Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Tattvachintamani Vol.ii No.1291
Front matter
पनुमानगादाय
त्यर्थः तेन न पक्षसाध्यविशेष्यकसंगयाननुगमो न
वा
सम्बन्धान्तरेगा सन्देहऽपि नितिसम्बन्धन पचत्वम्
न वा तमः प्रभृतिषु समवायेन आकाशादिसाधने
तवैकल्यम्।
रूपमङ्गया, प्रयोजकत्वञ्च (१) कारणतावच्छेदकस्यापोति व्याप्ति
पक्षधर्ममतयोः परामर्शनिष्ठकारणतायामवच्छेदकत्वेन धनुमित्या
जनकत्वेऽपि न तिः । यद्यपि पचतायानकारणतावच्छेदकघर
मल्ल (२) तामनन्तर्भाव्यपर्वतादित्तित्वज्ञानलेनैवानमितिजनक
त्वात् तथापि पचताया अनुमिती स्वातन्त्रण कारणतया तदुपल
हितहित्तितायाय कारणतावोदकलया तटितविशिष्टस्यक
कायानुकूलत्वमक्षतमेवेति ध्येयम् । निरूपयितमिति, निरूप
प्रतिपत्त्चनकूलोव्यापारः एवञ्च पक्षधमंताघटकपक्षतानिरूप
स्थापि पक्षधमताप्रतिपश्यनुकूलत्वेन तनिरूपणस्वमततमिति मा
पक्षतानिरूपणिऽपि पचधमतां निरूपयितमित्यस्य नासङ्गतिः। पक्षः
धमत्व यस्या इति व्युत्पत्त्या पधधमतापद पचीयधभविशेषरूप
-
(ो कारणतावच्छेद काहयन्यथामिरिभ्यखे मति
जनक जनकतावदक साधारण प्रयोजकसमिति भाव ।
(1) भयभिप्राय व्यानिपजधम्मंताज्ञानममिती देता हल पक्षाने
विशेषविधयाविटा यद्यपीत्यादिपन्येन पक्षताया पक्षा..
प्रयोजनाभारसना समापोयारियन्येन पक्षाशे पचनाया पपलक्षणत्व
सत्सवमयपेयमन्यथा पक्षताया असाचे पक्षतामामये
खरूपपत् पचनास अत्तमित्यनुपपत्तयेति ।
।
पक्षतानिरूपणम्। चितापरमिति केचित् तचिन्त्यम् । तथाले लिखनसंक्षेपनिवन्धिनो दीधितिकारस्य पक्षतां निरूपयितुमित्यस्य उपेक्षायां वीजाभावात्। याप्तीतोति । व्यातिनिरूपणानन्तरमिति मूलपाठाभिप्रायेण थाप्यनन्तरमितिपाठे च तत्रकाराभावात् प्रत्यक्षत्यादीत्युपेक्ष्य प्रत्यक्षवित्यादि इति रीत्याप्रत्यक्षोपजीयकवादित्यादिग्रन्थधारक स्य तथाविधलिखनासङ्गतः। ततेति, मूले तत् पदं पक्षधर्मातापर सप्त- व्यर्थ च घटकत्व अन्वयथास्य पक्षवमित्यवेत्यबधेयम् । सन्दिग्धेत्यादि मूल ग्रन्थस्य सन्दिग्धः साध्यरूपो धो यति व्युत्पत्त्या विषयतया साध्यीभूतधम्मसन्देहवत्वं, तादृशसन्देहपर्यावसितं, पक्षतेत्यर्थः । तल गन्नसाध्ये धात्वनिवेशनमफल धम्मपदसार्थक्याय, स्वस्मिन् सन्दिग्ध माध्यधर्मत्वम् । साध्यं धर्मो यस्य इति बहुब्रीहिबलात्, साध्यनिरु- सतधर्मिवपर्यवसितं पनत्वमित्युक्ती, साध्ये सन्दिग्धं स्वधम्मस्वं क्षत्वमित्युक्तौ च साध्यनिरूपितधर्मित्वस्य पक्षनिरूपितधमत्वस्य चाप्रसिदिस्थले वक्ष्यमाणानुपपत्तिप्रयोजक तत् । एव साध्यकोटिक- संशयस्य निवेशे साध्यं पक्षवृत्ति न वा, साध्यं पक्षनिष्ठाभावप्रति- योगि म वैतिसशयासंग्रहः, तादृशसंशयोपादाने च, पक्षः साध्य- वान्न वेतिसंशयानुमित्यनुपपत्तिरतो धर्मत्वांशं परित्यज्य केवला. न्वयिग्रन्ये मणिकतेध वक्ष्यमाणतथाविधसकलसंशयानुगमप्रकार दर्शयति “यवेति," यत्र इति यम्भावच्छिन्ने, सप्तम्यर्थय निर्णयानयि- विषयावं, साधाय साध्यता छेदकावच्छिन्नम, प्रकार, तस्यापि निर्णयेऽन्वयः, तत तदर्मावच्छिन्ने, सप्तम्यर्थोऽनुमित्यन्वयि- विशेष्यत्वं, तादृशसम्बन्धेन साध्यानुमिती तादृशसम्बन्धावच्छिन्न- .
अनुमानगादाधा माध्यतावच्छेदकावचिसविधेयता कानुमितो जनकीभूतेत्यर्थ । पञ्चपिययकमाध्याभावविशिष्ट वुहाविवसाध्यधर्मिकपचात्तिवपक्ष निष्ठाभावप्रतियोगित्वविशिष्टबुद्धावपि पक्ष; साध्यवानिति निश्चयस्य प्राचीनमते प्रतिबन्धकलात् साध्य पक्षवृत्तिनवेत्यादिसंगयसग्रा । एवञ्च शुद्धपळतत्वावच्छिन्नोग्यतानिरूपितशद्धसंयोगावचिन-- शुद्धवडिलायच्छिन्नविधेयताकानमितित्वावच्छिन्नं प्रति पर्वत खावच्छिवविशेष्यतानिरूपितसंयोगसंसर्गावच्छिन्नवहिलावच्छिन प्रकारतागालिनिययत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताकसंगयो हेतुरिति पर्यवसितम्। नाहनिश्श्यप्रतिवध्यत्वस्य यथाश्तस्य घटादिवि पयकसमूहालम्बनामकवहिमत्वादिनिरयप्रतिबध्यघटादिसशय- ঘাঘৱান নামনিঘয়ামিনিৱনাসৰম। মধু विलञ्चान्यूनहत्तित्व न तु खरूपसम्बन्धविशेषः । तेन वह्निमा. मान्याभावविशिष्टबुद्धौ महानसीयत्वादिविषयतामनन्तर्भाव्य वनि- मान् महानसीयवडिमानित्यादिसकलञानसाधारणपनियाक चित्रवत्तानिधयत्वेनैव प्रतिबन्धकताकल्पनान्महानसीयवहिमा यडिसामान्याभाववान् या पक्ष इत्याकारकसशयं प्रति महानसीय वज्ञिवावच्छिनकारकनियत्वेनापतिबन्धकवेऽपि न तथाविध. संशयस्य महानसीयव नित्वावच्छिद्रसाध्य कानुमिती पक्षतावा नुपपत्ति: (१)। न पा महानसीयवाभावादिविशिष्टडिप्रति (१) मह महानसोनिमामिति निस्यो महानसीयवाभाववामिति दुई प्रायद मियन दरमहालकोवरमान बुद्ध kr rat तिवध्यदिप चमाषप्रतियोगिताकेदककोटौ पातनिवेश हाच पदोनि- पक्षतानिरूपणम्। बन्धकतावच्छेदककोटौ वशित्वावच्छिन्नप्रकारताकवार वादेनिविष्टले ऽपि, वह्निमानित्यायनुमिती महानसौयवगिमात्र वा पक्ष इत्यादि- संशयस्य पक्षतावापत्तिः(१) इत्यवाहार्यस्य भ्रमत्वज्ञानास्वन्दितस्य च निश्चयस्याप्रतिबन्धकतया अनाहार्यत्व भ्रमखजानानास्क्रन्दित- त्वच निश्चये विशेषणं देयमतो न तथाविधनिश्चयत्वान्यूनतत्तिप्रति- बन्धकलामसिद्धिः । पर्वतो वह्निमान वेत्लादेः कस्यापि संशयस्य धर्मान्तरावच्छिन विशेष्यताकान्यससर्गकान्यधर्मावच्छिन्न प्रकारक - निश्वयसाधारणसयोगसमकवहिवाधवच्छिन्न प्रकारकनिश्चयत्वा- धन्यूनहत्तिप्रतिबन्धकताकत्वं न सम्भवतीति प्रसतपक्षतावच्छेदका- এবাৰীবনয়া পানীৰবনিয়ানালিল্লানী ক্লিনিক্সন। भिन्ना यावच्छेदकता तदनिरूपकप्रतियोगिताकवनियेणे वाभाववान् पक्ष इति बुझेरपि ताहयपतिमध्यावात कथ पक्षतात्यानुपपत्तिरुकेतिचेच उकरूपेणप्रति बध्यत्वे महानसोयङ्गिमानिति निययस्य वनिमहानसीयाभाववामिनि बुद्धपि प्रतिबन्धकत्वापत्तेरिति ध्येयम। (१) न च माध्यतावदकतात्रयपर्याप्तावच्छ दकताकप्रकारताशालिनिश्य- बावनिप्रतिवन्धकताका निवेशनीय पर्याप्तिपर्यन्त उपलक्षणविधया निवेश्य না যদিনিধি নিবনিময়দানৰীয় িযৰিালৰা- भाववान् वा इत्यादि सरायस्थ सपह बशिसाध्यस्थले महानसीयवहिमानवे भ्यान पच्चतावापत्तिरिति कि व्यापकरयरूपावणेदकावनिवेशनेनेति वाच्च वन्निव्यायसाध्यकस्सले वझियायधूमयानवेत्यादे पचतारवापसे व्याप्ययत्तानियस्य মামুগ্ধাজাহ্ম সাল সরি আঘনিববিষয়ৰিৰছি বাশ্নো- भावप्रत्यछ प्रति चनुमितिमामयीविधया प्रतिबन्धकरवात व्यापकतानियेणेप सामयीघटककारणानरविरहस्थखे तानश्यस्याप्रतिबन्ध कत्वात न ताहय निलयायव्यापकस्यमिति बोध्य यहि छ जानत्वावशिवमतिबध्यतानिवेश्यते तदा नाय दोष रति ध्य यम् ।
अनुमानगांदाधा वत्रिविशेष्यतानिरुपितवादेः प्रकारताविशेषण त्वम् । उपनीत- মালামানিয়্যাসি অযান্থিযামাননীয় मया, ममत्वज्ञानास्वन्दितम्य च तस्यानुमित्व विरोधितया, सथाविध बाधदगायामनुमित्यापत्तिरतः संशयत्वनिवेशनम् । न च पक्षमाध्य विशेयकमंशयसाधारणस्थानतिप्रमतस्य संशयत्वम्य दुर्चचतया पुन- रननुगमतादवम्यामिति वाच्यं बाधनिचयनिवर्तनीयस्येवान मंशय- पदेन विवक्षितत्वात् केवलान्वयिनि च, साधे पक्षनिष्ठाभावाति- योगित्वनिचय एव सुनभो बाधः, एकविधवाधोपादानेनैव विविध- मंगयानुगमसम्भवात्तदननुगमो न दोपाय, अनुगमस्यापि कश्चित् सम्भवात्(१)। यत्तु साध्यपक्षवैशिट्यावगाहित्यमेव मंशयपदेन विव. क्षिमिति नाननुगम: 1 साध्य पत्ति न वेति साध्यविशेष्यक- संगग्रस्यापि तथात्वादिति, तदसत्. तथा मति साध्यपनवेशिध्यान- वगाहिन: माध्यं पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि न वेति मंगयस्यासंग्र- हात्। न च केवलान्वयि स्थले माध्यं पक्षहत्ति न वैत्यताहश संगयादेवानमित्युपपत्त्या तथाविधसंशयासंग्रहो न दोपाय इति बाच्यं प्रमेयत्वं घटनिष्ठाभावप्रतियोगि न वेति संशयस्य केवला- न्वयि ग्रन्थे मणिकतैव संग्रहीततया सविरोधात् । वस्तुतस्तु तादा मासम्बन्धन वाच्यसाध्यकप्रमेयपक्षकस्थले च तादृशसंघयाप्रसिद्धिः तादात्मामम्बन्धन पक्षसम्बन्धलाभावरूपकोयासिडे:। न च साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमंगयस्य पक्षतालेऽपि उतास्थले पक्षताप- (१) पछे माध्यपक्वतानविरोधिनिश्चय विषयत्व र नामाभिध चास हार- ज्ञानविरोधिनिश्चयवन विविषबाधनियस चमसम्भवादिति भामः।
पंचतानिरूपणम् । छोदकसामानाधिकरयमाणानुमितरद्देश्यले पक्षतावच्छेदका- वच्छेदन वत्तमानभेदप्रतियोगित्वकोटिकसंशयस्यैव सामानाधि- करण्येन साध्यवत्तानिययप्रतिबध्यतया पक्षतात्वमङ्गीकर्तव्यं तच्च न सम्भवति ममेयत्वाद्यवच्छेदेन वर्तमानभेदा-प्रसियाकोव्य प्रसिद्धे- रिति वाच्यं, प्रमेयत्वाद्यवच्छेदेनवर्तमानस्य हित्वावच्छिन्नभेदस्यैव प्रसिधासाध्यतावच्छेदकावच्छिवे तादृशभेद प्रतियोगित्वकोटिक- संशयस्यैव तत्र पचतात्वसम्भवात् । तव पञ्चतावच्छेदकावच्छिन्न- हत्तिकाभावे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकवतादामा- सम्बन्धावनिप्रतियोगिताकत्वोभयत्वावंच्छिवतदभावकोटिकसं- भयस्य पक्षताखोपगमसम्भवाच, एवमप्रसिहसाध्यकव्यतिरेक्यनु- मानस्थले पक्षमाध्यवैशिट्यावगाहिसंशयानुपपत्तेस्तवसाध्यात्मका. भावप्रतियोगिति पससम्बन्धित्वसंशयस्य पृथिवीतरत् पचसम्बन्धि- न वेत्यारकस्यैव पक्षतात्वीपगन्तव्यतया पक्षसाध्यवैशिघ्यावगाहि. त्वनिवेशासभवात् । प्रथ वडियाम्यसाध्यकस्थले महानसीयवति. खाद्यवच्छिनसाध्यकस्थले च वहिमान वा पक्ष इत्यादिसंशयस्य पक्ष- तात्वममतः साध्यवत्तानिययनिवर्तनीयत्वात् । न च मिहिकाले- ऽनुमितिवारणमेव पक्षताहेतुत्वकल्पनफलं एवञ्च उनासंशयस्यानु- मिति हेसुवोपगमेऽपि सिद्धिदमाया भनुमित्यापत्त्यसम्भवात् तस्य पक्षतावमिष्टमेव इति वाचं साध्यतावच्छेदकावच्छिवसाध्यतद- भावान्यतरस्मिन् पक्षसम्बन्धावगाहिसन्देहस्यैव प्राचीन: पक्षतालो- पगमात् अन्यथा वाधसाधारणरूपेण पक्षताबोपगमेऽपि सिडिकाले. नमितिवारणसम्भवात् बाधवारकसंशयत्वनिवेशनस्यापि निष्पयो- अनुमानगांदाधयां जनकतापत्तः । न च तादृशमंशयस्य वशिव्याप्याद्यभाववत्तानिधय- रूपबाधाप्रतिबंध्यतया मातिप्रसङ्ग इति वाच्यं पहिव्यायामावा. भाववान् पर्वतः पवतो धगिमात्रवा इति संशयस्य तादृशवाध- निययप्रतिबध्यतया तावतापि तदारणासम्भवात्। यत्तु प्रकृत- माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताघटितधर्मावच्छिनप्रतिवध्यता- निवेथानोलातिप्रसङ्गः, वाभावविशिष्ट ज्ञानत्वावधिमाया वहि- व्याप्यवत्तानिध्यप्रतिबध्यताया अवच्छेदक कोटी वडिव्याप्यत्वाव- छिनविषयताया अनन्तर्भावादिति तन्न बहामावादिसायक- स्थले वह्निमान वेत्यादिसंशयासंग्रहप्रसङ्गात, वडिविशिष्टहिला- वच्छिनाया वजाभावादिनिक्षयप्रतिबध्यताया अवदकग वहा- भाववावच्छिन्नविपयताया अनिवेशात(१) यत्र घ वडिव्यायवाद- छिन्त्रस्येव, पत्चत्वं साध्यत्वञ्च, तव वनिव्याप्यो मद्धिमान वैति संशयवारणस्थाप्यशक्यत्वात् । यत्तु साध्यवत्तानानप्रतिबन्धकताव- च्छेदकविषयताघटितधर्मावच्छिन्नत्वेन प्रतिवध्यताया निवेश- नीयतया, वनिध्याप्यवत्ताज्ञान प्रति, वाभावादिनिश्चयत्वेनापति- बन्धकतया तद्दिषयतायाः साध्यवत्वज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व- विरहेण नातिप्रसङ्गः । तदपि न तावतापि महानसीयबहिलाव- छिनपाध्यकस्वले महानसीयवाभावाभावधान् पर्वत: स पनि (1) चा बोध्य पक्षमाध्यभेदेन पचताथा भिन्नत्वात वहाभाषादि-साध्यक- स्थले साध्यतारछोटकविषिविषयतारिक न निवेश्यते पहिव्याशकालीम. पयंती बङ्गिन्यायानित्यनुमिती निव्यायकालीन पर्वतो यङ्गिमावति भयवारणाय যাবিযিহুষিয়াবঙ্কিমুন স্বাঘিয়া নিষ্ট ছি न निस्तार पहिव्याथावावनिप्रस पहने साध्यवेतदनिहादिति ।
पक्षतानिरूपणम् । मान वेतिसंचयवारणासम्मवार(१) अनोयते, संगयत्व, स्वनिष्ठवि- यपताघटितधर्मावधिवप्रतिबन्धकतानिरूपितमतिबध्यतामालित्वं जानभेदेन विषयताभदानभ्युपगमात् संशयनिष्ठ वनिमत्यर्वतादि- विषयताया अपि प्रत्येक निथयत्तित्वात् प्रतिबन्धकतावच्छेदक- घटकत्वोपपत्तिः वङ्गादिसाध्यकस्थले, वहाभाववान् पर्वतो घट- यानवेत्याकारकसंशयस्य ताहणधर्मानान्तस्य साध्यवत्वनिश्चयमति- बध्यस्य च वारणायसाध्यवत्तानिययत्वावच्छिन्नमतिबन्धकतानिरू- पितमतिबध्यतावच्छेदकावच्छिन्नलेन निरुतसंशयवघटकातिबध्य- ताविशेषणीया, घटादिमत्ताञानलावच्छिन्न प्रतिबध्यताया अतथा- खात् नातिप्रसङ्गः तत्र परः बहामाववावति सशयस्य पक्षताल. मिष्टमेय तस्य यतिः पक्षनिष्ठाभाषप्रतियोगी न वेति संशयसम- गीलत्वात् स्वनिष्ठविपयतायाञ्च बाधप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वं निवेश- नौयन्तेन धशिव्याम्यसाध्यकस्थले वद्धिमान वा पक्ष इत्येताहशसंग- यस्य व्युदासः तत्र पशिष्याम्याभावाभायत्वेन व्याप्यस्य पृथग्भाग ऽपि(२) संशयवघटकीभूतम्वनिष्ठयक्तिमत्मक्षविपयिताया वनिव्या. प्याभापनिययप्रतिवध्यतावच्दकत्वविरहात्। एवञ्च शुद्धपहिला- वपिण्यसाध्यकस्य ने वाभाववान् पक्ष इत्येताहमवाधनिययप्रतिब- ध्यस्य महाननीयवद्धिमाया पन इत्येताशसंशयस्य पक्षतालधार- ॥ महामहोबाजाभावाभावान् पर्यतो हिमापत कचि पार पाय- लिएयातिमध्यावरणपायमहामसोन्यादि पक्षविप पम् । (३) प्रियायामामामान पक्ष धिमाव का पति शमी. पोलिभार! ३ अनुमानगादायों শাহান্নানিয় নিনগ্রাদারিনিমল (খ) মিষধ, (২) মূল্যস্ফাষনাবুমিনীনাবান্ধ- মানাধিকায়েমানুয জীৱিষণাৰিীলিগুয়াইন্ধা উনাগ্রামিনানিয়নিৱৰি বিহাৰাষাল ল অনাৰমিনিৰ্ব (২)। সয়াবজাৰঘৰীমিত- নার জীৱিালি স্বপ্ন গলনালানি না কঙ্গলবা। ল ব বিধিৰিাৰিসিনগ্ন্যাশন জুবিনু জিম্বৰ মৰিয়ানিবিহীমনি বলনা নৱমায়াবিৰিীয়াৰবিয়স লামায়ে মশাধিনি স্বপ্ন সীমাথগিরানহাৱাৰ (1) न च ताका प्रतिरध्यतायां माध्यतानियष व्यापक प्रतिबनता বিড়দিন লাথাপিবির অক্লিষার পঞ্চাশক্ষিকাৰৰ গল গান গারি গান জি বাৱষ বিএনসিথির সিদ্ধান্ত শত্রী কাশি নিঘিননি কান্ত ব্যক্কি সৃৱিনি স্বল্প গল্প অনন্ত অমনিবাপ্পিাষাণাধাকিস্তানি মরিয়ায়ী না বিখশ শাখঞ্জীববিখানালি সানিধিরা ঘানিয়ায়নিগন্ধানিবিধিমাষাবিনি। ২) অস্কোৰলৈ বিঘির অব ঘামানাধিকাযেল খালা গাপাল শানীয়ধর্মিীরি বাদবান্ধিযই লাম্যাপ বাগবালু ঘন ঘমী মাষ্টয়ায় গ্রাহ্মান্ধাত্তাবারুদ্ধ ধায় বন্ধুর বাঘায় ধার ধানি মঞ্জিলন্ত নিল पदकास निवेश्यमितिबोध्यम्। {} বয়াৰ ধামাকাঘির্ষণে তিয়াষণাৱিয়িী ফ যিয়ারা শবকালে বিবি * * * पक्षतानिरूपणम् । विषयीभूतधम्मिणि तदभावादिग्रहोत्यत्त्यातहत्ताग्रहस्य तदभा- वग्रहप्रतिवन्धकलायामव्याप्यत्तित्वज्ञानस्योत्तेजकतामपेक्ष्यव्याय- वत्तितावगाहिलेनैव, प्रतिवन्धकतोपयते । व्याप्यत्तित्वञ्चान- वच्छिन्नाधारताकत्वं सर्ववप्रतिवन्धकज्ञाने ताहशाधारताया अन्ततः संसर्गतयैव भानमुपयते एवच समुच्चयनिष्ठकोटिविपयिता न विपरीतधी प्रतिवन्धकतावच्छेदिका, व्याम्यत्तित्वविपयि- त्वानिरूपितत्वात् अत उक्तसंशयवनिरुक्ती स्वपदेन समुच्चयोपा- दानासम्भवेन तस्य पक्षतावापत्तिविरहात्। अथवा स्वघटित- धमावच्छिनप्रतिवन्धकतानिरूपित प्रतिवध्यतावच्छेदकीभूताया- स्वावदोदकाधम्मावच्छिन्ननिरूपितविरोधविषयितानिरूपिताप्रका- रिता सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तविशिष्टप्रकारितय संशयत्वं सच (१) समुच्चयव्याहत्तं समुच्चये विरोधाभानेन कोटिइयविपयि- {) ঘি বনিবনঘথি নিবনিমযীমুনায় मकारिताय साध्यात्तानिषयप्रतिवध्यतावदका निवेश्य घ्यन्यथा राजहिवा. पनि माध्यकरपले मानसोयाङ्गिमादवेन्यस्य पक्षतावारत्तेः। एवं बाध. निययप्रतिषध्यता छोटकायेन स्वघटनेत्या सं विशेषणीयं, अन्यथा वहिव्याप्य. साध्य कस्यले पश्मिानन्यस्य पलताखापत्तः। म सति सटितम्यादि भूतान अर्थ समिदपकतावादकत्याल सं राधपतिवध्यतावच्छेदसायन विशेष्यतां নিম্নহিহিনিনিহ্ম্যেনিয় যন্ত্যনিয়মিনায়- भोपादोयतामिति वाच्यं, तपाति यादवारमातमिती पक्षनावोदक যাপারে নানা ধর্মবী মানববন্ধন भाषायति ममुहानम्पनस पाहायचोदेन पाध्यमिपानिपयमति- मध्यस पचतालाप भूतातोपादाने पर्यशपसामानाधिकरगये पनामा. সাবা যামানাধীন বাংলায়াবেনুিষি अनुमानगादायों সীমিথসিযিনিষিমন মাই লন: জীমী। सपनतधाविपरस्परविरोधमानोपगमन सकलशयसग्रह. । यदी #য়ব রীহিষিৰ বনকথ ভাল নদ- দারবিহীয়সালমায়ানিষ। কন্বিন্ত ধাঞ্জনিয়াগ্রামায়- নিয়মনিৰনাইজেরিমথনায়ালিৰ ৰবিনা খুব এক শিয়া কামা নাখানি বা জীঘিনালাল বা মদ্বনাশা নানা বয়াতি নিবিলমিগ্রাস্কে গুদ ৰীম। গুহ আধনিমনিন- যক্ষ্মীপুর নিরিবিলানিবির নিচ্ছি। ধনী বানিপোল্পিঃবিবানিদিনিবাশীষা বা নিলাছুহ্মপঞ্জিনিরিবিধিবিপ্না বিধিলামায়ে ব্যাগিযেংঘর্ষ সমিদারি প্রধান। प्रचार पसंती সুবৰীয়াৰ স্বাৰা যনৗ পাপীয়দি প্লিাম্মাশী- কলি স্বযত্নে খৰিথৰঞ্চি পানীয়বিচার নিয়ন্ত্রণ নর্মগ্রীন বালুমামলায় গিয়নাঘরিনঘারে- গিন্ধনিথিন বিএনধি ॥ৱাৰীৰামানঘালা- তেকিন্তু বোখানিশাৰ বিয়ানিধি ॥বিঘলা- ক্ষীণ ঋঙালীযাশা অল্প মন্ধাবোখাগ্নিদেবাধিনাগালি স্বল্প নাৱা মরিঞ্জামিন নাম বিধানাবন্ধায় पांवक्ताव दायं महानसोपहियावधिक विषयताया पनिया- অল্প বয়ান দ্বিাঝামালাথিযনিরাপার অঞ্জলীয়বকুিপা ধন্যিাদাষ মা ছবি স্ব অথবাগাপিয়াখায় নিষাৰহ্মাম্বা বিশ্বাহী বিমাৰথি লিয় মিশ্র। প্রায় স্বরাশফামাথা ঘামাখিয়েব প্লে বহুস্বাদুঙ্গাপির আনলিবিয়া স্বাসীয়চুিদানি মাগি অরিত্রগ্রামাশাপামিয়াৱাৰিমায় ।
पेक्षतानिरूपणम् । १३ भावः। घ धम्मिणि उभयप्रकारतानिरूपितकविलक्षणविषयता, समुच्चय- वैलक्षण्यायोपगम्यते इति ताहशविषयताया, विभिन्नरूपेण उभय- निश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकलयानासम्भव इत्याहुः । (१) तश्चिन्त्यं, प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यतदभावकोटिकज्ञान- वादिकमुपेत्यनिरुक्तरूपेण संशयनिवेशस्य प्रयोजनं दर्शयति तेनेति। न पक्षेति। पक्षविरोधकस्य, पक्ष: साध्यवाववेत्यस्य, साध्य विशेष्यकस्य, साध्यं पक्षहत्तिनवेत्याकारकस्य, संशयस्य, नाननुगमः तथा सति फनस्याविलक्षणतया व्यभिचारेण कारणताभज्येतेति इदमुपलक्षणं साध्यवत्तबेदकोटिकसंशयाननुगमोपि बोध्यः । विशिष्यसम्बन्धनिवेशनप्रयोजनं दर्शयति नवेति । सम्ब- धान्तरेग्ण तत्सम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धेन, सन्देहे सन्देहदभायां, निर्णीतसम्बन्धेन पक्षांथे साध्यीयसम्बन्धविधया तत्कालीननिर्णय- विषयीभूत तत्सम्बन्धेन, एतदनन्तरमनुमिताविति पूरणीय, तत्- सम्बन्धेन संगयासलेपि तरसम्बन्धेन सिधिशून्यकाले इष्टापत्ति- सम्भवावितेत्युक्तं, सम्बन्धमनिवेश्यसाध्यनिर्णयसामान्यनिवयंव- निवेशेऽप्रसिद्दिप्रसङ्गात् यत्किञ्चिविषयनिवत्यत्वं यत्किञ्चित् मंसर्ग- कनिर्णयसामान्यनिवर्त्यवं वा यदि निवेश्यते तदायमतिप्रसङ्गो वोध्यः । धर्मबांगपरित्यागप्रयोजनमाह न वा तमः प्रभृतिविति। . (1) चिनायोजन भोचपयतो दधिमान् पर्वतवापदेन पर्यतीवाद भाषान् पनि जानस मानसीयाधिमान् पहिमामान्याभारगन या पर्वत रति मंगयममयोसम्म मंगयवति तदनुपपत्तिसन वितारक कमेटेन विशेषता यामेदादिति।
अनुमानगादाऱ्या सत्त्वचिन्तामणिः। सन्देहो हि न विशेषणं, परामर्शपूर्व लिङ्गदर्शनव्याप्ति- स्मरणादिना तस्य नाशात्। नोपलक्षणम् अव्यावर्चक- स्वधावसंशयविषयसाध्यकत्वं पचत्वमित्युतो धर्मत्व निवेशेव्यत्ति साध्यकघटादियक्षकस्थले, न पक्षतावैकल्यं, घटादिसमवेतत्वस्य मसिहा गगनादौ तसंशयमभवादिति तमः प्रभृतिपर्यन्तस्य पक्षवानुसरणं, तथाच, साध्ये सम्बन्धान्तरण पचतिवसन्देह- दपाया निर्णीतसम्बन्धेनानुमिति वारणायप्रवतमाध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन बत्तित्वसंगयस्यावश्यं निवेशनीयतया, तम.प्रभृतिसम- वेतत्वस्याप्रसिद्मासाध्ये पक्षवत्तित्वसंशयमादायापि, न तत्र पक्षतो. पपत्तिरिति भावः। खरूपसम्बन्धेन तमोत्तित्वस्य प्रसिद्यातेन सम्बन्धेनानुमितो नानुपपत्तिरतः समवायेनेति। पक्षे साध्यीय- माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावछिन्नधर्मितामययस्य पक्षताखे, तमः प्रभृतिषु वृत्तिमत् साध्यसाधने नानुपपत्तिरत पाकाशादीति । तवैकल्यं, पचतावैकल्यम् । सन्देहोऽनमिती हेतः, विशेषणतया, पक्षधर्माताज्ञाननिष्ठा. नुमितिजनकतायामवच्छेदको वा। नाशजनकतायामवच्छेदक स्तवाद्यं पक्षवयं दूषयति मूले सन्देह इति, विशेषणं अपेक्षणीयानुमित्यव्यवहितमामताका सत् अनुमितिकारणं विशेषण विधयाकारणतावच्छेदकं वेति यावत् । परामगंपूर्व तस्य संशयस्य नागादित्यन्वयः । यवादी लिङ्गदर्शन तो यातिार तदभिमयिष निङ्गदर्शमस्य, अथवा उपलक्षणतया- यत पक्षतानिरूपणम् । तापत्तेः । नापि साधकवाधकप्रमाणाभावः, उभयाभा- वस्य प्रत्येकसत्त्वेऽपि सत्त्वात् नापि अभावद्दयं तथा, बाधकप्रमाणाभावस्य व्यर्थत्वात्, इदादेः पक्षलेऽपि वाधहेलसियादेरावश्यकवेन अनुमित्यनुत्पादात् । नापि साधकप्रमागाभावः श्रोतव्यो मन्तव्य इति शुल्या समानविषयकश्रवणानन्तरं मननवोधनात् । प्रत्यक्षदृष्टे- ऽप्यनुमानदर्शनात् । एकलिङ्गावगतेऽपि लिङ्गान्तरेण तदनुमानाच मन्तव्यथोपपत्तिभिरिति स्मरगात् । तत्वचिन्तामणिदीधितिः संशययोग्यतां निरस्थति नापीति । साधकबाधक- माने सिदिवाधौ। केवलान्वयिनि च पक्षनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्वधौरव सुलभो वाधः । 1 तयोविपरीतक्रममतदभिप्रायेण व्याप्तिस्मरणस्य नागकत्वमभिहितं, पत एकत्र उभयो गकलासम्भवेऽपि न क्षतिः । मादिपदेन यत्र संगयानन्तरचणे व्या मिस्मरणानुगुणतानोत्यादस्तदनन्तरमेय प्यासिरमरणादिः तचत्यताहगवानसंग्रहः । दितीयं दूपयति नोप- नवमिति। प्रय्यावतकतापत्तःसिदिस्यलेऽनुमित्यवारकतापत्तः। तत्कानीनपरामर्गप्यापि कानान्तरीयसंगयविषयमितिलाव- गासिया सामरा मयतत्वादिति भावः । पय साध्वमन्देही- भनुमानगादाऱ्या इनुमिती हेतुरेव लिङ्गदर्शनाद पूर्वोत्पत्रस्य सशयस्य तेन विनामेऽपि तदनन्तर परामर्शाव्यवहितप्रावणुजातपशयान्त रादेवानमितिरिति कल्पाते न चानुत्पन्न एव सशये यत्र वसामग्रीबलात् परामर्शोत्पत्तिस्तवानुमित्यनदयप्रसङ्ग परा मर्शकाले तदुत्तरश्च विशेषदर्भनरूपातिबन्धकवशेन मधयोत्पादा सम्भवादिति वाच्य फलानुरोधेन सर्ववैषानुमित्युपधायकपरा- मर्याव्यवहितप्राकृक्षणे संशयोत्पाद कल्पनात् ।यव सशयोत्पादहिती यक्षण एवं परामर्शमामग्रोप्रमाणसिद्धा यन्त्र वा परामर्शसामग्री বুহু ৰমলনন্মিয়ানামার মামাযিন মেগা नन्तरं साध्यस्य प्रत्यक्ष निथय एव उपगम्यते तत एव प्रत्याधुप पत्ते तवानुमिनोमीत्यनुव्यवसायस्याप्यगत्याप्रमत्वमेव कल्पात अनुगतान भुगतसिपाधयिषाभावरविशिष्टसिद्धाभावस्थानुमिति - हेतुलापचया सभयहेतुताया लाधवात् । समयहेतुखोपगमे, बाध निथयदशाया समयाभावादेवानमितिवारणसम्भवात् नाना विधवाधाभावस्थानमितिहेतुलाकस्पनेनानुमिलिसामग्रीप्रतिबन्ध कतायां तदनिवेशन च लाघवात् । जनकमानविरोधितयय च बाधादौनाहखाभासतोपपत्ते । सशयस्य च कार्यतावच्छेदक कोटी कारणवैशिधं निवेश्य ताहासंशयत्वेनैव हेतुतावाया, अतो दीधितिकारीतप्रकारस्य ववधरिततया, स्वत्वाननुगमेन, प्रति নাৰীলা বন্ধেমইল মিনানান প্ৰ মহাৰ गममातपर्यवमानापि न क्षति । सशयस्य, वाधसाधारणतदभाव वत्तानानत्वेन कारणव न त पक्षधर्मिकमाध्यतदभावोभयान पक्षतानिरूपणम् । वरूपसंशयत्वेन, गौरवात् । वाधनिययदशायाच नानुमित्यापत्ति- सम्भवः । प्रत्यक्षादिसाधारणालौकिकविशिष्टबुद्धिवावच्छिन्नं प्रति वाधनिययस्य प्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वादिति तु न श्रयं वाधनिययेऽप्रामाण्यग्रहसवानमित्यापत्तेः, अप्रामाण्यग्रहामावस्य संभयजनकतायां प्रयोजनविरहेणानिवेशात्, साध्यसन्देहे अमा- मायग्रहसत्वेऽप्यनुमित्युपगमे पतिविरहात्; संगये प्रामानिय- येनिमित्यनुत्पादेऽपि संशये विषयसंशयस्याकिञ्चित्करत्वात् ; नवा- प्रामावनिश्चयत्वावच्छिन्नाभावस्यैव निवेशनीयतया अप्रामाण्य. हास्कन्दितवाधनियादनुमित्यापोर्खारतापत्तेरिति चेत्र, प्रत्यक्षादिना निर्णीतस्थापि साध्यस्यानुमित्सया अनुमितेरानुभ- विकत्वात् संशयस्य पक्षतात्वे तदनुपपत्तेरनुभवापतापे विशेपदर्शन- मूलकप्रत्यक्षादेव सर्वत्र प्रहत्त्यादिसम्भवे अनुमानप्रामाण्यस्यैव विलयापत्तेः (१) संशयानन्तरजातसिहयात्मकपरामर्शदनुमित्याप- नेय इति संक्षेपः। संशयनापि यावनिर्णयस्तावत्पर्यन्तं संश- ययोग्यताया अनपायात् तस्या एव पक्षताले सम्भवतीति तद. निराकरणे मूलस्य न्यूनता, पतो नापीति मूलमेव संगययोग्यता- निराकरणपरतया व्याचष्टे संशययोग्यतामिति, साधकबाधकमान- पदस्य सिद्धिवाधहेतुरूपयथाश्रुतार्थपरत्वे सदैवानुमित्यनुपपत्तिः पनुमितिपूर्व मिहिवाधहेतचतुरादेः सिहिहेतुपरामर्शस्य च सर्वव सत्वात् पतः तत्पदं सिदिवाषपरतया व्याची साधकेति। यद्यपि वाधकमानपदस्य वाधजनकतासामग्रीपरत्वेऽपि 1) एपमहासाध्यस्परे पदापम्प्रवाहमित्यनुपपोरिति पाठान्तरम् । ३ १८ अनुमानगादाया तत्वचिन्तामणि अथ सिपाधयिपितसाध्यधर्माधी पक्षः। तथाहि मुमुक्षी शब्दादात्मावगमेऽपि मननस्य मीचोपायत्वेन सिह- विशेषानुमितीच्छया आत्मानमानम् अतएव प्रत्यक्ष- परिकलितमपि अर्थमनुमानन बुभुत्सन्ते तकरसिकाः । नहि करिणि दृष्टे चौकारण तमनुभिमतेऽनुमातार इति वाचस्पतिवचनयोरविरोध: अनुमित्सातदिरहाम्यां न क्षति. वापसमयानन्तरक्षणे कदाप्यनुमिरनुत्पादात् । तथापि पाधजन कलमात्रेण तमामग्रीपरत्वे तदवछिनामावस्य हेहता लभ्येत तत्र चोनवानपपत्ति वाधसामग्रौत्वेन तत्परत्वञ्च विना लक्षण न निबहति लक्षणाया पावश्यकखे वाध एव लक्षणी चिता इत्यभिप्रायेण इदम् । ननु पचे साध्याभावनिययस्य बाधतया केवलान्वयिनिसाध्या- भावाभिमा बाधाप्रसिरितस्तदभावघटितपक्षताधकस्यम्, पत- भाई केवलान्वयिनि पेति। पजनिति, साध्य प्रत्यादि., धीनिर्णय , सुलभी बाध इति। तथाच ताशनाधाभावस्यैव पक्षताघटकावाबानपत्तिरिति भाव । सुलभ इत्यनेन तवा भावार्थ साध्यीयत्वममामकवावस्यापि, कदाचित् कस्यचित पुरुषस्य प्रसिहा सदभावघटितत्वमपि पक्षताया, सम्भवतीति सूचितम्।
पक्षतानिरूपणम् । तदुपपत्तेरिति चेन्न, सन्देहवत्यरामर्शपूर्व सिषाधयि- पाया अपि अभावात् योग्यतायाश्च अनिरूपणात्, सिषाधयिषाविरहऽपि घनगजितेन मेघानुमानात् ; खकारणाधीनतीयलिङ्गपरामर्शवलेन अनपेक्षितानु- मानदर्शनाच्चेति। उच्यते सिषाधयिषाविरहसह- कृतसाधकप्रमाणाभावो यचास्ति स पक्षः । तेन सिषा- धयिषाविरहसहकृतं साधकप्रमाणं यत्रास्ति स न पक्षः। यत्र साधकप्रमाणे सति असति वा सिषाधयिषा, यत्र वा उभयाभावस्तच विशिष्टाभावात् पचवम् । यद्यपि पक्षत्वसा केवलान्वयित्वात् नास्य भेदकत्वं, तथापि पचपदप्रतिनिमित्तमुक्तम् । इति श्रीमन्महामहोपाध्याय श्रीगड्शोपाध्याय विरचिता पक्षता समाप्ता । तत्त्वचिन्तामणिदीधितिः। . ननु तबापि पुनरनुमित्सा, ततः परामर्शान्तरं, स्मरणा- मकादा परामदिनुमितीष्टसाधनताविषयकादनु- मित्मा,ततोऽनुमितिरिति फलवलात् कल्पनीयमित्यत- आह सिपाधयिति। न च अनुमितिजनिकै कैव . अनुमानगादाऱ्या पचता। सा च क्वचित् स्वनिष्ठेव सर्वच ईश्वरनिव सुलभेति वाच्यम् ? तस्यानित्यत्वेन सिद्धी सत्यामपि पनताप्रसङ्गात् । न च तस्यास्तदानी, न तज्जनकत्वं तदि, न तद्योग्यता, अनपायात् । न च तदुपधानम् अनुमितेः पूर्व नदभावात्। न च तत्मामग्रीसमवधानम्। कारणमात्रस्य पचताकुक्षिनिक्षेपप्रसङ्गाछपवैयात् । तदानी, सामग्रीविरहप्रयोजकव्यतिरेकप्रतियोगिनः कारणस्य वत्ताव्यत्वापावाच । व्यामिस्मरणादिना पूर्वानुमिसानाशस्थलेऽनुमितिमुपपाद्य, सिपाधयिपाविरहत्यादिग्रन्थमवतारयति नन्विति। तत्रापि, परामर्शपूर्वमनुमिन्सानायस्थलेऽपि, पुनरनुमित्मा, परामर्यानन्तर- मनुमिसान्तरम् । ननु परामर्शानन्तरोत्पन्नेन इच्छाजनकन्चानेन इच्छाजननममकासं परामर्शस्य विनाशात्तादृशेच्यात: कयमनु- मितिरित्यत आह तत: परामर्थान्तरमिति। विनश्यदवस्थानु- मित्सयाऽनुमितिमुपपाद्याविनश्यदवस्थयाप्युपपादयति स्मरणाम- काति। घातपादिपरामर्गस्यानमित्यंश इएमाधनताप्रकारक- समूहालम्बनत्वं नोपपद्यते स्वायोग्य मुख्य विशेष्यकताने पहि- रिन्द्रियस्यासामर्यादतस्तस्य तथालमुपेक्ष्य, तन्मूलकव्याप्यवत्यक्ष- गोधरसंस्कारात् पूर्वानुमित्माजनकेष्टसाधनताज्ञानाहितसंस्कार सहलतासमूहालमनम्मरणम कपरामर्थान्तरस्यानुसरणं, सारी- :
'पचतानिरूपणम् । त्युपलक्षणं, तथाविधमानसपरामोऽपि बोध्यः । ननु कल्पका- भावाद्वैतादृशकल्पनासम्भव इत्याशहां परिहरति, फलबला. दिति। सिपाधयिषारूपकारणं विना अनुमित्यात्मककार्यानुय- पत्तिबलादित्यर्थः । सिपाधयिषा विरहे पीति मूलस्थानमातरि- त्यादिः, तेन ईखरस्य सिपाधयिषायास्तवाचतवेऽपि न पतिः । इच्छारूपपक्षताया आत्मनिष्ठप्रत्यासत्त्यैव हेतुता इत्यभिप्राये- णेदम्। न च तत्रापि पूर्ववत्फलबलादनुमिमां कल्पयित्वा अनुमितिः शक्योपपत्तिका तव सदभावस्थानुभवसिहतया कल्पनासम्भवात्, पूर्व कदापि यस्य मेघानुमिति सीत् तेन तघेष्टसाधनताया भग्रहीतत्वेन तहोचरस्मरणस्य तदनुभावकस्य तदानीमभावेन तहोचरानुभवस्य चासम्भवेन तदनुमित्तासामग्रार एव दुर्घटलाच, विषयनिष्ठप्रत्यासत्यवानुमिसाया हेतुता याच्या इत्यभिप्रायेण उप्तास्थले पक्षतोपपत्तिं दीधितिशदाइते न चानु- मितीति । इच्छष, समानाधिकरणयधिकरणसाधारणम् इच्छा- मावमेव। स्वनिष्ठेवानुमावसमवेतेव, तस्या इंश्शरेच्छायाः । पक्षताप्रसङ्गादिति । तथाच सिहानन्तरमनमित्वापत्तिरित्यर्थः । तदानों, सिडिदयायां, न तजनकत्वमिति । तथाचानुमिति जनकलविगिटेच्छात्वेनैव हेतुता, कारणतावच्छेदकविशिष्टस्य प्राकसत्वमेव फलोपधाने तन्त्रमिति नातिप्रसङ्ग इति भावः । जनकत्वेन जनकले पामाययसत्त्वेऽपि स्फुटलात्तमुपेभ्यपणान्तर- मा तहीति । योग्यता, सरूपयोग्यता, पनपानादिति, कारण- तापदकधम्मरूपयोग्यतायाः सर्वदैव सत्तादित्ययः । तदुपधान अनुमानगादाधों , सद्देगिय, तदभावादन मिति वैशिघ्याभावार। तथाचानुमित्यु- पादनियामिकाया अनुमितिविमिटेफकायाः प्रागमत्वादनुमिते- रवानुपपतिः । इदमुपलक्षणम् । अनुमित्यन्तरमनुमित्यापतिरपि द्रष्टव्या। नन्वनुमितिजनकतावच्छेदका यावन्ती धम्माः प्रत्येक सदव- छिवकूटविशिष्टवरूपतःसामग्रीसमवधानमेव इच्छाविशेषणं देयं तध कार्याध्यवहितप्रावण एष इति नातिप्रसङ्ग इति शहां परि- इरनि, न तमामयोनि । कारणमात्रस्येति । तथाच परामर्याध- सत्त्वदशायामोहापत्तताविरहादेवानुमितिवारणसम्भवात् पराम- र्यादीनां हेतताविनयप्रमग इति भावः । ननु सामग्रीसमवहिते- ध्यात्वेन न पक्षताया हेतुत्वमुपेयते सामग्रीधटकहेतूनां विशेष्य- विशेषणमा चिनिगमनाविरहात तेषां स्वतन्त्रकारणतयेषाति- प्रसङ्गस्य वारितखात् किन्तु ईखरेच्छामादाय सिंहिकाले पक्षता- व्यवधारवारणय पक्षपदप्रतिनिमित्तस्वमेव ताटूप्येण उप्रेयते भतो नायं दोष इति दूषणान्तरमाह शेषेति । भनुमितिसामा एव पक्षतावसम्भवेन इच्छारूपविश्यभागनिवेशस्य निष्पयोजनक- खादित्यर्थः । प्रवेष्टापत्तौ दूषणान्तरमाह तदानीमिति । तदानीं परामशोदिसमवहितमिदिमायाम्, अन्बयथास्य सामग्रीविरहे- त्यनेन पताध्यतापातात, सामग्रीमध्यनिवेशापातात् । तयाच ताहम- कारण सिपाधयिपाविरहविशिष्टसिद्धाभावएव। एव तस्यैव ‘রোলম্ব গলাঘোনায় এবান্ধবিনিম্মনননি বিদ্বান- लक्षण एव पर्यवसानमिति भावः।
पक्षतानिरूपणम् । २३ तत्त्वचिन्तामणिदीधितिः। सिषाधयिषेति। यत्र अनुमित्मानन्तरं साध्यतया- म्यवत्त्वविशिष्टपक्षस्मरणम्, अनुमितौष्टसाधनताविषय- कतादृशस्मरणाहा अनुमित्सा, अनुमित्सापूर्वकालोत्- पन्नविशेषणस्मरणात् वा अनुमित्साकालोत्पन्नेन्द्रियसन्नि- कर्षसहितात् साध्यताप्यविशिष्टपक्षप्रत्यक्षं तदनन्तरं च अनुमितिस्तत्र पक्षतासम्पत्तये सहकृतान्तं साधक- मानविशेषणम्। सिद्धान्तलक्षणे सिद्धात्तरक्षणे सिपाधयिषाधीनानुमितरुपपाद- नाय,सहकतान्तविशेषणमुपात्तम्। तच तदैवोपपद्यते, यदि सिद्धि- सिपाधयिषापरामर्शानां बयाणां अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणेऽव- स्थितिः सम्भवति, न चैवमुपपद्यते, प्रात्मसमवेतयोग्यविशेषगुणानां दिक्षणस्थायितया त्रयाणां युगपदनवस्थानात् । न च यापेक्षा बुद्ध्यात्मकपरामर्शस्य साध्यनिश्चयस्य वा प्रथममुत्पादस्तत्रैव सतीय- क्षणे त्रयाणामेवावस्थान सम्भवति इति वाच्यं अपेक्षाबुद्धः, क्षण- बयावस्थायिलमङ्गोकुळाणे स्तदव्यवहितोत्तरक्षणे तदधिकरणे विशेषगुणोत्पादानभ्युपगमात् । अन्यथा स्वसमानाधिकरण स्वान- न्तरोत्पन्न विशेषगुणात्मकनाशकबलात् तस्या अपि ढतीयक्षणे विनाशापत्तरित्याशनां परिजिहीर्षया मिद्यात्मकसमूहालम्बन- परामर्शस्थ ले ताविशेषणप्रयोजनं दर्शयति यवेत्यादिना । अनु- २४ पनुमानगादाधय्या मिमान्यवहितोत्तरक्षणे विशिष्टयक्षमत्य नसभवति, इच्छीत्यत्ति- काले ज्ञानानुत्यत्वाविशेषणज्ञानघटितसामग्रोविरहात्, इच्छा- पूर्वक्षणे साहशसामग्रौसमषधाने इच्छाघरमप्रापेक्षयाप्रत्यक्ष- सामग्रमावलवत्वेन तस्याएवोत्पादासम्भवत्यतो विशिष्टस्मरणानु- धावनम् । न्यूनताभदाय, परामर्शपूर्वोत्पनेच्यास्पले प्रयोजनमुना तदनन्तरोत्सबेच्छास्थले तदर्थयति अनुमितीति । यत्रेत्यनुपज्यते । इच्छासामग्रीसम्पत्तयेऽनमितीष्टसाधनताविषयकेति । तादृशमार- णात् माध्यताप्यविशिष्टपक्षस्मरणात् । पूर्वोक्तयुक्त्या पाचपादि- परामर्शस्थानुमिताविष्टसाधनतावगाहिलासम्भवात्, यम परा- मर्याव्यवहितपूर्वक्षणे इष्टसाधनसाज्ञानं, तत्र मत् पूर्वधपएष फलेकासम्भवेन तस्याः परामर्शोत्पत्तिसमये नाशात् । तदुत्तर- मनुमिसाया असम्भवेनेष्टसाधनताविषयकपरामर्शस्यावश्यक त्यात स्मरणानुधावनम् । न्यूनतापरीहाराय प्रत्यक्षात्मकपरामर्शस्यले प्रयोजनमाहानुमिरसापूर्वेति । अत्रापि यत्रत्यनुषच्यते । प्रत्यक्षा- ममत्वादिविशेषज्ञानस्थले तज्जनकसन्निकर्षादिसस्तदुत्तर- क्षणे विशिष्टप्रत्यक्षमेव भविष्यति नविच्छा। विनश्यवस्थसन्नि- कर्षादिषणप्रत्यक्षानुधावने च प्रयासगौरवमतो विशेषण- स्मरणपर्यन्तानुधावनम् | अमितापूर्वकाले परामर्शजनक. सन्निकर्षसच तस्या एव अनुपपत्तिरतोऽनुमित्माकालोत्पने- न्द्रियविकर्षसहितादिति । सकतान्त, सहकतान्तभागोप- स्थाप्यसिपाधयिपाविरहवैविध्यम् । तस्य प्रभावविशेषणले, सिपा- धधिपादशायां तदभावविशिष्टस्य सिहामावस्थासम्भवात् सिद्धी पातानिरूपणम् । C तत्त्वचिन्तामणिदीधितिः । सिषाधयिषा च तत्साध्यविशिष्टतत्पनविषयत्व- प्रकारिका अनुमितिविषयिणीच्छा यत्किञ्चिगोचरं जानं जायतामितीछायामपि सिद्धिसत्त्वे अनुमित्य- नुत्पापादात अनुमितित्वानकारिकायामपि प्रत्यक्षाद्य- तिरिक्तं पवते बङ्गिज्ञानं जायतामितीच्छायां प्रत्य- क्षाद्यनन्तरमनुमित्युत्पादात् च यादृशयादृशेच्छासत्त्वे सिद्धौ सत्यामनुमितिस्तत्तदिच्छाभावसमुदायस्य विशे- षणत्वात् इच्छाया अननुगमेऽपि न क्षतिः । सत्यामसत्याच्चानुमित्यनुपपत्तिरतः साधकमानविशेषणमिति । सिषाधयिषापदस्य सिद्धीच्छासामान्यपरत्वे प्रत्यक्षवादिप्रकारक- छाबलादसत्यां प्रत्यक्षादिसामग्रमां सिडिदशायामनुमित्यापत्तिः अनुमितिगोचरेच्छापरले यत्किञ्चिगोचरं ज्ञानं जायतामिती- छाबलात् सिद्धिकालेऽनुमित्यापत्तिः । नचानुमित्युत्पत्त्यापि तादृशेच्छाविषयसिद्धेस्तवानुमितिरिटैवेति वायं, प्रतामि- व्युत्पत्त्यैव यादृशेच्छाया विषयसिद्धिस्तादृशेच्छासत्त्वे एव सिद्धि- कालेऽनुमितेरानुभविकत्वात् उक्तच्छायाश्चान्तत उपस्थितपदार्थ- गोचरमानसज्ञानेनापि विषयसिया अकिञ्चित्करत्वादित्यतः सिपाधयिषापदार्थ व्याचष्टे सिपाधयिपा चेति । घटविशिष्ठपर्वतविषयकानुमितिर्जायतामित्येतादृशेासत्त्वे ४ २६ अनुमानगादाऱ्या मिहिमुत्त्वे बनानुमिलनुत्पादात्तत्साध्यविभिष्टति, तत्सम्बन्धेन तत्साध्यतावशेदकावच्छिन्नविशिष्टेत्यर्थः, तेन कालिकसम्बन्धेन वडिविशिष्टपर्वताविषयकानुमितिर्जायतां द्रव्यलावच्छिन्नविशिष्ट- पर्वतविपयकानुमिति यतामित्येतादृच्छिामत्वेऽपि मिहिकाले संयोगादिना न वड़िवावधिवस्यानुमितिः। बडिविशिष्टमहा. नसविषयकानुमितियितां वद्भिविशिष्टट्रव्यत्वावचिनविषयकातु- मिति यतामितीच्छावलात् सिदिसत्त्वे पळतो वहिमानित्यनु- मित्यनुत्पादात् तत्पति, तत्पचतावच्छेदकावधिवेत्यर्थः । नप অলিম্বিলীবৰ মন আয়নামিনীঘাবাহিৰ গালীন पर्वत इत्याद्यनुमितिसामग्रीददायां वहिमपर्वतविषयकानु- मिति यतामितीच्याबलादपि सिद्धिसत्वे वझिविधेयकानु- मितिन जायते तत्कालीनमियपतिबध्यालोकादानुमित्युत्पत्त्यैव ताशेच्छाविपयवास्तवनिमत्यवतविषयकानुमितिसिरित्युक्तरू- पणापि इच्छाया उत्तेजकलं न सम्भवतोति वार्थ, साध्यविशिष्ट- पक्षनिरूपितविलक्षणविषयिता-प्रकारकत्वेनैवेच्छाया उत्तेजकत्लो- पगमात् । पालोकवान् पर्वत इत्याद्यनुमित डिविशिष्टपक्ष- निरूपितविलक्षणविषयिताशून्यत्वेन तदुत्पत्या ताराविषयिता. মাজাম্বিয়ৱিাধ্য। বিগিনিনি साध्यावधिमपत्तनिष्ठनिरूपकताकसमतो दीडिमानित्यादी साध्यविशिष्टपक्षाप्रसिदावपि न ताविपयितायास्तषकारकानु- मिमायाद्यामसिद्धिः दादिनिष्ठश्य तादृशवमत्तिविपयिता- দিবো g বীনাবা ।
पक्षतानिरूपणम् । वस्तुतस्तु तत्साध्यविशिष्टतत्पनविषयकवेत्यनेन तत्साध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नतत्संसर्गावच्छिन्नविधेयतानिरूपिततत्पक्षतावच्छेदका- वच्छिन्नोद्देश्यताकत्वं विवक्षितं अतो वह्निमान् पर्वतो घट- घानित्यायनुमितिसामग्रोदशायां पूर्वोत्तयुक्त्या वहिमपर्वत- विषयकानुमितिर्जायतामित्याकारकेच्छावलात् पर्वतादिपक्षक- वहयादिविधेयकानुमित्यनुत्पादेऽपि न क्षतिः। तादृशोद्देश्यता- त्वेन च तादृशोद्देश्यताकत्वप्रकारकत्वं विवक्षणीयं, तेन केवल- पर्वतवाद्यवच्छिन्नोद्देश्यतात्वेन तादृशोद्देश्यताकत्व प्रकारकानुमि- सादशायां पर्वते अन्यानमितिसामग्रीसत्त्वे वरुः सिद्धिसत्त्वे न वहानुमित्यायत्तिः (१)। साध्यविशिष्टयक्षविषयकत्वमकारकत्व- निवेशप्रयोजनं दर्शयति यत्किञ्चिदिति । यत्किचिहिषयक- त्वप्रकारकत्वं निवेश्यापि यत्किविज्ञानं जायतामित्यादीच्छा- वारणं सम्भवतीति यत्किञ्चिदोचरत्वप्रकारकेच्छानुधावनम् । वेच्छा पूर्व यत्किञ्चिहोचरज्ञानस्यावश्यं सिद्धत्वात् तादृशेच्छेव न सम्भवति ज्ञानगोचरेच्छायां स्वरूपसत्याः स्वविषयसिद्धेरेव विरो- धित्वात् । तदुक्तं नहि जाने जाते मानेच्छाभवतीति वाच्यम् एतदुत्तरवर्ति यत्किञ्चिहोचरं ज्ञानं जायतामित्याद्याकारकेच्छाया ঘর্ষ पक्षतावच्छेदकादिनिशनच्छिद्रवायगाहित्वमयिनिवेशनीयं সুজা' সাক্লিষণীয় অফ দ্যান ব্যক্কি सत्त्वेऽनयन्त्विामवगाहीकाकाले पर्वतो हिमानित्यनुमित्यापत्तिः, प्रर्वतो বলিথানিনি বাঘ-দ্ধালীনাসিমা ঘষানিনি মাশুন্য- कालीमानच्छिनावानवगाहोछानाञ्च तचालित्वेनोत्तेजकत्वं रति बोध्यमिति पारः कचित पुस्तके दृश्यते ।
अनुमानगादाधयां - विक्षितत्वात्। नन्वनुमितित्वप्रकारकत्व निवेश्येव तथाविध छावारणसम्भवे कि गुरुतरमाध्यविशिष्ट पक्षविषयकलमकारक- खनिवेगनेनयताह अनुमितिवाप्रकारिकायामपौति । प्रत्यक्षा यामकमिडिदशाया पर्वते वह्निमान जायतामित्याकार केला न सम्भवतीति तद्विषयीभूतप्रत्यचादिरूपमिढेरेव सखात्, अत: प्रत्यक्षाद्यतिरित्तमिति । गाम्दादिरूपसिधौ सत्या प्रत्यक्षाधति रित जान जायतां इत्यादीच्छाया उत्पादासम्भवात् प्रत्यक्षाद्यनन्तर- मिति, प्रत्यशादिरूपमियनन्तरमित्यर्थ । अनुमित्युत्पादाचे ति। নঘাষিনিলসন্ধাৰে নিৰঘযিময়কার নানা- मसग्रहप्रसङ्गादितिभाव । इटमुपलक्षणम् । अनुमितित्वप्रकार- कवनिवेशेऽपि घटायानुमितिर्जायतामित्यादीच्छाकाले सिधि- सत्तेवनाद्यनुमिनिवारणाय प्रक्षतमाध्यादिविषयकलाकारकत्व- निवेशनमावश्यकम । न च प्रकृतसाध्यादिविषयिणी या अनुमिति- ৱিষত্রনির্মলাৰি বৰিছাৰৰ মুনি , तेच्या अपि घटायनुमितित्वेन वादिगोचरसमूहासम्बनान- मिति विषयकत्वात्, न चानुमितिसमकारकत्वानिवेशऽपि अनु मितिरेव यत्र प्रत्यक्षवादिना इच्शाविषयस्तत्रानुमित्यापत्तिरिष्ट- स्वात् । अनुमितो प्रत्यवत्वभ्रमदमायामेव ताशेच्छाया उत्पादाग तम्या अनुमितित्वप्रकारकच्छासमशीलवादिति इदयम् । नचानु मितित्वमकारकत्वस्यानिवेगे पचते बड़े प्रत्यक्षत मिही भाद- सामनाच सत्या पवर्त प्रत्यक्षाद्यतिरिक्त वटिज्ञान जायतामिती. घासत्तातमित्यापत्तिरिति वायम्, तत्र पासवान्यनु- पक्षतानिरूपणम् । वाच्य, मितिख-प्रकारकेच्छाविरहविशिष्ट-समानविषयक-शाब्दसामग्रमा: प्रतिबन्धकलादेवानुमितिवारणसम्भवात् । अथ सिद्धिदशायां पर्वते वरन्यज्ञान जायतामितीच्छासत्त्वेऽनुमित्यापत्तिस्तस्या अप्यनुमितिविषयकत्वात् । नचेष्टापत्तिः तदुत्तरं पर्वती वह्निमान् इत्यादिमानसाद्युत्पत्त्यापोच्छाविषयसिद्धेस्तादृशेच्छाया यत्किञ्चिहोचरं ज्ञानं जायतामित्येतादृशेच्छातुल्यत्वात् । प्रत्यक्षेच्छाविशिष्ट प्रत्यक्षसामग्रीरूप -प्रतिबन्धकसत्त्वान्नापत्तिरिति- प्रत्यक्षवादिप्रकारकेच्छाविशिष्टाया एव मानमादि- -सामग्रा अनुमिति प्रतिबन्धकलात् । अन्यथा मिडिशून्यकालेऽपि ताशेच्छासत्त्वेऽनुमित्यनुत्पादप्रसङ्गात् । नवीतयुतया वहि- विधेयकत्वावगाहित्तनिवेशस्यावश्यकत्वात् वह्निप्रकारकत्वावगाहि- दर्शितेच्छाबलात् नानुमितिप्रसङ्ग. तहिधेयकत्वावगाहीच्छा. दशायाञ्च जायत एवानुमितिः विधेयतायाः प्रत्यक्षेऽमामा- णिकतया तत्प्रकारकेच्छाया अनुमित्युत्पत्त्यैव विषयसिद्धे रिति वाय, विधेयतायाः प्रत्यक्षव्यात्तत्वे तत्कारिकायाः प्रत्यक्षा- न्यत्वापकारिकाया अपीच्छायाः प्रत्यक्षसिद्धिकाले सम्भवात्, प्रत्यक्षान्यत्वकारकेच्छापयन्तानुसरणस्य निर्वाजत्वात् । न च विधेयताप्रत्यक्षव्याहत्तव तदवगाहित्वसूचनायैवोपदर्शितेच्छाकार प्रत्यक्षान्यत्वोलेख इति वाय, एवमपि वक्ष्यमाणस्य शाब्द- सिद्धिकालेऽभाब्द 'ज्ञानं जायतामितीच्छाबलेनानुमितिर्जायते न तु प्रत्यक्षसामग्रीकाले इत्यस्य सङ्गमयितमयक्यत्वात, तादृशे- छाया: प्रत्यक्षव्याहत्तविधेयतायवगाहित्ये प्रत्यक्षसामग्रीकालें- अनुमानगादाधयां ऽपि तहलादमित्युत्पत्त्योदित्वात्। तदनवगाहिले सिहाव- प्यनुत्तेजकत्वात् । प्रनोच्यते । अनुमितिलमत्यक्षान्यज्ञानवा. दिपकारकेच्छानामनुमितिविषयकेशाखेनवानुगमः । पर्वत बझेरन्यज्ज्ञानं जायतामित्वाचाकारकेच्छाकाले मत्यां सिद्धी तथाविधोपनोतभानमामग्रगञ्चानुमितारणाय तथाधिका- व्यक्तीनां तत्तहालिलेन प्रतिबन्धकता कल्पाते इति न दोषः । মাদা ননৱাৰিনানায়নিজনান্দ্রনাময়ী मितित्वादि-रूपप्रकारविशेषमन्तर्भाध्यैवानुमिलानामुत्तेजकलम- चितमिति वाचम्, तथा सति पर्वते वन्यज्ञानं जायता- मितीच्छाकाले तथाविधोपनीतभानविरोधिघटायनुमितीच्या विशिष्टतमामग्रीमत्त्वे सिौ सत्यां बद्याद्यमित्युपपत्तये तादृशा- तादृशेच्याव्यक्तीनां तत्ताक्तिलेन सिहावुत्तेजकस्वापत्या तदभाव- सहस्त्रस्य मिथो विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण सिद्धि- प्रतिबन्धकतानन्त्यमसगात्। ननु भाविधेयकलावच्छिवपक्षी- हेश्यकालप्रकारकेच्छाया उपादाने पक्षोद्देश्यकालावचिवमाध्य- विधेयकलाकारकैच्छाया अमंग्रहः, एवं विषयानुपरक्षानुमिति विषयिया अनुमिति यतामितीच्याया भपि निरुतरूपेणा- संग्रहा, न च सा अमंग्राद्यैव पमिसाध्यान्तरानुमितिमाम ग्राममत्यां तहलादपि मिइस्य प्रसतसाध्यस्यानुमिते: तदिच्छा- विषयनिहनुरोधेनावश्यकलादित्यत यादृशयाहोति अमत्यां मिहौ यत्किविहीचरं ज्ञानं आयताभित्यादीच्छामखेऽनु- मित्युत्पादास् तासाचानुत्तेजकलात् सिहौ सत्यामिति। तत. पाह पक्षतानिरूपणम् । दिच्छाभावसमुदायस्येति, साध्यविशेष विशिष्टपक्षविशेषाधवगाहि. खप्रकारकेच्छाना तत्तदवगाहित्यप्रकारकानुमितिगोचरेच्छालेना- नुगमय एकैकामावा निवेश्यन्ते अतथाविधानाम् अनुमितिर्जायतां प्रत्यक्षान्यन्नानं जायतामित्याकारकेच्छानान्तु यद्यक्तिमत्त्व सिडिदशाया अनुमितिस्तत्ताक्तिलावच्छिनाभावा एव निवे- भनीयाः अन्यथा अतिप्रसङ्गात् सिद्धौ सत्कालीनसिदिभेदा एव वा। एतेन तत्कालीनसयोगविभागादिव्यक्तिविशेषाभावनिवेशमादाय- विनिगमनाविरहोपि निरस्तः। सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद- त्यन्ताभाववैशिध्यनिवेशापेक्षया तत्तसिद्धिभेदानां विशेषणता- विशेषसम्बन्धेन वैशिष्ट्यनिवेशे प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धानिवेश च लाघवम् । सिडुत्तर तथाविधेच्छोत्पत्तिकालेऽनुमित्यापत्तिस्तु इच्छासामग्रमा अनुमितिविरोधित्वादेव न सम्भवतोति ध्येयम् । इदन्ववधेयम् । तादृशेच्छाभावसमुदायस्य न तत्समुदायत्वेन सिद्धी विशेषणव (१) किन्तु तत्तदभावत्वेनैव युगपत्तावदभावाना तथात्वं तावदभावमावविषयकधीविषयत्वरूपस्य तावदभावसमुदायत्वस्य नाद्रूप्येण निवेशे तावदभावाना तत्तदभावत्वेन निवेशनीयतया सत्तदभावत्वेन तत्तदभाववैशिध्यनिवेशापेक्षया महागौरवात् । (8) ताशेच्छाभावसमुदायत्वस्य दुर्चचत्वात्, न च तावदभावभावविषय कधी विषयत्वंतत्तावतस्य दुर्धचखातु. तावभावविषयकुबड़े स्त तदभावविषय कायेन भिषे त तत्तदभावधियिष्यसिद्धेरेष निवेशयितुमचितत्वात् तत्तदभावाना मिथो বিঘিাষালয়ানা লিয় শ মানুষঘিয়ামিলনাম- कस्वायोगादित्तिदेकविमिष्टापराभावत्वेनामावाना निवेशनीयवात्। रति काचित् या पाउ।
অনুমানাযা নায়। লিবিয়ায়ালিল নিন৷ নয়াৰিখীয় বিনিমন্যৰিঃ নিমসঙ্গা। অহি ৰ নিৰ্ধী বিদ্য- বিমঘমাধানাথ সালবিকা অাৰমবিন্ধন कवं सिद्धान्तविरुदमितिमन्यते तदा एकामावविपितापराभाव- स्यावच्छेदकत्वमुपेयम् । বৰ বিৰিয়হৰ বিনি মধন্যধিঃণি ৰ ধ্বনিঃ মনসামান্। ননদের বিয়েজীবিযৰৰ বিৰতি স্নান নমরমান্বষিনিন বিগিনল লিমনীষনয়া বিবিয়ানাৰ বিলি- গাম্বিয়ায়লাবিনি। অর্থাষা শর্মসি অন্ধ- শ্ব স্বাভাবিছানামুনাবিল স্নান, ৰ চিনা- ওযিষিৰন্থনিগিৰিামায়াবমিসিল্কাৰথতি। কাষ সাগ্নিগিগিমায়াৰগৰৱাহিনি মাৰঃ। ই এনাম্বলীজনীয়। বানিমিলনস্থানী- মাঙ্গিনিলীয়নর্মিত্তাছানায়ণি নাঘষিমিন দারামিজাজেন এবম : বিন্ধিার্থ অধ্যায়- জানিয্যেনিরালম্বয়া নাজ্জাইলা এক্সন অঙ্গা- মিয়াখনি, অস্ট্রিয় নাৰিসিনথিয়াজি- দ্বুিরিয়াকলসন্ধার্মিgয় দুস্থায়ী নিবম বল্লিখিসিg এখন মানৱম্বাবুমিনুমিয়াবিষমুহুলনাযা শব্দ- যত্ন: অবিবিনিমযীনস্থানষাবিষয়াবদিনি- বিপ্নালুমিনিয়ার্নিয়াহ্মান্ধাৰন ভার্মিনালনি মধারয়ামাখােমা বনীগ্লাবিষয়নাম্বছনায়; যদি- पक्षतानिरूपणम् । निवेशनमावश्यकम् । तथाच वडिविशिष्टयतानुमितिभववि- त्यादीकायास्तरमाध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकानुमितिलपर्यासविष- यतावच्छेदकताकेच्यत्वेनैव उत्तेजकत्व पर्यवसितम्, अनुमिति- लानन्तर्भाव तादृशेच्छायास्तत्माध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकत्वपरि- समाप्त-विषयतावच्छेदकत्वाभावेनाशक्यसंग्रहत्वात् । एवश्वानु- मितित्वप्रत्यक्षान्यज्ञानवादिप्रकारकेच्छानामनुमितिविषयकत्वरू- पेए संप्रदाभिधानमसङ्गतम् । न च तत्कल्प परित्यज्येव यादृश- यादृश इत्याद्यभिधानम् इदानीमनुमितिवप्रत्यचान्यन्नानस्वादि- प्रकारकेच्छानां पृथक्पृथगभावनिवेशनमेवाभिप्रेतमिति वाच्यं पक्षान्तरसूचकवाकाराद्यभावात् । अथ अनुमितित्वप्रत्यक्षान्यज्ञान- त्वादिप्रकारकेच्छानामनुगम एव सम्भवति, तथा हि तत्साध्यवि- शिष्ट तत्पक्षविषयकानुमितित्वपयाप्तावच्छेदकताकत्वं तादृशधर्म- घटकपरिसमाप्तावच्छेदकताकत्व तमाध्यविशिष्टतत्पक्षविषयका- मुनितित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकविषयताक- त्वमेव पर्यवसितम्, एवञ्च तत्साध्यविशिष्ट-तत्यक्षविषयक प्रत्यक्षा- न्यज्ञानत्वादिनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकविषयता- कच्छावादिना प्रत्यक्षान्यज्ञानस्वादिप्रकारकेच्छानां पृथगुत्तेजक- खापेक्षया निरुताधघटकानुमितित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छे- दकतायामेव प्रत्यक्षान्यज्ञानत्वादिनिष्ठावच्छेद कताभिन्नत्वनिवे- शनमुचितं लाधवात, इस्थञ्च ताशरूपेणेव प्रत्यत्तान्यज्ञान- वादिप्रकारकेच्छानामपि संग्रहः सम्भवति। न च वह्निविशिष्ट- पर्वतविषयक जायतामित्याकारकेच्छायाः सिद्धाधीनसंस्कारो, अनुमानमादाधा त्पत्त्येव चरितार्थतया वारणाय विषयतायामनुमितिवावचिन- स्वनिवेशनस्यावश्यकतया न तासंग्रह इति वा समनायेन किचिवच्छिन्नलं निवेश्यैव तादृशेच्छावार सभवादिति चेत् तहि पक्षांगे साध्यागाहित्त्वेनानुमितिविषयकेच्छानामुनी रूप समभोलरूपान्तरण उत्तेजकत्वापेक्षया ताशावच्छेदकतायामेव पक्षांथे माध्यावगाहित्वीयावच्छेदकताभिन्नत्वमपि निवेश्यता तावतैव तत्संग्रहस्यापि सम्भवात् इच्छाया अननुगमाभिधाना- सङ्गतिः। न च विषयतायां माध्यविशिष्टपत्तावमाहित्वाद्यव- छिनत्व निर्वशनमावश्यकम् अन्यथा अन्यानुमितिसामग्री- ममवहितानामनुमिति यतामित्वाकारकविषयविशेषानुपरक्षा- नुमितीलानां वारणामम्भवादिति, अन्धानुमिनिसामग्रासमय. हितताशेच्छाना ননৱাৰিৰীৰজন্ধৱীখালানয় उत्तेजकानामननुगमाभिधानसनतिरिति वाच्यम्, तादृशेषकाना तत्ताक्तित्वेन प्रतिबन्धकतयेवातिग्रसङ्गवारणमनभवेन तासाम् वारणानीचित्यात्। माध्यविशिष्टप्रज्ञावगाहित्वावच्छिमत्वमधिक- मनुमितिनिष्ठ विषयातायां निवेश्य दर्मितसामग्राममहिसतया- विधेच्छानां तत्तालिवेन उत्तेजकताकस्पने तत्तदिहाभावानां विशेषविशेषणभावे विभिगमनाविरहेण गौरवप्रमशात् । अन्यान- मितिघामग्रीकालीनतादृशेषकानां प्रतिबन्धकले तत्कालीनवायु- संयोगादिश्यतीनां विनिगमनाविरहेण प्रतिबन्धकताप्रणवत् ताशामग्राभाषकालौनतथाविधेच्छानां নামন বি विभिगमनाविरहेऽपि तत्तदिच्छाकालीनसंयोगविशेषाणामुन्नेज- पक्षतानिरूपणम् । . कतामसद्गस्य दुर्बारत्वात् । अथवोक्तानुगतरूपेणोत्तेजकीभूताया- मिच्छायामनुमितिर्जायतामित्याकारकान्यानुमितिसामग्रीसमव- हितेच्छाव्यक्तीनां भेदा एव निवेशनीया न तु तामामनुमिति प्रतिबन्धकत्वमिति, तत्तदिच्छाभेदनिवेशस्थले तत्कालीनवायुसंयो- गादिभेदनिवेशनेन नोपपत्तिः, इच्छायां तत्तद्भेदस्याच्यावत्तंकत्वात्त- तत्सयोगाभावानां वैशिध्यनिवेशे च तादृशवैशिष्ट्यस्य सामाना- धिकरण्यरूपतया साक्षात् सम्बन्धेन इच्छाभेदनिवेश लाघवस्यैव विनिगमकलात् । अत्राहुः । उत्तमकले चटानां निरुक्तरूपेणानुगमेऽपि एतत्क्षणानन्तर- क्षणेऽनुमितिर्भववित्याकारकेच्छानामेव निरुक्तरूपेणासंग्रहात्तत्त- दाक्तित्वेन पृथगमावा निवेशनीयाः तादृशक्षणहत्तित्वाद्यवच्छेदक- तामेदं उतावच्छेदकतायां निवेश्य संग्रह कालान्तरेऽपि तथाविध- छाबलात् अनुमित्यापत्तेः, कालान्तर अनुमित्युत्पत्वा च ताह- शानुमित्माविषयासिद्धेरिष्टापत्ययोगादित्यननुगमाभिधानसद्गतिः । न च कालान्तरीणतादृशेच्छानां तत्तहाक्तित्वेन प्रतिबन्धकतया तादृशेच्छाबलादनुमित्यापत्तिवारणसम्भव इति वाच्यम् उपदर्शि- के कधप्रकारके कानुमिसाव्यक्तीनां तत्तदरक्तित्वेनोत्तेजकत्वा- पेक्षया तत्समानप्रकारककालान्तरीणबहुतरेच्छानां तत्तद्दाक्ति- वेन प्रतिबन्धकवे गौरवात् । न चैवमपि प्राथमिकस्य साध्य- विशिष्ट-पक्षवियित्व-प्रकारकत्व विशेषणस्याभिधानासन तिवारै- वेति वायम् अनुमितिनिष्ठविषयतायां साध्यविशिष्टपक्ष- विषयकवाद्यन्यप्रकारकत्वानवच्छिन्नत्वनिवेश एव तत्तात्मात् । -- थनुमानगादा तत्त्वचिन्तामणिदीधितिः। धूमेन अनुमिनुयामितीच्छायामालोकपरामाद- सत्यामपि सिद्धौ यदिन अनुमितिस्तदा अन्धमावलिङ्ग- कानुमितीच्छाकामिनौजिज्ञासादिवत् पृथक् प्रति- वन्धिका यदि च तत्र अनुमितिस्तदा सिधिसत्त्वं तब अनुमितेवारणाय तल्लिनकानुमितीछा तदन्यमार- लिगकानुमितोशतिरिक्तानुमितीच्छा वा वाच्चा । पक्षतः साध्यविशिष्टपक्षविषयकलमकारकत्वनिवेशनमध्यावश्यकम्, अन्यथा किचिजनानं जाया यत्किञ्चिहोचरं जान जायता- मितीकावारणासम्भवात् तमग्रई तादृशीनां सामामिछाना तत्तदानित्वेनैव प्रतिबन्धकवे गौरवात्। अनुमिति यतामि- त्यादीच्छानाच पृथगनुमितिवादिपर्याप्त विषयतावच्छेदकताके. छावेनैवोत्तेजकला अन्यानुमितिसामग्रीसमवहिततामेछा- नाच तत्तहरतिवन प्रतिबन्धकत्वमेवेति सम्मै समयसम् । ननु धमेन पर्यते यतिमनुमिनुयामिन्याकारकेच्याचलामा- दिलिग कानुमित्युत्पत्या सत्ताधारणरूपेणेव सिपाधयिपाणसिहा- বৃনলসায়া আন্ধা ননন্ধিৰিালৰি ধুমমম। पालोकादिपरामदनुमित्यापत्तिः पञ्चताया एततलादित्यम- पाह धर्मनेति, भिवलिङ्गकेच्छासत्वेऽपि मिडिदमायामैव यदि নাননি মাহাবী; নিশ্বৰ ন নম্বনীষী ग पक्षतानिरूपणम् । । ऽसत्यामपि सिद्धाविति, तत्रानुमितेः सन्दिग्धतया यदीति। तदेति। तलिङ्ग कानुमिताविति शेषः । अन्यमावेति । तदन्यमावलिङ्गकत्व- प्रकारकसिद्दीचीत्यर्थ.। धूमलिङ्ग कानुमितिरालोकलिग कानुमि- तिच जायतामित्याद्याकारकसमूहालम्बनच्छाकाले आलोकादि- परामर्शदनुमित्युपपत्तये माति तदन्यमावलिङ्गकत्वप्रकारक- त्वञ्च तलिङ्गकलाप्रकारकत्वे सति किञ्चिल्लिङ्ग कलमकारकत्वम् प्रतः प्रमेयसामान्यलिङ्गकस्थले तदन्याप्रसिद्धावपि न दोषः । तलिङ्गकत्वाप्रकारकत्वञ्च तलिङ्गकवप्रकारतानिरूपिततत्साध्य- হিঘিঃ মমযিযাচ্ছিামিনিনিষিদ্মঘমান্ধা प्रत पालो केनेन्धनं धूमेन तु वहिमनुमिनुयामित्यादीच्ादशाया- मालोकादिलिङ्गकवाद्यन मिते पत्तिः । आलोकलिङ्गकत्व- प्रकारताशरीरे च वास्तवालोकादिप्रकारता न निवेशेनीया किन्तु पालोकत्वावच्छिनप्रकारतेय अन्यथा आलोकत्वादिना धूमलादिना धूमादिकमालोकादिकमवगाहमानयोरि- च्च्योरालोकलिङ्ग कानुमित्यादौ प्रतिबन्धकवतदभावयोरापत्तेः ट्रष्येणानुमिनुयामित्यादोच्छाया पालोकादिनिङ्गकानुमित्य- विरोधित्वोयपत्तये चानोकत्वाद्यवच्छिन्नत्वस्थले पालोकात्ति- खेनाज्ञायमानधम्मावच्छिनत्वमेव निवेश्यं ट्रव्यत्वादेरालोकलादि- विरुदत्वम्भमदशायां ताशेच्छायाविरोधिखोपपादनायालोकत्वा. देशलोकादिष्यत्तित्वज्ञानशून्यकालौनाया पालोकेनानुमिनुया- मित्यादीच्छाया अविरोधित्वीपपत्तयेच वास्तवालीकादित्तित्वस्य तेन रूपेण नायमानत्वस्यचोपेक्षणम् । धूमत्वादेरालोकादिवत्ति- ३८ अनुमानगादाधयां लग्रहदगायां धूमेनानुमिनुयामित्यादीछाया प्रानोकादिलिङ्ग- कानुमित्यविरोधित्वमिष्टमेव, विरोधित्वञ्च तादृशेच्छाया धूमत्वा- देरानोकवादिषिरुहत्वग्रहदशायासैय । वन तम्त दृश्यं नालोक- इत्यादिनानशून्यकालीनानां पालोको ट्रब्यमित्यादिनानकाली- नानां वा इच्छानां तत्तदाक्तित्वेन भेदकूट एव स्वातन्वेषण प्रति- बन्धकतावच्छेदकेऽनुप्रवेशनीयः तैम उक्तकल्प कालान्तरीणपुरुषा- নীয়রালায় নানাৰীনমানঘিযহী- जानवियेषणता ध्रौव्ये खपदेन फन्नीभूतानुमित्यपादाने यादृशा- नुमितिदशायां कचिदपि धम्में नानोकात्तित्वज्ञान प्रसिध्यति तत्र सममानाधिकरणबसमानकालोनालोकत्वादिविरुद्धत्वज्ञाना- विषयधम्मवलिङ्गकत्वप्रकारकानमित्माभिवानुमिन्साभावरूपकार- णामिदिः स्वत्वानमुगमन कार्यकारणभावस्य तत्तदनुमितिव्यक्ति- विधामश्च । भेदप्रतियोग्यनुमित्सोपादानेवालोकन ट्रष्येण धानु- मिनुयामित्यायाकारकयाशेधासमानाधिकरणसमानकालीन- ताशज्ञानाप्रसिद्धिस्तादृशेच्छायास्तथाविधवभिनत्वेनालोकादि- लिग कानुमितिप्रतिबन्धफवापत्तिरिति परास्तम् । यता पालोको সুমিতাগ্নিনিৰিছিলিান্ধী দুশ্যিাগ্নিাবি- মিছন যা দুমনিক্কি ৰোহ্মান্ধা গৰয়ম- तथेदा एवं प्रतिबन्धकतावच्छेदक कोटी निवेशनीयाः भेदस्य कालिकाव्याप्यत्तित्वोपगमातारानानशून्यकालीनानां द्रष्येणा- नुमिनुयामित्यादीच्छानां विशिष्टभिवतया प्रतिबन्धकली. पपत्तिः। सामानाधिकरणसम्बन्धेन सिध्यनिषेशाबपुरुपात.
पक्षतानिरूपणम् । रोणजानादिकमादाय दोषः । द्रव्यत्वावच्छिन्द्रनानुमिनुयामित्या- द्याकारिकाणां द्रव्यत्वांश लिनतावच्छेदकत्वावगाहिनीनामिच्छा. नान्तु न द्रव्यत्वादिमविषयकपरामर्शजन्यत्वरूपद्रव्यत्वादिमलिङ्ग- कलप्रकारकलं विषयितायामेव तव द्रव्यबावच्छिनलभानात् लिङ्गशि द्रव्यत्वाचनवगाहनादतस्तथाविधेच्छानाम् आलोक- बाद्यवच्छिन्नलिङ्गकानुमितिविरोधित्वमक्षतमेव आलोकत्वाव- छिन्नेनानुमिनुयामित्यादीच्छानां तादृशानुमित्यविरोधित्वोप- पत्तयेचालोकलिङ्गकवायप्रकारकत्ववदालोकत्वाधर्वाच्छवलिङ्ग- कत्वादाप्रकारकत्वमग्यालोकवाद्यवच्छिन्न-लिङ्ग कानुमितिप्रति- बन्धकातायां निवेशनीयं पर्वते वह्निमनुमिनुयामित्याद्या. कारकलिङ्गविशेषजन्यत्वानवगाहिनोनामिच्छाना अविरोधित्वो- पपत्तये किञ्चिलिङ्गकत्वप्रकारकत्वनिवेश: तदर्थश किश्चिलिग- कलप्रकारतानिरूपिततत्तत्साध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकलावच्छिन- विशेष्यताकत्वं अतो धूमैन इन्धनमनुमिनुयाम् इत्याद्याकार- केछानां नालोकादिलिङ्गकवद्याद्यनुमितिविरोधित्वम् । मत्रावधेयम् । आलोकलिङ्गकधूमलिङ्ग कानुमितिर्जायतामित्या- द्याकारकैच्छाकाले केवलास्तोकलिनकपरामर्थादनुमिसिन जायते तथाविधानुमितेस्तादृशेच्छाया अविषयत्वात्, उभयादिलिङ्ग- कानुमितरेव तविषयत्वात्, एवं धूमलिङ्ग कयङ्गयनुमितिरालो- कलिङ्गक-वहि-घटोभयानुमितिश्च जायतामियाद्याकारकेच्छा- काले घटाद्यनुमितिसामग्रामसत्यां पालोकपरामर्गात् पश्यनु- मितिनं जायते घटायविषयकानुमितेरुत्पत्त्या तादृशेच्छा- अनुमानगादाधयां तघा. विपयामि। प्रतम्तया विधेच्छानां तत्र तत्र प्रतिवन्धकता- निाहाय तनिकलतत्तमाध्यविशिष्ट तत्पक्षविषयकलानु- मितिवादि-प्रकारताभिव-प्रकारतानिरूपितविशेषता-शून्य त्वमेव तनिकलाप्रकारकलेत्यनेन विवक्षणीयं, उक्तस्थले चालोकलिङ्ग- कषकानुमितिस्वादि-प्रकारतानिरूपितविशेष्यता ताशप्रकार- तातिरिक्तधूमलिङ्गकत्वादिप्रकारतानिरूपितव समूहालम्बन एवं प्रकारताभेटेन विशेषताभेदात् । অন্তয়া মুঞ্চালনা- নৱমছাবলম্বানু, নগ্ধান্ত নাঘছালা विधप्रकारवानिरूपितविशेष्यताशून्यत्वेन प्रतिवन्धकत्व निर्वाहा, प्रालीकैनानुमिनियतां धूमैन च पर्वते वडिमनुमिनुया- मित्याकारकसमूहालबनेछानां तामविशेष्यताशून्यत्तविरहेऽपि খালীড়ি কামিনিষ্টামীকালীপনাবিজ্ঞান না- हातित्वेन पृथक प्रतिबन्धकलोपगमेन न तदानीमालोकलिङ्गकानु- मियापत्ति: पर्वते वद्धिमनुमिनुयां धूमेन च हिममिनुया- मित्याचाकारकसमूहालम्बनमायाः प्रामाणिकत्व तवालोकपरा- मर्मादनुमितिर्भवत्येव एवञ्च निङ्गविशेषजन्यबापाविषयकेच्छाया- विशेषणदलेनैव प्रतिबन्धकलवारणे धूमेन घटमनुमिनुया. मित्यादीच्छावारणमेव विशेषदल प्रयोजनं तदर्थच न किधि- মিজানবিকনিষাঘৰিছিনত্রঘরিয়ানি- विशेषताकत्वं तथा अति धमेनानुमिनुयामित्याद्याकारकविषय- विशेषानुपरतानुमितीछानां प्रसंग्रहापत्तेः, किन्तु किधिक्षित कस्वतसाविशिष्टतमविषयकलानुमितिलादि-प्रकारताभित्र- पक्षतानिरूपणम् । ४१. . ननु चविषय- प्रकारबानिरूपितविशेष्यताकत्वमेव विशेष्यदलेन विवक्षणीयम् । धूमेन घटमनुमिनुयामितीच्यावत् धूमेन वगिधटोभयमनुमिनुया- मित्यादीच्छाया अपि आलोकलिङ्ग कपन्याद्यनुमित्यविरोधिल- मिष्टमेव सिहौ तादृशेच्छाया अनुत्तेजकतया सिडिकाले ताशेच्छा- वलादसत्यामालोकलिङ्गकानुमितीच्छायां न तादृशानुमितिरिति- दिक् । एकलिङ्गकेच्छाकालीनोभयलिग कपरामर्शजन्यानुमितो व्यभिचारवारणप्रकारः पुनरग्रे प्रदर्शयिष्यते । सजातीयजाने इच्छायाविरोधित्वमदृष्टचरमित्यत माह कामिनी. जिज्ञासादिवदिति । यथा कामिनीदिक्षा घटादिविषयकचातु- पादिप्रतिबन्धिका तथेत्यर्थः । पृथकप्रतिबन्धिकेति ; पक्षतासम- वधानदशावामनुमित्यनुत्पादमयोजिकेत्यर्थः, तथाचोक्तस्थले पचता- सले क्षतिविरहात्तदिष्टमेवेति भावः। ननु कामिनीजिज्ञासास्थले कामिनीभिन्न विषयकज्ञानानुत्पादस्य सब्दानुभवसिद्धतया तत्र तस्याप्रतिबन्धकत्वमस्तु, सिद्धासत्त्वे धूमादिलिग कानुमित्सादशायां पालोकलिङ्गकवहानुमित्यनुत्पादस्त नानुमविकः । तथा सति तुल्य युक्त्या घटाधनुमित्साप्रत्यक्षादिगोचरेच्छादशायामपि तद- नुत्पादस्य तथावप्रसक्तेः। नोकमपि विशेपमीक्षामहे इत्यभि. सन्धाय उनापत्तिवारककल्पान्तरमनुसरति यदि चेति। तथाचान्य- लिङ्ग कानुमित्मायाः प्रतिबन्धकत्वमसम्भावितमेवेति भावः । ततेति, अन्धलिङ्ग कानुमित्मास्थले इत्यर्थः, तलिङ्ग कानुमितीच्छा तलिङ्ग- कत्वप्रकारतानिरूपिततत्साध्यविशिष्टतत्पचविषयकानुमितित्वाद्य- पच्छियविशेषताके च्या सिपाधयिषापदेन विवक्षणीयेत्यर्थः । ६ अनुमानगादाधों नन्वेष निद्रा विशेषानुपरकानुमिमाकाले सिची सत्यामनुमित्वन- पपत्तिरत पाह तदन्यमावलिङ्गति। धूमेनालोकन चानुमिनुया- मित्यादिसमूहालम्पनेच्छाकाले धानीकादिलिग कानुमित्युपपत्तये मात्रेति। तथाच तलिङ्गकतत्साध्यविशिष्टतपक्षविषयकानुमिति- त्वामकारिकामती या किञ्चिलिकतत्साध्यविशिटतत्यक्षविषय- कानुमितित्व-प्रकारिकेच्छा तदन्यतसाध्यविशिष्टतत्पत्तविषय- कानुमितिलादिप्रकारिकेत्ययः। लिगविशेषोपरलानुमितीचशासंग्रहाय सत्यन्तम् । पालोक- मेन्धनमनुमिनुया, धूमैन च पट्टिमनुमिनुयामित्याद्याकारकेचछा- बलादालोकलिङ्गकवहाद्यनुमित्यापत्तिवारणाय तत्र साध्यादि- निवेशः। लिङ्ग विशेषानुपरशानुमितीच्छाकाले पचने पतिमनु- मिनुयां धूमनेन्धनमनुमिनुयामित्याद्याकारकसमूहालम्बनेछा- काले चालोकलिग कानुमित्युपपत्तये तविशेष्यदलम् । यत्किच्चि- हीचर जान जायतामित्यादीधावारणाय परमदलम् । यद्यपि भासोकधूमोभयलिङ्ग कङ्गिविशिष्टपर्वतविषयकानुमिति यता- मालोकेन वद्भिवटोभयविभिष्पक्षविषयकानुमितिधूमेन वनि- विशिष्टपर्वतमहानमोभयविषयकानुमिसिथ आयतामित्यादी- च्छाधारपाय तशिङ्ग कलतत्साध्यविशिष्टतत्पदविषयकानुमिति- वादि-प्रकारताभिन-प्रकारत्वा-निरूपित-विशेष्यता-कान्दत्वमेव सत्यन्तदलेन विवक्षणीयम् । तथाच लिङ्गविशेषानुरकानुमिती- छानो ताहाविशेषताकान्यत्वविरहात्किश्चिखिडकखादि-भकार- सानिवेशनमफनमेवेति, तथाविधविशेषताशालिवेनविष्यायाः पचतानिरूपणम् । ४३ लिङ्गविशेषेणापि च नियन्त्रितं पक्षत्वम् । तल्लिन- कानुमितीच्छाविरहविशिष्टान्यलिङ्गकानुमितीच्छा एव वा प्रतिवन्धिका। . उत्तेजकत्वमुचित, तथापि तादृशविशेष्यताशालीच्छायामेव तदन्यः मावत्यादिपन्य तात्पर्ययमिति, गैष पूर्वोतदियावरीयम्। । नन्वेवं धूमानोकादिलिन कानुमितिमाधारणकपक्षत्वासम्भव- इत्यत्र इष्टापत्तिमाह लिङ्गविशेषेणापीति, लिङ्गभेदेनापि, पक्षत्वं भिन्नमेवेत्यर्थः। अपिः साध्यादिभेदसमुच्चायकः। तत्प्रदर्शनञ्च दृष्टान्तार्थम् । तथाच साध्यादिभेदेनेव लिङ्गभेदेनापि पक्षताभेदो- न क्षतिकर इति भावः। नन्वेवं लिङ्गभेदेन पक्षताया अननु- गमात् तस्या व्यभिचारणानुमिनिरूपानुगतकार्ये हेतृत्वासम्भवः । न च तत्तत्माध्यकत्वादिवत्तत्तलिङ्गकत्वस्यापि कार्यतापच्छेदके निवेशान व्यभिचार इति वाच्यम् । तावताभ्यालीकादिलिङ्ग का- नुमितीच्छाधीनधूमालोकोभयादिविषयक-समूहालम्बन-परामर्श- जन्यानुमितौ धूमादिलिङ्गकानुमितीच्छाविरहविशिष्टसिद्धाभाव- व्यभिचारस्य दुवारत्वात्तादृशानुमितावपि धूमादिलिग कपरा- मर्शजन्यत्वरूप-धूमलिङ्गकत्वस्याक्षतत्वात् । धूम- लिग कानुमितौछाया उत्तेजकता तत्रालोकलिङ्ग कानुमितीच्या- नामपि तत्तलिङ्ग कपरामर्शविशिष्टानामुत्तेजकलोपगमानोतास्थले व्यभिचार इति वाच्यम् । तथासति तब धूमलिङ्गकेच्छायाः अपि धूमलिङ्गक-परामर्श विशिष्टाया एवोचेजकलोचित्यात्, सर्ब- न ४४ अनुमानगादाऱ्या माधारक-पक्षताया एव मुवचतया सिङ्गविशेषणापति ग्रन्या- सङ्गसिरिति चेन, धमलिङ्ग के छापिरहविशिष्ट-मिडिविशिष्टान्यानु- मितित्वमेव साहपसिहाभावजन्यतावच्छेदकम् । साहमिद्धि विशिष्टत्वच, बसामानाधिकरण्याशिव-स्वाधवाहितीसरोत्पत्ति- कत्वमम्बन्धेन, उमासमूहालम्बनस्थनीयानुमितिम्तथाविधमिहि- विशिष्ट वेति तत्र न व्यभिचारः। मिहिकालेऽमत्यां तमिङ्गक- मिषाधयियायामुलस्थान इव न धूमपरामर्यादमित्यापत्तिः, धूमादिनिस केच्छाविरहविशिष्टसिद्धाभावादिधरितम्यैव धूमादि. এমহিনন্ধাগীয় ব্যালিনিযীলঙ্গৰীয়মান। ममूहालम्बनयले धान्नोकपरामर्गादिघटितसामग्रीत एव कार्यो- त्यत्तिनिवाहात्। अधाताव्यवहितोत्तरत्वमवश्यं सतीयक्षण- साधारणं, स्वध्वंमाधिकरण-कानध्वंसानधिकरणत्वे मति स्वा- धिकरणकालध्वंमाधिकरणवरूपं वाच्यम् । अन्यथा রূম লিজঘুমালীকীময়লিবলমীলীলিকা- नमितयस्तवानुमित्युत्पत्यधिकरणक्षणम्य भूमलिग केच्याविरह- विशिष्ट-मिडाधिकरणक्षा-ध्वंमाधिकरणक्षण-वमाधिकरणत्वेन तदुत्पत्तिकानुमितमतामपन्धेन तामिडिविशिष्टान्यत्वात् तादृश- सिहामावस्थ व्यभिचारतादवस्थात्। एवञ्च, यत्र क्रमेय ৰিৱহ্মঘুমঘমগ-মুপিরুদ্রালুমিনয়ন ত্রামিন- लिगच्छाविरह विशिष्टमिद्धिविशिष्टलेन पक्षताकार्य स्वानुपपत्ति- रितिनैन। ताहगमिदिविशिष्टले स्वाधिकरणक्षणध्वंसोत्पत्य- धिकरणक्षणोत्पत्तिकालसम्बन्धेन वाच्यम्। उताममूहालम्बन 1 यत्र पक्षतानिरूपणम् । ४५ . [-परा- -प्रथम- अथवा . स्थले अनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणस्यापि धूमलिङ्गकेच्छाविरहविशिष्ट- सिडाधिकरणत्वात्ताहशक्षणध्वंसोत्पत्त्यधिकरणक्षणोत्पत्तिकलमनु- मितेरिति न व्यभिचारः । एवं सियात्मक-धूममात्र- मर्शजन्यानुमितेधूमलिङ्गकेच्छाविरह विशिष्ट-सिद्धाधिकरण- क्षणध्वंसोत्पत्त्यधिकरणक्षणोत्पत्तिकवाभावात् पक्षताकार्यव- निर्वाहः । अथवा खाव्यवहितपूर्वकालावच्छिन्नतलिङ्गकेच्छा- विरहविशिष्टसिद्धाभावाधिकरणताविशिष्टसमवाय एव तादृश- सिद्धभावकार्यतावच्छेदकसम्बन्ध इति न कोपि दोषः । खत्तिमतिमत्त्व-वत्तिप्रागभावप्रतियोगिव-खसामानाधिकरण्यै- तावितयसम्बन्धेन तादृशसिद्धिविशिष्टान्यत्वं, तादृशसिहप्रभाव- जन्यतावच्छेदकमिति न कोपि दोषः । अथवा तादृशसिद्धि- विशिष्टत्वं, तागखाधिकरणक्षणत्वावच्छिन्नध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसा- नधिकरणं यस्तादृशताधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणस्तदुत्पत्ति- कत्वसम्बन्धेन वाच्यम् । उक्तसमूहालम्बनस्थले च, तादृशसियधि- करणक्षणत्वावच्छिनध्वंसाधिकरणमनुमित्युत्पत्तिक्षण एवेति तटु- ध्वंसानधिकरणक्षणोत्पत्तिकत्वमनुमितैरिति व्यभिचारः । सिह्यामकधममात्र परामर्ग-जन्यानुमिते-धूमलिङ्गकेच्छा-विरहवि- शिष्टमिडाधिकरणक्षणत्वावच्छिन्नध्वंसाधिकरणहितीयक्षणध्वंसान- धिकारणक्षणोत्पत्तिकलविरहात्, विशिष्टसिदिविशिष्टान्यत्वमव्या- इतमिति । एवं शह धूमपरामर्शः, लदुलरं लदसामावरही पालीकपरामर्गस्तदुत्तरमनमितिस्तषानुमितेरमामाण्णधानाभाव- विशिष्टधूमपरामर्गविशिष्टत्वरूपाप्रामाण्य-ज्ञानामावविशिष्ट-धूम- अनुमानगादायों परामर्थजन्यतावच्छेदकाकान्तस्वात्, अव्यवहितपूर्वक्षणेचापामा- ঘরানামাবলিঘিমুন্নবনমানব সমুদ্র নিন্যায় एतादृहुभिः प्रकाररेव वारणमवमेयम् । लिङ्गोपधानमते च न काचिदनुपपत्ति। तन्मते धूमविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्न- पिशेष्यताकवद्वानमितिवादेव धूमलिगकेचछाविरहविशिष्टसिद्धा- भावदिजन्यता-वच्छेदकत्वादुक-समूहा- लम्बनस्थले चालोकयान् पर्चतो पहिमानित्याद्याकारकानुमितेरेवोपगमेन, व्यभिचारा- नवकाशादिति। धूमेनानुमिनुयामालोकनामिनुयामित्यादि- सकलेच्छासाधारणरूपेणेव सिपाधयिषाणां मिहाबुत्तेजकलम् । नथार धूमानोकादिग्निङ्गकनिखिलानुमितिसाधारणी एकव- उतस्थले तिप्रसङ्गभगाय च प्रतिमन्धकान्तरमेव कल्पात प्रत्याश्ये नाहालिग केति । असत्यां सिंहावन्धलिङ्ग कानु- मिनोच्चासत्वेऽनमित्युपपत्तये, सिदिकालोनेति । सामानाधि- करण्यसम्बन्धेन सिहिविशिष्टेत्यर्थः । समूहालम्बनछाकाले मिद्विसत्त्वेऽनुमित्युपपत्तये तमिद्रकानुमितीच्छाविरहविशिष्टेलि। धूमनिह कस्वादि-प्रकारतान्य-प्रकारवानिरूपितविशेष्यताकेच्छा- विरहविशिष्टेत्यर्थकम् । तेन न धूमालीकोभयलिङ्ग कवनानुमिति- र्जायतामित्याकारकशाबनात् सिद्धिकाले कैवनालीकलिङ्ग- कानुमितिप्रमङ्गः । न वासोकेन बघिटोभयातुमितिधूमन वहानुमिति यतामित्येतादृशेषशाकाले सिद्धिसत्वे केवतालो- कादिपरामर्शात् कषलवादानुमित्यापत्तिः। यद्यपि ताश- प्रकारलानिरूपितयिो प्यताकान्यत्वस्य इच्छाविशेषणत्वोपगम- पचता।
४७ . . क्रान्ततया पक्षतानिरूपणम्। एव, समूहालम्बनेच्छास्थलेऽनुमिति रूपपादयितुं शक्यते ; तथापि जानिच्छयोर्युगपदुत्पादमङ्गोकुळतां नवीनानां मते, यन सिडा- त्पत्तिकाले धूमादिलिग कानुमितीच्छायास्तहितीयक्षणे चालोक- लिङ्गकानुमितीच्छाया उत्पादस्तत्रालोकलिन कानुमित्युपपत्तये নামৰিদ্যালীঅাম্বিংমিলা। লিঃ- विशेषानुपरकानुमितीच्छानामपि निरुत्तोत्तेजकतावच्छेदका- ताशेच्छाया: प्रतिबन्धकलाप्रसरन्यलिङ्ग कैति- सम्मातायतम् । सिद्धिविशिष्टेच्छामात्रस्य प्रतिबन्धकवे सिद्धि- विशिष्ट-घटतदनुमित्यादि-गोचरेच्छाकालौनाननुगतेच्छाव्यत्तीनां तत्तातित्वेनामावानां निवेशनीयतया महागौरवमिति तत्सा- ध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकलप्रकारकानुमितीच्छात्वेनैव विशेथी- भूतेच्छानिवेयोबोध्यः । वस्तुतस्तु तत्साध्यविशिष्टतत्यक्षविषय- कखप्रकारकत्वमप्यन्यलिङ्गकानुमित्सायां न निवेश्य दीच्छाकालीनाननुगनेच्छानां भवन्मतेऽपि सिद्धावुत्तेजकाताया- वक्तव्यतया तन्मते तब घटादीच्छासाधारणरूपेणेषानुमित्माया- उत्तेजकत्वोपगमादुक्तस्थले पक्षतानिबाहेण तादृशाननुगतेच्छा- नामन्यलिङ्गकेच्छायामेवोत्तेजकत्वात् । पत्र चैतादृयगुरूधम्मा- वच्छिन्नाभावस्य निगमेंटेनानन्तकारपताना च कल्पनामपेक्ष्य लिङ्गभेदेन तत्तलिङ्ग कानुमिती- छाविरइविशिष्ट मिहिवरूपलधुधनावच्छिन्नाभावहतताकल्पनस्यैव साधुत्वेन पूर्वमतस्यैव सम्यक्तया वाकारोऽनिर्भरसूचनायेति घटा- पक्षताकारणा. तान्तरस्य बदन्ति।
अनुमानगादाऱ्या परेतु अन्धनिङ्गकारल-प्रकारकानुगतानमिसासमवहित- सिहिदायामननुगतान मिसावलात्तनि कानुमित्त्युपपत्तये सिडी ताशेच्छाभायफूटवैशिध्यनिवेगेन पूर्वमते गौरवमेतमत चान्य- लिग कानुगतानुमिलारूपोतेजकवलादेव तबानुमित्युपपत्तेः। सिदौ तासामभावानिवेगात्। न चैतन्मतेऽप्यन्यलिङ्ग कानुमित्सा- प्रतिबन्धकतायाभव तासामुत्तेजकत्वस्यावश्यकतया साम्यमिति पाथम् । यती यवाननुगतमाध्यानुमित्मामकसमूहालबनरूपा- হালিঙ্গারমিনীছাৱালি জাজিনী ন্যা- छाव्यतिभेदा एवं निवेशनीया:। सिहौ तु सामानाधिकरण्य- सम्बन्धेन तत्तदत्यतामावास्तव च तकालीनसंयोगाद्यभावानां निवेगमादाय विनिगमनाविरहेण गौरवम् । न च पूर्वमतेऽपि तत्तलिभिव्यकिभेदा एव सिद्धी निर्वशनीया नवत्तदिच्छा- भावा इति न विनिगमनाविरहावकाश इति वाच्यम् । सिद्धर- বল যন্ত নামমুভাল অাজীমুললিন নাম- सिद्धिभेदानां सिद्धी निवेश छोत्पत्तिकालेऽवमित्यापतेः । মিনষীবহুলাংদন ধায়া পাৰিীঘি। याहस्थले च सिद्धिजननकाले प्रति अपरव्य तत्पूर्वमुन्मत्तिः, तत्र हितोयक्षणेऽमित्युपपत्तये যনশন সি, নন লিখিত অৰিত্নছাখিমীমুশষিত- নিয়া নলপিৰূক্ষ্মথ, নামঘমুনয়িী যা নকি कात्यन्ताभावा तो न तत्कालीनसंयोगादिव्यभावनिवेश- मादाय विनिगमनाविरहप्रसङ्ग इत्याहुः । कोत्तेजकछयोरकस्या- पन्नतानिरूपणम् । ४५ साधकमानं, साध्यवत्त्वनिश्चयः । पाषाणमयत्वा- दिना पर्वते तेजस्वादिनाच वड़: सिद्धावपि पर्वतत्वेन तब वह्नित्वेन च तस्य अनुमितेर्धर्मित्वसाध्यत्वयोरव- केदकी अनुप्रवेशनीयौ। साधकमानपदस्य सिदिकारणपरले पूर्वोत्तदोषप्रसङ्गात् तहाचष्टे साधकति। साध्यवत्वनिश्चय प्रक्तसाध्यपक्षवैशिध्या- वगाहिनिथय । पाषाणमयोवह्निमान् पर्वतस्तेजस्वोत्याद्या- कारकासमानकारकनिशयदशाया पर्वतो वह्निमानित्या- धाकारकानुमित्रानुभविकतया यथाश्रुते तदनुपपत्ते प्रकार- विशेष निवेशयति पाषाणमयत्वादिनति । तब पळते, तस्य वहे , धमित्वमाध्यत्वयो उद्देश्यस्वविधेयत्वयो , अनुप्रवेशनीया वित्य स्य, पक्षताशरीर इत्यादि । तथाच पर्वतत्वावच्छिन्नोद्देश्यता- निरूपितसयोगादिससर्गावच्छिन्न पहिलावचित्रविधेयताकानु मिति प्रति तद्रूपावच्छिवविशेष्यतानिरुपिततत्सम्बन्धावच्छिन्न तहम्मावच्छिम्रप्रकारताशालिनिश्यत्वावच्छिवस सिपाधयिषा- विरहविशिष्ट स्याभावो हेतुरिति पर्यवसितम् । पर्वतो वह्निमानित्यादिमिडिदशाया वधिमान् पर्वतो घटवानित्यायनुमित्युदयात्, तप्रतिबध्यतावच्छेदककोटी प्रका- रतामुपेत्य विधेयतानिवेशन। विधेयता च, वझिमनुमिनोमीत्यनु- व्यवसाय नियामक-पक्षतावच्छेदक-व्याहत्तो विषयताविशेष ।
अनुमानगादाऱ्या यदि च पर्वतत्वसामानाधिकरण्येनेकव साध्य- सिद्धावमि विनाप्यनुमित्सामन्यव ताहगानुमितिरान- भविकी तदा धर्मिविशेपोऽपि निवेश्यो नान्यया । स्वरूपतः पर्वतत्ववहिलादिप्रकारकसिविदशायां जातिमान वनि- मान् पर्वतो जातिमत्वानित्यायनुमित्युत्पत्तेः, शुइपर्वतवयशि- त्यादिमकारकमिहिदशायां अधिकवियिष्याः सुन्दरः पर्वतः স্লিমালিয়ামিলয়াৰ নিকিমি এলনাৰ वचिन्नेत्यादिना किञ्चिदविशेपितपर्वतावादिपर्याप्तावच्छंदकता. कत्वमेव वियचणीयम् । तदर्थय, पर्वतखादिनिष्ठनिरवच्छिन्ना- वच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वाऽनिरूपकलम् । पर्वतो वद्धिमानि- त्यायनुमिती जातिमान् वहिमान् पर्वतो जातिमत्वानित्यादि- सिरतिबन्धकसया, प्रतिबन्धकदिश्यघि पर्वतत्वावचित्रित्या- दिना किश्चिदविशेषिततदवछिन्नत्वमेव विवक्षणीयम् । तदर्थय निरवच्छिन्न तदृत्यवच्छेदकताकबमिति ध्येयम् । সন্তু সনাবাহিৰিাথনাজামিনী এলভারি विशेषताकसिद्धेः प्रतिवन्धकवे पर्वतत्वेनकपर्वत विशेष्यसिद्धि- शायां तिन रूपेणान्यपर्वतेऽपि साध्यानमित्यानुदयापत्तिरत प्रार यदि चेति। पर्चतत्वांशेऽवच्छेदकत्वावगाहियविश्विद्याक्तिविष्यक- सिद्धिदशायां, तेन रूपेण धम्मानोऽनमित्यनुत्पादस्य निर्विवाद- तया, सामानाधिकारण्येनेति । एकत्र एकधम्मिणि, अनुमिन्सासचे पक्षतानिरूपणम् । । विशेषणाभावादेव विशिष्टामावनिर्वाहात् धम्मिविशेषनिवेशन- भफल प्रतो विनाप्यनुमित्सामिति । अन्यत्र अन्यधर्मिणि, धर्मि- विशेपानन्तर्भावेऽपि वक्ष्यमाणरीत्या सामानाधिकरण्येन सिद्धि. दशाया, अवच्छेदकावच्छेदेनानुमिती वाधकामावात् तादृशेति, सामानाधिकरण्य मात्रावगाहीत्यर्थ । धम्र्मिविशेषोऽपौति। तथाच पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नतत्मवतादिनिष्ठोद्देश्यताकानुमिती पर्वतवाद्य- वच्छिन्नतत्पर्वतादिविशेष्यकसाध्यवत्तानियलेन प्रतिबन्धकवं कल्पामितिभावः। अन्यथा, तदानी, तादृशानुमितेरानुभवि- कत्वविरहे, न, धर्मािविशेषोनिवेश्य इत्यनुपज्जते । अनुमिति- हिंविधा, पक्षतावच्छेदकसाध्ययो. सामानाधिकरण्यमावाव तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावावगाहिनी अवच्छेद्याव- छेदकभावोपि कचित् स्वरूपसम्बन्धविशेष ; यथा मूलाव- च्छिनोवक्षः संयोगोत्यादौ मूलादिसयोगाद्योः। अब अन्यादृशस्य तस्य दुर्ब चत्वात्। (१) क्वचिच्च व्याप्यव्यापकभावः । यथा पृथिवी. रूपवतीत्यादौ पृथिवीत्वरूपायो, 1 तत्र साध्याशे पक्षविशेषणता पत्रस्य पक्षतावच्छेदकस्यावच्छेद्यतासम्बन्धेन प्रकारत्व, पक्षता- वच्छेदकावच्छिन्नत्वेन तद्विशिष्टसाध्येन वा विशेषितस्य संयोगादः पक्षाशे साध्यसंसर्गत्वमित्यन्यदेतत् । गाहिनी, च; 11) तदवगाहिन्यामेव चानुमितौ पक्षतावदक देशकालावच्छेदेन बाध- যায় বিথিয়া ধৰিলিমাৰে লঘিষাঘষি कापित कोऽय पाठ ।
१२ अनुमानगादाधयां पचतावोदकस्य सामानाधिकरण्येनेकत साध्य- सिदायपि, तदयोदनानुमितिदर्शनात, पक्षतावच्छेद- कावच्छेदनानुमिति प्रति, तदवच्छेदेन सिद्धेस्तत्मा- मानाधिकरण्यमाणानुमिति प्रति तु, सिद्धिमात्रस्य विरोधित्वम् । ताशी चानुमितिः पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमाना. वगाहिसिद्विदणायां जायते, न्यूनविषयकमिडिदशायां अनुमितेः নামম্বিৰাৰ। অনয অনান্দাইলারমিনি- रुहेश्या, तन नांगर: सिद्धसाधनं दोष इत्यतस्तदेवीपपादयति पक्षतावोदकस्यति । सामानाधिकरण्येन सामानाधिकरण्य- मात्र, तदवच्छेदैन, पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन । मिहः, मिरेव भामानाधिकरण्यमावावगाहिमिः प्रतिबन्धक त्वमेवकारव्यव- धम् । अयम्भावः। पचतो वह्निमानित्यादिमिदियायां पर्वता सुन्दरहमानित्याकारकानुमितरुपत्या विधेयतावच्छेदकतायाः प्रोतिः प्रतिबध्यतावचंदक कीटो निर्वशनीया। एवं संयोगा- दिना साध्यस्य दण्डोपनक्षितपुरुषादः सिद्धापपि, विशिष्टनिक पितसंयोगादिना दण्डि पुरुपाद्यनुमित्युत्पत्त्या संसर्गतावदक- ताया अपि पर्याप्तिनिवेगनीया। एवञ्चावच्छेदकावदनानु- मिसौ, शहषइिलादौ शुहसंयोगवादी वा, विधेयताथवेदकताया:
पक्षतानिरूपणम् । संसर्गतावच्छेदकताया वा अपर्याप्ततया, तादृशानुमिते नं सामा- नाधिकरण्यमावावगाहिमिहिमतिबध्यत्वमिति । प्राञ्चस्त व्यापकतायाः संसर्गतया भाने मानाभावात् पक्षता- वच्छेदकाक्रान्तयावातिविषयकानुमितिरेव, पचतावच्छेदकाव- छेदनानुमितिरिति । (१) तत्र सामानाधिकरण्यमावावगाहिन्याः सिहेरविरोधितया, पक्षतावच्छेदकव्यापकोद्देश्यताकान्यत्वमेव सिद्धिसामान्य प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेशर्नीयम् । नच विषय- भेदेन विषयताभेदात्परतावच्छेदकावच्छेदनानुमितेविषयताना- मपि, नानाव्यक्तिपनकस्थले, प्रत्येकं पक्षतावच्छेदकाव्यापक. त्वमेवेति, तत पक्षतावच्छेदकव्यापकोटेश्यताया अप्रसिद्धिरिति वाच्थम् । उद्देश्यतासम्बन्धन पक्षतावच्छेदकव्यापकान्यत्वस्यैवानु- मितिविशेषणत्वोपगमेन, निर्वाहादिति वदन्ति । दीधिति- कारस्य तु, अवच्छेदकावच्छेदेनानुमितो, अवच्छेद्यावच्छेदकभावस्य स्वरूपमम्बन्धात्मक स्येव, व्याप्यव्यापकभावरूपस्यापि तस्य भान- मनुमतम्भागामिहोपत्वनिर्धाहार्य पक्षतावच्छेदकावच्छेदनानु- मिती ; पक्षतावच्छेदकावच्छेदन हेतुमत्ताज्ञानकारणताया आव श्यकत्वात् । शिखरविशिष्टः पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादी शिखरे हेतोस्तत्सम्बन्धस्य चावच्छेदकताविरहेण हेवसिडेराव- श्यकतेत्याशहर पक्षतावच्छेदके अनतिरिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदक- (1) तन्मते मणिकारोकन्यायेनांशत, सिमाधनस्थागतरूपानिनाना- व्यतिपक्ष कानुमितावदोषवे इति तु पाहानरम् ।
अनुमानगादायों . वावगाहिन्यामनुमिती, तदवशेदेन हेतुमत्ताज्ञानस्य हेतुनाया भागामिहोयलार्यमुपगमेऽपि ; सदयसम्बन्धस्याषच्छदकवाय- गाहिन्यामनुमितो पछतावोदकापच्दैन हेतमत्तामानापेक्षा नोपयत इतिसमाधानस्य स्वय अवच्छेदकत्वयोर्वनामेंदा दित्यनेनाग्रे वक्ष्यमाणत्वात्। एव व्यापकत्वमानस्य तदननुमतले पर्वतत्वसामानाधिकरण्येनै कनेत्यन, एकत्र माध्यमिहावित्यनेने- वाव, कावदेन या मिहिस्तदभावलाम तमामप्रयोजनक स्थ मामानाधिकरणेनेत्युपादानम्यामार्थक्याच्च । युज्यते चेतदेवमतम् । प्राचीनमतेऽपि । सयुयाविधेयतावच्छेदकखादिप-मिनिवेश. स्थावश्यकत्वात्, तागोद्देश्यताकान्यत्वस्याधिकस्य निर्देशनीयतया गौरवात्। एवं सिडिमामान्यशून्यदशायामवच्छेदकावाटेनानु- मितानुमद्यमामायां, मिहामावबलात् तत्तकार्यतावच्छेदकी. মুনঘনাহ্মন্যবাাৰৱিনিৰাৰম্বিয়ান। अम्मन्नये च मिद्विसामान्याभावकालीनायामवच्छेदकावच्छेदे- भानुमिती, विगिरवहिवे विशिष्टसंयोगवा, पर्यात विषयताविशेष- य, शुदवहिले पसंयोगे वा पर्यायो विषयताविशेष: स्वीक्रि. यते । एकज्ञानस्यैकत्र विपये विषयतादयोपगमे क्षतिविरहादिति লিম্ভিধাৰান্তালাবন্ধানাবন্ধাবছিৰীমিষ্টি । धावच्छेदकावच्छेदेनानुमिती घ्यापकसाया: संसर्गतया भानोप- गमे, तादृशानुमिती अवधोदकापच्छेदेन हैतमनाभानस्य, पृथक् कारणताकपने गौरव, एतम्मने, तत्तपर्वतोद्देश्यकानुमिती, तत्तत्यर्चतविशेषकपरामर्शस्य हेतृतयार्यवगादेव यावत्वयिये- पचतानिरूपणम् । एव यन प्यकपरामर्थात्तथाविधानुमितरुत्पादात्, तादृशानुमिती परामर्शस्य स्वतन्वहेतुत्वाकल्पनात्, व्यापकतायाश्च संसर्गविधयाभानस्य कवि- दप्यनभ्युपगमादिति वाच्यम् । यत्रैकः परामर्श कतिपयपत- विषयक', अन्यश्च तदितरयावत्पवतविषकस्तत्रापि अवच्छेदका- वच्छेदनानुमितरुत्पादापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, अवच्छेदकाव- चोदेन हेतुमत्ताजानं विनाऽवच्छेदकावच्छेदेनातमित्यनुत्पादस्य सर्वसम्मतत्वात् । तब च कस्यापि परामर्शस्य, भवन्मतसिहाया- अवच्छेदकावच्छेदेने हेतुमत्तावाहिताया असम्भव । पक्षतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकमहति तत्र तेन सम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकाक्रान्तामसिद्ध्या अनुमितिबिध्यानु- पपत्तिश्च । तन्मतेऽपि चावच्छेदकावच्छदेनानुमिती, अवच्छेद्याव- च्छेदकभावरूपाधिक विषयानवगाहने, सामानाधिकरण्यमात्रेण सिद्धिदशाया, तादृशानमित्युत्पत्ती वीजाभावः। सिद्धाविषयी- भूतधर्मिविषयकत्वस्य तदीजत्वे, तथाविधसिद्धिदशाया, सिहा- विषयीभूतकतिपयपर्वतादिविषयकानुमितेरप्युत्पादौचित्यात् । अथ मणिकता पक्षतावच्छेदकैक्येऽ शत. सिद्धसाधनस्यादोष- बोपगमेऽपि, तदितरप्राचीनरनुमितिमात्र एवागत. सिद्धसाधन- स्थापि दोपत्वमुपेयते , अतएव चैतेषा मतमालम्बामणिकतापि शब्दानित्यत्वाद्यनुमाने ध्वन्यादावशत' सिद्धसाधनवारणाय वर्णा- स्मकत्वादिविशेषण पक्षे निवेशितम् ! अतएव गन्धादिपक्ष- तावच्छेदकस्य, पृथिवीतरभेदादी साध्ये, हेतुता नाचाय॒रनु- मन्यते । व्याप्तिग्रह एव हेतरूपयक्षतावच्छेदकसाध्ययोः सामाधि- .
