऋण इति किम् ! । मासे देया भिक्षा ॥ कलाप्यश्वत्थयवसोमाव्या- सैषमसोऽकः ॥ ६ । ३ । ११४ ॥ कालार्थात् सप्तम्यन्ताद् देये ऋणे । कलापकम् । अश्वत्थकम् । यवबुसकम् । उमाव्यासकम् । ऐपमकमृणम् ॥ ग्रीष्मावरसमादकम् ॥ ६।३ । ११५ ॥ कालार्थात्सप्तम्यन्तादेये ऋणे । ग्रे- SSIOCLE RESS ·Sid RESSES म गा . प्मकम् | आवररागफगृणम् । अपरसगादपीच्छन्त्यके ॥ संवत्सराग्रहायण्या इकण च ॥६।३।११६ ॥ आभ्यां सप्तम्यन्ताभ्यां देये ऋणे इकणफर च । सांवत्सरिकम् । सांवत्सरकं । फलं पर्वया । आग्रहायणिकम् । आग्रहायणकम् । येत्यकृत्येक नेति विधानमण्वाधनार्थम् ॥ साधुपुष्यापच्यमाने ॥ ६।३। ११७ ॥ सप्तम्य- तात्कालविशेषार्थाथथाविहितं प्रत्ययाः । हैमनमनुलेपनम् । हैमन्तम् । हैमन्तिकम् । वासन्त्यः कुन्दलताः । गृष्मः पा- टलाः । शारदाः शालयः॥ उपते ॥६।३ । १२८ ॥ सप्तम्यन्तात्कालार्थायथाविहितं प्रत्ययः । शारदा यवाः । हेमनाः आश्वयुज्या अकञ् ॥ ६॥ ३॥ ११९ ॥ अस्मात्सप्तम्यन्नादुप्तेऽका । आश्वयुजका भाषा: ॥ ग्री- प्मथसन्ताबा ॥ ६ । ३ । १२० ॥ सप्तम्यन्तादुप्तेऽकञ् । गैप्पक ग्रैम सस्यम् । वारान्तयम् । वासन्तम् ॥ व्या- हरति मृगे ॥ ६।३ । १२१ ॥ सप्तम्यन्तात्कालार्थांद्यथाविहितं प्रत्ययः । नैशिको नैशो वा शृगालः । गादोपि- कः । प्रादोपो वा । मृग इति किम् ? । वसन्ते व्याहरति कोफिलः ॥ जयिनि च ॥६।३।१२२ ॥ सप्तम्य- तात्कालार्थायथाविहित प्रत्ययः । निशाभवमध्ययन निशा । सन जयी नैशिकः । नैशः । मादोपिकः । भादोपः। वार्पिकः । चकार: कालादित्यनुकर्पणार्थः । तेन चानुकृत्वानोतरत्रानुवर्तते ॥ भवे ॥ ६ । ३ । १२३ ॥ सप्त- भ्यन्ताधथाविहितमणेयणादयः । सौनः । औत्सः । नादेगः । ग्राम्यः । ग्रामीणः ॥ देविकाशिंशपादीर्घसत्रय- सस्तत्प्रासावाः ॥ ७।४।३॥ एषां स्वरेण्यादेः रवरस्य णिति तद्धिते वृद्धिमाप्तायाः । दाविकमुदकम् । दावि- काकूला: शालयः । शांशपः स्तम्भः । दार्पसत्रम् । श्रायसं द्वादशाणम् । तत्माप्ताविति किम् ! । सौदेविक इत्यन निषेधार्थ पूर्वोत्तरपदानामपि यथा स्यादित्येवमर्थं च । तेन पूर्वदायिकः । अत्र माग्ग्रामाणामित्युत्तरपदरहिमाप्तिः ॥ प्राग्रामाणाम् ॥ ७ । ४ । १७ ॥ माग्देशग्रामवाचिनां योऽवयवो दिग्वाची ततः परस्यावयवस्य दिशः परेपांच प्राग्रामवाचिनां विणति तन्हिते स्वरेग्वादेः स्वरस्य द्धिः । पूर्वकाप्णमृत्तिक । पूरैपुकामशमः । पूर्वकान्यकुब्जः ॥ KING SARALEKARE ·56-28 जजालधेनुएलजस्योत्तरपदस्य तु था ॥ ७।४।२४॥ आदेणिति तन्हिते स्वरेप्वादेः स्वरम्य नित्यं वृद्धिः । कौरुजङ्गलः । कौरुजाङ्गलः । वैश्वधेनवः । वैश्वधैनवः । सौवर्णवलजः । सौवर्णवालजः ॥ प्राचां नगरस्य ॥७॥ ४ ॥ २६ ॥ प्राग्देशार्थस्य नगरान्तस्य ठिणति सद्धिते पूर्वोत्तरपदयोः स्वरेष्वादेद्धिः । सौम्हनागरः । प्राचामिति किम् ? । माडनगरः ॥ दिगादिदेहांशावः ॥६।३ । १२४ ॥ सप्तम्यन्ताद्भवे । दिश्यः । अप्सव्यः। मूध- न्यः । देहांशात्तदन्तादपीच्छन्त्येके ॥ येऽवणे ॥ ३ । २ । १०० ॥ प्रत्यये नासिकाया नम् । नस्यम्॥ शिर- सः शीर्पन ॥ ३ ॥ २॥ १०१ ॥ ये । शोषण्यः स्वरः ॥ केशे वा ॥ ३ । २ । १०२ ॥ ये. शिरसः शोपन् । । शीर्षण्याः शिरस्याः केशाः ॥ नाम्न्युदकात् ॥ ६ । ३ । १२५ ॥ सप्तम्यन्ताद्भवे यः । उदक्या रजस्वला । ना. म्नीति किम् ?। औदको मत्स्यः ॥ मध्यादिनाण्णेया मोऽन्तश्च ॥ ६ । ३।। १२६ ॥ सप्तभ्यन्ताद्भवे । मा- ध्यंदिनाः । माध्यमः । मध्यमीयः । अन्ये तु दिनं णितं नेच्छन्ति ॥ जिह्वामूलागुलेश्चयः ॥ ६ ॥ ३ । १.७॥ मध्या जिह्वामूलीयः । अङ्गुलीयः । मध्यीयः॥ वर्गान्तात् ॥ ६।३ । १२८ ॥ सप्तम्यन्ताद्भवे हयः ।। कवर्गीयो वर्णः ॥ ईनयौ चाशब्दे ॥ ६ । ३ । १२९॥ वर्गान्तात्सप्तम्यन्तानवे ईयः । भरतवर्गीणः । भरतव- यः । भरतवर्गीयः । शब्दे तु कवर्गीयः ॥ इतिकुक्षिकलशिवस्त्यहेरेयण ॥ ६ ॥ ३ ॥ १३० ॥ सप्तम्यन्ताद्भवे । दा- तय जलम् । कौक्षेयो व्याधिः । कालसेयं तक्रम् । वास्तेयं पुरीषम् । आईयं विषम् ॥ आस्तेयम् ॥ ६॥ ३॥ १३१ । अस्तेर्धनविद्यमानार्थात्तत्र भने एयण असूनो वास्त्यादेशश्च । आस्तेयम् ॥ ग्रीवातोऽण च ॥६।।१३२ ॥ भवे एयण् । अवम् । अश्यम् ॥ चतुर्मासान्नाम्नि ॥ ६ । ३ । १३३ ॥ तत्र भवे अण । चातुर्मासी । आपादादि- पौर्णमासी । अत्र दिगोरनपत्य इत्यादिना लुब् न विधानसामथ्यात् । नाम्नीति किम ? [ चतुर्मासः॥ यज्ञे ज्यः॥ ॥६।३ । १३४ ॥ चतुर्मासात्तत्र भवे । चातुर्मास्यानि यज्ञकर्माणि ॥ गम्भीरपञ्चजनयहिदेवात् ॥६।। RECAUSHIKANERMER ·HEREKRIS भा RSS --- १३५ ॥ तत्र भवे व्यः। गाम्भीर्यः । पाञ्चजन्यः । वाह्यः । दैव्यः । भवादन्यत्र गाम्भीरः । पाञ्चजनः । द्विगौ तु प- भजनः । बाहीकः । देवः । भवेऽपि वाहीक इत्यके ॥ परिमुखादेरव्ययीभावात् ॥६।३।१३६ ॥ तत्र भ- वे व्यः। पारिमुख्यः। पारिहनव्यः ॥ अन्तःपूर्वादिकम् ॥ ६ । ३ । १३७ ॥ अव्ययीभावातत्र भवे । आन्तर- गारिकः । पर्यनोग्रामात् ॥ ६।३ । १३८ ॥ अन्ययीभावात्तत्र भवे इकण । पारिग्रामिकः । आनुग्रामिकः ॥ उपा- जानुनोविकर्णात् प्रायेण ॥ ६ ॥ ३॥ १३९ ॥ अव्ययीभावादिकण् तत्रभवे । औपजानुकः । सेवकः । औपनीविकं श्रीवादाम । औपकर्णिकः सूचकः । प्रायेणेति किम् ? । नित्यं भवे मा भूत् । औपजानवं मांसम् ॥ रुदावन्तःपु- रांदिकः ॥ ६।३ । १४० ॥ तत्र भवे । अन्तःपुरिका स्त्रो। रूढाविति किम् ? । आन्तःपुरः ॥ कर्णललाटात्कल् ॥६।३ । १४१ ॥ तत्र भवे तदन्तस्य हो । कर्णिका कर्णाभरणम् । ललाटिका ललामण्डनम् । लकारः स्त्रीत्वा- थः । रूहावित्येव । कर्ण्यम् ॥ तस्य व्याख्याने च ग्रन्थात् ॥ ६।३ । १४२ ॥ तत्र भवे यथाविहितं प्रत्ययः । कार्तम् । प्रातिपदिकीयं व्याख्यानं भवं वा । 'तस्येदम् भवे' इत्याभ्यां सिद्धे । वध्यमाणः सकलोऽप्ययवादविधि- रनयोरथयोर्यथा स्यादित्येवमर्थ सूत्रम् ॥ प्रायोबहुस्वरादिकम् ॥ ६ । ३ । १४३ ॥ ग्रन्थार्थात्तस्य व्याख्याने त- त्र भवे च । पात्वणत्विकम् । प्रायोवचनात् साहितम् ॥ ऋद्विस्वरयागेभ्यः ॥ ६ । ३ । १४४ ॥ ग्रन्थवाचि- भ्यस्तस्य व्याख्याने तत्र भवे चेकण् । आर्चिकम् । चातु)तकम् | आङ्गिकम् । राजमूयिकम् । ऋग्रागग्रहण पूर्वस्यैव प्रपञ्चः ॥ ऋषेरध्याये ॥६।३ । १४५ ॥ ग्रन्थवृत्तस्तस्य व्याख्याने तत्र भवे चेकण । वानिष्ठिकोऽध्यायः । अध्या- य इति किम् ? । वासिष्ठी ऋक । प्रायोबहुस्वरादिनि प्रायोग्रहणादप्राप्तिकलनायां विध्यर्थम् । मासिकल्पनायामध्याय एवेति नियमाय वचनम् ॥ पुरोडाशपौरोडाशादिकेकटौ ॥ ६ ॥ ३ ॥ १४६ ॥ ग्रन्थार्थात्तस्य व्याख्याने तत्रभवे च । पुरोडाशिका । पुरोडाशिकी । पौरोडाशिका । पौरोडाशिकी ॥ छन्दसोयः ॥ ६ ॥ ३ । १४७॥ ग्रन्थार्थाच. । AGALORSCREAKIN ·स्य व्याख्याने तत्रभवे च । छन्दस्यः ॥ शिक्षादेश्वाण ॥ ६ । । १४८ ॥ छन्दसो ग्रन्थार्थांत्तस्य व्यख्याने तत्र- भवे च । शैक्षः । आर्गयनः । छान्दसः ॥ तत आगते ॥ ६।३ । १४९॥ यथाविहितमणेयणादयः । सौनः । गव्यः । नादेयः । ग्राम्यः । मुख्यापादानग्रहानान्तरीयकापादानान्न ॥ विद्यायोनिसंबन्धादकम् ॥ ६।३।१- ५० ॥ तत आगते । आचार्यकम् । औपाध्यायकम् । पैतामहकम् । मातामहकम् ॥ पितुर्यों वा ॥६।३।१५१ । योनिसम्बन्धात्तत आगते । पित्र्यम् । पैतृकम् ।। ऋत इकण ॥ ६।३ । १५२ ॥ विद्यायोनिसम्बन्धात्तत आगते । हौतकम् । मातृकम् ॥ आयस्थानात् ॥ ६ । । १५३ ॥ स्वामिग्राह्यो भागो यत्रोत्पद्यते तदर्यात्तत आ- गते इकण् । आतरिकम् ॥ शुण्डिकादेरण् ॥ ६ । ३ । १५४ ॥ तत आगते । शौण्डिकम् औदपानम् ॥ गोत्रादकवत् ॥ ६।३ । १५५ ॥ तत आगते प्रत्ययः । वैदम् । अङ्ग्रहणेन तस्येदमित्यर्थसामान्य लक्ष्यते । तेनाकलोऽप्यतिदेशः । औपगवकम् ॥ नृहेतुभ्यो रूप्यमयटौवा ॥६।३।१५६ ॥ चैत्ररूप्यम् । चैत्र- मयम् । चैत्रीयम् । समरूप्यम् सममयम् । समीयम् ॥ प्रभवति ॥६।३।१५७ ॥ पञ्चम्यन्नात्मागुपलभ्ये यथा- विहितं प्रत्ययाः । हैमवती गङ्गा । अन्ये जायमाने इत्याहुः ।। वैडूर्यः ॥ ६ । ३ । १५८ ॥ निपात्यते । वैडूर्यो मणिः॥ त्यदादेर्मयट् ॥ ६।३।१५९ ॥ ततः प्रभवति । तन्मयम् । भवन्मयी ॥ तस्येदम् ॥ ६।३ । १६० ॥ षष्ठय- न्वादिदमित्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययाः । औपगवम् । दैत्यम् । कालेयम् । नादेयम् । पारीणः । भानवीयः ॥ गोत्रोत्त- रपदाद्गोत्रादिवाऽजिहाकात्यहरितकात्यात् ॥ ६।१ । १२ ॥ गोत्रप्रत्ययान्तोत्तरपदात् गोत्रप्रत्ययान्तादिव त- खितः । यथा चारायणीयास्तथा कम्बलचारायणीयाः । अजिवेत्यादि किम् ! । यथेह कातीयाः न तथा जैहाकावाः । हारितकाताः ॥ उष्णो लुक् ।। ७।४।५६ ॥ अनपत्येऽण्यन्त्यस्वरादेः। औक्ष पदम् । अनपत्य इत्येव । उक्ष्णो- ऽपत्यमोक्षणः ॥ ब्रह्मणः ॥ ७ । ४ । ५७ ॥ अनपत्येऽण्यन्न्यस्वरादेलक् । बालमखम् ॥ जातौ ॥ ७।४५८ 16-1561 CLES ·भमा ८२ ॥ ब्रह्मणोऽनपत्येऽण्यन्त्यस्परादेलाइ । ब्राह्मी औषधिः । नातावनपत्ये एवेति नियमार्थ वचनम् । तेन ब्रह्मणोऽपत्यं प्रा. सणः । जाताविति किम् ? । ब्राह्मो नारदः॥ न्यज्ञोर्वा ॥ ७॥४॥ ८॥ णिति तखिते यात्मागत् । नैयकम् । न्याइवम् ॥ नगः क्षेत्रज्ञेश्वरकूशलचपलनिपुणशुचेः ॥ ७ ॥ ४ । २३ ॥ णिति तद्विते स्वरेवादेखि अस्तु वा । अक्षेत्रज्ञम् । आक्षेत्रज्ञम् । अनेश्वरम् । आनन्धरम् । अकौशलम् । आकौशलम् । अचापलम् । आचापलम् । अ. नैपुणम् । आनैपुणम् । अशौचम् । आशौचम् । आयथातथ्यमिति समासात्मत्ययः । अयाथानथ्यमिति तु प्रत्ययान्तेन समासः । एवमायथापुनम् । अयायापुयम् । यथाभाचतुर्यम् । अचातुर्यमिति । यथा तथा यथापुरा इत्यखण्डम. व्ययं वा नाम नाम्नेति वा समासो यथाऽथा इनि अव्ययीभावो वाऽकागन्नाः ॥ हलसीरादिकंण् ॥ ६।३। १६१ ॥ तस्येदमित्यर्थे । हालिकम् । सरिकम् ॥ समिध आधाने देन्यग ६।३। १६२ ॥ तस्येदमित्यर्थे । सामिधेन्यो मन्त्रः । मामिधेनी ऋक् ॥ विवाहे बवादकल ॥ ६।३ । १६३ ॥ तस्येदमित्यर्थे । अत्रिभरबाजिका ॥ अदेवासुरादिभ्यो वैरै ॥६।३।६४ ॥ द्वन्द्वेभ्यस्तस्येदमर्थे विवाहे ऽकल् । बाभ्रवशालझायनिका। अदेवादी- ति लिम् ! । दैवासुरम् । क्षोसुरम् ॥ नटावृत्ते ज्यः ॥ ६ । ३ । १६५ ॥ तस्येदमर्थे । नटानामि नृत्य नाटय. म् ॥ छन्दोगौथिकयाज्ञिकवचाच धर्मनाम्नायसंघे ॥६।३।१६६ ।। नटान्तस्येदमर्ये ज्यः । छान्दो- ग्य धर्मादि । औविथक्यम् | याज्ञिक्यम् । बहुच्यम् । नाट्यम् || आथर्वणिकादणिकलुक्च ।। ६।३ । १६॥ तस्येदर्थे धर्मादौ । आथर्वणः ॥ चरणादकञ् ॥ ६।३ । १६८ ॥ तस्ये मर्थे धर्मादौ । काठको धर्मादिः । चार- फफः ॥ गोत्राददण्डमाणयशिष्ये ॥ ६ । ३ । १६९ ॥ तस्येदमर्थेऽकन् । औपगवकम् । अदण्डेन्यादि किम् । काण्वा दण्डमाणवाः शिष्या वा ॥ यतिकादेरीयः ॥ ६।३ । ७० ॥ गोत्रार्थात्तस्येदमित्य । रेततिकीयाः शि- प्याः । गौरग्रीवीयं शकटम् ॥ कौपिक्षलहास्तिपदादण ॥ ६ । । १७१ ।। गोत्रार्थात्तस्येदमित्यर्थ । कौपिनलाः SUGREEKSEK- XUAR.KETRIK . R:Rak ·शिप्याः । हास्तिपदाः । णित्वं अन्यथै पुंचद्भावाभावार्थ च । कौपिजलीस्थूणः ॥ संघघोषालक्षणेऽञ्यविमः॥ ६।३।१७२॥ गोत्रार्थात्तस्येदमित्यर्थेऽण् । वेदः सङ्घादिः । वैदं लक्षणम्। एवं गार्गः गार्गम् । दासदाक्षम् । लक्ष्यस्यैव स्व लक्षणम् । यथा शिखादि । स्वामिविशेषविज्ञापकोऽङ्कः स्वस्तिकादिर्गवादिस्थो न गवादीनामेव स्वम् ॥शाकलादकञ् च ।।६।३।१७३॥ तस्येदमित्यर्थे सादावण । शाकलकः । शाकलः । सङ्घादिः । शाकलकम् । शाकलं लक्षणम् ॥गृहे- ऽग्नीधोरण धश्च ॥ ६।३ । १७४ ॥ तस्येदमर्थे । आग्नीध्रम् ॥ रथात्सादेव वोढुङ्गे ॥ ६ । ३ । १७५॥ तस्ये- दमित्यर्थे प्रत्ययः । रथ्योऽश्वः । रथ्यं चक्रम् । बिरथोऽश्वः । द्विस्थं चक्रम् । अन्ये तु स्वरादेरेव लुपमिच्छन्ति तन्मते द्विरथ्यः । आश्वरथं चक्रम् । वोङ्गे एवेति नियमादन्यत्र वाक्यमेव ॥ यः॥६।३ । १७६ ॥ स्थात्सादेव तस्येदम- र्थे । रथ्यः । विरथः । पत्रपूर्वादबू ।। ६।३ । १७७ ॥ रथात्तस्येदमर्थे । पत्रं वाहनम् । आश्वरयं चक्रम् ॥ वाह- नात् ।। ६ । ३ । १७८ ॥ तस्येदमर्थेऽन् । औष्ट्रो रथः । हास्तः ॥ वाद्यपथ्युपकरणे ॥ ६ । ३ । १७९ ॥ वाह- नादुक्तः प्रत्ययो वाह्यादाषेव । आश्वो रथः । पन्था वा । आश्वं पल्ययनम् । आश्वी कसा । अन्यत्र तु वाक्यमेव । अश्वानां घासः ॥ वहेस्तुरिश्वादिः ॥ ६।३ । १८० ॥ सस्येदमर्थेऽन् । सांवहित्रम् ॥ तेन प्रोक्ते ॥६। ३ । १८१ ॥ यथाविहितं प्रत्ययः । प्रकर्पण व्याख्यातमध्यापितं वा मोक्तं न तु कृतम् । भाद्रवाहवान्युत्तराध्ययनानि । गणधरमत्येकयुद्धादिभिः कृतानि तेन व्याख्यातानीत्यर्थः । पाणिनीयम् । वार्हस्पत्यम् ॥ कलापिकथुमितैतलिजा- जलिलाङ्गलिशिखण्डिशिलालिसवमचारिपीठसर्पिसूकरसमसुपर्वणः ॥७।४।६२ ॥ अपदस्य तद्धि- तेऽन्त्यस्वरादेलक् । कालापाः । कौथुमाः । तैतलाः । जाजलाः । लाङ्गलाः । शैखण्डाः । शैलालाः । साब्रह्मचाराः । पैठसः । सौकरसमाः । सौपः ॥मौदादिभ्या।।१८२॥ तेन मोक्ते यथाविहितमण । मौदेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्य- धीयते वा मौदाः ।वेदेन्ब्राह्मणमत्रैवेति नियमात् वेदिबध्येविषय एवाण । पैष्पालादाः ॥कादिभ्यो वेदे लु॥६॥३३१८३॥ HERLSSSSURROCHAKAKAREECHES ·त म- ग SSCRIKA पव ३ प्रोक्तमत्ययस्य । कगः । चरकाः । तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोखादियण ॥६॥३॥१८४॥ तेन प्रोक्ते वेदे । तैत्तिरियाः। वारतन्नवीयाः । खाण्डिकीयाः । औखीयाः। वेदे इत्येव । तैत्तिराः श्लोकाः ॥ छगलिनो यिन् । ६।३।१८५॥ तेने प्रोक्ते वेदे । छागलेयिनः॥ शौनकादिभ्यो णिन् ॥ ६।३।१८६ ॥ तेन मोक्ते वेदे । शौनकिनः । शाङ्ग- रविणः । आकृतिगणोऽयम् ॥ पुराणे कल्पे ॥ ६॥ ३ ॥ १८७ ॥ टान्तात्सोक्ते णिन् । पैनीकल्पः ॥ काश्यप- कोशिकाद्वेदवच ।। ६ । ३ । १८८ ॥ तेन मोक्ते पुराणे कल्पे णिन् । काश्यपिनः । कौशिकिनः । काश्यपको धर्मा- दिः ॥ शिलालिपाराशर्यान्नटभिक्षुसूत्रे ॥ ६ । ३ । १८९ ॥ तेन प्रोक्त णिन् वेदवच्च कार्यमस्मिन् । शौलालिनो नटाः । पाराशरिणो भिक्षवः ॥ कृशाश्वकर्मन्दादिन ॥ ६।३ । १९० ॥ तेन प्रोक्ते यथासंख्यं नटसूत्रे भिक्षुसूत्रे च। वेदवच्च कार्य्यमस्मिन् । कृशाश्विनो नटाः कर्मन्दिनो भिक्षवः । अतिदेशादकञ् च । काश्विकम् । नटसूत्रे कापिले- यशब्दादपीच्छन्त्येके ॥ उपज्ञाते ॥ ६।३ । १९१ ॥ टान्तायथाविहितं प्रत्ययः । पाणिनीयं शास्त्रम् ॥ कृते ॥ टान्ताद्यथाविहितं प्रत्ययः । शैवो ग्रन्थः । सिद्धसेनीयः स्तवः । कृते ग्रन्ये एवेछन्त्यन्ये ॥ नाम्नि मक्षिकादिभ्यः।। । १९३ ॥ टान्तेभ्यो यथाविहितं कृते प्रत्ययः । माक्षिकं मधु । सारघम् ॥ कुलालादेरकम् ॥ ६।३ । १९४ ॥ तेन कृते नाम्नि । कौलालकं घटादिभाण्डम् । वारुटकं सर्पपिटकादि ॥ सर्वचर्मण ईनेननौ ॥६।३ । १९५ । तेन कृते नाम्नि । सर्वचर्मीणः । सार्वचर्मीणः ॥ उरसो याणौ ॥ ६ । ३ । १९६ ॥ तेन कृते नाम्नि । उर- स्यः । औरसः ॥ छन्दस्यः ॥ ६ । ३ । १९७ । छन्दसस्तेन कृते नाम्नि यो निपात्यः । छन्दस्यः॥ अमोs- धिकृत्य ग्रन्थे ॥६।३ । १९८ ॥ कृते यथाविहितं प्रत्ययः । भाद्रः । सौभद्रः । कथं वासवदत्ता आख्यायिकेति उपचारान् ग्रन्थे ताच्छब्धम् ॥ ज्योतिष्यम् ॥ ६ ॥ ३ । १९९ ॥ ज्योतिपोऽमोधिकृत्य कृते ग्रन्ये ऽण् वृद्धयभावश्च निपात्यः ॥ शिशुक्रन्दादिभ्य ईयः ।। ६।३ । २०० ॥ अमोऽधिकृत्य कृते ग्रन्थे । शिशुक्रन्दीयः । यमसभी- GREETINGSIRSALER ·SERS दू यो ग्रन्थः । शिशुक्रन्दशब्दात्तचिन्नेच्छन्ति ॥ छन्द्वात्प्रायः ॥ ६ । ३ । २०१॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ईयः । वा- क्यपदीयम् । माय इति किम् ? । दैवासुरम् ॥ अभिनिष्क्रामति द्वारे ॥ ६।३ । २०२ ॥ अमन्तायथोक्तं प्रत्य- यः । माथुरम् । नादेयम् । राष्ट्रिय द्वारम् ॥ गच्छति पथि दूते ॥ ६।३। २०३ ॥ अमन्ताद्यथोक्तं प्रत्ययः । सौ. यः पन्था दूतो वा । ग्राम्यः ॥ भजति । ६।३।२०४ ।। अमो यथोक्तं प्रत्ययः । सौनः । राष्ट्रियः ॥ महा- राजादिकम् ॥ ६।३ । २०५॥ अमो भजति । माहाराजिकः ॥ अचित्ताददेशकालात् ॥ ६।३ । २०६ ॥ अमो भजतीकण् । आपूपिकः । अचित्तादिति किम् ? । देवदत्तः । अदेशेत्यादि किम् ? । सौनः । हैमनः॥ वासु- देवार्जुनादकः ॥ ६॥ ३ ॥२०७॥ अमन्ताद् भजत्यर्थे । वासुदेवकः । अर्जुनकः ॥गोत्रक्षत्रियेभ्योऽकन प्रायः॥६॥ ३ । २०८ ॥ अमन्तेभ्यो भजति । औपगवकः । नाकुलकः । प्राय इनि किम् ? । पाणिनीयः ॥ सरूपाद्रेः सर्व राष्ट्रवत् ॥ ६ । ३ । २०९॥ राष्ट्रक्षत्रियादिमो भजति । वृजिकः । मद्रकः । पाण्डवकः । सरूपादिति किम् ? । पौरवीयः ॥ टस्तुल्यदिशि ॥ ६ । ३ । २१० ॥ यथोक्तं प्रत्ययः । सौदामनी विद्युत् ॥ तसिः ॥ ६।३। २११॥ टान्तात्तुल्यदिक्के । सुदामतो विद्युत् ॥ यश्चोरसः ॥ ६ । ३ । २१२ ॥ टान्तातुल्यदिके तसिः। उरस्यः । उरस्तः ॥ सेनिवासादस्य ॥६।३।२१३ ॥ यथोक्तं प्रत्ययः । सौनः। नादेयः ॥ आभिज- नात् ॥ ६।३। २१४ ॥ आभिजनाः पूर्ववान्धवास्तनिवासात्स्यन्तात्षष्ठ्यर्थे यथोक्तं प्रत्ययः । सौनः । राष्ट्रियः ॥ शण्डिकादेण्यः॥ ६॥ ३ ॥ २१५ ॥ स्यन्तादाभिजननिवासादिस्येत्यर्थे । शाण्डिक्यः । कौचवार्यः॥ सिन्ध्वा- देर ॥ ६ । ३ । २१६ ॥ स्यन्तादाभिजननिवासार्थात्पष्ठयर्थे । सैन्धवः । वार्णवः ॥ सलातुरादीयण ॥ ६।३। २१७ ॥ स्यन्तादाभिजननिवासार्थाषष्ठयर्थे । सालातुरीयः। पाणिनिः ॥ , तूदीवर्मत्या एयण ॥ ६।३ । २१८ आभ्यां स्यन्ताभ्यामाभिजननिवासार्थाभ्यां षष्ठ्यर्थे एयण् । तौदेयः । वामतेयः॥ गिरेरीयोऽस्नाजीवे ॥६।३ 15-159ी - SAEk- ·त म- पा म ४ ।२१९॥ गिरेय आभिजनो निवासस्तदात्स्यन्तात्पष्ठयर्थेऽस्राजीवे ईयः । हगोलीयः । गिरेरिति किम् ! । सांकाश्य- कोऽस्त्राजीवः । अत्राजीव इति किम् ? । आर्कोदो ब्राह्मणः । पार्थिवः॥ इति शैषिकाः ॥ इकण ॥ ६ । ४ । १ । आपादान्ताघदनुक्तं स्यात्तत्रायमधिकृतो ज्ञेयः ॥ तेन जितजयद्दीव्यत्खतत्सुः॥६ । ४ । २॥ इकण । आक्षिकम् । आक्षिकः । आभ्रिकः । इह तेनेति करणे तृतीया नान्यत्रानभिधानात् तेन देवदत्तेन जितं धनेन जितमित्यत्र न । बहुवचनं पृथगर्थताभिव्यत्त्यर्थम् ॥ संस्कृते ॥ ६ । ४ । ३ ॥ रान्तादिकम् । दाधिकम् । वैधिकम् । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कुलत्थकोपान्त्यादण् ॥ ६ । ४।४ ॥ तेन संस्कृते । कौलत्यम् । तैत्तिडीकम ॥ संसृष्टे ॥ ६।४।५ ॥ टान्तादिकण । दाधिकम् ॥ लवणादः ॥६।४।६॥ तेन संसृष्टे । लवणः सपः ॥ चूर्णमुद्गाभ्यामिनणौ ॥ ६।४।७॥ तेन संसृष्टे । चूर्णिनोऽपूपाः । मौड़ी यवागूः॥ व्यञ्जनेभ्य उपसिक्ते ॥ ६ । ४ । ८ ॥ टान्तेभ्य इफण् । तैलकं शाकम् । उपसिक्तं संसृष्टमेव तत्र संसृष्ट इत्येव सिद्धे नियमार्थ वचनम् । व्यञ्जनैः संसृष्टे उपसिक्त एव उपसिक्ते च व्यअनैरेव ॥ तरति ॥६।४।९॥ सन्तादिकण् । औडु- पिकः ॥ नौबिस्वरादिकः ॥ ६।४।१० ॥ टान्तात्तरति । नाविकः । बाहुका स्त्री ॥ चरति ॥६।४। ११ ।। टान्तादिकण् । हास्तिकः । दाधिकः ॥ पादरिकट ॥६ ।४।१२ ॥ टान्ताचरति । पर्पिकी । अश्विकी। पदिकः। ६ । ४ । १३ ॥ पादाचरतीकट पञ्चास्य । पदिकः ॥ श्वगणादा ॥६।४।१४ ॥ चरनीकट् । श्वग. गिकी । वागणिकः ॥ वेतनादेर्जीवति ॥ ६ । ४ । १५ ॥ सन्तादिकण् । वैतनिकः । वाहिकः॥ व्यस्ताच क्रयविक्रयादिकः ॥६।४।१६ ॥ समस्तात् तेन जीवतीकः । क्रयविक्रयिकः । ऋयिकः । विक्रयिकः॥ य- स्नात् ॥ ६।४ । १७ ॥ तेन जीवतीकः । वस्निकः ॥ आयुधादीयश्च ॥ ६ ॥ ४ ॥ १८ ॥ तेन जीवतीकः । आयुधीयः । आयुधिकः ॥ बातादीनञ् ॥ ६।३ । १९ ॥ तेन जीवति वातीनामार्यः ॥ नित्तेऽक्षयूतादेः॥ CHECEBSTERSAREERINEKHE ॥

·मा R ६ । ४ । २० ॥ दान्तादिफण् । आक्षतिकम् । जाडामहतिफ वैरम् ॥ भावादिमः॥६। ४ । २१ ॥ तेन निर्वृत्ते पाकिमम् ॥ याचितापमित्यात्कण ॥ ६ ॥४॥ २२ ॥ तेन निर्वते याचितकम् । आपमित्यकम् ॥ हरत्युत्स- प्रादेः ॥ ६ । ४ । २३ ॥ दान्तादिकण । औत्सङ्गिकः । औडपिकः ॥ भनादेरिकट् ॥ ६ । ३ । २४ टान्ता- हरति । भखिकी । भर टिकी ॥ विवधवीवधाद्वा ॥६।४।२५ ॥ तेन हरनीकट् । विवधिकी । घीवधिकी। वैवधिकः ॥ कुटिलिकाया अण् । ६।४।२६ ॥ अस्माद्वान्ताहरति । कौटिलकः । कर्मारादिः॥ ओजास- होम्भसो वर्तते ॥ ६ । ४ । २७ ॥ टान्तादिकण । औजसिकः । साहसिकः । आम्भसिकः ॥ तं प्रत्यनोलोमे- पकूलात् ॥ ६ । ४ । २८॥ वर्तते इत्यर्थे इकण् । मातिलोमिकः । आनुलोमिकः । मातीपिकः । भान्वीपिकः । मा. तिलिकः । आनुकूलिकः । अकर्मफस्यापि वृत्तेोंगे प्रतिलोमादेः क्रियाविशेषणत्वात् द्वितीया ॥ परेर्मुखपाश्र्वात् ॥६॥ ४ ॥ २९ ॥ तृतीयान्ताद्वर्तत इत्यर्थे इकण् । पारिमुखिकः । पारिपार्धिकः ॥ रक्षदुञ्छतोः ॥ ६।४ । ३० ॥ द्वितीयान्तादिकण् । सामाजिकः । नागरिकः । बादरिकः ॥ पक्षिमत्स्यमृगार्थाद्ध्नति ॥ ६।४।३१ ॥ द्वितीयान्तादिकण । पाक्षिकः । मात्स्यिकः । मार्गिकः । अर्थग्रहणात्तत्पर्यायेभ्यो विशेषेभ्यश्च भवति ॥ परिपन्था- त्तिष्ठति च ॥ ६ । ४ । ३२ ॥ द्वितीयान्ताद् प्रतीकण् । पारिपन्थिकचौरः । अत एव निर्देशात्परिपथशब्दस्येकणोs- न्यत्रापि वा परिपन्थदेशः । तेन परिपन्थं गच्छति ॥ परिपथात् ॥ ६ । ४ । ३३ ॥ द्वितीयान्तात्तिष्ठत्यर्थे इकण् । पारिपथिकः ॥ अवृद्धेहति गर्थ ॥ ६ ४ ॥३४॥ द्वितीयान्तादिकण् । द्वैगुणिकः । अवृद्धेरिति किम् ? । . हिं गृहातीति वाक्यमेव ॥ कुसीदादिकट् ॥ ६ । ४ । ३५॥ द्वितीयान्ताद् गर्ने गृह्णति । कुसीदिकी॥ दशै. फादशादिकश्च ॥ ६ । ४ । ३६ ॥ द्वितीयान्तानिन्ये गृह्नतीकट् । दशैकादशिका । दशैकादशिकी । दशैकादशादि- रयत एव निपातनादकारान्तत्वम् । तच्च वाक्ये प्रयोगार्थम् । दशैकादशान् गृह्णाति । अन्ये दशैकादशगृह्णातीति RECORRESERIES ·मन ता मा प्रम विगृह्णन्ति । तदपि अयाधकान्यपि निपातनानीति न्यायादुपपद्यते ॥ अर्थपदपदोत्तरपदललामप्रतिकण्ठात् ॥ ६ । ४ । ३७ ॥ द्वितीयान्ताद् गृह्णतीकण् । आर्थिकः । पादिकः । पौर्वपदिकः । लालामिकः । मातिकण्ठिकः । अव्ययी- भावसमासाश्रयणादिह न प्रतिगतः कण्ठः प्रतिकण्ठस्तं गृहाति ॥ परदारादिभ्यो गन्छति ॥ ६ । ४ । ३८ ॥ द्वितीयान्तेभ्य इकण् । पारदारिकः । गौरुदारिकः ॥ प्रतिपथादिकश्च ॥ ६ । ४ । ३९ ॥ द्वितीयान्ताद्गच्छतीकण् । प्रतिपथिकः । प्रातिपथिकः ॥ माथोत्तरपदपदव्याफ्रन्दाद्धावति ॥ ६। ४ । ४० ॥ द्वितीयान्तादिकण । दा- ऐडमाथकः । पादविकः । आक्रान्दिकः ॥ पश्चात्यनुपदात् ॥ ६॥ ४ । ४१ ॥ द्वितीयान्ताहावतीकण् । आनुपदिकः ॥ सुलातादिभ्यः पृच्छति ॥ ६।४।४२॥ द्वितीयान्तेभ्य इकण । सौस्नातिकः । सौखरात्रिकः ॥ प्रभूतादि- भ्यो ब्रुचति ॥ ६ । ४ । ४३ ॥ द्वितीयान्तेभ्य इकण् । प्राभूतिकः । पार्याप्तिकः । क्रियाविशेषणादयमिष्यते तेनेह न । प्रभूतमर्थ लुते इति । क्वचिदक्रियाविशेषणादपि । सौवर्गमनिकः ॥ माशब्द इत्यादिभ्यः ॥ ६ । ४ । ४४ ॥ ब्रुवतीकण । माशब्दिकः । कार्यशब्दिकः ॥ शाब्दिकदारिकलालाटिककौर कुटिकम् ॥ ६ ॥ ३ ॥ ४५ ॥ इक- प्रत्ययान्तं निपात्यते । शाब्दिको वैयाकरणः । दार्दुरिको वादिनकृत् । लालाटिकः प्रमत्तः सेवाकृत् । कौवकुटिको भि- क्षुः ॥ समूहार्थात्समवेते ॥ ६।४। ४६ ॥ द्वितीयान्तादिकम् । सामूहिकः । सामाजिकः ॥ पर्षदो ण्यः ॥ ६ । ४ । ४७ ॥ अस्माद् द्वितीयान्तात् समवेते ण्यः । पार्पद्यः । परिपन्छन्दादपीच्छन्त्यन्ये । पारिपधः ॥ सेनाया वा ॥ ६ । ४ । ४८ ॥ द्वितीयान्तात् समवेते ण्यः । सैन्यः । सैनिकः ॥ धर्माधर्माचरति ॥ ६ ॥ ४॥ ४९ ।। द्वितीयान्तादिकण् । धार्मिकः । आधर्मिकः ॥ षष्ठया धये ॥ ६ । ४ । ५० ॥ इकण । शौल्कशालिकम् ॥ ऋ- बरादेरण् ॥ ६ । ४ । ५१ ॥ पठयन्ताद्धये । नारं नुर्धर्म्यम् । पैत्रम् । नारम् । नृशब्देनैव सिद्धे नरशब्दादिकण मा भूदिति तद्ग्रहणम् । माहिपम् ॥ विभाजयितृविशसितुर्णीङ्लुक् च ॥६ । ४ । ५२॥ पठ्ठ्यन्ताद् धर्येऽण् । वै KHESARKECTENGALOKRECHECREGISTRATIES ८ ·567-56-06 णिकः ॥ भाजित्रम् । वैशस्त्रम ॥ अवक्रये ॥ ६ । ४ । ५३ ॥ षष्ठयन्तादिकम् । आपणिकः । लोकपीडया धर्मातिक्रमेणापि अवक्रयो भवतीत्ययं धर्माद्भिद्यते ॥ तदस्य पण्यम् ॥ ६।४ । ५४ ॥ इकण् । आपूपिका ।। किशरादेरिकट् ॥ ॥६।४। ५५ ॥ तदस्य पण्यमिति विषये । कीशरिकी । तगरिकी ॥ शलालुनो वा॥६। ४ । ५६ ॥ तद- स्य पण्यमिति विपये इफट । शलालकी । शालालकी । शलाल: सुगन्धिद्रव्यविशेषः ॥ शिल्पम् ॥ ६।४ । ५७ ॥ तदस्येत्यर्थे इकण तच्छिल्पं चेत् । नार्तिकः । मादणिकः । मृदङ्गादिशब्दा वादनार्थवृत्तयः प्रत्ययमुत्पादयन्ति न द्रव्य- वृत्तयः । उत्पादनार्थरत्तिभ्यस्त्वनभिधानान अत एव कुम्भकारादावभिधेये मृदङ्गकरणादिभ्य एव प्रत्ययः । मादङ्गकर- मड्डुकझझराबाऽण ॥ ६ । ४ । ५८ ॥ तदस्य शिल्पमिति विपये । माड्डुकः । माड्डकिकः । झाझं- रः । शारिकः ॥ शीलम् ॥ ६ । ४ । ५९ ॥ तदस्येत्यर्थे इकण । आपूपिकः ॥ अङ्स्थाच्छन्नादेरञ् ॥ ६ । ४ । ६० ॥ तदस्य शीलमिति विषये । आस्थः । छात्रः । तापसः॥ तूष्णीकः ॥६।४ । ६१ ॥ तुप्णीमस्तदस्य शीलमिति विपये को मूलुम् च निपात्यते । तूष्णीकः ॥ प्रहरणम् ॥ ६ । ४ । ६२ ॥ तदस्येत्यर्थे इकण् । तत्महरणं चेत् । आसिकः ॥ परश्वधादाण् ॥ ६। ४ । ६३ ॥ तदस्य प्रहरणमिति विपये । पारश्वधः । पारश्वधिकः ॥ श- क्तियप्टेष्टीकण् ॥ ६ । ४ । ६४ ॥ तदस्य प्रहरणमिति विपये । शाक्तीकी । याष्टीकी ॥ वेष्टयादिभ्यः ॥ ६॥ ४ । ६५ ॥ तदस्यपहरणमित्यर्थे टीकण् । ऐष्टीकी । ऐष्टिकी । ऐपीकी । ऐपिकी ॥ नास्तिकास्तिकदैष्टिकम् ॥ ६॥ ४ । ६६ ॥ वदस्येत्यर्थे इकणन्तं निपात्यते । नास्तिकः । आस्तिकः । दैष्टिकः ॥ वृत्तोऽपपाठोऽनुयोगे ॥ ६।४। ६७ ॥ तदस्त्यर्थे इकण् । ऐकान्यिकः । वृत्त इति किम् ? । वर्तमाने वय॑ति च न भवति । अपपाठ इति किम् ?। एकमन्यदस्य दुःखमनुयोगे । वृत्तम् । अनुयोग इति किम् ? । स्वैराध्ययने मा भूत् । अन्ये तु अपपागदन्यत्राप्यध्ययन- मात्रे प्रत्ययमिच्छन्ति ॥ बहुस्वरपूर्वादिकः ॥६।४। ६८ ॥ प्रथमान्तात्षष्ठ्यर्थे तच्चेत्परीक्षायां वृत्तोऽपपाठः । ए- ॥ 7-86A60-मार GRESSRESPECLENSRLS ·R न- ता I कादशान्यिकः । अत्राप्यन्ये पूर्ववदन्यत्रापीच्छन्ति । द्वादशरूपिकः ॥ भक्ष्यं हितमस्मै ॥ ६।४।६९ ॥ इकण् । आपूपिकः ॥ नियुक्तं दीयते ॥६।४।७० ॥ प्रथमान्ताच्चतुर्थ्यर्थे इकण । तचेनियुक्तमव्यभिचारेण नित्यं वा दीयते । आग्रभोजनिकः ॥ आणामांसौदनादिको वा ॥६।४ । ७१॥ तदस्मै नियुक्तं दीयते इति विपये । श्राणिका । मांसौदनिका । पक्षे इकण् । श्राणिकी। मांसौदनिकी । अन्ये त्विकं नेच्छन्ति ॥ भक्तौदनादाणिकट् ॥६।४ । ७२ ॥ तदस्मै नियुक्तं दीयते इति विषये । भाक्तः । ओदनिकी । भाक्तिकः । औदनीकः ॥ ओदनशब्दा- दिकणं नेच्छन्स्यन्ये ॥ नवयज्ञादयोऽस्मिन् वर्तन्ते ॥६ । ४ । ७३ ॥ इकण । नावयज्ञिकः । पाकयज्ञिकः ॥ तत्र नियुक्ते ॥ ६ । ४ । ७४ ॥ इकण् । शौल्कशालिकः । दौवारिकः ॥ अगारान्तादिकः ॥ ६ । ४।७५ ॥ तत्र नियुक्ते । देवागारिफः॥ अदेशकालाध्यायिनि ॥६।४।७६ ॥ सप्तम्यन्तादिकण ।। आशूचिकः । सा- न्धिवकः । अदेशकालादिति किम् ? । स्वाध्यायभूमावध्यायी ॥ निकटादिपु वसति ॥ ६।४। ७७ ॥ इकण् । नैकटिकः । आरण्यिको भिक्षुः । वार्तमूलिकः ॥ सतीर्थ्यः ॥ ६ ॥ ४ ॥ ७० ॥ समानतीर्थात्तत्र वसत्यर्थे यो नि- पात्यते समानस्य च सभावः । सतीर्थ्यः ॥ प्रस्तारसंस्थानतदन्तकठिनान्तेभ्यो व्ययहरति ॥ ६ । ४ । ७९॥ इकण् । प्रास्तारिकः । सांस्थानिका । कांस्यप्रस्तारिकः । गौसंस्थानिकः । वांशकगिनिकः । बहुवचनं कठिनान्तनि स्व- रूपग्रहणन्युदासार्थ रुदयर्थं च । प्रस्तारसंस्थानाभ्यां तदन्ताभ्यां केचिनेच्छन्ति ॥ संख्यादेवाईदलुचः॥ ६॥ ४ । ८०॥ वक्ष्यमाणः प्रत्ययः स्यात् । चान्द्रायणिकः । द्वैचन्द्रायणिकः । संख्यादेरिति किम् ! । परमपारायणमधीते । चकारः केवलाः । आईदित्यत्राकारोऽभिविधौ । तेनाईदर्थेऽपि भवति । दिसाहस्रः । भलुच इति किम् ? । द्विशूर्पण क्रीतेन क्रीत द्विशौर्पिकम् ॥ गोदानादीनां ब्रह्मचर्ये ॥ ६ । ४।८१॥ इकण । गौदानिकम् । आदित्यतिकम् Pin चन्द्रायणं च चरति ॥ ६॥ ४ ॥ ४२ ॥ अस्माद् द्वितीयान्ताद् गोदानादेश्व धरत्यर्थे इफण् । चान्द्रायणिकः । SHRESTLGROGRESCARSERE ·गौदानिकः॥ देवव्रतादीन डिन् ॥ ६ । ४ । ८३ ।। चरति । देवव्रती । महाव्रती ॥ डकश्चाष्टाचत्वारिंशतं वाणाम् ॥ ६ । ४ । ८४ ॥ चरत्यर्थे डिन् । अष्टाचत्वारिंशकः । अष्टाचत्वारिंशी ॥ चातुर्मास्यं तौ यलुक् च। ६ । ४ । ८५ ॥ चरति । चातुर्मासकः । चातुर्मासी ॥ क्रोशयोजनपूर्वाच्छतायोजनाचाभिगमाहे ॥ ६ । ४ १८६॥ पञ्चम्यन्तादिकण। क्रौशशतिको मुनिः। यौजनशतिकः । यौजनिको दूतः ॥ तद्यात्येभ्यः ॥ ६ । ४ । ८७ ॥ इकण् । क्रौशशतिकः । यौजनशतिकः । यौजनिको दूतः ॥ पथ इकट् ॥ ६॥ ४ । ८८ ॥ यात्यर्थे । पथिकी। द्वि- पथिकी । 'कटमकृत्वा इकड्वचनं परत्वात्समासान्ते कृतेऽपि यथा स्यादित्येवमर्थम् ॥ नित्यं णः पन्थश्च ॥ ६ । ४ । ८९ ॥ पथो याति । पान्थः । द्वैपन्थः ॥ शङ्क्त्तरकान्ताराजवारिस्थलजङ्गलादेस्तेनाहृते च ॥६।४। ९० ॥ पथिनन्ताद् याति चाथै इकण । शाकुपथिकः । औत्तरपथिकः । कान्तारपथिकः । आजपथिकः । वारिपथि- कः। स्थालपथिकः । जाङ्गलपथिकः ॥ स्थलादेमधुकमरिचेऽण् ॥ ६।४ । ९१ ॥ पथिनन्तादाहृते । स्थालपथं । मधुकं मरिचं वा । मधुकमरिच इति किम् ? । स्थालपथिकमन्यत् ॥ तुरायणपारायणं यजमानाधीयाने ॥६॥ ४ । ९२ ॥ यथासंख्यमिकण । तोरायणिकः । पारायणिकः ॥ संशयं प्राप्ते ज्ञेये ॥ ६।४।९३ ॥ इकण् । सां- शयिकोऽर्थः । ज्ञेय इति किम् !। संशयितरि मा भूत् ॥ तस्मै योगादेः शक्ते ॥ ६ । ४ । ९४ ॥ इकण । यौगि- का । सान्तापिकः ॥ योगकर्मभ्यां योको ॥ ६॥ ४ ॥९५ ॥ चतुर्थ्यन्ताभ्यां शक्ते । योग्यः । कार्मुकम् ॥ य- ज्ञानां दक्षिणायाम् ॥६।४ । ९६ ॥ इकण । आग्निष्टोमिकी । तेषु देये ॥६।४।९७ ॥ यज्ञार्थेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यो देये इकण् । आग्निष्टोमिकम् । वाजपेयिकं भक्तम् ॥ काले कार्यं च भववत् ॥ ६॥ ४ । ९८ ॥ देये प्रत्ययः । यथा वर्षासु भवं वार्षिकम् । तथा कार्य देयं च । प्रत्ययस्य भावोऽत्रातिदिश्यते । नाभाव इति बिगोः परस्य लु- न । द्वैमासिकम् ॥ व्युष्टादिष्वण ॥ ६ । ४ । ९९ ॥ देये कार्ये च । वैयुष्टम् । नैत्यम् ॥ बहुवचनादाकृतिगणो- RAHASRECRCHRISSURESSURES 9RESS ·ऽयम् ॥ एमा यथाकथाचाण्णा ॥६।४।१००॥ देये कार्ये च । याथाकथाचम् तेन हस्तायः ॥ ६॥ ४॥ १०१ ॥ देये कार्ये च । हस्त्यम् ॥ शोभमाने ॥ ६।४।१०२ ॥ टान्तादिकण् । कार्णवेष्टकिकं मुखम् । असमर्थ- ननसमासोऽप्यस्मिन् विपये भवति । कर्णवेष्टकाभ्यां न शोभते अकार्णवेष्टफिकम् ॥ कर्मवेषायः ॥ ६।४।१०३॥ टान्तान्छोभमाने । कर्मण्यम् । शौर्यम् । वेष्यो नटः । पूर्ववनसमासः । अकर्मण्यः । केचिषद्वेस्थाने वेशं पठन्ति। वे- 'श्या नर्तकी ॥ कालात्परिजय्यलभ्पकार्यसुकरे ॥६।४।१०४ ॥ टान्तादिकण् । मासिको व्याधिः परः चा- न्द्रायणं प्रासादो वा । कालादिति किम् ? । चैत्रेण परिजम्यम् ॥ नित्ते ॥ ६॥ ४ । १०५॥ कालार्थाटान्तादिक आशिकम् ॥ तं भाविभूते ॥ ६।४।१०६॥ कालार्थादिकम् । मासिक उत्सवः ॥ तस्मै भृताधीष्टे च ॥ ६ । ४ । १०७ ॥ कालार्थादिक । मासिकः कर्मकर उपाध्यायो वा ॥ षण्मासादवयसि ण्येकौ ॥ ६।४। १०८ ॥ कालार्थात्तेन निवृत्ते तं भाविनि भूते तस्मै भृताधीष्टे चेति विषये । पाण्मास्यः । पण्मासिकः। अवयसीति किम् ? । षण्मास्यः ॥ समाया ईनः ॥६।४।१०९ ॥ तेन निर्दृत्त इत्यादिपञ्चकविपये ईनः । समीनः ॥ रा- यहासंवत्सराच दिगोर्वा ॥ ६।४।११०॥ समान्तातेन निर्दृत्ते इत्यादिपञ्चकविपये ईनः । विरामीणः । द्वयहीनः । विसंवत्सरीणः । द्विसमीनः । पक्षे इकण् । द्वैरात्रिकः । द्वैयन्हिकः । द्वैयहिक इति तु दहशब्दात्समाहारदिगोरिकणि । राज्यन्तादहरन्ताच्च परमपि समासान्तं वाधित्वानवकाशत्वादीन एव । तथा च समासान्तसंनियोगे उच्यमानो नादेशो न ॥ मानसंवत्सरस्याशाणकुलिजस्यानाम्नि ॥ ७।४।१९ ॥ संख्यार्थाधिकाभ्यां परस्य णिति तद्धिते स्वरे- प्वादेः स्वरस्य वृद्धिः । द्विकौडविकः । अधिककौडविकः । विषाष्टिकः । हिसांवत्सरिकः । अशाणकुलिजस्येति किम् ? । बैशाणम् । द्वैकुलिजिकं । अनाम्नीति किम् !। पाञ्चलोहितिकम् । द्वैनमिकः ॥ वर्षांदश्च वा ॥ ६।४। १११ ॥ कालवाचिनो द्विगोस्तेन निर्दृत्त इत्यादिपञ्चकविपये ईनः । द्विवर्षः । द्विवर्षीणः ॥ संख्याधिकाभ्यां वर्षस्या- LATESTLESSORRECECTES ·भाविनि ॥ ७ । ४ । १८ ॥ णिति तद्धिते स्वरेप्वादेः स्वरस्य हिः। द्विवार्षिक: । अधिकवार्षिकः । अभाविनी- ति किम् ? । द्वैवार्षिक धान्यम् । अधीष्टभृतयोः प्रत्ययो न भाविनीति प्रतिशेधो न । गम्यते मात्र भविष्यत्ता न तु प्रत्य- यार्थः ॥ प्राणिनि भूते ।। ६।४ । ११२ ॥ कालार्थवर्षान्ताद् द्विगोरः। द्विवर्षों वत्सः । माणिनीति किम् ? । द्विवर्षः। द्विवर्षीणः । द्विवार्षीकः सरकः ॥ मासाद्वयसि यः ॥ ६ । ४ । ११३ ॥ दिगोभूते । द्विमास्याशिशुः । वयसीति किम् ? । द्वैमासिको व्याधिः ॥ईनम् च ॥६।४।११४ ॥ मासाद्भूते यो वयसि । मासीनो मास्यो दो- रकः । अकारो वृद्धिहेतुत्वेन पुंवद्भावाभावार्थः । षण्मासाद्ययणिकण ॥ ६ । ४ । ११५ ॥ फालार्थाद् भूते वयसि- । पण्मास्यः । पाण्मास्यः । पाण्मासिकः शिशुः ॥ सोऽस्यब्रह्मचर्यतद्वतोः ॥ ६।४ । ११६ ॥ प्रथमान्तात् का. लार्थात् इकण् । मासिकं ब्रह्मचर्यम् । मासिकस्तद्वान् ॥ प्रयोजनम् ॥ ६॥ ४ । ११७ ॥ तदस्येकण् ॥ जैनमहिक देवागमनम् ॥ एकागाराचौरे ॥ ६ । ४ । ११८ ॥ तदस्य प्रयोजनमिति विषये इकण् । ऐकागारिकः । चौरे नि- यमार्थ वचनम् । तेनेह न एकागारं प्रयोजनमस्य भिक्षोः॥ चूडादिभ्योऽण ॥ ६ ॥ ४ ॥११९ ॥ तदस्य प्रयोज- नमिति विपये । चौडम् । श्राद्धम् ॥ विशाखाषाढान्मन्थदण्डे ॥६।४। १२०॥ तदस्य प्रयोजनमिति वि. पये यथासंख्यमण् । वैशाखोमन्थः । आपाढो दण्डः ॥ उत्थापनादेरीयः ॥ ६॥ ४॥ १२१ ॥ तदस्य प्रयो- जनमिति विषये । उत्थापनीयः । उपस्थापनीयः॥ विशिरुहिपदिपूरिसमापेरनात् सपूर्वपदात् ॥ ६।४। १२२ ॥ तदस्य प्रयोजनमिति विषये ईयः । गृहप्रवेशनीयम् । आरोहणीयम् । गोप्रपदनीयम् । अपापूरणीयम् । आन- समापनीयम् ॥ स्वर्गस्वस्तिवाचनादिभ्यो यलुपौ ॥ ६॥ ४॥ १२३ ॥ तदस्य प्रयोजनमित्यर्थं यथासंख्यम् । स्वय॑म् । आयुष्यम् । स्वस्तिवाचनम् । शान्तिवाचनम् । अत्रेकणो लुप् ॥ समयात् प्राप्तः ॥ ६ । ४ । १२४ ॥ प्रथमान्तात्षष्ठयथै इकण चेत् समयः सामयिकं कार्य ॥ प्रात्वादिभ्योऽण् ॥ ६ । ४ । १२५ ॥ प्रथमान्तेभ्यः सोऽ. RSS ·॥ न CASSHOCKICK ८८ ऽस्य प्राप्त इत्यर्थे । आर्तवं फलम् । औपवत्रम्॥ कालायः॥६।४। १२६ ॥ सोऽस्य प्राप्त इत्यर्थे काल्यस्ता- पसः। काल्या मेघाः दीर्घः ।। ३ । ४ । १२७॥ कालात्प्रथमान्तादयेत्यर्थे इकण प्रथमान्तश्चेदीर्घः । कालिकम- णम् । योगविभागादिकम् ॥ आकालिकमिकश्चायन्ते ॥६।४।१२८ ॥ भाकालादिकं इंकण च भवत्यथै आदिरेव यद्यन्तः । आकालिकोऽनध्यायः । पूर्वयुर्यस्मिन् काले प्रवृत्तोऽपरेशुरप्यातस्मात् कालाद्भवतीत्यर्थः । आका- लिका आकालिकी वा विद्युत् । आजन्मकालमेव स्याजन्मानन्तरनाशिनीत्यर्थः ॥ त्रिंशद्विशतेर्डकोऽसंज्ञायामा- हैदर्थे ॥६। ४ । १२९ ॥ त्रिशकम् । विशकम् । त्रिंशकः । विंशकः आईदर्थ इत्यभिविधावाकारः । असंज्ञाया- मिति किम् ? । त्रिंशत्कम् । विशतिकम् ॥ संख्याडतेश्चाशत्तिष्टेः कः ॥ ६।४।१३० ॥ निशदिशति- भ्यामाईदर्थे द्विकम् । वहुकम् । गणकम् । यावत्कम् । कतिकम् । त्रिंशत्कम् । विंशतिकम् । अशत्तिष्टेरिति किम् । चा- त्वारिंशत्कम् । साप्ततिकम् । पाष्टिकम् ॥ कसमासेऽध्यर्थः ॥ १।१।४१ ॥ संख्यावत् । अध्यकम् । अध्यध- शूपम् ॥ अर्धपूर्वपदः पूरणः ॥ १।१ । ४२ ।। कसमासे संख्यावत् । अर्थपञ्चकम् । अर्धपञ्चमशूर्पम् ॥ शतात्केवलादतस्मिन्येकौ ॥ ६।४।१.१॥ आदर्थे । शत्यम् । शतिकम् । केवलादितिकिम् । द्विशतकम् । अतस्मिन्निति किम् । शतकं स्तोत्रम् । अत्रहि प्रकृत्यर्थ एव श्लोकाध्यायशतं प्रत्ययान्तेनाभिधीयते अन्यस्मिंस्तु शते भ- वत्येव शत्यं शतिकं शाकटशतम् ॥ वातोरिकः ॥६।४। १३२॥ संख्याया आहेदर्थे । यावतिकम् । यावत्क- म् । विधानसामर्थ्यादिकारलोपोन ॥ कार्षापणादिकट प्रतिश्चास्य वा ।। ६ । ४ । १३३ ।। आईदर्थे । कार्या- पणिकी। प्रतिकी ॥ अर्धात्पलकंसकर्षात् ॥ ६।४ । १३४ ॥ आहंदर्थे इकट् । अर्थपलिकम् । अर्क- सिकम् । अधकर्पिकी ॥ कंसार्धात् ॥ ६ । ४ । १३५ ॥ आईदथे इकट् । कसिकी। अधिकी ॥ सहस्त्रश- तमानादण् ॥ ६।४ । १३६ ॥ आईदर्थे । केकणोरपवादः । साहस्रः । शातमानः । वसनादित्यत्र सहस्त्रश- GSSSS ·15 तपानग्रहणमकृत्वा ऽश्वचनं नवाण इत्येवमर्थम् ॥ शूपोहान् ॥ ६।४।१३७ ॥माईदर्थे । शौर्पम् । शौपिकम् ॥ वसनात् ॥ ६॥ ४ । १३८ ॥ आहेदर्थेऽञ् । वासनम् ॥ विंशतिकात् ॥ ६ । ४ । १:९॥ आईदर्थेऽन् । वैशति- कम् ॥ द्विगोरीनः ॥ ६॥ ४ । १४० ॥ विंशतिकशब्दान्तादाईदर्थे । द्विविंशतिकीनम् । विधानसामर्थ्याल्लपू न ॥ अनामन्यविः लुप् ॥ ६ । ४ । १४१॥ विगोराईदर्थे जातस्य प्रत्ययस्य । द्विकंसम् । अनाम्नीति किम् !! पाच- छोहितिकस । अविरिति किम् ।। द्विशूर्पण क्रीतम् । दिशौप्पिकम् । संख्यान्ताद्धिगोलपं नेच्छन्त्येके ॥ क्यङ्मा- निपित्तद्धिते ॥ ३ । २ । ६० ॥ परतःस्त्री पुंवदनूङ् । श्येतायते । दर्शनीयमानी । पञ्चगर्गः ॥ नवाणः ॥६।४ । १४२ ॥ द्विगोः परस्याईदर्थे पिल्लूब न तु दिः। विसहस्त्रम् । द्विसाहस्रम् ॥ सुवर्णकार्षापणात् ।। ६।४ । १४३ ॥ द्विगोः परस्याईदर्थे प्रत्ययस्य वा लुप् न तु द्विः । दिसुवर्णम् । बिसौवर्णिकम् । द्विकार्षापणम् । द्विकार्षा- पणिकम् । द्विपनि । द्विमतिकम् ॥ द्वित्रिबहोनिष्कविस्तात् ॥६।३।१४४ ।। द्विगोराईदर्थे प्रत्ययस्य लुव वा न तु द्विः । द्विनिष्कम् । द्विनैष्किकम् । त्रिनिष्कम् । त्रिनष्किकम् । बहुनिष्कम् । बहुनैष्फिकम् । द्विविस्तम् । द्विवस्ति- कम् । त्रिविस्तम् । त्रिवैरितकम् । बहुविस्तम् । बहुवैस्तिकम् ॥शताथः॥ ६।४। १४५॥ द्विगोराईदर्थं वा । द्विशत्यम् । द्विशतम् ॥ शाणात् ॥ ६ । ४ । १४६ ॥ विगोराईदथै यो वा । पञ्चशाण्यम् । पञ्चशाणम् ॥ विन्यायाण वा ॥ ६।४।१४७ ॥ शाणान्तात् द्विगोराईदर्थे । वाग्रहणमुत्तरत्र का निर्णयम् ।द्विशाण्यम् । वैशाणम् । द्विशाणम्। त्रिशाण्यम् । त्रैशाणम् । त्रिशाणम् ॥ पणपादमाषायः ॥६।४। १४८ ॥ द्विगोराईदर्थे यः । विधानसामर्थ्यान लुप् । विपण्यम् । विपाथम् । अध्यर्धमाष्यम् ॥ खारीकाकणीभ्यः कच् ॥ ६ । ४ । १४९ ॥ एतदन्ताद् द्विगो- राभ्यां चाईदर्थे कच् । द्विखारीकम् । विकाकणीकम ! खारीकम् । काफणीकम् ॥मूल्यैः क्रीते ॥ ६ । ४ । १५०॥ यथोक्तं प्रत्यया। प्रास्थिकम् । त्रिंशकम् वृत्तौ संख्याविशेषानवगमाद् द्विवचनबहुवचनान्तान । प्रस्थाभ्यां प्रस्थैर्वा क्रीत- ·SECRE तानि - प्रक 흐 २ मिति । यत्र तु संख्याविशेषावगमे प्रमाणमस्ति तत्र भवत्येव । मापिकम् ॥ अर्धात्परिमाणस्थानतो या ,त्वादेः ॥ ७। ४ । २०॥ णिति तन्हिते स्वरेप्वादेः स्वरस्य वृद्धिः। अर्धकौडविकम् । आईकौडविकम । अनत इति..किम् ?! अर्धपस्थिकम् । आद्रमस्थिकम् । आदिविकल्प उत्तरपचनपेक्ष इति भवत्येव । अतः प्रतिषेधादाकारस्य वृद्धिः स्या- देव । तेनार्धवारीभार्य इत्यत्र पुंवद्भायो न ॥ तस्य यापे ॥ ६।४।१५१ ॥ यथोक्तमिकणादयः । प्रास्थिकम् । खारीकम् ॥ वातपित्तश्लेष्मसंनिपाताच्छमनकोपने ॥ ६॥ ४ । १५२ ॥ पष्ठधन्ताद्यथोक्तमिकण् । वातिकम् । पैत्तिकम् । श्लैष्मिकम् । सानिपातिकम् ॥ हेतौ संयोगोत्पाते ॥६॥ ४॥ १५३ ॥ पष्ठयन्तायथोक्तं प्रत्ययाः । शत्यः । शतिको वातृसयोगः । सौमग्रहणिको भूमिकम्पः ॥ ,पुत्रायेयौ ॥ ६ । ४ । १५४ ।। पष्टयन्ताद्धेतौ चेहेतुः सयोग उत्पातो वा । पुज्यः । पुत्रीयः ॥ द्विस्वरबमवर्चसायोऽसंख्यापरिमाणाश्वादेः ॥ ६ ॥ ४॥ १५५ ॥ प- प्रयन्ताद्धेतौ संयोगोत्पाते । धन्यः । ब्रह्मवर्चस्या । गन्य इति तु गोस्वरे य इति भविष्यति । संख्यादिवर्जन किम् । पञ्चकः । मास्थिकः । आश्विकः ।गाणिकः ॥ पृथिवीसर्वभूमेरीशज्ञातयोश्चा ॥ ६ । ४ । १५६॥ पष्ठयन्तात्तस्य हेतुः संयोगोत्पात इति विपये । पार्थिवः । सार्वभौमः । ईशो शातः संयोगोत्पातरूपो हेतु ॥ लोकसर्वलोका- ज्ज्ञाते । ६।४ । १५७ ॥ पष्ठयन्तादिकण । लौकिकः । सार्वलौकिकः ॥ तद्रास्मै वा घृयायलाभोपदा- शुल्कं देयम् ॥६।४।१५८ ॥ यथोक्तं प्रत्ययः ॥ द्धिः, पञ्चकं शतम् । आया, पञ्चको ग्रामः । लामा, पञ्चकः । परः। उपदा लञ्चा, पञ्चको व्यवहारः । शुल्कम्, पञ्चकं शतम् । एवं शत्यं शतिकम् । पञ्चको देवदत्तः। कृयादिग्रहण किम् ? । पञ्चमूल्यमस्मिन्नस्मै वा दीयते ॥ पूरणा दिकः ॥६।४।१५९ ॥ प्रथमान्तादस्मिन्नस्मै वा दीयते इत्यर्थयोः प्रथमान्तं चेद्धयादि । इकणिकटोरपवादः । द्वितीयमस्मिन्त्रस्मै वा वृद्धयादि देयम् । द्वितीयिकः । अधि- कः॥ भागाधेको ।।६।४।१६० ॥ तदस्मिनस्मै वा वृदयाघन्यतमं देयमिति विपये । भाग्यः । भागिकः ॥ ESS Sky ·SSSSSSSS 6 तं पचति द्रोणाबाऽ ॥ ६॥ ४ । १६१ ॥ द्रौणी । द्रौणिकी स्थाली गृहिणी वा ॥ संभवद्वहरतोश्च ॥६॥ ४ । १६२ ॥ द्वितीयान्तात्पचति यथोक्तं प्रत्ययः । आधेयस्य प्रमाणानतिरेकेण धारणं सम्भवः । अतिरेकेणावहारः । मास्थिकी स्थाली ॥ पात्राचिताढकादीनो वा ॥६।४ । १६३ ॥ द्वितीयान्तात् पचदाद्यर्थे । पात्रीणा । पात्रि- की। आचीतीना। आचितिकी । आढकीना । आढफिकी ॥ द्विगोरीनेकटौ वा ।। ६।४।१६४ ॥ पात्राचिता- ढकान्ताद् द्वितीयान्तात्पचदायर्थे । पक्षे इकण् तस्य चानाम्नीत्यादिना लुप् , नानयोविधानबलात् । द्विपात्रीणा । द्वि- पात्रिकी । द्विपात्री। याचितीना । याचितिकी । द्वयाचिता। द्वथाढकीना। थाढकिकी । दयाढकी ॥ कुलिजा- द्वा लुप् च ॥ ६ । ४ । १६५ ॥ द्विगोद्वितीयान्तात्पचदायथै ईनेकटौ वा । पक्षे इफण तस्य च वा लुप् । द्विकुलि- जीना । द्विकुलिजिकी । द्विकलिजी । वैकुलिजिकी । अन्ये तु लव विकल्प न मन्यन्ते ॥. वंशादेराद्धरदहदाव- हत्सु ॥ ६।४ । १६६ ॥ वंशादेः परो यो भारस्तदन्ताद् द्वितीयान्तादेष्वर्थेषु यथोक्तं प्रत्ययः । वांशभारिकः । को- टभारिकः । भारादिति किम् ! । वंशं हरतिः । अपरोऽर्थों भारभूतेभ्यो वंशादिभ्यो द्वितीयान्तेभ्यो हरदादिष्वर्थेषु य- थोक्तं प्रत्ययः । वांशिकः । कौटिका । वाल्वजिकः । भारादिवि किम् !। एक वंश हरति ॥ द्रव्यवस्नात्केकम् ॥ ६ । ४ । १६७ ॥ द्वितीयान्ताद्धरत्याधर्थे यथासंख्यम् । द्रव्यकः । वस्निफः ॥ सोऽस्य भृतिवस्नांशम् ॥ ६ ॥ ४ । १६८ ॥ यथाविहितं प्रत्ययः । पञ्चकः कर्मकरः पटोग्रामो वा साइत्रः ॥ मानम् ॥ ६।४। १३९ ।। प्रथ- मान्तात्षष्ठयथै यथोक्तं प्रत्ययः स्यन्तं चेन्मानम् । द्रौणिकः । खारीको राशिः । मानसंवत्सरेत्यादौ संवत्सरग्रहणात् ॥ कालो न मानग्रहणेन गृह्यते । तेन मासोमानमस्येत्यादौ न प्रत्ययः ॥ जीवितस्य सन् ॥ ६।४ । १७० ॥ जीवि: तमानार्थात्स्यातास्पष्टयर्थे यथोक्तं प्रत्ययस्तस्य च न लुम् । षाष्टिकः । द्विषाष्टिको ना । वृत्तौ वर्षशब्दलोपाषष्ठयादयो जीवितमानं भवन्ति । यथा शतायुर्वं पुरुष इति । मानमित्यनेनैव सिद्ध मास्थिक इत्यादौ ब्रीवादय एव मेयास्तं एव च SACCOURSS ·CHECE प्रक प्रत्ययाः अत्र तु जीवितं मयं पुरुषस्तु प्रत्ययार्थ इत्येतदर्थ टुबभावार्थ चैदम् ॥ संख्यायाः संघसूत्रपाठे॥६॥ '४।१७१ ॥ अस्मात्स्यन्तादस्य मानमित्यर्थं यथोक्तं प्रत्ययः षष्ठयर्थश्चेत्सङ्गः सूत्रं पाठो वा । पक्षकः संघः । अष्टकं पा- णिनीय सूत्रम् । अष्टकः पाठः । संघसूत्रपाठ इति किम् ! । पञ्चतयं पदम् । तयड् घानार्थं वचनम् । अभेदरूपापन्ने संघादौ तयायटोधिकमिदम् । भेदरूपापन्ने तु तयडेव । स्याद्वादाश्रयणाचार भेदाभेदयोः सम्भवः । नाम्नि ॥ ६ । ४ । १७२ ॥ संख्यार्थात्तदस्य मानमित्यर्थे प्रत्ययः । पञ्चकाः शकुनयः । योगविभागकरणात् पञ्चकास्त्रिका इति स्वार्थे एव वा प्रत्ययः ॥ विंशत्यादयः ॥ ६।४ । १७३ ॥ तदस्य मानमित्यर्थे साधवो नाग्नि । द्वौ दश तो मानमेषां विंशतिः । त्रिंशत् । चत्वारिंशत् । पञ्चाशत् । षष्टिः । समतिः । अशीतिः । नवतिः । शतम् । सहस्रम् । अयुतम् । नि- सुनम् । प्रयुतम् । अर्बुदम् । न्यर्बुदम् । बहुवचनाल्लक्ष्यकोटिखर्व निखर्वादयः पङ्क्तिः । पङ्क्ति छन्दः । यदन लक्षणे- नानुपपन्नं तत्सर्वं निपातनात् सिद्धम् । लिगसंख्यानियमक विंशत्याद्याशवादिति सिद्धः ॥ 3शं चात्वारिंशम् ॥ ॥६।४ । १७४ ॥ त्रिंशचत्वारिंशदित्येताभ्यां तदस्यमानमित्यर्थे ऽण नाग्नि शानि । चात्वारिंशानि ब्राह्मणानि ॥पञ्चदशबर्ग वा॥१७५॥ एतौ तदरय मानमित्यर्थे वर्गेऽथै वा उत्सत्ययान्तौ निपात्यते । पञ्चत् । दशव । पञ्च- पञ्चकः । दशको वर्गः ॥रतोमे उट् । ६।४।१७६ ॥ संख्यात्तिदस्य मानमिति विषये । विश: स्तोमः ।' त. महति ॥ ६ । ४ । १७७ । यथाविधि प्रत्ययः । वैषिकः । साहस्र. । भोजनमहतीत्यादावनभिधानान ॥ दण्डादेयः ॥ ६।४ । १५८ ॥ द्वितीयान्तादहति । दण्ड्यः । मुसल्यः । अर्घ्यः॥ यज्ञादियः ॥ ६।४। १७९ ॥ द्वितीया- तादर्हति । यझियो देशः॥ पात्रात्तौ ।। ६ । ४ । १८० ॥ द्वितीयान्तादहति । पाच्य । पात्रियः ॥ दक्षिणा- कडङ्गरस्थालीविलादीययौ ।। ६।४।१८१ ॥ द्वितीयान्तादहति । दक्षिणीयो दक्षिण्यो गुरुः । कडगरीयो कर- झ्याँ गौः । कडङ्गरं मापादिकाष्टम् । रथालीबिलीयाः स्यालीबिल्यास्तण्डुलाः ॥ छेदादेनित्यम् ॥ ६।४। १२८॥ LEGE CREA SARA ·SNESS द्वितीयान्तादहति यथोक्तं प्रत्ययः । नित्यमित्यतीत्यस्य विशेषणम् । छैदिकः । भैदिकः ॥ विरागाद् विरङ्गश्च ॥६ । ४। १८३ ॥ द्वितीयान्तानित्यमहत्यथै यथाविधि प्रत्ययः । वैरशिकः ॥ शीर्षच्छेदायो वा ॥ ६ ॥ ४ । १८४ ॥ द्वितीयान्तानित्यमहत्यर्थ । शीर्ष छेद्यचौरः । शेर्पच्छेदिकः॥ शालोनकौपीनात्विजीनम् ॥ ६।४।१८५ ॥ एते तमहतीत्यर्थे ईनबन्ता निपात्याः । शालीनोऽधृष्टः । बकारस्य वृद्धिनिमित्तत्वात्पुबद्भावो न । शालीनाभार्यः । कौपीनं पापकर्मेति । आत्विजीनो यजमानः ऋत्विग् वा ॥ इतीकणधिकारः॥ ॥ यः ॥७।१।१॥ यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तत्रेयादगि य इत्यधिकृतं ज्ञेयम् ॥ वहतिरययुगमा- सङ्गात् ॥ ७॥१॥२॥ तमित्यनुवर्तते । द्वितीयान्तायः । रथ्यः । विरथ्यः । युग्यः । इहानभिधानान कालसंज्ञकं युगवहति राजा । इदमर्थविवक्षायामण्वाधनार्य युगग्रहणम् । मासको वत्सदमनस्कन्धकाष्ठम् । प्रासङ्गन्यः । यचन्यत् य- त्यसङ्गादागतं मासङ्गमिति तदहति न भवत्यनभिधानात् । अलुबर्थ रथग्रहणम् । तेन द्विगौ रूपद्रयं संपन्नम् ॥ धुरो यैयण् ॥ ७॥ १ ॥ ३॥ द्वितीयान्ताद्वहति ॥ न यि तद्धिते ॥२।१।६५ ॥