অনুমানাষা জাযেৱধাবন বিধা। মুগ্ধলগিৰীৰিয়হজাবিথ খ্রীমা। সব পাৰিাঘি, খথিগ্নিশিখায়, যাবৎ ধর্মবিবিযাগিলা শুনি। ঋষিরূৰ্ম্মি- খ্রিহ্মান্তলিষ্ট বিৱিংগায়া গুলা, বালিয়া ছবি- সিমিয়া, অনিন্ম মানবীয়াঘিমুালয়ৰুমিলুয়াদ শ্রীবিন্যা। নন্থি নগ্ন ঘাথমিনি, নীলদি ঘনাই- দয়ে যান ৰিছিন্নমূলদিঘীষাম। যথ নষীবন য গবন্ধাবল্পভাষ্যাধি বানিমি মন নাহয় ভীৰূৰীযন শীব। নত বিগিন্নী মুক্ষিনাযহজালালাবৰ, ঘৰমাৰমানাধি মান্নাকাছি বাধহুমাযা নামাবান্ধিলে নাগ- বাঘষিয়গন্ধিবিসমিল্লা: নিহধর্মুিথিন্ধলমিনতি ; ৰূপ ধৰ্মি বির্যানিলীবিন্যাস্ট্রোক্ষ্মনা- মিষ্টয়ায়ানমালী হীনাদিনি । বায়ালধিৰোৱাথাঙি বিগিৱন্ধী, মালক্ষিণ- নয়াবি শিবননিরামিষজমায়, মাখলুমহামনী- আধা ধীনেয়। হস্তু যলবিযামিনীয়াৰ ঘৰিয়ানমালায়া দ্বিীন্নিয়া মাৰি ষি বীনালিলছি। যখ বানানা সামগ- বিনা, অযি ন যায়যহিয়না, লন যালয়িজার- মিনিবন্ধাইলালুমিনি মীনমনছুর। লীন মর্ষনিন নামালিনযাৱন্ধান্তিনগ্ধান্ত पचतानिरूपणम् । मिती ताशपरामर्शस्य हेतुत्वाकल्पनेनापि तन्मते लाघवम् । मैवं प्रवच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ व्यापकत्वमानानुपगमे व्यापक- बमानस्य विपरीतन्जानप्रतिवन्धकत्वमयोजकलासम्भवेन तत्प्रयो- जकलस्य दुर्निवचतापत्तेः। न चैकरूपेण समानधम्मिविषयक- त्वमेव विपरीतनानविरोधिले वीजम् । तथासति पार्थिवगन्ध- खावच्छेदेन जलाहत्तित्वादिनिययस्यापि शुगन्धत्वावच्छेदेन तनियस्येव, गन्धो जलहत्तिनवेत्यादौ गन्धत्वादिसामानाधि- करणमात्रेण जलत्तित्वादिसंशये विरोधिताप्रसङ्गात् । उभयो- रेव निथययोर्गन्धवाश्रययावम्मिणि ग्राद्याभावावगाहितयाऽवि- शेषात् । विरोधिविषयकलाविशेषे धम्मितावच्छेदककोटावधिक- भानस्याविरोधिता वीजवाभावात् । नव्यमते, उभयनिश्चयविषयव्यापकतयो दाहिशेषसम्भवात् । एतेनावच्छेदकावच्छेदेनानुमिती व्यापकत्वमानापेक्षया लाघवाद्या- बम्मित्यखण्डेक विषयत्वाभ्युपगम एवोचित । तदन्यविषयतेव सिदिसामान्य प्रतिवध्यतावच्छेदिका, मिद्धिसामान्याभावकाली. नानुमितावेतादृश्य कैकधम्मिविषयता अपोष्यत इति परास्तम् । पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन तदवच्छेदेन सिद्धि- दशायां सामानाधिकरण्यमावावगाहिन्यनुमितिनं जायते, उभयो- रेव सियोः पक्षतावच्छेदकवति साध्यसम्बन्धरूपतदुभयसामा नाधिकरण्यावगाहितया तादृशानुमिते. तदतिरितानवगाहित्वात, अतस्तथाविधानुमिती उभयविधसियोरेव प्रतिवन्धकल दर्शयति तरसामानाधिकरखेनेति । तसामानाधिकरण्यमात्रेण पक्षता अनुमानगादाऱ्या पदकसामानाधिकरयमाण, अवच्छेदकाय दिनानुमिता- वपि मामानाधिकरण्यावगाहितया तयावर्तनायावच्छेद्यावी दकमावावगाहित्यवच्छेदाध मानपदम् । अवच्छेद्यावच्छेदक- भावानवगादिवश न मिडाभावजन्यतापदककोटौ निवेशनी- यम्। उतदिशा भापत्तिसम्भयास्, पाशिनिवेगादेवोपपत्ते- व्ययचित्यबधेयम्। मिदिमात्रस्येति । मात्रपदं करनार्थकम् । तथाच पक्षता- वच्छेदकसामानाधिकरण्येन तदवच्छेदेन व सिहेरित्यर्थः । प्रति- बन्धकता चोभयविधसियोः संसर्गादीनां पयामिमनिवश्य करपे. ऐय यद्युभयसाधारणं निययत्वं शक्यते निर्वता, अन्यथा पुनः पृथक् पृथगेवेतिध्येयम्। यत्तु सामानाधिकरण्ये नानुमितो तथाविधसिडेरवच्छेदका- च्छेदेन सिडिव्याहत्तरूपेण प्रतिवन्धकलेऽपि तत्रापच्छेदकाप- चोदेन सिद्धन प्रतिवन्धकताधिक्यं प्रवच्छेदकापच्छदेनानुमिती तस्याः प्रतिबन्धकले कल्पनीये, अवच्छिन्न र्मयोगादि पर्याप्त- संसर्गताकत्वस्य प्रतिवध्यतावच्छेदकैऽवयं निवेशनीयतया अक- छिन्नत्वातिरिक्ता-धम्मानवच्छिन्न-संयोगादि-निष्ठसंचीताकत्वस्येव च तदर्थतया तस्य अधर्मयोगादिसंसर्गकानुमितिसाधारयन ताप्रतिवन्धकतयेवोपपत्तेरिति तदसन, सामानाधिकरण्ये- नामिनयामवच्छेदकावच्छेदनानुमिनुया मियाद्याकारकेच्छानां प्रथा मथगुत्तेजकताया बध्यमाएतया पृथक पृथक प्रतिबन्धकता- कल्पनस्यावश्यकत्वात्।
पक्षतानिरूपणम् । इत्यञ्च लिङ्गभेदन्यायोऽनुसरणीयः । साध्यविशे- ध्यकसिद्धानन्तरं पचविशेष्यकानुमितेः प्रामाणिकत्वे तां प्रति पचविशेष्यिकैव सिडिविरोधिनी। ननु तादृशसिद्धिदशायां पक्षतावच्छेदकावच्छेदनानुमिनुया- मित्याकारक-सिषाधयिषासखऽसतिचावच्छेदकावच्छेदेन हेतु- मत्तापरामणे, सामानाधिकरण्य मात्रावगाहि-परामाताहशा- नुमितेरापत्तिः, तथाविधसिषाधयिषासत्वेन पचताया अचतत्वादि- त्यत माह इत्यञ्चेति । इत्थञ्च तुल्ययुक्त्या पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- स्वतसामानाधिकरण्यमात्रावगायनुमित्योः सिद्धेः पृथक् पृथक् प्रतिवन्धकवे च । लिङ्गभेदन्याय इति । यथा तत्तलिङ्ग कानुमिती सिद्धेः प्रतिवन्धकतायां तत्तलिङ्ग कानुमितीच्छेवोत्तेजिका, नत्वन्य. लिङ्ग कानुमितीच्छापि, तथा पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्य- मावावगाडिनीमनुमिति प्रति सिः प्रतिवश्वकताय तादृशानु- मितीच्वोत्तेजिका, नत्वन्यविधानुमितीच्ोति स्वीकरणीयमिति नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । यदि पर्वते वद्भिरित्याद्याकारकसाध्यनि- थयानन्तर पर्वतो वह्निमानित्याद्याकारकानुमितिर्जायते, साध्यविशेष्यकानुमिती साध्यविशेषकसिडेरेव प्रतिबन्धकत्वेन सामान्यत: साध्यपक्षशिध्यावगायनुमिती तादृशामिदिवेन नेके प्रतिबन्धकत्वं कल्पनोयम् । अपि तु विशिष्यैव प्रतिबन्धकताइयं, पगत्या गौरवस्थादोपवादित्याशयवानाहसाध्यविशेष्यकेति। हयोः समानविषयकल विशेष्यविशेषणभावपरीलमकिञ्चित्करमित्यभि- तदा अमुमानमादाऱ्या एवञ्च पक्षविशेष्यकसिद्धानन्तरमपि साध्यविश- प्यकानुमितिर्जायते, तुल्यन्यायात् समानाकारायाः सिः प्रतिवन्धकवं पर्यवसानात् । तादृशानुमिति प्रायेणानिर्भरसूचनायप्रामाणिकत्व इत्युक्तम् । पक्षविशेथिक वेति । तथाच प्रकारताविशेयते निवेश्यैव प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावः कल्पनीय इति भावः। तत्र ताहगानुमित्यभावस्य प्रामाणिकत्वे तु, उभयविध-ज्ञानसाधारण-पक्षसाध्यवेशिध्यावगाहि-मिययत्व- स्थानतिप्रमतस्य सुवचावे, उभयविसिद्धोरनुगतरूपेणैव प्रति- बन्धकता, प्रतिबध्यतावच्छेदकन्तु पक्षविशेषकसाध्याकारकानु- मितित्वादिकगेव मलनुगतम् । पक्षविरोधासाध्यप्रकारकानु- मिति यतां साध्यविशेष्यकपक्षप्रकारकानुमितिजीयतामित्या- कारिकयोरिण्योः पृथक पृथगुत्तेजकबानुरोधात् । एवञ्च, साध्यविशेष्यकमिहानन्तरं पक्षविशेष्यकानमित्युत्पत्तेः प्रामाणिकले च। तुन्यन्यायादिति । पर्यवसानादित्यन्तस्य हेतः । समानाकाराया: सिहेरिति, अन्यूनाकारसिडेरित्यर्थः । पर्वतः सुन्दरवद्भिमानित्यादिसिद्धिदयायामपि न्यूनविषयिण्णाः पर्वतो यद्धिमानित्याद्यनुमितेरनुत्पादात् । अधिकाविषयकसिहरविरी- धिवेऽवच्छेदकावच्छन सिद: सामानाधिकरय नामिती प्रति- बन्धकतानिखनम्यामङ्गतः । एवं जातिशतवादे गोवत्वेन गोहति. स्वानुमान सिमाधनात्र सम्भवतीति अविशिष्टहेतना विशिष्ट- भाध्यसाधन एवं सिहमाधनानवकाशो न त विशिष्टेनाधिशिष्ट- पक्षतानिरूपणम् । प्रति सिद्धिमा विरोधि साध्यप्रसिद्धिरेव वा। अत- एव प्रसिद्धसाध्यकस्थले पक्षविशेष्यिकैवानुमितिरनुसू- यते इति । साधनेऽपीति जात्या व्यक्त्यनुमानपक्षमाक्षिप्य मिथा अर्थापत्त्या वा तसिद्धिरिति मूलमवतारयामासुः। ननु साध्यविशेष्यकानु- मितिस्तावन सानुभवसिडा पर्वतो वह्निमानित्याद्याकारिकाया एवानुमितेरनुभवात् किन्वप्रसिद्धसाध्यकस्थले विशेषणजानादि- विरहण साध्यविशेषणकानुमितेरनुपपत्त्या साध्यविशेष्यकानुमिति रूपैयते एवच पक्षविशेष्यकसिद्धिदशायामपि तादृशानुमितेर- प्रामाणिकतया तदनभ्युपगमेऽपि पतिविरहात् । तां प्रति साध्य- पक्षवैशिष्ट्यावमाहि जानवे नोभयविधसिद्धिसाधारणेनापि प्रति- बन्धकत्वं सम्भवतीत्यभिप्रेत्य मतान्तरमाह तादृशानुमितिमिति । साध्यविशेष्यकामितिमित्यर्थः, सिधिमात्र, पक्षविशेथिका साष्य- विगेथिका च सिद्धिरित्यर्थः ननूच्छुडलसाध्यज्ञानदशायामपि साध्यविशेष्णिकानुमितिरप्रामाणिकी, तत्र साध्यविशेषणकानु- मितेरेसम्भवादिति, तादृशानुमितिमतिबन्धकतायां पक्षादि- विषयतायाः सिपाधयिषाविरहस्य निश्यत्वस्य च निवेशनं गौरवायेत्यभिसन्धायाह साध्यप्रसिहिरिति । साध्यतावच्छेदकप्रका- रकज्ञानमित्यर्थः । तेनेतरव्यापकीभूताभावप्रतियोगिपृथिवीत्ववती पृथिवीत्यादिपरामर्मादित्वादिना माध्यमानसत्त्वेऽपि पृथिव्या- मितरभेद इत्याचाकारकानुमितेर्नानुपपत्तिः । न च तव पृथिवी .
पनुमानगादाऱ्या + इतरभित्रा इत्येताहयानुमितः सम्भवः, विशेषणसावच्छेदकीभूते- तरमेदवादिप्रकारकमानविरहात् । अथेतरभदखादिमकारक भानस्य यदीतरभेदत्वाद्ययच्छिन मुख्य विशेष्यक मानत्वं प्रतिबध्ध- तावच्छेदक, सदा तथाविधज्ञानदशायां इतरभेदादिपक्षकप्रमेय स्वामितरनुपपतिः । तहमावचित्रविधयकलस्याधिकस्य निषेपि तरभेदः प्रमेयः पृथिवी तर भिन्नत्यादिसमूहा- लम्पनानुमितर्गौवाभावो गोवामावनित्यायनमितधानुपपत्तिः। पत्र केचित् पृथिवी इनरभिवेत्यादिसाध्यविणेपणकानुमिती तया. विधप्रत्यवादिसाधारणी विशेष्यत्वाद्यवच्छेदकताभिवा प्रकारतव विधेयता साध्यविशेषकानुमिती ध ततोऽन्या तथाच प्रकारता- भिवविधयतेष साध्यामिप्रितिवध्यतावच्छेदिकति नानुपपति- रियाः। प्रकारताविशेषस्य विधेयतालोपगमे जन्नभेदे तेजोमेदः इत्याद्याकारक तेजोमेदादिमाध्यविशेषकानुमितभेदादिविधेय- कलापातात् । नचाधेियतासम्बन्धावच्छिनाकारतान्याहतं तदिति वाच्यम् । तथा सत्याधेयतासम्बन्धेन जलभेदादिसाध्यकताहणानु- मितेरपि तहिंधेयकलानुपपत्तेः। यदि च यत्राधियत्व माध्यताव- केदकसम्बन्धस्तन विधेयत्वमतिरिक्तमित्युच्यते, तदा तत्सम्बन्धेन जलभेदहाध्यकानुमिती प्रकारताभिवविधयतामानिन्यां साध्य- मसिहाभावामचारो दुबारः। স্বরূন নাবিঙ্গান্ধব বনি সম্মানি- विधेयकानुमितिावमेष तमप्रकारकज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदक, पक्षतानरूपणम् । तत्व साध्यप्रसिद्धिस्थले च साध्यपकारिका एवानुमितिर्जायते न त सदमकारिकेति न तत्र व्यभिचारः। अतएव, साध्यविशेष्यकानु- मिती साध्यप्रसिडेः प्रतिबन्धकत्वादेव। प्रसिहसाध्यकस्थले, प्रभाव- रूपसाध्यप्रसिद्धिस्थले, न तु भावसाध्यकस्थले प्रत्यर्थः । परामर्शस्य नियमतः साध्यघटितव्याप्तिविषयकतया साध्यविशे- थकानुमितेरमसिया साध्यप्रसिद्धिप्रतिबन्धकतायाः कल्पयित- मशक्यत्वात् उपष्टम्भकत्वासनतः, स्वनिरूपित्तप्रकारतानवच्छेदक- त्वविशिष्टविधेयतावच्छेदकतापर्यास्याश्रयत्वसम्बन्धेनानुमिति प्रति, विषयतावच्छेदकतारूपविषयनिष्ठप्रत्यासत्या ज्ञानस्य सर्वसाधा- रणेन प्रतिबन्धकताया आपातत उक्तिसम्भवेऽपि ; साध्याघटि- तव्यतिरेकव्यातिविषयकपरामर्शघटितसामग्रमा एव साध्यविशे- प्य कानुमित्युत्पादप्रयोजकतायाः तृप्तत्वाडावसाध्यकस्थले साध्य- विशेष्य कानुमितेरप्रसत्त्या, अनुमितेः साध्यविशेष्यकत्वे ताश- प्रतिबन्धकताया अप्रयोजकावात, उपष्टम्भासङ्गतितादवख्यात् । यत्तु यत्र महानसीयवङ्गिमावविषयकः परामर्शः तत्र पक्ष- धमताबलात्, पते पर्वतीयङ्गिर्भासमानः विशेषणञानविर- हेण विशेष्यतयव भासत इति भावसाध्यकस्थलेऽपि साध्यविशेष्य- कानुमितिसम्भव इति तत्तुच्छं; प्रत्यासत्तित्व मते महानसीयवझिविषयकपरामर्गे पर्वतीयवहाभानप्रयोजकस्य दुर्लभत्वात्। न च स्मरणात्मकपरामर्श कदाचिदुवोधकविरहा- त्तदभानसम्भव इति वायं, उहोधकस्य फलवलकल्पात्वादिभिष्ट- विशेषणबुडो विशेषणचानहेतुनाया नियुविकत्वात्, विशेषणताव- सामान्धलक्षणाया:
পাশাধয়া জুসন্ধাব্দস হয় স্থাপনা, মনীষাবিদায়- মগাথি যদি নম্নিবিশ্বকাগিনিম্মম্বা । শৱাষ, মাধমিনিনাহারি বাসি- ঘন্ধাৱমিষিসন্ধাহযা নসলমাৰায়। গ্রো এঘষিমন্ধৰিবিয়াৰ নামধৰ গিৰিথাৰু দিলাথাম। দ্বিানুমনিষাভিৱিােয় ৰা- বিশ্বজামিন: ধৰ্মৰন, নন যম গুয়ায়নিষিদ্মৰ অধিযথহ্মান্তমির্মেীরি ল দসিন্ধৰ ধুলসি ঘৰিদ্বিধীন অনা। সন্ধৰ ৰ যায়- বিমঘামিমুলাল মামা মিথলসীঘি। নাথ যা মিনি স্বামদিগ্রিবৃমি? নগ্ন অসিইখিময়, দাৰিমথিঙ্কা নমিত্মিা মিনিন। নাবিঘা যথা ৱিৰিধাৰঞ্জিনি- মবিন্ধী মানিমিয়া, শান্তিবিমাহামরি রাজিখিজায়া যমিন: বীজা বিন। নিৰিম- বিশ্বৰূর্ধষ ষাঘষিধিনিষঙ্গনায়লাঘ- যাহ্মান্ধ, নিবন্ধিঘমা বিদাৰিঘশ্বান্ত প্লিনিৰ্ধাৰ মায়াবিনি সনি অবিশ্বিদিজলাৰথি লিঙ্গলমহ্মান্ধাতুবিশা চুয়ানলব্ধী বিঃ গনিম্ন জানান ষাে। যই ও শঙ্কিান্ধলয়ি ভাগৰিবিসি ভায় নবাবিৰিষাৰহ্মাণেবিধি पक्षतानिरूपणम् । . विशेष्ये विशेषणं तब च विशेषणान्तरमिति न्यायेनैव पृथिवीतर- भिनेत्यानुमितिसम्भवात् । न च लाघवानवकाशः तादृशानु- मिति प्रत्येव साध्यप्रसिद्धिप्रतिबन्धकताया अवश्यकल्पनीयत्वादिति वायम् । तथाविधानुमिती यादृशी विषयता तस्याः साध्य- प्रसिद्धिकालीन-विशिष्ट वैशिघ्यावगायनुमिति साधारणपोपगमात्, साध्यविशेष्यकानुमित्यनुपगमेन साध्यप्रसिद्धिप्रतिबन्धकताया एव कल्पनात्। न च सिडिकाले तथाविधानुमितैवारणाय तत्र सिडेः प्रतिबन्धकताकल्पनाधिकामावश्यकमिति वाच्यम् । विशिष्ट- वैशिट्यावगाह्यनुमितिस्थलीयसिद्धिप्रतिबन्धकतयैवोपपत्तेः । इतर- भेदत्वादिना इतरभेदादिविधेयकानुमितिलस्य तत्स्थलीयप्रति- बध्यतावच्छेदकस्योभयसाधारणवादिति । यत्तु विशिष्टवैशिघ्यावगाह्य नुमिती विशिष्टवैशिध्यावगाहिनी मिहिरैव विरोधिनी न तु केवलं विशेष्ये विशेषणम्, तत्र च विशेषणान्तरमिति रीवा जायमानापि मा तथा। तस्याः संसर्गाशे विशिष्टनिरूपितवानवगाहितया न्यूनविषयकत्वात् । एवञ्च केवलं विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेनानुमितरुपगमे, तादृयसिद्धिदशायां तस्या वारणाय तव तादृशसिडेबिरोधित्वकल्पनाधिक्यमावश्यक- मैवेति किमपराई साध्यविशेष्यकानुमितिस्वीकारण। विशिष्ट- वैशिध्यानवगाहिसाध्यविशेषणकानुमितरनभ्युपगमेन प्रतिबध्य- प्रतिबन्धकमावसाम्यादिति तदपि तुच्छम् । विशिष्ट वैशिध्यभान- मात्रविरोधिवाधादिकाले केवलं विशेष्ये विशेषणमित्यादिन्याये- नानुमितेः सर्वसम्मततया, तब ताहसिहेः प्रतिबन्धकताया भाव . अनुमानगादावर्या ध्यकत्वेन माध्यविशेयकानुमितिम्बीक रधिक प्रतिबन्धकता कस्य- नस्य दुबारलादिति।यदि घविशिष्ट प्रतियोगिक विलक्षणवैशिया- नवगाहिन्यपि विशिष्टविशेषणजानमपेक्षितं, तदा तल्पयुक्त्या विहि- विशेयकमानेऽपि विशिष्ट विशेष्यज्ञानहेततया साध्यतावच्छेदक- विशिष्ट विशेषकानुमितिरपसिहमाध्यकस्थले न सम्भवति। न च विशेषज्ञानस्य विशिष्ट वुहाव हेतुतया समिशेपस्यापि न तविशेषत: तेति वाथम् । सामान्यमत्यासत्तिजन्यमाने विशेष्यतानस्य व्यभि- धारण मामायहेतुत्वामम्भवेऽपि तुम्धरूपोभयविशेषणावगाहिना- नस्याप्य कविशिष्टापरविगेषणकलवारणाय विशेषताया पाव- श्यकत्वात्, अन्यथा विशेषणज्ञानस्थापि विशेषतताया उचोदात् । গনহয় বিকিনিবন্ধৰিী গৰালাঘরানা, पेक्षा। न च साध्यविशेषकानुमिती तुल्यरूपयोरेव पक्षविधयताप- केदकयोः माया प्रकारता नत्वेकविशिष्टांशपरस्यति न वि- থিংকাৱাৰ্বনি যা নিমিহনাজামিন- अविरुदत्वात. प्रत्यक्षस्य च निम्तिावच्छेदकस्याभ्युपगमात् प्राथ. मिकाभाषप्रत्य प्रतियोग्यधिकरणयोरभावविधपणतया भानोप- पत्तिः । तथाच साध्यविरोधकानुमितिनियुजिकैवेति वदन्ति । प्रय जलव्यापकोभूनामावप्रतियोगिप्रथिवीत्ववती पृथिवी. त्यादिपरामर्यादवरूपविशेषगजानं विना स्वरूपतस्तत्प्रकारिका पृथिव्यां जलभेद इत्याद्याकारिका धमितिरेव कथमुत्पद्यत इति वेव। कचित्तव जलीयत्वादिमात्रपुरस्कारेणेवाभावानु- मित्युपगमादितिकतं पल्व वितेन ।
पक्षतानिरूपणम् । यव च व्याप्तिस्मरणादिना पूर्वानुमित्मानाशे परामर्शकाले च सिदिसत्त्वेऽनुमित्मान्तरोत्यत्त्यैव अनु- मितिस्तथैव कारणीभूतस्य विशिष्टभावस्य सम्पत्ति- रित्युपाध्यायाः। ननु सिषाधयिषाविरहविशिष्टसियभाषस्य पक्षतात्वेऽपि सन्देहवत्परामर्शपूर्णमित्यादिग्रन्थेन सिपाधयिषापचतापक्षोतस्य व्यभिचारस्य सिदिकालीनानुमितिस्थले तादवस्थ्यम् । सियाधयि- थाना पिभिष्ट प्रतिघन्धकस्यानुमित्यव्यषहिसमाक्कालेऽक्षतत्वा- दित्यादेपे यजपतिसमाधानमाहान चेति । व्याप्तिस्मरणादीत्या- दिनाऽनुमि माहितीयक्षणे यत्र पक्षधम्मतानानं ततस्थलीयतादृश- ज्ञानपरिग्रहः । पूर्वेति । व्याप्तिस्मरणादिपूर्वकालीनेत्यर्थः । परामर्शदशायामसत्यां सिद्धौ विशेष्याभावादेव विशिष्टाभावनिर्धा- हेण नानुमित्वनुपपत्तिरतः, परामर्शकाले च सिद्धिसत्त्वे इति । अनुमित्मान्तरेति। परामर्श द्वितीयक्षो तदव्यवहितप्राक्क्षणवे. त्यादिः, तदुत्पत्तिप्रकारयाधस्ताद्दर्शितः । एवञ्च सिधाधयिपर- पक्षतापक्षा, सिषाधयिषाविरहेपोत्यादिदोषादेव हेय इति भावः । ननु सर्वत्र पुनरनमित्मोत्पत्तौ मानाभाव इत्यत पाह तथै- वेति । अनुमित्मान्तरोत्यत्त्यैवेत्यर्थः । कारणीभूतस्येति । साहविशिष्टाभावात्मककारणं विनानुपपत्तिरव सिडिस्थलीय- विगिष्टाभावनिर्वाह कानुमिसान्तरोत्पत्तो मानमिति भावः । । . तथाच अनुमानगादायी अन्ये तु विविक्षणान्तरितायामपि अनुमित्माया- मनुमितिदर्शनात, अनुमित्सा योग्यता वाचा । सा व न खोत्पत्त्यनन्तरं स्वविषयसिहानुत्पादः । अनुमित्सान- एतमते एव दीधितिकतोऽपि निर्भर; मियादिमतस्य गौरव- कवलितखादिति ध्येयम् । मियमतमाह मन्येविति। हिविक्षशान्तरितायामपोति । विसाव्यवहितायां चपत्रयव्यवहितायाश्चेत्यर्थः । अनुमिन्सायां अनुमित्सोत्पत्ती । तेन एकक्षणान्तरितायामप्यनुमिरमायां यहानु- मितिस्तत्राप्यनुपपत्तिमत्त्वेन तदनभिधाने न्यूनता । एवं प्रथम- की सिपाधयिपोत्पत्तिक्षणमारम्य-क्षपचतुष्टयामककालस्यैव विवचपीयतया विक्षणान्तरानुसित्तास्थ वेऽतमित्यनिहियेति কুশৱালায়। হস্থানিষিমন্যান্থিয়াদিলীন रातर्थक्षणे पचमक्षणे वा अनुमितिदर्शनादित्यर्थः । वाया सिषा- यिपापदेन विवक्षणीया। सा च, योग्यता छ । खोत्पत्यनन्तर- गिति, स्वप्रागभावोजरमित्यर्थः । खस्योत्पत्तिर्यमादिति व्युत्पत्या लोत्पतिपदस्य प्रागभावपरवात, अन्यथा सिपाधयिषोत्यतिकाले योग्यतातुपपत्त्या तहितीयक्ष अनुमितेरनिवाहात्। सिहानु- सिधिपागभावः, तथाच समागभाव विशिष्ट स्वविषय- मिदिमागभाव एवानुमिमायोग्यतेति पर्यवसितम् । अनुमिमा- पूर्व सहिषयीभूतसिडानन्तरचामितिवारणायटलहयोपादानम् । न चानागनाना यावदमितीनामेवानमित्याविषयवसम्भवात् मादा पचतानिरूपणम् । न्तरमन्तरानुमित्य नुत्पादे दिवसादिविलम्बेनेन्द्रियादिना निर्णीतेऽपि साध्ये, लिङ्गपरामर्शादनुमितिप्रसङ्गात् । किन्तु अनुमित्मानन्तर लिङ्गदर्शनादिक्रमेण यावता खविषयीभूतकानुमितावुत्पन्नायामपि भावियतयन्तरप्रागभाव मादाय योग्यताप्रसङ्ग इति वाच्यम् । स्वविषयसिडित्वावच्छिन्न- भागभावस्य विवक्षितत्वात् । अतएव स्वविषयेत्युक्त, यत्किञ्चिति शपध्वसवति काले सामान्यधम्मावच्छिन्नमागभावासम्भवन सिद्धि वावच्छिन्नप्रागभावस्य कदाप्यसत्त्वात् । सामान्यधर्मस्य प्राग भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वानङ्गीकार पुन खविषयसिझसमान- कालीनलमेव प्रागभावे विशेषण देयम। वहानुमितिघंटानुमितिथ जायतामित्यादीच्छानन्तरं घटानुमित्यादिरूपविषयसिद्धावपि वयाद्यनुमित्युत्पत्त्या सिद्धीति, प्रकृतसाध्यपक्षवैशिघ्यावगाहिनिय यार्थकम् । अनुमित्सोत्तर दिवसादिविलम्बनाप्यनुमितिप्रसङ्गादि त्यन्वय । अन्तरानुमित्युत्पादे स्वविषयसिडिवावच्छित्रप्रागभावा सत्त्वेन योग्यताक्षते नापत्तिसम्भव इत्यतोऽन्तरानुमित्यनुत्पाद इति । हिविक्षणादिपिलखेनानुमिते रिष्टत्वात्, दिवसादिविलम्ब नेति । सिहासत्त्वे अनुमितरिष्टत्वादिन्द्रियादिना निर्णीत इति । लिङ्गेन निीते साध्येऽन्तरानुमित्यनुत्पाद एव न सम्भवतीत्यत इन्द्रियादिनति । प्रादिनाशब्दादिपरिग्रह । अनुमिति । अनु मित्साधिकरणक्षणाव्यवहितोत्तरक्षो क्रमेण पक्षविषयकलिङ्गजान याशिमरणयोरुत्पत्ती सत्यामुमगतोयावता कालेन परामर्शी ।
अनुमानगादा নিলুশহীমদিৱা, মিত্তাদি নানান সময় মন্ত্রী। তিমিঘলিয়াছিন करणीय इति वदन्ति। । অনিন্ধীদমে মিকালীমল্লা বিষকিবিলামি চিন্তা সলমনুমিয়া মাষজাল খাদলামিস্তানায়- সীমি। গান্নিামধাবী। অহো মিয়ী ম- গিন্ধী বিষষ্য বনাথমিনু, ভিী যন্ত্যষিবি। সামিয়াহি। যাৰহ্মাণসী, যখন, সাধারণ কালে। মাধবুধাঙ্গিথায়ীজুলহ্মা। অনিয়া, অনুমান্ধবিরাযিয়াল। ভবিমঃ, বিলিএ দিয়া মায়া বলল যায়গা দিবিৗমা অতি অনিয়মিমিল্লাম যা ববি। লিগিৰধি য়। বৰ নাম অর্থ বিঘিমঘ খুনি গ্রি স্লিথময় বয়ঃ। বিষয়ৰ এম্বুখ স্বশি কলি। গিনি, যিনি মাষ্য মামাললাগায় দিঘায়ী faখয়ায়ী বলীয়ঃ দ্বিীহ। লন্ত বিজ্ঞাপ জিয়পমখ অনিশিন সব কিয়ল এখন তা আর হয় বিমিথবিমাফা ফার নিন্মরূৰষবি। হলুদগন্ধলবি যি নিয়মময়া দন্ধৱমমি নগ্ন বা বিছৰি অধিন: ব্যাখান: নিয়মৗ লি। সাধ যথা প্রিয় पक्षतानिरूपणम् । अत्र च यत्र साध्यनिर्णयेच्छानन्तरं पूर्वोत्तन्यायेन तावत्कालनिर्णयो भवति, तेषामेव तत्र विशिष्थ प्रतिबन्धकत्वाव- गमो भविष्यति, अन्येषां तु सामान्यत एवेति भावः । केचित्तु ननु कालविशेषाणां सिद्धिसिषाधयिषाधिकरणकाल- त्वेन चेप्रतिबन्धकोत्तेजकमावः। तदा अधिकाधिककालस्यापि तथावप्रसङ्गः, अनतिप्रसक्तानुगतग्मान्तरञ्च दुर्चचमेवेत्यत आह विशिष्यति । अनतिप्रसतानुगत विशेषण विशेष निवेश्येत्यर्थः । क्षणनियमः। कतिपयक्षणानामेव तथात्वं, नत्वधिकाधिकक्ष- पानामितिनियमनिवाहः । अवहितः, निरुक्तिकुशलैः। सिद्धा- द्युत्पत्तिक्षणमारभ्य क्षणचतुष्टयादेः स्वप्रागभावानधिकरणवस्वना- शाधिकरगासमयनाशाधिकरणसमयनाशानधिकरणत्वोमयसम्बन्धेन सियादिमत्वमेवानुगमकमनतिमसलञ्चेति भावः । इति व्याच- क्षते । वदन्तीत्यम्बरससूचनाय । स च उक्तपरस्परायाः सम्बन्ध- त्वे मानामावात् तत्तदाक्तित्वेन उत्तेजकलाभ्युपगमे च उत्त- दोपापातादिति । इच्छायाविषयसिद्धौ सत्यां चरितार्थतया नोत्तरकालमनु- मितिजन्यत इति तद्दारणाय स्वविषयसिहानुपहितत्वेनेच्छा विशे पणीया। तत्र, तहिषयसिद्धिदशायाम् । परामर्शामु मित्तासमवधानसम्भव एव तविशेषणमर्थवज्ञप्ति, सञ्च पापाततो न घटते इच्छापरामर्शयोर्युगपदुत्पादासम्भवेनानु- मितिकाले एकतरविनाशावश्यकालादित्यतस्तदघटयति 1 पक्षतानिरूपणम् । योग्यताविवक्षणे तु सुतरामेवेति। तदिच्छाविषय- सिद्धानुपहितत्वं तद्विशेषणम् । यानुमिति-निष्ठेष्टसाधनता-विषयकत्वानुमरणम् । साध्यानमिते- स्तदनन्तरं पुनस्तदनुमित्यापत्तेश्य सम्पादनाय, माध्यानु मिसायाः साध्यव्याप्यस्यापि निशिततया तदनुमितेः सम्पादनाय च, साध्य व्याप्यानुमिसायास्ततस्तयोरित्यादिनानुसरणम् । अनुमित्मा- द्वितीयक्षणे साध्यस्याननुमितो तदनन्तर तदनुमितिरिष्टेवेति । साध्यव्याप्यस्याननुमितौ च परामर्शाभावान्नापत्तिसम्भव इत्यत- स्तदनन्तरमुभयानुमित्यनुसरणम् । अनुमित्सोत्पत्ति-क्षणावधिक-क्षणचतुष्ठयादिरूप-योग्यताया उत्तेजकत्लमते, यत्र पर्वते वह्निमनुमिनुयामितीच्छा ततो वह्नि- व्याप्यवान् पर्वत इति परामर्शस्तदनन्तरच पर्वतो वह्निमानि- त्यनुमितिस्तत्रापि तादृशानुमित्यापत्तिः सम्भवतीत्याह योग्य- सेति । तदिच्छाविषयसिद्धानुयहितत्वं तदिच्छाया विशेषण देय- मिति शेषः। प्रत्यक्षाद्यात्मकसिद्धि-समवहितानुमितित्व-प्रत्य- चान्यज्ञानत्वादिप्रकारकेच्छावलादेवानुमित्युत्पत्त्या तदिच्छाविष- येति सिद्धिविशेषणं, विशेष्यतयाऽभिमता या इच्छा तहिषयेत्यर्थः । अथ ताशेच्छाया उत्तेजकोभूतसकलेच्छासाधारणेनानुमिति- गोचरेच्छात्वेन निवेश, प्रत्यक्षाद्यात्मकसिडेरपि निर्णयत्वादिप्रका- रकानुमित्साविषयतया विषयान्तस्याव्यावर्तकतापत्तिः । हाशिवेन निवेशे च उत्तेजकीभूतेधाव्यक्तिसमसंख्याभावाना तत्त- अनुमानगादाधयां पनसाध्यभेदेन च पक्षताया भेदात्, पृथक् पृधर्गव काव्यकारगाभावः । तथाच यत्र सिद्धानन्तरं कदाप्यनु- मिही विशेषतया गौरवम् । तादियाविषयसिहानुपहिलतत्त- হিটলান্টাম ঘষা নাম্বারিন্দালন तथावकम्पनाममश्चेति चेव। प्रागुतयुनिया इच्छाविषयताव. दकताया: प्रसतसाध्यविशिष्टमकतपनविषयकानुमितिवादि- पयासिनिवेशनस्यावश्यकतया इच्छाविषयत कतापर्यस्यधि- करणरूपभेदेनेच्छाया: पृथक् पृथगुत्तेनकताया आवश्यकत्वात् । বাষণিনির নম্বন্ধাক্কায় নির্বমানীয়- मित्यवेव तात्पर्यात्। अतएव चानुमितियं जायनामित्ये ताहीवादनात् कमिकानुमितिदयमुत्पदाने, एकानुमित्युपधान- दशायामपि वित्वावचिद्रानुपहिसलयाचतलात् । स्वविषयकत्व-वसामानाधिकरण्योमयसम्बन्धन मतपक्षधर्मिक- प्रतिमाध्यनिययविशिष्टान्यखमेवानुपहितखान्तार्थ: । व्यायत्तितया धनुमितिदमायामिच्छायाः सिदिविषिष्टलेऽपि, तत्पूचं विशिष्टान्यत्वमध्यव्याहतं प्रकृतपक्षकप्रक्षतसाध्यकानुमिति- विषयकसमूहालम्बनेच्छायां यवान्यपक्षकानुमितेरन्यसाध्य कानु- मिर्तबा विषयता, तत्र तालादन्यानुमित्यानन्तरं प्रातानुमिति- निर्वाहाय, अक्षतपक्षमतमाध्यागाहित्वं नियविशेषणम् । एत- विशेषणमनन्तर्भाव्य द्विवादिप्रकारकेच्छायाः पृथयुत्तेजकत्साही কারনামাৱলারলিনমধুমিদি;। বিৰঃ- अथवा 14 ।
पक्षतानिरूपणम् । मितिर्न जाता, तब सियभावमात्र कारणं, न तु तत्र इच्छानिवेशोऽपि, गौरवात् प्रयोजनाभावाच्च । तेन यत्पक्षयत्साध्यकानुमितो कस्यापि इच्छा न जाता, . कारकेच्छावलाच नानुमितिहयानन्तरमनुमित्यन्तरं तावत्पर्यन्त- मिच्छाया एवानवस्थानात् । योग्यताया उत्तेजकतामते च, हित्वा- दिप्रकारकेच्छायोग्यताया हिवाद्यवच्छिन्नानुपहितत्वेन एव पृथ- गुत्तेजकता वाच्या इति कृतं विस्तरेण । नन्विच्छाया दुचारितनिरुतायोग्यताया वा अभावन विशिष्टाया: सिडेरभावस्य पक्षताव, यत्साध्यकयत्पक्षकस्थले कदाचिदपि कस्यचिदिच्छा न जाता, तत्र पक्षलाप्रसिद्धिरित्या- शादायां विखविषयिनी भगवदिच्छामादाय, केषाञ्चित् समाधान- माचे, तादृशस्थले इच्छाविरहाविशेषित: सिद्धाभाव एव पक्ष- तति समाधत्ते पक्षसाध्येति । पक्षतावच्छेदकसाध्यतावच्छेटकादि- भेटेनेत्यर्थः । पक्षताभेदादिति । सिक्षिपदार्थस्य प्रकृतपक्षतावच्छेद- कादिघटितवादिति भावः। यति, यादृशपक्षक यादृशसाध्यका- स्थले इत्यर्थः । सिद्धानन्तरं कदाप्यनुमितिन जातेति, सिडिकाले परामर्शादिसत्त्वेऽनुमिसाया असमबधानादिति भावः । सिद्धा- भावमावमिति । इच्छाभावाविशषिताया एव सिद्धरभाव इत्यर्थः । मिहिकालीनानुमित्यनुरोधेनैव विशिष्टसिझभावस्य पक्षतालोप- गमादितिभाषः । तेनेति, यवानुमिसोत्पत्तिरप्रसिहा प्रसिहापि वा नानुमित्युत्पादोपयोगिनी, तत्र विशिष्टामावस्य पचतात्व-
अनुमानगादाऱ्या
.
तव उक्तिसाधारण्यमाघसम्पादनाय, ईश्वरेशानि
नायासो नोपदियः।
यत्तु सिषाधयिपाविरहविशिष्टवक्षणाव्यवहि
1
स्वीकारप्रयोजनविरहित्यः। धक्ति साधारखेति। सः
पक्षतायाः सिपाधयिमाविरहविशिष्टसिद्धाभावपदार्थत्वसम्माद
येत्यर्थः । नोपदिय इति । शब्दकास्यानुप
यतया कारणत
धोदकगीरवसहिताया अन्याय्यत्वादिति भावः ।
মনুষ্কালীমল্লালিনাবৃমিথ্যালামন্ধবের
योग्य तायामोत्तेजकत्वमनालानुमितिमुपपादयत: मायभीम
मतमाह यत्तिति। मिपाधयिपानाचे सति याहसिहागन्त
मनुमितिम्तस्याः भिमाधयिषाविरहविशिष्ट-पक्षणाव्यवहित
गर-क्षणोपनिकानुमितिकतया मिवान्तनिवेशात्तदप्रतिबन
कालोपपत्तिः। सिपाधयिपाविरहविशिष्टरवं स्वास्थ स्वात
करणदेशावच्छेदेन बोध्यम् । तन सिपाधयिपावनोऽपि काला
सिपाधयिपानाधिकरपदेशावशेदेन मिपाधयिताविरहविशिष्ट
तया, यत्र क्रमेण सिपाधयिपामिपिरामानुमितपतत्र मिम
धयिवा-विरहविगित्वविीपणेनोपपाद्यस्यानुमित्युत्मशिक्षणायव
धानस्यैवानुषपत्तितादवस्थ्य निरम्त । स्वपदेनापि प्रतियोगिर्न
मिहिरवीपादेया। प्रतियोगिवधिकरय स्यामावधियणमा
माहत्य सियायिपाधिकरणक्षणवारण पुनरनुपादेयम्। प्रति
पक्षतानिरूपणम् । त्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिन्ना या सिद्धिः, सिषा- धयिषाविरहविशिष्टायास्तस्या अभाव: पक्षता । योगिपदेन सिपाधयिषाविरहप्रतियोगिन एव विवक्षणीयतया सिपाधयिषायाः सिपाधयिषाबेन निवेशनमुपेक्ष्य सिषाधयिषा विरहप्रतियोगित्वेन निवेशस्य शिरोवेष्टनेन नामिकास्पर्शतुल्य- त्वात् । सिपाधयिषानधिकरणत्वनिवेशनेच, सिपाधयिषाविरहांश- बेयाहक्ष्यमाणक्षणत्वनिवेशनव्याहत्यसतेः । सर्वेषामेव क्षणानां सिपाधयिपा विरहविशिष्ट-पूर्वपूर्वक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसाधि. करणतया तादृशध्वसामधिकरणवरूपाव्यवहितत्वाथयक्षणाप्र- सिद्धिरतः, सिपाधयिषाविरहविशिष्टक्षण स्वाधिकरणत्वनिवेशः । स्वपदं, भेदप्रतियोगितत्तसिद्धिव्यक्तिपरम् । सिदिसामान्यपरले पूर्वसिद्धयधिकरणकालध्वंसानधिकरणकालतया पूर्ववदप्रसिधा- पत्तेः । इच्छाविरहविशिष्ट वक्षणाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशे, जाने- रुयोर्युगपदुत्पादमते यवाऽनुसित्मारतीयक्षणे घटेच्छासिया- मकपरामणी, तदुत्तरधानुमितिस्तन् तादृशसिडेरिच्छाविरह- विशिष्ट र-वाधिकरण-क्षणाप्रसिधा; इच्शविरह विशिष्ट स्वाधि- करणक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिन्नैव सामितिः । अनुमिस्माविरह विशिष्टतदभावस्य परामर्शक्षणेऽसत्वात्तदुत्तरमनु- मित्यनुपपत्तिरतः, सिषाधयिषापर्यन्तानुसरणम् । अथवा ज्ञाने- च्छाचार्योगपद्यानभ्युपगमे, इच्छासामान्यनिवेशे यत्र घटेच्छा- नन्तरक्षणे सिद्धात्मकपरामर्गस्तदनन्तरक्षणे सिद्धावमामाण्य- अनुमानगादीधयों '? মুঘললানি: বিম্বয়াল্লালাবান্ধনিয়া গুয়া- মিনিসনিষাদার নায়ানিন্মনিযয় ধি- যয়িতাধিৰিমিষিৱিৰিনীয়াঘবনিৗনেয় বিষ; ৪- বইলীরাননানাবিহীনিয়মাৱস্থাৰৰঘিনিষা- যায় সিয়ামযিয়ায়। সামনি ঋমিলায় দ্বিগ- মিলিমিমিগুৰিামাযদিনব্রাষায়নি। স্থান- চুযায়ীঘাষন, যামিন্নাৱিনীয়ঘ বিজ্ঞান- সমৱনৰ ঘা, নর মামনিধি রূয়ারি দুষ্টাবিনিগিছােমায়া ; অনৗবায়নেয়া দিনাযিজা-বিৰদৰিছি-নবীনাদিঘদ্বি-মুঘর্থ বুনি মনুমিনিনিলায় ছাত্রাঘব ধুবি সুল মাঘীয়। মন্ত্রী-সঙ্গিনী মিনা নস্টালমিনিভায়ী শ নানীমন্তিনুশ্রীলয় দুঘলো। স দ্বামী- পূজালালাখাৰুৱা ভাষাহিৰাগানীমবৃদিলা- ম: । অাৰুৱালৰ বিষযথায়গায় বা দুৱাৰা । অন্ অনামিলাননৰ ঘৰয়ানাল্য শিয়ালজয়- জ্বলালম্বিনিয়াদিঘীনা-বি-ৰিছি- দ্বিান্বিষণাঞ্ছিনীৰ মি নাগদিৱহামমমি- রায় দিবালাবেলিনি। যেম। ঘেড়া মিছেমিমি-শ্যামম্বিনীগৱেমী, ধানমনিষীলি- বরণ যাধিৰিছিল নিয়ে সয়াসসাম, বুদ } पक्षतानिरूपणम् । ८१ रवप्रतियोगिनि स्वक्षणे तद्विशिष्टत्वस्यानिवेशनीयतया, उत्तानु- मित्युत्पत्तिक्षणस्य, इच्छाविरहविशिष्टतसिहाधिकरणक्षणाव्यव- हिततया, ताशसिहुत्पादक्षणोत्तरतया च, तादृशसिद्देरिच्छाविरह- विशिष्टवक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पन्नानुमितिकतया, अनुमित्य- निर्वाहविरहात्। प्रथमविशिष्टान्तव्यावृत्तिस्थले, सिपाधयिषा- पूर्वस्थायिनः कस्यचित् स्थूलकालस्य परामर्थोत्पत्तिकाले विनाशे, पूर्वकालावच्छेदेन सिपावयिषाविरहविशिष्टसिाधिकरणतादृश- कालध्वंसाधिकरण-परामर्शोत्यत्तिक्षणव साधिकरणस्थानुमित्युत्- पत्तिक्षणस्य, सिपाधयिषाविरहविशिष्ट सिद्धाधिकरणकालाव्यवहि- तोत्तरत्वानुपपत्तिरतः, कालपदमुपेक्ष्य क्षणपदोपादानम् । न च सिपाधयिषाविरहविशिष्ट-स्वनिरूपिताधिकरणवनिवेशेऽपि उक्त- स्थूलकालस्य विभिन्नक्षणावच्छेदेन सिपाधयिषाविरहसिधुरम- याधिकरणलेऽपि, सर्चदेव विशेथाभावविशेषणाभावान्यतरप्रयुक्त- विशिष्टाभाववत्तया विशिष्टाधिकरणत्वासम्भवात् क्षणत्वनिवेश- मन्तरणव व्यावृत्तिः सम्भवतीति वाच्यम् । सिषाधयिषापूर्व- क्षणादेः, सिदिक्षणादेच प्रत्येक विशिष्टामावावच्छेदकत्वेऽपि, तदुभयानुगमकान्यतरत्वावच्छिदस्य एकक्षणावच्छिववाविशेषित- सामानाधिकरण सम्बन्धेन सिपाधयिषाविरहविशिष्टायाः, सिद्धे. रधिकरणतावच्छेदकत्वे बाधकाभावात् । एकरूपावच्छित्रस्यैव विरुष्यावच्छेदवावविरहात् । न च सिद्धानधिकरणक्षणस्य स्थूल- काले सिदिहती नावच्छेदकतासम्भवः देशे वृत्ती कालस्येव काले सत्तावान्तरकालस्यायधिकरणीभूतस्यैवावच्छेदकत्वात् ।
२ अनुमानगादाधयां चागल्या तथाच विगैप्पीभूतसिद्धानवच्छेदकस्य विशिष्ट सिद्धानवच्छेदकता নলাঘাঘবন্ধিাইন খুলাল লিগিঘিজৰঘরে न समावतीति वाच्यम् । एव मति विभिन्नावच्छेदेन उभयवति- काले उभयत्वविशिष्टवत्ताया अपि दुर्घटलापत्तेः । प्रत्येकाधिकर- ঘধপষ্ট প্রমৰৰিছিনিলেন প্রধমত্তাৰপ্লিা- कास्वामभवात्, प्रत्येकाधिकरणक्षणयोरनुगतरूपणाप्यवच्छेदक खानुपपत्तेः। न हि एकरूपावच्छिन्नस्य तस्थाधिकरण रूपा. न्तरावच्छिन्द्रय तस्यानधिकरणमन्यवच्छेदकं भवितुमईति, শুষ্কাশনাযাবধিরূৰদ্বিধাবাইল मामादी दण्डविशिष्टपुरुषत्वाद्यवछिन्नस्याहत्तित्वात् । यदि সময়খিসিনশিয়ার শ্রদ্ধান্বিীন उभयत्वविशिष्टावच्छेदकत्वमुपियते । तदा उनास्थले मियायिधार विरक्षणसिदिक्षणोभयान्यतरावच्छेदेन सिपाधायपाविरहसिडा- भयाधिकरणवायतः स्यून कानस्य, तदवच्छेदेन मिपाधयिषा- विरहविशिष्टमिहाधिकरण वमनपयादमेव, उभयाधिकरणवस्व বােম্বন एकविशिष्टापराधिकरणतारूपत्वोपगमात् । विभित्रकालावच्छेदन उभयाधिकरण विशेष्यमावमत्व एव न জামানাজমুল জামিছামামা। শখি ম অন্ধপ্রণাছিমাননাজিমেন লিমিমাে, अत एकक्षणावच्छिकामहत्तिवं मिपाधयिपाभावम्य मिती वैशिष्यमित्यग्रिमदीधितिकारोतिरपि सनच्छते । विनिवेशनेव सिपाधायपाकाले सिदिसावे सिपाधयिषा एकसयाय- पक्षतानिरूपणम् । भावविशिष्टसिद्धाभावनिर्वाहात् । नवं विशिष्टाभावस्थानति- रिक्ततामते, केवलसामानाधिकरणसम्बन्धेन एकविशिष्टापरा- भावस्य विशेषणाभावसत्त्वेभ्यसत्त्वादसो विशेष्यामावरूप एव पायः। तथाच तादृशसम्बन्धन रूपादिविशिष्टट्रव्यत्वाद्यभावः, पवनादी मावतिष्ट, विशेष्याभावामत्वादिति वाच्यम्। तादृश- ट्रव्यत्वाभावस्थानतिरितलमतेऽपि तस्य रूपादिमनिष्ठव्यत्वाद्य. धिकरणखाभावरूपताया एवोपगमेन नीरूपद्रव्यादी तत्सत्त्व- निळहात्। एवञ्च उक्तस्थूलकाले केवलसामानाधिकरण्य- सम्बन्धेन सिपाधयिमाविरहविशिष्टसिद्धाभावासत्त्वात्, विशिष्ट- सिदिसत्वमव्याहतमेव । एकक्षणावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विशिष्टस्याधिकरणबनिवेशापेक्षया च सिषाधयिषाविरहविशिष्ट सिद्धाधिकरणकाले चणवनिवेशनमेव सम्यगित्यपि प्रतिभाति । यद्यपि सिपाधयिषाविरहवैशिघ्यावच्छेदेन स्वाधिकरणत्व. निवेशेऽपि, तादृशकाले कालान्तरीणसिपाधयिपाविरहवैशिध्यस्य, तनिष्ठसिाधिकरणतानवच्छेदकत्वादेतादृशकालमादाय, उक्तदूष- एस्यानवकारस्तथापि सिपाधयिपाविरहवैशिध्योपलक्षिते सिद्धा- धिकरणत्वनिवेशाभिमायेण क्षणत्वोपादानम् । यद्यपि क्रियादि. रूपताशस्थलकालस्याप्यन्यचपायचिन्नस्य क्षणतया क्षणलनिवे- शेऽपि तदोपतादवस्वं । तथापि वत्तियावसमविशिष्टत्वरूप- ज्ञणत्वावच्छेदेन सिपाधयिषाविरहविशिष्टत्वनिवेशनान दोपः। सिपाधयियाविरहविशिष्टक्षणे खाधिकरणत्वमवसं सिपाधयिषा- विरहवैशिट्यावच्छिन्नम् । स्थूलकाले खाधिकरणवस्य च न तद- ८४ अनुमानगादायां पछिलनियम इति, सिपाधयिषाविरहवैविध्यावन साधि- करणवलामायैव क्षणपदोपादान ; न तु क्षणत्वमपि निविष्टमिति हतवम् । अव्यवहितोत्सरक्षणोत्पत्तिः स्वाधिकरणापच्छदैन बोध्या। अनुमितिपदं वा समानाधिकरणमितिपरम् । तेन महामन्ना यानभ्युपगमे, सकलसिद्दौनामुत्तरमेश संख्यानामाममा कम्पिंथि दवश्यमनुमित्युत्पत्त्या, सिपाधयिषाविरहविशिष्टतादृशक्षणानन्तर- क्षणोत्पन्नानमितिकभित्रा सिपाधयिपाइयोत्पत्तिमध्यमक्षणोत्पदा खरीया च सिरिव । मिपाधयिषाविरहविशिष्टतदधिकरण- क्षणाप्रसिधा स्वपदेन तस्या एवोपादातुमक्यवासस्थाच सिपा. यिपाविरह विशिष्टत्वाभावात् । सिषाधयिषाविरह विभिष्टनिरक्षा- मिडिभिन्नसिरेसिडेमहाप्रलयस्थ प्रामाणिकत्वे तु, यदुत्तरमनु- मितिः कचिदपि नोपास्यते । तादृयायरमसिडेरेव प्रतिबन्धक ন ভইদেনষিকাম:। অন্যবদ্যালয়লিৰয়াল, মলি- बन्धकमिडिनाशोत्तरं तदधिकरणे अमिल्दत्पत्तावपि न तस्याः সলিকায়নি। মূলতঘ্যানার শান্ধিযদ্ব- ध्वंसाधिकरण-क्षणवमानधिकरणवरूप-स्वक्षणायवद्धितत्वामाल- तया अनादौ मसारे सीमामेव मिदीना पूर्व कदाचित् खाधि- करणे अनुमित्युत्वत्था सिपाधयिषयोरन्तरोत्पन्न मिडिरेष सिषा- धरिमाविरह-विशिष्ट सत्तणाव्यवहितक्षशोत्मनानुमितिकभिषा । तस्थाय सिपाधयिषाविरहविशिष्टबामावादममिडिरतात. रेति, स्वाधिकरणावंसाधिकरणार्थकम् । सकलभिडीनामेश “पचतानिरूपणम् । ८५ ख क्षणव्यवहितोत्तरखानान्त-खटतीयक्षणविनष्टानुमित्युत्पत्तिक्ष- णपर्यन्तस्वमूळस्थायिस्थलकालोत्पन्नानुमितिकतया, पूर्ववदासि- शिरिति द्वितीयक्षणपदम् । अनुमित्यात्मकसिद्धीनां स्वाव्यवहितो- तरक्षणत्तिखामकानुमितिकतया, अप्रतिबन्धकलापत्तिरत उत्प- त्तिनिवेशः। यद्यपि खान्यत्वस्थानुमितिविशेषणत्वेऽप्येतहोप- वारणसम्भवः । तथाप्यपेक्षाबुद्देः क्षणवयावस्थायित्वस्य तदुत्तरं समानाधिकरणविशेषगुणान्तरोत्यादस्य चोपगमे यत्रापेक्षाबुद्धधा- मकानुमितिद्वितीयक्षणे तादृशी प्रत्यक्षादिरूपसिदिस्तस्यायतुर्थ- क्षणेऽनुमित्युत्पादवारकं तत्प्रतिबन्धकत्वं नोपपद्यतेतिगुरुयरी; राया अप्युत्पत्तेनिवेशनम् । अथानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्ति- सिद्धिभिन्नत्वं, निरुक्तक्षणोत्पत्तिकानुमितिकमिद्धिभिन्नत्वापेक्षया लषीयः, कथमुपेक्षितमिति चेत्तथा सति यत्र क्रमेण सिद्धिसिमा- धयिषानुमितयस्तत्र इच्छाजनकसामग्रा अनुमितिप्रतिबन्धकवे- नैव ; इच्छोत्पत्तिक्षणेऽनुमितिवारणसम्भवादव्यवहितपूर्वत्वघट- कानुमित्युत्पत्तिक्षषे तदव्यवहितप्राचणे वा, सिषाधयिषाविरह- विगिष्टलस्य तद्दारणानुरोधेन निवेशवयात् । तादृशस्थलीयसिद्धे- स्तृतीयक्षणेऽनुमित्युत्पत्त्य विरोधिताया: सिद्धी सिपाधयिपाविरह- वैशिध्वनिवेशनमन्तरणवोपपत्तेः । मूलोपात्तं सिद्धिविशेषणं सह कतान्तं निष्प्रयोजनकं स्यादिति मूलविरोधः । तयाचेच्छाजन. कसामग्रमा अनुमितिप्रतिबन्धकत्वमतेऽपि, मूलाविरोधीपपाद- नायोक्तगुरुरीतेरादरः। अत्र कल्पे वक्ष्यमाणानुपपत्तिं वतीय- क्षण साधारणाव्यवहितोत्तरत्वं विनिवेश्योड कामस्वगत्या इच्छा- अनुमानगादा- অথ দূনীয়ভধাৱিনীৰ যন্ত্ৰ অম- हितवपर्यवसानात्, यब अविरलक्रमेण सिद्धिसिपा- धयिपानुमितयस्तत्र द्वितीयक्षयी पक्षतासम्पत्तये, द्वितीयः सिपाधयिपाविरही विशेषणमस्तु सिद्यः, प्राथ- খেয়া গসিনিবন্ধনমাখিতৰ ৰূলীয় বং- জনাল ভাঘিনীয়। अनुमितव्यवहितपूर्वोत्पन्नस्याव्यवहितपूर्वस्यायिनी घट- বাৰেষিৰীঘিৰীয় বিথি। গানৱিষীয়দিঘিয়ালিথিসীজন বৰ - নিয়লি (৫) ময সমম্বিকাগিৰিছেণিময়ীতল খুনি ঋনি। নীরব ভাবিথঙ্গামাঘিয কালঘিষলধন্যাদাষখানামাযীশায় নীষাবৰূন দ্বিনীতদ্ববাসিনি। বুর্নীয়- ধান্ধা। নীযঘনিবনিযমিত্র মুনি চাৰূিখে ঘণজদাখিজলে। গিদ্বিামী ভিঘাযিজালনী ষি- দঘিদিমদিঘী ঘা, বিমঘমামা- দিন দু ঘন নিমভূমি, অনীঃযিলনি। এথনায়- ধুলি। বিল্পী মিতায়িয়াছিনুয়াষিমঘৰ উদুহল ধিঃ- ছিনীয়ঘমিয়া নয়া ব্যক্তিলাৱেৰ্যt} ৰ মাৰিবি ।
पक्षतानिरूपणम् । मिकस्तु स्वक्षणस्य किमर्थमिति चेत् ? यव क्रमेण सिषाधयिषाप्रात्यक्षिकसिद्धिपरामर्शानुमितयस्तव तृती- यची पक्षतासम्पत्त्यर्थमिति । तन्न । यव अनुमित्सा- - त्पत्तिकानुमितिकभिवत्वेन, सिपायिषोत्पत्तिक्षणेऽपि च तादृश- सिद्धिसत्त्वेन तदभावरूपपक्षताया अनिर्वाहादिति भावः । प्राथमिकस्विति । सिपाधयिपाविरह इत्यनुपज्यते। स्वक्षणस्येति । विशेषणमित्यनुपज्यते। उत्तरयति यति। ज्ञानेच्छयोर्युग- पटुत्पादमते सिपाधयिपोत्पत्तिकाले सिदुपत्पादे, सिडे परामर्णरूपले, परामौत्पत्तिकाले सिपाधयिपासत्त्वादेव विमिष्टामावोनिवहतीति क्रमेणेति, अविरलक्रमेणेत्यर्थः । सिपा- यियासियोरन्तरा क्षणेकविलये सिपाधयिपाविरहेण घणं विधि- प्यापि पक्षतानि इस्य वध्यमाणत्वात् । सिहिपरामर्शयोः परा. मानमित्योर्या कालव्यवधानेनोत्पत्ती विशेष्याभावादेव विगि- साभावसम्पत्तेय । सिपाधयिपा, अनुमितित्वप्रकारिकेच्या । धनु- मित्यारमकसिहायिध्यायाः खविषयसिद्धपहितत्वार तदुत्तर- मनुमित्वन्तरोत्पत्तिय न सम्भवतीति प्रात्यक्षिकेति । पचता- सम्मचर्यमिति। सिपाधयिषाविरहस्य क्षविशेषणस्थानुपादाने समानुमित्युत्पादक्षणस्य सिरियध्वंसाधिकरणपरामगोत्पत्ति- বাঘপাখিবেন বিশ্ববিদ্যামম্বিয় प्रतिबन्धकतापथा पक्षतानुपपत्तिः । तदिगेपणोपादाने धमिधुर- स्पतिषणम्य मिपाधयिपाविशिष्टमया सिपाधयिपाविरहविगिट- - লাগন্ধার্ল সাব্দিী নিবিয়ে ৰ দৰমামিনী तव पक्षताविरहप्रसङ्गात् । अथ प्रथमक्षणमपेक्ष्य द्वितीयस्येव द्वितीयमपेक्ष्य तृतीयस्यापि अव्यवहितोत्तर त्वम् । खध्वंसाधिकरण- : বনমীনি যুষ ; নম্বান্ধিলালনধি, ফখবষধানমনিবাববাঘাষমি লিমীয়- এদিন মা। যম যায়লিভিৱানৰ ঘা, সা- মিসিধা, চিমীঘিয়ামিয়া তাকান। নাবিয়ঃনি। শিখলাবিধিমাখoিu বিদেখিসিয়ানিন্তমহাথ, সামবধাদি দালাথিয়া, মাদামাখাম্বদ্ধান্যঘষখান, ফিঙ্গারি মা। যা বিঘ্যিবিয়োগান্তগি, চােষঙিনশাধিমিষিভিত্তিা প্রথম নীলাদি; ঘৰ আহিম, মঘাবি অভিনী- গীমিথমিয়োখিমৰাণৱ ৱাৰ। যশীয়মঘমযান বিষয় গর নি। শী- যায় প্রাথমিৗগমিনি ঘাসফল মামা বিবি রাখালগাশি মলীয়া। ফর্মীয় ও দ্বীপ্তিম্বৰাখিছিসীয়- বাঘহ্মালেরি বাহ্মিময়াহ্মণ पक्षतानिरूपणम् । कालध्वंसानधिकरणत्वे सति खाधिकरणकालध्वंसा- धिकरणत्वं वा तादृशाव्यवहितोत्तरत्वं वाच्यम् । सम्भ- कालव'सानधिकरणत्वेन खक्षाव्यवधानस्याक्षतत्वमिति भावः । हितीयटतीयवसाधारणक्षणध्वंसाधिकरणकालध्वमाधिकरण- कालधंसानधिकरणत्वरूपानुगताम्यवधाननिवेशनं वति । थपेक्षावुरामकसिद्धिचतुर्थक्षणसिपाधयिपापञ्चमक्षणोत्य- बानुमितो (१) व्यभिचारतादवस्थात् । चतुर्थक्षणसाधारणानुगता व्यवहितोत्तरत्वस्य कथञ्चिनियेथे चतुर्थक्षणोत्पत्रानुमितिकाप- घावुधानात्मकमिडेरप्रतिबन्धकत्वापत्तेरिति ध्येयम् । अपेक्षाबुद्धिहितीयक्षणावधिकक्षानयतदितरबुधिहितीयटतीय- आषसाधारणमनुगताव्यवहितोत्तरत्वं प्रकारान्तरेण निक्ति वध- सेति । उभयवकानपदं कानिकसमन्धेन खवं सवत्वलाभाय । तेन मवस्यैव क्षणस्य घनागविषयकपूर्वपूर्वघ्नाननाशयत्त्वेऽपि न सत्यताप्रसिदिः । न वा खपूर्वकालस्य तत्पूर्वकालीन-स्वविष- यकनाननाशयत्त्वेऽप्युत्तरत्वस्य तत्साधारण्यप्रसद्गः । एवं सति यत्र सिपाधयिषामिविपरामानुमितीनां क्रमेणोत्पादस्तत्रत्वसिडेस्तत्- सिपाधयिपाविरहविशेषग्यमन्तरेणापि अव्यवहितोत्तर- पपोत्यवानुमितिकत्वनिर्याहादुकाप्रथमविशिष्टान्तण्याहत्यमदतेः । ॥ तोयसाधारपासहितोत्तरखकले पत्तरपणे एक विधादिषा गिरविषपादिति भान अनुमानगादा- तथाच यव क्रमेण सिद्धिसिपाधयिषानुमितयस्तव प्रथमचगों पचतावारणाय उत्तरचणस्य विशेपर्ग प्रथम विशिष्टान्त । हितीयन्तु सिईस्तवैव हितीयनो पक्षता- स्थलान्तरे तहातत्तिमाह तथाचेति । प्रथमक्षणे पानतावारणायेति। নাভিশীয়বাল্লারমিদিয়া লিমিধিশিশব- विरहेण पक्षतामसलेरिति भावः । प्रथमक्षणे पूर्ववसिपाथिपा- विरह विशेषगमलेऽपि, बनानाधिकरण कालव सानाधिकरणवzিনানিবনিগন্ধ নানালিসমৰঘৰুৱ: अनुमित्युत्पत्तिक्षणे तलिदिनागाधिकरणकालव॑मानधिकरणत्वस्थ सिपाधिपाविरह विशिष्टतमिडाधिकरणप्रथमनणधमाधिकरण- खस्य च मत्बादतोऽव्यवहितोत्तरक्षणे तस्य विपणतामा उत्त- रवि। तथाच उक्तस्यले मिहाव्यवहितोत्तरवतोयक्षणेऽपि मिया- यिमासत्त्वा, सिषाधयिपापिरहविशिष्टताक्षणोत्पत्तिकाल नानुमित रिति साहमिदेरनुमितिप्रतिबन्धकवनिर्वाहः । द्वितीय विनिधान्तस्य यदिशेषणव यत्प्रयोजनसलं वा प्रागमिति, इदानीमपि तस्य तदिभेषणत्व नत्प्रयोजनकत्वं, न तु प्रथम, विशिष्टान्तवदन्याहमिति दर्शयितुं, पूर्वी तमप्यनवदति द्वितीय- विति। सिर्विशेषणमित्यनुपज्यते । तवैवेति। यत्र क्रमेण मिद्धिमिपाधयिपानुमितय. सवेत्यर्थः । द्वितीयक्ष दति। हतीयक्षणेऽनुमिति निर्वाहार्थमित्यादिः । पत्नतासम्मत्सय इति।
पक्षतानिरूपणम् । सम्पत्तये । यदि पुनरिच्छाजनिका सामग्री प्रतिवधा- त्यनुमिति । तदानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिसिडिभिन्न- सिद्धाभावमात्र पक्षतेति चेत् । विशेषणाभावेन विशिष्टामावरूपपक्षतानि हायेत्यर्थः । अन्यया उत्तकमेण तादृशसि निरुता सिद्धिभिवतया विशेष्यसत्त्वेन पक्ष- तानुयपत्तेरिति भावः। ननु दर्शितस्थले प्रथमक्षणे पचतासत्त्वेऽपि न क्षतिः। सिपा- धयिपाकालेऽनुमित्युत्पादस्य इच्छासामग्रया: प्रतिबन्धेनाम्यसम्भ- वात् । इत्यच्च निष्पयोजनकतया प्रथमविशिष्टान्तानुपादाने दितीय- मपि निप्पयोजनक, तादृश सिद्धेः स्वाव्यवहितोत्तरवतीयक्षणो- त्पन्नानमितिकतर्यवाप्रतिबन्धकत्वेन, रतीयक्षणोत्पन्नानुमिति- निर्वाहादियाशयेन, यासामा अनुमितिप्रतिवन्धकत्वमते तदुभयं परित्यजति यदि घेति । इच्छासामग्रापेक्षयाऽनुमिति- सामग्रा होनबलत्वेऽपि अनुमिमा विशिष्टाया अनुमितिसामग्रमा इच्छां प्रति प्रतिबन्धकताकल्पनस्यावश्यकतया तस्या एव बल. वत्वकल्पनमुचितं, अन्यथा यामामग्रापेक्षया बाधादिरूपानेक- प्रतिबन्ध कामावटिततया, गुरुगरीराया अपि धनुमितिसामग्रमाः प्रतिबन्धकतायामिच्छानिवेगेन गौरवादितियुत्या, जानेछयोयी- गपवस्वीकारसम्भवेन च इच्छासामग्रा पनुमितिविरोधिताव्यव- स्थापनं न सम्भयतीत्यागयेन यदि चेत्युक्ती । सिपाधयिपापिरहयिशे. पसार्ययस्यागयत्वेऽनुमित्वष्यवहितपूर्ववर्तित्वं परित्यज्याय्यय- গুমালাঘস্থা , ছিনীৰ গীদিজাবুন্সিনিকাব-অনুষিখামালিন चितमित्यागनाहानुमित्यव्यवहितति । अनुमितिपदम्, वसमा नाधिरकणानुमितिपरं । श्रतो व्यधिकरणानुमित्वय्यवहितपूर्वव- तिमिदेराश्रयेनिमित्यनुत्यादीपपादकतानिर्वाहः । यन्नागानन्त- रममितिहरपस्यते, तादृशसिडेरप्रतिवन्धकतावारणाय अव्यव. हितोपादानम् । नयामितिपूर्वकालीन याप्रतियोगिवरूपं पूर्वक्षणे मिद्वाविव वा विशेषणं । पूर्वकालीनखश्च कानिकसम्ब. धेन प्रागभाववत्वमेव । मस्य कालोपाधितया तदुपपत्तिः । सर्वासामेव सिडीनां पूजातकिञ्चिदनुमितिनिरूपितनिरुता, অনুধালযাসিফিনিদিছিনিধিত্ৰামৰিৱিন, ঘূত্র- वत्तित्वं विशेषणं । पूर्वख प्रागभाववत्त्वम् । अनुमित्यादिपर्य. तावस्यायि-स्थूलकानमहाकालमाधारणमिन्यु लदोपतादवख्यमतः দুষলেননিৰয়। ম্যমাঝারি শিল্পনির , শব- मनुपादेयमेव । जन्यमानस्य कालोपाधित्वे तु कानिकसम्बन्धन प्राममाववत्वं सिद्धेरेव विशेषणं देयं । पागमावानभ्युपगमे, वस्य- माएं तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकसमतियोगितरूपमवहितपूर्व खमेव विशेधणं, तघटदादलानां शाहविरग्रे व्यहोमधि- अनुमित्वष्यवहितपूर्तिनोमनोयोगादेसायसिद्धि-. भिवतया प्रमत्रपतिबन्धकतावारकाहितीयमिद्धिपदमार्थप्याय प्रथमिडिपटम् । न च प्रक्षालनाहीत्यादिन्यायेन उभयपरि स्याग रचित इति वाच्यम्। सयासति वाधबुडादेयि निरु । ঈশষ নিন ননৱন্সনিকানাঘানা। स्थति।
पक्षतानिरूपणम् । तादृशसिद्दीनां तत्तद्व्यक्तित्वेनाभाष: कारण, एत- च व्याहन्यता प्रतिबन्धकत्वान्तरं, न हि तत्क्षतिमावहति। किन्तु तावता लाघवमेवेति वैयर्थ्यदोपो दुर्व्वार एवेति वाच्यम् । होषस्य वैययाच सिद्धेरित्यनेन स्वयं दर्शनीयत्वात् । यद्यप्येवं प्रथमसिहानुपादानऽपि बाधादेश स्वतन्त्रप्रतिबन्धकताविलोप- भौरूणां दितीयसिदिपदोपादानं न विरुद्धाते, अखण्डाभाव- सम्पादकत्वेन लक्षणदोपासंस्पर्शात्, इति प्रथमतदुपादानमनु- चितं। तथापि अनुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिना खवघटितत्वेन, निरुतारूपेणानुगमासम्भवेन तत्तहामिलेन भेटकूटस्य निवेयनीय- तया सिद्धी सिद्धातिरिततादृशपदार्थभेदानामन्यावर्तकानां निवेशे गौरवात् । सिद्दिव्यक्तीनामेव भेदा निवेशनीया इत्येतत्सूचनाय प्रथमसिक्षिपदोपादानं। अतएव तत्तवाक्तिलेन मिदिव्यतीनां भेदनिवेशे च, भेदानां विशेषविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण महागौरवात् । फलानुत्पादनियतसिहिव्यक्तीनां तत्ताक्तित्वेन प्रतिबन्धकतापक्ष एव साधीयान्, सिपाधयिषाविरहविशेषणपरि- त्यागयानुचितः। सिपायिपाकालीनसिदिव्यतीनां अनन्तानां तत्तदाहित्वावच्छिवभेदकूटनिवेशापेक्षया तविशेषणदानस्यैव युक्त- बादिति कचिदनुगमप्रकारः परिचिन्तनीय इति । सियर्थमित्याशयेन वयाच्च सिरिति वक्ष्यति । तादृश. सिहोना, भिवान्तपरिवेयसिदिव्यतीनां । निरुक्तरूपेति, निरूका- सिडिभिवत्व विशिष्टसिदिलेनेत्यर्थः। अगत्या कार्यकारणभावान- अनुमानगादायों निरुक्तरुपविशिष्टखेन वा। नायः अनन्त कार्यकारण भावप्रसङ्गात् । तादृशसकलसिद्दी अनुमित्माविरह विशेषणदानस्य वैययात् । तत्तत्ममयसम्बन्धव्यक्तीनां तत्तत्समयावच्छिन्नतत्तन्मनोयोगादीनां वा, प्रतिवन्ध- कवप्रसनाच्च । न्यमदीपायेत्यत पाइ तादृशेति । तत्सदाशिवेन कस्पामान- प्रतिबन्धकताकेत्यर्थः । यादृशामिडातरं मिषाधयिषोत्पत्तावन- मिति. सिपाधयिपोत्पशिक्षणेऽनुमितिवारणायकल्पनीयप्रतिबन्ध- कताक-तापव्यक्ती मिपाधयिपाविरहवेशिध्यनिवेशस्यावश्यकसया मुकलेति। नन कचित् सिपाधयिषाविरह विशेषणस्यावश्यकतया तदभि- प्रायेणेव मूलोकतदुपादानसड्नतिरतो दूपणान्तरमाह तत्तत्सम- येति। तत्तामनिडा या: सिद्धाभावातिरिक्त एकलकारणसमबधा- नाधिकरणीभूतक्षणमबन्धव्यक्तयः, तासा विनिगमनाविरहण क्रमिकसिदिमिपाधयिषानिमित्युत्पत्तिस्थले सिपाधयिपोत्पत्ति- क्षणेऽनुमितिवारणाय, मिडेः मिपाधयिषाविरह विशिष्टतहावित्वेन प्रतिबन्धकलापचया लाधवेन च प्रतिबन्धकतापत्तरित्यर्थ । तथाच सूलोकस्य सिपाधयिषाविरह विशिष्टसिहरभावस्य पक्षताव व्याघात इति भावः । नव तत्तत्समय: सम तत्तदामना सम्बन्धाः स्वरूपानतिथि:
पतानिरूपणम् । . नान्यः सत्यपि परामर्शादी कस्याचित्सिद्देरनन्तर- रनुमितिः, कस्याश्चिन्नेत्यत्र नियामकाभावात् । न वा . जथाच तत्तदात्मस्वरूपस्य तत्तत्समयस्वरूपस्य वा सम्बन्धस्य प्रति- बन्धकत्वे तत्तदात्मन्यन्यदा तत्तत्समये चान्य वात्मनि अनुमित्यनुप- पत्तिरताऽन्यस्य प्रतिबन्धकतां प्रसञ्जयति तत्तत्समयेति । सिद्दा नन्तरं सिषाधयिषाहितीयक्षणेऽनुमितिस्थल इत्यादिः। सिषाधयि- पाविरहविशिष्टसिद्धाभावेतरस कलकारणाधिकरणतत्तत्क्षणावच्छि- नानां तत्तदात्मनिहतत्तन्मनोयोगादिव्यक्तीनामित्यर्थः। सामाना- धिकरण्य सम्बन्धेन सिपाधयिषाविरहावच्छिद्रायास्तत्तत्सिडिव्यक्त प्रतिबन्धकलापेक्षया लाघवादिति भावः । नियामकाभावात्, नियामकाभावप्रसगात् । सिषाधयिषा- पिरहविशिष्टसिदिसले हितीयक्षणेऽनुमित्युत्पत्तिनिर्वाधाया निरुता सिडिभिवसिद्धाभावरूपपक्षताया अनुमित्यनुत्पादनि- बांधतदभावस्य चान्योन्याययभियाऽनुमित्युत्पादानुत्पादप्रयो- लकत्वासम्भवादिति भावः । ईशान्योन्याययस्यादोषतावादिनं प्रतिवथ्या निरस्यति नवेत्यादिना ! एवार्थे वा। कार्योत्पत्तेः फारशतावच्छेदकावच्छिवसमबधानाधीनत्वकथनेन, तस्याः कार- णतावच्छेदककुक्षिनिवेगेऽन्योन्याययः सूचितः । तथासति प्रायमः कारणतापदकावच्छिनसमवधानस्यायग्रेशनकार्यो- त्पत्यधोनत्तापातात् निविणते निविमानमदूषणावहम् । अथवा उपचतायाः कार्योत्पत्तिनियामकत्वमेव नवेत्यादिना निरा-
BIBLIOTHECA INDICA
2
.
COLLECTION OF ORICNTAL WORKS
PUBLISHED BY TEE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
NEW SERIES, No 1850.
arafar-fufa fayfa:
SIRWILLAMJONES
tuto
MDCCXLVI-MDCCXCN
TATTVACINTĀVAN DIDHITI-VIVRITI
OR
A Sub commentary on Tattvacintamanı
BY
1
GAD4DIAPA BHATTACHARI LA
RITA TATTLACINTAMANI AYD DIDUOTI
EDITED BY
MAUVAĦOPADHYAYA JADULATA SARVABHAUVA,
2.83•****************************
Yotuve II FASCICULUS II
PRINTED BY UPEVRA VATILA CHAKRAS ARTI AT THE SANNKRIT PRESS,
Nandakumar Chawdhury & 2nd Lare
AND PUBLED BY THE
ASIATIO SOCIETY OF BENGAL, 1 PARK BTREET
1912
. पक्षतानिरूपणम्। तथा सति उत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वविशषितेन, खक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकखसमानाधिकरणानु- मितिकसविषयकत्वेन । खसमानाधिकरणानुमित्यव्य- वहितपूर्वक्षणोत्पन्नसविषयकलेन, स्वक्षणाव्यवहितो- प्रवान्योन्याययदोषं प्रतिवन्ध्या स्वीकारयति तथासतीति । पनुमित्य व्यवहित-पूर्वोत्पन्नपरामर्यादितोऽनुमित्युत्तरमभुमित्या- पत्ते रणाय उत्पत्ति-कालावच्छिन्नत्वविशेपितेनेति । स्वाधिक रणसमयध्वसवदन्यकाल सम्बन्धविशेषितेनेत्यर्थः । तादृशध्वंसवत्त्वं कानिकसम्बन्धेन । तेन उत्पत्तिक्षणस्यापि प्रतियोगित्वादिसम्ब- न्धेन खाधिकरणकाल-ध्वंसावच्छिन्नत्वेऽपि न क्षतिः। एवञ्च कालिकसम्बन्धन तादृश-ध्वसवदन्यामसम्बन्धविशिष्टस्य ज्ञाना- हैहितीयादिक्षणे सत्त्वा-दुक्लातिप्रसङ्गतादवख्यमतः कालपदम् । दृशकालसम्बन्धस्य उपलक्षणविधयाऽवच्छेदकत्वे सएव दोष इत्यतो विशेषण-विधया तयात्वलाभाय उत्तरत्रानुषगायचा- वच्छिन्नान्तस्य कम्मधारयमध्ये प्रक्षेपमुपेच्यावच्छिन्नत्वविशेषितेने- त्युतम् । विशेषणत्वचास्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन बोध्यम् । धमिणो विशेष्यत्वात्। कालान्तरीणानुमितिसमानाधिकरण- घटनानादितोऽनुमित्यापत्तिवारणाय स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणो- त्पनत्वमनुमितिविशेषणम् । तदर्थय खाधिकरणकालध्वसाधिक- रणकालध्वंसानधिकरणले सति स्त्राधिकरणकालयसाधिकरणं यः क्षणास्तदुत्पनत्वम् । सत्यन्तनिवेशात् सोत्तरदिवसाद्यन्तरितक्षपो- M ঘৰমানাঘা तरक्षणानुत्पत्तिकखसमानाधिकरणानुमितिकभिन्नस विययकत्वेन वा। किंवा स्वसमानाधिकरणानुमित्य व्यवहित-पूळचात्तित्वविशिष्टज्ञानवादिना कार गावं स्यात् । নামিনিয়ানামিদাৱিনীষন্নয নানিয়ন। নামার ঘিনিষ্কাৱিনীয়ঘণমিনিয়াথায় বান্ধিযন্ত ধনী গিল নীয়ালিত সনালধিৰ যদি না থিলায়ন:। নায়াগাৱিনীয় নুমিনিয়াহাের- বীর ল নর্দলীগ। নানী বানাধিবোধহয়া- সাক্ষ্য সম্মানুশিল্পীবল। খা- জুঞ্জিঞ্জিনীয়দী ঋম্যান্ধিবিম্মযৗীয় তল্লা- নীয়লথাবড়াযিনাথী হনুফান। বনমুৱৰ্ত্তিনীয়াঘাষিনমনননিষি- সাল। খ্যা ধিৱাহিৱিনায়লীলাঘৱামঘৰ- মনীহঘনিঃ) ন্যনীয়রঅন্যান- मते तदितीयक्षणे विशेषगुणानुत्पत्त्या तदानीमुत्पत्तिकालाय- মিযিলয় বিষয়। নিন: বদমালাধি ত্যনুমিনীন্তন্নালাল বাকিনিমঘষা খায়াধিকৰা ৰিলে। বন্ধ লীয়রানিবি ব্রান্ডিনাল্লাঙ্গাল ছিনীয় पक्षतानि ६५ .म् । स्थायिस्थूनकालोत्पन्नतया तद्दोपतादवख्यमतः क्षणत्वनिवेशः नुमितेः वनणाव्यवहितोत्तरक्षणत्तिस्वसमानाधिकरणस्वा. कानुमितिकतया तहारणायोत्पत्तिनिवेशः । वस्तुतस्त्वपेक्षावुद्धिद्वितीयक्षणे विशेषगुणानुत्पादन अनुमितौ खान्यत्वस्य निवेशादपि उत्पत्तिनिवेशप्रयोजननिर्वाही बोध्यः । तथा सति अपेक्षा बुद्ध्यात्मकानुमित्यनन्तरोत्पन्नज्ञानादनुमित्याप- तेरसम्भवात् । पुरुपान्तरीयानुमित्यव्यवहितपूर्वोत्पत्रज्ञानात्तहतः पुंसोऽनुमितेचारणाय स्वसामानाधिकरण्यमनुमितिविशेषणं, एक- पुरुषीयानमित्यव्यवहितपूर्योत्पवदित्वाटितस्ततः, पुरुपान्तर- स्थानुमितेचारणाय सविषयकत्वनिवेशनम् | अनुमित्यव्यवहित- पूर्वक्षगो धानोत्पत्त्यनियमाशदया ज्ञानवमुपेक्षितं । व्यतीभविष्यति चेदमपरिष्टात् । बहुव्रीहि प्रतिपाद्यसम्बन्धांशस्थाधिकस्यात्र निवेगाइडुब्रीहिं परित्यज्य लघुरूपान्तरमाई स्वसमानाधिकणेति । अत्राप्युत्पत्ति- कालावच्छिन्नत्वविशेपिते नेत्यनुपज्यते । अन्यथानुमित्यव्यवहित- पूर्वोत्ययज्ञानादेरनुमित्युत्पच्यधिकरणक्षणेऽपि सत्वात् तदनन्तर- मप्यनुमित्यन्तरापत्तेः। नचानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणोत्पत्तर्विशेष- पतयैव सामञ्जस्ये उत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वस्य पृथग्विशेषणत्लम- नुपयुसमिति वाच्यम् । अव्यवहितपूर्वक्षणोत्पत्तेविशेषणले द- घटकहत्यंगस्य विशेषणतयैव सामञ्जस्य लक्षणे स्त्राधिकरणकालध्वं- सानधिकरणरूपस्य उत्पत्तिघटकांगस्य वैयापातान्प्रक्षालनाडीति न्यायेन तदंममपि परित्यज्य वसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहित- पनुमानगादाऱ्या पूर्वपत्तित्व विशिष्टज्ञानत्वेन कारणताप्रसङ्गोऽये प्रदशि- प्यत एव । तदनुमितो मामानाधिकरण विशेषण प्रयोजनं पूर्व- यत् । अनुमित्यव्यवहितपूवलं मागमायमचे तागभावाधि- करणकानप्रागभावानधिकरणले सति तागभाववत्त्वम् । अनु. मितिपूर्ध्व विनष्टमा तारोपनस्य च घटज्ञानादारणाय दलgয়। ঋদ্বিীনলােম্বান্ধিলঘিযাল ध्वंसानाधिकरणत्वरूपमत्यन्तादेतदीयमत्यन्तस्य लघुलादप्यतत्कल्प लाधवं बोध्यम् । प्रागभावानगीकार तारतवध्यमाणाव्यवहितपूर्वत्वमेव निविश्य अतुमित्यव्यवहितपूर्वोत्पत्रतदुत्तरस्थायि स्थलकाले अनु- मित्युत्तरमुत्पन्नस्य घटादिज्ञानस्य वारणाय क्षणत्वनिर्वगनम् अनुमितिमागभावविशिष्टोत्पत्तिक विवनणे क्षणपद कालपरमेव অনিলুঘদিনমূল নাযিনালান-ঘন্নাকাটি तोऽनुमितिपूर्वमनुमने रणाय इत्पबत्वनिवेगनम् । पूर्ववद- हिस्खादिवारणाय मविषयकवनिवेशनम् । जानवोपक्षावीजमपि पूर्ववोध्यम् । अत्रोभयत स्वत्वरितत्त्वेन तत्तद्दाति विधामादननुगम इति प्रतियोगिनिस्वत्वमन्ताव्यातुगतमेरकूटधटितधर्मेण कारणतो प्रसन्जयति स्वक्षणेति । खचणाव्यवहितोत्तर क्षणानुत्पत्तिका वस- मानाधिकरणानुमितिकं वं अनुमितिमामासमवधानक्षणोपन घटादिज्ञानादिकमेव तदन्यसविषयकोऽनुमित्यव्यवहितपूर्वोत्पन तसमानाधिकरणपरामादिस्ततोऽनुमित्युपपत्तिः। तादृशादेव पक्षतानिरूपणम् । . 32021 परामयाँदनु मित्यनन्तरमनुमित्यन्तरवारणायानाम्युत्पत्तिकालाव- छिन्नविशेषितेनेत्यनुषच्यते। नचैवं खोत्पत्तिक्षणावच्छिन्नत्व- स्थानुयोगिनि निवेशेनाननुगमस्यावश्यकतया प्रयासोऽयमफल इति वाच्यम् । तत्तहस्तुनिष्ठतत्तदधिकरणसमयध्वंसाधिकरणसम- यसम्बन्धानामभावकूटविशिष्टत्वस्यैवात्र उत्पत्तिकालावच्छिन्नला- र्थकत्वात्, तादृशस्य चानुगतत्वात्, स्वसमानाधिकरणानुमितित्वा- वच्छेदेन स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणानुत्पत्तिकलं विवक्षणीयमतो- ऽनुमित्यु पादकपरामर्शायधिकरणक्षणानुत्पत्तिकत्वस्य तत्परामर्श- समानाधिकरणकालान्तरोणानुमितौ सत्त्वेऽपि न जन्यसविषयके- भेदकूटामसिधिः। खक्षणाव्यवहितोत्तरत्वं पूर्व निरुक्ती ग्राह्यम् । तत्पुरुषीययादृयघटनानाद्युत्तरं तदीयानुमितावनुत्पन्नायामेव तस्य पुंसो मुक्तिस्तादृशघटज्ञानादिकं स्वाधिकरणसमयोत्तरक्षणानुत्प- त्तिकखसमानाधिकरणानुमितिसामान्यक मिति परामर्शायसमव- हितात्तदन्यघटनानादितोऽनुमित्यापत्तिः, तस्य स्वपदेनोपादाना- सम्भवादतोऽव्यवधाननिवेगः । निरुक्ताव्यवधानस्थानमित्यनुत्पाद- कघरज्ञानादेः पूर्व कदाचिदुत्पनायाअम्यनुमितरुत्पत्यधिकरण- क्षणे, अव्यवहितोत्तरत्वस्य च तादृशानुमित्युत्पत्तिमति तादृशघट- ज्ञानादिहितीयक्षणपर्यन्तस्थायिस्कूनकाले, सत्त्वात् तादृशं खम- प्रसिद्धमेव स्यादत उत्तरत्वक्षण त्वयोनिवेशनम्। अनुमितः स्वाव्यव- हितोत्तरक्षणहत्तिवात्मकानुमितिकतया, खपदेन उपादानासम्भ- वात् ततोऽनुमित्यन्तरापत्तिरत उत्पत्तिनिवेशः । व्यधिकरणानु- मित्यव्यवहितपूर्वक्षणोत्पन्नघटनानादिवारणाय सामानाधिकर स्य- ..
अनुमानगाहाधयां पूर्वताहत्तिलविशिष्टज्ञानत्वेन कारणताप्रमोऽग्रे प्रदर्शयि- स्थत एव । तदनुमिती सामानाधिकरणविशेषण प्रयोजन पूर्व वत् । अनुमित्यव्यवहितपूर्खत्वं प्रागभावसले नागभावाधि- करणकालमागभावानधिकरणले सति तत्प्रागभाववत्वम् । अनु- मितिपूर्वधिनष्टस्य तदुत्तरोत्पत्रस्य च घरज्ञानादेवारणाय दल-, इयम् । अव्यवहितोतालघटकस्त्राधिकरणकालध्वंचाधिकरण काल- ध्वंसानधिकरणवरूपमत्यन्तादेतदीयसत्यन्तस्य लघुत्वादप्येतत्कल्ये नाघवं बोध्यम् । प्रागभावानगीकार तदघटितवच्यमाणाव्यवहितपूर्वखमेव निवेश्य अनुमित्यव्यवहितपूर्वोत्पवतदुत्तरस्थायि स्थूलकाले अनु- मित्युत्तरमुत्पन्नस्य घटादिज्ञानस्य वारणाय क्षणवनिवेशनम् ঋমিনিয়ামাবধিষ্ঠিীলিবিলম্ব ঘষয় জাল अनुमित्त्यव्यवहितपूर्वक्षणपर्यन्तस्थायिनस्तत्पूर्वजात-धरज्ञानादि- নীলুমিনিযুলমমিনসীযায় গলবিল। দু- द्वित्वादिवारणाय भविपयकत्वनिवेशनम् । ज्ञानत्वीपेक्षावीजमपि पूर्ववोध्यम् । अवोभयत बवघटितत्वेन तत्तयक्तिवियामादननुगम इति प्रतियोगिनिस्तत्वमन्तभयानुमतमेदकूटटितधर्माण प्रसञ्जयति स्वक्षति । स्वक्षणाव्यवहितोत्तर क्षणानुत्पत्तिक खस मानाधिकरणानुमितिकं खं अनुमितिसामग्रासमधानक्षमोत्य घटादिज्ञानादिकमेव तदन्यमविषयकोऽनुमित्यव्यवहितपूर्वोत्य तसमानाधिकरणयरामादिसतोऽनुमित्युपपत्तिः । साशा कारणता पक्षतानिरूपणम् । १०१ 32021. परामर्शाटनु मित्यनन्तरमनुमित्यन्तरवारणायात्राप्युत्पत्तिकालाव- चिन्नत्वविशेपितेनेत्यनुयज्यते । नचैवं स्वोत्पत्तिक्षणावच्छिन्नत्व- स्यानुयोगिनि निवेशेनाननुगमस्यावश्यकतया प्रयासोऽयमफल इति वाच्यम् । तत्तहस्तुनिष्ठतत्तदधिकरणसमयध्वंसाधिकरणसम- यसम्बन्धानामभावकूटविशिष्टत्वस्यैवात्र उत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वा- धकत्वात्, ताणस्य चानुगतत्वात्, स्वसमानाधिकरणानुमितिवा. वच्छेदेन खक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणानुत्पत्तिकत्वं विवक्षणीयमतो- नुमित्युत्पादकपरामाद्यधिकरणक्षणानुत्पत्तिकत्वस्य सत्परामर्थ- समानाधिकरणकालान्तरोणानुमितो सत्त्वेऽपि न जन्यसविषयक- भेदकूटाप्रसिद्धिः। स्वक्षणाव्यवहितोत्तर पूर्वनिरुक्तं ग्राह्यम् । तत्पुरुपौययायघटनानाद्युत्तरं तदीयानुमितावनुत्पबायामेव तस्य पुंसो मुक्तिस्तादृशघटनानादिकं स्वाधिकरणसमयोत्तरक्षणानुत्प- त्तिकखसमानाधिकरणानुमितिसामान्यकमिति परामर्शाद्यसमव- हितात्तदन्यघटनानादितोऽनुमित्यापत्तिः, तस्य स्वपदेनोपादाना- सम्भवादतोऽव्यवधाननिवेगः। निरुताव्यवधानस्यानुमित्यनुत्पाद- कघटज्ञानादेः पूर्व कदाचिदुत्पन्नायाअप्यनुमितेरुत्पत्त्यधिकरण- क्षणे, अव्यवहितोत्तरत्वस्य च तादृशानुमित्युत्पत्तिमति तादृशघट- जानादिहितीयक्षणपर्यन्तस्थायिस्थूलकाले, सत्त्वात् तादृशं स्वम- प्रसिद्धमेव स्यादत उत्तरत्वक्षणत्वयोनिवेशनम्। अनुमितः स्वाव्यव- हितोत्तरक्षणत्तिस्वात्मकानुमितिकतया, खपदेन उपादानासम्भ- वात् ततोऽनुमित्यन्तरापत्तिरत उत्पत्तिनिवेशः । व्यधिकरणानु- मित्यव्यवहितपूर्वक्षणोत्पन्नघटनानादिवारणाय सामानाधिकरण्य- .
अनुमानगादा ঋষ্টিনীন দ্ভিনীয় গন্য ননি সানি- সল্প। न च आदिमेषु परामर्थस्थितिक्षणे यात অভিনিবিমঘ। দ্বিনীতন্মদিয়ঘদ্বিনমুলঘর্থীঘদি- সুমখীয় গ্রন্থগির্জায় যিমত্মনহা নিম্নলিয়া- নাগেশৗঘিনালয়লি বিমঘনয়া নির্ব- গাপিন, নামখানিগৰঙ্গমঞ্জলিং কিনি। এই যায়নি; ধৈ। আমলৱিনীয় জিময়িান লীয় নীর্যেঘদিনিলীনা নঃ যমগাবাদি ঘছিমধুমঞ্জলি হিমিথ্যালুমিনিচুকী মুখাল স্নানদ্বয় বিমুগ্ধলনিৰানমন্বিতনৗ রলিল নিমিন। নানযীগিনি বানাৰিনানু নমনীয়.. বুঝsf৫ন বাৰু যীয স্বাধি। সমাছি- হানায়া নলিনৱদাষমানাধিকাহালুমিনি- মুৱাবন্ধিৰ যাযাল্যামকুতবিমিছালৰল স্বা- আৰমানৱীগ্রা। ৰ প্ৰীমিমনলাল মিয়া মন লয়ন মনৰ কই যানিমিনি ন মনি- গ্রবন্ধায় দুনি বাঘ। অন্ধ ৰ কাৰণালম্বি মায়া ভকষছিলৱৰিণখিনিষগন্ধয়া কাৰ- শনিয়াজীয়নয়া বিয়ামারিয়া সী- অ্যান্ধিদ্বিা। লন্তু যর দুয়েলাবিছিনীয় লিঙ্গস্বামী- पक्षतानिरूपणम् । विरोधिसियादिविनाशस्तव उत्तरक्षणेऽनुमितिर्न स्यात् परामर्शस्य अतथात्वादिति वाच्यम् अनुमिति- “सामया विरोधिन्या विरहेण तदानीमुत्पन्नादनुव्य- . मितिस्तव परामर्थोत्पत्तिक्षणेऽप्यनुमितिप्रसङ्गः । प्रथमक्षणमपिच्य द्वितीयस्येव, द्वितीयक्षणमपेक्ष्य रतीयस्यापि क्षणस्याव्यवहितोत्तर- त्वेन, तादृशघटज्ञानादः स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पन्नानुमिति- कवादित्यत प्राह अव्यवहितोत्तरथेति। द्वितीयक्षण एवेति । अव्यवहितोत्तरत्वमध्ये स्वक्षणस्य न प्रातिस्विकरूपण निवेशः । किन्तु स्वाधिकरणकालवेन, तथाच स्वाधिकरणकालध्वसा- धिकरणत्वसामान्याभावस्य स्वरतोयक्षणेऽसत्त्वान्न तस्याव्यवहितो- त्तरत्वमिति भावः। पूर्वकल्पवये ज्ञानत्वमुपक्ष्य सविपयकत्व- निवेशनप्रयोजन स्फुटयितमाशङ्कते नचादिमे विति। शेषकलसे विनश्यदवस्थपरामर्शजन्यानुमितिस्थलेऽप्यव्यवहितपूर्वक्षणहत्सित्व- विशिष्टपरामर्शस्यैवानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणे सत्त्वान्नानुपपत्तिरि- त्यत आदिमेष्वित्युक्तम् । अतथात्वादिति । द्वितीयक्षणेऽनुमित्यनुत्- पत्या तत्कारणतावच्छेदकानाक्रान्तत्वादुत्पत्तिक्षणावच्छिन्नस्यानु- मित्यव्यवहितप्राक्क्षणेऽसत्त्वाचेत्यर्थः। अनुमित्युत्पत्तिक्षण इव दर्शितस्यलेऽनुमितिपूर्वमपि परामर्शेन प्रतिबन्धादनुव्यवसायादि. !त्पत्तुमहतीति शहानिरायायानुमितिसामग्रमा विरोधिन्या. विरहेणेति । परामर्शमावं न प्रतिबन्धकम् अपि त्वनुमितिसाम- ০৪ অমাসাবাদে অনাদন: জৰািন্ আ ন ধৰা। মজা, जन्यत्वेन स्मृतित्वस्य ट्रागैव निरासात् । স্বাণ, নানী ন নামী। না: জলাবছিনাথ যথ ভাবিনি। বালী ব্যায়ামানীয় গ্রন্থ যাত্মিাবিলো শরিন্ধনমােনয়ে। যময়ীনিকাল মানবিই ভাঁজিবাদ্বায়িত্ব, শিল্পবিষয় ত্ব গাম্ভীষয় মায়াধীন বিনীয় বিনি, মমনাৰিক্টৰ দিবি স্নান ল লায়ন ৰূলনাময়ী মবিশ্বভাৱধাৰগ্ৰ বৰাৱনীয় সয়াবিষাম- শ্রীলিমতি নীয় বানি: হানি। ভঙ্গকাশনা ভাঙ্গাঙ্গানামামানি লন দুনি। সংশ্মিলা- ব্যৱীত। দুর্জাবিনি। নগ্রাণি ঋষিয়শ্বে- ঘঠিনগন্ধাৰনাব্যনাহিনি ৪াষ। ন যু যমগাহিবাজ জা সনিহিলি স্বা। দলীয় নৱ জানাযা ঋৰয়ােল বাহালুযা- খ্রি:। সমিন জোসেবীরাম নয়া নিৱালি:, ভাগন নিলযাজহ্মাহন গাই ৰজলুল ননি। নিদাবিনি। বন্ধাৰৰ মাড়ল মিল- খালা, গন্য জীৰিধিয়া ঘসায়ি, স্নায়- দলব্ধিৰনামৰ মাৰিত্নকামিনী বজায় রূ বনানয়াকিনি মা।
पक्षतानिरूपणम् । स्थात् वा स्वसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्व- क्षणत्तिभिन्नत्वेन, खसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहित- पूर्ववानधिकरणक्षणत्तित्वविशिष्टत्वेन वा खसमाना- प्रकृतसाम्याय कार्यानुत्पत्तिनिर्बाद्यतावच्छेदकरूपेण प्रति- बन्धकलमेव प्रसञ्जयति स्वसमानाधिकरणेति । पदव्याहतिरनुमि- त्यव्यवहितपूर्ववर्तिसिधिभिन्नसियभावपक्षतावोध्या। सिया. स्मकपरामर्शानन्तरसिपाधयिषोत्यत्तिकाले सर्वत्र तत्तदास- समवेतधमनाशस्याप्रामाणिकले, यत्र न तनाथम्तन प्रथमक्ष- णेऽप्यु ताप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नस्यासत्त्वेनातिप्रसङ्गसम्भवात् कल्पान्तरमाह स्वसमानाधिकरणेति । उतास्थले परामर्शदे- रनुमित्व व्यवहितपूर्वक्षपत्तित्वेऽपि तदुत्पादक्षणस्यानुमित्यव्यव- हितपूर्ववानधिकरणतया तवृत्तित्व विशिष्टत्वेन परामादरेव प्रतिबन्धकलाबाघ कल्ये तादृशस्थले सिपाधयिषोत्पादकाले- ऽनुमितिप्रसङ्ग इति भावः । अनानुमितैरव्यवहितपूर्खत्वं वक्ष्य- माणतदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वम् । तत्र क्षणला- निवेयेऽनुमित्युत्पत्यधिकरणमहाकालाद्युत्पत्तिकम्यसमादायाति- प्रसप्तमिति जणत्वनिवेशनमावश्यकम् । एवच्छ एतदपेक्षया ताहगानुमित्युत्पत्त्यनाधिकरणममयोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगिषण- त्तित्वविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकलमेवोचितम्, अनुमित्युत्पत्त्यनधि- फरपसमयस्य क्षणत्वेनानिवेशेऽपि क्षतिविरहात् । भनुमित्युत्- पश्यनधिकरणस्थूलकालोत्पमध्वसप्रतियोगित्वस्थानुमित्यव्यवहित- अनुमानगादाधयां धिकरणानुमित्युत्पत्त्चनधिकरणसमयाव्यवहितपूर्वक्षण- वृत्तित्वविशिष्टत्वेन वा प्रतिवन्धकत्वम् । মুখৰিৱগ যুষ মুৱা । প্ৰাপথৱলিয়াল ভাষা- ময়। নিয়ম্বিনালি বালিদ্বষীলি- রূণঃনিষীবিল্লালধিযমান্ধাতাবিনিবনিধি- নিথলগ্বিজনেময়ীধসনিৰ্মীশিহ্মামিম- লিৰিমনৰন বালুমিনিনাৱাৰৱৰিয়াইলা - মানখিনি। যহি ও মূল দুলালি- দিমুথদধিনালী অলিনিৰ্বল বোঝালায়- ইলারশিপাখিযে-গাজালাখুনির্মমায়ানি- গল্প, ন র সানিশিগিয়ানিষ্কলুনি, না প্রযৱসূল্লেধিকাৰ ন বিষয়ম্বন। নামি বল- দিনীমূলিলায়া রানিল্লবিযিলনিলয় যু- যন জানাননি। লালমনিন- এমবিধিমযীমনিজম প্ৰধ সিৰয়, অলি- বয়ছিজমিরীলিলিম যথামিন্যালবামী- বনমালিছালা দুলাদিমিঃ। সন্তানুষিক্সী- আন্ধালয় বন্ধু এনে মায়ানমালেখি বিলিয়ন ময়মাৱমিলিঘয়ামিলুয়েনধি- জানযীহগনিয়াশিমায়া নমিনি- জ্বালবৃদিয়ান: অনিন্দাৰীঅলবিমমমর্যন্ত্রনিন- पक्षतानिरूपणम् । तदव्यवहितपूर्वत्वञ्च तदुत्पत्तिषणोत्पत्तिकाध्वंस- प्रतियोगित्वम् । . त्वनिवेशेऽनुमित्वव्यवहितप्राक्क्षणस्यापि तदुत्पत्त्यभावाधिकरण- स्थूलकालोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगितया तदृत्तिपरामर्यादेरनुमिति- विरोधितापत्तेः, तथाच साम्यमिति वायम् । क्षणिकक्षणाभ्यु- पगमेनुमित्युत्पत्त्यनधिकरणलोपलचितसमयोत्पत्तिकत्वनियेगे- ऽपि दर्शितस्थलेऽनुमिसोत्पत्तिक्षणस्थानुमिल्युत्पादानधिकरण- तयोतदोषानयकाशन तत्कल्पे लाघवसम्भवात्। अनुमित्यन- धिकरणत्वस्य समयविशेषणत्वे मुमित्युत्पत्तिक्षणस्याप्यनुमित्यधि- करणसमयविशेषं प्रत्येवाव्ययहितपूर्वतया तदुत्तरमनुमित्यापत्ति- रतस्तदुत्पत्यन नधिकरणत्वपर्यन्तनिवेशः। समयाव्यवहितपूर्वलं, समयोत्पत्तिध्वंसप्रतियोगित्वमेव । न तु वक्ष्यमाणतदुत्पत्तिषणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वम् । तदुत्पत्ति- क्षणनिवेशे प्रयोजनाभावात् । प्रागभावानभ्युपगन्तृनये, तदुत्पत्ति- फालीनध्वंसप्रतियोगित्वं तत्पूर्वत्वम् । तथाच तदुत्पत्तिकालीन- धंसप्रतियोगिकालहत्तिध्वंसाप्रतियोगित्वपाप्यवहिततस्य खात- न्त्राण निवेगनमफलम् । तदुत्पत्तिकानीनवस्वले तदुत्पत्तिका- लोत्पत्तिकखनिवेशन एव व्यवहितपूञ्चशानवारणसम्भवात्, इला- गयेनानुमित्वय्यवहितपूर्वत्वम िमत्युत्पत्तिचयोत्पत्तिकध्वमप्रति- योगितस्यमेव वामित्याह तदन्यवहितति । अनुमितिस्थिति- कालोत्पमध्वंसप्रतियोगितमनुमित्युत्पत्तिवसाधारणमतस्तत्ति- সুলবাগ न चाव प्रथसे यव सिद्मात्मकपगमगानन्तरं सिपाधयिपाया उत्पत्तिकाले तत्पुरुपौयस्य कस्यापि धर्मस्य न विनागोऽनन्तरं पुनरनुमितिः, वर तदुत- पत्तिसमयेऽपि सा स्थात्, तत्पूर्वकालीनानां सर्वपां ताणपूर्ववर्तित्वेन अविरोधिस्वादिति वाच्यम् अनव- रतपरिस्यन्दमानापरिमितपवनादिपरमागुचेतनसंयो- त्वविशिष्टस्य विरोधियोपपत्तये प्रथमोत्यत्तिनिवेगः । उत्पत्ति- यिमिष्टोत्पत्तिकब निवेश तलाभायवक्षणपदम् । हितीयकल्पानुमरणबीजीभूतप्रथमकल्पटोपं कथञ्चिदुर्ग- मागते न चावति। मिपाधयिपीत्पत्तिकाले कम्यचित्त- दामधर्मस्य नाशे तस्यैवानमितिपूर्ववर्तिमिवलेन विरोधितया न मिपाधयिषोत्पादकालेऽनुमित्यापत्तिसम्भव इति तदविनाय- स्थलानुधावनम् । अन्यदीयधर्मनाशेऽपि तेन धर्मेणाप्रत्यासदतया धन्यदीयानुमितिप्रतिबन्धासम्भवात्तत्पुरुषोयस्येत्युतम् । यद्यपि परामानन्तरं सिपाधयिषोत्यादस्थले परामर्शाव्यवहितक्षण फले छावश्यमेव स्वीकाया, तथाच तस्या एव सिधाधयिपोत्पत्तिकाले গন্ধ বিনাময়াদ্যাভাললানাল যদি সমমান तिकाले फलेच्छा खौकियते, तदा परामर्शात्पत्तिहितीयवर्णन प्राममविनाशः मम्भवतीत्यभिप्रायेणेदम् । अनुमितो सुखवध मदशाया फलानरचामन्तरेणैव मुखत्वप्रकारणानुमिमासम्भवती- , पचतानिरूपणम् । १००. - गसन्तानान्तः-पातिव्यत्तौनामविरतमेवोपरमात् फला- नुत्पादवलेनापि तादृशकल्पनासम्भवात् कारणान्तर- कल्पने गौरवाञ्च अन्वयव्यभिचारसन्देहस्य च कारण- त्वग्रहाविरोधित्वात् । त्यभिप्रायेण वा। सिपाधिपानन्तरमनुमित्यनुत्पादे तत्पूर्वोत्पन्न परामर्शदेरेवानमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिभिन्नतया विरोधित्वेनापत्य- सम्भव इत्यतोऽनन्तरमनुमितिरित्युक्तम् । अनवरतेति । अनवरतपरि- सन्दमानानामपरिमितपरनादिपरमाणूनां चेतनेनामना सह यः संयोगसन्तानः संयोगधारा, तदन्तर्गतव्यक्तीनां प्रतिक्षणमेव नाशा- दित्यर्थः । अपरिमितानामपि घटादीनामिव स्थिरले, सदागति- सभावानामपि एकझादिरूपले प्रतिक्षणं न संयोगोत्पादविना- शसम्भव इत्यपरिमितान्तम्। प्रतिक्षणमामसमवेतसंयोगादि- नाशस्य सम्भवेऽपि न प्रामाणिकतेत्यागवाहफलानुत्पादेति । कल्पनासम्मवादिति अनुमित्युत्पत्तेरात कारणसत्वस्यावश्यकतया तदनुत्पादस्य तादृशसंयोगादिनाशमन्तरेणानुपपद्यमानत्वादिति भाषः। ननु तवानमित्यनुत्पादनिबाहाय मिहाभावादिरूपकारणा- तरमेव कल्पातां तहिरहेणापि तत्र तदुपपत्तरित्यत माह भारणलरेलि। ननु मितिपूर्तिभिनवायच्छिमामावस्या कारणतामिही उत्तास्थलेऽनुमित्वनुत्पादनिचाहाय ताध्यकारणा. भावोपपादकसंयोगादिविनागः फल्पनीयः। प्रथमच ताहयग्रह
अनुमानगादाऱ्या
उपादीयन्तां वा वचदात्मसमयविशेषसम्बन्धा
एव ताशपूर्ववर्तिभिन्नाः । भवेता तत्तत्पुरुपीयानु-
मितिं प्रति तत्तदीयानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवादिना
নামঘমিলিগিংলাভিনা মা কাযাওঁ।
যন্ত ল অবনি ওৰ নহাশী ব্যায়ামাগল
ঘিনা গযলমিয়ােনিষ্পাদ্যালয়গিনি।
জানুয়ানিগ্নিকাহিনি। জাৰ্য্য: কাঠালামা-
যা যুঃ আগ্রামান্তানিয়া ঘনিবন্ধবিশ্বাৱেৰ্ত্তৰ দ্বিী
ধিনু, মীনিন্ধাৰ কার্যাগমায়ানমা
সামোধিবিহীঘলয়মি স্বার্থাঘোমৰিী-
বিত্ত নানামাহিনি মাষ।
নৱ বিহুনানি ঈীবিবিন্যমৰি যন্তু বামন
সিম্বিনিক, নয় ননিবিহীনুমিলি-
ঋষি বধিনিয়া প্লাহির গাছ ঘাবী-
নামিবি। মনিৱন্ধনয় জীঙ্গিয়নামিন্স। বমহিম:
থবা নানি অনুমিনিলিযই নম্বদ্বিষমুঘর।
সক্ষমানুমিনিছুলশান্তা। যত চনি মলিন
জানা কামৰ মাখ। লনগমিদের
মনিমাৰ্বল ৱিাৰিষাবিষ্টনি নিষিদ্ধ
যৱৰয় ব্রানিলিমার্শম্। মনিকিলামি
पक्षतानिरूपणम् । उपमानादः प्रमाणान्तरत्वं भज्येत सर्वत्र अनुमितिसा- मग्रीसम्भवात् । विलीयेत च परामर्शत्वादिना कारणत्वं वाधवा- दिना च प्रतिबन्धकत्वम्। अनयैव रीत्या कार्यान्त- प्रायेणानुगतेन भेदकूटाघटितन्नधुरूपान्तरण कारणतां प्रसनयति भवेद्देति। एकपुरुपीयानुमित्युत्पादक्षणे सामन्यनुमित्यापत्तेदी- रणाय तत्तत्पुरुषोयत्वनिवेशः । क्षणस्य कारणता च यदा तादृश- क्षणः तदुत्तरं कार्यमिति कालिकप्रत्यासत्या बोध्या। परामर्थ- साधारण्यानुरोधेनाह तादृशेति । तदीयानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्ती- यद्यम्यत्र पूर्बोपदर्शित स्वसामानाधिकरस्यस्यानमिति- विशेषणतयाप्यतिप्रसङ्गः शक्यवारण स्तथापि तव खत्वान्त- र्भावनाननुगममाशद्धर तत्पुरुषोयघटिते तत्कल्पानुसरणं बोध्यम् । न चैवं पुरुषभेदेन कारणताभेदात् सामानाधिकरण्यमत्यासत्या लिभपरामर्शवमिरभाववादिना कारणताकल्पनमेवोचितमिति वाच्यम् । लिङ्गपरामर्शदेरपि लिङ्गादिभेदेन कारणताभेदस्या- वश्यकत्वात् पुरुषापेक्षया निनादीनाभवभूयस्वात् । उतारूपेण- कारणता सीमारे अनिष्ट प्रदर्शयति तथा चेति। उपमानादे- रित्यादिना भन्दपरिग्रहः । प्रमाणान्तरत्वमनुमिति वहिर्भूतप्रमा- गलम् । सयति । उपमानादिस्खले लिङ्गसमर्मादिटिता- नुमितिसामानियमात् तव प्रमित्यन्तरमुपयते प्रत उपमानादः प्रमाणान्तरता अनुमित्युतपत्तिमात्रनिर्वाधस्य उकारणस्या- त्यर्थः।
यचतानिरूपणम् । ११३ . भाव विनिगमनाविरहावेत्यर्थः । एतन्मते अधिकदूषणमाह वयाचेति । अनुमित्वव्यवहितपूर्ववर्तिभिन्नत्वावच्छित्रामावस्यैव कारणवसम्भवात्, बाधबुद्धादेरभावस्य परामर्यादेश कारणतान्तर- विलयप्रसङ्ग स्येष्टत्वादिति भावः । एतन्मत एव दर्शित टतोयक्षा- साधारणाव्यवहितोत्तरत्वघटितस्वतणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिका- नुमितिकभिवसिद्धाभावरूपपक्षतापने पि पूर्वोक्त सिद्धिपदव्यात- त्यमझतेस्तदेयर्थ बोध्यम् । न च जानेच्छयोयोगपये सिपा- धयिषाकालोत्पन्नानुमितिपूर्ववर्तिपरामर्शादः सिषाधयिपाविर- इविशिष्टाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पन्नानुमितिकभिन्नतया पूर्व सि. पाधयिपाविरहविशिष्टतया चानुमितिविरोधिता स्यादिति तत्- सार्यकता इति वाच्यम्, जानेच्छयोर्योगपी सिडुरपादानेऽपि यव पूर्वोत्पबसिपाधयिषाचतुर्थक्षणे सिहानन्तर पुनः सिपा- धयिपाऽनुमितिय युगपत्तव सिद्धिविरोधितापत्ते दुबारत्वात् । न च तत्र सिडानुपादाने मियायपावरहविशेषणस्यापि वैयर्य- मापातितं यत्र क्रमेण मिडिसिपाधयिपानुमितयस्तन सिडेरनु- मित्यविरोधिवेऽपि सिपायपोत्पत्तिकालविनफलेच्शदीना विरोधितयेव सिपाधयियोत्पत्तिनऽनुमितिवारणसम्भवादिति वायम्, सिरिनुमितिरूपत्वे इच्छाशालपिनटनेच्छादेरनुमित्य- व्यवहितपूर्ववर्तितया विरोधित्वासम्भवादिति । समानविषयक प्रत्यक्षमामग्रीकाले पक्षताविरहेगानुमिति पारयतो, मूनस्थसाधकमानपद सिहिमाधकमानविशेषान्यतर- परतया वर्णयत, उपाध्यायम्य मतमाह "सिपाधयिपेति” ।
अनुमानगादा सिपाधयिपाविरहविशिष्टम्य सिद्धानुमानातिरि- तसाधकमानयोग्यतरस्याभाव. कारणमिति तु कैचि- तन्न, साधक हि मान सिद्धिम्वरुपयोग्यं तदपहित तत्सामग्री वा, नाद्यः, चक्षुगदिमत्त्वे विनानु- मित्सामनुमित्वभावप्रसद्गात् । न द्वितीय, सिईः पूर्व मिहादिव माधकमानिऽपि अमुमिसाया उसेजकावा प्रत्येक तदभावविशेषणले गौरवमित्यन्धानरत्वावच्छिद्रे सक्तविशेषणता नाभायममाम उपेक्षित । अनुमितिपूर्वमनुमानरूपस्यव साधक मामस्य नियमेन सत्वात सिपाधयिषा बिना कदाप्यनुमितिर्न स्थादित्यनुमानातिरिक्त व साधकमानविशेषण, माधकमानपदा ঘঘzহ্মনিব্রাহমিলি যায়নি, দুধ লাঘবনাম हाने निराकार्यम् । माधकमानपदार्थ वितयै दूपयति "साधक होति। तदुपहिन बन्धमिद्धिविशिष्टम् । नसामग्री मिडे कार- गासमुदाय । अनुमित्मामले तदभावविशिष्टमाधकमानामावस्या क्षतत्वादिनानुमिमामिति । अनुमित्वभावप्रसङ्गादिति कालिक- प्रत्यासच्या प्रतिवन्धकस्वाभिप्रायेण । समवायन प्रतिबन्धकले प्राममि सम्वदेव चक्षुरादिप्रमाणाभावादतिप्रसङ्गो बोध्य । प्रत्यक्ष सामग्रीसत्वे, अनुत्पने प्रत्यक्ष पति शेष । ननु तवानुमितियारणयान्यदेव प्रतिबन्धकमासेय मिडा भावपक्षतामनेऽपि तटावश्यकत्वादिस्यत पाहानुमानातिरितति । सथामति पक्षनागरिऽनुमानासिरितसाधकमानान्तर्भावस्य नि पक्षतानिरूपणम् । तदुपहितत्वाभावेन प्रत्यक्षसामग्रीसत्त्वेऽप्यनुमित्यापत्तेः, अनुमानातिरितोयस्य वैययांच। न तृतीयः, अनु- मितिसामग्राभावत्वेन प्रत्यक्षकारणत्वम् अनुमित्सा- विरहविशिष्टप्रत्यक्षसामग्राभावत्वेन चानुमितिकारण- त्वमित्यन्योऽन्याश्रयात् । सामग्रा प्फलवादित्यर्थः । सियसमवहितप्रत्यक्षादिसामग्रीदशाया अनु मितिवारण स्यैव तत्फलत्वात, साधकमानपदेन सिद्धपहित विवक्षणे च तदनिबाहादिति भाव । केचित्तु “यथातानुरोधनानुमानातिरिक्तीति तन्मान परमेव । पृथकप्रतिबन्धकत्वे साधकमानपदार्थस्य सिडुपहितस्थापि निवेशनमफलमैवेति वाच्यम् यत्र विषये प्रत्यचायुपहितसत्रिकर्षादिघटितमत्वचादिसामग्रीदशायामेव परा- मर्यादिसमबधान तवानुमितिवारणाय तादृशसाधकमानस्यैव पक्षताया निवेशयितुमुचितत्वात् । न च तत्रापि सिद्धिप्रति- बन्धकतयैव उपपत्तौ सिडुपहितनिवेशनमफलमिति वाच्यम्, शान्दसिडिकाले अथाब्द जान जायतामितीच्याबलादतमित्युप पत्तये सिहौ तादृशेच्छाया अवश्यमुत्तेजकलोपगमात् । तथाविधे च्छावलादुपदर्शित प्रत्यक्ष सामग्रानन्तरमनुमितेवारणाय साधक- मानान्तर्भावसार्यस्यात् । न च सिद्धापहितच सयोगादिसले पालोकसमवधानासत्त्वे (१) ताशेच्छावलात् धनुमित्युत्पत्त्या ज्यालोकरामवधानाद्यम इत्यपि पुस्तकान्तरोयपाठ ।
प्रत्यक्ष
अनुमानगादाधा
माधकमानऽपि ताहोछाया उत्तेजकताया अावश्यकत्तात्
पजताया तदन्तभावेऽपि उक्सापश्चिवारणामभव इति वायम,
प्रत्यक्षोपहितचतु मयोगादिमत्त्वे इतरकारण समुदायमत्व एवा
गाद जान जायतमितीच्छा न तु इतरकारणामावविशिष्टचक्षु
मयोगादिसावे, तत्र तादृशेशामावस्य प्रत्यक्षोपहितयक्ष सयोगा
दिरूपसाधकमानविशेषणलानुपगमात् ताविपयविशेषीयपक्ष
तायामेव तथाविधसाधकमानान्तर्भावस्य भार्थकलादित्याहु ।।
“দিনিয়ায়ামানব সন্তালমিনি’ অশ্বখ খুন্নি
साधीनानुमित्युत्पत्तिकाले प्रत्यक्षायोरिति भाव ।
मामग्राभावलेन, सिहिप्रत्यक्षसामान्यतराभावत्वेन । 'अन्योन्या
श्रयादिति' अनुमितिमामाभाव प्रत्यक्षकारणकलापान्तर्गतम
লাসঘষামা মুন্নালা নাাল ব সােিমামিনি
मामग्रा प्रमानात् तदभावादिज्ञानामावादितिभाव । अयधा
कारणममुदायत्वेन सामग्रा निवेशे समुदायभेदस्य प्रत्येक मक
লন্ধাৰৰ হাৰ ঘামনিন্মাষছিনুযাযিনাজা
बानुपगमे सामनरा (१) सामग्री भिन्न भिन्नत्व दुर्घटमिति काया
অধিনসাফপ্রাথঝিবেন ঝা নিৰা, খাদিম্মান
छिन्न भेदस्याश्यायत्तितामभ्युपेत्य पन्चदाका व्यवहितपूर्वक्ष
गावच्छिद्रभेदवत्त्व, कायर्वाहतमाकक्षणे च तादृशमेदाछिय
भेदयत्व, फलीपधायक योपपादनीयम्। तथाच परामसत्त्वे प्रत्यक्षों
त्पत्तिकालेऽनुमित्यपाद प्रत्यक्षोत्पादनांध , उनानुमिति
सामया मिति र सजिन पन्तले मानि।
पक्षतानिरूपणम् । स्थाणुत्वाभावव्याप्यदर्शनक्षणे प्रतियोग्यारोपविर- हेणाभावप्रत्यक्षसामग्रीविरहात् पक्षतासत्त्वे स्थाणु- त्वारोपक्षणे तदभावानुमित्यापत्तरित्यपि कश्चित् । प्रतिबन्धकत्वस्य प्रत्यक्षोत्पत्तिमन्तरेणानिर्वाहात् प्रत्यक्षोत्पत्तिरपि अनुमित्यनुत्पादमपेक्षते, तदुत्पाद अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणाव- चिवस्य प्रत्यक्षप्रतिबन्धकस्यावश्यं सत्त्वादित्यन्योन्याश्रय इति भावः । अत्रैव कल्पे अन्येषां दूषणमुपन्यस्थति “स्थाणत्वाभावेति ।" स्वोक्तदोषस्याप्येतदनुमततया चकारसङ्गतिः (१) । यत्र विशे- पदर्शनानन्तरचणजातप्रतियोग्यारोपात् स्थाणुत्वाद्यभावप्रत्यक्षं तत्रेत्यादिः। तदभावानमित्यापत्तेः स्थाणुत्वाभावानुमित्यापत्तेः । तथाचानुमित्यन्यसिदिसामग्राभावस्य कार्यकालहत्तितया पृथ. गैव कारणत्वमावश्यक मिति भावः । न च प्रतियोग्यारोपस्या- भावप्रत्यक्ष कारगतामते यत्र विशेषदर्शनकाले तत्पूर्व वा पति- योग्यारोपस्तत्रैव विशेषदर्शनाधीनमभावप्रत्यक्षं न तु विशेष- दर्शनोत्तरप्रतियोग्यारोपानन्तरमिति वाच्यम्, प्रतियोग्यारोपस्या हेततामते विशेषदर्शनपर्यन्त प्रतियोग्यारोपानुत्पादस्थले विशेष- दर्शनोत्तरमभावप्रत्यक्षोत्पत्त्या फलसाम्याय तडेततामतेऽपि क्षण- कव्याजेनाभावप्रत्यक्षखीकारस्यावश्यकतेत्याशयात् । न च विशेष- दर्शनानन्तरमाहार्य एव प्रतियोग्यारोपो भविथति तत् सामग्रमा- शेच्छाघटिताया बलवत्त्वानोतस्थलेऽनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम्, . 11 होधितौ इत्यपि इत्यत्र इति च ' इति साठाभिमायेय रदसनाम् ।
११८ अनुमानगादाधों धर्मितावच्छेदक सामानाधिकरएषमावावगादि विशेषदर्शनोत्तर- মিছা বিপ্ন সমিঘৰীয়মান(?)। নিখাদ্যাভাবে- নয: ভ্যৱম্মননা “হ্মবিবিনি’{২}। সৰু ঘনম্বন্ধে মামী নামিনিমামামাম্বনিম্নাঘায়, ঋষি ন ননিবিন্ধ্য সন্তাধাৰাৰৱৰাৱকৰ মাখা, ঋমিলিমিম্বমানসিয়ালুমিনিয়াসঙ্গীয়ায় मिषा- যিনি গলামি.। বষসহ এল- বিনিয়াময়ীনিৱন্ধনায্যময়ি নিকলসন্তান নি, অতি तुलाधवादनुमित्सामियमय, असत्यामनुमिसायो समानविषये সঙ্গীখাৰঘৰ# ধ ঘষায় অহি ঋষাঙ্গনা। নগ্ন ল সমীক্ষায় গ্রাহ্মা, যয় আকা: ফাযাহ এম্বিনাথালিন নিঃহি মাহিয়া নি নিঃশ্বৰূমায়ামৰৰিঙি নিয়ন। সদ্বাৰ সঙ্গীনিমিমাল্যলীঘনি মিলাইয়া- ধিঃল সপ্তসিন্ধাৰ অবির অসুপ্লিাহিদমি- সাথী। এ মায়া: যাযামলী- ববি gয়নিয়া গান্ধললিামি আর “অমলিশি”। (7) “ পরিবাৰী তানিবিহীখায়। শি। ৫া এ ধান নষ্ট। ২) fী খি” শে জমি। ঘামী শ্যামল কাশ शचिदिनीयकम्।
पक्षतानिरूपणम्। ११८ वस्तुतस्तु स्वतन्तान्वयव्यतिरेकशालिवानियमेन प्रथमोपस्थितत्वालाघवाच्च प्रत्येकमेव तथात्वमन्यथा बाधादिरपि अत्रैवान्तीवप्रसङ्गात्, न चानुमित्माविर- खतन्त्रान्वयव्यतिरेकशालित्वं, सिडिवादिरूपप्रत्येकत्तिध- मावच्छेदेन कार्यानुत्पादंप्रत्यन्वयष्यतिरेकानुविधायित्वम् । ननु अन्यतरत्वेन प्रतिबन्धकलेऽपि तबियतसिद्धिवाद्यवच्छिन्नस्य कार्यानुत्पादान्वय नियतत्वं तदवच्छिन्नव्यतिरेक स्य च कारणान्तर- परामर्यादिसहितस्य कार्योत्पादनियतत्वं सम्भवति इति न तावता- मिद्विवादिना प्रतिबन्धकतासिद्धिरित्यतो हेवन्तरमाह “नियम- नेति" । प्रथमोपस्थितत्वात्, प्रत्येक रूपावशिवस्य तदच्चि- बान्यतरत्वापेक्षया प्रथममुपस्थितत्वात् । उपस्थितिलाघवमुखाशरीर- लाघवमाह "लाघवादिति” । उक्तरूपदयमपेक्ष्य तदुभयघटितस्या- धिकमेदादिघटिततया गुरुत्वादिति भावः । प्रत्येकं, सिद्धिवा- दिना। तथात्वं, प्रतिबन्धकत्वम् । अन्यथा, प्रतिबन्धकत्वैक्यानुरोधेन नानाधमावचित्रवानां तत्तदवच्छिनाभित्रभिन्नत्वेन प्रतिबन्धकले । वाधादेरियादिना सत्प्रतिपक्षादिग्रहपरिग्रहः,(१) अत्रैव, पक्षताया- मेव । अन्तर्भावप्रसङ्गात्, घटकताप्रसङ्गात्। सिडिवाधसाभग्रीविशे- पादान्यतमत्वावच्छिवाभावस्य पचतात्वप्रसङ्गादिति समुदायार्थः । अन्यथा वाधबुवाद्यभावस्य कारणतान्तरकल्पनापत्तीरीत भावः । न च वादिनिश्चयापतिबध्यायामपि वह्निमान् पर्वतो घट- (1) अत्यतिपक्षादिपरिपह त्यपि काचित् कः पादः ।
ঋনুমাবা। हस्य प्रत्येक विशेषणखे गौरव गाब्दसिद्धी सत्यामशादं सानं जायतामितीच्छायामनुमितेरुत्पादात् सिहाधनु- मितिविषयकेच्छाविरहस्य, प्रत्यक्षसामयीसत्त्वे च तार- মালিহমিনী যামাহিলিয় সমিনুয়া মাহি সন্ধানােঘঠিনকবাষৱি সনি যামাহিনিয়ায় সমি শ্বনাননমায় দিনি জয় মাখুনমাখাবিনিশ্বয়া নাহ্মণ সমিৱন্ধ নাবিনি স্বাম, নাফিসহ্মা রূৰমিনী যামাহিবিঘায় ঘামিবমি বমি সর্বনী গয়ােন ধুয়াখমিষ্টিমুনায়দায়ান্বিষাহিনি আমাৰ মালিবাবগাথা সয়াবিলিনিযৱশ্বখ্যা, শষজমীয় নানয়াহীন। ল প সয়াবি ধাপ পায় শিঘ্রিাঙামান সনি বg. সমিষশ্বজনমান্নয়মিসি নোয়া নানা বিষ অন্ধ খুসি খ, নয়াবি মিরজিরহ্মা নিসিমন- সুব্রহ্মণীয়বিষন্ধায় বাঘাষালনলাদ্বন্ধে নীহণখছি মামনিনজামি, সয়ল ট্রাসনগ্ধময়াদি মশিই। বিনুষ, মেয়মি- জাসাযায়, নিহষ্কাধাৰিমসিফ যা যায়। মাঘসমাধ, অজয়zজনামচড়া। মাদাঘালাবিষাৰঘামনের যাঘা এর সুন্ধময়াহিনি মুয়াম। মা ঘষাঘা যালিমার पक्षतानिरूपणम् । शेच्छायामप्यनुमित्यनुत्पादात् साधकमाने अनुमिति- त्वादिप्रकारकेच्छाविरहस्य, पृथगेव विशेषणतायास्त्व- यामि वाच्यत्वात् । . परत्वाभावाव्रोक्ता सद्भनिरिति व्याचक्रुः । केवित्तु “तदभावनिथय- दशायां यादृशाङ्गुरविशेषधर्मितावच्छेदककानुमितेः कारणान्त- रविरहादेव नियमतोऽनुत्पादस्त साध्य कस्थलाभिप्रायाकोऽयं ग्रन्थ इत्याहुः। ननु सिद्धिसामग्रीविशेषयोरुभयोरेवानमित् साया उत्ते- জন্ধন নীরব মনিরুল মিয়াহিত্য- सरत्वावच्छिन्ने महिशेषणतया लाघवम्, अनुमिसाविरहविशिष्ट- सिदिसामयान्यतरत्वापेक्षया तविशिष्टमिडिवतविशिष्ट सामग्री- बयोरेकस्यापि विशेषणस्य विधानिवेशेन गौरवात्, अन्यतरत्वघट- कांशापेक्षया सिपाधयिषाविरहांशस्य गुरुतायाः स्फुटत्वात् । प्रत. एवं बाधाद्यन्तर्भावप्रतिबन्धेरपि नावकाशः । वाधसिडितविशेष- सामग्रान्यतमत्वेन प्रतिबन्धकले अनुगतरूपावच्छिन्नाशे सिषा- धयिषाविरहविशेषणतायां सियादिकाल इव वाधकालेऽपि अनु- मिसावन्नादनुमित्यापत्तेः, सिदित्वाद्यवच्छिन्न एव पृथक् तद्दिमे पणतया उतालाघवानवकाशात् । विशिष्टवुद्धिसामान्ये वाघतदभाव- व्याम्यवत्ताधानादीनामेकरूयेण प्रतिबन्धकले उक्त दिशा लाघवा- सम्भवनावच्छेदकगौरवस्य दुष्य रिहरलात्। न च प्रत्यक्षस्थले बाधबुद्धौ तदभावव्याप्यवत्ताबुद्धौ च इच्छाया उत्तेजकतया तवा- नुगतरूपेण तयोः प्रतिबन्धकले इच्छाविरहस्य सकादिभेषणतया १२२ अनुमानगादाधी स्वनिवर्तकप्रत्यक्षादिसामग्रीसमवहितान्यत्वादिना লালমনি শান্ত, ভাষী সাব্য নাক নালা- মসিম্বৰহ্মনাদন ননবান, স্বার্থ নিন- वच्छदकलमनीकायव वाधादिसमये पाहाय्यप्रत्यक्षम्योपपादनीय- বান্বিামী নিগ্রনি “প বহিলা”। মন্তিলালাগা। স্বলুনি অর্কিনি, ময়দায়ালিগ্ৰৰ নাস্থা- বিয়ানি মাব.। ঋমিনিৱিবৰ্জাবি, অনুমিনি- বোমাৰ্যায্য নিশ্বিনবিয়ে। নাগ কৰ মাৰাবাহিন। নিন্দাকিনি” সয়া নাম: গ্লাবিষয়মিঃবিনি মা। অনিনিবিদারূক্ষ্মানিয়ে, অনুমিনিয়ন্ত্রনল্লাহিয়াছথিয়। মুখ, অগ্না- যীয বিভিন্নধ্যমন্ত্ৰীলাবছিল যত্ন। লৰ গৰবিনি- সিন্ধান্ধোনহ্মান্ধোৱনয়াািধা ষো- নাশল্পি বিষ সয়াহিয়ামীগােগ্রাদা- সুনাবরিনাখায় বালুমিনিমালীসিয়ায়- না আইন্ধাধ্যমন্ত্রী মন্বিনানজামিনীষা। স্ব- মিনিমামলা নমাম ২ মুম্বনায় ধুয়া ময়য় লিবিয়ায়। মিসিসিকা- জাযা. সাধিনামীদণৰছিনায় মাথাখালি, বম্বীলাষষন ঋ “নিবনি। বিষন্ধ বিনয় নীম্। ‘ীৰ যীযুমিনি” पक्षतानिरूपणम् । चताशेच्छयोरनुगमेऽतीवगौरवम्, अन्यतरत्वघटकयो- रन्योऽन्याभावयोमिथोविशेषणविशेष्यभावे विनिगम- का(१)भावश्च । आत्मनिष्ठश्च समवायेन सिद्धरभावः कारणं, भिन्नभिनेन च सम्बन्धेन तत्तदसाधारणकारण- प्रतिगुरुशरोरतादृशेच्छाविशेषणस्याधिक स्य निवेशादिति भावः । नन्वेवमपि प्रतिबन्धकतक्यनिबन्धन लाघव दुर्वारमेव प्रतिबन्ध कत्वान्तराकल्पने एकतावच्छेदकगौरवस्याकिञ्चित्करत्वात्। अने- कल यक्षताहेतुतायाम् एकेकविधवाभावादिनिथयानामन्तर्भावे- ऽनन्तस्थले अवच्छेदकगौरवात् स्वातन्त्रण एकैकप्रतिबन्धकता- कल्पनस्योचिततया वाधादेः पक्षतान्तर्भावप्रतिबन्ध्यनवकाशात् प्रतिबन्धेरनुत्तरत्वाचेत्याशयेनान्यतरत्वेन प्रतिबन्ध कत्त्वमतेऽपि विनि गमनाविरहेण प्रतिबन्धकताइयमापादयति “अन्यतरवेति” । भन्योन्याभावयोः, सिद्धिभेदसामग्रीभेदयोः । तथाच सिद्धिभेदविशि- टसामग्रीमेदावच्छिन्नभेदः सामग्रीमदविशिष्टसिद्धिभेदावच्छिम- भेदय विनिगमनाविरहात् प्रतिबन्धकतावच्छेदक इत्यवचोदक- भेदात् प्रतिबन्धकताभेद आवश्यकः । न च तादृशभेदयोः समनियत- योरभेदान्नावच्छेदकभेद इति वाच्यम्, तादृशभेदाभेदेऽपि तस्य मिडिभेदविशिष्ट सामग्रीभेदावच्छिन्नभेदखेन सामग्रीभेदविशिष्ट- सिदिभेदावच्छिवभेदत्वेन च विनिगमनाविरहेणावच्छेदकतायाः स्वीकरणीयतया विशिष्टस्यावच्छेदकस्यावश्यं भेदात् । नचाखण्डस्य (१० एकतरपक्षपातिमीयुक्तिर्दिनिगममा तदोधकं पारा मिनिगमकम् ।
१२४ अनुमानगोदा रूपायास्तत्सामग्राः, मगिविशिष्टस्य बङ्गेरिव इतरवि- शिष्टस्य मनोयोगादेः प्रतिवन्धकवायोगात् । तथा च कथमनुगतरूपेण तयोरभाव; कारणम्, एवं सिद्धेः सिपाधयिपाविरहेगा चैशिएवमेककालावच्छेदनकाम- अभावस्था- तस्य स्वरूपत एवावच्छेदकतामम्भवादुक्तविशेषणपुरस्कारेण नाव. घोदशत्वमिति कथ विनिगमनाविरह इति वाच्यम्, শরয়ি ব্লকঘনবন্ধন: বিকালবিলা, যয় खरूपतो भानं तस्यैव तथावच्छेदकताया: मिदान्तसिदत्वात्, विशे. घणपुरष्कारणोपस्थितऽवच्छेदकलयहस्य विशेषणावच्छिन्ने अवच्छेद- कतावाहित्यनियमात् बरूपतो (१) भासमाने स्वरुपती- वोदकत्वस्य प्रमाणेनास्पात। न च ताक्तित्वेनैव भेदस्याव- दकत्व स्वीकरणीयं न तु स्वरूपतः, तथाच नोपतिविनिगमना- विरहावकाग रति वाच्यम्, भेदनिष्ठ तहालित्वस्य भेदसरूयाति- रितस्य टुर्वचत्वात्, भेदरूपस्य र तस्य स्वरूपतो विशेषणत्वा- सम्भवात् । एतेनापण्डस्यान्यतरवावच्छिनामावस्य ताशिलेनैव हेतुत्वमित्यपि परास्तम् । यत्तुमिहिभदसामग्रीमदयो: सामानाधि- রূন মিয়া বিধিমহমৰািৱহল নৱমবিয়াসিনা- चंदकत्व येन विनिगमनाविरह: स्यात्, अपि तु धमिाविषेपण- तापत्रयोरव, व्यासज्यहत्त्ववादकत्वं तथाविषयोरप्यवच्छेदकता- १ कियेणभासमान रस्यपि पुसमाचरीयबाट ।
पक्षतानिरूपणम् । १२५ वृत्तित्वं प्रत्यक्षादिकारणचतुःसंयोगादेस्त्वन्यामिति सामग्रीविशेषाभावस्य हेतुत्वेऽपि लाघवात् सिद्धाभाव एव पक्षव्यवहारनिमित्तम्, एतदेवाभिसन्धाय प्रहत्ति- निमित्तमुक्तमिति वक्ष्यति । पर्याप्तेमहानसीयवह्निर्नास्तीति प्रतीत्यावगाहनादिति, तदपि, न, महानसीयवडिर्नास्तीत्यादिवौ वह्नित्वाद्येकधम्भितावच्छेदका- वच्छिन्न एव महानसीयत्वाद्यपरविशेषणमान नियम इत्येकवा. नेकपामवच्छेदकत्वे ग्राह्ये धम्मितावच्छेदकावच्छिन्नविशेषणता- पत्रस्यैवावच्छेदकखग्रही न तु धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नविशषण- तानापत्रस्यावच्छेदकताग्रह इतिनियमेन महत कस्य धर्मिता- वच्छेदकतापत्रस्य कस्य वा तदवच्छिन्नविशेषणतापत्रस्यावच्छेदक- त्वमित्यत्र विनिगमनाविरहेणावच्छेदकताभदस्यावश्यकत्वादवच्छे- दकविषयतावलक्षण्वस्यावच्छेदकतावलक्षण्यनियतवादित्यन्यत्र वि- स्तरः। अन्यतरत्वेन उभयोरनुगमेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- धाननुगमानतयोरेकामावस्य कारणतासम्भव इत्याह "मात्मनिष्ठ- थेति ।" समवायसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः सिहाभाव प्रात्म- प्रत्यासवतया कारणम्, प्रत्यक्षासाधारणकारणचतुःसंयोगादिरूप सामग्रमास्तु स्वाश्चय संयुक्तमन:संयोगादिरूपपरम्परामकभिवभिन्न- सम्बन्धावच्छिवाभाष भामप्रत्यासवतया कारणं वाच्यमित्यर्थः । विषयचच.संयोगादेः समवायेनाभावस्य सर्वदेवात्मनि सत्त्वात् अनुमानगांदा सामाभावकारणताया प्रतिमझावारकत्वादिति (१) भावः । ननु विषय चक्षु भयोगादेन प्रतिबन्धकलं खीक्रियत सम्बन्धाननुगम: स्यात्, किन्तु चतुःमयोगादिविशिष्टस्य मनो- योगस्यैव ममवायन प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमित्यत पाई "मणोति" वझेरियनन्तरं दाह प्रतीति, मनोयोगादेरित्यनन्तरं प्रकृते इति, पूरणीयम् । “प्रतिवन्धकवायोगादिति" मनोयोगस्यानुमितावपि सत्वात् कारणम्या प्रतिबन्धकवायोगादिति भावः । यद्यपि कारणस्यापि रूपान्तरण प्रतिबन्धकले क्षतिविरहः, दाहप्रति- बन्धकले बढ़ेः प्रयोजनविरहादेवानिवेशः, प्रक्षते तु मम्बन्धक्या- नुरोधादेव मनोयोगाहेरनुप्रवेश प्रत्यक्रिश्चिाकरमेनन, तथापि, मनोयोगस्याधिकस्य निवेशनीयतया गौरवमेव बाधक बोध्यम् । न च सामग्रारः खत प्रतिबन्धकतामध्यात्मनिष्ठतासम्पत्तये चः संयोगादेः सम्बन्धतया मनोयोगादिप्रवेशस्यावश्यकता- नाधिकामेतन्मतापि काननिष्ठतया सामप्राभावहसुले तत्तत्- पुरुषीयत्वनिवेशस्यावश्यकतया गौरवादिति वार्य, तथापि मनी- योगादिसम्बन्धस्याधिकम्य निर्वशनीयतया गौरवस्य दुर्खारत्वास, विप्रय देन प्रतिबन्धकताभेदविरहानुरोधेन विपयत्वासनतया उत्तुः संयोगादिप्रतिबन्धकतापक्षस्यैव स्वतन्त्रमामौमतिबन्ध- कसावादिमिराययणीयमया तब मनोयोगादेनिशाभाषाश्च । "समावेति" एवं रोत्या प्रतिधधकतावच्छेदकमम्बन्धभेदस्यावश्यकत्वे च इत्यर्थः । पूचे प्रतियोगितावच्छेदकभेदेन सिदिमामग्रीविशेष- {$? অফিশিংখছি কাল .।
न च तत्र पक्षतानिरूपणम् । यो: सिपाथिषाविरहपदार्थयोभेदात्तविशेषणप्रवेशपार्थक्यं व्यव. स्थापितं इदानी सम्बन्धभेदेन तहिशेषणतामेदं व्यवस्थापयति "एककालेति"। एकक्षणावच्छिन्नमेकात्मसमवेतत्वमित्यर्थः । यद्यपि सम्बन्धमध्ये एकक्षणावच्छिन्नत्वानन्तर्भावपि सिपाधयिषाकाले तहिरहरूपविशेषणाभावादिशिष्टाभावोऽक्षत एव । कालानन्तर्भाव मिपाधयिषाकालेऽपि सिडी कालान्तरावच्छिन्न- तहिरहवत्यात्मनि वृत्तिवरूपवैशिष्ट्यं वर्तते अन्यात्मनि घटादौ च तादृशविशेषणञ्चेति विशिष्टसिदिसत्त्वमव्याहतमिति कथं विशिष्टा. भावेन वर्तितव्यं कालान्तर्भावे तु तादृशकालाभावान तदानीं तदुघटितवैशिध्यमिति विशिष्टाभावोऽक्षत इति वाच्य, सिपा- धयिषाकालस्य तदधिकरणनिष्ठतदभावाधिकरणतानवच्छेदकतया ताशाधिकरणताघटित सामानाधिकरण्यरूय-तदिच्छासमानाधि- करण-सिद्धिनिष्ठ -वैशिष्ट्येऽप्यनवच्छेदकत्वात् तत्तकानावच्छेदेन सिद्धिमत्यपि तदिच्छाधिकरणे इच्छाविरहविशिष्टसिद्धिसत्त्वानु. पपत्तेः । अन्यथा स्वाधिकरणकालावच्छिन्नलस्य स्वाधिकरणहत्तिता. विशेषणत्वेऽपि तत्कालस्याप्यन्याधिकरणावच्छिन्नवाधिकरणतया कालविरहप्रयुक्तावैथिथ्यविरहस्यानि हात् । यियीभूततत्तत्- सिडाधिकरणावच्छिवखाधिकरण कालवेन कालस्य सम्बन्धघट- कले चाननुगमादिति । तथापि विभिन्न काले विशेषणविशेष्ययोः सामानाधिकरण्यसत्त्वेऽपि एकक्षणावच्छेदेन सामानाधिकरस्थस्यैव- विशिष्टसत्त्वनिर्बाह कत्ल मित्येतत्सूचनायव एककालावच्छिन्नत्वक- थनम् । केचित्तु “कालस्य विशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वघट- ৫২ पनुमानगादीधी লামনিধিৱীক্ষাৰিঙলিমিছৰিমাৰাৰ- জলখান্ধৰ নপন্থিনামাছি মিছামাবলম্বলি- আঞ্চ, সরিষ্যনিবিন্ধাবল্য মৃণা করেনি। মিথ্যে মন্ত্রী নিষেধায় দলিল ঘুমাহি রায় নিয়াসিনাছাম্মকান্ কামাল- বন্ধাননম্বালম্বিযু, বৰ ৰা নির্যানিক নাম্বার, মিথসিনাই নদীবাধিলা” নম্বি। গনগনিনি।” খীনুন্যতমন স্ব- দিয়ে; ল গবনী সম্প্রদামিমালীৰ নৱমায়- থালিনী গুনমাখামাত্র, নগ্রাধ নয় এই সগিনিমিলা খ্রীষিম নয় বিশ্য, तथा पचपद মিলিলিমিবমিনি মুমিহীঃ ধু ধর্মীনি”। - থি খলিয়াথেরূহশ্বৰহি। লামা মুমীৰােৰ। লন্ত লাঘব ধৰিনিষিণীক্ষকৰ সাধামৰম্ভব মামুলিই নখ ষিয়াবৰিন্থাসমান্, যদি স্ব বিদাধন स्पले पचव्यवहारो नास्तीति सिहामावस्य तथात्वमुच्यन, तदा ব্যায়ামতি নৱিা মাৰি নিৰিমামিন আঃ “লা- সুনিনি”। {২} নিয়ৱিাৰি। ইনানিবে না। প্লিৱ- মাধবখ, ঘাঘনিষগাযাম্। ব্যৰি, অল্পব- {{} দৰাৰথিঙ্ঘাৰু মিময়।
पचतानिरूपणम् । भावः। नया वाधाभावस्य लघुलेऽपि सिद्धसाधनस्थलमक्षव्यव- हारविरहण ताशसिद्धाभावस्थावश्यकत्वे वाधाभावी न निविशते गौरवात्। विशिष्टसिद्धाभावस्य चात्मनिष्ठस्यैवानुमितिहेतु- वेऽपि तस्य परम्परासम्बन्धादेव पर्वतादौ पक्षव्यवहार दूति ध्येयम् । हारविरहस्य सर्ववादिसिदत्वेन (१)। गौरवादिति”। वाधस्थले पक्षव्यवहारस्य सविवाटतया गौरवसहिष्णुताया अन्याय्यत्वादिति ननु समवायसम्बन्धावच्छिन्नसियभावस्यात्ममत्यासन्न- तयवानमिति हेतुतया तस्य पक्षपदप्रतिनिमित्तत्व प्रात्मन्येव पक्षव्यवहारप्रसङ्ग इत्यत आह "विशिष्टेति" । सिपाधयिषाविरहविशिष्टेत्यर्थः । एतदभिधानञ्च सिः पच निष्ठाया उद्देश्यतासम्बन्धेनानुमितिं प्रति प्रतिबन्धकलासम्भवप्र- दर्शनाय, पर्वते वह्निमनुमिनुयां महानसे बनानुमिनुयामित्या- कारिकाणामनुमिसानामेकनोत्तेजकत्वेऽतिप्रसङ्ग पृथगेवोत्तेजक- तया पक्षभेदेन कारण सावश्यकतया पात्मनिष्ठमत्यासत्तेरे- वोचितत्वात् । अन्यथा पुरुषविशेषाणामन्तर्भावनीयतापत्त्या गौर- वात् समानप्रकारिकाया असमानविशेष्यकसिद्देरनुमितिप्रतिवन्ध- कतयापि पक्षनिष्ठप्रत्यासत्त्यसम्भवो बोध्यः (२)। “परम्परासम्बन्धा- (१) पक्षष्यवहारस्य सर्ववाद्यमितत्वेनेत्यपि पुसकानरीयपाठः । (२) सामानाधिकरण्येनानुमितौ धर्मननरविशेष्यकसिवेरपि प्रतिवन्ध कामिति भावः।
घनुमानगादा । एकस्य पुंसोऽनुमित्सांसमवेऽपि अन्यस्य तहिर- हिणः प्रत्यक्षादिसामग्रीसत्त्वेऽनुमित्यनुत्पादात् तत्- दिति नप्रतियोगितापच्छेदककोटिप्रविष्टविरीयतावादकपात्र- रूपादित्यादिः । न च सिडिकालेऽपि एतादृशमधेन पचे सिदाभादो वर्ततेऽत्यन्ताभावस्यनित्यवादित्यतिप्रमश इति वाच, সমৰিলষিমিষ্টক ভিৱামৰ নাম্বাল নম্বর प्रति पञ्चव्यवहारनियामकत्वात्। ननु विषयचक्षुःसंयोगादिरूपायाः प्रत्यक्षमामग्रा प्रारमनिष्ठप्रत्यासत्या न प्रतिवन्धकतासम्भव उता. परम्पराया पतिप्रसमास्यात् सम्बन्धले मानाभावाच, तथाच यदा ताधसामग्री तदुत्तरक्षणे नानुमितिरिति कालिकाप्रत्यासत्यैव মনিকান জনীয়, নয়া দলীয়য়মকায়ি पान्तरीयानुमिति प्रतिबन्धः स्यात, एवं कालिकसम्पन्धावचिवा- মিম্বাবস্থায় বিশ্ববিধানবিয়ান सामग्र विशेषणत्वं स्वीकार्य, तपाच पुरुपान्तरीयानुमिक्षा कालीमाया भपि पुरुपान्तरीयमत्यक्षसामग्रास्तदीयानुमित्वमति- धनकत्वापत्तिरित्याशहा तासयोगादी तत्पुरुषोयत्वमन्तव्य निराकरोति “एकस्येति । अनुमित्यनुत्पादादित्यन्तमुपलक्षणम्, अन्यस्य प्रत्यवसामग्री- मलेऽन्यस्यतविरहिणोऽनमित्युत्पादाश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् (१)। {? “ফয়থা সাধাগীর অক্ষয় সাংঘালিকায় অখি दृष्टय मित्ययशपायोग्यवास्ति।
पचतानिरूपणम्। पुरुषीयानुमितिं प्रति तत्पुरुषीयानुमित्साविरहका- लौनतत्पुरुषीयसिद्धिसामग्रीविशेषविरहोऽनन्यगतिक- खेन हेतुरुपेतव्य इति वदन्ति । तत्पुरुपीयानुमिसायाः कालिकासम्पन्धावच्छिन्नमतियोगिताका- भावस्य दैशिकसम्बन्धेनाधिकरणं यः कालस्तत्र कालिकसम्पन्धन वर्तमान कानौनान्तार्थः सामग्रीविशेषणम् । अथवा समपाय- सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकतदातत्तिविशिशभावावच्छेदक- क्षणे कालिकसम्बन्धेन मृत्तित्वमेव तदर्घः । तेन तत्पुरुपौयानुमि- साक्षणस्यापि अन्यदेशावच्छेदेन दैशिकसम्बन्धेन (१) कालिक- सम्बन्धावच्छिन्नतदिच्छाभाववत्वेऽपि म पतिः । “तस्पुरुषीयसिद्धि- सामग्री विशेषविरह इति । कालिकसम्बन्धावछिनप्रतियोगिताकः पक्षनिष्ठतदीयेन्द्रियसविकार्यादिविशिष्टसाध्यनिष्ठतदीयेन्द्रियसवि- कर्यादिविरह इत्यर्थः । वैशिध्यमेककालीनत्वमेव । विशेषविशेषण- भावे विनिगमनाविरहावामाकारणताकल्यनमगत्या न दीपाय । यावत्त्वेन तदसाधारणकारणसमुदायस्य प्रतिबन्धकत्वं पुनर. नुपादेयमेव यावत्त्वस्य दुर्बचत्वात् । पर्बतो वह्निमानित्याद्यनु- मितिसमानविषयमानुपादिसामग्रा प्रतिबन्धकतायां रूपादिक नान्तर्भावनीयं तत्र साध्यपक्षयो रूपादिमत्तानियमेन तबियेगे मयोजनाभायाम, फिन्त पर्वतो व्यवान, ट्रव्यं यशिमा, द्रव्यं ट्रव्यवदित्यादानुमितो पापादीन्द्रियनिकर्पस्याविरोधितोपपत्तये । शिशिषषनाशिषमम्बन्धमेन्यत्र । ।
१३२ अनुमानगादाधों यथायोग्यं साध्यपनादी रूपादिसत्त्वं निवेशनीयम् । अध प्रति वन्ध कसामग्रीमत्यपि काने तदनधिकरणदेशावादन तदभावस्स सोलभ्यादमित्यापत्तिः । न च प्रतिबन्धकमत्तायाः कार्यानुन पादप्रयोजकत्वात् तसत्वे क्रय कार्यापत्ति()रिति वाच्य सामग्रमः कार्योत्पत्तिमयोजिकाया: प्रतिवन्धकसपि तदभाक्सवेनामत कार्योत्पशेर्दुवारबादिति घेन, यादृशकारणताघटकनियम देगा- লাইন জায়দাবাঘিদ্ধজাঘামান্য কম- नवच्छिनत्वमन्यहा विशेषणमभावे निविते, यथा समयायादिसम्ब. धावच्छिन्नसंयोगजानादिनिहकारणताघटकनियमे तदन्यकारण- तावच्छेदकावच्छिवस्य,देशभेदानवनित्तिरवाधिकरण कार्यो- त्पत्तिमयोजिका उतपतिवन्ध काभावस्य च कारणता न माशी, किञ्चिदवोदेन तत्प्रतिवन्धकसत्व एवं तत कार्यानुत्पत्या ताशा- भावे विशेषणप्रवेश प्रयोजनाभावात, तथाच देशभेदावच्छिवाति- बन्धकामाववनावानुमित्यापतिः। एतेनारमनि शरीरवियपाध- ऐन विधादिरूपप्रतिबन्धकमवे घटाद्यवच्छिनतदभाववलादनु- मिब्यापत्तिरपि निरस्ता। न च सिद्धादिमत्यात्मनि तत्काले ঘৰণিৰা যা নহধৰিপি ইগনিম্মিলন- मामाणिकतया मिहाधमत्वेऽप्यनुमित्यनुपपत्तिरिति वार्य, ताशहत्त्यनभ्युपगमे सियासत्वदभायां सदभावस्यात्मनि दैशिक- व्याप्यत्तिताया: सोनुभवसिद्धाया अनुपपत्तेः । यदि च काय- সুল হজম্বানি ঘৰীৰইল বিমাৰায়মাবদ্ধ सो कार्योत्पति"रिपि गुलमानरीयार।
पक्षतानरूपणम् । अथ सिद्धात्तरानुमिती सिषाधयिषाहतुरस्तु ? नचैवं मण्यादिस्थलीयदाहं प्रति उत्तेजकस्य हेतुला- पत्तिः, उत्तेनकानामननुगतत्वात्, तावदभावविशिष्ट- मण्याद्यभावस्य चानुगतत्वादिति चेत्, हापिदर्शितो- ऽननुगमः सिषाधयिषायाः। सिवादः सत्त्वेऽपि अन्यथरीरावच्छेदनानुमित्याद्युत्पत्तिः प्रामा- णिकी, तदा,सियाद्यभाषनिष्ठकारणताघटकनियमगरीरऽभावांश उत्ताविशेषणप्रवेशस्यावश्यकत्वात् घटायच्छिवसियभावबलात् सिहादिदशायामनुमित्वायत्तेरिणाय गत्यन्तरमेयानुसरणीय- मिति दिक् । उत्तेजकत्वा(१)भिमतसिपाधयिपाकारणता खोकृत्य सिडाभावस्य कारणतामाक्षिपति "प्रथेत्यादिना, चेदित्यन्तेन” । एतावतव विना सिपायपा सिद्धानन्तरमनुमितिवारण- सम्भवादिति भावः । प्रतिबन्धिमाशते "न चैवमिति"। उत्तेज. कस्य, मन्त्रीपधिविपादेः । प्रतिबन्धिमुहरति उत्तेजकानामिति” । मण्यादिस्थलीयोत्तेजकमन्वौपधिविशेषादीनामित्यर्थः । “अननुगत. बादिति” । तथाचानुगतकायं प्रति व्यभिचारण कारणत्वासम्भ- यादिति भावः । इहापि, सिदिसलेऽपि। “दर्शित इति" याहमयादृशेष्यासत्व इत्यादिनेत्यादिः । "सिपाधयिपाया इति" उत्तेजकीभूनाया इत्यादिः । तयाच तुत्ययुतया उत्तेजकाभाव- कूटविगिटाया सिडेरभाव एय दाहादी मपावभावयतर्भविष्य- 1 मतिबमातापीभताभारतियोगितामा उत्तेजनातम ।
चनमानगोदाऱ्या सिद्धात्तरानुमितित्वञ्च अनुगतानतिप्रसक्तं दुर्वचं, सिदिस्थितिकालीनां खेतरसिदिकालीनां- वानुमिति प्रति हेतुत्वकल्पने च विनामि सिपाधयिषां सिहि- नाशकालेऽनुमित्युत्पादोदुवारः, एकस्य च पुंसः सिदि. तीति भावः । ननु तापदभरवक्टविशिष्टसाध्यनिययाभावला नया लघीयमा पन्ततस्तापदन्यसमत्वेनवा(१)नुगमः सम्भवति सिपाधयिषाणामिन्यात पाह "मित्तरानुमितित्वञ्चेति । धनुगतस्य तस्य मिहिसमानकालीनपांगमावतियोगित्वरूप- स्थानति प्रसवस्य च तसिविनाशकालीनमागमायाप्रतियोगिवे খনি বধিৰিয়ালক্ষাবীমাসমানিয়ামিয়া বক্ষ- वादभुगतानतिमत्युभयमुपातम् । तथाच प्रयमधर्मस्य काय- तावोदकत्वे सिपाधयिषामन्तरेण सिधिनायोत्तरकाले जायमा- नायामनुमिती सिपाधयिषांव्यभिचार:, उत्तरस्य तथाले धानन्त- कार्यकारणभावप्रसाद पति भावः । "मिद्धिस्थितिकानौनामिति" वक्षतिप्रागभावप्रतियोगित्व खक्षणहत्तिलोभयसम्बन्धन सिहा- मिमित्यर्थ: । लघवादा खतरति” स्वभिन्न वर्गम शिवो. ফয়ৰ মিত্ৰাৰৱািমি। বুলখানি হয়। सम्बन्धविधया बचपत्तिबादीनां निवेगावस्त्रत्वाननुगमनिधन्धनी सीपः, समन्धमध्ये पदार्थानिय गेऽप्यन्याधिकरपतिबाटेरन्य th ववव काशिद का पारा पक्षतानिरूपणम् । सत्त्वेऽन्यस्य सिषाधयिषाशून्यस्थानुमित्यनुत्पादप्रसङ्गः, तत्तत्पुरुषीयतादृशानुमितिं प्रति तत्तत्पुरुषीय सिषा- धयिषाया हेतुत्वेऽनन्तकार्यकारणभावप्रसनः। अपि च सिद्धी सत्यां विनापि सिषाधयिषां सामान्यसाम- ग्रीतोऽनुमितिसामान्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । सम्बन्धलाभावेनातिप्रसङ्गविरहात् (१)। यदि च उत्पत्तिमध्ये स्व- पदार्थविशेषणान्तर्भावस्था सिडिवारणायावश्यकतया अननुगमः भवाते, तदा, वत्तिमागभावप्रतियोगित्व स्वक्षणहत्तिलीभयसम्ब- न्धेन सिधिविशिष्टत्वम् अनुमितो प्रवेश्यम्(२) 1 नाशकाले, नायी- त्यत्तिक्षणे । “अनुमित्युत्पादो दुर्बार इति” सिडिनाशसमयोत्य- बाया अनुमितेः उत्तसिपाथिपाकार्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वादिति भावः । ननु स्वक्षणहत्तिमागभावप्रतियोगित्व खनाशक्षण-हत्ति- प्रागभावाप्रतियोगित्वोमयसम्बन्धेन सिमावच्छिवानुमितित्वमेव सिपाधयिपाजन्यतावच्छेदकं याथम् । एतच सिविनाशकालोप- मानुमितिसाधारणमेवेति नातिप्रयङ्गः, न च सामान्यतो नाश- आपत्तिप्रागभावाप्रतियोगित्वं जन्यमावस्यैव न सम्भवतीति यद- धिकरणक्षणत्तिप्रागभावप्रतियोगिलं नहातिनाश एव विशिष्य निवेग्य इत्यननुगमतादयस्थ्यमितिवाय, समन्धाननुगमस्यादोप- वात, स्वात्तिप्रागभावप्रतियोगिव वत्तिक्षतिमत्त्वोभयसमन्धन " पाटसम्यमावानामानिपिपादियण पुलवानरोयपाठ । (१३ दरियारि प्रसामिन्यन्न पाठस्तु सचिन पुन डालते।
अनुमानगादाऱ्या · न हि ईशविशेपसामग्री विना सामान्यसामग्या अनुमितिजनकत्वं नास्ति, न चान्यवामि विशेषसाम ग्युन्तरमस्ति तत्कल्पनै चातिगौरवम् । इह नाय- सिद्धिविशिष्टलेन कथञ्चिदनुगमस्यापि सम्भवाचेत्यतो दोपान्त- रमा "एकस्येति । सिदिसत्त्व इति” । अथवहितपूर्वकाल इत्यादिः । पनुमित्यनुत्पादमसङ्ग इति" । पुरुपान्तरीयसिडाव्य- अहितोत्तरोत्पत्र-पुरुपान्तरीयानुमितरप्युक्तसिपाधयिषाजन्यताव- च्छेदकधमाकान्तत्वादिति भावः। सामानाधिफरवस्याधिकस्य दर्शितकाध्यतावच्छंदकताघटकसम्बन्धमध्ये निवेशेन पुरुषान्तरीय- सिहानन्तरोत्पदानुमिती सिपाधिपाया व्यभिचारवारणसम्भवात् दोपान्तरमाहापिति" । सामान्यमामग्रीतः, अनुमितिसामान्य- हेतूभूतपरामर्यादितः। ननु विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्राः कार्योस्मादकत्वान्नापन्तिसम्भव प्रत्याशडायामाह "न होलि"। ईशति । सिपाधयिधारूपेत्यर्थः । ननकत्वम् उपधायक- खम् । नास्तीति” न होत्यन्वयः । सिधमत्त्वे सिपाधयिषां विनापि परामदिरनुमित्युत्पादकत्वादिति भावः । सिविदयायामपि परामर्यादिसत्त्वे सिधाधयिपाविरही नानुमि- त्यनुत्पादायोजको भवेदिति पर्यवसितम् । ननु विशेषसामग्री- विरहकूट एव सामान्य सामग्रीदशायां सामान्य कार्यानुत्पादनयो- जकः, सिद्धासत्तस्थलीयविशेषसामग्रीविरघटितस्य कूटस्य च सि- तथाच नवव , . पक्षतानिरूपणम् । माना सा सिङ्घात्तरैव स्थात्, सा च न जायते कारणा- भावादिति चेत् सा माजनिष्ट अनुमितिसामान्यन्तु स्थादेव, कार्यानुत्पादस्य विना कारणविरहमसम्भवात् । दप्रसङ्ग इत्यागया। पाधयिषाविरहसहकृतसिद्धिस्थल पव सत्त्वं, न त सिद्धासत्त्वस्थ ले, इति न दोष इत्यत आहन चेति"। अन्यत्रापि सिद्धासत्त्वस्थलेपि। विशेषसामग्रान्तरमिति"। सिद्धाभावस्यैतन्मतेऽहतत्वादिति भावः । तत्तदनुमितिव्यक्त्युत्पादकतत्तत्परामर्शव्यक्तीना विशेषसामग्रीत्वेऽपि अनुमित्युत्पत्तिकालेऽपि सत्वेन तदनन्तरमनुमित्यनुत्पादे प्रयो- जकविरहः, तत्तहाक्तिविरहाणामनन्तानां सामान्य कार्यानुल्या- दप्रयोजकत्वे गौरवस, अन्यथा बहुतरसामान्यकारणताया उच्छे- अत्राहुः, सिहानुत्तरानुमिती सियभावस्य हेतुत्वान्तरकल्पनयैव ईदृशातिप्रसङ्गवारणसम्भवात् विशिष्ट सिघर- भावहेतुखमयुक्त, सिद्धिसिपाधयिषाविरहयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबन्धकताइयस्य तन्मतेऽप्यावश्यकत्वात्, प्रतिबन्धकतावच्छेदकगौरवस्याधिक्यात् । न च (१) सिपाधयिषा- हेतुतापनेऽपि कार्यतावच्छेदककोटौ अव्यवहितोत्तरत्वादिनिवेशा- धिक्येन गौरवमित्याशङ्कर, तलिङ्गकेच्छाविरहविशिष्टसिद्धाभावस्य पूर्वोपदर्शितसमूहालम्बनजन्यानुमितौ व्यभिचारवारणायाव्यव- हितोत्तरत्वसम्बन्धन तादृशासिहानवच्छिन्नानुमिति प्रत्येव हेतु- ताया भवतापि वाथत्वादिति सिद्धिस्थले विनापि सिपाधयिषां . (1) नचेत्यस्य इन्यायामित्युत्तरेषान्वयः ।
अनुमानगादाऱ्या करणव्यापारत्वेनावश्यककारणभावस्य परामर्णस्य कारणतावच्छेदिवा पचता न कारणमिति तु भमः, सामान्यकार्योत्पत्तावपि ताशकार्यस्योक्तविशेषसामग्रीकार्यता- वच्छेदकाक्रान्ततास्यात्. तथाच विशेषसामग्री विना तदुत्पत्ती तस्याव्यभिचारात् कारणमेव व्याहत्यत इति न तन तदुत्पत्या- पत्तिरिति गहते "इति"। कार्योत्यादप्रयोजकसामग्रीसत्वे प्रयोजनक्षतिर्न कार्योत्पत्ति विरुणदि, तथाच प्रकते सिपाधयिपा अघटिताया: सामान्यकार्यप्रयोजकसामग्रमाः सिधिकोलेऽपि सत्त्वे विशेषसामग्रीविरहेण तत्कार्यतावच्छेदकावविधापत्त्यसम्भवेऽपि सामान्यधावछियापत्तिर्दुरिधत्वत पाइ“मा मानिष्टेति । सा सित्तरानुमितिः । कार्यानुत्पादस्य, तम्माशिवानुत्पा- दस्य । विना कारणविरह, तहम्मावशिवोत्पादप्रयोजफसामग्री- विरई विना । अनुमिति प्रति पचतासहितपरामर्मलनेव हेराता, न सुपक्षतापरामयोः पृथकारणताक्ष्य, गौरवात्। न च विशे- पणविशेष्यमावे विनिगमनाविरह. परामर्श स्याहत्त्वे तस्य प्याप्सि- जानरूपकरणव्यापारस्वासम्भवान, व्यापारसायाः फनजनकता- गार्मलात, इत्यस्यैव विनिगमकस्य सम्भवादिति केपाश्चिमत दूषयति "करणेत्यादिना"। परामर्शस्येति" पठार्थो हत्ति तस्याः कारणतायामन्धयः । निमित्तकारणस्य दण्डादशा ममवाधिकारणति कापानादिनि- छपदत्यायपछिनकारणतयः । समवाय नियमाय सकारणताया - पचतानिरूपणम् । १३८ प्रतिवन्धकान्तराभाववदन्वयव्यतिरेकशालिवेन हेतु- त्वात् । अन्यथा यथासम्भवं निमित्तकारणस्य समवायि- कारणत्वाद्यवच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । अधानुमितिसाधारणसिद्धेः प्रतिवन्धकत्वे वद- भावस्य मण्याद्यभाववत् प्रतिवन्धकाभावत्वेन कार्य- कालवृत्तेरेव हेतुत्वात् अनुमितिकाले च तदसम्भवात् आवश्यकत्वादिति भावः । जन्यसत्त्वाचवच्छिन्ननिरूपितायाञ्च स- मवायिकारणतायां दण्डादेयभिचारेण प्रवेशासम्भवाद्यथासम्भवमि- त्युक्तम् । कारणता तदवच्छेदकत्वयोरुतविनिगमकवेन नियत वेऽपि सिद्धाभावसाहित्यपरामर्थत्वयोरेक विशिष्टस्यैव एकविशेष्य- तावच्छेदकतापन्नस्यैव वाऽपरस्यावच्छेदकलं वाच्यम्, तत्र विनि- गमनाविरहो दुवार इति तु तत्त्वम् । ननु सिझभावस्थानु- मितिहेतुबेऽनुमित्सां विना कदाम्यनुमिति!यपद्येत मणिसम- वधानोत्पत्तिकाले दाहानुत्पत्त्या प्रतिबन्धकामावस्य कार्यकाल- सत्तायाः फलोपधानप्रयोजकत्वात्, अनुमितिकाले च सिद्धा- भावासत्त्वादित्वगत्या तस्य कारणतावच्छेदकत्वमेव, न तु कारण- समिति शझते "अथेति"। कार्योत्पत्तिक्षणावच्छेदेनापि कार्याधिकरणे नियतमत्व यत्कारणताघटक तत्कारणताययस्यैव कार्योत्पत्तिक्षणसत्त्वं कार्योत्पत्तिप्रयोजकं, यथा मण्यभावादः सिदाभावस्य ध पनुमानगादा करगाव्यापारत्वेनावश्यककारणभावस्य परामर्शस्य कारणतावच्छेदिया पचता न कारणमिति तु ममः, मामान्धका पत्तावपि ताणकार्यस्योगविशेषसामग्रीकार्यता- पच्छेदकाकान्ततास्यात्. तथाच विशेपमामी विना तदुत्पत्ती तस्याव्यभिचारात् कारणव व्याइन्यत इति न तव तदुत्पत्त्या- पत्तिरिति शत "इति"। का-यादमयोजकसामग्रीसले प्रयोजनपतिनकार्योस्पति विरुषधि, नयाच प्रकृते सिपाधयिषा अघटितायाः मामान्यकार्यप्रयोजकमामप्रयाः सिद्धिकीलेऽपि सत्वे विगेपसामग्रीविरहिण तत्कार्यतावच्छेदकावचिनापत्यसम्भवेऽपि सामान्यमापछिवापत्ति?रिवेत्यत थाइ मा माजनिटेति" । सा सिडात्तरानमितिः । कार्यानुत्पादस्य, तन्मावच्छिवानुत्पा- दस्य । विना कारणाविरई, तहम्मावच्छिनोत्मादप्रयोजकसामग्री- विरहं विना । अनुमिति प्रति पक्षतासहितपरामर्थत्वेनैव हेसुता, न तु परतापरामभयोः पृथकारणताइयं, गौरवात् । न च विशे- पणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहः परामर्थस्याहे तत्वे तस्य व्याधि- जानरूपकरणब्यापारबासम्भवात्, व्यापारताया: गर्भवात्, इत्यस्यैव विनिगमकस्य सम्भवादिति केपाश्चिमतं दूषयति “करणेत्यादिना"। परामर्शस्येति" पठायों वृत्तिस्तस्था: कारणतायामन्धयः । निमित्त कारण दडादः। समवायिकारणलैति। कायालादिनि- घटखाद्यवपिवकारणवत्यर्थः । समवाय नियमाय सत्कारणताया . फलजनकता- पचतानिरूपणम् । १३८ प्रतिवन्धकान्तराभाववदन्वयव्यतिरकशालित्वेन हेतु- त्वात् । अन्यथा यथासम्भवं निमित्तकारणस्य समवायि- कारणत्वाद्यवच्छेदकलप्रसङ्गात् । अथानुमितिसाधारणसिद्धेः प्रतिवन्ध कत्वे तद- भावस्य मण्याद्यभाववत् प्रतिबन्धकाभावत्वेन कार्य- कालवृत्तैरेव हेतुत्वात् अनुमितिकाले च तदसम्भवात् अावश्यकत्वादिति भावः । जन्यसत्त्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितायाञ्च स- मवायिकारणतायां दण्डादेव्यभिचारेण प्रवेशासम्भवाद्यथासम्भवमि- त्युक्तम् । कारणता तदवच्छेदकत्वयोरुतविनिगमकलेन नियत खेऽपि सिद्धाभावसाहित्यपरामर्थत्वयोरेकविशिष्टस्यैव एकविशेष्य- तावच्छेदकतापत्रस्यैव वाऽपरस्यावच्छेदकत्वं वाच्यम्, तत्र विनि- गमनाविरहो दुबार इति तु तत्त्वम् । ननु सिद्धाभावस्थानु- मितिहेतुत्वेऽनुमित्सां विना कदाप्यनुमिति!पपद्येत मणिसम- वधानोत्पत्तिकाले दाहानुत्पत्त्या प्रतिबन्धकामावस्य कार्यकाल- सत्तायाः फलोपधानप्रयोजकत्वात्, अनुमितिकाले च सिद्धा- भावासत्तादित्यगत्या तस्य कारणतावच्छेदकत्वमेव, न तु कारण- खमिति शङ्कते "प्रथेति"। कार्योत्पत्तिक्षणावच्छेदेनापि कार्याधिकरणे नियतसत्त्वं यत्कारणमाघटक तत्कारणताययस्यैव कार्योत्पत्तिक्षणसत्त्वं कार्योत्पत्तिप्रयोजक, यथा मण्यभावादेः सिद्धाभावस्य च घनुमानगादाऱ्या सा नोत्पद्यतेति चेत् ? न, यस्य मण्याद्यभावादः कार्यसमकालतया अन्वयव्यतिरैकिवं तस्यैव तथात्वेन हेतुत्वं न तु सर्वस्य, गौरवात्। अन्यथा समवायिकार- णस्य कार्यसहभूतस्यैव हेतुत्वात् कारणतामावस्य तथास्वप्रसक्ती प्राभाकरा एव विनयेरनिति । प्रत्यक्षमामपाः प्रतिबन्धकामावरूपत्वेऽपि नियतमाक्सत्त्वमेव कारणताघटक नामपोति तस्य स्वाक्मत्वमा फलोत्पत्ती तन्त्रमिति नानपत्तिरिति समाधत्ते “यम्येति" । "मन्ययेति । सहपारदर्थ- नमात्रेणध प्रतिबन्धकामावे कार्यसइभावन हेतुतासिडी इत्यर्थः । "प्राभाकरा इति"। सहयर्तिन एव कारपतापादिम इत्यादिः। य, पनुमिती प्रतिबन्धकान्तरकल्पने মীন সন্ধ্যায় অনুমিনিয়ামিন, सिधाभावस्य कार्यकालहत्तिमया हेतृत्वमेध युतम् अनुमित्य- भारस्य प्राकालभाषण हेतवान्तर कल्पाताम् इति, तदमत्, सिपाधयिपानम्तर-शासमिविहिनीय-सऽनुमित्यमुत्पादप्रमाण कार्यकानिऽनुमिसानाशेम तदभावविषिष्टमिदिमत्तात् । प्रत्यक्षा- दिमिद्धिमत्तेऽमत्याच नसामग्र परिमानासर जायतामितीचा- यलादभुमित्यग्यत्या अनुमित्यन्यमिहो वाहणेशाया उरोजकलात् ताशेच्यावतार प्रत्यक्षमामयानन्तरं प्रत्या प्रत्यवायुत्पादममयेऽस्य- सुमित्यापन:, महावमामायपरमत्वे प्रवधायुत्पादभमयोग- १४१ पचतानिरूपणम् । प्राभाकरास्तु विनाप्यनुमित्सां क्वचित् परामर्शा- नुमितिप्रवाहस्याविरललग्नस्यानुभविकत्वात् काल. भेदकल्पनायाञ्च मानाभावात् मानाभावाच्च पचता मित्यापत्तेय इति। पक्षताया अनुमिति हेतुतामनगीकुर्खतां गुरूणां मतमाह "प्राभाकरास्त्विति" । अनुमित्सायोग्यताया उत्तेजकत्वे हित्ववित्वादिप्रकारकेच्छा- बलात् अनुमितिहितीयक्षणोत्पत्रपरामर्थात् वतीयक्षणेऽनुमित्यन्त- रोत्पादस्य पक्षताहेतुतामतेऽम्युपपत्तेविनानुमिमामिति । क्वचित, प्रतिबन्धकान्तरासत्त्वस्थले । परामर्शानुमितिप्रवाहस्य, क्रमोत्पन्न- परामर्शानुमिति समूहस्य । अपलापनिराकरणाय समूहपर्यन्सानु- सरणम् । पूर्वपूर्वानुमिति नाशे द्वितीयादिपरामर्शदनुमित्यन्त- रीत्पत्ती वाधकामावादाह "अविरललग्नस्येति” । ननु तत्रागल्या एकैकक्षणविलम्बनवानुमितिः स्वीकाया इत्यत आह "काल- भेदेति"। मानाभावात् पक्षताया हेतुत्वस्यासिया गत्यन्तरविरह- स्यैवासिः इति भावः । नन्वेवं सिद्धसाधनस्यादूषणतया परार्थ- स्थले तदुभावनानुपपत्तिरित्यत प्राह "परायति" । "अर्थान्तरति"। सिद्देऽथ भाकाहाविरहादिति भावः । न च पचताया अनुमित्य- हेतुत्वेऽनुमित्यनन्तरं जातव्यक्तिरेव कथं नोत्पद्यते। तत्तहाती तत्तत्प्रागभावव्यतीनां विशिधानन्तहेतुताकल्पने गौरव- मिति वाच्यं, तत्तदनुमिति व्यक्त: पूर्व तन्नाशात् परतोवा, कदाचित् तत् समानविषयकानुमित्यन्तरोत्पादसमये तदव्यत्यापत्तिवारणाय तद्दाराय अनुमानगादाधA नानुमितिहेतुः । परार्धानुमान तु सिद्धसाधनमांन्तर- विधया दूपणमित्याहः। इत्यनुमानचिन्तामणिदीधितो पक्षता निरूपणं समाप्तम्। . सत्र परामर्शव्यतीना विशिष्यतताया पावश्यकत्वात्. ततएव तव्य मीना पुनरुत्पादवारणसम्भवात् । न च परामर्याना तत्तद- ध्यक्तिलेन तत्तदमिसिव्यतिहितत्वेऽपि विनध्यदवस्थातदनमित्य- व्यवहितपूर्वोत्पलपरामर्शात् पुनस्तदनुमितिप्रम इति वाच्यम्, অনন্সর জামালঃ জলাঙ্গলা বৃষিনিলামারা- भावहततयाऽपि नादृशापत्तिवारणमभवात् तदनुरोधन गुरूणा प्रत्यनादिमाधारणनिथयन प्रतिवन्धकलामिहेः। पत्र केचित, पक्षताया अनुमित्यहेतुत्वमते विनापि वद्यादिनिङ्गकवाद्यनु- मित्मा ताहमान मित्युत्मत्वा तादृशानुमितो ताशानुमिक्षाविरह. विशिष्ट प्रत्यक्षादिसामग्राभावस्थकारणताधिक्यात् गौरवं, हेतत्वमते तादृशानुनितरिच्छानियततया तछाया लघीयस्या हत्तयैवीपमः, पक्षतापि तब्रेवेत्याहुः । इत्यनुमानचिन्तामणि दीधितिगादाधयों पचता निरूपर्ण समाप्तम्। पक्षता- परा परामर्श निरूपणम् । अनुमानचिन्तामणिः। पक्षधर्मस्य व्याप्तिविशिष्टज्ञानमनुमितिहेतुः। ननु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण व्याप्तिस्मरण? पक्षधर्मताज्ञानं तथा, लाघवात् परामर्शहेत्तत्वेनावश्यकत्वाच्च । दीधितिः । लक्षणोपोद्घातेन विशिष्टज्ञानस्य कारणत्वं व्यव- स्थापयति "परीत्यादि। व्याप्तिस्मरणमिति । स्मरणत्वमविवक्षितमव्याप- कत्वात् । लाधवात्, प्रथमोपस्थितत्वलाघवात् । गादाधरी वितिः। पक्षतां निरूप्य विशिष्ट परामर्शत्वेनहेतुता'ज्ञानदयकारणतावा- दिमीमांसकविप्रतिपत्तिं निरस्य मणिकारण व्यवस्थापिता' तत्र सङ्गतिं दर्शयति "लक्षणोपोद्घातनेति” । (१) विशिष्टपरामर्शत्वावच्छिन्न कारणताघटितानुमितिलक्षणो- पपादकतयेत्यर्थः । विगिष्टज्ञानस्य, विशिष्टपरामर्शवावच्छिद्रस्य । कारणत्वं व्यवस्थापयति, अनुमितिकारणत्वे युक्तिमभिधातुं प्रति- जानीते । तादृशयुक्तरनुमितिलक्षणघटककारणतानिष्ठविशिष्टपरा- मर्शत्वावच्छिनत्वसाधकतया लक्षणोपपादकलं बोध्यम् । इदा- 11) लक्षपोषोद्धातनत्वस्वार्थमाह विशिष्टेति।
१४४ पनुमानगादाधा कल्पनालाघवमाह परामर्गेति। परामहेतुत्ववादि- नाप्यनुमितेः पूर्व ताशज्ञानमवश्यं मन्तव्यम् । तथाचातिरिक्तधर्मिणम्तवानन्यथासिद्धत्वनियतपूर्थव- तित्वयोः कल्पनामपेक्ष्य उभयवादिसिदनियतपूर्वव- तिनोऽनन्यथासिद्धत्वमात्रकल्पना लघीयसीति भावः । नीमपि विशिष्टपरामर्शवस्यानुमितिकारपतावच्छेदकत्वे मीमा- सकविप्रतिपत्त्यवतारणेनाप्रामाणिकत्वमइया (१) तदुपपादक- ममाणाकाकासम्भवेन तदुपपादकत्वस्य लक्षणनिरूपितसङ्गति- त्वम् (२) । मूले “पक्षधम्मस्येति" । (३) हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन पचविशेषणतापत्रस्येत्यर्थः । 'न्यायविषयकपरामर्शस्य सपाधले विशेषणतत्यत्र विशेष्यताप्य- न्तर्भाव्या। व्याधिविशिष्टज्ञान व्याक्षिप्रकारकज्ञानम् । तथाच पक्षविशेष पतापव्रतविषयकलापच्छेदेन व्यामिप्रकारकत्ववज्- मानवस्य पक्षतावच्छेदकत्व लाभः, उद्देश्यतावच्छेदकविधेयभाव- 1) "अवतारमामामाणिकत्वगइया इतिपाठोऽयलसि। (४) पणतानिरूपितसङ्गतिवमित्यपि पर कचिायते। नवायमाण्य , কাৱষযুর অ্যামিল্যা সিনহা হিনা সখি জান্ধা ও সমাধম্মিরণিবিনন্ধকাদ্বয়াল্লাহু विमा म भवतीति तदनाम्कन्दितसिझेराकाहापिरोधितया तदभावस्थाकाक्षापयो- লজা গণেধোনালিঘিষদিলে বান্ধাইনি। বলা निषितसङ्गतिस्त्वमितिपाठे 6 पक्षताक्षयोभयनिषितसङ्गतिवमिन्यों- बोध्यय । () एपमन्यस्यार्थमा रेवतेति। . ।
D . । परामर्शनिरूपणम् । १४५ महिना तादृशहेतुविषयकत्वव्याप्तिप्रकारकत्वयोरवच्छेद्यावच्छेद- कमावलाभात्। पक्षतावच्छेदकतादृशन्नानत्वाशे कारणवरूपसा- ध्यस्य खरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतासिद्धिरप्युद्देश्या, प्रती व्याय- तावच्छेदकमकारकपक्षधर्ममताज्ञानत्वादिना विशिष्ट परामर्शस्या- प्यनुमितिहेतुताया भीमासकसम्मतत्वेऽपि न सिद्धसाधनावकाशः । व्याप्तिस्मरणमित्यत्र स्मृतित्वस्य हेतुतावच्छेदकत्वाभिमान निरा- करोति "स्मरणत्वमिति” । अविवक्षितमिति” । हेततावच्छेदकले- नेत्यादि.। अविवक्षाबीजमाहाव्यापकत्वादिति” हेतुत्वाव्यापकत्वा- दित्यर्थः । व्याप्त्यनुभवस्यापि हेतुबादिति भावः । अवच्छेदकलाघ- वस्य नैयायिकमत एव सत्त्वात् कल्पनालाघवस्याग्रे वाच्यत्वालाघ- वादिति अन्यस्य तत्परत्वायोगात्तमन्यथा व्याचष्टे "लाववादिति"। "प्रथमोपस्थितखेति' | ज्ञानदयस्य विशिष्टपरामर्यापेक्षया प्रथममु. त्पन्नतया स्वप्रकाशवादिना गुरुणा ज्ञानदयस्यैव ज्ञानदयोपस्थिति- रूपतया तस्य प्रथमोपस्थितखमिति भाव. । ननु परामर्शहेतु तया ज्ञानदयस्यावश्यकत्वमा नुमितिहेतुताकल्पनेऽनुपयुक्ता मित्याशङ्का निराचिकीर्षुराहकल्पनालाघवमिति"। परामर्शतलेनावश्य- कत्वाचेतिमूले परामर्शहेतुलेनेत्यनन्तर तवापीति पूरणीयमित्या- शयेन तदर्थमाइ “परामर्श हेतुलेति"। तादृशज्ञान, व्याप्यतावच्छ- दकप्रकारकव्यास्यादिज्ञानम् । “मन्तव्यमिति” | अन्यथा कारण- विरहेण परामर्शस्यैवानुदयापत्तरिति शेपः । वान् पर्चत इति ज्ञानं विनापि धूमो वङ्गिव्याप्य इति ज्ञानेन पर्वतत्वरूपविशेषणनानसहतेन वङ्गिन्याप्य धूमवान् पर्चत इति यद्यपि धूम- पमुमानमादाधा विगिष्टवैगिध्यबोधजननभम्भवात् परामर्गततया पक्षमता- जानस्य नावश्यकता, तथापि, पर्वते धूमदर्शनात्मकोछोधकाडूमी वहिव्याप्य इति स्मरण तत परामर्श प्रति क्रमस्यीयसगिकतया इदानी साहशरीत्यैप परामर्योत्पत्तिः सर्ववेत्यभिमान जानदयस्य परामर्श हेतुताया आवश्यक मूलछताभिहित, एतदभिमाननवा- नुमिति पूर्व विशिष्टपरामर्णस्यासिद्धिः। परामर्गाथे शानदयोप- गमे अनुमिति सामग्रीसत्त्वेन परामर्शोत्पत्यमभवादित्यभि. धायाने परामगहरातायामवच्छेदकलाधवमप्रयोजकी करिष्यते । एतादृशाभिमानच्च नैयायिकमतमालया। अथ यदिव्याप्यो धूम इत्यादिना निराकृत्यानुमिति पूर्व विशिष्टपरामर्गसिद्धि- पपादनीया, सावता च परामर्थततया मानदयस्यावस्यक- त्वनिराकरण ऽपि वहिव्याप्य धूमवान् पर्वत इति परामर्शम्यैव व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकच्यामिचानल-तप्रकारकपन तामान- वाक्रान्ततया तत्तद्रूपावच्छिवस्य नियतपूर्वयर्तिताया उभय सिदत्वेन कल्पनालाघवमसुम्पनेव । अतएव तदुत्तर व्याप्यतावच्छो- दकानवगाहिमाब्दपरामदिनुमित्युत्पादाभिधानमेव दीधिति एतादृशकल्पनालाघवनिराकरणपरतया व्याख्यास्यते। केचित्तु परामहेतुतयेति मूनस्य (१) परामर्शस्यानु मिति हत्तयापि व्याम्यतावच्रदकप्रकारकव्याप्तिञानलाधवछिन्नस्य न्यायमनसिहनियतपूर्ववर्तिताववादित्यर्थः (२) । মুশমন (1) परामहित्वनावस्यकलानि भूलाभिप्रायेणेहम् । (२) नियतपूर्धभाववादिन्यपि पुकानहरोयपाठ । . । रुता परामर्शनिरूपणम् । १४७ वार्थ (१) व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्यास्यादिविषयक जानान्तर- मपेक्ष्यतां मा वा (२) परामर्श एव तादृशज्ञानात्मक इत्यतोपि परामर्थस्य नियतपूर्ववर्तितावादिनापि तत्तद्रूपावच्छिन्नस्य नियतपूर्ववर्तित्वमनुमतमेवेतिभाव इत्यम्याहुः, तदसत्, यत्र धूमत्वसामानाधिकरणेन वहिव्यात्यवगाहिविशिष्टयरामर्शस्तत्र व्यभिचारण मीमासकमतसिद्धकारणतावच्छेदकद्वयस्य विशिष्ट- परामर्शत्वव्यापकत्वाभावात्, द्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्यमात्रण वहादिव्याप्तिज्ञानात्, द्रव्यवादिना च जलादेईदहत्तिताज्ञाना- दन्यथाख्यात्यापत्तिभयेन धूमत्वावच्छेदेन व्यातिप्रकारकज्ञानस्यैव तन्मते हेतुत्वादिति । न चैतत् समशीलदोषस्य व्याप्यतावच्छेदका- नवगाहिशाब्दपरामर्शस्थले मणिकृतैव दास्यमानत्वान्न दोष इति वाच्यम्, एवं सत्त्येतद्याख्यापक्षेऽपि मीमासकमत सिद्धकारणताव- च्छेदकाहयस्य विशिष्टपरामर्शत्वव्यापकत्वमित्यभिमानस्यानुसरणीय- सया तादृशमानदयस्य विशिष्टयरामर्श हेतुत्वमित्व भिमानमूलक- त्वमेव (३) सम्यक् (४) । केचित्तु" निश्यत्वानिवेशप्रयुक्तलाघवानु- रोधेन वह्नियाम्यधूमवत्पर्वतवानित्यादिविशिष्टवैशिट्यावगाहि- ज्ञानमेव नैयायिकमतेऽनुमितिकारण, तत्र च धूमवान् पर्वत (१) खोत्पत्यर्थमित्यर्थ । (१) मरेच्यतामिति गेष । (३) परामहेतुत्वेनावश्यकत्वादिति मूलस्येति भावः । (४) स्वादिति रोष । तथाच परामतत्वेनावस्यकत्वादित्यनेन कारपता- वोदकद्दयस्य विशिष्ट परामर्थवव्यापकत्वमित्यभिमानस्य साणिकतया न सम्यक स्वमित्याशय ।