ौंः परयोमिनो दीर्घः। धुर्यः । यिति किम् ? । गीर्वत् । तद्धित इति किम् ? । गीर्यति । गीर्यते । कीर्यते । केचित्तु क्यनक्योरपि प्रतिषे- धमिच्छन्ति । पुर्यामित्यादौ तु वहिरणस्य यत्वस्यासिद्धत्वान भवति । धोरेयः ॥ वामाद्यादेरीनः ॥७।१। -४ ॥ धुरन्तादमन्ताद्वहति । वामधुरीणः । सर्वधुरीणः ॥ अश्चैकादेः ॥ ७ । १ । ५ ॥ धुरन्तादम. द्विहत्यर्थे ईनः । एकधुरः । एकधुरीणः ॥ हलसीरादिकण् ॥ ७ । १ । ६॥ तं वहत्यर्थे । हालिकः । सैरिकः ॥ शकटादण् ॥७॥१॥ ७ ॥ तं वहत्यर्थे । शाकटो गौः । ननु तस्येदमिति शकटाद हलसीरादिकण् इति इलसीराभ्यामिकण् च सिद्ध एव । सत्यम् । रथवदेव तदन्तार्थमुपादानम् । तेनात्रापि द्विगौ रूपद्वयम् । अन्ये तु शकटहलसीरेभ्य इदमर्थविवक्षायां मत्ययमिच्छन्ति न वहत्यर्थे । हलसीराभ्यां तु तदन्तविधि नेच्छ- -दर 49ok ·SRHS15 तनि प्रक PRESENGERSHILOST स्येव ॥ विध्यत्यनन्येन ॥७॥१॥ ८॥ द्वितीयान्ताधः। पद्याः शर्कराः । अनन्येनेति किम् !| चौर विध्य- ति चैत्रः । पादौ विध्यन्ति शर्कराः मुखेनेत्यत्र तु अमधानस्य सापेक्षत्वान । साधनमधाने हि तद्धिते क्रियाऽप्रधानमेव अनभिधानाद्वा । मुखेन पद्या इत्युक्ते हि मुखस्योपलक्षणत्वं सह योगो वा प्रतीयते न व्यधनं प्रति करणत्वम् ॥ पन गणाल्लब्धरि ॥७।१।९॥ अमन्ताद्यः । धन्यः । गण्यः ॥ णोऽनात् ।।७।१।१०॥ अमन्ताल्लब्धरि। भानः॥ हृद्यपद्यतुल्यमूल्यवश्यपथ्यवयस्यधेनुष्यागाईपत्यजन्यधर्म्यम् ७।१ । ११॥ एतेऽर्थविशेषेषु यान्ता निपात्या । द्वयमौषधम् । पयः । पङ्कः । तुल्यं भाण्डम् । मूल्यं धान्यम् । वश्यो गौः । पथ्यमोदनादि । वय- स्यः सखा । धेनुष्या: पीतदुग्धा गौः । गाईपत्यो नामाग्निः । जन्या वरवयस्याः । धम्य सुखम् . नौविषेण तार्य- पध्ये ॥ ७ । १ । १२ ॥ यथासंख्यं यः । नान्या नदी । विष्यो गनः ॥ न्यायार्थीदनपेते ॥ ७॥१। १३ ॥ यः । न्याग्यम् । अर्थ्यम् ॥ मतमदम्य करणे ॥ ७ ॥१॥ १४॥ यः । करणं साधकतम कृतिर्वा । मत्यम् । मद्य- ॥ तत्र साधौ ॥७।१ । १५ ॥ यः । सभ्यः ॥ पथ्यतिथिवसतिस्थपतेरेगण ॥ ७।१।१६॥ तत्र सा- घौ । पाथेयम् । आतियेयम् । वासतेयम् । स्वापतेयम् ॥ भक्ताण्णः ॥७।१।१७ ।। तत्र साधौ । भाक्तः शा. लि। पर्षदो ण्यणा ।।७।१।१८॥ तत्र साधौ । पार्षयः पार्षदः । परिपदोऽपीच्छन्त्यन्ये ॥ सर्वजना- पण्येननौ ।। ७।१ । १९ ।। सत्र साधौ । सार्वजन्यः । सार्वजनीनः ॥ पतिजनादेरीनम् ॥ ७ ॥१॥ २० ॥ त- प्र साधौ । प्रातिजनीनः । भानुजनीनः ॥ कथादेरिकण् ॥७॥१॥ २१ ॥ तत्र साधौ । फाथिकः । वैकथिकः ॥ देवतान्तात्तदर्थे ॥ ७॥ १ ॥ २२ ॥ यः । अग्निदेवत्यं हविः ॥ पाचार्ये ॥ ७॥ १॥ २३ ॥ एतौ तदर्थे या- न्तौ निपात्यो । पाद्यम् । अध्यम् ॥ एयोऽतिथेः ।। ७ । १ ॥ २४ ॥ तदर्थेऽर्थे । आतिथ्यम् ॥ सादेवातदः॥ ॥ ७॥ १।२५ ।। अधिकारोऽयम् । केवलस्य वक्ष्यमाणो विधिर्वेदितव्यः ॥ हलस्य कर्षे ॥७।१।२६ ॥ यः ·ORNSGE । हल्या । दिहल्या ॥ सीतया संगते ॥ ७॥ १॥ २७ ॥ यः। सीत्यम् । द्विसीत्यम् । इति याधिकारः ॥ ईयः ॥ ७।१ । २८ ॥ आतदोऽर्थेष्वधिकृतो वेदितव्यः ॥ हविरनभेदापूपादेयों वा ॥७॥१॥ २९ ॥ आंतदोऽर्थे- प्वधिक्रियते । ईयापवादः । आमिक्ष्यम् । भामिक्षीयम् । ओदन्याः । ओदनीयास्तण्डुलाः । अपूप्यम् । अपूपीयम् । यघापूप्यम् । यवापूपीयम् । अपूपादिपु येऽन्नभेदशब्दा अपूपादयस्तेषां केनचिदाकारसादृश्येनार्थान्तरवृत्तौ प्रत्ययार्थसु- पादानम् । केचित्त्वपूपादिपठितान्नभेदव्यतिरिक्तानामन्नभेदानां तदन्तविधि नेच्छन्ति ॥ उवर्णयुगादेयः ॥ ७॥ १॥ ३० ॥ आतदोऽर्थेषु । शङ्कव्यं दारु । युम्मम् । हविष्यम् । गव्यम् । सुयुग्मम् । गोग्रहण तदन्तार्थम् । इह यग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । सनङ्गव्यं चर्म ॥ नाभेन वाऽदेहाशात् ॥ ७॥ ३ ॥ ३१ ॥ मातदोऽर्थेषु यः । नभ्यमअनम् । अदेहाशादिति किम् ? । नाभ्यं तैलम् ॥ न . चोधसः ॥ ७॥१॥ ३२ ॥ आतदोऽयेषु यः । ऊधन्यम् ॥ शुनो वश्चोदृत् ॥७।१।३३ ॥ आतदोऽर्थेषु यः । अभेदनिर्देशः सर्वादेशार्थः । शुन्यम् । शून्यम् ॥ कम्थलाभाम्नि ॥ ७॥ १॥ ३४ ॥ आतदोऽर्थेषु यः । कम्बल्यमूर्णापलशतम् । अशीतिशतमित्यन्ये । षट्पष्टिशतमित्यपरे । नाम्नीति कि- म् ? । कम्बलीयोर्णा ॥ तस्मै हिते॥७।१।३५ ॥ यथाऽधिकृतं प्रत्ययः । वत्सीयः । आमिक्ष्यः । आमिक्षो. यः । युग्यः ॥ न राजाचार्यबामणवृष्णा ॥॥७।१। ३६ ॥ चतुर्थ्यन्तातद्धितेऽधिकृतः प्रत्ययः । राजे आ: चार्याय ब्राह्मणाय वृष्णे वा हितमिति वाक्यमेव ॥ प्राण्यङ्गस्य खलतिलयववृषब्रह्ममाषायः ॥७।१।३७ ॥ चतुर्यन्ताखिते । दन्त्यम् । रथ्या भूमिः । खल्यम् । तिल्यम् । यच्यम् । वृष्यम् । ब्रह्मण्यो देशः । माण्यः । राजमा- ष्यः ॥ अन्यजात्थ्यप् ॥ ७॥ १।३८ ॥ तस्मै हिते । अविथ्यम् । अजथ्यम् । पिवं पुंवद्भावार्थम् । अजथ्या यू- तिः॥ घरकमाणवादीनम् ॥७॥ १॥ ३९ ॥ तस्मै हिते । चारकीणः । माणवीनः ॥ भोगोत्तरपदात्म- भ्यामीनः ॥७॥१॥ ४० ॥ तस्मै हिते । मातृभोगीणः ॥ क्षुम्नादीनाम् ॥२।३।९६ ॥ नाण न । भाचा- SCREENSHRESCREE ·ता RISHMEGE ASS प्रच म मा २ यभोगीनः ॥ ईनेऽध्यात्मनोः ॥७।४ । ४८ ॥ अन्त्यरवरादेर्लग्न । आत्मनीनः ॥ पञ्चसर्यविश्वाजनात्क- मधारये ॥ ७ । १ । ४१॥ तस्मै हित । ईनः । पशजनीनः । सर्वजनीनः । विश्वजनीनः । कर्मधारय इति किम् ।। पञ्चानाअनाय हितः पअजनीयः ॥ महत्सर्यादिकम् ॥७॥१॥ ४२ ॥ जनात्कर्मधारयवरतस्मै हिते. । माहाज; निफा । सार्वजनिकः ॥ सर्वाणो या ॥ ७।१।४३ ॥ तस्मै हिते । सार्वः । सर्वीयः ॥ परिणामिनि तदर्थं ॥७।१ । ४४ ॥ चतुर्थ्यन्ता ती ययाधिकृत प्रत्ययः । आगारीयाणि काष्ठानि । शंकव्यं दारु । परिणामिनी- ति किम् ?। उदफाय तूपः । सदर्थे इति किम् ! । मूत्राय पषागूः । यवागुमूत्रतया परिणमते न तु तदर्था अथवा तदर्थ- इनि चतुर्थीविशेषणम् । तदर्थ या चतुर्थों तदन्तात्मत्ययः । इह तु राम्पद्यतौ चतुर्थीति न भवति ॥ चर्मण्यम् ॥ ७ ।१ । ४५ । चतुर्थ्यन्तात्तदर्थे परिणामिनि । वानं चर्म ॥षभोपानहायः ॥ ७ । १ । ४६ ॥ चतुर्थ्यन्तात्प- रिणामिनि तदर्थे । आपभ्यो वत्सः । भोपानणो मुः।चर्मण्यपि परिणामिनि परत्वादयगेव । औपानशं चर्म ।। छ- दिर्वलेरेयण ॥७।१।४७ ॥ चतुर्थयन्तात्परिणामिनि पदर्थे । छादिपेयाणि तृणानि । चालेयास्तण्डुलाः । चर्म- ण्यपि परत्वादयमेव । छादिपेय चर्म । औषधेय इति तूपधेयशब्दात्स्वार्थिके भज्ञायणि भविष्यति । अत उपधेः स्वार्थ एयणिति नारम्भणीयम् ॥ परिखाऽस्य स्यात् ॥ ७।१। ४८ ॥ अस्मात्स्यन्तात्मष्यर्थे परिणामिनि एयण सा चैत्राम्भाव्या । पारिखेय्य इष्टकाः । पारिणामिनीत्येव । परिखास्य नगरस्य स्यात् ।। अन च ॥७।२। ४९ ।। परिखायाः स्यादिति सम्भाव्यायाः स्यन्तायाः सप्तम्या एयण । पारिखेयी भूमिः ॥ तद् ॥ ७॥ १॥ ५० ॥ स्य- सात्स्यादिति संभाव्यात्पष्टयर्थे परिणामिनि सप्तम्यर्थं च यथाधिकृतं प्रत्ययः । प्राकारीया इष्टकाः । परशव्यमयः। मा- सादीयो देशः॥ ॥ इतीयाधिकारः॥ तस्याई क्रियायां पत् ॥ ७॥ १।५१॥ राजान्तं राज्ञः । क्रियायामिति किम ? । राशोऽहोंगणिः । - RSSASS LSIRLS ·राज्ञि एकस्मिन् उपमानोपमेयभावाभावादुत्तरेण न सिध्यतीति वचनम् । यदा तु सगरादे राज्ञो वृत्तस्याई इदानीन्तनः कश्चिद्राति भेदविवक्षा'तदोत्तरेणैव सिद्धम् ॥ स्यादेरिवे ॥७।१।१२ ॥ क्रियायां वत् । अश्ववद्याति चैत्र: देववत् पश्यन्ति मुनिम् । क्रियायामित्येव । गौरिव गवयः । देवदत्तवत्स्थूलः इत्यादि तु तुल्यायामस्तो भवतौ वाध्या- हियमाणायां भविष्यति । ऋचं ब्राह्मणवदयं गाथामधीत इत्यत्र तु सापेक्षत्वान प्रत्ययः ॥ मनुनभोऽजिरो पति ॥ १।१ । २४॥ पदं न मनुष्वत् । नभस्वत् । अनिरस्वत् ॥ तंत्र ॥७।१ । ५३ ॥ इवाथै वत्स्यात् । छुघ्नवत्साकेते परिखा । अक्रिया आरम्भः ॥ तस्य ॥७।१।१४ ॥ इवार्थे वा । चैत्रवन्मैत्रस्य भूः । अक्रियाविषयसादृश्या- थं आरम्भः ॥ भावे त्वतल् ॥ ७ ॥ १।५५ ॥ षष्ठ्यन्तात् । भवतोऽस्मात् अभिधानमत्ययाविति भावः शब्दस्य प्रतिनिमित्तम् । द्रव्यसंसर्गी भेदको गुणः। तत्र जातिगुणाज्जातिगुणे गोत्वम् । गोता शुक्लत्वम् । शुक्लता । समास- कृत्तद्धितेषु सम्बन्धाभिधानमन्यत्र रूढयभिन्नरूपा व्यभिचरितसम्बन्धेभ्यः । राजपुरुपत्वम् । पाचकत्वम् । औप- गवत्वम् । रूढयादौ तु जातिरेवाभीधीयते । गौरखरत्वम् । गर्गत्वम् । पञ्चालत्वम् । युगपदपत्यजनपदाभिधा- यिनः पञ्चालशब्दात्तु भावप्रत्ययेन जातिसंहतिरभिधीयते । यथा धवखदिरत्वमिति जातिसंहतिः। सत्त्वम् । सत्ता । डित्थादेः स्वरूपे । डित्थत्वम् । एवं गोजातेभीवो गोत्वं गोतेति गोशब्दस्य स्वरूपम् । एवं देवदत्तत्वं चन्द्रत्वं सूर्यत्वं दिक्त्वमाकाशत्वमभावत्वमिति स्वरूपमेवोच्यते एके तु यहच्छाशब्देपु शब्दस्वरूपं संज्ञासंज्ञिसम्बन्धो वा प्रतिनिमित्त- मिति मन्यन्ते । अन्ये तु डिस्थत्वं देवदत्तत्वमिति वयोऽवस्थाभेदभिन्नव्यक्तिसमवेत सामान्य चन्द्रत्वं सूर्यत्वमिति कालाव- स्थाभेदभिन्नव्यक्तिसमवेतं सामान्य दिक्त्वमाकाशत्वमभावत्वमिति उपचरितमेदव्यक्तिसमवेतं सामान्य प्रत्ययार्थ इति व- दन्तोऽत्रापि जातिमेव त्वतलादिप्रत्ययप्रवृत्तिनिमित्तमभिदधति ॥ त्वते गुणः ॥३।२। ५९ ॥ परतः स्यनूङ पुंवर पट्या भावः पटुत्वम् । पटुता ॥ प्राक् त्वाद्गडलादेः ॥७॥१।५६ ॥ त्वतलावधिकृतौ शेयौ । तत्रैवो. SPERISPEARN ॐ ·भा ESH 15 प्र दाहरिष्यते । अपवादैः समावेशार्थः कर्मणि विधानार्थवाधिकारः । अगडलादेरिति किम् ? । गाडल्यम् । कामण्डल- वम् । गङलादेरपि केचिदिच्छन्ति ॥ नन्तत्पुरुषावुधादेः ॥ ७॥ १ । ५७ ॥ प्राक्त्वावतलावेव स्यातामित्यधि- कृतं ज्ञेयम् । अशुक्लत्वम् । अशुक्लता अपतित्वम् । अपतिता । अबुधादेरिति किम् !। आधुध्यम् । आचतुर्यम् । अबौध्यमिति नवसमासो भवतीत्येके । न भवतीत्यन्ये । टयणादिवाधनार्थ सूत्रम् ॥ पृथ्व्यादेरिमन् वा ॥ ७।१। ५८ ॥ भावे प्राक्त्वादित्यधिकारावतलौ च । वावचनादणादिरपि ॥ पृथुमृदुभृशकृशदृढपरिपृष्ठस्य ऋतो र: ॥ ७ । ४।१९ ॥ इमनि णीष्ठेयसुषु च । केचित्तु दृढशब्दस्यापीच्छन्ति ॥ त्रन्त्यस्वरादेः ॥ ७ । ४ । ४३ ॥ इमनि णीष्ठेयसुषु च लुक् । मथिमा । पृथुत्वम् । पृथुता । पार्थवम् । म्रदिमा । मृदुत्वम् । मृदुता । मार्दवम् ॥ प्रिय- स्थिरस्फिरोरुगुरुषालतप्रदीर्घवृद्धवृन्दारकस्येमनि च प्रास्थास्फावरगरचहवपद्राघवर्षवृन्दम् ॥७।४। ३८॥ यथासम्भवं णीष्ठेयसुषु । प्रेमा । दृढादेराकृतिगणात्वादिमन् स्थेमा । वरिमा । गरिमा । हिमा । प्रपिमा । द्राधिमा । वर्षिमा । न्दिमा ॥ स्थूलदूरयुवइस्वक्षिप्रक्षुद्रस्यान्तस्थादेर्गुणश्च नामिनः ॥ ७।४ । ४२ ॥ यथासम्भवमिमनि णीष्ठेयसुषु च लुक् । इसिमा । क्षेपिमा । क्षोदिमा । उत्तरेणान्त्यस्वरस्यानेनार्थादन्तस्थाया लोपे सिद्ध अन्तस्थादेरिति किमर्थम् ! । अन्त्यस्वरादिलोपं वाधित्वाऽनेनान्तस्थाया एव लोपो माभूत् । फेचित् स्थूलदूर- यूनां करोत्यर्थे णौ नेच्छन्ति ॥ भूलक चेवर्णस्य ॥७। ४ । ४१ ॥ वहोरीयसाविम्नि च ॥ भूमा ॥ वर्णर- हादिभ्यष्टयण च वा ॥ ७॥ १॥ ५९॥ भावे इमन् । शौक्ल्यम् । शुक्लिमा । शुक्लत्वम् । शुक्लता । शैत्यम् । शि. तिमा । शितित्वम् । शितिता । शैतम् । दार्थम् । दृढिमा । एढत्वम् । दृढता । वायम् । वढिमा । बुढस्वम् । खता। वैमत्यम् । विमतिमा । विमतित्वम् । विमतिता। वैमतम् ॥ पतिराजान्तगुणाराजादिभ्यः कर्मणि च ॥७॥ १। ६०॥ तस्य भावे ट्यण । आधिपत्यम् । अधिपतित्वम् । अधिपतिता । एवमाधिराज्यम् ३ । मौढयम् ३ । राज्य- SHESAREESOM ·SSSANILE PECIA ARSHAN म ३ । काव्यम् ३ । राजादिराकृतिगणः ॥ अहंतस्तो न्त च ॥ ७ ॥ १६१ । तस्य भावे कर्मणि च ट्यग् । आ. हन्त्यम् । अर्हन्ती । अर्हत्त्वम् । आईत्ता । सहायादा ॥ ७।१ । ६२ ॥ तस्य भावे कर्मणि च ट्यण् । साहा. त्यम् । पक्षे साहायकम् । प्रारत्वादिति त्वतलौ सहायत्वम् । सहायना ॥ लाखिवणिग्दूतायः॥७।१ । ६३ ॥ तस्य भावे कर्मणि च । सख्यम् । सखित्वम् । सखिता। वणिज्या। वणिज्यम् । वणिक्त्वम् । वणिक्ता । वाणिज्यम् । दूत्यम्। दूतत्यम् । दूतता । दौत्यम् ॥ स्तेनानलक् च ॥७११६४॥ तस्य भावे कर्मणि च यः। स्तेयम् ४॥ कपिज्ञाते- रेयम् ॥७।१ । ६५ ॥ तस्य भावे कर्मणि च । कापेयम् । कपिता कपित्वम् । ज्ञातेयम् । ज्ञातित्वम् । शातिता ।। प्राणिजातिषयोऽर्थादन् ॥ ७॥ १। ६६ ॥ तस्य भावे कर्मणि च । आश्वम् ३ । कौमारम् ३ ॥ युवावरण् ॥७॥ १। ६७ ॥ तस्य भावे कर्मणि च । यूनो लिंगविशिष्टस्य ग्रहणाद् युवतेर्वा भावः कर्म वा यौवनम् । युवत्वम् । युव- ता। स्थाविरम् । स्थविरस्वम् । स्थविरता ॥ हायनान्तात् ॥ ७ । १। ६८ ॥ द्वैहायनम् ३ । द्विहायनत्यम् द्वि- हाय नता । वयसि तु पूर्वेणाम् ॥ वृवर्णाल्लध्वादेः ॥७।१ । ६९॥ तस्य भावे कर्मणि चाण् । शौचम् ३ । हारीत- कम् ३ । पाटवम् ३ । वाधवम् ३ । पैत्रम् ३ । लघ्वादेरिति किम् ? । पाण्डत्वम् ॥ पुरुषहृदयादसमासे ॥ ७।१। •७० ॥ तस्य भाये कर्मणि चाण ॥ पौरुषम् ३ । हार्दम् ३ । असमास इति किम् ? । परमपुरुषत्वम् । परमपौरुषमिति •मा भूत् ॥ श्रोत्रियाद्यलक् च ॥ ७ ॥ १। ७१ ॥ तस्य भावे कर्मणि चाण । श्रोत्रम् । श्रोत्रियत्वम् । श्रोत्रियता। । चौरादिपागदकमपि । श्रोत्रियकम् ।। योपान्याद् गुरूपोत्तमादसुप्रख्याकञ् ॥ ७।१ । ७२ ॥ तस्य भावे कर्मणि च । अन्त्यस्य समीपमुपोत्तमम् । रामणीयकम् । रमणीयत्वम् । रमणीयता । गुरुग्रहणादनेकव्यानन्यवधानेऽपि भवति । आचार्यकम् । गुरूपोत्तमादिति किम् ? । क्षत्रियत्वम् । कायत्वम् । असुमख्यादिति किम् ? । सप्रख्यत्वम् । सौप्रख्यम् ॥ चौरादेः ॥ ७।१।७३ ॥ तस्य भावे कर्मणि चांकञ् । चौरिका । चौरत्वम् । चौरता । एवं भौति- SmSISTERISISTERSTAN RESS ·SS हेम प्रभा ९४ का ३ ॥ यूनोऽके ॥ ७॥ ४ । ६० ॥ अन्त्यस्वरादेलुग न । यौवनिका ॥ बन्याल्लित् ॥७।१।७४॥ तस्य भावे कर्मणि चाकन् । गोपालपशुपालिका ३ ॥ गोत्रचरणाच्छ्लाधाऽत्याकारमाप्त्यवगमे ॥७।१।७५ ॥ सस्य भावे कर्मणि च लिदकम् । श्लाघा विकत्थनम् । अत्याकारः पराधिक्षेपः । गार्गिकया श्लाघते अत्याकुरुते वा। गार्गिका माप्तोऽवगतो वा । एवं काठिकयेत्यादि । श्लाघादिष्विति किम् ? । गागम् । काठम् ॥ होत्राभ्य ईयः॥ ७।१।७६ ॥ तस्य भावे कर्मणि च । होत्रा प्राविग्विशेषः । मैत्रावरुणीयम् । त्वतलावपि ॥ ब्रमणस्त्यः ॥७॥ १। ७७ ॥ ऋत्विगर्थात्तस्य भावे कर्मणि च । ब्रह्मणो भावः कर्म वा ब्रह्मत्वम् । इति भावकर्मार्थाः ॥ शाकटशा- किनौ क्षेत्रे ॥७॥ १॥ ७८ ॥ पष्ठयन्तात् । इक्षूणां क्षेत्रम् । इक्षुशाकटम् । शाकशाकिनम् ॥धान्येभ्य ईनञ् ॥ ॥७ । १ । ७९ ॥ पश्यन्तेभ्या क्षेत्रे ॥ मौद्गीनम् । क्रौद्रवीणम् ॥ ब्रीहिशाले रेयण ॥७ । १। ८ ॥ तस्य क्षेत्रे । वैहेयम् । शालेयम् ॥ यवयवकषष्टिकाधः ।। ७।१।८१॥ तस्य क्षेत्रे । यन्यम् । यवक्यम् । पष्टिक्यम् ॥ वाणुमाषात् ॥ ७।१ । ८२ ॥ तस्य क्षेत्रेऽथै यः । अणव्यम् । आणवीनम् । माष्यम् । मापीणम् ॥ वोमाभ- जातिलात् ॥ ७।१।८३॥ तस्य क्षेत्रेऽर्थे यः । उम्यम् । औमीनम् । भजयम् । भाजीनम् । तिल्यम् । तैलोनम् ॥ अलाब्वाश्च कटो रजसि ॥ ७॥१। ८४ ॥ पष्ठयन्तादुमादेः । अलावूकटम् । उमाकटम् । भाकटम् । तिलकटकम् ॥ अन्हा गम्येऽश्वादीनम् ।। ७।१।८५ ॥ पष्ठयन्तात् । आश्वीनोऽध्या ॥ कुलाजल्पे ॥७।१। ८६ ॥ पष्ठयन्तादिनम् । कौलीनम् ॥ पील्वादेः कुणः पाके ॥७॥१॥ ८७ ॥ पष्ठयन्तात् । पीलकुणः । शमीकुणः ॥ कर्णादेमूले जाहः । ७।१।८८ ॥ पष्ठयन्तात् । कर्णजाइम् । अक्षिजाहम् ॥ पक्षात्तिः ॥ ७ । १ । ८९ ॥ तस्य मूले ॥ पक्षतिः ॥ हिमादेलः सहे ॥ ७ । १ । ९० ॥ पठयन्तात् । हिमेछः ॥ यलयातादूलः.॥ ७।१ । ९१ ॥ तस्य सहे । बलूलः । वातूलः ॥ शीतोष्णतमादालरसहे ॥७।१९२ ॥ पष्ठयन्तात् । शीतालुः उष्णालः ।