पनुमानगादाधया इति ज्ञानस्य विशेषतापच्छेदकप्रकारकमानविधया तखम् । यच मुख्य विशेष्यकज्ञानस्येय हेतवे पगिव्यायधूमवत् पर्वताभित्रः पर्वत इत्याकारकचानस्यैव हेतुलमित्यभिप्रायकतया परामर्ण- इतनावश्यकलादिति मूलं वर्णयन्ति" । परंतु" मानसलच्याप्य- परामर्शवमत उपनीतभानात्मकपरामर्श एवानुमिति हेत:, यो यत्र पूर्चमवगत इति नियमोप्यस्ति, तामनियमवन्नात् वडि- ঘাস ঘন দুনি ঘন মূমৰা মন খুনি স্নানাবি हेतुलमित्यभिप्रायकतया परामहेतुलेनेत्यादिकं वर्णयन्ति, तदसत्, तानियमवादिमते धूमवान् पर्वत इति ज्ञानस्य यदा कदाचिदपेक्षितत्वेऽप्यव्यवहितपाकालेऽनपेक्षनात् । न च तादृश- नियमनिहाय तन्प्रकारकतदिशेयकतानस्य संस्कारद्वारा हतत्वं ताशसंस्कारस्य वा हेतुत्वं कल्पनीयं, तत्प्रकारकोपनीतभाने तविषयकज्ञानस्य साक्षातत्वं कल्पनीयमिति गौरवं, तथाच लाघवात्तत्प्रकारकतद्विशेष्यकोपनीतभान तत्प्रकारकजानस्य भाक्षा. देव हेतुख तादृशनियमनिवाहाय कन्पयितुमुचिसमिति वाच्यम्, तापनियमवादिमते यदा कदाचित् तमकारकतहिशेष्यक- भानमत्तयैव तत्प्रकारातहिशेष्यकोपनीतभाननिर्वाह इत्यनुभव- मपलप्य लाघवानुसरणे गतं ताहानियमन, तन्कारकोपनीतभाने तहिपयकतानत्वेनैव हेतुत्वस्यौचित्यात्, ताहनियमस्यापूर्व धर्मिकसंगयान्यथानुपपत्या दीधितिकतादूमितत्वाचेति । कारण- तायाः सरूपसम्बन्धादिरूपले कल्पनालाधवासम्भवादनन्यथासिद- नियतपूर्ववर्सिवं कारणवम् इत्यभिप्रायकतया कल्पनाला- परामर्शनिरूपणम् । १४८ एवं धूमो वह्निव्याप्यो धूमवांश्चायमिति ज्ञान- हयादेवानुमितिरस्तु ? न चानुमितिं प्रति व्याप्यत्व- ननु धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तेरालोकत्वेन च पक्ष- धर्मतायाग्रहेऽप्यनुमितिः स्यादित्यत आह "एव- मिति” । यद्धविच्छेदेन व्याप्तिज्ञानं तेन रूपेण पक्ष- घव मुपपादयितुं भावमाह "तथाचेति" (१)। अतिरितधम्मिणः, जानदयानन्तरमुभयवाद्यसिविशिष्टयरामर्शस्य कल्पनामित्य- नेनान्वयः । तत्र, विशिष्ट परामर्शवावच्छिन्ने। व्याप्यतावच्छे- दकप्रकारकजानत्वेन सामान्यतो हेतुले विभिवव्याप्यतावच्छे- दकप्रकारकव्याप्तिपक्षधमंताज्ञानाभ्यामनुमितिप्रसङ्ग इत्याशङ्कानु- द्वारे मूलस्य न्यूनतेति तन्निराकरणपरतया एवमित्यादिमूलमुत्था- पयति “नन्विति"। अनुमिति: स्यादिति" तवापि ज्ञानदयघटितसामग्रीसखा- दिति भावः । एवञ्चैवमित्यादिमूलस्य धूमत्वाद्यवच्छेदेन व्याप्ति- जानं तत्प्रकारकपचधर्ममताज्ञानश्च मिलितमनुमित्युत्पादप्रयोजक- सामग्री, नतूक्तं ज्ञानदयं तथेत्यर्थः । सामान्यरूपेण हेतत्वे विशेषरूपेण सामग्रोप्रवेशो न सम्भवति कारणतावच्छेदकाव- च्छिन्नस्तोमस्यैव सामग्रीत्वादित्याशझा विशेषरूपेण हेतुतामाह “यइम्मावच्छेदेनैति"। व्याप्तिज्ञान यवानुमिती हेतुस्तति, . (1) कल्पनालाघवं पिणोति "तथाचेति" इत्यपि काचित क पाठ ।
अनुमानगादा जानमेव हेतुषिवादावश्यकत्वाञ्चेति वाच्यं, तस्या- नुमितेः पूर्वमसिद्धौ युगपटुपस्थित्यभावात् । धर्माताजानं हेतुरिति नातिप्रसङ्गः। “जानदयादिति । द्वित्वमविवक्षितम् । लाघवात्, अवच्छेदकलाघवात् । आवश्यकत्वात्, व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्याप्तिज्ञानस्य सम्भवः। विद्यत इति बा, पूरणीयम् । ट्रष्यलादिसामानाधिकरण्येन वङ्गादियातिज्ञानात् द्रव्यवादिना च जलादेदादित्तिता- जानादन्यथाख्यात्यात्मकानुमिस्यापत्तेारणाय याप्रकारे त्युपेक्ष्य यहम्मावच्छेदेनेत्यभिहितम् । अन्यथाख्यातिमननी. कुर्बतां ट्रव्यखाद्यवच्छेदेन व्याप्तिनानाप्रसिहा नीतापति- हित्वस्य फलोपधायकतावच्छेदकले उभयविषय- कैकचानादनुमित्यनिहिः, सर्वच भेदाभेदमाधारण कारणस्य मेलनमेव कार्योत्पत्तिमयोजक न तु भेदनियतं तदित्वमपि कचि- तथेति, हित्वस्य नावमसम्भवक्तिकच्च, (१) इत्यभिसन्धाय जान- दयादित्यव इयपदं व्याप्तिपषधमंताज्ञानयोरभेदानपेक्षामात्र सूचकतया व्याच "ज्ञानदयादितीति । कल्पनालाघवस्यावश्यकाखा- दिल्यनेन वाच्यतया पौनात्य निराचिकीर्घाचष्टे “लाधवादिति” । "प्रवच्छेदकलाघवादिति" । व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकष्यातिज्ञान- वापचया व्यामिप्रकारकज्ञानव रूपावच्छेदकस्य लघुशरीरत्वादिति १५ यारापिमर कारणामामादिति मात्रा परामशीनरूपणम् । १५१ हेतुत्वे व्याप्तिज्ञानहेतुताया आवश्यकत्वात् । क्वचिटुप- नीव्यत्वादिति पाठः। उपजीव्यत्वञ्च व्याप्तिज्ञानं विना यदविच्छेदेन व्याप्तिनानं तव्यकारकपक्षधर्ममता- भावः । व्याप्तिज्ञानस्येति धर्मपरम् । हेतुले, कारणतावच्छेदकल्वे । व्याप्तिज्ञानहेतुतायाः, व्याप्तिनानलस्य कारणतावच्छेदकतायाः । "आवश्यकत्वादिति” उभयसिद्धत्वादित्यर्थः । तस्य तदन्तर्गतखा- दिति भावः। व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्यामिज्ञानादाप्ति- प्रकारकज्ञानानुपजीवकत्वात् क्वाचिल्के उपजीव्यत्वादिति पाठे असङ्गतिरिति उपजीव्यपदं विशिष्ट सत्तानि हकपरमित्याशयेन विशिष्ट सत्तानिबाहकत्वमुपपादयति "उपजीव्यत्वञ्चेति" । असम्भ- वात्, सत्तानुपपत्तेः । विशिष्ट सत्ताया विशेषणव्याविज्ञानसत्त्व निय. तत्वादिति भावः। एतावतापि कल्पनालाघवमित्यबधेयम् । ननु व्याप्तिप्रकारक ज्ञानलेन हेतुत्वे सिद्धेऽपि व्याप्तिप्रकारक- पक्षधम्मताजानवरूपपरामर्शवस्य हेततावच्छेदकवासिया नया- यिकानां नाभिमतसिद्धिरित्यत आशयं पूरयति “एवञ्चेति । व्यानिजाने, व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्ने। अतिप्रसङ्गभङ्गाय, पक्षधर्म- ताधीशून्यकाले अनुमितिवारणाय । व्यातिजानकारणतायामेव पक्षधमताविषयकलमवच्छेदकं अन्यथानुपपत्त्या कल्पाते । यद्यपि व्याप्तिनानत्वावच्छिन्नहेतुतायां पक्षधमताविषयकत्वस्यावच्छेद- कत्वोपगमे प्रस्थितमवच्छेदकलाघवादिना, तथाप्यतिप्रसङ्गा- नवतारदशायां व्याप्तिज्ञानलस्य लाघवात् प्रथमतोऽवच्छेद- ૬૨ अनुमानगादाधयां जानस्थासम्भवात् । एवञ्च सिई व्याप्निजान हतावति- प्रसनभद्राय पक्षधर्मसाविपयकत्वमवच्छेदकं कल्पाते लाघवात् न तु कारणान्तरं गौरवादिति भावः । सिद्यस्य व्याप्तिज्ञानस्य न पक्षधर्माताविषयकत्वमित्या- शयेनाह "तस्येति'। यहा व्याप्यत्वज्ञानं व्याप्यत्वप्रकारक पक्षधर्म- कात्वसिहिरुत्तरकालमवच्छेदकामिडिय निष्प्रत्यु है येति भावः । ननु पक्षधम्ताधीलेन कारणलान्तरकल्पनयाप्यतिप्रमभने- नान्यथानुपपत्या प्रवचन्दकाभिरादिकम्पनं कथमित्यत पार "लाधवादिति" । कारलतान्तरकल्पनापेक्षया लाघवादित्यर्थः । पनतिप्रसङ्गोपपादक साविशेऽपि गौरयादेव ने कारणत्वा- तरसिद्धिरित्या “नविति"। धाभिमानखापत्रिमनुमिसे: पूर्वमुभयवादिसिमेवेत्ति सस्यानुमिनः पूर्वमसिहावित्यग्रिम- भूनासातिरतम्तदाशयं ध्याचष्टे “मिहस्येति” । धमताविषयकत्वमिति” । तथा च काहेततायो तदात्त: पक्ष. धम्यताविषयकत्वस्यावच्छेदकत्वमयेऽपि कयितुमक्यामिति भाषः। पाशयमपूरयित्वापि व्याप्यत्वज्ञानमित्यादिमूल घ्या. करोति "यति । एतन्मतेऽपि नाघवादित्यस्यावच्छेदकलाघवादित्यर्थः। धूम बादौयामरनतिरिक्तहत्तित्वरूपावच्छेदकलावगाहिताया भीमा- सका कारणतावच्छेदके निर्देशनीयतया तन्मते अवच्छेद- न परामशानदपणम् । १५३ ताज्ञानमित्यर्थः । ननु विशिष्टज्ञानान्यथानुपपत्त्या ज्ञानदयस्यावश्य वाच्यतया तस्यैव हेतुत्वं युक्त तदिद- मुक्तमावश्यकत्वादिति, अत आह “उपजीव्यत्वादिति। विशिष्टज्ञानस्यान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पने विशिष्ट- जानस्थोपजीव्यत्वादित्यर्थः । खसम्बेदनसिद्धमेव ज्ञान- दयम् आवश्यकत्वञ्च तस्योभयवादिसिद्धत्वमित्याशये- नाह "तस्येति । कगौरवादिति भावः। अवच्छेदकगौरवेऽपि मौमासकमते दर्शितकल्पनालाघवमक्षुणमितिशायामुपजीव्यत्वादितिमूलमव-- तारयति "नन्विति"। विशिष्ट जानान्यथानुपपत्त्येति"। तथाच ज्ञानदयकल्पकतया विशिष्टज्ञानमप्यनुमितेः पूर्व मीमासकमत- सिमिति न नैयायिकमते कल्पना गौरवमिति भावः । ननु मूलकता अनुमिति पूर्व विशिष्टज्ञानस्यासिद्धिमुद्भाव्य यदवच्छेद- कलाववमप्रयोजकीकृतं तन्न सङ्गच्छते विशिष्टपरामर्शासिद्धी कल्पक विरहेण जानदयस्याप्यसिद्धिप्रसङ्गादतस्तदाशयं प्रकाशयति "खेति" । वात्मकं यत् सम्बेदन प्रत्यक्षं (१) तसिमित्यर्थे, तथाच न तत्कल्पकतया विशिष्टपरामर्शस्य तदभ्युपगतत्वमिति भावः । नन्वेवं तेषां जानदयस्यावश्यकत्वाभिधानविरोधः १ विशिष्टन्नाना- न्यथानुपपच्या अवश्यकल्पनीयत्वस्यैवावश्यकत्वपदार्थत्वादित्यत (1) प्रत्यक्षमिति पाठ कनिहायते।
अनुमानगादायों अथ यथा तत्ताविशिष्टस्मरण सतीन्द्रियसनिकृष्ट स एवायमित्यभेदप्रत्ययो भवति तथेन्द्रियसन्निहाटे धूमे वझिव्याप्यधूमम्मरणे धूसत्वसाधारणधीदर्शनात् व्याप्योऽयमित्यभेदप्रत्ययः स्यात् सामग्रावृत्तत्वादिति स एवानुमितिहतुरिति चैन, प्रत्यक्षसामग्रीती- ऽनुमितिमामग्रगावलवत्त्वादानुमितिरवीत्पद्यते न तु व्याप्याभेदप्रत्यक्षम्, (१) अन्यथा तथापि परामर्शानन्तरं तदनुव्यवसायो वा भवेन्नत्वनुमितिरेव । असिद्धिं परिजिहीर्घराशते “अथैति"। अयं, पक्ष- वृत्तिः। हेतुरिति” लाघवादिति शेषः । “अनुमिति- श्राहावश्यकत्वञ्चेति", "उभयवादिमिहत्वमिति । तथाच नोशरूप- मावश्यकत्वमिति ने तदभिधानविरोध इति भावः। अथ यथे- त्यादिना मूलकतो विशिष्टपरामर्श सामग्रीप्रदर्शनस्य प्रकृतोप- योगितां दर्शयति "प्रसिद्धिमिति” । मीमासकोद्भाविता विशिष्ट परामशस्यासिद्धिमित्यर्थः । व्याप्यो- यमित्यभेदप्रत्ययस्य विशिष्टपरामर्शत स्फुटीचिकीर्घरयमिन्यस्यार्थ व्याचक्षाण पक्षसिताय गाहितां स्पष्टयति "प्रयमिति” । एवानुमितिहेतरित्यत्र न्यूनताभट्टाय हेतुं पूरयति "लाघवादि- तोति” । मस्कारसाधारणन मविषयकत्वेनोपनायकतामते व्यात्युप, १) याप्याभेदप्रत्यय रति मधरामाद सम्मतपादोऽयवास्ति। । स १५५ परामर्थनिरूपणम् । अथ वह्निव्याम्यो धूम इति स्मरत: पर्वतीयधूमे- न्द्रियसन्निकर्षेण प्रथमत एव व्याप्तिधूमवयोवैशिष्ट्यं सामग्रा इति” । स्मृतिहेतुतावादिनां नव्यानां नये दूषणमिदं, न तु संस्कारकारणतावादिनां प्राचा- मिति। "अथेत्यादि। अत्र यत्र प्रथमं पक्षाग्रहे गृहीतधूमे स्मृतव्याधि- वैशिष्ट्यभानमनन्तरञ्च गृहीते पक्षे ताशविशिष्ट- नये तत्स्मरणपर्यन्तस्यानपेक्षिततया न विशिष्ट परामर्शपूर्व- ममितिसामग्रोनयत्यं संस्कारस्यानुमितावहेतुत्वादितिज्ञानवे- नोपनायकत्ववादिनयेऽनुमितिसामग्री निबन्धनपरामर्थासम्भवरूप- दूषणं सद्गमयति “स्मृतीति । स्मृतिहेतुतावादिना, संस्कारस्या- नुपनायकतया उपनयानुरोधेन स्मृति कल्पयताम् (१) 1 यत्र पक्षीयधूमदर्शनात् प्रागेव उद्दोधकान्तराद्याप्तिस्मरणं तत्र तदुत्तरं पक्षधम्मताग्रहस्यैव विशिष्टपरामर्शरूपता मूलकृतोला, तब न्यूनताभङ्गाय पक्षधमत्वाविषयकपक्षीयहेतदर्शनोहोधित- व्याप्तिस्मृतिस्थलेऽपि विशिष्टपरामर्शमुपपादयति “अबेति” । तत्यपि द्रष्टव्यमित्यन्वयः। प्रथम पक्षग्रहे पञ्चधाताग्रहोत्मच्या विशिष्परामर्शपूर्वमनुमितिमामग्रौ सम्भवतीति पक्षाग्रह इत्युताम् । तदेवतया कश्मयतामित्यपि काचित् क. पाठ । उपनयोततया कल्प- यतामिति तदध।
१५५ 1 अनुमानगादायों यत्र भासते विशेषणज्ञानस्य पूर्व वृत्तत्वात् तत्र यत्र वाप्तवाक्याङ्गिव्याप्यवानयमितिजानं तवोभयत्रापि धीस्तत्रत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रथमत इति विशिष्टज्ञानात् पूर्वमनुमितिसामग्रीविग्हदर्शनाय । एवञ्च सिद्दे पूर्व- वर्तिनि विशिष्टताने तत्त्वेन हेतुत्वं गुरुधयावच्छे- देनानन्यथासिद्धत्वकल्पनामपेक्ष्य लघ्वेकरूपावच्छेदेन सामान्य लक्षणानुपगमे व्याप्तिन्मरणस्य पक्षीयधूमाविषयक- सया विशेषतावच्छेदक विशिष्ट विशेषणनानविरहण विशेषग्यता- वच्छेदकविशिष्टधूमवैशिट्यज्ञाभं पक्षे न मम्भवतीति अन्तरामृत- व्याप्तेः पक्षोयधूमे विशिष्टज्ञानम्वीकारः । पचविशेष्यकोऽपि परामर्श पक्षग्रहश्य पक्षतावळदकरूपविशेषण विषयकतया, विशिष्टविशे- प्यक जाने विशेश्यतावच्छेदकप्रकारकपोहतत्वे तत्वेन वा, उप- योगात् ग्रहोतपक्ष इत्युक्तम् । सागविशिष्टधीरिति” साहयस्य च्यातिविशिष्ट स्य हेतीविशिष्टधीरित्यर्थः । मूने प्रथमत इत्यनारे पक्षधम्मतया भासमान इति पूरणीयम् । ननु उत्तरीत्या जायमा- नस्य विशिष्टपरामर्गस्य व्याप्तिस्मरणपषधमंताज्ञानापेक्षया प्राथम्या भावात् प्रथमत एवेत्युक्तममइनमत प्राह "प्रथमत इतीति"। विशिष्टज्ञानात् पूर्वमिति” । तथाच प्रथमत एवैत्यस्यामिति मामग्रामसम्पवायाभवेत्यर्थ इति भाव,। नन्वेव कचिहिशिष्ट- परामर्गमिसावपि विशिटपरामर्गवरूपावच्छेदकस्य लधुत्वेऽपि च परामर्श निरूपणम् । १५७ लाघवात् पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पना- दन्यवापि तथेति चेन्न, इन्द्रियासनिकृष्टऽतीन्द्रिये च नियमानन्यथासिहत्वकल्पनाया पव न्याय्यत्वात्, गृह्यमाणव्याप्तावच्छेदकताक-धर्म-प्रकारकपक्षधर्माता- जानत्वेन पक्षधर्माताग्रहप्रकारीभवदविच्छिन्नव्याप्ति- तेन रूपेण हेतुतामते तद्रूपावच्छिन्द्रस्य नियमकल्पनाया आधिक्येन गौरवं दुर्वारमेवेत्यत आइ “एवञ्चेति” । “गुरुधम्मयावच्छेदे- नेति” । यद्यपि व्याप्तिविशिष्ट वैशिष्ट्य ज्ञानत्वापेक्षया धूमत्वाशे अवच्छेदकत्वावगाहिव्याप्तिनिद्ययत्वस्य गुरुत्वेऽपि धूमत्वादिप्रका- रकपक्षमताजानत्वस्यातथाबादमयस्य गौरवाभिधानमसङ्ग- तम्, तथापि गुरुधम्मदयेत्यस्य गुरुधम्मंघटितयेत्यर्थकत्वान्न दोषः । "न्याय्यत्वादिति” । न्यायमते कल्पनीयस्य हिलं परमते कल्पना- धम्मिणोहि त्वमिति कल्पनासाम्येऽपि न्यायमते प्रयच्छेदकलाघवा- दिति भावः । परमते एकमेव ज्ञानं कारणमन्यदवच्छेदमिति न धम्मदयावच्छेदेन कारणताकल्यनमिति शङ्का निराकरोति "रामाणेति” । रामाणव्यात्यवच्छेदकताकत्वञ्च वर्तमानव्यास्य- वच्छेदकत्वग्रहविषयत्वम् । पक्षधम्मताग्रहपकारीमवदितिविद्यमा- भपक्षमताग्रहप्रकारार्थकम् । “अतिगौरवादिति” | तत्तकाल- विद्यमानत्वप्नवैशेन कालभेदनानन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गादिति भावः । ननु कारणतावच्छेदक विशिष्टकारणस्य माक्सत्तायाः प्रकृते फलोपधानप्रयोजकत्लोपगमे विद्यमानवनिवेश विनाम्यतिप्रसङ्गः १५८ चमुमानगादा लिड्ने प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानसामग्रीविरहात्, तेन विना अनुमित्यनुत्पादापत्तः, अम्मटुक्तसामग्राश्च तवापि जानखेन वा एकरूपा कारणले चातिगीर- चात्, विनिगमकाभावाच । तवापि च नियतपूर्व- शक्यवारणः । न चैवमपि ममानप्रकारकपुरुपान्तरीययातिज्ञान- कानीनपञ्चधम्मतान्नानादितोऽनुमित्यापत्तिवारणाय तत्सत्पुरुषी- অামিনিসপন্ধনায় নলীয়নৰ আখলিনি पुरुषभेदेन कारणताभेदी दुश्वार एवेति वाच्यम्, बमामानाधि- करण खविषयधम्मप्रकारकत्वोभयमम्बन्धेन व्यास्यवच्छेदकतापह- विशिष्ट पक्षधम्ताजानत्वेन, स्वसामानाधिकरण्य प्वप्रकारधम्मविष- यकलोमयसम्बन्धेन पक्षधमंताग्रहविशिष्टव्यायवच्छेदकत्वग्रहत्त्वेन दा, हेतुत्वोपगमे व्यधिकरणचानयादमिति वारणस्य तत्तत्पुरु- बीयत्वनिवेशमन्तरेणेव सम्भषादित्यत आह "विनिगमकाभीवा- ञ्चेति । दर्शिनरूपयोरेक तरण्य हेतुतावच्छेदकस्व इत्यादिः । तथार विनिगमनापिरहाइमयावच्छेदेनानन्यथासिदत्वकल्पन- मावश्यकमेवेति भाष,। वहिव्याप्यवानयमितिगाप्दपरामर्गस्थ ने व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधम्मतादिग्रहविरहण परमतेऽनुमित्य- नुत्पादानानुमितिपूर्व विशिष्टपरामर्शयोमयवादिसिहप्तास्थल- मितिव्याप्यतावच्छेदकमकारकप्याप्तिपनमंताग्रहस्यानुमितिनिय- तपूर्ववर्तिताया: कथित्तोभयमिइत्वासम्भवप्रदर्शनपरतया यन्त्र बेत्या. दिमूल सङ्गमयति "तवापि चेति" । तव, मौमासकस्य । मूले नेन परामर्श निरूपणम्। सत्त्वात्। न चानुमानादिना तव परामर्शः, अनव- स्थानात् । वर्तिवं कल्पामित्याह "यत्र वैति" । "तेन विनति” । तथाच व्यभिचारात् कारणत्वं वाधितमिति भावः । खतो व्यभिचारं निरस्यति "अस्मदुत्तेति” । “अन- वस्थानादिति” । न च धूमान्तरसन्निकर्षे तत्तयक्ति- वृत्तिधूमत्वं वह्निव्याप्तिव्याप्यमितिलिङ्गविशेष्यकपरा- विनेति”। विशिष्टपरामर्शाभावेनेत्यर्थः । विशिष्टपरामर्शशून्यकाले- ऽनुमित्यनुत्पादापत्तिविशिष्टपरामर्श हेतुतायां किं विधया वाधिक त्याकाहायामाह दोधिती "तथाचेति” । अनुमित्यनुत्पादापत्ती चेत्यर्थः । “व्यभिचारादिति” । अनुमित्यनुत्पादापत्तिकथनादर्थती- निमित्युत्पादलाभेन मूलग्रन्याहातिरेकव्यभिचारलाभः । खमत- सिद्धानुमिति सामग्रीसत्त्वकथनप्रयोजनं स्फुटयति "खत इति” । खतः, खमते ! यदा चातीन्द्रियादिहेतुके शब्दादिजन्यज्ञानदयघटि- तसामग्रापि नास्ति, तदानुमितिर्न केनाम्यनुमन्यते इति न मौमां- सकमते व्यभिचारावकाश इत्यवर्धयम् । मूले "अनवस्थानादिति”। अनुमित्यात्मकपरामर्थार्थमपि प्रत्यक्षसामग्रौविरहेणानुमानदिव परामर्शान्तरस्याभ्युपगन्तव्यत्वादिति भावः । पक्षतइत्तिहतोर- सनिकऽपि तत्तिधूमो वशिव्याप्य इति व्याप्तिसाध्य कानु- मित्यात्मक विशिष्टपरामर्श प्रत्यक्षात्मकपरामर्शदुपपाद्य अनवस्था- , 'अनुमानगांदाधा अथ यथा स देवदत्तो गोरो न वा परमाणुर्गुरु- खाधिकरण (१) न वेति संशयो वहिरवातन्त्रोणापि मर्शायाप्तानुमितिसम्भवः, धूममावासनिकर्षेऽपि तव वानुमानात् ताक्तिहतित्वधूमत्वत्ववैशिट्यग्राहक- विरहाच्च । परीहारशा निरस्थति दीधितौ “न चेति” । विशेष्यसविकर्ष- विरहेण पक्षीयधूमरूपपक्षविषयकव्याप्तिव्याप्यवत्तापरामर्शसम्भ- थाहाप्यविशेष्यकपरामानुधावनम्। “धममावासनिकऽपीति"। तथाच तदानीं धूमत्वासनिकर्षण नविशेष्यकोतपरामर्शस्याप्य- सम्भव इति भावः । विशेयसग्निकर्षवाहिशेषणसविकर्पोऽपि विशि- टप्रत्यहे हेतुरित्यागयेन धूमान्तरसन्निकर्षस्थलेऽपि पर्वतीयधूम रूपविशेषणसविकर्षविरहेण धूमत्वे तदृत्तित्वावगाहिदर्शितपरा- मासम्भवमाइ “नहातीति । यद्यपि विशेषणसनिकर्षस्य प्रत्यक्ष- हेतुवेपि पक्षीयधूमादिसन्निकस्थलेऽपि साध्यासविकर्षे ज्ञान- प्रत्यासति विना विशिष्टपरामसम्भवादबिशष्टहेतुकस्थला- दुधापनमफलं ज्ञानप्रत्यासत्तिसत्त्वे च तवापि विशिष्टपरामर्श सम्मवस्तथापि चातुपादिक्षाने उपनीतस्य भानोपगमे मनी भिवप्रमाणासहकारित्वघटितापादककवक्ष्यमाणप्रमाणान्तरतापत्तः प्रत्यक्षप्रमासामग्रोविरहकालीनप्रमोत्पादकलापादकक-प्रत्याधि- i) परापूाधिकरणमिनियाटोपलासि।
परामर्थनिरूपणम् । मनसा . कोटिस्मरणविशेषादर्शनादिसहकारिवशाज- न्यते, यथावा निद्रासहकारेण वाद्यखानानुभवस्तथै- हापि ज्ञानान्तरोपनीतविशेष्ये व्याप्तिस्मरणसहकृतेन मनसा परामर्शी जन्यते, तदनन्तरमनुमितिदर्शना- दिति चेन्न, व्याप्तिस्मरणादेः प्रमाणान्तरतापत्तेः । तदेव हि प्रमाणान्तरं यदसाधारणां सहकार्यासाद्य मनो वहिर्गोचरममा जनयति, यथेन्द्रियादि (१)। * असाधारणमिति शरीरादिव्युदासाय । पालोका- दिवारणाय प्रमाणान्तरासहकारीति वाच्यम् । तदपि जातीयममोपधायकतापत्तेयानवकाशात् यत्र मानसान्योपनीत- भानासम्भवस्तादृशस्थलानुधावनमित्यवधेयम् । मूले “यदसाधारणमिति । मनमा वहिर्गोचरममाजनने यदसाधारणं सहकारि भवतीत्यर्थः । तेन दहिगोचरप्रमाया मसाधारणकारणत्वमापदकमिति फलितम् । सुखादिगोचरप्रमा- जनके सुखादिनिष्ठमनःसन्निकर्षे व्यभिचारवारणाय "वहि- र्गोचरेति” । वहिष्वञ्चलौकिकमानसाविषयत्वम् । स्मृतिजनक- (१॥ तेजस्वादिना साइर्थात् इन्द्रियत्वं म जातिः, अपि त शब्देतरोद्भूत- विषाणानायवेसति जानकारण मन संयोगात्रयत्वमेवादित्यवधेयम् ।
মানৱম্বন্ধী अय यथा स देवदत्ती गौरी न वा परमाणुर्गुरु- ব্রাধি (২) স স্বনি সমযী অস্থিবানাদি मांद्यातानुमितिसम्भवः, धूममावासन्निकर्षेऽपि तव বানালা বৰালি দিলেমুললনেমিয়াঙ্ক- ৰিব। যাৱা পিসি খিনী “ন নি। বিমঘম্বলি- বিংঃৎ যক্ষ্মীযুৎঘিঘামিত্মাঘন্নায়ন্মি- ঘাৱাৰ্মিঘময়মগৰিঘৰল। “ঘমালারিনি”। নয়া নালী ঘূৰি নৱন্ধীরবময়া অস্বনি মা। বিঘঘষিধিৰিবি বিয়ি মন্ত্রণ বৰিয়মৰল দুলিবিদ্ধঘাত্রি যখনীহগ্ম- কৰিমবিবিৎ ঘুমন নথিশকিমিথ্য- মাঃমাঃ “নৱীনি'। যবনি নিয়মিত ময়ম- ঈনুল ঘি যৰীহঘুমাৰিবিবি ধামামৰ্থি গান- দাঙ্কৰি ঘিনা বিঘিামমবিশ্বাষণিগ্ধ রধানমঙ্গল লিসন্তাধবিম্ব গ মাৰি বিভিন্ন सम्भवस्तथापि चाक्षुषादिशाने सपनीत भातोपगमे मनों মিণিষাবিরিনাকােন্ধৰয়মাঘমাধান সপ্তাষাময়ীষিকাৰীনীলাজেলায়াব {{ ওগোধুখিয়েগিরি রাখা।
परामर्थनिरूपणम् । मनसा कोटिस्मरणविशेषादर्शनादिसहकारिवशाज- न्यते, यथावा निद्रासहकारेण वाह्यस्वप्नानुभवस्तथे- हापि ज्ञानान्तरोपनौतविशष्ये व्याप्तिस्मरणसहकृतन मनसा परामर्णी जन्यते, तदनन्तरमनुमितिदर्शना- दिति चेन्न, व्याप्तिस्मरणादः प्रमाणान्तरतापत्तेः । तदेव हि प्रमाणान्तरं यदसाधारण सहकार्यासाद्य मनो वहिर्गोचरप्रमा जनयति, यथेन्द्रियादि (१)। * असाधारणमिति शरीरादिव्युदासाय । आलोका- दिवारणाय प्रमाणान्तरासहकारीति वाच्यम् । तदपि जातीयप्रमोपधायकतापत्तेयानवकाशात् यत्र मानसान्योपनीत- भानासम्भवस्तादृशस्थलानुधावनमित्यवधेयम् । मूले “यदसाधारणमिति” । मनसा वहिर्गोचरप्रमाजनने यदसाधारणं सहकारि भवतीत्यर्थः । तेन वहिर्गोचरममाया मसाधारणकारणलमापदकमिति फलितम् । सुखादिगोचरप्रमा- जनके सुखादिनिष्ठमन.सविकर्षे व्यभिचारवारणाय "वहि- र्गोचरति"। वहिष्वञ्चलौकिकमानसाविषयत्वम् । स्मृतिजनका- (१) तेजस्वादिना साहात् इन्द्रियब न जाति , अपि तु शब्देनरोद्भूत- विषगुणानाश्रयत्वेसति जामकारण मन संयोगात्रयस्वमेवतादित्यवधेयम् ।
अनुमानगादाधयां प्रमाणान्तरं भवत्येव प्रत्यक्षादिनमाकरणलेन विभा- गान नाधात ईत्यपि कश्चित् । यहा असाधारणम- सस्कारादौ व्यभिचारवारपायानुभवार्यकं प्रमापदम् । असा- धारणापदप्रयोजनमा “दीधितावमाधारणमितीति" | ** शरीरादीत्यादिपदात् प्राममनायोमादिपरिग्रहः । शरीराटे- पहिर्गोचरममाजनकले.पि जन्य ज्ञानसामान्य प्रत्येव तेषा हेततया नाहगामा प्रत्यसाधारणकारणत्वविरहादिति भाव: । पत्र ताग- प्रमाऽसाधारणकारणत्वं यदि सारणात्तितागप्रमावृत्तिकार्यता- निरूपकलं तदा स्मृतिजनकसंस्कारादिवारकपमावनिवेशवैफला, বিয়িহুৰণিঘাৰশষবাষঝিমুমুনবিনসন্ধাৰ- ज्ञानादी व्यभिचारथ। अतएव जन्यमानत्वानवच्छिन्नताशप्रमात्ति. कार्य तानिरूपकत्व तदित्यपि निरस्तम् । यदिचानुभवत्वव्याप- कजातिघटितधम्मावच्छिन्नकार्यवानिरूपकत्वे सति तापप्रमा- जनकत्वं तत्, तदाऽनुभवत्वस्यान्यनुभवत्वव्यापकतया तदवच्छिन्न- जनकविगेपछतावच्छेदकमकारकत्ताने व्यभिचारवारणसम्भवेऽपि जन्यसत्त्वावछिन्न प्रति व्यत्वेन हेती चतुरादावापादकासत्त्वेन इन्द्रियादिवदिति दृष्टान्तासङ्गतिः । रूपात्तित्वेन मत्वान्यत्वेन वा तादृशजाति विशिष्यतहोपोडारेऽपि व्याप्तिविशिष्टवैशिट्यानुभव- वायच्छिदं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानमुट्या व्याप्ति- स्मरणादेहेंतताया: समतसिहतया सवापादकामिदिर्दुलारे- वैति अनुभवत्वव्याप्यजातिघटितधम्मावच्छिना या तादृमप्रमावत्ति- परामर्श निरूपणम् । समवहितं, तथाच यजातीयप्रमाया मनोन्यकरणेना समवहितं सत् यद्दहिविषयकप्रमोत्पादकं, यज्जा- कार्यता तन्निरूपकत्वमेव तादृशनमाऽसाधारणकारणत्वं वाच्यम् । अनुभवत्वव्याप्यत्वञ्च अनुभवत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं, तच ज्ञानवादेरिवानुभवत्वादेरपि व्यवत्तमतो न विशेषणतावच्छदक- प्रकारकमान व्यभिचारः । एवं तादृशधर्मस्य स्मृतित्वेऽप्यक्षततया तदवच्छिन्नहेतूभूतसंस्कारादौ व्यभिचारवारणाय प्रमावनिवेशस्या- प्यावश्यकता । व्याप्तिस्मरणादेविशिष्टवैशिध्यानुभवत्वावच्छिन्नजन- कलेपि नैयायिकैः सत्रिकर्षविधया अलौकिकप्रत्यक्षलावच्छिन्नं प्रति तस्य कारणतान्तरोपगमाव सत्रापादकासिदिः, तविरूपि- साया अलौकिक प्रत्यक्षवावच्छिन्नकार्यताया एवानुभवत्वव्याय- जानिघटितधम्मावच्छिन्नत्वात्तामादायवापादकसत्तायास्तत्रोपपर- दनीयत्वात् । अलौकिकप्रत्यक्षत्वस्योपाधितया तदवच्छिवजन्य- ताया जात्यवछिन्नलविरहादापादकासिद्धिः स्यादतो जाति- घटितेत्यु काम् । तादृशजाताववच्छेदकतापर्याय निवेशस्फोरकमेवात घटितपदं न तु विवक्षितार्थकमित्यवधेयम् । आलोकाटेरपि अनुभवत्व-व्याप्यचाक्षुषलादि-जाविघटित-धगावच्छिन्नजनकतया निवाच्यप्रमाणान्तरत्वरूपापाद्यविरहेण च व्यभिचार इति तहार- पायापादककोटी विशेषणान्तरं पूरयति "पालोकादीति"। भादिना सन्त्रिकर्षादिपरिग्रहः । "प्रमाणान्तरासहकारिख- मिति” । मनोमिनप्रमाणासहकारित्वमित्यर्थः । स्वभिनतजन्य- अनुमानगादा तीयप्रमासामग्रीविरहे वा यत्प्रमोत्पादक, तद्विजा- तोयप्रमाहेतुरित्येव व्याप्तिम्ततः सिद्धायां विलक्षण- जनकत्वमेव तत्महकारिता पदार्थ इति चतुरादः खामकप्रमाण- जन्यजनकत्वसत्त्वेऽपि न दृष्टान्तासिडिः। न च परादेः म्वभि- बचतुरादिव्यत्यन्तरजन्यतावच्छेदकचातुपत्वाद्ययनि-जनकल- सवात् बभिन्नत्वविशेषणदानेप्यनिस्तार इति वाच्छ, स्वभित्र- त्वरूपप्रमाणविशेषणं परित्यज्य प्रमाणजन्यतायां स्वानिरूपित- त्वस्य विशेषणतयेव तद्दोपानवकागात् । उपनायकमानस्य मनो- रूपप्रमाणसहकारितया आपादकासिहिरतो “मनोभिवेति । प्रय सहकारित्वमत्र न तज्जन्यजनकत्वं, तथामति चक्षुरादेरपि खगादिजन्यचक्षुष्वगाद्युभयत्तिहित्यादिजमकतया दृष्टान्तामिहः । नापि तज्जन्यमानजनकख, चक्षरादेरवि इन्ट्रियत्वेन त्वगादिजन्य प्रत्यक्षादिस्वरूपयोग्यतया तहोपतादवख्यात् । फलोपहितजनक- खादीनां तह निवेगनेनेतद्दोषोहारेऽपि शरीरादेरपि निरुत प्रमा- पान्तरसहकारित्वमत्त्वन तहारकमूलोक्तासाधारण पदवेयर्थमत- स्तजन्यतावच्छेदक-जातिघटितधम्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपकत्वमेव तत्सहकारित्वं वाच्यम्। तथाच मनोभिवत्वरूपप्रमाण विशेषणवेय- र्थम्, उपनायक ज्ञानजन्यताया मनोजन्य तावच्छेदकमानसत्वटि- तधर्मानवच्छिनत्वात्,नैयायिकैहिरिन्द्रियजन्योपनीतभानसाधा- रणालोकिप्रत्यक्षवावच्छिन्न प्रत्येष उपनायकज्ञानहेतुखोपगमात् । न च प्रत्यक्षत्वज्ञातिरपि मनोजन्यतावच्छेदिका प्रत्यक्षत्वावछिन्नं परामर्शनिरूपणम् । प्रमायां विलक्षणे च तत्करणे कल्पनीये आवश्यक- त्वात् वाधकाभावाच्च तस्यैव तथात्वं पर्यवस्थतीति । प्रति इन्द्रियत्वेन सामान्य कारणतासत्त्वादिति वाच्यं, तादृशप्सामा- न्य कार्यकारणभावस्य प्रामाणिकत्वे (१) मनोभिन्नत्वविशेषणो- पादानेऽपि तथाविधचक्षुरादिप्रमाणजन्यतावच्छेदकप्रत्यक्षत्वमादा. यैतदीपप्रसङ्ग इति निरतासहकारिताघटकजातौ प्रत्यक्षनिष्ठ- भेदप्रतियोगितावच्छेदकलनिवेशनस्यावश्यकतया मनोभिन्नत्वा- निवेशेऽम्यतादोधाभावात् । नच न देयमेव मनोभिन्नत्वरूपं प्रमाण- विशेषण दीधितिस्थान्तरपदस्य स्वभिन्नपरतयैव सार्थकत्वादिति वाच्यं, मनोभिन्नत्वानुपादाने मन:सहकारिमुखादिमन.मत्रिकर्षे व्यभिचाराप्रसत मूलस्थवहिपदवयापत्तेरिति मेवम, यकज्ञानस्य जन्यतावच्छेदकं मानसस्वमेव वहिरिन्द्रियजन्यजाने उपनीतस्य विशेषणतया तत्र विशेषणज्ञानविधयेवीपनायक- ज्ञानस्य हेतुत्वात्तत्साधारणधम्मस्य तज्जन्यतानवच्छेदकत्वेऽपि क्षति- विरहात्, तथाच निरुक्तमनःसहकारिखमुपनायकज्ञानस्याक्षतमे- वैति मनोभिनत्वरूपप्रमाणविशेषणमावश्यकम्, अथवा मनोभिन्न- खेन न प्रमाण विशेषणीयमपि तु इन्द्रियत्वावच्छिन्ननिरूपिततज्ज- न्यतामादायोतदोषस्य वारणाय निरुतजातिविशेषणं परित्यज्य प्रमाणजन्यतायां मनोऽनिरूपितत्वमेव निवेश्यं, तावतेव वहि:- उपना- (1) प्रमापकावे इत्यपि काचित्क पाउ ।
अनुमानगादाधों पदमार्थकादिति अालोकादिसहकारितया ससुरादावसिद्विरत: "प्रमाणेमि" | प्रमाणत्वचावानुभवहशिनातिपयात कार्यतायो दकताकालम् । पत्रादेवादिना गजचापवाद्यवच्छिन्न प्रत्येक सामान्यतहि तुतामुत्त्वात्तवेदमततमेवेति पालोकस्य च माधधानु- पलं ट्रव्यवासुपस्वादिकं वा अन्धतावच्छेदक, पतुः भंयोगादि- रूपविषयेन्द्रियनिकपस्यापि द्रव्यचाचपत्वादिकमेव तया, न तु शुहचानपत्वादिकमिति तमहकारितामादाय चतुरादाव- सिद्धिः। न चैवमपि चक्षुमनोयोगादिजन्यतावशेदककोटी विषयादिनिवेश प्रयोजनविरहेण शुद्धचातुपवादिकमेव तमन्न- तावच्छेदकमुपयते एवञ्च तेषामपि नितप्रमाणलगानित्वेन तत्महकारितामादाय इन्द्रियेष्वमिद्विरिति वाचं, संयोगान्यत्व- स्थापि प्रमाणलशरोऽन्तविनीयत्वात् । न चोप्रमाणान्तरा- सहकारिस्वनिवेशेऽपि उद्भूतरूपे व्यभिचारस्तस्य मूर्ति प्रत्यक्षवा- অচুিৰ সৰ অপৰূন স্বনিম্বন্ধোবছির जन्नताकलरूपनत्सहकारिताभावादिति वाच्यम, मीमांमको योः प्रत्यक्षवाभ्युपगमेन मूर्तचापवस्यैव तलन्यतावच्छेदका खोपगमे तस्य चक्षु सहकारिताया अक्षतत्वात् । एवं महत्त्वस्यापि ट्रश्चचातुपत्वमेष जन्यतावच्छेदकं न तु द्रव्यप्रत्यक्षालमतो , व्यभिचारः । बुटेरस्साशनत्वोपपत्तये द्रव्यस्पार्शने प्रति बुटिमहत्त्व- व्याहत्तविजातीयमहत्वत्वेन इंतुत्वान्तरस्यावश्यकतया चात्तपत्वस्य महत्वजन्यतावटकावेऽपि न परमाणुदाणुकम्पार्शनापत्तिः, विपक्षम्य व हेतुत्वमप्रामाणिकमेवेलि न सत्रशभिधारः। प्रथ . परामर्शनिरूपणम् । व्यासिस्मरणस्यापि योग्यतानानविधया शब्दप्रमाणसहकारितया नवापादकासितिरिति चेब, सहकारिताशरीरे चरमजन्यतायाः फलोपधानरूपाया एव विषक्षणीयत्वात्, शाब्दफलानुपधायक- व्याप्तिज्ञानस्यैव पक्षवेन प्रापादकासिदानवकाशात् । इदन्त्ववधेयम्। प्रमाणान्तरासहकारित्वस्य निरुतस्य खात- न्त्राणापादककोटी न निवेशो गौरवात् अपित्वनुभवत्वव्याप्यजाति- घटितधम्मावच्छिन्नवहिर्गोचरप्रमानिष्ठकार्यतानिरूपकत्वात्मक(१) तादृशप्रमासाधारणकारणताघटकजाताईव प्रमाणान्तरजन्यतान- वच्छेदकत्व निवेशनीयं, तच्च स्वानिरूपिता मनोऽनिरूपिता च या जन्यता तदवच्छेदकतापर्यायनधिकरणत्वं । पयाप्तिनिवेशात् चाक्षुषत्वादेरालोकादिजन्यतावच्छेदकघटकलेऽपि न दृष्टान्ता- सिद्धिः। मनोऽनिरूपितेत्यस्य मनस्त्वघटितधम्मावच्छिन्नानिरू- पितार्थकतया मनस्त्वघटितचक्षुमनोयोगत्वाद्यवच्छिन्नजन्यतामादा- योतदोषस्थानवकाश: । एवञ्च स्वानिरूपिता मनस्त्वघटितधमा- वच्छिन्नानिरूपिता च या जन्यता तदवच्छेदकतापर्यास्यनधि. करणं या अनुभवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदक जातिस्तदघटित- धम्मावच्छिना या वहिविषयकानुभवनिष्ठकार्यता तनिरूपकत्व- मापादकदलसमुदायार्थः । पापाद्यं प्रमाणत्वं प्रमाया असाधा- रणकरणत्वम् । असाधारणकरणत्वञ्च व्यापारवदसाधारणफलोप- हितकारणत्वम् । व्यापारनिवेगात् प्रतीकान्तरक्युयनावकज्ञाने पापाद्यविरहनियाहः। असाधारण्यप्रवेशादापादके शरीरादि- (१) निरूपकत्वात्मकत्वं कारपताविशेषणम् ।
अनुमानगदिाधयां पारकामाधारणविशेषणसार्थक्यम् । फलोपधाननिवेगागाति- ज्ञानस्यानु मिल्यामकममाम्यरूपयोग्यतामादाय नेष्टापत्तिः अनु. मित्यनुपधायकस्य तम्य पक्षलात्। वस्तुत: प्रमाणव्यवहार- विपयखमेवापावं दीधितिशतोऽभिप्रेतम्, अन्यया पालोकम्युना- पाद्यसत्त्वेन 'पालोकादिवारणायेत्यादि' नदग्रन्थासङ्गतिः। प्रमाण. व्यवहारविषयतावचंदकाच प्रमाणान्तरासहकारित्वगर्भम् पाली- कादौ व्यापारवत्यपि प्रमाणव्यवहारविरहात, प्रती व्यवहारा. पादनपचे पालोकस्य वारणीयत्वाभिधानसङ्गतिः। वझिव्याप्य- धूमवान् पर्वत इत्यादि विशिष्टपरामर्शमकाहविषयकममायां व्यासिज्ञानस्य कारणत्वे तत्पश्चममेव प्रमाण स्यात्, तादृशममायाँ माचात्वा ग्रहेण (१) तदसिहा तत्करणस्य प्रत्यक्षमाणानन्ती- पात् अत पटापसिन सम्भवतीति सूचनाय अन्तरपदं न तु तदर्थ- स्यापाद्यकोटिप्रवेशः । एतेन, प्रमाणान्तरत्व यदि सप्तप्रमाणभिव- प्रमाणलं तदा मापाद्यापसिंधिः, यदि प्रत्याचप्रमाणभिन्न- प्रमाणस्व तदापि चतुरादेदृष्टान्लयोपन्यासविरोधः, यदि च मानमान्यप्रमाकरणव तदापि मानमान्यत्वस्थ वैयर्थम्, इति परास्ते, प्रमाणव्यवहारविषयत्वस्यवानिष्टतया तन्मात्रापादनेनवो- हेश्यसिहः। न च मानसजनके उपनायक जाने मानसप्रमा- करणत्वं तत्करणव्यवहारवेष्ट इति प्रयापत्तिवावकतया तसार्थक्यं, करणत्वस्य व्यापारगमतया इष्टापत्तेरनवकाशात् । न चास्तु करणत्वं व्यापारगर्म तथापि प्रक्कने तमनन्तर्भाव्य मानसान्यप्रमा- ), मानसपायोस.. धिसरिया परामर्शनिरूपणम् । ऽसाधारणफलोपहितकरणत्वस्यापादनसम्भवेन तदेव मूलाभिप्रेत- मस्विति वायं, तथा सति सिद्दान्तेव्यापाराभावेन प्रमाया करण- वाभिधानस्य मूलकतोऽलग्नकतापत्तेः। पालोकादौ व्यवहारमभ्यु- पगम्य प्रमाणान्तरासहकारित्वविशेषणमन्तरेणेव तत्र व्यभिचार वारयतः कस्यचिन्मतमाह "दपोति"। ननु प्रमाणव्यवहार- विषयस्यालोकादेः प्रत्यक्षानुमानेत्यादिसूत्रेऽपरिगणनातहिरोध इत्यत आह "प्रत्यति” विभागात्, आलीकादीनामपि विभता- खात्। तराघातः, विभाजकमूत्रविरोधः । अबेदमरुचि- वोजम्, आलोकस्य सव्यापारस्य प्रमाकरणवोपगमसम्भवेऽपि निवापारस्य तसंयोगादेस्तदुपगमासम्भवेन उक्तविशेषणप्रक्षेप प्रावश्यकः, अन्यथा शरीरादेरपि प्रमाणत्वोयगमसम्भवेनासाधा- रएपविगेपणस्यापि परित्यागापत्तेः। तान्विकाणां प्रमाणव्यव- हारश तुल्य एवेति प्रमाणान्तरासहकारिखविशेषणपूरणं विनव निचाहाय प्रकारान्तरेण व्याप्तिं व्याचष्टे "यहेत्यादि" , "यज्जा- तीयेति" यज्जात्यवच्छिन्नेत्यर्थः । "तहिजातीयेति" तजाति- मदत्तिजातिमदित्यर्थः । ईशाव्याप्तिवलाच्चानुमित्याद्यनुपधा- यकव्याप्तिनानादौ प्रत्यवत्वविरुद्दजातिमत्प्रमाईतत्वमापादनी- यम् । यत्प्रमाया मनोन्य करणेनासमवहितं सत् यहा यह हिविषयप्रमो. त्पादकं तत्तदत्तिजातिमत्प्रमाहेतरित्युतौ मानसममाया मनोन्य- करणामसिया यत्पदेन चाक्षुषादिप्रमाया एवीपादेयतया मान- सप्रमाहेताबुपनये तदत्तिजातिमद्धेतृत्वमेवापाद्यं, मानसप्रमायाः सदहत्तिजातिमत्त्वात्ततेष्टापत्तिरिति यत्त्वतत्त्वेन जावरुयादानं, अनुमानगादा तथाच मति यत्पदेन प्रत्यत्तत्वजातिमादाय तधिमाजातिमनमा. सुखापादनेन नेटापत्य यमर. । प्रहरी प्रमानिष्ठमातिमादायया- पादनमित्येतरसूचनाय "प्रमाया रमितभागीयप्रमाविजातीय- माहेरुत्वमेयापाय, एवञ्च यज्जातोयेत्यनेन स्मृतिवाद्युपादाने सत्त- प्रमाया अमिया मामान्यध्याशिमा न्यारा“ममाया इति" इति केचित् । प्रत्यक्षकरणमन.महकारिधोपनयम्य प्रमोपादकलीप. गमादापादकासिहिवारणाय "मनोन्येति मनोभित्रमत्यक्षकार- गामनीयोगादिसमबधानस्यावश्य कलादमिहिरिनि "करणनैति" । सदसमयहित मप्रमोत्पादक, तदजन्यप्रमोत्पादकम् । पहिचिप- यकलनिवेशय्यात्तिः पूर्ववत, मनोन्यकरणेनाममवरितस्याप्युष- नयस्य मन:मह कारण बाध्यविषयक प्रत्यक्षानमाले बाधकामावाद- प्रयाजकत्वशद्धा स्यादित्यागडयाकल्पान्तरमाह “यज्जातीयेति" । तज्जातीयसामग्री विरहे तज्जातीयोलरप्रमतया प्रमाया जन्य- मानाया विजातोयष मा जनयितुं गयेनि नावाप्रयोजकत्वमा । न च नैयायिकैकपनीतभानस्थले उपनयघटिताया प्रत्यक्षमामग्रमा उपगमादापादकामिद्धिरिति वाच्य, उपनीत विषयोपरागंण (१) साक्षात्त्व स्याग्रहात्तदभावग्रहात नाहगविषये व्यादिप्रत्यक्षहेतभूते- न्द्रियसयोगादिविरहाचोपनयजन्यजनि प्रत्यक्षतामम्भवनापादकस्य प्रमाध्यत्वात् । अत्र च (२) माह्याभ्यन्तरप्रत्यभिचादौ (३) लौकिक. (1) उपनीतविषयोपाधानेन रति पादानरमण्यवासि। t) अल चैत्यम्य पादयो नयाायझिानप्रकारा" इयणालय । (३) मोज्य चैव इति वाह्यमयभिन्ना, अभ्यन्नरप्रत्यभिज्ञाब सुखी सोहम भूना दुखीयाकारिका परामर्शनिरूपणम् । १७१ सन्द्रिकर्षवदिषयोपरागण साक्षात्वस्य उपनीतविषयोपरागण च तदभावस्य ग्रहात साक्षात्व विषयताविशेष - एव नतु प्रत्यक्षब- जाति:, स एव लौकिकसनिकर्षजन्यतावच्छेदक', एवञ्चोपनीत- भानस्य प्रत्यक्षवेन किञ्चिदाधक बाधकविरहेऽपि साधकविरहान्न- सांगोपनीतज्ञाने प्रत्यक्षवजातिरिति नाशननीयम्, लौकि- कान्यप्रत्यक्षत्वस्यैवोपनायक जामजन्यतावच्छेदकतया तत्र तसिद्धेः, लौकिकान्यज्ञानत्वस्य तथाले अप्रसिइसाध्यकानुमिती स्मृती च व्यभिचारप्रसङ्गात् । न च प्रत्यक्षत्वविरुडं जात्यन्तरमेव तथा- स्विति वाच्यं, आंशिकोपनीतभानासंग्रहात्, तत्र तादृश- जातिस्वीकार तस्याःप्रत्यक्षत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्यव्यापक. भावस्यावश्यकत्वात्, प्राशिकोपनीतभाने च चाक्षुषत्वमानसत्वा- दीनां प्रत्यक्षत्वसाधकत्वात, इत्यादयोनैयायिक सिद्धान्तप्रकारा: अग्रे ग्रन्यकारेणैव स्फुटीकरणीयाः । नन्यायातूतव्याप्तिबलात् विजातीयममा(१) तत्करणमन्यदेवास्ता कुतो व्याशिस्मरणादेः प्रमाणान्तरतत्यत आह 'तत इति” । ततः, उसयास्यतुरोधतः । सिद्धाया, स्वीकृतायां । आवश्यकत्वात्, अवश्यो- पेयकारण ताकल्लात् । बाधकामाषादित्यस्य करणत्व इत्यादिः । तस्यैव, व्याप्तिस्मरणादेरेव । तथात्वं, तादृशप्रमाकरणत्वम् । ननु संशयस्वप्नौ तु न प्रमे इति मूलमसङ्गतम् । तयोरऽप्यबाधितविषये प्रमात्वात् । अय सञ्चाशे प्रमालमत्र विवक्षितं स्वप्नस्य किञ्चिदेश भमत्वं नियमत: स्वीक्रियत इति चेत् १ माभूत् सर्वाशे तयोः १) यस्य यायाविनि प्रागुनक्रियापदेनाबय ।
अनुमानगादावा संशयस्वप्नौ तु न प्रमे इति न निद्रादेः प्रमाणा- न्तरत्वम् । संशयस्वप्नौ च न विशिष्टानुभयरूपी, येनोपनया- दिवशाहिर्विषयानुभवजनने स्कृप्तशतिकिन मनसा दोपवणादप्रमेव तदभावादिवशात् प्रमापि जनयित- व्येत्यागात, किन्तु धर्मिज्ञानकोटिस्मरणादिरूपौ, प्रमावं, तथापि तत्र इन्द्रिय मंयोगादिरूपप्रत्यासत्तिशून्यविषयभा. नार्थ ज्ञानस्य प्रत्यामत्तित्वमावश्यक मिति तस्य प्रमाणत्वं दुचार- मैवेत्य तो मूलस्याशयं व्याचष्टे “संगयेति' । न विशिष्टानुभवरूपी, न योग्यतामहितेन्द्रिय संयोगादिशून्य- वस्तुममर्गविषयकप्रत्यक्षरूपौ। तयावे किमनिष्टमित्याकाहाया. माह “येनेति"। येन प्रत्याशतित्यन्वयः। तदभावादीत्यादि- पदाहिपयाधिपरिग्रहः । “प्रमापि जनयितव्येति" | अप्रमाया अध्यबाधितविषये प्रमावस्यावर्जनीयलादिति शेषः । तस्य (१) प्रमाणत्वापत्तिवारंवति भावः। “धम्मिज्ञानकोटि- स्मरणादिरूपाविति । धम्मिणि लौकिकमन्त्रि कपादिमत्त्वेऽनुभवा- रमकेन अन्यदा च (२) स्मरणरूपेण सज्ञानेन सहितं यत् तदा तथाच (1) व्याप्रिपरमादेरियर्थ । सोविकनिकाययोले आर्य ।
परामर्श निरूपणम् । न च कथं तवापि स धूमो वह्निव्याप्य इति व्यवहारस्तदानीं तद्याप्यत्वानुभावकाभावादिति वाच्चं, धर्मिज्ञानं पुनरनुभवरूपं यथासम्भवमध्यादेः, स्मरणञ्च संस्कारादित्याशयेनाह "संशयेति" । व्याप्यत्वानुमानादिति। धूमत्वादौ वह्निव्याप्ति- व्याप्यत्वं जानतो धूमत्वत्वादिना तहत्तानिश्चयदशायां, ग्रहीतासंसर्गकधम्मस्य पूर्ववत् (१) कदाचित् स्मरणरूपं कदाचि- शानुभवात्मकं ज्ञानं तद्रूपावित्यर्थः। धम्मिन्नानमित्यत्र धम्र्मिपदं धम्मस्याप्युपलक्षणम् (२)। अध्यादेः, लौकिकप्रत्यासत्तिसहकते. न्द्रियादः। भादिना अनुमानादिपरिग्रहः । "संस्कारादिति” । अतो नीपनयोपयोग इति शेषः । अमविकटे धूम धमत्वेन हेतुना व्यास्यनुमानं धूमत्ववेन व्याप्तिव्याम्यत्व-पक्षमताज्ञानं विना न सम्भवतीति अनुमानात् विशिष्टव्यवहारोपपादनं भूलतत. स्तादृशज्ञानदयाभिप्रायकतयोपपादयन् न्यूनतामझायान्यदाव्यव. हारमन्यथोपपादयति “धूमत्वादावित्यादिना” । असंसर्गाग्रहादेवेत्येवकारेण विशिष्टज्ञानव्यवच्छेदः। यद्यपि तन्मते विशिष्टतान स्थलेप्यसंसर्गाग्रह एव विशिष्टव्यवहारहेतुनंत विशिष्टज्ञानं, तथापि, विशिष्टज्ञानस्यापि विशिष्ट विषयकत्वमपुर- (1) सविकर्षसत्त्वे अनुमवात्मकम् अन्यदा व स्मरणात्मकमितिपदित्यर्थ । (२) खप्रतिपादकावे सति खेतरप्रतिपादकत्वसपलक्षणतम् ।
अनुमानगादाधा तव स्मृतधूमे धूमवेन वहिव्याप्यत्वानुमानात् । न च वन्मते धूमलेन व्याप्यत्वानुभवः सम्भवति । अन्यदात्वसंसर्गाग्रहादेवेति अतीन्द्रियादी लिने व्याप्य- त्वप्रकारकज्ञानस्य सम्भवेष्यनुमितेः सचनुभवसिद्धतथा तस्य कारणत्वे बाधित परिशेषाद्गुरोरपि व्याप्यताव- छेदकप्रकारकजानस्य हेतुत्वे सिद्धे शाब्दव्याप्यवत्ता- वोधस्थलेऽपि कल्पाते, कारणं विना कार्योत्पत्तर- स्कृत्य तत्तत्पदार्थ विषयकत्वेनासमर्गाग्रइनिष्ठकारबतायामवोद- कलादिमिष्टविषयकानुमानस्य व्यवहारप्रयोजकत्वोक्त मङ्गतिः । पतएवेत्यादिमूनेन व्या व्यतावोदकधमत्वाद्यनवगाहिशादादि- परामर्थन्थले तादृगपरामर्गप्रकारीभवाप्यत्वावच्छेदेन व्याय- प्रहदशायामनुमिति न भवत्तीयमिहितम् । स प नैयायिकाना. मप्यतीन्द्रियादिहेतुकस्थलेऽनुमिति न भवतीत्युक्तिसम्भवात् तुल्य- वगडा परिजिद्दीर्घराशयं व्याचष्टे "अतीन्द्रियेति" । व्याप्यत्व- प्रकारकज्ञानस्य, व्याप्यलमकारकपचधम्मतासानस्य । सर्वानुम- वसिहतया इत्यनेन दुरपशवत्व दर्शितम् । बाधित इत्यस्य व्यभि- चारनिययेनेत्यादिः। व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकन्नानस्य, व्याप्य- तावच्छेदकप्रकारकव्याप्तिपक्षधर्मप्रताञानत्वावच्छिन्नस्य । तद्यास्य- वन व्याप्सिप्रकारकन्नान कल्पनीयं, कल्पनाबीजमाह 'कारण . .
परामर्शनिरूपणम् । अतएव यो वहिव्याप्यवान् सोऽवश्यं वह्निमानिति व्याप्तिज्ञानवतोऽनुमिति न्यथा । अंध पर्वतीयधूमे धूमत्वेन जाते बगिव्याप्योऽयं नवेति संशयेप्यनुमितिः स्यादिति चेन्न, धूमो वद्धि- व्याप्य इति स्मरण विद्यमाने धूमत्वज्ञानस्य विशेष- सम्भवात् । तेन विना तत्रानुमितरप्रसिद्धत्वात् न तस्यापि हेतुतावाधः । तवातौन्द्रियलिङ्गादौ सा- नुभवसिद्धाया-अभ्यनुमितेः सर्वथैवापलापः, मम तु क्वचित् कालविलम्बादिमावकल्पनमित्याशयेनाह "अतएवेति"। विनति"। मनु तव तदभावप्यनुमित्युत्पत्त्या तस्य हेतुतैव किं न वाध्यते इत्यत आह "तन विनति" । तत्र, शाब्दव्याप्यवत्ताज्ञान- स्थले। नन्वेवं फलापलापोऽविशिष्ट इत्यत आह "तवति । "सर्वथैवापलाप इति”। कालविलम्बेनापि विशिष्टपरामसम्भवा- दिति भाव.1 "कालविलम्बादौति"। व्यायवच्छेदेन व्याप्तिज्ञानोत्- पत्त्या कालविलम्बेनानुमितिसम्भवादितिभावः । उपनौतभानाननी- कर्तृणा व्यास्यवच्छेदेन व्याप्तिज्ञानं तत्रानुमितिरूपं स्मृतिरूपं वेति हृदया तल्यमित्यनेन मूले पचधमें व्याप्तिसशयस्य प्रतिबन्ध- - अनुमानगादाधों दर्शनत्वेन संशया भावात् । अन्यथा परामर्शीपि कुती न स्यात् संशयेन प्रतिबन्धादिति चेत् तुल्यम् । न च सामान्यनिश्चयस्य सामान्यसंशयनिवर्चक- खात् धूमसामान्ये संशयो माभूत् विशेषसंशयस्तु विशेषनिशयनिवर्तनीय इति धूमविशेष संशयनिरा- सार्थं पृथग्व्याप्तिनिययो वाच्च इति वाच्यम्, यव हि यद्यावर्तकधर्मदर्शनं तब न तत्संशय तच्च सामान्य विशेषेवेति । वस्तुतस्तु धूमत्वपुरष्कारण व्याप्तिस्मरणे पक्षधर्मताजाने चानुमितिर्भवत्येव । तुल्यमित्यभ्युपगमवादः । अत्र, यदवछिन्ने । यथा हि तदभावेन तदभावव्याप्यतया ग्रहीतेन वा विशिष्टेन तत्संशयः, तथा, यदवच्छेदेन सहावर्तकधर्मदर्शनं तविशिष्टेऽपि अनुभववलात् । व्यावर्तकश्च तदभावो कत्वमुक्तं (१), सनयुक्त, विशेपदर्शनेन भानद्दयानन्तर संघया- नुत्पादेन सप्रतिबन्धकसायां मानामावादित्यत आह "तुल्य- मितीति"। अभ्युपगमवादः, ज्ञानदयानन्तरं संगयोत्पादाभ्युपगमैनोनिः । तथाच संशयस्यानमिति प्रतिबन्धकताया न निर्भरः किन्तु विशेष- . (1) अनुमति प्रनीत्यादि ।
परामरूपम्प दिवच्छेदेन वा तदभावोऽवगतः, यो वा तदभाव- याप्यत्वेन गृहीतः । यथा स्थाणुत्वाभावस्य पुरुषत्वा- नात् संशयानुत्पत्तावेव। अतएवाग्रे संशयोत्यत्त्वा शङ्कापि [च्छत इति भावः । मूले “सामान्य निश्चयस्येति” । सामान्यधम्मपुरष्कारण विरोधिनिययस्येत्यर्थः । धूमसामान्ये संशयः, शुद्धधूमत्वपुरष्कारेण व्याप्यत्वसंशयः। “माभूदिति” । मत्प्रकारेण व्याप्तिनिथयसत्त्वादिति भावः । विशेष संशयः, विशेष- धम्मावचोदेन तइत्तासंशयः । विशेषनिशयनिवर्तनीयः, विशेष- धमपुरष्कारेण विरोधिनियमात्र निवर्तनीयः (१)। धूमविशेष संगयनिवामार्थ, पब्बतीयधूमत्वपुरष्कारेणाव्याप्यत्वसंशयस्थलेऽनु- मितिनिरासार्थम्(२) । पृथगव्याप्तिनिययः, पर्वतीयधमत्वपुरष्कारण व्याप्तिनिश्चयः। वाच्यः, अनुमितिहेतुनया खोकार्थः । यद्यपि पूर्व धमत्वदर्शनस्यैव व्यावर्तकधम्मदर्शनविधया संशयविरोधित्वमुक्तं न तु व्यातिनिययस्येतिधूमसामान्ये व्याप्तिनिश्यात्तसामान्ये संश- यानुत्पादोपगमेन विशेषमंशयोपपादनं न युज्यते, तथापि, पर्वत- इत्तित्वसामानाधिकरण्येन धूमखदर्शनात्तदवच्छेदेन व्यात्यभाव- संगनिहत्तावयि पर्वतीयधूमत्वावच्छेदेन व्यायभावमंगयो दुर्वार: *1) व्यत्वादिसामानाधिकरण्येन गन्धादिनिश्चयपि दृषिव्यन्यव्यवादिना गन्धादिसंशयादितिभावः । इधिक पाठोऽत्र कुचित पुस्तके दृश्यते । (२) पर्वतीयधूभत्वपुरष्कारेणायायवम शयनिरामार्थमित्यपि काषित कर पाठ २३ अनु...न ...... वच्छेदेन ग्रहे, पुरूपत्वस्य म्यागुत्वाभावव्याप्यत्वेनशही- पर्वतीयत्वावच्छेदेन धूमलनिययामम्भवाटिसि-शहाया धुमत्वज्ञा- नस्य विशेषदर्शनवेनियादिमिहान्तोपरि-सम्भवाडूमत्वपुरष्कारण व्याप्तिनिययस्य पर्वतीयधूमवावादेन तदभावसंशयनिवर्तकत्व. मपि तादृशान्यतात्मयविषयम्तवयं गया। अय पर्वतहत्तित्वाध. च्छदेन सत्महितधूमलावच्दैन वा व्याप्तिविरशहा नैयायिक- सिद्धानुमितिहेतुताकम्य व्यातिविशिष्टे धूमे पचतावैशिध्याव- गाहिनिशयस्याप्यनिवा, असमानधम्मितावच्छेदकत्वात्पक्षधम्म- ताविशिष्ट व्याप्तिनिशयच तच्छवानिवर्तकीपि नामिति हेतः, व्यातिविशिष्ट वैभिव्यबोधस्यैवानुमितितुताया वक्ष्यमाणत्वात् । उभयविधपरामर्शस्य तथात्वेऽपि व्यामिविशिष्टवैशियोधरितानु- मितिसामग्रीदगायां नागडाया दुरुच्छेदतया तमत्त्वे नैयायि. कैरनुमितिस्वीकारे मीमांसकानामपि घानदयसचे तत् शङ्का- मवेप्यनुमिताविष्टापत्तिसम्भवन तादृशगडोच्चदीपायानुसरा- प्रयासर्वयात् । यत्तु व्याप्तिविशिष्टधूमे पर्वतत्तिखमवादशायां मोमोमक- मतेऽनुमित्यापत्तिपरतया मूलगडावर्णने नीतापतिसमाधान 'पृथवााप्तिनिश्चयो वाय' इत्यस्यापि व्याप्तिविशिष्टधूमे पक्षमता मिवयस्यानुमितिहतत्वस्वीकारपरतया वर्णनं, तदशुई, मीमांसक- मते धूमत्वावच्छेदेन पक्षधम्मस्वासत्त्वेनान्यथाख्यातिस्वीकारण- मनभयेन धूमत्त्वसामानाधिकरण्येनेव पञ्चधमता निश्चय हे तुताया परामर्श निरूपणम्। . 202 तस्य करादेवा इदन्वावच्छेदेन ग्रहे, पुरुषोऽयं स्थाणु- वाच्यतया विशिष्टधूमत्वावच्छेदेन पक्षायत्तित्वशङ्काया: शुद्धधूमत्व. सामानाधिकरण्येन पक्षधम्मतानिशयामतिबध्यतया मीमांसकाना- मनुमितिजनकपक्षघमंतानिययस्य तादृशशझोच्छेदकलाभिधानेन समाधानासतिरिति चेन, पक्षवृत्तिधूमत्व विशिष्टे व्याप्तिज्ञान- मावस्यानुमितिहेतुत्वेऽपि नैयायिकामामहेश्यसिडेस्तदभ्युपगमे- नैव ताशपरामर्शप्रतिबध्यायाः पचहत्तित्वावच्छेदेनाव्याप्यत्व- शवाया जानदयसम्भवशनसगतः । वस्तुतः पचत्तिधूमत्वावच्छे- देन व्याप्तिविरहशनाया व्यातिविशिष्ट पक्षधर्मातानिश्चयो विरोधी, यजतानं यदुभयधम्ममामानाधिकरख्यमवगाहते तस्य देक- तरावच्छेदेनापरधर्माभावशानिवर्तकताया अनुभवसिद्धत्वात्, पक्षहत्तिधूमत्वस्य उक्तपरामर्यधर्मितानवोदकत्वऽपि तदवच्छे- देनाव्याप्यत्वगङ्गायाः पक्षवत्तिधूमत्वव्याप्यत्वसामानाधिकरण्याव- गाहिकथितपरामर्श सत्त्वे उत्पत्त्य मम्भवादित्यभिप्रायकतया यथा- श्रुतप्रकृतमूलसङ्गतिः । सामान्यघटितविशेषधर्मपुरष्कारेण संशये सामान्यधसामानाधिकरण्यमावावाहिनिथयस्याविरोधित्वेऽपि सामान्यधम्मावच्छेदन विरोधिनिययस्य विरोधित्वमावश्यकमव- च्छेदकावच्छेदेन विपरीतज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदककोटी तडम्र्यि- तावच्छेदकपर्याप्तधर्मितावच्छेदकत्वपर्यन्तानिवेशादित्यभिप्रायेण समाधत्ते “यत्र हीति" । व्यावतकधर्मदर्शनस्य धर्मितावच्छेदका- वच्छिन्नत्वावमाहितां स्पुटयितुं याचष्टे दोधिती “यत्र, यदवच्छिन्ने पमुमागगावाध नति न मंशयः। तदभायादिवञ्च तदन्योन्या- AR - समि" | पां तु “गमामान्य भागयो मामाटात' । व्यापक धमत्तम निच पर्वतीयत्वमागविगिट नयां देना. माम्यत्वभगयो माभूदित्ययः । विगेपनंगम्वित्याः पृयएवार्थः । ममाविषयक स्वमग विगंधिताया तारा ममाम प्रकारकत्य- मोग्याग येन माराधने “यसीति"ययायुताय कमैये ति । सन, मभागधाकप्याकममगनच । मामान्ये, मामान्यग्नविशिष्ट विष्यकम्। विगेरे वा, विगंधमविगिरविणेप्यकं वा। नयाध पर्वतोयधुमे पचनीयवमाण धमत्वनिषयपि पर्यतीयधुमख- पुरकारेण न मंगामभवति भावः । यद्यपि धृमत्वे व्याप्स्यवाद कात्यायगादिनिरायम्य धूमस्व घटिसमावधिविणेप्यताकमगय. प्रतिबन्ध कत्याजागनियादपि प्रक्षते मंगयनिहन्तिः मम्भवति, तथापि, गुदपर्वतीयवायवच्छदेनाध्याम्यबगहरनिगमार्यम् धुम- वनिश्चयम्याटरपीयनया तत-एव पर्यतीयधूमत्वापछिपविगे- प्य कागनिहत्तिरूपादिता, ममानविषयकत्वेन विरोधिता यादिना धर्मितादटके अवदकत्वावगाहिनोऽपि भिव- धम्भिकतानम्याविरोधित्वाभिप्रायेण वैलिम्वातन्वाण मूनं वरी- मामान्य प्रत्यामत्तिमनगोकुचना ध्यामिनियम्य पञ्च- तीयधूमाविषयकतया धूमवे घ्यास्पदच्छेदकत्वावगाहित्वेऽपि धूम- वघटितधम्मावचिन्नपर्वतीयधूमधार्मिकमंशयविरोधित्वे विवादः सम्भवनानि दृष्टान्तेनानुभव द्रव्यस्तं निराकुरुते "यथा होति। यन्ति।
परामर्थनिरूपणम् । भावादिः, तादात्मान तत्संशये च तदन्योऽन्या- भावादिरपि द्रष्टव्यः । एवं तमोऽपि न, विशेषदर्श- तदभावेन विशिष्टे न तत्समय पति योजना। धर्मिविशेषणत्वच तदभावादीनां धर्मितावच्छेदकताख्य विषयत्वम् । स्थाणुत्वाभाव- व्याप्यंकरादीतिस्वतन्त्र ज्ञानदशायामपि शुद्ध करत्वावच्छिन्वं धगितावच्छेदकोसत्य-स्थाणत्वादि-संशयानुदयाव्याप्तिविशिष्टेने - न्युपेक्ष्य 'व्याप्यतया ग्रहीतंग' इत्युक्तम् । तदव्य वहितप्राक्क्षणे तत्- क्षण वा तस्य पुंमो व्याप्यतया निश्चयविपयेनेत्यर्थः । तदभावेन तद- भावव्यातिविशिष्टेन च विशिष्टे तहत्त्वज्ञानमाहायमेव प्रसिद्ध- मितितादृश जाने इच्छाया एव हेतुत्वात्तदभावादेव नाहार्यतादृश- संशयप्रसङ्गः। करादिमान् स्थाणुनवेतिसंगयच करत्वाद्यवच्चिन्ने स्थाणखाद्यभावव्यासिनिश्चयशून्य काले इच्छां विनापि प्रसिद्ध- इत्यनाहार्यतादृशज्ञान तथाविधव्याप्तिनिथ यत्वेन प्रतिबन्धकता कल्पयित्वा ताहशनिथयदशायामसो निरसनीयः। "तधेत्यादि । तविशिष्टेऽपि न तत्संशय इत्यनुषड्डे पान्वयः । यदवच्छेदेन तद- भावादिनिश्चयस्तस्यापि तदभावादितुल्यत्वादिति भावः । अनु. भवबलादित्यग्रिमहेत्वन्वयानुरोधेन 'इत्यविवाद' इति पूरणीयम् । ननु धूमत्वाद्यवच्छेदेन व्यायभावव्यावर्तकः प्रकृते न मृहीतः अपि तु तदभावोव्याप्तिरवैति व्यावर्तकपदस्य तद- भावावच्छेदकमात्रपरत्वाभिमानिनामाशा निराकरोति "व्याव- कोति”। स्थाएवाभावव्याप्यः करः करवांश्चायमितिज्ञान- १८२ অনুমানারা नस्य विपरीत तानमावविरोधित्वादित्यग्रे स्फुटीभवि- प्यति। यस्यापि अयं म्याणुनवेति मगयविरोधितया व्यातिविशिष्ट इत्युपेक्ष्य 'व्याप्यतया ग्रहीत' इत्यतम् । अथ यदवच्छेदेन तदभावोऽवगत इत्यग्य यन्तदभावान छेदकलेनावगत इत्यर्थः अयच्छेदकत्वञ्चानतिरिक्तवृत्तित्वमेव न तु स्वरूप सम्बन्धविशेष , पुरुषवादी स्थाणुवाभावादेम्ताहणा- वच्छेदकताया अप्रामाणिकत्वात् मौमासकानामपि धूमवादी আযামিৰিকলিয়ানমালমিলিমিমি मूल सङ्गमनीयम्. एवञ्चानतिरिकत्तित्वस्य व्याप्तिरुपतया 'व्याप्यतया गृहीत' इत्यनेन पौनरुत्यम १ न च यदवच्छेदैनन्यादे- यत्र यदभावस्य न्याप्ति: मसर्गतयावर्ततिव्याप्यतयेत्यस्य व्याप्ति प्रकरित्यर्घ इति मैद. पुरुपो न म्याणरित्याकारके पुरुपत्वाव वच्छेदेन स्थाणवाभावग्रहे च पुरुषत्वाशे व्याप्ति ससर्गतयैव भामते न त प्रकारतया सहिशिष्ट वाच कपदानुल्लेग्वात् मसर्गसया प्रकारतया च भानस्य प्रयकथन प्रतिबन्धकताया मेदसूचनाय तप्रकारकमानस्थ नदीयसमाविळपावगाहित्वनैव प्रतिबन्धकताया अनतिप्रमझाय कल्पनीयतया तमाम कन्जानम्य च तदीयसम- नवगाहितया सेन रूपेमासग्रहादिति वाच्यम्, समता- मर्गविशेषावच्छिन्न प्रकारतयोः संसर्गविशेपानवचिन्नप्रकारता- नाविषयतावनानुगमेनातिप्रमनविरहादिति चेन, अवच्छेदकाव परामर्श निरूपणम् । १८३ च्छेदन स्थाणुवाभावादिनाने अवच्छेदकाशे व्याप्ति. संसर्गतयापि न भासते, पुरुषो न स्थाए रित्यादिज्ञानस्य पुरुषवाद्य निष्का- रकताया अनुभवसिदत्वात्, किन्तु धम्मितावच्छेदकपुरुषत्वादि- व्यापकताविमिष्टविशेषणतैव स्थाणुत्वाभावादे पुरुषादी संसर्ग- तया भासते, एवञ्च ययापकताविशिष्टविशेषण ताससर्गेण तदभावो धम्र्मिण्यवगत इत्येवं यदित्यादेरर्थ इति न यौनरुत्यम् । यदि च विशेषणतावादिना व्यापकतायाः संसगंघटकवे प्रमेयत्वाद्यव- च्छेदेन स्थाणुत्वाभावादिज्ञानमपि प्रमा स्यादितिस्थाणुत्वाभावीय. विशेषणतालेन व्यापकत्वमेव तथा वाचम्, तथाच स्थाणुत्वाद्य- भावस्यापि संसर्गान्त,पातित्वे तदश एव व्यापकत्वभानमुचितं, तथा सति स्थाणुत्वाभावः पुरुषनिष्ठाभावाप्रतियोगी अयश्च पुरुष इत्यादिनानस्य स्थाणुत्वाभावादिधम्कि पुरुषत्व व्यापकताग्रह- सहितपुरुषत्वादिप्रकारकनिययत्वेन प्रतिबन्धकताया अयं स्थाणु- नैवेतिसंशय प्रति कप्तत्वात् पुरुषो न स्थाणुरयश्च पुरुष इत्यादि- जानस्य तद्रूयाकान्ततया न पृथक प्रतिबन्धकत्व उतनानप्रतिबन्धक- तायां व्यापकत्वीयससर्गविगेषावमाहिलनिवेशेऽपि न क्षति, व्यापकता विशिष्टघटितससर्गकन्नानेऽपि विशिष्टघटक स्य वैशिध्य- स्यावश्य भानादिति मन्यते, तदा, यदित्यादेरपि यहापकतया तदमावोऽवगत इत्येवार्थ । न च व्याप्सिघटकसामानाधिकरण्याश- भानस्याप्रयोजकतया 'योवत्यादेरपि' उक्त एवार्थ इति पौनरुक्त्य दुरिमेवेति वाच्यम्, व्याप्तिपदेन तहदन्यावृत्तित्वस्यैवाभि- हितत्वात्, व्यापकसामानाधिकरण्यज्ञानस्य यदवच्छेदेने याद्यन्न- १-४ अ.न.मा.प्र. ] ताया न भावेऽपि चतिविरहात्। वस्तुतस्तु प्राधाभावाशे तहमध्यापक- ममघटक विशेषणविधयामानमात्र न विरोधिताया प्रयोजक, तयासति यन्त्र पुरुषो न म्याणु रित्यादिजान करादि- ध्यापकताविशिष्टस्याणुत्वाद्यभावीय विशेषणताहे समर्गतया भान, ताशनानमहितस्य करादिमानयमित्यादिनानस्याप्यय स्थाणुन- वेत्यादिनानविरोधिताप्रसङ्गात् । असताम्म विशिष्टे ग्राधा- भावावगाहिलसहितमेव तहमव्यापकतायास्तथाभानं विरोधिता. प्रयोजकमित्युपेय,तथाच प्राधाभावाशे तहम्मव्यापकताप्रकारकस्य तविशिष्टे प्राद्याभावाप्रकारकस्यापि ज्ञानस्य तदभवसामान धम्तिावच्छेदक विशिष्टविशेषक ज्ञानविरोधितया तदभाव व्याप्यतदभावाव/दकधम्मदर्शनयोर कफ रूपए प्रतिबन्धकतासम्मघ । न च पाद्याभावा तहम्मव्यापकताप्रकारकस्येव समगंघटकतया नविषयकस्यापि तमविशिष्ट ग्राह्याभावानवगाहिनो विरोधि स्वमिष्टमेव ममर्गघटक विशेषणविषयताया, प्रकारतातल्यत्वा दिति वाच्य, तथा मति पुरुषवाद्यवच्छ देन स्थाएवाधभावाव गाइिन पुरुष स्थाणुन वेत्यादिसशयस्यापि स्थाणुवाद्यभाधाश पुरुषत्वादिव्यापक स्वविपयकतया तत्महितपुरुषत्वादिप्रकारक- मानस्य म्वमुमानधम्मितावर्चदक क्स्थाणु त्वादिविशिष्टज्ञानायि- रोधिताया निजितापातात् । नहि वन्मते ताशययस्य मगयखमेवाविरोधितावीजमिति सम्भवति, पुरुपत्वादिविशिष्ट स्थाणत्वाभावावगाहिताया विराधितायाम प्रयोजकत्वेन स्था खाभावाश संशयखस्य घटादिरूपोदासीनविषयाशे मशय खतल्य .
परामर्शनिरूपणम । १८५ त्वात्। एतेन पुरुषत्वादिसामानाधिकरण्येन स्थाणुत्वादिवि शिष्टबुद्धौ पुरुषत्वाद्यवच्छेदेन तविपरीतनिश्चयस्य विरोधिताया मभावाशे पुरुषत्वादिव्यापकतावगाहित्वमेव वीज न तु पुरुष वादिविशिष्टे अभावावगाहित्वमपि, तत्र तदनवगाहिनीपि स्थाणुलाभावश्याप्य पुरुषत्व, पुरुषत्वव्यापक' स्थाणुत्वाभाव, इत्यादिव्यापकताप्रकारकज्ञानस्य पुरुष स्थाणुरित्यादिधीविरोधि त्वात् । तथाच तादृशव्यापकताम्रकारक ज्ञानस्य तादृशन्यायकता विषयकत्वेनैव प्रतिबन्धकतासम्भवादवच्छेदकावच्छेदेन बाधबुद्धे. पृथक्प्रतिबन्धकताया मानाभाव, तस्या अपि उत्तारूपाक्रान्तत्वात् । एवं धम्मितावच्छेदकसमानाधिकरण्येन अभावविशिष्टबुडेम्मिता वच्छेदके प्रतियोगिव्यभिचारधीरूपतया अवच्छेदकावच्छेदेन प्रतियोगिविशिष्टज्ञानस्य तप्रतिवध्यले प्रतियोगिन्यवच्छेदक- व्यापकतावगाहित्वमेब वीज, तथाच व्यापकताप्रकारक तत्ससर्गक- जानसाधारणानुगतरूपेणैव तत्प्रतिबध्यताकल्पनसम्भ्रवादवच्छेद का. वच्छेदेन विशिष्टबुद्धाववच्छेदकसामानाधिकरणावगाहिबाधबुद्दे- रपि पृथकप्रतिबन्धकले मानाभाव , न च तादृशव्यभिचारज्ञानस्य व्यापकताजानविरोधित्वमेव नास्तीति वाच्यम लाघवेनैव तह रोधिताखीकारीचित्यात् प्राचीन सिद्धान्तसिद्धत्वाच, इति परा स्तम्, ससर्गतया व्यापकतामात्रावगाहित्वन्य विरोधितावीजत्वे- ऽवच्छेदकावच्छेदेनाभावावगाहिन, पुरुष. स्थाणुर्नवेत्यादिसश यस्य पुरुष.स्थाणुर्नवेतिन्नानाविरोधिताया निजित्वापातात् । सादृशव्यापकतावगाहित्स्य व्यापकतानिरूपकधर्मविशिष्ट पाया- .
पनुमानगादा भावायगाहिल म्यव विरोधितावीजतया करादिश्यापकता विमिष्टस्थाणुलाधभाय ममर्गघटकातयाऽवगाहमानस्य पुरुयो न स्थाणुरित्यादिनानस्य करादिमान् स्याणु रित्यादिनानाप्रतिबन्ध कवनिर्वाहाय तहम्मावच्छिन्नविशेष्यकग्राधाभावावगाहिसान ব্রন ঘাথরঘালাম বন্ধসাজঘ আত্মঘ प्रितावच्छेदककबुद्दी ताहराध्यापकताप्रकारकत्वेन पृथकप्रति वन्धकताया पावश्यकलात, व्यभिचारधिया व्यापकताग्रहविरो धित्वयादिना प्राचा तमगयस्यापि सदिराधिताया अनुमत নয়া দ্বিয়া আজনাবিহ ননিন্মমনাশীল पुरुष सापुर्नवत्यादिसमयेऽपदकावच्छेदेन स्थाणुवादाभावाव गाहिताया एवानुपपत्तयेति। यदिचावच्छेद कसामानाधिकरण्य मात्रेण तदवच्छेदेन विशेषणमवगाहमानयो वुदाचिनक्षण्य निहायावदकावच्छेदेन बुही व्यापकताया मसर्गघटक तया भानमुपेयने पुरुपत्वादिधर्मितावच्छेदककबुद्धौ न करादिव्यापक ताया संमर्गघटकतया भानमतामाणिक, तदा, पुरुषो न स्थाणु रित्यादिधीसहितस्य फरादिमत्ताधानस्य स्थाणुवादिविशिष्टधी विरोधित्वाप्रमक्तेरनुगतरूपेणैव ग्राह्याभावाशे तम्मव्यापकता प्रकारकज्ञानस्य तहम्मावच्छेदन पाह्याभावज्ञानस्य च तहम्म दर्शनप्रतिबन्धकतझ्या निवेश पुरुष स्थाएनवेत्यादिसाय कालीनपुरूषत्वादिग्रहस्य चापिरीधितोपपत्तये व्यापकतावान पुरुषत्वाद्यवछिन्नविशेष्यकस्याबादिमणयमेदो निर्देशनीय । গ্লাল্লায়মানায় আনামানিয়া নামঘলা परामर्श निरूपणम् । दिसंशयरूपो नास्त्येव ताहशनिश्यस्य स्वकालेऽपि ताशसंशय- विरोधिवात् । मतो न तादृशसंगयरूपयापकताप्रकारकनियया. संग्रहभयेन ताहशसंशयभेदस्य प्रतिबन्धकत्वावच्छेदकत्वासम्भवस्था. वकागः । एवं ताशसंशयभेदं निवेश्य पुरुपत्वाद्यवच्छेदेन स्थाणु- त्वायभावनिथयसाधारणेन रूपेण स्थाणत्वाधभाष: पुरुषत्वादि- व्यापक इतिबुधेः पुरुषः स्थाणुरित्यादिधीप्रतिबन्धकतासम्भव इति ध्येयम् । अवापि शानजन्तमुपेत्य अवगतो गृहीत इति लान्त- प्रयोगौ 'यदा संशयानुत्पादो निवाह्यः तदव्यवहितमाक्षणे तज्ज्ञानसत्त्वमपेक्षितं न तु तदेव' इति लाभाय । एतेन चिरवि- नष्टज्ञानजोदबुद्धसंस्कारसत्त्वेऽपि संशशनुत्पादलाभाय तथाभि- धानमिति हेयम् । उद्बुद्धसंस्कारज्ञानयोरनुगमासम्भवेन पृथक पृथक् प्रतिबन्धकताया वाच्यतया गौरवात, उबुद्ध संस्कारात् स्मरण स्यावश्यकतया तेनैव कार्यकालवर्तिना संशयप्रतिबन्ध- सम्भवाच्च । यदवच्छेदेन व्यावर्तकधर्मदर्शनं तद्धमविशिष्टे न संशय- इत्युक्तमेव विशेष्य दर्शयति “यथेति” । स्थाणुत्वाभाव स्य पुरुषत्वाव- च्छेदेन ग्रहे पुरुषोऽयं स्थाणुर्न वेति न संशय इत्येकोऽन्वयः । एवं स्थाणुत्वाभावस्य पुरुपत्वावच्छेदेन पुरुषत्वस्य चेदन्वावच्छेदेन ग्रह अयं स्थाणुर्नवेति न संशय इत्यपरः। चरमःस्फुट एव। तहदन्योन्या- भावादिरित्यय 'व्यावकितवा बोध्यम्-इत्यर्यवनाग्रिमेण 'द्रष्ट" इत्यनेन, सम्बन्धः। सर्वत्रादिना तदवच्छेदकतशावर्तकयो: परिग्रहः । तत्पदं सर्वत्र ग्राह्यपरम् । संगयत्वस्य व्यावतंकदर्शन- १८९ अनुमानगादाऱ्या मन भावोऽभावी वा उभयथापि प्रमेयम् इत्यत्र भावत्वामावत्खयोाप्यतावच्छेदकयोरग्रहादनु- मान न स्यात् तदन्यान्यवरूपस्यान्चतरत्वस्य लिङ्ग- "नन्वित्यादि।" उद नीलवेन प्रतीयमान भावो- ऽभावो वा। भावत्वाभावत्वयोः, तत्त्वयोरित्यर्थः। लिङ्ग- त्वाभावादप्रसिद्धत्वेन तत्त्वासम्भवात् । भावस्वाभावत्वे- 1 प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वमम निराकरोति “एवमिति" । तमो- ऽपोल्यम्य व्यावर्तकधीनदशायामित्यादि । तधाच संशय- निशयसाधारणक्षानत्वमेव सत्प्रतिवध्यतावच्छेदक मिति भाव विगपदर्शनस्य, तहगवर्तकदर्शनस्य । विपरीतज्ञानमात्रेति नज्- ज्ञानमामान्येत्यर्थ । अग्रे, धूमलपुरस्कारेणैत्यादौ। प्रमेयमित्यस्य ममानलिइ पक्षरूपविशेष्यवाचकपट पूरपति “इदमिति"। इदन्वस्य तेजोऽभावखानकवे तदवचिन्न भावत्वमशयायोगात- हितगीति 'नीलवनति'।मूलेऽनुमानम् अनुमिति । उभयथापी- त्यनेनेद प्रमेयमितिज्ञानस्यावधारणत्वलाभात्तादृष्यमानस्यानुमिति हेतुत्वापश्यनत्व नभ्यते, तथाच इद भावोऽभावो वैतिसशयस्थले जायमानमिदमुभयथापि प्रमेयमित्यनुमितिस्तवनये न स्यादित्यर्थ । अनुमित्यनुपपत्तो हेतुरग्रहादित्यन्तम्। अग्रहादित्यस्य पक्षधर्माता- नियमकारतयेत्यादि । अग्रे तादामामबन्धनान्यतरवतो लिङ्गत्व भुपच्यायतरस्य यमस्य लिङ्गताया मिडातीयमापतया प्रापि परामर्श निरूपणम् । १८८ त्वाभावादिति-चेन्न, भावत्वाभावखान्यान्यधर्मवत्त्वस्य लिङ्गत्वात् । एवं धूमालोकान्यतरत्वमपि लिङ्गम् । त्यादिकं केवलान्वय्यनुमानमतिरिक्तञ्चाभावमभ्युपत्य । वोवलानयिनः साध्यस्य धर्ममात्रमेव व्याप्यमिति तु मन्तव्यम् । “एवमिति"। लिङ्गं व्याप्यत्वे, लिङ्गताब- च्छेदकं वा वहौ। भाववादिधम्महत्तेरेव लिङ्गतावच्छेदकस्याग्रह मूलतात्पर्य्यमव- गम्यते इत्यभिसन्धाय भावत्वादिपदं भावत्वत्वादिपरतया व्याचष्टे दोधितौ "भावत्वेति"। अप्रसिद्धानुयोगिकाभावस्य दुर्निरूपतया लिङ्गत्वाभावादित्यसम्भवपरतया हेतुं पूरयन् व्याचष्टे "अमिडवे- नेति"। भावभेदवैशिष्यस्याभावभेदाहत्तितया तहिशेषणतया लिङ्गतावच्छेदकधधकत्वासम्भवादिति पर्य्यवसितोऽर्थ । ननु मीमासकैः केवलान्वय्यनुमानानगीकाराज्ञावभिन्नपदा- नगीकाराच भावभिनवरूपाभाववघटितान्यतरवावच्छिन्न. लिगकप्रयेयत्वानुमानोपपादन विरुदमित्यत आह "भाववाभाव- वेत्यादिकमिति” । “अतिरिकञ्चेति” । यदाप्यमावस्याधिकरण रूप- वेऽपि स्वरूपसम्बन्धादिरूपाभावत्वघटितान्यवरस्य हेतत्वसम्भव. स्तथापि दर्शितसशये भावभेदस्य कोटितया तदघटितान्यतरस्य हेतुत्व मूनाभिप्रेतमिव्याशयेनेदम् । साध्यय केवलान्वयित्व- जानकाले यत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नस्यैव वृत्तिमतो लिङ्गता सम्मव- अनुमानगादाध यथ यहातिरेकजानं यदुत्पत्तिप्रतिवन्धकं तत् तन्निश्चयसाध्यं, तयाच पक्षधर्मस्य व्याप्यभेदत्तानमनु- मितिप्रतिबन्धकम्, अतो व्याप्याभेदनानं तहेतुः सिध्य- "यद्यतिरेकति"। यत्संशयव्यतिरेकनिश्चयावित्वत्र व्याख्याततत्त्वमे- तत् । यहा यातिरकनिश्चये कार्यानुत्पत्ती ताति. तौति मूले तदकथनात् न्यूनताभनायाह "केवग्नान्वयिन इति” । प्रयमालोको धूमो वेति-सन्देहे धूमालोकान्यतरत्वस्यानुमापकत्व- रूपं लिङ्गत्वमुक्न बही साध्ये व्यधिकरणतया न सम्भवतीति माध्यं पूरयति "व्याप्यत्व इति" । पहादिव्याप्यत्वे साध्य इत्यर्थः । लिङ्गपदस्यावैव निङ्गतावच्छेदकपरत्वे वादिमाध्यपरतया मूल- मनतिरित्याह "लिङ्गतावच्छेदकम्बेति"। ननु यहम्भिकय- हातिरेकन्नानप्रतिबध्यं तहम्मिकतविथयस्वावच्छिनजन्यमित्ये- तादृश्यां पक्षीयधूमधम्किमाध्यव्याप्तिनिययत्वेनानुमितिहेतुत्व- साधिकायां मूलोहाव्याप्ती ग्राह्य व्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्ये घट- जानादौ व्यभिचारज्ञानमामान्य प्रतिबध्ये अव्यभिचाराने च व्यभिचार इत्यागहगाह “यसंशयेति” । "व्याख्याततत्त्वमिति। तच्च तत्त्वं मंगयसाधारण व्यतिरेक जानखेन प्रतिबन्धकत्व व्याप्तिघटकम्, ग्राञ्चमंगयस्य सर्वत्रेवाप्रति- बन्धकलोपगमात् अव्यभिचारण हेऽपि व्यभिचारनिश्शयत्वेनैव प्रति- बन्धकवमिति । भवेत्यादिगवाया ष्याप्तिपरत्वे खयमनुपपत्तेर्वक्ष्य- " परामनिरू... तीति-चेन्न, धूमत्वपुरष्कारण व्याप्तिस्मरणपक्षधर्मता- जाने सति विशेषदर्शनान-धूमे व्याप्यभेदनानं, किन्व- नुमितेरेव तत्रोत्पत्तिः, तत्मामग्रीसत्त्वात् । अतो न व्याप्यभेदज्ञानम् अनुमितिप्रतिवन्धकं येन व्याप्याभेद- जानं तधेतुः स्यात्। रेकनिश्चयाभावस्य कारणतामपक्ष्य तन्निश्चयस्यैव कार- णत्वं युक्तं लाघवादित्यभिप्रायिकमिदम्। अतएव क्लप्तनियतपूर्वभावतया भेदग्रहाभावएवानुमितिहतु- रित्यभिनित्य "अस्तु वेत्यादि" वक्ष्यति । माणतया फलानुत्पत्तिनियतत्वरूपप्रतिबन्धकत्वनिवेशनेन मूले वक्ष्यमाणस्वरूपासिद्धः परीहारसम्भवेन समाधानासङ्गतेः लाघवेन विशिष्टपरामर्शकारणताव्यवस्थापनपरतया ता व्याचष्टे “यति” । व्यतिरकसशये कार्यानुत्पत्त्यनुरोधेन निथयबेन हेतुतायाः पूर्वमाशितत्वात् पौनरुत्याशङ्काया. परीहाराय मूलस्थव्याम्यभेद- जानपदस्य निथयपरता स्फुटयितु व्यतिरेकज्ञानसामान्यमपेक्ष्य तविययकथनम्। कार्यानुत्पत्ती, कार्यानुत्पत्तिनियमे । इत्यञ्च मूले 'यदुत्पत्तिप्रतिबन्धकम्' इत्यत्व प्रतिबन्ध कल्व गुरुधर्माव. छिन्नभेदाग्रहकारणताप्रसन्चकं कार्यानुत्पत्तिनियतस्वरूपमेवेति. बोध्यम् । लाघवात्, अवच्छदक लाघवात् । समयसाधारणमानवा- पच्छिमाभावहेसवेम्य प्रामाण्यनिश्यत्वावच्छिन्नाभावस्स विगेपणा १८२ चनुमामगादायों न च धूमत्वपुरष्कारेण व्यामिरगपचधर्माता जाने इयं धूमव्यक्तिािया-नतिधाम्यतोऽनुमि त्यापत्तिरतो विशिष्टज्ञानं तहेतुरिति-वाच्यं, धूमत्वस्थ विशेषस्य दर्शनेन तादृशभमानुत्पत्तेः, तवानुमितिः सहाबादेव । अन्यथा निश्चयसामग्रां सत्त्वांधमानन्तरं परामर्श एव कुतो न भवति । सामान्यतो विशेपदर्शनात् सामान्यतो भमो न स्यात् विशेषतम्तु-स्यादेवत्यभिप्रायिकीमाणसां निर- स्थति "न चेति"। . . त्वाहौरव बोध्यम्, पतएव, उक्तग्रन्थस्य र मितिहतः, कल्पनालाधवादिति शेषः । ध्याप्तिपरत्वे भेदग्रहाभावस्य हेतुत्वेऽपि कारणतासिडेरावश्यकत्वात् नामनिराकृत्य भेदाग्रहकारणत्वोपग- मस्वामङ्गत्यापत्तेरिति भावः। एवञ्च समाधान “अनुमितिप्रति. बन्धकमित्यस्थ, मयोप्यत इति शेषः । येन, यदपेक्षया लाघवने- त्यर्थः । विशेषदर्शनाझमोत्पत्त्यभावस्य प्रागुलवानचेत्याद्यागदा- मुत्थितस्तदाशयं प्रकाशयति "सामान्यत इति । धूमत्वस्य विशेषस्य दर्शनेनेतिमूलस्य 'उत्तभी ग्राह्याभावा- वच्छेदकतया भातस्य धूमवस्य धमितावच्छेदकतया स्फुरण- नेत्यों, दीधित्यनुमारेण वोथः। विशेषदर्शने संगमवत् चमस्यापि
BIBLIOTHECA INDICA:
À
A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
NEW SERIES, No. 1872
तत्त्वचिन्तामणि-दीधिति-विकृति:
SIRWILLAMJONES
****************0. ******************************************
MDCCXLVI-MDCCXCIV
TATTVACINTAMANI DIDAITI-VIVRITI
OR
A Sub-commentary on Tattvacintamani
NY
GIDADIARI BHATTACHARYYA
IU TATT) ACJYTAXASS AND DIDDITS
EDITED BY
3LSRXMATOPADHYAYA KANAKUYANATHA TARLAVAGISA
Lalt Profesor, Sinint College
Torrak II Fascolts llI.