·PE 1964 मालुः । तृपं दुःखम् ॥ यथामुखसम्मुखादीनस्तद् दृश्यतेऽस्मिन् ॥ ७।१ । ९३ ॥ यथामुखं प्रतिबिम्बम् । यथामुखीनः । सम्मुखीनः । अत एव निपातनादव्ययीभावः समोऽन्तलोपश्च ॥ सर्वांदेः पथ्यकर्मपत्रपात्रशरा- वं व्याप्नोति ॥ ७ ॥ १।९४ ॥ ईनः । सर्वपथीनो रथः । सर्वाङ्गीणस्तापः । सर्वकर्मीणोना । सर्वपत्रोणो यन्ता । 'सर्वपात्रीणं भक्तम् । सर्वशरावीण ओदनः ॥ आप्रपदम् ! ७।१।९५॥ अस्मादमन्ताद् व्याप्नोतीत्यर्थे ईनः । आप्रपदीनः परः ॥ अनुपदं बद्धा ॥ ७ । १।९६ ॥ ईनः । अनुपदीना उपानत् ॥ अयानयं नेयः ॥ ७॥ १ । ९७ ॥ ईनः । अयानयीनः ॥ सर्वानमत्ति ॥ ७॥ १। ९८ ॥ ईनः । सर्वानीनो भिक्षुः ॥ परोवरीण- परंपरीणपुत्रपौत्रीणम् ॥ ७॥ १। ९९ ॥ एतेऽनुभवत्यर्थे ईनान्ता निपात्याः । परोवरीणः अवरस्येत्वं । निपा- तनात् । परंपरीणः । पुत्रपौत्रीणः ॥ यथाकामानुकामात्यन्तं गामिनि ॥७।१ । १०० ॥ ईनः । यथाका- मीनः । अनुकामीनः । अत्यन्तीनः॥ पारावारं व्यस्तव्यत्यस्तं च ॥७।१।१०१॥ गामिनीनः । पारावारी- णः । पारीणः । अवारीणः । अवारपारीणः॥ अनुग्यलम् ॥ ७॥१।१.२॥ गामिनीनः । अनुगवीनो गोपः ॥ अध्य येनौ ॥ ७ । १ । १०३ ॥ अलंगामिनि । अध्वन्यः । अध्वनीनः॥ अभ्यमित्रमीयश्च ॥७॥ १ । १०४ ॥ अलंगामिनी । येनौ च । अभ्यमित्रीयः । अभ्यमिव्यः । अभ्यमित्रीणः ॥ समांसमीनायश्वीनाय- प्रातीनागवीनसाप्तपदीनम् ॥ ७॥ १।१०।। एते ईना निपात्याः । साप्तपदीनस्त्वीनअन्तः । समांसमीना गौः अयश्वीना गौः । अद्यमातीनो लाभः । आगवीनः कर्मकृत् । साप्तपदीनं सख्यम् ॥अषडक्षाशितंग्वलं कलिंपुरु- पादीनः ॥७।१।१०६ ॥ स्वार्थे । अविद्यमानानि षडक्षीण्यस्मिन् अषडक्षीणो मन्त्रः । आशितं गवीनमरण्यम् अलंकर्मीणः । अलपुरुषीणः ॥ अदिक् स्त्रियां वाचः ॥७।१। १०७॥ नाम्नः स्वार्थे ईनः । प्राचीनम् । प्राक् । प्राचीना शाखा । प्राची । अदिस्त्रियामिति किम् ? । प्राची दिक् ॥ तस्य तुल्ये कः संज्ञाप्रतिकृत्योः ॥७॥ 1971 ·प्रभा GREECREST १ । १०८ ॥ अश्वः । अश्वक रूपम् ॥ न नृपूजार्थध्वजचित्र ॥७।१।१०९ ॥ का। चश्चातुल्यः पुरुष वश्वा । अहंन् । ध्वजे सिंहः । चित्रे भीमः ॥ अपण्ये जीवने ॥७।१।११०॥ को न । शिवशदृशः शिवः । अपण्य इति किम् ?। हस्तिकान् विक्रीणीते ॥ देवपथादिभ्यः ॥७।१।१११ ॥ संज्ञाप्रतिकृत्योः को न तुल्ये । देवपथः । हंसपथः ॥ बस्तेरेयन् ।। ७।१।११२॥ तस्य तुल्ये । वास्तेयी प्रणालिका ॥ शिलाया एयच्च ॥- ७।१।११३ ॥ एयन् । शिलेयम् । शैलेयम् ॥ .शाखादेर्यः ।।७।१।११४ ॥ तस्य तुल्ये । शाख्यः । मुख्यः ॥ द्रोभव्ये ।। ७।१।११५॥ तस्य तुल्ये यः । द्रव्यमय ना स्वर्णादि च ॥ कुशाग्रादीयः ॥७।१।१. १६ ॥ तस्य तुल्ये । कुशाग्रीया बुद्धिः ॥: काकतालीयादयः ।।७।१।११७ ॥ तस्य तुल्ये इयान्ताः साधवः । काकतालीयम् । खलति विस्वीयम् । अन्धकवतिकीयम् । अजाकृपाणीयम् । बहुवचनाद् घुणाक्षरीयमित्यादि । श- करादेरण ॥ ७।१।११८ ॥ तस्य तुल्ये । शार्कर दधि । कापालीकम् ॥ आसपल्याः ॥७।१।११९ ।। तस्य तुल्ये । सपत्नः ॥ एकशलाकाया इकः॥७।१ । १२० ॥ तस्य तुल्ये । एकशालिकम् ॥ गोण्यादेश्चकण॥ ७।१ । १२१ ॥ एकशालायास्तस्य तुल्ये । गौणिकम् । आगुलिकम् । ऐकशालीकम् ॥ कर्कलोहिताहीकण च ।। ७।१ । १२२ ॥ तस्य तुल्ये इकण् । शुक्लोऽश्वः कर्फः । तस्य तुल्यः कार्कीकः । कार्किकः । लौहितीकः । लौ- हितिकः । वेविस्तृते शालशङ्कटौ ॥ ७।१ । १२३ ॥ विशालः । विशङ्करः ॥ कटः ॥ ७ । १। १२४ ॥ विस्तृते । विकटः ॥ संमो.नेः सङ्कीर्णप्रकाशाधिक.समीपे ॥ ७ । १ । १२५॥ यथासंख्यं करः । सङ्कटः । प्रकटः । उत्कटः । निकटः॥ अचाकुटारश्चावनते ॥७।१।१२६ ॥ कटः । अवकुटारः । अवकटः ॥ नासान- तितद्वतोष्टीटनाटभ्रटम् ॥ ७॥१। १२७ ॥ अवटीटम् । अवनाटम् । अवभ्रटं । नासानमनम् । तद्वा नासादि। नेरिनपिटकाश्चिविचचिकश्चास्य ॥ ७ । १ । १२८ ॥ नासानतौ सद्वति च । चिकिनम् । चिपिटम् चिक्कं ।

·M नासानमनं नासादि च ॥ विडबिरीसौ नीरन्ध्रे च ॥७।१ । १२९ ॥ नासानतितद्वतोः । निविडम् । निवि- रीसं नासानमनं नासादि च ॥ क्लिनाल्लश्चक्षुषि चिल् पिल् चुल् चास्य ॥७।१।१३० ॥ चिल्लम् । पि- ल्लम् । चुल्लम् । चक्षुः॥ उपत्यकाधित्यके ॥७।१ । १३१॥ एतौ निपात्येते । उपत्यका गिर्यासन्ना भूः। अधित्यका पर्वताधिरूढा भूः ॥ अवेस्संघातविस्तारे कटंपटम् ॥७।१ । १३२ ॥ यथासंख्यम् । अविकटः संघातः । अविपटो विस्तारः ॥ पशुभ्यः स्थाने गोष्ठः ॥७।१ । १३३ ॥ गोगोष्ठम् । महिपीगोठम् ॥ द्वित्वे गोयुगः ॥ ७।१।१३४ ।। पश्वर्थेभ्यः । गोगोयुगम् ॥ षत्वे षड्गवः ॥७।१ । १३५ ॥ पश्वर्थेभ्यः । उष्ट्रपड्गवम् ॥ तिलादिभ्यः स्नेहे तैलः ॥७।१।१३६ ॥ तिलतैलः । सर्पपतैलः ॥ तत्र घटते कर्मणष्ठः ॥७।१।१३७॥ कर्मठः ॥ तदस्य सनातं तारकादिभ्य इतः ॥७।१।१३८॥ तारकितं नमः । पु- पितस्तः । बहुवचनमाकृतिगणार्थम् ।। गर्भाप्राणिनि ॥ ७ १।१३९ ॥ तदस्य सभातमित्यथै इतः । गर्भि- तो ब्रीहिः ॥ प्रमाणान् मानट् ॥७।१ । १४० ॥ स्यन्तात्षष्ठयर्थे । जानुमात्रमुदकम् । तन्मात्री भूः॥ हस्ति- पुरुषादाण ॥ ७।१।१४१ ॥ स्यन्तात्ममाणार्थात्पष्ठयर्थे । हास्तिनम् । इस्तिमात्रम् । हस्तिदघ्नम् । इस्तिद्वयसं अलम् । एवं पौरुषम् ॥ वोर्चे दानद् व्यसत् ॥ ७॥ १ । १४२ ॥ ऊर्ध्वप्रमाणार्थात्स्यन्तात्पष्ठयर्थे । जरुदनम् । ज- स्वयसम् । उरुमात्रम् । ऊर्ध्वमिति किम् ? । रज्जुमात्री भूः॥ मानादसंशये लुप ॥ ७ । १ । १४३ ॥ मानार्थ ए- व साक्षाद्या प्रमाणशब्दो हस्तवितस्त्यादिर्न तु रज्वादिः तस्मात्मस्तुतस्य मात्रडादेः । हस्तः । वितस्तिः । मानादिति किम् ? । ऊरूमात्र जलम् । असंशय इनि किम् ? । शममात्र स्यात् ॥ दिगोः संशये च ॥७।१।१४४ ॥ मा. नान्तादसंशये प्रस्तुतमात्रडादेर्लुप् । द्विवितस्तिः। द्विमस्थः स्यात् ॥ मात्रट् ॥ ७।१ । १४५ ॥ प्रथमान्तान्मानार्था- षष्ठयर्थे संशये । प्रस्थमानं धान्यम् ॥ शनशशितेः॥७।१।१४६ ॥ शनन्ताच्छदन्ताच संख्याशब्दादिशति- ·तडि प्रकर SUCCESSTEGOROSTERESESEGRES शब्दाच मानवतेः स्यन्तात्पप्ठ्यर्थे मात्रट । दशमात्राः । पञ्चदशमात्राः । त्रिंशन्मात्री: । त्रयस्त्रिंशन्मानाः । विंश- तिमात्राः ॥ डिन् ॥ ७॥ १।१४७ ॥ शन् शद् विंशतिभ्यः स्यन्तेभ्यो मानार्थेभ्यः पष्ठ्यर्थे । संशय इति निवृत्तम् ॥ पञ्चदश्यधमासः । त्रिंशी । विशिनो भवनेन्द्राः ॥ इदंकिमोऽतुरिय किय् चास्य ॥ ७॥ १. १४८ ॥ माना- र्थात्पष्टयर्थे मेये । इयान् । कियान् । पटः ॥ यत्तदेतदो डावादिः ॥ ७ । १ . १४९ ॥ मानार्थात्पष्ठयर्थे मेये डतुः । यावान् । तावान् । एतावान् । धान्यराशिः ॥ यत्तत्किमः सङ्ख्याया डतिर्वा ॥७।१ । १५० ॥ मानास्पष्टयर्थे संख्येये । यति । यावन्तः । । एवं तति । तावन्तः । कति । कियन्तः । एतौ चातुडतिप्रत्ययौ स्वभावाद्भहुवचनविप- यावेव ॥ अवयवात्तयत् ॥ ७।१।१५१ ॥ संख्यात्स्यन्तात्पठ्यर्थेऽवयविनि । चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः । प- श्चतयो यमः ॥ वित्रिभ्यामयटू वा ॥७।१।१५२ ॥ स्यन्ताराष्ठयर्थे । दयम् । द्वितयम् । त्रयम् । त्रितयम् ॥ यादेर्गुणान्मूल्यकेये मयट् ।। ७।१।५३ ॥ स्यन्तात्पप्ठ्यर्थे । हिमयमुदश्विद्यवानाम् । एवं त्रिमयम् । द्विमया यवा उदश्चितः । एवं त्रिमया: । गुणादिति किम् ?। द्वौ ब्रीहियवौ मूल्यमस्योदश्चितः ॥अधिक तत्सङ्ख्यमस्मिन् शतसहस्र शतिशदशान्ताया डः ॥७।१।१५४॥ स्यन्तायाः संख्यायाः । विशं योजनशतं योजनसहस्रं वा । एवं त्रिंशतम् । एकादशम् । तत्संख्यमिति किम् ? । विंशतिर्दण्डा अधिका अस्मिन् योजनशते ॥ संख्यापूरणेष्ट ॥७।१।१५५॥ संख्यायाः। एकादशी । संख्येति किम् ? । एकादशानामुष्ट्रिकाणां पुराणो घटः ॥ विंशत्या- देर्वा तमट् ॥ ७ । १ । १५६ ॥ संख्यायाः संख्यापूरणे । विंशतितमः । विंशः। शित्तमः । त्रिंशः ॥ शतादि. मासार्द्धमाससंवत्सरात् ।। ७।१।१५७॥ संख्यापूरणे तम् । शततमी सहस्रतमी । मासतमः । अर्डमासतमः । संवत्सरतमो दिवसः ॥ षष्ठयादेरसंख्यादेः ॥७।१।१५८ ॥ संख्यापूरणे तमट् । पष्टीतमः | सप्ततितमः । असं. ख्यादेरिति किम् । एकपष्ठः ॥ नो मट् ॥ ७।१।१५९ ॥ असंख्यादेः सख्यायाः संख्यापूरणे । पञ्चमी । असं- EGLECREGAR ·॥ सा ख्यादेरित्येव । द्वादशः॥ पित्तिथट् बहुगणपूगसंघात् ॥७।१।१६० ॥ संख्यापूरणे । बहुविथी। गणतियः । पुगतिथः । संघनिथः । पित्करण पुंवद्भावार्थम् ॥ अतोरिथट् ॥ ७॥ १।१६१ ॥ संख्यापूरणे । इयतिथः । ता- वनिथः ॥ षटकतिकतिपयात् थट्॥७।१।१६२॥ संख्यापूरणे । पाठी । कतिथः । कतिपयथः ॥ चतुरः॥७॥ १। १६३ ॥ संख्यापूरणे थट् । चतुर्थी । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ येयौ च लुक् च ॥ ७ । १ । १६४ ॥ चतुरः । संख्यापूरणे । तुर्यः । तुरीयः ॥ वस्तीयः ॥ ७।१।१६५ ॥ संख्यापूरणे । द्वितीयः ।। त्रेस्तु च ॥७।१। १६६ ॥ संख्यापूरणे तीयः । तृतीयः॥ पूर्वमनेन सादेश्चन् ॥ ७।१।१६७ ॥ पूर्वमिति क्रियाविशेषणाद् द्विती- यान्तात् केवलान् सादेव तृतीयार्थे कर्तरि इन् । पूर्वी । कृतपूर्वी ॥ इप्टादेः॥७।१ । १६८ ॥ स्यन्ताहाथै कर्तरीन् इष्टी । पूर्ती । श्राद्धे व्याप्ये क्तेन इति सप्तमी ॥ श्राद्धमय भुक्तमिकेनौ ॥७।१।१६९ ॥ कर्तरि । श्राद्धमने- नाद्य भुक्तं श्राद्धिकः । श्राद्धी । श्राद्धशब्दः कर्मसाधने द्रव्ये वर्तते ॥ अनुपधन्वेष्टा ॥ ७।१।१७० ॥ अनुपद- मन्येष्टा अनुपदी गवाम् ॥ दाण्डाजिनिकायाशूलिकपाचकम् ॥ ७।१।१७१ ॥ एते ययायोगमिकण्कान्ता निपात्याः अन्वेष्टर्यर्थे । दाण्डाजिनिको दाम्भिकः । आयाशूलिकः । तीक्ष्णोपायोऽर्थान्वेष्टा । पार्थकोऽनृजूपायः स एव ॥ क्षेत्रेऽन्यस्मिन्नाश्य इयः ॥ ७।१ । १७२ ॥ सप्तम्यन्तात्क्षेत्रशब्दात् । अन्यस्मिन् क्षेत्रे नाश्यः क्षेत्रियो व्याधिः जारश्च ॥ छन्दोऽधीते श्रोत्रश्च वा ॥७।१।१७३ ॥ इयः । छन्दोऽधीते श्रोत्रियः । पक्षे छान्दस: ॥ इन्द्रियम् ॥ ७॥ १। १७४ ॥ इन्द्रादियो निपात्यः । इन्द्रस्य लिङ्गमिन्द्रियम् ॥ तेन वित्ते चञ्चुचणौ ॥७॥ १। १७५ ॥ विद्याचञ्चुः । विद्याचणः । केशचणः॥ पूरणाद् ग्रन्थस्य ग्राहके को लुक् चास्य ॥७।११७६॥ तृतीयान्तात् । दिकः शिष्यः ॥ ग्रहणादा ॥७।१।१७७॥ गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणम् रूपादि । ग्रन्थस्य ग्रहणात्यू- रणप्रत्ययान्तात्कः स्वार्थे तद्योगे च पूरणार्थस्य लुग्वा । दिकं द्वितीयकं वा ग्रन्थग्रहणम् ॥ सस्याद् गुणात्परिजाते॥ SEES ·हेम ? २७ ७ । १ । १७८ " तेन कः । सस्यका शालिः । गुणादिति किम् ? । सस्येन परिजातं क्षेत्रम् ॥ धनहिरण्ये कामे ॥७।१।१७९ ॥ कः । धनकः । हिरण्यको मैत्रस्य ॥ स्वाङ्गेषु सक्ते ॥७॥१॥ २८० ॥ कः । नखकः । केशनखकः । दन्तौष्ठकः ॥ उदरे विकणायूने ॥ ७।१ । १८१ ॥ सक्ते । औदरिकः । अन्यत्रोदरकः ॥ अंशं हारिणिकः ॥ ७।१।१८२ ॥ अंशको दायादः ॥तन्त्रादचिरोद्धृते॥७॥१॥ १८॥ कः तन्त्रका पटः।। ब्राह्मणान्नाम्नि ॥ ७ । १ । १८४ ॥ अचिरोद्धृते कः । ब्राह्मणको नाम देशः । यत्रायुधजीवि- 'नः काण्डस्पृष्टा नाम ब्राह्मणा भवन्ति । आयुधजीवी ब्राह्मण एव ब्राह्मणक इत्यन्ये ॥ उप्णात् ॥ ७॥ १। १८५ ॥ अचिरोधृतेऽर्थे को नाम्नि । उष्णिका यवागू ॥ शीताच कारिणि ॥ ७॥ १। १८६।। उष्णादमन्तात्क नाम्नि । शीतं मन्दं करोति शीतकोऽलसः । उष्णको दक्षः ॥ अधेराख्ढे ॥ ७॥ १ १८७ ॥ वर्तमानात्स्वार्थे कः । आ. सदशब्दे कर्तरि कर्मणि च क्तः । अधिको द्रोणः खार्याः । अधिका खारी द्रोणेन ॥ अनोः कमितरि ॥७॥१॥ १८८ ॥ कः । अनुकामयतेऽनुकः ॥ अभेरीश्व वा ॥ ७।१।१८९॥ कः समुदायेन चेत् कमिता गम्यते अभिकः । अभीकः ॥ सोऽस्य मुख्यः॥ ७।१।१९० ॥ कः । देवदत्तकः संघः । मुख्य इति किम् ? | देवदत्तः शत्रुरेपाम् ॥ शृङ्खलकः करभे ।। ७।१ । १९१ ॥ कमत्ययान्तो निपात्यते । शृङ्खलकः करभः ॥ उदुत्सोरु- न्मनसि ॥ ७।१ । १९२ ॥ उत्कः । उत्सुकः ।। कालहेतुफलाद्रोगे ॥७।१ । १९३ ॥ स्थन्तादस्येतिकः । द्विनीयको ज्वरः । पर्वतको रोगः । शीतको ज्वरः ॥ प्रायोऽन्नमस्मिन्नाम्नि ॥७।१ । १९४ ॥ स्यन्तात्कः । गु- डापूपिका पौर्णमासी ॥ कुल्माषादण् ॥ ७।१।१९५ ॥ स्यन्तात्मायोऽनमस्मिन्नित्यर्थे नाम्नि । कौल्मापी पौ- णमासी ॥ वटकादिन ।। ७।१। १९६ ॥ स्यन्तात्मायोऽनमस्मिन्नित्यर्थे नाम्नि । वटकिनी पौर्णमासी ॥ सा- क्षाद्रष्टा ॥७।१।१९७ ॥ इन् नाम्नि । साक्षी । मायोऽव्ययस्येत्यन्तस्वरादिलोपः ॥ इति क्षेत्राद्यर्थकाः ॥

·Gke ॥ अथ मत्वर्थीयाः॥ तदस्यास्त्यस्मिनिति मतुः॥७॥२॥१॥ प्रथमान्तात् पष्ठ्यर्थं सप्तम्यर्थं वा मतुः । तत्प्रथमान्तमस्तीति चेद्भवति अस्ति समानाधिकरणं भवतीत्यर्थः । गोमान् । यवमान् । वृक्षवान् पर्वतः । अस्तिमान् । अस्तीति वर्तमानकालोपादा- नाद्वर्त्तमानसत्तायां भवति न भूतभविष्यत्सत्तायां । गावोऽस्यासन् गावोऽस्य भवितार इति । इतिकरणो विवक्षार्थः । तेन भूमनिन्दामशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने संसर्गेऽस्ति विवक्षायां प्रायो मत्वादयो मताः ।। भूम्नि, गोमान्। निन्दा- याम, शङ्खोदकी। प्रशंसायाम, रूपवती कन्या । नित्ययोगे, क्षीरिणो वृक्षाः । अतिशायन, उदरिणी कन्या । बलवान् मल्लः । संसर्गे, दण्डी । प्रायिकमेतद्भूमादिदर्शनं सत्तामात्रेऽपि प्रत्ययो दृश्यते । व्याघ्रवान् पर्वतः । तथा मत्वर्थान्मत्वर्थीयः सरूपो न भवति । गोमन्तोऽस्य सन्तीति मतुर्न भवति । विरूपस्तु स्यादेव । दण्डिमती शाला । विरूपोऽपि समा- नायां वृत्तौ न भवति । दण्ड एषामस्तीति दण्डिनः दण्डिका वा । दण्डिनो दण्डिका वाऽस्य सन्तीति नेन्मतू । शैषिका- च्छेकिको नेष्टः सरूपः प्रत्ययः क्वचित् । समानवृत्तौ मत्वर्थान्मत्वर्थीयोऽपि नेप्यते । १ । क्वचिदिति समानायामस- मानायां च वृत्तौ । शाली यस्यायं शालीये भवो वेति पुनरीयो न भवति । विरूपस्तु स्यादेव आहिच्छत्रीयः। तथा अ- संज्ञाभूतात्कर्मधारयान्मत्वर्थीयो न भवति । वीरपुरुषा अस्मिन् ग्रामे सन्तीति । अत्र बहुव्रीहेरेव भवति । संज्ञायास्तु भवत्येव । गौरखरवदरण्यकम् । कथमेकगविकः सर्वधनीति । एकादेः कर्मधारयात् इत्याद्यारम्भसामर्थ्यांद्भविष्यति । तथा गुणे गुणिनि च वर्तमानेभ्यो गुणशब्देभ्यो न भवति । शुक्लः परः । प्रत्ययमन्तरेणापि हि शुक्लादि शब्दानां तदभिधाने सामर्थ्यम् मावर्णान्तोपान्तापञ्चमवर्गान् मतोमों वः ॥२।१।९४ ॥ किंवान् । शमीवान् । वृक्षवान् । मालावान् । अर्वान् । भास्वान् । मरुत्वान् ॥ चर्मण्वत्यष्ठीवचक्रीवत्कक्षीवद्रुमण्वत् ॥२।१।९६ ॥ एते । न ·प्रक 42:SROGRESS संज्ञायां निपात्यन्ते । चर्मणो न लोपाभावो णत्वं च । चर्मण्वती नाम नदी । अस्थिशब्दस्याष्ठीभावः । अष्ठीवान् जानुः चऋशब्दस्य चक्रीभावः । चक्रीवान् नाम खरः। चक्रीवान नाम राजा । कक्ष्याशब्दस्य कक्षीभावः । कक्षीवान्नाम ऋपिः । लवणशब्दस्य रुमण्भावः । रुमण्वान्नाम पर्वतः । नाम्नीत्येव । चर्मवती । अस्थिमान् । चक्रवान् । कक्ष्यावान् । लवण- वान् ॥ उदन्वानन्धौ च ॥२।१।९७ ॥ नाम्नि निपात्यते । अब्धिर्जलाधारः । उदन्वान् घटः । उदन्वान् मेघः 'अब्धौ चेति किम् ? । उदकवान् घटः । अत्र घटस्योदकसम्बन्धमा विवक्षितं न दधातीत्यर्थः ॥ राजन्वान् सु- राज्ञि ॥२।१ । ९८ ॥ निपात्यते । राजन्वान् देशः । राजन्वत्यः प्रजाः । सुराज्ञीति किम् ? । राजवान् ॥ नो. यादिभ्यः ॥ २ । १ । ९९ ॥ मतोर्मोवः । ऊर्मिमान् । दल्मिमान इत्यादि । बहुवचनमाकृतिगणार्थम् ॥ आ यात् ।। ७।२ । २ ॥ " रूपात् प्रशस्ताहतात् " इत्यायविधेर्वक्ष्यमाणप्रकृतिभ्यो मतुः, तदस्यास्ति तदस्मिन्नस्तीति विषये । । अपवादैर्वाधा माभूदिति वचनम् । कुमारीमान् । व्रीहिमान् ।। नावादेरिकः ॥७।२।३ ॥ मत्वर्थे । नाविकः । नौमान् । कुमारीकः । कुमारीमान् ॥ शिखादिभ्य इन् ॥१२॥ ४॥ मत्वर्थे । शिखी । शिखावान् । माली। माला- वान् ॥ ब्रीह्यादिभ्यस्तौ ॥७।२।५ ॥ मत्वर्थे । व्रीहिकः । बीही। व्रीहिमान् । मायिकः । मायी। मायावान् ॥ अतोऽनेकस्वरात् ॥ ७।२।६॥ मत्वर्थे इकेनौ । दण्डिकः । दण्डी । दण्डवान् । अनेकस्वरादिति किम् ? । खर- वान् । अभिधानार्थस्येति करणस्यानुवृत्तेः कृदन्तान राप्यवान् । क्वचिद्भवतः । कार्यिका । कार्यो । जातिशब्देभ्यो न । व्याघवान्। क्वचिद्भवतः । तण्डुलिकः । तण्डुली । सप्तम्यर्थे च न । दण्डवद्गृहम् । क्वचिद्भवतः । खलिनी भूमिः तदेवं व्यभिचारे सूत्रणादभिधानमेव श्रेयः ॥ अशिरसोऽशीर्षश्च ॥७॥२॥७॥ अस्मान्मत्वर्थे इकेनौ मतुश्च । अशीर्षिकः । अशीर्षी । अशीर्षवान् ॥ अर्थार्थान्ताद्भावात् ॥ ७ ॥ २४ ॥ अर्थादर्थान्ताच भावार्थादेव इकेनावेव स्याताम् । अर्थिकः । अर्थी । प्रत्यर्थिकः । प्रत्यर्थी । अत्र मतुन । भावादिति किम् ? । धनार्थान्मतुरेव । अर्थवान् । M ·जो बीयर्थतुन्दादेरिलश्च ॥ ७॥२॥९॥ चादिकेनौ । शालिला । शालिकः । शाली । शालिमान् । तुन्दिलः । तुन्दिकः । तुन्दी । तुन्दवान् । उदरिलः । उदरिकः । उदरी । उदरवान् ॥ स्वाजाधिवृद्धात्ते ॥ ७॥२॥ १० ॥ मत्वर्थे इलेकेनाः स्युः । कर्णिलः । कर्णिकः । कर्णी । कर्णवान् ॥ वृन्दादारकः ॥७॥२॥ ११ ॥ मत्वर्थे । उन्दा- रकः । द्वन्दवान् ॥ शृङ्गात् ॥ ७॥२ । १२ ॥ मत्वर्थे आरकः । शृङ्गारकः । शृङ्गवान् ॥ फलबहाच्चेनः ॥ ७ ।२।१३॥ शृङ्गान्मत्वर्थे। फलिनः। फलवान् ।बहिणा२। शृष्णिा२।शिखादित्वात् फली। वहीं।मलादीमसमा७ि२।१४॥ चादिनः । मलीमसः । मलिनः । मलवान् ॥ मरुत्पर्वणस्तः ॥ ७॥ २॥ १५॥ मत्वर्थे । मरुत्तः । पर्वतः । पक्ष मरुत्वान् । पर्ववान् ॥ वलिवदितुण्डेभः ॥ ७॥२॥१६॥ मत्वर्थे । वलिभः । वटिभः । तुहिभः । वलिमान् ॥ ज- हिंशुभमो युस।।७।२।१७॥ मत्वर्थे । ऊणायुः । अहंयुः । शुभंयुः ॥ कंशंभ्यां युस्तियस्तुतवभम् ॥७२॥१८॥ मत्वर्थे । कंयुः । शंयुः। कन्तिः । शन्तिः । कंयः । शंयः। कंतुः। शन्तुः । कन्तः । शन्तः । कंवा । शंवः । कंभा शंभः ॥ बलवातदन्तललादादूलः ॥७।२। १९ ।। बलूलः । वातूला । दन्तुलः । ललाटूलः । पलवान् ॥ प्रा- ण्यङ्गादातोलः ॥७।२।२०॥ मत्वर्थे । चूडाला । चूडावान् । पाण्यादिति किम् ? । जवगवान् प्रासादः ॥ सिध्मादिक्षुद्रजन्तुरुग्भ्यः ॥७॥ २ २१॥ मत्वर्थ ल. । सिध्मल: । सिध्मवान् । वर्मल: यूकालः । भू- छॉलः ॥ प्रज्ञापर्णोदकफेनाल्लेलौ ॥ ७॥२॥ २२ ॥ प्रज्ञालः । प्रशिलः । पर्णलः । पणिलः । उदकलः । उ- दकिलः । फेनलः । फेनिलः । फेनवान् ॥ कालाजदाघाटात् क्षेपे ॥७॥२॥ २३ ॥ मत्वर्थे लेलौ । कालाला । कालिला । जटालः । जटिलः । घाटालः। घाटिलः । क्षेप इति किम् ?। कालावान् ॥ वाच आलाटौ ॥ ७।२।२४ ॥ मत्वर्थ क्षेपे । वाचाला । वाचारः ॥ ग्मिन् ॥ ७॥ २ ॥ २५॥ वाचो मत्वर्थे । नाग्मी । वा- ग्वान् ॥ मध्वादिभ्यो रः॥७॥२॥ २६ ॥ मत्वर्थे । मधुरो रसः । खरो गर्दभः ॥ कृष्यादिभ्यो वलन् । SANSAR

·ता
.
प्रव
७ । २ । २७ ॥ मत्वर्थे ॥ वलच्यपित्रादेः॥ ३ ॥ २॥ ४२ ॥ दीर्घः । कृषीवल: कुटुम्बी । कृषिमत् क्षेत्रम् । आ-
सुनीवलः । कल्यपालः । आमुतिमान् । अपित्रादेरिति किम् ? । पितृवलः । मातृवला ॥ लोमपिच्छादेः शेलम्
॥७।२।२८ ॥ मत्वर्थे यथासंख्यम् । लोमशः । लोमवान् । गिरिशः । पिच्छिलः । पिच्छवान्-। उरसिलः ॥
नोऽङ्गादेः ७।२ । २९ ॥ मत्वर्थे । अङ्गना चार्वङ्गी स्त्री । पामनः । पामवान् ॥ शाकीपलालीद्वा इस्वश्च ॥
७.। २ ॥ ३० ॥ मत्वर्थे नश्च । शाकिनः । शाकीमान् | पलालिनः। दद्गुणः ॥ विष्वचो विषुश्च ॥ ७॥२॥ ३१ ॥
मत्वर्थे नः । विषुणारविर्वायुर्वा । विष्वग्वान् ॥ लक्ष्म्या अनः ॥७।२ । ३२ ॥ मत्वर्थे । लक्ष्मणः । लक्ष्मीवान ॥
प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तेणः ॥७॥२॥ ३३ ॥ मत्वर्थे । माज्ञः । प्रज्ञावान् । श्राद्धः । श्रद्धावान् । आर्चः । अर्चावान् ।
वार्तः । वृत्तिमान् ॥ ज्योत्स्नादिभ्योऽण् ॥ ७ । २ । ३४ ॥ मत्वर्थे । ज्योत्स्नी रात्रिः । तामिली ॥ सिक-
ताशर्करात् ॥ ७॥२॥ ३५ ॥ मत्वर्थेऽण् । सैकतः । सिकतावान् ।शार्करः ॥ इलश्च देशे ॥७॥२ । ३६ ॥
सिकताशर्कराभ्यां मत्वर्थे ऽण । सिकतिलः । सैकतः । सिकतावान् । शर्करिलः । शार्करो देशः॥ युद्रोमः ॥७॥
२ ॥ ३७॥ मत्वर्थे । घुमः । द्रुमः ॥ काण्डाण्डभाण्डादीरः ॥ ७ ॥ २ ॥ ३८ ॥ मत्वर्थे काण्डीरः । काण्डवान् ।
आण्डीरः । भाण्डीरः ॥ कच्छ्वा डुरः ॥७।२ । ३९ ॥ कच्छुरः । कच्छूमान् ॥ दन्तादुन्नतात् ।। ७।२।
४० ॥ उन्नत्युपार्दन्ताड्डुरो मत्वर्थे । दन्तुरः । उन्नतादिति किम् ? । दन्तवान् ॥ मेधारथानवेरः ॥७।२।४१॥
मत्वर्थे । मेधिरः ॥ मेधावान् । पक्षे वक्षमाणो विन् । मेधावी । रथिरः । रथिकः । रथी॥ कृपाहदद्यादालः ॥७॥
२। ४२ ॥ मत्वर्थे । कृपालुः । हृदयालुः । हृदयी ॥ केशाबः ॥ ७।२ । ४३ ॥ मत्वर्थे वा स्यात् । केशवः ।
केशवान् । केशी ॥ मण्यादिभ्यः ॥७ । २ । ४४ ॥ मत्वर्थे वः स्यात् । मणिवः । हिरण्यवः । मणिमान् ॥
हीनात्स्वाङ्गादः ॥ ७ ॥२॥ ४५ ॥ मत्वर्थे । कर्णः । हीनादिति किम् ? । कर्णवान् ॥ अभ्रादिभ्यः ॥ ७ ॥

·२.। ४६ ॥ मत्वथै स्यात् ॥ अभ्र नभः । अर्शसो मैत्रः ॥ अस्तपोमायामेधाजो विन् ॥ ७ ॥२॥४७॥ मत्वर्थे । यशस्वी । यशस्वान् । तपस्वी । मायावी । मायावान् । मेधावी । स्रग्वी । ज्योत्स्नाधणा वाधो मा भूदित्येवम) तपसो ग्रहणम् ॥ आमयादीर्घश्च ॥७।२।४८ ॥ मत्वर्थे विन् । आमयावी । आमयवान् ॥ स्वामिनीशे ॥ ७ । २। ४९ ॥ स्वशब्दान्मत्वथै मिन् दीर्घश्चास्य निपात्यते । स्वमस्यास्तीति स्वामी ॥ गोः ॥७।२।५०॥ मत्वर्थे मिन् स्यात् । गोमी । गोमान ॥ जजों विनवलावश्चान्तः ॥७।१।११॥ मत्वर्थे । ऊर्जस्वी । ऊर्जस्वलः। ऊर्वान् ॥ तमिस्रार्णवज्योत्स्नाः ॥७॥२॥ ५२ ॥ एते मत्वर्थे निपात्याः । तमिस्रा रात्रिः । तमाशब्दाद्र उपा- न्त्यस्येत्वं च निपात्यते । तमिस्राणि गुहामुखानि । मतुश्च । तमस्वान् । अर्णसो वः प्रत्ययोऽन्त्यलोपश्च । अर्णवः॥ ज्योतिःशब्दान उपान्त्यलोपश्च । ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा ॥ गुणादिभ्यो यः ॥७।२।५३ ॥ मत्वर्थे । गुण्यो ना। हिम्यो गिरिः । हिमवान् ॥ रूपात् प्रशस्ताहतात् ॥७।२ । ५४ ॥ प्रशस्तोपाधेराहतोपाधेश्च रूपान्मत्वर्थे यः । रूप्यो गौः । रूप्यं कापणम् । रूपवानन्यः ॥ पूर्णमासोऽण् । ७।२। ५५ ॥ मत्वर्थे । पूर्णी माश्चन्द्रमा अस्यामिति पौर्णमासी ॥ गोपूर्वादत इकण् ॥ ७॥२॥ ५६ ॥ मत्वर्थे । गौशतिफः । अत इति किम् ? । गोविं- शतिमान् ॥ निष्कादेः शतसहस्त्रात् ॥ ७।२।५७॥ मत्वर्थे इकण । नैप्कशतिकः । नैष्कसहस्रिका। आदेरि- ति किम् ?। स्वर्णनिष्कशतमस्यास्ति ॥ एकादेः कर्मधारयात् ॥७।२।५८ ।। अदन्तादिकम् । मत्वर्थे । ऐकगविकः ॥ सर्वांदेरिन् ।' ७।२। ५९ ॥ अदन्तात् कर्मधारयान्मत्वर्थे । सर्वधनी ॥ प्राणिस्थादस्वाहाद् द्वन्द्वरुगनिन्द्यात् ॥ ७।२।६० ॥ अदन्तादिन् । कटकवलयिनी । कुष्ठी । ककुदावर्ती । माणिस्थादिति किम् ? । पुप्पफलवान् वृक्षः । अस्वाङ्गादिति किम् ? । स्तनकेशवती ॥ वाताप्तीसारपिशाचात्कश्चान्तः ॥ ७॥२॥ ६१ ॥ वातकी । अतीसारकी । पिशाचकी ॥ पूरणादयसि ॥ ७।२। ६२ ॥ मत्वर्थे इम्नेव । पञ्चमी वाला ॥ S ·तनि प्रक सुखादेः ॥ ७।२। ६३ ॥ मत्वर्थे । इन्नेव । सुखी । दुःखी ॥ मालायाः क्षेपे ॥ ७॥२॥ ६४ ॥ मत्वथ इ- न्नेव । माली । क्षेप इनि किम् ? । मालावान् ॥ धर्मशीलवर्णान्तात् ॥ ७॥२ । ६५ ॥ मत्वर्थ इन्नेव । मुनि: धर्गी । यतिशीली । ब्राह्मणवर्णी ॥ बाहादेबलात् ॥७।२।६६ ॥ मत्वर्थे इन्नेव ! वानुवली । ऊरुबली ॥ मन्मान्जादेनोम्नि ॥ ७।२। ६७॥ मत्वर्थे इन्नेव । दामिनी । सोमिनी । अब्जिनी । कमलिनी ॥ हस्तदन्तक- राजातौ ॥ ७।२।६८ ।। मत्वर्थे इन्नेव । हस्ती । दन्ती । करी ॥ वर्णाद्ब्रह्मचारिणि ॥ ७ ॥२६९ ॥ मत्वर्थ इन्नेव । वर्णी । ब्रह्मचारीत्यर्थः । वर्णवानन्यः ॥ पुष्कराशे ॥ ७।२ । ७० ॥ मत्वर्थे इन्नेव । पुष्करि- णी । पद्मिनी । देश इति किम् ? । पुष्करवान् हस्ती ॥ सूक्तसाम्नोरीयः॥ ७ ॥ २ । ७१ ॥ मत्वर्थे । अच्छावाकीयं सूक्तम् । यज्ञायज्ञीयं साम ॥ लुब् वाऽध्यायानुवाके ।। ७।२। ७२ । मत्वर्थे ईयस्य । लुविधेरेवेयोऽनुमीयते । गर्दभाण्डः । गर्दभाण्डीयोऽध्यायोऽनुवाको वा विमुक्तादेरण् ॥ ७।२ । ७३॥ मत्वर्थेऽध्यायानुवाकयोः । वैमुक्तः दैवासुरः अध्यायोऽनुवाको वा ॥ घोषदादेरकः ॥ ७ । २।७४ ॥ मत्वर्थेऽध्यायानुवाकयोः । घोषदकः । गो- पदकः अध्यायोऽनुवाको वा ॥ प्रकारे जातीयर् ॥ ७ । २ । ७५ ॥ प्रथमान्तात् षष्ठयर्थे । सामान्यस्य विशेपो विशेपान्तरानुपवृत्तः प्रकारः । पटुजातीयः ॥ रिति ॥ ३ । २। ५८ ॥ परतः स्यनूघुवत् । पद्वी प्रकारोऽस्याः पटुजातीया ॥ कोण्वादेः ॥७।२।७६ ॥ पूर्वसूत्रविषये । अणुकः । स्थूलका पटः ॥ जीर्णगोमूत्रावदा- तसुरायवकृष्णाच्छाल्याच्छादनसुराहिबीहितिले ॥७॥२ । ७७॥ तदस्य प्रकार इति विषये कः । जीर्णका- शालिः । गोमूत्रकमाच्छादनम् । अवदातिका सुरा । सुरकोऽहिः । यवकोऽहिः । यवको ब्रीहिः । कृष्णकास्तिलाः ॥ ॥ इति मत्वर्थीयाः॥

·॥ अथ स्वार्थिकाः ॥ RESSESARSA भूतपूर्वेप्चरद ॥७२।७८ ॥ अतः परं प्रायः स्वार्थिकाः प्रत्ययाः। तत्रोपाधिः प्रततेर्विज्ञायते स च प्रत्ययस्य घोत्यः तम धर्तमानान्नाम्नः चरट् । पूर्वं भूतो भूतपूर्वः । भूतपूर्व आढ्य आढयचरः । आढचचरी । टफारो ङयर्थः। पकार पुंवद्भावार्थः । भूतशब्दो वर्तमानेऽप्यस्ति वंशब्दो दिगादावपीति अतिक्रान्त कालप्रतिपयर्थमुभयोरुपादा- नम् । प्रत्यासत्तेः शब्दमचिनिमित्तस्य भूतपूर्वत्वेऽयं प्रत्ययः तेनेह नार्जुनो माहिमत्यां भूतपूर्व इति ॥ गोष्ठादीन ॥७। २ । ७९॥ भूतपूर्वे । गोष्ठीनो देशः ॥ षष्ठया रूप्य घरट् ॥७॥२।८०॥ भूतपूर्व । देवदनरूप्यो गौः । देवद- तधरः ॥व्याश्रये तमुः।।७।२।८१॥ षष्ठयन्तानानापक्षाश्रये गम्ये तमः । देवा अर्जुनतोऽभवन् । रविः कर्णतोऽभवत् ॥ रोगात्प्रतीकारे।।१२।८२॥ पष्ठयन्तादपनयने गम्ये तमुः। प्रवाहिकातः कुरु तचिकित्सां कुवित्यर्थः॥पर्यभेः सर्वोभये ॥७॥२॥८३॥ यथासंख्य ससुः । परितः सर्वत इत्यर्थः। अभितः उभयत इत्यर्थः। सर्वोभय इति किम् ? वृक्ष परि अभि' वा ॥ आधादिभ्यः ॥१२।८४॥ सम्भवधिभत्तयन्तेभ्यस्तमः । आदौ भादेवी आदितः । अन्ततः । मध्यतः ॥ क्षेपा-.. तिग्रहाव्यथेष्वकरतृतीयायाः॥७२।८५॥ तमः। वृत्ततः क्षिप्तः । वृत्तेन निन्दित इत्यर्थः वृत्ततोऽतिगृहाते। साधु- तोऽन्यानतिक्रम्यवृत्तेन गृह्यते । साध्वाचार इति सम्भाव्यत इत्यर्थः । वृसतो न व्यथते न चलति न बिभेति चेत्यर्थः •अकर्तुरिवि किम् ? । मैत्रेण क्षिप्तः ॥पापहीयमानेम॥७२॥८६॥ योगे तृतीयान्तादक स्तमः । वृत्ततः पापः । वृत्ततो हीयते ॥ प्रतिना पञ्चम्याः ॥ ७ । २ । ८७ ॥ प्रतिना योगे या पञ्चमी विहिता. तदन्तात्तमर्वा । अभिमन्युस्र्जुनाद- अर्जुनतो वा प्रति ॥ अहीयरुहोऽपादाने ॥ ७ ॥ २ ॥ ८८॥ पञ्चम्यन्तात्तमुर्वा । ग्रामाद् ग्रामतो वैति । अहीयरुह इति फिम् ।। सार्थाचीनः गिरेरचरोहति ॥ किमयादिसायवैपुल्ययहोः पित् तस् ॥ ७।२। ८९॥ पञ्चम्यन्तात् ॥ ASIA ·भा ०२ Uk इतोऽतः कुतः ॥७।२ । ९०॥ एते तसन्ता निपात्यन्ते । इदमः सर्वादेश इः । इतः । एतद अः सर्वादेशः । अतः । किमः कुः । कुतः । सर्वतः । आवरः । यतः । ततः । बहुसः । व्यादिवर्जनं किम् ? । व्याभ्यां । त्वत् । भवैपुल्येति किम् ? । वहोः सूपात् ॥ भवत्वायुप्मदीर्घायुर्दैवानांप्रियैकार्थात ॥ ७॥२ । ९१॥ फिमधादिसर्वाचवैपुल्यवहोः सर्व विभक्त पन्तापित्तस् वा। स भवान् ततोभवान् । ते भवन्तः ततोभवन्तः। स आयुष्मान् ततायुप्मान् । स दीर्घायुः ततोदीर्घायुः । तं देवानांप्रियं ततोदेवानांप्रियम् ॥ श्रच ॥ ७॥२॥ ९२ ॥ भवत्वाधैः स- मानाधिकरणात् किमयादिसर्वाधवैपुल्यबहोः सर्वस्याघन्ताद् वा । स भवान् । तत्रभवान् । ततोभवान् । तस्मिन् भवति । तत्रभवति ततोभवति । आयुष्मदादिनाऽप्येवम् ॥ ससम्याः ॥७।२ । ९४ ॥ किमयादिसर्यायवैपुल्य- बहोत्रम् ॥ क्व कुत्रानेह ॥ ७।२ । ९३ एते बन्ता निपात्याः। किमः क्वादेशस्त्रपोऽकारः । क्व । किमः कुः । कुत्र । एतदोऽकारः । अत्र । इदम इकारादेशस्तपो हादेशः । इह । तन्मात्रे चैते भादेशाः । तेन भवदादियोगेऽपि । क्व भवान् । कुन भवान् ॥ किं यत्तत्सर्वैकान्यात्काले दा ॥७।२।९५ ॥ सप्तम्यन्तात् । कस्मिन् काले कदा यदा । तदा । सर्वदा । एकदा । अन्यदा ॥ सदाऽधुनेदानींतदानीमेतर्हि ॥७।२। ८६॥ एते काले वाच्ये निपात्यन्ते । सर्वशब्दाहामत्ययः सभावश्चास्य । सर्वस्मिन् काले सदा । इदमोऽधुना प्रत्ययोऽकारादेशश्च । अस्मिन कालेऽधुना । इदमोदानी प्रत्यय इकारादेशश्च । इदानीम् । तदोदानी प्रत्ययः । तदानीम् । इदमोहिः एतादेशश्च । एतर्हि सद्योऽधपरेवव्याहि॥७॥२९७॥ एतेऽहि काले निपात्याः। समानेऽहि सयः । समानशब्दात् सप्तम्यन्तात् घस प्रत्ययः समानस्य सभावश्च । अस्मिन्नहनि अद्य। इदमो धः प्रत्ययः अकारादेशश्वास्य । परस्मिनहनि परेघवि । परशब्दात् एचविः प्रत्ययः । सद्य इति केचित् कालमात्रे निपातयन्ति ॥ पूर्वापराघरोत्तरान्यान्यतरेतरादेधुस ॥७.१२।९८॥ अहि काले । पूर्वस्मिन्नानि पूर्वेधुः । अपरेयुः । अधरेधुः । उत्तरेयुः। अन्येषुः । अन्यतरेषुः । इतरेषुः ॥ उभयाद् गुश्च ।। k 54-7 PANI

·--
२
७।२ । ९९ ॥ एशुस अहि । उभयधुः । उभये : ॥ ऐषमापरुत्परारि वर्षे ॥७।२।१०० ॥ निपात्यते
अस्मिन् संवत्सरे एषमः । इदम्शब्दात्समसण प्रत्ययः इदमश्चकारादेशः। पूर्वस्मिन् परस्मिन् वा संवत्सरे परत् । पूर्व
शब्दात्परशब्दाद्वा उत्प्रत्ययः तस्य च परादेशः । पूर्वतरे परतरेवा संवत्सरे परारि । पूर्वतरशब्दात्परतरशन्दादा
आरि प्रत्ययः प्रकृतेः परादेशश्च ॥ अनद्यतने हिः ॥ ७ । २ । १०१ ॥ सप्तम्यन्तात् काले पत्तमा-
द्यथासम्भवं किम्ब्यादिसर्वाधवैपुल्यवहोः । कस्मिन्नद्यतने काले कहिं । यहि । सहि । बहुर्हि ॥ प्रकारे वा ॥ ७ । २
। १०२ ॥ सम्भवद्विभवत्त्यन्तात्किमयादिसर्वांधवैपुल्यवहोः । सर्वथा । अन्यथा ॥ कथमित्थम् ॥ ७ । २ । १०३॥
एतौ प्रकारे निपात्यौ । किमस्थापवादस्थम् । कथम् । इदम् एतदो वा थम् । इदादेशश्च । इत्थम् ॥ सङ्ख्याया धा ।।
७।२।१०४ ॥ प्रकारे । एकथा । द्विधा । कतिधा ॥ विचाले च ॥ ७।२।१०५ ॥ एफस्यानेकीभावोऽनेक-
स्य चैकीभावो विचालः । तस्मिन् गम्ये संख्याया धा धा । एको राशिद्वौं द्विधा वा क्रियते । अनेकमेकमेकधा वा करो-
ति ॥ वैकायमञ् ॥७।२।१०६ ॥ संख्यात्मकारहत्तेर्विचाले च गम्ये । ऐकध्यम् एकपा वा भुङ्क्ते
अनेकमेकं करोति ऐकध्वम् । एकथा वा करोति ॥ बिर्धमोधौ वा ॥ ७॥२ । १०७ ॥ प्रकारार्थाद्विचाले च
गम्ये । द्वैधम् । त्रैषम् । द्वेधा । त्रेपा। विधा। विधा । भुते । एकराशि हौ करोति द्वैधम् । त्रैषम् । देवा । त्रेधा ।
द्विधा । त्रिधा । करोति ॥ तदप्ति धम् ॥ ७॥२।१०८ ॥ द्वित्रिभ्याम् । बैधानि त्रैधानि ॥ वारे कन्वस् ॥
•७।२।१०९ ॥ वारो धात्वर्थस्यायोगपद्येन वृत्तिः तत्कालो वा । तोः संख्यार्थाद्वारवति धात्वर्थे कृत्वस् । पञ्च.
कृत्वो भुङ्क्ते ॥ द्वित्रिचतुरः सुच् ॥ ७ । २।११० ॥ वारार्थेभ्यस्नदति । दिः । त्रिः । चतुः भुङ्क्ते ॥ एका-
त्सकृच्चास्य ॥ ७।२ । १११ ॥ वारातिद्वति मुच् । सद्भुङक्ते ॥ बहोर्धाऽऽसन्ने ॥ ७ ॥ २॥ ११२ ॥ बहोः
संख्यायोददुरवारार्थात्तद्वति धा । बहुधा भुङ्क्ते ॥ विक्शन्दादिग्देशकालेषु प्रथमापञ्चमीसप्तम्याः ॥ ७ ॥२॥

·प्र भा १०२ R ११३ ॥ वर्तमानात्स्वार्गेधा ॥ लवशेः ॥ ७ । २ । १२३ ॥ दिक्शब्दाहिगादिवत्तेः प्रथमागन्ताद्विहितो या धा एतो वा तस्य । प्राची दिक रम्या मागरम्यम् । माइ देशः कालो वा रम्यः पागम्यम् । माच्या दिशो देशात्कालाद्वा आगतः मागागतः । भाच्यां दिशि माचोर्दशकालयोर्वा वासः प्राग्वासः ॥ अवाद्रिरिटाताचुपचास्य । ७१२ । ११४ ॥ दिग्देशकालार्थात्पथमायन्तात् । उपरि उपरियादम्यम् । आगतो वासो वा ॥ पूर्वाषराधरेभ्यो ऽस- स्तातो पुरवधश्चैपाम् ॥ ७ । २ । ११५॥ दिगादित्तिभ्यः प्रथमान्तेभ्यः । पुरः । अवः । अधः । पुरस्तात् । अवर- 'स्तात् । अधरस्तात् । रम्यमागतो वासो वा ॥ परावरात्स्तात् ॥७।२ । ११६ ॥ बिगापर्थात् प्रथमायन्नात्स्वार्थ परस्तात् । अवरस्तात् । रम्यमागतो वासो वा ॥ दक्षिणोत्तराचातस् ॥ ७।२ । ११७ ॥ चात्परावराभ्यां च दिगापर्याभ्यां प्रथमायन्ताभ्यां स्वार्थे । दक्षिणतः । उत्तरतः । परतः । अवरतः । रम्यमागतो चासो वा ॥ अधरा- पराधात् ॥ ७ । २ । ११८ ॥ दक्षिणोत्तराभ्यां च दिगार्थाभ्यां प्रथमाघन्ताभ्यां । अधरात् ॥ पधोऽपरस्य दि. कपूर्वस्य चाप्ति ॥ ७।२ । १२४ ॥ पथात् । दक्षिणपश्चात् । दक्षिणात् । उत्तरात । रग्यमागतो वासो वा ॥ वा द- क्षिणात्पथमासप्तम्या आः ॥७॥२। ११९ ॥ दिगाधर्थात । दक्षिणा । दक्षिणतः । दक्षिणाद्रम्यं वासो पा॥ आही दूरे ॥ ७ । २ । १२० ॥ दूरदिग्देशार्थात प्रथमासप्तम्यन्तादक्षिणादा आहिश स्यात् । ग्रामाइक्षिणा दक्षिणाहि रम्यं वासो वा ॥ योत्तरात् ॥ ७।२।१२१ ॥ दिगाधर्थात् सिड्यन्तादा आहिथ वा । उत्तरा । उत्तराहि । उत्तरतः । उत्तरात् रम्यं वासो वा ॥ अदूरे एनः ॥७।२ । १२२ ॥ दिक्शब्दाददूरदिगाधर्थात् सिम्यन्तादेनः । पूर्वेणास्य रम्य वसति वा ॥ कृभ्वस्तिभ्यां कर्मकर्तृभ्यां प्रागतश्वे यिः ॥७॥२ । १२६ ॥ कर्मार्थाचगा योगे की- यभ्वस्तियोगे गम्ये चिः ॥ ईश्ववावर्णस्यानव्ययस्य ॥ ४ । ३ । १११ ॥ शुक्लीकरोति पटम् । मागशुक्लं शुक्लं करोतीत्यर्थः । शुक्ली भवति । शुक्ली स्यात् पटः । अनभ्ययस्येति किम् ? दिवाभूता रात्रिः । पूर्वसूत्रे प्रागिति कि- ·14 -म । अशुक्ल शुक्लं करोत्येकदा ॥ दीर्घत्रिच्वयङ्यक्क्येषु च ॥४।३।१०८॥ यादावाशिपि च दीर्घः । शुचीकरोति ॥ अरुमनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसा लुक् च्वौ ॥७॥२ । १२७ ॥ अरूस्यात् । बहुवचनात्तदन्ताना- मपि ग्रहणम्। महारूस्यात् । उन्मनास्यात् । नमूस्यात् । चेतीस्यात् । रहीस्यात् । रजीस्यात् ॥ इसुसोबहुलम् ॥ ७।२ । १२८ ॥ चौ लुक् । सीकरोति नवनीतम् । धनस्यात् । न च भवति । सर्भिवति । धनुर्भवति ॥ व्य- जनस्यान्त ईः ॥७॥२ । १२९ ॥ चौ बहुलम् । पदीभवति शिला । न च भवति । दृपद् भवति शिला ॥ आपत्यस्य क्यच्च्योः ॥ २।४ । ९१ ॥ व्यभनायो लुक् । गार्गोभवति । आपत्यस्येति किम् ? । साकाश्योयति । व्यअनादित्येव । कारिकेयीवति ॥ ऋनो रीः ॥४ । ३ । १०९ ॥ चियङ्ग्यक्येपु । पित्री- स्यात् ॥ व्याप्तौ स्सात् ॥ ७ । २। १३० ॥ कृभ्वस्तिभ्यां योगे कर्मकर्तृभ्यां माग्न तस्व इति विपये सादिः सात् प्रागतस्वस्य सर्वात्मना द्रव्येण सम्बन्धे गम्ये । द्विसकारनिर्देशान षः । अग्निसात् काष्ठं करोति अग्निमाद्भवति । अग्निसात्स्यात् ।।जातेः संपदा च।।७।२।१३२॥ कृभ्वस्तिभिर्योगे कुकर्मणो भ्वस्तिसम्पत्क- तुश्च मागतत्तत्वेन सामान्यस्य व्याप्ती स्सात् । अस्यां सेनायां सर्व शस्त्रमग्निसात्करोति दैवम् | अग्निसाद्भवति । अग्निसात्म्यात् । अग्निसात्सम्पद्यते ॥ तत्राधीने ॥७। २ । १३२ ॥ तत्रेति सप्तम्यन्नात् कु- भ्वस्तिसंपद्योगे स्सात् । राजसात् करोति । राजसाद्भवति । राजसात्स्यात् राजसात् सम्पद्यते ॥ देये ना च ॥ ७ । २ । १३३ ॥ सप्तम्यन्तादधीने भ्वस्तिसंपद्योगे । चकारः कृभ्व- स्तिभ्यां सम्पदा चेत्यस्यानुकर्षणार्थों न तु स्सातः । तेनोत्तरन नानुवर्तते । देवत्राकरोति द्रव्यम् । विप्रनाभवति स्यात् सम्पयते वा देय इति किम् ? । राजसात् स्यान् राष्ट्रम् ॥ सप्तमी द्वितीयाद्देवादिभ्यः ॥ ७ । २ । १३४ ॥ स्वार्थे त्रा। देवत्रा वसेत् भवेत् स्यात् फरोति वा एवं मनुष्यत्रा ॥तीयशम्बबीजान्कृगा कृषौ डाच् ॥ ७।२। A-REGA -RER ·'भा- म १२५ ॥ द्वितीयं पार करोति द्वितीयाकरोति क्षेपम् । द्वितीयं वारं कृपतीलः । एवं वतीया करोति । शम्पा कोरो- सि क्षेत्रम् । अनुलोमकृष्ट पुनस्तिर्यक् कृपतीत्यर्थः । अन्ये त्वाः शम्परााधनः कृपिरिति शम्ोन कृपतीत्यर्थः । बी- नाकरोति । सो पशादधीजेन सह रुपतीत्यर्थः । कति फिर ? । यितीयं नारं कृपति । कृपानिति किम् ? | मि- सीयं पदं करोति ॥ संख्यादेर्गुणात् ॥ ७ । २ । १३६ ॥ ऋग्योगे कपिविषये जान । विगुणा करोति क्षेत्रम् । हि- गुणं कृपतीत्यर्थः ॥ समयाधापनायाम् ॥ ७॥२ । १३७ ।। ऋग्योगे डान् । समया करोति । कालं क्षिपरीत्यर्थः ।। सपनानिष्पनादतिव्यथने ॥ ७।२।१३०॥ गम्ये कृग्योगे डान् । सपत्राफरोति गृगम् । पत्रं शरस्तेन सहित फरो- ति । शरमस्य पारीरे मवेशयतीत्यर्थः । निष्पत्रा करोति । शरमस्यापरपान निष्क्रमयतीत्यर्थः । सपनाकरोति वृक्ष वायुः । निष्पनाकरोति । अत्र पत्रशातनगेनातिन्यथनम् । सपनाकरोतीत्यपि गालाभिमागेण निष्पत्राकरणमेवोच्यते । यथा दोपो नन्दतीति विध्वंसः । भतिव्यथन इति किग ? । सपत्रं करोति वृक्षं सेकः ॥ निष्कुलाशिकोषणे ॥ ७।२।१३०॥ कग्योगे मान । निष्कुला करोति दाडिमम् । अन्तरवयवान् बहिनिःसारयतीत्यर्थः । निष्फोपण इति किय ? । निष्कुलं करोति शत्रुम् ॥ प्रियसुखादानुकूल्ये ॥ ७ ॥२॥१४० ॥ गम्ये ऋग्योगे नाच । पियाकरोति गुरुम् । सुखाफरोति । गुरोरानुष्यं करोति तमाराधयतीत्यर्थः । भानुकूल्य इति किम् ? | मियं करोति साग । सुखं करोत्यौपधपानम् ॥ दुःखात्मातिकूल्ये ॥ ७ । २ । १४१ ॥ गम्ये कृपयोगे डाच । दुःखाकरोति शम् । अ. नभिमतानुष्ठानेन तं पीडयतीत्यर्थः । प्रातिकूल्य इति किम् ? । दुःखं करोति रोगः ॥ शूलारपाके ॥७॥२॥ १४२ ॥ कग्योगे डाच । शूलाकरोति मांसम् । शूलेन पचतीत्यर्थः ॥ सत्यादशपथे ॥ ७॥ २ । १४२ ॥ कग्योगे हाच । सत्याकरोति वणिग्भाण्डम् । कापिणादिदानेन मयावश्यमेतत् केतव्यमिति विक्रेतारं प्रत्याययतीत्यर्थः । अश- पथ इति किम् ? । सत्यं करोति । शपथमित्यर्थः । मद्र भद्रावपने ॥ ७।२ । १४४ ॥ कृग्योगे गन् । महाक- डल ·.रोति भद्राकरोति नापितः । शिशोर्माङ्गल्य केशच्छदनं करोतीलार्थः । वपन इति किम् ? । मद्रं करोति साधुः॥ अव्यक्तानुकरणादनेकस्वरात्कृभ्वस्तिनाऽनितौ विश्व ॥ ७ ॥ २ । १४५॥ डाज् वा यस्मिन् ध्वौ वर्णा विशेषरू- पेण नाभिव्यज्यन्ते सोऽव्यक्तः ॥ डाच्यादौ ॥७।२ । १४९ ॥ अव्यक्तानुकरणस्यानेकस्वरस्याच्छन्दान्तस्य द्विरचे सति तो लुरु । पटपटाकरोति भवेत् स्याहा । आदाविति किम् ? । पतपताकरोति । पूर्वसूत्रेऽनेकस्वरादिति किम् ? । खाट् करोति । अनिताविति किम् ? । पटिति करोति ॥ बह्वल्पार्थात्कारकादिष्टानिष्टे शम् ॥७।२।१५०॥ यथासंख्यम् । इष्टं पाशित्रादि । अनिष्टं श्राद्धादि । ग्रामे वहवो बहुशो वा ददानि । एवं भूरिशः । अल्पमल्पशो वा दत्ते श्राद्धे । एवं स्तोकशः । इष्टानिष्ट इति किम् ? । बहुदत्ते श्राद्धे । अल्पं माशिः ॥ सङ्ख्यैकार्थाबीप्सायां शस् ७ । २ । १५१ ॥ कारकार्थाद् वा । एकेकमेकशो वा दत्ते । मापं मापं मापशो वा देहि । संख्यैकार्थादिति किम्, माषौ माषौ दत्ते । वीप्सायामिति किम् ? । द्वौ दत्ते ॥ सङ्ख्यादेः पादादिभ्यो दानदण्डे चाकल्लक च ॥ ७॥ २ । १५२ ॥ वीप्सायां विषये तद्योगे च प्रकृतेरन्तस्य । द्वौ द्वौ पादौ इति द्विपदिकां दत्ते दण्डितो भुङ्क्ते वा । ऐवं द्विशतिकाम् ॥ तीयाद्दीकण न विद्या चेत् ॥७।२।१५३ ॥ तीयान्तादविद्यार्थात् स्वार्थे टीकण वा । द्वितीयम् द्वतीयीकम् । विद्या तु द्वितीया ॥ निष्फले तिलापिञ्जयेनौ ॥ ७ ॥२॥ १५४ ॥ निष्फलस्तिलः तिलपेजः । तिल- पिनः । प्रायोऽतोयसट मात्र ॥७।२ । १५५ ॥ स्वार्थे । यावद् व्यसम् । यावन्मात्रम् । प्रायोग्रहणं प्रयोगानु- सरणार्थम् ॥ वर्णाव्ययात् स्वरूपे कारः ॥ ७।२।१५६ ॥ स्वार्थे वा । अकारः । ककारः । आँकारः । स्वरूप इति किम् ? । अः विष्णुः ॥रादेफः ॥ ७॥२ । १५७ ॥ वा स्यात् । रेफः । प्रायोऽधिकाराद्रकार इत्यपि ॥ नाम- रूपभागाद्धेयः॥ ७ । २ । १५८ ॥ स्वार्थे । नामधेयम् । रूपधेयम् । भागधेयम् ॥ मर्तादिभ्यो यः ॥ ७।२ । १५९ ॥ स्वार्थे । मर्त्यः । सूर्यः॥ नवादीनतनत्नं च न चास्य ।। ७ । २ । १६० ॥ स्वार्थे यो वा । नवीनम् । न- ब ·हेम भा- १०४ तनम् । नूनम् । नव्यम् ॥ प्रात्पुराणे नश्च ॥७२।१६१ ॥ इनतनत्नाः। प्रणम् । प्रीणम् । प्रतनम् । प्रत्नम् । पुराणमित्यर्थः ॥ देवात्तल ॥ ७॥२।१६२ ॥ स्वार्थे वा । देवता ॥ होत्राया इयः ॥७। २ । १६३ ॥ स्वार्थे वा । होत्रीयम् ॥ भेषजादिभ्यटयण ॥ ७।२ । १६४ ॥ स्वार्थे वा । भैपज्यम् । आनन्त्यम् ॥ प्रज्ञादिभ्योऽण् ॥ ७।२।१६५ ॥ स्वार्थे वा । प्राज्ञः । वाणिजः ॥ श्रोत्रौषधिकृष्णाच्छरीरभेषजमृगे ॥७।२ । १६६ ॥ यथासंख्यं स्वार्थेऽण् वा । श्रौत्र वपुः । औषधं भेपनम् । कार्गों मृगः ॥ कर्मणः सन्दिप्टे ॥७।१ । १६७ ॥ 'स्वार्थेऽण बा । अन्येनान्योऽन्यस्मै यदाह त्वयेदं कार्यमिति तत्सन्दिष्ट कर्म । कामणं करोति । सन्दिष्ट कर्म करोतीत्य- थः ॥ वाच इकण ॥७।२।१६८ ॥ सन्दिष्टे । वाचिकं वक्ति ॥ विनयादिभ्यः । ७ । २ । १६९ ॥ स्वार्थे इकण वा । वैनयिकम् । सामयिकम् ।। उपायाद् इस्वश्च ॥७।२।१७० ॥ स्वार्थ इकण वा । औपयिकम् ॥ मृदस्तिकः ॥७॥२ । १७१ ॥ स्वार्थे वा । मृत्तिका । मृत् ।। सस्नो प्रशस्ते ॥७॥२ । १७२ ॥ मृदो वा। मृत्सा मृत्स्ना ॥ प्रकृते मयत् ॥ ७॥ ३ ॥ १॥ स्वार्थे प्राचुर्येण प्राधान्येन वा कृतं प्रकृतम् । अन्नमयम् । पूजामयम् । अस्मिन् ॥ ७।३ । २॥ प्रकृनार्थान्मयत् । अन्नमयं भोजनम् ॥ तयोः समूहवच बहुषु।। ७ । ३१ ३॥ प्रकृतेs- स्मिन् इत्येतयोपिययोर्मयट । आपू पकम् । अपूपमयम् अपूपात्तत्पर्व वा ॥ निन्छे पाशप ॥ ७ । ३ । ४॥ स्वायें । वैयाकरणपाशः ॥ प्रकृष्टे तमः ॥ ७॥ ३ ॥ ५॥ सुकुपारतमः । कारकतमः । पकारः पुंवद्भावार्थः ॥ वान्तित. तमान्तितोऽन्तियान्तिषद् ॥७।४ । ३१ ।। एते तमवाधना कृततिकादिलोपादयो वा निपात्यन्ते । अतिशयेना. न्तिक अन्तमः । अत्र तिकशब्दलोपो नो प्रशान इति सचाभावश्च निपात्यने । पक्षे अन्तितमः । अन्तिमः । अत्रक शब्दस्य लोपः । अन्तिकतमः । अन्तितः।। अपादानलक्षणे तसौ कस्य लोपः । अन्तिकतः । अन्तिके साधुः। अन्तियः। कलोप इकारस्य च लोपाभावः । अन्तिफयः। अन्तिके सीदति अन्तिपत् । अत्र कलोपः सस्य पत्वं च । पक्षे अन्ति- ·------ --- -~- कसत् ॥ योविभज्ये च तरम् ॥ ७ । ३।६ ॥ द्वयोर्मध्ये प्रकृष्टे विभज्ये च वर्तमानात्तरप् । पटुतरः । एवं साङ्काश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रका आढयतराः॥ क्वचित् ॥ ७।३।७॥ स्वार्थेऽपि तरप् । अभिन्नमेव अभिन्नतरकम् । उच्चस्तराम् । क्वचिद्ग्रहणं शिष्टमयोगानुसरणार्थ ॥ किं त्यायेऽव्ययादसत्वे तयोरन्तस्याम् ॥ ७ । ३।८॥ तम- प्तरपोः । किंतराम् । किंतमाम् । पचतितराम् । पंचतितमाम् । अपराण्हेतराम् । अपराहेतमाम् । नितराम् । नितमाम् । सत्वे तु उच्चैस्तमस्नरुः ॥ गुणाङ्गादेष्ठेयम् ॥ ७ ॥ ३ ॥ ९ ॥ तमप्तरपोर्विषये यथासंख्यम् । पक्षे यथाप्राप्तं तमप्तरपौ पटिष्ठः । पटुतमः । पटीयान् । पटुतरः। गुणग्रहणं किम् ? गौतमः । गोतरः । अङ्गग्रहणं किम् ? शुक्लनमम् । कतर रूपम् । विन्मतोर्णीष्टेयसौ लम् ॥ ७।४ । ३२ ॥ ॥ नैकस्वरस्य ॥ ७।४। ४४ ॥ अन्त्यस्वरा- देरिनिण्यादौ च लुक् । स्त्रजिष्ठः । सजीयान् । त्वचिष्ठः । त्वचीयान् ॥ अल्पयूनोः कन् वा ॥ ७॥ ४ । ३३ ॥ णीष्ठेयसौ कनिष्ठः । कनीयान् । अल्पिष्ठः । अल्पीयान् । यविष्ठः । यवीयान् ॥ प्रशस्यस्य श्रः॥ ७ । ४ । ३४॥ णीष्ठेयसौ । श्रेष्ठः । श्रेयान् ॥ वृद्धस्य च ज्यः ॥ १४॥३५॥ प्रशस्यस्य णीष्ठेयसौ । ज्येष्ठः ॥ ज्यायान् ।। ७ । ४॥ ४६॥ निपात्यते । ज्यायान् ॥ बादान्तिकयोः साधनेदौ ॥ ७॥४॥३७॥णीप्ठेयसौ ॥ साधिष्ठः। साधीयान् । नेदिष्ठः । नेदीयान् । प्रियस्थिरेति प्रादय आदेशाः । प्रेष्ठः । प्रेयान् । स्थेष्ठः । स्थेयान् । स्फेष्ठः । स्फेया न । वरिष्ठः । वरीयानित्यादि । पृथुमृदुभृशेत्यादिना ऋकारस्थ र । मथिष्ठः । प्रथीयान् । म्रदिष्टः । ब्रदीर्यान् इ- त्यादि ॥ वहोणीष्ठे भूयू ॥७।४।४० ॥ भूयिष्ठः । भूलक चेवर्णस्य ' भूयान् । भूऊ इत्यूकारंपश्लेषादवादेशो न । स्थूलदूरेत्यादिनान्तस्थादिलोपे गुणे च । स्थविष्ठः । स्थवीयान् । दविष्ठः । दवीयान् । इसिष्ठः इसीयान् । क्षेपिष्ठः । क्षेपीयान् । क्षोदिष्ठः । क्षोदीयान् । व्यन्तस्वरादेः । करिष्ठः । करीयान् ॥ त्यादेश्च प्रशस्ते रूपम् ॥ ७ ॥ ३ । १०॥ नाम्नः । पचतिरूपम् । त्याद्यन्तानी क्रियापधानत्वात् साध्यत्वेन लिङ्गसंख्यायनन्वयात् रूपवन्तस्यौत्सर्गिक.