********
Calcutta,
PRINTED BY CREDRSATI CII ARATIRTI. AT THE SAKRIT ENES,
No 6 Nandakumar Chawdhury's 2nd LADO
Av LISAD AT THE
ABLATIO BOCIATY OF BESOAL L PARCSISZET.
1913.
.
परामर्श निरूपणम् । १८३ सवचिन्तामणिः। अस्तु वा व्याप्यतया पक्षधर्मतया चावगतस्य भेदाग्रहएषानुमितिहेतुः परामर्श हेतुतया तस्यावश्यक- त्वात् । अतएवासनिकृष्टधूमज्ञानादप्यनुमितिः । नचैवं गौरवं, तदा विशिष्टज्ञानानुपस्थितेः। न च जनक- जानाविरोधिनोज्ञानस्याप्रतिवन्धकत्वात् भेदग्रहो न प्रतिबन्धक इति वाच्यम् । अभेदत्तानस्याजनकत्वात् त्वयापि लिङ्गपरामर्श ताहशस्य प्रतिवन्धकलखीका- *राछ । अथ गोत्वं मधुरत्वावान्तरजातिर्वा लिङ्ग न स्यात् तद्गतधर्मान्तरस्थाभावात्, अतएव तस्य विल- क्षणत्वात् इति चेन्न, व्यक्तरेव तत्र प्रकारत्वात्, न हि गोर्गोत्वमिति जनयोरविशेषः, अन्यथा गोत्वमिति ज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वापत्त्या व्याप्यत्वग्रहे परामर्श चानुपयोगात् गवतगत्तिवे सति सकलगोत्तित्वं गोत्वत्वमित्यनुभवाच्च । न चैवमनवस्था, तदितरा- तित्वे सति तहत्तित्वस्यानुभवेनापलापासम्भवात् । इति परामर्शपूर्वपक्षचिन्तामणिः । २५ १८३ अनुमानगादायों दीधितिः। 'अन्तु वेत्यभ्युपगमवादः 'न चेत्यादि अभेदज्ञान- स्याहेतुले भेदग्रहो न प्रतिबन्धकोभवितुमर्हतीत्यर्धः । 'अभेदेति, तथाचावयाभूतस्यापि प्रतिवन्धकत्वमना- यत्या वताव्यमिति भावः । अतथाभूतत्वस्य सन्दिग्धत्वे व्यभिचारमाह, 'वयापीति, विशेषणान्तरदाने चाप्रयो- जकलमिति भावः । गोवे गोपदशक्यतावच्छेदकत्व- मविशेषितं विशेपितं वा तदस्तीत्यत: 'मधुरत्वेति, मधु- रत्वव्याप्यो धो जातिरखण्डोपाधिर्वेति फलतो न विशेषः । गौरिसिजाने गोत्वप्रकारकत्वं विशेषमाश- याह, 'पन्यति । व्यतो प्रकारत्वेऽपि लिङ्ग तावद- कलासम्भवादाह, 'गवेतरेति, गोवत्वस्यावाप्रवेशाना- त्माश्रयः, पव च यथा साध्यं गवतराममवंगत्वादिकमे- वोपादेयं कालादो व्यभिचारधाराय ममवायन सम्ब- धेन हेतुवस्यावश्यवाच्यत्वेनाभावादिसाधारण्येऽप्यदो- पात्, व्यतिरेकऽपि रूपान्तरंग सम्बन्धान्तरेण च गो- स्वाभावस्यापि व्यभिचारिराया गवतरासमवेतस्य तत्त्वेन समवायसम्बन्धेनामावस्यैव गमकत्वात्। इति परामर्शपूर्वपक्षदीधितिः ।
वैति। गादाधरी विकृतिः। न सम्भव इति भेदाग्रहहेतुत्वाभिधानासङ्गतिरत आह, 'अस्तु- ननु व्याप्य-पक्षधम्मयोभदाग्रहस्यानुमितिहेतुले तेषां कारणबाधेनानुमित्यामकान्यथाख्यातिनिराकरणं विरुध्यते प्रद- वृत्तिवाव्यादी वह्निव्याप्यधूमादेभेदाग्रहेण इदादौ वजााद्यनुमि- ते?रित्वात्। न च फनासिका दादिपक्षं वयादिरूप. साध्यश्चान्तर्भाव्य कारणत्वाकल्पनानापत्तिरिति वाच्यम् । पक्षमन- न्तर्भाव्य पक्षनिष्ठप्रत्यासत्त्या कारणत्वकल्पनेनापत्तिसम्बबादिति चेन्न. एतन्मतानिर्भरणेतहोपस्याकिश्चित्करत्वात् व्याप्यतावच्छेदक- प्रकारकस्यैव पक्षधमताज्ञानस्य भेदाग्रहहेततावच्छेदकत्वीपगमे- नान्यथाख्यातिवारणसम्भवाच (१) इतरसकलकारणसत्त्वे यसले कार्यानुत्पादस्तस्यैव प्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वादिति भावः । 'न च जनकनानेत्यादिमूलशहाया भेदग्रह नैयायिकानामनुमित्य- प्रतिबन्धकत्वसाधनपरत्वेऽसङ्गतिः जनकज्ञानाप्रतिबन्धकस्यैव हेतु ताया: स्त्रीकरणोयत्वात् तस्य च स्वमते सिदत्वात् इत्यतस्तस्या- आपत्तिपरत्व स्कुटीकरोति, 'अमेदज्ञानस्येति, मूले 'अभेदज्ञानस्या- जनकत्वात् अतीन्द्रियहतकानुमितावनक्रमेण व्यभिचारण जनक वासम्भवात्, तथा विपर्यायानुमान बाध इति भावः । नम्बरमा प्युक्तव्याप्तिविरोधाझेदग्रहस्य प्रतिबदकलानुपत्तिबारवेत्यत- दौधितो 'तयाचेति, 'अतथाभूतस्यापि' जनक ज्ञानाविरोधि- A पाह. (1) पलमनन्तर्भाव्य पक्षनिष्ठ प्रत्यासत्या कारणत्वकल्पनेनापत्तिसम्मवादि- व्यभिमन्यायास्तु वेयादिको अनिर्भरमाह, 'बस्सुवेत्याहि, रति पा.1 १८४ I... 1५.! दीधिनिः। 'अम्न वैत्यभ्युपगमवादः।'न घेत्यादि अमेदज्ञान- स्याहेतुत्वे भेदग्रहो न प्रतिबन्धकोभवितुमर्हतीत्यर्थः । 'अभेदेति, तथाचातयाभूतस्यापि प्रतिवन्धकत्वमना- यत्या वक्तव्यमिति भावः । अतयाभूतसम्म सन्दिग्धले व्यभिचारमाह, 'त्वयापीति, विशेषणान्तरदान चाप्रयो- नकत्वमिति भावः । गोवे गोपदशक्यतावच्छेदकत्व- मधिशेषितं विशेपितं वा तदस्तीत्यत: 'मधुरत्येति, मधु- रत्वव्याप्यो धौ नातिरखण्डोपाधिति फलती न विशेषः । गोरितिज्ञान गोत्वमकारकत्वं विशेषमाश- याह, 'अन्य'ति । व्यक्तीः प्रकारत्वेऽपि लिङ्ग तावद- कत्वासम्भवादाह, 'गवतरति, गोत्वत्वस्यावाप्रवेशान्ना- त्माश्रयः, अब च यथा साध्यं गवेतराममविगत्वादिकमे- वोपादेयं कालादौ व्यभिचारवारणाय समवायन सम्ब- बेन हेतुत्वस्यावश्ववाच्यत्वेनाभावादिसाधारण्येऽप्यदो- पात्, व्यतिरेकेऽपि रूपान्तरेण सम्बन्धान्तरेण च गो- त्वाभावस्थापि व्यभिचारितया गवंतरासमवेतस्य तत्त्वेन समवायसम्बन्धेनाभावस्यैव गमकत्वात् । इति परामर्शपूर्ध्वपक्षदीधितिः परामग निरूपणम् । १८५ गादाधरी विहतिः। न सम्भव इति भेदाग्रहहेतुत्वाभिधानासङ्गतिरत आह, 'अस्तु- वति। ननु याप्य-पक्षधम्मयो दाग्रहस्यानुमितिहेतुले तेषां कारणबाधेनानुमित्यामकान्यथाख्यातिनिराकरणं विरुध्यत हुद- वृत्तिवाथ्यादी वङ्गिव्याम्यधूमादेर्भेदाग्रहेण इदादौ वाद्यनुमि- ते?रित्वात्। न च फलासिहरा दादिपक्षं ब्रह्मादिकप- साध्यच्चान्तर्भाव्य कारणलाकल्पनावापत्तिरिति वाचम् । पक्षमन- न्तर्भाव्य पक्षनिष्ठप्रत्यासत्या कारणव कल्पनेनापत्तिसम्भबादिति चेन, एतन्मतानिर्भरणेतहोषस्याकिञ्चित्करत्वात् व्याप्यतावच्छेदक- प्रकारकस्येव पक्षमताज्ञानस्य भेदाग्रहहेततावच्छेदकलोपगमे- नान्यथाख्यातिवारणसम्भवाञ्च (१) इतरसकालकारएसत्त्वे यसत्त्वे कार्यानुत्पादस्तस्यैव प्रतिबन्धकताया अावश्यकत्वादिति भावः । 'नच जनक ज्ञानेत्यादिमूलगडाया भेदग्रहे नैयायिकानामनुमित्य- प्रतिबन्धकत्वसाधनपरत्वेऽसङ्गति: जनकज्ञानाप्रतिबन्धकस्यैव हेतु- तायाः स्वीकारणोयत्वात् तस्य च स्वमतेऽमिहत्वात् इत्यतस्तस्या- आपत्तिपरत्व कुटीकरोति, 'अभेदभानस्येति, मूले 'अभेदज्ञानस्या- जनकत्वात् प्रतीन्द्रियहे सुकानुमितायुक्रमेण व्यभिचारेण जनक. खासम्भवात, तथाच विपर्यायानुमान बाध इति भावः । प्यु तव्याप्तिविरोधादग्रहम्य प्रतिबद्धकलानुपपत्तिवारैवेल्यत- शाह. दोधिती 'लयाचेति, "प्रतयाभूतस्थापि' जनकजानाविरोधि- नन्ववम- . (11 पक्षमाम्नाय पक्षनिष्प्रत्यामक्या कारणायकलनेमापजिसम्मदिन स्वभिमाथास्तु म्यादिकल्ये अनिर्भरमार, 'यस्तुरेन्यादि, इति।
१८६ अनुमानगादाध नोऽपि, भेदग्रहस्येति शेषः, 'अनायत्या वक्तव्यमिति, अन्यथा भेद ग्रहदशाया अनुमित्यापत्तेरिति शेप' । तथाच तादृगव्याप्तिरे बाधितेति भावः । 'मन्दिग्धत्व इति, नैयायिकरतीन्द्रियादिहतक स्थले मानमविशिष्टनानोपगमेन व्यभिचारानिर्णयादिति भावः । ननु लिङ्गपरामर्श भेद ग्रहस्य जनकन्नानाविरोधिन प्रतिबन्धकत्वे ऽपि न व्यभिचार ग्राह्याभावानवगाहित्वविशिष्टस्य जनकनाना- विराधित्वस्याप्रतिबन्धकलव्याप्यत्वापगमात् इत्यत आह, 'विशे- पणान्तरदाने चेति। ननु गोपदवाच्यत्वे साध्ये गोपदशक्यताव च्छेदकत्व स्य निशतावच्छेदकत्वमम्भवेऽपि सासादिमाध्यकस्यले न तथात्वसम्भव गोपदव्य नानार्थतया अन्यचापि तत्शक्यताव च्छेदकसत्त्वात् इत्यत पाह, विशेपितं वेति सानाटिमहत्तिवादि विशेषित वेत्यर्थ , वाकारी व्यवस्थितविकल्पे। ननु गुणगतजाति मनङ्गोकुळता मधुरत्वव्याप्यरमगतजतिरभावातलिनतानुपपत्रे न्यत पाह, 'मधुरबेति, 'फलत इति, तादृशधम्मस्य चौररमवा. धनुमापकताया ममममतत्वादिति भाव । 'गोलप्रकारकत्व विशे- पमिति, गोत्वमिति माने तदभारादिति भाव । मूले 'अन्यथेति गोत्वमिति जाने व्यतोरमकारत्वे, 'अनुपयोगात्' उपयोगानुपपत्ते, अवच्छेदकप्रकारकन्नानविधयेव तस्यावच्छेशव्याप्तिग्रहे सम्बन्धि तावच्छेदकप्रकारकन्नानविधया व्याप्तिस्मारक मेव च तस्य परा- मों उपयोगादिति भाव 1 दीधितो लिङ्गतापच्छेदकवासम्भवा- दित्यस्य गोपदहात्तिनिमित्तवादिसायके तादामेन गोवाटिहे ताविश्यादि प्राधेयतया गोविशिष्टम्य गवाधेयत्वविशिष्टस्य च परामर्शनिरूपणम् । व्यत्वादरपि गोमावहात्तितया साम्रादिसाध्यकस्थले व्यक्तलिङ्ग- वच्छेदकत्वं सम्भवत्येव इत्यवगन्तव्यम् । ननु उक्तगोखबशरोरेऽपि दप्रतियोगितावच्छेदकमुट्या गोत्वस्थानतिप्रप्ततागोवत्वेनैव निवे- पनीयतया प्रामाश्रयः इत्यत आह, 'गोवत्वस्येति, 'अप्रवेशादिति स्वरूपत एव तत्प्रवेशसम्भवादिति भावः । मूले 'न चैवमिति खती- ध्यावत्ते गोवादावपि धम्मान्तरस्वीकार, 'पनवस्था' अविथान्त- धर्मधाराप्रसङ्गः। प्रामाणिकत्वादनवस्था न देपोयेति समाधत्ते, "तदितरेति । सानादौ साध्ये गोवत्वघटकसकलगोसमवेतवांशस्य धैययात् तत्र तं परित्यजति दौधितो 'अभावेति, 'मत्र' एतहटक, 'यथासाध्यमिति सानादी साध्ये गवेतरासमवेतवं विशेषणीभूत गोसमवेतत्वच (१), साम्राव्यापकजातिवादी साध्ये तादात्म्येन हेतुतायां सकलगीसमवेतलं केवलं व्याप्यतावच्छेदक वाच्यं न र विशिष्ट, विशिष्टन्त (२) गोपदप्रतिनिमित्तत्वादिसाध्य के तादाम्यान गोले हतावित्यर्थः। ननु गवेतरासमवेतवस्या- भाव-मेयत्वादावपि सत्त्वात् सामादिव्यभिचारितया साम्रादि- हाध्यकएव कथं तद्याप्यतावच्छेदकं इत्यत पाह, ‘হ্মাৰাষাবিনি सम्बन्धसामान्येन हेतले सकनगोममवेतत्वांशनिवेशेऽपि गोलवति सामादिशून्ये कानादौ व्यभिचारस्यावश्यकतया समवायेन हेतु- वस्याययं स्वीकरणीयत्वात् गवेतराममवेतवस्याभावादिसाधा- । गोसमवेतपय सामान्यायारितिभा (५) गजराति महिमोतितड्पमित्यर्थः।
अनुमानगादावर्या रणस्थापि समवायेन व्यभिचरितायामनवचोटकवादित्यर्थः (6)। एत साध्याभावयत्तित्वमेव व्यामिरित्यभिप्रायण। यदि प हेलावदकसम्बनावत्तिव्यात तेन मम्बन्धेन वृत्तिमत्वमपि तत्र निवेश्यले नदा अवोदकस्यानतिप्रसतत्वनियमन गवत- रासमवेतत्वमावस्य ममवायमस्वन्धेन इत्तिमत्वमावघटितव्याप्त- रतिप्रमलतयानवच्छेदकत्वात् भमवेतवांशोऽपि तहिशेष्यविधया हेततावच्छेदककोटी निवेश्य इति ध्येयम् । माधाभाषमाध्यक- गीत्वामावादिहेतु कस्थलेऽपि समवायसम्बन्वावशिवगवेतराममः वैतत्वावच्छिवप्रतियोगिताकाभावत्वमेव व्याप्यतावच्छेदकं न त मकलगोममवेतत्वमपि ईतुभूताभावप्रतियोगिताषच्छेदक निवेश्य वैयति (२)। न च गवेतराममवेतत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदक तया निवेशे तयघोऽपि प्रतियोगिखसमानाधिकरणतया निवेश न तथावं गवेतरासमवेततद्रूपाधभावस्य गोसाधारणत्वेन व्यभि. चारिखादिनि गई, सकलगोसमवेतगीत्व स्थापि हिलादिना- अमावस्य गोमाधारणत्वात् मकनगोममवेतवनिवेशेऽपि नाह- शरूपायच्छिवाभावश्चैव हेतुताया वाचतग्रा तदंशवेयध्यस्थ दुचा- रखास् विशिष्टस्य गौरवेवाभावप्रतियोगितायामप्यनवोदक- नया तवच्छिवाभावाप्रमियेत्यलाह, 'व्यतिरेके पोति, ॥ ममगयेमाच्यभिचारितायामकोटकवादित्य रतिया ! १२) तदा अगोदकम्यानतिम्मनामनियमेन गवतराममयताचे सति समवे- तावमेव सावादिध्यायतावच्छेद शच्यं गोस्वाभाय मानरिसाध्यापि मतियोगिविपणतया गारामपवेतवसंत निवेगो न त गोममतवा यति यति पा.
परामर्श निरूपणम्। १८८ न्धोन्तरण गोवाभावस्य व्यभिचारितया 'समवायेति दृष्टान्त- विधयोक्तम् । यत्तु गवेतरासमवेतस्य मेयत्वादेः केवलान्वयितया सम्बन्ध सामान्येन तत्त्वावच्छिवाभावामसिद्धिरतः समवेतवं निवेश्यमेवे- त्याशशानिराकरणाय तदिति, तत्तुच्छं, समन्धसामान्येन गवेतरा- समवेतसमवेतामावस्याव्यभिचारितयोतानन्यस्य यत्किञ्चिसम्बन्धा- वच्छिन्नाभावहेत्तायामेव व्यभिचारप्रदर्शनपरतया तदेततायाश्चा- प्रसिद्धिविरहेण तामादाय समवेतत्वांशसार्थक्यशङ्कानवतारेण तत्र व्यभिचारप्रदर्शनस्यानौचित्येनासन:, 'सम्बन्धान्तरण' सम्बन्ध- सामान्येन, 'गोवाभावस्यापि व्यभिचारितया' कालादेः पक्षले स्वरूपासिहतयेति व्याख्यायामुदमरत्वात् । इति परामर्शपूर्वपक्षवितिः समाप्ता । अथ परामर्शसिद्धान्तः। तत्त्वचिन्तामणिः। अत्रोच्यते, अयमालोको धूमोवा उभयथापि वह्नि- व्याप्य इति ज्ञानं ततोऽनुमितिः । न च धूमत्वेना- लोकत्वेन वा तब निश्चयः । अथ तदन्यान्यत्वमेव तव लिङ्गम् । न च तदजानदशायामनुमितिदर्शनात् न तथेति वाच्यम् । धूमालोकान्यान्चत्वज्ञानं विना तवापि पनुमानगादाधय्या तव व्याप्यत्वानिथयेन तदर्थं तबोधावश्यकत्वादिति चैन्न, न हि धूमालोकान्यान्चत्वं धूमान्चान्यत्वं वा व्याप्यतावच्छेदकं गौरवात् व्यभिचाराबारकविशेषण- वत्त्वाच्च किन्तु धूमत्वादिकं तच्च तव सन्दिग्धमेव । ननु तदन्यान्यदशिव्याप्यमेव व्यभिचाराभावेन व्याप्ति- विरहसाधनस्य वाधितत्वात् पुरुपस्तु तत्र नीलधूम- वत्त्वादित्यवेवाधिकैन निरहते न तु व्याप्यत्वासिद्धति चेन्न, तदन्यान्यडूमालोकखरूपमेव तच्च व्याप्यमिति सत्यं, न च वस्तुगत्या व्याप्यज्ञानादनुमिमितिः, अति- प्रसङ्गात् किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानात् । न च तदन्यान्यत्वं वह्निव्याप्यतावच्छेदकमित्युकम् । परामसिहान्तदीधितिः । 'लिई लिङ्गतावच्छेदकं, तथाच न व्यभिचारः,'न तथा' न तेन व्यभिचारधाराम् । 'न हौति, 'धूमान्या- न्यत्वमिति दृष्टान्तार्थम्। न चैकधर्मस्यावच्छेदकत्वा- पेक्षया धर्मद्दयस्य तत्त्व एव गौरवमिति वाच्यम् । तादृशैकधर्मघटकानेकभेदादिघटकतया धर्मादयस्यैव प्रथमोपस्थितत्वेन चावच्छेदकत्वौचित्यात् । अन्यथा .
परामर्शनिरूपणम् । वयादीनामपि व्याप्यतया तावदन्यतमत्वस्यैवावच्छे- दकत्वं स्यात्। न अथ परामर्शसिद्धान्तविकृतिः । मूले 'अयमिति पर्चतहत्तिरित्यर्थः, 'पालोको धूमो वेति, स्वरूपतो धमत्वालोकत्वयोरत्र कोटिता न त धूमत्वत्वालोक- वखावच्छिन्नयोः, तथा सत्युक्त संशयस्य खरूपतो धूमलादि- प्रकारेण पक्षधमतानिययाविरोधितया असङ्गतः । संश- यस्य भावदयमात्र कोटिकस्यानभ्युपगमे धूमत्वाभावालोकत्वा- भाषयोरब कोटितायाः स्वीकरणीयत्वात् तप्रतियोगितावच्छेदक- धूमत्वत्वादेरपि भानमावश्यकं इति वाच्यम् । घूमत्वाद्यभावस्येव धूमादिभेदस्यापि कोटितया धूमत्वादिसायनिर्वाहात् धूमादि- भेदताने च धूमवत्वादिभानानावश्यकत्वात्। न च धूमत्वादी धूमादिभेदविरोधमाने तर्मितावच्छेदकतया धूमत्वत्वादिभान- मावश्यकमिति धूमत्व धूमादिभेदकोटिक संशयेऽपि धूमत्वत्वादिनैव धूमत्वादेः कोटित्वमावश्यकं संचये कोटिविषयताया विरोधग्रह- प्रकारावच्छिववनियमादिति वाच्यम्। संशयस्थले कोव्योः परस्परविरोधभानानियमात् धमभेदादी धूमाद्यवृत्तित्वरूपधूम- त्वादिविरोधमानेन स्वरूपतो घूमत्वादिकोटिकसंशयनिर्वाहात्, खरूपतो भासमानधूमत्वाद्यवच्छेदेन धूमादिभेदाभावज्ञानस्यापि धूमत्वादी धूमादिभेदविरोधज्ञानतया ताविरीधन्नानापि धूमत्ववादिभानानियमाच । अधैवमपि पर्वतहत्तित्वविभिष्टे २०२ अनुमामगादाhi धमत्वादिनिमयस्यैव धूमला दिसन्देहः पर्वतात्तित्वविशिष्ट विरोधी न स्वनुमितिजनकतया अभिमतस्य धूमत्वादिविशिष्टे पर्वतहत्तिवनिययस्यासमानम्मितावच्छेदकलात् प्राधाभाषा- नवगाहित्वाचेति न ताहगसंगयदशायामनुमित्वनुपपत्तिः, एवं न्यायमनसिहपरामर्गनिचाहाय 'उभयथापि वशिव्याप्य इति इद- म्पदाथें व्यामिनिययाभिधानमसनातं पचहत्तित्वविशिष्टे घ्याप्ति- नियस्यानुमितिहेरावे व्याप्तिविपिष्टवैशिष्यमानस्य व्याप्ति- प्रकारकजानरूपकरणव्यापारस्य उपसंहारमन्येऽनुमितिहतुवा- भिधानविरोधादिति चेब, पत्तिलापच्छिन्ने धूमलादिरूप- विशेषणसन्देहे पक्षे धूमत्वादिविशिष्टकोटिकसंथयस्यौचित्यावर्जित- सया पचे व्याप्यतावच्छेदकविशिष्ट प्रकारकनिथयो न सम्भवति पक्षविशेष्यकनिधय एव पक्षविशेषिकायामनुमितौ हेतरित्या. गयेन धूमत्वादिमंशयाभिधानस्य पक्षहत्तित्वावच्छिन्ने श्याम्यत्वा- भावावगाधिविशेषणसन्देहे च पने व्यामिविशिष्टकोटिकसंशयस्य- पौचित्त्यावर्जिततया पत्तविशेष्यकव्यामिविशिष्टमकारकानुमिति- सुनिखयासम्भवेन तादृशविशेषणसंभयविरोधिपतिलविशिष्ट- विशेयकशातिनिश्चयाभिधानस्य च सङ्कतेः । पस्तुतः पचत्ति- धूमी न घेति मंगयस्य पक्षत्तिधूम इति निषय व धूमखवि- विष्टधम्भिकपत्तितानिशयपि विरोधित्वं दुरपइवं धूमत्वाव- च्छेदेन पक्षाहत्तित्वस्य पक्षष्टत्तित्वावच्छेदेन धूमभेदनिर्वायतया तदवच्छेदेन धूमभेदर्सगयामलावच्छेदेन पक्षाहत्तित्वमंगवसी- चित्त्यावर्जितलात् । एवं पचतितविभिटे याप्पल नियो व्याप्तिविशिष्टे पक्षहत्तित्वनिश्चये व्याप्तिविशिष्टे पचत्तित्वसंशा- यकपक्षत्तित्वावच्छिन्नधम्भिकव्यास्यभावसंशयविरोधितयोपयुज्यते इति पचत्तिधर्मिकधमलादिसंशय व्याप्ति निश्चयाभिधानसङ्गतिः। केचित्तु व्याप्तिसम्बन्धन बहिसाध्यकपुरोवर्तिधूमादिपक्षक- स्थले तादात्म्यसम्बन्धेन धूमादेहेसुले तादात्म्यसम्बन्धेन धूमत्वा- दिरूपव्याप्यतावच्छेदकावच्छिवस्य यत्र पने संघयस्तत्र व्याप्यलेन धूमादेः पक्षे तादात्म्यसम्बन्धेन निश्चयादमित्युत्यत्या व्याप्यताव- च्छेदकमकारकपक्षधमतानिश्चयस्य व्यभिचारप्रदर्शनपरतया एत- न्मूलं उत्तानुपपत्तिशताव्याकुम्नचेतसो वर्षयन्ति ते पुनः प्रसिद्धस्थले पर्यते धूमत्वाधवविधत्तासंशयस्थनीयव्याप्तिविशिष्टयत्तानियय- जन्यानुमितौ व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधमतानिथयष्यभिचा. रोपेक्षापोज सम्यगपश्यन्तः कथं निवृतिभाजी भवन्तीति चिन्यम् । मूले 'उभयथापि वहिव्याप्य इति निययकथनं स्वमते हेतु- रक्षणाय, अत्र वः साध्यस्योपादानाडूमालीकान्यतरत्वं लिङ्ग- मित्यत्र लिङ्गपदस्य यथाश्रुतार्थकत्वानुपपत्तेस्तवाचष्टे, 'लिङ्ग- मिति, व्यभिचारधारणस्याप्रक्रान्तत्वे 'न तथेत्या 'तथापदस्य वक्ष्य- माणतदर्थकत्वानुपपत्तेः पूरयति, 'तथाच न व्यभिचार इति, 'न तथेत्यस्य न लिङ्गतावच्छेदकमिति नार्थो युज्यते धूमवा- देरजाने पालोकवाद्यवच्छिवेनानुमितावपि तस्य लिङ्गतावच्छेद- कताया पूर्व तदन्यान्यत्वस्य लिगतावच्छेदकत्वसम्भवेन हेत्वमङ्गते: अती व्याचष्टे, 'न तेनेति, 'तेन' तस्य लिङ्गतावच्छेदकत्वेन, मकते धूमवस्यैव धूमान्यान्यत्वस्यापि सन्दिग्धतया तस्य व्याप्यतावच्छे- ~ अनुमानगादाधयां दकत्वखण्डनमनुपयुक्तमित्यत आह, 'धूमान्यान्यत्वमितीति, 'एक- धम्मस्य' अन्यतरत्वरूपस्य, 'धम्मयस्य' धूमत्वालोकवरूपस्य, तत्त्वे' व्याप्यतावच्छेदकत्वे, तथाच गौरवस्य व्याप्यतावच्छेदक्ताबाधक वे वैपरीत्यमेव स्यादिति भावः । एकस्यातिगुरुगरीरत्वेन लघुगरीरा- वच्छेदकयोदित्वमवाधकमित्यागयेनाह, तादृशैकेति, धमेहय- स्यैवावच्छेदकतौचित्त्यादित्यन्वयः । शरीरलाधवमुक्ता उपस्थिति- लाधवमप्याह, 'प्रथमोपस्थितत्वेन चेति, 'तावदन्यतमत्त्वस्य वह्नि- धूमालोकान्यतमन्थ, ‘प्रयच्छेदकत्वं स्यात्' न तु धूमालोकान्य तरत्वस्य, तथाच कुतो वैपरीत्यापादमिति भावः । वाथये व्याप्तिरेव नास्ति अतएव तेन रूपेण हेतुप्रयोगे व्यास्यसि- छादिना वादिनो निग्रह इत्येवान्यतरत्वस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वे वीजं तदाययस्य व्यायवे तस्यावच्छेदकताया पावश्यकबादित्य- भिप्रायोऽन्यतरत्वस्य व्याप्यतावच्छेदकतानिराक रिति भ्रमेष्ण शकते, मूने 'न खिति, भ्रम निराकरोति, 'तदन्यान्यदिति । न च तदन्यान्यत्वं वहिव्याप्यतावच्छेदकं इत्युक्तमिति, अन्यतरनिष्ठ- योर्षिभिनयात्योधूमत्वालोकत्वाभ्यामेवाव चोदात् प्रत्येकानवच्छे- द्यान्यतरत्वावच्छेद्यतया साधारपातिरिक्तव्याप्तेशानभ्युपगमात् इति अन्यतर- भावः। तत्त्वचिन्तामणिः। न चैवं तदन्यान्यत्वादहिव्याप्यत्वमपि तव नानु- मेयं व्यर्थविशेषणत्वादिति वाच्चम् । पल्लवं हि तद- . परामर्थनिरूपणम् । २०५ न्यान्यत्वविशेषदर्शनावाप्यत्वज्ञानं जनयति, विशेषगा- जान-विशेषण-विशेष्यसम्बन्ध-विशेषण-विशेष्येन्द्रियस- निकर्ष-तदसंसर्गाग्रहविशेषदर्शनानां सत्वेन वगिव्या- प्यत्वप्रत्यक्षसत्त्वात् । नचैवं न प्रत्यक्षेऽपि तदन्यान्यत्व- ज्ञानं सहकारीति वाच्यम्। अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां गुरोरपि तस्य विशेषदर्शनत्वेन प्रत्यक्षसहकारित्वात् तस्मात्तदन्यान्यत्वज्ञानं तत्र व्याप्यताज्ञानोपक्षीई न तु साक्षादनुमितिहेतुरिति । दीधितिः। 'अन्वयेति, विशेषदर्शनं हि विपरीवज्ञानविरोधि- तया प्रत्यक्ष उपयुज्यते तत्त्वञ्चान्यतरत्वदर्शनस्थापि व्यावर्तकधर्मदर्शनत्वेनाचतम्, अव च तदन्यान्यत्व- स्यातिरिताले धूमत्वत्वादेस्तदहत्तित्वात् धूमत्वादिरूप- त्वेपि च धूमत्वत्वादरप्रवेशाल्लिङ्गत्वेऽपि न वैयर्थ्यमि- त्यपि द्रष्टव्यम् । एवञ्चान्यतरत्वस्य व्यायानवच्छेदकले स्थिते तदवच्छेदेन तद्ग्रहोपगमे तवाप्यन्यथाख्याति- स्वीकारप्रसङ्गः। गादाधरी विकृतिः । व्यर्थविशेषणघटितधर्मस्य व्याप्यतानवच्छेदकले धूमालोक- + अनुमानगादा भिवभेदवत् नत्त्वमपि न च्याप्यतावच्छेदकं तयाच व्यारष- छिनलनियमात् ताहशभेदै यझिम्यातिनिरूपिता च्यामिरेव न सभवतीति तेन बगियाप्यत्वमपि नानुमातुं शक्यते पहिध्याति- व्याम्यत्वेन पक्षधम्प्रतानिययस्याप्ययोगा। इति भवभते पहि- व्यासिप्रकारकपक्षधम्मतानिययोऽपि तत्र दुर्घट इत्यागाइते, 'म चैवमिति। मनु विगेपदर्शनमहतं प्रत्यन तन्त्र व्याप्सिनियायर्क इत्य- युक्तं तदन्यान्यत्वस्याप्यव्याप्यतया तज्ञानस्य विशेषदर्शनत्वा- सम्भवादिति पुनः प्राइते, 'न मिति, विशेपदर्शनलेन प्रत्यक्षमहकारित्वादिति समाधी "विशेषदर्शनत्वेनेत्यस्य व्याप्य- মেলবনম্রয়জনীকান্ধৰ ন নবনীনি সালমাঘ- विपरीतज्ञानविरोधित्वेनेत्यर्थ कता. तस्याह, दीधितो "विशेष- दर्शनमिति, 'व्यावर्तकधम्मदर्शनत्वेनेति प्राधविरोधिधम्मंदगनते- नेत्यर्थः। स्वममानाधिकरणब्याम्यतावच्छेदकान्तरपटितमेव न ध्याप्यतावच्छेदकमित्यागनान्धतरत्वत्वस्य प्याक्षिष्याप्यतामोद- कलं म्वयं व्यवस्थापयति, 'अत्र चेति, अन्यतरत्वस्य धूमत्वादिरूपत्वे तत्त्वस्यानवच्छेदकत्वेऽपि धूमत्वत्वादिना व्याप्यतया च्यातिप्रका- रकपक्षमताधीहेतुतावादिना व्यास्यनुमानं निराधामित्यपि बोध्यम् । अन्यतरत्वस्य व्यायनवच्छेदकत्वेऽपि तदवच्छेदेन तद- भमादनुमितिविधतीति शा निराकुरुते, 'एवश्वेति । गौरवमानं न ध्यात्यवोदकत्वे बाधकं तथा सति साम्रादिना गवाहें तनादिनयतमः किन्तु विशेषणटितत्वमेव धूम- । ननु .
परामर्शनिरूपणम्। त्वादेश प्रत्येक मुभयासंग्राहकलात् उभयसंग्रहप्रयोजकस्य धर्मस्य न वैययम् । वस्तुतस्तु अनतिरितहत्तित्वरूपावच्छेदकत्वावगाहि- जानमेव कारणं प्रतएवानुमितिजनकतया तन्मतसिज्ञानदय- काले धूमत्वदर्शनस्यावच्छेदकदर्शनतया अयं धूमो वह्निव्या- प्योन वेति शशाविरोधित्वमप्युपपद्यते गुरोरपि च नाहगावच्छे- दकत्वमक्षतमवैति। तत्त्वचिन्तामणिः । किञ्च वह्निव्याप्यवानयमिति शाब्दजाने व्याप्यत्व- ज्ञानं कारणमित्यन्यवापि तथा। अथ वह्निव्याप्य- त्वमपि वशिव्याप्यतावच्छेदकं तथाहि वह्निनिरूपिता धूमादिप्रत्येकवत्तिरेव व्याप्तिाप्तित्वेन सकलधूमादि- कृत्तिव्याप्तावच्छ्रेदिका आश्रयभेदेनावच्छेदकभेदेन च व्याप्तिमेदादिति चेन्न, सकलधूमादित्तिव्याप्ती माना- भावात् यत्र वह्निव्याप्यस्तत्र वह्निरिति व्याप्तिबुद्धी शाब्दव्याप्यत्वबुद्धौ च प्रत्येकवृत्तिव्याप्तवाश्रयत्वस्यैव- विषयत्वात् प्रत्येककृत्तिव्याप्तिज्ञानं विना तबोधा- भावात् । दीधितिः। अस्तु वा गुरुरपि धर्मोऽवच्छेदकस्तथापि शुद्धया- २०६ पनुमानगादाधयां प्तिप्रकारकजानस्थले व्यभिचारान्न तस्य हेतुलमित्याह, 'किच्चेति, 'वह्नीत्यादि, व्याप्ताप्तानवच्छेदकत्वादिति भावः। 'मानाभावादिति, वस्तुतो विशेपच्याप्ताव- छिन्ना महाव्याप्तिरतिरिच्यतां किं तेन, न हि वस्तुतो व्याप्तावच्छेदकप्रकारकं पक्षधर्माताजानं हेतुरतिप्रस- गात् परन्तु यदवच्छेदेन व्याप्तिगुद्यते तव्यकारकम् । न च तदानीं व्याप्तावच्छेदेन व्याप्तिर्गृह्यते, न च तदग्रहऽनुमितिरपलपनीया, मानाभावात् कल्पात्वा- विशेषे लघुरुपावच्छिन्नस्यैव नियतपूर्ववर्तितायाः कल्पयितुं युक्तत्वात् । गादाधरी वितिः। प्रयमालीको धूमो वेत्यादिसन्देहदयायां नानुमित्वनुप. पत्तिरित्याशवायाः प्रथमकल्पे सत्त्वात् तदेव 'किञ्चेत्यादि- दूषणान्तरानुमरणे वीजमिति सूचयितुं प्रथमदीपाभावाभ्युपगर्म प्रकाशयन् 'कित्यादेाप्यतावच्छेदकप्रकारकन्वानहेतखामभ- वपरता स्फुटसि, 'अस्तु वेत्यादिना, एवञ्च मूले 'प्याप्यत्वज्ञान-, मित्य प्यावधारणपरतया व्यासिप्रकारकपक्षधम्मतान्जानमेवेत्यर्थः, 'कारखं फलोधायक, तथाच व्याप्यतावच्छेदकप्रकारका जानव्य- पच्छेदात् तदेततायां व्यभिचार इत्ययों लभ्यते व्याप्त•ष. वच्छेदकत्वोपगमेनैतदीपस्य प्राक् समाहितलास् तस्यास्तथात्व- परामर्थनिरूपणम् । २०० मनिराकृत्य प्रथमत एव तदोषदानमयुक्तं इत्यत आशयं पूर. यति, 'व्याप्तेरिति, आत्माश्रयेणे त्यादिः, एतच्च स्वरूपसम्बन्धरू- पावच्छेदत्वाभिप्रायेण, तदभिप्रायेणेव सामान्य विशेषव्यात्योमदं व्यवस्थाप्य 'अथेत्यादिमूले तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावशशा, मूले 'सकलधूमादित्तिव्यासौ मानाभावादिति, विशेषव्याप्तीना धूम- व्यापकयसिमानाधिकरणत्तिधूमलादीनां अनुगमकस्य न्याप्ति- स्वस्य दुनिचतया तासां व्याप्यन्तरावच्छेदकत्वासम्भवादिति भाव। ननु व्यभिचारधीविरोधित्वमेव सकलविशेषव्याप्तीनाम- नुगमकं व्याप्तिवं वह्निव्याप्यवानयमित्यादिशब्देनापि तादृश- व्याप्तिलेन व्याप्तयः पक्षधम्माशे प्रकारतया प्रत्याय्यन्ते, एवं साध्या. भाववदत्तित्वमपि स्वविशिष्ट व्यापकताघटितव्याप्तरवच्छेदक मिति तेन रूपेण यत्र शब्दादात्यवगतिस्तत्राप्यनुमितिरुपपद्यत एव, एवं अनतिरिकात्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्य स्वसाधारणतया तदनु- सरणे न काचिदप्यनुपपत्तिरित्यागझर व्याप्तेाप्यतावच्छेदकत्व- मभ्युपेत्यापि शाब्दपरामर्शजानुमितौ व्यभिचारमुपयादयति, 'वसुत- इति, अतिरिच्यतामित्यस्य स्वसाधारणमनतिरितहत्तिखरूयमवच्छे. दकल माथीयतामिति शेष. (१)। 'अतिप्रसङ्गात्' धूमत्वावच्छेदेन व्यामिजानरहितस्यापि धूमवानयमिति ज्ञानादन मितिप्रसङ्गात् । 'ग्टयते' तत्कालीनग्रहविषयः, 'न च तदानोमिति यदा वङ्गिन्या- प्यवानयमिति शब्दः श्रुयते इत्यर्थ., 'गृह्यत इत्यस्य पक्षधम्मता- (१) भानुखियतामिति शेष रति पा ।
२१. पनुमानगादाध ग्रहकाने व्यासो व्याप्यताबमोदकखग्राहकगदाभावादिसि शेपः। 'अनुमितिरपलपनीयेति अनुमित्यभावः कस्पनीय इत्यर्थः, "माना- भावात् ताकम्पकामापात, उसल्या कारणताया प्रसिकार कारणाभावामिरिति भावः । ननु तवापि स्मरणादिरूपताहा. व्यामिशानसम्भवास न व्यभिचार मिराय इत्यस पाह, 'कल्पावेति, 'सधुरूप' व्यामिमकारकपाधपताज्ञानत्वं, अयच 'अपि चेत्यादि- मूलस्यैवाः, इति तस्कल्प एव निर्भरी दर्शितः । दीधितिः। एतेन व्याप्तिग्रहविषयधर्मिमावत्तिधर्मप्रकारक पक्षधर्माताजानं हेतुरित्यपास्तम् । सामान्यलक्षणान- गीकार धूमत्वादेरपि तथास्वायोगात् वह्निव्याप्यं सर्व प्रमेयं धूमवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमितिप्रसनाच्च । व्याप्तिसमानाधिकरणत्वेन तागधर्मभानोक्तौ च सा धूमव्यक्तिर्वनिव्याप्येति ज्ञानसहिताटुक्त ज्ञानाचत्प्रसङ्गो वडिव्याप्यवानिति शाब्दज्ञानासंग्रहः । गादाधरी विकृतिः। 'एतेन' कारणीभूतप्तकलपक्षमताजानासंग्राहकत्वेनातिन- सकलेन च, 'म्याप्तिपति, एतादृपय धर्मो थाप्यतावच्छेदक- धूमखादिरिव व्यामिरपोति न गाष्ट्परामासंग्रह इति भावः । धूमोवडिव्याप्य इति निश्चयसहिताय व्ययानितिन्नानादभुमिति- परामर्थनिरूपणम्। वारणाय 'मातेति । प्रमेयसामान्यहेतुकवायत्वायनुमितिस्वीकार खव्यापकतगृहविषयताकत्वमेव तद्दिषयमावत्तिखं, कोबलान्ध- य्यनुमानानभ्युपगमे त तपियान्याप्ततित्वमेव, यादृशरूपेण व्याशि- ग्रहविषयतानियतल ताशनिष्ठावच्छेदकत्वान्यावच्छेदकत्वानि- रूपकवं प्रकारतायां निवेश्य अतो न धूमो वडिाव्याम्य इति ज्ञानदयायां जातिवादिना धूमत्वादिप्रकारकभानावातिप्रसनः। स्वरूपतोधूमत्वादिपकारक ज्ञानसंग्रहाय तादृशरूयावच्छिबत्वम- पेसितं, 'तथात्वायोगात्' वयादिव्याप्तिग्रहविषयमावत्तित्वा- सम्भवात, सामान्यमत्यासत्तिं विना सकलधूमादीनां व्यामिमहे भानासम्भवादिति भावः । 'प्रादिपदेन सक सकलधूमादित्तिव्या- रपि परिग्रहः, एतावता धूमलादिप्रकारकस्य व्याप्तिप्रकारकस्य च पक्षधमंताग्रहस्थासंग्रहो दर्शितः । अतिप्रसङ्गं दर्शयति, 'यतिव्याप्यमिति, धूमले व्याप्तिग्रहविषयतानियतत्वनिर्वाहकस्य व्यासिय सकलवङ्गिव्याम्य विषयकत्वस्य लाभाय 'सर्वमिति, एतच ज्ञानं अनुमित्यादिरूपं, सामान्यप्रत्यासत्तिमननीकुर्बतां तेषां प्रत्यक्षे सकल वझियाप्यभानामभवात् । सामान्य प्रत्यासत्य. भ्युपगमपचे वा दूषणमिदं, अन्यथाख्यातिमन गोकुळतां सर्वस्मिन् वडिव्याप्तिविषयक ज्ञानासम्भवात् । अन्यथाख्याति- खीकारे च तादृशान्यथाख्यातिकाले धूमवान् पर्वत इत्यादि- मानादनुमिरिष्टत्वात् । मडियाम्यवस्य स्वसनियतसर्चव- धर्मितावच्छेदकतापत्रस्य उद्देश्यतावच्छेदकलं सूचयितुं प्रमैय- मिति विधेयवाचकंपदान्तरनिर्देशः, धूमखापच्छेदेन व्यामिशानद- पनुमानगादा प्रामाने यो प्याप्यतापसंदशवपारकामामादिलिप:। ‘নিসিপানি নি: শ্বায় খায়, 'গানা আবাল' শব্দ, পথ বেয়া এমবি আখামাদি মা। সস বয়াত্রি ' মহিবাগে যামিলা স মিখালিয়ে যা , 'कम्पासिनि, ‘ল' অমিমাফোখখান্নাস, এ বি গ্রাধি- गूमप्पा:, तिनलप एच जिभी गितः । दीधितिः। एलन व्याशिवहविषयधर्मिमावतिधर्मप्रकारक पक्षधर्मताजानं चतुरित्यपाम्तम् । सामान्यलक्षपान. श्रीकार. धूमवादरपि तथारवायोगात् यदिव्याप्यं सर्च प्रमेयं धूमवान् पर्यत इति ज्ञानादप्यनुमितिप्रसनाच्च । व्याप्तिसमानाधिकरणत्वेन ताहणधर्मभानोली च सा धूमव्यनिार्वद्रिव्याप्येति जानमहिताटुतानानात्तव्यसनो बहिव्याप्ययानिति शाब्दजानामंग्रहः । गादाधरी वितिः । 'एन' कारणीभूमसकलपचधम्मतानानासपाहयत्वेनातिमा उक्तत्वेन च, 'स्थाप्तिपति, एतादृपय धर्मों व्याप्यतावच्छेदक- धमत्वादिरिब प्यासिरपीति न गादपरामगीमंग्रह इति भावः । धमोपहियाप्य पनि निययमपिसात् दृष्यवानितिनानादमिति- परामर्थनिरूपणम् । , वारणाय 'मावेति । प्रमेयसामान्यहतकवायत्वायनुमितिस्वीकार खव्यापकतवादविषयताकत्वमेव सहिषयमावत्तित्वं, केवलान्च- य्यनुमानानभ्युपगमे तु तविषयान्याहत्तित्वमेव, यादृशरूपण व्याप्ति- प्रहविषयतानियतल ताशनिष्ठावच्छेदकत्वान्यावच्छेदकलानि- रूपकात्वं प्रकारतायो निवेश्यं तो न धूमो वद्भिाव्याम्य इति जानदशायां जातिवादिना धूमत्वादिप्रकारक जानानातिप्रसङ्गः। खरूपतोधूमत्वादिपकारकज्ञानसंग्रहाय तादृशरूपावच्छिनत्वम्- .पेक्षितं, 'तथात्वायोगात्' वहादिव्याप्तिग्रहविषयमावत्तिवा- सम्भवात, घामान्यप्रत्यासत्तिं विना सकलधूमादीनां व्याप्तिग्रह भानासम्भवादिति भायः । 'प्रादिपदेन सकलधूमादित्तिव्या- रपि परिग्रहः, एतावता धूमत्वादिप्रकारकस्य व्याप्तिप्रकारक स्थ घ पचम्मंताग्रहस्थासंग्रहो दर्शितः। अतिप्रसङ्गं दर्शयति, 'पहिव्यायमिति, धूमले व्याप्तिग्रइविषयसानियतत्वनिर्वाहकस्य व्याप्तियह सफलपहियाम्य विषयकलस्य लाभाय 'समिति, एतच जानं अनुमित्यादिरूपं, सामान्य प्रत्यासत्तिमनहीकुर्खतां तेषां प्रत्यक्षे सकलयतिव्याप्यमानासम्भवात् । सामान्यमत्यासत्य- भ्युपगमपचे या दूपणमिदं, अन्यथाख्यातिमननीकुर्खतां सर्वस्मिन् वशिव्याप्तिविषय कमानासम्भवात्। भन्यथास्याति- स्वीकार घ तादृशान्यथाख्यातिकाले धूमयान् पर्वत इत्यादि- भानादनुमितेरिटत्वात्। यशियाप्यत्वस्य स्वसमनियतसर्वत्व- धर्मितावच्छेदकतापत्रस्य उद्देश्यतावच्छेदकत्वं सूचयितुं प्रमेय- मिति विधेयवाचकपदासरनिहेंगः, धमखापच्छेदेन व्याप्तिज्ञानद- २१२ अनुमानगादाधा गायां तज्ज्ञानादनुमिते रिटत्वात् धूमत्वांश व्यास: मामानाधिक- रण्यमानायगाहिता सूचयितुं धूम इत्यनभिधाय 'भा धूमव्यक्ति- रिति, 'भाब्दधानासंग्रह इति वडिव्याप्यवानित्यादिशब्दस्य श्याप्त ध्याक्षरवच्छेदकताया इव मामानाधिकरणय स्याप्यवोधकलादिति भावः। दीधितिः। अतएव व्याप्तिभानांशे प्रकारतया यस्तादृशो- धौभासते तव्यकारकं पक्षधर्मताजानं हेतुः वह्नि- व्याप्यवानित्यव च वञ्जिव्याप्यत्वमेव तथा, धूमवानि- त्यादौ च धूमत्वादिकं धूमसमानाधिकरणेत्यादिव्याप्ति- माने तस्यापि प्रकारत्वादिति परास्तम् । धूमसमा- नाधिकरणवह्निव्याप्यं सर्वं प्रमेयं धूमवानयं प्रमेयत्व- व्याप्यं सर्वमभिधेयं समानाधिकरणवांश्चायमित्यादि- नानादप्यनुमित्यापचिः । न च धूमलादेरतिरिक्तवत्ति- त्वग्रह स एव प्रतिबन्धकम्तदयह त्वनुमिताविष्टापत्ति- रिति वाच्यम् । एवम्बिधापत्यैव सर्वव प्रतीकार विशेपद्यानुसरणवैयात् व्यभिचाराग्रह-पक्षधर्माता- ज्ञानयोरेव हेतुत्वस्य सुवचल्लात् ।
परामर्गनिरूपणम् । २१३ गादाधरी विज्ञतिः। 'प्रतएव' अतिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वादेव, 'व्याप्तिमानांशे इत्या- यातिप्रकारतान्तर्गतकारताथयो यो व्याप्तिग्रहविषयतानियतो धम्म इत्यधः, वहिव्याप्यं सर्व प्रमेयं धूमवान् पर्वत इत्युक्तनान- पारणाय निरुता प्रकारताश्रयत्वं धम्म विशेषणं, धूमो वह्निव्याम्यः अभाववानयमित्यादिजानवारणाय च व्याप्तिग्रहविषयतानियतत्वं उपात्तं, 'तथा' ताशोध ममः, व्याप्तिप्रकारतान्तर्गतत्वस्य भेदाभे- • दसाधारणत्वात् इति भावः । 'धूमत्वादिकं' 'तयेत्यनुषनेणा- न्वयः । 'धूमसमानाधिकरणेत्यादीति साध्याभावववत्तित्वरूप- व्याप्तिमहसले च जानयादनुमितिमंयापि न स्वीक्रियते इति भाषः। 'वझियाप्यं सर्वमित्वत्र तदभाववदत्तिवरूपव्याप्ति- जानमेव विवक्षितं धूमश्यापकगिसमानाधिकरणपत्तिधूम- वादिरूपव्याप्तिभाने धूमत्वादिप्रकारकपक्षमताज्ञानादनु मिते. रिष्टत्वात, तथाच वहिवमानस्य माध्यतावच्छेदकले धूमत्वादेर्न ध्याप्तिमकारतान्त.पातिप्रकारताययलं प्रतो धूमसमानाधिकर- णवडिलायच्छिन्नस्य साध्यत्वानुधावनं, साध्यतावच्छेदकप्रकारता- नम्तःपातित्वेन व्याप्तिप्रकारताविशेषणे उकस्थले दीपामावा- दाइ, 'प्रमेयत्वव्याप्यमिति, अव चाभिधेयत्वाद्यवच्छिन्द्रव्यापक- प्रमेयत्वसमानाधिकरणाभिधेयत्वरूपव्याप्तिरभिमेता न त साध्या- भाववदत्तिवविशिष्ट साध्यसामानाधिकरण्यरूपा साध्यामावस्या- प्रसिडेमीमासकैरन्यथास्यात्वनभ्युपगमात् भ्रमात्मकतादृशव्याप्ति- जानमादाय तम्मने तिमसद्धाभावात् न वा समानाधिकरणवाय- अनुमानगादाधयां . किनन्यापक साध्यसामानाधिकरण्यरूपा ताशव्यापकताबाद- माया(१) समानाधिकरणत्वप्रकारकजानादगुमितम्तयामिष्टलात् । 'अतिरिकात्तिखग्र व्याप्तिशून्यत्तित्वग्रहे, अनुमितापिति, वधि- व्याप्यं सर्वं प्रमेयं धमवान् पर्वत इत्यादिनानादित्यादिः, एवम्बि- घेष्टापत्त्येवेति व्याप्तिपदविषयधर्माि हत्तिमप्रकारकपक्षधम्मताजा नलेनैवानमिसिहेतता वडिव्याप्योधूमी व्यवान् पर्वत इत्यादी दृष्यवासायतिरिलनिवग्रह स एव प्रतिबन्धक; तदप्रहातमिता- विष्टापत्तिरित्यपि वक्तुं शक्यतया व्याप्तियाविषयधम्मिापत्ति- धम्पकारकत्वादिविशेषणवैयापातादित्यर्थः, अष्टापत्ती प्रति. बध्यान्तरमाह, 'व्यभिचाराग्रहति, 'एवकारेण व्यातिजानहेतुता- व्यवच्छेदः व्याप्तिमानशून्यतापायां व्यभिचारायहे तद्देशानुमिता- विष्टापत्तिसम्भवात, यदि च व्यभिचाराष्यभिचारयोर्ड योरेय या. सहस्तवामु मिलेरनुभवविरुदत्वाब तवेष्टापत्तिः सम्भवतीत्युयते तदा प्रमैयत्वष्याप्यं सर्वमित्यादिज्ञानादयनुमितिरनुभवविरजलात् प्रकृति पौष्टापत्तन सम्भवतीति भावः । दीधितिः। किञ्च पुरुपान्तरस्य तस्यैव वा कालान्तरे वर्त- मानं व्याप्तिग्रहमादायातिप्रसङ्गस्य भङ्गाय खसमान- कालीनखसमानाधिमराव्याप्तियहविपयधर्मिमाव- तिधर्मप्रकारकं पक्षधर्माताजानं वाच्यं तथा च स्वल- 110 ताशयापियहाशयामिति ।
परामर्थनिरूपणम् । स्थाननुगतत्वात्कारणतावच्छेदकस्य तत्तदाक्तिमात्रपयं- वसायित्वे मिथोव्यभिचारः तत्तत्पचधर्माताज्ञानत्वेनैव हेतुत्वसम्भवेऽधिकवैयर्थ्यञ्च । गादाधरी वितिः। ननु व्याप्तिप्रकारतानिरूपिता या संसर्गता तविरूपिता या विशेष्यत्तिविषयता तविरूपिता या विषयता तनिरूपकीभूतो यो व्याप्तिग्रहविषयमावत्तिधम्मस्तत्प्रकारकपक्षधमताजानत्वेन हेतता याच्या तादृशधर्मों व्याप्ति: धूमव्यापकवसिमानाधि- करणधूमत्वादिरूपव्याप्ती हेतुतावच्छेदकीभूतधूमत्वादिय न त तघटकसामानाधिकरण्यादिक,साध्याभाववदत्तिवादिरूपव्याप्ति- घटकाभावमादायातिप्रसङ्गभङ्गाय व्याप्तिग्रहविषयमावत्तिखोया- दानं पति नोक्तापत्तीनामवकाशः इत्यतो दूषणान्तरमाह, किञ्चेति, 'कालान्सर इति, कारणतावच्छेदककोटिप्रविष्टलिङ्गादीनां पती- तत्वदमायामपि अनुमितेरुत्पत्त्या प्रजते कारणतावच्छेदकविशिष्ट- माक्सत्तायाः कार्यजनने नियामकलासम्भवादतिप्रसनो बोध्यः । 'स्वसमानकालीनेति स्वक्षणहत्तीत्यर्थः, स्वपदं फलोपधायकत्वेना. भिमततत्तत्पक्षधमंताजानव्यक्तिपरं, 'वायमिति हेततया स्वीका- यमित्यर्थः, तारापक्षधम्मताज्ञानत्वेनेत्यादिः, व्यामिञानोत्पत्ति- দিনীঘঘীঘধৰ্মনামান মিলনামনি অনিনি- रतमते स्वीक्रियते इति योध्यम् । तत्तत्पवधतानानवेन हेतुलसम्भव इति फनोपधायकीभूतपक्षमतावाननिष्ठानां तत्त.
अनुमानगादाऱ्या . चिकमध्यापक माध्यमामानाधिकरणकपा साहाय्यापकताग्रहद- चाया(१) समानाधिकरणत्वप्रकारकजानादनुमितम्तेपामिष्टत्वात् । "अतिरित्तिवग्रह व्याप्तिशून्यतित्व है, अमिताविति, वडि व्याप्यं सर्व प्रमेयं धमवान् पर्वत इत्यादिधानादित्यादिः, 'एमबि. धेष्टापर्यवेनि व्याप्तिपविषयधर्मितसिधमकारकपषधम्मताना. नखेने वानुमि तिहेराता पहिय्याप्योधूमो दष्यवान् पर्वत इत्यादी व्यखादावतिरित्तित्वग्रह स एव प्रतिबन्धकः सदाऽमिता- विष्टापपिरित्यपि वस्तुं शक्यतया व्याप्तिय विषयधम्धिमापति- धम्मपकारकत्वादिविशेषणवयापातादित्यर्थः, अष्टापत्ती प्रति- धन्य सरमाइ, 'व्यभिचाराग्रहेति, 'एवकारेण च्यातिनानहेतुता- ध्यवच्छेदः व्यासिन्धानशून्यतादशायो व्यभिचारापद तद्देशानुमिता- विष्टापत्तिसम्भवात्, यदि च व्यभिचाराव्यभिचारयोईयोरेव या- अइस्तवानुमितेरनुभवविरुडलान्न तवेष्टापत्तिः सम्भवतीत्युचते तदा प्रमेयत्वव्याप्यं सर्वमित्यादिनानादयनुमितरनुभवविधत्वात् प्रकृते उपोटापत्तन सम्भवनीति भाव । दीधितिः। किञ्च पुरुषान्तरस्य तस्यैव वा कालान्तरे वर्त- मानं व्याप्तिग्रहमादायातिप्रसङ्गस्य भनाय स्वसमान- कालीनखसमानाधिमरणव्याप्तियहविषयधर्मिमात्रह- तिधर्मप्रकारकं पक्षधर्माताजानं वाच्यं तथा च स्वत्व- - । साहयातिपरमायामिति शा।
परामर्शनिरूपणम् । २१५ स्थाननुगतत्वात्कारणतावच्छेदकस्य तत्ताक्तिमाचपर्य- वसायित्वे मिथोव्यभिचारः तत्तत्वचधर्मताज्ञानत्वेनैव हेतुत्वसम्भवेऽधिकवैयर्थ्यञ्च । गादाधरी विकृतिः। লৰ মিসানালিসিনা যা না বলিনি যা विशेष्यत्तिविषयता तन्निरूपिता या विषयता तबिरूपकीभूतो यो व्याप्तिग्रहविषयमावत्तिधर्मस्तत्प्रकारकपक्षमताजानवेन हेतुमा वाच्या तादृशधा व्याति: धूमव्यापकवहिममानाधि- करणधूमत्वादिरूपण्याप्ती हेतुतावच्छेदकीभूतमत्वादिय न तु तहटकसामानाधिकरण्यादिकं,साध्याभाववदहत्तिवादिरूपयाप्ति- घटकाभावमादायातिप्रसङ्गभङ्गाय व्याप्तिग्रहविषयमावत्तित्वोपा- दानं इति नोक्षापत्तीनामवकाशः इत्यती दूषणान्तरमाह, किञ्चेति, 'कालान्तर इति, कारणतावच्छेदककोटिप्रविष्टलिङ्गादीनां प्रती- तत्वदणायामपि अनुमितेरुत्पत्या प्रतते कारणतावच्छेदकविशिष्ट- प्राक्सप्तायाः कार्यजनने नियामकलासम्भवादतिप्रसङ्गो बोध्यः । 'स्वसमानकालीनति वक्षणवृत्तीत्यर्थः, स्वपदं फलोपधायकत्वेना. भिमततत्तत्पषधमतामानम्यक्तिपरं, 'वामिति हेततया स्वीका- यमित्यर्थः, तादृयपक्षधम्मतान्नानवेनेत्यादिः, व्याप्तिनानोत्पत्ति- हितीयक्षणोत्पनपक्षधमताजानात् व्याप्तिजाननाशेऽपि पदमिति- रेतमते खोभियते इति बोध्यम् । तत्तपक्षधम्मताजानबेन हेतुत्वसम्भव इति फलोपधायकीभूतपक्षमतामाननिष्ठानां तत्त.
अनुमानगादांधी शक्तिवानां किशिदवि पितानामय हेसुतावच्छेदकत्व सम्भव- इत्यर्थः । यथायते तनहातित्वनिवेशस्यावश्यकत्वे पक्षधर्मता. जानवनियेगे प्रयोजनविरहादसङ्गतः । 'अधिकवेयर्यति तामधप्रकारकत्वादिपिपेणचेपर्यवेत्यर्थः । इदमुपस्तक्षय नाहगरूपेण हेतुत्वेऽनन्तकार्यकारणभावप्रसन्न महागौरवमपि बोध्यम् । दीधितिः। एतेन गृह्यमाणव्याप्तावच्छेदकताकेत्याद्यपदर्शित- प्रकारहयमपि प्रत्युक्त वेदितव्यं एवं यदविच्छेदेन व्याप्तिज्ञाणं तधर्मप्रकारकं पक्षधर्मताजानं हेतुरि- त्यपि परास्तम्। तत्तधर्माविश्रान्तमूर्तिकत्वेनाप्य- ननुगतत्वाच्च। गादाधरी वितिः । 'एतन' उत्तरीत्या कारणतावच्छेदकस्य तत्ताक्तिमानपर्यय वसायितापातेन, 'एवमिति स्वसमानकालीनत्व-स्वसमानाधि. करणत्वयोरन्यतरप्रवेगस्यावश्यकतया अननुगमनेत्यर्थः, 'यहम्माव- दिनति तहमावच्छिन्न व्याप्ति जानसहिततहम्पकारकपक्षधम्म- नासानत्वावधि अमित्यर्थः, 'परास्तमिति, साहित्यस्य समान- कानीनत्वात्मकत्व स्वसमानाधिकरणत्वस्य सामानाधिकरण्यरूपले स्वसमानकानीनवस्य व्याभिचान वश्यं निवेशनीयलात इति परामर्श निरूपणम् । २१० प भावः । एकक्षणावच्छिबैकात्मवृत्तित्वसम्बन्धेन तहत्त्वं यदि तत्मा- हित्यं तदा नैतादृशाननुगम दस्यतः प्रकारान्तरेणाननुगममाह, 'तत्तहमति विशिष्य तत्तहम्मटितवेनेत्यर्थः, 'अननुगतत्वादिति, तथाच धूमत्वादिप्रकारकपक्षधमताज्ञानस्यालोकत्वादावच्छिन्न- लिङ्ग'कानुमितौ व्यभिचार: तत्तद्धम्मावच्छिन्नलिङ्गकानुमितित्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वोपगमेऽपि हेतुतावच्छेदकभेदेन कारणताबाहु- ल्यमिति भावः। यद्यपि हेतुतावच्छेदकघटितव्यापक सामाना- धिकरण्यरूपव्याप्तिज्ञानस्यैव हेतुताया: केवलान्वयिसाधारण्यानु- रोधेन वक्तव्यतया तस्य च हेतुतावच्छेदकमनन्तर्भाव्य कारणा- ताया दुष्कल्पातया नैयायिकमतेऽपि हेतुतावच्छेदकभेदेन परा- मर्शकारणताभेद आवश्यक: बाम्यतावच्छेदकानवाहिशाब्द- परामदिनुमित्यनुत्मादश समानः, तथापि निरुक्तधम्मापेक्षया व्याप्तिप्रकारकपक्षधमतानिश्चयत्वस्य लघुतया तेन रूपेण कारण- ताकल्पनमेवोचितमित्यत्र तात्पर्यम् । तत्त्वचिन्तामणिः। अपि च यव धूमत्व-व्याप्तधोवैशिष्ट्यं प्रथमनेव प्रत्यनेन युगपत्पक्षधर्मो भासते तव लाघवात् व्याप्य- त्वज्ञानत्वमेव कारणतावच्छेदकम् । न चैवमतिरिक्त- विशिष्टजानकारणत्वे गौरवं दोषाय, सप्रमाणकखात् कारणताग्रहदशायां फलमुखगौरवस्य सिद्यसिदिभ्या- मदोषत्वात् । २८ २१८ अनुमानगादाधा दोधितिः। यवेच्छा तत्साधनतान्नानस्ये काहितुत्वेऽपि समा- नमिति चेत् सत्यं, प्रतिवक्ष्यते हि तव लघु-गुरु- रूपाभ्यां युगपटुपस्थिती लधुरुपावच्छेदेनैव कारणत्वं कल्पाते लाघवात् नियमादरेकतररुपावच्छेदनाप्य- ऋतत्वात् इत्याशयवानाह, 'अपि चेति। ननु खसमानाधिकरणाभावेत्यादिव्याप्ती खपदार्थस्यैकस्या- भावन धूमादिकमेव विशिष्य उपादेयं तव च धूम- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकवगित्वाव- छिन्नवहिसमानाधिकरणन्धनवानयमिति ज्ञानाद- प्यनुमितिप्रसङ्गेन तादृशवगिसमानाधिकरणधूमत्वं व्याप्तिस्तव्यकारकमेव च पक्षधर्मताजानमननुगतमपि हेतुरिति वक्तव्यं तथा च यवर्मविशिष्टसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदक मद्यते तत्प्रकारकपक्षधर्माताज्ञानत्वेनैव हेतुत्वम्, अयं वद्भिव्याप्यवान् धूमी वहिव्याप्योऽयं धूमवान् वगिधूमव्यापकोऽयं धूमवानित्यादिसकलवित्तिव्याप- कलात् न तूपदर्शितव्याप्तिप्रकारकज्ञानत्वेनाव्याप- कात्वात्।
परामशानरूपणम् । २१८ गादाधरी वितिः। ननु यत्त्व-तत्वाननुगमस्य दोपत्वे इष्टत्वेन फलसाधनताज्ञानस्य उपायेच्छायहेतुलेन यत्रेच्छा तत्साधनताजानं हेतुरितीष्टसाधन- ताज्ञानहेतुतापरिष्कारो मणिकता विरुहोत इत्याशङ्कते, 'यत्र- छति, प्रतिवक्ष्यत इति, तत्र गत्यन्तरविरहेण सुख-दुःखाभाव- बादिप्रकारकफलगोचरेच्छायास्तदवच्छिवसाधनताज्ञानस्य चान- नुगतेनापि तादृशेच्छात्वेन तादृशज्ञानत्वेन च हेतुता खोकि- यते कार्यतावच्छेदककोटौ चाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तत्त- कारणतावच्छेदकावच्छिशिट्यं निवेश्य व्यभिचारी वारणीयः इच्छागता जातिविशेषा एव वा तत्तत्फलेच्छाजन्यतावच्छेदक- तया स्वीक्रियन्ते नानाफलगोधरेच्छास्थले च नानेक्षेच्छाव्यलयः खोक्रियन्ते प्रयत्नवदिच्छायोगपाखीकारपि पतिविरहात् इति ननु पर्वतकृत्तिधूमत्व-वडिव्यात्योबभिध्यं यत्र युगपर्दष पक्षधम् भासते तत्र विशिष्टपरामर्शत्वावच्छिवस्यैव व्याप्यतावच्छे- दकप्रकारकपक्षधमताभानत्वावछिन्नस्याप्युपस्थितिरस्ति तथाच सेन रूपे गणेष किन हेतुत्वमुपेयते, एतन्मतेऽवच्छेदकलाघववत् तम्मतेऽपि नियमांगाकल्पनेन लाघवसत्त्वात् इत्यागनां परिजि. होर्युः 'अपिचेत्यादिमूलागयमाह ; 'लधिति । 'नियमादेरिति पादिना अनन्यथासिहत्वपरिग्रहः, 'एकतररुपति, उतगाद- মোৰ যুম্মন মিয়া নতন্মসন্ধাৰঘৰ্ম্ম- तानानस्य नैयायिकमतासिदत्वादिति भाषः। हेतुतावच्छेदक- भेटेन कारपसाभेदं नैयायिकमऽप्याड मीमांसफमते लाघ- भावः।
२२० अनुमानगादाधा धमागसे, 'नन्वित्यादिमा, 'पिगिष्य' धूमावदिना। ननु धूम खादीनां विशिय व्याप्तिघटकत्वेऽपि किञ्चिामावच्छिन्नविषय- तात्वेनेव मामान्यतस्ततिपयता कारमतावच्छेदककोटी निवेश- नोथेति न कारयतावच्छेदकाननुगम इत्यत-पाह, 'तत्र चेति, धमादिविषयतानां विशिष्य कारणतावोदके निवेश चेति गैषः, धूमादिविपयतानां विगिष्य निवेशऽपि व्यामिगरौरे सामानाधि- करण्यानुयोगितावोदकतया धूमत्वादीनां पनिवेशे उन ज्ञाना- दमितिप्रसङ्गो दुवार एवेति तत्र धमत्वादिकं तथा निवेश्य विशिष्य तमकारकत्वेन हेतता दर्शयति, 'ताति, 'यधर्म- विशिष्टत्यादि तम्मावच्छिन्नलित कानुमितौ तहमविशिष्टव्या- पकतावच्छेदकलाविशिष्ट माध्यतावच्छेदकविषयतामालिग्रहविशिष्ट- तह प्रकारकपक्षमताजेनलेनैवेत्यर्थः । 'सकालवित्तिव्यापक- लादिति, तथाच तन्मावच्छिवस्य नियतपूर्ववर्तिवमुभयमत- सिडमेवेति एतन्मते कल्पनालाघवमत्तुममेव, व्याप्यतावच्छेद- कानवगाहिगाव्दज्ञानादनुमितिश्च नैयायिकानामप्यसिवानु- मितिप्रयाशिकाया उक्तव्याप्तेाप्यतावच्छेदकंघटितत्वात् इत्य- भिप्रायः। दीधितिः । किञ्चान्यथाख्यातिबादिभिधूमादिसमानाधिकर- यात्यन्ताभावाप्रतियोगिगगनसमानाधिकरणधूमादिमा- नयमिति जानादनुमित्वद्गीकारादखण्डव्याप्तथाप्रसि- परामशानरूपणम् । २२१ इतया प्रकारत्वासन्भवात् साध्ये साधनव्यापकत्वग्राह- कमधिकरणादौ च साध्यौयत्वाद्यवगाहि पक्षे च ताहशसाधनवत्त्वावगाहि यञ्जानं तत्त्वेन कारणात्वं वाच्यं तथाच लाघवात्ताहशव्यापकत्व-पक्षधर्मत्वाव- गाहितयोरेव कारणतावच्छेदकत्वमहत्तिहेत्वनुरोधन व्यापकत्वस्यापि खण्डशो निरुतिस्तेषां परमतिरिच्यते, यथा च सामानाधिकरण्यज्ञानस्य हेतुलेऽपि न क्षति- स्तथा वक्ष्यते इति चेन्न, 'गृह्यमाणव्याप्यतावच्छेद- कताकेत्यादिप्रकारहयोतादूषणग्रस्तत्वात् वहात्यन्ता- भाववदत्तिधर्मवानयमित्यादिनानादप्यनुमित्युदयाच व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविषयत्वेनैव व्याप्तीनामनु- गमात् । गादाधरी विहतिः। प्राच कारणतावच्छेदकावच्छिद्राव्यवहितोचरवटितधर्म- जन्यतावच्छेदकत्वोपगमात्, तदवश्विनियतपूर्ववर्तिता विशिष्टपरामर्गत्वावच्छेदेनाप्युभयवादिसिहव ज्ञानदयस्थलेऽतिरिक्त- যিয়িতষয়ক্ষী হয় জীবন্ত মূচ্ছন मित्याया मीमांसकमते कारणतावच्छेदकनाघवप्रणानीमाह, 'किशेति। 'प्रखएडव्यारिति उतविशिष्ट पदार्थरुपायायाले.
अनुमानगादाधयां रित्यर्थः, 'प्रकारत्वातप्रवादिति, तथा विशिष्टव्याप्तिप्रकारकत्वेन कारणतापि न सम्भवतीति भावः । 'साध्ये' माध्यतापकोदके, 'व्यापकत्व पाचक' व्यापकतावच्छेदकत्वावगाहि, 'ताहव्यापकल. पक्षधमलावगाहिसयोरेवेति हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तानवोदकत्व विशिष्टमाध्यतावच्छेदकरूपध्यापकत्वावगाहित्व है. तुप्तावोदकावथिएबहतविमिष्टपक्षावगाहित्वयोरवेत्यर्थः, 'एषका- रेणाधिकरणारी साध्याशवगाहित्वव्यवच्छेदः, कारणतावच्छेद- कत्वमुचितमिति शेषः । यद्यपि वादिसाध्यकधूमादिहेतुकम्थने- ऽस्वाइव्याप्तः प्रसिहा व्यातिविशिष्टतमत्ताजानत्वेन कारणत्वं सुवचमेय माध्य-साधनभेदेन कारणभेदस्यावश्यकलात् । न चैव- मपि माध्यमामानाधिकरण्याशस्य व्यापिघटकतया कारपताव- दककोटी निवभाधिक्येन गौरवं दुष्परिहरमेयेति वाच्यम् । भवन्मतेऽपि एकक्षणावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसम्बन्धन एक ज्ञान- वैशिध्यस्यापरमानाशे निवेगाधिक्यात् अन्यथा अखण्डव्याप्ति- प्रकारकत्वेन हेतुलेऽपि गौरवात् तत्प्रतिक्षेपस्य (१) अनुचितलात् । तथापि अन्यथाख्यातिवादिना वयायधिकरणत्वादिना तदनधि- करणादिमावविषयकतानादप्यनुमित्युत्पाच्या अखण्डव्याप्तिविषय- कत्वेन वयादिसायकानुमितावपि न हेतुता मम्भवतीत्यभिप्रायः । 'व्यापकत्वस्यापति व्यापकतावच्छेटकवावगाहित्वस्यापोत्यर्थः, 'खण्डमोनितिरिति अधिकरणारी साधनावगाहि प्राधियखाशे (11 अरण्डवप्रतिक्षेपश्यैत्यर्थ परामर्शसिहान्तविकृतिः। २२३ . अधिकरणीयखावगाहीत्यादिक्रमेय कारणतावच्छेदकगर्भ निवे- शनमित्यर्यः, अखण्डव्यापकलाप्रसिद्या तदवगाहित्वस्य यथा. श्रुतस्य निवेशासम्भवादिति भावः। 'तपाम्' अन्यथाख्याति- वादिनां नैयायिकानामित्यर्थः, मीमांसकानां तत्र व्यापकता- भानासम्भवनानुमितरसिहेरिति भावः । न । केवलाभावत्वा- दिना साधनसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादि- जानादनुमितिवारणायाधिकरणांशे धूमादिप्रकारकं प्राधिय- त्वांशाधिकरणप्रकारकं इत्यादिक्रमेण व्यापकताजाननिवेशनं मीमांसकानामग्यावश्यकमिति वाच्यम् । हेतुसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकविशिष्ट पदार्थस्य विष- यतासम्बन्धन कारणतावच्छेदकत्वीपगमात् विशेष्य-विशेषणभावा. पन्नतावत्पदार्थानवगाहिजाने विशिष्टनिरूपितविषयताविरहेण विषयतासम्बन्धन तादृशविशिष्टवत्त्वाभावादुनातिप्रसङ्गासमतः, यादृशविशिष्टपदार्थस्य कारणतावच्छेदकत्वं ताहशविभिष्टाधिकर- णस्यैव कार्योत्पादकत्वात् । नन्वत्र तम्मते साध्यसामानाधिकरण्य- जानस्यानुमित्यहेतुतया विरोधस्य हेत्वाभासतानुपपत्तिः अनु- मितिजनकज्ञानाविरोधित्वादित्यत पाह, 'यथा घेति, वक्ष्यत इति, ध्यापकतापरामर्शविचार इति मेषः। 'धमार्णति व्यापकता- धानविशिष्टपषधम्मताजानत्वेन पक्षधम्ताज्ञानविशिष्टष्यापकता- भानवेन वा हेतुत्वम् इत्यव विनिगमनाविरहरूपदूषणग्रस्तत्वादि- त्यर्थः । नन्वनुमिति प्रति तहविधिवनिरूपितव्यापकता- मानवेन तहविछिनतमत्पक्षतामत्वेन च कारणता स्वीकि- , २२४ अनुमानगादायो यते दण्ड चकादिषत् परस्परसहकारण फनजननायातिप्रसनः। न च विशिष्टपरामर्शनककारणत्वकल्पनाचिया कारणवाय- कल्पने गौरवमिति वाच्यम्। विशिष्टपरामर्गत्वेन हेतुसामते कारण- तावच्छेदककोटिमविष्टस्याधिकरणागे माध्याद्यवगाहित्य-नदं- गीयाप्रामाण्य ज्ञानविशेपानास्कन्दितत्त्वरूपाधिकविगेषणस्य तथा विविशेषणान्तरैः मम मियो विशेष्य-विशेपणभावे विनिगमना- विरहेण कारणताबाहुल्पस्य दुबारवादित्यतो दूपशान्तरमाह, 'वात्यन्ताभावपदष्टत्तीति, 'अनुमित्युदयादिति, तथाच तदमंग्राम कतया नोकरूपेण हेतुतासम्भव इति भाव । ननु ताहामानाव जायत एवानुमितिनैयायिकमतेऽपि केवलाम्बयिसाधारण्यानुगे धन व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिधानस्यैव ईशताया वक्तव्य वात् तत्रानुमित्यनुत्पादस्य तुल्यवादित्यागदा परिहरति, "व्यभि पारति, अन्वयव्यभिचारनानप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेन नाना विधव्यामिप्रकारता अनुगमय कारणतावच्छेदकगमें प्रवेश- नीया इत्यर्थ., तथाचास्माक तवानुमितिभवत्येव इति भाव. । इदन्वापातल तन्मतेऽपि तहम्मावच्छिबविशेष्यकव्यभिचारञान प्रतिबन्धकत्वन व्यापकतानानस्य हेतुताया व शक्यतया साध्या- भाववदहत्तिवरूपव्याप्तिज्ञानस्य सग्रहसम्भवात् लामव्यात्यो निधर्मितावच्छेदककनानन्तु नेयायिकानामपि दु.सग्रह ताहा- जानीयथाप्तिकारवायां व्यभिचारताना तिवन्धकावच्छेदकता विरहात् तादृशप्रतिबन्धनावच्छेदकप्रकारितानिरूपकप्रकार- वालेन व्यातिप्रकारितायाः कारणलावच्छेदकले मर्मयलादिना परामर्श निरूपणम्। २२५ व्याप्तिप्रकारताकज्ञानादप्यनुमितिप्रसङ्गः, एवं व्यापकताज्ञानस्य साध्याभाववत्तिखरूपव्यभिचारजानं प्रति साध्याभाववत्तित्व- ज्ञानस्य साधनव्यापकताजानं प्रति विरोधिले मानाभावादनु- गम एवासम्भवः । साध्यसामानाधिकरण्यविषयताया व्यापकता- ग्रहनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदककोटावनिवेशेन व्यापकसामाना. धिकरण्यरूपव्याप्तिमकारिताया व्यभिचारजानप्रतिबन्धकतावच्छे- दकत्वञ्च दुर्घटम् अनतिरित्ता हत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशेऽपि च धूमव्यापकवगिसमानाधिकरणेन्धनकालीनधूमवान् पर्वत इत्यादि- ज्ञानानुमित्यापत्तेः। यत्तु व्यापकत्वज्ञान व्यापकत्वनिरूपकतावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नविशेष्यकव्यभिचारजानं प्रत्येव प्रतिबन्धकं तप्रतिबन्धक- तया च धूमादिव्यापकसाध्यसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्वादिरूप- व्याप्तिधानधर्मितावच्छेदकधम्मान्तरावच्छिन्नविशेष्यताकव्यभिचार- ज्ञानस्य तादृशव्याप्तिज्ञानदभायां दुबारतया समानधर्मिता- वच्छेदकत्वमत्यासत्या व्यभिचारधियं प्रति तायव्याप्तिमकार- कज्ञानत्वेन पृथक् प्रतिबन्धकलं कल्पाते इति ताशव्याप्ति- प्रकारताया: साध्याभाववदहत्तित्वरूपव्याप्तिप्रकारतायाश्च व्यभि- चारधीप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताले नानुममय्यानुमितिकारण. तावच्छेदकत्वं सम्भवति एवश्व व्याप्त्यंशे निर्धर्मितावच्छे- दकताकन्नानीयप्रकारताया अपि तादृशरूपेण संग्रहः सम्भवति, धम्मितावादकतायाः प्रत्यासत्तित्वे धम्मितावच्छेदकतानिरूपक- वस्य व्यामिमकारतायामनिवेशादिति, तदपि न सम्यक, धूमादि- २२६ पनुमानगादाधों শ্রদ্ধাগ্রাঘিন্ধশেলিমুলবিয়াদবাযা নহিয়- सावदकापक्षिाने साध्याभाववशित्वज्ञानीपगमे चतिविर- हादिति। वस्तुतस्तु यदि ज्ञानदय हेतुतावादिना व्यापकताधीईसमययते तदा व्यापकत्वमपेक्ष्यापि लघुगरीरा साध्यामावषदत्तिवरूपा ध्याप्तिरेयानुमितिप्रयोजिका न्यायमते स्वीकाया तत्प्रकारकपन धर्षतामानलेन हेतुलावदकधर्माननिवेश्येय हेतुतोपगन्तव्या तथाच हेसुतावच्छेदकभेदेन तेषां न कारणताभदः, जानदयतुता- वादिना सादृशष्यानुमितिप्रयोजकलोपगमेऽपि साध्यव्याप्यो- धूमः पानीकवान् पर्चर इत्यादिजानध्यादमितिमसङ्गवारणाय हिंगुतावच्छेदकानां विशिष्य निवेशनीयतया तेषां तद्भेदेन कारण- वाबाहुल्यमिति विशिष्टपरामर्गत्वेन हेतुत्वमेव सम्यक् । यदि च ঋষণাত্রলুনান নয়াযিদীঘলিনি যারূষ্যা- धिकरण्यज्ञानमयनुमितिकारणं वाच्यमित्युच्यते तदा केवला- वयनुमानपदार्पणभीरुभिर्मीमांकः कथं ताडव्याप्तिमपेक्ष्य লামায়া লাঘল সয়াল এঘঘর্মনান্নানয: খুগন্ধা व्यवस्थाप्ययिष्यते इत्यादिरीत्या परमतं निराकार्यम् अधिकमन्ध- वानुसन्धेयम् । दौधिति। नन्वत्र कारगी कायमेव प्रमाणं तच कार्य-कारण- भावग्रह सति स्यात् स एव तु न सम्भवति गौरव- परामर्थनिरूपणम् । जानेन प्रतिवन्धादित्यत आह, 'कारणताग्रहेति कार- णतानिर्णय विना तत्फलस्य धर्मान्तरनियस्याभावन तहटितगौरवस्यानिर्णयादित्यर्थः, सम्भाव्यते तावदिद धर्मान्तरकल्पनं विना कारणत्वस्यैवाशक्यनिर्वाहत्वा- दिति चेत्, सम्भाव्यतां न तु तत् प्रतिबन्धक, सामा- न्यतः कार्य-कारणभावग्रहस्य प्रायशो विलयप्रसङ्गात्। तव तव ला प्पनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकरूपान्तरविर- हणागत्या गौरवमप्यास्थीयते इति चदिहापि तद्विरह- स्यासकदावदितत्वादिति कृतं पालवितेनेति । , गादाधरी विकृतिः। विशिष्टपरामरूपधर्मिणः सप्रमाणकत्वात् न तत्कल्पनं गौरवायेति यदुक्तं 'सप्रमाणकत्वादिति, मूले तत्राशर युक्त्य- न्तरमवतारयति, 'नन्विति, 'त' कार्यस्य प्रमाणत्वञ्च, 'कार्य- कारणभावग्रहे सतीति, अन्ययानुकूलतर्कानवतारेण व्यभि- चारगङ्गया स क्षणोविशिष्टपरामर्थवान् अव्यवहितपूर्वलसम्ब- धेनानुमितिमत्वादिति रीत्या अनुमित्या ज्ञानदयस्थले विशिष्ट- परामर्थानुमानासम्भवादिति भावः। 'ततफलस्य' कारणता- नियाधीनस्य, 'तधटितति धम्मान्तरघटितेत्ययः, विशिष्ट- परामर्शत्वावच्छेदेन कारणताग्रहे विशिष्टपरामर्शवधम्मिक- गौरवज्ञानं विरोधि तच्च गौरवं प्रमाणान्तराप्रसिद्धतत्तदनु- अनुमानगादाऱ्या । . मित्य व्यवहितपूर्य कामीनम्यायययात्वादन्यत् दुर्बचमैयेति गौर- वस्थ तागाधटितत्वमित्यभिप्राय: (१)। गौरवनिर्णया- सम्भवेऽपि गौरवमन्देहेन प्रतिबन्धात् न कारएतापहः मम्भवतीति भागते, 'सम्भाव्यत इति मन्दिच्यान इत्यर्थः । 'द' गौरवं, सगय- प्रयोजकमाइ, 'धम्मान्तरति, 'भगक्यनिर्वाहत्वादिति, तथाच कारपतामंगयातदुपपादकधर्मिणोऽपि संगयो भविष्यति, तसं- गयाहितगौरवमंगयेन प्रतिबन्धाच न कारणतानिर्णयः सम्भव मोति भावः । 'सत्' मम्भावनं, 'सामान्यत: घटत्व-दण्डत्वादि- सामान्यरूपे, 'कार्य-कारणभावग्रहस्येति तनिर्णयस्येत्यर्थः, 'प्रायशो विनयप्रसङ्गादिति । यत्र दण्डादिरूपकारण कार्यानेयं तत्स्थलोयमिघटितगौरवमययेन प्रतिबन्धसम्भवादिति भावः । यत्र च कायाव्यवहितपूर्वकाले कारणतावच्छेदकावचित्र- सत्त्वं प्रमाणान्तरमिह तत्र तादृशगौरवाभावात् 'प्रायश इत्युकी, 'तष तनि घटत्वदण्डवादिना कार्य-कारणभावस्थल इत्यर्थः, 'गौरवमप्यास्यीयसे' गौरवसन्देहोऽविरोधितया स्वीक्रियते । सखचिन्तामणिः। न चामनिकृष्टे धूमे तदभावः, भवन्मतानुमिति- हेतुव्याप्तिम्मरण-धूमखन्नानसहितेन मनसा तदुत्पा- दात्, यथा परमाणुर्निरवयवद्रव्यं नित्यपरिमाणवत्त्वात् 1) तालिरवरितमित्यभिप्राय रति पा., परामर्गनिरूपणम् । २२ . आकाशवदित्यादौ प्रत्येकानुमानोपनीतातीन्द्रियसाध्य- साधनयोराकाशत्तितया सारण व्यभिचाराजाने मनसा व्याप्तानुभवः, अनुमानग्रो: प्रत्येकतदुभयसह- चाराविषयत्वेन व्याप्ताग्राहकत्वात्। न चातीन्द्रिय- व्याप्यत्वमतीन्द्रियेऽनुमेयं, तत्रापि व्याप्तिग्राहकाभा- वात्। न च वटुपनयसहितस्य मनसोवहिरर्थप्रमाहेतुत्वे उपनयस्य प्रमाणान्तरत्वम्, इन्द्रियादेः सन्निकर्षवदुप- नयस्य नियतव्यापाराभावेन प्रमायामकरणत्वात् सह- कारिता च तदभावेऽपि भवति वहिरिन्द्रिय-लिङ्ग साहश्यादिव्यापार विनापि चिन्तोपनीतपदार्थानां बाधकानवतार मनसा संसर्गानुभवस्य सकलजन- सिद्धत्वात् कथमन्यथा कविकाव्यादिकमिति । दीधितिः। व्यभिचारनिर्णयेन कारणत्वग्रहासम्भवं निरस्थति, 'न चेति । 'अनुमानयोरिति, अनुमितैकसाध्यविशिष्टे साध्यान्तरानुमित्या सहचारयहोगपमेऽपि नियमांश- ग्रहासम्भवादिति भावः । 'नियतव्यापारति एक- सम्बन्धित्तानाधीनसम्बन्ध्यन्तरस्मरणादितः क्वचिद्दिशि- एजानोत्पत्तावपि नियतत्वेन न तस्य व्यापारवं, यं অন্যাশযাথা वनयित्वेव यस्य यजनकावं तम्यैव तत्र वद्यापारवा- दित्यर्थ । वस्तुतमा तदपनयव्यत्यादतव्यमाव्यक्ति प्रति कारगवेऽपि न पतिः प्रमा वैनात्यस्यैवात्र प्रमा- पान्तरनिमित्तत्वात् । गादाधरी वितिः। विगिष्टपरामर्गत्वेन हेतुत्वमिहये 'न घेत्यादिना प्रवितर- গুমাই বিধিমাধমষৱালিৰাহ্মণ (৫) মমিনুষ- योगितामाविष्करोति, (२) 'व्यभिचार नियनति, मति नाचवे অধিনাৰাথািিজবিখ্যাত। এর বিষয়- ट्रव्यव नित्यपरिमाणयोरे कतरे दृष्टान्ते प्रसाध्य तहिशिष्टsपरानु- मिया तदुभयमामानाधिकरण्यावगाइन सुघटमेव अनुमिते पक्षतावच्छेदक साध्यमामानाधिकरण्यावगाहिलस्य नियमात् अस्य- नुमानयीरित्यादिमूनामगति प्राद 'अमितकेति, 'उपगमेऽपीत्यनेम व्याभिप्रकारकधियोऽनुमितिहेतुतया संमर्ग- मादया साहशमामानाधिकरयावगाहिरहस्यानुभियनुपयो- गित्य भूचितम् । एतेन पचतावच्छेदक साध्ययीरवच्छेद्याव- छदकमावस्यानुमिती समर्गतया भानोपगमेऽपि न मिचाय , इत्यत ) विषिष्टपरामपोभागवाया निराकरपति शा। (३) शिपरामर्शन देततामते माघ म मा स्थापिताया मृतोपहर्षिनाया असबितरपूमाही मिनिटपरामभाषा शिविरल शीशिप राहेति पा.1 परामर्शनिरूपणम् । व्यापाराभावेन उपनायकज्ञाने प्रमाणत्व-तहावहारयोविरहऽपि उक्तापादकसत्वाविरोधााभिचारण व्यास्यसिद्धिरित्याशयेन पूर्वग्रन्योपदर्शितापत्ति रति, मूले 'नचैवमित्यादिना, 'नियत- व्यापाराभावेनेति मूलमसङ्गतं नियतव्यापारत्वपर्यन्तस्य करण- लक्षणेऽप्रवेशादती व्यापाराभाव एवात्र विवक्षितः। व्यापारत्वन्तु नियतत्वनिर्बाद्यमित्यान्तरालिकस्य कुत्रचित्सम्भवेऽपि न तस्योप- नीतप्रमालावच्छिन्ने उपनयेन जननीये व्यापारवेत्येतत्सूचनाय मूले 'नियतपदमिति सूचयितुं व्याचष्टे, 'एकसम्बन्धीति इस्त्यादि- ज्ञान-तजन्यहस्तियकस्मरणाभ्यां हस्तियकादिविशिष्टहस्त्यादि- विषयकोपनीतजानजनने पीत्यर्थः, तस्य मध्यवर्तिनः स्मरणस्य प्रनियतलेऽपि कथं न व्यापारतेत्यात पाह, 'यमिति,'य' यद्रूपाव. छिन्नं, 'यस्य' यद्रूपावच्छिन्नस्य, 'यज्जनकत्वं' यदपावचिनजन- कत्वं' 'तस्यैव' तद्रूपावच्छिन्नस्यैव, 'तव्यापारत्वात् तद्रूपावच्छिन- जनने तद्रूपावच्छिन्नव्यापारत्वात् । एतावतापि तत्तदुपनयव्यक्तो- स्तत्तदुपनीतभानव्यक्तित्वावच्छिन्नजनने तबियततत्तत्स्मरणादि- व्यक्तिव्यापारकलं दुबारमेवेत्यालोचोपनयस्य प्रमाकरणत्वमभ्यु- पेत्य प्रमाणान्तरलं निराकरोति, 'वसुतस्विति, 'न क्षतिरिति, एव तदन्तर्भावन प्रमाणचातबिध्याव्याघातात् इति भावः। नन्विन्द्रियात्मकप्रत्यक्षप्रमाणे तदनन्तर्भावात् प्रमा- पान्तरत्वं तस्य दुरिमेवेत्यत पाह, 'प्रमावेजात्येस्यैवेति, 'एव- कारण प्रमाकरणतावच्छेदकभेद व्यवच्छेदः, 'प्रमाणान्तरत्वनिमि- तत्वात् विभिनममाणन्यवहारमयोजकत्वात् । प्रत्यक्षप्रमाण अनुमानगादीधों दीधितिः । न चाव (१) प्रमावैनात्वं अनुपलम्भवाधितलात् मानाभावाच्च, उपनयस्य च विशिष्टजाने विशेषणज्ञान- बेन प्रत्यक्षे च सन्निकर्पविधयोपयोगितया नात्यव्यव- स्थापकत्वात् । अतएव वाद्याभ्यन्तरप्रत्यभिक्षा-सादृश्या- भावादिप्रत्यक्षाणां तत्ताप्रतियोग्यादिविषयत्वमन्यथा जातिसङ्करप्रसङ्गात्, ज्ञानदयकल्पने च स्यैय्यमात्र- सुच्छिद्येत, व्यवस्थापितञ्च विशिष्टज्ञानस्य व्यवहार- हेतुत्वम् । न च प्रमाणान्तरासह कृतीपनयजन्यता. वच्छेदकतया वैजाव्यसिधिः, इतरासहकृतत्वेनाजनक- खात् असिद्धेश, उपनयात्मकसन्निकर्षवशेन मनसा प्रत्यचजननस्यैवीपगमात् । गादाधरी वितिः। ननु उपनयततावादिना तज्जन्यजाने तन्जन्यतावच्छेदक- धम्मस्वीकार पावश्यकः स च लाघवाजातिविशेषरूप एवेति प्रमावजावं दुबारमित्यत चाह, 'न चेति, 'प्रत्र प्रमापजात्यमिति उपनीलनाने प्रत्यक्षव्याहत्ता जातिरित्यर्थः, सम्भवतीति शेषः । युतिमत्त्वे योग्यायामपि व्यक्तौ व्यनकविरहेण उपपद्यमानो जात्य- 18. नआलि. work सम्मान माय मितोति पाठधारणे मातमितम् ।
परामर्श निरूपणम् । भुपलभी न जातिबाधकः, अन्यथा संयोगादौ क्रियादिजन्यता. धच्छेदकजातरपि विनयमसङ्गादित्याशङ्का उपनयस्य जात्यन्तरा- व्यवस्थापकत्वं व्यवस्थापयन् युक्त्यभावमेव बाधकं दर्शयति, 'माना- भावादित्यादिना, "विशेषणजानत्वेनेति 'उपयोगितयेत्यग्रिमेणा- न्वयः, तथाच विशिष्टज्ञानत्वं तज्जन्यतावच्छेदकं न त जात्यन्तर- मिति भावः। उपनेयविशेष्यकमानसानुरोधन कल्पाकारण- त्वान्तरनिरूपितकार्यताबच्छेदकतया जात्यन्तरसिद्देरावश्यकते- त्याशवाह, 'सनिकविधयेति, तथाच प्रत्यक्षत्वमेतजन्यताय. च्छेदकमिति भावः। ननु संयोगज्ञानादिसाधारणं सन्निकर्ष- खमनुगतानतिप्रसक्तं दुचमिति विषिष्यव हेतुता पाया तथाच ज्ञानजन्यतावच्छेदकं यदि प्रत्यक्षवमाधमुच्यते तदा लौकिक प्रत्यचे व्यभिचार इति संयोगाद्यजन्य प्रत्यक्षत्वमेव तथा वाच्यम् एवञ्च संयोगाधजन्यत्वानिवेशमयुक्तलाघवेन वैजात्य- सिहिदारवेत्यत पाइ, 'मत एवेति उपनयस्य जातिविशेषाव- छिनाजनकलादेवेत्यर्थः, 'वाघमत्यभिजा' स एवायं चैत्र इत्या- दिका, 'अभ्यन्तरप्रत्यभिजा' स एवाहमित्यादिरूपा, 'प्रादिपदाभ्यां मानादि विषयादिपरिग्रहः, यथायोगमन्वयः, 'अन्यथा' उपनयस्य जातिविशेषावच्छिवजनकले, 'जातिसारैति, किचिदिषये चक्षुः संयोगादिजन्यतया तत्र चातुपत्वादेरेवावश्यकत्वात्तेन च समं उपनयजन्यतावच्छेदकजाताम्य-व्यायकमावासम्भवादिति भावः । जातेरनांशिकतया विशेयीभूततत्तविषयकज्ञानस्य प्रत्यभिजादी व्यभिचारप्रसङ्गामेत्यपि बोध्यम् । तत्तेदन्वादिविशिष्टविषयकं सत्र , २३४ पनुमानमाटाधों जानदयमेष भेदामहमहतत विशिष्टव्यवहारादिनिमित्तं न लेकं जानं अती न जातिसद्धरादिप्रम खत वाह, 'सानहयेति, स्थैर्य- मात्रमिति, तस्य (१) पूर्वग्रहीतानुभूयमानयोरभेदप्रत्यभिचैकप्र- माणकात्वादिति भावः । अनुमानादपि कुतचित स्वयंसिधिसम्भवा- दाह, व्यवस्थापितञ्चेति, अन्यथाख्यातापिति शेषः । प्रत्यक्षमामग्रा- समवहितमानजन्य तावच्छेदक वैजात्यन्तु न प्रत्यभिज्ञानादाविति न सदर इत्यागते,'न चेति, प्रजनकालादिति, प्रत्यभिजादी तत्ता- दिमानार्थ चतु:संयोगादिजन्यप्रत्यचे भानस्य खतन्वहेतुताया- पावष्यकत्वात् तत एव सांगोपनीतभानस्योपपत्तेसारूपेण हेतुले मानाभावादिति भावः । ननु तदानीमिन्द्रियसंयोगादिधरितप्रत्य- सामया प्रभावात् सांगोपनीतभाने प्रत्यचत्वं न सम्भवतीति 'यजातीयपमासामग्नीविरहे' इत्यादिव्याप्तिबलात् प्रमावेजात्या- पत्तिटुब्बारव । न च तापव्याशी मानाभावः, तादृशोपनीतभाने प्रत्य चत्वासम्भवात्ततोपनायक ज्ञानस्य खतन्वहसताया पावश्यक- साजन्यतापदकधर्म विना तदनुपपत्तेरेन मानत्वात् भानस्य अनकतायामेव प्रत्यक्षादिसामग्राममहतलमपदकं भवत तत्- सहकारि वेत्यन्यदेतदित्यत पाह. 'असिदेयेति, अपनीतभानस्थले प्रत्यक्षादिसामपामावस्यैवेत्यादिः, पसिहिमेव विणोति, 'उप- नयेति, लौकिकसग्निकर्षस्य विषयिताविशेषावच्छिन्नं प्रत्येक जनकतया उपनीतभाने वागविषयिताविशेषानभ्युपगमेन न - (१सेपया परामर्थनिरूपणम् । न च तादृश- व्यभिचार प्रति भावः । न चांशिकीपनीतभाने उपनीतस्य प्रकार- तयैव भानोपगमाहिशेषणनानविधयैव तत्रोपनयज्ञानस्य हेतु- वात् सांगोपनीतभाने जातिविशेषस्यैव तज्जन्यतापच्छेदकतया कल्पनमुचितम् अलौकिक प्रत्यक्षस्वस्य गुरुत्वात् तथाच प्रत्यक्षवं तत्र नियुक्तिक मिति वाच्यम् । सुरभि चन्दनमित्यादी मानससी- शोपनीतभाने विशेष्यचन्दनादेस्तादात्मासम्बन्धेन स्वांश प्रकारताया.' अभ्युपगमेन विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानहेतुतयैव निचाहादुपनीत- भाने उपनायकज्ञानस्य स्वातन्वेषण हेतुताया अकल्पनात् सिध्यत वा सांगोपनीतभाने जातिविशेषः सोऽपि प्रत्यक्षत्वव्याम्य एवं न तु तंतिम इति नोपनयस्य प्रमाणान्तरता। जाने प्रत्यबलमप्रामाणिक, प्रत्यक्षवादन्यस्या अनुभवत्वजातर- प्रामाणिकतया तत्प्रकारकज्ञानत्वस्य स्मृतिसाधारण्येन व्यभि- चारात प्रत्यक्षत्वस्यैव विशेषणज्ञानजन्यतावच्छेदकतया तब प्रत्यक्षत्वानुपगमे तस्य विशेषणजानजन्यत्वानुपपत्तेः । न चोपनय. विधयैव तत्र विशेषणनानस्यापेक्षणीयतया विशिष्ट प्रत्यक्षवाव- छिनाया विशेषणधौजन्यतायास्तत्रासत्त्वेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् । स्वरूपतो घटवादिप्रकारकोपनीतभाने घटत्वादिविषय- कज्ञानस्य उपनायकविधयापेक्षायामपि स्वरूपतस्तमकारकन्नान- पर्यन्तानपेक्षायां जातिवादिना घटत्वादिज्ञानात् घट इत्येता- दृशोपनीतभानापत्तेः (१) खरूपतस्तहिषयकज्ञानजन्यतावच्छेदक- (१) स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारक-पट-इत्येतायोपनीतभानापनेरिति पा.