·तरि भक मेकवचनं नपुंसकलिङ्ग च । पण्डिनरूपः ॥ अतमधादेरीषदसमाप्ते कल्पप् देश्यप् देशीयः ॥७॥३॥ ११ ॥ त्याधन्तानाम्नश्च । ईपदसमाप्त पचति पचतिकल्पम् । पचतिदेश्यम् । पचतिदेशीयम् । पटुकल्पा । पटुदेश्या। पटुदेशी- या ॥ नाम्नः प्राग्बहुर्वा ॥७॥ ३ ॥ १२॥ ईपदसमाप्ते ॥ बहुपटुः । पटुकल्पा ॥ न तमवादिः कपोs- च्छिन्नादिभ्यः ॥७।३।१३ ॥ अयमेषामनयोर्वा प्रकृष्टः पटुकः । अच्छिन्नादिभ्य इति किम् ? | छिन्नकतमः । अनत्यन्ते ॥ ७॥३।१४ ॥ कान्तात्तमवादिन ॥ छिन्नायथै वचनम् । इदमेषामनयोर्वा प्रकृष्टं छिनकं । भिन्नकम ॥ यावादिभ्य का।। ७।३।१५॥ स्वार्थे । यावकः । मणिकः । यावादिराकृतिगणस्तेनाभिन्नतरकम् । बहुतरकमि- त्यादि सिद्धम् ।। कुमारीकीडनेयसोः ॥७॥ ३ १६ ॥ स्वार्थ का ॥ कन्दुकः ॥ श्रेयस्कः ॥ लोहितान्मणौ ॥ ७ । ३ । १७ ॥ स्वार्थे को वा । लोहितको लोहितो मणिः ॥ रक्तानित्यवर्णयोः ॥७॥ ३ ॥ १८ ॥ लोहितात् को वा ॥ लोहितकः परः । लोहितकमक्षिकोपेन ॥ कालात् ॥ ७।३। १९ ॥ कन्जलादिरक्तेजनत्यवणे च वर्तमा- नात् को वा । कालका पटः । काल मुखं वैलक्ष्येण ॥ शीतोष्णाहतौ।।७।३।२०॥ को वा । शीतक बातुः । उष्णक ऋतुः । ऋताविति किम ? शीतो वायुः । उष्णः स्पर्शः ॥ लूनषियातात्पशो ॥७।३।२५ ॥ को वा। लूनकः । वियातका पशुः ॥ स्नानाद्वेदसमाप्तौ ॥७॥ ३ ॥ २२ ॥ गम्यायां स्नातात्कः । वेदं समाप्य स्नातः स्नातकः ॥ ॥ तनुपुत्राणुबृहतीशन्यात् सूत्रकृत्रिमनिपुणाच्छादनरिवते । ७।३ । २३॥ यथासंख्य का । तनुकं सूत्रम् । पुत्रका कृत्रिमः । अणुकः । बृहतिका आच्छादन विशेषः । शून्यको रिक्तः ॥ भागेऽष्टमाञः ॥७।३।२४ ॥ वा । आष्टमो भागः ॥ षष्ठात् ॥ ७ ॥ ३ ॥ २५ ॥ भागे जो वा । पाण्ठो भागः । योगविभाग उत्तरार्थः ॥माने कश्च।। ७।३।२६ । भागे पष्ठाजू नो वा । चेत् पष्ठकः पाप्ठो भागः मानम् ॥ एकादाकिन् चासहाये ॥७॥ ३ ॥ २७॥ का । एकाकी । एककः ॥ असहाय इति किम् ? एक आचार्याः ॥ प्राग्नित्यात्कपू ॥ ७ ॥ ३ ॥ २८॥ नित्यश- 15 १० ·si ब्दसंकीर्तनात्साय येऽस्तेिषु द्योत्येषु कवधिकृतो ज्ञेयः । कुत्सिताऽल्पोऽज्ञातो वाऽश्वोऽश्वकः । पकारः पुंवद्भावार्थः ।। त्यादिसदिः स्वरेष्वन्त्यात्पूर्वोऽक् ॥७।३।२९ माग्नित्यात् । कुत्सितमल्पमज्ञातं वा प्रचति पचतकि । सर्वके । विश्वके ॥ युष्मदस्मदोऽसोभादिस्यादेः ॥ ७ । ३ । ३० ॥ 'स्वरेष्वन्त्यात्पूर्वोऽक् । त्वयका । मयका । असोभादिस्यादेरिति किम् ? युष्मकासु । युवकयोः । युवकाभ्यां ॥ अव्ययस्य को द् च ॥ ७।३।३१॥ प्रा- ग्नित्यायेऽर्थास्तेषु द्योत्येषु स्वरोत्पूर्वोऽक् तत्सन्नियोगे । कुत्सितमुच्चैः । उक्चकैः । नीच्चकैः । धकित् ॥ पृथकद् ॥ तूष्णीकाम् ॥ ७॥ ३ ॥ ३२ ॥ तूष्णीमो मामाक्का इत्यन्तो निपात्यते माग्नित्यात् । कुत्सितादि तूष्णी तूष्णीकामा- स्ते ॥ कुत्सिताल्पाज्ञाते ॥७।३ । ३३ ॥ यथायोगं कवादयः । अश्वकः । पचतकिः । उच्चकैः ॥ अनुकम्पात धुक्तनीत्योः ॥ ७ ॥ ३ ॥ ३४ ॥ गभ्ययोर्यथायोगं कबादयः । पुत्रकः । अनुकम्पितः पुत्र इत्यर्थः । स्वपिषकि । पु- त्रक एहकि उत्सङ्ग के उपविश । कर्दमकेनासि दिग्धकः ॥ अजातेनाम्नो बहुस्वरादियेकेलं वा ॥ ७॥ ३ ॥ ३५ ॥ अनुकम्पायां गम्यायाम् । तद्युक्तनीताविनि न वर्त्तते अनुकम्प्ययादेव प्रत्ययविधानात् ॥ द्वितीयात्स्वरादूर्ध्वम् ॥ ७ । ३ । ४१ ॥ अनुकम्पार्या विहिते स्वरादौ प्रत्यये शब्दस्वरूपस्य लुक् । देवियः । देविकः । देविलः । देवदत्तकः । अजादेरिति किम् ? । महिषकः ॥ वोपादेरडाको च ॥ ७ । ३ । ३६ ॥ अजातेमनुष्यनामधेयादहुस्वरादुनुकम्पाया- मियेकेलाः । अनुकम्पित उपेन्द्रदत्त उपडः । उपकः । उपियः । उपिकः । उपिलः । उपेन्द्रदत्तकः ॥ ऋवोंवर्णात्स्व- रादेरादेलक प्रकृत्या च ॥७।३। ३७ ॥ अनुकम्पोत्पन्नस्य प्रत्ययस्य । मातृयः । मातृका । मावलः । वायुयः । पायुकः । वायुलः । स्वरादेरिति किम् ? । मद्रवाहुकः ॥ लुक्युत्तरपदस्य का न ॥ ७ । ३ । ३८ ॥ नृनाम्नोऽनुक- म्प.यां गम्यायाम् । देवदत्तो देवः । ते लुग्वेत्युत्तरपदलोपः । अनुकम्पितो देवो देवकः । देवका । उत्तरपदस्येति किम् ? दत्तिका ॥ लुक चाजिनान्तात् ॥ ७॥ ३ ॥ ३९ ॥ मनुष्यनाम्नः कप् न तत्सन्नियोगे लुगुत्तरपदस्य । ज्याकः ॥ ॥

·तषि षड्वकस्वरपूर्वपदस्य स्वरे ॥७॥३॥ ४० ॥ उत्तरपदस्यानुकम्पार्थे प्रत्यये लुक् ॥ उत्तरसूत्रस्यापवादः । अनु- कम्पितो वागाशीर्वाग्दचो वागाशीर्दत्तो वा वाचियः । वाचिकः । वाचिलः । षड्वर्जेत्यादि किम ? अनुकम्पित उपेन्द्रदत्त उपदः ॥ पडङ्गुलिः षडियः । स्वर इति किम् ? वागाशीर्दत्तकः ॥ द्वितीयात्स्वरादूर्ध्वम् ॥ ७॥३॥ ४१ ॥ अनुकम्पार्थे स्वरादौ प्रत्यये लुक् । देविया ॥ सन्ध्यक्षरातेम ॥७॥३॥ ४२ ॥ अनुकम्पार्थे स्वरादौ प्रत्य- ये मकवेदिसीयात्स्वराय लुक् ॥ कुबेरदत्तः कृषियः । कुविकः । कुबिलः । सन्ध्यक्षरादिति किम् ? अनुकम्पिती गुरुदत्तो गुरुया ॥ शेवलायादेस्तृतीयात् ॥ ७॥ ३ ॥ ४३ ॥ मनुष्यनाम्नोऽनुकम्पायां विहिते स्वरादौ प्रत्यये स्व- रादूर्व लुक् ॥ शेवलियः । शेलिकः । शेवलिलः ॥ क्वचितुर्यात् ।। ७ । ३ । ४४ ॥ एवं सुपरिय इत्यादि बृह- स्पतियः । पूर्वपदस्य वा ॥७॥ ३॥ ४५ ॥ दत्तियः । दत्तिकः । दत्तलः । वा वचनाद्यथामाप्तम् । देवियः । देवि- कः । देविलः ॥ इस्वे ॥७॥ ३ ॥ ४६॥ यथायोग कवादयः । पटकः । पचतकि ॥ कुटीशुण्डाद्रः ॥७॥३। ४७ । इस्वै ॥ कुटीरः। शुण्डारः॥ शम्या रौ॥७॥३॥ ४८ ॥ इस्वे ॥ शमीरुः । शमीरः ॥ कुत्वा डुपः॥ ७. ३ । ४९ । इस्वे ॥ कुतुपः । कुतूरिति चर्ममयं तैलायायपनमुच्यते ॥ कासूगोणीभ्यां तरट् ।। ७ । ३ । ५०॥ इस्वे । कास्तरी । गोणीतरी । काम शक्ति मायुधम् । गोणी धान्यापनम् ॥ वत्सोक्षावर्षभाद् हासे पित् ॥ ७.३ । ५१॥ स्वप्रवृत्तिनिमित्तस्य गम्ये तर ॥ वत्सरः । उक्षनरः । अश्वतरः । ऋषभतरः ॥ वैकाद् योनि- धार्य उत्तरः ॥ ७॥ ३ ॥ ५२ ॥ वा । समुदायादेकदेशो ज्ञातिगुणक्रियासंज्ञाद्रव्यनिष्कृष्य बुद्धया पृथक्त्रियमाणो नि- (यः । एकतरो भवतोः कटः । पटुर्गन्ता देवदत्तो दण्डी वा । पक्षे एककः ॥ यत्तत्किमन्यात् ।।.७॥ ३ । ५३ ॥ अयोरेकस्मिनिर्धार्थे उतरः । यतरो भवतोः कगदिस्ततर आगच्छेत् । एवं कतरः । अन्यतरः । पहनां प्रश्ने उत्तम- श्च या ॥७॥ ॥५४॥ यदादिभ्यो निर्मायें उत्तरः॥ यतमो यतरो वा भवतां कटस्तत्तमस्तरो !वा यातु । एवं १.

·- SANE कतमः । कतरः । अन्यतमः । अन्यतरः । पक्षे यको यो वा । सकः स वा भवतां कठ इत्यादि । चकात् ॥ ७।३। ५५ ॥ बहूनामेकस्मिन्निधार्ये डतमः । एकतमः । एककः । एको वा भवतां कठः ॥ क्तात्तमवादेश्चानत्यन्ते ॥७॥ ३१५६ ॥ कप् । अनत्यन्तं भिन्नं । भिन्नकम् । भिन्नतमकम् । भिन्नतरकम् ॥ न सामिवचने ॥ ७॥३। ५७ ॥ उपपदे अनत्यन्तार्थात् क्तान्तात् केवलात्तमबाघन्ताच कप् ॥ सामि अनत्यन्तं भिन्नम् । अर्धमनत्यन्तं भिन्नम् ॥ नित्य अभिनोऽण् ॥ ७ ॥ ३ । ५८ ॥ स्वार्थे । नित्यग्रहणान्महाविभाषा निवृत्ता । व्यावक्रोशी । सां कूटिनम् । विसा- रिणो मत्स्यै ॥ ७ । ३ । ५९ ॥ स्वार्थेऽण् । विसरतीति विसारी । ग्रहादित्वाण्णिन् । वैसारिणो मत्स्यः । विसारी अन्यः ॥ पूगादमुख्यकाभ्यो द्रिः ॥ ७ ॥ ३ ६॥ नानाजातीया अनियतवृत्तयोऽर्थकाममधानाः सहाः पूगाः । तदाचिनो नाम्नः स्वार्थे ज्या स च द्रिसंज्ञः, न चेत्पूगाथै मुख्यार्थकान्तम् । लौहध्वज्यः । लोहध्वजाः पूगाः । अ- मुख्यकादिति किम् ? देवदत्तकः पूगः ॥ वातानियाम् ॥ ७।३ । ६१॥ नानाजातीया अनियतवृत्तयः शरीरा- यासजीविनः संघा वाताः, तदर्थात्स्वार्थ ज्यो द्रिः ॥ कापोतपाक्यः । अस्त्रियामिति किम ? । कपोनपाका ॥ शस्त्रजी- विसंघाच्यड् वा ॥ ७ ॥ ३ । ६२ ॥ स्वाथै, स च द्रिः । शावर्यः । शवराः । पुलिन्दाः । पक्षे शवरः । संघादिति किम् ? वागुरः ॥ वाहीकेष्वब्राह्मणराजन्येभ्यः ॥ ७॥ ३ ॥ ६३ ॥ शस्त्रनीविसंघवाचिनः स्वार्थे ज्यट् स च दि। कौण्डीविश्यः । कुण्डीविशाः । अब्राह्मणेत्यादिति किम् ? गौपालिः । राजन्यः ॥ धृकाद्देण्यण ॥७।३ । ६४ ॥ शस्त्रजीविसंघवाचिनः स्वार्थ स च दिः । वार्कण्यः । काः। वाहीकने नित्यमवाहीकत्वे तु विकल्पेन ज्यटि प्राप्त क्चनम् । एवमुत्तरसूत्रत्रयमपि ॥ यौधेयादेरब् ॥ ७ ॥ ३ ॥ ६५ । शस्त्रजीविसंघार्थाद् द्रि। यौधेयः । पातयः ।। पादेरणू ॥७॥ ३ ॥ ६६ ॥ शस्त्रजीविसंघार्थात् स्वार्थे दिः । पार्शवः। राक्षसो। स्त्रियां तु पशुः । द्रेरणोऽमाच्यभर्गादेरित्यणो लुपि उतोऽप्राणिनश्चेत्यादि नोङ ॥ दामन्यादेरीयः ॥७।३।६७ ॥ शस्त्रजीवि- %ES ३ ·हेम: संघार्थाद् द्रिः । दामनीयः। औलपीयः। श्रुमच्छमीवच्छिखावच्छालादूवर्णावविदभृदभिजितो गोत्रेणो यञ् ॥ ७ । ३ । ६८ ॥ स्वार्थे स च दिः ॥ श्रुमतोऽपत्यमण् तदन्तायज्ञ ॥ श्रीमत्यः। शामीवत्यः। शैखावत्यः । शालावत्यः । और्णावत्यः । वैदभृत्यः । आभिजित्यः । गोत्र इति किम् ? । झुमते इद श्रीमतम् ॥ इति स्वार्थिकाः॥ इति श्रीतपोगच्छाचार्यविजयदेवसूरिविजयसिंहसरिपट्टपरम्परामतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेतद्धिचन्द्रा- परनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविग्नशाखीयतपोगच्छाचार्य- भट्टारकश्रीविजयनेमिसूरिविरचितायो वृहत्हेमप्रभायां तडितप्रकरणम् ॥ १०७ * ERWASAN-15 ॥ अथ विरुक्तप्रक्रिया ॥ ॥ असत्कृत्सम्भ्रमे ।। ७४/७२ ॥ पदं वाक्यं वा प्रयुज्यते । अहिरहिः । बुध्यस्व बुध्यस्व । अहि बुध्यस्व बुध्य- स्व बुध्यस्व । हस्त्यागच्छति हस्त्यागच्छति । लघुपलायध्वं लघुपलायध्वम् ॥ नानावधारणे ॥ ७४।७४ ॥ नानाभू- तानामियत्तपरिच्छेदे गम्ये शब्दो द्विः । अस्मात्कार्षांपणादिह भवद्भयां मापं मापं देहि । अत्र कार्षाय- णसम्बन्धिनो मापा न साकल्येन द्दित्सिताः किन्तु प्रत्येकं माषमात्रमेवेति न वीप्साऽस्ति । अवधारण इति किम् ? अस्मात्कार्षापणादिह भवद्भयां माष द्वौ त्रीन् वा देहि ॥ आधिक्यानुपूयं ॥७।४।७५ ॥ द्विः । नमो नमः । मूले २ स्थूलाः ॥ उतरडतमौ समानां स्त्रीभावप्रश्ने ॥ ७॥ ४।७६ ॥ उमाविमावाद्यौ । कतरा कतरा अनयो- राद्यता । कतमा कतमा एषामायता । भावेनि किम् ? उभाविमौ लक्ष्मीवन्तौ कतरानयोर्लक्ष्मीः ॥ पूर्वप्रथमावन्यतोऽ. तिशये ॥७। ४ । ७७ ॥ स्वार्थस्य द्योत्ये द्विः ॥ आतिशायिकापवादः । पूर्व पूर्व पुष्यन्ति । प्रथमं प्रथमं पच्यन्ते ॥ प्रोपोत्सं पादपूरणे ॥७॥ ४ । ७८ ॥ द्विः ॥ प्रप्रशान्तकपायाग्नेरुपोपप्लववर्जितम् । उदुज्वलं तपो यस्य स संश्र- ·ए HEAR- DS AC यत ते जिनम् । सामीप्येऽधोऽध्युपरि ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७९ ॥ द्विः ॥ अधोऽधो ग्रामम् । अध्यधि ग्रामम । उपर्युपरि ग्रामम् ॥ वीप्सायाम् ॥७।४। ८० । वर्तमानं द्विः॥ पृथक् संख्यायुक्तानां वह्नां सजातीयानामर्थानां साक- ल्येन प्रत्येक क्रियया गुणेन द्रव्येण जात्या वा युगपत्प्रयोक्तुव्याप्तुमिच्छा वीप्सा ॥ वृक्ष वृक्ष सिञ्चति । ग्रामो ग्रामो रमणीयः ॥ प्लुप् चादावेकस्य स्थादेः ॥ ७ । ४ । ८१॥ वीप्सायां द्विरुक्तस्य ॥ पित्करणादतद्धितेऽपि लुपि पुंव- भावः । एकैका । एक एका । विरामे विवक्षिते सन्धिर्नभवति । आदिपदस्य स्यादेः प्लुत्युत्तरेणाभेदाश्रयणे स्यायन्तत्वात सर्वादयो स्यादाविनि पुंवद्भावो न प्राप्नोतीति लुपः पित्वं विधीयते । इह द्विवचनं पूर्वेणैव सिद्धं प्लुब्मानं विधीयते । आदाविनि किम् ? उत्तरोक्तो माभूत् ॥ इन्द्रं वा॥ ७ । ४। ८२ ॥ वीप्सायां द्विरुक्तस्य द्वेरादेः स्यादेः 'लुप् एचाम, उत्तरत्रेनोचं स्यादेवाम्भावो वा निपात्यते द्वन्द्वं द्वौ द्वौ वा तिष्ठतः ॥ रहस्यमयांदोक्तिव्युत्क्रान्तियज्ञपात्रप्रयोगे ॥ ॥७॥ ४ । ८३॥ वीप्सायामिति निवृत्तम् । द्वेर्द्विवचनं शेपं पूर्ववन्निपात्यते । द्वन्द्वं मन्त्रयन्ते । पशवो द्वन्द्वं मिथुना- यते । द्वन्द्वं व्युत्तान्ताः। द्वन्द्वं यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति ॥ लोकज्ञातेऽत्यन्तसाहचर्यै ॥ ७।४। ८४ ॥ द्योत्ये द्वन्द्व- मिति निपात्यते । द्वन्द्वं रामलक्ष्मणौ । द्वन्द्वं बलदेववासुदेवौ ॥ आवाधे ॥ ७ । ४ । ८५ ॥ द्विरादौ स्यादेव प्लुप् ॥ रुक रुक् । गतगतः ॥ नवा गुणसदृशेरित् ॥ ७ । ४ । ८६ ॥ गुणशब्दो मुख्यसदृशे गुणे गुणिनि वा वर्तमानो द्विा आदौ स्यादेः प्लूपु सा च रित् ॥ रित्करणं प्रतिपिद्धस्यापि पुंवद्रावस्य रितीति विधानार्थम् ॥ शुक्ल शुक्लं रूपम् । कालककालिका । पक्षे शुक्लजातीयम् ॥प्रियसुखं चाकृच्छ्॥ ७ । ४ । ८७॥ वा द्विरादौ स्यादेः प्लुए च।। प्रियप्रियेण प्रियेण वा दत्ते ॥ सुखसुखेन वाऽधीते ॥ वाक्यस्य परिर्वर्जने ॥ ७ । ४ । ८८ ॥ वजनार्थों वाक्यांशः परिव द्विः ॥ परिपरि परि वा त्रिगर्तेभ्यो दृष्टो मेघः॥ वाक्यस्येति किम् ? परित्रिगत्तै दृष्टो मेघः ॥ परस्पराऽन्यो- ऽन्येतरेतरस्याम् स्यादेर्वासि ॥ ३ । २ । १॥ प्रयुज्यमानस्य सम्बन्धिनः ॥ इमे सरव्यौ कुले वा परस्परां परस्प- ·* रम् अन्योन्याम् । अन्योन्यम् अन्योन्यम् इतरेनराम् इतरेतरम् भोजयनः । आभिः सखीभिः जुलैया परस्परां परस्परेण अन्योन्याम् अन्योन्येन इतरेतराम इतरेतरेण भोज्यते । अपुंसीति किम् ? इमे नराः परस्परं भोजयन्ति । अपरोऽर्थः परस्परादीनामपुंसि प्रयुज्यमानानां सम्वन्धिनः स्यादरम् वा । अभिः सखीभिः कुलैर्वा परस्परं परस्परेण भोज्यते पुंसी- निच्छिचा अम्विधानमपि एभिर्नरैः परस्परं परस्परेण वा भोज्यते । इमे परस्परादयः शब्दाः स्वभावादेकत्वपुंस्त्ववृत्तयः कर्मव्यसीहारविषयाः । अस्मादेव च निर्देशात् परान्येनरशब्दानां सर्वनाम्नां बिर्वचनादि निपात्यते ॥ इति ॥ त . ॥ इति द्विरुक्तप्रक्रिया ॥ 56-ISSIS SEAR इति श्रीतपोगच्छाचार्य विजयदेवमरिविजयसिंहसरिपडेपरम्पराप्रतिष्ठितगीतार्थत्वादिगुणोपेतद्धिचन्द्रा- परनामद्धिविजयचरणकमलमिलिन्दायमानान्तेवासिसंविग्नशाखीयतपोगच्छाचार्य- भट्टारकश्रीमद्विजयनेमिसूरिविरचितायां इत्हेमप्रभायां पूर्वाद्ध सम्पूर्णम् ॥