२३६ पनुमानगादाऱ्या कस्य स्वरूपतम्तप्रकारकप्रत्यवत्वस्य स्वरूपतस्तप्रकारकोपनीत- भानसाधारणताया आवश्यकत्वात् । अथ स्वरूपतोषटत्वादिविष- वक यत्र निर्विकल्पक जातिवादिना घटत्वज्ञानश्च तत्र खरू- पसोधटत्वादिप्रकारकोपनीतभानवारणाय ताशीपनीतभान स्वरूपस्तप्रकारकज्ञानहेतुत्वमावश्यकं तथाच तस्य (२) प्रत्यक्ष- "साधारण विशेषणज्ञानजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तोऽपि न क्षतिः । न च तादृास्थले तथाविधीपनीतभानमिष्टमेवेति वाच्यम् । येन रूपेण यस्य जान तेन रूपेणव तस्योपनयः न तु तदविशेषित- स्थति नियमादिति चेत्तर्हि, स्वरूपतम्तप्रकारकोपनयस्यापि स्वरूपतम्त प्रकारकालौकिक प्रत्यक्षवमेव जन्यतावच्छेदकं वाचं न सुमामोपनीतभानष्ठत्तिवैज्ञात्यं तथासयुक्तास्थले घट इत्याद्या कारक चाचपायुपनीतभानापत्तेः तथाच सवाशोपनीतभानस्थापि ताशीपनयजन्यतावच्छेदकाक्रान्सत्वनिम्बाहाथैव तत्र प्रत्यक्षव- स्वीकार आवश्यक. । वस्तुतो येन कपणेत्यादिनियमो निर्विकल्प- क प्य अनुपनायकतामते, निर्विकल्पकस्य उपनायकसामनीकुळ- तान्तु न तागनियम इत्यूशस्थले दर्शितोपनीतभानमिष्टमेवैति शत पवितन। तत्त्वचिन्तामणि.. स्यदितत् पक्षधर्मस्य व्याप्यताज्ञानं नैन्ट्रियेण व रसन्निकर्षे तनियतसामानाधिकारण्यस्य व्याप्यत्वit! सोशोषनीतभानवेत्यर्थ ।
परामर्शनिरूपणम् । स्थायोग्यत्वात् । न च धूमत्वेन सकलधूमव्याप्यताव- गमात् धूमविशेषे संस्कारात् स्मरणाहोपनौतव्याप्या- भेदग्रहः प्रत्यभिज्ञाने तत्ताविशिष्टस्येवेति वाच्यम् । एवं हि धूमवत्त्वेन बद्गिमत्त्वज्ञानात् धूमवहिशेष पर्वते संस्कारवशात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिज्ञानापेक्षेण वह्नि. . मदभेदग्रहो वह्निमत्त्वसंसर्गग्रहो वास्तु किमनुमानेन । पृथक् वह्निमत्त्वस्मरणं तत्र नास्ति किन्तु व्याप्ता- वच्छेदकतयेति चेन्न, वह्निमान्नवेति संशयानुरोधेन खतन्त्रवह्निमत्त्वम्मरणात् । न च विशिष्टज्ञाने खतन्त्र- विशेषणज्ञानत्वेन हेतुत्वं, गौरवात् । दीधिति.। 'पृथगिति, न चैवं धारावाहिकोच्छेदः, इतरमा- बाविशेषणत्वेनोपस्थितेरेव तन्त्रत्वात्, कोटिस्मरणस्य संशयेन तस्य च व्याप्तिस्मरणादिना नाशात् विशेष- दर्शनकाले च संशयायोगादाह, 'न चेति। 'गौरवा- दिति, न चैवमभावविशेषणत्वेनोपस्थितस्यापि भावस्य ग्रहापत्तिः,अभावग्राहकसामग्रमा वलवत्या प्रतिबन्धात्, अभावाविशेषणत्वेनोपस्थितिस्तन्वमित्यपि कश्चित् । वस्तुतस्तु खतन्तविशेषणज्ञानस्य विशिष्टधीहेतुलेऽनु- २३८ अनुमानगादाधा मित्यर्थमेव त्वयापि तत्खीकरणीयं, न हि विशिष्ट- प्रत्यन प्रत्येव तथात्वं, मानाभावात् । गादाधरी वितिः। किचिदये तदप्रकारक विशेषणमानमेव पृथग्विग्रण चान मित्यागयेन गते, 'न चैमिति, 'धारावाहिकोच्छेद इति विमिष्टबुबिधारान्त पातिटतीयादिविशिष्टबुहानुपपत्तिरित्यर्थ । নলুল্ল নির্মিলাকায় বিদ্যালয় বিনামাঙিশিষ্ট दिरूपस्य तस्य विशेषणप्रकारकतया स्वातन्त्राधिरहादिति भाव । समाधत्ते 'इतरमावति, तत्तदितरोभयाणे तय कारकचानात्तदशे तद्विषिष्टज्ञानोपपत्तये 'मानपद, तेन यहिम्मिणि विशिष्टज्ञान फल तदा तदप्रकारक यत् तत्रकारकं तदन्यतहिषयकोप स्थितरित्यर्थ । यत्तु तदितरविशेष्यतानिरूपिततत्प्रकारतान्यतहिषयताकोप- स्थितरित्येवार्थ , विशेषतादेन प्रकारतामेदादुभयविशेष्यकविशिष्ट बुद्धिसंग्रहात् । तत्र घटौ पटावित्यादिसमूहानबनविलक्षणे घट पटो दाविन्यादिजाने उभयाचशे एकत्वैव द्वित्वादिविशेषण मवगाहमाने विशेष्यमदेऽपि हित्वादिप्रकारताया अभिन्नतया घटादीतरपटादि विशेष्यतानिरुपितत्व सत्त्वेन तज्ञानस्य घट पटी हावित्यादिज्ञानान्तराजनकलपमङ्गात् (१) । ११) तदन्यतहिषयकोएसिरियर्थ 'इति पाठान्नर नदितर विधवा निपिताकारतान्यहिषयवाकोपस्थितेरिति वा विशेष्यताभेदेम प्रकारतामेड़ा परामर्थनिरूपणम् । २३८ खतन्त्र विशेषणञानस्य विशिष्टधीहेतुत्वमभ्युपेत्य संशयाथै स्वीकार्येण स्वतन्त्रवद्भिस्मरणेन परामर्शोत्तरं पक्षे तदुतनोत- माननिचाहे अपरितोषवीज दर्शयन् विशेषणज्ञानहेत्तायां खातन्त्राप्रवेशे युतिविरहप्रदर्शक 'न चेत्यादिमूलमवतारयति, 'कोटीति, 'संशयेन' 'नाशादित्यग्रिमणान्वयः, নায়নি संशयात्मकतादृशविशेषणज्ञानादेव नियेयो भविष्यतीत्याशवाह, 'तस्य चेति, 'व्याप्तिस्मरणादिना' इत्यस्य परामर्थमुपगन्तव्येने- त्यादिः, व्याप्तिमारणानन्तरं पक्षधमंताज्ञानकाले विशिष्टज्ञानकाले वा पुनः संशयो भविष्यति ततो निश्चय इत्याशयाई, 'विशेष दर्शनेति, 'विशेषदर्शन' व्याप्यतया गृहीतस्य पक्षे निश्चयः, 'संघयायोगादिति, तदभावस्य कार्यसहभावेन हेतुत्वादिति भावः । यद्यपि परामर्शानन्तर वद्भिरित्याकारकस्मरणं कल्प- यित्वा पक्षे उपनौतवद्भिनिरायः शक्यीपपादनस्तथापि ताश- कारणताया: प्रामाणिकत्व एव तत्तकल्पनमुचितं तदेव नेति वस्तु गतिमनुरुध्य तादृयकारणत्वं मूलकता निराकृतमिति भावः । मूले 'न चेति न घेत्यर्थः, युक्तिसत्त्वे उसकारणतायाः स्वातन्ता- स्याधिकस्यावच्छेदकलं गौरवेणं दुरपवादमिति युक्ति दीधितो भइते, 'न चैवमिति, 'ए' विशेषणानहेतुतावच्छेदकतायां खातन्त्रवानिवेशे, 'भावस्य' घटादः, 'ग्रहापत्तिः' भूतलं घटाभाव- पदिल्यादिनिश्चयकाले भूतलादी ग्रहापत्तिः, ताशापत्तिं परि- दुभविशेष्यामिशिदधिपहात्' इति पाठः कसिंचिदादर्यपुस्तके वर्तन- - . २४० अनुमानगादायों हरति, 'धभावनाइकेति, 'बन्नवत्यति' तुन्धबनसामग्रोदशा संगयोत्मच्या इष्टापत्तिरेवेति भावः । न च ताहयसामग्रारः प्रति- बन्धकखममामाणिकमिति गहा, स्वतबविशेषज्ञानसखे कदा- चित् (१) तथाविधनिययकाले घटादिग्रहापत्तेः । कस्यचित् समा. धानमुपन्यस्यति, 'प्रभावति, उत्क्रमिणैव (२) उपपत्तावभावा- विशेषणवप्रवेशे गौरवमन्याय्य तथा मति (३) वाभाववद- कृत्तिवरूपच्यामिघटकतया धझिविषयक ज्ञानापनीतभाना- निवाहयाचाखरसवीजम् । विशिष्ट हिसामान्यहेतुनायां स्वात- वानिवेगनं स्वतन्त्रविशेषणज्ञानं विनानुमितिमनीकुवाणस्य शहास्पदमपि नेति प्रत्यक्षे तन्निवेशेन कारणत्वान्तरघातिनियुति- कमित्याह, 'वस्तुतस्विति, 'मानाभावादिति । अथ ज्ञानत्वस्य स्मरणे खरज्ञानात्तितया अनुभवत्वस्य चेश्वरनानत्तिनया जन्यता- वच्छेदकलासम्भवात् तहहत्तं विमिष्टविषयक विजातीयमत्यरत- मैव विशेषणशानजन्यतावच्छेदकं वाचमिति कथं मानाभाव इति घेत, अनुभवबजातरोखरज्ञानहत्तित्व मानाभावादनुमितिसाधा- रणविशिष्टानुभवल्वेनैव विशेषणधीजन्यत्वोपगमात् अन्यथा धन- मिती कारणवान्तरकल्पनापत्तेः प्रत्यक्षवस्थापि खरज्ञानहत्तिले मानाभावाच न सहरप्रसङ्गः । न चेम्वरजाने प्रत्यक्षवानगीकार तस्य जन्यमानं प्रति उपादानगोचरलौकिकप्रत्यक्षवेन हेतवानुप- 0 विशेषादयनकाल इन्। (२) सामग्रीमतिस्मकतयवेत्यर्थः । (1) गौरवस्य न्याया।
. परामर्शनिरूपणम् । २४१ पत्तिरिति वाच्यम् । उपादानप्रत्यक्षहेतुतायां लौकिकविषयतायाः प्रत्यासत्तिवावश्यकलेन ज्ञानत्वस्यावच्छेदकत्वसम्भवात् भगवन्नाने 'प्रत्यक्षवानगीकारेऽपि क्षतिविरहात् लौकिक विषयतायाः प्रत्यक्ष- खवन्माननिरूपितले मानाभावादीश्वरजाने प्रत्यक्षत्वव्यवहारस्य लौकिकविषयतावत्त्व निबन्धनत्वेनौपचारिकत्वादिति । तत्त्वचिन्तामणिः। अथ यो यत्र विशिष्य पूर्वमवगतः स तत्र संस्का- खशादाथार्थप्रत्यचे भासते यथा तत्ताप्रत्यभिज्ञाने। न च पर्वते विशिष्य पुरा वगिरवगतः । यव चन्दने सौरभमुपलब्धं तव संस्कारवशाच्चक्षुषा सुरभि चन्दन- मिति ज्ञानमन्यथानुमितिरिति चेत्तर्हि, पक्षधर्मधूमे- ऽपि न पुरा विशिष्य व्याप्तिरवगतेति कथं संस्कार- वशात्तगतव्याप्तिबोधः प्रत्यक्षेण । दीधितिः। 'तीत्यादि, वस्तुती यत्र कचिदपि गृहीतस्य धर्मिणि साधारणधर्मदर्शनात् स्मृतस्य संशयादि- साधारणी विशिष्टधीरियांस्तु विशेषो यस्कोटिहय- सहचरितधर्मदर्शनात् कोटिहयस्मरणे संशयोऽन्यथा वेककोटिनिश्चय इति । एतेन धूमवादिना पक्षधर्मे २४२ अनुमानगादा व्याप्तिमनुमाय वयाद्यनुमितिरिति परास्तम् । धूमल.. वाद्यनुपस्थित्या धूमत्वादेवगिव्याप्तिव्याप्यत्वाग्रहे वङ्गा- ननुमितिप्रसनाच्च। एतेन यद्धम्मविच्छेदेन यहत्त्वं गृहीतमुपनयवशात् तहमविशिष्ट एव तहासते धूमवत्त्वावच्छेदेन च वह्निमत्त्वग्रहाडूमवानेव वनि- मानिति बुद्धिः स्यात् न तु पर्वतो वह्निमानित्यपि परास्तम् । मानाभावात् चन्दनत्वाद्यवच्छेदन गृहीतस्य सौरभादः पुरोवर्तिनि चन्दनत्वादिदर्शनादिदं सुरभि इत्यादिवुद्धौ व्यभिचाराच्च । यदि चावच्छेदकधर्मवैशि- एयमपि तव भासत इति नियमोऽपि तब प्रामा- णिकस्तदा धूमवानय पर्वतो वह्निमानित्येवधौरस्तु, न हिलिङ्गोपधानभाने वाधकमन्यत्, साधकविरहात् । गादाधरी विनिः । ननु 'तीत्यादिमूलमयुक्त तथादि यो यत्र विशिष्यत्यादि. नियम विशिष्यत्यस्य तन्मात्रहति(१) धर्मप्रकारेणेति नार्थ, বন फलीभूतप्रधम्तिावच्छेदकमकारणेवेव, एषध पर्वतीयधूमावा- दिना व्यास्यग्रहेऽपि धूमत्वेन पर्वतीयधूमै सामान्यलक्षणया व्याप्तिग्रहात् वङ्गिय्याम्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शी नानुपपन्न- प्रत्याशा उत्खनियमे बाधकान्तरमाइ, 'वसुत इति, 'यत्र वारिद- 10 फनीभूतपविष्यमावतीत्यर्थ ।
परामर्थनिरूपणम् । २४३ . पीति फनीभूतज्ञानाविषये धम्मिमात्र इत्यर्थः, 'धम्मिणि' फली- भूतग्रहविशयधम्भिणीत्यर्थः, 'संशयादीत्यादिना निययगरिग्रहः । नन्वपूर्खे धम्मिणि संशय एव स्वीक्रियते न तूपनीतधर्मनिश्चयः, यश्च संशय इव तचैव सति व्याप्यदर्शने निथयोऽनुभूयते स त पानुमाणिकएव व्याप्यदर्शनस्यास्माकमनुमितिहेतुत्वादिति निथ- यात्मकोपनीतभाने कथितनियमो निराबाध एवेति कदाचित् श्रूयादिति शङ्कया यादृशसामग्रमा कोव्यन्तरभासकसामग्रीकाले संशयात्मकतकोटिविशिष्टधीजन्यते तामसामग्रीत: असत्या विपरीतकोटिभागसामग्रयां तत्कोटिनिथयोऽनुभवसिद्धतया दुर- पहया विपरीतकोटिमानसामग्रीविगमय विशेषदर्शनादिव तत्- कोट्य स्मरणादपोति एक कोटिमावस्मरणे व्याप्यदर्शनं विनायक कोटिनिययोत्पत्त्या नोक्तनियमो निश्चयदशायां (१) सम्भवती- त्याह, 'इयांस्विति, 'तुः' अवधारणे, तथाचेतावानेव संशय- निश्चययोरुत्पत्ती विशेष इत्यर्थः । एतेन' अपूर्वधर्मिविषयक- संशयादौ व्यभिचारस्य दुारत्वेन. 'व्याप्तिमनुमायेति, तथाच पर्वतीयधूमे विशिय प्रागगृहीताया व्याप्तेस्तत्रोपनीतभाना- नभ्युपगमाटुक्त नियमो दुर्वार एवेति भावः । 'सर्वत्र व्याप्यनुमिति- रपि न सम्भवतीति मूलोकदूषणं दर्शितरीत्या दुरुहरमित्याह, 'धूमलबेति, 'व्याप्तिव्याप्यत्वाग्रह इति व्याप्तिव्याप्यलेनानियय- स्थले इत्यर्थः, व्याप्यतावच्छेदकनिर्णयं विना व्यानिश्चयत्वादिति (1) नियमादायापीति पा।
२४४ अनुमानगादाऱ्या भावः । विज्ञान मितीति, व्याश्यनुमानासम्भवादिति भावः । एतेन' टर्मिनसंगयानुपपत्योतनियमस्येव (१) तत्समशीलस्य नियमान्तर- स्यायनभ्युपगमेन, 'यहवि देनेति, पर्वतीयधूमै विभिष्य व्यात्ययह पि धूमत्यापनार्दन व्याप्तधान्न विशिष्टपरामर्शानुप- पत्तिरिति भावः। अवचोदकधम्मदर्शनाधीनोपनीतभानमादाय नियमोपगमाद्दर्शितसंगयादावपि व्यभिचारीऽपि शक्यते वार- यितमित्यागा अप्रयोजकतामप्यार, 'मानाभावादिति, अव- छेदकधर्मदर्शनाधीने अपूर्वधम्मितापच्छेदकविशिष्टविषयकनि- थये व्यभिचाररूपं बाधकमप्यार, 'चन्दनत्वेति, 'सौरभादेः' 'बुद्दाधित्यग्रिमेनान्वयः, व्यामिप्रकारेण चन्दनत्वादिरग्रहाव तत्र सौरभानुमितिसम्भय इति भावः । ननु सम्म विशिष्ट-एव तदासते इत्यस्य तदन्यधम्मविशिष्टे न भाससे इति नार्थः, किन्तु तहम्माविशिष्टे न भासते इत्येवायः, एवोतस्पले पदं चन्दनं सुरभीत्येवोपनीतमानमुपैयते इत्य तो न व्यभिचार- प्रत्यन आई, 'यदि चेति, 'इत्येव धौरस्थिति उपनौतप्रत्यक्ष- रूपा एतादृभी धीरेवानुमितिकार्यकारिणी भववित्यः । लिङ्गोपधानमतस्य बाधकग्रासान तादृशोपनीतभानम्वीकार- सम्भव इत्यत-बाह, 'न होति, 'साधकविरहादिति, उप- नीतभानीपगन्तृणां दर्शिननियम एव सिङ्गोपधाने साधक इति भावः। (1) दर्शितस पयायनुरोधेन उनियमशेषेति।
पराभणनिरूपणम् । २४५ तत्त्वचिन्तामणिः। न च सहचारदर्शनजन्यसंस्कारसहितेनेन्द्रियेण व्यभिचारज्ञानाभाव सति महानसीयधूमवत् पर्वती- यधूमे व्याप्तावगमो वह्नस्तु न प्रत्यक्षसामग्री सन्निकर्षा- भावादिति वाच्यम् । हेतु-साध्यसाक्षात्कारं विना प्रत्य- क्षेण व्याप्ताग्रहात्। न च पर्वते वह्निसाक्षात्कारः । न च पक्षधर्मस्य साध्यसामानाधिकरण्यविशेषो- व्याप्तिः, पक्षे साध्यग्रहं विनेत्युतम् । उच्यते विशेषणजानं तस्य विशेष्ये सम्बन्धस्तयो- रसंसर्गाग्रही विशेषदर्शनं विशेषण-विशेष्ये न्द्रिय- सन्निकर्षी गौरयमित्यादियथार्थविशिष्ट प्रत्यक्षकारणम्, अस्ति चाचापि व्याप्तिस्मरणं स्मृतव्याप्तेः पक्षत्तिधूमे सत्त्वम्। दीधितिः। 'हेतु-साध्वेति, सम्बन्धियनिरूप्यपदार्थप्रत्यक्षं प्रति सम्बन्धिदयप्रत्यक्षस्य हेतुतायाः संयोगादिस्थले त्वयैव कृप्तत्वात् तदनादरेऽपि साध्यघटितमूर्तिकव्याप्तिप्रत्य- क्षस्य साध्यप्रत्य सामग्री विना असम्भवादिति भावः।
२४६ অবমানযাৱা 'विशेषणेत्यादि, विशेषण-विशेष्यसम्बन्धमतदंश प्रमात्वे लौकिकले वा विशेषदर्शनञ्च विपरीततानप्रतिवन्धक- तया कचित् क्वचित्सहचरितधर्मदर्शनत्वेन विशेषण- स्मारकतया विशेषणस्य च ज्ञानसत्त्वेऽप्यतिरिक्त- सन्निकर्षस्तदंश लौकिकतायामुपयुज्यते । गादाधरी वितिः। ध्यभिचारादर्शनसहशतमहचारदर्शनरूपव्यासिपाहक महावा- महानसीयधूम इव पक्षीयधुमेऽपि सन्निकटे थाप्लोकिक- प्रत्यक्षमेव स्वीक्रियते न तूपनीतभानमिति कथं यो यत्रेत्यादि- नियमे सत्येव विशिष्टपरामर्गानुपपत्तिरित्यागडा निरम्यति, मूले 'न चेत्यादिना, हेत साध्योमयसादाकारस्य व्याभिप्रत्य- वापेक्षणीयतां भूलोक्तामुपपादयति, दोधितो 'सम्बन्धोति, मीमां- मक्रमते समम्बन्धिकपम्तव्यवहार एव सम्बन्धिप्रत्यक्षस्य हेतता न तु तत्प्रस्थचेतः 'वयेवेति नैयायिकेनैवेत्यर्थ', 'कृप्तत्वादित्यस्य यकि- विदेकसम्बन्धिप्रविरोधीन्द्रियासविकपदोपसमवधानादिदशायां प्रत्यक्षवारणायेत्यादिः । ननु सम्बन्धियप्रत्यक्षस्य हैतुत्वेऽपि यत्र मम्बन्धिप्रत्यक्षोत्पत्तिधणे तमामग्रोविरहस्तत्र तदृद्वितीय क्षण- बतीयक्षयोः संयोगाटि प्रत्यक्षापत्तिः सम्बध्यश लौकिकात्य- धानात्मकस्य मंयोगादिली किफप्रत्यक्षस्थानुभवविरुहतया इष्टापसे- रयोगादिति सम्बन्धिवाहकमामग्रा हेतुताया पावश्यकस्वे सम्बन्धिमाक्षाकारहेतुतायां मानाभाव इत्यपरितोषासम्बन्धित परामर्थनिरूपणम्। प्रत्यक्षसामग्रामावस्यैव प्रकृते व्याप्तिप्रत्यक्षविरोधितामाह, 'तद- नादर पीति, 'साध्यघटितमूर्तिकेयनेन व्याप्तिप्रत्यचे माध्यमाना. नुरोधेनायि साध्यसन्निकर्षाद्ययेक्षेति सूचितम् । घमासकविशिष्ट- जाने विशेष्ये विशेषणसम्बन्धस्यानपेक्षणात् ममालोपयोगि- तया तत्परिगएनं सङ्गमयति, 'विशेषणेति, 'तदंश' विशेषण- विशेथसम्बन्धाशे, न त विशेषणांगे, संयोगेन द्रव्यविशे- पणकस्थले विशेष्ये विशेषणसंयोगस्य संयोगसम्बन्धेन विशेषण- प्रमावनिर्वाहकलेऽपि इन्द्रियासयुक्त विशेषणसंयोगस्य लौकिक- सत्रिकर्षानात्मकतया विशेषणांय लौकिकत्वानुययोगिलेन 'लौकि- कल्वे वा' इत्यत्रैतदन्वयानुपपत्तेः, सम्बन्धांगे प्रमावश्च सम्बन्ध- घटितं प्रमावं, पब च विशेष्य-विशेषणसम्बन्धस्य तदानीमविद्य- मानत्वेऽपि दण्डायमासीदित्यादिप्रमोत्पत्तेः प्रमात्वे यदा कदा. चित् सम्बन्धस्य उपयोगितापरमिदं, विद्यमानसम्बन्धस्य उप- योगितापरवाभिप्रायेण कल्पान्तरमाइ (१) 'लौकिकत्वे वेति 'उपयुज्यते' इत्यग्रिमेणान्वयः, लौकिकत्वमपि सम्बन्धांशे बोध्यम् । विशेष्ये विशेषणसम्बन्धस्य सम्बन्ध विशेष्यघटितलौकिकसत्रिकर्ष- सम्पादकतया लौकिकलोययोगिता, अथवा तदंश इत्यस्य विशे- पणांश इत्येवार्थः, विशेष्ये विशेषणसम्बन्धस्य विशेषणांश कौकि- कलोपयोगिता तु समवायेन गुणादिविशिष्टबुडाभिप्रायेण, द्वितीयक विशेष्यपदच्च सविकष्टम्मिमात्रपरं, अतो अनुभूय- , 11) दण्ययमामोदित्यादिपोत्पत्तिरियारितोचात् कल्यानरमाहेति पा ।
अनुमानगादाऱ्या । इति सम्बन्धः, मानारोपे विशेष्य-विशेषणसम्बन्धमत्त्वयि विगपयांशे लौकिक- वादसतर्नावकाशः। लौकिकपदस्य प्रमावघटकलौकिक- विषयतापरतया ययातमेव था समर्थनीयम् । विशेषदर्शनस्य खमते निथयविशेपस्याहेतुतया उपयोगिताप्रकारमाइ, "विशेष- दर्शनचेति, कचिदितिविपरीतकोटिभासकतदुपस्थित्यादिकालीन- नियय इत्यर्थः, अवाप्युपयुज्यत इति सम्बध्यते, 'चिदिति प्रका- रान्तरेण यव न विशेषणनाणं तत्रत्य विशिष्टज्ञान इत्यर्थः । 'दर्शन- बेनेत्यन्तं स्मारकतायां हेतुः, 'मारकतया उपयु एषश्च विशिष्ट प्रत्यक्षनिर्वाहकाणामेव कीर्तनमिदं न तु तत्कारण- मावस्यैवेति भावः। विशेषणचानस्यैव विशेषणंभासकसनिकर्ष- त्वात् सन्निकर्पान्तरकथनं किमर्थमित्यत पाइ, 'विशेषणस्य चेति, 'तदशे' विशेषणांगे, 'लौकिकतायामिति, इत्या भूले सद्रिकर्षपद लौकिकमविकर्षपरमिवपि बोध्यम् । व्यातिप्रविष्ट- चरमांयस्य व्यायैक्य मते धूमवरूपस्य मत्रिकादेव भानात्प्रक्षते व्यातिविषिष्टप्रत्यक्षसामग्रीघटकलमपि विशेषणलौकिकसवि- कर्षस्यत्य विरोधः। " तत्त्वचिन्तामणिः। एकैव हि सा व्याप्तिः तयोरसंसर्गाग्रहो धूमत्व- विशेषदर्शनं व्याप्तिविशिष्टधूमेन्द्रियसन्निकर्षश्च व्याप्ति- विशिष्टजानकारणं । न च वह्निविशिष्टज्ञानसामग्री, बतेरसन्निकर्षात् । कश्चित्तु धूमत्वे परम्परासम्बन्धेन २१८ परामर्भनिरूपणम् । वद्भिव्याप्यत्वं पूर्व गृहीतं तथाच संस्कारोपनीत वहिव्याप्यत्वं परम्परासम्बन्धेन पक्षवृत्तिधूमत्वे प्रत्यभि- जायते तदृत्तित्वेन पूर्वमनुभवात्, एवञ्च धूमत्वव्याप्य- परामर्शदेवानुमितिरिति प्राह । दीधितिः। 'एकैव हीति, वस्ततो व्याप्तिभेदेऽमि न क्षतिः सामान्यतो व्याप्तित्वेन गृहीतानां सकलव्याप्तीनां तथैव स्मरणसम्भवात् वनेरसन्निकर्षादिति । ननूप- नयात्मकसन्निकर्षणीव नयनेन निरूप्यतां हुताशनः, न हि बहिरिन्द्रियेण द्रव्यस्याधेयतया तत्त्वस्य वा ग्रह तत्संयोगो हेतुः दण्डी पुरुषो नास्तीत्यादी व्यभि- चारात् कथमन्यथा पक्षधर्मे वनिमत्त्वगर्भिता व्याप्ति- रेव एद्यते। न चाधयतया मुख्य विशेष्ये साक्षात् द्रव्य- ग्रह तत्संयोगो हेतुः अभेदारोप च नाधेयतथा रजता- दिकं प्रकारो दण्डाद्यात्मकतत्तावगाहिप्रत्यभिजायाच तत्तावदभेदी भासत इति दण्डादेः साक्षात्कारतेति वाच्यम्। मानाभावात् धूमवान् वह्निमानिति सामान्य- लक्षणया ग्रह व्यभिचारात् तत्वासंसर्गस्यापि प्रत्यभि- अनुमानगादा! जायां भानसम्भवात् प्रकृतेऽपि वनिमदभेदग्रहेणैव कृतार्थत्वाच्च । एतेन तत्ताकारानुपनौवतादृशट्रव्यग्रहे स हेतुरिति निरम्तम् । चैत्रपदवाच्योऽयमित्यादिवत् दण्डायमासीदय दण्डोत्यादिग्रहस्यानुभविकखात् तत्चात्वस्यातिरित्तस्थाभावात्तच्छब्दप्रयोगजननाभावस्य च निमित्तान्तरविरहप्रयुक्तस्य जन्यतानवच्छंदकत्वात् तज्जननयोग्यताया प्रकृतेऽपोष्टत्वात् । अतएव तदि- न्द्रियग्राद्यविद्यमानद्रव्यस्य तेन ग्रह तत्मयोगो हेतु- रिति परास्तम् । नयनादिना रजतादेरभावग्रहाभेदा- रोपादौ व्यभिचाराच्च । गादाधरी विति । 'एकैव होत्यादिमूल परमतसिइसामान्यप्रत्यासत्यभावमभ्यु पेत्य सामान्यलक्षणासत्त्वे व्यात्येक्यस्थानुपयोगिता दीधितिकदाइ, 'वस्तुत पति परमार्थतइत्यर्थ । एतेन यदि सामान्य प्रत्यासत्व भावोऽभ्युपगम्यते तदा अतिरेवेति चितम् । न च यो यत्रेत्यादि नियमोपगमेनैव पर्वतीयधूमे वडिव्याप्तिविशिष्ट प्रत्यवसामग्री सम्भवति न तु पर्वते वडिविशिष्टप्रत्यवसामग्रीति विशेष व्युत्पादन मुलकप्त उपपद्यते नियमानभ्युपगमे जानमत्रिकर्ष घटितसामा उभयत्राविशेषेण विशपीओरत्यन्तासम्भवात् तथाच व्याप्तमत्वादिरूपत्व एव पक्षीयधर्म तदशस्य लौकिकसविकर्या সময়নি। देव भानात् धूमत्वां वह्निसमानाधिकरणधूमत्तित्वस्यैव ज्ञान- सत्रिकर्षाद्यतया तत्र च तथाविधमहानसीयधूमवृत्तित्वय्य तन्मावत्तिधूमत्वत्वप्रकारेण पूर्व गृहीतत्वादुत नियमो निर्वहति, न त व्याः सामानाधिकरण्यरूपत्वे, तथाच व्यारेक्ये मूल- कतो निर्भर एवेति दीधितिकता व्याप्तिभेदपक्षे क्षत्यमावाभि- धानविरोध इति वाच्यम् । मूनलता स्मृतव्याप्त: पक्षधर्मधूम- सत्त्वहेतुतया व्यारेक्याभिधानात् 'म क्षतिरिति ग्रन्थे क्षतिपदस्य पक्षीयधूमे स्मृतव्यास्यसत्त्वरूपक्षतिपरतया व्याप्ते नावे उक्त- नियमभङ्गरूपक्षतिसत्वेऽपि तद्ग्रन्याविरोधात् । केचित्तु ननु व्याप्तिभेदेऽपि सामान्यपत्यसत्त्या सवालव्यास्य- नुभवात् स्मृतव्याः पतत्तिधूमे सत्त्वमुपपद्यत इति किमर्थम् 'एकैव होत्यूतमित्यनुगयस्य स्वयमेव वक्ष्यमाणस्वादाह, 'वस्तुत इति वस्तुगत्येयः, 'भेदेऽपीत्यनेनान्वयः, 'सामान्यतः' सामान्यमत्या- सत्तिबलात्, 'तथैव' व्याप्तिल्वेनेव, नथाच धूमनिष्ठस्वव्याप- कवह्निसामानाधिकरण्यरूपैव व्याप्तिरिहाभिप्रेता, प्रतियोगिता- वच्छेदकादीनामक्याच उपचारादेवपदप्रयोग इति व्याप्ति- वादोश मेवानुसरणीयम्। न ध प्रतियोगितावच्छेदकानामैश्य- स्थाकिञ्चित्कारतया तत्प्रतिपादनमात्रफलस्योपचारस्य वैयर्यमिति वाच्यम्। सखण्डे परम्परामम्बन्धेन प्रखण्डस्यैव प्रत्यासत्तितया वाहमपहिलादिरूपतामान्यरत्यासत्यानिखिलवधिमदादिमानेन यातित्वेन व्यातिप्रत्यक्षस्य सकलव्याप्तिविषयकवलाभार्थ उप- चारानुसरणात् अन्यथा जातिलिङ्कतावादिमतोलसामान्यनक्षणा- .
२५२ अनुमानगादाऱ्या नुपयोगरूपदीपस्य स्वमतेऽपि सत्त्वादसङ्गत्यापत्तः। एवञ्च मिहा- न्तलक्षणे एतन्मूलयन्यसनतार्वतया 'वसुत इत्यादिफक्किापन भमविलभितमेवेत्याहुः (१)। उत्तनियमसत्ते पचवृत्तिधूमासविकर्षदगाया धूमखरूपयाप्त- रपि तत्रोपनयेनैव ग्रहस्य स्वीकरणीयतया तत्स्थलीयमानसविशि- टपरामर्णानुरोधेन नियमोऽनुमानप्रामाण्यवादिनापि न स्वीक- रणीय एवं त्यागयेन सामान्य प्रत्यात्तिपक्षमालम्बा पूर्वपक्षयति, 'नन्विति, निरूप्यता' निधीयतां, मिथमतं निराकरोति, न हीति, 'वहिरिन्ट्रियेण दृश्यस्थाधेयतया ग्रहे' आधियख विपयितावछिन्न- ट्रव्यवियितागालिवाहरिन्द्रियजन्यज्ञानसामान्ये, प्रतियोगितया उपनीतघटादिविषयक घटनास्तीति चातुपादौ व्यभिचारवार. णाय 'प्राधेयतयेति, मानसे बायाहस्त्यवादिविषयकस्वपज्ञान व्यभिचारवारणाय 'वहिरिन्द्रियेणेति, गुणादिगोचरचाक्षुषादी सहारणाय 'द्रव्यस्येति, प्राधारवाधेयत्वयोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वाभाव पञ्चतो वहिमानित्यादिनामसंग्रहाय "तहत्त्वस्य वैति द्रव्याधा- रखम्येत्यर्थः, अवापि वहिरिन्द्रियेण' इत्यनुपज्यते, तयारीतामते आधारत्वयिषयितानिरूपितव्यविषयिताशालिवहिरिन्द्रियजन्यजा- नवं कार्यतावोदक, वस्तुतस्तु त्वगिन्द्रियादियोगाचाक्षुपाचन- त्यत्त्या चक्षु.सयोगवादिनैव हेतुता वाथा, तथाच चाक्षुषत्वादि- कमेव कार्यतावच्छेदके निवेशनीय न तु यहिरिन्द्रियजन्य- 11) केचिदिव्यानिशाइरियन पाउ. केविदास पुस्तके मालि परामर्भनिरूपणम् । २५३ मानत्वम् । 'इत्यादाविति इत्याद्युपनीतदण्डादिमत्त्वावगाहिनि तहिशिष्टविशेषणकामावचाक्षुषादावित्यर्थः । फलापलापमाशङ्कर निराकरोति, 'कथमिति, 'अन्यथा' असनिकृष्टद्रव्यवत्त्वस्य विशेषणांशेप्यमाने, मुख्यवियष्ये वृत्तिनियामकसम्बन्धेन साक्षात् द्रव्यप्रकारकवं कार्यतावच्छेदकं वक्तव्यमतो विशेषणांशे ट्रव्यवत्त्वा- वगाहिन्युतास्यते न व्यभिचार इत्याशहा निराकरोति, 'न घेति, पक्षधम्में व्याप्तेः प्रकारत्वे परम्परया व्याप्तिघटकवरपि प्रकारत्वात् तत्र व्यभि रवारणाय 'साक्षादिति, 'प्राधेयतयेत्यस्य यामतिमाह, 'अभेदारोष इति सर्यमणारजतिस्थामदेनारीव- इत्यर्थः, 'प्राधयतया' वृत्तिनियामकसम्बन्धेन, भूतले घटाभाव- इत्याद्यभाषचाक्षुषेऽपि व्यावृत्तिर्बोध्या। नन्वेवमपि इदन्त्वविशि- टमुख्य विशेष्यकदण्डाद्यात्मकतत्ताप्रकारकप्रत्यभिज्ञान व्यभिचार- इत्यत-आह, 'दण्डेति, तत्तापदभेदो भासते न तु तत्तादिसंसर्ग- इति शेषः। तावतापि सोऽयमित्याकारकतानिवाहादिति भावः । 'मानाभावादिति, तादृशकारणतायामित्यादिः, सत्यजन्यत्वस्य कार्यतावच्छेदके निवेशेन सामान्यजन्यप्रत्यक्षे न व्यभिचार इत्यत पाह, 'तत्तेति, 'भानसम्भवात्' भाने युक्ति- सम्भवात्, तदनुपगमे तत्तासंसर्गाभावसंशयनिहत्त्यनुपपत्तरिति भायः। यदि तत्तावदभेदग्रहोऽपि तादृशसंशयादिविरोध्युपेयते, तदाह, 'प्रतते पीति अनुमितिस्थले पीत्यर्थः, 'अभेदग्रहण' अमेदोपनीतभानेन, कृतार्थत्वात्' वाभावसंशयनिकृत्यायुप- पत्तेः। प्रकारान्तरेण प्रत्यभिज्ञायां व्यभिचारोहारं निरस्यति, सामान्य प्रत्या- , - अनुमानगादाऱ्या 'एनेनेति व्यभिचारस्य दुवारत्वेम, 'तत्ताकारानुपनीतलं तत्तावे. नाभासमानत्वं, तनाव्यवझियमानत्व वा, पाटो तत्ताबायन पच्छिमहात्तिनियामकमवन्धावच्छिन्नद्रव्यषिपयिताविशिष्टं चाक्षुष- वादिकं कार्यतावच्छेदक दितीये तच्छन्दप्रयोगाजनकत्वसहित(२) ताहर्मसर्गावच्छिन्नद्रव्यविषयिताविमिष्टमिति बोध्यम् । भयोग्यस्यै वासनिकष्टस्याप्युपनीतस्य चाक्षुपादौ मानमविशेषेण दुरपय- मिति सूचयितुं चैवपदैत्यादिष्टाताभिधानं, दण्डायमासीदिति जान व्यभिचारस्यातीतवानवगाहित्यविशेषणेन शक्यवारणतया सदनवगाहिनि वस्तु तोऽतीतदशादिनाने व्यभिचारमाह, 'प्रयं दण्डीति, निरुत कार्यतावच्छेदकयोराय दूपयति, 'सत्तावस्येति, 'अतिरिक्तस्येति दण्डत्व-वडिलायतिरितस्येत्यर्थः, तथाच सद- नवच्छिवव्यप्रकारवासिडेति भावः । न च तत्पदप्रतिपाद्य- सावच्छेदकत्वमन्यहा किञ्चिदोहगं वादिनिष्ठतत्ताव न त वडिलादिका मिति वाचम् । तदग्रहेऽपि वशित्वादिना बङ्गादि- मत्त्वग्रह सोऽयमिति व्यवहारास्। हितीयपक्षे प्रजनकत्वं फलामुयं- धायकवं स्वरूपायोग्यत्वं वा, नवाद्यं दूपयति, मधदेति, 'निमि- 'तान्तरविरहेति प्रयोगच्या विरहेत्यर्थः,तथाच ताहास्य कार्य- तावच्छेदकत्वे यत्र जानेऽपि प्रत्यामिताने निमित्तान्सरविरहान नवदमयोगः नत्र व्यभिचार इति भावः । दितीय दूपर्याप्त, 'सज्जननेति, 'मलते पि' बडिमानित्यादिशानिापि, हलादिति, {1} सत्र साहित्य सामानाधिकरण्यरूपम् ।
भाव:। पराभणनिरूपणम् । तच्छन्दस्य पहिलावच्छिन्नवदर्थकतया व्यवहर्तव्य ज्ञानविधया तत्प्रयोग वशिलादिमकारक जानमावस्यैव वंरूपयोग्यत्वादिति तथाच तदयोग्यप्रकारकज्ञानमेवाप्रसिद्धमिति भावः। 'अतएव' विद्यमानदण्डाद्यात्मकतत्तावगाहिप्रत्यभिज्ञायां व्यभि- चारादेव, चातुपाद्युपनीतप्रभादिगोचरादिस्साशनादौ मानसे वाह्यविषयकस्वभावानुभवे च व्यभिचारवारणाय 'तदिन्द्रियग्राह्येति तदिन्द्रियासाधारणकारणकलौकिकप्रत्यक्षयोग्यार्थक, घटस्पार्श- नादौ चक्षुरादिसंयोगस्य व्यभिचारवारणाय 'तेनेति, वगादि- संयोगाघटादेयाशुपादेवारणाय 'तसंयोग पति, एतन्मने प्राधिय- तयेति कार्यदिश्यनिवेशादन्यत्रापि व्यभिचार दर्शयति, 'नय- नादिनति । - दीधितिः। अथैवम् व्यवहितदण्डे पुंसि न कथं नायनो- दण्डौति निश्चय इति चेत्, क्वचित्तत्सहचरितधमा- दर्शनात् तदस्मरणात् क्वचिच्च साधारणधर्मदर्शनादिना संशयस्यैव जननात् सति च विशेषदर्शनादाविष्टत्वात् । युक्तञ्चैतत् कथमन्यथा दण्डी न वेत्यादिकः संशयः । न हि नासौ तहिशिष्टबुद्धिः, न तनिश्चय इति चेत्, किं तेन, उक्त हि संशयत्वं निश्चयत्वञ्च न जन्यतावच्छेदक- मिति। अस्तु वा तथा, तथापि विशेषस्थादर्शनात् २५५ पनुमानगादाधों संगयस्येव दर्शनात् (१) निशयस्यापि सम्भवात् । मा भूदा नायनादिरयं हुताशनादिनिर्पयो मानसन्तु स्यात् तब ताहणनियमस्यात्यन्त बाधितत्वादिति । . गादाधरी विद्वति। ভাই-হ্মাঘমারাসত্মবাদ লিমন, 'पति, मानमनिश्यस्य वात् মা দুরূহ্মান্ধাবমানারি नहारणासभवात् 'मायम इति । संशयस्यानुभवमिहतया नियय. ति, निषयानुमतिप्रयोजकाभिधाननोतरयलि, "कचिदि. त्यादि, 'नामचरितति दइयचरितन्यथः, 'प्रदर्शनाहित्यमा सदमरणे हेतुः, 'तदस्मरणादिति, तयाच विशेषणशानाभावादेव तप्रकारकनिमयाभाव इत्यर्थः, 'साधारणध प्रदर्शनादिना' कोरि- यसहचरितमंदर्शनादिना, कोटिइयमरण इति गेपः, 'संगय- स्यैव जननादिति, तथाच निययत्वप्रयोजक विपरीतकोटिमान- सामग्रीविरस्यासस्वाव निघयापत्तिरिति भावः । इयोपस्थितावपि यत्र विशेषदर्शनवमात् विपरीतकोरिभान- सामग्रीविरहः,यन च तस्कोरिमावसहचरितधप्रदर्शनात् तस्कोटे- वोपस्थिति: तत्र तबिययो दुवार त्यत आह, 'सति च विशेष. दर्शनादाविति, आदिना कोयन्तरोपस्थित्यभावस्य विकल्पेन परिमहः, संशय-निययसाधारणद्रव्यविगिटबुद्धिविगेपे इन्द्रिय- ननु कोटि- (1) नग नादिति कस्यचित् पुलकस्य पाठ, पाठे पूर्वोक्तविषय जावत, अपित्यदेन तख परामर्थ । 1 , परामर्शनिरूपणम् । संयोगहेतुतायाः संशयानुपपत्या उक्तिसम्भवोपि नेत्याह, 'युक्तञ्चै- नदिति, 'एतात्' व्यवहितस्यापि दण्डादेः सति विशेषदर्शनादावुय- नयात् निययजननं, 'कथमन्यथेत्यनन्तरं विशेषादर्शन इति पूरणीयम्, 'सौ' संशयः, 'तहिशिष्टबुद्धिः' वहिरिन्द्रियजन्य- द्रव्यविशिष्टबुद्धिः, निययत्वं जन्यतावच्छेदके निवेश्यमित्याशयेन शकते, 'न तनिश्चय इति, निश्चयत्वस्यार्थसमाजग्रासेन जन्यताव. च्छेद के प्रवेशासम्भव इति कथयिष्यन् निश्यत्वाभावस्य व्यभिचारा. भावेऽकिश्चित्करतामाह, 'किन्तेनेति, ननु व्यभिचारवारणान्यथानु- पपत्त्या अर्थसमाजग्रस्तस्यापि कार्यतावच्छेदकत्वमुपेतव्यमित्यत- आह, 'अस्तु वेति, तथाच निसयत्वस्यापि जन्यतावच्छेदकत्व- स्वीकारः, 'दर्शनादित्यवासमस्ततया 'विशेषस्येत्यनुपज्यते, 'सम्भ- धात्' उत्पत्तेः, उनाकार्य-कारणभावस्य नियुक्तिकत्वादिति भावः । यद्यपि प्रागेव निश्चयत्वस्येष्टत्वमुक्तं तथापि तदा युक्त्य- नभिधानादनुभयकलहानिहत्तेरिदानों यादृशमामग्रीती विशेषा- दर्शनदगायो संभयः ततएव विशेषदर्शनकाले निथय इत्यनु- भवसिई नियममवलम्बा निश्चयोत्पत्तिदृढीकृता । अभ्युपेत्याह, भूदेति, 'तत्र' मानसे, 'ताहयनियमस्य' वयादीन्द्रियसंयोगा- पेशानियमस्य । , . दीधितिः। उच्यते। अस्ति तावदनुमिनोमीलनुव्यवसाय- सातिको जानविशेषो यव कारणमन्वय-व्यतिरकाभ्यां २५८ अनुमानगादाधों व्याम्यपरामर्गः, मानसप्रत्यक्षविशेषोऽसाविति चेत्, कुतोऽस्य प्रत्यक्षवं अनुभवत्वादिति चेत्, किमेवमनु- भवत्वमन्यत् प्रत्यनत्वात्, स्मृत्यन्वज्ञानत्वमिति चेन्न, अप्रयोजकत्वात् अनुमिती सानात्काग्विग्रहप्रसाच्च। तद्दाञ्जकलौकिकसन्निकादिनन्यत्वविरहान्न तथेति चेत्, आत्मानुमितौ तस्यापि सम्भवात् वझिमनुमिनोमि न तु साक्षात्करोमीत्यवाधितसाचात्कारखाभावग्रहाच्च, अगत्या तु सौरभ न पश्यामोत्यादावन्यथात्वकल्पनं, सामान्यलक्षणानगीकर्तृनये चाप्रसिद्धवयादिव्यक्ति- कानुमितौ न प्रत्यक्षत्वसम्भावनापि सन्निकर्षासम्भ- वात्। एतेन शाब्दादिकं व्याख्यातं, व्यवस्थापयिष्यते तावदप्रसिहाभावसाध्यकानुमितिः । न च साक्षात्का- रिणौ, तबोपनयस्यासम्भवात् । एवञ्च प्रसिद्दसाध्यका- नुमितेरपि न साक्षात्त्वं नातिसङ्करप्रसङ्गादित्यपि केचित् । तत्र भेदत्वादिनोपस्थिते जलादिप्रतियोगिक- त्वग्रह इत्यपरे । 'मानाभावादिति, वनिष्ठावच्छेद- कान्तरग्रहमन्तरेणासम्भवाच्चैत्यपि द्रष्टव्यम् । . गादाधरी विति. 'ज्ञानविशेषः' प्रत्यक्षविजातीय नानं, सयाध तस्करण न च साध्य. , परामर्गनिरूपणम् । २५८ तया अनुमानस्य प्रमाणतेति भावः। न च व्याप्यदर्शनानन्तर- जातालौकिकप्रत्यक्षवं सादृशानुव्यवसायविषय इति वाच्यम् । साध्यनिश्याद्युत्तरकालताहभानुव्यवसायानुदयात् । निश्चयाद्यनुत्तरत्वमपि निवेशनीयमिति वाच्यम्। तदनुपस्थितावपि तथाविधानुव्यवसायोदयात्। अस्वनुष्यवसायवनानुमितित्वं जातिः सा प्रत्यक्षत्वयाप्यैवेति न तत्करणस्य प्रामाणान्तरतेति शाइते, 'मानमेति, अनुमिती प्रत्यक्षत्वस्याप्रामाणिकतया अनुमिति: प्रत्यक्षविजातीय वेति तत्करणं मानान्तरमिति समाधित्सुः प्रत्य- क्षत्वे मानं पृच्छति, 'कुत इति, पूर्वपक्षी शादीपमित्योरपि प्रत्यक्षतमगीकुर्वाणो अनुभवत्वमेव प्रत्यक्षवे साधकं इत्युत्तरयति, 'अनुभवत्वादिति, अनुभवत्व-प्रत्यचत्वयोः समनियतले समनियत. जातियानगीकारेण अनुभवत्व यदि जातिस्तदा प्रत्यक्षत्वमेव तदिति साध्याविशेष इति दूषयति, 'किमेवमिति । स्मृत्यन्यज्ञान- त्वरूपोपाधिरेवानुभवत्वं प्रत्यक्षत्वसाधकमतो न साध्याविशेष: इत्यामते, 'स्मृत्यन्येति । ननु विशेषज्ञानजन्यतावच्छेदिका अनु. भवचतुष्टयसाधारणी जातिरेव साक्षात्कारोमीत्यनुव्यवसायसाक्षिक प्रत्यक्षत्वं, न खनुमित्यादिवयहत्ता अन्यापि जातिय प्रामाणिको तया च प्रत्यक्षानुमानयोन पृथकप्रमाणता । न च विशेषणज्ञान- जन्यतावच्छेदकजातेरनुमित्यादिसाधारणे मानाभावः विशेषण. भानासवे परामर्मादिविरहेणेवानमित्यायापत्ययोगादिलिया । प्रयिष्यामितरभेद इत्याकारकामसिहसाध्यकानुमित्युत्पादकाले साध्यविरोपणकानुमितिवारणाय विशेषणधीजन्यतावचंदकम्य अनुमानगादाऱ्या तसाधारणताया पावग्यकत्वात् । यदि च पृथिवीतरभिनेत्यनु- मितिः विशिष्टे वैशियविपयिनीति विशेषतावच्छेदकप्रकारक- धीविरहाव नस्याः साध्यविशेषकानुमित्युत्पत्तिदयायामापत्तिरित्यु- च्यते तदापि अनुमितर्विशेषणतायच्छेदकप्रकारकधीजन्यतावच्छे- दकाक्रान्ततयैव प्रत्यक्षानुमिलोः स्मृतिव्याहते कजातीयत्वमावश्यक स्मृतिव्याहत्तजातरेव तजन्यतायामध्यवच्छेदकलात् । यदि चानयि- परामरूप कारणविरहादेव माप्रसिद्धसाध्यस्थले माध्यतावच्छेद- कविशिष्टवैशिट्य विषयकानुमिति: स्वतन्वसाध्यतावच्दकप्रकारक- ज्ञानदशायामप्यसिधसाध्यकव्यतिरेकिपरामात साध्यविधि- वानुमितिरुपैयते साध्यप्रमिस्तन प्रतिबन्धकत्वानुपगमात् । यदि वा अप्रसिद्धसाध्यकस्मन्नेऽपि साध्य विशेयकानुमित्यनुपगमे क्षति- विरहात् साहव्यतिरेकिपरामीत् मयंत विशेष्ये विशेषणमित्या. दिरीत्या साध्य विशेषणिकवानमितिरुपेयते इत्युच्यते, तदापि समान- विषयकशाम्बोध-चाक्षुपादिसामग्रीकाले अनुमितिबारायानु- मितित्वावच्छिदं प्रति तादृशसामग्रमाः पृथक् प्रतिबन्धकत्वं सिहा- न्तिमा वाच्यम् अनुमितो प्रत्यक्षविशेषत्वमते (१) मानसत्वावच्छिन प्रति तादृगसाम प्राः कृतप्रतिवन्धकतयैवोपपत्तौ न तत्कस्पन- मिति लाघवादनुमितो प्रत्यक्षवसिद्धिनिष्प न्युहेव । न च कथित- शाब्दादिसामग्रीकाले (२) भिवविषयकानुमित्युत्पत्या अनुमिते- मानमत्वनये समानविषयक्रमानमत्वमेव तादृशमामग्रीमतिबध्य- 111 पृथयतिबन्धकलकत्सने गौरवमनुमितो मानसखस्वीकार रति पा (३) तत्र पान्दादिसोमपीकाम इति पा।
परामर्शानरूपणम्। २६१ तावच्छेदकं वायं तथाच भिन्नविषयकानुमित्यन्यमानसासंग्रह- इति वाच्यम् । भित्रविषयक मानसेच्छामुत्तेजकीकत्य भित्रविषयक- मानसस्थले पृथक् प्रतिबन्धकताया भवतोप्यावश्यकतया समान- विषयकमानससाधारणप्रतिबध्यतया तदसंग्रह क्षतिविरहात् । न चातुमित्यन्यमानसस्थलीयप्रतिबन्धकतायामनुमितित्वप्रकारकेच्छा. या अतिप्रसङ्गभयेनानुत्तेजकतया अनुमितिलप्रकारकेच्छामुत्ते- जकीकत्यानुमितिस्थले पृथक् प्रतिबन्धकत्वमुभयोरावश्यकमिति नोकालाघवावकाश इति वाच्यम् । यद्दिषयकशाप्दादिसामग्री काले अनुमितित्वप्रकारच्छया न कदाप्यनुमितिर्जाता तवैव दति- लाघवसम्भवात् । न च तत्र लाघवेऽपि यत्रानुमितित्वप्रकारकेच्छा- बलादनुमितिर्जाता तत्स्थलीयानुमित्यन्यमानसनिष्ठप्रतिवध्यता- यामनुमित्यन्यमानसत्वमेवावच्छेदकं वायम् अन्यथा असत्यां मान- सवप्रकारकच्छायां सत्याच कथितशाप्दादिमाममा अनुमिति- त्वप्रकारके छासत्वेऽप्यनुमित्यनुपपत्तरिति गौरवमिति वाध्यम् । अनुमित्यन्यमानमे सर्वत्र लौकिकसग्निकर्षबलादामत्वमानोए- गमेन लौकिक विषयितासम्बन्धेनामत्वस्यवानुमित्यन्यमानसस्थती- यस्य (१) ताहमतिबध्यतावच्छेदकलोपगमेनानुमितरुपपादना- दिति नोनापयोजकत्वग त्यतोऽनुमिती प्रत्यक्षत्वस्य वाधकमाइ, 'अनुमिताविति, साक्षात्कारित्वप्रसनवारणप्रकारमागहते, तहान- के मि सरभि चन्दनमित्यादिचानुपादेः सौरभादिसाक्षात्कारित्वेनानु- 11 अनुमन्यम्दमानमत्यमकार के कास्यकीय हिश.।
अनुमानगाटाधयां नसाधारणताया पायग्यकत्वात् । यदि च पृथिवीतरभिनेत्यानु- मितिः विशिष्ट वैशियविपयिनीति विशेषग्यतावच्छेदकप्रकारक- धीविरहाय तस्याः माध्यविशेष्यकानुमित्युत्पत्तिदयायामापत्तिरित्यु- यते तदापि अनुमितविशेषणतावच्छेदकप्रकारकधीजन्यतावच्छे- दकाकान्त तयैव प्रत्यक्षानुमित्यो; स्मृतिव्यासतकजातीयत्वमावश्यक स्मृतिव्याहत्तजातरेव तज्जन्यतायामध्यवच्छेदकत्वात्। यदि चाबयि- परामर्शरूपकारण विरहादेव नाप्रसिद्धसाध्य कस्थले साध्यतावच्छेद- का विशिष्टवैशिथ्य विषयकानुमितिः स्वतन्षमाध्यतावच्छेदक प्रकारक- भानदशायामप्यप्रसिद्धसाध्य कव्यतिरेकिपरामर्शात् साध्यविशेप्थिक- धानुमितिरुपेयते माध्यप्रमिडेस्तन प्रतिबन्धकत्वानुपगमात् । यदि वा प्रसिद्धसाध्य कस्थन्नेऽपि साध्यविशेष्यकानुमित्यनुपगमे चति- विरहान ताशव्यतिरेकिपरामगीत् मधेत्र विशेष्ये विशेषणमित्या- दिरीत्या माध्यविशेषणिकवानुमितिरुपयते इत्युशते, तदापि ममान- विषयकशाब्दबोध-चातुमादिसामग्रीकाले अनुमितिवारणायानु- मितित्वावच्छिन्न प्रति तादृशमामग्राः पृथक् प्रतिबन्धकलं सिहा- तिना वाच्यम् अनुमितौ प्रत्यक्षविशेषत्वमते (१) मानसत्वावन्निं प्रति तागसामग्रमा: सतप्रतिवन्धक तयैवोपपत्तौ न तत्कल्पन- मिति लाघवादनुमितो प्रत्यवत्वसिद्धिनिष्पत्युहैय । न च कथित- भाम्दादिसामग्रीकाले (२) भिवविषय कानुमित्युत्पत्त्या अनुमित निमखनये ममानविषयकमानसत्वमेव ताणसामगोप्रतिवध्य- (1) पृथकप्रतिबन्ध काय कल्पने गौरवममिनी मान सम्म स्वीकार निपा.) (२) सत्र मान्दादिमामयीकास रहि पा., परामर्गनिरूपणम् । मानसस्थले पृथक तावच्छेदकं वायं तथाच भिन्नविषयकानुमित्यन्यमानसासंग्रह- इति वाच्यम् । भिनविषयकमानसेच्छामुत्तेजकीकृत्य भिनविषयक- प्रतिबन्धकताया भवतोप्यावश्यकतया समान- विषयकमानसमाधारणप्रतिबध्यतया तदसंग्रहे क्षतिविरहात् । न चातुमित्यन्यमानसस्थलीयप्रतिबन्धकतायामनुमितित्वप्रकारकेच्छा. या अतिप्रसङ्गभयेनानुत्तेजकतया अनुमितित्वमकारकेच्छामुत्ते- जकीकत्यानुमितिस्थले पृथक् प्रतिबन्धकत्वमुभयोरावश्यकमिति नोक्तलाघवावकाग इति वाच्यम् । यहिषयकशान्दादिसामग्रीकाले अनुमितित्वप्रकारच्छया न कदाप्यनुमितिर्जाता तत्व दर्शित- लाधवसम्भवात् । न च तत्र लाघवेऽपि यवानुमितित्वप्रकारकेच्छा- बलादनुमितिर्जाता तत्स्वलीयानुमित्यन्यमानसनिष्ठप्रतिबध्यता- यामनुमित्यन्यमानसत्वमेवावच्छेदकं वायम् अन्यथा असत्यां मान- सत्वप्रकारकच्छायां सत्याच कथितथाप्दादिमामा अनुमिति- त्वप्रकारकेच्छासत्त्वेऽप्यनुमित्यनुपपत्तेरिति गौरवमिति वाच्यम् । अनुमित्य न्यमानसे सर्वच लौकिकमनिकर्षबलादात्मत्वभानीप- गमेन लौकिक विषयितासम्बन्धनात्मत्वस्यैवानमित्यन्यमानसस्थली- यस्य (१) तादृशप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोपगमेनानुमितरुपपादना- दिति नोजाप्रयोजकत्वशत्यितोऽनुमिती प्रत्यक्षत्वस्य बाधकमाह, 'अनुमिताविति, साक्षात्कारित्वप्रसनवारणप्रकारमाशते, तहान- केति सुरभि इदमित्यादिवानुपादेः सौरमादिसाक्षात्कारिलेनानु- (१) अनुमित्यन्यमान सत्यप्रकारकास्वतीयसेति पा.)
पनुमानगादायों न व्यवसायवारणाय विशेष्यतासम्बन्धेन तत्तहिपयधम्मितावच्छेदकता पत्रसाचास्कारित्वप्रकारकप्रत्यक्ष प्रति म्वरूपसम्बन्धेन तक्षहिपय निष्ठलौकिकम निकपीदिजन्यत्वस्य हेतवात्तहिरहादमित्यनन्तर न पति सरजाकारामीत्य नुन्यामायापन्तिरित्यर्थ । लौकिक सनिकर्षादीत्यादिना दोपविगेपपरिया, 'प्रामानुमिताधिति, 'तस्य' पात्मनिष्ठमन मयोगरूपलौकिकमत्रिकर्षजन्यत्वस्य । चवमात्मोपनीतभाने भवतामपि न कथ साक्षात्कारिवग्रह अनुमितेरिव तस्यापि पाममनोयोगासमवाधिकारणकत्वादिति बाथम् । मानसत्वावशिवाया एव मनोयोगजन्यतायाम्तहानक त्वोपगमात् मानसनाने प्रामनी लौकिकसनिकर्षादेव भानात चाक्षुषाहायेव तस्योपनीतस्य भानात् तव च मानमत्वायचिद्र जन्यताया प्रभावात् अनुमिती मानसत्ववादिना पात्मानुमिती तादृश्या प्रपि जन्यताया पनपायादिति भाव । ननूतलाघवेना- नुमिनिसत्वमिडी उत्वातिप्रसङ्गवारणाय साक्षात्कारित्व ग्रह प्रत्यनुमितिभेदम्य कारणत्वमेक कल्पनीयमित्वत प्रत्यक्षममाणेना तुमिती प्रत्य ववाभाव व्यवस्थापयति, 'डिमिति, यद्यपि वडि न मानाकरोमोति प्रतोतरात्मनिठो वर्तमानकाला वच्छिवो बडिमाक्षाकाराभाव एवं विषय न त्वात्मनिष्ठ वत्रीमानजिताने साक्षात्कारवारवाभाय स्वरूपतो भासमान साचावजाते पदार्थतावच्छेदिकाया अभावस्य तादृशशब्देना प्रत्यायनान, तथाप्येकविशेषणविभिटाधिकरणे वियप पदयधिशि टाभावप्रतीते तर्शिपण्वति विशेषणन्तराभावपर्यवसबसमिति 1 परामर्शनिरूपणम् । वनिविषयकवति जाने साक्षालारिखरूपविशेषणाभाव: प्रसते पर्यवस्थतीत्याशयेनोक्तं 'साक्षात्कारित्वाभावति। ननु सुरभि चन्दन- मित्यादिचाक्षुषदभायां जातस्य सौरभ न पश्यामीति प्रत्ययस्येवोन- प्रत्ययस्यापि भ्रमत्वमस्त्वित्यत पाह, 'अगत्येति, चन्दनं पश्यामी- त्यादिप्रतीत्या सुरभि चन्दनमित्यादिजाने चाक्षुषलादेरावश्यक- नया तत्र गत्यन्तरविरहेणैव सौरभं न पश्यामोत्यादौ चानुप- बाद्यभावांशे धमत्वकल्पनमित्यर्थः । अनुमितौ च साक्षात्वानम्यु- पमेन न साक्षात्करोमीति प्रतीत: प्रमाबसम्भवात्, न तत्परि- त्यागः धियां प्रमावस्यीत्सर्गिकलादिति भावः। अत्र नख्याः सौरभं न पश्यामि न साचात् करोमोत्यादिमतीतेः प्रमा- खानुरोधेन लौकिकत्वाख्योविषयताविशेषः कल्पाते, तहिशिष्ट- चातुपसायभावो न पश्यामोत्यस्य, तदभाव एव न साधात्- करोमोत्यस्य विषयः। न च तथापि सौरभनिरूपितताहश- विषयिताविशिष्टचाक्षुषामसिह्या सौरमं न पश्यामीत्यवागति- रेवेति वाच्यम् । चाक्षुषनिष्ठविषयितायां सौरमनिरूपितवाभाव- स्यैव तादृशप्रत्ययविषयत्वोपगमात, पन्ध प्राकान पश्यतीत्यादा- अपि कथचिप्रमात्वमुपपादनीयम् । न चातिरिविषयितापसिद्धा- न्ततया न स्वीकरणीयेति वाचम् । प्रतीत्यनुरोधेन तत्कल्पनेऽप- सिहानभयस्याविरोधित्वात् । अतएवाभावत्व प्रतियोगित्वादीना- मतिरिक्तपदार्थत्वं अन्यकतामनुमतम्। न चैवं प्रत्यक्षवजाति- रेव प्रामाणिको स्थात् तत्कायस्य लौकिकत्वेनवोपपादनमभया- दिति वायम्। विशेषणनानादिजन्यतावच्छेदकतयैव तसिह, पनुमानगादाय विययिताविषेषापचया जातेस्तस्तथावे लांघयात् सांगोपनीत- ज्ञानस्य प्रामाणिकत्वे तद ग्राहकतयापि लौकिकदस्य विशेषण- नायोदकप्रकारकशानादिजन्यतावच्छेदकवासम्भवाच्च । एवञ्चान- मितेः प्रत्यक्षतामतेऽपि न तत्र साधावाभावग्रहानुपपत्तिरिति तस्याः प्रत्यनबाभावे युक्त्यन्तरमेवानुसन्धेयम्। 'सन्निकर्षविरहा. दित्यनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापिका भूलयुक्ति सामान्यलक्षणामभ्युप- गमपचे सङ्गमयति, 'सामान्येति, 'असिहवादीति पूर्वाधात. पर्वतीयवादीत्यर्थः, 'व्याख्यात प्रत्यक्ष विजातीयतया व्यवस्था- पितम्, अन्येषां युतिमपन्यस्यनि, 'व्यवस्थापयिष्यत इति । 'केचि- दित्यखरसोबावनं तदीजन्तु पमधिलष्टस्याभावस्य साध्यतया अनुमितो भानेऽपि तस्याः प्रत्यक्षवं निराबाधमेव यत्किञ्चि- विषयसविकर्षजन्यतयैव मत्यवत्वनिवाहात्, साध्यांश प्रकार- तया भासमानस्यामापत्वादेः सामान्यस्यापि सन्त्रिकर्षतया अन्ना- तत्वमात्रेणाप्यसविष्टवानियाहाच्च । न चानातस्य साध्यस्या. नुमिती ज्ञाने तादृशामावविषयकोपनायकस्य तत्र व्यभिचार- प्रसतिरिव तस्याः प्रत्यक्षत्ववाधिकेति वाच्यम् । प्रकारसाया एष उपनायकज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वीपगमेन व्यभिचारानवकाशात् । सम्मुख्य विशेष्थकमानमोपनीतभानेऽपि तस्य खांचे अभेद- सम्बन्धन प्रकारतोपगमेन तसंग्रहान् । अन्यथा सामान्यप्रत्या- सत्तिजन्याज्ञातविशेष्यकबोधे व्यभिचारस्य दुबारत्वात् । वस्तुतः साध्यतावच्छेदकप्रकारेणान्नानापि अभाववादिना सामान्यमत्यासत्त्येव जानं प्राकसम्भवतीति नोपनयस्य व्यभिचार साध्यस्य . परामर्शनिरूपणम् । २६५ इत्यनुसरणीय(१) अप्रसिद्धसाध्यकानुमितिमनभ्युपगम्य ताशयुक्ति दूषयतां परेषां मतमाह, 'ततेति, भेदत्वादिना' पृथिवीनिष्ठमैदखा- दिना, प्रादिना दे धमात्यन्ताभाव इत्याद्यनुमितिमकारस्यात्यन्ता- भावत्वस्य परिग्रहः, 'जलादिप्रतियोगिकारखग्रहः' जलादिप्रतियोगि कत्वानुमितिः, जलादिप्रतियोगिकत्वं माध्यतया अनुमितविधय. इति यावत्, वृत्यनियामकसंसर्गस्य व्यापकताघटकले तु जलादि- रूपसाध्यस्य संसर्गतयापि तत्प्रतियोगिक विषयः सम्भवतीति द्रष्टव्यम् । एतावतैव जलादिभेदस्य ताटूयेणाञानदशायां पृथिव्या- दिनिष्ठजलादिभेदसिया कृतमप्रसिइसाध्यकानमितिस्वीकारण इति भावः । जलादिप्रतियोगिकलानुमापकान्वयिनोऽनुपस्थिति. दशायामपि व्यतिरेकिणा तालिवादिनापि तदनुमानसम्भवो- बोध्यः । पनाम्यपरइत्यस्वरससूचनाय, तहीजन्तु पृथिवीनिष्ठ- भेदत्वादिना भेदमालानुपस्थितावयि जलादिव्यायकाभावप्रतियो- गित्वादिना भावेन पृथिव्यादी जलादिभेदसिदेरमसिहसाध्यकानु- मितिमनभ्युगम्य दुरुपपादता, तदपलाप पक्षकदेशे जलादिभेदस्य प्रसिधव कदाचित् तत्तत्साध्यकानुमितेरप्युपपादनमभवात् ताह- शानुमित्यैवामसिडसाध्यकानुमानखण्डनौचित्यादिति । पनुमितिकारणविशिष्टपरामर्यानुपपत्तिरूपपूर्चपचमध्यक- घितबाधकमबृत्य 'यो यत्र विशिष्य पूर्वमित्यादिनियम स्थाप- यित्वा अनुमितिस्थले पक्षे साध्योपनीतजानं सामान्यप्रत्यासत्ति- 11) इत्यनुसन्धेयमिति पा. 1 ३४ २44 अनुमानगादा मतेऽपि निराकुाणस्य कस्यचिन्मतं निरमितुमुपन्यस्यति, भूले 'कथिदिति, परम्परासम्बन्धेन व्याप्यत्वं' परम्परासम्बन्धघटित- व्याप्यत्वम् । तत्त्वचिन्तामणिः । भवतु तावदेवं तथापि नातिरेव लिङ्गं स्यात् न तु व्यक्ति तथाच सर्वोपसंहारेण व्यती व्याप्तिग्रहार्थ सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिव्युत्पादनमफलम् (१) स्यात् हश्यते च परम्परासम्वन्धज्ञानं विना जातिव्याप्ति- मविटुपोऽपि धूमाहगानुमानम् । न हि व्याप्यताव- छेदकतया भासमानस्थावश्यं व्याप्यताग्रहः, माना- वात्, सम्मात् पक्षधर्मे व्याप्तिविशिष्टज्ञानं तदनन्तर- विशिष्टवैशिएाजानं पक्षे वा बतीयलिङ्गपरामर्थः । अन्ये तु खससानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्यापकत्वं तत्मामानाधिकरण्यञ्च व्याप्यत्वं तथाच लाघवात् व्यापकतान्जानमनुमितिहेतुः साध्यस्य पक्ष- धर्मव्यापकतानानञ्च परामर्शः, न तु साध्यव्याप्तस्य पक्षधर्मताजानं साध्यव्याप्यवत्पक्षधर्मतासानं वा गौरवात् । १) सामान्यतयणमन्याहत्त्यपादानमपञ्चमिति पा ।
परामर्श निरूपणम् । २६७ दीधितिः । उपसंहरति, 'तस्मादिति, वाशब्दोऽनास्थायाम् उभयथापि प्रकृतानतेः। वस्तुतो व्याप्य-पक्षयोवैशिष्ट्या- वगाहिज्ञानत्वेन हेतुत्वं विनिगमनाविरहेणान्यतर- विशेषण-विशेष्यभावस्थातन्तत्वात् । 'लावादिति, अथाव्याप्यवृत्तेापकत्वसम्पत्तयेऽभावस्य प्रतियोग्य- सामानाधिकरण्यं वाच्यं तच्च खप्रतियोग्यनधिकरण- वृत्तित्वम् एवञ्चात्तिगगनादेर्धमाचव्यापकत्वं स्यात् तादृशघटत्वाद्यभावाप्रतियोगित्वात् सदधिकरगा- प्रसिया च तदभावस्य स्वप्रतियोग्यनधिकरणत्तित्वा- सम्भवात् तथा च तयाहत्तये व्यापके हेतुसामाना- धिकरण्यं वाच्यम् । न चैवं, हेतोव्यापकसामाना- धिकरण्यापेक्षया लाववमिति चेदस्तु तावदेवमायावत- स्तथापि वृत्तिमत्त्वमात्रमुपादेयम् । न चैवं हेतोः साध्यसामानाधिकरण्यस्य संशये व्यतिरेकनिश्चये वा अनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । संशये इष्टत्वात् व्यति- रेकनिश्चये च पक्षधर्मत्वाग्रह परामर्शविरहात् तद्ग्रह च साध्यासमानाधिकरणधर्मान्तरयस्येव तस्यापि विरोधित्वात् अन्यथा विष्टत्वात् पर्वतो वहिव्याप्य- अनुमानगादाऱ्या धूमवान् पापाणमय: पापाणमयात्तिश्च वहिरिति जानेन च तुल्ययोगक्षेमं पतत्तिधूमव्यापको वह्नि- धूमवदहत्तिश्चेति ज्ञानम् । न च साध्याप्रतियोगिक- स्वसमानाधिकरणयावदत्वन्ताभावकत्वं साध्याप्रति- योगिकत्वावच्छेदकस्खसमानाधिकरणात्यन्ताभावत्वकत्वं वा व्याप्ति. साध्यप्रतियोगित्वञ्च केवलान्वयिनि साध्य- स्थान्योन्याभावे सम्बन्धविशेषावच्छिन्नात्यन्ताभाव वा प्रसिद्धमिति वाच्यम्। गौरवात् व्यापकत्वाद्यनन्त- भविन यावत्वस्य दुर्वचत्वात् प्रमाणाभावेन वरूप- सम्बन्धविशेषरूपत्वासम्भवनावच्छेदकत्वस्थानतिरिक्त- त्तिवपयवसायित्वाञ्च, व्यापकतायात प्रतियोगित्वादः सामान्धाभावस्योत्तत्वात् सम्बन्धादिनिष्ठसाध्यप्रति- योगित्वव्यक्तरभावस्य व्यभिचारिसाधनसमानाधिक- ग्णयावदत्यन्तामावत्तितया त्वयापि तस्यावश्यं वाच्य- त्वात् साधनसमानाधिकरणाव्यन्ताभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकधर्मवत्त्वरूपव्यापकत्वन्नानमपत्य साध्यवद- न्यात्तित्वज्ञानस्य लघुत्वात् । गादाधरी विष्वति। 'सामान्य प्रत्यासत्तिव्युत्पादान' मामान्यमत्यासतित्वम्वीकार', परामर्थनिरूपणम् । जातिमात्रस्य लिङ्गबीपगमेऽनुभवविरोधमन्याह, 'दृश्यते चेति । ननु धूमलेन धूमे व्यासिग्रहदशायां धूमत्वोपस्थितेरावश्यक- तया तत्रापि परम्परासम्बन्धघटिता व्याप्तिः शक्यग्रहा, अधि. करणे धूमत्वावच्छिन्नवत्त्वघटितधूमव्यापकताग्रहे धूमघटित- सम्बन्धन धमत्वस्याप्यधिकरणत्वांगे भानसम्भवेन धूमत्वव्यापका- ताया अपि वह्नौ भानसम्भवात् । धूमत्ववति संयोगेन वहि- महत्तिले भासमाने धूमत्वेऽपि वह्निमत; स्वसंयोगिसमवायरूप- परम्परासम्बन्धमानसम्भवाञ्चेति व्यतिव्याप्तिञानदशायां जाति- व्यास्यग्रह एवाप्रसिह इत्यत आह, 'न हीति, 'मानाभावादिति, धर्मिण: साक्षात्सम्बन्धभाने धर्मस्य परम्परासम्बन्धमाननियमा. सिरिति भावः । अनुमित्यन्यथानुपपत्तेमानत्वसम्भवनावापरि- तोषात् ताशनियमै बाधकं पुरयति, दोधिती 'तनिष्ठेति, अव- च्छेदकधूमत्वादिनिष्ठं अवच्छेदकान्तरं धूमवत्वादि, 'पसम्मवात्' अवच्छेदकधूमत्वादी अनुमित्यौपयिकव्याप्तिग्रहासम्भवात्, प्रभाव हेतुतावच्छेदकविशिष्ट हेतुसामानाधिकरण्यस्य व्यापकताघटक- तया हेततावच्छेदकस्यापि तथालात् पकते प्रविशेषितधूमत्वा- दिविणेषिताधिकरणस्य व्यापकताघटकलोपगमेऽपि धूमत्व- त्वादिप्रकारेण व्यापकसामानाधिकरण्यमकारक जानमेवानमिति- सामानाधिकरण्यांशे निम्मितावच्छेदककमान- स्थानुमित्यहेतत्वात् तथा सति परम्परासम्बन्धेन धूमत्वादि- शून्यतया निधीयमाने दादावपि बङ्गायनुमानापत्तेः, पति- सामानाधिकरवसामान्याभावस्य तवाग्रह केयलेन वसिमाना- हेतुर्वाचा, अनुमानगादाधयों খিলল ঘুমাবদ্ধ নয় স্বল্প খুলল্লাক্মিল্প सामानाधिकरणबहः कर्ध धूमत्यत्वायुपस्थिति बिना सम्भवति, माध्याभावषदत्तिवरूपा च्याप्तिरपि पनवृत्ती व्याप्यतावच्छेदक- निययं विना प्रायशो दुनिसयतया उपनीतविपरीतकोटेरपि मान- सम्भवन संमयसम्भवात्, निम्मितावच्छेदककसंथयामभवेन (१) साध्याभाववदत्तिमानिति निययसम्भवेऽपि पक्ष तिवावच्छेदेन व्यभिचारमंगये च पक्ष: माध्याभाववदत्तिमानिति नियोपि दुर्घट इति भावः । 'मानाभावादिन्यस्य मानस्यावच्छेदकै व्याप्ति- प्रमितिजनकस्य तनिष्ठावच्छेदकान्तरग्रहस्याभावात् नियमेना- सत्त्वादिग्धर्थसम्भवेन पूरणं विनापि निबाह इति द्रष्टव्यम् । 'तस्मादित्यादेरव्यवधानव्यवस्थापितानुमानप्रामाण्योपनय-प्रत्यास- त्तिबयोरुपमहारवासम्भवात् मागव्यवस्थापितविशिष्परामहेत- खोपसंहारत्वमाविक माह, 'उपसंहरतीति, मूल 'पक्षधमें व्यातिविमिष्ट ज्ञानमिति, विशेष्यतायां विशेषतार्या वा अवच्छ- दिकया ध्यास्या प्रकारेण विशेष्यस्य गिशेषणस्य वा पक्षीयहेतो- जानं प्रथमत इत्यर्थः, एतज्ज्ञानं सामान्यलक्षणाप्रत्यात्तित्वमते स्मरणमेघ अन्यथा तु महानसीयधूमादिविशेष्यकव्यास्मिरणाधीनं प्रत्यक्षं तत्र च याति पक्षधभतयोरेकन इयमित्यादिरीत्या भाने- ऽपि न तस्य व्यातिविशिष्टधूमे पचधम्मसाया: पच्छे वा तायधूमस्य वैशिध्यावगाहिता सम्भवति तागडी व्याप्तिविशिष्टधूमज्ञानस्य 1 मयानुषामेनेतिपा परामर्शनिरूपणम् । विशेष्यतावच्छेदकविशिष्टविशेष्यादिज्ञानविधया हेतत्वात् । अतएव न तस्यानुमितिहेतुतापि, तरसाधारणेन एकव व्याप्ति-पक्षधमती- भयावगाहिन्नानलेनानुमितिहतव्यास्यशे संशयादनुमितिवारणाय तदन्यत्वस्याधिकस्यानुमितिजनकतावच्छेदके निवेशापाताव विशि- वैशिध्यावगाहिखेनैवानमितिजनकत्वोपगमादिति। तदनन्तर- मिति तदनन्तरजातमित्यर्थः, विशिष्टवैशिध्यभान' व्याप्ति- विशिष्टे पचवैविध्यावगाहिमानत्वावच्छिन्न, 'पक्षे वा तीलिङ्ग- परामर्शः' पक्षे व्याप्तिविशिष्टप्रतियोगिकवैशिघ्यज्ञानत्वावच्छिन्न वा, अनुमितिहेतरिति शेषः । उभयोः पक्षयोस्तुल्यतया पूर्वत्रापरि- तोपाभावाहाकारः एकवानिर्भरसूचकतया व्याचष्टे, दीधितो 'वेति । ननु पूर्वमेकविधस्यैव परामर्थस्यानु मितिदेततायाः प्रति- जातत्वादन विकल्पेनोभयविधस्य तहेतुत्वोपसंहारविरोध इत्यत. पाह, 'उभयथेति, 'प्रकृताक्षतेरिति अनुमितिलक्षणनिबाहादि- त्यर्थः, यादृशस्य हेतुता तादृशपरामर्शजन्यताया एवानुमितिलक्षणे निवेश्यत्वादिति भावः । एवञ्च पक्षधर्मस्य व्यामिविशिष्टभानम् अनुमितिहतरित्यस्यापि पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकं व्याप्य- प्रकारकं व्यायवच्छिवविशेयक पक्षप्रकारकं वा जानममिति- हेतुरित्येवार्थ इति नीयक्रमविरोध इत्याशयः । उलपरामर्शयोरेक- स्मादेवानुमितिर्नान्य मादित्यत्र युशिपिरहेण प्रत्येक रूपावच्छि- वस्य न जनकत्वम् उभयासंग्राहकवादिति मूनोपर्यस्वरमं प्रका- गयन् उभयानुगमकं कारणतावादकमाइ, 'यस्तृत इति । पथवा मूलस्थवाफारः समुचये, तथाच प्रत्येकरूपेण हेतुत्वं न २०२ अनुमानगादांधों विवक्षितम् अपि भयोरनगतरूपेणैवेत्याह, 'वस्तृत इति । 'विनि- गमनाविरहेण विनिगमनाभावात्, हेतुभूतयोरुभयोरसंग्राहक- लेन तन्वत्वात् विशिष्य जनकतानवच्छेदकत्वात्। पदमत्र बोध्यं, व्याप्य-पक्षयोशिध्यावगाहित्वं न वास्तव पक्षानयोगिक व्याप्य- प्रतियोगिकं यद्देगिध्य हेतृतावच्छेदकसम्बन्धः तदवगाहित्वं भ्रम- स्थलासंग्रहात् स्यात्यायनवगाहिज्ञानसाधारवाच । नापि याम्य- मतियोगिकल-पक्षानुयोगिकलोमयोपरागण ताशसंसर्गावगाहिलं सम्बन्धसंसर्गकचानासंग्रहात् संसर्गानुयोगित्व-प्रतियोगित्वयोविधि- वाविषयत्वात्, समूहालम्बनवेलवण्यस्य विषयतावलक्षण्ये- नैवोपपत्तेः । नापि व्याप्य पक्षोभयोपरागेण तामसंसर्गावगाहित्वं तत्, तच तदुभयनिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धीयसंसर्गताकत्वं भ्रमस्थले उभयांशे संसर्गामसिहावपि संसर्गताया विशेष्य-विशेषेणी- भनिरूपितत्वामानुपपत्तिरिति, एवं सति पर्वतवान व्याय- इत्यादिभानादप्यनुमित्यापत्तेः । न च तन संयोगरूपहेतुतावच्छे- दकसम्बन्धावहिवाधारत्वं सम्बन्धः न त संयोगस्तस्य उभय- निष्ठत्वात् तादृशबुरपि प्रमालप्रसङ्गात, यत्र संयोगी व्याप्यता- घटकसम्बन्धस्तत्र पचे संयोगावच्छिन्नाधारतया व्याप्यप्रकारका- शान्ये च संयोगावच्छिन्नाधियतया पक्षप्रकारकाज्ञानानेष्यत एवा- नुमितिरपि त संयोगमात्रेण तर्दकतरशिऽपरमकारकजानाति बाथम् । एवमपि यताधरत्वादिरेव न्याय्यताघटकसम्बन्धस्तती- समानादनुमित्यापत्तद्धारत्वात् । घध संयोगो यव हेतुता- वोदकसम्बन्धस्तष घ्याय-पक्षोभयवैशिष्ट्यावगाहिलेन हेतुप्ता परामर्शनिरूपणम्। खोक्रियते न तु संयोगावच्छिन्नाधारतादिर्यत हैरातावच्छेदकसम्ब- बस्तवापि, तत्र (१) तेन सम्बन्धेन हेतुपकारक पक्षविशेष्यकपरा- मर्थस्यैवानुमितिहेतुतया ताशयरामर्शवस्यैव जनकतावच्छेदक- खोपगमात् । न हि तत्र संयोगावच्छिवाधियतासम्बन्धेन व्यायांशे पक्षप्रकारकभानमपि हेतुः, तस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धानवगाहि- खात् तहेतुले उक्तरूपेण तत्संग्रहासम्भवाच्च इति चेत्तहि संयोगी- यत्र हेतुतावच्छेदकसम्बन्धस्तत्रापि तेन सम्बन्धन हेतुप्रकारक- एव परामर्यो हेतुन तु तेन सम्बन्धेन पक्षप्रकारकोऽपि, तथा सति हेतुनिष्ठे साध्यशून्येऽपि द्रव्ये हेतुविशेष्यक तव्यप्रकारकयथार्थ- परामदनमित्यापत्तः सलिल कपरामर्शादबाधितार्थविषयक लाघवज्ञानादिरूपदोषासमवहितात् भमानुमित्युत्पत्तः सर्वानु- भवविरुद्धतया इष्टापाययोगात्, तथाच तत्रापि (२) उत्तानुगत- रूपेण हेतुता न युज्यत इति क तथा हेतुत्वम् । न चाध्यशून्ये हेरासंयोगसत्त्वे तेन सम्बन्धेन व्याप्तिरेय बाधितेति कथमुक्तस्थले प्रसमितभ्रमानुमितिजनकस्य परामर्शस्य यथार्थता इति वाच्यम् । हेतुसंयोगिन्यपि हेतबत्तिद्रव्ये हेतसयोगानुयोगित्वविरहेण तत्र साध्याभावस्य व्यास्यविघटकत्वात् अन्यथा संयोगेन तदुघटादेस्त- घटान्यखाद्यव्याप्यताप्रसङ्गात् साध्याभाववति तदघटादौ तद- घटादिसंयोगसत्त्वात् । अव वदन्ति धूमवान् पर्वतः पर्वत इत्युभयवेव संयोगः सम्बन्धलया भासते न तु संयोगाछिया- (1) 'तल' थाधारतादिसम्वन्धेन देवतास्थन इत्यर्थ । (१) सयोगमारण हेवनाथ पोम्यर्थ । धूमः अनुमानगादा धारबाधयले, तया सति संयोगस्य सम्बन्ध ताविलोपमसङ्गात् । एवञ्च ताहशज्ञानयोविषयतावैलक्षयेन मिथो लक्षणेोपि धूमवान पर्वतः धूमे पर्वत इत्यनयोः पर्वतवान् धूमः पळते धूम इत्यनयो- याविषप्रमगात् तम्मावूमवान् पर्वत इत्यव धूमः पर्वते इत्यन्त्र च सम्बन्धस्य सम्बन्धविषया धूमै प्रतियोगित्वं पर्वते चानुयोगित्वे भासत इत्युपेयं, धूमे पर्वतः पर्वतवान् धूमः इत्यनयोय धूमे- ऽमुयोगिलं पर्वत प्रतियोगित्वं भामत इति ताभ्यां विशेषः । न च विगेपणास्यानुयोगित्वभाने विशेष्यस्य च प्रतियोगित्वभाने विशेषण-विशेष्यमाववपरीत्यप्रसङ्ग इति वाघम् । यतो विशेषणव- विशेष्यखे न भासमानवेशिष्यप्रतियोगिखानुयोगिवे, अपि त विषयताविशेषावेव इत्याशयेन प्रत्यक्षता उतानुगमकरूपस्य कारणतावच्छेदकत्वमङ्गोकतं, तथाच व्याप्यांशे सम्बन्धस्य प्रति योगिवं पक्षे चानुयोगित्वमवगाहमानतव घ्याप्य पक्षोभयशिया. पगाहितति । वस्तुतः सम्बन्धानुयोगिनि सम्बन्धप्रतियोगिनम्तेन सम्बन्धेन विशिष्टबुद्धिः प्रमा धूम-पतसंयोगस्य धूम-पर्वतयोः मतियोग्यनुयोगिभावो न विपरीतयोरिति पर्वतवान् धूम इति भानस्थाधारतानवगाहिलेऽपि न प्रमालममा इति संयोगमात्र- स्वंय सम्बन्धलं न त्वाधारवस्याधिकस्य, तस्यापि सम्बन्धवानुपपत्या दिएतायाः स्वीकरणीयतया विपष-विशेष्षयोः तदीयप्रति- योगित्वामुयोगिवयोः प्रमावनियामकतां विना भवतोऽप्यति- समास्य दुधीरत्वात्। सम्बन्धविशेषादयोगित्वमेवाधारत्वमिति चायतु तथापि स्वरुपसत एष तस्य प्रमावनियामकलया न परामर्भनिरूपणम् । २७५ तस्य सम्बन्धिसम्बन्धतेति । अत्र वदन्ति संयोगमावस्य सम्बन्धत्वे पर्वतवान् धूमः पर्वते धूम इत्यनयोः को विशेषः, पाटो धूमांश पक्षस्य संयोगः सम्बन्धः परत च पक्षसंयोगस्य प्रति- योगित्वं तयेति चेत्, प्राधे संयोगानुयोगित्वं सम्बन्धः परत्र च संयोग एव पदस्य तथेत्येव किं न स्यात्, अनुयोगित्वान्यसम्बन्ध- स्थले विशेष्ये प्रतियोगिवस्यापि प्रमावनियामकताया वो शक्यत्वात् शब्दानुगमस्यानपक्षणीयत्वात् तस्मादयत्र संयोग एव सम्बन्धस्तव प्रतियोग्यनुयोगिभावो धम्म-धम्मिणोस्तत्सम्बन्धतया भासत इत्युपगम्यैव उक्त प्रत्यययोनक्षण्यमपेयम् प्राधाराधेय- भावभ्य तुल्यवित्तिवेद्यतामवादोऽप्येवं सङ्गच्छते (१)। तथाच व्याप्यांश समन्धस्य प्रतियोगित्वं पाशे चानुयोगित्वमव. गाहमानव व्याप्य पक्षवैशिध्यावगाइितेति न कथितिप्रसनः। पदन्तु तत्वं, तहानयमित्यव विशेष्ये विशेषणस्य संयोग एव सम्बन्धः, तवेदम् इत्यत्र च संयोगावच्छिनाधयत्वमित्येव विशेषः, प्रथमे संयोगावच्छिवाधार परत च संयोगमात्र सम्बन्ध इति वैप- रोल्यस्य न प्रतिः । विशेथे समधानुयोगिताया: ममावनिया- मकतया धूमे पर्वत इत्यादिबुडेः प्रमावापातात, एवञ्च सम्बन्ध विधया भासमानसंयोगादेः प्रतियोगित्वानुयोगित्वभानममामा- पिकम् । एवञ्च पक्षविशेष्यकपरामर्श एवानुमितिहेरन पर इत्याम विनिगमकमपि सुलभ व्यायविये थकपरामर्शस्य संयोगावच्छिना- धेयतासंमगंकत्वेनैव इतनाया वायतया तदपेषया पचविणेयक- (1) व्यपेत्यादि साचते रत्पन्न पाठ विद्यारपुस्तकें नास्ति।
अनुमानगादायों धियः संयोगसंगकलन (१) हेसल्वे लावादिति । हेतु-साथ- নাৰিযঠিন মুনাফাহা যায় नाघवं निराकतुं ध्यापकत्वे ननिवेशयितमागते, 'अथेति, 'तच्च खपतियोग्यमधिकरणहत्तिलमिति, व हत्तिावान्तविशेष्यतया विषधितोऽभावः, स्वप्रतियोग्यधिकरणहत्तियों यस्तदन्यत्वनिवेश संयोगि सत्वादित्यदायतिव्याप्तिरिति माधः । धर्ममावस्य व्याप- कलं येन येन सम्पन्धेन यद्यत् कचिदपि सम्पई नन तेन सम्बन्धन নগৰু গান গ ঘন ঘন ঘনঃনি নন নন সুবল যায়- कावं, तादृशेति प्रतियोग्यनधिकरणहत्तीत्यर्थः, गगनादेहेत. मनिष्ठस्वाभावातियोगित्वमकिञ्चित्करमित्याह, 'तदधिकरणेति, 'नदधिकरणं गगनायधिकरणं, 'तदभावस्य गगनाभावस्थ, 'तद्- व्याहत्तये उमापत्तिवारणाय, हेतुसामानाधिकरवं व्यापकताघटा वाच्यम् । 'न चैवम्' एवञ्च न, समाधत्ते, 'अस्तु तापदिति, 'एच' गगनासावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरणविषेषन व्यावृत्तिः, वगत्या उभयाभावघटितस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरवस्य गर्ग- नाद्यभावमाधारणतया व्याप्तिवादे दर्शितत्त्वान्न तत्तिरित्यभि- प्रेत्य उल्लम् 'पापात पति, 'वृत्तिमत्त्व' व्यापकताघटकसम्बधेम सम्बन्धिलं, न तु तेन सम्बन्धन हेतुसामानाधिकरण्यपर्यन्तमिति शेषः । हेतु माध्ययोरसामानाधिकररएन्नानं जनकमानविघटकले. नैवानुमितिविरोधि तञ्च तदैवोपपदाते यदि तयोः सामानाधि- অয়েল নিল য িঅ, ‘ন উনি,“তে (१) संयोगविषय कस्येनैवेति पा.
परामर्थनिरूपणम्। . हेतु साध्यसामानाधिकरण्यज्ञानस्याहेतवे । 'यवधमत्वाग्रह' तद- ग्रहदशाया, 'परामर्शविरहात', पक्षधम्मतया हेत्ववगाहि-ताप- कताज्ञानरूपानुमितिकारण विरहेण तदापत्त्ययोगात, 'तग्रह' तदृग्रहदशायां, 'साध्यासमानाधिकरणम्मान्तरग्रहस्येवेति साध्या- समानाधिकरणतया निसितजललादौ पचताग्रहस्थेवेत्यर्थः, 'तस्यापि' प्रतहेतौ पक्षधभतारहस्यापि, 'विरोधिवात्' तहद- हतित्वस्य तदभावव्याप्तिपर्यवसिततया साक्षादेवानमितिविरोधि- वात, साध्यवदत्तितया धम्मान्तरस्य ग्रही न साध्याभावव्यासित्वेन तहासिविषयक इति तहिषयधम्मान्तरस्य पक्षे ग्रहऽप्यनुमिति- रियत एवेति यदि तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमित्याह, 'अन्यथेति, एतन्मते च विरोधः साध्याभाषध्याप्यत्वं, असाधारपश्चात्तित्वं, गगनादरेव अनुकूलतर्कविरहणासाधारण्यसन्देहादेव गब्दलादिक शब्दादी नित्यत्वाचमाधमित्यवधेयम् । अस्तु हेती साध्य- प्रदत्तित्वग्रहसहितः पक्षधर्ममताग्रही विरोधिधम्मवत्ताज्ञान- विधया साक्षादनुमितिविरोधी तथापि साध्ये हेत्वसामानाधि. करण्याग्रहकाले अनुमित्यापत्तेर्दारतया साध्ये हेतुसामाना- धिकरण्यधीरनुमितिहेतरवश्यमेष यायेत्यत पाह, 'पर्वत इति, 'इति ज्ञानेन तुल्ययोगक्षेममिति, 'मानमिति, प्रथमज्ञान- काले (१) अनुमित्यनुत्पादे प्रायविरोधितया गृधमानधर्म- यहस्येव पाद्यं यहिरोधितया रहद्दीतं तहम्मयाहस्याप्यनुमिती 11) पर्वतो वहियायधूमपान शामयः पापापमयाति पहिरिति सामा।
अनुमानगादाधों . साचाहिरोधितया इयोरेव तथालं, तदा पनुमित्युपगमे च प्रकते. ऽप्यनुमितिरिष्यत एवेत्यर्थः, साध्य हेलोरसामानाधिकरण्यपहात् कदाचिदनमित्यनुत्पादानुभवयासामानाधिकरणस्याध्यापकत्वव्या. प्यतया तदग्रहदशायामसामानाधिकरण्यग्रहस्य व्यापकताधी- विरोधित्वादिति भाषः। व्याप्ति-व्यापकतयो: साम्याय व्याप्तापिन साध्य हेत्वोः सामानाधिकरणान्तर्भाव इति गहने, 'न चेत्यादिना, 'साध्ये ति साध्यतावोदकाच्छिमामतियोगिक-स्वाच्छिवसमा- माधिकरणमाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिवप्रतियोगिताकयावद- भावकधर्मावलमित्यर्थः, साध्यतावच्छेदकानवच्छिवखाववि. समानाधिकरणाभावीयमाध्यतापच्छेदकसम्बन्धावच्छिषयावत्प्रति- योगिताकधम्मवत्त्वमिति तु परमार्थ: (१) प्रती बडिमान् धूमादित्यादी हेतमदिष्ठस्य संयोगेन गुणायभावस्य स्वरूप- सम्बन्धावच्छिद्रवहिलावच्छिवाभावसमनियततया भिन्नत्वेऽपि न क्षतिः, अमावस्येऽपि प्रतियोगिताभदात् । याषदर्थस्य लघोटुर्वचत्वमामशाह, 'साध्याप्रतियोगिकवेति অন্নাপ্তি ধনষবন্ধনয়ম্বিনালিগিৰমনা- धिकरणाभावीयसाध्यतापच्छेदकसम्बन्धावच्छिवप्रतियोगिताबक- त्वमिति पयवमितीऽर्थ: (२), अवदकत्ववेदं स्वरूपसम्ब- धात्मकमनतिप्रसक्तलनियतं इत्यभिमानः । बहुमी ह्यर्थः मम्बन्धः उभयचेव यः कशुन सम्बन्धलेन सम्बन्धविधया प्रविष्टः, ममय- तदभावा- 1 रति फमिता इति । (२) रति फलिवार्थ रतिपा।
पराभर्थनिरूपणम् । सामान्यसाध्यकस्थले अन्योन्याभावेऽपि न साध्यतावच्छेदकावच्छि- अप्रतियोगिताकत्वप्रसिरिता 'सम्बन्धविशेषावच्छिन्नात्यन्ताभावे वेति संयोगादिसम्बन्धावच्छिवाभावे वेत्यर्थः । प्रथमे गौरवं प्रका- शयति, 'व्यापकत्वाद्यनन्तर्भावेनेति, तथाच तदन्तर्भाव आवश्यक- इति भावः । हितीये गौरवं प्रकाशयति, "प्रमाणाभावेनेति, प्रति- योगित्वादिभिरेव समं अनतिग्रसक्तधनस्य स्वरूपसम्बन्धात्मकाव- च्छेद्यावच्छेदकभावस्यानुभविकलादिति भावः । 'अनतिरिमात्ति- त्वपर्यावसायित्वात्' अनतिरितहत्तित्वरूपत्वात्। ननु व्यापक- तायामपि स्वसमानाधिकरणाभावीययत्किश्विप्रतियोगिकवाद्य- भावमादाय अतिप्रसङ्गवारणाय यावत्तदभावकूटो निवेश्य- इति यावत्त्वनिवेशस्तुल्य इत्यत पाह, व्यापकतायाञ्चेति, प्रतियोगि- वादेरित्यादिना निष्कृष्टलक्षण(१)घटकतदवच्छेदकत्वपरिग्रहः, 'सामान्याभावस्य' तादृशमतियोगितात्वाद्यच्छिवाभावस्य, दिशा- वच्छिनत्वं प्रतियोगित्वे सर्वमत एव वरूपसम्बन्धः न त व्याप- कल्वं, अन्यथा (२) दर्शितव्याप्तिलक्षणप्रविष्टसाध्यप्रतियोगिकत्वमा- मान्यामावस्यापि व्यापकतान्तरघटिततया महागौरवापत्तेरित्याह, 'सम्बन्धादिनिष्ठेति, 'मादिषद सम्बन्धास्तरावधिनाभाषपरि- ग्राहक सम्बन्धप्रतियोगित्वाभावप्रतियोगिवयोवनक्षयेऽप्यतिप्रम- अस्स दुबारताव्यजक, 'तस्य' सामान्याभरवस्य, सममानाधि- करणामाय प्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदककत्वाभिधानेऽपि 11) मारकावटतममयः। (২) যবিয় ঘাঘৱকৰ লেখ।
२८० अनुमानगादायों - सामाध्यतावच्छेदकीयसम्पयस्याधिकस्य हतोर्दिधा विषय- तायाय कारणतावच्छेदके निवेशनीयतया व्याप्यवत्तापरामहत. नागौरवं दुष्परिहरमेवेति भावः । व्यापकसामानाधिकरण्यरूप- ग्यानिधीहेतुतामनेऽपि ध्यापकतामदर्शकोदाहरणप्रयोगमतरत- एवेत्याधुपष्टम्भासनतिरत आह, 'साधनेति । तत्त्वचिन्तामणिः। अतएव यो यो धूमवान् सोऽग्निमानित्युदाहरण- बाक्ये साध्यायोगव्यवच्छेदेन धूमव्यापकता वहरूप- दर्यते अन्यथा वह्निमानेव धूमवानित्यन्वयोगव्यव- छेदेनोदाहरणशरीरं स्यात दोषोऽपि व्यभिचारादिन पक्षधर्मव्यापकं साध्यमित्येवोडाव्यः । दीधितिः। तहेतुतावादिनं निरस्यति, 'अतएवेत्यादिना । वीप्सासमभिव्याहारादिवशाटुद्देश्यधर्मवदृत्तेरत्यन्तामा- वस्यान्योन्याभावस्य वा प्रतियोगितामावो विधयधर्म तद्दति वा भासते, न तु विधयधर्म-तहतोरत्यन्तान्योन्या- भावानधिकरणावमुद्देश्यधर्भवति, यद्यदभिधेयं तव्यमेय- मित्यादावसम्भवादिति भावः। 'साध्येति, 'घयोगः' अभावप्रतियोगित्वं, तथाच साध्ये साधनवनिष्ठामाव- २८१ परामर्थनिरूपणम् । प्रतियोगित्वव्यवच्छेदेनेत्यर्थः। 'स्यादिति, न स्थाच्च केवलान्वय्यनुमानमित्यपि द्रष्टव्यम् । 'न पक्षेति, एतच्च विरोधस्यातिस्फुटत्वमभिसन्धाय, साध्याभाववदृत्ति- त्वबुद्धरपि व्यापकताधीविरोधित्वादिति वदन्ति । गादाधरी विति । ननु वीप्सावशात् उद्देश्यधर्मधूमादी विधेयवङ्गिमदन्या- वृत्तित्वमेव प्रतीयते, न तु विधेयधमें उद्देश्यगतधर्मव्यापकत्व इत्युपैयमतो न साध्यवदन्याहत्तित्वज्ञानहेतुतामतेऽप्युक्तोदाहरणा सङ्गतिरित्यत आह, 'वीसेति, 'वीसासमभिव्याहार' वौमितपद समभिव्याहार , उद्देश्यधर्मा' उद्देश्यगतधर्म , स च वीसितयत्पदेत- रोहेश्यवाचकपदघटितवाक्ये ग्रामी ग्रामो रमणीय इत्यादी तत्प दोपस्थाप्यो ग्रामवादिरूपोद्देश्यतावच्छेदकधर्म , एव यत्पदवीसा स्थले यो यो धूमयानित्यादी त यत्पदार्थविधेयतया विवक्षितो- धूमादि तस्यापि यत्तद्घटितवाक्यहयोटेश्यधर्मिसम्बहतया विव. चितत्वात् । अन्योन्याभावघटितव्यापकतग्या लघुत्वादन्योन्या भावस्य चरममुपादान, 'प्रतियोगित्वाभाव.' प्रतियोगितानवच्छे दकावच्छिवल, 'विधयधमें' विधेयकोटिनिविष्टधमें, स च धों प्रामो ग्रामो रमणीय इत्यादौ यथायोग हिरुक्तोद्देश्यवाचकपद- समभिव्याहतपदोपस्थाप्यो विधेयतावच्छेदकरमणीयत्वादि विधयो- रमणीयाभेदादिय, यो यो धूमवान् स वह्निमान् स न हद इत्यादौ च बीमितपदघटितवास्यान्तरस्थपदीपस्थाप्यो पहादि अनुमानगादाधा रूपविधेयतावच्छेदको हुदभेदादिरूपो विधेयय विधेयधम्म तहतो रत्यन्तान्योन्याभायप्रतियोगिताभ्या यथाभयमन्वय । उद्देश्य विधे- यधर्मो वीसितपदघटितवाक्योपस्थाम्योद्देश्यतावच्छेदक विधया वित्यपव्याख्यान, यो यो धूमवान् स वनिमानित्यादी धूम वहा द्योबिभिन्नवाक्योपस्थाम्ययोर्यत्तत्मदाशि विधयत्वात्, धूमादेवडया युद्देश्यतावच्छेदकत्व विरहात्। यत्तु यत्तत्पदयोस्तात्पर्यग्राहकत्वमेव, धूमवान् हिमानित्य- मयोरवोद्देश्य विधेयभावेनान्वय इति, तदशा, यो य इच्छति स जानाति इत्यादावाख्यातार्थस्य व्युत्पत्तिविरोधेन धम्मानुपस्थित्या च उद्देश्य तावच्छेदकत्वासम्भवात् । यत्पदाभ्या विरूपेणोपस्थितयी- रपि तत्पदेन परामर्यादिति मणिकारलिखनविरोधाश्च । एतेन पूर्ववाक्यमेव निरर्थक उत्तरवाकास्थतत्पद धूमावच्छि अपरमित्यपि निरस्तम् । अप्रकान्तस्य तत्पदेन परामर्शयो- गाक्ष। 'विधेयधम्म तहकोरत्यन्तान्योन्याभाषाभ्या यथासख्यमन्वय । 'उद्देश्यमेवतीति 'न त भासते' इत्यनेनान्वय । धूमवति पनि तहतोरत्यन्तान्योन्याभावानधिकरणत्वभाने अर्थाडूमे वहिमदन्या धिकरणकवाभावरूपव्याप्तिलाम सम्भवतीति न परानभिमत प्रतिश्पशवा । अतएव 'डिमानव धूमवानित्यादिमूलस्थापि भगति , पद्भिमदन्यतादात्माव्यवच्छेदवत्वेन धूमवत एव ताश वाक्यात् प्रतीते । 'असम्भवादिति विधयधमाद्यभाषामसिडेरित्यर्थ । इदमवावधेयम्, ग्रामो ग्रामो रमणीय इत्यादी ग्रामत्वव्यापकत्व विशिष्टाभिदादेख्देश्ये रमणीयादिसम्बन्धवोएगमारापकताबोध .
परामर्थनिरूपणम् । २८३ निबाहा, व्यापकत्वस्यापदार्थत्वेन प्रकारवायोगात् । न च हिरक्त- ग्रामपदं ग्रामत्वव्यापकताविशिष्टार्थक तस्य चामेदसम्बन्धन विधेयान्वयः शतिग्राहकन्तु द्विरुक्तानुशासनमेवेति वाच्यम् । तथा सति उद्देश्यतया ग्रामादीनामन्वयानुपपत्ते: स्वातन्वाणा- नुपस्थितखात्। न चैकग्रामपदं उद्देश्यवाचकमपरशोक्तार्थक- मिति वाच्यम् । एकपदस्थाने उभयात्मकपदयादेशात् (१) पद- दयस्यैवाभावात्, द्वितीयाद्यर्थ कम्मत्वादी प्रत्ययस्याधेयतयैव अन्वयस्थ व्युत्पन्नतया ग्रामं ग्राम ददातीत्यादी वीसितपदस्य व्यापकतार्थकले व्यापकादिकमीकदानादेः प्रत्ययापत्तेय । चोद्देश्य विधेयभावस्थले वीमा विनापि मद्देश्यतावच्छेदका- वच्छेदेन विधेयभानादायकताबोधार्थ विरुक्त प्रयोगो व्यर्थ एय यदि व्यापकताया न प्रकारतेति वाच्यम् । उद्देश्यतावचोदकसामा- नाधिकरण्यमाघेणापि कचिद्विधयमोधाहारपकतापरत्वम्फुटीकर- णाय दिरल्यादरात् । प्रस्तु या रमनीयादिपदस्यैव ग्रामत्वम्यापक- रमणीयत्वादिना निरूढ़लक्षणा निरूदनक्षणाया हिलोहेश्य- वाचकपदसमभिव्याहारनियतत्वाय तबिर्वचनवयर्य, ग्रामं ग्राम ददातीत्यादौ कम्मवादिरूपविधेयवादकविभवम्त न सम्भवति सुबिमलित्वादतस्तत्र व्यापकत्व सम्बन्ध एय, दान कम्मतावादिना कम्मवादेरनुपस्थितापपि तद्यावधिमध्यापकत्वं कम्मवादी पामादे. सम्बन्धः न तु शहामंतात्वापछि पति- मसात् । यो यो धूमवान् म पद्धिमान् इत्यादी त हिमत- । माहाबादेपारिति । लना २८४ अनुमानगादाऱ्या यत्पदस्य व्यापकत्वमर्थः, तत्र प्रतियोगित्वेन धुमभ्यानुयोगित्वेन पहिरन्बय इति प्रनपितमपि तुच्छ, नामार्ययोमेदान्वयायोगात् यत्पदस्य धूमवत्मदमामानाधिकरण्याभावेन सामान्यतया न पुंध- कतापत्तेः, यत्र यत्र धूम इत्यादी प्राधारत्वरूपानन्वयेन मतम्यनुपपत्तेश्च । यो यो धूमपानित्यादौ तु मयादिपदस्य धूमव्यापकवहिवादिना निरूढलक्षणेव उद्देश्यतावच्छेदकस्य व्याप- कताया एव विधेयसंसर्गघटकतया भानस्य प्रामाणिकतया पूतियुक्त्या च तत्र धूमादेशद्देश्यतावच्छेदकताविरहेण नयाप- कतायाः संमर्गघटकत्वामम्भवात् । प्रावस्त वीसारथने व्यापकताया न शादधी; किन्तु बिरुता- प्रामादिपदादप्रामवादिना उपस्थितेषु सकनग्रामादिषु, हिरुप्ता- यत्पदाच महानसत्व महानसान्यखादिना उपस्थितपु, तत्पदैन घ तेन तेन रूपेण परामष्टेषु मानधूमादिमत्सु विधेयमम्बन्धः गदात् प्रतीयते, तावता कचिदपि व्याप्याधिकरणे व्यापकाभाव- शाया प्रभावात (1) व्यभिचारज्ञानाभाष महततमचारदर्शन- सत्त्वात, तदुत्तरकाल मानम एव व्यापकताबोध: 'मतदुश्चरिते- त्यादिनियमप्य प्रामाणिकत्वेऽगत्वा तस्य सवोचः। प्रथ सादृश- नियमामले हिलवेयर्यमिति चेन, मकन व्यक्तिपरत्व ग्राहकतया तदुपयोगात् यो य इत्यस्य पददयभ्रमेण महानम-चत्वरादि- रुपहियमावपरखनमसम्भवादतिस्फुटत्वाय न्यायातिरिक्तस्थले " व्यतिपा । ध्यापकताया: परामर्शनिरूपणम् । तत्पदऽपि वीसा दृश्यते एकतत्पदेनापि धमिहयपरामर्शसम्भवा. तमानपरत्वे तत्पदान्तरवैयर्यमिति प्रतिसन्धानेन तादृशभ्रम- निहात्तिसम्भवात्, एकदा यावयक्तिप्रत्यायनेच्छव वीसापदार्थः, युगपहासुमिच्छा वोप्सा इत्यभियुक्तर्वारणात्, न त व्यापकत्व- प्रत्यायनेच्छा युगपदित्यस्य वैयपित्तेः। यो यो धूमवानियादी यत्पदार्थव्यापकत्वाबोधात् यत्यदे द्विवचनानुपपत्तेथेत्याहुः । अत्र शाब्दबोधानुपगमे यत्पदेन महानसत्वादिना सकलव्यक्लिषु बहादिमत्ताबोधेऽपि धूमादिमत्त्वेन तेष्वेव वाद्य- भाववत्वधासम्भवाब मनसा व्यापकतानिययः सम्भवतीत्य- नुपपत्तिः समानविषयकत्वमात्रेण विरोधिताव्यवस्थापनमन्तरण दुचारेवेति चिन्त्यम् । साध्यायोगव्यवच्छेदपदेन व्यापकतालाभाथै व्याचष्टे, 'भयोग- रति, 'अभावप्रतियोगित्व' हेतमनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं, विरो- ध्यर्थकना तदधिकरणयोगविरोधिनोऽयोगपदार्थ बोध्यत इत्य- भिप्रायः । साध्यस्यायोगान्वये तनिष्ठम्यापकत्वालाभायवच्छेदान्व- यितया व्याचष्टे, 'तथा चेति, 'व्यवच्छेदैनति व्यापकतान्यो अभेदस्तृतीयार्थः, न्यूनताभनाय साध्यवदन्याहत्तित्वधीहतताया (१) केवलान्वय्यनुमानानुपपत्तिदोषमपि दर्शयति, 'न स्याक्षेति। हती साध्यप्रतियोगिकाभावसामानाधिकरण्यरूपयभिचारधियः साध्ये हेसमविष्ठाभाषप्रतियोगित्वविपयकतया समानविषय- कत्लेन विरोधितामते व्यापकताधीविरोधित्वमावश्यकमिति हेतुः (1) साध्यपदयासिवधी हेवनामत रनिपा। - २६ अनुमानगादाऱ्या साध्ययभिचारीत्युझावनस्थापि युवाहोपोऽधीत्यादिभूनामी रत माह, 'एतच्चेति, 'विरोधस्य' व्यापकताधीप्रतिवन्धक त्वस्य (१) 'भतिस्फुटत्व' सर्ववादिमिरत्वं, 'पभिसवाय', 'न । देवधम्किष्यभिचारधियोऽविरोधित्वम्, पत्रव हेतमाइ, 'माध्या भावति, समानविषयत्वेन विरोधितामतमवनवोति भाषः म्वयं समानप्रकारकधिय एव विरोधित्वोपगमादवदन्तीति । तत्त्वचिन्तामणिः। अथ पर्वतहत्तिधूमव्यापको वहिरिति परामर्णी- यदि तदा पर्वतीयधूमं प्रति व्यापकतायाः पर्वत. धूमसामानाधिकरण्यनैयत्वात् पर्वतवह्निः परामर्श- विषय एवेति किमनुमेयमिति चेत्, तईि पर्वतीय- धूमे नियतसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्य भानं साध्यसासानाधिकरण्यभाननियमिति व्याप्यत्वभाने- ऽपि तुल्यम् । यदि च स्मृता व्याप्तिधूमऽवगम्यते तदा व्यापकत्वेऽपि समानं । वस्तुतस्तु व्यापकत्वं तद्- वन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं न तु धूमसामानाधि- करण्यं, व्याप्यत्वन्तु सामानाधिकरण्यविशेष दूति तवैवानुमितिरफला स्यात् । न चैवं परामर्शस्य + {" विरोधस्य अध्यापकताधियो व्यापकताधीमतिरोधस्सा इति पा ।
परामर्शनिरूपणम्। २८७ जुषत्वं न स्याहापकस्य विशेष्यस्येन्द्रियासन्निकर्षा- ते वाच्यम् । इष्टत्वात् असन्निकटधूमादाविव नस एव हि सर्वत्र परामर्शः, चक्षुरन्वय-व्यतिरेका- विधानञ्च पचत्तिधूमोपनयोपचौणम् । दीधितिः। 'मानस एवेति प्रायिकत्वाभिप्रायेण, तेन क्वचि- छब्दादिना क्वचिच्च साध्येन्द्रियन्निकर्षात् परा- गर्गेऽपि न क्षतिः, पक्षे साध्यसम्बन्धस्थाग्रहात् ग्रहेऽप्य- नुमित्माया अनुमितिसम्भवात् । गादाधरी विततिः। मूले 'फिमनुमेयमिति सयंत्र वास्तवपक्षीयसाध्यभानमेवानुमान- জুলমিলমিনন, স্মৃনা থি: অনাকানিমিষ্ট কাম- सम्बन्धमटहीवेव धूमेऽवगम्यते पक्षतावच्छेदकानवच्छिवेऽपि पचे माध्यसम्बन्धग्रहादनमानवैफल्ये वैपरीत्यमेव इत्याह, 'वस्तु- तस्विति, 'न तु धूमसामानाधिकरण्यमिति, येन पर्वतीयधूम- মামাসাধিকাৰ যত্নী আল নাহুমমূল্যৰিহ্মৰ বাহুম্বল तत्र मानमावश्यकमिति गतेति श्रेषः । 'मानसएव परामर्थ- इति योजना, सर्बत्र हेतुरिति शेषः । अन्न सर्वपदस्थानमिति- सामान्यार्थकत्वेऽसङ्गतिः साध्यविशेष्यकस्यापि परोक्षरूपस्य कदा- चिसापादिरूपस्य र परामर्शस्यानुमितिजनकबसम्भवादत- २५६ पनुमानगादायों भाइ, दीधिती 'प्रायिकत्वाभिप्रायेणेति इन्द्रियासविष्टसाध्य. कमन्यतपरामर्थजन्यानुमितिमामान्याभिप्रायेण इत्यर्थः, साध्ये- न्द्रियमनिकर्षसचे प्रत्यक्षतः साध्यमिः कथं परामर्गेनानुमिति- जननीयेत्याकाहायां तदुपपादक हेतुमाह, 'पक्ष इति । सवचिन्तामणिः। अध जनकनाने उपसर्जनतया भातस्य पक्षस्य पर्वतादेनिमितौ प्राधान्येन भानं न स्यात्, न हि जनकत्ताने पसजनतयावगतं जन्यज्ञान प्राधान्यन भारू.1, तधादर्शनात्। न चानुमितस्तधात्वमसि पर्वतोऽयं वह्निमानित्यनुमितेर्लोकसिद्धत्वादिति चेन्न, पुरुषस्य दण्ड इति ज्ञानानन्तरं दण्डी पुरुष इति ज्ञानजन्यज्ञानदर्शनात् अन्यथा तवापि कथं पक्ष- विशेष्यकवनियमः, न हि कारणीभूतन्नाने यद्- विशेष्यतया भासते तस्का-भूतेऽपि तथा, दूह भूतले घटो नास्तीति ज्ञानजन्ये घटाभाववद्भूतल- मितिक्षाने तब च व्यभिचारात् तस्मात् पक्षवृत्ति- लिङ्गपरामर्शस्यायं स्वभावो यत्स्वाथयविशिष्यिकामनु- मितिं जनयति नातघाभूतामेवं ममापि तुल्यमिति ।
102
BIBLIOTHECA INDICA
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
New Series, No. 1355
तत्त्वचिन्तामणि दीधिति-विकृति
"S!:)
S
TATTVACINTAMANI DIDHITI VIVRITI
BY
GADADHARA BHATTACHARI YA
WITH TATTVACINTAM INI AND DIDHITI
EDITED BY
LATE MAHAMAHOPÁDKIÁJAJADUNATH SARBABHUVI AND
MAHÁMAHOPADHYAYA KAMAKHYANATH TARKAVAGISA,
Professoi, Sarsint College, Calevita
VOL it FASC 1.
MA
CALCUTTA:
PRINTED BY S V CHATTERJI, SATYA PRESS 16/1, GHOSE LAKE
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, I, PARK STREET,
1912.
पनुमागादधियों ततध्या- त्वनिर्णयादीति : आदिपदादिजयपरिग्रहः । तत् कार्यकारित्वात्, मपरिकरहेतप्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्वात् । प्रयोजकलच, जनश- तावोदकादिसाधारणमिति स्वविषयकशानकायं मति स्वस्थ नयासमक्षतमेव। सत्यनिर्णयः, प्रमितकोटिनिययः । मि पक्षमता विशिष्टप्रातहतमानमिव तहिपरोतकोटिसाधकस हत्वाभासत्वन्नाममप्युपयुज्यते । प्रतिवन्धकोभूतविपरीतकोटिण्या- भ्यवत्तानानेऽपामाण्यवाहकवादित्युभयोखलनिर्णयप्रयोजकत्वं । अथवा तत्वनिर्षयः साध्यवसाजाने प्रमात्वनिययः । सवानुमापक हतो त्यादिविशिष्टवरूपस तत्वज्ञानमिव विपरीतकोटिसाधक हेतोष्टखभानमप्युपशुज्यते । मतभाध्यमहामायाकविष- মীনীতিধাধবপ্লৱস্থবিজল। বিষয়ীগন্ধ, हेवाभामस्य खजानाधौनपरोहितदोपोडापनहारा । ध्यास्यादि. বিশিষ্টয়ী মালাধীনমন্ত্রীরা ধী। मूलोहलक्षणानां न दुष्टहेतुलक्षण दोषेष्वतिष्यामिः । यथार्थ- माननिष्ठामितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयताययवपर्यस्तस्य स. मूहालम्पनविषयताययोदामोनपदार्थवारणाय प्रयमलक्षणे विय- • समपदस मायकलान, मिनकोहिमायकत्व Make पता पति। . + मईकानुमिनितिमाश्यानविदोन सी, कपि 01 । समयपर।
स.मान्यनिरुक्तिः। क्षणीयतया वाधादिजानप्रतिवन्धकतायां प्रायशो हेतुविषयताया. भनवच्छेदकत्वात् ,तब तोरव्याप्तिश्च । यहिषयकखेनेत्यादि- लक्षये च तीयाया अवच्छेदकखार्थकतया सुतरां तथेत्यत भार यथाश्रुतमिति । इदं एतलत्तयत्रयं । ननुहेतवदाभासन्तइति- 'व्युत्पत्त्या हेत्वाभासपदस्य दुष्ट हेतुपरत्वादृष्टहेतनिरूपणस्यैव प्रति- सातत्वात्तलक्षणमेवाकातिमतम्तदनुलो मूलस्य न्यूनता। अन्य- विधव्युत्पत्त्या हेत्वाभासपदस्य हेतुदोषपरत्वसम्भवेपि तेचेत्यादिना दुष्ट हेतूनामेव विभजनाइष्टतनिरूपणस्याप्रतिज्ञात नदसङ्गतः । एवं दुष्ट हेतुनिरूपणस्याप्रकतत्वे दुष्टहेतूनां विभागानह तया तेषां सरेण विभागव्याघातशङ्कायाअनवतारात् उपधयसरेयोत्यादि ग्रन्थस्योपाध्यसरेण विभागोपपादनपरस्यासङ्गतिरित्यत आह तई- त्वचेति । तादृशदोपवत्वञ्चेत्यर्थः । दुष्टहेतूना लक्षणमित्यनुषज्यते स्फुटमिति शेषः। तथा च दुष्टहेसुनिरूपणस्य प्रक्लतत्वेपि दोषल क्षणे ते तहत्त्वरूपदुष्ट हेसुलक्षणस्य स्फुटतया लाभेन दोषलक्षणा- धमोहिमाम् धूमादित्याय मिती बाधप्रतिवन्धकत्तायां इतुषिषयताया पवछेदकत्वात् प्रायश इत्युक्त । । तथाच गवप्रागभावावधिनघटोगधवान् प्रथिवीत्वादित्याद्यसोर्यायाध स्थलेऽव्याप्तिरन्यत्र व्यभिचारादिज्ञानमादाय लक्षणसम्भवादिति भाष । + अनुमितिप्रतिववकर पायजामविषयोयत्र इतिव्युत्पत्या दुष्ट हेतु लक्षणत्व मस मन्भवतीयत उले यथाश्रुतमिति ।
पनुमानगादाधा মিখানয় নর নাথ্যা লীনুহখিৰিবিধা। নধি- সাঘসি বলেঘামিয়ঘনঘ। নাবিনি, অনিনিবিহ্মানালি- বমিনাৰিনিনান্নালা, কালাঘৱ- मान् पक्षः साध्यवानियाकारकानुमिति परं वा । গলুমিনিয়ামিবিশ্বাসলে আঁকা হলিস্বিরে- নিবিৰলানিনা । সমধাখ $ ইনুদিনিবৰে ঝাষদ্ধ। নয়া স্ব অমিরাদিঃ অষ্ঠুিনম্মব্বিাৰী শ্রাবিয়ানামায় এসনীমনিয়ন্তমিলন। দাম্বয়া • ঋনী সন্নিান (লা যুবলহামিদ ও প্রক প্রথদ্বয়ধাবি বয়সন্ধিপানি দি থাশি না। কি বীৰত্বত্তবাহিনীশৰিীয়। তথ্য স্ব স্কার্ট মৰদিশাষনখে অমাহিয়াঙালি । । অল্পরিয়া অদিলিমা লিমাবাইল অদিতিপি মষিবলি বর্ষীক্কিালিন্দী ঘাষিঘারি। যদি ঘৰবিলুপিলিমবিন্ধাবিত মিনিবত্ব দাবি। + অগিৰি আলিমিষাশরথিরাহিনি রূপি যান। $ অ, মুফল কাজেনিয়াদিনিজাম; জ্জিা মানৱীয়তীৰামাল মুন বান্ধবি জসিকায়াবী সাল লিলিদিদিরাথলিক ধানি সকিগশয্যাঙ্গায়িকা লালসাৰশমুলাদি ।
सामान्यनिरुक्ति। तस्य तादृशानुमितिजनकनानमावपरखेच वाधादावव्याप्तिः । वाधादिजानस्य परामीप्रतिवन्धकत्वात् । अतोऽनुमिति पदमज- हत्स्वार्थलक्षणया तदुमयपरतया व्याचष्टे तवेति । तादृश लक्षण- वाक्य इत्यर्थः । लक्षणघटकतावच्छेदकमुभयसाधारणमनुगतरूप- माहानुमितिनिष्ठकार्यतानिरूयकसम्बन्धित्वेनेति । अनुमितिपदस्य मतपक्षतावच्छेदकविशिष्ठे प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छित्र-मका- रक-प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिवहतकानुमितिपरत्वं स्वयमेव दर्श- यिष्यति। अतोन वक्ष्यमाणातिप्रसङ्गः। निरूपकखचात्र यदि प्रतियो- गित्वं, सदा कार्य्यस्य कार्यताप्रतियोगित्वाभावादनुमित्यसग्रहः,प्रतः सम्बन्धिपदं सम्बन्धिहयसाधारणस्य तत् साक्षात्कारजनक साक्षात् कारविषयतात्मक निरूपकत्वस्य लाभाय । अब पर्वतोवहिमान् . तत्पद अमिति निष्ठकार्यता परम् । । লিলিলিহুদ্ধাহসান্তালহ্মাৰ অসি অলিসিলাঘবনয়ী भासाकारोह सम्पनियनिरूपितपदार्थसाक्षात्कार प्रति सम्बन्धित्यसाक्षात् कारो हेतुरित्यवाय वक्तव्यत्वात् अन्यथा घटभूतल साक्षात्कार बिना नयो मयोग हातात्कारापति । एतत् सर्वदित्वा तसाचात्कारजनकेत्यादि । है अव तादशमासानकारजनकसाक्षात्कारविषयत्व ताशसापानकारजमा कतारदक सुष्यविशेष्यतायव पक्षो न केवल पर्वतीयष्टिमानियनुमिविषिष. यकसमूहालम्बनकदी पहिमादित्यनुमितिविषयक साक्षात्कारविषयत्वमादाय पर्छ तपयकवहानुमितिस्थले वामभावदादाददोषत्वापणि नायब स्थलविशेष माया- सरातमिति साध्यतावदके प्रविष्टा व सचेषामेव दोषाय नाहशामित्यपतिवन्धक- नया प्रतिवध्यता हाहा हातव्यापकत्वनिवेशकरपे तहवासम्भव । व्यापक पामिरी उदासौमघटादारनियाप्तिरित्यादिधापकाश ति दोयम् ।
अनुमानगादाधा प्रदय तथेत्यादि सम्हालम्बनानुमित्यादिविरोधिदनिष्ठवाभावा: दिरूपवाधादेः पर्वतादी धूमादिना पनादिसाधने दोपतामसङ्गः । मलतानुमितिनिधकार्यतानिरूपकसम्बन्धिग्रहत्वस्य कस्यापि पनि घध्यतानवच्छेदकतया तदवछिनप्रतियध्यतानिरूपितप्रतिवन्धक- नानिविशनासम्भवात् तथाविधग्रहविष्यापकपतिवध्यतानिवेश च अनुमित्य विरोधिनि व्यभिचारादी परामर्गाविरोधिनि वाधादी चा- च्यामिः । उभयविरोधिपक्षामसिहादावेव नाहशातिवध्यतानिरूप फजानविषयत्वसवादसः कल्पान्तरमा साध्यव्याप्येति । प्रात पक्षतावच्छेदकविशिष्टपले प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावचिनताहि. विशिष्ट सहेतुताय वेदकावच्छिनाकारकानुमितिसामान्यपर- मित्यर्थः । एवञ्च तादृशसमूहालखनानुमितास्यादिविषयकतया व्यभिचारज्ञानादिमतियध्यवान व्यभिचाराधसंग्रहः । इदादी वयादिविषय कसमूहालम्बनादिप्रतिवन्धकतामादाय · दर्शिताति प्रसङ्गस्य वारणाय सामान्यपदं । तथा च तादृशानुमितित्व- व्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतागालियधार्थज्ञानविप्रयवं पर्यवभितार्थः । एवञ्च साध्यतावच्छेदकावच्छिदादि प्रकारकातु-. मितिमामान्यान्तर्गतायां पर्वतोवडिमान्वडिव्यायधूमयां येत्या दानुमितो इदोन बडिमानित्यादिनिययस्थाप्रतिववकत्वात्, बाध- मप्रतिपन लरूपासि शाययासिदिष्वयासिधारणाय अक्षतपक्षतावा छेदकावशिवपक्षविशेयकवनिवेगा। द्रष्यवादिना अदादिविशे. घकानुमिती तथाविधनिययस्थामतिवन्धकलामहोप ताट्वस्थ्यमतः .
सामान्यनिरुतिः। पक्षतापच्छेदकावछिनलोपादानं । अवशेदकवच, तपास्यधि. करणत्वं । तेभातेजस्वी पर्वतोवह्निमानित्यादौ विशिष्ट पर्वतत्वादि. मति वायभावरूपवाधस्य, काञ्चनमयः पर्वतोपनिमानित्यादी च, पाश्यासिः शुद्धपञ्चतत्वावच्छिन्नपक्षकानुमित्यविरोधित्वेपि नासंग्रहः ; एवमपि वोध्यं । साध्यतावच्छेदकायच्छित्रसाध्यप्रकार- कत्वानिवेणे, परामर्शाविरोधितया वाधसप्रतिपक्षयोरष्यातिः। तत्र प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिनत्वस्यानुपादानपि तहीपतादवस्थ्यं । पहिवायच्छिवाभावादिनिययस्य धूमजनकतेजस्वी वहिव्यायधूम- पांच सदश्त्याद्यनुमित्यप्रतिवन्धकत्वात् । साध्यामसियव्याप्तिधारण- प्रयोजनकत्वोपवर्णनन्त तदुपादानस्येति तु न सत् । वहिन काञ्चन- मय इत्यादिनिर्णयस्व पचे शवडिलादिना वनयापनुमित्यविरोधि- वेषि, द्वितीयदले प्रक्कतसाध्यतावच्छेदकावच्छिवान्तर्भावसत्वात्तस्य. काञ्चनमयवडिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यनुमितिविरोधितया; तत्र लक्षणगमनात्। द्वितीयदलप्रवेशात् व्यभिचारविरोधसाधनाप्रसिद्धि- स्वरूपामिदिषु नाव्याप्तिः। तत्रापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरू पिसव्यातिविशिष्टत्वनिवेशायभिचारविरोधयो व्याप्ति । वधि- धूमयभिचारीत्यादिवानदशायामपि द्रव्यत्वादिना धूमादिनिक- पितष्यातेर्भानसम्भवात् तद्दोषतादवथ्यमतोव्याप्ती साध्यतावच्छेद- काकिनीयत्वनिवेशः। अन्वयव्याप्तिव्यतिरेकव्याप्ती विशिष्यो- पादाय तदुभयविशिष्ट हेतुप्रकारकत्वमेव मिवश्यं । एकमात्रयास्यु- T2 अनुमानगादाचा पादाने साधारण्यानुपमंधारित्वयोरकतरासंग्रहप्रसङ्गादित्य ये- व्यक्तीभविष्यति । ताहव्याप्तिक्ष्यमकारतानिरूपितहसमका- रतायातमसाध्यकतई सुकामितिजनकतावादकाकारताले- नानुगमप्य निषेशनन्तु न सम्भवति | साध्याभाववत्तिल- ज्ञानदगायां केवलष्यतिरकव्याप्स्यादिप्रकारकहेसमत्ता भानोस्पत्या साधारयादेस्ताशप्रकारता-पायनुमिति सामान्य-विरोधिता- भावाहाप्तिविशिष्ट विषयकलमावस्य तदिगिष्टईसनावदका. पत्रिविषयकत्वमाषस्य वा निवेशे स्वरूपासिहाव्यासिरता पक्षांश तासन्यासिविशिष्ट ततावच्छेदकावच्छिन प्रकारकत्व- निवेशः । पाश व्याप्तिविशिष्ट प्रकारकत्वमावनिवेशेपि तदोप- तादवस्थ्य । धूमाभाववान इद इत्यादिनानस्य द्रव्यावादिना हेतु मत्ताशानाविरोधिवात् । साधारण्यायव्याक्षिण । वहिवाय वप्रिय धूमाभावयत्तिवादियस्य धूमादिष्यातिविशिष्टतहाशिक त्वावसिप्रकारका नानाविरोधित्वादतोहततावच्छेदकावनि- वनिताः । पञ्चांग साध्यादिप्रकारकस्य सस्कारादेराहार्यशानादेव वाधादिमानाप्रतिवष्यवादसम्भव इत्यत स्तादृशावमितित्वव्याप- भममाधारयाद परम्परनिदानपकमावापाविषयमामालिशनमा আর বি ল দিলামাবাহ ঈসায়িলখিত্ব মন্তিবিলম एमालाभारापि ममाहा सक्षमपानि पिल।
सामान्यनितिः । - জানি। মামঘনিষ্ট বান্দামান- स्यैव साध्यश्याम्यहेतुमान पक्ष: साध्यवानित्याकारकतया तादृशा- कारलिखनखरसातादृशहेतुविशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशे- प्थक-साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न-प्रकारकानुमितित्व-व्यापकप्रति. वध्यत्वस्य लक्षणषटकत्वोपगमे, पर्वतवाद्यवच्छे देन बादः मा. ध्यत्वे, तसामानाधिकरण्येन साध्याभावादेरदोषत्वप्रसङ्गः । सामा नाधिकरयमात्रावगाशिवाधादिज्ञानस्य शुद्धपतत्वावच्छेदेन षड्यादिज्ञानं प्रत्येव प्रतिवन्धकतया, धूमविशिष्ट पद्धतत्वावच्छिन्न- धर्मिकवनयादिवानाप्रतिवन्धकत्वादिति तदुपतिसं । न च विशेष्य- तावच्छेदककोटौ धूमादेरधिकस्य भानेपि शुद्धपर्वतत्वावच्छित्रसंयो- गादेयंत्र संसर्गता तन पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वहाभावादिज्ञान- स्य मतिवन्धकलमावश्यक तादृशानुमितेरपि गुरुपर्वतत्वावच्छे देन- वाद्यवगारिवादिति वाच्यं धर्मितावच्छेदकापच्छेदेन विशिष्ट- बुडौ धर्मितावच्छे दकतायर्यास्यधिकरणधर्मावच्छिनत्वमेव संसगी- शे भासते नतु तदेकदेशावच्छिवत्वमपि । तहविच्छिन्नविशेष्यता- निरूपिततदेकदेशव्यापकत्वावच्छिन्नसंसर्गताया अप्रामाणिकत्वात् । प्रथ लिङ्गोपधानमते हेतोःसत्रैव धर्मितावच्छेदकतया भानात्ता. दृशसंसर्गताभ्युपगम आवश्यकः । अन्यथा शुद्धपर्वतत्वाव?- देन हेतुमत्ताभानस्थले हेतुविशिष्टपर्वतबावच्छिन्नसंयोगादिसंसर्ग- कानुमितेरेवोपगमे पर्वतत्वसामानाधिकरण्यमावावगाहिवाधादि- ग्रहकालेपि तत्र तथाविधसाध्यनिश्चयवतोऽनुमित्यापत्तेः। नहि अनुमानगादाधा सामानाधिकरण्येन वासियोः सत्योरनुमिति * कश्चिदुपैति । ताश वाधादिरहस्य कचिदप्यनुमिती प्रतिवन्धकलासम्भवात् तैया हेत्वाभासताविलयापत्तियेति चेदेवमपि लिङ्गानुपधानमते ताश विषयतायो मानाभाय एव । पयोपि लिङ्गानुपधानमताभि- प्रायकानातऽनुमितः सर्ववेध तथाकारकतया, तागाकारक- त्वस्याथावर्तकतया, अनुमितिपदम्य ताहणानुमितिपरत्वदर्शना- सङ्गतः। केचित्तु सिमानुपधानमतेऽनुमितिपदय तदुभयपरत्वं व्या- ख्याय यथायुतपरतानिहाय लिङ्गीपधानमतमाश्रयन्ते साध्य- व्याप्येन्या दिना। इत्याकारकानुमितिपर, अनुमिते रित्याकारक- तामताभिप्रायकमिति व्याचक्षते ॥ तेनैकव हेतो व्यभिचारादियोऽप्यन्यस्य पगमा- दनुमित्युत्पादन, व्यभिचाराघाप्तादिज्ञानेनान्यथा- पतएव चिति सकतका कार्यलादित्यनुमानमसावे कुसुमावलीपाचा আণি বিভিন্ম বহুবারাম ঘোহিম। অহা বিনিবাসন্ধি यो ग बाधसत्वेपि विशिष्टपतिवावदेन सपनेऽनुमिमी पाच कामाबादसाया. पत्तरिति मावि । शिन्य एसोपवतावादकातिपक्षियवाया एक और निवेशेन सहयाचिन सम्पचकल्लस्य वहिप-चलमित र म्यासिमियां दम বঙ্কিমলমিশ খুম বাৰম্বাৰথী লগ্নপলিশিং साहास्त्रियताया चानित व्यक्तिस्यसात ।
सामान्यनिरुक्तिः। १३ सिदत्वाच्च । व्यभिचारादिग्रहामावस्थानुमिल्द जन- कत्वेऽपि न क्षति रिति वदन्ति । व्याख्याप्रयोजनं स्फुटयति तेनेति । एक न, वशित्वाकधर्मा- अच्छिन्ने । व्यभिचारादीत्यादिना वरूपासिविपरिग्रहः । अन्यस्य परामर्शत्तङ्गिवादिरूपापरधम्मावच्छिने व्याप्तिपक्षमतावमाहि- जानात् । व्यभिचारादिति । व्यभिचारादिग्रहाभावस्थानुमित्यजन- कत्लेपोत्यनेन सम्बन्धः । यब यद्पावच्छिन्ने व्यभिचारज्ञानोत्पत्ति- দিনীযঘণ্ঠ হৃদিমারিলিফামায় দুঘন্ধান अनुमित्युपगमाव तत्र व्यभिचारोदर्शितः। ननु तईविच्छिन्नलिङ्ग. कानुमिती लडविविधर्मिकश्यभिचारधानाभावस्य हेतुत्वोप- गमावयभिचारः । तइम्मावच्छिनालिग कपञ्चायवहितोत्तरत्व- सम्बन्धेन तद्रूपावच्छिनधर्मिकथास्यादिनानविशिष्टत्वं । तादृश- सम्बन्धेन व्यभिचारतानविशिष्टं यत्तदन्यत्वमेव वा जन्यतावच्छेदक वायं । तेन धूमस्याप्य वह्निमानयमित्याकारकशाब्दादिपरामर्शी- त्पत्ति - द्वितीयक्षणे यत्र लौकिकसनिकर्पजन्योवधूिमव्यभि- चारी धूमव्याप्ये धनवानियाकारकसमूहालम्बनपइस्तजन्यानुमिते বরূপ पङ्गिवावच्छिवधर्मिकव्यास्यादिनानविशिष्टत्वेपि पाच वतीयक्षण साधारण मेधाज्यकहितीशाल मियम या दिमश्य दवश्व पगमगाजरानुमितमा हज यातिजानविशिवाभावादिति ।
१४ अनुमानगादाया ना तिरत पाह व्यात्यादीति । लमकारणताकव्यायादिधान- सत्वे व्यभिचारतानाघमावस्यतिरेक पानुमितियतिवेकस्यासिदत्वा- दिति भावः । व्यामि नानादियभिचारधानाभावादिना अन्यथा सिहलगडातुन प्रारीव निराकता। न तिन व्यभिचारादाव- च्यामिः । यवासदेत विशेषे तादृशानुमितेरसिदिस्तवत्यदीपे- पव्यासर्वक्ष्यमाणतया थियथाहतयाख्यायामनिर्भरसूचनाय- घदन्तीति॥ पर्वतोनिगि धूमो बङ्गेरभिधेयत्व प्रमेयत्वस्य व्यभिचारीत्यादिभमादनुमितिप्रतिवन्धादाह यथा- थैति पर्वतोवनिमान् धूमादित्यादिसडेतस्थले वाधादिभ्रमविषये ऽतियामिवारकतया यथार्थपदं सार्थकयति । पर्वतोनिर्वनि रिति । पन इति पदस्य वितयस्थले सम्बन्धानमवितयन्नाभः । प्रत्येकभ्रममादायवातिप्रसङ्गमम्भवात् ताशसमूहानम्बनभ्रमपयं- सानुधावनवैफल्यात् तत्परत्वासङ्गते रितिध्येयम् । प्रथम भ्रमोऽनुमिती विरोधी। अन्यौ च तज्जनकजाने तथा, ॥ . नव्यभिचार ति भाव । 1 যৰ গুৰিাৰ মতে লাদ্রি সান্নিয়াস সারি সাদিঘা যন্ত সাসিলিনকি যদিখালালাৰীৰাখি বালিকা।
सामान्यनिरुतिः। भयोरपि प्रथमेऽन्यत्र प्रसिदस्य साध्याभाववहत्तित्वस्य धूमायशे चमत्वं अन्त्येच प्रमेयवाभाववहत्सित्वस्थानसिहरा न तद चमत्वं । किन्वभावांशेऽनुयोगिताविशेषसम्बन्धन साध्यस्य भमलमित्येता. हम वियेषमात्य शिष्यव्युत्पादनायानेकविधभ्रमकथनं । इंदनववधेयं अभिधेयत्वं प्रमेयत्वस्यव्यभिचारीत्यव स्वरूपसम्बन्धा- वच्छिवप्रमेयत्वत्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन प्रमेयत्वभ्रमो. पायः । प्रतियोगितांश साध्यतावच्छेदकावच्छिद्रव-साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिनत्वयोः साध्यभावयदत्तिवरूपव्याप्तिघटकतया तदंगे तदुभयावगाहिन्यभिचारमानस्यैव व्याशिवानविरोधित्वात् । एवञ्च मैदादौ प्रमेयललावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य प्रसिद्धावपि खरूपसम्बन्धावच्छिन्नतादृशमतियोगिताकत्वाप्रसिद्धा तादृशसम्ब- धेन धमानुपपत्तिः । प्रतियोगितांश सम्बन्धविशेषाधवच्छिन्नत्वस्य भ्रमइत्यपि न युती । तस्य सम्बन्धघटकतया तबकारकत्वघटित तमत्वानुपपत्तेः। नच तेन रूपेण प्रतियोगितामकारकरवात्र भ्रमोविवक्षितः। नतु तदवच्छिन्त्रप्रतियोगिताकखसंसर्गक इति वाचं । लाघवात् । प्रतियोगितासंसर्गकन्नानस्यैवानुमितिहत्तया सप्रकारकयभिचारज्ञानस्याकिञ्चित्करत्वात् । अत्राहुः स्वाव- निसाध्यतावच्छेदकसम्बधावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन-- * অষয় যায় বলশাল বিয়্যিদধা কিল যন্ত্রাংশঙ্কা पर्मगादी मानसोपतिर्भासीति प्रोतिषत बहिनोति मत्स्य स्थादितिमा ।
पनुमानगादाचा साध्यतावच्छेदकवत्वमेवाभावया साध्याभाषवदत्तिवरूपन्याति- घटक लाघवात्। एवञ्च ताहणसम्बन्धेनाभावांगे साध्यतावच्छेदक- प्रकारकन्यभिचारज्ञानस्य ध्यातिग्रहविरोधितया घटत्वाः प्रसि इन हाशमम्बन्धेन मेयस्व वादेरभावांश भ्रमात्मक एव सथा- विधो ग्रह इनिन किषिदनुपपनम् । प्रथमे माध्यामाषवदत्तित्वज्ञानविरोधी हैती माध्याभाषयह- सिल्वरूपश्यभिचारस्थ भ्रमः, दिसीये तदासिया व्यापकमामा- नाधिकरणपविरोधी साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छ दकत्वस्य ममोऽभिमतः । समानप्रकारक- ज्ञानस्याविरोधितया दिविधव्यभिचारसंग्रहाय विविधव्याप्ति- विषयकसमूहानम्वनज्ञानस्येव लक्षणे निवेश्यत्वात् । हेतु: साध्यस्यव्यभिचारीत्यत साध्यतावच्छेदक हेतुममानाधिक- रणभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य दुर्बभनया, तदवगाष्ट्रिधान स्थाभिधेयत्वं प्रमयत्वस्य व्यभिचारीत्याकारकता नोपपद्यत इति वार्थ। यतोऽभावयत्तित्व समानाधिकरणाभावप्रतियोगिताब- छेदकत्वं इयमेव हेतुः साध्यस्य व्यभिचारीत्यत्र व्यभिचारपदार्थ: . पाहा सम्बश्वन माध्यतावदकविमिनामावादत्तिवर प्यामिद শালীহালায় যদি মাহিশ্বৰঘাষ্টি অরিবিকি। कत्यसमा परित्वादिविशिरम्य महानसोय व प्रभावी धिकरपोभूनपतादी धुमादेशतिवादितिययम्। । এমযিাবেলায় যতি বা দলিঙ্গ विमा एसदनुपप समिविद रिभाषम यम् ।
सामान्यनिरुक्तिः। ने प्रथमभि वारतात्पर्यग्रहस्थलें व्यभिचारपदार्थे कदेशे ऽभावे. इनुयोगितारूपषष्ट्यर्थस्य सत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेदकवशिवाय वच्छिद्रनिरूपितवसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थ स्यान्वयः । मत्वयार्थय खरूपसम्बन्धवान्, तस्य चाभेदेन प्रथमान्तार्थेऽन्वयः । हितीयतत्प- दार्थपरवाक्यस्यले च तदेकदेशसामानाधिकरण्ये हेतुपदार्यान्वित- प्रथमार्थनिरूपितत्वस्यान्वयः । षष्ठीप्रकृत धम्मपरतया षष्ठयतार्थस्य साध्यतावच्छेटकनिष्ठत्वस्य तादृशान्वयवललभ्य हेतुसमानाधिकर- थाभावप्रतियोगितावच्छेदकले तस्य च तहितार्थसम्बन्धिन एक- देशे घटकत्वसम्बन्धे सम्बन्धिनचाभेदेन प्रथमान्तायेंन्वयः । স্বীকায়ানম মিনাল মানাধিখামাসি- योगितावच्छेदकत्वस्यापि लाभात्तत्र तदवगाहिश्रमस्य दर्शिता- कारकतासम्मवादित्यपि वदन्ति । भ्रमादिति पञ्चम्यर्थः प्रयुक्तत्वं तस्य प्रतिवन्धपदार्थेऽनुत्पादे- ऽन्वय । यथार्थेतीति । यथार्थपदंदानेन खव्यधिकरणप्रकारा पच्छिवा या या विषयता सदनिरूपकावस्य साशे प्रमावस्य विवक्षणोयतया दर्शितभ्रमाणां किञ्चिदशे प्रमावेपि न तमादाय दोष इति भाव.॥ ननु प्रतिवन्धकजानविषयव्यभिचारादिघटकसा- ध्यादेरपि प्रत्येक हेत्वाभासत्वापत्तिः। अथ विशिष्ट विषयक ज्ञान प्रतिवन्धक तहटकञ्चन विशिष्टमिति T 3 १० খানালাম चेत्तर्षि यथार्थेति व्यर्थे । भ्रमविषयविशिष्टका- प्रसिद्धखादित्यनुशयमा यदिति । पत्र यथार्थपदेन ससुस्थलेऽनुमितिविरोधिममविषय- साध्याभावादापतिप्रसङ्गवारणेऽपि, असचेतस्थले ताशप्रमाविषय घोषघटकसाध्यादेः प्रत्येक दोषत्वापति?रिय। तदर्थ प्रका- रान्तरानुसरणेच, ता एव पूर्वदोपस्यापि वारणसम्भवे यथार्थ- पद व्यर्थमिति दोषस्य दुसरतया तस्यैव यथार्थपदाघटित ঘাঘীমান্থ লিবি। বন্ধময়া৮ি বি- शिष्टघटकतया हेत्वाभासपदार्थत्वस्पेष्टत्वादा प्रत्यामिति । प्रत्येकपर्याप्तसाध्यतावोदकावच्छिवस्येत्यर्थः । हेत्वाभासता- पतिः, हेत्वाभासपदार्थत्वापत्ति: । यद्रूपायच्छिवमानस्थान- मित्यविरोधित्वं तद्पाच्छिवे हेवाभामत्वष्यवहारस्य सद्रूपा. বলিয়ারলাৱনীলঘষায় কার্যল বিল सम्भवतीति भावः। यारशवियिष्टविषयक साहशानुमिति- विरोधितानतिरित्ति तस्वमिति विवषया, साध्यादायति- व्याप्तिरित्याशयेनाइते प्रति। विमिष्टविषयक साध्याभाव- वाइसितविमिष्टसाधनादिविषयकमेव , तपटमाध विशिष्टघटकप्रत्येकपदार्थविषयकवचन विशिष्ट , म ताहा विशिष्टनिरूपितं। तथा च प्रत्येकपदार्थविषयकवस्थ प्रतिबन्ध फतायापनिरिमाइसिखावासिष्यातिरिति भावः । व्यमिति यथार्थपदादानपि सहेतस्थलेऽतिश्यामिवारणसम्भवात् । मनु तर + सामान्यनितिः। भ्रमविषयमत्येकपदार्थस्योत्तरीत्या वारणेपि तद्विषयविशिष्टेऽति व्यामिरत पाह भ्रमविषयेति । प्रमिहत्वादिति। तथा च मातिव्याप्तिरिति भावः॥ केचित्त दृष्टानामेव हेतूनां एतानि लक्षणानि, तत्र तृतीयमिव प्रथममपि तायमानव्यभिचारादः प्रतिवन्धकत्वमभ्युपेत्य । तदर्थव, तादृशाभावप्रति- योगिनो ये व्यभिचागदयस्तयकारकयथार्थ ज्ञान विषयत्वमग्रेच तत्त्वमित्यय तहत्त्वमित्यर्थः। पाद्य- स्यैव वा दुष्टहेतुलक्षणत्वमिति प्राहुः । कैचित्त्विति। नवादास्य दुष्टहेसुलक्षणत्वे दोघेषतिष्याति स्तेषामप्यनुमिनिविरोधियथार्थज्ञानविषयत्वात्। न च कदादि पंक्षक-वहादि-साध्य कस्थले वडाभाववड्दादिरूपदोषाणामपि दुष्टहेततया लक्ष्यत्वमेवेति वाच्यं । तद्रूपावछिनपक्षक तटू- पावच्छिन्न माध्यकतद्रूपावच्छिनडेतकस्यले तेन रूपेण दुष्ट एय लक्षणं । यदि तपावच्छिवपञ्चसाध्यहेतुशानुमितिविरोधियथार्थ भानविषयसमावं । तदा दवावच्छिमपनकगित्वावछिनमा- ध्यकधूमवावच्छिबहेतुकामितिमतिबन्धकममाविषयवाभावव. इदादीनां धूमवादिना दुष्टत्वाभावादतियासिरित्याशहां परि খ্রিষ্টাবরেননি নেলিনি এমনি साहशाभावप्रतियोगिमकारकयथार्थ जानविषयलमर्थ व्याख्या २. अनुमानगादायों । स्थति। तन्नायमानदोपपतिवन्धकतामत एव संगच्छतेतिस्तद- बलम्बाया मवेति । तेषु लक्षणेषु मध्ये इत्यर्थः। तीय लक्षणस्य मीमत एव जायमानदीपप्रतिवन्धकताभिमायकलया दृष्टान्तलेनोपन्यासः। बदति । प्रतियोग्यन्तेन व्यभिचारादि- दोपानादाय लक्षणं मनमनीयमिति दायितुं व्यभिचारादय- इति । न त सेन रूपेण नक्षपघटकवमित्यवधयं । एवञ्च यथार्थ पदादानेदुष्टत्वममादाय प्रकृतहेभिवेतिप्रसङ्ग * इति यथार्थपदसार्थक्यम् । यद्यपि पचतत्वाछिये वडिलाय. किन्नसाधने धूमत्वावच्छित्रोदुष्ट इत्यादेः सञ्चेती दुष्टत्वष्यवहारस्य नापत्तिः, तब तत्पक्षमाध्यहेतुकानुमितिप्रतियन्धकरूपदोप- प्रकारकमानविषयवयव प्रत्येतस्यत्वात् तानानुमितिप्रति वन्धकबाधयभिचारादेयामिहत्वात् । इदादी बङ्गादिसाधन मादाय च सर्ववैव दुष्टत्वव्यवहारइष्ट स्तथापि धूममाधने अहिले- नायं दुष्ट इत्यादी वहिवाधवच्छिबईतकमायामितिप्रतिवन्धक मन मभये वाभावषादत्वावधिविषयमाना सम्भधारणाय यथार्थ पर्दे सार्थकताच या सही। अच मध्यान्चल्वमेव निदेष्य समय- ঘাষণা না ৱিৰম শিখা। আর খি। অ্যদ্বধা दापयामि। बाहर विमिष्टविषय लाया सयोगशनि प्रमासमये सलात् पलासा- बनाय समयान्यत्वनिदेशयातयकतया यथार्थ पदवयमा यादमय चिस्य मलयते निरष्टिनविषयतया मयोगाभाववतपयस्य वापतया साहविभिट विषयताया मायकसायासलात मशागबनियानाकता ये पिलाया शोभाया।
सामान्यनिरुतिः। दोपप्रकारकमानविषयत्तस्य प्रत्ययात् वद्यमाणसम्बन्धायनि- सादृशानुमितिप्रतिवन्धकधमाभाववहस्तित्वविशिष्ट वयादिरूप- प्रसिहदोषप्रकारताशालिझममादाय रासभादितात्पर्येणापि नथा व्यवहारः स्यात् । न च तव विशेष्ये तीयान्तार्थवतित्ववैशिष्ट्य- भानादास तहाधेन नायमतिप्रसङ्ग इति वाच्यं । तथा सति दोष. पदार्थघटकानमिती वहिवावच्छिवहेतुकत्वालाभात् तलामानु. रोधेन हेतुपकारकमानजन्यानुमितिमतिबन्धकरूपदोपपदार्थघटक- हेती वशित्ववैशिष्टारूपवतीयानार्थस्य तत्प्रकारकतायाम्वा खाव. च्छिन्नलार्थकरतोयाम्तलभ्यवहिवाद्यवच्छिनत्वस्यान्वय इत्येवोप- गन्तव्यखात् । न च विशिष्टे वह्निवादिधम्मवैशिष्टायोधकपद समभिव्याहारस्थले दोषार्थकधातोरेव वशित्वावच्छिनतकानु- मितिप्रतिवन्धकोऽर्थः । अथवा अनुमित्यर्थकसाधनथष्ट्रस्यैव यहित्वाद्यवच्छिवहेतुकानुमितिरूपविशेषलाचणिकत्वं । धात्वये ऽनुमित्यतर्भावे साधनपदार्थानन्वयमसङ्गात् तथा च विधेष्य एवं हतीयार्थवशिष्टयान्वयोपगमारोतातिप्रसङ्गति वाच्य। एवमपि वह्निना धूमसाधने रासभो दुष्ट इत्यादिव्यवहारस्य भ्रममादायाति प्रसङ्गादिति यथार्थपदसार्थकम् । अथवा इतरभेदानुमायकमेवेदं * यथार्थपदानपि वडिमान द्रयादित्यादीवाभाववानिद्रव्यादिरूपसव्य भिचारस्य वाहपद्रव्यखादिमत्वसम्बन धूमादि सप्तावपि सलेन द्रव्यवाद बिग बरिसाधने व्यत्वावछिन्न दुष्ट इत्यस्येव द्रष्यवायक्तिग दहिसाधमे धूम লাচ্ছিন্ন দুবি হয়ে মৃত্যু। মরিলিন্ধাতুলিশিমনি बक्षकक्षारक भानविषयत्व समाधिस्य दृष्टसाध्यवहारनियामकमिति वताए । पतीनोकदोष रसिक पायपदमित्यसरसादार अश्वैति ।
२२ अनुमानगादाय लक्षणे। तां च पर्यंतपधकधूमसाध्यकवनिहतुकदुष्ट-सचणम्य तथाविधानुमिति-विरोधिज्ञानविषय-व्यभिचारादि-समादाय सहेतावितरमैदष्यभिचारित्वात् यथार्यपदसार्थक्वं । भानचाव स्वामविषय-प्रताहेततावच्छेदकवस्व-सम्बन्धावगाहि-पाय । मेन प्रातहभिवस्थापि सम्बधामारेण दोषप्रमाविषयत्वेपि नाति प्रमशः। पग्रेपोयसम्बनध सावं याचं । प्रधायमान पक्ष- निष्टसाध्याभाववादिना वाधादिदोषाणां प्रतिबन्धकता न सम्भ- वति । साध्याभाववादिमा पदार्थान्तरस्यैव यत्रज्ञानं तन दोषा. गामजायमानतयाविरोधिवेनानुमित्यापतेः। किन्तु प्रानीय অনাহ্মান্তস্থিচুম্বিনানিযিনামিবিভ্রান্তি विषयतावलेन ताशविषयतया मानविशिष्टत्वेन वा । तरूपं 'ताहराममविषयपदार्थान्तरसाधारणमेवेति । तेषामेव ताश. भमदमायां विरोधित्वानोलापत्तिः। एवञ्च सचेतनाममिति प्रतिवन्धकतावदकनिकलविषयलाययनिसमावड़ाभाषादि प्रमा. विशेषत्वादतिव्यामिरितिक्षेत्र । यद्रूपावच्छिाविषयतासामान्य प्रतिवन्धकमावणेदक , तद्रूपविशिष्टप्रकारकममाविष्यत्वमेव विवरणीयं । दीपतिमान् धूमादित्यादौ च नाहयरूपं इद- विशिष्टपहाभाववादिक, इदै वहि स्तोत्यादिज्ञाननिरूपित तपावच्छिनविषयतरसामान्यस्यैव दलाद्यवस्छिवविषयता- निरूपियाभाववाद्यवछियाविषयतालेन दोषनिष्ठानुमिति- प्रतिवन्धकतायामवछेदकलात् । सहेतुस्थले च न केवलबहा- भावलादिक सका। सदछि विषयतासामान्यात गेला- सामान्य निरुक्तिः। २३ विषयक ज्ञाननिरूपिततादृशविषयतानामनुमितिमतिवन्धकतानव- चछेदकत्वात्। पचतविमिष्टवताभावत्वादिविशिष्टच न किञ्चि- इस्तु प्रसिहमिति नातिप्रसङ्गः। तोयमपि लक्षणमनयेव रीत्या परिष्कार्य मिति । यद्यपि प्रस्य दुष्ट हेतुलक्षणत्वे भायमानदोष- प्रतिवन्धकतामतानाथयपि तद्पावच्छिवपक्षसाध्यहेतुकानुमिति- प्रतिवन्धक प्रमाविषयतहे तुतापच्छेटकवत्व तद्रूपावच्छिन्नपक्षमाध्य- हेतुकस्थले तेनैव रूपेण दुष्टत्वमित्यर्थकतामुपगम्य, यथार्थपद- सार्थक्यमुपपादयितुं शक्यते। तथापि दुष्टस्य दोष घटितलानु- रोधेन तम्मतमवलम्बा षष्ठीसमास पाहत इति । ननु द्वितीयटतीयलक्षणयोऽतिव्याप्तिरव्याप्तिय क्वचिती यमदेन दोपस्यैवोपादेयतया तत्त्वस्य तभावत्तित्वादत पाह तत्वमिन्यस्येति। प्रथममावस्य दुष्ट है सुलक्षणत्वेनैवोपपत्तौ चर- मयोर्दोष लक्षणत्वमेवोचित । तत्त्वमित्यस्य यथावृतार्थकखानु- रोधादतस्तथैवाहाद्यस्यववैति । ईदृशष्याख्यायानिर्दोषत्वात् प्राहु- रित्युक्तं ॥ लिङ्गमविवक्षितं यहिषयत्वेन यादृश विशिष्ट- विषयत्वेन तेनानुमितिप्रतिवन्ध कपक्षविशेष्यक- भ्रमविषये साध्याभावादी सत्वादिनिष्ठे नाति- प्रसङ्गः। लिङ्ग ज्ञानस्येति । लिङ्गांशनियस्य निष्पयोजनकतया तस्या- वतन्तु सर्व देव माध्यतावच्छेदकादिददेण साध्यादिविश्यका मादाय लक्षणगमनावाच्याग्निरिति मिप्रयोजनकालमुक्तमिनि । - .
२४ अनुमानगाटाधा कलात् । বন্ধু विवक्षितवमा लिङ्ग मिति । यहिपयखेनेत्यव सोया. छेदकलं तव यवनतिरिकत्तिवरूपमिदानी निविश्यते तदाऽस- भवः । विशिष्टस्यानतिरिक्ततया वहाभावविशिष्टइदादिरूपदीप विपयकत्वस्य गइइदबाथवच्छिनविषयकवानपि मनानुमिति. प्रतिवन्धकतातिरित्तिबादतः स्वरूपसम्बन्धरूपमेष सहाथ। तथा च पर्वतोपनिमानित्यायमुमितिप्रतिवन्धकममविषयपहा- भावादावतिव्याप्तिस्तहिषयकवस्थापि प्रतिवन्धकतावदकघट- असम्भवभयेन धावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेभासम्भ- वात् । प्रतोयदिपयले नेतिपदं ध्याचष्टे याविशिष्टविषय- बेनेति । यद्रूपावछिन्नविषयत्वेमेत्यर्थः । तत्स्वमि. स्य तद्रूपावच्छिवत्वमर्थ । व्याख्याप्रयोजन स्फुटयति नेनेति । यत्प्रकारकत्वेन प्रतिबन्धकत्व मित्यु की पक्षविशेषणकमम- मादाय वनयभावादी नातिप्रसङ्गसम्भवः । पर्वतादापतिप्रसन- सम्भपि यत्सम्बन्धावविनयविष्ठपकारताकत्वेनानुमितिविरो. तेन सम्बन्धेन महत्त्वस्य दुरताव्यवहारनियामक- त्वोपगमे, पर्यतादिपिशेषणकयनाभावमानस्य विशेषणताधि- भेपाछियाधियतासंसर्गावकिपर्वतनि:प्रकारताकत्वेन प्रति- घनकचात् सेन मम्बधन पर्वतादिमनाया: पर्वतमहान- मान्यतरबादिरूपसदेती सत्त्वं पि, प्रसिहधूमादिकपहसा दमस्ताना दुटता व्यवहारापत्तरयोग इति , सदनुरोधेन पञ्चवियत्यो । भमपद निधयसामान्यपरं तेन सहे. वादोत्या दपदशामाध्यशून्यपक्षकदुष्टहतो प्रतिबन्धकामा- धित्व सामान्यमिदान। विषयसाध्याभावादेरेव सखेपि मातिप्रसङ्ग इति मन्यात्याने नितिरितत्तित्वमेवावच्छेदकत्वं विवक्षणीयं । विशेषणीभूत- यहाभावाद्यविषयक शुबइदत्वादिना दादिविषयकज्ञाने बका- भावविशिष्टइदसायश्चिबविलक्षणविषयतानिरूपकवस्थामले. नोहासभवानवकाचात् । तथाच केवल बहामाववादपविधि- वयताकवस्त्र प्रतिवन्धकतासिरितात्तिखावातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । .. अवच्छेदकत्वर, इहानतिरिक्तवत्तिस्वं । तेन विशिष्टस्यासत्त्वेऽपि भ्रमात् प्रतिवन्धेऽपि न चतिः । विशेषणीयञ्च तादृशविशिष्टान्तरार्धाटतत्वेन। तेन प्रमेयत्वादिविशिष्टे सव्यभिचारादौ नातिप्रसङ्गः । S मनु स्वरूपसम्बन्धरूपावच्च दकत्व निवेशेऽयमेवातिप्रसङ्गो टुरिः। प्रामाण्यमानाभावविष्टियदूपावहिनविषयकनिषयत्वं प्रति- बन्धकतावच्छेदकतापात्यधिकरणमीमविक्षया ताहयातिप्रस- अवारणे पुनरसम्भवः । वडामावत्यादिना घटायवगाडिमोवा. भाववान् इद इत्यादिमानस्यापि प्रतिवन्धकतया तत्साधारण्यानु- रोधेन वशित्वावच्छिनाकारतानिरूपिताभावत्वावछियप्रकारता. निरूपितहदत्वावधिबविशेषताक निययत्वेनैव प्रतिवन्धकताया वाभावविशिष्टदत्वाधवविविषयतायास्तादृष्य- प्रकारसानिरूपितहदलाधवविवाविषयतावेनापच्छेदकलेपिप- मामाण्यमानाभावादिविशिष्टयाभावविषिष्टदखापवचित्रवि. TS वायतया २६ अनुमानगादायी पपताकनिमयपत्यावछेदकतापर्यायधिकरपवार ती. पाया पनतिरितिवरूपाय दत्वार्थक सुटयति पपई दकत्य धेतिसमक्ष घटकलं साम्यर्थः। विशिष्ट विषयवस्थाप्रतिवचकमंगपादो भवात् पुनरमभव तिवा। समस्येत्या प्रामपदमनाहार्याप्रामायमानानाम्कन्दितनिस्यपरं, पहाईपाधयत्वं तस्य रिपयकले वयः । एवञ्च ताहानिययति- বেবিশিষ্ট আমেধিমিঃৰিবন্ধৰায়গিদিমিনালমিলি- হরি নামের বিঘীশয়া অনুষ্মাদাষ। অনিধি- हतिव, सण्यापकतत्फलं । मत कन्यादत्तिव ताहानियय- हसिव विमिष्टस्य पिपिटविषयकलस्य दियेयीमतविगिरपिष- যালসিলিনামবাষিৰথৰ বিসিসিবিষয়বস্তু दुर्घटत्वात्। হয় সমিশনামুমনিখিলানবিধি- हति । प्रतोनोक्रोन्या पक्षम्भव पति तत्सत् । सक्षासति मूलोजस्य पानस्यत्वस्य वयाऽदत्वाचवचिवा या वट्टामाय. विमिटइदलायजिविषयकयत्किश्चिानीयविषयता तथि- रुपकवस्थ प्रतिवन्धकतान्यताहयनिययात्तिलेन सडदवार- बलियातिप्रसाचा ममते चानुमितिप्रतियन्धकसायास्ताच- नियतिविशिष्टादसायछिद्रविषयतावावच्छिनध्यापकता. विरपातिमसहानयकायात् । अपमपि जातिलादिना इदत्वादिविषयकख आतिमान चममात्रशनित्यादिधानन्यायि महाभाषपदादालाचित सामान्यनितिः। विषयकतया तस्य च दोपडिमानित्यानुमित्य विरोधिवादन- जलवान् वक्रिमानित्यादिस्वलीयदोषासंपदण पति- भषितधम्मावच्छित्रपक्षकादिस्थलीयस्य किधिहिशिष्टताटित स्थासंग्रहेष पचतावोदकावंशेऽन्याप्रकारकलादिनिवेशस्या- शक्यत्वात् , ताराविमिष्टाघटकपदार्थाविषयकलस्य भानविशेषण- खेपिगमे सर्वमाकामवदित्यादिस्थलीयवाधादी सदघटकाप्रतिमा पश्याप्तिः । यधपायच्छिदस्य यस्य यस्य यादृशविमिष्टघट- कता तत्सद्यावचित्रतत्तविहविषयताभिवकिश्चिदयच्छिवविष यहाशून्यवं जाने निवेश्यं । नातिवाद्यवच्छिन्नस्य दत्वादेन बाभावपादखावच्छिनघटकसेति जातिवाद्यवछियदत्यादि विषयता तादृशविषयताभित्रैव तच्छृन्यत्वच नोक्तधानम्येति न दोष त्यपि न सत् । तथासति दोजात्यभाववानित्यादिस्थलीय- पापादेरेव दु.संग्रहत्वात् जातिवादिना दत्वादिस्पर्मिता- पच्छेदकावगाहिनो जातिमान्जातिमानित्यादिधानस्य जाति- वाद्यवछिन्नदत्वादिनिष्ठधर्मितावच्छेदकतारूपविषयताया नि. हताविषयताभितत्वविरहण तादृशज्ञानस्यानुमित्य प्रतिवन्ध- कस्य शून्यत्वान्तेनावारणात् । मैर्व यद्पावछिनविषयतावं तादृशविशिष्टविषयतासमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक 'तद्रूपापछिचविषयताशून्यत्वस्य ज्ञान विषयतया नस्यात् । प्रतिवन्धक ज्ञानविषयतावच्छेदकजातिलादिविशे- पितहदत्वादिषटितनपावच्छिद्रविषयितालावच्छिनाभावस्थ + साम- अनुमानगादा दोषामकविशिष्ट विषयतासमानाधिकरणत्वात् समानथानि- रिति । विशिष्टस्य विशिष्टविषयकवस पसवेपि वडामाववादिना घटायगाहिममेसवेषि तथाच विशिष्ट विषयकखेन प्रति- पन्धकता न सम्भवतीति भावः। ममाप्रतिवन्धेऽपि ताहरा- भमस्थानमित्यनुत्पादप्रयोजकलेपि न पतिः नीतयुक्त्यापर्याप्ति- निवेशेऽपि असम्भवस्तदनिवेये पूर्वाकालिप्रसाोवा । ननु विमिष्टदोषघटकीभूततदेकदेविषयताया सम्बन्धपादकत्वसत्वेपि वाहपविषिष्टविषयतासामा- नादृशावषीदकत्वविक्षया অনিবাঘের नदेव कथं न विवधितमिति । नच सामान्यपदस्य व्यापकतार्थ- कलया प्रतिवन्धकतावदकताय विशिष्टविषयतात्वष्याप- कले प्रवेणं, तदपेच्या प्रतिश्यकतायां विगिटविषयता व्यापकत्व निदेशनमेवोचिसमिति पा'। यसोवाभावविपिष्ट- इदादिमिरुपितविषयताया पमित्यप्रतिबन्धकसमयाहामा- मायमानास्कन्दितज्ञानसाधारणतया नामितिप्रतिवन्धकसायां সমাজবনিতলাখানায়লানাঞ্জনিনিয়শিল্প- विशिशयाविशिष्टविषयताया व्यापक प्रतिवन्धकतायां भवता विवरणीय। सदपेक्षया माधवेन च स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदक सायां वाधादिकपदोपविषयसात्वष्यापकत्वं वायुमुचितं । तया सति निशयत्वाधनिया, समानाकारकशानस्य विषयिताया भेद स्थाप्रामाणिकतया संगयादिवानीविषयिताया पपि निषयला- বিধী গলিখো আষাফি- - सामान्यनितिन निषितविषयंतालयापकताया पचतत्वात् । नच वाभाष. वान् हुदो पङ्गिमानित्याहार्य चानीयवहामावविमिष्टादादिविष- यिता नानाहार्यज्ञानसाधारणी, तायाहार्यभान समानाकार- कानाहार्थज्ञानाप्रसिः इदोवहरभाववानिथनाहायज्ञानीयवहा- भावविशिटड्दादिविषयतातर ययादिप्रकारतानिरूपितताह- माहार्यज्ञानीयविशिष्टइदादिविषयतायाभिवत्वात् तयाचानाहा. व्यबविमटविषयतायां एक प्रतिवन्धकतावच्छेदकतया न पति- बन्धकतावच्छेदकतायांदर्शिताहाय॑ज्ञानीयविषयितासाधारणयिशि. टविषयितात्वव्यापकत्वमिति वाच्यं तथासति पनाहाय॑ज्ञानीयवि. शिष्टविषयितावस्थापकताया एव विवक्षणीयत्वात् तावतापि संग- यान्यत्वाप्रामाण्यज्ञानानास्वन्दित्सवाप्रवेशेन लाघानपायात् । मेवं स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व प्रवेथे पाषाणमयत्वाचवदेन वाभाववतानिश्चयविमिष्टस्य पाषाणमयत्वादिविशिष्टस्य पक्षादे. ऑनस्य वनानुमितिप्रतिवन्धकतया तदवच्छ दकविषययिताकपा- पाणमयत्वविशिष्टपक्षादावतियामिः। अनतिरिकात्तिवरूपावच्छे. दकत्व निवेशपचे तादृशविशिष्टविषयतायाः पाषाणमयत्वावा. देन वङ्गामायवतानिश्चयाविशिष्टज्ञानसाधारणतया अनुमितिपति- वन्धकतातिरितात्तित्वेनातिप्रसङ्गानवकाथात् । नचानतिरिक्ष- हतिवरूपाव दकत्वनिवेशपक्षेपि जलायवच्छेदेन वामाव- वत्ताघटितस्य वनामाववजलादिमहतिजलादिविभिष्टस्य इदा. दिरूपपरस्य जलवानवहाभाववानित्यादिमानसहितस्य जल- बांबद - इत्यादिधानस्य तारामानविशिष्टतापमानत्वेनेक पशुमानगादायों प्रतिवश्वकतया नाशप्रतिवन्धकताशून्यमानाविषयल भत्- प्रतिपक्षाचनारमकस्य वारणाय সংগিখালির प्रतिवन्धकतायामवर्य मिशनीयतया ममतेवि तब जाति असा इति वार्थ। जानवेभियानमनिवस्य प्रतिवन्ध- कलाविणेपणले प्रतिहेतुष्यापकसाध्यामावसमानाधिकरणतरे. समापवरुप सप्रतिपक्षायाः । साध्याभावधि ता- पकतामहविपिरतहताजानलेन म्वतन्वसाध्याभावधर्मिक নােথরূম্বধিষিবান্নাবান্না থামা- प्रतिबन्धकलययोपपत्तेः नागधिशिष्टनामस्य शान शिध्या- বশিরমনিষবন্ধন मानाभावादुविमिष्टेलिप्रसाए विवक्षणीयविशिष्टान्तराघटितन्वनिवेगनेने मारपीयः । भानदयसाधारणप्रतिवन्धकताया; प्रत्येकमानविषयविशिष्ट विषयकत्वं नानतिरितसित्वरूपादकत्वषतयाच दार्म- तविशिष्टघटकस्य प्रत्येक भानविषयस्य न निमाविमात्ममत- ति निरुतविशिष्टान्तराटितत्वमुताधिशियाक्षतमेवेतिवाथ । वयमावविशिष्टान्तराघटितवस्येव याहयविशिष्टविषयकनिष- यविशिष्टयामधियिष्यविषयकानपयत्वं प्रतिववकताममिरिक- शक्ति, तादृशविशिष्टयाघटितवस्यापि निवेदनोयतया उमावि. মিঃ ধাবষম্মা। সব নাগবিধিzয়ঘনিয়মমি पक्षेऽव्याप्ति स्वस्थ प्रतिहेतुव्यापकताविमिष्टसाध्यभाव प्रतिहत. चिमिष्टपक्षात्मकनिहतविशिष्टायटितवादिति वा पति- पपघटकतामपिपिरयविषयताभिननिकानिमिष्टयविषयता- सामान्यनिरुतिः शून्यप्रतीतिविषयत्वस विधियाघटितावार्थकत्वात्। यव सत्प्रतिपक्षापसिडि स्तत्र भिवान्तमनुपादेयमेव, साध्यादिभेदेन सक्षपभेदात् । चमारमन्नानीयविषयतासाधारणरूपेव वा प्रति- हेतण्यापकताविषिष्टसाध्याभावादि विषयतोपेया। वस्तुतस्तु दर्शित विशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षरुपता, नस्वीक्रियते पितु हेतुतावको टकरूपाटितसाध्याभावाभाववत्तिमत्प- पासक विशिष्टस्व व्यापकसामानाधिकरण्यरूपयाप्तिधिषिटस्थ सरोज्या संग्रह तहम्मव्यापकसाध्याभाषकालीनतह प्रविधिपक्षा লিনি বিভিন্ন আকানাঘানখিছি म बस्यालक्ष्यताया एव युतात्वात् नचोशप्रयासमपेक्ष्य ज्ञानवैशि- ध्यानवनिप्रतिवन्धकतानिवेशनमेधोचित मिति वा । एष- मपि प्रकृतहेतुनिष्ठसाध्ययापकोभूताभावपतियोगिवाटतस्य मतभेदेनासाधारस्य विरोधरूपस्य विषयतायाः पार्मि- রূ সন্ধনমালমিছারিসনিম্মন্ধনা दकलात् प्रतिबन्धकतायो ज्ञानवैशिध्यानवच्छिनवनिपेशा- सम्भवात् । दर्शितातिप्रसङ्गवारणाय च निताविशिष्टयाटिस- वस्यैव निवेशनीयवात् । नच पक्षतिलविशेषितं प्रत तहेतुनिष्ठमाध्यध्यापकीभूताभावप्रतियोगिलमेवासाधारण्यादिरूपं वार्थ पचहत्तिवाटितविशिष्टविषयताया अप्रतिवन्धकमाने साधारणतया प्रतिवन्धकतानवच्छेदकलात तादृशस्य चासाधा- रखादेः पक्षहत्तित्वविशिष्ट प्रकतहत साध्ययापकाभावप्रप्ति. घोगिल विशिष्ट प्रतिहेवादिक्पनियत विशिष्टयघटितल्या निर- মাশাধ ন মিশিখােনিবনিমীবি অশীদি খা । অবিহিমধিবিধাষারােক্টিায় দ্বিী- ধরি বন: এবিধ বয় সম্মেলন বা বিধি বিমীয় নিনি অনুিােরাহী দুলীয়াৰি সিহ্মম নানালিখিৰ বজেবলিয়ন ঘষিয়টি घटितपदार्याऽन्तरतिव्याप्तिसहिश्यकावस्यापि মরিকা সনিয়িদিন বা বিমখীয়ভসি। মামলথব্রিরি ম:। নামবিষ্টিনি। অলিবিনিমগাখাঁ -য- বন্ধিবিষয্যে মজুরি। অক্সিং- বাহাৰি এৰিৱাৰি নামজারি খzি সবা নীবি। দ্বাধকািধিক সীটি বিষয়- লাইকােশিয়া। এ মন্ধিানৰবিশিষ্ট আমাথমিৰব ল অমি: । সম্বেলিব সবিনযজনীতি বিবর্ন নিসিমিনায় যামআছি- প্ৰিয়হৰহ্ম সাম যাষণিবিষযমীনিধি ताप चेदकं तदवच्छिषाविषयकमतीतिविषयतावच्छेदकं यत् মহেদির্য মহিলা। যৎপিছু মাঘ শীৰ্য सपदार्थः। भवति हि व्यभिचारत्वाधजिवाविषयकमतीति विषयतावच्छेदकीभूता ये वाधवादय नवजिवाविषयक पती- মিবিয়াৰ অম্নিবােৰীৰিবৰি ঘানি। ময়বিশিষ্ট অভিৰাে স্বাৱাৰিঘৰূমৰীশিবি- হয়ন্তিকারবিষয়ক বিষয়, सामान्यनिरुक्ति। देकत्वाभावानतदवछिन्नेऽतिव्याशिः। मेयख विशिष्टव्यभिचारा. देरपि मेयवादिना व्यभिनारत्वाद्यवच्छिताविषयकपतीति. विषयत्वात्तदोषः स्यादत स्तादृशरूपाश्यमिणं तदनश्छिन्ना- विषयकातोतिविषयत्वेनाविगिष्य स्वमेव तादृश विषयतावच्छ- दकत्वेन विशेषितं । मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वाद्याययाविष- यकत्वस्य व्यभिनारत्वाद्यवच्छिन्नविषयक तीतो दुर्घटत्वात होप: स्यादतः स्वाश्रयाविषयकत्वमुपेक्ष्य स्वावच्छिन्नाविषयकात्व निश। सावच्छिन्नाविषयक प्रतीति विषय हत्तित्वस्य तादृश धर्मा विगेषणवे, व्यभिचारत्वादेरपि मेय वादिना व्यभिचारवाद्यवच्छि. ब्राविषयक प्रतोति विषये व्यभिचारादौवर्तमानबादस भव इत्यत म्तादृश विषयताव छदकत्वेन धर्मोविशेषित.। प्रमेयं गगनवदा ध्यवादित्यादौ व्यभिचार वायच्छिताविषयक प्रतोति विषयता. वच्छेदकं यहगनाभावयन्मेयवादि, तदाथयाविषयक प्रतीत्य प्रसि. हायभिचारादौ तारा तोति विषयत्वस्य दुरुपपादतया ऽव्या. प्तिरतस्तदवच्छिवाविषयकत्व निवेश. । अत्र च ताहा विशिया. न्तरा विषयक प्रतीति विषयतावच्छेदकत्वस्य , दोषतावच्छेदक घमें विशेषषतापेक्षया ज्ञानस्ये त्यत्र ज्ञान पदार्थे तादृशविशिष्टा. तराविषयकल निवेश एवोचितः। एवञ्च निष्कृष्ट पक्ष्यमाण कल्पे य विषयक निधयस्येत्य व निधयएष तनिवेश्य लाघवादित्यवधय । पद धूमश्यभिचारिवद्धिमान् धूमदान् बढेरियादीवाधादे यभिचारादि घटिततया तथा व्यामिः । नच यद्रूपावच्छिन्न 15 पनुमानगादाधों पिपयकाल बावधिविषयकारवावधिकच प्रतिषधकता मामान्या- वच्छेदक साह रूपासरावनिवारिसखग्य विवक्षितत्वावदोषः। অমিকা দুধ বিষন্ধানমণি আদিয়ান মনিষ- कमारो दमाविषयिताकवेपि ताहा प्रतिवन्धकता मामान्यान्स সালমিনিষিশ্বরূমাটু বন্ধষিয়িষান্ধবি নাম घटितवम्या किषित्करलादिसिवाय, प्यभिचारत्वादि विगिर- विषयकवावच्छिन प्रतिवन्धकता मामान्यावच्छेदकविषयिता मिरूपकतावादकम्य सहशिनाविषयक प्रतीति विषयसाधना दकस्या सिहरामभवा पभिचारत्व मेयत्व विशिष्ट व्यभि- चारवादरेवतथाविध विषयिता निरुपकतावच्छेदकत्वात् तस्यप व्यभिचारखा वछिया विषयक प्रतीति विषयलाछेदकचा भावात् ॥ नव घावधिभत्रविषयकत्वावछिन प्रतिवन्धकता मामा. न्यावच्छेदक वियिता निरूपकतावच्छेदकः कथित् स्वादि बाविषयक मनोति विपयतावच्छेदकीयम्य एवम्भूतं यद्यतम्ब, प्रमेयत्व विशिष्ट व्यभिचारस्वादि, तदवच्छिमाविषयक प्रतीति विषयतावच्छेदकत्वस्यविषक्षणीयतया न दोप अति वाच्यं सया सति धूम व्यभिचारि वद्धिमान् धूमपान बड़े रिन्यादीवाधचाय किन घटक तावच्छेदकस्य धूमभिवारिवनिमत्त्वादेः बादछिनाविषयक प्रतोति विषयतावच्छेदकीभूतस्वाधिनविष. यकवावचित्र प्रतिवन्धकतामामान्यावच्छेदक विषयिता निक पकतावच्छेदक व्यभिवारत्वक वाट्याने वात् । नव स्वाय छिअविषयितापनि प्रतिवन्धकमा सामान्यावच्छेदकीभूत
सामान्यनिरुक्ति ।
३५
बत किञ्चित् विषयित्व यादृश यादृश धर्मावच्छिना निपिन
ताश धम्मावच्छिताविषयक प्रतीति विर्षयत बच्छेदक यत्व
तद्रूपावच्छिनत्व मेव समुदितार्थ । मैयव विशिष्ट व्यभिचार
बायव चिव विषयकालावच्छिन प्रतिवन्धकता सामान्यायव्दको
भूताया शुद्धयभिवारवाद्यनि निरूपित विषयिताया
নয়ন মিমিছ সমবাৰোবৰক্ষুিন্নালিকুবিনৰন মল্পিা
विषयक प्रतोति विषयतावच्छेदकत्वस्य च स्वस्मिन्नसत्वेन मेय
त्व विशिष्ट व्यभिचारत्वादे वपन्नोपादातुमशक्यत्वात् । व्यभि
चारवादिशिष्टविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकता सामान्यावच्छेदि
काया कस्याथिदपि विष यत या व्यभिचारवाद विशिष्टा
निफपितत्वासम्भवत् तादृश विषयिताया यादृश यादृविशिष्टा
निरूपितत्व मेयत्व विशिष्ट व्यभिचारत्वादेरेव ताशत्वात् ,
वच्छिमाविषयक प्रतोति विषयतावच्छेदकस्य व्यभिचारवाद
स्वपदेनोपादानुशाल चन कचिदोष । प्रथया यधर्मायच्छिन
विषयत्वावचिन्न प्रतिबन्धकता समान्यापच्छेदकीभूत विषयिता
त्व यविच्छिन्न निरूपितच व्याप्य तदधम्मवत्त्व मेव समुदि
तार्थ इति वाच्य,
बाधविशिष्ट व्यभिचारत्वावच्छिति
प्रसङ्ग । ताश धम्माधिनविषयकवावच्छिन वाधनान प्रतिवन्ध.
कमाया के श्लथमिवार विषयिताया নাম অষ্যান
प्रतिवन्धक गायाध केषनशध विष यताया प्रनवच्छेदकत्वेन
वाध विशिय व्यभिचारवाचवच्छिन्नविषयिताया एव तथाविध
प्रतिबन्धकता सामान्या पच्छेदकत्व , तस्याश्च सादृश धर्मपिशिष्ट
.
अनुमानगादायों तपरकतावच्छेदकविशिर मिक्तित्वम्यावश्यकलात् प्रथम कम्पेम्व पदेन परमकस्पेयर पदनतस्योपादान सम्भवात । पथ बहाभाषादि धम्तिाय दकफ यादि प्रकारक সুবহিঃ অঃ মৰাৰ যি ঃ এবি অষ্ট্রি বন্ধ হয় धूमस्याप्यतया पयादि प्रकारक परयानाहाय॑स्या मान নাম অনাবাদি এল সালালার মির पसिधा नाहगानुमिति प्रतिवन्धकता घरिम यथा शुत लक्षणस्य तपायचित्र पक्षक यादि हेराक दीवाश्याप्ति म्बय मेय यक्ष्यति तदारणप्रया यथेति चेत्भवतुतावदेव , सथापि विशेषगुणभाषयान् घटोगुणमामान्याभायवानियादी विशेष गुणवटादिरूपा थयामिडेगुगवटादि पवाध घटिताया मप्र भावश्यक । यदच तत्र घटवाय देन गुणवत्व मेव वाधः, प्रापयामिहिन तत्मामानाधिकरखेन तदवो देन का विशेष गुणवत्व , तस्याञ्च गुणत्वरुपमामान्यधर्मायचिन्ने घटत्व व्याप कता घटितोता वाधस्य न प्रवेश , विशेष गुणत्वेन घरख ध्यापकसाया स्तुत्र पवेश.पि मामान्य रूपेण व्यापकताया स्तद- मातर्भावादिति न तादृशा सिहासग्रह रमन इत्युच्यते तथापि विशेष गुणाभावान् दितीयक्षपावच्छिनी घटोगुणसामा न्या भाववानित्यादी द्वितीयक्षणावतिने घटेविशेषगुणवत्त्वरूपा अयामिही सदचिन्ने घटे गुणवत्वरूप वाध प्रवेश स्यावरण करखान् लक्षणेच तत् सपहस्यावश्यकतया उतविशेषणदा नानुपपत्ति । धनुतस्तु प्रा बदन्तीत्यादि निकट कान्येमेयत्व .
सामान्यनिरुतिः। विशिष्ट व्यभिचारादि वारणाय विशिष्टान्तरा परिवस्य निवेश नीयतयातन्मते दर्शित वाधाय संग्रहोदोष एव । एतेन स्वावच्छिन निरूपित विपयितावनियत् किञ्चित् प्रतिवन्ध तावच्छ दक विष यताक विशिष्ट निरूपित विषयिताख व्यापक स्वावच्छिन्न निरूप्यताकत्वं समुदितार्थः। मेयत्व विशिष्ट व्यभिचारवादक नेताहवं तदवरिखनविषयकवावच्छिन्न प्रतिवन्धकतावच्छ दक व्यभिचारादिविपयितावस्य तदवच्छिन्ननिरूप्यत्वाव्याम्यत्वादुक्तास्थ- ले च विशेषगुण विशिष्ट घटादि रूपाश्रया सियादि विषयकवा. वच्छन्न विशिष्ट पक्ष ग्रहादि निरूपितयन् किञ्चित् प्रतिवन्धकता बच्छेदका विषयताक विशिष्ट निरूपित विषयितालस्य ताहमायया सिडझाद निरूपितच व्याप्यत्वात्तत्र लक्षण समन्वयः । प्रतिवन्धक. तायां यावत्वानिवेशाबोकरीत्या वाध विशिष्ट व्यभिचारादा वति प्रसङ्गः । स्वावच्छिन्ना निरूपिता याश यादृविशिष्ट विषयिता, নাঘ বিসিবিঘিনানছিমমিষনাবন্ধাইলি वियिताकोोधम्म स्तहत्व समुदितार्थः । मेयय विशिष्ट व्यभि- चारावाहिक नेता दृशं खं सदवच्छिवा निरूपित शुद्ध व्यभिचार- खाद्य वच्छिन्न विषयितावच्छि वाया मेव प्रतिवन्धकतायां तदव- छिद्र विषयितायाअपच्छेदकचात् उक्तस्थले तादृश विशिष्ट बाध विषयकत्वस्य तद निरूपित व्यभिचारविषयितानवजिवायाअनु मिति प्रतिवन्धकतातदवच्छेदकारखा लक्षण समन्वय इति परास्त यविषयक निथयस्य विरोधिविषयिता प्रयुक्त इत्यादि निकृष्ट कल्पानु मिति प्रतिवन्धकताया अघटकलात प्रतिवन्धकतायां पनुमानगादाधयो' विशिातर विषयकवानच्छिन्नत्व विशेषणदानस्या मम्भवेन यत् पदार्थम्य ताहा पदार्यान्त रा घटतलेन विशेषणीय रुया. उताधा व्याप्रणयपरोहारात् ॥ मा केचित् स्वजातीय विशि गारा घटवल मेव यत् पदार्थ विरीपादेयं। भाजात्यहरवाभास विभाजक रूपेण, तश्वरूप वाधव व्यभिचारवादि, सेन कृर्पण व्यभिचाराटेने वाधादि माजात्य मिति व्यभिचार घटित वाधादौनाध्याप्ति। नवं यहिपय कनिश्चयस्य विरोधि विषयमा प्रयुत उभग्राभाय स्तत्त्वमिन्यत्र विरोधि विषयता प्रयुतपदम्यवेयर्य । घटादे. लाभ रूपेण मजातीयत्वा मिहावाति मसदाभादिति वाच्य स्खस- जातीय विशिटान्तर घटितं याव तदविषयक प्रतीति विषय त्वस्य विवक्षयाऽनुयोगिनिहलवानन्तर्भावेण पदार्थान्तरेवति प्रमन वारकतयातहन सार्यक्यात् नच व्यभिचार विशिष्ट मेयत्वादेवा भासत्व धिरहादेवाभा अविभाजक रुपेण सजातीया ममिया तस्य सपदेनोपादातमशक्यतया मेयखविशिष्टव्यभिचारादेयम्बपदिनी पादेयतया तद्भिवतया तत्राति प्रसङ्ग इति वाद्य विशिष्टान्तरा घटितना घटितस्य माध्यसाधनग्रहाविरोधिज्ञाननिष्ठ विषयिता सम्बन्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिवन्धकता नतिरितात्तित्वादि रूपस्य व्यभि चारादि विभाजकस्यात्र निशाताहश रुपस्थ च व्यभिचार धि- शिष्ट मेयत्वादि साधारणवादित्याहु । प्रवेदं वाध्य प्रतियोगि नि खत्वान्सविण ताश लक्षण करणेपि व्यभिचार घटित वाधा दायथाप्तिवारग मशक्य मेव तत्र सजातीय विशिष्टान्सर धरितं सामान्यनिरूमि। तत्र यत् व धूम व्यभिचारि वह्निमत्व, तदघटितत्वस्थ तदुषटित . वाधादावसत्त्वात् यदि तदघटितवम् तदपास विषयता पर्यायधिकरणच तच्च सुघट मेव एकदेशापयर्याप्त विषयताया अपि समुदाये पर्याप्तिरित्युच्यते तदाप्य व्याप्ति दुचव नियत व्यभि वारवेन सजतोय विशिष्टान्तर घटत स्ता- दृश वाध एवनदप याप्त विषयतायास्त चा भावात् । नच स्वपत्ति यावहे वाभासविभाजक रूपेण साजात्य विवक्षणीय। तथाच पाषा द घटक व्यभिच रादौ वाधवाद्यसत्वाव तादृश वाधादि सज तीयत्व अतातत् संग्रह सम्भव इति वाच्य एव सति वाघ विशिष्ट व्यभिचारादौ वत्ति वाघच व्यभिचारवादियावद धर्मगा व्यभिवार वाधादौ सजातीयवा मसिहमा तिव्या तस्मात् व्यभि- चारादि घटित वाधादे. सग्रह प्रकारोऽग्ने प्रदर्शनीय एवादरणोय । मेयत्व विशिष्टव्यभिचारादौ तादृश व्यभिचारवाचिने । नाति प्रसङ्ग नदोष व्यवहार प्रसङ्ग। अत्र मय व विशिष्ट व्यभिचारो दोष इत्यादि व्यवहाराभावावेष्टापत्तिः सम्भवति। नव विशिष्ट व्यमि चारदे शुव्यभिचारवादिना दोष वस्थाक्षततयोगविशेषणदानेऽपि तादृश व्यवहारापत्तिर्दुबोरवेति, तवेष्टापती व्यर्थ विशेषण मिति वाक्य दोषादि पदस्य निरुते विशेषणाछित्रानुमिति प्रतिवन्धक तावच्छेदक स्वावच्छिन्न निरूपितविषयताकत्वेनान्वयितावच्छेदक धमयोधकतायाव्युत् पनतया प्रकते व मेयच विशिष्ट व्यभिचार- खादिरूपस्यान्वयितावच्छेदकस्योती विशेषणास वेनाति प्रसना - • दोधिती मेयत्वविशिष्टय भघास दावितिपाठाभिमाहोद ।
अनुमानगादाधा भावादिति हृदयम्। नन्ना थया मिशादिम्पले पक्षप्तावच्छेदका भायवत् पक्षकवादिक मैत्र दोषप्तस्यैष हेतुनिष्ठसया हेसोई टत्व व्यवहार निर्वाहक त्वात् तादृश धर्मस्य ताहगा भाववत्पशा दिरूप ताग विशिष्टान्तर घटिन तया व्याप्ति रित्यताह एवञ्च पक्षतावके कादि विरह विशिष्टः पनः पक्ष- निम्तहिरहोवा। साध्याभाववत्तिसाधन, साधन- वदृत्ति साध्यामावोवा हेतुदोपीयेन केनापि सम्बन्धन तद्वारा प्रदतोहेतुर्दुष्टः । एपञ्चेति ताश विशेषगादानेचेत्यर्थः प्रादिपदात् साध्यादि परिग्रहः पर्वतादिधर्मिककाशनमयत्वादिविशिष्टवुडी पर्यतः काञ्चनमयत्वाभाववानित्यादि धमिर्मविशेष्यक निश्चयस्येय पर्वत काशनमयत्वं नास्तीत्यादि धम्मिणिपणक निययस्यापिविरोधि त्वमानुभषिक मतम्त दिपयस्यापि, दोपत्व माह पक्ष निष्ठ इति भारतामधेन पनवि गट इयर्थः । समुश्चयाय कोवाकार: माधनवहत्ति: साध्याभान इति । साध्याभायव जिव प्रकारक- मानं साधनधर्मिक यातितह प्रतिवन्धक, माधनयति माध्याभाव इति जनिऽपि माधने माध्याभाववहसित्वं तुल्यवित्तियतयानिय. मती भामत र भिनायेव । माधनपति माध्यामाव इति ज्ञानम्या समान वशेष्यक स्थापि प्रतिषयकवमिति प्राचीनमताभिप्राये एवेद। दोष इति न पचत यच्छेदका भायवर पत्तकवादिक मिति शपः।
मामान्यनितिः। . तया पानावावतमा व्याप्ति रित भावः ननुपक्षतावच्छेदका- भाववत् पक्षादीनां हेत्वत्तित्वात् कथं हेतोदुष्टता, व्यवहार इत्यत पाह येनकेनायोनि । एक मानविषयवादिने न्यादिः । तहान्नदय- चित्रः, दुष्टः इष्टपदतिया यः, तथाच हेलो: नाणदोषाधिकर. गाचेऽपि नक्षतिः। दुष्ट यादीसामान्यमा सम्बन्धिन एकनिष्ठार्थ- त्वात् नवमेकमान मिषयवाहिनावाभाववदादिकपदोषस्य धूमादोसवेपि पर्वतादीवयाटि साधनेतस्य दुष्टष्यवहारापत्ति বিমিষান্থ অনাছিরঘোনৰান্ধনমিছা स्थले तद्रूपावछिपक्षमाध्यहेतुकानुमिति प्रतिबन्धकतावई दक स्वायछिद्रनिरुपितविषयिताक धम्मावछिन्न सम्बन्धी दुष्टप्रदन वोध्यो देह व्युत्पत्त्या पूर्वमहारपेपि पूर्ववदेव वहनाधूम- साधनेरासभी दुष्ट इत्यादि व्यवहारोनिस्कदोषमावस्य दुष्टत्व व्यव. हारविषयतापच्छेदकले दुर्धार इति। प्रकसहेतुतावच्छ दक विशिष्ट सम्बन्धीनिवार्यतावच्छेदकोवाथ एतसाभाय प्रकृतोहेत रित्युना। देवहे. साधने धूमोटुष्टइत्यत्रदत्वावच्छिन्नपक्षक यहित्वावछिन्नसाध्यक धूमत्वायछिन्नलिन कानुमिति प्रतिवन्धक- सावच्छेदकलावविविषयिताक धम्मावछिन सम्बन्धीधूम इत्यन्वयवाध, सव पनिवन्धकतावकोदक स्वावचिनविषयिताक धर्मविशिष्ट गव दुषधातोरवः। साधनपद सक्षण्या धूमला- -बच्चिन हेतु कानुमितिपर, सदाति साम्यन्तार्थ दवावच्चिय- स्वावस्थ, पहेरितिश्रमासाहिलाछिन्न मायकलस्स. सादृशानु गित्वन्वित सप्तम्यर्थ निरुपितवसा दुषधाव घान्वय', T 6 पनुमानगादाचा फदेशप्रतिवन्धकवे चय. । एवच पर्वतवई साधने धुमोदृष्ट या पवतत्वावशिनपक्षावष्ट्रिलायकिय माध्यधूम त्वाव. ছিঃজান্নিবি সিগমা কে কারসিথিম। धविशिष्ट सम्बन्धी धूमइत्येव प्रमीयते, सब नाहग धर्मया सिर एवेतिमतया व्यवहारः । पाविशेषादिक मनर्भाव्य धूम दुष्ट प्रति व्यवहार स्वाधित रथसएवेतिदिक । माधम निष्ठमाध्यामावशिवायव्यभिचारमया मिति नंततविशिष्ट माधनादेस्तानतस्य दोपत्वमितिकविदा व्यापि सामन्यवान्ययाति प्रमात ताहगयाख्यामुपन्य मालि यादा धािगि, यादृणधर्मवत्ताजान मनुमिति प्रतिवन्धक, तथधर्मिण, साधर्मवत्वं, हेतुदोष इत्यपि कश्चित् । যায়সি । যখছি। সাস, আলৰান্তি। সকা प्रिय, सावित्रस्य, नसबन्धेति शेष' । सादा - वि, दूधापच्छिमधमेवारत्वं । साधनादिवशेषणक माध्यामाधवत्ति- स्वादि विथक नानस्य मामान्यध्याश्यादिजान प्रतिवन्धकपि माध्याभावयनिखाराधेयतासम्बन्धन साधनोयत्वादिकं न दोपः, साधनाद. साध्यामाधवत्तित्वादि धम्भंसाविरवात् । प्रत्रा प्यवच्छेदकल पूर्वव ब्रत बरूप मम्बन्ध विशेषः । पक्षतापच्छे- करपछिद्रनिड केलामावचावनियालादापति प्रसादध- - सामान्यनिरुतिः। । प्रकारता मिमिकतटू पावछिन्नवत्ता जानलस्यापि प्रतिबन्धकताव- च्छ एक कोटि प्रविष्टत्वा दवच्छेदकतापयासि विवक्षणेत इदत्वावछिद्रनिहवङ्गाभावत्वायव निवले याः, पति- त्यादिना घटाधवगाहिनोहदोनवह्निमानित्यादि निषयस्य दीवहिमानित्यायनुमितिप्रतिबन्धकतया दत्वावच्छिन विशेष्याक वास्तवङ्गामायापच्छिद्रप्रकारकनिश्चयन प्रतिवन्धकता इति अपितुतदिशेयकवहिवावच्छिव निरूपिताभाववावच्छिवप्रकारताकनिश्चयत्वेनेवातस्तादृश मेघ रूप प्रतिवन्ध कतावच्छेदकता पात्यधिकरण', नाद. लावछिन्न मिकवाभावत्वावछिन प्रकारकत्वमिति गुप. पनवनामावत्वाधुगदान न सम्भवति, पर्वकोवाभाववामि- स्यादौपर्वतत्वावच्छिन्न नियतिलावच्छिन्न रूपवाधादेरसंग्रहमये- न यदृष वहिन चिणि यद् षापच्छिन्ना कारतानि इपित यद्पावधिमकारताक निशयत्वेन विशिष्ट तद्रूपावछिन्न विशेषित तद्रूपावच्छिववत्वं दोष इत्यादि विषक्षाया असम्भवात । अत्र साधननिउ साध्याभाव ववृत्ति लादेरिवसाध्याभाववहक्ति साधनारपिदोषत्वेक्षतिविरहात् एता- वानायासोऽनधक इत्यस्वरसः कश्चिदित्यनेन चितः । अध पर्वतवन पक्षवे, बहित्वेन साध्यत्वे, वि- शिष्टधूमत्वेन च हेतुश्वे, पर्वतादेः काञ्चनमयत्व विरहो, इदस्य वहिधूमशून्यत्व', मेयत्वस्य केवलधूम प्रतिवन्धकता सद्रूप ४४ अनुमानगादायों .. स्य वा वनियभिचारी, विशिष्ट धूमस्य वा पर्वतीय- वह्नि व्यभिचारी नदोषः । न वा तत् सम्बन्धन सत्र तस्य हेतो? त्य', अतस्तदावच्छिन्न वत् यक्षक तब- मावच्छिन्न तत् साभ्यक तहमाविच्छिन्न तहेतुकानु- मिति प्रतिवन्धकत्व वाच्यम् । यथा व्याख्यात यया युताय निवतिः पर्वतोवहिमानित्या दी प्रका पक्षमा दक विगिष्टे महसमाध्यतावच्छेदकावड़िय সন্ধাৰহ্মালকিন দ্বিা ঘামিবিম্বৰ, মৰিগি এ मावादकाच प्रवेश मा प्रमिहिरसम्तविवेग प्रयोजन मार पयेति । पर्वमादः काञ्चनमयत्वविरह न्यादी सर्व मदोष सि सम्युध्यते । तथाचपवतावच्छेदका प्रवेशे पृथ्वोश युत्या सम्भवात् सतारणाय यत् किश्चिदम्मावछिन्त्रपक्ष सुकानुमितिसामान्य प्रतिवन्धकच मेव निवेश्य मिति पचनोकडिमान धूमादित्यादीपर्वतादिमिष्ठकाषनमयत्वा भाषा- दावति व्यासिमस्यापि काश्नमवादि सहित पञ्चतत्वादि रुपयफिशियावचित्र पच माध्य हे तुझानुमिति प्रतिवन्धक मानविषयत्वादितिभाव: । प्रादिपद वस्वन्तर संग्राहकं । मल- सानुमित्यविषयपदार्धाभाषे ऽमि व्याप्ति सूचयित्वासहिपय सामा- भाषे, ता सूचयमि इदस्थेति । इदनिष्ट पहिगून्य व धुमशून्यस्क धेत्यर्थः । वादि निष्ठाभावेऽति व्यातिसूचना प्रहमपषतावच्छे- दहावविन्न प्रशस पक्षकलरूप समुदायदलस्येवा निवेशे वीर्य । माध्य सामान्यनिरुक्तिः। महानमोवेति महानसोय वडामावोमहानसीयधूमामावोवेत्यर्थः प्रवाति व्याप्तिसूचनच प्रवासाध्यातावच्छेदक , प्रकृत हेतु ताव- च्छेदकयोरनिवेशेषोध्यं ॥ इदमुपलक्षण साध्य हेलोरनिवेशेऽपिजलवाभावादावतियाप्ति पोध्या । प्रातहेतुतावच्छेदकावच्छिन्द्रहेकवानिवेशे, पक्षधर्मला जानामिपन्धकतामादायाति व्याप्ति सूवयित्वा , व्याप्तिज्ञानप्रतिव- वकतामादायातिव्याप्ति सूचयसि मेयत्वस्येति । वलि व्यभिचारइत्यने मान्वयः । प्रवाति व्याप्ति स्तादृशदल समुदायस्यैव पनिवेशवोध्या। प्रकृतह सकत्वनिवेशेविएतदोषस्यशक्यधारणतयाहेतुतावच्छेदक नि- वेशनायाह केवलधुमस्येति । वधिशून्यदेशान्तरकृत्तिधूम- यतिव्यावर्तक विशेषणानव चिवेत्यर्थः । साध्यतावच्छेदका. निवेशे पूर्व साध्यवत्ता जानविरोधिन्यतिव्याप्ति दर्शिता, दा- मी व्याप्तिज्ञानविरोधिन्यतिव्याप्ति दर्शयति विशिष्टधूमस्यवा पर्वतीयवगिव्यभिचार इति , दोष लक्षण इव दुष्ट लक्षणे ऽपि पक्षतावच्छेदकादिनिवेशस्यावश्यकतां दर्शयति नवातत् सम्बन्धेनेति । तत्रपतवावच्छिन्ने , वहिलावच्छिन्नवङ्गिसाधने । तस्य विशिधूमयावच्छिवस्य । पक्षादौपक्षतावच्छेदकार्या दृश सम्बन्धेन विशेषणवं यत्राभिमतं तत्र तत् सम्बन्धेन तदवच्छियत्वं निवेश्य मिति सुचयित तत्पक्षकेत्युक्त, पक्षमाव- च्छेदकादि निवेशेप्रक्षादि निवेशस्या प्रयोजकत्वादिति । वायं, तद्पावच्छिवपक्ष साध्योतक दोष लक्षणे निवेशनीयं । . - अनुमानगादाऱ्या - तथा च निचह्निः पर्वतोवह्निमान् , पता- वृत्ति वह्निमान् वा, तव्यभिचारिणः, पर्वतात- ह्य धर्ममादित्यादौ न कोयि हेत्वाभासः स्यात् ताह- शानुमितेरसिद्धत्वात् । तथासि, निलडिः पर्वतोपद्विमान् इत्या पक्षमापदक निहित्य विशिष्ट पद्धते, वहि वैगिध्यावगाहित्य मनुमितन्न सम्भवति स्वविरोधिधधम्किावच्छेदकक खप्रकारकाना- हार्यज्ञानशानभ्युप गमात् । पर्वतः पवतावसिद्धिमान यंत्र पवन पर्वताहात्तिख रूपसाध्यतावच्छेदकावनिप्रकारकत्व मनुमितन सम्भवति स्वस्मिन् स्वासिवाद्यवच्छिन्न प्रकार- কালাহলয়লমবিরূৰাই এলা অার গঞ্জি घ्यभिचारिण वडिव्यभिचारित्वरुपहेतलावद. कायक्तिये पतिव्याप्यस्य वैगियावाहित्य मनुमितने सम्भवतीति पूर्णता युक्तो। पर्वतोवद्धिमान् पर्चमारित्यत्र पर्वतेपर्वसाहतवपततावच्छेदकावधिप शिधावगारिखं नानुमिः मभवति युरिति, यथाविषितावमित्य प्ररि म्योजकभेदेन नानास्थले याति कथनं । नकोपिला- भासः स्यादिति, तथाचापाकल्पनिग्रहस्थागत्वेन याप्रयोग निग्रहोपपत्तादपि, निमित्वेन पर्वते कई: साधने धूमोदुष्ट इत्यादि व्यपहारोदुरुपपाद इति भाव, । मामानुमितस्तथा सामान्यनिरुक्ति। विवक्षितानुमितेः। अप्रसिडत्वादिति । आहार्य-रोमानानुप- गमा दिति भावः॥ अत्र वदन्ति यद्दिषयकनिशयस्य विरोधि विष- यता प्रयुता स्तदुत्तरमनुमिलावनाहार्दा मानसनाने वा, पक्षतावच्छेदकविशिष्टपने, साध्यतावच्छेदक विशिष्ट साध्यवैशिष्ठयावगाहित्वस्य, साध्यतावच्छेदक विशिष्ट साध्यनिरुपित व्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छेदक विशिष्ट हेतुमत्तावगाहित्व स्य च, द्वयोर्व्यतिरेकस्तत्त्वं हेतुदंषत्वं । यविषयकनिययस्येति, यदपावकिय विषयकनिययस्यर्थः । उत्तरपद स्यरतरकालोनार्थक तया, तदुत्तर मिति धातूपप्थाप्या- नुमिति रुप क्रियाविशेषण मतोदितीया। अग्रिमकल्ये ताशमान रूपक्रिया विशेषणं, प्रतीज्ञानपदमपिसार्थक । तत् पञ्च, साग निराय परामर्थकं । उत्तरपदचा व्यवहितात्तरार्थक । कालावनी- रत्यन्तसयाग इत्यनेनहितीयाधिकरणे, उत्तरपदस्य उरकाल परत्वादिति त न युक्तं, व्यापकतामकस्यात्यत्तसंयोगस्य मयतेऽकि पचितलादिति । अनुमितोमनुमितिमामान्ये । स्योष्यतिरेक इत्य- भि सम्बन्धः । तत्त्वं, नटूणावच्छितत्व। प्रत च तज्ञानानन्तरमा- ললিন্ত বাগোয়াইনঘানীয় যন্ত বিধি বিহুথিনায় ।
१८ अनुमानगादाधा प्रयोजकावार विरोधि विषयितायां ना निसयीयत्व कथन खरूप कीर्तन मात्र, नतुगमन गघटक । तथाच यदपावचित्र निश्याव्यवहितोतरामु मिसिमामान्यम्य विरोधि विपरिया प्रयुशोभयामाधवत्वं , तादृशम्पावछिनख' दोपतमिलि समु- हिमाः । वडामावविगिट दवावधि विषयक नियानन्तरं इदोपष्टिमान् पहियाप्य धूमका त्या कारकानुमितः कदाचि दयनुत्पन्या घटायमिराधाव ताग निययायवहितोसरान मिति सामान्याममातामुच अदत्वादि विगिरे यत् पद्भिवाब्ध वच्छि प्रवैगियावगाहित्वं, वहिलावमितव्यन्निव्याप्तिविशिष्टधूमल्ला वविशिष्टावगामित्वञ्च, तदु यामायावमक्षा मेव, रात्र ताग निषयीय विधिविषयिताप्रयुकखम प, स्वनि प्रतिवन्धकताप- दक धन्य स्वानसरोपवज्ञाननिष्ठप्रतिवध्यतावच्छेदक धर्माभाष प्रयोजकत्वात, तबइदत्वादि विशिष्ट विशेष्यकत्दापन्छिन किवादि विशिष्ट प्रकारकत्वावछिद्र प्रतिवध्यता निधपित प्रतिवन्धकता - छेदको भूताया, इदत्वावछिनविशेथकत्वावविश्वहिसावचित्रा भावीय कारिमायास्तादृशहिलादि विशिष्ट प्रकारकल घटितो सयाभायेतयात्वात् । नच ताशविशिष्ट पक रकखमावन विश्रोत निय प्रतिवध्यतःवछेदक, अपितुम हियपितानाहार्य ज्ञान तम कथं तत्पकारवाभावस्य तथाविध विरोधि विषयिता प्रयुतान्वमिति वाथ, विशिष्टाभाष प्रयोजशस्य विशेष्यवविषिषणा मात्र प्रयोजकत्वात् अनाहायजानत्वाचाययानुमिति मिह साद विशिष्ट पकारकबा भावस्य, विरोधिविधयिता प्रयुक्तावाक्षरिति सामान्य निरुक्तिः। ४८ - .. दीवडिमान् मादित्यादी बरभावविशिष्टदत्वावच्छिन्ने लक्षण समन्वयः। निर्वतिः पर्वतोवाइमानित्यादी तादृशानु- मितेरपसिहायपि पद्धिमत् पर्वतादिरूपाययासियादिविषयक- निश्चयानम्तरपसिघटायमितिषु अन्यत्र प्रसिद्धयक्षतावळ - दक विशिष्टविषयकलावच्छिवसाध्यतावच्छेदकविशिष्टप्रकारकत्व- घटितोभयाभावववमक्षतमेवेति तव लक्षगासमन्वयः । ने चाहार्यज्ञानमात्र प्रसिदस्य निबंङ्गि पर्वतलावच्छिन विशेष्यक वक्षिप्रकारक मानवस्य विरोधिविषयक ज्ञानप्रेतिवध्यतानव- दकतया ताहराधवि छिये वयादिमकारकत्व स्थाभावे पिराधि- विषयताप्रयुमत्वममामाणिकमितिवाच्य। सादृशज्ञानत्वस्य प्रति वध्यतानवले दकले पि तहापकस्य पर्वतत्वावच्छिने धङ्गित्वावच्छि प्राभावप्रकारकजानत्वस्व वनिविशिष्टपबंतविषयकजामप्रति- वध्यतावच्छेदकता व्यापकाभावप्रयोजकस्य सतरा व्यायामान प्रयोजकतयाताहमविशिष्ट विशेष्यकत्वावविवादिप्रकारकत्वा- भावे नागदापविपयिताप्रयुतात्वस्यावग्यकत्वात्। नचविगेधि जानासत्त्वपि नियंतिः पवतोपनिमामित्यादिनानस्यानाशा- यस्यानुत्पत्त्या इच्छादि घटित तादृशाहार्यशाममामप्रसायरीय निवद्भिवशिशिष्ट वहिवैविध्यावगाशिवाभाषप्रयोजकत्वं ना पिरोधिविषयित्व स्य, कचिदप्यमत्वादिति या पभायाधिक. रणतायागय विधिषिषयताप्रयुजव स्य निर्वश्यतया पधिकरणसा- नाथाभावामेदेयधिकरणभेदेन भिवतया विरोधिमानानन्तरोत . T7 সুমনাৱাখ বয়ান যায়সিয়াহিয়ামান্ধিঘনায় মিলার। প্রিয় দুয়ানীথবিধিষি অথিমীয়া ৱি সীসা যদ্বিীঘিষিযমাসহ স্বামীগ্রামিষান্মান্ত ते प्रदोषकाभाववानित्यादिशानीयवहाभावादिविगिरदादि- विषयिताया पर तदन्तःपातिवहामावत्यादि विगिर विषय- যায় খুব সহ্মমাজৌঠি যিয়া দধিয়ম- শাই হজম কাহিহিষ্টি বা বমিষায়ি বিশ্বায়ালখান বাধাইম যামবিবিশিষ্ট খি- যাদি যৱিষ বিষয়াহমিদামি মামা বিঘািষাযwযুগ্ধময়মাখবর নিষিম। সধ যায় খিংকিয়ামালায় যমুন্নামোয়াখারি অ্য, লাহিমিহিমিদামাসাময়ী লা- टि झालीययिषयितायामुभयाभाषप्रयोजकत्वासत्पादतियारन- শামানিষা। বাদ্যযীল প্রত্নালির স্বাদ, নয় : বাঘায় ধূমাল এমীক্ষzিদানিশিয়ান प्रतिवन्धकतया नामभेदेन विपयिताभदाभावात् पापापमयत्य- বিঅপু না যিযিনামাইষ তাবীজ- ঘলা যাণময়ৰষিঘি এলনাহানিঅ্যামলীলা। - ছায়ামায়ালিয়াঃহাবিলিষখালী- मिती विरोधिविध यतामयुकोमयाभायसवात् देवल इटादा- খানসানি ব্যাথষ্ট ঘূখী। যথা अदादि শিয়ানীবাবুমিনি ধামান্যালয়ে ই सामान्यनिरुक्तिः दिमिषयानम्तरजात इदोहिमान् वशिष्यायधूमांश्चत्या. धनुमितो विरोधिविषयिताप्रयुक्तताहशोभयाभावासत्त्वानाति- व्यामिः । इदत्वादिना बजाभावविशिष्ट हुदादिविषयक नियया. नन्तरमुक्तसमूहालम्बनानुमित्यु स्पच्या तादृशविशिष्टस्यापि दोष- खानुपपत्तिरतोयत्पदं य(पावछिनपरतयोपवर्णितं । वय- भावविशिष्ट अदादिविषयकस्य दोवहिमाववेत्यादि जान- स्थानन्तरं ताध समूहालम्बनानुमित्युत्पत्त्या नहोषतादयस्थ मतो निययेति । मनाहाय-प्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित संशयान्य ज्ञान परं, तेनाहार्यस्थाप्रामाण्य ज्ञानास्वन्दितस्यापि दोष विषयक निययस्यानन्तरं तादृशानुमित्युत्पत्तावपि न क्षतिः। दोषविषयकनिययनाशे सति तादृशानुमितरुत्पत्त्या तहोयापत्ति- रतोऽव्यवधान निवेशः । एवं दोषविषयकलौकिकनिश्याव्यवहित पूर्वमनुमित्युत्पत्त्या तद्दोषः स्यादत उत्तरति । नत्सामानाधिकर यमनुमिती निवेश्यमत एकस्य वाधनिययानन्तरमन्यस्यानु- मितावपि न पतिः । वाधादिनिषयानन्तरं पञ्चतावच्छेदका. वरिने साधादिप्रकारकस्याहार्यस्य लौकिकस्य च प्रत्यक्षस्य उत्पत्या ज्ञानसामान्यमुपेस्थानुमितिमामान्यनिवेशः । यत् यत्माध्यकयडेगुकस्यसे यादृशदोषविषयकनिश्या- नसरं कस्याम्यनुमितिर्न जाता तन तादृशामितेरमसिहया ऽव्याप्तिरतोऽनुमितिस्थलेानाहार्य्यदोषधियेषाजन्य ज्ञानं निश्य कल्पान्तरमाहानाहायति । सथाच यव तादृशानुमित्यप्रसि. हिस्ता तथा विधमामसोपनीतभानादिकमादायव सक्षणं सर. पक्षक ५५ अनुमागगादाधी मनीय मिति भावः । पाधादि मियानन्तरं पाहाय्य साधादिप्रकारक प्रत्यक्षोत्पत्याऽसम्भवोऽव्याप्तिध्वन्यात पाहानाहा- यति । हो न पीत इत्यादिनिययानम्तरं गादी पीसला. दिप्रकारकस्य दोपविशेषजन्यचातुपादेरुत्पत्वा गहा पोराः पार खादित्यादिस्थलीयवाधादावच्यामिरतीमानमेति । मानसपदं दोपविशेषाजन्य ज्ञानपर, सेन नाई गौर इत्यादिमिययानन्तर मिप्याज्ञानजन्यवासनादिरूपदीपविशेषजन्यामविशेष्यकगौरवादि. प्रकारकमानमानस्योत्पत्तावपि पर गौरपामवादित्यादिस्यली. यवाधादी नाव्याप्तिः। एतन याहमपचमाध्यहतक स्थले य हिपयकनिषयानसरं विरोधिसामयादिवशेन मानम पानं कदापि न जातं तनाव्याप्ति रित्यपि मिरस्तं । तवायनुमिसि शाब्दवीधादिकमादाय लक्षणगमनसम्भवात् । না . दत्यादिदलहयनिवेशस्य व्याक्ति: पूर्वोकरीत्या वोध्या। विरो- धिविपयिताप्रयुमखनिशप्रयोजनं स्वयमेवाये वयसि । विषयविशेष समूहालम्बनशानं न कस्यापि जातं सत्र पक्ष- सावच्छेदकविशिरे माध्यवैशिष्ट्यावगाहित्य विशिष्टसाध्य व्याप्ति विशिष्टहसुवैशिध्यायगाहिलाभावरूपविशिष्टाभावाप्रसिधा ऽव्या- मिरतीविशिष्टाभावमुपेक्ष्योभयाभावनिवेशः ततः। तागोभया- भावप्रयोजकविरोधिविषयितावत्वं यद्रूपविशिष्ट विषयकलव्यापर्क तद्रूपावछिन्नत्व' दोपत्वमित्यस्य सम्योऽपि यथासभिवे न धेयर्थ । ननुकाञ्चनमयः पर्वतोवधिमानित्यादौ पक्षतावो. दकविमिष्टपक्षायासिका विशिष्टप विशिष्टसाध्यादिवैशिष्टया- यन सामान्यनिरुक्तिः। ३ वगाहिलायमसिद्धिरित्याययासिझादाक्यासिरित्यत पाई। पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यादिकच्च वैज्ञानिक न तु वास्तविक ग्राय। व्याप्तिशान्वयतो व्यतिरेकतच ग्राद्या, ताशावगाहित्व प्रसिद्धिराहार्यज्ञान एवा- भ्युपेतव्या अनन्यगतिकत्वात् । पक्षतावच्छेदकेति । पाटिपदात् साध्यतावच्छेदकवैशि- ध्यादिपरिग्रहः। वैज्ञानिकमिति तत्तत्प्रकारेणनायमानत्वरूप- मित्यर्थः, तथा च पर्वतादेः काञ्चनमयत्वादिभिध्यस्य वास्त. विकस्य विरहऽपि सेन रूपेण जायमानत्वमादाय लक्षणसमन्वय इति भावः । नच दो न पहिमानित्यादिनिययानन्तरं जाय माने दोद्रव्यं जलमयोपनिमानित्यायाकारक समूहालम्बने अदलादिना जायमाने बहादिवशिध्यावगाहित्वसत्त्वादसम्भव इति वा। पचतावच्छदकायच्छिवा या पक्षनिष्ठविशेष्यता तविरूपिता या साध्यतावच्छेदकावच्छिया माध्यमकारता याच साध्यतावच्छ दकावच्छिवसाध्य प्रकारतानिरूपितथाप्यत्व- प्रकारतानिरूपितहसताव केदकाकिनाकारता तत्प्रतियोगि- त्खयोरवगाहिलाताइयेन विषक्षणात् विशिष्ट विषयामसिहा. वपि पर्वतायंगे काचनमयत्वाधवगाभिमविषयताया व्यधि. करणकाश्नमयवाचवच्छिवाया: मसिहा सक्षषसमन्वयात् । व्याप्तिप्रकारलाखीच निरुप्यनिरुपकभावापना व्याप्तिघटक- अनुमानगादावर्या तात्पदार्थपकारता निवेगनीयाः। तेन धूमपागप रित्यादी- অপ্লিাহ্ম নামালান্ধিঘয়াৰিবি ল শিঃ। नवर व्याप्तिपदेनान्वयन्याप्तियेद्विवक्ष्यते तदा व्यतिरेकव्याप्ति जानविरोधिनि हेवादिनिष्ठामावाप्रतियोगिवादिल्यानुपसंहा. रित्वेऽव्याप्तिस्त ज्ञानप्यान्वयश्था मिजानापिरोधिवात् । व्यतिरक আমিম্বিয়ম্বী ধ ষনিঃগ্ৰামাবিল আঘনাঘ- दकनिष्ठ हेतुसमानाधिकरणाभाषपतियोगिताबदकत्वादावस्या- দি: , সম্মায় অঙ্কিাধাবিনষশনিয়া অনিবজমি जागतिरोधिले मानाभावात भाइ व्यामिति । पवयनिरूपिता प्रक्षतहतुनिठा साध्यनिरुपितेति यावत् । मा. चात्यन्ताभावान्योन्यामावभेदेन मिना प्रत्यभिचारतत्वहेतव्यापक আঘামানাধিকা লাষিঘয় আয় গনীলাম- दिगर्भध्याप्तिधाने अन्योन्याभावादिगर्भव्यभिचारतानस्य शाप- कवादिनाने साध्यामाववत्तिहेवादिधानस्य प्राधाभावाय भवगाहितया पपिरोधिलेऽपि न क्षतिः। व्यतिरेकतः व्यति- रेकनिरूपिता माध्याभावव्यापकोभूनाभावप्रतियोगिवरूपा ग्राच्या व्याप्तिपदेन वियक्षणीया , तथा च तत्तदन्याप्ति प्रका. निरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिनाकारता प्रतियोगित कूटाभावोनिवेशनीय इति भावः । ननु नि हि: पर्वतो. অদিলিন্তৰী যুৱাৱৰিন্থিঃ ৰাঘৰাৱন্ধ- विशिष्टवशिधावगाहिखमेवानसिहमिति तत्र कयं लक्षणसमन्वय नाहशावगाहिखासिडिरिति , प्राधर्यज्ञान इत्यत श्राह सामान्यनिक्ति। एबात। निर्बहिलविशिष्ट पर्वते यङ्गिप्रत्यक्षं जायतामिया- कारकेच्छाजन्य प्रत्यक्ष एवेत्यर्थः । एवञ्च वस्तुमान निश्चयानन्तरं निबङ्गित्वविशिष्ट वह रग्रहेऽपि न क्षतिस्तस्य विरोध्यविषयकत्वात् । एवं साध्यनिश्चयोत्तरं तस्याननुमितावपि, मानम- जानाविरोधिस्वात्। विरोधिषिपयितामयुक्तत्वनिषेशनमयोजनमाह एवञ्चेति । विरोधिविषयितामयुकव निवेशेपेत्यर्थः, न क्षतिः न निर्वतिः पळतो पङ्गिमानित्यादी घटादावतिष्याप्तिस्तस्य घटादिनिच- यस्य विरोध्यविषयकलास् सानन्तरोत्पत्रानुमितिसामान्यनिष्ठ सादृशोभयाभायप्रयोजक विरोधिविषयिताकव रिहात् । वह्नि- मत् पञ्चतादि विषयक समूहालम्बनात्मक घटादि निषयानन्सर- जातज्ञाननिष्ठतादृशोभया माश्वत्त्वस्य तज्ज्ञानीय विरोधि विय- यिता प्रयुकत्वेऽपि घटादि निचयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामा- भ्यान्तर्गतसमूहालम्बनानात्मकघटादिनिश्याव्यवहितोत्तरानुमिने बिरोधिविषयिता प्रयुकोमयाभावपलविरहावातियाप्तिरिति भावः। प्रयोज्य प्रयोअकभावश्चानुभवसिहः स्वरूपसम्बन्धविशेषः । विरोधिपदायोजनमाह एवमिति । अननुमितावपोति । नवतिः सस्य विरोध्यविषयकवादिन्यनुपञ्चले न क्षति न साध्यमत पक्षेतियामिः । विरोधिविधयितापदेन तहशोमवातावमति अनुमानगादावर्या नव साध्य योगितावच्छेदककोटो यद्पावच्छिनाये यद्पावविधि ध्यावगाहित्य निविष्ट तद्रूपावविविषयितानिरूपित सद्रू- पायछिनाभावतधाम्यान्यतर विषयिताया साध्यविशिष्ट पक्ष- विषयतान्य विषयताया वा विवक्षितत्वादिति भाव । सिपाधायिषाधीनाया साध्यनिययानन्तर समूहालम्बनासमिती तादृयोभयाभापासवात् सिद्धिविषयेऽसिम्स एव नास्ति । एव पले साध्यनिषयासर नदतिरिताविषयक विपयकानुमितरनुत्पादेऽपि पक्षाने साध्या वाऽधिकावगाहिन्या अनुमिते साध्यमितावच्छेदक कान्यविधेयकानुमिते माध्या पछिवपक्षविधेयकानुमितेयोत्पत्या सबोभयाभावासावादपि भातिप्रशिरिति वाथ। या विषयविगप सिपाधयिषा হল, শিৱালৰ নামাবলিনি আমি ল সা দাম ध्यामिमम्भवात् । हितोय कस्पे विपयितामात्र निवेश्य नसु विरोधिविषयितापर्यसमित्याशयेनाह मानसन्मान इति माध्यमिश्य येत्यादि । क्रोडपमिद । प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादि वारपाय यथा युत पिपिष्टा माराघटितवनिवेश उपदर्गित व्यभिचारटिस वाचाय श्याप्ते बिगिशन्तरविपयिखामयोज्यसविपयिताप्रयोज्यताहणीमयाभाव प्रयोगकाभावाधिकरणताकखरुप ताहाधिषर्ण निषेगनीय । प्रमेयत्वविशिष्टयमिधारादिविषयिताप्रयोन्याया उसोभयाभाव प्रपोजकष्यात्याचपगादित्वाभावबताया र भिशारादिविष यिताप्रयोज्दापनियन प्रमेयत्व विगिट व्यभिचारादीन विमिरा .
सामान्यनिरुक्तिः । ५० न्तरविषयित्वाप्रयोज्यस्ववियिता प्रयोज्य निरुतोभयाभावप्रयोज- काभावाधिकरणताकत मिति नातिप्रसनः । उपदर्शितव्यभिचारा. दिघटितवाधादि विषयिताप्रयोज्यायाः प्रक्षे साध्यापगाहिला- द्यभावाधिकरणतायास्तघटकन्यभिचारादिविषयित्वाप्रयोज्यतया तत्संग्रहः। नच विशिष्टपने विशिष्टसाध्यवत्ताग्रहप्रतिवन्धक- तापच्छेदिकाया स्तादृशवाधादिविषयतान्त.पातिव्यभिचारादि- विपयिताया अपि तादृशवाधादिवियिताप्रयोज्यायां विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्य वैशिष्ट्यायकगाहित्वाभावाधिकरणताया प्रयोजकतया तादृश वाधादे दु.संग्रह इति वाच्यं । यत्किञ्चिदिशिष्टान्तर- विपवितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्य नानिवेशेन तत्सग्रहप्तम्भ- थात् व्यभिचारादिविषयतायावाविषयतान्त पातिधिप्रयतामाव- हतिरूपेणेव उपदर्षितसाध्यवत्ताग्रहप्रतिवन्धकतावच्छेदकतया तेनैव रूपेण तादृश साध्यावगाहिताविरहवत्ता प्रयोजक- सातादृशस्य च रूपस्य वाधादिविषयतानन्त,पातिव्यभिचारा. विषिष यतासाधारण व्यभिचारादि रूपविशिष्ट विषयतावाध्याप- कखात्तापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वस्य उवाधादिविपयिता- प्रयुक्तसाध्यावगाहित्वाभाववत्तायामक्षतत्वात् । मेयत्वविशिष्टयमि- चारादि विषयताया येन रूपेण व्यायादिग्रहप्रतिवन्धकतावच्छ- दकता सद्रुपेण निरुता विषयतात्वव्यापकेन मेयत्वविशिष्ट व्यभि- चारादि विषयतान्त:पातिव्यभिचारादिविषयतावेन मेयत्व- विशिष्ट व्यभिचारादि विषयताप्रयोज्ययात्यायवगाहिलामाव- वाया नियमस, प्रयोजकत्सावातिसद्भावकाश'। वापसर- T8 अनुमानगादायों तस्या प्रतिपक्षाटिविषयमज्ञानस्य নানাধিধবিমান धानन्तरं आयमामायामनुमिती या वाधादिविषयताप्रयोज्या. भागधिकरणता विशिष्टान्तरविपयिताप्रयोज्यपि स्वपञ्चवर्तिज्ञानोयविरोधिविषयताया एवं निष्ठप्रतिवध्यताय. छ दकधर्माभायाधिकरणताप्रयोजकत्वात्तकविध वाधादिमा- मानन्तरजातन्जनि या सत्ताधादि-विषयिता-प्रयोज्यावा. हित्वाभावाधिकरणता तस्या विशिष्टान्तरधियित्वाप्रयोज्यतया वाधादी लक्षणसमन्वय । व्यभिचारधरितवाधादि विषयिता- प्रयोज्यायो दीधितिकारोनोमयाभावाधिकरणतायां व्यायाधव- নিবিৰীৰ যমদ্বিামঃবিয়িশলম্বা- पकरूपावच्छिन्नाधादिविषयतात:पालि व्यभिचारादिघियिता प्रयोज्यत्व नियमातत् संग्रहाय ताशीमयाभाव-प्रयोजया. भाषाधिकरतापर्यन्तनिश सथा मति दर्शितीमयाभाषाधि. करपताया उजवधिनयभिचारादि विपविषप्रयोज्यत्व- नियमपि साहगोमयाभावपयोजक माध्यादिमत्तापगाहिला- भावाधिकरणमाया क कपाषिष्यभिचारादिविषयवाप्रयो. ज्यत्वेन लामवाधादे मंग्रहः । पाधादिविषणिताप्रयोज्यस्य মাবিয়াহিলি স্বল্পবিাহিকৰিছিল. विaunाप्रपोज्यत्व नियमादमप्रक; खादित्यभयाभावायोजकामाचे विभिशनतरविप्रयत्वाप्रयोज्यत्वमनिशेष सामाभावाधिकरप. सायो तविवेग । मया मति पधिकरणताया अधिकरपभेदन भिवतया पूर्वपक्षिनिहमतिकतावादकधर्मस्य तदुस- सामान्यनिरुक्तिः रोपन निठतिवध्यतावच्छेदकधम्माभावाधिकरगताम्योजकले. नव पाधादिनिधयानम्तरोत्पन्नानुमितिनिठमाध्यादिमत्त्वावगा- हिवाभावाधिकरणतायाः मप्रतिपक्षान्याशवाधादि विषयताया अप्रयोजकत्वेन सामन्त्रस्यात् । एतत्पर्यन्तं कोई ॥ प्रयतादृशोभयाभाषयवघटितमक्षणकरणेऽपि केवल निर्व- शिवादिपक्षतावच्छेदककवयादि साध्यकस्थलोय निबनिनिष्ठव- हाभावादिरूपवाधादिरूपदीपेऽव्याप्तिस्ताहशवाधादिरूपदीपज्ञान- स्याप्रतिवन्धकतया तदीयविषयतायाः प्रतिवन्धकतानवच्छेदक- तया तथाविधीभयामाधामयोजकत्वात तस्य दोषत्वानुपगमे तत्र हेनोर्दष्टवष्यवहारानुपपत्तेः इष्टापत्ती निवाइः पर्वतोवन्तिमा नित्यादावपि तत्सम्भवेन एतादृगप्रयासवैफल्यात् । नच नन प्रभा- ववान् बडिमानित्यनाहार्यतानण्य प्रसिद्या तत्प्रतिवन्धकी- भूताभाववान् निर्वद्भिरित्यादिज्ञानविषय एव दोष इति घाय। प्रभाववत्वसामानाधिकरयन निहित्वग्रहस्य ताहगवति. मत्वमहाविरोधित्वात प्रभाववत्वाव देन बगाादिमत्ता- प्रहविरोधित्वेऽपि तादृयवहादिमतावगाहिलस्य वामावादि मत्त्वरूपपचतावच्छेदकविशिष्ट साध्यवैशिध्यावगाहित्वाव्याप कतया तदछिनमिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदक विपयिता या स्तथाविधीभयामावाप्रयोजकत्वात् तहिययस्य दोषत्वानु- पभावलावच्छेदेन निर्वशित्वग्रहस्य भ्रमरूपतया तहिपयविशिष्टस्याप्रमिः । एवं वह्निमाविम्बझिरित्यादि स्थनी- यदोपे निसरामच्यामिवद्रिमविश्वनिमत्वादेरेव तत्र दोष पपत्तः।
अनुमानगादाधा' वही- सम्भवात तहिपयकस्य ज्ञानस्य कचिदपि प्रतिषध कवायोगात् । एवं यत्र निर्बहि: पर्वतोवह्निमानित्यादी पर्वतवादि सामानाधिकरखेन वहाभावादिमत्त्वस्थ पक्षतावच्छे दकघटक- ता तत्र पर्व तत्वसामानाधिकरण्येन धयादिमत्वं न दोष: विशिष्टपक्षग्रहादाविरोधित्वनाययासिहादिरूपत्वानुपपत्तः। 3- तरीत्यैतनवणानाक्रान्सत्वाच । पर्वतत्वाद्ययक देन दिमत्त्वशासिड पनिशून्यपर्वतादरपि सखात । नापि पर्बतबादिसामानाधिकरण्ये न निवझिपर्वतवाद्यवादन वा वह्वाभावादिमत्त्वरूपवाधादि दोष: नजज्ञानम्य पक्षतावच्छे- জৈ বিমিষ্ট গ্যঘঙ্ক্যিানিবন্ধর্মিয়মাঘনিৰ্ম্য- वचित्राप्रतिवन्धकतया तत्र लक्षणगमनायोगात् । नापि पर्व तत्वावदन वहामावादिमत्व, अप्रसिदत्वादिति तत्र को दोषः। यतु प्रयुनावं व्यापकत्वं यहिषयक नियनिहविरोधि विपयिताया उभयामावस्याप्यत्वञ्च, खाययसाशनिराया व्यव- हितोत्तरानुमितिखमम्बन्धेन तादृशमम्बन्धलाभाय वतदुत्तरमनु- मिताधित्व विरोधिविपयकयहिपयक नियया. व्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापक स्तागोभयाभावस्त त्वं । इति पर्यवसितं । एवञ्च निर्वदि पर्वतोवलिमानित्यादिस्थलीयवाधादि वपयिगाया स्वरूपसम्बन्धपोभयाभावप्रयोजकलासम्भवेऽपि उभयाभानप्रतियोगिनावच्छेदककोटौ यदपावच्छिबविशेष्यक- यिद्पावच्छिन्न प्रकारकावं निमिष्ट' तपावक्तिविशेष्यक तद्रूपावचिन्नामापतग्राम्यान्यतरमकारकत्वस्येव विरोधिधिष- राषच सामान्यनिरुक्तिः । यत्वार्थकतया' तब लक्षणं सुसमन्वयमेव तादृशप्रयोजक- वस्यानिवेशात । नवं वसमावेऽतिव्याप्ति र्दुरेष तादृयो- भयाभावम्य विरोधिविषयकसमूहालम्बनरूपघटादिविषयक नि- याव्यवहिनोत्तरानुमितित्वथापकताया अक्षतत्वादिति वाय। विरोधिविधयितानतिरिकत्तिर्यदिययिता सच्छालिनिश्चयस्य निययान्तेन 'विवक्षणाद घटादि विषयिताया तत्र निरुत- विरोधिविषयिताननिरितत्तित्वविरहात् । नचैवं विरोधि विषयितानतिरित्तिर्य दीयविषयिता तत्त्वमित्येतावतव साम वस्ये शेपवेयर्थमिति वाय' । यत्र पर्वतवादिसामानाधिकर- येन बड़या माध्यता नव पवंतत्वादि मामानाधिकरण्यन वहाभावादिमत्त्व विषयिताया निरुतविरोधिविषयितानतिरिका वृत्तिनया नातिव्याप्तिवारकतया पसार्थक्यात् । तदुपादाने तादृशवाभावादिमत्त्व विषयकनिश्चयानन्तरं पर्वतत्वादि मा- मानाधिकरण्यन वयादानुमित्युत्पत्त्या तागानुमिती तथा विधीभयसत्त्वेनातिव्यास्यनवकाशादिति तत्तुच्छ । निर्वतिः पर्वतोवह्निमानित्यादी यन्त्र पर्वतत्वादिसामानाधिकरखन वडामावादेः पचतावच्छेदकता तत्र पर्वतत्वसामानाधिकर- येन बद्यादिमत्त्वस्य विशिष्ट पक्षग्रहाविरोधित्वादायया सिद्ध- 'नातकस्य हेत्वाभासान्तरतामयेनासम्भवलक्ष्यमाघस्य निरुतविरो- धिविषयितानतिरितत्तिविपयिताकतयाऽतिम्यासे: ताशी- भयाभाव प्रतियोगितावच्छेदकगम्भे यदूपविशिष्टे येन सम्ब- वेन यद्पावचिववैशिष्य निविगते तद्रूपावच्छिन्नपिप- + अनुमानगादावर्या । নানাবিঙ্গান্ধাৰিনিৰীনি पति- वध्यतामिपितप्रतिवन्धकतापच्छेदकत्वरूपविरोधित्वस्य विष- यितायां निवेशेतु शेप ययं उत्तरोत्या निर्विनिमानि- त्यादि स्थनीयदोपे ऽव्या मिय। यत्तु परमावच्छे दकविशिष्ठे निरुतमायहेतुवैगियावगाहिनिययातिवियितव विरोधि. वियितापदार्थः तथाच यविरूपितताविपयितामालि निय. योत्तरानुमितिल व्यापकोमयाभावस्तत्त्वमिति समदितार्थः । निययत्वञ्च विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापनविरोधिकोटि- इयमकारक कवयि विशेष्यक जानान्य ज्ञानलं । कोटिइये विशे. पणविशेष्यतावच्छ दकभावानापनत्वनिवेशात निहि: पर्वतो. कतिमानित्यादौ पचतावच्छे दकविशिष्टे साध्यादिवैशिध्यग्रहस्य एकल विरोधिहयपकारकावनियमपि न ताहावैशिधावगा- डिनिययाप्रसिदिः । यदीयविपयिता, तादृप्रनिश्चयातत्तिम्तत्वमित्ये- तावति क्षते इदोवहिव्याप्यधूमवानियादी इदादिनिष्ठवडाभावा- दिमत्त्व तिव्याप्सियादिव्याप्यवत्तानिययस्यापि वनादिनियय- चत कार्यसहभावेन बहामावादिपदविरोधित्वाद् धनाभावादि मत्त्ववियिताया स्तादृशनिश्याहजिलादिति न एयर्थमिति। तदपि न वनिव्याम्यवान् वद्भिशाप्यव्यायवांय इदीवाभाववा- नित्येतामाहार्य ज्ञानोपगमेन घामावादिमत्त्वविषयिताया वशिव्यायादिमत्त निश्यतितया उमातिन्यात्यनकाशेन शेष- सार्थक्यानुपपत्तेः। पङ्किमान्यदिव्याप्यवांप उदीवडामावधानि येताहगाहार्यमाध्यादिवशिश्च निश्चये दीवह्निमानित्यादि- सामान्यनिरुक्तिः। स्थलोवाधादिविषयितायाः सत्त्वेनासकासाच्च । वादि- रूपधर्मितावच्छेदकानवछिन्नषाभाषादिविशेपित अदादि- निरूपितविपयितायाः साध्यादिनिथयातिलेऽपि घटादि- निरूपिताया यि दोपविशयावछिद्रायाविषयितायाः साध्यादि- निश्चयाक्षत्तितया घटादावुदासीने तिव्याप्तिधारणाय यादृश- विशिष्टवियितामामान्यं तादृशगिययाति तादृविशिष्टनिरू- पित विषयिताया एव विरोधिविपयितेत्यनेन विवक्षणीयतया प्रातोकारात । धमान्यहत्तियदीयविषयितासामान्य तादृश- निययाहत्ति तदीयविपयिताविवक्षन निबाहेऽपि विरोधियहि पयितामानिनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये इयो यतिरेक इत्य- नभिभाय यहिपयकनिय यस्येन्यादि वनाभिशनस्य ग्रन्यका- रोयरीतिविरुहत्वात् । एरोन विपयिताया उभयाभावप्रयो- जकत्व तादृशोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यटूपविशिष्टे येन सम्बन्धेन यदपावचित्रवैशिधापगाहिवाटतं तद्रूपावच्छिन्न विशेषकतत्संसर्गकतद्रूपावच्छिनप्रकार कलविशेषितेनानुमितिवे- नानाहायलौकिकसनिकधजन्य जानवेन वा पच्छिमा या प्रतिवध्यता सन्निरूपितप्रतिवन्धकलापले दकत्वं । एवष याहय विशिष्टविषयिता, निरुतातथाविधोमयाभावप्रयोजकताययस्ताहण- लमेव लक्षण । विषयितादौ विरोधित्वादिकयनन्तु सरूपा- ख्यानमावमेव इति प्रलपित मप्यनादेयमेव । निर्बहिर्वति- मामित्यादिस्थलीयदोषस्य उत्तायुक्त्या दुःसंग्रहात । कशिदित्यनाग्रिमकस्य इवानायि कल्प न दीधितितोनि- पव चित अनुमानगादाधों भैर: नियहिर्वनिमानित्यादिस्थलीयदोपासप्रणास्वरसस्याग्रिम- कन्ये करिदित्यननेवाबापि कन्यवदन्तीत्यनेन सुचितत्वात । निर्भरतु केचिदित्यादिकल्पएव अतएव तत्रप्रकर्षयोधनायपाहुरि- त्यु तामिति । परतुघटाभाषादिधम्मिंतावच्छेदककवद्यादिमत्वज्ञान प्रति ताम्मम्तिावच्छेदकवहाभावादिमत्वज्ञानातिन्धकत्वेकल्प- नौये धम्मितावच्छेदकभेदनानन्त तदकल्पनायुलालाधनानुरोधन ध. मितावच्छेदक्रमनिवेश्यानाहायवयादिविशिश्वुद्धिखपगामावादि निश्चय त्वाभ्या समानधर्मितावच्छेदकत्वात्यासत्येव प्रतिवध्य प्रति- बन्धक भाव कल्पाते। एवञ्च तद्देशनिष्ठस्य पूर्ववर्तिप्रतिवन्धक ज्ञान निरूपित प्रतिवन्धकतावच्छेदकमम्बन्धस्य उत्तरवर्तिज्ञाननिष्ठ प्रति- वध्यतावपदकसम्बन्धेन तद्देशासम्बन्धिवं प्रति प्रयोजकतया वना भावादिनिष्ठवडाभावादि प्रकारकजानीयधम्मितावच्छेदकताख्य विषयनायास्तदुसरीत्यवानाहाय्र्यवहादि प्रकार कन्नानस्य वना- भावादिधम्मितावच्छेदककलविरहप्रयोजकत्वादवद्वाभावादिवि-- मिष्टे वजयादिभिव्यावगाहित्वविरहस्य बहाभावादिम्मिताप- के दकताक वद्यभावादि प्रकारक निश्चय विपयितामयुक्तत्व मक्षत मेवेनि तादृशनिश्यविषयस्य दोपत्वमन्याइतमेव । नच धम्मितावच्छेदकनिष्ठ प्रत्यासत्त्या विपरोत ज्ञानस्य प्रतिबन्धकले निर्बङ्गिविषयकवाङ्गिज्ञान जायतामित्याकारकैच्छाजन्यनि-डि- बडिमान्घटाभाववाय वह्निमानित्याचाथिकाहाय॑ज्ञानस्य विध. रोतज्ञान प्रतिवध्यतावच्छे दकानाक्रान्ततया घटामावान् वहा भाववानित्यादि निश्चयकाले सथाविधे चासत्वे घटाभावविशिष्ट सामान्यनिरुतिः दकत्व विशेषकदिनांनं जायतामित्याकारकेच्छां विनव तादृशज्ञा. नापत्तिरिति वाथ। यतः सामान्यतोवहादिजागेच्छाविशिष्टा- न्यत्वरूपमनाहायव न प्रतिवध्यतावच्छेदककोटी निवेशनीयं किन्वाहार्यज्ञानोत्पत्त्यर्थं विशेषतानि यत्स्व विषयतावच्छे । तदवच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता कवादिज्ञानेच्छाविरहस्य या खाव्यवहितभाक्क्षणावछिना- धिकरणता तद्विशिष्टधम्तिावच्छेदकताया एवं प्रतिबव्यताव- के दकसम्बन्धत्वमुपेयते ताशस्थेच्छाविरहस्य प्रतिबन्धकविशे- पणल मेव वा विशेषणताविशेष-धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धटित- मामानाधिकरण्यसम्बन्धेनोपगन्तव्यं, उक्तस्यले च घटाभावादी साह छाविरहस्य सत्त्वानोक्तायत्तिरधिकमन्यत्रानुसन्धे यमिति वदन्ति । ताशपचे तादृशसाध्यवैशिष्ट्यस्य तादृशसाव्य- निरूपितव्याप्तिविशिष्टतादृश हेतुवैशिष्ट्यस्य चावगाहि. ना जानस्य यविषयकं ज्ञानं विरोधिविषयकं तत्त्वं तादृशज्ञानविरोधित्वं वा हेतुदोषत्व', ज्ञानविरोधि- त्वञ्च तहिषयविषयकग्रहविरोधिग्रहविषयत्व। एवं- विधैव रोतिमत्तरत्र सर्वत्र सव्यभिचारलक्षगादा- वनुसतव्या इत्यपि केचित् । T8 अनुमानगादाधा . निर्बहिः पञ्चतोबडिमानित्यादिस्यलोयदोषमाधारणाय प्रकारान्तरण लक्षणं वर्णयतां कोपाञ्चिन्प्रतमाह, ताशपक्षा চুনি অনাকাবিঘি খুগ্ন , নায়ামি - तावोदकविमिटमाध्येत्यर्थः, ' साहेखिति हतावच्छेदक- विशिष्ट वित्यर्थः, 'ज्ञानस्य विरोधिविषयक यहिषयक ज्ञानमिति योजना, 'मान' ज्ञानमामान्य,नेन घटादिविषयकस्य यम्य का स्थचित् ममूहानपनज्ञानस्य तादृशज्ञानविरोधिवाधादिविषयकवेपिनाति- प्रमङ्गः, स्त्रावचिनविषयकालश्यापकताहातानविरोधिषिपयिता- भाधम्मेषत्त्वमिति तु फलितार्थ:, अध च धिपयितानिष्ठ स्वरूपसम्ब- धात्म कालाशनानविषयविषयक ग्रहातिबन्धकतावच्छेदकतामक- तादृशज्ञानविरोधिलगेच निवेशनोयं न तु विषयनिष्ठ निर्वाच- রামায়ালধিৰাখিব, ন্যর লঘণল মাথা, पतच विषयनिष्ठस्य निर्वाचताहणज्ञानविरोधित्वस्यैव तद. पेक्षया लघुतया सदेवाह, ' नाजानपिरोधिरव वेति, सादृशान. विरोधित्व यदि सागवानप्रतिबन्धकतावच्छेदकखावविश्न. विपयिताकधर्मपत्वं पूर्व निकलययात्रुममूनार्थ एवं पवमानात् नियंतिः पनतोहिमानित्यादिस्य नोयदोपाध्यामि तादयस्थ्यामति सविर्वक्ति, जानविरोधिवक्षेति, सहिषयविषयको ति, तथा निबांड परतोष्ठिमानित्यादी सादज्ञानविरोधि. जानामविज्ञापि महिपयविषयकम्य नितिः पनत इसिज्ञानस्य प्रतिबन्ध यतिमान् पसंततिशाने सहिषयतामादायक यधिमत्पर्धनादिरूपततस्य नोयाययासिशादी सवपसमन्वयः । सदा H सामान्यनिरुक्ति । अध वाय। घटवभूतलादिरूपोदासीनपदार्थविषयकसमूहालम्बना मकपक्षतावच्छेदकावच्छिनविशेष्यक--साध्यतावच्छेदकविशिष्ट- साध्य-ताप्य हेतुप्रकारकमानविषयविषयकघटवभूतला दिज्ञान प्रतिबन्धकज्ञानविषयघटाभाववष्टुभूतलादावतियाप्ति । पक्षतावाक्छेदकावच्छिन्नविशेष्यक-सारतावच्छेदकविशिष्टसाध्य- तविरूपितयातिविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारक ग्रहत्वव्या पकविषयिताघटतधम्मावच्छिवप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता वच्छेदकखारच्छिन्नविषयिताकध त्वनिवेशान्न दोष घट- पदभूतलादिविषयितायास्तादृशग्रहत्वाव्यापकत्वादिति यत. पर्वताद्यशे वहिमत्ताद्यनवगाहिनो निष्टि पर्वत इतिज्ञानस्य या वनिप्रकारकत्वाद्यनिरूपिता निङ्गित्वादि प्रकारितानिरूपितपर्वतादिविषयिता सेवानाहार्यलविशिष्ट तया वद्धिमान् पर्वतइत्यादिजानप्रतिबध्यतावच्छ दिका तम्याय निचह्नि पर्वतोवह्निमानित्याहार्यज्ञानसाधारखे मानाभावात् प्राचार्यज्ञान सामप्रास्तादृशविषयिताप्रयोजकत्वासिडे विप रीतज्ञानाभावघटितायास्तादृशविषयिताप्रयोजकानाहाय॑ज्ञानसा मग्रमाथाहार्यज्ञानाजनकत्वात् तादृशग्रहखव्यापिका च वष्ट्रि मत्त्वादिप्रकारितानिरूपिता तादृशपर्वतादि विपयिता सा च न प्रतिवध्यतावच्छे दिकति निर्व हित्वादिप्रकारितानिरूपितपश्च तादिविषयितात्वेन नियहि पर्वत इत्यादिजानीयविषयितापि ध्यापकतापच्चदकधर्मप्रकारणाव्यापक स्थापि यापशनाखौकारात् ।
अनुमानगांदाधयों . तथाविधग्रहलयापिके निचेत् हि विषयितावादिना घटवद- भूतलादिविषयितानामपि तापकतया उदासीनपदार्यवारण- मगवर्य । मेर्व, यद्पावच्छिने यदूपायच्छिवप्रकारकत्वत्वावधि तादृशमहत्वव्यापकं तद्रूपावच्छिवविर्णयक तद्रूपावधिवप्रकारक- ग्रहत्वावधिनप्रतिवछतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्बाच्छि- अनिरूपितविपयिताकधम्मवत्त्वस्थ विवक्षणीयतया ममामा- म्यादितिदिक । अत्र चाम्वरससूचनाय 'केचिदिति, स च - युक्त्या निर्विनिमानित्यादिस्थनीयदीपासंग्रहेण । नच धर्मि- तावच्छेदकत्वप्रत्यासत्या बडिमकारकजानं प्रति वडामावप्रकारक मानस्य प्रतिबन्धकतामते निनिधिमानिन्येतादृशन्नानसा मानविषयकानाहार्यवाहिमानिन्धाकारकनान प्रतिबन्धकतामादाय नक्षणसमन्वयम्तवापि सम्भवतीति वाच्य । तादृशमलाययो पर्व सोयधिमानियादी बगाभाववादोपताप्रसङ्गात् । केचिषु यादृशपचक-याशसाध्यक-याशईती यावन्तो दीपा: सम्वन्ति तावदन्यान्यत्व', एक- . न पात्र कप सादृश्यात्वन्यापक মহাসিন্ধান্ধাবায় साहमाविषयितापस्तियाचित्रतिध्यते त्वादि बलय मयाच्च दोधिमामि নাদিয়াশীষঙ্গিকাবিলা এক্সী ফ্রিলালিয়িানীবর্দিানিয়া तरितमाधिमनियतानिरपिकप्रतिववकतारदिका बाभाववाधिका বিল মারিয়া যি কথ সরালিন্যবিধ শাখ। এর तिलिसावर्षक नियमान् । A सामान्यनिरूक्तिः। माचदोषस्थले च तत्त्वमेव हेत्वाभासत्व। स- चातिरिक्त एवान्योन्यामाव इति न वैयर्थं । पञ्च- विधभेदोक्तिस्तु तत्सम्भवस्थलाभिप्राये गा व्यभिचारादे: साध्यादिभेदनियन्वितत्वात् शब्दाभेदमात्रस्य चा- किञ्चित्करत्वादिति प्राहुः । 'यायेति सर्वत्र यदूपावधियन्नार्थक, 'तावदन्यान्यत्वमिति, अत्र च यादृपक्ष साध्य-हेतु कस्थले यादृशदोषज्ञानस्य प्रतिबध्य- जानं प्रसिध्यति यथा निर्बहिः पर्वतोवहिमान् धूमादित्यादी वहियिशिष्टपर्वतादिरूपाथयासिद्दि धूमाभावविशिष्टनिर्वहिरूप- खरूयासियादोनां ज्ञानस्य , तत्र तादृशदीयाणां ग्राह्याभाव. ताप्यरूपतघटकभेदेन विशेषण-विशेष्यभावभेदेन च भिन्नाना- मनुगतेन विशिष्टपने विशिष्टसाधनवैशिट्यग्रहविरोधिवरूपा- मिडिवादिनैव तादृशान्यान्यवघटकभेदप्रतियोगिविधया निवे. शोन तु वद्धिविशिष्टपर्चतत्व-निर्धूमत्वविशिष्टनिहित्यादिना, प्रयोजनविरहात , याहशदोषविषयकनानस्य प्रतिबध्य ज्ञानम प्रसिई यथा तत्स्थलीयस्य • निहिचहिमानित्यादिस्थती. यस्य च बाधादे नस्य, तादृशदोषाणामगत्या वहाभावविशिष्ट- निर्वहिख-दहाभावव्याप्यविशिष्टनिहित्व-निहिनिष्ठवाभाव- • निति पर्थ तीवनिमानिस्यादिग्थलीयस्यत्यय ।
अनुमानगादायो ब-निहिनिश्वाभावयाप्यत्वादिनाननुगतरूपेणेष निगः । च विशिष्टभिनभिन्नलस्य शाइविशेष्यसाधारणतया . मर्चमाकाशवदित्वादावाकाशाभावविशिष्टसादिरूपवाधादिभि- त्रत्वस्याप्रसिहतया च तत्तहिशिष्टनिरूपितविपयिसान्यतमारिप- यितानिरूपकतावच्छेदकधर्मवत्वमेवाभिमतं । अयञ्च प्रकारो यादृशपक्ष-माध्य-हेतुकस्थले उक्तसमूहालम्बनानुमितेरममिदितवे- चादरणीयः। यत्र तु सत्ममिडिम्तव लाघवाद्यथा तमूननवाणमेव साधीय. शम्दाभेदस्याकिश्चित्करतायाः स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वादि. व्यवधेयं । वाययासिहादिरेकविध एव दोप: प्रतिवध्यन्नान प्रसिई महानसत्वान् पर्वतोवह्निमान्धमादित्यादी तन्त्र विगिटप. क्षग्रहविरोधित्वादिरूपाश्यामिडिलारेख दोपसामान्यलक्षणस्वसु- चितं न तु महानसत्वाद्यभावविशिष्टपर्वतत्वाद्यवच्छिवतागाभाव. व्याप्य विशिष्टपर्वतत्वाद्यवच्छिवभिनभिवत्वस्य निरुक्तसमूहानम्ब- नानुमितिविरोधित्वस्य च गौरवादित्याश्येनाइ, 'एकमात्रदोम- स्थल इति एकविध एव यत्र दोपस्तहिपयकज्ञानप्रतिवध्य- ज्ञानश्च प्रमिई ताहशम्पल इत्ययः, तेन ग्राह्याभाव-सद्याप्य- भेदेन विशेषण-विशेष्य यभेदेन च सञ्चत्र दोषाणां नानाख. सम्भवादकमात्रदीपस्थलस्यामसिहत्वेऽपि पर्वतान्यः पर्वतो. पह्निमान् धूमादित्यादायक विधमात्रदोषस्थले ग्राह्याभाव-ता. पाभावविभिटादिभिनभिनवस हादसाधारणतय मिटि सानिरिहत्वात्।
सामान्यनिरुक्ति। १ प्यरूपघटकादिभेदेन विभिन्नाथयासियादीनामनुगमकरूपाभावे नान्यतमत्वम्य लक्षणताया पावश्यमालेऽपि न क्षति । 'तत्त्व' ताह शवं निरुताश्रयासिद्विवादिकमिति यावत् । इदमुपलक्षणं यत्र परामर्शविरोधिनो व्यभिचार-विरोधासिन्यस्त्रयोदोषा न तु बाध-प्रतिरोधौ पर्वतोपनिमान् इदत्वादित्यादी परापर्णविरो- धित्वमेव सामान्य लक्षण, यत्र च बाध-प्रतिरोधासिद्धयोदोषाः न तु व्यभिचार-विरोधौ हुदोवगिमान् धूमात् काञ्चनमय- दोवहिमाम् धमात् जद काञ्चनमयवहिमान् धूमात् इदोवह्नि मान् काञ्चनमय वम दित्यादौ च तत्र विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्य. विशिष्टसाधनयोर्वेगिट्यावगाहि यज्ञान तहिरोधित्वमेव तथा, एव यत्र व्यभिचारासिद्धी एव दोपो काञ्चनमय पीती धूमवान् बढेरित्यादो तत्र विशिष्टपक्षविषयक-व्याप्तिविशिष्ट साधनग्रहविरोधित्वादिक तथेत्यपि बोध्य । ननु तत्तदम्मावच्छि- बभिन्नभिनव रूपलक्षणघटकतत्तयाणा भागासिहतया हेवा- भासमामान्येतरभेदाननुमापकलपि व्यभिचारावारकतया तदि. तराशयये इत्यत आह, स चेति, स चान्योन्याभावोऽतिरिक- एवेति योजना। ‘स च' तत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदका- टावच्छिन्नमतियोगिताका, 'अतिरिक्तः' तत्तौतिरिक्त , धनिभेदान वैयर्थ । तत्तदविच्छिवभेदमानावचिन्नप्रतियो गिताकान्योन्याभावस्य स्वप्रतियोगितावच्छदकीभूतभेदप्रतियोगि तथाच . नामापछिभिवभिनवरूपान्यतमव शवयर्थ मन्यय ।
७२ অনুসাথী तावच्छेदकतत्तखरूपत्वपि तादृशभेदकूटापच्छिन्नप्रतियोगि- ताकभेदलस्य नानाधर्मेषु कल्पनायेक्षया सदिशियस्यैकस्य भदस्य नाधीन काल्पयितुं युक्तवादित्यभिप्राय । एतच्च यथाशुताभिप्रायेण, বনৱম্মাদিনিকবিনৰিবিমানয়িযিনালিকানাব- दकधर्मवलम्य लनले चाधिकविकाशकतया वियगासायंक्य- मित्यधेिय । ननु मायादिभेदेन लक्षणभेदै दोवधिमान् धूमादि- त्याटिस्थनीय स्य लक्षणस्य पञ्चविधहेत्वाभाससाधारण्यासम्भवाताह. शक्षणाक्रान्तानां पञ्चविधचोत्यमनतिरिन्यत आह, पक्षविधभे दोतिरिति पवविधत्वोतिरित्यर्थः, 'तत्म भवस्यले ति यत्र पञ्चा- नामेव हेत्वाभामानां सम्भव: गौरखो घटवादि यादो तत्- स्थलोगलतणाकान्तस्य पञ्चविधवाभिमायणेत्यर्थः । ननु लक्ष. णाननुगमादिप्तरभेदानुमाने भागामिद्धिरित्बत बाह, व्यभिचारा. देरिति, 'माध्यादिभेदनियन्वितत्वात्' माध्यादिभेदनियन्वितला. तावच्छद करवात्. तयाच लक्षणस्येव नत्यतावच्छेदक म्याम्य नग. मान्न भागामिडिरिति भावः । नन्वेवमन्य नुगतो तयमभवावार्य प्रकार: माधीयानित्यत पाह. 'शब्दाभेदस्येति । इद पुनरिहाय- धेय, नावदन्यान्यत्वं इतरभेदानुमापकमेव न तु दोषपटसृत्तिनि मिरी, तथा मति निशित्वविशिष्टे वद्धिमान धूमौदुष्टइत्यादी दुष्टपदस्य बनामावविशिष्टनि-निवाच्छिचायतमयदर्थक- नया निङ्गित्वविशिष्टे यहिसाधने इत्यादेरनन्वितार्थकत्वमम झादपमिडना तय हेवन्वयिनिहितविशिविशेष्यक-बगा- नुमिनियोजकवार्थकचामभवाग , किन्तु प्रभावप्रयोजकन- -- - सामान्यनिरुक्तिः । पृथगन्वयः, . मान्यत्तिविषयितानिरूपकलमेव तथा, उतास्थले च प्रकारता प्रकारतानिरूपितश्चाप्तिप्रकारतानिरूपितधूमत्वावछिनप्रकारता- चोभयमेव साधनपदार्थः, प्रकारतारूपपदार्थेऽपरपदार्थक- देशव्याप्तिमकारतानिरूपकप्रकारतायाश्च पहान्तवङ्गिपदप्रति. पाद्यस्य पहिनिष्ठत्वस्थ खरूपसम्बन्धेन, साधनपदार्थोतमका. ताइये च सप्तम्यन्तार्थस्य निर्वक्रित्वविशिष्टविशेष्यताया निरूपित- त्वसम्बन्धेनान्वयः , साधनपदोत्तरसप्तम्या निरूपकत्व हित्वञ्चार्थः, निरूपकवे च निरुतसाधनपदार्थयो: तदन्वित. निरूपकले च हिवान्वयः, द्वित्वान्वितताहनिरूपकवयोथ दोषपदायघटकाभावेऽन्वयः , तथाच निर्च विविशिष्टविशेष्य- तानिरूपितवहिप्रकारतानिरूपकत्वस्य वाहशविशेष्यतानिरपिता या बह्निमकारतानिरूपितव्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमत्वावच्छिन्न- प्रकारता तनिरूपकत्वस्य च इथोरभावप्रयोजकमान्यति- विषयितानिरूपकवानित्येवान्वयबोधः । प्रतिबन्धकोभूतनमविष- यितानिरुपकाभावादिमत्त्वमादाय पर्वते वगिसाधने धूमोदुष्ट इत्यादिप्रयोगवारणाय विषयितायां भ्रमान्यत्तिल निवेशितं । दोषघटके केवलसाध्यामावादी दोषव्यवहाराभावात् प्रत्रायं दोष- इत्यादी स्वविषयकनिययाव्यवहितीत्तरानुमितिनिष्ठतादृशोभया. भावाधिकरणताल व्यापक विरोधिविपयिताप्रयोज्यताकधम्म दोपपदार्थ इति दिक् । बादेतत् , शब्दोऽनित्य. शब्दत्वात् इत्यवासाधा- अनुमानगादापया रणेऽध्याति सर्वसाध्यवदव्याहत्तेतवासत्त्वात् , एवं शब्दोऽनित्यः कृतवावादित्यस्य सत्यतिपक्ष नित्य- त्वच्याचाद्रव्यद्रव्यवाटावपि पक्षस्य सत्ताविरक्षा- दित्याशा तयोरलच्यत्वेन निराकुरुते, 'दशावि- प्रोण इति, 'हत्यीः सङ्घत्वोः, 'असाधारण पक्ष- मावत्तिः, सन् प्रतिपक्षीविरोधिपरामर्णी यस्य स तथा, तायोर्दशाविशेष हैतो सर्वसाध्यवव्यावृत्त- स्वस्य पचे साध्यासावव्याप्यवत्वस्य च भ्रमदशायां, 'याभासत्वात्' अनुमित्यजनकत्वात् , 'तबुद्धेः' है- वादी साध्यवद्ध्यावृत्तत्वादिबुद्धेः, प्रतिवन्धकत्व परमायाति, न तु वद्विषयस्य दोपत्वं, असत्यात् अन्यथा बाधभमेणानुमित्यनुयात् तथापि दोपरवं स्थात्, कोहि साध्यामाव-ताप्यवत्ताधमयोरनुमिति- विरोधिर विशेषः । नियुजिकस्तु प्रवादीन श्रद्धेयः । असाधारण्यस्य पक्षत्तित्व पति साध्यव्यापकोभूतामाव মমিশ্রীমিয়াম মদিগন্ত च पक्षनिहमाध्याभाव- ध्यायपापस्य बुबिरोधिविषयकलया साध्यपत्ताभानपिरो- सामान्य निरुतिः। ७५ धित्वं निर्विवादमेय, एवञ्च तज्ज्ञानदशायां हेतोरतमित्य- जनकत्वात्तबुन्धेः प्रतिबन्धकत्वमावश्यक मित्येताशयथाश्रुता- र्थपरस्य ‘दशाविशेषइत्यादिमूल स्यानुस्थितिः अन्यथा साधा- रण्यादिनानस्य प्रतिबन्धकताया अपि व्यवस्थापयितुमुचितला. दतस्तादृशमूलमन्यथा व्याख्यात्मवतारणिकामाह, स्यादेत- दिति, 'इत्यत्रासाधारण' एतत्स्थलीयासाधारण्यरूपदोपे हेतुविशे- प्यकभ्रमविषये सर्वसाध्यवयाहत्तत्वात्मके, 'अव्याप्तिरिति, तदि- पयकत्वस्य निरुक्तानुमित्यप्रतिबन्धकहेत्वविषयकज्ञानसाधारणतया तादृशप्रतिबन्धकतातिरितात्तित्वादिति भावः । ननु केवलं सर्ब साध्यवहाहरावं न दोपः अपितु साधनहतित्वविशेषितं ; सादृशविशिष्टविषयकत्वन्तु न प्रतिबन्धकतातिरिक्तहत्तीत्यताह , 'सबै ति, 'तत्र' हेतो, 'असत्वात्' अटत्तेः, साध्यवति परे हेतो- हत्तेरिति शेषः, तथाच तादृशविशिष्टस्यापसिदा तस्य दोषलासम्भ- वेन प्रसिद्धस्याविशिष्टसाध्यवद्यावृत्तत्वस्यैव तत्र दोषताया अावश्य- करवमिति भावः । 'अट्रयव्यत्वादाविति असमवेतद्रव्यत्वादावि. त्यर्थः, असमवेतत्वस्य ध्वंससाधारणतया नित्यत्वव्याम्यत्वासम्भवादि- शेष्यांशनिवेशः । अत्राप्यनन्तरं अध्याप्तिरित्यनुषज्यते, तद्विषयक- त्वस्य पनाविषयक ज्ञानसाधारणतया प्रतिबन्धवातातिरिताति- त्वादिति भावः। ननु केवलं नित्यत्वयाम्याबद्रव्यत्वादिकं न तत्र दोषः अपितु पक्षनिष्ठतहत व तादृशविशिष्ट विषयकखञ्च पति- बन्धकतानतिरिक्तवृत्त्येवेत्यत आह, 'पक्षस्येति, तथाच पक्षघटित. विशिष्टापसिया पक्षाघटितस्यैव दोषलमावश्यकामिति भावः । , घामानगादावर्या 'तयो: ताशस्थलीयदोपखेनाभिमतयोगलमयोः । गब्दों- नित्यः शब्दलादित्यादी प्रदत्वादिविशयकनित्यत्वव्याहत्तत्वादि. ज्ञानविपविशिष्टस्य प्रमिता तथाव्याप्ते: गहानासदत्वाद- लण्यत्वाभ्युपगमेन तत्परीक्षारम्यात्यन्तासम्भवशिकत्वात हेतु- पटं मोरापरतया व्याचटे, 'हसीरिमि, 'सहेलो.', माध्यवाहत. स्वादिष्पामाधारण्यस्य माध्याभावव्याप्यवत्पत्तकालरूपमत्- प्रतिपतित्वस्य धामम्भवादसाधारण-मत्पतिपक्षपद अन्यथा ध्याचष्टे, 'प्रमाधारण इति, 'तथा' प्रश्ते मप्रतिपक्षपदार्थ , सद्दे- वोट स्वरूपाभामवायोगादाभामपदमन्यथा व्याचष्टे, 'पाभामत्वा- दिति, तदुरित्यत्र तत्पदसा हेतुपरत्वं न मभवति सतप्रति- पक्षस्थले प्रतिबन्धक ज्ञानस्य हेतुविषयकत्वानियमाविष- यकत्वकथनस्याप्रयोजकत्वावुद्धिपदस्थापि बुद्धिमामान्यपरत्वं न নবনি हेत्वादिमानविषयकन्नानस्याप्रतिबन्धकलादतस्तत् पदस्य हेत-पक्षोभयपरतया बुद्धिपदम्य साध्यवाहत्तव-माध्या- भावव्याप्यवत्त्वावगाहिहिपरतया तबुद्धिपदं हेतुविषयकमाध्य- व-पक्षविषयकमाध्याभावव्याप्यवचाबुद्धिपरतया व्याचष्टे, 'सवु रिति, तयोरन्नध्यतालाभाय खोरियनन्तरं शुस एवकारी- व योजनीयः, तदर्थमन्तव्य व्याचटे, 'प्रतिबन्धकत्वं परमायाती- ति, पर कैनलं, एवकारस्यवोध स्फुटयति, मखिति, 'नहिप- यस्य ताशबुद्धिविषयस्थ, दोपत्वं' दोपलक्षशलत्यत्वं, असत्यात्' लक्ष्यताप्रयोजकस्यासत्त्वात्, प्रतिबन्धकीभूतज्ञानप्रमात्वसव तविषय *प्रतिवनकोत मानविषयस्य च । ययात्तत्व- .
सामान्यनिरुक्तिः। लक्ष्यतामयोजकत्वादिति भावः । 'असत्त्वात् विशिष्टस्याप्रसिदत्वा- दिति तु नार्थः, एकदेश एवाच्याप्नेराशद्धिमतया विशिष्टापसिद्देस्तद- लक्ष्यतानिर्वाहकत्वविरहणानुपयोगात्। 'अन्यथा' प्रतिबन्धकीभूत- भ्रमविषयस्यापि दोपत्वे, बाधभमेण' पक्ष साध्याभावभ्रमेण, 'तस्य' तद्दिषयसाध्याभावादेः । नन्वेवमुक्तस्थले दशाविशेषे हेतोर्दुष्टता- प्रवादोनोपपद्यत इत्यताह , 'नियुक्तिकस्विति । यत्तु ज्ञानस्य यदनुमितिप्रतिवाचकतावच्छेदक तहत्त्वं तव्यकारकप्रमाविषयत्वञ्च लक्षणार्थः। तच्च विविध विषयरूपं साधारण्यादि, बाधे च प्रमित- साध्याभाववान् पचः, तद्विषयत्वेन ज्ञानस्यानुमिति- प्रतिबन्धकत्वात्। अविषयरूपच विरोधिसामग्री- कालीनत्वादिक, तहत्तञ्च ज्ञानस्येव तहिषयख हेतोरपौनि। तन्न, तहत्त' हि हेतोनाभेदेन, बाधे तदभावात् । अतएव नाश्रयतया, वहिव्यभि- चारिद्रव्यत्वादिमति धूमेऽतिप्रसशाच्च, साध्याभाव- वत्पक्षस्येव साध्याभाववत्तिहेतोनिस्य प्रति- बन्धकत्वात् साधारण्यादिविषयकरवस्त्र ज्ञाननिष्ठ- स्यैव प्रतिवश्वकतावच्छेदकत्वात् । सत्तादिसा- অনুমালখা ध्यके जाने अतिप्रसाच्च यथाकञ्चित् तहत्तख शातिप्रसञ्जकत्वात , विरोधिसामयीसमवहितोऽपि च लिइपरामर्हो न स्वसाध्यकानुमितेः प्रतिवन्धको- मगिसमहितो वहिरिव दाहय । उपदर्शितस्थलेऽपि दशाविशेपे खेतोर्दुष्टत्वमशीकुर्वन्तम्तन - साधारण्याय लक्षामन्यथा व्याचक्षते ये तन्मतमु पन्यस्य दूप. यनि, 'यत्त्विति, 'ज्ञानस्येति, पहातार्थस्य यत्पदान्वयः, तथाच भानसम्बन्धित्वविगिष्टं यद्रूपावच्छिन यत्किञ्चिसम्बन्धेन अनु- मितिप्रतिवन्धकमायछेदकमित्ययः, पत्राप्यवच्छेदकावं अनति- रिजष्टमित्वं उत्तयुगोः , तत्पदमुभयव यपविशिष्टपर, "लक्षणार्थ: व्युत्क्रमेण लक्षणयोरर्थः । नन्वेतायतव कथं दर्शितमतपतिपक्षा- दो नक्षणसमन्वयः तव प्रतिबन्धकतापच्छेदकीभूतयिगिविषयक- खस्यामसिडे: कय षा व्यभिचारादिकमादाय मयभिचारादाय लक्षणगमनं व्यभिचारादिविषयकत्वस्येय प्रतिबन्धकतायच्छेदक- नया व्यभिचारादेरतथासादित्यत पाइ, 'तोति नगपति- बन्धकताय दकचेत्यर्थः, भमामकथाधप्रनिबन्धकतामादाया- पादितायाः सदेतो?टनाया प्रमभयं स्पष्टीक माह, बाधे चेति या. धमाननिष्ठमतिबन्धकमायावेत्यर्थः, प्रवच्छेदक रति शेषः, पक्षस्य पास्तवं साध्याभावयत्त्वं निविमते न तु वैज्ञानिक इति सूचयित • विपिस्व-सापाचातरम । + पसिनाम ।
अनुमानगादाधा' सम्भव केदको न तु नहिभिष्टद्रश्यखादि. तदाशयय न धूमादिरित्याशी निराकरोत, साध्याभाववदिति, 'साध्वाभाक्यत्तितोनियति ताहातविषयक मानस्येत्यर्थ , तबाच बहाभावातिद्रव्यत्वादिक मपि विषयतया अवच्छेदकमिति भाव । ननु धूमादे ताम- धन्यत्वेऽपि वद्री साध्ये धूमोदुष्ट इत्यादिव्यवहारप्य नापति- उन्नयुक्त्या तदेतुकानुमितिविरोधिरूपवत्वस्यैव तत दुष्टताव्यवहारनियामकत्वात् अन्यथा ताप्यमतोकारादित्यतः अन्यत्रातिप्रसङ्गमाइ, 'साधारण्यादिविषयकवस्येति, 'ज्ञान- निष्ठस्य ' ज्ञानवृत्तिवविशिष्टस्य , 'मलादीति सत्तावान् जाना- दित्यादी ज्ञानहेतुकसत्ताद्यनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक ज्ञाना- ये सत्ताद्यभाववत्तित्वावगाहित्यमादाय सखे साध्ये दुष्टमित्यादिव्यवहारापत्तरित्यर्थ , येन केनापि सम्बन्धेन तहत्व विवक्ष पोयमित्यपि दूषयति, 'यथाकथचिदिति, 'प्रतिमसनकला दिति उसाधम्मादाय सत्तादिसाध्यकत्ताने धूमाद्यथे यबहामायव शिवायगइिव एकन्नानविषयत्वादिसमन्धेन तहत्त्वमादाय वयादि साध्यकधूमादायपि दुष्टखव्यवहारापत्तिरित्वयं , सत्यतिपक्षस्थले विरोधिसामग्रीसमकालोनत्वेन प्रतिबन्धजताम दाय यमवयसल. मुपपादित तड्पयति, “पिराधिसामग्रोति, न वसाध्य कानुमित प्रतिवन्ध का इति न खजन्यानुनितिप्रतिबन्धक इत्यर्थ, कारणत्वाति बन्धकखयोरेकत्रानभ्युपगमादिति उदय । विभिनपेय तदुभयस्यै कालोपगमे प्रतिबन्धिसूचनायाइ, मणीति, न प्रतिबन्धकइन्धनुषन्य ते, तथाच विरोधिकोयामितिसामग्रीकालोनत्वेन परामर्शदोना . , सामान्यनितिः। मनुमितिपतिबन्धकावे मणिसमवहितत्वेन वयादोनामपि दाह- प्रतिबन्धक वापत्तिः, मणि समवहितत्वापेक्षया लाघवेन मणिले. नव प्रतिबन्धकता कल्पाने इति चेत् , तहिं विरोधिसामग्रोकालौ- नवापेक्षया लाघवात् तादृशसामग्रीवेन विरोधिपरामर्शले. नव वा प्रतिबन्धकल' प्रतेऽपि कल्पयितुमुचितमिति कथं विरो- धिसामग्रीकालीनत्वमादाय लक्षणं सङ्गमनीय तस्य प्रतिबन्धकता- तिरितवत्तिवादिति भावः । अथ यधर्मविशिष्टज्ञाने सत्यवश्यमनुमितिप्रति- वन्धः तदेवात्र प्रतिवन्धकतावच्छेदकमुक्तं भवति च प्रतिवन्ध कीभूतविरोधिसामग्रीकालीनत्वादिविशिष्टे परामर्श तथा इति चैत्, न वा कालादिसाधारगा- कारणघटिता सामग्री क्वापि प्रतिबन्धिका विशेषत- सुत्र तत्सत्त्वे कार्योत्पादस्य टुरित्वात्। किन्तु विरोधिपरामर्शस्तथा। यदि च तत्सत्त्वेऽपि तत्- साध्ये वाधावतार नानुमितिप्रतिवन्धः प्रामानिक- स्तदा अप्रामाण्यग्रहाभावस्येव तदभावस्थापि वैशि- छान्तब निवेश्यतां, यया चम्चम-प्रमासाधारणविरोधि- परामर्थसत्त्वे नानुमितिस्तथा तथाविधवाधादिय हे- T 11 २ पनुमानगादावा पौत्यतिमसः। नचातीवादी लिने विरोधिपरा- मकालीनत्वमपि। कार्यानुत्पत्तिव्याप्यतावच्छेकावरूपं प्रतिबन्धकतावच्छेदन- भवाय विवचिन न तु कारणीभूताभावप्रतियोगितावच्छे दकत्व- रूपं, सच विरोधिसामग्रीकालीनले इम्यवतमवेत्याह, 'थेल्या- दिना , 'यहमति यादृशमा विशिष्टनिथयाव्यवहितोशरक्षणल. व्यापकोऽनुमित्यनुत्पादस्ताशयपरमवेत्यर्थ: निसयवनिवेशात् याधादिविषयकसंशय-सस्काराव्यवहितोत्तरक्षण कदाचिदनुमित्यु. स्मादेऽपि न चतिः, 'त्र' पतलक्षणे, प्रतिबन्धकतावच्छेदकमुत प्रतिवन्धकतावच्छेदकपदेन विवक्षित, 'भवति चेति,विरोधिकोव्यनु- मितिसामग्र प्रतिबन्धक व कथन प्रतिबन्धकसमवहिताव्यवरितो. तरचरहे कार्यानुत्पादस्यावश्यतया विरोधिसामग्रीकालीनस्वस्थ निकालामतिबन्धकतावदकताया भावश्यकत्वदर्शनाय, 'या' अक्ष- श्यमनुमित्यनुत्पादः, विरोधिसामग्रा: प्रतिबन्ध कार्य यदुवं तदेवादी दूषयति, 'न वैति न होत्यर्थः, 'कालादोति घटितान्त हेतुगर्भवि- शेपणं, तधाच कारणसमुदायः सामग्री, माचकचिदपि न प्रतिय. न्धिका कालादिसाधारणकारमानामपि तदन्तर्निविरसात नेपाल- प्रतिबन्धकमावदक कोटी निवेशस्य निष्फलत्वात् प्रतिबध्य कार्ये- ऽपि तेषामनुगुणस्लादित्यर्थः । सन्यासियवसले विरोधिकोट्यनुमिति- A साहसमिप लिया।
अनुमानगादाधा নীলয়ান फलानुत्पादनियतखातामामग्रीकालीनत्वस्थ निकाप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं दुरपहवरमेय, एवं विरोधितथा. विधपरामर्गकालीनखमादायापि दशाविणेपे सत्पतिपक्षिसत्य है- तोटवसुपपद्यत एवेन्यमी विरोधिपरामर्शकालीनत्वसमग्रील- बाधादिभ्रमकालोनाबमादाय सह तावतियाप्तिमाह , "यथा- खेति, 'तधाविधति विरोधिभमसाधारणेत्यर्थः, 'पपीत्य नन्तरं 'नामितिरित्यनुपन्यते, नथाच नाशवाधादिकालीनत्वमपि नि- सतप्रतिबन्धकतावच्छेदकखवदभवत्येवेत्यतोऽतिम इति बाधा- देरनित्यदोपताया: केनाम्यनुपगमेन इष्टापत्यनवकाशादिति भावः। यदपि यदिषयत्वेन जानस्य अनुमितिमतिबन्ध- कत्वं सदसमेव वाच्यं, सत्यतिपक्षे च विरोधिव्या- प्रमादिकमेघ तथा, तहत्त्वमपि हेतीतज्ज्ञानरूप- सम्बन्धेन तस्य समूहालम्बनहपतया हेतुदयविषय- वादिति, तदपि तुच्छ, साध्याभाववत्पक्षविपयत्वेन माध्याभाववत्पक्षतानममात्वविषयत्वेन वा जान- स्य प्रतिवन्धकत्वं तस्य च साध्यवत्यपि पचे सम्भवा- दतिव्याप्तः । विशिष्टविषयत्वेन प्रतिवन्धकल विशि- पञ्च तत्रामसिहमिति चेत् , तत् किं सर्वत्र सत्यति- . सम्पवमानमाविषयतन ति पा.।
सामान्यनिरुतिः । ८५ . पक्षे साध्याभावव्याप्यवान् पक्षः प्रसिद्धः यथाकथञ्चित- सम्बन्धेन तहत्त्वञ्चातिप्रसक्त धुमादरपि ज्ञानरूपेगा तदाथयाश्रयवादिना वा सम्बन्धन व्यभिचारादि- मत्तात् , यादृशसम्वन्धावगाहित्वेन ज्ञानस्य प्रति- बन्धकलं तेन तत्त्वञ्च न सर्वत्र सत्यतिपचिते हेतावस्ति च क्वचित् सबेताविति कृतं पल्लवितेन विरोधिपरामर्शकालोनत्वमादाय सर्वत्र सम्प्रतिपक्षिते दुष्टत्व नोपपादयितुं शक्यत इत्याह, 'न चेति नहीत्यर्थः, 'अतीतादा- विति, तथाचातीतादिसई तौ विरोधिपरामर्शदशायां भवन्मत. सिद्द सत्प्रतिपक्षितवं नोपपद्यत इति भावः। सत्मतिपक्षित महतो विरोधिव्याम्यवत्पक्षस्यापसिद्धावपि प्रतिबन्धकी. भूतभ्रमविषयप्रसिद्ध विरोधिव्याप्यादिरेव वा दोष इति मतं दूषयति , 'यदपीति, 'यविषयकलेनेति , ढतीयार्थः स्वरूप- सम्वन्धरूपावच्छेदकलं, न त्वनतिरितात्तित्वं, तथा सति विरोधिव्याप्यादेर्दोषत्वानुपपत्तेः , प्रतिबन्धकतायां 'ज्ञाननि- ठत्वविशेषणं कामिनीजिज्ञासादिनिष्ठप्रतिबन्ध कसावच्छ दक- धालिमसनवारणाय । ननु विरोधिकोटिव्याप्यत्वस्य पर्व तोवद्धिमानधूमात् , पर्वतीन वनिमान्जलवादित्यादी प्रतिबन्ध- कीभूतज्ञानविषयसमवायादिसम्बन्धावछिनयक्षमतायाय मरते हेतावभावात् कथं तस्य दुष्टत्वमताह, 'तहत्त्वमपोति विरो. .
सामान्यनिरुतिः पक्षे साध्याभावव्याप्यवान् पक्षः प्रसिद्धः यथाकथञ्चित्- सम्बन्धेन तहत्त्वञ्चातिप्रसक्त धुमादरपि ज्ञानरूपण तदाथयाश्रयत्वादिना वा सम्बन्धन व्यभिचारादि- मत्तात् , यादृशसम्बन्धावगाहित्वेन ज्ञानस्य प्रति- बन्धकत्वं तेन तहत्त्वञ्च न सर्वत्र सत्यतिपचिते हेतावस्ति च क्वचित सदेताविति कृतं पल्लवितेन । विरोधिपरामर्थकालोनलमादाय सर्वत्र सत्प्रतिपक्षिते दुष्टत्व नोपपादयितुं शक्यत इत्याह, 'न चेति नही त्यर्थः, 'अतीतादा- विति, तथाचातीतादिसडे तो विरोधिपरामर्थदशायां भवन्मत- सिई सत्प्रतिपक्षितलं नोपपद्यत इति भावः । सत्प्रतिपचिते सतौ विरोधिव्याप्यवत्पक्षस्यामसिद्धावपि प्रतिबन्धकी. भूतधमविषयप्रसिद्धविरोधि श्याम्यादिरेव वा दोष इति मतं दूपयति , 'यदपीति, 'यविषयकलेनेति , हतीयार्थः खरूप- सम्बन्धरूपावच्छेदकलं, न बनतिरितत्सित्वं, तथा सति विरोधिव्याप्यादेर्दोषत्वानुपपत्तेः , प्रतिबन्धकतायां 'ज्ञाननि- ष्ठत्व विशेषणं कामिनी जिज्ञासादिनिधतिबन्धकतावच्छे दक- धतिप्रसङ्गवारणाय। ननु विरोधिकोटिव्याप्यत्वस्य पर्व. तोपनिमान्धूमात् , पर्वतोन बडिमान्जलवादित्यादी प्रतिबन्ध- कीभूतज्ञानविषयसमवावादिसम्बन्धावछिन्नपञ्चमेतायाय प्रकृते हेतावभावात् कथं तस्य दुष्टत्वमताह, 'तहत्त्वमपोति विरो.
अनुमानगादाधा " . विश्यायादिम वमपीत्यर्थः, 'तज्ज्ञानरूपति स्वविषयकवान- विपश्तात्मकेत्यर्थः, सम्बन्धविशेषस्थाविवचितत्वादिति भावः । नामसम्बन्धमा प्रकत हेलावुपपादयति, 'तस्येति विरोधि- व्याप्यादिज्ञानस्येत्यर्थः', 'समूहालम्बनरूपतयेति । नवं कमि- कपरामदयस्थले सत्प्रतिपक्षतानुपपत्तिरिति वाच्यं। तवापि ताशयास्यादिक्षतहेतुविषयकपरमेश्वरसानादिकमादाय तह- तोपपत्तेः । 'साध्याभाववत्पनविषयकत्वेन' साध्याभावप्रकारक- पक्षावगाहिलेन, 'साध्याभावत्पक्षत्रानति साध्याभायमकारक- पक्षनानाये ममावविषयकवेनेत्यर्थः , मतभेदेन विकल्पः , 'तस्य' तादृशज्ञानस्य , 'साध्यवत्यपि पचे' पक्षे माध्यक्त्यपि सति पक्षस्य साध्यवत्वं सत्यपीति यावत् , पर्वतोवह्निमान्- धूमादित्यादी भ्रमात्मकवाधादिधाननिहतिवन्धकमावच्छेद- कवियितानियकवहाभायादेः स्वविषयकज्ञानविषयलादि- सम्बन्धन वैशिष्ट्यस्य हेतौ सत्त्वादिति भावः । লব, অগ্নিদাৰ মাৰিী যিহীঘিঘাম মুগ্ধ। अपि तविषयविरोधिधात्यादिकमादायापि तोर्दुष्टत्वासनो- সুখ', নাভি ঘষায় নছিমছৰিবৰঘৰমুম্বাবলমান, মুদ ৪নী যিষয়। মনিহিলিয়া- छदकत्व विषक्षणीयमित्यभिप्रायेण वाधभमप्रतिबन्धकतामा- दायातिप्राय उभारमापसे , 'विशिष्टेति साथाभाव- विविपक्षविषयक त्वमेव प्रतिवभकतानतिरित्ति न हमा याभावादिमावविषयकवमित्यर्थः , विशिष्टय' साध्याभाय- मा..न्यान . तहत्त्वघटक- , विशिष्टपक्षः, 'त' बाधस्थले सत्प्रतिपक्षस्थले, सर्वत्र ताशविशिष्टं प्रसिहमित्यभिमान', स्त्रम निराकरोति, 'तकिमिति, पक्षाहत्ति- साध्य कसत्प्रतिपचे साध्याभावव्याप्यविशिष्पक्षस्य प्रसिदत्वात् 'मत्रेति, 'सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षतया भवन्मतसिझे इत्यर्थः, 'प्रसिद्ध इति, तथाचानतिरिक्तसित्वरूपमवच्छेदकत्वं विवक्षित- मगक्यमिति दर्धितातिव्याप्तिर्दुचारैवेति भावः । सम्बन्ध वितापि दूषयति, 'यथा कञ्चिदिति, 'अतिप्रसलं' सखे तुसाधारणं, तथाच पर्वतादौ वयादिमत्त्वे साध्ये धूमादौ दुष्टताव्यवहारापत्तिरिति भावः । तादृशसम्बन्धस्य धूमादिरूपः सबे तुसाधारणत्वं स्फुटयति 'धूम देरिति, 'भानरूपेण' स्वविषयक- ज्ञानविषयत्वेन, "तदाययान्वयवादिना, धादिना एककालीन त्वादिपरिग्रहः, 'व्यभिचारादिमत्वात्' पाभाववदृत्तित्वस वात् । ननु यादृशसम्बन्धावच्छिन्नयत्प्रकारतानिरुपितम्मि- विशेष्यताशालिवेन जानस्य प्रतिबन्धकत्वं तेन सम्बन्धेन तदत्त- मेव दुष्टत्वमिति वायं । एवञ्च स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नसाध्याभाव. घवृत्तित्वादिप्रकारतानिरूपितहेतु विमेष्यतामालित्वेनैव व्यभि. चारादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया तेन सम्बन्धेन तदत्तस्य च प्रकत- हेतावभावात् नातिव्याप्तिरित्या शहां निराकुरुते, 'यादृशेति, 'सर्वत्र सतप्रतिपक्षित इति, दोवद्धिमान् धूमादित्यादिस्यले धूमादिरूपहेतौ व्याप्यताघटक समवायादिसम्बन्धेन वहाभावया. प्यधूमवादिमत्तायाः सत्तात् ‘सर्ववेत्यु त । 'कचित् सडेताविति सतुतादमायां क्वचिदित्यर्थः, पर्वतो वद्धिमान् धूमादित्यादी CC अमुमानगादाधा विरोधिपरामर्यासमवधानदमायामपि प्रतिबन्धकतावादक- प्रकारताययवहाभाय-सदश्याम्यादेः ताशनकारतायच्छेदक- खरूपादिसम्बन्धेन धूमादित्तिवादितिभाषः । यत ज्ञानसम्बन्धेन तावमय दुष्टत्वं ज्ञान विमिष्टव्यव. द्वाराधनुरोधात् कदाचिदेव कषिदेव कस्यत्तित् सम्बन्धः, एवञ्च विरोधिष्मायादेान विरोधिपरामर्मदशायामेव प्रसतहेती तत्- सम्बन्धः तदेव तव दुष्टताव्यवहारात् साध्याभावादे नन्तु तत्र न कदाचिदपि तथा, परमेश्वरादिसाधारण साध्याभावविशिष्ट- पक्षादेनिनु तव सर्वदेव इति, तत्तु हास्यान्सदमेव, सकला- भियुक्तापुरुपसाधारणस्य नियतव्यवहारस्यामिहत्वात् विशेषता तादृशष्यवहारस्य विपरीतस्यापि सम्भवात् , मानस्य नियतसम्बन्धवासाधकलादिति । प्राधना- 'यद्यपीति, स्थाणुत्वाभावस्य तद्याप्यकरदिश्च निधये स्वागुत्त्वप्रत्यक्ष-गाब्दयौरनुदयात्। नचैवं नर- शिराकपालं शुचि प्राण्यङ्गवादित्यादिनाप्यागम- प्रतिरोधः स्यात् , तत्रानुकूलतळभावन वलवत्तरा- गमविरोधेन च व्याप्तिनिश्चयशानुमितथानुत्पत्ते- रितिभावः। गद्यम्युच्चयमा प्रत्यक्षं प्रत्यानु- मानिकवा शाब्द " अनुमानगादाधा - , समिति नरगिरकपालस्य शुचित्वानुमापन ताम्पिकमाया- खपरामगन खतः फलहारा चागमजन्यागीचबोधविरोधः स्यादि. च:, स धानुभवविरुद्धः सत्र प्रापगत्वज्ञानदशायामपि शादा. गौचनानस्यानुभयसिदत्वादिति भावः । समाधत्ते, 'तवेति ता. दृशामीचतानप्राक्काल इत्यर्थः , चनुकूलतकाभावम व्याशिनिप. यस्य बलव तरागमविरोधेमानुमितेशानुत्पत्ते रिति योजना , एवञ्च चास्तवव्याप्यधम्मप्य येन केनापि रूपेण ज्ञानमेव न विरोधि पपि तु व्याप्यत्वरुपेण पत्र प्राण्यालय धानपि व्यातिमाह कतर्कविरहेण व्यभिचारगया गौचम्याप्यत्वेन तज्ज्ञानं न सम- पति कारणान्तरविरहेण यत्र व्यभिचारशकाविरहप्ता कयधि-- शातिपदेऽपि रहोतामामाण्य कागमतात्पथविषय विपरोतविषय. कलेन तामामाए रह्यते तथा ताशप्राण्यङ्गत्वज्ञानं न शौचानु. मितिजनने शाददाशौच ज्ञानप्रतिबन्धे या प्रभवतीति समुदितार्थः । भागमे प्रामाण्य हय मिष्टपरियडादिनव भवति, यावर ताश- पराम नाप्रामाण्यं गधरी तावड्भवत्येवागममतिरिति भाषः । 'यदैत्यादिप्रन्यन बाधादिज्ञानस्यामित्यतिरिमानाप्रतिबन्ध कत्वं व्यवस्थाप्य बाधादेलिङ्गामाधारणदीपत्वमेवोपपादित तब मा मते, बाधितार्थस्य भाग्दबोधाभ्युपगमेऽनुमितरप्यन- पराधासाप्रामाण्यपाइकतया बाधादियहस्य महत्त्यादिविरोधि- तोपपत्तेरिति भावः । अन कल्प अन्यततोऽनिर्भरमाइ, 'योन्या- दोति, नन्वानुमानिकवाधादिनियघदयायामपि लौकिकसनिकपी- दित. प्रत्यक्ष नियोत्पत्त्या बाधनिययसामान्यग्य प्रत्यक्षप्रतिबन्ध- सामान्यनिरुक्ति। ८१ , तयाच . कलं न समायतीत्यनुमित्यसाधारणप्रतिबन्धकलं बाधनिश्चयवा. पछिवस्याक्षतमतीयविषयकनिश्शयत्वेनानुमित्यसाधारणप्रतिबन्ध- कच' तदत्तस्य लक्ष्यताप्रयोजकलाभिप्रायेण 'यहेत्यादिग्रन्थस्य बाधे ल त्यतीपपादकल' सुसंगच्छते इत्यत पाइ, 'प्रत्यक्षं प्रतीति, समानेन्द्रियजन्यबाधनिययसत्तु लौकिक प्रत्यत्तस्याप्यनुत्पते- रानमानिकेति बाधनिशयविशेषणं , 'शाब्दं प्रतीति , तावतेव लिङ्गासाधारणदोषत्वव्याघात इति भावः । तत्रापि तद- प्रतिबन्धकखमाशाते, 'योग्यते नि, 'अन्यथासिदत्वादिति, बाधादि- निययदशायां योग्यताजानरूपकारणविरहेणेव शाब्दबोधा- नुत्पादनिचाहादिति भावः । 'तदभाम:' बाधादिनिधयाभावः, 'तत्र' शाब्दबुद्धी, यद्यपि योग्यतासंशयद्वितीयक्षणे स्मरणाचात्मका- योग्यतानिश्चये सति तदहितीयक्षणे थाब्दमानवारणाय तदभावस्य घाब्दबोधहेतुत्वस्यावश्यकत्व तथापि बाधादिज्ञानस्य शान्दा- प्रतिवन्धकवेपि निर्विवादोपनीतभाने विशेषप्रतिबन्धकतयैव बा- धादेलिङ्गामाधारणदोषत्व निराकरणसभयात्तवैव सविराकरोति, 'एवमपोति, 'उपनीतभानविशेषं दोषविशेषाजन्योपनीतभान- विशेषं, 'तत्त्वेन' बाधनिश्चयाचभावत्वेन, 'दुवीरत्वादिति, बाधादि- निययदशायां अनुमितेरिव सादृशोपनीतभानानुत्पादस्य सर्वानु- भवसिद्धत्वादिति भावः ॥ इति महामहोपाध्याय-योगदाधरभट्टाचार्यविरचिता हेत्वाभासे सामान्यनिरुक्तिदोधितिवितिः समाप्ता ॥ .
सामान्यनिरुक्तिः। फत्वं न सम्भवतीत्यनुमित्यसाधारणप्रतिबन्धकलं बानियवा- पच्छिवस्याचतमतोयदिपयकनिधयत्वेनानुमित्वसाधारणप्रतिबन्ध- क' तहत्तय लक्ष्यताप्रयोजकखाभिप्रायेण 'यहेत्यादिनन्य ध्य बाध लक्ष्यतीपपादकावं सुसंगच्छते इत्यात पाह, 'प्रत्यक्षं प्रतीति, समानेन्द्रियजन्यबाधनिययसत्ते लौकिकम व्यवस्थाप्यनुत्पत्त। रानुमानिकति बाधनिश्चयविशेषणं , 'शाब्दं मतीति, तथाच तावतेव लिगामाधारणदोषत्वव्याघात इति भावः । तवापि तद- प्रतिबन्धकलमागते, योग्यतेति, 'अन्यथासिदत्वादिति, बाधादि- निययदशायां योग्यताजानरूपकारणविरहेणेव शाब्दबोधा- नुत्पाद निवाहादिति भावः। तदभावः' बाधादिनिययाभावः, 'तत्र' शाब्दबुद्धी, यद्यपि योग्यतासंशयद्वितीयक्षणे स्मरणाद्यात्मका- योग्यतानिधये सति तद्दितीयक्ष शाब्दमानवारणाय तदभावस्य शाब्दबोधईतवस्यावश्य कत्व तथापि बाधादिज्ञानस्य शाब्दा- प्रतिवन्धकवेऽपि निर्विवादोपनीतभाने विशेषपतिबन्धकतयैव बा- धादेलिङ्गासाधारणदोषत्वनिराकरणसम्भवात्तत्रैव तनिराकरोति, 'एवमपोति, 'उपनीतभानविमेषं दोषविशेषाजन्योपनीतभान- विशेषं, 'तत्त्वेन' बाधनिश्चयाद्यभावत्वेन, 'दुवारत्वादिति, बाधादि- निधयदशायर्या अनुमितेरिव तादृशोपनीतभानानुत्पादस्य सन्चानु- भवसिद्धलादिति भावः ॥ इति महामहोपाध्याय-श्रीगदाधरमधाचार्यविरचिता हेत्वाभाये सामान्यनिरुलिदोधितिवितिः समाप्ता ।
খালাম্ব सामान्वनिमतानतिरिक्त विवेचनं । M पनुमितिकारणीभूताभावरतियोगिययार्थज्ञानविषयमिति लक्षणे भूतपदं पड़ीसमामनिरासायति बोध्यं । नचान- मितिकारणतियोगिययाय धानविपयत्वनिपैशनव सामनस्य प्रभावपदं व्यर्थ मिति वाचं । सिपाधयिषाविरगिट सिवाभाषरूपानुमिति कारणमादाय मिडिविपयेऽतिश्चारित: प्रभावपदं । तथाचाभावपददानेन तासिकामावभिमान मितिकारणप्रतियोगियधार्थ नानविषयत्वं पर्यवसितं । नचा. भुमिनिकारणीभूतामाक्मतियोगियधार्थीयविषयत्वनिगेनय नि. दिसम्भवे धानपद व्यमिति याय, कार्यमा प्रति कामिनी जिज्ञामा पृथक् प्रतिबन्धिका तथाचानुमितिकार. पोभूताभावमध्ये नापजिज्ञासाभावस्य प्रविष्टत्वात् तत्प्रतियोगि: यथायित्वस्य कामिनीविषयकन्नानापि सत्त्वात् अतिव्याप्ति- रतोभानपदं, तवैशायाः ज्ञानाभिन्नत्वाभावात् नातिव्यान तिः । कारफताबो दककोटिप्रविष्टाभावप्रतियोगिवरूपाति- बन्धकतामादायाप्रामाण्यादावतियानिवारणाय अनुमिति- प्रतिबन्धक वमुपेत्य अनुमितिकारणोभूताभावप्रतियोगित्वमुक्त मणिकरण । ब्यामि-प्रधधमताविरोधितद्विरइवतोदुष्टहेतोः स्मरणादित्यु भट्टाचार्यए । न च विरोधिपदं व्यर्थ इति वाय । व्याप्ति-पक्षधम्मवाटतस्वित्वावशिवाभाव- यत, सहेतोः स्मरणसम्भवेन दोपचारपाय विरोधिपदस्यो- सामान्यनिरुतिः। ज्ञात्वात् तथाच व्याप्ति-पक्षधताविरोधी यताशाभावः सच यामिर्गस्ति पक्षधम्मत्वं नास्तीति प्रतीतिसिडोभाव- एव- स च दुष्टहेताविध वर्तते न तु सातौ इति भावः । सप- रिकर हेतु निरूप्य इति दोधितिकारणोत', अथाव सपरि- कर हेतुं निरूप्य इति समस्तपदं कथं नोक्त', इति चेन्द्र, तदा भासनिरूपणमिति अन्यस्यालग्नकतापतेः तत्पदस्य सम- स्तकदेशपरामर्थकलासम्भवादिति भावः । भूतोजलक्षणानां दुष्टहेतुलक्षणत्वे दोपेश्चतिव्यामिः , यथार्थनाननिष्ठानुमिति प्रतिबन्धतावच्छेदक विषयताययवपर्यन्तस्य समूहालम्बनदान- विषयतात्रयोदासीनपदार्थवारणाय · प्रथमलक्षणे अवश्यं विव. क्षणीयतया बाधादिवानप्रतिबन्धकतायां प्रायशो हेतविषय- ताया अनवच्छेदकत्वात् तव हेतावव्याप्तिरिति गदाधरे- पोत, अन प्राय:पदं दो वगिमान् इदादित्यादी हेतु. विषयताया अवच्छेदकत्वात् इत्यभिप्रायेणोक्त' । यत्तु मरूपा- सिजिम तिबन्धकतामादाय हेतुविषयताया फयमव्याप्तिरिति तत्त्च', असवीर्षवाधस्यले उत्पत्ति- कानापच्छिन्नो घटोगन्धवान् पृथिवीबादित्यादी हेतुविषयताया- धनवच्छेदकत्वात् तत्र हेतावव्याप्तिरिति भावः । यहिषयकवे- नेत्यादिलक्षणे रतीयाया अवच्छे दकवार्यकतया सुतरां तथेति भट्टाचार्येणोका । अत्र इदलपुरस्कारण घटायवगाहिवड़ा- भाववान् इद इति ज्ञानोयमतिबन्धकतावच्छेदकीभूतघट- पिपयतामादाय घटादावतिव्याशिवारणाय यद्रूपावछिन्न- - - अवच्छेदकलात् अनुमानगादापय्या तदूपरवनिया- विषयवं पनुमितिपतिबन्धकतावच्छेदक वश्यकतया सुतरामिति व्यय इतिवेर, यदिपयवस्य एतादृशा- र्थलाभायव सुतरामित्यु इतिभावः । अनु मितिपदस्य धनु- मितिसामान्यपरत्वेऽसंभवः यििधपरखेऽतिप्रसडात् प्रा. तपक्षमाध्यहेतुकानुमितिपरत्वमावश्यकमिति भष्वाचायणोजा, न. चात्र बाधादास्याप्तिवारणाय प्रशतपक्ष-साधकब निवेशः, प्ररुत- हेतुकखनिशे प्रयोजनाभाष इति वाच्च । पर्वती बहि- मान् महानमीयवहीतरवाभाववत्पर्वतकालीनधूमादित्यादी महानसीयवाभाववत्पर्वतरूपवाऽव्यामिः तस्य प्रशसपथ- साधकानुमिन्यन्तर्गतायो शवपर्वतीयहिमान् इत्यनुमिती पति- बन्धकलाभावात् पतः प्रकृतहतकावनिवेशः, तदिवेरी च प्रतपच साध्य हेतु कानुमितिपदेन महानशीयत्व-वहिलोभयध- मावच्छियप्रकारकवद्रित्वावविविधयताथाल्यनुमितिरेख वा. या ताहमानुमितिनिधपतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताया: उताबाधे सत्तावाव्याप्तिरितिभावः। पनुमितिनिष्टकार्यतानि. पकसम्बन्धित्वेनानुमिति-ताकारचमानपरमितिदीधितिसन्दर्भः, पत्र सम्बन्धिदयसाधारणस्य तत्साक्षात्कारजमकसाक्षाकार- विषयतात्मकनिरूपकत्वस्य लाभाय सम्बन्धिपदमिति भट्टाचार्य- योत'; भन्न यद्यपि सदनुयोगित्व-तत्प्रतियोगित्वान्यतरात्मक- নিয়ৰৰ দৰিমৰ নামঘৰৱমিনিএন- निरूपित प्रतिबधकतानिवेमनिर्वाह कयं साचाकारविषय. तामशनिकपकत्वमुखी भवाचायण, नचान्यतरत्वं मददया.
सामान्य निरुक्तिः। ८५ पत्रिप्रतियोगिताकभेदवत्व तथाच गौरवमिति वाच्यं । साक्षात्कारकल्पे जनकल-जन्यत्व-व्यापकत्वनिवेशस्यावश्यक- तया अन्यतरत्वकल्पे महलाघव इति वाच्यं । यतस्तत्- कल्पे कार्य-कारणभावे गौरव, तथाहि तव हेत?ष्ट इति व्यव- हार प्रति व्यवइस व्य ज्ञानस्य कारणल' तथाच तादृशकायंता. नुयोगिता नेतिभेदविशिष्टले सति तत्प्रतियोगिता नेतिभेद- विशिष्टोयस्तदछिन्त्रप्रतियोगिताकभेदः तदिशिष्टवद्ग्रह निष्ठ- प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतामालियधार्थ चानविषयत्वेन एवं विनिगमनाविरहेण तत्पतियोगिता नेतिभेदविशिष्टखे सति अनुयोगिता नेतिभेदविशिष्टोयः तदवच्छिवप्रतियोगिताक- भेदः तहिशिष्टवदग्रहनिउप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताशालि- यथार्थज्ञानविषयत्वेन ज्ञानस्य कारणत्वमवश्य व्यक्तव्यं तदपेक्षया साक्षात्कारको महलाघवं तत्र कारणता एकैवेति बोध्यं । एवं अनुमितिनिष्ठकार्यतासाचात्कारजनकसाक्षात्कारविषयताथ- यनिष्ठप्रतिबध्यताया एव तत्र निवेशनोयत्वं । साध्यव्याप्यतमान् पक्षः साध्यवान् इत्यकारकानुमितिपरं वैतिदीधितिकार खोत । अत्र पक्षपदानुतो बाध-सत्यतिपन-स्वरूया सिद्धाश्रया- सिक्षिप्याप्तिमा भट्टाचार्येण । नच वहिव्यापकीभूताभावप्रति. योगिजलरूपासाधारयेऽप्यन्याप्तिसम्भव कथं तत्रोत इति वायं । पक्षपदप्रवेशेऽपि तवाव्याप्तेरनुहार अत: तबीत । साध्य-सदभाववदाइत्तवस्यैवासाधारण्यरूपत्वात् प्रत तोहा मच स्वरूपासिधाश्रयासिदो. कार्य प्रत्याप्तिः हितोयदले पन. केचित्त अनुमानगादाच्या 4 पदावेशात् इति यार्थ। पझपदस्य मकदेव निवेगात् । निवे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताविभिट-साध्यधाम- हेतुतावादकाच्छित्रप्रकारताकान मितिखयापकप्रतिवध्यता- বিল , সিল্প ঘ বিনিমগ্ননাথারিত্মিনা पत्वसम्बन, নিমঘনা নিয়োলী-ব্লাই छेदकाशिनविशेषतानिरूपितले भयसम्बन्धेन । पच्छेदक- व व तत्प यायधिकरण व तेनानेजम्चो पर्चतोवहिमान् इत्यादी बाधायासिहादौ नायासिरिति महावाणोक्त । महानायि सत्प्रतिपक्ष-स्वरूपासिहाव्यामिसम्भवे कथं तदोक' इति वाच्य । पूर्वोत समुदायहायत कयनेन तन्मयपात्यन्यस्यापि लाभसम्भ. यात् । प्रस्तुत सतातिपतवावच्छे दे मायाति: व्यापकसामा. नाधिकरवध देत य सन्प्रतिपक्षले तेजीभावश्यापकवङ्गाभाव- জ্বালানিলীমান বিন লবণসন্য না, গ্রা জলবিয়া নিম্নরূনয়া নঘনিয়ে पर्वतो वद्धिमान् इत्यनुमितिप्रतिबन्धकस्वात् समानाधि. भरथेन निश्यस्य अवच्छे दापच्छे देन बुद्देव प्रतिबन्धका मति नियमत बाधादिस्थल एव न त घरदकधग्दर्गनस्थले इति तर्क गन्थे मथुरानापन लिखितवात् । न च तथापि स्वरूपा मिजायाप्तिमम्भवे तत् काय नोक्तमिति वाच्या सवापि सपा सिहिसावच्छेदेन अध्यात्यसम्भवात्। पतंजली पर्वतोवद्धिमान घटादित्यादौ प्रवछे दावच्छ देन घटाभाववत्पर्वतरूपसरूपा सिही लक्षगमनात साध्यतावच्छेदकावधिवसाध्यपकार. . जानस्य